1. Śiva Sūtra with the Vārttika of Bhāskara

1.1

शिवसूत्र, प्रथम उन्मेष चैतन्यम् आत्मा सिव्स्_1.1 [<शिवसूत्रवार्तिक:> चैतन्यं चित्क्रियारूपं शिवस्य परमस्य यत्

śivasūtra, prathama unmeṣa caitanyam ātmā sivs_1.1 [<śivasūtravārtika:> caitanyaṃ citkriyārūpaṃ śivasya paramasya yat

---

1.1

1 स्वातन्त्र्यम् एतद् एवात्मा ततो ऽसौ परमः शिवः

1 svātantryam etad evātmā tato 'sau paramaḥ śivaḥ

---

1.1

2 अथवा को ऽयम् आत्मेति प्रष्ट् बोधयितुं शिशून्

2 athavā ko 'yam ātmeti praṣṭ bodhayituṃ śiśūn

---

1.1

3 नात्मा देहो न च प्राणो न मनः खं न शून्यभूः

3 nātmā deho na ca prāṇo na manaḥ khaṃ na śūnyabhūḥ

---

1.1

4 किंतु चैतन्यम् एवात्मेत्य् आदिष्टं परमेष्ठिना

4 kiṃtu caitanyam evātmety ādiṣṭaṃ parameṣṭhinā

---

1.1

5 अथ चैतन्यम् एवैतद् आत्मा स्वाभाविकं वपुः

5 atha caitanyam evaitad ātmā svābhāvikaṃ vapuḥ

---

1.1

6 विशेषाचोदनाद् अस्य जगतश् चेत्य् अरूपिणः

6 viśeṣācodanād asya jagataś cety arūpiṇaḥ

---

1.1

7 अचेत्यमानं कस्यापि वपुः किम् अपि नो भवेत्

7 acetyamānaṃ kasyāpi vapuḥ kim api no bhavet

---

1.1

8 चेत्यमानं तु चिद्रूपतादात्म्याच् चिन्मयं भवेत्

8 cetyamānaṃ tu cidrūpatādātmyāc cinmayaṃ bhavet

---

1.1

9 एवं शिवोक्तया नीत्या जङ्गमस्थावरात्मनः

9 evaṃ śivoktayā nītyā jaṅgamasthāvarātmanaḥ

---

1.1

10 चैतन्यम् एव विश्वस्य स्वरूपं पारमार्थिकम्

10 caitanyam eva viśvasya svarūpaṃ pāramārthikam

---

1.1

11 नन्व् एवंविधविश्वस्य चैतन्यं चेद् वपुस् तदा

11 nanv evaṃvidhaviśvasya caitanyaṃ ced vapus tadā

---

1.1

12 कथं बन्धस्य सम्बन्ध इति शङ्कां व्यपोहितुम्

12 kathaṃ bandhasya sambandha iti śaṅkāṃ vyapohitum

---

1.1

13 प्रश्लेषाश्लेषपाठाभ्यां सूत्रम् आह महेश्वरः

13 praśleṣāśleṣapāṭhābhyāṃ sūtram āha maheśvaraḥ

---

1.2

14 ] ज्ञानं बन्धः सिव्स्_1.2 [<शिवसूत्रवार्तिक:> अज्ञानम् इति तत्राद्यं चैतन्यस्फाररूपिणि

14 ] jñānaṃ bandhaḥ sivs_1.2 [<śivasūtravārtika:> ajñānam iti tatrādyaṃ caitanyasphārarūpiṇi

---

1.2

1 आत्मन्य् अनात्मताज्ञानं ज्ञानं पुनर् अनात्मनि

1 ātmany anātmatājñānaṃ jñānaṃ punar anātmani

---

1.2

2 देहादाव् आत्ममानित्वं द्वयम् अप्य् एतद् आणवम्

2 dehādāv ātmamānitvaṃ dvayam apy etad āṇavam

---

1.2

3 मलं स्वकल्पितं स्वस्मिन् बन्धः स्वेच्छाविभावितः

3 malaṃ svakalpitaṃ svasmin bandhaḥ svecchāvibhāvitaḥ

---

1.2

4 किम् आणवमलात्मैव बन्धो ऽयं नेत्य् उदीर्यते

4 kim āṇavamalātmaiva bandho 'yaṃ nety udīryate

---

1.3

5 ] योनिवर्गः कलाशरीरम् सिव्स्_1.3 [<शिवसूत्रवार्तिक:> योनिर् भेदप्रथाहेतुर् माया वर्गस् तदुत्थितः

5 ] yonivargaḥ kalāśarīram sivs_1.3 [<śivasūtravārtika:> yonir bhedaprathāhetur māyā vargas tadutthitaḥ

---

1.3

1 कलादिक्षितिपर्यन्ततत्त्वराशिस् तदात्मकः

1 kalādikṣitiparyantatattvarāśis tadātmakaḥ

---

1.3

2 मायीयाख्यं मलं तत्तद्भिन्नवेद्यप्रथामयम्

2 māyīyākhyaṃ malaṃ tattadbhinnavedyaprathāmayam

---

1.3

3 कलेति कायम् आविश्य परिच्छेदकरी नृणाम्

3 kaleti kāyam āviśya paricchedakarī nṛṇām

---

1.3

4 व्यापृतिः पुण्यपापात्मा शरीरं यस्य तत् पुनः

4 vyāpṛtiḥ puṇyapāpātmā śarīraṃ yasya tat punaḥ

---

1.3

5 कार्मं च मलम् एतस्मिन् द्वये बन्धो ऽनुवर्तते

5 kārmaṃ ca malam etasmin dvaye bandho 'nuvartate

---

1.3

6 ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् उक्तम् एतन् मलत्रयम्

6 īśvarapratyabhijñāyām uktam etan malatrayam

---

1.3

7 स्वातन्त्र्यहानिर् बोधस्य स्वातन्त्र्यस्याप्य् अबोधता

7 svātantryahānir bodhasya svātantryasyāpy abodhatā

---

1.3

8 द्विधाणवं मलम् इदं स्वस्वरूपापहारतः

8 dvidhāṇavaṃ malam idaṃ svasvarūpāpahārataḥ

---

1.3

9 भिन्नवेद्यप्रथात्रैव मायीयं जन्मभोगदम्

9 bhinnavedyaprathātraiva māyīyaṃ janmabhogadam

---

1.3

10 कर्तर्य् अबोधे कार्मं तु मायाशक्त्यैव तत् त्रयम्

10 kartary abodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tat trayam

---

1.3

11 इत्य् अथैषां मलानां तु बन्धकत्वं निरूप्यते

11 ity athaiṣāṃ malānāṃ tu bandhakatvaṃ nirūpyate

---

1.4

12 ] ज्ञानाधिष्ठानं मातृका सिव्स्_1.4 [<शिवसूत्रवार्तिक:> अपूर्णम् अन्यतारूपं भिन्नवेद्यप्रथात्मकम्

12 ] jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā sivs_1.4 [<śivasūtravārtika:> apūrṇam anyatārūpaṃ bhinnavedyaprathātmakam

---

1.4

1 शुभाशुभात्मकाशेषकर्मसंस्कारविग्रहम्

1 śubhāśubhātmakāśeṣakarmasaṃskāravigraham

---

1.4

2 त्रिविधं मलम् उक्तं यत् तद् एव ज्ञानम् उच्यते

2 trividhaṃ malam uktaṃ yat tad eva jñānam ucyate

---

1.4

3 न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाद् ऋते

3 na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte

---

1.4

4 अनुविद्धम् इव ज्ञानं सर्वं शब्देन गम्यते

4 anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate

---

1.4

5 इत्य् उक्तनीत्या ज्ञानस्य विविधस्यास्य मातृका

5 ity uktanītyā jñānasya vividhasyāsya mātṛkā

---

1.4

6 अकारादिक्षकारान्तपञ्चाशद्वर्णविग्रहा

6 akārādikṣakārāntapañcāśadvarṇavigrahā

---

1.4

7 शिवादिक्षितिपर्यन्ततत्त्वग्रामप्रसूतिभूः

7 śivādikṣitiparyantatattvagrāmaprasūtibhūḥ

---

1.4

8 करन्ध्रचितिमध्यस्था ब्रह्मपाशावलम्बिकाः

8 karandhracitimadhyasthā brahmapāśāvalambikāḥ

---

1.4

9 पीठेश्वर्यो महाघोरा मोहयन्ति मुहुर्मुहुः

9 pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ

---

1.4

10 इति श्रीतिमिरोद्घाटप्रोक्तनीत्यनुसारतः

10 iti śrītimirodghāṭaproktanītyanusārataḥ

---

1.4

11 स्वरादिवर्गाधिष्ठातृमातृचक्रपरिष्कृता

11 svarādivargādhiṣṭhātṛmātṛcakrapariṣkṛtā

---

1.4

12 अपूर्णो ऽहम् अहं पूर्णो ऽहं कृशो ऽहं कृशेतरः

12 apūrṇo 'ham ahaṃ pūrṇo 'haṃ kṛśo 'haṃ kṛśetaraḥ

---

1.4

13 इति शब्दानुवेधेन शोकहर्षादिकारिका

13 iti śabdānuvedhena śokaharṣādikārikā

---

1.4

14 अधिष्ठानम् अधिष्ठात्री तदधिष्ठानतो नृणाम्

14 adhiṣṭhānam adhiṣṭhātrī tadadhiṣṭhānato nṛṇām

---

1.4

15 अलब्धान्तर्मुखस्वात्मविश्रान्तीनि निरन्तरम्

15 alabdhāntarmukhasvātmaviśrāntīni nirantaram

---

1.4

16 बहिर्मुखानि ज्ञानानि कथ्यन्ते बन्धहेतवः

16 bahirmukhāni jñānāni kathyante bandhahetavaḥ

---

1.4

17 अथेदृग्बन्धसम्बन्धप्रशमोपाय उच्यते

17 athedṛgbandhasambandhapraśamopāya ucyate

---

1.4

18 परमोपेयविश्रान्तिसतत्त्वः परमेष्ठिना

18 paramopeyaviśrāntisatattvaḥ parameṣṭhinā

---

1.5

19 ] उद्यमो भैरवः सिव्स्_1.5 [<शिवसूत्रवार्तिक:> यो ऽयं विमर्शरूपायाः प्रसरन्त्याः स्वसंविदः

19 ] udyamo bhairavaḥ sivs_1.5 [<śivasūtravārtika:> yo 'yaṃ vimarśarūpāyāḥ prasarantyāḥ svasaṃvidaḥ

---

1.5

1 झटित्य् उच्छलनाकारप्रतिभोन्मज्जनात्मकः

1 jhaṭity ucchalanākārapratibhonmajjanātmakaḥ

---

1.5

2 उद्यमो ऽन्तःपरिस्पन्दः पूर्णाहम्भावनात्मकः

2 udyamo 'ntaḥparispandaḥ pūrṇāhambhāvanātmakaḥ

---

1.5

3 स एव सर्वशक्तीनां सामरस्याद् अशेषतः

3 sa eva sarvaśaktīnāṃ sāmarasyād aśeṣataḥ

---

1.5

4 विश्वतो भरितत्वेन विकल्पानां विभेदिनाम्

4 viśvato bharitatvena vikalpānāṃ vibhedinām

---

1.5

5 अलं कवलनेनापीत्य् अन्वर्थाद् एव भैरवः

5 alaṃ kavalanenāpīty anvarthād eva bhairavaḥ

---

1.5

6 अथेदृग्भैरवापत्तेर् बन्धप्रशमकारणात्

6 athedṛgbhairavāpatter bandhapraśamakāraṇāt

---

1.5

7 व्युत्थानं च भवेच् छान्तभेदाभासम् इतीर्यते

7 vyutthānaṃ ca bhavec chāntabhedābhāsam itīryate

---

1.6

8 ] शक्तिचक्रसंधाने विश्वसंहारः सिव्स्_1.6 [<शिवसूत्रवार्तिक:> यो ऽयम् उक्तः स्वसंवित्तेर् उद्यमो भैरवात्मकः

8 ] śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ sivs_1.6 [<śivasūtravārtika:> yo 'yam uktaḥ svasaṃvitter udyamo bhairavātmakaḥ

---

1.6

1 अस्यास्ति महती शक्तिर् अतिक्रान्तक्रमाक्रमा

1 asyāsti mahatī śaktir atikrāntakramākramā

---

1.6

2 निःशेषनिजचिच्छक्तिचक्राक्रमणलम्पटा

2 niḥśeṣanijacicchakticakrākramaṇalampaṭā

---

1.6

3 रिक्तारिक्तोभयाकाराप्य् अनेतद्रूपिणी परा

3 riktāriktobhayākārāpy anetadrūpiṇī parā

---

1.6

4 ययैव स्वात्मचिद्भित्तौ प्रमेयोल्लासनादितः

4 yayaiva svātmacidbhittau prameyollāsanāditaḥ

---

1.6

5 परप्रमातृविश्रान्तिपर्यन्तस्पन्दरूपया

5 parapramātṛviśrāntiparyantaspandarūpayā

---

1.6

6 सृष्टिस्थितिलयानाख्याभासशक्तिप्रसारणात्

6 sṛṣṭisthitilayānākhyābhāsaśaktiprasāraṇāt

---

1.6

7 प्रपञ्चविषयं चञ्चत्पञ्चकृत्यं प्रपञ्चितम्

7 prapañcaviṣayaṃ cañcatpañcakṛtyaṃ prapañcitam

---

1.6

8 तया प्रसारितस्यास्य शक्तिचक्रस्य यत् पुनः

8 tayā prasāritasyāsya śakticakrasya yat punaḥ

---

1.6

9 संधानम् आन्तराम्नायाम्नातक्रमविमर्शनम्

9 saṃdhānam āntarāmnāyāmnātakramavimarśanam

---

1.6

10 तस्मिन् सत्य् अस्य विश्वस्य कालाग्न्यादिकलावधेः

10 tasmin saty asya viśvasya kālāgnyādikalāvadheḥ

---

1.6

11 संहारः स्यात् स्वसंवित्तिवह्निसद्भावलक्षणः

11 saṃhāraḥ syāt svasaṃvittivahnisadbhāvalakṣaṇaḥ

---

1.6

12 एवं स्वसंवित्कालाग्निप्लुष्टभेदस्य योगिनः

12 evaṃ svasaṃvitkālāgnipluṣṭabhedasya yoginaḥ

---

1.6

13 न स्यात् समाधिव्युत्थानभेदः को ऽपीति कथ्यते

13 na syāt samādhivyutthānabhedaḥ ko 'pīti kathyate

---

1.6

14 जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तभेदे तुर्याभोगसम्भवः

14 jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ

---

1.6

15 उद्यमो भैरव इति प्रोक्तरूपं स्फुरद्वपुः

15 udyamo bhairava iti proktarūpaṃ sphuradvapuḥ

---

1.6

16 तुर्यं नाम परं धाम तदाभोगश् चमत्क्रिया

16 turyaṃ nāma paraṃ dhāma tadābhogaś camatkriyā

---

1.6

17 भेदे ऽपि जाग्रदादीनां योगिनस् तस्य सम्भवः

17 bhede 'pi jāgradādīnāṃ yoginas tasya sambhavaḥ

---

1.6

18 अनुस्यूतिः परानन्दरूपा स्याद् इति शिष्यते

18 anusyūtiḥ parānandarūpā syād iti śiṣyate

---

1.6

19 जाग्रदादित्रयं सूत्रत्रयेण लक्ष्यते क्रमात्

19 jāgradāditrayaṃ sūtratrayeṇa lakṣyate kramāt

---

1.9

20 ] ज्ञानं जाग्रत् सिव्स्_1.7 स्वप्नो विकल्पाः सिव्स्_1.8 अविवेको माया सौषुप्तम् सिव्स्_1.9 [<शिवसूत्रवार्तिक:> ज्ञानं बाह्याक्षजं जाग्रत् सर्वसाधारणार्थकम्

20 ] jñānaṃ jāgrat sivs_1.7 svapno vikalpāḥ sivs_1.8 aviveko māyā sauṣuptam sivs_1.9 [<śivasūtravārtika:> jñānaṃ bāhyākṣajaṃ jāgrat sarvasādhāraṇārthakam

---

1.9

1 स्वप्नः स्वात्मैव सम्प्रोक्तो विकल्पाः स्वात्मसम्भवाः

1 svapnaḥ svātmaiva samprokto vikalpāḥ svātmasambhavāḥ

---

1.9

2 अविवेको निजाख्यातिर् माया मोहस् तदात्मकः

2 aviveko nijākhyātir māyā mohas tadātmakaḥ

---

1.9

3 सौषुप्तं योगिनाम् एतत् त्रितयं धारणादिकम्

3 sauṣuptaṃ yoginām etat tritayaṃ dhāraṇādikam

---

1.9

4 ईश्वरप्रत्यभिज्ञायां जागराद्य् अपि लक्षितम्

4 īśvarapratyabhijñāyāṃ jāgarādy api lakṣitam

---

1.9

5 शून्ये बुद्ध्याद्यभावात्मन्य् अहंताकर्तृतापदे

5 śūnye buddhyādyabhāvātmany ahaṃtākartṛtāpade

---

1.9

6 अस्फुटारूपसंस्कारमात्रिणि ज्ञेयशून्यता

6 asphuṭārūpasaṃskāramātriṇi jñeyaśūnyatā

---

1.9

7 साक्षाणाम् आन्तरी वृत्तिः प्राणादिप्रेरिका मता

7 sākṣāṇām āntarī vṛttiḥ prāṇādiprerikā matā

---

1.9

8 जीवनाख्याथवा प्राणे ऽहंता पुर्यष्टकात्मिका

8 jīvanākhyāthavā prāṇe 'haṃtā puryaṣṭakātmikā

---

1.9

9 तावन् मात्रस्थितौ प्रोक्तं सौषुप्तं प्रलयोपमम्

9 tāvan mātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam

---

1.9

10 सवेद्यम् अपवेद्यं च मायामलयुतायुतम्

10 savedyam apavedyaṃ ca māyāmalayutāyutam

---

1.9

11 मनोमात्रपथे ऽप्य् अक्षविषयत्वेन विभ्रमात्

11 manomātrapathe 'py akṣaviṣayatvena vibhramāt

---

1.9

12 स्पष्टावभासा भावानां सृष्टिः स्वप्नपदं मतम्

12 spaṣṭāvabhāsā bhāvānāṃ sṛṣṭiḥ svapnapadaṃ matam

---

1.9

13 सर्वाक्षगोचरत्वेन या तु बाह्यतया स्थिरा

13 sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā

---

1.9

14 सृष्टिः साधारणी सर्वप्रमात्णां स जागरः

14 sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṇāṃ sa jāgaraḥ

---

1.9

15 इति विस्तरतः प्रोक्ते लोकयोग्यनुसारतः

15 iti vistarataḥ prokte lokayogyanusārataḥ

---

1.9

16 जागरादित्रये ऽमुष्मिन्न् अवधानेन जाग्रतः

16 jāgarāditraye 'muṣminn avadhānena jāgrataḥ

---

1.9

17 शक्तिचक्रानुसंधानाद् विश्वसंहारकारणात्

17 śakticakrānusaṃdhānād viśvasaṃhārakāraṇāt

---

1.9

18 तुर्याभोगमयाभेदख्यातिर् अख्यातिहारिणी

18 turyābhogamayābhedakhyātir akhyātihāriṇī

---

1.9

19 स्फुरत्य् अविरतं यस्य स तद्धाराधिरोहतः

19 sphuraty avirataṃ yasya sa taddhārādhirohataḥ

---

1.9

20 तुर्यातीतमयं योगी प्रोक्तचैतन्यम् आमृशन्

20 turyātītamayaṃ yogī proktacaitanyam āmṛśan

---

1.10

21 ] त्रितयभोक्ता वीरेशः सिव्स्_1.10 [<शिवसूत्रवार्तिक:> जागरादित्रयं प्रोक्तशक्तिचक्रानुसंधितः

21 ] tritayabhoktā vīreśaḥ sivs_1.10 [<śivasūtravārtika:> jāgarāditrayaṃ proktaśakticakrānusaṃdhitaḥ

---

1.10

1 तुर्यानन्दरसासाराच् छुरितं भेदवर्जनात्

1 turyānandarasāsārāc churitaṃ bhedavarjanāt

---

1.10

2 आनन्दरसनिर्मग्नं परमं व्योम भावयन्

2 ānandarasanirmagnaṃ paramaṃ vyoma bhāvayan

---

1.10

3 त्रितयस्यास्य यो भोक्ता चमत्कर्ता स योगिराट्

3 tritayasyāsya yo bhoktā camatkartā sa yogirāṭ

---

1.10

4 त्रिषु धामसु यद् भोग्यं भोक्ता यश् च प्रकीर्तितः

4 triṣu dhāmasu yad bhogyaṃ bhoktā yaś ca prakīrtitaḥ

---

1.10

5 विद्यात् तद् उभयं यस् तु स भुञ्जानो न लिप्यते

5 vidyāt tad ubhayaṃ yas tu sa bhuñjāno na lipyate

---

1.10

6 इत्य् उक्तनिष्प्रतिद्वन्द्विसंवित्साम्राज्यवैभवः

6 ity uktaniṣpratidvandvisaṃvitsāmrājyavaibhavaḥ

---

1.10

7 चिद्घनः स्वात्मविज्ञानपरमानन्दनिर्भरः

7 cidghanaḥ svātmavijñānaparamānandanirbharaḥ

---

1.10

8 वीरेशो येन वीराणां भेदग्रसनकारिणाम्

8 vīreśo yena vīrāṇāṃ bhedagrasanakāriṇām

---

1.10

9 अन्तर्बहिर्विसरताम् इन्द्रियाणाम् अधीश्वरः

9 antarbahirvisaratām indriyāṇām adhīśvaraḥ

---

1.10

10 किम् अस्य परचित्तत्त्वारोहविश्रान्तिसूचिकाः

10 kim asya paracittattvārohaviśrāntisūcikāḥ

---

1.10

11 भूमिकाः सन्त्य् अयं याभिर् याति सर्वोत्तरां स्थितिम्

11 bhūmikāḥ santy ayaṃ yābhir yāti sarvottarāṃ sthitim

---

1.10

12 इत्य् अन्तेवासिहृच्छङ्काशान्त्यै सन्तीत्य् उदीर्यते

12 ity antevāsihṛcchaṅkāśāntyai santīty udīryate

---

1.11

13 ] विस्मयो योगभूमिकाः सिव्स्_1.11 [<शिवसूत्रवार्तिक:> यथा सातिशयानन्दे कस्यचिद् विस्मयो भवेत्

13 ] vismayo yogabhūmikāḥ sivs_1.11 [<śivasūtravārtika:> yathā sātiśayānande kasyacid vismayo bhavet

---

1.11

1 तथास्य योगिनो नित्यं तत्तद्वेद्यावलोकने

1 tathāsya yogino nityaṃ tattadvedyāvalokane

---

1.11

2 निःसामान्यपरानन्दानुभूतिस्तिमितेन्द्रिये

2 niḥsāmānyaparānandānubhūtistimitendriye

---

1.11

3 परे स्वात्मन्य् अतृप्त्यैव यद् आश्चर्यं स विस्मयः

3 pare svātmany atṛptyaiva yad āścaryaṃ sa vismayaḥ

---

1.11

4 स एव खलु योगस्य परतत्त्वैक्यरूपिणः

4 sa eva khalu yogasya paratattvaikyarūpiṇaḥ

---

1.11

5 भूमिकास् तत्क्रमारोहपरविश्रान्तिसूचिकाः

5 bhūmikās tatkramārohaparaviśrāntisūcikāḥ

---

1.11

6 ईर्दृग्विस्मयवद्योगभूमिकारूढचेतसः

6 īrdṛgvismayavadyogabhūmikārūḍhacetasaḥ

---

1.12

7 ] इच्छा शक्तिर् उमा कुमारी सिव्स्_1.12 [<शिवसूत्रवार्तिक:> परभैरवतां युक्त्या समापन्नस्य शाश्वतीम्

7 ] icchā śaktir umā kumārī sivs_1.12 [<śivasūtravārtika:> parabhairavatāṃ yuktyā samāpannasya śāśvatīm

---

1.12

1 तस्यैव योगिनो येच्छा शक्तिः सैव भवत्य् उमा

1 tasyaiva yogino yecchā śaktiḥ saiva bhavaty umā

---

1.12

2 परा भट्टारिका सैव कुमारीति प्रकीर्तिता

2 parā bhaṭṭārikā saiva kumārīti prakīrtitā

---

1.12

3 सदाशिवादिक्षित्यन्तविश्वसर्गादिलीलया

3 sadāśivādikṣityantaviśvasargādilīlayā

---

1.12

4 कुमारी कुं महामायाभूमिं मारयतीत्य् अपि

4 kumārī kuṃ mahāmāyābhūmiṃ mārayatīty api

---

1.12

5 कुमारी चोपभोग्यास्य योगिनो भैरवात्मनः

5 kumārī copabhogyāsya yogino bhairavātmanaḥ

---

1.12

6 कुमारी नान्यभोग्या च भोक्त्रैकात्म्येन तिष्ठति

6 kumārī nānyabhogyā ca bhoktraikātmyena tiṣṭhati

---

1.12

7 उमा कुमारी संत्यक्तसर्वासङ्गा महेशितुः

7 umā kumārī saṃtyaktasarvāsaṅgā maheśituḥ

---

1.12

8 आराधनपरा तद्वद् इच्छा शक्तिस् तु योगिनः

8 ārādhanaparā tadvad icchā śaktis tu yoginaḥ

---

1.12

9 अयम् एव स्फुटः पाठो दृष्टो ऽनुत्तरदैशिकैः

9 ayam eva sphuṭaḥ pāṭho dṛṣṭo 'nuttaradaiśikaiḥ

---

1.12

10 व्याख्यातश् च परैः शक्तितमेतिपठनात् पुनः

10 vyākhyātaś ca paraiḥ śaktitametipaṭhanāt punaḥ

---

1.12

11 प्रकर्षो व्याकृतो ऽमुष्याः शक्तेर् ज्ञानक्रियात्मतः

11 prakarṣo vyākṛto 'muṣyāḥ śakter jñānakriyātmataḥ

---

1.12

12 एवम् ईदृक्प्रभावेच्छाशक्तियुक्तस्य योगिनः

12 evam īdṛkprabhāvecchāśaktiyuktasya yoginaḥ

---

1.13

13 ] दृश्यं शरीरम् सिव्स्_1.13 [<शिवसूत्रवार्तिक:> यद् यद् दृश्यम् अशेषं तच् छरीरं तस्य योगिनः

13 ] dṛśyaṃ śarīram sivs_1.13 [<śivasūtravārtika:> yad yad dṛśyam aśeṣaṃ tac charīraṃ tasya yoginaḥ

---

1.13

1 अहम् इत्य् अपृथक्त्वेन पतिवत् प्रतिभासनात्

1 aham ity apṛthaktvena pativat pratibhāsanāt

---

1.13

2 शरीरं देहधीप्राणशून्यरूपं घटादिवत्

2 śarīraṃ dehadhīprāṇaśūnyarūpaṃ ghaṭādivat

---

1.13

3 दृश्यम् एवास्य पशुवत् द्रष्टृत्वेन न भासते

3 dṛśyam evāsya paśuvat draṣṭṛtvena na bhāsate

---

1.13

4 एवं देहे च बाह्ये च सर्वत्रैवास्य योगिनः

4 evaṃ dehe ca bāhye ca sarvatraivāsya yoginaḥ

---

1.13

5 मयूराण्डरसन्यायात् प्रतिपत्तिर् अभेदिनी

5 mayūrāṇḍarasanyāyāt pratipattir abhedinī

---

1.13

6 दृश्यं शरीरताम् एति शरीरं चापि दृश्यताम्

6 dṛśyaṃ śarīratām eti śarīraṃ cāpi dṛśyatām

---

1.13

7 इत्य् उक्तं योगिनो यत् तन् न दुर्घटम् इतीर्यते

7 ity uktaṃ yogino yat tan na durghaṭam itīryate

---

1.13

8 हृदये चित्तसंघट्टाद् दृश्यस्वापदर्शनम्

8 hṛdaye cittasaṃghaṭṭād dṛśyasvāpadarśanam

---

1.13

9 हृदयं तद् विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

9 hṛdayaṃ tad vijānīyād viśvasyāyatanaṃ mahat

---

1.13

10 इत्य् उक्तनीत्या हृदयं विश्वविश्रान्तिभित्तिभूः

10 ity uktanītyā hṛdayaṃ viśvaviśrāntibhittibhūḥ

---

1.13

11 स्वसंवित् तत्र संघट्टश् चित्तस्य चलतः सतः

11 svasaṃvit tatra saṃghaṭṭaś cittasya calataḥ sataḥ

---

1.13

12 तदैकात्म्यपरामर्शजागरूकस्वभावता

12 tadaikātmyaparāmarśajāgarūkasvabhāvatā

---

1.13

13 तस्माद् दृश्यस्य विश्वस्य नीलदेहादिरूपिणः

13 tasmād dṛśyasya viśvasya nīladehādirūpiṇaḥ

---

1.13

14 स्वापस्यैतदभावस्य शून्यस्यापि च दर्शनम्

14 svāpasyaitadabhāvasya śūnyasyāpi ca darśanam

---

1.13

15 स्वाङ्गरूपेषु भावेषु प्रमाता कथ्यते पतिः

15 svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ

---

1.13

16 इति श्रीप्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या पत्युर् इव प्रभोः

16 iti śrīpratyabhijñoktanītyā patyur iva prabhoḥ

---

1.13

17 स्वाङ्गकल्पतया तस्य यथावत्प्रथनं भवेत्

17 svāṅgakalpatayā tasya yathāvatprathanaṃ bhavet

---

1.13

18 उक्ते ऽप्य् एवं प्रमेये ऽस्मिन्न् उपायान्तरम् उच्यते

18 ukte 'py evaṃ prameye 'sminn upāyāntaram ucyate

---

1.14

19 ] शुद्धतत्त्वसंधानाद् वापशुशक्तिः सिव्स्_1.14 [<शिवसूत्रवार्तिक:> शुद्धं तत्त्वं परं वस्तु यत् तत् परशिवात्मकम्

19 ] śuddhatattvasaṃdhānād vāpaśuśaktiḥ sivs_1.14 [<śivasūtravārtika:> śuddhaṃ tattvaṃ paraṃ vastu yat tat paraśivātmakam

---

1.14

1 तत्संधानं प्रपञ्चस्य तन्मयत्वेन भावनम्

1 tatsaṃdhānaṃ prapañcasya tanmayatvena bhāvanam

---

1.14

2 तेनैव यस्य पश्वाख्या बन्धशक्तिर् न विद्यते

2 tenaiva yasya paśvākhyā bandhaśaktir na vidyate

---

1.14

3 तत् सदाशिववत्सो ऽपि विश्वस्य जगतः पतिः

3 tat sadāśivavatso 'pi viśvasya jagataḥ patiḥ

---

1.14

4 शुद्धतत्त्वानुसंधानवत एवास्य योगिनः

4 śuddhatattvānusaṃdhānavata evāsya yoginaḥ

---

1.15

5 ] वितर्क आत्मज्ञानम् सिव्स्_1.15 [<शिवसूत्रवार्तिक:> वितर्कः प्रोक्तसंधानध्वस्तबन्धस्य योगिनः

5 ] vitarka ātmajñānam sivs_1.15 [<śivasūtravārtika:> vitarkaḥ proktasaṃdhānadhvastabandhasya yoginaḥ

---

1.15

1 विश्वात्मा शिव एवाहम् अस्मीत्य् अर्थविचिन्तनम्

1 viśvātmā śiva evāham asmīty arthavicintanam

---

1.15

2 एतद् एव स्फुरद्रूपम् आत्मनो ज्ञानम् उच्यते

2 etad eva sphuradrūpam ātmano jñānam ucyate

---

1.15

3 किं चास्य प्रोक्तवैतर्कस्वात्मविज्ञानशालिनः

3 kiṃ cāsya proktavaitarkasvātmavijñānaśālinaḥ

---

1.16

4 ] लोकानन्दः समाधिसुखम् सिव्स्_1.16 [<शिवसूत्रवार्तिक:> लोक्यं लोकयिता चेति लोकश् चेत्यचिदात्मनि

4 ] lokānandaḥ samādhisukham sivs_1.16 [<śivasūtravārtika:> lokyaṃ lokayitā ceti lokaś cetyacidātmani

---

1.16

1 तत्तद्रूपतया तस्मिं लोके स्फुरति योगिनः

1 tattadrūpatayā tasmiṃ loke sphurati yoginaḥ

---

1.16

2 ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम्

2 grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām

---

1.16

3 योगिनां तु विशेषो ऽयं सम्बन्धे सावधानता

3 yogināṃ tu viśeṣo 'yaṃ sambandhe sāvadhānatā

---

1.16

4 इत्य् उक्तनीत्या तत् सर्वम् अहम् इत्य् अनुसंहितेः

4 ity uktanītyā tat sarvam aham ity anusaṃhiteḥ

---

1.16

5 आनन्दो यो भवत्य् अन्तस् तत् समाधिसुखं स्मृतम्

5 ānando yo bhavaty antas tat samādhisukhaṃ smṛtam

---

1.16

6 यत् समाधिसुखं तस्य स्वात्मारामस्य योगिनः

6 yat samādhisukhaṃ tasya svātmārāmasya yoginaḥ

---

1.16

7 तद् एव लोके लोकानाम् आनन्दो ऽन्तर्विचिन्वताम्

7 tad eva loke lokānām ānando 'ntarvicinvatām

---

1.16

8 विभूतियोगम् एतस्य दर्शयत्य् अथ योगिनः

8 vibhūtiyogam etasya darśayaty atha yoginaḥ

---

1.17

9 ] शक्तिसंधाने शरीरोत्पत्तिः सिव्स्_1.17 [<शिवसूत्रवार्तिक:> इच्छा शक्तिर् उमेत्य् आदिसूत्रोक्ता शक्तिर् अस्य या

9 ] śaktisaṃdhāne śarīrotpattiḥ sivs_1.17 [<śivasūtravārtika:> icchā śaktir umety ādisūtroktā śaktir asya yā

---

1.17

1 संधाने योगिनस् तस्यास् तन्मयीभावने सति

1 saṃdhāne yoginas tasyās tanmayībhāvane sati

---

1.17

2 तद्वशात् तत्तदिच्छार्हशरीरोत्पत्तिर् इष्यते

2 tadvaśāt tattadicchārhaśarīrotpattir iṣyate

---

1.17

3 अन्याश् च सिद्धयस् तस्य सम्भवन्तीत्य् उदीर्यते

3 anyāś ca siddhayas tasya sambhavantīty udīryate

---

1.18

4 ] भूतसंधानभूतपृथक्त्वविश्वसंघट्टाः सिव्स्_1.18 [<शिवसूत्रवार्तिक:> भूतानां देहधीप्राणशून्यानां ग्राहकात्मनाम्

4 ] bhūtasaṃdhānabhūtapṛthaktvaviśvasaṃghaṭṭāḥ sivs_1.18 [<śivasūtravārtika:> bhūtānāṃ dehadhīprāṇaśūnyānāṃ grāhakātmanām

---

1.18

1 ग्राह्याणां स्थावराणां च संधानं परिपोषणम्

1 grāhyāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca saṃdhānaṃ paripoṣaṇam

---

1.18

2 पृथक्त्वम् अथ विश्लेषो व्याध्यादिक्लेशशान्तये

2 pṛthaktvam atha viśleṣo vyādhyādikleśaśāntaye

---

1.18

3 विश्वस्य देशकालादिविप्रकृष्टस्य यत् पुनः

3 viśvasya deśakālādiviprakṛṣṭasya yat punaḥ

---

1.18

4 संघट्टश् चक्षुराद्यक्षप्रत्यक्षीकरणादिकम्

4 saṃghaṭṭaś cakṣurādyakṣapratyakṣīkaraṇādikam

---

1.18

5 एतत् सर्वं भवेच् छक्तिसंधाने सति योगिनः

5 etat sarvaṃ bhavec chaktisaṃdhāne sati yoginaḥ

---

1.18

6 यदा परिमिताः सिद्धीर् अनिच्छन् पुनर् इच्छति

6 yadā parimitāḥ siddhīr anicchan punar icchati

---

1.18

7 विश्वात्मताप्रथारूपां परां सिद्धिं तदास्य तु

7 viśvātmatāprathārūpāṃ parāṃ siddhiṃ tadāsya tu

---

1.19

8 ] शुद्धविद्योदयाच् चक्रेशत्वसिद्धिः सिव्स्_1.19 [<शिवसूत्रवार्तिक:> वैश्वात्म्यप्रथनाकाङ्क्षी संधत्ते शक्तिम् आत्मनः

8 ] śuddhavidyodayāc cakreśatvasiddhiḥ sivs_1.19 [<śivasūtravārtika:> vaiśvātmyaprathanākāṅkṣī saṃdhatte śaktim ātmanaḥ

---

1.19

1 यदा योगी तदा तस्य सदाशिवपदस्पृशः

1 yadā yogī tadā tasya sadāśivapadaspṛśaḥ

---

1.19

2 ईश्वरो बहिर् उन्मेषो निमेषो ऽन्तः सदाशिवः

2 īśvaro bahir unmeṣo nimeṣo 'ntaḥ sadāśivaḥ

---

1.19

3 सामानाधिकरण्यं च सद्विद्याहमिदंधियोः

3 sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ

---

1.19

4 इति नीत्या जगत् सर्वम् अहम् एवेति या मतिः

4 iti nītyā jagat sarvam aham eveti yā matiḥ

---

1.19

5 सा शुद्धा निर्मला विद्या तदीयाद् उदयात् स्फुटम्

5 sā śuddhā nirmalā vidyā tadīyād udayāt sphuṭam

---

1.19

6 उन्मज्जनात् स चिच्छक्तिम् आत्मनो नित्यम् आमृशेत्

6 unmajjanāt sa cicchaktim ātmano nityam āmṛśet

---

1.19

7 यदा योगी तदा तस्य चक्रेशत्वम् अनुत्तरम्

7 yadā yogī tadā tasya cakreśatvam anuttaram

---

1.19

8 माहेश्वर्यं समावेशोत्कर्षात् सिध्यति योगिनः

8 māheśvaryaṃ samāveśotkarṣāt sidhyati yoginaḥ

---

1.19

9 विश्वात्मकतदुत्तीर्णस्वात्मारामत्वम् एव सः

9 viśvātmakataduttīrṇasvātmārāmatvam eva saḥ

---

1.19

10 इच्छति स्वच्छचिद्रूपो यदा योगी तदास्य तु

10 icchati svacchacidrūpo yadā yogī tadāsya tu

---

1.20

11 ] महाह्रदानुसंधानान् मन्त्रवीर्यानुभवः सिव्स्_1.20 [<शिवसूत्रवार्तिक:> परा भट्टारिका संविदिच्छाशक्तिपुरःसरम्

11 ] mahāhradānusaṃdhānān mantravīryānubhavaḥ sivs_1.20 [<śivasūtravārtika:> parā bhaṭṭārikā saṃvidicchāśaktipuraḥsaram

---

1.20

1 स्थूलप्रमेयपर्यन्तं वमन्ती विश्वम् आन्तरम्

1 sthūlaprameyaparyantaṃ vamantī viśvam āntaram

---

1.20

2 प्रमात्रन्तर्बहीरूपहृषीकविषयात्मनाम्

2 pramātrantarbahīrūpahṛṣīkaviṣayātmanām

---

1.20

3 खेचर्यादिप्रवाहाणां बाह्याभ्यन्तररूपिणाम्

3 khecaryādipravāhāṇāṃ bāhyābhyantararūpiṇām

---

1.20

4 प्रवर्तकत्वात् स्वच्छत्वगम्भीरत्वादिधर्मतः

4 pravartakatvāt svacchatvagambhīratvādidharmataḥ

---

1.20

5 महाह्रदो जगद्व्यापी देशकालाद्यगोचरः

5 mahāhrado jagadvyāpī deśakālādyagocaraḥ

---

1.20

6 अन्तस् तस्यानुसंधानात् तादात्म्यस्यावमर्शनात्

6 antas tasyānusaṃdhānāt tādātmyasyāvamarśanāt

---

1.20

7 अकारादिक्षकारान्तशब्दराशिप्रथात्मनः

7 akārādikṣakārāntaśabdarāśiprathātmanaḥ

---

1.20

8 क्षित्यादिशिवपर्यन्ततत्त्वान्तःक्षोभकारिणः

8 kṣityādiśivaparyantatattvāntaḥkṣobhakāriṇaḥ

---

1.20

9 मन्त्रवीर्यस्य सर्वेषां मन्त्राणां प्राणरूपिणः

9 mantravīryasya sarveṣāṃ mantrāṇāṃ prāṇarūpiṇaḥ

---

1.20

10 पराहंतापरामर्शमयस्यानुभवः स्फुटम्

10 parāhaṃtāparāmarśamayasyānubhavaḥ sphuṭam

---

1.20

11 अखिलं वाचकं वाच्यम् अहम् इत्य् अवमर्शनम्

11 akhilaṃ vācakaṃ vācyam aham ity avamarśanam

---

1.20

12 योगिनः सावधानस्य भवतीत्य् एव शिष्यते

12 yoginaḥ sāvadhānasya bhavatīty eva śiṣyate

---

1.20

13 स्फुटीकरोमि संक्षेपात् तत् प्रमेयं पुरोदितम्

13 sphuṭīkaromi saṃkṣepāt tat prameyaṃ puroditam

---

1.20

14 महाह्रद इति प्रोक्ता शक्तिर् भगवती परा

14 mahāhrada iti proktā śaktir bhagavatī parā

---

1.20

15 अनुसंधानम् इत्य् उक्तं तत्तादात्म्यविमर्शनम्

15 anusaṃdhānam ity uktaṃ tattādātmyavimarśanam

---

1.20

16 मन्त्रवीर्यम् इति प्रोक्तं पूर्णाहंताविमर्शनम्

16 mantravīryam iti proktaṃ pūrṇāhaṃtāvimarśanam

---

1.20

17 तदीयो ऽनुभवस् तस्य स्फुरणं स्वात्मनः स्फुटम्

17 tadīyo 'nubhavas tasya sphuraṇaṃ svātmanaḥ sphuṭam

---

1.20

18 इति श्रीशाम्भवोपायप्रकाशनपरायणः

18 iti śrīśāmbhavopāyaprakāśanaparāyaṇaḥ

---

1.20

19 उन्मेषः प्रथमः सम्यक्स्वरूपोन्मेषलक्षणः

19 unmeṣaḥ prathamaḥ samyaksvarūponmeṣalakṣaṇaḥ

2.1

20 ] शिवसूत्र, द्वितीय उन्मेष चित्तं मन्त्रः सिव्स्_2.1 [<शिवसूत्रवार्तिक:> चेत्यते ऽनेन परमं स्वात्मतत्त्वं विमृश्यते

20 ] śivasūtra, dvitīya unmeṣa cittaṃ mantraḥ sivs_2.1 [<śivasūtravārtika:> cetyate 'nena paramaṃ svātmatattvaṃ vimṛśyate

---

2.1

1 इति चित्तं स्फुरत्तात्मप्रासादादिविमर्शनम्

1 iti cittaṃ sphurattātmaprāsādādivimarśanam

---

2.1

2 तद् एव मन्त्र्यते गुप्तम् अभेदेन विमृश्यते

2 tad eva mantryate guptam abhedena vimṛśyate

---

2.1

3 स्वस्वरूपम् अनेनेति मन्त्रस् तेनास्य दैशिकैः

3 svasvarūpam aneneti mantras tenāsya daiśikaiḥ

---

2.1

4 पूर्णाहंतानुसंध्यात्मस्फूर्जन्मननधर्मता

4 pūrṇāhaṃtānusaṃdhyātmasphūrjanmananadharmatā

---

2.1

5 संसारक्षयकृत्त्राणधर्मता च निरुच्यते

5 saṃsārakṣayakṛttrāṇadharmatā ca nirucyate

---

2.1

6 तन्मन्त्रदेवतामर्शप्राप्ततत्सामरस्यकम्

6 tanmantradevatāmarśaprāptatatsāmarasyakam

---

2.1

7 आराधकस्य चित्तं च मन्त्रस् तद्धर्मयोगतः

7 ārādhakasya cittaṃ ca mantras taddharmayogataḥ

---

2.1

8 अस्य चोक्तस्य मन्त्रस्य मननत्राणधर्मिणः

8 asya coktasya mantrasya mananatrāṇadharmiṇaḥ

---

2.2

9 ] प्रयत्नः साधकः सिव्स्_2.2 [<शिवसूत्रवार्तिक:> उक्तमन्त्रानुसंधानावष्टम्भोद्यन्तृतात्मकः

9 ] prayatnaḥ sādhakaḥ sivs_2.2 [<śivasūtravārtika:> uktamantrānusaṃdhānāvaṣṭambhodyantṛtātmakaḥ

---

2.2

1 प्रयत्नो ऽन्तःस्वसंरम्भः स एव खलु साधकः

1 prayatno 'ntaḥsvasaṃrambhaḥ sa eva khalu sādhakaḥ

---

2.2

2 यतो मन्त्रयितुर् मन्त्रदेवतैक्यप्रदः स्मृतः

2 yato mantrayitur mantradevataikyapradaḥ smṛtaḥ

---

2.2

3 ईदृक्साधकसाध्यस्य मन्त्रस्य प्रथमोदितम्

3 īdṛksādhakasādhyasya mantrasya prathamoditam

---

2.2

4 वीर्यं विस्तरतः सम्यग् वर्ण्यते ऽथ सलक्षणम्

4 vīryaṃ vistarataḥ samyag varṇyate 'tha salakṣaṇam

---

2.3

5 ] विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम् सिव्स्_2.3 [<शिवसूत्रवार्तिक:> विद्येति परमाद्वैतसम्प्रवेदनरूपिणी

5 ] vidyāśarīrasattā mantrarahasyam sivs_2.3 [<śivasūtravārtika:> vidyeti paramādvaitasampravedanarūpiṇī

---

2.3

1 शरीरं यस्य भगवान् शब्दराशिः स उच्यते

1 śarīraṃ yasya bhagavān śabdarāśiḥ sa ucyate

---

2.3

2 तस्य सत्ता समस्ताध्वपूर्णाहंतास्वरूपिणी

2 tasya sattā samastādhvapūrṇāhaṃtāsvarūpiṇī

---

2.3

3 स्फुरत्ता सैव मन्त्राणां मननत्राणधर्मिणाम्

3 sphurattā saiva mantrāṇāṃ mananatrāṇadharmiṇām

---

2.3

4 गुप्तार्थताया जननं रहस्यम् इति कथ्यते

4 guptārthatāyā jananaṃ rahasyam iti kathyate

---

2.3

5 एतच् छ्रीक्षेमराजेन तन्त्रसारात् समुद्धृतैः

5 etac chrīkṣemarājena tantrasārāt samuddhṛtaiḥ

---

2.3

6 संवादैः संमतैः सम्यग्वर्णितं निजवृत्तिगैः

6 saṃvādaiḥ saṃmataiḥ samyagvarṇitaṃ nijavṛttigaiḥ

---

2.3

7 सम्यग् एवंविधं मन्त्रवीर्यं येषां यथातथम्

7 samyag evaṃvidhaṃ mantravīryaṃ yeṣāṃ yathātatham

---

2.3

8 महाह्रदानुसंधानप्रकारावेदितं त्व् अपि

8 mahāhradānusaṃdhānaprakārāveditaṃ tv api

---

2.3

9 इच्छयैव महेशस्य हृदयंगमतां दृढम्

9 icchayaiva maheśasya hṛdayaṃgamatāṃ dṛḍham

---

2.3

10 न गच्छत्य् अथ तुच्छायां चित्तं सिद्धौ प्ररोहति

10 na gacchaty atha tucchāyāṃ cittaṃ siddhau prarohati

---

2.3

11 बिन्दुनादादिजातायां तेषां तु मितयोगिनाम्

11 bindunādādijātāyāṃ teṣāṃ tu mitayoginām

---

2.4

12 ] गर्भे चित्तविकासो ऽविशिष्टविद्यास्वप्नः सिव्स्_2.4 [<शिवसूत्रवार्तिक:> गर्भो ऽख्यातिर् महामाया तन्मये सिद्धिसंचये

12 ] garbhe cittavikāso 'viśiṣṭavidyāsvapnaḥ sivs_2.4 [<śivasūtravārtika:> garbho 'khyātir mahāmāyā tanmaye siddhisaṃcaye

---

2.4

1 विकासो नाम चित्तस्य तावन्मात्रे कृतार्थता

1 vikāso nāma cittasya tāvanmātre kṛtārthatā

---

2.4

2 सैवाविशिष्टा विद्येति किंचिज्ज्ञत्वस्वरूपिणी

2 saivāviśiṣṭā vidyeti kiṃcijjñatvasvarūpiṇī

---

2.4

3 अशुद्धविद्या सा स्वप्नो विकल्पप्रत्ययामकः

3 aśuddhavidyā sā svapno vikalpapratyayāmakaḥ

---

2.4

4 आगता अपि ताः सिद्धीः खलीकृत्य यदा पुनः

4 āgatā api tāḥ siddhīḥ khalīkṛtya yadā punaḥ

---

2.4

5 अवष्टभ्नात्य् असौ योगी परां सिद्धिं तदाश्नुते

5 avaṣṭabhnāty asau yogī parāṃ siddhiṃ tadāśnute

---

2.5

6 ] विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था सिव्स्_2.5 [<शिवसूत्रवार्तिक:> विद्यायाः प्राक्समाख्यातरूपायाः शंकरेच्छया

6 ] vidyāsamutthāne svābhāvike khecarī śivāvasthā sivs_2.5 [<śivasūtravārtika:> vidyāyāḥ prāksamākhyātarūpāyāḥ śaṃkarecchayā

---

2.5

1 स्वाभाविके समुत्थाने समुल्लासे स्वभावजे

1 svābhāvike samutthāne samullāse svabhāvaje

---

2.5

2 उन्मज्जने सति क्षुद्रसिद्धिमज्जनतत्परे

2 unmajjane sati kṣudrasiddhimajjanatatpare

---

2.5

3 अवस्था या शिवस्यान्तरवस्थातुर् अभेदिनी

3 avasthā yā śivasyāntaravasthātur abhedinī

---

2.5

4 स्फुरत्ता सैव सम्पूर्णस्वानन्दोच्छलनात्मिकाम्

4 sphurattā saiva sampūrṇasvānandocchalanātmikām

---

2.5

5 मुदं रातीत्य् अतो मुद्रा खेचरी च नभश्चरी

5 mudaṃ rātīty ato mudrā khecarī ca nabhaścarī

---

2.5

6 व्यज्यते योगिनो विश्वग् विश्वोत्तीर्णस्वरूपिणः

6 vyajyate yogino viśvag viśvottīrṇasvarūpiṇaḥ

---

2.5

7 एवंप्रभावयोर् वीर्यासादने मन्त्रमुद्रयोः

7 evaṃprabhāvayor vīryāsādane mantramudrayoḥ

---

2.6

8 ] गुरुर् उपायः सिव्स्_2.6 [<शिवसूत्रवार्तिक:> सम्यग्ज्ञानक्रियाप्राणमन्त्रमुद्रायथास्थितिम्

8 ] gurur upāyaḥ sivs_2.6 [<śivasūtravārtika:> samyagjñānakriyāprāṇamantramudrāyathāsthitim

---

2.6

1 गृणात्य् उपदिशत्य् अर्थं तद्वीर्यं चेत्य् अतो गुरुः

1 gṛṇāty upadiśaty arthaṃ tadvīryaṃ cety ato guruḥ

---

2.6

2 स एव मन्त्रमुद्राणां वीर्यव्याप्तिप्रकाशनात्

2 sa eva mantramudrāṇāṃ vīryavyāptiprakāśanāt

---

2.6

3 उपायः कथ्यते साक्षाद् उपेयं परमं प्रति

3 upāyaḥ kathyate sākṣād upeyaṃ paramaṃ prati

---

2.6

4 यद् वा गुरुः परा शक्तिर् ईश्वरानुग्रहात्मिका

4 yad vā guruḥ parā śaktir īśvarānugrahātmikā

---

2.6

5 अवकाशप्रदानेन सैव यायाद् उपायताम्

5 avakāśapradānena saiva yāyād upāyatām

---

2.6

6 स गुरुर् मत्समः प्रोक्तो मन्त्रवीर्यप्रकाशकः

6 sa gurur matsamaḥ prokto mantravīryaprakāśakaḥ

---

2.6

7 आदिमान्त्यविहीनास् तु मन्त्राः स्युः शरदभ्रवत्

7 ādimāntyavihīnās tu mantrāḥ syuḥ śaradabhravat

---

2.6

8 गुरोर् लक्षणम् एतावद् आदिमान्त्यं च वेदयेत्

8 guror lakṣaṇam etāvad ādimāntyaṃ ca vedayet

---

2.6

9 इति श्रीमालिनीशास्त्रसिद्धातन्त्रोक्तवैभवात्

9 iti śrīmālinīśāstrasiddhātantroktavaibhavāt

---

2.6

10 अकृत्रिमाहमामर्शस्वरूपाद्यन्तवेदकात्

10 akṛtrimāhamāmarśasvarūpādyantavedakāt

---

2.6

11 परमेष्ठिसमात् तस्मात् परमोपायतो गुरोः

11 parameṣṭhisamāt tasmāt paramopāyato guroḥ

---

2.7

12 ] मातृकाचक्रसंबोधः सिव्स्_2.7 [<शिवसूत्रवार्तिक:> मन्त्रमुद्रानुसंधानसंततोद्युक्तचेतसः

12 ] mātṛkācakrasaṃbodhaḥ sivs_2.7 [<śivasūtravārtika:> mantramudrānusaṃdhānasaṃtatodyuktacetasaḥ

---

2.7

1 भवत्य् उक्तगुरोः प्रीतात् साधकस्येति शिष्यते

1 bhavaty uktaguroḥ prītāt sādhakasyeti śiṣyate

---

2.7

2 अथाद्यास् तिथयः सर्वे स्वरा बिन्द्ववसानगाः

2 athādyās tithayaḥ sarve svarā bindvavasānagāḥ

---

2.7

3 तदन्तः कालयोगेन सोमसूर्यौ प्रकीर्तितौ

3 tadantaḥ kālayogena somasūryau prakīrtitau

---

2.7

4 पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पुरुषान्तानि पञ्चसु

4 pṛthivyādīni tattvāni puruṣāntāni pañcasu

---

2.7

5 क्रमात् कादिषु वर्गेषु मकारान्तेषु सुव्रते

5 kramāt kādiṣu vargeṣu makārānteṣu suvrate

---

2.7

6 वाय्वग्निसलिलेन्द्राणां धारणानां चतुष्टयम्

6 vāyvagnisalilendrāṇāṃ dhāraṇānāṃ catuṣṭayam

---

2.7

7 तदूर्ध्वे शादि विख्यातं पुरस्ताद् ब्रह्मपञ्चकम्

7 tadūrdhve śādi vikhyātaṃ purastād brahmapañcakam

---

2.7

8 अमूला तत्क्रमाज् ज्ञेया क्षान्ता सृष्टिर् उदाहृता

8 amūlā tatkramāj jñeyā kṣāntā sṛṣṭir udāhṛtā

---

2.7

9 सर्वेषां चैव मन्त्राणां विद्यानां च यशस्विनि

9 sarveṣāṃ caiva mantrāṇāṃ vidyānāṃ ca yaśasvini

---

2.7

10 इयं योनिः समाख्याता सर्वतन्त्रेषु सर्वदा

10 iyaṃ yoniḥ samākhyātā sarvatantreṣu sarvadā

---

2.7

11 इति श्रीत्रीशिकाशास्त्रप्रोक्तन्यायेन मातृका

11 iti śrītrīśikāśāstraproktanyāyena mātṛkā

---

2.7

12 अकारादिविसर्गान्तस्वरषोडशगर्भिणी

12 akārādivisargāntasvaraṣoḍaśagarbhiṇī

---

2.7

13 अत एवादिबिन्द्वन्तदशपञ्चतिथिक्रमा

13 ata evādibindvantadaśapañcatithikramā

---

2.7

14 तदात्मकतदुत्तीर्णबिन्दुद्वन्द्वविभूषिता

14 tadātmakataduttīrṇabindudvandvavibhūṣitā

---

2.7

15 अत एव जगत् सर्वं सृजत्य् अन्तर् अनुत्तरे

15 ata eva jagat sarvaṃ sṛjaty antar anuttare

---

2.7

16 तत् पञ्चदशकस्यान्तरुद्धृतैः पञ्चभिः स्वरैः

16 tat pañcadaśakasyāntaruddhṛtaiḥ pañcabhiḥ svaraiḥ

---

2.7

17 अ इ उ ऋ ळ् विन्यासैः कादिमान्तं च वाचकम्

17 a i u ṛ ḷ vinyāsaiḥ kādimāntaṃ ca vācakam

---

2.7

18 क्षित्यादिपुरुषान्तं च वाच्यं तत्त्वकदम्बकम्

18 kṣityādipuruṣāntaṃ ca vācyaṃ tattvakadambakam

---

2.7

19 पञ्चपञ्चकभेदेन पञ्चपञ्चविजृम्भितम्

19 pañcapañcakabhedena pañcapañcavijṛmbhitam

---

2.7

20 बहिश् चानुत्तराद् एव सृजती विश्वम् ईदृशम्

20 bahiś cānuttarād eva sṛjatī viśvam īdṛśam

---

2.7

21 वाय्वग्निसलिलेन्द्राणां क्रमाद् य र ल वात्मनाम्

21 vāyvagnisalilendrāṇāṃ kramād ya ra la vātmanām

---

2.7

22 अनुत्तरेच्छोन्मेषाख्यत्रितयान्योन्यसंधितः

22 anuttarecchonmeṣākhyatritayānyonyasaṃdhitaḥ

---

2.7

23 किंचानुत्तरषण्ढाख्यद्वयसंधिवशाद् अपि

23 kiṃcānuttaraṣaṇḍhākhyadvayasaṃdhivaśād api

---

2.7

24 उत्थितानां कलाविद्यामायारागाभिधायिनाम्

24 utthitānāṃ kalāvidyāmāyārāgābhidhāyinām

---

2.7

25 स्वरूपगोपनात् सर्वकर्तृत्वाद्यपसारतः

25 svarūpagopanāt sarvakartṛtvādyapasārataḥ

---

2.7

26 खण्डितस्य पशोः किंचित्कर्तृत्वादिप्रदायिनाम्

26 khaṇḍitasya paśoḥ kiṃcitkartṛtvādipradāyinām

---

2.7

27 मायोर्ध्वशुद्धविद्यादितत्त्वारोहनिरोधनात्

27 māyordhvaśuddhavidyāditattvārohanirodhanāt

---

2.7

28 मूलाद् अधो ऽवरोहस्य निरोधाच् च त्रिशण्कुवत्

28 mūlād adho 'varohasya nirodhāc ca triśaṇkuvat

---

2.7

29 मध्ये संस्थापितस्यास्य धारणाद् धारणात्मनाम्

29 madhye saṃsthāpitasyāsya dhāraṇād dhāraṇātmanām

---

2.7

30 यतिस् तु भावाभावानां व्यवस्थोदयदायिनी

30 yatis tu bhāvābhāvānāṃ vyavasthodayadāyinī

---

2.7

31 कालो ऽपि तां महामायां स्वतन्त्राम् अनुवर्तते

31 kālo 'pi tāṃ mahāmāyāṃ svatantrām anuvartate

---

2.7

32 इत्युक्त्या कालनियतियुक्तत्वात् षड्विधात्मनाम्

32 ityuktyā kālaniyatiyuktatvāt ṣaḍvidhātmanām

---

2.7

33 स्फारयन्ती वपुः पश्चात् तदूर्ध्वं शादिपञ्चकम्

33 sphārayantī vapuḥ paścāt tadūrdhvaṃ śādipañcakam

---

2.7

34 सद्योजातादिकेशानपर्यन्तब्रह्मविग्रहम्

34 sadyojātādikeśānaparyantabrahmavigraham

---

2.7

35 सूक्ष्मरूपमहीवारिवह्निवायुनभोमयम्

35 sūkṣmarūpamahīvārivahnivāyunabhomayam

---

2.7

36 क्रमेण शुद्धविद्येशसादशक्तिशिवात्मकम्

36 krameṇa śuddhavidyeśasādaśaktiśivātmakam

---

2.7

37 विस्फारयन्ती स्वान्तःस्थं विसर्गकलया बहिः

37 visphārayantī svāntaḥsthaṃ visargakalayā bahiḥ

---

2.7

38 कादिसान्ताक्षरान्तस्थः क्षकारो ऽप्य् अन्तिमो यतः

38 kādisāntākṣarāntasthaḥ kṣakāro 'py antimo yataḥ

---

2.7

39 अतो ऽकारहकाराभ्याम् अहम् इत्य् अपृथक्तया

39 ato 'kārahakārābhyām aham ity apṛthaktayā

---

2.7

40 प्रपंचं शिवशक्तिभ्यां क्रोडीकृत्य प्रकाशते

40 prapaṃcaṃ śivaśaktibhyāṃ kroḍīkṛtya prakāśate

---

2.7

41 अस्यास् त्व् एवंप्रभावायाश् चक्रं यत् तद् इहोदितम्

41 asyās tv evaṃprabhāvāyāś cakraṃ yat tad ihoditam

---

2.7

42 अनुत्तरेच्छोन्मेषादिस्पन्दशक्तिकदम्बकम्

42 anuttarecchonmeṣādispandaśaktikadambakam

---

2.7

43 तत्संबोधश् चिदानन्दघनस्वात्मानुसंहितिः

43 tatsaṃbodhaś cidānandaghanasvātmānusaṃhitiḥ

---

2.7

44 अथेदृङ्मातृकाचक्रसंबोधोद्बोधितात्मनः

44 athedṛṅmātṛkācakrasaṃbodhodbodhitātmanaḥ

---

2.8

45 ] शरीरं हविः सिव्स्_2.8 [<शिवसूत्रवार्तिक:> शून्यं धीः प्राण इत्य् एतत् सृज्यते क्षीयते ऽपि च

45 ] śarīraṃ haviḥ sivs_2.8 [<śivasūtravārtika:> śūnyaṃ dhīḥ prāṇa ity etat sṛjyate kṣīyate 'pi ca

---

2.8

1 स्थैर्यम् अस्ति परं देहापेक्षया न तु तत्त्वतः

1 sthairyam asti paraṃ dehāpekṣayā na tu tattvataḥ

---

2.8

2 इत्य् उक्तनीत्या शून्यादेः प्रमाता त्व् अस्य भित्तिभूः

2 ity uktanītyā śūnyādeḥ pramātā tv asya bhittibhūḥ

---

2.8

3 शरीरं स्थूलसूक्ष्मादि चिदग्नौ परयोगिनः

3 śarīraṃ sthūlasūkṣmādi cidagnau parayoginaḥ

---

2.8

4 हूयमानं हविः प्रोक्तं तन्मातृत्वनिमज्जनात्

4 hūyamānaṃ haviḥ proktaṃ tanmātṛtvanimajjanāt

---

2.8

5 परिपूर्णप्रकाशात्मप्रमात्रुन्मज्जनप्रदात्

5 paripūrṇaprakāśātmapramātrunmajjanapradāt

---

2.8

6 एवं शरीरहव्येन ज्वलद्बोधोर्ध्वरोचिषः

6 evaṃ śarīrahavyena jvaladbodhordhvarociṣaḥ

---

2.9

7 ] ज्ञानम् अन्नम् सिव्स्_2.9 [<शिवसूत्रवार्तिक:> ज्ञानं बन्ध इति प्रोक्तं यत् प्राक् तत् परयोगिनः

7 ] jñānam annam sivs_2.9 [<śivasūtravārtika:> jñānaṃ bandha iti proktaṃ yat prāk tat parayoginaḥ

---

2.9

1 अनात्मन्य् आत्मताज्ञप्तिर् अन्नं ग्रस्यत इत्य् अतः

1 anātmany ātmatājñaptir annaṃ grasyata ity ataḥ

---

2.9

2 किं च यद् यत् प्रकाशात्मस्वरूपामर्शनात्मकम्

2 kiṃ ca yad yat prakāśātmasvarūpāmarśanātmakam

---

2.9

3 ज्ञानं तत्परमाह्लादकारित्वाद् अन्नम् उच्यते

3 jñānaṃ tatparamāhlādakāritvād annam ucyate

---

2.9

4 यदा त्व् अवहितः शश्वद् योगी नैवं भवत्य् असौ

4 yadā tv avahitaḥ śaśvad yogī naivaṃ bhavaty asau

---

2.9

5 तदा ज्ञानवतो ऽप्य् अस्य समाधानावलेपतः

5 tadā jñānavato 'py asya samādhānāvalepataḥ

---

2.10

6 ] विद्यासंहारे तदुत्थस्वप्नदर्शनम् सिव्स्_2.10 [<शिवसूत्रवार्तिक:> विद्येति ज्ञानविस्फाररूपा या तु पुरोदिता

6 ] vidyāsaṃhāre tadutthasvapnadarśanam sivs_2.10 [<śivasūtravārtika:> vidyeti jñānavisphārarūpā yā tu puroditā

---

2.10

1 शुद्धविद्याथ संहारे ऽनुत्थाने ऽस्या निमज्जने

1 śuddhavidyātha saṃhāre 'nutthāne 'syā nimajjane

---

2.10

2 तदुत्थस्य क्रमेणाञ्चद्विद्यासंहारजन्मनः

2 tadutthasya krameṇāñcadvidyāsaṃhārajanmanaḥ

---

2.10

3 स्वप्नस्य भेदनिष्ठस्य विकल्पौघस्य दर्शनम्

3 svapnasya bhedaniṣṭhasya vikalpaughasya darśanam

---

2.10

4 उन्मज्जनं भवत्य् अस्य प्राग्व्याख्यातोत्तमात्मनः

4 unmajjanaṃ bhavaty asya prāgvyākhyātottamātmanaḥ

---

2.10

5 अवधाने ऽवलिप्तस्य साधकस्येति शिष्यते

5 avadhāne 'valiptasya sādhakasyeti śiṣyate

---

2.10

6 इति द्वितीय उन्मेषः शाक्तोपायप्रकाशकः

6 iti dvitīya unmeṣaḥ śāktopāyaprakāśakaḥ

3.1

7 ] शिवसूत्र, तृतीय उन्मेष आत्मा चित्तम् सिव्स्_3.1 [<शिवसूत्रवार्तिक:> विशेषभोग्यशब्दादिवासनावेशरूपितम्

7 ] śivasūtra, tṛtīya unmeṣa ātmā cittam sivs_3.1 [<śivasūtravārtika:> viśeṣabhogyaśabdādivāsanāveśarūpitam

---

3.1

1 तत्तदध्यवसायादिव्यापारकरणोन्मुखम्

1 tattadadhyavasāyādivyāpārakaraṇonmukham

---

3.1

2 सत्त्वादिवृत्त्यवष्टम्भि बुद्ध्यहंकृन्मनोमयम्

2 sattvādivṛttyavaṣṭambhi buddhyahaṃkṛnmanomayam

---

3.1

3 चित्तं तत् प्रोक्तचैतन्यस्वरूपानवमर्शनात्

3 cittaṃ tat proktacaitanyasvarūpānavamarśanāt

---

3.1

4 तत्तत्कर्मानुसारेण नानायोनीर् अनुव्रजत्

4 tattatkarmānusāreṇa nānāyonīr anuvrajat

---

3.1

5 अततीत्य् अत एवात्मा ततः सो ऽणुः प्रकीर्तितः

5 atatīty ata evātmā tataḥ so 'ṇuḥ prakīrtitaḥ

---

3.1

6 आत्मनश् चातनं नास्ति संविदेकस्वरूपिणः

6 ātmanaś cātanaṃ nāsti saṃvidekasvarūpiṇaḥ

---

3.1

7 अतश् चैतन्यम् आत्मेति धीक्रियात्मकम् आत्मनः

7 ataś caitanyam ātmeti dhīkriyātmakam ātmanaḥ

---

3.1

8 विश्वस्वभावभूतं तत् तात्त्विकं रूपम् ईरितम्

8 viśvasvabhāvabhūtaṃ tat tāttvikaṃ rūpam īritam

---

3.1

9 इदानीम् एतदीयेन स्वातन्त्र्येणावभासितात्

9 idānīm etadīyena svātantryeṇāvabhāsitāt

---

3.1

10 संकोचाद् अणुतायोगाच् चित्तम् आत्मेति लक्षितम्

10 saṃkocād aṇutāyogāc cittam ātmeti lakṣitam

---

3.1

11 इति पूर्वापरादेशवैषम्यं नास्ति किंचन

11 iti pūrvāparādeśavaiṣamyaṃ nāsti kiṃcana

---

3.1

12 अस्य चित्तस्वरूपस्य देहादेर् आत्मनस् त्व् अणोः

12 asya cittasvarūpasya dehāder ātmanas tv aṇoḥ

---

3.2

13 ] ज्ञानं बन्धः सिव्स्_3.2 [<शिवसूत्रवार्तिक:> अन्तः सुखादिसंवेद्यव्यवसायादिवृत्तिमत्

13 ] jñānaṃ bandhaḥ sivs_3.2 [<śivasūtravārtika:> antaḥ sukhādisaṃvedyavyavasāyādivṛttimat

---

3.2

1 बहिस् तद्योग्यनीलादिदेहादिविषयोन्मुखम्

1 bahis tadyogyanīlādidehādiviṣayonmukham

---

3.2

2 भेदाभासात्मकं चास्य ज्ञानं बन्धो ऽणुरूपिणः

2 bhedābhāsātmakaṃ cāsya jñānaṃ bandho 'ṇurūpiṇaḥ

---

3.2

3 तत्पाशितत्वाद् एवासाव् अणुः संसरति ध्रुवम्

3 tatpāśitatvād evāsāv aṇuḥ saṃsarati dhruvam

---

3.2

4 ज्ञानं प्रकाशकं लोके आत्मा चैव प्रकाशकः

4 jñānaṃ prakāśakaṃ loke ātmā caiva prakāśakaḥ

---

3.2

5 अनयोर् अपृथग्भावाज् ज्ञानी ज्ञाने प्रकाशते

5 anayor apṛthagbhāvāj jñānī jñāne prakāśate

---

3.2

6 इत्य् उक्तनीत्या ज्ञानं च स्वस्वरूपप्रकाशकम्

6 ity uktanītyā jñānaṃ ca svasvarūpaprakāśakam

---

3.2

7 आत्मवत् तत् कथं तस्य बन्धकत्वप्रसङ्गिता

7 ātmavat tat kathaṃ tasya bandhakatvaprasaṅgitā

---

3.2

8 इत्य् आशङ्क्याह यद्य् एवं प्रसन्नात् परमेश्वरात्

8 ity āśaṅkyāha yady evaṃ prasannāt parameśvarāt

---

3.2

9 प्रत्यभिज्ञा भवत्य् एषा तदा सत्यं त्वदीरितम्

9 pratyabhijñā bhavaty eṣā tadā satyaṃ tvadīritam

---

3.2

10 तन्मायाशक्तितो नैष विमर्शो ऽस्य यदा तदा

10 tanmāyāśaktito naiṣa vimarśo 'sya yadā tadā

---

3.3

11 ] कलादीनां तत्त्वानाम् अविवेको माया सिव्स्_3.3 [<शिवसूत्रवार्तिक:> अन्तरन्तःस्फुरत् किंचित्कर्तृत्वादिप्रदायिनाम्

11 ] kalādīnāṃ tattvānām aviveko māyā sivs_3.3 [<śivasūtravārtika:> antarantaḥsphurat kiṃcitkartṛtvādipradāyinām

---

3.3

1 कलादिक्षितिपर्यन्ततत्त्वानां कञ्चुकात्मनाम्

1 kalādikṣitiparyantatattvānāṃ kañcukātmanām

---

3.3

2 पुर्यष्टकमयत्वेन स्थूलदेहादिरूपतः

2 puryaṣṭakamayatvena sthūladehādirūpataḥ

---

3.3

3 स्थितानाम् अविवेकस् तेष्व् आत्मत्वेनानुसंहितिः

3 sthitānām avivekas teṣv ātmatvenānusaṃhitiḥ

---

3.3

4 सैव सम्मोहिनी माया तत्त्वाख्यातिमयं जगत्

4 saiva sammohinī māyā tattvākhyātimayaṃ jagat

---

3.3

5 अतश् चैतज् जन्यमायाप्रशमायास्य योगिनः

5 ataś caitaj janyamāyāpraśamāyāsya yoginaḥ

---

3.4

6 ] शरीरे संहारः कलानाम् सिव्स्_3.4 [<शिवसूत्रवार्तिक:> महाभूतात्मके स्थूले सूक्ष्मे पुर्यष्टकात्मनि

6 ] śarīre saṃhāraḥ kalānām sivs_3.4 [<śivasūtravārtika:> mahābhūtātmake sthūle sūkṣme puryaṣṭakātmani

---

3.4

1 मूलादिसमनान्ते च शरीरे योगिनः परे

1 mūlādisamanānte ca śarīre yoginaḥ pare

---

3.4

2 कलानां तत्र भागानां कार्याणां कारणे निजे

2 kalānāṃ tatra bhāgānāṃ kāryāṇāṃ kāraṇe nije

---

3.4

3 संहारः संविदेकाग्निसद्भावो लयचिन्तया

3 saṃhāraḥ saṃvidekāgnisadbhāvo layacintayā

---

3.4

4 दाहाद्यामर्शयुक्त्या वा ध्यातव्य इति शिष्यते

4 dāhādyāmarśayuktyā vā dhyātavya iti śiṣyate

---

3.4

5 एवं ध्यानाभिधानो यः संहारोपाय ईरितः

5 evaṃ dhyānābhidhāno yaḥ saṃhāropāya īritaḥ

---

3.4

6 एवम् एतत् प्रधानांश् च प्राणायामपुरःसरान्

6 evam etat pradhānāṃś ca prāṇāyāmapuraḥsarān

---

3.4

7 अन्यान् समाधिपर्यन्तान् उपायान् दर्शयत्य् असौ

7 anyān samādhiparyantān upāyān darśayaty asau

---

3.5

8 ] नाडीसंहारभूतजयभूतकैवल्यभूतपृथक्त्वानि सिव्स्_3.5 [<शिवसूत्रवार्तिक:> भावनीयानि युक्तेन साधकेनेति शिष्यते

8 ] nāḍīsaṃhārabhūtajayabhūtakaivalyabhūtapṛthaktvāni sivs_3.5 [<śivasūtravārtika:> bhāvanīyāni yuktena sādhakeneti śiṣyate

---

3.5

1 प्राणादिवाहिनाडीनां संहारः प्राणसंयमात्

1 prāṇādivāhināḍīnāṃ saṃhāraḥ prāṇasaṃyamāt

---

3.5

2 रेचकादिक्रमोत्पादाद् उदानदहनात्मनि

2 recakādikramotpādād udānadahanātmani

---

3.5

3 मध्यनाड्यां विलीनत्वापादनं तन्मयत्वतः

3 madhyanāḍyāṃ vilīnatvāpādanaṃ tanmayatvataḥ

---

3.5

4 भूतानां भूजलादीनां जयो यः स उदीर्यते

4 bhūtānāṃ bhūjalādīnāṃ jayo yaḥ sa udīryate

---

3.5

5 वायवी धारणाङ्गुष्ठे आग्नेयी नाभिमध्यतः

5 vāyavī dhāraṇāṅguṣṭhe āgneyī nābhimadhyataḥ

---

3.5

6 माहेयी कण्ठदेशे तु वारुणी घण्टिकाश्रिता

6 māheyī kaṇṭhadeśe tu vāruṇī ghaṇṭikāśritā

---

3.5

7 आकाशधारणा मूर्ध्नि सर्वसिद्धिकरी स्मृता

7 ākāśadhāraṇā mūrdhni sarvasiddhikarī smṛtā

---

3.5

8 इति स्वच्छन्दशास्त्रोक्तधारणाभिर् वशीकृतिः

8 iti svacchandaśāstroktadhāraṇābhir vaśīkṛtiḥ

---

3.5

9 भूतेभ्यः किल कैवल्यं चित्तप्रत्याहृतिस् ततः

9 bhūtebhyaḥ kila kaivalyaṃ cittapratyāhṛtis tataḥ

---

3.5

10 पृथक्त्वं तदनालिप्तस्वच्छस्वात्मैकरूपता

10 pṛthaktvaṃ tadanāliptasvacchasvātmaikarūpatā

---

3.5

11 भूतसंधान इत्यादिसूत्रोक्तं यत् फलं पुरा

11 bhūtasaṃdhāna ityādisūtroktaṃ yat phalaṃ purā

---

3.5

12 अप्रयत्नेन साध्यं तच्छाम्भवोपायशालिनः

12 aprayatnena sādhyaṃ tacchāmbhavopāyaśālinaḥ

---

3.5

13 आणवोपायसाध्यं तु यत्नेनेति विशिष्यते

13 āṇavopāyasādhyaṃ tu yatneneti viśiṣyate

---

3.5

14 इत्य् एवं देहशुद्ध्याद्यैः समाध्यन्तैश् च या भवेत्

14 ity evaṃ dehaśuddhyādyaiḥ samādhyantaiś ca yā bhavet

---

3.5

15 सिद्धिः सा मोहवरणान् नात्मज्ञानाद् इतीर्यते

15 siddhiḥ sā mohavaraṇān nātmajñānād itīryate

---

3.6

16 ] मोहावरणात् सिद्धिः सिव्स्_3.6 [<शिवसूत्रवार्तिक:> मोहो विमोहिनी माया तत्कृतावरणात् किल

16 ] mohāvaraṇāt siddhiḥ sivs_3.6 [<śivasūtravārtika:> moho vimohinī māyā tatkṛtāvaraṇāt kila

---

3.6

1 पूर्वोक्तधारणाद्युक्त्या सिद्धिः परिमिता भवेत्

1 pūrvoktadhāraṇādyuktyā siddhiḥ parimitā bhavet

---

3.6

2 तत्तत्तत्त्वोपभोगात्मा न त्व् अस्य परचित्प्रथा

2 tattattattvopabhogātmā na tv asya paracitprathā

---

3.6

3 विनष्टमोहावेशस्य समाधौ चाग्रतः पुनः

3 vinaṣṭamohāveśasya samādhau cāgrataḥ punaḥ

---

3.6

4 मध्यमं प्राणम् आश्रित्य प्राणापानपथान्तरम्

4 madhyamaṃ prāṇam āśritya prāṇāpānapathāntaram

---

3.6

5 आलम्ब्य ज्ञानशक्तिं च तत्स्थं चैवासनं लभेत्

5 ālambya jñānaśaktiṃ ca tatsthaṃ caivāsanaṃ labhet

---

3.6

6 प्राणादिस्थूलभावं तु त्यक्त्वा सूक्ष्मम् अथान्तरम्

6 prāṇādisthūlabhāvaṃ tu tyaktvā sūkṣmam athāntaram

---

3.6

7 सूक्ष्मातीतं तु परमं स्पन्दनं लभ्यते यतः

7 sūkṣmātītaṃ tu paramaṃ spandanaṃ labhyate yataḥ

---

3.6

8 प्राणायामः स उद्दिष्टो यस्मान् न च्यवते पुनः

8 prāṇāyāmaḥ sa uddiṣṭo yasmān na cyavate punaḥ

---

3.6

9 शब्दादिगुणवृत्तिर् या चेतसा ह्य् अनुभूयते

9 śabdādiguṇavṛttir yā cetasā hy anubhūyate

---

3.6

10 त्यक्त्वा तां परमं धाम प्रविशेत् तत्स्वचेतसा

10 tyaktvā tāṃ paramaṃ dhāma praviśet tatsvacetasā

---

3.6

11 प्रत्याहार इति प्रोक्तो भवपाशनिकृन्तनः

11 pratyāhāra iti prokto bhavapāśanikṛntanaḥ

---

3.6

12 धीगुणान् समतिक्रम्य निर्ध्येयं चाव्ययं विभुम्

12 dhīguṇān samatikramya nirdhyeyaṃ cāvyayaṃ vibhum

---

3.6

13 ध्यात्वा ध्येयं स्वसंवेद्यं ध्यानं तच् च विदुर् बुधाः

13 dhyātvā dhyeyaṃ svasaṃvedyaṃ dhyānaṃ tac ca vidur budhāḥ

---

3.6

14 धारणा परमात्मत्वं धार्यते येन सर्वदा

14 dhāraṇā paramātmatvaṃ dhāryate yena sarvadā

---

3.6

15 धारणा सा विनिर्दिष्टा भवबन्धविनाशिनी

15 dhāraṇā sā vinirdiṣṭā bhavabandhavināśinī

---

3.6

16 स्वपरस्थेषु भूतेषु जगत्य् अस्मिन् समानधीः

16 svaparastheṣu bhūteṣu jagaty asmin samānadhīḥ

---

3.6

17 शिवो ऽहम् अद्वितीयो ऽहं समाधिः स परः स्मृतः

17 śivo 'ham advitīyo 'haṃ samādhiḥ sa paraḥ smṛtaḥ

---

3.6

18 इत्य् एवं मृत्युजित्तन्त्रभट्टारकनिरूपितैः

18 ity evaṃ mṛtyujittantrabhaṭṭārakanirūpitaiḥ

---

3.6

19 प्राणसंयमनारम्भैः समाध्यन्तैः क्रमैर् अपि

19 prāṇasaṃyamanārambhaiḥ samādhyantaiḥ kramair api

---

3.6

20 परतत्त्वसमावेशो भवत्य् एवेति कथ्यते

20 paratattvasamāveśo bhavaty eveti kathyate

---

3.7

21 ] मोहजयाद् अनन्ताभोगात् सहजविद्याजयः सिव्स्_3.7 [<शिवसूत्रवार्तिक:> मोहो माया निजाख्यातिस् तज्जयात् तत्पराभवात्

21 ] mohajayād anantābhogāt sahajavidyājayaḥ sivs_3.7 [<śivasūtravārtika:> moho māyā nijākhyātis tajjayāt tatparābhavāt

---

3.7

1 उद्यमार्कोत्थितो ऽनन्तः संस्कारप्रशमावधिः

1 udyamārkotthito 'nantaḥ saṃskārapraśamāvadhiḥ

---

3.7

2 आभोगो यस्य विस्तार ईदृशाद् दर्शितात्मनः

2 ābhogo yasya vistāra īdṛśād darśitātmanaḥ

---

3.7

3 भवेत् सहजविद्याया जयो लाभो योगिनः

3 bhavet sahajavidyāyā jayo lābho yoginaḥ

---

3.7

4 एवं मोहजयोपात्तशुद्धविद्यामहोदयः

4 evaṃ mohajayopāttaśuddhavidyāmahodayaḥ

---

3.8

5 ] जाग्रद् द्वितीयकरः सिव्स्_3.8 [<शिवसूत्रवार्तिक:> भक्त्वैवं सहजां विद्यां तदेकत्वावलम्बने

5 ] jāgrad dvitīyakaraḥ sivs_3.8 [<śivasūtravārtika:> bhaktvaivaṃ sahajāṃ vidyāṃ tadekatvāvalambane

---

3.8

1 जागरूकः सदा योगी जाग्रद् इत्य् अयम् उच्यते

1 jāgarūkaḥ sadā yogī jāgrad ity ayam ucyate

---

3.8

2 संपूर्णाहंविमर्शात्मस्वाहंतापेक्षया जगत्

2 saṃpūrṇāhaṃvimarśātmasvāhaṃtāpekṣayā jagat

---

3.8

3 द्वितीयम् इदम् आकारं करो यस्य स्वदीधितिः

3 dvitīyam idam ākāraṃ karo yasya svadīdhitiḥ

---

3.8

4 तथाभूतो भवत्य् एष स्वकरीभूतविष्टपः

4 tathābhūto bhavaty eṣa svakarībhūtaviṣṭapaḥ

---

3.8

5 ईदृशो ऽयं सदा स्वात्मविमर्शावेशिताशयः

5 īdṛśo 'yaṃ sadā svātmavimarśāveśitāśayaḥ

---

3.9

6 ] नर्तक आत्मा सिव्स्_3.9 [<शिवसूत्रवार्तिक:> नृत्यत्य् अन्तःपरिच्छन्नस्वस्वरूपावलम्बनाः

6 ] nartaka ātmā sivs_3.9 [<śivasūtravārtika:> nṛtyaty antaḥparicchannasvasvarūpāvalambanāḥ

---

3.9

1 स्वेच्छया स्वात्मचिद्भित्तौ स्वपरिस्पन्दलीलया

1 svecchayā svātmacidbhittau svaparispandalīlayā

---

3.9

2 जागरास्वप्नसौषुप्तरूपास् तास् ताः स्वभूमिकाः

2 jāgarāsvapnasauṣuptarūpās tās tāḥ svabhūmikāḥ

---

3.9

3 आभासयति यत् तस्माद् आत्मा नर्तक उच्यते

3 ābhāsayati yat tasmād ātmā nartaka ucyate

---

3.9

4 एवंविधजगन्नाट्यनर्तकस्यास्य योगिनः

4 evaṃvidhajagannāṭyanartakasyāsya yoginaḥ

---

3.9

5 भूमिकाग्रहणस्थानं रङ्गम् आह जगद्गुरुः

5 bhūmikāgrahaṇasthānaṃ raṅgam āha jagadguruḥ

---

3.10

6 ] रङ्गो ऽन्तरात्मा सिव्स्_3.10 [<शिवसूत्रवार्तिक:> रज्यते ऽस्मिन् जगन्नाट्यक्रीडाकौतुकिनात्मना

6 ] raṅgo 'ntarātmā sivs_3.10 [<śivasūtravārtika:> rajyate 'smin jagannāṭyakrīḍākautukinātmanā

---

3.10

1 इति रङ्गो ऽन्तरात्मेति जीवः पुर्यष्टकात्मकः

1 iti raṅgo 'ntarātmeti jīvaḥ puryaṣṭakātmakaḥ

---

3.10

2 योगी कृतपदस् तत्र स्वेन्द्रियस्पन्दलीलया

2 yogī kṛtapadas tatra svendriyaspandalīlayā

---

3.10

3 सदाशिवादिक्षित्यन्तजगन्नाट्यं प्रकाशयेत्

3 sadāśivādikṣityantajagannāṭyaṃ prakāśayet

---

3.10

4 देहान्तरङ्गे रङ्गे ऽस्मिन् नृत्यतः स्वान्तरात्मनि

4 dehāntaraṅge raṅge 'smin nṛtyataḥ svāntarātmani

---

3.11

5 ] प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि सिव्स्_3.11 [<शिवसूत्रवार्तिक:> प्रेक्षकाणीति संसारनाट्यप्राकट्यकृद् वपुः

5 ] prekṣakāṇīndriyāṇi sivs_3.11 [<śivasūtravārtika:> prekṣakāṇīti saṃsāranāṭyaprākaṭyakṛd vapuḥ

---

3.11

1 चक्षुरादीन्द्रियाण्य् अन्तश् चमत्कुर्वन्ति योगिनः

1 cakṣurādīndriyāṇy antaś camatkurvanti yoginaḥ

---

3.11

2 इत्य् एवं प्रेक्षकीभूतस्वाक्षचक्रस्य योगिनः

2 ity evaṃ prekṣakībhūtasvākṣacakrasya yoginaḥ

---

3.12

3 ] धीवशात् सत्त्वसिद्धिः सिव्स्_3.12 [<शिवसूत्रवार्तिक:> धीस् तात्त्विकस्वचिद्रूपविमर्शकुशला मतिः

3 ] dhīvaśāt sattvasiddhiḥ sivs_3.12 [<śivasūtravārtika:> dhīs tāttvikasvacidrūpavimarśakuśalā matiḥ

---

3.12

1 तद्वशाद् एव सत्त्वस्य स्पन्दस्यान्तर्विवर्तिनः

1 tadvaśād eva sattvasya spandasyāntarvivartinaḥ

---

3.12

2 स्फुरत्तारूपिणः सिद्धिर् अभिव्यक्तिः स्फुटं भवेत्

2 sphurattārūpiṇaḥ siddhir abhivyaktiḥ sphuṭaṃ bhavet

---

3.12

3 एवं निजस्फुरत्तात्मसत्त्वासादनवैभवात्

3 evaṃ nijasphurattātmasattvāsādanavaibhavāt

---

3.13

4 ] सिद्धः स्वतन्त्रभावः सिव्स्_3.13 [<शिवसूत्रवार्तिक:> सिद्धः सम्पन्न एवास्य भवेत् परमयोगिनः

4 ] siddhaḥ svatantrabhāvaḥ sivs_3.13 [<śivasūtravārtika:> siddhaḥ sampanna evāsya bhavet paramayoginaḥ

---

3.13

1 स्वतन्त्रभावः सहजज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः

1 svatantrabhāvaḥ sahajajñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ

---

3.13

2 स्वातन्त्र्यं वशिनो विश्वस्ववशीकरणक्षमम्

2 svātantryaṃ vaśino viśvasvavaśīkaraṇakṣamam

---

3.13

3 स्वतन्त्रभाव एवास्य स्वानन्दभरितात्मनः

3 svatantrabhāva evāsya svānandabharitātmanaḥ

---

3.14

4 ] यथा तत्र तथान्यत्र सिव्स्_3.14 [<शिवसूत्रवार्तिक:> यत्र स्वाभाविके देहे स्फुटीभूता स्वतन्त्रता

4 ] yathā tatra tathānyatra sivs_3.14 [<śivasūtravārtika:> yatra svābhāvike dehe sphuṭībhūtā svatantratā

---

3.14

1 यथा तत्र तथान्यत्र देहे भवति योगिनः

1 yathā tatra tathānyatra dehe bhavati yoginaḥ

---

3.14

2 स्फुटीभवति युक्तस्य पूर्णाहंतास्वरूपिणी

2 sphuṭībhavati yuktasya pūrṇāhaṃtāsvarūpiṇī

---

3.14

3 न चैवम् अप्य् उदासीनेन भाव्यं योगिनापि तु

3 na caivam apy udāsīnena bhāvyaṃ yogināpi tu

---

3.15

4 ] बीजावधानम् सिव्स्_3.15 [<शिवसूत्रवार्तिक:> स्फुरत्तात्मा परा शक्तिर् बीजं विश्वस्य कारणम्

4 ] bījāvadhānam sivs_3.15 [<śivasūtravārtika:> sphurattātmā parā śaktir bījaṃ viśvasya kāraṇam

---

3.15

1 तत्रावधानं चित्तस्य भूयोभूयो निवेशनम्

1 tatrāvadhānaṃ cittasya bhūyobhūyo niveśanam

---

3.15

2 योगिना सावधानेन कर्तव्यम् इति शिष्यते

2 yoginā sāvadhānena kartavyam iti śiṣyate

---

3.15

3 एवंविधो महायोगी परशक्त्यवधानवान्

3 evaṃvidho mahāyogī paraśaktyavadhānavān

---

3.16

4 ] आसनस्थः सुखं ह्रदे निमज्जति सिव्स्_3.16 [<शिवसूत्रवार्तिक:> आस्यते स्थीयते यस्मिन्न् ऐकात्म्येनेति चासनम्

4 ] āsanasthaḥ sukhaṃ hrade nimajjati sivs_3.16 [<śivasūtravārtika:> āsyate sthīyate yasminn aikātmyeneti cāsanam

---

3.16

1 शाक्तं बलं यत् तत्रस्थस् तदेवान्तः परामृशन्

1 śāktaṃ balaṃ yat tatrasthas tadevāntaḥ parāmṛśan

---

3.16

2 योगी परिहृतध्यानधारणादिपरिश्रमः

2 yogī parihṛtadhyānadhāraṇādipariśramaḥ

---

3.16

3 खेचर्यादिमहास्रोतोवाहप्रसरकारणे

3 khecaryādimahāsrotovāhaprasarakāraṇe

---

3.16

4 स्वच्छत्वादिगुणैर् युक्ते स्वानन्दभरिते ह्रदे

4 svacchatvādiguṇair yukte svānandabharite hrade

---

3.16

5 संप्लुतेदंपदद्वीपे सम्पूर्णे संविदर्णवे

5 saṃplutedaṃpadadvīpe sampūrṇe saṃvidarṇave

---

3.16

6 निरस्तसकलोपायो निमज्जति यथासुखम्

6 nirastasakalopāyo nimajjati yathāsukham

---

3.16

7 देहादिब्रोडनेनैव तन्मयीभवति स्फुटम्

7 dehādibroḍanenaiva tanmayībhavati sphuṭam

---

3.16

8 इत्य् एवम् आणवोपायासादितान् मोहनिर्जयात्

8 ity evam āṇavopāyāsāditān mohanirjayāt

---

3.16

9 उन्मज्जच्छुद्धविद्यात्मशाक्तावेशप्रकर्षतः

9 unmajjacchuddhavidyātmaśāktāveśaprakarṣataḥ

---

3.16

10 आत्मीकृतपरानन्दह्रदगाढावगाहनात्

10 ātmīkṛtaparānandahradagāḍhāvagāhanāt

---

3.16

11 प्रस्फुरच्छाम्भवावशवैभवः साधकोत्तमः

11 prasphuracchāmbhavāvaśavaibhavaḥ sādhakottamaḥ

---

3.17

12 ] स्वमात्रानिर्माणम् आपादयति सिव्स्_3.17 [<शिवसूत्रवार्तिक:> स्वस्य सम्बन्धिनी मात्रा चैतन्यस्योक्तरूपिणः

12 ] svamātrānirmāṇam āpādayati sivs_3.17 [<śivasūtravārtika:> svasya sambandhinī mātrā caitanyasyoktarūpiṇaḥ

---

3.17

1 आश्यानता मितात्मांशो ग्राह्यग्राहकलक्षणः

1 āśyānatā mitātmāṃśo grāhyagrāhakalakṣaṇaḥ

---

3.17

2 निर्माणापादनं तस्या निर्मितत्वेन दर्शनम्

2 nirmāṇāpādanaṃ tasyā nirmitatvena darśanam

---

3.17

3 सम्पादयति योगीन्द्रो यथेष्टं स्पष्टम् इच्छया

3 sampādayati yogīndro yatheṣṭaṃ spaṣṭam icchayā

---

3.17

4 एवम् ईदृशशक्त्युत्थविश्वरूपस्य योगिनः

4 evam īdṛśaśaktyutthaviśvarūpasya yoginaḥ

---

3.17

5 पुनर्जन्मादिसम्बन्धो न कश्चिद् इति कथ्यते

5 punarjanmādisambandho na kaścid iti kathyate

---

3.18

6 ] विद्याविनाशे जन्मविनाशः सिव्स्_3.18 [<शिवसूत्रवार्तिक:> विद्येति सहजा तस्या अविनाशः सदोदयः

6 ] vidyāvināśe janmavināśaḥ sivs_3.18 [<śivasūtravārtika:> vidyeti sahajā tasyā avināśaḥ sadodayaḥ

---

3.18

1 तेनैवाज्ञानसहकृत्तत्तत्कर्मानुषङ्गिणः

1 tenaivājñānasahakṛttattatkarmānuṣaṅgiṇaḥ

---

3.18

2 देहप्राणमनीषादिसमुदायस्य जन्मनः

2 dehaprāṇamanīṣādisamudāyasya janmanaḥ

---

3.18

3 विनाशो मूलविध्वंसो भवत्य् अस्येति शिष्यते

3 vināśo mūlavidhvaṃso bhavaty asyeti śiṣyate

---

3.18

4 यदा तु शुद्धविद्यायाः स्वरूपं तस्य मज्जति

4 yadā tu śuddhavidyāyāḥ svarūpaṃ tasya majjati

---

3.18

5 तदा तन्मोहनायैव समुत्तिष्ठन्ति शक्तयः

5 tadā tanmohanāyaiva samuttiṣṭhanti śaktayaḥ

---

3.19

6 ] कवर्गादिषु माहेश्वर्याद्याः पशुमातरः सिव्स्_3.19 [<शिवसूत्रवार्तिक:> कवर्गादिषु तिष्ठन्त्यस् तदधिष्ठातृतां गताः

6 ] kavargādiṣu māheśvaryādyāḥ paśumātaraḥ sivs_3.19 [<śivasūtravārtika:> kavargādiṣu tiṣṭhantyas tadadhiṣṭhātṛtāṃ gatāḥ

---

3.19

1 माहेश्वर्यादिकाः प्रोक्तकरन्ध्रचितिमध्यगाः

1 māheśvaryādikāḥ proktakarandhracitimadhyagāḥ

---

3.19

2 पशून् प्रमात् आविश्य तत्तत्प्रत्ययभूमिषु

2 paśūn pramāt āviśya tattatpratyayabhūmiṣu

---

3.19

3 तत्तच्छब्दानुवेधेन मोहनात् पशुमातरः

3 tattacchabdānuvedhena mohanāt paśumātaraḥ

---

3.19

4 आवृण्वाना निजं रूपं चिदानन्दघनात्मकम्

4 āvṛṇvānā nijaṃ rūpaṃ cidānandaghanātmakam

---

3.19

5 अतिमानं विवृण्वानाः शरीरादौ जडे ऽपि च

5 atimānaṃ vivṛṇvānāḥ śarīrādau jaḍe 'pi ca

---

3.19

6 पशुवत्साधकम् अपि प्रमत्तं मोहयन्त्य् अमूः

6 paśuvatsādhakam api pramattaṃ mohayanty amūḥ

---

3.19

7 तस्माद् भाव्यं सदानेन सावधानेन योगिना

7 tasmād bhāvyaṃ sadānena sāvadhānena yoginā

---

3.19

8 उक्तं सामान्यतो ज्ञानाधिष्ठानं मातृकेत्य् अतः

8 uktaṃ sāmānyato jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkety ataḥ

---

3.19

9 इदं तु प्राप्ततत्त्वो ऽपि प्रमाद्यन् साधकः पुनः

9 idaṃ tu prāptatattvo 'pi pramādyan sādhakaḥ punaḥ

---

3.19

10 पश्वधिष्ठानभूताभिर् मोह्यते मातृभिस् त्व् इति

10 paśvadhiṣṭhānabhūtābhir mohyate mātṛbhis tv iti

---

3.19

11 यत एवम् अतः शुद्धविद्या प्राप्तापि युक्तिभिः

11 yata evam ataḥ śuddhavidyā prāptāpi yuktibhiḥ

---

3.19

12 बह्वीभिः सा पुनर् मौढ्याद्य् अथास्य न विनश्यति

12 bahvībhiḥ sā punar mauḍhyādy athāsya na vinaśyati

---

3.19

13 तथा सर्वास्व् अवस्थासु युक्तो भूयाद् इतीर्यते

13 tathā sarvāsv avasthāsu yukto bhūyād itīryate

---

3.20

14 ] त्रिषु चतुर्थं तैलवद् आसेच्यम् सिव्स्_3.20 [<शिवसूत्रवार्तिक:> त्रिष्व् इति प्रोक्तरूपेषु जागरादिषु तैलवत्

14 ] triṣu caturthaṃ tailavad āsecyam sivs_3.20 [<śivasūtravārtika:> triṣv iti proktarūpeṣu jāgarādiṣu tailavat

---

3.20

1 चतुर्थम् इति पूर्वोक्तं शुद्धविद्याप्रथात्मकम्

1 caturtham iti pūrvoktaṃ śuddhavidyāprathātmakam

---

3.20

2 तुर्यं धाम सदासेच्यं यथा स्यात् तन्मयं त्रयम्

2 turyaṃ dhāma sadāsecyaṃ yathā syāt tanmayaṃ trayam

---

3.20

3 यथा तैलं क्रमात् स्वीयम् आश्रयं व्याप्नुयात् तथा

3 yathā tailaṃ kramāt svīyam āśrayaṃ vyāpnuyāt tathā

---

3.20

4 आद्यन्तकोट्योः स्फुरता जागरादेः परिस्फुटम्

4 ādyantakoṭyoḥ sphuratā jāgarādeḥ parisphuṭam

---

3.20

5 तुर्यानन्दरसेनार्द्रीकुर्यान् मध्यदशाम् अपि

5 turyānandarasenārdrīkuryān madhyadaśām api

---

3.20

6 जाग्रद् इत्यादिसूत्रेण पूर्वम् उद्यमवत्तया

6 jāgrad ityādisūtreṇa pūrvam udyamavattayā

---

3.20

7 शक्तिचक्रानुसंधानशालिनः परयोगिनः

7 śakticakrānusaṃdhānaśālinaḥ parayoginaḥ

---

3.20

8 स्वरसप्रसरज्जाग्रत्स्वप्नसौषुप्तभूमिषु

8 svarasaprasarajjāgratsvapnasauṣuptabhūmiṣu

---

3.20

9 उदीरितः स्वतोनिर्यत्तुर्यप्रसरसम्भवः

9 udīritaḥ svatoniryatturyaprasarasambhavaḥ

---

3.20

10 त्रितयेत्यादिसूत्रेण शाम्भवोपायसाधितात्

10 tritayetyādisūtreṇa śāmbhavopāyasādhitāt

---

3.20

11 हठपाकक्रमाज् जाग्रत्स्वप्नसौषुप्तसंहृतिः

11 haṭhapākakramāj jāgratsvapnasauṣuptasaṃhṛtiḥ

---

3.20

12 दर्शितानेन सूत्रेण त्व् आणवोपाययुक्तितः

12 darśitānena sūtreṇa tv āṇavopāyayuktitaḥ

---

3.20

13 दलकल्पतयास्थायि जाग्रदादिपदत्रयम्

13 dalakalpatayāsthāyi jāgradādipadatrayam

---

3.20

14 सिञ्चेत् तुर्यरसेनेति विशेषः समुदीरितः

14 siñcet turyaraseneti viśeṣaḥ samudīritaḥ

---

3.20

15 अत्रोपायं पुनश् चाह तुर्यामृतनिषेचने

15 atropāyaṃ punaś cāha turyāmṛtaniṣecane

---

3.21

16 ] मग्नः स्वचित्तेन प्रविशेत् सिव्स्_3.21 [<शिवसूत्रवार्तिक:> प्राणायामादिकं त्यक्त्वा स्थूलोपायं विकल्पकम्

16 ] magnaḥ svacittena praviśet sivs_3.21 [<śivasūtravārtika:> prāṇāyāmādikaṃ tyaktvā sthūlopāyaṃ vikalpakam

---

3.21

1 अविकल्पकरूपेण स्वचित्तेन स्वसंविदा

1 avikalpakarūpeṇa svacittena svasaṃvidā

---

3.21

2 अन्तर्मुखपरामर्शचमत्काररसात्मना

2 antarmukhaparāmarśacamatkārarasātmanā

---

3.21

3 मग्नस् तुर्यरसेनात्र स्वदेहादिप्रमातृताम्

3 magnas turyarasenātra svadehādipramātṛtām

---

3.21

4 मज्जनेन प्रशमयन् प्रविशेत् तत् समाविशेत्

4 majjanena praśamayan praviśet tat samāviśet

---

3.21

5 इत्थं परपदाविष्टबुद्धेर् वस्तुस्वभावतः

5 itthaṃ parapadāviṣṭabuddher vastusvabhāvataḥ

---

3.21

6 यदा भूयः प्रसरणं योगिनो जायते तदा

6 yadā bhūyaḥ prasaraṇaṃ yogino jāyate tadā

---

3.22

7 ] प्राणसमाचारे समदर्शनम् सिव्स्_3.22 [<शिवसूत्रवार्तिक:> प्राणस्य प्रस्फुरच्छाक्तसौरभावेशसंस्कृतः

7 ] prāṇasamācāre samadarśanam sivs_3.22 [<śivasūtravārtika:> prāṇasya prasphuracchāktasaurabhāveśasaṃskṛtaḥ

---

3.22

1 सम्यग्विकसिताशेषग्रन्थ्यवष्टम्भधीबलात्

1 samyagvikasitāśeṣagranthyavaṣṭambhadhībalāt

---

3.22

2 ईषद् बहिर् मन्दमन्दं चारे प्रसरणे सति

2 īṣad bahir mandamandaṃ cāre prasaraṇe sati

---

3.22

3 समं चिन्मुद्घनात्मत्वात् सर्वदाभेददर्शनम्

3 samaṃ cinmudghanātmatvāt sarvadābhedadarśanam

---

3.22

4 संवेदनं भवत्य् अर्थात् सर्वावस्थासु योगिनः

4 saṃvedanaṃ bhavaty arthāt sarvāvasthāsu yoginaḥ

---

3.22

5 तुर्यावष्टम्भतो लभ्यं तुर्यातीतम् अनामृशन्

5 turyāvaṣṭambhato labhyaṃ turyātītam anāmṛśan

---

3.22

6 पूर्वापरात्मनोः कोट्योः संवेद्ये तुर्यमात्रके

6 pūrvāparātmanoḥ koṭyoḥ saṃvedye turyamātrake

---

3.22

7 आस्ते योगी तदामुष्य तावन् मात्रेण तुष्यतः

7 āste yogī tadāmuṣya tāvan mātreṇa tuṣyataḥ

---

3.23

8 ] मध्ये ऽवरप्रसवः सिव्स्_3.23 [<शिवसूत्रवार्तिक:> पूर्वस्याम् अपरस्यां च कोटौ तुर्यनिषेविणः

8 ] madhye 'varaprasavaḥ sivs_3.23 [<śivasūtravārtika:> pūrvasyām aparasyāṃ ca koṭau turyaniṣeviṇaḥ

---

3.23

1 अवधाने ऽवलिप्तस्य कदाचित् तस्य योगिनः

1 avadhāne 'valiptasya kadācit tasya yoginaḥ

---

3.23

2 मध्यायाम् अवरो ऽश्रेष्ठः कुत्सितः सर्ग आपतेत्

2 madhyāyām avaro 'śreṣṭhaḥ kutsitaḥ sarga āpatet

---

3.23

3 व्युत्थानात्मा ततो योगी सावधानः सदा भवेत्

3 vyutthānātmā tato yogī sāvadhānaḥ sadā bhavet

---

3.23

4 अवरप्रसवे वृत्ते ह्य् एवं मध्यपदे पुनः

4 avaraprasave vṛtte hy evaṃ madhyapade punaḥ

---

3.23

5 तुर्यावष्टम्भरसतस् तुर्यातीतं परामृशेत्

5 turyāvaṣṭambharasatas turyātītaṃ parāmṛśet

---

3.24

6 ] मात्रास्व् अप्रत्ययसंधाने नष्टस्य पुनर् उत्थानम् सिव्स्_3.24 [<शिवसूत्रवार्तिक:> मात्राः पदार्थाः रूपाद्यास् तास्व् एभिश् चक्षुरादिभिः

6 ] mātrāsv apratyayasaṃdhāne naṣṭasya punar utthānam sivs_3.24 [<śivasūtravārtika:> mātrāḥ padārthāḥ rūpādyās tāsv ebhiś cakṣurādibhiḥ

---

3.24

1 अक्षैः स्वप्रत्ययो नाम तत्तत्स्वग्राह्यवेदनम्

1 akṣaiḥ svapratyayo nāma tattatsvagrāhyavedanam

---

3.24

2 संधानं तु समस्तं तद् अहम् इत्य् अनुसंहितिः

2 saṃdhānaṃ tu samastaṃ tad aham ity anusaṃhitiḥ

---

3.24

3 अमुष्मिन् सति नष्टाय हारितस्योक्तवर्गतः

3 amuṣmin sati naṣṭāya hāritasyoktavargataḥ

---

3.24

4 तुर्यस्य पुनर् उत्थानं भूय उन्मज्जनं भवेत्

4 turyasya punar utthānaṃ bhūya unmajjanaṃ bhavet

---

3.24

5 तदैक्यसम्पत्पूर्णत्वं योगीन्द्रस्येति शिष्यते

5 tadaikyasampatpūrṇatvaṃ yogīndrasyeti śiṣyate

---

3.24

6 एवम् उद्यत्समावेशप्रकर्षः साधकर्षभः

6 evam udyatsamāveśaprakarṣaḥ sādhakarṣabhaḥ

---

3.25

7 ] शिवतुल्यो जायते सिव्स्_3.25 [<शिवसूत्रवार्तिक:> तुर्याभ्यासप्रकर्षेण तुर्यातीतात्मकं पदम्

7 ] śivatulyo jāyate sivs_3.25 [<śivasūtravārtika:> turyābhyāsaprakarṣeṇa turyātītātmakaṃ padam

---

3.25

1 सम्प्राप्तः साधकः साक्षात् सर्वलोकान्तरात्मना

1 samprāptaḥ sādhakaḥ sākṣāt sarvalokāntarātmanā

---

3.25

2 शिवेन चिन्मयस्वच्छस्वच्छदानन्दशालिना

2 śivena cinmayasvacchasvacchadānandaśālinā

---

3.25

3 तुल्यो ऽविगलनाद् देहकलाया गलने शिवः

3 tulyo 'vigalanād dehakalāyā galane śivaḥ

---

3.25

4 अर्जितं दीक्षया दग्धं भविष्यन्ति यमादिभिः

4 arjitaṃ dīkṣayā dagdhaṃ bhaviṣyanti yamādibhiḥ

---

3.25

5 येनेदं साधितं यत्र तद्भुक्त्या विनिवर्तते

5 yenedaṃ sādhitaṃ yatra tadbhuktyā vinivartate

---

3.25

6 अनेकभाविकं कर्म दग्धं बीजम् इवाग्निना

6 anekabhāvikaṃ karma dagdhaṃ bījam ivāgninā

---

3.25

7 भविष्यद् अपि संरुद्धं येनेदं तद् धि भोगतः

7 bhaviṣyad api saṃruddhaṃ yenedaṃ tad dhi bhogataḥ

---

3.25

8 इत्य् उक्तनीत्या प्रारब्धप्राप्तभोगोपभोगभूः

8 ity uktanītyā prārabdhaprāptabhogopabhogabhūḥ

---

3.25

9 कलेवरस्थितिस् तस्य कर्तव्येत्य् उपदिश्यते

9 kalevarasthitis tasya kartavyety upadiśyate

---

3.26

10 ] शरीरवृत्तिर् व्रतम् सिव्स्_3.26 [<शिवसूत्रवार्तिक:> एवं पूर्वोक्तया नीत्या शिवतुल्यस्य योगिनः

10 ] śarīravṛttir vratam sivs_3.26 [<śivasūtravārtika:> evaṃ pūrvoktayā nītyā śivatulyasya yoginaḥ

---

3.26

1 शश्वच्छिवात्मकस्वात्मसपर्यातत्परात्मनः

1 śaśvacchivātmakasvātmasaparyātatparātmanaḥ

---

3.26

2 अन्तरुल्लसदच्छाच्छभक्तिपीयूषपोषितम्

2 antarullasadacchācchabhaktipīyūṣapoṣitam

---

3.26

3 भवत्पूजोपयोगाय शरीरम् इदम् अस्तु मे

3 bhavatpūjopayogāya śarīram idam astu me

---

3.26

4 इति लोकोत्तरश्रीमदुत्पलप्रोक्तया दिशा

4 iti lokottaraśrīmadutpalaproktayā diśā

---

3.26

5 शिवभक्तिसुधापूर्णे शरीरे वृत्तिर् अस्य या

5 śivabhaktisudhāpūrṇe śarīre vṛttir asya yā

---

3.26

6 व्रतम् एतद् अनुष्ठेयं न तुच्छं तस्य धारणम्

6 vratam etad anuṣṭheyaṃ na tucchaṃ tasya dhāraṇam

---

3.26

7 एवंविधस्य तस्यास्य या या स्वालापरूपिणी

7 evaṃvidhasya tasyāsya yā yā svālāparūpiṇī

---

3.27

8 ] कथा जपः सिव्स्_3.27 [<शिवसूत्रवार्तिक:> महामन्त्रमयं नौमि रूपं ते स्वच्छशीतलम्

8 ] kathā japaḥ sivs_3.27 [<śivasūtravārtika:> mahāmantramayaṃ naumi rūpaṃ te svacchaśītalam

---

3.27

1 अपूर्वामोदसुभगं परामृतरसोल्वणम्

1 apūrvāmodasubhagaṃ parāmṛtarasolvaṇam

---

3.27

2 इति श्रीप्रत्यभिज्ञाकृद्दैशिकप्रोक्तया दिशा

2 iti śrīpratyabhijñākṛddaiśikaproktayā diśā

---

3.27

3 अकृत्रिमाहमामर्शमयस्वात्मावमर्शिनः

3 akṛtrimāhamāmarśamayasvātmāvamarśinaḥ

---

3.27

4 या या स्वैराभिलापात्मा कथा याथार्थ्यवादिनः

4 yā yā svairābhilāpātmā kathā yāthārthyavādinaḥ

---

3.27

5 भूयोभूयः परे भावे भावना भाव्यते हि या

5 bhūyobhūyaḥ pare bhāve bhāvanā bhāvyate hi yā

---

3.27

6 जपः सो ऽत्र स्वयं नादो मन्त्रात्मा जप्य ईदृशः

6 japaḥ so 'tra svayaṃ nādo mantrātmā japya īdṛśaḥ

---

3.27

7 षट्शतानि दिवारात्रं सहस्राण्य् एकविंशतिः

7 ṣaṭśatāni divārātraṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ

---

3.27

8 जपो देव्याः समुद्दिष्टः सुलभो दुर्लभो जडैः

8 japo devyāḥ samuddiṣṭaḥ sulabho durlabho jaḍaiḥ

---

3.27

9 इत्य् उक्तनीत्या सा सर्वस्वात्मेशामर्शसम्पदः

9 ity uktanītyā sā sarvasvātmeśāmarśasampadaḥ

---

3.27

10 जनिपालनधर्मत्वाज् जप इत्य् अभिधीयते

10 janipālanadharmatvāj japa ity abhidhīyate

---

3.27

11 अथेदृग्विधयोगीन्द्रविषयापि च या कथा

11 athedṛgvidhayogīndraviṣayāpi ca yā kathā

---

3.27

12 जपः सो ऽपि जनस्योक्तो जनिपालनयोगतः

12 japaḥ so 'pi janasyokto janipālanayogataḥ

---

3.27

13 अथ चास्योच्यते चर्या मर्यादानुविधायिनी

13 atha cāsyocyate caryā maryādānuvidhāyinī

---

3.28

14 ] दानम् आत्मज्ञानम् सिव्स्_3.28 [<शिवसूत्रवार्तिक:> प्रोक्तचैतन्यरूपस्य साक्षात्करणमात्मनः

14 ] dānam ātmajñānam sivs_3.28 [<śivasūtravārtika:> proktacaitanyarūpasya sākṣātkaraṇamātmanaḥ

---

3.28

1 यत् तज् ज्ञानं तद् एवास्य दानं यत्नेन दीयते

1 yat taj jñānaṃ tad evāsya dānaṃ yatnena dīyate

---

3.28

2 परिपूर्णं स्वरूपं स्वं दीयते खण्ड्यते भिदा

2 paripūrṇaṃ svarūpaṃ svaṃ dīyate khaṇḍyate bhidā

---

3.28

3 दायते शोध्यते रूपम् आत्मीयं दीयते पुनः

3 dāyate śodhyate rūpam ātmīyaṃ dīyate punaḥ

---

3.28

4 रक्ष्यते प्रत्यभिज्ञातः शिवात्मा स्वस्वभावता

4 rakṣyate pratyabhijñātaḥ śivātmā svasvabhāvatā

---

3.28

5 दीयते चेति यत्नेन स्वात्मज्ञानम् अनुत्तरम्

5 dīyate ceti yatnena svātmajñānam anuttaram

---

3.28

6 कृपया स्वात्मशिष्येभ्यस् तद् अनेनैव दीयते

6 kṛpayā svātmaśiṣyebhyas tad anenaiva dīyate

---

3.28

7 एवं सम्यग्व्रतं प्रोक्तं जपं चर्या च पालयन्

7 evaṃ samyagvrataṃ proktaṃ japaṃ caryā ca pālayan

---

3.28

8 शिवतुल्यः सदा स्वात्मशिवाराधनतत्परः

8 śivatulyaḥ sadā svātmaśivārādhanatatparaḥ

---

3.28

9 अयम् एव महायोगी महामन्त्रधुरंधरः

9 ayam eva mahāyogī mahāmantradhuraṃdharaḥ

---

3.28

10 अन्तेवासिजनस्यान्तस् तत्त्वतस् तत्त्वबोधकः

10 antevāsijanasyāntas tattvatas tattvabodhakaḥ

---

3.28

11 इत्य् आह भगवान् ईशो नित्यानुग्रहकारकः

11 ity āha bhagavān īśo nityānugrahakārakaḥ

---

3.29

12 ] यो ऽविपस्थो ज्ञाहेतुश् च सिव्स्_3.29 [<शिवसूत्रवार्तिक:> अवीन् पशुजनान् पातीत्य् अविपं शक्तिमण्डलम्

12 ] yo 'vipastho jñāhetuś ca sivs_3.29 [<śivasūtravārtika:> avīn paśujanān pātīty avipaṃ śaktimaṇḍalam

---

3.29

1 माहेश्वर्यादिकं प्रोक्तं कवर्गाद्यधिदैवतम्

1 māheśvaryādikaṃ proktaṃ kavargādyadhidaivatam

---

3.29

2 अधितिष्ठति यः स्वैरम् अविपस्थः स उच्यते

2 adhitiṣṭhati yaḥ svairam avipasthaḥ sa ucyate

---

3.29

3 जानातीत्य् अखिलं तत् ज्ञा ज्ञानशक्तिर् उदीर्यते

3 jānātīty akhilaṃ tat jñā jñānaśaktir udīryate

---

3.29

4 तस्या हेतुस् तया शिष्यान् प्रतिबोधयितुं क्षमः

4 tasyā hetus tayā śiṣyān pratibodhayituṃ kṣamaḥ

---

3.29

5 अन्यस् तु शक्तिचक्रेण परतन्त्रीकृतत्वतः

5 anyas tu śakticakreṇa paratantrīkṛtatvataḥ

---

3.29

6 स्वात्मन्य् एवासमर्थः सन् कथम् अन्यान् प्रबोधयेत्

6 svātmany evāsamarthaḥ san katham anyān prabodhayet

---

3.29

7 यच् छब्दापेक्षया सूत्रे तच् छब्दो ऽध्याहृतः स्वयम्

7 yac chabdāpekṣayā sūtre tac chabdo 'dhyāhṛtaḥ svayam

---

3.29

8 चशब्दो ह्य् अर्थवाच्य् अत्र यस्माज् ज्ञानप्रबोधने

8 caśabdo hy arthavācy atra yasmāj jñānaprabodhane

---

3.29

9 योगी हेतुस् ततो दानम् आत्मज्ञानम् इतीरितम्

9 yogī hetus tato dānam ātmajñānam itīritam

---

3.29

10 इत्य् एवम् अविपस्थस्य ज्ञाहेतोर् अस्य योगिनः

10 ity evam avipasthasya jñāhetor asya yoginaḥ

---

3.30

11 ] स्वशक्तिप्रचयो विश्वम् सिव्स्_3.30 [<शिवसूत्रवार्तिक:> शक्तयो ऽस्य जगत् कृत्स्नं शक्तिमांस् तु महेश्वरः

11 ] svaśaktipracayo viśvam sivs_3.30 [<śivasūtravārtika:> śaktayo 'sya jagat kṛtsnaṃ śaktimāṃs tu maheśvaraḥ

---

3.30

1 इत्य् आगमदिशा विश्वं स्वशक्तिप्रचयो यथा

1 ity āgamadiśā viśvaṃ svaśaktipracayo yathā

---

3.30

2 शिवस्य तत्समस्यापि तथास्य परयोगिनः

2 śivasya tatsamasyāpi tathāsya parayoginaḥ

---

3.30

3 स्वस्याः स्वात्माविमुक्तायाः शक्तेः संवेदनात्मनः

3 svasyāḥ svātmāvimuktāyāḥ śakteḥ saṃvedanātmanaḥ

---

3.30

4 प्रचयः स्फुरणारूपो विकासो विश्वम् इष्यते

4 pracayaḥ sphuraṇārūpo vikāso viśvam iṣyate

---

3.30

5 न परं सृष्ट्यवस्थायाम् अमुष्य परयोगिनः

5 na paraṃ sṛṣṭyavasthāyām amuṣya parayoginaḥ

---

3.30

6 स्वशक्तिप्रचयो विश्वं यावत् तत्पृष्ठपातिनौ

6 svaśaktipracayo viśvaṃ yāvat tatpṛṣṭhapātinau

---

3.31

7 ] स्थितिलयौ सिव्स्_3.31 [<शिवसूत्रवार्तिक:> स्वशक्तिप्रचयौ प्रोक्तौ ताव् अपीत्य् अनुवर्तते

7 ] sthitilayau sivs_3.31 [<śivasūtravārtika:> svaśaktipracayau proktau tāv apīty anuvartate

---

3.31

1 विकासितस्य विश्वस्य क्रियामय्या स्वसंविदा

1 vikāsitasya viśvasya kriyāmayyā svasaṃvidā

---

3.31

2 तत्तत्प्रमात्रपेक्षातः किंचित् कालम् इदंतया

2 tattatpramātrapekṣātaḥ kiṃcit kālam idaṃtayā

---

3.31

3 या स्थितिश् चिन्मयाहंताविश्रान्त्यात्मा च यो लयः

3 yā sthitiś cinmayāhaṃtāviśrāntyātmā ca yo layaḥ

---

3.31

4 ताव् उभौ योगिनस् तस्य स्वशक्तिप्रचयात्मकौ

4 tāv ubhau yoginas tasya svaśaktipracayātmakau

---

3.31

5 विकसत् संकुचत् सर्वं वेद्यं यत् संविदात्मकम्

5 vikasat saṃkucat sarvaṃ vedyaṃ yat saṃvidātmakam

---

3.31

6 अन्यथा तस्य वेद्यस्य वेदनानुपपत्तितः

6 anyathā tasya vedyasya vedanānupapattitaḥ

---

3.31

7 ननु सृष्टिस्थितिध्वंसेष्व् एवम् अन्योन्यभेदिषु

7 nanu sṛṣṭisthitidhvaṃseṣv evam anyonyabhediṣu

---

3.31

8 अन्यथात्वं समायातं स्वस्वरूपस्य योगिनः

8 anyathātvaṃ samāyātaṃ svasvarūpasya yoginaḥ

---

3.31

9 इत्य् आशङ्कानिवृत्त्यर्थं सूत्रम् आह महेश्वरः

9 ity āśaṅkānivṛttyarthaṃ sūtram āha maheśvaraḥ

---

3.32

10 ] तत्प्रवृत्ताव् अप्य् अनिरासः संवेत्तृभावात् सिव्स्_3.32 [<शिवसूत्रवार्तिक:> तेषां सृष्ट्यादिभावानां प्रवृत्ताव् अप्य् अनारतम्

10 ] tatpravṛttāv apy anirāsaḥ saṃvettṛbhāvāt sivs_3.32 [<śivasūtravārtika:> teṣāṃ sṛṣṭyādibhāvānāṃ pravṛttāv apy anāratam

---

3.32

1 उन्मज्जने ऽपि निष्कम्पयोगावष्टम्भशालिनः

1 unmajjane 'pi niṣkampayogāvaṣṭambhaśālinaḥ

---

3.32

2 अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम्

2 avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam

---

3.32

3 कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तृत्वं पुनर् अक्षयम्

3 kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punar akṣayam

---

3.32

4 कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सो ऽत्र लुप्यते

4 kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so 'tra lupyate

---

3.32

5 तस्मिंल् लुप्ते विलुप्तो ऽस्मीत्य् अबुधः प्रतिपद्यते

5 tasmiṃl lupte vilupto 'smīty abudhaḥ pratipadyate

---

3.32

6 न तु यो ऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम्

6 na tu yo 'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam

---

3.32

7 तस्य लोपः कदाचित् स्याद् अन्यस्यानुपलम्भनात्

7 tasya lopaḥ kadācit syād anyasyānupalambhanāt

---

3.32

8 इति श्रीस्पन्दशास्त्रोक्तनीत्या तस्यास्य योगिनः

8 iti śrīspandaśāstroktanītyā tasyāsya yoginaḥ

---

3.32

9 अनिरासः स्वसंवेत्तृभावाद् अप्रच्युतिर् निजात्

9 anirāsaḥ svasaṃvettṛbhāvād apracyutir nijāt

---

3.32

10 उद्यत्तुर्यचमत्काराद् उपलब्धृस्वभावतः

10 udyatturyacamatkārād upalabdhṛsvabhāvataḥ

---

3.32

11 निरासे तस्य सृष्ट्यादेः सृज्यस्याप्य् अप्रकाशनात्

11 nirāse tasya sṛṣṭyādeḥ sṛjyasyāpy aprakāśanāt

---

3.32

12 विश्वसृष्टिस्थितिध्वंसेष्व् अप्रकम्पस्य योगिनः

12 viśvasṛṣṭisthitidhvaṃseṣv aprakampasya yoginaḥ

---

3.33

13 ] सुखासुखयोर् बहिर् मननम् सिव्स्_3.33 [<शिवसूत्रवार्तिक:> उत्तीर्णदेहप्राणादिप्रमातृत्वस्य धीमतः

13 ] sukhāsukhayor bahir mananam sivs_3.33 [<śivasūtravārtika:> uttīrṇadehaprāṇādipramātṛtvasya dhīmataḥ

---

3.33

1 वेद्यस्पर्शजयोस् तस्य मननं सुखदुःखयोः

1 vedyasparśajayos tasya mananaṃ sukhaduḥkhayoḥ

---

3.33

2 इदंताभासरूपेण नीलपीतादिवद् बहिः

2 idaṃtābhāsarūpeṇa nīlapītādivad bahiḥ

---

3.33

3 अहं सुखीति दुःखीति लोकवन् न त्व् अहंतया

3 ahaṃ sukhīti duḥkhīti lokavan na tv ahaṃtayā

---

3.33

4 स्वशक्तिप्रचयो विश्वम् इति सूत्रार्थनीतितः

4 svaśaktipracayo viśvam iti sūtrārthanītitaḥ

---

3.33

5 अहंताच्छादितत्वेन सर्वम् अस्य प्रकाशते

5 ahaṃtācchāditatvena sarvam asya prakāśate

---

3.33

6 योगिनो लौकिकस्येव सुखाद्य् एव न केवलम्

6 yogino laukikasyeva sukhādy eva na kevalam

---

3.33

7 अतिक्रान्तमहामोहाक्रान्तदेहाद्यहंकृतिः

7 atikrāntamahāmohākrāntadehādyahaṃkṛtiḥ

---

3.33

8 लोकवत्सुखदुःखाभ्यां कथं स्पृश्येत योगिराट्

8 lokavatsukhaduḥkhābhyāṃ kathaṃ spṛśyeta yogirāṭ

---

3.33

9 उदञ्चच्चित्प्रमातृत्वन्यञ्चत्पुर्यष्टकस्थितेः

9 udañcaccitpramātṛtvanyañcatpuryaṣṭakasthiteḥ

---

3.33

10 यतो न तत्सुखाद्यन्तस् तत एवैष साधकः

10 yato na tatsukhādyantas tata evaiṣa sādhakaḥ

---

3.34

11 ] तद्विमुक्तस् तु केवली सिव्स्_3.34 [<शिवसूत्रवार्तिक:> ताभ्यां मुक्तो विशेषेण योगीन्द्रो यत् तयोर् यतः

11 ] tadvimuktas tu kevalī sivs_3.34 [<śivasūtravārtika:> tābhyāṃ mukto viśeṣeṇa yogīndro yat tayor yataḥ

---

3.34

1 संस्कारेणाप्य् असंस्पृष्टः केवली चिन्मयः स्मृतः

1 saṃskāreṇāpy asaṃspṛṣṭaḥ kevalī cinmayaḥ smṛtaḥ

---

3.34

2 तुशब्दो ऽन्तरम् आख्याति वक्ष्यमाणव्यपेक्षया

2 tuśabdo 'ntaram ākhyāti vakṣyamāṇavyapekṣayā

---

3.34

3 एवम् उत्तरसूत्रस्थो ऽप्य् एतत्सूत्रव्यपेक्षया

3 evam uttarasūtrastho 'py etatsūtravyapekṣayā

---

3.34

4 तद् एवाह तुशब्दोक्तम् अन्तरं चन्द्रशेखरः

4 tad evāha tuśabdoktam antaraṃ candraśekharaḥ

---

3.35

5 ] मोहप्रतिसंहतस् तु कर्मात्मा सिव्स्_3.35 [<शिवसूत्रवार्तिक:> मोहः स्वाख्यातिर् अज्ञानं तेन यः प्रतिसंहतः

5 ] mohapratisaṃhatas tu karmātmā sivs_3.35 [<śivasūtravārtika:> mohaḥ svākhyātir ajñānaṃ tena yaḥ pratisaṃhataḥ

---

3.35

1 तदेकघनतां प्राप्तस् ततो दुःखाद्युपाश्रयः

1 tadekaghanatāṃ prāptas tato duḥkhādyupāśrayaḥ

---

3.35

2 तत एव स कर्मात्मा शुभाशुभकलङ्कितः

2 tata eva sa karmātmā śubhāśubhakalaṅkitaḥ

---

3.35

3 तस्यैवम् ईदृशस्यापि तत्तत्कर्मात्मनो यदा

3 tasyaivam īdṛśasyāpi tattatkarmātmano yadā

---

3.35

4 अनर्गलमहेशानशक्तिपातात् समुन्मिषन्

4 anargalamaheśānaśaktipātāt samunmiṣan

---

3.35

5 स्वातन्त्र्ययोगः सहजः प्रादुरस्ति तदास्य तु

5 svātantryayogaḥ sahajaḥ prādurasti tadāsya tu

---

3.36

6 ] भेदतिरस्कारे सर्गान्तरकर्मत्वम् सिव्स्_3.36 [<शिवसूत्रवार्तिक:> भेदस्य देहप्राणादिमिताहंकृतिजन्मनः

6 ] bhedatiraskāre sargāntarakarmatvam sivs_3.36 [<śivasūtravārtika:> bhedasya dehaprāṇādimitāhaṃkṛtijanmanaḥ

---

3.36

1 कलादिवलितभ्रान्तसकलाद्युचितात्मनः

1 kalādivalitabhrāntasakalādyucitātmanaḥ

---

3.36

2 तिरस्कारे स्थितस्यापि स्वोन्मेषाद् अपहस्तने

2 tiraskāre sthitasyāpi svonmeṣād apahastane

---

3.36

3 मन्त्रमन्त्रेशतादात्म्यस्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

3 mantramantreśatādātmyasvamāhātmyaprakāśanāt

---

3.36

4 स्यात् सर्गान्तरकर्मत्वम् अमुष्य परयोगिनः

4 syāt sargāntarakarmatvam amuṣya parayoginaḥ

---

3.36

5 यथाभिलाषनिर्मेयनिर्मातृत्वं स्फुटं भवेत्

5 yathābhilāṣanirmeyanirmātṛtvaṃ sphuṭaṃ bhavet

---

3.36

6 न चैतद् अप्य् असंभाव्यं स्रष्टृत्वं योगिनो यतः

6 na caitad apy asaṃbhāvyaṃ sraṣṭṛtvaṃ yogino yataḥ

---

3.37

7 ] करणशक्तिः स्वतो ऽनुभवात् सिव्स्_3.37 [<शिवसूत्रवार्तिक:> स्वतः स्वस्माद् अनुभवात् स्वप्नसंकल्पनादिषु

7 ] karaṇaśaktiḥ svato 'nubhavāt sivs_3.37 [<śivasūtravārtika:> svataḥ svasmād anubhavāt svapnasaṃkalpanādiṣu

---

3.37

1 करणं निजसंवेद्यग्राह्यग्राहकनिर्मितिः

1 karaṇaṃ nijasaṃvedyagrāhyagrāhakanirmitiḥ

---

3.37

2 शक्तिस् तत्कर्तृतोन्मेषः स्वसंवित्त्यैव सिध्यति

2 śaktis tatkartṛtonmeṣaḥ svasaṃvittyaiva sidhyati

---

3.37

3 सम्भवन्तीं तथा सृष्टिं यदि दार्ढ्येन भावयेत्

3 sambhavantīṃ tathā sṛṣṭiṃ yadi dārḍhyena bhāvayet

---

3.37

4 सर्वसाधारणाशेषनिर्मितिश् च भवेत् तदा

4 sarvasādhāraṇāśeṣanirmitiś ca bhavet tadā

---

3.37

5 यतः करणशक्त्यात्र शक्तिः स्वातन्त्र्यरूपिणी

5 yataḥ karaṇaśaktyātra śaktiḥ svātantryarūpiṇī

3.37

6 प्रमातुर् बोधरूपस्य सारं तस्मात् स्वमायया

6 pramātur bodharūpasya sāraṃ tasmāt svamāyayā

---

3.37

7 तिरोहितायाः स्वातन्त्र्यशक्तेर् उत्तेजनं प्रति

7 tirohitāyāḥ svātantryaśakter uttejanaṃ prati

---

3.38

8 ] त्रिपदाद्यनुप्राणनम् सिव्स्_3.38 [<शिवसूत्रवार्तिक:> त्रिपदं जागरास्वप्नसौषुप्तानाम् अनुक्रमात्

8 ] tripadādyanuprāṇanam sivs_3.38 [<śivasūtravārtika:> tripadaṃ jāgarāsvapnasauṣuptānām anukramāt

---

3.38

1 प्रत्येकम् आदिमध्यान्तरूपं भङ्ग्या निरूपितम्

1 pratyekam ādimadhyāntarūpaṃ bhaṅgyā nirūpitam

---

3.38

2 भावौन्मुख्यतदासक्तितदेकीकरणात्मकम्

2 bhāvaunmukhyatadāsaktitadekīkaraṇātmakam

---

3.38

3 सृष्टिस्थितिलयाकारं तुर्येणैव तदादिना

3 sṛṣṭisthitilayākāraṃ turyeṇaiva tadādinā

---

3.38

4 तत्त्रयान्तश् चमत्काररसानन्दघनात्मना

4 tattrayāntaś camatkārarasānandaghanātmanā

---

3.38

5 माययाच्छादितेनापि तिरोधानस्वरूपया

5 māyayācchāditenāpi tirodhānasvarūpayā

---

3.38

6 तत्तद्विषयभोगेषु विद्युद्वत्स्फुरता क्षणम्

6 tattadviṣayabhogeṣu vidyudvatsphuratā kṣaṇam

---

3.38

7 अनुप्राणनम् आदध्याद् अवधानेन साधकः

7 anuprāṇanam ādadhyād avadhānena sādhakaḥ

---

3.38

8 तेनैव जीवितेनापि जीवितस्य निजात्मनः

8 tenaiva jīvitenāpi jīvitasya nijātmanaḥ

---

3.38

9 सम्यगुत्तेजनं कुर्याद् येनासौ तन्मयो भवेत्

9 samyaguttejanaṃ kuryād yenāsau tanmayo bhavet

---

3.38

10 तुर्यानुप्राणनं प्रोक्तं जागरादौ पुरा त्रिषु

10 turyānuprāṇanaṃ proktaṃ jāgarādau purā triṣu

---

3.38

11 चतुर्थम् इति सूत्रेण त्रिपदेत्यादिनामुना

11 caturtham iti sūtreṇa tripadetyādināmunā

---

3.38

12 जागराद्यादिमध्यान्तपर्वस्व् इति विशिष्यते

12 jāgarādyādimadhyāntaparvasv iti viśiṣyate

---

3.38

13 अन्तर्मुखस्वरूपायाम् अवस्थायां न केवलम्

13 antarmukhasvarūpāyām avasthāyāṃ na kevalam

---

3.38

14 त्रिपदादिप्राणनम् इत्य् एतद् उक्तम् अथापि तु

14 tripadādiprāṇanam ity etad uktam athāpi tu

---

3.39

15 ] चित्तस्थितिवच् छरीरकरणबाह्येषु सिव्स्_3.39 [<शिवसूत्रवार्तिक:> अनुप्राणनम् इत्य् एतद् आदद्याद् इति शिष्यते

15 ] cittasthitivac charīrakaraṇabāhyeṣu sivs_3.39 [<śivasūtravārtika:> anuprāṇanam ity etad ādadyād iti śiṣyate

---

3.39

1 अन्तर्मुखस्वरूपायां यथा चित्तस्थितौ तथा

1 antarmukhasvarūpāyāṃ yathā cittasthitau tathā

---

3.39

2 अनुप्राणनमुक्तेन तुर्येणानन्दरूपिणा

2 anuprāṇanamuktena turyeṇānandarūpiṇā

---

3.39

3 कुर्याद् बहिर्मुखत्वे ऽपि देहाक्षविषयात्मनि

3 kuryād bahirmukhatve 'pi dehākṣaviṣayātmani

---

3.39

4 तन्मयं भवतीत्य् अर्थात् तदा सर्वं चराचरम्

4 tanmayaṃ bhavatīty arthāt tadā sarvaṃ carācaram

---

3.39

5 एवं स्वानन्दरूपास्य शक्तिः स्वातन्त्र्यलक्षणा

5 evaṃ svānandarūpāsya śaktiḥ svātantryalakṣaṇā

---

3.39

6 यथेष्टभावनिर्माणकारिणी भवति स्फुटम्

6 yatheṣṭabhāvanirmāṇakāriṇī bhavati sphuṭam

---

3.39

7 यदा पुनर् असौ योगी प्रोक्तां तुर्यात्मिकां दशाम्

7 yadā punar asau yogī proktāṃ turyātmikāṃ daśām

---

3.39

8 आन्तरीं नामृशत्य् अन्तस् तदा देहाद्यहंकृतेः

8 āntarīṃ nāmṛśaty antas tadā dehādyahaṃkṛteḥ

---

3.39

9 अपूर्णमन्यतारूपाद् अस्याणवमलात्मनः

9 apūrṇamanyatārūpād asyāṇavamalātmanaḥ

---

3.40

10 ] अभिलापाद् बहिर्गतिः संवाह्यस्य सिव्स्_3.40 [<शिवसूत्रवार्तिक:> तत्त्वैः शक्तिगणाक्रान्तैर् धरण्यन्तैः कलादिभिः

10 ] abhilāpād bahirgatiḥ saṃvāhyasya sivs_3.40 [<śivasūtravārtika:> tattvaiḥ śaktigaṇākrāntair dharaṇyantaiḥ kalādibhiḥ

---

3.40

1 योनेर् योन्यन्तरं नेयः संवाह्यः पशुर् उच्यते

1 yoner yonyantaraṃ neyaḥ saṃvāhyaḥ paśur ucyate

---

3.40

2 तस्याणवमलाकारात् तत्तत्कर्मानुसारिणः

2 tasyāṇavamalākārāt tattatkarmānusāriṇaḥ

---

3.40

3 अपूर्णमन्यतारूपाद् अभिलाषाद् बहिर्गतिः

3 apūrṇamanyatārūpād abhilāṣād bahirgatiḥ

---

3.40

4 विषयोन्मुखतैवास्य नान्तस् तत्त्वानुसंहितिः

4 viṣayonmukhataivāsya nāntas tattvānusaṃhitiḥ

---

3.40

5 यदा पुनर् महेशानशक्तिपातवशोन्मिषत्

5 yadā punar maheśānaśaktipātavaśonmiṣat

---

3.40

6 आत्मीयम् एव विमृशन् नास्ते रूपं तदास्य तु

6 ātmīyam eva vimṛśan nāste rūpaṃ tadāsya tu

---

3.40

7 अभावाद् अभिलाषस्य न बहिर्गतिर् आपतेत्

7 abhāvād abhilāṣasya na bahirgatir āpatet

---

3.40

8 अपि तूक्तचरस्वात्मारामतैवेति कथ्यते

8 api tūktacarasvātmārāmataiveti kathyate

---

3.41

9 ] तदारूढप्रमितेस् तत्क्षयाज् जीवसंक्षयः सिव्स्_3.41 [<शिवसूत्रवार्तिक:> तद् इत्युक्तचरे धाम्नि संवेत्तृत्वस्वरूपिणि

9 ] tadārūḍhapramites tatkṣayāj jīvasaṃkṣayaḥ sivs_3.41 [<śivasūtravārtika:> tad ityuktacare dhāmni saṃvettṛtvasvarūpiṇi

---

3.41

1 आरूढा प्रमितिः संवित् तद्विमर्शनतत्परा

1 ārūḍhā pramitiḥ saṃvit tadvimarśanatatparā

---

3.41

2 यस्य तस्यास्य तद् इति प्रोक्ताणवमलात्मनः

2 yasya tasyāsya tad iti proktāṇavamalātmanaḥ

---

3.41

3 अभिलापस्य रूढस्य क्षयाज् जीवस्य संक्षयः

3 abhilāpasya rūḍhasya kṣayāj jīvasya saṃkṣayaḥ

---

3.41

4 पुर्यष्टकस्वभावस्य प्रशमस् तत्त्वतो भवेत्

4 puryaṣṭakasvabhāvasya praśamas tattvato bhavet

---

3.41

5 प्राप्नोति देहपातो ऽस्य नन्व् एवं जीवसंक्षये

5 prāpnoti dehapāto 'sya nanv evaṃ jīvasaṃkṣaye

---

3.41

6 नासौ कदापि कस्यापि दृश्यते ऽत्रापि योगिनः

6 nāsau kadāpi kasyāpi dṛśyate 'trāpi yoginaḥ

---

3.41

7 तस्मात् कथं तदारूढप्रमितिः साधको भवेत्

7 tasmāt kathaṃ tadārūḍhapramitiḥ sādhako bhavet

---

3.41

8 इत्य् आशङ्क्योत्तरं वक्ति भगवान् विश्वदैशिकः

8 ity āśaṅkyottaraṃ vakti bhagavān viśvadaiśikaḥ

---

3.42

9 ] भूतकञ्चुकी तदा विमुक्तो भूयः पतिसमः परः सिव्स्_3.42 [<शिवसूत्रवार्तिक:> तदेत्य् उक्ताभिलाषस्य प्रशमाज् जीवसंक्षये

9 ] bhūtakañcukī tadā vimukto bhūyaḥ patisamaḥ paraḥ sivs_3.42 [<śivasūtravārtika:> tadety uktābhilāṣasya praśamāj jīvasaṃkṣaye

---

3.42

1 पुर्यष्टकप्रमातृत्वाभिमानगलने ऽप्य् असौ

1 puryaṣṭakapramātṛtvābhimānagalane 'py asau

---

3.42

2 देहारम्भकरैर् भूतैर् अस्पृशद्भिर् अहंपदम्

2 dehārambhakarair bhūtair aspṛśadbhir ahaṃpadam

---

3.42

3 कञ्चुकीव विशेषेण मुक्तो निर्वाणभाग्यतः

3 kañcukīva viśeṣeṇa mukto nirvāṇabhāgyataḥ

---

3.42

4 भूयो बाहुल्यतः पत्या समो ऽयं परमेशिना

4 bhūyo bāhulyataḥ patyā samo 'yaṃ parameśinā

---

3.42

5 तत्स्वरूपसमाविष्टचिदानन्दघनात्मकः

5 tatsvarūpasamāviṣṭacidānandaghanātmakaḥ

---

3.42

6 तत एव परः पूर्णः सम्यक् तन्मयतां गतः

6 tata eva paraḥ pūrṇaḥ samyak tanmayatāṃ gataḥ

---

3.42

7 भूतकञ्चुकिताप्य् अस्य तदैव न निवर्तते

7 bhūtakañcukitāpy asya tadaiva na nivartate

---

3.42

8 कस्माद् इत्य् अपि शङ्कायाम् उत्तरं वक्ति शंकरः

8 kasmād ity api śaṅkāyām uttaraṃ vakti śaṃkaraḥ

---

3.43

9 ] नैसर्गिकः प्राणसम्बन्धः सिव्स्_3.43 [<शिवसूत्रवार्तिक:> प्राणे परिणता संवित् प्राग् इति प्रोक्तया दिशा

9 ] naisargikaḥ prāṇasambandhaḥ sivs_3.43 [<śivasūtravārtika:> prāṇe pariṇatā saṃvit prāg iti proktayā diśā

---

3.43

1 निसर्गात् सहजात् स्वस्य स्वातन्त्र्याद् अनिवारितात्

1 nisargāt sahajāt svasya svātantryād anivāritāt

---

3.43

2 चञ्चत्प्रपञ्चवैचित्र्यप्रकर्षकरणेच्छया

2 cañcatprapañcavaicitryaprakarṣakaraṇecchayā

---

3.43

3 संकोचं परिगृह्णाना संविद् भगवती स्वयम्

3 saṃkocaṃ parigṛhṇānā saṃvid bhagavatī svayam

---

3.43

4 प्राप्नोति संकुचत्तत्तत्प्राणग्राहकभूमिकाः

4 prāpnoti saṃkucattattatprāṇagrāhakabhūmikāḥ

---

3.43

5 उक्तम् अर्थं दृढीकर्तुं संवादः सो ऽयम् अत्र तु

5 uktam arthaṃ dṛḍhīkartuṃ saṃvādaḥ so 'yam atra tu

---

3.43

6 या सा शक्तिः परा सूक्ष्मा व्यापिनी निर्मला शिवा

6 yā sā śaktiḥ parā sūkṣmā vyāpinī nirmalā śivā

---

3.43

7 शक्तिचक्रस्य जननी परानन्दामृतात्मिका

7 śakticakrasya jananī parānandāmṛtātmikā

---

3.43

8 महाघोरेश्वरी चण्डा सृष्टिसंहारकारिका

8 mahāghoreśvarī caṇḍā sṛṣṭisaṃhārakārikā

---

3.43

9 त्रिवहं त्रिविधं त्रिष्ठं बलात् कालं प्रकर्षति

9 trivahaṃ trividhaṃ triṣṭhaṃ balāt kālaṃ prakarṣati

---

3.43

10 इति वाजसनेयायाम् इयम् एव चितिः परा

10 iti vājasaneyāyām iyam eva citiḥ parā

---

3.43

11 स्वातन्त्र्येणावरुह्य प्राक् प्राणरूपे प्रमातरि

11 svātantryeṇāvaruhya prāk prāṇarūpe pramātari

---

3.43

12 चन्द्रभास्करवह्न्यात्मनाडीत्रितयवाहिनम्

12 candrabhāskaravahnyātmanāḍītritayavāhinam

---

3.43

13 अन्तर्बहिर्विशन्निर्यन्निश्वासोच्छ्वासलक्षणम्

13 antarbahirviśanniryanniśvāsocchvāsalakṣaṇam

---

3.43

14 अतीतवर्तमानादित्रिविधं कालम् आत्मनि

14 atītavartamānāditrividhaṃ kālam ātmani

---

3.43

15 कर्षन्त्य् अन्तर् बहिश् चेति कथ्यते कालकर्षिणी

15 karṣanty antar bahiś ceti kathyate kālakarṣiṇī

---

3.43

16 ततो नैसर्गिकस् तस्याः प्राणसम्बन्ध आगतः

16 tato naisargikas tasyāḥ prāṇasambandha āgataḥ

---

3.43

17 स्थिते ऽपि प्राणसम्बन्धे यस् तदारूढ आन्तरीम्

17 sthite 'pi prāṇasambandhe yas tadārūḍha āntarīm

---

3.43

18 संविदं विमृशन्न् आस्ते स लोकोत्तरतां व्रजेत्

18 saṃvidaṃ vimṛśann āste sa lokottaratāṃ vrajet

---

3.43

19 इत्य् उपायोपसंहारमुखेनाह महेश्वरः

19 ity upāyopasaṃhāramukhenāha maheśvaraḥ

---

3.44

20 ] नासिकान्तर्मध्यसंयमात् किम् अत्र सव्यापसव्यसौषुम्नेषु सिव्स्_3.44 [<शिवसूत्रवार्तिक:> नेत्रादिरोमरन्ध्रान्तनाडीनां निविडात्मनाम्

20 ] nāsikāntarmadhyasaṃyamāt kim atra savyāpasavyasauṣumneṣu sivs_3.44 [<śivasūtravārtika:> netrādiromarandhrāntanāḍīnāṃ niviḍātmanām

---

3.44

1 सर्वासां मुख्यभूतेषु सर्वावष्टम्भदायिषु

1 sarvāsāṃ mukhyabhūteṣu sarvāvaṣṭambhadāyiṣu

---

3.44

2 सव्यापसव्यसौषुम्ननाडीमार्गेषु सर्वदा

2 savyāpasavyasauṣumnanāḍīmārgeṣu sarvadā

---

3.44

3 नाडीनां नासिका प्राणशक्तिः कुटिलवाहिनी

3 nāḍīnāṃ nāsikā prāṇaśaktiḥ kuṭilavāhinī

---

3.44

4 अन्तर् इत्य् आन्तरी संवित् तत्स्वरूपस्य यत् पुनः

4 antar ity āntarī saṃvit tatsvarūpasya yat punaḥ

---

3.44

5 मध्यं सर्वान्तरत्वेन प्रधानं विश्वभित्तिकम्

5 madhyaṃ sarvāntaratvena pradhānaṃ viśvabhittikam

---

3.44

6 परामर्शमयं रूपम् उत्तीर्णं तस्य संयमात्

6 parāmarśamayaṃ rūpam uttīrṇaṃ tasya saṃyamāt

---

3.44

7 निभालनप्रकर्षोत्थात् स्वात्मबुद्धिविमर्शनात्

7 nibhālanaprakarṣotthāt svātmabuddhivimarśanāt

---

3.44

8 किम् अत्र संयमे वाच्यम् इयम् एव समाहितिः

8 kim atra saṃyame vācyam iyam eva samāhitiḥ

---

3.44

9 देदीप्यमाना सर्वासु दशास्व् अन्तर्निरन्तरम्

9 dedīpyamānā sarvāsu daśāsv antarnirantaram

---

3.44

10 निर्व्युत्थानावधानेन योगिनैवानुभूयते

10 nirvyutthānāvadhānena yoginaivānubhūyate

---

3.44

11 मय्य् आवेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते

11 mayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate

---

3.44

12 श्रद्धया परयोपेतास् ते मे युक्ततमा मताः

12 śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ

---

3.44

13 इति श्रीभगवद्गीताप्रोक्तनीत्यनुसारतः

13 iti śrībhagavadgītāproktanītyanusārataḥ

---

3.44

14 विश्वोत्तीर्णनिजाहंतासमावेशितचेतसः

14 viśvottīrṇanijāhaṃtāsamāveśitacetasaḥ

---

3.44

15 पर्यन्ते योगिनो योगफलं सम्यक् प्रदर्शयन्

15 paryante yogino yogaphalaṃ samyak pradarśayan

---

3.44

16 उपसंहरति श्रीमान् उक्तं प्रकरणं शिवः

16 upasaṃharati śrīmān uktaṃ prakaraṇaṃ śivaḥ

---

3.45

17 ] भूयः स्यात् प्रतिमीलनम् सिव्स्_3.45 [<शिवसूत्रवार्तिक:> पुनश् च प्रोक्तचैतन्यस्वरूपोन्मीलनात्मकम्

17 ] bhūyaḥ syāt pratimīlanam sivs_3.45 [<śivasūtravārtika:> punaś ca proktacaitanyasvarūponmīlanātmakam

---

3.45

1 परयोगाधिरूढस्य भवेत् परमयोगिनः

1 parayogādhirūḍhasya bhavet paramayoginaḥ

---

3.45

2 भूयः स्याद् इति वाक्यस्य स्फुटम् एवायम् आशयः

2 bhūyaḥ syād iti vākyasya sphuṭam evāyam āśayaḥ

---

3.45

3 यच् छिवत्वम् अमुष्योक्तं नापूर्वं तत् तु योगिनः

3 yac chivatvam amuṣyoktaṃ nāpūrvaṃ tat tu yoginaḥ

---

3.45

4 स्वभाव एव तन्मायाशक्तिप्रोत्थापितान् निजात्

4 svabhāva eva tanmāyāśaktiprotthāpitān nijāt

---

3.45

5 नायं विकल्पदौरात्म्याद् भासमानम् अपि स्वतः

5 nāyaṃ vikalpadaurātmyād bhāsamānam api svataḥ

---

3.45

6 विम्रष्टुं क्षम इत्य् अस्य प्रोक्तोपायक्रमेण तत्

6 vimraṣṭuṃ kṣama ity asya proktopāyakrameṇa tat

---

3.45

7 शिवत्वं व्यक्तिम् एतीति शिवेनोदीरितं शिवम्

7 śivatvaṃ vyaktim etīti śivenodīritaṃ śivam

---

3.45

8 इत्य् उन्मेषस् तृतीयो ऽयम् आणवोपायसूचकः

8 ity unmeṣas tṛtīyo 'yam āṇavopāyasūcakaḥ

---

3.45

9 इति श्रीशिवसूत्राणां रहस्यार्थोपबृंहितम्

9 iti śrīśivasūtrāṇāṃ rahasyārthopabṛṃhitam

---

3.45

10 प्रागुक्तवार्त्तिकांशेन सहितं वार्त्तिकान्तरम्

10 prāguktavārttikāṃśena sahitaṃ vārttikāntaram

---

3.45

11 अखण्डसंवित्साम्राज्ययौवराज्याधिकारिणाम्

11 akhaṇḍasaṃvitsāmrājyayauvarājyādhikāriṇām

---

3.45

12 पराक्रमहठाक्रान्तषट्त्रिंशत्तत्त्वसम्पदाम्

12 parākramahaṭhākrāntaṣaṭtriṃśattattvasampadām

---

3.45

13 मधुराजकुमाराणां महाहंताधिरोहिणाम्

13 madhurājakumārāṇāṃ mahāhaṃtādhirohiṇām

---

3.45

14 पश्चिमेन तदालोकध्वस्तपश्चिमजन्मना

14 paścimena tadālokadhvastapaścimajanmanā

---

3.45

15 मया वरदराजेन मायामोहापसारकम्

15 mayā varadarājena māyāmohāpasārakam

---

3.45

16 श्रीक्षेमराजनिर्णीतव्याख्यानाध्वानुसारिणा

16 śrīkṣemarājanirṇītavyākhyānādhvānusāriṇā

---

3.45

17 कृतिना कृष्णदासेन व्यञ्जितं कृपयाञ्जसा

17 kṛtinā kṛṣṇadāsena vyañjitaṃ kṛpayāñjasā

---

3.45

18 अनुगृह्णन्तु नामैतत् सन्तः संतोषम् आगताः

18 anugṛhṇantu nāmaitat santaḥ saṃtoṣam āgatāḥ