1. Siddhanta Lesa Sangraha (Appayya Dikshit ) Vol 1 Vani Vilas Press 1

SRI VANI VILAS

SASTRA SERIES.

No. 16 .-

SASTRA SIDDHANTALESASANGRAHA

OF APPAYA DIKSHITA

WITH THE OOMMENTAKY " KRISHNALANKARA"

OF ACHYUTAKRISHNANANDA TIRTHA

VOL I

with an English Introduction by Vıdyasagara, Vıdyavachaspatı P P S SASTRI B A (OXON), M A Professor of Sanskrit & Comparative Philology, Prestdency College, Madras

SRIRANGAM -- SRI VANI VILAS PRESS. 1935

।। श्रीः ।। शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहः।

गणाशमूने: निरम्तविविधावैदिकपाषण्डवितण्डैः चतुरधिकशतप्रबन्धनिर्मातृभिः अद्वैतविद्याचायै अप्पयदीक्षिसार्वमौमै: विरचितः ॥।

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमत्स्वयंप्रकाशानन्द सरस्वतीशिष्य अच्युतकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालंकाराख्यया व्याख्यया संभूषित: H

। प्रथम: परिच्छेद:॥

श्रीरङ्गम् श्रीवाणीविलासमुद्रायन्त्रालयः। १९३५

PREFACE

In pursuance of our intention to publish a xhe works of the illustrious Anoava Dikshita one after another, we have pleasure in issuing this first volume of Siddhantalesasangraha with the commentary of Achyuta Krıshnananda Tirtha being the twentieth ot the Dikshitar's works publshed by us and we hope, by God's grace, to complete thus remaining works also one after another and the bring out a Collected Edition of the third of the three master-intellects of India-the first two being Sri Sankaracharya and Srı Vıdyaranya The date of the author and the nature of the contents of the work are dscussed in the Introducton by Vdya- sagara Vidyavachaspatı Prof. P P S Sastrı B A. (Oxon), M. A, to whom we are very grateful for this valuable contribution Our grateful thanks are also due to Mahamanopadhyaya Brahmasri Yajnasvami Sasrıgal and Brahmasrı S. Subrahmanya Sastrıgal for having kindly gone through the proofs With his characteristic love of Sanskrit Literature and his deep interest in our Press, Brahmasrı S Subrahmanya

11

Sastrigal, as usual, bore the brunt of the work by coHating the Mss., preparing the copy and seeing it through the Press The Second Volume containing the remaining three Paricchedas will be published soon

TKB

INTRODUCTION

I

In Adayappalam, a village near Arnı in the North Arcot District of the Madras Presidency, there flourished in the early decades of the fifteenth century a renowned family of great brahmin scholars of the Bharadvaja gotra Vakshasthala Ganapati was the first great ancestor of this race. To hm was born Achchan Dikshita, known also as Narasimha Dikshita, who was a great poet at the court of King Krıshnadevaraya of Vrjayanagar, who ruled from 1509 to 1530 A D Achchan Dikshita was quite famous in his day Of his eight sons by his two wives, Rangaraja was the fifth and the eldest by the second wife, known as Totaramba, a daughter of Sn Rangarajacharya who belonged to the famous orthodox Snvaishnava famıly called Sri Vaikunta- charyavamsa. Rangaraja was a great Sanskrit scholar. His reputed works are the Advaitamukura and the Vwvaranadarpana. He was the court poet of Kıng Bomma who ascended the gadı in 4630 Kalı or 1528 A. D. As a result of his devout

i1

meditations at the feet of Lord Nataraja at Chidam- baram, Rangaraja was blessed with two sons the elder, the famous Appaya Dikshta and the younger, the reputed Achchan Dikshita, the grandfather of the famous Nilakantha Dikshita

From hs own works we learn that Appaya spent his early years at the feet of his own father and guru, the revered Rangarajadhvari.

In due course, after the completion of his education, Appaya spent his life, doing all the orthodox vaidic rites and duties of a grihastha or house-holder. At this stage of his life, his two great patrons were King Narasimha of Tanjore and King Chinna Bomma of Velur-the two great rulers in South India after the demise of Krıshnadevaraya of Vijayanagar. His influence over King Chinna Bomma was indeed very considerable. We have a dated inscription on the wall of the Kalakantısvara temple at Adayappalam. The first notice of this inscription is made in the South Indian Epigraphical Report of 1912 of the Archaeological Department as No. 395 of 1911. This inscription has been recently published in pp. 148-149 of Vol. III of the Journal of Oriental Research, Madras, by Mr.

ini

Y. Mahalınga Sastri. This inscription has very important bearngs on the date of Appaya Dikshita, because Mr. Mahalinga Sastri has interpreted it mn a peculiar manner to suit his conclusion that the great Dikshita must have been born about 1520 A. D. and not 1553 A D.

Sıvanandayogindra, ın hıs Appayadıkshıtendra- vijaya, as published by Ganapatı Sastrı mn 1920 at Madras, gives the date of Appaya Dikshita's birth as 1553 A D. as indicated mn his sloka

वीणातत्त्व्रज्ञसङ्ख्याललतिनकलिस माभा कुप्रमाती चवर्षे

कन्यालप्रेडद्रिकन्यापतिर मितदया शेवधिवैदिकेषु श्रीदेव्ये प्राक्यथोकतं समजनि हि समीपेsन काव्रीनगर्याः।। (pp. 5 & 6)

This date has been questioned as spurious by Mr. Y. Mahalinga Sastri in his articles on Appaya Dikshita in the Jourmal of Oriental Research. Mr. Mahalinga Sastrı quotes with approval the opinion of L. D. Swamikannu Pillai, the author of the Indian Ephimeris. Mr. Pillar's Ephimers is known to contain a large number of inaccuracies in calcula-

tions, probably due to his want of reliance on any single standard system of calculation. Be this as it may, we know however that all the planetary positions will not be satisfied if the horoscope is to be accepted as belonging to 1553 A D The Editor of Srvanandayogindra's work states in his introduction that he con- sulted five manuscripts in the preparation of the work for the press and that two were from Adyar The two manuscripts of the work in the Adyar Library bear the following numbers: 33-E-9 and 30-I-14. The former closely resembles the printed text while the latter omits here and there a number of passages from the former and has some very important varia- tions also The passage beginning with the oft-quoted stanza वीणातत्वज्ञसङ्ख्या .. and ending with the stanza in which the planetary positons are described .. झुक्रे शिखिन्यलिगते शुभलग्न एवम्। (pp 5 & 6) is conspicuous by its complete omission mn the Ms. 30-I-14 and in its stead, we have the following new sloka not known heretofore

चतुरसह स्त्रोद्ृतष ट्छतै को नषष्टिवर्षेषु कलौ गतेषु।

as the date of birth of Appaya Dikshita. It means that Appaya Dikshita was bora on the Prathama of the bright fortnight of the month of Ashada on the termination of 4659 years of the Kali Era, i e, Friday the 15th July of 1558 A. D. In the face of this distinct and clear evidence preserved in a manuscript of the Appayadıkshıtendravijaya, we feel that there is no room for any further controversy over the date of birth of the great Dikshita. Sıvanandayogı, in his enthusiasm to get at greater details regarding the birth-moment of his illustrious ancestor must have consulted an astrologer (as he himself admits in his commentary on Appaya's Atmarpanastotra) to reconstruct the horoscope of the Dikshita and the reconstructed horoscope has been quite fruitful of a good deal of avoidable mischief. Whatever epigraphical and other evidence there may be, based on conjectural and inferential inter- pretations, these will have to be reiterpreted suita- bly to fit in with the definite data available in this manuscript, which happily is still available in the Adyar Lıbrary.

We give below a transcript of the Adayap- palam Inscription referred to by Mr. Mahalınga

71

together with a rendering of the same in English. The Inscription (No. 395 of 1911) reads as follows --* (1) विद्वद्गुरोर्विहित विश्वजिदश्वरस्य श्रीसर्वतोमुन्वमहव्रतयाजिसूनो। श्ररङ्गराजमखिनः श्रित चन्द्रमौलि- रस्त्यप्पैदीक्षित इति प्रथितस्तनूजः ॥ (2) येन श्रीचित्रबोम्मक्षितिपबलभिदः कीर्तिरव्याहता- डस्तीत् येन श्रीकण्ठभाष्यं परमशिवमतस्थापनायोह्धार ।

(3) प्रौढोन्नताप्रं रजतगिरिनिभं कालकण्ठेशधाम ।। சளரிகள் எகன் 1504ககுமேல் செல்லாநினற चित्रभानु araii म्वामि कालकण्ठेश्वर कुL का नी (4) விலே ஜர்காகயா் ஐஞனுறு ரர்ச ருக்கு एएंन 93र भिवार्कमणिदापिकैव्यायान மும்பணணி வேலூர் எனசா நாயககர் * The inscription is in Grantha and Tamil scripts. In our transcription, we have used the Devanagarı script wher- ever the Grantha script is used in the origmnal. The Roman numerals m brackets refer to the line in the inscription

VII

(5) கைய்யிலே காகாசர்க மும் பண்ணிவிச்சுக் கொணடு அதுக்குப்பின் வேலூரிலே ளக்ளிளாக் யும் ஐஞுறு அகர்க ருககு படிப்பிசசு (6) प्रते .. शी सीक्क न्यायरक्षामणिकल्पनबपरिमल முதலான

(7) उक्ा का प्रबन्ध र अगीनय अप्पदीक्षितL कृति 2केंक शिवालयं शुभमम्तु अप्पैदीक्षिनर सदा सेवे, नील- कण्ठदीक्षितर मदा सेवै, अरुणगगिरिदीक्षितर सदा सेवै (8) विश्वजिदप्पैदीक्षिनर मदा सेवै (9) उमामहेश्वरदीक्षितर सदा सेने (10) यज्ञेश्वरदीक्षितर् सदा सेवे (11) मरुताकं लक्षन् सदा सेवै

"There Is (was) the famous son, called Appai Dikshita, who was devoted to the crescent-moon- headed Lord, to Sri Rangarajamakhi, the preceptor of learned men, the performer of the Visvajit sacri- fice and the son of one who had performed the Sarvatomukha and Mahavrata sacrifices.

By whom (Appaya Dikshita) the fame of the foremost of Kings, Chinna Bomma, through whose

(help) he (Appaya) resuscitated the Srikantha- bhashya for the re-establishment of the highest Sıva- religion, was spread unrestricted, by him, (Appaya) the foremost of sacrificers named Appaya the son of the great Sacnficer Sri Rangaraja, the temple of Kalakanthesa was constructed with its proud and lofty pinnacle, resplendent like the Silver mountain.

"Hail ! Having caused himself to be bathed m , gøld in the year Chitrabhanu corresponding to Saka 1504 at the hands of Chinna Bomma Naik of Velur on the occasion of the composition of the commentary called Sıvarkamanidipıka in order to teach the Srıkanthabhashya to five hundred learned men in the temple of the Lord Kalakanthesvara, and after that, having taught five hundred learned men the Sıvarka- manıdıpıka at Velur and having made (Chinna Bomma) the suzerain lord of the earth-this Siva temple is the work of Appai Dikshita who composed a hundred works like the Nyayarakshamani and Kalpataruparimala etc. May there be peace

Appai Dikshtar's eternal obeisance. Nilakantha Dikshitar's eternal obeisance. Arunagiri Dıkshitar's eternal obeisance. Umamahesvara Dikshitar's eternal obeisance.

.x

Yajnesvara Dikshitar's eternal obeisance. Marutalam Lakshan's eternal obeisance

After printing the text of the inscription, Mr. Mahalınga Sastrı says as follows -

"I will briefly notice the contents of this inscrip- tion. It records that the temple (dedicated to Kalakanthısvara) was constructed mn 1582 A D by Appaya Dıkshıta and etc. etc"

From the text and translation given above, it will be observed that the inscription falls into two parts, the first part containing two stanzas and the second part consisting of a long prose passage follow- ed at the end with a number of names. The first part is merely a Prasastı on Appaya Dikshıta refer- ring to his geneology and the fact of his having been responsible for the excellent construction of the temple dedicated to Kalakanthısvara

The second part-the prose passage, records a number of events whose authenticity is vouchsafed by several signatories. A glance at the whole tenor of the inscription will easily convince any one that the inscription must have been carved after the demise of Appaya Dikshita and not during his life-

M4

tıme If the inscription had been put up during Appaya Dikshita's own tme, the inscription would have stopped with the sentence adnera L Ffd 2िक क शिवालयं शुभमस्तु। Certainly, no son of his or any other jumior relative of his would permit himself the impropriety of adding his name as well to that of his highly famous father, during the latter's life-time to a permanent record like an inscription Evidently, the work of reconstruction was not complete when Appaya died and it was carned to a successful com- pletion only by his own sons and others When the building was completed, the inscription must have been carved in a language testifying to the fact of Appaya Dikshita being mainly responsible for the construction of the temple and the others being merely the persons responsble for the actual finishing of the project of Appaya Dikshita It was because Appaya Dıkshita was not actually present at the completion, that they allowed their names to be engraved as attestors of the event.

The question now arises as to the significance of the date Saka 1504 or 1582 A. D inscribed in the wall. From the language of the Tamil passage, It is easy to see that the date refers to the greate&

event in Appaya Dikshita's life, namely, the fact of his being the recipient of a Kanakabhısheka (a bath of gold) at the hands of King Chinna Bomma, on the completion of his Sivarkamantdipika on the Srikanthabhashya The words பண்ணிவிசசுக்கொ ண்டு and அதுக்குபபின clearly show that two stages are referred to by the inscription, namely the fact of being bathed in gold and after that certain other evenis taking place like the assumption of overlord- ship by Chinna Bomma and the composition at a subsequent date of works like Nyayarakshamant, Kalpataruparimala etc

From the geneological tree* of Appaya Dikshita's famıly preserved even today by his direct descendants at his own village Adayappalam, we find that most of the signatories to the inscription could be easily identified. From this table, we know that of Appaya Dikshita's eleven sons, three sons were called respectively as Nilakantha Dikshita, Umamahesvara Dıkshita and Dharmayya Dıkshita

• I had occasion to see it personally during a visit m November 1933; a copy of it was also made available to me through the courtesy of Prof N. Subrahmanya Iyer M A of the Teacher's College, Saidapet

x1i

Appaya Dikshita's brother Achchan Dikshita had two sons called Narayana Dikshita and Appa Dıkshıta (Cf Viraraghava's Achchandıkshitendra- vamsavalı) Thus the first signatory Appai Dıkshıta is Appaya Dikshita's brother's son, the second, fifth and sixth, signatories are Appaya Dikshita's own sons and the seventh signatory is the architect. Signatories 3 and 4 are probably two other sons of Appaya Dikshita We are sure that the inscription was put up on the completion of the Temple begun by Appaya Dikshita and completed only during the time of the signatories, most of them being directly related to Appaya Dikshita or his brother If our interpretation holds good, the date 1582 A D. can only refer to Appaya Dikshita's coronation in gold and not to the completion of the temple If this Is conceded, there is nothing inherently wrong in accepting the traditional date of Appaya's birth to be 1558 A D.

Appaya Dikshita lived to a ripe old age, till he attained 72 years His period therefore will be 1558 A. D. to 1630 A. D. Sıvanandayogı refers, in the concluding portions of his biography of Appaya Dikshıta, to the fact that Nilakantha

X,11

Dikshita the grandson of Appaya Dikshita was twelve years of age when Appaya Dikshita shuffled off his mortal coil This would give the date of Nilakantha Dikshita's birth as 1618 A D. Nilakanta Dikshıta has himself given the year of the composition of hıs Nilakanthavijayachampu as Kalı 4738 or 1637 A D when he would have been barely nineteen years of age A literary work at 19 is certainly nothing inherently impossible mn a genius of the type of Nilakantha

II

By his Bhashyas on the Brahma-sutras, the Bhagavad-gita and the Upanshads, Sr Sankara, standardised the main teachings of the Advarta philosophy of his day Sankara's works evoked many interpreters Two main currents are noticeable among these interpreters, one represented by the great Vachaspati Misra, called the Bhamatı Pras- thang and the other represented by Padmapada and Prakasatman, called the Vivarana Prasthana.

The essential feature of the Bhamatı Pras- thana is its adoption of नानाजीववाद and अवच्छेदबाद

I1v

while the essental feature of the Vwarana Pras- thana is its adoption of the एंकबीववाद and बिंबप्रतिबिंब- वाद।

Chitsukha of the 13th century and following hım, Bharatitırtha of the 14th century attempt a reconciliation between the Bhamatı and the Vivarana schools, while Prakasananda of the 14th century developed the एकजीचवाद in a radical form and Prakatarthakara gave knock-out blows to the Bhamati school

Before proceeding further, we shall narrate succinctly the important implicatons of the differences between these two Prasthanas

According to the नानाजीबवाद, there is a pluralty of Jivas who are either conditioned by or reflected in a plurahty of ignorances These ignorances may be considered a less pure form of nescience, being consequently distinguished therefrom or these alone may be recognised as nescience, no single nescience being recognised as distinct from these. | Isvara, on one variety of the reflection theory, would be the prototype of which the Jivas are the reflections, and on another variety, Isvara himself would be a reflec-

tion of pure consciousness in the relatively pure Maya while the Jivas would be reflections of pure consciousness in the relatively impure Avidyas

According to the अवच्छेदवाद, Isvara is related to the Jivas as the content of ignorances which are located In the Jivas Each Jiva is ignorant of per- fection. Ignorance is thus located in the Jiva but . has for content Isvara i e. Perfection

According to the एकजीववाद, Ignorance is located in Brahman and has Brahman itself, for content. Brahman itself through its own nescience, seems to transmigrate. Because of this unity in respect of locus and the content of Avidya which is also one, there can be only one Jıva. This Jiva imagines the distinctions between bondage and release, between itself and other JIvas, which are supposed to exist, as also between itself and an imaginary perfect Being, namely Isvara. The whole empirical world is in no better position than a dream projection of this sole Jiva.

According to the faamafiaai the Jiva whether one or many is essentially a reflection, whether of pure consciousness (Brahman) or of Isvara. In the

XV1

less radical form of the एकजविवाद, there Is room made for Isvara too as a prototype, and this is the view favoured by the author of the Vivarana.

These were the several views current in the begining of the sixteenth century Appaya Dikshita set himself to the task of expounding in detail all the minor differences existing among the various schools of Advaita as a preliminary towards hıs mastery of the principles of Advaita Vedanta. And we have his Stddhantalesasangraha as a result

The Sıddhantalesasangraha is the first systematic exposition of the chief points of doctrinal differences among the various schools of the Advaita Vedanta. A survey of the several authors and works quoted by Appaya Dıkshıta in his Sıddhantalesasangraha gives us a bird's-eye-view of the development of the Advaita Vedanta from the time of Sankara to the time of Appaya Dıkshıta.

We give below in a compendious form, the names of authors in their chronological order, quoted by Appaya Dikshita in the first chapter of his work.

9th Century 1. Padmapada, author of Panchapadika. P 1

xvii

2. Suresvara, author of Brihadvarttıka and Naishkarmyasiddht 122 3. Sarvajnatma Muni, author of Sam- kshepasarıraka 41 4. Vacaspatı Mısra, author of Bhamatı 62

10th Century 5. Vimuktatman, author of Ishtasıddht 6. Anandanubhava, author of Padartha- tattvanırnaya 97

11th Century

7. Prakasatman, author of Vivarana 32

12th Century 8 Prakatarthakara, author of Praka- tarthavivarana 11

13th Century 9. Amalananda, author of Kalpataru 10. Ramadvayacharya, author of Vedanta Kaumudi 68

11. Akhandananda, author of Tattva- dipana 12. Chitsukha, author of Tattcapradipika 260

XV111

14th Century 13 Bharatıtırtha > Vidyaranya author of Panchadası 114 and Brahmananda 126 14 Narayana Sarasvatı, author of Varttıka on Samkara Bhashya 171 2 44 15 Nrsımhabhattopadhyaya 310 16. Prakasananda, author of Sıddhanta- muktavalı 107

15th Century 17. Anandapurnamunındra alıas Vıdya- sagara, author of Nyayachandrıka 233 18 Advaitavıdyacharya>Rangarajadhvarı 275 19. Tattvavwveka 110 20 Drigdrısyavıveka 137

III*

The topics dealt with in the first chapter of the

• A detailed table of contents and an introduction dis- cussing the salient features of the whole of the Siddhanta- lesasangraha 1s prefixed to Professor S. Suryanarayana Sastri's edition of the work, pubhshed by the University of Madras, to which we are highly mdebted

XIX

Sıddhantalesasangraha may be roughly divided under five heads :

1. The discussion as to whether there is an injunction in respect of vedanta-study and if so, of what kind,

2 The definition of Brahman and the discus- sion as to which is the material cause, pure Brah- man, Isvara, Jiva as Maya or any combination of these, together with incidental discussions of (a) the relation between the Jiva and Isvara (b) the various forms of non-absolute intelligence (c) the unity or multiplicity of Nescience;

3. Consideration of the nature of Brahman's agency ,

4. Ways of intelligbly conceiving Brahman's omniscience ;

5. The need for psychoses ; three possible views of its utility as (a) effecting a relation with the object, as (b) manifesting non-difference from object- defined-intelligence, as (c) destroying the ignorance veiling the Jiva; detailed consideration of these modes, the distinction between primal ignorance

xI

and modal ignorances, the function of the second and subsequent cognitions in a continuous stream of cognition, the nature of the witness-intelligence and its manifestation ; discussion as to whether bliss Is manifested whle in bondage, and a discussion of the number and nature of the psychoses in a delusive experience such as 'this is sılver' The chapter ends with the statement that nondualism is the pur- port of the entire Scripture, thus leading on to a discussion of this topic in the succeeding chapters which will be published as the Second Volume.

The value of this Edition Is considerably en- hanced by the addition of the learned commentary of Achyutakrishnananda A critical note on the commentator will appear in our Introduction to the Second Volume.

The Presdency College ( Madras, 3-7-1935. 3 P P. S. Sastrt.

।। श्री: ।।

शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रह:॥

अधिगतभिदा पूर्वाचार्यानुपेत्य सहस्रधा सरिदिव महीभेदान्संप्राप्य शौरिपदोङ्ता। जयति भगवत्पादश्रीमन्मुखाम्वुजनिर्गता जननहरणी सूक्तिर्ज्रह्मादयैकपरायणा॥ १॥

॥ श्रीः ।। * वेदवेद्यमुमाकान्तं कुमारा्यामलंकृतम्। नन्दीशप्रमुखै सेव्वं प्रणमामीष्टसिद्धये ॥ १॥

• कुमाराम्या विभ्नेश्वरसुब्रह्मण्याभ्याम्। शकर शंकरस्व शिवस्या-

२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

शंकरं शकराचार्य व्यासं नारायणात्मकम्। सरस्वती च ब्रह्माणं प्रणमामि पुन पुनः॥ २ ॥

गोविन्देति समाक्रन्ध रक्षां प्राप भयातुरः। यं गजः करुणामूर्ति तं गोविन्दं भजेऽन्वहम् ॥ ३ ॥

आपन्ा यं समाश्रित्य रक्षां प्राप सुदुर्लभाम्। कृष्णा कृष्णस्य महिषी तं कृष्णं संश्रयेऽन्वहम् ॥ ४ ॥

प्रकाशितब्रह्मतत्वं प्रकृष्टगुणशालिनम्। प्रणवस्वोषदेष्टारं प्रणमा्यनिशं गुरुमू ॥५।

यो मे विश्वेश्वरक्षेत्रं विश्वेश्वरसमो गुरुः। समध्यास्ते स्वयंज्योतिर्वाणीसंज्ञो भजामि तम्॥ ६॥

यस्य शिष्यप्रशिष्याचैव्याप्तेयं सांप्रतं मही। सर्वज्ञस्य गुरोस्तस्य चरणौ संश्रये सदा ॥।॥

वताररूपं शंकराचार्ये भगवत्पादम्। तथा च शिवपुराणवचनम्- 'व्याकुर्वन्व्याससूत्रार्थ श्रुतेरर्थ यथोचिवान्। श्रतेन्याय्यः स एवार्थ: शकरः सविताननः' इत्यादि। व्यासं सूत्रकृतं बादराय- नम्, नारायणात्मकं नारायणस्यावताररूपम्। तथा च वचनम्- 'दवापरे दापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुनिः । न हयन्यः पुण्डरीका- आान्महाभारतकृन्द्रवेत्' इत्यादि ब्रझ्माणं सरस्वतीभर्तारं हिरण्य- गर्भम्। आपन्ना सभायां वस्त्नापह्ारनिमित्तामापदं आसा। रक्षां नस्नकोटिलाभनिमिच्चाम्। कृष्णा द्रौपही। कृष्णस्य अर्जुनस्य। प्रका- श्ितं शिष्यश्ञतेभ्य उपदिष्ट त्रहमतत्त्वं येन गुरुणा स तथोक्तस्तम् ।

प्रथमपरिच्छेद: । ३

गुरोरपि गेरायान्मे यः कलाभिरलंकृतः । अद्वतानन्दवाण्याख्यस्तं वन्दे शमबारििम् ॥८॥

ओोतप्रोतमिद सर्व यस्मिन्सच्चित्सुखात्मके। पर्यवस्यन्ति वेदान्ता यत्र चाहं तदक्षरम् ॥ ९॥।

श्रीकृष्णचरणद्वन्दूं प्रणिपत्य निबन्धनम्। व्याकुर्वे शासत्रसिद्धान्तलेशसंग्रहसंज्ञितम्॥।१०॥

मां कृत्वा कुरुते व्याख्यां नाहमत्र प्रसुयंतः॥११ ॥

चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तिप्रचयगमनयो: सिद्धये भगवत्पादीयभाष्यस्तुतिमुखेन भाष्यप्रतिपाद्यब्रह्मतत्त्वानुसंघानल- क्षणं मङ्गलाचरणं करोति-अधिगतभिदेवि। दृष्टान्तमुखेन श्रीमूर्तिचरणारविन्दगङ्गयोरनुसंधानलक्षणमपि मङ्गलं करोति- शौरीति। शौरिपदोद्गता सरिन्महीभेदान्संप्राप्य यथा सहस्रवा-

स्वयंज्योतिर्वाणीसज्ञः स्वयंप्रकाशसरस्वतीसंज्ञः। गरीयान्गुरुः। इदं सर्व यस्मिन्सच्चत्सुखात्मकेऽक्षरे ब्रह्मण्योतप्रोतमध्यस्तम्, वेदा- न्ताश्र यत्राक्षरे विषये पर्यवस्यन्ति तात्पर्येण बोघहेतवो भवन्ति, तदहमिति संबन्ध: । अक्वरे सर्वस्थोतप्रोतत्वोक्त्या ब्रह्मणः सर्वाधि- ष्वानत्वरूपं तटस्थलक्षणमुक्तम्। सच्चित्सुखात्मक इत्यनेन सत्यश्ञा- नानन्दस्वरूपात्मकं स्वरूपलक्षणमुक्तम्। तत्र वेदान्तानां पर्यवसा- नोक्त्योक्तरूपे ज्ह्ण्यक्षरे वेदान्ता एव प्रमाणमित्युक्तम। नाहमत्र प्रभुर्यत इत्यत्र अत्र व्याख्याने प्रसुः समर्थ इत्यर्थः ॥

४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

घिगतमिदा, तथा भगवत्पादश्रीमन्मुखाम्बुजनिर्गता ब्रह्माद्यैकप- रायणा जननहग्णी सूक्ति: पूर्वाचार्यान्व्याख्यातृन्व्याख्येयत्वेनोपे- त्यार्थतः सहस्रवाधिगतभिदा सती जयतीति संवन्धः । अत्र सूक्ति: सहस्रधाधिगतभिदेति सूक्तिविशेषणेन स्वग्रन्थे प्रदर्शयिष्यमाणाना सिद्धान्तभेदाना सर्वेपा भगवत्पादश्रीमन्मुखाम्बुजनिर्गता सूक्तिरेव मूलमिति सूचितम्। अधिगतभिदा प्राप्तभेदा। सरिद्वङ्गा। मही- भेढान्भूप्रदेशान्। शौरेः श्रीमहाविष्णोः पदोद्वता पादाम्बुजनि- गता। जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति स्तुतिः। भगवत्पादस्य श्री- मन्मुखमेवाम्बुजं कमल तस्मानिर्गता। मुखेऽम्बुजत्वारोपे कान्ति- मत्त्वादिरूपं श्रीमत्त्वं निमित्तमिति सूचनार्थ श्रीमदिति विशेषणम्। जननहरणी जननं संसारस्तत्स्वजन्यब्रह्मज्ञानद्वारा हरतीति जननह- रणी सूक्तिर्ग्रन्थतोऽर्थतश्च निरवद्यं भाष्यम्। ब्रह्माद्वयैकपरायणा, ब्रह्म च तदद्यं च ब्रह्माद्यम्, ब्रह्माद्वयं च तदेक च ब्रह्माद्वयैकम्, ब्रह्माद्वयैकं परायणं परमतात्पर्यविषयो यस्याः सूक्तेः सा ब्रह्माद्वयै- कपरायणा। अनेन विशेषणेन द्वितीयप्रपञ्चशून्यमेकरूपं सत्यज्ञा- नानन्दलक्षणं ब्रह्म सूक्तिपदसंगृहीतस्य भाष्यात्मकशास्त्रस्य विषय इत्युक्तं भवति। जननहरणीति विशेषणेन शास्त्रस्य मुक्ति: प्रयो- जनमित्युक्तं भवति । अर्थान्मुक्तिकाम: शास्त्रस्याधिकारी मुक्तेर- धिकारिणश्च प्राप्यप्राप्तृभावलक्षण: संबन्धश्च सूचितः । एवं श्रुत्य- र्थाम्यां श्लोकेन भाष्यात्मकवेदान्तशास्त्रस्य विषयादिकं कथयता अ्रन्थकारेण स्वकीयग्रन्थस्य वेदान्तशास्त्रप्रकरणत्वात्तस्यापि तदेव विषयादीति सूचितं भवति ॥ १ ॥

प्रथमपरिच्छेद: ।

संनह्यद्भिरनादरात्सरणयो नानाविधा दर्शिताः। तन्मूलानिह संग्रहेण कतिचित्सिद्धान्तभेदान्धियः शुद्ध चे संकलयामि तातचरणव्याख्यावच:ख्यापितान्।।

इदानी चिरकीपित प्रतिजानीते-प्राचीनैरिि। प्राचीनैरा-

पायतया व्यवहारमिद्धविपयेषु भ्रान्तिमात्रिद्धपदार्थेषु जीवेश्वरज- गद्रूपेष्वनादरान्सरणय. प्रकारा नानाविधा: परस्परविरुद्धा दर्शि- ता. । अनादरादित्यनेन परस्परविरुद्धेषु जीवैकत्वनानात्वतत्प्रतिबि- म्वत्वादिरूपप्रकारेप्वभिनिवेशवतामाचार्याणा भेदवादिनामिवाना- मत्व स्यादिति शङ्का निराकृता भवति । विवक्षितवस्तुप्रतिपत्यु- पायतया विरुद्धनानाप्रकारप्रदर्शनमाचार्याणा न दोषाय भवति, कि त्वलकारायैव भवति, प्रतिपत्तृणा प्रज्ञावैचित्र्येण कस्यचित्प्र- तिपत्तु. केनचित्प्रकारेण मुक्तिसाधनब्रह्मात्मैक्यज्ञानलाभात्। तदु- क्त सुरेश्वराचार्ये :- 'यया यया भवेत्पुसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि। सा सैव प्रक्रियेह स्यात्साध्वी सा चानवस्थिता॥' इति। व्युत्पत्तिर्वो- धः। प्रत्यक्चासावात्मा च प्रत्यगात्मा सर्वान्तरश्चिदात्मा तस्मिन्वि- जये। प्रक्रिया प्रकारः। इह वेदान्तशास्त्रे। साध्वी निरवद्या गुण- भूता। सा चानवस्थिता नानाविधा । परिमले दीक्षितैरप्येतदु- क्तम्-'अकल्पितवस्तप्रतिपत्त्यपायतया कल्प्यमानेषु पदार्थेष

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

तेषूपपादनापेक्षान्पक्षान्प्रायो यथामति। युक्त्योपपादयन्नेव लिखाम्यनतिविस्तरम् ॥ ३ ॥

तत्र तावत् 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' इत्यधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य वेदान्तैरापातप्रतिपने ब्रह्मा-

विरोधो न दोषावहः, यथा तात्त्विकारुन्धतीप्रतिपत्युपायतया नानापुरुषैः कल्प्यमानासु तत्प्राच्योदीच्यादिनक्षत्ररूपासु स्थूलारु- न्वतीषु विरोधो न दोषावहः' इति। तन्मूलान्प्राचीनप्रदर्शितना- नाविधसरणिमूलान्। इह स्वग्रन्थे। धियः शुद्धयै सवबुद्धिपरिष्का- राय ; वस्तुतस्तु लोकानुग्रह एव प्रयोजनमिति बो्यम्। तातचर- णानां पितृचरणानां व्याख्यारूपैर्वचोभि: ख्यापिताव्ज्ञापितान्। अनेन स्वस्य ब्रह्मविद्यामाचार्यादेव लब्धां दर्शयति स्वग्रन्थस्योपादे- यत्वसिद्धये ॥। २ ।।

इह संग्रहेण सिद्धान्तभेदान् संकलयामीत्युक्तमेव विवृण्वन्, ननु प्राचीनग्रन्थसिद्धान्तानामेव स्वग्रन्थे संग्रह इत्युक्तमयुक्तम्, प्राची- नग्रन्थेष्वविद्यमानस्यापि युक्तिभिरुपपादनस्य स्वकायसंग्रहग्रन्थे तत्र तत्रोपलम्भादिति शङ्कां निराकरोति-तेष्विति ॥ ३ ॥ स्वग्रन्थे प्रथमं श्रवणविधिर्विचार्यत इत्याह-तन्न तावदिति। श्रवणविधावधिकारिणं निर्दिशति-अधीतेति। वेदान्तैर्जनिता- मातप्रतिपत्तिविषये ब्रझ्माभिन्नात्मनि सम्यग्दार्व्येनोदितोत्पन्ना जि-

प्रथमपरिच्छेद: ।

त्मनि समुदिवजिज्ञासस्य, तज्ज्ञानाय वेदान्तश्रवणे विभि: प्रतीयमान: किंविध इति चिन्त्यते। तिस्त्रः खळ विधे- विंधा अपूर्वविधिर्नियमविधि: परिसंख्याविधिश्वेति।तत्र कालत्रयेऽपि कथमप्यप्राप्तस्य प्राप्तिफलको विघिराद्य:। यथा 'व्रीहीन्प्रोक्षति' इति। नात्र ब्रीहीणां प्रोक्षणस संस्कारकर्मणो विना नियोगं मानान्तरेण कथमपि प्रसिरस्ति। पक्षप्राप्तस्याप्राप्तांशपरिपूरणफलको विघि-

ज्ञासा निर्णयरूपज्ञानेच्छा यस्येत्यर्थः। अवीतवेदस्यापि शिक्षांक- त्पव्याकरणादीना वेदाङ्गानामध्ययनाभावे सात् व्युत्पत्तेरभावाज्जिज्ञा- साहेतुभूतापातप्रतिपत्तिरपि न संभवेदित्यभिप्रेत्याधीतसाङ्गस्वाध्या- यस्यत्युक्तम्। न च निर्दोषवेदान्तजन्याया व्रह्मात्मप्रतिपत्तेः कथ- मापातत्वमिति वाच्यम् । नाहं ब्रह्मेति प्रत्यक्षविरोधादिशङ्कया प्रमारूपायामपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्तावप्रामाण्यशङ्कास्पदत्वरूपस्यापात- त्वस्य संभवादिति भावः । वेदान्तश्रवणे श्रोतव्य इति विधि: प्रतीयमान इति सबन्धः । तज्ज्ञानायेति। अप्रामाण्यशङ्कानास्प- दब्रह्मात्मज्ञानायेत्यर्थः । खलुशब्देनापूर्वविधित्वादिप्रकारत्रयस्य पूर्व- तन्त्रे प्रसिद्धिर्दयोत्यते। कालत्रयेऽपीति। कथमपि दृष्टार्थत्वेनादष्टा- र्थत्वेन वा केनापि प्रकारेण कालत्रयेऽपि कदापि विधि विना प्रा- प्िरहितस्य प्रोक्षणादेः प्राप्तिफलको विधिराद्योऽपूर्वविधिरित्यर्थः । ब्रीहीनिति द्वितीयाश्रुत्या व्रीहीणां सस्कार्यत्वावगमात्प्रोक्षणस्य सं- स्कारकर्मत्वमुक्तमिति मन्तव्यम्। नियोगमिति। विधायकश-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

र्द्वितीयः। यथा 'ब्रीहीनवहन्ति' इति। अत्र विध्यभा- वेऽपि पुरोडाशप्रकृतिद्रव्याणां वीहीणां तण्डलनिष्प्या-

विधि:। किं त्वाक्षेपाद्वहननप्राप्तौ तद्वदेव लोकावगत- कारणत्वाविशेषान्नखविदलनादिरपि पक्षे प्रप्तुयादित्य- वहननाप्राप्तांशसद्भावात्तदंशपरिपूरणफलकः । द्वयोः सेषिणोरेकस्य शेषस्य वा, एकस्मिञ्शेषिणि द्वयो: शेष- योर्वा नित्यप्राप्तौ शेष्यन्तरस्य शेषान्तरस्य वा निवृत्ति-

मदमित्यर्थः । पुरोडाशेति। दर्शपूर्णमासयोराग्नेयादियागानामुत्प- त्तौ पुरोडाशद्रव्यं विहितम्। त्रीहयस्तूत्पन्ने यागे यागानुवादेन वि-

यागे साक्षात्साधनत्वायोगात्पुरोडाशप्रकृतिद्रव्यत्वेन यागसाधनत्वं पर्यवस्यति। पुरोडाशप्रकृतित्वं च व्रीहीणां तण्डुलनिष्पत्तिद्वारकम्। तण्डुलनिष्पत्तिश्च स्वकारणमाक्षिपति। तण्डुलनिष्पत्तौ च कारण- मन्वयव्यतिरेकाभ्यामवहनन निश्चितमिति विधि विना विधि- त्सितावहननप्राप्तिरस्तीत्यर्थ। नन्ववहननस्य लोकतः प्राप्तौ तस्य लोकत एव नित्यप्राप्तिरपि स्यादित्यत आह-किं त्वित्यादिना। आक्षेपादिति। तण्डुलनिष्पत्त्याक्षेपादित्यर्थ। कि त्ववहननाप्रा- प्तांशसद्भावात्तदंशपरिपूरणफलक इति संबन्धः । द्वयोरिति। द्यो: शेषिणोरेकस्य शेषस्य नित्यप्राप्तौ शेष्यन्तरस्य निवृत्तिफल.

प्रथमपरिच्छेद्ः ।

फलको विधिस्तृतीयः। यथाग्निचयने 'इमामगृभ्णन्रश- नामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते' इति, यथा वा चातुर्मा- स्थान्तर्गतेष्टिविशेषे गृहमेधीये 'आज्यभागौ यजति' इति। अग्निचयनेऽश्वरशनाग्रहणं गर्दभरशनाग्रहणं चेति द्वयमनुष्ठेयम्। तत्राश्वरशनाग्रहणे 'इमामगृभ्णन्रशनाम्- इति मन्त्रो लिङ्गादेव रशनाग्रहणप्रकाशनसामर्थ्यरूपा- भित्यं प्राम्ोतीति न तत्प्राप्त्यर्थस्तदप्राप्तांशपरिपूरणार्थो वा विधिः। किं तु लिङ्गाविशेपाद्वर्दभरशनाग्रहणेऽपि मन्त्र: प्राप्नुयादिति तननिवृत्त्यर्थः। तथा गृहमेधीयस्य दर्शपूर्णमासप्रकृतिकत्वादतिदेशादेव नित्यमाज्यभागौ प्राप्तुत इति न तत्र विधिस्तत्प्राप्त्यर्थस्तदप्राप्तांशपरिपू- रणार्थी वा। किं त्वतिदेशात्प्रयाजादिकमपि प्राप्नुया- दिति तन्निवृत्त्यर्थः। गृहमेधीयाधिकरणपूर्वपक्षरीत्येद-

क, एकस्मिञ्योपिणि दवयो. शेपयोनित्यप्राप्तौ शेपान्तरस्य निदृ- त्तिफलको वा विधिस्तृतीय इति योजना। न तदिति। प्राप्तत्वान्न तत्प्राप्त्यर्थ., नित्यप्राप्तत्वान्न तदप्राताशपरिपूरणार्थो वेत्यर्थ । अतिदेशादेवेति। 'नकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इत्येवरूपादि- त्यर्थः । न तत्न विधिरिति। 'आज्यभागौ यजति' इति विधि- राज्यभागयो प्राज्यर्थो न भवति, विधि विना प्राप्तत्वात्, तयो-

१० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

मुदाहरणं यत्र क्चिदुदाहर्तव्यमित्युदाहृतम्। न च नियमविधावपि पक्षप्राप्तावहननस्याप्राप्तांशपरिपूरणे कृते तदवरुद्धत्वात्पाक्षिकसाधनान्तरस्य नखविदलनादेर्निवृ- त्तिरपि लभ्यत इतीतरनिवृत्तिफलकत्वाविशेषान्नियमप- रिसंख्ययोः फलतो विवेको न युक्त इति शङ्कयम्। विधितोऽवहनननियमं विनाक्षेपलभ्यस्य नखविदलना- देर्निवर्तयितुमशक्यतयाप्राप्तांशपरिपूरणरूपस्य नियमस्य

रप्राप्तांशपरिपूरणार्थो वा न भवति, नित्यप्राप्तत्वात्। कि तु तन्नि- वृत्त्त्यर्थ इति योजना। ननु 'आज्यभागौ यजति' इति विधेर- तिदेशप्राप्तेतराङ्गपरिसख्यायकत्वं न सिद्धान्त इत्यत आह- गृहमेधीयाधिकरणेति। नियमविधावपीति। परिसंख्याविधा- विव नियमविधावपीत्यर्थः । तद्वरुद्धत्वादिति। अवहननेनैवाव- रुद्धत्वात्तण्डुलनिष्पत्त्याक्षेपस्य शान्तत्वादित्यर्थः । फलत इति। नियमविधे: पक्षप्राप्तावहननादिक्रियादिविधायकत्वात्, परिसंख्या- विधेश्च नित्यप्राप्तक्रियादिविधायकत्वान्नियमपरिसंख्याविध्यो: स्वरू- पतो विवेकलाभेऽपि फलतो भेदो न युक्त इत्यर्थः। नियमस्य नियमविधिफलत्वोपगमे हेतुद्वयमाह-प्राथम्यादित्यादिना । प्रत्यासन्नत्वादिति। विधि प्रति प्रत्यासन्नत्वादित्यर्थः । विधेयक्रि- यागतत्व प्रत्यासन्नत्वे हेतु। इतरनिवृत्त्यपेक्षया प्रथमोपस्थितत्व- रूपे प्राथम्ये हेतुमाह-विधित इत्यादिना अशक्यतयेत्यन्तेन।

प्रथमपरिच्छेद:। ११

प्राथम्याद्विधेयावहननगतत्वेन प्रत्यासन्नत्वाच्च तस्यैव नियमविधिफलत्वोपगमात्, तदनुनिष्पादिन्या अवि- घेयगतत्वेन विप्रकृष्टाया इतरनिवृत्तेः संनिक्रष्टफलसंभवे फलत्वानौचित्याद्।। एवं विविक्तासु तिसृषु विधिविधासु किंविधः श्रवण- विधिराश्रीयते।।

प्रकटार्थकारादय: केचिदाहु :- अपूर्वविधिरेवायम-

इतरनिवृत्तेर्नियमविधिफलत्वानुपगमे हेतुद्वयमाह-तद्नुनिष्पा- दिन्या इत्यादिना। अप्राप्तांशपरिपूरणोपस्थित्यनन्तरमुपस्थिताया इत्यर्थः। अनेन विलम्बितोपस्थितिकत्वमेको हेतुरुक्त इति मन्त- व्यम्। द्वितीयहेतौ विप्रकृष्टत्वे हेतुमाह-अविधेयेति। निवृात्ति- र्नामाननुष्ठेयता, अनङ्गता वा। सा चाविघेयनखविदलनादिगते- त्यर्थ. ॥

इदानी प्रकृतं श्रवणविधिविचारमारभते-एवमिति॥

अप्राप्तत्वादिति। ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति वेदान्तश्रवणस्य साध- नतया मानान्तरादनधिगतत्वेनाप्रास्तत्वादित्यर्थः । ननु माना- न्तरादनधिगतत्वमसिद्धम्, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदवगतिसंभवात्; वेदान्तश्रवणे हि सति ब्रह्मसाक्षात्कारो दृश्यतेऽसति च तस्मिन्न

१२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

प्रासतत्वाद्। न हि वेदान्तश्रवणं ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुरित्य- त्रान्वयव्यतिरेकप्रमाणमस्ति। लोके कृतश्रवणस्यापि बडु- शस्तदनुत्पत्तेरकृतश्रवणस्यापि गर्भगतस्य वामदेवस्य तदुत्पन्तेरुभयतो व्यभिचारात्। न वा श्रवणमात्रं श्रो- तव्यार्थसाक्षात्कारहेतुरिति शास्त्रान्तरश्रवणे गृहीतः सा- मान्यनियमोऽस्ति, येनात विशिष्य हेतुत्वग्राहकाभावे- डपि सामान्यमुखेनैव हेतुत्वं प्राप्यत इत्याशङ्कयेत।

दृश्यत इति तव्ाह-न हीति। तद्नुत्पत्तेरिति। साक्षात्कारा- नुत्पत्तेरित्यर्थ । वामदेवस्येति। तथा च श्रुति .- 'गर्भ एवैत- चछयानो वामदेव एवमुवाच' इति। एवं पूर्वोक्तप्रकारेणैतद्वल्मज्ञा- नजन्या स्वकीया शक्त्तिमुवाचेत्यर्थः । ननु गान्धर्वशास्त्रश्रवणे पड्जादिस्वरसाक्षात्कारस्तदभावे तदभाव इति दृष्टम्। तत्र श्रोत- व्यार्थविशेषस्वरसाक्षात्कार प्रति गान्धर्वशास्त्रविचारात्मकस्य श्रव- णविशेपस्य कारणत्वग्रहकाले लाघवाच्छोतव्यार्थसाक्षात्कारत्वाव- च्छिननं प्रति श्रवणमात्नस्य कारणत्वं गृ्यते। तथा च ब्रह्मसा- क्षात्कारवेदान्तश्रवणयोर्विशिष्य कार्यकारणभावग्रहणाभावेSपि ब्र- हसाक्षात्कारस्यापि श्रोतव्यार्थसाक्षात्कारत्वाद्वेदान्तश्रवणस्यापि श्र- वणत्वादुक्तसामान्यरूपेण वेदान्तश्रवणस्य ब्रह्मसाक्षत्कारहेतुत्व प्राप्त- मेवेति नासावपूर्वविधिरिति नेत्याह-न वा श्रवणमात्रमिति। धर्म-

प्रथमपरिच्छेद: । १३

गान्धर्वादिशास्त्रश्रवणस्य पड़जादिसाक्षात्कारहेतुत्वाभ्यु- पगमेऽपि, कर्मकाण्डादिश्रवणात्तदर्थधमादिसाक्षात्काग- दर्शनेन व्यभिचारात्। तसादपूर्वविधिरेवायम्। भाष्ये-

वा धर्मस्य साक्षात्कारयोग्यतया साक्षात्कारादर्शनेनोक्तमामान्य- कार्यकारणभावस्य व्यभिचारान्न लाघवावतार इति तत्र गान्धव- शान्त्रश्रवणस्यान्वयादिना स्वरसाक्षान्कारहेतुन्वग्रहेSपि वेदान्तश्रव णस्य न ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वप्राप्तिरित्याह- गान्धर्वादीति। कर्मति। अत्रादिपदेन हिरण्यगर्भादिदेवताप्रतिपादकवाक्यजातं गृह्यते। धर्मादीत्यादिपदेन हिरण्यगर्भादिदेवता गृह्यते। तस्मा- दिति। प्राप्त्यभावादित्यर्थः । अत्रार्थे समतिमाह-भाष्येऽपीति। भाष्येऽप्यपूर्वविधिरेवाङ्गीकृत इति संबन्ध:। अयमर्थो बृहदारण्यक श्रूयते- 'तस्माद्वाह्मणः पाण्डित्यं निविद् बाल्येन तिष्ठासेद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः' इति। यस्मादतिक्ान्ता ब्राह्मणाः श्रवणादिसाधनैरात्मान विदित्वा जीवन्मुक्तिव्यञ्ञकं सकलिक्षेपर- हित परमहंसाश्रमं प्राप्ताः, तस्मादिदानीतनोऽपि ब्राह्मणो ब्रह्ममा- क्षात्कारार्थी पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन स्थातुमिच्छेत्। विचारप्र- योजिकापातरूपा बुद्धिरविद्यानिवृ्त्यादिकार्याक्षमत्वात्पण्डा, साम्य सजातेति पण्डितः, तस्य कृत्यं पाण्डित्यम्, श्रवणमित्यर्थः । बाल्य नाम बालस्य शिशोः कृत्यं दम्भदर्पादिराहित्यम्; नतु बाले प्रसिद्धं यथेष्टचेष्टारूपम, तस्य वहिर्मुखत्वापादकत्वेन विद्या- विरोधित्वात्। दम्भादिराहित्यरूपभावशुद्धिवाचकेन बाल्यशब्देन

१४ सिद्धान्तलेश संग्रहे

डपि 'सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्या-

भावशुद्धिसाध्यं मननं लक्ष्यते, श्रवणानन्तरभावित्वात्तस्य। बाल्य च पाण्डित्यं च निर्विद्य निश्चयेन लब्ध्वा। तदुभयं सम्यगनुष्ठायेति यावत्। अथानन्तरं मुनिः स्यान्मननशीलो भवेदिति विधि। ध्यानमत्र मननम्, ध्याननिष्ठे व्यासादौ मुनिशब्दप्रयोगदर्शनाड्यान विना विचारमात्रविश्रान्ते तदप्रयोगाच्च। तथा चापूर्वत्वाद्यथा श्रवणे विधिः, एवं मौनस्य विद्यासहकारिणो विद्योत्पत्तौ साधनस्य विधि- रेवाश्रयितव्यः, अपूर्वत्वादेवेति भाष्यार्थः । सूत्रार्थस्तु- तद्वतः

न्यासिन: पाण्डित्यबाल्यापेक्षया तृतीयं मौनम् 'अथ मुनिः' इति वाक्येन विधीयते। ननु बाल्यपाण्डित्याभ्यां निर्णीततत्त्वस्त- त्वसाक्षात्कारार्थी ध्याने स्वयमेव प्रवर्तते रत्नतत्त्वसाक्षात्कारार्थीव रत्नतत्त्वगोचरप्रत्ययसंततौ। न च तत्त्वसाक्षात्कारार्थिनस्तत्साधन- श्रवणादावपि स्वयमेव प्रवृत्तिः स्यादिति तत्रापि विधिवैयर्थ्यशङ्का तुल्येति वाच्यम्। विधि विना वेदान्तश्रवणे प्रवृत्त्यसंभवस्य साधि- तत्वात्। तथा च मौनविधिर्व्यर्थ इत्यत्नाह-पक्षेणेति। मौनस्य सहकार्यन्तरस्य विधिरञ्जीकर्तव्यः, पक्षेणाप्राप्तिसत्त्वात्। साक्षा- त्कारार्थ व्याने स्वयमेव प्रवृत्तस्यापि विषयदर्शनप्राबल्याद्धयानस्य कदाचिदप्राप्तिः संभवति। तथा च मौनविधेरपूर्वविधित्वाभावे- डपि नियमविधित्वं सिध्यत्येव। सति च नियमविधौ तदतिक्रमे नियमादृष्टालामेन साक्षात्कारानुदयभीत्या स्वभावप्राप्तमपे विषय-

प्रथमपरिच्छेदः । १५

दिवत्' इत्यधिकरणे 'विद्यासहकारिणो मौनस्य बाल्य- पाण्डित्यवाद्विधिरेवाश्रयितव्यः, अपूर्वत्वात्' इति पा- ण्डित्यशब्दिते श्रवणेऽपूर्वविधिरेवाङ्गीकृत इति॥ वेदान्तश्रवणस्य नित्यापरोक्षब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वं

दर्शनं यत्ञेन निवार्य ध्यान एव प्रवर्तत इति पक्षेणेति सूत्रमागा- भिप्रायः। ननु ब्रह्मविद्याप्रधाने प्रकरणे कथं ध्यानादिविधिः, वाक्यभेदप्रसङ्गादिति, नेत्याह-विध्यादिवदिति। अङ्गविधि- वदित्यर्थः । यथा प्रधानविधिपरे प्रकरणेSवान्तरवाक्यभेदेन प्रया- जाद्यङ्गविधि:, तथा ब्रह्मविद्याङ्गध्यानादिविधिरित्यर्थः । उक्त- रीत्या मौनविधेर्नियमविधित्वे स्थिते भाष्यगतापूर्वत्ववचनं मौन- विध्यंशे पाक्षिकाप्राप्त्यभिप्रायं द्रष्टव्यम्। यथासूत्रं पक्षे प्राप्त्यभा- वादित्येव वक्तव्ये भाष्येऽपूर्वत्वादिति वचनं श्रवणविधिरपूर्वविधि- रेवेति ज्ञापनार्थम्। अप्राप्तिमात्रे च दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावो विव- क्षित इति प्रकटार्थकारादीनामाशयः ॥

अपूर्वविधित्वपक्ष दूषयति- वेदान्तश्रवणस्येति। विचार- विशिष्टवेदान्तरूपस्य श्रवणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वं विधिं विनापि प्राप्तमित्यर्थः । ननु वाक्यस्य कथं साक्षात्कारहेतुत्वम्, इन्द्रियज- न्यज्ञानस्यैव साक्षात्कारत्वात्, अत आह-अपरोक्षवस्त्विति। अपरोक्षवस्तुविषयकत्वं ज्ञानस्यापरोक्षत्वम्, न त्विन्द्रियजन्यत्वम्; वस्त्वापरोक्ष्यं च वस्तुव्यवहारानुकूलचैतन्याभिन्नत्वमिति शाब्दाप-

१६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

नाप्राप्तम्, अपरोक्षत्रस्तुविषयकग्रमाणत्वावच्छेदेन सा- क्षात्कारहेतुत्वप्रापेः शाब्दापरोक्षवादे व्यवस्थापनात्। तदर्थमेव हि तत्प्रस्तावः । न च तावता ब्रह्मप्रमाणत्वे-

रोक्षवादे वक्ष्यते। तथा च नित्यापरोक्षत्वेन श्रुतिसिद्धब्रह्मरूप- वस्तुविपयकत्वाद्वेदान्तजन्यज्ञानस्य साक्षात्कारत्वसिद्धिरित्यर्थः । नन्वम्मिञ्शास्त्रे शाब्दापरोक्षवादस्य का सगतिरत आह- तदर्थमेव हीति। वेदान्ताना व्रह्मापरोक्षप्रमितिजनकत्वसिद्धयर्थ- मेव तद्वादसंगतिः, नान्यार्थमित्येतत्प्रसिद्धमित्यर्थ.। नन्वपरोक्ष वस्तुविषयकं प्रमाणं स्व्रविपये साक्षात्कारहेतुरिति शाब्दापरोक्ष- वादे प्रसाधनेन वेदान्तानामपि स्वविषये नित्यापरोक्षे ब्रह्मण्यपरोक्ष- ज्ञानसामान्यहेतुत्वमेव प्राप्तम्, नतु सत्तानिश्चयरूपतत्साक्षा- त्कारहेतुत्वम्। तच्च विचारविशिष्टवेदान्तरूपश्रवणस्यैव युक्तम्, अन्यथा विचारात्प्रागपि सत्तानिश्चयप्रसड्गात्। न च वाक्य-

रूपत्व साक्षात्कारस्य नान्वेषणीयमिति वाच्यम्। तत्र तत्र ब्रह्मोप- देशप्रदेशेषु यावत्सशयनिवृत्ति पुनः पुनः प्रश्नप्रतिवचनलिड्गेन, 'वेदान्तविज्ञानसुनिशश्चितार्थाः' इत्यादिश्रुत्या, श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व संसारानुवृत्यनुमिताविद्यानिवृत्यभावरूपलिड्गेन, श्रवण- मननध्यानशमदमभक्तिवैराग्यादीनां ज्ञानपरिपाकहेतूनां विधिदर्शन-

माणत्वात्। तथा च वेदान्तश्रवणस्योक्तरूपसाक्षात्कारहेतुत्वम प्राप्त-

प्रथमपरिच्छेद:। १७

त्वं श्रवणस्य न प्राप्तमिति वाच्यम् । विचारमात्रस्य वि- चार्यनिर्णयहेतुत्वस्य ब्रह्मप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुत्व- स्य च प्रासौ विचारितवेदान्तरूपस्य श्रवणस्य तद्धेत- त्वप्रासेः। न चोक्त उभयतो व्यभिचार:, सहकारिवक- ल्येनान्वयव्यभिचारस्यादोषत्वाज्जातिसरस्य जन्मान्तर- श्रवणात्फलसंभवेन व्यतिरेकव्यभिचाराभावात्। अन्य-

मेवेति शङ्कते-न च तावतेति। वेदान्तानामिति शेषः । अप- रोक्षवस्तुविषयकं प्रमाण स्वविषये साक्षात्कारहेतुरिति प्रसाधनमा- त्रेणेत्यर्थः। अपरोक्षवस्तुविषयकं प्रमाणमपरोक्षज्ञानहेतुरिति स्थिते विचारो विचार्यनिर्णयहेतुरिति च स्थिते कार्यकारणभाव- द्वयमेलनेन प्रकृते विचारविशिष्टवेदान्तरूपं श्रवणं सत्तानिश्चयरूप- ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुरिति सिध्यतीत्याह- विचारमात्रस्येति । संहकारीति। चित्तैकाग्रयादिरूपसहकारिवैकल्येनेत्यर्थः। उक्त. कार्यकारणभावद्वयरूपप्रमाणबलेन श्रवणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वे सिद्धे वामदेवस्य जन्मान्तरीयं श्रवणादिकं कलप्यते, यथा जातमात्रे जन्तौ दृश्यमानस्य भोगस्य कारणतया प्राग्भवीयं कर्म कल्प्यते तद्वत्। अतो न व्यतिरेकव्यभिचार इत्याह-जातिस्मरस्येति। पूर्वजाति स्मरतो वामदेवस्येत्यर्थः । अन्यथेति। उक्तरीत्या द्विवि- S. 2.

१८ सिद्धान्तलेशसंभ्रहे

था व्यभिचारेणैव हेतुत्ववाधे श्रुत्यापि तत्साधनासंभ- वात्, घटसाक्षात्कारे चक्षुरतिरेकेण त्वगिन्द्रियमिव अझसाक्षात्कारे श्रवणातिरेकेणोपायान्तरमस्तीति शङ्कायां न्यतिरेकव्यभिचारस्याप्यदोषत्वात्। तथा च प्रापतत्वा- मापूर्वविघि:। अत एव 'आवृत्तिरसकदुपदेशात्' इत्य- विकरणभाष्ये 'दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीन्याव-

धव्यभिचारपरिहारानुपगम इत्यर्थः । व्यभिचारनिश्चयेन हेतुत्वा- भावरूपबाधनिश्चयाच्छ्रवणविधेरबोधकतापत्त्या तवाप्यपूर्वविधिर्न स्यादित्यर्थः । ब्रह्मसाक्षात्कारे श्रवणमिव तपोविशेषादिकमुत्कृष्ट- जन्मप्राप्तिरूप वा कारणान्तरमस्तीति शङ्काकाले वामदेवस्य कारणान्तराज्ज्ञानमुत्पन्नमिति शक्कासंभवेन श्रवणस्य वामदेवे व्यति- रेकव्यभिचारज्ञानं शवणस्य साक्षात्कारहेतुत्वग्रहप्रतिबन्धकं न भवति। न चैकस्य पदार्थस्य ज्ञाने परस्परनिरपेक्षकारणद्वयासभ- वेन ज्ह्मसाक्षात्कारे कारणान्तरसत्त्वशङ्डैव न जायत इति वाच्यम्। लोके तथा दृष्टत्वादित्याह- घटेति। वेदान्तश्रवणस्य ब्रह्मसाक्षा- त्कारहेतुत्वे विधि विनेव प्राप्ते फलितिमाह-तथा चेति। श्रवण- विधेर्नियमविधित्वे सत्येवावृत्त्यधकरणं संगच्छत इत्याह-अत शवेति। अपूर्वविधित्वाभावादेवेलर्थः । अत एवावृत्युपदेश इति संबन्ध:। दर्शनपर्यवसानानीत्यारभ्य तण्डुलादिनिष्पत्तिपर्यवसाना- नीत्यन्तस्थ भाष्यस्येयं योजना- दष्टार्थानि श्रवणादीन्यावर्त्यमा- नानि सन्ति दर्शनपर्यवसानानि भवन्ति, यथावघातादीन्यावर्त्यमा-

प्रथमपरिचछ १९

तर्यमानानि दष्टार्थानि भवन्ति यथावधातादीनि तण्ड- लादिनिष्पत्तिपर्यवसानानि' इति श्रवणस्व म्मदर्शना- र्थस्य दृष्टार्थतया दार्शपूर्णमासिकावघातन्यायप्राप्तावृत्ु- पदेशः । अपूर्वविधित्वे तु स न संगच्छते, सर्वोषधाव- मातवत्। अग्निचयने 'सर्वोषधस्प पूरयित्वावहन्ति, अथतदुपदधाति' इत्युपधेयोलूखलसंस्कारार्थत्वेन विहि-

नानि तण्डुलादिनिष्पत्तिपर्यवसानानि भवन्तीति। दृष्टार्थानीत्यत्न दृष्टं फलमात्मदर्शनमेव। अय भाव :- 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' इत्यादिनात्मदर्शनोददेशेन श्रवणादीनि विधीयन्ते। तत किमेतानि सकृदनुष्ठेयानि, कि वा यावदात्मदर्शनमार्क्त्यानीति संशये ; सकृदेवानुष्ठेयानि, तावता विघेश्वारितार्थ्यात्, यथाग्िच- यने 'सर्वोषधस्य पूरायत्वावहन्ति' इतिवाक्यविहितं सर्वोषधीनाम- वहननमुपधेयोलखलसंस्काररूपं सकृदेवानुष्ठीयते तद्वत्। तथा च सकृद्रनुष्ठितश्रवणादिजन्यमदृष्टं जन्मान्तरे ब्रह्मदर्शनहेतुरित्यपूर्ववि- घिव्वं श्रवणादिविधीनाममिति प्राप्ते, सिद्धान्त :- श्रक्पााद्यावृन्ति: कर्तव्या। कुतः असकृद्दुषदेशात्। तथा हि- भृगुवल्ल्यां भृगु प्रति पितासकृत् 'तफसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इत्युपदिशति। तप आलोचनं मह्विचारः। तथा च्छान्दोग्यषशाष्याये श्वेतकेतुं पुत्रं प्रति पिता विचारपूर्वकमसकृत् 'तत्तमसि' इत्युपदिशति। किं च श्रवणादिभिशत्मदर्शनफले जननीये श्रव्णाद्यावृत्तिरूपद्ृछ्द्वारसं- भवेSEधद्वारकल्पनायोगात्तववंपदार्थयो: श्रवणाद्यावृत्ति विवा दुर्बो-

२० सिद्धान्तलेशसंघरड्दे

तस्यावघातस्य दृष्टार्थत्वाभावान्नावृत्िरिति हि तन्त्रल- क्षणे स्थितम्। अतो नियमविधिरेवायम्। तदभावे हि यथा वस्तु किंिचक्षुषा वीक्षमाणस्तत्र सवागरृहीते सूक्ष्मे विशेषान्तरे केनचित्कथिते तदवगमाय तस्यैव चक्षुषः पुनरपि सप्रणिधानं व्यापारे प्रवर्तते, एवं मनसाहमिति गृह्यमाणे जीवे वेदान्तैरध्ययनगृहीतैरुपदिष्टं निर्विशेषत्र-

धत्वाच् तण्डुलनिष्पत्तिफलकावघातवदावृत्तिरेव, न त्वग्निचयनान्त- र्गतावघातवदनावृत्ति, तदन्तर्गतावघातस्यादृष्टार्थत्वेन वैषम्यादिति व्युत्पादितमावृ्त्यधिकरणे। तदपूर्वविधिवादिनां न संगच्छत इति। तन्त्रलक्षणमेकादशाध्यायः । अत इति। प्रात्तत्वादित्यर्थः । अस्य हेतोरेवकारार्थेSपूर्वविधित्वाभावेऽन्वयः। नियमविधित्वे हेतुमाह- वद्भावे हीति। तदभावे मनस एव सावधानं तत्र प्रणिधाने कदा- चित्पुरुष: प्रवर्तेतेति सबन्धः । मनसा गृह्यमाणात्मगतविशेषग्रह- णाय मनोव्यापार एव यत्नेन प्रवृत्तौ दृष्टान्तमाह- यथेति । किंचिदिति। रतनादीत्यर्थः । तव्नेति। रत्नादावित्यर्थः । तस्यैवेति। न तु व्यापारान्तर इत्येवकारार्थः । पुनरपि चक्षुषो व्यापारे प्रव- र्तत इति सबन्ध. । सप्रणिधानं यथा भवति तथा प्रव- र्सत इति प्रवृत्तिक्रियाविशेषणं सप्रणिधानमिति। प्रणिधानं रत्नादि- वस्त्वभिमुखतया चक्षुषः स्थापनम्, अनन्तरमुन्मीलनव्यापारानुकू- लयत्नः प्रवृत्तिरिति प्रणिधानप्रवृत्त्योर्भेदः। वेदान्तैरिति। 'नेह नानास्ति किंचन' 'प्रज्ञानं ब्रह्म' 'अहं ब्रह्मा्मि' इत्यादिभि-

प्रथमपरिच्छेदः। २१

हचतन्यरूपत्वमाकर्ण्य तदधिगमाय तत्न सावधानं मनस एव प्रणिधाने कदाचित्पुरुषः प्रवर्तेतेति वेदान्तश्रवणे अवृच्ति: पाक्षिकी स्याद्। 'अग्राप्य मनसा सह' इति

रित्यर्थः । इह ब्रह्मणि नाना ज्ञातृज्ञानज्ञेयरूपेण भिन्नं विशेषजातं किचिदपि नास्ति, प्रकृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानं नित्यस्वप्रकाशजीवचैतन्यं ब्रह्म, अहं बुद्धयादिसाक्षिभूतश्चिदात्मा ब्रह्मास्मि भवामीति श्रुती- नामर्थः। अध्ययनपदं साङ्गाध्ययनपरम्। आकर्ण्य परोक्षतया ज्ञात्वा श्रतौ श्रद्धान। तदधिगमायेति। निर्विशेषस्वरूपत्वाधिगमायेत्य- र्थः। तत्रेति। अहमिति गृह्यमाण आत्मनीत्यर्थः। सावधानमेकाग्रं यथा भवति तथा। नन्वहमिति गृह्यमाणे जीवे विशेषाकर्णनानन्तरं वेदान्तश्रवण इव कदाचिन्मनोव्यापारे वेदान्तविचारनिरपेक्षेऽपि प्रवृत्ति स्यादित्ययुक्तम्, श्रुत्या ब्रह्मणि मनोविषयत्वनिषेधात्सान्गा- व्ययनवतस्तन्निषेधावगतिसंभवादिति नेत्याह- अप्राप्येति। 'अप्राप्य-' इति श्रुतिरनवहितमनोविषयेति संबन्धः । वाच: सत्य- ज्ञानादिशब्दा अप्राप्य शक्त्या ब्रह्माप्रतिपाद्य मनसा सह निवर्तन्ते लक्षणामाश्रयन्त इत्यर्थः । मनसा सहेत्यनेन मनसोऽपि ब्रह्मणि प्राप्तिर्निषिध्यत इति भावः । व्रह्मण मनोविषयत्व्निषेधवत्तदविषय- त्वमपि श्रुत्योच्यते। तथा च श्रुत्योर्विरीधे सति मनःश्दितबुद्धि- गम्यत्वप्रतिपादकश्रुतौ बुद्धेरग्रयत्वविशेषणबलात्तद्विषयत्वनिषधश्रु- तेरनवहितमनोविषयत्वनिषेधार्थकत्वप्रतीतेः साज्जाध्ययनवत उक्त- व्यवस्थाप्रतीतिसंभवान्मनस एव व्यापारे प्रवृत्तिर्दुर्वरत्याह-

२२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

भ्ुति: 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' 'दृश्यते त्वग्रथया बुद्धया' इत्यपि श्रवणेनानवहितमनोविषयेति शङ्कासंभवात्। अथ वा 'जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति

मर्समवेन मुक्तिसाधनज्ञानाय भिन्नात्मविचाररूपशा-

मनसैवेति। अनवहितत्वमेकाग्रताशून्यत्वम्। शङ्कासंभवादिति। अग्रयत्वविशेषणसामर्थ्येन यथोत्तव्यवस्थानिश्चयसंभवादिति वक्तव्ये शङ्ासंभवादित्युक्तेरयमाशयः- निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारे मनसः कर- णत्वं नास्ति, औपनिषदत्वश्रुतिविरोधात्। सोपाधिकात्मसाक्षात्का- रेऽपि न तस्य करणत्वम्, तत्साक्षात्कारस्य नित्यसाक्षिरूपत्वात्। 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्यादौ तृतीया वाक्योत्थवृत्तिसान्नात्कारं प्रति साधनत्वाभिप्रायेत्यादिकं सर्वे शाब्दापरोक्ष्यवादे वक्ष्यते। तथा च वस्तुतो मनसः करणत्वाभावान्मनस एव व्यापारे पुरुष: कदाचित्प्रवर्तेतेत्युत्प्रेक्षितं नियमविधिव्यावर्त्यमसंगतमेवेति। अत एव व्यावर्त्यान्तरमाह-अथ वेति। अधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य हि 'तरति शोकमात्मवित्' इत्यादिश्रुत्यात्मज्ञानं मुक्तिसाधनमिति ज्ञानं भवति। न च साङ्गाध्ययनवतोऽपि लोके विचारमन्तरें- णात्मतत्त्वज्ञानजन्मास्ति, आत्मप्रतिपादकवेदान्तेषु नानाविधयो- जनासंभावनया तात्पर्यसंशयादेरनुभवसिद्धत्वात्। ततश्व मुक्ति- साधनज्ञानार्थी तज्ज्ञान प्रतिबन्धकतात्पर्यभ्रमसंशयादिनिरासाय वे- दान्तविचारे प्रवर्तमानो यथा ब्रह्ममीमांसाशास्त्रविचारे प्रवर्तते तथैव

प्रथमपरिच्छेदः ।

स्ान्तरश्रवणेपि पक्षे प्रवृत्तिः स्वादित्यद्वैतात्मपरवेदा- न्तश्रवणे नियमविधिरयमस्तु, इहात्मशब्दस्य 'इद सर्वं न्यायसांख्यादिशास्त्रविचारेऽपि कदाचित्प्रवर्तेत, तत्रापि तदभिमत- योजनया वेदान्तविचारसत्वात्। न च सांख्यादितर्कशास्त्रगतात्म- विचारस्याद्वितीयात्मविचाररूपत्वाभावेन तादृशात्मनि वेदान्त- वात्पर्यभ्रमसंशयाद्यनिवर्तकत्वाद्विशिष्य स्वयमेव तत्र तात्पर्यभ्रमा दिहेतुत्वाच्च न तत्रात्मज्ञानार्थिनः प्रवृत्ति: संभवतीति वाच्यम्। जीवभिन्नपरमात्मज्ञानं मुक्तिसाधनमिति भ्रमेण तत्रापि प्रवृत्तिसं- भवात्। न च साङ्गाव्ययनवतो भिन्नात्मज्ञानं मुक्तिसाधनमिति भ्रमो न संभवत 'अह ब्रह्मास्मि' 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्या- दिवेदान्तेषु जीवाभिन्नपरमात्मज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वप्रतीतेरिति वाच्यम्। 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीत- शोक.' इति श्रुतिगतान्यशब्देन भ्रमसंभवात्। यदेशं संनिधि- मात्रेण बुद्धयादिप्रवर्तकमन्यं वस्तुगत्या बुद्धयादिभ्यो भिन्नम्। भ्रान्त्या बुद्धयाद्यभिन्नत्वेन चिदात्मनो गृहीतत्वाद्विन्नत्वोपदेशः सफल। न तु जीवभिन्नमित्यर्थः, जीवव्रह्मभेदस्य प्रत्यक्षसिद्ध- तयोपदेशानपेक्षत्वात्। जुष्टमृषिसंघैः सेवितम्, 'ऋषिसघज- ष्टम्' इति श्रुत्यन्तरात्। पश्यतीशोऽहमिति साक्षात्करोति। तदास्येशस्य महिमानं महत्त्वोपलक्षितं स्वरूपमित्येति प्राप्नोति, वीतशोकश्च भवतीति श्रुतेर्वास्तवोऽर्थः । ननु श्रोतव्यवाक्य आत्मविचारमात्र प्रतीयते न त्वद्वैतात्मविचारः, ततश्च कथमनेव विधिना भिन्नात्मविचारव्यावृत्तिलाभ इत्यत आह-इद्देवि।

२४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

यद्यमात्मा' इत्यादिप्रकरणपर्यालोचनयाद्वितीयात्मप- रत्वाद्। न हि वस्तुसत्साधनान्तरप्राप्तावेव नियमवि- धिरिति कुलधर्मः, येन वेदान्तश्रवणनियमार्थवत्त्वाय अत्रादिपदेन 'आत्मनि दृष्टे सर्वे विदितं भवति' इति प्रतिज्ञा- वाक्यं गृह्यते। आत्मनः सर्वाधिष्ठानतया सर्वात्मकत्वे हि सत्या- त्मनि विदिते तद्वयतिरिक्तं सर्वे तत्त्वतो विदितं भवति, सर्वमात्मैवे- ति सामानाधिकरण्यं च सिध्यति, नान्यथा। तथा च श्रोतव्यवाक्य- स्थमात्मपदमद्वितीयात्मपरमेवेति तद्विचारविधिना भिन्नात्मविचा- रव्यावृत्तिर्लभ्यत इति भाव:। ननु तण्डुलनिष्पत्ताववहननस्येव नखविदलनादेरपि वस्तुत. साधनत्वात्तन्निवृत्तिकलको नियमवि विर्युक्त:। इह त्वद्वितीयब्रह्मसाक्षात्कारे भिन्नात्मविचारस्य न वस्तुतः साधनत्वमस्ति। अतस्तननिवृत्तिफलको नियमविधिर्न युज्यते। न च मा भूद्धिन्नात्मविचारस्य व्यावर्त्यत्वम ; नैतावता नियमविध्यनुपपत्तिः प्रकृतेऽस्ति, गुरुनिरपेक्षविचारभाषाप्रबन्धे- तिहासपुराणादीनामुदाहरिष्यमाणानां सत्तानिश्वयरूपब्रह्मसाक्षा- त्कारहेतुत्वसत्त्वेन व्यावर्त्यत्वसंभवादिति वाच्यम्। तेषामप्यनन्तर- मेव वक्ष्यमाणरीत्याविद्यानिवर्तकसचानिश्चयरूपसाक्षात्कार प्रतिब- न्धककल्मषनिवृत्तिद्वारा गुर्वधीनवेदान्तविचारवत्साक्षात्काराहेतु- त्वेन वस्तुतः साधनत्वाभावात्। तथा च न नियमविधि: संभव- तीत्याशङ्गयाह-न हीति। कुलधर्म इति। कुलक्रमागतधर्मस्य यथावश्यिकता, तथा वस्तुसत्साधनान्तरप्राप्तेरावश्यिकत्वं न हीत्- र्थः। येनेति । आवश्यिकत्वेनेत्यर्थः। नियमार्थवत्त्वायेति।

प्रथमपरिच्छेद:। २५

श्रयरूपब्रह्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तश्रवणैकसाध्यत्वस्या- भ्युपगन्तव्यत्वेन तत्न वस्तुसत्साधनान्तराभावाल निय- मविधिर्युज्यत इत्याशङ्कथेत । किं तु यत्र साघनान्तर- तया संभाव्यमानस्य पक्षे प्राप्त्या विधित्सितसाधन- स्य पाक्षिक्यप्राप्तिर्निवारयितुं न शक्यते तत्र नियमवि- धिः, तावतैवाप्राप्तांशपरिपूरणस्य तत्फलस्य सिद्धेः। अथ वा गुरुमुखाधीनादिव निपुणस्य खप्रयतमात्रसा-

वि धित्सितगुर्वधीनवेदान्तश्रवणेनेव गुरुनिरपेक्षविचारादिनापि स- त्तानिश्चयरूपसाक्षात्कारस्वरूपोत्पत्तिसंभवे सति गुर्वधीनवेदान्त- श्रवणनियमस्य दृष्टप्रयोजनाभावान्नियमादृष्टमुपेयम्। तस्य च क- ल्मषनिवृत्तिद्वारा विद्यासाघनत्व च कल्पनीयमेवेत्यर्थः । अदृष्टज- न्यत्वं कल्मषनिवृत्तेर्विशेषणम्। स्वपद साक्षात्कारपरम्। आश- क्थेतेति। येनाशङ्कयेतेति संबन्ध । यत्र विधित्सितसाधनस्या- प्राप्तिः पाक्षिकी निवारयितुं न शक्यते तत्र नियमविधिरित्यत्र हेतुमाह-तावतैवेति। अप्राप्तांशलाभमात्रेणेत्यर्थः । विधि- त्सितसाधनस्य पाक्षिक्यामप्राप्तौ हेतुमाह- साधनान्तरत- येति। सत्तानिश्चयरूपब्रह्मसाक्षात्कारस्य दृष्टफलतया तत्स्वरूपे

द्विः संभाव्यते । पूर्वोक्तरीत्या वस्तुत. साधनत्वासंभवात्सं- भावनयेत्युक्तम् । व्यावर्त्यान्तरमाह- अथ वेति। मात्र-

२६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

व्यादपि वेदान्तविचारात्संभवति सचानिश्रयरूपं ब्र- झापरोक्षज्ञानम्। किं तु गुरुमुखाधीनवेदान्तवाक्यभरव- णनियमादृष्टमविद्यानिवृत्ति प्रति कल्मषनिरासेनोपयु- ज्यत इति तदभावेन प्रतिबद्धमविद्यामनिवर्तयत्परोक्ष- कल्पमवतिष्ठते। न च ज्ञानोदयेऽज्ञानानिवृत्त्यनुपपत्ति:।

पदेन गुरुर्व्यवच्छिद्यते। तर्युक्त्रह्मापरोक्षज्ञानेनैवाविद्यानिवृ- त्तिलक्षणफलसिद्धेः कि गुर्वधीनश्रवणविधिनेति शङ्कते- किं त्विति। श्रवणनियमविध्यर्थवत्वाय नियमादृष्टस्य ब्रह्मापरोक्ष-

निवृत्तिसिद्धिरिति परिहरति-गुरुमुखेति। निरासेनेति। निरा- सद्वारेत्यर्थः । इतीत्यनन्तरं कल्पनीयत्वेनेति शेषः । तदभावे- नेति । कल्मषनिरासाभावेन, कल्मषेणेत्यर्थः । कल्पमिति। तुल्यमित्यर्थः । न च नियमार्थवत्त्वायेत्यादिपूर्वग्रन्थे नियमादृष्टस्य कल्मषनिवृत्तिद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ हेतुत्वमुक्तम् ; अत्र चोत्पन्नेन ज्ञाने- नाविद्यानिवृत्तौ जननीयायां तत्र प्रतिबन्धककल्मषनिरासद्वारा श्रवम्मनियमादृष्टस्य सावनत्वोक्तौ पूर्वापरविरोध इति वाच्यम्। मतभेदेन विरोधाभावात्। नन्वेवमप्युत्पन्ना ब्रह्मविद्या स्वकार्या- विद्यानिवृत्तये नियमादष्टसाध्यां कल्मषनिवृत्तिमपेक्षत इत्ययुक्तम, प्रमात्वाच्छुकयादिप्रमावदिति मत्वा शङ्कते- न च ज्ञानोदय इति। अनिवृत्त्यनुप्पत्तिरिति। अज्ञाननिवृत्तिरेव स्यादित्यर्थः ।

प्रथमपरिच्छेद: २७

प्रतिवन्धकाभावस्य सर्वत्रापेक्षितत्वेन सत्यपि प्रत्यक्षवि- शेषदर्शन उपाधिना प्रतिवन्धात्प्रतिविम्बभ्रमानिवृत्ति- वत्तदनिवृत्युपपतेः । एवं च लिखितपाठादिनाषि सवाध्यायग्रह्ृणप्रसक्तौ गुरुमुखाधीनाध्ययननियमविधि- वत्स्वप्रयत्नमात्रपूर्वकस्यापि वेदान्तविचारस्य सत्तानि- अ्रयरूपब्रह्मसाक्षात्कारार्थत्वेन पक्षे प्रास्तौ गुरुमुखाधीन-

शुक्तिप्रमास्थलेऽन्यापेक्षाभावेऽपि प्रतिविम्वभ्रमस्थले विशेषदर्श- नस्य प्रतिवन्धकाभावापेक्षादर्शनेन त्रह्मविद्याया अपि तदपेक्षोप- पत्तिरिति परिहरति- प्रतिवन्धकाभावस्येति। यद्यापपि प्रतिबन्धकाभावस्य सिद्धान्ते न कुत्नापि हेतुत्वम्, तथाप्यप्रतिबद्धा सामग्री कार्यहेतुरित्युपगमादस्त्येवावच्छेदकतया प्रतिबन्धकाभावा- पेक्षेति भावः । तदनिवृत्त्युपपत्तेरिति। गुरुरहितविचारसाध्य- विद्ययाविद्यानिवृत्त्यभावोपपच्तेरित्यर्थः । श्रवणनियमविधि सदृष्टा- न्तमुपपादयति- एवं चेति। गुरुरहितविचारस्य व्यावर्त्यस्य लामे सतीत्यर्थः । लिखितेति। अभ्युदयनि श्रेयसकामस्य वेदा- र्थानुष्ठानं विना नाम्युदयादिसिद्धिः । तदनुष्ठानं च वेदार्थज्ञानं विना न संभवति। तदर्थज्ञानं च स्वाध्यायपदवाच्यवेदावातिं विना न संभवति। वेदावाप्तिं प्रति च गुरुमुखोच्चारणानूचारणल- क्षणमव्ययनं लिखितपाठादिश्च साधनत्वेन लोके प्रसिद्धम्। तथा चाध्ययनविधिवाक्येन वेदाध्ययनं नियम्यते-अध्ययनेनैवाक्षरा- वाहिं संपादयेदिति। तेन च लिखितपाठादिव्यावृत्तिर्लभ्यते यथा,

२८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

श्रवणीनयमविधिरयमस्तु। न च 'तद्विज्ञानार्थ स गु- रुमेवाभिगच्छेत्' इति गुरूपसदनविधिनैव गुरुरहितवि- चारव्यावृत्तिसिद्धेर्विफलो नियमविधिरिति शङ्मयम् । गुरूपसदंनस्य श्रवणाङ्गतया श्रवणविध्यभावे तद्विधिरेव नास्तीति तेन तस्य वैफल्याप्रसक्तेः। अन्यथाध्ययनाङ्ग

तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । ननु ब्रह्मविज्ञानार्थ गुर्वभिगमन श्रूयते। न च तस्य श्रुतिजन्ये ब्रह्मज्ञाने सांक्षात्साधनत्वमस्ति। अतस्तेन ज्ञाने जननीयेद्वारापेक्षायां गुर्वधीनविचार एव योग्यतया द्वारत्वेन कल्यते न त्वदृष्टम्, दृष्टद्वारसंभवेऽदष्टकल्पनायोगात्। गुर्वभिग- मनस्य गुर्वधीनविचारद्वारा ज्ञानसाधनत्वेऽभिगमनविधिना सिद्धे, तेनैव गुरुरहितविचारव्यावृत्तिसिद्धेर्निष्फलः श्रोतव्यवाक्ये श्रवण- नियमविधिरिति शङ्कते- न चेति। 'ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्य- कृत: कृतेन' इति पूर्ववाक्ये निर्दिष्टो ब्राह्मण. स इति परामृश्यते। निर्वेद वैराग्यं प्राप्तुयादिति यावत्। केन प्रकारेणेत्यत आह क्रुतिः-अकृतो नित्यो मोक्षः कृतेन कर्मणा नास्तीति। अतो मोक्षं ब्रह्मज्ञानसाध्यं ज्ञात्ा तज्ज्ञानार्थ गुरुमभिगच्छेदित्यर्थः । श्रोतव्यवाक्येन गुर्वधीनविचारे नियमिते सति तदक्गतया गुर्वभि- गमन विधीयते। श्रवणविध्यभावे तूपगमनावधेरात्मलाभाभावान्न श्रवणविधिवैफल्यापादकतेति परिहरति- गुरूपसदनस्येति। अङ्गविधिना प्रधानविधिवैफल्यापादनेSतिप्रसङ्गमाह-अन्यथति।

प्रथमपरिच्छेदः। २९

भूतोपगमनविधिनैव लिखितपाठादिव्यावृत्तिरित्यध्यय- ननियमो विफल: स्यात। अथ वाद्वैतात्मपरभाषाप्रबन्ध- श्रवणस्य पक्षे प्राप्त्या वेदान्तश्रवणे नियमविधिरस्तु। न च 'न म्लेच्छित वै' इत्यादिनिषेधादेव तदप्रासिः । शास्त्र- व्युत्पच्तिमान्द्याद्वेदान्तश्रवणमशक्य मिति पुरुषार्थनिषेध- मुलद्दयापि भाषाप्रबन्धेनाद्वैतं जिज्ञासमानस्य तत्रापि

विधिनैवेति। गुरूपगमनस्याक्षरावाति प्रत्यव्ययनरूपदृष्टद्वारसंभवे तत्यागायोगादिति भाव: । व्यावर्त्यान्तरमाह- अथ वेति। नियमविधिरस्त्विति। अद्वैतं जिज्ञासमानेन वेदान्ता एव विचार- णीया न भाषाप्रबन्धा इति विचारविषयनियमविधिरस्त्वित्यर्थः । ननु म्लेच्छशब्दितस्य भाषाप्रबन्धरूपाव्यक्तशब्दस्योच्चारणं पुरुषेण न कर्तव्यम्, अन्यथा पुरुषः प्रत्यवायी भवेदिति निषेधबलादेव श्रवणाधिकारिणो भाषाप्रबन्धव्यावृत्तिसिद्धेः कि विधिनेति शङ्कते- न च नेति। यदि भाषानिषेधस्य ज्ञानाञ्जत्वं स्यात्, तदा तननि- षेघमुल्लदव्य तत्न प्रवृत्तौ ज्ञानानुत्पनिभयेन तत्र न प्रवर्तेत। न त्वेतदस्ति, पुरुषार्थत्वान्निषेधस्य। तथा च तन्निषेधमुल्लङ्यापि कदाचिद्भाषा प्रबन्धश्रवणे प्रवृत्ति. संभवतीति परिहरति-शार्त्- व्युत्पत्तीति। उल्लङ्वने हेतुमाह- अशक्यमितीति। अशक्यत्वे हेतुर्व्युत्पत्तिमान्द्यम्। ननु यस्याधिकारिणो व्युत्पत्तिमा न्याद्वदान्त- श्रवणमशक्यं तं प्रति वेदान्तविचारे नियमविधि: कथम्, अश-

३० सिद्धान्तलेशसंभहे

प्रवृत्तिसंभवेन नियमविधेरर्थवत्वोपपत्तेः। अभ्युपगम्यते हि कर्तधिकरणे व्युत्पादितं पुरुषार्थेऽनृतवदननिषेधे सत्यपि दर्शपूर्णमासमध्ये कुतश्चिद्धेतोरङ्गीकृतनिषेधोल्ल- इनस्याविकलां ऋतुसिद्धिं कामयमानस्यानृतवदने प्रब- चिः स्यदिति पुनः क्रत्वर्थतया दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'नानृतं वदेत्' इति निषेध इति कत्वर्थनिषेधस्यार्थव- चम्। यद्वा यथा 'मन्तैरेव मन्त्रार्थस्मृतिः साध्या' इति नियमस्तन्मूलकल्पसूत्रात्मीयग्रहणकवाक्यादीनामपि

क्यार्थे विध्यनुपपचेरिति चेत्, न। मन्दस्य भाष्यादिरूपवेदान्त विचारासंभवेऽपि वेदान्तप्रकरणविचारस्य मन्दाधिकारिणोऽषि संभवात्। तदुक्तं पञ्चदश्याम्-'मन्दप्रज्ञं तु जिज्ञासुमात्मानन्देन बोधयेत्। बोधयामास मैत्रेयी याज्ञवल्क्यो निजा प्रियाम्।' इति। आात्मानन्दनामकप्रकरणेनेत्यर्थः । पुरुषार्थनिषेधमुल्लत्खयापि महा- फलसिद्धवर्थ विषिद्धे प्रवृतिस्तन्तिवर्तनेन विधेरर्थवत्ता मीमांस कैरपि स्वीकृतेत्याह-अभ्युपगम्यते हीति। अङ्गीकृतं निषे- धोलबनं येन स तथोक्तः । कुतश्च्रिदित्यनेन सून्चितं हेतुमाह- अविकलामिति। अर्थवत्त्वमिति। व्युत्पाद्रितमिति पूर्वेणान्वयः। न्याव्मान्तरमाह -- सतेति। मन्जैरेवेति। 'अभ्निमूर्का-' इत्या दयो मन्त्राः श्रुत्यादिभि: कतौ विनियुक्ताः। ते करिमुचास्पामाज्े माटट कुर्कन्त: क्रतनुपकारं कुर्न्त्युत दष्टेनैवार्थस्मरणेनेति संदेहे

प्रथमपरिच्छेद:

पक्षे प्राप्तेः, तथा वेदान्तमूलेतिहासपुरापौरेयग्रब

कल्पसूत्रादिनाप्यनुष्ठेयाद्यर्थस्मृतिसभवाददृष्टार्था मन्त्रा इ ्रापते, राद्वान्त :-- मन्त्राणामर्थ प्रकाशनद्वारा ऋतूपकारकत्वम्, दृषधर- सभवेऽद्षद्वारकल्पनानुपपत्ते । तथा च फलवदनुष्ठानापेक्षितक्रि- यातत्साधनस्मरणद्वारा मन्त्राणा कमाङ्गत्वम्। न च क्रियातत्साध- नस्मरणस्य मन्त्रैरिव कल्पसूत्रादिभिरपि संभवान्न तस्य द्वारत्वमित्ति वाच्यम्। 'मन्त्रैरेव मन्त्रार्थ: स्मर्तव्यः' इति नियमविघिसभवात्। नियमस्त्वदृष्ठार्थो भविष्यति। तदुक्तम्- 'यत्र दृष्ट न लभ्येत स्यात्तत्रादृष्टकल्पना' इति। तथा च यथा मन्त्रनियमविघिना मन्त्रमूलककल्पसूत्रादिव्यावृत्ति क्रियते तथाधीतसाङ्स्वाध्यायेन जहमा जिज्ञासुना वेदान्ता एव विचार्या इति वेदान्तनियमे कृते, तन्मूलकेतिहासादीनां व्यावृत्तिर्लम्यत इति दृष्टान्तदार्शन्तिकग्रन्थयो- रर्थः। याज्ञिकैः प्रणीतमनुष्ठानसमवेतपदार्थसग्राहकं वाक्य ग्रहणक वाक्यम्। इतिहासो महाभारतम्। पौरुषेयप्रबन्धः प्रबोधचन्द्रोद- यादि:। उदाहृतानि व्यावर्त्यान्युपलक्षणम्, अन्येषमपि व्याव्त्यानां संभवात्। तथा हि- 'तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नम्' इति श्रुतौ ब्रह्मप्रतिपचिद्वारा तत्कप्ति प्रत्युपाथद्वयं निर्दिष्ध्मू-श्रवण- मननध्यानात्मकः सांख्यशब्दार्थ एक:, तृतीयपरिच्छेदे वक्ष्यमाणो योगपदोदित उपासनामार्गस्त्वपरः । तत्प्रकृत कारणं जगत्कारण- स्वोपलक्षितं ब्रह्म सांस्ययोगाभ्यां ज्ञानदवाराभिपन्नमाभिमुरयेन प्रत्यक्लेन प्राप्तमिति श्रुत्यर्थः। तथा सगुणबह्मोपासनमुपासकस्य

३२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

न्वानामपि पक्षे प्राप्तिसंभवान्नियमोऽयमस्तु। सर्वथा नियमविधिरेवायम्। 'सहकार्यन्तरविधि :- ' इत्यधिक- रणभाष्येऽपूर्वविधित्वोक्तिस्तु नियमविधित्वेऽपि पाक्षि- काप्राप्तिसद्भावात्तदभिप्रायेति तत्नैव पक्षेणेति पाक्षिका- प्राप्तिकथनपरसूत्रपद्योजनेन स्पष्टीकृतमिति विवरणा- नुसारिण:। कृतश्रवणस्य प्रथमं शब्दान्निर्विचिकित्सं परोक्षज्ञान-

ब्रह्मलोकं गतस्य तत्त्व्साक्षात्कारद्वारा ब्रह्मप्राप्तिहेतुरिति ब्रह्ममीमां- सायां प्रसिद्धम्। तथा तपोविशेषादिकं साक्षात्तत्त्वज्ञानसाधनत्वेन पुराणादिप्रसिद्धमुदाहर्तव्यम्। तथा च गुरुवेदान्तेषु श्रद्धावतः कुशलस्य श्रवणाधिकारिणस्त त्वज्ञानार्थमुक्तेषु योगमार्गसगुणब्रह्मो- पासनतपोविशेषादिष्वपि वेदान्तश्रवण इव कदाचित्प्रवृत्तिः स्या- दिति तन्निवृत्तिफलको नियमविधि संभवति। नियमविधिपक्षमुप- संहरति- सर्वथेति। ननु नियमविधित्वपक्षे 'सहकार्यन्तरवि- धि :- ' इत्यधिकरणभाष्यविरोध इत्यत आह-सहकार्यन्तरेति। अपूर्वविधित्वस्य निराकृतत्वादिति भाव । तत्रैवेति । तदधिकरण- भाष्य एवेत्यर्थ: ॥ श्रोतव्यवाक्येन निर्विचिकित्सपरोक्षशाब्दज्ञानोद्देशेनैव श्रवणं विधीयते न तु शाब्दसाक्षात्कारोद्देशेन, शब्दस्य स्वतः परोक्षज्ञान- जननस्वाभाव्यादिचारसहकृतस्यापि शब्दस्य क्वापि साक्षात्कार-

प्रथमपरिच्छेदः । ३३

मेवोत्पद्यते, शब्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन क्लप्त- सामर्थ्यानतिलङ्धनात्। पश्चात्तु कृतमनैननिदिध्यासनस्य सहकारिविशेषसंपन्नात्तत एवापरोक्षज्ञानं जायते। तत- स्तत्तांशगोचरज्ञानजननासमर्थस्यापीन्द्रियस्य तत्समर्थ-

हेतुत्वादर्शनाच। परोक्षज्ञानफलकोऽप्ययं नापूर्वविविः, विधि वि नापि शब्दे शाव्दज्ञानहेतुत्वस्य विचारे विचार्यनिरणयहेतुत्वस्य च प्रातौ तदुभयवलेन विचारविशिटवेदान्तरूपश्रवणस्य निर्वि- चिकित्सशाब्दज्ञानहेतुत्वप्रापेः साधितत्वान्। कि तु पूर्वोक्तान्येत व्यावर्त्यान्यादाय नियमविधिरेवेति मतमाह- कृतश्रवणस्य प्रथ- ममिति। ननु मनननिदिध्यासने कि निर्विचिकित्सशाब्दपराक्ष- ज्ञानोदेशेनैव विधीयेते किं वा शाब्दापरोक्ष प्रति। नाद्यः, मनना- द्यनुष्ठानात्प्राक्छ्रवणमात्रादेव तत्सिद्वेः न द्वितीयः, शब्दस्य परोक्ष- ज्ञानजनन एव सामर्थ्यस्य त्वदभिमतत्वादित्याशङ्का द्वितीयपक्षप- रिग्रहेण परिहरति-पश्चादिति । शाब्दनिर्विचिकित्सपरोक्षज्ञानान- न्तरमित्यर्थः । कृते मनननिदिष्यासने येन स तथोक्तः । वत एबेति। शब्दादेवेत्यर्थः। सहकारिवैचित्र्यात्कार्यवैचित्र्यदर्शनादिति भाव। तदेवोदाहरणेन दर्शयति-तचांशेति। तत्समर्थेति। तत्तांश- गोचरज्ञानजननसमर्थेत्यर्थः । शब्दस्येति। शब्दस्यापरोक्षज्ञानज नकत्व युक्तमित्युत्तरत्र संबन्ध.। ननु तत्तासस्कारस्येन्द्रियसह- S. 3.

३४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

नजननासमर्थस्यापि शब्दस्य विधुरपरिभावितकामिनी- साक्षात्कारस्थलेऽन्तःकरणस्येव तत्समर्थत्वेन क्लप्तभा- वनाप्रचयसाहित्यादपरोक्षज्ञानजनकत्वं युक्तम्। ततश् शब्दस्य स्वतः स्वविषये परोक्षज्ञानजनकत्वस्य भावना- प्रचयसहकृतज्ञानकरणत्वावच्छेदेन विधुरान्तःकरणवद्प-

कारित्वेन क्लृप्ावपि भावनाप्रचयस्य ज्ञानकरणसहकारित्वेन साक्षात्कारजननसामर्थ्य न क्वापि क्लप्तमित्याशङ्कयाह- विधु- रेति। अन्तःकरणस्येवेति। अन्तःकरणस्य बाह्यपदार्थरूपका- मिनीगोचरसाक्षात्कारासमर्थस्यापि कामिनीगोचरभावनाप्रचय- सहक्वृतस्य कामिनीसाक्षात्कारहेतुत्ववदित्यर्थः। तत्समर्थतवेनेत्यत्र साक्षात्कारजनन तच्छब्दार्थः। नन्वेवमपि शब्दसहकारित्वेन मन- नध्यानात्मकभावनाप्रचयस्य मानान्तरेण शाब्दसाक्षात्कारं प्रति

परोक्षज्ञानजनकत्वस्यापरोक्षजानजनकत्वस्य च प्राप्तत्वादिति सं. बन्धः। परोक्तज्ञानहेतुत्वस्य प्राप्त्यमिधानं श्रवणविधेर्नियमविधि- त्वार्थमिति द्रष्टव्यम्। विधुरेति। भावनासहकृतस्य विधुरान्तःक- रणस्य कामिनीसाक्षात्कारहेतुत्वदर्शनस्थले बहिरस्वतन्त्रमप्यन्ता- करणं बाह्यवस्तुमावनासहकृतं सत्तत्साक्षात्कारहेतुरिति विशिष्य कार्यकारणभावे ग्रहीतव्ये लाघवाद्वाधकाभावाच्च भावनाप्रचयसह- कृतं ज्ञानकरणत्वावच्छिन्नमपरोक्षज्ञानं प्रति हेतुरिति कार्यकारण- भावो गृह्यत इति भाव: । अत्र शब्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्य-

प्रथमपरिच्छेद्ः । ३५

गेक्षज्ञानजनकत्वस्य च प्राप्तत्वान्पूर्ववत्नियमत्निधिरितत तदेकदेशिन:। वेदान्तश्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कार: किंतु (मनसैव), 4मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति श्वुतेः 'शास्त्राचार्योपदेशशमा- दिसंस्कतं मन आत्मदर्शन करणम्' इति गीताभाष्यवच-

मेवासिद्धम्, ज्ञानगतपरोज्षत्वादे करणविशषप्रयुक्तत्वम्य निराक- रिष्यमाणत्वान्। अत. शाव्दापरोन्त प्रतति मननादेरिव श्रवण- स्यापि विधिर्नानुपपन्न इत्यस्वरस सूचयति- तदेकदेशिन इति। विवरणैकडेशिन इत्यर्थ. ॥

नतान्तरमाह-वेदान्तश्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कार इति। गव्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन क्लप्तसामथ्यनतिलङ्गना- दिति हेतुरत्रापि मते द्रष्टव्य.। किं तार्ह व्रह्मसाक्षात्कारे करण- मिति पृच्छति- किं त्विति। मन एव करणमिति मन्वान- म्तव मानमाह-मनसैवेति । क्वचित्कि त्वित्यनन्तर मनसै- वेति पाठोऽपि पृथगस्ति। तदा नानुपपत्तिः । तवैव भाष्यसं- मतिमाह- शास्त्रेति। शास्त्रं तत्त्वमस्यादिवाक्यम्। अचार्यो- पदेश आचार्यकर्तृकवाक्यार्थविवरणरूप। आदिपदं दमतिति- क्षादिसंग्रहार्थम्। तथा चात्र ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मानसत्वप्रति- पादनेन तत्करणमनःसहकारितयैव मनननिदिध्यामनयोर्विधि:, न तु पूर्वमत इव शाब्दसाक्षात्कारकरणशब्दसहकारितयेति पूर्वमता-

३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

नाच। श्रवणं तु निर्विचिकित्स परोक्षज्ञानार्थमिति ताद- थर्यैनैव नियमविधिरिति केचित्। अपरोक्षज्ञानार्थत्वेनैव श्रवणनियमविधिः, 'द्रष्टव्यः' इति फलकीर्तनात्। तादर्थ्य च तस्य करणभूतमनःस- हक्ारितयैव न साक्षाद, शव्दादपरोक्षज्ञानानङ्गीकाराद। न च तस्य तेन रूपेण तादर्थ्य न आ्प्तमित्यपूर्वविधित्व-

दस्य मतस्य विशेष: सूचितो भवति। श्रवणे तु पूर्वमतादविशेष- माह-श्रवणं त्विति। तादर्थ्येनैवेति। निर्विचिकित्सशा-

मतान्तरमाह-अपरोक्षेति। ननु तर्करूपविचारात्मकस्य श्रवणस्य स्वतः साक्षात्कारहेतुत्वायोगात्तदनुग्राह्यं प्रमाणं वक्त- व्यम्। तच्च किमित्यपेक्षायामाह-तादर्थ्यं चेति। साक्षान्का- रार्थत्वं चेत्यर्थः । तस्येति। वेदान्तश्रवणस्येत्यर्थः। करणभू- तेति। ब्रह्मसाक्षात्कारकरणभूतेत्यर्थः । न तु ब्रह्मसाक्षात्कारक- रणशब्दसहकारितयेत्येवकारार्थः । न साक्षादिति। वेदान्तश्रव- णस्य साक्षात्स्वातन्त्र्येण साक्षात्कारजनकत्वं नास्ति, तस्य तर्क- रूपतया स्वतः प्रमाणत्वाभावादिति भावः । मनःसहकारितयैवे- त्येवकारार्थे हेतुमाह- शब्दादिति । तस्येति। वेदान्तश्रवणस्ये- त्यर्थः । तने रूपेणेति। साक्षात्कारकरणमनःसहकारित्वेन रूपेणेत्यर्थः। साक्षात्कारकरणमनःसहकारित्वेन प्राप्त्यभावेऽपि

प्रथम परिच्छेद:। ३७

प्रसङ्ग: । श्रावणेषु षड्जादिषु समारोपितपरस्पराविवेक- निवृत्त्यर्थगान्धर्वशास्त्रश्रतणसहकृतश्रोत्रेण परस्परासंकी- र्णतद्याथार्थ्यापरोक्ष्यदर्शनेन प्रकाशमाने वस्तुन्यारोपि- ताविवेकनिवृत्त्यर्थशास्त्रसद्भावे तच्छूवणं तत्साक्षात्कार- जनकेन्द्रियसहक्कारिनावेनोपयुज्यत इत्यस्य क्लपत्वा- दित्यपरे॥ तन्करणेन्द्रियसहकारित्वेन प्राप्तिरस्तीत्याह- श्रावणेष्विरिति। श्रोत्रजन्यप्रत्यन्तविपयेष्वित्यर्थ। पड्जादिप्विति। पड्जादयो व्वनिविशेषा। तंष्ु गान्ववशान्त्रश्रवणरहितम्य पग्स्परम- विवेक समारोपितो वतते। परस्परमविवेको नाम परस्पर- नाढात्म्यरूप परस्परधर्मवत्तारूपश्चेति बोष्यम्। गान्धर्वशास्त्र- विचारवनश् ताद्विचारसहकृतश्रोत्रेन्द्रियेणैव पड्जादय: परस्पर वि- विक्ततयानुभूयन्ते। एवं मनसान्तरिन्द्रियेणानुभूयमानेषु चिदा- त्मन. श्रणशरीरादिषु परस्परं तादात्म्यादिरूपाविवेक: प्राणिना- मनुभवसिद्धः । अत्रापि यद्यारोपनिवर्तक शास्त्रमस्ति, तदा तत्स- हक्ृतमन्तरिन्द्रियमेव बुद्धयादिविविक्तमात्मान ब्रह्मस्वरूपतया वे- दान्तै प्रतीयमान सान्तात्कारयेदिति विचारवान्पुरुषः षड्जा- दिमाज्ताकारस्थले कार्यकारणभावं कल्पयतीत्याह-प्रकाश- मान इति। तच्छवणं शास्त्रश्रवणम्। तत्साक्षात्कारेति। प्रका- शमानवस्तुसान्तान्कारेत्यर्थः । उपयुज्यते विविक्ततया वस्तुसा- क्षात्कारहेतुर्भवतीत्यर्थ. । इत्यस्येति। इत्युक्तप्रकारेणास्य सान्ता-

३८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

वेदान्तवाक्यानामद्वितीय ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयानु- कूलन्यायविचारात्मकचेतोवृत्तिविशेषरूपस्य श्रवणस्य न त्रह्मणि परोक्षमपरोक्ष वा ज्ञानं फलम्, तस्य शब्दादि- प्रमाणफलत्वात्। न चोक्तरूपविचारावधारिततात्पर्य-

त्कारकरणभूतेन्द्रियसहकारित्वस्य वेदान्तश्रवणे विधि विनैव प्रा- सत्वान्नापूर्वविधित्वप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ उक्तेषु पत्तेष्रु शाब्दाद्यापरोक्ष्योददेशन वा शाब्दपरोन्नोदेशेन वा श्रवणविधिरिति स्थितम्। इदानी प्रतिवन्धनिरासोद्देशेनैव तद्वि- विरिति मतान्तरमाह-वेदान्तवाक्यानामिति। प्रमेयासभा- वनानिवृत्त्यनुकूलन्यायविचारात्मकमननव्यावृत्तये तात्पर्षनिर्णयानु- कूलेत्युक्तम्। तन्निर्णयानुकूलन्यायश्रोपक्रमोपसहारैकरूप्यादय इति बोध्यम्। चेतोवृत्तिविशेषपदेन यत्नसाध्यक्रियारूपा वृत्तिर्विव- चिता। न तु तदसाध्या ज्ञानरूपा वृत्तिर्विवक्षिता, ज्ञानस्य विध्ययोग्यताया वक्ष्यमाणत्वात्। ब्रह्मणीति विषयसप्तमी। तस्ये- ति। ज्ञानस्येत्यर्थ। आदिपदं प्रत्यक्षादिसग्रहार्थम्। ज्ञानोद्वेशेन श्रवणं विधीयत इति मताभिमतं श्रवणशब्दार्थमनूद्य निराकरो- ति-न चोकरूपेति। ब्रह्मजिज्ञासासूत्रस्य साधनचतुष्टयस- पन्नेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इत्यर्थ, सौत्रजिज्ञा- सापदस्य विचारलक्षकत्वात्। तस्य च श्रोतव्यवाक्यं मूलम्। ततश्च श्रोतव्यवाक्ये यदि श्रवणं ज्ञानरूपम्, तदा 'श्रोतव्य' इत्यस्य

प्रथमपरिच्छेदः । ३९

विशिष्टशब्दज्ञानमेव श्रवणमस्तु, तस्य ब्रह्मज्ञानं फलं सुज्यत इति वाच्यम्। ज्ञाने विध्यनुपपत्तेः श्रवणविधे-

पोहात्मकमानसक्रियारूपविचारस्यैव श्रवणत्वौचित्याद्। न च विचारस्यैव तात्पर्यनिर्णयद्वारा तज्जन्यतात्पर्य- भ्रमादि पुरुपापराधरूप प्रतिबन्धकविगमद्वारा वा ब्रह्मज्ञानं श्रवणरूपज्ञानकर्तव्यनार्थ स्यात्। तथा च जिज्ञामासूत्रश्रातव्य- वाक्ययोमूलमूलिभावो न स्यात्, एकार्थत्वाभावादित्याह- श्रव- णविघेरिति। ऊहो न्यायाभासिम्यो निष्क्ृष्य न्यायानामुपादा- नम्। न्यायाभासनिराकरणमपोह.। ननु 'सदेव सोम्य' इत्या- दि 'तत्सत्यं म आत्मा तत्वमसि' इत्येतदन्त वाक्यजातमद्विती- यवस्तुपरम्, तत्प्रतिपाद कोपक्रमोपसंहारवत्वादित्येवम,त्मकस्य वि- चारस्यानुमितिरूप तात्पर्यनिर्धारणं नाक्षातफलम् । तद्ाग तात्प- यभ्रमादिरूपप्रातिवन्वकनिवृत्तिर्विचारन्य कलम । तन्निवृत्तौ च वाक्यमनतिवन्ध सदद्वितीयव्रह्मवोव जनयति। एव श्रुत्यन्तरेष्वपी- ति वस्तुगति। तथा च श्रवणस्य साक्षाद्वल्ज्ञानफलकन्वाभावेऽपि परम्परया तत्फलकत्व स्यादिति शङ्कते-न च विचारस्यैवेति। अप्यर्थ एवकारः। तथा च यथा ज्ञानं शब्दप्रमाणस्य फल तथा तद्विचारस्यापि फलमस्तु, शब्दप्रमाणफले ज्ञाने विचारस्य,पि ता- त्पर्यनिर्णयद्वारा तदधीननतिवन्धनिरासद्वारा वा हेतुत्वसंभवादि- त्यर्थ: । तज्जन्यत्व विगमविशेषणम्। भ्रमादिरेव पुरुषापराध. ।

४० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

फलमस्त्विति वाच्यम्। तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दज्ञाने का- रणत्वानुपगमात्कार्ये क्वचिदपि प्रतिबन्धकाभावस्य का- रणत्वानुपगमाच्च तयोर्द्वारत्वानुपपत्तेर्रह्मज्ञानस्य विचा- ररूपातिरिक्तकारणजन्यत्वे तत्प्रामाण्यस्य परतस्त्वाप- त्ेश्व। तस्मात्तात्पर्यनिर्णयद्वारा पुरुषापराधनिरासार्थ-

तात्पर्यज्ञानस्य द्वारत्वाभावे हेतुमाह- तात्पर्यज्ञानस्येति। प्रति- बन्धनिरासोपजननेनान्यथासिद्धत्वादिति भाव। तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधं प्रति हेतुत्वाभावे विचारस्य तात्पर्यनिर्णयसाध्यप्रतिब- न्वकनिवृत्तिद्वारा शाब्दबोधहेतुत्व दूरापास्तमिति मत्वा प्रतिवन्ध- काभावस्याहेतुत्वे हेतुमाह-कार्ये क्वचिदपीति। सत्यामपि सा- मग्रयां प्रतिवन्धवशात्कार्य न जातमिति लोकव्यवहारविरोधात्प्रति- बन्धकाभावस्य सामग्रयामन्तर्भावो नाङ्गीक्रियते। कि त्वप्रतिब- न्धा सामग्री कार्यहेतुरिति स्वाकृत्य सामग्रयामवच्छेदकतया दण्ड- त्वादिवदन्यथासिद्धिरेव स्वीक्रियत इति भाव । तात्पर्यानुमितिहे- तुविचारात्मकानुमानस्य शाब्दप्रमितिहेतुत्वे दूषणमाह- ब्रह्म- ज्ञानस्येति। अतिरिक्ेति। शब्दप्रमाणातिरिक्तेत्यर्थः । परत- स्त्वापत्तेरिति । प्रामाण्याश्रयज्ञानस्यातिरिक्तकारणजन्यत्वरूपं प्रामाण्यस्योत्पत्तौ परतस्त्व स्यादित्वर्थः । ततश्वापसिद्धान्त इति भावः । यदि श्रवणस्य न ब्रह्मज्ञानं फलं तर्हि किमुद्देशेन तद्विधि- रत आह-तस्मादिति। ब्रह्मज्ञानफलकंत्वासंभवादित्यर्थ। नतु

प्रथमपरिच्छेदः। ४१

त्वेनैव विचाररूपे श्रवणे नियमविधिः। 'द्रष्टव्यः' इति तु दर्शनार्हत्वेन स्तुतिमात्रं न श्रवणफलसंकीर्तनमिति संक्षेपशारीरकानुसारिणः॥

ब्रह्मज्ञानार्थ वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तस्य चिकित्साज्ञानार्थ चरकसुश्रुतादिश्रवणे प्रवृत्तस्येव मध्ये मध्ये व्यापारान्त- रेऽपि प्रवृत्ति: पसज्यत इति तन्निवृत्तिफलकः 'श्रोत-

तर्हि कथम् 'उष्टव्य' इति श्रवणफलकीर्तन तत्राह-द्रष्टव्य इति त्विति। स्तुतिमात्रमिति। आत्मन इति शेप । स्तुतिश्च तच्छ्रवणादौ प्रवृत्यर्थेति भाव ।

परिसख्याविधिपक्षमाह-ब्रह्मज्ञानार्थेमिति। ननु वाचस्प- तिमते वक्ष्यमाणरीत्या वेदान्तश्रवणस्य नित्यप्राति सिद्धा कृत्वा परिसख्याविधिपक्षप्रवृत्तिर्वाच्या। तथा च सति ज्ञानमुद्दिश्य श्रव- णादयनुनिष्ठत कथ व्यापारान्तरं प्रसन्येन यतस्तन्निवृत्तिफलकः परिसंख्याविवि सभवेदित्याशङ्कय ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन व्यापारा- न्तराप्रमक्तावपि भेदवासनावशादेव व्यापारान्तरं सभवतीति सद- ष्टान्तमाह-चिकित्सेति। चिकित्सौपधम्, तज्ज्ञानस्य वैद्य- कग्रन्थैकसाध्यत्वेन तज्ज्ञानाय चरकसुश्रुतादिसंज्ञकग्रन्थश्रवणे प्र- वृत्तम्य तादर्थ्येन व्यापारान्तराप्रसक्तावपि यथा विषयवासनावशा- देव तत्प्रवृत्तिस्तद्वदित्यर्थः । ननु चरकमुश्रुतादिग्रन्थश्रवणे प्रवृ- त्तस्य व्यापारान्तरसत्त्वेऽपि यथा चिकित्साज्ञान निष्प्रत्यूहमुत्पघ्यते

४२ सिद्धान्तलेश संग्रहे

व्यः' इति परिसंख्याविधिः 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' इति च्छान्दोग्येऽनन्यव्यापारत्वस्य मुक्त्युपायत्वावधा- रणात्संपूर्वस्य तिष्ठतेः समाप्तिवाचितया ब्रह्मसंस्थाश- व्दिताया ब्रह्मणि समाप्तेरनन्यव्यापारत्वरूपत्वात् 'तमे-

तथा प्रत्यह वेदान्तश्रवणमनुतिष्ठतो मध्ये मध्ये लौकिकवैदिक- व्यापारसत्त्वेऽपि ब्रह्मज्ञानोदयसभवान्निष्फलः परिसंख्याविधिरि- त्याशङ्कय श्रवणविध्यर्थवत्त्वाय निरन्तरमनुष्ठितश्रवणस्यैव ज्ञान- साधनत्व न कादाचित्कस्य, अतो न नैष्फल्यमिति परिहारमभिप्रेत्य यथोक्तवाक्यार्थे श्रतिस्मृतिवाक्यान्युदाहरति- ब्रह्मसंस्थ इति। न विद्यतेऽन्यो व्यापारो यस्य पुरुषस्य स तथा, तस्याभावस्तत्त्वम्,

व्यापारशून्यत्वस्येति यावत् । तथा च सन्यासाधिकरणभाष्यम्- 'शमदमाद्युपबृंहित ब्रह्मनिष्ठत्व तस्य स्वधर्मः । तदतिक्रमे च तस्य प्रत्यवायः' इति। अववारण निश्चय । ब्रह्मसंभ्थपदेनायमर्थः कथं लभ्यत इत्यत आह- संपूर्वस्येति। न च ब्रह्मणि समा- त्रिर्नाम विदेहकैवल्यरूपो लय एवास्त्विति वाच्यम्। तथा सति पुनः 'अमृतत्वमेति' इति भागवैयर्थ्यापत्तेः। अतोऽमृतत्वप्राततिं प्रति ब्रह्मसंस्थतोपायत्वेन विधायत इति वक्तव्यम्। अतो ब्रह्मणि समात्तेरनन्यव्यापारत्वे पर्यवसान भाष्ये कृतम्। तथा चानन्य- व्यापारत्वस्य मुक्त्युपायत्वबोधकवाक्येनार्थान्मुमुक्षोर्व्यापारान्तर- निवृत्तिः क्रियत इति मावः । साक्षानिवृत्तिबोधकवाक्यमुदाह-

प्रथमपरिच्छेदः । ४३

बैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुश्चथ' इत्याथर्वणे कण्ठत एव व्यापारान्तरप्रतिपेधाच्, 'आ सुसेरा मृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तया' इत्यादिस्मृतेश्व। न च त्रह्म- ज्ञानानुपयोगिनो व्यापारान्तरस्य श्रवणेन सहैकस्- न्साध्ये समुच्चित्य प्राप्त्यभावान्न तन्निवृत्त्यर्थः परिसं- ख्याविधिर्युज्यत इति वाच्यम्। 'सहकार्यन्तरविधिः' इत्यादिसूत्रे 'यस्मिन्पक्षे भेददर्शनप्रावल्यान्न प्रमोति तस्मिन्नियमविधिः' इति तद्भाष्ये च कृतश्रवणस्य शा- व्द्ज्ञानमात्रात्कृतकृत्यतां मन्वानम्याविद्यानिवर्तकसा- क्षात्कारोपयोगिनि निदिध्यासने प्रवृत्तिन स्यादित्यसा- धनपक्षप्राप्तिमात्रेण निदिध्यासने नियमविधेरभ्युपगत-

गति-तमवैकमिति। यस्मिन्नाधारे द्यावापृथिव्यादि समस्तं जगदध्यस्त तमेवाधारमेकमपमात्मान जानथ हे मुमुक्षव । ज्ञानसाधनत्वेन चानात्मप्रतिपादकशब्दोच्चारणादित्याग. कर्त- व्य इत्याह श्रुतिः- 'अन्या वाचो विमुञ्चथ' इति। नियमविधिवादी शङ्गते-न च व्रह्मज्ञानानुपयोगिन इति। प्रतिबन्धा ममावत्ते-सहकार्यन्तरेति। न प्राप्नोति, मौनमिति शेष। उदाहृतसूत्रभाष्ययोरनियमविधिवादिसमत तान्पर्य परिसं- ख्याविविवादी दर्शयति-कृतश्रवणस्येति। मन्वानस्येत्यनन्तरं व्यापारान्तरेSपि प्रवर्तमानस्येति शेप । सूत्रे तद्भाष्ये चासा-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

तया तन्न्यायेनासाधनस्य समुच्चित्य प्राप्तावपि तनन्नि- वृत्तिफलकस्य परिसंख्याविधे: संभवादिति 'नियमः परिसंख्या वा विध्यर्थोऽन्र भवेद्यतः। अनात्मादर्शने- नैव परात्मानमुपास्महे ॥' इति वार्ततिकवचनानुसारिणः केचिदाहुः॥

'आत्मा श्रोतव्यः' इति मननादिवदात्मविषयकत्वेन निवध्यमानं श्रवणमागमाचार्योपदेशजन्मात्मज्ञानमेव, न

धनपक्षप्राप्तिमात्रेण नियमविधेरभ्युपगततयेति सवन्धः । वार्त्ि- केऽत्रेत्यस्य श्रोतव्यवाक्य इत्यर्थः । अत्र नियमो विध्यर्थो भवे- दित्येक सबन्ध। यदि नित्यप्राप्तन्वान्नियमविधिन सभवति तदा परिसख्या वा विध्यर्थो भवेदित्यपरः संबन्ध. । परिसं- ख्याया विध्यर्थत्वे हेतुर्यत इत्यादिः । परात्मोपासनेऽन्यव्यापार- रहिते वयं मुमुक्षवो यत. प्रवृत्ता इत्यर्थ ॥

श्रवणादीनां विघेयत्वपक्ष मतभेदेन दर्शयित्वा तेषां विध्यभाव- पक्षमाह-आत्मा श्रोतव्य इतीत्यादिना। निबध्यमानमिति। यथात्मविपयकत्वेनोच्यमानं मननं निदिध्यासनं च ज्ञानरूपं तथा श्रवणमपि ज्ञानरूपमेवेत्यर्थः । नेति। विचारस्यानुष्ठेयक्रियारूपस्य साक्षादात्मविषयकत्वानुपपत्तेरिति भावः । ननु मननादिवदिति दृष्टान्तोऽनुपपन्न., मनननिदिध्यासनयोर्ञानत्वाभावात्। मनन

प्रथमपरिच्छेद: । ४५

दि युक्तयालोचनरूपो व्यापार । "ध्यै चिन्नायाम्' इत्यनुगास- नानुरोवेन निठिध्यामनं ध्यानक्रिया, न ज्ञानम् । अत. कथं मननादिवदिति मनननिदिध्यासनयोज्ञनत्व सिद्धतया निर्दिव्यत इति चेत्, उच्यने-आत्मा त्रह्मस्वभावश्विद्रृपच्चाद्कह्मवत्, बु

त्वोपगमात। तदुक्त चतुर्थमैत्रेयीत्राह्मणवार्त्तिक- 'आगमार्थवि- निश्रित्यै मन्नव्य इति भण्यते। वेदशब्दानुगेत्यत्र तर्कोऽपि विनि- युज्यते। पदार्थविषयस्तर्कस्तथैवानुमिनिर्भवेत्॥' इति। श्रुतार्थदा- ड्याय नर्करूप मनन विर्वायते। सोऽपि तर्क श्रृन्यविरुद्ध एव मननत्वेन विधीयते। तच्च मनन तत्त्वपदार्थविपयकमेव. नतु वाक्यार्थविषयकम्, तस्य वाक्यैकमेयत्वात्। तथा-शब्द समुच्च यार्थः। यथा मननात्मकतर्कस्य वेदाविरोधित्व तथानुमितिरूपत्व चेत्यर्थः । अत एव न्यायतन्त्रेऽपि मननस्यानुमितिरूपत्वमिष्यते। निदिव्यासनमपि वार्तिककारमते ज्ञानमेव। तथा हि-बृहदारण्यके

अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य 'इति, अनन्तरं चतुर्थे 'मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेन' इति, षष्ठे तु 'मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते' इति। तत्रोभयत्नाक्षेपवार्तिकम्- 'अनुवादे यथोक्तानां प्रक्रान्ते दर्श- नादिषु। विज्ञानेनेत्यथ कथं निदिध्यासनमुच्यते॥' इति। 'अय मात्मा द्रष्टव्यः इत्यादिनोक्तानामनुवादे प्रक्रान्ते सति दर्शनादिषु मध्ये श्रुत निदिव्यासनं विज्ञानेनेति पदेन कथमुच्यतेऽनूदते।

४६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

दर्शनादीना समानपदैरेवानुवाढढशीनेन निदिव्यासनम्यापि तद्वन्नि दिध्यागनेनेन्यनुवाद न्यात्, नतु विजञानपदेनेत्यर्थ। तग्य समाधानवार्तिकम्- 'व्यानाशङ्कानिवृत्यर्थ विज्ञानेनेति भण्यते। निदिध्यासनशब्देन ध्यानमाशङ्कयते यत ।।' इति। निदिध्यासन शब्दस्य ध्यानवाचित्वाच्छ्वणमननानन्तरमनुभवाङ्गत्वेन ध्यानम् 'निदिध्यासितव्य ' इत्यनेन विधायत इति यत पूर्ववादिभिरा- शङ्कयते. अतस्तदाशक्कानिवृत्त्यर्थमनुवादावसरे स्थित्वा पूर्ववाक्ये निदिध्यासनं विज्ञानरूप विवक्षितं न तु व्यानम्, अतो नात्र ध्यानविधिशङ्चावकाश इत्याशयवती श्रुतिर्विज्ञानपदेन निदिध्यास- नमनुवढतीति वार्तिकार्थः। ध्यानस्यानुभवाङ्गत्वे को दोषो यत- स्तदाशङ्का श्रुत्या निरस्यत इत्यत आह तदनन्तर वार्त्तिकार्धम्- 'विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्व ध्यानादे' प्रागवादिषम्' इति। ध्यानस्य तन्नियोगस्य वा विज्ञानो्पत्तिहेतुत्वं प्रति यदूषणं वक्तव्यं तत्प्रागेव सबन्धग्रन्थादावुक्तवानस्मीत्यर्थेः । तत्र ह्युक्तम् -- तत्त्वंपदार्थगोच- रश्रवणमननाभ्यामसकृदभ्यस्ताभ्या तत्त्वपदलक्ष्यार्थनिणय सति बाक्यार्थज्ञानस्यैवावसरप्राप्तत्वेन ध्यानविवेरनवकाशात्। न च ताभ्या प्रमाणप्रमेयासंभावनानिवृत्तावपि विपरीतप्रत्ययेन प्रतिव- न्धान वाक्यार्थबोधोत्पत्तिरिति वाच्यम्। श्रवणमननयोरेवासकृद- भ्यासमहिस्रा विपरीतप्रत्ययस्यापि निवृत्तिसभवाद्वाक्यार्थबोध- निवर्त्यस्य विपरीतप्रत्ययस्य तदप्रतिबन्धकत्वाच्च, लोके विपर्ययस्य स्वविरोविदर्शनोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वादर्शनादिति। ननु यदि निदि- ध्यासनं न ध्यानं किं तर्हि तदित्यत आह वार्ततिकम्- 'अपराय-

प्रथमपरिच्छेदः। ४७

तान्पयविचाररूपमिति न तत्न कोऽपि विधिः। अत एव समन्वयसूत्र आत्मज्ञानविधिनिराकरणानन्तरं भा- ष्यम्- "किसर्थानि तर्हिं 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः'

त्तवोधोऽत्र निदिध्याननमुन्यते' व्यानस्येव पुरुषयत्नानपेक्षत्वमप- रायत्तत्वम्। 'यावद्यथाक्तविज्ञानमाविर्भवति भास्वरम्। श्रवणादि- क्रिया नावत्कर्तव्येह प्रयन्नन ।I' मननमादिपदार्थ'। 'श्रुत्वा मत्वाथ त माक्षादात्मानं प्रतिपद्यने अथ श्रवणमननपरिपाकजनिततत्त्वं- पदलक्ष्यार्थनिर्णयानन्तरमेव वाक्येन ब्रह्मात्मान साक्षादपगेक्षनया प्रतिपद्यतेऽनुनवतीत्यर्थ.। वाक्यार्थज्ञानव्त कृतकृत्यतामाह- 'अनन्यायत्तविज्ञाने श्रवणादेरुपायत.। जाते नापेक्षते किंचि- त्प्रतीचोऽनुभवात्परम्॥।' इति। वृत्तिज्ञाने जाते सति तेन प्रतीचो त्रह्मत्वम्फुरणादनन्तरं न किचिदपेक्षत इत्यर्थः। एवं वार्तिक- कारमते निदिध्यासनम्य ज्ञानत्वाभ्युपगमान्न मननादिवदिति दृष्टान्तासिद्धिः । न च वार्त्तिककारमते 'निदिध्यासितव्य' इत्यस्य 'द्रष्ठव्य इत्यनेन पौनरुक्त्यं स्यादिति वाच्यम्। दर्शनोद्देशेन श्रवणमननविधानानन्तरं पुनः फलकीर्तनस्य तदुप- संहारपरत्वोपपत्तेः । अथ वा 'द्रष्टव्यः' इति विचारप्रयोजकापा- तदर्शनानुवाद, 'निदिध्यासितव्यः' इति तु विचारफलभूतसा क्षात्कारानुवाद इति पौनरुक्त्यपरिहारसंभवात्। श्रवणादौ विध्य- भावे माष्यसंमतिमाह-अत एवेति। श्रवणमनननिदिध्यास- नाना दर्शनवज्ज्ञानरूपत्वेन क्रियारूपत्वेऽपि वक्ष्यमाणविधया नि-

४८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

इत्यादीनि वचनानि विधिच्छायानि। स्वाभाविकप्रवृ्त्ति

त्यप्राप्तत्वेन च विध्ययोग्यत्वादेवेत्यर्थः । किमर्थानीति। व्यर्था- नि स्युरिति यावत्। आदिपदम् 'श्रोतव्य' इत्यादे संग्रहार्थम्। विधिच्छायानीति। 'अध्येतव्य.' इते प्रसिद्धवि- धितुल्यानीत्यर्थः । अन्र तव्यप्रत्ययर्टर्शनश्रवणादिगता प्रशसा लक्ष्यते। तथा च यो हि सुमुक्षुरात्मदर्शनश्रवणादीन्येव मुक्तिसाध- नानीति ज्ञात्वापि संन्यासब्रह्मचर्यादिसहितश्रवणाद्यनुष्ठानक्कशमनु- संचिन्त्य न तत्र सर्वोत्साहेन प्रवर्तते क तु यथाप्राप्तान्येव वर्णा- श्रमानुरूपाणि कर्माणि चोपासनानि चानुतिष्ठस्तत्रापि निर्वृति न लमते तैरात्यन्तिकपुरुषार्थालाभानुसंधानेन, त प्रत्यात्म- दर्शनश्रवणादिप्रशसात्मकं प्रवर्तते 'आत्मा वै' इत्यादिवाक्यं तस्य सर्वोत्साहेन श्रवणादावेव प्रवृत्तिर्भवत्वित्याशयेन। अतो न विधिप्रत्ययानां वैयर्थ्यमिति भाष्यकारः परिहरति-स्वा- भाविकेति। आदिपदेन "यो हि वहिर्मुख प्रवर्तते पुरुष इषट मे भूयादनिष्टं मे मा भूदिति न च तत्रात्यन्तिक पुरुषार्थ लभते, तमात्यन्तिकपुरुषार्थावाञ्छिन स्वाभाविकात्कार्करणसंघातप्रवृत्ति- गोचराद्विमुखीकृत्य प्रत्यगात्मस्रोतस्तया प्रवर्तयन्ति 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादीनि " इत्यन्त भाष्यं सगृह्यते। स्वाभावि- कत्व विषयविशेषणम्। सग्रहभाष्यं विवृणोति-यो हीति। प्रवर्तत इति। नानाविधकर्मोपासनान्यनुतिष्ठतीत्यर्थ। इष्ट मे भूयादनिष्टं मे मा भूदित्यनेन दुःखसामान्यास्पृष्टसुखकामना

प्रथमपरिच्छद्: । ४९

विषयविमुखीकरणार्थानीति ब्रूमः" इत्यादि। यदि च

ब्रह्मानन्वरूपात्यन्तिकपुरुषार्थगोचरेह विवक्षिता। अत एवाह- न च तत्रात्यन्तिकं पुरुषार्थ लभत इति। वाह्यसाधन तत्र- शब्दार्थः । स्व्राभाविकाठिति । स्वभावोऽविद्या, तत्कार्यभूता दित्यर्थः । संघातम्य प्रवृत्ति: कर्मोपासनयोरनुष्ठानम्, तद्रोचराद्- व्यदेवतामन्त्रादिरूपादित्यर्थ । प्रत्यगात्मनि विपये स्रोतश्चित्तपा- वण्यं यस्य स प्रत्यगात्मस्रोताः, तस्य भावस्तत्ता, तयेत्यर्थः । तं वाह्यमाघनाद्विमुखीकृत्य श्रवणादिष्वेव प्रवर्तयन्तीत्यर्थ.। एव श्रव- णादेर्ज्ञानरूपत्वान्त तत्र कोऽपि विधिरित्युक्तम। इदानी श्रवणादे: क्रियारूमत्वमुपेत्यापि न तत्र कोऽपि विधिरित्याह-यदि चेति। तम्य क्रियारूपत्वं च वार्तिककारैरेवोक्तम्-'श्रवणादिक्रिया ता- वत्कर्तेव्येह प्रयत्नतः'इति। आदिपदेन मननस्य संग्रहो न व्या- नस्य, वार्तिककारमते श्रवणमननानन्तरं ध्यानानुष्ठानाभावस्यो- कतत्वात्। न च ध्यानस्याननुष्ठेयत्वे 'ओमित्येव ध्यायथ आत्मा- नम्' 'विद्यामेता योगविरधि च कृत्स्म्' इत्यादिवहुवाक्यविरोध इति वाच्यम्। नेषाम् 'तनकारणं सांख्ययोगाभिपन्नम्' इति श्रुति- गतयोगपदोदितमार्गान्तरप्रतिपादकतायास्तृतीयपरिच्छेदे ध्यान- दीपोक्तप्रकारण वक्ष्यमाणत्वात्। न च 'तत्कारणम्- 'इति श्रुतिगतसाख्यपदोदितविचारमार्गेऽपि व्यानान्तर्भावः पूर्वमुक्त इति वाच्यम्। निदिध्यासनपदस्य ध्यानार्थकत्वमताभिप्रायेण तदन्त- र्भावस्योक्तत्वात्। ध्यानस्य साख्यमार्गाद्वहिर्माव एव भाष्यकारा-

५० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

वेदान्ततात्पर्यविचारः श्रवणं तदा तस्य तात्पर्यनिर्णय-

णामपि समत. । तथा च 'एतेन योगः प्रत्युक्त:' इत्यधिकरण- भाष्यम्-"यत्तु दर्शनमुक्तम् 'तत्कारण सांख्ययोगाभिपन्नम्' इति, वैदिकमेव तत्र ज्ञान ध्यानं च सांख्ययोगशब्दाभ्यामभिलप्येते" इति। ध्यानपद ज्ञानाभ्यासपरम्। वैदिकं वेदोक्तम्। एतेन वेद- विरोधादिना योगशास्त्रं निराकृतमिति सूत्रार्थः । साख्यमार्गे व्यानाभावमभिप्रेत्यैव सर्वज्ञात्ममुनिभिरपि निदिध्यासनपदस्य ज्ञा- नार्थकत्वमुक्तम्-'श्रवणमननबुद्धयोर्जातयोर्यत्फलं तन्निपुणमति- भिरुच्वैरुच्यते दर्शनाय। अनुभवनविहीना यैवमेवेति बुद्धिः श्रुतम- ननसमात्तौ तन्निदिभ्यासनं हि।' इति। अस्य श्लोकस्याश्रमश्रीचर- णाना व्याख्यानमिदम्- 'निदिध्यासने पक्षान्तरमाह-श्रव- णेति । श्रवणमननबुद्धयोर्जातयोर्यंतफलं तद्दर्शनाय निपुणमतिभिरु च्चैरुच्यत इति संबन्धः। एतदेव विशदयति-अनुभवनविहीनेति। श्ुत श्रवणम्। दीर्घकालादरनैरन्तर्यानुष्ठानेन श्रवणमननपरिपाके सतीत्यर्थः । अनुभवनविहीना साक्षात्काररहिता, अविद्यानिवर्त- कवृत्तिरूपसाक्षात्कारभिन्नेति यावत्। यैवमेवेति बुद्धिः, अहं चि- दात्मा ब्रह्मस्वरूप एव ब्रह्म च चिदेकरसप्रत्यगात्मस्वभावमेवेति तत्त्वपदलक्ष्यनिर्णयात्मिका बुद्धिः, तदेव निदिध्यासनं नाम न ध्यानम्। अस्मिन्यक्षे श्रवणमननयोरेवानुष्ठेयत्वम्। निदिध्यासनं तु नासुष्ठेयम, दीर्घकालमनुष्ठितश्रवणमननफलरूपा बुद्धिर्यदा भव- ति तदैव साक्षात्कारोत्पन्तेः । पूर्वपक्षे तु निदिध्यासनमपि पृथग-

प्रथमपरिच्छेदः। ५१

द्वारा वेदान्ततात्पर्यभ्रमसंशयरूपप्रतिबन्धकनिरास एव फलम्, न प्रतिबन्धकान्तरनिरासो ब्रह्मावगमो वा।

नुष्ठेयमिति भेद.' इति। माख्यमार्गे व्यानाभावमभिप्रेत्यैव याव- ज्ज्ानोदयं विचारस्यैँव कर्तव्यत्व व्यानदीपे विद्यारण्यगुरुभिर्युक्तम्- 'विचार्याप्यापरोक्ष्येण ब्रह्मात्मानं न वेत्ति चेत्। आपरोक्ष्यावसा- नत्वाङ्गूयो भूयो विचारयेत् ॥ विचारयन्नामरणं नैवात्मानं लभेत चेत्। जन्मान्तरे लभेतैव प्रतिबन्धक्षये सति॥' इति। ण्वमानन्द- पञ्चकेऽप्यात्मानन्दावसाने साख्यमार्गस्य ध्यानरहितस्यापि व्यानन सर्वाशेऽपि तुल्यफलत्वं बहुधा प्रपञ्चितमिति संक्षेपः । एवकारव्य- वच्छेद्यमाह-नेति। वाकारो नञनुकर्षणार्थः। विचारस्य प्रति- बन्धनिरासद्वारा ब्रह्मावगमोपयोगसंभवेऽपि न सान्तात्तत्फलकत्वम्, ज्ञानस्य प्रमाणफलत्वादित्युक्तत्वादिति भावः । ननूक्तप्रतिबन्धनि- रासद्वारा विचारस्याविद्यानिवर्तकसाक्षात्कारोपयोगित्व प्राप्तावपि ता- दृशसाक्षात्कारप्रतिबन्धकपापनिवृत्तिद्वारा सान्तात्कारसाधनत्वस्य मानान्तरादप्राप्तत्वात् 'श्रोतव्य' इत्यत्र श्रव्णस्य पापनिवृत्ति- द्वारा विद्यासाधनत्वमुपदिश्यते। न च विद्याप्रतिवन्धकपापनिवृत्ते- र्यज्ञादिनैव सिद्धत्वाद्विधिवैयर्थ्यमिति वाच्यम्। प्रतिबन्धकपापाना- मानन्त्येन केषा चिद्यज्ञाद्यनुष्ठानेन केषाचिच्छ्रवणानुष्ठानेन निवृत्ति- रिति विभागकल्पनोपपत्तेः। तथा च प्राप्त पुनरपूर्वविधित्वम्। एव च 'सहकार्यन्तरविधि :- इत्यधिकरणभाष्ये पाण्डित्यशब्दितश्रवणे- Sपूर्वत्वोक्तिश्च सगच्छत इति शङ्कां वारयति-न प्रतिबन्धका-

५२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

तत्फलकत्वं च तस्य लोकत एव प्राप्तं साधनान्तरं च किंचिद्विकल्प्य समुच्चित्य वा न प्राप्तमिति न तत्र वि- धित्रयस्याप्यवकाशः । विचारविध्यभावेऽपि विज्ञानार्थ- तया विधीयमानं गुरूपसदनं दृष्टद्वारसंभवेऽदृष्टकल्पना- योगाद्ुरुमुखाधीनवेदान्तविचारद्वारैव विज्ञानार्थ पर्यव- न्तरनिरास इति। तात्पर्यभ्रमसशयरूप प्रतिबन्धकापेक्षयान्यत्पा- परूपं प्रतिबन्धक प्रतिबन्धकान्तरम्, तन्निरासो न श्रवणफलम्। अतो न तद्दारा ज्ञानाय श्रवण विधेयमित्यर्थः। अयं भाव :- 'श्रोतव्यः' इत्यस्यापूर्वविधित्वमयुक्तम्, तस्यावृ्त्यिकरणे निर- स्तत्वाद्विवरणाद्युक्तरीत्या वेदान्तश्रवणस्यान्वयव्यतिरेकप्रमाणसिद्धं

णेनैव ज्ञान प्रतिबन्धकनिवृत्ति वा संपादयेदिति नियमविधित्वसं- भवे 'स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकरणार्थानीति ब्रूमः' इत्या- दिभाष्यानुसारेण ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनश्रवणादिस्तुतिद्वारा तत्र प्रवृ- त्तिविशेषकरत्वमात्रेण ब्रह्मप्रकरणनिवेशसभवे वापूर्वविधित्वायोगा- द्वाष्यकारीयापूर्वत्वाक्त्तेः पाक्षिकाप्राप्त्यभि प्रायकत्वसंभवाच्चेति। त- त्फलकत्वं चेति। भ्रमादिरूपप्रतिबन्धकनिरासफलकत्व चेत्यर्थः। ननु प्राप्तत्वेऽपि नियमविधित्वादिसंभवात्कथं विधित्नयाभाव इत्य- त्राह-साधनान्तरं चेति। ननु गुर्वधीनविचारेण सह गुरुर- हितविचारस्य विकल्पेन प्राप्तिरस्तीत्यत आह-विचारविध्य- भावेऽपीति । अत एवेति। उपगमनविधित एवेत्यर्थः। व्याटृ-

प्रथमपरिच्छेद: । ५३

स्यति । अत एव स्वप्रयत्नसाध्यविचारव्यावृत्तिः। अ- ध्ययनविध्यभावे तूपगमनं विधीयमानमक्षराक्षाप्त्यर्थ- त्वेनाविधीयमानत्वान्न तदर्थ गुरुमुखोच्चारणानूच्चारणम- ध्ययनं द्वारीकरोतीति लिखितपाठादिव्यावृत्त्यसिद्धे: सफलोऽध्ययननियमविधिः। न च तात्पर्यश्रमादेनि- रासाय, वेदान्तविचारार्थिन: कदाचिद्वैतशास्त्रेडपि प्रत्ट- त्तिः स्याद, तत्रापि तदभिमतयोजनया वेदान्तविचार- त्तिरित्यनन्तर लभ्यत इति श्रोतव्यवाक्ये गुर्वधीनविचारनियमवि- धिरनर्थक इति शेपः । न चोपगमनविधेर्विचारविव्यङ्गतया तद- भाव उपगमनविधेरात्मलाभ एव नास्तीत्युक्तमिति वाच्यम्। गुरू- पसदनस्य त्रह्मज्ञानं प्रति द्वारापेक्षायां लोकसिद्धस्यैव गुर्वधीन- विचारस्य द्वारत्वेन स्व्रीकारोपपत्तौ श्रोतव्यविध्यपेक्षाभावेन तच्छे-

र्वोक्तमतिनसङ्ग परिहरति-अध्ययनविध्यभावे त्विति। अध्य- यनविध्यभावे तु लिखितपाठादिव्यावृत्यसिद्धे. सफलोऽव्ययननि- यमविधिरिति सबन्ध । तदर्थमिति। अक्षरावाप्त्यर्थमित्यर्थः । अध्ययनाङ्गोपगमनस्य विद्यार्थोपगमनापेक्षया विशेषार्थकस्तुशब्दः। तमेवाह-उपगमनमित्यादिना। अध्ययनस्याक्षरावाप्तिफलकत्वरं विवरणादौं साधितमिति भावः । व्यावर्त्यान्तरं दूपयति-न च तात्पर्येति। ननु वस्तुतस्त्निरासकत्वाभावेSपि भिन्नात्मज्ञानं मुक्तिसावनमिति भ्रमद्वारा तद्रमात्तत्र प्रवृत्तिः संभवतत्युक्तमिति

५४ सिद्रान्तलेशसंग्हे

वाच्यम्। स्वयमेव तात्पर्यश्रमहेतोस्तस्य तननिरासक- त्वाभावेन साधनान्तरप्राप्त्यभावाद्। तन्निरासकत्वभ्र- मेण तत्रापि कस्यचित्प्रवृत्तिः स्यादित्येतावता 'श्रोत- व्यः' इति नियमविधेरभ्युपगम इत्यपि न। ईश्वरानु- ग्रहलब्धाद्वैतश्रद्धारहितस्य श्रोतव्यवाक्येऽपि पराभिम- नेत्याह-तभ्निरासकत्वभ्रमेणेति। इह जन्मनि जन्मान्तरे वा यज्ञाद्यनुष्ठानजनितदृढविविदिषावतः साधनचतुष्टयसंपन्नस्य श्रव- णविधावधिकार इत्यविवादम् । यज्ञादिजनितादृष्टं च निष्प्रपञ्चा- द्वितीयब्रह्मसाक्षात्कारस्य साङ्ञाध्ययनलब्धैर्वेदान्तैर्मुक्तिसाधनत्वनि- श्वय सपाद्य तादृशव्रह्मसाक्षात्कारे दृढेच्छां च विविदिषाशब्दिता- मुत्पाद तद्ाराद्वि तीयात्मसाक्षान्कारसाधनभूताद्वितीयात्मश्रवणा- दावेव मुमुक्षुं प्रवर्तयति। न तु जीवभिननात्मज्ञानस्य मुक्तिसाधन- त्वभ्रमापादनद्वारा भिन्नात्मज्ञानतत्साधनविचारादाविच्छाप्रवृत्यादि- कमप्युत्पादयति, तदिच्छादेर्भिन्नात्मविचारद्वारा यज्ञादिफलभूत- निष्प्रपश्चब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वाभावात्। तथा च स्मृतिः- 'ई- श्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना' इति। यज्ञादिसपादितादीश्वरा- नुग्रहादेव पुंसामद्वैतब्रह्मज्ञानेच्छारूपा तद्वासना भवतीति तदर्थः ।

शून्यस्य श्रवणविधावनधिकारान्न तं प्रति नियमविधिरर्थवानि त्याह-ईश्वरानुग्रहेति। पराभिमतेति। 'आत्मा ... श्रोतव्यः'

प्रथमपरिच्छेदः । ५५

तयोजनया सद्वितीयात्मविचारविधिपरत्वभ्रमसंभवेन भ्रमप्रयुक्ताया अन्यत्र प्रवृत्तेर्विधिशतेनाप्यपरिहार्यत्वा- त्। न च व्यापारान्तरनिवृत्यर्था परिसंख्येति युक्तम्। असंन्यासिनो व्यापारान्तरनिष्टत्तेरशक्यत्वात्संन्यासिन- स्तनिव्टत्वेर्त्रहसंस्थया सह संन्यासविधायकेन 'ब्रह्मसं- स्थोऽमृतत्वमेति' इति श्रुत्यन्तरेण सिद्धतया संन्यास- विधायकश्षुत्यन्तरमुपेक्ष्य श्रोतव्यवाक्येन तस्य व्यापा- रान्तरनिवृत्त्युपदेशस्य व्यर्थत्वाद। न च विचारविध्य-

इति श्रुतावात्मशब्दस्तावज्जीवपर एवं : न परमात्मपरः, 'आत्म- नस्तु कामाय सर्वे प्रिय भवति' इति पूर्ववाक्ये जीवस्य प्रकृत- त्वात्। न च 'इदं सर्व यदयमात्मा' इति वाक्यशेषे सर्वात्म- कम्य परमात्मनः प्रतिपादनाच्छ्रोतव्यवाक्यस्थमात्मपदमद्वितीया- न्नपरमिति वाच्यम्। तत्ापि तत्प्रतिपाठनासिद्वेः । न हि प्रपञ्च- परमात्मनोरमेदः सभवति, चेतनाचेतनयोरैक्यस्य विरुद्धत्वाच्छतेरभे- दध्यानविधिपरत्वोपपत्तेश्चेत्यादियोजना पराभिमता द्रष्टव्या। अन्य- त्रेति। मिन्नात्मविचार इत्यर्थ। परिसख्याविधिं दूषयति- न चेति। श्रवणविधिना कि गृहस्थादेर्व्यापारान्तरनिवृत्तिरुपदि- श्यते कि वा संन्यासविविसिद्धस्य सन्यासिन इति विकल्पं मनसि निवाय क्रमेण दूषयति-असंन्यासिन इति। अशक्यत्वादिति। विध्यन्तरविरोधापत्तिरशक्यत्वे हेतु.। त-

५६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

संभवेऽपि विचारविषयवेदान्ते नियमविधि: संभवति, भाषाप्रबन्धादेर्व्यार्त्यस्य सच्वादिति वाच्यम्। संनि- धानादेव वेदान्तनियमस्य लब्धत्वेन विधिविषयत्वायो- गात्, 'सवाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यर्थावबोधार्थनियमवि- धिबलादेवाध्ययनगृहीतवेदोत्पादितं वेदार्थज्ञानं फलप- र्यवसायि न कारणान्तरोत्पादितमित्यस्यार्थस्य लब्घ- त्वेन वेदार्थे ब्रह्मणि मोक्षाय ज्ञातव्ये भाषाग्रबन्धादी- निवृत्ते. सिद्धतयोपदेशस्य व्यर्थत्वादिति सबन्धः । 'ब्रह्मसं- स्थोऽमृनत्वमेति' इति श्रृत्यन्तरस्य ब्रह्मसंस्थताधर्मकसंन्यासा- श्रमविधायकत्वम् 'परामर्श जैमिनिः' इत्यधिकरणभाष्ये स्फु- टमिति भाव । विचारविषयत्वेन वेदान्तनियमविधिरिति पक्षं दूषयति-न च विचारेति। संनिधानादेवेति। अधीतसा- ङस्वाव्यायस्य वेदान्तैरापात प्रतिपन्नव्रह्मात्मजिज्ञासोर्जिज्ञासानिवर्त- कनिर्णयाय कर्तव्यत्वेन विचारे प्राप्ते सति विचारविषयमन्वेषमा- णस्य वेदान्ताना बुद्धिस्थत्वाद्वेदान्ता एव मया विचारणीया इति बुद्धिरुत्पद्यते। तथा च विधि विनैव वेदान्तनियमस्य लब्धत्वेन वि- घिना तन्नियमनं व्यर्थमिति भावः । विधिं विनैव वेदान्तनियमलाभे हेत्वन्तरमाह-स्वाध्याय इति। अर्थावबोधेति। मीमांसकमत- माश्रित्योक्तमिदम्। अक्षरावाप्तिफलकोऽव्ययनविधिरिति सिद्धा- न्तेऽपि येषां गक्यानामध्ययनावाप्तानामर्थज्ञानद्वारा पुरुषार्थोप- योग: संभवति तेषां वाक्यानामर्थज्ञानमध्ययनलब्धैर्वाक्यैरेवोत्पादितं

प्रथमपरिच्छेद्:। ५७

नामप्राप्ेश्व। न च 'सहकार्यन्तरविघि :- ' इत्यधिक- रणे पाण्डित्यवाल्यमौनशब्दितेषु श्रवणमनननिदिध्या- सनेषु विधिरम्युपगत इति वाच्यम्। विचारे विचार्य- तात्पर्यनिर्णयहेतुत्वस्य वस्तुसिद्ध्य नुकूलयुक्तयनुसंधान- रूपे मनने तत्प्रत्ययाभ्यासरूपे निदिध्यासने च वस्त्व- वगमवैशद्यहेतुत्वस्य च लोकसिद्धत्वेन तेषु विध्यनपेक्ष- गाद्विधिच्छायार्थवादस्येव प्रशंसाद्वारा प्रवृत्त्यतिशयक- फलपर्यवसायि, न नदतिरिक्तभाषा प्रवन्धादिजनितमितिरी त्याध्ययन- विधिफल्ाक्षरावाने पुरुषार्थपर्यवसानकल्पनान्न भापाप्रवन्धादिप्रस- क्तिरित्यर्थ। इतिहासपुराणमादिपदार्थ। श्रवणादीनामविधेयत्वे सूत्रभाष्यविरोध शङ्कते-न चेति। अभ्युपगत इति। सूत्रभा- ष्यकाराम्यामिति शेष: । विरोध परिहर्तु प्रथमं श्रवणादीनां वि. धियोग्यक्रियारूपत्वेऽपि नित्यपराप्तत्वान्न वितेयत्वमित्याह-वि- चार इति। तत्प्रत्ययेत्यत्र तत्पद वस्तुपरम्। अवगमस्य वैशद्ं प्रतिवन्धराहित्यम्। सूत्रभाष्ययो श्रवणादि विधित्वव्यवहारो गौणः, मुख्यासंभवस्य दर्शितत्वादिति विरोध परिहरति- विधिच्छाया- र्थवादस्येवेति।'विष्णुरुपाशु यष्टव्यइन्यादेरिवेत्यर्थः । तथा हि-'उपाशुयाजमन्तरा यजति' इत्यान्नाय पुनराम्नायते- 'विष्णुरुपांशु यष्टव्यः' 'प्रजापतिरुपाशु यष्टव्यः' 'अग्नीपोमा- वुपाशु यष्टव्यौ' इति। अत्रान्तरावाक्यमाग्नेयाग्नीषोमीयपुरोडाश- योग्न्तरालकालविशिष्टयागविधायकम्। विष्ण्ादिवाक्यत्रय तुम-

५८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

न्त्र वर्ण प्राप्तवैक ल्पिकदेवतानुवादेनान्तरावाक्यविहितयागस्तावकम- र्थवादमाजति व्यवस्थापित पूर्वतन्त्रे। तदत्र दृष्टान्तत्वेनोदाहृत- मिति द्रष्टव्यम्। यन्तु 'तत्कारणं साख्ययोगाभिपन्नम्' इति श्रुतौ योगपदोपात्तस्य व्यावर्त्यस्य सभवाद्विचारसमर्थाधिकारिण प्रति तद्वयावृत्तिफलको नियमविधि: संभवतीति, तन्न। विचारसमर्थ- स्याधिकारिणः कालान्तरे स्वोद्धावितानुपपत्तिवशेनान्योद्गावितानु- पपत्तिवशेन वा पुनस्तत्त्वसशये सत्यवधारणात्मक वेदान्तार्थज्ञानं न सभवतीति योग्यतावशेन तं प्रति विधि विना विचारस्यैव नि- त्यतया प्राप्तत्वात्। यत्तु सगुणब्रह्मोपासनं व्यावर्त्यमुक्त तन्न। श्रवण- विध्यधकारिण: सर्वतो नि स्पृहम्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मुक्तिसा- धनसगुणोपासने पक्षेऽपि प्रवृत्तेरसभवेन तस्य व्यावर्त्यत्वासंभवात्स- गुणोपासनस्यापि श्रवणादिद्वारैव विद्यासाधनत्वेन नखविदलनादे- रतवाततुल्यकक्ष्यत्ववत्सगुणोपासनस्य श्रवणादिना सह विकल्पेन प्रापत्यभावाच्च न तद्यावृत्तिफलको नियमविधि: सभवति। न च सगुणोपासनया श्रवणादिक विनैव सगुणसाक्षात्कारवन्निर्गुणसाक्षा त्कारोदयः संभवतीति वाच्यम्। प्रमाणप्रमेयासंभावनादिप्रतिबन्ध- कानवृत्तिद्वारा श्रवणादे सत्तानिश्चयरूपब्रह्मज्ञानोपायत्वग्राहकतया पूर्वोक्तप्रमाणानुरोधेन श्रवणादेर्नित्यवदनुवादलि्ेन च सगुणोपास- नया क्रमेण परममुक्तिप्रतिपादकशास्त्रस्यापि श्रवणादिद्वारकज्ञानो- त्पत्त्यविरोधित्वकल्पनात्, श्रवणादिकं विना सगुणोपासनमहिन्नव तत्त्वज्रानोदयोपगमे देवताधिकरणविरोधाच्च। तदधिकरणे हि दे- वादीनां शरीरादयभावात्सगुणब्रह्मोपासनेषु निर्गुणब्रह्मविद्यासाधन-

प्रथमपरिच्छेदः। ५९

श्वणादिषु च नास्ति सामर्थ्यम्, अतो न तेष्वधिकार इति पूर्व- पक्तयित्वा मन्त्रार्थवादेतिहामपुराणप्रामाण्यात्तेषामपि शरीरादिस- द्वावादस्त्यधिकार इति सिद्धान्तितम्। तत्रेटं पूर्वपक्षप्रयोजनमु- कम्-देवादीना श्रवणाद्यधिकाराभावे क्रममुक्तिफलकब्रह्मोपास- नया प्राप्तदेवभावस्यापि श्रवणाद्यसभवेन विद्योदयासंभवान्पुनरा- वृत्यापत्तौ क्रममुक्तिकामस्य सगुणोपासनेषु प्रवृत्यसंभव इति। सिद्धान्ते तु देवादीना श्रवणाद्यविकारसन्वादुक्तप्रवृत्तिसिद्धिरिति प्र- योजन दर्शितम् इद च प्रयोजन देवताधिकरणावसानमाष्ये सम्रहेण दर्शितम्। तथा च भाष्यम्- 'ततश्चार्थित्वादिसभवा- दुपपन्नो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकार। क्रममुक्तिदर्शना- न्यप्येवमेव्रोपपद्यन्ते' इति। एवमेवेत्यस्य देवादीना श्रवणा- द्यधिकारे सत्येवेत्यर्थ। तेषां श्रवणाद्यधिकारे यानि श्रीतलि- कानि पूर्वमुपन्यस्तानि 'तद्यो यो देवाना प्रत्यबुध्यत स एव तद- भवत्तथर्षीणामेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास' इन्येवमादीनि, तानि यथोपपद्यन्ते तथेत्यपिशब्दार्थ.। ननु सगुण- ब्रह्मोपासकानामपि सर्वेषा श्रवणादिनैव ज्ञानोदय इति नियमो ना- स्ति. सगुणोपासकस्यापि हिरण्यगर्भस्य बृहदारण्यकभाष्ये पुरुष- विधब्राह्मणव्याख्यानावसरे श्रवणादीना प्रणिपातादीनां चाभावेऽपि ज्ञानजन्म प्रतिपादनादिति चेत्, न । हिरण्यगर्भस्यापि वामदेवव- जन्मान्तरीयश्रवणादिनैव ज्ञानजन्मसंभवात्, तत्रैव भाष्ये 'श्रव- णमनननिदिध्यासनाना साक्षाज्ज्ञेयविषयत्वात्' इति वाक्ये साक्षा- त्पदेन श्रवणादेर्झेयब्रह्मव्यञ्जकस्य प्रणिपाताद्यपेक्षयावश्यिकत्वसूच-

६० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

नेन जन्मान्तरीयश्रवणादिकल्पनस्य तद्भाष्यवाक्याभिप्रेतत्वेऽवग- म्यमाने सति तत्पूर्वभाष्ये श्रवणादिकं विना कार्यकरणशुद्धयादि-

मदेवादेरिव जन्मान्तरीये ज्ञानसाधने कल्पनीये सति क्वप्तश्रवणा- दिकल्पनस्यैव न्याय्यत्वाच्च। न च हिरण्यगर्भस्य पूर्वजन्मनि सगु णोपासनानिष्ठत्वेन निर्गुणविचारो न संभवतीति वाच्यम्। हिरण्य- गर्भस्य पूर्वकल्पे जन्मभेदेन सगुणनिगुणीपासनयोः सभवात। न ह्वेकस्मिअ्जन्मनि कृतात्सगुणोपासनामात्रादेव हैरण्यगर्भपदप्राप्तिर- स्ति, तथा सति सगुणोपासकानामेव सर्वेषां साक्षाद्विरण्यगर्भत्व- प्रसज्गात्। किं तु हिरण्यगर्भस्य व्रह्मलोकस्वामित्वं सरस्वतीभर्तृत्वं जन्मप्रभृति तत्त्वसाक्षात्कारसंपन्नत्वं सर्वज्ञत्वं सकलभौतिकजगत्सृ- ष्टयादिसामर्थ्य भक्ताना त्रैलोक्यैश्वर्यप्रदानसामर्थ्य कार्यविशेषेषु शिवविष्णवादि न्वर्तकत्वं ललाटाद्रुद्रप्रादुर्भावहेतुत्वं महाविष्णुनाभिक- मलजातत्वादैश्वर्य च श्रुत्यादिभ्यो निश्चित्यागामिकल्पे यथाहिरण्य- गर्भत्वाय तत्साधनानि सगुणनिर्गुणोपासनानि तपोविशेषरूपाणि

महापुरुषस्य कस्यचिदेव निरतिशयेश्वरप्रसादाद्विरण्यगर्भत्वं सप- द्यत इति हिरण्यगर्भस्यापि जन्मान्तरीयश्रवणकल्पन वामदेवस्येव नानुपपन्नम्। हिरण्यगर्भस्य पूर्वजन्मन्यनुष्ठितश्रवणादेर्हिरण्यगर्भ- पदप्राप्तिकामनया प्रतिबद्धत्वेन तदा तत्वसाक्षात्कारानुत्पादकत्वो- पपत्तेः । तदुक्तं वृद्वै-'ब्रह्मलोकाभिवाञ्छायां सम्यक्सत्या निरु- ध्य ताम्। विचारयेद्य आत्मानं ननु साक्षात्करोत्ययम्' इति। न

प्रथमपरिच्छेद:। ६१

च ज्ञानान्पत्तिस्थल सर्वत्र श्रवणादिनियमो नास्ति, योगमार्गे प्रतृ- त्तस्य श्रवणाद्यभावेऽपि तत्त्वसाक्षात्कारोदयस्वीकारादिति वाच्यम्। 'ओमित्यात्मान युञ्जीत' 'ओमित्येवं व्यायथ आत्मानम् ' इत्या- दिध्यानविधिबलेन •तन्कारण सांख्ययोगाभिपन्नं विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्न' इत्यादिश्रौतलिङ्गसहककृतेन वि- चारासमर्थस्य योगमार्गेSविकार इति तृतीयपरिच्छेदे वक्ष्यमाण- तया विचारसमर्थस्य विचारं विना ज्ञानोत्पन्यनभ्युपगमात्। एव यद्यत्माधनमदृष्टद्वारा तत्त्वज्ञानसाधनत्वेन शास्त्रसिद्धं तत्सर्वे म गृणोपासनवद्ष्टसामग्रीभूतसांख्यमार्गेण तदशक्तौ योगमार्गेण वा तन्वज्ञानसाधनमिति कल्यते। न त्वदृष्टमात्राज्ज्ञानलाभ कल्प- यितुं युक्तः । अन्यथा जीवनादृष्टमात्रादेव स्तन्यपानादिप्रवृत्ति- कल्पनापत्या तत्रापीट्साधनतास्मरणं जन्मान्तरीयसंस्कारहेतुक सर्वसंप्रतिपन्नं न कल्पनीयं स्यात्, क्लपदृष्टकारणं बिना कार्यो- व्पत्ययोगस्योभयत्र तुल्यत्वान्। अत एव पञ्चदश्या तत्त्वज्ञानं प्रति मार्गद्वयनियम उक्त :- सांख्ययोगौ प्रकृत्य 'इति मार्गो विचार्याथ जगाद परमेश्वरः' इति। सग्रहकर्तापि तृतीयपरिच्छेदे सांख्ययोगशब्दितं मार्गद्वयमेव विद्यावाप्त्युपायत्वेन वक्ष्यति- 'एव श्रवणमननादिसाधनानुष्ठानप्रवणस्य विद्यावाप्तिरित्यस्मिन्नर्थे सर्वसंप्रतिपन्ने स्थिते, भारतीतीर्था व्यानदीपे विद्यावाप्तावुपायान्त- रमप्याङ्डः' इति ग्रन्थेन। तदयं निष्कर्षः- विद्याधिकारिणो वि- चारसमर्थस्य प्रतिषेधाभावे वेदान्तश्रवणमनुष्ठेयम्। सति तु प्रति- षेध इतिहासपुराणभाषाप्रबन्धादिश्रवणमनुष्ठेयम्। विद्याधिकारि-

६२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

रत्वमात्रेण तत्र विधित्वव्यवहारात्। एवं च श्रवणवि-

विधिमूल इत्याचार्यवाचस्पतिपक्षानुसारिणः ॥ विचार्यस्य च ब्रह्मणो जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणमुक्तम् 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्या-

णो विचारासमर्थस्य तु त्रैवर्णिकस्य योगशब्दितं निर्गुणोपासनम- नुष्टेयम्। मार्गद्वया संभवे च तत्सभवयोग्यजन्मप्राप्त्या तदन्यतरानु- ष्ानद्वारा ज्ञानलाभ इति। तथा च श्रवणाधिकारिणि श्रवणस्य नित्यप्राप्तत्वात्तत्तुल्यकक्ष्यतया साधनान्तरस्य कस्यचिद्विकल्प्य ममुचित्य वा प्राप्त्यभावान्न तत्र विध्यवकाश इति सिद्धम्। एवं ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति श्रवणादेर्नित्यप्राप्तत्वाद्विघिं विनैव श्रवणाद्यनु- ष्ठानं सिध्यतीति प्रतिपादितम्। इदानी श्रवणाद्यनुष्ठापकविध्यपेक्षा- यामपि यथा कर्मकाण्डश्रवणम् 'कर्मवाक्यविचारः कर्तव्यः' इति पृथग्विध्यभावेऽप्यध्ययनविधिबलादेव सिध्यति, एवं वेदान्तश्रवण- मपि तद्वलादेव सिध्यतीति न श्रोतव्यवाक्ये पृथग्विचारविध्यपे- नास्तीत्याशयेनोपसंहरति- एवं चेति। लोकत एव श्रवणादेः प्राप्तत्वे सत श्रवणविध्यपेक्षाभावादित्यक्षरार्थः ।

भ्रोतव्यवाक्यार्थविचारेण प्रथमसूत्रार्थः सगृहीतः । क्रमप्राप्तं द्वितीयसूत्रं संगृह्नाति- विचार्यस्य चेति। चकारोSवधारणार्थ: सञ्श्रुत्येत्यनेन संबध्यते। श्रत्यैव लक्षणमुक्तम्, न तु व्याप्त्यादि-

प्रथमपरिच्छद्: । ६३

दिश्रुत्या। जगज्जन्मस्थितिलयेष्वेकैककारणत्वमप्यन-

रक्षणवत्पुरुषोत्प्रेननितमित्यर्थः । 'येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रय- न्त्यभिमंविशन्ति ताद्विजिज्ञासस्व, तद्रह्म'इति वाक्यशेष आदि- पदार्थः । श्रुता 'यत' इति यच्छब्देन ब्रह्मवल्ल्यां निरूपितं सत्यज्ञानानन्दानन्तात्मक ब्रह्म परिग्ह्यत, सर्वनाम्नां प्रकृतप्रधान- परामर्शकत्वस्वाभाव्यात्। ततश्व यन्छनिमामर्थ्यादेव ब्रह्मणः स. च्चिदानन्दस्वरूपात्मक स्वरूपलक्षणं लभ्यते। पक्षमी च प्रकृतित्वं हेतुत्वमामान्य वा वक्ति। हेतुत्वसामान्यं च प्रकृतिकर्त्रुभयमाधारण- मित्यविशेषादभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूप लक्षण लम्यते। इदंश- व्देन प्रतयक्तादुपस्थितं सर्वमुच्यते। भूतशब्दश्च पृथिव्यादिमहाभू- तेषु प्राणिषु च रूढः । प्रकृते च विनिगमनाविरहेण रूढ्यो- रनुन्मेषाद्गवन्तीति व्युत्प्त्या कार्यमात्र भूतशब्देनोच्यते। जीवन्ति स्थिति लभन्ते। प्रयन्ति लीयमानानि सन्ति यदभिसंविशन्ति येन तादात्म्यं गच्छन्तीति यावत्। तत्कारणं ब्रह्म तद्विजिज्ञासस्व विशेषेण सच्चिदानन्दैकरसपूर्णपरत्यप्रपेण ज्ञातुं माक्षात्कर्तुमिच्छ। इच्छामात्रेणोक्तसाक्षात्कारालाभात्स्प्रत्ययेन विचारो लक्ष्यते। उक्तलक्षणमुखेन ब्रह्म विचारयेत्यर्थः । अत् यतो भूतानि जायन्ते तद्रह्म, येन जीवन्ति तद्रह्म, यदभिसंविशन्ति तद्गह्मेति श्रुतिपाठे सति जगज्जन्मकारणत्वं तत्स्थितिकारणत्वं तल्लयकारणत्वं च प्रत्ये- कमेव श्रुत्या ब्रह्मलक्षणमुक्तं स्यात्। न तु तथा पाठोऽस्ति। अतो जन्मादित्रितयकारणत्वं श्रत्या लक्तणमुक्तमिति प्रतिभाति।

६४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

न्यगामित्वाल्लक्षणं भवितुमर्हतीति चेत्, सत्यम्। लक्ष- णत्रयमेवेदं परस्परनिरपेक्षम्। अत एव 'अत्ता चराच-

तदाक्षिपति-जगज्जन्मस्थितिलयेष्विति। निर्धारणार्था सप्तमी। 'यतो भूतानि जायन्ते इत्युपक्रम्य 'तद्रह्म' इति श्रुत्या लक्ष्ये ब्रह्मणि कारणत्वस्य सत्त्वप्रतिपादनान्नासंभवः, 'तद्गह्म' इत्येक- वचनन लक्ष्यत्रह्मव्यक्तेरेकत्वावगमान्नाव्याप्त्यवकाश इति दोषद्वया- भाव सिद्धं कृत्वातिव्याप्तिरपि नाम्तीत्याह-अनन्यगामित्वादि- ति। ब्रह्मान्यगामित्वाभावादित्यर्थ'। ननु प्रधानेऽतिव्याप्तिः, तस्य सांख्येरुपादानत्वाभ्युपगमेनोपादानतया जगज्जन्महेतुन्वस्य स्थित्या- धारतया स्थितिहेतुत्वस्य लयाधारतया लयहेतुत्वस्य च तत्नापि सत्त्वादिति चेत्, न । तत्तत्कर्तृत्वस्यापि लक्षणे विशेषणतवेन विवच्तिततया जडे प्रधाने तदयोगात्। न च तत्तत्कर्तृत्वमेव प्रत्ये- कं लक्षणमस्तु, कि तदुपादानत्वरूपविशष्यणेति वाच्यम्। अदृष्ट- द्वारा जगज्जन्मादिकर्तरि जीवेतिव्याप्तिवारकत्वात्परिच्छिन्नजी वस्य च तदुपादानत्वायोगात्। न च सान्नाज्जगज्जन्मकर्तृत्वं नियन्तृ- तया जगत्स्थितिहेतुत्वं सजिहीर्या जगत्संहर्तृत्वं च लक्षणमिति विवक्षायां जीवेऽतिव्याप्त्यभावादुपादानत्वरूपं विशेष्यं व्यर्थमेवेति वाच्यम्। तर्द्युपादनत्वमपि पृथगेव लक्षणमस्तु। मायाया ब्रह्मोपा- दानतामात्रघटकत्वेन पृथगुपादानत्वाभावात्प्रधानादिकारणान्तरस्य चाप्रामाणिकत्वेनातिव्यापत्यभावादिति भावः । प्रत्येकं लक्षणत्वसंभ- वमङ्गीकरोति-सत्यमिति। तर्हि श्रुत्या त्रितयकारणत्वं कर्थ

प्रथमपरिच्छेदः । ६५

लक्षणमुक्तमित्याशङ्कय श्रुतेरपि प्रत्येकलक्षण एव तात्पर्यम्, मेल- नम्य प्रयोजनाभावादित्याशयेनाह-लक्षणत्रयमेवेदमिति। इंदं जगत्कारणत्व जन्मादाना मध्य एकैकनिरूपितं परस्परनिरपेक्षं स- छक्षणत्रयमेव श्रुत्यभिमनम, न तु त्रितयनिरूपितकारणत्वरूप- मेंकं लक्षणमित्यर्थ। त्रयपदमनेकपरं न तु त्रित्वनियमपरम्, ततोऽप्पाधिक्यस्य शङ्कावमरे दर्शितत्वादिति बोध्यम्। जगत्सं- हतृत्वादेः प्रत्येक ब्रह्मतक्षणत्वे सूत्रकारादिसंमतिमाह-अत

सग्रहः । अयमर्थः । कठवल्ल्यां पठ्यते-'यस्य ब्रह्म च क्षत्नं च उभे भवत ओदन। मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र स ।।' इति । अत्र त्रह्मक्षत्त्रयो. प्रयुक्त ओदनशब्दस्तावन् मुख्य:, किं तु गौण.। लोके चौदनशब्दमुख्यार्थस्यादनीयत्वप्रसिद्धेरद- नीयत्वेन गुणेन तयोरोदनशब्द. प्रवर्तते। तथा च यस्य ब्रह्मक्षत्ते ओदनवददनीये इत्युक्तौ यच्छब्दार्थस्यान्तृत्वं प्रतीयते। अनेनैवा- भिप्रायेणोक्तं सूत्रेऽत्तेति। ओदनपदवाच्यार्थस्यादनीयत्वं द्विविध- मस्ति-भुजिक्रियाकर्मत्वात्मकभोज्यत्वरूपमेकं विनाश्यत्वरूपमप- रम्। परं तु भोज्यत्वगुणः प्रसिद्धो न तु विनाश्यत्वगुणः । गौण- प्रयोगे च प्रसिद्धगुण एव गृह्यते। यथा 'अग्निर्मोणवकः' इत्यत्रा- ग्निगतशुचित्वादिगुण एवोपादीयते प्रसिद्धत्वान्न तु तद्गतोऽपि विनाशकत्वादिगुणः । एवं प्रकृतेऽपि लोकप्रसिद्धिबलाद्भोज्यत्वगुण एवौदनशब्दात्प्रतीयते। अस्ति च ब्रह्मक्षत्रयोरपि स्त्रीपिण्डरूपयो- र्भोज्यत्वं पुमांसं प्रति। ब्रह्मक्षत्र्रयोश्च भोज्यत्वप्रतीतौ सत्या तत्प्र- S. 5.

६६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

तिसबन्धिनि यच्छब्दार्थे पूर्व प्रतीतमत्तत्वं भोक्तृत्वरूपं जीवलिङ्गं पर्यवस्यति। यदा त्वोदनपदस्य मृत्यूपसेचनपदसंनिवानाङ्रह्म- क्तत्त्रयोर्विनाश्यत्वगुणः स्वीक्रियते न तु भोज्यत्वगुणः स्त्रीपि- ण्डरूपब्रह्मक्षत्त्रकर्मकभुजिक्रियाया मृत्योरुपसेच नत्वासभवेन 'मृ. त्युर्यस्योपसेचनम्' इत्यंशस्यानन्वयप्रसङ्गात्, ब्रह्मक्षत्रयोर्विनाशने तु मृत्योः सहायत्वरूपमुपसेचनत्वमस्तीति न तदनन्वयप्रसक्ति, तदा तत्प्रतिसंबन्धिनि यच्छन्दार्थे पूर्व प्रतीतमत्तृत्वं संहर्तत्वरूप पर्यवस्यति। विनाश्यत्वगुणग्रहणपक्षे त्वयं विशेषो लभ्यते-लोके हि दध्यादिरूपमुपसेचनं स्त्रमिश्रितान्नादिनाशे साधनं दृष्टमिति सृत्यूपसे चनपदयोगबलात्समृत्युकस्य चराचरात्मकस्य जगतो विना- शन प्रतीयते। तदनुसाराद्वह्मक्षत्त्रपइयोरज हल्लक्षणया कृत्स्नजगत्प- रत्व च प्रतीयते। तत्प्रतिसबन्धिन्यपि यच्छब्दार्थे कृत्स्नजगत्संहर्तृ- त्वरूपं ब्रह्मलिङ्ग भाति। एव स्थिते प्रथममदनीयत्वगुणयोगात्प्रती- तोडत्ता किं जीव उत परमात्मेति सशयः। तत्र पूर्वपक्षः-जीव एव, लोक प्रसिद्धयनुसारेणात्तृत्वस्य भोक्तृत्वरूपताप्रतीतेः । न परमात्मा, 'अनश्नन्' इति वचनेन तस्य भोक्तृत्वनिषेधादिति। सिद्धान्तस्तु- अत्ता परमात्मा। कुतः, चराचरग्रहणात्, मृत्यूपसेचनपदानु- रोधेन पूर्वोक्तरीत्यात्तत्वस्य चराचरात्मकसकलजगत्संहर्तृत्वरूपत्व प्रतीतेः। न च परमात्मनोऽन्यस्य जगत्संहर्तृत्वं संभवति। न च लोकप्रसिद्धिबलादतृत्वं भोक्तृत्वरूपं भातीत्युक्तमिति वाच्यम् । तत्प्रसिद्धयपेक्षया वाक्यशेषाधीनविनाश्यत्वगुणप्रसिद्धेः शीघ्रतर- त्वेन बलवत्वात्। अतोऽत्ता पर एवेति निर्णयः । स सहर्ता

प्रथमपरिच्छेद:।

परमेश्वरो यत्र निर्विशेषे भेदकल्पनया वर्तते तं निविशेषं परमा- रमानमित्थेत्थं को वेद न कोडपीति तस्य दुर्विज्ञयत्वमुदाहृतमन्त्रच- तुर्थपादेन विवक्षितमिति बोध्यम्। 'अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्द- र्मव्यपदेशात्।' 'य इमे ध लोक परं च लोक सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरो यमयति' इत्युपक्रम्य 'यः पृथिव्या तिष्ठन्-' 'योऽप्मु तिष्ठन्-' इत्यादिना कांश्चित्पर्यायानुक्त्वा 'इत्यधिदै- वतम्' इत्युपसहृत्य पुनः 'यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्- 'यः सर्वेषु लोकेषु-' 'यः सर्वेषु देवेषु-' 'यः सर्वेषु यज्ञेषु-' इत्यादय: केचन पर्यायाः काण्वमाध्यंदिनपाठभेदेनाम्नाताः। तत्रा- विदैवादिषु देवतभूतलोकवेदयज्ञादिषु श्रुतोऽन्तर्यामी परमा- त्मा। कुतः। तद्दर्मव्यपदेशात्, तद्धर्मस्य परमात्मधर्मस्यावि- शेषेण सर्वस्थितिकर्तृत्वरूपसर्वनियन्तृत्वस्य 'येन जातानि जी- वन्ति' इति श्रुतिसिद्धस्य वाक्योपक्रमे 'य इमं च लोकम्' इत्यादिना व्यपदेशात्। न जीवादिरन्तर्यामी, तस्योक्तधर्मासं- भवादिति सूत्रार्थः । 'जगद्वाचित्वात्।' कौषीतािब्राह्मणे बालाक्यजातशत्रुसंवादे बालाकिं ब्राह्मणं प्रत्यजातशत्रोर्वचनं श्रू यते- 'यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः पुरुषः' इति। अत्र वेदितव्यत्वेन श्रुतः पुरुषो जीवः परो वेति संशये, जीव इति पूर्वः पक्षः, पुरुषपदस्य जीवे रूढत्वात् 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति' 'कर्म हैव तदूचतुः' इत्यादौ वेदे, लोके च 'पुण्यकर्मायं यतः सुखी वर्तते' इत्यादौ कर्मपदस्य धर्मादौ प्रयोगदर्शनन तत्र रूढत्वाच्च। ऊचतुरार्तभा-

६८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

रग्रहणात्' इत्याद्यधिकरणेषु सर्वसंहर्तत्वादिकं प्रत्येकं ब्रह्मलिङ्गतयोपन्यस्तमिति कौमुदीकाराः ।।

गयाजवल्क्यावित्यर्थ। कर्मसंबन्धी पुरुषो जीव एव। न परमात्मा, तस्य धर्माद्यमावान्। न च 'एतेषां पुरुषाणा कर्ता' इति वाक्येन वेदितव्यपुरुषस्य प्रकृतादित्यचन्द्रादिपुरुषकर्तृत्वमुच्यमानं जीवे कथं संभवतीति वाच्यम्। भोगोपकरणभूतानादित्यादिपुरुषान्प्रति भो- क्तुर्जीवस्यादृष्टद्वारा कर्तृत्वोपपत्तेः। अत एव 'यस्य वैतत्कर्म' इति वाक्यं सगतम्, अदृष्टद्वारा प्रकृतपुरुषकर्तृत्वोपपादकत्वात्, इत्येवं प्राप्ते, सिद्धान्त :- कर्मशब्दस्य न धर्मादौ रूढिः, 'चल- नात्मक कर्म' इति प्रसिद्धयनुरोधेन परिस्पन्दे तस्य रूढत्वात्। कथं तर्हि धर्मादौ तत्प्रयोगनिर्वाहः, विहितप्रतिषिद्धरूपदेहादि- परिस्पन्दजन्ये धर्मादौ लक्षणया प्रयोगोपपत्ते। न च देवताध्या- नादिरूपमनोमात्रव्यापारजन्ये धर्मादौ परिस्पन्दजन्यत्वाभावेन ल- क्षणया प्रयोगेऽसति परिस्पन्द इव धर्मादावपि रूढिरपरिहार्येति वाच्यम्। तर्हि प्रकृते विनिगमनाविरहेण रूढ्योरनुन्मेषे सति क्रियत इति कर्मेति व्युत्पत्या कर्मपद कार्यमात्रमाह। एतत्पदमपि प्रत्यक्षाद्युपस्थितवस्तुमात्रमाह, प्रकृतस्य तत्परामर्शयोग्यस्य कस्य- चिदभावात्। तथा चैतत्कृत्स्नं जगद्यस्य कर्म कार्यमित्यर्थलाभेन वेदितव्यपुरुषस्याशेषजगदुत्पत्तिकर्तृत्वं सिध्यति। तच्च ब्रह्मलिङ्गम। आदित्यादिपुरुषकर्तृत्वमपि न मुख्यं जीवस्य संभवति, 'एतेषां पुरुषाणां कर्ता' इत्यत्र मुर्यकर्तृग्रहणसंभवे गौणकर्तृग्रहणायो-

प्रथमपरिच्छेदः । ६९

अन्ये तु-जन्मकारणत्वस्य स्थितिकारणत्वस्य च

गान। न चाशेषजगत्कर्तृत्वोक्तौ तत एवादित्यादिकर्तृत्वस्यापि लाभात्पृथक्तदुक्तिव्यर्थेति वान्यम। मन्त्रार्थवादादिष्वादित्यच- नद्रादिपुरुषाणा महामहिमसंकीर्तनेन तेषु संजातपरत्रह्मत्वभ्रा- न्तिनिवर्तकन्वेन पृथगुक्तिसाफल्यात्। पुरुषपदस्यापि न जीवे रूटि, पूरणात्पुरुष इति कलृप्तयोगनैव कृत्स्नजगद्वयापिनि व्रह्मणीव कृतम्नशरीरव्यापिनि जीवेऽपि प्रयोगोपपत्या तत् रूढेरकल्पनात्। तत्कल्पनेऽपि योगवद्रूढेरपि जीवब्रह्मसाधारणचैतन्यमात्र कल्पनोपप- त्तेश्च न पुरुषश्रुतिर्जीवपक्षपातिनी। श्रुतिपाठे क्चित्पुरुषपदाश्रवणा- च। तथा चायं सूत्रार्थो वेदितव्य :- पुरुषः परमात्मा, कृतस्नजग- त्कर्तृत्वात। न च हेत्वसिद्धिः, कर्मपदस्य जगद्वाचित्वात्। तस्माद्वे- दितव्यः पुरुषः परमात्मेति सिद्धम्। एवं च सर्वसहर्तृत्वादिकाम- त्यत्रादिपदेनान्तर्याम्यधिकरणोक्त सर्वनियन्तृत्वरूपसर्वस्थितिक- तृत्वं जगदाचित्वाधिकरणोक्तं सर्वजगदुत्पत्तिकर्तृत्व च गृह्यते।।

ननु 'यतो वा-' इत्यादिश्रुत्या जीवव्यावृत्तेश्वरस्य तत्पद- वाच्यस्य ब्रह्मणो लक्षणमुक्तमिति तात्पर्यवर्णनमयुक्तम्, 'तद्विजि- ज्ञासस्व तद्रह्म इति वाक्यशेषानुसारेण श्रतेर्वांक्यार्थभूताद्विती- यजिज्ञास्यब्रह्मलक्षण प्रतिपादकत्वस्यैवाग्गमादित्याशङ्कय श्रुतेस्त- थाभूतब्रह्मलक्षणपरत्वमुपगन्छतां मतमाह-अन्ये त्विति। चेतनाचेतनात्मककृत्स्नभूतोपादानत्वप्रतिपत्तिर्हि ब्रह्मणोडद्विती-

७० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

निमित्तसाधारण्यादुपादानत्वप्रत्यायनाय प्रपश्चस्य व्र- हणि लयो दर्शितः । अस्तु ब्रह्म जगदुपादानम्, तज्ज-

यत्वबोधहेतुः। न च चेतनानां नित्यत्वात्कथं तदुपादानत्वं ब्रह्मण इति वाच्यम्। तेषा स्वरूपेण नित्यत्वेऽपि शरीरद्वयविशि- धतया कार्यत्ोपगमात्। न चैवमपि ब्रह्मापेक्षया द्वितीयस्य तत्कार्य- स्य जगत एव विद्यमानत्वात्कथं तदुपादानत्वमद्वितीयत्वप्रत्यायकमिति वाच्यम्। कार्यस्य झुपादानमेव वास्तवं स्वरूपम्, न तु तदतिरिक्त वास्तव स्वरूपम्ति, नामरूपात्मकजगद्रूपं तु मिथ्याभूतमि- त्यारम्भणाद्यधिकरणेषु व्यवस्थापितत्वात्। अतः सर्वोपादानत्व सर्वस्य वास्तवं स्वरूपं ब्रह्मैवेति बोधनद्वारा ब्रह्मणो वास्तवाद्वि तीयत्वबोधहेतुर्भवति। अद्वितीयब्रह्मबोधश् मुक्तिहेतुरिति मुक्ति- प्रयोजकञ्रह्माद्वितीयत्व बोधहेतुभूतोपादानत्वप्रत्यायनार्थम् 'यत्पय- न्त्यभिसंविशन्ति' इति श्रुतिभागेन ब्रह्मण सर्वभूतलयो दर्शित इत्याह-उपादानत्वेति। ननु घटाद्युपादाने मृदादौ घटादिल- याधारत्ववज्जन्मादिकारणत्वस्यापि सत्तवेन तद्वलादप्युपादानत्वप्र- त्ययः स्यादिति, नेव्याह-जन्मकारणत्वस्येति। निमित्तं कुला- लदण्डचक्रादि। तर्हि श्रुतौ जन्मादिकारणत्वप्रतिपादनं व्यर्थम्, लयमात्रप्रतिपादनादेवेष्टसिद्धेरिति, नेत्याह-अस्त्विति। घट-

न्यत्कर्वृरूप निमित्त भविष्यतीति भ्रमव्यवच्छेदाय तस्यैव ब्र- ह्रण एव श्रुतौ जगज्जननकर्तृत्वमुक्तम्। तथा राज्यस्थेमानि पाल-

प्रथमपरिच्छेदः। ७१

न्मनि घटजन्मनि कुलालवत्ततिस्थितौ राज्यस्थेमनि राज- वच्चोपादानादन्यदेव निमित्तं भविष्यतीति शङ्काव्यव- च्छेदाय तस्यैव जगज्जननजीवननियामकत्वमुक्तम् । तथा चैकमेव लक्षणमिदमभिन्ननिमित्तोपादानतयाद्वि- तीयं ब्रझ्मोपलक्षयतीत्याहुः॥

नरूपे पालनीयप्रजाद्युपादानातिरिक्तराजवज्गतः स्थितौ जगदुपा- दानब्रह्मापेक्षयान्यन्निमित्तं नियन्तृतया स्थितिहेतुभूतं भविष्यतीति शङ्काव्यवच्छेदाय तस्यैव ब्रह्मणो जगज्जीवननियामकत्व श्रुत्योक्त- मित्यर्थः । तथा चेति। जगज्जननजीवननियामकत्वाभ्यां जगदु- पादान्रह्मण एव तन्निमित्तत्वप्रतीतौ सिद्धायामित्यर्थः । इदं अुत्युक्तं लक्षणमेकं सदेवाभिन्ननिमित्तोपादानत्वे पर्यवस्यदद्वितीयं ब्रह्मोपलक्षयति ज्ञापयति, न तु प्रत्येकलक्षणं सदित्यर्थः । निमित्तं च तदुपादान चेति निमित्तोपादानम्, अभिनं च तननिमित्तोफादानं चेति पुनः कर्मधारयः। आद्यकर्मधारयादेव निमित्तोपादानयोरभेदे सिद्धेऽपि पुनरभिन्नपदं कर्मधारयावगतोऽभेद ऐक्यलक्षण एव, न तु नीलोत्पलादौ गुणगुणिनोरिव तादात्म्यरूप इति ज्ञापनार्थ- मिति बोध्यम्।।

ननु 'यतः' इति पञ्चमीश्रुत्या सर्वभूतलयाधारत्वलिङ्गेन च निश्चित ब्रह्मण उपादानत्व प्रधानस्येव परिणामित्वरूप वा, पर-

७२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

रमाणूनामिवारम्भकत्वरूपं न वा प्रकृतेरिव परिणामि- त्वरूपम्, किं त्वविद्यया वियदादिप्रपश्चरूपेण विवर्त- मानत्वलक्षणम्। वस्तुनस्तत्समसत्ताकोऽन्यथाभाव: प-

माणूनामिवारम्भकत्वरूपं वा, रज्ज्वादेरारोपितसर्पाद्युपादानस्येव जगद्रूपविवर्ताघिष्ठानत्वरूपं वा ।/तन्र नाद., ब्रह्मण: कूटस्थ- त्वात्। परिणामवादे हि परिणामपरिणामिनोर्वास्तवाभेदस्वीकारेण ब्रह्मण: परिणामित्वे परिणामजन्मादयोऽपि ब्रह्मण प्रसज्येरन्। तथा च जन्ममरणादिविकारशून्यत्वलक्षणं भ्रुतिसिद्धं कूटस्थत्वं तस्य भज्येत । ततश्च कूटस्थत्वात्तस्य परिणामित्वं न संभवति। न द्वितीयः, अद्वितीयत्वाद्गह्मणः। ब्रह्मण. सद्वितीयत्वे हि पर- माणुद्वयसयोगवदसमवायिकारणलाभसंभवादारम्भकत्वं भवेदित्या- शयेनाह- ब्रह्मणञ्चेति। तृतीय प्रकारः परिशिष्यत इत्याह- किं त्वित्यादिना। ननु ब्रह्मतद्विवर्तप्रपञ्चयोरभेद सिद्धान्त उपे- यते, आरम्भवादे त्वारभ्यमारम्भकादत्यन्तिन्नमुपेयत इत्यारभ्य- विवर्तयोर्भेंदः स्पष्टः। सिद्धान्त इव परिणामवादेऽपि सांख्याद्य- भिमते परिणामपरिणामिनोरभेदाभ्युपगमाद्विवर्तपरिणामयोर्भेदः क- थमवगन्तव्य इत्याशङ्कय लक्षणभेदादित्याह-वस्तुन इति। वस्तुन उपादानत्वाभिमतस्य। अन्यथा पूर्वरूपापेक्षया रूपान्तरेण भावो भवनमवस्थानमन्यथाभावः, अवस्थाविशेष इति यावत्। तत्समसत्ताक:, तेन वस्तुना समा सत्ता यस्यान्यथाभावस्य स

प्रथमपरिच्छेद्: । ७३

रिणामस्तदसमसत्ताको विवर्त इति वा, कारणसलक्ष- णोऽन्यथाभावः परिणामस्तद्विलक्षणो विचर्त इति वा,

तथा। तथा चोपादानत्वाभिमतवस्तुसत्तासमानसत्ताकत्वे सति तदवस्थाविशेषरपत्व तत्परिणामत्वमिति परिणामलक्षण पर्यव- स्यति। तत्र विवर्नवारणाय सन्यन्तम्। वटस्य तन्तुपरिणामत्व- वारणाय विशष्यम्। विवर्तलक्षणमाह-तदिति। वस्तुनस्तद- समसत्ताकोऽन्यथाभात्रो विवत इति संबन्धः । उपादानत्वाभिमत- वस्तुसत्ताविषमसत्ताकत्वे सति तदवस्थाविशेषरूपत्व तद्विवर्तत्व- मिति विवर्तलक्षणम्। उपादानत्वाभिमतमृद्दस्तुसत्ताविषमसत्ता- कत्व चैतन्यस्याप्यस्तीति तस्य मृद्वस्तुविवर्तत्ववारणाय विशेष्यम्। परिणामवारणाय सत्यन्तम्। व्रह्मचैतन्यस्य पारमार्थिकी सत्ता, वटादिप्रपञ्चस्य व्यावहारिकी सत्ता, शुक्तिरजतादे: प्रातिभासिकी सत्तति सत्तात्रैविव्याङ्गीकारमते लक्षणभेद उक्तः। ब्रह्मणि घटादौ शुक्तिरजतादौ च सर्वत्र ब्रह्मस्वरूपभूतैकैव सचा, न तद- तिरिक्तेतिम तसाधारण्येन लक्षणान्तरमाह-कारणसलक्षण इति। उपादानत्वाभिमतवस्तुसलक्षणत्वे सति तदवस्थाविशेषत्वं तत्प- रिणामत्वमिति परिणामलक्नणम्। अत्र सालक्षण्यं जडत्वरूपं बोध्यम्। परिणामपरिणामिनोर्जडत्वनियमान्न काप्यव्याप्तिः श- झया । मृद्दस्तुनो घटपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम्। प्रपञ्चस्य संवित्परिणामत्ववारणाय सत्यन्तम्। विवर्तलक्षणमाह-तदिति। उपादानत्वाभिमनवस्तुविलक्षणत्वे सति तदवस्थाविशेषत्वं तदि-

७४ सिद्धान्तलेशसंप्रहे

कारणाभिन्नं कार्य परिणामस्तदभेदं विनैव तव्यतिरेकेण दुर्वचं कार्य विवर्त इति वा विवर्तपरिणामयोर्भेदः॥

वर्तत्वमिति विवर्तलक्षणम्। अत्र चित्त्वजडत्वरूपं वैलक्षण्य विवान्तितम्। वियदादि प्रपञ्चवच्छुक्तिरजतादेरपि तत्तदवच्छिन्नचै- तन्य एवाध्यासाङ्गीकाराज्जडमात्रे चैतन्यविवर्ते तद्विलक्षणत्व मस्तीति लक्तणसंगतिः। उपादानत्वाभिमतजडविलक्षणे चै- तन्ये जडविवर्तत्ववारणाय विशेष्यम्। मृत्परिणामे घटादौ सृदिवर्तत्ववारणाय सत्यन्तम्। प्रकारान्तरेण विवर्तपरि- णामयालेर्क्षणमाह-कारणाभिन्नमिति। कारणत्वाभिमत- वस्त्वभिन्नतवे सति तत्कार्यत्व तत्परिणामत्वम्। वियदादौ ब्रह्मकार्यत्वमस्ति तत्परिणामत्वं तु नास्तीति तद्वारणाय सत्यन्तम्। ब्रह्मपपञ्चयोरारोपिताभेदसत्त्वेऽपि लक्षणे वि- वक्षितस्य धर्मिद्वयसमानस्वभावाभेदस्याभावान्नातिव्यातिः । प- रिणामवादे मृदोऽपि घटाद्यभिन्नत्वमस्तीति तस्या घटा- दिपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम् । तद्भेदमिति। वस्तुत- स्तदभेदं विनैवेत्यर्थः। व्यतिरेको भेदः । अस्मिललक्षणे कार्यत्व- मविवक्षितम्, अनाद्यविद्यादेरपि विवर्तत्वाञ्गीकारात्। यद्वा कार्य- रूपस्यैव विवर्तस्येदं लक्षणम्। तथा चोपादानत्वाभिमतव- स्तुनः सकाशाद्वस्तुतो भेदाभेदाभ्या दुर्निरूपत्वे सति कार्यत्वं कार्यरूपविवर्तलक्तणम्। अत्राविद्यां प्रत्युपादानत्वाभिमतचैतन्या- द्वस्तुतो भेदाभेदाभ्या निरूपयितुमशक्यायामविद्यायामतिव्यापि-

प्रथमपरिच्छेद: । ७५

वारणाय विशेष्यम्। आरम्भवाद उपादानादभेदेन दुर्निरूपे कार्येऽतिव्याप्तिवारणाय भेदेनेत्युक्तम्। परिणामवाद उपादाना- द्वेदेन दुर्निरूपे कार्येऽतिव्याप्तिवारणायाभेदेनेत्युक्तम् । सिद्धान्ते कार्यकाारणयारेभेदोपगमादसंमववारणाय वस्तुत इत्युक्तम्। ननु कार्यकारणयोरवास्तवौ भेदाभेदौ कथ दुर्निरूपाविति, उच्यते- तत्र तयोर्भेदस्तावदुर्निरूपः, निम्नोन्नतादियुक्तमृद्दस्तुव्यतिरेकेण घटा- नुपलम्भात्सयोगविशेषयुक्ततन्त्वतिरेकेण पटानुपलम्भाच्। 'मृद्धटः' 'तन्तवः पटः' 'सुवर्ण कुण्डलम्' इत्यादिसामानाधिकरण्याच्च। न हि वस्तुतो भिन्नयोः सामानाधिकरण्यप्रत्ययः संभवति। किं च कारकव्यापारात्पूर्वे मदादौ घटादेः सत्त्वमभ्युपगन्तव्यम्, तद- स्त्वे शशशृक्कादिवद्ुत्पत्त्यनुपपचेः । उत्पत्तित्तणात्पूर्वमसतः कार्य- स्योत्पत्तिक्रिया प्रति कतृत्वानुपपत्तेश्च, पूर्वसिद्धस्यैव कर्तृत्वदर्श- नान्। उत्पचिक्षण उपादानेन सह कार्यस्य संबन्धानुपपत्तेश्र, पूर्वक्तणे कार्यस्यासिद्धत्वात्। पूर्वसिद्धयोरेव हि पश्चात्संबन्धसं- भवः, अन्यथा शशशृङ्कादेरपि कारणसंबन्धस्य दुर्वारत्वात्। कारकव्यापारात्पूर्वे कार्यस्य तुच्छवैलक्षण्यानङ्गीकारे तद्वदेव पश्चादात्मलाभासंभवस्य दुर्वारत्वाच्च। सिद्धे च प्राक्कार्यस्य सत्े प्राक्काले कार्यकारणयोर्भेदे मानाभावादभेदसिद्धौ पश्चादपि तयोरमेद एव रवीकर्तव्य इति कार्यकारणाभेदवादिन: साख्या- दयः । तद्वेदवादिनस्तार्किकादयस्तु वदन्ति-कार्यकारणयोर- भदो न संभवति, तद्भावविरोधात्। न हि तस्यैव तत्कार्यत्व तत्कारणत्वं च संभवतीति। अर्थक्रियामेदाभावप्रसङ्गाच्। न हि

७६ सिद्धान्तलेश संगरहे

जलाहरणाद्यर्थक्रिया मृद्दस्तुन. समवति, घटोत्पत्ते: प्रागपि तत्प्र- सक्जात्। नापि मृदोऽर्थक्रिया घटस्य संभवति, मृद्दद्वटस्यापि घटोत्पादकत्वप्रसङ्गात्। कार्यस्य कारकव्यापारात्पूर्व सत्वे च कारकव्यापारवैयर्थ्यप्रसङ्गात्तदा मुद्ददेवोपलम्भप्रसङ्काच्च। तदुक्तं पञ्चदश्याम्- 'स घटो न मृदो भिन्नो वियोगे सत्यनीक्षणात्। नाप्यमिन्नः पुरा पिण्डदशायामनवेक्षणात्॥' इति। वियोगे सति मृद: सकाशाद्बुद्धया विवेचने क्रियमाण इत्यर्थः। एव कार्यका- रणयोर्भेदवादिभिरभेदवादिभिश्च दर्शितै. परस्पर प्रतिक्षेप्तुमश- क्यैर्न्यायै: कार्यस्य कारणाद्वेदाभेदाभ्या प्रागुत्पत्तेः सत्त्त्वासत्त्वाभ्या च दुर्निरूपत्वात्तस्यानृतत्व सिद्धम्। कारणं तु कार्योत्पत्ते: पूर्व- काले कार्यकाले कार्यनाशकाले चानुवर्तमान कार्याद्वेदेन स्त्वेन च निरूपयितु शक्यत्वात्सत्यमेव कार्यापेक्षया। एवं मृदादेरवा- न्तरकारणस्य तत्तत्कार्यापेक्षया सत्यत्वे सिद्धेऽपि परमार्थसत्यत्वं नोपेयते, श्रुत्या ब्रह्मव्यतिरिक्कस्य सर्वस्यैव बाघितत्वात्। ब्रह्म णस्तु परमार्थसत्यत्त्रं सर्वात्मना बाधशून्यत्वादभ्युपगम्यते। अत एव जगत्कारणस्य सत्यत्वे मृदादिसत्यत्व जगतो मिथ्यात्वे च मृदादिकार्यस्य घटादेरनृतत्व च दृष्टान्तत्वेन श्रुत्योपादीयते। तदुक्तं पश्चदश्याम्-'एवं मायामयत्वेन विकारस्यानृतात्मताम्। विका- गधारमृद्दस्तुसत्यत्वं चाव्रवीच्छृतिः ॥' इति। विकारानृतत्वादौ पूर्वो- कन्यायकलाप एवंशब्दार्थः। श्लोके दृष्टान्तत्वेनोत शेषः । उक्तं च भामतीनिबन्धने- 'तदनेन प्रमाणेन विकारजातस्या- निर्वाच्यतया सिद्धमनृतत्वं कारणस्य निर्वाच्यतया सिद्ध सत्यत्व

प्रथमपरिच्छेद:ः। ७७

अथ शुद्धं ब्रह्मोपादानमिष्यत ईश्वररूपं जीवरूपं वा? अत्र संक्षेपशारीरकानुसारिणः केचिदाहुः-शुद्धमेवो-

च 'मृत्तिकेत्येत सत्यम्' इन्यादिना प्रबन्धेन दृष्टान्नतयानुवद्ति श्रुतिः' इति। 'वाचारम्भणं विकागे नामधेय मृन्तिकेत्येव सन्यम्' इति श्रुतिरित्यर्थ. । विकारो घटादिर्वाचा घटशरावादिरम्नीति शब्देन, आरभ्यते व्यवह्नियत इत्यारम्भणम्, वाचा व्र्यवहियत एव न वस्तुतोऽस्नि विकारः, तस्य दुर्निरूपत्वाढिति भावः। कथं नर्हि मृद्स्तुन सकाशाद्वटादिर्जात इति कार्यकारणयो- र्मेदव्यवहार इत्यत आह-नामघेयम्, भेदव्यवहारो नाममात्र- मर्थशून्यः यथा 'राहो. गिरः' 'पुरुषस्य चैतन्यम्' इति व्यवहारः । विकारव्गेदोऽप्यनिर्वाच्य इति भावः। कि तर्हि स- त्यम, तव्राह-मृत्तिकेति। मृत्तिकेत्यनेन मृत्तिकात्वेन रूपेण वटशरावादिविकारेषु प्रतीयमानं कारणरूपं वस्तु सत्यम्। विका- रसत्यत्वमेवकारेण व्यव्छिद्यते। तत्प्रसिद्धं दुर्वचत्वं कारणाद्गे- दामेदाभ्या कार्यस्येति।।

पृच्छति- अथेति। ननु वाक्यार्थभूतशुद्धब्रह्मण एव श्रुतौ लक्षणमुक्तम्, 'तद्विजिज्ञासस्व' इति वाक्यशेषे लक्षणीयस्य त्रह्मणो जिज्ञास्यत्वाभिधानात्। तथा च निश्चितेऽर्थे प्रश्नानुपप- त्तिरिति चेत्, न। यथा शुद्धस्य जिज्ञास्यत्वमेवं तत्वपदार्थभूतयो- र्जीवेश्वरयोरेपि शुद्धब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुत्वेन जिज्ञास्यत्वमस्ति। तथा तयोरपि वक्ष्यमाणरीत्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वं च संभवतीति जि-

७८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

पादानम्, जन्मादिसूत्रतद्भाष्ययारुपादानत्वस ज्ञेयब्र-

ज्ञास्यत्वकारणत्वयो. साधारणत्वेन प्रश्नोपपसेरिति भावः । 'जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्मिदा , अविद्या तच्चितार्योगः षडस्माकमनादयः॥' इति संप्रदायविद्वचने चैत्न्यत्रैविध्यस्यैव प्रसि- द्वत्वात्तदनुसारेण त्रेधा प्रश्न। सामान्यज्ञानस्य विशेषबुभुत्सा- हेतुत्वाद्वह्मणः सामान्यरूपेणोपादानत्वज्ञानानन्तर्यमथशब्दार्थः । प्रश्नो वा तदर्थः। ईश्वररूपं जीवरूपं वा ब्रह्म नोपादानमि- त्येवकारार्थः । 'जन्माद्यस्य यतः' इति सूत्रम्। जन्मादिरस्येति बहुव्रीहिः। जन्मस्थितिमक्मन्यपदार्थः, 'जन्मादि' इति नपुं- सकैकवचने नान्यपदार्थे समाहाग्द्दन्द्वसूचनात्। अन्यपदार्थभूतजन्म- स्थितिभङ्गेष्वितरे तरयोगद्वन्द्वाश्रयणे तु 'जन्मादय .- ' इति सू- त्रापत्तेः । जन्मन आदित्वं च जायमानपदार्थेषु स्थितिभञ्जावपेक्ष्य दृष्टमिति सूत्रे जन्मनः प्राथम्यरूपादित्वनिर्देशः। अस्येति सर्व- नाम्ना सूत्रकर्तुर्बुद्धिस्थसकलप्रपञ्चनिर्देशः । षष्ठया च जगतो जन्मादेश्व संबन्धनिर्देश, यत इति कारणनिर्देशः । सूत्रे तत्पदा- ध्याहारः । पूर्वसूत्राद्रह्मपदानुषङ्गः । तथा यतः कारणादस्य जगतो जन्मादि, तद्रह्लेति सूत्रार्थः । ज्ञेयज्रह्मेति । वाक्यार्थभूत- शुद्धब्रह्मण एव प्राधान्येन लक्षणीयत्वात्तस्यैव जन्मादिसूत्रे लक्ष- णमुच्यते। 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति पूर्वसूत्रे शास्त्रविषयस- मर्पकेण ब्रह्मपदेन शुद्धब्रह्मण एवोपात्ततवेन तस्यैव लक्षणाका- ङ्क्षणाच्चेति भावः । ननु 'आत्मन आकाश: संभूतः' 'सोऽ-

प्रथमपरिच्छेद: । ७९

झलक्षणत्वोक्तेः। तथा च 'आत्मन आकाशः संभुतः' इत्यादिकारणवाक्येषु शवलवाचिनामात्मादिशब्दानां शुद्धे लक्षणैवेति ॥।

विवरणानुसारिणस्तु-'यः सर्वज्ः सर्वविद्यस्य ज्ञा- नमयं तप: । तस्मादेतद्रह्म नाम रूपमननं च जायते ।।'

कामयत' 'यः सर्वज्ञ. सर्ववित्' इत्यादिकारणवाक्येष्वीश्वररूप- ब्रह्मण: कारणत्वमुच्यते। न शुद्धस्य, तस्य कामायतृत्वसर्वज्ञान- कर्तृत्वाद्यनुपपत्तेः। अतस्तद्वाक्यगतातमपदतत्पदसर्वज्ञादिपदान। शबलवाचित्वान्न कारणवाक्येम्यः शुद्धस्योपादानत्वसिद्धिरिति, नेत्याह-तथा चेति। जन्मादिसूत्रतद्भाष्ययोः स्वारस्येन शुद्ध- स्योपादानत्वावगमे सतीत्यर्थः । लक्षणैव श्वीक्रियते। अतः कारणवाक्यभ्यः शुद्धस्य कारणत्वावगतिर्युक्तिति भावः ॥

'अथ शुद्धं ब्रह्मोपादानम्-' इत्यादिप्रश्ने द्वितीयपक्षमादाय प्रतिवचनमुत्थापयति-विवरणेति। यस्य प्रकृतस्य भूतयोनेः पूर्वमन्त्रोपाततं तपो ज्ञानमयं स्वरूपज्ञानविकारो मायावृत्तिप्रतिबि म्बरूपमिति यावत्, तस्मा:्सर्वज्ञादूतयोनेः सकाशादेतत्संनिहि तमपरकालीनं कार्यरूपमिति यावत्। ब्रह्म हिरण्यगमाख्यं जायत इति भुतेरीश्वररूपमेव ब्रह्मोपादानमिति संबन्धः। न शुद्धं जीव- रूपं वेत्येवकारार्थः। सर्वज्ञश्वादीत्यादिपदेन सर्वविषयकामयितृत्व- सर्वेश्वरत्वादीनि गृह्यन्ते। मायोपाधिनिरूपितबिम्बत्वविशिष्टं सर्व-

८० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

इति श्रुतेः सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं मायाशवलमीश्वररूपमेव ब्रह्मोपादानम्। अत एव भाष्ये 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इत्याद्यधिकरणेषु 'सैवर्त्त- त्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्रह्म सर्वकर्मा सर्वकामः सर्व- गन्धः सर्वरसः' इत्यादिकुत्युक्तं सर्वोपादानत्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गमित्युपवर्णितम् ।

ज्ञत्वादिगुणयुक्तं च यदीश्वररूपं ब्रह्मचैतन्यं तदेवोपादानमित्वर्थ.। 'अथ शुद्ध ब्रह्मोपादानमिष्यते-' इति प्रश्नस्य प्रतिवचनावसर ईश्वररूपमेव ब्रह्मोपादानमित्येतावति वक्तव्ये तस्य मायाशबलत्व विशेषणमीश्वरोऽपि शुद्धचैतन्यमेवेति भ्रान्तिनिरासार्थम्। तस्य सर्वज्ञत्वाद्यनेकविशेषणोपादान चेश्वररूपत्रह्मण उपादानत्वे 'यः सर्वज्ञ' इत्यादिकारणवाक्यानां सर्वेषा मैककण्ठ्यप्रदर्शनार्थमिति मन्तव्यम्। जीवशुद्धब्रह्मव्यावृत्तेश्वररूपब्रह्मण उपादानत्वे भाष्य- संमतिमाह-अत एवेति। ईश्वररूपब्रह्मण एवोपादानत्वाभ्यु- पगमादेवेत्यर्थः। इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वोपादानत्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्व- मीश्वरलिन्नमित्युपवर्णितं भाष्य इति संबन्धः। यस्य सर्वोपादा- नत्वं तस्य सर्वात्मकत्वम्, उपादानोपादेययोस्तादात्म्यात्, नान्य- स्येत्यविवादम्। यदि प्रतिबिम्बत्वविशिष्टचैतन्यरूपे जीवे बिम्ब- त्वविशिष्टचैतन्यरूप ईश्वरे च विशेष्यतयानुस्यूतशुद्धचैतन्यरूप- ब्रह्मण: सर्वोंपादानत्वमिष्यते तदा तस्यैव सर्वात्मकत्वं स्यान्नेश्व- रस्येति सार्वात्म्यस्य भाष्ये जीवव्यावृत्तेश्वरलिज्जत्वोपन्यासो न

प्रथमपरिच्छेद: ८१

जीवेश्वरानुस्यूतचैतन्यमात्रस्य सर्वोपादानत्वे तुन त-

स्यात्। न च विशेष्यभूतशुद्धत्रह्मगन सर्वात्मकत्वं बिम्बत्वविशिष्ट- चै-न्यरूयेश्वरलि वतया भाष्ये वर्णितमति वाच्यम्। तथा सति तस्य जी वव्यावृत्तत्व न स्यात्, विशेष्य वर्मस्य सर्वात्मकत्वस्येश्वरधर्मत्वव- ज्जी वधर्मत्वस्यापि सत्त्वादित्याशयेनाह- जीवेश्वरानुस्यूतेति। छान्दोग्ये श्रयते- 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यशमश्रुर्हिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एव मुवर्णः' इत्युपक्रम्य 'तस्य ऋक्च साम च गेष्णौ' इत्युक्त्वोत्तरव 'य एषोन्तर- क्षिणि पुरुषो दृश्यते सैव ऋक्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्रह्म' इति चोक्वा 'तद इमे वीणायां गायन्त्येत ते गायन्ति' इति। अस्या- र्थ .- आदित्येऽन्तर्य. पुरुष शास्त्रतो दृश्यत एष हिरण्मयो ज्योतिर्मयः, स्वतः स्वप्रकाशचैतन्यस्वरूप इत्यर्थः । तस्योपास- नार्थे शरीरमाह- हिरण्यशमश्रुरित्यादिना। हिरण्यसुवर्णशब्दौ ज्योति.परौ। प्रणखं नखाग्रम्। आङभिव्यात्तौ। तस्य हिरण्म- यपुरुषस्य ऋक्सामनी गेष्णौ परिमलोक्तरीत्या स्तुतिसाधनभूते इत्यर्थः। इदमृकसामगेष्णत्वं समस्तऋक्सामस्तुत्यत्वरूपं हिरण्म यपुरुषविशेषणं तस्य वेद ऋक्सामस्तुत्यतया प्रसिद्वेन्द्राद्यात्मकत्व्र- मादाय पर्यवस्यति। हिरण्मयपुरुषस्येन्द्रादिभ्यः सकाशाद्भिनवे तु तद्विशेषणं न सिध्यति, अन्यस्तुतेरन्यविषयकत्वायोगात्। तस्यैव पुरुषस्यादित्य स्थानवदुपासनार्थ स्थानान्तरमाह-य एषोऽन्तर- क्षिणीति। सैव ऋगित्यादौ विधेयापेक्षया लिङ्गव्यत्यासः।स S. 6

८२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

एव ऋकू। स पुरुषः 1 साम सः।उक्थं सः। यजु: सः ॥ ब्रह्म वेदः। ब्रह्मपदमृगाद्यतिरिक्तवेदपरम्। तथा च गेष्णवाक्येन सर्वेदेवात्मकत्वमुक्तम् । 'सैव ऋकू-' इति वाक्येन सर्ववे- दात्मकत्वमुक्तम्। तथा य इमे प्रसिद्धा गायका वीणाया लौकिकपुरुषं गायन्ति तेऽप्येतं प्रकृतं हिरण्मयं पुरुषं गायन्ती- त्युक्त्येन्द्राद्यात्मकत्ववल्लौकिकपुरुषात्मकत्वमपि सिध्यति। तथा च सर्वदेवात्मकत्वसर्ववेदात्मकत्वसर्वलौकिकपुरुषात्मकत्वानि मिलित्वा सर्वात्मकत्वे पर्यवस्यन्ति, तिर्यगात्मकत्वस्याप्युक्तप्रायत्वात्। एवं स्थिते संशयः- आदित्येऽ्क्षिणि चान्तः श्रूयमाणो हिरण्मयः पुरुषो मण्डलाभिमानिदेवताविशेषो वा नित्यसिद्धः परमेश्वरो वेति। तत्र देवताविशेष एव हिरण्मयः पुरुषः, तस्य संसारितवेन हिरण्यश्मश्रुत्वादिरूपव्त्वोपपत्तेः सर्वात्मकत्वस्याप्युपासनार्थ तत्रा- रोपोपपत्तेश्च। न परमेश्वरः, तस्य शरीरासंभवादिति प्राप्तम्। एव प्राप्ते, ब्रूम :- 'अन्तस्तद्वर्मोपदेशात्' इति। आदित्यादाव- न्तरवस्थितो हिरण्मयः पुरुषो नित्यसिद्रः परमेश्वर एव। कुत., तद्धर्मस्य सर्वात्मकत्वस्य 'सैव ऋक्तत्साम' इत्यादावुपदेशात्। सर्वात्मकत्वं हीश्वरस्यैव धर्मः, तस्य सर्वोपादानत्वेन सर्वात्मकत्वो- पपत्तेः। न च मुख्यसंभवे सत्यारोपकल्पना न्याय्या। परमेश्वर- स्यापि साधकानुग्रहार्थमिच्छावशान्मायागतशुद्धसत्त्वांशपरिणामरू- पशरीरसंभवात्, 'उमासहायं परमेश्वरं प्रभुम्' इत्यादिश्रुतिषु 'जन्म कर्म च मे दिव्यम्' इत्यादिस्मृतिषु च प्रसिद्धत्वाच्चेति निर्णयः । 'सर्वे ख्विदं ब्रह्म' इति प्रकृत्य 'स क्रतुं कुर्वीत"

प्रथमपरिचछेद: । ८३

इति वाक्येन क्रतुशब्दवाच्यमुपासनं विवायोपास्याकाङक्षाया प- ठ्यने- 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशा- त्मा सर्वकर्मा सर्वकाम: सर्वगन्ध सर्वरसः सर्वमिदम्यात्तोऽवा- क्यनादर एष म आत्मान्तर्हृदये' इनि। अयमर्थ :- मनोमयो मनःप्रधान. । प्राणः शरीरमस्येति प्राणशरीरः। भाश्वैतन्य रूप- मस्यति भारूपः । सत्या अप्रतिहता. सकल्पाः सृष्टयादिगोचरा अस्य । आकाशवदात्मा व्यापकत्वनिर्लेपत्व्रसूक्ष्मत्वादियुक्त स्वरूप- मस्य। सर्वाणि कर्माणि क्रियन्त इति व्युत्पत्या कार्याण्यस्य। यद्वा भूनगुणगन्धरसादिसनिधानात्कर्मपद परिस्पन्दपरम्। सर्वे परिस्पन्दा अस्येत्यर्थः । सर्वे कामा इच्छारूपाः मुखविशेषरूपा वास्य। सर्वे गन्धाः पुण्यरूपा अस्य, 'पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च' इति स्मृतेः । सर्वे रसा अस्य। इदं दृश्यं सर्वमम्याभिमुख्येन तादात्म्येनातो व्याप्तः । वागेव वाक:, वाकोऽस्यास्तीति वाकी, न वार्की वागिन्द्रियशून्य इति यात्रत्। वाग्ग्रहणं कर्मेन्द्रियाणां मुख्य प्राणस्य चोपलक्षणम्, क्रियाशक्तिमत्वाविशेषान्। आदरः कामः, सोऽस्य नास्तीत्यनादरः । आदरनिषेधेन तत्परिणामि मनो निषिद्धं भवति। मनोनिषेधेन च ज्ञानेन्द्रियाणां निषेध: सिद्धो भवति, ज्ञानशक्तिमत्वाविशेषात्। अत्र परिस्पन्देच्छा- गन्धरसवत्व तदाश्रयरवायुमनःपृथिवीजलैर्भूतविशेषैस्तादात्म्यं विना न संभवतीति सर्वकर्मत्वादिवचनेनाविशेषेण सर्वतादात्म्यप्रतिपा- दकसर्वमिदमम्यात्त इति वचनेन च मनोमयत्वादिगुणकस्य सर्वा- त्मकत्वं प्रतीयते। तच्च ब्रह्मण एवोपपद्यते, तस्य सर्वोपादानत्वेन

८४ सिद्धान्तलेश संग्रहे

ज्जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गं स्यात। संक्षेपशारीरके शबलो पादानत्वनिराकरणमपि मायाविशिष्टोपादानत्वनिराक- रणाभिप्रायम्, न तु निष्कृष्टेश्वररूपचैतन्योपादानत्वनि-

सर्वात्मकत्वोपपत्तेः । न जीवो मनोमयत्वादिगुणकः, तस्य सा- र्वात्म्यासंभवात्। न च मनोमयत्वप्राणशरीरत्वयोर्जीवधर्मयोर्ब्रह्म- ण्यसंभव इति वाच्यम्। भूततादात्म्येन गन्धादिमत्त्ववज्जीवतादा- त्म्येन मनोमयत्वाद्युपपत्तेरिति। सूत्रार्थस्तु-मनोमयत्वादिगुणकं ब्रह्लैवेहोपास्यत्वेन निर्दिश्यते। कुत, सर्वत्र वेदान्तेषु प्रसिद्धस्य ब्रह्मण: 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति पूर्ववाक्ये स्वशब्देनैवोपदेशात्, अस्मिन्नपि वाक्ये 'प्राणः शरीरमस्य' इत्यादिविग्रहवाक्येषु प्रकृतब्रह्माकर्षकसर्वनामश्चुतीनां सत्त्वाच्च ब्रह्नैव सगुणमुपास्यमत्रेति सिद्धम्। सर्वोपादानत्वे त्विति। शुद्वब्रह्मवज्जीवस्य सर्वोपादा- नत्वोपगमेऽपि सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्ग न स्यादिति तुशब्दार्थ। ननु सक्षेपशारीरके मायाशबलस्योपादानत्वं निर- स्तमिति तद्विरोध इत्यत आह-संक्षेपशारीरक इति। मायाया अपि बिम्बभूतेश्वरविशेषणतयोपादानत्वा श्रयकोटौ निवेश एव तत्र दूषितः, न तु बिम्बत्वविशिष्टचैतन्यरूपेश्वरस्य तन्निरस्तमिति न तद्विरोध इत्यर्थः । ननु शबलस्योपादानत्वं निराकृत्य जगदुपादा- नत्वस्य ज्ञेयब्रह्मलक्षणत्वसमर्थनपरस्य संक्षेपशारीरकग्रन्थस्य कथ- मेवमभिप्रायः कल्पयितुं शक्यते, स्वरसतस्तस्य बिम्तप्रतिबिम्ब्ानु- गतशुद्धब्रह्मोपादानत्व प्रतिपादनपरत्वावगमादिति, नेत्याह- त-

प्रथमपरिच्ळेद्:।

राकरणपरम्, तत्रैव प्रथमाध्यायान्ते जगदुपादानत्वस्य तत्पदार्थवृत्तित्वोक्तेः। एवं चेश्वरगतमपि कारणत्वं तद- नुगतमखण्डचैतन्यं शाखाचन्द्रमसमिव तटस्थतयोपलक्ष

वैवेति। संक्षेपशारीरक एवेत्यर्थः । न च तत्पदार्थवृत्तित्वं तत्प- दलक्ष्यार्थवृत्तित्वं विवक्षितम्, लक्ष्यार्थश्च शुद्धं ब्रह्मेति न संक्षे- पशारीरकग्रन्थस्य पूर्वापरविरोधो न वा तेन बिम्बभूतेश्वरस्योपा- दानत्वलाभ इति वाच्यम्। लक्ष्यार्थत्वस्य वाक्यार्थसाधारणतया तत्पदार्थवृत्तित्व विशेषणवैयर्थ्यापत्तेः । अतस्तत्पदार्थवृत्तित्वं तत्पद- वाच्यार्थवृत्तित्वमेव वत्तव्यमिति तदविरोधाय सर्वज्ञत्वादिगुणक स्येश्वरस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकबद्गुभुत्यविरोधाय च शबलोपा- दानत्वनिराकरणं मायाविशिष्टोपादानत्वनिराव रणरूपमेव वत्तव्य- मिति न सक्षेपशारीरकविरोध इति भावः । तर्हि जन्मादिसूत- तद्भाष्ययोर्ज्ेयत्रह्मलक्षणत्वोक्तिविरोध इति नेत्याह-एवं चेति।

र्यालोचनया बिम्बभूतेश्वरगततवे सिद्धे सतीत्यर्थः । अपिशब्दश्वै- तन्यमित्यनेन सबध्यते। कारणत्वमित्यनन्तरमीश्वरमितरव्यावृत्त- तया वोधयत्सदिति शेषः । तदनुगतमिति। बिम्बत्वविशिष्टचै- तन्यरूपेश्वरानुगतमित्यर्थ.। अखण्डचैतन्यमिति। विशेष्यभूत- शुद्धचैतन्यमित्यर्थः । तटस्थत्वं च लक्ष्यस्वरूपबहिर्भूतवं वा लक्ष्यावृत्तिधर्मत्वं वोपलक्षणत्वं वा बोष्यम्। क चन्द्र इति मश्रे शाखायामित्युत्तर भवति। तत्र यथा ाखा दिगन्तरगतनक्षत्र-

८६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

यितुं शक्रोतीति तस्य ज्ञेयव्रह्मलक्षणत्वोक्तिरिति मन्यन्ते

व्यावृत्तं चन्द्रमुपलक्षयति तथेश्वरगत कारणत्वमीश्वरमितरव्यावृ- त्ततया बोधयत्सत्तटस्थतयेश्वरानुगतमखण्डचैतन्यमपीतरव्यावृत्तत- योपलक्षयितुं शक्रोत्येवेत्यर्थः । ईश्वरगतेनाभिन्ननिमित्तोपादा नत्वेन बिम्बत्वविशिश््चैतन्यरूपस्येश्वरस्य जगदुपादानत्वसंभवशून्याज्जीवा- त्तत्कर्तृत्वसंभवरहितात्प्रधानादेश्च सकाशाद्वयावृत्तौ गम्यमानायां सत्यां विशेष्यभूतज्ञेयब्रह्मणोSपि प्रधानादिव्यावृत्तिरगम्यत इत्य- भिप्रेत्य तस्य ज्ञेयब्रह्मलक्षणत्वं जन्मादिसूत्रतद्भ्ाष्ययोः सक्षेपशारी- इके चोक्तमिति भाव:। एवं तटस्थलक्षणेन प्रधानादिव्यावृत्तत्वेना वगतं ब्रह्म कीदृक्स्वरूपमिति विशेषजिज्ञासायां सत्या सत्यज्ञानान न्दात्मकं ब्रह्मेति स्वरूपलक्षणं प्रवर्तते। 'अनेनैवाभिप्रायेण भाष्य- कारैरुक्तम्- 'तस्य च निर्णयवाक्यम् 'आनन्दाद्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते" इति। 'यतो वै' इत्यादिवाक्येन यस्मात्कारणा- दिमानि भूतानि जायन्त इत्युक्तम्, तद्वस्तुतः सत्यज्ञानानन्तस्व- रूपादानन्दादेव नान्यस्मात्कारणादित्येतद्धि प्रसिद्धं पूर्ववल्ल्यामिति श्रुत्यर्थ । अनेन स्वरूपलक्षणेन बिम्बभूतेश्वरानुगत तत्पदलक्ष्यं वस्तुतो वाक्यार्थभूतं ज्ञेयं ब्रह्म विशेषतो निर्धारितं भवति। इयं च स्वरूपलक्षणविवक्षा मूलेऽखण्डपदेन सूचिता॥ जगत्प्रकृतिभूतमायाप्रतिबिम्ब ईश्वरः । माया चेश्वराश्रिता। न च प्रतिबिम्बत्वस्य मायाकल्पितत्वात्तद्विशिष्टचैतन्याश्रितत्वं मायाया न सभवति, प्रतिबिम्बत्वकल्पनात्प्रागेव तस्याश्चैतन्याभ्रि-

प्रथमपरिच्छेदः। ८७

तत्वस्य वत्तव्यत्वादिति वाच्यम्। मायावत्प्रतिबिम्बत्वस्याप्यनादि- त्वेन तस्यास्तद्विशिष्टचैतन्याश्रितत्वोपपत्तेः। वस्तुतो निर्विशेषचै- तन्येऽनादिकालमारभ्य कल्पितप्रतिविम्बत्वस्थितेरनिर्वचनीयमाया- धीनत्वमात्रेण प्रतिबिम्बत्वस्य तत्कल्पितत्वम्। न तु प्रतिबिम्ब- त्वक्य वियदादेरिव मायापरिणामित्वमुपेयते, तथा सति प्रतिबि- म्वभूतेश्वरस्य सादित्वप्रसङ्गान्। न च मायानादिकालमारम्य चै- तन्ये प्रतिबिम्बत्वं घटयन्ती तद्विशिष्टमेव चैतन्यमाश्रयत इति कथं संभावयितु शक्यमिति वाच्यम्। मायाया अघटितघटनापटीय- स्त्वात्। न च शुद्धचैतन्याश्रितैव माया तत्र प्रतिविम्बभावं घट- यतीति कुतो नाश्रीयत इति वाच्यम्। 'माया तु प्रकृर्ति विद्या- न्मायिनं तु महेश्वरम्' इति श्रुतिविरोघात्, 'मायिनम्' इति पदेन मायाया ईश्वराश्रितत्वप्रतीतेः । जीवास्त्वविद्याप्रतिबिम्बाः, 'जीवेशावाभासेन करोति' इति श्रुतेः । प्रकृता मूलप्रकृति- रजीवशौ प्रतिविम्बरूपौ करोतीत्यर्थः। न छुपाधिभेदं विना प्रतिविम्वभेदः संभवति। न चैकस्मिन्नपि दर्पणेऽनेकप्रतिबिम्ब- दर्शनात्प्रतिबिम्बभेद उपाधिभेदव्याप्यो न भवतीति वाच्यम्। एकस्मिन्दर्पणे विम्बमेदेन प्रतिबिम्बमेदेऽपि सूर्यादिबिम्बैक्यस्थल उपाधिभेदं विना प्रतिबिम्बभेदादर्शनात्, बिम्बभूतचैतन्यस्य चै- कत्वात्। तस्मादीश्वरोपाधिमायापेक्षया मिन्ना एव जीवोपाधि- भूता अविद्याः स्वीकर्तव्याः। न च मूलप्रकृति प्रकृत्य प्रवृत्तायाम् 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति श्रतौ जीवेशरूपप्रतिबिम्बाधारयोर्मायाSविद्ययोः 'स्वयमेव' इत्यनेन

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

वियदादिप्रपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रे-

प्रकृतमूलप्रकृत्यात्मकत्वप्रतिपादन मायाSविद्ययोर्भेदपेक्ष विरुष्यत इति वाच्यम्। मायाया वियदादिप्रकृतित्ववदविद्याया अपि लिङ्ग- शरीरादिप्रकृतित्वस्य वक्ष्यमाणतवेन मायाSविद्ये प्रकृतित्वेनैकीकृत्य 'स्वयमेव' इत्येकप्रकृत्यात्मकत्वप्रतिपादनस्याविरोधात्। 'अविद्या च' इत्येकवचनस्यापि जात्यभिप्रायत्वोपपत्तेने तन्नानात्वविरोधो- डपि, बिम्बैक्यस्थल उपाधिभेदं विना प्रतिबिम्बमेदासंभवस्य द- र्शितत्वात्प्रतिबिम्बजीवानां च नानात्वात्। अदृश्यत्वाधिकरण- भाष्येऽपि 'अव्याकृतम् .. ईश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतम्' इति मायाया ईश्वरोपाधित्वतदाश्रयत्वयोरुक्तत्वात्। तथानुमानिकाधि- करणभाष्ये 'मुक्ताना च न पुनरुत्पतिः, तस्या अविद्याबीजश- क्तेविदयया दाहात्' इत्वत्र जीवनानात्वस्य तदुपाधिभूताविद्याना- नात्वस्य च स्पष्टमभिहितत्वात्, भामतीनिबन्धने तद्भाष्यस्य जी- बोपाधिभूताविद्यैक्यनिराकरणपरतयैव व्याख्यातत्वाच्च। 'आभास एव च' इति सूत्रतद्भाष्ययोर्जीवानां प्रतिबिम्बरूपतायाः स्पष्टम- भिहितत्वाच्। तथा च मायाSविद्याभेद: श्रुत्यादिसंमत इति ये मन्यन्ते तेषा मतमुपन्यस्यति-वियदादिप्रपञ्च इत्यादिना। पूर्वमत ईश्वररूपं ब्रह्मोपादानमित्युक्तम्। तत्सत्यमेव। परं तु क्कचिज्जगति जीवस्याप्युपादानत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यभि प्रायेणास्य मतस्य प्रवृत्तिर्बोष्या। ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति। 'मायां तु ऋकृति विद्यात्' इति श्रुतेरिति भावः । तत्रेति। वियदादावी-

प्रथमपरिच्छेद:। ८९

श्वर उपादानम्। अन्तःकरणादिकं त्वीश्वराश्रितमाया- परिणाममहाभूतोपसृष्टजीवाविद्याकत भूतमूक्ष्मकार्यमेति तत्रोभयोरुपादानत्वम्। अत एव 'एवमेवास्य परिद्र- प्टुरिमा: षोडश कला: पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं ग- च्छन्ति' इति श्रुतौ कलाशब्दवाच्यानां भाणमनःप्रभृ- तीनां विदुषो विदेहकैवल्यसमये विद्यानिवर्त्याविद्याका- र्याशाभिप्रायेण विद्ययोच्छेदो दर्शितः, 'गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः' इति श्रुत्यन्तरे तदनिवर्त्यमायाका- श्वर एवोपादानमित्यर्थः । अन्त.करणादौ तुशब्दसूचितं विशेषं दर्शयति-ईश्वरति। भूतैरुपष्टम्भकलक्षणै. संसृष्टत्व भूतोप- सृष्टन्म्। तच्च जीवाविद्याकतानां भूतसूक्ष्माणां विशेषणम्। भृतानां सूक्ष्मत्वं परिच्छ्रिन्नत्वम्। अत एवेति। अन्तःकरणादौ जीवाविद्यापरिणामसूक्ष्मभूतानां तदुपष्टम्मकतया मायापरिणाम- महाभूतानां चोपादानतया प्रविष्टत्वादेवेत्यर्थः । यथा गङ्गाद्या नद्य. समुद्रं प्राप्यास्तं गच्छन्ति, एवमेवास्य विदुषः परितः सर्वत्रा- त्मानं पूर्ण पश्यतः कला लिङ्गशरीरकदेशभूताः पुरुषायणा: पुरु षश्चिदात्मायनमधिष्ठानं यासां ताः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति पुरुषे लीयन्त इत्यर्थः । दर्शित इति। पुरुष इति शेषः । प्रतिष्ठा इति द्वितीयाबहुवचनम् । मायापरिणामात्मकमहा- भूतानीति द्वितीयाबहुवचनार्थः । पञ्चदश कलाः प्रतिष्ठाः प्रति गताः, तासु लीना इति यावत्। तदनिवर्त्येति। ईश्वरोपाधि-

९० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

स्वप्रकृतिषु लयो दर्शित इति मायाविद्याभेदवादिनः॥

भूतमायाया जीवगतविद्यानिवर्त्यत्वाभावादिति भावः । यदि कला- नां जीवाविद्यामात्रपरिणामत्वं तदा तासामशेषतः पुरुष एव लयः स्यात्। तथा च तासा भूतेषु लयप्रतिपादकं वचन निर्विषयं स्यात्। अतो मायाकार्यमहाभूतानामपि लिङ्गशरीरोपादानत्वं वा- व्यमिति तत्रोभयोरुपादानत्वे श्रुतिद्वयव्यवस्थासिद्धिरेव फलमि- त्र्थः। न च मायायास्तत्त्वज्ञाननिवर्त्यत्वाभावे मिथ्यात्वसिद्धिर्न स्यादिति वाच्यम्। ब्रह्मणि सर्वदृश्यनिषेधश्रुतिबलाद्दश्यत्वादिलि ञेश्व तन्मिथ्यात्वसिद्धेः । न च मायाया विद्यया निवृत्त्यभावे निव र्तकान्तराभावात्सर्वमुक्तावपि तदनुवृत्तिप्रसङ्क इति वाच्यम्। महा- प्रलयकाले सर्वप्राणिभोगप्रदकर्मणां युगपदुपरमे सतीश्वरसंकल्प- मात्रादेव सर्वप्रपञ्चलयवत्सर्वमुक्तिकाल इत. परं सकार्याया मा- यायाः प्रयोजन नास्तीत्यनुसधानवत ईश्वरस्य सत्यसंकल्पस्य माया स्व्रकार्यै सह मयि वस्तुतश्चिदेकरसे निःशेष लयं यात्ति- त्येवंरूपादेव मायापरिणामलक्षणसंकल्पात्तल्योपपत्तेः। श्रुतिस्मृ- तिपुराणादिषु तत्त्वज्ञानान्मायानिवृत्तिप्रतिपादकं ग्रन्थजातमवि- द्यानिवृ्त्यभिपायम्। यदा तत्त्वज्ञानमात्रमविद्याया इव मायाया नि- वर्तनयोग्यमपि नानाप्राणिकर्मप्रतिबन्धान्न तस्या निवर्तकम्, चरमं मुच्यमानस्यैव तत्वज्ञानं प्रतिबन्धकाभावात्तन्निवर्तकमित्या- दि कल्पनीयमिति संक्षेपः ।।

प्रथमपरिच्छेद: । ९१

यथा वियदादिप्रपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानं तथान्तःकरणादिर्जीवाश्रिताविद्यामा- त्रपरिणाम इति तत्र जीव एवोपादानम्। न चान्त:क- रणादौ मायाकार्यमहाभूतानामप्यननुप्रवेश उदाइृतक्ु- विद्वयव्यवस्थानुपपत्तिः, कलानां विद्ययोच्छेद भ्ुतिस्त- स्वविद्ृष्टिविषया 'गताः कलाः' इति श्रुतिस्तु म्रिय- माणे तत्वविदि समीपवर्तिन: पुरुषा नश्यद्वटवत्तदीय- शरीरादीनामपि भूम्यादिषु लयं मन्यन्त इति तटस्थ- पुरुषप्रतीतिविषयेति व्यवस्थायाः कलाप्रलयाधिकरण- भाष्ये स्पष्टत्वादिति मायाविद्याभेदवादिष्वेकदेशिनः॥।

अन्त करणादावुभयोरुपादानत्वमसिद्धम्, श्रुतिद्वयव्यवस्थाया भाष्यकारैरेवान्यथा प्रतिपादितत्वादिति मतान्तर दर्शयति- यथा वियदादीति। तत्त्वविदो दृष्टिस्तत्वसाक्षात्कारः। अत्र दृष्टिपदेन तत्फलभृतः कलाक्षयो विवक्षितः । तद्विषया पुरुषे कलाप्रलयश्रुतिरित्यर्थः । भूतेषु कलाप्रलयवचनं तु कलानामपि मायापरिणाममहाभूतकार्य्वभ्रमवतां भ्रान्तिसिद्धार्थानुवादकमिति भाव: । चूर्णोभावपर्यन्तो घटनाशो यथा भूमौ दृश्यते तद्वन्मन्य- न्त इत्यक्षरार्थः । प्रतीतिविषयेति। प्रतीतिरत्र भ्रान्तिरूपा । तद्विषयविषयिकेत्यर्थ । स्पष्टत्वादिति। 'तानि परे तथा ह्याह' इति तदधिकरणसूत्रम्। तानि मनआदीनि परे पुरुषे निरवशेषं

९२ सिद्धान्त लेशसंग्रहे

तदभेदवादिष्वपि केचित्-यद्यपि वियदादिप्प- ञ्चस्येश्वर उपादानं तथाप्यन्तःकरणादीनां जीवता- दात्म्यप्रतीतेर्जीव एवोपादानम्। अत एवाध्यासभा- ष्येऽन्त:करणादीनां जीव एवाध्यासो दर्शितः। विवरणे

लीयन्ते। तथा हि श्रुतिराह 'एवमेव्रास्य' इत्याद्या श्रतिर्निरव- शेषं लयमाह हीति सूत्रार्थः। अन्त.करणादीनां मायाकार्यत्वा- भाव ईश्वरस्यान्तःकरणा्युपादानत्वपतिपादकश्रुतिविरोध इति दोषं सूचयति- एकदेशिन इति ॥

मायैवाविद्या, सा चेश्वरस्यैवोपाधिः, जीवानां तु प्रतिबिम्ब- रूपाणामन्तःकरणान्येवोपाधय इति मायाऽविद्ययोरभेदवादिनोऽपि केचिदन्त:करणादौ जीवस्यैवोपादानत्वं तद्गेदवादिन इव वदन्ती- त्याह-तद्भेदवादिष्वपीति। अपिशब्दः क्वचिदशे पूर्वमत- साम्यार्थकः । तच्च साम्यं तथापीत्यादिना स्पष्ट भविष्यति। ननु वियदादिप्रपञ्चेपि जीव एवोपादान किं न स्यादित्यत आह-यद्यपीति। ईश्वराश्रितमायापरिणामत्व्रादीश्वर एव विय- दादावुपादानं न जीव इत्यर्थ। ननु मायाऽविद्ययोरभेदोपगमेSवि-

श्वर एवान्त:करणादावप्युपादानमिति वक्तुमुचितमिति, नेत्याह- तथापीत्यादिना। जीवेति। 'अहं कर्ता' 'अहं प्राणिमि' अहं काण:' 'अहं मूकः' 'अहं स्थूलः' इत्यादिप्रकारणान्त :-

प्रथ मपरिचछेद: ९३

च प्रतिकर्मव्यवस्थायां ब्रह्मचैतन्यस्योपादानतया घटा- दिसङ्गित्वं जीवसय तदसद्गित्वेऽप्यन्तःकरणादिसद्गित्वं

करणादीनां शरीरान्ताना जीवतादात्म्य प्रतीयते। तच्च तेषा जीवे- उध्यस्तत्वं विना न समवतीति जीवस्यैव तदशिष्ठानत्वरूपमुपादा- नत्वम्, नेश्वरस्येत्यर्थ। प्रतिकर्मव्यवस्थायामिति । ब्रह्मणः स्वरूपचैतन्येन सर्वदा सर्वावभासकत्वरूपे सर्वज्ञत्व उक्त, तर्हि जीवस्यापि स्वरूनचैतन्येनैत्र सर्वदा सर्वद्रष्टत्वमिति दोषप्रसक्तौ, जीवं प्रति विषयव्यवस्थाप्रतिपादकग्रन्थ इस्यर्थ.। ब्रह्मेति। ब्रि- म्चैतन्यरूपब्रह्मण: सर्वोपादानतया घटादितादात्म्यरून: संसर्ग: क्लप इत्यर्थः । अविद्याया व्यापकत्वेन तत्प्रांतेविम्बरूपजीवस्य व्यापकत्वेऽपि न वटादिभिस्तस्य तादात्म्यम, उपादानत्वाभावात्। अन्तःकरणादिभिस्तु जीवस्य तादात्म्यलक्षण. ससर्गोSस्तीति प्र- तिपादित विवरण इत्वर्थः । अनेन जीवस्यान्तःकरण।दावुपादा- नत्वमुक्त भवरति। अन्यथा घटादिभिरिवान्त:करणादिभिरप्युक्त सज्ित्वं जीवस्य न स्यात्, उपादानत्वाभावाविशेषादिति भावः । अत्रान्त.करणादिपरिणाम्युपादानभूताया अविद्याया ईश्वराश्रित- मायया सहामेदाब्रीकार ईश्वरस्यैवान्तःकरणादावुपादानत्वं वक्तु- मुचितम्। यदि जीवतादात्म्य प्रतिपत्यादिभिरुक्तहेतुभिर्जी वस्यैवा- न्तःकरणादावुपादानतवं वक्तञ्म्, तदान्त.करणादिपरिणा मिभूता- विद्याया जीवाश्रितत्वमीश्वराश्रितमायायाः सकाशाद्भिन्त्व च वक्त- व्यम्, कार्यात्मना परिगममानप्रकृत्याश्रयत्वातिरिक्तस्य चैतन्यग-

९४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

च वर्णितमित्याहुः॥

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुरज्योतिरापः परृथिवी विश्वस्य धारिणी॥' इत्यादिश्रुते: कृत्स्नस्य व्यावहारिकप्रपञचस्य ब्रह्मैवोपादानम्। जी- वस्तु प्रातिभासिकस्य स्वप्प्रपञ्चस्य। 'कृत्सनसक्तिर्नि- रवयवत्वशब्दकोपो वा' इत्यधिकरणे ब्रह्मणो जगदुपा- दानत्वे तस्य कात्स्न्येन जगदाकारेण परिणामे विका- रातिरेकेण ब्रह्माभावो वैकदेशेन परिणामे निरवयवत्व-

तोपादानत्वस्याभावात्। अतो मायाऽविद्ययोरमेदाङ्गीकारो जीवस्यै- वान्त करणादावुपादानत्वाज्गीकारश्च परस्परारुद्ध इत्यस्वरसस्तद- भेदवादिष्वपीत्यपिशब्देन सूचितः ।।

ईश्वरस्यान्त:करणादावप्युपादानत्वमुपेत्यापि तस्य कार्यमात्र उपादानत्वं नास्तीति विशेष वक्तुं मतान्तरमवतारयति-एत- स्मादिति। प्रकृतादीश्वरादित्यर्थः । प्रकृतित्वं पञ्चम्यर्थः । जीव- स्त्विति। तुशब्दोऽवधारणार्थः। स्वप्नप्रपञ्चस्येत्यनन्तरमुपादान- मित्यनुषङ्ग: । कि कृतस्नं ब्रह्म जगदाकारेण परिणमत एकदेशेन वा। नाद इत्याह-तस्येति। यथा दध्याकारेण परिणतस्य क्षी- रस्य पूर्वरूपात्प्रच्युतिरेवं ब्रह्मणोऽपि स्वरूपात्प्रच्युतिः स्यादि- त्यर्थः । ब्रह्मण एकदेश: परिणमत इति द्वितीयकल्पं दूषयति-

प्रथमपरिच्छेदः। ९५

श्रुतिविरोधो वा प्रसज्यत इति पूर्वपक्षे, 'आत्मनि चैवं विचिवनाश्च हि' इति सूत्रेण विवर्ततादाभिप्रायेण स्वम्र- दृशि जीवात्मनि स्वरूपानुपमर्देनाने काकारस्वम्नपपञ्च- सृष्टिवद्रह्मणि वियदादिसृष्टिरुपपद्यत इति सिद्धान्तित- त्वादित्यन्ये।।

एकदेशेनेति। पूर्वपक्ष इति। उमयथापि त्रह्मण उपादानत्वं न सभवतीति पूर्वपक्षे प्राप्ते सतीत्यर्यः। यदि ब्रह्मण उपादानत्वं क्षीरपृथिव्यादिवत्परिणामित्वरूपमम्युपगम्येत तदा कृत्स्नप्रसकता- दिदोषः प्रसज्येत। न तु तथाम्युपगम्यते। किं तु रज्ज्वादेः सर्पाद्युपादानत्ववद्विवर्तोपादानत्व ब्रह्मण उपेयते। अतो नोक्त दोषावकाश इति सिद्धान्तयति- आत्मनि चेति। एकश्चकारो यथाशब्दसमानार्थकः। द्वितीयश्चकारस्तथाशब्दसमानार्थक । हि- शब्दो हेत्वर्थः। ततश्च यथात्मानि जीवे स्वप्नद्रष्टरि विचित्रा रथादिसृष्टयो जीवचैतन्यस्वरूपोपमर्दे विनैव भवन्ति स्वप्नावस्था- निवृत्यनन्तरमपि बुद्धयादिसाक्षितया जीवचैतन्यस्य यथापूर्वमव- स्थानात्, एवं ब्रह्मणि तत्स्वरूपप्रच्युति विनैव विचित्रा वियदा- दिसृष्टयः संभवन्ति सृष्टिस्थितिसंहारेषु सचच्चिदानन्दस्वरूपेण ब्रह्मा- नुवृत्तेः श्रुतिसिद्धत्वादिति सूत्रार्थः ॥ 'अथ शुद्धं ब्रह्मोपादानम्' इत्यादिप्रश्ने तृतीयं पक्षमादाय

९६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

त्वेन सर्वकारणमित्यपि केचिद् ।।

अथ 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इति श्ुतेर्मायाजा-

प्रतिवचनमवतारयति-जीव एवति। परिपूर्णश्चिदात्माविद्यया- वच्छेदप्रतिबिम्बभावौ विनापि प्राप्तजविभाव सन्नात्मानमेव सर्वे- श्वरं कल्पयाते। प्राप्तेश्वरभावात्स्वस्मादेव गगनादिसृष्टि कल्पयति। स्वस्य स्वकल्पितादीश्वराद्वेदं तन्नियम्यत्वं च कल्पयति। तथा क्रमेण मनुष्यादिभावं कल्पयति। यथा वियदादिप्रपञ्चो व्यावहा- रिकसत्यः स्वप्नप्रपञ्च. प्रांतभासिक इति पप्ते स्वप्रद्रष्टा जीव एव देवतिर्यञ्म नुष्यादिम,वेन तन्नियन्तृपरमेश्वररूपेण ततो भिन्नःवादि- रूपेण चात्मान कल्पयति तद्वत्। तथा च स्व्रस्मिन्नेव्र सर्वप्रपञ्च- कल्पकत्वाज्जीवभावापन्न ब्रह्म सर्वोपादानमिति दृष्टिसृष्टिवादिन आहुरित्यर्थ. । जीवभावापन्नस्य ब्रह्मणः सर्वोपादानत्वमित्यस्मिन्प- क्षे जीवादधिकस्येश्वरस्याभावादीश्वरस्य सर्वजीवनियन्तृत्वप्रतिपा- दकश्षुतिस्मृतिन्यायसूत्रभाष्यादिविरोधो बन्धमोक्षत्र्यवस्थातुपपत्ति- श्रेति दोषं सूचयति- इत्यापे केचिदिति। तथा च जीवेऽति- व्याप्त्यभावादीश्वररूपमेव ब्रह्म सर्वोपादानमिति स्थितम्॥

इदानीं ब्रह्मलक्षणस्योपादानत्वस्यासभवमाशङ्कते-अथेति। श्रुतौ तुशब्दो मायाया" प्रकृतित्वमवधारयति। यथा मृदादिगत- शलक्ष्णत्वादेर्घटादावनुगमाद्वटादौ मृदादेरुपादानत्वं तथा मायागत जाड्यस्य जगत्यनुगमात्तस्यास्तदुपादानत्वमिति युक्तिमप्याह-

प्रथमपरिच्छेदः। ९७

उधस्य घटादिष्वनुगमाच माया जगदुपादानं प्रतीयते। कथं ब्रझ्मोपादानम्। अत्राहुः पदार्थतत्वनिर्णयकारा :- ब्रह्म माया चेत्युभयमुपादानमित्युधयश्रुत्युपपचतिः स- चाजाव्यरूपो मयधर्मानुगत्युपपचिश्च। तत् ब्रझ्म विव- र्तमानतयोपादानमविद्या परिणममानतया। न च वि-

मायाजाड्यस्थेति। कथमिति। ननु ्रह्मण उपादानत्वं बहुश्रुत्युदाहरणेन पूर्व दर्शितम्। सत्य दर्शितम्। तत्तु न संभवति, निरवयवस्य तस्य मृदादेरिव परिणाम्युपादानत्वासभवात्। न च विवर्तोपादानन्वं निरवयवस्यापि समवति, गगनादौ नैल्याद्यारोप- दर्शनादिति वाच्यम्। परिणामिष्विव विवर्तािष्ठानेषु लोक उपा- दानत्वप्रसिद्धयभावेन नत्रोपादानत्वाभ्युपगमस्य परिभाषामात्रत्वा- दित्याक्षेपाभिप्रायः । उपादानत्वघटितब्रह्मलक्षणस्यासंभव निरा- चष्टे-अत्राहुरित्यादिना। सच्तेति। न च बाधायोग्यस्वरूप भूतायास्तस्या ऋह्मस्व्ररूपत्वात्सत्तायास्तद्वर्मत्वोक्तिरयुक्तेति वाच्यम। 'राहोः शिरः' इतिवद्गेदकल्पनया तद्र्मत्वव्यवहारोपपत्तेरिति भाव: । ननूपादानद्य व्यर्थमिति, नेत्याह- वत्रेति। यद्वा निरवयवस्य ब्रह्मण उपादानत्वमनुपपन्नमिति, नेत्याह- तत्रेति। मायाब्रह्मणोर्मव्य इत्यर्थः । आक्षेपाभिप्रायमनूद्य निराचष्टे-न चेति। मृदादिष्ट प्रसिद्धस्योपादानलक्षणस्य विवर्ताघिष्ठानेष्वपि सत्त्वात्तेषूपादानत्वान्युपगमस्य परिभाषामात्रत्वं नास्तीत्यर्थ: S. 7

९८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

वर्ताधिष्ठाने पारिभाषिकमुपादानत्वम्, खात्मनि कार्य- जनिहेतुत्वस्योपादानलक्षणस्य तत्राप्यविशेषादिति॥ केचिचूक्तामेव प्रक्रियामभ्युपगम्य विवर्तपरिणामो पादानद्वयसाधारणमन्यल्लक्षणमाहु :- स्वाभिन्नकार्यज नकत्वमुपादानत्वम्। अस्ति च प्रपश्चस्य सद्ूपेण ब्रह्म-

स्वात्मनीति। अत्र स्वशब्द उपादानत्वाभिमतवस्तुपरः । तथा च कार्याधारत्वे सति कार्यजनिहेतुत्वमुपादानत्वम। निमित्तकार- गवारणाय सत्यन्तम्। भूतलादेरपि कार्याधारत्वात्तद्वारणाय विशे- ष्यमू। तन्नापीति। विवर्ताधिष्ठानेऽपीत्यर्थः ॥ उक्तामेवेति। प्रपञ्च उभयोरपि मायाब्रह्मणोरुपादानत्वम्, तत्र च परिणामितया मायाया उपादानत्वमधिष्ठानतया च ब्रह्मण उपा- दानत्वम, उभयोरुपादानत्वे श्रुतिन्याययोरुपपत्तिश्चेत्येतामित्यर्थः । स्वाभिभ्नेति। स्वशब्देन घटाद्युपादानभूतं मृदादि जगत्परिणाम्यु- पादानभूतमज्ञानं जगद्विवर्तोपदानभूतं ब्रह्म च गृह्यते। तत्र घटा- देर्मृदादेः सकाशादभेद: स्फुटः, मृदेव घट इत्यनुभवात्। अज्ञाने ब्रह्मणि च कार्यभेदमनुभवेन दर्शयति- अस्ति चेति। ननु 'मृद्दः' इतिवत् 'ब्रह्म घटः' 'ब्रह्म पटः' इत्यनुभवो ना. सति। तथा 'अज्ञानं घटः' इत्यादनुभवोऽपि नास्ति। अतः प्रपञ्चस्याज्ञानेन ब्रह्मणा च कथमभेदोऽस्तीति शङ्कानिरासाय ब्रह्म- णः सद्रूफत्वं विशेषणं दत्तमज्ञानस्य च जडत्वम । तथा च ब्रह्मा-

प्रथमपरिच्छेद:ः। ९९

णा विवर्तमानेन जडेनाजानेन परिणामिना चाभेद:, 4सन्घटः' 'जडो घटः' इति सामानाधिकरण्यानुम- वात्। न च 'तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य:' इति

ज्ञानाभ्या सह ब्रह्मत्वाज्ञानत्वाकारेणाभेदानुभवाभावेऽपि स्त्वजड- त्वरूपेण ताम्या मह प्रपश्चस्याभेदानुभवोडस्तीत्याह- स्रन्घद इत्ादिना। ननु घटोन्पत्ते: पूर्व तत्कारणद्रव्यस्य मृ्त्वानुभवान्मृ- रेवक्ष्य कारणवर्मत्वे सिद्धे सति 'मृद्ट' इति प्रत्यक्षानुभवः कार्यकारणदव्ययोरमेदावगाहीति युक्तम। स्त्वजडत्वयोस्तु कार- णधर्मत्वे किं मान येन 'सन्घटः' 'जडो घटः' इत्यनुभवब- लेन सद्रपजडरूपाम्यां ब्रह्माज्ञानाम्यां प्रपश्चस्याभेदः सिध्येदिति चत्, उच्यते-ब्रह्मण: सद्रूपत्वम् 'सदेव' इत्यादिभ्ुतिसिद्धम्। 'तदेतज्जडं मोहात्मकम्' इति श्रुत्याज्ञानस्य जडत्व सिद्धम् ।

व्याभेदादेव प्रपञ्चे सत्त्वजडत्वानुभवोपपत्तौ पृथक्सत्त्वादिधर्मो नो- पेयते। तथा च 'सन्घट.' 'जडो घट.' इत्याधनुभवोऽपि कार्यकारणद्रव्याभेदावगाहीति भावः । न च जडरूपाज्ञानस्य प्रपश्चाभेदसिद्धावपि मायायाः किमायातमिति वाच्यम्। तयोरभे- दाम्युपगमादिति मावः । कार्यकारणयोरभेदाभ्युपगमेSपसिद्धान्त शक्ते-न चेति। तयोः कार्यकारणयोरनन्यत्वमभ्युपगन्तव्यम्। कुतः, आरम्भणशब्दादिम्यः। वाचारम्भणश्रुतिरारम्भणशब्दार्थः। 'आत्मैवेदं सर्वम्' इत्यादिसार्वात्म्पपतिपादकश्षुति 'नेह नान.स्षि

१०० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

सूत्रे 'अनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः' 'न खल्वनन्यत्व मित्यभेदं त्रूम:, किं तु भेदं व्यासेधामः' इति भाष्य-

किंचन' इत्यादिनिषेधश्रुतिश्रादिपदार्थः। वाचारम्भणश्रुतिर्विवर्त- लक्षणकथनावसरे व्याख्याता। कार्यस्य कारणात्तत्वान्तरत्वे जग- त्कारणस्य ब्रह्मण सर्वात्मकत्वश्रुतिरनुपपन्ना स्यात्। तथा ब्रह्मो पादानकस्य जगतः सत्यत्वे ब्रह्मणि जगन्निषेधो न स्यात् । अतः कारणीभूतब्रह्मानन्यत्वं प्रपश्चस्याभ्युपगन्तव्यमिति भावः। ननु सौत्रानन्यत्वपदेन कार्यकारणयोरैक्य प्रतीयते। तदनुपपन्नम्, कार्यकारणभावविरोधाचिज्जडयोर्रह्म प्रपञ्चयोरैक्यायोगाच्चेति शङ्का निराकर्तु सौत्रानन्यत्वपद व्याचष्टे भाष्यकार .- अनन्यत्व व्यति. रेकेणाभाव इति। न च कारणव्यतिरेकेण कार्यस्याभावे कथं का र्वकारणभाव इति वाच्यम्। कारणसत्त्वव्यतिरेकेण कार्यसत्त्वाभा- वस्य विवक्षिततया कार्यस्वरूपापलापशाङ्कानवकाशात्। सौत्रानन्य- स्वपद्तात्पर्यप्रदर्शकं भामतीनिबन्धनवाक्यमुदाहरति-न खल्वि- ति। अनन्यत्वमिति पदेन कार्यकारणयोरभेदं न त्रूमः । चेतनाचे- तनयोरेभेदानुपपत्तिस्तन्निषेघहेतुः खलुशब्देन द्योत्यते। तर्हि कार- मब्रह्मविज्ञानात्सर्वविज्ञानं श्रतिसिद्धं न संभवेत्, अभेदानभ्युपगमा- दिति शङ्कते-किं त्विति। परिहरति-भेदमिति। कार्यकारण- यो: सत्त्वभेद व्यासेधाम इत्यर्थः। तथा च कारणब्रह्मस्वरूपभूतं स- त्वमेव कार्यस्य वास्तवं स्वरूपमिति तस्मिन्विदिते तद्यतिरिक्त सर्व तत्त्वतो विदितं भवतीति नैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः।

प्रथमपरिच्लेद: ।

भामतीनिबन्धना्भ्यों प्रपश्चस्य ब्रम्माभेदनिषेबादमेदा-

न च त्रह्मस्वरूपज्ञानेन सर्वप्रपञ्चस्य वास्तवस्वरूपे विदितेऽपि नत्तदसाधारणरूपज्ञानासंभवात्प्रतिज्ञा विरोधस्तदवस्थ एवेति वाच्य- म्। 'आत्मनि विदिते सर्व विदितं भवति इत्यादि प्रतिज्ञावा- क्येषु सर्वपदस्य सर्वतत्त्रपरत्वेन तत्तदसाधारणरूपेण सर्वज्ञान- स्याविवक्षितत्वात्। न च तथा कल्पनाया कि विनिगमकमिति नाच्यम्। सर्वप्रपश्चतत्वज्ञानमात्रेणाद्वितीयब्रह्मज्ञानस्य मुक्तिसाध नस्य लाभेन तत्तदसाधारणरूपज्ञाननैष्फल्यस्यैव विनिगमकत्वात्। कारणे ब्रह्मणि विदितेऽपि सर्वप्रपञ्चगततत्तदसाधारणरूपज्ञान- स्यासंभवेन सर्वविज्ञानभ्ुतेस्तत्परत्वे प्रामाण्याभावप्रसङ्गाच् भेददर्श- नस्यानर्थहेतुतया श्रुतिषु तत्र तत्र निन्दितत्वाच्च प्रतिज्ञात्रुतेर्ने नानारूपज्ञाने तात्पर्यम्। तदुक्तं पञ्चदश्याम्- 'अद्वैतेऽमि- मुखीकर्तुमेवात्रैकस्य बोधतः। सर्वबोधः श्रुतो नैव नानात्वस्य विवक्षया ॥I' इति। अस्यार्थ :- अत्र वेदान्तेष्वेकस्य ब्रह्मणो बोधेन सर्वस्य प्रपञ्चस्य बोधोऽद्वैते ब्रह्मण मुमुक्षुमभिमुखीकर्तुमेव मुमुक्षोरद्वितीयब्रह्मबोधार्थमेव श्रुत.। अद्वितीयत्रह्मबोधश्च सर्वस्य ब्रह्मैव वास्तवं स्वरूपमिति ज्ञानमात्रात्सिध्यतीति भावः। ननु 'ब्रह्मणि विदिते सर्वे विदितं भवति' इति श्रुतौ स्वरसतः प्रतीयमान तत्तदसाधारणरूपेण सर्वज्ञानमेव श्रुत्यर्थः किन स्यादिति, नेत्याह-नैवति। नानात्वबोधविवक्षया सर्वबोधो नैव श्रुत इति योजना। प्रयोजनाभावाद्वाधितत्वान्निन्दितत्वाच्चेति

१०२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

भ्युपगमेऽपसिद्धान्त इति वाच्यम्। तयोर्ब्रह्मरूपधार्म- समानसत्ताकाभेदनिषेधे तात्पर्येण शुक्तिरजतयोरिव प्रातीतिकाभेदाभ्युपगमे विरोधाभावादिति॥

भावः । तयोरिति। भाष्यभामतीनिबन्धनयोरित्यर्थ। न च प्रपब्चश्रह्मणोर्वास्तवाभेदनिषेधे सति वास्तवो भेद: स्यादिति वा- च्यम्। भेदस्य वास्तवत्वं हि धर्मिप्रतियोगिनोर्वास्तवत्वापेक्षम्, तत्र ब्रह्मणो वास्तवत्वेऽपि प्रपञ्चस्यारम्भणशब्दादिभ्यो मिथ्यात्वा- वगमेन तयोर्भेदस्य सत्यत्वायोगादिति भावः । प्रातीतिकेति । यथा 'इदं रजतम्' इति भ्रान्तिसिद्धं रजतेदमर्थयोरभिन्नत्वं तथा 'सन्घटः इत्यादिभ्रान्तिसिद्धाभेदोपगमे सिद्धान्तविरोधाभावा- दिति भाव ॥

'माया तु प्रकृति विद्यात्' इति श्रत्यावधारणार्थकतुशब्दव- त्या मायाया एवोपादानत्वावगमेन ब्रह्मण उपादानत्वाभावादुपा- दानत्वघटितब्रह्मलक्षणस्यासंभवशक्कायां सत्याम्, मायाब्रह्मणो- रुमयोरपि प्रकृतित्वमस्ति श्रुतियुक्त्योरविशेषात्, 'माया तु' इति श्रुतौ तुशब्दो नावधारणार्थः कि तु सद्रूपब्रह्मापेक्षया मायाया वैलक्षण्यद्योतनार्थ, तच्च वैलक्षण्यं परिणामित्वरूपं प्र- कृतित्वं मायाया इत्याशयवतां पदार्थतत्त्वनिर्णयकारादीनां मतमे- देन लक्षणासंभवशक्का परिहृता। इदानीं ब्रह्मैवोपादानं न माया, अतो न लक्षणासंभवशङ्ावकाश इति मन्यमानानां मतद्यमाह-

प्रथमपरिच्छेद:। १०३

संक्षेपश्ञारीरककृतस्तु- ब्रह्मैवोपादानम्। कूटस्वस्य

संक्षेपशारीरककृतस्त्वित्यादिना। तर्हि व्यर्था मायेति, नेत्याह- कूटस्थस्येति। यदि मायां विनैव ब्रह्मोपादान स्यात्तदा ब्रह्मण: स्वतः परिणामित्वमेव स्यात। तथा च परिणामवादिभिः परि- णामपरिणामिनोर्वास्तवाभेदाम्युपगमात्परिणामस्य जन्मादिविकारै- र्ब्रह्मापि विकारवदेव स्यात्। न चेष्टापत्तिरत्र वक्तु शक्यते, 'न जायते' इत्यादिबहुभ्रुतिषु ब्रह्मणो जन्मादिविकारराहित्यरूपकूट- स्थत्वप्रतिपादनविरोधात् । अतो मायाद्वारा त्रह्मणः कारणत्वं वक्तव्यमिति न व्यर्था मायेत्यर्थः। यथा मृद्दस्तुन उपादानत्वेऽपि तद्ृतश्रक्ष्णत्वादिसंस्कारो द्वारकारणम्, न ह्यसंस्कृतत्य मृद्धस्तुनो वटादुपादानत्वं घटते, तथा कूटस्थचैतन्यरूपे ब्रह्मणि समा- रोपिता माया तत्र जगत्प्रकृतित्वं घटयन्ती सहकारिकारण- मुपेयत इति भाव: । न च मायाया उपादानत्वाभावे 'मायां तु ·प्रकृति विद्यान्' इति श्रुनिविरोध इति वाच्यम्। ब्रह्मगतप्रकृति- त्वनिर्वाहकतामात्रेण तस्यां प्रकृतित्वश्रुत्युपपत्तेः । मायायाः प्रक- तित्वनिर्वाहकत्वमात्र न स्वतः प्रकृतित्वमस्तीत्याशयनैव तस्यां शक्तित्वव्यवहारः श्रुतौ दृश्यते- 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इति। न हि मृदादिपदार्थगतशक्तेः किंचित्कार्य प्रत्युपादानत्वं प्रसिद्धं लोके। अत एव विनिगमकाभावान्मायाब्रह्मणोरुभयोर- प्युपादानत्वमिति निरस्तम्, मायाया ब्रह्मशक्तित्वेन स्वत उपादा- नत्वासंभवान्। न च तस्या: प्रकृतित्वानुपगमे जगत. परिणा-

१०४ सिद्धान्तलेशसंघरहे

स्वतः कारणत्वानुपपत्तेर्माया द्वारकारणम्। अकारण- मपि द्वारं कार्येऽनुगच्छति, मृद इव तद्गतश्क्ष्णत्वादे- रपि घटेऽनुगमदर्शनादित्याहुः । वाचस्पतिमिश्रास्तु- जीवाश्रितमायाविषयीकृतं क्म स्वत एव जाड्याश्रयप्रपञ्चाकारेण विवर्तमानत-

म्युपादानं न स्यात्, ब्रह्मण. परिणामिताया. कूटस्थत्वविरोधे- नासकृत्प्रत्युक्तत्वादिति वाच्यम्। वाचस्पतिमत इव प्रपञ्चस्य

संक्षेपशारीरकग्रन्थे तत्र तत्र मायायाः परिणामित्वव्यवहारविरोध इति वाच्यम्। तथा व्यवहारस्य मतान्तराभिप्रायत्वोपपत्तेः। ननु जडभूतमायाप्रकृतिकत्वाभावे प्रपञ्चस्य जाड्यं न स्यादिति, ने- त्याह-अकारणमपीति। अनुपादानमपीत्यर्थः। जगत्यनुगतं जाड्यं न कारणगुणः, कि तु जगत एव स्वा- भाविकम्। अतस्तत्सिद्धये मायाया उपादानत्वं कार्यानुगतद्वारका- रणत्वं वा न कल्पनीयमित्याशयेनाह-वाचस्पतिमिश्रास्त्विति। जीवाश्रितेति। नन्वक्षरब्राह्मण आकाशशब्दिताया मायाया अक्षरशब्दितनित्यचैतन्याश्रितत्वस्य प्रतिपादितत्वात्कथं तस्या जीवाश्रितत्वमुपेयते, 'मायिनं तु महेश्वरम्' इति श्रुतिविरोधाच्च। अत्र 'मायिनम्' इत्यनेन महेश्वरशब्दितब्रह्माश्रितत्वप्रतिपादनात्। किं च जीवस्य मायाश्रयत्वे तस्यैव जगदुपादानत्वं स्यात्,

प्रथमपरिच्लेदः। १०५

योपादानमिति माया सहकारिमात्रम, न कार्यानुगतं

प्रपञ्चस्य मायापरिणामत्वात्प्रपञ्चपरिणामिमायाश्रयत्वं हि ब्रह्मणः प्रपञ्चोपादानत्वम्। जीवस्य मायाश्रयत्वे तु तस्यैव जगदु- पादानत्वं स्यान् ब्रह्मणः । किं च जीवाश्रिनमायाविषयी कृतं ब्रह्मेति मते ब्रह्मण उपाध्यनङ्गीकारेण नियन्तृत्वजगत्कर्त- त्वादेरभावप्रसन्नश्रेति चेत्, उच्यते-जीवाश्रितेति पदेन जी- वत्वविशिष्टचतन्याश्रितत्वं न विवक्षितं भवति, किं चक्षरब्राह्मणा- नुरोघेन चैतन्याश्रितत्वमेव। जीवत्वं तु मायापदवेटनीयाविद्याया- श्चैनन्ये वृत्ताववच्छेदकमिति जीवाश्रिता मायेन्युच्यते। न च जीव- त्वस्यापि चैतन्ये वृत्तौ मायैवावच्छेदिका वाच्येति परस्पराश्रयप्रस- क इति वाच्यम। द्रव्यत्वगृणाश्रयत्वयोरिव परस्परस्थितिप्रयोजक- तया परस्परापेक्षत्वलक्षणपरस्पराश्रयत्वस्यादोषत्वात्। परस्पराश्रयो सुत्पत्तौं जतों वा दोषो भवेत्। स च प्रकृते नास्ति, अविद्याजी- वत्वयोरनादित्वान्नित्यमाक्षिभाम्यत्वाच्च। न च जीवत्वस्याविद्या्थि- ति प्रति नियामकत्वकल्पन व्यर्थमिति वाच्यम्। ब्रह्मणि तस्याः स्थि- तिनिवारकत्वात् 'निरवद्यं निरञ्जनम्' इति श्रुत्या ब्रह्मणो निर्दो- षत्वावगमेन तस्याविद्यारूपदोषाश्रयत्वानुपपत्तेः। न च वस्तुतो नि- र्दोंषत्वपरा सा श्रुतिरिति वाच्यम्। तथा संकोचे मानाभावात्, ईश्वररूपश्रह्मवज्जीवस्यापि वस्तुतो निर्दोषत्वाच्च। न च 'मायिनं तु महेश्वरम्' इति श्रुतिविरोध, 'गृही धनी देवदत्तः' इत्यादौ

१०६ सिद्धान्तलेशसंगरहे

देवदत्तम्य गृहाद्याश्रयत्वाभावेऽपि प्रत्ययस्य म्वम्वामिभावलक्षणसंब- न्धान्तरबोधकत्ववन्महेश्वर शब्दितब्रह्मणो मायाश्रयत्वाभावेऽपि मा-

इति श्रुत्युपपत्ते। प्रपञ्चस्य च जीवाश्रितमायाविषयीकृतब्रह्मविवर्त- तमावाम्युपगमान्न जीवस्य जगदुपादानत्वप्रसङ्ग। ब्रह्मण उपाव्य- भावेऽ्रपि सर्वनियन्तृत्वादि जीवाविद्याविषयीकृतब्रह्मविवर्ततया ब्रह्मधर्मत्वेनैव कल्प्यते। न जीवाविद्यापरिणामतया जीवधर्मत्वेन,

पादकशास्त्रस्य कल्पकस्य सत्त्वाच्च। तस्मात्सिद्ध जीवाश्रितमाया- विषयाकृतं ब्रह्म प्रपञ्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति। उक्त चारम्भणाधिकरणभाष्ये- 'मूलकारणमेवान्त्यात्कार्यात्तेन तेन कार्याकारेण नटवत्सर्वव्यवहारास्पदत्व प्रतिपद्यते इति। आ- न्त्यात्कार्यादिति। अन्त्यकार्यपर्यन्तमित्यर्थः । नटो हि द्रष्टमिरवि- ज्ञातनिजरूप एव तत्तदभिनेयासत्वरूपता प्रतिपद्यते, एवं जीवैर- विज्ञाततत्त्वं सद्रह्मासत्यवियदादिप्रपञ्चाकारता तद्दारा व्यवहार- विषयतां च प्रतिपद्यत इति भाष्यार्थः। अत्र नटदृष्टान्तोक्त्या वाचस्पतिमत भाष्याभिमतं निश्चीयते। तदुक्त कल्पतरौ- 'अ- ज्ञातनटवद्रह्म कारण शंकरोऽब्वीत्। जीवाज्ञातं जगद्वीजं जगौ वाचस्पतिस्तथा ॥।' इति ॥

इदानीं मायाया एव 'मायां तु प्रकति विद्यात्' इति भ्रुतिस्वा- रस्यानुरोघेन मुख्यमुपादानत्वमिति स्वीकृत्यापि ब्रह्मलक्षणासंभवं

प्रथमपरिच्छेद:। १०७

नम्। न ब्रह्म, 'तदेतद्वझ्मापूर्वमनपरम्' 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते' इत्यादिश्रुतेः। जगदुपादानमायाधि- ष्ठानत्वेन तूपचारादुपादानम्। तादृशमेवोपादानत्वं ल- क्षणैर्विवक्षितमित्याङ्कः ॥

अथ क ईश्वरः कश् जीवः। अत्रोक्तं प्रकटार्थविव-

परिहरति- सिद्धान्तमुक्तावलीकतस्त्विति। तत्प्रकृतम्। एतद्वु- दयादिसाक्षिरूपन्। पूर्व कारणं न विद्यते यस्य तदपूर्वमू। अपरं कार्य न विद्यते यस्य तदनपरम्। तस्य ब्रह्मणः। करणं च जग- सृष्िसाधनं चत्यर्थ । इत्यादिश्रुतेर्न ब्रह्मोपादानमितर्थः । तर्हि ब्रह्मणो जगदुपादानत्वप्रतिपादकश्रुतिसूत्रभाष्यादिविरोध इत्यत आह-जगदिनि। तुशब्दोऽवधारणे। तादशमेवेति। ज- गदुपादानमायाधिष्ठा नत्वमेवेत्यर्थः ॥

पूर्वतेश्वरस्य जगदुपादानत्वमुक्तम्। 'जीवाश्रितमाया-' इत्या- दौ जीवोऽपि व्यवहतः । इदानी तयो: स्वरूपं निरूपयिंतु प्रश्नम- वतारयति-अथेति। 'मायां तु प्रकृतिम्' इति श्रुतौ या भूत- प्रकृतित्वेन माया प्रसिद्धा तम्यां चतन्यप्रतिबिम्ब ईश्वरः। ननु 'मायिनं तु महेश्वरम्' इति वाक्यशेषे मायाया ईश्वराश्रितत्वप्र- तिपादनादीश्वरस्य मायाप्रतिबिम्बत्वं न संभवति, उपाधेः प्रतिबि-

१०८

रणे-अनादिरनिर्वाच्या भूतप्रकृतिश्चिन्मात्रसंबन्धिनी माया। तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः । तस्या एव परि-

म्वाशितत्वादर्शनादिति शङ्टा निराचष्टे-चिन्मात्रसबन्धिनी- वि। चिन्मान्राभ्ितेत्यर्थः। मात्रपदेन बिम्वत्वादेव्यवच्छेदः। वाक्यशेषेऽपि महेश्वरपदं चिन्मात्नलक्षकमिति भाव। सांख्याभि- मतप्रकृतेरिव मायायाः सत्यत्वं वारयति-अनिर्वाच्येति। माया तावङ्रह्मचैतन्यान वस्तुतो भिन्ना, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मि- थ्यात्व प्रतिपादकक्षुतिविरोधन वस्तुतस्तस्यास्ततो भेदासंभवात्। नाप्यमिन्ना, चैतन्यजडयोरैक्यायोगान्। नापि चैतन्याद्भिल्ाभिन्ना, एकत्र भिन्नत्वाभिन्नत्वयोर्विराधेनासंभवात्। एव न तावन्माया सती, अद्वैतश्रुतिविरोधान। नाप्यसती, भूतप्रकृतित्वानुपपत्तेः । नापि सदसती, सत्त्वासत्त्वयोरेकत्र विरोधात्। एवं न तावन्माया साव- यवा, तस्याः सादित्वप्रसङ्गेन तत्प्रतिबिम्बभूतेश्वरस्यापि सादित्वप्र- सक्कान्मायायाः सादित्वे तत्प्रकृतित्वेन मायान्तरापेक्षायामनवस्थाप्र- सक्ाच्। नापि निरवयवा, प्रकृतित्वाभावप्रसङ्गात्सावयवपदार्थाना- मेव लोके प्रकृतित्वदर्शनात्। नाप्युभयरूपा, सावयवत्वनिरवयवत्व- योरेकत्र विरोधात्। तस्मात्सर्वप्रकारेण निर्वक्तुमशक्यतया माया- निर्वाच्येत्यर्थः। तस्याः परिच्छिन्नानन्तप्रदेशेषु चैतन्यप्रतिबिम्बो जीवः । न साक्षात्तस्यामेव चित्प्रतिबिम्बो जीव इत्येवकारार्थः । प्रदेशानां परिच्छिनत्वविशेषणं तत्प्रतिबिम्बरूपजीवानां पा्रिच्छ्- नत्बलाभार्थम्। तथा च भाष्ये तत्र तत्र जीवानां परिच्छिन्नत्व-

प्रथमपरिच्छेद: । १०९

धु चित्प्रतिबिम्बो जीव इति।।

निरूपण संगच्छते। तथा हि- 'सर्वत्र नसिद्धोनदेशात' इत्य- धिकरणे सौत्रशारीरपदव्याख्यानरूपं भाष्यम्- 'शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थ। नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति। सत्यं शरीरे भवति। न तु शरीर एव भवति, 'ज्यायान्प्रृथिव्या ज्यायानन्त- रिक्षात्' इति 'आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इति च व्यापित्व श्रवणान्। जीवस्तु शरीर एव भवति, तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरी- रादन्यव्र वृत्त्यभावात्' इति। तथा शुम्वाद्यधिकरणगत भाष्यम्- 'न चोपाधिपरिच्छिन्स्याविभो: प्राणभृतो घुम्वाद्यायतनत्व सम्य- क्संभवति'इति। प्राणभृतो जीवस्य द्युम्वादिशब्दितजगदायत- नत्वं मुख्यं न संभवति, अविभुत्वादिति भाष्यार्थः । पटस्यारम्भ- कतन्तव इव मायाया न प्रदेशा: सन्ति, तस्या अनादित्वात्। किं तु मायायां विक्षेपावरण शक्तीनामानन्त्याद्वि नेपावरणशक्तिमद्भागा एत प्रदेशा विवक्षिता इत्याशयेनाह-आवरणविक्षेप शक्तिम- स्स्विति। ब्रह्मचैतन्यावरणानुकूला शक्तिरावरणशक्तिः । आवरण च 'ब्हम नास्नि, न प्रकाशते' इति व्यवहारयोग्यत्वम्। विक्षे- पपदेन तत्तजीवासाधारणदुःखादिक विवक्षितम्। तदनुकूला शक्तिर्विक्षेपशक्तिरित्यर्थः। ननु मायाप्रदेशानां जीवोपाधित्ववर्ण- नमनुपपन्नस् , आनुमानिकाधिकरणभाष्यादावविद्याया जीवोपाधि- त्वव्यवहारविरोधप्रसङ्गात्। अत आह-अविद्यामिधानेष्विति।

११० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

तस्वविवेके तु-त्रिगुणात्मिकाया मूलप्रकतेः 'जी वेशावाभासेन करोति, माया चाविद्या च स्वयमेव भव- ति' इति भ्रुतिसिद्धौ द्वौ रूपभेदौ। रजस्तमोनभिभूत- शुद्धसत्वप्रधाना माया तदभिभूतमलिनसच्वा त्वविद्येति मायाविद्याभेदं परिकल्प्य, मायाप्रतिबिम्ब ईश्वरोऽवि- दाप्तिविम्बो जीव इत्युक्तम्। एकेव मूलप्रकृतिर्विक्षेपप्राधान्येन मायाशव्दितेश्वरो-

मायाप्रदेशानामेव भाष्यगताविद्यापदामिलप्यत्वान्न तद्विरोध इति माव:।।

एकस्यामेव मूलप्रकृतौ प्रदेशप्रदेशिभावनानिर्वचनीयं भेद कल्पयित्वा जीवेश्वरयोः प्रतिविम्बरूपत्वमुक्तम्। इदानीं तस्यामेव प्रकारान्तरेण रूपभेदं कल्पयित्वा तदुपपादयति- तत्त्वध्िबेके त्विति। भेदकल्पनावैलक्षण्यद्योतनार्थस्तुशब्दः । रूपमेदाविति। स् इति शेषः । रजस्तमोनभिभूतत्वमेव शुद्धत्वम्। शुद्धसत्त्वप्रधा- ना प्रक्रतिर्माया। मलिनसत्त्वप्रधाना प्रकतिरविद्येत्यर्थः । रजस्त- मोमिभूतत्वमेव सत्त्वस्य मलिनत्वम् ।। सत्त्वशुद्यशुद्धिम्यां मायात्वाविद्यात्वाख्यौ श्रुत्युक्तरूपभेदौ निरूप्य विक्षेपावरणशक्तिभेदेन शुत्युक्तरूपभेदावेव निरूपयति-

प्रथमपरिच्छेदः। १११

अत एव तस्या जीवेश्वरसाधारणचिन्मात्रसंबन्धित्वेऽपि जीवस्यैव 'अज्ञोऽसि' इत्यज्ञानसंबन्धानुभवो नेश्वरखे- ति जीवेश्वरविभाग: क्चिदुपपादित: ॥।

संक्षेप शारीरके तु 'कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपा- विरीश्वरः' इति श्रुतिमनुसृत्य-अविद्यायां चित्प्रति-

एकेवेति। अत एवेति। जीव्स्यावरणशक्तिमदुपाधिम त्वादेवे- त्यर्थ। तस्या इति। जीवेश्वरोपाधिभूताया. प्रकृते प्रतिवि- म्वरूपजीवेश्वर साधारणबिम्बचैतन्याश्रिततवेऽपीत्यर्थ.। नेश्वरस्पे- ति। अत्राप्यत एवेत्यस्यानुषङ्गः । आवरणशक्तेरीश्व रोपाधिकोटा- बननुप्रवेशादेवेति तदर्थः । तथा च जीवेश्वरौ प्रति प्रकृतेः साधा- रणत्वादेकस्य सर्वज्ञत्वमपरस्याज्ञत्वमिति यद्दैलक्षण्य श्रुत्यनुभवसिद्धं तत्कथं संभवतीति शड्टाया अनवकाश इति भाव: ।। मतान्तरमाह-संक्षेपेति। श्रुतौ कारणपदमविद्यापरं कार्यप- दमन्तःकरणपरमिति मत्वाह- अविद्यायामित्यादिना। ननु 'जीवेशावभासेन करोति, माया चाविद्या च्यमेव भवति ' इति श्रुतिविरोधः, तस्यां श्रतौ जीवस्य कारणोपाधिकत्वप्रतीतेरिति चेत्, उच्यते- 'जीवेशावभासेन करोति' इति पूर्वभागेण हि जीवेश्वरयोरुभयोरपि प्रतिबिम्बभावः प्रतीपते। न च विम्बैक्यस्थ- ल उपाधिभेदं विना प्रतिबिम्बभेदः संभवति, सूर्यादिप्रतिबिम्ब- स्थल उपाधिभेदं बिना प्रतिबिम्बभेदादर्शनात्। तथा चोदाहृत

११२ सिद्धान्तलेशसंभहे

बिम्ब ईम्वरः। अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्वो जीवः । न चान्त:करणरूपेण द्रव्येण घटेनाकाशस्येव चैतन्यस्याव च्छेदसंभवात्तद्वच्छिन्नमेव चैतन्यं जीवोऽस्त्विति वा व्यम्। इह परत्र च जीवभावेनावच्छेद्यचैतन्यप्रदेशस्य

खुनौ प्रतिबिम्बरूपपोर्जीवेशयोर्यंथाक्रमं मायाविद्यापदाभ्यामुपाधी समर्प्येते। मायापदं चात्र मायाकार्यान्त करणपरम्। न चैवं मूलप्रकृर्ति प्रकय्य प्रवृत्तायाम 'जीवेशौ' इति श्रुतौ 'माया चाविद्या च स्त्रयमेत्र भवति' इति वाक्येन मायाविद्ययोरुभयोरपि मूलप्रकृत्यभेदोपपादनविरोध इति वाच्यम। मूलप्रक्रत्यविद्ययोरिव

कारभावप्रयुक्ताभेदसत्त्वेन तावता 'माया चाविद्या च स्वयमेव्र भवति' इति वाक्यशषोपपत्तिरिति भावः। नन्वविद्यावच्छिन्चै तन्यमेवेश्वरोऽस्तु, तथान्त करणावच्छिनचैतन्यमेव जीवोऽस्तु,

तिरिक्तप्रतिबिम्बकल्पनायां गौरवाच्चेत्याशयेन शङ्कते- न चेति। न तु प्रतिबिम्बचैतन्यमित्येवकारार्थः । जीवग्रह- गमीश्वरस्याप्युपलक्षणम् । जीवेश्वरयाः प्रतिबिम्ब्तायाः श्रुति-

दोषमाह-इहेति। अस्मिलोके ब्राह्मणादिशरीरगतान्तःकरणा- बच्श्रिम चैतन्यप्रदेशस्य कर्मकर्तृत्वाल्लोकान्तरे देवादिशरीरगतान्तः करणावच्छिनचैतन्य प्रदेशस्य चाकर्तुर्भोक्तृत्वात्कृत हानादिप्रसभः।

प्रथमपरिच्छेदश। ११३

भेदेन कृतहानाकताभ्यागमप्रसङ्गात्। प्रतिबिम्बस्तू- पाधेर्गतागतयोरवच्छेद्यवभ्न भिद्यत इति प्रतिबिम्बपक्षे नायं दोष इत्युक्क्कम्।।

एवमुक्केष्वेतेषु जीवेश्वरयोः प्रतिबिम्बत्वविशेषपक्षेपु यद्विम्बस्थानीयं ब्रह्म तन्मुक्तप्राप्यं शुद्धचैतन्यम्।।

येन कर्म कृतं न तस्य कर्मफलभोग., येन कर्म न कृतं तस्या- कृतकर्मफलाभ्यागम इत्यर्थः । न च ब्राह्मणादिशरीरगतस्यैव्ान्तः- करणस्य लोकान्तरे गमनाभ्युपगमात्तदवच्छिनचैतन्यप्रदेशस्यैव तत्रापि गमनमस्त्विति वाच्यम् । घटस्य देशान्तरगमनेऽपि तदव- च्छिन्नाकाशप्रदेशस्य गमनादर्शनादिति भावः । प्रतिबिम्बस्यावच्छे- दचैतन्यापेक्षया वैलक्षण्यद्योतनार्थस्तुशब्दः। गतागतयोरिंति। गमनागमनयो: सतोरप्यवच्छेद्यप्रदेशवन्न भिद्यत इत्यर्थः। सूर्या- दिप्रतिबिम्बवति जलपूर्णघटादौ देशान्तरं नीयमानेऽपि प्रतिबि- म्वभेदादर्शनादिति भाव: ।।

ननु चन्द्रादिप्रतिबिम्बवता जलपात्राणां मध्य एकस्य नाशे तद्र- ततया प्रतीतस्य प्रतिबिम्बस्य बिम्बेनैकीभावः प्रत्यक्षणानुभूयते न तु प्रतिबिम्बान्तरेण। एवं प्रतिबिम्बरूपजीवस्यापि विदेहकैवल्यस- मये विम्बभूतशुद्धब्रह्मभाव एव स्यान्न तु प्रतिबिम्बेश्वरभावापत्तिः, दृष्टविरोधादित्याशक्कामिष्टापत्या परिहरति-एवमुक्ेष्विति। बिम्बस्थानीयमिति। लोकप्रसिद्धचन्द्रादिरूपबिम्बस्थानीयमि- S. 8

११४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

चित्रदीपे 'जीव ईशो विशुद्धा चित्' इति चित्रैवि- ध्यप्रक्रियां विहाय, यथा घटावच्छिन्न आकाशो घटा- काश :- तदाश्रिते जले पतिविम्वितः साभ्रनक्षत्रो जला- काश:, अनवच्छित्नो महाकाशः, महाकाशमध्यवर्तिनि मेघमण्डले वृष्टिलक्षणकार्यानुमेयेषु जलरूपतदवयवेषु

त्यर्थ। ननु विम्बत्वविशिष्ट चतन्यं कथ शुद्धमिति चेत्, न । शुद्धपदेन सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिधमराहित्यस्य विवक्षितत्वादिति॥ चित्रदीप इति। चित्रदीपे चित्रैविध्यप्रक्रिया विहाय चैत- न्यम्य चातुर्विध्यं परिकल्प्य जीवेश्वरविभागो दर्शित इति संबन्ध । तथा च चित्रदीपवचनम्-'कूटम्थो ब्रह्म जीवेशा- त्रित्येवं चिच्तुर्विधा। घटाकाशमहाकाशौ जलाकाशाभ्रखे यथा।।' इति एतच्छलोकोपात्तसिद्धान्तभागं संगृह्लाति- यथेत्यादिना । वदाश्रित इति। वटस्थाकाशाश्रित इत्यर्थः । अभ्रनक्षत्रसाहित्य- विशेषणमाकाशस्य जले प्रतिविम्बाभावशङ्कानिरासार्थम। इत्थ च तन्निरासप्रकारो विवक्षित :- यदा जलेSभ्रनक्त्राणां प्रतिबिम्बो- इनुभूयते तदा तै: सहाकाश प्रतिविम्बोऽप्यनुभूयत एवेति नाकाश- प्रतिबिम्बाभावशङ्कावकाश इति। अनवच्छिन्न इति। घटानवच्छिन् इत्यर्थः । मेघमण्डले ये जलरूपास्तदवयवास्तेषु प्रतिवि्बित इति संबन्धः। तच्छब्दो मेघमण्डलपरः । मेघण्मडले जलानि सन्ति चेत्कुतो नोपलभ्यन्त इत्याशक्का न कार्या, तेषां तुषारव-

प्रथमपरिच्छद्: । ११५

तुपाराकारेषु प्रतिबिम्वितो मेवाकाश इति वस्तुत एक- म्याप्याकाशस्य चातुर्विध्यम, तथा स्थूलसूक्ष्मदेहद्दय- स्याधिष्ठानतया वर्तमानं तदवच्छिनं चैतन्यं कूटवन्नि- र्विकारत्वेन स्थितं कूटम्थम्, तत्र कल्पितेऽन्तःकरणे

त्सृकरूपत्वादिय्याशयेनाह-तुषारेति। तत्र जलसत्वे मान- माह-वृष्टिलक्षणेति श्रोकोपात्तदा्ष्टान्तिकभाग संगृद्धाति- तथति। सूक्ष्मेति। त्रागरमनचनु श्रोत्रन्वगाख्यानि पञ्च ज्ञाने- न्द्रियाणि, वाक्पाणिपादपायूपस्थास्व्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, प्राणापानादयः पञ्च वायवः, मनो वुद्धिश्चत्यन्तकरणं द्वि- विधम्, आहृत्य सनदशक लिङ्गशरीर दार्ष्टान्तिक घटस्थानीय सूक्ष्मदेहशब्दार्थ: देहद्वयावच्छिन्ं चैतन्य घटाकाशस्थानीयं कूटस्थशब्दार्थः। चैतन्यस्य देहद्वयावच्छिन्नत्वे हेतुरधिष्ठानतया वर्तमानत्व्रम् । काष्ठविशेषलग्नाय.पिण्डविशेष. कूटशब्दार्थः । तद्वदचलतया तिष्ठतीति कूटस्थम् । तत्र कूटस्थे कल्पित घट- गतजलस्थानीयं यदन्त.करणं तस्मिन्प्रतिबिम्तितमित्यर्थ। कूटस्थ चैतन्यातिरिक्तचिदाभासकल्पनाया प्रयोजनमाह-सरंसा- रेति। कूटस्थचैतन्यस्य न ससाराश्रयत्वम्, तस्य जन्ममरणादि- लक्षण संसाराश्रयत्वे कूटस्थत्वव्यावातादिति भाव:। महाकाश- स्थानीयब्रह्माश्रिते मेघमण्डलस्थानीये मायाख्यतमास स्थिता या धीवासनास्तासु प्रतिबिम्तिरितमित्यर्थः। जाग्रत्स्व्रप्नाव ्ाद्वयगतानि स्थू लान्तःकरणानि घियः। तासा सुषुप्त्यवस्थागताः सूक्षमावस्था

१११ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

प्रतिबिम्बितं चैतन्यं संसारयोगी जीव:, अनवच्छिनं चैतन्यं ब्रह्म, तदाश्रिते मायातमसि स्थितासु सर्वप्रा- णिनां धीवासनासु प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वर इति चै- तन्यस्य चातुर्विध्यं परिकल्प्यान्त:करणधीवासनोपरक्ता- ज्ञानोपाधिभेदेन जीवेश्वरविभागो दरितः। अय चापर- स्तदमिहितो विशेष :- चतुर्विधेष्वेषु चैतन्येषु जीव: 'अहम्' इति प्रकाशमान: कूटस्थेSविद्यातिरोहितास-

वासना विवक्षिताः। अन्तःकरणेति । अन्तःकरणं च धीवास- नोपरक्ताज्ञानं च ते एवोपाधी, तयोर्भेदेनेत्यर्थः। धीवासनाना- मानन्त्यात्तासु प्रतिबिम्बचैतन्यरूपेश्वरस्य नानात्वशक्काव्यावृत्त्यर्थ वासनोपरक्ाज्ञानोपाधिकत्वमुक्तम्। पूर्वमतेषु बिम्बप्रतिबिम्ब- योर्भदमात्रं कल्पितम, स्वतस्तयोरमेद एवेतीममर्थ सिद्धं कृत्वास्मिन्मते ततो विशेषमाह-अयं चेति। अस्मिन्मते पूर्वे चिच्चातुरविध्यलक्षण एको विशेष उक्तः। तदपेक्षयापरो- ऽन्यः प्रतिबिम्बमिथ्यात्वरूपो विशेषः । तदभिहितः, तत्र चित्र- दीपेऽमिहित इत्यर्थः । अपरं विशेषमेव दर्शयति- चतुर्विधे- ष्विति। अहमिति प्रकाशमानो जीवः शुक्तौ रूप्यवदध्यस्त इति संबन्धः। नन्विदंत्वेन सामान्यरूपेण ज्ञाते शुक्तित्वादिविशेषरूपे- णाज्ञाते मुक्सादौ रूप्याध्यासो दृष्टः। इह तु तथा सामान्य- रूपेण ज्ञातं विशेषरूपेण चाज्ञातं किंचिदषिष्ठानं नोपलम्यत इत्या-

प्रथमपरिच्छेदः । ११७

द्ानन्दरूपविभ्रेषाशि शुक्तौ रूप्यवदध्यस्त:। अत एवेदं-

योः स्वयंत्व्राहंत्वयोः सहप्रकाशः 'स्वयमहं करोमि' इत्यादौ। अहत्वं ह्यध्यस्तविशर्षाशरूपम्, पुरुषान्तरस्य

शड्याह-कूटस्थ इति। नन्वविद्यया कूटस्थस्यासक्तवानन्द- त्वपूर्णत्ादिविशेषांशस्यावृततया शुक्तित्वादिवदप्रतीतावपि झुक्ते- रिदत्वेनेव कूटस्थस्य केनचित्सामान्येन रूपेण प्रकाशो न दश्यते। किं च 'इदं रजतम्' इत्यत्रािष्ठानसामान्याशस्यारोप्यविशेषाशस्य च सह प्रकाशो दृज्यते। प्रकते त्वहमर्थरूपो विशेष एव 'अहम्' इति प्रकाशते, न तु सामान्याशः कश्चित्। अतोऽहमर्थस्य रूप्य- वदव्यस्तत्वकल्पनं न युक्तमित्याशक्याह-अत एवेति। अह- मर्थस्य कूटस्थेऽध्यस्तत्वकल्पनादेवेत्यर्थः। स्वयंत्वाहंत्वयोरिति। कूटस्थस्य हि स्वयत्वं सामान्यरूपम्। न कूटस्थत्वम्, तस्य शास्त्रकगम्यत्वात्। स्वयंत्व च कूटस्थस्याहमर्थारोपकाले तेन सह प्रकाशते। तत्पूर्वकालेऽपि स्वयंत्वस्य भानमविरुद्धम, तस्य नित्य चैतन्यात्मककूटस्थ स्वरूपत्वाम्युपगमात्स्वयंत्वकूटस्थचैतन्ययोः 'राहो: शिर ' 'पुरुषस्य चैतन्यम्' इतिवद्गेदकल्पनया धर्मधर्मि- भावोपपत्तेश्र। अतः कूटस्थस्य स्वयंत्वेन सामान्यरूपेण सदा प्रकाश मानत्वाद हमर्थरूप चिदा भा साध्यासाधिष्ठानत्वमविरुद्धमिति भाव: अहमर्थस्य रूप्यवद्विशेषरूपत्वं दर्शयति- अहंत्व हीति। अहमर्थ इत्यर्थः । अध्यस्तविशेषाशरूपमिति। शुक्त्ा-

११८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

पुरुषान्तरे 'अहम्' इति व्यवहाराभावेन व्यावृत्तत्वात्। स्वयंत्वं चान्यत्वप्रतियोग्यधिष्ठानसामान्यांशरूपम्, 'स्वयं देवदत्तो गच्छति' इति पुरुषान्तरेऽपि व्यवहा- रेणानुवृच्तत्वाद्। एवं परस्पराध्यासादेव कूटस्थजीवयो- दावध्यस्तो यो विशेषांशो रूप्यादिस्तद्रूप तत्सदृशमित्यर्थः। सादृश्यं च व्यावृत्तत्वम्। व्यावृत्तत्वादिति। व्यावृत्तत्वावगमादित्वर्थ· । तेन न हतुमाध्ययोरभेदः । व्यावृत्तत्वावगमे हेतुर्व्यवहाराभाव । स्वयत्वस्येदंत्ववत्सामान्यरूपत्व दर्शयति- स्वयंत्वं चेति। 'स्वयम्' 'अन्य.' इति लोकव्यवहारे स्वयत्वमन्यत्वप्रतिद्वन्द्वि- तया प्रभिद्धमिति दर्शयितुमन्यत्वप्रतियोगीति स्वयत्वस्य विशेष- णमिति बोध्यम् । स्वयमिति । तदुक्तं चित्रदीपे- 'देवदत्त: स्वयं गच्छेत्व वीक्षस्व ्वय तथा। अहं स्वयं न शक्कोमीत्येवं लोके प्रयुज्यते ।।' इति। ननु 'स्वयम्' 'अहम्' इति प्रकाशमा- नयो कूटस्थजीवयो शुक्तिरजतयोरिव भेदसत्वे सर्वेषा कुतो भेदो नोपलभ्यते, तव्नाह-एवमिति। अहमर्थजीवस्य शुक्तौ रूप्यवत्कूटस्थाध्यस्तत्वे सतीत्यर्थः । परस्परेति। तयोरभेदाध्या- सादेवाविवेको विवेकाभावः, भेदानुभवाभाव इत्यर्थ। ननु 'इदं रजतम्' इति भ्रमस्थले 'शुक्तिरियम्' इति विशेषदर्शनेन 'इदम्' 'रजतम्' इति प्रतीतयोः सामान्यविशेषपदार्थयोः शुक्तित्वरजत- त्वरूपविरुद्धधर्मवत्त्वनिश्चयास्तयोर्भेद उपेयते। इह तु जीवकूट- स्थयो: कथं भेदोऽवगन्तव्यः, तदभावे हि 'स्वयम्' 'अहम्'

प्रथमपरिच्छेद:। ११९

रविवेको लौकिकानाम्। विवेकस्तु तयोर्बृहदारण्यके 'प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेम्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति' इति जीवाभिप्रायेणोपाधिविनाशानुविनाश- प्रतिपादनेन 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मा' इति कूट-

इति सामान्यविशेषभावेन प्रकाशमानयोस्तयोः सत्यरजतस्थले रजतेदमर्थयोरिव वस्तुत ऐक्यापत्याहमर्थरूपजीवस्य स्वयंशब्दार्थ- भूनकूटस्थे कल्पितत्वासिद्वेरिन्याशक्कय भ्रुन्या तयोर्मेंद दर्शयति- विवेकस्त्विति। तुशब्द शङ्काव्यावृ्त्यर्थः। वरिवेको मेदानुभव। एनेभ्यः सनिहितेम्या दे हादिसंघातरूपेण परिणतेम्य उपाधिम्यो भूनेभ्य. ममुत्थाय साम्येनोत्थाय, उपाधिरूपवुद्धयाद्युत्पत्योत्पत्तिं- प्राप्येत्यर्थ । तान्युपाधिभूतानि बुद्धयादीनि तत्त्वज्ञानेन यदा विनश्यन्ति तदा तान्यनु विनश्यतीति श्रुत्यौपाधिकस्यात्मनो विना- शित्वं प्रतिपाद्यत। तच्चान्तःकरणप्रतिबिम्बरूपस्योपाध्यायत्तस्य जी- वस्य मिथ्यात्वे सति सभवति। औपाधिकजीवस्य सत्यत्वे तु तस्य विनाशित्वप्रतिपादक वचन न सगच्छ्ेत। तथाय प्रज्ञानघन आत्मोर मैत्रेयि, अविनाशी वा अविनाश्येव, न तूपाधिनाशा- ननश्यतीति कूटस्थचैतन्यस्य श्रुत्या नाशाभावः प्रतिपाद्यते । एतदुक्तं भवति-'अयमात्मा प्रज्ञानवन एवैतेम्यो भूतेम्यः समुत्थाय' इत्यादिश्रुत्या चिदेकरस आत्मैवरोपाध्युत्पत्तिमनूत्पद्यत

तस्य न प्रतिपाद्येते, 'अनु विनश्यति' इत्यनुशब्दप्रयोगात्। न च

१२० सिद्धान्तलेशसंगहे

स्थाभिप्रायेणाविनाशप्रतिपादनेन च स्पष्टः। अहमर्थ- स जीवस्य विनाशित्वे कथमविनाशिब्रह्माभेद:। नेद-

तम्य स्वतो विनाशित्वं सभवति, 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा' इति वाक्येन विज्ञानघनात्मनो विनाशाभावप्रतिपादनविरोधात्। अतधिदात्मन उत्पात्तिविनाशवता प्रतिबिम्बचैतन्यरूपजीवेन तादात्म्यमादाय विनाशादिवचनमुपपादनीयम्। ततश्च भ्रम- स्थलीयरजतेदमर्थयोरिवात्रापि विनाशित्वाविनाशित्वरूपविरुद्ध- धर्मवत्वनिश्चयादेव जीवकूटस्थयोर्मेदः स्पष्ट भासत इति ततः प्राक्कूटस्थचैतन्ये जीवरूपाहमर्थस्याव्याससिद्धिरिति। उदाहृत- झुत्या प्रतिबिम्बजीवस्य विनाशित्वोपगमे श्रुत्यन्तरविरोधमाश- इते-अहमर्थस्येति। अभेद इय्यनन्तरम् 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वाक्येन प्रतिपाद्त इति शेष। विनाश्यविनाशिनोरभेदायो- गादिति भावः । परिहरति- नेदमिति। 'सोऽयम्' इत्यादिसमानाधिकरणवाक्यस्य यथाभेदो वाक्यार्थों दृश्यते तथा 'ग. स्थाणुः स पुरुषः' इत्यादिसमानाधिकरणवाक्यस्य बाधारूपो वाक्यार्थो दृश्यते। 'यः स्थाणुः स पुरुष.' इत्यब्र हि पुरुष आरोपितस्य प्रातिभासिकस्य स्थाणोर्व्याव- हारिकपुरुषेण सहाभेदो न वाक्यार्थः, बाधितत्वात्। किं तु स्थाण्वारोपाधिष्ठानभूते पुरुषे वस्तुतः स्थाणुतादात्म्याभाव- रूपा बाघा वाक्यार्थः 'तथा च 'यः स्थाणु' स पुरुषः' इति वाक्येन 'वस्तुत स्थाणुतादात्म्यामाववानय पुरुषः' इति बोधो

प्रथमपरिच्छेदः। श२१

ममेदे सामानाधिकरण्यम्, किं तुवाधायाम्। यथा 'यः स्थाणुरेष पुमान्' इति पुरुषत्वबोघेन स्थाणुत्व-

जायते। तेन च बोधेन पुरुषे स्थाण्वारोपः सविषयो निवर्तते । एवम् 'अह ब्रह्मान्मि' इति वाक्येन 'अहमर्थभूतजीवतादात्म्य- शून्यं ब्रह्मैवास्मि 'इति ज्ञानं जायते । तेन ज्ञानेन 'अहं ज्ञाता कर्ता सुखी दुःखी' इत्याद्यारोपः कर्तृत्वादिधर्मविशिष्टेनाहमर्थेन स्वविष्येण सह निःशेषं निवर्तते। आरोपिताहमर्थनिवृत्तौ च सत्यां जीवस्य यदास्तवं रूपं कूटस्थचैतन्यात्मकं तत्पूर्णब्रह्म- रूपेणावतिष्ठत इति न श्रृत्यन्तरविरोध इति भाव:। अक्षरा- र्थस्तु-इदं त्रह्माहंपदयोः समानविभक्तिमत्वरूपं सामानाधिकर- ण्यमभेदरूपेऽर्थे नाभ्युपगम्यते येनाभेदासंभवो दोषः स्यादिति।ननु यद्यभेदो न वाक्यार्थ: कस्तर्हि स इति शक्कते-कि त्विति । बाधात्र वाक्यार्थो विवक्षित इत्याह- बाघायामिति। पुरुषत्वपदेन कल्पितस्थाणुतादात्म्याभाववत्त्व विवक्षितम्, बा- धाया वाक्यार्थत्वस्वीकारात् । 'अह ब्रह्मास्मि' इतीत्य- त्रेतिपदानन्तर वाक्यजन्येनेति शेष: । अत्र वाक्यार्थज्ञान- स्य 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्याकारकत्वाभावात्कूटस्थब्रह्मरूपत्वपदे- नापि वस्तुतोऽहमर्थतादात्म्याभाववत्कूटस्थब्रह्मरूपत्वं विवाक्षतम्, बाधाया एव वाक्यार्थबोधविषयत्वाभ्युपगमात्। दृष्टान्तदा-

धिष्ठानातिरिक्तत्वमिति मतमाश्रित्यास्माभिरुक्तमिति ध्येयम्।

१२२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

बुद्धिर्निवर्त्यत एवम् 'अहं ब्रह्मासिमि' इति कूटस्थब्र- हरूपत्ववाधेनाध्यस्ताहमर्थरूपत्वं निवर्त्यते, 'योऽयं स्थाणुः पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिव। ब्रह्मास्मीति घियाशेषा ह्यहंबुद्धिर्निवर्त्यते ॥' इति नैष्कर्म्यसिद्धिवच-

अध्यस्ताह मर्थरूपत्वमिति। अध्यस्तो योऽहमर्थस्तद्रूपत्व तत्ता- दात्म्यं निवर्त्यत इति बोघफलमुक्तम्। महावाक्यस्य बाधार्थकत्व न स्वकपोलकल्पितम्, किं तु सुरेश्वराचार्यैरुक्तमित्याह-योऽय- मिति।'मन्दान्धकारे यः स्थाणुर्गृहीत एषोडयं पुमान्' इत्याप्त- वाक्यजन्यया पुंघिया 'वस्तुतो नायं स्थाणुः, कि तु पुमान् इति विया 'स्थाणुरयम्' इति धीरारोपितस्थाणुतादात्म्येन सह यथा निवर्तते, एवम् 'अह ब्रह्मास्मि' इति वाक्यजन्यया धिया 'अहमर्थभूतजीवतादात्म्यशून्यं ब्रह्मैवास्मि' इत्याकारयाहंबुद्धि: 'अह करोमि भुञ्जे' इत्यादिबुद्धिरशेषारोपिताहमर्थसहिता निव-

दयोतनार्थों हिशब्द। ननु समानाधिकरणवाक्येष्वभेदरूपवाक्या- र्थस्य मुख्यतयौत्सर्गिकत्वाद्विवरणादिष्ु प्रकृतेऽभेदरूपवाक्यार्थ- स्पैव स्वीकाराच् भगवत्पादैरपि वाक्यवृत्तौ 'तादात्म्यमात्नं वाक्या- र्थस्तयोरेव पदार्थयोः' इति श्लोकेन महावाक्येषु तत्त्वंपदार्थयो स्तादात्म्यशब्दिताभेदस्यैव वाक्यार्यतया स्वीकाराच् वार्तिककार- वचनस्य 'बाधाया अपि प्रकृते वाक्यार्थता वक्तुं शक्यते' इति

प्रथमपरिच्छेद: । १२३

नात्। यदि तु विवरणाद्युक्तरीत्येदमभेदे सामानाधिक- रण्यं तदा जीववाचिनोऽहंशब्दस्य लक्षणया कूटस्थपर- त्वमस्तु, तस्यावाध्यस् ब्रह्माभेदयोग्यत्वात्। यस्तु मे- घाकाशकल्पो धीवासनाग्रतिबिम्ब ईश्वर उक्तः सोडयम्

प्रौढिमाश्रित्य प्रवृत्युपपत्तेश्व 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यत्राभेदो वाक्या- र्थे इति स्थिते विनाशिजीवस्याविनाशिब्रह्माभेदो न सभततीति चोद तदवस्थमेवेत्यस्वरमादाह- यदि त्वति 'कूटस्थ! ब्रझम जीवेशावित्येव चिच्चतुर्विवा' इति श्रोकसंगृहीताना कूटम्यत्रह्म- जीवेश्वराणा चतुर्णा मव्ये ब्रह्मचैनन्य तावन्सत्यज्ञानादिवाक्येषु सुप्रमिद्धमिति तत्र वाक्यं प्रमाणतेन नोदाहृतम् । कूटस्थचैतन्ये 'अविनाशी वै' इति वाक्यं प्रमाणत्वेन दर्शितम्। उयाव्युत्पत्तिवि-

रूपे जीवे प्रमाणमुक्तम्। परिशेषात्पूर्वोक्तेश्वरे प्रमाणं वक्तव्यम । तदाह-यस्त्विति। तुशब्दोऽवधारण। य ईश्वर उक्त: सोडयं श्रुत्युक्तानन्दमय एव नान्य इत्यर्थ । सुषुप्तं स्थानमम्येति सुपुप्त- स्थान। जागरगे हि विज्ञानशब्दितेऽन्त करणे तादात्म्याध्यासा- द्विज्ञानमयत्वमनोमयत्वकर्तृत्वादीनि रूपाणि सन्ति। तथा देहे

रूपाणि सन्ति । तथा चक्षुरादिषु 'काणोऽहम्' 'मूकोऽहम' इत्यादिरूपादध्यासात्काणत्वमूक-बार्दानि रूपाणि सन्ति। एव- माकाशादिषु पदार्थेष्वव्याससिद्धानि 'आकाशमयः' 'वायुमयः'

१२४ सिद्धान्तलेशसंगहे

'सुपुप्स्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यान- न्दसक' इति माण्डूक्यश्रुतिसिद्धसौषुप्तानन्दमयः, तत्रैव तदनन्तरम् 'एष सर्वे्वर एष सर्वज्ञ एषोऽनवर्याम्येष योनिः सर्वस्व प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्' इति श्रुतेः इत्यादिश्रुतिसंगृहीतान्यनन्तरूपाणि जीवस्य सन्ति। सुषुप्ते तु बुद्धयाद्युपाधिलयेन सर्वप्रकारभ्रान्तिलयाद्रान्तिसिद्धानि सर्वाण्यपि रूपाणि लीयन्त इत्यभिप्रेत्य 'एकीभूतः' इत्युक्तम्। तदुक्तम्- 'विज्ञानमयमुख्यैर्यो रूपैर्युक्तः पुराधुना। स लयेनेकतां प्राप्तो बहु- तण्डुलपिष्टवत् I' इति। पुरा सुप्तात्पूर्वकाले। लयेन रूपाणा लयेने- त्यर्थः। प्रज्ञानं चैतन्यम्। तच्च जाग्रदादौ वृत्तिेदेन मेदरूपं शै- थिल्य प्राप्य स्थितम। सुषुप्ते वृत्तीना विलयात्पुनरेकत्वं प्राप्तमित्य- भिप्रेत्य प्रज्ञानघनत्वमुक्तम्। आनन्दोऽत् बिम्बभूतो ब्रह्मानन्दो वि- वक्षित.।तस्य प्रतिबिम्बभूतो जीव आनन्दमयः। स च स्व्ररूपभू- तमानन्दं सुषुप्तिकालेSविद्यावृत्तिभिर्भुङ इत्यानन्दमुगिति श्रुत्यर्थ.। ननु जाग्रत्स्वप्रयो स्थूलावस्थान्त:करणप्रतिबिम्बरूपो जीवो विज्ञा- नमय:, स्थूलान्तःकरणस्य विज्ञानशब्दबाच्यत्वात्। स एव विज्ञान- मयो जीवः स्वापकाले सूक्ष्मरूपेण विलीनावस्थान्तःकरणोपाधिक: सन्नानन्दमय इत्युच्यते। तथा चानन्दमयस्य जीवत्वादीश्वरत्वम- सिद्धमित्याशङ्कय सौषुप्तानन्दमयस्यैवेश्वरत्वं वाक्यशेषो दर्शयती त्याह-तत्रैवेति। माण्डक्यश्रुतावेवेत्यर्थः। सर्वेश्वरत्वं सर्वनग- दुम्पत्तिकर्तृत्वम्। योनिरुपादानम्। आनन्दमयस्य सर्वोपादा नत्वे

प्रथमपरिच्छेद: । १२५

हतुमाह-प्रभवेति। हि यस्माद्भताना प्रभवाप्ययौ जन्मलयौ सौषुप्तानन्दमयाद्भवतस्तस्मादेष सर्वस्य योनिरित्यर्थ। आनन्द- मयस्य श्रुत्युक्तमर्वज्ञत्वे युक्तिमप्याह-सर्ववस्त्विति। एकैका धी किंचित्किचिद्विषर्याकरोतीति सर्वाभिर्धीभिर्मिलित्वा सर्व ज- गद्विषयीक्रियते। एवं च सर्वबुद्धीना सर्वविषयकत्वे सिद्धे सति सर्वबुद्धिसूक्ष्मावस्थारूपाणा सर्वबुद्धिवासनानामपि सर्वविषयकत्व सिध्यति। तथा च सर्वप्राणिबुद्धिवासनोपाधिकस्यानन्दमयम्य सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्यर्थः। ननु धीवासनोपरक्ताज्ञानोपाधिक ईश्वर इति यदुक्तं तत्र किं प्रतिबिम्बेश्वरस्याज्ञानमेवोपाधि, किंवावा- सनोपरक्ताज्ञानम्, अथ वा सर्वा धीवासनाः, उत प्रत्येकं वास- ना। नादयः, धीवासनासु प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वर इत्युक्तिवि. रोधादज्ञानमात्रस्येश्वरोपाधित्वे धीवासनानुसरणवैफल्याच्च। न चाजानोपाधिकस्यैवेश्वरस्य सर्वज्त्वलाभार्थ सर्वविषयकधीवासनानु- सरणमिति वाच्यम्। अज्ञानगतसत्त्वांशपरिणामरूपाभिः सर्ववि- षयकवृत्तिमिरेव सर्वज्ञत्वोपपादनसंभवेन तदर्थ धीवासनानपेक्ष णान् । अत एव न द्वितीयः । अज्ञानमात्नस्य तदुपाधित्वसंभवा- द्युगपत्सर्वप्राणिनां सुषुप्यसंभवेन मर्वबुद्धिवासनानां यौगपद्या- संभवाच्च न तासामज्ञानविशेषणतयेश्वरोपाधित्वसंभवः। तासां यौ- गपद्यासभवेन न तृतीयोऽपि कल्पः संगच्छते, सर्वासु धीवासनासु व्यासक्ततयैकस्येश्वररूपप्रतिबिम्बस्यासंभवाच्च, लोके व्यासज्ज्यवृ-

१२६ सिद्धान्तलशसंग्रहे

र्वज्ञन्वस्य तत एव सरवकर्तृत्वादरभ्युपपत्तेश्र। न चास्म- हुद्धिवामनोपहितस्य कस्यचिन्सारवेत्ञ्यं नानुभूयन इति वाच्यम् : वासनानां परोक्षत्वेन तदुपहितस्यापि परो- क्षत्वादिति॥ ब्रह्मानन्दे तु सुषुप्तिसंयोगान्माण्डक्योक्त आनन्दम-

न्तिप्रतिविम्वादर्शनात। तस्माच्चतुर्थः कल्प परिशिष्यते। तत्रानु मवविरोधमाशङकते-न चास्मदिति। अस्माक प्राणिनामेकैक- बुद्धितामनोपहितस्यानन्दमयस्य कस्यापि स्वापकाले 'अह सर्वज्ञ.' इन्याद्यनुनवो नास्तीत्यर्थः । वासनानामिति। जाग्रदादौ स्थूलाव- स्थान्त करणानामिव सुषुनौ वामनात्मकान्तःकरणानां साक्षि प्रत्यक्षयोग्यत्वाभावेन तदुपाधिकानन्दमयानामपि नाहमनुभवयो- ग्यत्वमित्वर्थः ॥

माण्डूक्यश्रुत्युक्तानन्दमयस्य सकलधीवासनोपाधिकस्योक्तरी- त्यैकस्यासभवात्प्रत्येकमेव धीवासनोपाविक आनन्दमयो वाच्यः । स च जीव एवेत्याह-ब्रह्मानन्दे त्विति। चित्रदीपे श्रीवि- द्यारण्यगुरुभिरीश्वरत्वेनोक्तानन्दमयस्य तैरेव ब्रह्मानन्दाख्यग्रन्थे जीवत्वोक्तिरूपविशेषार्थकस्तुशब्दः । सुषुप्तिसंयोगादित्युपलक्ष- गम्। वासनोपाधिकम्येश्वरत्वे जाग्रदादावीश्वराभावप्रसव्वादेकैक- वासनोपाधिकस्य नानात्वेनेश्वरनानात्वप्रसङ्गात्सकलवासनोपाधि- कस्य कस्यचिदसंभवाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम्। तत्रोक्तप्रकारं दर्श-

प्रथमपरिचछेद्. १२७

यो जीव इन्युकन् । तथा हि- जाग्रदादिषु भोगप्र- दभ्य कर्मणः क्षये निद्रारूपेण विलीनमन्तःकरणं पुन- रभोगप्रदकर्मवशात्प्रवोधे घनीभवति। तदुपाधिको जी- वो विज्ञानमय इत्युच्यते। स एव पूर्व सुषुप्तिसमये वि- लीनावस्थोपाधिक: सन्नानन्दमय इत्युच्यते। स एव माण्डूक्ये 'सुपुप्स्थानः' इत्यादिना दर्शित इदि। एवं सति तस्य सर्वेश्वरत्वादिवचनं कथ संगच्छताम्। इत्थम्- सन्त्यधिदैवतमध्यात्मं च परमात्मनः सवि-

यनि-तथा हीति। जाग्रदादिषु भोगप्रदं यत्कर्म तस्य क्षये सतीत्यर्थ। आदिपद स्वप्नपरम्। बहुवचनं तु जाग्रत्स्वप्रव्यक्ति- भेदापेक्षम्। निद्रारूपेणेति। सुषुप्तिरूपेणेत्यर्थ.। तदुक्त पञ्चीकरणे-'बुद्धे कारणात्मनावस्थानं सुषुप्तिः इति । आनन्टमयस्य जीवत्वे तस्येश्वरत्वप्रतिपादकवाक्यशेषविरोधं शङ्क- ते-एवं सतीति। सुषुप्जीवरूपानन्दमयस्य वस्तुत ईश्वर- त्वाभावेऽपीश्वराभेदविवक्षया तस्येश्वरत्ववचनं सगच्छत इति परि- हरति-इत्थमित्यादिना। माण्डूक्यश्रुतौ जीवेश्वरयोरभेदविवक्षां दर्शयितु पीठिकां करोति-सन्तीति। परमात्मनोऽधिदैवतं स- विशेषाणि त्रीणि रूपाणि सन्ति । तथा परमात्मनोऽध्यात्मं च सविशेषाणि त्रीणि रूपाणि सन्तीति संबन्धः । परमात्मन इत्यस्य निर्विशेषचैतन्यस्येत्यर्थः । अधिदैवतमित्यस्य देवतात्म-

१२८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

शेषाणि त्रीणि त्रीणि रूपाणि : तत्राधिदैवतं त्रीणि शुद्धं चैतन्यं चेति चत्वारि रूपाणि चित्रपटदृष्टान्तेन चित्र दीपे समर्थितानि- यथा सतः शुभ्रः पटो धौतः, अन्नलिप्तो घट्टिता, मष्याकारयुक्तो लाञ्ञचितः, वर्णपूरि- तो रख्चित इत्यवस्थाचतुष्टयमेकस्यैव चित्रपटस्य; तथा परमात्मा मायातत्कार्योपाधिरहित: शुद्धः, मायोपहित कानीत्यर्थ.। अध्यात्ममित्यस्य च जीवात्मकानीत्यर्थः । अधि. देवतमध्यात्ममिति च पदद्वयमव्ययम्। उक्तं प्रपञ्चयति- तत्रेति। अध्यात्माधिदेवतरूपाणां मध्य इत्यर्थ.। जीवस्य त्रीणि सविशेषरूपाणि तुरीयपादात्मकं निर्विशेषरूपं च माण्डूक्यश्रुतौ कण्ठतो द्शितानि। ईश्वरस्य तु निर्विशेषसविशेषरूपाणि तच्छू- त्यभिप्रेतान्यपि श्रुत्या कण्ठतो नोक्तानि। तानि तु श्रुतितात्पर्या- भिजनैः श्रीविद्यारण्यगुरुमिशश्चित्रदीपे सदृष्टान्तं निरूपितानीत्याह- चित्रपटेति। तत्रायं दृष्टान्तसंग्राहकः श्रोकः-'स्वतः शुभ्रो- Sत्र धौतः स्याद्धद्टितोऽन्नविलेपनात् । मष्याकारैलोञ्छितः स्या- द्रञ्जितो वर्णपूरणान्॥' इति। एतच्छलोकसंगृहीतं दृष्टान्तं विवृ- णोति-यथेति। 'स्वतश्चिदन्तर्यामी तु मायावी सक्ष्मसृष्टितः । सूत्रात्मा स्थूलसृष्टयैष विराडित्युच्यते परः ॥' इति श्लोकसंगृहीतं दार्ष्टान्तिक दर्शयति- तथेति। ल्लोके परः स्वताश्चदिति संबन्धः । अमुमंशं विवृणोति- परमात्मेति। श्लोके तुशब्दो- Sत्रधारणे। तथा च पर एव मायावी सन्नन्तर्यामीत्युच्यत इति

प्रथमपरिच्छेदः। १२९

ईश्वरः, अपञ्चीकृत भूतकार्यसमष्टिसुक्ष्मशरीरोपहितो हि रण्यगभ:, पञ्चीकृतभूतकार्यसमष्टिस्थूलशरीरोपहितो वि-

संवन्धः। अमुमंशमाह -- मायोपहित ईश्वर इति। श्रीके पर एव सूक्ष्मसृष्टितः सृत्रात्मेति सवन्ध। अमुमंश व्याचष्ट- अपश्वीकृतेति। अपञ्चीकृताना भूनाना यत्काय व्यापक सूक्ष्म- श्रीर तदुपहित इन्यर्थः । न च सूत्रात्मनो हिरण्यगर्भशब्दितस्य श्रुतिस्मृत्योर्जीवत्वप्रसिद्धे कथं तस्येश्वररूपत्वमिति वाच्यम । जीवरूपहिरण्यगर्भम्य समष्टिसूक्ष्मशरीराभिमानविशिष्टम्य सत्य लोकस्वामिन ईश्वरान्यत्वाभ्युपगमात्, ईश्वरस्य तु समष्टिसूक्ष्मश- रीराभिमानाभावेऽपि समष्टिसूक्ष्मशरीरनियन्तृतया तदुपाधिकस्य समष्टसूक्ष्मोपाभ्युपहितत्वगुणयोगेन हिरण्यगर्भसूत्रात्मपदाम्या निर्देशस्येह विवक्षितत्वान। तथा च गौणमीश्वरस्य हिरण्यगर्म- त्वमिति भावः। अत एव चित्रदीप ईश्वररूपहिरण्यगर्भापेक्षया

पादानं कृतमिति मम्तव्यम्। श्रोक एष एव परः म्थूलसृष्टथा विराडित्युच्यत इति संबन्धः। अमुमशं व्याकुर्वन्संग्ृह्लाति- पञ्चीकृतेति । अयमीश्वररूपो विराट पुरुषः पुरुषसूक्तवैश्वानर- विद्यावाक्यादिरूपश्रुतिमिद्धो द्रष्टव्यः। सत्यलोकाधिपतेर्हिर्रण्यग- र्भस्य पुत्ररूपो विराट्पुरुषः समष्टिस्थूलाभिमानी जीवो बृहदार- ण्यकश्रुतिसिद्धोऽन्य एवेत्यपि द्रष्टव्यम्। इत्यवस्थेति। उक्तप्रका- रेण वस्तुत एकस्यैव रूपचतुष्टयं द्रष्टव्यमित्यर्थः। एवं प्रकृतोप- S. 9

१३० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

राद्पुरुष इत्यवस्थाचतुष्टयमेकस्यैव परमात्मन: । अस्मिं श्वित्रपटस्थानीये परमात्मनि चित्रस्थानीयः स्थावरज- अमात्मको निखिल: प्रपञ्चः। यथा चित्रार्पितमनुष्या- णां चित्राधारवस्सदृशा वस्त्राभासा लिख्यन्ते तथा

कल्प्यन्ते। ते च जीवनामान: संसरन्तीति। अध्यात्मं तु विश्वतैजसप्राज्ञभेदेन त्रीणि रूपाणि। तत्र सुषुप्तौ युक्तं रूपचतुष्ट्यं दर्शयित्वा प्रसङ्गादाह-अस्मित्निति। ननु कृत्स्स्य जगतश्चित्रस्थानीयत्वे तद्वदेव सर्वमचेतनं स्ात्, तथा च चेतनाचेतनविभागो न स्यादिति शङ्कां दृष्टान्तेन परिहरति- यथेति। वष्तभासा इति। वर्णविशेषात्मकवस्त्राणां चित्राधारेण वस्त्रेणाकृतिसाम्येऽपि शीतादिनिवर्तकत्वाभावादाभासत्वम्। दे- हिनामिति। स्थूलदेहवतामहंकाराणामित्यर्थः। अन्तःकरणात्म- काहंकारेषु चैतन्यस्य प्रतिबिम्बकल्पनस्य प्रयोजनमाह-ते चेति। तथा च चिदामासयुक्ताः कार्यकरणसंघाताश्चेतनाः, अन्ये गिरिसमुद्रादयोSचेतना इति विभागसिद्धिरिति भावः । एवमीश्वरस्य रूपाणि दर्शितानि। जीवस्य श्रुत्युक्तानि सविशेष- निर्विशेषरूपाणि दर्शयति- अध्यात्मं त्विति। तुशब्द ईश्वरस्य सविशेषरूपाण्यपेक्ष्य जीवस्य सविशेषरूपाणां वैलक्षण्यसूचनार्थः। तदेव बैलक्षण्यं दर्शयति- विश्ेति। रूपाणीति। सविशेषा-

प्रथमपरिच्छेद: । १३१

विलीनेऽन्त:करणेजज्ञानमावसाक्षी ग्राज्ञः, योऽयमिदान- न्दमय उक्तः । स्वमे व्यष्टिमूक्षपशरीराभिमानी तैजसः। णीति शेष। तत्रेति । रूपत्रयमध्य उत्यर्थ: । विलीन इति। अन्त करणे विन्दीने मनि सृकष्मरूपेण विर्लानान्त कग्णोपाधिकः संपद्यत इति भाव। स्थूलान्त कग्णादिमाक्षित्वव्यवच्छेदार्थ मात्रा- ग्रहणम्। ननु पूर्व मौषुमजीव आनन्दमय इत्युक्तम्। इदानीं कथं स एव प्राज्ञ इत्युच्यते। तत्राह-योऽयमिति। इहेति। माण्डूक्य- श्रुताविन्यर्थ । तत्नैव 'आनन्दभुक्' इन्यनन्तरम् 'चेतोमुग्वः प्राज्ञ- स्तृतीयः पादः' इति वाक्यशेपदर्शनादिति भाव.। चेतासि चि- सप्रतिब्निम्बोपेतान्यारविद्यावृत्तिरूपाणि मुखानि स्वापकालीनानन्दा- नुभवमाधनानि यस्य म चेतोमुखः । ननु सौषुप्तजीवस्यानन्द- मुकत्वं चेतोमुखत्वं च श्रुतमपि कथमुपपन्नमिति चेत, उच्यते- सुषुपादुत्थितस्य हि 'सुखमहमस्व्राप्सम' इति स्वापकालीनवि- शिष्टसुखस्मरणं दृश्यते। तच्च तदा सुखानुभवमन्तरेण न संभ- वति, अननुभूतस्य सुखस्य स्मरणायोगात्। न च सुषुपावात्म- स्वरूपसुखस्यान्तःकरणवृत्तिभिरेवानुभवः संभवतीति वाच्यमू। तदा विलीनस्यान्तःकरणस्य वृत्युत्पादनयोग्यत्वाभावात्। न च मुक्तिकाल इ स्वापकालेऽपि स्वरूपचैतन्येनैव सुखानुभवसंभवा- त्किमविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बरूपचेतःकल्पनयेति वाच्यम्। जाग्र- रस्वपयोश्वैतन्यप्रतिबिम्बोपेतवृत्तिभिरानन्दानुभवदर्शनेन सुपुप्तावपि तथा संभवे परित्यागायोगात्, मुक्तिकाले चोपाधिमात्रविलया-

१३२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

जागर व्यष्टिस्थूलशरीराभिमानी विश्वः। तत्र माण्डू- क्यश्रुतिरहमनुभवे प्रकाशमानस्यात्मनो विश्वतेजसप्राज्ञ- तुरीयावस्थाभेदरूपं पादचतुष्टयम् 'सोडयमात्मा चतु- प्यात' इत्युपक्षिप्य पूर्वपूर्वपादपविलापनेन निष्प्रप-

म्युपगमाइ्ृत्यसमव इति वैषम्यसत्त्वात्, सौषुतमुखानुभवस्य के-

हमस्वाप्सम्' इत्यनुसंधानाभावापत्तेश्र। तस्माद्यथोक्ता श्रुतिरुप- पन्नैव । व्यष्टीति। परिच्छिनेत्यर्थः। एते पादाः साक्षाच्छूत्युक्ता इत्याह-तत्रेति। उक्तरीत्या पाठकल्पनोपपत्तौ सत्यामित्यर्थः । श्रुति पादचतुष्टयमुपक्रम्य विश्वादिपादान्न्यरूरुपािति संबन्धः । पद्यते गम्यतेऽवगम्यते ब्रह्मात्मैक्यमेभिरिति पादा विश्वादय.। इमां व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य श्रीतपाढकल्पनायाः प्रयोजनमाह-पूर्व- पूर्वेति। अयमर्थ- 'सोऽयमात्मा चतुष्पात्' इति वाक्येन जीवस्य पादचतुष्टयवत्त्वमुपक्रम्य 'जागरितस्थानो वैश्वानरः प्रथ- मः पाद' इत्युक्तम्। अत्र जीवपादानामेव वक्तुमुपकान्तत्वा- द्विश्वः प्रथम: पाद इति वक्तव्ये वैश्वानरशब्दितस्य विराद्पुरु- वरूपेश्वरस्य प्रथमपादत्वोक्तिर्विश्वे वैश्वानरस्यान्तर्मां सूचयति। न च हिरण्यगर्भेश्वरौ विहाय वैश्वानरस्यैव विश्वान्तर्भावे कि नियामकं श्रुत्यभिमतमिति वाच्यम्। तयोः स्थूलोपाधिकत्वरू- पसाम्यस्येश्वरहिरण्यगर्भव्यावृत्तस्य नियामकतया विवक्षितत्वात्।

प्रथमपरिच्छेद: । १३३

तथा द्वितीयपादप्रतिपादकवाक्ये 'स्वप्नस्थानस्तैजसो द्वितीयः पादः' इत्युक्तम। अत्र सूक्ष्मोपाधिकत्वसाम्येन हिरण्यगर्मस्य तैजसे- उन्तर्भावो विवत्तितः, 'वैश्वानरः प्रथमः पादः' इत्युपक्रमानु- सारात्। तथा तृतीयपादप्रनिपादकम् 'मुषुप्तस्थान एकीभूतः' इत्यादिवाक्यं प्रागेवोदाहृतम्। अत्रापि तृतीयपादत्वेनोक्ते प्राज्ञ- शब्दितानन्दमये सूक्ष्मतरोपाधिकत्वसामान्येनेश्वरस्यान्तर्भावो वि- वक्षितः । तथा च वाक्यशेषस्य 'एष सर्वेश्वरः' इत्यादेरानन्द- मयेश्वरयोरमेदविवक्षया प्रवृत्तत्वान्नानुपपत्तिः । तथा तुरीयपाद- प्रतिपादकमिदं वाक्यम- 'अदृश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमत्क्षणमचि- न्त्यमव्यपदेश्यमे कात्म प्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्त शिवमद्वैत चतुर्थ मन्यन्ते'इति। अदृश्य चक्षुराद्विषयम। अव्यवहाय प्रवृत्ति- निवृचिलक्षणव्यवहारागोचरम् । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियागोचरम् । अलक्षणमसाधारणधर्मशून्यम् । अचिन्तयं शुष्कतर्कागोचरम्। अव्यपदेश्यं शब्दशक्त्यगोचरम्। एकात्मप्रत्ययसारम्। एकादिपद- चतुष्टयस्य कर्मधारयः। स्वगतभेदशून्यत्वमेकत्वम्। सर्वदेहेष्ु पूर्ण- त्वमात्मत्वम्। प्रत्ययत्वं चिद्रूपत्वम। सारत्वमानन्दतवम्, 'सार आन- न्द इत्यर्थ:' इत्ानन्दमयाधिकरणभाष्यात्। प्रपश्चोपशम प्रपथ्चाभाव- रूपम्, कल्पितपदार्थाभावस्याधिष्ठानानतिरेकात्। यद्वा प्रपश्वध्वंस- रूपम्, ज्ञानसाध्यायाः सकारणद्वैतनिवृत्तेरधिष्ठानात्मकताया वक्ष्य- माणत्वात। शिवं शुद्धं सर्वदोषरहितम्। अद्वैत द्वैतरहितम्। चतुर्थ विश्वतैजसप्राज्ञरूपपादत्रयापेक्षया चतुःसंख्यापूरकं पादम्। मन्य- न्ते चिन्तयन्तीति श्रुत्यर्थः । अत्र विश्वतैजसप्राज्ञलक्षणपादेषु वै-

१२४ सिद्धान्तलेश्संमहे

श्वानरहिरण्यगर्भेश्वराणामन्तर्भाववचन तैरेतेषामेकत्वचिन्तनपरम्। तथा विश्वादिपादानामोकारावयवभूतमात्राणा चैकत्वचिन्तनमत्र विव्रक्षितम्। तथा च श्रुतिः- 'पादा मात्रा मात्राश्च पादा:' इति। तथा गौडपादीयवचनमपि-'ओंकार पादशो विद्या- त्पादा मात्रा न सशयः' इति। न संशय इत्यस्यायमभिप्राय :- विश्वादिपादानां मात्राणा च यावत्सशयनिवृत्त्येकत्व चिन्तनीय- मिति। मात्रास्वरूप च श्रुत्यैव दर्शितम-'अकार उकारो मकार इति' इति। एव विश्वादिपादानां वैश्वानरादीनां मात्राणा चै- कत्वचिन्तनं सर्वेषामेतेषां निष्प्रपञ्च्रह्मात्मकतुर्यपादे चिन्मात्रे प्रवि- लापनार्थम्। तत्र चायं क्रम :- विश्ववैश्वानराकाराणामेकत्वं प्रथम संचिन्त पश्चात्तेजसहिरण्यगर्भोकाराणामेकत्व चिन्तयेत्। तत ईश्वरप्राज्ञमकाराणामप्येकत्वं चिन्तयेतू। तथा चिन्ताक्रमेणैव प्रविलापयेत्। अकारादित्यमुकारे, उकारादित्रयं मकारे, मका- रदित्रयं चिन्मात्रे तुरीयपादे प्रविलापयेत्। चिन्मात्रे प्रविलाप्य च चित्त तलैव स्थापयेत्। उकारादौ प्रविलापन नामाकारादि- त्रयमुकारव्यतिरेकेण नास्तीत्याहार्यनिश्चयः । एव प्रत्यहमुक्तप्र- कारेण समाधि कुर्वतो ब्रह्मसाक्षात्कारो भवति। ततश्च ब्र- झप्राप्त्या कृतकृत्यतेति माण्डूक्यश्चत्यभिप्रायः। इदं सर्वे मा- ष्टूक्यश्रुते: संग्रहेण तात्पर्यकथनपरस्य भाष्यकृ्धिः कृतस्य पञ्ची- करणस्य व्याख्यानरूप वार्ततिके सुरेश्वराचार्यैरभिहितम्- 'अका- रमात्रं विश्वः स्यादुकारस्तैजसः स्मृतः। प्राज्ञो मकार इत्येवं परिपश्येत्क्रमेण तु।' अत्र विश्वादिषु वैश्वानरादीनामन्तर्भावं

प्रथमपरिच्छेद्: । १३५

सिद्धं कृत्वा न पृथगुपादानं कृतमिति मन्तव्यम्। 'समाधिका- लात्प्रागेवं विचिन्त्यातिप्रयत्नतः । स्थूलसूक्ष्मकमात्सर्वे चिदात्मनि विलापयेत् । अकारं पुरुषं विश्वमुकारे प्रविलापयेत्"' पुरुषोऽत् वैश्वानरः। 'उकार तैजसं सूक्ष्म मकारे प्रविलापयेत्॥' अत्र समष्टिसूक्ष्मशरीरनियन्तृतया तदुपहितः परमेश्वर सूक्ष्मशब्दार्थः। 'मकार कारणं प्राजञं चिदात्मनि विलापयेत।' अव्ान्तर्यामी मायामा- त्रोपाधिक: कारणशब्दार्थः। 'चिदात्माहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसद- द्वयः ॥ परमानन्दसदोहवासुदेवोऽहमोमिति।' यतोऽह चिदामाव- शेषित , अतोऽह नित्यशुद्धादिरूपो वासुदेव इन्यर्थेऽ्रीकारात्मक ओंकार इत्यर्थ। इतिशब्दश्रोत्तर श्लोकान्वयी। 'ज्ञात्वा विवेचक चित्तं त-साक्षिणि विलापयेन्। इत्युक्तप्रकारेण केवल चिदात्मा- नमवशिष्टं ज्ञात्वा विवेचक विलापक तच्चित्तं साक्षिणि यथोक्ते वासुदेवे विलापयेत्स्थापयेदित्यर्थः। 'चिदात्मनि विलीन चत्त च्वित्तं नैव चालयेत् । पूर्णबोधात्मनासीत पूर्णाचलसमुद्रवत् ।।' चिरकालं समाधि कुर्यादिति वार्त्तिकार्थ। 'एवं समा- हितो योगी श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । जितन्द्रियो जितक्रोधः पश्येदात्मानमद्वयम् । आदिमव्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः । तस्मात्सर्व परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवेत्सदा ॥' यतस्तत्त्वनिष्ठाव्यति- रिक्तं पुरुषार्थसाधनत्वेन लोकशास्त्रसिद्धं सर्वे कालत्रयेऽपि दुः- खाविनाभूतम्, तस्मात्सर्व विधिना संन्यस्योक्तरीत्या तत्त्व्रनिष्ठां समाविलक्षणा कुर्यादित्यर्थ। तदेवाह-'इमा विद्या प्रय- तेन योगी सध्यासु सर्वदा। समभ्यस्योदहामुत्रभागानासक्तधी:

१३६ सिद्धान्तलेशसंगहे

श्वम्रह्मात्मकतुरीयपादप्रतिपत्तिसौकर्याय स्थूलसूक्ष्मसू- क-पतरोपाघिसाम्याद्विरा डादीन्विश्वादिष्वन्तर्भाव्य, 'जा. गरितस्यानो वहिःप्रज्ञः' इत्यादिना विश्वादिपादान्रय-

सुधीः ॥' इति। इमां समाधिलक्षणा विद्यां सुधीरास्तिकतमो विग्क्तो भूत्वा संध्यासूपक्रम्य सदाम्यस्येदित्यथः । 'य' पश्येत्स- र्वंगं शान्तमानन्दात्मानमद्यम्। न तेन किंचिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते॥ कृतकृत्यो भवेद्विद्वाञ्जीनन्मुक्तो भवेत्सदा। अवि- द्यातिमिरातीतं सर्वाभासविवर्जितम्। आनन्दममलं शुद्ध मनो- वाचामगोचरम्। वाच्यवाचकनिर्मुक्तं हेयोपादेयवर्जितम् ॥ प्र० ज्ञानघनमानन्दं वैष्णवं पदमश्नुते। इति। आभासपदं चि- दाभासपरम् । वाच्या विश्वादयः । वाचका अकारादयः, प्रकृतत्वात्। हेय दुःखम्। उपादेयं विषयसुखित्यर्थः। तथा माण्डूक्यश्रुतौ समाधिनिष्ठाविवक्षामभप्रेत्य गौडपादीयेऽप्युक्तम्- 'युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम्। प्रणवे नित्ययु- क्तस्य न भयं विद्यते कचित्॥' इति संक्षेपः । नतु श्रवणादि- रूपेण सांख्यमार्गेणेव तत्त्वप्रतिपत्तिसंभवात्कि मुमुक्षोर्योगविधि- नेत्यत आह-प्रतिपत्तिसोकर्यायेति। यस्य मुमुक्षो: संन्यासिनो बुद्धिमान्दाद्व कौशलस्त्वेऽपि न्यायव्युत्पादनकुशलाचार्याद्यभावा- द्वा साख्यमार्गो न संभवति, तस्यानायासेन ब्रह्मतत्त्वप्रतिपत्ति- साधनतया बुद्धिपूर्वकप्रविलापनक्रमेण समाधिविधानं माण्डूक्या- दावुक्तम्। माष्टरक्यतापनीयपञ्चीकरणादौ विहितं ब्रह्मोपासनं प्र-

प्रथमपरिच्छेदः। १३७

रूरुपत्। अतः प्राज्ञशब्दित आनन्दमयेऽव्याकृतस्येश्व- रस्यान्तर्भावं विवक्षित्वा तस्य सर्वेश्वरत्वादितद्धर्मवच- नमिति। इत्थमेव भगवत्पादैगौंडपादीयविवरणे व्याख्यातम्॥

दग्दृश्यविवेके तु चित्रदीपव्युत्पादितं कूटस्यं जीव- कोटावन्तर्भाव्य चित्रैविध्यप्रत्रियेवालम्वितेति विश्ेषः।

कृत्य ध्यानदीपे श्रीविद्यारण्यगुरुभिरधिकारी दर्शित :- 'अत्य- न्तबुद्धिमान्दाद्वा सामय्या वाप्यसमवात्। यो विचार न लभते त्रह्मोपासीत सोऽनिशम् ॥ इति। अव्याकृतस्येति। अनभिव्य- क्तजगदाचिनाव्याकृतपदेन लक्षणया परमेश्वरस्तत्न तत्र व्यवहृत इति कृत्वा तेन तनिर्देशः कृतः । माण्डक्यश्रुत्युक्तानन्दमयस्य- श्वरत्ववचनं तदभेदविवक्षयेत्येतन्माण्डूक्यश्रुतिव्याख्यानरूपम्य गौ- डपादीयस्य विवरणरूपे भाष्ये भाष्यकारैरेवोक्तमित्याह-इत्थ- मेवेति।।

श्रीविद्यारण्यगुरुमिश्चित्दीपे स्वोक्तं चिच्चातुर्विध्यं विहाय ग्रप. न्थान्तरे 'जीव ईशो विशुद्धा चित्' इति वृद्धवचनसिद्धं चित्लै- विष्यमेवावलम्ब्य जीवस्य त्रैविव्याख्यो विशेष उक्त इत्याह-द- गदृश्यविवेके त्विति। तुशब्द उक्तविशेषार्थः। जीवकूटस्थस्य

१३८ सिद्धान्तलेशसंमहे

स्पनाज्जीवस्िविध: पारमार्थिको व्यावहारिकः प्राति- भासिकश्रेति। तवावच्छिनः पारमार्थिको जीव:, त- सित्रवच्छेदकस्य कल्पितत्वेऽप्यवच्छेद्यस्य तस्याकल्पि

जीवकोटावन्तर्भावमेव दर्शयति-तत्रेति। दृग्दृश्यविवेकाख्य- म्रन्थ इत्यर्थ। हिशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः। जलाश्यतरङ्रेति। न्यायो दृष्टान्तः । यथा समुद्रादिजलाशये तरङ्गा उपरिभावेन निष्ठन्ति तेषु चोपरिभावेन बुद्धदास्तिष्ठन्ति; एवं कूटस्थस्योपरि व्यावहारिकान्तःकरणप्रतिबिम्बरूपो यावद्वयवहारमनुवर्तमानो व्या- बहारिकजीवः कव्प्यते, तस्य चोपरिभावेन स्वप्नकाले वासनाम- यप्रातिभासिकरथादिवद्वासनामयान्त करणप्रतिबिम्बरूपः प्राति- भासिकजीवः कल्प्यत इत्यर्थः । तत्रेति। त्रिविधजीवमध्य इ- त्यर्थ.। अवच्छिन्न इति। देहद्वयावच्छिन्नकूटस्थचैतन्यरूप आत्मा पारमार्थिकजीव इत्यर्थः । 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिमहा वाक्येषु जीवब्रह्मणोरभेदः प्रतिपाद्यते। स च पारमार्थिकजीवक- ल्पने सति निर्वहति, अन्यथा प्रातिभासिकव्यावहारिकजीवयोः शुक्तिरूप्यादिवत्स्वरूपतो मिथ्यात्वेन सत्यब्रह्माभेदायोगात्। देह- द्वयावच्छिनकूटस्थरूपपारमार्थिकजीवस्य त्ववच्छेदकीभूतदेहद्वयस्य कल्पितत्वेSपि स्वतः सत्यत्वात्संभवति ब्रह्माभेद इति पारमार्थिक- जीवकल्पनायाः प्रयोजनं दर्शयति- तस्मिन्निति। अवच्छिन्न-

प्रथमपरिच्छेदः। १३९

तत्वेन ब्रम्मणोऽभिन्नत्वाद्। तमावृत्य स्वितार्यां माया- यां कल्पितेऽन्तःकरणे चिदाभासोऽन्तःकरणतादात्म्या- पच्या 'अह्म्' इत्यभिमन्यमानो व्यावहारिक:, तस मायिकत्वेऽपि यावज्यवहारमनुषृचेः। स्वमे तमप्यावृत्य

जीव इत्यर्थ: । व्यावहारिकजीवं निरूपयति- तमिति। कूट- स्थमात्मानमावृत्याविद्याया स्थितायां सन्यां कूटस्थात्मनि कल्पितं यदन्त करणं तत्र यश्चिदाभासः स व्यावहारिकजीव इत्यर्थः । तदुक्तम्-'कूटस्थ कल्पिता बुद्धिस्तत्र चित्प्रतिविम्बकः' इनि। अहमित्यभिमन्यमान इति। 'अहम्' इत्येवमाकारकाभिमान- कर्तेत्यर्थः । नन्त्रहमाकारवृत्तिरूपेण परिणममानस्यान्तःकरणस्यै- वाहमभिमानवत्व युक्त न तु चित्प्रतिविम्बस्य, अत आह- अन्तःकरणेति। तस्य व्यावहारिकत्वे युक्तिमाह-तस्पेति। न च व्यावहारिकजीवे मानाभाव इति वाच्यम्। 'अह कर्ता भोक्ता' इत्यादिरूपाहमनुभवस्य तत्र मानत्वान, कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यात्मकसं- साराश्रयत्वस्यान्यत्रायोगाच्च। न चान्त.करणे तत्सभवः, तस्य चि- दाभासशून्यस्य चेतनघर्मत्वेन प्रसिद्धकर्तृत्वाद्याश्रयत्वायोगात्, चि- दाभासस्य तु चेतनात्मप्रतिबिम्बतया मिथ्याभूतस्यापि चेतनत्व- व्यवहारयोग्यत्वेन तद्धर्माणा चेतनधर्मत्वप्रसिद्धिविरोधामावात्।पा- रमार्थिकजीवस्य च संसाराश्रयत्वं न संभव्रति, तस्य कूटस्थत्वादि- ति भावः। तमपीति। व्यावहारिकजीवमपीत्यर्थ.। व्यावहारिक- जीवो हि जाग्रद्दशायामात्मान ब्राह्मणं देवदत्तं यज्ञदत्तपुत्रं विष्णुभक्त

१४० सिद्धान्तलेश संग्रहे

स्थितया मायावस्थाभेदरूपया निद्रया कल्पिते स्ाम्र- देहादावहमभिमानी प्रातिभासिक:, स्वमप्रपञ्चेन सह तद्रथुर्जीवस्यापि प्रबोधे निवृत्तेरिति। एवमेते प्रतिबि- म्वेशरवादिनां पक्षमेदा दर्शिताः।।

मन्यते । स्वाप्नजीवस्तु स्वप्रावस्थायामात्मानं क्षत्त्रियं विष्णुशर्मना- मानं नारायणपुत्रं महादेवभक्तं मन्यते। अतो जाग्रज्जीवस्यावरणं सिद्धम्। प्रातिभासिकजीवकल्पकमाह-निद्रयेति। ननु मा- यायाः सर्वकल्पकत्वाभ्युपगमात्कथ निद्रायाः कल्पकत्वम्, अप-

दोष इत्याशयेनाह-मायेति। न च निद्राया मायालक्षणाभा- वात्कथ तदवस्थाविशेषरूपत्वमिति वाच्यम्। आवरणविक्षेपश- क्तिमत्त्वं हि मायालक्षणम, तस्य लक्षणस्य जाग्रजीवावारिकायां स्वाप्नजगदात्मकविक्षेपकारिण्यां च निद्रायामक्षतत्वादिति भाव:। प्रातिभासिकजीवकल्पनायाः प्रयोजनमाह-स्वाप्रदेहादावविति। व्यावहारिकजीवस्यावृतत्वेन स्वप्नकालेSहमभिमानकर्तृत्वासंभवा- दिति भावः । तस्य प्रातिभासिकत्वे हेतुमाह- स्वप्रप्रपञ्चनेति। प्रबोधकाले 'ब्राह्मणोऽहम्, न क्षत्त्रियः' इत्यादिरूपेण बोधेन स्वप्नद्रष्ट: क्षत्ति्रियादिरूपस्य बाधानुभवादिति भावः । ईश्वरविषय उक्तवक्ष्यमाण प्रकारभेदज्ञानार्थमुपसंहरति-एवमिति॥

बिम्बचैतन्यमेवेश्वरो न प्रतिबिम्बविशेष इति वक्ष्यमाणविश्ये-

प्रथमपरिच्छेदः। १४१

विवरणानुसारिणस्त्वाहु :- 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो मेदमसन्तं का करिष्यति ।' इति स्मृत्यैकस्यैवाज्ञानस्य जीवेश्वरविभा- गोपाधित्वप्रतिपादनाड्विम्वप्रतिबिम्बभावेन जीवेश्वरयो- र्विभागः । नोभयोरपि प्रतिविम्बभावेन, उपाधिद्वयम- न्तरेणोभयोः प्रतिविम्वत्वायोगात। तत्रापि प्रतिवि-

षार्थकस्तुशब्दः। विभेदजनकत्वं जीवेश्वरभेदस्थितिप्रयाजकत्व विवक्षितम्। न तु यथाश्रुतम्, तद्गेदश्यानादित्वाभ्युपगमात्। आत्यन्तिकमिति। स्वापप्रलयादावज्ञानकार्यनाशेन तत्कारणा- ज्ञानस्यापि नाशोऽस्ति, परिणामपरिणामिनोरमेदान्। स चाज्ञान- नाशो नात्यन्तिक:, पुनरुत्थानात्। मुक्तौ तु तत्त्वज्ञानेन स्वरूप- गापि नाशोऽस्ति। स चात्यन्तिकः, पुनरुत्थानाभावादिति मत्वा- ज्ञाननाशस्यात्यन्तिकत्वं विशेषण दत्तम्। यद्वा जीवन्मुक्तिकालेऽज्ञा- नस्यावरणाशेन नाशेऽपि विक्षेपांशेन नाशाभावादनात्यन्तिकः स नाश:।विदेहमुक्तो त्वात्यन्तिकोऽज्ञाननाश इति तदभिप्रायं तद्विशे- षणमिति भावः । प्रतिबिम्बत्वायोगादिति । न च 'जीवेशावा- भासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति इति श्रुत्यो- भयोः प्रतिबिम्बत्वप्रतिपादनविरोध इति वाच्यम्। प्रतिविम्त्रत्व- वद्विम्वत्वस्यापि कल्पिततया श्रुतिगताभासपदेन प्रतिबिम्बवद्वि- म्वस्यापि ग्रहणोपपत्तेः। ननु लोके प्रतिबिम्बत्वविशिष्टमुखे

१४२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

म्बो जीवो विम्बस्थानीय ईश्वरः । तथा सत्येव लौकि- मुग्वा मासत्वव्यवहारवद्विम्बत्वविशिष्टमुख तथा व्यवहाराभावादा- भामपद मुख्यवृत्त्या बिम्बचैतन्य प्रतिपादयितु न शक्कोतीति खलु प्रतिविम्बवद्विम्वस्यापि विशिष्टरूपेण कल्पिततया कल्पि- तत्वगुणयोगेन बिम्बपरमाभासपद वक्तव्यम्। तच न समवति, सककृदुच्रितस्याभासपदस्य मुख्यवृ्त्या प्रतिबिम्बपरत्व गुणवृत्त्या बिम्बपरत्वमिति कल्पनस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात्। न चाजहल्लक्ष- णयाभासपदस्य बिम्वप्रतिबिम्त्रोभयपरत्वाम्युपगमे नायं विरोध इति वाच्यम्। उमयोरपि प्रतिबिम्बरूपतामादायाभासपदस्य मु- द्यार्थपरत्वे संभवति लक्षणाकल्पनाया एव निर्मूलत्वादिति चेत्, उच्यते-यथाश्रुतं जीवेशयोरुभयोरपि प्रतिविम्बरूपत्वं न स- भवति, विम्बभूतचैतन्यस्य पूर्ववदेकत्वेनोपाधिभेद बिना प्रति- बिम्बद्वयासंभवात्। न च 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति वाक्यशेषेण मायाविद्यारूपोपाधिद्वयप्रतिपादनान्न प्रतिबि- म्बदूयानुपपत्तिरिति वाच्यम। तेन स्वयंशब्दोपात्तायाः प्रकृत- मूलप्रकृतेर्मायात्वाविद्यात्वलक्षणरूपभेद प्रतिपादनेऽपि प्रतिबिम्ब द्वयापेकितोपाधिद्याप्रतिपादनान्मायाविद्ययो स्वरूपतो भेदस्य सिद्धान्तविरुद्धत्वाच्च। तस्माद्यथाश्षुतासंभवादेकस्यैवाज्ञानस्य जीवे- शविभाग प्रयोजकत्व प्रतिपादकस्मृत्यनुरोधाच्च 'जीवेशावाभासेन करोति' इति श्रुतावाभामपदमजहल्लक्षणया बिम्बप्रतिबिम्बो- भयपरमिति विवरणानुसारिणामाशयः । तत्रापीति। बिम्बप्रति- बिम्बयोरुभयोर्मव्येऽपीत्यर्थः। तत्र युक्तिमाह-तथा सत्येवेति।

प्रथमपरिच्छेदः । १४३

कविम्ब प्रतिबिम्बदृष्टान्तेन स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य तत्पारत- नयं जीवस्य च युज्यते; 'प्रतिबिम्बगताः पश्यन्नृ- जुवक्रादिविक्रिया:। पुपान्क्रीडेद्यथा ब्रह्म तथा जीव- स्थविक्रियाः ॥' इति कल्पतरूक्तर्रीत्या 'लोकवत्तु ली-

बिम्वचैतन्यस्येश्वरत्वान्युपगमे नत्येवेत्यर्थ। स्वातन्त्र्यमिति । 'एष सर्वेश्वर एष भूनाविपतिः इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति शेष । तत्पारतन्त्रयमिति। 'एष ह्येत्र माधु कर्म कारयति 'य आत्मानमन्तरो यमयति 'ईश्वरप्ररितो गच्छेस्वर्ग वा श्वत्र मेव वा इत्यादिश्रुतिम्मृतिसिद्धमिति शेष। लौकिकदृष्टान्तमेव कल्पनरुक्लोकोठाहरणेन दर्शयति- प्रतिबिम्बगता इति। यथा लोके कश्चित्पुरुषः स्त्रप्रतिबिम्ब्रगता ऋजुवक्रादिविक्रिया बिम्बभूतम्वप्रयुक्ता: पश्यन्क्रीडति, तथा ब्रह्मापि जीवस्थविक्रियाः प्राणिकर्मानुसारेण स्वप्रयुक्ताः पश्यन्क्रीडतीति योजना। कल्प- तरूक्तरीत्येश्वरस्य स्व्रातन्त्र्यप्रतिप्त्युपयोगिन्येश्वरस्य स्वातन्त्र्य- प्रतिपादकं सूत्रमपि संगच्छत इत्यर्थः। सूत्रार्थस्तु-ईश्वर- स्याप्तकामत्वेन प्रयोजनोद्देशाभावात्सृष्टयादिव्यापारेषु प्रवृत्तिन संभवतीति पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थस्तुशब्दः । ईश्वरस्य सृष्टयादिप्रव- त्तिलकणत्रिया केवलं प्रयोजनोद्देशं विनैव लीला। लोकवत्, यथा लोके सार्वभौमादेः सर्वैर्मानुषैर्भोगैः संपन्नतमस्य प्रयोजना- भिसधि विनैव कीडा दश्यते तद्त्। कि चेश्वरस्य प्रयो- जनोदेशाभावेऽपि स्वभावादेव सृष्टयादिप्रवृत्तिरुपपद्यते । दृश्यते

१४४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

लाकैत्रल्यम्' इति मूत्रमपि संगच्छते। अज्ञानप्रतिबि म्वितम्य जीवस्यान्त:करणरूपोऽज्ञानपरिणामभेदो वि- शेषाभिव्यक्तिस्थानं सर्वतः प्रसृतस्य सवितृप्रकाशस्य दर्पण इव। अतस्तस्य तदुपाधिकत्वव्यवहारोऽपि। न

हि मुग्ोद्रेकानुभवप्रयुक्ता हासगानादिरूपा प्रयोजनोद्देशरहिता लीला गणिना स्वाभाविकी। न हि तत्न प्रयोजनमणुमात्रमपि संभावयिंतु शक्यत, दुःखाद्रेके रोदनवत्सुखोद्रेके हासगानादेः प्रयोजनरहितस्य सर्वानुभवसिद्धवात्। अत एव हसितरुदिता- दिषु कारणमेव पृच्छन्ति, न प्रयोजनम। उक्त् च माण्डूक्यभ्रुतौं -'देवम्यैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा' इति। एष सृ- ष्टयादिव्यापार इन्यर्थ । कि च स्वम्रसृष्टिवन्मायामयी प्रपञ्चसृष्टि रस्माभिरुपयते ! न च तत्र प्रयोजनप्रश्नो न्याय्यः, स्वप्सृष्टौ प्र- योजनप्रश्नादर्शनादिति भाव ! ननु यद्यज्ञान जीवस्योपाधिस्तर्हि व्यर्थमन्तःकरणस्य जीवोपावित्ववर्णन सूत्रभाष्यादिषु, तत्राह- अज्ञानेति। विशेषाभिव्य क्िस्थानमिति। अविद्याप्रतिबिम्बचैत- न्यरूपस्य सुषुप्तिसाधारणस्य प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशेष- रूपण याभिव्यक्तिरुपलब्धिस्तस्याः स्थानमुपाधिरित्यर्थः । एत- दुक्त भवति- कर्तृत्वादिघर्माणां केवलाज्ञानपरिणामत्वाभावेन तदुपाधिमात्रान्न जीवस्य कर्तृत्वादिधर्मरूपविशेषलाभः, कितु कर्तृत्वादिविशेषवदन्तःकरणतादात्म्याध्यासादेव तल्लाभ इति न तदुपाधिमत्त्तनिरूपणं व्यर्थमिति। अत इति। अन्तःकरणस्य

प्रथमपरिच्छेदः। १४५

तावताज्ञानोपाधिपरित्यागः, अन्त:करणोपाधिपरिच्छि- न्स्यैव चैतन्यस्य जीवत्वे योगिन: कायव्यूहाविष्ठाना- नुपपततेः। न च योगप्रभावाद्योगिनोऽनतःकरणं काय- विशेषाभिव्यक्तिस्थानतवाभ्युपगमादित्यर्थः । व्यवहारोऽपीति । 'कार्योपाधिरयं जीव.' इति श्रुतौ सूत्रभाष्यादिषु चेति शेभः 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्निकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भदमसन्त क. करिष्यति॥' इति विष्णुपुराणवचने जीवस्याज्ञानो- पाधिकत्वव्यवहारवदित्यपेरर्थः । ननु 'कार्योपाधिरयं जीवः' इति श्रुतिबलादज्ञानोपाधिपरित्याग उचितः, कार्योपाधिकत्वविशेष- स्य कारणोपाधिकत्वव्यावर्तकत्वादित्याशक्कय स्मृतिविरोधान्न तस्य कारणोपाधिव्यावर्तकत्वमुपेयत इत्याशयेनाह-न ताव- तेवि। श्रुतौ कार्योपाधिकत्वविशेषणमात्रेणेत्वर्थः। ननु श्रुतिवि- रोधे स्मृतेरेवान्यथानयनमुचितम्। तन्नयनप्रकारश्वेत्थम्-स्मृता- वज्ञानपदं तत्कार्यान्त.करणपरम्। जीवोपाध्यन्तःकरणस्य नाना- त्वेऽप्यज्ञान इत्येकवचनं जात्यभिप्रायम्। तथा चान्त:करणाव- च्छिन्न आत्मा जोवस्तदनवच्छिन् आत्मेश्वर इति जीवब्रह्मविभा- गपयोजकमन्तःकरणमित्यर्थों भविष्यतीतीमामाशङ्कां निवर्तयितुं कार्योपाधिमात्रस्य जीवत्वोपाधित्वं निराकरोति-अन्तःकरणो- पाधिपरिच्छिन्स्यैवेति। नाज्ञानोपाधिकेस्येत्येवकारार्थ.। अनु- पपत्तेरिति । कायव्यूहािष्ठानं हि युगपदनेकशरीरनियन्तृत्वम्। तच्च योगिनो योगप्रभावान्निर्मितेषु मर्वशरीरेषु युगपदवस्थितस्य S. 10

१४६ सिद्धान्तलेश्संग्रहे

व्यूद्दाभिव्यक्तियोग्यं वैपुल्यं प्राम्रोतीति तदवच्छिनस्य कायव्यूहािष्ठानं युज्यत इति वाच्यम्। 'प्रदीपवदा- वेशस्तथा हि दर्शयति' इति शास्त्रोपान्त्याधिकरणभा- ष्यादिपु कायव्यूहे प्रतिदेहमन्तःकरणस्प चक्षुरादिवद्धि- अस्यैव योगप्रभावात्सष्टेरुपवर्णनाद्। प्रतिविम्बे वि-

अक्तव्यम्। न चान्त.करगोवच्छिन्नचैतन्यरूपस्य योगिनस्तत्सं भवति, तस्य परिच्छिन्त्वात्। अज्ञानस्य जीवोपाधित्वे तु तत्स- भवति, तस्य व्यापकत्वेन तदुपाधिकस्य योगिजीवस्य युगपत्स- रवशरीरेषु संनिधानोपपत्तेः। तथा च श्ुत्यपेक्षया स्मृतेर्दुर्बलत्वेऽपि

पाधिरय जीवः' इति श्रता कार्योपाधिपदं स्वरूपकथनमात्रपरम, न कारणोपाधिव्यावर्तकविशेषणपरमिति भाव. । वैपुल्यमिति। व्यापकत्वमित्यर्थः । अधिष्ठानिति। प्रेरणमित्यर्थः। प्रदीप- वदिति। यथैकस्य प्रदीपस्यानेकवर्त्तिष्वावेशः, तथा योगिनो योगप्रभावादनेकदेहेष्वेकदावेशः। यद्यपि प्रदीपस्य वर्त्याविष्ट- दीपानां च भेदोऽस्ति योगिनस्तु सर्वदेहेष्वैक्यमिति दृष्टान्त- दार्धान्तिकयोवैषम्यमस्ति, तथापि दीपत्वजात्यभेदं व्यक्तिष्वा- रोष्य तयोः सगतिरवगन्तव्या। तथा हि दर्शयति श्रुतिरेकस्य योगिनोऽनेकधाभावम् 'स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा' इत्यादिका। न च योगिनो युगंपदनेकशरीरेष्ववस्थान- मन्तरेण श्रुतिसिद्धानेकधाभाव उपपद्यत इति सूत्रार्थः। सृष्टेर-

प्रथमपरिच्छदः । १४७

पवर्णनादिनि। तथा चैरम्पैवान्नकग्णस्य कायव्यूहाभिव्यक्ति- योग्यवैपुत्याम्नुरगमे भाष्याठिविगेध इति भाव,। अत्र यद्यपि योगिनो निजसिद्धान्न कग्णनेव योगप्रभावाद्वैपुव्यं माय्य स्वाय- च्छिन्नचैतन्यरूनम्य योगिन कयव्यूहाविष्ठानभोगादिक वठय- नी यत्रैत्र भाष्यादीना नात्पर्य वक्तुसुतित न तु यथाक्षुतनानान्त :- करणसर्ग, आग-तुकानकान्त,करणसृ प्युपगमेऽसत्कार्यवादापा- ताकचनाग,गाच। हिरभ्यगमदीना योगपभावादेवाण्डव्यापि- ममश््यन्त करणान्युनगमाच। न हि हिरण्यगर्भादीना पूर्वज- न्मनि यजमानावस्थाया तदीयान्तःकरणाना व्यापिन्वे प्रमाग- मस्ति, तथा सत्यस्मशाद्यन्त करणानामपि व्यापित्वापत्ते: । भा- ्यादिष्वन्त करणसृष्टिवर्णनम्य मतान्तराभिन्रायत्वोपपत्तेश्व।ए- मैव च योगशास्त्रेप्व योगिनामनेकश्रीरयोगप्रक्रिया' इति भाष्य एवर मतान्तरोपदर्शनात्। यद्यपि योगशास्त्रेष्वेव चैषा प्रक्रियेत्येव-

प्रायेणेदं दूपणममिति मन्तव्यम्। वस्तुतस्त्वन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यं जीवस्तदनवच्छिन्मीश्वर इति पक्षेऽण्डान्तर्गतचैतन्यस्य सर्वात्मना तदवच्छेदादनवच्छित्नचैतन्यरूपेश्वरस्याण्डाद्वहिरेव स्त्वं स्यादिति वक्ष्यमाणदूषणे ता्पर्यम्। यदि चानवच्छिननं चैतन्य- मीश्वर इन्यनेन निरुपाधिकं चैतन्यमीश्वर इति विवक्षितं तदा तम्य सर्वत्र सत्त्रेनाण्डाद्वहिरेव स्त्वापत्तिदोषाभावेऽपि 'कारणोपाधि- रीश्वरः' इति श्रुतिविरोवद्रोषो दुर्वार। तस्मात्कारगोपाधिकन्व- मीश्वरस्येव जीवस्याप्युपगन्तव्यं स्मृत्यनुसारादिति स्थितम्।

१४८

म्बाद्ेदमात्रस्याध्यस्तत्वेन स्वरूपेण तस्य सत्यत्वाभ् प्रतिविम्बजीवस्य मुक्त्यन्वयासंभव इति न तद्तिरेकेण सक्तयन्वयायावच्छित्नरूपजीवान्तरं वा प्रतिबिम्बजी

यत्तु चित्रदीपे प्रतिबिम्बचैतन्यरूपजीवम्य स्वरूपतो मिथ्यात्वात्तस्य मुक्तन्वयायोग इति तदन्वंययोग्यं कूटस्थनामकं जीवेश्वरविलक्षणं किचिच्वैतन्य परिकल्प्य चिच्चातुर्विध्यं दर्शित यदपि च दृग्दृश्य- विवेके प्रतिबिम्बमिथ्यात्वमेवाश्रित्य मुक्तन्वयायावच्छिन्नचैतन्यस्य पारमार्थिकजीवत्वं कल्पितं तदुभयमप्ययुक्तम्, बिम्बप्रतिबिम्बयो- र्भेदमात्रिस्य कल्पिततया स्वतस्तयोर्भेदे मानाभावादित्याश- येनाह-प्रतिबिम्बे बिम्बादिति। स्वरूपस्य कल्पितत्व- व्यवच्छेदो मात्रशब्दार्थः । न तद्तिरेकेणेति । प्रतिबिम्ब- जीवातिरेकेण जीवान्तर वा कूटस्थशब्दित चैतन्यान्तरं वा न कल्पनीयमिति संबन्धः। एवं व्यावहारिकजीवाति- रेकेण प्रातिभासिकजीवोऽपि न कल्पनीय, प्रमाणाभावात्। न च व्यावहारिकजीवस्य स्वप्रकाल आवृतत्वेन तस्य तदा व्यवहर्तृत्वानुपपत्तिस्तत्कल्पने प्रमाणमिति वाच्यम्। जीव- चैतंन्य आवरणाभावस्य साक्षिनिरूपणावसरे वक्ष्यमाणत्वेन जाम्रज्जीवस्येव स्वप्नेऽपि व्यवहारकर्तृत्वोपपत्तेः, 'योऽहं स्वप्ने श्रीकृष्णमद्राक्तं स एवेदानी जाग्रत्पुनः पुनस्तं स्मरामि इति जापत्स्वप्नद्रष्ट्रोरभेदप्रत्यभिज्ञानाच, संस्कारोद्वोधाभावादि- कारणवशादेव कदाचिद्राह्मणत्वाद्यप्रतीत्युपपत्तेश्च। न च

प्रथमपरिच्छेदः। १४९

वातिरिकं जीवेश्वरविलक्षणं कूटस्थशब्दितं चैतन्यान्तरं वा कल्पनीयम्। 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मा' इंति श्रवणं जीवस्य तदुपाधिनिवृत्तो प्रतिबिम्बभावापगमेऽपि

स्वप्नपपश्चेन सह तड्ष्टुर्बाधदर्शनं प्रातिमासिकजीवकल्पने प्रमाण- मिति वाच्यम्। प्रबोधकाले 'नाहं चत्त्रियः' इत्यादिरूपबाधक-

त्वाभावात्, अन्यथा पूर्वोदाहृततदूष्ट्रैक्यप्रतयभिज्ञानविरोधात्। तस्ष्मात्मातिभासिकजीवकल्पनमपि प्रामाणिकं न भवतीति बोध्यम्। यदपि चिच्चातुर्विध्यवादिभिरुक्तन् 'तान्येवानु विनश्यति''अषि- नाशी वा अरेजयमात्मा' इति वाक्याम्यां प्रकृते प्रज्ञानघनात्मनि

नाशिप्रतिबिम्बव्यतिरेकेण विनाशरहितं कूटस्थचैतन्यं सिध्य- तीति, तदपि मन्दम्, अविद्याप्रतिबिम्बचैतन्यरूपे जीव एव प्रति- बिम्बत्वरूपविशेषणांशनाशाभिप्रायण विनाशवचनस्य विशेष्य- चैतन्यांशाभिप्रायेण विनाशाभावप्रतिपादकवचनस्य चोपपत्तौ धर्मिभेदकल्पनस्य गौरवपराहतत्वादित्याशयेनाह-अविनाशी वेति। नन्वविद्याप्रतिबिम्बो जीवस्तद्विम्ब ईश्वरो बिम्बप्रतिबि- म्बानुगतं चैतन्यं शुद्धचैनन्यमिति विवरणपक्षे देहद्वयोपादान- तया तदवच्छिनंस्ये पारमार्थिकजीवनामकतया कूटस्थनामकतया च चिच्चातुर्विव्यवादिभिरङ्गीकृतस्य चैतन्यस्य कुत्रान्तर्भाव उपेयते। न तावज्जीवे शुद्धचैतन्ये वान्तर्भावः संभवति, तयोरुपादान-

१५० सिद्धान्तलेशसंभहे

स्वरूपं न विनश्यतीत्येतत्परम्, न तदतिरिक्तकूटस्थ- नामकचैतन्यान्तरपरम्। जीवोपाधिनान्त:करणादिना- वच्छियं चैतन्यं बिम्बभूत ईश्वर एव, 'यो वि- जञाने तिष्ठन' इत्यादिश्रुत्येश्वरस्यैव जीवसंनिधानेन

त्वाभावेन देहद्वयोपादानस्य करूटस्थस्य तयोरन्तर्भावायोगात्। नापि बिम्बभूतेश्वरे तस्यान्तर्भावः सभवति, ईश्वरस्य जीव- तदुपाध्यन्त करणादिसंनिहिततया देहादिविकारेष्ववस्थाने प्रमा- णामावात्कूटस्थनामकचैतन्यस्य च कूटस्थवादिभिस्तथात्वाङ्गी- कागदित्यत आह-जीवोपाधिनेति। अविद्याप्रतिबिम्बरूप- जीवस्य विशेषाभिव्य्तिप्रयोजकोपाधिनेत्यर्थः। प्राणचत्तुरादि- कमादिपदार्थः । ईश्वर एवेति । न शुद्ध ब्रह्म नापि प्रति- बिम्बरूपजीव इत्येवकारार्थ। चेतनाचेतनात्मकनिखिलप्रपञ्चो- पादानत्व प्रतिपादकश्रुतिस्मृतिसहस्त्रस्य बिम्बभूतश्वरस्य देहाद्युपा- दानतया देहादिविकारेष्वन्तरवस्थाने प्रमाणत्वात्कूटस्थस्य च ततो मेदे मानाभावादिति भाव। न केवलमुपादानत्वप्रतिपाद- कशास्त्रमेव तत्र प्रमाणम्, किं तु चेतनाचेतनात्मकसकलजग- नियन्तृत्वप्रतिपादकमन्तर्यामि्राह्मणमपि बिम्बभूतेश्वरस्य विका- रेष्वन्तरवस्थाने प्रमाणमित्याह-'यो विज्ञाने तिष्ठन्' इत्या- दिक्रुत्येति। 'यो विज्ञानादन्तरो यं विज्ञान न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयति' इत्यादिवाक्यमादिपदेन

प्रथमपरिच्छेदः। १५१

तदन्तर्यामिभावेन विकारान्तरवस्थानश्रवणादिति॥ अन्ये तु-रूपानुपहितप्रतिबिम्बो न युक्तः;

गृह्यते। अत्र विज्ञानपदं जीवपरम् । वृहदारण्यके माध्यंदिनपाठे 'य आत्मनि तिष्ठन् इति पर्यायस्थाने काण्वपाठे 'यो विज्ञाने तिष्ठन्' इति पर्यायाम्नानदर्शनेन काण्वपाठे विज्ञानपदस्यात्मपद- समानार्थकत्वावगमात्। आत्मपदं चात्र जीवपरम्, तस्य तत्र रूढन्वात्। आत्मपदस्य जीवेश्वरसावारणत्वेऽपि नियम्पन्वलिंग्गेन प्रकृत जीवपरत्वावश्यभावादिति मावः। जीवसंनिधानेनेति । ईश्वरस्य जीवादिनियन्तृत्व हि व्यवहितराजादे प्रजाननियन्तृत्व- वन्न संभवति। किं तु नियम्यजीवादिसंनिधाननैव, य आत्मनि तिष्ठन्' इति सनिधानप्रतीतेरित्यर्थः। अन्तर्यामिब्राह्मणवाक्य ग्रहण स्मृतरप्युपलक्षणम। तथा च भगवद्गीतास्मृतिः- 'ईश्वर• सर्वमूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्मर्वभूतानि यन्त्रा- रूढानि मायया ॥' इति । भूतानि प्राणिन । यन्त्रं शरीग्म, तदारूढत्व तत्राहंमभाभिमानवत्त्वम । भ्रामयनन्निति। कर्मानु- सारेण प्रवर्तयन्निवर्तयश्चेत्यथ.। ईश्वरस्य नियन्तृत्वं मायोपाधिक- मेव न वास्तवमित्यिप्रायेण माययेत्युक्तम्। एवं चैतन्यन्य प्रति- बिम्बमुपगच्छ्तां मतभेदेन जीवेश्वरत्रिभागो दर्शित॥ इदानीं तदनभ्युपगन्तृणां मतेन जीवादिस्वरूपं दर्शयितु चैत- न्यस्य प्रतिबिम्बं निराकरोति-अन्ये त्विति। रूपानुपहितेवि।

१५२ सिद्धान्तलेशसंप्रहे

सुतरा नीरूपे। गगनप्रतिबिम्बोदाहरणमप्ययुक्तम्, गगनाभोगव्यापिनि सविवृकिरणमण्डले सलिलप्रति- विम्निते गगनप्रतिबिम्बत्वव्यवहारस्य भ्रममात्रमूल-

लोके रूपवत एव चन्द्रादे: प्रतिबिम्बो दृश्यते न रूपरहितस्य बाय्वादेरिति व्याप्तिदर्शनाश्नीरूपचैतन्यस्य प्रतिबिम्बासंभव इत्य- र्थः । इतश्र चैतन्यस्य न प्रतिबिम्बसंभव इत्याह-सुतरां नीरूप इति। अविद्यान्तःकरणादाविति शेषः । रूपवत एव द्रव्यस्य प्रतिबिम्ब इति नियमस्य वक्ष्यमाणरीत्या गगने व्यभि- चारसत्त्रेऽपि रूपवत्येवोपाधौ प्रतिबिम्ब इति नियमस्य न क्वचि- दवि व्यमिचार इति मत्वा सुतरामित्युक्तम्। ननु नीरूपगगनस्य कूपजलतडागादौ प्रतिबिम्बानुभवाीरूपद्रव्यस्य प्रतिबिम्बाभाव इति न नियमोऽस्तीत्याशङ्कयाह-गगनेति। कूपजलादौ तावदालोकप्रतिबिम्बः संप्रतिपन्नः। तस्मिन्गगनप्रतिबिम्ब- त्वभ्रमो लोकानामिति कल्प्यते। न तु वस्तुतस्तत्र गग- नप्रतिबिम्बोऽस्ति, उक्तनियमविरोधात्। भ्रमप्रयोजकदोषमाह- गगनाभोगव्यापिनीति। आभोगो विस्तारः । गगनोपरि- भागे व्याप्य वर्तमानस्य सवितृकिरणमण्डलादेर्जले प्रतिबि- म्दर्शनात्तदनुगतगगनस्य जले प्रतिबिम्बभ्रम इत्यर्थः। ननु यथा बाहः 'नीलं नमः' 'विशालं नभः' इत्यादिरूपेण गग- नमनुभूयते, एवं कूपतडागादिजलेऽपि 'नीलं नमः' 'विशालं नभः' इत्यादिरूपोऽनुभवः सर्वसंप्रतिपन्नः । न च कूपजलादौ

प्रथमपरिच्छेद: । १५३

प्रतीयमानं वैशाल्यादियुक्त नभो वस्तुतोऽस्ति। अतः प्रतिबिम्ब रूपमेव्र तत्र दश्यमानं नभ इति वक्तव्यम्। ततश्च कथं गगन- प्रतिबिम्बापलापः क्रियते। न च नीरूपस्य प्रतिबिम्बासंभव इति वाच्यम्। रूपसंख्यापरिमाणादेर्नीरूपस्यापि प्रतिबिम्बदर्शनान्। न च द्रव्यत्वमपि विशेषणं विवक्षितमिति वाच्यम्। सिद्धान्ते द्रव्यगुणादिपरिभाषाया अनम्युपगमात्, तदभ्युपगमऽपि गगनप्र- तिबिम्बानुभवानुरोधेन रूपोपहितद्रव्यस्य प्रतिबिम्बः, तदुपहि- सत्व च वस्तुतः स्वगतरूपेण स्वस्मिन्नारोपितरूपेण वेति निय- मकल्पनोपपत्तेश्र। तथा च बहिरारोपितनैल्यादिविशिष्टगगनस्य जलादौ प्रतिबिम्बाम्युपगमे न किचिद्वाघकम्। न च जलादौ

मेव बाधकमिति वाच्यम्। आलोकप्रतिबिम्बे गगनप्रतिबिम्बत्व भ्रमाम्युपगमेऽपि तङ्भमविषयस्यालोकप्रतिबिम्वाधिकरणकस्य शु- क्तिरूप्यादिवदनिर्वचनीयस्य गगनप्रतिबिम्बत्वस्याम्युपगन्तव्य- न्वेन गौरवस्य तुल्यत्वादनुभवानुसारिगौरवस्यादोषत्वाच्च। तम्मा- द्रूपवत एव द्रव्यस्य प्रतिबिम्ब इति नियमस्य गगनप्रतिबिम्बस्थले व्यभिचारो दुर्वार इति चेत्, सत्यम्। तथापि चैतन्यस्य प्रति- बिम्बो न संभवति, नीरूपान्तःकरणादेः प्रतिबिम्बोपाधित्वासं- भवादित्यत्रैव तात्पर्यम। ननु नीरूपेऽपि व्वनौ नीरूपद्रव्या- त्मकवर्णानां प्रतिबिम्बोऽस्तीति वक्तव्यम् । तथा सत्येव दर्पण- भ्यामताया दर्पणगतप्रतिबिम्बद्वारेण बिम्बमुख इव ध्वनिगतानां तारत्वादीनां व्वनिगतवर्णप्रतिबिम्ब्द्वारा वर्णेष्वारोपः संभवति

१५४ सिद्धान्तलेशसप्रहे

त्वात्। ध्वनौ वर्णप्रतिविम्बवादोऽप्ययुक्त:, व्यञ्जक तया संनिधानमात्रेण ध्वनिघर्माणामुदात्तादिस्वराणा वर्णेष्वारोपोपपत्तौ ध्वनेर्वर्णप्रतिबिम्बग्राहित्वकल्पनाया निष्पमाणत्वात्। प्रतिध्वनिरपि न पूर्वशब्द प्रतिबिम्धः,

नान्यथा। एवं नीरूपान्तःकरणादो नीरूपात्मन. प्रतिविम्ब- संभव इत्याशक्कय दृष्टान्तं विघटयति-ध्वनाविति। ननु पटहा- खयवाद्यविशेषादिशब्दोत्पत्तिकाले पाषाणविशेषादिसंनिहिताकाश- प्रदेशषु प्रतिष्वनिः श्रूयते। स पूर्वशब्दप्रतिनिम्ब एव न मुख्यध्व- निः, तदुत्पत्तौ कारणाभावात्। तथा च यथा नीरूपाकाशप्रदेशेषु बीरूपध्वने: प्रतिध्वनिरूप' प्रतिबिम्त्रस्तथा प्रकृते कि न स्यादि- नि, नेत्याह-प्रतिध्वनिरपीति। न च प्रतिध्वनेरुत्पादकाभावः शङ्कनीयः, आकाशस्यैवोपादानस्य सत्त्वात्पूवशब्दस्य निमित्तका- रणस्य सत्त्वाच। न च प्रतिब्चने प्रतिबिम्तत्वेऽप्याकाशगुणत्वं किं न स्यादिति वाच्यम् । विम्तप्रतिविम्बयोर्भेढपक्षे प्रतिध्वनि- रूपप्रतिविम्बम्य प्रातिभासिकत्वेन व्यावहारिकगुणत्वानुपपत्ते, तदभेदपक्षे बिम्बभूतपृथिव्यादिशब्दापेक्षया प्रतिध्वनिरूपप्रति- बिम्बस्य भेदाभावेन तस्याकाशगुणत्वानुपपत्तेरिति भावः। ननु वर्णरूपप्रतिशब्दस्य वर्णप्रतिबिम्बत्वमवश्यं वाच्यं न तु साक्षाद्वर्ण- रूफत्वम्, प्रतिवर्णाभिव्यक्तिस्थले वर्णव्यञ्जक कण्ठताल्वादेरभावात, तथा च यथा तत्र पर्वतगुहादिसंनिहितेषु नीरूपेष्वाकाश- प्रदेशेषु नीरूपाणां वर्णानां प्रतिबिम्बस्तथा प्रकृते किं

प्रथमपरिच्छेरः । ₹५५

पश्चीकरणप्रत्रियया पटहपयोनिधिप्रभृतिशब्दानां क्षि- तिसलिलादिशब्दत्वेन प्रतिध्वनेरेवाकाशशब्दत्वेन त-

न पूर्ववर्णप्रतिबिम्ः, वर्णाभिव्यञ्ञकध्वनिनिमिचक- प्रतिध्वनेर्मूलध्वनिवदेव वर्णाभिव्यञ्जकत्वेनोपपचेः । तस्ाद्वटाकाशवदन्तःकरणावच्छिनं चैतन्यं जीवस्तदन-

तचदन्त:करणोपाधिभि: सर्वात्मना जीवभावेनावच्छे-

स्यादिति 'यो विज्ञाने तिष्वन्' इत्यादावन्तर्यामिभावेन

न स्यादिति, नेत्याह-वर्णरूपप्रतिशब्दोऽपीति। प्रति- ध्वनिवदिन्यपिशब्दार्थ। कण्ठताल्वादिस्थलेऽपि न कण्ठा- देर्वर्णव्यञ्षकन्वम्, कि तु कण्ठाद्यभिघातजन्यव्वनेः। तथा च यथा मूलध्वनिर्वर्णव्यञ्षक एव प्रतिवर्णाभिव्यक्तिस्थल उत्पन्नः प्रतिध्वनिरेत नत्र वर्णाना व्यञ्जक. संभवतीनि न प्रतिवर्णाना प्रति- विम्बरूपत्वमभ्युपगन्तव्यमित्यर्थ.। चैतन्यननिविम्बनिराकरण- मुपसंहरति- तस्मादिति। चैतन्यप्रतिबिम्वासभवादित्यर्थः । अन्त करणानवच्छिन्नचैतन्यस्येश्वरत्वेऽन्तःकरणादिषु सर्वविकारेषु

न चैवमिति। विरुष्येवेति। तथा च श्रुतिविरोधपरिहाराय

१५६ प्रिद्धान्नलेश संप्रहे

विकारान्तरवस्थानश्रवण विरुष्येत. प्रतिबिम्बपक्षे तु ज- लगतखाभाविकाकाशे सत्येव प्रतिबिम्बाकाशदर्शनादे- कत्र द्विगुणीकृत्य वचिरुपपद्यत इति वाच्यम्। यतः प्रति- बिम्बपक्षेऽप्युपाधावनन्तर्गतस्यैव चैतन्यस्य तत्र प्रति- िम्बो वाच्यो न तु जलचन्द्रन्यायेन कृत्स्नप्रतिबिम्बः, तदन्तर्गतभागस्य तन्र प्रतिबिम्बासंभवाद; न हि मेघावच्छिवस्याकाशस्यालोकस्य वा जले प्रतिबिम्बव-

प्रतिबिम्बपक्ष एव स्वीकर्तव्य इति भावः । प्रतिबिम्बपक्षाश्रयणे- डपि श्रुतिविरोधमाशङ्कयाह-प्रतिबिम्बपक्षे त्विति। तुशब्द- सूचितं विशेषमेव दर्शयति-जलगतेति। द्विगुणीकृत्येति। प्रतिबिम्बरूपजीवभावेन तत्तदुपाध्यन्तर्यामिभावेन चेत्यर्थः । प्र- तिबिम्बपक्षेऽप्यन्तर्यामिब्राह्मणविरोधो दुष्परिहर इत्याह-यत इवि। यत ईश्वरेऽन्तर्यामिब्राह्मणाञ्जस्याभावस्तुल्यः, अतो न च वाच्यमिति सबन्धः । तत्रेति। अन्तःकरणादावित्यर्थः। ननु बथा जले कृत्स्स्य चन्द्रमण्डलस्य प्रतिबिम्बस्तथा कृत्स्स्यैव चैतन्यस्यान्तःकरणादौ प्रतिबिम्बोऽस्तु, न तूपाध्यनन्तर्गत- चैतन्यमागस्याण्डाद्वहिर्भूतस्य; तथा च बिम्बभूतेश्वरस्याण्डा- न्तरपि स्त्वान्ान्तर्यामिब्राह्मणविरोधतौल्यमिति, नेत्याह-न त्विति। असंभवमेव दर्शयति-न हीति। आलोकस्य वेति।

प्रथमपरिच्छेदः। १५७

ज्लान्तर्गतस्यापि तत्र प्रतिबिम्बो दृश्यते; न वा सुखा- दीनां प्रतिबिम्बस्थितिसमय इ जलान्तर्निमज्जनेऽपि प्रतिबिम्बोऽस्ति; अतो जलप्रतिबिम्बं प्रति मेघाकाक्षा- देरिवान्त:करणाद्युपाधिपनिबिम्वं प्रति तदनन्तर्गतस्यैव बिम्बत्वं स्यादिति विम्बभूतस्य विकारान्तरवस्थाना बहिःस्थस्येति शेप: । जलान्तर्गतस्यापीति। आकाशादेरित्य- नुषङ्गः । तत्रेति। जलादावित्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह- न वेति । ततः किम, तत्नाह-अत इति। उपाध्यन्तर्गन- भागस्य तन्न प्रतिबिम्बासंभवादित्यर्थः । तद्नन्तर्गतस्यैवेति। चैतन्यस्येति शेषः । दषानुरोधित्वात्कल्पनाया इति भावः । विकारान्तरिति। अण्डान्तर्गत चैतन्यमागस्योपाध्यन्तर्गतत्वा- त्तद्ूहिःस्थितस्येव चैतन्यस्य बिम्बत्वं वाच्यमिति बिम्बभूत ईश्वरो Sप्यखण्डाद्वहिरेव स्यादित्यर्थः । यदि च प्रतिबिम्ब्पक्ष ईश्वरस्व मर्वान्तर्यामित्वप्रतिपादकश्रुत्याद्यनुसारेण लोकदृष्टिमनादृत्य कृत्स्न-

च्छिन्नचैतन्यमीश्वर इति पक्षेऽप्यन्तःकरणाभावावच्छ्विन्नचैतन्य- मीश्वर इति विवक्षितम, अन्तःकरणस्य कल्पितत्वेन चैतन्येऽन्त:करणाद्यवच्छेदेनाप्यन्तःकरणाभावस्य वास्तवस्य सत्त्वे न तदवच्छिनचैतन्यरूपेश्वरस्य सर्वविकारान्तरवस्थानसंभवात्तत्प्र- तिपादकब्राह्मणाञ्जस्यं तुल्यमिति समाधानं बोध्यम्। अभावस्या- पीश्वरोपाधित्वमुक्तं तृप्तिदीपे- 'अन्तःकरणसाहित्यराहित्याम्यां

१५८ सिद्धान्तलेशमग्रहे

विशिष्यते। उणधिर्जीवभावस्य ब्रह्मतायाश्च नान्यथा। यथा विधिरुपाधिः स्यान्प्रतिषेधस्तथा न किम। सुवर्णलोहभेठेन श्रृङ्धलात्व न भिद्यते । अतद्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विधिमुखेन च। वदान्ताना प्रवृत्ति स्याहिधेत्याचार्यभापितम्। इति ।श्लोकानामय-

शिष्यते भिद्यते। तत्साहित्य जीवत्वोपाधिस्तद्राहित्य ब्रह्मताया उपाविरिति जीवेश्वरोपाधिभेद इत्यर्थः । नान्यथा न प्रकारान्तरेण जीवभावाद्युपाधिरित्यर्थ.। ननु भावस्यैवोपाधित्वं नाभावस्येत्या शङ्कय विनिगमनाविरहमाह- यथेति। भाववदभावस्य व्याव- तकोपाधित्वे विशेषो नाम्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह- सुवर्णेति । शृङ्कलात्व नाम यथेच्छमचारव्यावर्तकत्वम्। ननु भावरूपान्तःकर- णादेर्दष्टत्वादिरूपेण जीवोपलब्धिसाधनत्वात्तस्य जीवोपाधित्वं यु- कमित्याशङ्कय तर्ह्यन्तःकरणनिषेधस्यापि ब्रह्मोपलब्धिसाधनत्वा- त्तस्य ब्रह्मोपाधित्वं युक्तमित्यभिप्रेत्य तत्तदुपाधिनिषेधम्य ब्रह्मोप- लब्धिसाधनत्वं भाष्यकारैरुक्तमित्याह-अतव्यावृत्तीति। अत्र तच्छन्देन ब्रह्मोच्यते, तन्न भवतीत्यतदन्तःकरणादिरूपमुपाधि- जातम्, तस्यातदो व्यावृत्तिर्निषेधः, तद्रपेण तद्वोधनद्वारेणे- त्यर्थ. । साक्षाद्विधिमुखेन च 'बुद्धे: साक्षी' 'मनसः साक्षी' 'सर्वस्य साक्षी' 'पश्यञशृण्वन्मन्वानः' इत्यादिप्रकारेण च। प्रवृत्तिर्बोधकता, ब्रह्मणि तेषां प्रामाण्यमिति। तथा चोक्तरीत्या

योस्तुत्पले सति, 'सुतरां नीरूपे' इत्यादिना चैतन्य-

प्रथमपरिच्छेदः । १५९

योगादीश्वर ऽन्तर्याभिब्राह्मणाञ्जस्याभावस्तुल्यः । एते नावच्छिन्नस्य जीवत्वे कतभोकतसमययोस्तत्र तत्रान्त :- करणावच्छेद्यचेतन्यप्रदेशस्य भिभ्नत्वात्कृतहानाकृता- भ्यागमप्रसङ्ग इति निरस्तम, प्रतिबिम्बपक्षेऽपि खान- न्तर्गतस्य ससंनिहितस्य चैतन्यप्रदेशस्यान्तःकरणे प्रति- विम्बितस्य वक्तव्यतया तत् तत्रान्तःकरणस्य गमने विम्बभेदात्तत्प्रतिविम्बस्यापि भेदावश्यंभावेन दोपतौ-

प्रतिविम्वासंभवस्य दर्शिनत्वात्प्रतिविम्बपक्षं न्यक्त्वावच्छेदपक्ष एवादरणीय इति भावः। एवमवच्छेदपक्षे दोषान्तरमपि व- अयमाणदोषतौल्यादिनैव निरस्तमित्याह- एतेनेति। स्वा- नन्तर्गतस्वेति। प्रागुक्तयुक्तिरत्रानुसंधेया । स्वसंनिहितस्येति विशेषणस्यायमभिप्रायः- यदि सर्वेष्वन्तःकरणेषु तदनन्तर्गत- स्याण्डाद्वूहिर्विद्यमानस्यैव चैतन्यभागम्यैकस्य प्रतिबिम्बः संभ- वेत्, तदा विम्नचैतन्यप्रदेशभेदाभावात्प्रत्यन्तःकरणं बिम्त्र- चैतन्यप्रदेशभेदेन प्रतिविम्बभेदापादनं न संभवेत्। न च तथा मंभवति, व्यवहितस्य प्रतिविम्धायोगात्। कि तु तत्र नत्रान्त :- करणे संनिहितस्यैव चैतन्यप्रदेशस्य बिम्बत्व वाच्यम्। ततश्रेह परत्र च प्रतिबिम्बमेदापादनं युक्तमिति । दोषतौल्यादिति । कृतहा नाकृताम्यागमप्रसङ्गदोषतौल्यादित्यर्थः। अविद्याया चित्प्र- तिबिम्ब ईश्वरोऽन्तःकरणे चित्प्रतिविम्बो जीव इति पूर्वे प्रदर्शित

१६० सिद्धान्तलेश संग्रहे

स्याद्। न चान्तःकरणप्रतिबिम्बो जीव इति पक्षे दोषतौल्येऽपि, अविद्याप्रतिबिम्वो जीवस्तस्य च तत्र तत्र गत्वरमन्तःकरणं जलाशयव्यापिनो महामेघमण्डल- प्रतिबिम्बस्य तदुपरि विसृत्वरः स्फीतालोक इव तत्र तत्र विशेषाभिव्यक्तिहेतुरिति पक्षे नायं दोषः, अन्तः करणवद्विद्याया गत्यभावेन प्रतिबिम्बभेदानापचेरिति वाच्यम्। तथैवावच्छेदपक्षेऽप्यविद्यावच्छिन्नो जीव इत्यु- संक्षेपशारीरकपक्ष दोषतौल्येऽपि विवरणादिपक्षे उक्तदोषाप्रसक्ते- स्तत्योपादेयत्व्रं स्यादिति शक्कते-न चेति । गत्वरं गमन- शीलम । तदुपरीति। जलाशयोपरीत्यर्थः । विसृत्वर इति । यथा तत्र तत्र जलप्रदेशेषु विसृत्वरो गमनशीलो मेघच्छिद्रेम्यो निःसृतः स्फीतालोकखण्डो महामेघमण्डलप्रतिबिम्बस्य जला- शयव्यापकस्य विशेषेण स्फुरणहेतुः, तथा तत्र तत्रेह परत्र च कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशेषाभिव्यक्तिहेतुरन्तःकरणीमति पक्ष इत्य- र्थः । कृतहानादिदोषाभावे हेतुमाह- अन्तःकरणवदिति । यदि प्रतिबिम्बवादिनान्तःकरणप्रतिबिम्बो जीव इति पक्षमुक्त- दोषतौल्येन परित्यज्याविद्याप्रतिबिम्बो जीव इति पक्षः स्वीक्रि- यते, तदावच्छेदवादिनाप्यन्तःकरणावच्छिन्नो जीव इति पवं कृतहानादिदोषयुक्त त्यक्त्वोक्तदोषरहितमविद्यावच्छिनो जीव इति मतमुपादीयत इत्याह-तथैवेति। जीव इति। उपलक्षणं चैतत्। अविद्यायाः कल्पितत्वेन वास्तवतदभावावच्छिन्नाश्वेदा-

प्रथमपरिच्छेदः। १६१

पगमसंभवाद, तत्राप्येकस्य जीवस्य कचित्मदेशे कर्व- त्वं प्रदेशान्तरें भोक्तृत्वमित्येवं कतहानादिदोषापनु- त्तये वस्तुतो जीवैक्यस्य शरणीकरणीयत्वेन तन्न्याया-

दक्ोपाध्येक्यस्य च तन्त्रसच्ाभ्युपगमेन तद्दोषनिरा-

हमेश्वर इत्युपगममभवच्वेन्यपि द्रष्टयम। एवमविद्यापनिविम्बो जीव इति पक्षे कृतहानादिदोषाभावमुपेन्य तन्माम्यमविद्यावचन्ि- लस्य जीवत्वपक्षे दर्शितम्। इदानानन्त:करणावच्तेदपक्षे कृनहा- नादिदोषाभावं समर्थयितुमविद्यापतिबिम्वो जीव इति पत्तेऽपि कृतहानादिदोषमाशङ्कय परिहरनि-तत्रापीति। अविद्याप्रति- विम्बो जीव इति पक्षेऽपीत्यर्थः । कचित्प्रदेश इति। श्राह्मणा- दिशरीरगनान्त करणावच्छिनप्रदरेश इत्यर्थ। प्रदेशान्वर इति। देवशरीरादिगततदर्वच्छिन्प्रदेश इत्यर्थ। वस्तुत इति। प्र- देशभेदे सत्यपीह परत्र चाविद्या प्रतिविम्वरूपजीवैक्यमात्नेण कृत- हानादिदोषः परिहर्तव्य प्रतिबिम्त्रवादिना गत्यन्तराभावादि- त्यर्थः। सोऽय परिहारप्रकारोऽन्तःकरणावच्छेदपक्षेऽपि समान इत्याह-तन्न्यायादिति। व्रस्तुत इति। इह परत्र चान्तःक रणावच्छेद्यचै नन्यप्रदेशभेदेऽपि चैतन्यस्य वस्तुत एकत्वान्न कवत- हानादिदोष इत्यर्थ। ननु वास्तव चैतन्यैक्यमात्रस्य जीवान्तर- साधारणत्वादन्यकृतकमणान्यस्य भोगप्रसज्ञ इत्यन आह-तद्- वच्छेदकेति। तत्पदं चैतन्यपरम्। तथा चैकान्तःकरणावच्छि- S 11

२१२ सिद्धान्तलेशमग्रहे

करणमंभवाच्च । न चावच्छेदपक्षे 'यथा ह्यं ज्यो- तिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजोडयमा

इति व्यवस्थास्त्रीकारान्नोक्तातिप्रसङ्ग इति भावः। अस्मिन्नव्ळे दपन्ते प्रागुक्तरीत्या वास्तवान्तःकरणाभावार्वच्छन्नचैतन्यमीश्वर 'कारणोपाधिरीश्वर इति अत्यनुरोधेनाविद्यावच्छन्नचैतन्यं वेश्वर इति बोध्यम्। अस्य पत्तस्य श्रुतिसूवाभ्यां विरोधं श- इते-न चावच्छेदपक्ष इति यथको विवस्वान्पात्रभेदेन मिन्ना अपोऽनुगच्छन, बहुजलपात्रेष्ठु प्रतिविम्धिन' सन्निति याव- त्, बहुधा भेदरूपः क्रियते औपाधिकं नानात्व प्रतिपद्यते, एवं देवः स्वप्रकाश आत्मा स्वत एक: सन् न्तेत्रेषूपाधिषु प्रतिबिम्वितो भेदरूप क्रियते नानात्व लभत इति यावत्। यथैकस्य सूर्यस्य बहुषूपाधिषु प्रतिबिम्वितत्वप्रयुक्तो भेद एवमात्मनोSपि क्षेत्रेषु प्रतिबिम्बितत्वप्रयुक्तमेव नानात्वमिह विवत्ितमिति वक्तव्यम्, अन्यथा दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरतुल्यत्वापत्या तयोरसामञ्जस्यप्रस झात्। तथा चावच्छेदपक्षः श्रुतिविरुद्ध इत्यर्थः । एवम् 'एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् II' 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव' 'जीवेशावाभासेन करोति' इत्यादिश्रुतयोऽपि चैतन्यस्य प्रतिबिम्बगमकतवेन द्र- ष्रव्याः। भूतानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामात्मा स्वरूपभूतः परः।

प्रथमपरिच्छठः । १६२

त्मा 'अत एव चोपमा सूर्यकािचत्' इति श्रुतिसू त्राम्यां विरोध :; 'अम्बुवदग्रहणानु न तथात्वम्' इत्यु- दाहृतसूत्रानन्तरमूत्रेण यथा सूर्यस्य रूपवतः प्रतिबि- म्योदययोग्यं ततो विपकृष्टदेशं रूपवज्जलं गृह्यते नैवं

भूत मूंत इनि वामया नर्वे पतिविम्बोपवयो गृह्यन्ते। तेषु प्र निबिम्बितनया व्यवस्थिन मन्बहुधा दृशयने, वतस्तु शासादेकध दृश्यत। रूपशब्द उपाधिवरः। अन्पि वोष्मा मर्वोगतिसंग्रहाथी। प्रतिरूप. प्तिविम्वः, पुरुपन्तिबिम्बे 'पुरुषप्रतिरूपोयम' इति प्रयोगदर्शनात्। नृनीयाध्यायगतपूत्रसुदाहरनि-अत एतरेति। यनश्विदात्मन स्व्ाभाविकमेकत्वं नानात्व चौपाधिक श्रुतिषु वि- वक्षितम्, अन एव तस्यीपाधिकनानातवे जलादिषु प्रतिविम्बितः सूर्यादिर्द्ष्टान्तत्वेन ब्रुतिपूपादीयत इति सूत्रार्थः। 'रूपं रूपम्-' इति श्रुरता प्रतिरूपशब्दो न प्रतिबिम्बवाचकः, 'वायुर्यथैको मुवनं प्रविष्टो रूनं रूपं प्रतिरूपो बभूव' इत्यादो व्यभिचारात्। अतः सूर्यादिप्रतितिन्बद्ृष्टान्नत्वारस्यादेव चैतन्यमतिबिम्बो वक्तव्य। तं प्रतिबबम्ब स्वयमेव्र सूत्रकृदाक्षिपति-अम्बुवदिति। सूत्रे दृष्टान्तभागस्यार्थमाह- यथति। प्रतिबिम्धोदययोग्यत्व स्वच्छ- त्वम्। उपाव्यन्तर्गतस्य न तत्र प्रतिबिम्ब इत्याशयेनाह- तत इति। बिम्बभूतसूर्यापेक्षयेत्यर्थः। दार्ष्टान्तिकभागं व्याचष्- नैवप्निति। न तथात्वं चिदात्मनः प्रतिविम्बितसूर्यादितुल्यत्व ना. स्ति। कुतः, अग्रहणात्, अन्तःकरणादेरात्मप्रतिविम्त्रोदययो-

१६२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

सवेगतस्यात्मनः प्रतिबिम्बोदययोग्यं किंचिदस्ति ततो विप्रकष्टमिति प्रतिबिम्बासंभवमुकत्व्रा 'वृद्धिइासभा- कत्वमन्तर्भावादुभयसामजस्यादेवम्' इति तदनन्तर- सूत्रेण यथा जलप्रतिविम्धितः मूर्यो जलवृद्धौ वर्धन इव जलहासे हसतीव जलचलने चलतीवेति तस्याध्यासिकं

ग्यत्वेनाग्रहणात्। न ह्यन्त करणमात्मापेक्षया विप्रकृष्टदेशवत्, सर्वगतत्वादात्मनः। नापि तदुड्उपवत, अनङ्गीकार- निदात्मनोऽपि सूर्यादिवद्विम्बत्वयो,त्वेनाग्रहणाच, तस्य नीरू-

भावानुपपत्तिरिति तुशब्दार्थ । दृष्टान्तदार्ध्टान्तिकयो प्रतिवि- म्वितत्वाशेन साम्याभावेऽपि न तद्गावविरोोडस्ति, विवक्षितांशेन साम्यस्य तत्रापि संभवान्। न हि तयोः सर्वसाम्य क्वचिदपि संभवति, तथा सति दृष्टान्तदार्टान्तिकभावोच्छेदप्रसङ्गादित्यभ- प्रेत्य विव्रक्षिताशसाम्य सूत्रकृद्दर्शयति-वृद्धिहासेति। तद- नन्तरेत्यत्र तत्पदम् 'अम्बुवन्-' इते सूत्रपरम। सूत्रं व्या- चष्टे-यथेति। आध्यासिकमिति । भ्रान्तिसिद्धमित्वर्थः । तथेति। चिदात्मनो बुद्धवाद्यवच्छ्न्तया बुद्धयाद्युपाधावन्तर्मा वाद्रजादिशरीरेऽन्तःकरणवृद्रौ चिदात्मा वर्धत इव, मशकादि- शरीरेऽन्त:करणह्ासे हसतीव, तच्चलने चलतीव, तद्गेदे भिन्न

प्रथमपरिच्छेदः। १६५

दिनावच्छेदेनोपाध्यन्तर्मावादाध्यामिकं तदनुरोघिवृद्धि- हासादिभाक्त्वमित्येवं दषानतदार्ष्टान्तिकयो: सामञ्ज- स्यादविरोध इति स्वयं सूत्रकृतैवावच्छेदपस्षे तयोस्ता त्पर्यकथनात, 'घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा।

इव च भाति। तथा च श्रुति- 'न्यायतीव लेलायतीव' इति। बुद्धौ व्यायन्न्यामात्मा व्यायनीव नस्यां चलन्त्या- मान्मा चलनीव, न तु स्व्तो व्यायति, चलति वेन्यर्थ.।

तं साम्पमिन्यर्थः। तयोरिति: चैनन्यम्य प्रतिन्निम्वितत्व्रगमक- श्रुतितन्मूलकमूत्रयो पूर्वमुदाहृतयोरित्यर्थः। अवच्छेदपक्षे न केवल श्रुतिसूत्रविरोधाभाव एत, कितु श्रुतिमूत्रानुग्रहोऽप्यस्ती- ताह-घटमवृत्तमिति। घटसवृत घटावच्छिन्नमाकाश प्रसिद्ध- मरिति। तच्च घटे नीयमानेऽपि न नीयते। यथायं दृष्टान्नस्तद्व- ज्जीवो नभोपमो नभसा तुल्यः । एतदुक्त भवन-जीवस्य नभोनमशव्देन घटसवृताकाशतुल्यत्वमभिदधतावच्छिन्नचैनन्यरू- पत्वमुक्तमिति। एव प्रवेशश्रुतिरपि चिदात्मनो बुद्धयाद्यवच्छेद- कृतमेव द्रष्टत्वादिधर्मलाभं दर्शयति, न प्रतिबिम्बभावकृतम् । तथा हि-'स एष इह प्रविष्ठ आ नखाग्रेम्यः' इत्युपक्रम्य 'प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन्वाक्पश्यंश्रक्षु, शृण्वञश्रोत्रं मन्वानो मनः' इति पुरुषविधब्राह्मणे श्रूयते। अयमर्थः-स सर्ववेदान्तेषु प्रतिद्धः, एष नामरूपव्याकर्तृत्वेन संनिहितः, इह

१६६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

घटो नीयते नाकाशं तद्ज्जीवो नभोपमः ॥' 'अंशो कार्यकरणसंघाते नखाग्रमवधीकृत्य प्रविष्टः । नतु यथा देवद- त्तस्य गृहे सर्पस्य वा बिले प्रवेशः प्रसिद्धो न तथात्मन' प्रवेश कल्पयितुं शक्येत, तस्य सर्वगतत्वातू। नापि जलपात्रेषु सूर्यादेरिव प्रतिबिम्बभावलक्षण: प्रवेश मंभवति, तस्य तैत्तिरीयकादौ प्रवेश- वाक्यविचारावमरे भाष्यकारैरेव निरस्तत्वात्। अतः कीदृशः प्रवेश प्रविष्टपदेन विवक्षित इति जिज्ञासायाम्, यथा जले प्रतिबिम्बभा- वेन प्रविष्टस्य सूर्यादेस्तद्र्मवत्तयोपलभ्यमानत्वमस्त्येवमात्मनः स· घातेऽधिष्ठानतया प्राक्सिद्धस्यै प्राणबुद्धयादिधर्मवत्तयोपलभ्यमान त्वमेब प्रकृते प्रकृष्टपदेन विवक्षितम्, नतुमुख्य प्रवेश इति मन्वाना श्रतिः स्वयमेव प्रविष्टपद व्याचष्टे-प्राणन्नेवेत्यादिना। प्राणन्प्राणन- चेष्टा प्राणोपाधिद्वारा कुर्वन् 'प्राणस्य प्राणम' इत्यादिश्रुतौ द्विती- यप्राणपदवाच्यो भवति। वदन्वाग्वृत्तिमन्त करणतादात्म्यापत्या कुर्वन् 'वाचो ह वाचम्' इत्यादिश्रुतौ द्वितीयवाक्छब्दवाच्यो भव-

कुर्बन् 'चन्षुषश्चक्षुः' इत्यादिश्रुतौ द्वितीयचत्तुःशब्दवाच्यो भवति। शृण्वञ्शब्दगोचरां श्रोत्रकरणिकां वृत्तिमन्तःकरणतादात्म्यापत्यैव कुर्वन् 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इत्यादिश्रुतौ द्वितीयश्रोत्रशब्दवाच्यो भव- ति। मन्वानो मननरूपां चक्षुरादिनिरपेक्षां वृत्ति कुर्वन् 'मनसो मनः' इत्यादिक्षुतौ द्वितीयमनःशब्दवाच्यो भवति। चक्षुरादिव्या· पारग्रहणं कार्यकरणसंघातव्यापारमात्नस्योपलक्षणम्, सघातघर्मा-

प्रथमपरिच्छेदः। १६७

नानाव्यपदेशान्-' इति श्रुतिसूत्राभ्यामवच्छेदपक्ष-

णां सर्वेषामात्मन्युपलम्यमानत्वात्। नन्वेवमप्यवच्छेदपक्षस्यद्विती- याध्यायगतेन 'आभास एव च ' इति सूत्रेण तद्भाष्येण च विरो- धो दुर्वार., तयोश्वैतन्यप्रतिबिम्बस्य स्पष्टमुक्तत्वात्। सूत्रार्थस्तु- आभास एव, जीव. परमात्मनः प्रतिबिम्ब एव, न निरुपाधिक: परमात्मैव जीव.। नापि न्यायमत इव परमात्मसकाशादत्वन्त- भिन्न, तत्त्वमस्याद्यभेदश्रुतिविरोधात्। प्रतिबिम्बस्य च वस्तुतो बिम्बाभिन्नत्वेनाभासत्वपक्ष उक्तश्रुतिविरोधाभावादिति च-शब्दा- र्थ इति; इति चेत्, न । उदाहृतसूत्रतद्भाष्ययोरुक्तप्रतिबि- म्वपक्षस्य 'भोक्त्ापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्ोकवत्' इति सूत्रोक्त- सिद्धान्तवन्मतान्तरत्वोपपत्तेः । न च तथा कल्पने कि विनिगम- कनिति वाच्यम्। तृतीयाध्याये स्वयं सूत्रकृतैव न्यायपूर्वकं कृतस्य चैतन्यप्रतिविम्बनिरासस्य नियामकत्वात्, आभाससूते च जीवस्य प्रतिबिम्बत्व उपपत्यादेरनुपन्यासाच्च। भोक्त्ापत्ति- सूत्रस्यायमर्थः- 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुत्या प्रपञ्चस्य ब्रह्माभेदः प्रतिपाद्यते। 'अहं ब्रह्मास्मि' इति श्रुत्याहंशब्दार्थ- भूतभोक्तृवर्गस्य च ब्रह्माभेद: प्रतिपादयते। तथा च श्रुतिद्वयानु- सारेण भोक्तृभोग्यप्रपञ्चयोरकब्रह्माभेदस्वीकारे भोग्यप्रपञ्चम्य भोक्त्रापत्तेर्भोक्त्मेदापत्ते, एवं भोक्तुरपि भोग्यामेदापत्तेरेकब्रह्मा- भिन्नयोस्तयोः परस्परमप्यभेदावश्यंभावात्। न चेष्टापत्तिः, तथा सत्यविभाग प्रसज्येत, भोक्तृभोग्ययोविभागबोधकप्रत्यक्षारिवि-

१६८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

स्यैव परिग्रहाच्। तस्मात्सर्वगतस्य चैतन्यस्यान्तः-

रोधः प्रसज्येतेति चेत्, उच्यते- श्रुतिसिद्धं भोक्तृभोग्ययोरेक- ब्रह्माभिन्नत्वं तयोः प्रत्यक्षादिसिद्धं परस्परं विभक्तत्व चेत्युभय लोकवत्स्यादुपपद्यते। यथा लोक एकसमुद्रविकाराणां फेनबुद्धुद तरङ्गाणामेकसमुद्राभिन्नत्व परिणामानां परिणाम्यभेदस्यानुभव- सिद्धत्वात्, तेषामेत्र फेनादीनां परस्परं भिन्नत्व चार्ति भेदस्या- नुभवसिद्धत्वात्; एवमेकब्रह्मपरिणामयोर्भोक्तृभोग्ययोरेकब्रह्माभि- नत्वं परस्परं भिन्नत्व चोपपद्यत इति नाद्वैतश्रुतीना प्रत्यक्षादिविरो- धप्रसक्तिरिति । अय च विरोधपरिहारो न सिद्धान्तसमतः कूटस्थनित्यस्य ब्रह्मणः परिणामित्वानभ्युपगमात्, किं तु मत्ता- न्तराभिप्रायणेति भाष्यादिषु घण्टाघोषः । तथा प्रकृतेऽपीति संक्षेप । अंश इति। जीव इश्वरस्याशः । कुत, नानाव्यपदेशात् 'य आत्मानमन्तरो यमयति' इत्यादिश्रु- तिषु नियम्यनियामकभावादिना जीवेश्वरयोर्नानात्वस्य भेदस्य व्यपदेशादिति सूत्रभागस्याक्षरार्थः। अत्रांशत्वं जीवचैत- न्यस्य घटाकाशवदन्तःकरणावच्छिन्नत्वरूपं विवक्षितम्, न तु मुख्यमंशत्वम, निरवयवस्य ब्रह्मणो मुख्यांशासंभवादिति तदधि- करणभाष्ये स्फुटमिति भावः। अवच्छेदपक्षसमर्थनमुपसंहरति- तस्मादिति। प्रतिबिम्बासंभवादवच्छेदपक्षे विरोधाभावात्साधकस- त्वाच्चेत्यर्थ.। अवच्छेद्यचैतन्यस्य प्रतिबिम्बपक्षेऽरपि समततयोभय- सप्रतिपन्नस्य तस्यैव जीवत्वादिकल्पनं युक्त लाघबादित्याशयेनाह

प्रथमपरिच्छेद्:। १६९

करणादिनावच्छेदो ऽवश्यंभावीत्यावायकत्वादवच्छिन्नो जीव इति पक्षं रोचयन्ते।।

-अवच्छेदोऽवश्यंभावीति। अवच्छिन्न इति। अन्तःकरणा- वच्छिन्नो जीव । जीवग्रहणमुपलक्षणम्। अविद्यावच्छिन्न ईश्वरः, 'कार्योपाधिरय जीव' कारणोपाधिरीश्वरः' इति श्रुतेः। 'जीवे- शावाभासेन करोति, माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति श्रु- तौ चाभासपदमवच्छिनपरम्, प्रतिबिम्बासभवस्योक्तत्वात्। मा- यापदं च प्रथमोपात्तजीवोपाधिभूतान्तःकरणपरम, 'कार्योपाधि- रयं जीवः' इति श्रुते.। एवं मायापदोपात्तान्त करणस्य च मूल- प्रकृत्यात्मकत्वं प्रकृतिविकारभावप्रयुक्तम। पूर्वमनवच्छ्न्नस्येश्व-

सभवमात्रेण। न तु तात्पर्यत., 'कारणोपाधिरीश्वरः इति श्रुतिविरोधात्। अनवच्छिन्नस्येश्वरवपक्षे तस्योपाव्यभा- वेन सर्वज्ञानकर्तृत्वादेरसभवाच्च। अभावस्येश्वरोपाधित्वपक्षे- डपि समानोऽयं दोषः, मायाविद्याव्याकृतशक्त्यक्षराकाशादिश- ब्दितभावरूपोपाधेरिव तस्य सर्वज्ञत्वादिप्रयोजकत्वायोगात्। अत एव वाक्यवृत्तौ भगवत्पादैरपि सर्वज्ञत्वादिप्रयोजकोपाधित्वम- विद्याया दर्शितम्- 'मायोपाधिर्जगदयोनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः' इतीति भाव: ।। 'अथ क ईश्वरः कश्च जीवः' इति प्रश्ने प्रतिवचनत्वेन

१७० खिद्धान्तलेश संग्रहे

अपरे तु-न प्रतिबिम्बो नाप्यवच्छिन्नो जीव:। किं तु कौन्तेयस्यैव राधेयत्ववदविकृतस्यैव ब्रह्मणोडविद्यया जीवभावः, व्याधकुल संवर्धितराजकुमारदष्टान्तेन 'ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया सुच्यते' इति वृहदा- रण्यकभाष्ये प्रतिपादनात। 'राजसूनो : स्मृतिप्रासौ व्याधभावो निवर्तते । यथैवमात्मनोऽज्ञस्य तच्व-

मतान्तरमुत्थापयति- अपरे त्विति । कस्तर्हि जीव इति पृच्छति- किं त्विति। दृष्टान्तपूर्वकं ब्रह्मैव जीव इत्युत्तर- माह-कौन्तेयस्येवेति । कुन्तीकुमारस्यैव। न तु तत्प्रति- बिम्बादेरित्येवकारार्थः। राधाया अपत्यं राघेयः, तस्य भावस्त- त्वम्, तद्वदित्यर्थ। कि त्वविकृतस्यैवेति संबन्धः । अवच्छेद- प्रतिबिम्बभावरहितस्येत्यर्थ। अत्र भाष्यवार्तिकसंमति हेतुत्वेन दर्शयति-व्याधेत्यादिना। यथा राजकुले जातः कर्णो जन्म- प्रभृति व्याधकुल एव संवर्धितस्तज्ातीयैः सहवासादिजनितम्रा- न्तिलक्षणाविद्यया स्वात्मानं राधेय मन्यते न तु स्वतः सिद्धमपि कौन्तेयत्वमनुभवति, ततश्च कौन्तेयत्वप्रयुक्ताच्छ्ेयसः सकाशा- त्प्रच्युत. सर्वत्र नानाविधशापावमानादिलक्षणं बहुविधदुःख प्राप्तवान्, स च कदाचिद्गगवता विवस्वता 'हे कर्ण, कौन्तेयोऽसि त्वम् , न राधेयः' इत्युपदेशं कुर्वता स्मारितनिजरूपः सन् तया स्मृत्या व्याधत्वराधेयत्वादेरविद्याकृतस्य निवृत्तौ सत्या

प्रथमपरिच्छेदः । १७१

मस्यादिवाक्यतः ॥' इति वार्तिकोक्तेश्। एवं च स्वा विद्यया जीवभावमापभ्रस्यैव ब्रह्मणः सर्वप्रपश्चकल्पक त्वादीश्वरोऽपि सह सर्वजत्वादिधर्मैः स्वम्ोपलब्धदे- वतावज्जीवकल्पित इत्याचक्षते।।

व्याधत्वराधेयत्वकृत नानाविधदुःखं त्यक्त्वा कौन्तेयत्वस्मृति प्रयुक्त श्रयः प्राप्तवान्; तथा ब्रह्माप्यनादिसिद्या म्वावि- द्यावृतनिजरूप सज्जीवभावं प्राप्य स्वत सिद्धान्निन्यनिरतिशया- नन्दस्वरूपानुभावात्प्रच्युत भवति ततश्च ससरति, एव संसरक्रह्म कदाचित्स्वप्रदशायामित्र स्व्राविद्याकल्पितेन गुरुणा शास्त्रेण चो- त्पादितया स्वगोचरविद्यया जीवभावादिप्रयोजकाविद्यानिवृत्तौ मुच्यते नित्यसिद्धनिरतिशयानन्दमनुभवति स्वरूपचैनन्येनैवेति भाष्यार्थः । अज्ञस्येति। अज्ञानावृतनिजस्वरूपस्येत्यर्थः। तत्त्व- मस्यादीति। गुरूपदिष्टनत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तौ जीव नाव आत्मनो निवर्तत इत्यर्थ। एव जीव निरूप्येश्वरं निरूप- यति-एवं चेति। भाष्यवार्त्तिकपर्यालोचनया प्रतिबिम्बभावा दिरहितस्य पूर्णब्रह्मण एव जीवत्वे सिद्धे सतीत्यर्थः । ईश्वरोऽपि सर्वज्ञत्वादिधर्मै सह जीवकल्पित इति संबन्ध.।यथोक्तजीवस्य वेश्वरकल्पकत्वे हेतुमाह-स्वाविद्ययेत्यादिना। अन्यस्य कल्प कस्याभावादितितात्पर्यकमवधारणम। जीवस्येश्वरकल्पकत्वे दृष्टा न्तमाह-स्वपेति। यथा स्वने स्वप्द्रष्टा जीव एव परां देवतां सर्वज्ञत्वादिधर्मैः सहितां कल्पयति, कल्पयित्वा च तामहर्निशमु

१७२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

अथायं जीव एक उतानेकः । अत्रानुपदोक्तपक्षाव- लम्बना: केचिज्जीवैक्यमाश्रित्याहुः- एको जीवः। तेन चैकमेव शरीरं सजीवमन्यानि स्वन्नदृष्टशरीराणीव निर्जीवानि। तदज्ञानकल्पितं सर्व जगत। तस्य स्व. पास्ते तदुपासनया चाभ्युदयनि श्रेयसलक्षणं लभते, एव जागरणे- डपीति दृष्टान्तादेरभिप्राय. ॥ जीवेश्वरनिरूपणप्रसङ्गेन विचारान्तरमारभते-अथति। अ- नुपदोक्तति। 'ब्रह्मैव स्व्राविद्यया ससरति स्वविद्यया मुन्यते' इत्यादिग्रन्थोक्तेत्यर्थः 1 एक इति। ब्रह्मण एकत्वात्तत्र चाव चछेद प्रतिबिम्बभावयोरनब्गीकाराच्चेत्यर्थ। ननु जीवैक्ये तेनै- कमेव शरीर सजीव स्यान्न सर्वशरीगणीत्याशङ्कामिष्टापत्या परिहरति- तेन चेति। ननु यथैकशरीरे हिताहितप्राप्ति परिहारार्था स्पन्दनरूपा चेष्टा दृश्यते तथा सर्वशरीरेषु दृश्यते। तथा च कथमेकमेव शरीरं सजीवम्, तत्राह- अन्यानीति। स्वम्दशायां स्वप्नद्रषुः शरीरमेकमेव सजीवम्। स्प्रद्रष्टा दृष्टान्यन्यानि शरीराणि तु चष्ाविशेषवत्तया दृश्य मानान्यपि सजीवानि न भवन्ति। तथा जागरणेऽपीति द्रष्टव्यम्। ननु स्वाप्नस्य जगतः कल्पिका तावन्निद्रान्व- यव्यतिरेकसिद्धा यथा वर्तते न तथा जाग्रत्प्रपञ्चस्य कल्पकम· न्वयव्यतिरेकसिद्ध किचिदस्तीति जगत्सत्यमेव स्यात, नेत्याह- तद्ज्ञानेति। जीवाज्ञानेत्यर्थः। अज्ञानस्य जगत्कल्पकत्व शास्त्र-

प्रथमपरिच्छेदः । १७१

प्नदर्शनवद्यावदविद्यं सर्वो व्यवहारः। बद्धमुक्तव्यव- स्थापि नास्ति, जीवस्यैकत्वात्। शुकमुक्त्यादिकमपि स्ाप्नपुरुषान्तरमुक्त्यादिकमिव कल्पितम्। अत्र च

रयैव कर्नव्यमिति।।

सिद्धमिति भाव। ननु सर्वव्यवहारस्य स्वप्नव्यवहारवत्कल्पित व्रे तद्वदेव सहसा व्यवहारलोपः प्रसज्येत, तथा च विद्यानर्थक्य- मिति, नेत्याह-तस्येति। जीवस्येत्यर्थः। यावन्निद्राक्षय न्वप्न- व्यवहारानुवृत्तिवद्विद्यया यावदविद्यानिवृत्ति सर्वव्यवहारानुवृत्ति- रयुज्यत इति न विद्यावैफल्यम्, अविद्यानिवृत्त्यर्थमपेक्षितत्वादिति भावः। ननु जीवैकत्वमते एको जीवो बद्धोऽन्यो जीवो मुक्त इति व्यवस्था शुकादिमुक्तिप्रतिपादकशास्त्रसिद्धा न स्यादित्याशङ्कय, इष्टापत्तिरित्याह- बद्धेति। शुकेति। यथा स्वप्नादुत्थित स्वप्नभ्रान्तिसिद्धां पुरुषान्तरमुक्तिं परं प्रति बोधयति, तथा जीवभ्रान्तिसिद्धा शुकादिमुक्ति तं प्रत्येव बोध- यति श्रवणादिषु प्रवृत्युपयोगितयेति भावः। ननु जीवैक्यमते विद्योपदेष्टुरन्यस्याभावाद्विदयोदयो न स्यात्, जीवेश्वरविभागाभावेन जीवस्येश्वरोपासनादिव्यवहारश्च न स्यादित्याशङ्गयाह- अब चेति। यथा स्वप्नदशायां स्वप्नदक्कचिद्गुरुमीश्वर च कल्पयित्वा तावुपास्ते ताम्या च विद्यादिक लभते तद्वदिति भाव: ॥

१७४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

अन्ये त्वस्मित्नेकशरीरैकजीववादे मनःप्रत्ययमलभ- माना: 'अधिकं तु भेदनिर्देशात' 'लोकवत्तु लीलाकै वल्यम्' इत्यादिसूत्रैजीवाधिक ईश्वर एव जगतः सष्टा,

एकजीववाद एव मतान्तरमाह-अन्ये त्विति। एकशरी रेति। एकमेव शरीर सजीव यस्मिन्नेकजीववादे स तथोक्त। मनःप्रत्ययमिति। मनसो विश्वास प्रामाणिकत्वनिश्चयमित्यर्थ, एकमेव शरीरं सजीव शरीरान्तराणि निर्जीवानीत्यत्र विनि- गमकाभावात्। न च जीवैक्य विनिगमकमिति वान्यम्, एकोपि जीवोऽस्मिञ्शरीरे वर्तत इत्यत्र विनिगमकस्य वक्तु- मशक्यत्वादिति भावः। अधिकं त्विति। जीवाभिन्न ईश्वरे वेदान्तानां प्रथमाध्याय निरूपितः समन्वयो न घटते, तथा सतीश्वरगतजगत्स्ष्टत्वादेर्जीवधर्मत्वप्रसङ्गात्; तथा चानुभव- विरोध इति पूर्वपक्षनिरासार्थस्तुशब्द। अधिक जीवादुपा- घितो भिन्न ब्रह्म जगत्स्रष्टृत्वसर्वश्ञत्वादिगुणकमभ्युपगम्यते । अतो न ब्रह्मधर्माणां जीवे प्रसक्ति, औपाधिकमेदस्यापि धर्मव्य- वस्थापकताया लोकसिद्धत्वात्। कल्पितभेदाङ्गीकारे हेतुमाह- भेदनिर्देशादिति। 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयति' इत्यादौ नियम्यनियामकभावादिना भेदनिर्देशादिति सूत्रार्थ। 'लोकवत्-' इति सूत्र पूर्वमेव व्याख्यातम्। अन्रादिपदेन 'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' इत्यादिसूत्र गृह्यते। मनोमयत्वादि- गुणको न शारीरः, तस्मिन्सर्वकर्मत्वादीनामनुपपत्तेरेवति सूत्रार्थ:।

प्रथमपरिच्छेद:। १७५

तस्याप्तकामत्वेन प्रयोजनाभावेऽपि केवलं लौला जगतः सृष्टिरित्यादि प्रतिपादयद्भिर्विरोधं च मन्यमाना :- हिरण्यगर्भ एको ब्रह्मप्रतिविम्बो मुख्यो जीव:। अन्ये

भासकल्पा जीवाभासा: संसारादिभाज इति सविशे- षानेकशरी रैकजीववादमातिष्ठन्ते ।

विरोधं चेति। मनःप्रत्ययमलभमाना विरोध च मन्यमाना इति चशब्दार्थः। जीवातिरिक्तेश्वराभाववादेSस्मिञ्जगत्सृष्टयादिसमर्थ-

गुणप्रतिपादकै सूत्रैिरोधमित्यर्थः। ब्रह्मप्रतिबिम्ब इति। अनेन विम्बभूतं ब्रह्म जीवादविकमीश्वररूपमस्मिन्मतेSस्ति, अतो नोदा- हृतसूत्रविरोध इति सूचितम्। तदिति। ब्रह्मप्रतिविम्ब्भूतहिरण्य- गर्भम्य भौतिकजगतस्ष्टतया कारणोपाधितया च मुख्यजीवस्य प्रतिविम्बभूता अन्ये जीवा जीवाभासा, तद्वत्सृष्टयादिसामर्थ्या- भावादित्यर्थ। कल्पा इति। तुल्या इत्यर्थः । संसारा- दिभाज इति। अनेन यथा हिरण्यगर्भशरीरं मुख्यजीवेन सजीवं तथेतराण्यपि शरीराणि जीवाभासै सजीवानीति पूर्वमताद्विशेष सूचितः। अन्रादिपदं मुक्तिसंग्रहार्थम्। जीवाभासानां मुक्तिश्च स्वबिम्बभूतहिरण्यगर्भप्राप्तिः क्रमेण च शुद्धब्रह्मप्राप्तिरिति मन्त व्यम्। सविशषति। सविशेषाणि सजीवान्यनेकशरीराणि यस्मिन्नेकजीववादे स तथा। आतिष्ठन्ते, अङ्गीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥

१७६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

अपरे तु हिरण्यगर्भस्य प्रतिकल्पं भेदेन कस्य हिर- ण्यगर्भस्य मुख्यजीवत्वमित्यत्र नियामकं नास्तीति म न्यमाना :- एक एव जीवोऽविशेषेण सर्वे शरीरमधि- तिष्ठति। न चैवं शरीराकयवभेद इत शरीरभेदेऽपि प-

अत्राप्यस्वरसं वदन्नेकजीववादमेवाह-अपरे त्विति। एक एवेति। अविद्याया व्रह्मप्रतिबिम्बरूपो जीवस्तावदेक., अवि- दयाया एकल्ात्। स एव च सर्व शरीर स्वभोगाद्यर्थमवितिष्ठति, न त्वविद्यायां ब्रह्मप्रतिबिम्बो हिरण्यगर्भशरीरमधितिष्ठत्यन्यानि तु शरीराणि तत्प्रतिबिम्बा जीवाभासा अधितिष्ठन्ति। कुत, इतरजीवाना तत्प्रतिबिम्बत्वे मानाभावादित्येवकारार्थ। अवि- शेषेणेति। मुग्यामुख्यविभागं विनेत्यर्थ.। जीवनेदे हि सति कश्चिन्मुख्यो जीव. कश्विचामुख्यो जीवाभास इति विभाग संभवेत्। न त्वेतदस्ति, तस्यैकत्वाभ्युपगमादिति भाव.। ननु देवदत्तस्य शिरःपाणिपादमधितिष्ठत एकस्य यथा 'शिरसि मे वेदना' 'पादे मे सुखम्' इत्याद्यनुसधानं दृश्यते, एवमेकस्यैव जीवस्य सर्वशरीराधिष्ठातृत्वे 'मम देवदत्तनामफशरीरे सुखम्, यज्ञदत्तनामकशरीरे दुःखम्' इत्याादिरूपेण सर्वस्थ सवत्रानुस- धानप्रसङ्ग इति शङ़कते-न चैवभिति। शरीरभेदस्याननुसं धानप्रयोजकत्वाभ्युपगमान्नोक्तातिप्रसङ्। न च तत्र माना- भाव: शङ्कनीयः, जीवस्यातीतशरीरेतु वर्तमानशरीरे चैक त्वेऽपि जन्मान्तरीयसुखाद्यनुसंधानादर्शनन तद्वेदस्य तत्प्रयोज-

प्रथमपरिच्छेद: । १७७

नाद्सैनेन शरीरभेदस्य तदननुसधानप्रयोजकत्ववल- सेः। योगिनस्तु कायव्यूहसुखाद्यनुमंधानं व्यवहिता र्थग्रहणवद्योगप्रभावनिवन्धनमिति न तदुदाहरणमित्य- विशेषानेकशरीरैकजीववादं शोचयन्ते।।

इतर त्वत्रापि बन्धमुक्तिव्यवस्थाभावस्य तुल्यत्वेन

कताया संप्रतिपन्नत्वादिति परिहरति- जन्मान्तरेति। ननु योगिना देहमेदे सत्यप्यनुसवानदर्शनाद्वयमिचार इत्त आह- योगिनस्त्वति। अस्मदादिवैलक्षण्यार्थकस्तुशब्दः। तद्दर्शयति- कायेति। न ह्यस्मदादीना व्यवहितार्थसाक्षात्कारोऽस्ति, तत्प्रयो- जकादृष्टविशेषाभावात्। तथा च शरीरभेदमात्रं न तत्प्रयोजकमू, कि त्वदष्टविशेषासहकृतशरीरभेदोऽननुसधानप्रयोजक इति न योग्यनुसंधानस्थले व्यभिचार इति भावः। योगपदं योगजादृष्ट- परम्। अविशेषेति। अविशेष्रेणाधिष्ठितान्यनेकशरीराणि यस्मि- नेकजीववादे स तथेत्यर्थः ।।

अनेकजीववादमुत्थापयति- इतरे त्विति। अत्रापीति। अव्यवहितमतेSपीत्यर्थः। यद्ेकजीववादे व्यवस्था न सिव्यतते ततः को दोष इत्याशङ्वय श्रुतिस्मृतिभाष्याणामनाञ्जस्यं दोष इ- त्याह-तद्यो य इति। देवानां म्ये यो यो देवस्तद्रह्म प्रत्यबु- ध्यत साक्षात्कृतवान्स एव तद्वह्माभवन्नान्यो ब्रह्मबोधरहित इति विदुषो मुक्तत्वमवदुषो बद्धत्वं च प्रतिपादयन्त्वा श्रुत्या बन्धमुक्ति S. 12

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

'तदो यो देवानां प्रत्यवुध्यत स एव तदभवत' इत्या- दिश्रुतेः 'प्रतिषेवादिति चेत्न श्ञारीरात्' इत्यधिकरणे

ष्यन्तोऽन्तःकरणानां जीवोषाधित्वाम्युपगमेनानेकजीव-

व्यवस्था दर्शिता। आदिपदेन 'अजामेकाम्-' इति श्रुतिर्ब- न्धमुक्तिव्यवस्थाप्रतिपादकत्वेन भाष्यकारादिभिरङ्गीकृता गृह्यते। श्रुतिग्रहणम 'यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्वाम परमं मम' इत्यादिस्मृ- तीनामुपलक्षणम्। प्रतिषेतरादिति। इदं पूर्वपक्षसूत्रमू। बृहदा- रण्यके काण्वशाखायाम् 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इति वा- क्येन परब्रह्मतत्वविदः प्राणोत्क्ान्तिप्रतिषेधात्तस्य गत्युत्ान्ती न स्तः, उत्क्रान्तिपूर्वकत्वा द्रतेरिति चेदिति सिद्धान्तिशङ्काभागार्थः। पूर्वपक्षी तां दूषयति-न शारीरादिति। बृहदारण्यक एव माध्यंदिनशाखाया समानप्रकरणे ब्रह्मविदं शारीर प्रकृत्य 'न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ति' इति वाक्य पठ्यते। अन्न तच्छब्देन प्रकृत: शारीरो गृह्यते न शरीरम्, तस्य शरीरापेक्षया प्रधानत्वात्। तथा च 'न तस्मात्-' इति वाक्येन शारीराज्जीवातपाणानामु- ₹क्रमणं निषिध्यते, न शरीरात्। अतः शरीरादुत्क्रमणं विदुषो- जप्यस्तीति तस्यापि गत्युत्क्रान्ती स्त एव। 'न तस्य प्राणाः- इति काण्ववाक्यश्यापि, तस्य विदुष. प्राणाः शरीरान्नोक्काम- न्ति, किं तु तेन सहैव ब्रह्मलोकं गच्छन्तीतर्थो बोष्यः। अनाञ्-

प्रथमपरिच्छेद्।

वादमाश्रित्य बन्धमुक्तिव्यवस्थां प्रतिपद्यन्ते।।

तेषु केचिदेवमाद्टु :- यद्यपि शुद्धब्रह्मा्रियविषयक-

स्यमिति। आअ्जस्याभाव उपपन्नत्वाभाव इत्यर्थ । अन्त करणा- नामिति। न च नानाजीववादेऽपि 'ब्रह्मैव म्वाविद्यया ससगति स्वविद्यया मुन्यते' इति बृहदारण्यकभाष्यप्रतिपादनेन विरोधस्तु- ल्य इति वाच्यम। तद्धाष्यप्रतिपादनस्य ब्रह्मेव स्वाविद्यया नाना- न्त करणरूपेण परिणतया नानाजीवभाव प्राप्य ससरति स्वविद्यया क्रमेण सुच्यत इत्यभिप्रायकत्वोपपत्ते / श्रुतिस्मृत्युपो- दवलितशुकादिमुक्तिप्रतिपादकभाष्यस्य 'ब्रह्मैव स्वाविद्यया संस-

चोदाहृतश्रुतिस्मृतिभाष्याणां ब्रह्मात्मैकत्वपरत्वेन नानाजीववादे ता- त्पर्यामावात्तेम्यो जीवनानातवं न सिध्यतीति वाच्यम्। एकजीव- चादेऽपि तात्पर्याभावस्य तुल्यत्वात्। न च जीवत्वोपाधिभूताया अविद्याया एकत्वाज्जीवैक्यसिद्धिरिति वाच्यम्। उदाइतभ्रुतिस्पृ-

जात्यभिप्रायकत्वोपपत्तेः, अविद्याया एकत्वेऽपि 'कार्योपाधिरयं जीव' इति श्रुत्यनुसारेणान्त.करणानामेव जीवत्वोपाित्वोप- गमसंभवाच्चेति भाव ।।

नानाजीववादे मतभेदेन बन्धसुक्तिव्यवस्थामुपपादयितुमार- भते-तेष्विति। नानाजीववादिषु मध्य इत्यर्थः । केनिविदिति ।

१८० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

मेवाज्ञानं तवाश एव च मोक्षः, तथापि जीवन्मुक्ता- वज्ञानलेशानुधधव्यभ्युपगमेवाज्ञानक्य सांशत्वान्तदेव क-

ननु नानाजीववादेऽवि जीवस्यान्त:करणोपाधिकत्वपक्षे मूलाज्ञा- नस्यैकत्वेन शुकादित स्व्रज्ञाननैव तस्य निवृत्तत्वादिदानी संसारा- मुपलब्धिप्रमङ्ग इत्याशयेन शक्कते- यद्यपीति। शुद्धब्रह्माश्र- याते। जीवेश्वरयोर्विशिष्टरूपयोरज्ञानाश्रयन्त न सगवति, तयोः कल्पितत्वात्। तथा च शुद्धम्यैवावृतत्वरूप विषयत्वम् ; न त्वी- श्वरस्याषि, तस्य जीवान्तरवदौपाधिकमेदादेवानुपलब्धिसिद्दौ जीवान्प्रतीश्वरस्याज्ञानावृतत्वरूपविषयत्वकल्पनस्य व्यर्थत्वादिति भावः । एकमेवेति। 'अजामेकान्' 'माया तु प्रकृति विद्यात्' 4विभेदजनकेऽज्ञाने इति श्रुतिस्मृतिष्वेकवचनश्रवणेन लाघवेन च तस्यैकत्वावगमादिति भाव । तन्नाश एव चेति। 'भूय- श्वान्ते विश्वमायानिवृत्तिः' 'अज्ञान नाशमात्यन्तिकं गते' इत्या दिश्रुतिस्मृतिषु सर्वानर्थमूलाज्ञाननिवृत्तेर्मोक्षत्वावगमादिति भाव । एकस्य त्त्वज्ञानेन कृत्स्नाज्ञाननाशो नाङ्ीक्रियते, येन व्यवस्था न स्यात्। किं तु तस्य तस्य ज्ञानेन तत्तदन्त:करणादिपरिणा- मिनो मूलाज्ञानांशस्यैव नाश उपेयते। न च तस्य सांशत्वे मानाभाव इति वाच्यम्। जीवन्मुक्तावावरणशक्तिमदंशस्य नाशेऽपि विक्षेपशक्तिमदज्ञानांशस्य ज्ञानादािवृत्तस्य यावद्विदेहकै- वल्यमनुवृत्त्यभ्युपगमेन तस्य सांशत्वावगमात्। तथा चाज्ञानस्या- निर्वचनीयस्यानिर्वचनीयानामेब भागरूपांशानामनन्तानां संभ-

प्रथमपरिच्छेद:। १८१

चिदुषाधौ ब्रह्मावगपोत्पत्तावंशेन निवतत उपाध्यन्त- रेषु यथापूर्वमंश्ान्तरैरतुवर्तत इति॥ अन्ये तु-यथा न्यायैकदेशिमते भूतले घटात्य-

वासानादाय बन्धमुक्तिव्यवस्था सूपपादेति परिहरति- तथा- पीत्यादिना ।। अज्ञानसत्वं बन्धस्तन्नाशो मोक्ष इति मतमुक्तम्। इदानीं चैतन्यस्याज्ञानसंबन्धो बन्धस्तदसंबन्धो मोक्षो न तु तन्निवृतति:, असंबन्धमात्रेणैव बन्धनिवृत्तिसिद्धे्ज्ञाना दज्ञाननिवृत्ति प्रतिपाद कशा- स्त्रस्यापि तदसंबन्ध एव तात्पर्योपपत्तेः; अन्यथा मूलाज्ञानस्य विरोधिज्ञानोदये सति तूलपिण्डस्य विरेव्यम्निससर्ग इवावशेषासं- भवेन वन्धमुक्तिव्यवस्थाशास्त्रस्य जीवन्मुक्तिशास्त्रस्य च निरा- लम्बनत्वप्रसङ्गादिति मन्यमानाना मतमाह-अन्ये त्विति। 'भूतले घटो न' इत्यनुभवसिद्रो धटाभावस्त्रैकालिकत्वाभ्युपग- माद्धटानयनानन्तर तदधिकरणे भूतले वर्तत एव। तथा च घटव- त्यपि भूतले 'घटो नास्नि' इति प्रतीतिः प्रमा स्यादिति दोषप्रसक्तौ, तत्परिहाराय नैयायिका. कल्पयन्ति-घटाधिकरणे तदत्यन्ताभावस्य संबन्धाभावेन तत्र तत्प्रतीतेर्भ्रान्ति-वोपपत्तिः। न च घटसयोगोत्पत्तेः पूर्व भूतले संब्रन्धवतस्तस्य घटसयोगकाले कथमवृत्तिरूपः सब- न्घाभाव इति वाच्यम। प्रतीत्यनुसारेण भूतलादौ घटात्यन्ताभाव- वृत्तौ घटरायोगस्य प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरन्यतराभावो नियामक

१८२ प्रिद्धान्तलेश सं प्रहे

न्ताभावस्य वृत्तौ घटसंयोगाभावो नियामक इत्यनेकेषु- प्रदेशेषु तद्वत्सु संसज्य वर्तमानो घटात्यन्ताभावः क्र. चित्प्रदेशे घटसंयोगोत्पस्या तदभावनिवृत्तौ न संसृ- ज्यते, एदमज्ञानस्य चैतन्ये वृत्तौ मनो नियामकमिति तदुपाधिना चैतन्यप्रदेशेषु संसज्य वर्तमानमज्ञानं क्चि- ड्ूहदर्शनोत्पच्या 'भिद्यते हृदयग्रन्थि :- ' इति श्रुत्युक्त- रीत्या मनसो निवृत्तौ न संसृज्यते; अन्यत्र यथा- पूर्वमवतिश्वत इत्यज्ञानमंसर्गासंसर्गावेव बन्धमोक्षावि- त्याङु:।।

इति कल्पनेव वटसंयोगाधिकरणभूतले घटाभावस्यासंबन्धापप- चेरिति। तदेतन्मतं दृष्टान्तकिरोति-यथा ज्यायैकदेशिमत इति। तद्वसस्वति। घटसयोगाभाववातिस्वित्यर्थ.। तदुपाधि- नेति। मन एवोपाधिस्तेनेत्र्थ. । क्वचिदिति। चैतन्यप्रदेश इ- त्यर्थः। ब्रह्मदर्शनोत्पत्या मनसो निवृत्ताविति संबन्धः । व्रह्मदर्शनं मनसो निवर्तकमित्यत्र मानमाह-भिद्यत इति। हृदयग्रन्थि- रित्यत्र हृदयपदमन्तःकरणपरम। तच्चान्तःकरणं चिदात्मन्यध्यस्त- तया तत्तादात्म्यापन्नं सद्गन्थिरिव ग्रन्थिः। स च ब्रह्मदर्शने जाते ब्रह्मण्येव विलीयत इति स्ुव्यर्थः । अन्यत्रेति। चैतन्यप्रदेशा- म्तरेष्वित्यर्थः ।।

प्रथमपरिच्छेदः। १८३

अपरे तु-नाव्ानं शद्धचैतन्याश्रयम्, किंतु जी- वाश्रयं ब्रह्मविषयम्। तच्चान्तःकरणप्रतिबिम्वरूपेषु स- वेपु जीवेष व्यक्तिषु जातिवत्प्रत्येकं पर्यवसिततया वर्त-

नाज्ानमिति। शुद्धचैतन्यस्य वेदान्तशास्त्रप्रतिपादस्य नाज्ा- नाश्रयत्वम्, तस्य 'वेदान्तवेद्य वस्तु न जानामि इत्यज्ञानविष- यत्वेनैवानुभवादिति भावः। जीवाश्रयमिति। 'न जानामि' इत्यज्ञानाश्रयत्वेन जीवस्यैवानुभवात्। न चाज्ञानस्य स्वकार्यान्तः- करणविशिष्टचैंतन्यरूपजीवाश्रितत्त्रमनुपपन्नममति वाच्यम्। अन्तः- करणे यत्प्रतिविम्बभूनं चैतन्यं तस्पैव जीवत्वाभ्युपगमेन विशि- ष्टश्य जीवत्वानुपगमात्। न चान्त करणस्य सादितया तद्गतप्र- तिबिम्बस्यापि सादित्वात्कथं तस्यानाद्यज्ञानाश्रयत्वमिति वाच्यम् । अन्त करणस्य स्वापादौ लयश्रवणेन जाग्रदादौ जन्मश्रवणेन च सादित्वावगमेऽपि तस्य स्थूलसूक्ष्मरूपेणानादितायाः 'पुस्त्वा- दिवत्वस्य सतोडभिव्यक्तियोगात्' इति सूत्रे व्यवस्थापितत्वात्। यथा पुंस्त्वस्त्रीत्वादेः शुककशोणितस्तनादिरूपस्य बाल्यादावनाभे- व्यक्तस्य यौवने प्रादुर्भावस्तथास्यान्तःकरणस्य स्वापादावनभिव्य कनया सत एव स्थूलावस्थाप्राप्तिरूपाया अभिव्यक्तर्युक्तत्वात्, असतः शशशृङ्गादेरुत्पत्त्यदर्शनादिति सूत्रार्थ।अविद्याया अ- नादिचैतन्यप्रतिबिम्बाश्रितत्वस्य मायाविद्याभेदवादनिरूपणावसरे समर्थितत्वादिति भाव: । प्रत्येकमिति। द्वित्वबद्डुत्वादिवदज्ञानस्य

१८४ सिद्धान्तलेशसग्रहे

मानमुत्पन्रविद्यं कंचिज्जहाति नष्टां व्यक्तिमिव जाति:, स एव मोक्ष: अन्यं यथापूर्वमाश्रयतीति व्यवस्थेत्याङ्कुः।।

सर्वजीवव्यक्तिषु व्यासज्जयवृत्तित्वे सर्वेषां प्रत्येकम् 'अहमज्ञः' इति प्रत्यक्ष न स्यात्। व्यासज्ज्यवृत्तिघर्मप्रत्यक्षस्य यावदाश्रय- प्रत्यक्षसापेक्षत्वेनैकैकस्य जीवस्य सर्वजीवप्रत्यक्षाभावादित्यर्थः । वस्तुतम्त्पज्ञानस्य व्यासज्ज्यवृत्तित्व्रेऽपि तत्प्रत्यक्षस्य नियसाक्षि- रूपतया यावदाश्रयमत्य ज्ञानपेक्षणादुक्तनियमस्य जन्यप्रत्यक्षविषय- त्वादिति मन्तव्यम्। कंचिदिति। उत्पन्नया विद्यया मनसो निवृत्तौ तन्निरूपित प्रतिबिम्बभावस्यापि निवृत्ततया तद्विशिष्टचैतन्यरूप- व्यक्तिनाशादिति भाव । तथा च श्रुतिः- 'जहात्येनां भुक्तभो- गामजोऽन्य' इति। एनामजाशन्दितामविद्याम। जीवेन भुक्ता भोगा यस्या सा भुक्तभोगा। भुज्यन्त इति व्युत्पत्या भोगश- ब्दिताना विषयाणामविद्यापरिणामत्वादिति भावः। अजो जन्मर- हितः। अन्य उत्पन्नविद्यो जीव इति श्रुत्यर्थ। स एवेति। त्याग एवेत्यर्थ । अन्यमिति। अज्ञमिति भाव। तथा च श्रुति- 'अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते' इति। एकः पुनरजो विवेकरहित. कार्यकरणसघातरूपेण परिणतामविद्यां जुषमाण: सेवमानस्तत्राहं- ममाभिमानव्रान्सन्ननुशेते तामनुसृत्य शेते वर्तते न जहातीति यावत्। अत्राज्ञानं कचिज्जहात्यन्यमाश्रित्यैव तिष्ठतीत्युक्त्याप्यज्ञान- संबन्धासंबन्धावेव बन्धमोक्षावित्युक्त भवति, तदुक्तेरर्थान्तरास- भवात्।।

प्रथमपरिच्छेदः । १८५

इतरे तु प्रतिजीवमविद्याभेदम्यपगम्यैव तदनुवृत्ति- निवृत्तिभ्याँ बन्धमुक्तिव्यवस्थां समर्थयन्ते।। अ्मिन्पक्षे कम्याविद्यया प्रपश्चः कृतोऽस्त्विति

अज्ञानसंवन्धतदभावौ चन्धमोक्षाविति मतदयमपि तस्य ज्ञान- नाश्यत्व प्रतिपादकश्रुतिस्मृतिभाष्यादिस्वारस्यविरुद्ध मन्वा तदविरुद्धं मतमाह-इतरे त्विति। अभ्युपगम्यैवेति। अविद्याभेदानुपगमे

तस्या एकत्वेऽप्यंशवत्त्वकल्पनया तन्नाशरूपो मोक्ष प्रागुपपादित इति वाच्यम्। विरोधिविद्योदये तदवस्थानायोगस्याप्युक्तत्वात्। न च जीवन्मुक्तौ तलेशानुवृ्त्त्यभ्युपगमविरोध इति वाच्यम। अविद्या नाशेऽपि तत्संस्कारस्य यावत्प्रारब्धक्षयमनुवर्तमानस्याविद्यालेश- त्वेन विवत्िततायाः सदृष्टान्त वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । एव नानाजीववादे बन्वमोक्षव्यवस्था बहुप्रकारामुपपाद्य तदुप- पादनोपयोगितया प्रसक्तमविद्यानानात्वमुपजीव्याक्षेपमवतारयति- अस्मिन्पक्ष इति। अविद्यानानात्वपक्ष इत्यर्थ। कस्येति। किभे कस्य जीवस्याविद्यया प्रपञ्चारम्भ उत सर्वेषामविद्याभि.। नादः विनिगमनाविरहात्। न द्वितीय, एकाविद्यानाशे मर्वप्रपञ्चनाशा- पत्या मुक्तेतरजीवानां प्रपञ्चानुपलब्धिप्रसङ्गादित्याक्षेपाभिप्रायः । द्वितीयपक्षं परिगृह्य तत्रोक्ानुपपात्तिं परिहरति-विनिगमका-

१८६ सिद्धान्तलेशसंभडे

पटवद। एकस्य मुक्तो तदविद्यानाश एकतन्तुनाशे पट- स्येत तत्साधारणप्रपञ्चस्य नाशः। तदेव विद्यमानत- न्तवन्तरैः पटान्तरस्येवेतराविद्यामिः सकलेतरसाधारण-

तत्तदज्ञानकृत प्रातिभासिकरजतवन्न्यायमते तत्तदपे- क्षाबुद्धिजन्यद्वित्ववच्च तत्तदविद्याकतो चियदादिप्रपञ्चः

भावादित्यादिना। सर्वाविद्याकृत इति। सर्वेषां जीवाना सर्वा- विद्यापरिणाम इत्यर्थः । यद्वा सर्वाविद्याविषयकितब्रह्मविवर्तः प्रपञ्च इत्यर्थः। प्रथमत्याख्याने दृष्टान्तमाह-अनेकतन्त्वार- न्धेति। सकलेतरेति। सकलाः समस्ता मुक्तजीवापेक्षया य इतरे तेषां साधारणप्रपश्चान्तरश्येत्यर्थः '

प्रपञ्चस्य सर्वाविद्याकार्यत्वेऽपि तद्गेदात्प्रपश्नस्यापि प्रतिपुरुष भेद एवेति मतं सदृष्टान्तमाह-तत्तदिति। ननु यत्रैकदा बहूनां शुक्तो रजतभ्रमो भवति तत्र प्रतिपुरुषमज्ञानमेदेन तत्क्ृतरजतभे- दोऽत्र दृष्टान्तत्वेन वक्तव्यः। स चन सभवति, तत्नापि ताव- त्पुरुषाणामज्ञानैरेकस्यैव रजतत्योत्पत्तिसंभवादिति चेत्, न। तत्र दैवयोगादेकस्य पुरुषस्य प्रथमं शुक्तित्वविशेषदर्शने सति 'नेदं रजतम्' इति बाधकप्रत्यक्तेण सोपादानस्य रजतस्य नाशेऽपि तदितरेषां रजतभ्रमानुवृत्त्या रजतभेदस्यावश्यकतया दृष्ठान्तसि-

प्रथमपरिच्छेद्ः। १८७

प्रतिपुरुषं मिन्नः । शुक्तिरजते 'त्वया यटृष्टं रजतं तदेव मयापि' इतिवदैक्यभ्रममात्रमित्यन्ये॥।

जीवाश्रिताविद्यानिवहाद्भित्रा मायैवेश्वराशश्रिता प्रप-

द्धेरिति भावः ।न्यायमत इति। मिद्धान्ते त्वेकत्ववह्वित्वादिक- मपि यावह्व्यभाव्येव। न तु तत्तदपत्ताबुद्धिजन्यम, अनन्त- द्वित्वादेस्तदुन्पत्यादीनां च कल्पने गौरवात्। अपेक्षाबुद्धेस्तद्वय- अकन्वाभ्युपगमान्न सदा तत्वत्यक्षापत्तिरिति स्वीकारादिति भाव। ननु तर्हि यथा तत्तद्रजतं तस्य तस्यैव प्रत्यक्षं नान्यस्य, तथा तत्तदविद्याकल्पितः प्रपञ्चोऽपि तस्य तस्यैव प्रत्यक्ष म्या- नान्यस्य। तथा च यः प्रपश्चस्वयानुभूयते स एव मयाप्यनुभूयत इति प्रत्यभिज्ञानप्रत्यक्ष न स्यादिति शड्ढां दृष्टान्तेन परिहरति- शुक्तिरजत इति। उपलक्षणमेतत्। 'यौ दौ रामकृष्णौ त्वया दृष्टौ तावेव मयापि दृष्टो' इति प्रत्यभिज्ञान न्यायमते द्वित्वभेदेऽपि दृश्यते, तद्वदिति बोध्यम्।।

वियदादिप्रपञ्चो न जीवविदयापरिणामः, किं तु जीवाश्रिता- विद्यासघाताद्िन्ना माया सर्वजीवान्प्रति साधारणी वियदादिप्रपञ्च- पारणाम्युपादानमुपेयते। अतो वियदादिप्रपञ्चस्यैकत्वात्तदेकत्वप्रती- तिर्न भ्रममात्रमिति मतं दर्शयति-जीवाश्रितेति। मायाया अ- विद्याभ्यो मिन्नत्वे ईश्वराश्रितत्वे च प्रमाणादिकं प्रागेव दर्शितमिति नात्र तदुच्यते। अविद्याना प्रपञ्चोपादानत्वाभावे वैयर्थ्यमाश-

१८८ सिद्धान्तलेशसग्र हे

ञचकारणम्। जीवानाम विद्यास्त्वावरणमात्रे आतिभासि- कशुक्तिरजतादिविक्षेपेऽपि वोपयुज्यन्त इत्यपरे॥

चित्कार्य प्रत्यप्युपादानत्वाभावो मात्रशब्दार्थः । न च 'नाहूं प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृतः' इति भगवद्वचने, अहं परमात्मा सर्वस्य प्राणिजातस्य प्रकाशः पूर्णानन्दादिरूपेण स्फु रद्रयो न भवामि, मम सर्वज्ञत्वसरवेंश्वरत्वसर्वात्मकत्वादिधर्मजात घटयन्त्या माययावृतत्वादित्यर्थक ईश्वराभितमायाया एव ब्रह्मावा- रकत्वप्रतिपादनात्तद्विरोध इति वाच्यमू। 'ब्रह्म त्त्वतो न जानामि' इत्यावारकस्य जीवाश्रितत्वानुभवानुसारेण जीवाश्रिता- विद्याया एव तदावारकत्वे वक्तव्ये सति भगवद्वचनगत- मायापदस्य जीवचैतन्ये संसारघटकाविद्यालक्षकत्वोपपत्तेरिति भाव:। अविद्याया आवरण इव प्रातिभातिकविक्षेपेऽपि परिणाम्युपादानत्वस्वीकारान्न वैयर्थ्यशङ्कावकाश इत्याशये- नाह-प्रातिभाससिकवि। ननु जीवाश्रिताविद्यानां जीव- चैतन्याध्यस्तप्रातिभासिकस्त्रप्नप्रपञ्चोपादानतया तत्रोपयोगसंभवे- डपि शुक्तिरजतादयुपादानत्व न सभवति, शुक्त्याद्यवच्छ्विन्नचैतन्ये रजताद्यिष्ठाने तासामभावादिति चेत्, सत्यम्। आदिपदस- गृहीत: स्वप् एवात्र विवक्षित इत्यदोषः। यद्वा वाचस्पतिमत इव शुक्तिर जतादेरपे जीवाविद्याविषयी कृतशुक्त्याद्यवच्छिन्नचैत न्यवव . वतत्वमभिप्रेत्य जीवाविद्यानां प्रातिभासिकरजतादावुपयोगकथ-

प्रथमपरिच्छेदः । १८९

अवसितमुपादानत्वं तत्प्रसक्तानुप्रसक्तं च।। अथ कीटशं कर्तृत्वम्। केचिदाङु :- 'तदैक्षत'

नोपपत्तेन दोप।। पूर्वमुक्तेऽभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपे ब्रह्मलक्षण उपादानत्व वि- वर्ताधिष्ठानत्वरूपमिति साधितम। तत्प्रसङ्गाज्जीवेश्वरनिरूपणं प्राप्तम्। तदनु जीवैकत्वनानात्ववन्वमोक्षप्रपञ्चैकत्वनानात्वनिरू पण प्रसक्तम्। तदेतत्सर्व निरूपितमिति निरूपयिष्यमाणार्थ- प्रतिपत्त्युपयोगितयोपसहरनि-अवसितमिति। समात्मित्यर्थः। उपादानत्वमिति। तन्निरूपणमित्यर्थः ॥।

लक्षणान्तर्गत कर्तृत निरूपयितुमाक्षिपति-अथेति। उ- दासीनस्य ब्रह्मणः कर्तृत्वधमसिमवादित्यर्थः। स्वतस्तदसं- भवेऽप्यौपाधिक तत्संभवतीति परिहरति- केचिदाहुरित्या- दिना। यद्वा जगदुपादानस्य त्रह्मणो न तत्कर्तृत्वं सभ- वति, वटाछुपादानस्य मृद्दादेस्तत्कर्तुत्वादर्शनादित्याक्षिपति- अथेति। घटेश्वरसंयोगादावुपादानस्यैवेश्वरस्य कर्तृत्वदर्शनाद्वह्मण एव कर्तृत्वप्रतिपादकश्रुतिबलाच्च तस्य तत्सभवतीति परि हरति- केचिदाहुरित्यादिना। अथ वा ब्रह्मण कर्तृ- त्व कीदृशमिह लक्षणे विवाक्षितम्। कि ज्ञानचिकीर्षाकतिम त्वरूपं किं वा कार्यानुकूलज्ञानवत्त्वरूपं कार्यानुकूलस्रष्टव्यालो- चनात्मकज्ञानवत्त्वरूपं वा। नादः, ब्रह्मणस्तादृशकर्तृत्वे माना-

१९० सिद्धान्तलेश्षसंग्रहे

'सोऽकामयत' 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति श्रवणा- न्न्यायमत इव कार्यानुकूलज्ञानचिकीर्षाकतिमच्वरूपं त- दिति॥ अन्ये तु-चिकीर्षाकृतिकर्वत्वनिर्वाहाय चिकीर्षाक-

भावात्। न द्वितीयतृतीयौ, कार्यार्तुकूलज्ञानस्य कार्यत्वे तत्क- तृंत्वनिर्वाहाय ज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात्तस्याकार्यतवे च नित्यज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणस्तादृशज्ञानवत्त्वरूपकर्तृत्वायोगादिति भावः । तत्र प्रथमपक्षं सप्रमाण दर्शयति-केचिदाहुरिति। भ्रु- तिष्डु तच्छब्दा ब्रह्मपराः। स्वयमित्यस्यान्यानधिष्ठितमित्यर्थः । आ- त्मानं जगदात्मनाकुरुत कृतवदित्यर्थः । एताभि श्रुतिभि सृष्टय- नुकूला ज्ञानेच्छाकृतयः प्रतिपाद्यन्त इति भावः । न च ज्ञाना- दीनामपि कार्यत्वात्तत्कर्तृत्वाय ज्ञानाद्यन्तरापेत्तायामनवस्था स्या- दिति वाच्यम्। ज्ञानादि्रितयातिरिक्तकार्य उक्तरूपकर्तृत्वस्य वि- चक्षितत्वान्नानवस्थाप्रसङ्गः । ज्ञानादित्रयं प्रति त्वन्यदेव कर्तृत्व भविष्यतीत्यभिप्रायः।।

प्रथमपक्षं दूषयन्द्वितीयपक्षं साधयति-अन्ये त्विति। अनवस्थाप्रमक्गादिति। कर्तृत्वलक्षणाननुगमपरिहाराय कार्य- मात्रं प्रति ज्ञानादित्रितयवत्त्वरूपे कर्तत्वे वक्तव्ये सत्यनवस्थाप्र- सङ्गो भवत्येवेति भावः। ज्ञानवत्त्वमेवेति। इच्छाकृत्योरेवका-

प्रथमपरिच्छेदः । १९१

ब्रह्मण: कर्तृन्वम्। न च ज्ञानेऽप्येष प्रसङ्ग, तस्य ब्रह्म- स्वरूपत्वेनाकार्यत्वात्। एवं च विवरणे जीवस्य सुखा-

रेण व्यवच्छ्ेद क्रियते, तयोः कर्तृत्वलक्षणप्रवेशे च गौरवादिति भाव:। न चेवमुदाहृतश्रुत्योरिच्छाकृतिप्रतिपादन व्यर्थ स्यादिति वाच्यम। ताभ्या श्रुतिम्या तयो सृष्टिहेतुत्वलाभेऽपि कर्तृत्वनि- र्वाहकतया तयो प्रनिपाठनमित्यत्र मानाभावादिति भाव: । अकार्यत्वादिति। नित्यजानम्वरूपस्य ब्रह्मणस्तादृशज्ञानवत्त्वमौ- पाधिकभेदमादाय द्रष्टव्यम। न चैवमपि सृष्टिकारणज्ञानस्य 'तदैक्षत' इति श्रत्या कादाचित्कत्वप्रतिपादनविरोध इति वा- च्यम्। त्रह्मस्वरूपतया नित्यस्यापि ज्ञानस्य प्राण्यदृष्परिपाकल- क्षणो य. कादाचित्कः सहायस्तद्विशिष्टतया कादाचित्कत्वमभ- प्रेत्य तच्छ्रत्युपपत्तेरिति भावः। कार्यानुकूलज्ञानवत्वमात्र कर्ते- त्वमित्यत्न गमकमाह-एवं चेति। इच्छाकृत्यो. कर्तृत्वलप्त- णाननुप्रवेशे विवक्षिते सतीत्यर्थः । जीवस्येति । तस्म सुखदुःखाद्युत्प्त्यनुकूलज्ञानं साक्षिरूपं यथा विद्यते तथा तदनुकूलेच्छादिकं नास्ति, अननुभवादनभ्युपगमाच्च। न चेदम- नुपपन्नम्, सुखेच्छया तत्साधनानुष्ठानद्वारा सुखोत्पत्तेरनुभव- सिद्धत्वादिति वाच्यम्। सुखादुपादानान्त.करणगोचरचिकीर्षा- कृत्योरभावस्यात्र विवक्षितत्वात्। तथा च कार्यानुकूलज्ञा- नवत्वमात्रं कर्तृत्वमित्यङ्गीकारे सत्येव विवरणोक्ति: संगच्छते नान्यथेत्यर्थः ।'निःश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि।

१९२ ब्रिद्धान्तलेश सम्र हे

दिकर्तृत्वोक्ति:, 'वीक्षणमात्रसाध्यत्वाद्वियदादि वीक्षितं हिरण्यगर्भद्वारा वीक्षणाधिकप्रयत्नसाध्यत्वाङ्गौतिकं सि सम्' इति कल्पतरूक्तिश्च संगच्छत इति वदन्ति॥

म्मितमेनस्य चराचरमस्य च सुप्तिर्महाप्रलय ।।इति वाचस्पति- ल्लोके महाभूताना ब्रह्मवीक्षितत्वमुक्तम्, तथा भौतिकस्य चराच- रप्रपश्वस्य ब्रह्मस्मितत्वमुक्तम्। तदुभयतात्पर्यकथनपरे कल्पतरूप्र- न्थे ब्रह्मवीक्षणमात्रसाव्यत्व महाभूतेषु तद्वीक्तितत्वनिर्देशस्यालम्बनं दर्शितम्। तच ब्रह्मणो महाभूतसृष्ठयतुकूलज्ञानवत्तदनुकू लचचकी षाकृत्यारप्युपगमे न संगच्छते, वीक्षणातिरिक्तचिकीर्षादिव्यावर्तक- मात्रपढविरोधात्। लोके हि मन्दहासरूपं स्मित ज्ञानाधिकप्रयत्न साध्यं प्रसिद्धम्। तथा च परब्रह्मणो भौतिकसृष्टि प्रति यथा वीक्षणमपेक्षित तथा हिरण्यगर्भोत्पत्तिलक्नणव्यापारोऽप्यधिको- जपेक्ित, चराचरसृष्टौ परब्रह्मण इव हिरण्यगर्भस्यापि कर्तृ- ताया: श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात्। तथा च परब्रह्मणो भौतिकसृष्टयनु- कूलं यद्वीक्षण तद्धिकव्यापारापेत्तित्व चराचरस्य ब्रह्मस्मितत्व- निर्देशालम्बन दर्शितम्। तदपि महाभूतसृष्टावेव वीक्षणाधिक- प्रयत्नापेक्ताया न सभवति। हिरण्यगर्भद्वारेत्यस्य वाक्यस्य हिरण्यगर्भोत्पत्तिमपक्ष्येत्यर्थ,। न तु हिरण्यगर्भः साक्षा त्कर्ता ब्रह्म च प्रयोजककर्त्रिति यथाश्रुतार्थो ग्राह्य, द्वि- तीयाध्यायान्तिमाधिकरणे परमेश्वरस्य भौतिकसृष्टावपि साचा त्कर्तृतायाः साधितत्वादिति भावः। वाचस्पतिश्लोकश्च ब्रह्म.

प्रथमपरिच्छेदः। १९३

कतृत्वम्; न कार्यानुकूलज्ञानवत्वमात्रम्, शुक्तिरजत-

कर्तृन्वप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः 'अथ रथानथयोगा- न्पथः सृजते स हि कर्ता' इत्याविश्रुत्येत जीवस्य स्व्म्नप्रपञ्चवर्तृत्वोक्तेरिति वाच्यम्। भाष्यकारैः 'ला- झलं गवादीनुद्वइनीतिवत्कर्तृ वोपचारमात्रं स्थादिप्रति-

स्तुनिपरः। ब्रह्म ह्यतिप्रगस्तम्। तथा हि- यम्य त्रह्मण पुरुष- नि.श्वसवत्प्रयत विनैव वेदा. सर्वें कार्यभूताः, यस्य च र्वाक्षिणा- देव महाभृतानि भवन्ति, यस्य च हिरण्यगर्भेण सह चराचरात्मकं विश्व मन्दहासमात्रम्, यस्य च महाव्रलयोऽपि सुषुत्तिप्रायः, तत्प्राशस्त्ये को विस्मय इति भाव ।।

द्वितीयपक्षेऽपि दोप वदस्तृतीयपतत समर्थयते- अपरे त्विति । स्रष्टव्यालोचनेति। मयेदं स्त्रष्टव्यमित्याकारकमित्यर्थः । अध्यासेति। अध्यासस्याध्यत्यमानर जतादेरतुकूल यदविष्ठानज्ञान तद्वत्वेनेत्यर्थः । न चेष्टापतिरिति। न चेत्यस्य वान्यमित्यनेन संबन्ध। अथेत्यस्य स्व्नकाल इत्यर्थ .! जीवस्य रथादिस्त्रष्टृत्वे हेतुमाह-स हि कर्तेति। हि यस्मात्कारणात्स्ाप्नरथादिहेतु कर्मकर्ता जीवस्तस्मादित्यर्थ.। भाष्यकारैरिति। ' लाइलं गवा- दीनुद्हति इति प्रयोगे लाङ्गलस्य गवादिस्थितिकर्तृत्वरूपं गवा- S. 13

१९४ स्रिद्धान्तलेश संग्रहे

भाननिमित्तत्वेन' इति व्याख्यातत्वादित्याङ्कः। अने- नैव निखिलप्पञ्चरचनाकर्तृभावेनार्थसिद्धं सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणः 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यधिकरणे वेदकर्तृत्वेनापि समर्थितम् ।।

घ्ुद्वोढृत्व मुख्य नास्ति, कि तु लाङ्गले सति कृषिद्वारा गवादि- स्थितिहेतुपलालादितृणलाभोऽम्तीति कृत्वोपचारादुच्यते 'गवादी

रथादिप्रतिभाननिमित्तत्वरूपेण हेतुना तम्य कर्तृत्वमुपचर्यते 'स हि कर्ता' इति श्रुतौ-इति भाष्यकारै कर्तृत्वस्यौपचारिककर्तृत्व- रूपतयोक्तत्वादित्यर्थः । एतेन विवरणे सुखादिकर्तृत्वोक्तिरप्युपचा रमात्रपरा व्याख्याता। 'मयेद सुखदुःखादि स्रष्टव्यम्' इत्या- लोचनरूपज्ञानाभावेऽपि सुखादिदर्शनेन मुख्यकर्तृत्वासंभवात् 'वीक्षणमात्रसाध्यत्वात्' इति कल्पतरौ स्ष्टव्यालोचनरूप वी- क्षणं विवक्षितमिति न तद्विरोध इति द्रष्टव्यम। जन्मादिसूत्रेण निखिलजगत्कर्तृत्वे सति तदुपादानत्वे ब्रह्मणो लक्षणत्वेन प्रति- पादिते सति तस्य सर्वज्ञत्वमर्थात्सिव्यति, निखिल्तजगत्सृष्टिस्थि- तिसंहारकर्तृत्वस्य सर्वज्ञत्वं विनासंभवादित्याह-अनेनैवेति। सर्वज्ञत्वसिद्धौ हेत्वन्तरमाह-शास्त्रयोनित्वादिति। अस्य सू- त्रस्यार्थमाह-वेदकर्तृत्वेनापीति। ननु यथा वेदकर्तृत्वं भा- व्यादिषूत्तप्रकारेण सर्वज्ञत्वं साधयति तथा जन्मादिसूत्रोपात्तं सर्वकर्तृत्वमपि तत्साधयति। तथा च पूर्वसूत्रेऽर्थसिद्धमिह तु

प्रथमपरिच्छेदः। १९५

अथ कथं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं संगच्छते, जीववदन्त :- करणाभावेन आातृत्वस्यैवासंभवात्॥

साव्यत इत्युक्तो को हेनुरिति, उच्यते-पूर्वसूत्र लक्षणपरं न तु सर्वज्ञत्वसाधनपरन्; इद नु तत्साघनपरमिति तात्पर्यस्त्वासत्त्वाम्यां तथा व्यवहारः। ततश्च ब्रह्म सर्वज्ञ शास्त्रकर्तृत्वादिति सूत्रयो- जना। ननु ब्रह्मण सर्वज्ञत्वम 'यः सर्वज्ञ. सर्ववित्' 'गुणी सर्वविद्यइत्यादिश्रुत्या कण्ठत एव प्रतिपाद्यते तत्कात्र साध- नापेक्षेति चेत, सतम्। श्रुत्युक्ते सर्वज्ञत्वे प्रतिपत्तिदार्ढ्यायोपप- त्तिसमर्पणात् ।

एवं श्रुत्युपपत्तिसिद्धं सर्वज्ञत्व निरूपयितुमाक्षेपमवतारयति- अथति। जीवस्य हि स्वोपाध्यन्तःकरणवृत्तिज्ञानाश्रयत्वरूपं ज्ञा- तृत्वं प्रमाणसिद्धम्। ब्रह्मणश्चान्त.करणाभावाउत्ञातृत्व न सभ- वति। न च ब्रह्मणोऽप्यन्तःकरणमस्त्विति वाच्यम्। 'कार्योपा- धिरय जीव"' इति श्रुत्या तस्य जीवोपाधित्वेन नियमितत्वात्। ज्ञातृत्वं च सर्वज्ञत्वव्यापकम्, ज्ञातृत्वविशेषरूपत्वात्सर्वज्ञत्वस्य। तथा च ब्रह्मणो ज्ञातृत्वस्य व्यापकस्य निवृत्या व्याप्यसर्वज्ञत्वनि- वृत्तिरित्यर्थः। ज्रातृत्वाभावे सर्वज्ञत्व दूरापास्तमित्येवकारार्थः ॥ अन्तःकरणानां जीवोपाधित्वेऽपि तद्वासनानामीश्वरोपाधित्वा- तसंभवति क्थचित्तस्य सर्वज्ञत्वमिति परिहरति-अत्र सर्वव-

१९६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

नोपाधिक ईश्वरः। अनस्तम्प सर्वविषयवासनासा- क्षितया सर्वज्ञ्वमिति भारतीतीर्थारिपक्षः प्रागेत दर्शित: ॥। प्रकटार्थकाराकत्वादु :- यया जीवस्य स्वोपाष्य-

ज्ज्ञातृत्वम्, एवं ब्रह्मणः धोपाघिमायापरिणामाश्चि- त्प्रतिबिम्वग्राहिणः सन्जीति त-प्रतिबिन्धितैः स्फुरणैः

मिति॥

स्तिकति। अत्रेन्यस्यास्मिन्नाक्षेप इत्यर्थः। सर्वविषयवासनासा- क्षितयेति। स्वोपाधिभूतवासनाविषयसर्ववस्त्ववभासकतयेत्यर्थः॥ अस्मिन्समाधाने प्रागुक्तमस्वरसं मनासे निवाय समाधाना- न्तरमाह-प्रकटार्थकारासत्विति। यथान्तःकरण ज्ञातृत्वोपा- धिस्तथा मायापि ज्ञातृत्वोपाधिर्भवत्येव। तथा च ब्रह्मणि मायो- पाधिके सर्वज्ञत्वव्यापकस्य ज्ञातृत्वस्य निवृत्यभावान्न सर्वज्ञत्वनि- वृत्तिशङ्केत्यर्थ । खोपाधिमायेति। 'मायिनम्' इति श्रुतेः 'मा- योपाधिर्जगद्योनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षणः' इति वाक्यवृत्तिवचनाच्च मायाया ईश्वरोपाधित्वं सिद्धमिति भावः । सर्वज्ञत्वसर्वनियन्तृत्व- सर्वात्मकत्वानि लक्षणान्यसाधारणधर्मा यस्य स सर्वज्ञत्वादिल- क्षण इत्यर्थ: । आकलनादिति। विषयीकरणादित्यर्थ ।।

प्रथमपरिच्छेदः । १९७

तच्वशुद्धिकारास्तु- उक्तरीत्या ब्रह्मणो विद्यमान- निखिलप्रपञचसाक्षातकारसंभवः, तज्जनितसंस्कारवत्त- या च स्मरणोपपत्तेरतीतसकलवस्त्ववभास सिद्धि:, सृष्टेः प्राआयायाः सृज्यमानाखिलपदार्थस्फुरणरूपेण जीवा दष्टानुरोधेन विवर्तमानत्वात्तत्साक्षितया तदुपाधिकस्य

रिति सर्वज्ञत्वं समर्थयन्ते॥

तत्वशुद्धिकारास्त्विति प्रकटार्थकाराणा मतेSतीतानाग- तप्रपञ्चरूपविषयेऽपीश्वरीयं मायावृत्तिप्रतिविम्वरूपं ज्ञानमप- रोक्षम्। तत्त्वशुद्धिकाराणा मतेऽनीतादि विपये जीवानामिवेश्वरज्ा नमपि परोक्षमेवरेति विशेषार्थकम्तुशब्द। विद्यमानेति। लोके प्रत्यक्षज्ञानस्य वर्तमानवस्तुमात्रविषयकत्वस्वाभाव्यदर्शनेन तम्य कलनस्वभावातिलद्वने कारणाभावात सर्वज्ञत्वप्रततिपादकशा स्त्रस्येश् रीयज्ञानगतपरोक्षत्वापरोक्षत्वयोरुदासीनत्वादिति भाव। तज्जनि-

पादयति-सृष्टेः प्रागिति। स्फुरणपद वृत्तिपरम। विवर्तमानत्वं परिणममानत्वम्। तद्ुपाधिकस्येति। मायोपाधिकस्येत्यर्थ. । कर्थ तदुपाधिकत्वम्, अत आह-तत्साक्षितयेति। तस्यां मायायां प्रतिबिम्बिततयेत्यर्थः । सृष्टेः पूर्वकाले मायायास्तथा प- रिणामे कारणमाह-जीवादृष्टेति। नत्साधकत्वसिद्धेरिति।

१९८ सिंद्धान्तळशेस मंहे

कौमुदीकृतस्तु वदन्ति- स्वरूपज्ञानेनैव ब्रह्मणः स्वरसंसष्टसर्वावभासकत्वात्सर्वश्त्वम्, अतीतानागनयो- रप्यविद्याचित्रभित्तौ विमृष्टानुर्न्मालितचित्रतत्संस्कारा

मायावृत्तिकर्तृत्वसिद्धेरित्यर्थ•। अनागतेति। अनागतवस्तु विषय- कस्य ज्ञानस्य वृत्तिप्रतिबिम्बरूपस्य ब्रह्मण्युपपत्तिरित्यर्थ ॥ जीववद्गह्मणोऽपि चैतन्यप्रतिबिम्बोपेतैवृत्तिज्ञाने. सर्वज्रत्वं नि- रूपित मतदयेन। इदानी स्वरूपज्ञानेनैव तन्निरूपयति-कौमु- दीकृत स्त्विति। नन्वतीतानागतप्रपध्चयो प्रलयकाल सृष्टिपूर्वकाले च सत्वे मानाभावात्तदा ब्रह्मण सर्वजत्वं न सिध्यति, असतो- स्तयोश्वैतन्यससृष्टत्वासंभवादिति, नेत्याह-अतीतानागतयोर- पीति। अतीतप्रपञ्चस्य प्रल्यकाले संस्कारात्मना सत्त्वस्य देव- ताधिकरणे सूत्रभाष्यकारादिभि साधितत्वात्तथानागतस्यापि सृ- ष्विपूर्वकाले सस्कारात्मनैवर सत्त्वस्यारम्भणाधिकरणादिषु साधित त्वादतीतादिवस्तुसंसृष्टन्रह्मचैतन्यस्य तदापि सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति भाव: । चित्रस्यानुन्मीलितत्वमनभिव्यक्तत्वम् । तत्र हेतुरविमृष्ट- त्वम्। अविदैव चित्रभित्तिरिति रूपकमत्र द्रष्टव्यम्। अत्रेद चिन्त्यम्-स्थूलप्रपञ्चस्थितिकाले संस्कारात्मकसूक्ष्मप्रपथ्चो ना- स्ति। प्रलयकालादौ च स्थूलः प्रपश्चो नास्ति। तथा च ब्रह्मचै तन्यस्य सदा सर्वप्रपश्चसंसृष्टत्वाभावात्सदा तस्यासंकुचितसर्व- जवत्वं न संभवतीति। स्वरूपज्ञानेनैवेत्यत्नत्यस्यावधारणस्य व्यत्र

प्रथमपरिच्छेदः । १९९

त्मना सखवेन तत्संसर्गस्याप्युपपचे:। न तु वृचिज्ञा- नैस्तस्य सर्वज्ञत्वम्: 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वेम्' इति सावधारणभुतिविरोधात्, सष्टेः प्राक् 'एकमेवा- द्वितीयम्' इत्यवधारणानुरोधेन महाभूतानामिव वृषि- ज्ञानानामपि प्लयस्य वक्तव्यतया ब्रह्मणस्तदा सर्वज- त्वाभावापच्या प्राथमिकमायाविवर्तरूप ईक्षणे तत्पूर्वके

च्छेद्यमाह-न तु वृत्तिज्ञानैरिति। श्रुतिगतस्यावधारणस्य स्व. प्रकाशात्मातिरिक्तानवभास्यमादित्यादिजगदित्यर्थः। अत्रेदं चि- न्त्यम्-ब्रह्मचैतन्यस्य जगदवभासनार्थ मायावृ्त्यपेक्षाया यदि श्रौतमवधारणं विरुध्यते तदा जीवचेंतन्यस्य घटाद्यवभासनार्थम- न्तःकरणवृत्त्यपेक्षायामपि तद्विरुध्यत एत्र। यदि चान्तकरगवृ- त्तीना जडत्वात्तदपेक्षायामपि सर्वे जडव्रस्तु चैतन्यमात्रावभास्य- मिति सावधारणश्रुत्यर्थस्य न बाघ, तदा मायावृत्त्यपेक्षायामपि तुल्य समाधानमिति। प्रलयकाले सर्वज्ञत्वाभावे को दोष, तत्रा- ह-प्राथमिकेति। तदा सर्वज्रत्वाभावे सति सर्गादौ 'तदैक्षत' इति श्रुत्युक्त भूतसृष्टयनुकूउमीक्षण प्रति कर्तृत्वासंभवेनेक्षणपू. र्वकभूतादिसर्ग प्रत्यपि त्रह्मण: कतृत्वाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । अ- त्रापीद चिन्त्यम्-एवमपि सृष्टिपूर्वकाले ब्रह्मचैतन्यव्यतिरिक्तम्य मायातत्सबन्वादेः सत्त्वादद्वितीयत्वावधारण मुख्य न सभवति। यदि च मायादेरनादित्व प्रतिपादकश्रुत्यादिबलाद्याकृतकार्यात्मक द्वितीयाभावावधारणपर तबचनमित्युच्येत, तदा सर्वदा सर्वविषय-

२०० सिद्धान्तलेश संग्र हे

महाभूतादौ च स्रष्टृत्वाभावप्रसङ्गाच्च। एवं सति ब्रह्म- णः सर्वविषयकज्ञानात्मकत्वमेव स्यान्र तु सर्वज्ञानकर्तृ- त्वरूप सर्वज्ञत्वमिति चेत्, सत्यम्। सर्वविषयकज्ञाना- त्मकमेत्र ब्रह्म, न तु तस्प ज्ञानकर्तृत्वरूपं ज्ञातृत्वम-

पि कल्पनं तुल्यम्। मायावृत्तिभि: सर्वज्ञत्वसमर्थनमेव माष्यस मतम्। तथा चेक्षत्यधिकरणभाष्यम्-'अपि चाविद्यादिमतः मसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्ति, स्यात्, न ज्ञानप्रतिबन्ध- कारणरहितस्येश्वरस्य' इति। सृष्टेः पूर्वकाले ब्रह्मणः स्रष्टव्यालो- चनरूपमीक्षण न समवति, वृत्तिज्ञानरूपेक्षणस्य शरीरादिकार- कसाध्यतया लोकसिद्धत्वेन ब्रह्मणस्तदा शरीराभावादिति साख्य- शङ्कानिरासार्थमिदं भाष्यम्। जीवस्यैन वृत्तिज्ञानोत्पत्ति शरीरा- दिमाध्या। ईश्वररय तु मायावृत्तिरूपज्ञानोन्पत्ति, शरीर/धनेक्षा। तथा च सृष्टेः पूर्व प्रलयकालेऽपि. न मायापृत्तिरूपमीक्षण सदा सर्वज्ञत्वं च संभवतीति समाधानभाष्याभिप्रायः ।इदं भा- ष्यमित्थमेव् व्याख्यातृभिनिर्णीतम्। भाष्ये ज्ञानप्रातिबन्धकारण- मविद्यादीति मन्तव्यम्। ततश्च मायावृत्तिभिः सर्वज्ञत्वसमर्थन- पक्षदूषणमसंगतमिति मन्तव्यम्। शङ्कते-एवं सतीति। स्व- रूपज्ञानेनैत्र सर्वज्ञत्वसमर्थने सतीत्यर्थः। न त्विति। स्व्रूपज्ञा- नस्य नित्यत्वादिति भावः । न तु तस्य ज्ञानकर्तत्वरूपमिति।

प्रथमपरिच्छेद:। २०१

रिति। अत श्व 'वाक्यान्वयात्' इत्यधिकरणेडपि ज्ञा- तृत्वं जीवलिङ्गमित्युक्तं भाष्यकारैः। 'यः सर्वज्ञः सर्व- वित्' इत्यानि श्रुतिवपि तम्य ज्ञानरूपत्वाभिप्रायेणैव योजनीयेति॥

ब्रह्मण इति शेप । अत्र यद्यपि ज्ञातृत्व सामान्यरूप सर्वज्ञान- कर्तृत्व तु विशेपरूमिनि न तयोरभेद. सभवति, तथापि ब्रह्म- णो ज्ञातृत्वं नास्तीत्यत्रैव तात्पर्य न तु तयोरभेदोक्तावपीत्यविरा- ध। अत एवेति। ब्रह्मणो ज्ञातृत्वाभावादेवेत्यर्थ । इत्युक्त्त मिति । बृहदारण्यके मैत्रयीब्राह्मणे पठ्यते- 'आत्मनस्तु का- माय सर्व प्रिय भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादि। अत्र कि जीवो द्रष्टव्यत्ैनोपदिश्यत उन पत्यर्गभन्न परमात्मा निष्प्रप ञ्चस्वभाव इति सशयः। तत्र पूर्वपक्ष-पूर्ववाक्ये भोक्तुर्जीवस्य प्रकृतत्वादुपमंहारेऽपि 'विज्ञातारमर केन विजानीयात्' इति विज्ञातृत्वस्य जीवचर्मस्य कीर्तनच जीव एवात्र द्रष्टव्य उपदि- श्यत इति। सिद्धान्तस्तु-प्रत्यगभिन्न परमात्मेव द्रष्टव्वतयो- पदिश्यते। कुत, वाक्यान्वयात्। तथा हि- अत्रात्मवेदनेन मर्व विदितं भवतीति प्रतिपाद्यते। तच्च सर्वाधिष्ठानब्रह्मपरिग्रहे घटते, न जीवपरिग्रहे। तथा 'इद सर्वमात्मा' इत्यादिवाक्या- न्यपि सर्वात्मके ब्रह्मण्येव तात्पर्येण प्रतिपादकतयान्वितानि लक्ष्य- न्ते। 'आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति' इति पूर्ववाक्य जीवप- रामर्शस्तु लोकसिद्ध भोक्तारमनूद्य तस्य शुद्धब्रह्मरूपेग द्रष्टव्यत्वोप-

२०२ सिद्धान्तलेशसंगहे

यद्यपि ब्रह्म स्वरूपचैतन्येनैव स्वसंसृष्टसर्वाभास- कमू, तथापि तस्य स्वरूपेणाकार्यत्वेऽपि हश्यावच्छि- भरूपेण ब्रम्मकार्यत्वात् 'यः सर्वज्ञः सर्ववित' इत्यादि- ज्ञानकतृत्वश्जुतेरपि न कश्षिद्विरोध इत्याचार्यवाचस्पति मिश्रा: ॥

देशार्थः । 'विज्ञातारम्' इति वाक्यं तु जीवस्य विज्ञातृत्वरूपधर्म परं न भवति, तस्य वाक्यस्य मुक्तजीवपरत्वान्मुक्तजीवे च निरुपा- घिके तस्यासभवात्। किं तु भूतपूर्वगत्या विज्ञातृत्वानुवादमात्म्, स्वातन्त्र्येण न कस्यचिदर्थस्य साधकम्। तस्मान्मैत्रेयीब्राह्मणं प्रत्यगभिन्ने निर्विशेषे द्रष्टव्ये समन्वितमिति सिद्धमिति। अत्र ज्ञातृत्व ब्रह्मसाधारणं चेज्जीवलिङ्गतया भाष्यकारनोपन्यस्येत । उपन्यस्तं च । तस्माज्जातृत्वं ब्रह्मणो नास्तीति गम्यत इति भावः । ईश्वरस्य सर्ववरिषयकज्ञानकर्तृत्वानम्युपगमे श्रुतिविरोध- माशङ्कयाह-यः सर्वेज्ञ इति। प्रकृत्यर्थभूतज्ञानस्य नित्यत्वा- दिति भाव: । ननु निव्यचैतन्यमात्रस्य सर्वत्र लक्ष्यतया ज्ञाधातुवा्यत्वायो- गाद्विशिष्टचैतन्यस्य प्रकृत्यर्थत्वं वाच्यम्। तथा च विशिष्टस्य कार्यत्वसंभवात्प्रत्ययश्रुत्यर्थकर्तृत्वस्य न विरोधः । ब्रह्मण. सर्व-

चयमात्रत्वोपपत्तेस्तदाध करणसिद्धान्ताभिमतनिर्विशेष श्रह्मव्यावृत्त-

प्रथमपरिच्छेद:। २०३

नन्वीश्वरवज्जीवोऽपि वृत्तिमनपेक्ष्य स्वरूपचैतन्येनैव किमिति विषयानावभासयति॥

अत्रोक्तं विवरणे-ब्रह्मचैतन्यं सर्वोपादानतया सर्व- तादात्म्यापन्नं सत् स्वसंसृष्ट सर्वमत्रभासयति ; न जीव- चैतन्यम्, तस्याविद्योपाधिकतया सर्वगतत्वेऽप्यनुपा-

त्वमात्रेण विज्ञातृत्वस्य पूर्वपत्तलिनत्वोपन्यासोपपत्तेश्च भाष्यकारैरेव मुख्यस्य सर्वविषयकज्ञानकर्तुत्वस्येन्तत्यधिकरणे प्रतिपादितत्वाच्च प्रत्वयश्रुते. स्वार्थपरत्वसभवे तत्त्यागायोगाच्चेत्यस्वरसादाह-यद्य- पीत्यादिना । चैतन्येनैवेति। न मायावृत्तिभिरित्येवकारार्थः । तर्हिं प्रत्ययार्थबाधः, नेत्याह-तथापीति। तक्षय म्वरूपचैतन्य- स्येत्यर्थः। दृश्यावच्छिन्नेति। न चानादिमायादिरूपदश्यावच्छि- न्नचैतन्यस्य कथमुक्तप्रकारेणापि कार्यत्व सिध्येदिति वाच्यम् । मायादेरपि तत्तत्कार्यतादात्म्यापत्या कार्यत्वसिद्धो मायाद्यवच्छिन्न- स्यापि कार्यत्वस्य सुसंपादत्वादिति भाव: ।। आक्षिपति-नन्विति । नावभासयतीति। न चात्रेष्टा- पत्तिर्वक्तुं शक्यते, तथा मत्यविद्या प्रतिबिम्बचैतन्यरूपजीवस्य व्यापकतया स्वससष्टसकलजगदवभासकत्वापत्या सर्वज्ञत्वप्रसङ्गा- रस्वरूपचैतन्यस्य कारकानपक्षतया भाव:।। अत्रोक्तमिति। अस्मिन्राक्षेपे समाधानमुक्तमित्यर्थः । न

२०४ सिद्धान्तलेशसग्रहे

दानत्वेनास्गित्वात्। यथा सर्वगतं गोत्वसामान्यं र्व-

संसृज्यते, एवं विषयान्तरासङयपि जीवः स्वभावाद- न्तःकरणे संसृज्यते। तथा च यदान्ताकरणस्थ परि- णामो वृत्तिरूपो नयनादिद्वारेण निर्गत्य विषयपर्यन्तं चक्षूरश्मिरिव झटिति दीर्घप्रभाकारेण परिणम्य विषयं व्यापोति तदा तमुपारुह्य तं विषयं गोचरयति। केव-

जीवचतन्यमति। यथा जगद्वह्मससृष्ट तथा जीवसंसृष्टं न भ- वति। अतो न तस्य सर्वज्ञत्वप्रसक्तिरित्यर्थः। ननु जीवस्य यथा घटादिविषयैः संबन्धाभावस्तथान्त करणादिनापि सबन्धाभावस्तु- ल्यः, उप,दानत्वाभावादेव। तथा चान्त:करणादेवृत्ति विनैव जी- वचैतन्यरूपसाक्षिम स्यत न स्मदित्याशङ्कय, उपादानत्वाभावेऽपि जीवचैतन्यस्यान्तःकरणादिना ादात्म्यसंबन्धे दृष्टान्तमाह-यथा सर्वगनमिति! संसज्गन इते। अतो नान्तःकरणादेः साक्षि- भास्यत्वविरोध इति भावः । चनुरादिवैयर्थ्यप्रसङ्ग परिहरति- तथा चेत्यादिना। तथा चेत्यस्य जीवस्य स्वतो विषयसबन्धाभावे सतीत्यर्थः । अन्तकरणपरिणामस्य सहसा विषयव्यापौ दृष्टा- न्तश्चक्षूरशरिमिरिवेति। तमिति। परिणाममित्यर्थ. ।गोचरयतीति। जीवचैतन्यमिति शेष । विषयदेशे सतोऽपि जीवचैतन्यस्य स्वतो विषयावभासकत्वं नास्ति; तस्यैव तु वृत्यारूढस्य तदस्तीत्त्र

प्रथमपरिच्छेदः । २०५

लाग्न्यदाहस्यापि तृणादेश्यःपिण्डसमारूढाप्निदाहत्वव- त्केवलजीव वैतन्या प्रकाशयस्पापि घटादेरन्तःकरणवृत्यु- पारूढतत्प्रकाश्यन्वं धुक्तम्। यद्वान्त:करणोपािकतवेन जीव: परिच्छिन्नः। अतः संसर्गाभावान्न घटादिकप- वमासयति। वृतिद्वाग तत्तत्संमृष्टविषयावच्छिन्नब्रम्म-

दृष्टान्तमाह-केवलाग्नीनि। त-प्रकाश्यत्वमित्यत्र तत्पद जीव- चनन्यपरम्। ननु जीवचैतन्यम्य विषयदेशे सनोऽपि विषये ससगीभावान्न तन्प्रकाशकत्व वृत्या तयो संसर्गलामे च तत्प्रकाश कत्वमिति किमिति परि्यते, जीवचैतन्यस्य सर्वगतत्वेन सत्यपि विषयसंसर्गे विम्बभूनव्रह्मचैतन्यवत्तस्यावृतत्वादेव न विषयप्रका- शकत्वमिति प्रतिपाठनेनापि जीवस्य सर्वज्ञत्वप्रसङ्कादे परिहारमं- भवाढिति चेत्, न । 'ब्रह्म न जानामि इत्यनुभवबलात्तस्या- वतत्वेऽपि 'मां न जानामि' इत्यनुभवाभावेन जीवचैतन्यम्या वनत्वासंभवादिति भाव। जीवचैतन्यस्यान्त करगोपाधिकतया परिच्छिन्नत्वपक्षे स्तज्ञत्वापत्ति ङ्गव नास्ति, तम्य विषयै सह स्वत. सबन्धाभावेन वृत्ति बिना त प्रकाशकत्वासंभवादिति परिहारान्तरमाह-यद्वेनि। अत इति। परिच्छिन्नवादित्यर्थ । तत्ससृष्टेति। वृत्तिद्वारा वृत्तिमदन्तःकरणसंसृष्टं यद्विषयावच्छिन्न- ब्रह्मचैतन्य तस्यान्त करणोपाधिकजीवचैतन्येन सहाभेदाभिव्यक्तौ सत्यां स जीवस्तं विषयं प्रकाशयतीत्यर्थः । अविद्याप्रतिबिम्बो जीव इति प्रथमपक्षमेवाश्रित् जीवस्योपाढानत्वाभाबेऽपि वटादि-

२०१ खिद्धान्तलेश संग्रहे

चैतन्याभेदाभिव्यक्तौ तु तं विषयं प्रकाशयति। अथ वा जीव: सर्वगतोऽप्यविद्यावृतत्वात्स्वयम ्यप्रकाशमानतया विषयाननव भासयन्विषयविशेषे वृन्युपरागादावावरणति- रोधानेन तत्रैवाभिव्यक्तस्तमेव विषयं प्रकाशयति। एवं

विषयैः सह संसर्गमभ्युपेत्य परिहारमाह-अथ वेति । सवर्व- गतोऽपीति। उपलक्षण चैतत्। विषयससृष्टोऽपीत्यपि द्रष्टव्यम्, इतरथा विषयसंसर्गाभावादेव जीवस्य विषयप्रकाशकत्वाभावोप- पत्तौ तस्यावृतत्वकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गादिति बोध्यम । न च 'मां न जानामि' इत्यनुभवाभावात्कथ तस्यावृतत्व सिध्येदिति वान्यम। अन्तःकरणोपहितजीवचैतन्यस्यव 'माम्' इत्यनुभववि- षयतया व्यापकजीवचैतन्येऽन्त.करणावच्छेदेन तदभावेऽपि वि षयदेशे तस्यावृतत्वकल्पने बाधकाभावात् 'सर्वगतत्वेन रूपेण मा न जानामि' इत्यनुभवसत्त्वाच्चेति भाव। स्वयमपीति । विषयास्तावज्जडत्वात्स्वतो न प्रकाशन्ते, जीवस्तु स्वप्रकाशतया प्रकाशमानोऽप्यावृतत्वादप्रकाशमान इति वक्तुमपिशब्द । यद्वा अपिशव्दोऽवधारणार्थः। तथा चावृतत्वात्स्वयमेवाप्र- काशमानतयेत्यर्थ. वत्त्युपरागादाविति। विषयविशेषे वृत्युपरागे सति विषयदेशस्थजीवचैतन्यस्यापि वृत्युपरागो भवति। तेन च जीवचैतन्यगतम्यावरणस्य तिरोधानं भवति। तथा च जीवचैतन्ये यो वृत्युपरागः स आदिपदार्थः । तत्रैवेति। विषयविशेष एवेत्यर्थ। तमेवेति। नान्य विषयम्, अतो न

प्रथमपरिच्छेदः । २०७

च चिदुपरागार्थत्वेन वा विषयचैतन्याभेदाभिव्यक्त्य- रधत्वेन वावर्णाभिभवार्थत्वेन वा वृत्तिनिर्गमनमपेक्ष्य तन्संमृष्टविषयमात्रावभासकन्वाज्जीवस्य किंचिज्वत्वम- प्युपपद्यत इति।। अत्र प्रथमपक्षे सर्वगतस्य जीवस्य वृ्त्यधीनः को विषयोपराग :; वृत्यापि हि पूर्वसिद्धयोनिष्क्रिययो

सर्वज्ञत्वप्रसङ्ग इति भावः । इममेव भाव प्रकटयति-एवं चेति। जीत्रचैतन्यस्य वृत्ति बिना विषयानवभानकत्वे सिद्धे सतीत्वर्थः । तत्संसृष्ठेति। वृत्तिमसृष्टेत्यर्थः । करिचिब्जत्वमपीति। अनुभव- सिंद्ध किचिज्ज्ञ चमनुभवसिद्ध, सर्वेज्ञत्वाभावः । तत्सिद्ध चत्तुरा- द्यनुविधानं चेत्यपिशब्दार्थः ॥

आत्तिपति-अत्रेति। उत्तपक्षेषु मध्य इन्यर्थ । क इति। स्वरूपलक्षणो वा तादात्म्यलक्षणो वा संयोगलक्षणो वेति किश- व्ढार्थः। तत्र न तावदाद्यो वृत्यधीन., जीवचैतन्यस्य सर्वगतत्वेन विषयदेश संनिहितजीव चैतन्यविषययोः स्वरूपात्मकसंबन्धस्य वृर्त्ति विनापि सिद्धत्वादित्याशयेन सर्वगतस्येत्युक्तम्। द्वितीयतृतीयौ क्रमेण दूषयति- वृत्त्यापीति। लोके ययोः पदार्थयोस्तादात्म्य- मनुभूयते तत्तयोरादित आरम्यैवानुभूयते, न तु मध्य आगन्तुक मित्याशयेनाह-पूर्वसिद्धयोरिति। संयोगस्यान्यतरकर्मजत्वमु- भयकर्मजत्वं वा वक्तव्यम्; तदुभय प्रकृते न संभवतीत्याह-

२०८ सिद्धान्तलेश संग्र हे

विषय जीव चैतन्ययोस्तादात्म्यस्य संयोगस्य वा न संभ- वत्याधानम्। अत्र केचिदाहुर्विषयविषयिभावसंनन्ध एवेति॥। अन्ये तु-विषयविषयिभावमात्रे नियाभिका वृत्ति-

निष्क्रिययोरिति। न च सुवर्णादौ द्विविवकर्मा मावेऽपि तेज .- पार्थिवभागयो सयोगो दष् इति वाच्चम्। तथा विपयजीवचैत- न्ययोरादित आरम्य सयोगाभ्युनगमे तस्य वृत्त्यवीनत्वप्रतिपादन- विरोधादिति भाव। वृत्याप्याधान न संभवतीति सबन्धः । जीवचैतन्यस्यानुपादानतया निरवयवतया च विषयजीवचैतन्ययो- स्नादात्म्यसयोगों स्व्रतो न स्त एव ; वृ्त्यापि तयोराधानं न सभवतीत्यपिशब्दार्थः आवानमुत्पादनमिति बोध्यम्। विषय देशे सनिहितस्य जीवचैतन्यस्य वृत्त्युत्पत्ते. पूर्व विषयविषयि भावलक्षण. सबन्धो मा भूत्। तदुत्पत्त्यनन्तर स जायते, तस्या- तिरिक्तस्यानिर्वचनीयस्य संभवादित्याशयेनाह-अत्र केचिदाहु- रिति। न तु स्वरूपसंबन्वस्य वा तादात्म्यस्य वा संयोगस्य वा वृत्यधीनत्वमुपेयत येनोक्तदोष स्यादित्येवकारार्थ ॥

सह विषयविषाभावलक्षणसबन्वस्य वृत्तिनिर्गमन विनापि सि- द्वान्ते स्व्रीकाराद्वृत्तिनिर्गमनमुपगच्छता विवरणकाराणामय संबन्धो नाभिप्रेत इत्याह-विषयविषयिभावमाव इति। परोक्षस्थल-

प्रथमपरिच्छेद:। १०९

श्वेदनिर्गताया अध्येन्द्रियिकवृत्तेस्तत्नियामकत्वं नाति- प्रसङ्गावहमिति तननिर्गमान्युपगमवैयर्थ्यापचेः स ना- भिसंहितः । किं तु विषयसनिठवित जीवचैतन्यतादात्म्या- पन्नाया वृत्तेरविषयसंयोगे तस्यापि तद्वारकः परम्परा- संबन्धो लभ्यत इति स एव चिदुपरागोऽभिसंहित इत्याङु: ॥

साधारणरेषयविषयभाव एवेत्यर्थ। तन्नियामकत्वमिति।

यद्विप्रया वृत्तिर्जीाम्य म एव तस्य प्रकाश्यो नान्य इति नियम-

संयोगादेरपि निरस्तत्वान् क सवन्वस्तदभिमत इति पृच्छति- किं त्विति । अभिमतं संबन्धमाह-विषयसंनिहितेति। विष- यव्यापितयोत्पन्ना वृत्ति प्रति विश्रयसनिहितजीवचैतन्यस्याधिष्ठा- नतया वृत्तेस्तत्तादात्म्यं वोध्यम्। तस्यापीति । विषयसंनिहित- जीवचैतन्यस्यापि विषयावभासकत्वेनाभिमतस्य विषयेण सह वृत्तिविषयसंयोगद्वारकः परम्परासवन्धो विषयसयुक्तृत्तितादा- त्म्यलक्षणो लभ्यत इत्यर्थ। उत्तमंबन्धस्य वृत्तिनिर्गमनं विना- संभवात्तन्निर्गमन विवरणाचायैरुक्तमिति भाव: ।

सुखादेरान्तरपदार्थस्यापरोक्षत्वे त-प्रकाशकजीवचैतन्येन सह तम्य साक्षात्संबन्धः प्रयोजकत्वेन क्लप्तः । एवं बाह्यघटादीना- S 14

२१० सिद्धान्तलेश संग्रहे

अपरे तु-साक्षादपरोक्षचैतन्यसंसर्गेणैव सुखादे- रापरोक्ष्यदर्शनादपरोक्षविषये साक्षात्संयर्ग एष्टव्यः। तस्माववृचेर्विषयसंयोगे वृत्तिरूपावच्छेदकलाभा तदवच्छे- देन तदुपादानस्य जीवस्यापि संयोगजसंयोगः संभवति,

मापरोक्ष्येऽपि साक्षातसंबन्ध एषिनव्यः; अन्यथा विषयापरोक्ष्ये क्चित्साक्षा-सवन्ः कचित्परम्परासंबन्व प्रपोजक इति वैरूप्या- पत्तेः, संभवति साक्षात्संबन्धे परम्परासंबन्तकल्पनायोगाच्च। तस्मान्नायमप्याचार्याभिमतः संबन्व इत्याह-अपरे त्विति । तस्मादिति। परम्परासंवन्वस्यानभिमतत्वादित्यर्थ। वृत्तेरिति। वृत्तर्विषयेण संयोगे सति वृत्युपादानजीवचैतन्यस्यापि विषयेण सह सयोगजसयोग. संभवति। एतदुक्तं भवति-जीवचैतन्यस्य वृत्ति: कार्यम, अकार्य विषय,। वृत्तेर्जीव चैतन्यमुपादानकार- णम। तस्या वृत्तेर्विषयो नोपादानकारणम् । तथा च वृत्तिवि- षययोर्जीवचैतन्यं प्रति कार्याकार्ययोः संयोगाज्जीव चैतन्यविषययो- वृत्तिं प्रति कारणाकारणयोः संयोगोऽत्र संयोगजसयोगो विव- क्षित इति। ननु काय प्रति कारणभूतहस्तस्य त प्रत्येवाकारण- भूततरुणा संयोगाद्धस्तकार्यकायस्य हस्ताकार्यतरुणा सह संयोग उपेयते, हस्ततरुसयोगदशायाम 'तरौ हस्तावच्छेदेन तरुः कायसयुक्त:' इत्यनुभवसिद्धत्वादित्याशक्कय प्रकृतेऽपि घटादौ विषये वृत्तिसंयोगदशायामू 'घटे वृत्त्यवच्छेदेन घटः स्फुरति'

प्रथमपरिच्छेठ। २११

कारणाकारणसंयोगात्कार्याकार्यसंयोगवत्ं कार्याकार्यसं- योगात्कारणकारणसंयोगस्यापि युक्तितौल्येनाम्युपग-

एकदेशिनम्तु-अन्तःकरणोपहितस्य विषयावभा-

णेति। युक्तिताल्येनेति। उभयत्र कल्पकानुभवरूपाया युक्त- स्तुल्यत्वेनेत्यर्थः ॥ ननु विषयदेशे सनिहितस्यापि जीवचैतन्यस्य वृत्युपादानत्व विवरणाचार्याणामभिमत न भवति, जीवस्यान्त करणाद्युपादान- न्वाभावेऽपि सास्तादिमदयकौ गोत्वमामान्यस्येव स्व्मावादेव जी- वस्यान्तःकरणादौ संबन्ध इत्यस्यार्थस्य 'एव विषयान्तरासङ्गयपि जीव स्वभावादन्तःकरणे संसृज्यते' इत्यत्र प्राग्विवरणमतत्वेन प्रतिपादितत्वात्। ततश्च जीवचैतन्यस्य वृ्त्ति प्रत्युपादानकारण- त्वाभावे सत्युक्तसंबन्धो न मिध्यतीति संयोगजसंयोगोऽपि नाचार्य- संमत इत्यस्वरसादाह- एकदेशिनस्त्विति। घटादिविषयाव- भासकजीवचैतन्यस्य वटादिना विषयेण सह तादात्म्यसंत्रन्ध- संपादनमेव्र चिदुपरागत्वेनाभिमतमित्यर्थः । ननु वृत्त्यापि पूर्व- सिद्धयोर्विषयचैतन्ययोस्तादात्म्यस्य न संभवत्याधानमिति प्रागु क्तत्वात्कथं तत्संपादनम्, अत आह - विषयतादात्म्यापन्नेति।

११२

व्यक्तिद्वारा विषयतादात्म्यसंपादनमेव चिदुपरागोजि संहितः, सर्वगततया सर्वविषयसंनिहितस्यापि जीवस्य तेन रूपेण विषयावभासकत्वे तस्य साधारणनया पुरु- पविश्रेषापरोक्षव्यवस्थित्ययोगेन तस्यान्त:करणोपहित त्वरूपेणैव विषयावभासकत्वात्। एवं च विषयापरोक्ष्य

बिम्बभूतब्रह्मचैतन्यस्य घटादिविषयोपादानतया ब्रह्मविषययोस्ता- दात्म्यं प्रागेव सिद्धम्। तथा च विषयतादात्म्या्पन्नब्रह्मचैतन्येन सह विषयावभासकजीवचैतन्यस्य वृत्तिकृताभेदाभिव्यक्तौ सत्या जीवचतन्यस्य विषयतादात्म्य वृ्त्यधीनतया लभ्यते । अभेदाभि- व्यक्तिप्रकारश्व वक्ष्यते। अतो न तादात्म्यसपादनानुपपत्तिरिति भावः। विषयावभासकजीव चैतन्यस्यान्तःकरणोपहितस्येति यद्वि- शेषणं तस्य प्रयोजनमाह- सर्वगततयेति। तेनेति। मर्वगत- स्वेनेत्यर्थ । तस्येति। जीवस्येत्यर्थः। साधारणतयेति । सर्व- पुरुषसाधारणतयेत्यर्थः। पुरुषपद प्रमातृपरम। अविद्याप्रति- बिम्बो जीव इति पप्ते जीवभेदाभावात्। अयोगेन तस्येति। जीवस्येत्यर्थः। तथा च सर्वगतमपि जीवचैतन्यं यस्य पुरुषस्या- न्त.करणोपहितं सदयमर्थमवभासयति सोऽर्थस्तस्यैवापरोक्षो नान्य- स्येति व्यवस्थितिसिद्धयेऽन्तःकरणोपहितत्वविशेषणं वाच्यमि त्यर्थ:। एकदेशिमते लाभमाह-एवं चेति । विषयावभासक- जीव्चैतन्यस्य वृत्या विषयतादात्म्यसपादनोपगमे सतीत्यर्थः ।

प्रथमपरिच्छेवः। २१२

आध्यासिकसंबन्धो नियामक इति सिद्धान्तोपि संग- चछते। न चैव द्वितीयपक्षसांकर्थम्, जीवस्थ सर्वगतत्वे प्रथम: पक्ष: परिच्छिनत्वे द्वितीय इत्येव तयोर्मेंदादि- त्याड्: ।।

आध्यासिकेति। अव्याससिद्धतादात्म्यसबन्ध इत्यर्थः । न चैव- मिति। सबन्धार्था वृत्तिरिति प्रथमपक्षेऽपि वृ्त्याभेदाभिव्यक्त्यु पगम इत्यर्थः। साकर्य परिहरति-जोवस्येति। जीवस्य सर्व- गतत्वमते संबन्धार्था वृत्तिरिति प्रथम: पक्षः, जीवस्यान्तःकर- णोपाधिकतया परिच्छि नत्वमतेS भेदाभिव्यक््यर्था वृत्तिरिति दवि- तीयः पक्ष इत्यर्थः । अय भाव :- प्रथमद्वितीयपक्षयोरुमयोवृत्ि- कृताभेदाभिव्यक्तिसाम्येऽपि प्रथमपक्षे वृत्तिरमेदाभिव्यक्तिद्वारा विषयावभासकजीवचैतन्यस्य विषयेण सह तादात्म्यसंबन्धसपाद- नार्था; द्वितीयपक्षे तु वृत्तिर्विषयावभासक जीवचैतन्यस्य विषया- वच्छिन्नजीवचैतन्येनाभेदाभिव्यक्त्यर्थैव्रेति न तयोः सांकर्यमिति। यद्वा प्रथमपक्षे जीवस्य व्यापकतया विषयदेशे सदा संनिहित- स्पैव विषयावभासकजीवच्ैतन्यस्य विषयतादात्म्यापन्नब्रह्मचैतन्या- भेदाभिव्यक्त्यर्था वृत्ति. ; द्वितीयपक्षे तु जीवस्य परिच्छिन्नतया वृत्तिस्तस्य विषयसंनिधि संपाध विषयाधिष्ठानब्रह्मचैतन्याभेदा- मिव्यक्तिमपि संपादयत्रीति तयो: पक्षयोरसांकर्यम्। अय परि- हारो मूले सर्वगतत्वपरिच्छिनत्वपदाम्यां सूचितः । पूर्वपरिहार-

२१४ स्रिद्धान्तलेश संग्रहे

स्तु प्रथमपक्षद्वितीयपक्षपदाभ्यां सूचितः। संबन्धार्था वृत्तिरिति प्रथमपक्षे संबन्धस्योद्वेश्यत्वावगमात्, अभेदाभिव्यक्त्यर्था वृत्ति रिति द्वितीयपक्षेऽभेदाभिव्य क्तेरेवोद्देशे्यत्वावगमादिति। अत्र मते विवक्षितविवेकेन वृत्तेरभेवाभिव्यक्तिरेव प्रयोजनं प्रथमद्वितीयप- क्षयो: पर्यवस्यतीति तयोः सांकर्ये दुर्वारमित्यभप्रेत्यादावेवैकदे- शिन इत्युक्तमिति मन्तव्यम् । वस्तुतस्तु संबन्धार्था वृत्तिरिति वदतामाचार्याणामयमभिप्रायः- विषयावभासकत्वेनाभिमतस्य जीवचैतन्यस्य विषयेण घटादिना सह व्यङ्गयव्यञ्जकतालक्षणः संबन्धस्तत्तद्विषयससृष्ठवृत्त्यधीनोऽत्र विवक्षितः । तथा हि- अन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वातस्वत एव चैतन्याभिव्यञ्जनसमर्थम्। घटादिकं तु तथा न भवति, अस्वच्छद्रव्यत्वात्। घटादिविषय- व्याप्तया तु वृत्या तत्र विद्यमानमस्वाच्छ्यमभिभूय चैतन्यामि- व्यञ्जनयोग्यताधीयते। तदुक्त विवरणाचार्येरेव-'अन्तःकरणं हि स्वस्मिन्तिव स्वमसर्गिण्यपि घटादौ चैतन्यभिव्यक्तियाग्यता- मापादयति' इति। दृष्टं चास्वच्छस्यापि स्वच्छद्रव्यसंसर्गा- स्प्रतिबिम्बग्राहित्वयोग्यत्वम्, यथा कुड्यादेर्जलसंयोगकाले नति- बिम्बग्राहित्वम्। घटादे स्वसंनिहितजीवचैतन्यव्यञ्जकत्वं च तत्प्रतिबिम्बग्राहित्वम् । चैतन्यस्यापि व्यङ्गयत्व तत्र प्रतिबिम्बि- तत्वमेव। एवविधव्यङ्गयव्यञ्जकतालक्षणसंबन्वार्थमेव वृत्तेर्निर्ग- मनमुक्तं विवरणे । तथा च वृत्त्या बहिरनिर्गतया विषयचैतन्ययो यथाक्तसबन्धे संपादिते सति घटादौ प्रतिबिम्बित तत्रत्यजीवचै- तन्यं तमवभासयतीति।

प्रथमपरिच्छेद:। ११५

अथ द्वितीयपक्षे केयममेदाभिव्यक्तिः। केचिदाङु :- कुल्याद्वारा तडागकेदारसलिलयोरिच विषयान्तःकर-

द्वितीयपक्षमाक्षिपति-अथेति। केयमिति। अभेदाभि व्यक्त्यर्था वृत्तिरिति द्वितीयपक्षो हि जीवम्य परिच्छ्विन्नत्वमत इत्युक्तम्। अस्मिन्मतेऽन्तःकरणोपाधिकस्य जीवस्य विषयाव-

अखण्डाकारतत्तेरिव घटादिगो चर वृत्तेरुपाधिनिवर्तकव्वाभावेन

गादित्यर्थ ।व्यवर्तकोपाध्यो स्त्वेपि तयोरेकदेशस्थत्वसंपचौ तद्वलादभेदामिव्यक्ति सभवति, लोके तथा दर्शनादिति परि- हरति- केचिदाहुरिति। केदार मस्यनिष्पत्तिस्थानम्। तथा च तडागस्थसलिलस्य कुल्याद्वारा केदारम्थसललिलस्य चाभेदा- भिव्यक्तिर्यथा लोके प्रसिद्धा, तथान्त.करणावच्छिन्नचैतन्यरूप-

र्भवति, वृत्तेर्विषयदेशस्थत्वे सति वृत्तिवृत्तिमतोरभेदेन जीवोपा- ध्यन्तःकरणस्यापि विषयदेशस्थत्वसिद्वेरित्यर्थ. ।नतु जीवचैतन्य- स्य विषयावमासकत्वं न संभवति, तस्य विषय प्रत्युपादानत्वा- भावेन तादात्म्यसंबन्वाभावात्। न च ब्रह्मचैतन्यमेव विषयाव- भासकमस्तु, तस्योपादानतया साक्षादेव तादात्म्यसंवन्धलाभा- दिति वाच्यम् । तथा सति 'आलोकेन घटः प्रकाशितः'

२ सिद्धान्तलेश संमहे

एवं च यद्यपि विषयावच्छिनं ब्रह्मचैतन्यमेव विषयप्र- काशकम्, तथापि तस्य वृत्तिद्वारकीभावेन जी- वत्वं संपभनमिति जीवस्य विषयप्रकाशोपपत्तिरिति। अन्ये त्वाहु :- बिम्बस्थानीयस्य विषयावच्छिनस्य ब्रह्मणः प्रतिबिध्वभूतेन जीवेनैकीभावो नाभेदाभिव्य- किः, व्यावर्तकोपाधौ दर्पण इव जाग्रति तयोरेकीभावा-

इतिवत् 'मया घटोऽवगत' इति जीवचैतन्यस्यैव घटप्रकाश- कत्वावगमविरोधादिति मत्वा पुन शङ्गते- एव चेति। अभे- दाभिव्यक्तौ संभावितायामित्यर्थ.। अभेदाभिव्यक्तिप्रयोजन वक्तु यद्यपीति। विषयप्रकाशकमिति। इति वक्तव्यं तादात्म्यसबन्ध- लाभादिति शेत्र: । न जीवचैतन्यमित्येवकारार्थः । तथा च 'मयायमवगतो घटः' इत्यनुभवविरोध इत मात्रः । परिह- रति-तथापीति। तस्येति। तादात्म्यसंबन्धेन विषयावभास- कब्रह्म चैतन्यस्य वृच्तिद्वारान्तःकरणोपहितत्वप्रात्ती जीवेनैकी भावा- जजीवत्व संपन्नमिति ब्रह्मचैतन्यस्य यद्विषयावभासकत्वं तज्जी- वस्यैवेति प्राप्त्या नानुभवविरोध इत्यर्थः ॥ दर्पण इवेति। दर्पणे प्रतिबिम्बदशायां बिम्बप्रतिबिम्बयो- रमेदाभिव्यक्तिर्नास्ति, तयोस्तदा भेदानुभवात्, तथा प्रकृतेऽपि विषयादिरूपभेदकोपाधौ सति सा न संभवतीत्यर्थः। नतु

प्रथमपरिच्छेद्:। ११

योगावृत्तिकृताभंदाभिव्यक्त्या विषयावच्छिवस्य ब्रह्मणो जीवत्वप्राप्ती ब्रह्मणस्तदा तद्विषयसंसर्गाभावेन तद्रष्ट-

न विवक्िता। कि तु क्षीरनीरयोरेकपात्रस्थयोरिव वृत्तिद्वारान्त .- करणविषययोर कदेशस्थत्वप्रामौ तन्मात्रप्रयुक्ता तदवच्छ्िन्नचैतन्य- योरौपचारिक्यभेदाभिव्यक्तिर्विर्वक्षिता। अस्यां चाभेदाभिव्यक्तौ न व्यावर्तकोपाधिसत्त्व्रप्रयुक्तो विरोधोऽस्ति, दर्पणे मुखप्रतिबिम्ब- दशायामपि 'मम मुखमेव दर्पणे भाति' इति बिम्तप्रतिबिम्बयोग- मेदाभिव्यक्तिदर्शनात्। अस्मिन्मतेऽपीत्थमेव निर्वाहः कर्तव्य। न ह्यन्त करणतद्ृत्तिप्रतिबिम्तयोरभेदाभिव्यक्तिमुख्या संभवति, वृत्तिवृत्तिमतोः कार्यकारणभावापन्नयोरैक्यायोगेन तस्प्रतिबिम्ब- योरक्यायोगात्. ऐक्ये वा 'एवं च' इत्यादिना प्रमात्रादीनाम- स्मिन्मते साकर्याभावोपपादनविरोधादित्यस्वरसादाह-वृत्तिक- तार्भेदाभिव्यक्तेति। तदा तद्विषयेति। विषयावच्छ्विन्नब्रह्मणो जवित्वप्राप्तौ तस्येश्वरत्वनिवृत्तिरवश्यं वाच्या, एकचैतन्य एकाव- च्छेदेन जीवत्वेश्वरत्वयोरसभवात्। तथा च तदा जीवत्वदशायां ब्रह्मणस्तद्विषयसंसर्गाभावेन तद्ष्टृत्व न सभवतीत्यर्थः । तस्ये- त्यनन्तरं तदेत्यनुषङ्गः। ननु विषयाधिष्ठानचतन्यस्य वृत्तिसंसर्ग दशायामन्त करणोपहितत्वप्रयुक्तजीवत्ववदविद्योपहितत्वप्रयुक्तमी- श्वरत्वमप्यविरुद्धम् । तथा च बिम्बभूतेश्वरस्य तदापि सर्वज्ञत्व- मक्षतम्। अन्यथान्तःकरणाद्यिष्ठानचैतन्यस्य तदुपाधिकत्वप्रयु-

२१८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

त्वासंभवे सति तस्य सर्वज्ञत्वाभावापत्तेश्र। किं तु विषयावच्छिनं ब्रह्मचैतन्यं विषयसंसृष्टाया वृत्तेरग्रभागे विषयप्रकाशकं प्रतिबिभ्बमर्पयतीति तस्य प्रतिबिम्बस्य जीवेनैकीभावः। एवं चान्त:करणतदृत्तिविषयावच्छिन्न- चैतन्यानां प्रमातृप्रमाणप्रमेयभावेनासंकरोSप्युपपद्यते।

क्तजीवत्वे सदा स्थिते सति बिम्बभूतब्रह्मणः सदान्तःकरणादि- संसर्गाभावेन तद्द्ष्टृत्वासंभवे सति सदा सर्वज्ञावामावप्रसक्कदोष इहापि मते तुल्य इत्यस्वरसं मनसि निधाय कदिशी तर्हि तवद- भिमतामेदाभिर्व्याक्तरिति पृच्छति-किं त्विति। तामाह- विषयावच्छिन्नमिति। अग्रभाग इनि। वृत्तिर्हि हृदयस्थान्त .- करणमारम्य विषयपर्यन्तमविच्छिन्ना कौस्तुभमण्यादिनभावद्दीर्घी- भावमापना तिष्ठति। तस्या वृत्तेर्विषयससृो भागोग्रभाग इत्यु- च्यते। तत्र यो ब्रह्मणः प्रतिविम्बस्तस्य विषयप्रकाशकस्य जीवे- नैकीभाव इहाभेदाभिव्यत्तिर्विर्वक्षिता, वृ्तिवृत्तिमतोस्तादातम्य रूपाभेदस्त्वेन तत्प्रतिबिम्बयोरभेदाभिव्यक्तिस मवादित्यर्थः। एवं चेति। वृत्तिप्रतिबिम्बस्यान्त करणप्रतिबिम्बाद्वस्तुतो भिन्नस्यैव सतम्तदभेदेनाभिव्यक्तस्य विषयावभासकत्वे स्वीकृते सती- त्यर्थः। असकरोऽपीति। वृत्तिवृत्ति मतोस्तादात्म्यात्तत्प्रतिबि- म्बयोरभेदाभिव्यक्तिवदसंकरोऽप्युपपद्यत इत्यपिशब्दार्थ:। मुखं दर्पणोपाधिनेवान्तःकरणोपाधिनावच्छिन्नं तत्प्रतिबिम्बचैतन्यं प्र-

प्रथमपरिच्छेदः । २१९

न च वृत्युपहितचैतन्यस्य विषयप्रमात्वे तस्य विषया- घिष्ठानचैतन्यस्येव विषयेणाध्याससिकसंवन्धाभावाद्विष- यापरोक्ष्य आध्यासिकसंवन्धस्तन्त्रं न स्यादिति वा- च्यम् । विषयाधिष्ठानचैतन्यस्यैव विषयेणावच्छित्स्य वृत्तौ प्रतिबिम्बिततया तदभेदेन तत्संबन्धस्यैव तत्सं- बन्धत्वादिति॥ माता, वृत्तिप्रतिबिम्बचैतन्यं तयैवावच्छिनं प्रमा, विषयावच्छिन्न ब्रह्मचैतन्यं प्रमेयमिति तेषामसांकर्यमुपपद्यते, व्यावर्तकोपाधिसद्धा- वादित्यर्थः। अस्मिन्मतेऽसांकर्यमुपपद्यत इत्युक्त्या पूर्वमेत विष

योरसाकर्ये नोपपद्यत दति सूचितम्। वस्तुतस्तु पूर्वमतेऽपि न साकर्यम्, र्जावब्रह्मभेदकोपाधिसद्भावस्य तत्प्रयुक्ततया सर्वज्ञत्वा- दिव्यवस्थायाश्च प्राग्दर्शितत्वादिति मन्तव्यम्। शङ्कते-न चेति। तस्येति। तस्य विषयेणाध्यासिकसंबन्वाभावादिति संबन्धः, प्रमारूपस्य वृत्तिप्रतिविमबस्य विषयोपादानत्वाभावेन तयोस्तादात्म्यासंभवात्। तथा च विषयापरोक्ष्य आध्यासिक- तादात्म्यसंबन्धो नियामक इति सिद्धान्तविरोध इति शङ्काभिप्राय., बिम्बप्रतिबिम्बयोर भेदाभ्युपगमात्। बिम्बचैतन्यस्य विषयेण सह यस्तादात्म्यसंबन्धः स एव प्रमारूपप्रतिबिम्बस्यापीति नापसि- द्वान्त इति परिहरति-विषयाधिष्ठानेति। तद्भेदेनेति। प्रतिबिम्बचैतन्यस्य बिम्बाभेदेनेत्यर्थः॥

२२० सिद्धान्तलेश संग्रहे

अपरे त्वाहु :- विम्बभूतविषयाधिष्ठानचैतन्यमेव साक्षादाध्यासिकसंबन्धला भाद्विषयप्रकाशकमिति तस्यैव विम्वत्वविशिष्टरूपेण मेदसद्भावेऽपि तदुपलक्षितचैत- न्यात्मनैकीभावोऽभेदाभिव्यक्तिः । न चैवं सति जीव ब्रह्मसांकर्य न वा ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वविरोधः, बिम्बा- त्मना तस्य यथापूर्वमवस्थानादिति।। अथ तृतीयपक्षे को नामावरणाभिभवः । अज्ञान-

विम्त्प्रतिबिम्बयोरमेदे सत्यपि कल्पितभेदस्त्वाद्विम्बसंबन्धस्य प्रतिबिम्बसंवन्धत्वं नास्तीत्यस्व्ररस साक्षात्पदेन सूचयन्नमेदाभि- व्यक्ति प्रकारान्तरेणाह-अपरे त्वाहुरिति। भेद्सन्धावेऽपी- ति । प्रतिबिम्व्नत्वविशिष्टचैतन्यरूपजीवेन सहेति शेषः । तदिति। विम्बत्वप्रतिबिम्बत्वाभ्यामुपलक्षित शुद्धचैतन्यम्, तदा- त्मनेत्यर्थः। न चैवं सतीति । उपलक्षतचैतन्यात्मनाभेदाभि- व्यक्त्यङ्गीकारे पूर्वोक्तं दोषद्वय नास्तीत्यर्थ । अत्रेद चिन्त्यम्- उपलक्षितचैतन्यात्मनैकीभावो न वास्तवाभेदः, तस्य वृ्त्त्यनपे- क्षत्वात्। नापि व्यावहारिकाभेद, बिम्बप्रतिबिम्बभेदस्य व्याव- हारिकलवेन तत्समसत्ताकामेदासंभवात्। नापि प्रातिभासिकाभेदः, उपाध्योरेकदेशस्थत्वमात्रेण बिम्नप्रतिबिम्बचैतन्ययोः प्रातिभासि- कामेदसंभवेन नदर्थ चैतन्यमात्रोपलक्षणवैयर्थ्यादिति। तृतीयं पक्षमाक्षिपति-अथेति। निवर्तेतेति। अज्ञान-

प्रथमपरिच्छेदः । २२१

नाशथेद्धटज्ञानेनैवाज्ञानमूल: प्रपश्चो निवर्तेतेति चेद, अत्र कोचैदाहु :- चैतन्यमात्रावारकस्याज्ञानस्य विष- यावच्छिनप्रदेशे खद्योतादिप्रकाशेन महान्धकारस्येव ज्ञानेनैकदेशेन नाशो वा कटव-संवेष्टनं वा भीतभटवद- पसरणं वाभिभव इति। अन्ये तु-अज्ञानस्कदेशेन नाश उपादानाभा- वातपुनस्तत्र कंदलनायोगेन सकृदवगते समयान्तरे-

भवाच न यथोक्तरूपोऽभिभवः संभवति। अतश्ैतन्य

स्यैकत्वादिति भाव । न तु निवर्तते। अतो नाज्ञाननाश आव- रणाभिभव। न चान्य प्रकार संभवति, अनुपलम्भादिति भाव. । अज्ञानैक्यमेवावलम्ब्य परिहरति-अत्र केचिदाहुरिति। चैतन्यमात्रेति । मात्रपद साक्षिव्यतिरित्तकृत्स्नचैतन्यपरम्। साक्षिण्यावरणाभावस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भाव. । एकदेशेन नाशो वेति। तथा च तन्मूलप्रपश्चस्य न निवृत्यापत्तिरिति भाव। प्रकारान्तरानुपलम्भोऽसिद्ध इत्याशयेनाह- कटवदि- त्यादिना।। निरुक्तमावरणाभिभव दूषयंस्त प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- अन्ये त्वित्यादिना। पुनस्तत्रेति। विषयावच्छिन्नचेतन्य आवर

२२२ स्िद्धान्तलेश संग्रहे

मात्रावारकसयाप्यज्ञानस्य तच्तदाकारवृत्तिसंसृष्टावस्थवि-

स्याज्ञानस्य कर्थ तदनावारकत्वं युज्यत इति शङ्खयम्। 'अहमज्ः' इति प्रतीत्याहमनुभवे प्रकाशमानं चैतन्य- माश्रयत एव तस्य तदनावारकत्वसंप्रनिपत्तेरित्याङ्क: ।। अपरे तु-'घटं न जानामि' इति घटज्ञानविरो- धित्वेन 'घटज्ञाने सति घटाज्ञानं निवृत्तम्' इति

णोत्पत्ययोगेनेत्यर्थ.। तत्तदिति। तत्तद्विषयाकारवृत्तिससृष्टावस्थं यद्विषयावच्छिन्नचैतन्य तदनावारकत्वेत्वर्थ.।ननु यथा घटं व्याप्य वर्तमान: पटस्तमावृणोत्येव, एवं विषयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यं व्याप्य वर्तमानमज्ञानमपि चैतन्यमावृणोत्येवेति तदनावारकत्व- कल्पनमयुक्तमिति शक्कते-न चेति। अज्ञाने पटवैलक्षण्यस्यानु- भवसिद्धत्वान्नैतच्चोद्यमवतरतीत्याह-अहमिति। तस्येति। अज्ञानस्येत्यर्थ.। जीवचैतन्याश्रितमप्यज्ञान न तदावृणोति, तस्यावृतत्वे सर्वव्यवहारलोपप्रसङ्गादिति दहराधिकरणभाष्ये सा. धितत्वात्साक्षि चैतन्यस्यानावृतताया वक्ष्यमाणत्वाच्चेति भाव:॥ प्रपश्चोपादानमूलाज्ञानापेक्षयान्यदेव विषयावच्छिन्नचैतन्यावा- रकमज्ञानमिति घटादिज्ञानेन तन्निवृत्तावपि न प्रपञ्चनिवृत्तिप्रसङ्गः, तेन प्रपञ्चमूलाज्ञानानिवृत्तेरिति मत दर्शयति-अपरे त्विति ।

प्रथमपरिच्छेद: । २२३

तन्निवर्त्यत्वेन चानुभूयमानं न मूलाज्ञानम, शुद्ध चैतन्यविषयस् तज्ज्ञाननिव्त्यम्य च तक्ष्य तथात्वा योगात्। कितु घटावच्छिन्नचैतन्यविषयं मूलाज्ञान- क्यावस्थामेदरूपमज्ञानान्तरमिति तन्नाश एवाभिभवः। न चैवमेकेन ज्ञानेन तन्नाशे तत्समानविषयाणां ज्ञाना- न्तराणामावरणानभिभावकत्वापत्तिः, यावन्ति ज्ञानानि

अज्ञानभेदे मानमाह-घटमिति। विरोधित्वेनेति । 'न जा- नामि' इत्यज्ञा नानुभवाभिलापकश्दे नजो विरोध्यर्थकत्वादभि- ळप्यानुभबोऽपि ज्ञानविरोधिविषयक एव। न च 'न जानामि' इत्यनुभवो ज्ञानप्रागभावविषयक एव, न तु भावरूपाज्ञानविषयक इति वाच्यम। प्रागभावस्यैवासप्रतिपत्तेरिति भाव। तथात्वा- योगादिति। घटावच्छिन्नचैतन्य विषय कत व त ज्ञा न ननि वर् त्वयोरयो- गादित्यर्थः । किं त्वज्ञानान्तरमिति संबन्धः । अवस्थामेदरूप- मिति। अस्य विशेषणस्य प्रयोजन वक्ष्यते। न चवमेकेनेत्यादि- ग्रन्थ. स्पष्टार्थः ॥

नन्ववस्थाज्ञानानि किमनादीनि कि वादिमन्ति। नाद:, मानाभावात्। न द्वितीयः, अज्ञानमनादीति सिद्धान्तविरोधा-

२२४ सिद्धान्तलेशसंगहे

इमानि चावस्थारूपाण्यज्ञानने मूलाज्ञानवदज्ञान- त्वादनादीनीति केचित्।। व्यावहारिकौ जगजीवावावृत्य स्वाम्रौ जगज्जीनौ विक्षिपन्ती निद्रा तावदावरणचिक्षेपशक्तियोगादज्ञाना-

दिति चेत्; अत्र केचिदाद पक्षं साधयन्तीत्याह-इमानि - दृष्टान्तासिद्वि., देवताधिकरणे मूलाज्ञानानादित्वस्य श्रतिन्याया- भ्या साधितत्वादिति भाव.। न चाजानगतानादित्वे मूलाज्ञानत्व प्रयोजकं न त्वज्ञानत्वमात्रममिति वाच्यम्। लाघवेन तन्मात्रस्यैव प्रयोजकत्वादिति भाव ॥ अवस्थाज्ञानान्यािमन्तीति द्वितीयपक्षमन्ये साधयन्तीत्याह- व्यावहारिकावित्यादिना। न च सिद्धान्तविरोधः, अज्ञाना- नादित्वाभ्युपगमस्य मूलाज्ञानविषयत्वादिति भावः ।'विमतान्यव-

मभिप्रेत्य दृष्टान्तदवये साधनसाध्ययोवैंकल्यं प्रथमं परिहरति- व्यावहारिकाविति। हेताववस्थापद मूलाज्ञाने व्यभचारवार- णार्थम्। आवृत्येति। जाग्रत्कालीनौ जगज्जीवौ यादृशौ प्रसिद्धौ न तादृशवव स्वप्रकाल उपलभ्येते। अतस्तयोर्यथावदनुपलम्भा- दावरण वत्तव्यमिति भावः । विक्षिपन्तीति। सृजन्तीत्यर्थ.। अज्ञानावस्थामेदरूपेति। अज्ञानस्य ह्यावरणविक्षेपशक्तिमत्व

प्रथमपरिच्छद्: । २२५

वस्थाभदरूपा। तथा सुषुप्त्यवस्थाप्यन्तःकरणादौ विलीने 'सुखमहमम्वाप्सम्, न किचिदवेदियम' इति प- रामश ईशर्नान्मू ला ज्ञानवत्सुषुप्ति रालेऽनुभूयमानाज्ञाना-

लक्षणन्। नस्त स्वप्नकारणीमूननिद्राया मत्वादज्ञानन्वं ताव- त्सिद्प निदाया वक्ष्यमाणरीत्या मादित्वेन साक्षा- न्मूलाज्ञानत्त्रायोगात्तदवस्थाविशेषरूपत्व मिद्धामेति प्रथमदशान्ते न सावनवैकल्यमिति भाव,। सुपुत्तिकाले मूलाज्ञानवदनुभू- यमाना सुषुयवस्यापि नयाजानावस्थाभेरूपैवरेति संबन्ध। नतु सुषुपिकाले मूलाज्ञानसुुप्त्योरनुभवोऽसिद्ध, नदा 'अह- मज्ञः' 'अहं स्वपिमि' इत्यनुभवादर्शनादिति, नेत्याह- सुखमहमिनि। परामर्श, स्मरणम्। तथा चोत्थितस्य दृशष्यमानपरामशान्यथानुपपत्या तदा सुषुप्तिमूलाज्ञानयोरनुभवः सान्तिरूप कल्यते। अहमुल्लेखे ह्यात्मन्यत.करणमंसर्ग. प्रयो- जकः। तत्काले तस्य लीनत्वान्ाहमुलेख इत्याशयेनाह-अन्त .- करणादौ विलीन इति। चक्षुरादिकमादिपदार्थः । सुषुसिस्व रूपसाधनार्थः परामर्शकल््यसुषुप्त्यनुभवोपन्याम । सुषुप्तिकाले मूलाज्ञानाभावे सुबुप्तेस्तदवस्थारूपत्व न सिध्येत्। अतस्तदनुभ- वोपन्यासस्तदा मूलाज्ञानमत्त्वमाधनार्थ.। सुषुत्तेस्तदवस्थारूपतव परिशेषादवगन्तव्यम्, सुषुप्निकाले मूलाज्ञानातिरिक्तानामन्त .- करणादीनां विलीनत्वेन तस्यास्तववस्थारूपत्वासंभवादिति सूच नार्थे चान्तःकरणादिविलयोपन्यासः । तथा च सुषुमिदृष्टान्तेऽपि S 15

२२६ सिद्धान्नलेशसप्रहे

वस्थाभेदरूपैव। तयोश्च जाग्रद्भोगप्रदकर्मोपरमे सत्येवो- द्ववात्सादित्वमिति तद्वदन्यदप्यज्ञानमवस्थारूपं सादी- त्यन्ये।। नन्वनादित्वपक्षे घटे प्रथममुत्पन्ननैव ज्ञानेन सर्वत- दज्ञाननाशो भवेत, विनिगमनाविरहात्तदवच्छिन्रचेत- न्यावारकसर्वाज्ञानानाशे विषयमकाश्चायोगाच्च । अतः

न साधनवैकल्यमिति भावः। दष्टान्तद्वयेऽपि साध्यवैकल्य परिहर- ति-तयोश्चेति। निद्रासुषुप्त्योरित्यर्थः। अन्यद्पीति। घटा- दिविषयावच्छिन्नचैतन्यावारकमज्ञानमपीत्यर्थः ॥

अवस्थाज्ञानाना सादित्वपक्षे प्रथममुत्पन्नेन घटज्ञानेन तदुत्पत्तेः पूर्व घटावारकवेन स्थितस्याज्ञानस्य नाशे सति पश्चादुत्पन्नमव- स्थाज्ञान पुनस्तमावृणोतीति व्यवस्था सिध्यति। तेषामनादित्व- पक्षे तु सा न सिध्येदिति शक्कते- नन्विति । प्राथमिकघट ज्ञानेन तदज्ञानानां सर्वेषां नाशोऽस्ति न वा। द्वितीयकल्पं दूष- यति-घट इति। प्राथमिकज्ञानेनैकमेवाज्ञानं नश्यति नेतरा णीतत्र विनिगमकाभावात्सर्वाज्ञाननाशो वक्तव्यः । तथा च द्वितीयकल्पानुपपत्तिरित्यर्थः । द्वितीयकल्प एव वििगमकाभाव- वद्दोषान्तरमाह-तद्वच्छिभेति। एकावरणनशेऽ्यावरणान्त- राणां सत्वाद्विषय प्रकाशानुपपत्तिरित्यर्थ. १ एवं प्रथमपक्ष परिशे- षयित्वा तं दूषयति-अत इति। प्रथमज्ञानेन सर्वाज्ञानना-

प्रथमपरिच्छेक। १२७

पाश्चात्यज्ञानानामाचरणानभिभावक्वं तदवस्थमेवेति चेन्; अज्र केचिशहू :- यथा ज्ञानआगभावानामनेकेर्षा सच्चेऽप्येकक्षानोनये एक एव आपभावो निवर्तने, संश-

सत्स्वषि विभयावमास :; त्वकज्ञानोदये एकमेत्राज्ञानं निवर्तते, आवारकेष्वज्ञानान्तरेषु सत्खपि विषयानभाम इ/ति। शादित्यर्थ । तद्त्रम्थनेव्नेति। पाश्चात्यज्ञानानामावरणाभिभाव- कत्वसिद्धये हि यावन्ति ज्ञानानि तावन्ति तन्निवर्ययान्यज्ञाना- नीत्यम्युपगम्यते। तदभ्युपगमेऽपि प्रथमज्ञानेनैव सर्वाज्ञाननाशे स दोषस्तदवस्थ एवेत्यर्थः। यथा न्यायमते यावन्ति घटाज्ञानानि तावन्तो घटज्ञाननागभावा. सन्ति। तत्र प्रथमन ज्ञानेनेक एव ज्ञानप्रागभावो निवर्तते। अन्ये यथापूर्व सन्त्येव। तेषां सत्त्वे- डपि विषयप्रकाशश्चोपयते तै । एवमत्नापि योजनीयमिति परि- हरति- अत्र केचिदाहुरिति। ननु दृष्टान्तो विषमः, ज्ञान- प्रागभावस्यानावारकत्वात्, भावरूपाज्ञानस्य च विषयावारक· त्वात्; आवरणसत्वे च न विषयप्रकाशोपपत्तिरिति, नेत्याह- संशयादीति। विपर्यय आदिपदार्थः। सिद्धान्ते भावरूपाज्ञान- स्यावारकत्वं ह्यज्ञातत्वाभिमते वस्तुनि संशयादिजननसमर्थत्वम्। तच्च परमते ज्ञानप्रागभावरूपाज्ञानस्यापि समानम्। ततो न दृष्टान्तवैषम्यमिति भावः । एकमेवेति। फलबलादिति भावः ।

२२८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

अन्ये त्वावृतस्यापगेक्षज्ञानं विरुद्म्, एकज्ञानोदये च प्रागभावान्तरसत्चेऽपि यावद्विशेषदर्शनाभाव कूटरू- पमावरण विशेषदर्शनाआ्स्तीति मन्यमाना वदन्ति- यदा यद्ज्ञानमावृणोति तदा तज्ज्ञानेन तस्यैव नाथ:। सर्वे च सर्वदा नाणोति, वैषर्थ्याद। कि त्वावारका- ज्ञाने वृत्या नाशिने तबृन्युवरमेऽज्ञानान्तरमावृणोति। 'नन्ववादित्वपक्षे' इन्यादिग्रन्धेन कृत आक्षिपे प्रकारान्तरेण समाधानमाह-अन्ये त्विति। अस्य वदन्तीत्यनेन संबन्ब । पूर्वपरिहारेSन्येषामभिप्रेतमम्वरस स्वय दशयति-आवृतस्येति। आधृतस्य पर्वतीयदहनादे सिद्धान्ते परोक्षज्ञानाङ्गीकारादपरो- क्षज्ञानमित्युक्तम्। यावदिति। स्थाण्वादौ संशयादिविरोधिदर्श- नपागभावमात्र न सशयादिजननसमर्थम्, 'स्थाणुरयम्' इति निश्वयदशायामपि तत्समानविषयकनिश्चयान्तरप्रागभावलरवेन तदा पुरुषत्वस्मृतिमत पुनरपि संशयपसक्गात् । कि तु संशया- दिसमानविषय कनिश्चयानां यावन्तोऽभावास्तावतां समुदायः सश- यादिजननसमर्थतया परमते विषयावरणत्वेन वाच्य. । एकनिश्चय- काले च यावद्विशेषदर्शनाभावकूटरूपस्य परमत आवरणत्वेन संमतस्य विशेषादर्शनस्याभावान्न पुन संशयादिप्रसङ्गः। न वा प्रथमघटादिज्ञानकाले परमते विषयप्रकाशानुपपत्तिः, आवरणत्वा भिमतप्रागभावकूटाभावात् । तस्मादावृतस्यापि विषयस्य प्रथम- ज्ञानसमये प्रकाशः सभवतीत्यत्र नाय दृष्टान्त. संभवतीत्यर्थः ।

प्रथमपरिच्छेदु:। २२९

न चैवं सति ब्रआ्मावगमोत्पत्तिकालेऽनाबारकत्वेन स्थि- तानामज्ञानानां ततोऽप्यनिवृत्तिप्रसङ्ग :; तेर्षा साक्षात्त- द्विरोधित्वाभावेऽपि तभिवत्यमूलाज्ञानपरतन्त्रतयाज्ञा- नसंबन्धादिवचत्निवृत्त्यैव निवृत्युपपचे। । एतदर्थमेव तेषां तदवस्थाभेदरूपतया तत्पारतन्त्रयमिष्यत इति॥ न चैवमिति !। सर्वदा सर्वेषामवस्थाज्ञानानामावारकत्वाभावे सती- त्यर्थः । तवोऽपीति। ब्रह्मावगमाउपीत्यर्थः। निवृत्यभावप्रसक्ने हेतुरनावारकत्वेन स्थिति.। यदि ब्रह्मावगमोत्पत्तिकाले मूलाज्ञा- नवद्वस्थाज्ञानान्यपि ब्रह्मचैतन्य विषयप्रदेशेष्वावृत्य तिष्ठेयुस्तदा मह्ावगमेन तत्समानविषयकमूलाज्ञानस्येव चैतन्यावारकत्वेन स्थि- तानामवस्थाज्ञानानामपि निवृत्ति, स्यात्, समानविषयकत्वाविशे- षात् : तेषा तदनावारकत्वेन स्थितौ तु निवृत्तिन संभवति, तत्स- मानविषयकत्वाभावादित्यर्थः । ततश्र विदेहकैवल्येऽपि तेषामनु- वृत्तिप्रसग इति भाव । एव सत्यनिवृत्तिप्रसक्ञ इति न चेति संबन्ध तत्र हेतुमाह-तेषामिति। अत्र द्वितीयतृतीयतच्छ- न्दो बह्मावगमपरौ। तुरीयतच्छन्दो मूलाज्ञानपर । यथाज्ञाननि- वृक्षौ चैतन्याज्ञानयो. संबन्धो निवर्तते तस्य सबन्ध्यज्ञानपरतन्त्र- त्वात्तद्वदित्यर्थः । नन्ववस्थाज्ञानानां मूलाज्ञानपरतन्त्रत्वमसि- द्वमित्या श्याह-एतद्र्थमवेति । यथा ससारम्याज्ञाननिवृ त्या निवृत्तिसिद्धये तन्मूलकतया संसारस्य तत्पारतन्भ्यं कल्यते तव्वत्प्रकृतेऽपीति भावः। यदुक्तमवस्थाभेदरूपमिति विश-

२३० सिद्धान्तलेश संभ्रहे

अपरे तु 'अज्ञानस्य सविषयस्वभावत्वादुत्सर्गतः स- वे सर्वदावृणोत्येव। न नव विषयोत्पत्तेः प्रागावरणीया भावेनावारकत्वं न युज्यत इति वाच्यम्। तदापि सू- क्ष्मरूपेण तत्सच्वात्' इति मन्यमानाः कल्पयन्ति- यथा बहुजनसमाकुले प्रदेशे कस्यचि्छिरसि निपतन्र शनिरितरानप्यपसारयति, यथा वा संनिपातहरमौषध-

षणस्य प्रयोजन वक्ष्यत इति, तदत्न दर्शितमिति मन्तव्यम्॥

'नन्वनादित्वपक्षे इत्यादिना कृत आक्षेप एव समाधान प्रकारान्तरेण दर्शयति-अपरे त्विति। अपरे तु कल्पयन्तीति संबन्ध. । तेषामाशय दर्शयति-अज्ञानस्येति। ननु सर्वम ज्ञान स्वस्थितिकाले सर्वदा विषयमावृणोतीति नियमा नास्ति; एकज्ञानकाल एकस्याज्ञानस्य नाश, इतरेषा तदा स्त्त्वेऽप्यावरण- शक्तिप्रतिबन्धरूपतिरस्कारस्य वक्ष्यमाणलेनैकज्ञानकाले तेषामा वारकत्वाभावादित्यत आह-उत्सगत इति। ननु सर्व सर्वदा- वृणोतीत्युक्त घटादिविषयोत्पत्ते: पूर्वकालेऽपि घटाद्यवच्छिन्चै- तन्यावारकत्वमवस्थाज्ञानानां प्रतीयते । तदनुपपन्नम, तदानी- मवच्छेदकविषयाभावेन तदवच्छिन्नचैतन्यस्यावस्थाज्ञानैरावरणी यस्याभावादिति शङ्कामपनुदति-न चेत्यादिना। तदापीति। कार्यमात्रस्योत्पत्ते: पूर्वकाले नाशोत्तरकाले चानभिव्यक्तरूपेणाव- स्थानस्य श्रुतिस्मृतिन्यायैस्तत्र तत्र पूर्वाचार्येः साधितत्वादिति

प्रथमपरिच्छेदः। २३१

मेकं दोषं निवर्तयद्दोषान्तरमपि दूरीकरोति; एवमेक- मज्ञानं नाशयज्ज्ञानमज्ञानान्तराण्यपि तिरस्करोति। ति- रस्कारश्र यावज्ज्ञानम्थितिः सात्रदावरणशक्तिप्रति बन्ध इति॥ नन्वेदं सति धारावाहिकस्थले द्वितीयादिवृत्तीनामा वरणानभिभावकत्वेन वैफल्यं स्यात्, ग्रथमज्ञानेनैव

त्राहु :- वृत्तितिरस्कृतमज्ञानं तदुपरमे पुनरावृणोति, भाव। एतमिति: ज्ञान कर्तृ। यावज्ज्ञानस्थिनिरिति। 'सर्वे सर्वदावृणोति' इत्युत्सर्गस्य ज्ञानस्थितिरपवादहेतुरिति भावः ॥ 'ज्ञानमावमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियममाक्षिपति-नन्वेव सतीति। एकेन ज्ञाननैकाज्ञानस्य नाशः, इतरेषा तिरस्कार इत्युपगमे मतीत्यर्थ। वैफल्यं स्यादिति। अज्ञाननाशादिप्रयो- जनवत्वरं न स्यादित्यर्थ। तत्प्रयोजनस्य प्रथमज्ञानेनैव सिद्धत्वा- दित्याह-प्रथमति । प्रथमज्ञानसिद्धस्याप्यावरणतिरस्कारस्य द्वि. तीयादिज्ञानसाध्यत्व साध्यलक्षणविशेषानुरोधेन सभवति। अतो न द्वितीयादिज्ञानवैफल्यम्, अज्ञाननाशरूपप्रयोजनाभावेऽपि तत्तिरस्कारलक्षणफलस्य स्त्वादिति परिहरति-अत्राहुरिति। प्रथम धारारहितबुद्धिस्थले सिद्धमर्थ सदृष्टान्तं दर्शयति-वृत्तिति रस्कृतमिति। 'घटोडयमू' इति प्रत्यक्षज्ञान ह्येकमज्ञान नाशय-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

प्रदीपतिरस्कृतं तम इव प्रदीपोपरमे। वृष्युवरमसमये वृस्यन्तरोदये तु तिरम्कृतमज्ञानं तथवावतिष्ठते, प्रदी- पोपरमसमये प्रदीपान्तरोदये तम इव। तथा च 'य- स्मिन्सत्यग्रिमक्षणे यस्य सच्वं यद्व्वतिरेके चासखम्, तचज्न्यम्' इति प्रागभावपरिपालनसाधारणलक्षणा-

दितरदशान सर्व तिरस्करोति। तच्च तिरस्कृतमश्ञान घटज्ञानोपर- मसमये पुनस्तमावृणोति। यदि बुभुत्सादिवशात्प्रथममुत्पन्नघट- आाननाशक्षणे घटप्रत्यक्षान्तरमुदेति, तदा तिरस्कृतमज्ञान तथैवा- वतिष्ठत इत्यर्थ. ।'यस्मिन्सत्यभ्रिमक्षणे यस्य सत्त्ं यस्मिन्नसति यस्यासत्त्वम्, तत्तज्जन्यम्' इति साध्यलक्षणम्। इद च साद- नादिसाधारणम्। तथा हि - यस्मिन्दण्डादौ सत्युत्तरक्षणे घटादिकार्यस्त्वं दण्डादावसति च घटादिकार्यासत्त्त्वम्, ततो घटा दिकार्य दण्डादिजन्यम् ; तथा प्रायश्चित्ते सत्युत्तरक्षणे दुःख- प्रागभावस्य मत्त्व प्रायश्चित्ते चासति दु खस्यैवोदयाडुःखप्रागभा- वस्यासत्त्वमिति रीत्यानादेरपि दु खप्रागभावस्य प्रायश्चित्तपरिपा- ्यतया प्रायश्चित्तसाध्यत्वमुपेयते। एव प्रकृतेऽपि साध्यत्वं दर्श यति-तथा चेति। द्वितीयवृत्युदये सति प्रथमज्ञानसिद्धस्या वरणतिर कारस्योत्तरक्तणे सत्व प्रथमज्ञाननाशक्षणे द्वितीय- वृत्युदयव्यतिरेके चोक्ततिरस्कारस्यासत्त्वमिति प्रथमज्ञानकाल एव सिद्धस्यापि तस्य द्वितीयवृत्तिजन्यतया तत्फलत्वम्। एव तृती-

प्रथमपरिच्छेदः। २३१

तुशेघेनानावरणस्य द्वितीयादिवृत्तिकार्यत्वस्यापि ला- भाष तट्वैफल्यमिति।। न्यायचन्द्रिका कृतस्त्वाद् :- केनचिज्ज्ञानेन कस्य- चिदज्ञानस्य नाश एव। न त्वावारकाणामप्यज्ञानान्त- राणां तिरस्कारः। तथा च धारावाहिकद्वितीयादिनृ- त्तीनामप्येकैकाझ्ाननाशकत्वेन साफल्यम्। न चैवं

वस्थारूपण्यज्ञानानि हि तत्तत्कालोपलक्षितखरूपावा-

यादिवृत्तीनामप्यावरणतिरस्कारफलकवं योजनीयमित्यर्थः । अना- वरणस्येति। आवरणतिरस्कारस्येत्यर्थः ॥ ज्ञानमात्रभज्ञाननिवर्तक न भवति, धाराद्वितीयादिजाने व्यमि चारादित्यत्र प्रकारान्तरेण परिहार ब्रूते-न्यायचन्द्रिकाकृत स्त्विति न त्विति। न चाआ्ानान्तराणा तिरस्काराभाव एकज्ञा- नकालेऽपि तैरतिरस्कृतैर्विषयस्यावृतत्वाद्विषयानवभासपमङ्ग इति वाच्यम्। प्रथमज्ञानोदयसमय एकमेव्राज्ञान विपयावारकम। इत- रेषा तु तदा विषयावारकत्वमेव नोपेयते। अतो न तत्तिरस्कर- णापेक्षेति भाव । ततः किम, तत्राह-तथा चेति। आश- यमीवदुषः शक्कामनूद निराकरोति- न चैवमित्यादिना । एवंशब्दस्य प्रथमञानेनावारकाज्ञानान्तराणामतिरस्करणे सती त्यर्थ.। तस्तत्कालेति। अवस्थाज्ञानाना सर्वेषां मूलाज्ञानस्येव

२३४ स्रिद्धान्नलेश संग्रहे

रकाणि। ज्ञानानि च यावत्सकालोपलक्षितत्रिषयावा- रकाज्ञाननाशकानि। तथा च किचिज्ज्ञानोदये तत्का लीनविश्यावारकाज्ञानस्य नाशाद्विद्यमानानामज्ञानान्त- राणामन्यकालीनविषयावारकत्वाच्च न तत्कालीनविष सर्वदा विषयचैन्तयावारकत्व नास्ति, वैयर्थ्यात् । कि तु किचि- दज्ञानं कचित्कालं विषयचैतन्यमावृणोति, किंचिच्च कालान्तरे तदावृणोतीव्यनेन प्रकारेण कालविशेषैरुपलक्षित विषय चैतन्यावा- रकत्वं ज्ञानानामपि स्वस्वोदयकाले स्वस्वविषयावारकत्वेन प्रसक्ता ज्ञाननिवर्तकत्वमित्यर्थः । एवमाशयमुद्धाव्येदानीं विषयानवभास- प्रसङ्ग परिहरति-तथा चेति । एकज्ञानकालेऽज्ञानान्तराणाम- नॉवारकत्वे सिद्धे सतोत्यर्थ। सत्कालीनेति। किचिज्ज्ञानोदय- कालीनविषयस्यावारकत्वेन प्रसक्ताज्ञानस्यर्व्यथ। न तदिति । किंचिज्ज्ञानकालीनेत्यर्थः । ननु तैम्तैः कालविशेषैरविशिष्टस्यैव विषयस्य तत्तदज्षानावरगीयत्वमित्येव कालविशेषाणां विशेषणत यावरणीयकोटावतुप्रवेश विहाय तेषां किमित्युपलक्षणत्व स्वीक्रि- यत इत्याशक्कय, तथा सति धारास्थले विषयावारकत्वेन प्रसक्ता- ज्ञाननिवर्तकद्वितीयादिवृत्तीनामपि तत्तत्कालविशेषविशिष्टविषय- कत्व वाच्यम्, समानविषयकत्व विना तन्निवर्तकत्वानुपपत्तेः, तच्च न सभवति क्षणभेदानामप्रत्यक्षत्वात्, अतस्तेषामुपलक्षणत्वमा- श्रितमिति समाधानममिप्रेत्य समयविशेषस्योपलक्षणत्वे दृष्टान्त-

प्रथमपरिच्छेद़। २३५

यावभासे काचिदतुपपचिः। कारीरीफले वृष्टावासन्न- समयस्येवाज्ञानविषये घटादौ तत्तत्कालस्योपलक्षणतया विषय कोटाव ननुप्रवेशेन सूक्ष्मतचत कालभेदाविषयेरधरा वाहिकद्वितीयादिज्ञानैरव्वानानां निवृसावपि न काचि- दनुपपत्तिरिति॥ केचिचु -- प्रथमज्ञाननिवत्यमेवाज्ञानं स्वरूपावार- कमू। द्वितीयादिज्ञाननिवर्त्यानि तु देशकालादिविशेष-

ज्ञाननिवर्तके चैत्रदर्शने सकृज्जाते 'चैत्रं न जानामि'

माह-कारीरीफल वृष्टाविति। कारीरीनामकेष्टिफलभूता वृष्टि रिष्टिसमाप्युत्तरक्षण एव वक्तव्या, न तु कालान्तरे, तदानी शुष्यतः सस्यस्य सजीवने कालान्तरीयवृष्टेरतुपयोगात्। तथा चासन्नसमयस्य वृष्टिविशेषणतया फलकोटिप्रवेशो नोपेयते, इष्टया विनापि समयविशेषसभवात्। कि तु समयान्तरव्यावर्तकतयोप- लक्षणत्वमेवाश्रितमित्यर्थ.॥

धारावहनस्थले द्वितीयादिवृत्तीनामावग्णाभिभावकत्व न स्या- दित्याक्षेप एव परिहार त्रेधा दर्शयति-केचित्त्विति। प्रथमं वस्तुगतिमाह-प्रथमज्ञानेति। उक्तव्यवस्थाया प्रमाणत्वेनानु- भवं दर्शयति-अत एवेति । उक्तविभागाभ्युपगमादेवेत्यर्थः ।

सिद्धान्तलेशसग्रहे

इति स्वरूपावरणं नानुभूयते। कितु 'इदानीं स क्कु- अरेति न जानामि' इत्यादिरूपेण विशिष्टावरणमेव। विसरणशालिन: क्चित्सकृदृष्टेऽप 'न जानामि' इति स्वरूपावरणं दश्यते चेत, तत्र तथास्तु। अन्यत्र सक- दृष्टे विशिष्टविषयाण्येवज्ञानानि व्वानानि च । न चैवं ननूक्तविभागो न सिध्या, कचित्सकवषृष्टेऽपि वस्तुनि पूर्ववत्स्व- रूपावरणानुभवादित्याशक्कयाह-विस्मरणशालिन इति। तत्र तथास्विति। पुनः स्वरूपावरणानुभवस्थले द्वितीयादिज्ञानानिव- र्त्यमप्यज्ञान स्वरूपावारकमस्त्वित्यर्थः। तथा चोक्तविभाग औत्स- र्गिक इति भावः । अन्यत्रेति । विम्मरणाभावस्थल इत्यर्थः । नन्वज्ञानानां विशिष्टविषयकत्वे तषामनिवृत्तिप्रसङ्गः, सकृद्दष्टे वस्तुनि द्वितीयादिज्ञानानामपपि प्रथमज्ञानवत्स्वरूपमात्रवषय कत्वेन तत्समानविषयकत्वरहितानां तन्निवर्तकर्वानुपपत्तेरिति ; नेत्याह- ज्ञानानि चेति। सकृदृष्टे विषये ज्ञानान्यपि 'चैत्र इदानीमत्रास्ते' इत्याद्याकाराणि सन्ति वि:शिष्टविषयाण्येवेति स्वीकारान्नोक्तदोष इति भाव:। ननु ज्ञानानां विशिष्टविषयकत्वं धाराद्वितीयादिवृत्तिषु व्यभिचारपरिहारार्थ हि कल्प्यते। तथा च तत्र ज्ञानानां किं घटिकार्धघटिकाद्यात्मकस्थूलकालविशिष्टघटादिविषयकत्व विव- क्षितम, कि वा क्षणात्मकसूक्ष्मकालविशिष्टघटादिविषयकत्वं विवक्षितमिति विकल्प मनसि निधायोभयथापि धारास्थले द्विती यादिवृत्तिषु व्यभिचारतादवस्थ्यमिति शङ्कते-न चैवं सतीति।

प्रथमपरिच्छेद्र २३७

सति धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानानामज्ञाननिवर्तकत्वं न स्यात . स्थूलकालविशिष्टाज्ञानस्य प्रथमज्ञानेनैव निवृते:

र्द्वितीयादि ज्ञानैनिवृत्य योगादिनि वाच्यम्। धारावाहि- कस्थले प्रथमोत्पन्नाया एव वृत्तेस्तावत्कालावस्थायित्व्र- संभवन वृत्तिमेदानभ्युपगमात्, तदभ्युपगमेऽषि ताव-

द्वितीयादिज्ञानाना तन्निवर्त्याज्ञानाना चोत्मर्गतो विशिषटष्पियकत्वे सतीत्यर्थ । प्रथमज्ञानेनैवति । स्थूलकालविशिष्टविषय के- णेति शेषः । पूर्वापरेति। धारास्थले हि ज्ञानानि क्षणस्थिति- कानि। ततश्च पूर्वापरज्ञानकालेम्यो व्यावृत्ता ये सूक्ष्मकालाः क्षणात्मकाः, तेर्विशिष्टस्य विषयस्यावारकं यदज्ञान तस्येत्यर्थः । तद्विषयैरिति। सूक्ष्मकालविशिष्टाविषयकैरित्यर्थः। यत्रैक- स्मिन्नेव श्रीमूर्त्यादौ दीर्घकालं नेरन्तर्यण स्फुरणमस्ति तत्र श्रीमू- र्यादिगोचरवृत्तिरेकैव, तद्रेदे मानाभावात्, सिद्धान्ते वृत्तेः क्षणस्थितिकत्वानभ्युपगमान्। तथा च न तत्र व्यभिचारशक्क- त्याह-धारावाहिकम्थल इति। ननु तत्र वृत्तेरेकत्वे धारावह. नत्वप्रसिद्धिविरोध, एकस्यां तदसंभवात्, ध्यानसमाध्योरप्युक्त- रीत्यैकवृत्तिरूपत्वापत्तौ तयो प्रत्ययसंततिरूपत्वप्रतिपादकभा-

व्यभिचारं परिहरति-तद्भ्युपगमेऽपीति। संभवेनेति। धा-

२१८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

्थूलकालादिविशेषगभेदविषयत्वोपपत्तेः, प्रतिक्षणोद्- दनेवृत्तिसंतानरूपत्याभ्युपगमेऽपि द्वितीयादिवृत्तीना- मधिगतार्थमात्रविषयतया प्रामाण्याभावेनावरणानिवर्त- कत्वेऽप्यहानेश्र। न हि विषयाबाधनात्र प्रामाण्यम्,

राया इति शेष । उपपत्तेरिति। द्वितीयादिवृत्तीनामज्ञानानि वर्तकत्वदोषो नास्तीति शेषः। धारावाहिकवृत्तीना न्यायमत इव क्षणस्थितिकत्वमुपेत्यापि व्यभिचार परिहरतति- प्रतिक्षणोद्य- दिति । प्रतिक्षणमुद्यन्त्योऽनेकाश्च या वृत्तयस्तत्संतानेत्यर्थः । अ- मयुपगमेपीति। घाराया इति शेत्र । अहानेश्चेति। 'ज्ञा- नमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमभञ्गरूपाया हानेग्भावादित्यर्थः । हान्यभावे हेतुमाह- प्रामाण्याभावेनेति। तत्र हेतुमाह-अ- धिगतार्थमात्रेति। अनधिगतार्थविषयकत्वाभावो मात्रपदार्थः । तथा च द्वितीयादिवृत्तीनां प्रमात्व नास्ति, स्मृतिवदधिगतार्थ- मात्रविषयकत्वादित्यर्थः। नन्वनधिगताबाधितार्थानुभवत्वं प्रमात्वं

पदव्यावर्त्याभावात् । तथा चाबाधितार्थानुभवत्वमात्रं प्रमात्वम् । तच्च द्वितीयादिवृत्तिष्वक्षतमिति तत्र नियमभज्जरूपा हानि: स्या देवेति, नेत्याह-न हीति ! प्रामाण्यमित्यनन्तर तथा सतीति शेष. । नैयायिकः शङ्खते-न चेष्टापत्तिरिति । इष्टापत्तिरिति

प्रथमपरिच्छेद. । २३९

प्रागधिगतानधिगतयो: पर्वततवृत्तिपावक योरनुमितिवि-

झ्ात् । न चेष्टापत्ति :; 'वह्चायनुमितिः अमाणम्' इति- बत् 'पर्वतेउप्यनुमितिः प्रमाणम् इति व्यवहारादर्श- नाव, विवरणे साक्षिसिद्ध स्याज्ञानस्याभावव्यावृत्तिप्रत्या-

न चेति सबन्ध। व्यवहारादर्शनादिति। तथा च प्रामाण्या- प्रामाण्यव्यवस्थाया व्यवहारानुसारित्वादनुमितेः पर्वतांशे प्रमा- त्वाभावेनालक्ष्यत्वे सिद्ध पर्वतांशानुमितौ प्रमालक्षणस्यातिव्या- प्रिपरिहारायानविगतत्व विशेषण तल्क्षणे देयमेब। ततश्र धारा- द्वितीयादिञ्ञानाना न प्रामाण्यमिति भाव, । अज्ञातत्वस्य प्रमा- लक्षणे प्रवेशोऽस्तीत्यत्र हेत्वन्तरमाह-विवरण इति । विव- रणेऽज्ञानस्य प्रमाणावेद्यत्वोक्तेश्वेति संबन्धः । अत्रानुमानपदमनु- मितिपर प्रमाणपदमि प्रमितिपरम, प्रमालक्षणस्य प्रकृतत्वादिति बोध्यम्। नन्वज्ञानस्यानुमितिशाब्दार्थापत्तिरूपवृत्तिविषयत्वे कथ तस्य प्रमाणवेद्यत्वम्, अत आह-स्राक्षिसिद्धस्येति। 'अश्ञो डहम्' इत्यनुभवरूपेण साक्षिणा अज्ञानस्वरूपस्य ज्ञातत्वादज्ञा- नानुमित्यादेरन्नानस्वरूपे विषयेऽज्ञासत्वघटितप्रमात्वं नास्तीति मत्वा प्रमाणावेद्यत्वं तस्योक्तम्। न च साक्षिण एव प्रमाणत्वा- त्कथं सामान्यतः प्रमाणवेद्यत्वमुक्तमिति वाध्यम्। साक्ष्यतिरि- क्तप्रमाणावेद्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात्, साप्तिणो नित्यत्वेन प्रमा- णाजन्यतया पराभिमतेश्वरज्ञानवत्साक्षिणः प्रमाप्रमाबहिर्भूततेन

२४० सिद्धान्तलेश सग्रहे

समाद्वितीयादिवृत्तीना प्रामाण्याभावादुपासनादिवृत्ती प्रमाणत्वाभावाद्वा तदवैद्यत्वतचनामेति भाद। ननु सान्तिप्रत्य- क्षसिद्ध चेदज्ञान किमर्थ ताह तत्रानुमानादुपन्यस्यते, तत्राह- अभावव्यावृत्तीति। अज्ञानस्य पराभिमताज्ञानादभावरूपाद्या व्यावृत्तिस्तत्प्रत्यायनमर्थ। प्रयोजनं येषामनुमानादानां तानि तथेत्यर्थ'। एतदुक्तं भवति-'अहमज्ञ' इत्यनुभवससिद्मज्ञानं भावरूपमिति सिद्धान्तिनः । तज्ज्ञानप्रागभावरूपमिति वैशे- षिकादयः। ततश्चानुमानादिभिरज्ञानस्याभावप्रतियोगिकभेदः साध्यत इति न तेषा वैयथ्यम्। न च तस्य भावरूपत्वसाधने वा कि लभ्यत इति वाच्यम्। 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इ- त्यादिशास्त्रसिद्धस्य प्रपश्चववरिणम्युपादानत्वस्य सिद्धेस्तत्साधन- फलत्वात्। तस्मादिति। अनधिगसत्व्वघटितप्रमालक्षणाभावा- दित्यर्थः। उपासनादिवृत्तीनामिजेति। उपासनारूपवृतिरन ज्ञा- नम, क्लप्तत्कारणाजन्यत्वान्मनसो ज्ञानकारणत्वस्य निरस्त- त्वान्निरसिष्यमाणत्वाच्च। किं तु गमनादिवत्त्रियारूपा, पुरुषकृति- साध्यत्वात्। अतः सा नोपास्यस्वरूपाज्ञाननिवर्तिका । एवमि- च्छाद्वेषादिवृत्तयोऽपि न स्व्रविषयाज्ञनिानवार्तिका., ज्ञानरूपत्वाभा- वात्। द्वितीयादिवृत्तीनां तु स्मृतिवज्ज्ञानरूपत्वेऽपि नाज्ञान- निवर्तकत्वमुपेयते, प्रमात्वाभावादित्यर्थ। ननु कथं न हानिः, तासां प्रमात्वाभावेऽपि ज्ञानत्वाभ्युपगमेन 'ज्ञानमात्रमज्ञाननि

प्रथमपरिच्छेद। २४१

नामिवाज्ञानानिवर्तकत्वेऽपि न हानि:, प्रमाणवृचीना

ननु नायमपि नियम:, परोक्षवृत्तेरनिर्गमेनाज्ञाना निवर्तकत्वादिति चेत्; अत्र केचिदाहु :- द्विविधं विषयावारकमज्ञानम् एकं विषयाश्रितं रज्ज्वादिसंभि- न्रविक्षेपोपादानभूत कार्यकल्प्यम्, अन्यन्पुरुाश्रितम्

वर्तकम्' इति नियमस्य व्यभिचाररूपहानेरावश्यिकत्वादित्याश- इ्याह-प्रमाणवृत्तीनाभेवेति। न त्वधिगतार्थमात्रगोचरवृ त्तीनामपीत्येवकारार्थः । तथा च 'ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमो नार्ङ्गाक्रियते येनोक्तदोषः स्यादिति भावः। अम्यु- पगमादित्यनन्तरभित्याह्गुरिति शेष:, 'केचित्तु' इत्युपक्रमात् ॥ 'प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकम' इति नियमस्यापि व्यभिचार शङ्क- ते-नन्विति। परोक्षज्ञानस्यापि तन्निवर्तकत्वसत्त्वान्न व्यभि- चार इति वक्तुमज्ञानस्य द्वैविध्यमाह-द्विविधमित्यादिना। रज्जवादीति। रज्व्वादेयों विक्षेपः सर्पार्दिरूपो विवर्तस्तदुपादान- भूतमित्यर्थः। कार्यकल्प्यमिति। विक्षेपाख्यकार्यानुपपत्तिकलप्यम्, न त्वनुभवसिद्धमित्यर्थः। ननु र्ज्ज्वादिगताज्ञानस्य 'रज्जुं न जानामि' इत्यनुभवसिद्धत्वात्कथं तस्य कार्यैककल्प्यत्वमित्याशङ्कय अनुभवस्य विषयगताज्ञान न विषय इत्याह-अन्यदिति। S 16

सिद्धान्तलेशसंग्र हे

'इदमहं न जानामि' इत्यनुभूयमानम्; पुरुषाश्रितस्य विषय संभिन्नविक्षेपोपादानत्वासंभवेन विषयाश्रितस्य 'इदमहं न जानामि' इति साक्षिरूपप्रकाश संसर्गायो- गेन च द्विविधस्याप्यावश्यिकत्वात्। एवं च परोक्षस्थले वृत्तेरनिर्गमनाभावाडूरस्थवृक्षे आप्वाक्यात्परिमाणविशे षावगमेऽपि नद्विपरीतपरिमाणविक्षेपविशेषदर्शनाच् वि.

विषयावारकमज्ञानं द्विविधम्, एकं विषयाश्रितमन्यत्पुरुषाश्रितमिति संबन्धः। तथा च विषयाश्रित सप्रमाणं प्रदर्श्य पुरुषाश्रितं स प्रमाणं दर्शयतीति वा अन्यदित्यस्यावतरणं बोध्यम्। नन्वेकनैवा- ज्ञानेन सर्पादिविक्षेपस्य 'न जानामि' इत्यनुभवस्य च सिद्धे: किमज्ञानद्वैविध्येन, अत आह-पुरुषाश्रितस्येति । विषयो रज्ज्वादिरघिष्ठानम्, तत्संभिन्नो विषयतादात्म्यापन्नो यो विक्षे- पस्तदुपादानत्वासंभवेनेत्यर्थः । 'न जानामि' इत्याकारको य, सान्तिरूप: प्रकाशस्तत्संसर्गायोगेनेत्यर्थः । इदानी व्यभिचारं परिहरति-एवं चेति। अज्ञानद्वैविष्ये सतीत्यर्थः । एवं च परोक्षस्थले विषयगताज्ञानानिवृत्तावपि पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरसत्ये- वेति संबन्धः । तथा च न व्यभिचार इति भावः । परोक्षज्ञा- नस्य विषयगताज्ञाननिवर्तकत्वाभावे हेतुद्वयमाह- वृत्तेरित्या- दिना। निर्गमनाभावाददिति। विषय चैतन्यसंसृष्टाया एतर वृत्तेर्वि- षयचैतन्यगताज्ञाननिबर्तकत्वस्य वक्ष्यमाणतया निर्गमनाभावे वृ-

प्रथमपरिच्छेद्ः । २४३

षयगताज्ञानानिवृत्तावपि पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरस्त्येव, 'शास्त्रार्थ न जानानि' इत्यनुभूताज्ञानम्य तदुपदेशा- त्तर्विषयचैतन्यसंसर्गो न सिध्यनीति भाव । तद्विपरीतेति। 'दूरे दृश्यमानो वृक्ष संनिहितवृक्ष इव महान्' इत्याप्तवाक्यजन्यपरो- क्षज्ञानविषयभूना दवूरस्थवृक्षगतात्तस्मात्परिमाणविशेषाद्विपरीतो यः परिमाणरूपविक्षेपवरिशेषस्तस्य दर्शनादित्यर्थ। यदि परोक्षज्ञानं विषयगताज्ञाननिवर्तकं स्यात्, तदाप्तवाक्यजन्यावगमेन परिमा- विपरीतपांग्माणात्मकविक्षपोत्पत्तिर्न स्यात्, उपादानाभावादिति भावः। परोक्षज्ञानेन पुरुषगता ज्ञाननिवृत्तौ हेतुमाह-शास्त्रार्थमिति। 'शास्त्रार्थ न जा- नामि' इत्यनन प्रकारेण यच्छास्त्रार्थाज्ञानमनुभूतं तस्य शा- स््ार्थोपदेशानन्तरम् 'शास्त्रार्थाज्ञानमिदानीं निवृत्तम' इति निवृत्तिरनुभूयते। तत्र शास्त्रार्थो द्विविध .- धर्मरूपो ब्रह्म- रूपश्र। धर्मरूपे शास्त्रार्थ उपदेशजन्यज्ञानं परोक्षमेव। न तु कदाचिदप्यपरोक्षम, तस्य साक्षात्कारायोग्यत्वात्। तथा च तत्र विष्यगताज्ञाननिवृत्तिप्रसक्तिरेव नास्तीति पुरुषग- ताज्ञानमेव निवर्तत इति वक्तव्यम, इतरथा तन्निवृत्त्यनुभववि- रोधात्। ब्रह्मरूपे च शास्त्रार्थ उपदेशजन्यं ज्ञानं परोक्षम्। तावन्मान्नान्न विषयावारकं मूलाज्ञान विषयगतं निवर्तते, मनना- दिविधिवैयर्थ्य प्रसङ्गात्। अतः पुरुषगताज्ञानमेव निवर्तत इति व- क्तव्यम्, अन्यथा तत्रापि तन्निवृत्त्यनुभवविरोधादेवेति भाव: । परो-

२४४ स्रिद्धान्नलेश संग्रहे

नन्तरं निवृत्यनुभवात्। अत एव 'अनुमेयादौ सुषुपि व्यावृत्तिः' इति विवरणस्य तद्विषयाज्ञाननिवृत्तिरर्थ इत्युक्तं तत्वदीपन इति॥। अन्ये तु-नयनपटलव पुरुषाश्रित मेवाज्ञानं विप यावारकम्। न तदतिरेकेण विषयगताज्ञाने प्रमाणम- स्ति। न च पुरुषाश्रितस्य विषयगतविक्षेपपरिणामित्वं

क्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे विवरणादिसमतिमाह-अत एवेति। उक्ानुभवबलादेवेत्र्थः । तद्विषयेत्यत्र तत्पदमनुमेयादिपरम्। सुषुप्तिपदमज्ञानपर व्यावृत्तिपद निवृत्तिपरमिति व्याख्यातं तत्त्व- दीपने। तथा चातुमेयादौ विषयगताज्ञाननिवृत्त्यभावस्य वक्ष्यमा- णतया तत्र पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरनुमित्यादिपरोक्षज्ञानेन जायत इव्ययमर्थस्तत्व विवक्षित इति प्रतीयत इत्यर्थ. ॥ अज्ञानद्वैविध्याभावेऽपि 'प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नि- यमस्य न व्यभिचार इति मतं दर्शयति-अन्ये त्विति। पुरु- घगताज्ञानापेक्षयान्यद्विषयगतमज्ञानं कि विषयावरणार्थमुपेयते, किं वा शुक्तिरजतादिविक्षेपोत्पत्त्यर्थम्। नाद इत्याह-नयन. पटलवदिति। नयनगतकाचादिवदित्यर्थः। न द्वितीय इत्या- ह-न तद्तिरेकेणेति। विषयगताज्ञानाभावेऽपि वक्ष्यमाणवि- धया विक्षेपोत्पत्तिसंभवादिति भाव: । प्रमाणाभावोSसिद्ध इति

प्रथमपरिच्छेदः। २४५

न संभवति, तत्संभवे वा दूरस्थवृक्षपरिमाणे परोक्षज्ञा नादज्ञाननिवृत्तौ विपरीतपरिमाणविक्षेपो न संभव- तीति वाच्यम्। वाचस्पतिमते सर्वस्य प्रपश्चस्य जी- वाश्रिताज्ञानविषयीकृत ब्रह्मविवर्तत्वेन तद्वच्छुक्तिरजतादे: पुरुषाश्रिताज्ञानविषयीकृतब्रह्मविवर्तरत्वोपपत्तेः, परोक्षत्ृ- क्यैकावस्थानिवृत्तावप्यवस्थान्तरेण विपरीतपरिमाणवि-

शङ्कते-न चेति। न संभवतीति। पुरुषगताज्ञानस्य शु- क्त्याद्यवच्छिन्नचैतन्ये सत्त्वाभावादिति भावः। पुरुषगतस्यैवाज्ञा- नस्य विषयगतविक्षेपोपादानत्वे दोषमाह-तत्संभवे वेति। पु- रुषगताज्ञानस्य विषयगतविक्षेपपरिणामित्वं तन्छब्दार्थः। न सं- भवतीति। विषयगताज्ञानस्यानभ्युपगमात्पुरुषगताज्ञानस्य चापो- पदेशजन्यपरोन्तज्ञानेन निवृत्तत्वाच्चेति भाव। आद्यदोषं परि- हरति-वाचस्पतिमत इति। शुक्तिर जतादिविक्षेपम्याज्ञानप- रिणामत्वपक्षेऽज्ञानस्य विषयचैतन्यगनत्व वक्तव्यम्। नस्याज्ञान- परिणामत्वानङ्गाकारपक्षे तु तस्य विषयचैतन्यगतत्व नापक्षित- मिति भावः। दार्ष्टान्तिके ब्रह्मपद शुक्त्याद्यवच्छ्विन्नचैतन्यरूप- ब्रह्मपरम्। न तु पूर्णब्रह्मपरम, अवच्छिन्नचैतन्यस्यैव शुक्तिरज- ताद्यविष्ठानत्वोपगमादिति भावः । विपरीतपरिमाणरूपो विक्षेपो न संभवतीति द्वितीयदोषं परिहरति-परोक्षवृत्येति । परोक्ष-

२४६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिर्यथानुभूयते तथोदाहृतस्थले सत्यपि परोक्ष ज्ञाने विपरीतपरिमाणोत्पत्तिरनुभूयते। तथा चानुभवद्वयानुरोघेन पुरुषाश्रितस्यैवाज्ञानस्य विषयावारकस्यैकदेशः परोक्षज्ञानेन निवर्त- त एकदेशान्तरमनुवर्तत इति कल्प्यते। न त्वज्ञानद्वैविध्यमभ्युपगम्प ते, गौरवादिति भावः। अवस्थान्तरेणेत्यनन्तरं पुरुषाश्रिताज्ञानस्यै- वेति शेषः । वस्तुतस्तु परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वमतेऽपि प्रति- बन्धरहितमेव परोक्षज्ञानमज्ञाननिवर्तकम। प्रकृते च भ्रमानुरोधेन दूरत्वादिदोषप्रतिबद्धत्वादाप्तवाक्यजन्यमपि ज्ञानं पुरुषगताज्ञान- निवर्तकं न भवति। अतो न विपरीतपरिमाणोत्पत्त्यनुपपत्तिश- ड्कावकाशः। न च तथा सति आप्तोपदेशानन्तरम् 'दूरस्थवृक्षग- तपरिमाणविशेषं न जानामि' इत्यनुभवापत्तिरिति वाच्यम्। सत्तानिश्वयरूपपरोक्षज्ञानस्य सत्यप्यज्ञाने तदनुभवप्रतिबन्धक त्वोपपत्तेः। न च 'प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमस्य प्रतिबद्धपरोक्षप्रमायां व्यभिचार इति वाच्यम्। अप्रतिबद्धत्वस्य प्रमाविशेषणत्वोपपत्तेरिति बोध्यम् ।। एवम् 'अप्रतिबद्ध प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियममनु- सृत्य तदव्यभिचाराय परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वमुपपादितम्। इदानी तथा नियमो नास्ति, किं त्वप्रतिबद्धापरोक्षज्ञानमेवाज्ञा- ननिवर्तकम्, अतो न परोक्षज्ञाने व्यभिचारशड्केति मतम- वतारयति-अपरे त्विति। लोके घटादेमृदादिपरिणामत्वस्य

प्रथमपरिच्छेदः। २४७

पयावगुण्ठनपटवद्विषयगतमेवाज्ञानं तदावारकम्। न च तथा सति अज्ञानस्ान्त:करणोपहितसाक्ष्यसंसर्गेण ततः प्रकाशानुपपतिः परोक्षवृत्तिनिवर्त्यत्वासंभवश्च दोष इति वाच्यम्। अवस्थारूपाज्ञानस्य साक्ष्यसंसर्गेऽपि तत्सं-

प्रसिद्धत्वात्तद्वच्छुक्तिरजतादेरपि परिणामत्व सिध्यति। तत्प- रिणामि चान्वयव्यतिरेकाम्यां परिशेषसहकृता्यामज्ञानमेव सि- ध्यति। शुक्यादेः प्रातिभासिकरजतादिपरिणामित्वासभवाठज्ञा- नस्य च विषयचैतन्यगतस्य यथा रजतादिविक्षेपपरिणामित्वमा- अ्स्येनोपपद्यते, न तथा पुरुषाश्रितस्योपपद्यते। अतस्तदुपपत्या- अस्यानुरोधेन विषयगतमेवावस्थारूपमज्ञानमास्थेयम। न तु पुरु- षगतमप्यवस्थारूपमज्ञानान्तरम्, वैयर्थ्यान्मानाभावाच्चेति भाव:। यद्यपि पुरुषाश्रितस्याप्यज्ञानस्य पुरुषमपरित्यज्यैव दीर्घप्रभान्यायेन वृत्तिद्वारा बहिर्निर्गत्य विषयचैतन्यमाश्रितस्य रजतादिपरिणा- मित्वमुपपद्यते, तथापि सोपपत्तिर्नाञ्जसी, मूलाज्ञानवदवस्था- आ्ञानस्यापि निष्क्रियत्वेन प्रभान्यायानवतारादित्यभिप्रेत्य परिणा- मोपपत्याञ्जस्यादित्युक्तम्। तथा सतीति। विषयावारकाज्ञानस्य विषयगतत्वे सतीत्यर्थः । तत इति पञ्चमी। साक्षिण इत्यर्थः । असंभवश्चेति। परोक्षवृत्तेरविषयदेशे निर्गमनाभावादिति भावः । आद्यदोषं परिहरति- अवस्थारूपाज्ञानस्येति। 'शुर्क्ति न जा- नामि' इत्याद्यनुभवस्य नावस्थाज्ञानं विषयगतं विषयः । कि तु

२४८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

सृष्टमूलाज्ञानस्यैव 'शुक्तिमहं न जानामि' इति प्रकरा- शोपपत्तेः शुक्त्यादेरपि मूलाज्ञानविषयचैतन्याभिन्न- तया तद्विषयत्वानुभवाविरोधात्, विवरणादिषु मूला- ज्ञानसाधनप्रसङ्ग एव 'इदमहं न जानामि' इति मूलाज्ञानम, तस्यैव साक्षिसंसृष्ठत्वादित्यर्थः । ननु मूलाज्ञानस्य ब्रह्मविषयकत्वात्कथं तस्य शुक्तिविषयकत्वानुभवः संभवति। अवस्थाज्ञानस्य वा कथं शुक्तिविषयकत्वानुभव संभवति, तस्या- पि शुक्त्यवच्छ्विन्नचैतन्यमात्रविषयकरवात्। शुक्तेरवस्थाज्ञानविष- च्चैतन्यतादात्म्याच्छ्रुक्तिविषयकत्वानुभवो न विरुध्यत इति चेत्, तुल्यमुत्तरमित्यभिप्रेत्याह-शुक्त्यादेरपीति। अभिन्नतयेति। जडमात्रस्य मूलाज्ञानविषयचैतन्येऽध्यस्ततया शुक्त्ादेरपि तत्ता- दात्म्यरूप तदभिन्नत्वमस्तीति भावः । 'शुक्ति न जानामि' इत्य- नुभवस्य मूलाज्ञानविषयकत्वे विवरणादिसमतिमाह-विवरणादि- व्विति। ननु मूलाज्ञानसाधनप्रकरणे 'अहमज्ञः' इत्याकारो योऽनुभवः प्रदर्शितः स एव मूलाज्ञानसाधक । 'इदमहं न जा- नामि' इत्यनुभवस्त्ववस्थाज्ञानविषयक एव। न च प्रकरणविरोध: शक्क्नीयः ; शुक्तिरजतादिलक्षणपरिणामोपपत्तयेSवस्थाज्ञानस्यापि साधनीयत्वेन मूलाज्ञानसाधनप्रकरणेSपि प्रसङ्गात्तत्साधनोपप- त्तेः, यथा 'इदं न जानामि' इत्यनुभवस्तत्तद्विषयावच्छि- नचैतन्याज्ञानगोचर एवम् 'अहमज्ञस्तत्त्वं न जानामि' इत्यनु- भवो मूलाज्ञानगोचर इति दृष्टान्तविधया मूलाज्ञानसाधनप्रस्तावे

प्रथमपरिच्छेदः । २४९

प्रत्यक्षप्रमाणोपदर्ञनाच्। 'अहमज:' इति सामान्य- तोऽज्ञानानुभत एव मूलाज्ञानविषयः 'शुक्तिमहं न जानामि' इत्यादिविषयविशेषालिङ्गिताज्ञानानुभवस्त्व- वस्थाज्ञानविषय इति विशेषाभ्युपगमेऽप्यवस्थावस्थाव- तोरमेदेन मूलाज्ञानस्य साक्षिसंसर्गाद्वा माक्षिविषयचै तन्ययोर्वास्तवैक्याद्वा विषयगतस्याप्यवस्थाज्ञानस्य सा

डपि विषयविशेषालिङ्गिताज्ञानानुभवप्रदर्शनापपत्तेश्च। तस्मात् 'इदं न जानामि' 'शुक्ति न जानामि' इत्याद्यनुभवाना मूला- ज्ञानविषयकत्वे प्रमाणाभावादवस्थाज्ञानविषयकत्वस्यैव तत्साधना- र्थंतया वक्तव्यत्वाच्च विषयगतत्वे सिद्धे साक्षिसंसर्गाभावान्न तद नुभव सभवतीत्याशयवती शङ्कामनुवदति- अह्मज्ञ इतीति। विषयगताज्ञानस्य सान्षिणा सह साक्षात्संबन्धाभावेऽपि परम्प रासंबन्धसंभवान्न तदनुभवानुपपत्तिरिति परिहरति- अवस्था- वस्थावतोरिति। अभेदेनेति। तादात्म्यमभेदः। तथा च साक्षि- संसृष्टमूलाज्ञानावस्थात्वाद्विषयगताज्ञानस्य मूलाज्ञानद्वारा साचि- ससर्ग इत्यर्थः । साक्षीति। साच्तिचैतन्यस्यावस्थाज्ञानाश्रयविष- यचैतन्यस्य च वस्तुत एकत्वाद्वस्तुतः साक्ष्यमिन्नचैतन्याश्रितत्वं सात्तिणा सह विषयगताज्ञानस्य संसर्ग इत्यर्थः । यदुक्तं परोक्ष- वृत्तिनिवर्त्यत्वं विषयगताज्ञानस्य न सभवति, परोक्तवृत्तेरनिर्गम- नाभावात् ; तथा च 'प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकम' इति नियमो

२५० सिद्धान्तले शसंगहे

क्षिविषयत्वोपयत्ते :: परोक्षज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्वे

बन्धकसच्वप्रयुक्तानतुभव निबन्धन भ्रान्तित्वोपपतेरपरो-

ननु नायमपि नियम:, अविद्याहंकारसुखदुःखादित- द्धर्मप्रत्यक्षस्याज्ञाननिवर्तकत्वानभ्युपगमादिति चेत्, न।

न संभवति, परोक्षवृत्तौ व्यभिचारादिति तन्न। परोक्षज्ञानस्या- ज्ञाननिवर्तकत्वानुपगमेन तथा नियमानभ्युपगमात्। तथा नियमे ह्यम्युपगते परोक्षवृत्तौ व्यभिचारो दोषो भवेत्। ननु तर्हिं 'शास्त्रार्थ न जानामि' इत्ननुभूताज्ञानस्य त- दुपदेशानन्तरं तन्निवृत्त्यनुभवविरोध इति, नेत्याह - परोक्ष- ज्ञानस्येति। तत इति। परोक्षज्ञानादित्यर्थः। भ्रान्तित्वोप पत्तेरिति। न चात्र बावकाभावाद्धान्तित्वकल्पनमयुक्तमिति वा ज्यम। विषयगताज्ञानापेक्षया पुरुषगतानन्तावस्थाज्ञानान्तरकल्प- नागौरवस्य बाधकस्य सत्त्वादिति भावः । कथ तर्हि प्रमाणवृत्ती

तु परोप्नज्ञानसाधारण प्रमाणज्ञानमात्रस्य । अतो न परोक्षज्ञाने व्यभिचार इत्येवकाराभिप्राय ।।

तद्धर्मेति। तच्छन्दोऽहकारपरः। अनम्युपगमादेति। अ-

अथमपरिच्छेदः । २५१

अविद्यादिप्रत्यक्षस्य साक्षिरूपत्वेन वृचिरूपापरोक्षज्ञान- स्यावरणनिवर्तकत्वनियमानपायात।। अथ कोडयं साक्षीति जीवातिरेकेण व्यवडियते। अत्रोक्तं कूटस्थदीपे- देहद्वयािष्ठानभूतं कूटस्थचैतन्यं स्वावच्छेदकस्य देहद्वयस्य साक्षादीक्षणान्निर्विकारत्वाच्च

विद्याहंकारादीनां म्वसत्ताकाले भाननियमेन तेषामावरणानङ्की- कारादित्यर्थः। नियमस्य संकोचं वदन्परिहरति- नेति।। सुखादिधर्मिणोऽहकारस्य साक्षिप्रत्यक्षविषयत्वोक्त्याहमर्थजी- वापेक्षया भिन्नस्तत्साक्षी निर्दिष्टः, सुखादिधर्मिणोऽहंकारस्यैव लोके जीवत्वप्रसिद्धेः ।तथा च योऽय जीवभिन्नः साक्षी व्यव हियते स नास्ति, मानाभावादित्वाक्षिपति-अथेति। यः सा- क्ती जीवातिरेकेण व्यवहियते, अय क इति संबन्ध। किशब्द आत्तेपार्थः मानाभार्रोऽसिद्ध इत्याशयेनाह-अत्रोक्तमिति। साक्षादीक्षणादिति अपरोक्ततया द्रष्टत्वादित्यर्थः । निर्विका- रत्वाच्चेति। ननु द्रष्टत्व दृष्टिक्रियाकर्तृत्वम्, निर्विकारत्वं च कर्तृत्वादिविकारराहित्यम्। तथा च तयोः परस्परविरोध इति चेत्, न दृष्टिस्वरूप एव कूटस्थे तत्कर्तृत्वस्य 'सा्तादष्टरि सं- ज्रायाम्' इति सूत्रानुसारेण सात्तिशब्दात्प्रतीतस्य सवितरि प्रकाशात्मके 'प्रकाशते' इति प्रकाशकर्तृत्ववदुपचारमात्रत्वात्सा-

२५२ सिद्वान्तलेश संभ हे

साक्षातत्युच्यते। लोकेऽपि यौदासीन्यवोधाभ्यामेव साक्षि त्वं प्रसिद्धम् । यद्यपि जीवस्य वृत्तयः सन्ति देहद्वयभासि

न्ात्पदादूष्ट्यर्थ इनिप्रत्ययो भवति साप्तिपदस्य संज्ञात्व इति सूत्रार्थः। ननु साक्षिपदात्साच्तिलक्षण बोडृत्वमात्रं प्रतीयते, न तु निर्विकारत्वरूपमौदासीन्यमपि। नत्कथं साक्षिलक्षणे निर्विका- रत्वमपि प्रक्षिप्यते, तत्राह- लोकेडपि हीति। अपिशब्दव्याख्या- नमवधारगम्। तच्चौदासीन्यबोङ्कवयोः प्रत्येकं लक्षणत्वशङ्का व्यवच्छेदार्थम्। हिशब्दव्याखूयानं प्रसिद्धपदम्। लोके हि द्वयो- र्विवदमानयो. सतोस्ताभ्यामन्यस्तयोर्विवादस्यापरोक्षतया बोद्धो उदासीनश्च यो भवति स साक्षीत्युच्यते। अत उदासीनत्वविशेषण- मावश्यिकम! औदासीन्यमात्रमुक्तविवादस्थले स्तम्भादेरप्यस्तीति नद्वारणाय बोद्धत्वविशेषणमिति मन्तव्यम्। स्थूलसूक्ष्मात्मकदे- हद्वयावछिन् स्वावच्छेदकदेहद्वयावभासक चैतन्यं साक्षीति यदुक्त न तत्संभवति, तथाभूतचैतन्ये मानाभावात्। न च तदभावे देह- द्यावभासासिद्धिरिति वाच्यम्। प्रकाशात्मकान्तःकरणवृत्तिभिरेव तत्सिद्धरिति मत्वा शङ्कते-यद्यपीति। जीवपदमहंकारात्मका- न्तःकरणपरम्, नित्यचैतन्यस्यानक्गीकारपक्षे जडाहंकारातिरिक्त जीवाभावाद्ृत्तीनामन्त करणपरिणामतायाः 'कामः संकल्पः' इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वाच्चेति बोध्यम्। वृत्तीनां दीपादिवत्प्रकाशात्म- कत्वेपि तासां जडत्वाद्देहद्वयावभासकत्वं न सभवति। स्वप्रका- शनित्यचैतन्याम्युपगमे तु तत्प्रतिबिम्बयुक्तानां तासां देहद्वयानु-

प्रथमपरिच्छेठ: । २५१

का:, तथापि सर्वतः प्रसृतेन स्वावच्छिनेन कूटम्थचैंत- न्येनेषत्सदा ास्यमानमेव देह्ट्यं जीवचैतन्यरूप्रति-

ज्ञानैः स्फुटमवभास्यते। अन्तरालकालेषु तु मह वृत्य-

भवरूपत्व संभवति अतम्तादृशचतन्यमुपेयमित्यभिप्रायेणाह- तथापीति। कि च वृत्तीनामन्तरालदशासु देहद्वयस्याम्पष्ट मा- नम, देहद्वयगोचरवृच्तीना सद्भावकाले तु 'अह कर्ता' 'म्थूलो- डहम्' इत्यादिरूपण स्प्ष्ट भानमित्यनुभवसिद्धन्। तत्रास्पष्ट- भानोपपत्तये वृत्तिज्ञानातिरिक्त नित्यसाक्षिचैतन्यमुपेयमित्याशये- नाह-सर्वतः प्रसृतेनेति। व्यात्तेनेत्यर्थ। देहद्वयं कूटस्थचै तन्येनेषत्सदा भास्यमानमेव वृत्तिज्ञानैः स्फुटमवभास्यत इति स बन्ध। जीवचैतन्यरूपो यः प्रतिबिम्ब, तद्गर्भाच्त्ुक्तादित्यर्थः। अनेनान्तःकरणप्रतिबिम्बो जीव:, बिम्बचतन्यरूपः कूटस्थ सा- क्षीति जीवसाक्षिणोर्भेदो दर्शितः। यथाग्नितप्तादय पिण्डादुदगच्छ- न्तो विष्फुलिङ्गाः साग्नय एवोद्च्छन्ति, एव चैतन्यप्रतिबि- म्बोंपेतादन्त· करणादुत्पद्यमाना वृत्तयोऽपि तत्प्रतिबिम्बगर्भा एवो- त्पद्यन्ते। अतस्तासा देहाद्यनुभवरूपत्वं संभवतीति सूचयेतु- मन्तःकरणस्य प्रतिविम्बगमत्वमुक्तम्। जाग्रदवस्थायां देहद्व यस्य साक्षिचैतन्यमात्रादस्पष्टत्या भानावसर दर्शायेतुं विच्छि- द्य विच्छिद्येत्युक्तम। तेवा वसर ् स्प्ट अन्वराल

२५४ सिद्धान्तलेश संग्रहे भावैः कूटस्थचैतन्येनैवावभास्यते। अत एवाहंकारा- दीनां सर्वदा प्रकाशसंसर्गात्संशयाद्यगोचरत्वमन्यज्ञान-

कालेष्विति। तु शब्दस्य व्याख्यानमेवकारः । दहेद्वय वृ्त्यभावैः सहावभास्यत इति संबन्वः । वृत्त्यमावैरित्यस्य वृत्तीना व्वसैरित्यर्थः। उपलक्षणं चैतन। वृत्तीनामुत्पत्तिभिर्व- त्िमेदैश्व सहेत्यर्थः। अयं भाव - नित्यचैतन्यानभ्युपगमे वृत्युत्पत्तिविनाशतद्वेदादेरपरोक्षतया मानं न स्यात्, स्वोत्प त्तिविनाशयो: स्वग्राह्यत्वासंभवाद्वृत्तिगोचरापरोक्षवृत्तीना निरस ष्यमाणतया तयोर्वृत्त्यन्तरग्राह्यत्वासंभवाच्च। तस्माहृत्तिनाशादिसा- क्षितयाीप नित्यचैतन्यमुपेयममिति। अत्रैवोपपत्त्यन्तर दर्शयति-

प्राणशरिदनिा योग्यतद्धर्मसुखदु खादीनां च सदाहकारादि- सत्ताकाले संशयादिनिवृत्तिलक्षणफलभाक्तवं तावदतुभवसिद्धम्। न हि कदाचिदपि 'अहमासं न वा' 'अहं वर्ते न वा' 'अहं प्राणिमि न वा' 'अह ब्राह्मणो न वा ' इत्यादिप्रकारेणाहका- रादिसत्तासंशयः कस्यचिदप्यस्ति। तच्च तेषां सदा प्रकाशसं- सर्ग विना न संभवति, घटादीनां प्रकाशसंसर्गदशायामेव संश- वाद्यगोचरत्वदर्शनात्। सदा प्रकाशसंसर्गित्वमहंकारादीना जन्य- ज्ञानपक्षे न संभवति, तेषामुत्पत्तिविनाशवत्त्वात्क्रमिकत्वात्मायेण बाह्यविषयगोचरत्वाच्। तस्मादहंकारादीनां सदा संशयाद्यगो- चरत्वनिर्वाहाय तेषां सदा साक्षिचैतन्यरूपप्रकाशससर्गो वाच्य

प्रथमपरिच्छेदः । २५५

धाराकालीनाहंकारस्य 'एतावन्तं कालमिदमहं पश्य- न्नेवासम्' इत्यनुसंधानं च। न च कूटस्थप्रकाशिते कथं जीवस्य व्यवहारस्मृत्यादिकमिति शङ्कयम् ! अ- न्योन्याध्यासेन जीवैकत्वापत्या क्रूटस्थस्य जीवान्तर-

इति भाव:। साक्षिमद्गाव उपपत्यन्तरमाह-अन्यज्ञानेति। अहंकारग्रहण धारान्तर्गनवृत्तीनामप्युपलक्षणम्। नित्यानुभव- रूपमाक्ष्यनङ्गीकारे ठिव्यमङ्गलर्श्रीकृष्णमूर्तिगोचरवृत्तिसंनतिका - लीनाहमर्थस्य तत्कालीनवत्तीनां च तत्काले जन्यानुभवासंभ- वेन संस्कारासंभवादुत्तरत्रानुसंधानं न स्यात्। न हि धारा कालेऽहंकारगोचरो वा प्रत्येकं अरत्तिगोचरो वा जन्यानुभनः सं. भवति ; वाराविच्छेदपसक्नात्, वृत्तिसंततेरिच्छाघटितसामग्रीक- त्वेन तद्विच्छेदासंभवाच्च। तस्मादन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थादि साक्षितया नित्यानुभवो वाच्य इति भाव.। अनुसंधानं चेति। संगच्छत इति शेष। ननु साक्षिचैतन्येन।नुभूताहामर्थतदवच्ी नां कथम् 'अहं पश्यन्नेवासम्' इति स्मरणं जीवस्य संभवति, अहमर्थभूतप्रतिबिम्बजीवापेक्षया बिम्बभूतस्य कूटम्थचतन्यात्मक- साक्षिणो भिन्नवादन्यानुभूतेऽर्येऽन्यस्य स्मरणायोगादिति शङ्कते- न च कूटस्थेति। सवेन स्वतादात्म्यापन्नेन वानुभूतेऽर्थे स्वस्य स्मरणं भवतीत्यक्रीकारान्नातिप्रसङ्गः । न हि देवदत्तयज्ञदत्तजी- वयोः परस्परं तादात्म्यमस्ति, येन देवदचानुभूतेऽर्थे यज्ञदत्तस्य स्मरगपसन्न इति दोषो भवेदित्याशयेन परिहरति-अन्यो.

२५६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

द्वत्वात्। न च जीवचैतन्यमेव साक्षी भवतु, कि कूट- स्थेनेति वाच्यम्। लौकिकवैदिकव्यवहारकर्तुस्तस्योदा- सीनद्रवटत्वासंभवेन 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' न्याध्यासेनेति। तादात्म्याध्यासेनेत्यर्थ । जीव्रस्य कूटस्थे क ल्पितत्वस्य प्रागेव निरूपितत्वादिति भाव। न चैवमपि सर्व- देहेषु साक्षिण एकत्वादेवदत्तसाक्षिणानुभूतदेवद त्ताहंकारादिषु यज्ञ- दत्तादेरप्यनुस्धानप्रसङ्गः, यजदत्तादेगपि देवदत्तसाप्तिण्येवाध्य स्ततया तदेकत्वापत्ते: सखवादिति वाच्यम्। देहद्वयरूपानच्छेदक- भेदेन तत्तज्जोवतादात्म्य,पन्नसाक्षिणो भेदाभ्युपगमात्। एवमव च्छेदकभेदेन साक्षिभेद ज्ञापयितुमेव स्व्रावच्छेदकस्येति विशे- षण पूर्वमेव दत्तमिति बोध्यम्। नन्वस्तु जीवकूटस्थनामक चै- तन्यद्वयम ; तथापि जीव एत्र साक्षी किं न स्यादिति शक््ते- न चेति। कि कूटस्थेनेति। कि कूटस्थस्य साक्षित्वेनेत्यर्थ। न तु कूटस्थस्यैवाक्षेपः, तस्य साधितत्वात् उदासीनस्यैव लोके साक्षित्वस्य प्रसिद्धत्वात्तदनुरोधेन श्रुत्यनुरोधेन च कूटस्थस्यैव साक्षित्व न जीवस्थेति परिहरति- लौकिकेति। सान्तिणो लक्षणमाह श्रुति :- चेता केवल इति। चेता बोद्धा। केवलो- डकर्ता, उदासीन इति यावत्। 'ज्ञानादिगुणक आत्मा' इति वैशेषिकादिमत श्रुतिः स्वयमेव निराकरोति -- निर्गुणश्चेति। 'मध्यमपरिमाण: सक्रिय आत्मा' इति दिगम्बरमतनिरासार्थश्र- कारः। निष्कियश्चेत्यर्थः। साक्षिणो जीवाद्भिन्नत्वे श्रुतिमप्याह-

प्रथमपरिच्छेद.। २५७

इति अत्युक्तसाक्षित्वायोगात्,तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्रश्यनश्नन्न्योऽभिचाकशीति' इति कर्मफलभोकु- जीवादुदासीनप्रकासरूपस्य साक्षिण: पृथगास्नानाचेति॥ नाटकदीपेऽपि नृततशालास्थदीपदृष्टान्तेन साक्षी जीवाद्विविच्य दशित :- यथा हि 'नृचशालास्थ्रितो दीप: प्रभुं स्भ्यांश्च नर्तकीम्। दपियेदविश्षेषेण तदभा-

वयोरन्य इति। जीवकूटस्थयोर्मध्ये कूटस्थादन्यो जीवः पिप्पल कमफलं स्वादु यथा भवति तथा, अत्ति भुद्धे। शरीरस्याश्व- त्थवृक्षतेन निरूपितत्वात्कर्मफलस्य पिप्पलतवेन रूपणमिति द्रष्ट- व्यम्। स्व्ाद्िति विशेषणं पुण्यफलाभिप्रायम्। जीवादन्य. कूटस्थ, अनश्नन्नशनं कर्मफलभोगमकुर्वन्नभिचाकशीति, अभ्या- भिनुख्येन चाकशीति बुद्धयादिसाक्षितया प्रकाशत इनि यावत्। अत्रानश्नन्नित्यनेन भोक्तृत्वे निषिद्धे सति कर्तृत्वमपि निषिद्वं भवति। तथा चावश्रनभिचाकशीति पदाभ्यामुद्दातीनत्वे सति वोदृत्वरूपं साक्षित्व प्रदर्शितमित्यर्थः ॥ कूटस्थदीपे निरूपितः साक्ष्यन्यत्रापि दृष्टान्तविशेषपूर्वकं सु- घुप्तिसाधारणो निरूपित इत्याह-नाटकढीपेऽपीति। हृष्टान्त- प्रतिपादकं तत्रत्यक्षोकं पठति-नृत्तशालास्थित इति। प्रभुं नृत्ताभिमानिनम्। सभ्यांस्तत्परिसरवार्तेनः । अविशञेषेणेति। दीपो हि वृद्धिं प्राप्य प्रभुं प्रकाशयति, मध्यमावस्थां प्राप्य S. 17

२५८ सिद्धान्तलेश संग्र हे

वेऽपि दीप्यते,' तथा चिदाभासविशिष्ाहंकाररूप जीवं

न्नृसाभिमानिप्रमुतुल्यं तत्परिसरवर्तित्वेऽपि तद्राहित्या- रसभ्यपुरुषतुल्यान्विषयात्रा नावध वविकारव ्वा न्नर्त कीतु

सम्यान्, ततो निकृष्टावस्था प्राप्य नर्तकीमिति प्रकाश्यतार तम्यानुसारेण वृद्धयादिविकार प्राप्य न दीपयेत्कि त्वेकरूपेणैव स्थितः सन्प्रकाशयेदित्यर्थः । इदं च विशेषणं दार्टान्तिके निर्वि- कारस्य कूटस्थस्य साक्षित्वज्ञापनार्थमिति मन्तव्यम। तदभा- बेडपीति। प्रभुसभ्याद्यभावेऽपीत्यर्थः। 'अहंकारः प्रभुः सभ्या विषया नर्तकी मतिः। तालादिवारीण्यक्षाणि दीपः साक्ष्यवभा. सकः' इति दार्श्टान्तिकसंग्राहकं श्लरोकं मनसि निधायाह- तथेति। जीवस्य नृत्ताभिमानिप्रभुतुल्यत्वकल्यनाप्रयाजकं सा- म्यमाह- विषयेति। नृत्तसाकल्यवैकल्यप्रयुक्तहर्षादिम्त्वं प्रभो रमिमानपदेन सूचितम्। यथा सम्याः प्रभुपरिसरवर्तिनस्तथा रूपादयो विषया जीवपरिसरवर्तिनः । तथा च विषयाणां सभ्य- साम्यात्सभ्यत्वकल्पनं युक्तमित्याशयेनाह-तत्परिसरवर्तित्वे- डपीति। तत्पदं जविपरम्। ननु जीवपरिसरवर्तिनामपि विष- याणां जीववत्प्रसुतुत्यत्वमेत्र कुतो न कल्प्यत इत्याशङ्कय तत्प्र योजकाभावादित्याशयेनाह-तद्राहित्यादिति। प्रभुतुल्यत्वक- र्पकहर्षविषादादेरभावादित्यर्थः । यद्वा विषयाणां सभ्यपुरुषसा- म्यमाह-तद्राहित्यादिति। बुद्धेनर्तकी साम्यमाह-नानावि-

प्रथमपरिच्छेद. । २९९

रयाँ धियं च दीपयन्सुषुप्त्यादावहंकाराद्यभावेऽि

टस्थचैतन्यात्मा साक्षीति ।।

एवं जीवाद्विवेचितोडयं साक्षी न ब्रह्मकोटिरपि, किं वेति। यथा तालादिवारिण पुरुषा नर्तकीमनुवर्तन्ते, एवमिन्द्रि- याण्यपि वियमनुवर्तन्त इत्यनेन साम्येनेन्द्रियाणा तालादिधारि- पुरुषसाम्य ल्लोकोपात्त धियं चेत्त्र चशब्दार्थः। जीवादीनाम- वभासकः साक्षी दीपतुल्य इति चरमपाठार्थः। त सगृह्राति- दीपयन्नित्यादिना। प्रकाशयन्नित्यर्थ.। दीपयन्नित्यतः प्राग्जाग्रदा- दाविति शेष। नाटकदीपे निरूपितः साक्षी कूटस्थदीपोक्त: कूटस्थ एव नान्य इत्याशयेनाह- चिदाभासविशिष्टेति। कूटस्थदीपे हि जीवन्रमाधिष्ठानभूतकूटस्थचैतन्य जीवादेरवभास- कमित्युक्तम्। नाटकदीपे च चिदाभासविश्निष्टाहंकार जीवं कल्प- यित्वा तदवभासकं चैतन्यं साक्षीत्युक्तम्। ततश्र तत्रोक्तकूटस्थ एवात्र सान्तीत्यवगम्यते, अन्त.करणप्रतिबिम्बरूपजीवाधिष्ठान- त्वतदवभासकत्वादिनिर्देशसाम्यात्। तथा च 'नाटकदीपेऽपि नृत्तशालास्थदीपद्ृष्टान्तेन साक्षी जीवाद्विविच्य द्र्शितः' इति पूर्वग्रन्थे कूटस्थदीपे यः साक्षी जीवाद्गेदेन दर्शित: स एव नाट- कदीपेऽपि ततो भेदेन दर्शित इति विवक्षितार्थः सिद्ध इति भाव: ।। साक्षी यथा जवविकोटिर्न भवति, जीवस्योदासीनत्वाभावात;

२६० सिद्धान्तलेशसंग्रहे

त्वस्पृष्टजी वेश्वरविभागं चैतन्यमित्युक्तं कूटस्थदीपे॥ तर्वप्रदापिकायामपि मायाशबलिते सगुणे परमेश्वरे 'केवलो निर्गुणः' इति विशेषणानुपपत्तेः सर्वप्रत्यग्भूतं विशुद्धं ब्रह्म जीवामेदेन साक्षीति प्रतिपद्यत इत्युदि- तम् ॥

तथेश्वरकोटिरपि न भवति जगत्सृष्टिनियमनादिव्यापारकर्तुस्त- स्योदासीनत्वाभावादीश्वरस्य परोक्षतया जीव प्रति बुद्धयादिसा- कितया नित्यापरोक्षसाक्षिरूपत्वासंभवाच्चेत्याशयेनाह-एवं जी- वादिति। त्रह्मपदमीश्वरपरम, न तूदासीनचैतन्यपरम्। कस्तर्हि साक्षाति पृच्छति- किं त्विति। उत्तरम्-अस्पृष्टति । उक्त्मिति।'इति शैवपुराणेषु कूटस्थः प्रविवेचितः। जीवेश- त्वादिरहित: केवलः स्वप्रभः शिवः॥।' इति श्लोकेनेति शेष। जगद्रपत्वमादिपदार्थः । केवल उदासीनस्वभावः । शिवः शुद्ध: परमात्मेत्यर्थः ।। इश्वरत्वादिधर्मरहितश्विदात्मैवान्यत्रापि साक्षित्वेनोक्त इति संवादार्थमाह-तत्वप्रदीपिकायामपीति। सर्वेषां जीवाना- मन्तःकरणगतचित्प्रतिबिम्बात्मकानां प्रत्यग्भूतमधिष्ठानतयान्तरं स्वरूपं विशुद्धं जीवत्वश्वरत्वजगद्रपत्वरहित ब्रह्म जीवाभेदेन तत्त- ज्ीवाधिष्ठानत्वादेव तत्तजीवाा्म्याप्या प्रतिरीरं् प्रापतें

प्रथमपरिच्छेद्ः। श११

कौमुयं तु-'एको देवः सर्वभूतेष्ठ गृढः सर्व-

सत्साक्षीति प्रतिपद्यते। इतिशब्दः प्रकारवाची सन्साक्षित्वमाह। तथा च साक्षित्वं प्रतिपद्यत इति ।।

परमेश्वरस्यैव कश्चिद्रपभेदः साक्षी नाम। कुतः, देवत्वादि भते। न त्वीश्वरविलक्षणः साक्षी, देवत्वादिश्रुतिविरोधादित्येव- कारार्थः। देवत्वादीत्यादिपदेन सर्वभूतान्तरत्वादिधर्मा गृह्यन्ते। एतदुक्तं भवति-देवत्वादयो धर्मा श्रुतिस्मृत्यादिषु परमेश्वरध- रमत्वेन प्रसिद्धा इति नान्यस्य साक्षित्वम्, देवत्वादिश्रवणविरो- धात्। यद्यपि देवनवं हिरण्यगर्भेन्द्रादिजीवसाधारणम्, तथापी-

परमेश्वरस्य शिवविष्णात्मना प्राप्तं भेदं निगचष्टे- एक इति। बिम्बभूतस्य परमेश्वरस्य मूर्तिभेदेन शिवविष्णुसंज्ञा, न त्वीश्वरभे- दोऽस्तीत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरम्- 'शाश्वतं शिवमच्युतम' इति अच्युतशब्दस्य त्रिष्णौ रूढत्वान्। 'आवयोरन्तरं नास्ति शब्दैर्थेरजगत्पते' इत्यादिस्मृतयोऽ्यत्र शतशो द्रष्टव्याः। श्रुतौ सर्वभूतेष्वित्नन्तरं वर्तत इति शेषः । नथा च स्मृति .- 'ईश्वरः सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' इति। तर्हि किमिति स सर्वेषां नोपलभ्यते, तत्राह-गूढ इति। तथा च स्मृति :- 'नाहं प्रकाश: सर्वस्य योगमायासमावृत' इति। श्रीकृष्णोऽव्ाहंश- ब्दार्थः। प्रकाशः प्रकाशमान इत्यर्थः। परमात्मनो भूतेष्ववस्था. नाम्युपगमेSधिकरणभेदात्तस्यापि मिन्नत्वशङ्का स्यात्। तां वार

२६२ सिद्धान्तलेश संभहे

व्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्ष: सर्वभूताधिवास: साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इति देवत्वादिभ्युतेः परमेश्वरस्यैव रूपभेद: कश्चिज्जीव प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुमन्ता स्वयमुदासीन: साक्षी नाम। स च कारणत्वादिधर्मा-

यति-व्यापीति। व्यापित्वे नभोवद्वस्तुतो जीवभिन्नतवं वार यति-सर्वभूतान्तरात्मेति । सर्वभूतानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्य- न्वसंघातानामन्तरवस्थित आत्मा, सर्वजीवम्वरूप इति यावत्। परमेश्वरस्य कर्मकर्तृजीवाभिन्नतवे तम्यापि तत्कर्तृत्वं स्यादिति, नेस्याह-कर्माध्यक्ष इति। जीवकर्तृकर्मणां साक्षी, न स्वयं तत्कर्तेत्यर्थ.। जीवपरमात्मनोरौपाधिकभेदेन धर्मव्यवस्था संम- वतीति भावः। सर्वभूतेष्वित्यादिना परमात्मापेक्षया भेदेन भूतानां निर्देशात्तस्य सद्वितीयत्वमाशङकयाह-सर्वभूताधिवास इति। अध्युपरि वसन्त्यस्मिन्भूतानीत्यधिवासोऽधिष्ठानम्। सर्वेषां भूता- नामधिवास सर्वभूताधिवास। न चाघिष्ठानातिरेकेणारोपितानां पृथक्सत्वमस्तीति नाद्वितीपत्वविरोध इति भावः। न केवलं जीव- गतकर्मणामेव साक्षी, किं तु जीवानामपीत्याशयेनाह-स्रा. क्षीति। अवशिष्टा श्रुतिः प्रागेव व्याख्याता। अनुमन्ता नैरन्त- र्येंण बोद्ा। स्वयमिति। जीवे व्यापारवत्यपि स्वयं तद्रहितः । रूपविशेषे साक्षिलक्षणमुक्त्वा सात्तिपदं तत्र वर्तयति -- साक्षी नामेति। नामपदं भ्रुतिप्रसिद्धिद्योतकम्। ननु साक्षी जीवस्या- परोक्षः, तस्याज्ञानान्तःकरणाद्यनुभवरूपत्वाङ्गीकारात्। ईश्वरस्तु

प्रथमपरिच्छेदः। २६

नास्पदत्वादपरोक्षो जीवगतमज्ञानाद्यवभासयंत् जीव- स्यान्तरङ्ग:। सुषुप्त्यादौ च कार्यकरणोपरमे जीवगता-

निन्यं परोक्ष, कारणत्वसर्वज्ञत्वसर्वनियन्तृत्वादेर्जीव प्रत्ययोग्य त्वेन तद्विशिष्टविम्ब्चैतन्यरूपेश्वरस्यायोग्यत्वादिति चेत्, न

चेति। न चेश्वरस्यैतादृशरूपमेदे मानाभावः शङ्कनीयः। 'एको देवः' इत्ति मन्त्रस्य 'अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति' इति मन्त्रभागस्य चोदासीने परमेश्वररूपभेदे मानत्वात्कारणत्वादिघर्मा- स्पदे चेश्वरे सृष्टिवाक्याना सर्वेषामेव मानत्वादिति भावः । स च जवस्यापराक्षोऽन्तरङश्वेति संबन्ध'। उभयत्र हेतुमाह-जीव- गनमज्ञानाद्यवभासयन्निति। अन्तःकरणतद्धर्मसुखदुःखादि- सम्रहार्थमादिपदम्। साक्षिचैतन्यमज्ञानाद्यवभासनद्वारा 'अह- मज्ञ ' 'अहं सुखी, दु'खी' इत्यादिव्यवहारनिर्वाहकं भवति। अतः सान्ती जिस्यान्तरङ्ग, लोके राजादिव्यवहारनिर्वाहक- पुरुंष राजान्तरङ्गत्वस्य प्रसिद्धत्व्रादिति भाव। ननु सुषुप्त्यादौ साक्ष्यस्यान्तःकरणतद्ृत्त्यादेरुपरतत्बात्तदा चिदात्मनः साक्षित्वं न स्यात्। तथा 'तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदा- शिव.' इत्यादौ सुषुप्त्यादावपि तस्य साक्षित्वव्यवहारविरोध इत्यत आह- सुषुप्त्यादौ चेति। तेम्य इति भोक्त्रा- दिभ्य इत्यर्थः । तदापि मूलाज्ञानस्य साक्ष्यस्य सत्तवान्न विरोध

१६४ सिद्धान्तलेश संग्रहे

ज्ञानमात्रव्यञ्ञकः प्राज्ञशब्दित:।'तदथा प्रियया खिया संपरिण्वक्तो न बाहयं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्त- रम्' इति 'प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्याति' इति च

इति भाव:। परमेश्वरस्यैव रूपविशेषात्मके साक्षिणि सुषुप्त्युत्ता- न्तिविषयकवाक्यद्वयमपि प्रमाणमित्याशयेनाह-प्राश्मशन्दित इति। सुषुत्तिविषयकवाक्य उत्क्ान्तिविषयकवाक्ये च प्राज्ञ शब्देन यथोक्तसाक्षिण एव प्रतिपादितत्वादिति भावः। ननु 'सुषुप्युत्क्रान्त्योर्मेदेन' इत्यधिकरणे सुषुप्त्यादिविषयकश्रुति गतप्राज्ञशब्दस्य सर्वेश्वरत्वभूताधिपतित्वादिविशिष्टपरमात्मप्रति· पादकताया उक्तत्वात्क्थं प्राज्ञशब्दस्योदासीनेश्वरपरत्वम्, अत आह-तथथेति। दृष्टान्तवाक्ये बाह्यं रथ्यादिवृत्तान्तम्, आन्तरं गृहकृत्यम्, पुरुषो जीवः, प्राज्ञ. परमात्मा, तेन संपरिष्वक्तः सुषुप्तावुपाधिलयादेकीभाव प्राप्तः, वाह्यं जाग्रत्प्र. पञ्चम, आन्तरं स्वप्नप्रपञ्चम्, किंचन किंचिदपि। उत्क्रा- न्तिवाक्यमुदाहरति- प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ इति। अन्वारू दोऽधिष्ठितः, उत्सर्जन्वेदनावशाच्छ्न्दं कुर्वन्, याति शरीराद्व- हिर्निर्गच्छति, उत्क्रामतीत्यर्थः। अवस्थयोरिति सप्तमी । प्रति- पादित इत्यनन्तरं प्राज्ञ इति शेषः । तथा च वाक्याभ्या जीव्व- भेदेन प्रतिपादितः प्राश्तः परमेश्वर इति निर्णयोऽपि सक्षिपरा

प्रथमपरिच्छेद: २६५

तिपादितः परमेश्वर इति सुषुप्युतकान्त्यधिकरणे नि- र्णयोऽि साक्षिपर इत्युपवर्णितम्।। तन्त्रशुद्धावपि यथा 'इदं रजतम्' इति भ्रमस्थले

इत्युपवर्णित कौमुद्यामिति संबन्धः। बृहदारण्यकषष्ठाध्यायो जीवानु- वादमात्ररूपो न तदतिरिक्तेश्वरपर इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, सिद्धान्तः- 'तद्यथा प्रियया' इत्यादिवाक्ययोः सुषुप्त्यवस्थायामुत्कान्त्यव- स्थायां च पुरुषशन्दितजीवापेक्षया भेदेन परमेश्वरस्य तृतीया- न्तप्राज्ञशब्देन व्यपदेशान् षष्ठाध्यायो जीवानुवादमात्ररूपः, किं तु तदतिरिक्तश्वरप्रतिपादनपर। तत्प्रतिपादनं च लोकसिद्धजी- वानुवादेन तस्येश्वराभेदप्रतिपादनार्थम्। तथा च वाक्यशेषो दृश्यते-'स वा एष महानज आत्मा योऽय विज्ञानमयः इति। यो विज्ञानमयो जीव स एष महानात्मा पूर्णः परमात्मे- त्यर्थ इति तद्धिकरणनिर्णयः। नन्त्रस्य निर्णयस्योदासीनेश्वररू- पसाक्षिपरत्वमनुपपत्नम, 'स वा एष महानज आत्मा' इत्येतद- नन्तरम् 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिः' इत्यादिना तस्य सर्वें- श्वरत्वादिगुणजातप्रतिपादनादिति चेत्, न । ज्ञेयब्रह्म प्रकरणगत- सर्वेश्वरत्वादिवचनस्य स्तुतिमात्रपरत्वादिति भाव: ।। कौमुदीकारमतस्य संवादार्थ मतान्तरमुपन्यस्यति-तत्त्व. शुद्धावपीति। 'इदं रजतम्' इति भ्रमस्थले रजताभेदेन प्रति-

२६६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

वस्तुतः शुक्तिकोस्यन्वर्गतोऽपीदमंत्ञः प्रतिभासतो रज- तकोटिस्तथा ब्रह्मकोटिरेव साक्षी प्रतिभासतो जीवको टिरिति जीवस्य सुखादिव्यवहारे तस्योपयोग इत्यु- क्त्यायमेव पक्षः समर्थितः। केचित्-अविद्योपाधिको जीव एव साक्षाद्वष्- भासमानोऽपीदमंशो रजतान्तभूतो न भवति, रजतवत्तस्य बाघा- भावात्। नापि शुक्तावेवान्तर्भवति, तस्य शुक्त्यंशवदज्ञातत्वप्रस- झत्। अतो यथेदमंशस्य वस्तुतः शुक्तिरूपत्वं प्रतिभासतो रजतामिन्नत्वम्, एवं सान्तिणोऽपि वस्तुगत्येश्वररूनभेदत्व क- सततत्तज्जीवाधिष्ठानरूपस्य साक्षिण: सुखानुभवितुः 'अहं सु- खमनुभवामि' इत्यादिप्रतिभासतस्तत्तज्जीवाभिन्नत्वम्। अतो जीवस्य सुखादिव्यवहारे तस्य सुखाद्यनुभविनुर्जीवकत्वमापन्नस्यो- पयोग इत्यर्थः । अयमेवेति। साक्षिणो वस्तुतोऽपि जीवान्त- ्भावे तस्य ब्रह्मकोटित्वोक्तिविरोधात्तस्थेश्वररूपभेदत्व तत्त्वशुद्धि- काराभिमतमिति गम्यत इति भाव: । जीवसा्षिणोर्भेदपक्षानुपन्यस्य तयोरभेदपक्षावुपन्यस्यति- के चिदित्यादिना। जीव एव साक्षीति संबन्ध.। न त्वीश्वरस्य रूपभेदः साक्षी, तत्र मानाभावादित्येवकाराभिप्राय.। जीवस्य साक्षित्वाभ्युपगमे हेतुमाह - साक्षादवष्टत्वादिति। तस्यौदासन्यिं सूचयति-अविद्योपाधिक इति। एतदेव प्रपञ्चयितुमिदमे

प्रथमपरिच्छेदः । २६७

त्वात्साक्षी। लोकेऽपि ह्यकर्तत्वे सति द्रष्ृत्वं साक्षित्वं प्रसिद्धम्। तच्चासङ्गोदासीनप्रकाशरूपे जीव एव सा- क्षात्संभवति, जीवस्यान्त:करणतादात्म्यापस्या कर्तृत्वा- द्यारोपभाकत्वेऽपि स्वयमुदासीनत्वात्। 'एको देवः' इति मन्त्रस्तु ब्रह्मणो जीवभावाभिप्रायेण साक्षित्वप्रति- माक्षिलक्षगं नान्यदिति पूर्वोंक्तं स्मारयति-लोकेऽपि हीति। पूर्व संग्रहेणोक्तं जीवस्यैव साक्षित्वं प्रपश्चयति- तथेदि। सा- आादिति। अविद्याप्रतिबिम्बरूपजीवस्य ्वतः संभवतीत्यर्थः। अनेन क्लृप्तस्य जीवम्यैव साक्षित्वमंभवे तदतिरिक्त साक्षी न कल्पनीयः, गौरवादिति मूचितम। ननु लौकिकवैदिकव्यवहार- कर्तुरौदासीन्यमसिद्धमित्युक्तमित्याशङ्कय बुद्धितादात्म्य प्रयुक्तमेव कर्तृत्वादिकम्, स्वतस्तूदासीनत्वमित्युपगमात्तस्य साक्षित्व संभ वतीत्याह-जीवस्यान्त करणेति। नन्वीश्वरस्य साक्षित्वानु- पगमे मन्त्रविरोध इत्यत आह- एको देव इति मन्त्रस्त्व• ति । साक्षी तावज्जीव्रस्यापरोक्ष इत्युक्तम। ईश्वरस्य तूदासी नस्याप्यपरोक्षत्वं न संभवति, बिम्बरूपस्येश्वरस्य जीवादौपा धिकभेदसत्वेन जीवं प्रति जीवान्तरचैतन्यस्येवापरोक्षत्वायो- गात्। अतो जीवभावापन्नत्रह्माभिप्रायो मन्त्रगतसाक्षिप्रतिपाद- कभाग इति भाव। ऐश्वररूपभेदस्यापरोत्तत्वानुपपत्तिरू पहेतु- र्मन्त्रस्त्विति तुशब्देनोक्त इति ध्येयम। ननु गुहाघिकरणे यथा 'गुहां प्रविष्टौ' इति मन्त्रो जीवेश्वरपरस्तथा 'द्वा सुपर्णा' इति

२६८ पिद्धान्तलेश संग्रहे

पादकः। 'द्रा सुपर्णा' इति मन्त्रो गुहाधिकरणन्या-

मन्त्रोऽपि जीवेश्वरोभयपर इत्युक्तं भाष्ये। तथा च 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रे 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति' इति वाक्यं जीवविषयम, 'अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति' इति वाक्य परमेश्वरविषयमिति पर्यवस्यति। ततश्च जीवम्य साक्षित्वमिति पत्त ईश्वरस्य सानित त्वप्रतिपादकेन 'अनश्नन्' इति मन्त्रभागेण विरोध इत्याशङ्कया- ह-'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्र इति। यदा मन्त्रो जीवपरोभय परस्तदापि न विरोध, कश्चित्, 'एको देवः' इति मन्त्रतत् 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रस्यापि जीवभावापन्नपरमात्मपरत्वाभ्युपगमादि- त्यर्थ। नतु गुहाधिकरणभाष्ये पौङ्गिरहस्यब्राह्मणमुदाहृतम। तच्चेदं व्राह्मणम् 'तयोरन्य. पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वमनश्रन्नन्यो डभिचाकशीतीत्यनश्नन्योऽभिपश्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ' इत्यनेन ब्राह्मणेनादनवराक्यमन्तःकरणविषयमनशनवाक्य नेवज्ञ- विषयमिति व्याख्यातम। न च ब्राह्मणेनैव स्त्वक्षेत्रज्ञपरत्वेन मन्त्ने व्यारूयायमाने कथ भाष्यकारेरस्य मन्त्रस्य जीवेश्वरपरत्वमुक्तमिति वाच्यम्। तदुक्तेः कृत्वाचिन्तामात्रत्वेन विरोधाभावात्। तथा चान्त:करण प्रतिबिम्वरूपो जीवो यदि पैङ्गिब्राह्मणाभिमनः क्षेत्रज्ञः स्यात्तदा तस्यैत्र 'अनश्रन्' इति वाक्योक्तं साक्षित्वं स्यात्, नाविद्याप्रतिबिम्बस्य। तथा चाविद्या प्रतिबिम्बरूपस्य ब्रह्मस्वरू- धस्य जीवस्य साक्षित्वपक्तः पैञिव्राहणनिर्णीतार्थकद्वासुपर्णेति- मन्त्रभागविरुद्धः प्रसज्येतेत्याशक्कयाह-गुहाधिकरणभाष्योदा-

प्रथमपरिच्छेढ। २६१

येन जीवेश्वरोधयपरो गुहाधिकरणभाध्योद ाहतपेङ्गिर- हस्यव्राह्मणव्याख्यातेन प्रकारेण जवान्त:करणोभय परो वेति न कश्िद्विरोध इत्याङ्ुः ।। अन्ये तु-सत्यं जीव एव साक्षी। न तु सर्वग- तेनाविद्योपहितेन रुपेण, पुरुषान्तरान्तःकरणादीनामपि पुरुषान्तरं प्रति स्वान्त:करणभासकसाक्षिसंसर्गाविशे कतेति। न कश्चिद्विरोध इति। पैङ्गिव्राह्मणामिप्रेत क्षेत्रज्ञो नान्त करणगतचैतन्यप्रतिविम्बरूपो जीवः, तस्य कर्तृभोक्त- स्त्रमावत्वेन 'अनश्नन्' इति वाक्योक्तसाक्षित्वासंभवात्। किं

भिप्रेत चेत्रज्ञः। तस्यानशनवाक्योक्तसाक्षित्वसंभवस्योपपादित- लात्। अतोऽविद्याप्रातीबम्बरूपजीवस्य साक्षित्वपक्षे न पैद्गि रहस्यब्राह्मणानुरोधिमन्त्रविरोध इत्यर्थः ॥ अविद्यायां चैतन्यप्रतिबिम्बरूपजीवस्यैव साक्षित्वमुपेत्य तत्र कंचिद्विशेषं वक्तुं मतान्तरमवतारयति-अन्ये त्ति। न त्वविद्यायां चिद्विम्बभूतेश्वरः साक्षी, तस्यापरोक्षत्वानुपपत्तेरि- त्येवकारामिप्रायः। रूपेमेति। साक्षीत्यनुषङः । सर्वशरीरसाधा- रणाविद्योपाधिकस्य साधारणरूपेण साक्षित्वाभावे हेतुमाह- पुरुषान्तरेति। यज्ञदत्तान्त:करणतद्वत्तीनामित्यर्थः। पुरुषान्तर प्रतीति। देवदत्तं प्रतीत्यर्थः । स्वेति। स्वस्य देवदत्तस्यान्तःकर-

२७० सिद्धान्तलेश संग्रहे

षेण प्रत्यक्षत्वापत्तेः। न चान्तःकरणभेदेन प्रमातृभेदास दनापत्तिः, साक्षिभास्येऽन्तःकरणादौ सर्वत्र माक्ष्य- भेदे सति प्रमाव्भेदस्याप्रयोजकत्वात्। तस्मादन्त.कर- णोपधानेन जीवः साक्षी। तथा च प्रतिपुरुषं साक्षि

मभासको यः साक्षी तेन साक्षिणा सह देवदत्तान्तःकरणस्येव यज्ञदत्तान्त:करणादीनामपि संसर्गाविशेषाद्देवदत्तस्य यथा स्वा. न्तःकरणं प्रत्यक्ष तथा यज्ञदत्तान्तःकरणतद्वृत्तयोऽपि देवदत्तस्व प्रत्यक्षाः स्युरित्यर्थः । अत्र पुरुषान्तर प्रति पुरुषान्तरान्त.कर णादीनामपि पत्यक्षत्वापत्तेरिति संबन्ध । तत्र हेतु: म्वान्तः- करणेत्यादिरिति विभागः। सर्वशरीरेषु साक्षिण एकत्वेडपि प्रतिशरीरं प्रमातृभेदान्नोक्तदोष इत्याशङ्कते-न चेति। देव- दत्तं प्रति तदन्त.करणादेः प्रत्यक्षत्वे हि देवदत्तसाक्षिससर्गः प्रयोजकः । तथा च यज्ञदत्तान्तःकरणादीनामपि देवदत्त प्रत्य- परोत्तत्व प्रयोजकस्य देवदच्तसाप्तिसंसर्गस्या विशेषेण तं प्रत्यपरोक्त त्वापादनात्मको दोषः प्रत्यक्षत्वप्रयोजकप्रमातृभेदेनेति दूषयति- साक्षिभास्य इति। साक्ष्यभेद इति। साप्तिण एकत्वे सती- त्यर्थः। अप्रयोजकत्वादिति। देवदत्तं प्रति तदीयान्तःकरणा- दिकमेव प्रत्यक्षं नान्यदीयान्त:करणादिकमिति व्यवस्थायामिति शेषः । तस्मादिति। अविद्योपाधिकजीवस्य साधारणरूपेण सात्तित्वा संभवादित्यर्थः। तथा चेति। साक्षिभेद प्रयोजकोपाधि-

प्रथमपरिच्छेदः । २७१

तदयोग्यत्वाद्वा अप्रकाश उपपद्यते। सुषुप्तावपि सूक्ष्म- रूपेणान्त:करणसद्धावात्तदुपहितः साक्षी तदाप्यस्त्येव। न चान्त:करणोपहितस्य प्रमातृत्वेन न तस्य साक्षि- त्वम्, सुपुप्ी प्रमात्नभावेऽि साक्षिसच्व्रेन तयोर्भेंद- भेदविवक्षायां सत्यामित्यर्थः। तदयोग्यत्वाद्वेति। पुरुषान्तरं प्रत्य- योग्यत्वकल्पनाद्दा प्रत्यक्तत्वाभाव उपपद्यत इत्यर्थ.। नन्वविद्या- प्रतिबिम्वरूपजीवस्याविद्योपाधिकत्वेनैव रूपेण साच्तित्वे सति तक्ष्य मुषुप्तिसाधारण्य संभवति। प्रतिशरीरं सान्तिभेदमिद्धयर्थ तस्यान्त करणोपहितत्वेनैव रूपेण सान्तित्वे तु सुषुप्तिसाधारण्यं तस्य न संभवति, सुषुप्तावन्तःकरणलय श्रवणादित्याशभयाह- सुषुप्तावपीति। शङ्कते-न चान्तःकरणोपहितस्येति । अविद्याप्रतिबिम्बरूपजीव्स्येति शेषः। न तस्षेति। अन्तःकरणो- पहितजीवस्य सात्ित्वं न संभवति, तस्य प्रमातृत्वात्, अन्यथा प्रमातुरेव साक्षित्वापत्या साक्षिप्रमात्रोर्भेदो न स्यादिति भावः। इष्टापत्तिमाशड्कयाह- सुषुप्ताविति। अभावेऽपीति। 'अथा- स्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इति श्रुतौ सुषुप्तिकाले प्राणशब्दिते परमात्मन्येकीभावलक्षणस्य प्रमातृलयस्य श्रवणादिति भाव: । सा- क्षिसत्वेनेति। सुषुप्तिकाले सात्तिणः सत्त्वमवश्यं वाच्यम्। तत्काले तत्सत्वस्य 'त्रिष्ु धामसु' इत्यादिबद्ुश्रुतिसिद्धत्वात्। धामस्ववस्थास्वित्यर्थः । तत्काले साक्षिणानुभूतानामज्ञानसुखसुषु- पीनामुत्थितस्य 'न किचिदवेदिषं सुखमस्वाप्सम्' इति स्मरणदर्श-

३७२ सिवान्तलेश संग्र हे

इ्चावश्यं वक्तव्य इति वाच्यम्। विशेषणोपाध्योर्मेदस्य सिद्धान्त संमतत्वेन 'अन्तःकरणविशिष्टः प्रमाता, तदु- पहितः साक्षी' इति भेदोपपत्तेरित्याङ्कः ।।

नाच्च । न च 'अहमस्व्राप्मम्' इति स्वापादिवदहमर्थस्य प्रमातुरधि सुधुप्तिकालीनत्वेन स्मरणदर्शनात्तस्यापि तदा सत्वं वाच्यमेवरेतति वाच्यम्। सुषुप्तौ प्रमातृलयप्रतिपादकबह्ुक्रुतेःविरोधेन 'अहमस्वा प्सम्' इत्यादिस्मरणस्याह मर्थोशेऽनुभवरूपत्वकल्पनान्न प्रमातुस्त- दा सत्त्वमावश्यकम्। तथा च सुषुप्तिकाले सदसतो. साक्षिप्र- मात्रोरभेदायोगात्प्रमातु सकाशात्साक्षी भिन्न एव वाच्य इत्यथेः। प्रमासृसाक्षिणोरभेदपक्षे प्रमातुरुदासनत्वाभावेन साक्षित्ासं भवरूपदोषसंग्रहार्थश्रकार इति बोध्यम्। न च वाच्यमि- त्यत्र हेतुमाह-अन्तकरणविशिष्ट इति। अन्त करणस्या- विद्योपाधिके जीवे विशेषणत्वेन प्रमातृत्वप्रयोजकत्वमुपाधि- त्वेन साच्ित्वप्रयोजकत्वम् । तथा च विशिष्टोपहितयोः प्रमा- तृसाक्षिणोर्भेंद:, विशिष्टस्य प्रमातुः कर्तृभोक्तृस्वभावत्वेऽप्युपहि- तस्योदासी नत्वात्साक्षित्वं च संभवतीत्यर्थः। नतु विशेषणत्वस्य चोपाधित्वस्य च भेदे सत्येकस्यान्तःकरणस्य विशेषणत्वादि- रूपेण भेद कल्पयत्वा तद्विशिष्टस्य प्रमातृत्वं तदुपहितस्य साक्षित्वमिति व्यवस्था सिव्यति। तयोर्भेद एव कथ- मित्यत आह-विजेषणोपाध्योरिति। कार्यान्वयत्वे सति

प्रथमपरिच्छेदः । २७३

व्यावर्तकत्वं विशेषणत्वम्। यथा 'नीलोत्पलमाचय' इत्यादौ नैल्यस्य, तस्य रक्तोत्पलादिव्यावर्तकत्वादुत्पलद्वारानयनरूपकार्या- न्वयत्वाच्। लक्षणे कार्यपदं विधेयपरम्। तथा च 'यत्काक- वत्तदेवदत्तगृहम्' इत्यादौ विधेयस्य देवदत्तगृहत्वस्य कार्यस्यो- पलक्षणे काके नास्त्यन्वय, गृहान्तरव्यावर्तकत्वं त्वस्तीति तत्रा- तिव्याततिवारणाय सत्यन्तम्। कार्यान्वयिनि विशेष्य उत्पलादाव- तिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम्। कार्यानन्वायेत्वे सति व्या- वर्तकत्वे सति कार्यान्वयकाले विद्यमानत्वमुपाित्वम्। यथा 'लोहितस्फटिकमानय' इत्यादौ स्फटिकसंनिहितस्य जपाकुसु- मस्योपावित्वम, तस्यानयनलक्षणकार्या-वयाभावात्स्फटिकान्तर- व्यावर्तकत्वादानयनान्वयकाले विद्यमानत्वाच्च। तत्र प्रथमसत्यन्तं विशेषणे नैल्यादावतिव्याप्तिवारणाय। न च विशञेषणत्वेनाभि- मतनैल्यादिकमप्यत्र लक्ष्यमेत्रेति वाच्यम, जपाकुसुमादावुपाधि- त्वव्यवहारवन्नैल्यादौ तथा व्यवहाराभावाज्जपाकुसुमादौ स्फटि- कादिविशेषणत्वव्यवहाराभावाच्च। तथा च विशेषणोपाध्योर्भेदा- वश्यंभावे सति विशेषणत्वाभिमतनैल्यादेरलक्ष्यत्वात्तत्रातिव्याप्ति- वारणं युक्तमेव । 'काकवह्ृहं प्रविश' इत्यत्र प्रवेशरूपका- र्यान्वयकाले यदि दैवयोगादुपलक्षणभूतकाकस्यान्यत्र गमनं का- कान्तरस्य तङ्ह आगमनं तदा तत्नागतकाकस्य पूर्व स्थितका- कवद्वयावर्तकत्वं नास्ति। तथा च तत्रागतकाके प्रवेशानन्वायनि विद्यमान उपाधित्वरहितेऽतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयसत्यन्तम् उक्तस्थल एवोपलक्षणीभूतकाकेऽतिव्यात्िवारणाय विशेष्यद- S. 18

२७४ सिद्धान्तलेश संग्हे

मनूक्तरूपस्य साक्षिप श्वैतन्यमात्रावारकेणाज्ञानेनाव-

लमू। म च यत्रोपलक्षणी भूतकाकस्यैव कार्यकालेऽपि दैवाद्विद- मानत्वं तत्रोपलक्षणकाके कृत्स्न लक्षणमस्तीत्यतिव्यात्तिरिति वाच्यम्। कार्यकाले नियमेन विद्यमानत्वस्य विवज्ततत्वात्। नन्वेवमपि 'लोहितस्फटिकमानय' इत्वत्र क्वचिद्वाक्यश्रवणकाले सत एत्र जपाकुसुमस्य स्फटिकानयनकाले दैवादविद्यमानत्वसं- भवाज्पाकुसुमस्यापि कार्यकाले त्रिद्यमानव्वनियमो नास्तीति चेत, तर्हीद लक्षण श्रोत्रत्वोपाधिकर्णशष्कुल्यामन्तःकरणादौ च विवक्षितमस्तु। जपाकुसुमस्य वान्यस्य वा तत्तुल्यस्य स्वनिष्ठध- मासञ्जकत्वरूपं प्रसिद्धमेवोपाधित्वमस्तु। न चाननुगम:, स्वनिष्ठे- त्यादिलक्षणोपाधित्वस्य प्रसिद्धोपाधौ कर्णवलये बिम्बप्रतिबिम्ब- भेदपन्ते दर्पणादौ स्वोपहितबिम्बमुखे स्वधर्मानासज्जके च बाधि- तलवेन तत्संग्राहकलक्षणान्तरकरणस्यावश्यिकतया तस्यादोष- स्वात्। अनुगतलक्षण संभवे हि तस्य दोषत्वं प्रसिद्धम्। तथा च प्रकतेऽन्तःकसणस्योभयविधोपाधित्वसंभवात् 'कार्यानन्वयित्वे सति' इत्मादिलक्षणानुरोधेनान्त:करणोपहितो जीवः साक्षीत्युपगमे साक्षित्वं जीवचैतन्यमालनिंष्ठ पर्यव्रस्यति। जीवचैतन्यमात्रं तूदा- सीनमेवेति नोपहितस्य सान्तित्ानुफपत्तिः, न व्रा प्रमातृसाक्षि- श्ो: सांकर्यमिति संक्षेप :: । अिदाहंकारादीनां पूर्वोंक्तं सांक्षिमास्यत्वमाक्षिपति-न- न्विति चैतम

प्रथमपरिच्छेदः । २७२

रणमवर्जनीयमिति कथमावृतेनाविद्याहंकारादिमानमिति चेत्। राहुपदविद्या स्वावृतप्रकाशप्रकाश्येति केचित्।।

मिति। न च साक्षिगोचरापरोक्षवृत्या तदावरणनिवृत्तौ निवृ- त्तावरणेन सान्तिणाविद्यादिभानं संभवतीति वाच्यम्। तेषां केवलसाक्षिमास्यत्वसिद्धान्ताविरोधप्रमङ्गात्, मनसः करणत्वस्य निरसिष्यमाणतया साक्षिचै नन्यगोचरापरोक्षत्ृत्त्यसंभवाच्च, अहं- कारादाना स्वसत्ताकाले तत्सत्ताप्रकारकसंशयाद्यभावेन सदा तेषा संशयादिनिवृत्तिप्रयोजकतया सदा प्रकाशसंसर्गे वक्तव्ये सति कादाचित्कवृत्या तेषां सदा भानासंभावाच, सदा साक्ति- गोचरवृत्तिसतत्युपगमे युगपद्ृत्तिद्वयानभ्युपगमेन बाह्यघटादि- प्रतीत्युच्छेदप्रसङ्गाच्च। तस्मात्साक्षिमात्रभास्यत्वमविद्याहंकारा- दीना वक्तव्यम्। तच्च न संभवति, तक्ष्यावृतत्वात्। न च साक्षि- चैतन्यं विहायान्यदेव चैतन्यमावृतमिति वाच्यम्। अज्ञानस्य चैतन्यमात्रावारकत्वात्, अन्यथा साक्षिचैतन्यादन्यचैतन्येऽप्या- वरणाभावप्रसक्गादित्याक्षेपाभिप्रायः । आवृतस्यापि साक्षिणो- डविद्यादिप्रकाशकत्वं दृष्टान्तेन दर्शयन्परिहरति- राहुव- दिति।।

राहुणा सर्वास्मनावृत्तस्य चन्द्रमण्डलादे: स्वावारकराहुमात्र प्रकाशकतवेऽपि तदतिरिक्तप्रकाशकत्वादर्शनादत्राप्यातृतस्य सा-

२७६ सिद्धान्तलेश सग्रहे

वस्तुतोऽविद्यान्त:करणतद्धर्मादिभासकं साक्षिचैतन्यं विहायैवाज्ञानं चैतन्यमावृणोतीत्यतुभवाुरोधेन कल्प- नाल कशिद्दोषः। अत एव सर्वदा वेषामनावृतप्र काश संसर्गाद ज्ञानविपरीतज्ञानसंभ्यागोचरत्वम्। सा- क्षिचैतन्यस्यानावृतत्वे तत्स्वरूपभ्तस्यानन्दस्यापि प्र. काश्ापत्तिरिति चेतु, न । इष्टापचे:, आनन्दरूपप्रक्रा-

मित्यस्वरसादाह-वस्तुत इति। अनुभवातुरोधेनेति। अहं- कारादिषूक्तरीत्या कादाचित्कज्ञानासंभवेऽपि सदा प्रकाशसंस- र्गफलस्ष्य संशयनिवृत्त्यादेः सत्त्वानुरोधेनेत्यर्थः। अनुभवफलमे- वोपदर्शयति-अत एवेति। अज्ञानत्य साक्षिचैतन्यं विहायै- वावारकत्वस्वभावकल्पनादेवेत्यर्थः। अगोचरत्वमिति। नन्ववि- द्याया भावरूपत्वादावहंकारस्यानात्मत्वादौ सुखदुःखादिवृत्तीना- मनात्मधर्मत्वादावज्ञानविपरीतज्ञानसंशयानां सत्ेन तेषां सदा संशयाद्यगोचरत्वमसिद्धमिति चेत्, न । अविद्यादिसत्त्वकाले कदाचिदप्यविद्यादिसत्त्वप्रकारकाज्ञानाद्यभावस्य विवक्षितत्वात्।

दोष इति भाव:। शङ्कते-साक्षिचतन्यस्येति। नन्विष्टाप- त्तेरिति वक्तुं न शक्यते, संसारदशायां स्वरूपानन्दप्रकाशप्रयुक्त- कार्यादर्शनादित्यत आह-आनन्दरूपेति। लोके हि तस्यं

प्रथमपरिच्छेदः । २७७

शप्रयुक्तस्यात्मनि निरुपाधिकप्रेम्णो दर्शनात् 'भासत एव परमप्रेमास्पदत्वलक्षणं सुखम्' इति विवरणाच्च॥

तस्यानुभूयमान आनन्दे प्रीतिरनुभवसिद्धा। तथा च प्रीतेः प्रकाशमानानन्दविषयकत्वे सिद्धे प्राणिमात्रस्य स्वात्मनि दुःस्- दशायामपि प्रीतिदर्शनादात्मगोचरप्रीतेरपि प्रकाशमानात्मानन्द- विषयकत्वं सिध्यति। पुत्रादिगोचरप्रीतिस्तावदौपाधिकी। उपा- धिश्चात्मसुखाभिव्यक्तिसाधनत्वम्, उपाधिव्यतिरेकदशायां तेषु प्रीतेरदर्शनात्। आत्मनि प्रीतिर्निरुपाधिका, पुत्रादिष्धिवात्मनि प्रीतेरन्यार्थत्वाभावात्। तथा च श्रुतिः-'आत्मनस्तु कामाय सर्वे प्रियं भवति' इति, तथा 'तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तातप्रेयो डन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरम' इति। अन्तरतरमित्यनेन सर्वान्तर- सुच्यते। तथा च यत्सर्वान्तरमात्मचैतन्यं तदेतद्वपरोक्षं प्रीति- विषयत्वेन संभावितात्पुत्रादे सर्वष्मादतिशयेन प्रियमिति द्विती- यश्रुत्यर्थः । तथा चात्मानन्दो यदि न प्रकाशेत तदा आत्मनि अ्रुत्यनुभवसिद्धा निरुपाधिकप्रीतिर्न स्यात्, प्रीतेः प्रकाशमाना- नन्दविषयकत्वनियमात्। अतः साक्ष्यानन्दप्रकाशापादने इष्टापत्त्य- भिधानं युक्तमेव। उक्तार्थे वृद्धसमतिमप्याह-भासत एवेति। परमप्रेमविषयत्वं परमप्रेमास्पदत्वमू, तल्लक्षणं यस्य सुखस्य तत्तथा सुखं भासत एव, परमश्रेमास्पदत्वात्। अन्यथा तन्न स्यादित्ये- वकाराभिप्रायः। तब सुख साक्षिचैतन्याभिन्नमिति स्वरूपानन्द प्रकाशे संमतिर्भवत्येव।।

२७८

स्यादेतद। इदानमिप्यानन्दप्रकाशे मुक्तिसंसारयो- रविशेषप्रसङ्ग। नतु कल्पितभेदस्य साक्ष्यानन्दस्य प्र काशेऽप्यनवच्छिनस्य व्रह्मानन्दस्यावृततस्य संसारदजा

संसारदशाया म्वरूनानन्दस्फुरणाभ्युपगमे बाधकमाशककते- स्यदेतदित्यादिना तस्मात्साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्व्रकल्पनमयुक्त मित्यन्तेन । सिद्धान्ती विशेषं शङ्कते-नन्विति। अविद्या- यामानन्दप्रतिबिम्धः साक्ष्यानन्दः। तम्य बिम्बभूतानन्दाद्गेदः कल्पितः । तथा च संसारदशायामनावृतसाक्ष्यभिन्नप्रतिविम्बा- नन्दप्रकाशेऽपि बिम्बभूतब्रह्मानन्दो न प्रकाशते। तथा प्रका- शमानोऽपि साक्ष्यानन्द प्रतिशरीरं भिन्न एव ग्रकाशते, न त्वनवच्छिन्न इति विशेषोऽस्तीत्र्थः। बिम्बभूतब्रह्मानन्दाप्रकाशे हेतु :- आवृतस्येति। अत्र यद्यपि मूलाज्ञान शुद्धचिन्मात्राश्रयं त- द्वित्यकं च न तु बिम्बभूतेश्वरवित्रयकं तस्यानावृतत्वेऽपि जीवापे- क्षया कल्पितभेदव्त्वात्तस्य जीवं प्रत्यप्रकाशमानत्वं संभवति, तथा मुक्तो बिम्बभूतत्रह्मानन्दस्फुरणमप्यसिद्धं मूलाज्ञाननिवृत्तौ तत्प्रयुः तप्रतिबिम्बभावस्येव बिम्बभावस्यापि निव्ृत्त्यव्रश्यंभावात्; तथापि पूर्वपक्षिमुख पिधानमात्रे सिद्धान्तिनस्तात्पर्यमिति बोध्यम्॥किमनः वच्छिनानन्दरफुरण मोक्षे विशेष:, आनन्दस्फुरणमात्रं वा उभयधाफि विशेषो वक्तुं न शक्यत इत्याह पूत्रवादी-नेवि। अवच्छेदो हि भेदः। स चात्मनि कल्पितः। तथा चावळ्रेदा-

प्रथमपरिच्छेद्ः। २७९.

यामप्रकाशेन विभेषोऽस्तीति चेत, न । आनन्देडनव-

ममि सच्ात्। नन्ववच्छिन्नः साक्ष्यानन्द: सातिशयः,

यातुभवात् ; अनवच्छिनो ब्रम्मानन्दस्तु निरतिश्य:,

भावो यद्यानन्दादतिरिक्तस्तदा दोषमाह-अनवचिछिन्ांश- स्येति। यद्यानन्द एव कल्पिताभावस्यारधिष्ठानात्मकत्वात्तदा तस्य द्वितीयप्रकार एवान्तर्भाव इति मत्वा तं प्रकार दूषयति- आनन्दापरोक्षमावस्य चेति। तथा च न मुक्तिसंसारयोविशेष इति भावः। सिद्धान्ती प्रकारान्तरेण विशेषमाशङ्कते- नन्ववचछित्र इति। । प्रतिशरीरमवच्छिज्लवेन प्रकाशमान साक्ष्यानन्दः सातिशम उत्कर्षापकर्षरमातिशयभानिसर्यः । सा-

प्रतोत्कर्षः । अतिस्पष्टतात्युत्कर्षः । सुपुप्तिकाले प्रकाशमानो जपि साक्ष्यानन्दः स्पष्ट एव, इतस्था तत्य 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति पहामर्शनीसत्वाभावप्रसङ्गात्। लोके हि यः आनन्दः रुपष्ट- मनुभूत: स एक पुक पसमशयोग्योडनुभूतानन्दमात्नमिति, प्रसि-

क चन्द नादि विषय प्रयु क्ता नन्देवुत्कर्ष विशेष तुभवादित्यर्: ।. अन- वच्छिन इति। कल्पितावच्छेदाभावात्मा ब्रह्मानन्दो मुक्तिका ले

२८० सिद्धान्तलेश संग्रहे

आनन्ददल्ल्यां मानुषानन्दादुत्तरोचरशतगुणोत्कर्षोप- वर्णनस्य ब्रह्मानन्देन समापनादिति चेठ, न । सि- द्वान्वे साक्ष्यानन्दविषयानन्दब्रह्मानन्दानां वस्तुत ए-

प्रकाशमानोऽतिशयसामान्यरहित एवेत्यक्षरार्थः। मुक्तौ ब्रह्मानन्द एकरूपेण पूर्णतया च प्रकाशने। इदानीं तादृशब्रह्मानन्दप्रकाशो नास्ति। कि तूत्कर्षापकर्षोपेतानन्दप्रकाश एवास्ति। अतः

कस्यापि निर्वृतिर्नास्तीति संसारमोक्षयोविशेष इति भावः । अवि- द्याप्रतिबिम्बरूपसाक्ष्यानन्दस्य लोके विषयानन्दत्वेन गृहीतस्य सातिश्यत्वे ब्रह्मानन्दस्यैकरूपत्वे च श्रुति प्रमाणयति- आन- न्द्वल्ल्यामिति। मानुषानन्दः सर्वः सार्वभौमानन्दः। सच अतगुणितः सन्मनुष्यगन्धर्वानन्दो भवति। सोऽपि शतगुणितः सन्देवगन्धर्वानन्दो भवति। एवमेव पित्रानन्दादिषु 'स एको

वर्णन योजनीयम्। समापनादिति। 'स यश्चायं पुरुषे। यश्चा- सावादित्ये। स एकः' इति वाक्येनेति शेषः । पुरुषो मनुष्यः । आद्यचकारस्तिर्यगादिसंग्रहार्थः । आदित्यपदं मण्डलाभिमानि- देवतापरम । द्वितीयचकारस्तदितरसकलदेवतासंग्रहार्थः। तथा च देवमनुष्यतिर्यक्षु सर्वत्र विद्यमानो ब्रह्मानन्द एक एकरूप एव, न तु साक्यानन्दवरसातिशय इति भ्ुत्यर्थः । साक्ष्यानन्दविषयान-

प्रथमपरिच्छेदः। २८१

कत्वेनोत्कर्षापकर्षासंभवात्। मानुषानन्दादीनामुचरोच- रमुत्कर्ष ्रुतिर्वदतीति चेत्, को वा तरृते श्रुतिर्न वदतीति, कि त्वद्वैववादे तदपपादनमशक्यमित्पुच्यते। नन्वेकस्यैव सौरालोक्स्य करतलस्फटि कदर्पणाद्यमिव्यञ्ञ कविश्रेषो-

न्दव्रह्मानन्दाना सति भेद उक्तरीत्या मुक्तिसंसारयोर्विशेषो वक्तुं शक्यते। स एव तवासिद्ध इति पूर्ववादी दूषयति-नेति। असंभवादिति। उत्कर्षापकर्षयोर्जातिविशेषरूपयोरेकस्या व्यक्ता. वसंभवादित्यर्थः। नन्वानन्दव्यक्तर्वस्तुगत्यैकत्वेऽपि कल्पितमे- दवत्यां तस्यामुत्कर्षादि: संभवतीत्यभिसविमान्सिद्धान्ती शङ्कते- मानुषानन्दादीनामिति। अनुभवानुसारिश्रुतिसिद्धानन्दोत्क- ्ांदेरपलापकरणमयुक्तं पूर्ववादिन इत्यर्थः ! अभिसंधिमत्िद्वानिव पूर्ववादी दूषयति- को वेति। का तर्ह्यनुपपत्तिरिति सिद्धा- न्ती शक्कते-किं त्विति। तामाह-अद्वैतवाद इति। आनन्दैकत्वमत इत्यर्थः। अशक्यमिति औपाधिकभेदेनापि तदुपपादनमशक्यम्, अनुरूपद्ृष्टान्ताभावादि पूर्ववादिनोड्य- भिसंविः। एकस्यामप्यानन्दव्यक्तावौपाधिकभेदेन श्रुत्यनुभवसि- द्वानन्दोत्कर्षादेरुपपादनं कर्तु शक्यमिति स्वाभिसंधिमुद्धाटय- न्सिद्धान्ती शकक्ते-नन्वेकस्यैवेति । आलोकस्य करतलादि- संबन्धरहितस्य यामिव्याक्त:, तदपेक्षया करतल ईषदधिकाभि- व्यक्ति:, तदपेक्षया स्फटिकेऽधिकाभिव्यक्ति:, तदपेक्षयाप्यधिका

२८२

पधानेनामिव्य क्ितारतम्यदर्शनात एकत्वेऽप्यानन्दस्या

त्कर्षापकर्षवत्वं युक्तमिति चेतु, न। दष्टान्तासंप्रति- पत्तेः। सर्वतः प्रसृमरस्य सौरालोकस्य गगने विना करतलादिसंबन्धमस्पष्टं प्रकाशमानस्य निम्नतले अ्सू- मरस्य जलस्पेत्र करतलसंत्न्धेन गतिप्रतिइतौ बहुली-

दर्पणादावामिव्यक्तिरनुभवसिद्धा। तद्वत्प्रकृतेपि स्वरूपानन्दव्य- अकवृत्तितारतम्येन तत्तदृत्युमहितसाक्ष्यानन्द उत्कर्षादिकमुपप- द्यत इत्यर्थः । यद्यालोक एक एकरूपश्च स्वतो भवेत्तदा तथा विधस्वरूपाननदस्य द्ृष्टान्तो भवेत्। न त्वालोकस्यैकव्यक्तित्वम- स्ति, तस्य नानाकिरणसमूहरूपत्वात्। नाप्येकरूपत्व तस्यास्ति, तत्र तत्र सोरकिरणानामल्पत्वबाहुल्यरूपनानारूपत्वावगमादिति पूर्ववादी स्वाभिसधिमुद्धाटयन्दूषयत-नेति। असंप्रतिप तेरिति। ममासंमतत्वादित्यर्थ.। प्रसुमरस्येति। ममनशील- स्पेत्यर्थः। गतिप्रतिहताविति। सूर्यिस्णानां गतिप्रतिबन्धे सतीत्यर्थः ।अत एव यत्र भूभागे करतलादिकृतभतबत्ववशा त्सयकिरण्णा न प्रसरान्त तत्र तमोरूपा चछाया दृश्यते । आलो कस्य गतिप्रतिहत्या बहुलीभावे दृष्टान्तमाह-निम्नतल इकि। यथा: निम्नतले प्रसुमर्य जलक्षय करतलसंबन्धेन गतिपरि-

प्रथमपरिच्छेदः। २८३

भावादधिकप्रकाश्ो भास्वरदर्षणादिसंबन्धेन गतिप्रति हतौ वड्डलीभावाचदीय दीपतिसंवलनाच ततोऽप्यधिकम्र

नुपगमात् रष्टान्तसंप्रतिपत्तौ वा गगनप्रसतसौरालोक वदनवच्छिनानन्दस्यास्पष्टता करतलाद्यव्छिन्नसैा

क्तित: संसारस्यैवाभ्यर्हितत्वापचेश्र। एवेन संसदिर-

हतौ जलस्य वहुलीभावस्तथेत्यर्थः। अधिकेति । करतला- दिसबन्धरहितगगने य आलोकस्वास्फुटं प्रकाशस्तदपेक्षयाधि- केत्यर्थः । तदीयदीप्तिसंकलनादिति। दर्पणादेर्या दीक्तिः प्रभा तया मिश्रणादित्यर्थः । ततोऽपीति। करतलगतप्रकाशादपी- त्यर्थः। तत्रेति। एकरूपम्यालोकस्योपाधितारतम्यक्वताभिव्य क्तितारतम्यासंप्रतिपत्तेन तस्य दृष्टान्तत्वं संभवतीत्यर्थः। उक्त दृश्न्ताक्कीकारे सिद्धान्तिनो बावकमप्याह-दृष्ठान्तसंप्रति- पत्तौ चति। मुक्तित इति। तथा च सिद्धान्ते मुक्तिसुदि्िम्य तत्साधनेषु कस्यापि, प्रवृत्तिन स्यादिति भाव. । मुक्तिसंसास्यो- रविशेषप्रसक्कचोदे समाधानप्रकारत्रिशेषोपि वक्ष्यमाणहेतुना नि- रस्त इत्याह पूर्ववादी- एतेनेति। अनात्मनि देहादावात्मज्ञानं वस्तुत आत्मसंबन्धशून्ये देहादावात्मीयत्वज्ञानं च मिथ्याज्ञानम्।

२८४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

शार्यां प्रकाशमानोऽप्यानन्दो मिध्याज्ञानवत्संस्कारवि- क्षिप्ततया तीत्रवायुविक्षिप्तग्रदीपप्रभावत्र स्पष्ट प्रकाशवे मुक्तौ तदभावाद्यथावदवभासत इत्यपि निरस्तम्, निर्विशेषस्वरूपानन्दे प्रकाशमाने तत्र विक्षेपदोषादप्र- काश्मानस्य मुक्त्यन्वयिनोऽतिशयस्यासंभवात्। तसा त्साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्वकल्पनमयुक्तम् ।।

तच्च जाग्रदादिकाले स्वरूपानन्दस्य प्रकाशमानस्यापि विक्षेपक- मस्पष्टतापादकम्, मिथ्याज्ञानजन्यसंस्कारश्र सुषुप्तौ प्रकाशमान- स्याप्यानन्दस्य विक्षेपकः पुरुषार्थस्य त्वविघटकः। भोगप्रदकर्म- विशेषणोद्वोधितमिथ्याज्ञानसंस्कार वशादेव हि सर्वो जन्तुः सौषु- प्रमानन्दानुभवं परित्यजति। ततश्च सौषुप्तानन्दप्रकाशस्या- ध्रुवस्य मुमुक्ष्यभिलषितत्वाभावादपुरुषार्थत्वमिति भावः। दृष्टान्ते प्रभाया: सावयवत्वात्तीव्रवायुना केषांचिदवयवानां नाशरूपाद्वा प्रभारूपगतभास्वरावस्य तेन प्रतिबन्धरूपाद्वा विक्षपात्प्रकाशमा- नायामपि दीपप्रभायामस्पष्टकप्राशतोपपद्यते। अवयवगुणादिविशे षरहितस्य ब्रह्मानन्दस्य तुन तथा विशेष उपपद्यत इत्याह- निर्विशेषेति। प्रकाशमान इति सतिसप्तमी। तत्रेत्यधिकरण- सत्तमी। मुक्लन्वयिन इति। मुक्तिदशायां प्रकाशमानस्येत्यर्थः । अतिशयस्येति। दृष्टान्त इवावयवरूपस्य जातिविशेषरूपस्य वे- त्यर्थः। वस्मादिति। मुक्तिससारयोरविशेषप्रसक्जादित्यर्थः ।

प्रथमपरिच्छेढ । २८५

धवलरूपस्य मालिन्यतारतम्ययुक्तष्वने केषु दर्पणेयु प्र- तिबिम्बे सत्युपाधिमालिन्यतारतम्याचत्र तत्र प्रतिविम्बे धावल्यापकर्षस्तारतम्येनाध्यस्यते, एवं वस्तुतो निर-

स्यादेतदित्यादिना प्राप्त पूर्वपक्षं निराकरोति - अत्राहुरित्या- दिना। एकस्यैकरूपस्य स्वरूपानन्दस्याभिव्यक्तितारतम्येऽनुरूपं दृष्टान्त वदन्स्वरूपानने भ्रुत्यनुभवसिद्ध तारतम्यशब्दोक्तमुत्कर्षा- पकर्षवत्त्वमुपपादयति- यथेति। अत्युत्कृष्टस्येति। धवलरू- पाणा मध्ये सर्वोत्तमस्येत्यर्थः। एकस्येति। अनेन वक्ष्यमाणावु त्कर्षापकर्षो तत्र स्वतो न स्त इति सूचितम्। तत्र तत्र प्रतिबिम्ब इत्येतानि पदानि समानाधिकरणानि। धावल्यापकर्ष इति। ईषन्मलिनदर्पण प्रतिबिम्बेऽपकर्षोऽव्यस्यते। मध्यमविधमलिनदर्प- णप्रतिबिम्बे च तद्पेक्षयाधिकोऽपकर्षोऽव्यस्यते। अत्यन्तमलिन- दर्पणप्रतिबिम्बेऽत्यन्तनिकर्षोऽध्यस्यते। ततश्च तादृशदर्पणेषु प्रतिबिम्बितं धवलरूपं तारतम्येनाभिव्यज्यते वस्तुत एकरूपमपि स्वरूपेण प्रकाशमानमपीत्यर्थः । अन्तःकरणेति । सुषुप्ताव- ध्वन्तःकरणं सूक्ष्मरूपेण तिष्ठतीति साक्ष्यानन्दस्य सुषुप्तिसा- धारण्यं बोध्यम्। मतान्तरेषु त्वविद्यायां प्रतिबिम्बिततया साक्ष्या-

२८६ सिद्धान्तलेश संग्र हे

तथा साक्ष्यानन्दभावे पक्तनसुकृतर्संपत्यधीनविषयवि- शेषसंपर्कप्रयुक्त सत्वोत्कर्षाप कर्षरूप युद्धितारतम्ययु क्तसुख रूपान्तःकरणव्ृत्तिप्रतिम्बिततया विषयानन्दभावे च

नन्दभावो द्रष्टव्य। आनन्दभाव इति। प्राप्ते सतीति शेषः । संपत्ति: परिपाक, फलजननौन्मुख्यमिति यावत्। प्राक्तनसु- कृतसंपत्त्यधीनो यो विषयविशेषसंपर्क:, तत्प्रयुक्तौ यौ सत्त्वस्यो- रकर्षापकर्षौ, तद्रपं थच्छुद्वितारतम्यम्, तद्युक्तासु सुखरूपास्व- न्तःक्ररणवृतिषु प्रतिबिम्बिततया विष्यानन्दभावे च प्राप्ते सती- त्यर्थः। वृत्तीना स्वरूपसुखव्यञ्जकतया सुखरूपत्वमुक्तम्। एतदुक्तं भवति- पूर्वजन्मसु संपादितपुण्यकर्मपरिपाकवशादन्त :- करणस्य स्नक्चन्दनांदिरूपविषयविशेषगोचरवृत्तिद्वारा विषयवि- शेषैः सह संबन्धे सति तद्गतसत्त्वगुणस्योत्कृष्टविषयसंबन्धादु- त्कर्षो भर्वति, निकृष्टविषयसंबन्धाननिकर्षो भतति। ततश्वान्त :- करणगतसत्त्वांशपरिणामरूपा वृत्तयः स्वरूपानन्दगोचरा जा- यम्ते। जायमाना अप्युत्कर्षांपकर्षोपेता एव जायन्ते। ता- स्वानन्दप्रतिबिम्बो विषयानन्द इत्युच्यत इंति। ननु अवरू- पानन्दगोचर सत्ववृत्तिगताप कर्षवशाव्प्रतिबिम्बरूपे विषवानन्देऽय-

म्वर्तिबिम्बेऽपकर्षाच्यासदर्शनात्। तथा च स्वरूमनन्दगो

प्रथमपरिच्छेद् २८७

म्येनाध्यस्यत इति संसारदशायां प्रकाशमानेऽप्यानन्दे अध्यस्तापकर्षवारतम्येन सातिशयत्वादवृव्षि:। विद्यो

किंचिदवश्यं वत्तव्यम्, साक्षादर्पणसयुक्तस्यैव मलिनद्रव्यस्य दर्पणेऽपकर्षावायक-वदर्शनादित्यत आह-तमोगुणरूपेति। अन्तःकरणस्य सत्त्वरजस्तमोगुणातमकत्वात्तहृत्तिष्वपि तमोगुण- रूपोपाविरनुवर्तते। तत्कृतो यो मालिन्यतारतम्यदोषोSपकर्षता- रतम्यात्मको वृत्तिगतदोष इति यावत्, तस्माद्ोषादपकर्पः सत्त्व- वृत्तिप्रतिबिम्बरूपे विषयानन्देऽ्व्यस्यत इत्यर्थः । पूर्वे 'विषयसं- पर्क: सुखरूपवृच्िकारणत्वेन निर्दिष्टः । तत्र विषयविशेषेति विशे- षपद 'बिषयगतोत्कर्षतारतम्यपरम्। तत्तारतम्यं च सुखरूपवृंचतिग- तोत्कर्षतारतम्यप्रयोजकत्वेन निर्दिष्टम्। इह तु सुखरूपपृत्तिष्वेवाप- कर्षप्रयोजकतयापकर्षतारतम्यप्रयोजकतया च तारतम्योपेतं तमो- गुणात्मकं मलिनद्रव्यं निर्दिष्टमिति विभागो बोव्यः । ततः कि तत्नाह-इति संसारदशायामिति। प्रकाशमांनेऽप्यानन्दे यद्रभ्यस्तमपकर्षतारतम्यं तेन सातिशयत्वाद्विषयानन्दस्येव्यर्थः । तथा च निकृष्टमानन्दमतुभवत उत्कृष्टानन्दतृष्णाभिभूतस्य त- त्संपादनाय प्रयतमानस्य तत्साधनत्वभ्रानत्या कदाचिहुःखसा- धनेष्वपि प्रवर्तमानस्य देवमनुष्यतर्यगादियोन्यापत्तिलक्षणो भव-

२८८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

दये निखिलापकर्षाध्यासनिवृत्तेररोपित साति्वयत्वापा- यात्कृतकृत्यतेति विशेषोपपचेर्निरुपािकप्रेमगोचरतया प्रकाशमान: साक्ष्यानन्दोऽनावृत एवेति।। त्यनर्थ इति नास्ति निर्वृतिरित्यर्थ.। निवृत्तेरिति। मूलाज्ञान-

र्थः। कृतकत्यतेति । कृत्यं कर्तव्यजात कृतं येन स कृतकृत्यः, तस्य भावस्तत्ता। पुरुषस्य हि विद्योदयात्पूर्व दु खनिवृत्तये सुखावाप्तये च बहु कर्तव्यजातमासीत्। विद्योदये तु दु खमात्रस्य नितृत्तत्वादत्युत्कृष्टधवलरूपस्य निर्मलदर्पण इव निरतिशयत्वरू- पानन्दभानाच्च तन्निवृत्तये तत्प्रानये वा न किंचित्कर्तव्यमस्तीति कृतकृत्यतेति भावः। तदाह भगवाउश्रीकृप्णः- 'एतद्ुङ्गा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत इति। एतत् निरतिशयानन्दरूपं ब्रह्मापरोक्षतया बुद्धा बुद्धिमान्भवति पण्डितो भवति, कृतकृत्यश्च भवति हे भारत अर्जुन, यतस्त्त्वज्ञान बिना पाण्डित्यादिक न लभ्यते तस्मात्तदेव संपादय, अन्यत्सर्वे परित्यजेति भावः । विशेषोपपत्तेरिति। मुक्तिसंसारयोरिति शेषः । नतु ब्रह्मानन्द- वत्साक्ष्यानन्दोऽप्यावृतोऽस्तु। तथा च मुक्तिसंसारयोर्विशेषः सुवच इति, नेत्याह-निरुपाधिकेति। एवंभूतः प्रेमा स्वरूपानन्दावरणसत्वे न संभवति, लोके प्रकाशमानसुख एव प्रीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भाव: ।।

प्रथमपरिच्छेदः । २८९

अन्ये तु-प्रकाशमानोऽप्यानन्दः 'मय नास्ति, न प्रकाशते' इत्यावरणानुभवादावृत एन, एकस्मि- अ्नपि साक्षिण्यविद्याकल्पितरूपभेदसंभवेन चैतन्यरूपे- साक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वे तदभिन्नस्यानन्दस्याप्यनावृतत्वापत्या मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्क इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, स्वरूपानन्दस्या- नावृतत्वेऽपि तयोर्विशेषः संभवतीति सिद्धान्तो दर्शितः । इदानीं तस्यावृतत्वमुपेत्यैव विशेषं मुक्तिसंसारयोर्वदन् सिद्धान्तं दर्शयति-अन्ये त्विति । 'वेदान्तप्रतिपाद्यस्वरूपानन्दो मे नास्ति, न प्रकाशते' इति व्यवहारदर्शनात्तद्धेतुभूतमावरणं ताव- दस्त्येव संसारदशायाम्। मुक्तौ तु तदावरणनाशात्स्वरूपानन्दरफु- रणमस्तीति न तयोरविशेषप्रसङ्ग इत्यर्थः । अत्र प्रकाशमानो- डप्यानन्द आवृत एवेति संबन्धः । न त्वनावृतः, तस्यानावृतत्वे उक्तव्यवहारविरोधप्रसञ्जादित्येवकाराभिप्रायः। नन्वेवमात्मनि सदा निरुपाधिकप्रेमा न स्यात्, अनावृतस्वरूपानन्दस्फुरणस्याभावा- दुत्तिकृतानन्दस्फुरणस्य च कादाचित्कत्वादिति चेत्, न। फलवले- नावृतस्यापि स्वरूपानन्दप्रकाशस्य निरुपाधिक प्रेमहेतुत्वकल्पनात् 'भासत एव परमप्रेमास्पदत्वलक्षणं सुखम्' इति विवरण- स्याप्यत्रैव तात्पर्योपपत्तेश्च। अनेनैवाभिप्रायेण प्रकाशमानो- डपीत्युक्तम्, अन्यथा प्रकाशमानत्वविशेषणस्यावृतत्वकल्पने उपयोगाभावेन वैयर्थ्यप्रसक्गादिति बोध्यम्। साक्षिचै- तन्याभिन्नस्य साक्ष्यानन्दस्यावृतत्वे साक्षिचैतन्यमप्यावृनं स्यान्, एकत्रावृतत्वानावृतत्वयोर्युगपद्विरोधादित्यत आह-एकस्मित्र S. 19

२९० सिद्धान्तलेश संग्रदे

णानावरणस्यानन्दरूपेणावरणस्य चाविरोधात्स्वरूप- प्रकाशस्यावरणानिवर्तकतया प्रकाशमानेऽप्यावरणस्या- पीति। यथा वस्तुत एक्मिन्नेव चैतन्ये जीवेश्वरत्वाख्यौ रूपभेदौ कलप्येते 'नाहमीश्वरः कि तु संसारी' इति व्यवहारबलात्, तथा 'अह सुखीत्यादिज्ञानमानन्दो न भवति' इत्यादिरूपेणाहकाराद्यवभासकज्ञानत्यानन्दाद्वेदव्यवहार- दर्शनात्तदनुरोधेन चित्त्वानन्दत्वाख्यौ रूपभेदावनादिसिद्धौ क- लप्येते। यथा चैकस्मिन्नेव चैतन्ये जीवत्वावच्छेदेनाज्ञत्वादिकमी- श्वरत्वावच्छेदेन तदभावश्च कल्प्यते, तर्थवानन्दत्वावच्छेदेनावृतत्वं चित्वावच्छदेनाहकाराद्यवभासकचैतन्ये तदभावश्च कलप्यते फल- बलादिति न विरोधः। जीवत्वादेरिव चित्वादिरूपभेदस्याप्यविद्या- कल्पितत्वाभ्युपगमान्नाद्वेतविरोधश्चेत्यर्थः। नन्वेकस्मिन्साक्षिणि रूपभेदेनावृतत्वतदभावयोविरोध भावडप्यानन्दः प्रकाशमानोS प्यावृत इति विरुद्धम, प्रकाशस्यावरणविरोधित्वादिति, नेत्याह- स्वरूपप्रकाशस्येति। आगन्तुकवृत्तिरूपप्रकाशस्यावरणविरोधि- त्वकल्पनान्न स्वरूपप्रकाशस्तद्विरोधी, तस्यावरणसाधकत्वादित्य- र्थः। नन्वेवं प्रकाशमानोडप्यानन्द आवृत इति ग्रन्थे प्रकाश- मानत्वविशेषण स्वरूपप्रकाशस्यावरणाविरोधित्वज्ञापनार्थमिति त. त्प्रयोजन संभवात्तद्विशेषणमात्मनि निरुपाधिकप्रेमसभवज्ञापनप्रयो- जनकमिति यदुक्त तन्न सभवतीति चेत्तर्हि विनिगमकाभावेन तद्विशंषणस्योभय प्रयोजनकत्वमस्तु, स्वरूपप्रकाशे आवरणाविरो-

प्रथमपरिच्छेदः। २९१

विरोधाच्च 'त्वदुक्तमर्थ न जानामि' इति प्रकाशमान एवावरणदर्शनाच। न च तत्रानावृतसामान्याकारा- वच्छेदेन विश्रेषावरणमेवानुभूयत इति वाच्यम् । अन्यावरणस्यान्यावच्छेदेन भानेऽतिप्रसङ्गात्। न च

धित्वस्येवानन्दावरणपक्षे आनन्दरूपे आत्मनि निरुपाधिकप्रे- मसभवस्याप्यवश्य ज्ञापनीयत्वात्। स्वरूपप्रकाशस्यावरणाविरो- धित्वे हेत्वन्तरमाह-त्वदुक्तमिति। एवकारानन्तरमाततोक्तार्थ इति शेष: । 'श्रीकृष्ण एव वेदान्तवद्यः परमात्मा, दुर्वज्ञयाडयम- कतात्मभिः' इत्यातोपदेशानन्तरं मन्दस्य वाक्यार्थवोधो न भवनि ; स च मन्दः 'त्वदुक्तमर्थे न जानामि' इत्यज्ञानमनुभव- तीति प्रसिद्धं लोके । तत्र 'तद्वाक्यस्यास्ति कश्चिदर्थ इति जानामि आप्तवाक्यत्वात्, विशेषं तु न जानामि' इति व्यवहारदर्शनादव- गतो यस्त्वद्वाक्यार्थत्वलक्षण सामान्याकार. स एव विशषावा- रकाज्ञानस्य विशेषणतया प्रकाशते। तथा च 'त्वदुक्तमर्थ न जानामि' इत्यनुभवेऽज्ञानविशेषणतया प्रकाशमानस्य सामान्या- कारस्यावरणविषयत्वाभावात्, आवरणविषयस्य विशेषस्य प्रका- शमानत्वाभावात्प्रकाशमानस्यावृतत्वे नायमनुभवः प्रमाणमिति श- इ्वते-न च तत्रति। अन्यावारकाज्ञानस्यान्यावच्छेदेन प्रकाशा- म्युपगमे 'चैत्रं न जानामि' इत्यनुभूयमानाज्ञानस्य विष्णुमित्रवि- षयकत्वप्रसङ्ग इति दूषयति-अन्यावरणस्येति। ननु तद्वाक्या-

१९२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

सामान्यविशेषभावो नियामक इति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम। व्याप्यव्यापकभावातिरिक्त्तसामान्यविशेष- भावाभावेन 'वा्वि न जानामि' इति धूमावारका-

र्थत्वलक्षण आकारस्तावत्सामान्यरूपः, आप्तोपदिष्टे श्रीकृष्ण इव त्वदुपदिष्टेषु श्रीकृष्णप्रतिपत्युपायेष्वपि त्वद्वाक्यार्थत्वस्य सत्त्वात् । वेदान्तवेद्यत्वादिलक्षणाकारस्तु विशेषरूपः, तस्य श्रीकृष्णस्वरू- पमात्रवृत्तित्वात्। तथा च विशेषावारकाज्ञानं सामान्याकारावच्छे- देन प्रकाशत इत्युपगमे नातिप्रसङ्गः, चैत्नत्वविष्णुमित्रत्वयोः सामान्यविशेषभावाभावादिति शङ्कते-न च सामान्येति। कि सामान्यविशेषभाव श्रीकृष्णमूर्तित्वविष्णुमूर्तित्वयोरिव व्याप्य- व्यापकभावस्तदतिरिक्तो वा । न द्वितीयः, तस्यानिरूपणादित्या- शयेनाह-व्याप्येति। आद्ये दोषमाह-वह्िमिति। तस्मा- दज्ञानानुभवेऽज्ञानविशेषणतया यद्वस्तु प्रकाशते तदेवावरणविषय इति वक्तव्यम्। न च 'त्वदुक्तार्थ न जानामि' इति ज्ञानस्य त्व- दुक्तार्थप्रकारकत्वे सत्यज्ञानविशेष्यकत्वेन त्वदुक्तार्थो विशेषरूप एवेत्युपगमे तज्ज्ञानस्य विशेषणज्ञानरूपकारणस्याभावात्तद्विशि- ष्टाज्ञानानुभवो न स्यादिति वाच्यम् । अज्ञानानुभवस्य नित्य- साक्षिरूपत्वोपगमेन तत्र विशेषणज्ञानानपेक्षणात्।न च प्रका- शमानत्वमावृतत्वं च विरुद्धं प्रकाशस्यावरणविरोधित्वादिति वाच्यम्। अस्य विरोधस्य प्रागेव परिहतत्वादित्याशयेनोप-

प्रथमपरिच्छेदः । १९३

ज्ञानानुभवप्रसङ्गात्। तस्पाद्यद्वच्छिन्नमज्ञानं प्रकाशते तदेवावृतमिति प्रकाशमानेऽप्यज्ञानं युज्यते। अज्ञानं च यथा साक्ष्यंशं विहाय चैतन्यमावृणोत्येवमानन्दमपि तत्तत्सुखरूपवृत्तिकबलीऊतं विहायैवावृणोति। स एष वैषयिकानन्दस्यावरणाभिमवः । स चावरणाभिभवः प्रत्यूषममये बाह्यावरणाभिभववत्कारणविश्वेषप्रयुक्तवृचि सहरति- तस्मादिति। अन्यावारकाज्ञानस्यान्यावच्छ्विन्नत्या भानासंभवादित्यर्थ । यदव्छ्िन्नमतत्। येन ्तुन विेषि तमित्यर्थ.। नन्वानन्डस्यावृतत्वे विषयसंपर्कदशायां विषयानन्द- प्रकाशो न स्यदित्यत आह-अज्ञानं चेति। ननु वृत्तेरावर- णाभिभावकत्वोपगमादज्ञानस्य सुखवृत्तिविषयीक्वतानन्दानावारक- त्वमिति कथमुच्यते, तत्राह - स एष इति। सुखवृत्ति- विषयत्वप्रयुक्तानावारकत्वस्वभाव एव वृत्तिकृतावरणाभिभव इत्यर्थ.। नतु सुखरूपवृत्तेरेकरूपत्वात्तत्कृतावरणाभिभवोड- प्येकरूप एव स्यान्। तथा च विषयसंबन्धदशायामानन्दोऽ- व्येकरूपतयैत्र प्रकाशेत न तूत्कृष्टापकृष्टरूपेणेति, नेत्याह- स्र चेति। यथा प्रत्यूषसमये आलोकतारतम्येन बाह्यतमसस्ता- रतम्ययुक्ताभिभवो भवति, ततश्च तत्तमसावृतानां पदार्थानां तारतम्ययुक्त प्रकाशनं भवति, एवं विषयविशेषरूपकारण- विशेषप्रयुक्तो यो वृत्तिषु विशेषः उत्कर्षतारतम्यरूपस्तद्वशात्तर-

२९४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

विश्ञेषवशात्तरनमभावेन सवति। अतः स्वरूपानन्द- विषयानन्दयोविषयानन्दानां च परस्परभेदसिद्धिरिति वदुन्ति ॥ सर्वथापि साक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वादावरणाभिभ- वार्थ वृत्िमनपेक्ष्यैव तेनाहंकारादिप्रकाशनमिति तुल्य- मेव।

तमभावयुक्त एवावरणाभिभवो भवति। ततश्चानन्दोऽपि तर- तमभावयुक्त एव प्रकाशन इत्यर्थः । एवमप्यानन्दस्यैकत्वाभ्युप- गमात्तद्वेदप्रथा कथं सिध्यति, तत्राह-अत इति। वस्तुत एकस्मिन्नप्यानन्दे उपाधिप्रयुक्तमेदाभ्युपगमादित्यर्थ । तथा च विद्ययावरणस्य निवृत्तौ सत्या प्रकाशमान आनन्दः स्वरूपा- नन्द., तदनिवृत्तिदशाया वृत्तिसंबन्धात्प्रकाशमान आनन्दो विषयानन्द इति स्वरूपानन्दविषयानन्दयोर्भेदो ज्ञातव्यः । तथा वृत्तिभेदेनानन्दभेदाभ्युपगमाद्विषयानन्दानां परस्परं भेदप्रसिद्धि- श्वावकल्पत इत्यर्थ ॥ अहंकारादीनां केवलसाक्षिभास्यत्व परमप्रकृत सिद्धमित्याश- येनाह-सर्वथापीति स्वरूपानन्दस्यानावृतत्वपक्षे तस्यावृत- त्वंपक्षे चेत्यर्थ. । तेनेति । साक्षिचैतन्येनेत्यर्थ ॥ ननु सिद्धान्ते संस्कारस्यानुभवनाशरूपत्वोपगमेन संस्कारार्थ

प्रथमपरिच्छेदः। २९५

नन्वेवं कथमहंकारादीनामनुसंधानम्, ज्ञानसूक्ष्मा- वस्थारूपम्य संस्कारस्य ज्ञाने सत्ययोगेन नित्येन साक्षिणा तदाधानासंभवात।।

अत्र केचिदाहु :- स्वसंसृष्टेन साक्षिणा सदा मास्यमानोऽहंकार: तत्तद्वटादिविषयवृत्याकारपरिणत-

वमिति। अहंकारादिसाक्षिणो वृत्त्यनपेक्षत्वे सतीत्यर्थः । अनुसंधान स्मृति । तदाधानेति। संस्कारोत्पादनेत्यर्थः । तदाधानासभवे हेतुमाह- ज्ञानसूक्ष्मादस्थारूपस्येत्यादिना । ननु यदि साक्षिचैतन्यस्थितिदशाया तत्सूक्ष्मावस्थारूपसस्कारो- त्प्त्ययोगस्तर्हि तन्नाशदशाया तदुत्पत्तिरस्तु, नेल्ाइ- नित्ये-

भिभवार्थ वृत्त्यनपेक्षणेऽपि संस्कारार्थ तदपेक्षासत्वात्केवलसाक्षि- भात्यत्वमहकारादीनामिति सिद्धान्तव्याकोप इति भावः ।।

अहकारादिगोचरवृत्ति विनैव संस्कारोपपत्तेरन सिद्धान्तविरोध इति समाधत्ते-अब्न कचिदाहुिति। स्वपदद्वयमहकारपरम्। स्वसंसृष्टेनेत्यादिना भास्यत इत्यन्तन ग्रन्थेनाहकारस्य यथा- हंकारावच्छिन्नसाक्षिमास्यत्वं तथा घटपटादिगोचरवृ्त्यवच्छिन्न- साक्षिभास्यत्वमप्यस्तीति दर्शितं भवति। ततः किम्,

२९६ सिद्धान्तलेश संग्र हे

स्वावच्छिलेनापि साक्षिणा भास्यत इति तस्यानित्य- त्वात्संभवति संस्काराधानं घटादों विषय इद। न दि 'स्वाकारवृत्त्यवच्छिन्नस्षि ोचरसंस्कार घानम्' इति नियमोऽस्ति; तथा सति वृचिगोचर- संस्कारासंभवेन वृच्तेरस्मरणप्रसङ्गात्, अनवस्थापत्या

तत्राह-तस्येति। घटादिगोचरवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिचैतन्यस्या- नित्यत्वात्तेन यथा घटादौ विषये संस्काराधांनं संभवति तथा तनैव वृत्यवच्छिवन्नमाक्षिचैतन्येनाहंकारादावपि सस्काराधान संभ- वतीति नाहंकारादिगोचरवृत्त्यपेक्षेति भावः । नन्वहंकारव्यति- रित्तेषु घटादिषु सर्वत्र स्वाकारवृत्त्यवच्छिन्नचतैन्यनेवै घटादि. गोचरसंस्काराधानदर्शनात्स्वगोचरवृत्यैव म्वगोचरसस्काराधान- मिति नियमोऽवसीयते । तथा चाहंकारमात्र एवं कथमन्य- गोचरवृत्या तदाधानमित्याशङ्कयाह-न हीति। तथा नियमे मानाभावादप्रयोजकत्वाच्चेति भाव, । नियमाभ्युपगमे बाधक- माह-तथा सतीति! ननु ज्ञानरूपाया वृत्तेः सस्कारादि- लाभाय वृत्तिगोचरवृत्त्यन्तरमप्यस्तु, नेत्याह-अनवस्थाप- त्येति। घटादिगोचरवृत्तिस्मरणसिद्धयर्थ तद्गोचरवृ्त्यन्तरोपगमे द्वितीयवृत्तिस्मरणाय तृतीयापि तद्गोचरा वृत्तिर्वक्तव्या स्यात्। एवं तत्तदृत्तिगोचरवृत्त्यन्तराभ्युपगमापत्या वृत्त्यनवस्था प्रस- ज्येत। न च द्वितयतृतीयादिवृत्तीना मध्ये कासांचिदज्ञातानामेव

प्रथमपरिच्छेद: २९७

निरस्त- त्वात्। कि तु 'यमृत्यवच्छिने चैतन्ये यत्प्काशते

नाशाम्युपगमसंभवान्नानवस्थाप्रसक्तिरिति वाच्यम्। उत्पन्नाया वृत्तेरवश्यज्ञातव्यत्वात्। अन्यथा सत्यामेव घटाद्याकारवृत्तौ कदाचित् 'मयेदं ज्ञायते न वा' इति, घटादिवृत्तिनाशा- नन्तरम् 'मयेदं ज्ञातं न वा' इति वा संशयप्रसक्गात्। तत्मा- दृत्तेरवश्यज्ञातव्यत्व वृत्तर्वृत्यैव वेद्यत्वपक्षे प्रापयेदेवानवस्थाम्। अनेनैव न्यायेन निबन्धनेष्वनुव्यवसायो निरस्तः। ततश्व स्वगोचरवृत्त्यैव स्वगोचरसंस्काराधाननियमो नास्ति, वृत्तिष्व- संभवादित्यर्थ.। नन्वन्यगोचरवृत्यान्यगोचरसंस्काराधानोपगमे घटगोचरवृत्या पटादावपि तदाधानप्रसङ्ग इति शङ्कते- किं त्विति। अतिप्रसङ्गपरिहाराय प्रयोजकमाह- यद्ृत्तीति । 'यद्वस्तुगोचरवृत्यवच्छिने चैतन्ये यावन्तः गदार्थाः प्रकाशन्ते तद्वस्तुगोचरवृच्या तावत्सु पदार्थेषु संस्काराधानम्' इति नियम: । घटगोचरवृत्त्यवच्छ्विन्नचैतन्ये च पटादेरप्रकाशना- न्रातिप्रसङ्ग: । न तु 'सवगोचरवृत्यैव स्वगोचरसस्काराधानम् इति नियम इत्येवकारार्थः। ननु घटादिवृत्यवच्छिन्नचैतन्ये घटा- दिप्रकाशनं निर्विवादम। तत्न चैतन्येऽहंकारस्यापि प्रकाशन घादिविषयवृत्त्याकारपरिणतस्वावच्छिन्नेनपि सक्षिण भास्यत इति पूर्वग्रन्थे दर्शितम। तथा च घटादिवृत्याहंकारेपि संस्का- राधानमस्तु । तथापि घटादिज्ञानरूपाया वृत्ते: स्वावच्छिन्न- S. 19-A

२९८ सिद्धान्तळेश संप्रहे

तदृच्या तद्गोचरसंस्काराधानम्' इत्येव नियमः। एव

रन्तो विष्फुलिङ्ग: स्वस्वावच्छिलेन वह्विनेव खस्वा- वच्छिनेनानित्येन साक्षिणा भास्यन्व इति युक्क तेष्वपि संस्काराधानम् । यस्तु 'घटेकाकारवीस्था

चैतन्ये प्रकाशनस्यासिद्धत्वात्तस्या: स्वगोचरसंस्कारजनकत्वं न स्यात्। तथा सुखदुःखेच्छाद्वेषादीनामहंकारधर्माणा घटादि- वृत्तयवच्छिन्नचैतन्ये प्रकाशनप्रसक्तयभावात्तया तेषु संस्काराधान न स्यात्। न च सुखादिरूपवृत्तिषु घटादिवृत्या संस्काराना- घानेऽपि सुखदुःखादिगोचरान्तःकरणवृत्तिभिरेव तासु तदाधान मस्तु, ज्ञानरूपासु घटादिवृत्तिषु तदाधानार्थ वृत्यन्तरोपगम इवानवस्थाप्रसक्तयभावादिति वाच्यम् । सुखदुःखादिगोचरा वृत्तिरभ्युपगम्यमाना किं ज्ञानरूपा, किं वेच्छादिवृत्तिवक्क्रिया- दिरूपा। नादयः, तदुत्पादककारणाभावान्मनःकरणताया निर- सिष्यमाणत्वात् । न द्वितीयः, तस्या अपि वृत्तेः संस्कारा- धानाय तद्रोचरवृत्यन्तरोपगमे सैवानवस्था प्राप्ोतीति । तस्मा- जज्ञानरूपासु घटादिवृत्तिषु ज्ञानभिन्नासु सुखदुःखादिरूपवृत्तिषु च कथ संस्काराधानमित्याशक्कबाह-एवं चेति । उक्तनियमे सतीत्यर्थः । अन्तःकरणे या या वृत्तय उत्पद्यन्ते ज्ञानरूपास्त- द्विन्ना वा, ताः सर्वा अपि स्वस्वावच्छिननित्चैतन्यभास्या

ऋ्थमपरिक्छेदः । २१९

चिद्धटमेवावभासयेत्। घटस्य ज्ञातता ब्रम्मचैतन्येनाव- भास्यते ।I' इति कूटस्थदीपोक्तो विषयविशेषणस्य

तत्त्वप्रदीपिकोक्तो ज्ञानेच्छादनिामनवच्छिन्नशुद्ध चैत-

एव। तथा च चैतन्यस्य नित्यत्वेऽपि तद्भास्यतया तदवच्छेदक- तया चोत्पद्यमानानामहंकारधर्माणामनित्यतया तद्धमविशिष्टस्य तत्तदवभासकस्य चैतन्यस्य नाशरूपस्तद्वर्मगोचरः संस्कार: संभवतीति न ज्ञानसुखादिषु संस्कारानुपपत्तिरिति भावः । दृष्टान्ते स्वपदं विष्फुलिङ्कपरम्। घटस्यैकस्याकार इवाकारो यस्याः सा घटैकाकारा, सा चासौ धीश्च, तस्यां स्थिता चिच्चिदाभासः, घटाकारवृत्तिप्रतिबिम्बरूप घटज्ञानमिति यावत्। घटमेव, न घटस्य ज्ञाततामपीत्येवकारार्थः ज्ञातता नाम ज्ञानविषयत्वम्, विषयतासंबन्धेन विषयनिष्ठं ज्ञानमित्यर्थः । तच्च ज्ञानं विषयस्य विशेषणम्, ज्ञातो घट इत्यनुभवादिति भाव। नन्वनयोः पक्षयोर्ज्ञानेच्छादिभासकचैतन्यम्य नित्यत्वा- त्कथ ज्ञानेच्छादिषु संस्कारः। न च पूर्वोक्तरीत्या ज्ञानेच्छा दि- वृत्तीना स्वस्वावच्छिन्नसाक्षिचैतन्यप्रकाश्यत्वमादायानयोरपि पक्ष- योः संस्काराधानमिति वाच्यम्। घटादिगोचरवृत्तिप्रतिबिम्बरूप- ज्ञानस्य ज्ञातताशब्दितस्य तद्ृ्त्त्यनवच्छिन्नविषयाविष्ठानब्रह्म- चैतन्यभास्वत्वोक्तिविरोधात्, तथा द्वितीयपक्षे ज्ञानेच्छादि-

सिद्धान्तलेश संग्रहे

न्वरूपनित्यसाक्षिभास्यत्वपक्ष:, तयोरपि चैतन्यस्य

तत्संसृष्टानित्यरूपसद्धावात्र तेषु संस्काराधाने काचि दनुपपच्तिरिति।।

तयो: पक्षयोस्तदाधानम्, अत आह-तयोरपीति। विष- यावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यस्य ज्ञाततावभामकत्वमते तद्वझ्मचैतन्य ज्ञात- ताया अपरोक्षज्ञानरूपमेवोपेयते, 'ज्ञातोऽयं घटः' इति ज्ञात- बाया अपरोक्षत्वानुभवात्। अनवच्छिन्नशुद्धचैतन्यमर्पाच्छा- ज्ञानादीनामपरोक्षज्ञानरूपमेवोपेयते, इच्छादिवृचीनामप्यपरोक्ष- त्वानुभवात्। तथा चापरोक्षज्ञानरूपद्विविधचैतन्यस्य स्वविषय- भूतैरज्ञािच्छादिभि: संसर्गोऽवश्यंभावी, अपरोक्षज्ञानस्य स्वता- दात्म्यापन्नविषयानुभवरूपत्वनियमात् । ततश्र स्वविषयभूत- ज्ञानेच्छादिनाशसमये ज्ञानादिवििष्टरूपेण द्विविधचैतन्यस्यापि नाशलक्षणसंस्कारोपपत्तिरित्यर्थः । तयोरपीति सप्तमी। चैत- न्यस्येति। द्विविधस्येति शेषः । तत्पदं ज्ञानेच्छादिरूपवृत्ति परम्॥

यदि च स्वगोचरवृत्यैव स्वसंस्काराधानमवश्यं वाच्यं तदापि

सस्काराधानसभवात्। न ध वृत्तिगोचरवृत्युपगमे प्रागुक्ता-

प्रथम परिच्छेद: । ३०१

अन्ये तु सुपुप्तावविद्याद्यतुसंधानसिद्धये कलपता- मविद्यावृत्तिमहमाकारामङ्गीकत्याहमर्थे संस्कारसुपपाद-

नवस्थाप्रसक्तिरिति वाच्यम्। अविद्यावृत्तीनामनुभवायोग्यतेन तासु ज्ञानाय ससकाराय वा ज्ञानेच्छाद्यनुभवकालेऽविद्यावृश्यन्तरा- नभ्युपगमात्। न चाविद्यावृत्तीनामक्लप्तसंस्कारजनकत्व कल्प ने गौरवमिति वाच्यम् । सुषुप्तौ तासा तब्जनकत्वस्य क्लप्तत्वादि- त्याशयेन मतान्तरमाह-अन्ये त्विति । उत्थितस्याविद्याद्यनु- संधानसिद्धये सुषुप्तौ कल्पितामविद्यादिगोचरामविद्यावृत्तिमिवाह- माकारामविद्यावृत्तिमङ्गीकृत्येति वाक्य योजनीयम्। यथाश्रुते सुषुप्तौ यदविद्याद्यनुसधान तत्सिद्धय इति भ्रान्तिः स्यात्, संनिधानात्। तथा सुषुनौ कल्पिताया एवाविद्यावृत्तेरहमाकारत्व- मङ्गीकृतमिति भ्रान्ति स्यादिति बोभ्यम्। अविद्यादीत्यादिपदं सुख सुषुप्त्यो: सग्रहार्थमू 'सुखमहमस्वाप्सम्, न किचिदवे- दिषन् इति सुषुप्तिकालीनाना सुखसुषुप्त्यविद्यानामुत्थाना- नन्तरमनुसधानदर्शनाचत्काली नावि द्याद्यनुभवस्य नित्यसाक्षिरूप- तया तस्याविद्यावृत्तिरूपावच्छेदकाकल्पने संस्कारासंभवनोक्तानु- संधानाभावप्रसज्वात्। नन्वज्ञानाहकारादिगोचराविद्यावृत्य- पगमे तेषां केवलसात्िवेद्यत्वसिद्धान्तव्याकोप इति चेद, न ; अविद्यावृत्तीना क्लप्तज्ञानकारणजन्यत्वाभावेन ज्ञानात्मकवृत्ति- त्वाभाव्ाज्ज्ञानात्मकवृच्यनुपहितसा्षिण एव केवलसाक्षिशब्दार्थ- त्वाङ्रीकारादिति भावः। अहमर्थप्रहणं तद्धर्माणामप्युपलक्षणम्,

३०२ सिद्धान्तलेश संग्रहे

यन्ति। न चास्पिन्पक्े 'एतांामिमहं पशय

पचतिः, अवच्छेदकभेदेन सुखदुःखयोगपद्यवददृत्तिद्य- यौगपद्यस्याप्य विरोधेनान्यजानधारा क्ालेड्व्प्यहमकारा विद्यावृत्तिसंतानसंभवात् ।।

तुल्यन्यायतया बाधकाभावेन चव तद्गर्मेष्वपि अविद्यावृत्तिभिः संस्कारस्योपपादित्त्वादिति ध्येयम्। नन्व्मिम्पक्षेऽन्यज्ञानधा- राकालीना हमर्थादिष्वहमर्थादिगोचराविद्यावृ्त्यसभवेन संस्कागधान

दिति शङ्कामनूद दृष्टान्तेन परिहरति- न चास्मिन्पक्ष इति। अविद्यावृत्तिभि: संस्काराधानपत्त इत्यर्थः। अवच्छेदकभेदेने- ति। 'शिरसि मे वेदना' 'पादे मे सुखम' इत्यनुभवदर्शना- दिति भावः । वृत्तिद्वयेति। अन्यज्ञानधाराकालेऽप्यन्यव्स्तु- गोचरान्तःकरणवृत्तेरहमर्थगोचराविद्यावृत्तेश्च युगपत प्रमातर्यवच्छे- दकमेदेन संभवो न विरुध्यत इत्यर्थः नन्वन्यज्ञानधाराकाले एकै वाविद्यावृत्तिरिति वक्तुं शक्यते, तदा तन्नानात्वे मानाभावालाघ वाच्चेति चेत्, सत्यम। तथाप्यन्तःकरणवृत्तिसततिरूपत्वाद्धाराया स्तत्कालीनाविद्यावृत्तेरपि संनतिरूपत्व संभवतीति संभावनामात्रेण तथोक्तम् । अत एवाह-संतानपंभवादिति।

अहमर्थाशेऽन्त.करणवृत्यैव संस्काराधानं संभवतीति न तदंशे-

प्रथमपरिच्छेदः । ३०३

अपरे तु- अहयाकारा वृत्तिरन्त:करणवृत्तिरेव। किं तूपासनादिवृत्तिवत्र ज्ञानम्, क्लप्तनत्करणाजन्य त्वात्। न हि तत्र चक्षुरादिकं करणं सभवति। न वा लिङ्गादिकम्, लिङ्गादिप्रतिसंधानशून्यस्थाप्यहं कारानुसंधानदर्शनाद। नापि मनः करणम्, तस्यो- पादानभूतस्य क्वचिदृपि करणत्वाक्लस्ते: । तह्रहमर्थ- प्रत्यभिज्ञापि ज्ञानं न स्यादिति चेतु, न । तस्या

जप्यविद्यावृत्ति: कश्पनीया, अन्तकरणवृत्तिसंभवे तत्कल्पनायो- गात, न चानयज्ञानवारा कालेSहमर्थगोचरान्तःकरणवृत्तिर्न संभ- वति, सुखदुःखयौगपद्यवज्ज्ञानद्वययौगपद्यायोगादिति वाच्यम्। सस्कारार्थाहद्टृत्तेर्ज्ञानरूपत्वानुपगमादिति मतमाह-अपरे त्वि- ति। तर्हिं सा वृत्तिर्वटादिवृत्तिवज्ज्ञानरूपापि स्यात्। तथा च

त्व्सिद्धानतहानिरित्याशयेन शङ्गते-किं त्विति। परिहरति- उपासनादीति। इच्छादिसग्रहार्थमादिपदम्। अनुसंधानमनु- भवः । क्वचिदपीति। वृत्तिज्ञानं प्रत्युपादानभूतस्यान्तःकरण- स्याहमाकारवृत्तेः सकाशादन्यत्र क्वचिदपि वृत्तौ तस्य करणत्वा- क्लृप्तेरित्यर्थ. । तहीति।' योऽहं सवमे साक्षाद्भगवन्तं श्रीकृष्ण- मन्वभूवं सोऽहमिदानीं तं स्मरामि' इति प्रत्यभिज्ञाहमर्थाशे ज्ञानं न स्यात्, ज्ञानकरणाजन्यत्वादित्यर्थः। इष्टापत्या परि-

३०४ सिद्धान्त लेशसंग्रहे

अहमंशे ज्ञानत्वाभावेऽपि तवाशे स्मृतिकरणत्वेन कलपसंस्कारजन्यतया ज्ञानत्वादंशभेदेन ज्ञाने पराक्षत्वा- परोक्षत्ववत्प्रमात्वाप्रमात्ववच्च ज्ञानत्वाज्ञानत्वयोरप्यवि- रोवादित्याङ्ुः। इतरे तु- अहमाकारापि वरत्तिर्ज्ञानमेव, 'मामहं हरति-नेति। तर्हि प्रत्यभिज्ञानं तत्ताशेऽपि ज्ञानं न स्यात्, एकस्यां प्रत्यमिज्ञायां ज्ञानत्वतदभावयोर्विरोधेनायोगादित्यत आह- तस्या इति। प्रत्यभिज्ञाया इत्यर्थः । जंशभेदेनेति। विषयैक- देशोSन्ाशः। सच प्रागेव दर्शित- अहमंश इति तत्तांश इति च । परोक्षत्वेति। 'पर्वतो वहिमान्' इत्यनुमितेः सिद्धा- न्ते वह्यशे परोक्षत्वं, संनिकृष्टपर्वताशे त्वपरोक्षत्वमुपेयते। मत- द्वयसंमतं दृष्टान्तमाह-प्रमात्वेति ।। पूर्वोपदर्शितप्रत्यभिज्ञाया अहमर्थोशेऽपि ज्ञानत्वमुपेयम। अ- न्यथा हि प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यनान्तःकरणोपहितचैतन्यरूपस्य जी- वस्याहमर्थस्य स्थायित्वसाधन सूत्रभाष्ययोर्द्दश्यमान विरुष्येत । तथा च सूत्रम्- 'अनुस्मृतेश्च' इति । अनुस्मृतिः प्रत्यभिज्ञा। तथा च तत्सूत्रस्थ भाष्यम्-'य एवाह पूर्वेद्युरद्राक्ष स एवाह- मद्य स्मरामि' इति। तथा च प्रत्यभिज्ञाया अहमशे ज्ञानत्वाभा- वाभिधानमयुक्तमिति मन्यमानानां मतमाह-इतर स्विति। अनुभवादिति। अहमर्थगोचरवृत्तौ ज्ञानत्वानुभवादित्यर्थः ।

प्रथमपरिच्छेद। ३०१

जानामि' इत्यनुभवात्। न च करणासंभवः, अतुभवा- नुसारेण मनस एगान्तरिन्द्रियत्वस्येव करणत्वस्यापि- कल्पनादिन्वाहु:। एवं सति वाहयगोचरापरोशवस्तीना- मेवावरणामिभावकत्वनियम: पर्यवसितः ।।

मनस इति । अत एव वियत्पादे भाष्यम- 'बुद्धेः करण- त्वाभ्युपगमान्' इति। अत एव चहंकारधर्माणां ज्ञानसुखादीनां केवलमाक्षिमास्यत्वेऽप्यहमर्थरूपस्य मनः प्रत्यमाधारणबिषयस्य स्त्वात्तस्येन्द्रियत्वं प्राणपादे चक्षुरादाामिव भाष्यकारैरेव व्यव- स्थापितमिति मन्तव्यम्। केवलसान्तिभास्यत्वसिद्धान्तोड़प्यत एवाहमर्थव्यतिरिक्ताज्ञ। नसुखादिमात्रविषय इत्यपि मन्तव्यम । ननु मनस इन्द्रियत्वपक्षे रूपादौ चक्षुरादेरिव तस्याहमर्थे प्रमाणत्वं वाच्यम्। तच्च न संभवति, अहमर्थस्यानावृतसाक्षिचैतनयेऽध्यस्त- स्याज्ञातत्वाभावेन मनसोऽज्ञातज्ञापकत्वाभावादिति चेत्, न । 'तद्वति तत्प्रकारकानुभवत्वमबाधितानुभवत्वं वा प्रमात्वम्' इति मतानुरोधेनाहमाकारज्ञानस्य प्रमात्वोपपत्तौ तत्करणस्य मनसोऽ- पि चक्षुरादीनामिव प्रमाणत्वसंभवादिति भाव। ननु तर्ह्यपरोक्ष- वृत्तीनामावरणाभिभावकत्वनियमस्याहमाकारापरोक्षवृत्तो व्यभि- चार इत्याशङ्कय नियमस्य संकोच दर्शयति- - एवं सनीति । अहमाकारापरोक्षवृत्युपगमे सतीत्यर्थः । न त्वान्नराहमाकार- वृत्तीनामपि, अहमर्थस्यानावृतत्वेन तासामाचगाभिगावकत्वा- S. 20

३०६ सिद्धान्त लेश संग्र हे

नतु नायमपि नियम:, शुक्तिरजतस्थल इदमाकारवृ-

क्ययोगादिति चेत्॥ अत्राहु :- इदमाकारवृत्त्येदमंशाज्ञाननिवृत्तावपि शु- क्तित्वादिविश्वेषंशाज्ञानानिवृत्तेस्तदेव रजतोपादानम्,

संभवादित्येवकाराभिप्रायः । उक्तनियममप्याक्षिपति-नन्विति । 'इद रजतम्' इति ्रमस्थले प्रथममिदमाकारापरोप्तवृत्तिरुदेति। पश्चात् 'इद रज- तम्' इति भ्रमो भवति। तत्रेदमाकारायाः प्रथमोत्पन्नवृत्तेरज्ञान- निवर्तकत्व किं नास्ति, उतास्ति। आद्ये नियमस्य व्यभिचार- माह-नायमपीति। यथा 'अपरोक्षवृत्तिमात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमो नास्ति, अहमाकारवृत्तौ व्यभिचारात् ; तथा 'बाह्य- गोचरापरोक्षवृत्तिमात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमोऽपि नास्ति, इदमाकारवृत्तौ व्यमिचारादित्यर्थः । द्वितीये बाधकमाह- अन्यथेति। इदमाकारवृत्तेरज्ञानाभिभावकत्व इत्यथः। इदमा- कारवृत्तिनिवर त्याज्ञानमन्यद्रजतोपादानभूताज्ञानमन्यत्। तथा च न व्यभिचारो न वा रजतोत्पत्त्ययोग इति परिहरति- अत्राहु- रिति। शुक्तित्वादिविशेषांशावारकाज्ञानमेव रजतोपादानमित्यत्र मानमाह-शुक्तित्वादज्ञान इति। नीलपृष्ठत्वादिकमादिपदार्थः। रजतमेवाध्यस्यत इत्यध्यासस्तस्येत्यर्थः । प्रथमतत्पदं विशेषांश-

प्रथमपरिच्छेदः । १०७

शुक्तित्वाद्यज्ञाने रजताध्यासस्य तज्ज्ञाने च तदभाव- स्यानुभूयमानत्वात्, अध्यासभाष्यटीकाविवरणेऽनुभू- यमानान्वयव्यतिरेकस्यवाज्ञानस्य रजताद्यध्यासोवादा- नत्वोकेः। अत एत शुक्यंगोऽिष्ठानमिदमंश आधार :; सविलासाज्ञानविषयोऽधिष्ठानम्, अतदूषोऽवि तदूपेणा-

परम्। द्वितीयतत्पदमध्यासपरम। तत्र समतिमाह-अध्या- सेति। टीका पञ्चपादिका। अनुभूयमानावन्वयव्यतिरेकौ सस्येति विग्रहः। ननु पुरोवृत्तिद्रव्यस्य शुक्तित्वादिविशेष- रूपविशिष्टस्वैव रजतकारणाज्ञानावृतत्त्वाभ्युपगमे तस्यैवाघिष्ठा- नत्वं स्यात्। न विविदत्वरूपविशिष्टस्येनमंशस्य, सविलासा- ज्ञानविषयस्यैवाधिष्ठानत्वात्। तथा चाधिष्ठानारोप्यवोरेकज्ञान- विषयत्वनियमात् 'शुक्ती रजतम्' इति भ्रमाकारः स्पात् । न स्याच् 'इदं रजतम्' इति प्रतीत्याकार, इदमंशस्याधि- ष्ठानत्वाभावादित्यत आह- अत एवेति। भध्यासोपादा- नाजानविषयत्वादेवेत्यर्थः । शुक्तयंश इति । शुक्तित्ववि- शेषरूपेण पुरोवर्त्यवच्छिन्नचैतन्यमित्यर्थः। इदमंशस्याधिष्ठानत्वा- भाव इष्ट इत्याशयेनाह- इदमंश इति। ननु तस्याधारत्व आगतमेवाधिष्ठानत्वं तयोमेदाभावादिति, नेत्याह-सविला- सेति। विलासो रजतादिविक्षेपः। विषयत्वमावृतत्वम् । अत- द्रूपोऽपीति। तत्पदमध्यस्तरजतादिपरम् । तथा चाध्यस्तरजताद्य -

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

रोप्यबुद्धौ स्फुरंश्राधार इति मंक्षेपशारीर केऽि विवेच नादिति॥ अपरे तु-'इदं रजतम्' इतीदमश्संभिन्नत्वेन प्रती यमानम्य रजतस्येदमंश ज्ञानमेव्ोपादानम्। तस्य चेदमा-

भेदरहितोSपि तदभिन्नत्वेन स्फुरन्नित्यर्थ । अधिष्ठानस्यैवारोपि- तरजततादात्म्याद्वस्तुगत्येदमंशस्यात द्रूपत्वमिति बोध्यम् । अस्मि- न्मतेऽबिष्ठानारोप्ययोरेकज्ञानविपयत्व नास्ति। कि त्वाधागरोप्य- योरेव तदिति न भ्रमस्य शुक्तयशोलेखापत्तिरिति भाव !

नन्वधिष्ठानारोप्ययोरारोपे प्रकाशमानत्वस्य संभावनाभाष्य- टीकाविवरणादिषु समर्थितत्वात्तद्विरोध इत्याशङ्कय मतान्तरं तदविरुद्धमाह-अपर त्विति। संभिन्नत्वमभिन्नत्वम्, तादा त्म्यमिति यावत्। अज्ञानमेवेति। न तु विशेषाशाज्ञानमित्येव- कारार्थः। विशेषांशस्यारोपे स्फुरणाभावेन तस्याधिष्ठानत्वासंभ- वादिति भावः। शुक्तित्वादिरूपविशेषदर्शनस्याव्यासप्रतिबन्धक- त्वात्तदभावविषयौ पूर्वोक्तान्वयव्यतिरेकाविति भाव: । नन्विद- माकारवृत्येदमंशाज्ञानस्य निधृत्तत्वात्कथमिदमंशस्याधिष्ठानत्वम्, अत आह-तस्य चेति । इदमंशाज्ञानस्येत्यर्थः । नन्वज्रान- स्याचरणांशमात्रनिवृत्तिर्वित्षेपशक्तया सहानुवृत्तिश्च क्वापि न

प्रथमपरिच्छेदः। ३०९

ग्रत्वाध्यासे जीवन्मुक्तयनुवृत्तप्रपञचाध्यासे च सर्वा-

दृष्टा, अत आह-जलप्रतिबिम्बितेति । प्रपश्चेति। जीव- न्मुक्तस्याप्यन्तःकरणादिप्रपञ्चप्रतीतेः सत्त्वादिति भावः । सर्वा- त्मनेति। रजतादित्रमस्थले सर्वात्मनाघिष्टानसाक्षात्कारो नास्नि, शुक्तित्वादिविशेषरूपेण शुक्तिसाक्षात्काराभावात्। अतस्तत्रेद- मंशाज्ञाननिंवृत्तावपि विशेषाशाज्ञाननिवृत्यभावान्तस्याध्यासोपादा- नत्वप्रसक्तिरस्ति। प्रतिबिम्बभ्रमस्थले तु जले वृक्षो नास्त्येव । 'ऊर्ध्वाप्र एवायं वृक्षः' इति मर्वात्मना विशेषदर्शनस्य सत्त्वा- रसामान्याशाज्ञानं निवृत्त विशेषाशाज्ञानमनिवृत्तमिति विभागा- संभवेन विशेषांशाज्ञानमुपादानमिति वक्तुमशक्यम्। तस्मादत्र वृक्षाधोग्रत्वाध्यासानुरोधे नैकस्यैवाज्ञान्यावरणांशनिवृत्तावपि वि-

शानुवृत्तिश्च् वाच्या। तथा रजताध्यासस्थलेऽपीदमंशाज्ञानस्यो- पादानत्वं सभवतीति भाव: ।।

एव बाह्यगोचरापरोक्षवृत्तीनां सर्वासामेवावरणाभिभावकत्व- नियमस्य भ्रमस्थलीयेदामकारवृत्तो या व्यभिचारशक्का, सा तत्रा- पीदमंशाज्ञा ननिवर्तकत्वस्येदमशावरणमात्रनिवर्तकत्वस्य वा सत्त्वा- दित्युपपादनेन निरस्ता। इदानीं प्रथममिदमाकारवृत्तिरव भ्रम-

३१० सिद्धान्त लेशसंग्रहे

पि विक्षेपशक्तिसहि ताज्ञानमान्नस्योपादानत्वसंप्रतिपत्तेरि- त्याङुः॥ कवितार्किक चकवर्तिनूसिंह भट्टोपाध्यायास्तु 'इद रज- तम्' इति भ्रमरूपटृत्तिव्यतिरेकेण रजतोत्पत्तेः प्रागिद- माकारवृत्तिरेव नास्तीति तस्या अज्ञाननिवर्तकत्वसद- सड्गावविचार निरालम्बनं मन्यन्ते। तथा हि-न तावद्धमरूपवृत्तिव्यति रेकेणेद माकाश वृत्तिरतुभावसिद्धा, ज्ञानद्वित्वाननुभवात्। नाप्यघिष्ठानसामान्यज्ञानमध्या-

स्थले नास्ति। तत्र व्यभिचारशङ्कातत्समाधाने तु दूरत एव निरस्ते इत्याह-कवितार्किकेति। भ्रमरूपवृत्तीति। पूर्व मतद्वये इदमाकारवृत्तेरसत्त्वात्तदभिव्यक्तचैतन्यरूपमेव शुक्तिरज- वादिज्ञानम्, न तु वृत्तिरूपम्। अस्मिन्मते तदभावादृत्तिरूपमेव वज्ज्ञानमिति मन्तव्यम्। एतच्ाय्रे स्फुटं भविष्यति। धार्मज्ञान- रूपामिदमाकारवृत्ति निराकरोति- तथा हीत्यादिना। सा किमनुभवसिद्धा, उत कार्यकल्प्या, अथ वा सामग्रीकल्प्या । नाद इत्याह-न तावदिति। ज्ञानद्वित्वेति। 'इदम्' इत्येकं श्ञानम् 'इदे रजतम्' इति ज्ञानमपरमित्यनुभवाभावादित्यर्थ.। द्वितीयं निराकरोति- नाप्यविष्ठानेति । अध्यासरूप कार्ये

प्रथमपरिक्छेदु: । ३११

सकारणमिति कार्यकल्प्या, तस्यास्तत्कारणत्वे माना- भावात्। न चाषिष्ठानसंप्रयोगाभावे रजताद्यनुत्पत्ति- स्तत्र मानम्, ततो दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगस्यैवाध्यासकारण- त्वप्राप्ते: । न च संप्रयोगो न सर्वभ्रमव्यापी, अधि-

स्वकारणमधिष्ठानगोचरसामान्यज्ञानमन्तरेणानुपपद्यमानं सत्तत्क- र्पयति। ततश्राविष्ठानसामान्यज्ञानरूपेदमाकारवृत्ति: सिध्यती- त्यपि न मन्तव्यम्, अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्याध्यासकारणत्वे माना- भावादित्यर्थः । मानाभावोऽसिद्ध इति शङ्कते-न चेति । इद- मर्थस्य चक्तुरादिभि मंप्रयोगे सति रजतादिरूपस्याध्यासस्योत्प-

ष्ठानसामान्यज्ञानस्य रजताद्यव्यास प्रति कारणत्व सिध्यति। न चोक्तान्वयादिना संप्रयोगस्यैवाध्यासकारणत्वं सिध्यति, न धर्मि ज्ञानस्येति वाच्यम्। तथा सत्यहंकाराद्यध्यासे सप्रयोगासंभवेन व्यभिचारापत्तेः । अत. संप्रयोगस्याध्यासं प्रति कारणत्वग्राह- काम्यामेवान्वयव्यातरेकाम्या शुक्तिरजताद्यध्यासस्थले धार्मिज्ञान- स्यैव सप्रयोगसाध्यक्य कारणत्वं कल््यते। तथा चातिष्ठानसा- मान्यज्ञानस्याध्यासकारणत्वे उक्तान्वयव्यतिरेकौ प्रमाणं भवत एवेति गूढाभिसंधिः । अभिसधिमज्ञात्वा दूषयति-तव इति। उक्तान्वयादित इत्यर्थः । संप्रयोगमात्रत्य प्रमास्थलसाधारणत्वा- दुष्टेत्युक्तम् । धर्मिज्ञानकारणवादी स्वाभिसंविमाविष्करोति- न च संप्रयोग इति। अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्य सप्रयोग-

३१२ सिद्धान्तलेश संग्रहे

ष्ठानस्फुरणं तु स्वतः प्रकाश्माने प्रत्यगात्मन्यहंकारा- दध्यासमपि व्याम्नोतीति वाच्यम् ।तस्थापि घटाद्यध्या-

स्येव न व्यमिचार इत्याह-अधिष्ठानस्फुरणं त्विति। संप्रयोग- वैलक्षण्यार्थस्तुशब्द। अधिष्ठानस्फुरण कर्तृ शुक्तिरजताध्यासमि वाहंकाराद्यध्यासमपि व्याप्ोतीत्यर्थः । स्वत इति। बाह्यचैतन्य- स्यावृतत्वाद्ृत्तिकृतं तत्राघिष्ठानस्फुरणं साक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वा- दहंकाराद्यध्यासे स्वप्न प्रपञ्चाध्यासे च तत्स्वतः लिद्धमित्वर्थः । अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्यापि व्यभिचारमाह-तस्यापीति । उक्तज्ञान तच्छब्दार्थः । घटाद्यध्यासव्यापित्वाभावादित्यर्थः । तथा च धर्मिज्ञानं नाथ्यासकारणमिति भावः । अव्यापित्व- शब्दितं व्यभिचारमेवोपपादयति- घटादीत्यादिना । घटाद- व्यासस्थले शुक्तिरजताद्यध्यासस्थल इव किं वृत्तिकृतमधिष्ठान स्फुरणम्, अहंकाराद्यव्यासस्थल इव स्वतः सिद्ध वा। नाद इत्याह- घटादिप्रत्यक्षादिति । तत्पद घटादिपरम्। न द्वितीय इंत्याह- स्वरूपेति। नन्वधिष्वानप्रकाशमात्रमध्यासे कारणं स्लाघवात्, न त्वभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाश। तथा च 'सन्घटः 'सन्पटः' इत्यादिरूपेष्वथ्यासेषु घटाद्यधिष्ठानस्य सद्रूपस्य ब्रह्मणः वैं प्र काशत्वादघिष्ठान प्रकाशमानं तत्राप्यस्तीति न व्यभिचार

प्रथमपरिच्छेदः । ३१३

ध्यामकारणत्वे शुक्तीदमंशसंप्रयोगात्प्रागपि तदवच्छि- न्चैतन्यरूपप्रकाशस्यावृत्तस्य सद्भावेन तदाप्यध्यामा- पत्तेः। न चाध्याससामान्येऽविष्ठानप्रकाश्सामान्यं हेतु:

प्रसङ्ग:, सामान्ये सामान्यस्य विञेषे विशेषस्य हेतुत्व्ौ-

इत्याशङ्कयाह-आवृतानावृतति । तदापीति । सप्रयोगा- त्प्राक्कालेऽपीत्यर्थः। धर्मिज्ञानकारणवादी शङ्कते-न चाध्या- ससामान्य इति। प्रातिभासिकति । अभिव्यक्ताधिष्ठानस्फुरण प्रातिभा सिकाध्यासेष्वेव कारणमाचार्याणामभिप्रेतम्, तेष्वेव दोष- संप्रयोगसंस्काररूपकारणत्रयजन्यताया अध्यासभाष्यटीकाविव- रणादिषु व्यवस्थापितत्व्रेन संप्रयोगकारणताम्राहकप्रमाणलम्याधि- ष्ठांनापरोक्ष्यस्य तेष्वव कारणत्वसिद्वेरित्यर्थः । प्रकाशपदानन्तरं हेतुपदमनुषञ्जनीयम्। नातिप्रसङ्ग इति। न संप्रयोगात्याग्रज- तादध्यासप्रसङ्ग इत्यर्थः। रजताद्यव्यासस्त प्रातिभासिकत्वेन तदविष्ठानापरोक्ष्याय संप्रयोगाधीनवृत्तेरपेक्षितत्वादिति भावः । औचित्यादिति। तथा च धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्वे सप्रयोगका- रणताग्राहकान्वयादेः प्रमाणस्य सत्वाद्वाधकाभावाच्च तस्याध्यास- कारणत्वसिद्धाविदमाकारा वृत्ति: सिद्धेति भावः । अभिव्यक्ता- विष्ठानप्रकाशस्य प्रातिभासिकाध्यासेष्वपि सर्वत्र व्याप्तिर्नाम्तीति

११४ सिद्धान्तलेश संग्र हे

चित्यादिति वाच्यम्। एवमपि प्रातिभासिकशक्करीति-

यायोगेन तदानी शङ्मादिगतशौकयोपलम्भाभावेन चा-

कवितार्किकमतानुवर्ती दूषयति- एवमपीति। अधिष्ठानापरो क्ष्यस्य प्रातिभासिकाध्यासमात्रहेतुत्वे स्वीकृतेपीत्यर्थः। धर्मिज्ञान- कर-वादे हि प्रथममिदमित्येवमाकारा वृत्तिरुदेति। तया च वृत्या- मिव्यक्ते शङ्कजलाद्वच्छिन्ने चैतन्ये पीतरूपनीलरूनादेरध्यास इति प्रक्रिया। तथा च तत्रेदमाकारा त्ति कि शङ्कादिद्रव्यमात्रं विषयीकरोति, कि वारोप्यरूपविशिष्टं द्रव्पम्। नाद इत्याह- रूपानुपहितेति । रूपाविषयकद्रव्यचाक्षुषवृत्तिन सभवति, इतरथा वाय्तादेरपि चातुषत्वापत्तेरिति भाव। द्वितीयेऽपि कि शुक्क- रूपादिविशिष्टं द्रव्य विषयीकरोति कि वारोप्यरूपविशिष्टम् । न द्विती प., आरोप्यरूपविशिष्टशङ्गादिवृत्तेरेव भ्रान्तित्वेन तस्या धर्मि- ज्ञानत्वाभावात्। नाद इत्याह-तदानी मिति। अध्यासात्पू्वकाल इत्यर्थः। तदानी शौक्ल्योपलम्भे चाध्यासाभावपसङ्गादिति भावः। असंभवादिति। तथा चाभिव्यक्ताधिष्ठानस्फुरणस्य तत्रासंभवाद्वय- भिचारेण धर्मिज्ञानं नाध्यासकारणमिति भाव। नन्वध्यासात्पूर्वे द्रव्य- मात्ररूपेण शङ्कादिगोचरचाक्षुषवृत्तिरुदेत्येव, द्रव्यगोचरचाक्षुष- वृत्तौ रूपविषयकत्वनियमस्याप्रयोजकत्वात्। न चैव वाय्वादेरपि-

प्रथमपरिच्छेदः । ३१५

न च प्रातिभाससिकेष्वपि रजताद्यध्यासमात्रे निरुक्तो विशेषहेतुरास्तामिति वाच्यम् । तथा सति संप्रयोगा- तप्राकपातशङ्गादध्यासाप्रसङ्गाय नदध्यासे दुष्टेन्द्रिय- संप्रयोग: कारणमित्यवश्यं वक्तव्यतया तस्यैव मामा-

चानुषत्वप्रसङ्ग,द्रव्यचानुषे द्रव्यगतोहतरूपम्य नियामकत्वा- दभ्यासात्पूर्वकाले द्रव्यग्रहणेऽपि शुक्तित्वादेरिव दोषबलात्सनि- कृष्टस्यापि शुक्करूपमात्रस्याग्रहणोपपत्तेश्र। तदुक्त भामत्याम्- 'शङ्गं च दोषाच्छादितशुक्किमानं द्रव्यमात्रस्वरूपं गृहीत्वा' इति। शुक्किमा शुक्करूपमित्यर्थः । अस्तु वा तत्र शुककरूपविशिष्टशङ्गा- दिग्रहणम्। तथापि नाध्यासानुपपत्तिः, दोषबलेन रूपगतशुक्ध- त्वजातिग्रहण प्रतिबन्धमात्रेणापि तदुपपचे। तथा च प्रतिभा-

रूपेदमाकारवृत्ति: सिद्धा भवति। तत्सिद्वौ च तस्यामावरणनि- वर्तकत्वसदसद्भावचिन्ता सालम्बनैवाचार्याणां न निरालम्बनेति चेत्, सत्यम्। अस्मिन्मतेऽयमेवास्वरस. 'उपाध्याया मन्यन्ते' इत्यनेन सूचित. । पीतशङ्ादिभ्रमस्थले वस्तुतो व्यमिचाग- भावेऽषि तमभ्युपगम्य धर्मिज्ञानकारणवादी शङ्कते-न च प्रातिभासिकेष्वपीति। निरुक्त इति। अभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाश इत्यर्थः । तथा सतीति । पीतशङ्गाद्यध्याक्षेष्वभिव्यक्ताधिष्ठान- प्रकाशस्य हेतुत्वानुपगमे सतीत्यर्थ.। अधिष्ठानापरोक्ष्यवत्सप्रयोग- स्यापि पीतशह्ताद्यध्यासेषु कारणत्वानुपगमे सप्रयोगात्मागपि

३१६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

न्यतः प्रातिभासिकाध्यासमात्रे लाघवात्कारणत्वसिद्धौ तत एव रजतादध्यासकादाचित्कत्वस्थापि निर्वाहाद- धिष्टानप्रकाशस्य सामान्यतो विशेषतो वाध्यासकारण-

'पीतः शङ्ध' इत्याद्यध्यासप्रसङ्गः। अतस्तत्परिहाराय तत्र संप्रयोगस्य कारणत्वमवश्यं वाच्यमित्यर्थ। ततः किम्, तत्राह- तस्थैवेति । दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगस्यैवेत्यर्थः । सामान्यत इत्युक्त सामान्यमेव दर्शयति- प्रातिभासिकाध्यासमात्र इति । प्रा- तिभासिकाध्यासत्वमेव दुष्टेन्द्रियसप्रयोगकार्यतावच्छेदकं लाघवात्, न तु पीतशङ्गाद्यध्यासत्व गौरवादित्यथ. । ततोऽपि किम्, तत्राह-तत एवंति। संप्रयोगातप्राक्पीतशङ्काद्यध्यास प्रसङ्गपरि- हाराय तत् सामान्यत. क्लतादुष्टेन्द्रियसप्रयोगादेवेत्यर्थः । कादा- चित्कत्वस्यापीति। सदा रजताद्यध्यासप्रसङ्गपरिहारायाभिव्य- क्ताधिष्ठानप्रकाशस्य रजताद्यध्यासकारणत्वं वाध्यम्। तथा सति शुक्तवच्छिन्नचैतन्य रूपस्याधिष्ठानपरकाशस्यवृततया सदा तद- भिव्यक्तेरभावेन सदा रजताद्यध्यासप्रसङ्कपरिहारोपपत्तेरिति हि धर्मिज्ञानकारणावादिनस्तवाभिप्राय। स चातिप्रसङ्गपरिहारः पीतशङ्गाद्यध्यासस्थले क्लृप्तातसंप्रयोगादेव लभ्यत इत्यर्थः । सामान्यत इति।'अधिष्ठानप्रकाशमात्रमध्यासमात्र कारणम्, अभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाशः प्रातिभासिकाध्यासे कारणम्' इति पूर्वोक्तकार्यकारणभावदवयमपि न सिध्यतीत्वर्थः । ननु तस्यैव सामान्यतः प्रातिभासिका्यासमात्रे लाधवात्कारणत्व्रसिद्धावित्ययु-

प्रथमपरिच्छेद्। ३१७

णत्वेऽपि तत्सापेक्षे रजताद्यव्यासे रजतादिसादश्यभू

क्म्, अहंकाराद्यध्यासे साप्तिचैतन्ये स्वप्नाध्यासे च संप्रयोगा- संभवेन व्यभिचारात् । न चाहंकाराद्यध्यासस्य व्यावहारिकत्व- मते तत्न व्यभिचारो न दोप इति वाच्यमू। तथापि तत्प्रातिभा सिकत्वमते दोषपरिहारासमवात्साक्षिणि स्वप्नाव्यासे प्रातिभा- सिकत्वस्य संप्रतिपन्नतया तत्रोक्तव्यभिचारस्य दृढत्वाच्च। न च स्वप्नाद्यव्यासेऽभिव्यक्ताधिष्ठानस्फुरणं कारणम्, अन्यथा स्वप्न- प्रषञ्चस्यापरोक्ष्याभावप्रसङ्गात्, बाह्यप्रातिभासिका्यासेषु तु दुष्टे- न्द्रियसंप्रयोगः कारणमिति न तस्य व्यभिचार इति वाच्यम् । सर्वत्र प्रातिभासिकाध्यासमात्रे त्वदुक्तलाघवेनाभिव्यक्ताधिष्ठानप्र- काशस्थ कारणत्वौचित्याद्वाह्याध्यासेषु संप्रयोगस्याधिष्ठानचैत- न्याभिव्य ्जकवृत्युत्पादकतया चारितार्थ्यसंभवाच्, पीतशङ्गा-

च्चेति चेत्, सत्यम्। सूक्ष्मदृष्टया विचार्यमाण एवमेव। स्यूल- दृष्टया तु संप्रयोगस्य लाघवात्प्रातिभासिकाध्यासमाले करिगत्व- मुक्तमिति मन्तव्यम्। शुक्तिरजताद्यव्यासात्ागिदमकारटिस- द्धये प्रकारान्तरेण धर्मिज्ञानस्य कारणत्वं शक्कते -- ननु ब सादृश्येति । अध्यासान्तर इति । पीतशङ्काद्यध्यास इनयः ।

३१८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

कारणमवश्यं वाच्यम्, दुष्टेन्द्रियसंप्रशोगमात्रस्य कार- मत्वे शुक्तिवदिङ्गालेऽपि रजताध्यासप्रमङ्गात। न च सादृश्यमपि विषयदोषत्वेन कारणमिति वाच्यम् । विसदशऽपि मादृश्यप्रमे सत्यध्याससद्धाबाद, जलधि- सलिल पूरे दूरे नीलशिलातलत्वाध्यारोपदर्शनाव। न च

शङ्धादे पीतरूपादेश्च सादृश्याभाव्रादिति भात्र.। तत्पदं साद- शयपरम्। रजतादिना सह शुक्त्यादे सादृश्यभूतो यो रूपविशे- पादिस्त द्विशिष्टधर्मीत्यर्थ। स्थाण्वादौ पुरुषाद्यव्यासापेक्षितमूर्ध्व- स्वादिकमादिशब्दार्थ। संप्रयोगमात्रस्येति। सादृश्यानपेक्षाया- मिति मात्रशब्दार्थ.। अग्निदग्धं नीलरूपवत्काष्ठमिङ्गालशब्दार्थ.। नन्वपोक्षतमपि सादृश्यं स्वरूपसदेवाध्यासकारणं तावतोक्ताति- प्रसङ्गनिरासात्, न ज्ञात सत्कारणम्। तथा च न धर्मिज्ञानस्य कारणत्वसिद्धिरिति मत्वा शङ्कते-न च सादृश्यमपीति । स्वरूपसत्कारणत्वे सादृश्यभ्रमादध्यासो न स्यात्, सादृश्यभ्रम- स्थले स्वरूपसतः सादृ्यस्याभावात्। अतः सादृश्यज्ञानं भ्रम- प्रमासाधारणमव्यासकारण वाच्यमिति ताद्विशिष्टधर्मिज्ञानासिद्धि- रिति धर्मिज्ञानकारणवादी परिहरति- विसद्शेऽपीति। तत्रो- दाहरणमाह-जलधिसलिलपूर इति । प्रवाहः पूरशब्दार्थः । जलस्य वस्तुतः शुककरूपवत्त्व/न्नीलशिलातलसादश्य नास्ति। अतः सादृश्यभ्रमान्नलिशििलातलत्वारोप इति भावः । ननु धर्मि

प्रथमपरिच्छेद.। ३१९

'तद्वेतोरेत्र-' इति न्यायात्मादृशयज्ञानसामग्रयेवा- व्यासकारणमस्त्विति युक्कस, ज्ञानमामग्रया अर्थकार- गत्वस्य कचिदप्यदष्टेस्ततः सादृश्यज्ञानस्यैव लघुन्वाच्च। न च 'स्वतः शुभ्रेऽपि शुभ्रकलधौतभृङ्गारगते स्वच्छे

ज्ञानकारगतापक्षेऽपि तत्सामग्रीत्वेन दुष्टेन्द्रियस्रप्रयोगोऽवश्यं वाच्य.। तथा चाव्यिकत्वादव्यासविशेषकारणतावच्छेदकं सादृश्यज्ञानमामग्रीत्वमेव, नमदृश्यज्ञानत्वम्। ततश्च न धर्मिज्ञानसिद्धिरित्याशयेनेङ्गाले रजताध्यासप्रसङ्कं विस्मृत्य शक्कते -न च तद्धेतेरेवेति। 'तद्वेतोरेवास्तु तद्वेतुत्वं मध्ये कि तेन' इति न्यायादित्यर्थ। धर्मिज्ञानवादी निगकरोति-ज्ञानसामप्रया इति । धर्मिज्ञानकारणतामते हि धर्मिज्ञानं रजतादिरूपार्थोत्पत्तौ कारणमिष्यते। तथा च 'तद्वेतोरेव' इति न्यायेन धर्मिज्ञान- सामग्रीभूतसंप्रयोगस्य कारणत्वमुच्यमानं रजदाद्यर्थोत्पत्तावेव भवेत्। तच्च न संभवति, संनिकर्षस्य ज्ञान इव विषयोत्पत्तौ कारणताया. क्वचिदप्यक्लप्तत्वादित्यर्थः । तत इति । सादृश्य- ज्ञानसामप्रीत्वापेक्षया सादृश्यज्ञानत्वस्यैव कारणतावच्छेदकत्वे ला- घवादित्यर्थः । तथा च धर्मिज्ञानसिद्धिरिति भावः । सादृश्य- ज्ञानस्याध्यासविशेषे कारणत्वाभावेऽपि व्यवस्थासभवान्न धार्म- ज्ञानसिद्धिरिति मत्वा पुनः शङ्कते-न च स्वत इति। जलस्य मुक्ताफलस्य च नैल्येन सादृश्याभावे समानेऽपि जल एव नैल्या-

३२० सिद्धान्तलेश संग्रहे

जल एव नैल्याध्यासो न सुक्ताफले' इति व्यवस्थान- द्वस्तुस्वभावादेव 'शुक्तौ रजताध्यःमो नेङ्गालादौ' इति व्यवस्था, न तु सादृश्यज्ञानापेक्षमादिनि वाच्यम्। स्वतः पटखण्डे पुण्डरीकमुङुलत्वानध्यासेऽपि तत्रैव

ध्यासो दृश्यते न मुक्ताफल इति व्यवस्थायां जलादिवस्तुस्वभाव एव हेतुर्नान्य इत्यर्थः। ननु पात्रगतनैल्यसनिवानं जले तढध्वासे नियामकम्, न स्वभाव इत्यत आह- शुभ्रकलधौतेति। निर्मल सौवर्णपात्रविशेषगतेऽपीत्र्थ। नन्वेवमपि जलगतनील रूपवद्रव्यस्सर्गास्तत्रैत्र तदध्यास इति, नव्याह-स्वत. शुभ्रेऽ- पीति। जलविशेषणमिदम। स्वतः शुभ्रपदव्याख्यान स्वच्छ इति पदम्। एवं क्कचित्स्वभावस्यैवाध्यासप्रयोजकत्व्रे क्लृप्ते फलित- माह-वस्तुस्वभावादेवेति। उक्ते पीतशङ्गाध्यास इव भृङ्गा- रादिगतजले नैल्याध्यासे सादृश्यज्ञानानपेक्षत्वेऽपि पुण्डरीकमु- कुलत्वाव्यासे तदपेक्षाया अन्वयव्यतिरेकिद्धतवेन तद्वच्छुक्तिरज- ताद्यध्यासेऽपि सादृश्यज्ञानमावाम,वाभ्पाने व्यवस्थ। न तु वस्तुस्वभावात्, अगतिकगतित्वाद्वस्तुस्वभावाश्र्यणस्य। तथा च धर्मिज्ञानकारणतासिद्धिम्प्रत्यूहेति मत्वा दूषयति- स्वतः पट खण्ड इति। पुण्डरीकस्य कमलस्य या मुकुलत्वावस्था तस्य अनध्यासेऽपीत्यर्थः । तत्रैव पटखण्ड एव। कर्तनादिना घटितः संपादितस्तदाकार: पुण्डरीकमुकुलाकारो यस्य पटखण्डस्य स

प्रथमपरिच्छेद्: । ३२१

कर्तनादिघटिततदाकारे तदध्यासदर्शनेन तदध्यासस्य

त्वनिश्रयात्, अन्यथान्यदापि तत्र तदध्यासग्रसङ्गात्।

शेषदर्शनप्रतिबध्येषु रजताद्यध्यासेष्वेव तस्य कारणत्वं वाच्यम्! न तु तदप्रतिवध्येषु पीतशङ्गाद्ध्यासेपु, असंभवान्। विशेषदर्शनप्रतितध्येषु च प्रतिबन्धकज्ञान.

तथा, तस्मिन्नित्र्थः। तदध्यासेति । पुण्डरीकमुकुलत्वाध्यासे- त्यर्थः। तदच्यासस्यानुरोधित्वनिश्चयादिति संबन्धः । अन्यथेति। वस्तुस्त्रभावस्यैत्र तदध्यासकारणत्व इत्यर्थ। अन्यदापीति। कर्तनादिना तदाकारसंपादनातप्रागपीत्यर्थः । 'ननु सादृश्य- निरपेक्षेऽव्यासान्तरेSकारणत्वेऽपि' इत्यादिना प्राप्तं सादृश्यज्ञान- स्याध्यासविशेषे कारणताप्रसाधनद्वारा धर्मिज्ञानस्य कारणत्वमा- वश्यकमिति पूर्वपक्ष कवितार्किकमतानुवर्ती निराकरोति- उच्यत इत्यादिना। न त्विति। 'पीतत्वाभावत्याप्यशङ्गत्ववा- नयम्' 'नैल्वाभावव्याप्यजलत्ववदिदम्' इत्यादिरूपविशेषदर्श- नाप्रतिबध्येष्वित्यर्थः । उक्तविशेषदर्शने सत्यपि 'पीतः शङ्गः' 'नील जलम्' इत्यध्यासदर्शनादिति भावः । असंभवादिति । वस्तुतः सादृश्यस्य तत्रा संभवात्पुण्डरीकमुकुलत् भ्रमवत्सादृश्यज्ञा-, नाननुरोधित्वाच्चेत्यर्थः । ततः किम्, तव्राह- विशेषदर्शनप्रति- S. 21

३२२ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

सामड्या: प्रतिबन्धकत्वनियमेन विशेषदर्शनसामम्यव्य- वश्यं प्रतिबन्धिका वाच्येति तत एव सर्वव्यवस्थोपपचेः कि सादृश्यज्ञानस्य कारणत्वकल्पनया। तथा हौङ्रालादौ चक्षुःसंप्रयुक्ते तदीयनैल्यादिरूपविशेषदर्शनसामग्रीस- खान रजताध्यासः। युक्त्यादावपि नीलभागादि- व्यापिचक्षु:संप्रयोगे तत्सच्वान् तदध्यासः। सदज्भा वष्येषु चेति । प्रतिबन्धकसामय्याः प्रतिबन्धकत्वोक्तो दाहप्रति- बन्धकमण्यादिसामय्या दाहप्रतिबन्धकत्वप्रसङ्ग।तद्वारणाय ज्ञानपदम्। मण्यादेः प्तिबन्धकज्ञानत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः। ज्ञान- सामम्या• प्रतिबन्धकत्वोक्तों धर्मिज्ञानसामग्रीभूतसंप्रयोगस्याध्यास- प्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गः । तद्वारणाय प्रतिबन्धकेति ज्ञानविशेषणम्। धंर्मिज्ञानस्य चाध्यासानुगुणत्वेन प्रतिबन्धकज्ञानत्वाभावाननोक्ता- तित्रसन्ग: । तथा च पक्षे साध्याभाववत्ताज्ञानं प्राह्याभावावगा- हित्वादनुमिति प्रति साक्षात्प्रतिबन्धकम् । तत्र 'साध्याभाव- व्याप्यवत्वज्ञामं प्रतिबन्धकज्ञानसामग्रीत्वेनानुमितिप्रतिबन्धकम्' इति व्यवस्था प्रसिद्धेत्यर्थः । तत एवेति। प्रतिबन्धकज्ञान- सामम्याः प्रतिबन्धकत्वस्वीकारादेवेत्यर्थः । किमिति। तथा च धर्मिज्ञानरूपेदमाकारा वृत्तिर्न सिध्यतीति भाव:। सादृ्र्यज्ञान- स्याकारणाचे पूर्वोक्तातिप्रसङ्वं परिहरति-इद्रालादाविति । इमालगतनव्यादिविशेष:, तदर्शनसामग्री च चत्तु:संयुक्तकाल तादात्यरूपात्रास्तीति बोभ्यम्। नीळभागादीति। त्रिकोणभा-

प्रथमपरिच्छेद: ।

गमात्रसंप्रयोगे तदभावाद्ध्यासः। तदापि शुक्तित्व- रूपविशेषदर्शनसामग्रीसच्वादनव्यासप्रसङ्ग इति चेद्, न। अध्याससमये शुक्तित्वदर्शनाभावेन तत्पूर्व तत्साम- उयभावस्य त्वयापि वाच्यत्वाठ्। मम सादृश्यज्ञानरू- गसंग्रहार्थमादिपदम्। तत्सत्वादिति। विशेषदर्शनसामश्री- सत्त्वादित्यर्थः । न तदिति। तत्पद रजतादिपरम्। ननु यदि शुक्तिसंपरयोगकाले रजताध्यासाभावस्तर्हि संप्रयोगोऽ्यध्यास- कारणं न स्यादिति, नेव्याह-सदशभागमात्रेति। तदभावा- दिति। नैल्यादिदर्शनसामन्यभावाढित्र्थः । शककते-तद्ा- पीति। सदृशभागमात्रसंप्रयोगकालेऽपीत्यर्थः । अनध्यासप्रसङ्ग इवि। तथा चाध्यासाभावप्रसङ्गपरिहाराय सादृश्यज्ञानं दोषत्वे- नाध्यासकारणं वाच्यम्। ततश्रोक्तदोषरूपप्रतिबन्धकस त्वाद प्रति- बद्धा शुक्तित्वदर्शनसामभ्री नास्ति। अतो रजताध्यास उपपद्यत

हर्वमुभयसंमतमर्थ धर्मिज्ञानापलापी दर्शयति-नेत्यादिना । त्वयापीति । सादृश्यज्ञानकारणतावादिनापीत्यर्थः । वाच्यत्वा- दिति। सदृशभागमात्रसंप्रयोगकाले शुक्तित्वदर्शनसामभ्या चन्षु :- संयुक्ततादात्म्यलक्षणायां सत्यामप्यध्यासदर्शनेन तदनुरोधाच्छु- क्तित्वरूपविशेषदर्शवसामय्याः प्रतिबन्धको दोषोऽवश्यं वाच्य इति तावत्सत्यम्। स च दोषो न सादश्यज्ञानम्, किं तु दूरत्वांदिरेव । अतो दोषत्वेनापि न सादृश्यज्ञानमभ्यासकारण-

३२४ सिद्धान्तलेश संग हे

पाध्यासकारणदोषेम प्रतिबन्धातदा शुक्ित्वदर्शनसा- मग्न्यमावाभ्युपगनः; तर तथाम्युपगमे तुघट्टक्कुटीप्रभा- तवृचान्त इति चेत्, न । समीषोपमर्पणानन्तरं रजतसा - दश्यरूपचाकचकये दश्यमान एव शुक्तित्वोपलम्सेन तस तत्मामग्रप्रितिबन्धकत्वासिद्धौ दूरत्वादिदोषेण प्रतिबन्धा

मिति न धर्मिज्ञानसिद्धिरिति तदपल्ापिनोऽप्यभिसंिः। धर्मि- ज्ञानवादी स्वाभिसंधिमुद्धाटयन्नाशक्कते-ममेदि । तबेति। धर्मिज्ञानापलापे प्रवृत्तस्य कवितार्किकमतानुवर्तिन इत्यर्थ। सादृश्यज्ञानस्याध्यासकारणत्वं त्वदनिष्ट दूर गतस्याषि तव प्रसज्येतेति सावः। धर्मिज्ञानापलापवाद्यप स्वाभिसधिमुद्धाटयन्न- नध्यासप्रसक्कं परिहरति-नेत्यादिना । तस्येति । सादृश्य- दर्शनस्येत्यर्थः । तत्सामग्रीति । शुक्तित्वदर्शनसामग्रीत्यर्थः । रजतरागादिदोषसनंग्रहार्थमादिपदम् । ननु दूरस्थस्यापि पुंसः कदाचिच्छुक्तौ शुक्तिप्रमाया दर्शनेन दूरत्वस्यापि सादृश्यज्ञान- स्येव व्यभिचारस्तुल्यः । तथा रजते रागवतोऽपि समीपोपस- र्षणानन्तर शुक्तिप्रमादर्शनेन तस्यापि व्यवहारस्तुल्यः । तथा च दूरत्वादेरपि दोषत्वं न स्यात् । यदि च कचिदभ्यासे कदाचि- त्कश्चिद्दोष इत्युक्तरीत्या दूरत्वादेर्दोषत्वेनाध्यासकारणत्वं समर्थ्यते, तदा ज्वालादौ सादश्यज्ञानरूपणैव दोषेण 'सेयं दीपज्वाला' इत्यादिभ्रमस्य सर्वांतुभवसिद्धतया तस्यापि कदािद्रजताध्यासादौ दोषत्वेन कारणत्वं दुर्वारम्। सादृश्यज्ञानस्य दोषत्वं भाष्यसंमतं

प्रथमपरिच्छेदः। ३२५

द्वा व्यञ्जकनी लपृष्ठत्वादिग्राइका समवधानाद्ा तत्सामग््य- भावस्य वक्तव्यत्वात्। एवं जलधिजले नियतनीलरू- च। तथा च देवताधिकरणे भाष्यम्- 'सादृश्यात्प्रत्यमिज्ञान केशादिष्विव' इति। तथा बौद्धाधिकरणेऽपि- 'सादृथ््य- निमित्त प्रतिसधानम्' इति। प्रतिसधानं प्रत्यभिज्ञानम्। तथा च सादृश्यज्ञानस्य दोषत्वनाध्यासकारणत्वमतनिराकरणमयुक्तमिति चत्, सत्यम्। तथापि स्थूलबुद्िमाश्रित्येदमिति ध्ययम् ।

त्यर्थः। ग्राहकपदं नीलभागव्यापिचक्षुःसंप्रयोगपग्स् । उत्साम- प्रीति। शुक्तित्वविशेषदर्शनसामग्रयमावस्योभाभ्यां वत्तव्यत्वा- दित्यर्यः । शुक्तिरजतभ्रमस्थलोक्त्यायमन्यत्नापि योजयति- एवमिति। सादृश्यज्ञानरूपदोष बिना रजताध्यासवन्नीलशिला- तलताद्यध्यासः सभवतीत्यर्थ। जले नीलशिलातलत्वाध्यासे हि शुक्करूपात्मकविशेषदर्शन जलराशिम्वादिरूपविशेषदर्शनं च प्रतिबन्धकम्। ततः शुककरूपाढिदर्शनसामय्यपि तत्र प्रति- बन्धिका। तथा च प्रतिबन्धकज्ञानसामय्यभावादेव तत्र नील- शिलातव्तत्वारोपः, न तु प्रथमं जले नैल्याध्यासेन सादृश्यज्ञान- संपत्तौ स त्यां तद्दोषान्नीलशिलातलत्वाद्यध्यास इत्यर्थः। ननु जल विसलिलपूरे शुकरूपात्मकविशेषदर्शनसामभ्याभावोऽसिद्ध:, नी- लशिलातलत्वारोपात्पूर्वकाले चन्तुःसंयुक्ते जले शुक्करूपस्य तादा- त्म्याम्युपगमेन चत्तुःसंयुक्ततादात्म्यरूपसंनिकर्षस्यालोकादेश्च स-

३२६ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

पाध्यासप्रयोजकदोषेण दूरे नीरत्वव्यञ्जकतरङ्गादिग्राह- कासमतयानेन च शौकयजलराशित्वरूपविश्ेषदर्शन सामग्न्य भावानीलशिलातलत्वाध्यास:। विस्तृते पटे

सिद्धः, जलराशित्वव्यञ्जकतरञ्ञादिप्रत्यक्षस्यापि तत्र सत्ादित्यत आह-नियतेति। जलधिसलिले दूरे नैल्याध्यासवत्समीपोपस- र्पणानन्तरमपि तदध्यासो दृश्यते। अतस्तस्य नियतत्वम् । एतदुक्तं भवति-शुक्लरूपात्मकविशेषदर्शनसामग्री नियतनील- रूपाध्यासप्रयोजकदोषेण प्रतिबद्धा। अत. साप्रतिबद्ा नास्ति।

तेन जलराशित्वरूपविशेषदर्शनसामग्री च नास्ति । तथा च द्विविध प्रतिबन्धकज्ञानसामग्रयभावाज्जलधिसलिले नीलशिलातल- त्वाध्यास उपपद्यत इति। अन्रेदं बोध्यम्-जलधिसलिलपूरे नीलशिलातलत्वारोपे उक्तविधया विशेषदर्शनसामध्यभावस्यापे- क्षितत्वेऽपि न तावता तदघ्यास । किं तु जले नीलरूपाद्यध्या- सेन नीलशिलातलसादृश्यसपत्यनन्तरमेव तदध्यासः । तथा च दूरे नीलशिलातलत्वाद्य्यासवतां जलधिसलिलपूर समीपोपसर्प- णानन्तरं व्यवहार :- 'अस्मिञ्जलधिसलिलपूरे मम दूरे नैल्य- नैश्चल्यादिसाम्येन नीलशिलातलत्वभ्रम आसीत्, इदानीं स भ्रमो निवृत्तः' इति। एवं तत्र तत्र 'सादृश्यदोषान्मम पूर्वमन्यथा अ्रम आसीत, इदानी स निवृचः' इति लोकव्यवहार एक सादश्ष्यज्ञानस्य दोष्तवेनाध्यासविशेषेषु कारणत्वसाधको द्रष्टव्य

प्रथमपरि्छेद: । ३२७

त्वाध्यासः। कर्तनादिघटिततदाकारे तदभावाचद. ध्यास इति। नन्वेवं करस्पृष्टे लोहशकले तदीयनीलरूपवि- शेषदर्शनसामग्न्यभावाद्रजताध्यासः किं न भवेत्सा- रशयज्ञानानपेक्षणादिति चेत्, भवत्वेव। किं तु.

णान्तरमप्यन्यथयति- विस्तृत इति । परिणाहो विस्तारः । तदर्शन पुण्डरीकमुकुलत्वाध्यास प्रतिबन्धकम, तत्सामग्रीसत्वा- दित्यर्थः। सादृश्यज्ञानकारणत्वमते हि चक्षुःसंप्रयोगस्थले चाक्षुषं सादृश्यज्ञानं धर्मिज्ञानलेन दोषलेन च रजताद्यथ्यासोत्पत्तौ कार- णम्। त्वगिन्द्रियसंप्रयोगस्थले च स्पार्शन सादृश्यज्ञानमुक्तविधया रजताद्यध्यासोत्पत्तावेव कारणम्। कवितार्किकमते तु धर्मिज्ञान- प्रसक्कभीत्या सादृश्यज्ञान कुत्राप्यभ्यासे कारणं नाम्युपेयत इि व्यवस्था। तथा च त्वगिन्द्रियेदमर्थसंप्रयोगस्थले त्वदभिभताथ्या- सकारणसत्वात्स कि न स्यादिति शङ्कते - नन्वेवमिति। सादृश्यज्ञानं विनाप्यध्यासप्रतिबन्धकविशेषदर्शनसामग्रयभावमा- त्रेणाध्यासोपगम इत्यर्थः। किं तत्र रजताध्यास आपाद्यते कि वा रजताध्यास एवापादते। आद इछ्रापतिरित्याह-भवते- वेति। द्वितीयं शङ्कते- किं त्विति । तत्र विशेषदर्शनसाम- म्वभावस्य ताम्राद्यध्याससाधारणत्वाद्रजताभ्यास एव स्यादित्यत्ञा- पादकं नास्तीति मत्वा परिहरति-ताम्रादीति। रङ्सुवर्ण-

३२८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

ताम्रादिव्यावर्तकविशेषदर्शनसामग्या अध्यभावात्तद- व्यासेनापि भाव्यमिति क्वचिदनेकाध्यासे संशय- गोचरो भवति। क्चितु रजतप्राये कोशगृद्दादौ रजताध्यास एव भवति । क्रचित्सत्यपि सादृश्य- बाने शुक्तिकादौ कदाचित्करणदोषाध्यभावेनाध्यासानु- दयवद्ध्यासानुदयेऽवि न हानिः। तस्मान्न कार्य-

शकलादिसम्रहार्थमादिपदम्। कचिदिति। करतलस्पृष्टलोह- शकलस्थलेऽपि क्कचिदित्यर्थः । गोचर इति। लोहशकलरूपे- दमर्थः 'किमिदं रजतम्, कि वा ताम्रम्, किं वा सुवर्णादि' इत्ि संशयविषयो भवतीत्यर्थः। ताम्रादिव्यावर्तकाविशेषदर्शनस्थले तु रजताव्यास एत भवतीताह-क्कचित्विति। यस्मिन्कोश- गृहादौ प्रायेण रजतशकलानामेवावस्थान तत्र प्रविष्टस्य दैवा- दबःशकले करतलस्पृष्टे सति तत्र रजताध्यास एव भवति, रजतकोशगृहमिति बुद्धेस्तस्य स्रत्त्वादित्यर्थः । ननु क्वचित्क- रतलस्पृष्टे लोहशकले रजताध्यासाभावोऽपि दृश्यते। स च तव मते न संभवति, विशेषदर्शनसामभ्यभावस्य तत्रापि सत्वेन रजताध्यासापच्तेरावश्यिकत्वात्। मम तु सादृश्य- झनरूपकारणाभावात्स न भवतीति वक्तुं शक्यत इत्यत आाह-क्कचित्सत्यपीति। समीपोपसर्पणानन्तरं सत्यपि सादृश्य- ज्ञाने यथा रजताध्यासाभावस्तव मत उपेयते तथा मन्मतेऽपि कचिदध्यासाभावो न दोषावह इत्यर्थः । तस्मादिति । कथमपि

प्रथमपरिच्छेद. । ३२९

कल्प्येदमाकारावृत्ति:। नाप्यप्रतिवद्वेदमर्थसंप्रयोगका- रणकल्प्या, ततो भवन्त्या एवेदंवृचेर्दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगक्षु-

धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्वासिद्वेरित्यर्थ.। इदमाकारवृत्तिरनुभव- सिद्धा वा कार्यकलप्या वा कारणकल्प्या वेति विकल्पत्रये प्रथम- द्वितीयौ निरस्य तृतीय निराकरोति- नाप्यप्रतिबद्धेति । इदमर्थस्य चक्षु संप्रयोगकालेऽन्यत्र व्यासङ्गे सतीदमर्थंगोचर- ज्ञानानुदयादप्रतिबद्धेति विशेषणम्। यथोक्तसंप्रयोगवशाज्जाय- माना वृत्तिर्भ्रान्तिरूपैव जायते। न तु भ्रान्तेः प्राचीनेदमर्थ- मात्रगोचरा प्रमारूपा, तत्र मानाभावादित्याशयेनाह-तत इति। इदमर्थावच्छिन्नचैनन्ये विद्यमाना रजतपरिणामिन्यविद्या

ख्य प्राम्नोति। उत्तरक्षणे च रजतरूपेण परिणमते। दुष्टेन्द्रिय- संप्रयोगाद्वृत्तिरपि तदैव जायते। तथा चाप्रतिबद्धाद्दुष्टेन्द्रियसंप्र- योगाद्वन्तीदमर्थगोचरा वृत्तिः स्वकालोत्पन्नरजतविशिष्टेदमर्थ विषयीकरोतीत्यर्थः । स्वपदं वृत्तिपरम् । धर्मिज्ञानपक्ष इदमाका- रवृत्तिरविद्याक्षोभिका, तदभावपच्े धार्मज्ञानहेतुसंप्रयोगोSविद्या- क्षोमक इति विभाग इति स्थिते; तत्रान्त्यपक्षो न युक्तः, इदमर्थसप्रयोगस्येदमाकारवृत्ताविव रजतगोचरवृत्तावहेतुत्वाज्ज्ञान- समकालोत्पन्नरजतस्य ज्ञानात्पूर्वे चत्तुःसंनिकर्षाभावाच्च। तथा च रजतगोचरवृत्तौ सामग्रयभाव एवेदंवृत्तेर्धर्मिमात्रगोचरतां

सिद्धान्तलेशसंग्रहे

मिरुच्यमानत्वात्, तत्र च ज्ञानसमानकालोत्पत्तिके प्रतिभासमात्रविपरिवर्तिनि रजते तत्प्राचीनसंप्रयोग- भावेऽपि तचादात्म्याश्रयेदमर्थसंप्रयोगादेव तस्यापि चक्षुर्ग्रांह्यत्वोपपत्तेः, 'चक्षुषा रजत पशयामि' इतिपति- भासिकरजतस्य स्वसंप्रयोगाभावेऽपि चाक्षुषत्वातुभ वात्। न च स्वसंप्रयोगाभावादेव बाधकान तच्चाक्षुषं व्यवस्थापयतीत्याशङ्कयाह-तन्र चेति । भ्रमस्थल इत्यर्थः । प्रतिमासकालमात्रे विपरितवर्तनं सत्ता यस्य तत्प्रतिभासमात्र- विपरिवर्ति, तस्मिन्। प्रतीतिव्याप्वसत्ताक इति यावत्। इदमर्थ- संप्रयोगस्य रजतगोचरवृत्युत्पत्तावपि हेतुत्वं सभवति। न चान्य- संप्रयोगादन्यगोचर वृत्युपगमे घटेन्द्रियसंप्रयोगात्पटगोचरवृत्याप- त्तिरिति वाच्यम्। स्वगोचरवृत्तौ स्वस्य स्वतादात्म्याश्रयस्य वेन्द्रियेण सह संप्रयोग कारणमिति कल्पनात्। तावतोक्ताति- प्रसङ्परिहारोपपत्तेरित्याशयेनाह- तत्प्राचीनेति । रजतप्रति- भासात्प्राचीनेत्यर्थः । तत्तादात्येति। रजतस्येदमर्थे कल्पित- त्वाद्रजततादात्म्याश्रयत्वमिदमर्थस्य। पटतादात्म्याश्रयत्वं तु न घटेडस्ति, पटस्य तत्ानध्यस्तत्वादिति भावः। चक्षुःसंप्रयोगा नाश्रयस्यापि रजतस्य चाक्षुषवृत्तिविषयत्वकल्पने हेतुमाह- चक्षुषेति। धर्मिज्ञानवादी चाक्षुषत्वानुभवस्यान्यथासिद्धिं वद- न्वर्मीन्द्रियस प्रयोगजन्या वृत्तिर्धर्मिमात्रगोचरेत्याश्ञयेन शक्कते-न नेति। तद्रजतमिदंवृत्तिसमकाल सद्ुष्टेन्द्रियसप्रयोगजन्यमपि न

प्रथमपरिच्छेद: ३३१

नापि दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगजन्यम्, इदंवृत्तिसमकालं ज्ञानका रणस्येन्द्रिय संप्रयोगस्यार्थकारणत्वाक्लप्तेः; किं त्विदं वृश्यनन्तरभावि तज्जन्यं तदमिव्यके साक्षिण्यध्यासा- सद्द्राश्यम्, चाक्षुषत्वानुभवस्तु स्वभासकचैतन्यामि-

भवतीत्यत्र हेतुमाह-ज्ञानकारणस्येति । तथा च प्रातिमासि-

मेकं कल्पनीयम्। तथा ज्ञानकारणस्य संनिकर्षस्य रजताद्यर्थो- त्पत्तौ कारणत्वमपरं कल्पनीयमिति गौरवमिति भावः । यदि संप्रयोगो न रजतादर्थे कारणं तर्हि किं तत्र कारणम्, अवि- द्यामात्रश्य सदा सत्त्वेन रजताद्यध्यासस्य कादाचित्कत्वं प्रति तस्य प्रयोजकत्वानुपपत्तेरिति शङ्कते- किं त्विति। उत्तरमाह- इदवृच्यनन्तरभावीति। इन्द्रियसंप्रयोगादिदमर्थमात्रगोचरा वृत्ति- रुदेति। तया चाध्यासं प्रति निमित्तकारणभूतया क्षुब्धा सत्व- विद्या रजताकारेण परिणमते। रजतस्य चेदमाकारवृत्त्यभिव्यक्त- मिदमर्थावच्छिन्नचैतन्यमधिष्वानम्। तथा च रजत त्वगोचरवृर्तति विनैव चैतन्यभास्यमहंकारादिवदित्यर्थः । तज्जन्यमित्यत्र तदभि- व्यक्त इत्यत्र च तत्पदमिदंवृत्तिपरम्। तदृत्तेश्र कादा चित्कत्वाद्रज- ताद्यध्यासस्य कादाचित्कत्वमिति भावः । तद्गास्यमिति । साक्षि- भास्यमित्यर्थः । न च बाह्यचैतन्यावभाश्यस्य शुक्तिरूप्यादेरहंका- रादिवत्कथं साक्षिभास्यत्वनिति वाच्यम्। स्वगोचरज्ञानरूपवृत्य तुपहितचैतन्यभास्यस्यैव साक्षिमास्यशब्दार्थतात्। तथा च

३३२ सिद्धान्तलेश संग्रहे

व्यञ्जकेदवृत्तिअनकत्वेन परम्परया चक्षुरपेक्षामात्रेजेति

यथाविद्याहंकार तद्धर्माणामवभासक चैतन्यमविद्यादिगोचरया ज्ञाना- त्मकवृत्योपहितं न भवति, एवं शुक्तिरजतादिभासकचैतन्यमपि झुक्तिरजतादिगोचरज्ञानात्मकवृत्युपहित न भवतीति तस्य साक्षि- भास्यत्वमुक्तमिति मन्तव्यम्। ननु शुक्तिरजतस्य साक्षिभास्यत्वे चाक्षुषत्वानुभवविरोध इति, नेत्याह- चाक्षुषत्वानुभवस्त्विति। स्वं शुक्तिरजतम्, नद्धासकस्येदमंशावच्छिनचैतन्यस्यानिव्य्ञि- कामिदवृर्त्ति प्रति चक्षुषो जनकत्वेन शुक्तिरजतस्य चक्षुरपेक्षा वर्तते। सा चापेक्षा परम्परयव, स्वाधिष्ठानगोचरवृत्त्यर्थमपेक्षित- लात्। न तु सान्तात्, स्वगोचरवृ्त्यर्थमनपेन्ितत्वात्। यथाकथं- चिचक्षुरपेक्षामात्रेण तत्र चानुषत्वानुभव उपपद्यत एवत्यक्ष- रार्थः । ननु 'चनुषा रजतं पश्यामि' इत्यनुभवो हि रजते चाक्षुषवत्तिविषयत्वमवगाहते, न तु शुक्तिरजतगत चान्तुषवृत्त्य- भिव्यक्तचैतन्यविषयावमिति वश्तुगतिः । तथा च 'परम्परया चत्तुरपेक्षामात्रेण' इति ग्रन्थेन चाक्षुषत्वानुभवस्य चाक्षुषवृत्त्यभि- व्यक्तचैतन्यविषयत्वं रजतगतं विषय इति तदनुभवस्य गतिः कल्पितेति प्रतिभाति। तदयुक्तम्, शब्दवदतुभवस्य व्यार्याना- नर्हत्वादिति चेत्, न । वस्तुत इदमर्थगतस्येदंत्वस्य तत्रानुभूय- मानस्य यथा शुक्तिरजते ससर्गारोपस्तथेदमर्थगतस्य तत्रानुभूय- मानस्य चाक्षुषत्वस्य शुक्तिरजते संसर्गारोप इत्यस्यार्थस्य प्रकृते विवक्षितत्वात्। तथा च स्वस्मिन्नारोपणीयं यच्चाक्षुषवृत्तिविषय-

प्रथमपरिच्छेदः । ३३३

वाच्यम्। तथा सति पीतशङ्गभ्रमे चक्षुरनपेक्षाप्रसङ्गात्। न हि तत्र शङ्गरहणे चक्षुरपेक्षा, रूपं विना केवलशङ्गस्य चक्षुग्र्यित्वायोगात्। नापि पीतिमब्रहणे, आरोप्यस्यै न्द्वियिकत्वानभ्युपगमाठ्। न च पीतिमा स्वरूपतो

त्वमिदमर्थगत तल्ामाय शुक्तिरजतत्य चक्षुरपेक्षा वर्तन इत्यय- मर्थ. 'परम्परया चक्षरपेक्षामात्रेण' इति ग्रन्थस्य द्रष्टव्य इति न कश्चिद्दोष. । प्रातिभासिकरजतादेः साक्षिभास्यत्वमेव, न वेन्द्रि- यिकत्वमिति मतं दूषयति-तथा सतीति। अिक्वानस्यान्द्रि- यिकत्वलाभायैवेन्द्रियापेक्षा, न त्वारोप्यत्य तदर्थमिन्द्रियापेक्षे- त्युपगमे सतीत्वर्थः । न हीति। इद चापाततः, पीतशह्गभ्रमा- दिस्थलेऽप्यव्यासप्राचीनधामिंगोचरचाक्षुषवृत्तेः प्रागुपपादितत्वा- दिति मन्तव्यम्। नापि पीतिमप्रहण इति । चत्तुरपेक्षत्यतु- षङ्गः। रूप विना केवलशङ्कस्य चन्तुर्राह्यत्वायोगमुपेत्यारोपितस्य सात्तिभास्यत्ववादी शङ्कते-न च पीतिमेति। पीतरूपमि- त्यर्थः । यथा शुक्तौ रजत स्वरूपेणाध्यस्यते तथा शङ्के पीतरूप नाध्यस्यत इत्यर्थः । नयनगतं यत्पितं पीतरूपयुक्तद्रव्यविशेषः, तस्य यः पीतिमा, तस्य पित्तद्रव्य एवानुभूयमानस्य शज्ञ संसर्ग एवाध्यस्यते, यथा जपाकुसुमादावनुभूयमानस्य लौहित्यस्य स्फटिकमण्यादौ संसर्गाव्यासस्तद्वत। न चान्यगतस्यान्यत्रारोपा- भ्युपगमेऽन्यथाख्यातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। अध्यस्यमानसंस रगस्यानिर्वच नीयस्योत्पत्त्यभ्युपगमेऽन्यथाख्यातिर्वैलक्षण्य सत्वादिति

१३४ सिद्धान्तलेश संग्रहे

नाध्यस्यते, किंतु नयनगतपित्तपीतिम्नोऽनुभूयमानस्य रद्धेसंसर्गमात्रमध्यस्यत इति पीतिभानुभवार्थमेव चक्षु- रपेक्षेति वाच्यम्। तथा सति शङ्धतत्संसर्गयोरप्र- त्यक्षत्वप्रसङ्गाद्; नयनप्रदेशगतपित्तपीतिमाकारवृक्य- भिव्यक्तसाक्ष्यसंसर्गेण तयोस्त्वास्यत्वासंभवात, पी-

भावः । पीतिमानुभवार्थमेवेति। शङ्ध पीतरूपसंसर्गाध्यासा- त्प्राचीनो यः पित्तद्रव्ये पीतरूपानुभवः, तदर्थमित्यर्थः । तत्र कि नयनप्रदेशगत एव पित्तद्रव्ये पीतिमानुभवः, किं वा शङ्देशं प्राप्य तन्रस्थे पित्तद्रव्ये पीतिमातुभवः। आर्द्य दूषयति- तथा सतीति। नयनगत एव पित्तद्रव्ये पतिरूपा- नुभवाज्जीकार इत्यर्थः । शङ्गतत्संसर्गयोरिति। शङ्गस्य शङ्- पीतरूपयो: ससर्गस्य चेत्यर्थः । शङ्गतत्संसर्गयोर्भानं कि पित्त पीतिमगोचरवृत्त्यभिव्यक्तेन साक्षिणा, किं वा पीतिमसंसृष्ठशङ्क- मोचरवृत्यभिव्यक्तेन साक्षिणा; नाद्य इत्याह-नयनप्रदेशेवि। नयनप्रदेशगतपित्तपीतिमाकारवृत्त्या तत्प्रदेशस्थं पीतिमाचच्छिन्न- वैतन्यमभिव्यज्यते। तेन चाभिव्यक्तचैतन्यलक्षणसाक्षिणा सह शकस्य शङ्के समारोपितपीतरूपसंसर्गस्य चासंबन्धाच्छङ्गतत्सं- संगयोरापरोक्ष्यं न स्यादित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह- पीति- मससृष्टेति । अनभ्युपगमत्रेति । साक्षिमास्यत्ववादिनेति शेष: 1 शङ्गदेशं प्राप्ते पित्क्रव्ये पीतिमानुभव इति द्वितीयं

प्रथमपरिच्छेद्ः । ३३१

प्रदेश्ितस्य पित्तपीतिम्रो दोषाच्छद्धे संसर्गाध्यासो नाङ्गीक्रियते, किंतु नयनरश्मिमिः सह निर्गतस्प वविषयव्यापिनस्तस्य तत्र मंसर्गाध्यासः कुसुम्भारुणिम्न इव कौसुम्भ इति संभवति तदाकारवृत्यभिव्यक्त्या साक्षिसंसर्ग इति वाच्यम्। तथा सति सुवर्णलिप्त इव पित्तोपहतनयनेन वीक्ष्यमाणे शङ्के तदितरंपामपि पीति- मधीप्रसङ्गात्। न चस पीतिमा समीपे गृहीत एव दूरे दूरे ग्रहीतुं शक्यो विह्ायम्युपर्युत्प्तन्विहंगम इव,

शङ्कते-न चेति । विषयव्यापिनस्तस्थेति। शङ्गरूपमधि- शानं व्याप्तस्य पित्तद्रव्यस्येत्यर्थः । तथा च पित्पीतिमाकारवृष्या शङ््देशस्थस्यैव चैतन्यस्याभिव्यक्त्या शङ्गतत्संसर्गयोरापरोक्ष्यं सभवतीति भाव: 1 कुसुम्भं रक्तद्रव्यविशेष. । तद्याप्ते पटे यथा कुसुम्भेऽनुभूयमानस्य रक्तरूपस्य संसर्गारापस्तथेत्यर्थः । नयन- गतपित्तद्रव्यस्य नयने सर्वैरनुभूयमानस्य नयनरश्मिद्वारा निर्गत्य शङव्यापित्वोपगमे बाधकमाह-तथा सतीति । पित्तोपहत- नयनः पुरुषो यदा शङ्कं पश्यति तदा तदितरेषामपि 'पीतः शङ्ग:' इत्यनुभवप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु पित्तद्रव्यस्य नयनप्रदे- शाद्विषयदेशं प्रति गमनावसरे यथा पित्तोपहतनयनेन नयनदेश- मारभ्य विषयव्याप्तिपर्यन्तं पीतिमा गृह्यते तथान्यैरपि नयन- समीपे मध्ये च पीतिमा गृहीतश्चेच्छङ्धदेशेऽपि भ्रहीतु शक्यते,

३३६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

इतरेवां च समीपे न ब्रहणमिति वाच्यम्। इनरेषामधि

णस्य दुर्वारत्वात्। एवमप्यतिघपलूसिकनामयतलप्रवद्द - दच्छनदीजले नैल्याध्यासे रकवसेा नित्चि चन्द्रिकार्या नैल्पाध्यासे गमननैल्याध्यासे चानुभूयमानारोपस्य व क्तुमशक्यत्वेन तत्र नैल्यसंसष्टाधिष्वानगोचर चाक्षुपवृत्य- नभ्युपगमे चक्षुरतुपयोगस्य दुष्परिहरत्वाच्च; अनास्ादि- नान्यथत्यत्र दृष्टान्तमाह-विहायसौति। यथा विहगमः पक्षी गगन उत्पतन्नुत्पतनावसरे भूप्रदेशमारम्य येन पुसा गृह्यते तेनैव गगनोपरिभागे दूरं गतोऽपि गृह्यते नान्यैः, तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः। दृष्टान्तवैषम्यमाह-इतरेषामपीति। दृष्टान्ते हि गगनोपरिभागे दूरे विहगमं पश्यन्कश्चिदन्यं प्रत्युपदिशति- 'मम चक्षुर्निकटे त्वच्चक्षुर्न्यस्त चेत्यापि स विहंगमो द्रष्टुं शक्यते' इति। स चान्यस्तथा कृत्वा तं पश्यत्रि । न तथा प्रकृते संभवतीत्यर्थः । अस्तु वानुभूयमानारोपस्थले कर्थचि- चक्षुरपेक्षा, स्मर्यमाणनैल्याद्यव्यासस्थलेषु तु तदपेक्षा सर्वात्मना वक्तुमशक्येत्याह-एवमपीति। जलाधारभूभागे वा जलमि श्रितद्रव्यविशेषे वा यदि नीलरूपमस्ति, तदा तत्रैवानुभूयमान- नैल्यस्य जलेऽव्यास इति शङ्का भवेत्। तन्निवृत्तये सिकतामय- तलस्यातिधवलत्वं नदीजलस्य चाच्छत्वं विशेषणमुपात्तम्। अ- च्छत्वं निर्मलत्वम्। निशि रात्रौ। चन्द्रिकायामित्यस्यापि पूर्वो-

प्रथमपरिच्छेद्: । १३७ ततिक्तरसस्य बाळम्य मधुरे तिक्तवावभासी जन्मान्त· रानुभवजन्यतंस्कारहेतुक इने प्रतिपाद्यता पञ्चपादि- काग्रन्येन स्वरूपतोऽध्यस्थमानन्यैव तिक्क्रसस्यैन्द्रि चिकत्बस्कुटी,रजाच, अन्यथा तत्र रलनाव्यापारा क्मेव योजन द्रष्टण्यमू। दुष्परिहरत्वाच्चेति। अत्र पीतशङ्गजल- नैल्याद्यध्या सेष्वारोप्यपी तिम नैल्या दिसं सृष्टाधिष्ठानगोच र चाक ्षुषटट -र त्यनुषगमेऽपि चक्षुरतुपयोगो न दुष्परिहरः, शङ्गादिधर्मिमात्- गोचरचाक्षुषवृत्तिसंभवत्य प्राग्दर्शितत्वादिति मन्तव्यम्। आरो- व्यस्येन्द्रियजन्यवृत्तिविषयत्वे संमतिमाह-अनास्वादिवेति। अस्मिअ्जन्मन्यनास्त्रादितो रसनेन्द्रियेणाननुभूतस्तिक्तरसो येन बालेन स तथा, तस्येत्यर्थ। मधुरे स्तन्यादौ तिक्त्तावभासस्तिक- तासाक्षात्कार। स च जन्मान्तरीयतिक्तरसानुभवजन्यसंस्कार- जन्यः, आरोप आरोप्य सजातीयपूर्वानुभवजन्यसंस्कारस्य कारण- त्वादित्यक्षरार्थः । अत्र अ्रन्थे तिक्तताबभासस्य संस्कारसहकृत- रसनेन्द्रियजन्यत्व भाति, तस्य संस्कारमात्रजन्यत्वे स्मृतित्वप्रस- झात्। तथा च तिक्तताध्यासाधिष्ठानत्य मधुरद्रव्यस्य रसनेन्द्रि- यायोग्यतया परिशेषात्स्वरूपतोऽव्यस्ममानस्य तिक्तरसस्वैव रस- नेन्द्रियजन्यवृत्तिविषयत्वं स्पष्टीकृतमिति भवति । समाराव्यस्ये- न्द्रियिकत्वे संमतिरयं अ्रन्थ इति भावः। अध्यस्यमानस्यैवेत्येव- कारार्थमाह-अन्यथेति। आरोप्यातिरि कस्बैन्द्रिथिकत्वानुषगमे S. 22

३३८ सिद्धान्तलेश संभरहे

तत्र बालस्य तिक्ततावभासस्थले रसनेन्द्रियव्यापारो न स्यात्, मधुरद्रव्यस्य तदयोग्यत्वादित्वर्थः । वस्तुतस्तु- तिक्ततावभास इत्यत्र तिक्ततापदावभासपदयोः कर्मधारयः। अवभासपदं च 'अवभास्यते' इति व्युत्प्त्याध्यस्यमानतिक्तरसपरम्, पञ्चपादि- का यामेवावभासपदस्यावभास्यमानतापदेन तथा व्याखूयातत्वात्। जन्मान्तरीयसंस्कारोऽप्यध्यस्यमानतिक्तरसोत्पत्तो हेतु, प्रातिभा- सिकाध्या सस्थलेतु दोषसंस्काराघिष्ठानसामान्यज्ञानरूपकारणत्रय- स्थाध्यक्यमानपदार्थोत्पत्तावेव कारणतायाष्टीकाविवरणादिष्वेव स्प- ष्टत्वात्। तथा च कथमनेन अ्रन्थेन स्त्ररूपतोऽध्यस्यमानस्यैव तिक्तर सस्यैन्द्रियिकत्वस्पष्टीकरणम्। न च तिक्तरसस्यैन्द्रियिकत्वा- भावे रसनव्यापारापेक्षानुपपत्तिरिति वाच्यम्। बालस्यान्येषां वा तिक्तर साध्यासकाले रसनेन्द्रियव्यापारसत्वे मानाभावात्। न च तथा सति तिक्ततानवभासप्रसन् इति वाच्यम्। त्वगिन्द्रिय-

ताध्यासाकीकारेण तिक्तताया. स्व्रगोचरवृ्त्ति विनैव स्वािष्ठान- चैतन्यभाम्यत्वसंभवात्। अस्तु वा तिक्तताथ्यासस्थले रसनेन्द्रि- यापेक्षा। तथापि नाथ्यश्यमानतिक्तरसस्यैन्द्रियिकत्वसिद्धिः, अ- ध्वश्यमानतिक्ततां प्रति मधुरद्रव्यनिष्ठमधुररसस्याधिष्ठानत्वसंभ- वेन तदविष्ठानभूतमपुररसग्रहणे नदपेक्षोपपत्तेः पञ्चपादिकागत- प्रधुस्पदस्य मधुरुससाधारणत्ेन तदविरोषाभावाच। न च मधुर- बैंसग्रहणे सिममध्यासानुपपचरिति वाच्यम्। रसग्रह्णेऽपि दोष- निश्ेका मसुरसलजाविसा वार्कार प्रतिबन्धेसति तत्तदध्यासो-

प्रथमपरिच्छेद्। २३९

पेक्षानुपपततेः । तर्मादुदाहृतनैल्याध्यासस्थलेष्विठ्ठा नमंप्रयोगादेव तद्रोचरचाक्षुषवृत्तिसमकालोदयोऽध्या- सस्तस्या वृत्तेर्विषय इति तक्य चाक्षुषत्वमस्सुपगन्त- व्यमू, रूयं विना केवलाविष्वानगोचरवृत्यभावे च

नां सद्धाव्यत्वायोगाद। तिक्तरसाध्यामस्थले त्वविष्ठा पपत्तेः। तस्मादारोप्यस्य साक्षिमात्रनास्यत्वं पूर्वाचार्याणा सार्व- त्रिकव्यवहारसिद्ध निरपवादमिनि मन्तव्यम्। इतःपर कविता- र्किकमतानुसारेण यत्पक्चपादिकाप्रन्थव्याख्यान कवं तदेवासुन- तते। तस्मादिति। अध्यस्यमानपदार्थस्य साक्षिभास्यत्वमते पीतशङ्काद्यध्यामेषु चक्षुरनुपयोगस्य दुष्परिहरत्वादित्यर्कः।वहो- चरेति। अधिष्ठानगोचरेत्यर्थः । वृत्तिसमकालमुदयो यस्याध्या- सस्य पीतरूपादे. स तथेत्यर्थ. । अधिष्ठानसंप्रयोगजन्याया वृत्ते- रारोपिबरूपादिविशिष्टश्ञ ङ्गादिविषय कत्वानङ्गीकार मरोक्तक पादेरनवभासप्रसन्न इत्यर्थः । रूपं विना केवळाषिश्वानमोचर- वृत्त्वभावे चेति। आरोपप्रपीतिम नैल्यादिसंसृश्शङ्दिगोचरवृ नम्युपगमे चेति चकारार्थः। तत्पदं चतन्यपरम्। पञ्चपादिका- प्रन्थोक्तं तिक्तरसस्याध्यस्यमानस्यैन्द्रियिकत्वं चाक्षुषान्यासस्थल इवाधिष्ठानारोप्ययोरेकव्ृत्तिविषयत्वेन न भवति, कि तु तिक्तरस- मात्रगोचररासनवृत्येत्युपपादयति- तिक्तर साध्यासस्थले दिक-

३४० सिद्धान्तलेश संग्रहे

नगोचरवृ्या तदयच्छिन्चैतन्याभिव्यक्तौ पित्तोप- हतरसनसंप्रयोगादेव तत्र तिक्करसाध्यासस्तन्मात्रविषय रासनवृत्तिश्र समकालसुदनीति। तिक्तरवश्य रासनत्व-

मिव्यकतचैतन्यमास्ये तिकरसे दरम्परयाषि रसनोषयो- ति। तदवच्छिन्नेति। मधुरादिद्रव्यरूपाधिष्टानावन्छिन्नेत्यर्थः। पित्तार्यदोषेणोपहतं यद्रसन तेन सह मधुरद्रव्यरूपािष्ठानस्य संप्रयोगात्तत्राविष्ठानावच्छिन्नचैतन्ये तिक्तरसाध्यास उदेनि। तदै-

तिक्तर साध्यासस्य मास्तु रासनत्वम्, त्िक्तरसभानं तु केपलसा- क्षिरूपमिति मतमेव कुतो नाद्रियते, तत्राह-त्बगिन्द्रियेति। चैतन्यमास्ये तिक्तरस इति। अभ्युपगम्यमान इति शेष.। परम्परयापीति। रजताद्यव्यासस्थल इव धर्मिमात्रगोचरवृत्त्युत्पा दनद्वारापी्यर्थः । धर्मिणो मधुरद्रव्यादेः रसनेन्द्रियायोग्यत्वा- दिति भावः । तत्र तिक्ततारूपेऽध्यासे। कथमपीत्यस्य व्याख्या प्रकारान्तरेणेति। यद्यपि स्वप्नकाले केवलसाक्षिभास्येषु रसरू- पादिषु रासनत्वचाततुपत्वाद्यनुभवस्यारोपरूपताया वक्ष्यमाणतवेन प्रकृतेऽपि तथा समर्थन संभवति, स्वाप्नपदार्थानामिव प्रातिभा- सिकतिक्तरसादेरपीन्द्रियासनिकृष्टत्वेन सामय्यभावस्य तुल्यत्वात;

प्रथमपरिच्छेदः । ३४१

गाभावेन तत्न कथमपि प्रकारान्तरेण रासनत्वानुभव- समर्थनासंभवात्। तथैव रजतस्पाषि चाक्षुषत्वोपपत्ते: 4पश्यामि' इत्यनुभवो न वाधनीयः। न चासप्रयुक्त- स्य रजवस्य चाक्षुषत्वे 'प्रत्यक्षमात्रे विषयेन्द्रियसंनि कर्षः कारणम्' 'द्रव्यप्रत्यक्षे तत्सयोग: कारणय्' 'रजतप्रत्यक्षे रजतसंयोग: कारणम्' इति मृहीतानेक तथापि तं प्रकारमजानता 'तत्र कथमपि' इत्याद्युक्तमाते व्येयम्। तथैवेति । यथा रामनवृत्तिविषयत्वमादाय रासन- त्वानुभवः समार्थतस्तथा चाक्षुषवृत्तिविषयत्वमादायैव चाक्षुष- त्वानुभवसमर्थनसंभवे तदनुभवस्यारोपरूपत्वकल्पनमयुक्तमित्यर्थः । न बाधनीय इत्ययुक्तम, बाघके सति तद्वूधस्ावश्यकत्वादिति मत्वा शङ्कते-न चेति। शङ्टितं बाधकं परिहरति-संनि- कर्षत्वस्यैत्यीदना। आदयनियमासिद्धेरिति। 'जन्यप्रत्यक्षमात्रे इन्द्रियसंनिकर्ष: कारणम' इति नियमासिद्धेरित्यर्थः। जन्य- पदं नित्यसाक्षिरूपे प्रत्यक्षे व्यभिचारवारणार्थम्। शाब्दा- परोक्षमते शाब्द्रभिन्नत्वमपि प्रत्यक्षविशेषणं द्रष्टव्यम् । अत्रेदं बोध्यम्-संयोगाद्यन्यतमत्वमनुगतमस्ति न्यायमते, अभाव- त्वादिवदखण्डोपाधिरूप वा सनिकर्षत्वं संभवतीलाय्यनियम- विरोधो दुर्वार इति। आद्यनियमस्यासिद्भिमुक्ता 'जन्यद्रव्य- प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयोग: कारणम्' इति द्वितीयनियममुपेल प्रकृते

३४२ सिद्धान्तलेश संग्रहे

कार्यकारणभावनियमभङ्ग: स्यादिति वाच्यम्। संनि कर्षत्वस्य संयोगाद्यनुगतस्यैकस्याभावेन आद्यनियमा सिद्धे:। द्वितीयनियमस्य नैयायिक्रीत्या तमसीव संयो- मायोग्ये कचिदद्रव्येडपि द्रव्यत्वाध्याससंभवात्, व्यव हारदष्ट्या यद्रव्यत्वाधिकरणं तद्विषयत्वेन प्रातिभासिक- तस्याविरोधमाह-द्वितीयनियमस्येति। द्वितीयनियमस्य व्यव- हारदष्या यहूव्यत्वाधिकरणं तद्विषयत्वेन द्वितीयनियमाविरोधा- दिति संबन्धः । नियमस्य व्यावहारिकद्रव्यविषयकत्वकल्पनायां नियामकमाह-संयोगायोग्ये कचिदिति । एकत्वद्वित्वादावि- त्यर्थः । 'एकत्वमेकम्' इत्यादिप्रकारेण तत्रापि संख्याश्रयत्व- श्रमेण द्रव्यत्वाध्याससंभवादित्यर्थः । तथा च द्रव्यप्रत्यक्षमात्रे इन्द्रियसंयोगस्य कारणत्वनियमस्यैकत्वादौ द्रव्यत्वाध्यासकाले त- व्मत्यक्षे व्यभिचार इत्यर्थः । अद्रव्ये द्रव्यत्वारोपे दृष्टान्तमाह- तमसीवेति। सिद्धान्ते तस्य द्रव्यत्वाभ्युपगमादाह-नैयायिक- रीत्येति। 'ग्रौढालोकाभावस्तमः' इति नैयायिकैरुक्तरीत्येत्यर्थः । 'गुणाश्रयत्वं द्रव्यलक्षणम्' इति जानतां तमसि रूपवत्त्वभ्रमेण द्रव्यसभ्रम: संभवतात्यर्थः । ननु शुक्तिरजतादौ घटादाविव स्वभाक्त एव द्रवयत्वमस्ति, अन्यथा रजतत्वादिजातिरपि तत्र न स्यात्। न चेष्टापत्ति, उत्तरत्र तत्र रजतत्वादिजाते: साधयि- व्यमाणलात्। ततश्च शुक्तिरजतादिकमपि व्यवहारदृष्ट्या द्रव्य- स्वाधिकरणे भवति, व्यवहारदशायां शुक्तौ रजतबाधवच्छुक्तिरजते

प्रथमपरिच्छेद: 1 ३४२

त्यम्युपगमेन च द्वितीयनियमाविरोधात्, द्वितीयनियम- रूपसापान्यकार्यकारणमावातिरेकेम विशिष्यापि कार्य- कारणभावकल्पनाया गौरवपराहतत्वेन तृतीयनियमा- सिद्धे:, 'यत्सामान्ये यत्सामान्यं इेतुस्तद्विशेषे तद्विश्रेषो

द्रव्यत्वरजतत्वादिजातिबाधादर्शनात्। तथा च शुक्तिरजतादे- रिन्द्रियसंयुक्तस्यैन्द्रियिकवृत्तिविषयत्वोपगमे द्वितीयनियमविरो- धोऽपि दुर्वार इति चेत्, सत्यम्। शुक्तिरजतादौ रजतत्वद्रव्य- त्वादिजातिर्नास्तीति मतमनुसृत्य तत्र द्रव्यत्वप्रतीति घटयाते- प्रतिभासिकरजत इति। इदमर्थगतेदंत्वस्थेव तद्गतद्रव्यत्वस्यापि तत्र संसर्गारोप इत्यर्थः । तथा च शुक्तिरजत व्यवहारदष्ट्या द्रव्यत्वाधिकरण न भवतीति भावः। ननु 'द्रव्यप्रत्यक्षे इन्द्रि- यसयोग: कारगम' इत्युपगमे 'रजतचाक्षुषे रजतचक्षुःसंयोगः कारणम्' इति तृतीयनियमोऽपि दुर्वारः, रजतस्य द्रव्यविशेष- त्वाद्रजतचतुःसंयोगस्य चेन्द्रियसयोगविशेषत्वात् 'द्रव्यविशेष प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयोगविशेषः कारणम्' इत्यस्यार्थस्य यत्सामान्य- न्यायसिद्धत्वादिति शक्कां परिहरति- यत्सामान्य इति। सामान्यकार्यकारणभावो यत्रातिपरसभ्ावहस्तत्रैवायं न्यायो नान्य त्रेत्यर्थः। न्यायस्य तद्विषयत्वेनेति संबन्धः । तत इति। नय यादित्यर्थः । ननु बीजसामान्यस्वाङकुरसामान्यस्य च कार्यका

३४४ सिद्धान्तलेश संग्र हे

हेतु:' इति न्यायस्यापि यत्र बीजाङ्कुरादा सामान्यकार्य.

र्यकारणभावासिद्धेः। न चातापि 'द्रव्यप्रत्यक्षे द्रव्यमंयो- गकारणम्' इति सामान्यनियममात्रोपगमेऽन्यसंयोगाद- न्यद्रव्यप्रत्यक्षापत्तिरित्य तिप्रसङ्गोऽस्तीति वाच्यम्। 'त- चट्गव्यप्रत्यक्षे तत्तङ्रव्यसंयोग: कारणम्' इति नियमा भुपगमात, अन्यथा तृतीय नियमेऽप्यतिप्रसङ्गस्व दुर्वार-

*सच्धादुक्तन्यायप्रवृत्तिरस्त्येवेति शङ्कते-न चात्रापीति। उक्ातिप्रसङ्गपरिहाराय तत्तदङ्कुरव्याक्तिं प्रति ततद्वीजव्यक्ते रुक्तन्यायेन हेतुत्वकल्पनवत्प्रकृतेऽपि तत्तदूव्यप्रत्यक्ष प्रति तत्त- दूव्यसंयोगस्यैव तेन न्यायेन कारणतवं सिध्यति, न तु तेन न्यायेन तृतीयकार्यकारणभावः सिध्यतीत्याशयेनाह-तत्त- सव्येति। ननु तेन न्यायेनातिप्रसङ्गपरिहाराय तृतीयानियम एव कुतो न कल्यते, तत्राह-अन्यथेति। वृतीयनियम- कल्पन इत्यर्थः । अतिप्रसङ्गस्येति। अन्यरजतचक्षुः- संयोगादन्यरजतचाक्षुषापत्तिरित्येवरूपस्येत्यर्थः । न च व्य- किनियमवचृतीयनियमोऽप्यस्त्विति वाच्यम्। आतप्रसभ्परि-

प्रथमपरिच्छेद्षः । ३४५

त्वात्। तस्मान्नास्ति क्लप्तनियममङप्रसुङ्ग:। कि चात्र कलपनियमभङ्गेऽपि न दोष, 'इदं रजतं पश्यामि' 'नीलं जलं पश्यामि' इत्यादेरवन्यथासिद्धस्यानुमवस्य प्रथमगृहीतानामपि 'प्रत्यक्षमात्रे विषयसंनिकर्षः कार- फम्' इत्यादिनियमानां व्यावहारिकविषये संकोचकल्प- नमन्तरेणोपपादनासंभवात। न चैवं सति 'प्रमायामेव हारानुपयुक्तस्य नस्याजागलस्तनायमानस्याकल्पनीयताया उक्त त्वादिति भाव। तस्मादिति। प्रथमतृतीयनियमयोरसिद्धत्वा- द्वितीयनियमस्य चाविरुद्धत्वाहित्यर्थः। ननु प्रथमद्वितीयनियम- विरोधस्म दुर्वारतायाः प्रागुक्तत्वात्तदन्तपातिव्यक्तिनियम- विरोधस्यापि दुर्वारत्वाच्च नास्ति क्लृप्तनियमभङ्ग इत्ययुक्कम्, अत आाह-किं चात्रेति। शुक्तिरजतादिस्थल इत्यर्थः । अनन्य- थासिद्धस्येति। स्वप्रकाले केवत्तसाक्षिभास्येषु रजनादिषु चानुष- त्वाद्यनुभवस्येवात्राप्यारोपरूपत्वकल्पना संभवादनन्यथा सिद्धत्व मसि - द्वम्, क्लप्तसामध्र्यभावस्य स्वन इवात्रापि तुल्यत्वात्, अन्यथा स्वमेऽपीन्द्रियव्यापारकल्पनाप्रसज्ञात्। अनुभवविरोधे सति त- त्काले तद्ुपरमश्रत्णस्यान्यथानयनोपपत्तेरित्यादिक मत्रानुसधेयम्। अनुभवस्योपपादनासभवादिति संबन्ध. । क्लृप्नियमानां संको- चकल्पने सति शुक्तिरजतादेरनिर्वचनीयत्वासिद्विं शक्टते-न वैवं सवीति। देशान्तरस्थं रजतादिकं भ्रमतरिषय इति न्याय-

३४६ सिद्धान्तलेशसमहे

विषयसंनिकर्ष: कारणं न अ्रमे' इत्यपि संकोचकल्प- नासंभवादसंनिकष्टस्य देशान्तरस्थस्यैव रजतस्येहारो पापतिरित्यन्यथाख्यातिवाद: प्रसारितः, अभिव्यक्त चैतन्यावगुण्ठनशून्यस्य देशान्तरस्थस्य रजतस्यापरो

मतम्। तत्रासंनिकृष्टस्य कथं प्रत्यक्षत्वमित्यनिर्वचनीयख्याति वादिभि: शङ्कायां कृतायं संनिकर्षः प्रत्यक्षे कारणमित्यादिनिय- मस्म भवता मते व्यावहारिकपदार्थप्रत्यक्षविषयत्वेन संकोचव- न्मम मतेऽपि तस्य प्रत्यक्षप्रमायां संनिकर्पः कारणमिति प्रत्यक्ष- प्रमाविषयत्वेन संकोचकल्पनोपपत्तेरन्यथाख्यातिवादस्य न किंचि- द्वाधकमिति परिहार. सुवचः परेषामित्यर्थः। भ्रमरूपे प्रत्यक्षे

अभिव्यक्केति। अर्थस्यापरोक्षत्वे इन्द्रियमनिकृष्ठत्व न प्रयोज- कम, कि त्वभिव्यक्तचेतन्याभिन्नत्वमिति वक्ष्यते । तथा च भ्रमविषयस्य रजतादेर्देशान्तरस्थत्वे आपरोक्ष्यं न संभवतीति शु- क्िंतादा:म्यापन्नं रजत सिध्यतत्यिर्थः । अवगुण्ठनं तादात्म्यम् । नन्वेवमपि शुक्तिरजतं शुक्तिवत्सत्यमेव स्यात्। नानिर्वचनीयम् मानाभावादित्यत आह- ्यातीति। ख्यातिरपरोक्षप्रतीतिः । तथा भमविषयस्य देशान्तरस्थत्वमसत्त्वं च निरस्तं भवाि, अ- सतः संवित्तादात्म्याभावेन प्रत्यक्षत्वायोगात्। 'शुक्तौ काललये

प्रथमपरिच्वेद:। ३४७

निर्वचनीयत्वसिद्धेश। न चाविष्ठानसंप्रयोगमात्नात्म्रा तिभासिकस्यैन्द्रियिकत्वोपगमे शुक्तिरजताध्याससमये तत्रैव कालान्तरेऽ्यसनीयस्य रकस्यापि चाश्रुपत्व डपि रजत नास्ति' इत्यबाधितबाधकप्रत्यक्षबलाद्रजतस्थितिसम- येऽप्रि शुकौ रजताभात्रः मिध्यति शुक्तौ यदि रजतं न स्यात्तदा खयात्यनुपपत्तिः यदि तत्र वत्सत्य स्या- तदा शुक्तौ शुक्तित्वमिव न बाध्येत। अतः ख्यातिबाधान्यथानु- पपत्या तस्यानिर्वचनीयत्व सिध्यति। शुक्तिरजतस्योत्पत्तिविनाश- वस्वाच्चानिर्वचनीयत्वसिद्धिः । एतच विवर्तलक्षणनिरूपणावसरे प्रपश्चितमिति नात्र प्रपञ्च्यत। उत्त्तिसत्वादियुक्तिरादिशब्दा- र्थ.। ननु शुक्तिरजतादेः सान्तिभास्यत्ववादी शुक्तिरजतस्य

इति शब्कते- न चेदि। तत्रैवेति। शुक्तावेव कालान्तरे यद- ध्यसनीय तस्येत्यर्थः । कुन इति। या वृत्तिः शुक्तिरजतं विषयी- करोति शुक्कतौ सैव वृत्ति कालान्तरेऽ्व्यसनीयं रमपि कुतो न विषयीकरोति तस्या वृत्ते रजततादात्म्याश्रयेदमर्थसंप्रयोगजन्यत्व-

षादित्यर्थः। तथा च संप्रयोगो न रजतगोचरवृत्तिहेतुः, कि तु सादृश्यविशिष्टधर्मिज्ञानमेव हेतुः । सादश्यज्ञानं च दोषत्वेन धार्म- ज्ञानलेन च रजताद्यध्यासे कारणम। रजतादिक स्वगोचरवृ्त्ति विनैव चैतन्यमास्यमिति मतमुपेयमिति भावः । तव मतेऽपि

३४८ सिद्धान्तलेश संग्रहे

कृतो न स्यादिति वाच्यम्। रजताध्याससमये रङ्गरज- ससाधारणचाकचक्यदर्शनाविशेषेऽपि यतो रागादिरूप- पुरुषदोषाभावादितस्तत्र तदा न रङ्गाध्यासस्तत एव

संमिन्नरजतगोचरैकैव वतिरिन्द्रियजन्या, न ततः प्रा. गिदमाकारवृत्तिरस्तीति नात्रेयमज्ञाननिवर्तकत्वसदस- द्ावचिन्ता कार्येति॥

झुक्तो कालान्तरेऽध्यसनीयस्य रङ्कम्य रअनाध्याससमय ए- वाध्यास कि न म्यात्, अधिष्ठानस्य सादृश्यज्ञानस्य च रजतरङ्गाध्याससाधारणतादिति दोषनैल्यं सूचयति- रजताध्याससमय इति। यदि च दृश्यमानमादृश्यरूपवि षयदोषाविशेषेऽपि रजताध्याससमये रक्रगोचररागात्मकपुरु- षदोषस्याभावाद्रजतरागस्य सत्वाच्च न रनव्यास इति परि- हार इष्यते तदा ममापि तुल्यमुत्तरमित्याशयेनाह-यत इति। रागादिरूपो यः पुरुषदोषस्तदभावादेः सकाशादित्वर्थः। रागा- दीत्यादिपदेन रक्वस्य बुद्धौ विपरिवर्तनं गृह्यते। दोषाभावादित इत्यादिपदेन रजतरागो गृह्यते। तत एवेति। रङ्गगोचररागादे- रभावाद्र जतरागसत्वादन्यस्माद्वा कारणाद्रजतस्यैव तत्रोत्पत्तिस्त- त्काले रजतविशिष्टधर्मिगोचरवृत्तेरदयश्चापेयत झ्यर्थः । कवि-

प्रथम्परिच्छेदः । ३४९

अन्ये तु-अधिष्ठानज्ञानमध्यामकारणमितीदमा- कार्रां वृत्िसुपेत्य तदभिव्यक्तनैव माधिणा तदध्य्तस्य

वेदंवृच्या रधनविभयसं नरावानोपरत्तेश रजताकारा वृत्तिव्यर्थेति मन्यन्ते।। तार्किकमतमुपसंहरति-तस्मादिति। धर्मिज्ञानस्य कारणत्वे मानाभावादित्यर्थ। नात्रेति। इदमाकारवृत्तावित्वर्थ ।। धर्मिज्ञानस्य कारणतवे मानाभावतरचनमापातत इत्युपपादितं तत्र तत्र। तदेतदभिसंधाय तस्य तत्कारणत्वमतमेवाह-अन्ये त्व- विष्ानज्ञानमिनि। इदमाकारवृत्तिपक्षेऽपि रजतगोचरवृत्तिरञ्गी- कर्तव्येति केचित्। तन्मतं दूषयति- इदमाकारामिति। अन्ये त्विद्रमाकारां वृत्तिमुपेत्य रजताकारा वृत्तिव्यर्थेति मन्यन्त इति संबन्धः । इदमाकारवृत्युपगमे हेतुरधिष्ठानज्ञानमध्यासकारणमि- तीति। इतिशब्दो हेत्वर्थ.। धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्वादित्यर्थः। इदमाकारवृत्तिव्यतिरिक्त्ता रजताकारवृत्ति: किं रजतभानार्था, किं वा तत्संस्कारार्था। नाद इत्याह-तद्भिव्यक्ेनेवेति। इद- माकारवृ्त्त्यभिव्य क्केनैवेत्यर्थः। द्वितीयं दूषयति- तद्ासकेति। न चान्यगोचरवृत्त्या कथमन्यगोचरसंस्काराधानमिति वाच्यम्। यद्ृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये यावन्त. पदार्थाः प्रकाशन्ते तयेव वृत्या ताव्सु पदार्थेषु संस्काराधानमिति प्रागुक्क्त्वादिति भाव: ।।

सिद्धान्तलेश संभह्े

ज्ञानद्वथपक्षे 'इदम्' इत्येका वृत्तिरध्यासकारणभूता। 'इदं रजतम्' इति द्वितीया वृत्तिरध्यस्तरजतविषया। न त्विदमंश विनाध्यस्तमात्रगोचरा मा। 'इद रजतं जानामि' इति तस्या इदमर्थतादात्म्यापन्नरजतविषय- त्वातुभवादिति केचित्॥ अन्ये तु-यथेदमंशावच्छिन्चैतन्यस्याविद्या रज- ताकारेण विवर्तते, एवमिदमंशनिषयवृत्तिज्ञानावच्छिन्न ये तु स्वगोचरवृत्त्येव स्वगोचरसंस्काराघानमिति मन्यन्ते तेषा मतेऽथ्यस्तरजतगोचरत्वत्तिरप्यस्ति। तन्र कि द्वितीया वृत्तिरध्य- स्तरजतविशिष्ठधर्मिगोचरा, कि वा रजतमात्रगोघरेति सशये मतद्येन निर्णय दर्शयति-ज्ञानद्वयपक्ष इत्ादिना। द्वितीया वृत्तिः 'इदं रजतम्' इत्येवमाकारा सत्यथ्यम्तरजतविषयेति सबन्धः। आकारविशेषोपादानफलमाह-न त्विति। द्विती- सृत्तेविशिष्टविषयकत्वेऽनुभवं प्रमाणयति-इंदं रजतं जाना- मीति।।

ति। ज्ञानदयपक्षे द्वितीया वृत्तिरविद्यावृत्तिरितत त् प्रतिपा्यत कमेत्यादिना। विवर्तते परिणमत इत्यर्थः । एवमिति। इदमंश- विषयं यवृतिज्ञानं तदवच्छिन्त्र्थः। इदमाकारवृत्त्यवच्छ्विन्नच

प्रथमपरिच्छेद । ३५१

चैतन्यस्थाविद्या रजवज्ञानाभालाकारेण विवर्तते। न त्विदमंश्ञवृत्िवदनध्यक्तं रजतज्ञानमस्ति। तथा च रजतस्याषिष्ठानवतेतं त्वसंसर्गमानवत् तव्जञानस्याप्यवि ष्ठानगतेदंन्त्रविषयक उससर्गम्ञानोपपतेर्न तस्थापीदंवि षयत्वमम्युपगन्तव्वम्। न च रजतवदध्यस्तस्य रजत तन्यगताविद्याध्यस्तर जतमात्रगोंचर वृत्तिरूपेण परिणमते। सा च वृत्तिर्ज्ञानाभास:, क्लृप्तज्ञानकरणाजन्यत्वादित्यर्थः। अनध्यस- मिति। ज्ञानाभातरूपं रजतज्ञानं रजतवत्प्रातिभासिकमेव ; न त्विदमाकारवृत्तिवद्वयावहारिकम्, ज्ञानाभासस्यापि शुक्तिरजत- वदेव शुक्त्यज्ञाननिवर्तकप्रत्यक्षबाध्यत्वादित्यर्थः। ज्ञानाभासस्य रजतमात्रविषयकत्वे तस्य 'इदं रजतम्' इत्याकारो न स्यादि- त्याशक्य ज्ञानाभासम्येवमंशविष्वयकत्वाभावेपि तस्ष्य तदाकार: संभवतीत्याशयेनाह-तथा चेति। ज्ञानाभास प्रतीदंविषयक- वृत्थवच्छिन्नचैतन्यस्याधिष्वानत्वे सतीर्ः। इदमंशज्ञाने ज्ञाना- भास प्रत्यधिष्ठानभूते विद्यमानं बदिदंत्वविषयकत्वम्, तत्संसमों रजतगोचरज्ञानाभासे भासते। तत्र दष्टान्तमाह-रजतस्पेति। रजताघिष्ठानगतस्येदंत्वस्य ससर्गो यथा रजते भासते तथेत्यर्थः । ननु ज्ञानाभासेन रजसे गृह्यमाणे इदत्वसंसर्गो गृह्यते चेदिदं- त्वमषि तेनावश्यं ग्राह्यम्, इदंत्वग्रहण विना तव्संसर्गग्रहणायो- गात्। तथा च ज्ञानाभासस्य रजतविशिष्टेदमंशविषयकत्वास

३५२ सिद्धान्तलेशसग्रहे

इदंत्वसंसर्गस्य रजतज्ञानगोचरत्वात्त्प्रतियोगिन इदत्व स्थापि ताद्विषयत्वं वक्तव्यमिति वाच्यम्। स्वतादा

तिप्रसकमावाह। न चाघिअ्ानाध्यस्यमानयोरेकस्यि- इज्ञाने प्रकाश्नियमस्य संभावनाभाध्यविवरणे प्रति. पादनादेकवृत्तिविषयत्वं वक्तव्यमिति वाच्यम्। वृच्ि- भेदेऽपीदमाकारवृच्यमिव्यक्त एकस्मिन्साक्षिणि तयोः प्रकाशोयगमादित्याहुः॥ द्विरिति शङ्कते-न चेति। संसर्गोशस्य रजतज्ञानाभासगोचरत्वे हेतुगर्भ विशेषणम्-अध्यस्तस्येति। वक्तव्यमिति। अन्यथा घटत्वादिनि रू पितसंसर्गप्रत्यक्षस्य घटत्वादिविषयकत्व न स्यादि- त्यतिप्रसङ्गापत्तेरिति भावः। ज्ञानाभासस्येदंत्वरूपप्रातियोगिविष- यकत्वाभावेऽपि ज्ञानाभासं प्रत्यधष्ठानतया ज्ञानाभासतादा- त्म्यापन्नस्येदमंशज्ञानस्य प्रतियोगिविषयकत्वा्ज्ञानाभासस्य संस- र्गविषनकत्वं संभवति, तावतैवोक्तातिप्रसङ्गपरिहारोपपत्तेरिति परिहरति- स्वतादात्म्याश्रयस्येति। स्वपदं ज्ञानाभासपरम् ।

पगमात्तदुक्तनियमे ज्ञानपदं साप्तिपरमेव न वृत्तिपरमिति विव- रणकाराणामाशयो लक्ष्यत इति भाव: ।।

प्रथमपरिच्छेदः। ३५३

ननु सर्वपदार्थानां साक्षिप्रकाशादेव प्रकाशोपपते: किं वृ्या। धठादिविषयकसंस्काराधानाघ्युपपचये तद- पेक्षणेऽपि वननिर्गमाम्युपगमो व्यर्थ:, परोक्षस्थल हवा- निर्गतवृत्त्यवच्छिनसाक्षिणैव घटादेरपि प्रकाशोपपतते:।

एवं बाह्यगोचरापरोक्षवृत्तीनामेवावरणाभिभावकत्वमिति निय- मस्य भ्रमस्थलीयेदमाकारवृत्तौ व्यभिचारशङ्काया सत्यां तद्ृ्त्त्य- म्युपगमानभ्युपगमा्म्यां तां परिहृत्य प्रसब्गाज्ज्ञानदयपक्षे किंचि- बिचार्य पूर्वोक्त वृत्तिनिर्गममाक्षिपति-नन्विति। किं वृस्ये- वि। वृत्तिरेव मास्तु, तन्निर्गमो दूरापास्त एवेत्याशयः। ननु केवलसाक्षिण एव विषयानुभवरूपत्वे कालान्तरे विषयानुसंधानं न स्यात् , अनुभवनाशलक्षणसंस्काराभावात्। तथागन्तुकवृत्त्य- नङ्गीकारे चक्षुराद्यनुविधानं न स्यात्, नित्यसाप्तिणि चन्तु- रादेरमुपयोगात। अतो वृत्तिरादर्तव्येत्याशञ्ञ्य ताम- श्रीकरोति-घटादीति। ननु विषयप्रकाश एव तभ्निर्गमफल- मिति, नेत्याहं-परोक्षस्थल इवेति। ननु, प्रत्यक्षपरोक्षज्ञान- योरवैलक्षण्यमनुभवसिद्धम्। तच्च प्रत्यक्षस्थले वृत्तिनिर्गेमाभ्युगमे निर्वहति। बहिर्निर्गतवृत्यवच्छिनचैतन्यम परोक्षाज्ञा नमनिर्गतवृत्प व - च्छिन्चैतन्यं परोक्षज्ञानमिति, नेत्याह-न च तथा सतीति। वृत्यनिर्गमे सतीत्यर्थः । इन्द्रियजन्य ज्ञानं प्रत्यथं तदजन्यं ज्ञानं S. 13

३५४ सिद्धान्तलेश संभहे

शाच्दानुमित्योखि करणविशेष प्रयुक्तवृत्तिवैजात्यादेव तदुपपचे: ॥ अत्र केचिदाहु :- प्रत्यक्षस्थले विषयाषिष्ठानतया बदवच्छिन्मेव चैतन्यं विषयप्रकाशः। साक्षाचादा- त्म्यरूपसंबन्धसंभवे स्वरूप संवन्धस्यान्यस्य वा कल्प- नायोगादिति तदभिव्यकत्यर्थे युक्तो वृत्तिनिर्गमाभ्यु-

परोक्षमिति वैरक्षण्योपपत्तेरित्यर्थः। यथा शाब्दज्ञाने शब्दरूपक- रणविशेषप्रयुक्त शाब्दत्वरूप वैज्ञात्यं यथा वानुमितावनुमितित्वं तथेत्यर्थः। करणविशेष इन्द्रियमनुमानादि च, तत्प्रयुक्त वृत्तिषु वैजात्यं प्रत्यक्षत्वादिजातिरूपसुपाघिरूपं वा, तस्मादेवेत्यर्थः ॥ वृत्तिनिगम साधयति- अत्र केचिदाहुरिति। विषयाधि- ष्ठानतया बिषयावच्छिन्नं यञ्चैतन्यं तदेव विषयप्रकाशः । न जीव- च्वैतन्यम्, तस्य विषय प्रत्युपादानत्वाभावेन साक्षात्तादात्म्य सबन्धाभावादित्यर्थः। अन्यस्य वेति। परम्परासंघन्धस्य वेत्यर्थः।

बन्धसंभवेऽन्बस्व संबन्धस्य कल्पनायोगादिति विभागः । ततः किम्, तत्राह-इति तद्भिव्यक्तर्थमिति। विषयावच्छिन्न - ब्रह्मचैतन्यस्बेव विषयप्रकाशकत्वात्तस्य चावृतत्वादावरणाभिभबरू- भाभिव्यल्िसिद्धयर्थ मित्यर्थः। ननूक्तयुक्त्ा परोक्षस्थळेऽषि वि-

प्रथमपरिच्छेद्:। ३५५

पगमः। परोक्षस्थले व्यवहिते वहयादौ वृत्तिसंसर्गायो- गादिन्द्रियवदन्व्रयव्यतिरेकर लिनो वृत्तिनिर्गमद्वारस्या- तुपलम्भाच्ानिर्गतवृत्त्यवच्छिन्न चैतन्यमेव स्वरूपसंवन्धेन

अन्ये त्वहं कारसुखदुःखादिष्वापगेक्ष्यं साक्षाचैनन्य संसर्गिषु कलपमति घठादावपि विषयसंसृष्टमेव चैत- न्यमापरोक्ष्यहेतुरिति तदभिव्यक्तये वृत्तिनिर्गमनं स- मर्थयन्ते।।

षयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यमेव विषयावभासक स्यात्। ततश् तत्रापि तन्निर्गम: प्रसज्येतेति, नेस्याह- परोक्षम्थल इति। वृत्तिनिर्ग- मनहेतुसंनिकर्षाभावादित्याशयेनाह- व्यवहित इति।।

वृत्तिनिर्गम उपपत्यन्तरमाह-अन्ये त्विति। संसर्गिषु क्ल- प्रमिति। ससर्गस्तादात्म्यम्। विषयापरोक्ष्ये क्चित्क्ळतप्रयोजक- र्वस्य संसर्गस्वैवान्यत्ापि संभवे तत्यागायोगादिति भावः । विषयस्रसृष्टमेवेति। न तु तदसंसृष्टं जीव चैतन्यमित्येवकारार्थः। तदिति। विषयावच्छिवन्नम्रह्मचैतन्याभिव्यक्तय इल्वर्थः ॥

प्रत्यक्षे वस्तुन्मावरणाभिभवस्यावाश्यिकताप्रतिपादनपूर्वकं तद-

३५६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

इतरे तु-शन्दानुमानावगतेभ्यः प्रत्यक्षावगते: स्व. ष्टवा तावदनुभूयते। न हि रसालपरिमलादिविशेषे अतवारमापोपदिष्टेऽपि प्रत्यक्षावगत इव स्पष्टतास्ति, तदनन्तरमपि 'कथ तत्' इति जिज्ञासानुवृत्तेः। न

भिभवार्थे वृत्तिनिर्गमनमिति प्रतिपादयति- इतरे स्विति। ननु शब्दाद्यवगतेऽप्यर्थे स्पष्टता कि न स्यादिति, नेल्ाह-न हौति। घरिमलं सुगन्धः । आदिपदं रसालगतरससंग्रहार्थम्। 'आम्रफले मधुररसादिरस्ति' इत्येवंरूपादाप्तवाक्याच्छतवारमु- कादपि मधुरत्वादिसामान्यविशिष्टतयैव रसादिज्ञानं भवति, न तु मधुरत्वव्याप्यजातिविशेषविशिष्टरसादिज्ञानम्। तथा च रसादि- गतजातिविशेषज्ञानाभावादेव जातिविशेषजिज्ञासोपपद्यते, न तु शब्दादवगमेऽपि स्पष्टत्वाभावादित्याशयेन शङ्कते-न च शन्दादिति। माधुर्ये मधुररसः। माधुर्यादिमात्रावगमेऽपि शब्दा- दसाधारणजातिविशेषावच्छिन्नमाधुर्यावगमो नास्तीति संबन्धः। असाधारणो यो जातिविशेषस्तदवच्छिन्नतया माधुर्यावगमो नास्ता- त्यर्थः । जातिविशेषावगमाभाव उपायाभावं हेतुमाहे-रसाले- सादिना। रसालस्य यन्माधुर्यादि, तद्ृत्तिर्योSवान्तरजातिविशेषः,

प्रथमपरि्छेदः।

स्यागृहीत संगति कत्वाच्छव्दादसाधारण जातिविशेषाव - च्छिन्नमाधुर्यावगमो नास्तीति जिज्ञासानुवृत्तिर्युक्तेति अङ्कथम्। 'रसाले सर्वातिज्ञायिमाधुर्यविश्वेषोऽस्ति'

न हवयं शव्दस्तद्वतं विशरेष विहायान्यगतं विशेषं तत्र बोषयति, अप्रामाण्यापचेः। न च तद्गत- मेव विशेषं विनेषत्वेन सामान्येन रूपेण बोष- अहाभावाच्तदवगमो न संभवतीत्याह-तत्सत्वेऽपीति। तस्ये- ति। अवान्तरजातिविशेषवाचकशब्दृस्येत्यर्थः । न च शङ्डय- मिति संबन्धः । तद्वाचकपदाभावेऽपि तद्वोधको वाक्यरूपः श- न्दोऽस्ति। तेन च जातिविशेषावगमोऽप्यस्ति। तथा चावगळे जातिविशेषे स्पष्टत्वाभावादेव जिज्ञासेत्याशयेनाह- रसाळ इ- त्यादिना। अयं शब्द: कि तद्रतं जातिविशेष बोधयति, किं वान्यगतम्। आद्यमक्कीकरोति-तद्गतावान्तरेवि। द्वितीयं दूषयति-न ह्ययमिति। तत्रेति। रसालमाघुर्यादावित्यर्थः । तात्पर्यविषय एव शब्दस्य प्रामाण्याभ्युपगमादिति भावः । न चाप्रामाण्ये इष्टापत्तिरिति वाच्यम। आप्वाक्यस्य तदभीका- रायोगादिति भावः। माधुर्यगतजातिविशेषावगममश्जीकृत्य शङते-न च वद्गवमेवेवि। सामान्येनेवि। विशेषत्वं रसा-

३५८ सिद्धान्तलेश संग्र हे

यति, न विशिष्येति जिज्ञासेति वाच्यम्। प्रत्यक्षेणापि मधुररसविश्ञेषणस्य जातिविशेषस्य स्वरूपत एव विष

लमाघुर्यगते जातिविशेषे इव फलान्तरमाधुर्यगतेषु जातिविशेषे- ष्वपि स्त्वात्सामान्यरूपमिति भावः । न विशिष्येति। जाति- विशेषगतविशेषविशिष्टतया जातिबिशेष न बोधयति। तथा च रसालमाधुर्यगतजातिविशेषस्य स्वरूपेण शब्दादवगतत्वेऽपि स्वगतासाधारणविशेषविशिष्टतयानवगतत्वादेव जिज्ञास्यत्वमिति भावः। जातिविशेषगतोऽसाधारणविशेषः किं जातिरूपः, किं वा जातिविशेषाश्रयेत्तरावृत्तित्वे सति जातिविशेषाश्रयवृत्तित्वरू- पोपाधिर्वा। नादः, जातौ तदनज्गीकारात्। न द्वितीयः, रसाल- माधुर्यगतजातिविशेषे प्रत्यक्षेणापि तदग्रहणेन प्रत्यक्षावगतेऽपि जातिविशेषे जिज्ञासानुवृत्तिप्रसङ्गात्। तस्मात्प्रत्यक्षेणापि स जातिविशेषः स्वरूपेणैव ग्रह्यत इति वक्तव्यम्। स्वरूपेण तद- वगमश्चोक्तशब्दादप्यस्त्येवेति शब्दायगतस्यापि स्पष्टत्वे तत्र जिज्ञा- सानुवृचिर्न स्यादित्याशयेनाह-प्रत्यक्षेणापीति। तस्मादिति । प्रत्यक्षावगत इव शब्दादिगम्येऽ्थें स्पष्टत्वाभावादित्यर्थः । अनुभ- वसिद्धाया: स्पष्टतायाः प्रयोजकमाह-अभिव्यक्केति। अप- रोक्षत्वं स्वप्रकाशत्वम्। एकरसत्वमेकरूपत्वम्। अभिव्यक्त

प्रथमपरिच्छेद्: । ३५९

वेकरसचैतन्यावगुण्ठनात्स्पष्टता जिज्ञासानिवर्तनक्षमा। शब्दादिगम्ये तु तदभावादस्पष्टतेति व्यवस्थाम्युपग- न्तव्या। अत एव साक्षित्रेद्यस्य सुखादेः स्पष्टता, ज्षा व्दवृत्तिवेद्यस्यापि ब्रह्मणो मननादे: प्रागज्ञानानिवृत्ताव स्पष्टता, अनन्तरं तन्निवृत्तौ स्पष्टतेति वृत्तिनिर्गममुषपाद यन्ति॥

नन्वेतावतापि विषयावारकाज्ञाननिवृत्त्यर्थ वृत्तिनि- यदपरोक्षकरसं चैतन्यं तत्तादात्म्यात्प्रत्यक्तत्राह्ये स्पष्टता विषयता- विशेषरूपेत्यर्थः । अनेन विषयगतस्पष्टताप्रयोजकीभूता या वि- षयचैतन्याभिव्यक्तिरावरणनिवृत्तिरूपा, तस्याः सिद्धये वृत्तिनिर्ग- मनमपेक्षितमिति सूचितम्। आवरणनिवृत्ते. स्पष्टताप्रयोजकत्वे- Sन्वयव्यतिरेकौ दर्शयति-अत एवेत्यादिना। अभिव्यक्तचैतन्य- ससर्गादेवेत्यर्थः । शाब्दवृत्तीति। शब्दजन्या वृत्तिर्मननाद्यनुष्ठा- नाहप्रागसंभावनाविपरीतभावनाभ्यां प्रतिबद्धत्वादज्ञानानिवर्तिका, तदनुष्ठानानन्तरमप्रतिबद्धत्वादज्ञाननिवतिकेति भाव:।।

मन्वेतावतापीति। 'अत्र केचिदाहुः' इत्यादिना मतत्रयो -- षन्यासात्मकग्रन्थेनापीत्यर्थ. । विषयावारकाज्ञानस्य पुरुष्रगतत्व- मतेऽनिर्गतवृ्त्या निवृत्तिसंभवेऽ्पि तस्य विषयावच्छ्विन्नचैतन्यग- तत्वपक्षे तन्निर्गमापेक्षा स्यादित्याशङ्कयानिर्गतवृत्त्यैव विषयगता-

१६० सिद्धान्तकेश संभहे

र्जम इत्युक्तम्। तदयुक्तम्, विषयावच्छिनचैतन्वमतस्व

तिप्रसक्कत। न च तथा सति देवदचीयघटज्ञानेन यज्ञद- चीयघटाज्ानस्यापि निवृत्तिप्रसङ्ग: ; समानविषयकत्व- सच्चात्, अहमर्थविषय चैतन्यनिष्ठयोर्ञानाज्ञानयोर्भिना ज्ञानस्पापि निवृत्तौ नास्ति बाधकमित्याशयेनाज्ञानं विशिनष्टि- विषयावच्छिन्नचैतन्यगतस्येवि। ननु ज्ञानाज्ञानयोर्निवर्त्यनिव- र्नकमावळक्षणे विरोधे समानाश्रयत्वे सति समानविषयकत्वं तन्त्रम्। समानाश्रयत्वं च वृत्तिनिर्गमे सति संभवति, अज्ञानाश्रये विषयचैतन्ये वृत्तिरूपंज्ञानस्यापि स्थितिलाभात्। तन्निर्गमाभावे बु तयो: समानाश्रयत्वासंभवात्समानविषयकत्वमात्रं विरोधप्रयो- जकं पर्यवस्यति। तथा चातिप्रसङ्ग इति शङ्कते-नध तथा सतीति। वत्तिनिर्गमानुपगमे सतीत्यर्थः । सत्वादिति। देवदत्तीय- वटज्ञानयज्ञदत्तीयघटाज्ञानयोरिति शेषः । अहमर्येति। वृत्तिनिर्ग- मामावे सति ज्ञानमहमर्थनिष्ठमेव, न विषयचैतन्यनिष्ठम्। विषया- बारकाज्ञानं च विषयचैतन्यनिष्ठमेव, न त्वहमर्थनिष्ठम्। तथा च समानाशयत्वं बाधितत्वान प्रयोजककोटिप्रविष्टमित्यर्थः। समा- नाकयविषयत्वमिति। ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधे समानाश्रयश्वे सति समानविषयकत्वं प्रथोजकं परिकल्प्य तनिर्वाहाय वृत्तिनिर्गमे स्वीकृतेडप्युक्तदोपतादवस्थेन तयोर्विरोधे, उत्तप्रयोजकादन्यदेव

प्रथमपरिच्छेदः । ३६१

श्रवत्वेन तयोविरोधे समानाश्रयत्वस्यातन्त्रत्वादिति वाच्यम्। समानाश्रयविषयत्वं ज्ञानाज्ञानयोविरोधप्रयो- चकमङ्गीकृत्य वृत्तिनिर्गमाभ्युपममेऽपि देवदचीयघटवृ- सेर्यजदची यघटाज्ञानस्य च घटावच्छिन चैतन्यैकाश्रयत्व- प्राप्त्यातिप्रसङ्गतादवस्थ्येन 'मदज्ञानं यं पुरुषं प्रति

पृथगेवाज्ञानविरोधप्रयोजकस्य वक्तव्यतया समानाश्रय- त्वस्थानपेक्षणात्॥ प्रयोजकं कल्पनीयम्। तच्व वृत्तिनिर्गमं विनेव सिध्यति। अतो विरोध प्रयोजकोपपादकतयापि वृत्तिनिर्गमो न सिष्यतीति समुदा- यार्थः । देवदत्तीयेति। यज्ञदत्तीयघटाज्ञानाश्रये घटावच्छिन्न- चैतन्ये देवदत्तीयघटज्ञानरूपवृत्तेनिर्गमद्वारा संबन्धे सति देव- दत्तीयघटज्जानयज्ञदत्तीयघटाज्ञानयो: समानाश्रयत्वे सति समान- विषयत्वं लम्यते, न च देवद त्तीयघटवृत्या यज्ञदत्तीयघटाज्ञानानि- वृत्तिरस्तीत्युक्तदोषतादवस्थ्यमित्यर्थः। यदीदं प्रयोजकं न भवत किं तर्हि तत्प्रयोजकं वृत्तिनिर्गमनिरपेक्ष पूर्ववादिनस्तवाभिप्रेतम्, तत्राह-यद्ज्ञानमिति। तदिति। तदज्ञानं तत्पुरुषीयतद्विषय- कज्षाननिवर्त्यमितवर्थः। तथा च प्रयोनकशरीरे यं पुरुषं प्रतीत्यनेन बदीयेत्यनेन च 'यज्ञदशं प्रति विषयावारकाज्ञानस्य यज्ञदत्तीय-

३६२ सिद्धान्तलेश संग्रहे

अत्ादु :- बृचिनिर्गमानुपगमे ज्ञानाज्ञानयोविरोध प्रयोजकमेत्र दुर्निरूपम्। 'यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति' इत्याद्युक्तमिति चेद, न । परोक्षज्ञानेनापि विषयगता- ज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गात्। अपरोक्षत्वमपि निवर्तकज्ञानवि- शेषगमिति चेत, कि तदपरोक्षत्वम् १ न तावज्जाति:। 'दण्ड्ययमासीत्' इति संस्कारोपनीतदण्डविशेषविशिष्ट पुरुषविषयस्य चाक्षुषज्ञानस दण्डांस्वेऽपि तत्सच्वे तत्रा-

ज्ञानेनैव निवृत्ति:, न देवदत्तीयज्ञानेन' इति नियमलाभान्नो- क्ातिप्रसङ्क इति सूचितम् ।। वृत्तिनिर्गमं साधयितुमुपक्रमते-अत्राह्ुरित्यादिना। किं तदिति। अपरोक्षत्वं जातिरुपाधिर्वेति किशब्दार्थः । आद्यं दूषयति-न वावदिति। पूर्व दण्डविशिष्टतया गृहीते विष्णुमित्रे बर्तमानकाले दण्डवियुक्ते प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानं संस्काररूपोपनायक- सहितादिन्द्रियाज्ायते-'अयं विष्णुमित्रो दण्डयासीत्' इति। तत्र दण्डांशे प्रत्यक्षत्वमास्ति, न वा। आद्ये दोपमाह- दण्डां शेऽपीति। निवृत्त्यापातादिति। न चात्रेष्टापत्तिर्वक्तुं शक्त्ा, 'स दण्ड इदानीं कीदृशः' इति जिज्ञासानुदयप्रसङ्गादिति भावः । नन्वज्ञाननिवृत्यनुभवयोरभावेऽपि दण्डांशे प्रत्यक्षत्वं कल्प्यते। कल्पकं चेन्द्रियसनिकर्षजन्यत्वम्। संनिकर्षश्च स वि-

प्रथमपरिच्छेदः। ३६३

पि विषयगताज्ञाननिवृक्यापाताद 'दण्डं साक्षात्करोमि'

स्कारं संनिकर्षे परिकल्प्येन्द्रियसंनिकर्षजन्यतया तत्र काल्पनिकापरोक्ष्याभ्युपगमेऽनुमित्यादावपि लिङ्गज्ञाना- दिकं संनिकर्ष परिकल्प्य तदङ्गीकारापचेः। दण्डांश आपरोक्ष्यासच्वे तु तस्य जातित्वायोगाज्जातेर्व्याप्यवृ चित्वनियमात्, तदनियमेऽप्यवच्छेदकोपाधिभेदानि-

षयप्रत्यासत्तिरिति मतमनुसृत्य संस्कार: कल्प्यत इत्याशङ्कया- तिप्रसङ्गमाह-अननुभवेऽपीत्याढिना। अनुमितौ लिव्वज्ञानं संनिकर्षः, उपमितौ सादृश्यज्ञानं संनिकर्ष, शाब्दे पटार्थो- पस्थितिः संनिकर्ष, अर्थापत्तावनुपपद्यमानपदार्थज्ञानं संनिकर्ष, अभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानं संनिकर्ष इति कल्पनया प्रत्यक्षप्रमाण- परिशेषापत्तेरिति भावः । तदङ्गीकारेति। अपरोक्षत्वाङ्कीकारा- पत्तेरित्यर्थः । दण्डांशेऽपि न प्रत्यक्षत्वमस्तीति द्वितीयकल्प दूष- यति- दण्डांश इति। व्याप्यवृत्तित्वनियमादिति। अन्यथै- कस्यामेव प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संस्कारजन्यतया स्मृतित्वापत्तौ जातिसंकरापत्तेरिति भावः । तद्नियमेऽपीति। जातेर्व्याप्यव- त्तित्वनियमाभावेऽपि प्रकृते प्रत्यभिज्ञाया विष्णुमित्राशे प्रत्यक्षत्वं दण्डांशे तदभावश्चास्तीति वक्तव्यम्। ततश्चावच्छेदकभेंदं विना

३६४ सिद्धान्त लेश संग्रहे

रूपणेन तस्याव्याप्यवृतिजातित्वायोगाच्च। नाप्युपा- विः, तदनिर्वचनाद्। इन्द्रियजन्यत्वमिति चेव, न।

प्रतियोगितदभावयोरेकत्रवृत्त्ययोगादुपाधिभेदो वाच्यः। स च दुर्निरूपः। तस्मादपरोक्षत्वजातेः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाव-

तत्र च दूषणमुक्तमिति भावः। ननु प्रक्ृते उपाधिभेदा- निरूपणमसिद्धम, लौकिकसंनिकर्षजन्यत्वतद्भावयोर्वा संस्का- राजन्यज्ञानत्वतदभावयोरवा विष्णुमित्रविषयकत्वतदभावयोर्वापरो- श्षत्वतदभावरौ प्रत्युपाधित्वसंभवादिति चेत्, न । उक्तो- न्याधीनामपि भावाभावरूपतया तदर्थमुपाध्यन्तरापेक्षायामनवस्था- प्रसङ्गादिति भावः । अपरोक्षत्वमुपाधिरिति पक्षं दूषयति- नापीवि। अनिर्वचनमसिद्धमिति चेत्तत्र वक्तव्यम्। किभिन्द्रिय- जन्यत्वमपराक्षत्वम, किं वा त-्संनिकर्षजन्यत्वम्, सिद्धान्त्य- भिमतं वा। तत्राद्यमनूदय दूषयतति-इन्द्रियीत । सुखा- दिप्रत्यक्षरूपे नित्यसाक्षिण्यव्यातिमुक्त्वातिव्याप्तिमप्याह-भनु- मितीति। यस्मिन्घटेऽनुमानेन वा शब्देन वा गुरुत्वमनुभूतम्, तस्मिन्निन्द्रियसंनिकर्षे सति 'घटोडयं गुरु:' इति प्रत्यक्षं ्वति। तत्र विशेषणीभूतगुरुत्वांशेऽतिव्यात्तेरित्यर्थः । नतु

प्रथमपरिचछेदः। १६५

रणान्तरामावेन तदंशे परोक्षेऽप्युपनयमहकारिसामर्थ्या- दिन्द्रियस्यैव जनकत्वात्, अनुगतजन्यतावच्छेदका ग्राहिणोऽनेकेप्विन्द्रियजन्यत्वस्य दुर्ग्रहत्वाच। तङ्ूडे च तस्यैव प्रथमप्रतीतस्यापरोक्ष्यरूपत्वोपपत्तौ प्रत्यक्षा- नुभवायोग्यस्येन्द्रियजन्यत्वस्य तद्योग्यापरोक्ष्यरूपत्व-

गुरुत्वस्येन्द्रियायोग्यतया परोक्षे तदंशज्ञाने तज्जन्यत्वमसिद्धमि त्यत आह-करणान्तरेति। परोक्षेऽपीति। यथा रुचिदत्त- मतेऽनुमितौ मनसः कारणत्व तथेति भावः। न चेन्द्रियखवेने- न्द्रियजन्यत्वमपरोक्षत्वम्, गुरुत्वाशाज्ञाने च तथा न तज्जन्यत्व- मिति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम्। तथापि साक्षिपत्यक्षाव्याप्व- निरासादिति भाव:। अनेकेषु रूपादिसाक्षात्कारेषु तज्जन्यतवं दुग्रहम्, अनुगतजन्यतावच्छ्ेदकाभावेन तज्ज्ञानं विना जन्यत्न- ज्ञानासंभवादित्याह- अनुगतेति। जनु 'साक्षात्करोमि' इत्यनुभवसिद्ध: कश्विदखण्डोपाधिरेव जन्यतावच्छेदकोऽस्त्वित्या- शक्क्य तर्हिं स एवापरोक्षत्वं भवेनान्यदित्वाह-तद्रहे चेबि।

त्करोमि' इत्यनुभवयोग्यस्यापरोक्षत्वस्य तदयोग्यधर्मरूपत्वायो- गाच्चेत्यर्थः । अस्तु तर्ह्युक्ावच्छेदकोपाघेरेवापरोक्षत्वरूपत्वम् । स्र कि व्याप्यवृत्तिरव्याप्यवृत्तिवा। नाद्य:, 'दण्ड्ययमासरीत्' इति प्रत्यक्षे दण्डांशेऽतिन्यापेः। न द्वितीयः, अवच्छेदकभेदानिरूप-

३६६ सिद्धान्तलेश संग्रहे

कल्पनायोगात्। एतेनेन्द्रिय मंनिकर्पजन्यत्वमापरोक्ष्यम् उपनयसहकतेन्द्रियजन्यपरोक्षांशे च न सनिकर्षजन्य तम्, अनुमितावध्युपनीतमानप्र्वेन प्रमाणान्तरसा धारणस्थोपनयस्यासंनिकर्षत्वादित्यपि शङ्का निरस्ता। संयोगादिसंनिकर्षाणामननुगमेनाननुगमाच्च। यत्तवा

णात्। न च विष्णुमित्रविषयकत्वावच्छेदेन तत्रापरोक्षत्वरूपोपा- धिरस्ति, दण्डविषयकत्वावच्छेदेन तत्रैव तदभावोऽप्यस्तीति वाच्बम्। तथा सति दण्डांशे विष्णु मित्रविषयकत्वाभावस्य वक्त- व्यतया तत्र प्रत्यक्षे विष्णुमित्रविषयकत्बतदभावयोर विरोधायाव- च्छ्रेदकान्तरापेक्षाया पूर्वोक्तानवस्थाप्रसङ्गात् अखण्डोपाधिस्वी- कारे जातिमात्रविलयप्रसङ्गाच्च नोक्तोपाधिपच्त: संभवतीति भावः। उपाधिपक्षे द्वितीयविकल्पं निराचष्टे-एतेनेति। अव्याप्त्या- दिदोषप्रसङ्गेनेव्रर्थः । इन्द्रियजन्यत्वमपरोत्तत्वमिति पक्षे या अतिव्याप्तिरुक्ता, सा तत्सनिकर्षजन्यत्वं तदिति पक्षे नास्तीत्याह

तत्संनिकर्षजन्मत्वं नास्ति, उपनयस्य संनिकर्षत्वासंभवात्संनि- कर्षान्तराभावाच्चेति भावः। दूषणान्तरमाह- संयोगादीति। संयोगसंयुक्तसमवायादिसंनिकर्षाणामननुगमेन सर्योगादिष्वनुगत- संनिकर्षतवाभावेनेति यावत्। अननुगमाच्चेति। इन्द्रियस-

प्रथमपरिच्छेद्ः । ३६७

भिमततमापरोक्ष्यं तदेव ममाप्यस्त्विति चेत्, न । तस्य शाब्दापरोक्षनिरूप गप्रमतावे प्रतिपादनीयस्य तत्रैव दर्श-

निकर्षजन्यत्वस्येति शेष.। तथा च वटतद्रूपरूपत्वशब्दशव्द- त्वसुखादिगोचरसाक्षाकारेषु 'साक्षत्कारोमि' इत्यनुगतप्रत्यक्ष न स्यादिति भादः। उपाधिपक्षे तृतीयोपाधिमाशक्कते-यत्त- बाभिमतमिति। तव सिद्धान्तिनो यज्ज्ञानगतमपरोक्षत्वं संमतं तदेव मम मतेडप्यस्तु। तथा चापरोक्षत्वस्याज्ञाननिवर्तकज्ञानविशे- षणत्वसंभवान्न परोक्षज्ञानेन तन्निवृत्तिप्रसङ्ग इति भावः । मदभि- मतापरोक्षत्वस्य ज्ञाने न तन्निवृत्तिप्रयोजकत्वं संभवतीति सिद्धा- नती दूषयति-न तस्येति। मदभिमतापरोक्षत्वस्येत्यर्थः । प्रस्तावः प्रकरणम्। तच्च तृतीयपरिच्छेदावसाने द्रष्टव्यम्। तत्रैव दर्शनीययेति। ज्ञानस्यापरोक्षन्वरं हि न करणविशेषप्रयु- कम, कि तपरोक्षार्थाभिन्नल्म्। इद चापरोक्षत्वं विषयावभास- कचैतन्यरूपज्ञाननिष्ठम्, न वृत्तिनिष्ठम्। अतो न साक्षिप्रत्य- क्षाव्याप्तिः । अर्थापरोक्ष्यं च स्वव्यवहारानुकूलचैतन्याभिन्नत्वम्। स्वपदमर्थपरम्। तद्वयवहारानुकूलं च चैतन्यं निवृत्तावरणं तत्तद- िष्ठानचैतन्यमेव। तथा च घटायर्थस्य स्वव्यवहारानुकूळेन स्वाधि- ष्ठानचैतन्येन स्वगोचरवृत्यभिव्यक्तेन तादात्म्यलक्षणभेदसत्वास्व- व्यवहारामुकूल चेतन्याभिन्नत्वरूपमपराक्षत्वमुपपन्नम्। तथाहका- आदिष्ु तदधिष्ठानभूतस्य केवलसाक्षिरूपतत्प्रत्यक्षज्ञानस्य बाह्य.

३६८ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

नीयया रीत्याज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यत्वेन तत्निवृत्तिप्रयोज- कविश्चेषणभावायोगात्। तस्मात 'तरति शेकमात्म- वित्' इति श्चुतस्य ब्रह्मज्ञानस्य मूलाज्ञानाश्रयभूतसर्वो व्वधिष्ठानचैतन्यस्य च तेन तेन विषयेण तादात्म्यसत्त्वादपरोक्षार्था भिन्नत्वरूपमपरोक्षत्वमुपपन्नमिति हि तत्न दर्शनीया रीतिः। प्रयो- ज्यत्वेनेति। विषय चैतन्यगताज्ञाननिवृत्तौ मत्यां विषयस्य घटादे. स्वव्यवहारानुकूलचंतन्यामिन्नत्वरूपमपरोक्षत्वं लभ्यते। विषयस्य तल्लाभे सति तज्ज्ञानस्यापरोक्तार्थाभिन्नत्वरूपमपरोक्षत्वं लम्यते। तथा च विषयचैतन्यगताज्ञाननिवृत्ते: पूर्व ज्ञानस्यापरोक्षत्वालाभेन सिद्धान्त्यभिमतस्य ज्ञानगतापरोक्षत्वस्य विषयचेतन्यगताज्ञाननि वृत्ति प्रयोज्यस्याज्ञाननिवृर्त्ति प्रति प्रयोजकत्वासभव्रादिव्यर्थः। तन्नि- वृत्ति प्रति प्रयोजकतया निवर्तकज्ञानविशेषणत्वायोगादित्यक्ष- रार्थः। तस्मादिति। 'यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति' इत्यादिरूपे निरुक्ते विरोधप्रयोजकेऽपरोक्षत्वस्थ निवर्तकज्ञानविशेषणत्वासं- भवादित्यर्थः । तस्मादज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतत्वं निवर्तकज्ञा- नविशेषणं वाच्यमिति संबन्धः । परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्व- प्रसक्वारणायेति शेषः । ननु विषयसंसृष्टस्य वृत्िज्ञानस्य बि- षयमताज्ननिवर्तकत्वं क्वचिदप्यक्लृप्तमित्याशङ्कय ब्रह्मगोचर- वृत्तिज्ञाने क्लप्तमित्याशयेनाह-ब्रह्मज्ञानस्येति। मूलाज्ञाना- श्रवभूते सर्वोपादाने ब्रह्माणे संसर्गनियतस्येत्यर्थः । यदा ब्रह्म- गोनरवचिशनमुदेति तदा नियमेन ब्रह्मससृष्टमेवोदेतीत्यत्र हेतु

प्रथमपरिच्छेद1। ३६९

पादानब्रह्मसंसर्गनियतस्य मूलाज्ञानानवतकत्वाद्। ऐ.

वच्छिनचैतन्यसंसृष्टा एवोत्पधन्त इति नियमसुपेत्या ज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतत्वं निवर्तकज्ञनविशेषणं वा व्यम्। तथा च सनि 'यदज्ञानं यं पुरुष प्रति यदिष

वेन सर्वोपादानत्वमुपात्तम। कार्यमात्रस्य जन्मप्रभृत्युपादानभूत- ब्रह्मणा सह संसर्गनियमे सति ब्रह्मगोचरवृत्तिज्ञानस्यापि स्वनि- वर्त्यमूलाज्ञानाश्रयभूते ब्रह्मण संसर्गनियमोऽप्यर्थसिद्ध इति भाव. । ब्रह्मज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे मानमाह-तरति शोक- मिति। शोकपदमज्ञानपरम्। आत्मपदं प्रत्यगभिन्नब्रह्मपरम्। श्रुतस्येति पदातपूर्वमज्ञाननिवर्तकत्वेनेति शेषः । परोक्षवृत्तीनां विषयचैतन्यसंसर्गाभावादैन्द्रियिकवृत्तीना तत्ससर्गे को हेतुः? तत्नाह-तत्तदिन्द्रियसंनिकर्षसामर्थ्यादिति। अनेन परोक्ष- वृर्त्तानामज्ञानाश्रयविषय चैतन्यसंसर्गनियतत्व्ररूपविशेषणाभावात् 'यदज्ञानं यं प्रति' इत्यादंशसत्त्वेऽपि न तत्रातिप्रसङ्ग इति सूचितम्। पर्यत्रसितं प्रयोजकं दर्शयति-तथा चेति। उक्त- विशेषणे सतीत्यर्थ। घटावच्छिन्नचेतन्ये तदावारकाज्ञानानि बहूनि सन्ति। तेषां मध्ये कानिचिद्देवदत्तं प्रति तदावारकाणि कानिचिच् यज्ञदत्तादिकं प्रति तदावारकाणि। एवं प्रतिविषय पुरुषभेदेनानेकाज्ञानानि सन्त। तथा च विषयावारकाज्ञानानां S 24

३७० सिद्धान्तलेश संग्रहे

मध्ये यदज्ञानं यं पुरुष देवदत्त प्रति यद्िषयावारक यस्य विष- यस्य घटस्यावारकं तदज्ञानं तदीयेन देवदत्तीयेन तद्विषयेण तद्वटाविषयकेण तदज्ञानाश्रयचैतन्यससर्गनियतात्मलाभज्ञानेन नि- वर्त्यमित्यर्थः । तदज्ञानेति पदेन देवदत्तं प्रति घटावारकाज्ञानम- भिधीयते। तदज्ञानाश्रयचैतन्य घटाव्छिन्नचैतन्यम्, तत्र य संसर्गस्तन्नियतस्तद्याप्य आत्मलाभो यस्य घटगोचग्वृत्तिज्ञानस्य तज्ज्ञानं तदज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतात्मलाभम्, तच्च तज्ज्ञानं चेति विग्रहः । आत्मलाभ उत्पत्तिः । नियमश्च 'यदा यदा घटगो- चस्वृ विज्ञानस्य घटोन्द्रियसनिकर्षजन्यस्यात्मलाभस्तदा तदा घटा- वच्छिन्नचैतन्ये तस्ष्य घटगोचरवृत्तिज्ञानस्य संसर्गः' इत्येवमात्म- कः। तदुक्तं प्राक्- 'ऐन्द्रियिकवृत्तयस्तत्तद्विषयावच्छ्विन्नचैत - न्यसंसृष्टा एवोत्पच्न्त इति नियममुपेत्य' इति। अत्र 'यदा यदैन्द्रियिकवृत्तीनामुत्पत्तिस्तदा तदा विषयचैतन्ये तासा संसर्गः' इति हि नियम स्पष्ट भासते। एवं विषयान्तरेषु पुरुषान्तरेष्व- ज्ञानान्तरेषु ज्ञानान्तरेषु चेदं प्रयोजकं विशिष्य विशिष्य योजनी- यम। ननु, परोक्षवृत्तीना विषयचैतन्यसंसर्गा भा वे नो त्त प्रा प्योज क - नाक्रान्तत्वादज्ञाननिवर्तकत्वप्रसङ्गो नास्तीत्युक्तमयुक्तम्, क्कचि- त्परोक्षवृत्तेरपि विषयसंसर्गसत्वात। तथा हि- 'हृदयपुण्डरीके नाड्य: सन्ति' इति वाक्याज्जायमानाया वृत्तेः कदाचिदन्तःकरणे हृद्यपुण्डरीकस्थे नाडीहृदयान्यतरवस्त्ववच्छेदेन जनने सति तस्या वृत्तेस्तदन्यतरवस्त्ववच्छ्रिन्नचैतन्यसंसर्गसत्तात् तक्षवरण निवर्तक- त्वप्रसङ्गः। न चेष्टापत्तिः, तदा तदन्यतरवस्तुनि जिज्ञासानुद-

प्रथमपरिच्छदः । ३७१

तात्मलामज्ञाननिवर्त्यम्' इति ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधप्रयो- जकं निरूपितं भवति। न वैंवं सति नाडीरृदयस्वरूप-

विषयसंसर्ग विनापि शब्दज्ञानसंभवेन तत्संसर्गनिय- य प्रसङ्गादिति शङ्का नियतपदेन निरस्तेत्याह-न चैवं सतीति ! विरोध प्रयोजकस्य नियमगभत्वे सति शाब्दज्ञानस्याप्यज्ञाननिवर्त- कत्वप्रसक्गो न चेति संबन्ध। 'यदा यदा हृदयादिगोचरशब्दवृ- चरुदयस्तदा तदा तस्या वृत्तेहदयाद्यन्यतरवस्त्वव्रच्छिन्नचैतन्ये संसर्गः' इति नियमो नास्तीति हेतुमाह- तस्येति। तादृश- शाब्दज्ञानम्येय्यर्थ.। ऐन्द्रियिकवृत्तीना हि तत्तदिन्द्रियगोलकाव- च्छिन्नान्तःकरणप्रदेशेषूत्पत्तिनियमः संभाव्यते। इन्द्रियनिरपे- क्षवृत्तीनां त्वन्तःकरणे जायमानानां प्रदेशनियने कारणाभावाड- दयादिगोचरशाब्दवृत्ति कदाचिद्देवयोगाडृदयाद्यवच्छेदेनान्त :- करणें जायते, कशाचित्तु हृदयादिप्रदेश विहाय प्रदेशान्तरावच्छे देन सा तत्र जायते इति निरुक्तनियमो नास्तीत्यर्थ। अत्र 'तक्ष्य' इति षष्ठयाः सप्तम्या पञ्चम्या च संबन्धः । तस्मादिति। वृत्ति- ज्ञानस्याज्ञानाश्रयविष्यचैतन्यससर्गे विना तन्निवर्तकत्वासंभवादि- त्यर्थः ॥

३७२ सिद्धान्त लेश सग्र हे

तात्मलामत्वाभावात्। तस्माव्ज्ञानाज्ञानविरोधनिर्वाह्दाय पचिनिर्गमो वक्तव्य इति॥

अन्ये तु विषयगताज्ञानम्य लाघवात्समानाधिकरण- ज्ञाननिवर्त्यत्तसिद्धौ वृत्िनिर्गमः फलतीत्याङ्कः॥ अपरे तु बाह्यप्रकाशस्य बाह्यतमोनिवर्तकत्वॅ सामा नाधिकरण्ये सत्येव दष्टमिति दृष्टातुरोधादृत्िनिर्गम: सिध्यतीत्याङ्कः ॥

एवं ज्ञानाज्ञानयोविरीध प्रयोजकनिर्वाहकत्वेन वृत्तिनिर्गमन प्र० साध्य तत्रैत्र हेत्वन्तराणि मतभेदेनाह-अन्ये त्वित्यादिना। लाघवादिति। विषयगताज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञाननिवर्त्य- त्वग्रहदशायां लाघवात्समानाधिकरणज्ञाननिवर्त्यत्वं गृह्यते, न तु व्यधिकरणज्ञाननिवर्त्यत्वमित्वर्थः। एतदुक्त भवति- अज्ञानस्य विषयचैतन्यगतत्वाचन्निवृत्तिलक्षणं ज्ञानकार्यमपि तद्रतमेव। तथा चाजाननिवृत्तिरूपकार्यस्य स्वकारणभूतज्ञानेन सहेन्द्रियसनिकर्ष- सामर्थ्यात्सामानाधिकरण्यलक्षणसंबन्धसभवे तत्त्यागायोगात्कार्य- कारणयोः सामानाधिकरण्यस्यौत्सर्गिकत्वादिति॥ बाह्यतम इंति। अन्धकारेत्यर्थः। सत्येवेति। अन्यत्र विद्यमानादालोकादन्यत्र तमोनाशो न दृष्ट इत्येवकारार्थः। अज्ञानस्यापि विषयावारकत्वेन बाह्यतमःसदृसत्वादृत्तिरूपस्य

प्रथमपरिच्छेद: । ३७३

केचिश्वावरणाभिभवार्थ वृत्तिनिर्गमानपेक्षायामपि चिदुपरागार्थे प्रमात्चैतन्यस्य विषयप्रकाशकब्रह्चैत- न्याभेदामिव्यकत्यर्थे वा तदपेक्षेत्याहुः। अथ किंप्रमाणकोऽयं जीवब्रह्मणोरमेदो यो वृत्या-

शत्वाउज्ञानाज्ञानयोरप्यन्धकारालोकयोरिव समानाधिकरणयोरेव निवर्त्यनिवर्तकभाव. कल्यते। तच्च मा्मानाधिकरण्यमज्ञानाश्रये विषयचैतन्ये वृत्तिज्ञानस्य संमर्गरूपम्। स च संसर्गो वृत्ति- निर्गमाधीन इति भाव. ।।

अतो वृत्तिनिर्गमनाभ्युपगमो व्यर्थ इत्याक्षेपे तननिर्गम बिना तन्निवृत्तिर्न संभवतीति तदभ्युपगमः सफल इति समाधानं दर्शितम्। ददानी विषयचैतन्यगताज्ञाननिवृत्यर्थ वृत्तिनिर्गमनं नापेक्षितमिति पूर्वपक्ष्युक्तमञ्चीकृत्यापि वृत्तिनिर्गमनं साधयति- केचिस्विति। इद च प्रकारद्वय प्रागेव प्रपञ्चितमिति नेह प्रपञच्यत इति बोध्यम् । प्रमातृचतन्यशब्दितजीवस्य ब्रह्माभदे नास्ति प्रमाणमिति शङते-अथेति। अयमभेद. कि वेदान्तप्रमाणकः, कि वा तदन्यप्रमाणकः१ तत्र न तावदादः कल्पः संभवति, वेदान्ताना-

३७४ सिद्धान्तलेशसंग्रहे

भिव्यज्येत। वेदान्तप्रमाणक इति घण्टाघोष: । सर्वेऽषि

माना: प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मण्यद्वितीये समनुयन्ति। यथा चायमर्थस्तथा शास्त एव समन्वयाध्याये प्रपश्चितः । विस्तरभयान्नेह प्रतन्यते।

इति शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहे प्रथमपरिच्छेद:।

मुपासनादिपरत्वप्रतीतेः । न द्वितीय, जीवब्रह्माभेदस्यौपनिषदत्व- श्रुतिविरोधादिति भावः । तत्राद्य कल्पं परिगृह्य समाधत्ते - वेदान्तेति। तेषामुपासनादिपरत्वं दूषयति- सर्वेऽपीति। वे- दान्ताना क तात्पर्यमिति विमृश्यमानाः सर्वेडषि वेदान्ता अदूये जीवाभिन्ने ब्रह्मणि समनुयन्ति समन्वयं तात्पर्य लभन्ते। तात्पर्य- ज्ञापकानि लिङ्गानि कथयति-उपक्रमेति। आदिपदमभ्यासा- दिसंग्रहार्थम। के ते वेदान्ताः, क्थ वा तेषूक्तानां लिङ्गानां सत्म्, को वा तैर्लिद्गैस्तात्पर्यावगमप्रकार इत्याकाड्क्षाथामाह- यथा चेति। सर्वेषा वेदान्तानामयमेव परमतात्पर्यविषयी-

प्रथमपरिच्छटः । ३७५

भूतोऽर्थ, न तूपासनाढिरिति प्रपञ्चितमित्यर्थः । अत्नापि कुतो न प्रपञ्च्यते, तत्राह-विस्तरेति। ग्रन्थविस्तरभयादित्यर्थः ।

श्रीकृष्ण मनसा ध्यात्वा श्रीकृष्णं मप्रणम्य च। व्याख्यानोडयं परिच्छेद श्रीकृष्णपरितुष्टये।।

चरणारविन्द सलगरजोभूतस्याच्युतकृष्णानन्दतीर्थस्य कृतौ शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहव्याख्यायां कृष्णालंकारा- ख्याया प्रथमपरिच्छेद: समासः।