1. Siddhanta Lesa Sangraha of Appayya Dikshit Krishnalankara of Achutananda Tirtha Bhau Shastri Jha Chowkambha

Barcode : 4990010105142 Title - Siddhanta Lasa Sangrahah Author - Diskhit, Appaya Language - sanskrit Pages - 584 Publication Year - 1916 Barcode EAN.UCC-13

4 990010 105142

सिद्धान्तलेशसङ्ग्रह:।

श्रीमदप्पयदीक्षित विरचितः।

श्रीमत्परमइंसपरिव्राजका चार्य कृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्गाराखयया व्याखयया समलङत: ।

घसे इत्युपनामकेन भाऊशास्त्रिणा टिप्पण्यादि- संयोजनेन परिष्कृत्य संशोधितः।

3337

Published and Sold by H. D. Gupla & Sons, PROPRIETORS, TRE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE. BENARES CITY,

Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the Vidya Vilas Press, BENARES.

184.43

Registered According to Act XXV. of 1867. , ( All Rights Reserved. )

HE ASIATIC SOCIETY CALCE: A C010

Acc. No $3247

Date. 7.1.94

S. Ko: 726/1

॥ श्रीगुरुः शरणम् ॥। यदानन्दलवेनैव जगदानन्दमश्नुते॥। तं वन्दे प्रत्यगात्मानमसङ्गं नन्दनन्दनम् ॥ १ ॥

इह खलु विरिश्चिमपश्चे सवेंषा माणिनां परमसुखावाप्तिपूर्वकात्यन्ति- कदुःखनिदृत्त्यर्थ स्वभावत एवास्ति सततमुद्ोगः । परमेतादृशसुखावासे: कः मकुष्ट उपायः इत्येवं निश्चयमनासादयन्तो जना यम्मित् कस्मिम्नपि दुःखमाधने एवाडSपातरमणीयतां पशयन्तः सुखसाघनत्वभ्रान्त्या मवर्तमाना दुःखमहोदघौ निपतन्ति। एतादृशान् दुःखमागरनिमग्रान् भ्राम्थतो जनानू विलोक्य मातापितृमहस्त्रेभ्योऽप्यधिकतरवात्सल्यशालिनी भगवती श्रुतिर्य- थाऽधिकारं कर्मोपासनाज्ञानादीनि न्यरूपयत्। तवापि साक्षान्निर- निशयसुखाभिव्यअ्कं जीवब्रह्मणोरैक्यज्ञानमेत्रेति मत्वा पूर्वमुपासनादिकं निरुप्य पश्चात्तन्यरूपयत्। साक्षत्परमपुरुषार्थसाधनतपाकश्तिभाग एनोपनिषच्छन्दवाच्यः तस्य चातिगम्भीरार्थतया सहजतोऽर्यमतिपत्तेर्दुष्कर-

इति महर्षिर्भगवान् बादरायण: शारीरकमीमांसामसूत्रयत्। (373 इदानीं तेषामेत ब्रह्ममूत्राणामुपीर श्रीशङ्कररामांनुजपाध्ववल्लमनिम्बार्क- शै व प्रभृतिमिरचार्पेनिर्मितानि भू्यासि भाष्याणि स्वस्त्रपक्षोपोद्वलकानि इतर- वक्षस्य प्रतिक्षेपकाणि च दृश्यन्ते। सर्वेरेव यावद्बुद्धिबलं महान्तमायासमङ्गी- कृत्य सूत्राण्यन्यथाकृत्याऽपि स्वस्वपक्षस्पैव दृढीकरणार्थ ब्हो युक्तय: प्रति- पादिताः। एवंविधानां महात्मनामषि परस्परं विग्रतिपत्तिस्थानभूतानि सूत्रा- ण्यालक्ष्य भवति मन्दमतीनामस्माकं सम्मोह: "कि सूवार्ण यादशोऽर्यः प्द- शितस्तैस्तैर्भाष्यकारैः स सर्वोडपि सुत्रकृत्तात्पर्यविषयः उत अन्यतम एव" किन्तु सर्वेष्वेव परस्परविरुद्धार्थेपु सूत्रकृत्तात्पर्य-वर्तते इति नैव शक्यं सम्भा- वयितुमिति पारिशेष्यादेकस्मिन्नर्थे एव तात्पर्य विदयते इति वक्तव्यमापतति। तदिदानीं विचारणीयं कस्मिलर्थे सूत्रकारस्यादरातिशयो लक्ष्यत इति। सर्वैंहि साम्मतिकैरेवसुद्धोष्यते सूत्राक्षराणि सर्वथा का

सिद्धान्तलेश भूमिका । मधेतुरूपाणि, यो हि यथा व्यारूयातुमिच्छेन तस्मै तदमिल षितमेवार्थ समर्पयन्ति इति। परमयसुद्धोषः सहदयाना न चित्तमनुरअ्पत्ि यतो ब्रह्मसूत्रेभ्य एवोद्धृत्य कानिचित् सूत्राणि शङ्करपक्षाग्रही कश्चित . रामानुजमाध्वपक्षाणामसारतां बोधयितुमित्थं यधुपपादयेव यद् पने वा- दिनो ब्रह्मविद्यायामेव्र नाधिकारिण:, कथमेषां व्यारूपानं-सवैरादरणीयं भवेत्, यतो वादरायण एव स्वसूत्रेषु अनधिकारितामेषां प्रकटपति। "म- ध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनि:"इसनेन सृत्रेणदमुच्यते यज् जैमि- निराचार्य: इत्थं ब्रूते-माध्वरामानुजप्रभृतीनां ब्रह्मविद्यायां नास्त्यधिकार, यतः असम्भवात्। तच्छुत्वाऽपरो यदीत्थं ्रूयात्-नेदं युक्तं, सर्वात्मनाऽधि- कारो नास्तीति कथनं साहसम, शङ्कराचार्यवत् सर्वातिशाय्यधिकाराभावेऽपि यथाकथंचित् अधिकारोऽसत्येव, एनदर्थकमेवेदं सूत्रं "भावं तु बादरायणोS ह्ति हि" कथ बादरायणो मध्वादिषु अधिकारस्य भावमाह ? यतोऽस्ति हि- कथंचित् विद्यायामधिकारः इत्ादि, तहायमपि सूत्रार्थः मामाणिकैः परि- गृहीतः स्यात्। नहयं शब्दशक्तिलभ्यो न भवति। यदि नाम व्याख्यानृणां स्वस्त्रकल्पनानुरुपं व्याख्यानमङ्गीकक्रियेत तहि पूर्तोक्तस्यापि मूत्रकत्तातप- यविषपत्वं प्रसज्येत, अतोऽवश्यमङ्गीकर्तव्यमेतत यत् एक एव कश्चनार्थ: सूत्रकृत्तात्पर्यवरिषयो न सर्वविधः । यदि एक एव कस्तहिं सा, कथश्र सोऽवगन्तुं शक्यते। नच तस्यावगती कशरिदस्ति उपाय इति चेत, श्रीशङ्क- राचार्यपादाभिमत एवार्थः सूत्रकारस्य तात्पर्षविषय इति बरूमः।स च सूत्राक्षरैरेवावगन्तुं शक्यते च। यद्यपपि केचिद् वादिन इत्यं सङ्गिरन्ते नाम, यदयं मायावाद: सुत्राक्षरैन लभ्यते श्रीशङ्गाचाये: कल्पित इति। परं नेदं युक्तम । यतः प्रायशः सर्वत्र एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञावाक्यमेव मूलं कृत्या सर्वमपि विचारं करोति सूत्रकारः। यथा "मकृतिश्च पतिज्ञादृष्टानता-

व्देभ्य:" इसादौ प्रतिज्ञादष्टान्तयोरतुपरोधार्थमेव्र ब्रह्मणः प्रकृतित्वं, कार्यस्य कारणान्विन्सत्ताकत्वाभावः, आकाशादीनां च ब्रह्मण्यध्यस्तत्वमिसादिकं निरूपयति। तावता च प्रतिज्ञावाक्यस्येतरवाक्यापेक्षया माधान्यं दोत्यते। तथ्व पतिज्ञावाक्यं विवर्तवादाड्रीकारमन्तरा न सामअस्पेनोपपादयितुं वाक्यमिति प्तिज्ञावाक्यमेव प्राधान्येनोपादाय निर्णयं बुवाणः सूत्रकारः 'विवर्तवाद एव स्वाभिगेतः इति स्पष्ट कथयति।

सिद्धान्तलेश भूमिका ।

तथाहि-द्वादशवर्षाण्यधीत्य यथाविधि गुरुगृहे, ततः मत्याद्टत्तं विनया- दिशुन्यमप्रणतस्पभावं पुत्रमालक्ष्य पिनोवाच- हे सौम्य ! किमेताटकी •काचन विलक्षणा विद्या त्वयाऽडसादिता यदेकस्प विज्ञानेन सर्वीमद विज्ञातं भवतीति। तत् सादूसुनमित श्रुत्वा गर्व परिहृत्य शरणमुपसन्नः श्रवेतकेतुः पितरं पपच्छ हे पितः/ की दृशमेतदेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तन्मे कथयतु भगवा- निति। तदा पिता इदमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपदिदेश। तत्र च दष्टान्तापे- यामिद्मुच्यते "यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद्राचारम्भ- णं विकारे नामधेयं मृत्तिकेसेत सत्यम्"इति। इय श्रुतिः शाङ्करपतं कि- हाथान्यस्मिन्मते न मामञ्जस्थमशनुने। अत्र हि एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नाम सर्वस्य तत्तव्यक्तित्वेन रूपेण ज्ञानं न विनषितम, सर्वेषां पदार्थानां सत्तव्य- क्तित्वेन रूपेण ज्ञानस्यासम्भवात्। मामान्यमत्यासत्त्या योगजधर्मप्रत्या- सच्या वा सर्वेषां तत्तश्यक्तितवेन रूपेण ज्ञानं भविष्यतीति चेत, तथासति श्रतिविरोधमसङ्गः । श्रुतिर्हिवि दृष्टान्तद्वारा इदं प्रतिपादयति-कार्यकारणयो रभेदाद् विकारस्य वाचारम्भणमात्रत्वेन मिथ्यात्वात कारणी- भूनमृद्रिज्ञानेन मर्वे मृद्रिकारा ज्ञायन्ते। "मृत्तिकेसेत्र सतम्"इति कारण- मात्रस्य सत्यत्वाधारणाच्च पकारन्तरणैवेदं सर्वविज्ञानं श्रुत्यभिप्नेत- मिति गम्यते। यदि नाम सामान्यपत्यामच्या योगजपत्यासत्या वा इ- दं सर्वविज्ञानं श्रुतितात्पर्यवरिषय इत्युच्येत तथासति दृष्टान्तदार्ष्टान्ति- कयार्वेषम्यं प्रमज्येत। अतश्चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमित्यस्याय- मेवार्थ: यत् श्रुतिर्मुमुक्षुं पति तदभिलषितमेत्र पतिपाद्यति। मु- मुक्ष्वभिलपितो हि मोक्ष:, स चाद्वितीयव्रह्मात्मतच्वज्ञानादेवोते मोक्षमा- धनीभूतमद्वितीयब्रह्मात्मतच्वज्ञानमेत श्रुत्या पतिपिपादयिपितम्। तत्र च द्विनीयस्य मपश्चस्य दृश्यमानत्वात्कथमद्वितीयज्ञानं सम्भवेत् इति शिष्यशङ्कामपाकर्तु जगतो मिथ्यात्वमभिधातुं श्रतिः पववृते-यथा सो- म्पैकेनेत्यादिना। यथाहि शुक्तौ समारोपितानां रजतरङ्गादीनां रज्जवा वा समारोपितानां भुजङ्गमदण्डधारादीनां स्वरूपं वस्तुतः शुक्त्यादिकमेव, आरोपितपदार्थस्य अधिष्ठानातिरिक्तायाः सत्ताया अभावाद।अतः शुक्त्तया- दितक्वज्ञाने जाते तेषु समारोपितानां रजतादीनां तत्वं विदितं भवाती, शु- कश्यादिकमेव हि तेषां ततत्वम् । तत्वस्य ज्ञानमेव ज्ञानं, ततोऽन्यत् जानं मिथ्याज्ञानमेवेति। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नाम अधिष्वानभृतसत्यवस्तु- ज्ञानेन समारोपितानां सर्वेषां पदार्थानां स्वरूपज्ञानम, अर्थाद 'अधिष्ठाना-

सिद्धाम्नलेश भूपिका।

व पृथक्रमृतं वास्तवं स्वरूपमेरषा नाहित, एते मिथ्वारूपाः इति यजू ज्ञानं एतदेवात्र विवक्ितं, नतु तत्तव्यक्तित्वेन रुपेण सर्वस्य ज्ञानं वि- वक्षितम, अशक्पत्वात् निष्फलत्वाच्च। पूर्वोक्तपकारेण मिथ्यात्वज्ञानमेव पतिपिपादयिपितं चेत् सफलता सम्पद्यते, तस्य अद्विनीयतक्व्रज्ञाने व पयोगाव, अद्वितीयज्ञानस्य च मोक्षमाधनतवात्। एताष्टशैकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञासिद्ध्यर्थमेव छान्दोग्योपनिषादि "सदेव सोम्येदमग्र आसीद" इत्पादिना उत्पत्तेः पूर्वे सन्मात्रस्य सस्तमभिधाय ततः तस्मादेव मतः सर्वस्य प्रपश्चस्योत्पत्तिमभिधाय तंत्रैव पुनः सर्वस्य प्लयोऽप्यषीयते। तेन च सर्वस्य मपञ्चस्य ब्रह्मण्पेव आरोपितत्व्रपदर्शनेन तदव्यतिरेकात ब्रह्मणोऽद्वितीयता सम्यग् बुद्धौ समारूढा भवांन, तेन च मोक्ष उपपतस्यते। इत्येवरेरीत्या दष्द्वारा प्रतिज्ञावाकपस्य मर्वथा श्रीशङ्कराचा- र्यमतेनैव उपयोगः सम्भवति। इनरमते तु इद प्रतिज्ञावाक्यं सर्वथा नि- षफळं भवति इति श्रुत्यभिमतं निर्विशेषाद्वैववादं भगवान् बादरायण: पदे पदे पतिज्ञावाक्यानुरोधेनैव सर्व विचारयन् प्रतिष्टापयात। अत एव ये केचन उद्घोषयन्ति निर्विशेषाद्वैतवादो न सूत्रकृत्मम्मत इति तत्परास्म। तथासवि

"प्रतिज्ञाहानिशव्यतिरेकाच्छवदेभ्यः" इत्यादिमूत्रजातं मुग्पलपितं स्यान्। यदा हि प्रतिज्ञावाक्यं जगन्मिध्यात्वमन्तशा न कथश्विदपि सार्थकं इति निर्धारितं भवति, तदा तान्येव वाक्यानि ममुपादाय विचारयतो महर्षेरयं मायाबादो न सम्मत इति क्थं वक्तु शक्यम्। अपि च 'ब्रह्मणो जगदुपादानत्वरे तदू ब्रह्म सर्वात्मना परणमते एकदेशेन वा ? आध्ये ब्रह्मातिरेकेण विकारभाव: ब्रह्माभात्ो वा प्रसज्जयते। अन्से सावयवत्वापचया निश्वयत्रश्रुतिविरोधः' इति "कृत्स्नमसक्तिनि- रवयवत्वशब्द्रकोपो वा" इति सूत्रेण पूर्वपक्ष कृत्वा "श्रुवेस्तु शब्दमूल- लवात्" इसादिना आपाततः समाधानमभिधाय "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" इति सूत्रेण "यथा दि स्त्रप्द्रष्टरि द्रष्ट्वःस्व्ररूपानुपमर्देनैव्र सर्वथा परिणा- माभावेऽपि नानाविधा रथाद्याकारा: सृष्टयः मादुर्भवन्ति तद्व ब्रह्म- व्यपि स्व्ररूपानुपमर्देन नानाविरधं देवतिर्यङ्मनुष्यादिभेदभिन्नं स्थावरज- क्रमात्मकं जगव मादुर्भविष्यति" इति विवर्तवादमवलम्व्य ब्रह्मणि जग- स्कारणत्वं पतिष्ठापयता आचार्येण 'विवर्तवादः स्व्राभिमतः इति सपषट पतिपाधते, कथमन्यथा अस्य सूलरयोपपचि: स्याद। यथादुराचार्यया-

पस्पतिमिश्रा :- अनेन हि स्फुटितो मायावाद इति। किश्र द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे आकाशवाटोरुत्पच्िमभिधाय सत उत्पत्तिपतिषेधकमिदं सूत्रं विद्यते, "असम्भवस्तु सतोऽनुप्रपत्तेः" इति। अन्रि आचार्यभाष्यम्-'वियत्पवनयोः असम्भाव्यमानजन्मनोरपि उत्भात्त श्रुत्वा स्पात कस्पचित् भ्रांति: सदप्युत्पद्यते इति तां निवर्त- यितुमाचार्यः सदुत्पचति प्रतिषेधति' इति। अस्य सूत्रस्य इदमेव प्रयोजनमिति भखवन्तरेण सवैरेव भाष्यकारैरभ्युपगनं, परपेतत्सूत्रं न इतरमतेषु सामञ्जस्प- मश्मुते। यदा हि सर्वमेत्र वस्तुजातं सव तदा एतत्सूत्रस्थसत्पदेन ब्रह्मैवाभिपरेत- मिति कथ निर्णीतं स्याव, सत्पदस्य ब्रह्मासाधारणत्वासम्भवाद। विवर्तवादे तु एतत् सूत्रमनापासेन सङ्गच्छने, तन्मते ब्रह्मव्यतिरिक्तम्य सत्यत्वाभावेन केवलव्रह्ममात्रपतिपादकत्वाव। एतेन एततू गम्यते निरुषपद्सच्छ्देन सूत्र- कार: व्रह्मैत्र निर्दिशति। अत एव छान्दोग्येऽपि "सदेव सोम्पेदमग्र आसीतू" इसादिना सच्छव्देम ब्रह्मनिर्देश: कुमः ।तथाच यत्र निरुपपद: सच्छन्द्ः सर्वत्र तत्र व्रह्मैत्र सृहते इति सिद्धं भनि। तथ जगत्ससत्त्रवादे नानुगुणं भवति। एवमादीनि बहूनि लिङ्गानि सूत्रेषु विद्यन्ते यैः सूत्रकतो मायावा- दे एव तात्पर्य विद्यते इति समुन्नतुं शक्पम्। तानि च लिङ्गानि यथाय्थ भाष्यवाचस्पसकल्पतर्वादिग्रंथेषु तस्तत्स्थले निरूपितानि सन्ति इति तत एव दृष्टव्यानि। एतावता चेवं िद्धं सूत्राणां मायावाद पव तात्पर्य विद्यते इति। यद्यपि नामेत्यं मायावादादिकं सूत्राक्षरैरेव अ- नायासेन बोद्धुं न शक्यते यतो व्याकरणसूत्रेषु पतअ्लिपणी- तमहाभाष्ये 'सूत्राणामयमेवार्थः सम्भवति नत्वन्यः', इसादिपुर्वापरसू- त्रादिज्ञापकमाश्रिस यथाऽर्यः पदशितः, तथा बादरायणसूत्राणां सूत्राक्ष- राण्येव प्रमाणयित्वा कम्मित्रपि भाष्येऽर्यस्याप्रदर्शनात्। अतएत् सर्वेषां सूत्रार्थावबोधने महान क्लेशः समुपजायते, तथापि सूक्षमेक्षिकया निरीक्ष्पमाणे मूत्राक्षरैरेव सुत्राणामथेंः सुस्पष्टमवगन्तुं शक्यते । नत्र काचित दिय मद्श्वते यथा-"अथातो ब्रह्म- जिन्नासा"इसादिशासत्रं मोक्षसाधनीभूनब्रह्मज्ञानमतिपादनायैव पृत्तमिति सुत्राक्षरैरव कथं लब्घम् इति चेत, हश्यताम्-"अनादृत्ति: शब्दादनादृत्ति: शब्दादू" इति अन्त्यसूत्रेण सह, "अथातो ब्रह्म- जिझासा"इतिसून्स्य योजने कते इदमेकं वाक्यं भवाती-साधनचतुष्टय- सम्परयंनन्तरं यतः साघनचतुष्टयस्ष्य असिदिधिर्न भवति-साधनचतुष्टयं

६ सद्धान्तलशभूामका । पुरुषेण सम्पादयितुं शक्यते, अतः ब्रह्मीजज्ञासा कर्तव्या। कस्मै फलाय कर्तव्या? इते चेत, यतः अनावृत्ति: शब्दाद श्रूयते। ब्रह्मज्ञानं पाप्तः पुमान् पुनः संसारं नावर्तते। "इमं मानवमाव्तस्नावर्तन्ते" "न स. पुनरावर्तते" "अमृतः समभवत् समभनत्" इत्यादिश्रतिभिः अनावृत्ति- निर्देशात। अनया च एकवाक्यतया मोक्षसाधनीभूब्रह्मविचारप्रतिपाद- नार्थमिदं शास्त्रं प्तृत्तमिति सुष्ठु ज्ञातं भवति । यच्च विवरणादौ "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा"इति सूवव्याख्यानसमये "व्ञाधातोः निश्चयात्मकज्ञानेऽजहल्लक्षणा, सन्मसयस्य च इच्छासाध्ये वि- चारे जहल्लक्षणा, तथाच ब्रह्मविषयकनिर्णयात्मकज्ञानाय विचारः क र्तव्यः । अत्र च ब्रह्मज्ञानस्थ स्वरूपतः फलत्वासम्भवात आत्मनि अ-

चार: कर्तव्यः इत्र्थः पर्यवस्यति। तथाच जीवब्रह्मगोरैक्यं, आत्मनि कर्तृत्वभोक्तृत्वादिनां मिथ्यात्वं च सूत्रकारेण सूच्यते, जीवव्रह्मणोः भिन्न- त्वे ब्रह्मज्ञानाव जीवगतानर्थनिवत्तिरन स्पात्, अन्यज्ञानात् अन्यदीय-

शुत्त्य भिन्नत्ववत् ब्रह्मज्ञाननिवर्सािर्थाश्रयस्प जीवस्प ब्रह्माभिन्नत्वंसूचितम्। तथा जीवगतानर्थस्य सत्यत्वे ज्ञानमात्रात निवृत्तेरयोगाव तस्याध्यस्त- त्वमपि मिद्धं भवति। सत्यस्य वस्तुनो ज्ञानमात्रात निद्टत्तेरदर्शनात् " इति प्रतिपादितं तत् न केवलं ब्रह्मजजिज्ञासासूत्राक्षरमात्रलम्पं कि तु "अनावृत्तिः शब्दाद" इति सूत्रं बुद्धिस्थं कृत्वा तेन सह अस्य एक- वाक्यतथा पवंविधोरऽर्यः मदर्शितः । तथाच यत् भाष्यकारादिभिः "सू- त्रस्य आर्थिकार्थोऽयमध्यासः" इति उपनर्णितं तद् एनत् उपसंहारसूत्र- मतुसटसैव। यदा हि उपकमोपसंहारयोरेकवाक्यतया ब्रह्मविचारशास्त्र- मिदमिति निर्णीत, तदा तदन्तर्गतानां सर्वेपामपि सूत्राणां साक्षा पर- म्परया वा ब्रह्मसम्बद्धार्थपतिपादकत्वमेव यथा सिद्ध भवति तथैव तेषा- मर्थाः कर्तव्याः इति तैरेव सूत्राक्षरैः सिध्यति। यद्यपि भाष्यकारैः "अनावृत्तिः शब्दादनावृत्ति: शब्दात्"इति सूतं ब्रह्मलोकं गतानामुपासकानां पुनरावत्तिन भवति इते पतिपादनायाब- तारितं तथापि तस्य सुवस्य शास्त्रशेषपठितत्वेन एकयोत्तया उपासनाफलस्प ब्रह्मज्ञानस्य च निसफलकत्वपरदर्शनद्वारा कृत्स्नस्य शास्त्रस्य अनाहीचरेव

सिद्धान्तलेश भूमिका । ७

फलमितिमदर्शनपरतवे न कश्चिद् विरोधः । अन एव यदि मू- त्राणामन्यादृशोऽर्यः करिष्यते तहि स शास्त्रामङ्गो भवेत्। इयमेत्र शास्त्रसङ्गतिरित्युच्यते-यत्परं शास्त्रं तत्सम्बद्धार्थ एव सूत्रेण प्रातिपादितो भवेत् चेत तदा तत् शास्त्रसङ्तं स्यात् इसपि अनयैव एकवाक्यतया साधितं भवति। अपि च यथा एतच्छासत्रं मोक्षमाधनीभूनव्रह्मविचारपरमिति अनया एकवाक्यतयाSनगतं तद्वत् अध्यायानां परस्परं भेद: सूत्रैरेव स्पष्टतया सिद्धो भवति। अध्यायस्यान्तिमसूत्रेषु द्विग्भ्यासेन अध्यायपरिसमाप्िर्द्योनयते। तत्रापि मथमाध्यायः समन्वयाध्याय इति कथ ज्ञातव्यमिति चेत्, तदषि सूत्राक्षरैरे ज्ञायते। यथा परथमाध्यायस्यान्तिममूतरं विद्यते "एनेन सर्वे व्या- रुपाता व्यारुयाताः"। "अथातो ब्रह्मजिज्ञामा"इन मूत्रे च ब्रह्मशब्देन ब्रह्मबोधकं प्रमाणमपि उपस्थापितम्। यतो विचारस्य माक्षाड्रह्मज्ञानसाधनतं न सम्भवति, विचारस्य प्रमाणेष्वपरिगणनात्, ज्ञानस्य च प्रमाणकार्य- लात्। अतः प्रमाणविषयकत्वेन विचारस्यापि ब्रह्मज्ञानफलकत्वमभ्यु- पगन्तव्यम्। व्रह्मबोधकं प्रमाणं च "तन्तौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इन्पादिश्रुतिपु औपनिषदत्व्रविशेषणत्वरेन वेदान्ता एव । तथा च वे- दान्तानामेव विचार: कर्तव्यः इत्ययमर्थः सिद्धो भवति। "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता:" इसत्र व्याखुयाता इति पदेन वेदान्तानां तात्प- यविचार एव एतावद्धि: सूत्रजातैः कृतः इति गम्यते, वेदान्तविचाराकर- णे व्याख्याता इतिपद नातुकूलं स्यात्। तस्य च.द्विरभ्यामेन एतेनेत्य तिदेशेन च सर्वेपां वेदान्तानां तात्पर्य विचारितमिति कथनात अयं प्रथमोऽध्यायः समन्वयनिरुपणपरः इति स्पषट जायते। अतः प्रथमाध्या- यान्तर्गतानां सूत्राणां यथा समन्तयपरत्वरं सेत्स्यति तर्थवार्थः कर्तव्यः, तद्विपरीतार्थकरणे हि अध्यायामङ्गतिः स्यात। अयं नियम: सूत्राक्षरैरेव लब्घः। एवमेत्र मतयध्यायं विषयभेद: सूत्राक्षरैरेव ज्ञातुं शक्पः। एतमेत्र प्रथमपादस्प स्पष्टब्रह्मलिङ्गनाकपानां सम- न्वयो विषयः पतदपि सुत्राक्षरैरेव लभ्यम्। यावान्ति सूत्राणि प्रथमपादे वर्तन्ते तै: सादृशान्येव् वाक्या नि उदाहृतानि, यथा "अन्तर्तद्धर्मोपदेशाव" इतत्र सार्वात्म्यसर्वदुरितिविर- हाम्यां स्पष्टब्रह्मलिङ्गाभ्यां रूपभश्वादिदुर्बललिद्रानां बाघः कृतः । एवमेत्र मक्धिकरणे रपष्टव्रझ्मलििङ्रैरेव वाक्यानां समन्वयः कृतो द्श्यते, अतः

सिद्धान्तलेश भूमिका

अयं पाद: स्पष्टब्रह्मलिङ्गनाक्यानां समन्वयपर इत्येवं सिद्ध भवति। एवमेत्र 'इदमेत्राधिकरणसूत्रम्' इति ज्ञापकगपि चिह्नं सूत्रेषु वर्तते। यथा-पत्र प्रथवान्तवदमेक पश्चम्यन्तवद च स्यात् तदधिकरणसूत्रम् इति ज्ञातव्यम। अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ब्रह्मशब्दस्य सर्वत्रानुषङ्रेण तस्यैव सा- ध्यनाचकपदत्वम्। प्रथमान्तपदस्य पक्षत्राचकत्वं लभ्यते। तथामति आनन्द- मयो ब्रह्म, अभ्यासात्। अन्तः उपदिश्यमानं ब्रह्म, तद्धर्मोषदेशात्। आकाशः ब्रह्म, तल्लिङ्गात्। माणः ब्रह्म, तथाऽनुगमात् इतेन रीत्या अधिक- रणमूत्राणं ज्ञानं भवति। अर्थात् अन्यानि गुणसूत्राणि इति। इमां पक्रियामाश्रिसैव अनिकरणरचना कुता। अि च "कामाच् नानुमानापेक्षा" "रचनाऽनुपपत्तेश्च नानुमानम्" इत्यादिमृत्रेपु अनुमानशव्देन अनुमानं प्रमाणं नाभिपरेतं साङ्ख्यपरिकल्पि- तं पधानमणिमेतरमिति कथ ज्ञातव्यम-इति चेत्, अत्रापि सूत्राक्षराण्येव प्रमाणानि। यतः "ईक्षतेर्नाशब्दम्"इति आरम्भे एव ईक्षितृत्वहेतुना ब्रह्मेरेपां कारणत्वेनाभियतानां शब्दतात्पर्याविषयत्वं प्रसाधितम। तात्र- ता च शब्दापतिपादत्वे सिद्धे प्रत्यक्षतरिपयत्वाभावात् पधानादीनामनु- मानविषयत्वमेव इति अनुमानैकसिद्धत्वात् अनुमानशब्देन मधानं परि- गृहते इत्यनुभीयते। अत एव पूर्व अनुमानमात्रसिद्धत्वं प्रधानस्य रपष्टमे- वोक्तम अशब्दत्वकथनेन इति सर्वत्रानुमानश्देन प्रधानं परिमूद्यते। "शब्द इति चननातः प्रभवात् पसक्षानुमानाभ्याम" इसादौ पुनः प्रत्यक्षशब्दसम- मिव्याहारात् अनुमानं प्रमाणमेत्रोपस्थाप्यते। यत्र हि केवलपनुमानशब्द: तत्र साङ्््याभितप्रधानग्रहः इति सम्यगू निश्चेतुं शक्यम। "स्मर्यमाणमनु- मानं स्यात्"इति सूवे स्मर्यमाणशब्दममभिव्याहारात्म्रमाणपरत्वमाश्रितम्। अपि च यथा पाणिनीयसूत्रंपु अनुवृत्त्यादिना सूत्राक्षरेंरेव सूत्रार्थो निरुप्यते तद्वत् एप्वपि मूत्रेषु अर्थो निरूपयितुं शक्यते। तथाहि-"आवृत्ति- रमकृदुषदेशात्"इसस्य मूतस्य भाष्यकारैरत्रमर्थः कृतः 'ब्रह्मज्ञानस्यावृत्तिः कर्तव्या कुतः असकृद्गुपदेशात्। विद्याभदेशेषु अनेकधा ब्रह्मविद्यायाः उप- देशात्'अयमर्थः भाष्यकारैः कथ कृत इति चेतु, मूत्राक्षरैरेव लम्यते। तथाहि-तृतीयाध्पायस्य अन्तिमं सुत्रम् "मुक्तिफलानियमस्तदवस्थान- धृतेस्तदवस्थावधृतेः"। यथा उपासनाफले तारतम्यं विद्यते एवं मुक्तिरुपे फले तारतम्यं न विद्यते, कुतः तदवस्थायाः मुत्त्यवस्थायाः शुद्धब्रह्मरूपा- या: अवधृते :- एकरूपत्वावधारणात इसर्थः । अत्र सूत्रे "तदयस्थावधृतेः"

सिद्धान्तलेश भूमिका । १

इनि पद वश्चम्थनतं तदेव पष्टयन्तत्वन उत्तरसूत्रे अनुवर्तितं चेत् अयप- र्थो निष्पन्ना भवति 'तदवस्थावधृनेशवृत्तिः कर्तव्या अर्थात् ब्रह्मज्ञानस्या- ष्ृत्ति: कर्नव्या अमकरदुषदेशात्'। तथा च भाष्यकारैयोडर्या निरूपितः स सूवाक्षरादेव निर्गनः। तथा "वाडू मनमि दर्शनाव शब्दाच्च" इति सूत्रं के- वलं दष्टा केवाचित् इयमाशङ्का भविष्यति यत् 'वाङू मनामे संपद- ते, कुनः दर्शनात्, 'वाङ् मनमि सम्पद्यते' इति शब्दाच्च' इसेनंरूपो भाष्यकारैः कथमर्थः कृनः। परं सा न युक्ता, यनः तत्पूर्वतनं मूत्रं विद्यते "भोगेन त्व्वितर क्षपयित्ाजय सम्पययने" इते। तवससम्पद्यतेइ- निपदस्प उत्तरमूचे अनुव्धती कृनायां "वाड पनमि सस्पद्यते" इति यो भा- प्यकारैरर्थो वि्ृत ग सूत्राक्षरेख निगन इनि ज्ञागने। एवं सूक्ष्मेक्षिकया सर्वेषां मूत्राणां विचारणायां कृशया माप्पकार: कतोर्डर्यः सर्वात्मना मूत्रसङ्गतः, मृत्राप्परनिपरीनोडर्थलेशोि ना्ति इति स्पएं वढितुं शक्यम। अस्माभि: दिदमात्रं प्रदशिनम्। बुद्धिमद्िरविर्वारण सर्वसवरमे वो ह्या म् । एतावता मायावाद: मूवाक्षरेरेव सिद्धो न भाध्यकारैः कल्पित इति यत्पूर्व प्रविज्ञानं तद्वितय मिद्ध भरनि। सपति कालमहिम्ना व्याख्याननिरंपस्ष: मूनौरे गया अवविवोषो भोन तथा तेषामर्था- नामध्यापनाध्ययनपरम्पराया विचछदन् मवत्यस्पाकं सूतार्थे उयामोहो विपनिपततिश्र। यदि च पूर्वक्तरीत्या प्रारम्भात समाप्तिपर्यन्तं भाध्यमनाल- म्वय उपक्रमादिषडविषतात्पर्यग्राहकन्द्गसतिने: मुवरेव तेपामर्थो विचार्येत नर्हि सूत्रकारस्य कम्मित्रर्मे वात्पर्व तया कत्पस्ष भाप्यम्प सामअ्ञस्यमिति सुम्षं ज्ञायेन। तदासतां ताकत। त्मन मायावाद श्रतिस्मृतिपुराणमूत्रादि- समपतं बौद्ध जैनादितार्किक नर्कर्कदपपम्रा श्रतिमुद्ध्य स्वव्याख्यानशुद्धम- लिलेविधूनमलां कुर्न श्रुयादीनां सथार्थार्थिस्दर्शनपूर्वक स्फुटीलकार भगनान् भाष्यकारः। न तु नूतं किश्चिन्मतं प्रातिष्ठिपत्। तदुक्त सर्वज्ञा- तममुनिभि :- वक्तारमासाद्य यमेव नित्या सरस्वती स्व्रार्थममन्व्रिताऽभृनू।। निरस्तदुस्तर्ककलङ्गषङ्का नमामि तं शङ्करमर्चिताङूघ्रिम॥ इति। यदि हि श्रुतिव्याख्यानं भाष्यकारो नाकरिष्यत् तदा तासां यथार्थार्थो नावागमिष्यत्। अज्ञाते हि श्रुत्यर्थे कथं तत्त्मतिपत्तिः, तच्वाप्रतिपत्तौ हि मोक्षाभावः। यद्यपि भगवता वा- दरायणेन सूत्राणि माणाविषत तथापि तानि व्यारुयानसापेक्षत्ात, पूर्वो-

१० सिद्धान्त लेश भूमिका ।

वाक्यानां कस्मिनर्थे तात्पर्यम'इति मन्दमतिभ्यो मुमुक्षु्यो निक्षाययितुमम मर्थानि। अतः श्रुतर्यथार्थार्थमभिधाय तं न्यायेन निर्णेतुं चतुरध्पायातमकं शारीरकाभिधं भाष्यं रचयाम्वभूत भाष्यकारः । तदेव भाष्यमनरलम्बय तत्रोक्ताश्च युक्तीर्नव्यनैयायिकपरिभापालङ्कगारैनैषयित्वा अद्वैतमिद्ध्य- दयो नानाविधाः ग्रन्था: जीनव्रम्मैक्परा अे अवान्तरमनभेदभिक्षा- स्तैस्तैराचार्यै: पणीताः। येनाधुना वेदान्तग्रन्था महोदघितत सम्पन्नाः। तेपां सर्वेपां मतभेदानामल्पकालेनावगन्तुमशक्यता नव्यनैयायिकपरिभापा- जटिललेन नव्यन्यायशास्त्रेडकृतपरिश्रमैः छात्रैरनायासेन बोद्धुमयोग्यता- श्चावलोक्य सर्वेपासुपकाराय परमकृपया स्वयं वेदान्तग्रन्थमहोदधौ निमज्ज्य तत्रस्थरत्वकल्पानि नानाविधानि मतानि एकीकृत्य शास्त्रसिद्धान्तलेशमङ्ग

चूंडामणिश्रीमदप्पयदीक्षितेन्द्रा:, यं किल वयं मत्ता: सम्पति मुद्रयित्वा प्रकाशयितुम् । यद्यप वेदान्तमिद्धान्तपरिदर्शका भृ्यामो निवन्धा विराजन्ते तथाषि सिद्धान्तलेशसङ्गइस्तान् सर्वानपि निवन्धानतिशेते इत्यत्र न केषा्विदापे विपतिपत्तिः। अस्मिन् ग्रन्थे श्रीमदाचार्यवांचस्पतिमिश्रविवरणचार्यसङ्ग पशारीरका चार्यानन्दवोधाचार्य चत्सुखा चार्यविद्यारण्यरामाद्रयाचार्यकल्पत

रपभृतीनामाचार्याणां मतानि एवमुपन्यस्तानि यथा तेपां तेषां ग्रन्थानामत्र- लोकने कृतेऽषि याथातथ्येन तनतन्मतपरिज्ञानं दुःशकमप एतद्ग्रन्थाध्यय- नमात्रेण सुशकं सम्पद्यते। न हि काश्चदेकः सवोन् ग्रन्थान् उपक्रमप्रभृति समाप्तिपर्यत वाचयित्वा पश्चात् नन्मतमत्रगन्तुं प्रभवति। यतः तत्तदाचार्यप्रणी तानां ग्रन्थानां शरीरपरिमाणमप महत् विद्यते।यथा एकस्य भामतीग्रन्थस्पैव सुविस्तृतस्य अध्ययनाय भूयान् काल अपेक्षितः, तदर्थतत्त्वपारज्ञानाय च सुतरामधिक: काल अपेक्षित इति किमु वक्तव्यम्। एवमेकैकस्य ग्रन्थस्य अध्ययने एत अनेकानि वर्षाणि व्यतीताननि चेव कथन्तरां सर्वे- पां ग्रन्थानां परिशीलनमल्पेन कालेन भवितुमहति। बुद्धिमतामपि त- तन्मतपरिज्ञानमसम्भावितमेत्र भवति इति कारुण्यात् दीक्षितेन्द्रैरधिगत- सकलग्रन्थतत्वैर्महता श्रमेण नानाग्रन्थानालोड्य सुविचार्य च नव-

सिद्धान्तलेश भूमिका । ११

नीतमित्र सारभूत ग्रन्थरत्र निनमतमिति पणण्डिनानां छात्राणां स- र्वेषामुपादेयमेतत्। अनः बहुपु स्थलेषु इदानीमस्य ग्रन्थस्य बाहुल्गेन प्रचारः सँललक्ष्यते। दीक्षितेन्द्रपणीतेष्वप ग्रन्थेु अय ग्रन्थ इतरापेक्षपाग्रमस्ानमे वाधिकरोति। अस्य ग्रन्थस्य विषयप्रतिपादनशैली इनरग्र्येभ्ो् मनो - रमा, यतः पायः अस्मिन् ग्रन्थ यानि यानि मनानि उतपादनापेक्षाणि, तेषां तेषां मतानां सुक्त्या अनतिविस्तरं पूर्वपूर्वमतापेक्षया उत्तरोत्तरेषु उत्क- र्पपतिपादनपूर्वकं सर्तरे विपयाः ममुपपादिताः। उपनिषदर्थनिर्णयाय भगवता वादरायणेन गणीतायःः शारीरक- मीमासायाः चतुरध्पायात्मकतया तदुत्तरकालभाविना पागः सर्वेषा- मपि ग्रन्थानां तद्रूपतैव संदत्ता। यथा प्रथमाध्यायः समन्वयाध्यायः, दवि- तीपोडविरोधाध्यायः, तृतीयः साधनाध्यायः, चतुर्थः फलाव्यायः। एवषद्रै तमिद्धेः चित्मुरुयाः खण्डनखण्डखादस्य तत्तदष्पायस्थानीयाश्चत्वारः परिच्छेदा: समुपलभ्यन्ते। तामेत सरणिमनुसृय दीक्षितेन्द्ररि अध्य ग्रन्थ- स्य चत्वारः परिच्छेदा: कृताः। तत्र प्रथमः परिच्छेः समन्तयनिरुपण परः। तत्र श्रत्णविधिविचारद्वारा अथातो ब्रह्मजिज्ञामेति प्रथममूतार्थ विचार्य व्रह्मलक्षणनिचारेण द्विनीयमूत्रार्थ निरुष्य प्रथमाध्यायप्रतिपादं सर्ववेदान्तानां प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि समन्वयं कृत्वा प्रथमाध्यायार्थः सर्वो वितृत: । द्वितीयपरिच्छदे उक्तममन्व्रये प्रसक्षादिविरोधमुद्धाव्य श्रुनया तकष्य वाधमभिधाय अविरोधलक्षणद्रितीयाध्यार्थो विदनः । तृनीयपरि- चेदे ब्रह्मज्ञानमाधनं कर्म उत सन्यासः, तयोक्ष सम्बन्ध: कीदशः? इसादि- विचारद्वारा तृनीयाध्यायार्थो वितृतः । चतुर्थपरिच्छदे जीवस्य मुत्त्यन स्थायां शुद्ध चैतन्यात्मनाऽवस्थानमुन ईश्वररूपेण, अविद्यानिवृत्तिपदार्थश्च कः इत्यादिनिरूपणेन चतुर्थाध्यायार्थो निरूपित: । सोडयं वेदान्तार्थः सर्वेषां दर्शनानां परमतात्पर्थिषयी भृत: स्वल्परेवाक्षरैः परिच्छेदचतुष्टायात्मकेन ग्रन्थेन सम्यगुपनर्णितः। अस्मिन् ज्ञाते विचारिते च सति मुमुक्षूणामपि चित्तं समाधी

धयाम। यद्यप्ययं ग्रन्थः पूर्व वाराणस्यां सव्याख्यस्तद्रहितश्च मुद्रितः, एवं कुम्भकोणादिनगरेष्वपि व्याख्यासनाथः सम्यग् मुद्रितः, परं तस्मिन् ग्रन्थे उपन्यस्तानां तैस्तैराचार्यरुद्भाववितानां वेदान्तिमतानां झाटति अनायासेन बोधे विद्यार्थिनां यादृशमपेक्षितं सौकर्य तेन पकारेण न पूर्व समभवन्मुद्रणम्

१२ सिद्धान्तलेशभूमिका ।

इति अस्मामि: श्रीमत्परहंसपरिवाजका चार्यगङ्गाधरेन्द्रसरस्वतीनिरमितया वेदा- न्तसिद्धान्तमूक्तिमअ्जर्या मनाथी कृत्य श्रीमत्परमहंसपरिताजका चार्यकृष्णनन्द- तीर्थकृतटी कथा युतः यथामति संशोध्य मुद्रापितोऽयं ग्रन्थः। इय हिमूक्तिमअ्जरी एकैकस्मिन विपये समुपनिवद्धानां नानामतानां सङ्गेपेण स्पष्टरूपेण च इनरम- तेभ्यो वैलक्षण्यपदर्शनपुरःसरं तात्पर्यप्रदर्शनपरा वेदान्तसिद्धान्तमधिजिगमिपू णामन्तेवासिनां कृते अत्यं्तमुपयोगिनी पदैरचिता। एतस्पा अबलोक- नमात्रेणैत सर्वेषा मनानामनायामेन कण्ठस्थीकरणं भवितुमर्हाते। श्रीमद्गङ्गापरेन्द्रमरस्वतीन्द्राः द्राविडिदेशाभभिजना एव इति सम्भा-

दीक्षिनेन्द्राणां चारत्रं. तेपा स्थातकाला, तत्मणीता ग्रन्था: कियन्तः, ते कुत्रन्या, कतमत्कुलं जन्गन्षSलइचक्रुरित्यादिसर्च विस्तृतरूपेण कुम्भ- कोणमुद्रितमिद्धान्तलश मंग्रह भूमिकायां निरुपिनमिति पाज्ञेस्वत एवावधेयम्। तथा मिद्धन्नलेशङ्गव्यायाृणा श्रीत्ह िााायुत कृष्णानन्दमरम्वतीनां चरितादिकमपि तस्यामत भूमिकार्या सुनिरुपितमिति नात्र पुनरुक्तिविधीयते।

शोधनकार्ये च अस्मत्सुहृद्िः व्याकरणोपाध्यायैः शेंडे इत्युपाहवैः सीतारामशासस्त्रिभि: टिप्पण्यादिमूचनया बहषकृतोडस्मि। किश्र- यत्सान्निध्यात् चलन्त्येते जडा बुद्धीन्द्रियासवः॥ तस्य श्रीयादवेन्द्रस्य न वाच्योपकृतिः कथम् ॥१॥ सुशोधितेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे बुद्धिदोपान् मीसकाक्षरयोजकदोषाद्रा जाता अशुद्री: शुद्धिपव्रेण संशोध्य सफलयन्तु मामकीनं श्रमं विद्वां- स इति प्रार्थयते।

विद्वदनुचरो- वझे इत्युपनामको-भाऊशास्त्री

सिद्धान्तलेशस्थविषयसूचीपत्रम्।।

प्रथमपरिच्छेदे। वि०सं० मा०सं० स०सं०

१ विधिविचार: १ ४६ २ ब्रह्मलक्षणवरिचार: ४६ ५६ ब्रह्मण: कारणत्वविचार: ७० ४ मायाकारणत्वविचार: ७८ ५ जीवेश्नरस्वरूपविचार: ७९ १२३ ६ जीवैकत्वानेकत्वविचार: १२३ १३५ 9 ब्रह्मणः कर्तृत्वस्वरूपविचार: १३५ १४० 6 ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वस्वरूपविचारः १४० १४६ वृश्युपयोगविचारः १४६ १४८ १० वृत्या सह विपयस्य सम्वन्धविचार: १४९ १५४ ११. अभेदाभिव्यक्तिस्व्वरूपविचार: १५४ १५८ १२ अनरणाभिभवस्वरूपविचार: १५८ १८० १३ साक्षिस्व्रुपनिचार: १८० १९५ १९६ १९८ १९८ २०९ १६ अङ्काराद्यनुसंधानविचार: २०९ २१६ १७ सकारणाध्यासविचार: २१६ २४८ १८ वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वविचार: २४८ २६३ द्वितीयपरिच्छेदे। ? २६५ २७९ २ श्रुतेः प्रत्यक्षात् बलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्व्रवि० २७९ ३०२ ३ श्रुत्युपर्जीव्यत्वेन प्रत्यक्षावाधशंकापरिहारवि० ३०२ ३०८ ३०८ ३३२

वि०सं० पा०सं० स०सं० ५ ३३२ ३४३ ६ ३४३ ३५० ७ सृष्टिकल्पकविचार: ३५० ३५९ ३५९ ३६५ V ९ मिथ्यात्वस्य मिध्यात्व्रऽपि पपश्चमिध्यात्वान० ३६९ ३७० १० जीवोपाधिभेदविचार: ३७० ३८३ ३८३ ३८६ १२ जीवाणुत्वनिराकरणविचार: ३८६ ४७० तृतीयपरिच्छेदे। १ कर्मणां विविदिषाविद्यफलकत्वनि० ४०१ ४०८ २ श्रुतिविनियुक्त कर्मविशेष परतिपाद नवि० ४०९ ४१७ ३ ४५७ ४२१ ४ शुद्रस्य विद्यार्थकर्माधिकाराभावपतिपादनम् ४२१ ४२७ ५ संन्यासस्य विद्योपयोगित्वनिरुपणम ४२७ ४३१ ६ क्षत्रियवैश्ययोः श्रवणाद्घिकारविचार: ४३१ ४४०

विद्योपयोगित्व प्रतिपादनम् ४४० ४४५ ८ विद्योपयोगियोगमार्गनिरूपणम ब्रह्म साक्षारकारे करणविचार: ४४५ ४५२ ९ ४५२ ४५८ १० ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दापरोक्षत्वविचार: ४५८ ४9० ११ अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम् ४७० ४८८ १२ ब्रह्मज्ञानविनाशकविचार: ४८८ ४९४ चतुर्थपरिच्छेदे। 1

१ अविद्यालेशनिरुषणम् ४९५ ४९७ २ अविद्यानिवृत्तिस्वव रुपवविचार : ४९७ ५०६ ३ मोक्षस्य स्वतःपुरुषार्थत्व्विचार: ५०६ ५०९ ५०९ ५१२ a ५ मुक्तस्वरूपविचार: ५१२ ५४२ लिद्धान्तलेशविषयस् चीपत्रं समा्षम् ।।

सिद्धान्तलेशस्य शुद्धिपत्रम्।

प्रथमपरिच्छेद:

अशुद्धम शुद्धम् पृ. प.

१०२ १२ ३१ ९ सर्वसंहर्तृत्वादिकं सर्वसंहर्तृत्वादीकं प्रत्येकं ब्र- ब्रह्मलिङ्गतयोपन्यस्तमिति को कौमुदीकार: मुदीकारा: ४८ 3

कलाना कलानां ६७ ७

विकरातिरेकेण विकारांतिरेकेण ७० २ सत्रेण सुत्रेण ७० ५ पक्रिया प्रक्रियां ८३ १० विशेषांशरूपयोः स्वयन्त्व ८६ २ पराभास पटाभास १२ ६ व्याहार: व्यवहार: १०४ २७ जीवपदाभासान् जीवं तदाभासान १२५ २ नष्टा नष्टां १३२ आनन्द- आनन्दै- २०० २८ युक्तष्वने केषु यु क्तेष्व ने केषु २०३ कारणत्वप कारणत्वपा २२० ७

न चावरण न न्वावरण २५३ ४ करणाप्षा- कारणज्ञा २६१ ५

द्वितीयपरिच्छेद:

Sसंदिग्धवि Sसंन्दिग्धावि २६८ २ भेदे ज्ञानं भेदझ्ञानं २३८

( २ )

अशुद्धम शुद्धम् पृ० प०

ुद्भात्य मुद्भाव्य २७२ २५ पर्वापच्छेद पूर्वापच्छेद २९९ ३

मथमसञ्जात प्रथममसआ्जात ३०० ८ स्वाधधिरकणे स्वाधिकरणे ३०४ २६ निषेधस्य स्वरूपेण निषेघस्य ३०६ ५ मथ्सर्यते समर्थ्यते ३४३ नाशत्वम् नांशत्वम् ३८९ ३

तृतीयपरिच्छेद:

कर्मणा कर्मणां ४०८ १ दाश्रमेकणाम् दाश्रमकर्मणाम् ४०९ १ श्रमिणा श्रमिणां ४११ स्त्वापात्ति स्त्वापत्ति ४५४

चतुर्थपरिच्छेदः

भूताकाश भूताकाशः ५२० बुभुत्साया बुभुत्सायां ५३२ ४

शुद्धिपत्रं समाप्तम् ।

1:0 :-

श्रीगणेशाय नमः

वेदान्तसिद्धान्तसूक्तिमञ्जरी।

तरणिशतसपर्ण कर्णघूर्णी्रिरेफावलिव लितकपो लोद्ा म दा ना भिरामम् । गिरिशगिरिसुताभ्यां लालितं नित्यमंके स्वजनभरणशीलंशीलये विघ्नराजमू।।१।। श्रीमद्गुरुपदाभोजद्रन्दूमानम्य भक्तित: ।। सिद्धान्तलेशसिद्धान्तानू कारिकाभिनिंदर्शये॥ २॥ अपूर्वों नियमोऽन्यस्य परिसंख्येति च क्रमात् ॥ त्रयो हि विधयस्तेषु श्रोतव्य इति को विधि: ॥ ३ ।। तत्नोपायापरि ज्ञानाद लोककिक समीक्षणे । प्रकटार्थकृतः प्राहुगपूर्व श्रवण विधिम ॥ ४॥ विचारम्य विचार्यार्थीनर्णयं प्रति हेतुता।। अपरोक्षपमाणस्य तत्माक्षातकारहेतुना ॥ ५॥ पात्तैव, किन्त्नियना भ्रान्ति: पाप्ताऽन्यसाधने: । तनो नियम इत्ाहुः मर्वे विवरणानुगाः ।॥। ६॥ तथा तदीया: शब्दस्तु परोक्षज्ञानकतपुरा॥

अन्ये, परोक्ष एवात्मज्ञाने नियममास्थिताः॥

गान्धर्वशास्त्रनत् चित्तसहकारितयेष्यते।। आत्मापरोक्षे श्रत्णं तत्रैव निषमं परे ॥ ९ ॥ ऊहापोहात्मिका चित्ताक्रपैव श्रत्णं विधे: । अपरोक्षं परोक्षं वा नामानस्यास्य तत्फलम् ॥ ४०॥

नियमोडस्पेति सङ्गेपशारीरककृतो विदुः ॥ ११ ॥

श्रवणे परिसंखयेयमिति वार्तिकवेदिनः ॥ १२ ॥

२

श्रवणं आागमाचार्यवाक्यज ज्ञानमिष्यत ।। अयोग्येव विधिनेति वाचस्पतिमतानुगाः ॥१३ ॥ जगज्जन्मस्थितिलयेष्वेकैकं ब्रह्मलक्षणम् ।। प्रसेकं ब्रह्मलिङ्गत्वाित्याहु: कौमुदीकृतः ॥ १४ ॥

व्युक्कमाल्लब्धुमाचर्युरन्ये संत्रलितं त्रगम ॥ १५ ।। तत्रोपादानता विश्वविवर्त्तास्पदता चित: ।। स्वाभिस्नन्यूनसत्तार्थो विवर्त इति कथ्यते ॥१६॥ अथ शुद्धमुपादानमीश्रो जीव एव वा ।। शुद्धं संक्षेपकपते ज्ञेयलक्षणवर्णनात् ॥ १७ ।। सार्वात्म्यस्पेशलिङ्गत्वाघ्यः सर्वज्ञ इति ख्रुतेः ॥ मायोपहितमीशं तदाहुवित्ररणातुगाः ॥१८॥ ईश्वरो वियदादौ स्याज्जीवेशौ लिङ्गनद्गूते। मायाऽविद्याभिदातादा: केचिदेवं प्रचक्षने ॥ १९ ।। लिङ्गादौ जीव एवेति केचित्तत्रैकदेशिनः । महाभृतलयोक्तिस्तु कलानामन्यदाषटितः ॥२ ॥ माषाऽविद्यैक्यवादेपि जीवतादात्म्यदर्शनात्।। जीव एव हि लिङ्गादेरुपादानमितीतरे ॥। २१ ।। इष्ट ईश उपादानं सर्वी्मिन्व्यावहारिके।। पातिभासिककाये तुजीव इत्यपरे जगु: ॥ २२ ॥ स्वात्ममोहात्समस्तस्य सेश्वरस्य पकल्पकः । स्वप्रन्ज्जीव एवैको नापरोऽस्नीति केचन । २३॥। अहेतुत्वादमायस्य मायाशवलतेष्यने ।। साऽप्युपादानमेवेति तत्वनिर्णयकृन्मतम ॥२४।। ब्रह्ममात्रमुपादानं माया तु द्वारकारणम्।। मृदक्ष्णतावत्संक्षपशारीरककृनां नये ॥ २५॥ ब्रह्मैव जीवाश्रितयाऽविद्यया विषयीकृतम्।। वाचस्पतिमते हेतुर्माया तु महकारिणी ॥ २६ ॥ अपूर्वानपरं ब्रह्म नोपादानं जगतिस्थतेः । माया तु मुख्योपादानमिति मुक्तावलीकृतः ॥२७॥ क ईश्वरोडय को जीवः पकटार्थकृतो विदु:॥

प्रथमपरिच्छेदः ।

ईशं मायाचिदाभासं जीवमाविद्यकं च तम ॥ २८॥ अनादिविश्तप्रकृतिर्माया चिन्मात्रसंश्रया ॥ तद्ेकदेशोऽतिद्या तु विक्षेपावरणानन्विता ॥ २९॥ उक्ता, तश्तवरिवेके तु शुद्धसच्तमयी स्फुटा ।। माया रजस्तमोध्वस्ताऽविद्या शेष तु पूर्ववत् ॥ ३० ।। विक्षेपशक्ति मपाधान्यान्मायेशोपाधिरुच्यते ।। अविद्यावरणोत्कर्षाज्जविस्यत्यापे कश्चन ।। ३१ ।। कार्योपाधिर्भवेज्जीवः कारणोपाघिरीश्वरः ॥ पतिबिम्बोऽत्र संक्षपशारीरककतां नये ॥ ३२॥ घटाभ्रवारिणोर्व्योम्नः प्रति्बिंवाविवात्मनः ।। बुद्धितद्वासनाभासौ जीवेशौ बुदध्युपाधिकः ॥ ३३ ॥। कूटस्थः शुद्धचिद्र्ह्म चित्रदीपे चतुर्विधम्।। कूटस्थे कल्पितो जीवः शुद्धे ब्रह्मणि चेश्वरः ॥ अहं ब्रह्मेति बडधायामैक्यमिसि तन्मतम् ॥३४ ।। ब्रह्मानन्दे विराडादिसर्माषटिव्यष्टयुपाधितः ॥। पोढा चिदानन्दमयव्यष्टिर्जीव इतीरितम् ॥ ३५ ।। शुद्धािप्ता ड्कितापूर्णवर्णीचत्रपटोपमा: । ब्रह्मेशसूत्रवैराजा: पटाभाससमोऽसुभृत ॥ चित्रदीपे चित्रपटन्यायेनेत्थं निरपिताः ॥ ३६ ॥। विराट्मूत्राक्षराण्यादौ विभज्य भणवाक्षरैः । विलाष्प गौडपादीये तुरीयात्माऽनशेषितः ।। ३७।। मायाछने चिदाभास: कूटस्थे व्यावहारिकः ॥ तस्मित्रिद्राटत्ते ताहग्कीवोऽन्यः पातिभासिक: ॥३८॥ जीवस्त्रिपैवं दग्दश्यविवेके पतिपादितः ।। इत्येते दर्शिता: पक्षा प्रतिर्विबशवादिनाम् ॥३९॥ अविद्यायां चिदाभासो जीवो बिबचिदीश्वरः ।

घटसंदतमिसादि श्रुतियुक्तिसमाश्रयाव ।। अन्येऽन्तःकरणेनावच्छिलं जीवं बभापिरे ॥ ४१ ॥ कौंतेय इव राधेयो जीव: स्वाविदयया पर:॥

४

नाभासो नाप्पवच्छिम इसाहुरपरे बुधाः ॥ ४२॥ एको जीव उतानेकस्तत्रानुपदवादिन: । एकं देहं च तस्यैकमन्यत्स्वप्रसमं तिदु: ॥४३। सूत्रमेंकं परं जीव तदाभासान्परानपरे।। योगीव कायव्यूहेषु जीवोऽन्य इति चापरे॥ ४४ ॥

जीवनेदं परे म्ाहुर्व्यवस्था चात्र कीदृशी ॥ ४५ ॥ पतिजीवमविर्द्यांशा भिन्ना ब्रह्मावृत्तिक्षमाः ।। तन्नाशक्रमतो मुक्तिव्यवस्था कैश्रिदीर्यते॥ ४६॥ आत्मन्यविद्यासंसर्गो हृदयग्रन्थिसंश्रयः ।। सद्भेदात्तदसंसर्ग: क्रमान्मुक्तिक्रमः परैः ॥४७ ॥ जातिर्व्यक्तिमित ध्वस्तां स्वात्मज्ञं यज्जहाति सा । जीवं जीवाश्रिताऽचिद्या मुक्ति: सेत्यि चापरैः ॥ ४८ ॥ प्रतिजीवमविद्याया भेदमाश्रित्य चेतरे। तद्विनाशक्रमान्मुक्तिव्यवस्थां सम्पवक्षते।। ४१।। प्रातिभासिकरूप्यादेः प्रकृतिर्जीवसंश्रया । अिशेषेण सर्वेषामविद्यातः प्रवर्तते।। भपश्रोऽस्मिन्रैकतन्त्वारब्ध: पक्षे पटो यथा ॥ ५०। प्रत्यविद्यं पपश्चस्य भेदं न्यायनये यथा ॥ अपेक्षाबुद्धिजद्वित्वं शुक्तिरूप्यं च भिद्यते ॥ ५१।। अविधयेशाश्रया माया विश्वस्येत्यपरे जयुः ॥ ५२ ॥ ईशस्य कर्तृना कीटकू तत्र केचित्मचक्षते।। कार्यानुकूलविज्ञानचिकीर्षक्कितितेति तामू ॥५३।। कार्यानुकूलविज्ञानमात्रं सा नेतरे तयोः ॥ कार्यत्वेनानवस्थानादिति चान्ये मचक्षते ॥। ५४॥ एवं जीवोऽपि कर्त्ता स्याज्गतः स्प्म्जस्य च।। ततः सृष्टयनुकूलार्थालोचनैवरेनि चापरे ॥५५॥ जगत्कर्तृत्वसंसिद्धं सर्वजत्वरं समर्थितम्।। ईशस्य शास्त्रयोनित्वासतञ् कीडम्विर्धं भवेत् ॥ ५६ ।।

मथमपरिच्छेद: ।

साक्षित्व्राद्वारतीतीर्थमते सार्वशयमीरितम् ॥ ७॥

पैकालिकेष्वापरोक्ष्यं मकटार्थकृतो त्रिदुः ॥५८॥ तश्वशुद्धिक्ृतो भृते स्मृरति भाविनि तूहनम् ॥ सदा सर्वस्य सरवासु साक्षिणा कौमुदीकृतः ॥५९॥ सार्वक्ये ज्वानरूपत्वमिष्टं न ज्ञानकर्तृता।। भाष्येऽस्य जीवलिङ्गत्वकीर्तनादिति ते विदु: ॥६०॥ दश्यावच्छिन्रूपेण चितः कार्यत्वमम्भनातू।। सार्वइ्यं ज्ञानकर्तृत्वं वाचस्पतिमते स्थितम् ॥ ६१॥ बुद्धौ संसृज्यते जीव: सर्वगो व्यक्तिजातिवत्॥ अन्यैस्तदृन्युपारुढो ज्ञाता विवरणे स्थितः ॥ ६२॥ यद्वाऽन्त:करणोपाधिर्जीवो वृत्या बहिर्गतः ।। विषयब्रह्म चैतन्याभेदव्यक्त्ाऽर्थभासकः ॥ ६३॥ अथवा सर्वगोऽविद्याटनोऽसौ न प्रकाशते।। बुद्धावनावतो वृत्तिभग्नवारणभासक: ॥ ६४॥ वृत्तेश्विदुपरागो वा अभेदव्यक्तिरेव वा ।। फलमाटृतिभङ्गो वा तन्नाद्यं कीहशं भवेत् ॥ ६५ ॥ नैथायिकादिवत्केचिद्विषयत्वं स्त्रभावतः ।। वृत्ति निर्गमवैय्थ्यादन्ये तद्वारसङ्गमम् ॥ ६६।। तरङ्गतरुसंस्पशन्तदीस्पर्श तरावित ।। विषये वृत्तिसंसर्गाज्जीवसङ्गं परे षिदुः ॥६७॥ द्विनीयपक्षे जीवम्यासर्वगत्वादसङ्करात् ।। निषयब्रह्मचैतन्यामेदव्यत्तयैव तें परे ॥ ६८ ॥ अथ द्वितीये काऽभेदव्यक्तिस्तन्रापि केचन।। कुल्पाद्वारेव सा वृत्या क्षेत्रकासारवारिणोः ॥ ६९ ॥ सत्युपाधौ दृढं विम्बमतिर्बिंबभिदास्थितेः ॥ वृश्यग्रे विषयस्फूर्श्या मासार्पणमितीतरे॥ ७० ॥। बिम्बत्वयुक्तं ब्राह्मं स्याज्जैनं तदुपलस्षितम्।। वृत्तौ विषयचैतन्यं तदभेदं च तां परे।। ७१।। अथावरणभक्रोऽपि तृनीये कीदशो मतः ॥

६ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तिम अ्जर्या

मोहनाशः स चेदिष्टो मोक्ष: स्याद्वटवेदनात् ।। ७२ ॥। खद्योतेनेव तमसच्छिद्रं केचित्पचक्षते।। कटवद्रेष्टनं भीतभटवद्वा पलायनम् ॥ ७३ ॥ पुनः कंदलनादन्येऽनावृत्ति वृश्यनेहसम ।। अज्ञोऽहमिति विज्ञानात्स्वाश्रितेनाप्यनावृतिम्।श४ ॥ वृत्तिनाश्यं परे वृत्तिसमसंरयं प्रचक्षते।। अवस्थाज्ञानमज्ञानं नष्टमित्यनुभूतितः ।७५॥ केचिदूचुरनादीदं मूलाज्ञानमिवेतरे। सादिनिद्रादिवत्तत्रानादित्वे कस्य नाइयता॥। ७६॥ अत्र केचित्स्वभावेन व्यवस्था प्रागभाववत् ।। सत्स्वप्यावरकेष्वर्थप्रकाशं च पचक्षते ।। ७9।।

आवृतस्यापकाशाच् पर्यायेणावृत्तिं परे ॥८ ॥ नचानावरकाज्ञानशेषो मुक्तौ मसज्यते।। मूलाज्ञानच्छिदा छेद्यास्तदवस्था इमा यतः ।। ७९॥ अन्ये त्वेकस्य विच्छेदमितरेषां पराभवम्॥ तं चावरणशक्तीनां प्रतिबन्धं प्रचक्षते ।। ८० ।। तत्र धारावहज्ञानेष्वाद्येनैव पराभवात्।। अज्ञानानां द्वितीयादेः साफल्यं कथमुच्यते ॥८१॥ अत्राहुर्दीपधारेव तिरस्कृत्य तमः स्थिता ॥ वृत्तिघारेत्यनावारो वृत्तीनां क्षेमतः फलम ॥ ८२ ॥

अर्थस्य मोहैर्बोधेन स्वकालावरणक्षतिः ॥ ८३ ।। केचिदाहुर्घटाज्ञानमाद्यज्ञानेन हन्यते।। द्विती याद्यैस्तु कालादिविशिष्टाज्ञानबाधनम ॥।८४ ॥ वृत्तिश्चिरस्थितैकैव स्याद्धारावाहिकस्थले॥ भिन्रा वा वृत्तय: सन्तु स्थूलकालार्थगोचराः ॥८५ ॥ उपास्तिवदमानानि सन्तु वाऽनाधवृप्तय: ।

ननु नाज्ानविच्छिच्ि: परोक्षज्ञानवस्तवः।।

मथमपरिच्छेद्ष:। ७

द्विविधं विषयाज्ञानं साक्षिविक्षेपसङ्गतेः ॥ अर्थगं पौरुषं चेति परोक्षात्पौरुषक्षयः ॥८८ ।। अन्ये पौरुषमज्ञानमाहु: शक्तिदवयाश्रयम् ।। परोक्षज्ञानतस्तत्रावरणांशपरिक्षयम् ।।८९। विषयस्थं परे मोहं मूलाज्ञानांशरूपकम् ॥ अंशांशिनोरभेदाच्च साक्षिणा तस्य सङ्गतिम् ॥९० ॥ सुखादिगोचरा वृत्तिर्नतु नाज्ञानघातिनी।। मैवं मोहसुखादीनां साक्षिवेद्यत्वनिर्णयात् ।।९१। कः साक्षी तत्र कूटस्थदीपे कूटस्थचित्स्वयम्। स्वाध्यस्तदेहयुग्मादेः साक्षीति प्रतिपादितः ।९२।। उक्तो नाटकदीपेऽसौ नृत्यशालास्थदीपत्रत् । नेशो जीवोऽप्यसौ तत्त्वदीपे ब्रह्मेति वर्णनात् ॥ ९३॥ ईशस्य रूपभेदोऽसौ कारणत्वादिवर्जितः । जीवांतरङ्गः कौमुदां प्राज्ञार्य: परिकीर्त्तितः ॥।९४ ।। शुक्तदिमंशबदसौ तत्वशुद्धौ च वर्णित: । अज्ञानोपहितः कैथरिल्िड्रैरुपहितिः परैः ॥९५॥ अविद्ययाऽऽृतः साक्षी तेनान्यस्य प्रथा कथम् ॥ अत्राहूराहुवत्केचित्तस्य स्वादृतभास्यताम ॥९६॥ अविद्याबुद्धितद्धर्मभासकांशे त रा्ृवति ः ॥ कल्प्यते वस्तुतस्तेषु संशञयादेरदर्शनात् ॥ ९७॥ स्याच्चेदनावृतः साक्षी भामेतास्य सुखात्मता।। मेमास्पदत्वान्भ्ात्येव परिच्छेद्दादतृप्षता ।।९८ ।।

सुखापकर्षमद्वैतविद्याचार्याः प्रचक्षते ।। ९९॥। सुखांशोऽस्यावृतो नाहत न भातीत्यनुभूतितः ।। चिदंशोऽनावृतो वृत्या सौख्यव्यक्तिरितीतरे ॥ १०० ॥ अहंकारादिनः साक्षिभास्यस्य स्मरणं कथम्॥ सूक्ष्मावस्था हि संस्कारो वृत्तीनां स्याल साक्षिणः ॥ १०१ ।। शृणु यदूश्यवच्छिम्रसाक्षिणा यत्मकाइयते।।

८

तत्संस्कारं हि सा घत्ते न त्वाकारव्यवस्थया ॥ १०२ ॥ अन्ये तु विषयाकारवृत्तिस्थानित्यसाक्षिणा।। त्रिपुटीभासिनाऽडघानात्संस्कारस्य स्मृर्ति जगुः ॥ १०३॥

अहंकरादिभानेन संस्कारं संप्रचक्षते । १०४ ।। उपास्तिवन्मनोव्टत्तिरियं न ज्ञानमिष्यते।। मत्यभिज्ञास्मृतिज्ञानं तत्तांश इति चापरे ॥१०५॥ इतरे ज्ञानमेवेयं मनसोऽपीन्द्रियत्वतः । बाह्यार्थेष्वरेव वृत्तीनामाधृस्यभिभवः फलम् ॥१०६ ॥. शुत्ादौ नन्विदंवृ्याSSवरणाभिभवो नहि॥ रूप्याध्यासायसंसिद्धेरत्र कोचित्पचक्षते ॥ १०७ । इदमाकारवृत्येदमंशे मोहक्षितावपि॥ शुत्ाघंशेऽक्षितत्वेन रजतादयुद्वस्ततः ॥ १०८ ॥ अत एव स्फुरन् भ्रान्ताताधार इदमंशकः ।। शुत्याद्यंशस्त्वधिष्ठानं सकार्याज्ञानगोचरः ॥ १०९॥ अन्ये वृत्पेदमज्ञानावरणांशपरिक्षयात् ।। विक्षेपांशेन रजतं जीवन्मुक्तौ जगद्था ॥ ११० ॥। नृसिंहभट्टोपाध्याय: पूर्व रजतविभ्रमात् ॥ न मानमिदमाकारवृत्ताविति समभ्यधाठ ॥ १११॥ अन्ये त्वेकैव सामान्यवृत्तिर्वा भ्रांतिकारणम्।। तत्साक्षिभास्यमध्यस्तमलं दृश्येति मेनिरे ॥ ११२ ॥ वृत्तिरेकेदमाकारा सामान्यज्ञानरूपिणी ।। इदं रजततादात्म्यगोचराऽन्येति केचन ॥ ११३ ॥ इदं तद्दृत्यवच्छिन्नचिम्मोह्दौ तत्तदन्विते ।। युगपद्रूप्यतद्टत्ती कुर्वाते इति चापरे ॥११४ ॥ ननु हेतुनियम्यत्वात्परोक्षत्वापरोक्षयोः । दटृत्तेर्निर्गमनं व्यर्थमत्र केचित्समादघुः ॥११५।।

कल्प्यते निर्गमो छृत्ते: परोक्षेऽगतिकल्पना ॥ ११६ ।।

मथमपरिच्छेद:। ९

अन्यत्रापि तथेत्पार्दुळ्टत्तेनिर्गमनात्परे ॥ ११७॥

न चानुमितमाधुर्य स्पष्टमास्त्रादितं यथा ॥ ११८ ॥ नन्वावरणविच्छेद: स्पष्टता तामनिर्गता। करोतु तुल्यविषयतत्तदज्ञानभेदिनी ॥ ११९ ॥ मैवं परोक्षवृत्त्याऽपि मोहोच्छेदपसङ्गतः ॥ आपरोक्ष्यं तु नो जातिर्रांशिकत्वाच् सङ्करात् ॥ १२० ॥ अन्ये विषयसंमोहभेदनाय तमास्थिताः ॥ परे चिदुपरागार्थमभेदव्यक्तयेऽपरे ॥१२१ ॥ अभेदो जीवपरयोः सिद्धो वेदान्तमानकः ॥ यतोऽतर सर्ववेदांतास्तात्पर्येण समन्वियुः ॥१२२॥

येण गङ्गाधरसरस्वत्याख्यभिक्षुणा विरचितायां वेदान्तसिद्धानतमूक्तिम - वर्या प्रथम: परिच्छेद: सम्पूर्णे: ।

द्वितीय: परिच्छेद:।

बोध्यते कथमद्वैतं तत्तशुद्धिकृतो विदुः ॥ १ ॥ शुक्तीदंतेव सन्मात्रं सर्वाध्यक्षेषु गोचरः । रूप्यत्द् घटभेदादिर्भान्तेरित्यविरुद्धना ॥ २॥

स्त्रतो नेत्यत्रिरुद्धत्वमाहुर्न्यायसुधाकृतः॥ ३ ॥

मानतेत्यतिरुद्धत्वं संक्षेपाचार्यदर्शने ॥४॥ जातिकालादिकं सच्वमिष्टमध्यक्षगोचरः ।। नाहे तच्छ्रौतमिथ्यात्वतिरुद्धमिति केचन । ५ ॥ अयावज्ज्ञानवाध्यत्वमवाध्यत्वमिति द्विया।।

मत्यक्षं बाध्यमाचख्युरपच्छेदनयात्परे।। यतः शंकितदोषं तन्निर्दोषा वाघते श्रुतिः ।।७।। नतु सोमपदेनैव भवेन्मत्वर्थलक्षणा। मस्तरो यजमान: स्यादत्राहुर्भामतीकृतः ॥८॥। मानांतराद्वलवती श्रुतिस्तात्पर्यगोचरे॥। अन्यत्र त्वविंरुद्धार्थे देवताविग्रहादिके॥ ९॥। कथं चिद्विपयमाप्त्या मानातरसमर्थने।। श्रुतिर्बलीयसी नोचेद्विपरीतं बलावलम ॥। १० ॥ अथवा कृष्णलेऽशक्तेर्लक्षणा अरपयेदिति ॥ व्यात्स्थेत्थं विवरणवार्िके समुदीरिता ॥ ११ ॥ ननूपक्रमरत्पूर्व प्रत्यक्षं बलवच्छुतेः ॥

ननूपजीव्यप्रसक्षविरुद्वेऽर्ये श्रुते: कथम्।। मानत्वं युक्तमिति चेदत्र केचित्पचक्षते । १३ ॥ न पदज्ञानमानत्वनियता शब्दमानता ।। वृषभादिपदे भ्रांसा न्यूनाधिक्येऽि दर्शनान् ॥ १४ ॥

द्वितीयपरिच्छेद: । ११

असद्रिलक्षणं रूपमुपजीव्यं न ताक्त्रिकम् ॥

पारमार्थिकमसत्वं नेह नानेति नुदते ।। व्यावहारिकमत्यत्वं न नििद्धामितीतरे ॥ १६ ।। अन्येडविवेकादेकैव ब्रह्मसत्ता घटादिषु॥ असन्निकष्ट हध्यामोऽन्यत्र संसर्गकल्पनम् ॥ १७॥ नन्वेवं स्व्रमुखं स्वस्यासन्निक्रष्टमितीतरत् ।। दर्पणेऽध्यस्तताऽडयन्नं प्रतिबिम्बं मृपेति चेत ।।१८।।

मन्निकृष्टं मुखं तत्रोपाध्यंत:स्थितिविभ्रमः ॥१९ ।। न दर्पणे मुखाध्यासः संस्कारादेरमम्भवात् ।। ममेदमिति भानाच्ेत्याहुर्विवरणातुगाः ॥ २० । अद्वैनविद्याचार्यास्तु पार्श्वस्थैर्भेंददर्शनात्। ग्रीवास्थादन्यदध्यस्तं पतिबिम्बमुखं विदुः ॥ २१॥ मामान्यतोऽपि संस्कारो विशेषारोपकारणम् ।। रत्रप्रे तथैत वाच्यत्वादिह विम्बानुसारिता ॥। २२ ॥ न छाया नापि वस्त्वन्यत्परतिचिम्वममम्भवाद ।।

अत्र केचिदविद्याऽन्नावरणांशे विनश्यति। विक्षेपांशे तु विम्वादिपतिबद्राऽसय कारणमू॥ २४॥ मूलाविद्याऽथता हेतुर्विक्षेपांशेन संस्थिता ॥ विम्नादिदोषजन्यत्वान्मिथयेसन्ये प्रचक्षते ॥। २५।। विम्बापसरणाध्यक्षाद्विक्षेपांशस्य बाधनम्। विरोधादथवा ब्रह्मज्ञानेनैवास्य बाघनम ॥ २६ ॥ सुषुप्त्यार्यं तमोऽज्ञानं तद्वीजं स्त्रप्रवांधयोः॥ इत्याचार्योक्तित: स्वाप्नाध्यासोऽ्येवं मतीयताम् ॥ २७॥ जाग्रत्मबोधवाध्यत्वमन्ये स्त्रप्नस्य मन्वते ।। दंडभ्रांतेरहिम्रांत्या दृढयेवात्र वाधनम् ॥ २८॥ व्यावहारिकमावृत्त्य जीिं निद्रा तमोमयी। स्वाप्रमाषिष्क रोत्पर्थ बाध्यं माग्जीवबोधतः ।। २९ ॥

१२

नन्वहंकृत्यवच्छिन्ने Sनवच्छिन्ने च नोचित: ।।

अत्र द्विनीय आचरुयुः केचिदेहांतरेव तम् ॥ स्वम्नधीवृत्त्यभिव्यक्तयुद्ध चैतन्यसंश्रयम् ।। ३१ ।।

तद्भास्यं तदधिष्ठानवत्या मातरि तत्पथाम् ॥ ३२॥ आद्येऽहंकृत्युपहितचिदाभासास्पद परे ।। अहंताथी पसक्तिस्तु नाहंकारविशञेषणात् ॥ ३३ ।। इददत्तिचिदाभासे इत्थं रजनकल्पनात् ।।

अन्ये तु विंवचैतन्ये रजताध्यामत्रादिन: ।। माहुस्तत्तदविद्योत्थं तत्तत्पुरुपगोचरम् ॥३५ ॥। नन्वस्तु रजनाध्यासे कथंचिच्चाक्षुपत्वघीः । कथं स्वाप्रगजज्ञाने तस्पा: साधु समर्थनम् ॥ ३६ ॥ खानां विरामादग्राह्पातिभामिकनिह्ववात् ।। स्वयंज्योति्ववादाच्च न स्वाम्नेन्ट्रियकल्पना ॥। ३७॥ अत्राहुर्त एनात्र चाक्षुपत्वादिषीर्भ्रमः ।।

इन्थमेत्र हि एुक्त्यादो रुप्याद्यध्यक्ष्यधीगतिः ॥ ३२॥ दृष्टिस प्टिविदस्त्वाहुर्गत जाग्रद्वियोऽ्यमुम् ॥ अर्थसृष्टेः पुराडर्येषु सन्निरूर्षाद्यमंभवातू । ४० ।। निरुपाधिरथान्यो वा कल्पक: पथमे भवेत ।। मुक्तस्य संसृरति: को वा द्वितीये मोहकल्पकः ॥ ४१ ॥ अत्राहुः पूर्वसंकलृप्तमोहयुक्ताऽन्पकल्पकः ॥

नन्वेवं श्रौतसर्गस्य कल्पकः को न कश्चन ।। अध्यारोप्यापतादो हि निष्मपञ्चमसिद्धये ॥४३॥। सूत्रेषु सृष्टिचिन्ता तु कृत्वाचिन्तामदर्शनम्।। स्व्ाप्रवत्फलसंवाद: शुद्धिता कर्मणां फलम् ॥ ४४ ॥

द्वितीयपरिच्छेद: । १३

दृष्षटिरेव हि विश्वस्य सृष्टिरित्यपरा विधा ॥ ज्ञानस्वरूपमेवाहुरित्येतत्स्मृतियानिकाः ॥ ४५॥ सटष्टदृष्टिं परे माहुः संस्कारादनपेक्षणात्।। तथापि विश्वं मिथ्यैव वाध्यत्वाच्छुतिमानतः ॥ ४६ । अहङ्कारादिपिथ्यात्त्रं नन्वेवं संपमिद्ध्यति । तदध्यासाय टीकादौ व्यर्था कारणकल्पना ।। ४७॥ अत्राहुः साक्षितरेद्यत्व्ादहङ्गारस्पृहादिकम्॥ प्रातिभासतिकमेवेति चित्सुखाचार्यंयोगिन: ।।४८ ।। चैतन्यस्यापम्णस्य ममाणत्वेन कीर्त्तनात्।। तं तु रामाद्रयाचार्याः प्रौढिवादं प्रचक्षते ।। ४९ ।। ननु प्रपश्चो मिथ्या चेत्कथमर्थक्रियाक्षमः ॥

अद्वैतविद्याचार्याणां समसत्ता न संमता ॥ ५१ ॥

अन्ये तु हेतुससत्वापेक्षा नार्थक्रियां प्ति । मरीचितोये तोयत्वजासभावान्न तक्क्रिया ॥ ५३॥ अन्ये तु जातिरस्त्येव काचिदर्थक्रियाऽपि च।। हेतूच्छेदेन वाधेनानव्यासेन च नाखिला ॥ ५४ । ननु मिथ्यात्वससत्व्रे ब्रह्मैक्यश्रुतिषीडनम् ।। तन्मिथ्यात्वे तु विश्वस्य सतत्वं केन वार्यते ॥५५॥ • ससमत्रोक्तमद्वैतदीपिकायां विरोधिनीम्।। स्वधर्म्यन्यूनसत्ताकं मिथ्यात्वं सततां हरेत् ॥ ५६ ॥ स्वधर्मीक्षाऽक्षतो धर्मः स्वविरुद्धहरोऽथवा । शाब्दपामाण्ययोग्यत्वसत्वं लौकिकमप्यलम् ॥५७॥ न जीवैः सद्वितीयत्वं ब्रह्मणस्तदभेदतः ।। तेषां च भोगसाङ्कर्य वारणीयमुपाधिभि: ॥५८॥ नन्वन्यमेदादन्यस्य कथं साङ्कर्यवारणम्।

१४

अन्ये भोक्ता चिदाभाम: कूटस्पैक्येन कल्पितः ।। अनो न भिन्नगामित्वमिताहुर्वन्धमोक्षयोः ॥ ६०॥ अन्ये विशिष्टो भोक्ताऽत्र संशुद्धो मुक्तिमङ्गनः ।।

परे कर्तमनःसङ्गाद्भोक्तृनाऽन्या प्रकल्प्यते। स्पटिके्वि लौहित्यं श्रोत्रवत्तव्ववस्थिति: ॥६२। एके त्वनाश्रयोपाधिभेदभेदमकल्पनम् ।।

क उपाधिरिह् पाहुर्भोगायतनभिन्नताम्।। अन्ये विश्लिष्टतद्भेदं भोगामाङ्कर्षकारणम् ॥ ६४ ॥ देहभेद परे माहुर्वाल्यादिषु न तद्िदा ।। माययाऽपचयी देहो दीपवन्नैव चाणुभिः ॥६५॥ लिङ्गभेदं परेऽविद्याभेदमन्ये पचक्षते।। अदृष्टानियमादिभ्यः कारणदेर्व्यवस्थितिः ॥ ६६ ॥ एवमण्वात्मवादेऽपि भोगश्चेशे प्रसज्यते ।I तथाऽन्ये बहवो दोषा विद्वद्भिः संपदािताः ॥६७।

मानांतराSविरोधेन सिद्धोऽदैते समन्ययः ॥ ६८ ॥

शिष्येण गङ्गाघरसरस्व्रत्यारपनिक्षुणा विराितायां वेदांनसिद्धांतमूक्तिमंजर्या द्वितीयः परिच्छेद: सम्पूर्णः ॥

तृतीयपरिच्छेद:। १५

तृतीय: परिच्छेदः।

ज्ञानेनैव कथं मुक्ति: कर्मभिश्चापि तत्स्मृतेः ॥ नाविद्यकत्वाद् बंधस्य नान्यः पंथा इति श्रुतेः ॥ १ ॥ कर्मणापुपयोगस्तु भामती कृन्मते स्थितः ।। तमेतमितिवाक्येन मुख्ये विविदिषोद्ने ॥ २ ॥ स्वर्गतत्काम्यमाने ते ज्ञाने विरणातुगाः।। जिज्ञासितव्यं श्रुतिभिर्ब्रह्मेतत्र श्रुतेरिव ॥ ३ ॥ तत्रोपयोग: कथिन: केश्रिदाश्रमकर्मणामू।। परैस्तु वैधुरादीनार्माप कल्पनरुक्तित: ।। ४ ।। तत्र क्लृप्तफलत्वेन नित्यानामेव कैशन ।। काम्यानामपि सङ्क्पशारीरिककृतां नये ॥५॥ नचोपकारसंवलृप्तिकालं वाक्यं प्रतीक्षते।। माप्तेर्वचनवैयर्थ्य द्वारभेदेऽविशिष्टता ॥६॥ ब्राह्मणग्रहणं चात्र त्रैवर्णिकनिदर्शनम।।

वैदिकत्वात्त विद्याया: शूद्रस्यानधिकारिता। केचित्पौराणिके ज्ञाने तस्याप्याहुरधिक्रियाम्॥८॥ संन्यासस्यात्र कि द्वारेणोपयोगोऽत्र केचन ।। कर्माविनाश्यदुरितनाशद्वारेति चक्षते ॥ ९ ॥। अन्ये त्वदष्टद्वारेण श्रवणेऽस्याङ्गतां जगु: ।। दृष्टेन निर्विक्षेपेण नियमं त्वितरे बुधाः १८ ॥ क्षत्रियादेरसंन्यासाच्छूवणादि कथं भवेत्।। तत्र केचन संन्यासमाहुःक्षत्रियवैश्ययोः ॥ ११॥ अन्ये तु ब्राह्मणस्पैव सन्यासो बद्ुधा श्रुतेः ॥ देवादिवदसंन्यासश्रवणं क्षत्रवैश्ययोः ॥१२॥ ब्रह्मसंस्थश्रुतेन्यासी मुखुय: श्रवणविद्ययोः ।। क्षत्रियादेरतुमत जन्मांतरफला परे ॥ १३ ॥ श्रवणं नन्वसंन्यासं जन्मांतरफलं कथम्॥

१६ वेदान्त सिद्धान्तमूक्तिमअ्जर्या

उच्यते यज्जादष्टजातमेतत्फलावधि। उत्पाद्य तेन निर्वाह्यमिति न द्वारकल्पना ॥ १५॥

आवृत्तं नियमादृष्टं निष्पाद्य फलदं यतः १६॥ कृच्छ्राशीतिफलस्पृत्या SSधानवत्कर्तृसंस्कृतेः । तद्द्वारा श्रवणं केचिज्जन्मांतरफलं जगु: ॥१७॥ श्रवणादेरिव ज्ञानसाधनत्वं समर्थितम् ।। प्रमाणर्भारतीतीर्थैनिर्गुणोपास्तिकर्मणः ॥ १८ ॥ ननु किं करणं ब्रह्मसाक्षात्करेऽत्र केचन ।। प्रत्ययावत्तिमाचख्यु: सांरुये योगे च सम्भवात् ॥। १९ ।। अन्ये तु मन एवाहुरेनां तत्सहकारिणीम्॥ महावाक्यं परे पाहुर्मनसः प्रतिषेधतः ॥ २० ॥ मानांतरस्यापसरात्पराक्षेण भ्रमाक्षयात्।। सहकारिविधानाच शब्दादप्यपरोक्षधीः ॥२१॥ भावनावृत्तिसचिवाद्विघुरस्येव मानसात्।। कामिन्या इव शब्दात्तामितरे संप्रचक्षते ॥ २२ ॥। विज्ञातृचिदभिन्नस्य विषयस्यापरोक्ष्यतः ।। परोक्ष्यासम्भवादन्ये माहु: शब्दापरोक्षताम् ॥२३॥ अद्वैतविद्याचार्यास्तु स्व्रसुखज्ञानसंग्रहात। आपरोक्ष्यं स्फुरच्चित्वं तदभेदात्तु तछुजि ॥ २४ ॥

मैवं पुंदोषशांसर्थ मननादेविधानतः । तत्तत्संसृष्टवृश्येत्थं तदज्ञाननिबईणम् ॥ २६॥ नन्वेवं वृत्यभिव्यक्तचिदंशे विषयैक्यतः । श्रवणादिमतो नश्येन्मूलाज्ञानं घटेक्षणाद ॥२७॥। मैवमत्राहुराचार्या न संदृश इति श्रुतेः ।

मूलाज्ञानस्य विषयो जड एवाथवाऽन्यथा। वक्षुषा सौरभं भायाद्वत्तिव्यक्तचिदन्वयात् ।। २९।

वृवीपपरिष्छेदः । १७

साक्षिण: श्वपकाशत्वान्नाहंतश्याऽपि तत्क्षयः।।

वाक्यजं ज्ञानमेत्राहुर्मूलाज्ञाननिर्बईणम्। ३१॥ अन्ये- स्व्ररूपसं बंधाट्वैजात्याद्रोऽपि वाक्यजावू ।। अखंडाकारकं ज्ञानमाचर्युस्तन्निनिवर्तकम् ॥ ३२॥। ननु सहेतुमज्ञानं विरोधाव सा कर्थ हरेत्।। ससिर्मेंवं विरुद्धत्वाद्वह्संयोगवत्पटे।। ३३।। हत्वा मोहं विनश्येत्सा कतकार्न्बिदुनहय: । पंकभस्मतृणानीव वास्तप्ायसभूमिषु॥। ३४॥ आहुरन्ये तु वृत्तीद्ध आत्मैवाज्ञानतत्कृतम्॥ प्रदहेत्सूर्यकांतेद्धा सूर्यकातिस्तृणं यथा॥३५॥ उपादानक्षयादन्ये विश्ञोच्छेदं प्रचक्षते।। जीवन्मुक्तस्य भोगोSत्राविद्यालेशेन युज्यते॥ ३६ ॥।

शिष्यगंगाघरसरस्व्रतीविरचितायां तृतीयः परिचेदः ॥ ३ ॥

१८

चतुर्थपरिच्छेद: ॥

अथ कोयमविद्याया लेशो यदतुवर्त्तनाव।। देहादेः प्रतिभासेन जीवन्मुक्तिरिहोच्यते ॥ १ ॥ ज्ञानेनावरणे नष्टे विक्षेषांशोऽनुवर्नते।। पारब्धपातिबधेन स लेशस्तेन जीवनम् ॥ २ ॥ क्षालितेष्वित हिङ्ूग्वादिपात्रेष्वन्ये तु वासनामू ।। नष्टानुद्टत्तिमाचख्युरन्ये दग्घपटे यथा ॥ ३ ॥ विरोधिन्युदिते शेषासम्भवादर्थवादताम्।। सर्वज्ञात्मगुरु: माह जीवन्मुक्तिश्रुतेः स्फुटम ॥ ४ ॥ का निषृतत्तिरविद्याया: ब्रह्मसिद्धिकृतां नये॥ आत्मैत तदभावो हि मोहस्तत्संक्षयश्च सः ॥५॥ आनन्दबोधाचार्यास्तु युक्तिभि: पश्चर्मीं विधाम।। सदसत्सदसन्मिथ्याभिन्नामात्गनि ता विदुः ॥ ६॥ उत्पत्तिरिव नाशोऽपि क्षणिकाभावविक्रिया । = नन्वेवं क्षणिकत्वं स्यान्मुक्तेर््रानतोऽसि नहसौ।। दुःखाभातः सुखं वेति पुरुषार्थत्व्रवर्जनात्॥८॥ दुःखं सुखविरोधीति तन्नाशोऽपि हि न स्वतः॥ पुमर्थःसुखमात्रं तु तथा चित्सुखदर्शने ॥ ९ ॥ प्रतगेत परानंदा्तिरोभृतः स्व्रमोहतः।। स्त्रकंठ चामीकरवत्पाप्त: भ्ाष्यः स्वविद्यम। । १० ।। अपाप्तिरप तस्याभूत्संसृतौ व्यातहारिकी॥ सा विद्यया निष्टत्तति मुख्यां भाप्ति परे जगुः ॥। ११ ॥ परे प्रागावृतत्व्रेन पारोक्ष्यादपुमर्थताम्। * मुक्तौ तु तदभिन्नत्वादात्मपाप्या पुमर्थताम् ॥१२। अन्पे भूमसुखाद्भेदो जीवेऽध्यस्तोऽभवतपुरा ।। मुक्तौ तन्नाशतः प्राहुः भाप्ति स्फुटसुखात्मिकाम् ॥१३॥ अथ मुक्तो भवेच्छुद्ध उतेशोऽव निगदयते ।। व्यक्ता जीवैक्यवादे हि शुद्धम्रम्मैकश्षेषता।। २४॥

चतुर्थपरिच्छेदः ।

अनेकजीववादेऽपि प्रतिविवशवादि नाम् । मुक्तस्य विबसद्धावाच्छुद्धता पर्यनस्पति ॥ १५ ।। अनेकजीववादेऽतो नावच्छेदनयः शुभः ॥

विवेशवादे मुक्त: प्राक्सर्वजीवविमोचनातू ।। ईशो भून्वा ततः शुद्धे स्व्रभावे व्यवतिष्ठृते ॥।१७।। नच विद्यांतरफलैः साम्यं मोहपरिक्षयात् । तेषु भोगस्य साम्येऽपि जगव्यापारवर्जनात् ।। १८ । पक्षोऽयं चरमः साधुः सूत्रभाष्यादिषु स्फुटः ॥ आविर्भूतस्वरूपेऽापे गुणाष्टकनिरुपणात् ।। १९ ।। ईशांशस्येशभावासौ सर्वदुःखपसञ्जनम । निवारयद्भिरग्रेपि विम्वभावप्रदर्शनात् ॥ २० । पराभिध्यानतः सत्यकामत्वादितिरोहितेः ।। नाशे मुक्तौ पुनस्तेषामाविर्भावस्य चेरणाद् ॥। २१॥ ब्राह्मचैतन्यमात्रत्वाविरोधस्य च कीर्त्तनात् ।।

जीवेशभेदमत्यत्व्रे ऽप्येतत्सर्वमसंगतम्।। न च शत्त्यंतरं जीवे प्रमाणफलवर्जनात ॥ २३ ।। आसर्वमुक्ति परकल्पितमत्यकामसंकल्पकल्पितजगरिस्थ तिभंगसगें ।। सत्यं स्वतस्तु सुखचिद्घनमद्रितीयं सुक्तोपमृप्यम्हर्मास्म विशुद्धतक्वम॥।२४।। श्रुतिकल्पलताकुञ्जसञ्जाता सूक्तितिमंजरी । रम्या राद्द्ान्तगन्धाढ्या रंजयत्वखिलान्बुधानू ॥ २५॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजका चार्यश्रीमद्रामचन्द्रमरस्वतीपूज्यपाद- शिष्येण गङ्गाघरेन्द्रसरस्व्रत्यार्यभिक्षुणा विरचिता वेदांतसिद्धांतसूक्तिमंजरी संपूर्णा ।।

सब प्रकार की संस्कृत के पुस्तकों के मिलने का पता-

छहरिदासगुप्तः कार्याध्यक्ष: चौखम्बासंस्कृत सिरीज आफीस बनारस सिटी।

। श्रीः।।

॥सिद्धान्तलेशसडग्रहाख्योऽयं ग्रन्थः।।

। सटीक: प्रारभ्यते।।

शङ्करं शङ्गराचार्य व्यासं नारायणात्मकम्। सरस्वतीं च ब्रह्माणं प्रणमामि पुनः पुनः ॥२॥ गोविन्देवि समाक्रन्य्य रक्षां माप भयातुरः । यं गजः करुणामूर्ति तं गोविन्दं भजेऽन्वहम् ॥ ३ ॥ आपन्ना यं समाश्रित्य रक्षां प्राप सुदुर्लभाम्॥ कृष्णा कृष्णस्य महिपी तं कृष्णं संश्रयेऽन्वहम् ॥ ४ ॥ पकाशित ब्रह्मततवं प्रकृष्टगुणशालिनम। मणवस्पोपदेष्वारं प्रणमाम्यनिश गुरुम ॥५॥ यो मे विश्ेश्वरक्षेत्रं विश्वेशरसमो गुरुः॥ समध्यास्ते स्वयञ्ज्योतिर्वाणीसंज्ञो भजामि तमू ॥६॥ यस्प शिष्यमशिष्यादयै: व्याप्ेयं साम्पतं मही॥ सर्वज्ञस्थ गुरोस्तस्य चरणौ संश्रये सदा ॥ ७ । गुरोरपि गरीयान्मे यः कलाभिरलङ्कनः ॥ अद्वैतानन्दवाण्याख्यस्तं बन्दे शर्मवारिधिम् ॥८।। ओतमोतमिदं सर्व यस्मिन सच्वित्सुखातमके।। पर्यवस्पन्ति वेदान्ता यत्र चाहं तदक्षरम ॥ ९ ।। श्रीकृष्णघरणद्वन्द्वं प्रणिपत्य निवन्धनम्।। व्याकुर्ने शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्रहसंज्ञितम् H १० ।। आचार्यचरणद्वन्द्वस्मृतिर्लेखक रुपिणम्।। मां कृत्वा कुरुते व्यारुयां नाहमत्र म्रसुर्षतः ॥११॥

२ प्रथमपरिच्छेदे।

अधिगतभिदा पूर्वाचार्यानुपेत्य सहस्रधा सरिदिव महीभेदान् सम्प्राप्य शौरिपदोद्गता।

कुमाराभ्यां विप्नेशरसुत्रह्मण्याभ्याम। शङ्करं शङ्करस्य शिवस्यावतार रूपं शाङ्कराचार्य भगवत्पादम्। तथा च शितपुराणवचनम्-"न्याकुर्वन् व्यास सूत्रार्थ श्रुतेरर्थ यथोचिवान्। श्रुतेर्न्या्यिः स एवार्थः शङ्कगः सेविताननः" इसादि। व्यासं सूत्रकृतं वादरायणम्। नारायणात्मर्क नारायणस्यावतार रूपम्। ताथा च वचनम्-"द्ापरे दवापरे विष्णुव्यीसरूपी महामुनिः" इति। "न हन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतक्ृन्मवेव" इत्पादि च । ब्रह्माणं सरस्त- तीभर्तारं हिरण्यगर्भम्। आपन्ना समार्या वस्त्रापह्ारनिमिस्तामापदं पाप्ता। रक्षां वस्त्रकोटिलाभनिमित्ताम। कृष्णा द्रौपदी। कृष्णस्य अर्जुनस्य। प्रकाशितं शिष्यशतेभ्य उपदिष्टं ब्रह्मतत्त्वं येन गुरुणा, म तथोक्त: तम्। स्वयञ्ज्योतिर्वाणीसंव्ञः स्व्रयम्पकाशमरस्व्तीसंङ्ः। गरीयान् गुरु:। इदं सर्व यस्मिन सचित्सुखातमके अक्षरे ब्रह्मण्योतपोतमध्यस्तम्, वेदान्ताश्च य- त्राक्षरे विपये पर्यवस्यन्ति तात्पर्येण बोधहेनत्रो भर्वान्त, तदहमिति सम्ब- न्धः। अक्षरे सर्वस्य ओतमोततोकत्या ब्रह्मणः सर्वाधिष्ठानत्वरूप तट- स्थलक्षणमुक्तम्। सच्चित्सुखात्मक इत्यनेन सतज्ञानानन्दस्वरुपात्मक स्व्र- रूपलक्षणमुक्तम्। तत्र वेदान्ताना पर्यवसानोकत्या उक्तरुपे ब्रह्मण्पक्षरे वेदान्ता एव प्रमाणमित्युक्तम्। "नाइमत्र परभुर्यत: " इत्यत्र अत्र व्याखया- ने प्रभुः समर्थ इत्यर्थः।१।२।३॥४।५।६।७।।

चिकीपितस्य ग्रन्थस्य निर्विप्नपरिसमाप्तियचयगमनगोः सिद्धये

ङ्लाचरणं करोति-अधिगतभिदेति। दष्टान्तमुखेन श्रीमूर्तिचंरणार- विन्दगङ्गयोः अनुमन्धानलक्षणमपि मङ्गलं करोस्ति-शौरीति। शौरि- पदांद्रता सरित महीभेदान सम्माप्य यथा सहस्त्रधा अधिगताभेदा, तथा भगवत्पादश्रीमन्मुखाम्बुजनिर्गता ब्रह्माद्वयैकपरायणी जननहरणी सू

१ गणेशकार्तिकेयाभ्याम्। २ "पुञ् अभिषवे" इत्यस्मात् धातोः ऋदो. रवित्यपप्रत्वये ततः तारकादित्वादितचि सवित इति रूपम्, सवितम् औज्जव. ल्ययुक्तमाननं यस्य ताश:, प्रशस्तमुख इत्यर्थ: ॥

विधिविचार: । ३

जयांत भगवत्पाद्श्रीमन्मुखाम्बुजनिर्गता जननहरणी सक्तिर्वरह्माद्वयैकपरायणा ॥ १॥

सन्नह्यद्िरनादरात्सरणयो नानाविधा दर्शिताः ।

किः। पूर्वाचार्यान व्याख्यातृत व्याख्येपतेनोपेत्यार्थतस्सहस्त्रपाडधिगत- मिदा सती जपनीति सम्बन्धः।अत्र सूक्ति: सहस्त्रधा अधिगतभिदेति सूक्ति- विशेषणेन स्व्रग्रन्थे मदर्शयिष्यमाणसिद्धान्तभेदानां सर्वेषां भगवत्पादश्रीमन्पु- साम्बुजनिर्गता सूक्तिरेव मूलमिति सूचितम्। अधिगतभिदा माप्तभेदा स- रित् गङ्गा। महीभदानू भूपदेशान्। शौरेः श्रीमहाविष्णोःपदोद्गता पादा- म्वुजनिर्गता जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति स्तुतिः। भगवत्पादस्य श्रीमन्मु- खमेाम्बुजं कमलं तम्मान्निर्गता। मुखे अम्बुजत्वारोपे कान्तिम्त्वादि- कप श्रीमत्तं निमित्तमिति सूचनार्थ श्रीमदिति विशेषणम्। जननहरणी जननं संसार: तत् स्वजन्यव्रह्मज्ञानद्वारा इरतीति जननहरणी सूक्ति: ग्रन्थनोडर्थतक्च निरवदं भाष्यम। ब्रह्माद्वयैकपरायणा ब्रह्म च तददवयं च व्रह्मादय, ब्रह्माद्वयं च तदेकं च ब्रह्माद्वयैकं, व्रह्माद्वयैकं परायण परम- तात्पर्यविपयो यस्याः सूक्ते:, सा ब्रह्माद्वयैकपरायणा। अनेन विशेषणेन द्विनीयमपश्चशुन्यमेकरूपं सत्यज्ञानानन्दलक्षणं ब्रह्म सूक्तिपदसङगृहीत- स्य भाध्यात्मकशास्त्रस्य निषय इत्युक्तं भवति। जननहरणीति विशेषणेन शास्त्रस्य मुक्ति: पयोजनमित्युक्तम्। अर्थान्मुक्तिकाम: शास्त्रस्याधिकारी, मुक्तेरधिकारिणश्च प्ाप्यमाप्तृभावलक्षणः सम्बन्घश्च सूचितः । एवं श्रु. त्यर्थाभ्यां श्लोकेन भाष्यात्मकवेदान्तशास्त्रस्य विपयादिकं कथयता ग्र- न्थकारेण स्वकीषग्रन्थस्य वेदान्तशास्त्रमकरणत्वात्तस्यापि तदेव विषया- दमिति सूचितं भतति ॥ १ ॥ इदानीं चिकीर्षितं प्रतिजानीते-प्राचीनैरिति। प्राचीनै- राचार्ये: आत्मैक्यसिद्धौ परम् अतन्तं सन्नह्यद्भि: तात्पर्यवद्भिः आत्मै- क्यसिद्धयुपायतया व्यवहारसिद्धविषयेषु भ्रान्तिमात्रसिद्धपदार्थेपु जीवेश्वरज- गद्रूपेषु अनादरात् सरणयः प्रकारा: नानाविधा: परस्परांवरुद्धा द- शिताः। अनादरादिसनेन परस्परविरुद्धेषु जीवैकत्वनाना त्व तत्पतत बिम्व लव

४ प्रथमपरिच्छेदे।

तन्मूलानिह सङ्ग्रहण कतिचित्सद्वान्तभेदान्धिय- इशुद्धयै सङ्कलयामि तातचरणव्याख्यावच:ख्यापितान् ॥२। तेषूपपादनापेक्षान् पक्षान् प्रायो यथामति। युक्त्योपपादयन्नेव लिखाम्यनतिविस्तरम्॥ ३ ॥

शङ्का निराकृता भवति। वित्रक्षितवस्तुमतिपत्युपायतया विरुद्धनानापकारप- दर्शनमाचार्याणां न दोषाय भवति, कि त्वलङ्कारायैव भवति। प्रतिप तृणां पज्ञावैन्िकयेण कस्यचित्पतिपत्तुः केनचित् प्रकारेण मुक्तिसाधन- ब्रह्मात्मैक्यज्ञानलाभातू। तदुक्तं सुरेश्वराचार्षै :- "यया यया भवेत पुंसां व्युत्पत्ति: प्रत्यगात्मनि। सा सैव मक्रियेह स्यात साधी सा चा- नवस्थिता ।।" इति। व्युत्पत्तिः बोधः। पत्यक् चासावात्मा च प्रतगा- तमा सर्वान्तरश्रिदात्मा, सस्मिन्तिरिषये। पक्रिया पकारः । इह वेदान्तशा सत्ने। साध्वी निरवद्या गुणभूता। सा चानतस्थिता नानाविधा । परि-

मानेषु पदार्थेषु विरोधो न दोषावहः। यथा ताच्त्रकारुन्धतीपतिपष्यु- पायतया नानापुरुषैः कल्प्यमानासु तत्माच्योदी।च्यादिनक्षत्ररूपासु र्थू- लारुन्धतीयु विरोधो न दोषावह: " इति। तन्मूलान् माचीनमदर्शित नानाविधसरणिमूलान। इह स्वग्रन्थे। घिय: शुद्धै स्वबुद्धिपरिष्का- राय। वस्तुतस्तु लोकानुग्रह एव मयोजनमिति बोध्यमू। तातचरणानां पितृचरणानां व्याख्यारूैः वचोभि: रूपापितान् ज्ञापितान्। अनेन स्वस्य ब्रह्मविद्यामाचार्यादेव लब्धां दर्शयति स्व्ग्रन्थस्योपादेयतवसिद्धये।।२।। इह सङ्ग्रहेण सिद्धान्तभेदान् सङ्कलयामीत्युक्तमेत्र विदृष्वन्, 'ननु प्रा. चीनग्रन्थसिद्धान्तानामेव स्व्ग्रन्थे सङ्गह इत्युक्तमयुक्तम। प्राचीनग्रन्थेष्ववि द्यमानस्यापि युक्तिभिरुपपादनस्य स्वकीयसङ्गहग्रन्थे तत्र तत्रोपलम्भा त्' इति शङ्कं निशकरोति-तेष्विति ॥ ३॥

विधिविचारः । ५

॥। वेदान्तसिद्धान्तमूक्तिमञ्जरी॥ तरणिशतसवर्स कर्णघूर्णद्विरेफा- वलिवलितकपोलोद्दामदानाभिरामम् ।। गिरिशगिरिसुताभ्यां लालितं नित्यमक्के स्वजनभरणशीलं शीलये विघ्नराजम् ॥१॥

सिद्धान्तलेशसिद्धान्तान् कारिकाभिर्निदर्शये॥२॥ अपूर्वो नियमोऽन्यस्य परिसङ्गयेति च क्रमात्॥ त्रयो हि विधयस्तेषु श्रतव्य इति को विधिः ॥ ३ ॥

(१)तत्र तावत "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यः" इति अधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य वेदान्तैरापातप्रतिपन्ने ब्रह्मा- त्मनि समुदितजिज्ञासस्य तज्ज्ञानाय वेदान्तश्रवणे विधि: प्रतीयमान: किंतिध इति चिन्त्यते। तिस्रः खलु विधेर्विधाः- अपूर्वविधिः, नियमविधि:, परिसङ्ग्याविधिश्रेति। तत कालत्र- स्व्ग्रन्थे पथमं श्रवणविधि: विचार्यत इत्याह- तत्र तावदिति। श्रवणविघावधिकारिणं निर्दिशति-अ्रधीतेति । वेदान्तैः जनितापा- तम्रतिपत्तिविषये ब्रह्माभिन्नात्मनि सम्यग्दार्ढ्येनोदिता उत्पन्ना जिज्ञासा निर्णयरूपज्ञानेच्छा यस्थेसर्थः । अधीतवेदस्यापि शिक्षाकल्पव्याकरणादी- नां वेदाङ्गानामध्ययनाभावे सति व्युत्पत्तेरभावात जिज्ञासाहेतुभृतापात- प्रतिपत्तिरपि न सम्भवेदित्यभिेत्याधीतसाङ्गस्वाध्यायस्येत्युक्तम् । न च ब्रह्मात्मपतिपत्तेः कथमापातत्वमिति वा- च्यम्। 'नाहं ब्रह्म' इतिपरत्यक्षविरोधादिशङ्कया पमारूपायामापे ब्रह्मा- तमपतिपत्तावमामाण्यशङ्ास्पदत्वरूपस्यापातत्वस्य सम्भवादिति भाव:। वेदा- न्तश्रवणे श्रोतव्य इति विधिः प्रतीयमानः इति सम्बन्धः।तज्ज्ञानायेति।

कारत्रयस्य पूर्वतन्त्रे प्रसिद्धि: सूच्यते। कालन्रयेऽपीति। कथमपि दृष्टार्थत्वेनाटृष्टार्थत्वेन वा केनापि प्रकारेण कालत्रयेऽपि कदापि विधि विना माप्तिरहितस्य पोक्षणादेः पाप्तिफलको विधिराधः अपूर्वविधिरित्यर्थः ।

६ मथमपरिच्छेदे।

येऽपि कथमप्यप्राप्तस्य प्राप्तिफलको तिधिरादः। यथा "ब्रीही- न्प्रोक्षति" इति। नात्र व्रीहीणां प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मणो विना नियोगं मानान्तरेण कथमपि प्राप्तिरस्ति । पक्षप्राप्तस्याप्राप्तांशपरिपूरणफलको विधिर्द्वितीयः । यथा "ब्रीहीनवहन्ति" इति । अत्र विध्यभावेऽपि पुरोडाशप्रकृति- द्रव्याणा व्रीहीणां तण्डुलनिष्पत्याक्षेपादेवावहननप्राप्तिर्भविष्यती ति न तत्प्राप्त्यर्थोडयं विधिः, किन्त्वाक्षेपा दवहननप्राप्तौ तद्व- देव लोक।वगतकारणत्वाविशेषात् नखविदलनादिरपि पक्षे प्राप्नु- यादिति अवहननाप्राप्तांशस्य सम्भवात् तदंशपरिपूरणफलकः । द्वयोः शेषिणोरेकस्य शेषस्य वा एकस्मिञ्छेषिणि द्योः शेषयोर्ता नित्यप्राप्तौ शेष्यन्तरस्य शेषान्तरस्य वा निवृ- त्तिफलको विधिस्तृतीयः । यथा अग्निचयने-"इमामगृ- भ्णन्नशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते" इति, यथा वा चातुर्मा- त्रीहीनिति द्वितीयाश्रुता त्रीहीणां संस्कार्यत्वावगमात् प्रोक्षणस्य संस्कारक- र्मत्वमुक्तमिति मन्तव्यम्। नियोगमिति। विधायकशब्दमिसर्थः । पुरोडाशेति। दर्शपूर्णमासयोरग्रेयादियागानामुत्पत्तौ पुरोडाशंद्रव्यं वि- हितम्। त्रीधयस्तूत्पन्ने यागे यागातुवादेन विहिताः । तथा च व्रीह्दीणामु- त्पत्नशिष्टानामुत्पत्त्तिशिष्टपुरोडाशावरुद्धे यागे साक्षात्साधनत्वायोगांत पुरो- डाशपककृतिद्रव्यत्वेन यागसाधनत्वं पर्यवस्यति। ुरोडाशपकृतित्वं च ब्री- हीणां तण्डुलनिष्पत्तिद्वारकम्। तण्टुलनिष्पत्तिश्च स्कारणमाक्षिपति। त- ण्डुलनिष्पत्तौ च कारणमन्व्रयव्यतिरेकाभ्यामवहननं निश्चितमिति विषि विना विषित्सितावहननपा्तिरस्तीत्यर्थः । नन्ववहननस्य लोकतः भागौ तस्य लोकत एव नित्यमाप्तिरपि स्यादित्यत आह-किन्त्वत्यादिना। आक्षेपादिति। तण्डुलनिष्पन्याक्षेपादित्यर्थः । किन्त्ववहननामाप्तांशस- द्दावात्तदंशपरिपूरणफल इति सम्बन्धः । इयोरिति । द्वयोः शेषिणोरे- कस्य शेषस्य निसपाप्तौ शेष्यन्तरस्य निवृत्तिफलकः, एकस्मिन शेषिणि १ पुरोडाशादीत्यादिशन्दघटित: पाठ: २ पु०।

9

स्यान्तर्गतेष्टिविशेषे गृहमेधीये "आज्यभागौ यजति" इति । अग्निचयने अश्वरशनाग्रहणं गर्दभरशनाग्रहणं चेति द्वय- मनुष्ठेयम्। तत्राश्वरशनाग्रहणे "इमामगृभ्णन्" इति मन्त्रो लिङ्गनदेव रशनाग्रहणप्रकाशनसामर्थ्यरूपान्नित्यं प्राप्नोतीति न तत्प्राप्त्यर्थः, तदप्राप्तांशपरिपूरणार्थो वा त्रिधिः, किं तु लिङ्गा- विशेषात गर्दभरशनाग्रहणेडपि मन्त्रः प्राप्नुयादिति तन्निवृत्त्यर्थः। तथा गृहमेधीयस्य दर्शपूर्णमासप्रकृतिकत्वादतिदेशादेवाज्यभागौ नित्यं प्राप्नुत इात न तत्र विध: तत्प्राप्त्य्थे:, तान्नयमार्थी वा, किन्त्वतिदेशात प्रयाजादिकमपि प्राप्नुयादिति तन्निवृत्त्यर्थः । गृहमेधीयाधिकरण[१०-७-९]यर्वपक्षरीत्येदमुदाहरणं यत्र क्व- चिदुदाहर्तव्यमित्युदाहनम । न च नियमविधावपि पक्षप्राप्तावहननस्याप्राप्ताशपरि- पूरणे कृते तद्वरुद्वत्वात् पाक्षिकसाधनान्तरस्य नखविदल-

सङ्ग्ययोः फलतो वित्रेको न युक्त इति शङ्कयम्। विितो

द्वयोः शेषयोः नित्यप्राप्तौ शेषान्तरस्य निवृत्तिफलको वा विधिस्तृनीय इति योजना। न तदिति। प्राप्तत्वात् न तत्माप्सर्थ:, नित्यमाप्तत्वात् न तद- प्राप्तांशपरिपूरणार्थो वेत्यर्थः। अतिदेशादेवेति। "मकृतिवद्विकृतिः कर्त- न्या"इंत्येवंरुपादित्वर्थः। न तत्र विधिरिति। "आज्यभागौ यजाती" इति विधिराज्यभागयोः प्राप्त्यर्थो न भवति, विधि विना प्राप्तत्वात। तथो- रमाप्तांशपरिपूरणार्थो वा न भवते, नित्यपाप्तत्वाद्। किं तु तिटत््यर्थ इति योजना। ननु "आज्यभागौ यजति" इति विधेरितराङ्गकलापपरिसङ्गयायकत्वं न सिद्धान्तः इत्यत आह-गृहमे- धीयाधिकरणेति। नियमविधावपीति। परिसङ्गयाविधावित नियमविधावपीत्यर्थः। तद्वरुदत्वादिति। अब्रहननेनैवावरुद्धत्वा-

पथमपरिच्छेदे।

डवहनननियमं बिना आक्षेपलभ्यस्य नखविदलनादेर्निवर्तयितु- मशक्यतया अप्राप्तांशपरिपूरणरूपस्य नियमस्य प्राथम्यात् वि- धेयावहननगतत्वेन प्रत्यासन्नत्वाच्च तस्यैव नियमविधिफलत्वोप- गमात। तदनुनिप्पादिन्या अविधेयगतत्वेन त्रिप्रकृष्टाया इतर- निवृत्ते: सन्निकृष्टफलसम्भवे फलत्वानौचित्यात। एवं विविक्तासु तिसृषु विधासु किंविधः श्रवणविधिराश्रीयते।

[वे० सू०मं०] तत्रोपायापरिज्ञानादेलौकिकसमीक्षणे।। प्रकटार्थकृत: प्राहुरपूर्व श्रवणे विधिम् ॥ ४ ।। अत्र प्रकटार्थकारादयः केचिदाहुः-अपूर्वविधिरयम्। अग्राप्त-

तण्डुलनिष्पच्याक्षेपस्य शान्तत्वादिसर्थः । फलत इति। नियम-

फलतो भेदो न युक्त इत्यर्थः। नियमस्य नियमविधिफलत्वोपगमे हेतुद्रयमाह- प्राथम्पादित्यादिना। प्रत्यासन्नत्वादिति। विधि प्रति प्रत्यासन्न- त्वादित्यर्थः । विधेयक्रियागत्वं म्रत्यासन्नत्वे हेतुः। इतरनिवृत्त्यपेक्षया प्रथमोपस्थितत्वरूपे प्राथम्ये हेतुमाह-विधित इत्यादिना अशक्यत- येत्यन्तेन। इतरनिव्टत्तेर्नियमवरिधिफ लत्वा नुपगमे हेतुद्धयमाह-तनुनि ष्पादिन्या इत्यादिना। अपाप्तांशपरिपूरणोपस्थितनन्तरमुपस्थिताया इत्यर्थः । अनेन विलम्चितोपस्थितिकत्वमेको हेतुरुक्त इति मन्तव्यम्। द्वितीयहेतौ विप्रकृष्टत्वे हेतुमाह-अविधेयेति। व्यादत्तिर्नामाननुष्ठेयता, अनङ्गता वा। सा चाविधेयनखविदलनादिगतेसर्थः। इदानीं प्रकृतं श्रव णविधिविचारमारभते-एवमिति। अप्राप्तत्वादिति। ब्रह्मसाक्षात्कार प्रति वेदान्तश्रव्णस्य साघनतया मानान्तरादनधिगतत्वेनामापार्थकत्वादिस र्थः। ननु मानान्तरादनधिगतत्व्रमसिद्धम, अन्वयव्यतिरकाभ्यान्तदवग तिसम्भवात्। तथा हि-वेदान्तश्रत्रणे सति ब्रह्मसाक्षात्कारो दृश्यते।

१ अलौकिकब्रह्मसाक्षात्कारे। २ आदिशब्दाघटित: पाठ: २ पु०।

विधिविचारः।

त्वात्। न हि 'वेदान्तश्रवणं ब्रह्मसाक्षारकारहेतुः'इत्यत्र अन्वय- व्यतिरेकप्रमाणमसित। लोके कृतश्रत्णस्यापि बहुशस्तदनुत्पत्तेः, अंकृतश्रवणस्यापि गर्भगतस्य वामदेवस्य तदुत्पत्तेरुभयतो व्य- भिचारात। न वा 'श्रवणमात्रं श्रोतव्यार्थसाक्षातकारहेतुः' इति शास्त्रान्तरश्रवणे गृहीतः सामान्यनियमोडस्ति। येनात्र विशिष्य हेतुत्वग्राहकाभाव्रेऽपि सामान्यमुखेनैत्र हेतुत्वं प्राप्यत इत्याश- ङचेत। गान्धर्वादिशास्त्रश्रवणस्य षड्जादिसाक्षातकारहेतुत्वाभ्यु- पगमेडवि कर्मकाण्डादिश्रतणात् तदर्थधर्मादिसाक्षात्कार।दर्शनेन

अमति च तम्मिन दश्यत इति तत्राह-न हीति। तदनुस्पत्तेरिति। सा- क्षात्कारानुत्पत्तेरिर्थः। वामदेवस्थेति । तथा च ्ुततिः-"गर्भ एवैतचछ- यानो वामदेव एवमुनाच" इति। एवं पूर्वोक्तपकारेण, एनद् ब्रह्मज्ञानजन्मना स्वकीया शक्तिमुताचेसर्थ:। ननु गान्धर्वशास्त्रश्रवणे पड्जादिस्व्ररसाक्षात्कारः, तदभावे तदभात इति दृष्टप। तत्र श्रोतव्यार्थविशेषस्व्रमाक्षात्कारं पति गान्धर्वशास्त्रविचारात्मरुस्य अवणविशेपस्य कारणत्ग्रहकाले लाघवात श्रनव्यार्थमाक्षात्कारतावच्छिनं अति श्रवणमात्रस्प कारणतं गृह्यते। तथा च ब्रह्मसाक्षातकारवेदान्तश्रवणयनिशिष्य कार्यकारणभावग्रहणा- भावेऽपि ब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि श्रतव्यार्थसाक्षात्कीरत्वात वेदान्तश्रवण- स्थापि श्रवणत्वादुक्तमामान्यरूपेण वेदान्तश्रव्णस्प ब्रह्मसाक्षातकारहे- तृत्वं पाप्तमननेति नापूर्वविधिरिति, नेत्याह-न वा श्रवणमात्रमिति।

वा घर्मस्य साक्षारकारायोग्वतया साक्षात्कारादर्शनेन उक्तसामान्यकार्य- कारणभावस्य व्यभिचारात न लाघनाततार इति। तत्र गान्धर्वशास्त्रश्र- वणस्यान्त्रयांदिना स्त्ररसाक्षात्कारहतुत्वग्रहेडप वदान्तश्रवणस्य न ब्र- ह्रसाक्षात्कारहेतुत्वमाप्तिरित्याह-गान्धर्वादीति। कर्मेति। अन्नादिपदे- न हिरण्यगर्भादिदेवताप्रतिपादकवाक्यजातं गृहयते। धर्मादीसादिपदेन हि-

१ शास्त्रान्तरे इति पाठ: २ पु०। २ तादृश साक्षात्कारत्वावच्छिन्नत्वा- ित्यर्थः। एवं श्वणत्वादित्यत्रापि श्रवणत्वावच्छिन्नत्वादित्यर्थो बोध्यः।

१० मथमपरिच्छेदे।

व्यभिचारात। तस्मादपूर्वबिधिरेवायम् । भाष्येऽपि "सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो

रण्यगर्भादिदेवता गृद्यते। तस्मादिति। माप्त्यभावादित्यर्थः। अत्रार्यें

नधः। अयमर्थः बृहृदाररायके श्रूयते-"तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डिसं निर्विध बाल्येन तिष्ठासेत् वाल्गं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः" इति। यस्मादतिक्रान्ता ब्राह्मणाः श्रवणादिसाधनैरत्मानं विदित्वा जीव- न्मुक्तिव्यअ्जकं सकलविक्षेपरहितं परमहंसाश्रमं प्राप्ताः, तस्मादिदानीन्तनोडपि ब्राह्मणो ब्रह्मसाक्षात्कारार्थी पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन स्थातुमिच्छेन्। विचारप्रयोजकापातरूपा बुद्धि: (अविद्यानिवृत्त्यादिकार्याक्षमत्वात्) पण्डा साऽस्य सञ्जतेति पण्डितः, तस्य कृत्यं पाण्डित्यं श्रवणमिसर्थः। बाल्यं ना- म बालस्य शिशोः कृत्यं दम्भदर्पादिराहित्यम, न तु बाले मसिद्धं यथेष्टचेष्टारपम, तम्ष्य बहिर्मुखत्व्ापादकत्वेन विद्याविरोषित्वात्। द म्भाहिराहिस रूपभावशुद्धिवाचकेन वाल्यपदेन भावशुद्धिसा्ध्यं मननं ्ल - क्ष्यते, श्रव्रणानन्तरभावित्व्रात्तस्य। बाल्यं च पांण्डिसं च निर्विद्य नि- श्चपेन लव्धा तदुभयं सम्यगनुष्ठायोति यातरत्। अथ अनन्तरं मुनिः स्या- नाननशीलो मवेदिति विधि:। ध्यानमत्र मननम्। ध्याननिऐ्ठ व्यामा- दौ मुनिशब्दपयोगदर्शनात्, ध्यानं विना विचारमात्रविश्रान्ते तदमयो गाच्च। तथा चापूर्वत्वाद्था श्रवणे विषिः, एवं मौनस्य विद्यासहकारि- णः विद्योत्पत्तौ साघनस्य विधिरेवाश्रयितव्य: अपूर्वत्वादेवेति भाष्या-

साक्षात्कारार्थिन: सन्न्यासिनः पाण्डित्यवाल्यापेक्षया तृर्तीयं मौनम् "अथ मुनिः" इति वाक्पेन विधीयते। ननु पाण्डित्यवाल्याभ्यां निर्णी- ततत्वस्तत्वसाक्षात्कारार्थी ध्याने स्व्रयमेव प्रवर्तते सत्नतत्त्वसाक्षात्कारा

वणादावपि स्व्रयमेव प्रव्टतिस्स्यादिति तत्रापि विधिवैयर्थ्यशक्का तुल्ये ति वाच्यम। विधि विना वेदान्तश्रवणे प्रदृत्त्यसम्भवस्य साधितत्वादू। तथा च मौनविधि: व्यर्थ इत्यत्राह-पक्षणेति। मौनस्य सहकार्यन्तरस्प १ अयं पाठः २ पुस्तके नास्ति। २ पारोक्ष्येणेति शेष:।

विधिविचार: । ११

विध्यादिवत्" (३-४-४७) इत्यधिकरणे "विद्यासह कारिणो मौनैस्य बाल्यपाण्डित्यवद्विघिरेवाश्रयितत्यः अपूर्वत्वाद्" इति- पाण्डित्यशब्दशब्दिते श्रत्रणे अपूर्वविधिरेवाङ्गीक्रियते इति। (वे० सू०मं०) विचारस्य विचार्यार्थनिर्णयं प्रति हेतुना।। अपरोक्षप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुता ॥५॥ पापैव, किन्त्वनियता भ्रान्ति: प्राप्ताऽ्न्यसाधनैः॥ ततो नियम इत्याहु: सर्वे विवरणानुगाः ॥६॥ अन्येतु-वेदान्तश्रवणस्य नित्यापरोक्षब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वं न अ-

विधिरङ्गीकर्तव्य:, पक्षेणापाप्तिमच्तात्। साक्षात्कारार्य ध्याने स्व्रयमेत्र पवृत्तस्यापि विषयदर्शनपावल्यात् ध्यानस्व कदाचिदमाप्तिस्सम्भनति। तथा च मौनविधेरपूर्वविधित्वाभावेऽपि नियमविधित्वं सिद्ध्यत्येव । स- ति च नियमविधौ तदतिक्रमे नियमादृष्टालाभेन साक्षात्कारानुद्यभीत्या स्वभावपाप्तमपि विषयदर्शन यत्रेन निवार्य ध्यान एव प्रवर्तत इति पक्षे- णेतिमूत्रभागाभिपायः । ननु ब्रह्मविद्यापवाने प्रकरणे कर्थ ध्यानादिवि- धिः, वाक्यभेदप्रसङगाद्विति, नेत्याइ-विध्यादिवदिति। अङ्गविधिव/दे- त्यर्थः । यथा मधानविधिपरे प्रकरणे अनान्तरवाक्यभेदेन प्रयाजाद्यङ्गवि- विः, तथा ब्रह्मविद्याङ्गध्यानादिवविविरित्यर्थः। उक्तरीत्या मौनति- वेनियम विधित्वरे स्थिते भाष्यगतापूर्वत्ववचनं मौनविध्यशे पाक्षिकामापत्य- भिपायं द्रष्टव्यम्। यथामूत्रं पक्षे प्राप्त्यभावादित्येत वक्तव्ये भाष्ये अपू- वव्वादिति वचनं श्रवणविधिरपूर्वविधिरेवेति ज्वापनार्थम।अमाप्तिमाचे व दष्टान्तदार्ष्टन्तिकभावो विवक्षित इति पकटार्थकारादीनामाशय: । • अपूर्ववरिधित्वपक्षं दूषयति-वेदान्तश्रवणस्थेति। विचारविशिष्ट- वदान्तरुपस्य श्रतणस्य ब्रह्ममाक्षात्कारहेतुत्वं विधिं विनाि पाप्तमित्यर्थः।

१ मननस्येति पा० २ पु०। २ अत्र अङ्गसाधनध्यानेतिपाठ उपलभ्यते स साधनत्वेनाङ्गभूतध्यानादे- वधिरित्यर्थकरणेन कथं चिन्नेयः। ध्यानादिशब्देन त्रितयस्य ब्रह्मविद्याउङ्ग- वनैव विवक्षा। अत एव दष्टान्तसङ्गतिः । एवश्च न पुनरुक्तिर्नवा प्रस्तुतहा- नेरिति बोध्यम्। ३ वेदान्तशब्दज्ानरूपस्येत्यर्थः । अन्यथा वेदान्तानां शब्दत्वात्कर्थं

१२ पथमपरिच्छेदे।

प्राप्तम्।अपरोक्ष वस्तु विषय क प्रमाणत्वावच्छेदेन साक्षात्कारहेतुत्वस्य प्राप्ते: शाब्दापरोक्षवादे व्यवस्थापनात्। तदर्थमेव हि तत्प्रस्तायः। न च तावता ब्रह्म प्रमाण त्वेनापातदर्शनसाधारणब्रह्म साक्षात्कारहेतु-

हेतुत्वं श्रत्रणस्य न प्राप्तमिति वाच्यम् । विचारमात्रस्य विचा. यनिर्णयहेतुत्वस्य, व्रह्मप्रमाणस्य तत्साक्षातकारहेतुत्वस्य च प्राप्तौ विचारितवेदान्तशब्दज्ञानरूपस्य श्रवणस्य तद्ेतुत्वप्राप्तेः । न चो-

ननु वाक्पस्य कथं साक्षात्कारहेतुत्तम, इन्द्रियजन्यज्ञानस्यैव साक्षात्का- रत्वाव् ? अत आह-अपरोक्षवस्त्विति। अपगोक्षवस्तुविषयकत्वं ज्ञान- स्यापरोक्षत्वम, न त्तिन्द्रियजन्यत्वम्। वस्त्वापरोक्ष्यं च वस्तुव्यवहारा नुकूळचैतन्याभिन्नत्वमिति शाब्दापरोक्षवादे वक्ष्पते। तथा च निसाप रोक्षत्रेन श्रुतििद्धब्रह्मरुपवस्तुविषयकत्वाद्रेदान्तजन्यज्ञानस्य साक्षात्कार- त्वसिद्धिरियर्थः । नन्त्रस्मिन् शास्त्रे शाब्दापरोक्षत्रादस्य का सङ्गतिः ? अ आह-तदर्थमत हाति। वदान्तानां ब्रह्मापराक्षपमििजनकत्वांसद्धय र्थमेव तुद्वादसङ्गतिः, नान्यार्थमितेतत प्सिद्धमितर्थः। नन्वपरोक्षवस्तुवि- पयकं प्रमाणं स्वविषणे साक्षातकारहेतुरिति शाब्दापरोक्षवादे प्रसाधनेन वे दान्तानामपि स्ववनिपये नित्यापरोक्षे ब्रह्मणि अपरोक्षज्ञानसामान्य हेतुत्वगेव पापतं, न तु सत्तानिश्चयरूपतत्माक्षातकारहेतुत्म्। तच्च विचारवरिशिष्ट वेदान्तरूपश्रवणस्यैव्र युक्तम्। अन्यथा विचाशत मागपि सत्तानिश्चयप्र-

वात सत्तानिश्चयरूपत्वं साक्षात्कारस्य नान्वेवणीयमिति वाच्यम्। तत्र तत्र व्रह्मोपदेशपदेशेषु यावत्संशयनिृत्ति पुनः पुनः प्रइनपतित्रचनलिङ्गेन, "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" इसादिश्रुता, श्रुतव्रह्मणोऽवि यथापूर्व संस्षा-

वैराग्यादीनां ज्ञानपरिपाकहेतूनां विधिदर्शनलिङ्गेन चसत्तानिश्चपरूपब्रह्मसा धरवणत्वं स्यात्। शष्दज्ञानस्यैव वाक्यार्थज्ञानप्रयोजकत्वात्। अत एव मूले ज्ञानशब्दघटितः प्रयोगः । टीकायामप्यग्रे ज्ञानशब्दघटितः पाठः। एवञ्ञ अ घेदान्तपदं तज्जाने लाक्षणिकम, वाक्यस्येति पद्मपि तथेति बोध्यम।

विधिविचारः । १३

क उभयतो व्यभिचारः, सहकारिवरैकल्येनान्वयव्यभिचारस्यादोष- त्वात्। जातिस्मरस्य जन्मान्तरश्रतणात फलसम्भवेन व्यतिरे- कव्यभिचाराभाबात। अन्यथा व्यभिचारेणैव हेतुत्वबाधे श्रुत्याऽ्- पि तत्साधनताज्ञानासम्भवात्। घटसाक्षात्कारे चक्षुरतिरेकेण त्व- गिन्द्रियमित्र ब्रह्मसाक्षातकारे श्रवणातिरेकेण उपायान्तरमस्तीति- शङ्काया व्यतिरेकव्यभिचारस्याप्यदोषत्वाद तथा च प्राप्तत्वा- न्नापूर्वविधिः ।

नामिति शेषः । अपरोक्षवस्तुविषयकं प्रमाणं स्त्रविषये साक्षात्कार्हेतुशिति प्रसाधनमात्रेणेसर्थः। अपरोक्षवरस्तुविषयकं प्रमाणमपरोक्षज्ञानहेतुरिति स्थिते, विचारो विचार्यनिर्णयहेतुरिति च स्थिते कार्यकारणभातद्रयमेल- नेन प्रकृते विचारविशिष्टवेदान्तज्ञानरूपं श्रवणं सत्तानिश्चयरूपव्रह्मसा- क्षात्कारहेतुरिति सिध्यतीाह-विचारमान्रस्येति। सहकारीति।

पमाणवलेन श्रवणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वे सिद्धे वामदेवस्य जन्मान्तरीयं श्रवणादिकं कल्प्यते। यथा जातमात्रे जन्तौ दृश्यमानभोगस्य कारणत- या प्राग्भवीयं कर्म कल्प्यते, तदन। अतो न व्यतिरेकव्यभिचार इत्याह- जातिस्मरस्पेति। पूर्वजातिं स्मरतो वामदेवस्येत्यर्थः । अ्रन्यथेति। उक्तरीत्या द्विविधव्यिचारपरिहारातुपगमे इसर्थः । व्यभिचारनिश्चयेन

स्थादित्यर्थः । ब्रह्मसाक्षातकारे श्रवणमित्र तपोविशेपादिकम्, उक्रष्टजन्मपा प्रिरूपं वा कारणान्तरमस्तीति शङ्काकाले वामदेवस्य कारणान्तराव ज्ञान- मुत्पन्नमिति शङ्ासम्भवेन श्रवणस्य वामदेवे व्यतिरेकव्यभिचारज्ञानं श्रव- णस्य साक्षात्कारहेतुत्वग्रहप्रतिबन्धकं न भवाती। न चैकस्य पदार्थस्य ज्ञाने परसपरानिरपक्षकारणद्वयासम्भवेन ब्रह्ममाक्षात्कारे कारणान्तरसत्त्र- शङ्केत्र न जायत इति वाच्यम्। लोके तथा दष्टत्वादित्याह-घढति। वेदान्तश्रवणस्य ब्रह्मसाक्षातकारहेतुशवे विधि विनैव मापे फळितमाह-तथा

१४ परथमपरिच्छेदे।

अत एत "आवृत्तिरसकृदुषदेशात्" (४-१-१) इत्य- धिकरणभाष्ये "दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीन्यावर्त्यमानानि द- ष्टार्थानि भवन्ति। यथाऽतघातादीनि तण्डुलनिष्पत्तिपर्यवसानानि" इति श्रवणस्य ब्रह्मदर्शनार्थस्य दृष्टार्थतया दार्शपूर्णमासिकावघात- न्यायप्राप्तावावृत्त्युपदेशः। अपूर्वविधित्वे तु स न सङ्गच्छते सर्वोष- घातघातवत। अग्निमयने-"सर्वोषधस्य पूरयित्वाऽहन्ति अथै- तदुपदधाति" इत्युपधेयोलूखलसंस्कारार्थत्वेन बिहितस्यावघातस्य

चेति। श्रत्णादिविधेः नियमविधित्वे सतेवाृत्त्यधिकरणं सङ्गच्छने इत्याह-अत एवेति। अपूर्वविषित्वाभावादेवेसर्थः । अत एवाटत्युपदेश इति सम्बन्धः। "दर्शनपर्यवसानानि" इत्यारभ्य "तण्डुलनिष्पत्यवसानानि" इत्यन्तस्य भाष्यस्येयं योजना-दृष्टार्थानि श्रवणादीन्यावर्त्यमानानि सन्ति दर्शनपर्यवसानानि भवन्ति। यथाSवघातादीन्यावर्त्यमानानि तण्डुलनिष्वत्य वसानानि भवन्तीति। दृष्टार्थानीत्यत्र दृष्टं फलमात्मदर्शनमेव। अयं भाव :- "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यशश्रोतव्यः" इत्यादिना आत्मदर्शनोद्देशेन श्रवणादीनि विधीयन्ते। तत्र किमेतानि सकृदनुष्ठेयानि, किंवा यावदात्म दर्शनमाव्त्यानीति संशये सक्रदेवानुष्ठेयानि, तावता विधेश्चारितार्थ्यात। यथा अग्निचयने-"सर्वोषघस्य पूरयित्वाऽवहन्ति" इति वाक्यविहितं सर्तो- पधीनामनहननमुपधेयोलूखलसंस्का र रूपं सक्रदेवानुष्ठीयते, सदूत्। तथा च सकदनुष्ठिनश्रत्णादिजन्यमटष्टं जन्मान्तरे ब्रह्मदर्शनहेतुरिसपूर्वविधित्वं श्र- वणादिविधीनामिति पापे, सिद्धान्तः-श्रव्रणाद्यावत्तिः कर्तच्या। कुतः ? असकृदुपदेशात्। तथा हि-भृगुवल्यां भृगुं प्ति पिता असकृत "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्त्र"इत्युपदिशति। तपः आलोचनं ब्रह्मविचारः।तथा छान्दो- ग्यषष्ठाध्याये श्रवेनकेतुं पुत्रं प्रति पिता विचारपूर्वकमसकृत् "तत्वमसि"इत्यु- पदिशति। किं च श्रवणादिभिरत्मदर्शनफले जननीये श्रवणाद्याटत्तिरुप- दृष्टद्रारसम्भवे अदृष्टद्रारकल्पनायोगात, तत्त्रमपदार्थयोश्वणाद्याृ्तिं चिना

तावघातवदनावृत्ति:, तदन्तर्गतावघातस्यादृष्टार्थत्वेन वैषम्यादिति व्यु त्पादितमादृत्यधिकरणे। तदू अपूर्विधिवादिनां न सङ्गच्छते इति भाव:।

विधिविचारः। १५

दृष्टार्थत्वाभावान्नावृत्तिरिति हि तन्त्रलक्षणे (११-१-६) स्थितम्। अतो नियमविधिरेवायम्। तदभावे हि यथा वस्तु किश्चिचक्षुषा वीक्षमाणस्तत्र स्वागृहीते सक्ष्मे विशेषान्तरे केनचित् कथिते तद- वगमाय तस्यैव चक्षुषः पुनरपि सप्रणिधानं व्यापारे प्रवर्तते, एवं मनसा 'अहम्' इतिमृह्यमाणे जीवे वेदान्तैरव्ययनगृहीतैरुपदिष्टं निर्विशेषव्रह्मचैतन्यरूपत्वमाकर्ण्य तदवगमाय तत्र सावधानं म- नस एत प्रणिधाने कदाचित पुरुषः प्रवर्तेतेति वेदान्तश्रत्णे प्र- वृत्तिः पाक्षिकी स्यात । "अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुतिः तन्त्रलक्षणम एकादशाध्यायः। अ््रत इति । प्राप्तत्वादित्यर्थः । अस्य हेतोरेवकारार्थें अपूर्वविधित्वाभावे अन्वयः । नियमतिधित्वरे हेतुमाह-तद भावे हीति। तदभावे मनस एव सावधानं तत्र निधाने कदाचित् पुरुषः प्रवरतेत इति सम्बन्धः । मनसा गृह्यमाणात्मगतविशेषग्रहणाय मनोव्यापार एव यत्नेन मछत्तौ दृष्टान्तमाह-यथेति । किशश्चिदिति। रत्नादीसर्थः तत्रेति। रत्नादावियर्थः । तस्यैवेनि। न तु व्यापारान्तरे, इत्येवकारा- र्थः। पुनरषि चक्षुपो व्यापारे मवर्तत इति सम्बन्धः। मणिधानं यथा भवति तथा प्रवर्तत इति प्रवृत्तिक्रियाविशेषणं प्रणिधानम। तच्च रत्नादिवस्त्वभि- मुखतया चक्षुपः स्थापनम्। अनन्तरमुन्मीलनव्यापारानुकूलयत्नः पत्ट- त्तिरिति प्रणिधानपृत्योरमेदः। वेदान्तैरिति। "नेह नानाऽरिति किश्चन", "प्रज्ञानं ब्रह्म", "अहं ब्रह्माहिमि"इत्यादिभिरित्यर्थः। इह ब्रह्मणि नाना ज्ञातृ- ज्ञानज्ञयरुपेण भिन्नं विशेषणजातं किश्चिदपे नास्ति। पकुष्ट ज्ञानं मजानं निसस्वपरकाशजीवचैतन्यं ब्रह्म। अहं बुद्धयादिसाक्षिभूनश्चिदात्मा ब्रह्म अस्मि मवामीति श्रतीनामर्थः। अध्ययनपदं साङ्गाध्ययनपरम्। आकर्ण्य परोक्षतया जञात्वा। श्रुती श्रद्दधानः। तद्वगमायेति। निर्विशेषस्वरूपत्व्रा- धिगमायेत्यर्थः । तत्रेति। "अहम्" इति गृह्यमाण आत्मनीसर्थः। सावधा- नमैकागयं यथा भवाती तथा। नतु 'अहम' इतिग्ृह्ममाणे जीवे विशेषाकर्ण- नानन्तरं वेदान्तश्रवण इव कदाचित् मनोव्यापारे वेदान्तविचारनिरपेक्षेऽपि मवत्तिस्स्यादित्ययुक्तम, श्रुसा ब्रह्माणि मनोविषयत्वनिषधात, साङ्गा-

मथमपरिच्छदे।

"मनसैवानुद्रष्टव्यम्" "दृश्पते त्वगन्या बुद्धया" इत्यपि श्रवणे- नानवहितमनोविषयेति शङ्कासम्भवात्। अथवा "जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः" इत्यादिश्रत्रणात् भिन्नात्मज्ञानान्मुक्तिरिति भ्रर्मसम्भ- वेन मुक्तिसाधनज्ञानाय भिन्नात्मिचाररुपे शास्त्रान्तरश्रवणेSपि

इहात्मशब्दस्य "इदं सर्व यदयमात्मा" इत्यादि-

वहितमनोविपयेति सम्बन्धः । वाचः सत्यज्ञानादिशब्दाः अभाप्य शक्त्या व्रह्मापतिपाद्य मनसा सह निवर्नन्ते लक्षणामाश्रयन्त इतिश्रुत्यर्थः । मनसा सहेत्यनेन मनसोऽपि ब्रह्मणि प्राप्तिर्निषिध्यते इनि भावः । ब्रह्मणि मनो- विषयत्वनिषेधतत्तद्विषयत्वमापे श्रुत्या उच्यते। तथा च श्रुत्योः विरोधे

य त्त्र निषेधश्रुवेरनव हितम नो विषयत्वनिषेधार्थकत्वमतीतः । तथा च सङ्ग ध्षयनवत उत्त्तव्यवस्थामतीतिमम्भवान्मनम एव व्यापारे प्रवृति: दुवारे- त्याह-मनसैवेति। अनवहितत्त्रमेकाग्रताशुन्यत्वम्। शङ्कासम्भषा

णत्तरं नाहित, औपनिषदत्श्रुतिविरोधाव। सोपाधिकात्मसाक्षात्कारे- पिन तस्य करणत्वरं, तत्साक्षात्कारस्य नित्यसाक्षिरूपत्वात्। "मन- सैवातुद्रष्टव्यम्" इत्यादा तृतीया वाक्योत्थटत्तिसाक्षात्कारं नति साधनत्वा- भिमायेत्यादिकं सर्व शाब्दापरोक्षवादे वक्ष्यते । तथा च वस्तुनो मनसः करणत्व्राभावात् मनम पत्र व्यापारे पुरुषः कदाचित पततेतेत्युत्मेक्षितं

अत एव व्यावर्त्यान्तरमाह-अथवेति । अधीतसाङ्गस्वाध्यापस्य हि "तराते शोकमात्मवित्" इत्यादिश्षत्या 'आत्मज्ञानं मुक्तिसाघनम' इते ज्ञानं भवाति। नच साङ्गाध्ययनवतोऽि लोके विचारमन्तरेणात्मतववज्ञानज न्याहित। आत्म्मतिपाद्कवेदान्तेषु नानाविधयोजनासम्भावनया तात्प-

विधिविचारः। १७

तिबन्धकतात्पर्यभ्रमसंशयादिनिरासाय वेदान्तविचारे मवर्तमानो पथा ब्रह्ममीमांसाशास्त्रे पवर्तते, तथैतर न्यायसाङ्गथादिशास्त्रविचारे Sपि प्रवर्तेत, तत्रापि तदभिमतयोजनया वेदान्तविचारसत्वात। न च सा- तादृशा- स्मनि वेदोन्तानां तात्पर्यभ्रमसंशयाद्यनिवर्तकत्वात, विशिष्य स्वयमेव तत्र तात्पर्यभ्रमादिहेतुसाच्च न तत्रात्मज्ञानार्थिनां पत्ति: सम्भवतीति वाच्यम्। 'जीवभिन्नपरमात्मज्ञानं मुक्तिसाघनम्' इति भ्रमेण तत्रापि पदत्तिसम्भवात्। न च साङ्गाध्ययनवतो 'भिन्नात्मज्ञानं मुक्तिसाधनम्' इति भ्रमो न सम्भनति, "अहं ब्रह्मास्मि" "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इसादिवेदान्तेषु जीवाभिन्न- परमात्मज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्व्रपतीतेरिति वाच्यम्। "जुष्टं यदा पश्यसन्य- मीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः" इति श्रुतिगतान्यशब्देन भ्रमसम्भवातू। यदारईशम्-सन्निधिमात्रेण बुद्धयादिमवर्तकम्। अन्यम्-वस्तुगत्या बुद्धया- दिभ्यो भिन्नम्। भ्रान्त्या बुद्धयाद्यभिन्नत्वेन चिदात्मनो गृहीतत्वात् भिन्नत्वो- पदेशः सफलः। न तु जीवभिन्नमित्यर्थः । जीवब्रह्मभेदस्य मसक्षसिद्धतया उपदेशानपेक्षत्वात । जुष्टम्-ऋपिसङ्गैः सेवितम। "ऋषिसङ्गजुष्टम्"इति श्रुत्य- नतरात्। पशयति ईशोहमिति साक्षात्करोति, तदा अस्य ईशस्य महिमानं महच्वोपलक्षितं स्व्ररूपम इति एति पाप्नोति, वीतशोकइच भवतीति श्रुवेरवास्तिवार्थः। नतु श्रोतव्यवाक्ये आत्मविचारमात्रं पतीयते, न त्वद्वै- तात्मविचारः। ततश्च कथमनेन विधिना भिन्नात्मविचारव्यावृत्तिलाभ इसत आह-इहेति। अन्रादिपदेन "आत्मानि दृष्टे सर्व विदितं भवात" इति पतिज्ञावाक्यं सृह्ते। आत्मनर्सर्वाधिष्ठानतया सर्वात्मकतवे हि सति आ- त्मनि विदिते तव्यतिरिक्तं सर्व तत््वतो विदितं भवति, 'सर्वमात्मैव' इति सा- मानाधिकरण्यं च सिध्यति, नान्यथा। तथा च श्रोतव्यवाक्यस्थमात्म- पदमद्वितीयात्मपरमेवेति तद्विचारविधिना भिन्नात्मविचारव्याृत्ति: लभ्यत इति भावः। ननु तण्डुलनिष्पत्ताववहननस्पेव नखविदलनादेरपि वस्तुत- स्साधनत्व्ात्तनन्निवत्तिफलको नियमविधिर्युक्त:। इह त्वद्वितीयब्रह्मसाक्षात्कारे भिन्नात्मविचारस्य न वस्तुतस्साधनत्व्रमस्ति, अतस्तन्निवत्तिफलको नि- यमविधिर्न युज्यते। न च-मा भू भिन्नात्मविचारस्य व्यावर्त्यत्वम्। नै- तावता नियमविध्यनुपपत्तिः प्रकृतेऽस्ति। गुरुनिरपेक्षविचारभाषापबन्धे- १ वेदान्तानां ताडयात्मनीति सम्बन्धः। २ छान्दसत्वादिणो न गुण:। ३

S 3247 7.1.94

१८ पथमपरिष्छेदे।

प्रकरणपर्यालोचनया अद्वितीयात्मपरत्वात। न हि वस्तुसत्साध- नान्तरप्राप्तावेव नियमविधिरिति कुलधर्मः । येन वेदान्तश्रवण- नियमार्थवतत्वाय नियमादृष्टजन्यस्वप्रतिबन्धककल्मषनिवृत्तिद्वारा सत्तानिश्चयरूषब्रह्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तश्रत्णैकसाध्यत्वस्याभ्युप- गन्तव्यत्वेन तत्र वस्तुतः साधनान्तराभावान्न नियमविधिर्युज्यत इति आशङ््येत। कि तु यत्र साधनान्तरतया सैम्भाव्यमानस्य पक्षे प्राप्त्या, विधित्सितसौधनस्य पाक्षिक्यप्राप्तिर्निवारयितुं न शक्यते, तत्र नियमविधि:। तावतैवाप्रापांशपरिपूरणस्य तत्फलस्य सिद्धेः।

तिहासपुराणादीनामुदाहरिष्यमाणानां सत्तानिश्चय रुपब्रह्ममाक्षात्कारहेतुत्व- सच्वेन व्यावर्तत्वसम्भवाद-इति वाच्यम्। तेषामप्यनन्तरमेत्र वक्ष्यमाणरीत्या

धीनवेदान्तविचारवत् साक्षात्काराहेतुत्वेन वस्तुतस्साघनत्वाभावाद्। तथा च न नियमविधिस्सम्भवतीसाशक्काह-न हीति। कुलधर्म इति। कुलक्रमागतधर्मस्य यथा आवश्यकता, तथा वस्तुसत्साधनान्तरपाप्तेरावश्य कत्वं न हीसर्थः। येनेति। आवश्यकत्वेनेसर्थः। नियमार्थवत्त्वायेति।

रूपसाक्षात्कारस्वरुपोत्पत्तिसम्भवे सति गुर्वधीनवेदान्तश्रवणनियमस्य दृष्टम- योजनाभावान्नियमादष्ट्सुपेयम, तस्य च कल्मषनिवृत्तिद्वारा विद्यासाध- नत्वं च कल्पनीयमेवरे खर्थः । अदष्टृजन्यत्वं कल्मपनिवृत्ते: विशेषणम्। स्वपद साक्षात्कारपरम्। आशक्कोतेति। येनाशङ्कोतेति सम्बन्धः। यत्र विधित्सि- तसाधनस्यामाप्ति: पाक्षिकी निवारयितुं न शक्पते, तत्र नियमविधिरिसत्र हेतुमाह-तावतैवेति। अप्राप्तांशलाभमात्रेणेमर्थः। विधित्सितसांघनस्य पाक्षिक्यामपासौ हेतुमाह-साधनान्तरतयेति। सत्तानिश्चयरूपब्रह्म- साक्षात्कारस्य दृष्टफलतया तत्स्वरुपे वेदान्तविचारवद्धापापबन्धादेर्यन् यव्यतिरेकाभ्यामेत्र साधनत्वबुद्धिस्सम्भाव्यते । पूर्वोक्तरीत्या वस्तुतः सा. धनत्वाभावात् सम्भाव्यमानस्येत्युक्तम ।

१ सम्भावनस्येति पाठ: २ पु०। २ साधनान्तरस्येति पाठ: २ पु०।

विधिविचारः । १९

अथवा गुरुमुखाधीनाध्यय नादिव निपुणस्य स्वप्रयत्नमात्रसाध्या- दपि वेदान्तविचारात् सम्भवति सत्तानिश्चयरूपं ब्रह्मापरोक्षज्ञानम,

प्रति कल्मषनिरासेनोपयुज्यत इति तदभावेन प्रतिबद्धमविद्या- मनिवर्तयत परोक्षज्ञानकल्पमवतिष्ठते। न च ज्ञानोदये अज्ञा- नानिवृत्यनुपपत्तिः। प्रतिबन्धकाभावस्य सर्वत्रापेक्षितत्वेन स- त्यपि प्रत्यक्षविशेषदर्शने उपाधिना प्रतिबन्धात प्रतिबिम्बभ्रमा-

व्यावर्रान्तरमाह-अथवेति । मात्रपदेन गुरुः व्यवच्छिद्यते।

विधिनेति शङ्गने-किं त्विति । श्रवणनियमविध्यर्थवत्त्वाय नियमाह- दृस्य ब्रह्मापरोक्षव्ञानेन स्व्रफलमिद्ध्यर्थमपेक्षणीयत्वकल्पनाव नोक्तापरोक्ष- ज्ञानादविद्यानिवृत्तिसिद्धिरिति परिहरति-गुरुमुखेति। निरासेनेति। निरासद्रारेत्यर्थः। इसीसनन्सरं कल्पनीयत्वेनेति शेषः। तदभावेनेति। कल्मपनिरासाधावेन। कलमषेणेसर्थः । कल्पमिति। तुल्यमिसर्थः । न च नियमार्थवत्वायेत्यादिपूर्वग्रन्थे नियमादृष्टस्व कल्मषनिषृत्तिद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ हेतुत्वमुक्तम, अत्र चोत्पलेन ज्ञानेनाविद्यानिवृत्तौ जननीयायां तत्र म- तिवन्धककल्मपनिरासद्वारा श्रवणनियमादृष्टस्व साधनत्वरोक्ती पूर्वापर विरोध इति वाच्यम। मतभेदेन विरोधाभावात्। नन्वेवमप्युत्पन्ना ब्रह्मविद्या स्वकार्याविद्यानिवृत्तये नियमादृष्टसाध्यां कल्मषनिवृत्तिमपेक्षत इत्ययुक्तं ममात्वाव शुत्त्यादिपमावदिति मत्ा शङ्कते-न च ज्ञानोदय इति। अनिवृत्त्यसुपपत्तिरिति। अज्ञाननिवृत्तिरेव स्यादित्यर्थः । शुक्ति- प्रमास्थल अन्यापेक्षाभावेऽवि प्रतिबिम्बभ्रमस्थले विशेषदर्शनस्य प्रतिबन्ध- काभावापेक्षादर्शनेन ब्रह्मविद्याया अपे तदपेक्षोपपत्तेरिति परिहरति-प्र- तिबन्धकाभावस्येति । यद्यपि प्रतिबन्धकाभावस्य सिद्धान्ते न कुत्रापि हेतुत्वं, तथापि 'अपतिबद्धा सामग्री कार्यहेतुः' इत्युपगमादस्सेवावच्छेदक- तया पतिबन्धकाभावापेक्षेति भावः । तद्निवृत्युपपत्तेरिति। गुरु- रहितविचारसाध्यविद्यया अविद्यानिवृत्त्यभावोपपत्तेरित्वर्थः । श्रवणनिय- १ परोक्षकल्पमित्येवं पाठ: २ पु०। २ प्रतिबिम्बरूपेति पाठ: २ पु०।

२० मथमपरिच्छेदे।

निवृत्तिवत तदनिवृत्युपपत्तेः । एवं च लिखितपाठादिना- डपि स्व्राध्यायग्रहणप्रसक्तौ गुरुमुखाधीनाध्ययननियमविधिवत स्वप्रयत्नमात्रपूर्वकस्यापि वेदान्तविचारस्य सत्तानिश्चयरूपब्रह्म- साक्षात्कारार्थत्वेन पक्षे प्राप्तौ गुरुमुखाधीनश्रवणनियमविधिरयमस्तु। न च "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत" इति गुरूपसदनविधिनैव गुरुरहितविचारव्यावृत्तिसिद्धेर्िफलो नियम- विधिरिति शङ्गयम् । गुरुपसदनस्य श्रवणाङ्गतया श्रव्रणवि-

मविर्धि सदष्टान्तमुपपादपतिएवं चेति । गुरुरहितविचारस्य व्यावर्सस्व लाभे सतीसर्थः । लिखितेति। अभ्युदयनिःश्रेयसकामस्य वेदार्थानुष्ठानं विना नाभ्युदयादिसिद्धि: । तदनुष्ठानं च वेदार्थज्ञानं बिना न सम्भवति। तदर्थज्ञानं च स्वाध्यापदवाच्यवेदावाति विना न सम्भवाति। वेदा- वाति प्रति च गुरुमुखोच्चारणानूचारणलक्षणमध्ययनं लिखितपाठादिच साधनत्वेन लोके पसिद्धम्। तथा चाध्ययनविधिवाक्येन वेदाध्ययनं नियम्यते 'अध्ययनेनैवाक्षरावातति सम्पादयेत्' इति। तेन च लिखि- तपाठदिव्यात्तिर्लभ्यते यथा, तथा पकृतेऽपीत्यर्थः। ननु ब्रह्मविज्ञा- नार्थ गुर्वभिगमनं श्रयते। न च तस्य श्रुतिजन्ये ब्रह्मज्ञाने साक्षात्साघनत्व- मस्ति। अतस्तेन ज्ञाने जननीये द्वारापेक्षायां गुर्वधीनविचार एव यो- ग्यतया द्वारतेन कल्प्पते, न त्वदष्टम्। दृष्टद्वारसम्भवे अदृष्टकल्पनायो गात। गुर्वभिगमनस्य गुर्वधीनविचारद्वारा ज्ञानसाधनत्वे अभिगमनवि- घिना सिद्धे तैनैव गुरुरहितविचारव्यावृत्तिसिद्धेर्निष्फलः श्रोतव्यवाक्ये श्रवणनियमविधिरिति शङ्गते-न चेति। "ब्राह्मणो निर्वेदमायान्रास्त्यकृतः कृतेन" इति पूर्ववाक्ये निर्दिष्टो ब्राह्मणः 'सः' इति परामृश्यते। निर्वेद वैराग्यं पाप्तुयादिति पावत। केन मकारेणेत्यत आह श्रुतिः-अकृतो नित्यो मोक्ष: कृतेन कर्मणा नास्तीति। अतो मोक्षं ब्रह्मज्ञानसाध्यं झञाला तज्ज्ञानार्थ गुरुमभिगच्छेदित्यर्थः। श्रोतव्यवाक्येन गुर्वधीनविचारे निय मिते सति तदङ्गतया गुर्वभिगमनं विधीयते। श्रवणविध्यभावे तूपगमनावि धेरात्मलाभाभावाव न श्रवणविधिवैफल्यापादकतेति परिहरति-गुरूप

विधिविचार: । २१

ध्यभावे तद्विधिरेव नास्तीति तेन तस्य वैफल्याप्रसक्ते: । अ- न्यथा अध्ययनाङ्गभूतोपगमनविधिनैव लिखितपाठादिव्यावृत्ति- रित्यध्ययननियमोऽपि विफलरस्यात। अथवा अद्वैतात्मपरभाषाप्रबन्धश्रवणस्य पक्षे प्राप्त्या वे- दान्तश्रवणे नियमविधिरस्त्। न च "न म्लेच्छितवै" इ. त्यादिनिषेधादेव तदप्राप्तिः । शास्त्रव्युत्पत्तिमान्द्यात वेदान्तश्र- वणमशक्यमिति पुरुषार्थनिषेधमुल्लङ्ध्यापि भाषाप्रबन्धेनाह्वैतं जिज्ञासमानस्य तत्र प्रवृत्तिसम्भवेन नियमविधेरर्थवत्त्वोपपत्तेः ।

सदनस्येति। अङ्गविधिना प्रधानविधिवैफल्यापादनेSतिमसङ्रमाह- अन्यथेति। विधिनैवेति। गुरुपगमनस्याक्षरावार्सि पति अध्ययनरूप- दृष्टद्रारसम्भवे तत्यागायोगािति भाव: । व्यावर्सान्तरमाह-अथवेति। नियमविधिरस्त्विति। अंद्वैतं जिज्ञासमानेन वेदान्ता एव विचारणीया:, न भाषामबन्धा इति विचार- विपयनियमविधिर्त्वित्यर्थः। ननु म्लेच्छश्दितस्य भाषापबन्धरूपा- व्यैक्तशब्दस्योच्चारणं पुरुषेण न कर्तव्यम्, अन्यथा पुरुषः मत्यवायी भवेदिति निषेधबलादेव श्रवणाधिकारिणो भाषापबन्धव्याृत्तिसिद्धेः कि विधिनेति शङ्कते-न च नेति। यदि भाषानिषेधस्य ज्ञानाङ्गत्वं स्यात तदा तन्निषेधमुल्लङूम्य तत्र प्रवृत्तौ ज्ञानानुत्पत्तिभयेन तत्र न पवर्तेत। न त्वेतदसित, पुरुषार्थत्व्रात्तन्निषेघस्य। तथा च तन्निषेधमुल्लङध्यापि कदाचित् भाषाप्रबन्धादिश्रवणे प्रवृत्तिस्सम्भवतीति परिहरति-शास्त्र- व्युत्पत्तीति। उल्लदूघने हेतुमाह-अशक्यमितीति । अशक्पत्वे हेतुः व्युत्पत्तिमान्यम। नतु यस्षाधिकारिणो व्युत्पत्तिमान्याद्वेदान्तश्र- वणमशक्यं तं मति वेदान्तविचारे नियमविधि: कथम् ? अशक्यार्थे वि- ध्यनुपपत्तेरिति चेव, न। मन्दस्य भाष्यादिरुपवदान्तविचारासम्भवेऽपि वे- दान्तप्रकरणविचारस्य मन्दाधिकारिणोऽपि सम्भवात। तदुक्त पश्चद- इ्याप्-मन्दम्जं तु जिज्ञासुमात्मानन्देन बोधयेद। बोधयामास मैत्रेयीं याजवल्क्यो निजा मियाम् । इति। आत्मानन्दनामकमकरणेनेस- १ न म्लेच्छितव्यमिति पाठ: २ पु० । २वयकत्वं साधुत्वं तद्भावादृ्य कतव बोष्यम्।

२२ पथमपरिष्छेदे।

अम्युपगम्यते हि कर्त्रधिकरणे व्युत्पादितं-पुरुषार्थे अनृतवद- ननिषेधे सत्यपि दर्शपूर्णमासमध्ये कुतश्चिद्वेतोरङ्गीकृतनिषे- धोलङ्घनस्थाविकलां क्रतुसिद्धिं कामयमानस्यानृतवदने प्रवृत्ति- स्स्यादिति पुनः क्रत्वर्थतया दर्शपूर्णमासप्रकरणे "नानृतं वदेत" इति निषेध इति कत्वर्थतया निषेधस्यार्थवत्वम्। यद्ा यथा 'मन्त्रैखव मन्त्रार्थस्मृतिः साध्या' (पूर्वमी० अ. २ पा० १ अधि० ६) इति नियम: । तन्मूलकल्प- सूतात्मीयग्रहणकवाक्यादीनामपि पक्षे प्राप्तेः तथा वेदान्तमूले- र्थः। पुरुषार्थनिषेधमुल्लङ्यापे महाफलसिद्धयर्थ निषिद्धे मवत्तः, त- न्रिवर्तनेन विधेरर्थवत्ता च मीमांसकैरपि स्व्रीकृतेसाह-अभ्युपगम्ध- ते हीति। अद्रीकृतं निषेधोल्लङ्गनं येन, स तथोक्त: । कुतश्रिदिसनेन सूचितं हेतुमाह-अधिकलाभिति । अर्थवत्वमिति। व्युत्पादित- मिति पूर्वेणान्वयः । न्यावर्तान्तरमाह-पहेति। मन्त्रैरवेति। "अग्निर्मूर्धा" इसादयो मन्त्रा: श्रुतादिभि: क्रतौ विनियुक्ताः । ते किमुच्चारणमात्रेणादृष्टं कुर्न्तः क्रतानुपकारं कुर्तन्ति, उत दष्टेनैवार्थपरणेनेति सन्देहे-कल्पसूत्रादिनाऽपि अनुप्ठेयाध्यर्थस्पृतिसम्भवाददृष्टार्था मन्त्रा इति प्राप्ते, राद्धान्तः-मन्त्राणाम- र्थमकाशनद्वारा क्रतूपकारकत्म्। दष्टद्रारसम्भवे Sदृष्टकल्पनातुपपत्तेः। तथा च फलमदनुष्ठानापेक्षितक्रियातत्सावनस्मरणद्वारा मन्त्राणां कर्माङ्ग- त्वम्। न च क्रियातत्साधनस्परणस्य मन्त्रैरिव कल्पसूत्रादिभिरपि स- १ कर्श्रधिकरणे व्युत्पादितमर्थवत्वमभ्युपगम्यते इत्वन्वयः ॥ २ इदं हि अनृतवद्मस्य करतुधर्मत्वप्रतिपादकाधिकरणत्वेन प्रसिद्धम् । प्रस्मिश्ष "नानृत वदेद" इति निषेधस्य तत्लमामाकारेण स्मार्तेन वचनेन, 'सत्यं वद" इत्यादिनोपनयनकालिकोपवेशेन वा सिद्धौ दर्शपूर्णमासप्रकरणे ुनरारभ्यमाणमिदं नियमार्थमिति पूर्वपक्षे उक्तस्मार्तमिषेधस्य पुरुषार्थत्वेन तवदने गुणदोषाभावबोधकत्वेऽपि कतुवैगुण्याबोधकत्वेन तदर्थ कत्वर्थो थमपूर्वविधिरिति सिद्धान्तितम् । प्रपश्चितमेतद्विस्तरेण तन्त्रवार्तिके, सुबो- धन्यां जैमिनिसूत्रवृत्तौ (अ० ३ पा० ४ अधि० ४) चेति तत पवावधार्यम्ं। सरमीमांसाप्रसिद्ध फर्त्रधिकरणं भिन्नमस्मातू।

विधिविचार:। २३

तिहासपुराणपारुषेय प्रबन्धानामपि पक्षे प्राप्तिसम्भवान्नियमोऽय- मस्तु। सर्वथा नियमविधिरेवायम्। 'सहकार्यन्तरविधिः' (अ० ३प०४ अधि० १४सू० ४७)इत्य- धिकरणभाष्ये अपूर्वविधित्वोक्तिस्तु नियमविधित्वेऽपि पाक्षिकाप्रा- तिसद्भावात तदभिप्रायेति तत्रैव "पक्षेण" इति पाक्षिकापाप्तिकथ- नपरसूत्रपदयोजनेन स्पष्टीकृतमिति विवरणानुसारिणः । म्भवात न तस्य द्वारत्वमिति वाच्यम। 'मन्त्रैरेव मन्त्रार्थः स्मर्तव्यः' इति नियमतिधिसम्भवाठ। नियमस्तु अदष्टार्थो भविष्यति। तदुक्तम्-'यत्र दृष्टं न ळभ्येत स्यासव्रादृष्टकल्पना' इति। तथा च यथा मन्त्रनियमविधिना मन्त्रमूलककल्पमूत्रादिव्यावृत्ति: क्रियते, तथा अधीतमाङ्गस्वाध्यायेन ब्रह्म- जिज्ञासुना वेदान्ता एव विचार्या इतति वेदान्तनियमे कते तन्मूलेतिहासा- दीनां व्यावत्ति: लभ्यत इति दृष्टान्तदारष्टान्तिकग्रन्थयोरर्थः । याज्ञिकैः परणीतमनुष्ठानसमवेतपदार्थसङ्गाहकं वाक्यं ग्रहणकवाक्यम। इतिहासो महाभारतम्। पौरुपेयप्रबन्धः प्रबोधचन्द्रोदयादिः। उदाहृतानि व्याव- सा्युपलक्षणम्, अन्येषामपि व्यावर्यानां सम्भवाद। तथा हि "तत्का- रणं साङ्पयोगाभिपन्नम" इति श्रुतौ ब्रह्मपतिपत्तिद्वारा तत्माप्ति पति उपा- यद्रयं निर्दिष्टम्-श्रवणमननध्यानात्मकस्साङख्यशब्दार्थ एक:, तृतीयप- रिच्छेदे वक्ष्यमाणो योगशब्दोदितः उपासनामार्गस्त्वपरः। तत् पकृतं का- रणं जगत्कारणत्वोपलक्षितं ब्रह्म साङख्ययोगाभ्यां ज्ञानद्वाराभिपन्नम-आ- भिमुख्येन प्रसक्त्वेन प्राप्तमिति श्रुसर्थः। तथा सगुणव्रह्मोपासनम् उपासकस्य ब्रह्मलोकं गतस्प तत्त्वसाक्षात्कारद्वारा ब्रह्मपाप्तिहेतुरिति ब्रह्ममीमांसा- यां (४-४-२२) पसिद्धम। तथा तपोविशेषादिकं साक्षात्तवज्ञानसाधनलवेन पुराणारदिपसिद्धमुदाहर्तव्यमू। तथा च गुरुवेदान्तेषु श्रद्धावतः कुशलस्य

दिष्वपि वेदान्तश्रवणे इन कदाचित पवटत्तिस्स्यादिति तन्निृत्तिफलको नियमविधि: सम्भवति। नियमविधिपक्षमुपसंहरति-सर्वथेति। नतु नियमत्रिधित्वपक्षे 'सहकार्यन्तरविधिः इत्यधिकरणभाष्यविरोष इसत आ - सहकार्थन्तरेति। अपूर्वविधित्वस्प निराकतत्वादिति भावः। तत्रै- १ अपूर्वत्योकतिरिति पाठ: २ पु०।

२४ मथमपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) तथा तदीया: शब्दस्तु परोक्षज्ञानकृतपुरा॥ मननादियुतोऽध्यक्षं कुर्याद्विधुरचित्तवत् ॥७॥ कृतश्रवणस्य प्रथमं शब्दान्निर्विचिकित्सं परोक्षज्ञानमेवो- त्पद्यते। शब्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन क्लृप्तसाम्थ्यानति- लङ्धनात्। पश्चात्तु कृतमनननिदिध्यासनस्य सहकारिविशेषस- म्पन्नात तत एवापरोक्षज्ञानं जायते। तत्तांशगोचरज्ञानजनना- समर्थस्यापीन्द्रियस्य तत्समर्थसंस्कारसाहित्यात प्रत्यभिज्ञानजन- कत्ववत स्वतोऽपरोक्षज्ञानजननासमर्थस्यापि शब्दस्य विधुरपरि-

वेति। तदधिकरणभाष्य एवेत्यर्थः । श्रोतव्यवाक्येन निर्विचिकित्सपरोक्षशब्दज्ञानोद्देशेनैवश्रवणं विधीयते, न तु शाब्दसाक्षात्कारोद्देशेन । शब्दस्प स्वतः परो- क्षज्ञानजननस्वाभाव्याद। विचारसहकृतस्यापि शब्दस्य क्वापि सा- क्षात्कारहेतुत्वादर्शनाच। परोक्षज्ञानफलकोऽप्ययं नापूर्वविधि: । विरधि विनाऽपि शब्दे शाब्दज्ञानहेतुत्वस्य, विचारे विचार्यनिर्णयहेतुत्वक्ष्य च प्राप्तौ तदुभयवलेन विचारविशिष्टवेदान्तरूपश्रवणस्य निर्विचिकि- त्सशाब्द्रज्ञानहेतुत्वपाप्तेः साधितत्वात। किं तु पूर्वोक्तान्येत व्यावर्त्यान्या- दाय नियमनिधिरेव्रोति मतमाह-कृतश्रवणस्य प्रथममिति। ननु म- नननिदिध्यासने किं निर्विचिकित्मशाब्दपरोक्षज्ञानोद्दशेनैव चिधीयेते, किं वा शाब्दापरोक्षं पति?। नादः। मननाद्यनुष्ठानाव पाक् श्रवणमात्रा- देव तत्सिद्धेः। न द्वितीयः। शव्दस्य परोक्षज्ञानजनन एव सामर्थ्य्य त्वद- भिमतत्वादिसाशङ्का द्वितीयपक्षपरिग्रहेण परिहरति-पइचादिति। शाब्द- निर्विचिकित्पपरोक्षज्ञानानन्तरमित्यर्थः। कृते मनननिदिध्यासने येन, स तथो- क्तः। तत एवेति। शब्दादेवेत्यर्थः । सहकारिवैचित्रयाव कार्यवैचित्रयदर्श- नादिति भाव: । तदेवोदाहरणेन दर्शयति-तत्तांशेति। तत्समर्थेति। तत्तांशगोचरज्ञानजननसमर्थेत्यर्थः । शब्दस्थेति। शब्दस्यापरोक्षज्ञानजनक्त्वं युक्तमित्यु त्तरत्र सम्बन्धः। नतु तत्तासंस्कारस्य इन्द्रियसहकारित्वेन क्लपाव पि भावनापरचयस्य ज्ञानकरणसहकारित्वेन साक्षातकारजननसामर्थ्य न कापि क्लृपतमियाशडाद-विषुरतति। तत्समर्थेत्यत्र साक्षातकारजननं तच्छ्दा-

विधिविचारः । २५

भावित कामिनीसाक्षारकारस्थले तत्समर्थत्वेन कलृप्भावनाप्रचय- साहिआदपरोक्षज्ञानजनकत्वं युक्तम। ततश्र शब्दस्य स्वतः स््र- घिषये परोक्षज्ञानजनकत्वस्य भावनाप्रचयसहकृतज्ञानकरणत्वा- वष्छेदेन विधुरान्तःकरणवदपरोक्षज्ञानजनकत्वस्य च प्राप्तत्वात् पूर्ववन्नियमविधिरिति तदेकदेशिन:। (वे०सू०मं०) अन्ये परोक्ष एवात्मज्ञाने नियममास्थिताः॥ मनसैवेदमाप्व्यमित्यादिशुतिदर्शनात् ।। ८।। वेदान्तश्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कारः, किन्तु मनसैव । "मनसैवानुद्रष्टव्यम" इति श्रुतेः । "शास्त्राचार्योपदेशशमदमादि-

र्थः। नन्वेवमपि शब्दसहकारित्वेन मननध्यानात्मकभावनापचयस्य मा नान्तरेण शव्दसाक्षात्कारं प्ति हेतुत्वामाप्तेः मननादिविधेरपूर्वविधित्वम- सङ्ग इति, नेसाह-ततश्चेति। परोक्षज्ञानजनकत्वस्पापरोक्षज्ञानजन- कत्वस्य च मापतत्व्रादिति सम्बन्धः। परोक्षज्ञानहेतुत्वस्य माप्त्यभिधानं श्रवणविधेनियमविधित्वार्थमिति द्रष्टव्यम। विधुरेति। भावनासहकृतस्य विधुरान्तःकरणस्य कामिनीसाक्षात्कारहेतुत्वदर्शनस्थले 'बहिरस्वतन्त्रमप्य- न्तःकरण बाहयावस्तुभावनासदकृतं मतू तत्साक्षात्कारहेतुःइति विशिष्य कार्य- कारणभावे ग्रहीतव्ये लाघवात बाघकाभावाच्च 'भावनापचयसहकृतं ज्ञान- करणत्वाचच्छिन्नमपरोक्षञ्ञनं प्रति हेतुः' इति ार्कारणभावो गृहते इति भाव:। अत्र शब्दस्प परोक्षज्ञानजननस्व्ाभाव्यमेवासिद्धम्। ज्ञानगतप- रोक्षत्वादे:करणविशेषप्रयुक्तत्वस्य निराकरिष्यमाणस्वाद। अतश्शाब्दा- परोक्षं प्ति मननादेरिव श्रवणस्यापि विधिर्नातुपपत्र इत्यस्वरसं सूचयति- तदेकदेशिन इति। निवरणैकदेशिन इसर्थः । मतान्तरमाह-वेदान्तश्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कार इति। शन्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन क्लृपसामर्थ्यीनतिलङ्गनादिति हेतुरत्रापि मते द्रष्टव्यः । कि तहि ब्रह्मसाक्षात्कारे करणम् ? इति पृच्छति-किं स्विति। 'मन एव करणम्' इति मत्वा तन् मानमाह-मनसैवेति। कचित् 'किन्तु' करणविशेषपरोअ्यत्वस्य चेति पाठः। ४

२६ प्रथमपरिच्छेदे।

संस्कृतं मन आत्मदर्शने करणम्" इति गीताभाष्यवचनाच। श्रमणं तु निर्विचिकित्सपरोक्षज्ञानार्थमिति तादर्थ्येनैव नियम- विधिरिति केचित्। (वे० सू०मं०) गान्धर्वशास्त्रवत् चित्तसहकारितयेष्यते।। आत्माऽपरोक्षे श्रवर्णं, तत्रैव नियमम्परे ॥ ९॥ अपरोक्षज्ञानार्थत्वेनैव श्रव्णे नियमविधिः। "द्रष्टव्यः" इति फलकीतनात। तादर्थ्य च तस्य करणभूतमनःसहकारितयैव, न साक्षात। शन्दादररोक्षज्ञानानङ्गीकरणात्। न च तस्य तेन रूपेण तादर्थ्य न प्राप्तमित्यपूर्ववि-

इसनन्वरं मनवेति पाठोडपि पृथगहित, तदा नानुपपत्तिः। तत्रैव भाष्य- मम्मनिमाह-शाज्त्रेति। शास्रं "तत्वमसि" इतादिवाक्यम। आचार्यो- पदेश :- आचार्यकर्तृकवाकपार्थविवरणरुपः । आदिपद दमनितिक्षादिमङ्ग- हार्थम। तथा चात्र व्रह्ममाक्षात्कारस्य मानमत्वपतिपादनेन तत्करणम- नम्महकारितयेव मनननिदिध्यामनयो्विधि:, न तु पूर्वमते इन शाब्द- साक्षात्कारकरणशब्दमहकारितयेति पूर्वमतादस्य मतस्य विशेषस्सूचितो भनति। अ्रपणे तु पूर्वमनादविशेषमाह-अ्रवणं त्विति। तादर्थ्यनैवेति।

मनान्तरमाह-अपरोक्षज्ञानेति। ननु तर्करुपविचारात्मकस्य श्रतणस्य स्व्रनस्माक्षात्कारफलकत्त्रायोगानतदनुग्राहं नरमाणं वक्तव्यम, तच किम, इसपेक्षायामाह-तादर्थ्य चेति। साक्षात्कारार्थतवं चेसर्थः । तस्थेति। वेदान्तश्रत्नणस्पेत्पर्थः । करणभूनेति। ब्रह्ममाक्षात्कारकरण- भूनेत्यर्थः। नतु ब्रह्ममाक्षात्कारकरणशव्दसहकारितयेसेवकारार्थः । न- साक्षादिति। वेदान्तश्चवणस्य स्व्रातन्त्र्येण साक्षात्कारजनकत्वं नास्ति, तस्य तर्करूपतया स्वतः ममाणत्वाभावादिति भावः । मनस्सहकारितयै- वेत्येवकारार्थे हेतुमाह-शब्दंति। तस्पेति। वेदान्तश्रवणस्येत्पर्थः । तेन रपेणोति।साक्षात्कारकरणमनस्सहकारित्व ृ्पेणेत्पर्थः। साक्षात्कारकरणम- नस्सहकासत्वेन माप्सभावेऽवि तत्करणे्द्रियसहकारित्वेन प्राप्तिरस्वीसा

विधिविचारः । २७

धित्वप्रसङ्ग। श्रावणेषु षड्जादिषु समारोपितपरस्पराविवे- कानवृत्त्यर्थ गान्धर्वशास्त्रश्रवणसह कृतश्रोत्रेण परस्परासक्कीणद्या- थार्थ्यापरोक्ष्यदर्शनेन प्रकाशमाने वस्तुन्यारोपिताविवेकनिवृत्त्तय- रथशास्त्रसद्धावे तच्छूवणं तत्साक्षात्कारजनकेन्द्रियसह कारिभावे- नोपयुज्यते इत्यस्य क्लप्तत्वादित्यपरे॥ (वे०सू०मं०) ऊहापोहात्मिका चित्तक्रियैव श्रवणं विधे:॥ अपरोक्षं परोक्षं वा नामानस्यास्य तत्फलम् ॥१०।। तस्पात्युन्दोषतात्पर्यभ्रान्तिसंस्कार शान्तये।। नियमोऽस्ेति सङ्गेपशारीरककृती विद्युः ॥ ११॥ वेदान्तवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणणि तात्पर्थनिरणयानुकूल-

ति। पट्जादयो ध्वनिविशेषा:। तेषु गान्वर्वशासत्रत्रापरहितस्प परस्परमविवेकस्ममारोपितो वर्तते । परस्परमत्रितेक:(१)परस्परतादात्म्य

चारमहकृतमेन्द्रियेण पडूजादय: परस्परं वितिक्तयाऽनुभूगन्त। एवं मनमान्रिन्द्रिषेणानुभूयमानेषु चिदात्ममनःप्राणशरीरादिषु परस्परं तादा- त्म्यादिकुपाविवेक: प्राणिनामनुभवसिद्धः । अत्रापि यद्यारोपनिरवर्ाकं शा- समस्ति, तदा तत्सहकृतमन्तररिन्द्रियमेव बुद्ध्यादिविविक्तमात्मानं ब्रल्मस्व- रूपतया वेदान्तैः प्रतीयमानं साक्षात्कारयेदिति विचारवान् पुरुषः पडूजा- दिस्वरसाक्षात्कारस्थले कार्यकारणभावं कल्पयतीत्याह-प्रकाशमान इति। तच्क्रवणं शास्त्रश्रवणम। तत्साक्षातकारेति। भकाशमानवस्तुमाक्षा- त्कारेत्यर्थः। उपयुज्यते-विविक्तनया वस्तुसाक्षात्कारहेतुर्भवतीत्यर्थः। इत्यस्थेति। इति उक्तपकरेष्वास्य साक्षात्कारकरणभूतान्द्रयसहकारि- तसष्य वेदान्तश्रवणे विधि विनैत प्राप्तत्वात्रापूर्विधित्तप्रसङ्ग इसर्थः। उक्तेषु पक्षेषु शाब्दायपरोक्षोद्देशेन वा शाब्दपरोक्षोद्देशेन ाश्रि धिरिति स्थितम्। इदानीं प्रतिबन्धनिरासोद्देशेनैव तद्विधिरित मतान्तरमाह-वेदा- १ परस्पराविवेको नामेति पाठ: ।

२८ मथमपरिण्छेदे।

न्यायविचारात्मकचेतोवृत्तिविशेषरूपस्य श्रवणस्य न ब्रह्मण परोक्षमपरोक्षं वा ज्ञानं फलम। तस्य शब्दादिप्रमाणफलत्वात्। न चोक्तरूपविचारावधारिततात्पर्यविशिष्टशाब्दज्ञानमेव श्रवणमस्तु तस्य ब्रह्मज्ञानं फलं युज्यत इति वाष्यम। ज्ञाने विध्यनुपपत्तेः। श्रवणविधेर्विचारकर्तव्यताविधायक जिज्ञासासूतमूलत्वोपगमाच्च

न्तवाक्यानामिति। ममेयासम्भावनानिवृश्यनुकूलन्यायविचारात्मक- मननव्यावृत्तये तात्पर्यनिर्णयानुकूलेत्युक्तम् । तन्तिर्णयातुकूलन्यायाश्रो- पक्रपोपसंहारैक रूप्यादय(१) इति बोध्यम्। चेतोद्टतिविशेषपदेन यत्रसाध्य- क्रियारूपा वृत्ति: विवक्षिता, न तु तदसाध्या ज्ञानरपा वृत्ति: विवक्षिता, ज्ञानस्य विध्ययोग्यताया वक्ष्षमाणलात्। ब्रह्मणीति विषयसप्तमी। सस्येति। ज्ञानस्वेसर्थः। शब्दादीत्यादिपद प्रतक्षािसङ्गहार्थम। ज्ञानीद्दे- शेन श्रवणं विधीयत इति मताभिमतं श्रवणशब्दार्थमनूद्य निराकरोति-न चोकतरूपेतति। ब्रह्मजिज्ञासासूत्रस्य (व्या० १-१-१) 'साधनचतुष्टपसम्पन्नेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचार: कर्तव्यः इत्यर्थः। सत्रजिज्ञासापदस्य विचारल- क्षकत्वाद।तस्य च सूत्रस्य श्रोतव्यवाक्यं मूलम्। ततश्च श्रोतव्यवाक्पे यदि श्रवणं ज्ञानरूपम, तदा 'श्रोतव्यः' इत्यस्य श्रवणरूपज्ञानकर्तव्यता अर्थस्स्याव। तथा च जिज्ञासासूत्र-श्रोतव्यवाकपयोः मूलमृलिभावो न स्पाद, एकार्थ- त्वाभावादिसाह-श्रवणविधेरिति। ऊहः न्यायाभासेभ्यो निष्कृष्प

१ उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती व लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥ १॥ सत्-छान्दोग्यपषे "सदेव सोग्य" इत्यद्विनीयं ब्रह्मोपक्रम्य "तदात्य

इति आद्यमुपक्रमोपसंहाररूपं तात्पर्यलिङ्गम् । "तत्वमसि" इत्यादेर्नवकृत्वो ज्भ्यासदर्शनादृद्वितीयपरत्वनिर्णायकं द्वितीयमभ्वासरूपम् । "यं वै सोम्यै- तमणिमानं न निभालयसे" इत्यादिनाऽ द्वितीयब्रह्मणो मानान्तरायोग्यत्व- कथनादपूर्वत्वरूपं तृतयिम् । "तस्य तावदेव चिरं यावत् विमोक्ष्ये अथ सं. पत्स्ये" इत्यनेन विदुषो विदेहकैवल्यरूपं फलं चतुर्थम् । "अनेन जीवेनात्म. नाऽनुप्रविश्य" इत्यादिनाऽद्वितीयज्ञानार्थोडर्थवाद: पञ्चमः।"एकेन मृत्पिण्डेन" इत्यादिदष्टान्तेनोपपसिरूपषष्ठमिति षड्लिङ्गानि प्रदर्शितानि एभि: षड्भिर्लिहै: सर्षत्र तात्पर्यनिर्णयो भघति।

विधिविचारः। २९

ऊहापोहात्मकमानसक्रियारूपविचारस्यैव श्रवणत्वौचित्यात। न च विचारस्यैव तात्पर्यनिर्णयद्वारा, तजन्यतात्पर्यभ्रमादिपुरुषाप- राधरूपप्रतिबन्धकविगमद्वारा वा ब्रह्मज्ञानं फलमस्त्वति वा- न्यम्। तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दज्ञाने कारणत्वानुपगमात,(१) कार्ये क्वचिदपि प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वानुपगमाच्च तयोर्द्वार- स्वानुपपत्तेः। ब्रह्मज्ञानस्य विचाररूपातिरिक्तकारणजन्यत्वे तत्प्रा-

न्यायानामुपादानम्। न्यायाभासनिराकरणमपोहः । नतु "सदेव सोम्य" इत्यादि "तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि" इत्पेतदन्तं वाक्यजातमद्वितीयवस्तुपरं

तात्पर्यनिर्धारणं साक्षात्फलम; तदूद्वारा तात्पर्यभ्रमादिरूपपतिबन्धकनिवृत्ति: विचारस्य फलम; तन्तिवृत्तौ च वाक्यमप्रतिबद्धं सद् अद्वितीयब्रह्मबोधं जनयति; एवं श्रुत्यन्तरेष्वपीति वस्तुगतिः । तथा च श्रवणस्य साक्षात ब्रह्मज्ञानफलकत्वाभावे डपि परम्परया तत्फलकत्वं स्पादिति शङ्कते-न च विचारस्यैवेति। अप्यर्थ एवकारः । तथा च यथा ज्ञानं शब्दप- माणस्य फलं, तथा तद्विचारस्यापि फलमस्तु। शब्दपमाणफले ज्ञाने विचारस्यापि तात्पर्यनिर्णयद्वारा, तदधीनपतिबन्धनिरासद्वारा वा हेतुत्व्र- सम्भवादिसर्थः । तज्जन्यत्वं विगमविशेषणम्। भ्रमादिरेव पुरुषापराधः। तात्पर्यज्ञानस्य द्वारखवाभावे हेतुमाह-तात्पर्यज्ञानेस्पेति । प्रतिबन्ध- निरासोपजननेनान्यथासिद्धल्वादिति मावः। तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधं पति हेतुत्वाभावे विचारस्य तात्पर्यनिर्णयसाध्यमतिबन्धकनिटत्तिद्वारा शा-

(१) अयं भाव :- तात्पर्यज्ञानश्य शाब्दबोधं प्रति हेतुत्वे तस्य तन्नि यतपूर्ववर्तित्वमपक्षितम् । तब् शुकाधुदीरितवाक्यात्, मूर्खबालककृतोत्त- मक़ाव्यात् सत्यपि वक्तृतात्पर्यव्यतिरेकनिश्चये बोधदर्शनेन व्यभिचरितम्। 'अस्मादर्थळ्वयविषयको बोधो जायते तात्पर्य तु क्वेति न जनीमः' इति सर्वजनीनानुभवेन तस्याहेतुत्वमेव युक्तम। ऐइवरतात्पर्यक्षानाघ्युक्तेरपि फलै- कोशेयत्वेन प्राग दुर्वचत्वात्। शब्दसमभिव्याहारात्तात्पर्य निणीर्य बोध इति तु 'अहो बिमलं जलं नद्या: कच्छे महिषाञ्चरन्ति' इत्यादौ व्यभिचारि। 'पय आनीयताम्' इत्यादावर्थबोधोत्तरं शोतु: 'दुग्धं जलं वा' इति प्रश्नदर्शना- नासम्भवदुक्तिका हेतुत्वोक्तिरिति।

३० प्रथमपरिष्छेदे।

माण्यस्य परतस्त्वापत्तेश्र। तस्मात्तात्पर्यनिर्णयद्वारा पुरुषापरा- धनिरासार्थत्वेनैव विचाररूपे श्रवणे नियमविधिः । "द्रष्टव्यः" इति तु दर्शनार्हत्वेन(१) स्तुतिमात्रम्, न श्रवणफलसङ्कीर्तनमिति सङ्क्षेपशारीरकानुसारिणः । (वे०सू०मं०) चिकित्साशास्त्रवत् प्राप्तव्यापारान्तरवारिणी॥ श्रवणे परिसद्धघेयमिति वार्तिकवेदिनः ॥१२॥ ब्रह्मज्ञानार्थ वेदान्तश्रव्णे प्रवृत्तस्य चिकित्साज्ञानार्थ चरक- सुश्रतादिश्रवणे प्रवृत्तस्येव मध्ये व्यापारान्तरेऽपि प्रवृत्ति: प्रस- व्दवोघहेतुत्व दूरापास्तांमात मत्वा प्रतिबन्धकाभावस्याहतुत्व हतुमाह- कार्ये कवचिदपीति। 'सत्यामपि सामग्यां प्रतिबंधवशात् कार्य न जातम्' इति लोकव्यवहारविरोधात् पतिवन्धकामावस्य सामग््यामन्तर्भावो नाङ्गीक्रियते, किन्तु 'अप्रतिबद्धा सामग्री कायहेतुः' इति स्व्रीकृत्य साम- उथा(२)अवच्छेदकतया दण्डत्वादिवदन्यथासिद्धिरेत्र स्त्रीक्रियते इति भावः । तात्पर्यानुमितिहेतुविचारात्मकानुमानस्य शाब्दपमितिहेतुन्वे द्ूषणमाह- ब्रह्मज्ञानस्थेति। अतिरिक्तेति। शब्दपरमाणातिरिक्तेसर्थः । परत- स्त्वापत्तेरिति। मामाण्याश्रयज्ञानस्यातिरिक्तकारणजन्यत्वरूपं भामा- व्यस्योत्पत्तौ परतस्त्वं स्यादित्यर्थ: । ततश्चापसिद्धान्त इति भावः । यदि श्रवणस्य न ब्रह्मज्ञानं फलं, तहि किमुददेशेन तद्रिथि: ? अन आह-तस्मा- दिति। ब्रह्मज्ञानफलत्वासम्भवाहित्यर्थः । ननु ताहें क्थं 'द्रष्टव्यः' इति श्रवणफलकीर्तनम् ? तन्राह-द्रष्टव्य इति त्विति । स्तुतिमा- त्रमिति। आत्मनः इति शेपः। स्तुतिश्च तच्क्रपणादौ मटत्त्यर्थेति भावः। - तिमते वक्ष्यमाणरीत्या वेदान्तश्रव्णस्य नियपारसि सिद्धां कृत्वा परिस- दयाविधिपक्षपदृत्तिः वाच्या; तथाच सति ज्ञानमुद्दिश्य श्रत्णाद्यनुतिप्युतः कथं व्यापारान्तरं प्रसज्येत, यतस्त्निृत्तिफलक: परिसङ्धयाविधिस्सम्भ- (१) तथाचोक्त सक्पशारीरके- अर्हे कृत्यतृचश्च पाणिनिवच: स्पष्टं विधत्ते यतः तस्मादर्शनयोग्यतां वदति नस्तव्यो न तत्वान्तरमिति २अ० ५१शलो० (२) सामग्व्येति नृतीयान्तम ।

विधिविचारः। ३१

ज्यत इति तन्निवृत्तिफलकः "श्रोतव्यः" इति परिसङ्ग्याविधिः। "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" (छा० २ । २३ । १ ) इति छान्दोग्ये अनन्यव्यापारत्वस्य मुक्त्युपायत्वावधारणात्सम्पूर्व-

वेदित्याशङा ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन व्यापारान्तराप्रमक्तावपि भेदवामनाव- शाह्यापारान्तरं सम्भवनीति सदष्टान्तमाह-चिकित्सेति। चिकित्सा औषवं, तज्ज्ञानस्य वैद्यकग्रन्थैकमाध्यत्वेन तज्ज्ञानाय चरकमुश्रनातिसञ्त्ञक- ग्रन्थश्रवणे मठत्तस्य तादर्थ्येन व्यापारान्तरापसक्तावपि यथा वि- पयवामनावशादेव तत्मसक्ति: तद्रदिसर्थः। ननु सुश्रुतादिग्रन्थश्रवणे पहृत्तस्य व्यापारान्तरसत्व्रेऽपि यथा चिककित्माज्ञानं निष्प्रत्यूद्दमुत्प- दने, तथा मत्यहं वेदान्तश्रवणमनुतिपुतो मध्ये मध्ये लौकिकवैदिक-

कादाचित्कस्येति विधेगनैप्फल्पमिति परिहारमभिपरेस यथोक्तार्ये श्रृतिस्मृतति- वाक्यान्युदाहुरति-ब्रह्मसंस्थ इति।न विद्यते अन्यो व्यापारो यस्य पुरु- पम्य स तथा, तसष्य भावस्तत्वम, तस्येसर्थः। ब्रह्मविपयकश्रचण-

च सन्न्यामाधिकरणभाष्यम्(१)-(व्या० ३ अ० ४ पा० २० मू०) 'शमदमादयुपबृहितं व्रह्मनिप्ठत्वं तस्य स्व्रधर्म:, तदतिक्रमे च तक्ष्य पतनायः इति। अवधारणं निश्चयः। ब्रह्ममंस्थपदेनाय- मर्थः कथं लभ्यते ? इसन आह-सम्पूर्वस्थेति। न च ्रह्मणि समाप्िनीम विदेहकैवल्परूपो लय एवास्त्विति वाच्यम् । तथा सति पुनः "अमृतत्वमे-

(१) पतदेव परामर्शाधिकरणे "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" इतिश्रुत्या ब्रह्मसंस्थताया: स्तुत्या 'यत्स्तूयते तद्विधीयते'इतिन्यायात् विधेयत्वेन प्रतिपन्ना, सा च चतुर्भिरप्याश्रमिभिविधेया आहोस्वित परिव्ाजकेनैवेति संशये, ब्रह्मणि संस्था ब्रह्मसंस्था इति अवयवार्थपरिग्रहेण ब्रह्मार्पणबुच्ा कर्म कुर्वतां गृहस्था- दीनामपि ब्रह्मणि तात्पर्यलक्षणाया ब्रह्मनिष्ठायाः कर्तु शक्यत्वात् सवैर्विधेयेति पूर्वपक्षे, अनन्यव्यापाररूपब्रह्मसंस्थायाः स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठातृषु गृहस्था- दिषु असम्भवः । संन्यासिभिस्तु सर्वकर्मसंन्यासातू सामअ्स्येन विधातुं शक्यते, इति तैरेव विधेयेति सिद्धान्तितम्॥

३२ मथमपरिच्छेदे।

स्य तिष्ठतेः समाप्तिवाचितया ब्रह्मसंस्थाशब्दशन्दिताया ब्रह्मणि समप्तेरनन्यव्यापाररूपत्वात। "तमेवैंकं जानथ अन्या वाचो विमुश्चथ" इत्याथर्वणे कण्ठत एव व्यापरान्तरप्रतिषेधा- च । "आसुप्तेरे।मृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तया" इत्यादि- स्मृतेश्र। न च-त्रह्मज्ञानानुपयोगिनो व्यापारान्तरस्य एकस्मि- न् साध्ये श्रवणेन सह समुचित्य प्राप्त्यभावान्न तन्निवृ्त्यर्थः प- रिसङ्ग्याविधिर्युज्यते इति वाच्यम । "सहकार्यन्तरविधिः" (उ० मी० अ० ३ पा० ४ अधि० १४ सू० ४७) इत्या- दिसूत्रे 'यस्मात पक्षे भेददर्शनप्राबल्यान्न प्राप्नोति, तस्मान्निय- मविधिः' इति तद्ाष्ये च कृतश्रवणस्य शाब्दज्ञानमात्रात कृत- कृत्यतां मन्वानस्याविद्यानिवर्तकसाक्षातकारोपयोगिनि निदिध्या-

ति" इति भागवैयर्थ्यपत्तेः। अतोऽमृतत्वमार्सि पति ब्रह्मसंस्थता उपायत्वे न विधीयत इति वक्तव्यम्। अतो ब्रह्मणि समाप्ेरनन्यव्यापारत्वे पर्यव- सानं भाष्ये कृतम्। तथा चानन्यव्यापारत्वस्य मुक्त्युपायबोधकवाक्ये- नार्थान्मुमुक्षो: व्यापारान्तरनिृत्ति: क्रियत इति भावः। साक्षान्निवत्ति- बोधकवाक्यमुदाहरति-तमवैकमिति। यस्मित्राधारे द्यावापृथिव्यादि समस्तं जगदध्पस्तं, तमेवाधारमेकरूपमात्मानं जानथ हे मुमुक्षवः । ज्ञानसाधनत्वेन चानात्मपतिपादकशब्दोच्चारणादिसागः कर्तव्य इसाइ श्रु. ति :- 'अन्या वाचो विमुश्चथ' इति। नियमविधिवादी पाङ्कते-न च ब्रह्मज्ञानानुपयोगिन इति। प्रतिबन्धा समाधत्ते-सहकार्यन्तरेनि। न प्राप्रोति मौनमिति शेषः। उदाहृतसूत्रभाष्ययोः नियमविधिवादिसम्मतं ता- त्पर्य परिसङ्याविधिवादी दर्शपति-कृतश्रवसस्थेति। मन्वान- स्पेसनन्तर व्यापारान्तरेऽपि मवर्तमानस्येति शेषः । सूत्रे भाष्ये च अतत्साघनपक्षपाप्तिमात्रेण नियमविधेरभ्युपगततपेति सम्बन्धः । वार्तिके अत्रेत्यस्य श्रोतव्यवाक्ये इसर्थः। अत्र नियमो विध्र्थो भवेदिलेकस्स म्बन्धः। यदि निसमाप्त्वात नियमविधिर्न सम्भवति, तदा परिस-

विधिविचारः । ३३

सने प्रवृत्तिर्न स्यादिति अतत्साधनपक्षप्राप्िमात्रेण निदिध्यासने

वपि तन्निवृत्तिफलकस्य परिसङ्गयावरिधे: सम्भवादिति । नियम: परिसङ्गया वा विष्यर्थोडत भवेद्यतः ॥ अनात्मादर्शनेनैत्र 7रात्मानमुनस्महे॥ १ ॥ इति वार्तिकवचनानुसारिण: केचिदाहुः ॥ (वे०सू०मं०) अ्वणं ह्यागमाचार्यवाक्यजं ज्ञानमिष्यते।। अयोग्येऽत्र विधिरनेति वाचस्पतिमतानुगाः॥१३।। "आत्मा श्रोतव्यः" इति मननादिवत् आत्मविषयक- तवेन निवध्यमानं श्रवणमागमाचार्योपदेशजन्यमात्म(२)ज्ञानमेव, न तु तात्पर्यविचाररूपमिति न तत्र कोडवि विधि: ।

कया वा विष्यर्थो भवेिति सम्बन्धः । परिसङ्गयाया विष्वर्थतवे हेतुः त इसादिः। परात्मोपासने अन्यव्यापाररहिमे वयं मुमुक्षतो यतः मष्टत्ता त्र्थ: । श्रवणादीनां विधेयत्वपक्षं मतभेदेन दर्शयित्वा तेवा विध्य- त्रपक्षमाह -आत्मा श्रतव्य इत्यादिना । निबध्यमानमिति। कथा आत्मविषयकत्वरेनोच्यमानं मननं निदिध्यामनं चज्ञानरुपम, तथा श्रवण- अपे ज्ञानरृषमेवेसर्थः। नेति। विचारस्यानुष्ठेयक्रियारुपस्य साक्षादातमविष ।कत्वानुपपत्तेरिति भात्र:। ननु मननादिवादिति दृष्टान्तोऽनुपपन्नः। मनननि- दध्यासनयोः ज्ञानत्वाभावात्। मननं हि युक्त्याSSलोचनरूपो व्यापार:। 'धयै चन्तायाम' इसनुशासनानुरांघेन निदिध्यासनं ध्यानक्रिया, न ज्ञानमू। मतः कथं मननादिवदिति मनननिदिध्यामनयोः ज्ञानत्वं सिद्धतया निर्दिशयते ति चेतु। उच्यते। आत्मा ब्रह्मस्वभावः चिद्रूपत्वात ब्रह्मवत, बुद्धादि: हल्पितः दृश्यत्वाव शुक्तिरजतादिवत्, इसाद्यनुमितेरेव मननत्वोपगमातू। रदुक्तं चतुर्थे मैत्रेथीव्राह्मणवार्तिके- (१) समुख्चित्या प्राप्ताविति पाठ:। (२) आत्मविषयं ज्ञानमिति पाठ:।

२४ पथमपरिच्छेदे।

आगमार्थविनिश्चित्यै मन्तव्य इति भण्यते। वेदशब्दातुरोध्यत्र तर्कोऽपि विनियुज्यते।। पदार्थविषयस्तर्कः तथैवानुमितिर्भवेद। इति श्रुतार्थदार्ढ्याय तर्करूपं मननं विधीयते । सोऽपि तर्कः श्रुसविरुद्ध एव मननत्वेन विधीयते। तच्व मननं तत्षंपदार्थविषयक्मेव, न तु वाक्यार्थविषयकम्। तस्य वाक्यैकमेयत्वात्। तथाशब्दः समुच्चयार्थः। यथा मननात्मकतर्कस्य वेदाविरोधित्वम, तथाऽतुमितिरूपत्वं चेत्यर्थः । अ एव न्यायतन्त्रेऽपि मननस्यानुमितिरूपत्वमिष्यते। निदिध्यासनमपि वा- र्तिककारमते ज्ञानमेव। तथाहि बृहदारण्यके चतुर्थाध्यायपठ्ठाध्यायगतयोः मैत्रेपीब्राह्मणयोराम्नायते-"आत्मा वा अरे द्ृष्टव्यशश्रोतव्यो मन्तच्यो नि दिध्यासितव्यः" इति। अनन्तरं चतुर्थे "मैंत्रेग्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्र. वणेन मता विज्ञानेन"इति। पष्ठे तु "मैत्रेषयात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते" इति। तत्रोभयत्राक्षेपवार्तिकम- अनुवादे यथोक्तानां प्रक्रान्ते दर्शनादिपु। विज्ञानेनेलथ क्थ निदिध्यासनमुच्यते। इति। अथ 'आत्मा द्रष्टव्यः' इसादिना उक्तानामनुनादे प्रक्रान्ते सति दर्शनादिपु मध्ये श्रुतं निदिध्यासनं विज्ञानेनेति पदेन कथमुच्यतेऽनूद्ते । दर्शनादीनां समानपदैरेवातुवाददर्शनेन निदिध्यासनस्यापि तद्रन्निदिध्यासने- नेसतुवादरस्याव, न तु विज्ञानपदेनेसर्थः। तस्य समाधानवार्तिकम्- ध्यानाशङ्कानिवृत्त्यर्थ विज्ञानेनेति भण्यते। निदिध्यासनशब्देन ध्यानमाशकाते यतः ॥ इति।

ध्यानं 'निदिध्यासितव्यः' इसनेन विधीयते इति यतः पूर्ववादिमिराशक्काते, अतस्तदाश ङ्वानितृत्पर्थमतुवादावसरे स्थित्वा पूर्ववाक्ये निदिध्यासनं विज्ञान- रूपं विवक्षितम, नतुध्यानम, अनो नात्र ध्यानविधिशङ्कावकाश इत्याशयवती श्रुतिविज्ञानपदेन निदिध्यासनमनुदतीति वार्तिकार्थः। ध्यानस्यानुभवा ऋत्वे को दोष: ! यतस्तदाशङ्का निरस्यते श्रुत्येत्यत आइ तद्टनन्तरं वा- तिकार्म्- विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वं ध्यानादे: भागवादिषम। इति।

विधिविचारः । ३५

ध्यानस्थ, तन्नियोगस्य वा विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वं मति यद् दूषणं वक्तव्यम,, तव मागेव सम्बन्धग्रन्थादावुक्तवानस्मीत्यर्थः । तत्र हुक्त-

विधेरनवकाशाद्। न च ताभ्यां प्रमाणममेयासम्भावनानिवृत्तावपि विपरीतमत्ययेन प्रतिबन्धात् न वाक्यार्थबोधोत्पत्तिरिति वाच्यम्। श्रवणमननयोरेवासकृदभ्यासमहिम्ना विपरीतप्रत्ययस्यापि निदत्तिसम्भवातू। वाक्यार्थवोधनिव्सस्य विपरीतपययस्य तदप्रतिबन्धकत्वाच्च । लोके चिप- र्ययस्य स्वविरोधिदर्शनोत्पत्तिमतिबन्धकत्वादर्शनात' इति। नतु यदि नि- दिव्यासनं न ध्यानं, कि ताह तत् ? इत्यन आह वार्तिकम्- अपरायत्तबोधोऽन निदिध्यासनमुच्यते। व्यानस्यैव पुरुषपयत्नानपेक्षत्व्रमपरायत्तत्वम्। यावध्यथोक्त विज्ञानमविर्भवति भास्वरम। श्रवणादिक्रिया तावत् कर्तव्येह पयत्नतः ।। मननमादिपदार्थ: । श्रुत्वा मत्वाऽय तें साक्षादात्मानं प्रतिपद्यते।

ह्मात्मज्ञानं साक्षात् अपरोक्षतया पतिषदते अनुभवतीत्यर्थः । वाक्यार्थ- ज्ञानवतः कृतकृत्यतामाह- अनन्यापत्तविज्ञाने श्रव्णादेरुपायतः ।' जाते नापेक्षते किश्चित मतीचोऽनुभवात्परम् ॥ इति। वृत्तिज्ञाने जाते सति तेन मतीचो ब्रह्मत्वस्फुरणादनन्तरं न किश्चिदपेक्षते इत्यर्थः । एवं वार्तिककारमते निदिध्यासनस्य ज्ञानत्वाभ्युपगमाव न मननादिवदिति दष्टान्तहसिद्ि:। न च वार्तिककारमते 'निदिध्यामि तव्यः' इसस्य 'द्रष्टन्पः' इसनेन पौनरुत्यं स्यादिति वाच्यम् । दर्शनो- देशेन श्रवणममनविधानानं्तरं पुनः फलकीर्तनस्य तदुपसंहारपरत्वोपपसेः। अथवा 'द्ष्टव्यः' इति विचारमयोजकापातदर्शनानुवाद:, "निदिध्यासितव्यः" इति तु विचारफलभृतसाक्षात्कारानुवादः इति पौनरुकत्यपरिहारसम्भवाद। श्रवणादौ विध्यभावे भाष्यसम्पतिमाद-

३३ पथमपरिच्छेदे।

अत एव समन्वयसूत्रे (उ०मी०अ० १ पा० १ सू० ४) आत्मज्ञानविधिनिराकरणानन्तरं भाष्यम-'किमर्थानि तर्हि "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः"इत्यादीनि वचनानि विधिच्छायानि? स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयत्रिमुखीकरणार्थानीति बूमः' इत्यादि।

अत एवेति। श्रवणमनननिदिध्यासनानां दर्शनवत् ज्ञानरूपलेन क्रियारूपत्वेडपि वक्ष्यमाणविधया नित्यपासतत्वेन च विष्ययोग्यत्वादेवेत्यर्थः। किमर्थानीति। व्यर्धानि स्वुरिति यावत् । आदिषदं 'श्रोतव्यः' इत्यादे- साङ्रहार्थम्। विघिच्छायानीति। 'अध्येतव्यः' इति प्रसिद्धविधितु- लयानीत्यर्थः । अत्र तव्यमत्यमैः दर्शनश्रवणादिगता पशंसा लक्ष्यते। तथा च-'यो हि मुमुक्षुरात्मदर्शनश्रवणादीन्पेव मुक्तिसाधनानीति जञाला

र्वोत्माहेन पवर्तते, किंतु यथामाप्तान्येव वर्णाश्रमातुरुपाणि कर्माणि, उपा- सनानि चानुतिप्ठन तत्रापि निर्दति न लभते, तैरातन्तिकपुरुषार्थालाभा- तुमन्धानेन तं प्रत्यात्मदर्शनश्रवणादिपशंसार्थ प्रवर्तते 'आत्मा वा' इसा- दिवाक्यं 'तस्य सर्वोत्साहेन श्रव्णादावेव मतत्तिर्भवतु' इसाशयेन। अतो न विधिमत्ययानां वैयर्थ्यम्' इति भाष्यकारः परिहरति-स्वाभाविके ति। आदिपदेन 'यो हि वहिर्मुखः पवर्मते पुरुषः 'इएं मे भूयादनिषं मा भूत' इे न च तत्रातन्तिक पुरुपार्ये लभते। तमात्यन्तिकपुरुषार्थ- वाञ्छिनं स्व्राभाविकात कार्यकरणमङ्गातपत्रत्तिगोचराद्विमुखी कृत्य म सगात्मस्रोतस्तया पवर्तयन्ति 'आत्मा वा अर द्रृटव्यः इत्यादीनि' इत्यन्तं भाष्यं सङ्गृद्यते। स्व्राभाविकत्वं विषयविशेषणम्। सङ्गहभाष्य(१) विदृणो ति-यो हीति। प्रवतते इति। नानाविधकर्मोपासनान्यनुतिष्ठितीत्पर्थः । 'इछट मे भूयादनिष्टं मे मा भृत' इत्यनेन दुःखमामान्यास्पृट्सुखकामना व्र. ह्मानन्दरूपात्यन्तिकपुरुपार्थगोचर इह विवक्षिता। अत एवाह 'न च तत्रात्यन्तिकं पुरुषार्थ लभते' इति। बाह्यसाधनं तत्रशब्दार्थः । स्वाभा- विकादिति। स्व्रभावो अविद्या, तत्कार्यभूनादित्यर्थः । सङ्गातस्य पवृत्तिः

(१) भाष्यकार: इति शेषः।

विधिविचारः। ३७

यदि च वेदान्ततात्पर्यविचाररूपं(१) श्रवणं तदा तस्य ता- त्पर्यनिर्णयद्वारा वेदान्ततात्पर्यभ्रमसंशयरूपप्रतिबन्धकनिरास एव त्यगात्मनि विषये स्रोतः चित्तमावण्यं यस्य, स मत्यगात्मस्रोताः तस्य भावस्तत्ता, तयेत्यर्थः। तं बाह्यसाधनाद्विमुखीकृत्य श्रवणादिष्वेव मरवर्तय- न्तीत्यर्थः । एवं श्रवणादेः ज्ञानरूपत्वातू न तव कोऽपि विधिरित्युक्त म्। इदानी श्रवणादेः क्रियारूपत्वमुपेत्यापि न तत्र कोऽपि विधिरि- साह-यदि चेति। तस्य क्रियारूपत्वं च वार्तिककारैरेवोक्तम- श्रवणादिक्रिया तावत कर्तव्येह प्रयव्रतः ॥ इति। आदिपदेन मननस्य सङ्गहः, न ध्यानस्य। वार्तिककारमते श्रवण- मननानन्तरं ध्यानानुष्ठानाभावस्योक्ततवातू। नच ध्यानस्याननुष्ठेयत्व्रे 'ओमिसेन ध्यायथ आत्मानम''विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्प' इत्यादिबहुताक्यविरोध- इति वाच्यम्। तेषा 'साङ्गययोगाभिपन्नम्' इति श्रुतिगतयोगपदोदितमार्गा-

न च 'तत्कारणम्' इतिश्रुतिगतसाङ्गयपदोदितविचारमार्गेऽपि ध्यानान्तर्भावः पूर्वमुक्त इति वाच्यम्। निदिध्यासनपदस्प ध्यानार्थकत्वमताभिप्रायेण तदन्त- भवस्योक्ततवाव। ध्यानस्य साङ्गयमार्गात वहिर्भाव एव भाष्यकाराणामपि सम्मतः । तथा च 'एतेन योगः मत्युक्तः'(उ०मी०अ०२प:०२सू०३)इत्यधि- करणभाप्यम्-'तत्कारणं साङ्गययोगाभिपन्नमित्यत्र वैदिकमेत ज्ञानं ध्यानं च साङ्गययोगशब्दाभ्यामभिलप्येते' इति। ध्यानपदं ज्ञानाभ्यासपरम। वैदिकं वे- दोक्तम्। 'एतेन वेदविरोधादिना योगशास्त्रं निराकृतम्' इति सूत्रार्थः ।सा- द्वयमार्गे ध्यानाभावमभिप्नेत्यैव सर्वज्ञात्ममुनिभिरपि निदिध्यासनपदस्य ज्ञा- नार्थकत्व्रमुक्तम्- श्रवणमननबुद्धयोरजातियोर्यत्फलं तन्निपुणमतिभिरुच्चैरुच्यते दर्शनाय।

इति। अनुभवनविहीना यैवमेवेति बुद्धिश्श्रुतमननसमासतौ तन्निदिध्यासनं हि।।

अस्य श्लोकस्थाश्रमश्रीचरणनां व्याख्यानमिदम्- निदिध्यासने पक्षान्तरमाह-श्रवणेति । श्रवणमननबुद्ध्यो: जात- योर्यत्फलं, तद्दर्शनाथ निपुणमतिभिरुव्वैरुच्यत इति सम्बन्धः । तदेव विश- (१) तात्पर्यविचार: इति पाठः।

प्रथमपरिच्छेदे।

फलं, न प्रतिबन्धकान्तरनिरासो ब्रह्मावगमो वा। तत्फलक दयति-अनुभवनविहीनेति। शतं श्रवणम्। दीर्घकालादरनैरमर्यानुष्ठा नेन श्रवणमननपरिपाके सतीत्वर्थः। अतुभवनविहीना साक्षात्काररहिता।

चिदात्मा ब्रह्मस्वभाव एत, ब्रह्म च चिदेकरसमत्यगात्मस्वभावमेव' इति तत्तंपदलक्ष्यनिर्णयात्मिका बुद्धि:, तदेव निदिध्यासनं नाम, न ध्यानमू। अस्मिन् पक्षे श्रवणमननयोरेवातुष्ठेयत्वम्। निदिध्यासनं तु नानु- प्वेथम्। दीर्घकालमनुष्ठिवश्रवणमननफलरूपा बुद्धिर्यदा भर्वात, तदैव सा- क्षात्कारोत्पत्तेः । पूर्वपक्षे तु निदिध्यासनमपि पृथगनुष्ठेयमिति भेद इति। साङ्ग्यमार्गे ध्यानाभावमभिपेलैव यावज्ज्ञानोदय विचारस्पैव कर्तव्यत्वं ध्यानदीपे विद्यारण्यगुरुभिरप्युक्तम्- विचार्याप्यापरोक्ष्येण ब्रह्मात्मानं न वेति चेतू । आपरोक्ष्यावसानत्वात भूयो भृयो विचारयेत् ॥ ३२॥ विचारयन्नामरणं नैवात्मानं लभेत चेद्। जन्मान्तरे लभेतैव प्रतिवन्धक्षये सति ॥ ३३ ॥ इति ॥ एचमानन्दपश्चकेठपि आत्मानन्दावसाने साङ्गयमार्गस्य ध्यानरहि तस्यापि ध्यानेन सर्वाशेऽपि तुल्यफलत्वं बहुधा प्रपश्चितमिति सङ्गेप: । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-नेति।वाकारो नञ्नुकर्षणार्थः । विचारस्य पतिबन्धनिरासद्वारा ब्रम्मानगपोपयोगसम्भवेऽपि न साक्षानू तत्फलकत्वम्। ज्ञानस्य प्रमाणफलत्वादित्युक्तत्वादिति भावः। ननूक्तमतिबन्धनिरासद्वारा विचारस्याविद्यानिवर्त कसाक्षातकारोपयोगित्वमाप्तावपि तादृशसाक्षात्कारप- तिबन्धकपापनिटृत्तिद्वारा साक्षात्कारसाघनत्वस्य मानान्तरादमाप्त्वात् 'श्रो- तव्यः' इत्यत्र श्रवणस्य पापनिवृत्तिद्वारा विद्यासाघनत्व्रमुपदिश्यते। न च

पतिबन्धकपापानामानन्त्येन केपां चिद्यज्ञानुप्ठानेन, केषां चिव श्रवण- नुष्ठानेन निवटत्तििति विभागकल्पनोपपत्तेः। तथा च मापतं पुनरपूर्वविधि त्वम। एवं च 'सह कार्यन्तरविधि:'इत्यधिकरणभाष्ये पाण्डित्यशब्दितश्रवणे अपूर्वत्वोक्तिश्च सङ्गच्छते इति शङ्कां वारयति-प्रतिबन्धकान्तरनिरास इति। तात्पर्यभ्रमसंशयरूपमतिबन्धकापेक्षया अन्यत् पापरूपं प्रतिबन्धकं भतिबन्धकान्तरम, तमनिरासो न श्रवणफळमू। अतो नतहारा ज्ञानाय श्रवणं

विधिविचार:। ३९

त्वं च तस्य लोकत एव प्राप्तम्। साधनान्तरं च किश्विद्दिक- ल्प्य समुच्चित्य वा न प्राप्तमिति न तत्र विधित्रयस्याप्यवकाशः । विचारविध्यभावेपि विज्ञानार्थतया त्रिधीयमानं गुरूपसद- नं दृष्टद्वारसम्भवे अदृष्टकल्पनायोगात् गुरुमुखाधीनवेदान्तविचार- द्वारैव विज्ञानार्थ(१) पर्यवस्यतीति। अत एव स्वप्रयत्नसाध्य- विचारव्यावृत्तिः । अध्ययनविध्यभावे तपगमनं विधीयमा- नमक्षरात्राप्त्यर्थत्वेनाविधीयमानत्वान्न तदर्थ गुरुमुखोच्चारण- विधेयमित्यर्थः। अय भाव :- 'श्रतव्यः'इतस्यापूर्वविधित्वमयुक्तम्। तस्या- वृत्त्यधिकरणे (उ०मी० अ० ४ पा० १ अधि० १ सू० १०२) निरस्तत्वात्।

दिलक्षण मतिबन्धक निवृत्ति रुपदष्टफलकत्वमुप जीव्य श्रणेनैव ज्ञानं प्रतिबन्ध- कनितृत्तिश्च सम्पादयेदिति नियमविधित्व्रमम्भवे, 'स्वाभाविकमवृत्तिविषय- विमुखीकरणार्थानीति ब्रमः' इसादिभाष्यातुमारेण ब्रह्मपतिपत्तिसाधनश्र- वणादिस्तुनिद्वारा तत्र मवृत्तिविशेषकारणत्व्रमात्रेण ब्रह्मपकरणनिवेशसम्भ-

प्रायकत्वसम्भवाच्चेति। तत्फलकत्वं चेति। भ्रमादि रूपमतिबन्धकनिरा- सफळकत्वं चेतर्थः। नतु पाप्तत्वेऽपि नियमत्रिधित्वादिसम्भवात् कर्ष विधित्रयाभानः ? इसत आह -साधनान्तरं चेति । ननु गुर्वधीनविचारेण सह गुरुरहितविचारस्य विकल्पेन प्राप्तिरस्तीत्यत आह-विचार विध्यभावेऽपीति। अत एवेति। उपगमनविधित एवस- र्थः। 'व्याटत्तिः' इसनन्तरं 'लभ्यते इति श्रोतव्यत्राक्ये गुर्वधीनवविचारनियम- विधिर्नर्थकः'इति शेषः। न चोपगमनविधे: विचारविध्यङ्रतया तदभाषे उप- गमनविधेरात्मलाभ एव नास्तीत्युक्तमिति वाच्यम्। गुरुपसदनस्य ब्रह्मज्ञानं पति द्वाराऽपेक्षायां लोकसिद्धस्पैव गुर्वधीनविचारस्य द्वारत्वेन स्व्रीकारोपपतौ

पपत्तेश्रेति भावः । पूर्वोक्तातिमसङ्ं परिहरति-अध्ययनविध्यभावे त्विति। अध्ययनविध्यभावे तु ळिखितपाठादिव्यावृत्त्यसिद्धे: सफलोS- ध्ययननियमविधिरिति सम्बन्धः । तदर्थमिति। अक्षरावाप्सर्थमिसर्थः । (१) विज्ञानार्थे इति पाठः।

४० पथमपरिच्छेदे।

नृच्चारणमध्ययनं द्वारीकरोतीति लिखितपाठादिव्यावृत्त्यसिद्धे:

न च तात्पर्यादिभ्रमनिरासाय वेदान्तविचारार्थिनः कदाचित् द्वैतशास्त्रेऽवि प्रवृत्ति: स्यात्। तत्रापि तदभि- मतयोजनया वेदान्तविचारस्त्त्वात् इत्यद्वैतात्मपरवेदान्तविचार- नियमविधिरर्थवानिति वाच्यम्। स्वयमेत्र तात्पर्यभ्रमहेतो- स्तस्प तन्निरासकत्वाभावेन साधनान्तरप्राप्त्यभावात्। तन्निरास-

अध्ययनाङ्गोपगमनस्य विद्यार्थोपगमनापेक्षया विशेषार्थकस्तुशब्दः । तमे बाइ-उपगमनमित्यादिना। अध्ययनस्याक्षरावापपिफलफत्वं विवरण- दौ साधितमिति भाव:। व्यावर्त्यान्तरं दूषयति-न च तात्पर्यादीति। ननु वस्तुतस्तन्निरासकत्वाभावेि 'भिन्नात्मज्ञानं मुक्तिसाधनम्' इति भ्रम द्वारा तद्भ्रमात्तत्र प्रदृतति: सम्भवतीत्युक्तमिति, नेलाह-तत्निरासकस्व- भ्रमेणेति । इह जन्मनि जन्मान्तरे वा यज्ञाद्यनुष्ठानजनितदृढविविदिपावतः साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य श्रवणविधावधिकार इन्यविवादम्। यज्ञादिजनि-

क्तिमाधनत्वनिश्चयं सम्पाध ताहशब्रह्मसाक्षात्कारे हढेच्छां च विविदिषा- शव्दितामुत्पाद्य तद्द्वारा अद्वितीयात्मसाक्षात्कारसाधनभूनाद्वितीयात्मश्रवण- दावेव मुमुक्षुं मवर्तयति, न तु जीवभिन्नात्मज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वभ्रमा-

त्वाभावात्। तथा च स्मृति :- ईशरातुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना। इति ।

भवतीति तदर्थ: । तथा च यथोक्तभ्रमवतः अद्वैतब्रह्मतत्वसाक्षात्कारादाविच्छाश्र- द्वादिशन्यस्य श्रवणविधावनधिकारात् तं प्ति नियमबिधिरर्थवाः

विधिविचारः । ४१

कत्वभ्रमेण तत्रापि कस्यचित्प्रवृत्तिः स्यादित्येतावता "श्रोत- न्यः" इति नियमविधेरभ्युपगम इत्यपि न। ईश्वरानु ग्रहफला(१)- द्वैतश्रद्धारहितस्य श्रोतव्यवाक्येऽवि पराभिमतयोजनया स- द्वितीयात्मविचारविधिपरत्वभ्रमसम्भवेन भ्रमप्रयुक्ताया अन्यत्र

न च व्यापरान्तरनिवृत्त्यर्था परिसङ््येति वाच्यम्(२)। असन्न्यासिनो व्यापारान्तरनिवृत्तेरशक्यत्वात्। सन्न्यासिनस्त- न्निवृत्ते: ब्रह्मसंस्थया सह सन्न्यासविधायकेन "ब्रह्मसंस्थोऽमृत- त्वमेति" इति श्रुत्यन्तरेण सिद्धतया सन्न्यासविधायकश्रृत्य- न्तरमपेक्ष्य श्रोतव्यवाक्येन तस्य व्यापारान्तरनिवृत्त्युपदेशस्य व्यर्थत्वात्।

नियाह-ईश्वरानुग्रहेति। पराभिमतेति। "आत्मा श्रोतव्यः" इति श्रुनावात्मशब्दस्ताव जीवपर एव, न परमात्मपरः। "आत्मनस्तु का- माय सर्व पियं भवति" इति पूर्ववाक्ये जीवस्य पकृतत्वाव। न च "इदं सर्वे यद्यमात्मा"इति वाक्यशेषे सर्वात्मकस्य परमात्मनः पतिपादनात् श्रोतव्य- वाक्पस्थमात्मपदमद्ितीयात्मपरमिति वाच्यम्। तत्रापि तत्मतिपादनासिद्धे:। न हि पणश्चपरमात्मनोरभेदस्सम्भवति। चेतनाचेतनयोरक्यस्य विरुद्धत्वात, श्रुनेरभेदध्यानविधिपरत्वोपपत्तेश्चसादियोजना पराभिमता द्रष्टव्या । अ- न्यत्रेति। भिन्नात्मविचार इसर्थः । परिसङ्धयाविधिं दूपगति-न चेति। श्रवणविधिना कि किवा संन्यासविधिसिद्धस्य सन्न्यासिन: ? इति विकल्पं मनास निषाय क्रमेण दृषयति-असन्न्या- सिन इति। अशक्यत्वादिति। विध्यन्तरविरोधापत्तिः अशक्यत्वे हेतुः । तन्िट्टत्तेस्सिद्धतया उपदेशस्य व्यर्थत्वादिति सम्बन्धः । "ब्रह्मसंस्थो- Sमृतत्वमेति"इति श्रुयन्तरस्य ब्रह्मसंस्थताघर्मकसन्न्यासाश्रमविधायकत्वं 'प- (१) अनुग्रहलब्धाद्वैतेति पाठ:। (२ ) युक्तमिति पाठ: ।

४२ पथमपरिच्छेदे।

न च विचारविध्यसम्भवेपि वि(१)चारविषयवेदान्तनियम- विधि: सम्भवति, भाषाप्रबन्धादिव्यावर्त्यसत्त्वादिति शङ्कयम्। सन्निधानादेव वेदान्तनियमस्य लब्धत्वेन विधिविषयत्वायोगात,

मृहीतवेदोत्पादितं वेदार्थज्ञानं फलपर्यवसायि, न कारणान्तरो- त्यादितमित्यस्यार्थस्य लब्धत्वेन वेदार्थे ब्रह्मणि मोक्षाय ज्ञातव्ये भाषाप्रबन्धादीनामप्राप्तेश्व। न च 'सहकार्यन्तरविधिः'इत्यधिक- रणे बाल्यपाण्डित्यमौनशव्दितेषु श्रवणमनननिदिध्यासनेषु विधि- रम्युपगत इति वाच्यम्। विचारे विचार्य्यतात्पर्यनिर्णयहेतुत्वस्य वस्तुसिद्धनुकूलयुक्त्यनुसन्धानरूपे मनने तत्प्रत्ययाभ्यासरूपे नि- दिध्यासने च वस्त्ववगमवैशदहेतुत्वस्य च लोकसिद्धत्वन तेपु रामर्श जैमिनि:' (उ० मी० अ० ३-पा० ४ सू० १८) इसधिकरणभाप्ये स्फुटमिति भाव:। विचारविषयत्वरेन वेदान्तनियमविधिरिति पक्षं दृषयति-न च वि चारेति। सन्निधानादेवेति। अधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य वेदान्तैरापातप्रतिप नव्रल्लात्मजिज्ञासोः जिज्ञामानिवर्तकनिर्णयाय कर्तव्यतेन विचारे प्रापे गति विचारनिषपमन्वेषमाणस्य वेदान्तानां बुद्धिस्थत्वात् 'वेदान्ता एव मया वि चारणीयाः' इति बुद्धिरुत्पद्यते। तथा च विधि विनैव वेदान्तनियमस्य ल. ब्धतेन विधिना तन्नियमनं व्यर्थमित्यर्थ:। विधि विनैव वेदान्तनियमलाभे हेत्वन्तरमाह-स्वाध्याय इति। अर्थावयोधेति। मीमांसकमतमाश्रित्यो- क्मू। अक्षरावाप्तिफलकोऽध्ययनविधिरिति मिद्धान्तेऽषि येषां वाक्याना मध्ययनावासानामर्थज्ञानद्वारा पुरुषार्थोपयोगस्सम्भनति, तेषां वाक्यानाम

दिजनितमिति रीत्या अध्ययनविंधिफलाक्षरावापेः पुरुषार्थपर्यवसानकल्प- नातू न भाषापबन्धादिमसक्तिरित्यर्थः । इतिहासपुराणमादिपदार्थः । श्र. वणादीनामविधेयत्वे सूत्रभाष्यविरोधं शाङ्को-न चेति। अभ्युपगत इति। सूत्रभाष्यकाराभ्यामिति शेषः । विरोधं परिहर्तु प्रथमं श्रवणादीनां वि (१) विचारविषये वेदान्ते इति पाठः। (२) फलपर्यषसापीति पाठः

विधिविचारः । ४३

विध्यनपेक्षणात् विधिच्छायार्थवादस्येव प्रशंसाद्वारा प्रवृ्त्तयति- धियोग्यक्रियारूपत्वेषि नित्यप्राप्तत्वात् न विधेयत्वमित्याह-विचार इति। तत्प्रत्ययेत्पत्र तत्पदं वस्तुपरम्। अवगमस्य वैशयं प्रतिबन्धराहित्यम् । सूत्रभाष्ययोः श्रव्णादिविधित्वव्यवहारो गौण:, मुख्यासम्भवस्य द शितत्वादिति विरोषं परिहरति-विधिच्छायार्थवादस्येवेतति । "विष्णु रुपांशु यष्टव्यः" इत्यादेरिवेसर्थः। तथाहि-"उपाशुयाजमन्तरा यजति"इसा- म्नाय पुनराम्नायते-'विष्णुरुपांशु यष्टव्यः, मजापतिरुपांशु: यष्टव्यः, अ-

योरन्तरालका लविशिष्टयागविधायकम् । विष्णादिवाक्यन्रयं तु मन्त्रवर्ण- प्राप्तवैकल्पिक देवतानुवादेन, अन्तरावाक्यवरिहितयागस्ता वक मर्थवाद मा तमिति व्यवस्थापितं पूर्वतन्त्रे (पू० मी० अ० २ पा० २ अधि० ४) । तदत्र दृष्टन्तलेन उदाहृनमिति द्रष्टव्यम। यत्तु"तत्कारणं साङ्खयपोगाभिपन्नप्'इति श्रुतौ योगपदोपात्तस्य व्यावत्य- स्य सम्भवाद्विचारसमर्थाधिकारिणं प्रति तह्याावृतिफलको नियमवरििस्सम्भ- तीति, तन्न। विचारसमर्थस्याधिकारिणः कालान्तरे स्त्रोध्धावितानुपपत्तिव- शेनान्योद्ाविमानुपपत्तिवशेन वा पुनस्तत्वसंशये सति अवधारणात्मर्क वेदान्तार्थज्ञानं न सम्भवतीति योग्यतावशेन ते प्रति विधि विना विचारस्यैव नित्यतया प्राप्तत्वात। यत्तु सगुणव्रह्मोपासनं व्याव्त्मुक्तम, तन्न।श्रवणविध्य- धिकारिणः सर्वतो निम्पृहस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मुक्तिसाघनमगुणोपामने पक्षेऽरि प्रतृत्तेरसम्भवेन तस्य व्यावर्त्यत्वासम्भवात्। सगुणोपामनस्यापि श्रवणादिद्वारैव विद्यासाधनत्वेन नखविदलनादेरघाततुल्यकक्षत्वचत सगुणोपासनस्य श्रवणादिना सह चिकल्पेन प्राप्त्यभावाच्च न तन्वादृत्तिफल- को नियमविधिस्सम्भवति। न च सगुणोपासनया श्रवणादिकं विनैव सगुणसाक्षात्कारवत् निर्गुणसाक्षात्कारोदयः सम्भवतीति वाच्यम । प्र

ज्ञानोपायत्वग्राहकतया पूर्वोक्तपमाणातुरोधेन श्रवणादेः नित्यवदतुवादालि- द्रेन च सगुणोपासनया क्रमेण परममुक्तिमतिपादकशास्त्रस्यापि श्रवणादिद्वा- रकज्ञानोत्पत्य विरोधित्वकल्पनाव । श्रवणादिकं बिना सगुणोपासनमहहि म् नै व तत्तज्ञानोदयोपगमे देवताधिकरण(उ०मी०अ० १ पा०३ अधि०९ सू०२६) तिरोधाच्।

४४ प्रथमपरिच्छेदे।

तदधिकरणे हि-देवादीना शवरीरादभावाद सगुणब्रओ्मोपासनेपु निर्गुणब्रह्मविद्यासाघनश्रवणादिषु च नास्ति सामर्थर्यम, अतो न तेष्वधिकार: इति पूर्वपक्षयित्वा मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणमामाण्यात तेषामपि शरीरा दिसद्भावात् अस्त्यधिकार इति सिद्धान्तितम्।

भावे तत्रेदं पूर्वपक्षपयोजनमुक्तम्-देवानां क्रममुक्तिफलकब्रह्मोपासनया सम्भवेन विद्योदयासम्भवातू पाप्तदेवभावस्पापिं श्रवणाद पुनरादृत्त्यापतौ क्रममुक्तिकामस्य सगुणोपासनेषु पदृत्त्यभाव इति । सिद्धान्ते तु देवानां श्र. वणाद्यधिकारसत्वादुक्तमवृत्तिसिद्धिशिति प्रयोजनं दर्शितम् । इद च प्र योजनं देवताधिकरणावसानभाष्ये सङ्गहेण दशितम्। तथा च साष्यम्- "ततश्चार्थित्वादिसम्भवादुपपत्नो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायाम- धिकार:। क्रममुक्तिदर्शनान्यपि एवमेत्रोपपद्यन्ते" इति। एवमेवरेत्यस्य देवादीनां श्रवणाद्यधिकारे सत्येवेत्यर्थः । तेषां अवणादधिकारे यानि श्रौतलिङ्गानि पूर्वमुपन्यस्तानि "तदो यो देवानां मसबुध्यत स एव तदभवत् तथर्षीणामू" "एकशतं ह वै वर्षाणि मघत्ान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास" इत्येवमादीनि, तानि यथा उपपद्यन्ते तथेत्य- पिशब्दस्थार्थः । नतु सगुणब्रह्मोपासकानामपि सर्वेषां श्रवणादिनैव श्ञानोदय इति नियमो नाहित। सगुणोपासकस्यापि हिरण्यगर्भस्य बृह्

तादीनां दारण्यकभाष्ये पुरुषंविधब्राह्मणव्याख्यानावसरे श्रवणादीनां मणिपा-

रण्यगर्भस्यापि चाभावेऽपि ज्ञानजन्मप्रतिपादनादिति चेत, न । हि वामदेववत् जन्मान्तरीयश्रवणादिनैव ज्ञानजन्मस- म्यवात्। तत्रैव भाष्ये 'श्रवणमनननिदिध्यासनानां साक्षाजज्ञेय- विषयत्वात्' इति वाक्ये साक्षात्पदेन श्रवणादेः वेयब्रह्मव्यअ्ञकस्य प्णि पाताद्यपेक्षयाSवश्यकत्वसूचनेन जन्मान्तरीयश्रवणादिकल्पनस्प तद्भा्यवा- क्याभिपेतत्वे अवगम्यमाने सति तत्पूर्वभाष्ये श्रवणादिकं विना का

रण्यगर्भस्य वामदेवादेरिव जन्मानरतीये ज्ञानसाधने कल्पनीये सति कल पश्रवणादिकल्पनस्यैव न्याय्यत्वाच्च। नच हिरण्यगर्भस्य पूर्वजन्मनि सगु- णोपासननिष्ठत्वेन निर्गुणाविचारो न सम्भवतीति वाच्यम्। हिरण्य गर्भस्प

विधिविचारः। ४५

पूर्वकल्पे जन्मभेदेन सगुणनिर्गुणोपासनयो: सम्भवाव। न घेकस्मिन् जन्माने कृतात सगुणोपासनामात्रादेव हिरण्यगर्भपदभाप्तिरस्ति। तथासति सगु- णोपासकानां सर्वेषामेव साक्षात हिरण्यगर्भत्वपसङ्गात्। किन्तु हिरण्यगर्भ- स्य ब्रह्मलोकस्वामित्वं सरस्वतीभर्तृत्वं जन्ममभृतितत्त्व्रसाक्षात्कारसम्पन्नत्वं सर्वज्ञत्वं सकलभौतिकजगत्सष्टयादिसामर्थ्य भक्तानां तैलोक्यैश्वर्यपदानसा- मर्थ्य कार्यविशेषेषु शिवविष्ण्रादिपवर्तकत्वं ळलाटादुद्रपादुर्भावहेतुत्वं महा- विष्णुनाभिकमलजातत्वावैश्वर्यश्च श्रुसादिभ्यो निश्चिस आगामिकल्पे य- थोक्तहिरण्यगर्भत्वाय तत्साधनानि सगुणनिर्गुणोपासनानि तयोर्विशेषरु- पाणि च बहुषु जन्मसु धुतप्रह्लादविश्वामित्रागस्त्यभृग्वादिवदनुष्ठितत्रतो महापुरुषस्य कस्यचिदेव निरतिशयेशपरसादाद्विरण्पगर्भत्वं सम्पद्यते इति हिरण्यगर्भस्यापि जन्मान्तरीयश्रवणकल्पनं वामदेवस्येव नातुपपत्रम्। हिरण्यगर्भस्य पूर्वजन्मन्यतुष्ठितश्रवणादेः हिरण्यगर्भपदपाप्तिकामनया भ- तिबद्धलवेन तदा तत्त्वसाक्षातकारातुत्पादकत्वोपपत्तेः। तदुक्त दृद्ध :- ब्रह्मलोकाभिवाञ्छायां सम्यक सर्सा निरुध्य ताम।। विचारयेद आत्मानं न तु साक्षात्करोत्ययम् ।। १ ॥ इति॥ न च ज्ञानोत्पत्तिस्थले सर्वत्र श्रवणादिनियमो नास्ति। योगमार्गे मटत्तस्य श्रवणाद्यभावेऽपि तत्त्वसाक्षात्कारोदयस्व्रीकारा- दिति वाच्यम। "ओमियात्मानं सुञ्जीत, ओमित्येवं ध्यायथा- तमानम्" इसादिध्यानविधिबलेनं "तत्कारणं साङ्गययोगाभिपन्नम" "विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्नम्" इसादिश्रौतलिङ्गसहकृतेन विचा- रासमर्थस्य योगमार्गे अधिकार इति तृतीयपरिच्छेदे वक्ष्षमाणतया वि- चारसमर्थस्य विचारं विना ज्ञानोत्पत्यनभ्युपगमाव। एवं यद्यव साध- नमदृष्द्वारा तत्वज्ञानसाधनतवेन शास्त्रसिद्धम, तव सर्वे सगुणोपासनवत् दृष्टसामग्रीभृतसाङ्गयमार्गेण, तदशक्ती योगमार्गेण वा तत्वज्ञानसाघनमिति कल्प्यते। न त्वदष्टमात्रात् ज्ञानलाभः कल्पयितुं युक्तः। अन्यथा जी- वनादृष्टमात्रादेव सतन्यपानादिमद्योत्तकल्पनापश्या तत्रापीष्टसाघनतास्परणं ज- नमान्तरीयसंस्कारहेतुकं सर्वसम्पतिपम्रं न कल्पनीयं स्याद । क्लृप्दृष्ट- कारणं विना कार्योत्पश्ययोगस्योभयत्र तुल्यत्वात्। अत एव पञ्चद- श्यां तर्वज्ञानं पति मार्गटूयनियम उक्त: साङपयोगौ मकस-

४६ प्रथमपरिच्छेदे।

शयकरत्वमात्रेण तत्र विधिव्यवहारात। एवं च श्रवणविध्यभा- वात् कर्मकाण्डविचारवत ब्रह्मकाण्डविचारोडप्यध्ययनविधिमूल इत्याचार्यवाचस्पतिपक्षानुसारिणः ॥ १॥ (वे.सू.मं.) जगज्न्मस्थिनिलयेष्वेकैकं ब्रह्मलक्षणम् प्रत्येकं ब्रह्मलिङ्गत्वात इत्याहु: कौमुदीकृतः ॥१४॥। (२) विचार्यस्य च ब्रह्मणः जगज्न्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षण-

इति मार्गौ विचार्याथ जगाद परमेश्वरः । इति। सङ्गहकर्ताऽपि तृतीयपरिच्छेदे साङ्गययोगशन्दितमार्गट्यमेत्र विद्यावाप्त्यु पायत्वेन वक्ष्यति-'एवं श्रवणमननादिसाधनातुष्ठानपवणस्य विद्याऽवाप्तिि- त्यस्मिन्नर्थे सर्वसम्पतिपने स्थिते भारतीतीर्थाः ध्यानदीपे विद्याऽवाप्ताुपाया- न्तरमप्याहुः' इतिग्रन्थेन। तदयं निष्कर्षः-विद्याधिकारिणो विचारसमर्थस्य प्रतिषेधाभावे वेदान्तश्रवणमनुष्ठेयम, सति तु प्रतिषेधे इतिहासपुराणभापाप्व न्धादिश्रवणमनुष्ठेपप। विद्याधिकारिणो विचारासमर्थस्य तु त्रैवणकस्य यो-

तदन्यतरानुष्ठानद्वारा ज्ञानलाभ इति। तथा च श्रव्णाधिकारिण: श्रवणस्य निसमापत्वाव तत्तुल्यकक्षतया साधनान्तरस्व कस्यचिद्विकल्प्य समुच्चित्प वा माप्त्यभावात् न 'तत्र विध्यवकाश इति सिद्धम् । एवं ब्रह्ममाक्षात्कारं प्रति श्रतणादेः नित्यपाप्तत्वातू विरषि विनैत श्रवणा- दयनुष्ठानं सिध्यतीति प्रतिपादितम। इदानीं विचारानुष्ठापकविध्यपेक्षायामि यथा कर्मकाण्डश्रवणं 'कर्मवाक्पविचार: कर्तव्यः' इति पृथ्निध्यभावेऽपि अध्ययनविधिबलादेव सिध्यति, एवं वेदान्तश्रवणमपि तद्धलादेव सिध्यतीति न श्रोतव्यवाक्ये पृथग्विचारविध्यपेक्षाऽस्तीत्याशयेनोपसंहरति-एवं चेति । लोकत एव श्रवणादेः भाप्तते सति श्रत्णविध्यपेक्षाSभावादित्यक्षरार्थः ।।१। श्रोतव्यवाक्यार्थविचारेण प्रथमसूत्रार्थस्सङ्गृहीतः । क्रमपापं द्विती पसूत्रार्थ सङगृह्धाति-विचार्यस्य चेति । चकारोऽवधारणार्थस्सन्(१) 'श्रुआ' इत्यनेन सम्बध्यते। श्रुत्यैत्र लक्षणमुक्तम, न तु व्याप्त्यादिलक्षणवत

(१) सचेति पाठः।

ब्रह्मलक्षणविचारः। ४७

मुक्तं "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिश्रुत्या। जगज्जन्मस्थितिलयेषु एकैककारणत्वमप्यनन्यगामित्वाल्लक्षणं

पुरुषोत्म्रेक्षितमित्यर्थः। "येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, तद्विजिज्ञासस्त्, तङ्र्ह्म" इति वाक्यपोषः आदिपदार्थः। श्रुतौ 'यतः' इति य- च्व्देन ब्रह्मवल्ल्यां निरूपितं सत्यज्ञानानन्दानन्तात्मकं ब्रह्म परिगृद्यते। सर्वनाम्न: मकृतप्रधानपराम(१)र्शकत्वस्वाभाव्यात्। ततश्च यच्छु(२)तिसा- मर्थ्यादेव ब्रह्मणस्सचचिदानन्दस्वरूपात्मकं स्वरूपलक्षणं लभ्यते। पश्चमी च प्कमित्वं ह्वेतुत्वमामान्यं वा वक्ति। हेतुत्वमामान्यं च प्रकृतिकर्तुभयसाधारण- मित्यविशेषादभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपं लक्षणं लभ्यते। इदंशब्देन मत्य- क्षाधयुपस्थितं सर्वमुच्यते। भृतशब्दूश्च पृथिव्यादिमहाभूतेषु माणिपु च रूढः। प्रकृते च विनिगमनाविरहेण रूढ्योरतुन्मेषात् भवन्तीति व्युत्पत्या कार्यमात्रं भूतशब्देनोच्यते। जीवन्ति स्थिर्ति लभन्ते। मयन्ति लीयमानानि मन्ति यत् अभिसंविशन्ति येन तादात्म्यं गच्छन्तीति यावत्। तत् कारणं व्रह्म। तदू विजिज्ञासस्त्र विशेषेण सचचिदानन्दैकरसपूर्णपत्यगरुपेण ज्ञातुं साक्षा- त्क्तुमिच्छ। इच्छामात्रेणोक्त माक्षात्काराला भात् सन्पत्ययेना विचा रो लकष्प - ते। उक्तलक्षणमुखेन ब्रह्म विचारयेत्यर्थः । अत्र 'यतो भृतानि जायन्ते तव ब्रह्म, येन जीवन्ति तद ब्रह्म, यदभिमंविशन्ति तद् ब्रह्म' इति श्रुतिपाठे सति जगज्न्मकारणत्वम्, ततिस्थतिकारणत्म, तल्लयकारणतं च मत्येकमेतर श्रुत्या ब्रह्मलक्षणमुक्तं स्यात्। न तु तथा पाठोडस्त। अनो जन्मादित्रितयका- रणत्ं श्रुत्या लक्षणमुक्तमिति प्तिभाति। तदाक्षिपति-जगज्जन्मस्थि- तिलयेष्विति। निर्धारणार्था सप्तमी। 'यतो भृतानि जागन्ते' इत्युपक्रम्प 'तङ्रह्म' इति श्रुत्या लक्ष्ये ब्रह्मणि कारणत्वस्य सत्तवपतिपादनात नासम्भवः, 'तङ्रह्म' इत्येकवचनेन लक्ष्यत्रह्मव्यक्तेरेकत्वावगमात नाव्याप्सनकांश इति दोषद्रपाभावं सिद्धं कुत्वा अतिव्याप्तिरपि नास्तीसाह-अनन्यगामित्वा- दिति। ब्रह्मान्यगामित्वाभावादियर्थः । ननु मधानेऽतिव्याप्तिः। तस्य साङ्गयैरुपादानत्वाभ्युपगमेन उपादानतषा जगज्जन्महेतुत्वस्य, आधारतया स्थितिहेतुत्वस्य, लयाधारतपा ळयहेतुत्वस्य च तत्रापि सच्वात इति चेत, ना तत्तत्कर्तृत्वस्यापि लक्षणे विशेषणत्वेन विवक्षिततया जडे प्रधाने तदयो- (१) परामर्शित्वेत्यादिपाठः । (२) यच्छन्देत्यर्थ: ।

४८ मथमपरिच्छेदे।

भवितुमर्हतीति चेत सत्यम्। लक्षणत्रयमेवेदं परस्परनिरपेक्षम्। अत एव 'अत्ता चराचरग्रहणात्' इत्याद्यधिकरणेषु (उ० मी० अ० १ पा० २ अधि० १ सू• ९) सर्वसंहर्तृत्वादिकं ब्रह्म- लिङ्गतयोपन्यस्तमिति कौमुदीकारः ।

गाव। न च तत्तत्कर्तृत्वमेम प्रसेक लक्षणमस्तु, कि तद्ुपादानत्वरूपवि शेष्येणेति वाच्यम् । अदष्टद्वारा जगज्न्मादिकर्तरि जीवे अतिव्याप्षिता- रकत्वात्। पशिच्छन्नजीवस्य च तदुपादानत्वायोगात । न च साक्षाज्ग- जजन्मकर्तृत्वम, नियन्तृतया जगत्स्थतिहेतुत्वम्, सक्जिहीर्षया जगत्संहर्तृत्वं च लक्षणमिति वितक्षायां जीवेऽतिव्याप्त्यभावादुपादानत्वरूपं विशेष्यं व्यर्थ- मेवेति वाच्यम्। तर्हुपादानत्वमपि पृथगेव लक्षणमस्तु। मायाया ब्रह्मो- पादानतामात्रघटकत्वेन पृथगुपादानत्वाभावात्। प्रधानादिकारणान्तरस्य चापामाणिकत्वरेनातिव्याप्सभावादिति भाव: । मसेकं लक्षणत्वसम्भवमङ्गी- करोति-सत्यमिति। तहि श्रुया तितयकारणत्ं कथं लक्षणमुक्तमि स्ाशङा श्रुतेशपे प्रत्येकलक्षणे एत तात्पर्यम, मेलनस्य प्रयोजनाभावादि- साशयेनाह-लक्षणत्रयमेवेदमिति। इदं जगत्कारणत्वं जन्मादीनां मध्ये एकैकनिरुपितं परस्परनिरपेक्षं सतलक्षणतयमेत्र श्रुसभिमतम, न तु त्रितयनिरूपितकारणत्वरूपमेकं लक्षणमिसर्थः । त्रयपदमनेकपरम, न तु त्रि त्वनियमपरम्। ततोऽप्याधि(१)क्पस्य शङ्काऽवसरे दर्शितत्वादिति बोध्यम्। जगत्संहर्तृत्वादे: पसेकं ब्रह्मलक्षणत्वे सूत्रकारादिसम्मतिमाह-अत एवे- ति। अन्रादिपदेन अन्तर्याम्यधिकरण(उ० मी० अ० १ पा० २ अधि०५ सू० १८) जगद्वाचित्वाधिकरणयोः (उ० मी० अ० १ पा० ४ अधि० ५ सू० १६) सङ्गहः। अयमर्थः कठवल्लयां पठ्यते- यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदन:। मृत्युर्थस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः।। इति। अन्र ब्रह्मक्षत्रयोः प्रयुक्त ओदनशब्दस्तावत्र मुख्यः, कितु गौणः। लोके च ओदनशब्दमुख्यार्थस्यादनीयत्वमासिद्ेरदनीयत्वेन गुणेन (१) उपादानत्वसूपलक्षणेनेत्यर्थः।

ब्रह्मलक्षणविचारः । ४९

तयोरोदनशब्द: प्रवर्तते। तथा च यस्य ब्रह्मक्षत्रे ओदनवददनीये इत्युक्तौ वच्छन्द्ार्थस्याततृत्वं प्रनीयने। अनेनैवामिपायेणोक्तं सूत्रे 'अत्ता' इति।ओ-

पपेकमू, विनाइयत्वरूपमपरम्। परन्तु भोजनत्गुण: पसिद्ध:, न तु बिना शवत्व्रगुणः। गौणपयोगे च पतिद्धगुण एव गृद्यते । यथा 'अग्निर्माणचकः' इत् त्राग्निगनसुचित्वादिगुण एवोपादीयते, समिद्धलात्, न तु तद्गतोऽपि विनाश्यत्वादिगुण:, एवं प्रकतेवि लोकपसिद्धितलाव भोज्यत्वगुण एवौ- दनशब्दान प्रतीयते। अस्ति च ब्रह्मक्त्रयोरपि स्त्रीपिण्डरूपयोर्भोज्यत्वं पुपामं मति। ब्रह्मक्षत्रपोश्च भोज्यतपर्माती ससा तत्पतितम्बन्धिनि यच्छ- नार्ये पूर्व पनीतमसृतवं मनतितरूपं जीवलिङ्गं पर्यवस्यति। यदा त्ो- दनपदस्य मृत्यूपसेचनपदसन्नियानात वत्यक्षतगोः विनाश्यतगुणस्वीक्र

त्गो: विनाशने तु सृत्ो सहायत्वरुपमुपमेचनत्व्रपस्तीति न तदनन्वयपस्- ककिकि:, तदा तत्प्रतिसम्बन्धिनि यच्छव्दार्थे पूर्व पतीतमत्तृत्वं संहर्तत्वरूपं प र्यवस्पति। विनाशित्गुणग्रहणपक्षे त्वयं विशेषो लभ्ये-लोके हि दध्या- दिर््यनुषमेवनं स्वमश्रिवान्नादिनाशे साधनं दृष्टमिति मृत्यूपसेचनप- दयोगवलात् समृत्युकस्य चराचरात्मकस्य जगती विनाशनं मतीपते। तश्षनुमारात् ब्रह्मक्षत्रपद्गोरजहल्लक्षणया कृत्स्तजगतपरत्वं च प्रतीयते । सत्पतिमम्बन्धिन्पापि यच्छब्दार्थे कत्स्नजग्त्संहर्तृत्वरूपं ब्रह्मलिङ्गं भाति। एवं सथिते प्थममदनीयत्तगुणयोगाव मगीतोडत्ता कि जीव: परमा- त्यनरेति संशयः । तत्र पूर्वपक्ष: जीव एवेति। लोकमसिद्धयनुसारेण अनृ - तस्य भोकतृत्तरूपनामतीनेः। न परमात्मा। "अनश्नन्"इति वचनेन तस्य भोकतृत्वनिषेधादिति । सिद्धान्तस्तु-अत्ता परमात्मा। कुतः ? चराचरग्रहणात् । मृत्यूपसेचनपदातुरोषेन पूर्वोक्तरीसा अनृत्वस्य चराचरात्मकसकलजग- तसंहर्तत्वरूपत्वमतीतेः । न च परमात्मनोऽन्पस्य जगत्मंहर्तृ्त्वं सम्भवति । न च लोकप्रसिद्धिवलादतृत्वं भोक्तृत्वरूपं भातीत्युक्तमिति वाच्यम् । तत प्रसिध्य पेक्षया वाक्यशेषाधीन विनाश्यत्वगुणमसिद्धे: शीघरत्वेन बलव दादू। अतो अत्ता पर एवेति निर्णय:। ७

५० प्रथमपरिच्छेदे।

संहर्ता परमेश्वरो यत्र निर्विशेषे भेदकल्पनया वर्तने, तं निर्विशेषं परमात्मानम, इत्था इत्थ को वेद न कोऽपीति तस्य दुर्निज्ञे- यत्वम् उदाहृनमन्त्रचतुर्थपादेन विवक्षितमिति वोध्यम्। "अन्वर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्" (उ०मी० अ०१. प०२ अ० ५ मृ० १८)। "ग इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि याऽन्तरा यमयति" (नृ० ३ ।।१) इत्युपक्रम्य "यः पृथिव्यां तिफ्ठन्" "यो डपयू तिशठुन" इसादिना कांश्चित् पर्पापातुक्त्वा "इसिदैवतम" इत्युपनहस पुनः "मस्सर्वेषु भूनेतु निष्ठन्, यस्सर्वेषु लोकेषु, यस्सर्वेपु वेदेषु,(१) यस्सरवेंपु पज्ञे पु" इसादयः केचन पर्यागा: काण्माध्यन्दिनपाठमेदेनामनाताः। तत्राधिनै व (२) भूतलोक्वेदयज्ञादिपु श्रुतोऽन्वर्यामी परमात्मा। कुः ? तदधर्भव्यपदेशान। तद्धर्भक्य परमात्मधर्मस्य विश्ेषेण मर्वस्थितिकतृत्वरूपसर्वनियन्तृत्वस्य "येन जानानि जीवनत"इतिश्रंतसिद्धव्य वाक्योपक्रमे "य इमंच लोक"इत्या- दिना व्यपदेशात् न जीवादिरन्र्यामी। तस्योक्तपर्गासम्भवादितति सूत्रार्थ:। "जगद्राचित्त्रात्" (उ० भी० अ० १ पा० ४ अधि० ५सू० १६)। कौपीतकिवाह्ममे वालाक्पजावश्षनुर्मंवादे वालाकि ब्राह्मणं मति अजातशत्रोर्वचनं श्रूपते- "यो वै वालाक एनेपां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः पुरुषः" (कौ० ४।१९) इति। अत्र वेदितव्यलवेन श्रतः पुरुषः 'जीवः परो वा' इति सशये जीत इति पूर्वपक्षः। पुरुषपदस्य जीवे रूढलवाठ। "पुण्यो वे पुण्पेन कर्मणा भत्रति" "कर्म हैत तदूचतुः" इसादौ वेदे, लोके च 'पुण्यकर्माडयं, यतर्सु- खी वर्तते इत्यादौ कर्मपदस्य धर्मादौ पयोगदर्शनेन तत्र रूढत्वाच्च। ऊचतुः आर्तभागयाजञवल्क्पावित्यर्थः । कर्गसम्बन्धी पुरुषो जीव एव, न परमात्मा । तस्य धर्माद्यभावात्। न च "एतेषां पुरुषाणां कर्ता" इति वाक्येन वेदित- व्यपुरुपस्य पककतादिसचन्द्रादिपुरुषकर्तृत्वमुच्यमानं जीवे कर्थं सम्भवतीति वाच्यम्। भोगोपकरणभूनानादित्यादिपुरुपान् प्रति भोक्तुः जीवस्था दृष्टद्वारा कर्तृत्वोषपत्तेः । अत एव "यस्य वैतत् कर्म" इति वाक्यं सङ्गतम्। अदर्द्वारा मकतपुरुषकर्तृत्व्ोपपादकत्वान् इतेनं मापते सिद्धान्त :- कर्मशब्दस्य न धर्मादौ रूढिः । 'चलनात्मकं कर्म' इति मसिद्धय (१) देवष्विति पाठः । (२) अधिदैवादिदेवभूतेति पाठ: ।

ब्रह्मलक्षणविचारः । ५१

(वे०सू०मं०) उपादानत्वविज्ञत्ववस्त्वन्तरनिराक्रिया: ॥ वयुफ्रमालन्धुमाचरयुरन्ये संचलितं त्रयम्॥१५।।

नुरोधेन परिस्पन्दे तस्य रूढत्वात्। कथं तहिं धर्मादौ तत्प्रयोगनिर्वाहः ?। विहिनमतिषिद्ध रूपदेहादिपरिस्पन्दजन्ये धर्मादौ लक्षणया प्रयोगोपपतेः । न च देवताध्यानादिरुपमनोमात्रव्यापारजन्ये धर्मादौ परिस्पनदजन्यत्वाभावेन लक्षणया मयोगायोगे सति परिस्पं्द् इव धर्मादावयि रुठिरपरिहार्पेति वा- च्यम। तर्हिं प्रकृते विनिगपनाविरहेण रुढ्योरनुनोपे सति 'क्रियते इति कर्म' इति व्युत्पच्या कर्मपदं कार्यमात्रमाह। एतत्पदमापे मसक्षाघ्युपस्थि- तास्तुमात्रमाह। प्रकृतस्य तत्परामर्शयोग्यस्य कस्यचिदभावात्। तथा च एतन् कत्सनं जगन यस्य कर्म कार्यमित्यर्थलासेन वेदितव्यपुरुपस्पा- शपजगदुत्पत्तिकर्तृत्वं मिध्यति। तब्न ब्रह्मलिङ्गम्। आदित्यादिपुरुषक- तृन्वमपि न मुख्यं जीवस्य सम्भाति। "एतेपां पुरुवाणां कर्ना" इसत्र मुरुयकर्तृग्रहणसम्भवे गौणकर्तृग्रहणायोगात्। न चाशेषजगत्कर्तृत्वोक्ती तन एवादिसादिकर्तृत्वस्यापि लाभात् पृथकर तदुक्तिव्वर्थति वाच्यप। दन्वर्यवादादिप्पादिस चन्द्रादिपुरुपाणां महामहिमसक्गीर्तनेन तेपु सज्जात-

पुरुपपदस्यापि न जीवे रूढिः। 'पूरणत् पुरुषः' इति वकृतयोगेनैव कृत्स्जगव्चापिनि ब्रह्मणीव कृत्स्नशरीर्पापिनि जीवेऽपि पगोगोपपत्या तत्र रूढेरकल्पनात्। तत्कल्पनेऽपि योगरत् रूढेरपि जीवव्रह्मसाधारण- चतनमात्रे कल्पनोपपत्तेश्च न पुरुषश्रुतिः जीवपक्षपातिनी। श्रुतिपाठे कचित् पुरुपपदाश्रवणाच। तथाचायं सूत्रार्थः-वेदितव्यः पुरुषः परमात्मा। कृत्स्नजगत्क- वृसनत्। न च हेत्व्सिद्धि:। कर्मपदस्य जगद्राचित्वात्। तस्माद्वे- दितव्यः पुरुषः परमात्मेति सिद्धपू। एवं च 'सर्वसंहर्तृत्वादिकम' इत्पत्रादिपदेनान्तर्याम्यधिकरणोक्तं सर्वनियन्तृत्वरूपसर्वस्थितिकर्तृत्वम, जगद्वाचित्वाधिकरणोक्तं सर्वजगदुत्प- त्तिकतृत्वं च गृह्यते। . नतु "यतः"इत्पादिश्रुत्या जीवव्यादत्तेश्वरस्य तत्पदवाच्यस्य ब्रह्मणो लक्षण- मुक्तमेति तात्पर्यवर्णनमयुक्तम। "तद्वििज्ञासस्व तङ्ह्म" इतिवाकपशेपानुसा-

५२ प्रथमपरिच्छेदे।

अन्ये तु-जन्मकारणत्वस्य स्थितिकारणत्वस्य च निमित्त कारणसाधारण्यात उपादानत्वप्रत्यायनाय प्रपञचस्य ब्रह्मणि लयो दर्शितः । अस्तु ब्रह्म जगदुपादानं, तज्जन्मनि घटजन्मनि कु- लालवत, ततस्थितौ राज्यस्थेमनि राजवच्च उपादानादन्यदेव निमित्तं भविष्यतीति शङ्काव्यवच्छेदाय तर्गैव जगज्वननजीवननियामक- रेण श्रुन: वाक्पार्थसूताद्वितयजिज्ञास्पव्रह्मलक्षणपतिपाद कत्वस्वैवा वगमादि त्याशद्व श्रवेस्तथाभूतब्रह्मलक्षणपरत्वमुपगच्छनां गतमाह-अन्ये त्विति। चेतनाचेवनातककृत्स्नभूनोपा दानत्व प्रतिर्षात्त ह ं ब्रह्मो द त्व वा घहे तुः । न च चेतनानां निसत्वात् क्थं तदुपादानत्वं ब्रह्मण इति वाच्थम्। तेवां स्वरूपेण निसत्वेषि शरीसद्रमनिशिष्टतया कार्यलोपगमात्। न चैत्रभापे ब्रह्मापेक्षया द्वितीयस्य तरकार्यजगत एव विद्यमानतात कर्थं न दुपादानत्वमद्वितीयत्वमसायकमिति वाच्यम्। कार्यस्य हि उपादानमेत वास्तवं स्वरूम्, न तु सदतिरिक वास्तवं स्वरूपमस्ति। नामरूपातम- कजगद्रूप तु मिथ्याभुगम् इति आरम्मणाद्यधिकरणेपु (उ० मी० अ० २ पा० १ अधि० ६ ) व्यवस्थापिततवात् । अ- तस्सवोपादानत्वं सर्वस्य वास्तनं स्वरपं ब्रह्मनेति बोधनद्ारा ब्रम्मणो वास्तवादवितीयत्ववोघहेतुर्भवति। अद्वितीयत्रह्मवोषश्च मुक्तिहेतुरिति मुक्ति

संविशन्ति" इते श्रुतिभागेन व्रह्मणि सतरभूलयो दशित इय्राह-उपादा- नत्वेति। ननु घटाधुवादाने मृदादौ घटादिलयाधारत्ववत् जन्मा दिकारणत्वस्याषि सच्ेन तद्वलादापे उपादानत्वपत्ययस्स्यादिति, ने- त्याह-जन्मकारणत्वस्पेति। निमित्तं कुलालदण्ड वक्रादि । तहिं श्रुतौ जन्मादिकारणत्वप्रतिपादनं व्यर्थम, लयमात्रमतिपादनादेवेष्टसि- द्वेरिति, नेत्याह-अस्त्वति। घटजन्मन्युपादानमृदतिररिक्तकुला ल न जगज्जन्मन्यपि उपादानब्रह्मापक्षया अन्यत कर्तृरूपं निमित्तं भविष्यती ति अ्रमव्यवच्छेदाय तस्पैतर ब्रह्मण एव श्रनी जगज्जननकर्तृत्वमुक्तम्। तथा राज्यस्थेम्नि पालनरूपे पालनीयमजाछुपादानातिरिक्तराजव् ज गतास्सिथनौ जगदुपादानव्रह्मापेक्षया अन्यत् निमितं नियन्तृतया स्थि तिहेतुभूतं भविष्यनीति शङ्गाव्यवच्छेदाय तस्पैव ब्रह्मणो जगज्जीवननिया

ब्रह्मलक्षणविचारः। ५३

तमुक्तम्। तथाचैकमेवरेदं लक्षणम् अभिन्ननिमित्तोगदानतया- डद्वितीयं ब्रह्मोपलक्षयतीत्याहुः ॥ २ ॥ (वे०सू०मं०) तन्नोपादानता विश्वविवर्तास्पदता चितः ।। स्वाभिन्नन्यूनसत्तारऽर्थो विवर्त इति कथ्यते ॥१६।। ३ ब्रह्मणश्च उपादानत्वम् अद्वितीयकूटस्थचैतन्यरूपस्य न परमाणूनामिवारम्भकत्वरूपं, न वा प्रकृतेरिव परिणामित्वरूपं, किं त्वविद्यया वियदादिप्रपञचरूपेण विवर्तमानत्वलक्षणम्।

मकत्वं श्रुया उक्तमित्यर्थः । तथा चेति। जगज्जननजीवननिया- मकत्वाभ्या जगदुवादानब्रह्मण एव तन्निमित्तत्वपनीतौ सिद्धायामित्य- र्थः। इदं श्रुत्युक्तं लक्षणमेकं सदेवाभिन्ननिमित्तोपादानत्वे पर्यवस्य-

ज्ञापयति, न तु मसेकलक्षणं सदिसर्थः । निमित्तं च तदुपादानं चेति नि- मित्तोपादानम्। अभिन्नं च तन्निमित्तोपादानं चेति पुनः कर्मधारयः । आ- दकर्मधारयादेव निमित्तोपादानयोरभेदे मिद्धेपि पुनरभिन्नपदं कर्मधा- रयात्रगताभेद: ऐक्यळक्षण एव, न नीलोत्पलादी गुणगुणिनोरिव तादा- तम्यरुप इति ज्ञापनार्थमिति वोध्यप्॥ २ ॥। ननु "वतः" इति पश्चमीश्रुत्या, सर्वभृतलयाधारत्वलिङ्रेन च निश्चितं ब्रह्मण उपादानत्वं प्रधानस्येव परिणामित्वरूपं वा, वा, रज्ज्वादेरारोपितसर्पाद्युपादानस्पेव जगदूपविवर्ताघिष्ठानत्वरूपं वा वाच्यम्। तत्र नादः। ब्रम्म- णः कूटस्थत्वात्। परिणामवादे हि परिणामपरिणामिनोः वास्तवाभेद- स्वीकारेण ब्रह्मण: परिणामित्वे परिणामजन्मादयोऽपि ब्रह्मणि पसज्ये- रन्। तथा च जन्ममरणादिविकारशून्यत्वलक्षणं श्रुतिसिद्धकूटस्थत्वं तक्ष्य भज्येत। ततश्च कूटस्थत्वाव तस्य परिणामित्वं न सम्भवाती। न द्वितीयः । अद्वितीयत्वादू ब्रह्मणः। ब्रह्मणससाद्वितीयत्वे हि परमाणुद्रयसंयोगवदसमवा- िकारणलाभसम्भवादारम्भकत्वं भवेदिाशयेनाह-ब्रह्मणश्चेति। तृती· यमकार: परिशिष्यते इसाह-किं त्वित्यादिना। नतु ब्रह्मतद्विवर्तमपश्चयोरभेद: सिद्धान्ते उपेयते। आ

५४ मथमपरिच्छेदे।

वस्तुनस्तत्समसत्ताकोऽन्यथाभावः परिणामः, तदसमसत्ताको विवर्त इति बा; कारणसलक्षणो डन्यथाभाव: परिणामः, तदिलक्षणो विवर्त इति वा;

रम्भवादे तु आरभ्यमारम्भकादत्यन्तभिन्नमुपेयते इति आरभ्य- विवर्तयो: भेद: स्पष्ट:, सिद्धान्त परिणामवादे डप माङम्यादयभिगते परिणामपरिणामिनोरभेदाभ्युपगमात विवर्तपरि णामयोर्मेद: कथगनगन्तव्य इत्याशङ्गय लक्षणभेदादित्याह-वस्तुन इति। वस्तुन उपादानत्वाभिमतस्य। अन्यथा-पूर्वरुपापेक्षया रूपान्तरेण, भाव :- भवनमत्स्थानम्, अन्यथाभावः अवस्थाविशेष इति यावद्। तत्सम- सत्ताक: तेन वस्तुना समा सत्ता यस्य अन्यथाभावस्य, स तथा। तथा च उपादानत्वाभिमतवस्तुमत्ताममानसत्ताकत्वरे सति तदवस्थाविशेपरुपत्वं तत्परिणामत्वमिति परिणामलक्षणं पर्यवस्पति। तत्र विवर्तवारणाय सत- नतम्। घटस्य तन्तुपरिणामत्ववारणाय विशेष्गम् । विवर्तलक्षणमाह-तदिति। वस्तुनस्तदसमसत्ताकोऽन्यथाभावो विवर्त इति सम्वन्धः।उपादा नत्वाभिमततस्तुमत्ताविपमसत्ताकत्वे सति तदवस्था विशेपरुपत्वं

चैतन्यस्याप्यस्तीति तस्य मृद्रस्तुविवर्तत्ववारणाय विशेष्यम्। परिणामवार- णाय ससन्तम्। ब्रह्मचैतन्यस्य पारमार्थिकी सत्ता, घटादिमपश्चस्य व्या- वहारिकी सत्ता, शुक्तिरजतादेः मातिभामिकी सत्तेति सत्तात्रैविध्याङ्गीका- रमते लक्षणभेद उक्त्तः । ब्रह्मि घटादौ शुक्तिरजतादौ च सर्वत्र ब्रह्मस्वरूपभूता एकेव सत्ता, न तदतिरिक्तेति मतसाधारण्येन लक्षणान्तरमाह- कारणसलचय इति। उपादानत्वाभिमतत्रस्तुसलक्षणत्वे सति तदवस्था विशेषत्वरं तत्परिणामत्वमिति परिणामलक्षणम्। अत्र सालक्षण्यं जडतव- रूपं बोध्यम। परिणामपरिणामिनोः जडत्वनियमान् क्वाप्यव्याि शङ्का। मृद्रस्तुनो घटपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम। प्रपश्चस्य संवित्प- रिणामत्ववारणाय ससन्तम्। विवर्तलक्षणमाह-तदिति। उपादानत्वाभिमतव्स्तुविलक्षणरवे

ब्रह्मलक्षणविचारः। ५५

कारणाभिन्नं कार्य परिणामः, तदभेद विनैव तव्यतिरेकेण दु- र्वचं कार्य विवर्तः इति वा विवर्तपरिणामयोर्तिवेक: ॥३॥

सति तदवस्थाविशेपत्वरं तद्रिवर्तत्वमिति विवर्तलक्षणम। अत्र चित्वज- उत्वरूपं वैलक्षण्यं विवक्षितम। वियदादिमपश्चवत् शुक्तिरजतादेरपि तत्तदवच्छिन्नचैतन्य एवाध्यासाङ्गीकारात जडमात्रे चैतन्यविवर्ते तद्विलक्षण त्गस्तीति लक्षणसङ्गतिः। उपादानत्वाभिमतजडविलक्षणे चैतन्ये जडविवर्त- तवारणाय विशेष्यम। मृत्परिणामे घटादौ मृद्रिवरतत्त्ववारणाय ससन्तम्। प्रकारन्तरण विवर्तपरिणामयोः लक्षणमाह-कारणाभिन्न- मिति। कारणत्वाभिमतवस्त्वभित्वत्वे सति तत्कार्यतं तत्परि- शायत्व्रम। वियदादौ ब्रह्मकार्यत्वमास्त तत्परिणामत्वरं तु नाक्ति इति तंद्रार- पाय सत्यन्तम। ब्रह्मपपश्चयोररोपितामेदसत्वेऽषि लक्षणे विवक्षितस्य धर्रिद्रयगमानस्त्रभावाभेदस्याभावान्नातिव्याप्तिः । परिणामत्रादे मृदोि घटावभिन्नत्वमस्तीति तस्याः घारिणामत्ववारणाय विशेष्यम्। तदभेदमिति। वस्तुतः तदभेदं विनैवसर्थः । व्यतिरेको भेदः । अध्िमिन् लक्षणे कार्यत्वमविव्रिक्षितम्। अनाद्यविद्यादेरपि विवर्तत्वाङ्गीकारात्। यद्वा कार्युपस्यैत विवर्तस्पेदं लक्षणम। तथा च उपादानत्वाभिमतत्रस्तुन- ससकाशाद्रस्तुतो मेदाभेदाभ्यां दुर्निरुपत्वे सति कार्यतं कार्यरूप- विवर्तलक्षणम्। अन्राविद्यां पति उपादानत्वाभियतचैतन्पाद्रस्तुतो भेदाभे- दाभ्यां निरुपयितुमशक्यायामविद्यायामतिव्याप्िवारणाय विशेष्यम। आरम्भवादे उपादानादभेदेन दुर्निरृपक में अतिव्याप्तिवारणाय भेदे- त्युक्तम्। परिणामव्रादे उपादानात् भेदेन दुर्निरुपकार्ये अतिव्याप्तिवारणा- याभेदेत्युक्त। सिद्धान्ते कार्यकारणयोर्मेंदोपगमादसम्भववारणाय वस्तुत इत्युक्तम् । नतु कार्यकारणयोः वास्तवी भेदाभेदौ कथ दुर्निरूपाविति, उच्यते-तत्र तथोः भेदस्तावत् दुर्निरूपः । निम्नोन्नतादियुक्तमृ- द्वस्तुव्यतिरेकेण घटाद्यतुपलम्भात, संयोगविशेषयुक्ततन्त्वतिरेक्ेण पटातुपल- म्भाच्। 'मृत घटः, तन्तवः पटः, सुवर्ण कुण्डलम, इसदिसामानाधिक- रण्याच्च। न हि वस्तुतो भिन्नयोः सामानाधिकरण्यप्रसयः सम्भवति । कि च कारकव्यापाराव पूर्व मृदादौ घटादेस्सत्मभयुपगन्तव्यम्। तद-

५६ पथमपरिच्छेदे। सच्चे शशशृङ्गादिवदुत्पत््यनुपपत्तेः, उत्पत्तिक्षणात पूर्वमसतः कार्यस्य उत्पात्तिक्रियां पति कतृत्वातुपपत्तेश्र। पूर्वसिद्धस्पैव कर्तृत्वदर्शनाव। उत्प- िक्षणे उपादानेन सह कार्यस्य सम्बन्धानुपपत्तेश्र। पूर्वसिद्धयोरेव हि पश्चात् सम्बन्धसम्भवः । अन्यथा शशशृङ्गादेरपि कारणसम्बन्धस्य दु. वररितात। कारकव्यापारात् पूर्व कार्यस्य तुच्छनैलक्षण्यानङ्गीकारे तद्वदेव पश्चादात्मलाभासम्भवस्य दुर्वारत्वाच्च। सिद्धे च माकूकार्यस्य सत््वे माककाले कार्यकारणयोर्भेदे मानामावादभेदसिद्धौ पश्चादपि तयोरभेद एन स्व्रीकर्तव्य इति कार्यकारणाभेदवादिन: साङ्गयादय: । तद्व्दवादिनः तार्किकादयस्तु वदन्ति-कार्यकारणयोरभेदो न सम्भवति। तद्धाववविरोधात्न हि तसयैव तत्कार्यत्वं तत्कारणतवंच सम्भवति।

घटोन्पत्ते: पागपि तत्ममङ्गान्। नापि मृदोडर्थक्रिया घटस्य सम्भवति। मृद्रत् घटस्यापि घटोत्पादकत्वपसङ्गात्। कार्यस्य कारकव्यापारात्पूर्व सच्े च कारकव्यापारवैयथ्यसङ्गातु, तदा मृद्रदेवोपलम्भमसङ्गाच्च। तदुकतं पश्चदश्याम्- स घटों न मृदो मिन्नो त्रियोगे सत्नीक्षणात्। नाप्यभिन्नः पुरा पिण्डदशायामनवेक्षणात् । इति । त्रियोगे सति मृदस्सकाशात बुदध्या विवेचने क्रियमाणे इसर्थः । एवं स्पर कार्यकारणयोः

भेदाभ्यां मविक्षेप्तुमशक'ैः प्र।गुत्पतेः न्यायै: दर्शशितैः पर- कार्यस्य कारणाव् भेदा- सत्तासन्ार्भ्या च दुर्निरुपत्वाद् त स्यानृनत्वं सिद्धम। कारणं तु कार्योतपत्ते: पूर्वकाले कार्यकाले चानुवर्तमा नं कार्यात भेदेन सत्वेन चनिरुपयितुं शक्पतवात् सतमेत्र कार्यापेक्ष या। एवं मृदादेरान्तरकारणस्य तत्तत्कार्यापेक्षपा सत्पत्वे सिद्धेऽषि परमार्थसत्यत्वं नोपेयते। श्रुया ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव बाधितत्वाव। ब्रह्मणस्तु परमार्थसत्यत्वं सर्वात्मना बाघशन्यत्वात् अभ्युपगम्पते। अत एव जगत्कारणस्य सत्यत्व्रे मृदादिसतत्वम्, जगतो मिथ्पात्तरे च मृदादिका- र्पस्य घटादेशनृनत्वं च दष्टान्तलेन श्रुत्या उपादीयते। तदुक्तं पञ्चदश्याम्- एवं मायामयत्वेन विकारस्यानृतात्मतामू।

ब्रह्मण: कारणत्विचारः । ५9

(वे०सृ०मं०) अथ शुद्धमुपादानमीश्वरो जीव एव वा। शुद्वं सङ्क्षेपकमते ज्ञेयलक्षणवर्णनात् ॥ १७॥ ४ अथ शुद्धं ब्रह्म उपादानमिष्यते, ईश्वररूपं, जीवरूपंवा।

विकाराधारमृद्रस्तुपतत्वं चाव्रती च्ुतिः ॥ इति- इलोंके विकारानृनत्वादो पूर्वोक्तन्यायकलापः एवंशब्दार्थ:। दृष्टान्तत्वेनेति शेप:। उक्तं च भापतीनिबन्धे - 'तदनेन प्रमाणेन विकारजतम्यानिर्वाच्यतया सिद्धमनृतत्वम, का उणस्य निर्वाच्यतया सिद्ध सत्पत्ं च "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इत्यादिना अपन्येन टष्टान्ततपाऽनुवदति श्रुतिः' इति। "वाचाSSरम्भणं विकारो नायधेर्यं मृत्तिके-येत्र सत्यम्"इाते श्रुतिरित्यर्थः। विकारो घटादि:, वाचा 'घट्शरात्रादिरस्ति' इत्यादिशब्देन आरम्पते व्यपहियने इन्यारम्भणम। वाचा व्यवह्ियते एव, न वस्तुोडस्ति विकार, तस्य दुर्निरुपत्वाहिति भावः। कर्थं तर्हि 'मृट्रस्तुनः सकाशात घटादिः जानः' इति कार्यकारणयो- मेदव्यवहारः ? इत्यत आह नामपगम-मेदव्यवहारो नाममात्रमू अ- धगन्यम्। यथा 'राहोशिशिरः' 'पुरुवस्य चैतन्यम्' इति व्यवहारः । रि- कारवन मेदोड्यनिर्वचनीय इति यावः। कि नि ससय ? तबह-मृ- चिकेवि। मृत्तिका इत्पनेन मृतिकालेन रूपेण घत्शरमादितिकारेशु परीपपानं कारणरूपं वस्तु ससप। विकारसत्यत्व्रमेवकारेण व्यवच्छय्यते । तन सिद्धं(१) दुर्वनत्वरं कारणाद मेदभदाभ्यां कार्यस्पेति पृच्छति- अधति। नतु वाक्यार्थभूतशुद्धत्रह्मम पत्र श्रतौ लक्षणमुक्त्तम, "त- द्रिजिज्ञासस्त्र" इति वाक्यशेपे लक्षणीयस्य ब्रह्मणो जिज्ञास्पताभिधानात, तथा च निश्चितेऽर्थे पश्नानुपपत्तिरिति चेत। यथा शुद्धस्व जिज्ञा- स्पत्व्रम्, एवं तत्त्वंपदार्थभूतयोः जीवेश्वरयोरपे शुद्धब्रह्मपतिपत्तिहेतु- तवेन जिज्ञास्पत्वमस्ति, तथा तयोरपि वक्ष्यमाणरीत्याभिन्ननिमित्तोपाा नत्वं च सम्भवतीति जिज्ञास्यत्वकारणत्वयोः साधारणतवेन मश्नोपप- त्तरिति भाव: ।

(१) तत् प्रसिद्धमिति पाठ:।

प्रथमपरिच्छेदे।

अन्न सङ्क्षेपशारीर कानुसारिण: केचिदाहु :- शुद्धमेवोपादानम्।

तथा च "आत्मन आकाशस्सम्भूतः" इत्यादिकारणवाक्येषु शबलवाचिनामात्मादिशब्दानां शुछ्धे लक्षणैव्रेति।

जीव ईशो विशुद्धा वितथा जीवेशयोर्भिंदा। अविद्यातयितोर्योगः पडस्पाकमनादय: ।।

वेवा पश्न: । सामान्यज्ञानस्य विशेषवुभुत्माहेतुत्वात् । ब्रह्मणः सामान्यरूपेणोपादानत्वज्ञानानं्तर्यमथशब्दार्थः । प्रश्नो वा सदर्थ:। ईश्वररूपं जीवरूप वा ब्रह्म नोपादानमितेवकारार्थः। 'जन्माद्यस्य पतः' (उ० मी०अ० १ पा०१ सू०२) इति सूत्रम, जन्म आ- दिरस्योते वहुत्रीहिः। जन्मस्थितिम ऊगन्यपदार्थः। जन्मादीतिनपुंसकैकवचने नान्गपदार्थे समाहारद्रन्द्वपूचनान्। अन्यपदार्थभृतजन्मस्थितिमङ्रे्वितरेतर- गोगइन्द्राश्ायणे तु जन्मादय इति सूत्रापत्तेः । जन्मन आदित्वं च जा- यमानपदार्येयु स्थितिभङ्रावपेक्ष्य दष्टिति सूचे जन्मनः माथम्यरूपाि त्वनिर्देशः। 'अस्य' इति सर्वनम्ना सृत्रकर्तुः बुद्धिस्थसकलगपश्चनिर्देशः । पष्ठ्या च जगतो जन्मादेश सम्पन्धनिर्देशः । 'यनः' इति कारणनिर्दे- शः। सूयें तत्पदाध्याहारः । पूर्वसृत्रात् ब्रह्मपदानुपङ्गः। तथा च-प- तः कारणादस्य जगतो जन्मादि, तत ब्रम्मेति मूतार्थः । ज्ञयव्रह्मेति। वाक्यार्थभृतयुद्धब्रह्मण एव माधान्येन कक्षणी यत्वात्तस्यैवर जन्मादिमूते लक्षणमुच्यते। 'अधातो ब्रम्मांजश्ञासा' ( उ० मी० अ० १ पा०१ सू० १) इति पूर्वसूत्रे शास्त्रविषयसमर्पकेण ब्रह्मपदेन शुद्धब्रह्मण एवोपात्तलेन तस्पैव लक्षणाकाङ्गणा्चेति भावः। ननु "आत्मन आकाशस्पम्भूनः" "सोऽकामयत" "यस्सर्वज्स्सर्ववित" इसादिकारणवाक्येषु ईश्वरूपत्रह्मणः कारणत्वमुच्यते, न शुद्धस्य । तर्य कामितृतमर्वज्ञानकर्तृत्वाद्यनुपपत्तेः । अतस्तद्राक्यगतात्मपदतत्पद सर्वज्ञा दिपदानां शबलवाचित्वात न कारणवाक्येभ्यशुद्धस्योपादानत्वसिद्धिरिति, नेसाइ-तथा चेति। जन्मादिमूत्रतद्भाष्ययोस्स्वारस्येन शुद्धस्योपादान त्वावगमे सतीत्यर्थः । लक्षणैव स्वीक्रियते, अतः कारणवाक्येभ्य:

ब्रह्मग: कारणत्वविचारः ।

(ये०सू०मं०) सार्वात्म्यस्पेशलिङ्गत्वात् यः सर्वज्ञ इति श्रुनेः॥ मायोपहितमीशं तदाहुर्विवरणानुगाः॥१८॥ विवरणानुसारिणस्तु-"यस्सर्वज्ञस्सर्ववित यस्य ज्ञानमयं तथ । तरमादेनत् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते" इति श्रुतेः सर्वज्ञत्वादिविशिषं मायाशबलमीश्वररूपमेव ब्रह्म उपादानम् । अत एव भाष्ये 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' (उ०मी०अ० १ पा०१ सू० २०) 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' (उ०ी० अ० १ पा ० २ सू• १) इत्याद्यतिकरणेषु "सैत ऋकू तत्साम तदुक्थं तद्यजुरत- दू ब्रह्म सवकमा सवकामः सवगन्धः सबरसः" इत्यादिश्वत्युक्तं सर्वोगदानत्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गनमे- त्युपवर्णितम् । शुद्धस्य कारणत्वावगतिर्युक्तेति भावः ।। 'अथ शुद्ध्धं ब्रम्मोपादानम' इसादिनरने द्वितीयपक्षमादाय पतितचतसुत्यापयति-विवरगोति । यस्य प्रकतस्य भूनमोनेः पूर्व- मन्त्रोपातं नपः ज्ञानमर्य स्वरूपज्ञानविकार, मायायत्तिप्तिविम्व- रपमिति यावत्। तस्मात् सर्वज्ञाव भतयोनेस्सकाशात एतत् मनन्निहितम् आरकालीनं कार्यरुपमिति याचत्। ब्रह्म हिरण्यग- र्भारयं जायते इति श्रुतेरीश्वररूपमेन ब्रह्मोपादानगिति सम्बन्धः । न शुद्धं जीवरूपं वेसेवकारार्थः । सर्वजत्व्रादीत्पादिपदेन सर्ववित्वका- मगितृत्वसर्वेश्ञरत्वादीनि गृद्यन्ते । मायोपाधिनिरुपितबिम्वत्वविशिष्टं स- वज्वत्वादिगुणयुक्तं च यद ईशवररुपं ब्रह्मवैतन्यं तद्ेवोपादानमिसर्थः । 'अथ युद्धं ब्रम्मोपादानमिष्यते' इति पश्नस्य मतितचनावसरे 'ईश्वर- कृ।पेतर ब्रह्मोपादानम' इत्येनावति वक्तव्ये तस्य मायाशबलत्वविशेषणम् 'ईशवरोऽपि शुद्धचैतन्यमेव' इति भ्रान्तिनिरासार्थम। तस्य सर्वजल्वाधनेक- विशेषणोपादानमीश्वररुपब्रह्मण उपादानत्वे "यस्सर्वजः" इसादिकारण- वाक्यानां सर्वेषामैककण्ठ्यमदर्शनार्थमिति मन्तव्यमू। जीवशुद्धब्रह्मव्यावृत्तेश्वररुपब्रह्मण उपादानत्वरे भाष्यसम्मतिमा ह-अत एवेति। ईश्वरकूपब्रह्मण एवोपादानत्वाभ्युपगमादेवेसर्थः। इत्वादिश्रुत्युक्तं

६० प्रथमपरिच्छेदे। जीवेश्वरानुम्यूतचैतन्यमावस्य सर्वोपादानत्वे तु न भ्वंदिनत्वपचुक्तं सर्वातकुत्पवीशरवि्रवित्ुपवर्णिनं भाष्ये इति सम्बन्:। यस्प शर्वोपदान्नं तम्य सर्थोमकतम, उपादानोषदेयपोस्ादा-

जगे, विम्वतनििषच न्वरप ईशर च विशेप्वतया अनुस्यू।शुद्वैन- न्वरुपलमपवावविरो, वदा वह्पेत सर्वात्मकत्वं स्थात्, ने शवरस्पति सार्वात्म्यस्त माप्ये जी िवादतेशरलिद्गत्वोपन्यासो न स्यात्। न न शधयभृवदम्रह्मातं सर्वात्मकत्वं विम्तत्वविशिष्टपैत- न्यरुपेश्वरलिङ्गितया भाप्ये वणिनमितति वाच्यम। तयासति तस्य जी- वच्यावत्तत्ं न स्याद। विशेष्वधर्मस्य मर्वात्मकत्वस्य ईश्वरघर्मत्वत् जी- वधर्मत्वस्यापि सच्चादिसाशयेनाह-जीवेश्वरानुस्यूनेतति। छान्दोग्े श्रूपते-"य एेऽन्तरादिसे हिरणयः पुरुषो दर्पते हिरण्परमश्रः हिरण्यकेशः आमणखात् सर्व एवं सुनर्णः" इत्युपक्रम्य "तम्य ऋकच साम च गेष्णौ" इत्युकत्वा उत्तरत्र "य एपोऽन्तरक्षणि(१) पुरयो दृश्यते सैत ऋक तत् साम तदुक्यं तद्यनुः तह्र्ल"इनि चावता "तय इमे वीणायां गार्यान्त एनं ते गायनत" इति। अस्यार्थ :- आदित्ये अन्नर्ष: पुरुषः शास्त्रसे दृश्यते, एप हिरण्मगः ज्पोनिर्मय: स्तः स्पकाशवै्पस्रु। इर्। तस्योपामनार्थ शरीरमाह-हिर- शश्रुरित्मादिना। हि वुर्णशब्दी ज्योतिर। मणखो नखा ग्रम। अङ्ू अभिव्याप्ती। तस्प हिरणायपुरुवस्य ऋक्सामनी गेष्णौ परिमलोक्तरीया स्तुनिसाधनीभूवे इत्पर्थ: । इदमृक्मामगेष्णत्वं समस्तऋ कसामस्तुत्यत्वरर्ूप हिरण्पुर्पवितरण। तम्प वेदे ऋकमामस्तुत्यतया

काशात भिन्नले तु तद्विशेषणं न मिध्यति। अन्यस्तुनेरन्यविषषक- त्वायोगात। तस्पेत्र पुरुपस्यादित्पस्थाननदुपासनार्थ स्थानान्तर माह-प एवोडन्तरक्षभीति। सैव ऋगित्यादौ विधेयापेक्षया लिङ्ग व्यसासः। स एत ऋकू। स पुरुषः साम । सः उक्थम्। स यजुः। स ब्रह्म वेद:। जस्मपदभ् ऋाधतिरिक्तेदपरम्। तथा च गेष्वाक्येन सर्वदे- वात्कत्वमुक्तष्। "स्षेत्र ऋकू" इति वाक्येन सर्ववेदात्मकत्वमुक्तम्। तथा (१ छन्द्सत्वादन उ भा घ: ।

ब्रह्मण: कारणत्वविचारः । ६?

'ये इमे प्रसिद्धाः गायका वीणायां लौकिकपुरुषं गायन्ति, तेऽपि एनं प्रकृतं हिरण्मयपुरुषं गायन्ति' इत्युत्या इन्द्राद्यात्मकत्ववत् लौकिकपुरुषात्मकत्वमापि

मिलित्वा सर्वात्मकत्वे पर्यवस्यन्ति। तिर्यगात्मकत्वस्याप्युक्तपायत्वातू । एंवं स्थिते संशयः-आदिसे अक्षिणि चान्तः श्रूगमाणो हिरण्मयपुरुप: मण्डलाभिमानिदेवताविशेषो वा, निससिद्धपरमेश्वरो वेति। तत्र देवताविशेष एव हिरण्मयपुरुपः तस्य संसारित्वेन हिरण्यश्यश्रृत्वा-

रः। तस्य शरीरासम्भवादिति प्राप्तम्। एवं पाप्ते ब्रूम :-

आदिसादावन्तरवस्थितो हिरण्मयपुरुषो निससिद्धपरमेश्वर एव । कुनः ?। तद्धर्मस्य सर्वातत्मिकत्वस्य "सैव ऋकू तव् साम" इत्यादाघुपदे- शात्। सर्वात्मकत्वं हि ईश्वरस्पैव धर्मः। तस्य सर्वोपादानत्वेन सर्वात्मकत्वोपपतेः। न च मुख्यसम्भवे से आरोपकल्पना न्यारया ।

शरीरसम्भवात्। "उमासहायं परमेश्वरं प्रभुम" इसादिश्रुतिपु, 'जन्म कर्म च मे दिव्यम'इत्यादिस्मृतिषु च प्रसिद्धताच्चोति निर्णयः। "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति पकृत्य "स क्रतुं कुर्जीन" इति वाक्पेन क्रतुशब्दवाच्यमुपासनं विधाय उपास्याकाङ्कायां पठ्यते-"मनोमयः माणशरीरो भारुपः सत्यमङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकाम: सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽनाक्यनादरः । एप म आत्मा- sनतर्हृदये" इति । अयमर्थः-मनोमयः मनःप्रधानः ।माणः श- रीरमस्पेति माणशरीरः। भाश्चैतन्यं रूपमस्येति भारुपः । सत्ाः अमतिहता: सङ्कल्पाः सृष्टयादिगोचराः अस्य।आकाशवदात्मा व्यापक- तनिर्लेपत्वसूक्ष्मत्व्रादियुक्तं स्वरूपमस्य। सर्वाणि कर्माणि क्रियन्त इति व्युत्पच्या कार्याणि अस्य।यद्वा भूतगुणगन्धरसादिसन्नियानाव कर्मपद परिस्पन्दपरम। सर्वे परिस्पं्दा अस्येसर्थः। सर्वे कामा इच्छारूपा अस्य, सुखविशेषरूपा वा। सर्वे गन्धाः पुण्यरूपा अस्य। 'पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च' इति स्मृतेः। सर्वे रसा अस्य। इदं दृश्यं सर्वम् अभि आभि- मुरुयेन तादात्म्येनात्त: व्याप्तः । वागेन वाक: वाको अस्यास्तीति वाकी न वाकी अवाकी, वागिन्द्रियशुन्य इति यावद। वाग्ग्रहणं कर्मेन्द्रियाणाम, मु-

६२ प्रथमपरिच्छद।

तजीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गं स्यात। सड्क्षेपशारीरके शबलो- पादानत्वनिराकरणमवि मायाविशिष्टोपादानत्वनिराकरणाभिप्रायम्,

ख्यप्राणस्य च उचलक्षणम्। क्रिपाशक्तिमत्वाविशेपात्। आदरः कामः मोडस्य नास्तीत्यनादरः। आदरनिषेधेन तत्परिणामि मनो निपिद्धं भव- ति। मनोनिषंषेन च ज्ञानेन्द्रिपाणा निषेध्सिद्धो भवति। ज्ञानशक्त्तिम- साविशेपात्। अत्र परिस्पन्देच्छागन्धरसवत्त्वं तदाश्रयैः वायुमनःपृ- थिवीजलैः भूनविशेषैस्तादात्म्यं बिना न सम्भवतीति सर्वकर्मत्वादित- चनेन अविशेषण सर्वतादात्म्यपतिपाठ्कमर्वमिदमभ्यात्त इति वचनेन च मनोमयत्वादिगुणकम्य सर्वात्मकत्वं मतीयते। तच्च ब्रह्मण एतोपप- दते। तस्य सर्वोपादानलेन सर्वात्मकत्वोपपत्तेः । न जीवो मनोमयत्वा दिगुणकः। तस्य सार्वात्म्यासम्भवात। न च मनोमयत्व्रपाणशरीर- त्वयोः जीवधर्मयोः ब्रह्मण्यमम्भव इति वाच्यम्। भूततादात्म्येन गन्धा- दिमत्ववत् जीवतादात्म्येन मनोमयत्वाययुपपत्तेरिति। सूत्रार्थस्तु-मनोमयत्वादिगुणकं ब्रह्मैतोपास्यत्वेनेह निर्दिश्यते । कुनः?। सर्वत्र वेदान्तेपु प्रमिद्धस्य व्रक्मणः "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इति पूर्ववाक्ये स्वशब्देनैवोपदेशात्। अ्मित्नपि वाक्ये माणशशरीरमस्ये- सादिविग्रहवाक्येषु मकृतव्रह्माकर्षकसर्वनामश्षुनीनां सक्ताच्च ब्रह्मैर सगुणमुपास्यमत्रोने मिद्धम् । सर्वोपादानत्वे स्विति। शुद्धव्रह्मबज्जीवस्य सर्वोपादा- नत्वोपगपेऽपि सर्वात्मकत्वं जीवव्याटृ समीश्वरललिङ्ग न स्यादिति तुशब्दार्थ: ननु सक्रपशारीरके मायाशवलस्य उपादानत्वं निरस्तमिति तद्रिरोध इसन आह-सङ्कपशारीरके इति । मायाया आपे विम्बभृते- 5वरविशेषणतया उपादानत्वाश्रयकोटौ निवेश एव तत्र दूषितः, न तु बिम्वत्व्विशिष्टचैतन्यरूवेश्वरस्य तन्निरस्तमिति न तद्विरोध इसर्थः। ननु शवळस्योपादानत्वं निराकृस जगदुपादानत्वस्य त्वसमर्थनपरस्य सङ्गपशारीरकग्रन्थस्य कथमेवमभिप्ायः ज्ञेयब्रह्मलक्षण-

शक्यते, स्वरसतस्तस्य विम्बपतिविम्वानुगतशुद्धव्रम्मोपादानत्वप्रतिपादन- कल्पथितुं

परत्वावगमादिति, नेयाह-तत्रैवेति । सङ्गेपशारीरके एवेत्यर्थः । न च तत्पदार्थवत्तित्वं ततपदलक्ष्यार्थवृत्तित्वं विवषितं, लक्ष्यार्थश्च शुद्धं

ब्रह्मण: कारणत्वविचारः। ६३

न तु निष्कृष्टेश्वररूपचैतन्योपादानत्वनिराकरणपरम्। तत्रैव प्रथमाध्यायान्ते जगदुपादानत्वस्य तत्पदार्थवृत्तित्वोक्तः । एवं च ईश्वरगतमपि कारणवं तदनुगतमखण्डचैतन्यं शाखाचन्द्रमस- मित्र तटस्थतयोपलक्षयितुं शक्नोतीति तस्य ज्ञेयव्रह्मलक्षणत्वो- क्तिरिति मन्यन्ते ॥

व्रह्मेति न सङ्क्षेपशारीरकग्रन्थस्य पूर्वापरविरोध:, न वा तेन विम्बभूते- श्वरस्य उपादानत्वलाभ इति वाच्यप। लक्ष्यार्थत्वस्ष वाक्यार्थसाधार-

दवाच्यार्थवृत्तितवमेतर वक्तव्यमिति तदविरोधाय सर्वज्ञत्वादिगुणकेश्वरस्य

गाविशिष्टोपादानत्वनिशाकरणरूपमेव्र वक्तव्यमति न सङ्क्षेपशारीरक- विरोध इति भाव: ।

विकरणभाध्यपर्यालोचनया विम्वभूनेश्वरगतत्वे सिद्धे सती सर्थः। अपिशब्द: चैतन्यमिय नेन सम्बध्यते। 'कारणत्वम' इत्यनन्तरमीश्रमितरव्यादृत्ततया बो- धयत्मदिति शेपः। तदनुगतमिनि। बिम्वत्वविशिष्टचैव्यरुपेशरानुगमि त्यर्थः। अखवण्डचैतन्यमिति। विशेष्यभूतशुद्ध चैनन्यमित्यर्थः। तटस्थतवं च लक्ष्यस्व्ररूपवहिर्भूतत्वं वा, लक्ष्याृत्तिर्मत्वं वा उपलक्षणत्ं वा बोध्यम्। 'सव् चन्द्रः' इति प्रश्ने 'शाखायाम्' इत्युत्तरं भवाते।तत्र यथा शाखा दिग- न्तरगतनक्षत्रव्याटसं चन्द्रमुपलक्षपति, तथेश्वरगतं कारणत्वमीश्रमितरव्या- वृत्ततया बोधयत सत् तटस्थतयेश्वरानुगतमखण्डचैतन्यमपीतरव्यावत्ततया उपलक्षयितुं शवनोसेवेसर्थः । ईश्वरगतेनाभिन्ननिमित्तोपादानत्वेन बिम्ब- त्वविशिष्टचैतन्यरूवेश्वरस्य जगदुपादानत्वसम्भवशान्यात जीवात् तत्कर्तृ- तसम्भवरहिताव प्रधानादेश्व सकाशाद्याृत्तौ गम्यमानायां ससां विशेष्यभूमज्ञेयब्रह्मणोऽपि प्रधानादिव्यादृत्तिर्गम्पते इसभिमेत्य तस्य ज्ञे- यत्रह्मलक्षणत्वं जन्मादिसूत्रतद्भा्ययोस्सङ्क्षेपक्षारीरके चोक्तमिति भाव: । एवं तटस्थलक्षणेन प्रधानादिव्यादृत्तत्वेनावगतं ब्रह्म 'कीदक्स्वरूपम्' इति विशेषजिज्ञासायां सत्यज्ञानानन्दात्मकं ब्रक्मेति स्वरूपलक्षणं पवर्तते।

६४ प्रथमपरिच्छेदे।

अननैव्राभिपायेण भाष्यकाररुक्तम्-'तस्य च निर्णयमाक्यम "आनन्दाद्धयेव खल्वियानि भूताि जागन्ते" इति'। यतो वेसादिवाक्येन यस्मान् कारणादिमानि भूवानि जायन्ने इत्युक्तम्, तद्रस्तुतस्सयज्ञानानन्तस्वरूपा दानन्दादेव नान्यर्मान कारणादिसेतद्धि पसिद्धं पूर्ववल्लयामिति श्रुत- र्थः। अनेन स्वरूपलक्षणेन विम्वभूनेश्रानुगतं तत्पदलक्ष्यं वस्तुतो वाक्यार्थभृतं क्षेयं ब्रह्म विशेपनो निर्धारितं भवाति। इयं च स्वरूपल- क्षणविवक्षा मूले अखण्डयदेन सूचिता ।। जगत्पकृनिभूनमायामतिविम्ब ईश्वर, माया चेश्वराश्रि- ता। न प्रतिषिम्त्रत्वस्य मायाकल्पितत्वात् तद्विशिष्टवै- तन्याश्रिततवं मायाया न सम्भवति। पतिविम्वत्वकल्पनात्मागे- व तस्याक्षैतन्याभ्रिवतस्य वक्तव्यत्वादिति वाच्यम्। मायावत् म-

यमायाधी नत्वमात्रेण पतिविम्वत्वस्य तत्कल्पितत्वम्। न तु पतिि म्वत्स्य वियदादेि मायापरिणामित्वमुपेयते। तथासति प्रतिबिम्यभू- तेश्वरस्य साहित्वपसङ्गात्। न च माया अनादिकालमारभ्य चैतन्ये पनिविम्तन्वस्य तत्कल्पिततं वटपति, तद्रिशिष्टमेव च चैतन्यमाश्रयते इति कथं मम्भावमितुं शक्यमिति वाच्यम। मायाया अघटितघटनापटीयस्त्वाद। न च शुद्धचतन्याश्रितैय माया तत्र प्रतिविम्बभावं घटयतीति कुतो नाश्रीयते इति वाच्यय। "मागां तु पक विद्यान्मायिनं तुमहेश्वरम्" इति श्रतिविरोधात् । मागिवमितिवदेन मायागा ईश्वराश्रितत्वप्रतीतेः । जी वास्तविद्याप्तिविम्ताः। "जीवेशानाभामेन करोति" इति श्रुतेः । पक्रता मूलपकृतिः जीवेशौ प्रतिविम्वरसौ करोतीत्यर्थ। न हुपाधिभेदं बिना पतिविम्यमेदस्सम्याति। न चैकस्मित्वपि दर्पणे अनेकप्रतिबिम्बदर्श- नातू प्रतिविम्नभेद: उपाधिभेदव्याप्यो न भवतीति वाच्यम्। एक- स्मिन् दर्पणे विम्वमेदेन प्रतिविम्वभेदेऽपि सुर्यादिबिम्बैक्यस्थले उपाधि- भेदं विना मतिविम्वभेदादर्शनात् । विम्वभृतचैतन्यस्य चैकत्वात् । त. स्मादीशवरोपाघिमायपेक्षया मिन्ना एव जीवोपाधिभूता अविद्याः स्व्री कर्तव्याः।न च मूलपरकृति मकृत्य मटत्तायां "जीवेशवाभासेन करोति माया चाविद्याच स्वयमेत्र भवति" इतिश्रुतौ जीवेशरूपप्रततिबिम्बाधारयोर्मा पाविद्ययोः "स्वयमेव" इसनेन प्रकृतमृलपकृत्यात्मकत्वप्रतिपादनं मायाविद्य-

ब्रह्मणः कारणत्वविचारः । ६५

(वे०सू०मं०) ईशवरो वियदादौ स्पात् जीवेशौ लिद्गतद्गते(१)।। मायाऽविद्याभिदावादा: केचिदेवं प्रचक्षते ॥ १९॥ वियदादिप्रपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानम्। अन्तःकरणादिकं तु ईश्वराश्रितमायार्परिणामम- हांभूतोपसृष्टजीवाविद्याकृतभूतसूक्ष्मकार्यमिति तत्रोभयोरुपादान-

योर्भेदपक्षे विरुध्यत इति वाच्यम। माचाया वियदादिमकृतित्ववत् अ- विद्याया अपे लिङ्गशरीरािमकृतित्वस्य वक्ष्यमाणलेन मायाऽविद्ये गक्र-

विम्वैक्यस्थले उपाधिभेदं विना मतिविम्बमदासम्भवस्य दर्शिततवातू। प- निविम्बजीवानां च नानालात्। अटस्यत्वाविकरण(उ० मी० अ० १.पा०२

तथा आनुमानिकाधिकरणभाष्ये (उ० मी० अ० १ पा० ४ अधि० १ सू० १) मुक्तानां च न पुनरुत्पत्तिः, तस्या अविद्यावी- जशक्तेः विद्यया दाहादित्पत्र जीवनानात्वस्य तदुपाधिभूताविद्यानानात्वस्य त् स्पष्टमभिहितत्वात्। भामतीनिबन्धने तज्वाप्यस्य जीवोपाधिभृताविद्यै- कयनिराकरणपरतगैव व्याख्यावताय। 'आभाम एव च' (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ५०) इति मूत्रनद्धाष्ययोः जीवाना प्रतिबिम्वत्वरूपतायाः स्पष्टममिहितत्वाच्च। तथा च मायाऽविद्याभेदरश्ुत्यादिसम्मत इति ये मन्यन्ते, तेषां मनमुपन्यस्यति-वियदादिप्रपञ्च इत्यादिना। पूर्वमते ईश्वररपं ब्रम्मो- पादानमित्युक्तम। तत् सत्यमेत्र। परं तु कचिज्जगति जीवस्थाप्युपादान- त्वमभ्युपगन्तव्यमित्यभिपायेणास्य मतस्य प्रत्तिवोध्या। ईइवराश्रितमा- यापरिणाम इति। "मार्पा तु प्रक्ति विद्यात" इतिक्षुतेरिति भावः। त- श्रेति। वियदादावीश्वर एव उपादानमित्वर्थः । अन्तःकरणादौ तुशन्दसू- चितविशेषं दर्शयति-ईश्वरेति। भूतैरुपष्टम्भकलक्षणैस्संसष्टत्वं भूतोपसष्-

(१) तद्गते-लिङशरीर धर्मसुखादौ

६६ मथमपरिच्छेदे

त्वम्। अत एव "एवमेवास्य परिद्रष्टुरिमाष्बोडशकलाः पुरु- षायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति" इति श्रुतौ कलाशब्दवाच्यानां प्राणमनःप्रभृतीनां विदुषो विदेहकैवल्यसमये विद्यानिवर्त्याविद्या- कार्याशाभिप्रायेण विद्ययोच्छेदो दर्शितः । "गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः" इति श्रुत्यन्तरे तद- निवर्त्य मायाकार्यम हाभूतपरिणामरूपोपष्टम्भकांशाभिप्रायेण तेषां स्वस्त्रप्रकृतिपु लयो दर्शित इति मायाऽविद्याभेदवादिन: ।। त्वम। तच जीवाविद्याकृतानां भृनसूक्ष्माणां विशेषणम। भृतानां सू- क्ष्मत्वं परिच्छिन्नतवप। अत एवेति । अन्तःकरणादौ जीवाविद्या- परिणाममूक्ष्मभृतानां तदुषप्ुम्भकतया, मायापरिणाममह।भूतानां च उपा- दानतया पविष्टत्वादेवेत्यर्थ: । यथा गङ्गाद्या नदः समुद्र पाप्यास्तं गच्छन्त, एवमेवास्य तरिदुपः परितः सर्वत्रात्मानं पूर्ण पश्पतः कला: लिङ्गशरारैकदेशभूताः पुरुषायणा: पुरुपशशिदात्मा अयनमधि्ठानं यासा ताः पुरुपायणाः पुरुषं प्ाप्यास्तं गच्छन्ति पुरुषे लीयन्ते इसर्थः। दर्शित इति। पुरुषे इति शेषः । प्रतिष्ठा इति। द्विनीयावहुवचनम् । मायापरिणामात्मकम- हाभूनानीति द्वितीयाबहुवचनार्थः । पश्चदश कलाः प्रतिष्ठाः मति गताः, तासु लीना इति यावत्। तदनिवर्त्येति। ईश्वरोपा- धिभूनमायाया जीवगतविद्यानिवर्सत्वाभवादिति भावः । यदि कलाना जीवाविद्यामावपरिणामत्वम, तदा तामामशेपतः पुरुषे एव लयस्स्यात्, तथा च तासां भृतेपु लयमतिपादकनचनं निर्विषयं स्थात, अतो मायाकार्य- महाभूमानामपि लिङ्गवरीरोपादानतवं वाच्यमिति तत्र उभयोरुपादानतवे श्रुतिद्वियव्यवस्थासिद्धिरेव फलमिसर्थः। न च मायायास्तत्वज्ञाननिवर्स त्वाभावरे मिथ्यात्वसिद्धिर्न स्यादिति वाच्यम् । ब्रह्मणि सर्वदृश्यनिषेध- श्रतिबलादू दृश्यत्वादिलिङ्गैश्च तन्मिथ्यात्वसिद्धे:। न च मायाया विद्या निशृत्यभावे निवर्तकान्तराभावाद सर्वमुक्तावषि तदतुदृत्तिप्रसङ् इति वाच्यम्। महापलयकाले सर्वमराणिभोगपदकर्मणां युगपदठुपरमे सति ईश्वरसङ्कल्पमात्रादेव सर्वमपञ्चलयवत् सर्वमुक्तिकाले 'इतः परं सकार्याया मायायाः प्रयोजनं नास्ति'इति अनुसन्धानकत ईश्वरस्य सससङ्कल्पस्य 'माया

ब्रह्मण: कारणत्व्रविचार: । ६७

(वे० सू०मं०) लिद्गादौ जीव एवेति केचित्ततैकदेशिनः।। महाभूतलयोक्तिस्तु कलानामन्यदृष्टितः ॥ २० ॥ यथा वियदादिप्रपञच ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्र . ईश्वर उपादानम्, तथाऽन्ताकरणादि जीवाश्रिताविद्यामात्रपरिणाम इंति तत्र जीव एव उपादानम् । न चान्त: करणादौ मायाकार्यमहाभूनानामप्यननुप्रवेशे उदा-

दृष्टिविषया। "गताः कलाः" इति श्रुतिस्तु तत्त्वविदि म्रियमाणे समीपवर्तिनः पुरुषाः नश्यद्घटवत्तदीयशरीरादीनामपि भूम्यादिषु लयं मन्यन्ते इति तटस्थपुरुषप्रतीतिविषयेति व्यवस्थायाः कलालयाधिकरणभाष्ये स्पष्टत्वात्, इति मायाडविद्याभेदवादि- ववंकदेशिनः ॥ स्वकायैस्मह माये वस्तुतश्विदेकरसे निशशोषं लयं यातु' इतेवंरुपादेव मा- यापरिणामलक्षणसङ्कल्पात्तल्वयोपपत्ेः। श्रुतिस्मृतिपुराणादिपु तत्त्वज्ञानात्

यद्वा तच्वव्ञानमात्रमव्निद्याया इव मायाया निवर्तनयो्मपि नानामा- णिकर्मप्रतिबन्धात् न तस्या निवर्तकम, चरमं सुच्यमानस्यैत् तु तत्वज्ञानं

अन्त:करणादावुभोरुपादानत्मसिद्म, श्रुतिद्रयव्यवस्थाय भाष्यकारेरेवान्यथा प्रतिपादितलादिति मतान्तरं दर्शपति-यथा वियदादी- ति। तच्वविदो ृष्टिस्तत्वमाक्षारकारः। अत्र दृष्टिपदेन तत्फलभूनः कलाक्षयो विवश्चितः । तद्रिपया पुरुषे कलापलयश्रुतिरित्यर्थः। भृतेषु कलामलयवचनं

मिति भावः। चूर्णीभावपर्यन्तो घटनाशो यथा भूमौ दृश्यते, तद्वदू मन्थन्ते इत्यक्षरार्षः । प्रतीतिविषयेतति। प्रतीतिरत्र भ्रान्तिरुपा। तद्विष(१)य- विषयकेत्यर्थः। स्पष्टत्वादिति। "ताने परे तथा ह्ाई" इति (उ० मी०

(१ ) तद्विषयातद्विषयकेत्यर्थः इति पाठः।

६८ प्रथमपरिच्छेदे। (वे०सृ०मं०) मायाऽविधैक्यवादेऽपि जीवतादात्म्यदर्शनात्। जीव एव हि लिङ्ादेरुपादानमितीतरे ॥ २१॥ तदभेदवादिष्वपि केचित्-यद्यपि वियदादिप्रपञ्चस्य ईश्वर उपादानम्, तथाऽ्यन्तःकरणादीनां जीवनादात्म्यप्रतीतेः जीव एवोपादानम् । अत एवाध्यासभाव्ये अन्तःकरणादीनां जीवे एवाध्यासो दर्शितः । विवरणे च प्रतिकर्मव्यवस्थायां ब्रह्मनैतन्यस्थो- अ० ४ पा० २ अधि० ७ मू० १५) तदधिकरसमूत्रम्। तानि मन- आदीनि परे पुरुषे निस्वयोष लीयन्ते। तथा हि श्रुतिराह "एवमेना- सय" इसाया श्रुतिः निरषषो लयमाह दीति सूत्रार्थः। अन्तःकरणादीनां मायकार्णतामाने ईश्वरस्यान्तःकरणादुपादान- स्वपतिपादकक्षतिविरोध इसे द्षोप सुचपति-एकदेशिन इति। मायैवाविद्या। सा चेश्वरस्पैयोपाधिः। जीवानां तु प्रतिबि

चिदन्त:करणादौ जीवस्येवोपादानल तज्जेदवादिन इव वदन्तीत्याइ- तद्भेदवादिष्यपीति। अपिशब्दः कचिदंशे पूर्वमतसाम्यार्थकः । तच् सत्माम्यं तथाउित्यादिना रपषट भविष्यति। ननु वियदादिमपश्चेपि जीव एवोपादानं कि न स्पादित्यत आह-यद्यपीति। ईश्वराशश्रितमा यापरिणामलवाव ईश्वर एव नियदादाबुपादानं न जीव इसर्थः । ननु

चितमिति, नेत्याह-तथाSपीत्यादिना। जीवेति। 'अहं कर्ता, अहं पाणिमि, अहं काण:, अहं मूकः, अहं स्थूलः' इत्यादिपकारेणान्त:कर- णादीनां शरीरान्तानां जीवतादातमपं प्रतीयते। तच्व तेपां जीवेडध्यस्त- तवं विना न सम्भवतीति जीवस्पैत तदधिष्ठानत्वरूपमुपादानत्वम, नेश्वर- स्पेत्यर्थः । प्रतिकर्मव्यवस्थेति। ब्रह्मणस्स्वरूपचैतन्येन सर्वदा सर्वाव- भासकत्वरूपे सर्वज्ञत्वे उक्ते तहं जीवस्यापि स्वरूपचैतन्येनैव सर्वदा सर्वद्रष्टृत्वमिति दोषप्रसक्तौ जीनं प्रति विषयव्यवस्थापतिपादकग्रन्थे इस र्ः। व्रस्मेति । विम्वचैतन्यरूपब्रह्मणस्सर्वोपादानतय घटादितादात्म्य

ब्रह्मण: कारणत्वविचारः । ६९

पादानतया घटादिसद्गित्वम्, जीवचैतन्यस्य तदसङ्गित्वेऽप्यन्तः- करणादिसङ्गित्वं च वर्णितमित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) इष्ट ईश उपादानं सर्वस्मिन्व्यावहारिके॥ प्रातिभासिककार्ये तु जीव इत्यपरे जगु: ॥ २२ ॥ "एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रिगाणि च। खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी" ॥ इत्यादिश्रुतः कृत्सव्यावहारिकप्रपञ्चस्य ब्रह्मेत उपादानम्। जीवस्तु प्रातिभासिकस्य स्व्प्नप्रपञचस्य च। 'कृत्सप्नसक्तिर्निरवय- वत्वशब्दकोपो वा' (उ० मी० अ२ पा० १ अधि० ७ सू० २६)

रूपस्संसर्ग: क्लृप्त इत्यर्थः । अविद्याया व्यापकत्वेन तत्पतिबिम्वरूपजीव- स्य व्यापकत्वेऽपि न घटादिभिस्तस्य तादात्म्यम उपादानत्वाभावा- त्। अन्तःकरणादिभिस्तु जीवस्य तादात्म्यलक्षणस्संसर्गोडस्तीति प्रतिपा- दिनं विवरणे इत्यर्थः। अनेन जीवस्यान्त:करणादावुपादानत्वमुक्तं भ- ववि। अन्यथा घटादिभिश्वान्त:करणादिभिरप्युक्तसंसर्गित्वं जीवस्य न स्यात्। उपादानत्वाभावाविशेषादिति मात्ः । अत्रान्त:करणादिप- रिणाम्युपादानभृताया अविद्याया ईश्वराश्रितमायया सहाभेदाङ्गीकारे ईश्वरस्यैवान्तःकरणादावुपादानत्वं वक्तुमुचितम। यदि जीवतादात्म्य- प्रतिपत्यादिभिरुक्तहेतुभिः जीवस्पैवान्त:करणादावुपादानत्वं वक्तव्यं, तदा-

स्सकाशाव भिन्नत्वं च वक्तव्यम्। कार्यात्मना परिणममानपकृसाश्रप- त्वातिरिक्तस्य चैतन्यगतोपादानत्वस्याभावाव। अतो मायाविद्ययोरभेदा- द्रीकारो, जीवस्यैवान्तःकरणादावुपादानत्वाङ्गीकारश्च परस्परविरुद्ध इस- स्तरसः तदभेदवादिष्वपीत्यपिशब्देन सूचितः ।। तस्य कार्थमात्रे उपादानत्वं नास्तीति विशेषं वक्तुं मतान्तरमवतारयति-एतस्मादिति। मकृतादीश्वरादित्यर्थः । प्रकृतित्वं पञ्चम्यर्थः । जीवस्त्वति तुशब्दः अवधा- रणार्थ:। 'स्वप्नमपञ्चस्य' इत्यननतरम 'उपादानम्'इसनुषङ्गः । कि कृत्स्नं

७० प्रथमपरिच्छेदे। इत्यधिकरणे व्रह्मणो जगदुगादानत्वे तस्य कात्स्न्येन जगदा- कारण परिणामे विकरातिरेकेण ब्रह्माभावो वा, एकदेशेन प- रिणामे निरवयवत्वश्रुतिविरोधो वा प्रसज्यते इति पूर्वपक्षे 'आ- त्मनि चैवं विचित्राश्च हि' (उ० मी० अ २ पा १ सू०२८) इति सत्रेण विवर्तवादाभिप्रायेण स्वप्नदृि जीवात्मनि स्वरू- पानुपमर्दनेनानेकाकारस्वाप्नप्रपञचसृष्टिवत् ब्रह्मणि व्रियदािस- ष्टिरुपपद्यते इति सिद्धान्तितत्वादित्यन्ये।। (वे०सृ०मं०) स्वात्ममोहात्समस्तस्य सेश्वरस्य प्रकल्पक: ॥ स्वप्रवज्जीव एवैको नापरोऽस्तीति केचन ।। २३॥ जीव एत स्वप्नद्रष्टृवत् स्वस्मित्नीश्वरत्वादिसर्वकल्पकत्वेन

ब्रह्म जगदाकारेण परिणमते, एकदेशेन वा ?। नाथ: इत्याह-तस्येति। पथा दध्याकारेण परिणतस्य श्रीरस्य पूर्वरृपात् मच्युतिः, एवं ब्रह्मणो- डपि स्वरूपात प्रच्युति: स्यादित्यर्थः । ब्रह्मण एकदेशः परिणमते इति- द्वितीयकल्पं दूपयति-एकदेशनेति। पूर्वपक्षे इति। उभयथाऽपि ब्रह्मण उपादानत्वं न सम्भवतीति पूर्वपक्षे मापे सतीसर्थः। यदि ब्रह्मण उपादानत्वं क्षीरपृथिव्यादिवत परिणामित्वरूपमभ्युपगम्पेत, तदा कृत्स्नमसक्सादिदोप: प्रसज्येत, न तु तथाऽभ्युपगम्यते, कि तु रज्जवादेः सर्पाध्युपादानत्वव- द्विवर्तोपादानत्वं ब्रह्मण उपेयते, अतो नोक्तदोपावकाव इति सिद्धान्तप- ति-आत्मनि चेति। एकश्चकारो यथाशब्दसमानार्थकः । द्वितीयश्च- कारस्तथाशब्दममानार्थकः । हिशन्दो हेत्वर्थ:। ततश्च-यथा आत्मनि जीवे स्त्रप्रद्रष्टरि विचित्रा स्थादिसष्टयो जीवचैतन्पस्वरूपोपमर्द विनैव भवन्ति, स्व्रम्रावस्थानिवृत्त्यनन्तरमपि बुद्धादिसाक्षितया जीवचैतन्यस्प पथापूर्वमवस्थानाव, एवं ब्रह्मणि तत्स्वरूपप्च्युतिं विनैव विचित्राः वियदा दिसटष्टयर्सम्भवन्ति। स्टिस्थितिसंहारेु सचचिदानन्दसवरुपेण ब्रहमतुटते े श्रुतिसिद्धत्वादिति सूत्रार्थ: ।। 'अथ शुद्धं ब्रह्मोपादानम'इसादिमश्ने तृतीयं पक्षमादाय पतिवचनम वतारयति-जीव इति। परिपूर्णश्चिदात्मा अविद्यया अवच्छेदपतिषि

मायाकारणत्वविचार: । ७१

सर्वकारणम् इत्यपि केचित् ॥ ४ ॥ (वे०सू०मं०) अहेतुत्वादमायस्य मायाशबलतेष्यते।। साऽप्युपादानमेवेति तत्वनिर्णयकृन्मतम् ॥२४।। . ५ अथ "मायां तु प्रकृतिं विद्यात्" इति श्रुतेः, मायाजा- ड्यस्य घटादिष्वनुगमाच् माया जगदुपादानं प्रतीयते, कथं व्रह्मोपादानम् ?। म्वभावौ विनाऽपि प्राप्तजीवभावस्सन् आत्मानमेत्र सर्वेश्वरं कल्पयति । प्राप्तेश्वरभावात् स्वस्मादेव गगनादिसृष्टिं कल्पयते। स्वस्य स्वकलपि- तादीश्वराव भेदं तन्नियम्यत्वं च कल्पयति। तथा क्रमेण मनुष्यादिभावं कल्पयाति। यथा वियदादिमपश्चो व्यावहारिकससः, स्वप्रमपश्चः भाति- भाकषिक इति पक्षे स्वप्रद्रष्टा जीव एत देवतिर्यङ्मनुष्यादिभावेन, तन्निय- न्तृपरमेश्वररुपेण, तनो भिन्नत्वादिरुपेण चात्मानं कल्पयति, तदूत्। तथा च स्वस्मिन्नेव सर्वपपश्रकल्पकत्वात् जीवभावापनं ब्रह्म सर्वोपादानमिति दृष्टिसष्टिवादिन आहुरिसिर्थः ।

प्यादिविरोधो वन्धमोक्षव्यवस्थाऽनुपपत्तिश्वेति दोषं सूचयति-इत्यपि केचिदिति। तथा च जीवेऽतिव्याप्समावादीशररूपमेत्र ब्रह्म सर्वो- पादानमिति स्थितम् ॥४ ॥ इदानी ब्रह्मलक्षणस्योपादानत्वस्यासम्भवमाशङ्कने-अथेति। श्रुतौ तुशब्दो मायायाः प्रकृतित्वमत्रधारपति। यथा मृदादिगतशलक्ष्णत्वादेः घटादावनुगमात् घटादौ मृदादेरुपदानत्म्, तथा मायागतजाड्यस्य जग- सनुगमनात्तस्यास्तदुपादानत्वमिति युक्तिमप्याह-मायाजाड्यस्पेति। कथमिति। ननु ब्रह्मण उपादानतं बहुश्रुत्युदाहरणेन पूर्व दर्शितप्। सत्यं दर्शितम्, तत्तु न सम्भवति। निरवयवस्य तस्य मृदादेरिव परिणा- म्युपादानत्वासम्भवाव। न च विवर्तोपादानत्वं निरवयवस्यापि सम्भ- वाति, गगनादौ नैल्याद्यारोपदर्शनादिति वाच्यम। परिणामिष्विव विवर्ताधिष्ठानेषु लोके उपादानत्वमसिद्धयभावेन तत्रोपादानत्वाभ्युपगमस्य परिभाषामात्रत्वादित्याक्षेपाभिभायः ।

१२ मथमपरिच्छेदे। अत्राहुः पदार्थतत्त्वनिर्णयकाराः-ब्रह्म माया चेत्युभय- मुपादानमित्युभयश्रुत्युपपत्तिः, सत्ताजाड्यरूपोभयधर्मानुगत्यु- पपत्तिश्र। तत्र व्रह्म विवर्तमानतयोपादानम्, अविद्या प- रिणममानतया। न च विवर्ताधिष्ठाने पारिभाषिकमुपादानत्वम्। स्वात्माने कार्यजनिहेतुत्वस्योपादानलक्षणस्य तत्राप्यविशेषादिति ॥ केचित् उक्तामेव प्रक्रियामाश्रित्य विवर्तपरिणामोपदानद्व- यसाधारणमन्यल्क्षणमाह :- स्वाभिन्नकार्य जनकत्वमुपादानत्वम्। अस्ति व प्रपञ्चस्य सद्रूपेण व्रह्मणा विवर्तमानेन जडेनाज्ञा-

दिना। सत्तेति। न च वाघायोग्यस्वरुपभृतायास्तस्याः ब्रह्मस्वरूपत्वात सत्तायास्तद्धर्मत्वोक्तिरयुक्तेति वाच्यम् । 'राहोशशरः' इतितत भेदक लपनया तद्धर्मत्वव्यवहारोपपसेिति मातः। ननु उपादानद्वयं व्यर्थ- मिति, नेसाह-तत्रेति। यद्वा निरवयवस्य ब्रह्मण उपादानत्वगतुपपत्नमेति, नेत्याह-तत्रेति। मायाब्रह्मणोः मध्ये इत्यर्थः । आक्षेपाभिप्रायमनूदय निराचष्टे-न चेति। मृदादिपु प्रसिद्धस्योपादानलक्षणस्य विवर्ताधिष्ठानेष्वप सत्वात्तेपूपादानत्वा- भ्युपगमस्य परिभाषामात्रत्वं नास्तीत्यर्थः । स्वात्मनीति। अत्र स्व- शब्द उपादानत्वाभिमतव्स्तुपरः । तथा च कार्याधारत्वे सति कार्यज- निहेतुत्वमुपादानत्वम। निमित्तकारणवारणाय सतन्तम् । भूतळादेरपि कार्याधारत्वात्तव्वारणाय विशेष्यम्। तत्रापीति। विवर्ताधिष्ठानेऽपीसर्थः। उक्तामेवेति। प्रपश्चे उभयोरप मायाब्रह्मणोरुपादानत्वम्, तत्र च परिणामितया मायाया उपादानत्वम्, अधिष्ठानतया च ब्रह्मण उपादा- नत्वम, उभयोरुपादानत्वे श्रुतिन्याययोरुपपत्तिश्चेसेतामिसर्थः । स्वाभिन्नेति। स्वशब्देन घटाछयुपादानमृदादिजगत्परिणाम्युपादानभू तमजानं जगद्विवर्तोपादानभूतं ब्रह्म च सृह्यते। तत्र घटादेः मृदादेस्सकाश्याव अभेद: स्फुटः 'मूदेव घटः' इसनुभवाद । अज्ञाने ब्रह्मणि च कार्याभेदमतु भवेन दर्शयति-अस्ति चेति। नतु 'मृद घटः' इतिबक 'ब्रह्म घट

मायाकारणत्वविचार: । ७३

नेन परिणामिना चाभेद: । 'सन् घटः, जडो घटः' इति

न च 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' (उ.मी.अ०२ पा.१

बहे पटः' इसनुभवो नास्ति। तथा 'अज्ञानं घटः' इत्याद्यनुभवोऽपि नासति। अनः प्रपश्चस्याज्ञानेन ब्रह्मणा च कथममेदोऽस्तीति शङ्कानिरासाय ब्रह्मणरसदूपत्वविशेषणं दत्तम्, अज्ञानस्य च जडत्वम् । तथा च ब्रह्माज्ञा- नाभ्यां सह ब्रह्मत्वाज्ञानत्वाकारेणाभेदानुभवाभावेऽपि सत्तजडत्वरूपेण ताभ्यां सह पपश्चस्याभेदानुभवोऽस्तीत्याइ -सन् घटः इत्यादिना। नतु घटोत्पत्ते: पूर्व तत्कारणद्रव्यस्य मृखातुभवान्मृत्त्वस्य कारणधर्मत्वे सिद्धे सति 'मृन् घटः' इति प्रतक्षानुभनः कार्यकारणद्रव्ययोरभेदावगाहीति यु- क्तम्। सत्वजडत्वयोस्तु कारणधर्मत्वे किं मानम,येन 'सन् घटः' 'जडो घटः' इसनुभवबलेन सद्ूपजडरूपाभ्यां ब्रह्माज्ञानाम्यां पपश्नस्य अभेद: सिध्येत् ? इति चेत, उच्यते-ब्रह्मणरसदूपत्वं "सदेव" इतादिश्रुतिसिद्धम। "तदेतज्जडं मोहात्मकम्" इति श्रुसा अज्ञानस्य जडतं सिद्धम। तथा च घटादौ मृद्द्व्याभेदाव मृशानुभवतत् सद्धस्त्वादिरुपकारणद्रव्याभेदादेव पपश्चे स्त्वजडत्व्ानुभवोपपत्तौ पृथक्सच्वादिधर्मो नोपेयते। तथा च 'सन् घटः, जडो घटः' इत्याद्यनुमव्रोऽपि कार्यकारणद्रव्याभेदावगाहीति भावः। न च जडरूपाज्ञानस्य पपश्चामेदसिद्धावपि मायायाः किमायातमिति वा- च्यम, तयोरमेदाभ्युपगमादिति भावः। कार्यकारणयोरमेदाभ्युपगमे अपसिद्धान्तं शङ्कते-न चेति। तयोः कार्यकारणयोरनन्यत्वमुपगन्तव्यम्। कुतः, आरम्भणशब्दादिभ्यः। वा- चारम्भणश्रुतिः, आरम्भणशब्दार्थः। "आत्मैवेद सर्वम्" इसादिसार्वात्म्य- पतिपादकश्षुतिः "नेह नानाडस्ति किञ्चन" इत्यादिनिषेधश्रुतिश्चादिपदा- र्थः। वाचारम्भणश्रुतिः विवर्तलक्षणकथनावसरे व्याख्याता। कार्यस्प जगस्कारणस्य ब्रह्मणस्सर्वात्मकत्व्रश्रुतिरतुपपभ्रा स्याद। तथा ब्रम्मोपादानकस्य जगतरसत्यत्वे ब्रह्मणि जगन्निषेधो न स्याद। अतः कारणीभूतव्रम्मानन्यत्वं भपञ्चस्याभ्युपगन्तव्यमिति भावः। नतु सौत्रानन्यतपदेन कार्यकारणयोरैक्यं मतीयते, तदू अनुपप- भम्। कार्यकारणभावविरोधाव, चिज्जडपो: ब्रम्ममपश्चयोरैक्यायोगाच्ेति १०

७४ पथमपरिच्छेदे।

अधि. ६ सू. १४ ) इति सूत्रे 'अनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावरः । न खल्वनन्यत्वमित्यभेदं ब्रूमः, किन्तु? भेदं व्यासेधामः' इति भा- व्यभामतीनिबन्धनाभ्यां प्रपश्चस्य ब्रह्माभेदनिषेधादभेदाभ्युपगंमे शङ्गां निराकतु सौत्रानन्यत्वपदं व्याचष्टे भाष्यकार :- अनन्यत्वं व् तिरेकेगाभाव इति। न च कारणव्यतिरेकेण कार्यस्याभावे कथ का- र्यकारणभाव इति वाच्यम्। कारणसत्त्वव्यतिरेकेण कार्यसच्वाभावस्य विवक्षिततया कार्यस्वरूपापलापशङ्कानवकाशात्। सौत्रानन्यत्वपदतात्पर्य मदर्शकं भाष्यभामतीनिबन्धनवाक्यमुदाहरति-न खल्विति। 'अनन्यत्वम्' इतिपदेन कार्यकारणयोरभेदं न बूमः। चेतनाचेतनयोरभेदानुपपत्तिस्त- न्निपेधहेतुः खलुशब्देन दयोसते। तर्हि कारणब्रह्मविज्ञानाव सर्वविज्ञानं श्रुतिसिद्धं न सम्भवेत, अभेदानभ्युपगमादिति शङ्कते-किं त्विति। परिहरति-भेदमिति। कार्यकारणयोस्सत्वभेदं व्यासेधामः इत्यर्थः। तथा च कारणव्रह्मस्त्ररूपभूतं सत्त्वमेत्र कार्यस्य वास्तवं स्वरूपमिति त- स्मिन त्रिदिते तद्वतिरिक्तं सर्व तच्वतो विदितं भवतीति नैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपतिज्ञाविरोधः। न च ब्रह्मस्वरूपज्ञानेन सर्वमपश्चस्य वास्तवस्त्र- रूपे विदितेऽपि तत्तदसाधारणरुपज्ञानासम्भवात् प्रतिज्ञाविरोधस्तदवस्थ एवेति वाच्यम्। "आत्माने विदिते सर्व विदितं भवति" इसादिपतिज्ञा- वाक्येपु सर्वपदस्य सर्वतत्त्त्रपरत्वेन तत्तदसाधारणरूपेण सर्वज्ञानस्याति घक्षितत्वात्। न च तथा कल्पनायां कि विनिगमकमिति वाच्यम्। सर्व- पपश्चतत्व्रज्ञानमत्रणाद्वितीयव्रह्मज्ञानस्य मुक्तिसाधनस्य लाभेन तत्तदसाधा रणरूपज्ञाननैष्फल्यस्यैव विनिगमकत्वात। कारणे ब्रह्मणि विदितेऽि सर्वविज्ञानश्रुनेस्तत्परल्वे मामाण्याभावप्रसङ्गाच्च भेददर्शनस्यानर्थहेतुतया श्रुतिषु तव् तत्र निन्दि- तत्वाच्च प्रतिज्ञाश्रुतेः न नानारुपज्ञाने तात्पर्यम्। तदुक्तं पश्चदश्यामू- अंद्वैतेऽभिमुखी कर्तुमेवात्रैकस्य बोधतः। सर्वबोधः श्रुतो नैव नानात्वस्य विवक्षया॥इति। अस्यार्थ :- अव्र वेदान्तेष्वेकस्य ब्रह्मणो बोधेन सर्वस्य प्रपश्चस्प बोध: अद्वैते ब्रह्मणि मुमुक्षुमिमुखीकर्तुमेत्र मुमुक्षोरद्वितीयब्रह्मबोधार्थमे व श्रुतः। अद्वितीयब्रह्मबोधश्च 'सर्वस्य ब्रम्मैव वास्तवं स्वरूपम' इति ज्ञानः

मायाकारणत्वविचारः । ७

अपसिद्धान्त इति वाच्यम्। तयोर्बह्मरूपधर्मिसमानसत्ताका- भेदनिषेधे तात्पर्येण शुक्तिरजतयोरिव प्रातीतिकाभेदाभ्युपगमे- डपि विरोधाभावादिति ॥ (वे० सू०मं०) ब्रह्ममात्रसुपादानं माया तु द्वारकारणम्।। मृछक्ष्णतावतसंक्षेपशारीरककृतां नये ॥२५॥ सङ्क्षेपशारीरककृतस्तु-ब्रह्मैवोपादानम् । कूटस्थस्य स्त्रतः मात्रात सिध्यतीति भावः । ननु "ब्रह्मणि विदिते सर्व विदितं भवाति" इति श्रुतौ स्वरसतः पतीयमानं तत्तदसाधारणरूपेण सर्वज्ञानमेव श्रुसर्थः किन्न स्यादिति, नेसाह-नैवेति। नानात्ववोधविवक्षया सर्वबोधो नैत श्रुत इति योजना। प्रयोजनाभावात् वाधितत्वान्निन्दितत्वाच्चेति भाव: । तगोरिति। भाष्यभामतीनिबन्धनपोरिसर्थः । न च पप- श्रत्रह्मणोः वास्तवाभेदनिषेधे सति वास्तवो भेदस्स्यादिति वाच्यम। भे- दस्य वास्तवत्वं हि धर्मिप्रतियोगिनो: वास्तवत्वपेक्षम्। तत्र ब्रह्मणो वास्तवत्व्रेडपे प्पश्चस्यारम्भणशब्दादिभ्यो मिथ्यात्वावगमेन तयोर्भेंद- स्प सत्यत्वायोगादिति भावः। प्रातीतिकेति। यथा 'इदं रजतम्' इति भ्रान्तिसिद्धं रजतेदमर्थयोरभिन्नत्वम, तथा 'सन् घटः' इत्यादिभ्रान्तिसि- द्धाभेदोपगमे सिद्धान्तविरोधाभावादिति भावः। "माया तु प्रकृ्ति विद्या- त्" इति श्रुसा अवधारणार्थकतुशब्दवसा मायाया एयोपादानत्वाचग- मेन ब्रह्मण उपादानत्वाभावादुपादानत्वघटितव्रह्मलक्षणस्यासम्भवश- झ्ायां सत्यां मायाब्रह्मणोरुभयोरप प्रकृतित्वमस्ति। श्रुतियुक्त्पोरवि- शेषात्। "मार्या तु" इति श्रतौ तुशब्दो नावधारणार्थः, किन्तु सद्रू- पत्रह्मापेक्षया मायाया वैलक्षण्यद्योतनार्थः। तच्च वैलक्षण्यं परिणामिरुपं मरकृतित्वं मायाया इत्याशयवर्तां पदार्थतत्वनिर्णयकारादीनां मतभेदेन लक्षणासम्भवशङ्क परिहता। इदानीं ब्रह्मैनोपादानम, न माया, अतो न लक्षणासम्भवशाङ्काऽव- काश इति मन्यमानानां मतदवयमाइ-सङ्कपशारीरककृतस्त्वत्या- दिना। तर्हि व्यर्था मायेति, नेत्याह-कूटस्थस्थेति। यदि मायां वि- नैव ब्रह्म उपादानं स्पाद, तदा ब्रह्मणस्स्वतः परिणामित्वमेत्र स्यादू। तथा च परिणामवादिभि: परिणामपरिण्यामिनोः वयास्तवाभेदाभयुपग-

७३ मथमपरिच्छेदे।

कारणत्वानुपपत्तेः। माया द्वारकारणम्। अकारणमपि द्वार का- येंडनुगच्छति। मृद इव तद्गतशलक्ष्णत्वादेरपि घटे अनुगम- नदर्शनादित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) ब्रह्मैव जीवाश्रितया Sविद्यया विषयीकृतम्। वाचस्पतिमते हेतुर्माया तु सहकारिणी ॥ २६॥

मातू परिणामस्य जन्मादिविकारैः ब्रह्मापि विकारवदेव स्या्। न चे- ष्टपत्तिरत्र वक्तु शक्यते, "न जायते" इत्यादिबहुश्रुतिषु ब्रह्मणो जन्मादिविकाररहित् रूपकूटस्थत्वप्रतिपादन विरोधात्। अतो मायाद्वारा ब्रह्मण: कारणतवं वक्तव्यमिति न व्यर्था मायेत्यर्थः। यथा. मृद्धस्तुन उ. पादानत्वेऽपि तद्रतश्लक्ष्णत्वादिसंस्कारो द्वारकारणम। न ह्मंस्कृतस्व मृद्रस्तुन: घटादयुपादानत्वं घटते, तथा कूटस्थचैतन्यरूपे ब्रह्मणि समारो- पिता माया तत्र जगत्मकृतित्वं घटयन्ती सहकारिकारणमुपेयते इति भावः। न च मायाया उपादानत्वाभावे "मार्या तु प्रकृ्ति विद्याव" इति श्रुति विरोध इति वाच्यम। ब्रह्मगतमकृतित्वनिर्वाहकतामात्रेण तस्या भकृ- तित्वश्षत्युपपत्तेः । मायायाः प्रकृतित्वनिर्वाहकत्वमावं, न स्वतः प्रकृति- त्वमस्तीसाशयेनैव तस्या शक्तित्वव्यवहारः श्रुतौ दृश्यते-"पराऽस्य श- क्तिर्विविधैत श्रूयते" इति। न हि मृदादिपदार्थगतशक्तेः किश्चित्कार्य मत्युपादानत्वं मसिद्धं लोके। अत एव विनिगमकाभावान्माया ब्रह्मणोरु भयोरप्युपादानत्वमिति निरस्तम्। मायाया ब्रह्मशक्तित्वे तस्या स्वतः उपादानत्वासम्भवात्। न च तस्याः प्रकृतित्वानुपगमे जगतः परिणा- म्युपादानं न स्पात। ब्रह्मण: परिणामितायाः कूटस्थत्व्रविरोधेनासकुव प्रत्युत्तत्वादिति वाच्यम्। वाचस्पतिमत इत मपश्चस्य चिदध्यस्तमाया

न तत्र मायायाः परिणामित्वव्यवहारविरोध इति वाच्यम। तथाव्यवदा रस्य मतान्तराभिपायत्वोपपत्तेः। ननु जडभृतमायामकृतिकत्वाभावे प्रपश्च स्य जाड्यं न स्पादिति, नेसाह-अकारणमपीति। अनुपादान मपी सर्थः । जगसनुगतं जाड्यं न कारणगुणः, कि तु जगत एव स्वाभानि कम। अतस्तस्सिद्धये मापाया उपान

मायाकारणत्व्रविचारः । ७७

वाचस्पतिमिश्रास्तु-जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म स्व्र- त एव जाड्याश्रयप्रपश्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति माया संहकारिमात्रम, न कार्यानुगतं द्वारकारणमित्याहुः।

न कल्पनीयमित्याशयेनाह-वाचस्पतिमिश्रास्त्विति । जीवा- श्रितेति। नन्वक्षरव्राह्मणे आकाशशब्दिताया मायाया अक्षरशब्दित- निसचैतन्याश्रितत्वस्य प्रतिपादितत्वात कथ तस्या जीवाश्रितत्वमुपेय- ते, "मायिनं तु महेश्रम्" इति श्रुतिविरोधाच्च। अत्र 'मायिनम्'इत्य- नेन महेश्वरशब्दितव्रह्माश्रितत्व्रपतिपादनातू । कि च जीवस्य माया- श्रयत्वे तस्यैव जगदुपादानत्वं स्यात। प्रपश्चस्य मायापरिणामत्वा- त। पपश्चपरिणामिमायाश्रयत्वं हि ब्रह्मणः प्रपश्चोपादानत्वम् । जीवस्य मायाश्रयत्वरे तु तस्पैत जगदुपादानत्वं स्पात्, न ब्रह्मणः । कि च 'जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म' इति मते ब्रह्मण उपाध्यनङ्गीकारेण नियन्तृत्वजगत्कर्तृत्वादेरभावपमङ्गश्च, इति चेव, उच्यते-जीवाश्रितेतिपदेन जीवत्वविशिष्टचैतन्याश्रितत्वं विवक्षितं न भवति, किं त्वक्षरब्राह्मणातु- रोधेन चैतन्याश्रितत्वमेत्र। जीवत्वं तु मायापदवेदनीयाविद्यायाश्चैतन्ये वृत्तौ अवच्छेदकमिति जीवाश्रितमायेत्युच्यते। न च जीवत्वस्पापि चै- तन्ये वृत्तौ मायैवावच्छेदिका वाच्येति परस्पराश्रयमसङ्ग इति वाच्यम्।

स्पराश्रयत्वस्यादोषत्वात् । परस्पराश्रयो हुत्पत्तौ इञसौ वा दोषो भवेद । स च पकृते नाहित। अविद्याजीवत्वयोरनादित्वात् निससाक्षिभास्य- त्वाच्च। न च जीवत्वस्याविद्यास्थिति प्रति नियामकत्वकल्पनं व्यर्थमि- ति वाच्यम् । ब्रह्मणि तस्यास्स्थितिनिवारकत्वात्। "निरवद्यं निरञनम्" इति श्रुत्या ब्रह्मणो निर्दोषत्वावगमेन त्याविद्यारूपदोषाश्रयत्वानुपप- तेः। न च वस्तुतो निर्दोषत्वपरा सा श्रुतिरिति वाच्यम। तथास- शेचे मानाभावाद, ईश्वररूपब्रह्मवत जीवस्यापि वस्तुतो निर्दोषत्वा- थ। न च "मायिनं तु महेश्वरम्" इति श्रुतिविरोधः। 'गृही धनी देवद- न्ः इत्यादौ देवदतस्य गृहादाश्रयत्वाभावेऽपि मत्ययस्य स्वस्वामि-

भावेऽपि मायाब्रह्मणोः विषयविषयिभाषलक्षणसम्बन्धान्तरबोधकतया

७८ प्रथमपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) अपूर्वानपरं ब्रह्म नोपदानं जगतस्थतेः ॥ माया तु मुख्योपादानमिति मुक्तावलीकृतः।।२७।।

देतद् व्रह्मापूर्वमनपरमबाह्यम्""न तस्य कार्य करणं च विद्यते" इत्यादिश्रुतेः जगदुगादानमायाधिष्ठानत्वेन उपचारादुपादानम, "मायिनम्" इति श्रुत्युपपत्तेः। प्रपश्चस्य च जीवाश्रितमायाविषयीकृतब्रह्म- विवर्तत्वमावाभ्युपगमात न जीवस्य जगदुपादानत्वप्सङ्गः । ब्रह्मण उपा- ध्यभावेऽपि सर्वनियन्तृत्वादि जीवाविद्याविषर्यीकृतव्रह्मविवर्ततया ब्रह्म- धर्मत्वेनैव कल्प्यते न जीवाविद्यापरिणामतया जीवधर्मतेनानुभववविरोधा-

कस्य सच्वाच्। तस्मात्सिद्ध जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म प्रपश्चाकारे- ण विवर्त्तमानतया उपादानमिति। उक्तं चारम्भणाधिकरणभाष्ये- मूलकारणमेवर आजडन्त्यात्कार्यात्तेन तेन कार्य्याकारेण नटवत्सर्व- व्यवहारास्पदत्वं प्रतिपद्यते इति। आऽडन्त्यात्कार्यादिति अन्यकार्यपर्यन्तमिसर्थः । नटो हि द्रष्टव भिरविज्ञातनिजरूप एव तत्तदभिनेयासतरूपता प्रतिपद्यते, एवं जीवैरविज्ञा- ततत्वं सद्रह्मासयवियदादिपपत्राकारता तद्वारा व्यवहारविषयता च पतिपद्यते इति भाष्यार्थः। अव्र नटदष्टान्तोक्षया वाचस्पतिमतं भाष्या- भिमतं निश्चीयते। तदुक्तं कल्पतरौ- अज्ञातनटवत ब्रह्म कारणं शङ्करो ब्रवीतू। जीवाज्ञानं जगद्वीजं जगौ वाचस्पतिस्तथा ॥ इति । इदानीं मायाया एव "मायां तु पकृति विद्याव" इति श्रुतिस्वारस्यातुरो धेन मुख्यमुपादानत्वमिति स्वीकृत्यापि ब्रह्मलक्षणासम्भवं परिहरति-सिद्धा. नतमुक्तावलीकृतस्त्विति। तत् परकृतम्। एतद् बुद्धयादिसाक्षिपं पूर्व कारणं न विद्यते यस्य तदपूर्वमू। अपरं कार्य न विद्यते यस्य तदनपरम, तस्य ब्रह्मण:, करणं च जगतसष्टिसाधनं चेत्यर्थः। इत्यादिश्रुतेर्न ब्रल्मोष- दानमित्यर्थः। तहि ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमतिपादकश्रुतिसूत्रभाष्यादिविरो धः इत्यत आह-जगदिति। तुशब्दोऽवधारणे। ताटृशमेवेति। जगदुपा दानमायाधिष्ठानत्वमेवेत्यर्थः ।।५॥

जीवेश्वरस्वरूपविचारः। ७९

तादृशमेवोपादानत्वं लक्षणे विवक्षितमित्याहुः ॥५॥ (वे०सू०मं०) क ईश्वरोऽथ को जीवः! प्रकटार्थकृतो विदुः॥ ईशं मायाचिदाभासं जीवमाविद्यकं च तम्॥२८॥ अनादिविश्वप्रकृतिर्माया चिन्मान्रसंश्रया। तदेकदेशो Sविद्या तु विक्षेपावरणान्विता॥ २९॥ (६) अथ क ईश्रर: को वा जीव: ?। अत्रोक्तं प्रकटार्विवरणे -

पूर्वत्र ईश्वरस्य जगदुपादानत्वमुक्तम, जीवाश्रितमायेत्यादौ जीवो- Sपि व्यवहतः। इदानीं तयोः स्वरूपं निरूपयितुं मश्नमवतारयति- अथेति। "मार्या तु मकृतिम्" इति श्रुतौ या भूतम्रकृतित्वेन माया परसिद्धा तस्पां चैतन्यप्रतिबिम्ब ईश्वरः । नतु "मायिनं तु महेश्वरम्" इति वाक्यशेपे मायाया ईश्वराश्रितत्वमतिपादनादीश्वरस्य मायापतिबिम्बत्वं न भवति, उपाधे: प्रतिबिम्बाश्रितत्वरादर्शनादिति शङ्ा निरचष्टे-चिन्मात्रस- म्बन्धिनीति। चिन्मात्राश्रितेसर्थः। मात्रपदेन विम्बत्वादेर्व्यवच्छेदः।वाक्य- शेपेऽपि महेश्वरपदं चिन्मात्रलक्षकमिति भाव:साङ्गयाभिमतप्रकृतेरिव मायायाः सत्त्वं वारयति-अनिर्वाच्येति। माया तावदू ब्रह्मचैतन्यान्न वस्तुतो भिन्ना, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्व्रमतिपादकश्रुतिविरोधेन वस्तुतः तस्या- स्ततो मेदासम्भवातू। नाप्यभिन्ना, चैतन्यजडयोरैक्यायोगात।नापि चैतन्पा- द्विनाभिन्ना। एकत्र भिन्नत्वाभिन्नत्वयोविरोधेनासम्भवात्। एवं न तावन्माया सती, अद्वैतश्रुतिविरोधादेव।नाप्यसती, भूतमकृतित्वानुपपत्तेः। नापि सदसती, सत्त्वासत्चयोरेकत्र विरोधाव। एवं न तावन्माया सातयवा, तस्याः सादि त्वमसङ्गेन तत्पतिबिम्बभूतेश्वरस्यापि सादित्पसङ्गाव । मायायाः सादित्वे तत्मकृतित्वेन मायान्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गाच्च। नापि निरवयवा, प्रकृति- त्वाभावमसङ्गात्। सावपवपदार्थानामेव लोके मकनतित्वदर्शनाव। नाप्युभय- रूपा, सावयवत्वनिरवयवत्वयोरेकत्र विरोधात। तस्मात्सर्वपकारेण निर्व- क्तुमशक्यतया माया अनिर्वाच्येसर्थः । तस्याः परिच्छिनानन्तप्रदेशेषु चैतन्य- मतिविम्बो जीवः न साक्षात, तस्यामेव चित्पतिबिम्बो जीव इसेवकारार्थः । प्रदेशानां परिच्छिन्नत्वविशेषणं तत्प्रतिबिम्बरूपजीवानां परिच्छिन्नत्वलाभा- र्थमू। तथा च भाष्ये तव तत् जीवानां परिच्छिन्नत्वनिरूपणं सङ्गच्छते। तथाहि-'सर्वन्न मसिद्धोपदेशाव' (उ० मी० अ० १ पा० २ अधि०

पथमपरिच्छेदे।

अनादिरनिर्वाच्या भूतप्रकृतिश्चिन्मात्रसम्बन्धिनी माया। तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः, तस्या एव परिच्छिन्नानन्तप्रदेशेष्वाव- रणविक्षेपशक्तिमत्मु अविद्याभिधानेषु चित्प्तिबिम्बो जीव इति॥ (वे०सू०मं०) उक्ता तत्वविधेके तु शुद्धसत्वमयी स्फुटा॥ माया रजस्तमोध्वस्ता Sविद्या, शेषं तुपूर्ववत्॥३०॥ तत्त्वविवेके तु-त्रिगुणात्मिकाया मूलप्रकृतेः "जीवेशावाभा-

१ सू० १) इसधिकरणे सौत्रशारीरपदव्यारूयानरुपं भाष्यं शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः । 'नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति, सत्यं शरीरे भवति, नतु शरीर एव भवति। "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" इतिव्या- पित्वश्रवणात्। जीवस्तु शरीर एव भवति, तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र दृत्त्यभावात्' इति। तथा युम्वाद्यधिकरणगतं (उ० मी० अ० १ पा० ३ अधि० १ सू० १) भाष्यम्-

सम्यक् सम्भवति" इति। माणभृतो जीवस्य छुभ्वादिशब्दितजगदा- यतनत्वरं मुख्यं न सम्भवति अविभुत्वात् इति भाष्यार्थः । पटस्पा- रम्भकनन्तव इत मायाया न पदेशा: सन्ति, तस्या अनादित्वाव, किन्तु मायायां विक्षेपावरणशक्तीनां आनन्त्याद्विक्षेपावरणशक्तिमद्भागा एवं प्रदेशा विक्षिना इत्याशयेनाह-आवरणविक्षेपशक्तिमत्स्विति। ब्रह्म चैतन्यावरणानुकूला शक्तिरावरणशक्तिः । आवरणं च 'ब्रह्म नास्ति, न प्रकाशते' इति व्यवहारयोग्यत्वम्। विक्षेपपदेन तत्तज्जीवासाधारणदुःखा दिकं वितक्षितम । तदनुकूलशक्ति: विक्षेपशक्तिरित्यर्थः । नतु मा० यापरदेशानां जीवोपाधित्ववर्णनमनुपपन्नम् । आतुमानिकाधिकरण(उ० मी० अ० १ पा० ४ अधि० १ सू० १) भाष्यादौ अविद्या- जीवोपाधित्वव्यवहारविरोधमसङ्गात्, अत आह-अविद्याभिधा नेष्विति। मायामदेशानामेव भाष्यगताविद्यापदाभिलप्यत्वाव न तद्विरोध इति भाव: । मूलमकृतौ मदेशप्रदेशिभावेनानिर्वचनीयं भेव कल्पयित्वा जीवेश्वरयोः मतिबिम्बरूपत्वमुक्तम। इदानी तस्यामेव एकस्यामेव

८१

सेन करोति माया चाविदा च स्वयमेत्र भवति"इति श्रुतिसिद्धौ द्वौ रूपभेदौ। रजस्तमोऽनभिभूतशुद्धसत्त्वप्रधाना माया, तद- भिभूतमलिनसत्वरा अविद्येति मायाडविद्याभेदं परिकल्प्य, माया- प्रतिबिम्ब ईश्वरः, अविदयाप्रतिबिम्बो जीव इत्युक्तम् ॥ (वे०सू०मं०) विक्षेपशक्तिपराधान्यात मायेशोपाधिरुच्यते।। अविद्याऽडवरगोत्कर्षात जीवस्थेसपि कश्चन । ३१।। एकैव मूलप्रकृतिर्विक्षेपप्राधान्येन मायाशन्दितेश्वरोपाधि:, आवरणप्राधान्येनाविद्या Sज्ञानशब्दिता जीवोपाधिः । अत एव तस्या जीवेश्वरसाधारणचिन्मात्रसम्बन्धित्वेदपि जीवस्यैव 'अज्ञो- डस्म' इत्यज्ञानसम्बन्धानुभवः, नेश्वरस्येति जीवेश्वरविभागः क्त्र- चिदुष्पादितः । (वे०मू०मं०) कार्थोपाधिर्भवेजीवः कारणोपाधिरीशवरः॥ पतिबिम्बोऽत्र सङ्गेपशारीरककृतां नये ॥ ३२ ॥

प्रकाशन्तरेण रूपभेदं कल्पयित्वा त्विति। भेदकल्पनावैलक्षण्पद्योतनार्थस्तुशब्दः । रूपभेदाविति । 'सतः' इति शेषः । रजस्तमोऽनभिभृतत्वमेत्र शुद्धत्वम्। शुद्धसश्वप्धाना प्रकृतिः माया, मलिनमत्वप्रधाना पकृतिः अविधेसर्थः । रजस्तमो- डभिभूतत्व्रमेव सकवस्य मलिनत्वम् । सत्तशुद्ध्यशुद्धिम्यां मायात्वाविद्यात्वारयौ शृत्युक्तरूपभेदौ नि- रूप्य विक्षेपावरणशक्तिभंदेन श्रुत्युक्तरूपभेदावेव निरूपयाति-एकै- वेति। अत एवेति। जीवस्यावरणशक्तिमदुपाधिमक्व्ादेवेसर्थः । तस्या इति। जीवेश्वरोपाधिभृतायाः मकृते: प्रतिषिम्बरूपजीवेश्व-

एव'इत्यस्यानुषङ्रः। आवरणशक्तेरिश्व रोपाधिकोटो अननुपवेशादेवेति तद- र्थः । तथा च जीवेश्वरौ प्रति मकृतेस्साधारणत्वादेकस्प सर्वज्ञत्वम्, अपरस्यावत्वमिति पद्रैलक्षण्यं श्रुसनुभवसिद्धं तव कथ सम्भवतीति शङ्ाया अनधकाश इति भाव: । ११

८२ मथमपारच्छद।

सड्क्षेपशारीरके तु- कार्योपाधिरयं जीवः कारणोषाधिरीश्वरः ॥ इति श्रुतिमनुसृत्याविद्यायां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः, अन्तः- करणे चित्प्रतिबिम्बो जीवः। न चान्तःकरणरूपेण द्रव्येण घटेनाकाशस्येव चैतन्यस्यावच्छेदसम्भवात तदवच्छिन्नमेव चै- तन्यं जीवोऽस्त्विति वाच्यम्। इह परत्र च जीवभावेना- वच्छेद्यचैतन्यप्रदेशस्य भदेन कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गात्। प्रति- मतान्तरमाह-सङ्गपेति। श्रुतौ कारणपदमविद्यापरम। कार्यप दमन्तःकरणपरमिति मत्वाऽडह-अविद्यायामित्यादिना। ननु "जीवे- घावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेत्र भनति" इति श्रुतिविरोघ:। तहयां श्रुनौ जीवस्य कारणोपाधिकत्प्रतीतेरिति चेन, उच्यते-"जीवेशा- वाभामेन करोति" इति पूर्वभागेन हि जीवेश्वस्योरुभयोरपि पतिबिम्बमावः पतीयते। न च विम्बैक्यस्थले उपाधिभेदं चिना प्रतिबिम्बभेदस्सम्भनति। सूर्यादिप्तिबिम्बस्थले उपाधिमेदं विना प्रतिविम्बभेदादर्शनातू 1. तथा चोदाहतश्रुनौ पतिबिम्बरूपयोः जीवेशयोर्यथाक्रमं मायाऽविद्यापदाभ्यामु पाधी समप्येते। मायापदं चात्र मायाकार्यान्तःकरणपरम्। न चैन मूळपकृति पकृत्य पदृत्तायां "जीवेशौ" इतिश्रुतौ "माया चाविदा च स्वयमेत्र भवाति'इनि वाक्येन मायाऽविद्ययोरुभयोरवि मूलप्रकृत्यभेदोपपादन- विरोध इति वाच्यम्। मूलपकृतविद्यपोरित मायाशब्दितान्त:करणमूलप कृस :: मुख्या मेदाभावेऽपि प्रकृतिविकारभावप्रयुक्ताभेदसच्वेन, तावता "मा- या चाविद्या च स्त्रयमेत भवति"इति वाक्यशेषोपपत्तेरिति भावः । नन्व विद्यावच्छिन्नचैनन्यमेवेश्वरोऽस्तु, तथाऽन्तःकरणवच्छिन्नचैतन्मेव च

लात, तदतिरिक्तपतिबिम्बकल्पनायां गौरवाच्चेसाशयेन शङकते-न च्ेति ।

जीवेश्वरयोः परतिबिम्बतायाशश्रुतिसिद्धत्वाव न कल्पनागौरवदोषोडस्ती त्यभिम्रेत्य जीवस्यावच्छिन्नत्वपक्षे दोपमाह-इहेति। अस्मिन लोके ब्राह्मणादिशरीरगतान्तःकरणावच्छिनचैतन्यप्रदेशस्प कर्मकर्तृत्बाद छोका-

जीवेश्वरस्वरूपविचार: । ८३

बिम्बस्तूपाधंर्गतागतयोरवच्छेद्यवन्न भिद्यते इति प्रतिबिम्बपक्षे नायं दोष इत्युक्तम। एवमुक्तेष्त्रतेषु जीवेश्वरयोः प्रतिबिम्बविशेषत्व्रपक्षेषु यत बिम्बस्थानीयं ब्रह्म तत मुक्तप्राप्यं शुद्धचैतन्यम्॥ (वे०सृ०मं०) घटाभ्रवारिणोरव्योम्नः प्रतिबिम्बाविवात्मनः ।। बुद्धितद्वासनाभासी जीवेशौ, बुद्धयुपाधिकः॥३३।। कूटस्थः शुद्धचित् व्रह्म चित्रदीपे चतुर्विधम्। कूटस्थे काल्पतो जीव: शुद्धे ब्रह्मणि चेश्वरः॥ अहं ब्रह्मेति बाधायामैक्यमित्यपि तन्मतम्॥।३४।। चित्रदीपे-'जीव ईशो विशुद्ा चित्' इति त्रैविध्यप्रक्रिया

नरे देवादिशरीरगतान्त:करणावच्छिन्नचैतन्यमदेशस्य चाकर्तुः भोक्तृत्वाव कृमहानादिपसङ्गः। येन कर्म कृतं न तस्य भोग:, येन कर्म न कृतं तसयाककृतकर्मफलाभ्यागम इसर्थः । न च ब्राह्मणादिशरीरगतस्पैवान्त :- करणस्य लोकान्तरे गमनाभ्युगमात तदवच्छिन्नचैतन्यप्रदेशस्यैव तत्रापि गमनमस्त्विति वाच्यम्। घटस्य देशान्तरगमनेऽपि तदवच्छिन्नाकाश- पदेशस्य गमनादर्शनादिति भावः । प्रतिबिम्बस्यावच्छेद्यचैतन्यापेक्षया

अवच्छेद्यपदेशवन्न भिद्यते इसर्थः । सुर्यादिपतिबिम्बवति जलपूर्णघटादौ देशान्तरं नीयमानेऽपि प्रतिबिम्बभेदादर्शनादिति भावः । ननु चन्द्रादिपतिबिम्बव्तां जलपावार्णा मध्ये एकस्य नाशे तद्रततया भतीवस्य प्रतिबिम्बस्य विम्बेनैकीमानः प्रतक्षेणानुभूयते,न तथा प्रतिबिम्बान्त- रेण, एवं पतिबिम्बरपजीवस्यापि विदेहकैचल्यसमये बिम्बभूतशुद्धब्रह्मभाव एव स्यात, न तु प्रतिबिम्बेश्वरभावापत्ति: दृष्टविरोधात, इयाशङ्गा- मिष्टापश्या परिहरति-एवमुक्तष्विति। विम्बस्थानीयमिति। लोक-

शुद्धमिति चेत, न । शुद्धपदेन सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिधर्मराहितस्य विव- क्षितत्वादिति । चित्रदीपे च न्ैविध्यमक्रियां विहाय वैतन्यस्य चातुर्विध्यं परिकलप्य

८४ पथमपरिष्छेदे।

विहाय यथा घटावच्छिन्नाकाशो घटाकाशः, तदाश्रिते जले प्रतिबिम्बितस्साभ्रनक्षत्रो जलाकाशः, अनवच्छिन्नो महाकाशः, महाकाशमध्यवर्तिनि मेघमण्डले वृष्टिलक्षणकार्यानुमयेषु जल- रूपतदवयवेषु तुषाराकारेषु प्रतिबिम्धितो मेघाकाशः' इति व- स्तुत एकस्याप्याकाशस्य चातुर्विध्यम, तथा स्थूलसूक्ष्मदेहद्दय- स्याधिष्ठानतया वर्तमानं तदवच्छिन्नं चैतन्यं कूटबन्निर्विकारत्वेन स्थितं कूटस्थम, तत्र कल्पितेऽन्तःकरणे प्रतिबिम्बितं चैतन्यं जीवेश्वरविभागो दर्शित इति सम्बन्धः। तथा च चित्रदीपत्रचनम्- कूटस्थो ब्रह्म जीवेशावित्येतरं चिच्चतुरषिधा। घटाकाशमहाकाशी जलाकाशाभ्रख यथा । इति।

श्रित इति। घट(")स्थाकाशाश्रिन इत्पर्थः । अभ्रनक्षत्रसाहित्यविशेष- णमाकाशस्य जले प्रतिबिम्बाभावशङ्गानिरासार्थम। इत्थ च तन्निरामप- कारो विवक्षित :- पदा जलेऽभ्रनक्षत्राणां प्रतिबिम्बोऽनुभूपते, तदा पवेति शङ्कावकाश इति । अनवच्छिन्न इति । घटानवच्छिन् इतर्थः । मेघपण्डले ये जलरुपास्तदनयवाः, तेषु प्रतिबिम्बित इति सम्बन्धः । तच्छं्द्रो मेघमण्डलपरः । मेघमण्डले जलानि सन्ति चेत् कुशे नो- पलभ्यन्त इत्याशङ्का न कार्या। तेषां तुपारवत सक्ष्मरूपत्वादित्याश- येनाह-तुषारेति। तत्र जलसच्चे मानमाह-वृष्टिलक्षणेति। इलोको- पात्तदार्ष्टान्तिकभागं सङ्गृह्ाति-तथेति। सूक्ष्मेति। घ्राणरसनचक्षु पश्च कर्मेन्द्रियाणि, माणापानादयः पश्च वायतः, मनो बुद्धिश्चेत्पन्तःकरणं द्विविधम, आइत्य(२) सप्तदशकं लिङ्गशरीरम् दार्टान्तिके घटस्थानीय- सूक्ष्मदेदशब्दार्थः। देहद्वयावच्छिनं चैतन्यं घटाकाशस्थानीयं कूटस्थ शब्दार्थ:। चैतन्यस्प देहद्वपाव्छिनत्वे हेतुरधिष्ठानतया वर्तमानस्वम्। का- घुविशेपलग्नायःपिण्डविशेष: कूदशब्दार्थः। तद्रदचलतया तिदवृतीति कू (१) घटाम्तःस्थेति पाठः। (२) मिलिश्वेस्पर्थ: ।

जीवेश्वरस्वरूपविचारः । ८५

संसारयोगी जीवः, अनवच्छिन्नं चैतन्यं ब्रह्म, तदाश्रिते मा- यातमसि स्थितासु सर्वरप्राणिनां धीवासनासु प्रतिबिम्बितं चैत- न्यमीश्वरः इति चैतन्यस्य चातुर्विध्यं परिकल्प्यान्तःकरणधीवास- नोपरक्ताज्ञानोषधिभेदेन जीवेश्वरविभागो दर्शितः । अयं चापरस्तदभिहितो विशेष :- चतुर्विधेषु चैतन्येषु जीवः 'अहम्' इति प्रकाशमान: कूटस्थे अविद्यातिरोहितासङ्गानन्दरूपविशेषाशे टस्थः। तत्र कूटस्थे कल्पितं घटगतजलस्थानीयं यदन्तःकरणं त- स्मिन् प्रतिबिम्बितमिसर्थः। कूटस्थचैतन्यातिरिक्तचिदाभासकल्पनायाः प्रयोजनमाह-संसारेति । कूटस्थचैतन्यस्य न संसाराश्रयत्वम। त- स्य जन्ममरणादिलक्षणसंसाराश्रपत्वे कूटस्थत्वव्याघातादिति भावः। महा- काशस्थानीयब्रह्माश्रितमेघमण्डलस्थानीये मायाख्यतमसि स्थिता: याः धी- वासना: तासु प्रतिबिम्बितमिसर्थः। जाग्रतस्वप्रानस्थाद्वयगतानि स्थूला- न्तःकरणानि घियः, तासां सुपुप्त्यत्रस्थागताः मूक्ष्मावस्थाः वासना विवक्षिताः। अन्तःकरणेति। अन्तःकरणं च धीवासनोपरक्ताज्ञानं च ते एव उपाधी, तयोभेंदेनेलर्थः। धीवासनानामानन्सात्तासु पति- बिम्बचैतन्यरूपेश्वरस्य नानात्वशङ्काव्यावृत्पर्थ वासनोपरक्ताज्ञानोपाधि- कत्वमुक्तम्। पूर्वमतेषु विम्बप्रतिबिम्बयोः भेदमात्रं कल्पितम, स्वतस्तयो- रभेद एवेतीममर्थ सिद्धं कृत्वा अस्मिन मते ततो विशेषमाह-अयं- चेति। अस्मिन्मते पूर्व चिच्चातुर्विध्यलक्षण एको विशेष: उक्तः, त- दपेक्षया Sपरः अन्यः प्रतिबिम्बमिथ्यांत्वरूपो विशेषः । तदभिहित :- त- त्र चित्रदीपे अभिहित इसर्थः । अपरं विशेषमेत्र दर्शयति-चतुर्विधे- ष्विति। 'अहम' इति प्रकाशमानो जीव: शुक्तौ रूप्यवदध्यस्त इति स- म्बन्धः। नन्विदन्तवेन सामान्यरूपेण ज्ञाते शुक्तित्वादिविशेषरुपेणाज्ञाते शुकसादौ रूप्याद्यध्यासो हष्टः। इह तु तथा सामान्यरूपेण ज्ञातं विशेष- रपेण चाज्ञातं किश्विदधिष्ठानं नोपलभ्यते इत्याशख्काह-कूटस्थ इति।

स्वादिवदपतीतावपि शुक्तेरिदन्त्वेनेव कूटस्थस्य केनचित् सामान्येन रूपे- ण पकाशो न हश्यते। किश्व 'इदं रजतम' इत्यत्राषिष्ठानसामान्यांशस्पारो- प्यविशेर्षाशस्य च सह मकाशो टर्पते। पकते त अहमर्थरपो विशेष एव

मथमपरिच्छेदे।

शुक्तौ रुप्यवदध्यस्तः । अत एवेदन्त्व-रजतत्वयोरिवाधिष्ठानसा-

यमहं करोमि' इत्यादौ। अहन्त्वं त्वध्यस्तविशेषांशरूपम । पुरु. षान्तरस्य पुरुषान्तरे 'अहम्' इतिव्यवहाराभावन व्यावृत्तत्वाव। स्व्यन्त्वं चान्यत्वप्रतियोग्यविष्ठानसामान्याशरूपम्।'स्वयं देवदत्तो गच्छति' इति पुरुषान्तरेऽपि व्यवहारेणानुवृत्तत्वात। एवं पर-

'अइम्' इति प्रकाशते, न तु सामान्यांशः कश्चित। अतोऽदमर्थस्य रुप्यवद- ध्यस्तत्वकल्पनं न युक्तमिसाशखाह-अत एवेति। अहमर्थस्य कू टस्येऽध्यस्तत्वकला नद्व्येत्यर्थः । स्वयन्तवाहन्त्वयोत ।कूटस्थस हि स्त्रयन्त्वं सामान्यरुपम्, न कूटस्थत्म्, तस्य शास्त्रकगम्यत्वाव। स्व्र. यन्त्वं च कूटस्थस्याहमर्थारोपकाले तेन सह प्रकाशते। तत्पूर्वकालेऽपि स्व्रयन्त्व्रस्य भानमनिरुद्धम्। तम्य नित्चैतन्यात्मककूटस्थरूपत्वाभयुप गमात् । स्व्रयन्त्व्रकूटस्थचैतन्ययोः 'राहोशशरः' 'पुरुषस्य चैतन्यम्' इति- वत् भेदकल्पनया धर्मधर्मिभावोपपत्तेश्र । अतः कूटस्थस्य स्व्रयन्ेन सा मान्यरूपेण सदा प्रकाशसच्वाद हमर्थरूपचिदाभासाध्यासाधिष्ठानत्वमवि रुद्धमिति मावः । अहमर्थस्य रुप्यवद्विशेषरुपत्वं दर्शयति-अहन्तवं हीति। अहमर्थ इत्यर्थः । अध्यस्तविशेषांशरूपमिति। शुक्सादावध्यस्तो यो विशेपांशः रुप्यादि:, तदू्पं तत्सदशमित्यर्थः । सादृश्यं च व्यावृत्ततव म्। व्याटत्तत्वादिति। व्यावृत्तत्वानगमादित्यर्थः । तेन न हेतुसाध्य योरभेदः। व्यावरत्तत्वावगमे हेतुर्व्यवहाराभावः । स्वरयंत्वस्य इदंत्ववव सामान्यरुपत्वरं दर्शयति-स्वयन्त्वं चेति। 'स्वयम, अन्यःइति लोकव्यव हारे स्व्यन्त्वमन्यत्त्रपतिद्वन्द्वितया मसिद्वमिति दर्शयितुमन्यत्त्रप्रतियोगीति स्वयन्त्वस्य विशेषणमिति बोध्यम्। स्वयमिति। तदुक्तं चित्रदीपे- देवदत्तस्सवयं गच्छेत्वं वीक्षस्व स्वयं तथा। अहं स्वयं न शक्रोमीतेवं लोके प्रयुज्यते॥ इति । ननु 'स्वयमहम्' इतिम काशमानयो: कूटस्थजीवयोश्शुक्तिशजतयोरि भेदसच्चे सर्वेषां कुतो भेदो नोपलभ्यते? तत्राह-एवमिति। अहमर्थ १ दिशब्दघटितः पाठः। सच युक्तष्टीकानुरोधाद्।

नीवेश्वरस्वरूपविचार:। ८७

स्पराध्यासादेव कूटस्थजीवयोरविवेको लौकिकानाम । विवेकस्तु तयोर्बृहदारण्यके-"प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय ता- न्येवानु विनश्यति" इति जीवाभिप्रायेणोपाधिविनाशानुविनाश- प्रतिपादनेन, "अविनाशी वा अरेऽयमात्मा" इति कूटस्थाभिप्रा-

जीवस्प शुक्तौ रूप्यवत् कूटस्थाध्यस्तत्वे सतीत्यर्थः । परस्परेति। तयोरभेदाध्यामादेवाविनेक: विवेकाभावो भेदानुभवाभाव इत्यर्थः । ननु 'इदं रजतम्' इति भ्रपस्थले 'शुक्तिरियम' इति विशेषदर्शनेन 'इदं रजतम'

निश्चयात्तयोर्भेद उपेयते। इह तु जीवकूटस्थयोः करथ भेदोऽवगन्तव्यः। तदभावे हि 'स्वयमहम्' इति सामान्यविशेषभावेन पकाशमानयोस्तयोर्म- त्यरजतस्थले रजनेदमर्थयोरिव वस्तुत ऐक्यापच्या अहमर्थरूपजीवस्य स्वयंशब्दार्थभून कूटस्थे कल्पितत्वामिद्धेरत्याशङ्कय, श्रुत्या तयोः भेदं दर्श- यति-विवेकस्त्विति। तुशब्दः शङ्गाव्यावृत्त्यर्थः । विवेको भेदातुभ- वः। एनेभ्यः सन्निहितभ्यः देहादिसङ्गातरुषण परिणेभयः उपाधिरुवभ्यो भूनेभ्यः समुत्थाय साम्येनोत्थाय उपाधिरुपबुद्धयाघुत्पत्या उत्पतत्ति प्रा- व्येत्पर्थः । 'यदा तान्युपाधिभूतानि बुद्ध्यादीनि तत्त्वज्ञानेन विनश्यन्ति, तदा तान्यनु तिनश्यति' इति श्रुत्या औपाधिकस्यात्मनो विनाशित्वं प्र० तिपादयते। तच्चान्त:करणप्रतिविम्वरपस्य उपाध्यायत्तस्य जीवस्य मि- ध्यात्वे सति सम्भवति। औषाधिकजीवस्य सतत्वे तु तस्य विनाशित्व- पिपादकवचनं न सङ्गच्छेत। तथा 'अय प्रज्ञानघन आत्मा अरे मैत्रेषि अविनाशी वा अविनाश्येत' 'न तु उपाधिनाशान्नश्यति' इति कूटस्थचैतन्यस्प श्रुत्या नाशाभावः मतिषाधते । एनदुक्तं भतरति-"अयमात्मा प्ज्ञानघन एत एतेभ्यो भूते- भ्यरसमुत्थाय" इसादिश्रुत्या चिदेकरस आत्मैत्र उपाध्युत्य्त्तिमनूत्प- घते, तन्नाशमनु नश्यतीत्युपाध्युत्पत्तिचिनाशव्यतिरेक्रेण उत्पत्ति- विनाशौ चिदात्मनः मतिपाधेते, अनुविनशपर्तीत्षनुश्दगयोगात् । न च तकष्य स्व्रतो विनाशादिमत्त्वं सम्भवति। "अविनाशी वा अरे अयमात्मा"इति वाक्येन विज्ञानघनात्मनो विनाशाभावपतिपादनविरोधात्। अतश्चिदात्मन उत्पचिविनाशवतो मतिबिम्बचैतन्यरूपजीवेन तादाहमप-

८८ मथमपरिच्छेदे।

येणाविनाशप्रतिपादनेन च स्पष्टः।अहमर्थस्य जीवस्य विनाशित्वे कथमविनाशिब्रह्माभेदः।नेदमभेदे सामानाधिकरण्यं, किं तु बाधा याम्। यथा 'यः स्थाणुरेष पुमान्' इति पुरुषत्वबोधेन स्था- मादाय विनाशादिवचनमुपपादनीयम्। ततश्च भ्रमस्थलीयरजतेदमर्थयो रिवात्रापि विनाशित्वाविनाशित्वरूपनिरुद्धधर्मव्त्त्वनिश्चयादेव जीव कूटस्थयो: भेद: स्पष्टं भासते इति ततः माकू कूटस्थचैतन्ये जीवरुपाहमर्थस्याध्यास सिद्धिरिति। उदाहृनश्रुसा प्रतिविम्बजीवस्य विनाशित्वोपगमे श्रुत्यन्तरविरो धमाशङ्गते-अहमर्थति। अभेद इत्यनन्तरम "अहं ब्रह्माह्मि" इति वाक्ये- न प्रतिपाद्यते' इति शेषः। विनाश्यविनाशिनोरभेदायोगादिति भावः । परि- हरति-नेदमिति। 'सोऽयम्' इत्यादिसमानाधिकरणवाक्यस्य यथा अभेदो वाक्पार्थो दृश्यते, तथा 'यस्स्थाणुस्स पुरुषः' इत्यादिसमानाधिकरणवाक्यस्प बाधारूपो वाक्यार्थो दृश्यते। 'यस्स्थाणुस्स पुरुषः' इत्यत्र हि पुरुवे आरोपितस्थ प्रातिभासिकस्य स्थाणोः व्यावहारिकपुरुषेण सहाभेदो न वाक्यार्थ: बाघितत्वात, कि तु स्थाण्त्रारोपाधिठ्ठानभूने पुरुषे वस्तुत- रस्थाणुनादात्म्याभावरूपा वाधा वाक्पार्थः । तथा च 'यस्स्थाणुस्स पुरुषः' इति वाक्यन 'वस्तुतस्स्थाणुनादात्म्याभाववानयं पुरुषः' इति बोधो जायते। तेन च बोधेन पुरुषे स्थाण्तारोपः सविषयो निवर्तते, एवम "अहं ब्रह्मास्मि"इति वाक्येनाहमर्थभूतजीवतादात्म्यशून्यं 'ब्रह्मैवाहमासम' इति ज्ञानं जायते। तेन ज्ञानेन 'अहं ज्ञाता कर्ता, सुखी, दुःखी'इसादारोपः कर्तृत्वा दिधर्मविशिष्टाहमर्थेन स्व्रविषयेण सह निशशेषं निवर्तते। आरोपिताहपर्थ- निवत्तौ च ससां जीवश्य यद्रास्वं रूपं कूटस्थचैतन्पात्मकं, तव पूर्णब्र ह रूपेणावतिपवुते इति न श्रुत्यन्नरविरोध इति भाव:। अक्षरार्थस्तु-इदं ब्रह्माहंगदयोस्समानविभक्तिमरुपं सामानाधिकर ण्यम् अभेदरूपेड्ये नाभ्युपगम्यते, येनाभेदासम्भवो दोषहस्यात। नतु यैध- भेदो न वाक्यार्थः, कसतहि स इति शङ्कते-किं त्विति। बाघाऽन वाक्पार्थो विवक्षित इयाह-बाधायामिति। पुरुषत्वपदेन कल्पितस्थाणुता दात्म्याभाववत्वं विवक्षितम। बाधाया वाक्यार्थत्वस्व्रीकारात्। 'अहं ब्रम्मा- हिम'इत्यत्रेतिपदानन्तरं 'वाक्पजन्येन' इति शेषः। अत्र वाक्यार्थज्ञानस्य 'अह ब्रम्मा्मि' इत्याकारकत्वाभावाठ कूटस्थत्रअ्मरूपत्वपदेनापि वस्तुतोऽइमर्थ-

जीवेश्वरस्वरूपविचारः । ८९

णृत्वबुद्धिर्निवर्त्यते। एतम् 'अहं ब्रह्मास्मि' इति कूटस्थब्रह्मस्व- रूपत्वबोधेनाध्यस्ताहमर्थरूपत्वं निवर्त्यते। योऽयं स्थाणुः पुमानंष पुन्धिया स्थाणुधीरिव ॥ ब्रह्मास्मीतिधियाऽशेषा ह्यहम्बुद्धिर्निवर्तते ॥ १ ॥ इति नैष्कर्म्थसिद्धिवचनात । यदि च विवरणाद्युक्तरीत्या इदमभेदे सामानाधिकरण्यम्, तदा जीववाचिनोऽहंशब्दस्य लक्षण- तादात्म्याभावतत् कूटस्थब्रह्मरूपत्वं विवक्षितम्। बाधाया एव वाक्यार्थबो-

धपेयम। अध्यस्ताहमर्थरूपत्वमिति। अध्यस्तो योहमर्थ:, तदपत्वं तत्तादात्म्यं निवर्त्यत इति बोधफलमुक्तम। महावाक्यस्य बाधार्थकत्वं न

मन्दान्धकार 'यस्स्थाणुर्मृहीतः एपोडयं पुमान्' इत्याप्तवाकयजन्यया पुंधिया 'वस्तुतो नायं स्थाणुः किं तु पुमान्' इति घिया 'स्थाणुश्यम्'इति धीरारोपि- तस्थाणुनादात्म्यन सह यथा निवत्यते, एवम् 'अहं ब्रह्म' इति वाक्यजन्यया घिया 'अहमर्थभूतजीवतादात्म्यशुन्यं ब्रम्मैवास्पि' इताकाशयाऽंबुद्धि: 'अदं करोमि, भुख्जे' इसादिबुद्धिरशेषा आरोपिताहमर्थसहिता निवर्सते। महावा- क्यार्थज्ञानादशेषानर्थनिवृत्तिः विदुषामनुभवसिद्धेति दोतनार्थो हिशब्दः। ननु समानाधिकरणवाक्येषु अभेदरूपवाक्यार्थस्य मुख्यतया औतसर्गि- कत्वाद्, विवरणादिषु प्रकृते अभेदरूपवाक्यार्थस्यैव स्व्रीकाराच्च, भग- वत्पादेरोप वाक्यटत्तौ- तादात्म्यमात्रं वाक्यार्थस्तयोरेव पदार्थयोः ॥ इति श्लोकेन महावाक्येषु तत्वंपदार्थयोस्तादात्म्यशब्दिताभेदस्यैव वाक्यार्थतया स्व्रीकाराच्च, वार्तिककारवचनस्य बाघाया अप पकृते वा- क्यार्थता वक्तुं शाक्यते इति मौढिमाश्रित मवृत्युपपत्तेश्च, तस्मातू 'अहं ब्रह्माह्मि' इतत्राभेदो वाक्यार्थ इति स्थिते 'विनाशिजीवस्यावविनाशिव्रह्मा- भेदो न सम्भवाते' इति चोधं तदवस्थमेवेति अस्वरसादाह-यदि चेति। कूटस्थो ब्रह्म जीवेशाविसेवं चिच्चतुरविधा। इति श्लोकसङ्गरहीतानां कूटस्थब्रह्मजीवेश्वराणां चतुर्णा मध्ये ब्र- १२

९० प्रथमपरिच्छेद। या कूटस्थपरत्वमस्तु। तस्यानध्यस्तस्य (१) ब्रह्माभेदे योग्यत्वात्। यस्तु मेघाकाशतुल्यो धीवासनाप्रतिबिम्ब ईश्वर उक्त:, सोडयं "सुपुप्तस्थान एकीभृतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्या ह्मचैतन्यं तावत् सत्यज्ञानादियाक्येपु सुपसिद्धमिति तत्र वाक्यं प्रमाण- त्वेन नोदाहृतम्। कूटस्थचैतन्ये "अविनाशी वा" इति वाक्यं प्रमाणलेन

गतचैतन्यप्रतिविम्वरूपे जीवे ममाणमुक्तम्। परिशेषात पूर्वोक्तेशरे ममाणं वक्तव्यम, तदाह-पस्त्विति। तुशब्दोऽतधारणे। य ईश्वर उक्त:, सोडयं श्रुत्युक्तानन्दमय एन, नान्य इतर्थः । सुपुप्त स्थानमस्येति सुपुप्तस्थानः। जागरणे हि विज्ञानशब्दितान्तःकरणे तादात्म्याध्यासादविज्ञान- मयत्वमनोमयत्वकर्तृत्वादीनि रुपाणि सन्ति, तथा देहे 'स्थूलोऽहम्' इसाद भेदाध्यासात् स्थूयतकृमत्व्राहमाण्व्दीनि रुपाणण स्ति, ता क्षु रादिपु 'काणोडहं, मृछ्जेडदप' इसादिरुपादध्यासात् काणत्मूकत्वादीनि रूपाणि सन्ति, एवमाकाशादिषु पदार्थेष्वव्याससिद्धानि "आकाशमयो वायुमपः" इसादिश्रिड्रशरनान्यव्तरुपाणि जीवस्य सन्ति। सुपुसे तु बुद्धयाधुपाधिच्येत मर्मपकारभ्रान्तिलयात् भ्रान्तिसिद्धानि सर्वाण्यपि रूपाणि लीयन्ते इनमिमेत 'एकीभूतः' इत्युक्तम । तदुक्तम्- विज्ञानगयसुरुगैर्यो कुपैरुक्त: पुराधुना। स लयेनेकतां शापी बहुनण्टुलपिष्टिवत्॥ इति । पुरा सुप्तात् पूर्वकाले। लप्षेन रूपाणां लयेनेसर्थः। प्ज्ञानं चैतन्यम्। तच् जाग्रदादौ टविषेदेन भेवरूपं शैथिल्यं प्राप्य स्थितम्। सुपुप्ते वत्तीनां चिलयात् पुनरेकत्ं गापतमित्यणिपेत्य प्रज्ञानघनत्वमुक्तम। आनन्दोऽन्र विम्बभृतो ब्रह्मानन्दो विवकितः । तस्य मतिविम्बभूतो जीव: आन- नदमयः। स च स्वरूपभूगमानन्दं सुपुप्तिकाले अविदावृत्तिभिर्भुङ्क्ते इत्या- नन्दभुगिति श्रुसर्थः ।

ज्ञानमयः, स्थूलान्तःकरणस्य विज्ञानशब्दवाच्यत्वाव्। स एव विज्ञा नमयो जीवः स्व्रापकाले सूक्ष्मरूपेण विलीनावस्थान्त:करणोपाधिक: सत्

(१) तस्याषाध्यस्येति पाठ: सच युक्कः।

९१

नन्दभुक्"इति माण्डूक्यश्रुतिसिद्ध सौषुप्तानन्दमयः। तत्रैव तद- नन्तरम् "एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्थाम्थेष योनिः सर्वस्य प्रमवांप्ययौ हि भूतानाम्" इति श्रुनेः । सर्ववस्तुविषयसकल- प्राणिधीवासनोपाधिकस्य तस्य सर्वज्ञत्वस्य तत एव सर्वकर्तृ- त्वदेरप्युपपत्तेश्र। न चास्मदवबुद्धिवासनोपहितस्य, कस्यचित आनन्द्पय इत्युच्यते। तथा चानन्दमयस्य जीवत्वादीशरत्वममिद्धमिसा-

पाण्ट्क्पश्रुनाववेसर्थः। सर्वेश्वरत्वं सर्वजगदुत्पत्तिकर्तृत्मू। योनिरुपादानयू। आनन्दमयस्य सर्वोपादानत्वे हेतुमाह-प्रभनेति। हि यस्मात् यूनानां प्रमवाध्पयौ जन्मलगौ सौधुप्तादानन्दमयात् भवता, तस्मादेव सर्वस्य योनिरियर्थः। आनन्दमयस्य श्रुत्युक्तसर्वज्ञत्व्रे युक्तिमप्याह-सर्ववस्तिव-

स जगद्रिपयीक्रियते । एवं च सर्वबुद्धीनां सर्वविषयकत्व्रे सिद्धे सति मर्वबुद्धिमृक्ष्मावस्थारूपाणां सर्वबुद्धिवासनानामि सर्वविषयकत्वं सिध्यति। - ननु धीवामनोपरक्ताज्ञानोपाधिक ईश्वर इति यदुक्तम तत्र कि पतिबि- म्वेशवरस्याज्ञानगेवोपाधि: ? कि वा वासनोपरक्ताज्ञानम्? अथना सर्वा: धीवामनाः ? उत प्रसेक वासना ?। नादः, 'धीवासनासु पतिबिम्बितं चैनन्यमीशरः' इत्युक्तिविरोधात्। अज्ञानमात्रस्य ईश््वरोपाधित्वे धीवास-

सर्वविषयकधीवामनानुसरणमिति वाच्यम्। अज्ञानगतसक्वाशपरिणामक- पाभिस्मर्वविषयकटटतत्तिभिरेव सर्वज्ञत्वोपपादनसम्भवेन तदर्थ धीवासनानामन- पेक्षणात्। अत एव न द्वितीयः। अज्ञानमात्रस्य तदुषाधित्व्रसम्भवात। युगपत् सर्वमाणिनां सुषुप्तसम्भषेन सर्वबुद्धिवासनानां यौगपद्यासम्भवाच्च न तासामज्ानविशेषणतया ईश्वरोपाधित्वसम्भवः। तामा यौगपद्यास- म्भवादेव न तृतीयोऽपि कल्पस्सङ्रच्छते। सर्वासु धीवासनासु व्यास- कतया एकस्य ईश्वररूपपतिबिम्वस्यासम्भवाच्य लोके व्यासज्यवत्तिपति- बिम्वादर्शनात्। तस्माश्चतुर्थ: कल्पः परिशिष्यते। तत्रातुभनविरोधमा- शाङ्कने-न चास्मदिति।अस्माकं म्राणिनामेकैकबुद्धिवासनोपहितस्यान-

९२ पथमपरिच्छेदे।

सार्वइ्यं नानुभूयते इति वाच्यम्। वासनानां परोक्षत्वेन तदु- पहितस्यापि परोक्षत्वादिति । (वे०सृ०मं०) ब्रह्मानन्दे विराडादिसमष्टिव्यष्टयुपाधित:।। पोढा चिदानन्दमयव्यप्टिर्जीव इतीरितम्॥३५॥

चित्रदीपे चित्रपटन्यायेनेत्थं निरुपिताः॥ ३६॥ विराट्सृत्राक्षराण्यादौ विभज्य प्रणवाक्षरैः। विलाप्य गौडपादीये तुरीयात्माऽवशेषितः।।३७।। ब्रह्मानन्दे तु सुपुप्तिसंयोगात माण्डूक्योक्त आनन्दमयो जीव इत्युक्तम्। यदाहि जाग्रदादिषु भोगप्रदस्य कर्मणः क्ष- ये निद्रारूपेण विलीनमन्तःकरणं पुनर्भोगप्रदकर्मवशात प्र.

नदमयस्य अस्यापि स्व्ापकाले 'अहं सर्वज्ञः' इत्यनुभवो नास्तीसर्थः। वा- सनानामिति। जाग्रदादौ स्थूलावस्थान्तःकरणानामित्र सुपुप्तौ वास- नात्मकान्तःकरणानां साक्षिपत्यक्षयोग्यत्वाभावेन तदुपाधिकानन्दमयाना मापं नाहमनुभवयोग्यत्वमित्यर्थः ।। माण्डरक्यश्रुत्युक्तानन्दमयस्य सकलधीवासनोपाधिकस्य उक्तरी- त्या एकस्यासम्भनात, प्रत्येकमेत्र धीवासनोपाधिक आनन्द मयो वाच्यः। स च जीव एवरेत्याह-ब्रह्मानन्दे त्वि- - ब्रह्मानन्दाख्यग्रन्थे जीवत्वोक्तिरूपविशेपार्थकस्तुशब्दः । सुपुप्तिसंयोगा दित्युपळक्षणम्। वासनोपाधिकस्पेश्वरत्ववे जग्रदा वीशभावपसङ्े कैकवासनोपाधिकस्य नानात्वेनेश्वरनानात्वप्रसङ्गाव् सकलवासनोपाि कर्य कस्याचदसम्भवाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम। तन्रोक्तप्रकारं दर्शयति-यदा हीति। जाग्रदादिपु भोगपदं यत कर्म, तस्य क्षये सतीत्यर्थः। आदिपदं स्वप्रपरम। बहुवचनं तु जाग्रत्स्वप्रव्यक्तिभेदापेक्षम्। निद्रारूपेणेति। सुपुप्िरुपेणेसर्थः । तदुक्तं पश्चीकरणे-

जीवेश्व रस्वरूपविचारः । ९३

बोधे घनीभवति, तदा तदुपाधिको जीवः विज्ञानमय इत्यु- च्यते। स एव पूर्व सुषुप्तिसमये विलीनावस्थोपाधिकः सन्ना- नन्दमय इत्युच्यते। स एव माण्ड्क्ये "सुषुप्तस्थानः" इत्यादिना दर्शित इति। एवं सति तस्य सर्वेश्वरत्वादिवचनं कथं सङ्ग- च्छताम ?। इत्थम्। सन्त्यधिदैवतमध्यात्मं च परमात्मनः सविशेषाणि त्रीणित्रीणि रूपाणि । तत्राधिदैवतं त्रीणि शुद्धचैतन्यं चेति च- त्वारि रूपाणि चित्रपटदृटष्टान्तेन चित्रदीपे समर्थितानि। यथा स्वतश्शुभ्र: पटो धौतः, अन्नलिप्तो घट्टितः, मष्यादिविकारयु- 'बुद्धेः कारणात्मनाऽवस्थानं सुपुप्तिः' इति। आनन्दमयस्य जीवत्वे तस्येश्वरत्त्र प्रतिपाद क व कशष िरोर्धं शङकनेएवं सतीत।ौुप्तजी वरूपानन्दमयस्य वस्तुत ईश्वरत्वाभावेऽपि ईश्वराभेदविवक्षया तर्येश्वर- त्ववचनं सङ्गचछने इति परिहरति-इत्थमित्यादिना । माण्डरक्यश्रुतौ जीवेश्वरयोरभेदविवक्षां दर्शयितुं पीठिकां करो- ति-सन्तीति। परमात्मनः अधिदैवतं सविशेषाणि त्रीणि रुपाणि सन्ति, तथा परमात्मनोऽध्यात्मं च सविशेषाणि त्रीणि रूपाणि सन्तीति सम्बन्धः । परमात्मन इत्यस्य निर्विशेषचैतन्यस्येत्यर्थः । 'अधिदै- चतम्' इत्यस्य देवतात्मकानीसर्थः । 'अध्यात्मम्' इत्यस्य च जीवात्मका- नीत्यर्थः । 'अधिदैवतमध्यात्मम्' इति च पदद्वयमव्ययम्। उक्तं प्रपश्चपति- तत्रति। अध्यात्माधिदैवतरूपाणां मध्ये इत्यर्थः। जीवस्य त्रीणि सविशेषरूपाणि तुरीयपादात्मकं निर्विशेषरूपं च माण्डूक्यश्रुतौ कण्ठतो नोक्तानि। तानि तु श्रुतितात्पर्याभिज्ैः श्रीविद्यारण्यगुरुभि: चित्रदीपे सट श्न्तं निरूपितानीत्याह-चित्रपटेति। तवायं दष्टान्तसड्ग्राइकश्लोक :-

मष्याका रैरलञ्छितस्स्याद्र्ितो वर्णपूरणाव। इति। एतच्छूलोकसङ्रगृहीतं दष्टान्तं विट्ृणोति-वथेति। स्वतश्चिदन्तर्यामी तु मायावी सूक्ष्मसष्टितः । सुवात्मा स्थूलसटष्ठयैष विराहित्युच्यते परः ॥ इति।

९४ पथमपरिच्छेदे।

क्तो लाञ्छितः, वर्णपूरितो रक्जितः, इत्यवस्थाचतुष्टयमेकस्यैव चित्रपटस्य, तथा परमात्मा मायातत्कार्योगधिरहितः शुद्ध:, मा- योपहित ईश्वरः, अपश्ीकृतभूतकार्यसमष्टिसक्ष्मशरीरोपहितो हि- रण्यगर्भ:, प्चीकृतभूनकार्यसम्टिस्थूलशरीरापहितो विराट् पुरुष इत्यवस्था(१)चतुष्टयमंकस्यैत्र परमात्मनः । अस्मिंश्र चित्रपट-

शलोकमङगृहीतं दार्श्टान्तिकं दर्शयति-तथेति। श्लोके परः स्वतश्चिदिति सम्बन्धः। अमुपंशं विटणोति-परमात्मेति। इलोंके तुशब्दोऽवधारण। तथा च पर एत मायाती सन् अन्तर्यामीत्युच्यते इति सम्बन्धः। अमुमंशमाह-मायोपहित ईश्वर इति। इलोके पर एन सूक्ष्ममृष्टितस्सूत्रात्मेति सम्वन्धः । अमुमंशं व्याचऐ-अपश्चीकृतेति। अपश्नीकृतानां भूतानां यत् कार्य व्यापकं सूक्ष्मशरीरं, तदुपहित इत्र्थः । न च सूवात्मनो हिरण्यगर्शब्दितस्य श्रतिस्मृयोर्जीवित्वप्रसिद्धे: कर्थ तस्येश्वररूपत्वमिति वाच्यम्। जीवरूपहिरण्यगर्भस्य समष्टिमूक््मशरी राभ्ि मार्नावशिष्टम्य सतलोकस्वाभिन: ईश्वरान्यत्वाभ्युपगमात। ईश्वरस्य तु

कस्य समष्टिमूक्ष्मोपाध्युपहितत्वगुणयोगेन हिरण्यगर्भसूत्रात्मपदाभ्यां निर्दे शस्य विवक्षितत्वात्। तथा च गौणमीश्रस्य हिरण्गगर्भत्वमिति भाव:। अत एव चिव्रदीपे ईश्वरुपहिरण्यगर्भापेक्षया सत्यलोकाधिपतेर्व्र अणस्त नद्वाद्यभिमनेशवरगणनावसरे पृथगुपादानं मन्तव्यम। इलोके एष एव परः स्थूलसृष्टया चिराडित्युच्यने इति सम्बन्धः। अमुमशं व्याकुर्तन सङ्गरह्वाति-पश्चीकृतेति। अयमीश्वररपो विराट्पुरुषः पुरुषमूक्तवैश्वा नरविद्यावाक्यादिरूपश्रुतिसिद्धो द्रष्टव्यः। सतलोकाधिपतेर्दिर्यगर्भस्य पुत्ररूपो विराट्पुरुषस्समष्टिस्थूलाभिमानी जीवो बृहदारण्यकश्षुतिसिद्धोSन एवेत्या द्रष्टव्यम। इत्यवस्थेति। उक्तपकारेण वस्तुत एकस्पै रू१चतुष्टयं द्रष्टव्यमित्यर्थः। एवं प्रकृतोपयुक्तं रूपचतुष्टयं दर्शित्वा प्र सङ्गादाह-अस्मित्निति। ननु कृत्स्नस्य जगतः चित्रस्थानीयत्वे तद्व देव सर्वमचेतनं स्थात। तथा च चेतनाचेतनविभागो न स्यादिति शङ्क (१) भेद्चतुष्टयमिति पाठः ।

जीवेश्वरस्वरूपविचार: । ९५

स्थानीये परमात्मनि चित्रस्थानीयः स्थावरजङ्गमात्मको निखिल: प्रपश्चः । यथा चित्रगतमनुष्याणां चित्राधारवस्त्र स द्द्वश्या वस्त्रा भासा लिख्यन्ते, तथा परमात्माध्यस्तदेहिनामधिष्ठानचैतन्यसदृशाश्षि- दाभासाः कल्प्यन्ते ते च जीवनामानः संसरन्तीति।अध्यात्मं तु विश्वतैजसप्रज्ञभेदेन त्रीणि रूपाणि। तत्र सुषुप्तौ विलीने अन्तः- करणे अज्ञानमात्रसाक्षी प्राज्ञः, योऽ्यमिहानन्दमय उक्तः । दष्टान्तेन परिहरति-ग्थेति। वस्त्राभासा इति। वर्णीवशेषात्मकव- स्त्राणां चित्राधारेण वस्त्रेणाकृतिसाम्येऽपि शीतादिनिवर्तकत्वाभावादाभा- सत्वम। देहिनामिति। स्थूलदेहवतामह ङ्काराणामिसर्थः । अन्तःक- रणात्मकाहङ्कारेषु चैतन्यस्य प्रतिविम्वकल्पनस्य मयोजनमाह-ते चेति । तथा च चिदाभासयुक्ता: कार्यकरणसङ्गाताश्चेतनाः, अन्ये गिरिसमु- द्रादयोऽचेतना इति विभागमिद्धिरिति भावः । एवमीश्वरस्य रूपाणि द रशिनानि। जीवस्य श्रुत्युक्तानि सविशेषनिर्विशेषरूपाणि दर्शयति-अ- ध्यात्मं त्विति । तुशव्दः ईशवरस्ष्य सविशेषरूपाण्यपेक्ष्प जीवस्य सवि- शेपरूपाणां वैलक्षण्यसूचनार्थः । तदेव वैलक्षण्यं दर्शयति-विद्वेति । रूपाणीति। सववशेपाणीति शेपः । तत्रेति। रुपत्रयमध्य इत्यर्थः । विलने इति। अन्तःकरणे विलीने सति सूक्ष्मरपेण विलीनान्तःकर- णोपाधिकस्मंपद्यत इति भावः। स्थूलान्तःकरणादिसाक्षित्वव्यवच्छे- दार्थ मात्रग्रहणम्। ननु पूर्व सौपुप्तजव आनन्दमय इत्युक्तम, इदानीं कथं स एत प्राज इत्युच्यते? तवाह-योऽगमिति। इहेति । माण्डू- क्यश्रुताविसर्थः । तत्रैव 'आनन्दभुक्' इत्पनन्तरं "चेतोमुखः माज्ञस्तृतीयः पाद:" इतिवाक्यशेषदर्शनादिति भावः । चेतांसि चित्पतिबिम्बोपेतान्यवि- दाटत्तिरुपाणि मुखानि स्वापकालीनानन्दानुभ व सा घ नानि यस्य स चे - तोमुखः। नतु सौषुप्तजीवस्यानन्दभुकत्वं चेतोमुखत्वरं च श्रुतमपि कथमु- पपञ्रमिति चेव, उच्यते-सुषुप्तादुत्थितस्य हि 'सुखमस्वापसम्' इति स्व्रा- पकालीनविशिष्टसुखस्मरणं दृश्यते। तच्च तदा सुखानुभवमन्तरेण न स- म्भवाती। अननुभूतस्य सुखस्य स्मरणायोगाव।न च सुषुप्तावात्मस्व- रूपसुखस्यान्तःकरणवत्तिभिरेव अनुभवस्सम्भवतीति वाच्यम्। तद्षा विलीनस्यान्त:करणस्य दृत्युस्पादनयोग्यत्वाभावाद। न च मुक्तिका

९६ मथमपरिच्छेदे।

स्वप्ने व्यष्टिसक्ष्मशरीराभिमानी तैजसः । जागरे व्यष्टिस्थूल- शरीराभिमानी विश्वः । तत्र माण्ड्क्यश्रुतिरहमनुभवरे प्रका- शमानस्यात्मनो विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यावस्थाभेदरूपं पादचतुष्ट्यं "सोडयमात्मा चतुष्पात्" इत्युपक्षिप्य पूर्वपूर्वपादप्रविलापने- ल इत स्वापकालेऽपे स्वरूपचैतन्येनैत्र सुखानुभवसम्भवात् किमविद्या

म्वोपेतवृत्तिभिरानन्दानुभवदर्शनेन सुपुप्तावपि तथासम्भवे परिसागायोगा द। मुक्तिकाले चोपाधिमावत्विलयाभ्युगमात् वृत्त्यसम्भव इति वैषम्य सच्तात्। सौपुप्तमुखानुभवस्य केवलनितमाक्षिरपत्वे अनुभवनाशरुपसंस्का- राभावप्रसङ्गेन 'सुखमस्वाप्सम्' इसनुमन्धानाभावापत्तेश्च। तस्माद्यथोक्तार्था श्रुतिरुपपन्नैव। व्यष्ठीति। परिच्छिन्नेर्थः। एे पादास्साक्षाचुनयुक्ता इत्याह-तत्रेति। उक्तरीया पादकल्पनोपपत्ती सत्यामितर्थः । श्रुतिः पादचतुष्टयमुपक्रम्य विश्वादिपादान् न्यरूपयदिति सम्बन्धः । पद्यते गम्पत अनगम्यतं ब्रह्मात्मक्यमेभिरिति पादा विश्वादयः । इमा व्यु- त्पत्तिमभिप्रेत्य श्रौतपादकल्पनायाः मयोजनमाह-पूर्वपूर्वेति । अप- मर्थः-"सोऽयमात्मा चतुष्पात्" इति वाक्येन जीवस्य पादचतुष्टयन व्वमुपक्रम्य "जागरितस्थानो वैश्वानरः प्रथमः पादः" इत्युक्तम् । अत्र जीवपादानामेन वैक्तुमुपक्रान्तत्वात् 'विश्वः प्रथमः पादः' इति वक्तव्ये वैश्वानरश्दितस्य विराट्पुरुषरूपेश्वरस्य प्रथमपादत्वोक्ति: विश्वे वैश्वा नरस्यान्तर्भावं सूचयति। न च हिरण्यगमेशरौ विहाय वैश्वानरस्यैव वि. श्वान्तर्भावे कि नियामकं शृत्यभिमतमिति वाच्यम्। तयोस्स्थूलोपाधि कत्वरूपसाम्यस्य ईश्वरहिरण्यगर्भव्यावृत्तस्य नियामकतया विवक्षितत्वा त। तथा द्वितीयपादप्तिपादकवाक्ये "स्वप्नस्थानस्तैजसो द्वितीयः पादः" इत्युक्तम्। अत्र सूक्ष्मोपाधिकत्वसाम्येन हिरण्यगर्मस्य तैजसे अन्तर्भांवो विवक्षितः। "वैश्वानरः प्रथमः पादः" इत्युपकमातुसाराव। तथा तृती यपादपतिपादकं "सुषुप्स्थान एकीभृतः" इतादिवाक्यं मागेवोदाह्वत म्। अत्रापि तृतीयपादत्वेनोक्ते माजशब्दितानन्दमये सूक्ष्मतरोपाधिकत्व सामान्येन ईश्वरस्यान्तर्भावो विवक्षितः। तथा च वाक्यशेषस्य "एष स र्वेश्वरः" इत्पादेरानन्दमयेश्वरयोरमेदविवक्षया मटत्तत्वाभ्यातुपपचतिः। तथा

जीवेश्वरस्वरूपविचारः । ९७

मन्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं भपख्चोपश्रमं शितमद्वैनं चतुर्थे मन्यन्ते" इति। अदृश्य चक्षुराद्यतिषयम्, अव्यवहार्य प्रवृत्तिनिषत्तिलक्षणव्यव- हारागोचरम, अग्राहां कर्मेन्द्रियागोचरम, अलक्षणम असाधारणघर्मशू- न्यम, अचिन्सं शुष्कतर्कागोचरम, अव्यपदेश्यं शब्दशक्सगोचरम्, एकात्मप्रत्ययसारम् एकादिपदचतुष्टयस्य कर्मधारयः । स्व्रगतभेदशून्यत्वमे- कत्वम्, सर्वदेहेषु पूर्णत्वमात्मत्व्रम, प्रत्ययत्वरं चिद्रपत्व्रम, सारत्वम आनन्द- त्म, 'सार आनन्द इसर्थः' इसानन्दमयाधिकरख( उ०मी०अ० १ पा० १ अधि०६ सू०१२)भाष्यान्। पपश्चोपशम प्रपश्चाभावरुपम, कल्पितपदार्था- आवस्याधिष्ठानानतिरेकात्। यद्वा भषश्चध्वंसरुपम्। ज्ञानमाध्यायास्सकार- पद्वेत निव त्तरधिष्ठानात्मकताया वक्ष्यमाणत्वात। शित्रं शुद्धं सर्वदोषरहि- तम, अद्वैतं द्वैतरहितम्, चतुर्थ विश्वतैजसमाझरूपपादत्रयापेक्षया चतुस्स- दयापूरकं पादम मन्यन्ते चिन्तयन्तीति श्रुत्यर्थः । अत्र विश्वतैजसपा ज्ञलक्षणपादेषु वैश्ानरहिरण्यगर्भेश्वराणामन्तर्भावचचनं तरतेषामेकत्व- चिन्तनपरम, तथा विश्वादिपादानामोङ्गारावयवभूतमात्रार्णा चैकत्व- विन्तनमत्र वित्रक्षितम्। तथा च श्रुतिः-"पादा मात्रा मात्राश्च पादाः" इति। तथा गौडपादीयवचनपपि- ओङ्कारं पादशो विद्याव पादा मात्रा न संशायः । इति। 'न संशयः' इत्यस्यायमभिनायः-विश्वादिपादाना मात्रार्ण च यावत्सशयीनवृत्ति एकत्वं चिन्तनीयमिति। मात्रास्वरूपं च श्रुत्यैव दर्शिन- म्-"अकार उकारो मकार इति" इति।एवं विश्वादिपादानां वैश्वान- शदीनां मात्राणां चैकत्वचिन्तनं सर्वेषामेतेषां निष्पपश्चव्रह्मात्मकतुर्यपादे चिन्मात्रे मविलापनार्थम्। तत्र चायं क्रमः-विश्ववैश्वानराकारा- णामेकत्वं प्रथमं सश्चिन्त्य पश्चातैजसहिरण्यगर्भोकाराणामेकत्वं चिन्तयेत्। तत ईश्वरमाज्मकाराणामप्येकत्वरं चिन्तये्। तथा चिन्ताक्रमेणैध प्रधिलाप- येत। अकारादित्रयम उकारे, उकारादित्रयं मकारे, मकारादित्रं चिन्मात्रे तु .. र्यपादे मविलापयेत। चिन्मात्रे अविलाप्य व चित्तं तमैव स्थापयेत। उका- रादौ मविलापनं नाम-अकारादिन्यमुकारव्पतिरेकेण नास्तीत्याहार्यनि- श्रथः । एवं प्रत्यहमुक्तपकारेण समाधि कुर्वतो ब्रह्मसाक्षात्कारो भवति। ततक्ष ब्रह्मपाप्ता कृतकसतेति माण्डूक्यश्षुसभिमायः। इद सर्व माण्डूक्य- १३

१८ पथमपरिच्छेदे।

श्रुतेर्सङ्रह्ेण तात्पर्यकथनपरस्प भाष्यकृद्भ्िः कृतपश्चीकरणस्य व्या- ख्यानरूपे वार्तिके सुरेश्राचायेरभिहितम्- अकारमान्रं विश्वस्स्यादुकारस्तैजसस्समृतः ।। माजो मकार इत्येवं परिपश्येत क्रमेण तु ॥४७ ॥ अत्र विश्वादिपु वैशवानरादीनामन्तर्भावं सिद्धं कृत्वा न पृथगु- पादानं कृतमिति मन्तव्यम्। समाधिकालाव मागेवं विचिन्त्यातिप्रयत्रतः ।। स्थूलसूक्ष्मक्रमात सर्च चिदात्मनि विलापयेव॥ ४८ ॥ अकारं पुरुपं विश्वमुकारे पतिलापयेत् । पुरुपोऽन्र वैश्वानरः । उकारं तैजसं मूक्षमं मकारे मविलापयेत ॥ ४९. ॥ अत्र समष्टिसूक्ष्मशरीरनियन्तृतया तदुपहितः परमेश्रस्सूक्ष्मश्दार्थः। मकारं कारणं प्ाज्ञं चिदात्मनि विलापयेव।। अत्रान्तर्यामी मायामात्रोपाधिक: कारणशब्दार्थः । चिदात्माहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसददयः ॥५० ।। परमानन्दसन्दोहवासुदेवोऽहमोमिति।। 'यतोऽहं चिदात्मावशेपितः, अतोडद नित्यशुद्धबुद्धादिरूपो वासुदेवः' इत्पर्थे अङ्गीकारात्मक: ओद्वार इत्यर्थः। इतिशब्दश्चोत्तरशलोकान्वयी। ज्ञात्वा विवेचकं चित्तं तत्साक्षिणि विलापयेत् ॥ ५१॥ इत्युक्तमकारेण केवलं चिदात्मानमनशिष्टं ज्ञात्वा विवेचकं चिला- पकं तचित्तं साक्षिणि यथोक्ते वासुदेवे विलापयेत् स्थापयेदिसर्थः। चिदात्मनि चिलीनं चेस्चितं नैव चालयेव।। पूर्णबोधात्मनाSSसीनं पूर्णाचलममुद्रवद् ॥५२॥ चिरकालं समाधि कुर्यादिति वार्तिकार्थः । एवं समाहितो योगी श्रद्धाभक्तिसमन्व्रितः ॥ जितेन्द्रियो जितक्रोध: पश्येदात्मानमद्यम् ॥।५३॥ आदिमध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः ॥

यतः तस्माव सर्व परिसज्य तत्वनिष्ठो भवेव सदा ॥५४ ॥ तस्वनिष्ठाव्यतिरिक्तं पुरुषार्थसाधनतवेन लोकशास्त्रसिद्धं स. वे कालत्रयेऽपि दुःखाविनाभूतम्, तस्मातू सर्व विधिना सन्न्यस्य उ.

जीवेश्वरस्वरूपविचार: । १९

क्षमतरोपाधिसाम्यात विराडादीन् विश्वादिष्वन्तर्भाव्य "जागरि- तस्थानो बहिःप्रज्ञः" इत्यादिना विश्वादिपादान्न्यरूपयत् । अतः

करीत्या तत्वनिष्ठा समाधिलक्षणां कुर्यादिसर्थः। तदेवाह- इमां विद्यां प्रयतरेन योगी सन्ध्यासु सर्वदा ॥ समभ्यसेदिहामुत्र भोगानामक्तधीरसुघीः ॥। ६४॥ इति। इमां समाधिलक्षणां विद्या सधीरास्तिकतमो विरक्तो भूत्वा सन्ध्यासूपक्रम्य मदाऽम्यसेदिसर्थः । यः पतयेत् सर्वगं शान्तमनन्तात्मानमद्रयम् ।। न तेन किश्निदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वा Sवशिष्यते ॥ ५५॥ कनकृयो भवेद्विद्वान् जीवन्मुक्तो भवेव सदा।। अविद्यातिमिरतीतं सर्वाभासविवर्जितम्॥ आनन्दममलं शुद्धं मनोवाचामगोचरम् ॥ ६१ ॥ वाच्यकाचकनिर्मुक्तं हेयोपादेयवर्जितम।। प्रज्ञानघनमानन्दं वैष्णवं पदमश्नुते ॥ ६२॥ इति । आभामपदं चिदाभासपरम। वाच्याः विश्वादयः । वाचकाः अकारादयः, प्रकृतत्वात्। हेयं दुःखम, उपादेयं विषपसुखमित्यर्थः । तथा माण्डक्यश्रुती समाधिनिष्ठाविवक्षामभिपेत्य गौडपादीयेऽप्युक्तम्- युऔीत मणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम्। मणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते कचित। इति सङ्गेव:। ननु श्रवणादिरूपेण साङ्गयमा्गेणैव तत्त्त्रप्रतिपत्तिसम्भवात कि मुमुक्षोर्योगविधिनेत्यत आह-प्रतिपत्तिसौकर्यायेति। यस्य मुमुक्षो- हसन्न्यासिन: बुद्धिमान्याद्वा कौशलसत्वेपि न्यायव्युत्पादनकुशलाचार्या- दयभावाद्ा साङ्गयमागों न सम्भवति, इति तस्यानायासेन ब्रह्मतत्त्त्वपतिपत्ति- साधनतया बुद्धिपूर्वकपविलापनक्रमेणं समाधिविधानं माण्डूक्यादौ उक्त- म्। माण्डूक्यतापनीयपश्चीकरणादौ विहितव्रम्मोपासनं पकृत्य ध्यान- दीपे श्रीविद्यारण्यगुरुभिरधिकारी दर्शित :- असन्तबुद्धिमान्याद्वा सामग्या वाडप्यसम्भवाद । यो विचारं न लमते ब्रओ्मोपासीत सोऽनिशम्॥५४ ॥ इति।

१८० पथमपरिच्छेदे।

प्राज्ञशब्दिते आनन्दमये अव्याकृतस्येश्वरस्यान्तर्भावं विवक्षि त्वा तस्य सर्वेश्रत्वादित्द्वर्मचनमिति। इत्थमेव भगवत्मा- दैगोडपादीयविवरणे व्याख्यातम्। (वे०मू०मं०) मायाछन्ने चिदाभास: कूटस्थे व्यावहारिक:। तस्मित्निद्रावृते ताटक् जीवोऽन्य: प्रातिभासिक:३।। जीर्वास्न्रिषैवं दृग्दशयविवेके प्रतिपादितः ।। इत्येते दर्शिता: पक्षा: प्रतिबिम्बेशवादिनाम्।३९॥ दग्दश्यांववक तु चचित्रदीपव्युत्पादत कटस्थं जांचका- टावन्तर्भाव्य चित्लैविध्यप्रक्रियैवालम्वितेति विशेषः । तत्र ह्युक्तं जलाशयतरङ्गबुद्बदन्यायेनोपर्युपरि कल्पना-

अव्याकृतस्थेति। अनभिव्यक्तजगद्राचिना अव्याकृतपदेन ल- क्षणया परमेश्रस्तत्र तत्र व्यवहत इति कृत्वा तेन तन्निर्देशः कृतः। मा डक्यश्रुत्युक्तानन्दमयस्य ईश्वरत्व्वचनं तदभेदविवक्ष्यत्तत् माण्डक्य श्रुतिव्याख्यानरुपस्य गोडपादीयस्य विवरणरुपे भाष्ये भाष्यकारैखो क्मित्याह-इत्थमेवेति। श्रीविद्यार्यगुरुमिक्चित्रदीपे स्वरोक्तं चिच्चातुर्विध्यं विहाय ग्रन्था नतरे 'जीव ईशो विशुद्धा चित्' इति वृद्धवचनसिद्ध चित्त्ौविध्यमेवावलम््य जीवस्य त्रैविध्यारूयो विशेष उक्त इत्याह-दृग्दश्यविवेके त्विति । तुशब्द उक्तविशपार्थकः। कूटस्थस्य जीवकोटावन्तर्भावमेव दर्शयति- तत्रेति। दृग्दश्यविवकारुयग्रन्थे इत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः । ज. लाशयतरङ्गेति। यथा समुद्रादिजलाशये तरङ्गा उपरिभावेन तिदठन्ति, तेषु चोपरिभावेन बुद्बुदास्तिप्ठिन्ति इदं मसिद्धमिति हिशब्दार्थः । न्यायो दष्टान्तः। एवं कूटस्थस्योपरि व्यावहाररिकान्त:करणप्तिबिम्वरूपो या वध्धवहारमनुवर्तमानो व्यावहारिकजीवः कल्पयते। तस्य चोपरिभावेन र्वप्र.

प्रातिभामिकजीवः कल्पयने इत्यर्थः। तश्रेति। त्रिविधजीवमध्ये इत्यर्थः। अवच्छिन्न इति। देहद्रयावच्छिन्नकूटस्थचैतन्यरूप आत्मा पारमार्थिक- जीव इत्यर्थ: । 'अहं ब्रझ्मास्मि' इति महावाक्येषु जीवब्रह्मणोरभेदः

जीवेश्वरस्वरूपविचा रः । १०१

जीवः त्रिविध :- पारमार्थिको, व्यावहारिकः, प्रातिभासिकश्चेति। तत्रावच्छिन्नः पारमार्थिको जीवः। तस्मिन्नवचछेदकस्य कल्पि- तस्वेऽपि अवच्छेद्यस्य तस्याकल्पितत्वेन ब्रह्मणोडभिन्नत्वातू। तमावृत्य स्थितायां मायायां कल्पितेऽन्तःकरणे चिदाभासोऽन्तः- करणतादात्म्यापत्या 'अहम्' इत्यभिमन्यमानो व्यावहारिकः, तस्य मायिकत्व्रेऽपि यावद्वयवहारमनुवृत्तेः । स्वप्ने तमप्यावृत्य स्थितया प्रतिपादयते। स च पारमार्थिकजीवकल्पने सति निर्वहति। अन्यथा व्यावहारिकमातिभासिकजीवयोश्युक्तिरुप्यादिवत् स्वरूपतो मिथ्यात्वेन

वच्छेदकीभूतदेहद्रयस्य कल्पितत्वेऽपि स्वतस्सत्यत्वात् सम्भवति ब्रह्मा- भेद इति पारमार्थिकजीवकल्पनायाः प्रयोजनं दर्शयति-तस्मिन्निति। अनच्छिनजीव इतर्थः । व्यावहारिकजीवं निरुपयति-तमिति। कूट- स्थमात्मानमाटताविद्यायाँ स्थितायां सत्यां कूटस्थात्मनि कल्पितं य- दन्तःकरणं तत्र यश्चिदाभासः सः व्यावहारिकजीत्र इत्यर्थः । तदुक्तम- कूटस्थे कल्पिता बुद्धिस्तत्र चित्पतिबिम्वकः ॥ २३॥ इति। अहमित्यभिमन्यमान इति । अहमित्येवमाकारकाभिमानक - तैत्यर्थः। नन्वहमाकारवृत्तिरुपेण परिणममानेऽन्तकरणे पवाहमभिमा- नवस्वं युक्तं न तु चित्परतिविम्वस्य, अत आह-अन्तःकरणेति । तस्प व्यावहारिकत्वे युक्तिमाह-तस्येति। न च व्यावहारिकजीवे मानाभावः इति वाच्यम्। 'अहं कर्ता भोक्ता' इत्यादिरुपाहमनुभवस्य तव् मानत्वाव। - तत्सम्भवः। तस्य चिदाभासशुन्यस्य चेतनधर्मत्वेन मसिद्धकर्तृत्वाद्याश्रय- त्वायोगाव। चिदाभासम्य तु चेतनात्मप्रतिबिम्बतया मिथ्याभूतस्यापि चेतनत्वव्यवहारयोग्यत्वेन तद्धर्माणां चेतनधर्मत्वमसिद्धिविरोधाभावाव। पारमार्थिकजीवस्य च संसाराश्रयत्वं न सम्भवति, तस्य कूटस्थत्वादिति भावः। समपीति। व्यावहारिकजीवमपीसर्थः। व्यावहारिकजीवो हि जाग्रदशायामात्मानं ब्राह्मणं देवदसं यज्ञदत्तपुत्रं विष्णुभक्तं मन्यते । स्वाप्नजीवस्तु स्वमावस्थायामात्मानं क्षत्रियं विष्णुशर्मनामानं नारायणपुत्रं महादेवभक्तं मन्यते। अतो जाग्रज्जीवस्पावरणं सिद्धम । मातिभासि-

१०२ पथमपरिच्छेदे।

मायावस्थाभेदरूपया निद्रया कल्पिते स्वाप्नदेहादा वहमभिमानी प्रातिभासिक:। स्वप्नप्रपश्चेन सह तद्द्रष्टुर्जीवस्थापि प्रबोधे निवृत्तेरिति। एवमेते प्रतिबिम्बेश्वरवादिनां पक्षभेदा दर्शिताः ॥ (वे०सू०मं०) अविद्यायां चिदाभासो जीवो बिम्बचिदीशवरः॥

विवरणानुसारिणसत्वाहु :- विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते।। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क: करिष्यति ॥ १॥ इति स्मृत्यैकस्यैवाज्ञानस्य जीवेश्वरत्िभागोपाधित्वप्रतिपाद- कजीवकल्पकमाह-निद्रथेति। नतु मायायास्सर्वकल्पकत्वाभ्युपगमात् कथ निद्रायाः कल्पकत्वम् ? अपसिद्धान्तापत्तेरिसाशक्ा निद्रायास्तदव स्थारूपत्वाभ्युपगमान्नोक्तदोष इत्याशयेनाह-मायेति। न च निद्रायाः मायालक्षणाभावात् क्थ तदवस्थाविशेपरूपत्वमिति वाच्यम । आवरण विक्षेपशक्तिमत्त्वं हि मायालक्षणम्। तस्य लक्षणस्य जाग्रज्जीवावरि- कायां स्व्राप्नजगदात्मकविक्षेपकारिण्यां च निद्रायामक्षतत्वादिति भावः । भातिभासिकजीवकल्पनायाः प्रयोजनमाह -स्वाप्देवह्ा दावििति । व्या- वहारिकजीवस्यावृतत्वेन स्वप्नकाले अहमभिमानकर्तृत्वासम्भवादिति भाव:। तस्य मातिभासिकत्वे हेतुमाह-स्व्रप्नप्रपश्चेनेति। प्रबोधकाले 'ब्राह्मणो डहं, न क्षत्रिपः' इसादिरूपेण बोधेन स्त्रप्रद्रष्टुः क्षत्रियादिरूपस्य बाधानु- भवादिति भावः। ईश्वरविषये उक्तवक्ष्यमाणपकारभेदज्ञानार्थमुपसंहरति- एवमिति। विम्बचैतन्यमेवेश्वरो, न प्रतिबिम्बविशेष इति वक्ष्पमाणविशेषार्थ- कस्तुशब्दः। त्रिभेदजनकत्वं जीवेश्वरभेदस्थितिप्रयोजकत्वरं विवक्षितं, न तु यथाश्रुतम्। तद्भेदस्यानादित्वाभ्युपगमाद् । आत्यन्तिकमिति । स्वापपलयादौ अज्ञानकार्यनाशेन तत्कारणाज्ञानस्यापि नाशोडस्ति। प रिणामपरिणामिनोरभेदाव। स चाज्ञाननाशो नायन्तिकः, पुनरुत्थानाद। मुक्तौ तु तन्वज्ञानेन स्वरूपेणापि नाशोडस्ति। स चात्यन्तिका, पुन्- रुत्यानाभावादिति मत्वा अज्ञाननाशस्यात्यन्तिकत्वं विशेषणं दत्तम।

जीवेश्वरस्वरूपविचार: । १०३

नात बिम्बप्रतिबिम्बभावेन जीवेश्वरयोर्विभागः, नोभयोरपि प्रतिबिम्बभावेन। उपाधिद्दयमन्तरेणोभयोः प्रतिबिम्बत्वायोगात्। तंत्रापि प्रतिबिम्बो जीवः । बिम्बस्थानीय ईश्वरः । तथा-

यद्वा जीवन्मुक्तिकाले अज्ञानस्यावरणांशन नाशेऽपि विक्षेपभावादनास- न्तिकस्स नाशः। विदेहमुक्तौ तु आत्यन्तिकोऽज्ञाननाशइति तदभिमायं तद्रिशे- पणमिति भात्रः । प्रतिबिम्बत्वायोगादिति। न च "जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति" इति श्रुसा उभयोः पति- विम्वत्वप्रतिपादनविरोध इति वाच्यम्। प्रतिबिम्बत्ववद् विम्वत्वस्यापि कल्पिनतया श्रुतिगताभासपदेन प्रतिबिम्ववत् विम्वस्यापि ग्रहणोपपत्तेः । ननु लोके पतिविम्बत्वविशिष्टमुखे मुखाभासत्व्रव्यवहारवत् विम्बत्ववविशि प्मुखे तथा व्यवहाराभावादाभासपदं मुख्यवृत्त्या विम्बचैनन्यं पतिपादायेतुं न शक्रोतिति खलु प्रतिबिम्बवत् बिम्वस्यापि विशिष्टरुषेण कल्पिततया कल्पितत्त्रगुणयोगेन विम्त्रपरमाभामपदं वक्तव्यम्। तच्च न सम्भवाती। सकृदुचरितस्याभासपदस्य मुख्यवत्त्या प्रतिविम्बपरत्वं गुणवृत्त्या विम्ब- परत्वमिति कल्पनस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात्। न चाजहल्लक्षणया आभा- सपदस्य विम्वप्तिबिम्वोभयपरत्वाभ्युपगमे नायं विरोध इति वाच्यम। उभयोरपि पतिविम्वरूपतामादायाभासपदस्य मुख्यार्थपरत्व्रे सम्भवाति ल- क्षणाकल्पनाया एव निर्मूलत्वादिति चेत्, उच्यते-यथाभ्रुतं जीवेश- योरुभयोरपि प्रतिबिम्वरूपत्वं न सम्भवति । विम्बभूतचैतन्यस्य सूर्यवदे- कत्वेन उपाधिभेदं विना प्तिबिम्बद्रयासम्भवात। न च "माया चाविद्या च स्व्यमेव भवाति" इति वाक्यशेषेण मायाऽविद्यारुपोपाधिट्यपतिपादनातु न पतिविम्बद्धयानुपपत्तिरिति वाच्यम। तेन स्वयंशब्दोपात्तायाः भकृ- तमूलप्रकृतेर्मायात्वा विद्यात्वलक्षण पभेदप्रतिपादनेि प्रतिबि्दधयपक्षतो- पाधिद्र्याप्तिपादनात्, मायाऽविद्ययोः स्वरूपतो भेदस्य सिद्धान्तविरुद्ध-

तिपादकस्मृसतुरोघाच्च "जीवेशावाभासेन करोति" इतिश्रुतावाभासपदम- जहल्लक्षणया बिम्बमतिबिम्बोभयपरमिति विवरणातुसारिणामाशय इति। तत्रापीति। विम्बपतिबिम्बयोरुभयोर्मध्येऽपीसर्थः। तत्र युक्तिमाह- तथा सत्येवेति । विम्बचैतन्यस्यैवेश्वरत्वाभ्युपगमे सतीसर्थः । स्वात-

१०४ प्रथमपरिच्छद

सत्येव लौकिकबिम्बप्रतिबबम्बद्ृश्टन्तंन स्वातन्त्रयमीश्वरस्य, तत्पारतन्त्रयं जीवस्य च युज्यते। प्रतिबिम्बगताः पश्यन्नृजुबक्रादितिक्रियाः ॥ पुमान् क्रीडेद्यथा ब्रह्म तथा जीवस्थविक्रियाः ॥ १ ॥ इति कल्पतरूक्तरीत्या 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम' (उ० मी० अ० २ पा० १ सू० ३३) इति सूत्रमपि सङ्गच्छते। नपमिति। "एप सर्वेश्वर एप भूनाधिपतिः" इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति शेपः। तत्पारनन्त्रयमिति। "एप ह्वेत साधु कर्म कारयति" "य आत्मा- नमन्तरो यमयात" 'ईश्वरमेरितो गच्छेत् स्वर्ग वा शभ्रमेत वा" इसादि- श्रुतिस्मृतिमिद्धमिति शेषः। लौकिकटष्टान्तमेव कल्पनरुश्लोकोदाहरणेन दर्शयति-प्रतिबिम्बगता इति। यथा लोके कश्चित पुरुषः स्व्रपति बिम्बगता: ऋजुनक्रादिविक्रियाः विम्वभूनस्प्रयुक्ता: पइयन् क्रीडति, तथा ब्रह्मापि जीवस्था विक्रिया: प्राणिकर्मानुमारेण स्व्मयुक्ता: पश्पन् क्रीडतीति योजना। कल्पतरुक्तरीत्या ईश्वरस्य स्व्रातं्त्र्यपतिपत्युपयो गिन्या ईश्वरस्य स्व्रातन्त्रयप्तिपादकं सूत्रमपि सङ्गच्छनो इयर्थः । सूत्रार्थस्तु-ईश्वरस्याप्रकामत्वेन प्रयोजनोद्देशाभावात् सृष्टयादि व्यापरेपु प्रत्ृत्तिर्न सम्भवतीति पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थस्तुशब्दः। ईश्वरस्य सृष्टयादिपवत्तिलक्षणक्रिया केवलं पयोजनोद्वेशं विनैव लीला, लोकत् यथा लोके सार्वभौमादेस्सवैर्मानुपैः भोगैस्सम्पन्नमस्य मयोजनाभिसन्धि चिनैव क्रीडा दृश्यते, सद्धत् ईन्वरस्य प्रयोजनोद्देशाभावेऽपि स्वभावादेव स.ष्टयादिप्रवृत्तिरुपपद्यते। दृश्यते हि सुखोद्रेकातुभवप्रयुक्ता हासगानादि: रुपा प्रयोजनाद्देशरहिता लीला म्राणिनां स्व्राभातिकी। न हि तत्र परयोजनमपि सम्भावयितुं शक्यते। दुःखोद्रेके रोदनवत सुखोद्रेके हासगा नादेः प्रयोजनरहितस्य सर्वानुभवांसद्धत्वाव। अत एत हसितरुदितादिषु कारणमेत्र पृच्छन्ति न प्रयोजनम्। उक्तं च माण्डूक्यश्रुतौ- देवस्यैष स्वभावोऽयमाप्कामस्य का स्पृहा ।। इति। एष सृष्टथादिव्याहार इत्पर्थ: । कि च स्वप्रसृष्टिवन्मायामषी भप श्वसृष्टिरस्माभिरुपेयते। न च तत्र प्रयोजनमश्तो न्याय्यः। स्वप्रसष्टौ भयो जनप्रश्नादर्शनादिति।

नीवेश्वरस्वरूपविचारः । १०५

अज्ञानप्रतिबिम्बितस्य जीवस्यान्तःकरणरूपोडज्ञानपरिणामभेदो विशेषाभिव्यक्तिस्थानं सर्वतः प्रसृतस्य सवितृप्रकाशस्य दर्प- ण इव। अतस्तस्य तदुपाधिकत्वव्यवहारोऽपि। नैतावता- डज्ञानोपाधिपरित्यागः । अन्तःकरणोपाधिपरिच्छिन्नस्यैव चैतन्य- स्य जीवत्वे योगिन: कायव्यूहाघिष्ठानत्वानुपपत्तेः। ननु यद्यज्ञानं जीवस्योपाधि:, तर्हिं व्यर्थमन्तःकरणस्य जीवोपाधित्व्रवर्णनं सूतभाष्यादिपु, तवाह-अज्ञानेति । विशे-

साधारणस्य प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशेषरुपेण या अभिव्यक्ति: उपचब्धि: तस्यास्स्थानमुपाधिरितर्थः । एनदुक्तं भवति-कर्तृत्वादिध- र्माणां केवलाज्ञानपरिणामत्वाभावेन तदुपाधिमात्रात् न जीवस्य कर्तृत्वा-

सादेव तल्लाभ इति न तदुपाधित्वनिरूपणं व्यर्थमिति। अत इति। अन्नःकरणस्य विशेषाभिव्यक्तिस्थानत्वाभ्युपगमादिसर्थः । व्यवहा- रोऽपीति। "कार्योपाधिरयं जीवः"इतिश्रुतौ, सूत्रभाष्यादिषु चेति शेषः। तिभेदजनकेऽज्ञाने नाशमासन्तिकं गते।। आत्मनो ब्रह्मणो भेदममन्तं कः करिष्यति॥ १॥

ननु "कार्योपाधिरयं जीवः" इति श्रुतिवलादज्ञानोपाधिपरित्याग उचचि-

स्मृतिविरोधात् न तस्य कारणोपाधिव्यावर्तकत्व्रसुपेयते इत्याशयेनाह- नैतावतेति । श्रुतौ कार्योपाधिकत्व्वविशेषणमात्रेणेत्यर्थः । नतु श्रु-

नपदं तत्कार्यान्त:करणपरम्। जीवोपाध्यन्तःकरणस्य नानात्वेऽप्यज्ञा- नम् इसेकवचनं जात्यभिमायम। तथा चान्त:करणावच्छिन्न आत्मा जीवः, तदनवच्छिन्न आत्मा ईश्वर इति जीवब्रह्मविभागपयोजकमन्तःक रणमिति स्पृत्यर्थो भविष्यति इति इमामाशङ्कां निवर्तयितुं कार्योपाधिमात्रस्य

१४

१०६ प्रथमपरिष्छेदे।

न च योगप्रभावाद्योगिनोऽन्तः करणं कायव्यूहाभिव्यक्तियोग्यं वैपुल्यं प्राप्नोतीति तदवच्छिन्नस्थ कायव्यूहाधिष्ठानत्वं युज्यते इति वा कयम्। 'प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति'(उ.मी.अ.४पा.४स्.१५) इति शास्त्रोपान्त्याधिकरणभाष्यादिषु कायव्यूहे प्रतिदेहमन्तःक- रणस्य चक्षुरादिवत् भिन्नस्यैव योगप्रभावात् सृष्टेरुपवर्णनात्।

नाजानोपाधिकस्येत्येवकारार्थः। अनुपपत्तेरिति। कायव्यूहाघिष्ठानलं हि युगपदनेकशरीरनियन्तृत्वम्। तथ्व योगिनो योगपभावात् निर्मितपु सर्वशरीरेषु युगपद्वस्थितस्य वक्तव्यम। न चान्त:करणवच्छिन्नचैन न्यरूपस्य योगिनस्तत् सम्भवति। तस्य परिच्छिन्नत्वात्। अज्ञानस्य जीवोपाधित्व्रे तु तत् सम्भवति, तस्य व्यापकत्वेन तदुपाधिकस्य योगि जीवस्य युगपत् सर्वशरीरेपु सन्निधानोपपत्तेः । तथा च श्रुत्यपेक्षया स्मृ.

"कार्योपाधिरयं जीवः" इति श्रुतौ कार्योपाधिपदं स्वरूपकथनमात्रपरम, न कारणोपाधिव्यावर्तकनिशेषणपरमिति भावः । वैपुल्यमिति । व्या. पकत्वमित्यर्थः । अधिष्ठानत्वमिति। मेरकत्वमितर्थः । प्रदीपवदिति। यथा एकस्य मदीपस्य अनेकवरततिष्वावेशः, तथा योगिनो योगप्रभावा दनेकेष्वेकदा आवेशः । यद्यपि मदीपस्य वर्त्याविष्टदीपानां च भेदोडस्ति, योगिनस्तु सर्वदेहेष्वैक्यमिति दीपत्वजात्यभेदं व्यक्तिष्वारोप्य तगोस्मङ्गतिरवगन्तव्या। तथा हि दर्श यति श्रुतिः एकस्य योगिनोऽनेकधाभावम्-"स एकधा भवति त्रिधा भवति पश्चषा सप्तधा" इत्यादिका। न च योगिनो युगपदनेकशरीरेष्वव- स्थानमन्तरेण श्रुतिसिद्धानेकधाभाव उपपद्यते इति सूत्रार्थः । सृष्टेरूपवर्णनादिति। तथा च एकस्पैवान्तःकरणस्य कायव्युह्ा: भिव्यक्तियोग्यवैपुल्याभ्युपगमे भाष्यादिविरोध इति भावः । अत्र यद्यपि पोगिनो निजसिद्धान्तःकरणमेव्र योगमभावाद्वैपुल्यं माप्य स्वावच्छित्रचैत न्यस्वरूपस्य योगिनः कायव्यूहाधिष्ठानभोगादिकं घटयति इत्येव भाष्यादीनां तात्पर्य वक्तुमुचितम, न तु याश्रुतनानाऽन्त:करणसर्मे, आगन्तुकानेका

जीवेश्वरस्वरूपविचारः । १०७

प्रतिबिम्बे बिम्बात् भेदमात्स्याध्यस्तत्वेन स्वरूपेण तस्य सत्यत्वान्न प्रतिबिम्बरूपजीवस्य मुक्त्यन्वयासम्भव इति न तद- तिरेक्ेण मुक्त्यन्वयायावच्छिन्नरूपजीवान्तरं वा प्रतिबिम्बजीवा-

न:करणसृष्टयुपगमे अमत्कार्यवादापातात कल्पनागौरवाच्च। हिरण्यगर्भा-

रण्यगर्भादीनां पूर्वजन्मनि यजमानावस्थायां तदीयान्त:करणानां व्यापित्वे प्रमाणमस्ति। तथा सत्यस्मदाद्यन्तःकरणानामपि व्यापित्वापतेः । भाष्या-

योगशास्त्रेपु योगिनामनेकशरीरयोगप्रक्रिया' इति भाष्ये एव मतान्तरोपदर्श- नातू। योगशास्त्रिष्वेव च एपा प्रक्रियेति एवकारान्त्रयोपपत्तेः । तथा Sपि

वस्तुतस्तू अन्तःकरणाचच्छिन्नचैतन्यं जीवः, तदनवच्छिन्नमीशर इति पक्षे

वहिरेव सत्च स्यादिति वक्ष्यमाणदूषणे तात्पर्थम्। यदि चानवच्छिन्चैतन्य- मीश्वर इत्पनेन निरुषाधिकं चैतन्यमीश्वर इतिवितक्षितम, तदा तस्य सर्वत्र स- ववेनाण्डाव वहिरमत्त्त्रापत्तिदोपाभावेऽपि "कारणोपाघिरीश्वरः" इति श्रुति- विरोधदोषो दुर्वारः। तस्मात् कारणोपाधिकत्वमीशरवज्जीवस्थाप्युपगन्त- व्यम्, स्मृतनुसारादिति स्थितम् । यत्तु चित्रदीपे प्रतिबिम्बचैतन्यरपजीवस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वात्तस्य मुक्सन्व्रथायोग इति तदन्वययोग्यं कूटस्थनामकं जीवेश्वरविलक्षणं किश्चिचचै- तन्यं परिकल्प्य चिच्जातुर्निध्यं दर्शिनम । यदपिच टग्श्यविवेके प्रतिबिम्बमिथ्यात्वमेव्राश्रिस मुक्त्यन्वयायाष- च्छिन्नचैतन्यस्य पारमार्रथिकजीवत्वं कलपतम्, तदुभयम्ययुक्तम् । बिम्बप तिविम्ब्योर्भेदमावस्य कल्पिततया स्वतस्तयोर्भेंदे मानाभावादित्याशयेना- ह-प्रतिबिम्बे विम्बादिति। स्वरूपस्य कल्पितत्व्रव्यवच्छेदो मात्र- शब्दार्थः। न तद्तिरेकेणेति। प्रतिबिम्बजीवातिरेकेण जीवान्तरं वा कूट- स्थशब्दितं चैतन्यान्तरं वा न कल्पनीयमिति सम्बन्धः। एवं व्यावहारिकजीवा- तिरेकेण मातिभासिकजीवोऽपि न कश्पनीय:, पमाणाभावाद।न चव्याव-

१०८ प्रथमपरिष्छेदे।

तिरिक्तं जीवेश्वरतिलक्षणं कूटस्थशब्दितं चैतन्यान्तरं वा क- ल्पनीयम्। "अविनाशी वा अरेऽयमात्मा" इति श्रवणं जी- वस्य तदुपाधिनिवृत्तौ प्रतिबिम्बभावापगमेडपि स्वरूपं न विनश्यती-

हारिकजीवस्य स्वप्नकाले आहतत्वेन तसष्य तदा व्यवहर्तृत्वानुपपत्ति: तत्कल्पने प्रमाणमिति वाच्यम। जीवचैतन्ये आवरणाभावस्य साक्षिनि रूपणावसरे वक्ष्यमाणलेन जाग्रजीवस्यैव स्वम्ेऽपि व्यवहारकर्तृत्वोपप तेः। 'योऽहं रवमे श्रीकृष्णमद्राक्षम, म एवेदानी जाग्रन पुनस्तं स्मरामि'

कदाचित ब्राह्मणत्वाद्यपतीत्युपपत्तेश्च। न च स्वप्रमपश्चेन सह तद्दष्टुः र्वधिदर्शनं मातिभासिकजीवकल्पने प्रमाणमिति वाच्यम। प्रबोधकाले 'ना-

नविरोधात्। तस्मात् पातिभासिकजीवकल्पनमपि मामाणिक न भव- तीति बोध्यम्। यदपि चिच्चातुविध्यवादिभिरुक्तम,-"तान्येवातु विनश्यि" "अविनाशी वा अरेऽयमात्मा" इति वाक्याभ्या पकृते प्रज्ञानघनात्मनि

विम्बव्यतिरेकेण विनाशरहितकूटस्थचैतन्यं सिध्यतीति तदापे मन्द- म् । अविद्यापतिविम्बचैतन्यरुपे जीवे एव प्रतिबिम्बत्वरूपविशे- पणांशनाशाभिवाषेण विनाशवचनस्य विशेष्य चैतन्यांशाभिभायेण विनाशाभावप्रतिपादकवचनस्य चोषपत्तौ धर्मिभेदकल्पनस्य गौरवप- राहतत्व्रादिसाशयनाह-अविनाशी वेति । नन्वविद्यापतिबिम्बो जी- ः, तद्धिम्ब ईश्वरः । बिम्वमतिविम्वानुगतं चैतन्यं शुद्धचैतन्यमिति विव रणपक्षे देहद्रयोपादानतया तदवच्छिन्नस्य पारमार्िकजीवनामकतया कूटस्थनामकतया च चिच्चातुविध्यवादिभिरद्रीकतस्य चैतन्यस्य कुत्रान्त- र्भाव उपेयते। न तावज्जीवे, शुद्धचैतन्ये वाऽन्तर्भावस्सम्भवति। तयोरुपा- दानत्वाभावेन देहद्रयोपादानकूटस्थस्य तयोरन्तर्भावायोगात। नापि वि- म्वभूतेश्वरे तस्यान्तर्भावस्सम्भवति। ईश्वरस्प जीवतदुपाध्यन्तःकरणादि- सन्रिहिततया देहादिविकारेष्ववस्थाने ममाणाभावात् कूटस्थनामकचैत

नीवेशवरस्वरूपविचारः । १०९

त्येतत्परम्, न तदतिरिक्तकूटस्थनामकचैतन्यान्तरपरम्। जीवोपा- घिना अन्तःकरणादिनाऽवच्छिन्नं चैतन्यं बिम्बभूत ईश्वर एव। "यो विज्ञाने ति्ठन्" इत्यादिश्रुत्या ईश्वरस्यैव जीवसन्निधानेन तदन्तर्यामिभावेन विकारान्तरावस्थानश्रवणादिति ॥।

न्यस्य च कूटस्थवादिभिस्तथात्वाङ्गीकारादित्यत आह-जीवोपाधिनेति ।

णचक्षुरादिकमादिपदार्थः । ईश्वर एवेति। न शुद्धं ब्रह्म, नापि भति- विम्नरूपजीवः इसेवकारार्थः । चेतनाचेतनात्मकनिखिलमपख्चोपादानत्वमति पादकश्रुतिस्मृतिसद्दस्रस्य बिम्बभृतेशवरस्य देहाद्युपादानतया देहादिविका- रेव्वन्तरवस्थाने प्रमाणत्वात् कूटस्थस्य च ततो भेदे मानाभावादिति भावः। न केवलमुपादानत्वप्रतिपादकशास्त्रमेव तत्र पमाणम, कि तुचे-

शवरस्य विकारेष्वन्तरवस्थाने प्रमाणमित्याह-यो विज्ञाने तिष्ठ- त्नित्यादिश्रुत्थेति। "विज्ञानादन्तरो यं विज्ञान न वेद यस्य विज्ञानं शा- रीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयति" इसादि वाक्यमादिपदेन गृह्यते। अत्र वि- ज्ञानपदं जीवपरम्। बृहदारण्यके माध्यन्दिनपाठे "य आत्मनि तिष्ठुन्" इति पर्यायस्थाने काण्वपाठे "यो विज्ञाने तिष्ठुन्" इति पर्यायाम्नानदर्श- नेन काण्वपाठे विज्ञानपदस्य आत्मपदसमानार्थकत्वावगमात्। आत्मपद चात्र जीवपरम्। तस्य तत्र रूढत्वात्। आत्मपदस्य जीवेश्वरसाधार- णत्वेऽपि नियम्यत्वलिङ्गेन पकृते जीवपरत्वावश्यम्भावादिति भावः । जीवसन्निधानेनेति । ईश्वरस्य जीवादिनियन्तृत्वं हि व्यवहित- राजादेः पजानियन्तृत्ववत् न भवाति, कि तु नियम्यजीवादिसमनि- वानेनैव । "य आत्मनि तिष्ठन्" इति सन्निधानमतीतेरित्यर्थः । अ- नतर्यामिब्राह्मणवाक्यग्रहणं स्मृतेश्प्युपलक्षणम। तथा च भगनद्गीतास्मृति :- ईशरस्सर्वभृतानां हद्देशोऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभृतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ (अ०१८ इलो० ६१) इति। भृतानि माणिनः। यन्त्रं शरीरम। तदारूढत्वं तत्र अहंममाभिमान- षश्वमू। आ्रमपम्तिति । कर्मातुसारेण प्रवर्तयत्निवर्तयश्रेत्यर्थः । ईश्वरस्प

११० प्रथमपरिच्छेदे।

(वे०सृ०मं०) घटसंवृतमित्यादिश्ृतिम्मृतिसमाश्रयात् ।। अन्येऽन्तःकरणेनावच्छिन्नं जीवं बभाषिरे॥४१॥ अन्ये तु-रूपानुपहित प्रतिबिम्बो न युक्तः सुतरां नीरूपे। गगन प्रतिबिम्बोदाहरणमप्ययुक्तम्। गगनाभोगव्यापिनि सवि-

नियन्तृत्वं मायोपाधिकमेव्र, न वास्तवमित्याशयेन माथयेत्युक्तम्। एवं चैतन्यस्थ प्रतिबिम्बत्वमुपगच्छता मतर्भेदेन जीवेश्वरविभागो दशितः। इदानी तमनभ्युपगन्तृर्णा मतेन जीवादिस्वरूपं दर्शयितुं चैतन्यस्प प्रतिबिम्वं निराकरोति-अन्ये त्विति। रूपानुपहितेति। लोके रूपवत एव चन्द्रादेः प्रतिविम्बो दृशयते, न रूपरहितस्य वाय्बादेरिति व्याप्ति- दर्शनात् नीरूपचैतन्यस्य प्रतिविम्बासम्भव इसर्थः । इतश्च चैतन्यस्य न मति- विम्बसम्भव इत्याह-सुतरां नीरूपे इति। अविद्यान्त:करणादाविति शेषः। 'रूपवरत एव द्रव्यस्य पतिविम्वः' इति नियमस्य वक्ष्यमाणरीसा गगने व्यभिचारसच्त्वेऽि 'रूपनत्येवोपाधौ प्रतिबिम्बः' इति नियमस्य न क्चिदषि व्यभिचार इति मत्ता सुतरामित्युक्तम। ननु नीरूपगगनस्य कूपजलतडागादौ पतिविम्बानुभवात् 'नीरूपद्रव्यस्य प्रतिविम्बाभावः' इति नियमो नास्ती साशङ्कयाह-गगनेति। कूपजलादौ तावदालोकप्रतिबिम्बस्सम्प्रतिपन्रः। तस्मिन् गगनप्रतिबिम्बत्वभ्रमो लोकानामिति कल्प्यते। न तु वस्तुतस्तत्र

गनाभोगव्यापिनीति। आभोगो विस्तारः । गगनोपरिभागे व्याप्य वर्तमानस्य सवितृकिरणमण्डलार्देर्जले प्रतिबिम्बदर्शनात्तदतुगतगगनस्य जले पतिबिम्बभ्रम इत्यर्थः । ननु यथा बहिः 'नीलं नभः, विशालं नभः' इत्यादिरपेण गगनमनुभूयते, एवं कूपतडागादिजलेऽवि 'नीलं नभः विशालं नभः' इत्यादिरृपोऽनुभवस्सर्वसम्पतिपन्नः । न च कूपजलादौ प्रतीयमानवैशाल्यादियुक्तं नभो वस्तुनोडस्ति। अतः प्रतिबिम्बरूपमेव तत्र दृश्यमानं नभ इति वक्तव्यम्। ततश्च कथ गगनपतिविम्बापलापः क्रि. यते। न च नीरूपस्य प्रतिबिम्बासम्भव इति वाच्यम्। रूपसङ्गयापरिमा- गादेनीरूपस्यापि मतिबिम्बदर्शनात्। न च द्रव्यत्वमपि विशेषणं वि. वक्षितमिति वाच्यम्। सिद्धान्ते द्रव्यगुणादिपरिभाषाया अनभ्युपगमाव। तदभ्युपगमेऽपि गगनप्रतिबिम्यातुभवानुरोधेन रूपोपहितद्रव्यस्य प्रतिबिम्ब:

जीवेश्वरस्वरूपविचारः। १११

तृकिरणमण्डले सलिले प्रतिबिम्बिते गगनप्रतिबिम्बत्वव्यवहारस्य भ्रममात्रमूल कत्वात्। ध्वनौ वर्णप्रतिबिम्बत्ववादोऽप्ययुक्त: । व्यञ्जकतया सन्नि- धानमात्रेण ध्वनिधर्माणामुदात्तादिस्वराणां वर्णेष्वारोपोपपत्तेः धवने- वर्णप्रतिबिम्बग्राहित्व(१)कल्पनाया निष्प्रमाणकत्वात्। प्रतिध्वनिरपि न पूर्वशब्दप्रतिबिम्बः । पश्चीकरणप्रक्रिय- या पटहपयोनिधिप्रभृतिशब्दानां क्षितिसलिलादिशब्दतवंन प्रति- तदुपहितत्वरं च वस्तुतः स्व्रगतरुपेण स्वस्मित्नारोपितरूपेण वेति नियमक- ल्पनोपपत्तेश्च। तथा च वहिरारोपितनैल्यादिविशिष्टगगनस्य जलादौ प्रतिविम्वाभ्युपगमे न किश्चित बाघकम्। न च जलादौ संपतिपन्नालो- कमतिबिम्बातिरिक्तगगनप्रतिबिम्वाभ्युपगमे गौरवमेव बाधकमिति वाच्य- म्। आलोकप्तिबिम्चे गगनप्रतिबिम्वत्वभ्रमाभ्युपगमेऽपि तदभ्रमविष- यस्य आलोकप्तिबिम्वाधिकरणकस्य शुक्तिरुप्ादिवदनिर्वचनीयस्य ग- गनमतिविम्बत्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वेन तुल्यत्वात, अनुभवातुसारिगौरवस्या- दोपत्वाच्। तस्मादरूपत्रत एव द्रव्यस्य प्रतिबिम्ब इति नियमस्य गगनप्रतिबि- म्वस्थले व्यभिचारो दुर्वार इति चेत, मत्यम।तथापि चैतन्यस्य प्रतिबिम्बो न सम्भवति। नीरूपान्तःकरणादेः प्रतिबिम्बोपाधित्वासम्भवादिसत्रैव तात्पर्यम्। ननु नीरूपेऽपि ध्वनौ नीरृषद्रव्यात्मकवर्णानां प्रतिबिम्बोडस्तीति षक्तव्यम। तथासत्येव दर्पणश्यामताया दर्पणगतप्रतिबिम्बद्वारेण बिम्बमुख इव ध्वनिगतानां तारत्वादीनां ध्वनिगतवर्णपतिबिम्बद्वारा वर्णेष्वारो- पस्सम्भवति, नान्यथा। एवं नीरूपान्त:करणादौ नीरूपात्मनः प्रति- बिम्बसम्भव इत्याशका दृष्टान्तं विघटयति-ध्वनाविति। ननु पटहाख्यत्राद्यविशेषादिशब्दोत्पत्तिकाले पाषाणविशेषादिस- त्निहिताकाशमदेशेषु प्रतिध्वनिशश्रूयते। स पूर्वशब्दमतिबिम्न एव, न मुख्यध्वनिः। तदुत्पत्तौ कारणाभावात। तथा च यथा नी रूपाकाशमदेशेपु नीरूपध्वने: मतिध्वनिरुपः प्रतिबिम्बः, तथा मकृते कि न स्यादिति नेत्याह-प्रतिध्वनिरपीति। न च प्रतिध्वनेरुत्पादकाभावशशङ्कुनीयः। १ प्रतिबिम्बोपाधिस्वेति पाठः।

११२ मथमपरिष्छेदे।

ध्वनेरेवाकाशशब्दत्वेन तस्थान्यशब्दप्रतिबिम्बत्वायोगात्। व- र्णरूपप्रतिशब्दोऽपि न पूर्ववर्णप्रतिबिम्बः । वर्णाभिव्यञ्जकध्व

तस्मात् घटाकाशवदन्तःकरणावच्छिन्नंचैतन्यं जीवः । तदनव च्छिन्नम् ईश्रवरः । नचैवमण्डान्तर्वर्तिनश्चैतन्यस्य तत्तदन्तःकरणोपाधिभिः स- र्धात्मना जीव्रभावेनावच्छेदात तदवच्छेदरहित चैतन्यरूपस्येश्वर- स्याण्डात बहिरेव सत्त्वं स्यादिति "यो विज्ञाने तिष्ठन्" इ- त्यादायन्तर्यामिभावेन विकारान्तरावस्थानश्रवणं विरुध्येत । आकाशस्यैवोपादानस्य सच्ात, पूर्वशब्दस्य निमित्तकारणस्य सच्वाच्। न च प्रतिध्वनेः प्रतिबिम्बत्ववऽप्याकाशगुणत्वं कि न स्पादिति वा ध्यम्। विम्बपतिबिम्वयोर्भेंदपक्षे प्रतिध्वनिरूपप्रतिबिम्बस्य प्ातिभामिक त्वेन व्यावहारिकगुणत्वानुपपत्तेः । तदभेदपक्षे विम्बभूतपृथिव्यादिश व्दापेक्षया प्रतिध्वनिरुपपतिविम्वस्य भेदाभावेन तस्याकाशगुणत्वानुपप नेरिति भावः। ननु वर्णरूपप्रतिशब्दस्य वर्णपतिविम्बत्वमवश्यं वाच्यम, न तु साक्षाद्वर्णरुपत्वम्। परतिवर्णाभिव्यक्तिस्थले वर्णव्यञ्षककण्ठताल्वा देरभावात। तथा च यथा तत्र पर्वतगुहादिसन्निहितेषु नीरूपेष्वाका- शपदेशेषु नीरूपाणां वर्णानां प्रतिबिम्बः, तथा प्रकृते कि न स्यादिति ने स्ाह-वर्णरूपप्रतिशब्दोऽपीति। प्रतिध्वनिवदित्पिशब्दार्थः । क- णठताल्ादिस्थलेऽपि न कण्ठादर्वणव्यञ्जकत्वम, किं तु कण्ठाध्िघात- जन्यध्वनेः । तथा च यथा मूलध्वनिर्वर्णव्यअ्तकः, एवं प्तिवर्णाभिव्य- क्तिस्थले उत्पन्नः प्रतिध्वनिरेव तत्र वर्णानां व्यञ्रकः सम्भवतीति न प- तिवर्णानां मतिबिम्बरूपत्व्रमभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । चैतन्यपतिबिम्बनिरा- करणमुपसंहराते-तस्मादिति । चैतन्यप्रतिबिम्बासम्भवादित्पर्थः । अ० न्ःकरणानवच्छिन्रचैतन्यस्येश्वरत्वे अन्तःकरणादिषु सर्वविकारेधु प

मिति। विरुध्येतेति। तथा च श्रुतिविरोधपरिहाराय प्रतिबिम्बप- क्ष एव स्वीकर्तव्य इति भाव: । पतिषिम्यपक्षाश्रयणेऽपि श्रुतिषिरोष-

जौवेश्वरस्वरूपविचारः । ११३

प्रतिबिम्बपक्षे तु जलगतस्वाभाविकाकाशे सत्येष प्रतिबिम्बाका- शदर्शनात एकत्र द्विगुणीकृत्य वृत्तिरुपपद्यते इति वाच्यम्। यतः प्रतिबिम्बपक्षेऽप्युपाधातनन्तर्गतस्यैव चैतन्यस्य तत्र प्रतिबिम्बो वाच्यः, न तु जलचन्द्रन्यायेन कृत्स्नप्रतिबिम्बः । तदन्तर्गत- भागस्य तत्र प्रतिबिम्बासम्भवात। न हि मेधावच्छिन्नस्या- काशस्यालोकस्य वा जले प्रतिबिम्बवत जलान्तर्गतस्यापि तत्र प्रतिबिम्बो दृश्यते। न वा मुखादीनां बहिःस्थितिसमये इत जलान्तर्निमज्नेऽवि प्रतिबिम्बोऽसि्त। अतो जलप्रति- बिम्बं प्रति मेघाकाश।देरिवान्तःकरणाद्युपाधिप्रतिबिम्बं प्रति तदनन्तर्गतस्यैव बिम्बत्वं स्यादिति बिम्बभूतस्य विकारान्तर- वस्थानायोगात ईश्वरे अन्तर्यामिव्राह्मणाज्नस्याभावस्तुल्यः । माशइग्ाह-प्रनिबिम्बपक्षे त्विति । तुशब्दसूचितं विशेषमेत्र दर्शय- नि-जलगतेति। द्विगुणीकृत्येति । प्रतिबिम्वरूपजीवभावेन तत्तदु - पाध्यन्तर्योमियावेन चेन्पर्थः। प्रतिविम्बपक्षेऽपि अन्तर्यामित्रा- सथविरोधो दुष्परिहर इस्ाह-पत इति। यतः ईश्वरेऽन्तर्या- मिव्राह्मणाअस्थाभानस्तुल्यः, अतो न च वाच्यमिति सम्बन्धः । तत्रेति। अन्तःकरणादावित्यर्थः । ननु यथा जले कृत्स्नस्य चन्द्रम- ण्डलस्य प्रतिबिम्बः, तथा कृत्स्नस्यैव चैतन्यस्यान्त:करणादौ प्तिषि-

ह-न त्विति। अमम्भवमेत्र दर्शयति-न हीति। आलोकस्थ वे- ति। वहिःस्थितस्येति शेपः। जलान्तर्गतस्यापीति। आकाशादेरि- सनुषङ्ग:। तत्रेति। जलादावित्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह-न वेति । ततः किम ? तत्राह-अत इति। उपाध्यन्तर्गतभागस्य तत्र पति- विम्बासम्भवादित्यर्थः । तदनन्तर्गतस्यैवेति। वैतन्यस्येति शेषः। दृष्टनुरोधित्वाद कल्पनाया इति भावः । विकारान्तरिति। अण्डा- नतर्गतचैतन्यभागस्य उपाध्यन्तर्गतत्वाद तद्धहि्स्थतस्यैव चैतन्यस्य वि (१) सामअस्थेति पाठ:। १५

११४ प्रथमपरिच्छेदे।

म्बत्वं वाच्यमिति विम्नभृतेश्वरोऽप्यण्डात बहिरेव स्थादित्यर्थः । यदि व

'अनवच्छिन् वैतन्यमीशरः' इति पक्षेरपि 'अन्नःकरणाभावावच्छिन्नचैतनमी शरः' इति विवाषितम्। अन्तःकरणस्य कल्पितत्वेन चैतन्येडन्तःकरण धवच्छेदेनाप्यन्त:करणाभावस्य वास्तवस्य सवेन तदवच्छिन्नचैतन्रुपेश

समाधानं बोध्यम्। अभावस्यापीशरोपाधित्त्रमुक्तं तृप्तिदीपे- अन्तःकरणसाहिसराहित्याभ्यां विशिष्यते। उपाधिर्जीवभावस्य ब्रह्मतायाश्च नान्यथा ।। ८५ ।। यथा विधिरुपाधि: स्यात प्रतिषेधस्तथा न किम् ।। सुवर्णलोहभेदेन शृङ्गलात्वं न भिद्यते ॥ ८६। अतव्वावृत्तिरुपेण साक्षाद्विधिमुखेन च।। वेदान्तानां पवृत्ति: स्याद् द्विघेत्याचार्यभापितम् ।।८७।। इति। श्लोकानामर्थ :- जीवत्वब्रह्मत्वयोरुपाधिरन्तःकरणसाहित्य राहिसाभ्यां विशिष्यते मि- धते। तत्साहिसं जीवत्वोपाधिः, तद्राहितं ब्रह्मताया उपाधिरिति जीवे- शरोपाधिभेद इसर्थः। नान्यथा न प्रकारन्तरेण। जीवभावाद्युपाधिरि त्यर्थः । नतु भावस्यैत्रोपाधित्वम, नाभावस्पेसाशक्का विनिगमनाविरहमा ह-यथेति। भाववदभावस्य व्यावर्तकोपाधित्वे विशेषो नास्तीसत्र दृष्टा नतमाह-सुवर्णेति। शृङ्गलात्वं नाम यथेच्छासञ्चारव्यावर्तकत्वम। नतु

पाधित्वरं युक्तमेत्याशक्का तर्हन्त:करणनिषेधस्यापि ब्रह्मोपलब्धिसाघनत्वात् सस्य ब्रह्मोपाधित्वं युक्तमत्यभिनेत्य तत्तदुपाधिनिषेधस्य ब्रह्मोपलब्धिसा- घनत्वरं भाष्यकारैरुक्तमित्पाह-अतद्व्यावृत्तीति। अत्र तच्छब्देन ब्रह्मोच्यते। तन्न्र भवतीसतत् अन्तःकरणादिरुपमुपाधिजातं, तस्याततो व्यावश्तिः निषेधः तद्रषेण तद्बोधनद्वारेणेत्यर्थः । साक्षाद्विधिमुखेन च-बुद्धेस्साक्षी मनसस्साक्षी सर्वस्य साक्षी, पश्यन् शृण्वन्मन्वानः इत्यादिप्रकारेण च। पृात्त: बोधकता तया ब्रह्मणि तेषां मामाण्यमिति। तथा च उक्तरीया पतिविम्बावच्छेदपक्षयोरुभयोरप्यन्तर्थाः

जीवेश्वरस्वरूपविचार: । ११५

एतेनावच्छिन्नस्य जीवत्वे कर्तभोक्तृसमययोस्तत्र तत्ान्तः- करणात्रच्छेद्यचैतन्यप्रदेशस्य भिन्नत्वात् कृतहानाकृताभ्यागमप्सङ्ग इति निरस्तम्। प्रतिबिम्बपक्षेऽपि स्वानन्तर्गतस्य स्वसन्निहितस्य चै- तन्यप्रदेशस्यान्तःकरणे प्रतिबिम्बस्य वक्तव्यतया तत्र तत्रा- न्तःकरणस्य गमने बिम्बभेदात् तत्प्रतिबिम्बस्यापि भेदा- वश्यम्भावेन दोषतौल्यात् । न च 'अन्तःकरणप्रतिबिम्बो जीवः' इति पक्षे दोषतौल्येऽपि 'अविद्याप्रतिचिम्बो जीवः'। तस्य च तत्र तत्र गत्वरमन्तःकरणं जलाशयव्यापिनो महामेघमण्डलग्र- तिबिम्बस्य तदुपरि विसृत्वरस्फीतालोक इव तत्र तत्र विशेषाभि-

मिब्राह्मणाअस्याभावाञ्जस्ययोस्तुल्यत्वे सति 'सुतरां नीरूपे' इत्या- दिना चैतन्यप्रतिविम्बासम्भवस्य दर्शितत्वाव् पतिबिम्बपक्षं त्यकत्वा अवच्छेदपक्ष एव आदरणीय इति भावः । एवमवच्छेदपक्षे दोपान्तरमपि वक्ष्पपाणदोपतौल्यादिनैव निरस्त- मिसाह-एतेनेति। स्वानन्तर्गतस्थेति। प्रागुक्तयुक्तिरत्रानुमन्धेया । स्वमन्निहितस्पेति विशेषणस्थायमभिपायः-यदि सर्वेष्वन्तःकरणेषु तदनन्त- गतस्पाण्डाव बहिर्विद्यमानस्यैव चैतन्यभागस्वैकस्य प्रतिविम्बस्सम्भवेन, तदा विम्बचैतन्यपदेशभेदाभावात् प्रतन्तःकरणं बिम्वचैतन्यमदेशभेदेन पति- विम्बयेदोपादनं न सम्भवेत्। न च तथा सम्भवति। व्यवहितस्य पतिबि- म्बायोगात, कि तु तत्र तत्रान्त:करणे सन्नििहितस्यैव चैतन्यमदेशस्य वि- म्बत्वं वाच्यम। ततश्रेह परत्र च प्रतिबिम्बभेदापादनं युक्तमिति । दोषतौल्यादिति। कुतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गदोपतौल्यादित्यर्थः । 'अ- बिद्याया चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः, अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बो जीवः' इति पूर्वमदर्शिते सङ्गेपशारीरकपक्षे दोषतौल्येऽपि विवरणादिपक्षे उक्तदोषा- मसक्तेस्तस्योपादेयत्वं स्यादिति शङ्कते-न चेति। गत्वरं गमनशीलम्। तदुपरीति। जलाशषयोपरीत्पर्थः । विसृत्वरेति। यथा तत्र तत्र जम - देशेषु विस्दत्वरो गमनशीलो मेघच्छिद्रेभ्यो निरसृतः स्फीतालोकखण्डो

११६ प्रथमपरिष्छेदे।

व्यक्तिहेतुरिति पक्षे नायं दोषः । अन्तःकरणवदविद्याया गत्य- भावेन प्रतिबिम्बभेदानापत्तेरिति वाच्यम्। तथैवावच्छेदपक्षे- डपि 'अविद्यावच्छिन्नो जीवः' इत्यम्युपगमसम्भत्ात। तत्राप्येकस्य जीवस्य क्चित प्रदेशे कर्तृत्वं प्रदेशान्तरे भोक्तृत्वमित्येवं कृत- हानादिदोषापनुत्तये वस्तुतो जी वैक्यस्यैशरणीकरणीयत्वेन तन्न्या- यादन्त:करणोपाधिपक्षेपि वस्तुतश्वैतन्यैक्यस्य तदवच्छेदकोग महामेघमण्डलप्रतिविम्वस्य जलाशयव्यावकस्य विशेषेण स्फुरणहंतुः, तथा

पक्षे इसर्थः। कृतहानादिदोषाभावे हेतुमाह-अन्तःकरणवदिति। यदि पतिबिम्बवादिना 'अन्तःकरणप्रतिबिम्बो जीवः' इति पक्षमुक्तदोषतौल्पेन परित्यज्य 'अविद्याप्रतिबिम्तो जीव्ः' इति पक्षस्स्वीक्रियते, तदा अवच्छेदवा दिनाऽपि 'अन्तःकरणवच्छिन्ो जीवः' इनिक्ष कृतहानादिदोषयुक्तं त्पकत्वा उक्तदोषरहितम 'अविद्यावचछिन्नो जीवः' इति मतमुपादीयते इत्याइ-त पैवेति। जीव इति। उपलक्षणं चैतत् । अविद्यायाः कल्पितत्वेन 'वा

एवम 'अविद्यापतिबिम्बो जीवः' इति पक्षे कृतहा नादिदोषाभावमुपेत्य तन्साम्यमत्रिद्यावच्छिन्नस्य जीवत्वपक्षे दर्शितम। इदानीमन्तःकरणवच्छेदपक्षे कृतहानादिदोपाभावं समर्थायेतुम 'अविद्याप्रतिषिम्बो जीवः' इति पक्षेऽि फृतहानादिदोपमाशका परिहरति-तत्रापीति। 'अविदाप्तिबिम्बो जीव्' इति पक्षेऽपीत्यर्थः । क्रचितूप्रदेशे इति। ब्राह्मणादिशरीरगतान्तःकरणा- वच्छिन्नप्देशे इत्यर्थः। प्रदेशान्तरे इति। देवादिशरीरगततदवच्छित्र- प्रदेशे इत्यर्थः । वस्तुत इति। प्रदेशभेदे सत्यपि इह परत्र च अविधा- पतिषिम्यरूपजीवैक्यमात्रेण कृतहानादिदोषः परिहर्तव्यः तिबिमबवा दिनां गत्यन्तराभावादित्पर्थः । सोऽयं परिहारप्रकारोऽन्तःकरणवच्छेदप- क्षेपि समान इत्याह-तन्न्यायादिति। वस्तुत इति। इह परत् वान्त:करणावच्छेद्यचैतन्ेश्भे्ेष ै्स्ुएकत्ा न कृतहानादिदोष इत्यर्थ:। नमु वास्तवचैतन्यैक्यमात्रस्य जीवान्तरसाधार- नत्वादन्यकृतकर्मणाऽम्पस्य भोगपसङ्क इसत आह-तदयकछेदकोति । १ आदरणीयरमेमेति पाठः।

जीवेश्वरस्वरूपविचार: । ११७

ध्यैक्यस्य च तन्त्रत्वाभ्युपगमेन तद्दोषनिराकरणसम्भवाच्च । न चावच्छेदपक्षे "यथा ह्य्य जयोतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवम- जोऽयमातमा" 'अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्' (उ० मी०

तत्पद चैतन्थपरमू।तथा च 'एकान्तःकरणवच्छिन्नचैतन्पमेको जीवः, अन्तः- करणान्तरावच्छिन्नचैतन्यमन्यो जीवः' इति स्वीकारात नोक्तातिप्रसङ्ग इति मावः। अस्मिनवच्छेदपक्षे मागुक्तरीसा वास्तवान्तःकरणाभावावच्छिन्नचैत- न्यमीशवरः, "कारणोपािरीश्रः" इति श्रुत्यनुरोधेन अविद्यावच्छिन्नवैनन्यं वा ईश्वरः इति बोध्यम्। अस्य पक्षस्य श्रुतिसूत्राभ्यां विरोधं शङ्कते-न चावच्छेदपक्षे इति। यथा एको विवस्वान् पात्रभेदेन भिन्ना आपो- Sनुगच्छन् बहुजलपात्रेषु प्रतिबिम्वितस्सन्निति यावत। बहुधा भेदरूपः क्रियते औपाधिकं नानात्वं प्तिपदते, एवं देवस्स्वमकाश आत्मा स्वत एकस्सन् क्षेत्रेषूपाधिपु प्रतिविम्बितो भेदरूपः क्रियते नानालं लभते इति याषत । यथा एकस्य सूर्यस्य बहुपूपाधिषु मतिबिम्बितत्वप्रयुक्तो भेद:, एवमात्मनो 5पि क्षेत्रेषु प्रतिबिम्बितत्वप्रयुक्तमेव नानात्वमिह विवक्षितमिति वक्तव्य- म्। अन्यथा दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरतुल्यत्वापचया तयोरसामअ्स्यमसङ्गा- व। तथा चावच्छेदपक्षः श्रुतिविरुद्ध इतर्थः । एवम्- एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्॥ "रूप रूपं प्तिरूपो बभूव" "जीवेशावाभासेन करोति" इतादिश्रुतयोऽपि चैतन्यस्य प्रतिबिम्बगमकत्वेन द्रष्टव्याः । भूतानां ब्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तानामात्मा स्वरृपभूतः परः, भूते भूते इति वीप्सा, तथा सर्वे मतिबिम्बोपाधयो गृह्यन्ते। तेषु प्रतिम्बिततया 5्पवस्थितस्सन् बहुधा दृश्यते। स्वतस्तु शास्त्रादेकधा दश्यते। रूपशब्द उपाधिपरः । अन्रापि वीप्सा सर्वोपाधिसद्ग्रहार्था । प्रतिरूप: मतिबिम्बः । पुरुषमतिबिम्बे 'पुरुषपतिरपोऽयम' इति प्रयोगदर्शनाद। तृतीयाध्यायगतसूतमुदाहरति-अत एवेति। यतश्रिदात्मन: स्वाया- विकमेकत्वम, नानारवं चौषाधिकं श्रुतिषु विषक्षितम, अत एव तहां, चिकना-

११८ पथमपरिच्छेदे।

अ० ३ पा० २ सू० १८) इति श्रुतिसूताभ्यां विरोधः।'अम्बुव- दग्रहणात्तु न तथात्वम्' (उ० मी०अ०३प०२ सू० १९) इत्युदाहृतसूत्रानन्तरसूत्रेण यथा सूर्यस्य रूपवतः प्रतिबिम्धोदय- योग्यं ततो विप्रकृष्टदेशं रूपवज्जलं गृह्यते, नैवं सर्वगत- स्यात्मनः प्रतिबिम्बोदययोग्यं किश्चिदस्ति ततो चिप्रकृष्ट- मिति प्रतिबिम्बासम्भवमुकत्वा 'वृद्धिद्रासभाक्त्वमन्तर्भावादभ- यसामञ्जस्यादेवम्' (उ० मी० अ० ३ पा० २ सू० २०) इति तदनन्तरसूत्रेण यथा जलप्रतिबिम्बितः सूर्यो जल- वृद्धौ वर्धते इव, जलहासे हरसतीव, जलचलने चलतीवेति तस्या-

नात्वे जलादिपु प्रतिबिम्तिनितस्सूर्यादिर्दष्टान्तत्वेन श्रुतिषूपादीयते इति सूत्रार्थ:। "रप रुपम्"इति श्रुतौ प्रतिरूपशब्दो न प्रतिबिम्बवाचकः "वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूप रूपं पतिरूपो बभृत"इसादौ व्यभिचारात, अतस्सूर्यादि- प्रतिबिम्बद्ष्टान्तस्वारस्यादेव चैतन्यप्रतिबिम्बो वक्तव्यः। तं प्रतिबिम्बं स्व्रयमेव सूत्रकृदाक्षिपति-अम्युवदिति। सूत्रे दृष्टान्तभागस्थार्थमाह- यथेति। प्रतिबिम्बोदययोग्यत्वं स्वच्छत्व्रम। उपाध्यन्तर्गतस्य न तत्र पतिबिम्ब इसाशयेनाह-तत इति। बिम्बभृतसूर्यापेक्षयेत्यर्थः । दार्ष्टा न्तिकभागं व्याचष्टे-नैवमिति। नतथात्वम्-चिदात्मनः प्रतिबिम्बितसूर्या दितुल्यत्वं नास्ति।कुतः? अग्रहणात।अन्तःकरणादेरात्मप्तिबिम्बोदययोग्य त्वेनाग्रहणाद। न हन्त:करणमात्मापेक्षया विप्रकृष्टदेशवत। सर्वगतत्वादा तमनः। नापि तदुद्भूतरूपवत, अनङ्गीकारात्। चिदात्मनोऽपि सूर्यादिवत बिम्बत्वयोग्यत्वेनाग्रहणाच्च। तस्य नीरूपद्रव्यत्वात्। तस्मात प्रतिबिम्बितस्

न्तिकयोः प्रतिबिम्बितत्वशन साम्याभावेऽवि न तद्भावविरोधोडसिति। विव- क्षितांशेन साम्यस्य तत्रापि सम्भवात ।न हि तयोस्सर्वसाम्पं कचिदपि

वक्षितांशसाम्यं सूत्रकृद्दर्शयति-वृद्धिह्वासेति। तदनन्तरेत्यत्र तत्पदम म्युदिति सूत्रपरम।सूतं व्पाचष्टे-यथेति। आध्यासिक

जीवेश्वरस्वरूपविचारः । ११९

ध्यासिक जलानुरोधिवृद्धिह्वासादिभाक्त्वम्, तथा आत्मनोऽन्तः- करणादिनाSवच्छेदेन उपाध्यन्तर्भावादाध्यासिकं तदनुरोधिवृ-

रोध इति स्वयं सूत्रकृतैवावच्छेदपक्षे तयोस्तात्पर्यकथनात। घटसंवृत्तमाकाशं नीयमाने यथा घटे। मिति। भ्रान्तििद्धमिसर्थः । तथेति। चिदात्मनो बुद्धयाद्यन- च्छिन्नतया बुद्ध्याद्युपाधावन्तर्भावात् गजादिशरीरेऽन्तःकरणवद्धौ चिदा- समा वर्धते इद, मशकादिशरीरेऽनतकरणहासे हमित इत, तच्चलने चलित इव, भेदे भिन्न इन, च भाति। तथा च श्रुतिः-"ध्यायतीव लेलायतीव" इति। बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्मा ध्यायतीच, तस्या चलन्सामात्मा चलतीत्र, न तु वस्तुतो ध्यायति चलतति वेत्यर्थः । एतमध्याससिद्धमन्त:करणानुरो- धिव्ृद्ध्यादिमत्त्वमात्मनोऽत विवक्षितं साम्यमित्यर्थः । तगोरिति। चैत- न्यस्य प्रतिविम्बितत्वगमकश्रुतितन्मूलकसूत्रयोः पूर्वमुदाहृतयोरित्यर्थः। अत- चछेदपक्षे न केवलं श्रुतिसूत्रविरोधाभाव एत, कि तु श्रुनिसूत्रानुग्रहोऽपयस्ती- साह-घटसंवृत्तमिति। घटमंदृत्तं घटावच्छिन्नमाकाशं प्रसिद्धमस्ति । तच्च घटे नीयमानेऽपि न नीयते। यथा अयं दृष्टान्तः तद्वज्जीवो नभोप- मः नमसा तुल्यः। एतदुक्तं भवाति-जीवस्य नभोपमशब्देन घटसंवृत्ता- काशतुल्यत्वमभिद्घता अव्छिन्नचैतन्यरुपत्वमुक्तमिति। एवं प्रवेशश्रुतिरषि चिदात्मनो बुद्ध्याद्यवच्छेदकृतमेव द्रष्टृत्वा- दिधर्मलाभं दर्शयति, न प्रतिबिम्बभावकृतम। तथाहि-"स एष इह पविष्ट आनखाग्रेभ्यः"इत्युपक्रम्य "पाणत्ेव भाणो नाम भवति वदन् वाकू पशयन् चक्षु: शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मनः" इति पुरुषविधव्राह्मणे श्रूयते। अयमर्थ :- सः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्ध:, एषः नामरुपव्याकर्तृलवेन सन्निहितः । इह कार्यकरणसङ्गाते नखवाग्रमवधीकृत्य पविष्टः। ननु यथा देवदत्तस्य गृहे, सर्पस्य वा बिले प्रवेशः प्रसिद्ध, नतथा आत्मनः प्रवेशः कल्प- पितुं शक्यते। तस्प सर्वगतत्वाद्। नापि जलपात्रेषु सूर्यादेरिव प्रतिबिम्ब- भावलक्षणः पवेशस्सम्भवति। तसष्य तैत्तिरीयकादौ नवेशवाक्यविचारावसरे भाष्यकारैरेव निरस्तत्वाद। अतः कीहशः प्रवेशः पविष्टपदेन विवक्षित इति जिज्ञासायां यथा जले प्रतिबिम्बभावेन पविष्टस्य सूर्यादेस्तद्वर्मवत्तया उ-

१२० प्रथमपरिच्छेदे।

घटो नीयेत नाकाशं तद्वजीवो नभोपमः ।

पलभ्यमानत्वमीस्त, एवमात्मनः सङ्गाते अधिष्ठानतया प्राकू सिद्धस्पैव प्राणबुद्धादिधर्मत्तया उपलभ्यमानत्वमेत्र प्रकृते प्रविष्टवदेन विवक्षितं न तु मुख्यः पवेश इति मन्वाना श्रुतिः स्व्रयमेत्र पत्निष्टषदं व्याचष्- माणनेवेत्यादिना। प्राणन् माणनचेष्टां माणोपाधिद्वारा कुर्वन "म्ाण- स्य प्राणम" इसादिश्रुतौ द्वितीयमाणपदवाच्यो भवति। रूपं पशयन् रूपगोचरचाक्षुषटत्त्तिमन्तःकरणतादात्म्यापत्या कुर्वन् "चक्षुषश्चक्षुः" इसा दिश्रुनौ द्वितीयचक्षुश्शब्दवाच्यो भवति। शृण्वन् शब्दगोचरां श्रोत्रकर णिकां वृत्तिमन्त:करणतादात्म्यापर्यैव कुरवतू "श्रोत्रस्य श्रोत्रम्" इत्यादि- श्रुतौ द्विनीयश्रोत्रशब्दवाच्यो भवति। मन्वानो मननरूपा चक्षुरादिनिरपेक्षां वृत्तिं कुर्वन् "मनमो मनः"इत्यादिश्रुतौ मनशशब्दवाच्यो भवति। चक्षुरादि व्यापारग्रहणं कार्यकरणमङ्गातव्यापारमावस्पोपलक्षणम्। मङ्गातधर्माणा सर्वेषामात्मन्युपलभ्यमानत्वात्। नन्वेवमप्यवच्छेदपक्षस्य द्विती पाध्या यगवेन 'आभास एव च' (उ.मी. अ. २ पा. ३ मू. ५०) इति सूत्रेण तद्भाष्येण च विरोधो दुर्वारः। तगोः चैतन्यपतिविम्वस्य स्पष्टमुक्तत्वात् । सूत्रार्थस्तु-आभास एत जीवः परमात्मनः प्रतिविम्ब एत, न निरुपाधिक: परमात्मैव जीवः। नावि न्यायमने इव परमात्मसकाशाद्त्यन्तभिन्नः। तत्वमस्याद्यभ शषुतति वि रोात् । प्रतििम्् च वस्तुतो विम्नाभिन्नलेन आभासत्वपक्षे उत्तश्रुतिविरोध इति चशब्दार्थ इति चेतु, न। उदाहृतमूवतद्भाष्ययोरुक्तपतिविम्बपक्षस्य 'भोककाप त्तेर विभागश्चेत््याल्लोकवत्' (उ.मी.अ.२पा.१सू.१३) इति सूत्रोक्ति द्वान्तवन्मतान्तरत्वोपपत्तेः। न च तथाकल्पने कि विनिगमकमिति वाच्य म्। तृतीयाध्याये स्वयं सूत्रकृतैव न्यायपूर्वकं कृतस्थ चैतन्यपतिविम्बनिरा सस्य नियामकत्वात्। आभासमूत्रे च जीवस्य प्रतिबिम्बत्वे उपपस्यादे रनुपन्यासाच्। भोवत्रापत्तिसूत्रस्यायमर्थ :- "सर्व खल्विदं ब्रह्म"इति श्त्या प्रपश्चर्प ब्रआ्माभेद: प्रतिपाद्यते। "अहं ब्रह्मास्मि"इति श्रुत्या अहंशब्दार्थभृतभोक्तृवर्गस्य च ब्रह्माभेद: प्रतिपादते। तथा च श्रुतिद्वयानुसारेण भोक्तृभोग्यमपश्चयोरे- कब्रह्माभेदस्वीकारे भोग्यपपश्चस्य भोक्रापते: भोक्त्रभेदापतेः। एवं भोक्तुरि

जीवेश्वास्वरूपविचारः । १२१

'अंशो नानाव्पपदेशात्' (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू ४३) इति श्रुतिसूत्राभ्यामवच्छेदयक्षस्यैव परिग्रहाच। तस्मात् सर्वगतस्थ चैतन्यस्यान्त:करणादिनाऽवच्छेदोऽवश्यम्भावीति आवश्यकत्वात 'अवच्छिन्नो(१) जीवः' इति पक्षं रोचयन्ते॥

चेष्टापतति:। तथामसविभागः ममज्येत। भोक्तृभोग्ययोर्विभागबोधकपत्थक्षा- दिविरोध: प्रमज्येनेति चेत, उच्यते-श्रुंतिसिद्धं भौक्तृभोग्ययोरेकव्रह्मा- भिन्नतवं तथोः प्रसक्षादिभिद्धं परसपरं विभक्ततं चेत्युभर्यं लोकवत स्यातू। उपपच्ने यथा लोके एकसपुद्रविकाराणा े नबुद्बुद् त र क्रणामेकरममुद्र मिन्नत्वम। परिणामाना परिणामयमेदस्यानुभर्वासद्धत्वात। तेषामेत फेनादी- ना परकारं भिन्नत्वं चाहित। भेदस्यानुभवमिद्धतवाव, एवमेकब्रअ्मपरि- णामयोर्भोक्तृभोग्ययोरेकव्रह्माभिन्नत्वं परस्परं भित्नं चोषपद्ते इति ना- द्रेनश्रुवनां प्रसक्षादिनिरोधपमक्तिरिति। अयं च विरोधपरिहारो न मिद्धान्तमम्मतः । कूटस्थनित्यस्य ब्रह्मगः परिणामित्वानभ्युपगमात्, कि तु मनान्नगभिपायेणति माष्यादिपु घण्टाघोष:, तथा प्रकृतेऽपीति सङ्ेप:। अंश इनि। जीन: ईश्वरस्पांशः कुनः नानाव्यपदेशात्। "य आत्मा- नमन्तरो यमगति" इसादिश्रुतिषु नियम्यनियामकभावादिना जीवेश्वरयोर्ना- नात्वस्य मेदस्य व्यपदेशादिति मूत्रभागस्याक्षरार्थः । अत्रांशत्वं जीवचैत- न्यस्य घटा काशवदन्तःकरणनचच्छित्नत्व रूपं विवा्षिनम, न तु मुख्यमंश सवप, निर्वयवस्य ब्रह्मणो मुख्याशासम्भवादिति तदधिकरणभाष्ये रफु- टमिति मावः। अवच्छेदपक्षसमर्थनसुपसंहरति-तस्मादिनि। मतिि- म्वासम्भवान् अच्छेदपक्षे विरोधाभावात बाघकमच्वाच्चेत्यर्थः । अवच्छे- दचैतन्यस्य प्रतिबिम्बपक्षेऽपि सम्मततया उभयसम्पतिपत्रस्य तस्पैव जी- वत्वादिकल्पनं युक्तम, लाघवादित्याशयेनाह-अवच्छेदोऽवयम्भा- ीति। अवच्छिन्न इति। अन्तःकरणावच्छिनो जीवः। जीतग्रहण- सुपलक्षणम्। अविद्यावच्छिन ईश्वरः । "कार्योपाधिरयं जीनः कारणो- पाधिरीशरः"इति ध्रुतेः। "जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्ा च

(१) डछेद इति पाठ:। १६

मथमपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) कौन्तेय इव राधेयो जीव: स्वाविद्यया पर:॥ नाभासो नाप्यवच्छिन्न इत्याहुरपरे बुधाः ॥४२॥ अपरे तु न प्रतिबिम्बः, नाप्यवच्छिल्नो(१) जीवः। किं तु कौन्तेयस्यैव राधेयत्वत्रदविकृतस्य ब्रह्मण एव अविद्यया जीव- भातः । व्याधकुल संवर्धितराज कुमा ा द्द्वा ट्वान्तेन 'ब्रै स्वाविद्यया संसरति, स्वविद्यया मुच्यते' इति बृहदारण्यकभाव्ये प्रति- पादनातू। राजसूनो: स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्तते। स्वयमेत्र भवति" इति श्रुतौ च आभासपदम्वच्छन्नपरम्। मतिबिम्बासम्भ

"कार्योपाधिरयं जीवः" इति श्रुतेः। एवं मायापदोपात्तान्त:करणस्य च मूलपकृत्यात्मकत्वं म्रकृतिविकारभावप्रयुक्तम्। पूर्वमनत्रच्छित्नस्येशवर

त्रेण, न तु तात्पर्यतः। "कारणोपाधिरीश्वरः" इति श्रुतिविरोधाव ।अ. नवच्छिन्नस्य ईशवरत्व्पक्षे तत्योपाध्यभावेन सर्वज्ञानकर्तृत्वादेरसम्भवाच्च । अभावस्येश्वरोपाधित्वपक्षेऽपि समानोऽयं दोषः। मायाविद्याव्या कृतशत्ा

'अथ क ईश्वरः कश्च जीवः' इति प्रश्नै मतिवचनत्वेन मतान्तरमु त्थापयति-अपरे त्विति। 'कस्तहि जीवाइति पृच्छति-कि त्वति। दष्टान्तपूर्वकं 'ब्रह्मैत् जीवः' इत्युत्तरमाह-कान्तयस्यैवेति । कुन्ती कुमा रस्यैत, न तु तत्प्रतिबिम्बादेरिसेवकारर्थः । राधाया अपसं राधेया, त- स्य भावस्तप्वं, तद्वदिसर्थः । किं त्वविकृतश्यैवेति सम्बन्धः । अवच्छेदम- तिबिम्बभावरहितस्येत्यर्थः । तत्र भाष्यवार्तिकसम्माति हेतुत्वेन दर्शयति- व्याधेत्यादिना। यथा राजकुले जातः कर्णो जन्मपभृति राधेयं मन्यते, न तु स्वतह्सिद्धमपि कौन्तेयत्वमनुभवति। ततश्च कौन्तेयत्वमयुक्ताच्छ्रेय सस्सकाशाव मच्युतस्सर्वत्र नानाविधशापावमानादिलक्षणं बहुविधदुःखं (१) वच्छेद् इति पाठः।

१२३

तथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्वमस्यादिवाक्यतः । इति वार्तिकोक्त्तेश्र । एवं च स्वाविद्यया जीवभावमापन्नस्पैव ब्रह्मणः सर्वप्रप- व्वकल्पकत्वात् ईश्वरोऽपि सह सर्वज्ञत्वादिधर्मैः स्वप्नोपल घधदेवतावजीवकल्पित इत्याचक्षते ॥ ६ ॥ (घे०सू०मं०) एको जीव उतानेकस्तत्रानुपदवादिन: । एकं देहं घ तस्यैकमन्यत्स्वप्रसमं विद्ुः ॥४३॥ (७) अथायं जीव एक:, उतानेकः ? अनुपदोक्तप- प्राप्तनान्। स च कदाचित् भगवता विवस्वता 'कर्ण ! कौन्तेयोडमि त्वं, न राधेप:' इत्युपदेशं कुर्वता स्मारितनिजरूपस्सन् तथा स्मृया व्याघतराधेय- त्वादेरविद्याकतस्य निषटतौ ससा व्याघत्वराघेयत्वकतं नानाविधद्दुःखं त्य- वत्वा कौन्तेयत्वस्मृतिपयुक्तं श्रेयः पाप्तवान्। तथा ब्रह्माप्यनािसिद्धया साविद्यया आवृतनिजरूपं सज्जीवभावं माप्य स्वतस्सिद्धान्नित्यनिरतिशया- नन्दस्वरूपानुमवात् पच्ुतं भवति, ततश्च संसरति। एवं समरत ब्रह्म कदाचित् स्व्रप्रदशायामित्र स्वाविद्याकल्पितेन गुरुणा शास्त्रेण चोत्पादितया सवगोचरविद्यया जीव्भावादिपयोजकाविद्यानिवृत्तौ मुच्यते नित्यसिद्धनि- रतिशयानन्दमनुभतत स्वरूचैतन्येनैवेति भाष्यार्थः। अज्ञस्पेति।

दिताकयजन्यज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तौ जीवभाव आत्मनो निव्तते इत्र्थः । एवं जीवं निरुप्प ईशवरं निरूपयति-एवं चेति। भाष्यनार्तिकपर्यालो- वनया प्रतिबिम्बभावादिरहितस्य पूर्णब्रह्मण एव जीवतवे सिद्धे सनीत्पर्थः । ईश्वरोऽपि सर्वज्ञत्व्रादिधर्मैस्सह जीवकलिपत इति सम्बन्धः।यथोक्तजीवस्यैवे- अरकल्पकत्वे हेतुमाह-स्वाविद्ययेत्यादिना। अन्यस्य कल्पकस्याभ- षादितितात्पर्यकमवधारणम्। जीवस्येश्रकल्पकत्वे दष्टान्तमाइ-स्वमेति । पथा स्वप्रद्रष्टा जीव एव परां देवतां सर्वजत्वादिधमैंससहिता कल्पयति, कल्पमिरेा च तामइनिशमुपास्ते, तदुपासनया चाभ्युद्यनिश्रेपसलक्षणं फलं सभते एवं जागरणेऽपीति दष्टान्तादेरमिमायः ।६॥ जीवेश्वरनिरूपणमसङ्गेन विचारान्तरमारभते-अथेति। अ- उुपवोग्तोली। 'बहैत स्वाविधियया सपरति, स्वविधया मुच्यते'

१२४ मथमपरिष्छेदे।

क्षातलम्बिन: केचिदाहु :- एको जीवः, तन चैकमेव शरीरं सजीवम्। अन्यानि सप्नटृष्टशरीराणीत निर्जीवानि। तदज्ञानकल्पितं सर्व जगत, तस्य स्वप्नदर्शनवद्यातदविद्यं सर्वो व्यवहारः। बद्धमुक्तव्य- स्थाडप नारित, जीवस्यैकत्वात। शुकमुक्त्यादिकमपि स्वाप्न- पुरुषान्तरमुक्त्यादिकमित कल्पितम्। अत्र च सम्भावितसकल- इत्यादिग्रन्थोक्तंसर्थः । एक इनि। ब्रह्मण एकत्व्रात्तत्र च अच्छेदप्रतिबिम्बभावयोरनङ्रीकाराच्ेत्यर्थः । ननु जीवैक्ये तेनैकमेत्र शरीरं सजीनं स्यात, न नर्वशरीराणीत्याशक्कामिष्टापसया परिहरति- सेन चेति। ननु यथा एकशरीरे हिनाहित प्राप्तिपरिहवारार्थम्प नदनरूपा चेष्टां दृश्यते, तथा सर्वशरीरेपु हरपते। तथा च कथमेकमेत्र शरीरं सजीवम? तत्राह-अन्यानीति सप्रदशार्यां स्वपट्रष्टुश्शरीर- मेकमेन सजीवम। स्व्रप्रट्ष्टरा दृष्टान्यन्यानि शरीगणि तु चेष्टाविशेषनत्तया दृश्यमानान्यपि सजीवानि न भर्वन्ति। तथा ज.गरणेऽपीति द्रष्टव्यम। ननु स्व्ाप्रम्य जगतः कल्पिका तानत् निद्रा अन्यव्यतरेकसिद्धा यथा वर्तन, न तथा जाग्रत्यपश्चस्य कल्पकमन्त्रयव्यतिरेकमिद्धं किश्चिदसीति जगन स त्यमेन स्थात, नेत्याह-तद्ज्ञानेति। जीवाज्ञानेत्यर्थः । अज्ञानस्य ज. गत्कल्पकत्वं शास्त्रसिद्धमिति मावः । नतु सर्वव्यवहारस्य स्व्रप्रव्यवद्दार- वत कल्पितत्वरे तद्वदेव सहमा उयवहारलोपः पमज्येत। तथा च विद्या नर्थक्यमति, नेसाह-तस्येति। जीवस्येतर्थः। यात्रतिद्राक्षयं स्वम्न्य- वहारानुवृत्तितत् विद्यया यातरदविद्यानिवृ्त्ति सर्वव्यवहारानुत्तर्युजयते इति न विद्यावैफल्गम, अविद्यानिवृत्त्यर्थमपेक्षितत्वादिति मानः । नतु जीवैकत्वमते एको जीवो बद्ध:, अन्यो जीवो मुक्त इति व्यवस्था शुका-

बद्धति।शुकेति। यथा स्वम्रादुत्थितः स्त्रप्रभ्ान्तिसिर्द्धा पुरुषान्तरमुर्कि परं प्रति बोधयति, तथा जीवभ्रान्तिसिद्धां शुकादिमु्क्ति तं मसेव बोषयारी श्रवणादिषु पद्टृत्युपयोगितयेति भावः। ननु जीवैक्यमते विद्योपदेण्- न्यस्यायावाद्रियोदयो न स्यात, जीवेश्वरविभागाभावेन जीवस्पेश्वरोपा सनादिव्यवहारश्र न स्यादित्याशख्ार-अत्र चेति। यथा सवारथार्या

जीवैकत्वानेकत्व विच्वा र : । १२५

शङ्कापङ्कप्रक्षालनं स्वप्नदृष्टान्तसलिलधारयैव कर्नव्यमिति। (वे०सू०मं०) सूत्रमेकं परं जीवपदाभासान् परानू परे। अन्ये त्वस्मिन्नेकशरीरैकजीवबादे मनःप्रत्ययमलभमानाः 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' (उ० मी० अ. २पा० १ सू०२२) 'लोकवत्तु लीला केवल्यम् (उ० मी० अ०२पा०१ सू० ३३) इत्यादिसूत्रैर्जीवाधिक ईश्वर एव जगतः स्रष्टा, न जीनः । न- स्याप्त कांमत्वेन प्रयोजनाभावेडपि केवलं लीलयैंघ जगतः मृष्टिरि- त्यादि प्रतिपादयद्विर्विरोधं च मन्यमाना हिरण्यगर्भ एको ब्रर मा

सप्रटक कंचित गुरुमीश्वरं च कल्पयित्व्रा तावुवास्ते, ताभ्ा च विद्यादिकं लभते, तद्धदिति भाव:।। एकजीववाद एत मतान्तरमाह-अन्ये स्विति। एकशरीरेति एकमेत्र शरीरं सजीवं य्मितेकजीववादे, म तथोक्तः। मनःप्रत्ययामति। मनमो विश्वासं प्रामाणिकत्व्रनिश्चयमिसर्थः । एकमेत्र शरीरं सजीवम, शरीरान्तराणि निर्जीवानीत्यत्र विनिगमकाभावात्। न च जीवैक्यं विनिग- मकमिति वाच्यम्। एकोडपि जीव: किमिन शरीरे वर्तन इसव्र विनिगम- कस्य वक्तुमशक्यत्व्ादिति भावः । अधिकं त्विति । जीवाभिना ईश्वरे वेदान्नानां प्रथमाध्याये निरपितस्ममन्त्रयो न घटते; तथासनीश्रगनज- गतस्ष्टृत्वादेर्जीवधर्मत्वपसङ्गातु, तथा चानुभवविरोध इति पूर्वपक्षनिरा- सार्थसतुशब्दः। अधिकं जीवादुपाधितो भिन्नं ब्रझ्म जगनत्रष्टृत्तमर्वशतता- दिगुणकमभ्युपगम्पते। अनो न ब्रह्मधर्माणां जीवे पमक्तिः। औपाधि- कभेदस्यापि धर्मव्यवस्थापकताया लोकसिद्धलान्। कल्पितमेदाड्गीकारे हेतुमाइ-भेदनिर्देशादिति। "य आत्मन तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयानि" इत्यादौ नियम्यनियामकमावादिना भेदनिर्देशादिति सूत्रार्थः । लोकन- दिति सूत्र पूर्वमेत्र उयारपानय्। अत्रादिष्हेन 'अनुभपत्तेस्त न शरीर:' (उ० मी० अ० १ पा० २ सृ० ३) इसादिसूतं गृहाते । मनोमयत्वादियुणको न ज्वरीस: । तस्मित् सर्वकर्मश्वादीनामनु- पपत्तेरेवेति सूत्रार्थः । विरोधं चेति। मनःपत्ययमलभमाना: विशोष च मन्यमाना इति चश्दार्थः। जीवातिरिक्तेशरभाववादेऽहिमिन

पथमपारच्छद।

प्रतिबिम्बो मुख्यो जीव्रः । अन्ये तु तत्प्रतिबिम्बभूताश्चित्रपट- लिखितमनुष्यदेहार्पितपटाभासकल्पाः जीवाभासाः संसारादि भाज इति सविशेषा ने कशरीरैकजीवव्ाद मा तिष्ठन्ते॥ (वे०सू०म०) योगीव कायव्यूहेषु जीवोऽन्य इति चापरे॥४४॥ अपरे तु हिरण्यगर्भस्य प्रतिकल्पं भेदेन कस्य हिरण्यगर्भ- स्य मुख्यं जीवत्वमित्यत्र नियामकं नास्तीति मन्यमाना एक एव जीवोऽविशेषेण सर्व शरीरमधितिष्ठति।

जगत्सृष्टयादिममर्थस्य व्यावहारिकमेदवत ईश्वरस्यास्तित्वजगत्सष्टृत्वसर्वा तमकत्व।दिगुणपतिपादकैस्सूवैर्विरोधमिसर्थः । ब्रह्मप्रतिबिम्ब इति। अनेन बिम्बभूतं ब्रह्म जीवादधिकमीशवररूपमस्मिन्मतेडस्ति। अतो नोदाह तसूत्रविरोध इति सूचितम्। तदिति। ब्रह्म प्रतिबिम्बभृताहिरण्यगर्भस्प भौतिक जगत्स्ष्टृनया कारणोपाधितया च मुख्यजीवस्य प्रतिबिम्बभृता अन्ये जीवा जीवाभासा, तद्रव सृष्टयादिसामर्थ्याभावादिसर्थः। कल्पा इति। तुल्या इसर्थः। संसारादिभाज इति। अनेन यथा हिरण्यगर्भ- शरीरं मुख्यजीवेन सजीवं, तथा इतराण्यपि शरीराणि जीवाभासैस्सजीवा- नीति पूर्वमताद्विशेषस्सूचितः। अवादिपदं मुक्तिमङ्ग्रहार्थम्। जीवा- भासानां मुक्तिश्च स्व्रविम्बभूतहिरण्यगर्भमाप्तिः क्रमेण च शुद्धब्रह्ममाप्तिरिति मन्तव्यम्। सविशेषेति। सविशेषाणि सजीवानि अनेकशरीराणि यह्मि ननेकजीववादे, स तथा। आतिप्ठन्ते अङ्गीकुर्नन्तीत्यर्थः ॥ अत्राप्पस्त्ररसं वदभ्नेकजीववादमेवाह-अपरे स्विति। एक एवेतति। अविद्यायां ब्रह्ममतिबिम्बरूपो जीवस्तावदेकः । अविदयाया एक त्वाद। स एव च सर्व शरीरं स्वभोगद्यर्थमधितिष्ठति। न त्वविद्ार्या ब्रह्मपतिबिम्बो हिरण्यगर्भशरीरमधितिष्ठति। अन्यानि तु शरीराणि ततप्रतिबिम्बा जीवाभासा अधितिष्ठन्ति। कुतः ? इतरजीवाना तत्पतिबिम्बतने मानाभावादित्येवकारार्थः । अविशेषेणेति । मुख्यामुख्यविभागं विने- त्यर्थ:। जीवभेदे हि सति कश्चिन्मुख्यो जीव:, कश्रिचामुख्यो जीवाभास इति विभागस्सम्भवेव। न त्वेतदस्ति, तस्यैकत्वाभ्युपगमादिति भाव: । नयु देवदससय शिर: पाणी पादावषितिष्वत पकस्य यथा 'शिरति

जीवैकत्वानेकत्वविचारः । १२७

न चैवं शरीरात्रयवभेद इव शरीरभेदेऽपि परस्परसुखाद् नुसन्धानप्रसङ्गः। जन्मान्तरीयसुखाद्यनुसन्धानादर्शनेन् श्वरीर - भदस्य तदननुसन्धानप्रयोजकत्वक्लप्तेः । योगिनस्तु कायव्यूहसुखाद्यनुसन्धानं व्यवहितार्थग्रहणत- दोगप्रभावनिबन्धनमिति न तदुदाहरणमिति अविशेषानेकश- रीरैकजीववादं रोचयन्ते। (वे०सृ०मं०) यद्धमुक्तव्यवस्थार्थमन्त:करणभेदतः । जीवभंदं परे प्राहु:, व्यवस्था चात्र कीदशी॥४५॥ इतरे त्वत्रापि बद्धमुक्तव्यवस्थाऽ्भावस्य तुल्यत्वेन 'त- द्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्"इत्यादिश्रुतेः 'प्रति- मे वेदना पादे मे सुखम'इत्पाद्यनुसन्धानं दृश्यते, एवमेकस्पैत्र जीवस्य सर्व- शरीराधिष्ठातृत्वे 'मम देवदत्तशरीरे सुखं यज्ञदत्तनामकशरीरे दुःखम' इत्पा- दिरूपेण सर्वस्य सर्वत्रातुमन्धानपसङ्ग इति शङ्कते-न चैवमिति।शरीरभे-

भावशशङकनीयः। जीवस्यातीतशरीरेषु वर्तमानशरीरे चैकत्वेऽपि जन्मा- न्तरीयसुखाद्यनतुसन्धानदर्शनेन तद्ज्ेदस्य तत्मयोजकताया: सम्पतिपन्रत्वा- दिति परिहरति-जन्मान्तरीयेति। नतु योगिनो देहभेदे सत्यप्यनुम- न्धानदर्शनात् व्यभिचार इसत आह-योगिनस्त्विति। अस्मदादिवैल- क्षण्पार्थकस्तुशब्दः । तद्शर्थति-कायेति। न हास्मदादीनां व्यवाहि- तार्थसाक्षात्कारोडस्ति। तत्प्रयोजकादृष्टविशषाभावात्। तथा च शरीरभे- दमात्रं न तत्पयोजकम, किं तु अदृष्टविशेषासहकृतशरीरभेदोननुमन्धानम- योजक इति न योग्यनुसन्धानस्थले व्यभिचार इति भावः। योगपदं योग- जादृष्टपरम्। अविशेषेति। अविशेषेणाधिष्वितान्यनेकशरीराणि यह्मिभे- कजीववादे, स तथेत्यर्थः ।। अनेकजीववादमुत्थापयति-इतरे त्विति। अत्रापीति । अ- व्यत्रहितमतेSपीसर्थः। यद्ेकजीववादे व्यवस्था न सिध्यति, ततः को दोष इसाशाङ्कय श्रुतिस्मृतिभाष्याणामनाअस्यं दोष इत्याह-तथो य इति। देवानां मध्ये यो यो देव: तत् ब्रह्म पश्यसुष्यत साक्षात्कृतनान, स एव तत

१२८ प्रथमपरिच्छेदे।

षेधादिति चेतु, न शारीरात्' (उ.मी०अ०४प०२ सू·१२) इत्यधिकरणे बद्धमुक्तत्व(१)प्रतिपादकमाष्यस्य च नाञ्जस्यमि-

वादमाश्रित्य बद्धमुक्तव्यवस्थां प्रतिषद्यन्ते।! ब्रह्म भवत्, नान्यो ब्रह्मवोधरहित इति विदुषो भुक्तत्वमनरिदुषो बद्धतं च पनिपादयन्त्या श्रुत्या बन्धमुक्तिव्यनस्था दर्शिता। आदिपदेन "अ- जामेकाम्" इति श्रुतिः बन्धमुक्तिव्पनस्थापतिवादकलवेन भाष्यकारादिभि रङ्रीकृता गृहाने। श्रुतिग्रहणं 'यद् गत्ता न निव्तन्तं तद्धाम परमं मम, इत्यादिस्मृतीनामुपकक्षणम्। प्रतिषधादिति। इदं पूर्वपक्षमूत्रम्। वृहदारण्यकं काण्वशाखायां "न तस्य प्राणा उत्क्रागन्ति" इति वाकयेन परब्रह्मत्तविद: माणात्क्रान्निपतिषेधात् तस्य गत्युत्क्रानती न लः। उत्क्रान्तिपूर्वकत्व्र: द्रनेरनि चेदिनि सिद्धान्निशङ्गभागार्थः । पूर्वपक्षी तां दूषपति-न शारीरादिति। बृहदारण्यक एत मा० ध्यन्दिनशाखायां समानपरकरण ब्रह्मतिदं शरीरं प्रकृत "न तस्पा- त्माणा उत्क्रामन्ति" इति वाक्यं पठ्चने। अत्र तच्छ्द्वेन मकृ1इशारीरो गृघते, न शरीरम। तसष्य शरीरापेक्षया प्रधानत्वात् । तथा च 'न नस्मान् ' इति वावयेन शारीराजीवात् माणानामुत्क्रमर्णं निषिध्यते, न शरीराद। अनशशरी रादुत्क्रपणं विदुषोडप्यस्तीति तस्यापि गत्यु-क्रान्नी कत एव। 'न तस्य प्राणाः' इति काण्ववाक्यस्यापि तस्य विदुषः माणाइशारीरातू नोतक्रा मन्ति। कि तु तेन महैत ब्रह्मकोकं गच्छन्तीसर्थो बोध्यः। नाक्षस्वमि ति। आञ्जस्यामानः, उपपन्नत्वाभाव इत्यर्थः । अन्तःकरणानामिति । न च नानाजीववादंऽपि ब्रह्मैत स्वाविद्यया संमरति, स्वनिद्यपा मुच्यते इत्यर्थेन बृहदारण्यकभाष्ये मतिपादनेन विरोधम्तुल्य इति वाच्यम। तद्राष्यपतिपादनस्य ब्रह्मैत सवाविद्यया नानाऽन्त:करणरुपेण परिणतया नानाजीवभावं माप्य संसरति, स्व्रविद्यया क्रमेण मुच्यते इत्यभिायकत्वो-

स्वाविद्यया संसरति' इति भाष्पमावस्वारस्यमनुसतत्पान्यथानयनायोगाद। न चोदाहृतश्रुतिस्मृतिभाष्याणं ब्रह्मात्मैकत्वपरत्वेन नानाजीववादे तात्पर्या- (१) शुकमुर्तत्वेति पाठः।

जीवैकत्वानेकत्वविचारः । १२९

(वे०सू०मं०) प्रतिजीवमविद्यांशा भिन्ना ब्रह्मावृतिक्षमा:॥ तनाशक्रमतो मुक्तिव्यवस्था कैश्चिदीर्यते ॥४६॥ तेषु केचिदेवमाहु :- यद्यपि शुद्धब्रह्माश्रयविषयमेकमेवाज्ञानम, तन्नाश एव च मोक्ष:, तथापि जीवन्मुक्तावज्ञानलेशानुवृत्त्य- भावात् तेभ्यो जीवनानातं न सिध्यतीति वाच्यम्। एकजीनवादेऽपि तात्पर्याभावस्य तुल्यत्वात्। न च जीवत्वोपाधिभृतायाः अविद्याया एकत्वाज्जीवैक्यसिद्धिरिति वाच्यम। उदाहृतश्रुतिस्मृतिभाष्यानुरोधेनावि-

पपत्तेः । अविद्याया एकत्वेऽपि "कार्योषाधिरयं जीवः" इति ध्रुत्यतुसारे- गान्तःकरणानामेव जीवत्वोपाधित्वोपगमसम्भवाच्चेति भावः। नानाजीववादे मतभेदेन बन्धमुक्तिव्यवस्थासुपपादयितुमारभते-ते- प्विति। नानाजीववादिपु मध्ये इसर्थः । केचिदिति। नतु नानाजी- ववादेऽपि जीवस्यान्त:करणोपाधिकत्वपक्षे मृलाज्ञानस्य एकत्वेन शुकादित- वज्ञानेनैव तस्य निवृत्तत्वादिदानी संसारानुपलब्धिप्रसङ्ग इत्याशयेन शाङ्गे-पद्यपीति। शुद्धब्रह्माश्रपेति। जीवेशरयोविशिष्टरूपयोरज्ञा- नाश्रपत्वं न सम्भवति। तयोः कल्पितत्वाव । तथा शुद्धस्पैवादृतत्वरूपं विषयत्वं, न त्वीश्वरस्यापि। तस्य जीवान्तरवदौपाधिकभेदादेवातुपलब्धि- मिद्धौ जीवान् मनीश्वरस्याज्ञानावृतत्वरूपविषयत्वकलपनस्य व्यर्थत्वादि- ति भावः । एकमेवति। "अजामेकाम " "मार्या तु प्रकृति विद्या- त " "विभेदजनकेऽज्ञाने" इति श्रुतिस्मृतिषु एकवचनश्रवणेन लाघवेन च तस्यैकत्वावगमादिति भावः । तन्नाश एव चेति । "भूयश्चान्ते वि- इमायानिवृत्ति: " "अज्ञाने नाशमायन्तिकं गते" इत्यादिश्रुतिस्मृतिपु सर्वानर्थमूलाज्ञाननिवृत्तर्मोक्षत्वावगमादिति भावरः । एकस्य तत्वज्ञानेन कृर्स्नाज्ञाननाशो नाङ्गीक्रियते येन व्यवस्था न स्थात, कि तु तस्य तस्य ज्ञानेन तत्तदन्त:करणादिपरिणामिनो मृलाज्ञानांशस्यैव नाश उपेयते। न च तस्य सांशत्वे मानाभाव इति वाच्यम्। जीवन्मुक्तौ आवरणशक्ति- मदंशस्य नामेऽपि विक्षेपशक्तिमदज्ञानांशस्य ज्ञानादनिष्टस्तस्य यावद्विदेहकै- वल्यमनुदृस्युपगमेन तस्य सशशत्वावगमात्। तथा चाज्ञानस्यानिर्वच- नीयस्य अनिर्वचनीयानामेव भागरूपाशानामनन्तानां सम्भवाव तानादाय बन्धमुक्तिव्यवस्था सूपपादेति परिहरति-तथाऽपीत्यादिना। १७

१३० प्रथमपरिच्छेदे।

भ्युपगमेनाज्ञानस्य साशत्वात् तदेव क्वचिदुपाधौ ब्रह्मावगमोत्प- त्तौ अशेन निवर्तते, उपाध्यन्तरेषु यथापूर्वमंशान्तरैरनुवर्तते इति। (वे० सू०मं०) आत्मन्यविद्यासंसर्गो हृदयग्रन्थिसंश्रपः । तज्जेदात्तदसंसर्गः क्रमान्मुक्तिक्रमः परैः ॥४७॥ अन्ये तु यथा न्यायैकदोशीमते भूतले घटात्यन्ताभावस्य वृत्तौ घटसंयोगाभावो नियामक इति अनेकेषु प्रदेशेषु तद्वत्सु संसृज्य वर्तमानो घटात्यन्ताभावः कचित्प्रदेशे घटसंयोगोत्पत्या तदभावनिवृत्तौ न संसृज्यते। एवमज्ञानस्य चैतन्ये वृत्तौ मनो नियामकमिति तदुपाधिना तत्प्रदेशेषु संसृज्य वर्तमानमज्ञानं

अज्ञानसत्वं बन्धः, तन्नाशो मोक्ष इतिमतमुक्तम्। इदानी चैत- न्यस्याज्ञानसम्बन्धो बन्धः, तदसम्बन्धो मोक्षः, नतु तन्निवत्तिः ।असम्बन्ध- मात्रेणैव बन्धनिवत्तिसिद्धेः। ज्ञानदज्ञाननिवृत्तिपतिपादकशास्रस्यापि तदस- म्बन्धे एव तात्पर्योपपत्तेः। अन्यथा मूलाज्ञानस्य विरोधिज्ञानोदये सति तूलपिण्ड- स्य विरोध्यत्निसंसर्गमिवावशेषासम्भवेन बन्धमुक्तिव्यवस्थाशास्त्स्य जीवन्मुक्ति- शास्त्रस्य च निरालम्बनत्वप्रसङ्गादिति मन्यमानानां मतमाह-अन्येत्विति। पथमं प्रकृतोपयोगिटृष्टान्तमाह-यथेति। 'भूतले घटोन' इसनुभवसिद्धो घटा- भावस्त्रैकालिकत्वाभ्युपगमात् घटानयनानन्तर तदधिकरणेपि भूतले वर्तते एव। तथा च घटवसपि भूतले 'घटो नास्ति' इति प्तीतिः प्रमा स्या- दितिदोषप्रसक्तौ तत्परिहाराय नैयायिका: कल्पयन्ति-घटाधिकरणे तद सन्ताभावस्य सम्बन्धाभावेन तत्र तत्मतीतर्रान्तित्वोपपतिः । न च घट संयोगोत्पत्तेः पूर्व भूगले सम्बन्धवतस्तस्य घटसंयोगकाले कथमदत्तिरूप- रसम्बन्घाभाव इति वाच्यम्। मतीसनुसारेण भूतलादौ घटात्यन्ताभाव- तौ घटसंयोगस्य मागभावमध्वंसाभावयोरन्यतराभावो नियामक इति क ल्पनेन घटसंयोगाधिकरणभूतले घटाभावस्यासम्बन्धोपपत्तेरिति। तदेत- न्तं दष्टान्तीकरोति-न्यायैकदेशिमत इति। तद्त्स्विति। घटसं योगाभाववतिस्वित्यर्थः । तदुपाधिनेति । मन एवोपाधिः तेनेत्यर्थः । कचिदिति। चैतन्यमदेशे इत्यर्थः । ब्रह्मदर्शनोत्पर्या मनसो निदटता

जीवैकत्वानेकत्वविचारः। १३१

क्चिद् ब्रह्मदर्शनोत्पत्या "भिद्यते हृदयग्रन्थिः" इत्युक्तरीत्या म- नसो निवृत्तौ न संसृज्यते। अन्यत्र यथापूर्वमत्रतिष्ठते। अज्ञा- नसंसर्गासंसर्गावेत च बन्धमोक्षावरित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) जातिर्व्यक्तिमिव ध्वस्तां स्वात्मज्ञं यजहाति सा । जीवं जीवाश्रिताऽविद्यासुक्ति: सेत्यपिचापरैः।।४८। अपरे तु नाज्ञानं शुद्धचैतन्याश्रयम्, किंतु जीवाश्रयं ब्रह्मविषयम्। अतश्चान्तःकरणप्रतिबिम्बरूपेषु सर्वेषु जीवेषु व्य- क्तिषु(१) जातिवत् प्रत्येकपर्यवसायितया वर्तमानमुत्पन्नविद्यं कं

विति सम्बन्धः। ब्रह्मदर्शनं मनसो निवर्तकमितत्र मानमाह-भिद्यते इति। हृदयग्रन्थिरित्यत्र हृदयपदमन्तःकरणपरम। तच्चान्तःकरणं चि- दात्मन्यध्यस्ततया तत्तादात्म्यापन्नं सत् ग्रन्थिरित्र ग्रन्थिः से च ब्रह्मद- शैने जाते ब्रह्मण्येव विलीयते इति श्रुसर्थः । अन्यत्रेति। चैतन्यप्रदे शान्तरेष्वित्यर्थः । नाज्ञानमिति। युद्धचैतन्यस्य वेदान्तशास्त्रपतिपादस्य नाज्ञा- नाश्रयत्वम् । तस्य 'वेदान्तवेदं वस्तु न जानामि' इसज्ञानवविषयत्वेनैवातुभ- वादिति भावः । जीवाश्रयमिति। 'न जानामि' इत्यज्ञानाश्रयत्वेन जीव-

तत्वमनुपपत्रमिति वाच्यम्। अन्तःकरणे यत् प्रतिबिम्बभूम चैतन्यं, त- स्पैन जीवत्वाभ्युपगमेन विशिष्टस्य जीवत्वानुपगमात्। न चान्तःकरण- स्य सादितया तुद्तप्रतिबिम्बस्यापि सादित्वाव कर्थं तस्यानादयज्ञाना- श्रयत्वमिति वाच्यम। अन्तःकरणस्य स्वापादी लयश्रवणेन जाग्रदादौ जन्मश्रवणेन च सादित्वावगमेऽपि तस्य स्थूलसूक्ष्मरूपेणानादितायाः 'पुं. स्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात' (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ३१) इति सूत्रे व्यवस्थापितत्वाव। यथा पुंदत्वस्त्रीत्वादव्युक्रशोणितस्त- नादिरूपस्य बाल्यादावनभिव्यक्तस्य यौवने प्रादुर्भावः, तथा अस्यान्तःक- रणस्य स्वापादावनभिव्यक्ततया सत एव स्थूलावस्थामाप्तिरूपाया अभि-

(१) व्यक्तिमिषेति पाठ:।

१३२ मथमपरिच्छेदे।

चित्त्यजति(१) नष्टा व्यक्तिमित्र जातिः। स एव मोक्षः । अन्यं यथापूर्वमाश्रयतीति व्यवस्थेत्याहुः ॥ (वे० सू० मं०) प्रतिजीवमविद्याया भेदमाश्रित्य चेतरे। तदिनाशक्रमान्मुक्तिव्यवस्थां संपचक्षते।।४९।। इतरे तु प्रतिजीवमविद्याभेदमभ्युपगम्यैव तदनुवृत्तिनि- व्यक्तर्युंक्तत्वाव। असतश्शशश्रृद्गादेरुत्पत्त्यदर्शनादिति मूत्रार्थः । अवि-

वसरे समर्थितलात्। प्रत्येकेति। द्वित्ववहुत्वादिवदज्ञानस्य सर्वजीवव्य क्तियु व्यासज्यवत्तित्वे सर्वेषां प्रसेकम् 'अहमजः' इति प्रसक्ष न स्याद । व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रसक्षस्य यावदाश्रयमसक्षमापेक्षत्वेन एकैकस्य जीवस्य सर्वजीवप्रत्यक्षाभावादित्यर्थः । वस्तुतस्तु अज्ञानस्य व्यासज्यवृत्तित्वेपि ततूप्रतक्षस्य नित्यसाक्षिरुपतया यात्रदाश्रयप्रत्यक्षानपेक्षणात्। उक्तनियम- स्य जन्यपत्यक्षविषयत्वादिति मन्तव्यम। कश्चिदिति। उत्पन्नया वि- दयया मनसो निटृटत्तौ तन्निरुपितमतिविम्वभावस्यापि निवृत्ततया तद्विशि- ष्टचैतन्यरूपव्यक्तिनाशादिति भावः। तथा च श्रुतिः-"जहासेनां भुक्त- भोगापजोऽन्यः" इति। एनामजाशब्द्ितामविद्यां जीवेन भुक्ता: भोगा: यस्या:, सा भुक्तभोगा। भुज्यन्ने इति व्युत्पत्या भोगशब्दितानां विष- याणामविद्यापरिणामत्वादिति भावः । अजो जन्मरहित: अन्यः उत्पन्नवि- द्यो जीव इति श्रुत्यर्थः। स एवेति। त्याग एवेसर्थः । अन्यमिति। अज्ञमिति भावः । तथा च श्रुतिः-"अजो होको जुषमाणोऽनुशेते" इति। एकः पुनरजो वित्रेकरहितः कार्यकरणसडव्यातरूपेण परिणतामविद्या जु षमाणः सेवमानः तत्राहम्ममाभिमानवान सन् अनुशेते तामनुसृत्य शेते वर्तते। न जहातीति यावत् । अत्राज्ञानं कश्चिज्जहाति अन्यमाश्रित्यैव ति श्ुतीत्युक्त्याऽपि अज्ञानसम्बन्धासम्बन्धावेव बन्धमोक्षावित्युक्तं भवति।

अज्ञानसम्बन्घतदभावी बन्घमोक्षाविति मतद्वयमपि तस्य ज्ञानना इयत्वप्रतिपादकश्षुतिस्मृतिभाष्यादिस्वारस्यविरुद्धं मत्वा तदविरुद्ध मतमाद- इतरे त्विति। अभ्युपगम्यैवेति। अविद्याभेदातुपगमे तत्सक्वतम्रा (१) जहदातीति पाठः।

जीवैकत्वानेकत्वविचारः । १३३

वृत्तिभ्यां, बद्धमुक्तव्यवस्थां समर्थयन्ते। (वे०सू०मं०) अविशेषेण सर्वेषामविद्यातः प्रवर्तते॥ प्रपश्चोऽस्मिन्नैकतन्त्वारब्य: पक्षे पटो यथा ॥ ५० ॥ अस्मिन् पक्षे कस्याविद्यया प्रपश्चः कृतोऽस्त्विति चेत, विनिगमकाभावात् सर्वाविद्याकृतोऽनेकतन्त्वारब्धाटतुल्यः । एकस्य मुक्तौ तदविद्यानाशे एकतन्तुनाशे पटस्येव तत्साधार- णप्रपञचस्य नाशः । तदैव विद्यमानतन्त्वन्तरैः पटान्तरस्पेव इतराविद्यादिभि: सकलेतरसाधारणप्रपञ्चान्तरस्योत्पादनमित्येके।। (वे०सृ०मं०) प्रत्यविद्यं प्रपश्रस्थ भेदं न्यायनये यथा। अपेक्षाबुद्धिजद्वित्वं शुक्तिरूप्यं च भिद्यते ॥५१॥

शवत्वकल्पनया तन्नाशरूपो मोक्ष: प्रागुपपादित इति वाच्यम्। विरो- धिविद्योदये तदवस्थानायोगस्याप्युक्तत्वात्। न च जीवन्मुक्तौ तल्लेशानु- वृत्त्यभ्युपगमव्रिरोध इति वाच्यम्। अविद्यानाशेऽपि तत्संस्कारस्य याव-

त्वादिति भाव:। एवं नानाजीववादे बन्धमोक्षव्यवस्थां बहुपकारामुपपा- द् तदुपपादनोपयोगितया मसक्तमविद्यानानात्वमुपजीव्याक्षेपमवतारयति- अस्मिन् पक्षे इति। अविद्यानानात्वपक्षे इत्यर्थः । कस्येति। किमे- कस्य जीवस्याविद्यया मपश्चारम्भः, उत सर्वेषामविद्याभिः ?। नादः। विनिगमनाविरहात्। न द्वितीयः । एकाविद्यानाशे सर्वमपश्चनाशापर्या मुक्तेतरजीवानां प्रपश्चानुपलब्धिप्रसङ्गादियाक्षेपाभिपायः । द्वितीयपक्षं प- रिग्रृह्य तव्रोक्तानुपपर्त्ति परिहरति-विनिगमकाभावादित्यादिना। सर्वाविद्याकृत इति। सर्वेषां जीवाना सर्वाविद्यापरिणाम इतर्थः। यद्वा सर्वाविद्याविषयी कृतब्रह्मविवर्तः प्रपश्च इत्पर्थः। मथमव्यार्याने दष्टान्तमाह-अनेकतन्त्वारन्घेति। सकलेतरेति। सकलास्समस्ता मुक्तजीवापेक्षया ये इतरे, तेषां साधारयापपश्चान्तरस्येसर्थः । मपश्चस्य सर्वाविद्याकार्यत्वेऽपि तज्जेदाद भपश्चस्पापि पतिपुरुषं

१३४ प्रथमपरिच्छेदे।

तत्तदज्ञानकृत(१)प्रातिभासिकरजतवत, न्यायमते तत्तदपे- क्षाबुद्धिजन्यद्वित्ववच्च तत्तदविद्याकृतो वियदादिप्रपञचः प्रतिपु- रुषं भिन्नः । शुक्तिरजते त्वया यद् दृष्ट रजतं, तदेव मयाऽपीति- वदैक्यभ्रममात्रमित्यन्ये।। (वे०सु०मं०) प्रातिभासिकरूप्यादे: प्रकृतिर्जीवसंश्रया॥ अविदेशाश्रया माया विश्वस्येत्यपरे जगु: ॥५२॥ जीवाश्रितादविद्यानिवहाज्विन्ना मार्यैव ईश्वराश्रिता प्रपञच-

भेद पवेति मतं सदष्टानतमाह-तत्तदिति। ननु यत्र एकदा बहूनां शु- कौ रजतभ्रमो भवति, तत्र प्रतिपुरुषमज्ञानभेदेन तत्करतरजतभेदोऽत दृष्टा- न्तत्वेन वक्तव्यः। सचन सम्भवति। तत्रापि तावत्पुरुषाणामज्ञानैरे- कस्यैव रजतस्योत्पत्तिसम्भवादिति, चेत, न। तत्र दैवयोगादेकस्प पुरुषस्य प्रथमं शुक्तित्वनिशेषदर्बने सति 'नेदं रजतम्' इति बाघ कमतक्षेण सोपादानस्य रजनस्य नाशेऽि तदितरेपां रजतभ्रमातुदृत्त्या रजतभेदस्यावश्यकतया दृष्टान्तसिद्धेरिति भावः। न्यायमत इति। सि द्वान्ते तु एकत्ववद्धित्वादिकमपि यावद्दृव्यभाव्येव, न तु तत्तदपेक्षाबु- द्धिजन्यम्। अनन्तद्वित्वादेस्तदुत्पच्यादीनां च कल्पने गौरवात् । अपे.

ति भाव:। ननु तहि यथा तत्तद्रजतं तस्य तस्पैव मतक्षम, नान्यस्य, तथा तत्तदविद्याकल्पितः मपश्चोऽपि तस्य तस्यैव मत्यक्षस्स्याद, नान्यस्य, तथा च यः प्रपश्चस्त्वयाऽनुभूयते स एत्र मयाऽप्यनुभूयते इति म्रत्यभिज्ञानम- त्यक्षं न स्यादिति शङ्कां दृष्टान्तेन परिहरति-शुक्तिरजते इति। उप- लक्षणमेतव। यौ द्ौ रामकृष्णौ त्या दृष्टौ, तावेव मयाविति मत्यभिज्ञानं न्यायमते द्वित्वभेदेऽपि दृश्यते, तद्वदिति बोध्यम्॥। वियदादिपपश्चो न जीवाविद्यापरिणामः । कि तु जीवाश्रितावि धासङ्घाव भिन्ना माया सर्वजीवान् पति साधारणा वियदादिपपश्चपरिणा म्युपादानमुपेयते। अतो वियदादिमपश्चस्पैकत्वाव तदेकत्वमतीतिः न भ्रममात्रमिति मतं दर्शयति-जीवाश्रितेति। मायाया अविद्याभ्यो मिननले

(१) जन्येति पाठ:।

ब्रह्मण: कर्तृत्वस्वरूपविचार: । १३५

कारणम्(१)। जीवानामतिद्यास्तु आवरणमात्रे प्रातिभासिकशु- क्िरजतादिविक्षेपेऽपि च उपयुज्यन्ते इत्यपरे ॥७॥ (वे० सू० मं०) ईशस्य कर्तृता कीटक्? तत्र केचित् प्रचक्षते।। कार्यानुकूलविज्ञानचिकीर्षाकृतितेति ताम॥५३॥ (८) अवसितमुपादानत्वम्, तत्प्रसक्तानुप्रसक्तं च। ईश्वराश्रितत्वे च परमाणादिकं मागेव दशितमिति नात्र तदुच्यते। अविद्यानां

र्थस्तुश न्दः। यत्किश्चित्कार्य मत्युपादानत्वाभावो मात्रशब्दार्थः । न च 'नाहं प्रकाशस्सर्वस्य योगमायासमादृतः ।' इति भगवद्ूचने अहं परमा- तमा सर्वस्य माणिजातस्य प्रकाशः पूर्णानन्दादिरूपेण स्फुरद्रूपो न भवामि। मम सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वात्मकत्वादिधर्मजातं घटयन्त्या मायया आवृतत्वादिसर्थके ईश्वराश्रितमायाया एव ब्रह्मावारकत्वपतिपादनात्तद्विरोध इति वाच्यम्। 'ब्रह्म तच्वतो न जानामि'इसाकारकस्य जीवाश्रितत्वातुभ- वस्यानुसारेण जीवाश्रिताविद्याया एव तदावारकत्वे वक्तव्ये सति भगवद्ध- चनगतमायापदस्य जीवचैतन्ये संसारघटकाविद्यालक्षकत्वोपपत्तेरिति भावः। अविद्याया आवरण इव प्रातिभासिकवरिक्षेपेऽपि परिणाम्युपादानत्वस्व्री- काराव न वैय्थ्यशङ्कावकाश इसाशयेनाह-प्रातिभासिकेति॥ ननु जीवाश्रिताविद्यानां जीवचैतन्याध्यस्तपातिभासिकस्वप्रमप- ख्चोपादानतया तत्रोपयोगसम्भवेऽपि शुक्तिरजताद्युपादानत्वं न सम्भवति शुत्त्याद्य्वच्छिन्नचैतन्ये रजताद्यघिष्ठाने तासामभावादिति चेत, सत्यम्। आदिपदगृद्दीतस्वम्र एवात् विवक्षित इत्यदोष:। यद्रा वाचस्पतिमत इव

जीवाविद्यानां पातिभासिकरजतादावुपयोगकथनोपपत्तेर्न दोषः ।।७।। पूर्वमुक्ते अभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपे ब्र हमालक्षणे उपादानत्वं विवर्ताधिष्ठा नत्वरूपमिति साधितम्, तत्मसङ्राज्जीवेश्वर निरूपणं प्राप्तम।तदनु जीवैकत्वना- नात्वबं्धमोक्षभपञ्चैकत्वनानात्वनिरूपणं मसक्तम्। तदेतत् सर्व निरूपित- मिति निरूपयिष्यमाणार्थपतिपत्युपयोगितया उपसंहरति-अवसितमि- ति। समाप्तमियर्थः । उपादानत्वमिति। तन्निरूपणमियर्थः । लक्ष- (१) कारिणीति पाठ:।

१३८ मथमपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) एवं जीवोऽपि कर्ता स्याज्जगतः रवन्जस्य च।। सतः सृष्टयनुकूलार्था SSलोचनैवेति चापरे॥ ५५॥ ल्पतरुग्रन्थे ब्रह्मवीक्षणमात्रसाध्यत्वं महाभूतेषु तद्वीक्षितत्वनिर्देशस्याल म्बनं दर्शितम्। तच् ब्रह्मणो महाभूतसृष्ठयनुकूलज्ञानवत्तदनुकूलचिकी- र्षाकृयोरप्युपगमे न सङ्गच्छते। वीक्षणातिरिक्तचिकीर्षादिव्या वर्तकमात्रपद विरोधाव। लोके हि मन्दहासरुपं स्मितं ज्ञानाधिकपयत्रमाध्यं प्रसिद्धम। तथा च परव्रह्मणो भौतिकसृ्टिं प्रति यथा वीक्षणमपेक्षितम्, तथा हिरण्य- गर्भोत्पत्तिलक्षणव्यापारोऽप्यधिकोडपेक्षितः। चराचरसष्टौ परब्रह्मण इन हिरण्यगर्भस्यापि कर्तृतायाः श्रुतिस्मृतििद्धलाव। तथा च परब्रह्मणो भौतिकसृष्ट्यनुकूलं यद्रीक्षणं, तदधिकव्यापारापेक्षितत्वं चराचरस्य ब्रह्म- स्मितत्व्रनिर्देशालम्बनं दर्शितम्। तदपि महाभूतसृष्टावेत वीक्षणाधिकम- यत्रापेक्षायां न सम्मवति। हिरण्यगर्भद्वारेतस्य वाक्यस्य हिरण्यगर्भोतय- निमपेक्ष्येत्यर्थः । न तु हिरण्यगर्भस्साक्षात् कर्ता ब्रह्म च पयोजककत्रि ति यथाश्रुतार्थो ग्राहः । द्वितीयाध्यायान्तिमाधिकरणे(१) परमेश्वरस्य भौ- तिकसृष्टावषि साक्षाव कर्तृतायास्माधितत्वादिति भावः। वाचस्पतिश्लो कश्च ब्रह्मस्तुतिपरः। ब्रह्म हि अतिपशस्तम्। तथाहि-यस्य ब्रह्मणः पुरुषनिश्वासवत् प्रयन्नं विनैव वेदास्सर्वे कार्यभूगः, यस्य च वीक्षणादेव महाभूतानि भवन्ति, यस्य च हिरण्यगर्भेण सह चराचरात्मकं विश्वं म नदहासमावम्, यस्य च महापलयोऽपि सुषुप्तिमाथः, तवपाशस्त्ये को वि. स्मय इति भाव:।

(१ ) तत्र दि 'सेयं देवतैक्षत'इत्यादिश्ुत्युक्तनामरूपव्याकरणे 'आकाशो वै नामरूपयोनिर्वहिता' इत्यादिना आकाशपद्बोध्येश्वरस्य नामरूपनिर्धोदृत्व श्रवणात्, डित्थादिनामकरणे घटादिरूपकरणे च जीवस्य कर्तृत्वदर्शनातू योग्य त्वाश्च 'किमिदं जीवकर्तृकमुत परमेश्वरकर्तृकम्' इति संशये 'अनेन जीवे- नात्मना'इतिविशेषणात्, 'चारेण परसैन्यमनुप्रविश्य संकलयानि'इत्यत्र चारस्य कर्तृत्वप्रतीतिवत् प्रकृते जीवस्यैव कर्तृत्वमिति प्राप्ते सिद्धान्तः-'संभामूर्तिकल सिस्तु भ्रिवृत्कुर्वत उपदेशात्' (उ० मी० अ० २ पा० ४ अधि० ९ सू० २० ) इति। संज्ञामूर्तिक्लृत्ति :- नामरूपव्याकरणं तरिवृत्करणकर्तः परमेश्वरस्पैव कर्म । कुतः ?। उपदेशात्-'सेयं देवतैक्षत' इत्यारम्य 'व्याकरवाणि' हत्यु त्तमपुरुषप्रयोगेण परव्रह्मण एव व्याकर्तृत्वोपदेशात्। 'जीवेन' इति विशेषस्व परमार्थतो जीवस्य ईश्वराभिन्नत्वेनोपपस्तेः। योग्यत्वमपि जीवस्य न सर्वकार्येषु गिरिस मुद्रादिनिर्माणे तदसम्भवावििति।

ब्रह्मण: कर्तृत्वस्वरूपविचारः। १३९

अपरे तु कार्यानुकूलस्रष्टव्यालोचनरूपज्ञानवत्तवं कर्तृत्वं, न कार्यानुकूलज्ञानवत्त्वमात्रम्। शुक्तिरजतस्व्ाप्नभ्रमादिषु अ- ध्यासानुकूलाधिष्ठानज्ञानवत्त्वेन जीवस्य कर्तृत्वप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः। 'अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते स हि कर्ता' इत्यादिश्रुत्यैव जीवस्य स्वप्नप्रपञचकर्तृत्वोक्तेरिति वाच्यम । भाष्यकारैः 'लाङगलं गवादीनुद्दहतीतिवत् कर्तृत्वोपचारमात्रं रथादिप्रतिभाननिमित्तत्वेन' इति व्याख्यातत्वादित्याहुः ॥८।। (वे०सू०मं०) जगत्कर्तृत्वसंसिद्धं सर्वज्ञत्वं समर्थितम्।। ईशस्य शास्त्रयोनित्वात्तच कीदृग्विधं भवेत ।५६।। अनेनैव निखिल प्रपञ्चरचनाकर्तृभावेनार्थसिद्धं सवेश्ञत्वं द्वितीयपक्षेऽपि दोषं वदन् तृतीयपक्षं समर्थयते-अपरे त्विस। स्रष्टव्यालोचनेति। 'मयेदं स्रष्टव्यम्'इत्याकारकमिसर्थः। अध्यासेति। अध्यासस्याध्यस्यमानरजतादेरनुकूलं यदधिष्ठानज्ञानं तद्रच्वेनेत्यर्थः । न चेष्ापस्तिरिति। न वेत्यस्य वाच्यमित्यनेन सम्बन्धः । अथेत्यस्य स्वप्नकाले इत्यर्थः । जीवस्य रथादिस्त्रष्टृत्वे हेतुमाह-स हि कर्तेति। हि यस्मात कारणात् स्वाममरथादिहेतुकर्मकर्ता जीव:, तस्मादिसर्थ: । भाष्यकारैरिति। 'लाङ्गलं गवादीनुद्रहतीति प्रयोगे लाङ्गलस्य गया- दिस्थितिकर्तृत्वरूप गवाद्युद्वोहृत्वं मुरुयं नाहित, किं तु लाङ्गले सति कृषिद्वारा गवादिस्थितिहेतुपलालादितृणलाभोऽस्तीति कृ-

र्मादिकर्तृत्वेन रथादिमतिभाननिमित्तत्वरूपेण हेतुना तस्य कर्तृत्वमुपचर्य- से स हि कर्तेति श्रुतौ' इति भाष्यकारैः कर्तृत्वस्य औपचारिककर्तृत्वरू- पतया उक्तत्वादित्यर्थः । एतेन विवरणे सुखादिकर्तृत्वोक्तिरप्युपचारमात्रप - रा व्याख्याता । 'मयेदं सुखदुःखादि सष्टव्यम' इसालोचनरूपज्ञानाभावे डपि सुखादिदर्शनेन मुख्यकर्तृत्वासम्भवाद । 'वीक्षणमान्नसाध्यत्वाद' इति कल्पतरौ स्रष्टव्पालोचनरूपं वीक्षयां विवस्षितमिति न तद्विरोष इति द्रष्टव्यम। जन्मादिसूत्रेण निसिलजगत्कर्तृत्वे सति तदुपादानल्वे ब्रह्मणो ल. क्षणतेन पतिपादिते सति तस्य मर्वहत्वमर्थात निष्यति। निखिलजगतसछ्ि-

१४० प्रथमपरिष्छेदे।

ब्रह्मणः 'शास्त्रयोनित्वात्' (उ. मी. अ. १ पा. १ सू. ३) इत्यधिकरणे वेदकर्तृत्वेनापि समर्थितम् ॥ (९) अथ कथं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सङ्गच्छते। जीवतद- न्तःकरणाभावेन ज्ञातृत्वस्यैवायोगात।।

(वे०सू०मं०) तत्र सर्वार्थविषयसर्वधीवासनोपध: ।। साक्षित्वाद्गारतीतीर्थमते सार्वजञयमीरितम् ।।५७। अत्र सर्ववस्तुविषयसकलप्राणिधीवासनोपरक्ताज्ञानोपाधिक

स्थितिसंहारकर्तृत्वस्य सर्वज्ञत्वं विनाऽसम्भवादित्याह-अनेनैवेति। सर्वज्ञत्वसिद्धी हेत्वन्तरमाह-शास्त्रयोनित्वादिति । अस्य मूत्रस्यार्थ- माह-वेद्कर्तृत्वेनापीति। नतु यथा वेदकर्तृत्वं भाष्यादिपूक्तपकारेण सर्वज्ञत्वं साधयति, तथा जन्मादिसूत्रोपातं सर्वकर्तृत्वमपि तत् सा- धयति। तथा च पूर्वसूत्रे अर्थसिद्धम, इह तु साध्यते इत्युक्तौ को हे- तुरिति, उच्ते-पूर्वसूतं लक्षणपरं, न तुसर्वज्ञत्वरसाधनपरम्। इदं तु तत्सा- धनपरमिति तात्पर्यसत्त्वासत्वाभ्या तथा उयवहारः। ततक्च ब्रह्म सर्वजं शास्त्र कर्तृत्वादिति सूत्रयोजना ।। ८ ।। ननु ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्वरं 'यः सर्वज्ञस्सर्ववित् गुणी सर्व- विद्यः' इत्यादिश्रुत्या कण्ठत एव प्रतिपाद्ते, काडन साधनापेक्षेति चेत, सत्यम्। श्रुत्युक्ते सर्वज्ञत्वे प्रतिपत्तिदारढ्ययोपपत्तिसमर्पणात। एवं श्रुत्युपपत्तिसिद्धं सर्वज्ञत्वं निरूपायतुमाक्षेपमततारयति-अभेति। जीवस्प हि स्वोपाध्यन्तःकरणवृत्तिज्ञानाश्रयत्वरुपं ज्ञातृत्वं प्रमाणसिद्धम्। ब्रम्म णश्चान्त:करणाभावात ज्ञातृत्वं न सम्भवाते। न च ब्रह्मणोऽप्यन्तःकर- णमस्त्व्विति वाच्यम् । 'कार्योपाधिरयं जीवः' इति श्रुखा तस्य जीवोपा- धित्वेन नियमितत्वात्। ज्ञातृत्वं च सर्वज्ञत्वव्यापकम। ज्ञातृत्वविशेष- रूपत्वात सर्वज्ञत्वस्य। तथा च ब्रह्मणः ज्ञातृत्वस्य व्यापकस्य निदृश्या व्याप्पसवंज्ञत्वनिवृत्िरिसर्थः । ज्ञातृत्वाभावे सर्वज्ञत्वं दूरपास्तमित्येव कारार्थः। अन्तःकरणानां जीवोपाधित्वेऽपि तद्वासनानामीश्वरोपाधित्वाव सम्भवति कयशितस्प सर्वप्ञत्वमिति परिहरति-अत्र सर्ववसिमति।

ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वस्वरूपविचारः । १४१

ईश्वरः । अतस्तस्य सर्वविषयवासनासाक्षितया सर्वज्ञत्वमिति भारतीतीर्थादिपक्षः प्रागेव दर्शितः ॥ (वे०सू०मं०) चिच्छायाग्राहिभिर्मायावृत्तिभेदैस्तदीशितुः॥ त्रैकालिकेष्वापरोक्ष्यं प्रकटार्थकृतो बिद्दः ॥५८ । प्रकटार्थकारास्त्वाहु !- यथा जीवस्य स्वोपाध्यन्तःकरणप- रिणामाश्चैतन्यप्रतिबिम्बग्राहिण इति तद्योगात ज्ञातृत्वम्, एवं घ्रह्मणः तत्प्रतिबिम्चितैः स्फुरणैः कालत्रयवर्तिनोऽवि प्रपश्वस्थापरोक्षे- णावकलनात् सर्वज्ञत्वमिति॥ (वे०मू०मं०) तत्त्वशुड्धिकृतो भूते स्मृतिं भाविनि तूहनम् ॥ तत्त्वशद्धिकारास्तू क्तरीत्या ब्रह्मणो विद्यमानानीखिलप्रपञच-

अत्रेतस्यास्मिन्ाक्षेपे इत्यर्थः । सर्वविषयवासनासाक्षितयेति। स्वो- पाधिभृतवासनाविपयसर्ववस्त्ववमासक तयत्यर्थः । अस्मिन् समाधाने प्रागुक्तमस्वरसं मनसति निधाय समाधानान्तर- माह-प्रकटार्थकारास्त्विति। यथाऽन्तःकरणं ज्ञातृत्वोपाधिः, तथा मायाऽपि ज्ञातृत्वोपाधिर्भवत्येव । तथा च ब्रह्मणि मायोपाधिके सर्वज्ञत्व्र- व्यापकस्य ज्ञातृत्वस्य नितृस्यभावात न सर्वज्ञत्वनिवृतिशङ्केत्यर्थः । स्वो- पाधिमायेति । 'मायिनम्' इतिश्रुतेः, 'मायोपाधिर्जगद्योनि: सर्वज्ञत्वा- दिलक्षणः' इति वाक्पृत्तिवचनाच्च मायाया ईश्वरोपाघित्वं सिद्धमिति भाव:। सर्वजञत्वसर्वनियन्तृत्वसर्वात्मकत्वानि लक्षणान्यसाधारणघर्माः यस्य, सः सर्वज्ञत्वादिलक्षण इत्यर्थः । अवकलनादिति। विषयीकरणादित्यर्थः । तत्वशुड्धिकारास्त्विति। प्रकटार्थकाराणा मते अतीतानागत- प्रपश्चरूपविषयेऽपि ईश्वरीयं मायावृत्तिप्रतिबिम्बरूपं ज्ञानमपरोक्षम। तत्वयुद्धिकाराणां मते अतीतादिविषये जीवानामिवेश्वरज्ञानमपि परक्ष- मेवेति विशेषार्थकस्तुशब्दः। विद्यमानेति। लोके मत्यक्षज्ञानस्य वर्तमा- नवस्तुमान्नविषयकत्वस्वाभाव्यदर्शनेन तस्य कलृप्स्वभावातिलङ्गने कार-

१४२ पथमपरिच्छेदे।

साक्षात्कारसम्भवात् तज्जनितसंसकारवत्तया च स्मरणोपपत्तेरती तसकलवस्त्ववभाससिद्धि:। सृष्टेः प्राङ्माृ्मनखि दार्थस्फुरणरूपेण जीवादृष्टानुरोधेन विवर्तमानत्वात् तत्साक्षितय तदुपाधिकस्य ब्रह्मणोऽपि तत्साधकत्वसिद्धेः अनागतवस्तुवि- षर्यविज्ञानोपपत्तिरिति सर्वज्ञत्वं समर्थयन्ते॥ (वे०सृ०मं०) सदा सर्वस्य सत्वातु साक्षिणा कौमुदीकृतः।५९॥ सार्वज्ये ज्ञानरूप्वमिष्टं न ज्ञानकर्तृता ।। भाष्येऽस्य जीवलिदूत्वकीर्तनादिति ते विट्ठुः॥६०। कौमुदीकृतस्तु वदन्ति-स्वरूपज्ञानेनैष ब्रह्मणः स्वसंस एसर्वावभासकत्वात् सर्वज्ञत्वम्। अतीतानागतयोरप्यविद्यायां चित्रभित्तौ विमृष्टानुन्मीलितचित्रवत् संस्कारात्मना सरवेन

रुदासीनत्वादिति भावः। तज्जनितेति। विद्यमानवस्तुसाक्षात्कारजनिते- सर्थः। अनागतवस्तुज्ञानमुपपादयति-सृष्टेः प्रागिति। स्फुरणपदं वृत्तिपरम। विवर्तमानत्वं परिणममानत्वम्। तदुपाधिकस्येति । मायो- पाधिकस्पेअर्थः। कथं तदुपाधिकत्वमत आह-तरसाच्चितयेति। तस्पां मायायां प्रतिबि्बिततयेसर्थः । सष्टेः पूर्वकाले मायायास्तया परिणामे कारणमाह-जीवादृष्टेति। तत्साधकत्वसिद्धेरिति । मायावृत्तिक- र्तृत्वसिद्धेरिसर्थः । अनागतेति। अनागतवस्तुविषयकस्य ज्ञानस्य वृत्तिम- तिबिम्बरूपस्य ब्रह्मण्युपपत्तिरित्यर्थः । जीवनद ब्रह्मणोऽपि चैतन्यपतिबिम्बोपेतैर्वतिज्ञानैस्सर्वझत्वं निर्ध पितं मसदूपेन। इदानीं स्वरूपज्ञानेनैव तन्निरुपयति-कौमुदीकृतस्त्वति। नन्वतीतानागतपपञ्चयोः मलयकाले सृष्टिपूर्वकाले च सचवे मानाभावाव तदा ब्रह्मणस्सर्वहत्वं न सिध्यति। असतोस्तयो श्वैतन्यसंसष्टत्वास्भादिति नेत्याह-अतीतानागतयोरपीति। अतीतमपञ्चस्य मलयकाले सं. स्कारात्मना सश्वस्य देवताधिकरणे (उ.मी. अ.१ पा.३ अधि. ९६, २६) सूत्रमाध्यकारादिभिस्साघितत्वाव। तथाSनागतसपापि सष्टिपूर्वकाले संस्कारात्मनैव सव्वस्पारम्मणाषिकरणा (उ. मी, अ.२ पा. १ आधि. ६

ब्रह्मण: सर्वहत्वस्वरूपविचारः । १४३

तत्संसर्गश्याप्युपपत्तेः। नं तु वृत्तिज्ञानैस्तस्य सर्वज्ञत्वम् । "तमेव भान्तमनु भाति सर्वम्" इति सावधारणश्रुतिविरो- धात्सृष्टेः प्रागेकमेव्राद्वितीयमित्यवधारणानुरोधेन महाभूताना- मिष वृत्तिज्ञानानामपि प्रलयस्य वक्तव्यतया ब्रह्मणस्तदा सं- वज्ञत्वाभावापत्या प्राथमिकमायाविवर्तरूपे ईक्षणे तत्पर्षके म- छू. १४) दिपु साधितत्वादतीतादिवस्तुसंसष्टव्रल्मचतन्यस्प तदापि सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति भावः । चित्रस्यातुन्मीलितत्वम अनभिव्यक्तत्वम। तत्र हेतुर्विमृष्टत्वम्। अविधैव चित्रभित्तिरिति रूपकमत्र द्रष्टव्यम् ।

नासत। मलयकालादौ च स्थूलः प्रपश्चो नाहित। तथा च ब्रह्मचैत- न्यस्य सदा सर्वप्रपश्चसंसष्टत्वाभावाव सदा तस्यासंकुचितसर्वझत्वरं न स- म्भवतीति। स्वरूपज्ञानेनैवेत्यत्रत्यस्य अवधारणस्य व्यवच्छेद्यमाह-न तु वृत्तिज्ञानैरिति। श्रुतिगतस्यावधारणस्य स्वमकाशात्मातिरिक्तानवभा- स्यमादित्यादि जगदिसर्थः । अन्रेदं चिन्त्यम्-ब्रह्मचैतन्यस्य जगदवभासनार्थ माया- वृत्त्यपेक्षायां यदि श्रीतमवधारणं विरुध्यते, तदा जीवचैतन्यस्प घटाद्यवभासनार्थ अन्तःकरणृतत्यपेक्षायामपि तद्विरुध्यत एव । यदि चान्तःकरणवृत्तीनां जडत्वाव तदपेक्षायामपि सर्व जडवस्तु चैतन्यमात्रावभा- स्पमिति सावधारणश्रुत्यर्थस्य न बाघः, तदा मायावृत्त्यपेक्षायामपि तु- एयं समाधानमिति। मलयकाले सर्वज्ञत्वाभावे को दोषस्तत्राह-प्राथमि- केति। तदा सर्वजत्वाभावे सति सर्गादौ "तदैक्षत" इति श्रुत्युक्तं भृतस- ष्ठ्यनुकूळमीक्षणं मति कर्तृत्वासम्भवेन ईक्षणपूर्वकभृतादिसर्ग प्रसपि ब्रह्मण: कर्तृत्वाभावपसङ्गादिसर्यः। अत्रापि इदं चिन्त्यम्-एवमपि सृष्टिपूर्वकाले ब्रह्मचै-

मुख्यं न अद्वितीयत्वावधारणं । यदि च मायादेरनादित्वमतिपादक- तद्वचनमित्युच्येत, सदा सर्वदा सर्वविषयकज्ानकर्तृत्वरूपसर्वइत्वपतिपाद कश्रुत्पादिबलाव सर्वक्- लघटकमायादृत्िसनतिव्यावीरक्त कार्या भावायधारणपरमदविती यत्वव चनपि-

१४४ पथमपरिच्छेदे।

हाभूतादौ च सष्टृत्वाभावप्रसङ्गाच्च। एवं सति ब्रह्मणस्सर्ववि. विषयज्ञानात्मकत्वमेव स्पात्, न तु सर्वज्ञातृत्वरूपं सर्वज्ञ- त्वमिति चेत्, सत्यम्। सर्वविषयज्ञानात्मकमेव ब्रह्म, न तु सर्व- ज्ञानकर्तृत्वरूपं ज्ञातृत्वमरिति। अत एव 'वाक्यान्वयात्' (उ.मी. अ. १ पा. ४ सू. १९) इत्यधिकरणे विज्ञातृत्वं जीवलिङ्गमितट सपि कल्पनं तुल्यम। मायावृत्तिभिर्स्सवज्ञत्वसमर्थनमेत्र भाष्यसम्मतम्। तथा च ईक्षसधिकरण-( उ० मी० अ० १ पा० १ अधि० १ सू० ५) भाष्यम्-'अि चाविद्यादिमतस्संमारिणशरीरादपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्थात, न ज्ञानपतिबन्धकारणरहितस्येश्वरव्य' इति। सष्टेः पूर्व काले ब्रह्मणरस्रष्टव्यालोचनरूपमीक्षयं न सम्भवति। वत्तिज्ञानरूपेक्षण- स्य शरीरादिकारकसाध्यतया लोकसिद्धत्वेन ब्रह्मणः तदा शरीराभावा- दिति साङ्ख्यशङ्काननिरासार्थमिदं भाष्यम। जीवस्यैव वत्तिज्ञानोत्पत्तिशश- रीरादिसाध्या। ईश्वरस्य तु मायावृत्तिरुपा ज्ञानोत्पत्तिशशरीरादनपेक्षा। तथा च सृष्टिपूर्व पलयकालेदपि तस्य मायावृत्तिरुपमीक्षणं सदा म रवजत्वरं च सम्भवतीति समाधानभाष्याभिप्रायः। इदं भाष्यमित्थमेव व्या रयातृभिर्नीतम्। भाष्ये ज्ञानप्तिबन्धकारणमविद्यादीति मन्तव्यम्।त. तश्च मायावृत्तिभिस्सर्वज्ञत्वसमर्थनपक्षदृषणमसङ्गतमिति मन्तव्यम। शङ्कते- एवंसतीति। स्वरूपज्ञानेनैव सर्वज्ञत्वसमर्थने सतीत्यर्थः ।न त्विति। स्वरूपज्ञानस्य नित्यत्वादिति भावः। न तु सर्वज्ञानकर्तृत्वरूपमिति। ब्रह्मण इति शेष: । अत्र यद्यप ज्ञातृत्वं सामान्यरूप, सर्वज्ञानकर्तृत्वं तु विशेषरुपमिति न तयोरभेदर्सम्भवति, तथापि ब्रह्मणो ज्ञातृत्वं नास्तीत्य- त्रैव तात्पर्ष, न तु तयोरभेदोक्तावपीसविरोधः । अत एवेति। ब्रह्मणो ज्ञतृत्वाभावादेवेअर्थः । इत्युक्तमिति। बृहदारण्पके मैत्रेयीब्राह्मणे पठ्यते- "आत्मनस्तु कामाय सर्वै प्रियं भवतीसात्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इसादि। अत्र किं जीवो द्रष्टव्यत्वेन उपदिश्यते, उत परसगभिन्नपरमात्मानिष्मपश्चस्- भाव इति संशयः।तत् पूर्वपक्ष :- पूर्ववाक्ये भोक्तुर्जीवस्य प्रकृतत्वात् उपसंहा- रेडपि "विज्ातारमरे केन विजानीयात्" इति विज्ञातृत्वस्य कीर्तनाच जीव प. वात् द्रष्टव्य उपदिश्यते शते। सिद्धान्तस्तु-प्रसगभिन्रपरमातमैव द्रष्टव्यत- योपदिश्यते। कुतः ! वाकयान्वयात् । तथाि-अव्र आत्मवेदनेन-सर्व

ब्रह्मणः सर्वजञत्वस्वरूपविचारः । १४५

भाष्यकारैः । "यस्सर्वज्ञः" इत्यादिश्रुतिरपि तस्य ज्ञानरूपत्वा- भिप्रायेणैत्र(१) योजनीयेति। (वे०सू०मं०) दृश्यावच्छिन्नरूपेण चितः कार्यत्वसम्भवात्॥ सार्वज्यं ज्ञानकर्तृत्वं वाचस्पतिमते स्थितम् ॥६१॥ यद्यपि ब्रह्म स्वरूपचैतन्येनैव स्व्रसंसृष्टसर्वाभासकं, तथा- पि तस्य स्वरूपेणाकार्यत्वेऽपि दृश्यावच्छिन्नरूपेण तु ब्रह्म कार्य- विदितं भवनीति प्रतिपाधते। तच्व सर्वाधिष्ठानव्रह्मपरिग्रहे घटते, न जीव- परिग्रहे। तथा "इदं सर्वमात्मा" इसादिवाक्पान्यपि सर्वात्मके ब्रह्मण्येव तान्पर्येण प्रतिपादकतयाऽन्वितानि लक्ष्यन्ते। "आत्मनस्तु कामाय सर्वे पियं भवति" इति पूर्ववाक्ये जीवपरामर्शस्तु लोकसिद्धं भोक्तारमनूद्य तस्य शुद्धव्रह्मरूषेण द्रष्टव्यत्वोपदेशार्थः । "विज्ञातारम्" इति वाक्यं तु जीवस्थ विज्ञातृत्वरपधर्मपरं न भवति, तस्य वाक्यस्य मुक्तजीवपरत्वात, मुक्तजीने च निरुषाधिके तस्यासम्भवात्, किंतु भृतपूर्वगसा विज्ञातृत्वा- नुवादमावम। स्व्रातं्त्रयेण न कस्य चिदर्थस्य साधकम। तस्मान्मैत्रेयीब्राह्मणं प्रत्यगभिन्ने निर्विशेषे द्रष्टव्ये समन्वितमिति सिद्धमिति। अत्र ज्ञातृत्वं ब्रह्मभाधारणं चेज्जीवलिङ्गतया भाष्यकारैनोपन्यस्येत, उपन्यस्तं च, तस्मात ज्ञातृत्वं ब्रह्मणो नास्तीति गम्यत इति भावः । ईश्वरस्य सर्व- विपयकज्ञानकर्तृत्वानभ्युपगमे श्रुतिविरोधमाशखाह-यस्सर्वेज्ञ इति। नतु निसचैतन्यमात्रस्प सर्वत्र लक्ष्यतया ज्ञाधातुवाच्य- त्वायोगाव विशिष्टचैतन्यस्य मकृतर्थत्वं वाच्यम। तथा च विशि- ष्ृष्य कार्यत्वसम्भवात् प्रतयश्रुत्यर्थकर्तृत्वस्य न विरोधः। ब्रह्मणः सर्वज्ञानकर्तृत्वपतिपादकश्रुतिविरोधेन ज्ञातृत्वस्य जीवलिङ्गत्वोक्तेरभ्युच्चय-

ज्ञातृत्वस्प पूर्वपक्षलिङ्गत्वोपन्यासोपपत्ेश्व, भाष्यकारैरेव मुख्यस्य सर्व- विषयकज्ञानक्त्ृत्वस्य ईक्षतधिकरणे मतिपादितत्वाच्च, प्रत्ययश्रुतेः स्वार्थ- परत्वसम्भवे तचयागायोगाचेत्यस्व्रसादाह-वद्यपीत्यादिना। चैतन्ये- नैवेति। न मायावृत्तिभिरित्येवकारार्थः । तर्हि परत्ययार्थवाधः, नेसाह- तथाऽपीति। तस्य स्वरूपचैतन्यस्येत्यर्थः। दृश्यावच्छिन्नेति। न (१) हश्यत्वायच्छिप्तरूपेणैव योजनीयेतीति पाठः। १९

१४६ पथमपरिच्छेदे।

त्वात्। "यस्सवज्ञः" इति ज्ञानजननकर्तृत्वश्रुतरेवि न कश्षि- द्विरोध इति आचार्यवाचस्पतिमिश्रा ॥।९।। (१०)नन्वीश्वरवज्जीवोऽपि वृत्तिमनपेक्ष्य स्वरूपचैतन्येनैव किमिति विषयान्नावभासयति ?- (वे०सू०मं०) बुद्धौ संसृज्यते जीव: सर्वगो व्यक्तिजातिवत्। अन्यैस्तदृत्युपारूढो ज्ञाता(१) विवरणे स्थितः॥६२। अत्रोक्तं विवरणे-ब्रह्मचैतन्यं सर्वोपादानतया सर्वतादा त्म्यापन्नं सत् स्वसंसष्ट सर्वमवभासयति, न जीवचतन्यम्। त. स्याविद्योपाधिकतया सर्वगतत्वेऽप्यनुपादानत्वेनासङ्गित्वात। यथा सर्वगतं गोत्वसामान्यं स्वभावादश्वादिव्यक्तिसद्गित्वाभा- वेडपि सास्नावद््यक्तौ संसृज्यते, एवं विषयासङ्ग्यपि जीव:

चानादिमायारूपदृश्यावच्छिन्नचैतन्वस्य कथमुक्तपकारेणापि कार्यत्ं मि ध्येदिति वाच्यम्। मायादेरपि तत्तत्कार्यतादात्म्यापत्या मायाद्यवच्छन्न स्थापि कार्यत्वस्य सुसम्पादत्वादिति भावः ॥ ९॥ आक्षिपति-नन्विति। नावभासयतीति। न चात्रेष्टाप निर्वक्तुं शक्यते। तथासतविद्यापतिविम्बचैतन्यरूपजीवस्य व्यापकतया स्वसंसष्टसकलजगद्वभासकत्वापच्या सर्वज्ञत्वपसङ्गाद् । स्वरूपचैतन्यस्प कारकानपेक्षतया चक्षुरादिवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्चेति भावः। अत्रोक्तमिति। अ्मित्राक्षेपे समाधानमुक्तमित्यर्थः । न जी- वचैतन्यमिति। यथा जग ब्रह्मसंसृष्टं, तथा जीवसंसष्टं न भवति, अतो न तस्य सर्वज्ञत्व्रप्रसक्तिरित्यर्थः। नतु यथा जीवस्य घटादिविषयैस्स म्बन्धाभाव:, तथाऽन्त:करणादिनाऽपि सम्बन्धाभावस्तुल्यः। उपादान त्वाभावादेव। तथा चान्त:करणादेव्टात्ते विनैव जीवचैतन्यरूपसाक्षिभास्यवं न स्यादित्याशक्का उपादानत्वाभावेऽपि जीवचैतन्यस्यान्तःकरणादिना ता दात्म्यसम्बन्धे दृष्टान्तमाह-यथा सर्वगतमिति। संसृज्यत इति।अतो (१) तद्टूस्युपारूढ: सन् अन्यैः-विषयान्तरैः संसूज्यते, तेन व भञाता सद्वभासको भवतीति सम्बन्धः।

वृन्युपयोगविचार: । १४७

स्वभावादन्तःकरणे संसृज्यते। तथाच यदाऽन्तःकरणस्य परिणा- मो वृत्तिरूयो नयनादिद्वारेण निर्गत्य विषयपर्यन्तं चक्षूरश्मिवत् झटिति दीर्घप्रभाकारेण परिणम्य विषयं व्याप्नोति, तदा तमुपा- रुह्य तं विषयं गोचरयति। केवलाग्न्यदाह्यस्यापि तृणादेश्यःपि- ण्डसमारूढाग्निदाह्यत्ववत् केवलजीव चैतन्याप्रकाश्यस्यापि घटा- देरन्तःकरणवृत्त्युपारूढस्य तत्प्रकाश्यत्वं युक्तम। (वे०सू०मं०) यद्वाऽन्त:करणोपाधिर्जीवो वृत्त्या बहिर्गतः॥

यद्राऽन्तःकरणोपाधिकत्वेन जीवः परिच्छिन्नः । अतः संसर्गाभावान्न घटादिकमवभासयति। वृत्तिद्वारा तत्संसृष्टविषयाव

परिहरति-तथा चेत्यादिना। तथाचेसस्य जीवस्य स्वतो विषयसम्बन्धा- भावे सतीत्यर्थः । अन्तःकरणपरिणामस्य सहसा विषयच्यासौ दष्टा- न :- चक्षूरश्मिवदिति। तमिति। परिणाममित्यर्थः । गोचरयति जीवचैतन्यमिति शेषः । विषयदेशे सतोऽपि जीवचैतन्यस्य रवतो विषया- वभासकत्वं नाहित। तस्पैव तु वृक्यारुढस्य तदस्तीसत्र दष्टान्तमाह- केवलाग्नीति। तत्मकाश्यत्वमितत्र तत्पदं जीवचैतन्यपरम। नतु जी वचैतन्यस्य विषयदेशे सतोऽपि विषयैः संसर्गाभावात् न तत्मकाशकत्वम, वृत्त्या तयोस्मंसर्गलाभे च तत्प्रकाशकत्वमिति किमिति परिहिपते, जीव- वचैतन्यस्प सर्वगतत्वेन ससपि विषयसंसर्गे विम्बभूतब्रह्मचैतन्यवत्तस्या- वृतत्वादेव न विषयपकाशकत्वमिति पतिपादनेनापि जीवस्य सर्वज्ञत्वपसङ्गा- दे: परिहारसम्भवादिति चेद, न। 'ब्रह्म न जानामि' इतनुभववलात्तस्यावृतत्वे- डपि 'मां न जानामि' इसनुभवाभावेन जीव चैतन्यस्यावृतत्वासम्भवादितिभावः जीव चैतन्यस्यान्त:करणोपाधिकतया परिच्छिन्नत्वपक्षे सर्वत्वापत्ति शङ्केव नाहत। तस्य विषयैस्सह स्वतस्सम्बन्धाभावेन वृत्ति विना तत्मका- शाकत्वासम्भवादिति परिहारान्तरमाह-यद्ेति। अत इति । परिच्छि- ऋत्वादिसर्थः । तत्संस्ष्टेति। उचिद्वारा वत्तिमदन्त:करणसंसष्टं यद् विष- यावच्छलब्रह्मचैतन्पं, तस्पान्त:करणोपाधिकजी वचतन्येन सहाभेदाभिव्य

१४८ प्रथमपरिष्छेदे।

च्छिन्नव्रह्म चैतन्याभदाभिव्यक्तौ तु तं विषयं प्रकाशयति। (वे०सू०मं०) अथवा सर्वगोऽषिद्यावृतोऽसौ न प्रकाशते॥ वुद्धावनावृतो धृत्तिभग्रावरणभासक:॥ ६४ ॥ अथवा जीवः सर्वगतोऽप्यविद्यावृतत्वात स्वयमप्यप्रका- शमानतयां विषयाननवभासयन्विषयविशेषे वृत्यपरागादावावर- णतिरोधानेन तत्रैवाभिव्यक्तस्तमेव तरिषयं प्रकाशयति। एवं च चिदुपरागार्थत्वेन, विषयचैतन्याभेदाभिव्यक्त्यर्थत्वेन, आवरणामि भवार्थत्वेन वा वृत्तिनिर्गममपक्ष्य तत्संसृष्टविषयमात्रावभासकत्वात्

कौ ससां स जीवस्तं विषयं प्रकाशयतीसर्थः । 'अविद्याप्तिविम्बो जीवः' इति प्रथमपक्षमेव्ाश्रित्य जीवस्योपादान स्वाभावेदपि घटादिविषयैस्सह मंसर्गमभ्युपेस परिहारमाह-अथ वेति। सर्वगतोऽपीति। उपलक्षणं चैतत् । विषयसंसृष्टोऽपीत्यपि द्र षृव्यम्। इतरथा विषयमंसर्गाभावादेव जीवस्य विषयपकाशकत्वाभावोप पत्तौ तस्यावृतत्वकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गादिति बोध्यम्। न च 'मां न जानामि' इत्यनुभवाभावाव करथं तस्यादृतत्वरं सिध्येदिति वाच्यम्। अन्तःकरणोप- हितजीवचैतन्यस्यैव 'मामू' इत्यनुभनविपयतया व्यापकजीवचैतन्पे अन्तः- करणावच्छेदेन तदभावेऽपि विषयदेशे तस्यावृतत्वकल्पने बाधकाभावाठ् सर्वगतत्वेन रूपेण 'मां न जानामि' इत्यनुभवसत्वाच्चेति भावः । स्वयम पीति। विषयास्तावज्जडत्वात स्वतो न प्रकाशन्ते। जीवस्तु स्व्रपकाश- तथा प्रकाशमानोऽपि आवृतत्वादमकाशमान इति वक्तुमपिशब्दः। यद्वा अिशब्दः अवधारणार्थः। तथा चावृतत्वाद स्व्रयमेवापकाश्मानत- येत्पर्थः। वृत्युपरागादायिति। विषयविशेषे दृश्युपरागे सति विषय देशस्थजीवचैतन्यस्यापि वृत्युपरागो भवाती। तेन च जीवचैतन्यगतस्याव रणस्य तिरोधानं भवति। तथा च जीवचैतन्ये यो वृश्युपरागः स आदिपदार्थः। तत्रैवेति। विषयविशेषे एवेत्यर्थः । तमेषेति। नान्यं विषयम्। अतो न सर्वज्ञत्वमसङ् इति भावः । इममेव भावं पकटयति- एवं चेति। जीवचैतन्पस्य दृरिं बिना विषयानवभासकतवे सिद्धे स

वृश्या सह विषयस्य सम्बन्धविचारः । १४९

जीवस्य किश्चिज्ज्ञत्वमप्युपपद्यते इति ॥ १० ॥

(वे०सृ०मं०) वृत्तेश्चिदुपरागो वा अभेदव्यक्तिरेव वा॥। फलमावृतिभङ्गो वा तत्रनाथं कीदृशं भवेत्॥ ६५॥ (११)अत्र प्रथमपक्षे सर्वगतस्य जीवस्य वृत्त्यधीनः को विषयोपरागः ? वृत्याऽपि हि पूर्वसिद्धयोर्निषि् क्रिययोविषयजीवचै- तन्ययोस्तादात्म्यस्य संयोगस्य वा न सम्भवत्याधानम्। (वे०सू०मं०) नैयायिकादिवत् केचिद्विषयत्वं स्वभावतः ।।

तीत्वर्थः । तत्संसृष्टेति । वत्िसंमृष्टेत्यर्थः । किश्चिज्ज्ञत्वमपीति। अनुभवसिद्धं किश्चिज्ज्ञत्वम् अनुभवसिद्धासर्वजत्वादिति भाव:। तवसिद्धं चक्षुराद्यनुविधानं चेत्यपिशब्दार्थः ॥१० ॥ आक्षिपति-अत्रेति। उक्तपक्षेषु मध्ये इसर्थः । क इति । स्वरूपलक्षणो वा, तादात्म्यलक्षणो वा, संयोगलक्षणो वेति किशब्दार्थः । तत्र न तावदायः वृत्त्धीनः । जीवचैतन्यस्य

वृ्त्ति विनाऽपि सिद्धत्वादित्याशयेन सर्वगतस्पेत्युक्तम। द्वितीयतृतीयौ क्रमेण दूपयति-वृत्त्यापीति। लोके ययोः पदार्थयोस्तादात्म्यमनुभूयते, तत तयोराित आरभ्पैवातुभूयते, न तु मध्ये आगन्तुकमित्याशयेना- ह-पूर्वासिद्धयोरिति। संयोगस्थान्यतरकर्मजत्वम, उभयकर्मजत्वं वा वक्तव्यम तदुभयं प्रकृते न सम्भवतीसाह-निष्क्िययोरिति । न च सुवर्णादौ द्विविधकर्माभावेऽपि तेजःपार्थिवभागयोस्संयोगो दृष्ट इति वाच्यम्। तथा विषयजीवचैतन्ययोरादित आरभ्य संयोगाभ्युपगमे तस्य वृत्त्यधीनत्वप्तिपादनविरोधादिति भावः । वृत्याऽप्याधानं न सम्भवतीति सम्बन्धः । जीवचैतन्यस्यानुपादानतया निरवयवतया च विषयजीवचै- तन्ययोस्तादात्म्यसंयोगौ स्वतो न स्त एव। वृत्याऽपि तयोराधानं न स- म्भवतीसपिशन्दार्थः। आधानमुत्पादनमिति बोध्यम्॥। विषयदेशे सत्रिद्वितस्य जीवचैतन्पस्य वत्युत्पप्तेः पूर्व विषयविष विभावळक्षणस्सम्बन्धो मा भृत, तदुत््ननं सजायते। तस्पातिरि

१५० परथमपरिच्छेदे।

अत्र केचिदाहुः-विषयविषायभावसम्बन्ध एवेति। (वे०सू०मं०) वृत्तिनिर्गमवैयर्थ्यादन्ये तद्वारसङ्गमम ॥६६॥ अन्ये तु-विषयविषयिभावमात्र नियामिका वृत्तिश्चेदनिर्गताया अप्यैन्द्रियकवृ त्तेस्तन्नियामकत्वं नातिप्रसङ््गावहमिति तन्निर्गमा- भ्युपगमवैयर्थ्यापत्तेः स नाभिसंहितः। किं तु विषयसन्निहित जी- वचैतन्यतादात्म्यापन्नाया वृत्तेर्विषयसंथोगे तस्यापि तदूदवारकः

कस्यानिर्वचनीयस्य सम्भवादित्याशयेनाह-अत्र केचिदाहुरिति।न तु स्वरूपसम्बन्धस्य वा तादात्म्यस्य वा संयोगस्य वा वृक्यधीनत्वमुपेयते। येनोक्तदोषस्स्यादि तेवकारार्थः परोक्षस्थले अनुमित्यादिव्टत्युपहितजीवचैतन्यस्य अनुमेया दिविषयैस्सह विषयविषयिभावलक्षणसम्बन्धस्य वृत्तिनिर्गमनं विना डपि सिद्धान्ते स्वीकाराव वृत्तिनिर्गमनसुपगच्छतां विवरणकारा णामयं सम्बन्धो नाभिप्रेत इत्याह-विषयविषिभावमात्रेति । परोक्षस्थलसाधारणविषयविषययिभाव एवेसयर्थः तन्निधामकत्व मिति । विषयविषयिभावसम्बन्धस्तच्छ्दार्थः । वृत्तिनिर्गमनाभावेऽपि यद्विपया वृत्तिर्जीवस्य, स एव तस्य पकाश्यः, नान्य इति नियमसिद्धेविंष- यान्तरप्रकाशकत्वापत्तिरुपातिमसङ्रो नास्तीसर्थः। संयोगादेरपि निरस्त- त्वाव कस्सम्बन्धस्तदभिमत इति पृच्छति- किं त्विति। अभिमतसम्ब- न्यमाह-विषयसन्निहितेति। विषयव्यापितया उत्पन्ना वृत्ति प्रति विषय- सत्निहितजीव चैतन्यस्याधिष्ठानतया वृत्तेस्तत्तादात्म्यं बोध्यम्। तस्यापी ति । विषयसन्निहितजीवचैतन्यस्यापि विषयावभासकत्वेना भभिमतस्य वि षयेण सह वृत्तिविषयसंयोगद्वारकः परम्परासम्बन्धः विषयसंयुक्तवत्तितादा त्म्यलक्षणो लभ्यत इतर्थः। उक्तसम्बन्धस्य दृत्तिनिर्ममनं विनाऽसम्भवास- ननिर्गमनं विवरणाचार्यैरुक्तमिति भाव: ।। सुखादेरान्तरपदार्थस्यापरोक्षत्वे तत्मकाशकजीवचैतन्येन सह तस्व साक्षात्सम्बन्धः मयोजकत्वेन क्लृप्तः। एवं वाहघटादीनामापरोक्ष्पेऽि सा- क्षात्सम्बन्ध एषितव्यः । अन्यथा विषयापरोक्ष्ये कचित साक्षात्सम्बन्धः कचित्परम्परासम्बन्ध प्रयोजक इति वैकप्यापतेः। सम्भवति साक्षात्सम्मन्ये

वृष्या सह विषयस्प सम्बन्धविचार: । १५१

परम्परासम्बन्धो लभ्यते इति स एव चिदुपरागोSभिसंहित इत्याहुः॥ (वे०सू०मं०) तरङ्गतरुसंस्पर्शान्नदीस्पर्श तराविव।। विषये वृत्तिसंसर्गाजीवसङ्गं परे विद्दुः। अपरे तु-साक्षादपरोक्षचैतन्यसंसर्गिण एव सुखादेरापरोक्ष्यद- र्शनात् अपरोक्षिषये साक्षात्संसर्ग एष्टव्यः। तस्माद् वृत्तेर्विषयसं- योगे वृत्तिरूपावच्छेदकलाभात् तदवच्छेदेन तदुपादानस्य जीव- स्यापि संयोगजसंयोगः सम्भवति। कारणाकारणसंयोगात का- र्याकार्यसंयोगवत् कार्याकार्यसंयोगात कारणाकारणसंयोगस्यापि युक्तितौल्येनाभ्युपगन्तुं युक्तत्वादित्याहुः ॥

अपरे त्विति। तस्मादिति। परम्परासम्बन्धस्यानभिमतत्वादित्य- र्थः। वृत्तेरिति। दृत्तेविषयेण संयोगे सति वृत्युपादानजीवचैतन्यस्यापि विषयेण सह संयोगजसंयोगस्सम्भवति। एतदुक्तं भवति-जीवचैतन्पस्य व्तिः कार्यम, अकार्य विष- यः । वृत्तर्जीवचैतन्यमुपादानकारणम् । तस्या वृत्तेविषयो नोपादा- नकारणम। तथा च वृत्तिविषययोर्जीवचैतन्गं मति कार्याकार्ययोस्संयो- गाजीवचैतन्यविषयपोवृततिं प्रति कारणाकारणयोः संयोगोऽन्र संयोगज- संयोगोविवक्षित इति। ननु कार्य मति कारणभूतहस्तस्य ते प्रसेवाकारणभृततरुणा संयोगात् हस्तकार्यकायस्य हस्ताकार्यतरुणा संयोग: उपेयते। इस्ततरुसंयो गदशायां तरौ 'हस्तावच्छेदेन तरुः कायसंयुक्त:' इसनुभवादियाशक्का मकते घटादौ विषये वृत्तिसंयोगदशायांघटे 'वृत्यवच्छेदेन घटः स्फुरति'

क्तितौल्पेनेति । उभयत्र कल्पकातुभवरूपाया युक्तेस्तुल्यत्वेनेसर्थः। ननु विषयदेशे सन्निहितस्पापि जीवचैतन्यस्प वृत्युपादानत्वं वि- वरणाचार्याणामभिमतं न भवति, जीवस्यान्तःकरणादुपादानत्वाभावेऽवि सासनादिमद्यक्तौ गोत्वसामान्यस्येव स्वभावादेव जीवस्पान्तःकरणादौ स- म्बन्ध इत्पस्थार्थस्य 'एवं विषयासक्रयपि जीवः स्वमावादन्त:करणे सं

१५२ प्रथमपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) द्वितीयपक्षे जीवस्यासर्वगत्वादसङ्करात्।। विषयब्रह्मचैतन्याभेदव्यतवैव तं परे ॥ ६८ ॥ एकदेशिनस्तु-अन्तःकरणोपहितस्य विषयावभासकचैत- न्यस्य विषयतादात्म्यापन्नव्रह्म चैतन्याभेदाभिव्यक्तिद्वारा विषयता- दात्म्यसम्पादनमेव चिदुपरागोडभिसंहितः । सर्वगततया सर्वविष यसन्निहितस्यापि जीवस्य तेन रूपेण विषयावभासकत्वे तस्य साधारणतया पुरुषविशेषापरोक्ष्यव्यवस्थित्ययोगेन तस्यान्तःकर- णोपहितत्वरूपेणैव विषयावभासकत्वात्। एवं च विषयापरो

सृज्यते' इतत्र पाग्विवरणमतत्वेन प्रतिपादितत्वाद्। ततश्च जीवचैतन्य स्प वत्ति प्रत्युपादानकारणत्वाभावे सति उक्तसम्बन्धो न सिध्यतीति संयोगजसंयोगोऽपि नाचार्यसम्मत इत्यस्वरसादाह-एकदेशिनस्त्विति। घटादिविषयावभासकजीवचैन्यस्य घटादिना विषयेण सह तादात्म्यसम्बन्ध सम्पादनमेवर चिदुपरागत्वेनाभिमतमित्यर्थः । नतु वृत्त्याऽपि पूर्वीिद्धपो- विषयचैतन्ययोस्तादात्म्यस्य न सम्भवत्याधानमिति प्रागुक्तत्वाद कर्थ तत्सम्पादनम्? अत आह-विषयतादात्म्यापन्नेति। विम्बभूतब्रह्मचैतन्यस्य घटादिविषयोपादानतया ब्रह्मविषययोस्तादात्म्यं प्रागेव सिद्धम। तथा च विषयतादात्म्यापन्नव्रह्मचैतन्येन सह विषयावभासकजीवचैतन्यस्प वृ- त्तिकृताभेदाभिव्यक्तौ ससा जीवचैतन्यस्य विषयतादात्म्यं दृक््पधनितया लभ्यते। अभेदाभिव्यक्तिपकारश्र वक्ष्यते। अतो न तादात्म्यसम्पाद नानुपपत्तिरिति भावः। विषयावभासकजीवचैतन्यस्थान्त:करणोवहित स्येति यद् विशेषणं तस्य प्रयोजनमाह-सर्वगततयेति। तेनेति ।स. र्वगतत्वेनेत्यर्थः । तस्येति। जीवस्येत्यर्थः । साधारणतयेति। सर्वपुरुष साधारणतयेसर्थः। पुरुषपदं प्रमातृपरम्। अविद्यामतिबिम्बो जीव इति पक्षे जीवभेदाभावाद। अयोगेन तस्येति। जीवस्पेसर्थः । तथा च स र्वगतमपि जीवचैतन्पं यस्य पुरुषस्यान्तःकरणोपहितं सत यमर्थमत्रभासय ति, सोऽर्थस्तस्पैवापरोक्ष:, नान्यस्पेति व्यवस्थितिसिद्धये अन्तःकरणो पहितत्वविशेषणं वाच्पमित्यर्थः । एकदेशिमते लाभमाह-एवं चेति। विषयावभासकजीवचैतन्पस्प वृश्या विषयतादारम्यसम्पादनोपगमे सबी

हुष्या सह विषयस्य सम्बन्यविचारः । १५१

क्ष्ये आध्यासिकसम्बन्धो नियामक इति सिद्ध/म्तोऽपि सङ्गच्छ- े। न चैवं द्वितीयपक्षसाङ्कर्यम। जीवस्य सर्वगतत्वे प्रथमः

सर्थः। आध्यासिकेति। अध्याससिद्धतादात्म्यसम्बन्ध इसर्थः । न वैवमिति। सम्बन्धार्था वृत्तिरिति प्रथमपक्षेऽपि वृश्याऽमेदाभिव्य- वत्युपगम इत्यर्थः । साङ्कर्य परिहरति-जीवस्येति । जीवस्य सर्वगत- स्वमते सम्बन्धार्था दृत्तिरिति प्रथमः पक्ष:, जविस्यान्तकरणोपाधिकत- पा परिष्िछन्नत्वमते अभेदाभिव्यकत्पर्था वृत्तिरिति द्वितीयपक्ष इसर्थः ।

डंि प्रथमपक्षे वृत्तिरमेदाभिव्यक्तिद्वारा विषयावभासकजीव चैतन्यस्य विषयेण सह तादात्म्यसम्बन्घसम्पादनार्था। द्विनीयपक्षे तु दृ्त्तिविषयावभासकजीवचैत- न्यस्य विषयावच्छिन् चैतन्येनाभेदाभिव्यव्त्पर्थैवेति न तयोः कषोाुर्यमिति यद्रा प्रथमपक्षे जीवस्य व्यापकतया विषयदेशे सदा सन्निहि-

भिव्यकत्यर्था वृत्तिः। द्विनीयपक्षे तुजीवस्य परिच्छिन्नतया धृत्तिस्तस्य

म्पादयतीति तथोः पक्षयोरसाक्कुर्यम। अय परिहीरो मूले सर्वगतत्वप- विचिछन्नत्वपदाभ्यां सूचितः । पूर्वपरिहवारस्तु प्रथमपक्षद्वितीयपक्षपदाभ्या सूचितः। सम्वन्धार्था वत्तिरिति प्रथमपक्षे सम्वन्धस्योद्देश्यत्वावगमाद् । अभेदाभिव्यक्यर्था वृत्तिरिति द्वितीयपक्षे अभेदाभिव्यक्तरेवोददेश्यत्वा- वगमादिति। अन्न मते विर्वाक्षतविवेकेन वृत्तेरभेदाभिव्यक्तिरेत प्रयोजनं प्रथमद्ितीयपक्षयोः पर्यवस्यनीति सयोस्माकर्य दुर्वारमिसभिमेत्यादावेव एकदेशिन इत्युक्तमिति मन्तकगमू। वस्तुतस्तु सम्बन्धार्था वृत्तिरिति वदतामाचार्याणामयमभिमाय :- विषयावभासकत्वेनाभिमतस्य जीवचैतन्यस्य निषयेण घटादिना सह व्य-

पा हि-अन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वाद स्वत एव चैतन्याभिव्यञ्जनसमर्थम्। घटादिकं तुतथा न भवति, अस्वच्छद्रव्यत्वाें। घटादिविषयव्याप्त्या

ते। तटुक्तं विवरणाचायैरेव 'अम्तःकरण हि स्वस्मित्रिव स्वसंसर्गिण्यवि २०

१५४ मथमपरिच्छेदे।

पक्षः, परिच्छिन्नत्वे द्वितीय इत्येव तयोर्भेदादित्याहुः ॥११॥ (वे०सू०मं०) अथ द्वितीये काऽभेदव्यक्तिस्तत्रापि केचन । कुल्याद्वारेव सा वृत्या क्षेत्रकासारवारिणोः।।६९।। (१२)अथ द्वितीयपक्षे केयमभेदाभिव्यक्ति: ?। केचिदाहुः-कुल्याद्वारा तडागकेदारसलिलयोरिव विष एकीभावोऽभेदाभिव्य घटादौ चैतन्याभिव्यक्तियोग्यतामापादयति'इति। दष्टं चास्त्रच्छस्पापि स्वच्छद्रव्यसंसर्गाव प्रतिषिम्वग्राहित्वयोग्यत्वम। यथा कुड्यादेर्जलसंयोग काले प्रतिबिम्बग्राहित्म। घटादेरससन्नििहितजी व चैतन्यव्यअ्कत्वं च त त्पतिविम्बग्राहित्वम । चैतन्यस्यापि व्यङ्रयत्वं तत्र प्रतिबिम्बितत्वमेव। एवंविधव्यङ्रयव्यअ्रकतालक्षणसम्बन्धार्थमेव वृत्तननिर्गमनमुक्तं विवरणे। तथा च वृत्या बहिनिर्गतया विषयचैतन्ययोर्यथोक्तसम्बन्धे सम्पादिते सति घ- टादौ प्रतिविम्बितं तन्रतजीवचैन्पं तमासयतीति ।। १ १ ॥ द्वितीयपक्षमाक्षिपति-अथेति । केथमिति। अभेदाभिव्य सयर्था वृत्तिरिति द्वितीयपक्षो हि जीवस्य परिच्छिन्नत्वमते इत्युक्तम । अस्मिन्मते अन्तःकरणोवाधिकस्य जीवस्य विषयावच्छिन्नविम्बभूतब्रह्मचै- तन्पस्य च वृश्याडभेदाभिव्यक्तिर्न सम्भवति। अखण्डाकारवत्तेरिव घटा

जीवब्रह्माभेदाभिव्यक्तेर योगादिसर्थः । व्यावर्तकोपाध्योः सच्ेऽपि तयोरेकदेशस्थत्व्रसम्पत्तौ तद्ध लादभेदाभिव्यक्तिर्सम्भवति लोके तथा दर्शनादिति परिहरति- केचिदाहुरिति। केदारः सस्यनिष्पत्तिस्थानम्। तथा व तडागस्थसलिलस्य कुल्याद्वारा केदारसलिलस्य चाभेदाभिव्यक्तिर्य था लोके मसिद्धा, तथा अन्तःकरणावच्छिन्चैतन्यरूपजीवस्य विषयाव च्छिनब्रह्मचैतन्यस्य च वृत्तिद्वारा अभेदाभिव्यक्तिर्भवति। दृत्तेविषयदेश- स्थतवे सति व्त्तिवत्तिमतोरभेदेन जीवोपाध्यन्तःकरणस्यापि विषयदेशस्थ- त्वसिद्वेरियर्थः । एवं चेति । अभेदाभिव्यक्तौ सम्भावितायामित्यर्थः । नतु जीवचैतन्यश्य विषयावभासकत्वं न सम्भवति । तस्ष्य विषयं प्रत्यु पादानत्वाभावेन वादात्म्पसम्बन्याभावाद। न च म्रम्मचैतन्पमेत्र विषया

१५५

क्िः। एवं च यद्यपि विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यमेव विषयप्र- काशकम्, तथापि तस्य वृत्तिद्वारा एकीभावेन जीवत्वं सम्पन्न- मिति जीवस्य विषयप्रकाशोपपत्तिरिति॥ (वे०सू०मं०) सत्युपाधौ दृढं बिम्बप्रतिबिम्बभिदास्थितेः॥ वृत्त्यग्रे विषयस्फूर्त्याभासार्पण(१)मितीतरे॥ ७0 ।। अन्ये त्वाहु :- बिम्बस्थानीयस्य विषयावच्छिन्नस्य ब्रह्मणः प्रतिबिम्बभूतेन जीवेन एकीभाव्रो नाभेदाभिव्यक्ति:। व्यावर्तको- पाधौ दर्पण इव जाग्रति तयोरेकीावायोगात्।

वभासकमस्तु। तस्ष्य उपादानतया साक्षादेव तादात्म्यसम्बन्घलाभादिति वाच्यमू। तथा सति 'आलोकेन घटः प्रकाशितः' इतिवत् 'मया घटोऽवगतः' इति जीवचैतन्यस्पैत्र घटपकाशकत्वावगमविरोधादिति मत्वा पुनशशककते अभे. दाभिव्यक्तिमयोजनं वत्तुम-यद्यपीति। विषयप्रकाशकमिति। इति व- क्तवपं तादात्म्यप्म्बं्धलाभादिति शेषः। न जीव चैतन्यमित्पेव कारार्थः। तथा च 'मयाSयमत्रगतो घटः' इसनुभवविरोध इति भावः।परिहरति-तथाऽपीति। तस्पेति। तादात्म्यसम्बन्धेन विषयावभासकब्रह्मचैतन्यस्य वृत्तिद्वाराऽन्त :- करणोपहितत्वमासौ जीवेनैकीभावाव जीवत्वं सम्पन्नमिति ब्रह्मचैतन्यस्व यद् विषयावभासकत्वं तत् जीवस्यैव्रेति माप्या नानुभवविरोध इसर्थः ॥ दर्पण इवेति। यथा दर्पणे पतिबिम्बदशायां विम्बमतिबिम्बयो- रमेदाभिव्यक्तिर्नास्ति, तयोस्तदा भेदातुभवात, तथा प्रकृतेऽषि विषया- दिरूपभेदकोपाधौ सति सा न सम्भवतीसर्थः।

क्ति:, तादशयत्र न विवक्षिता। कि तु क्षीरनीरयोरेकपात्र- स्थयोरित वृत्तिद्वाराऽन्तःकरणविषययोरेकदेशस्थत्वमासौ तन्मात्रमयुक्ता

दाभिव्यक्तौ न व्यावर्तकोपाधिसन्वपयुक्तो विरोधोडस्ति। दर्पणे सुखमतिबिम्बदद्यायामपि 'मम मुखमेव दर्पणे भाति' इति विम्बपति- बिम्बयोरमेदाभिव्यक्तिदर्शनाव । अस्मिन्मतेऽपीत्यमेव निर्वाह: कर्तव्यः ।

१५६ मथमपरिच्छेदे।

वृत्तिकृताभेदाभिव्यक्त्या विषयावच्छिलस्य ब्रह्मणो जीन. स्वप्राप्तौ ब्रह्मणस्तदा तद्विषयसंसर्गाभावेन तद्द्रष्टृत्वासम्भवे सति तस्य सर्वज्ञत्वाभावापत्तेश्र। किं तु विषयावच्छिन्नं ब्रक्मचैतन्यं विषयसंसृष्टाया वृत्तेरग्रभागे विषयप्रकाशकं प्रतिबिम्बं समर्यतीति तस्य प्रतिबिम्बस्य जीवेनैकीभावः । एवं चान्तःकरणतद्वृत्ति विषयावच्छिन्नचैतन्यानां प्रमातृप्रमाणप्रमेयभावेन असङ्करोऽप्यु-

ऐक्पे वा 'एवं च' इत्यादिना प्रमाशादी नामस्मिन्मते साङ्कर्यभावोपपादनवि. रोधादित्यस्वरसादाह-वृत्तिकृता भेदाभिव्यतयेति।तदा तद्विषपेति। विषयावच्छिमब्रह्मणो जीवत्वपास्तौ तर्पेश्वरत्वनिदृत्तिरवश्यं वाच्या । चैनन्पे एकावच्छेदेन जीवतवेश्वरत्वपोरसम्भवाद। तथा व तदा जीवत्वदशार्या ब्रह्मणस्तद्विषयससर्गाभावेन तद्र्ष्टृत्वं न सम्भवतीसर्थ: । तस्येत्यनन्तरं तदेसनुषङ्गः । नतु विषयाधिष्ठानचैतन्यस्य वृत्तिसंसर्गदशायामन्त:क रणोपहितत्वमयुक्तजीवत्ववद विद्योपहितत्वमयुक्तमी ्वरत्वमप्य विरुद्धम्। तथा च विम्बभृतेश्वरस्य तदाऽपि सर्वइत्वमक्षतम्। अन्पथाऽन्त:करणाद्यघिष्ठान- चैतन्यस्य तदुपाधिकत्वपयुक्तजीवत्वे सदा स्थिते सति बिम्बभूतब्रम्म-

घपसद्गदोष इहापि मते तुल्य इसस्वरसं मनसि निषाय, कीदशी तर्हि ल- दभिमताडमेदाभिव्यक्तिरिति पृच्छति-किं स्विति। तामाह-विषया वच्छित्नमिति। अग्रभाग इति।वृत्तिहि हृदयस्थान्ताकरणमारभ्य वि-

दृत्तेविषयसंसृष्टो भागोSग्रभाग इति उष्पते। तत्र यो ब्रह्मणः प्रतिषि म्यः, तस्य विषयपकाशकस्य जीवेनैकीभाव: इहाभेदाभिन्यक्ति र्विवि

द्वस्तुतो भिन्नस्यैव सतः तदभेदेनामिव्यक्तस्व विषयावभासकतवे स्वीक्ृते सतीयर्थ:। असङ्करोडपीति । पृचिटसिमतोस्तादारम्याद तत्प्रतिबिम्य

अभेदाभिव्यक्तिस्वरूपविचारः । १५७

पपदते। न च वृत्त्युपहितचैतन्यस्थ विषयप्रमात्वे तस्य विषया- धिष्ठानचैतन्यस्येव विषयेणाध्यासिकसम्बन्धाभावात विषयापरो- क्षये आध्यासिकसम्बन्धस्तन्त्रं न स्यादिति वाच्यम्। विषया- धिष्ठान चैतन्यस्यैव विषयेणवच्छिन्नस्य वृत्तौ प्रतिबिम्बिततया तदभेदेन तत्सम्बन्धसत्वादिति। (वे.सू.मं.) बिम्बत्वयुक्तं ब्राह्मं स्पात् जैवं तदुपलक्षितम ॥ वृत्तौ विषयचैतन्यं तदभेदं च तां(१) परे॥ ७१ ॥ अपरे त्वाद्ु :- बिम्बभूतविषयाधिष्ठानचैतन्यमेव साक्षादाध्या- पोरभेदाभिव्यक्तिवदसङ्करोऽप्युपपद्यत इत्पिशब्दार्थः। मुखं दर्पणोपाधि- नेव्ान्त:करणेनोपाधिनाऽ्वच्छिनं तत्पतिबिम्बचैतन्यं प्रमाता, वृत्तिपतिबि- म्वचैतन्यं तयैवावच्छिनं प्रमाणम, विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचैतन्यं पमेयमिति ते- पामसाङ्गर्यमुपपद्यते, व्यावर्तकोपाधिसद्भावादित्यर्थः । अस्मिन्मते असा- कूर्यमुपपद्यत इत्युक्ता पूर्वमते विषयावच्छित्नव्रह्मचैतन्यस्य जीवत्वपा्ति स्वीकाराव ममातृपरमेयचैतन्ययोरसाङकर्प नोपपद्यते इति सूचितम। वस्तुतस्तु पूर्वमतेऽपि न साङ्गर्थम। जीवब्रह्मभेदकोपाधिसद्भावस्य तत्पयुक्ततया सर्वजत्वादिव्यवस्थायाश्च भाग्दर्शितत्वादिति मन्तव्यम । शङकते-न चेति। सस्थेति। तस्ष्य विषयेणाध्यासिकसम्बन्धाभा- वादिति सम्बन्धः । ममारुपस्य वृत्तिप्रतिषिम्बस्य विषयोपादानत्वाभावेन तयोस्तादात्म्यासम्भवा। तथा च विषयापरोक्ष्ये आध्यासिकता- दात्म्यसम्बन्धो नियामक इति सिद्धान्तविरोध इति शाङ्काऽभिपायः। विम्बपतिविम्बपोरभेदाभ्युपगमात् विन्यचैतन्यस्य विषयेण सद पहतादात्म्यसम्बन्धः, स एव प्रमारूपमतिषिम्धस्यापीति नापसिद्धान्त इति परिहरति-विषयाधिष्ठानेति। तदमेदेनेति ।प्रतिबिम्बचैतन्यकष्य वि. म्वाभेदेनेत्यर्थः । विम्बप्रतिबिम्बयोरमेदे ससपि कलपितमेदसचवात् बिम्बसम्बन्घस्य प्रतिबिम्बसम्बन्धववं नास्तीत्यस्वरसं साक्षात्पदेन सूचयन अभेदाभिव्य्किं पकारान्तरेणाइ-अपरे स्वाहुरिति । (१) वाम्-अभेदामिम्यकिम।

१५८ मथमपरिचछेदे।

सिकसम्बन्धलाभात् विषयप्रकाशकमिति तस्यैत बिम्बत्वविशिष्ट- रूपेण मेदसद्धावेऽपि तदुफ्लक्षितचैतन्यात्मना एकीभावोड- भेदाभिव्यक्तिः । न चैंवं सति जीवब्रह्मसाङ्कर्यम्, न वा ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वविरोधः । बिम्बात्मना तस्य यथापूर्व- मवस्थानादिति ॥ १२॥ (वे.सू.मं.) अथावरणभङ्गोऽपि तृतीये कीदृशो मतः ॥ मोहनाश: स चेदिष्टो मोक्ष: स्वाद् घटवेदनात्।।श२।। (१३)अथ तृतीयपक्षे को नामावरणाभिभतः? अज्ञाननाश- श्रेत्, घटज्ञानेनैवाज्ञानमूल: प्रपश्चो निवर्तेतेति चेतु। (वे.सू.मं.) खद्योतेनेव तमस्छिद्रं केचित्प्रचक्षते।। कटवद्ेष्टनं भीतभटवदा पलायनम्॥७३॥ अत्र केचिदाहुः-चैतन्यमात्रावारकस्याज्ञानस्य विषयाव-

शेषः। तदिति । बिम्बत्वपतिबिम्बत्वाभ्यासुपलक्षितं शुद्धचैतन्यं तदातमने- त्यर्थ:। न चैवंसतीति। उपलक्षितचैतन्यात्मना अभेदाभिव्यक्त्यङ्री- कारे पूर्वोक्तं दोषदयं नास्तीत्यर्थ:। अन्रेदं चिन्त्यम्-उपलक्षितचैतन्यात्मना एकीभावः न बाहतवा भेदः । तस्य वृत्यनपेक्षत्वाव। नापि व्यावहारिकामेद: । बिम्धमति- विम्बभेदस्य व्यावहारिकत्वेन तत्समसत्ताकामेदासम्भवाव। नापि पा- तिभासिकाभेद: । उपाध्योरेकदेशस्थत्वमात्रेण विम्नमतिविम्बचैतन्ययोः पातिभासिकाभेदसम्भवेन तदर्थ चैतन्यमात्रोपलक्षणवैयर्ध्यादिति ॥१२।। तृतीयं पक्षमासिपति-अधेति। निवततेति। अज्ञानस्पैक- त्वादिति भाव: । न तु निवतते अतो नाज्ञाननाथ: आवरणाभिभव:। न चान्य: मकारस्सम्भवति, अनुपछम्भादिति भाव:। अज्ञानैक्यमेवावळम्व्य परिहरति-अत्र केचिदाहुरिति। पै तन्यमाश्रेति । मात्रपदं साक्षिव्यतिरिक्तकत्स्नचैतन्यपरम, साक्षिण्या

आवरणाभिभवस्वरूपविचारः । १५९ विछ्न्नप्रदेशे खधोतादिप्रकाशेन महान्धकारस्येव ज्ञानेनैकदेशेन नाशो वा, कटवत् संवरष्टनं वा, भीतभटवदपसरणं वा- डभिभव इति।। (बे.सू.मं.) पुनः कन्दलनादन्ये Sनावृत्तिं वृत्यनेहसम्(१)।। अज्ञोऽहमिति विज्ञानात् स्वाश्रितेनाप्यनावृत्तिम्।४। अन्ये तु-अज्ञानस्यैकदेशेन नाशे उपादानाभावात पुनस्तत्र कन्दलनायोगेन सकृदपगते समयान्तरेऽप्यावरणाभावप्रसङ्गात, निष्क्रियस्यापसरणसंत्रेष्टनयोरसम्भवाच्च न यथोक्तरूपोडभिभवः सम्भवति। अतः चैतन्यमात्रावारकस्याप्यज्ञानस्य तत्तदाकार- वृत्तिसंसष्टावस्थविषयावच्छिन्नचैतन्यानावार कत्वस्वाभा व्यमेवाभिभ - वः। न च विषयात्रगुण्ठनपटवद्विषयचैतन्यमाश्रित्य स्थितस्या- ज्ञानस्य कथं तदनावारकत्वं युज्यते इति शङ्कयम् । 'अहमज्ञः' इति प्रतीत्याऽहमनुभवे प्रकाशमानचैतन्यमाश्रयत एव तस्य तद-

वरणाभावस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । एकदेशेन नाशो वेति । तथा च तन्मूलपपश्चस्य न न निदृत्यापत्तिरिति भावः। पकारान्त-

निरुक्तमावरणाभिभवं दूषयन् तं मकारान्तरेण निर्वक्ति- अन्ये स्वित्यादिना। पुनस्तत्रेति। विषयावच्छिन्नचैतन्ये आ-

पद्विषयावच्छिन्रचैतन्यं तदनावारकत्वमितर्थः।नतु यधा घट व्याप्य वर्तमानः पटः तमावृणत्येव्, एवं विषयावच्छिनब्रह्मचैतन्यं व्याप्य वर्तमानमज्ञानम-

मिति। तस्येति। अज्ञानस्पेत्पर्थः। जीवचैतन्याश्रितमप्यज्ञानं न तदू आटृ- (१) कन्दुलनम्-आवरणम। वृस्यनेहसम्-याषहवृत्िकालम्। "का- लाध्नोरत्पण्तसंयोगे" इति द्वितीया।

१६० मथमपरिच्छेदे।

नावारकत्वप्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ (वे.सू.मं.) वृत्षिनाइयं परे वृत्तिसमसङ्गयं प्रचक्षते।। अवस्थाज्ञानमज्ञानं नष्टमित्यनुभूतितः ।७॥ अपरे तु-'घटं न जानामि'इति घटज्ञानविरोधित्वेन, घट- ज्ञाने सति घटाज्ञानं निवृत्तमिति तन्नितर्त्यत्वेन चानुभूयमानं न मूलाज्ञानम्। शुद्ध चैतन्यविषयस्य तज्ज्ञान (१)निवर्त्यस्य च तस्य तथात्वायोगात्। किन्तु घटावच्छिन्नचैतन्यविषयं मूलाज्ञानरयाव- स्थाभेदरूपमज्ञानान्तरमिति तन्नाश एवाभिभवः । न चैवमेकेन ज्ञानेन नन्नाशे तत्समानविषयाणां ज्ञानान्तराणामावरणाभिभा- वकत्वानापत्तिः । यावन्ति ज्ञानानि, तावन्ति अज्ञानानी(२)-

गोति। तस्यावृतत्वे सर्वव्यवहारलोपप्रमङ्गादिति ददराधिकरणभाष्ये(उ० मी० अ० १ पा० ३ अधि० ५ सू० १४) साधितत्वाव, साक्षिचैतन्पस्पा नावृतताया वक्ष्यमाणत्वाच्चेति भाव: ।

मज्ञानमिति घटादिज्ञानेन तन्िटत्तावपि न मपश्चनितृत्तिमसङ्ग: । तेन प्र- पकश्चमूलाज्ञानानिष्टत्तरिति मत दर्शयति-अपरे त्विति। अज्ञानभेदे मान- माह-घटमिति। विरोधित्वेनेति। 'न जानामि'इसज्ञानानुभवाभिला पकशब्दे नञो विरोध्यर्थकत्वादभिलप्यातुभवोऽपि ज्ञानविरोधिविषयक एव। न च 'न जानामि' इत्यनुभवो ज्ञानभागभावविषयक एव, न तु भावकू- याज्ञानविषयक इति वाच्यम्। मागभावस्यैवासम्प्रतिपत्तेरिति भावः । तथात्वायोगादिति। घटावच्छित्चेतन्यविषयकत्वतज्ज्ञाननिवर्स त्वयोर योगादिसर्थः । कि त्वज्ञानान्तरमिति सम्बन्धः। अवस्थाभेदरूपमिति। अस्य विशेषणस्य पयोजनं वक्ष्पते। न चैवमेकेनेत्यादिग्रन्यः रपष्टार्थ:। नन्वज्ञानानि किमनादीनि, कि वा आदिमन्ति?। नाथ:।मानाभावाव। न द्वितीयः। अज्ञानमनादीति सिद्धान्तविरोधादिति चेव।अन्र केचिदाघं

(१) सन्मानोति पाठः। (२) तननिर्वत्यान्यच्ञानानीति पाठ:।

आवरणाभिभवस्वरूपविचारः । १६१

(वे.सू.मं.) केचिदृचुरनादीदं मूलाज्ञानमिय- इमानि चातस्थारूपाणि अज्ञानानि मूलाज्ञानवदज्ञानत्वाद- नादीनीति केचित् ।। (वे०सू०मं०) इतरे ॥ सादि निद्रादिपत, तत्राम दित्वे कस्प नायता।।७६।। व्यावहारिकौ जगजीवावावृत्य स्व्ाप्नौ जगजीवौ विक्षिप- न्ती निद्रा तावदावरणविक्षेपशक्तियोगात् अज्ञानावस्थामेदरूपा। तथा सुषुप्त्यवस्थाऽप्यन्तःकरणादी विलीने 'सुखमहमस्वाप्सं पक्षं साधयन्तीसाह-इमानि चेति। अवस्थाऽज्ञानानि अनादीनि, अज्ञान लान, मूलाज्ञानवतू।न वदष्टानाविद्रि:।देवताविरुरणादौ (उ.मी.अ.१ पा० ३ अि० १ सू० २६) मूलाज्ञानानादितस्व श्रुतिन्यायाभ्यां साधि- तत्वादिति भावः। न चाजानगवानादिले सृलाज्ञानत्वे प्रयोजकमू, न त्वज्ञा- नन्वमात्रमिति वाच्यम। ल.घवेन तन्मावस्यैव प्रयोजकत्व्रादिति भाव:। अवस्थाऽज्ञानान्यादिगन्नीति द्विनी यवक्षमन्ये साधयन्तीसाह-व्या- वहारिकावित्यादिना। न व सिद्धान्तविरोध: । अज्ञानानादित्वाभ्यु- पगमस्य मृलाज्ञानविषयत्वादिति भावः। विमनानि अनस्थाऽज्ञानानि आ- दिमन्ति, अनस्थाऽज्ञानत्वात्, निद्रावत् सुपुतितच्च, इसनुमानमभिमेय दष्टन्तद्रये साधनमाध्ययोर्वैकल्पं गथमं परिहरति-व्यावहारिकाविति। हेताववस्थापदं मूलाज्ञाने व्यभिचारवारणार्थम। आवृत्येति। जाग्र- त्कालीनौ जगज्जीवौ यादशी प्रसिद्द्ी न सादशावेत स्वप्रकाले उपल- भयेते। अनस्वयोर्यथावदनुपलम्भादावरणं वक्तव्यमिति भात्र: । विक्षि- पन्तीति। सृजन्तीत्यर्थः । अज्ञानावस्थाभेदरूपेति। अज्ञानस्य हि आवरणविक्षपशक्तिपकतं लक्षणम्। तस्य स्व्प्रकारणीभृतनिद्रा्या स- स्वादज्ञानत्वं तावत् मिद्धम। निद्राया वक्ष्यमाणरीया सादितेन साक्षा- न्मूलाज्ञानत्वायोगात्तदवस्थाविशेषरुपतं सिद्धमिति प्रथमदष्टान्ते न साध- नवैकल्यमिति भावः । तथा सुपुप्तिकाले मूलाज्ञानवदनुभूयमाना सुपुप्स- वस्थाऽपि अज्ञानावस्थाभेदरूपैव्रैति सम्बन्धः। नदु सुपुप्तिकाले मूलाज्ञा- नसुषुप्सोरतुभवोऽसिद्ध: । तदा 'अहमजः, अहं स्व्रपिमि' इत्यनुभवादर्श- नादिति, नेत्याह-सुग्वमहमिति। परामर्शः स्मरणमू। तथा च २१

१६२ प्थमपरिच्छेदे।

न किश्चिद्वेदिषम्' इति परामर्शदर्शनात मूलाज्ञानवत सुषुप्ति काले अनुभूयमानाज्ञानावस्थाभेदरूपैव। तयोक्ष जाग्रद्भोगप्रद- कर्मोपरमे सत्येवोद्भवात सादित्वम, तद्वद् अन्यदप्य ज्ञानमव स्थारूपं सादीत्यन्ये। नन्वनादित्वपक्षे घटे प्रथममुत्पन्नेनैव ज्ञानेन सर्वतदज्ञ- ननाशो भवेत्। विनिगमनाविरहात् तदवच्छिन्नचैतन्यावरक

स्साक्षिरुपः कल्प्यते। अहमुल्लेखे हि आत्मन्यन्तःकरणसंसर्गः प्रयोजक:, तत्काले तस्य लीनत्वा नाहमुल्लेख इत्याशयेनाह-अन्तःकरणादौ विलीने इति। चक्षुरादिकमादिपदार्थः । सुपुप्तिस्वरुपमाधनार्थ: परामर्शकल्प्यसुषुप्त्यतुभवोपन्यामः । सुपुप्तिकाले मूलाज्ञानाभावे सुपु- पेस्तदवस्थारूपत्वं न सिध्पेत्। अतस्तद्नुभवोपन्यासः तदा सूलाज्ञान सत्वसाधनार्थः । सुपुप्ेस्तदवस्थारूपत्वरं परिशेषादवगन्तव्यम्। सुपुपि काले मूलाज्ञानातिरिक्तानामन्त:करणादीनां चिलीनत्वेन तस्यास्तदवस्था रूपत्वासम्भवादिति सूचनार्थ चान्त:करणादिविलयोपन्यासः । तथा च सुषुप्िद्ृष्टान्तेपि न साधनैकल्पमेति ाव: । दृष्टान्तद्वयेऽपि साध्य वैकल्पं परिहरति-तघोश्चेति। निद्रासुपुप्त्योरित्यर्थः। अन्यदपीति।

अवस्थाऽज्ञानानां सादित्वपक्षे प्रथममुत्पन्नेन घटज्ञानेन तदुत्पत्ेः पूर्व घटावरकत्वेन स्थिताज्ञानस्य नाशे सति पश्चादुत्पन्नमवस्थाSज्ञानं पुन- स्तमादृणोतीति व्यवस्था सिध्यति। तेपामनादित्वपक्षे तु सा न सिध्येदिति शाङ्कते-नन्विति। प्राथमिकघटज्ञानेन तदज्ञानानां सर्वेषा नाशोडहिति, न वा ?। द्वितीयकल्पं दूपयति-घट इति। माथमेकज्ञानेन एकमेव्राज्ञानं नश्यति, नेतराणीत्यत्र विनिगमकाभावाद सर्वाज्ञाननाशो वक्तव्यः। तथा च द्वितीयकल्पानुपपत्तिरित्यर्थः। द्वितीयकल्पे एवं विनिगमकाभावव दोपान्तरमाह-तद््वच्छिन्नेति। एकावरणनाशेडपया वरणान्तराणां सश्वाद्विषयमकाशानुपपत्तिरियर्थ: । एवं परथमकल्पं पः

आवरणाभिभवस्वरूपविचारः । १६३

सर्वाज्ञाननाशे विषयप्रकाशायोगाच्। अतः पाश्चात्तयज्ञानाना- मावरणानभिभावकत्वं तदवस्थमेवेति चेत्, (वे०सू०मं०) अत्र केचित् स्वभावेन व्यवस्था प्रागभाववत्।। सत्स्वप्यावरकेष्वर्थप्रकाशं च प्रचक्षते ।। ७9॥। अत्र केचिदाहु :- यथा ज्ञानप्रागभावानामनेकेषां सत्वेड- प्येकज्ञानोदये एक एव प्रागभावो निवर्तते। संशयादिजननशक्त- तया तदावरणरूपेषु प्रागभावान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभासः । तथैकज्ञानोदये एकमेवाज्ञानं निवर्तते, अज्ञानान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभास इति॥ (वे०सृ०मं०) विशेषदर्शनाभावकूटात् संशयसम्भवात्॥ आवृतस्याप्रकाशाच पर्यारयणावृत पर ॥७८॥।

रिशेपायेत्वा तं दूषयति-अत इति। प्रथमज्ञानेन सर्वाज्ञाननाशादिसर्थः। तदवस्थमेवेति। पाश्चात्यज्ञानानामावरणाभिभावकत्वसिद्धये हि यावन्ति ज्ञानानि, तावन्ति तन्निवर्त्याज्ञानानीत्युपगम्यते। तदभ्युपगमेऽपि प्रथ- मज्ञानेनैव सर्वाज्ञाननाशे स दोपस्तदवस्थ एवेत्यर्थः । यथा न्यायमते यावन्ति घटज्ञानानि, तावन्तो घटज्ञानमागभावा: सन्ति। तत्र मथमेन ज्ञानेन एक एव ज्ञानप्रागभावो निवर्तते। अन्ये यथापूर्व सन्सेव। तेषां सच्चेऽपि विषयप्रकाशश्चोपेयते तैः, एवमत्राप योजनीयमिति परिहर- ति-अत्र केचिदाहुरिति। नतु दृष्टान्तो विषमः। ज्ञानपागभावस्थानाव- रकत्वाव, भावरूपाज्ञानस्य च विषयावरकत्वात, आवरणसच्े च न विषयप्रकाशोपपत्तिरिति, नेसाह-संशयादीतिं । विपर्ययः आदिपदा- र्थः। सिद्धान्ते भावरूपाज्ञानस्यावरकत्वं हि अज्ञातत्वाभिमते वस्तुनि संशया- दिजननसमर्थत्वम्। तच परमते ज्ञानमागभावरूपाज्ञानस्यापि समानम्। त- तो न दृष्टान्तवैषम्यमिति भावः । एकमेवेति। फलबलादिति भावः ।। 'नन्वनादित्वपक्षे' इत्यादिग्रन्थेन कृताक्षेपे पकारान्तरेण समाधान- माह-अन्ये स्विति। अस्य वदन्तीलनेन सम्बन्धः । पूर्वपरिहारे अन्ये-

१६४ प्रथमपरिच्छेदे

अन्ये तु-आवृतस्यापरोक्ष्यं विरुद्म् । एकज्ञानोदये च प्रागभावान्तरसत्त्वरऽपि यावद्विशेषदर्शनाभाव कूटरूपमात्वरणं विशेषदर्शनान्नास्तीति मन्यमाना वदन्ति-यदा यदज्ञानमावृणोति, तदा तन ज्ञानन तस्थेव नाशः । सर्वे च सवेदा नावृणोति, धैपर्थ्यात्। किं त्वावरकाज्ञाने वृत्या नाशिते तद्वृत्त्त्युपरमे अ. .ज्ञानान्तरमावृणोति। (वे०सू०मं०) न चानावरकाज्ञानशेषो मुक्तौ प्रसज्यते।। मूलाज्ञानच्छिदा छेद्यास्तद्वस्था इमा यतः ॥। ७॥ न चैवरं व्रह्मावगमोत्पत्तिकालेडनावरकत्वेन स्थितानाम पामभिप्नेतमस्वरमं स्वयं दर्शपति-आवृतस्येति। आवृतस्यापि पर्व-

दिति। स्थाप्पादौ संशवादिविरोमिदशीनमागमायगात्रं न संशयादि जननसमर्थम्। 'स्थाणुश्यम' इति निश्रपदशायामपि तत्समानविषयकनिश्ष पान्तरमागभावसकवेन तदा पुरुत्वस्यनिमत: पुनरषि संशयमसङ्गात। कि तु संशयादिसमानविषयकनिश्चयानां यानन्तः मागभावाः तावर्ता समु. दायस्संशयादिजननममर्थतया परमते विषयावरणतेन वाच्यः । एकनिश्च यकाले च यावद्विशेपदर्शनाभावकूटरूपस्य परमते आवरणलवेन सम्मतस्प विशेषादर्शनस्याभावात न पुनः संशयादिपमङ्गा, न वा पथमघटादिज्ञान काले परमते विषयमकाशानुपपत्तिः, आवरणत्वाभिमतमागभावकूटाभा- वातू। तस्मादावतस्यापि निपात प्रथमज्ञानसमये पकाशस्सम्भवती त्पत्र नायं दृष्टान्तस्सम्भनतीत्यर्थः । न चैवमिति। सर्वदा सर्वेषामत्रस्थाऽज्ञानानामावरकत्वा भावे सतात्यर्थः । ततोऽपीति। ब्रह्मावगमादपीसर्थः । निष्ट क्यभावपसङ्गे हेतुरनावरकत्वेन स्थिति: । यदि ब्रम्माबगमो- त्पत्तिकाले मूलाज्ञानषद्वस्थाऽज्ञानान्यपि ब्रह्मचतन्यं विषयप्रदेशेष्वा वृस तिष्ठेयुः, तदा ब्रह्मावगमेन तत्समानविषयकभूलाज्ञानस्येव चैतन्याव रकत्वेन स्थितानामवस्थाऽज्ञानानामपि निषृत्तिस्स्याद। समानवि षयकत्वाविशेषाद। तेषां तदनावरकलेन स्थितौ तु निष्टत्तिर्न सम्भ

आवरणाभिभवस्व्ररूपविचार: । १६५

ज्ञानानां ततोऽप्यनिवृत्तिपसङ्ग। तेषां साक्षात्तद्विरोधि- त्वाभावेडपि तन्निवर्त्यमूलाज्ञानपरतन्त्रतया अज्ञानसम्बन्धादि- वत तन्निवृत्त्यैव निवृत्त्युपपत्तेः। एतदर्थमेव तेषां तदवस्थाभेद- रूपतया तत्पारतन्त्र्यमिष्यत इति ॥ (वे०सृ०मं०) अन्ये त्वेकस्य विच्छेदमितरेषां पराभयम्॥ तं(१) चावरणशक्तीनां प्रतिबन्धं प्रचक्षते ॥ ८० ॥ अपरे तु-अज्ञानस्य सविषयत्वस्त्रभावत्वात उत्सर्गतः सर्व सर्वदाSSवृणोत्येव। न च विषयोत्पत्तेः प्रागावरणीयाभावे-

वनि, तत्ममानविषयकत्वाभावादित्यर्थः । ततश्च विदेहकैवल्येऽपि तेषामनुछ्ट- त्तिपमङ्ग इति भावः। एवंसति-अनिषृत्तिप्रसङ्ग इति। न चेति सम्बन्ध:। तत्र हेतुमाह-तेषामिति। अत्र द्वितीयतृतीयतच्छन्दौ ब्रह्मानगमपरौ। चतुर्थतच्छ्दो मूलाज्ञानपरः। यथाऽज्ञाननिवृत्तौ चैतन्याज्ञानयोस्सम्बन्धो निवर्तते, तस्य सम्वन्ध्यज्ञानपरतन्त्रत्वात, तददिसर्थः । नन्ववस्थाऽज्ञानानां

सारस्याज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिसिद्धये तन्मूलकतया संसारस्य तत्पारतं्त्रपं कल्प्यते, तद्वत् प्रकृतेऽपीति भावः। यदुक्तमवस्थाभेदरूपमिति विशेषणस्य पयोजनं वक्ष्यते इति, तदत्र दर्शितमिति मन्तव्यम् । 'नन्वनादित्वपक्षे' इत्यादिना कृताक्षेपे एव समाधानं मकारान्तरेण दर्शयति-अपरे त्विति। अपरे तु कल्पयन्तीति सम्बन्धः। तेषामाशयं दर्शयति-अज्ञानस्थेति। नतु सर्वमज्ञानं स्व्रस्थितिकाले सर्वदा वि- पयमावृणोतीति नियमो नास्ति। एकज्ञानकाले एकस्याज्ञानस्य नाशा, इत- रेपां तदा सच्वेSप्यावरणशक्तिमतिबन्धरूपतिरस्कारस्य वक्ष्यमाणत्वेन एकज्ञानकाले तेषामावरकत्वाभावादिसत आह- उत्सर्गत इति। नतु सर्व सर्वदा आदृणोतीत्युक्ते: घटादिविषयोत्पत्तेः पूर्वकालेऽपि घटाधवच्छिन्नचैत- न्यावरकत्वमवस्थाऽज्ञानानां भतीयते, तदनुपपत्रम्। तदानीमवच्छेदकविषया-

(१) पराभवपदार्थमाह-तमिति। तं पराभषम्।

१६६ पथमपरिच्छेदे।

नावरकत्वं न युज्यत इति वाच्यम्। तदाऽपि सूक्ष्मरूपेण तत्स्त्वादिति मन्यमाना: कल्पयन्ति-यथा बहुजनसमाकुले प्रदे- शे कस्यचित शिरसि पतन्नशनिरितरानप्यपसारयति। यथा वा सन्निपातहरमौषधमेकं दोषं निवर्तयद्दोषान्तर- मपि दूरीकरोति। एवमेकमज्ञानं नाशयत ज्ञानमज्ञानान्तराण्यपि तिरस्करोति। तिरस्कारश्र यावदू ज्ञानस्थितिः(१) तावदू आव- रणशक्तिप्रतिबन्ध इति ॥ (वे०सू०मं०) तत्र धारावहज्ञानेष्वाव्येनैव पराभवात।। अज्ञानानां द्वितीयादे: साफल्यं कथमुच्यते।८१।। नन्वेवं सति धारावाहिकस्थले द्वितीयादिवृत्तीनामावरणा- नभिभावकत्वे वैफल्यं स्यात्, प्रथमज्ञानेनैव निवर्तनतिरस्का- राभ्यामावरणमात्रस्याभिभवादिति ॥

दति-न चेत्यादिना। तदाऽपीति। कार्यमात्रस्य उत्पत्तेः पूर्वकाले नाशो त्तरकाले चानभिव्यक्तरपेणावस्थानस्य श्रुतिस्मृतिन्यायैस्तत्र तत्र पूर्वाचार्यै- र्साधितत्वादिति भावः । एवमिति। ज्ञानं कर्तृ । यावज्ज्ञानस्थिति रिति। सर्व सर्वदा आदृणोतीत्युत्सर्गस्य ज्ञानस्थितिरपवादहेतुरिति भावः। 'ज्ञानमातपज्ञाननिवर्तकम्' इति नियममाक्षिपति-नन्वेवंसतीति। एकेन ज्ञानेन एकाज्ञानस्य नाश:, इतरेषां तिरस्कार इत्युपगमे सतीसर्थ:। वैफल्यं स्यादिति। अज्ञाननाशादिमयोजनवत्त्वं न स्यादिसर्थः। तत्मयोजनस्य मथमज्ञानेनैव सिद्धत्वादिलाह-प्रथमेति।। प्रथमज्ञानसिद्धस्यापि आवरणतिरस्कारस्य द्वितीयादिज्ञानसाध्यतं साध्यलक्षणविशेषातुरोधेन सम्भवति। अतो न द्वितीयादिज्ञानवैफल्यम्। अज्ञाननाशरूपपरयोजनाभावेऽपि तत्तिरस्करणळक्षणफलस्य सश्वादिति प

(१) यावज्जञानस्थिति तदावरणेति पाठ:।

आवरणाभिभवस्व्ररूपविचार: । १६७

(बे०सू०मं०) अब्नाहुर्दीपधारेव तिरस्कृत्य तमः स्थिता॥

अत्रादु :- वृत्तितिरस्कृत मप्यज्ञानं तदुपरमे पुनरावृणोति प्र- दीपतिरस्कृतं तम इव प्रदीपोपरमे। वृत्त्युपरमसमये वृत्त्यन्तरो- दये तु तिरस्कृतमज्ञानं तथैवावतिष्ठते प्रदीपोपरमसमये प्रदीपा- न्तरोदये तम इव। तथा च 'यस्मिन् सति अग्रिमक्षणे यस्य सत्वं, यद्वयतिरेके चासत्वं, तत् तज्न्यम' इति प्रागभावपरिपालनसाधा- रणलक्षणानुरोधेनानावरणस्य द्वितीयादिवृत्तिकार्यत्वस्यापि ला- भान्न तद्वैफल्यमिति॥

रिहरति-अत्राहुरिति। प्रथममेत्र धारारहितबुद्धिस्थले सिद्धमर्थ सदष्टान्तं दर्शयति-वृत्तितिरस्कृतमिति । 'घटोऽयम' इति प्त्यक्षज्ञानं हेकमज्ञानं नाशयदितरदज्ञानं सर्वे तिरस्करोति। तच्व तिरस्कृतमज्ञानं घटज्ञानोपरमसमये पुनस्तमादृणोति। यदि बुभुत्सादिवशात् प्रथुममुत्पन्नघटज्ञानजाशक्षणे घटम- सक्षान्तरमुदेति, तदा तिरस्कृतमज्ञानं तथैवावतिष्ठुते इत्पर्थः । 'यस्मिन् सत्य ग्रिमक्षणे यस्य सच्वं, यस्मिन्नसति यस्यासत्वं, तत् तज्जन्यम्' इति साध्यल- क्षणम्। इदं च साधनादिसाधारणम्। तथा हि-यस्मिन दण्डादौ सति उत्तरक्षणे घटादिकार्यसत्चं, दण्डादावसति च घटादिकार्यासत्वं, ततो घदादिकं दण्डादिजन्यम्। तथा मायश्चित्ते सति उत्तरक्षणे दुःखमागभावस्य स्च्वं, प्रायश्चिते चासति दुःखस्यैवोदयात दुःखमागभावस्यासत्वमिति री- सा अनादेरपि दुःखमागभावस्य परायश्चितपरिपाल्पतया प्रायश्चित्तसाध्य- त्वमुपेयते। एवं प्रकृतेऽपि साध्यत्वं दर्शयति-तथा चेति। द्वितीयत्ृत्युदये सति प्रथमज्ञानसिद्धस्यावरणतिरस्कारस्य उत्तरक्षणे सच्वं, प्रथमज्ञाननाश क्षणे द्वितीयवत्युद्यव्यतिरेके च उक्ततिरस्कारस्यास्त्वमिति पथमज्ञानकाल एव सिद्धस्यापि तस्य द्वितीयवृत्तिजन्यतया तत्फलत्वम। एवं तृतीयादि- वृत्तीनामपि आवरणतिरस्कारफलकत्वं योजनीयमिसर्थः । अनावरणस्थे- ति। आवरणतिरस्कारस्येत्यर्थः । (१) अनावारः-आवरणाभावः।

१६८ प्थमपरिच्छेदे।

अर्थस्य(१) मोहैर्बोधेन स्वकालावरणक्षतिः।८३।। न्यायचन्द्रिकाकृतस्त्वाहु :- केनचिज्ज्ञानेन कस्यचिदज्ञानस्य नाश एव। न त्वावरकाणामप्यज्ञानान्तराणां तिरस्कारः ।

साफल्यम्।

ङ्ग:। अवस्थारूपाण्य ज्ञानानि हि तत्तत्कालोप लक्षित (२)स्वरूपाव्- रकाणि, ज्ञानानि च यावत्स्वकालोपलक्षित विषयावरका ज्ञा नना - शकानि। तथा च किश्चिज्ज्ञानादय तत्कालीनविषयावरकाज्ञा ज्ञानमात्रगज्ञाननिवर्तक न भवति, धारावराहिद्वितीयादिज्ञाने व्यमि चारादित्यत्र मकारान्तरेण परिहारं बुते-न्यायचन्द्रिकाकृतस्त्वति। न त्विति। न चाज्ञानान्तराणां तिरस्काराभावे एकज्ञानकालेऽपि तैर तिरस्कृतैविषयस्यावटतत्वाद्विपयानवभासमसङ्ग इति वाच्यम। प्रथमज्ञानो दयसमये एकमेवाज्ञानं विषयाचरकम्। इतरेपां तु तदा विपयावरकत्वमेत्र नोपेयते। अतो न तत्तिरस्करणापेक्षेति भावः । ततः कि? तत्राह- तथा चेति। आशयमविदुपशशङ्कामनूय निशाकरोति-न चैवमित्यादि ना। एवंशब्दस्य प्रथमज्ञानेन आवरकाज्ञानान्तराणामतिरस्करणे सतीत्यर्थः। तत्तत्कालेति। अवस्थाऽज्ञानानां सर्वेपां मूलाज्ञानस्येव सर्वदा विषयचै तन्यावरकत्वं नास्ति, वैयर्थ्यात्, किं तु किश्रिदज्ञानं कश्वितकालं विषयचे तन्यमावृणोति, किश्चिच्च कालान्तरे तद् आवणोतीसनेन प्रकारेण कालविशेषैरुपलक्षितविषयचैतन्यावरकत्वम्। ज्ञानानामपि स्वस्त्रोद पकाले स्वस्व्रविपयावरकत्वरेन मसक्ताज्ञाननिवर्तकत्वमिसर्थ: । एत्रमाशयमुद्ध व्य इदानीं विषयानवभासपसङ्ग परिहरति-तथा चेति। एकज्ञान कालेऽज्ञानान्तराणामनावरकत्वे सिद्धे सतीत्यर्थः । तत्कालीनेति। (१) अर्थस्य मोहैरज्षानैरावृतिरिति पूर्वेणान्वयः। (२) कालक लो पल क्षि तेति पाठ : ।

आवरणभिभवस्वरूपविचारः । १६९

नश्य नाशात विधमानानामज्ञानान्तराणामन्यकालीनविषयावार- कत्वाच्च न तत्कालीनत्रिषयावभासे काचिदनुपपत्तिः। कारीरीफले वृष्टावासन्नसमयस्येवाज्ञानविषये घटादौ तत्कालस्योपलक्षणतया विषयकोटावननुप्रवेशेन सक्षमतत्कालभेदाविषयैर्धारावाहिकद्विती- यादिज्ञानैरज्ञानानां निवृतावपि न काचिदनुपपत्तिरिति॥ (वे०सू०मं०) केचिदाहुर्घटाज्ञानमायज्ञानेन हन्यते।। द्वितीयावैस्तु कालादिविशिष्टाज्ञानबाधनम्।।८४।। = भिन्ना वा वृत्तय: सन्तु स्थूलकालार्थगोचराः॥८५।। उपास्तिवद्मानानि सन्तु वाऽनाद्यवृत्तय:(१)।। गृहीतग्रहणात्सृक्ष्मकालस्यातीन्द्रियत्वतः ॥ ८६ ॥ केचित्तु प्रथमज्ञाननिवर्त्यमेवाज्ञानं स्वरूपावारकम्। द्विती-

दिति। किश्िज्व्वानकालीनेसर्थः। नतु तैसतैः कालविशेपैर्विशिष्टस्पैव विषयस्य तनदशानावरणीयत्वम् इसेनं कालविशेषाणां विशेषणतया आव- रणीयकोटावनुपवेशं विहाय तेषां किमित्युपलक्षणत्वं स्वीक्रियते इसाशबा तथा सति घारास्थले आवारकतवेन प्रसक्ताज्ञाननिवर्तकद्विती यादिवृत्तीनाम- पि तत्तत्कालविशेप विशिष्टविषयकत्वं वाच्यम्। समानविषयकत्वं विना- तश्निवर्तकत्वानुपपत्तेः । तच्च न सम्भवाति। क्षणमेदानामनरसक्षत्वात्। अ० तस्तेषामुपलक्षणत्व्रमाश्रितमिति समाधानमभिप्ेत्य समयविशेषस्योपलक्षण- स्वे दष्टान्तमाइ-कारीरीफले वृष्ाविति। कारीरीनामकेष्टििफलभूना दृष्टिरिष्टिसमाप्त्युत्तरक्षणे एव वक्तव्या, न तु कालान्तरे। तदानी शुप्यत- इसस्पस्य सजीवने कालान्तरीयदष्टेर्तुपयोगात्। तथा चाससममयस्प दृष्टिविशेषणतया फलकोटिप्रवेशो नोपेपते। इष्ट्या विनाऽपि समयविशेष- सम्भवाव। किं तु समगान्तरव्यावर्तकतया उपलक्षणत्वमेवाश्रितमित्यर्थः ॥ धारावहनस्थले द्वितीयादिष्टत्तीनामावरणाभिभावकतं न हयादि- त्याक्षेपे एव परिहारं वेषा दर्शयति-केविस्विति । मथमं वस्तुगतिमा- (१) अन्तवा: आयमिन्ना: द्वितीवादिवृत्तय: इत्यर्थः । २२

१७० मथमपरिच्छेदे।

यादिज्ञाननिवर्त्यानि तु देशकालादिविशेषणान्तरविशिष्टविषयाणि। अत.एव सत्तानिश्चयरूपे अज्ञाननिवर्तके चैत्रदर्शने सकृज्जाते 'चैतं न जानामि' इति स्वरूपावरणं नानुभूयते, किं तु 'इदानीं स कुन्नेति न जानामि'इत्यादिरूपेण विशिष्टावरणमेव । विस्मरणशा लिन: क्वचित् सकृत् दृष्टेऽपि 'न जानामि'इति स्वरूपावरणं दृश्यते चेत्, तत्र तथाऽस्तु। अन्यत्र सकृदृदृष्टे विशिष्टतरिषयाण्ये- वाज्ञानानि ज्ञानानि च। न चैवं सति धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानानामज्ञाननिवर्त कत्वं न स्थात, स्थूलकालविशिष्टाज्ञानस्य प्रथमज्ञानेनैव निवृत्ते: पूर्वापर ज्ञानव्यावृत्तसूक्ष्म कालविशिष्टाज्ञानस्य तदविषयैर्द्धितीया- माह-प्रथमज्ञानेति। उक्तव्यवस्थायां ममाणलरेनातुभनं दर्शयति-अत एवेति। उक्तविभागाभ्युपगमादेवेतर्थः। नतु उक्तविभागो न सिध्यति। कचित सकृदूदृष्टेऽपि वस्तुनि पूर्ववत स्वरूपावरणानुभवादिसाशभ्ा- विस्मरणशालिन इति। तत्र तथाऽस्त्विति। पुनः स्व्रूपावरण नुभवस्थले द्वितीयादिज्ञाननिवत्मप्पज्ञानं स्वरूपावरकमस्त्वसर्थ: । तथा च उक्तविभाग और्सर्गिक इति भावः। अन्यत्रेति। विस्मरणाभावस्थले इसर्थः। नव्वज्ञानानां विशिष्टविषयकत्वे तेषामनिवत्तिमसङ्गः। सकृदू दृष्टे वस्तुनि द्वितीयादिज्ञानानामषि प्रथमज्ञानवत स्वरूपमात्रविषयकलेन ततसमानविषयकत्वरहितानां तन्निवर्तकत्वानुपपस्तेरिति, नेसाह-ज्ञानानि चेति। सकृदूदृष्टे विषये ज्ञानान्यपि 'चैत्र इदानीमत्रास्ते' इत्याद्याकाराणि सन्ति विशिष्टविषयाण्य्रेवेति स्व्रीकारात्रोक्तदोष इति भावः । ननु ज्ञानानां विशिष्टविषयकत्वं धारास्थले द्वितीयादिवृत्तिषु व्यभिचारप- रिद्दारार्थ कल्पपते। तथा च तत्र ज्ञानानां कि घटिकार्द्धघटिका द्यात्मकस्थूलकाल विशिष्टघटादिविषय कत्वं विवक्षितम, कि वा क्षणात्मकसूक्ष्म का लविशिष्टघटादिि विषयकत्वं विवक्षितमिति विकल्पं मनसि निधाय उभयथाऽपि घारास्थके द्विती यादिष्टत्तिषु व्यभिचारतादवस्थ्यमिति शङ्कते-न चैवंसतीति। द्वितीया दिवा नानां तविव पर्याज्ञानानां च उत्सर्गतो विशिष्टविषयकत्वे सतीसर्थः। प्रथम ज्ञानेनैवेति। स्थूलकालविशिष्टविषपेणोती शष:। पूर्वापरेति। पारास्पले

आवरणाभिभवस्वरपविचारः । १७१

दिज्ञानैर्निवृत्त्ययोगादिति वाच्यम्। धारावहनस्थले प्रथमोत्पन्नाया एव वृत्तेस्तावत्कालावस्थायित्वसम्भवेन वृत्तिभेदानभ्युपगमात्। तदभ्युपगमेऽपि बहुकालावस्थायिपक्चषवृत्तिरूपत्वसम्भवेन परस्पर- व्यावृत्तस्थूल कालादिविशेषण भेदत्रिषयत्वोपपत्तेः । प्रतिक्षणोद- नेकवृत्तिसन्तानरूपत्वाभ्युपगमेऽपि द्वितीयादिवृ त्तीनामधिगतार्थ- मात्रविषयतया प्रामाण्याभावेना वरणानिवर्तकत्वेऽप्यहानेश्र। न हि ज्ञानानि क्षणस्थितिकानि। ततश्च पूर्वापरज्ञानकालेभ्यो व्यावृत्ता ये मूक्ष्मकाला: क्षणात्मकाः, तैविशिष्टस्य विषयस्यावरकं यदज्ञानं, तस्येत्यर्थः । तदविषधैरिति। सूक्ष्मकालविशिष्टाविषयकौरित्यर्थः । यत्र एकस्मित्रेव श्रीमृ्त्यादौ दीर्घकालनैरन्तर्येण स्फुरणमस्ति तत्र श्रीमूर्क्यादिगोचर- वृत्तिरेकैव। तद्द्रेदे मानाभावाव्। सिद्धान्ते दत्तेः क्षणस्थितिक- सानभ्युपगमात। तथा च न तत्र व्यभिचारशङ्केत्याह-धारावहन- स्थल इति। ननु तत्र दृत्तेरेकत्वे धाराषहनत्वरप्रसिद्धिविरोधः। एकस्यं तदसम्भवात। ध्यानसमाध्योरपि उक्तरतिया एकट्तिरूपत्वापतौ तगो: धारायाः अनेकसिरूपत्वमङ्गीकृस व्यभिचारं परिहरति-तदभ्युपगमेऽपीति। सम्भवेनेति। घाराया इति शेषः । उपपत्तेरिति । द्विनीयादिटत्ती- नामज्ञानानिवर्तकत्वदोषो नास्तीति शेष: । धारावाहिकट्तीनां न्यायम- त इव क्षणस्थितिकत्वमुपेयापि व्यभिचारं परिहरति-प्रतिक्षणोद्यदि- ति। मतिक्षणमुद्यन्तः अनेकाश्च या वृत्तयः, तत्सन्तानेत्यर्थः । अभ्युप गमेऽपीति। धाराया इति शेषः । अहानेश्चेति। 'ज्ञानमज्ञाननिवर्तकम' इति नियमभक्गरूपाया: हानेरभावादित्यर्थः। हान्यभावे हेतुमाह-प्रामा- ण्याभावेनेति। तत्र हेतुमाइ-अधिगतार्थमात्रेति । अनधिगतार्थ- विषयकत्वाभावो मात्रपदार्थः । तथा च द्वितीयादिवृत्तीनां ममात्वं नाहत। स्मृतिवद् अधिगतार्थमात्रविषयकत्वादित्पर्थः । नन्वनधिगतावाघितार्थानुभन- ववं पमात्वं न भवति। अवाधितानुभवपदव्यावर्त्ययोर्भ्र्रमस्मृतोरिानधि- गतपद्व्यावर्साभावाव। तथाचावाितार्थातुभवत्वमात्रं ममात्वम् । तब्व द्वितीपादिट्टत्िव्वक्षतमिति तत्र नियमभङ्गरपा हानि: स्यादेवेि,नेत्य- न हीति। मामाण्यमित्यनन्सरं तथा सतीति क्ेषः। नैयायिकशशङ्कते-न

१७२ मथमपरिच्छेदे।

हि विषयाबाधमात्रं प्रामाण्यम्। प्रागवगतानवगतयोः पर्वततद्- वृत्तिपावकयोरनुमितिविषययोरबाधस्याविशेषेण उभयत्राप्यनुमितेः प्रामाण्यप्रसङ्गात। न चेष्टापत्तिः। 'वह्मावनुमितिः प्रमाणम' इति- वत् 'वर्वतेऽप्यनुमितिः प्रमाणम्' इति व्यवहारादर्शनात्। विवरणे साक्षिसिद्धस्याज्ञानस्याभावव्यावृत्ति प्रत्यायनार्थानु चेष्टापत्तिरिति। इष्टापसिशिति न चेति सम्बन्धः । व्यवहारादर्शना दिति। तथा च मामाण्यामामाण्यव्यवस्थायाः व्यवहारानुसारित्वादनुमिते: पर्वतांशे ममात्वाभावेनालक्ष्पत्वे सिद्धे पर्वतांशानुमितौ ममालक्षणस्याति- व्याप्तिपरिहारायानधिगतत्व्रविशेषणं तल्लक्षणे देयमेव। ततश्च धाराद्विनीया दिवृतीनां न मामाण्यमिति भाव:। अझ्ञातत्वस्य ममालक्षणे मवेशोऽस्तीत्यत्र हेत्वन्तरमाह-वि. वरण इति । विवरणे अज्ञानस्य पमाणावेद्यत्वोक्तेश्षेति सम्बन्धः । अन्नानुमानपद्मनुमितिपरम। ममाणपद्मपि भमितिपरम्। ममाल- क्षणस्य म्रकृतत्वादिति बोध्यम। नन्वज्ञानस्यानुमितिशाब्दार्थापतिरुप वृत्तिविषयत्वे कथं तस्य ममाणावेद्यतम? अत आह -साक्षिसिडस्पेति। 'अश्ञोऽहम' इत्यनुभवरूपेण साक्षिणा अज्ञानस्वरुपस्य ज्ञातत्वादज्ञानानुमि सादेरज्ञानस्वरूपे विषये अज्ञातत्वघटितममात्वं नास्तीति मत्वा प्रमाणा- वेद्यत्वं तस्योक्तम्। न च साक्षिण एव प्रमाणत्वात कथं सामान्यतः प्र माणावेद्यत्वमुक्तमिति वाच्यम। साक्ष्यतिरिक्तपमाणवेद्यत्वस्पैव बिव सितत्वाव। साक्षिणो निसत्वेन भमाकरणाजन्यतया पराभिमतेशर ज्ञानषत् साक्षिण: प्रमाऽप्रमावहिर्भूतत्वेन ममाणत्वाभावाद्ा तद्वेद्यत्ववत् नमिति भाव:।नतु साक्षिप्रत्यक्षसिद्धं चेदब्ञानं किमर्य तहिं तन्ञानुमाना सुपन्यस्यते, तत्राह-अभावव्यावृत्तीति। अव्ञानस्य पराभिमताज्ञाना दभावरूपात या व्वादत्ति: तत्मत्यायनमर्थः मयोजनं येषामनुमानादीनो, तानि तथेत्यर्थ: । एतदुक्तं भवति-'अहमझः' इत्यतुभवसिदधमज्ञानं भावरुप• मिति सिद्धान्तिनः। तदू ज्ञानमागभावरूपमिति वैशेषिकादयः। वत

मू। न व तस्य भावषपत्वसाने ना कि सम्पत इति वाब्यप।

आवरणाभिभवस्वरूपविचारः । १७३

मानादिविषयत्वेऽपि प्रमाणावेद्यत्वोक्तेश्व। तस्मात् द्वितीयादि- वृत्तीनां प्रामाण्याभावात् उपासनादिवृत्तीनामिव्राज्ञानानिवर्तकत्वे- दपि न हानिः। प्रमाणवृत्तीनामेव तन्निवर्तकत्वाभ्युपगमात् ।। (वे०सू०मं०) ननु नाजानविच्छित्ति: परोक्षज्ञानतस्ततः।।

ननु नायमपि नियम:, परोक्षवृत्तेरनिर्गमेनाज्ञानानिवर्त- कत्वादिति चेतू। (वे०सृ०मं) द्विविधं विषयाज्ञानं साक्षिविक्षेपसङ्गतेः॥ अर्थगं पौरुषं चेति परोक्षात्पौरुषक्षयः ।। ८८।। अत्र केचिदाहु :- द्विविधं विषयावरकमज्ञानम्। एकं विषयाश्रितं रज्ज्वादिविक्षेपोषादानभूतं कार्यकल्प्यम्। अ- 'मा्या तु प्रकृति विद्याव' इत्यादिशास्त्रसिद्धस्य प्रपश्चपरिणाम्युपादान- तस्य सिद्धेस्तवसाधनफ लत्वाव। तस्मादिति। अनधिगतत्वघटिनप्रम - लक्षणाभावादित्यर्थः । उपासनादिवृत्तीनामिवेति। उपासनारृपा वृ्ति: न ज्ञानम क्लृप्ततत्करणाजन्यत्वाव, मनसो ज्ञानकरणत्वस्य नि- रस्तत्वात् निरसिष्यमाणत्वाच्च, किंतु गमनादिवत क्रियारूपा, पुरुषकृ- तिसाध्यत्वाद। अतस्ता नोपस्यस्वरूपाज्ञाननिर्वातिका । एवम इच्छा- द्वेषादिव्टत्तयोऽपि न स्वविषयाज्ञाननिवर्तिका:, ज्ञानरूपत्वाभावाव। दवि तीयादिव्टत्तीनां तु स्मृतिवद् ज्ञानरूपत्वेऽपि नाज्ञाननिवर्तकत्वसुपेयते। ममात्वाभावादिसर्यः । नतु कथं न हानि:। तासां ममात्वाभावेऽपि ज्ञनत्वाभ्युपगमेन 'ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकरम' इति नियमस्य व्यभिचाररपहा-

नियमो नाङ्गीक्रियते, येनोक्तदोषस्स्यादिति भावः । अभ्युपगमादित्यनन्त- रम् इत्पादुरिति शोष:, केचिस्वत्युपक्रमाद। 'ममामात्मज्ञाननिव्तकम' इते नियमस्यापि व्यभिचारं शक्कते-न- न्विति। परोक्षज्ञानस्थापि तन्निवर्तकत्वसर््वाभ्र व्यभिचार इति वक्तु- मजानस्य द्रैविध्यमाइ-भविषिघमिस्यादिना। रज्जवादीति। रज्जवा-

१७४ प्रथमपरिष्छेदे।

न्यत पुरुषाश्रितम् 'इदमहं न जनामि' इत्यनुभूयमान- म् (१)। पुरुषाश्रितस्य विषयसंभिन्नविक्षेपोपादानत्वासम्भवे न, वरिषयाश्रितस्य 'इदमहं न जानामि' इति साक्षिरूपप्रका- शसंसर्गायोगेन द्विविधस्याप्यावश्यकत्वात्। एवं च परोक्षस्थले वृत्तेर्निर्गमनाभावाद् दूरस्थवृक्षे आप्तवाक्यात् परिमाणविशेषाव गमेऽपि तद्विपरीतपरिमाणविक्षेपदर्शनाच्च त्रिषयगताज्ञानानि- देर्यो विक्षेपः सर्पादिरृपो विवर्तः, तदुपादानभृतमित्यर्थः । कार्यकल्प्य- मिति। विक्षेपार्यकार्यानुपपत्तिकल्प्यम्, न त्वनुभत्रसिद्धमिसर्थः । ननु रज्जवादिगताज्ञानस्य 'र्जुं न जानामि'इत्यनुभवसिद्धत्वात कथं तस्य कार्यककल्प्यत्वमिताशङ्गानुभवस्य विषयगताज्ञानं न विषय इत्याह- अन्यदिति। 'अत्र विषयावरकमज्ञानं द्विविधम-एकं विषयाश्रितम, अन्यव पुरुषाश्रितमिति सम्बन्धः । तथा च विषयाश्रितं सपमाणं मदर्श्य पुरुषाश्रितं सममाणं दर्शयति' इति वा 'अन्यदू' इत्यस्यावतरणं बोध्यम्। नन्वेकेनैवाज्ञानेन सर्वादिविक्षेपस्य, 'न जानामि'इसनुभवस्य च सिद्धे: किम ज्ञानद्वैविध्येन ? अत आह-पुरुषाशश्रितस्थेति । विषयो रज्जादि- रधिष्ठानम, तत्सम्भिन्नो विषयतादात्म्यापत्नो यो विक्षेप:, तदुपादानत्वा- सम्भवेनेत्यर्थः । 'न जानामि'इसाकारको यस्साक्षिरुपः प्रकाशस्तवसंसर्गा- पोगेनेसर्थः। इदानी व्यभिचारं परिहरति-एवं चेति। अज्ञानद्वैविध्ये सतीत्पर्थः । एवं च परोक्षस्थले विषयगताज्ञानानिवृत्तावपि पुरुषगताज्ञा ननिष्टसिरस्त्येवेति सम्बन्धः । तथा च न व्यभिचार इति भातः । परो- क्षज्ञानस्य विषयगताज्ञाननिवर्तकत्वाभावे हेतुद्वयमाह-वृत्तेरित्यादिना। निर्गमनाभावादिति। विषयचैतन्यसंसष्टाया एव वृत्तेर्विषयचैतन्यग- ताज्ाननिवर्तकत्वस्य वक्ष्यमाणतया निर्गमनाभावे ष्ृत्तिविषयचैतन्यसंसर्गो न सिध्यतीति भावः । तद्विपरीतेति। 'दूरे दृश्यमानो दक्ष: सन्िहित दृक्ष इव महान्' इसाप्वाक्यजन्यपरोक्षज्ञानविषयभूतादू दूरस्थवक्षगताप्तस्माव परिमाणविशेषाद्विपरीतो यः परिमाणरूपविक्षेपविशेष:, तस्य दर्शनादि स्यर्थ:। यदि परोक्षज्ञानं विषयगताज्ञाननिवर्तकं स्पाद, तदाऽडपवाकयजन्या

(१) 'विषयमहं न जानामि' इत्यानुभाविकमिति पाठः।

आवरणाभिभवस्वरूपविचार: । १७५

वृत्तावपि पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिररत्येव। 'शास्त्रार्थ न जानामि'इत्य- नुभूताज्ञानस्य तदुपदेशानन्तरं निवृत्यनुभवात्। अत एव 'अनु- मेयादौ सुषुप्तिव्यावृत्तिः' इति विवरणस्य तद्विषयाज्ञाननिवृत्तिरर्थ इत्युक्तं तत्त्वदीपने इति॥ (वे०सू०मं०) अन्े पौरुषमज्ञानमाहु: शक्तिदव्याश्रयम्।। परोक्षज्ञानतस्तत्रावरणांशपरिक्षयम् ।।८९।। अन्ये तु-नयनपटलवत् पुरुषाश्रितमेवाज्ञानं विषयावर-

वगमेन परिमाणविशेषाज्ञाननिवृतत्यापत्या विपरीतपरिमाणात्मकविक्षेपोत्प- ततिर्न स्यात, उपादानाभावादिति भावः । परोक्षज्ञानेन पुरुषगताज्ञाननि- वृत्तौ हेतुमाह-शास्त्रार्थमिति। 'शास्त्रार्थ न जानामि'इत्पनेन प्रकारेण यच्छास्त्रार्थाज्ञानमनुभृतम, तस्य शास्त्रार्थोपदेशानन्तरं 'शासत्रा र्थाज्ञानमिदानी निटट त्तम'इति निषात्तरनुभूयते। तत्र शास्त्रार्थो द्विविध :- धर्मरूपो ब्रह्मरूपश्च। धर्मरूपे शाखत्रार्थे उपदेशजन्यज्ञानं परोक्षमेत्र, न तु कदाचिदप्यपरोक्षम्। तस्य साक्षात्कारायोग्यत्वाद। तथा च तत्र विषयगताज्ञाननिव्तिपसक्ति - रेत नास्तीति पुरुषगताज्ञानमेत्र निवर्तते इति वक्तव्यम। इतरथा तन्नि- वृत्त्यनुभवविरोधात्। ब्रह्मरूपे च शास्त्रार्थे उपदेशजन्यज्ञानं परोक्षम। ताचन्मात्रात् न विषयावरकं मूलाज्ञानं विषयगतं निवर्तते। मनना- दिविधिवैयर्थ्यमसङ्गात्। अतः पुरुषगताज्ञानमेव निवर्तत इति वक्तव्यम्। अन्यथा तत्रापि तन्निवृत्त्यतुभवविरोधादेवेति भावः । परोक्षज्ञानस्याज्ञान- निवर्तकत्वे विवरणादिसम्मतिमाह-अत एवेति । उक्तानुभवबलादे- वेत्पर्थः । रुद्विषयेसत्र तत्पदमनुमेयादिवरम् । सुषुप्तिपदमज्ञानपरं, व्या- षृत्तिपदं निवृत्त्तिपरमिति व्याख्यातं तत्वदीपने। तथा च अनुमेयादौ विषयगताज्ञाननिवृत्यभावस्य वक्ष्यमाणतया तत्र पुरुषगताज्ञाननिवात्तरतु- मिसादिपरोक्षज्ञानेन जायत इत्ययमर्थः तन्न विव्ृत इति मतीयत इत्यर्थः । अज्ञानद्वैविध्याभावे Sपि 'प्रमामान्रमज्ञाननिवर्तकम' इति नियमस्य न व्यभिचार इति मतं दर्शयति-अन्ये त्विति। पुरुषगताज्ञानापेक्षया अ- न्यद् विषयगतमज्ञानं कि विषयावरणार्थमुपेयते, कि वा शुक्तिरजतादिविक्षे- पोत्पश्यर्थम्?। नाथ इसाह-नयनपटलवदिति। नयनगनका चादिषदि-

१७६ मथमपरिच्छेदे।

णम्। न तदतिरेकेण विषयगताज्ञाने प्रमाणमस्ति । न च पुरुषाश्रितस्य विषयगतविक्षेपपरिणामित्वं न सम्भवति। तत्सं- भवे वा दूरस्थवृक्षपरिमाणे परोक्षज्ञानादज्ञाननिवृत्तौ विपरीतप- रिमाणविक्षेपो न सम्भवतीति वाच्यम् । वाचस्पतिमते सर्वस्य प्रपश्स्य जीवाश्रिताज्ञानविषयीकृतब्रह्मविवर्तत्वेन तद्च्छुक्तिरज- तादेः पुरुषाश्रिताज्ञानविषयीकृत ब्रह्मविवर्तत्वोपपत्तेः। परोक्षवृत्या

सर्थः। न द्वितीय इत्याह-न तद्तिरेकेणेति। विषयगताज्ञानाभावेऽपि वक्ष्यमाणविधया विक्षेपोत्पत्तिसम्भवादिति भावः। ममाणाभावोऽसिद्ध इति शङ्कते-न चेति। न सम्भवतीति । पुरुषगताज्ञानस्य शुक्त्याद्यन- च्छिन्रचैतन्ये सश्वाभावादिति मानः । पुरुषगतस्यैवाज्ञानस्य विषयगत- विक्षेपोपादानत्वे दोषमाह-तत्सम्भवे वेति। पुरुषगताज्ञानस्य विषयग सविक्षेपपरिणामित्वं तच्छन्दार्थः । न सम्भवतीति। विषयगताज्ञानस्पा नभ्युपगमात पुरुषगताज्ञानस्य च आप्तोपदेशजन्यपरोक्षज्ञानेन निवसत्वा- चति भावः। आदयदोषं परिहरति-वाचस्पतिमत इति । शुक्तिरजता. दिविक्षेपस्याज्ञानपरिणामत्वपक्षे अज्ञानस्य विषयचैतन्यगनत्वं वक्तव्यम् । सस्याज्ञानपरिणामत्वानङ्गीकारपक्षे तु तस्य विषयचैतन्यगतत्वं नापेक्षिम मिति मावः । दारष्टान्तिके ब्रह्मपदं शुक्त्याद्यवच्छिन्नचैतन्परुपब्रह्मपरम, न तु पूर्णब्रह्मपरम्। अवच्छिमचैतन्यस्यैव शुक्तिरजताद्यधिठ्ठा नत्वो प ग मा दिति भावः। 'विपरीतपरिमाणरूपो विक्षेपो न सम्भवति' इति द्विनीय दोषं परिहरति-परोक्षटतत्येति। परोक्षज्ञानात अज्ञाननिवृत्तिर्यथा अनु. भूयने, तथा उदाहृतस्थले सत्यपि परोक्षज्ञाने विपरीतपरिमाणोत्पचिर्नातु भूयते। तथा चानुभवद्वयानुरोवेन पुरुषाश्रितस्यैवाज्ञानस्य विषयावरक स्प एकदेश: परोक्षज्ञानेन निवर्तते, एकदेशान्तरमनुवर्तते इति कलप्यते। न त्वज्ञानद्वैविध्यमभ्युपगम्यते, गौरवािति भावः । अवस्थान्तरेणेसननतारं

सेऽपि मतिबन्धरहितमेत्र परोक्षज्ञानमज्ञाननिवर्तक्रम । मकते च भ्रामातु रोवेन दूरत्वादिदोषप्रातिबद्धत्वादाप्तवाक्यजन्यमपि ज्ञार्न पुरुषगताज्ञन निवर्तकं न भनति। अतो न विपरीतपरिमाणोत्पश्यनुपपतिशक्ाषका

भावरणाभिभवस्वरूपविचारः ।

एकावस्थानिवृत्तावपि अवस्थान्तरेण विपरीतपरिमाणविक्षेपोपपत्ते- शेत्याहुः । (वे०सृ०मं०) विषयस्थं परे मोहं मूलाज्ञानांशरूपकम्॥ अंशांशिनोरभेदाच साक्षिणा तस्य सङ्गतिम् ।९०।। अपरे तु-शुक्तिर जतादिपरिणा मोपपरयाञ्जस्याद्दिषयावगुण्ठ- नपटवद्विषयगतमेवाज्ञानं तदावरणम्। न च तथा सति अज्ञा- नस्य साक्ष्यसंसर्गेण(१) ततः प्रकाशानुपपत्तिः, परोक्षवृत्तिि-

नामि'इत्यनुभवापचिरिति वाध्यम। सत्तानिश्चयरूपपरोक्षज्ञानस्य सत्यप्प- ज्ञाने तदतुभवश्रतिबन्धकत्वोपपसेः । न च 'प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमस्य पतिबद्धपरोक्षपमायां व्यभिचार इति वाच्यम। अमतिवद्धत्व- स्य प्रमाविशेषणत्व्ोपपसेरिति बोध्यम्। एवम 'अपतिबद्धपमामात्रमज्ञाननिवर्तकम' इति नियममनुसृत्य तद- व्यभिचाराय परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वमुपपादितम्। इदानीं तथा नियमो नास्ति, कि स्वमतिबद्धापरोक्षज्ञानमेवाज्ञाननिवर्तकमू, अतोन परोक्षज्ञाने व्यभिचारशक्केति मतमवतार्यति-अपरे स्विति। लोके घटा- देमदादिपरिणामत्वस्य मसिद्धत्वात् तद्वत् शुक्तिरजतादेरपि परिणामत्वं मिध्यति। तत्परिणाममि चान्वयव्यतिरेकाम्यां परियेषसहकृताभ्यामक्षा- नमेत्र सिध्पति। शुक्त्यादेः पातिभासिकरजतादिपरिणामित्वासम्भवादू, अज्ञानस्य च विषयचैतन्यगतस्य यथा रजतादिविक्षेपपरिणामित्वमाअस्ये नोपपद्ते, न तथा पुरुषाश्रितस्योपपदते। अतस्तदुपपतत्याअस्यानुरोधेन विषयगतमेवावस्थारूपमज्ञानमास्येयम, न तु पुरुषगतमप्यचस्था रूपपज्ञाना- न्तरम, वैयर्थ्यात् मानाभावाच्चेति भावः। यदपि पुरुषाश्रितस्याप्य- ज्ञानस्य पुरुषमपरिसजपैव दीर्घपमान्यायेन वृत्तिद्वारा बहिनिर्गय विषयचै- तन्यमाश्रितस्प रजतादिपरिणामित्वसुपपद्ते, तथाऽपि सा उपपत्तिर्नाअ- सी, मुलाज्ञानवदवस्थाऽ्ज्ञानस्यापि निष्क्रियत्वेन मभान्यायानवतारादि- सभिमेत्य परिणामोपपरवाअस्यादित्युक्तम। तथा सतीति। विषयावर- (१) अम्तःकरणोपहित लकष्पेति पाठः। २३

१७८ मथमपरिच्छेदे।

वर्त्यत्वासम्भवश् दोष इति वाष्यम्। अवस्थारूपाज्ञान- स्य साक्ष्य संसर्गेडपि तत्संसृष्टमूलाज्ञानस्यैव 'शुक्तिमहं न जानामि' इति प्रकाशोपपन्तेः । शुक्त्यादेरपि मूलाज्ञानविषय चैतन्यामि न्नतया तद्विषयत्वानुभवाविरोधात्। विवरणादिषु मूलाज्ञानसाधनप्रसङ्गे एव 'इदमहं न

काजानस्य विषयगतत्व्रे सतीसर्थः। तत इति पञ्चपी। साक्षिण इसर्थः। असम्भवश्रेति। परोक्षटृत्तविषयदेशे निर्गमनाभावादिति भा- वः। आद्यं दोषं परिहति-अवस्थारूपाज्ञानस्थेति। 'शुक्ति न जानामि' इत्याद्यतुभवस्य नावस्थाऽज्ञानं विषयगतं विषया, किंतु मूलाज्ञानम्। तस्पैव साक्षिसंसष्टत्वादिसर्थः। ननु मूलाज्ञानस्य ब्रह्मविषयक- त्वात् कथ तस्य शुक्तिविषयकत्वातुभवस्सम्भवति, अवस्थाऽ्ज्ञानस्य वा क्थ शुक्तिविषयकत्वातुभवस्सम्भवति, तस्यापि शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यमात्रवविषयक

विरुध्यत इति चेत, तुल्यमुत्तरमियमिमेसाह-शुक्त्यादेरपीति । अ- भिन्नतयेति। जडमात्रस्य मूलाज्ञानविषय चैतन्पेऽ्ध्यस्ततया शुक्त्यादेरि तत्तादात्म्यरूप तदभिन्नत्वमस्तीति भाव: । 'शुक्तिं न जानामि' इसनुभवस्य मूलाज्ञानविषयकत्वे वि-

धनमकरणे नतु मूलाज्ञानसा - 'अहमझः' इसाकारो योऽनुभनः मदर्शितः, स एव मूलाज्ञानसाधकः । 'इदमह न जानामि' इत्यनुभवस्तु अवस्था Sज्ञानविषयक एव। न च पकरणविरोधशङ्गनीयः । शुक्तिरजतादिलक्षण परिणामोपपचये अवस्थाऽज्ञानस्यापि साधनीयत्वेन मूलाज्ञानसाधनप्रक रणेऽरपि मसङ्रात् तत्साघनोपपत्तेः । यथा 'इंद न जानामि' इसनुभवः तचदि पपावच्छिन्नचैतन्पाज्ञानगोचर:, एवम् 'अहमज्ञस्तक्वं न जानामि' इत्पतुमनो मूलाज्ञानगोचर इति दष्टान्तविषया मूलाज्ञनसाधनमस्तावेऽपि विषयविश्े- पालि्रिताज्ञानानुभव प्रदर्शनोपपलेश । तस्पादु 'इद न जानामि' 'शु्किन जानामि' इत्पादनुयवाना मूलाज्ञानविषय कत्वे ममाणाभावादवस्थाड्ानविप कत्वस्पैव सरसाधनार्थतया वक्तव्यत्वाच तव विषयगतत्वे सिद्धे सालषिसंसर्मा

आवरणाभिभवस्वरूपविचारः । १७९

जानामि' इति प्रत्यक्षप्रमाणोपदर्शनाच 'अहमज्ञः' इति सामान्यतोऽज्ञानानुभव एव मूलाज्ञानविषयः । 'शुक्तिमहं न जानामि' इत्यादिविषयवरिशेषालिङ्गिताज्ञानानुभवरत्व- वस्थाज्ञानविषय इति विशेषाभ्युपगमेऽप्यवस्थाऽवस्थावतो- रभेदेन मूलाज्ञानस्य साक्षिसंसर्गाद्ा साक्षिविषयचैतन्ययोः वास्तवैक्याद्वा विषयगतस्याप्यवस्थाऽज्ञानस्य साक्षिविषयत्वोपप-

सत्तानिश्चयरूपपरोक्षवृत्तिप्रति बन्धकप्रयु क्ताननुभवनिबन्धनभ्रा- न्तित्वोपपत्तेः

भावात न तदनुभवस्सम्भवतीसाशयवर्ती शङ्कामतुवदति-अहमज्ञ इती- ति। विषयगताज्ञानस्य साक्षिणा सह साक्षात्सम्बन्घाभावे परम्प-

वस्थावतोरिति। अमेदेनेति । तादात्म्यमभेदः । तथा च सा-

इत्पर्थ:। साक्षीति। साक्षिचैतन्यस्यावस्थाऽ्ज्ञानाश्रपविषयचै- तन्यस्य च वस्तुन एकत्वाद्वस्तुतस्साक्ष्यभिन्नवैतन्याश्रितत्वं साक्षिणा सह विषयगताज्ञानस्प संसर्ग इमर्यः। पदुकतं 'परोक्षटांत्तनिवत्प- सवं विषयगताज्ञानस्प न सम्भवति, परोक्ष्टतेनिर्गमनाभावाव। तथा व 'परमामान्रमज्ञाननिवर्तकम' इति नियमो न मम्भवति, परोक्षतत्ती व्यभि- चारादू' इति। तभ। परोक्षज्ानस्याज्ञाननिवर्तकत्वानुपगमेन तथानियमान- भ्युपगमाद। तथानिषमे सभ्युपगते परोक्षवृत्तौ व्यभिचारदोषो भवेद। नतु वहि 'शास्तार्थ न जानामि' इसनुभूताज्ञानस्प तदुपदेशानन्तरं तम्रिदृश्प- नुभवविरोध इति, नेत्याह-परोक्षज्ञानस्पेति। तत इति। परो- वजनादित्पर्य: । भ्रान्तिरवोपपसेरिति। न चात्र बाघकामा- पाठ कयं आ्रन्तित्वकल्पनमिति वाष्यमू। विषयगताज्ञानापेक्षया पुरुष- गतानन्तावस्याऽ्ज्ञानान्तरकस्पनागौरवस्य वायकस्य सस्वादिति भाग:।

१८० प्रथमपरिच्छेदे।

पगमादित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) सुखादिगोचरा वृतिर्नतु नाज्ानघातिनी।। मैवं, मोहसुखादीनां साक्षिवेद्यत्वनिर्णयात्।।९१।। ननु नायमपि नियमः । अविद्याऽहङ्कारसुखदुःखादितद्धर्म- प्रत्यक्षस्याज्ञाननिवर्तकत्वानभ्युपगमादिति चेत्, न । अविधा- दिप्रत्यक्षस्य साक्षिरूपत्वेन वृत्तिरूपापरोक्ष ज्ञानस्यावरणनिवर्तकत्व नियमानपायात् ॥। १३ ॥। (वे०सू०मं०) का साक्षी १ तत्र कूटस्थदीपे कूटस्थचित्स्वयम्। स्वाध्यस्तदेहयुग्मादेः साक्षीति प्रतिपादित:॥९१ (१४) अथ कोडयं साक्षी जीवातिरेकेण व्यवहियते। अत्रोक्तं कटस्थदीपे-देहद्वयाधिष्ठानभतं कूटस्थचैतन्यं स्वावच्छेदकस्य देहद्वयस्य साक्षादीक्षणान्निर्विकारत्वाच्च साक्षी

ति। न तु परोक्षज्ञानसाधारण पमाणज्ञानमात्रस्य, अतो न परोक्षज्ञाने व्यभिचार इसेवकाराभिपाय:। तदमेति। तच्छन्द्ोडङ्गारपरः। अनभ्युपगमादि ति। अविद्याडइङ्कारादीनां स्वसत्ताकाले भाननियपेन तेषामावरणानङ्री कारादिमर्थः। नियमस्य सक्कोचं वदन् परिहरति-नेति ॥ १ ३ ॥

भिन्नस्ततसाक्षी निर्दिष्टः। सुसादिधर्मिणोऽदक्कारस्यैव लोके जीवत्व मसि दे:। तथा च योडयं जीवभिन्नस्साक्षी व्यवहियते, स नाहति, माना- भावादिलाक्षिपति-अथेति। यस्साक्षी जीवातिरेकेण व्यवाह्ियते, अय क इति सम्बन्धः । किशब्द आक्षेपार्थः । मानाभावोऽसिद्ध इसाक्षयेनाइ-अत्रोक्तमिति। साक्षादी चणादिति। अपरोक्षतया द्रष्टृत्वादित्यर्थः । निर्विकार स्वाचेति। नतु द्रष्दृत्वं दृष्टिक्रियाकर्तृत्वम्। निर्विकारतं कर्तृस्वादिविकारराहित्यम्। तथा च तथोः परस्परावैरोष इत्रि बेक न। रष्टिस्वरूपे एव कूटस्ये तत्कर्तृत्वस्य "साक्षादू द्रष्टरि संशञायाय" इति सूषानुसारेण सालिकन्दाठ नतीतस्य सवितरि त्रकाशात्मके 'प्रकाशते' इवि

साक्षिस्व्ररूपविचारः। १८१

त्युष्यते। लोकेऽि ह्यौदासीन्यबोधाम्यामेत्र साक्षित्वं प्र- सिद्धम् । यद्यपि जीवस्य वृत्तयः सन्ति देहद्वयभासिकाः, तथाऽपि सर्वतः प्रमृतेन स्वावच्छिन्नेन कूटस्थचैतन्येन ईषत सदा

प्रकाशकर्तृत्ववदुपचारमात्रताव। साक्षात्पदात् द्रष्टर्षर्षे इनिमत्ययो भवति साक्षिपदस्य संज्ञाल्वे इति सूत्रार्थः।ननु साक्षिपदात् साक्षिलक्षणं वोद्षृत्वमात्रं प्रतीयते, न तु निर्विकारत्वरूपमौदासीन्यमाे। तत कथं साक्षिलक्षणे निर्विकारत्वमापि मक्षिप्यते, तत्राह-लोकेऽपि हीति। अपिशब्दव्याख्यानमवधारणम । तथ औदासीन्यवोद्धृत्वयोः मखेकं लक्षणत्वशाङ्का्यवच्छेदार्थम् । हिशन्दव्याख्यानं मसिद्धपदम्। लोके हि द्वपो्विवद मानयोस्सतोस्ताभ्यामन्यस्तयोर्विवादस्यापरोक्षतया बोद्धा उदा- सीनश्च यो भवति, स साक्षीत्युच्यते। अतः उदासीनत्वविशेषणमाव- इपकम्। औदासीन्यमात्रमुक्तविवादस्थले स्तम्भादेरप्यस्तीति तद्धारणाय बोद्घृत्वविशेषणमिति मन्तव्यम। स्थूलसूक्ष्मात्मकदेहद्रयावच्छिनं स्वाव- छछेदकदेहद्रयावभासकं चैतन्यं साक्षीति पट्ठकतं, न तद सम्भवति। तथाभृतचैतन्पे मानाभावात। न च तदभाषे देदद्रपावभासासिद्धिरिति वाच्यम्। प्रकाश्वात्मकान्त:करणवृत्तिभिरेव तव् सिद्धेरिति मत्वा पाङ्कते- प्पीति। जीवपदमहक्कारात्मकान्तःकरणपरम। निसचैतन्यस्यानङ्गी- कारपक्षे जडाइङ्कारातिरिक्तजीवाभावात् वृत्तीनामन्त:करणपरिणामतायाः "कामस्सक्कलपः" इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वाच्चेति बोध्यम्। वृध्तीनां दीपादिवत मकाशात्मकत्वेऽपि तासा जडत्वादेदद्रयावभासकत्वं न भवाती। स्त्रमकाश- निसचैतन्पाभ्युपगमे तु तत्मतिविम्धयुक्तानां तासा देहद्रयानुभवरूप्वं सम्भवति। अवस्ताद्टश चैतन्यसुपेयमिस मिप्नायेणाह-तथाSपीति। कि च दृत्तीनामन्तरालदशासु देहद्रपस्यास्पष्ट मानम, देहद्रयगोचरट्टतीनां सद्भाव- काले तु 'अहं कर्ता स्थूलोऽइप' इत्यादिरपेण स्पष्ट भानमितनुभवसिद्धम।

नाइ-सर्वतः प्रसृतेनेति। व्वासेनेस्पर्थः । देहद्रपं कूटस्थचैतन्पेन ईषठ सदा भास्पमानमेव वत्तिज्ञानैस्सफुटमवभास्पत इति सम्बन्ध:। जीवचैतम्प- रपो यः पतिबिम्बा, तद्गर्भावदयुक्तादित्वर्थः । अनेन 'अन्तःकरणपतिबिम्भो जीव:, विम्नचैतन्यरूपः कूदस्थस्साक्षीइति. जीवसाक्षिणोर्भेदो दर्ज्षिता।

१८२ प्रथमपरिच्छेदे।

भाश्यमेत्र देहद्वयं जीवचैतन्यस्वरूपप्रतिबिम्बगर्भादन्त:कर- णाद्विच्छिद्य विच्छिधोद्गच्छनधिर्वृ त्ति ज्ञानैर्भा स्य ते। अन्तरालका - ले तु सह वृत्यभावैः कूटस्थचैतन्येनैत्र भास्यते। अत एवा- हंकारादीनां सर्वदा प्रकाशसंसर्गात्संशयाद्यगोचरत्वम्। अन्य- यथा अग्नितप्तायःपिण्डादुदगच्छन्तो विस्फुछिङ्गास्साग्नय एवोद्गच्छनित, एवं चैतन्यपतिबिम्योपेतादन्त:करणादुत्पद्यमाना वृच्तयोऽवि तत्मतिबिम्ब गर्भा एवोत्पधन्ते। अतसतासां देहादनुभवरूपत्वं सम्भवतीति सूचयितु मन्तःकरणस्य प्रतिबिम्बगर्भत्वमुक्तम। जाग्रदवस्थारयां देहद्रयस्य साल्षिचै- तन्पमात्रादस्पष्टतया भानावसरं दर्शयितुं विच्छिय्यवि्छिद्येत्युक्तम। तमेवावसरं हपष्टमाह-अन्तरालकाले त्विति। तुशब्दस्य व्यारुयानमे- वकारः। देदद्वयं वृन्यभावैस्वह अनभास्यते इति सम्बन्धः । दृक्यभावैरि- सस्य वृत्तीनां ध्वंसैरिसर्थः। उपलक्षणं चैतत् । ृत्तीनामुत्यत्िभिर्टटिये- दैश् सहेसर्थ:। अयं भाव :- नित्यचैतन्पानभ्युपगमे दृन्युत्पत्तिविनाशतद्वेदादेरप- रोक्षतया भानं न स्यात। स्वोत्पत्तिविनाशयोस्स्वाग्राह्यत्वासम्भवाद। दृ्ति गोचरापरोक्षटत्तीनां निरसिष्यमाणतया तयोरदत्पन्तरग्राह्यत्वासम्भवाद्। तसपाव वृत्तिनाशादिसाक्षितयाऽपि नित्यचैतन्यमुपेयमिति। अत्नैव उपप- स्यन्तरं दर्शयति-अत पवेति। नित्यचैतन्परूपसाक्षिसद्धावादेवेत्वर्यः।

सतताकाले संशयादिनिवृत्तिलक्षणफलभावत्वं तावदतुभवसिद्धम।न हि कदाचिदाप 'अहमासं न वा, अहं वर्त न वा, अहं माणिमि न वा, अहं ब्राह्मणो न था'इसादिपकारेणाइङ्कारादिसत्तासंशय: कस्यचिदप्पस्ति । तच्च तेषां सदा पकाशसंसर्ग विना न सम्भवति। घटादीनां प्र० काशसंसर्गदशायामेव संशयाद्यगोचरत्वदर्शनाव सदापक/पसंसर्गित्वम हक्कादीनां जन्पज्ञानपस्षे न सम्भवाती, तेषासुत्पच्िषिनाश्वश्वाव क्रमि कत्वात् मायेण माह्यविषयगोचरत्वाच्च। तहमादइक्कारादीनां सदा संभ्र

इति भाव:। सालिसद्धाने उपपस्यन्तरमाह-अन्यज्ञानेति। अक्कार

साक्षिस्वरूपविचार: । १८३

ज्ञानधाराकालीनाहंकारस्य 'एतावन्तं कालमिदमहं पश्यश्नेवासम्' इत्यनुसन्धानं च । न च कूटस्थप्रकाशिते क्थ जीवस्य व्य- वहारस्मृत्यादिकमिति शङ्कयम् । अन्योऽन्याध्यासेन जीवैकस्वा- पत्या कूटस्थस्य जीवान्तरङ्गत्वात्। न च जीवचैतन्यमेव्र सा- क्षी भवतु, कि कूटस्थेनेति वाच्यम्। लौकिकवैदिकव्यवहारक-

ना च तत्काले जन्यातुभवासम्भवेन संस्कारामम्भवादुत्तरवातुसन्धानं न स्याद। न हि धाराकाले अहङ्गारगोचरो वा, प्रत्येकं वृत्तिगोचरो षा जन्यातुभनः सम्भवति, धाराविच्छेदमसङ्गात, दत्तिसन्ततेरिच्छाघटित- सामग्रीकत्वेन तद्विच्छेदासम्भवाच्च। तस्मादन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थादिसा- क्षितया निसानुभवो वाच्य इति भाषः। अनुसन्धानं चेति । सङ्ग- चछते इति शेष:। ननु साक्षिचैतन्पेनातुभूताइमर्थतदूटृत्तीनां कथम 'अहं प- शयश्रेवासम'इते स्परण जीवस्य सम्भवति। अहपर्थभूतमतिबिम्बजीवापेक्षया विम्बभृतस्य कूटस्थस्य चैतन्यात्मकसाक्षिणो भिन्नतवात्। अन्यानुभूतेऽर्ये अन्यस्मरणायोगादिति शङ्कते-न च कूटस्थति। सवेन स्वतादारम्याप- श्रेन वाऽनुभूतेडर्ये स्वस्य स्मरणं भवतीत्यङ्गीकारान्रातिमसङ्ग:। न हि देवदत्तयज्दत्तजीव्रयो: परस्परं तादात्म्यमस्ति, येन देवदत्तानुभूतेडयें पक्ष- दश्स्य स्मरणपसङ्क इति दोषो भवेदित्पाशयेन परिहरति-अन्योऽन्या- ध्यासेनेति। तादात्म्याध्यासेनेत्पर्थः। जीवस्य कूटस्थे कल्पितत्वस्प भागेव निरूपितत्वादिति भावः । न चैतमपि सर्वदेहेयु साक्षिण एकत्वाछे-

दल्तादेरवि देवदन्तसाक्षिण्पेत्राध्यस्ततया तदेकत्वापत्ते। सनवादिति वाच्यम। देहद्वपरूपावच्छेदकभेदेन तसज्ीवतादात्म्यापन्नसाक्षिणो मेदाभ्युपगमाव । एवमेवावच्छेदकमेदेन साक्षिमेदं आापयितुमेव स्वावच्छेदकस्पेति विशेषणं पूर्वमेव दत्तमिति बोध्यम्। नन्वस्तु जीवकूटस्थनामकं चैतन्यद्वयम । त- पाडपि जीव एव साक्षी कि न स्पादिति शक्कते-न चेति। कि कूट- स्पेनेति। कि कूटस्थस्य साक्षित्वेनेत्पर्थः। न तु कूटस्यस्पैवाक्षेप: । तस्प साघितत्वाद। उदासीनस्यैव कोके सासित्वस्य प्रसिद्धत्वात्, वदतुरोधेन भ्रुत्यनुरोधेन च कूटस्थस्पैष साक्षितम, न जीवस्पेति परिहरती-लौकि-

१८४ मथमपरिच्छेदे।

र्तुस्तस्योदासीनद्रष्टृत्वासम्भवेन "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र" इति श्रत्युक्तसाक्षित्वायोगात् । "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्दर्य- नश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इति कर्मफलभोक्तुर्जीवादुदासीनप्र- काशरूपस्य साक्षिण: पृथगाम्नानाच्चेति।। (वे०सृ०मं०) उक्तो नाटकदीपेऽसौ नृत्यशालास्थदीपवत्।। नेशो जीवोऽप्यसौ तत्वदीपे ब्रस्मेति वर्णनात्॥१३। नाटकदीपेऽपि नृत्यशालास्थदीपदृष्टान्तेन साक्षी जीवा- द्विविच्य दर्शितः। तथाहि- नृत्यशालास्थितो दीपः प्रमुं सभ्यांश्र नर्तकीम् ।। दीपयेदविशेषेण तदभावेऽपि दीप्यते ॥ ११ ॥ केति। साक्षिणो लक्षणमाह श्रुतिः-चेता केवल इति। चेता बोद्धा। केवल: अकर्ता उदासीन इति यावत। 'ज्ानादिगुणक आत्मा' इति वैशेषि- कादिमतं श्रुतिः स्वयमेत निराकरोति-निर्गुणश्चेति। 'मध्यमपरिमाणस्स क्रिय आत्मा'इति दिगम्बरमतनिरासार्थश्चकारः। निष्क्रियश्वेत्यर्थः। साक्षि णो जीवाव भिन्नत्वे श्रुतिमप्याह-तथोरन्य इति। जीवकूटस्थयोमध्ये कूटस्थादन्यो जीव: पिप्पलं कर्मफलं स्वादु यथा भवति तथा अत्ति भुझे। शरीरस्याश्वत्थटृक्षतवेन निरूपितत्वात कर्मफलस्य पिप्पलत्वेन निरपणमिति द्रष्टव्यम। स्वाद्स्तीति विशेषणं पुण्यफलाभिपायम्। जीवादन्य: कूटस्यः अनश्नन् अशनं कर्मफलभोगमकुर्वअ्रभिचाकशीति अभि आभिमुरुयेना परोक्षतया चाकशीति बुद्ध्यादिसाक्षितया प्रकाशते इति यावद। अघ्रा नश्नव्रित्यनेन भोक्तृत्वे निषिद्धे सति कर्तृत्वमपि निषिद्धं भवति। तथा चानश्नत्रभिचाकशीतिपदाभ्याम उदासीनत्वे सति बोद्धृत्वरूपं साक्षिलं पदर्शिंतमित्यर्थः । कूटस्थदीपे निरूपितस्साक्षी, अन्यत्रापि दष्टान्तविशेषपूर्वकं सु. पुप्तिसाधारणो निरूपित इसाइ-नाटकदीपेऽपीति। दृष्टान्तमतिपादर्क तप्रमश्लोकं पठति-नृत्पश्ञालास्थित इति। प्रभुं नृत्याभिमानिनम्, स भ्यान् तत्परिसरवर्तिन: । अविशषेणेति। दीपो हि वृद्धि माप्य प मुं मकाशपति, मध्यमावस्था माप्य सभ्पान, ततो निक्ृष्टावस्थां भाप्य

साक्षिस्वरूपविचार: । १८५

तथा चिदाभासविशिष्टाहंकाररूपं जीवं विषयभोगसाक- ल्यवैकल्याभिमानप्रयुक्तहर्षविषादवत्वात नृत्याभिमानिप्रभुतुल्यम्, तत्परिसरवर्तित्वेऽपि तद्राहित्यात सभ्यपुरुषतुल्यान् त्रिषयान्,

दावहंकाराद्यभावेऽपि दीप्यमानः चिदामासविशिष्टाहंकाररूपजी-

नर्तकीमिति मकाइ्यनारतम्यानुवारेण वृद्व्यदिविकारं प्राप्य न दीपपे- त, किं तु एकरूपेणैत स्थिनस्सन् पकाशषेदित्यर्थ: । इदं च विशेषणं दार्शान्तिके निर्विकारस्य कूटस्थस्य साक्षित्व्ज्ञापन्वमिति मन्तव्यमू। नदभावेऽपीति। प्रभुनभ्याद्यभावेऽपीत्वर्थः। अहङ्गारः प्भुः, सभ्या विषया:, नर्तकी मते:, तालादिधारीण्क्षाणि. दीपस्माक्ष्यत्रभासक इति दारष्टान्तिकमङ्गाहकं इलोकं गनमि निषायाह-तथेति। जीवस्त नृत्या- भिमानिपभुतुल्यत्वकल्पनाप्योजकं साम्बमाह -विषयेति। नृत्यसा- कल्पनैकल्यपयुक्तहर्षादिमत्त्तं प्रभोरभिमानिपदेन सूचितम्। यथा स- *ा: प्रभुपरिसर्धीतनः, तथा रुपादयो विषयाः जीवपरिसरवर्तिनः । तथ च विषयाणां सभ्यमाम्यात सम्यत्वकल्पनं युक्तमिसाशयेनाह- तत्परिसरवर्तित्वेऽपीति। तत्पर्द जीवपरम। ननु जीवपरिसरवर्तिना- मपि विपयाणां जीववत् मभुतुल्यत्वमेव कुले न कल्प्यत इसाशङ्का त-

हर्षविपादादेरभावादिसर्थः । यद्रा विपयाणां सभ्यपुरुषप्ाम्यमाद्द-तद्रा हित्यादिति। बुद्धनर्तकीमाम्यमाह-नानाविधेति। यथा तालादि- धारिणः पुरुषाः नर्तकीमनुवर्तन्ते, एवमिन्द्रियाण्यपि धिषमनुवंर्तन्ते इत्य- नेन साम्पेन इन्द्रियाणां तालादिधारिपुरुषमामयं इ्लोकोपातं 'ियं च' इत्पत्र चशब्दार्थः। जीवादीनामत्रभासकरसाक्षी दीपतुल्य इति चरमपा- दार्थ:। तं संगृह्ाति-दीपयन्नित्यादिना। प्रकाशयन्निसर्थः । दी- पयत्निततः भाकू जाग्रदादाविति शेषः। नाटकदीपे निरूपितस्साक्षी क्रूट- स्थदीपोक्तकूटस्थ एव, नान्य इत्पाशयेनाइ-चिदाभासविशिष्ठेति। कूटस्थदीपे हि जीवभ्रमाधिष्ठानभृतकूटस्थचैनन्यं जीवादेरवभासकमित्यु- कम। नाटकदीपे च चिदाभासविशिष्टाहङ्गारं जीवं कल्पयित्वा रादव- २४

१८६ प्रथमपरिच्छेदे।

वभ्रमाधिष्ठानकूटस्थ चैतन्यात्मा साक्षीति। एवं जीवाद्वि वेचितोडयं साक्षी न ब्रह्मकोटिरवि, किं तु, अस्पृष्टजी त्रेश्वरविभागं चैतन्यमि- त्युक्तं कूटस्थदीपे।। तर्वप्रदीपिकायामपि मायाशबलिते सगुणे परमेश्वरे "के- बलो निर्गुणः" इति विशेषणानुपपत्तेः सर्वप्रत्यम्भूतं विशुद्धं ब्रह्म जीवाभेदेन साक्षीति प्रतिपद्यते इत्युदितम् (१)॥

भासकं चैतन्यं साक्षीत्युक्तम। ततश्र तत्रोक्तकूटस्थ एवात्र साक्षीत्यन

साम्यात्। तथा च नाटकदीपेऽपि नृत्यशालास्थदीपट्टष्टान्तेन माक्षी जी वाद्धिविच्य दर्शित इति पूर्वग्रन्थे। कूटस्थदीपे यस्साक्षी जीवात् भेदेन दर्शितः। (२) सैव नाटकदीपेऽपि ततो भेदेन दार्शत: ॥ इति विवक्षितार्थस्सिद्ध इति भावः। साक्षी यथा जीवकोटिर्न भवति, जीवस्य उदासीनत्वाभावाव, तथा ईश्वरकोटिरपि न भवति। जगत्स ष्टिनियमनादिव्यापारकर्तुस्तस्य उदास्षी नत्वाभा वात् । ईश्वरस्य परो- क्षतया जीवं प्ति बुद्ध्यादिसाक्षितया नित्यापरोक्षसाक्षिरुपत्वासम्भ- षाच्चेसाशयेनाह-एवं जीवादिति। ब्रह्मपदमीश्वरपरम्, न तूदाभी नचैतन्यपरम। कस्तहि साक्षीति पृच्छति-किं त्विति। उत्तरम्- अस्पृष्टेतति । उक्त्त्मिति । इति शैवपुराणेषु कूटस्थः प्रविवेचितः । जीवेशत्व्रादिरहितः केवलरस्वमभविशबः । ५९ ॥ इति श्लोकेनेति शेषः। जगदूपत्वमादिपदार्थः । केवल उद्ा. सीन:, शिवश्युद्धः। परमात्मेखर्थः । ईश्वरत्वादिधर्मरहितश्चिदात्मैवान्यत्रापि साक्षित्वेनोक्त इति सं. वादार्थमाह-तर्वप्रदीपिकायामपीति। सर्वेपां जीवानामन्तःकरणगत- (१) विदितमिति पाठ: । (२) सैवेस्यत्र सः पघेतिच्छेद:। "सोचि लोपे वेपादपूरणम"इति सुलोपे बृद्धौ तव्रपसिद्धे:।

साक्षिस्व्ररूपविचार: । १८७

(वे०सू०मं०) ईशस्य रूपभेदोऽसी कारणत्वादिवर्जित॥ जीवान्तरङ्ग: कौमुद्यां प्राज्ञाख्य: परिकीर्तित:।९४। कौमुदा तु- एको देवः सर्वभूनेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा॥

चित्पतिबिम्बात्मकानां मसम्भूमघिष्ठानतया आन्तर स्वरुपभूत विशुद्धं जी- वत्वेश्वरत्वजगदूपत्वरहिनं ब्रह्म जीवाभेदेन तत्तजीवाधिष्ठानत्वादेव तत्तज्ी- वतादात्म्यापश्या पतिशरीरं पाप्तयेदं सत् साक्षीति पतिपद्ते। इतिशब्द: प्रकारवाची सन् साक्षित्वमाह। तथा च साक्षित्वं प्रतिपथते। परमेश्रस्पैव कश्चिदूवभेद: साक्षी नाम । कुतः ? देवत्वादिश्रुतेः । न त्वीशरवि लक्षणस्साक्षी। देवत्वादिश्रुतिविरोधादिसवक: रर्थः । देवत्वादीत्था- दिपदेन सर्वभूतान्तरात्मत्वादिधर्मा गृद्यन्ते। एतदुक्तं भवति-देवत्वादयो धर्माः श्रुतिस्मृत्यादिपु परमेश्वरधर्मल्वेन प्र- मिद्धा इति नान्यस्य साक्षित्वम्। देवत्वादिश्रवण विरोधात्।यदपि देवत्वं हिर-

श्वरगतमेव ग्राह्यमिति भावः। परमेश्वरस्य शिवविष्णात्मना पाप्तं भेदं निरा- चष्टे-एक इति। विम्बभूतस्य परमेश्वरस्य मूर्तिभेदेन शिवविष्णुमंज्ञा, न त्वीश्वरभेदोऽरतीसर्थः । तथा च श्रुसन्तरम्-'शाश्वतं शिवमच्युतम्'इति। अच्युनपदस्य विष्णौ रूढत्वात्। आवयोरन्तरं नाहत शब्दैरयैर्जगत्पते। इत्यादिस्मृतयोऽप्यत्र शतशो दष्ट्याः। श्रुतौ सर्वभृतेष्वित्यनन्तरं घर्वते इति शेषः । तथा च स्मृति :- ईश्वरस्सर्वभूतानां हद्देशेरऽर्जुन तिष्ठति ।। इति । तरहिं किमिति सर्वेषां नोपलभ्यते,मत्राह-गूढ इति। तथा च स्मृति :- नाहं पकाशस्सर्वस्य योगपायासमाळृतः ।। इति ।

त्यर्थ: । परमात्मनो भूतेषु अवस्थानाभ्युपगमेऽघिकरणभेदात्तस्यापि मकाशः प्रकाशमान इ-

मिन्नत्वशक्का स्पाद्। ता वार्वति-उ्वापीति। व्यापित्वेऽपि नभोवत वस्तुतो जीवभिनत्वं वारयति-सर्वभूताम्तरात्मेति। सर्वभ्-

१८८ प्रथमपरिच्छेदे।

कमध्यिक्ष: सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्व। इति देवत्वादिश्रुतेः परमेश्वरस्यैत रूपभेदः कश्चिजीव- प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुमन्ता स्वयमुदासीनः साक्षी नाम । स च कारणत्वादिधर्मानास्पदत्वाद् अपरोक्षो जीवगतमज्ञानाद्यवभास-

तानां व्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तमङ्गानानापन्तरवस्थिन आत्मा सर्वजीवस्वरूप इति यावत्। परमेश्वरस्य कर्मकर्तृजीवाभिन्नत्वव तस्याषि तत्कर्तृतं स्यादिति, नेत्याह-कर्माध्यक्ष इति। जीवकर्तृककर्मणां साक्षी, न स्वयं तत्कर्ते- त्यर्थः । जीवपरमात्मनोशैपाधिक्मेदेन धर्मव्यवस्था सम्भवतीति भावः। सर्वभूतेष्विसादिना परमात्मापेक्षया भेदेन भूतानां निर्देशात्तस्प सदिवीग- लमाशङ्ाह-सर्वभूताधिवास इति। अधि उपरि वसन्त्पस्मिन् भू- तानीत्यधिवासः अथिष्ठानम। सर्वेपां भूनानामधित्रासस्सर्वभूवाधित्रामः। न चाधिष्ठानातिरेकेणारोपितानां पृथक्सत्वरमस्नीति नाद्वितीयत्वविरोध इति भावः। न केवलं जीवगतकर्मणामेत्र साक्षी, कि तु जीवानामपीत्याशयेनाह- साक्षीति। अशशिष्टा श्रुतिः पामेतर व्यारुयाता। अनुमन्ता नैरन्तर्षेण बोद्धा। स्व्रयमिति। जीवे व्यापास्वत्यपि स्व्रयं तद्रहितः। रूपविशषे मा- क्षिलक्षणमुक्ता साक्षिपदं तत्र वर्तपति-साक्षी नामेति। नामपदं श्रु- तिमसतिद्धिद्योतकम्। ननु साक्षी जीवस्यापरोक्ष:, तस्पाज्ञानान्न:करणा- दयनुभवरुपत्वाङ्गीकारत। ईशवरम्तु निस परोक्षः। कारणत्वसर्वज्ञत्वमर् निषन्तृत्वादेर्जीवं प्रसयोग्यत्वेन तद्रिशिष्टविम्बचैतन्यरूपेश्वरस्यायोग्यत्ा दिति चेत, न। तस्य रूपविशेपत्व्राङ्गीकरेणपरोक्षत्वोपपतेरिसा। शयेनाह- स चेति। न चेश्वरस्यैतादृशरूपमेदे मानाभावशशङ्कनीयः। "एको देवः" इति मन्त्रस्य "अनश्नन्न्योऽभिचाकशीति"इति मन्त्रगम्यस्य च उदासीने पर- मेश्वररुपभेदे मानत्वात्। कारणत्वादिघर्णास्दे चेश्वरे सृष्टिवाक्याना सर्े षामेव मानत्व्रादिति भाष: । स च जीवस्पापरोक्षोऽनतरङ्रश्रेति सम्बन्धः । उभयत्र हेतुमाह-जीवगतमज्ञानादवभासयत्निति। अन्तःकरणतद्ध

मझ:, अहं सुखी, दुःखी'इत्यादिव्यत्रहारनिर्वाहकंभवति। अतरसाक्षी जीं- वस्पान्तरङ्गः। लोके राजादिव्यवहा रनिर्वाहकपुरुषे राजान्तरद्रत्वस्प मसि-

साक्षिस्वरूपविचारः । १८१

यंश्र जीवस्पान्तरङ्ग:। सुषुष्त्यादौ च कार्यकारणोपरमे जी- वगताज्ञानमात्रस्य व्यञ्जकः प्राज्ञशब्दितः । "तद्था प्रियया स्त्रिया सम्परिष्तक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेत्रमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरम्" "प्रज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन्याति"इति

द्धतवादिति भावः। ननु सुपुप्त्यादौ साक्ष्यस्यान्तःकरणतद्दृत्यादेरुपरत- तात्तदा चिदात्मनस्साक्षित्वं न स्यात। तथा च- तभ्यो व्िलक्षणस्साक्षी चिन्मात्रोडहं सदा शिवः। इत्यादौ सुपुप्त्यादावपि तस्य साक्षित्वव्यवहारविरोध इत्यत आह- सुपुप्त्यादो चेति। तेभ्य इति। भोक्त्रादिभ्य इत्यर्थः । तदाऽपि मूला- ज्ञानस्य साक्ष्यस्य सच्वान् विरोध इति भावः । परमेशरस्यैव रूपविशे- पात्मके साक्षिणि सुषुप्त्युत्क्रान्तिविषयकवाक्यद्वयमपि ममाणमित्याशयेनाह- प्राज्ञशव्दिन इति। सुपुप्तिविषयकवाक्ये उत्क्रान्तिविषयकवाक्ये च पाज- शब्देन यथोक्तसाक्षिण एत्र प्रतिपादितत्वादिति भात्रः। ननु सुषुप्त्युत्क्रानत्यो- भेंदेन'(उ०मी० अ० १ पा० ३ अधि० १४ सू० ४२)इसधिकरणे सुपुप्त्यादि-

पादकताया उक्तत्वात् कर्थं माजशब्दस्य उदासीनेश्वरपरत्वम्। अत आह- तग्यथेति। दृष्टान्तवाक्ये बाहयं रथ्यादिवृत्तां्तम, आन्तरं गरृहकृम, पुरुषो जीव्:, पाजः परमात्मा, तेन सम्परिष्वक्त: सुषुप्तानुपाधिलयादेक्ीभावं पाप्तः बाहं जाग्रत्मपश्चम, आन्तरं स्तप्नपपश्चम, किश्चन किश्विदापि। उत्क्रा्ति- वाक्यमुदाहरति-प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ इति। अन्वारूढः अधिष्वितः उत्सर्जन् वेदनावशाच्छब्दं कुर्वन याति शरीरात वहिनिर्गच्छति उत्क्राम- तीसर्थः । अवस्थयोरिति सप्तमी। प्रतिपादित इसनन्तरं पाज्ञ इति शेषः। तथा च वाक्याभ्यां जीवभेदेन प्रतिपादितः पाज्ः परमेश्वर इति निर्णयोऽपि साक्षिपर इत्युपवर्णितं कौमुद्यामिति सम्बन्धः । बृददारण्यकषष्ठाध्यायो जीवातुनादमात्ररूपः, न तदतिरिक्त्े- श्वरपर इति पूर्वपक्षे माप्े सिद्धान्त :- 'तधया परियया' इसादि

१९० प्रथमपरिच्छेदे।

श्रुतिवाक्याभ्यां सुषुप्त्युत्कान्त्यवस्थयोर्जीवभेदेन प्रतिपादितः परमे. श्वर इति सुषुप्त्युत्कान्त्यधिकरण-(उ० मी० अ० १ पा० ३ अधि० १४ सू० ४२) निर्णयोऽपि साक्षिपर इत्युपवर्णितम्। (वे०सू०मं०) शुक्तीदमंशवदसौ सत्त्वशुद्धौ च वर्णित:॥ तत्वशुद्धावपि यथा 'इदं रजतम्' इति भ्रमस्थले वस्तुतः शुक्तिकोव्यन्तर्गतोऽपीदमंशः प्रतिभासतो रजतकोटिः, तथा ब्रह्मकोटिरेव साक्षी प्रतिभासतो जीवकोटिरिति जीवस्य सुख- दिव्यवहारे तस्योपयोग इत्युक्त्व्ाऽयमेव पक्षः समर्थितः ॥

भेदेन परमेश्वरस्य तृनीयान्तपाइ्ञशव्देन व्यपदेशात् न पष्ठाध्यायो जीवानुनादमात्ररूपः, कि तु तदतिरिक्तेश्वरपतिपादनपरः । त• त्प्रतिपादनं च लोकसिद्धजीवातुवादेन तस्येश्वराभेदपतिपादनार्थम् । तथा च वाक्यशेषो दृश्यते-"स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञा- नमयः" इति। यो विज्ञानमयो जीवः, स एषः महानात्मा पूर्णः परमातमे- सर्थ इति तदधिकरणनिर्णयः। नन्वस्य निर्णयस्य उदासीनेश्वररूपसाक्षि परत्वमनुपपत्नम। "स वा एप महानज आत्मा"इसेतदनन्तरम "एष सर्वेश्र एप भूताधिपतिः"इत्यादिना तस्य सर्वेश्वरत्वादिगुणजातप्तिपादना दिति चेव, न। शेयब्रह्मपकरणगतसर्वेश्वरत्वादिवचनस्य स्तुतिमात्रपर त्वादिति भाव: ।। कौमुदीकारमतस्य संवादार्थ मतान्तरमुपन्यस्यति-तक्वशुद्धावपी ति। 'इदं रजतम्' इतिभ्रमस्थले रजताभेदेन प्रतिभासमानोऽपीदमंश्रः रज. तान्तर्भृतो न भवति। रजतवद तस्य बाघाभावाद। नापि शुक्तावेवान्तर्भवति। तस्य शुत्तयंशवदज्ञातत्वपसङ्गात। अनो यथा इदमंशस्य वस्तुतश्शुक्तिरूपत्वम, प्रतिभासतो रजताभिन्नत्वम, एवं साक्षिणोऽपि वस्तुगला ईश्वरकुपाभेदलं कल्पिततत्तज्जीवाधिष्ठानरपस्थ साक्षिणरसुखाद्यनुभवितु: 'अहं सुखमतु भषामि' इस्यादिमतिभासतस्तत्तज्जीवाभिन्त्वम्। अतो जीवस्य सुखादिम्यब हारे तस्य सुखाद्यनुभवितु: जीवेकत्वमापन्नस्योपयोग इस्वर्थः। अचमेवे- ति। साक्षिणो वस्तुतोऽपि जीवान्तर्भाने तस्य ब्रह्मकीवित्ोक्किविरोपाक

साक्षिस्वरूपविचारः । १९१

(वे० सृ० मं०) अज्ञानोपहितः कैश्चित- केचित्तु-अविद्योपाधिको जीव एव साक्षादू द्रष्टत्वात्साक्षी। लोकेऽ्पि ह्यकर्तृत्वे सति द्रष्टृत्वं साक्षित्वं प्रसिद्धम् । तचासङ्गो- दासीनप्रकाशरूपे जीवे एव साक्षात् सम्भवति जीवस्यान्तःकरण- तादात्म्यापत्या कर्तृत्वाद्यारोपभाकत्वेऽपि स्वयमुदासनित्वात् । "एको देवः" इति मन्त्रस्तु ब्रह्मणो जीवभावाभिप्रायेण साक्षित्व-

तस्पेश्वरकृपाभेदववं तक्त्त्शुद्धिकाराभिमतमिति गम्यते इति भावः।।

दित्यादिना। जीव एव साक्षीति सम्बन्धः। नत्वीश्वरस्य रूपभेदस्सा- क्षी, तत्र मानाभावादिसवकाराभिमायः । जीवस्य साक्षित्वाभ युपगमे हेतु- माह-साक्षाद् द्रष्टृत्वादिति । तस्यौदासीन्यं सूचयति-अवि- द्योपाधिक इति। एनदेव पपश्चयितुम 'इदमेव साक्षिलक्षणम, ना- न्यदू इति पूर्वोक्तं स्मारयति-लोके षि हीति। पूर्व सङ्गहेणोक्तं जी- वस्पैव साक्षित्वं पपश्चपति-तच्चेति। साक्षादिति। अविद्यापतिबिम्ब- पजीवस्य स्वतः सम्भवतीत्यर्थः । अनेन क्लृप्रस्य जीवस्पैतर साक्षित्व्रसम्भवे शद्तिरिक्तस्साक्षी न कल्पनीयः, गौरवादिति सूचितम्। ननु लौकिकवै-

कर्तृत्वादिकम्, स्वनस्तु उदास्ीनत्वमित्युपगमःत्तस्य साक्षित्वं सम्भवतीत्पाह- जीवस्पान्तःकरणेति। नन्वरीशवरस्य साक्षित्वाुपगमे मन्त्रविरोध इत्यत आह-एको देव इति मन्त्रस्त्विति। साक्षी तावजीवस्या- परोक्ष इत्युक्तम। ईश्वरस्य तूदासी नस्या्यपरोक्षत्वं् न सम्ति। वि म्वरूपस्येश्वरसष्य जीवादौपाधिकभेदसच्वेन जीवं पति जीवान्तरचैतन्यस्ये- वापरोक्षत्वायोगाव। अतो जीवभावापत्व्रह्माभिमायो मन्त्रगतसाक्षिपति- पादकभाग इति भाव:। ईश्वररुपभेदस्यापरोक्षत्व्रातुपपचिरुपहेतुर्मन्त्र- सि्त्वति तुशब्देनोक्त इति ध्पेयम्। नतु गुहाधिकरणे यथा "गुहं प्रविष्टौ" इति मन्त्रो जीवेश्वरोभयपरः, तथा "द्रा सुपर्णा" इति मन्त्रोऽपि जीवेश्वरोभय- पर इत्युक्तं भाष्ये। तथा न. "द्रा सुपर्णा"इति मन्त्रे "तयोरन्यः पिप्पलं स्व्रा- दसि" इति वावयं जीवविषयम्। "अनश्नत्रनपोऽभिच्नाकषीति" इति वाकयं

१९२ प्रथमपरिच्छेदे।

प्रतिपादकः । "दा सुपर्णा" इति मन्त्रः गुहाधिकरणन्यायेन (उ० मी० अ० १ पा० २ अधि० ३ सू० ११) जीवेश्वरो-

प्रकारेण जीवान्तःकरणोभयपरो वेति न कश्चिद्विरोध इत्याहुः ॥

परमेश्वरविषयमिति पर्यवस्यति। ततश्च जीवस्य साक्षित्वमिति पक्षे ई- रस्य साक्षित्व्रपतिपादकेन "अनश्नमन्यः" इति मन्त्रभागेन विरोध इसाश शगाह-दा सुपर्णेति मन्त्र इति। यदा मन्त्रः जीवेश्रोभयपरः, त दाऽपि न विरोध: कश्चित। "एको देवः" इति मन्त्रवत् "द्वा सुपर्णा" इति मन्त्रस्यापि जीवभावापत्नपरमात्मपरत्वाभ्युपगमादितर्थः । ननु गुहाधिक- रणभाष्ये पैङ्गिरहस्यब्राह्मणमुदाहृतम्। तचेदं ब्राह्मणम्-"तयोरन्यः पिप्पलं

ज्ञः, तावेतौ सत्वक्षेत्रज्ञौ"इति। अनेन ब्राह्मणेनादनवाक्यमन्तःकरणनिपयम, अनशनवक्यं क्षेत्रज्ञविषयमिति व्याख्यातम्। न च ब्राह्मणेनैव सत्वक्षे त्ज्ञपरत्वेन मन्त्रे व्याख्यायमाने कथं भाष्यकारैश्स्य मन्त्रस्य जीवेश्वर परत्वमुक्तमिति वाच्यम्। तदुक्ते: कृत्वाचिन्तामात्रत्वेन (१) विरोधाभावात्। तथा चान्त:करणपतिबिम्बरूपो जीवो यदि पैङ्गिव्राह्मणाभिमतः क्षेत्रज्ञः स्यात, तदा तस्पैत "अनश्नन्" इति वाक्योक्तं साक्षित्वं स्यात, नाविद्यामति बिम्बस्य। तथा चाविद्यामतिविम्बरपस्य ब्रह्मस्वभावस्य जीवस्प साक्षि-

प्गाह-गुहाधिकरणभाष्योदाहनेति। न कश्चिद्विरोध इति । वैङ्गिव्राह्मणाभिप्नेतः क्षेत्रज्ञो नान्त:करणगतचैतनन्यप्तिबिम्बरूपो जीवः । तस्य कर्तृभोक्तृस्त्रभावलवेन "अनश्नन्"इति वाक्योक्तसाक्षित्वासम्भवाव । रकि त्वसङ्गोदास्ीनपरकाशरूपः अविद्यापतिषिम्बरूपजीव एव ब्राह्मणाभि-

विद्यापतिषिम्बरूपजीवस्य साक्षित्वपक्षे न पैद्रिरहस्यब्राह्मणातुरोधिमन्त्र विरोष इत्पर्थ: ।।

साक्षिस्वरूपविचारः । १९३

(वे०सू०मं०) लिङ्गैरुपहितः परैः ॥९५॥ अन्ये तु-सत्यं जीव एव साक्षी, न तु सर्वगतेनाविद्यो- पहितेन रूपेण। पुरुषान्तरान्तःकरणादीनामपि पुरुषान्तरं प्रति स्ान्तःकरणभासकसाक्षिसंसर्गाविशषण प्रत्यक्षत्वापत्तेः। न चा- न्तःकरणभेदेन प्रमातृभेदात्तदनाप्तिः। साक्षिभास्येऽन्तःकरणा- दौ सर्वत्र साक्ष्यभेदे सति प्रमातृभेदस्याप्रयोजकत्वात्। तस्मा- दन्तःकरणोपधानेन जीवः साक्षी। तथा च प्रतिपुरुषं साक्षिम-

अविद्याया चैनन्यपतिविम्वमृपजीवस्पैव साक्षित्वमुपेत्य तत्र किश्ि द्विशेषं वक्तुं मतान्तरमनतासपति-अन्ये त्विति। न त्वविद्यायां चिद्धि- म्वभूतेश्वरस्साक्षी। तस्यापरोक्षत्यानुपपतेवत्येवका गभिायः । रुपणे ति। माक्षीसनुपङ्गः। सर्वशरीरमाधारणाविद्योपाधिकस्य साधारणरुपेण माक्षित्वाभावे हेतुमाह-पुरुषान्नरेति। यज्ञदत्तान्त:करणदृत्ती नामि न्वर्थ:। पुरुषान्तरं प्रतीति। देवदतं पतीत्वर्थ: । स्वेति। स्वस्य देवदत्तस्यान्त:करणभासको यस्साक्षी, तेन माक्षिणा सह देवदत्तान्तःक- रणस्पेत यज्ञदत्तान्तःकरणादीनामवि मंभगीवशेषादेवदत्तस्य यथा स्वा- न:करणम् पसक्षं, तथा यज्ञदत्तान्त:करणतदवृत्तयो देवदत्तस्य मयक्षा: स्युरिसिर्थः। अत्र पुरुषान्तरं प्रति पुरुषान्तरान्तःकरणादीनामपि प्रसक्षत्व्रा- पत्तेरिति सम्बन्धः। तत्र हेतुः स्वान्तःकरणेयादिरिति विभागः । सर्व- शरीरेपु साक्षिण एकलेषि मतिशरीरं परमातृभेदालोक्तोष इत्या शङ्कते-नचेति। देवदनं प्ति तदन्त:करणादेः प्रत्यक्षत्वरे हि देवदत्तमा- क्षिमंमर्गः प्रयोजकः । तथा च यज्ञदत्तान्त:करणादीनामपि देवदत्तं म-

दनात्मको दोषः प्रसक्षत्वप्रयोजकसाक्षिसंसर्गभेदेनैव्र परिहिर्तव्य:, नाम- योजकममातृभेदेनेति दूषयति-साक्षिभास्थ इति। साक्ष्यभेदे इति। साक्षिण एकत्वे सतीत्यर्थः । अप्रयोजकत्वादिति। देवदत्त प्रति त- दीयान्तःकरणादिकमेव मतक्षम, नान्दीयान्त:करणादिकमिति व्यवस्था- यामिति दोषः। तस्मादिति। अविद्योपाधिकजीवस्य साधारणरूपेण साक्षित्वासम्भवादित्यर्थः । तथा चेति । साक्षिभेद्मयोजकोपाधिये २५

१९४ मथमपरिच्छेदे।

दातू पुरुषान्तरान्तःकरणादेः पुरुषान्तरसाक्षयसंसर्गाद्वा तदयो- ग्यत्वाद्ा अप्रकाश उपपद्यते। सुषुप्तावपि सूक्ष्मरूपेणान्तःक- रणसद्भाबात तदुपहितः साक्षी तदाऽप्यस्त्येव। न चान्तःकरणो- पहितस्य प्रमातृत्वेन न तस्य साक्षित्वं, सुषुप्तौ प्रमात्रभावेऽपि साक्षिसत्वेन तयोर्भेंदश्वावभ्यं वक्तव्य इति वाच्यम् ।

दविवक्षारयां सत्यामित्यर्थः। तद्योग्यत्वाद्वेति। पुरुषान्तरं प्रत्य- योग्यत्वकल्पनाद्वा मत्यक्षत्वाभाव उपपद्यत इत्पर्थः । नन्वविद्यापतिबिम्ध पजीवस्य अविद्योपाधिकत्वेनैव रूपेण साक्षित्वे सति तसष्य सुपुप्तिसाधारयं सम्भवति, पतिशरीरं साक्षिभेदसिद्ध्यर्थ तस्यान्त:करणोपहितलेन रूपेण साक्षित्वे तु सुषुप्तिसाधारण्यं तस्य न सम्भवति, सुपुप्तावन्तःकरणलयश्र- वणादिसाशक्काह-सुपुप्तावपीति। शङ्को-न चान्त:करणोपहि- सस्येति। अविद्यापतिविम्वरूपजीवस्पेति शेषः । न तस्येति। अन्तः- करणोपहितजीवस्य साक्षित्वं न सम्भवति। तस्य ममातृत्वात। अन्यथा पमातुरेव साक्षित्वापच्या साक्षिममात्रोमेंदो न स्यादिति भावः । इष्टापति माशक्ाह-सुषुप्ताविति। प्रमान्नभावेऽपीति। "अथास्मिन् प्राण पनै- कधा भवति"इति श्रुती सुषुप्तिकाले माणशब्दिते परमात्मनि एकीभावलक्ष- णस्य ममातृलयस्य श्रव्णादिति भावः। साक्षिसश्वेनेति। सुपुप्तिकाले साक्षिणस्सर्तमवश्यं वाच्यम्। तत्काले तत्सव्वस्थ "त्रिषु धामसु" इसा दिबहुश्जतिसतिद्धत्वाव। धामसु अवस्थास्व्रियर्थः । तत्काले साक्षिणाऽतुभु- तानामज्ञानसुखसुषुप्तीनामुत्थितस्य 'न कि चिद्वेदिषं सुखमस्त्राप्सम्' इति स्मरणदर्शनाथ। न च 'अहमस्व्रापसम' इति स्व्रापादिवदहमर्थस्य म्रमातुरपि सुपुप्तिकालीनत्वेन स्मरणदर्शनात् तस्यापि तदा सरवं वाच्यमेवोति था- क्यमू। सुषुपौ ममातृलयपतिपादकबदुश्रुतिविरोधेन 'अद्दमस्वाप्सम'इत्पादि स्मरणस्याहमर्थाशे अनुभवरूपत्वकल्पनाव न ममातुस्तदा सच्वमावश्यकम। तथा च सुषुध्िकाले सदसतोस्साक्षिममाश्नोरभेदायोगाव ममातुस्सकाशाव साक्षी भिन्न एव वाच्य इत्पर्थ:। ममातृसाक्षिणोरमेदपक्षे ममातुरुदासीन- सवामामेन साक्षित्वासम्भवरुपदोषसङ्हार्थश्रकार इति पोध्पम्।

साक्षिस्वरपविचार: । १९५

विशेषणोपाध्योर्मेदस्य सिद्धान्तसम्मतत्वेनान्त:करणविशिष्ट: प्रमाता, तदुपहितः साक्षीति भेदोपपत्तेरित्याहुः ॥ १४॥ न च वाच्यमितत्र हेतुमाह-अन्तःकरणविशिष्ट इति। अन्तःकरण- स्याविद्योपाधिके जीवे विशेषणतवेन प्रमातृत्वप्रयोजकत्वम्, उपाधिलेन सा- क्षित्व्र प्रयोजकत्वम्। तथा च विशिष्टोपहितयो: ममातृसाक्षिणोर्भेद:, विशिष्टस्य प्रमातु: कर्तृभोक्तृस्वरभावत्वेऽपि उपहितस्योदासीनत्वात् साक्षित्वं च स- म्भवतीसर्थः। ननु विशेषणत्वस्य उपाधित्वस्य च भेदे सति एकस्याप्प- नःकरणस्य विशेषणतवादिरुपेण मेदं कल्पयित्वा तद्विशिष्टस्य प्रमातृसवं मदुपहिमस्य साक्षित्वमिति व्यवस्था सिध्यति। तयोभेंद एव कथाेसत आह-विशेषणोपाध्योरिति। कार्यान्वययित्वे सति व्यावर्तकत्वं वि- शेषणत्वम। यथा 'नीलोत्पलमानय' इत्यादौ नैल्यस्य। तस्प रक्तोत्पलादि- न्यावर्तकत्वादुत्पलद्वारा आनयनरूपकार्यान्वयित्वाच्। लक्षणे कार्यपदं विधे- यृपरमू। तथा च 'यत् काकवत, तदू देवदत्तगृहम' इसादौ विधेयस्य देव- दत्तगृहत्वस्य कार्यस्य उपलक्षणे काके नास्त्यन्वयः, गृहान्तरव्यावर्तकतवं स्वस्तीति तत्रातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम्। कार्यान्वयिनि विशेष्ये उत्पलादा- वतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम्। कार्यानन्वयित्वे सति व्यावर्तकते सति कार्यान्वयकाले विद्यमानत्वसुपाधित्वम्। यथा 'लोहितं स्फटिकमानय' इसादौ स्फटिकसन्रिदितिस्य जपाकुसुमस्य उपाधित्वम्। तस्यानयनलक्षणका- र्यान्वयाभावात स्फटिकान्तरव्यावर्तकत्वादानयनान्वयकाले विद्यमानत्वाच्च। तत्र पथमसतन्तं विशेषणे नैल्यादावतिव्याप्तिवारणाय। न च विशेषण- लेनाभिमतनैल्यादिकमप्यत्र लक्ष्पमेव्रेति वाच्यम। जपाकुसुमादावुपाधित्व- व्यवहारवत् नैल्यादौ तथाव्यवहाराभावात, अपाकुसुमार्दो स्फटिकादिवि- शेषणत्वव्यवहाराभावाच्य। तथा च विशेषणोपाध्योर्भेदावश्यंभावे सति वि-

दूगृहं पविश'इसन् पवेशरूपकार्यान्वयकाले यदि दैवयोगादुपलक्षणभूतकाक- स्यन्पत्र गमनम, काकान्तरस्य तद्सूहे आगमनम्, तदा तत्रागतकाकरप पूर्वस्थितकाकषव्यार्तकतवं नाहित। तथा च तन्रागतकाके प्रवेशानन्वापिनि उपाघित्वरहिते अतिव्यातिनारणाय द्वितीयससन्तम। उक्तस्थल एव उप- लक्षणीभूतकाके अतिव्यासिवारणाय विशेष्यदलम्। न च यत्र उप- लक्षणी मूतकाकस्यैम कार्यकालेऽपि दैवाद्वियमानलम, तत्रोपलक्षणकाके कृ

१९६ प्रथमप रिच्छेदे।

(वे०सृ०मं०) अधिव्ययाSSवृतः साक्षी तेनान्यस्य प्रथा कथम्।॥ (१५) ननूक्तरूपस्य साक्षिणः चैतन्यमात्रावरकेणाज्ञानेना वरणमवर्जनीयमिति कथमावृतेनाविद्याहङ्कारादिभानमिति चेत्।

तहनं लक्षणमस्तीत्यतिव्यापतिरिति वाच्यम। का र्यकाले नियमेन विद्यमानत्वदय विवक्षितत्वातू। नन्वेवमपि 'लोहिनस्फटिकमानय' इत्यत्र कचिद्वाक्यश्रवण काले सत एन जपाकुसुमस्य स्फटिकानयनकाले दैवादविद्यमानत्वसम्भवा त् जपाकुसुमस्यापि कार्यकाले विद्यमानत्वनियमो नास्तीति चेत, तहींद

पाकुपुमस्यान्पस्य वा तत्तल्यस्य स्वनिष्ठधर्मासञ्जकत्वरूं प्रभिद्धमेत्रोपाधि त्मस्तु। न चाननुगम: । स्व्रनिप्ठिसाददिलक्षणपांत्स्मसदपाौ क णवलये विम्वप्रतिविम्बभेदपक्षे दर्पणादौ स्व्रोपहितविम्बमुखे स्वधर्मानाम अके च वाधितत्वेन तत्मङ्गहकलक्षणन्तरकरणस्यावश्यकतया तस्ादो षत्वात्। अनुगतलक्षणमम्भवे हि तम्प दोषतरं प्रसिद्धम्। तथा च मक्ते- डन्तःकरणस्य उभयत्रिधोपाघित्वसम्भवात् 'कार्यानन्वयित्वरे सति'इत्यादिलक्ष णानुरोधेनान्तःकरणोपहितो जीवस्साक्षीत्युपगमे साक्षितं जीवचैतन्यमात्र- निध्ठं पर्यवस्पति। जीवचैतन्यमात्रं तूदासीनमेवेति नोपहिनस्य साक्षिता नुपवातिः, न वा प्रमातृमाक्षिणोस्साङ्कूर्षमिति संक्षेपः ॥। १४।। अनिद्याहङ्कारादीनां पूर्रोक्तं साक्षिमास्यत्वरमाक्षिपति-नन्विति । चैतन्यमात्रेति । कृत्स्नचैतन्यावर केणेत्यर्थः । कथमिति। न च साक्षि- गोचरापरोक्षटत्या तदावरणनिदृटत्तौ निव्टत्तावरणेन साक्षिणा अविद्यादिमानं सम्भवतीति वाच्यम्। तेषां केवलसाक्षिमास्यत्वसिद्धान्तविरोधमसङ्गावू। मनसः करणत्वस्य निरसतिष्यमाणतया साक्षिचैतन्यगोवरापरोक्षतृत्यसम्भवा च्। अहङ्कारादीनां स्वसत्ता काले तत्स ता पासंया ्ाभमाेन स ेर्षां संशयादिनिटृत्तिमयोजकतया सदा पकाशसंसर्गे वक्तव्ये सति कादाचित्क- क्या तेषां सदा भानासम्भवाच्च। सदा साक्षिगोचरष्टत्तिसन्तत्युपगमे युगपंद वृत्तिद्वयानभ्युपगमेन बाह्यघदादिम्रतीत्युच्छेदपसङ्गाच्च। तसपात साकषियान्र- भास्पत्वमविद्याहङ्कारादीनां वक्तव्यम् । तचन सम्भवति। तरुयादृतर्षाठ। न च साक्षिचैतन्यं विहायान्यदेव वैनन्यपाठृतमिति वाध्यम्। अज्ञानाय

साक्षिणोऽज्ञानानावृटतत्वविचारः। १९७

राहुवद्विद्या स्वावृतप्रकाशप्रकाश्येति केचित।। (वे०सू०मं०) अविद्यावुद्धितद्वर्मभासकांशेतरावृतिः॥ कल्प्यते वस्तुतव्ततेषु संशयादेरदर्शनात्॥९७ ॥ वस्तुतोऽविद्याऽन्तःकरणतद्धर्मावभासकं साक्षिचैतन्यं वि- हायैवाज्ञानं चैतन्यमावृणोतीत्यनुभवानुसारेण कल्पनान्न कश्चि- द्दोषः । अत एव सर्वदा तेषामनावृतप्रकाशसंसर्गात् अज्ञानवि- परीत ज्ञानसंशयागोचरत्वम्। (वे०सृ०मं०) स्याचेदनावृतः साक्षी भासेतास्य सुखात्मता।। प्रेमास्पदत्वाद्गात्येव परिच्छेदादतृप्तता ॥९८।। साक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वे तत्स्वरूपभूतस्यानन्दस्यापि प्र-

प्रगङ्गादिताक्षेपाभिपायः।। आवृत्तस्यापि साक्षिणोऽविद्यापकाशकत्वं दृष्टान्वेन दर्शयन् परि- हरति-राहुवदिति। राहुणा सर्वात्मनाSSृतस्प चन्द्रमण्डलादेः स्वावरकराहुमात्रपकाश- कत्वेऽपि तदतिरिक्तपकाशकत्वादर्शनात अव्राप्यावृतस्य साक्षिण: कथञ्चि- दविद्यामात्रावभासकत्वं स्पात, नाइङ्कारादिभासकत्वमिसस्वरसादाह- वस्तुत इति। अनुभवानुस्तारेणेति। अहङ्कारादिषूक्तरीया कादाचि- चित्कज्ञानासम्भवेपि सदा प्रकाशसंसर्गफलस्य संशयनिवृत्त्पादेर्सचवानु- सारेणेसर्थः। अनुभवफलमेवरोपदर्शयति-अत एवेति। अज्ञानस्य साक्षिचै-

अगोचरत्वमिति। नन्वविद्याया: भावरुपत्वादौ, अहङ्कारस्या- नात्मत्वादौ, सुखदुःखादिष्ट त्तीनामनात्मघर्मत्वादावज्ञानविपरीतज्ञानसंशयानां सर्वेन तेषां सदा संशपाद्यगोचरत्वमसिद्धमिति चेत, न। अविद्यादिस श्वकाले कदाचिदपि अविद्याSSदिसस्पकारकाज्ञानाद्यभावस्य विवाक्षितत्वाद। तया

प्ङ्गो-साक्षिचैतन्पस्येति.। नन्विष्टापसेरिति वक्तु न शक्यते, संसारदशारयां स्वकूपानन्द्रमकाशमयुक्तकार्यादर्शनादियत शाइ-

१९८ मथमपरिच्छेदे।

काशापत्तिरिति चेत्, न । इष्टापत्तेः । आनन्दरूपप्रकाश- प्रयुक्तस्यात्मनि निरुपाधिकप्रेम्णो दर्शनात। 'भासत एव परमप्रेमास्पदत्वलक्षणं सुखम'इति विवरणाच्च॥ १५॥ (१६)स्यादेतत्-इदानीमप्यानन्दप्रकाशे मुक्तिसंसारयो- रविशेषप्रसङ्ग: । ननु कल्पितभेदस्य साक्ष्पानन्दस्य प्रकाशेडवि अनव- आनन्दरूपेति । लोके हि तस्य तस्यानुभूयमाने आनन्दे मरीति- रतुभत्रसिद्धा, तथा च भीतेः प्रकाशमानानन्दविषयकत्वे सिद्धे प्राणिमात्रस्य स्वस्वात्मनि दुःखदशायामपि मीतिदर्शनादात्मगोचरप्रीतेरपि मकाशमानातमा- नन्दविषयकत्वे सिध्यति। पुत्रादिगोचरपीतिस्तावदौपाधिकी। उपाधिश्व आत्मसुखाभिव्यक्तिसाघनत्वप्। उपाधिव्यतिरे कदशायां तेषु मीतेरदर्शनाद। आत्मनि परीतिरनिरुपाधिकी। पुत्रादिष्विवात्मनि श्रीतेरन्यार्थत्वाभावाच्य। तथा च श्षुति :- "आत्मनस्तु कामाय सर्वे पियं भवति"। तथा "तदेततपेयः पुत्रात्मेयो वित्तात्मेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरम्"इति। अन्तरतरमिसनेन सर्वान्तरमुच्यते। तथा च यत सर्वान्तरमात्मचैतन्यम्, तत् अपरोक्षं भीतिवि वयत्वेन सम्भावितात पुत्रादेस्सर्वस्मादतिशयेन पियमिति द्वितीयश्रु- त्र्थः। तथा च आत्मानन्दो यदि न प्रकाशेत, तदा आत्मनि श्रुसतुभवसति द्वा निरुपाधिकी पीतिर्न स्यात। मीतेः मकाशमानानन्दविषय कत्वनिषमा- त्। अतस्साक्ष्यानन्दपकाशपादने इष्टापत्यभिधानं युक्तमेव। उक्तार्ये छ- दसम्मतिमप्याह-भासत एवेति। परमप्रेमविषयत्वं परमपेमास्पदत्वम, तत लक्षणं यस्य सुखस्य, तत्तथा सुखं भासत एव। परममेमार्पदत्वा व, अन्यथा तन्न स्यादिसेवकाराभिपायः। तच सुखं साक्षिचैतन्याभिन मिति स्वरूपानन्दपकाशे सम्मतिर्भवत्येव ॥ १५ ॥ संसारदशार्या स्वरूपानन्दस्फुरणाभ्युपगमे बाधकमाशक्कते-स्पादे-

न्तेन। सिद्धान्ती विशेषं शाक्कते-नन्विति । अविध्यायामानन्दपतिबिः म्बस्साक्ष्यानन्दः। तस्य विम्बभूतानन्दाव भेद: कलिपतः । तथा वसं.

न्दो न मकाशते। तथा प्रकाशमानो Sपि साक्ष्पानन्द: मतिभरीरं मिन्रक्ष

साक्ष्या नन्दस्यानावृतत्वविचारः । १९९ च्छिन्नस्य ब्रह्मानन्दस्यावृतस्य संसारदशायामप्रकाशेन विशेषो स्तीति चेत्, न। आनन्देऽनवच्छेदांशस्यापुरुषार्थत्वादानन्दा- परोक्षमात्रस्य चेदानीमपि सत्तवात्। नन्ववच्छिन्न रसाक्ष्यानन्द- स्सातिशयः। सुषुप्तिसाधारणादनतिस्पष्टात् ततो वैषयिकानन्देष्व- तिशयानुभवात्। अनवच्छिन्नो ब्रह्मानन्दस्तु निरतिशयः ।

प्रकाशते, न त्वनवच्छिन्न इति विशेषोऽस्तीत्यर्थः। विम्बभृतब्रह्मानन्दा प्रकाशे हेतुमाह-आवृतस्येति। अत्र यद्यपि मूलाज्ञानं शुद्धचिन्मात्राश्र- पं तद्विषयकं च, न तु विम्वभूनेश्वरविषयकं तस्यानावृतत्व्रेषि जी- वापेक्षया कल्पितभेदवत्वात्तस्य जीवं पति अपकाशमानत्वं सम्भवति। तथा मुक्तौ विम्बभूतब्रह्मानन्दस्फुरणमप्यसिद्धम्। मूलाज्ञाननिवृत्तौ त- त्प्रयुक्तमतिबिम्बभावस्येव बिम्बभावस्यापि निवृत्यवश्यम्भावाद। तथापि पूर्वपक्षिमुखपिधानमात्रे सिद्धान्तिनस्तात्पर्यमिति बोध्यम् । किमनव- च्छिन्नानन्दस्फुरणं मोक्षे विशेष:, आनन्दस्फुरणमात्रं वा। उभयथा पि विशेषो वक्तुं न शक्यते इत्याह पूर्ववादी-नेति। अच्छेदो हि भेद: स च आत्मनि कल्पितः । तथा च अवच्छेदाभावो यद्यानन्दा- दतिरिक्त, तदा दोषमाह-अनवच्छेदांशस्पेति। यद्ानन्द एव कल्पिताभावस्याधिष्ठानात्मकत्वात्, तदा स्य द्वितीयपकारे पनान्तर्भाव इति मत्वा तें प्कार दुषयति-आनन्दापरोक्षमात्रस्य चेति। तथा च न मुक्तिसंसारयोर्विशेष इति भावः। सिद्धान्ती प्रकारन्तरेण विशेषमाशङ्कते- नन्ववच्छिन्न इति। प्रतिशरीरमवच्छिन्नत्वेन न प्काशमानस्साक्ष्यानन्दः स्सातिशयः उत्कर्षापकर्षरूपातिशयवानिसर्थः। साक्ष्पानन्दस्यातिशयन- से हेतुमाह-सुपुप्तिसाधारणादिति। स्पष्टता उत्कर्षः । अतिर्प- ष्ृता अत्युत्कर्षः । सुषुप्तिकाले प्रकाशमानोऽपि साक्ष्पानन्द: स्पष्ट एव। इतरथा तस्य 'सुखमस्वाप्सम' इति परामर्शनीयत्वाभावमसङ्राद। लोके हि य आनन्द: स्पष्टमनुभृतः, स एव पुनः परामर्शयोग्यो नानुभृतानन्दमात्रमिति मसिद्धम। तथा च ततस्साक्ष्पानन्दाव सुषुप्तावतिस्पष्ठतारहिताव स्रक्च-

कलल्पितावच्छेदाभावात्मा ब्रम्मानन्दो मुक्तिकाले प्काशमानोऽतिशयसामा- म्यरहित एवेससरार्थ। मुक्तौ अझ्ानन् एकरूोण पूर्णतृया व मका-

२०० मथमपरिच्छेदे

आनन्दवल्ल्यां मानुषानन्दाद्युत्तरोत्तरशनगुणोत्कर्षोर्ष वर्ण- नस्य ब्रह्मानन्दे समापनादिति चेत, न। सिद्धान्ते साक्ष्यानन्द- विषयानन्दव्रह्मानन्दानां वस्तुत एकत्वेनोत्कर्षापकर्षासम्भवात। मानृषानन्दादीनामुत्तरोत्तरमुत्कर्ष श्रुतिर्वदनीति चेतू ?। को वा ब्रूते श्रुतिर्न वदतीति! किं त अद्वैतवादे तदुपपादनमशक्य- मित्युच्यते।

शते। इदानी तादशब्रम्मानन्दपकाशो नाहन कि तूत्कर्षापकर्षोपेशान न्दपकाश एवास्ति। अतस्स्वरूपानन्दस्फुरणेऽपि तत्तदुत्कृष्टानन्दाभिला पारूपपिशाचीग्रम्ततया कस्यापि निर्द्तिर्नास्ीति संमारमोक्षयोविशेष इति भावः। अविश्यापतिविम्वरूपसाक्ष्यानन्दस्य लोके विषयानन्दलवेन गुहीतस्य सातिशयत्वे ब्रह्मानन्दस्यैकरृपत्वे च श्रुति प्रमाणयति-आ- नन्दवल्ल्यामिति । मातुपस्मर्वस्सार्वभौमानन्दः । स च शनगुणितस्सन् मनुष्यगन्धर्वानन्दो भवति। सोऽपि शतगुणितस्सन् देवगन्धर्वानन्दो भनति। एवमेव पित्रानन्दादिषु "स एको ब्रह्मण आनन्दः" इत्युक्त हिरण्य गर्भानन्दान्तेपूत्कर्पपकर्षयोरुपवर्णनं योजनीम्। समाना दिति। "स यश्चायं पुरुषे यश्चासात्रादित्ये स एकः" इति वाक्ये नेति शेपः। पुरुषो मनुष्यः । आद्यचकारस्तिर्यगादिसङ्गहार्थः । आदि सपदं मण्डलाभिमानिदेवतापरम। द्विनीयचकारस्तितरसकलदेवतासङ्गहा र्थः। तथा च देवमनुष्यतिर्यक्षु सर्वत्र विद्यमानो ब्रह्मानन्दः एकः एकरूप एन, न तु साक्ष्यानन्दवत सातिशय इति श्रुत्यर्थः। साक्ष्यानन्दविषयानन्द ब्रह्मानन्दानां सति भेदे उक्तरीत्या मुक्तिसंसारयोर्विशेषो वक्तुं शक्यते। स पत तवासिद्ध इति पूर्ववादी दृषयति-नेति। असम्भवादिति। उत्कर्षापकर्षयोर्जातिविशेषरूपयोरेकस्यां व्यक्तावसम्भवादित्यर्थः । न न्वानन्दव्यक्तेर्वस्तुगत्या एकत्वेऽपि कल्पितभेदवत्यां तस्याम् उत्कर्षादि स्सम्भवतीत्यभिसन्धिमान सिद्धान्ती शङकते-मानुषानन्दादीनामिति। अनुभनानुसारिश्रुतिसिद्धानन्दोत्कर्षादेरलापकरणमयुक्तं पूर्ववादिन इत्पर्थः। अभिसन्धिमविद्वानित पूर्ववादी दूषपति-को थेति। का तहानुपपन्तिरिति सिद्धानती शङकते-किं स्विति। तामाह-अद्वैतवाद इति। आनन्द

२०१

नम्वेकस्यैव सौरालोकस्य करतलस्फटिकदर्पणाद्यभिव्य-

ए्वं युक्तमिति चेत्, न । दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेः ।. सर्वतः प्रसृ- मरस्य सौरालोकस्य गगने बिना करतलादिसम्बन्धमस्पष्ट प्रका- शमानस्य निम्नतले प्रसृमरस्य जलस्येव करतलसम्बन्धेन ग- तिप्रतिहतौ बहुलीभावादधिकपरकाशः, भास्वरदर्पणादिसम्बन्धेन गतिप्रतिहतौ बहलीभाव/त्तदीयदीप्तिसंवलनाच्च ततोऽ्यधिक-

कत्वमत इत्पर्थः । अशक्यमिति । औपाधिकमेदेनापि तदुपपादनम- शक्यम, अनुरूपद्दष्टान्ताभावादिति पूर्वतादिनोऽप्पभिमन्धिः। एकस्या- मध्यानन्दव्यक्तौ औपाधिकमेदेन श्रुत्यनुभवसिद्धाननदोत्कर्पादेरुपपादनं कर्तु शक्यमिति स्व्राभिसन्धिमुद्धाटयन् सिद्धान्ती शङ्कते-नन्वेकस्पैवेति। आलोकस्य करतलादिसम्बन्धरहितस्य या अभिव्यक्ति: तदपेक्षया करत- से ईषदधिकाभित्यक्ति:, तदपेक्षया स्फटिके घिका अभिव्यकक्ति:, तदपेक्ष- याऽप्यधिका दर्पणादावभिव्पक्तिरतुभवसिद्धा, तद्वलात् प्रकृतेऽपि स्वरूपा- नन्दव्यअकवृत्तितारतम्येन तत्तदृन्युपहितसाक्ष्यानन्दे उत्कर्षादिकमुपपद्यते इत्पर्थ:। वद्यालोक एकव्यक्तिक एकरूपश्च स्व्रतो भवेत, तदा तथाविध- स्वरूपानन्दस्य दष्टान्तो भवेत्, न त्वालोकस्यैकव्यक्तिकत्वमस्ति । तस्य नानाकिरणसमूहरूपत्वातू। नाप्येकरूपत्वं तस्पास्ति। तत्र तत्र सौर ककरणानामल्पत्व बाहुल्प रूपनाना रूपत्वा ा गमा्दिति पूर्ववादी स्वाभि स्धिमु -र द्वावयन् दुषयतिनेति। असम्प्रतिपत्तेरिति। ममासम्मतत्वादि- सर्थः प्रसटृमरस्थेति। गमनशीलस्पेसर्थः । गतिप्रतिहताविति। सूर्यकिरणानां गतिप्रतिबन्धे सतीत्यर्थः। अत एव यत्र भूभागे करतलादि- कृतमतिबन्धवशाव सुर्याकरणा न प्रसरन्ति, तत्र तमोरुपा छाया दश्यते। आलोकस्व गतिपतिहत्या बहलीभावे दष्टान्वमाह-निम्नतल इति। पथा निम्नतले मसमरस्य जलस्य करतलसम्बन्धेन गतिमतिहतौ जल स्प बहलीमावा, तथेत्यर्थ: । अधिकेति । करतलादिसम्बन्धराह- तगमने य आलोकस्प स्फुट: प्रकाश:, तदपेक्षयाधिकेत्पर्थः ।तदीपदी २६

२०२ मथमपरिष्छेदे।

प्रकाश इति तत्राभिव्यञ्ज कोपाधिका भिव्यक्तितारतम्यानभ्युपगमात। दृष्टान्तसम्प्रतिपत्तौ च गगनप्रसृतसौरालोकवत अनवच्छिज्ान न्दस्यास्पष्टता, करतलाद्यवच्छिन्नसौरालोकवत् सुखवृत्यवच्छिन्ना

एतेन 'संसारदशायां प्रकाशमानोऽप्यानन्दो मिथ्याज्ञानतत्संस्कार- विक्षिप्ततया तीव्रवायुविक्षिप्तप्रदीपप्रभावदस्पष्टं प्रकाशते, मुक्तौ त. दभावात् यथावदवभासते' इत्यपि निरस्तम्। निर्विशेषस्वरूपानन्दे प्रकाशमाने तत्र विक्षेपदोषादप्रकाशमानस्य मुक्त्यन्वयिनोऽ्रति प्तिसंवलनादिति। दर्षणादेर्या दीप्षि: प्रभा, तया मिश्रणादित्य र्थः। ततोऽपीति। करतलगतप्रकाशादपीत्यर्थः । तम्रेति। एकरूप-

रष्टान्तत्वरं सम्भवतीसर्थः। उक्तदष्टान्ताङ्गीकारे सिद्धान्तिनो बाघकमप्या ह-दष्टान्तसम्प्रतिपसौ चेति। मुक्तित इति। तथा च सिद्धा नते मुक्तिमुद्दिश्य तत्साधनेषु कस्यापि प्रव्ृोत्तर्न स्पादिति भावः । मुक्ति संसारयोरविशेषमसङ्गचोदे समाधानप्रकारविशेष वक्ष्यमाणहेतुना नि रस्त इत्याह पूर्ववादी-एतेनेति। अनात्मनि देहादावात्मत्वज्ञानम, वस्तु आत्मसम्वन्धशून्ये देहादावात्मीयत्वज्ञानं च मिथ्याज्ञानम्। तच्व जाग्रदादि काले स्वरूपानन्दस्य पकाशमानस्यापि विक्षेपकमस्पष्टतापादकम। मिथ्या ज्ञानजन्यसंस्कारश्र सुपुप्ौ पकाशमानस्याप्यानन्दस्व विक्षेपक: पुरुषा र्थत्वविघटकः। पुनः भोगप्रदकर्मविशेषेण उद्धोधितमिथ्याज्ञानसंस्कारवश देव हि सर्वो जन्तुस्सौपुप्तमानन्दातुभनं परित्पजतति। ततश्च सौधुप्तानन्दप काशस्याधुवस्थ मुमुक्ष्तरभिलषितत्वाभावादपुरुषार्थत्वमिति भावः । दषाने मभायाः सावयवत्वात्तीव्रवायुना केषाश्चिदवयवानां नाशरुपाद्वा ममारुप गतभास्वरत्वस्य तेन प्रतिबन्धरूपाद्वा विक्षेपाव प्रकाशमानायामपि दी

नन्दस्य तुन तथा विशेष उपपद्यते, इसाइ-निर्विशेषेति। प्रका शमान इति सतिससमी। तश्रेत्यधिकरणसप्मी। सुकत्यन्मापिन इति मुक्तिदशृपां मकाशमानस्पेत्पर्थः । अतिशयस्पेति । र्ट्ान्त क्ष

२०३

रायस्यासम्भवात। तस्मात् साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्वकल्पनमयुक्तम्। वे०सृ०मं०) साक्षिण्युपाधिमालिन्यादध्यस्तादपकर्षतः। सुखापकर्षमद्वैतविद्याचार्याः प्रचक्षते ॥९९॥ अत्राहुरद्वैनविद्याचार्या: -यथाऽत्युत्कृष्टस्यैकस्यैव धवल- रूपस्य मालिन्यतारतम्ययुक्तष्वने केषु दर्पणेषु प्रतिबिम्बे सत्युपाधि मालिन्यतारतम्यात्तत्र तत्र प्रतिबिम्ब धावल्यापकर्षस्तारतम्येनाध्य- स्यते, एवं वस्तुतो निरतिशयस्यैकस्यैव स्वरूपानन्दस्यान्तःकरण- प्रतिबिम्बिततया साक्ष्यानन्दभावे प्राक्तनसुकृतसंपत्त्यधीनविषय-

यवरूपस्य जानिविशेषरपस्य वेत्पर्थः । तस्मादिति। मुक्ति संसारयोर- विशेषमसङ्गादित्पर्थः ।। 'स्यादेतत' इसादिना मापं पूर्वपक्षं निराकरोति-अत्राहुरित्या- दिना। एकस्य एकरुपस्य स्वरूपानन्दस्याभिव्यक्तितारतम्येऽनुरुपं ह- धन्तं वदन स्वरूपानन्दे श्रुयनुभवसिद्धं तारतम्पशब्दोक्तमुत्कर्पापकर्ष- वश्त्रमुपपादयति-यथेति। अत्युत्कृष्ठस्थेति। धवलरुपाणां मध्ये सर्वोत्तमस्येसर्थः । एकस्ेति । अनेन वक्ष्यमाणौ उत्कर्षापकर्षो तत्र स्व्- तो न सत इति सूचितम । 'तत्र तत्र प्रतिबिम्बे' इत्येतानि पदानि समा- नाधिकरणानि। घावल्यापकर्ष इति। ईषन्मलिनदर्पणप्रतिबिम्बे अपक- षोंडध्पस्यते। ततः मध्यमविधमलिनदर्पणपतिबिम्बे चतदपेक्षया अधिकोऽप- कर्षोऽध्यस्यते। अत्यन्तमलिनदर्पण प्रतिबिम्बे चात्यन्तापकर्षोडध्यम्यते। तत श्र तादशदर्पणेषु मतिबिम्बितं धवलरूपं तारतम्येनाभिव्यज्यते। वस्तुत एकरूपमपि, स्वरूपेण प्रकाशमानमपीसर्थः । अन्तःकरणेति । सुपुप्ता- धप्यन्तःकरणं सूक्ष्मरूपेण तिष्वुतीति साक्ष्यानन्दस्य सुषुप्तिमाधारण्यं बो- ध्यम्। मतान्तरेषु तु अविद्याया प्रतिबिम्विततया साक्ष्यानन्दभावो द्र- षृष्यः। आनन्दभावे इति। मापे सतीति शेषः । सम्पत्तिः परिपाक: फलजननौन्मुख्यमिति यावद। भाक्तनसुकृतसम्पश्यधानो यो विम्बवि- शेषसम्पर्क:, तत्पपुक्तौ यौ सत्स्योत्कर्षापकर्ष, तदूरयं यच्छुद्धितारतम्यं, तघुक्तास सुसरूपास्वन्ताकरणवृत्तिषु मतिबिम्बिततया विषयानन्दभावे च मासे सतीखर्यः। दृत्तीनां स्वरूपसुखन्यअ्कतया सुखरूपत्वमुक्तम्।

२०४ मथमपरिच्छेदे।

विशेषसंपर्कप्रयुक्तस स्व्रोत्कर्षाप कर्षरूपशुद्धितारतम्ययुक्त सु खव रुूप- न्तःकरणवृत्तिप्रतिबिम्बिततया विषयानन्दभावे च तमोगुणरूपो- पाधिमालिन्यतारतम्यदोषादपकर्षस्तारतम्येनाध्यस्यते इति सं- सारदशायां प्रकाशमानेऽप्यानन्दे अध्यस्तापकर्षनारतम्येन साति- शयत्व्रादतृप्तिः । विद्योदये निखिलापकर्षाध्यासनिवृत्तेरारोपितसा- एतदुक्तं भवतति-पूर्वजन्मसु सम्पादितपुण्यकर्मपरिपाकवशादन्तःक-

म्बन्धे सति तद्गनसत्तगुणस्य उत्क्ृष्टविषयसम्बन्धादुत्कर्षो भवति। नि. कृष्टविषयसम्बन्धान्निकर्षो भवाति। ततश्चान्त:करणगतसत्वांशपरिणामरुपाः वृत्तप: स्वरूपानन्दगोचरा जायन्ते। जायमानाश्च ता अप्युत्कर्पापकर्षो- पेता एत जायन्ते। तास्त्रानन्दपतिबिम्त्रो विषयानन्द इत्युच्यत इति। ननु स्वरूपानन्दगोचरसत्ववत्तिगतापकर्षवशाव प्तिबिम्वरूपे वि. पयानन्दे अपकर्षाध्यासो वक्तव्यः । मलिनद्रव्यकृतदर्पणोपाधिनिष्ठापकर्षन शात् तत्पतिबिम्बे अपकर्षाध्यासदर्शनात्। तथा च स्वरूपानन्दगोचरा सु वृत्तिषु सत्त्रगुणपरिणामभृनासु अपकर्पपयोजकं मलिनद्रव्यं किश्चिद वश्यं वक्तव्यम। साक्षादर्पणमंयुक्तस्पैव मलिनद्रव्यस्य दर्पणेऽपकर्षाधा- यकत्वदर्शनादिसन आह-तमोगुणरुपेति । अन्तःकरणस्य सत्त्रज इतमोगुणात्मकत्वात्तद्ृत्िष्वपि तमोगुणरूपोपाधिरतुवर्तते। तन्कृतो यो मालिन्यतारतम्यदोषः अपकर्पनारतम्यात्मको वृ्त्तिगतदोष इति यावत, तस्मादोपादपकर्षस्सत्ववृत्ति प्रतिबिम्बरुपे विषयानन्देऽध्यस्यते इसर्थः। पू वै विषयसम्पर्क: सुखरुपटत्तकारणलेन निर्दिष्टः । त 'विषयविशेषेइि विशेषपदं विषयगतोत्कर्षतारतम्यपरम्। तत्तारतम्पं च सुखरूपदृत्तिगनोत्कर्ष तारतम्यपयोजकत्वेन निर्दिष्टम। इह तु सुखकुपतृत्तिष्वेवापकर्षपयोजकतया अपकर्पतारतम्यपयोजकतया च तारतम्योपेतं तमोगुणात्मक मलिनद्रव्यं निर्दिष्टमिति विभागो बोध्यः। ततः कि? तत्राह-इति संसारदशाया मिति। प्रकाशमानेऽप्यानन्दे यदध्यस्तमपकर्षतारतम्यम, तेन सातिया यत्वाद्विषयानन्दस्येसर्थः । तथा च निकृष्टमानन्दमनुभवतः उस्कृष्टाननद तृष्णाभिभूतस्य तत्सम्पादनाय नयतमानस्य तत्साघनत्वभ्रानतषां कदा चिद् दुःखसाधनेष्ववि पवर्तमानस्य देवमनुष्यतिर्यगादियोन्यापसिलक्नी अवसनर्थ इति नाहित निर्दतिरित्पर्थः । निदृतेरिति। मूलाहॉननिषची

साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्वविचारः । २०५

निशयत्वापायात् कृतकृत्यतेति विशेषोपपत्तेः निरुपाधिकप्रेम- गोचरतया प्रकाशमानस्साक्ष्यानन्दोऽनावृत एवरेति॥ (वे० सू०मं०) सुखांशोऽस्यावृतो नास्ति न भातीत्यनुभूतितः । चिदंशोऽनावृतो वृत्या सौरव्यक्तिरितीतरे॥१०० ।। अन्ये तु-प्रकाशमानोऽप्यानन्दो 'मधि नास्ति, न प्रकाशते'.

सेति। कृतं कर्तव्यजातं कृतं येन, सः कृतकृत्यः तस्य भावस्तत्ता। पुरुषस्य हि विद्योदयात्पूर्व दुःखनिव्टत्तये सुखावाप्तये च बहु कर्तव्यजातमा- सीव। विद्योदये तु दुःखमात्रस्य निवटत्तत्वादत्युत्कृष्टपवलरुपस्य निर्म- लदर्पण इव निरतिशयस्व्ररूपानन्दाविर्भावाच्च तननिवृत्तये तत्मापये वा न किश्चित कर्तव्यमस्नीति कृतकृत्यतोति भावः। तदाह भगवान् श्रीकृष्ण :- एतद् बुघ्ना बुद्धिमान् स्यात कृतकृत्यश्च भारत।। इति । एतत्-निरतिशयानन्दरूपं ब्रह्म अपरोक्षतया बुद्धा बुद्धिमान् भतति पण्डितो भवति, कृतकृसश्च भवति, हे भारत अर्जुन ! यतस्तक्वज्ञानं विना पाण्डित्यादिकं न लभ्यते, तस्मात्तदेव सम्पादय, अन्यत सर्व परितजेति भाव:। विशेषोपपत्तेरिति । मुक्तिसंसारयोरिि शेषः। ननु ब्रझ्मा नन्दवत साक्ष्यानन्दोऽपि आवृतोऽस्तु। तथा च मुक्तिसंसारयोर्विशेषससुन- व इति नेत्याह-निरुपाधिकेति। एवंभूतः प्रेमा स्वरूपानन्दावरणसर्वे न सम्भवति। लोके प्रकाशमानसुखे एव मीतेरतुभवासिद्धत्वादिति भाव: ।

मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्ग इति पूर्वपक्षे पापते स्वरूपानन्दस्यानावृतत्वे Sपि तयोर्विशेषस्सम्भवतीति सिद्धान्तो दर्शितः। इदानीं तसयाट- तत्वमुपेलैव विशेषं मुक्तिसंसारयोर्वदन सिद्धान्तं दर्शयति-अन्ये त्प- ति। 'वेदान्तमतिपादस्वरूपानन्दो मे नास्ति न प्रकावते' इति व्यवहार दर्धनाचद्वेतुभूतमावरणं तावदस्त्येव संसारदशायाम। मुक्तौ तु तदाव- रणनाशाव स्वरपानन्दस्फुरणमस्तीति न तयोरविशेषमसक् इत्यर्थः । अन्र मकाशमानोऽप्यानन्द आवृत पवेति सम्बन्धः, न त्वनादृतः। तसयानाटृ-

२०६ मथमपरिच्छेदे।

इत्यावरणानुभवात् आवृत एव । एकस्मिन्नपि साक्षिण्य विद्याक लिप. तरूपभेदसम्भवेन चैतन्यरूपेणानावरणस्यानन्दरुपेणावरणस्य चा- विरोधात। स्वरूपप्रकाशस्यावरणनिवर्तकतया प्रकाशमाने आवर-

तत्वे उक्तव्पवहारविरोधपसङ्गादित्येवकाराभिगायः । नन्तरेवमात्मनि सदा निरुपाधिकशेमा न स्याद। अनावृतस्व्ररूपानन्दस्फुरणस्याभावात् वृत्ति कृतानन्दस्फुरणस्य च कादाचित्कत्व्रादिति चेव, न। फलबलेनाटृतस्या- पि स्वरूपानन्दमकाशस्य निरुपाधिकमेमहेतुत्वकल्पनात 'भासते एव परम- मेमास्पदत्वलक्षणं सुखम' इति विवरणस्थाप्यत्रैव सात्पर्योगपत्तेश्च। अनेनै- वाभिप्रायेण 'प्रकाशमानोऽपि' इत्युक्तम। अन्यथा मकाशमानत्वविशेषण स्यादृतत्व्रकल्पने उपयोगाभावेन वैयर्थ्यमसङ्गादिति बोध्यम। साक्षिचैन न्याभिन्नस्य साक्ष्पानन्दस्यावृतत्वे साक्षिचैतन्यमप्यादृतं स्याद। एकत्र

वस्तुत एकस्मिश्ेत्र चैतन्पे जीवत्वेशवरत्वाख्यौ रुपभेदौ कल्प्पेते-'नाहमी शरः, कि तु संसारी'इति व्यवहारबलात, तथा 'अहं सुखी' इसादिज्ञानमा नन्दो न भवतीसादिरुपेणाहक्कारादनभासकज्ञानस्या नन्दा ्वेदव्य वा हा र दर्श ना तदतुरोधेन चिश्वानन्दत्वाख्यौ रुपमेदावनादिसिद्धौ कल्पपेते। यथा च एकस्मित्रेव चैतन्ये जीवत्वावच्छेदेनाजत्वादिकमीश्रत्वावच्छेदेन तदभाव- श्र कल्प्यते, तवैवानन्दत्वावच्छेदेन आवृतत्वम्, चिश्वावच्छेदेनाहङ्काराच्यवभा . सकचैतन्ये तदभावश्च कल्प्यते फलवलादिति न विरोध:। जीवत्वादेरिव

नन्वेकस्पिन् साक्षिणि रूपभेदेनावृत्वतदभाव योविरोघायावेडप्यानन्द: पकाशमानोऽप्यावृत इति विरुद्धम। मकाशस्थावरणविरोषित्वादिति, ने-

स्वकलपनात् न स्वरूपपकाशस्तद्विरोघी, तस्यावरणासाघकत्वादित्वर्थः। न न्वेवं "पकाशमानोऽप्पानन्द आवृतः" इति ग्रन्थे प्रकाशमानत्वविश्येषणं स. रूपपकाश स्यापरणाविरोधित्वज्ञापनार्थमिति तत्प्रयोजनसम्भवाढ तद्विशेषण मात्मनि निरुषाधिक मेमसम्भवज्ञापनमबोजनकमिति पटुकं, तद न सम्भ पतीवि चेव, ताह विनिगमकामावेन वद्विशेषणस्पोमयमपोजनकलमस्ठु। एप रुपपरकाशे आवर णाविरोषित्वस्पेव आनन्दावरणपक्षे आनन्दरूपे नातती

साक्ष्या नन्दस्यानाहृतत्वविचारः । २०७

पस्याविरोधाश्च।'त्वदुक्तमर्थ न जानामि' इति प्रकाशमाने एवावर- णदर्शनाच। न च तत्रानावृतसामान्याकारावच्छेदेन विशेषा- वरणमेवानुभूयते इति वाध्यम्। अन्यावरणस्यान्यावच्छेदेन भा- नेऽतिप्रसङ्गात्। न च सामान्यत्रिशेषभात्रो नियामक इति ना- तिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। व्याप्यव्यापकभावातिरिक्तसामान्यविशे- षभावाभावेन 'वहनिं न जानामि'इति धूमावरकाज्ञानानुभवप्रस-

निरुपाधिकमेमसम्भवस्थाप्यवशयं ज्ञापनीयत्वात्। स्व्ररूपपकाशस्यावर- णाविरोधित्व्रे हे त्वन्तरमाह-त्वदुक्त्तमितति। एवकारानन्तरमाप्रो कतार्थ इति शेषः । 'श्रीकृष्ण एव वेदान्तवैद्यः परमात्मा दुर्विज्ञेयोऽयमकतात्मभिः' इ त्याप्तापदेशानन्तर मन्दस्य वाक्याथेबोषा न भनति।स च मन्दः 'तदुक्त- मर्थ न जानामि' इत्यज्ञानमनुभवनीति प्रसिद्धं लोके। तत्र 'त्वद्वाकयस्यास्ति काश्चदथ इात जानांम, आप्नाक्यत्व्रात्, विशष तु न जानामि'इत व्यव- हारदर्शनात् अत्रगतो यस्त्द्राक्यार्थत्वलक्षणस्सामान्याकारः, स एव नि- शपावरकाज्ञानस्य विषयतया प्रकाशते। तथा च 'त्दुक्तम्थ न जाना- (म इत्यनुभवे अज्ञानविशेषणतया मकाशमानस्य सामान्याकारस्यावरणिष- यत्वाभावात्। आवरणविषयस्य विशेषस्य प्रकाशमानत्वराभावात् मक्राशमा- नस्यावृतत्वेनायमनुभवः प्रमाणमिति शङ्कते-न च तन्रेति। अन्यावर- काजनस्यान्यावच्छेदेन प्रफाशाभ्युपगमे 'चैत्रं न जानामिं' इत्यनुभूयमाना- ज्ञानस्य विष्णुमित्रविषयकत्वरप्रसङ्ग इति दृषयति-अन्यावरणस्पेति । नतु त्वद्धाक्यार्थत्वलक्षण आकारस्ताव सामान्यरूपः।स चापोपदिऐ श्रीकृष्ण इव त्दुपदिष्टेषु श्रीकृष्णपतिपश्युपायेष्वपि तद्वाक्यार्थत्वस्य स- ात। वेदान्तवेधतादिलक्षणाकारस्तु विशेषरुपः, तस्य श्रीकृष्णस्रू पमात्रदृत्तित्वात्। तथा व विशेषावरकाज्ञानं सामान्याकारावच्छंदेन प- काशते इत्युपगमे नातिपसङ्गः। चैत्रत्वविष्णुमित्रत्वयोस्सामान्यविशेषभा- वामाषादिति शकसे-न च सामान्येति । किं सामान्यविशेषभावः श्री- कृष्णमूर्तिस्व विष्णुमूर्तित्वयोरिव व्याप्यव्यापकभावा, तद्तिरिक्तो वा। न द्वितीय:। तस्यानिरुपणादिरपाअ्येनाइ-व्पास्पेति। आधे दोष्माह-व- हिमिति। तहमादकानानुमने अज्ञानविश्वेषणतया यदस्तु मकाशते, सदे-

२०८ पथमपरिच्छेदे।

ड्ात्। तस्माद्यदवच्छिन्मज्ञानं प्रकाशते, तेवावृमति प्रका शमानेऽप्यज्ञानं युज्यते। अज्ञानं च यथा साक्ष्यंशं विहाय चै- तन्यमावृणोति, एवमानन्दमपि तत्तरसुखरूपवृत्तिकवलीकृतं वि हायैवावृणोति। स एव वैषयिकानन्दस्यावरणाभिभत्ः ।स चा- वरणांभिभत्ः प्रत्यूषसमय बाह्यावरणाभिभत्तत् कारणविशेषप्र- युक्तवृत्तिविशषत्रशात्तरतमभावेन भघति। अतः स्व्ररूपानन्दवि० षयानन्दयोः विषयानन्दानां च परस्परभेदसिद्धिरिति वदन्ति।

वावरणविषय इति वक्तव्यम्। न च 'तदुक्तं न जानामि' इवि ज्ञानस्य तवदु क्त्तार्थप्रकारकत्वे सत्यज्ञानविशेष्यकत्वेन तदुक्तार्थो विशेषणरुप एवेत्युपगमे तज्ज्ञानस्य विशेषणज्ञानरूपकारणस्याभावात्तद्विशिष्टाज्ञानानुमनो न स्यादिति वाच्यम्। अज्ञानानुमवस्य नित्पसातिशयरूपत्वोपगमेन तत्र विशेषणज्ञाना नपेक्षणात्। न च मकाशमानत्वमातृत्त्वं च विरुद्धम, मकाशस्यावरण विरोधित्वादिति वाच्यम्। अस्य विरोधस्य प्रागेव परिहृतत्वादित्याशये नोपसंहरति-तस्मादिति। अन्यावरकाज्ञानस्यान्यावच्छिन्नतया ाना सम्भवादित्यर्थः । यदवच्छिन्नमिति। येन वस्तुना विशेषतमित्यर्थ:। नन्वानन्दस्यावृतत्व विषयमंपर्कदशार्यां विशिष्यानन्दप्रकाशो न स्यादित्यत आह-अज्ञानं चेति। नतु वृत्तेरावरणाभिभावकत्व्ोपगमादज्ञानस्य सुख- वृत्तिविषयी कृतानन्दानावरकत्वमिति कथमुच्यते ? तत्राह-स एष इति। सुखदृत्तिविषयत्वमयुक्तानावर कत्वस्वभाव एव वृत्तिकृतावरणाभिभव इत्य- र्थः। ननु सुखरूपटृटत्तरेकरूपत्वात् तत्कृनावरणाभिभवोऽप्येकरूप एव स्यात्। तथा च विषयसम्बन्धदशायामानन्दोऽप्येकरूपतपैव पकाशेत, न तूत्कृष्टापकृष्टरूपणेति, नेत्याह-स चेति। यथा मत्यूषममये आलोकतारत म्येन बाहयातमसस्तारतम्यप्रयुक्तामित्रो भवात। तत्च तत्तमसाऽऽवृताना पदा- र्थानां तारतम्यभावपयुक्तं प्काशनं भवति। एवं विषयविशेषरूपकारणविक्षेप- पयुक्तो यो दृत्तिषु विशेष: उत्कर्षतारतम्यरूपः, तद्रशात्तरतमभावयुक्त एवं आवरणाभिभवो भवति। ततशानन्दोऽपि तरतमभावयुक्त एव मकात इत्पर्थ:। एतमप्यानन्दस्यैकत्वाभ्युवगमाच्द्वेदप्रथा कर्थ सिध्यतति ?ततरा ह-अत इति। पस्तुत एकस्मिमपि आनन्दे उपाधिमयुकतमेवनपु

२०१

सर्वापि साक्षिचैतन्यस्थानावृतत्वेनावरणाभिभवार्थ वृत्तिमनपे- क्ष्पैत्र तेनाहंकारादिप्रकाशनमिति तुल्यमेत्र ॥ १६ ।।

सृक्ष्मावस्था हिसंस्कारो वृत्तीनांस्थान्न साक्षिण:१०१।। (१७)नन्वेवं कथमहङ्कारादीनामनुसन्धानम्। ज्ञानसूक्ष्मा- वस्थारूपस्य संस्कारस्य ज्ञाने सत्ययोगेन नित्येन साक्षिणा तदा- धानासम्भवात्।। (वे०मू०मं०)शणु यद्धृक्यवच्छिन्नसाक्षिणा यत् प्रकाइयते।। तत्संस्कार हि सा धत्ते न त्वाकारव्यवस्थया।।१०२।। अन्ये तु विषयाकारवृत्तिस्थानित्यसाक्षिणा॥ त्रिपुटीभासिनाऽऽधी नात्संस्कारस्य स्मृति जगुः॥१०३॥

मादित्यर्थः। तथा च विद्यया आवरणनिवत्तौ सत्यां प्रकाशमानानन्द: स्वरूपानन्द:, तदनिवृत्तिदशार्या वृत्तिमम्बन्धात् प्रकाशमानानन्दो विपया- नन्द इति स्वरूपानन्दविषयानन्दपोर्मेदो ज्ञातव्य: । तथा वृत्तिभेदेनानन्द- मेदाभ्युपगमादू विषयानन्दानां परसरं भेदपसिद्धिश्चावकल्पने इत्पर्थः । अहङ्कशादीनां केवलमाक्षिभास्पत्वं परमप्रकृतं सिद्धमिसाशयेनाह-सर्व- भाउपीति। स्वरूपानन्दस्यानावृनत्वपक्षे तस्यावृतत्त्रपक्षे चेत्यर्थः । तेने- नि। साक्षिचैतन्येनेत्यर्थः ॥ १६ ॥ ननु सिद्धान्ते मंस्कारम्यानुभवनाश्रूपत्वोपगमेन संस्कारर्थ सा

अहङ्कारादिसाक्षिणो वृश्यनपेक्षत्व्रे सतीसर्ः । अनुसन्धानं स्पृतिः । तदाधनेति। संस्कारोत्पादनेसर्थः । तदाधानासम्भवे हेतुमाह- ज्ञानसूक्ष्मावस्थारूपस्येत्यादिना। नतु यदि साक्षिचैतन्यस्थि- विदशायां तर्सूक्ष्मावस्थारूपसंस्कारोत्पक्ययोगः, तर्हिं तनाशदशा यां तदुत्पत्तिरस्तु, नेसाइ-नित्येनेति। तथा च अहङ्काराधवच्छित्- साक्षिचैतन्पस्यानावृतत्वेन तदभिमवार्थ वृस्नपेक्षणेऽपि संस्कारार्थ तदपे- (१) सामान्ये नपुंसकम् । "तृतीयादिषु भाषितपुंस्कम्" इति वैक- विपकपुंबद्धावाभावपस्े "इकोडचि विभक्तौ" इति तुम। २७

२१० मथमपरिष्छेदे।

अत्र केचिदाहु :- स्वसंसृष्टेन साक्षिणा सदा भास्यमानोऽहं-

भास्यते इति तस्यानित्यत्वात् सम्भवति संस्काराधानं घटादौ विषये इत। न हि स्व्राकारवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिणैव स्वरगो. चरसंस्काराधानमिति नियमोडरिति। तथा सति वृत्तिगोचरसंस्का- रासम्भवेन वृत्तेरस्मरणप्रसङ्गात्। अनवस्थाऽऽपत्या वृत्तिगो-

क्षासच्वात इति भाव: ।। केवलसाक्षिमास्यत्वमहङ्कारादीनामिति सिद्धान्तव्याकोप

अहङ्गारादिगोचरवृ्ति विनैव संस्कारोपपततेर्न सिद्धान्तविरोध इति समाधसे-अत्र केचिदाहुरिति। स्वपददयमहङ्कारपरमू। 'स्वरसं- सृष्टेन'इसादिना 'भास्यते' इत्यन्तेन ग्रन्थेन अहङ्कारस्व यथाडइङ्काराव्छित्र साक्षिमास्पत्वम, तथा घटपटादिविषयगोचरवृत्यनच्छिन्नसाक्षिमास्यत्म व्यस्तीति दर्शितं भवति। ततः कि? तत्राह-तस्पेति। घटादिगोचरवृक्प वच्छित्रसाक्षिचैतन्यस्यानिसत्वाद तेन यथा घटादौ विषये संस्काराधानं स- म्भवति, तथा तेनैव वृत्यवच्छिन्नसाक्षिचैतन्येनाहङ्कारादावपि संस्कारधान सम्भवतीति नाइङ्कारादिगोचरवृत्त्यपेक्षेति मात्रः। नन्वहङ्गारव्यतिरिक्तेषु घटादिपु सर्वत्र स्वाकारवृत्यवचच्छिन्नचैतन्येनैव घादिगोचरसंस्काराान र्शनाव स्वगोचरवृश्यैव स्वगोचरसंस्काराधानमिति नियमोऽवसीयते। तथा चाहङ्कारमात्र एव कथमन्यगोच्वृत्या तदाधानमिसाशब्काइ-न हीति। तथा नियमे मानाभावादू, अपयोजकत्वाच्चेति भामः। नियमाभ्युगमे वाघकमा ह-तथासतीति। ननु ज्ञानरूपटत्तेस्संस्कारादिलाभाष वृत्तिगोचरवृश्य- न्तरमध्यस्तु, नेसाह-अनवस्थापस्थेति। घटादिगोचरन्तस्परणसिद्धर्

न्या स्याद। एवं तत्तदृत्तिगोचरव्ृतत्यभ्युपगमापच्या दृश्पनवस्था मसज्ज्ये त। न च द्वितीयतृत्ीयादिष्ठत्तीनां मध्ये कार्सा चिदशातानामेव नालाभय पगमसम्मवात नानवस्थामसक्तिरिति वाच्यम। उत्पन्नाया: दृप्ेलशन जातव्यत्वाद। अन्यथा सत्यामेव घटायाकारवत्तौ 'कदाचिन्मपेद जायतेक वा', घटादिदचिनाज्ञानन्वरं 'मयेद ज्ञातं न पा'इति या संजपशसज्ात।

२११

घरवृश्यन्तरस्पानुव्यवसायनिरसनेन निरस्तलवात । किं तु यद्वृत्यवच्छिन्नचैतन्येन यत् प्रकाशते, तद्वृत्त्या तद्गो- चरसंस्काराधानमित्येत्र नियमः । एवं च ज्ञानसुख्ादयोऽप्यन्त :- करणवृत्तयः तप्तायःपिण्डादू व्युख्वरन्तो विस्फुलिङ्गा इत स्व्रा- वच्छ्विन्नेन वह्निनेव स्वस्वावच्छिन्ननानित्येन साक्षिणा भास्यन्ते हमाद्वूत्तेरव्यज्ञातव्यत्वं वृत्तेर्त्पैव वेद्यत्वपक्षे प्रापयेदेवानवस्थाम्। अनेनैव्र न्यायेन निबन्धनेष्वनुव्यवसायो निरस्तः । ततश्च स्वगोचरवृत्त्पैत स्व्रगो- चरसंस्काराधाननियमो नाहित, वृत्तिष्वमम्भवादिसर्थः। नन्त्रन्यगो- घ्वृत्या अन्यगोचरसंस्काराधानोपगमे घटगोचरवृश्या पटादावपि तदा- धानपमङ्ग इनि शङ्कते-कि त्विति। अतिपसङ्गपरिहाराय मयोजकुमा- यद्ृत्तीति। यद्रस्तुगोचरवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये यावन्तः पदार्थाः प्रकाशन्ते, तद्धस्तुगोचरवृश्या तावत्सु पदार्थेषु सस्काराधानमिति नियमः। घटगोच- रृत्यवच्छिन्नचैतन्ये च पटादेरपकाशनान्ातिप्रसङ्गः। 'न तु स्वगोचरत्पैवर सवगोचरसंस्काराधानमिति नियम:'इति एवकारार्थः। ननु घटादिवृश्यवच्छिन्न- चैतन्ये घटादिमकाशनं निर्मितादम्। तन्र चैतन्येऽहक्कारस्यापि प्रकाशनं 'घ- टादिविषयवृत्त्य।कारपरिणतस्व्रावच्छिन्नेनापि साक्षिणा भास्यते'इति पूर्वग्रन्थे दशितम। तथा च घटादिवृत्या अहक्करेऽपि संस्काराधानमस्तु। तथाडपिघटा- दिरुपाया वृत्तेस्स्व्रावच्छि न्चैतन्ये पकाशनस्पासिद्धत्वरात्तस्यास्स्गोचरसंस्का रजनकत्वं न स्यात्। तथा सुगदुःखेच्छाद्वेवादीनामहङ्कारधर्माणां घटादि वृष्यवच्छन्नचैननपे प्रकाशनपसत्तय मावात्तया तेषु संस्काराधानं न स्पात। न च सुखादिकपवृत्तिषु घटादिवृतत्या संस्कारानाधानेऽपि सुखःदुःखादि- गोचरान्तःकरणव्ृत्तिभिरेव तासु तदाधानमस्तु, ज्ञानरुपासु घट्दिवृत्ति- पु तदाधानार्थ वृश्न्तरोपगम इवानवस्थापसत्त्यमावादिति वाच्यम्। सुखदुःखादिगोचरा वृत्त्तिरभ्युपगम्यमाना कि ज्ञानरूपा, कि वा इच्छादिष्ट- चितत् क्रियादिरपा?। नायः। तदुत्पादककारणाभावाव। मनःकरणताया निरसिष्यमाणत्वाद। न द्वितीयः। तस्या अपि टृत्तेस्संस्काराधानाय त- द्रोचरवृस्यन्तरोपगमे सैमानवस्था पामोति। तस्मादू ज्ञानरूपासु घटादि- दृत्तिपु ज्ञानजिवास मुखदुालादिषपत्रत्िपु व क्यं संस्काराधानमिसा- शशपाइ-एवं वेति। डकनियमे सतीवर्थः ।अन्तःकरणे या या एृत्तप:

११२ मथमपरिच्छेदे।

इति युक्तं तेष्ववि संस्काराधानम्। यस्तु- घटैकाकारधीस्था चिद् घटमेवावभासयेत्।। घटस्य ज्ञातता ब्रह्मचैतन्येनावभासते ॥४ ॥ इति कूटस्थदीपोक्तो विषयविशेषणस्य ज्ञानस्य तिषयात- च्छिन्नब्रह्म चैतन्यावभास्यत्वपक्षः, यक्च तत्तत्रप्रदीविकोक्तो ज्ञानेच्छा-

उत्पद्यन्ते ज्ञानरूपाः, तद्ित्रा वा, तास्सर्वा अपि स्वस्वाचच्छिन्नित्यचैत- न्यभास्था एव। तथा च चैनन्यस्य निसत्वेऽषि तद्भास्यतया तदवच्छेद- कतया चोत्पदयमानानागहङ्कारधर्माणामनिसनया तद्धर्मविशिष्टस्य तत्तदवभा सकस्य चैतन्यस्य नाशरूपस्तद्धर्मगोचरस्संस्कारस्सम्भवतीति न ज्ञानसुखा दिपु संस्कारानुपपातिरिति मात्रः। दृष्टान्ते स्वपदं विस्फुलिङ्गपरम। घटस् एकस्याकार इवाकारो यस्या:, सा घटैकाकारा, मा चासौ धीश्च, तस्ष्यां स्थिता चित्र चिदाभास, घटाकारवत्तिपतिबिम्बरूपं घटज्ञानमिति यातद। घटमेत्र न, घटस्य ज्ञाततामपीत्येवकारार्थः । ज्ञातता नाम ज्ञानविषयसं नि वयतासम्बन्धेंनं विषयनिष्ठज्ञानीमयर्थः । तच् ज्ञानं विषयस्य विशेषणम। 'बवातो घटः' इत्यनुभवादिति भावः । ननु अनयोः पक्षयोर्ज्ञानिच्छादिभासकचैतन्यस्य नित्यत्वात् कर्थ ज्ञानेच्छादिषु संस्कारः । न च पूर्वोक्तरीत्या ज्ञानेच्छादिवृत्तीनां ख.

मिति वाच्यम। घटादिगोचरृत्तमतिविम्बरूपज्ञानस्य झ्ञातताशब्दितस्य

कथं तयो: पक्षयोस्तदाधानम? अत आह-तयोरपीति । विषया- वच्छिन्नब्रह्मचैतन्यस्य ज्ञाततायभासकत्वमते तदू ब्रह्मचैतन्यं ज्ञात. ताया: अपरोक्षज्ञानकपमेत्रोपेयते । 'ब्ातोऽयं घटः' इति ज्ञातताया, भ परोक्षस्वानुभवाद। अनर्वाच्छत्शुद्ध वैतन्यमपीच्छाहानादी नामपसोमजानड्प मेवोपेयते। इच्छादिययचीनामप्यपरोक्षत्वानुभवाद। तथा चापरोक्षामन

अहक्कारायनुसन्धानविच्ार: । २१३

वैतन्यस्य स्व्रसंसृष्टापरोक्षरूपत्वादू वृत्तिसंसर्गोडवयं वाष्य इति तत्संसृष्टानित्यरूपसद्धावान्त तेषु संस्काराधाने काचिदनुप- पत्तिरिति।। (वे०सू०मं०) अन्ये स्वविद्यावृत्त्यैव सौषुप्तस्मृतिकलप्तथा॥ अहङ्गारादिभानेन संस्कारं सम्प्रचक्षते ॥ १०४ । अन्ये तु सुषुप्तावप्यविद्याद्यनुसन्धानसिद्धये कल्पितामवि- धावृत्तिम हमाकारामङ्गीकृत्याहमर्थे संस्कारमुपपादयन्ति।

नश्य स्वतादात्म्यापञ्रवविषयातुभवरूपत्वनियमात् । ततश्च स्व्रनिषयभुनज्ञाने- छदिनाशसमये ज्ञानादिविशिष्टरूपेण द्विविघचैतन्यस्यापि नाशलक्षणसं स्कारोपपत्तिरिसर्थः । तयोरपीति सप्तमी। चैतन्वस्पेति । द्विविधस्पेति शेषः। तत्पदं ज्ञानेच्छादिरुपत्तिपरम ॥। यदि च स्वगोचरतृतयैव स्वसंस्काराधानमवश्यं वारुयम, तदाऽपि नातुपपत्ति:। अविदाटत्तिभिरहक्कारतद्वर्मगोचराभिर क्कारा दिपु संस्का राषा -

धयम। अविद्यावृत्तीनामनुभवायोग्यत्वेन तासु जानाय संस्काराय वा

कलृपसंस्कारजनकत्वकल्पने गौरवमिति वाच्यम। सुपुप्तौ तासां तज्जनकत- स्य कलृप्तत्वादिसाशयेन मतान्तरमाह-अन्ये त्विति। उत्थितस्याविद्या- धनुसन्धानसिद्धपे सुषुप्तौ कल्पितामविद्यादिगोचरामविद्यादिवृत्तिमिशाह- माकारामविद्यावृत्तिमङ्गीकृत्पेति वाक्यं योजनीयम। यथाश्रुते सुधुप्ती यदू अ- विधादयनुमन्धानम, तरिसिद्धय इति भ्रान्तिस्तयात् सतिधानाव। तथा सुषुसी कल्पिताया एव वृत्तेरहमाकारसमङ्गीकृतमिति भ्रान्तिसस्यादिति बोध्यम् । अविदादीत्यादिपदं सुखसुषुप्यो: संग्रहार्थम। 'सुखमहमस्रापसं न किश्चिद- वेदिषय' इति सुपुप्िकाछीनानां सुखसुपुप्स विद्यानासुत्यानानन्तरमनुमन्धान- दर्शनाद तत्कालीनाविद्याधनुभवस्य नित्यसालिसपतया तस्याषिद्यादृति-

व्वहनाइक्कारादिगोचराविद्याळरयुपगमे तेया केवळसाक्षिवेद्यत्व सिद्धान्तव्या- कोप हते चेव, न । अविदयारचीनां कलपजनकरणजन्यत्ाभावेन जना-

२१४ पथमपरिच्छेदे।

न चास्मिन् पक्षे 'एतावन्तं कालमिदमहं पश्यश्नेवासम्' इति अन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थानुसन्धानानुपपत्तिः। अवच्छेदकमेदेन

कालेऽ्रपि अहमाकाराविद्यावृत्तिसन्तानसम्भवादिति॥ (वे०सू०मं०) उपास्तिवन्मनोवृत्तिरियं न ज्ञानभिष्यते।। प्रत्यभिज्ञास्मृतिज्ञानं सत्तांश इति चापरे॥१०५॥ अपरे तु-अहमाकार वृत्तिरन्तःकरणवृत्तिरेत्र ।

र्थत्वाङ्गीकारादिति भावः। अहमर्थग्रहणं तद्मार्णामप्युपलक्षणम। तुल्य- न्यायतया वाधकाभावेन च तद्धर्मेव्वीप अविद्यावृत्तिभिस्संस्कारस्पोपपादि तत्वादिति ध्येयम। नन्वस्मिन्पक्षेऽन्यज्ञानधाराकालीनाड मर्थादिपु अहमर्था- दिगोचराविद्यावृत्त्यसम्भवेन संस्काराधानं न स्यात। धाराकाले अविद्या वृश्यङ्रीकारे युगपद् वृत्तिद्वयपसक्गादिति वाङ्कामनूय दष्टान्तेन परिहरति-न चास्मिन्पक्ष इति। अविद्यावृत्तिभि: संस्काराधानपक्षे इसर्थः । अव कछेदकभेदेनेति। 'शिरास मे वेदना, पादे मे सुख्' इत्यनुभवदर्शना दिति भाव: । वृत्तिदयेति। अन्यज्ञानधाराकालेऽपि अन्यवस्तुगोचरा

बो न विरुष्यते इत्यर्थः । सन्तानेति ॥ नन्वन्यज्ञानधाराकाले एकैवाविद्यानृचिरिति वक्तुं शक्पते, तदा तम्ानाले मानाभावाल्लाघन्ाच्ेति चेव, सत्यम।

तिरुपत्वं सम्भवतीति सम्भावनामात्रेण तथोक्तम। अत एवाह-सन्ताम- सम्भवादिति। अहमर्थासषे अन्तःकरणटृश्यैत संस्काराधानं सम्भवतीति न तदंकोप विद्यावृत्ति: कश्पनीया। अन्तःकरणवृत्तिसम्भमे तस्कक्षपनायोगाव।नपामय- ज्ञानधाराकाळे अहपर्यनोचरान्त:करणयचिर्न सम्भपति, सुखदुःलपौनपपश

दिवि मतमार-अपरे स्किति। और सा रचि: ममदिवतिय्त इमकनाशि

२१५

किन्तु उपासनादिवृत्तिबत्न ज्ञातम्, क्लृप्ततत्करणाजन्यरवात्। न हि तत्र चक्षुरादिप्रत्यक्षलक्षणं सम्भवति, न वा लिङ्गादिकम् ।

मनः करणम्। तस्योगदानभूतस्य क्वचिदपि करणत्वाक्ल- पे:। तर्हि अहमर्थप्रत्यभिज्ञाऽवि ज्ञानं न स्यादिति चेत, न । तस्या अहमंशे ज्ञानत्वाभावेऽपि तत्तांशे स्मृतिकरणत्वेन क्लृप्- संस्कारजन्यतया ज्ञानत्वात। अंशमेदेन ज्ञाने परोक्षत्वापरोक्ष- त्ववत् प्रमात्वाप्रमात्ववच्च ज्ञानत्वा ज्ञानत्वयोरपि अतिरोधादित्याहुः॥

स्याद। तथा च ज्ञानात्मकवृत्युपहितसाक्षिवेद्यत्वापचया अहमर्थस्य केवल- माक्षिभास्पत्वसिद्धान्तहानिरित्याशयेन शङ्कते-कि स्विति। परिहरति- उपासनादीति। इच्छादिसङ्गहार्थमादिषदम् । अनुसन्धानम अनुभवः। कचिदपीति। वृत्तिज्ञानं मति उपादानभूतस्यान्तःकरणस्याहमाकारटत्तेस्स- काशादन्यत्र कचिदपि वृत्तौ तस्य करणत्वावलृप्तेरियर्थः। तर्हीति। 'पोऽं स्वप्े साक्षाद् भगवन्तं श्रीकृष्णमन्त्रभूनम, सोऽइमिदानीं तं स्मरामि' इति म- त्यिज्ञा अहपर्थाशे ज्ञानं न स्थात, ज्ञानकरणाजन्यत्वादित्यर्थः । इषटापश्या परिहरति-नेति। तहि मत्यीभज्ञानं तत्ताशेपि ज्ञानं न स्थात्। एकस्पा प्रत्यभिज्ञायां ज्ञानत्वतदभावयोविरोधेनायोगादिसत आह-तस्या इति। प्रसभिज्ञाया इत्यर्थः । अंशभेदेनेति। विषयैकदेशोSत्रांशः । स च प्रा- गेव दर्शित :- 'अहमंश इति, तत्तांश इति च'। परोक्षत्वेति। 'पर्वतो यहि- मानू' इत्यनुमितेस्सिद्धाम्ते वहघशे परोक्षत्व्रम, स्रिकृष्टपर्वतांये त्वपरोक्षत्वमु- पेपते। मतद्ूयसम्मत हष्टान्तमाह-प्रमात्वेति। पूर्वोपद शितमत्यभिज्ञाया अहमर्थाशेपि ज्ञानत्वमुपेयम्। अन्यथा

यित्वसाधनं सूत्रभाव्यपोर्डश्यमानं विरुध्येत। तथा च सूत्रम्-'अनुस्मृतेश्रं' (उ० मी० अ० २ पा० २ सू० २५) इति। अनुस्पृतिः त्वभिज्ञा। तथा च तततूत्रस्थं भाष्पम्- 'य पवाई पूर्वेधुरद्राक्षम, स एवाहमथ स्परामि' इति। तथा च पत्यभिव्ञाया अहमंक्रे ज्ञानत्वभावाभिधानमयुक्तमिति मन्यमानारना

२१६ मथमपरिच्छेदे।

(घे०सृ०मं०) इतरे ज्ञानमेवेयं मनसोऽपीन्द्रियस्वतः॥ बाह्यार्थेष्वेव वृत्तीनामाधृत्यभिभव्रः फलम् ॥१०६॥ इतरे तु-अहमाकाराऽवि वृत्तिर्ज्ञानमेत्र । 'मामहं जानामि' इत्यनुभवात्। न च करणासम्भत्रः । अनुभवानुसारेण मनस एवान्तरिन्द्रियस्य करणत्वस्यापि कल्पनादित्याहुः ॥ १७॥ (१८)एवं सति बाह्यविषया(१)रोक्षवृत्तीनामेवावरण- भिभावकत्वनियमः पर्यवसन्नः । (वे०सू०मं०) शुत्ादौ नन्विदंवृत्त्याSSवरणाभिभवरी नहि।।

ननु नायमपि नियम:, शुक्तिरजतस्थले इदमाकारवृत्तेर ज्ञाना- मतमाह-इतरे त्विति। अनुभवादिति। अहमर्थगोचरटृतौ जा- नत्वानुभवादिसर्थः । मनस इति। अन एव वियत्पादे (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ४०) भाष्यम् 'बुद्धेः करणत्वाभ्युपगमात्' इति। अत एव च अहङ्कारपर्माणां ज्ञानसुखादीनां के वलसाक्षिमास्पत्वेऽप्यहमर्थरूपस्य मनः प्रति अमाधारणीवषयस्य सच्वातस्येन्द्रियत्वं माणपादे (उ० मी० अ० २ पा० २) चक्षुरादेरिव भाष्यकरैरेव व्यवस्थापितमिति मन्तव्य म। केवलसाक्षिमास्पत्वसिद्धानतोऽि अत एवमर्थव्यतिरिक्तका ज्ञान सुखा दिमात्रिषय इसाप मन्तव्यम। नतु मनस इन्द्रियत्व्रपक्षे रूपाध्यक्षे च क्षुरादेरि तस्याहमर्थे ममाणतं वाच्यप्। तब न सम्भवति। अहमर्थस्या-

ति चेदू, न। तद्वति तत्मकारकानुभवत्वमवाधितातुमनत्वं वा ममात्वमिति मनातुरोधेनाहमाकारज्ञानस्य ममात्वोपपत्तौ तत्करणस्य मनसोऽपि चक्ु- रादेरिव ममाणत्व्रसम्भवादिति भावः ।१७।

क्षतृत्तौ व्यभिचार इसाशक्ा नियमस्य सक्वोच दर्शपति-एवं सतीति। अहमाकारापरोकटृश्युपगमे सतीसर्थः । उक्तनियममप्याक्षिपति-नन्विति। 'हद रजतम'इति अ्रमरपसे (१) बाहयगोचरेति पाठ:।

सकारणाध्यासविचारः । २१७

नभिभावकत्वात्। अन्यथोगदानाभावेन रजतोत्पत्त्ययोगादिति चेत, (वे०सृ०मं०) इदमाकारघृत्वेदमंशे मोहक्षिता(१)वपि॥ शुक्वाद्यंशेऽक्षितत्वेन रजताघुद्गवस्ततः ॥ १०८ ।। अत एव स्फुरन् भ्रान्तावाधार इदमंशक: । शुक्या दंशस्त्वधिष्ठानं सकार्याज्ञानगोचर ः । । ० ॥ अत्राहु :- इदमाकारवृत्त्या इदमंशाज्ञाननिवृत्तावपि शुक्ति- त्वादिविशेषाशाज्ञानानिवृत्तेः तदेव रजनोपादानम्, शुक्तित्वादयज्ञाने रजताध्यासस्य तद्माने(२) तदभावस्यानुभूयमानत्वात्। अध्यास- भाष्यटीकाविवरणे अनुभूयमानान्वयव्यतिरेकस्यैवाज्ञानस्य रजता-

पथममिदगाकाराऽपरोक्षव्तिमदेति, पश्चात् 'इदं रजनम' इति भ्रपो भवति । तत्रेदमाकारायाः पथमोत्पन्नततेरज्षार्नानवर्तकत्वं कि नाहित, उतास्ति ?। आद्ये नियमस्य व्यमिचारमाठ-नागमपीति। यथा 'अपरोक्षतृत्तिमात्रम- ज्ञाननिर्वनकम' इति नियमो नाहित, अहमाकारतत्तौ व्यभिचारात, तथा 'बाहगोचरापरोक्षटत्तिमात्रमज्ञाननिवर्तकम्' इति नियमोऽपि नास्ति, इदमाकारवत्तौ व्यभिचारादियर्ग: । द्विनीये बाधकमाह-अन्य धेति। इदमाकारवृत्तेग्ज्ञानाभिभावकले इसर्थः । इदमाकारांत्तिनिवसाज्ञानमन्द्, रजतोपादानभूताज्ञानमन्यत्।तथा चन व्यमिचारः। न वा रज ॥ैन्प्पयोग इति परिहरति-अत्राहुरिति।शु- क्ित्वादिविशेषांशावरकाज्ञानमेव रजनोपादानमिसत्र मानमाह-शुक्तित्वा- दज्ञाने इति। नीलपृष्ठुत्वादिकमादिषदार्थः । रजनमेवा्ध्यस्प त इति । अध्यास इसर्थः । प्रथमतत्पदं विशेषांशपरम। द्वितीयनत्पदमध्यासपरम् । तत्र सम्मतिमाह-अध्यासेति। टीका पञ्चपादिका। अनुभूयमानौ अन्व- यव्यतिरेकौ यस्येति विग्रहः। ननु पुरोदत्तिद्रव्यस्य शुक्तित्वादिविशेषक- पविशिष्टस्यैव रजतकारणाज्ञानावृत्वाभ्युपगमे तस्यैवाघिष्ठानत्वं स्पात्, न स्विदन्त्व रूपविशिष्टस्य इदमंशस्य, सविला(३) साज्ञानविषयस्यैव अधिष्ठानत्वा-

(१) क्षितिर्नाशः । (२ ) तज्ज्ञान इति पाठ: । (३) ज्ञानाविषय स्वानचिष्ठानरवादू इति पाठः। २८

२१८ मथमपरिच्छेदे।

अत एव शुक्त्यंशोऽधिष्ठानम्, इदमंश आधारः । सविलासाज्ञानविषयोडविष्ठानम, अतदूपोऽपि तद्रूपेणारोप्यबु- दौ स्फुरन्नाधार इति संक्षेपशारीरकेऽपि विवेचनादिति॥ (वे०सू०मं०) अन्ये वृत्येदमज्ञानावरणांशपरिक्षयात्।। विक्षेपांशेन रजतं जीवन्मुक्ती जगद्यथा॥। ११० ।। अपरे तु-'इदं रजतम्' इति इदमंशस्भिन्नतवेन प्र- तीयमानस्य रजतस्य इदमंशाज्ञानमेवोपादानम् । तस्य चेदमा- कारवृत्त्या आवरणशक्तिमात्रनिवृत्तावपि विक्षेपशकत्या सह त-

व। तथाचाघिष्ठानारोप्ययोरेकज्ञानवविषयत्वनियमात् 'शुक्ति: रनतम्' इति भ्रमाकार: स्यात, न स्याच्च 'इदं रजतम्' इति मतीसाकारः। इदमंशस्या- विष्ठानत्वाभावादिसत आह-अत एवेति। अध्यासोपादानाज्ञानविप यत्वादेवेलर्थः। शुत्यंश इति। शुक्तित्वविशेषरूपेण पुरोवर्त्यवच्छिन्ननै- तन्यमित्यर्थः। इदमंशस्याधिष्ठानत्वाभाव इष्ट इसाशयेनाह-इदमंश इति। ननु तस्याधारत्वे आगतमेवराधिष्ठानत्वम्, तयोर्भेदाभावादिति, नेसाह-स- विलासेति। विलासो रजतादिविक्षेप: । विषयत्वमातृतत्वम्। अतद्ू- पोऽपीति। तत्पदमव्यस्तरजतादिपरम्। तथा चाध्यस्तरजताद्यमेदर- हितोऽपि तदभिभल्वेन स्फुरन्न्िसर्थः । अधिष्ठानस्वैव आरोपितरजततादा त्म्याद्वस्तुगत्या इदमंशस्यातव्रपत्वमिति बोध्यम्। अ्मिन्मते अधिष्ठानारो- व्ययोरेकज्ञानविषयत्वं नास्ति। कि तु आधारारोप्ययोरेत तदिति न भ्र मस्य शुत्तयंशोल्लेखापत्तिरिति भात: ।। प्रकाशमानत्वस्य सम्भावनाभाष्य टीकाविवरणादिषु समर्थितत्व्रात्तद्विरोध इसाशक्ा मतान्तरं तदविरुद्धमाह - अपरे त्विति। सम्भिन्नत्वं तादात्म्पमिति यावत्। अज्ञानमेवेति। न तु विशेषांशाज्ञानमित्येवकारार्थः । विशेषांशस्यारोपे स्फुरणाभावेन तस्वाधि- ष्ठानत्वासम्भवादिति भावः । शुक्तित्वादिरुपविशेषदर्शनस्य अध्यासमति- बन्धकत्वाव तदभावविषयौ पूर्तोक्तान्ववव्यतिरेकाविति भाव:। नम्बिद माकार्वृत्या इदमंशाज्ञानत्य निषत्तत्वाद कथमिद्मंत्रस्याविद्यानसम् अत आह-तस्य चेति। इदर्मंत्राज्ञानस्पेखर्यः। नव्वव्ञानरपायरणांश

सकारणाध्यासविचारः । २१९

दनुवृत्ते: नोपादानत्वासम्भवः । जलप्रतिबिम्बितवृक्षाधोऽग्रत्वा- ध्यासे जीवन्मुक्त्यनुवृत्ते(१) प्रपञ्चाध्यासे च सर्वात्मना अधिष्ठान- साक्षातकारानन्तरभाविन्यामावरणनिवृत्तात्रपि विक्षेपशक्तिसहिता- ज्ञानमात्रस्योपादानत्वसम्प्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ (वे०सृ०मं०) नसिंह भट्टोपाध्यायः पूर्वे रजतविभ्रमात्॥ न मानमिदमाकारवत्ताविति समभ्यधात्॥१११।।

इति भ्रमरूपवृत्तिव्यतिरकेण रजतोत्पत्तेः प्रागिदमाकारा वृत्तिरेव

मातनिवृत्तिर्विक्षेपशक्सा सह अनुवात्तिश्र कापि न दृष्टा, अत आह-जल- प्रतिबिम्बेति । प्रपश्चेति। जीवन्मुक्तस्याप्यन्तःकरणादिपपश्रपतीतेः सचादिति भावः। सर्वात्मनेति। रजनादिभ्रमस्थले हि सर्वात्मना- डधिप्ठानसाक्षात्कारो नाहत। शुक्तित्वादिविशेषरुपेण शुक्तिसाक्षात्काराभा- वात्। अतस्तत्र इदमंशाज्ञाननिटत्तावपि विशेषांशाज्ञाननिवृत्त्यभावाप्त- स्याध्यासोपादानत्वमसक्तिरस्ति। प्रतिबिम्बभ्रमस्थले तु 'जले वृक्षो नास्त्ये- व, ऊर्ध्वाग्र एवायं वृक्षः' इति सर्वात्मना विशेषदर्शनस्य सच्वात सा- मान्यांशाज्ञानं निदृत्तम, विशेषांशाज्ञानमनिवृत्तमिति विभागासम्भवेन विशे- पांशाज्ञानमुपादानमिति वकतुमशक्यम्। तस्मादत्रवृक्षाधोऽग्रत्वाद्यध्यासातुरो-

तथा जीनन्मुक्सवस्थायामापे ब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारादावरणमात्रनिर्वात्तः वि- क्षपशकत्तिमदव्ञानांशातुदृत्तिश्व वाच्या। तदा रजताध्यासस्थलेपि इद- मंशस्याज्ञानस्य उपादानत्वं सम्भवतीति भाव: ।। एवं बाहयगोचरापरोक्षटत्तीनां सर्वासमिन्रावरणाभिभावकत्वनियम- स्य भ्रमस्थलीयेदमाकारवृत्ती या व्यमिचारशक्का, सा तत्रापि इदमंशाज्ञान- निवर्तकत्वस्य इदमंशावरणमात्रनिववर्तकत्वस्य वा सचादित्युपपादनेन निर- सता। इदानी प्रथममिदमाकारवृत्तिरेव अ्रमस्थले नाहित। तत्र व्यभिचा- रक्कातत्समाधाने वु दूरत एव निरस्ते इत्याह-कवितार्किकेति । भ्र- मरूपवृत्तीति। पूर्वमतद्ये इदमाकारवृत्तिसश्वात्तदभिव्यक्तचैतन्वरुप -

१२० प्रथमपरिच्छेदे।

नास्तीति तस्या अज्ञाननिवर्तकत्वसदसद्धावविचारं निरलम्धनं मन्यन्ते। तथाहि- न तावत् भ्रमरूपवृत्तिव्यतिरेकेण इद- माकारा वृत्तिरनुभवसिद्धा। ज्ञानद्वित्वाननुभवात्। नाप्यधि नसामान्यज्ञानमध्यासकारणमिति कार्यकल्प्या। तस्यास्तत्का- रणत्वे मानाभावात्। न चाघिष्ठानसभ्प्रयोगाभाव्रे रजताद्यनुत्या त्तिस्तत्र मानम्। ततो दुष्टेन्द्रियसम्प्रयोगस्पैवाध्यासकारणत्व्-

मेत्र शुक्तिरजनादिज्ञानम, न तु वृत्तिरूपम । अस्मिन्मते तदभावादू वृ्त्तिरु पमेव तज्ज्ञानमिति मन्तव्यम्। एतचांग्र स्फुटं भविष्यति। धर्मिज्ञानरूपामि- दमाकारटाति निराकरोति-तथा हीत्वादिना। सा किमनुभनसतद्धा, उत कार्यकल्प्ण, अथवा सामग्रीकल्प्या ?। नाद इत्याह-न तावदिति। ज्ञानव्वित्वेति। "डदम'इत्येकं ज्ञानम, 'इदं रजतम' इति ज्ञानमपरम' इतनुभना भावादित्यर्थः । द्वितीयं निराकरोति-जाप्यधिष्ठानेति। अध्यासरुपं कार्य

नतव्यम्। अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्थाध्यासकारणत्वे मानाभावादिसर्थ:। मा- नाभावोऽसिद्ध इति शङ्कते-न चेति । इदमर्थस्य चक्षुरादिभि: सम्पयोगे सति रजतादिरूपस्याध्यासस्योत्पत्तिः, नान्य्थेति अनुभवसिद्धम । तथा च उक्तान्त्रयव्पतिरेकाभ्यामिष्ठानसामान्यज्ञानस्य रजनाद्यध्यासं मति कार णत्वं सिध्यति। न च उक्तान्वयादिना सम्पयोगस्यैव्ाध्यासकारणतं सिध्यति, न धर्मिज्ञानस्थेति वान्गमू। तथा सति अहङ्काराद्यध्यासे सम्प- योगासम्भवेन व्यभिचारापत्तेः । अतर्सम्पयोगस्याध्यासं पति कारण

स्पैव सम्प्रयोगसाध्यस्य कारणत्वं कल्प्पते। तथा चाषिष्ठानसामाम्य- ज्ञानस्याध्यासकारणत्व्रे उक्तान्वयव्यतिरेकौ ममाणं भवत पवेति गूढाभिसन्धिः। अभिसन्धिमज्ञात्त्रा दूषयति-तत इति। उक्ताम्यया दीत इसर्षः। सम्पयोगमात्रस्य पमास्थलसाधारणत्वादू दुष्टेत्युक्तम।

सकारणाध्यासविचारः । २२१

सेः। न च सम्प्रयोगो न सर्वत्र भ्रमव्यापी, अधिष्ठानस्फुरणं तु स्वतःप्रकाशमाने प्रत्यगात्मनि अहङ्काराध्यासमपि व्याप्नो- तीति वाच्यम। तस्यापि घटादयध्यासाव्यापित्वात। घटादिम- त्यक्षात प्राक् तदधिष्ठानभूतनीरूपव्रह्ममात्रगोचरचाक्षुषवृत्तेर- सम्भवात।स्वरूपप्रकाशस्यावृतत्वात। आवृतानावृतसाधारण्येना- िष्ठानप्रकाशमावस्याध्यासकारणत्वे शुक्तीदमंशसम्प्रयोगात प्राग- पि तदवच्छिन्नचैतन्यरूपप्रकाशस्यावृतस्य सद्वावेन तदाऽप्यध्या- सापत्तेः । न चाध्याससामान्ये अधिष्ठानप्रकाशसामान्यं हेतुः, प्रातिभासिकाध्यासेऽभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाश इति नातिप्रसङ्ग:, धर्मिज्ञानकारणवादी स्वाभिसन्धिमाविष्करोति-न च सम्प्रयोग इति। अधिष्ठानसामान्यज्ञानस्य सम्पयोगस्यैतर न व्यभिचार इसाह-अधिष्ठान- स्फुरणं त्विति। सम्पयोगवैलक्षण्पार्थस्तुशब्दः । अधिष्वानस्फुरणं कर्तृ शुक्तिरजताद्यध्यासमित्र अहङ्काराद्यध्यासमपि व्यापनोतीसर्थः । स्वत इति। वाहा चैतन्पस्पावृतत्वाद वृत्तिकृतं तत्राधिष्ठानस्फुरणं साक्षिचैतन्यस्यानावृत- त्वादइङ्गाराद्यध्यासे स्तप्रपपश्चाध्यासे च तत् स्वत्सिद्धमियर्थः । अधि- पानसामान्यज्ञानस्यापि व्यभिचारमाह-तस्यापीति। उक्तज्ञानं तच्छब्दा- र्थः। घटाद्यध्यासव्यापित्वाभावादिसर्थः । तथा च धर्मिज्ञानं नाध्यासका- रणमिति भावः। अव्यापित्वशब्दितं व्यभिचारमुपपादयति-घटादीत्या- दिना। घटाययध्यासस्थले युक्तिरजताध्यामस्थल इन कि वृत्तिकृतमधि- प्वानस्फुरणम्, अहङ्काराद्यध्यासस्थल इव स्त्रतस्सिद्धं वा ? नाथ इसा- ह-घटादिप्रत्यक्षादिति। तत्पदं घटादिपरम। न द्वितीय इसाह- स्वरूपेति। नन्वधिष्ठानपकाशमात्रमध्यामे कारणम्, लाघनात्, न ल- भिव्य क्ताधिष्ठानप्रकाशः । तथा च 'सन् घटः' 'सन् पटः'इत्यादिरुपेष्वध्या-

प्रप्पस्तीति न व्यभिचार इत्याशब्काह-आवृतानाव्ृनेति। तदाSपीति। सम्पयोगात्माक्कालेऽपीत्पर्थः। धर्मिज्ञानकारणवादी शङ्को-न चाध्या- ससामान्य इति। प्रातिभासिकेति। अभिव्यक्ताधिष्ठानस्फुरणं भा- तिभासिकाध्यासेष्वेव कारणमाचार्याणाममिप्ेतम्। तेष्वेव दोषसम्पयोगस-

२२२ प्रथमपरिच्छेदे।

सामान्ये सामान्यस्य विशेषे विशेषस्प हेतुत्वौचित्वादिति वाध्य- म्। एवमपि प्रातिभासिकशङ्गपीतिम कूप जलनैल्याद्यथ्यासाव्या- पनात । रूपानुपहित चाक्षुषप्रत्ययायोगेन तदानीं शङ्कादिगतशौ. क्योो्लम्भाभावेन चाध्यासात्प्राक् शङ्गादिनीरूपाधिष्ठानगोचर- वृत्त्यसम्भवात्।

स्कार रूपकारणत्रयजन्यताया अध्यासटी का विवर णादिषु व्यवस्थापितलेन सम्परयोगकारणताग्राहक प्रमाणलभ्याघिष्ठानापरोक्ष्यस्य तेष्वेव कारण सिद्धेरित्यर्थः। प्रकाशपदानन्तरं हेतुपद्मनुषअ्नीयम्। नातिप्रसङ्ग इति। न सम्पयोगात्माक् रजताद्यध्यासपसङ्ग इत्यर्थः । रजताद्यध्यासस्य मा० तिभासिकत्वेन तदधिष्ठानापरोक्ष्पाय सम्पयोगधीनवत्तेरपेक्षितत्वादिति माव:। औषित्यादिति । तथा च धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्वे सम्प योगकारणताग्राहकान्तपादे: परमाणस्य सच्चात् बाधकाभावाच्च तस्याध्या सकारणत्वसिद्धाविदमाकार वृत्तिस्सिद्धेति भावः। अभिव्यक्ताधिष्ठानम काशस्य पातिभासिकाध्यासेव्वपि सर्वत्र व्याप्तिर्नास्तीति कवितार्किकम- तानुवर्ती दूषयति-एवमपीति। अधिष्ठानापरोक्ष्यस्य प्रातिभासिकाध्या समात्रहे तुत्वे स्व्रीकृतेऽपीत्यर्थः। धर्मिज्ञानकारणवादे हि प्थमम 'इदम्' इत्पे वमाकारा वत्तिरुदेति। तथा च वृश्या अभिव्यक्ते वाङ्गजलाद्यनक्छि न्रचैतन्ये पीतनीळरूपादेरध्यास इति पक्रिया। तथा च तम्रेदमाकारा दत्ति: कि शङ्गादिद्रव्यमान्रं विषयीकरोति, किंवा रूपविशिष्टं द्रव्यम ?। नाद इसाइ-रूपानुपहितेति। रूपाविषयकद्रव्यचाक्षुषदृत्तिर्न सम्भपति। इतरया वाय्वादेरपि चाक्षुपत्वापत्तेरिति भाव:। द्वितीपेऽपि किं शुक्कक पविशिष्टं द्रव्यं विषयीकरोति, किं वा आरोप्यरूपविशिष्टम । न हविनीया। आरोप्परूपविशिष्टशाङ्गादिव् तेरेव भ्रान्तित्वेन तस्याः धर्मिशानत्वाभावा- द। नाध इत्याइ-तदानीमिति। अध्यासास्पूर्वकाले इसर्थः । शदा नीं शौक्कयोपळम्भे अध्यासाभावमसङ्गािति भाव:। असम्भवादि

ज्ञानं नाध्यासकारणमिति भाव: । नन्वध्यासात्पूर्वे ट्रव्यमाव्ररूपेण चह्मादि

भयोजकत्वाद। न वैवं वाय्यादेरपि वालुपल्वमसङ्गा। इृव्यमासुने द्र

सकारणाध्यासविचार: । २२३

न च प्रातिभासिकेष्वपि रजताद्यध्यासमात्रे नि- रुक्तो विशेषहेतुरास्तामिति वाच्यम्। तथा सति सम्प्रयो- गात प्राक् पीतशङ्गाद्यध्यासाप्रसङ्गाय तदध्यासे दुष्टेन्द्रि- यसम्प्रयोग: कारणमित्यतश्यं वक्तव्यतया तस्यैव सामान्यतः प्रातिभासिकाध्यासमात्रे लाघतात् कारणत्वसिद्ठौ, तत एव

व्यगतोद्भूतरूपस्य नियामकत्वादू अध्यामान् पूर्वकाले द्रव्यग्रहणेऽपि शु- क्ित्ादेरित दोषबलात् सत्निकृष्टस्पापि शुक्लरूंपमात्रस्याग्रहणोपपत्तेश्र। तदुक्तं भामसाम- 'शद्धं च दोपाच्छादितशुक्किमानं द्रव्यमावस्तरूपं गृहीत्वा' इति। शुक्रिमानं शुक्कुपमित्यर्थः । अस्तु वा तत्र शुक्करूपव्रिशिष्टराङ्गादि- ग्रहणपू। तथापि नाध्यासानुपपत्तिः। दोपबलेन रुपगतशु क्कत्त्र ज ्त ग्र इ ्म पतिवन्धमात्रेणापि तदुषपते: । तथा च पातिभासिकाध्यामेषु अभिव्यक्ता-

ति। तत्सिद्धौ च सस्यामावरणनिवतर्कत्वमदसद्भावचिन्ता सालम्बनैवचार्या- णा न निरालम्चनेति चेत, ससम। अस्मिन्मते अयमेवास्व्ररसः 'उपाध्याया मन्यन्ते' इत्यनेन सूचितः। पीतशङ्गादिभ्रमस्थले वस्तुनो व्यभिचाराभावेऽपि तमभ्युपगम्य धर्मिज्ञानकारणवादी शङ्कने-न च प्रातिभासिकेष्वपीति। निरुक्त इति। अभिव्यक्ताधिष्ठानपकाश इत्यर्थः । तथासतीति। पीतशङ्गाद्यध्यासेषु अभिव्यक्ताधिक्ठानपकाशस्य हेतुलानुपगमे इत्पर्थः । अ- घिष्ठानापरोक्ष्यत सम्प्रयोगस्यापि पीतशङ्गाद्ध्यासेषु कारणत्ानुपगमे सम्पयोगाव पागपि 'पीतः शङ्ग:'इत्पाद्यध्यासपसङ्गः। अस्तत्परिहाराय तत् सम्पयोगस्य कारणत्वमवश्यं वाय्यमिसर्यः । ततः कि? तत्राह-तस्यैवेलि। दुषेटेन्द्रियसम्पयोगस्पैवेत्यर्थः । सामान्यत इत्युक्तं सामान्यमेव दर्शयति- प्रातिभासिकाध्यासमात्रे इतति। पातिभासिकाध्यासत्वमेवर दुष्टेन्द्रि-

गौरवादित्यर्थः। ततोऽपि कि तब्राह-तत एवेति। सम्पयोगाद माकू पीतशङ्कायध्यासमसक्रपरिहराय वत्र सामान्यतः कलसादू दुषटेन्द्रि-

२२४ मथमपरिचछेदे।

रजताध्यासकादाचित्कत्वस्यापि निर्वाहादधिष्ठानप्रकाशस्य सामा- न्यतो विशेषतो वाडध्यासकारणत्वस्यासिद्ध: । ननु सादृश्यनिरपेक्षे अध्यासान्तरे अकारणत्वेऽवि तत्सा- पेक्षे रजताद्यध्यासे रजतादिसादृश्यभून रूपविशेषा दिविशिष्टधर्मिज्ञा नरूपमधिष्ठानसामान्यज्ञानं कारणमतश्यं वाच्यम्। दुष्टेन्द्रिय यस्म्पयोगादेवेत्यर्थः। कादाचित्कत्वस्यापीति। सदा रजनाद्यध्यासम ङ्रपरिहारॉय अभिव्यक्ताघिष्ठानमकाशस्य रजनाद्यष्गासकारम्वं वाच्यम।

व्यक्तेरभावेन सदा रजताद्यध्यासमसङ्गपरिहारोपपत्तेरिति हि धर्मिज्ञानका रणतावादिनस्तवाभिभायः। स चातिमसङ्गपरिहारः पीतशङ्गाद्यध्या सस्थले क्लृपाव सम्प्रयोगादेव लभ्यते इत्यर्थः । सामान्यत इति। 'अधिष्ठानपकाशमात्रमध्यासमात्े ाणम्'अभभिव्यक्ताघिष्ठानपकाशः प्रि भामिकाध्यासे कारणम्' इति पूर्वोक्तकार्यकारणभावद्वयमपि न सिध्यतीत्यर्थः। ननु 'तस्यैव सामान्यतः पातिभासिकाध्यासमात्रे लाघवात् कारणत्वसिद्धों" इत्पयुक्तम। अहङ्काराद्ध्यासे, साक्षिचैतन्ये स्वम्नाध्यासे च सम्पयोगास म्भवेन व्यभिचारात। न च अहङ्काराद्यध्यासस्य व्यावहारिकत्वमते तत्र व्यभिचारो न दोष इति वाच्यम। तथाऽपि तत्मातिभासिकत्वमते दोषप- रिहारासम्भवात्। साक्षिणि स्वम्राध्यासे पातिभासिकत्वस्य सम्पतिपत्र तथा तत्रोक्तव्यभिचारस्य दढत्वाच्च। न च सम्रायध्यासेभिव्यक्ताधिषा नस्फुरणं कारणम्। अन्यथा स्व्रप्नपश्चस्यापरोक्ष्याभावपमङ्गाद। बाघपा- तिभासिकाध्यासेषु तु 'दुष्टेन्द्रियसम्पयोगः कारणम्' इति न तस्य व्यभिचार इति वाच्यम्। मातिभासिकाध्यासमात्रे त्वदुक्तलाघवेनाभिव्यक्ताधिठ्ठान- मकाशस्य कारणत्वचित्पात्। बाह्याध्यासेपु सम्पयोगस्याधिष्ठानचैतन्या-

त्यम। सूक्ष्मदष्टया विचार्यमाणे एवमेव्र । स्थूलदष्टया तु सम्पयोगस्य लाघनात् भातिभासिकाध्यासमात्रे कारणत्व्रमुक्तमिति मन्तव्यम। शकि रजतायध्यासाव मागिदमकारवत्तसिद्धये मकारान्तरेण अरमिक्ञानरय कारणतं शङते-ननु साइशयेति। अध्यासान्तरे इति।

सकारणाध्यासविचारः । २२५

सम्पयोगमात्रस्य कारणत्वे शुक्तितदिङ्गालेऽवि तद्रजताध्यास- प्रसङ्गात । न च सादृश्यमपि विषयदोषत्वेन कारणमिति वाच्यम् । विसदृशेषपि सादृश्यभ्रमे सत्यध्याससद्भाबात् जलधिसलिलपूरे दूरे नीलशिलातलत्वारोप(१)दर्शनात्। न च 'तद्धेतोरेव' इति न्यायात् सादृश्यज्ञानसामगन्येवाध्यासकारणमस्त्व्िति युक्तम्। ज्ञानसा-

पीतशङ्गाधष्यासे इत्यर्थः। शङ्गादेः पीतरूपादेश्व सादृश्याभावादिति भा- षः। तत्पदं सादृश्यपरम। रजनादिना सह शुक्त्यादेस्साटृशयभूनो यो रु पविशेषादि:, तद्विशिष्टधर्मीसर्यः। स्थाण्ादौ पुरुषाद्यध्यासापेक्षिनमूर्ध्वत्वा- दिकमादिशब्दार्थः। सम्पयोगमात्रस्थेति। सादृश्यानपेक्षायािति मा- प्रशब्दार्थः। अग्निदग्ध नीलरूपनत्काष्टमिङ्गालशब्दार्थः । नन्वपेक्षितमपि साहश्यं स्वरुपसदेवाध्यासकारणं, तावता उक्तातिप्रस- इनिरासात, न ज्ञातं सत् तत् कारणम। तथा च न धमिज्ञानस्य कारणत्वसति- द्धिरिति मत्वा शङगने-न च सादृशयमपीति। स्वरूपसत्कारणतवे साह- इयभ्रमदध्यासो न स्यात। सादृश्य भ्रमस्थले स्वरूपसतस्मादृश्यस्याभाना । अनस्मादृशयज्ञानं भ्रमपमासाधारणमध्यामकारणं वाच्यमिति तद्विशिष्टधर्मिक्षा- नामद्धिरिति धर्मिज्ञानकारणवादी परिहरति-विसदशेऽपीति। तत्रो- दाहरणमाह-जलधिसलिलपूर इति। प्रवाहः पूरशब्दार्थः । जलस्य

लशिलातलत्व्रारोप इति मावः। ननु धर्मिज्ञानकारणतापक्षेऽपि तत्माम- ग्रीलेन दुष्टेन्द्रिपसम्मयो गोSवश्यं वा्यः । तथा च आवश्यक त्वा द ध्या स वि शे - पकारणतावच्छेदकं सादश्यज्ञानसामग्रीत्वमेव, न तु सादृश्यज्ञानत्वरम्। त- तश्र न धर्मिजानसिद्धिरित्याशयेन इङ्गाले रजताध्यासमसङ् विस्मृत्य श कूते-न च सज्केतोरेवेति। 'रद्धेतोरेवास्तु तद्धेतुत्वं, मध्ये कि तेन' इति न्पायादित्यर्थः । धर्मिज्ञानवादी निराकरोति-ज्ञानसामर्या इति। धर्मिजानकारमतामने हि धर्मिज्ञानं रजतादिरूपार्थोत्पत्तौ कारणमिष्यते। तथा च 'तद्ेतोरेव' इति न्यायेन धर्मिज्ञानसामग्रीभृतसम्पयोगस्य कारणत- (१) नीलशिलारोप्रेति पाठ:। २९

२२६ मथमपरिच्छंदे।

मगन्या अर्थकारणत्वस्य क्वचिदप्यदृष्टेः। ततस्सादृश्यज्ञानत स्यैव लघुत्वाच्च।

स्वच्छे जले एव नैल्याध्यासः, न मुक्ताफले इति व्यवस्थावत् वस्तुस्वभावादेव शुक्तौ रजताध्यासः नेङ्गाला- दाविति व्यवस्था, न तु सादृश्यज्ञानापेक्षणादिति वाध्यम्। स्वतः पटखण्डे पुण्डरीकमुकुलत्वानध्यासेऽपि तत्रैव कर्तनादि-

मुच्यमानं रजताद्र्थोत्पत्तावेव भवेत्। तथ न सम्भति। सम्निकर्षस्य जञाने इव विषयोत्पत्तौ कारणतायाः कचिदप्यकलृप्तत्वादित्यर्थः । तत इति। सादश्यज्ञानसामग्रीत्वापेक्षया सादृश्यज्ञानत्वस्यैव कारणतावच्छेदकतवे ला घनादिसर्थः । तथा च धर्मिज्ञानसिद्धिरिति भावः । सादश्यज्ञानस्याध्यासविशेषे कारणत्वाभावेऽपि व्यवस्थासम्भ वाब न धर्मिज्ञानसिद्धिरिति मत्वा पुनः शङ्कते-न च स्वत इति। जलस्य मुक्ताफलस्य च नैल्पेन सादृश्याभावे समाने डपि जले एव नैल्याध्यासो दश्यते, न मुक्ताफले इति व्यवस्थायां जलादिवस्तुस्तभाव एव हेतुः, नान्य इसर्थः। नतु पात्रगतनै ल्यसन्न्रिधानं जले तदध्यासे नियामकम्, न स्व्रभाव इतत आह-शुभ्र कलधौतेति। निर्मलसौवर्णपात्रविशेषगतेपीत्यर्थः। नन्वेवमपि जलगतनी लरुपनट्रव्यसंसर्गात्तवैव तदध्यास इति, नेत्पाह-स्वतः शुभ्रेऽपीति। जलविशेषणम्। स्वतःश्रुभ्रपदव्यारयानं स्वच्छे इति पदम्। एवं कचिव स्वभावस्यैवाध्यासमयोजकत्वे वलसे फलितमाह-वस्तुस्वभावादेवेति। उक्ते पीतशङ्काध्यासे इव भृङ्गादिगतजले नैल्याध्यासे सादृश्यज्ञानानपेक्षत्वे डपि पुण्डरीकमुकुलत्वाध्यासे तदपेक्षाया अन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वेन, वद्ध चछ्ुक्तिरजताद्यध्यासेऽपि सादृश्यज्ञानभावाभावाभ्यामेव व्यवस्था, न ट्र वस्तुस्वभावाद। अगतिकगतित्वाद्वस्तुस्वभावाश्रपणस्य । तथा च नर्मिह्ञान- कारणतासिद्धिरपत्यूहेति मत्वा दूषयति-स्वतः पटखण्डे इति। पुण्द- रीकस्य कमलस्य या मुकुलत्वावस्था, तस्या: अनध्यासेSपीत्पर्थः । तजजैव- पटखण्ड एव। कर्तनादिना घटितस्सम्पादित: तदाकारा पुण्डरीकमुकुकः

सकारणाध्यासविचारः । २२७

घटिततदाकारे तदध्यासदर्शनेन तदध्यासस्य वस्तुस्भावमननु- रुध्य सादृश्यज्ञानभाव्राभाव्ानुरोधित्वनिश्चयात्। अन्यथाऽन्य- दाऽपि तत्र तदध्यासप्रसङ्गात। उच्यते-सादृश्यज्ञानस्याध्यासकारणत्ववादेडपि विशेषदर्श- नप्रतिबध्येषु रजताद्यध्यासेष्त्रेव तस्य कारणत्वं वाच्यम्। न तु सदप्रनिबध्येषु पीतशङ्काद्यध्यासेषु, असम्भवात्। विशेषदर्शन- प्रतिबध्येषु च प्रतिबन्धकज्ञानसामग्याः प्रतिबन्धकत्व्नियमेन

स्वाकारो यस्य पटखण्डस्प, स तथा तस्मित्नित्यर्थः । तदध्यासेति।

नः। अन्यथेति। वस्तुस्त्रभावरयैव तदध्यासकारणत्वे इत्यर्थः । अन्य- दाऽपीति। कर्तनादिना तदाकारसम्पादनाव मागपीत्पर्थः । 'नतु साहश्यनिरपेक्षेऽध्यासान्तरे अकारणत्वेपि इसादिना पापं सा- इपज्ञानस्याध्यासविशेषे कारणतापसाधनद्वारा धमिज्ञानस्य कारणत्वमावशय- कमिति पूर्वपक्षं कवितार्किकमतानुवती निराकरोति-उच्यत इत्यादिना। न स्विति। 'पीतत्वाभावव्याप्यशङ्गत्ववानयम्' 'नैल्याभावव्याप्यजलत्वव दिदम' इत्यादिरुपविशेषदर्शनामतिवध्येष्वित्यर्थः। उक्तविशेषदर्शने सत्याे 'पीतः शङ्ग:, नीलं जलम्'इत्यध्यासदर्शनादिति भावः । असम्भवा- दिति। वस्तुनस्सादृश्यस्य तत्रासम्भवात् पुण्डरीकमुकुलत्भ्रपनत साह- इयज्ञानाननुरोधित्वा च्ेत्पर्थः। ततः किं ? तत्राइ-विशेषदर्शनप्रतिबध्धेषु चेति। पनिबन्धकसामग््याः प्रतिबन्धकत्वे दाहपतिबन्धकमण्पादिसाम- ग्या: दाहपतिबन्धकत्वमसङ्गः, तद्वारणाय ज्ञानपदम्। मण्यादेः प्रतिब- ग्वकज्ञानताभावाभातिपसङ्रः । ज्ञानसामग्याः मतिबन्धकतोक्तौ र्धाम- जनसामग्रीभूतसम्प्रयोगस्वाध्यासमतिबन्धकत्वपसङ्ग :; तद्वारणाय पति- बन्धकेति ज्ञानविशेषणम्। धमिश्ञानस्य चाध्यासानुगुणलेन पतिबन्धक- जञनत्वाभांवाठ् नोक्तातिपसङ्ग: । तथा क पक्षे साध्याभाववत्ताप्ञानं ग्रा- स्रामानावगाहित्ादनुमिति पति साक्षात पतिबं्धकम्। तत्र साध्या-

२२८ प्थमपरिच्छेदे।

विशेषदर्शनसामगन्यप्यवश्यं प्रतिबन्धिका वाष्येति तत एव सर्वव्यवस्थोपपत्तेः किं सादृश्यज्ञानस्य कारणत्वकल्पनया। तथाहि-इङ्रालादौ चक्षुःसम्प्रयुक्ते तदीयनैल्यादि- रूपविशेषदर्शनसामग्रीसत्वान्न रजताध्यासः । शुक्त्यादा धपि नीलभागादिव्याविचक्षुःसम्प्रयोगे तत्सरत्ान्न तदध्या- सः । सदृशभागमात्रसम्प्रयोगे तदभावादध्यासः । तदागपि शुक्तित्व रूपविशेषदर्शनसामग्रीसत्वादनव्यासप्रसङ्ग इति चेत, न। अध्याससमये शुक्तित्वदर्शनाभावेन तत्पूर्व तत्सामग्यभा- घस्य त्वयाऽि वाच्यत्वात्।

वस्था मसिद्वेसर्थः । तत एवेति । प्रतिबन्धकज्ञानसामग्या: प्रतिबन्ध कतसीकारादेवेत्पर्थः । किमिति। तथा च धर्मिज्ञानरूपा इदमाका रा घृत्तिर्न सिध्यतीति भावः । सादृश्यज्ञानम्याकारणत्वे पूर्वोक्तातिममङ्गं परिहरति-इड्गाला दाविति। इङ्रालगननैल्यादिनिशेष: तद्दर्शनमामग्री च चक्षुस्सं युक्तेक्ालनादात्म्यरूपाऽत्रास्तीति बोध्यम्। नीलभागादीति। त्रिकोणभागमङ्गहार्थमादिपदम। तत्सश्वादिति । विशेषदर्शन सामग्रीसक्वादिसर्थः । न तदिति। तत्पदं रजनादिपरम। ननुं यदि शुक्तिसंपयोगकाले रजताध्यासाभावः, तर्हि सम्पयोगोSयध्यासका रणं न स्यादिति, नेत्याह-सदशभागमात्रेति। तदभावादिति।

मात्रसम्प्रयोगकालेऽपीत्पर्थ:। अनध्यासप्रसङ्ग इति। तथा चाध्या साभावपसङ्रपरिहाराय सादश्यज्ञानं दोषलेनाध्यासकारणं वाच्यमू।त तश्च उक्तदोषरूपपरतिबन्धकसस्वादप्रतिबद्धा शुक्तित्वदर्शनसामग्री नाहित, असो रजतायध्यास उपपद्यते इति धर्मिज्ञानकारणवादिनोऽमिसन्फि:। अनध्यासमसङ्ं परिहर्तुमुमयसम्मतमर्थ धर्मिह्ञानापलापी दर्शयति-नेस्वा दिना। स्वयाऽपीति। सादश्यज्ञानकार णतावादिनाऽपीत्पर्थ: । वाच्य स्वादिति+ सदयभागमात्रसम्प्रयोगकाले शुक्तितवदर्शनसामवा बढ्ष

सकारणाध्यासविचारः । २२९

मम सादृश्यज्ञानरूपाध्यासकारणदोषेण प्रतिबन्धात् तदा

घटकुटीप्रभातवृत्तान्त(१) इति चेदू, न। समीपोपसर्पणानन्तरं रजतसादृश्यरूपे चाकचिक्ये दृश्यमाने एव शुक्तित्वोपलम्भेन तस्य तत्सामग्रीप्रतिबन्धकत्वासिद्धौ दूरत्वादिदोषेण प्रति- विशेषदर्शनसामग्याः प्रतिबन्धको दोषोऽवश्यं वाच्य इति तावत् सतमू। स च दोषो न सादृश्यज्ञानम, किं तु दूरत्ादिरेव । अतो दोषतेनापि न सादृश्यज्ञानमध्यासकारणमेति न धर्मिज्ञानसिद्धिरिति तदपलापिनोऽप्यभि- सन्धिः। धरमिज्ञानवादी स्व्राभिसन्धिमुद्धाटयन् आशङ्कते-ममेति । प्रवेति। धर्मिज्ञानापलापे मतत्तस्य कवितार्किकमतानुवर्तिन इत्यर्थः । सादृशयज्ञानस्याध्यासकारणत्वं त्वदनिष्टं दुरंगतस्यापि तत पसज्यतेति ा- वः। धर्मिज्ञानापलापवादपि स्वाभिसन्धिमुद्धाटयन् अनध्यासमसङ़गं परि हरति-नेत्यादिना। तस्थेति। सादृश्यदर्शनस्येसर्थः। तत्साम- ग्रीति। शुक्तित्वदर्शनसामग्रीत्यर्थः। रजनरा गादिदोषस ड् ग्र हार्थमादिपदम। ननु दूरस्थस्यापि पुंसः कदाचिच्छुक्तौ शुक्तिममायाः दर्श- नेन दूरत्वस्यापि सादृश्यज्ञानस्येव व्यभिचारस्तुल्यः। तथा रजते रागवतोऽपि समीपोपसर्पणानन्तरं शुक्तिममादर्शनेन तस्यापि व्यभिचार- स्तुल्यः । तथा च दूरत्वादेरवि दोषत्वं न स्पाद। यदि च कचिदध्या- से कदाचित् कश्रिद् दोष इति रीसा दूरत्वादेर्दोषलेनाध्यासकारणत्वं स- प्ध्यते, तदा ज्वालादौ साहश्यज्ञानरूपेणैव दोषेण 'सेयं दीपज्वाला' इत्या- दिभ्रमस्य सर्वानुभवसिद्धतया तयापि कदाचिद्रजताध्यासादौ दोषतेन कारणत्वं दुर्वारम। सादृश्यज्ञानस्य दोषरत्वं भाष्यसम्मतं च। तथा च देवताधिकरणे (उ० मी० अ० १ पा० ३ अधि० ९ सृ० २८) भा- व्यम-'सादश्यात् मत्यभिव्ञानं केशादिष्विन' इति । तथा बौ- दाषिकरणेऽपि (उ० मी० अ० २ पा० २) 'साहृश्यनिमिचं मतिसन्धा- नम्' इति। मतिसन्धानं मत्यभिज्ञानम। (१) यथा चट्टकुटीस्थेग्य: करम्राहिम्यो मीत्या रात्री पलायितानां वरणिजां दूरे गत्चाउपि यथा भ्रान्तियज्ात घट्टकुठयामेव प्रभातोदप इति लोके परसिद्म्, तथा मकतेऽपि साडश्यत्ञानस्य कारणत्वमनिष्छतोऽपि तवापतितम्।

२३० पथमपरिचछेदे।

बन्धाद्ा व्यञ्कनीलपृष्ठत्वादिग्राहकासमत्रधानाद्वा तत्सामग्न्य- भावस्य वक्तव्यत्वात। एवं जलधिजले नियतनीलरूपाध्यासप्रयोजकदोषेण दूरे नीरत्वव्यञ्जकतरङ्गादिग्राहकासमवधानेन च शौक्ल्यजलराशित्वा-

तथा च सादश्यज्ञानस्य दोषत्वेन अध्यासकारणत्व्रमतनिराकरणमयु कमिति चेत्। ससय। तथापि स्थूलबुद्धिमाश्रिसेदमिति ध्येयम् । सह- कार्यभावात् सामग्यभावमाह-व्यक्जकेति । श्ुक्तित्वव्यअ्ञकेत्यर्थः । ग्रा. हकपदं नीलभागव्यापिचक्षुस्सम्पयोगपरम। तत्सामग्रीति। शुक्तित

स्थलोक्तन्यायमन्यत्ापि योजयति-एवमिति। सादश्यज्ञानरुपदोर्षं बिना रजताध्यासवन्री लशशिषिला तलत्वा््य्यसस्सम्तित्यर्थः। जले नीलशिलात लश्वाध्यासे हि शुक्करूपात्मकविशेषदर्शनं जलराशित्वादिरुपवविशेषदर्शनं् ्् पतिबन्धकम्। ततश्युक्लरुपादिदर्शनमाम्यपि तन्र प्रतिबन्धिका। तथा च पतिबन्धकक्षानसामग्यभावादेव तत्न नीलशिलातलत्वारोप, न तु पथमं जले नैतपाध्यामेन साहश्यज्ञानसम्पत्तौ सस्या तदोषाभ्ीलशिलातलत्वा- ध्यास इसर्थः। ननु जलधिसलिलपूरे शुक्करूपात्मकविशेषदर्शनसामग्यभा- बोऽसिद्ध:। नीलशिलातलत्वारोपाठ पूर्वकाले चक्षुस्संयुक्ते जले शुक्र- रपस्य तादात्म्याभ्युपगमेन चक्षुस्संयुक्ततादातम्परूपसभनिकर्षस्य आलोका- देश् सशवाद। तथा जलराशित्वादिरुपविशेषदर्शनस्षामगयभावोऽ्यसिद्ध:। जलराशित्वव्यञ्ञरुतरक्रादिपसक्षस्यापि तत्र सचादियत आह-नियतेति। जलघिसलिले दूरे नैल्याध्यासवत समीपोषसर्पणानम्ारमपि तदप्यासो दृश्यते, अतस्तस्य नियतत्वम। एतदुक्तं मनति-शुक्कमपात्मकविशेषदर्शनसामग्री नियतनीलरूप- ध्यासमयोजकदोषेण प्रतिबद्धा। अतस्सा अपतिबद्धा नाहत। दूरत्दो- पाज्जलराशित्वव्पअकतरङ्गादेर्ग्राहकसमवधानं नाहित। तेन जलराशिस रूपविशेषदर्शनसामग्री च नाहत। तथा व द्विविधमतिबन्धकज्ञानसा

अभ्रेद मोध्यम-जलिसलिलपुरे नीलशिलातळत्वारोपे उक विषया विशेषदर्णनसामभ्व्यमावस्यापेक्षिततवेऽपि न तावन्याभाव सदप्या-

सकारणाध्यासविचार:। २३१

दिविशेषदर्शनसामग््यभावाच्छिला(१)तलत्वाद्यध्यासः। विस्तृते पढे परिणाहरूपविशेषदर्शनसामग्रीसत्त्वाद् न पुण्डरीकमुकल- त्वाध्यासः । कर्तेनादिघटिततदाकारे तदभावात्तदध्यास इति। नन्वेवं करस्पृष्टे लोहशकले तदीयनीलरूपविशेषदर्श- नसामग्न्यभावात् रजताध्यासः किं न भवेत् साद- शयज्ञानानपेक्षणादिति चेदू। भवत्येव । कि तु ता-

सः। कि तु जले नीलरूपाद्यध्यासेन नीलशिलातलसााश्यसम्पश्यनन्तरमे व तदध्यासः। तथा च दूरे नीलशिलातलत्वाध्यामवतां जलघिसलिलपूरसमी- पोपसर्पणानन्तरं व्यवहार :- 'आस्मिन् जलधिसलिलपूरे मम दूरे नैल्यनैश्र- ल्गादिसाम्येन नीलशिलातलत्वभ्रम आसीत, इदानी स भ्रमो निषृत्तः' इति। एवं 'तत्र तत्र साद्यदोषाद मम पुर्वमन्यथा भ्रम आसी त् , इदार्नी स निवृत्तः' इति लोकव्यवहार एत सादश्यज्ञानस्य दोषत्वेनाध्यासविशेषे कारणत्वसाधको द्रष्टव्य इति सादश्यज्ञानस्याध्यासकारणताग्राहकान्वय- व्यतिरेकोदाहरणान्तरमप्यन्यथयति-विस्तृत इति। परिणाहो वि- स्तार:, तंद्देशेन पुण्डरीकमुकुलत्वाध्यासप्रतिबं्धकम्। तत्सामग्रीसश्वा दिसर्थः । सादृव्यज्ञानकारणमते हि चक्षुस्सम्पयोगस्थले चाक्षुषं सादृश्य- ज्ञानं धर्मिज्ञानत्वेन दोषलेन च रजताद्यध्यासोत्पतौ कारणम्। त्वगि- न्द्रियसम्प्रयोगस्थले च स्पर्शनं सादश्यज्ञानमुक्तविधया रजताद्ध्यासोत्त्षा वेत कारणम। कचितार्किकमते तु धरमिज्ञानमसङ्गमीत्या सादृश्यज्ञानं कुत्राप्य- ध्यासे कारणं नाभ्युपेयत इति व्यवस्था। तथा च त्वगिन्द्रिषेदमर्थसम्प- योगस्थले त्वदभिमताध्यासकारणसचाव स किन स्यादिति शङ्कते- नन्वेवमिति। सादृश्यज्ञानं विनाऽपि अध्यासपतिबन्धकविशेषदर्शनसाम- स्यभावमात्रेणाध्यासोपगम इसर्थः । कि तत्र रजताध्यास आपाद्यते. कि वा रजताध्यास एवापादते?। आधे इष्टापततिरित्याह-भवत्येवेति। द्वितीयं शाक्कते-कि त्विति। तत्र विशेषदर्शनसामग्यभावस्य ताम्राद्य- ध्याससाधारणत्वाद्रजताध्यास एव स्यादित्यत्रापादक नास्तीति मत्वा प-

(१) नीलग्रिलेति प:।

२३२ प्थमपरिच्छेदे।

म्रादिव्यावर्तकविशेषदर्शनसामग्यभावात तदध्यासेनापि भाव्य मिति क्वचिदने काध्यासे संशयगोचरो भवति। क्वचित्तु रजत- प्राये कोशगृहादौ रजनाध्यास एव भत्रति। क्वचित् सत्यपि सादृश्यज्ञाने शुक्तिकादौ कदाचित करणदोषाद्यभावेनाध्यासा- नुदयवदध्यासानुदयेऽवि न हानिः । तस्मान्न कार्यकल्प्या इदमाकारवृत्तिः । नाप्यप्रतिबद्धेदम- र्थसम्प्रयोगकारणकल्प्या। ततो भवन्त्या एवेदंवृत्तेर्दुष्ेन्द्रि रिहरति-ताम्रादीति। रङ्रसृवर्णशकलादिसग्रहार्थमादिपदम । क्वचि दिति। करतलस्पृष्टलोहशकलस्थलेि कचिि र्थ: । गोचर इति लोहशकलपेदमर्थः किमिदं रजनं, कि वा ताम्रं, किं वा सुवर्णादीति संशयविषयो भवतीत्यर्थः। ताम्रादिव्यावर्तकविशेषदर्शनस्थले तु रजता- ध्यास एव भवतीत्याह-कचित्विति। यर्मिन् कोशगृहादौ प्रायेण र- जतशकलानामेवरवस्थानं, तत्र प्रविष्टस्य दैवादू अयशशकले करतलरपृष्ठे सति तत्र रजताध्यास एव भवति। रजतकोशगृहमिति बुद्धेस्तस्य सत्वा- दित्यर्थः। ननु कचित करतलस्पृष्टलोइशकले रजनाध्यासाभावोऽपि दृश्यते। स च तव मते न सम्भवति। विशेषदर्शनसामग््यभावस्य तत्रापि

वात् सन भवतीति वक्तुं शक्पने इत्यत आह-क्वचित् सत्यपीति। समीपोपमर्पणानन्तरं सत्यपि सादृश्यज्ञाने यथा रजताध्यामाभावस्तव मते उपेयते, तथा मन्मतेऽपि कचिदध्यासाभावो न दोषावह इत्यर्थः । तस्मादिति। कथमीप धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्व्ासिद्धेरित्यर्थ:। इदमाकारस्तिरतुमनसिद्धा वा, कार्यकल्प्या वा, कारणकल्प्या वेति, विक- ल्पत्रये म्रथमद्विनीयौ निरस्य तृतीयं निराकरोति-नाप्यप्रतिबद्धेति।इद- मर्थगोचरज्ञानानुदयादमतिबद्धेति विशेषणम्। यथोक्तसम्पयोगव शाज्जायमा- ना वर्सिर्भ्रान्तिरूपैव जायते, न तु भ्रान्ते: भाचीना इदमर्थमात्रगोचरा प मारुपा, तत् मानाभावादित्याशयेनाइ-तत इति। इदमर्थावच्छिन्नचै- तन्ये विदयमाना रजतपरिणामिन्वविद्या दुष्टेन्द्रियसम्पयोगरूपादव्यासनि- मित्तकारणभुनत् क्षोभं कार्याभिमुख्यं मामोति। उतरक्षणे व रजबरूपे-

सकारणाध्यामविचार: ।

स्यास्माभिरुच्यमानत्वात्। तत्र च ज्ञानसमानकालोत्पत्तिके प्रति- भासमात्रविपरिवर्तिनि रजते तत्प्राचीनसम्प्रयोगाभावेऽपि तत्ता- दात्म्याश्रयेदमर्थसम्प्रयोगादेत्र तस्थापि चक्षुग्रीह्यत्वोपपत्तेः । 'चक्षुषा रजत पश्यामि' इति प्रातिभासिकरजतस्य स्वसम्प्रयोगा- भात्रेऽवि चाक्षुषत्वानुभवात्। न च स्वसम्प्रयोगाभावादेव बाधकान्न तच्ाक्षुषम्,

ज परिणमते। दुष्टेन्द्रिषसंपयोगादवृत्तिरषि तयैत जायते। तथा चामतिवद्धाद् दुष्टेन्द्रियसम्पयोग।द्धवन्तीद मर्गो चरत्ति : स् लोत् र ज वि ्टव मर्थ वि पयीकरोतीत्यर्थः। स्त्रपदं वृत्तिपरम। धर्मिज्ञानपक्षे इदमाकार्तरत्विदया - क्षाभिका, तदभावपक्षे धर्मिज्ञानहेतुमम्प्रयोगोऽविद्याक्षोभक इि त्रिभाग इति सिथिते, तत्रान्त्यपक्षो न युक्तः । इदमर्थसम्पयोगस्य इदमाकारटत्ताबित्र रजतगोचरटृत्तावहेतुत्वाव। ज्ञानसमकालोत्पन्नरजतस्य ज्ञानात पूर्व चक्षुस्स- त्निकर्पाभावाच्च। तथा च रजतगोचरटृत्तौ सामग्यभाव एव इददृत्तेर्धर्ममें- मात्रगेोचरतां व्यवस्थापयतीसाशब्ाह-तत्र चेति। भ्रमस्थले इत्यर्थः । पतिभासकालमात्रे विपरिवर्तनं सत्ता यस्य तव प्रतिभासमात्रविपरिर्वर्ति त- स्मिन् प्रतीतिव्याप्यसत्ताके इति यावत। इदमर्थसम्पयोगस्य रजतगोचर- दन्युत्पत्तावी हेतुत्वं सम्भवति। न चान्यसम्प्रयोगादन्यगोचरतृत्त्युपगमे घटेन्द्रियसम्प्रयोगाव् पटगोचरवत्त्यापत्तिरिति वाच्यम्। सगोचरतृत्तौ स्व- स्प स्वतादात्म्याश्रयस्य वा इन्द्रियेण सह सम्पयोगः कारणमिति क-

रजतपतिभासत् माचीनेसर्थः। तत्तादात्म्येति। रजतस्पेदमर्थे कल्पि- तत्वा द्रजततादात्म्याश्रयत्वमिदमर्थस्य। पटतादात्म्याश्रयत्वं तुन घटेडस्ति, पटस्य तत्रानध्यस्तत्वादिति भावः । चक्षुरुसव्परयोगानाश्रयस्पापि रज्नस्य चाश्ुषदृत्तिविषयत्वकल्पने हेतुमाह-चक्षुषेति। धर्मिज्ञानवादी चाक्षुपत्वानुभवस्यान्ययासिद्धि वदन धर्मीन्द्रि- पसम्पयोगजन्या वत्िर्धर्मिमात्रगोपरेत्याशयेन शंङ्कते-न चेति। तदू रजतमिर्दद्यतिसमकालं सद दुष्टेन्द्रियसषम्परयोगजन्यमपि न भवतीत्पत्र ३०

२३४ प्रथमपरिच्छेदे।

नापि दुष्टेन्द्रियसम्प्रयोगजन्यम इदवृत्तिसमकालम, ज्ञा-

वृत्यनन्तरभावि तज्जन्यं तदभिव्यक्ते साक्षिण्यध्यासात तद्कास्यम्। चाक्षुषत्वानुभवस्तु स्वभासकचैतन्याभिव्यञ्जाकेदें-

हेतुमाह-ज्ञानकारणस्येति। तथा च प्रातिभासिकस्य रजतस्य ऐन्द्रि. यकत्वपक्षे अन्यसम्मयोगस्यान्यगोचरव्टत्तिज कत्वमेंकं क्पनीयम्, ता ्ा नकारणस्य सन्निकर्षस्य रजताद्यर्थोत्पत्तौ कारणत्वमपरं कल्पनीयमिति गौर- वमिति भावः। यदि सम्प्रयोगो न रजतादयर्थे कारणम, तहि कि तत्र कार- णम। अविद्यामात्रस्य सदा सच्वेन रजताद्यध्यासस्य कादाचित्कत्वप्रती तस्य परयोजकत्वानुपपत्तरिति शङ्गे-कि त्विति। उत्तरमाह-इदंदत्त्य. नन्तरभावीति। इन्द्रियमम्प्रयोगादिदमर्थमात्रगोचरा त्तिरुदेति। तया चाध्यासं मति निमित्तकारणभूतया क्षुब्धा सती अविद्या रजनाकारेण प रिणमते। रजतस्य च इदमाकारवृत्त्यभिव्यक्तममिद मर्थावच्छित्नचैतन्यमधिषठा नम्। तथा च रजतं स्वगोचरत्ृत्तिं विनैव चैतन्यभास्यमहङ्कारादिवदित्यर्थः। 'तज्जन्यम्' इसत्र 'तदभिव्यक्ते'इत्यत्र च तत्पदमिदंदृत्तिपरम्।तद्धत्ेश्च कादा- चित्कत्वाव रजताद्यध्यासस्य कादाचित्कत्वमिति भावः । तद्भास्यमिति।

कथं साक्षिभास्यत्वमिति वाच्यम्। स्व्रगोचरज्ञानरुपवृत्त्यतुपहितचैतन्यभास्प स्पैत्र साक्षिभास्यशब्दार्थत्ाद। तथा च यथा अविद्याहङ्कारतद्वर्माणामन- भासकचैतन्यमविद्यादिगोचरमज्ञानात्मकवत्या उपहितं न भवति। एवं

भवतीति तस्य साक्षिभास्यत्वमुक्तमिति मन्तव्यम्। नतु शुक्तिरजतस्व सा- क्षिभास्यत्व्रे चाक्षुपत्वानुभवविरोध इति नेत्याह-चाक्षुषत्वानुभवस्तिव- ति। सं शुक्तिरजनम्, तद्भासकस्य इदमंशावच्छित्नचैतन्यस्पाभिव्यज्ञिका मिदंदृर्त्ति पति चक्षुषो जनकत्वेन शुक्तिरजतस्य चक्षुरपेक्षा वर्तते। सा चा पेक्षा परम्परयैव, स्वाधिष्ठानगोचरव्ृत्यर्थमपेक्षितत्वाद, न तु साक्षाव।

क्षुषत्वानुभव उपपधते पवेत्यक्षरार्थः।

सकारणाध्यासविचारः । २३५ " ..... वृत्तिजनकत्वेन परम्परया चक्षुरपेक्षामात्रेणेति वाच्यम्। तथा- सति पीतशङ्गम्रमे चक्षुरनपेक्षाप्रसङ्गात। न हि तत्र शङ्गग्र- हृणे चक्षुरपेक्षा। रूपं बिना केवलशङ्गस्य चक्षुर्ग्राह्यत्वायोगात्। नापि पीतिमग्रहणे, आरोध्ये (१)ऐन्द्रियकत्वानभ्युपगमात्। नच पीतिमा स्वरूपतो नाध्यस्यते, किं तु नयनगतपित्तपीतिम्नो- ननु 'चक्षुषा रजतं पश्यामि' इत्यनुभनो हि रजते चा-

तन्यविषयत्वमिति वस्तुगतिः । तथा च परम्परया चक्षुरपेक्षामा- त्रेणेतिग्रन्थेन चाक्षुपत्वानुभवस्य चाक्षुपृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यविपयतं रज- तगनं विषय इति तदनुभवस्य गतिः कल्पितेति प्रतिभाति, तदयुक्तम् । शब्दवदनुभवस्य व्याख्यानानर्हत्वादिति चेत, न । वस्तुत इदमर्थगत- स्वेदत्वस्य तत्रानुभूयमानस्य यथा शुक्तिरजते संसर्गारोपः, तथा इदमर्थ- गतस्य तत्रानुभूयमानस्य चाक्षुपत्वस्य शुक्तिरजते संसर्गारोप इत्यस्यार्थस्य

दमर्थगतम्, तल्लाभाय शुक्तिरजनस्य चक्षुरपेक्षा वर्तते इत्ययमर्थः 'परम्परया चक्षुरपेक्षामात्रेण'इतिग्रन्थस्प द्रष्टव्य इति न कश्रिदोपः।

व्वारोप्यस्य तदर्थमिन्द्रियापेक्षेत्युपगमे सतीत्यर्थः । न हीति। इदं

मागुपपादितत्वरादिति मन्तव्यम् । नापि पीतिमग्रहण इति। चक्षुरपे- क्षेत्यनुषङ्ग: । रूपं विना केवलशङ्गस्य चक्षुग्रीगयित्त्रयोगमुपेसारोपितस्य साक्षिभास्यत्व- बादी शङ्कते-न च पीतिमेति। पीतरूपमिखर्थः। यथा शुक्तौ रजतं स्वरुपेण- ध्यस्पते, तथा शङ्के पीतरूपं नाध्यस्यते इत्पर्थः। नयनगतं यत पित्तं पीतरूपयुक्त्- व्यविशेषः, तस्य यः पीतिमा तस्यपित्तद्रव्य एतानुभूयमानस्य शङ्के संसर्ग एवा- ध्यस्यते। यथा कुसुमादावतुभूयमानस्य लौहित्यस्य स्फटिकमण्यादौ संसर्गा- ध्यास:, तद्द। न चान्यगतस्यान्यन्नारोपाभ्युपगमे अन्यथाख्यातिमसङ्ग इति (१) आरोप्यस्येति पाठ:।

२३६ मथमपरिष्छेदे।

इनुभूयमानस्य शङ्गसंसर्गमात्रमध्यस्यंत इति पीतिमाऽनुभवार्थमेव च. क्षुरपेक्षेति वाच्यम। तथा सति शङ्गतत्संसर्गयोरप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गाद्। नयनप्रदेशगतपित्तपीतिमाSSकारवृत्त्थभिव्यक्तसाक्ष्य संसर्गेण तथो-

नच नयन प्रदेशस्थितस्य पित्तपीतिम्नो दोषच्छङ्गे संसर्गाध्यासो नोपेयते, किं तु नयनरश्मिि: सह निर्गतस्य विषयव्यापिनस्तस्य तत्र संसर्गाध्यासः। कुसम्भारुणित(१) इब कौसुम्भ इति सम्भन-

लक्षण्यसत्तादिति मात्रः। पीतिमाऽनुभवार्थमिति। शङ्गे पीतरुपसंमंस गीध्यासात प्राचीनो यः पित्तद्रठये पीतरूपानुभवः, तदर्थमित्यर्थः । तत्र किं नयनपदेशगते एव पित्तद्रव्ये पीतिमाऽनुभनः, कि वा शङ्गदेशं माप्य तत्रस्थे पित्तद्रव्ये पीिमाऽनुभनः?। जदं दूषयति-तथासतीति। नयनगते एव पि त्तद्रव्ये पीतरूपानुभवाड्गीकारे इत्यर्थ:। शङ्गतत्संसर्गयोरिति। शङ्गस्य श ङ्वपीतयोस्संसर्गस्य चेत्यर्थः। शङ्गत्संसर्गयोर्भानं के पित्तपीतिमगोचरवृ्त्यमि व्यक्तेन साक्षिणा, कि वा पीतिमसंसष्टशङ्गगोचरवृ्त्त्यभिव्यक्तेन साक्षिणा?। नाद इसाह-नयनप्रदेशेति। नयनप्रदेशगतपित्तपीतिमाSSकारवत्त्या तत्म-

क्षिणा सह वाङ्गस्य शङ्धे समारोपितपीतरुपसंसर्गस्य चासम्बन्धच्छङ्गततसंस ्गयोरापरोक्ष्पं न स्यादित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह-पीतिमसंसृष्टेति। अनभ्युपगमाचेति। साक्षिमास्यत्त्रवादिनेति शेषः । शङ्धदेशं प्राप्ते पित्तद्रव्ये पीतिमाऽनुभत इति द्वितीयं शङ्कते- न चेति। विषयव्यापिनस्तस्थेति। शाङ्गरूपमधिष्ठानं व्यापतत्य पित्तद्रव्यस्येसर्थः। तथा च पित्तपीतिमाऽऽकारवृत्या शङ्गदेशस्थ स्पैव वैतन्यस्याभिव्यत्तया शङ्गतत्संसर्गपोरापरोक्ष्पं सम्भवतीति भातः । कुसुम्भं रक्तद्रव्यविशेष:। तव्यासे पटे यथा कुसुम्भे अनुभूयमानहय रक्तरूपस्य संसर्गारोप, तथेसर्थः।नयनगतपित्तद्रव्यस्य नयने सवें- रनुभूषमानस्य नयनरशिषद्वारा निर्गत्य शङ्कव्पापितवोपणमे वाधकमार- (१) कुसुम्भारुणिम्न इति पाठर।

सकारणाध्यासविचारः । २३७

ति तदाकारवृत्त्यभिव्यक्त साक्षिसंसर्ग इति वाच्यम्। तथासाते सुघर्णलिप्त इव वित्तोषहतनयनेन वीक्ष्यमाणे शङ्गे तदितरेषाम- पि पीतिमधीप्रसङ्गात। न च स पीतिमा समीपे गृहीत एव दूरे ग्रहीतुं श- क्यः । विहायसि उपर्युत्पतन्व्रिहङ्गम इव इतरेषां च समीपे न ग्रहणमिति वाच्यम् । इतरेषामपि तच्चक्षुर्निकटन्यस्तचक्षुषां पी- तिमसामीप्यसत्वरेन तदूग्रहणस्य दुर्वारत्वात। एवमप्यतिधवल- सिकतामयतलप्रवहदच्छनदीजले नैल्याध्यासे गगननैल्याध्यासे च रक्तवस्त्रेषु निशि चन्द्रिकायां नैल्याध्यासे चानुभूयमानारोपस्य वक्तुमशक्यत्वेन तत्र नैल्यसंसष्टाघिष्ठानगोचरचाक्षुषवृ्त्त्यनभ्युप-

तथासतीति। पित्तोपहतनयनः पुरुषः यदा शङ्ग पशयति, तदा तदित- रेपामपि 'पीतशशङ्गः' इत्यनुभवपसङ्गादितर्थः । ननु पित्तद्रव्यस्य नय- नमदेशाद्विषयदेशं मति गमनावसरे यथा पित्तोपहतनयनेन नयनदेशमारभ्य विषयव्याप्तिपर्यन्तं पीतिमा गृह्यते, तथाऽन्यैरपि नयनसमीपे मध्ये च पीतिमा गृहीतश्रेच्छङ्गदेशेऽपि ग्रहीतुं शक्यते, नान्यथेतत्र दष्टान्तमाह-विहाय- सीति। यथा विह्ङ्गमः पक्षी गगने उत्पतनावसरे भूपदेशमारभ्य येन पुंसा गृह्यने, तेनैव गगनोपरिभागे दूरं गतोऽपि गृह्यते नान्यैः, तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः। दष्टान्तवैषम्यमाह-इतरेषामपीति। दृष्टान्ते हि गगनोपरिभागे दूरे विह्ङ्गमं पश्यन् कश्चिदन्यं प्रत्युपदिशति -- 'मम चक्षुर्निकटे त्वच्चक्षुर्न्यस्तं चेत, त्व- पाऽपि स विहङ्रमो द्रष्टुं शक्यते' इति। स चान्यस्तथा कृत्वा तं पश्यति, न तथा पकृते सम्भवतीत्यर्थः । अस्तु वा अनुभूयमानारोपस्थले कथचिच्चक्षु- रपेक्षा, स्मर्यमाणनैल्पाद्यध्यासस्थलेषु तु तदपेक्षा सर्वात्मना वक्तुमशक्े- साह-एवमपीति। जलाधारभुभागे वा जलमिश्रितद्रव्यविशेषे वा यदि नीलरूपमस्ति, तदा तत्रैवानुभूपमाननैव्पस्य जले अध्यास इति शङ्का भवेत, तभिटट त्तये सिकतामयतलस्यातिघवलत्वं नदीजलस्य चाच्छत्वं विशेषणमुपा- चमू। अच्छत्वं निर्मळत्वं, निशि रात्रौ। चन्द्रिकायामित्यस्यापि पूर्वो-

२३८ मथमपरिच्छेदे।

गमे चक्षुरनुपयोगस्य दुष्परिहरत्वाच्च। 'अनास्वादिततिक्तरसस्य बालस्य मधुरे तिक्तता Sव्रभासो जन्मान्तरानुभवजन्यसंस्कारहेतुकः' इति प्रतिपादयता पञ्चपादिकाग्रन्थेन स्वरूपतोऽध्यस्यमानस्यैत तिक्तरसस्यैन्द्रियक- त्वस्फुटीकरणाच। अन्यथा तत्र रसनाव्यापारापेक्षाऽनुपपत्तेः।

कमेव प्रयोजनं द्रष्टव्यम। दुष्परिहरत्वाच्ेति। अत्र पीतशङ्गजलनैल्पाद्

क्षुरतुपयोगो न दुष्परिहरः। शङ्गादिधर्मिमात्गोचरचाक्षुपटृत्तिसम्भवस्य मा उदर्शितत्वादिति मन्तव्यम् । सम्मतिमाह-अनास्त्रादि- प्ेति। अह्मिन् जन्मनि अनास्वादितः रसनेन्द्रियेणाननुभूतस्तिक्तरसो येन बालेन, स तथा, तस्येसर्थः । मधुरे स्तन्यादौ तिक्तताऽवभासः तिक्ततासाक्षात्कारः।स च जन्मान्तरीयतिक्तरसानुभवजन्यसंस्कार- जन्यः । आरोपे आरोप्यसजातीय पूर्वानुभवजन्यसंस्कारस्य कारणत्वादि- त्यक्षरार्थः । अत्र ग्रन्थे तिक्तताऽवभासस्य संस्कारसहकृतरसनेन्द्रियजन्यत्वं भाति। तस्य संस्कारमात्रजन्यत्व्रे स्मृतित्वमसङ्गात्। तथा च तिक्तताऽध्यासा- धिष्ठानस्य मधुरद्रव्यस्य रसनेन्द्रियायोग्यतया परिशेषात् स्वरूपतोऽध्यस्य मानस्य तिक्तरसस्पैत रसनेन्द्रियजन्यवत्तिविषयत्वरं स्पष्टीकृतमिति भवति समारोप्यस्पैन्द्रियकत्वे सम्मतिरयं ग्रन्थ इति भाव: । अन्यथेति। आरोप्यतिक्तरसस्य ऐन्द्रियकत्वानुपगमे तत्र वालस्य तिक्तताऽवभासस्थले रसनेन्द्रियव्यापारो न स्यात, मधुरद्रव्पस्य सद्योग्यत्वादिसर्थः । वस्तुतस्तु-तिक्तताSतभास इत्पत्र तिक्ततापदावभासपदयोः कर्मधारयः। अवभासपदं चावभास्यत इति व्युत्पच्या अध्यस्यमानतिक्तरसपरम । पश्चपा दिकाया मेवावभासपदस्यावभास्यमानतापदेन तथा व्याख्यातत्वात। जन्मान्व- रीयसंस्कारोऽपि अध्यस्यमानतिक्तरसोत्पत्त हेतुः। पातिभासिकाध्यासस्थले

सकारणाध्यासविचारः । २३९

चरवाक्षुषवृत्तिसमकालोदयोडध्यासः तस्पा वृत्तर्विषय इति तस्य चाक्षुषत्वमभ्युपगन्तव्यम्। रूपं. विना केवलाधिष्ठानगो- चरवृ्त्यभावे च विषयचैतन्याभिव्यक्त्यभावेन जलतद्ध्यस्त-

कारणतायाः टीकाविवरणादिष्वेव स्पष्टत्वात्। तथा च कथमनेन ग्रन्थेन

रसस्यैन्द्रियकत्वाभावे रसनव्यापारापेक्षाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम्। बालस्या- न्येपां वा तिक्तरसाध्यासकाले रसनेन्द्रियव्यापारसच्वे मानाभावात् । न च तथासति तिक्तताऽनवभासपसङ्ग इति वाच्यम्। त्वगिन्द्रियजन्यमधुरद्रव्यगो- चरवृत्त्याऽभिव्य क्ते मधुरद्रव्यावच्छिन्चैतन्ये तिक्तताऽध्यासाङ्गीकारेण तिक्त

अस्तु वा तिक्तताऽव्यासस्थले रसनेन्द्रियापेक्षा। तथापि नाध्यस्यमान- निक्तरसस्यैन्द्रियकत्वसतिद्धिः। अध्यस्यमानतिक्तां प्रति मधुग्द्रव्यनिष्ठमधुररस- स्याधिष्ठानत्वसम्भवेन तदधिष्ठानभूतमधुररसग्रहणे तदपेक्षापपत्तेः। पश्चपादि कागतमधुरपदस्य मधुररसमाधारणत्वेन तद्विरोधाभावाच्च।न च मधुररसग्रहणे तिक्तताऽध्यासानुपपात्तिरिति वाच्यम। रसग्रहणेपि दोषविशेषेण मधुररसत्व- जातिसाक्षात्कारप्रतिबन्धे सति तत्तदध्यासोपपत्तेः। तस्मादारोप्यस्य साक्षि- मात्रभास्यत्वं पूर्वाचार्याणां सार्वत्रिक्यवहारसिद्धं निरपवादमिति मन्तव्यम्। इतः परं कवितार्किकमतानुसारेण यत पञ्चपादिकाग्रन्थव्यारुयानं कृतं, तदेवानुवर्सते। तस्मादिति। अध्यस्ष्यमानपदार्थस्य साक्षिभास्यत्व- मते पीतशङ्गाद्यथ्यासेषु चक्षुरनुपयोगस्य दुष्परिहरत्वादिसर्थः । तद्रोचरे- ति। अधिष्ठानगोचरेसर्थः । वृत्तिसमकालमुदयो यस्याध्यासस्य पीत- रूपादेः, स तथेसर्थः । अधिष्ठानसम्पयोगजन्याया टत्तेरारोपितरुपादिवि- शिष्टशाङ्गादिविषयकत्वानङ्गीकारे आरोपितरूपादेरनवरभासमसङ्ग इसर्थः। रूपं विना केवलाधिष्ठानगोघरवृत्यभावे चेति। आरोप्यपीतिम- नैल्पादिसंसष्टशङ्धादिगोचरव्ृश्त्यनभ्युपगमे चेति चकारार्थः । तत्पदं चै- तन्यपरम्। पञ्चपादिकाग्रन्थोंक्तं तिक्तरसस्य अध्यस्यमानस्पैन्द्रियकत्वं चा- श्ुषाध्यासस्थल इव अषिष्ठानारोप्पयोरेकठचिविषयत्वेन न भवति, किं त

२४० मथमपरिच्छेदे।

नैल्यादीना तद्ास्यत्वायोगात। तिक्तरसाध्यासस्थले त्व- घिष्ठानाध्यासयोरेकेन्द्रियग्राह्यत्वाभावात् त्वगिन्द्रियजन्याधि- ष्ठानगोचरवृत्त्या तद्वच्छिन्नचैतन्याभिव्यक्तौ पित्तोपहतरस- नसम्प्रयोगादेव तत्र तिक्तरसाध्यासः तन्मात्रविषयरासनवृ- त्तिश्च समकालमुदेतीति तिक्तरसस्य रासनत्वमप्यभ्युपगन्तव्यम्।

रम्परयाऽि रसनोपयोगाभावेन तत्र कथमपि प्रकारान्तरेण रास- नत्वानुभवसमर्थनासम्भवात्। तथैव रजतस्यापि चाक्षुषत्वोपपत्ते: 'पश्यामि' इत्यनुभवो न बाधनीयः । न चासम्प्युक्तस्य रजतस्य

तिक्तर समात्रगोचररासनवृत्पेत्युपपादयति-तिक्तर साध्यासस्थले त्विति। तदवच्छिन्नेति। मधुरादिद्रव्यरूपाधिष्ठानावच्छिन्नेसर्थः । पित्तारुपदो षेण उपहतं यद्रसनम, तेन सह मधुरद्रव्यरुपाधिष्ठानस्य सम्मयोगात् तत्राधिष्ठानावच्छिन्नचैतन्वे तिक्तरसाध्यासष उद्देति, तदैवाव्यस्यमानति क्रसमात्रगोचररासनदत्तिश्च उदेतीत्यर्थः । नतु तिक्तरसाध्यास स्य मास्तु रासनत्वरं, तिक्तरसभानं तु केवलसाक्षिरूपमिति मनमेत कुनो नाद्रियते ? तत्राह-त्वगिन्द्रियेति। चैतन्यभास्ये तिक्तरस इति। अभ्युपगम्यमाने इति शेषः । परम्परयाऽपीति। रजनाद्यध्यासस्थल इन धर्मिमात्रगोचरवृ्तत्युत्पादनद्वाराऽपीसर्थः । धर्मिणो मधुरद्रव्यादेः रसनेन्द्रिया योग्यत्वादिति भावः। तत्र तिक्ततारूपे अध्यासे। कथमपीसस्य व्याख्या- प्रकारान्तरेणेति। यद्यपि स्वप्नकाले केवलसाक्षिमास्येषु रसरूपादिषु रास- नत्व चाक्षुषत्वाद्यतुभवस्वारोपरूपताया वक्ष्यमाणतवेन प्रकृतप तार्न सम्भवति। स्वप्नपदार्थानामिव पातिभासिक तिक्तरसादेरपीन्द्रियासत्रिकृष्ट त्वेन सामग््यभावरय तुल्यत्वाद। तथाऽपि तें प्कारमजानता तत्र कथम्रपी- सादयुक्तमिति ध्येयम्। तथैयेति। यथा रासनवत्तिविषयत्वमादाय रास-

समर्थनसम्भवे तदनुमवरस्पासेप्कूपत्वकल्पनमयुक्तमिसर्थः। न बाघनीय ६ मयुक्तम, बाधके सति तवाधसयानशपकत्वादिति मखना शकने-बचोति।

सकारणाध्यासविचारः । २४१

चाक्षुषत्वे 'प्रत्यक्षमात्रे विषयेन्द्रियसन्निकर्षः कारणम्,'द्रव्यप्रत्यक्षे तत्संयोग: कारणम्,''रजतप्रत्यक्षे रजतसंयोगः कारणम्' इति गृही- तानेककार्यकारणभावनियमभङ्गः स्यादिति वाच्यम्। सन्निकर्ष- त्वस्य संयोगादनुगतस्यैकस्याभाव्रेन आद्यनियमासिद्धेः। द्वितीय- नियमस्य नैयायिकरीत्या तमसीव संयोगायोग्ये क्कचिदद्रव्येऽि द्रव्यत्वाध्याससम्भवादू व्यवहारदष्ट्या यद द्रव्यत्वाधिकरणं

शङ्गितं वाधकं परिहरति-सत्निकर्षत्वस्येत्यादिना। आद्यनियमा- सिद्धेरिति। 'जन्यमत्यक्षमात्रे इन्द्रियसन्निकर्षः कारणम्' इति नियमासिद्धे- रिसर्थः। जन्यपदं नितसाक्षिरुपे मत्पक्षे व्यभिचारवारणार्थमूं। शाब्दाप- रोक्षमते शाब्दभिन्नत्वमपि प्रत्यक्षे विशेषणं द्रष्टव्यम्। अत्रेदं बोध्यम-संयोगाद्यन्यतमत्वमतुगतमस्ति, न्यायमते अभाव- ादिवदखण्डोपाधिरुपं वा सन्निकर्षत्वं सम्भवती साद्यनिय मविरोधो दुर्वार इते। आद्यनियमस्यासतिद्धिमुक्त्वा 'जन्यद्रव्यमसक्षे इन्द्रियसंयोग: कारणम्' इति द्वितीयनियममुपेस प्रकृते तस्या विरोधमाह-द्वितीयनियमस्येति। द्विनीयनियमस्य व्यवहारदष्टया यद् द्रव्यत्वाधिकरणं तद्विषयत्वेन द्विती- यनियमाविरोधादिति सम्बन्धः । नियमस्य व्यावहारिकद्रव्यत्रेषयत्व्रकल्प- नायां नियामकमाह-संयोगायोग्ये क्वचिदिति। एकत्वद्वित्वादावि- सर्थ:। 'एकत्व्रमेकम्' इसादिपकारेण तत्रापपि सङ््ख्याश्रयत्वभ्रमेण द्रव्यत्वा- ध्याससम्भवादित्यर्थः। तथा च द्रव्यप्रत्यक्षमात्रे इन्द्रियसंयोगस्य कार- णत्वनियमस्य एकत्वादौ द्रव्यत्वाध्यासकाले तत्पसक्षे व्यभिचार इसर्थः । अद्रवये द्रव्यत्वारोपे दष्टान्तमाह-तमसीवेति। सिद्धान्ते तस्य द्रव्य-

यायिकैरुक्तरीत्येसर्थः। 'गुणाश्रयत्वं द्रव्यलक्षणम'इति जानता तमास रूप- वत्वभ्रमेण द्रव्यत्वभ्रमस्सम्भवतीसर्थः । नतु शुक्तिरजतादौ घटादाविव स्व्रभावत एव द्रव्यत्वमस्ति । अन्यथा रजतत्वादिजातिरपि तत्र न स्याद । न चेष्टापत्ति: । उत्तरत्र तत्र रजतत्वादिजातेस्साघयिष्यमाणत्वाव। ततश्च शुक्तिर- जनादिकमपि व्यवहारदृष्टपा द्रव्यत्वाधिकरणं भवति - ३१

२४२ पथमपरिच्छेदे।

तद्विषयत्वेन प्रातिभासिकरजते द्रव्यत्वस्याधिष्ठानगतस्यैवेदंत्वव दध्यासात् प्रतीत्यभ्युपगमेन च द्वितीयनियमाविरोधात। द्वि- तीयनियम रूपसामान्यकार्यकारणभावातिरकेण विशिष्यापि कार्यका- रणभावकल्पनाया गौरवपराइतत्वेन तृतीयनियमासिद्धेः । 'य- त्सामान्ये यत्सामान्यं हेतुः, तद्विशेषे तद्विशेषो हेतुः' इति न्यायस्यापि यत्र बीजाङ्कुरादौ सामान्यकार्यकारणभावाभ्युपगमे(१) बीजा- न्तरादङ्कुशन्तरोत्पत्त्यादिप्रसङ्ग:, तद्विषयत्वेन ततोऽजागल स्तनायमानविशेषकार्यकारणभाव्ासिद्धे: । न चात्रापि 'द्रव्यप्रत्यक्षे द्रव्यसंयोग: कारणम्' इति सामान्यनियममात्रोपगमे अन्यसंयोगादन्यद्रव्यप्रत्यक्षापत्तिरिति वहारदशायां शुक्तौ रजतवाघतच्छुक्तिरजते द्रव्यत्वरजतत्वादिजातिवाषा- दर्शनाद। तथा च शुक्तिरजतादेरिन्द्रियासंयुक्तस्य ऐन्द्रियकषटत्तिविपय- त्वोपगमे द्वितीयनियमविरोधोऽपि दुर्वार इति चेत्, ससम। शुक्तिरजनादौ रजतत्वद्रव्यत्वादिजातिर्नास्तीति मतमतुसृस तत्र द्रव्यत्वप्रतीरति घटयति- प्रातिभासिकरजत इति। इदमर्थगनेदंत्वस्येव तद्रतद्रव्यत्वस्यापि तत्र संसर्गारोप इसर्थः। तथा च शुक्तिरजतं व्यवहारदष्टया द्रव्यत्वाधिकरणं न भवतीति भावः। नतु 'द्रव्यप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयोग: कारणम्' इत्युपगमे 'रज- तचाक्षुषे रजतचक्षुस्संयोग: कारणम्'इति तृतीयनियमोऽपि दुर्वारः। रजतस्य द्रव्यविशेषत्ादू, रजनचक्षुस्संयोगस्य च इन्द्रियंसयोगविशेषत्वाद 'द्रव्यविशेष- मत्यक्षे इन्द्रियसयोगविशेष: कारणम'इत्यस्यार्थस्य यत्सामान्यन्यायसिद्धत्वा दिति शङ्गां परिहरति-यत्सामान्य इति। सामान्यकार्यकारणभावो यत्रातिमसङ्गावहः, तत्रैवायं न्यायः, नान्यत्रेत्पर्थः। न्यायस्य तद्विषयतवेने- ति सम्बन्धः। तत इति। न्यायादित्यर्थ: । नतु बीजसामान्यस्याङकुरसामान्यस्य च कार्यकारणभावोपममे

पवततिरस्सेवेति शङ्गने-न चात्रापीति। उक्तातिमसङ्रपरिहाराय वव- दकुरव्यक्ति प्रति तत्तद्वीजव्यक्तेरुक्तन्यायेन हेतुत्वकल्पनवद प्रकृतेऽरषि (१) भावमात्राभ्युपगमे इति पाठ:।

सकारणाध्यासविचारः । २४३

वाच्यम्। 'तत्तद्द्रव्यप्रत्यक्षे तत्तद- द्रव्यसंयोगः कारणम्' इति नियमाभ्युपगमात। अ- न्यथा तृतीयनियमेऽप्यतिपरसङ्गस्य दुर्वारत्वात। तस्मान्नारिति क्लृप्नियमभङ्गप्रसङ्ग: । किं चात्र क्लप्तनियमभङ्गेऽवि न दोषः 'इदं रजतं पश्यामि, नीलं जलं प्यामि'इत्यादेरनन्यथासिद्धस्यानुभवस्थ प्रथमगृहीतानामपि 'प्रत्यक्षमाते विषयसन्निकर्षः कारणम्' इत्यादिनियमानां व्यावहारिकविषये सङ्कोचकल्पनमन्तरे- णोपपादनासम्भवात।

तत्तदूद्व्यप्रत्यक्षं प्रति तत्तद्द्रव्यमंयोगस्यैव तेन न्यायेन कारणत्वं सि- ध्यति, न तु तेन न्यायेन तृतीयकार्यकारणभावस्सिध्यतीसाशयेनाह- तत्तदूद्रव्पेति। ननु तेन न्यायेनातिपसङ्गपरिहाराय तृनीयनियम एव कुनो न कल्प्यते? तत्राह-अन्यथेति । तृतीयनियमकल्पने इत्यर्थः। अति- प्रसङ्गस्पेति। अन्यरजनचक्षुस्संयोगाद् अन्यरजनचाक्षुपापत्तिरित्येवं- रूवस्पेत्यर्थः । न च व्यक्तिनियमनत् तृतीयनियमोऽप्य्विति वाच्यम्। अतिपरसङ्गपरिहारानुपयुक्तस्य उक्तत्व्रादिति भावः। तस्मादिति। प्रथमतृतीयनियमयोरसिद्धत्वाव द्वि- तीयनियमस्य चाविरुद्धत्वादिसर्थः । ननु प्रथमद्वितीयविरोधस्य दुर्वारतायाः पागुक्ततात्तदन्व:पा- तिव्यक्तिनियमवरिरोघस्यापि दुर्वारत्वाच्च 'नास्ति क्लृपनियमभङ्गः' इत्ययुक्तम अत आह-किं चाश्रेति। थुक्तिरजनादिस्थले इत्पर्थः। अनन्यधा- सिद्धस्थेति। स्वप्रकाले केवलसाक्षिभास्येषु रजतादिपु चाक्षुपत्वा- दनुभवत्येवात्राषि आरोपरूपत्वकल्पनासम्भवादू अनन्यथासिद्धत्वम- सिद्धम, क्लृपमामग्यभावस्य रवम्रे इवात्रापि तुल्यत्वात। अन्यथा स्वम्रेऽपीन्द्रियव्यापारकल्पनाप्रसङ्गातू। अनुभव्रविरोधे सति तत्काले

दनासम्भवादिति सम्बन्ध:। वलृपनियमानां सङ्कोचकरपने सति शुक्तिरजतादेरनिर्व

२४४ प्रथमपरिच्छेदे।

न चैवसति 'प्रमायां सन्निकर्षः कारणं, न भ्रमः' इत्यवि सङ्कोचकल्पनासम्भवादू असन्निकृष्टस्पैव देशा- न्तरस्थस्य रजतस्य इहारोपापत्तिरिति अन्यथाख्यातिवादप्रसा- रिका। अभिव्यक्तचैनन्यात्रगुण्ठनशून्यस्य देशान्तरस्थस्य र-

निर्वचनीयत्वसिद्धेश्र । चनीयत्वासिद्धि शङ्कते-न चैवं सतीति। 'देशान्तरस्थं रजतादिकं भ्रमविषय:' इति न्यायमतम्। तत्रासन्निकृष्टस्य कर्थ मत्यक्षत्वमित्यनिर्वचनीयर्यातिवादिभिः शङ्गायां कृताया 'म त्निकर्षः प्रत्यक्षे कारणम्'इत्यादिनियमस्य भवतां मते व्यावहारिकपदार्थ- मत्यक्षविषयत्वेन सङ्कोचनद्, मम मतेऽपि तस्य मसक्षप्रमायां 'सन्निकर्षः कारणम्'इति प्रत्यक्षपमाननिषयत्वेन सङ्कोचकल्पनोपपत्ते: अन्यथार्यातिवाद- स्य न किचिद् बाधकमिति परिहारससुवचः परेषामित्यर्थः। भ्रमरुपे प्र- त्यक्षे सन्निकर्षस्याहेतुत्वेऽपि नान्यथाखयातिवाद प्रस्तिरिति परिहरति-अ भिव्यक्तेति। अर्थस्यापरोक्षत्वे इन्द्रियसत्निकरष्टत्वं न मयोजकं, किं तु 'अ भिव्यक्तचैतन्याभिन्नत्वम्' इति वक्ष्यते। तथा च भ्रमविषयस्य रजतादेर्देशा नतरस्थत्वे आपरोक्ष्पं न सम्भवतीति शुक्तितादात्म्यापन्नं रजतं सिध्यती त्यर्थः । अनगुण्ठनं तादात्म्यम्। नन्वेवमपि शुक्तिरजनं शुक्तिवत सत्य- मेत स्यात, नानिर्वचनीयम, मानाभावादित्यत आह-रयासीति। रूया- तिरपरोक्षपतीति:, तथाच(१) भ्रमविषयस्य देशान्तरस्थत्वमसचवं च निरसं भवति। अमतरसंवित्तादात्म्याभावेन प्रत्यक्षत्वायोगात । 'शुक्तौ कालन्र- येऽपि रजतं नास्ति' इसबाधितवाघकपत्यक्षवलाद्रजतस्थितिसमयेऽपि शुक्तौ रजताभावस्सिध्यति। शुक्तौ यदि रजत न स्या, तदा ख्यातनुपपत्तिः। यदि तत्र तत सत्यं स्याव, तदा शुक्तौ शुक्तित्वमित्र न बाध्येत। अतः ख्यातिबाधान्यथानुपपच्या तस्यानिर्वचनीयत्वं सिध्यति। शुक्तिरजतस्य उत्पत्तिविनाशवत्वाच्चानिर्वचनीयत्वसिद्धि: । एतच्च विवर्तलक्षणनिरुप णावसरे प्रपश्चितमिति नात्र पपञच्यते। उत्पत्तिमश्वादियुक्तिरादिशब्दार्थ: । शुक्तिरजतादेस्साक्षियास्यत्ववादी शुक्तिरजतस्प दवतादारम्वा १ 'तया' इति पाठ: कचित्पुस्तके।

सकारणाध्यासविचारः । २४५

न चाघिष्ठानसम्प्रयोगमात्रात प्रातिभासिकस्यैन्द्रियक- त्वोपगमे शुक्तिरजताध्याससमये तत्रैव कालान्तरे अ- ध्यसनीयस्य रङ्गस्यापि चाक्षुषत्वं कुतो न स्यादिति वा- ्यम्। रजताध्याससमये रङ्गरजतसाधारणचाकचक्यदर्शनाविशे- षेडपि यतो रागादिरूपपुरुषदोषाभावादितर्तत्र तदा न रङ्गाध्या- सः, तत एव मया तद्विषयवृत्त्त्यनुदयस्याभ्युपगमात्। तस्मा- दिदमंशसंभिन्नरजतगोचरैकैव वृत्तिरिन्द्रियजन्या। न ततः प्रा- श्रपेदमर्थसंपयोगादेव चाक्षुपवृत्तिविषयत्वेऽतिमसङ्ग इति शङ्कते-न चे- ति। तत्रैवेति। शुक्तावेव कालान्तरे यदध्यसनीयं, तस्पेत्यर्थः । कुत इति। या वृत्ति: शुक्तिरजतं विषयीकरोति, सैव वृत्ति: शुक्तौ काला- न्तरेऽ्ध्यसनीयरङ्गमपे कुतो न विषयीकरोति। तस्या: दृत्ते: रजततादा-

योगजन्यत्वस्याप्यविशेषादित्यर्थः । तथा च सम्पयोगो न रजतगोचरट- त्तिहेतु:, कि तु सादृश्यविशिष्टधर्मिज्ञानमेव हेतुः। सादृश्यज्ञानं च दोषलवेन धर्मिज्ञानत्वेन च रजताद्यव्यासे कारणम्। रजतादिकं च स्वगोचरवृ्त्ति विनैव चैतन्पभास्यमिति मतमुपेयमिति भावः । तव मतेऽपि शुक्तौ काला- नतरे अध्यसनीयस्य रङ्गस्य रजताध्याससमये एवाध्यासः कि न स्याद। अधिष्ठानस्य सादृश्यज्ञानस्य च रजतरङ्गाध्याससाधारणत्वादिति दोषतौ- ल्यं सूचयति-रजताध्याससमय इति। यदि च दृश्यमानसादृश्य- रूपविषगदोषाविशेषऽपि रजताध्याससमये रङ्गगोचररागात्मकपुरुषदोषस्या- भावाद्रजतरागस्य सतवाच् न रङ्षाध्यास इति परिहार इष्यते, तदा ममापि तुल्पमुत्तरमित्याशयेनाह-यत इति। रागादिरूपो यः पुरुष- दोष:, तदभावादेर्सकाशादित्यर्थः। रागादीत्यादिपदेन रङ्गस्य बुद्धौ विपरिवर्तन गृहयते। दोषाभावादीत्यादिपदेन रजतरागो मृह्लते। तत एवोते। रङ्रगोचररागादेरभावाद्रजतरागसच्वादन्यस्माद्वा कारणाद् रज- तस्पैव तन्रोत्पत्ति:, तत्काले रजतविशिष्टधर्मिंगोचरटत्तेरुदयश्चोपेयते इसर- र्थः । कवितार्किंकमतयुपसंहरति-तस्मादिति। धर्मिद्ञानस्य कारणते मानाभावादित्यर्थः। नात्रेति। इदमाकारवृत्तावित्यर्थः।

२४६ पथमपरिच्छेदे।

गिदमाकारा वृत्तिरिति नात्रैवरेयमज्ञाननिवर्तकत्वसदसन्भावचिन्ता कार्योति।। (वे०सू०मं०) अन्ये त्वेकैव सामान्यवृत्तिर्वा भ्रान्तिकारणम्॥ तत्साक्षिभास्यमध्यस्तमलं वृत्येति मेनिरे॥११२॥ अन्ये तु-'अधिष्ठानज्ञानमध्यासकारणम्' इति इदमाकारां वृत्तिमुपेत्य तदभिव्यक्तेनैव साक्षिणा तदध्यस्तस्य रजतस्यावभा ससन्भवात तद्भासकसाक्ष्यभिव्यज्जिकया तयैवेदंवृत्त्या रजतविष- यसंस्काराधानोषपत्तेश्र रजताकारवृत्तिर्व्यर्थेति मन्यन्ते ॥ (वे०सू०मं०) वृत्तिरेकेदमाकारा सामान्यज्ञानरूपिणी॥ इदंरजततादात्म्यगोचराऽन्येति केचन ॥। ११३ ॥ ज्ञानद्वयपक्षे 'इदम्' इत्येका वृत्तिरध्यासकारणभूता। 'इदं धर्मिज्ञानस्य कारणत्वे मानाभाववचनमापातत इत्युपपादित तत्र त्र। तदेतदभिसन्ाय तस्य ततकारणत्वमतमेवाह-अन्ये त्वधिष्ठानज्ञानमि ति। इदमाकारवृत्तिपक्षेपि रजतगोचरवृत्तिरङ्रीकर्तव्येति केचित् । तन्म तं दूषयति-इदमाकारामिति। अन्ये त्विदमाकारां वृत्तिमुपेत्य रजताकारा वृत्तिव्यर्थेति मन्यन्त इति सम्बन्धः । इदमाकारतृत्त्युपगमे हेतु: अधिष्ठान- ज्ञानमध्यासकारणमितीति। इतिशब्दो हेत्वर्थः। धर्मिज्ञानस्याध्यासका- रणत्वादित्यर्थः। इदमाकारवृत्तिव्यतिरिक्ता रजताकारवृत्तिः कि रजनमाना- र्था, कि वा तत्संस्कारार्था? नाथ इसाह-तद्भिव्य केनैवेति। इदमाका- रदत्यभिव्यक्तेनैवेसर्थः । द्वितीयं दृषयति-तद्भासकेति। न चान्प- गोचरवृत्या कथमन्यगोचरसंस्काराघानमिति वाच्यम्। 'यदूटृस्पवच्छििन्न- चैतन्ये यावन्तः पदार्थाः पकाशन्ते, तयैव वृत्या तावत्सु पदार्थेषु सं. स्काराधानम्' इति मागुक्तत्वादिति भाव: ।। ये तु स्वगोचरदत्यैव स्वगोचरसंस्काराधानमिति मन्यन्ते, तेषां मते अध्यस्तरजतगोचरव्ृ्त्तिरप्यस्ति। तत्र कि द्वितीया वृत्तिरध्यस्तरजतवि शिष्टधारमिगोचरा, किं वा रजतमात्रगोचरेति संाये मतदूयेन निर्णयं दर्श- यति-ज्ञानदयपक्ष इत्यादिना। द्वितीया वृत्ति: 'इदं रजतम' इलेषमा कारा सा Sपि अध्यस्तरजतविषपेति सम्बन्ध:। आकारविशेषोपादानफछ

सकारणाध्यासविचारः । २४७

रजतम्' इति द्वितीया वृत्तिरध्यस्तरजतविषया, न त्विदमंशं बिना- ड्ध्यस्तमात्रगोचरा सा। 'इदं रजतं जानामि'इति तस्या इदमर्थ- तादात्म्यापन्नरजतविषयत्तानुभवादिति केचित्। (वे०सृ०मं०) इदं तद्वृत्यवच्छिन्नचिन्मोहौ तत्तदन्विते॥ युगपद्ूप्यतदृस्ती कुर्वाते इति चापरे ॥ १४॥ अन्ये तु-यथा इदमंशावच्छिन्नचैतन्यस्थाविद्या रजता- कारेण विवर्तते एवमिदमंशविषयवृत्तिज्ञानावच्छिन्नचैतन्यस्थाऽ- विद्या रजतज्ञानाभासाकारेण विवर्तते, न त्विदमंशवृत्ति- वदनध्यस्तं रजतज्ञानमरिति। तथा च रजतस्य अधिष्ठानगतेदं-

त्ते: न तस्यापीदविषयत्वमभ्युपगन्तव्यम।

माह-न स्विति । द्वितीयवृत्तेर्पिशिष्टविषयकत्वे अनुभवं प्रमाणयति इदं रजतं जानामीति॥ द्विती पत्टत्तेरध्यस्तमात्रविषयकत्वमिति मतमाह-अन्ये त्विति । ज्ञानद्वयपक्षे द्वितीयटटत्तिरविद्यावत्तिरिति प्रतिपादयाति-पथेत्यादिना।थि वर्तते परिणमते इसर्थः। एवमिति। इदमंशविषयं यद वत्तिज्ञानं, तदवच्छ न्ेत्यर्थः। इदमाकारवृत्त्पवच्छिन्नचैतन्यगताविद्या अध्यस्तरजतमात्रगोचरवत्ति रृपेण परिणमते। सा च वृत्तिर्ज्ञानाभासः। क्लृप्ज्ञानकारणाजन्यत्वादिसर्थः । अनध्यस्तमिति। ज्ञानाभासरूपं रजनज्ञानं रजतवत् पातिभासिकमेव, न त्विदमाकारवृत्तिवद् व्यावहारिकम। ज्ञानाभासस्यापि शुक्तिरजतत्रदेव शुत्त्य ज्ञाननिवर्तकपसक्षवाध्यत्वादिसर्थः। ज्ञानाभासस्य रजतमात्रविषय- कतवे तस्ष्य 'इदं रजतम्' इत्याकारो न स्यादित्याशक्ा ज्ञानाभासस्य इदमंश्- विषयकत्वाभावेऽपि तस्य तदाकारस्सम्भवतीलाशयेनाह-तथा चेति । ज्ञानाभासं प्ति इदविषयकवृतत्यवच्छित्रचैतन्यस्याधिष्ठानत्वे सतीसर्थः । इदमंशज्ञाने ज्ञानाभासं पसषिष्ठानभूते विद्यमानं यद् इदत्वविषयकत्वं, त- त्संसर्गो रजतगोचरज्ञानामासे भासते, तन्र दष्टान्तमाह-रजतस्पेति । रजताघिष्ठानमतस्पेदत्वस्व संसर्गो यथा रजते भासते, तथेसर्थः ।

२४८ मथमपरिच्छेदे।

न च रजतत्ववदध्यस्तस्य रजतेदंत्वसंसर्गस्य रजतज्ञानगो- चरत्वात् तत्प्रतियोगिन इदंत्वस्यापि तद्विषयत्वरं वक्तव्यमिति वाच्यम्। स्वतादात्म्याश्रयस्य इदंत्वविषयत्वादेव तस्य तत्सं- सर्गविषयत्व्रे अतिप्रसङ्गाभावात्। न चाधिष्ठानाध्यासयोरेक- स्मिन् ज्ञाने प्रकाशनियमस्य सम्भावनाभाष्यविवरणे प्रति- पादनाद एकवृत्तिविषयत्वं वक्तव्यमिति वाच्यम । वृत्तिभेदे- डवीदमाकारवृत्त्यभिव्यक्ते एकस्मिन् साक्षिणि तयोः प्रकाशो- पगमादित्याहुः॥१८॥ (वे०सृ०मं०) ननु हेतुनियम्यत्वात्परोक्षत्वापरोक्षयोः॥ वृत्तेर्निर्गमनं व्यर्थमेवं केचित्समादधुः॥११५॥ (१९)ननु सर्वपदार्थानां साक्षिप्रसादादेव प्रकाशोपपत्तेः किं

नतु ज्ञानाभासेन रजते ग्रह्यमाणे इदंत्वसंसर्गो गृह्यते चेत, इदंत्वमपि तेना- वश्यं ग्राह्यम, इदंत्ग्रहणं बिना तत्संसर्गग्रहणायोगात्। तथा च ज्ञानाभासस्य रजनविशिष्टेदमंशवविषयकत्वससिद्धिरिति शङ्कने-न चेति। संसर्गशर्य रजतज्ञानाभासगोचरत्वे हेतुगर्म विशेषणम्-अध्यस्तस्येति। वक्तव्य- मिति। अन्यथा घटत्वादिनिरूपितमंसर्गपत्यक्षस्य घटत्वादिविषयकलं न स्यादित्यतिपसङ्गपत्तेरिति भावः। ज्ञानाभासस्य इदत्वरूपप्रतियोगिविष- यकत्वाभावेऽपि ज्ञानाभासं प्रति अधिष्ठानतया ज्ञानाभासतादात््यापन्नस्य इदमंशज्ञानस्य पतियोगिनिषयकत्वाव ज्ञानाभासस्य संसर्गविषयकत्वं सम्भ- वाते। तावतैतर उक्तातिपसङ्गपरिहारोपपत्तेरिति परिहरति-स्वतादा- त्म्याश्रयस्येति। स्वपदं ज्ञानाभासपरम। वृत्तिभेदेऽपीति । अध्यस्ष्त-

रमेव, न वृत्तिपरमिति, विवरणकाराणामाशयो लक्ष्पत इति भाव: ।। १८।। एवं 'बाह्यगोचरापरोक्षटृत्ती नामेवावर णभिभावकत्वम'इति नियमस्य भ्रमस्थलीयेदमाकारवृत्ती व्यमिचारशङ्कायां सत्यां तद्वृक्यभ्युपगमानभयु- पगमाभ्यां ता परिहृत्य मसक्रात ज्ञानद्वयपक्षे किश्विद्विचार्य पूर्वोक्तं वृषति- निर्गममाक्षिपति-नन्विति। कि वस्थेति। वृत्तिरेव मास्तु। तन्रिर्गयो

वृत्तिनिरगेमावश्यकत्वविचार: । २४९

वृत्या, घटादिविषयक संस्काराधानादयुपपसये तदपेक्षणेऽपि तननिर्ग- माम्युपगमो व्यर्थः। परोक्षस्थल इवानिर्गतवृ्त्त्यवच्छिन्नसाक्षिणैव घटादेरवि प्रकाशोपपत्ते: । न च तथा सति परोक्षापरोक्षवैलक्षण्यानुपपत्तिः। शाब्दा- नुमित्योरित करणविशेषप्रयुक्तवृत्तिवेजात्यादेव तदुपपतेः ॥

कल्प्यते निर्गमो वृत्षेः परोक्षेऽगतिकल्पना ॥११६।। अत्र केचिदाहु :- प्रत्यक्षस्थले विषयाधिष्ठानतया तदवच्छिन्न- मेत्र चैतन्यं विषयप्रकाशः । साक्षात्तादात्म्परूपसम्बन्धसम्भवे स्वरूसम्बन्वस्य वाऽन्यस्य वा कल्पनाऽयोगादिति तदभिव्य- दृगपास्त एवेत्याशयः। ननु केवलमाक्षिण एव विषयानुभवरुपले कालन्तरे विषयानुमन्धानें न स्यात, अनुभवनाशलक्षणसंस्काराभावात, नथा आगन्तुकटर्पनङ्गीकारे चक्षुराद्यनुविधानं न स्यात, निसमा- क्षिणि चक्षुरादेरनुपयोगात, अन वत्तरादर्तव्येत्याशडा तामङ्गीक- रेति-घटादीति। ननु विषयप्रकाश एव तन्निर्गमफलमिति, नेत्याह- परोक्षस्थल इवेति।

हथले वृत्तिनिर्गमाभ्युपगमे निर्वहति। वहिनिर्गतवृत्त्यवच्छिन्चै- तन्यमपरोक्षज्ञानम, अनिर्गतृत्यवच्छिन्नचैतन्यं परोक्ष्ञानमिति, नेत्याह- न च तथासनीत्यादिना। वृत्यनिरगमने सतीसर्थः । 'इन्द्रियजन्यं ज्ञानं मत्क्षम, 'तदजन्यं ज्ञानं परोक्षम' इत वैलसषण्योपपत्तेरित्यर्थः। यथा शब्दज्ञा- ने शब्दरूपकरणविशेषप्रयुक्तं शाव्दत्वरूपं वैजासम, यथा वा अनुमिताव- नुमितित्वम, तथेत्यर्थः । करणिशेष: इन्द्रियम, अनुमानादि च, तत्मयु- क्तत्तिषु वैजात्यं प्रत्यक्षत्वादिजातिरूपमुपाधिरूपं वा, तम्मादेवेत्षर्थः ।। वृत्तिनिर्गमं साधयति-अत्र केचिदापुरिति। विषयाधिष्ठान- तथा विषयावच्छिन्नं यच्चैतम्पं, तदेव विषयमकाशा, न जीवचैतन्यम, तस्ष्य विषयं मति उपादानत्वाभावेन साक्षात्तादात्म्यसम्बन्धाभावादिसर्थ: । अन्यसष्य वेति। परम्परासम्बन्धस्य वेसर्थः। तादात्म्परुपसम्ब्यसम्भने ३२

२५० प्रथमपरच्छद।

क्त्यर्थ युक्तो वृत्तिनिर्गमाभ्युपगमः । परोक्षस्थले व्यवहिते वह्मयादौ वृत्तिसंसर्गायोगादिन्द्रियव-

कयवच्छिन्नचैतन्यमेत स्वरूपसम्बन्धेन विषयगोचरमगत्यार्डर्या- दभ्युपगम्यते इति॥ (वे०सू०मं०) साक्षात्प्रमातृसम्पर्के सुखादेरापरोक्ष्यतः।। अन्यत्रापि तथेत्याहुर्वृत्तेर्निर्गमनात्परे॥ ११७॥ अन्ये तु-अहङ्कारसुखदुःखादिष्वापरोक्ष्यं साक्षाच्चैतन्यसंस- र्गिषु क्लप्तमिति घटादावषि विषयसंसृष्टमेव चैतन्यमापरोक्ष्यहे- तुरिति तदभिव्यक्तये वृत्तिनिर्गमं समर्थयन्ते॥ (वे०सृ०मं) इतरे स्पष्टताहेतुमाचख्युर्वृत्तिनिर्गमम्॥ न चानुमितमाधुर्षे स्पष्टमास्वादितं यथा॥ ११८। इतरे तु-शब्दानुमानावगतेभ्यः प्रत्यक्षावगते स्पष्टता ता.

स्वरुपसम्बन्धकल्पनायोगाव। साक्षात्सम्बन्धसम्भवे अन्यसष्य सम्वन्धस्य क- ल्पनाडयोगादिति भावः। ततः कि ? तत्राह-इति तदभिव्यत्वर्थ मिति। विषयावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यस्पैत विषयप्रकाशकत्वात्तस्य च आ-

ननूक्तयुत्त्या परोक्षस्थलेऽपि विषयावच्छित्नव्रह्मचैतन्यमेन विषयाव भासकं स्थात। ततश्च तत्रापि तन्निनिर्गमः मसज्येतेति, नेत्पाह-परोक्षस्थ

वृत्तिनिर्गमने उपपस्यन्तरमाह-अन्ये त्विति । संसार्गषु कल- प्रमिति। संसर्ग: तादात्म्यम। विषयापरोक्ष्ये कचित्कृसमयोजकस् संसर्गस्पैवान्यत्रापि सम्भवे तत्यागायोगादिति भावः । विषयसंसृष्टमे- वेति। न तु तदसंसृष्टं जीवचैतन्यमिसेवकारार्थः । तद्भिव्यक्येति।

प्रत्यक्षे वस्तुन्यावरणाभिभवस्थावश्यकतामतिपादनपूर्वकं तदभिभ- वार्थ षृत्तिनिर्गमनमिति पतिपादयति-इतरे स्विति। नतु शब्दाधन-

२५१

वदनुभूयते। न हि रसालपरिमलादिविशेषे शतवारमापोप- दिषेऽपि प्रत्यक्षावगत इत सष्टताऽस्ति। तदनन्तरमपि 'कथ त- दू ?'इति जिज्ञासाऽनुवृत्तेः। न च शब्दान्माधुर्यमात्रावगमेऽपि रसालमाधुर्यादि- वृत्त्यवान्तरजातिविशेषवाचिशन्दाभावात, तत्सत्वेऽपि श्रोतात्त- स्यागृहीतसङ्गतिकत्वात् शब्दाद्साधारणजातिविशेषावच्छिन्न- माधुर्यावगमी नास्तीति जिज्ञासाऽनुवृत्तिर्युक्तेति शङ्कयम्। 'रसाले सर्वातिशाषी मार्धुयविशेषोऽस्ति'इत्यस्माच्छब्दात्तद्गता- वान्तरजातिविशेषस्याप्यवगमात्। न ह्ययं विशेषशब्दस्तद्गत

गतेडप्यर्थे स्पष्टता कि न स्यादिति, नेसाह-न हीति। परिमलं सुग- नधः। आदिपदं रसालगतरसमङ्गहार्थम। 'आम्रफले मधुररसादिरस्ति' इत्येवंरुपादाप्तवाक्याच्छतवारमु- कादपि मधुरत्वादिसामान्यविशिष्टतयैन रसादिज्ञानं भवाति, न तु मधुरत्वव्याप्यजातिविशेषविशिष्टरसादिज्ञानम्। तथा च रसादिगत- जातिविशेषज्ञानाभावादेव जातिविशेषे जिज्ञासा उपपद्यते, न तु शब्दादवगतेऽपि, स्पष्टत्वाभावादिसाशयेन शङ्कते-न च शव्दादिति । माधुर्य मधुररसः। माधुर्यादिमात्रावगमेऽपि शब्दादसाधारणजातिविशेषा- वच्छिन्नमाधुर्यान्रगमो नास्तीति सम्बन्धः । असाधारणो यो जातिविशेष:, तदवच्छिन्तया माधुर्यावगमो नास्तीसर्थः। जातिविशेषावगमाभाने उपाया- भावं हेतुमाह-रसालेसादिना। रसालस्य यन्माधुर्यादि, तद्वृत्तियोड वान्तरजातिविशेष:, तद्वाचकशब्दाभावादित्यर्थः । तद्वोधकशब्दमङ्गीक- सापि शक्तिग्रहाभावात्तदवममो न सम्भवतीसाह-तत्सत्वेऽपीति। तस्ये- ति। अवन्तरजातिविशेषवाचकशव्दस्येत्यर्थः! न व शक्कामिति सम्ब- नधः। तद्वाचकपदाभावेऽपि तद्धोधको वाक्परूपशब्दोऽस्ति। तेन च जाति- विशेषावगमोऽप्यस्ति। तथा चावगते जातिविशेषे स्पष्टत्वाभावादेव जिज्ञासे- त्याशयेनाह-रसाले इत्यादिना। अय शब्द: किं तद्गतं जातिविशेषं बोध- पति, किं वाडन्यगतम्?। आय्रमश्रीकरोति-तद्गतावान्तरेति। द्वितीयं दूषय-

२५२ प्रथमपरिच्छेदे।

विशेषं विहायान्यगतं विशेषं तत्र बोधयति। अप्रामाण्यापत्तेः। न च तद्गतमेव विशेषं विशेषत्वेन सामान्येन रूपेण बोधय- ति, न विशिष्येति जिज्ञासेति वाच्यम्। प्रत्यक्षेणापि मधुरर- सविशेषणस्य जातिविशेषस्य स्वरूपत एव विषयीकरणेन जाति- पिशेषगतविशेषान्तराविषयीकरणादू जिज्ञासाऽनुवृत्तिप्रसङ्गात।

नातस्ष्टता जिज्ञासानिवर्तनक्षमा, शब्दादिगम्ये तु तदभावादस्पष्ट-

ति-न ह्ययमिति। तत्रेति। रमालमाघुर्यादानित्यर्थः। तात्पर्यनिपये एन शब्दस्य पामाण्याभ्युपगमादिति भावः। न चापामाण्ये इष्टापत्तिरिति वाच्प मू। आप्तव्राकयस्य तदङ्गीकारायोगािति भावः । माधुर्यगतजातिविशेष वगममङ्गीकृय शुङ्गते-न च तहतमेवोंने। सामान्येनेति । विशे- षत्वं रसालमाधुर्यगने जातिविशेषे इन फलान्तरमाधुर्षगतेषु जातिविशेषेष्वापे सच्ात् सामान्यरूपमिति भावः। न विशिष्येति। जातिविशेष गतविशेपवरिशिष्टतया जातिविशेषं न बोधयाति। तथा च रमालमाधु र्यगा जातिविशेषस्य स्वरुषेण शब्दादवगतत्वेपि स्वगनासाधारणविशेप- विशिष्टतयाऽनवगतत्वादेव जिज्ञास्पत्वमिति भानः। जातिविशेषगतामा धारणविशेषः किं जातिरु, किवा जातिविशेषाश्रयेतरावृत्तित्वे सति जातिविशेषाश्रयटत्तित्वरूप उपाधिर्ता ?। नायः। जाती तदनङ्गीकाराव। न द्वितीयः। रसालमाधुर्यगतजातिविशेषे प्रत्यक्षेणाषि तदग्रह्णेन प्रत्य- क्षावगवेऽपि जातिविशेषे जिज्ञासाऽनुव्ृत्तिपसङ्गात्। तस्मात् प्रतक्षेणापि स जातिविशेष: स्वररूपेणैव मृद्यन इति वक्तव्यम् । स्व्ररुपेण तदवगम- श्रोक्तशब्दादप्यस्सेवरेति शब्दावगतस्यापि स्पष्टत्वे तत्र जिजासाऽनुतिर्न स्यादित्याशयेनाह-प्रत्यक्षेणापीति। तस्मादिति। प्रत्यक्षावगते इव शब्दादिगम्येऽर्थे स्पष्टत्वाभावादित्यर्थः । अनुभवसिद्धायाः स्पष्टतायाः पयोजरुमाह-अभिव्यक्ेति। अपरोक्षत्व्रं स्व्रमकाशत्वम् । एकर- सत्वम् एकरूपत्वम्। अभिव्यक्तं यदपरोक्षेकरसं चैतन्पं, तत्तादात्म्याव प्रत्यक्षग्राहो स्पष्टता विषयताविशेषरुपेत्यर्थः । अनेन विषयगतरपष्टताप्रयो जकीभूता या विषयचैतन्वाभिष्यक्तिरावरणनिवटत्तिरूपा, तस्यास्सिद्धये

२५३

तेति व्यवस्थाऽभ्युपगन्तव्या। अत एव साक्षित्रद्यस्य सुखादः सष्टता। शाब्दवृत्तित्रेद्यस्यापि ब्रह्मणो मननादेः प्रागज्ञानानिवृ- त्तावस्पष्टता, तदनन्तरं तन्निवृत्तौ स्पष्टतेति वृत्तिनिर्गममुपपादयन्ति। (वे०सू०मं०)न चावरणविच्छेद: स्पष्टता तामनिर्गता। करोतु(१) तुल्यविषयतत्तदज्ञाननाशिनी॥ ११९॥ नन्वेतावताऽपि विषयावरकाज्ञाननिवृत्त्यर्थ वृत्तिनिर्गम इत्युक्तम्। तदयुक्तम। विषयावच्छिन्नचैतन्यगतस्य तदात्- रकाज्ञानस्यानिर्गतवृत्त्या निवृत्त्यभ्युपगमेऽप्यनतिप्रसङ्गात्। नच तथा सति देवदत्तीयघटज्ञानेन यज्ञदत्तीयघटाज्ञानस्या- पि निवृत्तिप्रसङ्गः, समानविषयकत्वस्य सत्वात्. । वृत्तिनिर्गमनमपेक्षितमिति सूचितमिति। आवरणनिवत्तेः स्पष्टतापरयोज- कते अन्वयत्यतिरेकौ दर्शयति-अत एवत्यादिना । अभिव्यक्तचैत- न्यसंसर्गीदेवेत्यर्थः। शन्ददत्तीति। शब्दजन्या वत्तिः मननाद्यनुष्ठा- नात्माग् असम्भावनाविपरीतभावनाभ्यां प्रतिबद्धत्वादज्ञानानिवर्तिका, तद-

नन्वेतावताऽपीति । 'अन्र केचिदाङुः' इत्यादिना मत- त्रयोपन्यासात्मकग्रन्थेनार्पीत्पर्थः । विषयावरकाज्ञानस्य पुरुषगतत्वम- ते अनिर्गतवत्त्या तस्य विषयावच्छिन्नचै- तन्यगतत्वपक्षे तन्निर्गमापेक्षा स्यादित्याशखयानिर्गतवत्त्पैत्र वि पयगताज्ञानस्यापि निवृत्ती नास्ति बाघकमित्याशयेनाज्ञानं विशिन- ष्टि-विषयावच्छिन्नचैतन्यगतस्येति । नतु ज्ञानाज्ञानयोनिवर्त्यिव- र्तकभावलक्षणे विरोधे 'समानाश्रयत्वे सति समानविषयकत्वं' तन्त्रम । समानाश्रयत्वं च वृत्तिनिर्गमने सति सम्भवाति। अज्ञानाश्रये विष- यचैतन्ये वृत्तिरूपज्ञानस्यापि स्थितिलाभाव । तननिर्गमाभावे तु तयोः समानाश्रयत्वासम्भवात समानविषयकत्वमावं विरोधप्योजकं पर्यव- स्पति। तथा चातिमसङ्ग इति शङ्ते-न च तथासतीति । वृत्ति- निर्गमातुपगमे सतीसर्थः। सन्वादिति। देवदत्तीयघदज्ञानयज्ञद त्तीयघ- (१) वृत्तिरिति शेषः ।

२५४ मथमपरिच्छेदे।

अहमर्थविषय चैतन्यनिष्ठयोर्ज्ञानाज्ञानयोर्भिन्नाश्रयत्वेन तयोर्विरोधे समानाश्रयत्वस्यातन्त्रत्वादिति वाच्यम्। समानाश्रयविष- यत्वं ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधप्रयोजकमङ्गीकृत्य वृत्तिनिर्गमनाभ्यु- पगमेऽवि देवदत्तीयघटवृत्तेः यज्ञदत्तीयघटाज्ञानस्य च घटाव- च्छिन्न चैत न्यैकाश्रयत्वप्राप्त्याऽतिप्रसङ्गतादवस्थ्येन 'यदज्ञानं यं पु- रुषं प्रति याद्विषयावरकं, तत् तदीयतद्विषयभाननिवर्त्यम'इति पृथ- गेव विरोधप्रयोजकस्य वक्तव्यतया समानाश्रयत्वस्यानपेक्षणात्। (वे०सृ०मं०) मैवं, परोक्षपृत्याऽपि मोहोच्छेदप्रसङ्गतः।। आपरोक्ष्यं तुनो जातिरांशिकत्वाच सङ्करात्॥१२०।

टाजानयोरिति शेपः । अहमर्थेति । दृन्तिनिर्गपनाभावे सति ज्ञान- महमर्थनिष्ठमेत्, न विषयचैतन्यनिष्ठम । विषयावरकाज्ञानं च वि. षयचैतन्यनिष्ठमेव, न त्वहमर्थनिष्ठम्। तथा च समानाश्रयत्वं बाित- त्वाव न पयोजककोटिप्विष्टमियर्थः । समानाश्रयविषयत्वमिति। ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधे 'समानाश्रयत्वे सति समानविषयकत्वं' पयोजकं परि- कल्प्य तन्निर्वाहाय वृत्तिनिर्गमे स्वीकतेऽप्युक्तदोपतादवस्थ्येन तयोरविरोधे उक्तमयोजकादन्यदेव प्योजकं कल्पनीयम्। तव्व दृत्तिनिर्गमं विनैव सिध्यति । अतो विरोधप्रयोजकोपपादकतयाऽपि वृत्तिनिर्गमो न सि ध्यतीति समुदायार्थः। देवदत्तीयेति। यज्ञदत्तीयघटाज्ञानाश्रये घटाव. च्छिन्नचैतन्ये देवदत्तीयघटज्ञानरूपटृत्तनिर्गमनद्वारा सम्बन्धे सति देव-

दोषतादवस्थ्यमित्यर्थः । यदीदं मयोजकं न अवति, किं ताहै तत्मयोजकं दृश्सिनिर्गमननिरपेक्षं पूर्ववादिनस्तवाभिमेतम ? तत्राह-यदजानमिति। तदिति। तदज्ञानं तत्पुरुषीयतद्विषयकज्ञाननिवर्समियर्थः । तथा च पयोजकशरीरे 'मं पुरुषं मति' अनेन 'तदीय'इत्यनेन च यवदरतं भति विषयावरकाज्ञानस्य यहञदसीयज्ञानेनैव निवृत्ति:, न देवदचज्ञानेनेवि नियमलाभादू नोक्तातिमसङ् इति सूचितम।।

२५५

अत्राहु :- वृत्तिनिर्गमनानभ्युपगमे ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधप्रयो- जकमेव दुर्निरूपम्। 'यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति'इत्यादयुक्तमिति चेत, न। परोक्षज्ञानेनापि विषयगताज्ञाननिवृत्तिप्रसङ्गातू । अपरोक्षत्वमपि निवर्तकज्ञानविशेषणमिति चेत्,। किं तद्परोक्षत्वम?। न तावज्जातिः। 'दण्ड्ययमासीत' इति संस्कारोपनीतदण्डविशिष्टपुरुष- विषयकस्य चाक्षुषज्ञानस्य दण्डांशेऽपि तत्सत्त्वे तत्रापि विषयगताज्ञा ननिवृत्यापातात्। 'दण्डं साक्षात्करोमि' इति तदंशेऽप्यापरोक्ष्यानुभ- वापत्तेश्र। अननुभवेऽपि संस्कारं सन्निकर्ष परिकल्प्य इन्द्रियसन्नि- कर्षजन्यतया तत्र काल्पनिकापरोक्ष्याभ्युपगमे अनुमित्यादावपि लिद्गज्ञानादिकं सन्निकर्ष परिकल्प्य तदङ्गीकारापत्तेः। दण्डांशे आपरोक्ष्यासत्वे तु तस्य जातित्वायोगादू, जातेर्व्या्यवृत्तित्वनि-

वृत्तिनिर्गमं साधयितुमुपक्रमते-अत्राहुरित्यादिना। किं तदि- ति। अपरोक्षत्वं जातिरुपाधिर्वेति किशब्दार्थः। आद्यं दूषय- ति-न तावदिति। पूर्व दण्डविशिष्टतया गृहीते विष्णुमित्रे वर्तमानकाले दण्डवियुक्ते पतक्षपत्यभिज्ञानं संस्काररूपोपनायकस- हितादिन्द्रियात् जायते-'अयं विष्णुमित्रो दण्ड्यासीत' इति। तत्र दण्डांशे मत्यक्षत्वमस्ति, न वा ?। आधे दोषमाह-दण्डांशेऽपी- ति। निवृत्यापातादिति। न चात्रेष्टापत्तिर्वक्तुं शक्या। 'स दण्ड इदानीं कीहशः' इति जिज्ञासा Sनुदयपसङ्गादिति भावः। नन्वज्ञाननिवृत्य- तुभवयोरभावेऽपि दण्डांशे मत्यक्षत्व्रं कल्प्यते। कल्पकं च इन्द्रियस- भ्निकर्षजन्यत्वम्। सत्निकर्षश्र सविषयं मत्यासत्तिरिति मतमनुसतत्प संस्का- रः कल्प्यते इसाशक्कातिमसङ्रमाह-अननुभवेऽपीत्यादिना। अनुमितौ लिद्रज्ञानं सम्निकर्ष:, उपमितौ सादृश्यज्ञानं सन्निकर्षः, शाब्दे पदार्थोपस्थि- तिस्सन्नरिकर्षः, अर्थापतावतुपपद्यमानपदार्थज्ञानं सन्निकर्षः, अभावज्ञाने पति- योगिज्ञानं सन्निकर्ष: इति कल्पनया मयक्षममाणपरिशेषापत्तेरिति भावः । तदश्ीकारेति। अपरोक्षत्वाङ्गीकारापत्तेरित्यर्थः। दण्डांशेऽपि न प्र- त्यक्षत्वमस्तीति द्वितीयकल्पुं दूषपति-दण्डांश इति।व्याप्यवृतित्व

२८६ प्रथमपरिच्छेदे।

यमात्। तदनियमेऽप्यवच्छेद कोपाधिभे दानिरूपणेन तस्याव्याप्य-

नाप्युपाधि:, तदनिर्वचनात्। इन्द्रियजन्यत्वमिति चेत, न। साक्षिप्रत्यक्षाव्यापनात्। अनुमितिशाब्द ज्ञानोपनीत- गुरुत्वादिविशिष्टघटप्रत्यक्षे विशेषणांशातिव्यापनाच । करणान्त- राभावेन तदशे परोक्षेऽप्युपनयसहकारिसामर्थ्यादिन्द्रियस्येव जन- नियमादिति। अन्यथा एकस्यामेत्र प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संस्कारजन्यत या स्मृतित्वापत्तौ जातिसंकरापत्तेशिति भावः । तदनियमेऽपीति । जातेरव्या्यवृत्तित्वनियमाभावेऽपि प्रकृते प्रतभिज्ञायां विष्णुमित्रांशे प्रसक्ष- त्वम, दण्डांशे तदभावश्चास्तीति वक्तव्यम। ततश्च अनकछेदकभेदं विना प्रतियोगितदभावयोरेकत्र वृ्त्त्ययोगादुपाधिभेदो वाच्यः । स च दुर्निरुपः।

त्तित्वायोगाव्याप्यत्तिजातित्वमेव वाचत्यम। तत्र च दूषणमुक्तमिति भावः। ननु प्रकृते उपाधिभेदानिरुपणमसिद्धम्। लौकिकसन्निकर्षजन्यत्वतद ्मार वयोर्ा, संस्काराजन्यज्ञानत्वतदभावपोर्वा, विष्णुमित्रिषयकत्वतदभा वयोर्वा, अपरोक्षत्वतदभावौ प्रत्युपाधित्वसम्भवादिति चेत्, न। उक्तोपाधीनामपि भावाभावरुपतया तदर्थमुपाध्यन्तरापेक्षायामनवस्थामसङ्गादिति मावः। अपरोक्षत्वरमुपाधिरिति पक्ष दृपयति-नापीति। अनिर्वचनमसिद्धमिति चेत। तत्र वक्तव्यम्-कि मन्द्रिय जन्यत्वमपरोक्षत्वम् कि वा तत्सन्निकर्षजन्यत म, सिद्धान्सभिमतं वातत्राद्यमनूद्य दूषयत-इन्द्रिधेति। सुखादिपरसक्षरूपे नित्यसाक्षिण्यव्याप्तिमुक्त्वा अतिव्याप्िमप्याह-अनुमितीति। यस्मित् घ. टे अनुमानेन वा शब्देन वा गुरुत्वमनुभूतं, तस्मिन् इन्द्रियमन्निकर्षे सति 'घटोऽयं गुरुः' इति मत्यक्षं भतति तत्र विशेषणीभूतगुरुत्वांशे Sतिव्याप्िरि त्यर्थ: । नतु गुरुत्वस्य इन्द्रियायोग्यतया परोक्षे तदशज्ञाने तज्जन्यत्वमासिद्ध मित्यत आह-करणन्तिरेति । परोक्षेऽपीति । यथा रुचिद समते अ- नुमितौ मनसः करणत्वं, तथेति भातः। न चेन्द्रियत्वेनेन्द्रियजन्यत्वमपरो क्षत्वम्, गुरुत्वांशज्ञाने च न तथा तज्जन्यत्वमिति नातिव्याप्तिरिति वा चयम्। तथापि साक्षिपत्यक्षाव्याप्त्यनिरासादिति भावः। अनेकेषु रुपादि- साक्षात्कारेपु तज्जन्पत्वं दुर्ग्रहम। अनुगतजन्पतावच्छेदकाभावेन तज्ज्ञानं

वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वविचार: । २५७

दुर्ग्रहत्वाच। तद्ग्रहे च तस्यैत प्रथमप्रतीतस्यापरोक्षरूपत्वो- पपत्तौ प्रत्यक्षानुभवायोग्यस्य इन्द्रियजन्यत्वस्य तद्योग्यापरोक्ष- रूपत्वकल्पनायोगात् । एतेन 'इन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्वमापरोक्ष्पम्। उपन- यसहकृतेन्द्रियजन्यपरोक्षांशे च न सन्निकर्षजन्यत्वम् । अनुमितावप्युपनीतमानसत्त्व्रेन प्रमाणान्तरसाधारणस्योपनयस्या- सन्निकर्षत्वात्' इत्यपि शङ्का निरस्ता। संयोगादिसन्निकर्षाणाम- ननुगमेनाननुगमाच्च ।

विना जन्यत्वज्ञानासम्भवादित्याह-अनुगतेति। ननु 'साक्षात् करोमि' इत्यनुभवमिद्ध: कश्चिदखण्डोपाधिरेव जन्यताचच्छेदकोडकत्वसाशङ्य तर्हहि स एवापरोक्षत्वं भवेद्, नान्यदिवाह-तद्रहे चेति । अवच्छेद्यजन्यत्वग्र हान् पूर्वमेवावच्छेदकग्रहस्यावश्यकत्वात 'साक्षात् करोमि' इत्यनुभवयोग्य- स्यापरोक्षत्वस्य तदयोग्यधर्मरुपत्वायोगाचेर्थः। अस्तु तर्हि उक्तावच्छेद कोपाघेरेवापरक्षत्वरपत्वम्। स कि व्याप्यवत्तिः, अव्याप्यत्तिर्वा ?। ना- यः। 'दण्ड्ययमासीत्' इति मसक्षे दण्डांशतिव्यासेः । न द्वितीयः । अ. वच्छेदकमेदानिरूपणात्। न च विष्णुमित्रविषयकत्वावच्छेदेन तत्रापरो- क्षत्वरपोपाधिरस्ति, दण्डविपयकत्वावच्छदेन तंत्रैत तदभावोऽप्यस्तीति वाच्यम। तथासति दण्डांशे विष्णुमित्रविषयकत्व्राभावस्य वक्तव्यतया

यां पूर्वोक्तानवस्थाप्सङ्गात्। अखण्डोपाधिस्वीकारे जातिमात्रविलयम- सङ्राच् नोक्तोपाधिपक्षस्सम्भवतीति भावः। उपाधिपक्षे द्वितीयकल्पं निराचष्टे-एतेनेति। अव्याप्यादिदोषपसङ्गनेत्यर्थः । 'इन्द्रियजन्यत्वम- परोक्षत्वम्' इति पक्षेया अतिव्याप्तिरुक्ता, सा 'तत्सन्निकर्षजन्यत्वं तंद' इतति पक्षे नास्तीसाह शाङ्कक :- उपनयेति। कारणान्तराभावेन इन्द्रियजन्यत्व- सत्वेऽपि तत्सन्न्निकर्षजन्यत्वं नाहित। उपनयस्य सन्निकर्षत्वासम्भवाठ सन्निकर्षान्तराभावाच्चेति भावः। दूषणान्तरमाह-संयोगादीति। संयो-

३३

२५८ मथमपरिच्छेदे

यत्तवाभिमतमापरोक्ष्यं, तदेव ममाप्यस्त्विति चेत, न। तस्य शाब्दापरोक्षनिरूपणप्रस्तावे प्रतिपादनी यस्य तंत्रैव दर्शनीयया रीत्या अज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यत्वेन

भावेनेति यावव। अननुगमाच्चेति । इन्द्रियसन्नििकर्षजन्यत्वस्येति कोषः। तथा च घटतद्रूपरूपत्वश्दशब्दत्वसुखादिगोचरसाक्षात्कारेु 'साक्षात्करो मि' इत्यनुगतप्सक्षं न स्यादिति भाव: । उपाधिपक्षे सिद्धान्तिनो यत् तृतीयमुपाधिमाशङ्कते-यत्तवाभिमतमिति ।

मतेऽष्यस्तु ज्ञानगतमपरोक्षत्वं सम्मतं, तथा चापरोक्षत्वस्याज्ञानानिवर्तकज्ञानविशेषणतम तदेव मम म्भवाद् न परोक्षज्ञानेन तम्नित्तिमसङ्ग इति भावः। मदभिमतापरोक्षतव- स्य ज्ञाने तन्निवृत्तिप्रयोजकत्वं न सम्भवतीति सिद्धान्ती दृषयति-न, त स्थेति। मदभिमतापरोक्षत्वस्येतर्थः । प्रस्तावः पकरणम्। तच् तृतीयप रिच्छेदावसाने द्रष्टव्यम्। तत्रैव दर्शनीययेति। ज्ञानस्यापरोक्षतं हि न करणविशेषप्रयुक्तं, किं त्वपरोक्षार्थाभिन्नत्वम्। इदं चापरोक्षत्वं विप यावभासकचैतन्वरूपज्ञाननिष्ठं, न वृत्तिनिष्ठम्। अतो न साक्षिपत्यक्षाच्या प्तिः। अर्थापरोक्ष्यं च स्वव्यवहारानुकूलचैतन्याभिन्नत्वम्। स्पदमर्थपरम। तव्र्म वहारानुकूलं च चैतन्यं निवृत्तावरणं तत्तदधिष्ठानचैतन्यमेव। तथा चघटादर्थ स्य स्वव्यवहारानुकूलेन स्वाधिष्ठानचैतन्येन स्व्रगोचरतृत्त्यभिव्यक्तेन तादा

ननम। तथा अहङ्कारादिपु तदधिष्ठानभृतस्य केवलसाक्षिरूपतत्मत्पक्षज्ञा नस्य वाह्यघटादिपु तत्तदाकारवत्त्युपहितस्य घटादिपत्यक्षज्ञानरूपस्य घ टादधिष्ठानचैतन्यस्य च तेन तेन विपयेण तादात्म्यसच्वादपरोक्षार्थाभिन्न त्वरूपमपरोक्षत्वसुपपत्नमिति हि तत्र दर्शनीया रीतिः। प्रयोज्यत्वेनेति। विपयचतन्यगताज्ञाननिवृत्तौ ससा विपयस्य घटादेस्खच्यवहारातुकूळचै तन्याभिन्नत्वरूपमपराक्षत्वं लभ्यते । विषयस्य तल्लामे सति तज्ज्ञानस्याप रोक्षार्थाभिन्नत्वरूपमपरोक्षत्वं लभ्यते। तथा च विषयचैतन्यगताज्ञाननिट त्ते: पूर्व ज्ञानस्यापरोक्षत्वालाभेन सिद्धान्त्यभिमतस्य ज्ञानगतापरोक्षत्वस् विषयचैतन्यगताज्ञानानिवृतत्तिपयोज्यस्य अज्ञाननिवृत्ति प्रति परयोजकत्वास मनादित्यर्थः । तन्निव्वत्ति पति मयोजकत्या निवर्तकज्षानविशयोषणतायो -

वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वविचारः । २५१

तन्निवृत्तिप्रयोजकविशेषणभावायोगात्। तस्मात् 'तरति शोक- मात्मविद्'इति श्रुतस्य ब्रह्मज्ञानस्य मूलाज्ञानाश्रयभूतसर्वोषादान- ब्रह्मसंसर्गनियतस्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वात। 'ऐन्द्रियकवृ तयस्त- तदिन्द्रियसन्निकर्षसामर्थ्यात्त तद्विषयावच्छिन्नचैतन्यसंसृष्टा एव उत्पद्यन्ते' इति नियममुपेत्याज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतत्वं निव- तकज्ञानविशेषणं वाच्यम्। तथाच 'यदू अज्ञानं यं पुरुषं प्रति

गादित्यक्षरार्थः। तस्मादिति। 'यद अज्ञानं यं पुरुष प्रति'इत्यादिरुये नि- रुक्ते विरोधप्रयोजके अपरोक्षत्वस्य निवर्तकज्ञानविशेषणत्वामम्भवादित्य-

मिति सम्बन्धः । परोक्षज्ञानस्य अज्ञाननिवर्तकत्वमसङ्गवारणायेति शेपः। ननु विषयसंसष्टस्य वत्तिज्ञानस्य विषयगताज्ञाननिवर्तकत्वं कचिदप्यकत्कृस- मित्पाशङ्य ब्रह्मगोचरटत्तिज्ञाने क्लुप्तमित्याशयेनाह-ब्रह्मज्ञानस्येति। मूलाज्ञानाश्रपभूते सर्वोपादाने व्रह्मण संसर्गनियतस्येत्यर्थः । यदा ब्रह्म- गोचरटत्तिज्ञानमुदेति, तदा नियमेन ब्रह्मसंसृष्टमेवोदेतीत्यत्र हेतुत्वेन सर्वो- पादानत्वमुपात्तम्। कार्यमात्रस्य जन्मपभृत्युपादानभूतब्रह्मणा सह संसर्ग- नियमे सति ब्रह्मगोचरवत्तिज्ञानस्यापि स्वनिवर्त्यमूलाज्ञानाश्रयभृते ब्रम्मणि संसर्गानयमोऽप्पर्थसिद्ध इति भावः । ब्रह्मज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे मानमाह- तरति शोकमिति। शोकपदपज्ञानपरम्। आत्मपदं पत्यगभिन्नव्रह्मपरम। 'श्रुतस्य'इति पदात् पूर्वम 'अज्ञाननिवर्तकत्वेन' इति शेषः । परोक्षत्त्तीनां विषयचैतन्य संसर्गाभावादैन्ट्रियकटत्तीनां तत्संसर्गे को हेतु :? तत्राह-तत्तदि-

न तत्रातिमसङ्क इति सूचितम्। पर्यवसितं प्रयोजकं दर्शयति-तथा चेति। उक्तविशेषणे सतीत्यर्थः । घटावच्छिन्नचैतन्येतावकाज्ञानान बहूनि सन्ति। ते्षां मध्ये कानिचिदेवदत्तं पति तदावरकाणि,कानिचिच्च यज्ञद- सादिकं पति तदावरकाणि। एवं प्रतिविषयं पुरुषभेदेनानक।ज्ञानानि सन्ति। तथा च विषयावरकाज्ञानानां मध्ये पदज्ञानं यं पुरुषं देवदत्तं मति यद्विषयावरकं यस्य विषयस्य घटस्यावरकं, तदज्ञानं तदीयेन देव-

२६० प्रथमपरिच्छेदे।

यद्विषयावरकं, तत् तदीयतद्विषयतदज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनिय- तात्मलाभज्ञाननिवर्त्यम्' इति ज्ञानाज्ञानयोविरोधप्रयोजक निरूषितं भवति। न चैवंसति नाडीहृदयस्वरूपगोचरशब्दज्ञानस्थाप्यज्ञा- ननिवर्तकत्वप्रसङ्गः। तस्य कदाचिदर्थसम्पन्ननाडीहृदयान्य- दत्तीयेन तद्विपयेण तद्घटविषयकेण तदज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतात्मला- भज्ञानेन निवर्त्यमित्यर्थः। तदज्ञानेतिपदेन देवदत्तं प्रति घटावरकाज्ञानम मिधीयते। तदज्ञानाश्रयचैतन्यं घटावच्छिन्नचैतन्पं, तत्र यस्संसर्ग:, तन्निय तस्तदू्याप्य: आत्मलाभो यस्य घटगोचरटत्तिज्ञानस्य, तदू ज्ञानं सद- ज्ञानाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतात्मलाभम। तच् नद ज्ञानं चेति विग्रहः। आ- त्मलाभः उत्पातति:। नियमश्च यदा यदा घटगोचरवृत्तिज्ञानस्य घटेन्द्रिय- सन्निकर्षजन्यस्यात्मलाभः, तदा तदा घटावच्छिन्नचैतन्ये तस्य घटगोचर वत्तिज्ञानस्य संसर्ग इत्पेवमात्मकः । तदुक्तं प्राग्-'ऐन्ट्रियकटत्तयस्तत्त्वि- पयावच्छिन्नचैतन्यसंसृष्टा एवोत्पदन्ते इति नियममुपेस'इति। अत्र यदा यदा ऐन्ट्रियकटत्तीनामुत्पत्ति:, तदा तदा विषयचैतन्ये तासां संसर्ग इति हि नि- यमस्स्पष्ट भासते। एवं विषयान्तरेषु पुरुषान्तरेष्वज्ञानान्तरेपु ज्ञानान्तरेपु च इदं प्रयोजकं विशिष्य विशिष्य योजनीयम। ननु परोक्षवत्तीनां विषय चैतन्यसंसर्गाभावेनोक्तमयोजकानाक्रान्त

क्षतृत्तेरंपि विषयसंसर्गसच्वाद कचित परो- - 1 तथा हि-'हृदयपुण्डगीके नाड्यस्सन्ति' इति वाक्याज्जायमानाया वृत्तेः कदाचिदन्त:क रणे हृदयपुण्डरीकस्थे नाडीहृदयान्यतरवस्त्ववच्छेदेन जनने सति तसया

चेष्टापत्ति:। तदा तदन्यतरव्स्तुनि जिज्ञासाऽनुदयपसङ्गादिति शङ्का नि- यतपदेन निरस्तेसाह-न चैवंसतीति। विरोधमयोजकस्य नियमगर्भते सति शाब्दज्ञानस्थाप्यज्ञाननिवर्तकत्वमसङ्गो न चेति सम्बन्धः । यदा यदा

च्छिन्नचैतन्ये संसर्ग इति नियमो नास्तीति हेतुमाह-तस्पेति। ताहयशर- व्दज्ञानस्पेसर्थः । ऐन्ट्रियकटत्तीनां हि तत्तदिन्द्रियगोलकावच्छन्ान्त: काण -

वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वविचार: । २६१

तरवस्तुसंसर्गसम्भवेऽवि विषयसंसर्ग विनाऽपि शाब्दज्ञानसम्भ- वेन तत्संसर्गनियतात्मलाभत्वाभावात। तस्माज्ज्ञानाज्ञानवि- रोधनिर्वाहाय वृत्तिनिर्गमो वक्तव्य इति॥ (वे०सृ०मं०) अन्ये विषयसम्मोहभेदनाय तमास्थिताः ॥ अन्येतु-विषयगताज्ञानस्य लाघवात् समानाधिकरणाज्ञा- ननिवर्त्यत्वसिद्धौ वृत्तिनिर्गम: फलतीत्याहुः ॥ (वे०सू० मं०) परे चिदुपरागार्थम्। अपरेतु-बाह्यप्रकाशस्य बाह्यतमोनिवर्तकत्वं सामानाधि- करण्ये सत्येव दृष्टमिति दृष्टान्तानुरोधादू वृत्तिनिर्गमः सिध्य- तीत्याहुः। प्देशेपूत्पत्तिनियमस्सम्भाव्यते। इन्द्रियनिरपेक्षटत्तीना त्वन्तःकरणे जा- यमानानां प्रदेशनियमे कारणाभावाद हृदयादिगोचरशब्दवत्ति: कदाचिदै- वयोगाद् हृदयाद्यवच्छेदेनान्त:करणे जायते, कदाचित्तु हृदयादिमदेशं विह्याय पदेशान्तरावच्छेदेन सा तत्र जायते इति निरुक्तनियमो नास्तीसर्थः । अन्र तस्पेति पष्ठयास्ससम्या पश्चम्या च सम्बन्धः । तस्मादिति। ृत्तिज्ञा- = एवं व्ानाज्ञानयोर्विरोधपयोजकनिर्वाहकत्वेन वृत्तिनिर्गमनं परसा- ध्य तत्रैव हेत्वन्तराणि मतभेदेनाह-अन्ये त्वित्यादिना। लाघया- दिति। विषयगताज्ञानस्यान्वयव्यतिरेकाभ्या ज्ञाननिवर्त्यत्वग्रहदशायां लाघवात समानाधिकरणज्ञाननिवर्त्यत्वं गृह्ाते, न तु व्यधिकरणज्ञाननि- वर्सत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भमति-अज्ञानस्य विषयचैतन्यगतत्व्रात्तभरिद्टत्तिल- क्षणं ज्ञानकार्यमपि तद्तमेव । तथा चाज्ञाननिवृत्तिरुपकार्यस्य स्वकारण- भूतज्ञानेन सहेन्द्रियस्षन्निकर्षसामर्थ्याद सामानाधिकरण्यलक्षणसम्बन्घस- म्भवे तत्यागायोगाव कार्यकारणयोस्सामानाधिकरण्यस्यौतसर्गिकत्वादिति। बाह्यतम इति। अन्धकारेत्यर्थः । सत्येवेति। अन्पत्र विद्यमानादालो- कादन्यत्र तमोनाशषो न दृष्ट इसेवकारार्थः। अज्ञानस्यापि विषयावरक-

२६२ मथमपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) अभेदव्यक्तयेऽपरे॥ १२१॥ केचित्तु-आवरणाभिभवार्थ वृत्तिनिर्गमानपेक्षायामपि चिदुप- रागार्थ, प्रमातृचैतन्यस्य विषयप्रकाशकब्रह्मचैतन्याभेदाभिव्यकत्य- र्थ वा तदपेक्षेत्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) अभेदो जीवपरथोः सिडो वेदान्तमानकः।। यतोऽत्र सर्वेवेदान्तास्तात्पर्येण समन्वियुः॥१२२॥।

मञ्जर्या प्रथमपरिच्छेद: समाप्रः। अथ किंप्रमाणकोडयं जीवब्रह्मणोरभेदः, यो वृत्याऽभिव्य- ज्यते ? 'वेदान्तप्रमाणकः' इति घण्टाघोषः । सर्वेऽपि वेदान्ताः

मानाधिकरणयोरेव निवत्यनिवर्तकभावः कल्प्यते। तच्व सामानाधिकरण्य- मज्ञानाश्रये विषयचैतन्ये वृत्तिज्ञानस्प संसर्गरूपम। स च संसर्गो वृत्तििर्ग माधीन इति भाव:।। एवं विषयचैतन्यगताज्ञाननिवृत्तिर निर्गतवृत्त्याऽपि सम्भवति। अतो वृत्तिनिर्गमनाभ्युपगमो व्यर्थ इत्याक्षेपे तन्निर्गमं विना तन्निटत्तिर्न सम्भवतीति तदभ्युपगमस्सफल इति समाधानं दर्रितम। इदानी विषयचैतन्यगताज्ञान- निवृत्यर्थ वृत्तिनिर्गमनं नापेक्षितमिति पूर्वपक्ष्युक्तमद्रीकृसापि वृत्तिनिर्गम- नं साधयति-केचित्विति। इदं च प्रकारद्रयं पागेव पपश्चितमिति ने ह पपञ्च्यते इति बोध्यम्। ममातृचैतन्पशब्दितजीवस्प ब्रह्माभेदे नासत पमाणमिति शङ्कते- अधेति। अयममेदः कि वेदान्तपमाणका, किं वा तदन्यपमाणक: ।। तत्र न ताषदाध: कल्पस्सम्भवाति वेदान्तानामुपासनादिपरत्वपतीतेः । न द्वितीयः। जीवब्रह्माभेदस्यौपनिषदत्वश्रुतिविरोघादिति भावः। तत्रादं कल्पं परिगृह समाघचे-षेदान्सेति। तेषामुपासनादिपरत्वं दूषयति- सर्वेऽपीति। वेदान्वानां के तात्पर्यम्? इति विमृश्यमानास्सर्वेऽपि वेदान्ता

२६३

उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादितात्पर्थलिड्गैविमृश्यमानाः प्रत्यगभिन्ने व्र- ह्मण्यद्वितीये समन्वयन्ति। यथा चायमर्थः, तथा शास्त्रे एव स- मन्वयाध्याये प्रपश्चितः । विस्तरभयान्नेह प्रदश्पते इति॥१९॥

इति सिद्धान्तलेशसारसङ्ग्रहे प्रथमः परिष्छेदः समाप्तः ।

अद्रये जीवाभिन्ने ब्रह्मणि सपन्वयन्ति समन्वयं तात्पर्य लभन्ते। तात्पर्यज्ञाप- कानि लिङ्गानि कथयति-उपक्रमेति। आदिपदमभ्यासादिसङ्रहार्थम्। के ते वेदान्ता:, कर्थं वा तेषु उक्तलिङ्गगनां सत्तवम, को वा तैलिद्रैस्तात्प र्यावगमप्रकार: ? इत्याकाङ्गायामाह-यथा चेति। सर्वेषा वेदान्तानामयमेव परमतात्पर्यविषयीभूतोऽर्यः, न तूपासनादिरिति पपश्चितमियर्थः । अत्रापि कुतो न प्रपञच्यते ! तत्राह-विस्तरेति। ग्रन्थविस्तरभयादिसर्थः ॥ १९ ॥

कृष्णानन्दतीर्थस्य कृतौ शास्त्रसिद्धान्तले- शासंग्रहव्याख्यायां कृष्णालंकाराख्या- यां प्रथम: परिच्छेदस्समाप्तः।।

श्रीकृष्णं मनसा ध्यात्वा श्रीकृष्णं सम्पणम्य च। व्यारुयातोऽयं परिच्छेद: श्रीकृष्णपरितुष्टये ॥। १॥

॥ श्रीः ॥।

सूचीपत्रम्।

स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता (जैनदर्शनमू) रु० भ०

२ जीवन्मुक्तिविवेक :- भा० टी० 2-6 तत्वबिन्दुः-सटिप्पणः ०-६ ४ नैष्कर्म्यसिद्धि :- सटीका सटीप्पणा ब्रह्मामृतसहिता 2-0 ५ ब्रह्मसूत्रम्-मूलमात्रम-(वेदान्तसूत्रम) ०-२ ६ तदेव-रप्रभा-भामती आनन्दगिरि (न्यायनिर्णय) युनम् ८-० 2-

त्पलदेवाचार्यविरचिता। महामाहेश्वरश्रीक्षेमराजविरचिता वि.स. २-० ९ श्रीभाष्यवार्त्तिकम्। श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तः २-० १० श्रीमदणुभाष्यं पकाशव्याख्यासहितप १५-० ११ ब्रह्ममूत्रवृत्ति: मरीचिका सहिता 2- १२ ब्रह्मसूत्रभा्यम् भास्करभाष्यसहितम्- ३- १३ ब्रह्ममूत्रभाष्यम् वादरायणपणीतवेदान्तमूत्रस्य यतीन्द्र- ६- १४ ब्रह्मसूत्रत्तिः भावपकाशिका (अपूर्ण) १-० १५ भगवद्गीतामृततरंगिणी टीकोपेता १६ वेदान्तपरिभाषा-(मूलम्) सटिप्पणा 916 १७ सैव-टीकाद्योपेता (शिखामणि तथा मभासहिता) २-6 १८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलि :- इंग्लिश० 2-८ १९ तत्वदीपनम्-पश्चपादिकाविवरणस्य व्यारूयानम। 6-0 २० तत्वत्रयम्-भाष्योपबृंहितं विशिष्टाद्वैतदर्शनमकरणं श्रील्लोकाचार्य्- प्रणीतम्। भाटृभाषा-श्रीनारायणतीर्थ विरचितमकाशसहिता २-० २१ सिद्धित्यम्-विशिष्टाद्वैतपरम । श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभि:श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम २२ संक्षेपशारीरकम्-रामतीर्थीटीकासहितम् ६-० २३ मधुमूद नसरस्वती टी का सहितम १२-० पत्रादिपेषणस्थानम्-हरिदासगुप्त :- चौस्म्बासंस्कृतसीरीज आफीस- बनारस सिटी।

॥ द्वितीय: परिच्छेदः ॥

(वे० सू०मं०) ननूपजीव्यप्रत्यक्षविरुद्वूं श्रुतियुक्तिभिः ॥ बोध्यते कथमद्वैतम्, (१)अथ कथमद्वितीये ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयः, प्रत्यक्षा दिविरोधाद् ? इति चेत, न । आरम्भणाधिकरणो-( उ० मी० अ० २ पा० १ अधि० ६ सू० १४) दाहृतश्रुतियुक्त्िभिः

यो मे विशवेश्वरक्षेत्रं विशवेश्वरसमो गुरुः ॥ समध्यास्ते स्वयंज्योतिर्वाणीसंज्ञो भजामि तम् ॥१॥ स्वयंपकाशसरस्वतीसंज्ञक इसर्थः । आचार्यचरणद्वन्द्वस्मृतिर्लेखक रूपिणम् । मां कृत्वा कुरुते व्याख्यां नाहमत्र प्रभुर्यतः॥२॥ अत्र व्याख्याने प्रभुः समर्थ इत्पर्थः । पथमपरिच्छेद ब्रह्मलक्षणविचारावसरे लक्षणस्य मतभेदेन ज्ेयब्रह्म-

निरूपितौ। तथा तदनन्तरं जीवतत्साक्षिणोर्निरूपणेन त्वम्पदवाच्यार्थ- लक्ष्यार्थी निरूपितौ। तथा चार्थाद्वाक्यार्थरूपाभेदोि निरपतो भवति। वाक्पार्थस्प तनवपदलक्ष्पार्थानतिरेकाव। तथा च जीवामिसे निर्विशेषे

पितो भवति। ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वयरूपः मरथमाध्यायार्थस्तात्पर्यतः पूर्वपरिच्छेदे निरू-

इदानी द्विती याध्यायार्थरूप वेदान्तसमन्व्रयस्ष्य मानान्तराविरोध नि- रपयितुं परिच्छेदान्तरमारमते-अथ कथमिति। समन्वयस्तात्पर्यम् । प्रसक्षेति। ब्रह्मापेक्षया द्वितीयस्य प्रपश्चस्य प्रतक्षसिद्धत्वादू अद्रितीयत्वं तं- स्य बाधितम। तथा च बाधितेडर्यें कर्थ श्रुतेस्तात्पर्यम, अपामाण्यमसङ्गा- दिति भाव:। पपश्चस्य रज्जुसर्पादिवद् ब्रह्मणि कल्पितत्वाद्वास्तवमद्विती- यत्नमवाधितमिति समाधते-नेति। श्रुति युक्तिभिरिति। एवाश्क्रति- ३४

२६६ द्वितीयपरिच्छेदे।

प्रत्यक्षाद्यधिगम्यस्य प्रपशस्य ब्र्मविवर्ततया मिथ्यात्वावगमाद्। ननु न श्रुतियुक्तिभिः प्रपश्चस्य मिथ्यात्वं प्रत्याययितुं शक्यते। 'घटस्सन्' इत्यादिघटादिस त्वग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधात्। (चे०सू०मं०) तत्त्वशुद्धिकृतो विद्दुः ॥१॥ शुक्तीदन्तेव सन्मात्रं सर्वाध्यच्ेषु गोघरः॥

अत्राहुस्तत्त्वशुद्धिकारा :- न प्रत्यक्षं घटपटादि त- त्स्त्वं वा गृह्नाति, किं त्वधिष्ठानत्वेन घटाद्यनुगतं सन्मात्रम्। तथा च प्रत्यक्षमपि सद्रूपव्रह्मद्वैतसिद्धयनुकूलमेव। तथा सति 'सद्' 'सद्' इत्येव प्रत्यक्षं स्यात्, न तु 'घटः सन्'इत्यादि प्रत्यक्षमि- न्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायीति चेतु, न। यथा भ्रमेष्विद मंशस्याधि-

युक्तयो विवर्तलक्षणनिरुपणावसरेऽस्माभिदशता इति नात्र प्रदर्श्यन्ते, पसक्षविरोधे श्रुतियुक्तीनामेव्र बाधो न्याय्य इति मन्यमान आक्षिपति- ननु नेति। 'घटस्सन्' इसादिना घटादिसत्वग्राहिपसक्षेण सह प्रपश्चमि

श्रुत्यादिगम्यमिथ्यात्वविरुद्धं सत्वं प्रसक्षग्राह्ममेव न भवति। अतस्तद्विरोधशङ्वव्र निरालम्वनेति पञ्चभिमतैः मतिपादपाति-अश्राप्ग रित्यादिना। मसक्षं घटादि न गृह्धाति, तस्य घटादेस्सच्वं वा न गृह्नाति चेत, तर्हिं निर्विषयं तव मसज्पेतेति शङ्कते-किं स्विति। उत्तरम्-अधिष्ठानेति । सन्मात्रमिति । सदूपं ब्रम्मैत्र पत्य- क्षममेयमित्यर्थः । एवं स्थिते न केवलं मत्यक्षविरोधाभावः, कि तु लाभोऽप्यस्तीत्याइ-तथा चेति। घटादेरैन्द्रियकत्ववादी शङते- तथासतीति । तस्य सन्मात्रविषयकत्वे सतीसर्थः । इन्द्रियेति। न घ सन्मात्रमत्यक्षे एव इन्द्रियान्वयाद्यनुविधानोपपततेः पत्यक्षस्य घटादिवि षयकत्वाभावे तदनुविधानं न स्यादित्येतदभिभायकं विशेषणमयुक्तमिति वाच्यम्। स्वपकाशस्य सन्मात्रस्य प्रकाशनाथ इन्द्रियापेक्षा5सुपपचेरिवि भावः। अत्राक्षेप्ता कि सिद्धान्तयेकदेशी, कि या मेदवादी ?। आधे वक्ष

२६७

छ्ठानस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम्, इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोः तत्रैवोपक्षयः। रजतांशस्य त्वारोपितस्य भ्रान्त्या प्रतिभासा, तथा सर्वत्र सन्मा- त्रस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणम्, तत्रैवेन्द्रियव्यापारः। घटादिभेदवस्तुप्रति- भासो भ्रान्त्येत्यभ्युपगमात्। ननु तद्वदिह बाधादर्शनात् तथाऽम्युपगम एव निर्मूल इति चेत्, न। बाधादर्शनेऽपि देशकालव्यवहितवस्तुवद् घ- टादिभेदवस्तुनः प्रत्यक्षायोग्यत्वस्यैव तत्र मूलत्वात। तथाहि-इन्द्रियव्यापारानन्तरं प्रतीयमानो घटादिः सर्वतो भिन्न एव प्रतीयते। तदा तत्र घटादिभेदे संशयतिपर्ययादर्शनात।

म्तदष्टरान्तेन सन्मात्रस्य मत्यक्षममेयत्वमाह-यथेति । तत्रैवेति। अ- धिष्ठानग्रहणे एवरेत्यर्थः । भ्रान्त्येति। साक्षिरूपयेसर्थः। सन्मात्रस्थेति । तस्य स्व्रमकाशत्वेऽप्याृतत्वादावरणनिवर्तकट्तत्युत्पसये इन्द्रियापेक्षेति भाव: घटादीति। घटादेस्तद्वेदाख्यस्य च वम्तुनः प्रतिभासो भ्रान्त्या ऐन्द्रिय- - 'सत् सद्' इसेव प्रसक्षं स्यादित्याक्षेप्ता भेदवाद्यपि निरस्तः। सिद्धान्तिना घटादौ तत्सच्चे च मत्यक्षस्य मामाण्पानङ्गीकारेपि घटादेः मसक्षज्ञाने साक्षिरुपे भानाङ्गीकारात्। भेदवादी शङ्कने-नन्विति। शुक्तिरजनादेवधिदर्शनादयुक्तं वस्य भ्रान्त्या परतिभासाङ्गीकरणम्। तथा घटादिद्वैनस्य बाघादर्श- नावस्य भ्रान्तिमात्रसिद्धत्वमनुपपभ्नमिसर्थः । कि श्रीतबाधादर्शनं विवक्षि- नम्, किं वा पसक्षनाधादर्शनम्, यौक्तिकबाघादर्शनं वा?। आद्यमसिद्धमू। हश्यमात्रस्य ब्रह्मणि "नेह नानाडस्ति" इत्यादिश्रुत्या बाघदर्शनादित्याइ- नेति। द्वितीयमक्रीकरोति-बाघादर्शनेSपीति। तृतीयमप्यसिद्ध्या हषयति-देशकालेति। घटादीति। घटादेस्द्वर्मिकमेदरूपस्य च व- खुन इस्पर्थ: । मश्यक्षायोग्यसमेव दर्शयितुं प्रथम सम्मतमर्थ दर्शयति-इन्द्रि- पेति। वनेतिपद्व्वारपा-घटादिमेदे इति। घटादिधर्मिकमेदे इ.

२६८ द्वितयिपरिच्छेदे।

यत्रापि स्थाण्बादौ पुरुषत्वादिसंशयः, तत्रापि तद्यतिरिक्तेम्यो भेदोऽसन्दिग्धविवर्यस्तत्वात प्रकाशते एव। भेदस्य च प्रतियो- गिसहोपलम्भनियमवतो न प्रत्यक्षेण ग्रहणं सम्भवति। देश- कालव्यवधानेनासन्निकृष्टानामवि प्रतियोगिनां सम्भवात्। मे- दज्ञानं प्रतियोग्यंशे संस्कारापेक्षणात स्मृतिरूपमस्तु प्रत्यमि- ज्ञानमित्र तत्ताशे इति चेतु न। तथापि भेदगतप्रतियोगिवैशि- ष्ट्यांशे तदभावात। न च कनकाचलो भेदप्रतियोगी, वस्तुत्वादिति भेदे प्र. तियोगिवौशिष्ट्यगोचरानुमित्या तत्संस्कारसम्भवः । भेदे ज्ञानं वि-

त्यथे:। सर्वतो भिन्न एव मतीयत इत्ययुक्तम। इन्द्रियमन्निकृष्टे स्थाप्ा- दौ कचित् पुरुपादिप्रतियोगिकमेदस्यामतीतेः, मतीतौ वा संशयाभावाप- तेरत आह-यत्रापीति। ततः किम? तत्राह-भेदस्य चेति। प्रतियो- गिसहोपलम्भनियमवत इति। समम्वन्धिकपदार्थप्रत्यक्षे यावत्सम्बन्धि विषयकत्वस्य याव्रत्सम्बन्धिप्रतक्षजन्यतायाश्च संयोगादिपत्यक्षे कलुपत्वाद् भेदपत्यक्षेऽपि यावत्पतियोगिविषयकत्वं यावत्पतियोगिपत्यक्षजन्यत्ं च. वाच्यम। भेदपरत्यक्षस्यापि ससम्बन्धिकपदार्थपत्यक्षत्वादू। तथा च या वन्तः प्रतियोगिनः तावर्ता प्रतियोगिनां मत्यक्षासम्भवेन क्लृप्रसामग्य- भावादू न भेदः प्रत्यक्षपमायोग्य इति तस्य भ्रान्तिमात्रसिद्धत्वं युक्तम। सिद्धान्ते तु भेदे प्रत्यक्षस्य नित्यसाक्षिरृपत्वाद न कारणापेक्षेति भावः। सहोपलम्भनिषममात्रस्य भेदसत्यत्वरमते कथश्विदुद्धारं शङ्के- भेदज्ञानमिति। संस्कारापेक्षणाददिति । तज्जन्यत्वसम्भवादिसर्थः । भेदज्ञाने हि प्रतियोगिनां प्रतियोगितावच्छेदकरूपेणैत्र मानं पररुपेयते। तेन रुपेण सकलपतियोगिगोचरपूर्वानुभवासम्भवेन संस्कारासम्भवाद अ सत्निकृष्टपतियोग्यंशे स्मृतिरपत्वमपि न सम्भवति। तदभ्युपगम्याप्याह सिद्धान्ती-न, तथाऽपीति। कनकाचलादिपदार्थानां सन्निकृष्टघटनिष्ठभे- दमतियोगित्वेन पूर्वमनतुभूतत्वादिति भावः । वैशिष्ठ्याशे पूर्वातुभवं श- झुते-कनकाचल इति। एवमितरपदार्थेष्वपि अनुमानं द्रष्टव्यमिति भा

प्रत्यक्षेणाद्वैतश्रुतेरबाधविचारः । २६०

नाऽनुमित्यभावेना(१)तमाश्रयापत्तेः । पक्षसाध्यहेतुपक्षताद्यभे- दभ्रमे सति सिद्धसाधनादिनाऽनुमानाप्रवृत्या तदभेदज्ञानविघट-

अस्तु तर्हि भेदांशे इत्र प्रतियोगिवैशिष्ट्यांशे- डपि प्रत्यक्षमिति चेत्, न। प्रतियोगिनोऽप्रत्यक्ष- त्वे तद्वैशिष्ट्यप्रत्यक्षायोगात् सम्बन्धिद्वयप्रत्यक्षं विना स- म्बन्धप्रत्यक्षासम्भवात्। तस्मात् प्रत्यक्षारयोग्यस्य प्रतियो- गिनो भ्रान्तिरूप एव प्रतिभास इति तदेकवित्तित्रेद्यत्वनियतस्य भेदस्य भेदैकवित्तिवेद्यत्वनियतस्य घटादेश्र भ्रमैकविषयत्वात् प्रत्यक्षं निर्विशेषसन्सात्रग्राह्याद्वैतसिद्धयनुकूलमिति॥ (वे०सू०मं०) ब्रह्मसत्तानुविद्वं हि विश्वमिन्द्रियगोचरः॥ स्वतो नेत्यविरुद्धत्वमाहुन्यायसुधाकृतः॥३॥ न्यायमुधाकृतस्त्वाहु :- घटादेरैन्द्रियकत्वरेऽपि 'सन् घटः' ६ः। आत्माश्रयापत्तेरिति। भेदज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनत्वेन न किश्िद् भेदज्ञानं सिध्येदिति भावः । अप्रवृतत्येति। तथा च पक्षाद्यभेदज्ञानस्य अनुमितिप्रतिबन्धकतया तद्रिघटकं पक्षादिभेदज्ञानमावश्यकमिति भावः । त- रहीति। प्रतियोगिवैशिष्ट्यांशज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वासम्भवे सतीसर्थः । देकेति। तत्पद प्रतियोगिपरम्। नियमेन मतियोगिज्ञानविषय- स्येत्यर्थः । वित्तिपदं प्रत्यक्षपरम। भेदपदजन्यभेदज्ञानस्य प्रतियोगिविष- यकत्वादर्शनादिति बोध्यम्। भ्रमैकविषयत्वादिति। अधिष्ठानस्यापि भ्रमविषयत्वात् कल्पितत्व्रपसङ्गवारणाय एकपदम् । अधिष्ठानस्य च सम्य- गदर्शनं मत्यपि विषयत्वाव भ्रान्त्येकविषयत्वमसिद्धम। तथा च प्रसक्षं स० दस्तुन्येव प्रमाणं सव श्रुसनुकूलमिसर्थः ।

भपश्चमिथ्यात्वसाघकश्षुतियुक्तीनां न पसक्षविरोधः। परत्यक्षस्यापि घटादौ पृथकसत्व ग्राहित्वाभावादिसाह-न्यायसुधाकृतस्तवापुरिति। 'सनू घटः' (१) अनुमानप्रपृर्ययोगेनेति पाठः ।

२७० द्वितीयपरिच्छेदे।

इत्यादिरधिष्ठानसत्तानुवेध इति न विरोधः । एवं "नीलो घटः" इत्यादिरधिष्ठाननैल्यानुवेधः किं न स्यादिति चेत, न ।श्रुत्या सदूरूपस्य वस्तुनो जगदुपादानत्वमुक्तमविरोधात् सर्वसम्मत मिति, तदनुवेधेनैत 'सन् घटः' इत्यादिप्रतिभासोपपत्तौ घटादावपि स० त्ताकल्पने गौरवम्। तस्य रूपादिहीनत्वादू, नैल्यादिकं घटादावेव कल्पनीयमिति वैषम्यादिति।। (वे०सू० मं०) जडेष्वावरणायोगाव्क्षुरादेने सार्विकी। मानतेत्यविरुद्धत्वं संक्षेपाचार्यदर्शने॥४॥ संक्षेपशारीरकाचार्यास्त्वाहु :- प्रत्यक्षस्य घटादिसत्वग्राहि- स्वेऽपि पराग्विषयस्य प्रत्यक्षादेस्त त्वावेदकत्वलक्षण प्रामाण्या- भावादू न तद्विरोधेनाद्वैतश्रुत्यादिबाधशङ्का। अज्ञातबोध-

इत्यादि: घटादेस्सशवमतिभासः अधिष्ठानसत्तासम्बन्धविषयक एव, अो न विरोध इत्यर्थः। घटादौ प्रतीयमानसत्त्वस्याधिष्ठानगतत्वस्वीकारेडतिप सङ्गं शङ्कते-एवमिति। 'नीलो घटः' इत्यादि: घटादौ नैल्यमतिभासोऽ व्यधिष्ठाननैल्यसम्बन्धगोचरः कि न स्यादित्पर्थः । तथा च ब्रह्म रूपवत् स्यादिति भावः। नैल्यादेः सत्तावैषम्येण परिहरति-नेति । श्रुसेति । "सदेव"इत्यादिश्युत्येसर्थः। सर्वसम्मतमिति। सवैरेव स्व्रीकर्तव्यमित्यर्थः। न तु यथाश्रुतम, वैशेषिकादिभिरनङ्गीकारात्। अविरोधादिति।

तदन्धिति। तत्पदमधिष्ठानसतापरम्। सस्ेति। जगदधिष्ठानभूतब्रक्मण इत्पर्थः। घटादावेवेति। न ब्रह्मणि तत् करपयितुं शक्यम, श्रुतिविरो- धादिति भाव: ।। मत्पक्षस्य घटादौ पृथवसर्वग्राहित्वेऽवि तस्य ममाणाभासत्वादू न तेन श्ुतेर्षाधशङ्काऽवकाश इसाइ-संक्षेपशारीरकाचार्यास्त्वति। पराग्विषयस्पेति। जटमात्रविषयकस्पेत्पर्थः । तश्वेति। अनभि- गतत्वे सत्यवाितं तश्वं तदावेदक तद्बोधकं तमय ममाणलक्षणमिति बहुवादिसम्मतम। तच्च मत्यक्षस्त्र नास्वीति पमाणाभासकपं मत्वक्षमि

२७१

कं हि प्रमाणम्। न च प्रत्यक्षादिविषयस्य घटादेरज्ञातत्व- मस्ति। जडे आवरणकृत्याभावेनाज्ञानविषयत्वानुपगमात । स्वप्रकाशतया प्रसक्तप्रकाशं ब्रह्मैवाज्ञानविषय इति तद्बोधक- मेव तत्वावेदकं प्रमाणम्। तदेव प्रमितिविषयः । अत एव श्रुतिरपि "आत्मावा अरे द्रष्टव्यः" इत्यात्मन एव प्रमेयत्वमिति नियच्छति।न हि "द्रष्टव्यः"इत्यनेन दर्शनं विधीयते, प्रमाणपरतन्त्रस्य तस्य विध्यगोचरत्वात् किं तु 'आत्मा द- र्शनाईः' इति। अज्ञातत्वादात्मन एव प्रमेयत्वमुचितं, नान्यस्येति नियम्यते इति॥ (वे० सू० मं०) जातिकालादिकं सत्त्वमिष्टमध्यक्षगोघरः॥ नहि तच्छौत्तमिथ्यात्वविरुद्धमिति केचन । ५ ॥ केचित्तु-घटादिसत्त्वग्राहिणः प्रत्यक्षस्य प्रामाण्ये ब्रह्मप्रमाणन्य- नताऽनवगमेऽपि तदग्राह्यं सत्त्वमनुगतप्रत्ययात् सत्ताजातिरुप ति भावः। घटादेरिति। तस्याबाघितत्वे सत्यप्यज्ञातत्वं नास्ती- स्यभिमायः। अन्यथा तदभावादपि प्रत्यक्षस्य ममाणाभासत्वपतिपाद- नसम्भवे अज्ञातत्वाभावमात्रप्तिपादनायोगात् । अतो बाघितत्वाभावमु पेत्य तस्याभासत्वप्रतिपादनमिह विवक्षितमिति बोध्यम्। कृत्यं कार्य फलमिति यावत। स्वमकाशात्मन एव प्रमेयत्वरे श्रुतिमपि ममाणय- ति-अत एवेति। अज्ञातत्वादेवेत्यर्थः । ननु 'द्रष्टव्यः' इति श्रुतिरात्मद- पीनं विधते, नेत्याह-न हीति। अगोचरत्वादिति। पुरुषयत्रसाध्य- क्रियाया एव विधियोग्यत्वादिति भावः । विधिमसयस्य गर्ति पृच्छतति-किं स्विति। अहर्थिस्तव्यपत्यय इत्याह-आत्मेति। परत्यक्षविषयजडस्याज्ञातत्वमुपेत्य जडबोधकमसक्षस्य श्रुतितुल्य-

क्षग्रहं सथवं सत्ताजातिकप था, तन्तदेशकालसम्बन्धरूप वा, घादिस्वरुप वा पर्थवस्यतीति सम्बन्यः। जातिकपतवे मानमाह-अनुगतेति। 'सन् घ-

१७२ द्वितीयपरिच्छेदे।

वा, 'इहेदानीं घटोडस्ति' इति देशकालसम्बन्धप्रतीतेः तत्तद्ेशकाल- सम्बन्धरूपं वा, 'नास्ति घटः' इति स्वरूपनिषेधप्रतीतेर्घटादिस्वरू- पं वा पर्यवस्यति। तच स्वमिथ्यात्वरेन न विरुध्यते। न हि मि- थ्यात्ववादिनाऽपि घटादेः स्वरूपं वा, तस्य देशकालसम्बन्धो वा, तत्र जात्यादिकं वा नाभ्युपगम्यते, किं तु तेषामबाध्यत्वम्। न चाबाध्यत्वमेव सत्त्वं प्रत्यक्षग्राह्यमरित्विति वाच्यम् । 'काल- तयेऽपि नास्य बाधः' इि वर्तमानमात्रग्राहिणा प्रत्यक्षेण ग्रही- तुमशक्यत्वादित्याहः॥ (वे०सृ०मं०) अयावज्ज्ञानबाध्यत्वमबाध्यत्वमिति द्विधा॥

टः, सनू पटः' इत्यादिरुपेत्यर्थः। द्वितीये मानमाह-इहेति। 'इदेदानी घटः' इति भतीतिर्घट मतीयमानदेशकालसम्बन्धमेव सत्तारूपतया विषयीकरोती- ति भावः। तृतीये मानमाह-नास्ति घट इतीति। 'घटो नास्ति'इति घटास्तितानिषेधत्वेन रूपण घटस्वरूपनिषेधस्यैवानुभवाद घटास्तित्वं घ स्व रूपं पर्यवस्यतीत्यर्थः । ततः किं? तत्राह-तच्चेति। न हीति। तुच्- विलक्षणपपश्चस्रूपाङ्गीकारादिति भावः। घटादेः स्वरूप वा नाभ्युपग- म्यते इति न हीति सम्बन्धः। तथा तस्य देशकालसम्बन्धो वा नाभ्युप- गम्यत इति न हीति सम्बन्धः। तत्र जासादिकं वा नाभ्युपगम्यते इति न- हीति सम्बन्धः । एतत सर्व जगन्मिथ्यात्ववादिनाऽभ्युपगम्यते एव । विरोधाभावादिति भावः। तर्हि कीदशं सत्वं मिथ्यात्वविरोधि यत्वया नाभ्युपेयते जगतीति पृच्छति-किंत्विति । उत्तरम्-तेषामिति। घटादीनामिसर्थः । कितु तेषामवाध्यत्वं नाभ्युपगम्यते इति सम्बन्धः। मिथ्यात्वस्य बाध्यत्वरूपत्वात्तदविरुद्धं सत्त्वमवाध्यत्वरूपमेव चेव, तहींदमेव सत्वं प्रसक्षविषयोऽस्तु। तथा च प्रसक्षविरोधशङ्का स्पादेवेत्पाशयवती श- झमुद्धात्य निराचष्टे न चेत्यादिना। नास्येति। जगत इत्यर्थः । अवाध्यत्वरूपमेव सच्वं मत्यक्षवरिषय इत्युपेत्यापि मत्यक्षविरोभाभाव

२७१

अन्येतु-अबाध्यत्वरूपसत्यत्वस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वेऽपि "प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्"इतिश्रुत्या प्रधानभूत प्राणग्रहणोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य प्रपश्चस्य ब्रह्मणश्च सत्यत्वोत्कर्षापकर्षप्रतीतेः, सत्यत्वे चाबाध्यत्वरूपे सर्वदवाबाध्यत्वं किश्चित्कालमबाध्यत्वममित्येवंविधो- त्कर्षापकर्ष विना'राजराजो मन्मथमन्मथः' इत्यादिशब्दतात्पर्य- गोचरनियन्तृत्वसौन्दर्यादीनामित्र भूयोविषयत्वाल्पविषयत्वादि- रूपोत्कर्षापकर्षासम्भवाद्, विधान्तरण तत्सम्भवेऽवि प्रपश्वस्य

माह-अन्ये स्विति। अवाध्यत्वरूपसत्यत्वस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वेऽपि न मि- ्यात्वश्रुतिविरोध इति सम्बन्धः। कालत्रयावाध्यत्वरूपं सच्व मिथ्या- व्वविरोधि। तच ब्रह्मण एव। प्रपश्चस्य तु यावरत्तत्त्वज्ञानमबाध्यत्वरुपं मस्रम्। पनच न मिथ्यात्वविरोधीति न प्रत्यक्षविरोध इति वक्तुं भप- श्ब्रह्मणोस्मच्वे वैलक्षण्ये प्रमाणमाह-प्राणा इति। प्राणग्रहणं कृत्स्नय- पश्चोपलक्षणार्थम्। एप परमात्मा तेषां मसं तानपेक्ष्य सत इसर्थः। तथा च श्ुती प्रपश्चस्य सत्यत्वं निकृष्टं, ब्रम्मणस्सत्यत्वमुत्कष्टमित्युक्तं भवति। तत्र प्राणपदेन प्रपश्चोपलक्षणे नियामकमाह-प्रधानभूतेति। सूत्रात्मरुप- स्य प्राणस्य जगद्विधारकत्वाव प्राधान्यं द्रष्टव्यम। न चोपलक्षणे माना- भावः शङ्कनीयः। ब्रह्मस्वरूपप्तिपादनपरे वाक्ये प्रश्चैकदेशभूतमाणग्रह- णे प्रयोजनाभावात्। कृत्स्नोपलक्षणे तु मतत्वेन प्रसिद्धपपश्चाधिष्ठ नतया ब्रह्मन परमार्थसत्यं, न तु प्रपश्नः, तस्य श्रुतिवाधितत्व्रेन परमा- र्सत्यत्वायोगादिति ब्रह्मप्रमितिरूपपयोजनसत्वादिति भातः । ततः किं? तत्राह-सत्यत्वे चेति। राजेति। राजत्वं पालकत्वरूपं नियन्तृत्वम्। तच् पाल्यदेशमापेक्षम्। तथा च 'विष्णुशर्मा राजराजः' इति पयोगे विष्णु- शर्मण इतरराजापेक्षया उत्कर्ष: प्रतीयते, इतरेषां च निकर्षः। तौ च पा- लनस्य भूयोदेशविषयकत्वाल्पदेशविषयकत्वरूपौ। 'मन्मधस्ताव्रनारायणपुत्र- सुन्दरः' इति मसिद्धि: पुराणेधु। तथा च 'अतिसुन्दरोऽयम' इति तात्पर्ये- प 'मन्पथमन्मः श्रीरामः' इवि पयोगो हरपते। तत्र सौन्दर्य नाम उत्कृष्ट- रूपादिपश्वम, अतिसौन्दर्य ततोऽप्युत्कष्टरूपादिमश्वमिति बोध्यमू। असम्भवादिति। नियन्तृत्वसौन्दर्यादिविळक्षणे वाघाभावरुपे सस्ये ३५

.२७४ द्वितीयपरिच्छेदे।

ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वश्रुत्यन्तरैकार्थ्याद् उक्तोत्कर्षापकर्षे एव पर्यवसा- नाच्व प्रत्यक्षग्राह्यं घटादिसत्यत्वं यावद्वह्मज्ञानमवाध्यत्वरूपमिति न मिथ्यात्वश्रुतिविरोध इत्याद्दः ॥ (वे० सू०मं०) प्रत्यक्षं बाध्यमाच्चरयुरपच्छेदनयात् परे। यतः शङ्गितदोषं ता्निर्दोषा बाघते श्रुतिः।श।। अपरे तु-प्रपश्चस्य मिथ्यात्वसत्यत्वग्राहिणोः श्रुतिप्रत्यक्षयो- र्विरोधेऽवि दोषशङ्काकलक्गितात् प्रथमप्रवृत्तात् प्रत्यक्षाद्ग निर्दो- पत्वादपच्छेदन्यायेन परत्वाच् श्रुतिरेव बलीयसी।

र्थः । नतु अवाधितत्वरूपेऽपि सच्वे प्रकारान्तरेण उत्कर्षापकर्पी सम्भवत एव। तथा हि-पपश्चव्रह्मणोः कालत्रयावाध्यत्वरूपे सच्वे समानेऽपि ब्रह्मगतं सत्वं श्रुतिगम्यत्वादुत्क्रष्टम, इतरत्तु लौकिकप्रमाणगम्यत्वादू निकृष्ट

माणविरोधशङ्का स्यादेवेति,नेत्याह-विधान्तरेणेति।"प्राणा वै सत्यम्"इनि श्रुतौ सत्यशब्द: पपश्चस्य यदि कालत्रयावाध्यत्वरूपं सतत्व्रं परतिपादयेत, त. दा निखिलपपश्चस्य ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वप्रतिपादकश्रुत्यन्तरेण सह "माणा वै ससम्" इतिश्रुतेर्विरोधस्स्याव। न चाविरोधेन श्रुतिद्वयपामाण्यसम्भवे वि- रोधेन प्रामाण्यं हातव्यम्। तस्माच्छुत्युक्तसत्वोत्कर्षापकर्षयोः काल त्रयाबाध्यत्वादावेव पर्यवसानं वाच्यं, नान्यत्रेसर्थ: ।। एवम् 'अत्राहुः'इसादिना मपश्चमिथ्यात्वसाधकश्रुतियुक्तीनां प्रत्यक्षं विरोधि न भवतीति पतिपादितम। इदानीं प्रत्यक्षस्य कालत्रयावाध्यत्वक पसत्वग्राहित्वेन श्रुतिविरोधित्वेऽपि न मिथ्यात्वसिद्ध्यनुपपस्तिः। श्रुत्या प्रसक्षस्य बाघोपपत्तेरित्याह-अपरे त्विति। श्रुतिरेव प्रत्यक्षादू बली- पसीति सम्बन्धः। श्रुतेः मावल्ये हेतुद्वयमाह-निर्दोषत्वादिति। अपच्छे दन्यायो वक्ष्यते। प्रत्यक्षस्यापि निर्दोषत्वादिकं तुश्यमिति सङ्कां बारम्र- ति-दोषेति। एतचाग्े इपषट भविष्यति। श्रुतेः मावल्ये मतुषचनमपि नि पामकमित्याह-प्राथल्यमिति। जाता आगमत्वेनैव तेषु म्कतेष्ठु तियु

मत्यक्षेणाद्वैतश्रुतेर षाघविचारः । २७५

प्रावल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्।।इति स्मरणाच्च। न च वेदैकगम्थार्थविषयकमिदं स्मरणम्। तत्र प्रत्यक्षविरो- धशङ्काडमात्रेन शङ्ितप्रत्यक्षतरिरोधे एव वेदार्थे वेदस्य प्राबल्यो कत्यौचित्यात्। तलवद् दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडित।। न तलं विद्यते व्योम न खद्योतो हुताशनः॥१॥ तस्मात् प्रत्यक्षद्ष्टेडवि युक्तमर्थे परीक्षितुम् ।। परीक्ष्य ज्ञापयन्नर्थान्न धर्मात परिहीयते ॥ २ ॥ प्रत्यक्षानुमानागमेपु स्मृतं वैदिकेपु मसिद्धमित्यर्थः । नतु वेदैकगम्ये स्व्र- गमाधनत्वादौ वेदस्य प्रावल्यप्रतिपादकं तद् वचनम्। मिथ्यात्वं तु न वेदै- कगम्यम्। तस्यानुमानादिनाऽपि सिद्ध्युपगमात् । अनस्तत्र श्रुतेः भाव- ल्ये तदू वचनं न प्रमाणमिति मत्वा शङ्कते-न चेति। निराकरोति-तत्र- ति। वेदैकगम्यार्थे इत्यर्थः। तथा च वचनस्य तद्विषयत्वे वैयर्थ्य स्यादि- ति भावः। वचनस्य मिथ्यात्वपतिपादकक्षुतिपाबल्यपरत्वे तु सार्थकय- मित्याह-शङ्गितेति। शङ्कितः प्रत्यक्षेण सह विरोधो यस्य मिथ्यात्वक्- पस्थ वेदार्थस्य, स तथा। एतदुक्तं भवति-यस्मिन्नर्थे वेदतदितरप्माणयो्विरोध: म्सक्त:, त- हिमत्नर्थे द्वयोः मामाण्यायोगादू अन्यतरबाधे कर्तव्ये सति तत्र मबलेन दु- र्षलम्य बाघ इति च स्थिते 'कस्य प्रावल्यम्' इति भवत्यपेक्षा । तथा च व- चनस्यापेक्षितार्थसमर्षकत्वात् सार्थक्यमिति। ननु पत्यक्षस्य कचिदपामा-

नवतां स्यादपामाण्यरूपदोषशङ्का, सतश् शंङ्कितदोषं प्रत्यक्षं मिथ्यात्व्रश्रु- त्था निर्दोषत्वेन मबलया बाध्यत इति वक्तव्यम्। तच न सम्भवति। कचिदपि मसक्षापामाण्यादर्शनादिति सत्ख्यातिवादिनः शङ्गां नारदवच- नोदाहरणेन निराकरोति-तलवदिति। तलमिन्द्रनीलमणिमयकटाहाका- रत्म्। तस्मादिति। सर्वजनमसिद्धस्यापि व्योमादौ तलादिमत्यक्षस्या- मामाण्यदर्शनादियर्थः । अथे इति। मत्पक्षदष्टेऽप्पर्थे इत्यर्थः । ज्ञाप- पत्निति। आचार्क: शिष्पान पति शास्त्रार्थान बोधयन धर्माव श्रेयरसा-

१७३ द्वितीयपीरच्छेदे।

इति नारदस्मृतौ साक्षिपकरणे प्रत्यक्षदृष्टस्यापि प्रत्यक्षमवि- श्वश्य प्रमाणोवदेशादिभि: परीक्षिणीयत्वप्रतिपादनाच। न हि नभो- नैल्यप्रत्यक्षं नभसः शब्दादिषु पञ्चसु शब्दैकगुणत्वप्रतिपादकागमो- पदेशमन्तरेण प्रत्यक्षादिना शक्यमपत्रदितुम्।न च 'नभास समीपे नैल्यानुपलम्भाद दूरे तद्धीर्दूरत्वदोषजन्या'इति निश्चयेन तद्बाघः। दूरे नैल्यदर्शनान् समीपे तदनुपलम्भस्तुहिनातगुण्ठनानुपल-

धनभृतात् न मच्यवते इसर्थः । आत्मनः श्रुत्युक्तं साक्षित्वमनुपपन्नप तस्य बोद्धृत्वेऽषि कर्तृत्वेनोदासीनत्वाभावादिति पूर्वपक्षे माप्ते 'अहं क- रोमि'इति प्रतयक्षमात्रेणात्मनि कर्तृत्वं वास्तवमिति सहसा विश्वामो न कर्- व्यः। लोके पतक्षदष्टस्यापि बाघदर्शनात। अतः प्रतक्षृष्टमप्यात्मनि कर्तृत्वं किं चैतन्यवद्रास्तवप, किं वा कल्पितमिति सम्यग्विचार्य श्रुतिन्या- याभ्यां कल्पितमेत्र तद, अतो न साक्षित्व्रस्यानुपपसिरिति शिष्यान् प्र. ति बोधयन्पाचार्यो धर्मान्न परिहीयते इत्ेतद्विषयकं नारदवचनद्वयमिति सूचयति-साक्षिप्रकरण इति। एवं पसक्षदष्टमवि प्रपश्चपच्वं किं तस्य पास्तनं, किं वा काल्पनिकमिति परीक्षा युक्तत्याशयेन नारदवचनस्य मकृ- तसाधारणं तात्पर्य कथयति-प्रत्यक्षटष्टस्यापीति। पमाणपदमागमपरम्। अनुमानार्थापत्यादय आदिपदग्राह्याः। प्रतिपादनाथ पसक्षापेक्षया श्रुतिरेत बलीयसीति सम्बन्धः। प्रत्यक्षस्य दोपशङ्गाकलङ्गितत्वं प्रद्श्य तस्यागमेन बाधं प्रकृतोपयोगितया प्रतिपादपति-न हीत्यादिना। नभोनैल्यम- सक्षं प्रसक्षादिना न हि शक्यमपत्रदितुमिति सम्बन्धः । आगम विनाऽपि 'नीलं नभः' इति मसक्षस्य वाघकमस्तीति शङे-नच्चेति। समीपे गगने रपानुपलम्भेन समीपे रृपाभावनिश्चये सति दूरेऽपि तत्र रूरप नास्तीति निश्चीयते। रुपस्य व्याप्यवृत्तित्वनियमेन तदेकदेशवस्तित्वायोगादित्वर्थः । कथ तहि दूरे 'नीलं नभः'इति धीस्तत्राह-दूरे तदीरिति। तद्वाघ इति। तस्य नभोनैल्यप्रत्यक्षस्य इतिनिश्चयेन बाधः । न वेत्यत्र हेतुमाह- दूरे नैल्यदर्शनादिति । तुहिनावगुण्ठनं हिमरूपमावरणम । तद्धि समीपे सदपि न दश्यते। दूरे तु दृक्षाघावरणरूपतवेन रक्ष्यते। सहद सर्वत्र गगने विधयमानमप रूर्प समीपे न हश्पते इर्षः।

२७७

म्मवत सामीप्यदोषजन्य इत्यपि सम्भवाद्। अनुभवबलादू नभो- नैल्यमव्याप्यवृत्तीत्युपपत्तेश्र। नापि दूरस्थस्य पुसो यत्र भूसन्निहिते नभःप्रदेशे नैल्पधी:, तत्रैत समीपं गतस्य तस्या नैल्यबुद्धेरभावप्रत्यक्षेण बाधः। उपरि- स्थितस्यैव नैल्यस्याभ्रनक्षत्रादेरित दूरत्वदोषादू भूसन्निधानावभास इत्युपपत्तेः। पृथिव्यादिषु सङ्कीर्णतया प्रतीयमानानां गन्धादीनाम्- उपलभ्याप्सु चेद्न्धं केचिद ब्रयुरनैपुणाः । पृथिव्यामेत्र तं विद्याक्पो वायुं च संश्रितम ।। १ ॥ इत्यादिभिरागमैरेव व्यवस्थाया वक्तव्यत्वेन प्रत्यक्षादागमप्रा-

दोषजन्य इति। दोषाधीनस्थितिक इत्यर्थः। यथाश्रुते अनुपलम्भस्य उपलम्भपागभावरुपस्य जन्यत्वाभावादसङ्गतिस्सपात्। सामीप्यदोषण तदुपलम्भे निरुद्धे तत्मागभावस्य नाशाभावाददोषाधीनस्थितिकत्वमस्तीति नामङ्गतिरिति मन्तव्यम्। रुपस्य व्याप्यवृत्तत्व्वनियममुपेत्य समीपे तदनुपलम्भस्य गतिरुक्ता। इदानी व्याप्यृत्तित्वनियमस्यासिद्धिमाह- अनुभवबलादिति। नभोनैल्यप्रसक्षस्य यौक्तिकनिश्चयवाध्यत्वं निरस्य पत्यक्षवाध्यत्वमाशका निराकरोति-नापीत्यादिना। भूमन्निहितगगन- भागे कुत्रापि नैल्यं नास्सेव। तत्र तत्पतीतिस्तु दूरस्थत्वदोषात् सम्भवतीत्याह-उपरिस्थितस्पेति। तथा च गगननैल्यप्रसक्षमागमैकवा- ध्यमिति स्थितम्। मत्यक्षस्यागमेन बाधे उदाहरणान्तरमाह-पृथिव्या- दिष्विति। अप्सु वायौ च पृथिव्यामिव गन्धमुपलभ्य केचिद- नेपुणाः प्रूयु :- 'तयोरपि गन्धः स्व्राभाविकः' इति, तदू न तथा ग्राथं, कि त्वपो वायुं च संश्रितं गन्ध तदन्तर्गतपृथिव्यामेत्र स्थितं विद्या- दिति वचनार्थः। इत्यादिमिरिति। आदिपदेन रसो जलमात्र- गुण:, कप तेजोमात्रगुण:, स्पर्शो वायुमान्रगुण:, शन्दः आकाशमा- शगुण:, पृथिव्यादिषु रसायुपलब्धिरपि पृथिष्याथयन्तर्गतजलाद्याश्रितर सादिविषयेति व्यवस्थामतिपादकपुराणवचनानि ग्राम्माणि । नतु ज- ris

२७८ द्वितीयपरिच्लेदे।

कल्यस्य निर्विशङ्कत्वाच्च। न ह्याजानसिद्ध जलोपष्टम्भादिगतं गन्धा दि 'पृथितीगुण एव गन्धः, न जलादिगुणः' इत्यादिरुपेणास्मदादिभि: प्रत्यक्षेण शक्यं विवेचयितुम। पृथिव्यादीनां प्रायः परस्परसंसृ एटतयाऽन्यधर्मस्यान्यतावभास: सम्भवति इति शङ्गितदोषं प्रत्यक्ष- म्। अतस्तत्रागमेन शिक्ष्यत इति चेत, तर्हि इहापि ब्रह्म प्रपक्ठयो- रुपादानोपादेयभावेन परस्परसंसृष्टतयाऽन्यधर्मस्यान्यत्रावभासः स- म्भाव्यते इति शङ्गितदोषं प्रत्यक्षम्- अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् ।। आधं तयं ब्रह्मरूपं जगद्रूषं ततो द्वयम् ॥ १ ॥ इति वृद्धोक्तप्रकारेणागमेन व्यस्थाप्यतािति तुल्यम्। व्यतिरेकाभ्यामेत्र गन्धस्य पृथितीमात्रगुणत्वस्य निर्णयसम्भवात् कि- मागमेनेति चेव, नेसाह-न हीति। आजानसिद्धो यो जलोप- षम्भ: पार्थिवो द्रव्यविशेष:, तदादिगतमित्पर्थः । जले एव गन्धः कचित स्वाभाविका, कचिदौपाधिक इति कल्पनोपपत्तेश्रेति भावः ।

क्ष्यत इति युक्तम्। पपश्चसत्त्रग्राहिपत्यक्षं तु तच्छङ्घाशून्यमिति कथ तस्यागमेन बाघ इत्याशयेन शङ्ते-पृथिव्यादीनामिति । तस्य तच्छङ्काशून्यत्वमसिद्धमिति तस्याप्यागमवाध्यत्वं युक्तमिसाह-तहीति। संसृष्टतथेति। संसर्गस्तादात्म्यम्। अन्यधर्मस्येति। जगदुपादानतवेन श्रुतिसिद्धस्य सद्वस्तुनो धर्मः सत्ता, तस्या एव प्रपश्चे मतीतिस्सम्भाव्यते। अतः प्रपश्चसत्त्वग्राहिमत्यक्षमन्यसत्ताविषयकत्वेन भ्रान्तिरूप वा, मपश्चस्य स्वाभाविकसत्ताविषयकत्वेन प्रमारूपं वेति शङ्डाकलक्गितमियर्थः। शरसक्ष- बाधप्रकारं दृद्धवचनेन दर्शपति-अस्तीति। अस्ति घटा, भाति घट, मियो घटा, इति घटसश्चैतन्यानन्दास्तावदनुभूयन्ते। मियश्ब्दस्पानन्हे मुख्यत्वाद् घटस्पानन्दतादात्म्यप्रतीतिरूपपद्ते । एवं फठादि्वपे ६्र एम्यम। नाम घटशन्दादि। कम्बुग्रीवाद्यात्मकं वस्तुरूपम् । ् शमञ्चकम अंशा। पथः कहय जगता, तदंभपश्ञकूपनुभुपते। न फृरस्नेपि जगति, पश्चात्मकत्वानुभवो नासकि, दसं मियमिर्पतुम-

श्रुतेः पत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वविचार:। २७९

न चैवमुपजीव्यविरोधः। आगमप्रमाणेन वर्णपदवाक्यादिस्वरूपं-

(वे०सू०मं०) ननु सोमपदे नैवं(१) भवेन्मत्वर्थलच्षण।। प्रस्तरो यजमान: स्यादू (२)नन्वागमस्य प्रत्यक्षादू बलीयरत्वे "यजमान: प्रस्तरः"इ- त्यत्र प्रत्यक्षाविरोधाय यजमानशब्दस्य प्रस्तरे गौणी वृत्तिर्न कल्प- नीया। तथा "सोमेन यजेत" इत्यत्र वैयधिकरण्येनान्वये यागे इष्ट- वादर्शनादिति वाच्यम। के्षां चित परकीये दुःखे तदतुभवस्यापि सच्तान्। तथा च सर्वत्रानुगतं सच्चिदानन्दरूपं वस्तु ब्रह्मैत। ब्रह्म- णह्दरूपतायाः श्रुतिसिद्धत्वात। नामरूपात्मक रूपद्रयं जगत, तस्य नामरूपमात्रतायाः "सर्वाणि रुपाणि विचिस धीरः" इसादिश्रुतिसिद्ध- लादित्यनेन प्रकारेण पपश्चसत्त्वग्राहिपसक्षं जगनस्स्वाभाविकसत्ताविपयकं न भवति, कि त्वघिष्ठानतया जगसनुगतब्रह्मसत्ताविषयकमेवेति व्य- वस्थाप्यते श्रुत्येसर्थः । एवं प्रत्यक्षस्यागमापेक्षया स्व्रतः माबल्यं नि- रस्य उपजीव्यत्वप्युक्तं तन्निरस्पति-न चैवमिति। प्रत्यक्षस्यागमेन पाधाङ्गीकारे इत्यर्थः । वर्णपदवाक्पात्मकशब्दपत्यक्षं हि श्रुतिजन्यमि- ध्यात्ववोर्ध पति उपजीव्यम्। शब्दज्ञानं बिना शाब्दबोधानुदयाद। तथा च श्रुत्या मत्यक्षमात्रवाधे शब्दप्रत्यक्षस्यापि बाघः मस्येत । तथचोपजीव्यवाघस्स्यादित्यर्थः । श्रोघ्नेन्द्रियेण जायमानं प्रत्यक्षं श- वदस्वरूप, तस्य सच्वं च विषयीकरोति। श्रुन्या च सत्वांशपस- क्षमेव बाध्यते । तच्न न श्रुतेरुपजीव्यम। कल्पितशब्दस्यापि बोध- कत्वसम्भवेन शान्दबोधार्थ तत्सव्वस्यानपेक्षितत्वाव । यञ्च शन्दस्व- रूर्पांशमत्यक्षमुपजीव्य, तदू न बाध्यते, विरोधाभावादू अतो नोपजी- व्यविरोध इति परिहरति-आगमप्रमाणेनेति। १ । आगमात्रस्य प्त्यक्षात् पावव्यमुक्तमाक्षिपति-नन्वागमस्पेति । गौणीति। ऋतुनिर्वर्वकत्वं गुणः । तथेति। सिद्धान्ते इष्टसाधनत्वं विध्य-

(१) एवम्-प्रस्थसाद् आममस्य प्रावल्ये सति सोमपदे मत्वर्थलक्षणा न भवेदित्यम्यप:

१८० द्वितीयपरिच्छेदे।

साधनत्वं, सोमलतायां यागसाधनत्वं च बोधनीयमिति व्यापारभे- देन वाक्यभेदापत्ते:। सामानाधिकरण्येनान्व्ये वक्तव्ये प्रत्यक्षावि- रोधाय 'सोमवता यागेन' इति मत्वर्थलक्षणा न कल्पनीया। उम- यत्रापि सत्यपि प्रत्यक्षविरोधे तदनादृत्यागमेन बलीयसा प्रस्तरे यजमानाभेदस्य, यागे सोमाभेदस्य च सिद्धिसम्भवादिति चेत, (वे०सू०मं०) अत्राहुर्भामतीकृतः ॥८। मानान्तराद्वलवती अ्तिस्तात्पर्यगोचरे॥ अन्यत्र त्वविरुद्धार्थे(१) देवताविग्रहादिके।।९। अत्रोक्तं भामतीनिबन्धे-तात्पर्यवती श्रुतिः प्रत्यक्षात् ब. रथः। ततश्च सोमपदयजिपद योवियधिकरण्येनान्वये स्व्रीक्रियमाणे 'याग इष्ट साधनं, सोमो यागरूपेष्टस्य साधनम्' इति सकृच्छुतस्य विधिप्रत्ययस्य व्या- पारभेदाप्या तद्धदितवाक्यस्यापि व्यापारमेदापत्तेस्तत्परिहाराय तयो- इसामानाधिकरण्येनान्व्रयो वक्तव्यः इति सिद्धान्ते स्थिते सतीत्यर्थः । प्रस्थक्षाविरोधायेति। सामानाधिकरण्यपसक्षे सोमयागयोरभेदो वक्त न्यः। 'सोडयम्' इत्यादिस्थले समानाधिकरणपक्षद्वयस्य पदार्थद्रयाभेदार्थ- कतायाः कलृप्तत्वाव। स च प्रत्यक्षविरुद्ध इति तत्परिहारायेत्यर्थः। सोमवतेति। सोमपदस्य मत्वर्थे लक्षणा। तथा च 'सोमवता यागेनेष्टं भावयेत्'इति मीमांसकरीत्या वाक्यार्थः । सिद्धान्तरीया तु 'सोमव- दभिन्नो याग इष्टसाधनम्'इति वाक्पार्थो द्रष्टव्यः । सोमस्य यागेन सह म त्वर्थसम्बन्घश्च वस्तुगत्या क्रियाकारकभावलक्षण इति ज्ञापनाय सोमेनेति तृत्ीया। भामतीति। भामतीसंज्ञकग्रन्थे वाचस्पतिमिश्रैरुक्तमित्यर्थः । न श्रुतिमात्रमिति । तथा च 'सोमेन यजेत' इत्यत्र सोमयागसम्बन्धे श्रु. तेस्तात्पर्याभावाचुत्यपेक्षया प्रत्यक्षमेत्र बलवदिति तदविरोधाय लक्षणाक- रवनमुचितम्। तथा 'यजमानः मस्तरः' इत्याधर्यवादानामपि र्वार्ये ता- त्पर्याभावात् प्रत्यक्षमावल्यमिति तत्रापि तदविरोधाय गौण्यादिकल्पनं युक्तम। प्रप्चमिध्यात्ववोधकश्रुतीनां तु स्वार्थे तात्पर्यसत्वात् मत्यक्षापेक्षया मावल्यमिति तासां तद्धाधकत्वं निष्पत्यूदमिति समाधानग्रन्थः । नतु (१) मानमिति शेषः।

श्रुतेः पत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थिततवविचारः । २८१

लवती, न श्रतिमात्रम्। मन्त्रार्थवादानां तु स्तुतिद्वारभूतेऽर्ये वाक्यार्थद्वारभूते पदार्थे इब न तात्पर्थम। तात्पर्याभावे माना- न्तराविरुद्धदेवताविग्रहादक न तम्यः सिध्यत। तात्पर्यवत्येत्र शब्दस्य प्रामाण्यनियमादिनि चेत्, न । "एतस्यैत्र रेवतीषु वा- मन्त्रार्थवदादीनामषि स्वार्ये तात्पर्य ककि न स्यात ? तत्राह-मन्त्रेति। तेषां स्वार्थे फलाभावाद् गौरवाच्च तात्पर्य न कल्प्ते इति भातः । "देवस्य त्व्ा"इत्यादिमन्त्रैः "यजमानः प्रस्तरः" इत्याद्यर्थवादैश्च विधेयगना स्तुनिर्लक्षणीया। ततश्च मन्त्रादिवाक्यार्थस्य द्रव्यदेवतादिरपस्य लक्षणी- यया स्तुत्या मह सम्बन्धो वाच्यः। इतरथा मन्त्रादीनां स्वज्ञाप्य- सम्बन्धाभावन स्तुतिलक्षकत्वानुपपातः । अनरस्तुनौ लक्षणीयायां म- नत्रादिवाक्यार्थो द्वारभूतः । यथा गङ्गापदेन तीरे लक्षणीये पवाहः। अडपि न तत्र तेषां तात्पर्यम्। लक्षणास्थले द्वारभूतार्थे तात्पर्या- दर्शनादित्वाशयेनाह-स्तुतिद्वारभूत इति। तत्र स्वयं द्ष्टान्तमाह- वाक्यार्थद्वारभून इति। वाक्यार्थतात्पर्येण प्रयुक्तानां पदानां वा- क्पार्थप्रतिपत्तिद्वारभृनेषु स्मारतपदार्थेषु यथा सात्पर्य नास्ति, तथेत्यर्थः । विधिवरमन्त्रार्थवादानां स्वार्ये तात्पर्याभावे देवनानिग्रहादिपतिपादकार्ना "वब्रहस्तः पुरन्दरः" इत्यादीनामपि देवताविग्रहादौ स्वार्थे तात्पर्याभावाप- क्या तेषां देवनाविग्रहादिपमितिजनकतं न स्यात्। वेदतात्पर्यविषयत्वस्य वेदजन्यपमितिविषपत्वरं प्रति व्यापकत्वाद व्यापकनिवृत्या तन्निवत्तेरावकय- कलवात्। तदाहुः-'यत्परश्शब्दः स शब्दार्थः' इति। तथा च देवताधिकर- थ-(उ०मी०अ० १पा० ३ अधि० ८) वरोधः। तत्रान्यपरेभ्योऽषि मन्त्रा-

वे इति। मानान्वराविरुद्धत्विशेषणं "यजमानः पस्तरः" इत्या- दिवारणाय। इदमुपलक्षणं मानान्तरामाप्तत्त्रस्यापि। एतच विशेषणम् "अग्निहिमस्य भेषजम्"इत्यादिवारणाय। अग्नेर्हिमभेषजत्वस्य मत्यक्षमि- द्धलेन तस्यार्थवादतस्मिद्धयनपेक्षणात्। तथा च मानान्तरेण विरो- घमाप्त्योरभावे सत्यन्यपरेभ्योऽपि मन्त्रादिभ्योऽवगम्यमानोडर्यः सिध्यत्येव। देवताविग्रहादिश्च वथाविध इति तति्सिद्धिरपत्यूहेति भतिपादितं देवता- धिकरणे इति भावः । परिहरति-नेति । एतस्पैवेति । इदमे- ३६

२८२ द्वितीयपरिच्छेदे।

रवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेतइति विशिष्ट- विधेस्तात्पर्यागोचरे दवि विशेषणसवरूपे प्रामाण्यदर्शनेन उक्तनियमा- सिद्धे:। अत्र हि रेवतीऋगाधारं वारवन्तीयं साम विशेषणम्। न चैतत् सोमादिविशेषणवल्ोकसिद्धम्। येन तद्विशिष्टयागविधि- मात्रे प्रामाण्यं वाक्यस्य स्यात्। नापि विशिष्टविधिना विशेषणाक्षेपः । आक्षेपाद्विशेषणप्रतिपत्तौ विशिष्टगोचरो वि- धिः, तरिंमश्च सति तेन विशेषणाक्षेपः इति परसपरा-

तत्पद मकृताग्निष्टुद्धर्मातिदेशकम्। तथा च 'रवत्याधारक वारवन्ती- यार्यम् अग्निष्टोमसाम कृत्वा भकृताग्निप्टुद्धर्मकेणानेन यागेन पशुन् भावयेद्' इति श्रुत्यर्थः । विशिष्टविधेरिति। रेवत्याधारकवारवन्ती यसामादिविशेषणनिशिष्टक्रतुभावनाविधेरित्यर्थः । उक्तेति। शब्दतात्प- र्यवरिषयत्वस्य शाव्दपरमितिविपयत्वरं प्रति व्यापकत्वरूपनियमामिद्देरिस र्थः । उक्तमर्थ विदृणोति-अत्र हीति । न चैतदिति। यदि वारवन्तीयं साम रेवतीपु ऋक्षु अध्ययनसिद्धं भवेत, तदा तस्य विशेषण स्य दध्यादिवल्लोकत एवावगतत्वाद्राक्यस्य तन्रतिरिक्तार्ये एव ममिति- जनकत्वरूपं मामाण्यं भवेत्। न त्वेतदस्ति। वारवन्तीयमाम्न: ऋ्रग- नतरेख्वेवाध्ययनसिद्धत्वात्। अनो वाक्पादेव रेवसाधारकवारवन्तीया- खयविशेषणस्य प्रमितिर्वक्तव्येत्यर्थः । ननु विशिष्टविषयको विधिर- परसिद्धविशेषणस्वरूपप्रमितिजनक 'रेवतीपु वारवन्तीयं साम कुर्याद्' इत्पे वमात्मकं विशेषणविधिमाक्षिपति। तथा च तस्य विशेषणस्थ नैत द्वाक्यपमेयत्वमिति, नेत्गाह-नापीति। विशेषगुणगोचरविधिकल्पनाव पूर्व विशिष्टविधिना विशेषणस्वरूपं ममितं वा, न वा ?। आद्ये त. त्कल्पनं व्यर्थम्। द्वितीये विध्याक्षेपो न सिध्यति । भमितर्यैव द्र- व्यदेवतासम्वन्धस्य यागविध्याक्षेपकत्वदर्शनाव । तथा च विशिष्टि- घिना विशेषणविधिराक्षिप्यते इति वदता आक्षेपात् मग्विशेषणस्य पमितत्वं वाच्यम् । तत्पमापकश्च कल्पितविधिरिति च वक्तव्यम। ततश्च आक्षिप्ततिधिना विशेषणसरूपे प्रमेते सति कृतविधिरविशिष्टगोचरस्सध्ति तरि्मिश्च प्रकृतविधौ विशिष्टगोचरे सति तेन विशिष्टविधिना विशेषणविष्या

श्रुतेः पत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वविचारः । २८३

श्रयापत्ते: । अतो विष्टविधिपरस्यैत्र वाक्यस्य विशेषण- स्वरूपेडपि प्रामाण्यं वक्तव्यम् । अथ च न तत्र तात्पर्यम्। उभयत्र तात्पर्यें वाक्यभेदापत्ते: । एवमर्थवादानामपि विधेयस्तुतिपराणा स्तुतिद्वारभूतेऽये न तात्पर्यमिति तेम्यः प्रत्यक्षस्पैव बलव्त्वात् तद- विरोधाय तेषु वृ्त्त्यन्तरकल्पनम् । "सोमेन यजे।" इत्यत्र विशिष्टविधिपरे वाक्ये सोमद्रव्याभिन्नयागरूपं विशिष्टं विधे- यमित्युपगमे तस्य विधेयस्य "दध्ना जुहोति"इत्यादौ त्रिधेयस्थ दध्पादारव लाकसंद्धत्वाभावन विधिपराद्वाक्यादेव रवत्याधारवा- रतन्तीयविशेषणस्येव बिना तातर्य सिद्धिरेष्टव्या। न हि तात्पर्य- विरहितादागमाद्याग मोमलताभेदग्राहिप्रत्यक्षतिरुद्वार्थः सिध्यतीति तत्रापि तदविरोधाय मत्वर्थलक्षणाश्रयणम्।

क्षेप इति परस्पराश्रयापत्या विशेषणविध्याक्षेपासिद्धेरितर्थः । अन इति रत्याधारकवारवन्तीयमामा रपवविशेषणस्य प्रकृतवाक्यादन्यतः पमत्स्भ- वादित्यर्थः । तर्हि तवापि तात्पर्यमस्तु, नेत्याह-अथ चेति। गौरवा दिति भाव:। न च 'यत्परशब्दस्स शब्दार्थः' इति न्यायविरोध: शङ्कनीयः । तस्पोत्सर्गिकत्व्रोपपतेः। प्रकृते च गौरवलक्षणवाधकमत्वान्न तस्येह पत्तिः। एवम्-विशिष्टविधेविशषणस्वरूप इवत्यर्थः। म तात्पर्यमिति। तथा घ तात्पर्याविषयेऽपि रेवतीवारवन्तयाविशेषणस्वरुपे श्रुतेः भमितिजन- कत्ववदन्यपराणामवि मन्त्रादीनां देवताविग्रहादिपमितिजनकत्वं सम्भ- वतीति न देवताधिकरणविरोध इनि भावः। प्रकृतमाह-तेभ्य इति। मन्वार्थवादेभ्यः तात्पर्यरहितश्रुतिवाक्येभ्य इति यावत्। "सोमेन यजेत" इत्यत्र सामानाधिकरण्येनान्वय इति सिद्धान्ते कथं मत्यक्षविरोधः, कथं वा तदविरोधाय लक्षणाकल्पनमित्याकाङ्कायामाह-सोमेनेति । तत्रा पीति। "यजमानः प्रस्तरः" इत्पत्रेवेत्यपिशब्दार्थः। मत्यक्षाविरोधाय टृ· वयन्तरकल्पनमात्रे दष्टानत, न तु मत्वर्थलक्षणांशेपीति वोध्यम्। ननु द्वतस्य मिथ्यास्वबोधकाद्वैतक्षुत्रेरषि न सवार्थे मिथ्यात्वे तात्पर्यम, माना-

२८४ द्वितीयपरिच्छेदे।

मिताद्वैततात्पर्या प्रत्यक्षाद् बलवतीति ततः प्रत्यक्षस्वैव बाघः, न तदविरोधाय श्रुतेरन्यथानयनमिति। (वे०सू०मं०) कर्थ चिद्धिषयप्राप्त्या मानान्तरसमर्थने ॥ ९ ॥ श्रृतिर्बलीयमी नोचेद्विपरीतं बलाथलम् ॥१०॥ विवरणवार्तिके तु प्रतिपादितम्-न तात्पर्थव्त्ेन श्रुतेः प्रत्यक्षात् प्राबल्यम्। "कृष्णलं श्रपयेद्"इति विधे: श्रपणस्य कृ- ष्णालार्थत्वप्रतिपादने तात्पर्येदवि कृष्णले रूपरसपरावृत्तिप्रादुर्भा- वपर्यन्तमुख्यश्रपणसम्बन्धः प्रत्यक्षविरुद्ध इति तदविरोधाय श्रपणशब्दस्य उत्णीकरणमात्रे लक्षणाऽभ्युपगमात्।

मावात। तथा च द्वैतस्य सत्यत्वग्राहिपित्यक्षविरोधपरिह्वारायाद्वैश्षुनरे- व्यन्यथानयनमेव न्याय्यमिति, नेत्याह-अव्ैतश्रुतिस्त्विति। तात्पर्यलि- द्ानि च शास्त्रे व्यक्तानि। तत इति। अद्वैतश्रुनेस्सकाशादित्पर्थः । वाचस्पत्युक्तं तात्पर्यस्य प्रावल्यप्रयोजकत्वं दुषयति-विवरणया र्तिके स्विति। कृष्णलाः सुन्णतत्रकारभूता: मापाः । कृष्णलशेपलेन श्रपणं विधीयत इति श्रुतेस्तत्र तात्र्य सिद्धमिति मावः। रुपरसपरादृत्तिपादु भावो नाम पूर्वरुपरसादिनाशपूर्नक रुपरसादन्तरोत्पत्ति:, तत्पर्यन्तो योऽधिश्रयणादिव्यापार, स एव अपणशब्दस्य मुख्योऽर्थी, तत्सम्बन्प इसर्थः। कृष्णलानामधिश्रयणजालादिसम्पादनरूपे पाके कृतेि रुप- रसादिपराटृत्तिपादुर्भावो नास्तीति प्रत्यक्षसिद्धमिति भावः। नन्वत्र श्रप- णं विधीयते। तच्च न मत्यक्षवाधितम। ज्वालाधिश्रयणादिक्रियारूपपा. कस्यैव श्रपणशब्दार्थत्वेन तस्य तत्रापि सम्भवाव। रूपरसादिपरावृततिमा दुर्भावस्तु न घात्वर्थः। तस्य पाकफलस्य कर्मत्वरूपस्य द्वितीपार्यत्वाव। फलस्य विध्ययोग्यत्वन विधेयश्रपणरूपत्वायोगाच्च। तथा च विधेषश्र पणस्य दृष्टपरयोजनाभावाददृष्टार्थो विधि: पर्यवस्पतीति श्रुतितात्पर्यवियय अपणस्य मत्यक्षवाधाभावादुष्णीकरणमात्रे अपणशव्दस्य लक्षणा नस

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्धलीयस्त्वस्य व्यनस्थितत्वविचारः । २८५

"तच्वमसि" इति वाक्यस्य जीव्रह्माभेदप्रतिपादने तात्प- येंडवि त्वम्पदताच्यस्य तत्पदवाच्याभेदः प्रत्यक्षविरुद्ध इति तद- विरोधाय निष्कृष्टचैतन्ये लक्षणाऽभ्युपगमाच्च। अर्थवादानामपि प्रयाजाद्ङ्गविधिवाक्ानामिव स्वार्थ- प्रमितावनन्यार्थतया प्रमितानामेवार्थानां प्रयोजनवशादन्यार्थतेति म्पतिपत्नेत्यस्वरसादाह-तत्वमसीतिवाक्यस्येति। निष्कृष्ठेति। निष्कृषं विशिषटरूपाद्वाच्यार्थात पृथककृतं विशेष्यमात्रं यच्ैतन्यम, तत्रेत्यर्थः । अत्रेदं वोध्यम-महावाक्यानामखण्डैकरसचैतन्यरूपवस्तुमा त्रबोधने तात्पर्यम। कुतः?। "तमेनैकें जानथ आत्मानम्" "तमेत्र विदित्वाऽतिमृत्यु- मेति""एकधैवातु द्रष्टव्यम"इसादिश्रुतिसहस्त्रेण मुक्तिमाधनीभूनमहावाक्यार्थ- ज्ञानं प्रति तादृशवस्तुमात्रस्पैव विषयत्वेन नियमनात्। श्रुतीनामेषोरऽर्य :- यस्मिन् कृत्सनं जगदध्यस्तं, तमात्मानं जानथ हे मुमुक्षवः !। अत्राघेयस्य कृत्स्नस्य जगनः ज्ञेयत्वनिषेधार्थमत्रधारणम्। एकपदं चैकरसत्वपतिपादनपरम् । मुमुक्षुज्ञेयस्यात्मनो नानारमत्वे एक- पद्मनर्थकं स्यात। एकत्व्रसङ्ग्यायोगस्यात्मन एकवचनादेव सिद्धत्वादू। अस्याः श्रुतेरिदं तात्पर्य दुभ्नाद्धिकरणभाष्य (उ० मी० अ० १ पा० ३ अधि० १ सू० ५) स्फुट प्रदर्शितम्। तमेतर प्रकृतं परमात्मानमेत्र, न तु तव्यतिरिक्तमण्त्रपीसेवकारार्थः । विदित्वा साक्षात्कृत्य मृत्युशब्दितं संसारमत्योति। एकधैत्र एकरूपणैत शास्त्राचार्योपदेशमनु द्रष्टव्यमिति। तच्चाखण्डैकरसवस्तुमात्रबोधने तात्पर्य महावाक्येपु तश्मा- दिपदानां लक्षणां विना न निर्वहतीति तेषु तात्पर्यानुसतारेणैव ल- क्षणाभ्युपगमः, न तु प्रत्यक्षतरिरोधपरिहाराय। परं तु तत्त्रंपदयोक्षैत- न्यमाज्रे लक्षणां स्व्रीकृत्य वाक्यार्थवोधाभ्युगमे पत्यक्षरिरोधोऽि परिह- तो भवती सतावन्मात्रेण प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय महावाक्येषु लक्षणेति निबन्धनेषु व्यवहारः। तथा च सत्यपि तात्पर्ये तदनाहस मत्यक्षविरोध- परिहारायैव महावाक्येषु लक्षणाभ्युपगमात् तात्पर्यस्य मावल्यमयोज कतवं नास्तीत्युक्तं,तदू दूषयति-अर्थवादानामपीति। अनन्यार्थता स्वा- र्थपरतेत्पर्थः। तहि अर्थवादानां विधिशेषत्वं न स्वादित्याशङ्गयाह-प्र.

२८६ द्वितीयपरिच्छेदे।

प्रयाजादिवाक्यतत्तेषामप्यवान्तरसंसगें तात्पर्यमरत्येत । वाक्यै- कवाक्यत्वात्। पदैकवाक्यतायामेव परमवान्तरतात्पर्यानम्युपग- मादिति विवरणाचार्यरन्यायनिर्णये व्यवस्थापनेन "यजमानः प्रस्तरः" इत्यादीनामपि मुख्यार्थतात्पर्यप्रसक्तौ प्रत्यक्षातिरोधायैव लक्षणाऽभ्यरगमाच्च। मितानामेवेति। मानान्तरसंवादविसंत्ादरहितार्थवादादिभिरिति शेप:। तेपां स्व्रार्थपमितिमात्रेण फलाभावादू विधेयस्तावकत्वेन विध्येकवाक्यतवं कल्प्यते इसर्थः। यथा प्रयाजादिकर्मणां प्रयोजनाकाङ्गावशेन मयाजा- दिवाक्यानां फलनद्दर्शपूर्णमासविधिवाक्यैरेकवाक्यत्वम् तथेति भावः । अवान्तरसंसर्ग इति। अर्थवादानामपि विध्यन्वयात प्राकू स्वरमः प्रतीयमाने देवताया तिग्रहादिसंसर्गे अवान्तरतात्पर्यमस्तीत्यर्थः। प्रयाजा- दिवाक्यानामर्थवादादिवाकयानां च स्वार्थममितौ तात्पर्ये हेतुमाह-वाक्य कवाक्यत्वादिति। वाक्यानां सतामेत तेषां विधिवाकयैरेकवाक्यत्वा- भ्युपगमाद्वाक्यानां च वाक्पार्थे तात्पर्यस्य सामान्यतस्सिद्धत्वादित्यर्थः। यत्तु, 'वाक्यार्थद्वारभूते पदार्थ इव'इति स्तुतिद्वारभूतेऽर्ये तात्पर्याभाषे दृष्टा- न्तप्रदर्शनम, तदू विघटयति-पदैकवाक्यतायामेवेति। पदानां सतामेतैेक- वाक्यार्थबोधनेनैकव।क्यत्वमित्यर्थः । तत्र पदार्थानां वाक्पार्थस्येवापूर्वता भावादू न तेष्ववान्तरतात्पर्यमपि स्व्रीक्रियते इत्यर्थः । वतेन-रवत्याधारकवारवन्तीय सामाख्य विशेषणेपि तात्पर्य व्याख्या- तम्। वाक्वस्य वाक्यार्थे तात्पर्थस्योत्सर्गतस्पिद्धत्वाव । विशिष्टविधेति- शिष्टभावनायां तात्पर्यवतत्वाच् तस्य विशेषणेषु तात्पर्य सिध्यति। विशि- ष्टविधितात्पर्यविषयत्वस्य विशेष्यमात्रद्ृत्तित्वे तत्तात्वर्यस्य विभिष्टविषय- कत्वातुपपत्तेः । मीमासकानां विशिष्टविधेविशेषणेषु तात्पर्याभावव्यवहारस्य विशेषणेषु प्रत्येकं तात्पर्याभावपरत्वाव। तस्मात 'तात्पर्यविषये एव वेदस्य पमितिजनकत्वम'इति नियमस्य न्यायनिर्णये विवरणाचायेर्व्यवस्थावितते नेत्यर्थ:। ततः किं? तत्राह-यजमान: प्रस्तर इत्यादीनामिति। उक्तरीत्या वेषामपि यजमानमस्तराभेदादौ तात्पर्ये स्यादेव। तन्च प्रत्प- क्षेण वाध्यते इति वत्तव्यम। अतस्तात्पर्यवत्वं श्रुतेः मावल्यमयोजकं न भवतीसर्थः। अत्र मन्त्रार्थवादानामपि मयाजादिवाकयानामिव स्तुतिद्वा

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्व्रविचारः। २८७

कथं तर्हि श्रुतेः प्राबल्यम्?। उच्यते-निर्दोषत्वात् परत्वा- थ। श्रुतिमात्रस्य(१) प्रत्यक्षात प्राबल्यमित्युत्सर्गः । किं तु श्रुतिबाधितमपि प्रत्यक्षं कथंचित् स्वोचितविषयोपहारेण सम्भाव- नीयम् निर्विषयज्ञानायोगात्। अत एवाद्वैतश्रुतिविरोधेन तस्तावेदनात् प्रच्यावितं सत्यत्त्रम अर्थक्रियासमर्थव्यावहारिकवि- पयसमर्पणेनोपपाद्यते। किं बहना 'नेदं रजतम्' इति सर्वसिद्धप्र-

भूनेऽर्ये यद्यवान्तरतात्पर्यमवश्यं कल्पनीयम, तर्ह्स्तु तत। तावता तात्पर्थस्य न प्रावल्यप्रयोजकत्वक्षतिः। महातात्पर्यस्य तत्प्रयोजकत्वसम्भवादद्वैत- ध्रुवीनां प्रपश्चमिथ्यात्वे महातात्पर्याभ्युपगमेन तत्र प्रपश्चसत्वग्राहिप्रत्य- क्षस्य मिथ्यात्वश्रुत्या वाघापपत्तरित्यादिकमालोचनीयम। तहीति। तात्पर्यस्य प्रावल्यप्रयोजकत्वाभावे सतीत्यर्थः । ननु श्रुतिमात्रस्य प्रावल्पे सिद्धे तस्यौत्सार्गिकत्वं वक्तव्यं स्यात्। तदेव कुनः इति चेदू, न । मावल्यमागमस्येव जात्या तंपु त्रिषु स्मृतम्॥ इतिवचनेन श्रुतिमात्रस्य प्रत्यक्षाद्यपेक्षया आगमत्वादेव सि-

पत्वात्, दधलात्। तन्मात्रस्य मावल्ये अन्यदपि हेतुद्रयं दर्शयति-निर्दो- परत्वाच्चति। उत्सर्ग इति । श्रुतितदितर- प्रमाणयोर्विरोधे सति श्रतिरंव बांधिका भवांत। यत्र च श्रुततिंवा- घितं प्रत्यक्षादि निस्काशं भवति, तत्र निरतकाशिन तेन श्रुतिरत्र बा- घयते। 'सावकाशनिरवका शयोनिरवकाशं वचवद्'इनि न्यायादित्यर्थः । ननु श्रुतिवाधितस्य पत्यक्षादेनित्वकाशत्वस्थले तेन श्रुतेर्वाधः किमर्थमुपेयते? तवाह-किं त्वित्यादिना। सम्भावनीयम्-उपपादनीयमित्यर्थः। अत एवेति। निर्विषयप्रसक्षायोगादेवेत्यर्थः । प्रच्यावितमिति / श्रुति- घाधितस्य द्वैतस्य तत्त्वरूपत्वायोगादू द्वैवोधकमसक्षस्य तत्वावेदकत्व- रूपात् मामाण्याव मच्यावितत्वं बोध्यम्। उपपाद्यते-भाष्पादिष्विति शषः। श्रुतिवाधितमत्यक्षादीनां सिद्धान्ते व्यावहारिकमामाण्योपगपेन मत्यक्षज्ञानस्य निर्विषयत्वरूपं निरवकाशत्वं सिद्धान्तसम्मतं न भवती- स्युपपाद्य तन्र कैसुतिकन्पायमाइ-कि बहुनेति। अद्वैतश्रुतिवाधि (१) श्रुतिमानं प्रत्यक्षात् प्रवलमिति पाठः।

२८८ द्वितविपरिच्छेदे।

त्यक्षबाधितमपि शुक्तिरजतप्रत्यक्षमनुभवानुरोधात् पुगेदेशे शु- क्तिसंभिन्नरजतोषगमेन समर्थ्यते। न तु तदिरांधेन व्यत्रहित- मान्तरमसदेव वा रजतं विषय इति परिकल्प्यते। एवं च प्रस्तरे यजमानभेदग्राहिणो यावद्रह्मज्ञानमर्थक्रियासंवादेनानुवर्तमानस्य प्रत्यक्षस्य प्रातिभासिकविषयत्वाभ्युपगमेनोपपादनायोगाद "य. जमानः प्रस्तर' इति श्रुतिबाध्यत्वे सर्वथा निर्विषयत्वं स्यादिति तघटादिप्रत्यक्षस्य निर्विषयत्वोपगमे सर्वव्यवहारोच्छेदपसङ्गलक्षणं वाघ्क यथा विद्यने, न तथा शुक्तिरजनादिप्रत्यक्षस्य निर्विषयत्वोपगमे वा धकमस्ति। कचिदसतोपि रजनदेर्भानोपगमात । तथाऽपि तसष्य त. त्कालोत्भरजतादिविषयकत्वं सिद्धान्ते स्वीक्रियते। अनुभवस्य नि- विषयत्त्रायोगात्। तस्मात् श्रुतिबाधितस्य प्रत्यक्षस्य निरतकाशत्वं यत्र प्रसज्येत, तत्र तेन श्रुतिवाधो युक्तह्सिद्धान्तसम्मतश्चेति क्रुतेः भाव- ल्यमौत्मर्गिकमित्पेतत्सिद्धमिति भावः । शुक्तिसम्भिन्नेति । श्रुक्ति- तादात्म्यापन्नेत्यर्थः । व्यवहितमिति। बाहयदेशान्तरस्थमित्यर्थः । आन्तरमिति। ज्ञानाकाररूपमित्यर्थः । न कल्प्यत इत्यत्र हेतु :- तद्विरोधनेति। रजतस्य इदमर्थाभिन्नत्वातुभवविरोधेनेत्यर्थः । व्यवहितर- जतादी नामिदमर्थतादात्म्यासम्भवादिति भावः । एवं चेति। विरोधस्थले निश्वकाशमानान्तरेण श्रुतिवाधे न्याय्ये सतीत्पर्थः । नतु प्रस्तरयजमान- योरभेदश्रुतिवाधिनस्य तगोभेंदप्रत्यक्षस्य शुक्तिरजतप्रत्यक्षत्रत् प्रातिभा- सिकविषयसम्भवान् तत्र श्रुतिबाघः कल्पनीय इत नेत्याह-प्रातिभा सिकविषयत्वाभ्युपगमेनेति। प्रत्यक्षतरिपयस्य मस्तरे यजमानभे दश्य मातिभामिकत्व्रासम्भवे युक्ति सूचयति-यावदिति। यथा शुक्तिरजनस्य ब्रह्मज्ञानात प्रागेव 'नेहं रजनम्' इतति प्रत्यक्षेण निधटसि:, स्वोचितार्थक्रियाभावश्च तस्य प्ातिभासिकत्व्रहेतुरहत, न तथा मस्तरे पजमानभेदस्य ब्रह्मज्ञानाव माग्वाधः अर्थकक्रयासामर्थ्याभावश्च माति-

गू बाधरहितस्पेत्यर्थः । अर्थक्रियासंवादेनेसस्पार्थकक्रियासमर्थभेदविषयक- त्वेनेसर्थः । बाध्यत्व इति। मस्तरे यजमानभेदग्राहिणः पसक्षसपे- सनुषद्रः। सर्वर्थेति। अयमर्थ :- पातिभासिकभेदविषयकतवं तस्प

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्धलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्व्वविचारः। २८९ तत्परिहाराय उत्सर्गमषोद्य श्रुतिरेत्र तत्सिद्धयधिकरणादिप्रतिपा- दित प्रकारेणान्यथा नीयते। न चाद्रैतश्रुतिप्रत्यक्षयोरि्व इह श्रुतिप्रत्यक्षयोस्तातत्विक- व्यावहारिकव्रिषयत्वोपगमेन प्रत्यक्षोपपादनं कर्तु शक्यम्। ब्रह्मा- तिरिक्तसकलमिथ्यात्त्र प्रतिपाद कषड्विधतात्पर्थलिङ्गोपपन्ञानेकश्रु-

प्रत्यक्षस्य न सम्भवतीत्युक्तम। तथा व्यावहारिकमेदविषयकत्वं तस्य न भवतीत्यनुपदमेत्र वक्ष्पते। पारमार्थिकमेदश्राद्वैनश्रुतिविरोधादेव ना- भ्युपगन्तुं शक्यते। तथा च तस्य निर्विषयत्वरूपं निरतकाशत्वं स्यादेवेति। श्रुतिरेवान्यथा नीयत इति सम्बन्धः। अन्यथानयनप्र- कारमाह-तत्सिडीनि। मुरुषार्थस्याभेदस्य मत्यक्षविरोधेनासम्भवात् पस्तर यजमानशब्दस्य गौणवत्तौ कल्पनीयारयां को गुण इसाकाङ्ायां मूत्रकारण गुणो दशित :- तांत्सिद्धांत। तस्य क्रतोस्सिद्धि: उप- कारो यजमानप्रस्तरमाध्यो गुणः तगोः क्रतुनिर्वर्तकत्वरूष सादृश्यं भुण इति यावत्। एतमन्येषामप्यर्थवादानां प्रत्यक्षीत्ररोधपरिहाराय यथासम्भन- मालम्वनानि जैमिनिना भगवता अधिकरणान्तरंपु कल्पितानीत्यर्थः । न- न्द्वैतश्रुतिमत्यक्षयोर्विरोधस्थले पारमार्थिकमद्रैतं श्रुतिविषयः, व्याव- हारिकं द्वैतं प्रत्यक्षविषय इति यथा कल्प्यते तथा पकृतेऽपि य- जमानप्रस्तरयोव्तिवाभेद: श्रुतिविषयः, कल्पितभेदः प्रत्यक्षनिपय इति व्यवस्था कल्प्यतामिति, नत्याह-न चेति। इहेति। "य- जननः प्रस्तरः" इत्यव्रेत्यर्थः । "यजमानः मस्तरः" इत्यर्थवा- देन तयोस्तान्तिकं तादात्म्यं पतिपादयितुं न शक्पम्। ब्रह्मा-

त्वाविशेपाद्विनिगमनाविरह इति वाच्यम। तथाऽपि तासां बहुत्व्रेन विनिग- नाविरहानवतारादिसाशयेनाइ -- अनेकेति। कि च यजमानपस्तराभेदे तस्यार्थवादस्य तात्पर्य नाहित, तद्राहकलिङ्गाभावात। अद्वेतश्रुवीनां च सवार्थे तात्पर्यग्राहकलिङ्गानि षडूविधान्यपि सन्ति। तथाहि-छान्दोग्ये पष्ठाध्याये "सदेव सोम्ेदमग्र आसीदेकमे- वाद्विनीयम्" इत्युपक्रम्य "ऐनदात्म्यमिदं सर्वप्" इतिसर्वात्मकमद्वितीयं व- ३७

२९० द्वितीयपरिच्छेदे।

तिविरुद्देन एकेनार्थवादेन प्रस्तरे यजमानतादात्म्यस्य तात्वि- कस्य प्रतिपादनासम्भनात। एवं तत्वमसिवाक्येन त्वंपदवा-

स्तूपसंहरति श्रुतिः। अत उपक्रमोपसंहारपोरैकरूप्यलक्षणेन लिड्रेन त- स्थाध्यायस्पाद्वितीये वस्तुनि तात्पर्य निश्चीयते। 'हे सोम्य इदं परिदृश्य- मानं जगत् सष्टेः भागदवितीयमेकरूपं ब्रह्मैवासीदू' इति श्ेतकेतुं पुत्रं पति उद्दालकवचनम्। इदं सर्वमैतदात्म्यम एतदात्मकं प्रकृतमद्रस्त्वात्मकमित्य र्थः। भावपरत्ययोऽविवक्षितः । "ऐनदात्म्यमिद सर्वम्" इति वाक्यस्यास कृत्पाठादभ्याससिद्धिः। अद्वितीयतस्तुनो मानान्तरायोग्यत्वादपूर्वत्वमिद्धि:। "आचार्यवान् पुरुषो वेद" इति वाक्येन मकृताद्वैतसद्वस्तुज्ञानं प्रकृत्य सम्प- त्तिताक्येन तस्य मुक्तिलक्षणफलश्रवणात् फलमषि तत्र तात्पर्थग्राहकम-

दादिदृष्टान्तैः पपश्चस्य ब्रह्मकार्यत्वपतिपादनपूर्वकं ब्रह्मानन्यत्वप्रतिपाद

ध्यायस्य सिद्धम।एवमध्यायान्तरेषु श्रुसन्तरेपु च तात्पर्यलिङ्गानि द्रष्टन्यानि।

ह-षद्विधति। ननु ताहि व्यानहारिको यजमानप्रस्तरयोरभेदः श्रुसर्थो-

व्यावहारिकभेदविषयकमस्तु। तथा च प्रत्यक्षस्य निरवकाशत्वाभावात्र श्रु तिवाधकत्व्रमिति चेदू। न। समानसत्ताकयो मेंदाभेद योरेकवासम्भवेन तथा कल्पनायोगात् । अस्तु तहिं प्रातिभामिकस्तयोरभेदः श्रुत्यर्थः । न। शुक्तौ रजताभेदस्येव मस्तरे यजमानाभेदस्य पत्यक्षप्रतिभासाभावादिति भाव:। 'श्रुतेः पसक्षाद् मावल्यम्' इत्युत्सर्गस्य "यजमानः भस्तरः" इत्यत्रा- पतादस्थलं दर्शयित्वा अपवादस्थलान्तरमाह-एवं तत्त्व्रमसीति।"त

न्यरूपजीवस्य तद्विपरीतेन सर्वज्ञत्वाभोक्तृत्वाकर्तृत्वादि विशिष्टचैतन्यरुपेण ब्रह्मणा सहाभेदः सार्वकालिक: मतिपादते। तदतुरोधेन जीवे सदा स-

सक्षं निरालम्बनं हपानू। अतो निश्वकाशसंसारमय्रक्षेण श्रुतेर्बाष: स्वीक-

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्व्रविचारः । २९१

सर्वेज्ञत्वभोक्तृत्वादिप्रत्यक्षमत्यन्तं निरालम्बनं स्पादिति. तत्परिहा- राय 'अहंकारशबलितस्य भोक्तृत्वादि,नतोनिष्कृष्टस्य शुद्धस्य उदा- सीनब्रह्म स्वरूपत्वम्'इति व्यवस्थामाश्रित्य भागत्यागलक्षणाऽडश्री- यते। एवं "कृष्णलं श्रपयेद्" इत्यादावषि प्रत्यक्षस्यात्यन्तनिर्विषय- त्वप्रसक्तौ तत्परिहाराय श्रुतौ लक्षणा उप्णीकरणे। "नेह नानाडस्ति किश्वन"इत्यत्र प्रत्यक्षस्य कथंचिद्विषयोपपादनसम्भवे तु न प्रब- लाया: श्रुतेरन्यथानयनमिति न कश्षिदप्यव्यवस्थाप्रसङ्ग: ।

चरूप एव, न तु "यजमानः प्रस्तरः"इत्यत्रेव कात्स््येन मुखूयार्थ त्यक्क्ा गौ- णार्थकल्पनरूप इति विशेष इत्र्थ: । अहङ्गारशबलितस्पेति। अन्तः- करणविशिष्टचैतन्यस्येत्यर्थः । भागत्यागति। तवंपदवाच्यार्थस्य द्वौ भा- गौस्तः- विशेषणभागो विशेष्यभागश्षेति। तत्र विशेषणरुपस्य भागस्य सागपूर्वकं त्वंपदश्य विशेष्यभागे चैतन्यमात्रे लक्षणा स्त्रीक्रियते। एवं त- त्पदार्थेऽपि द्रष्टव्यम्। अपवादस्थलान्तरमाह-एवं कृष्णलमिति । प्र. सक्ताविति। श्रुतिवलात् कृष्णलेपु रूपरसपरावृत्त्तिपादुर्भावपर्यन्तपाकरू- पस्य श्रपणस्याङ्गीकारे तेषु श्रपणाभावपतक्षस्य विषयो न लभ्यते। अ- द्वै।श्रुतिविरोधेन तेषु पारमार्थिकस्य श्रपणाभावस्यासम्भवात्, श्रुत्युक्तश्रप- णस्य तेषु व्यावहारिकस्यैव वक्तव्यतया तेषु तदभावस्यापि व्यावहारि- कस्यासम्भवादु, व्यवहारकाले बाधरहितस्य श्रपणाभावस्य प्रातिभा- सिकत्वासम्भवाच्च। तस्मात् प्रत्यक्ष निर्विषयं स्यादित्वर्थः । एवं "सोमेन यजेतइत्यत्रापि 'सोमेन यांगेनेष्ट भावयेद्' इति-वाक्पार्थे सिथिते श्रुनिवलात् सोमयागयोमेदाङ्गीकारे तयार्भेदय्राहि प्रत्यक्ष निस्तकाशं स्वादिति तद्विगेधप- रिहाराय सोमपदस्य मत्वर्थलक्षणा स्व्रीक्रियते इत्यपि द्रष्टन्यम। एवं निरतकाश- पत्यक्षेण श्रुतिवाघ मुत्सर्गस्यापवाद रुपं दर्शयित्वा औत्सर्गिक श्रुतिपाव्यल्यं प्रकृ

त्वक्षस्य च विरोधस्थले मत्यक्षस्य श्रुतिवाधितस्यापि न निर्वकाशत्वम्। क- ल्पितद्वैततद्रतसच्ानात्यादिविषयकत्वेन सावकाशत्ात।अतो श्रुत्या प्रत्य- क्षस्यैव बाघ इति भाव: । कयश्विदित्पस्प कल्पितद्वैतादिसमर्पणेन वेसर्थः । कथचचच्छन्दाव पूर्व मत्यक्षस्पेति शेषः न कभिदपीति। तात्पर्यस्य

द्वितीयपरिच्छेदे

(वे० सृ०मं०) अथवा कृष्णले ऽशक्तेर्लक्षणा अपयेदिह॥ व्यचस्थेत्थं विवरणवार्तिके समुदीरिता ॥ ११॥ अथवा "कृष्णलं श्रपयेत्"सोमेन यजेत"इत्यादौ न प्रत्यक्षा- नुरोधेन लक्षणाSSश्रयणम्, किं त्वनुष्ठानाशक्त्या। न हि कृष्णले उष्णीकरणमात्रमित्र मुख्यः पाकोऽनुष्ठातुं शक्पते। न वा सोमद्र- व्यकरणको याग इव तदभिन्नो याग: केनािदनुष्ठातुं शक्यते। न चानुष्ठेयत्वाभिमतस्य प्रत्यक्षविरोध एवानुष्ठानाशक्तिरिति श- व्दान्तरेण व्यवहिपते इति वाच्यम्। 'शशिमण्डलं कान्तिमत कुर्याद्' इति विधौ अनुष्ठेयत्वाभिमतस्य शशिमण्डले कान्तिम्त्व- स्य प्रत्यक्षाविरोधेऽप्यनुष्ठानाशक्तिदर्शनेन तस्यास्ततो भिन्नत्वात। तथा च तत्र तत एव लक्षणाऽडश्रयणम्। तस्मादपच्छदन्यायादि- सिद्धस्य श्रुतिबलीयस्त्वस्य न कश्रिद् बाध इति।

पावल्यमयोजकत्वपक्षे यथा तात्पर्यविषयस्यापि श्रपणदेवधर्शेनरुप अन्यवस्था मसक्ता, न तथा श्रुतिपावल्यौत्सर्गिकत्वपक्षे सा पसज्यते अनुपलम्भादिसर्थः । नतु प्रत्यक्षेण श्रुतिबाधे बहून्युदाहरणानि दर्शितानि। श्रुस पत्यक्षवाघोदाहरणं लेकमेत्र दर्शिनम। तथा च 'प्रत्यक्षस्य श्रुरपे क्षया प्रावल्यमित्युत्सर्गः' इति वक्तव्यम, न तु वैपरीसमित्यस्वरमादाह अथवेति। तदभिन्न इति। मोमाभिन्न इत्यर्थः । तस्या इति अनुष्ठानाशक्तेरित्यर्थः । तत इति । पत्यक्षविरोधादित्पर्थः । तत एवे ति। अनुष्ठानाशक्तेरेव, न तु प्रत्यक्षवरिरोधात्। अतो न प्रत्यक्षपावल्यस्पौ तसर्गिकत्वम। आगमवाध्यानां गगननैल्यपत्यक्षादीनां भूपसां पाम् दर्वि तत्वादित्यर्थः । तस्मादिति। आगमप्रावल्पस्यौत्सर्गिकत्वसम्भवाठि त्पर्थः । न कश्रिद्वाघ इति। 'आगमस्य मसक्षात्मावल्ये "यज मान: प्रस्तरः" इत्यादाव यजमानप्रस्तराभेदादिसिद्धिमसङ्ग:' इति बाध आशङ्रित: पूर्व, स नास्ति। तस्प बहुभिः म्रकारैः परित् त्वादिसर्थः।

श्रुतेः पत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्व्विचारः । २९३

अथ कथम त्रापच्छेदन्यायप्रवृत्ति :? । उच्यते-यथा ज्योतिष्टोमे बहिष्पवमानार्थ प्रसर्पतामुद्रानुरपच्छेदे सति "यद्ुद्राताऽपच्छि- धेतादक्षिणं यज्ञमिष्टरा तेन पुनर्यजन" इति श्रतिनिरीक्षणेन

प्रतिहर्त्रपच्छेदे सति "यदि प्रतिहर्ताऽपच्छद्येत सर्ववेदसं दद्यादू" इति श्रुतिनिरीक्षणेन जातया तद्िरुद्धप्रतिहर्त्रपच्छेदनिमित्तप्राय- श्वित्तकर्तव्यताबुद्धया बाध्यते। एवं पूर्व घटादिसत्यत्वप्रत्यक्षं परया तन्मिथ्या-

अपच्छेदन्यायं प्रकृते योजयितुमाक्षिपति-अथ कथमति । कथशन्दसूचितस्याक्षेपस्य विवरणं तन्निराकरणं यश्विसादिना भविष्यति। प्रथमं तन्न्यायं प्रकृते योजयति-उच्यत इति। ब- हिष्पवमानस्तोत्रमुद्दिश्यान्तार्यतया गच्छतामृत्विजा मध्ये उद्ातुरप- चछेदे सति आरब्धं क्रतुमदक्षिणतया समाप्य पुनस्स एव क्रतुर- नुष्ठेय इति तदपच्छेदनिमित्तकमारब्धक्रतोरदक्षिणतथा समापनं पायश्चि- ततया विहितम्। तथा प्रतिहर्तरपच्छेदनिमित्तकं सर्वस्वदानरुपदक्षिणा- दानविशिष्टतया आरब्घस्य क्रतोर्समानरूप प्रायश्चित्तं विहितम् । त- था च एकस्मिन पयोगे दैवात् क्रमेणोभयोरपच्छेदे सति विरुद्धयो-

पूर्वनिमित्तकमायश्चित्तमतुष्ठेयम्, कि वा उत्तरनिमित्तकम्' ? इति विशये निर्णयमाह-उद्गातुरपच्छेद इत्यादिना । यत्र प्रयोगे पथ- ममुद्रातुश्पच्छेदो भति तत्मयोगाभिपायोऽयं ग्रन्थः । श्रुतिनिरी- क्षणेनेति। निमित्तोपजननानन्तरमेत्र नैमित्तिकशास्त्रस्य बुद्धिस्थ- स्वादिति भावः। अपच्छेदनिमित्तकप्रायश्चित्तकर्त्व्यताबु- दिरिति। उद्गात्रपच्छेदो निमितं यस्य प्रायश्चित्तस्य, तदुद्वा- तपच्छेदनिमित्तम्, तस्य कर्तव्यताबुद्धिरित्यर्थः । तद्विरुद्धेति। उद्वा- प्रपच्छेदनिमित्तकर्तव्यता तच्छन्द्रार्थः । तद्विरुद्धत्वं च कर्तव्यताविशेष- गम्। एवमिति । एकस्पिम प्रयोगे अदक्षिणत्व्रसर्वस्वदक्षिणाकत्व-

२९४ द्वितीयपरिच्छेदे।

तश्रुतिजन्यबुद्धया बाध्यते। न चोदाहतस्थले पूर्वनै- मित्तिक कर्तव्यताबुद्धे: परनैमित्तिककर्तव्यताबुद्धया बाधे- Sवि पूर्वनैमित्तिककर्तव्यताजनकं शास्त्रं यत्रोद्रातृमात्रापच्छे द:, उभयोरवि युगपद्पच्छेदौ वा, उद्धात्रपचछेदस्य पर. तवं वा, तत सावकाशम, प्रत्यक्षं तु अद्ैतश्रत्या बाधे वि- पयान्तराभावाननिशलम्बनं स्यादिति वैषम्यं शङ्कनीयम्। यत्र घटादौ श्रुत्या बाध्यं प्रत्यक्षं प्रवर्तते, तत्रैत व्यावहारिकं विषय लब्ध्ा कृतार्थस्य तस्य परापच्छेदस्थले सर्वथा बाधितस्य पूर्वाप- च्छेदशास्त्रस्येत्र विषयान्तरान्वेषणाभावादू। इहापि सर्वप्रत्ययवे- र्ध्यवाधकभावः । न चोदाहृतस्थले इति। यत्र प्रथममुद्गात्रप- च्छेदसतत्रेत्यर्थः।शास्त्रमिति। "यछुद्राताऽपच्छिेत"इति शास्त्रमित्यर्थः।

सकमेव प्रायश्चित्तमनुष्ठेषम्'इत्यापस्तम्वाचायरुक्तत्वादिति भावः। प्रत्यक्षं स्विति। द्वैतसत्यत्वपत्यक्षमित्यर्थः। अद्वैतश्रुत्येति। द्वैतमिथ्यात्व श्रुत्येत्य र्थः। विषयान्तराभावादिति। द्वैप्पश्ञे प्रतीयमानसत्त्वस्य श्रुत्या बाधे सति तत्र सच्वान्तराभावात् सततपत्यक्ष निर्विषयं स्यात्। न चैतदुज् ते। प्रत्यक्षज्ञानस्य निर्विषयत्वादर्शनात्, तदनुपगमा्चेति भावः। द्वैनम- पक्चे पारमार्थिकस्य सवस्य श्रुत्या अपहृतत्व्रेऽपि व्यावहारिकस्य तत्स- कवस्य तयाऽनपहृतत्वात सत्त्वपत्यक्षस्य न निरवकाशत्वमिति परिहरति- यत्रेति। विषयमिति। सत्त्वरूपमिति शेषः। ननु ब्रह्मणि सत्वं पा- रमार्थिकम्, घटादिपपश्चे सच्ं व्यावहारिकम,शुक्तिरजतादौ संववं प्रातिभा सिकमिति सत्तात्रैविध्यपक्षे घटादिसच्तपत्यक्षस्य विषयान्तरं नान्वेवणी यम। व्यावहारिकसत्त्वस्य घटादौ विद्यमानस्यैव तद्विषयस्य लाभाद। 'एकैव सर्वत्र सत्ता'इति पक्षे व्यावहारिकसकव्रमातिभासिकस्वरपोरभावाव सच्वपत्यक्षस्य विषयान्तरमन्वेषणीयमेवर। यथा उत्तरभाविविरुद्धापच्छे दस्यले सर्वथा वाधितस्य पूर्वापच्छेदनिमित्तकमायश्वतश्ञास्तस्येत्पाश ड्रयार-इहापीति। द्वैवसत्वमत्यक्षं घटादिद्वैते सचामलममानमपि ने निरवकाशम। पूर्वापच्छेदनिमित्तकमायश्रित्शास्त्ररय प्रयोगानारे सापका-

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वविचारः। २१५

दब्रह्मसत्ताया सावकाशं प्रत्यक्षमिति वक्तु शक्यत्वाच्च। यत्त्वेकस्मिन्नवि प्रयोगे कमिकाम्यां निमित्ताम्यां कतौ तत्तन्नैमित्तिक कर्तव्यतयार्बदरफले इ्यामरक्तरूपयोरिव क्रमेणो- त्पादादू रूपज्ञानेद्धयवत् कर्तव्यताज्ञानद्वयमपि प्रमाणसवेति न परेण पूर्वज्ञानबाधे अपच्छेदन्याय उदाहरणम्। अत एवापच्छेदाधिकरणे (पू०मी.अ०६पा.५अधि०१९) "नैमित्तिकशास्त्रस्य ह्ययमर्थः निमित्तोपजननात् प्रागन्यथाक- र्तव्योऽपि कतुर्निमित्ते सत्यन्यथा कर्तव्यः" इति शास्त्र- शत्ववदिहापि घटादिद्वैतादन्यत्र तदधिष्ठानभूतब्रह्मसत्तायां सावकाश- त्वसम्भवादित्यर्थः। ब्रह्मस्वरुपसत्तायाः मत्यक्षनिषयत्वरे कैसुतिकन्याय- मभिपरेसाह-सर्वति। सर्वप्रत्ययवेद्यत्वं सत्ताविशेषणम । लोके हि यद्यद्वस्तु मनसि स्फुरति, तव सर्व सदित्येव प्रतीयते। अतस्मर्वस्य जगत- ससत्ता सर्वमत्ययवरेद्या। सा च सर्वाधिष्ठानभूतब्रह्मसत्तैव, न तु तदतिरि- क्ता। कल्पनागौरवादिति भावः । पूर्व कर्थशब्दसूचितमाक्षेपमिदानीमु- आ्वावयति-यन्विति। बदरफल इति। यथा तत्र पूर्व श्यामरुपमुत्पद्य- ते, तत्रैव पश्चात् पूतरूपनाशपूर्वकं रक्तरूपमुत्पद्यते, तथा पूर्वनमित्तेन जातमात्रेण पूर्वनैमित्तिक कर्तव्यता जायते, पाश्चात्येन च निमित्तेन पूर्व- कर्तव्यतानाशपूर्वकमुत्तरनैमित्तिककर्तव्यता उत्पाद्यते इत्पर्थः । ततः किप,

क्रौ पूर्वनैमित्तिकशास्त्रस्य नामामाण्यमिति तत्मामाण्यसंरक्षणमेव्र तथा कल्पकमिति भावः । उत्तरनिमित्तोपजननात् प्राकू पूर्वनैमित्तिक कर्तव्ए् त ा वस्तुत आसीदित्यत्र सम्मतिमाह-अत एवेसि। पूर्व वस्तुनस्तदभ्युपग- मादेवेत्पर्थः। उत्तरभाविमतिरहर्त्रपच्छेदजननाव् मागन्यथा अदक्षिणतया वस्तुतः कर्तव्योऽपि क्रतुः पश्चात् पतिह्त्रपदच्छेदरूपे निमित्ते सत्यन्यथा सर्ववेदसदक्षिणतया कर्तव्य इति शाङ्ककाभिपायानुसारेण वचनार्थः । क्रमेण विरुद्धांपच्छेदद्रयवति क्रतौ पूर्वनैमत्तिकस्य कर्तव्यतानिष्पत्तौ मानं नास्ति। वत्र पूर्वमायश्चित्तस्थानङ्रत्वाव। अनङ्गत्वं च तद्वोधकमानाभावाद।न च १ वपजानेति पाठः।

२९ द्वितीयपरिच्छेदे।

दीपिकावचनमिति, तन्न। अङ्गस्य सतः कर्तव्यत्वम्।

च्छेद निमित्तकस्य प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वमस्ति। आहवनीयशास्त्र- स्य पदहोमातिरिक्तहोमविषयत्ववद "यद्युदगाताऽपच्छिद्येत"इति

उक्त्त हि न्यायरत्नमालायाम्- 'साधारणस्य शास्त्रस्य विशेषत्िषयादिना। संकोचः क्लृप्तरूपस्य प्राप्तबाधोडभिधीयते ।।' इत्युक्तलक्षणप्राप्तबाधविवेचने, "तत्रैवं सति शास्त्राथों

स्सर्ववेदसदानमङ्गम्, एवमुद्रात्रपच्छेदेऽपि द्रष्टव्यम्" इति।

पूर्वनैमित्तिकशास्त्रं तत्र मानम्। तस्य प्रयोगान्तरेषु सावकाशतेन तत्रा- प्यङ्गत्वबोधकत्वाभावादित्याशयेन दृषयति-तन्नेति। आहृवनीयेति। "आहवनीये जुहोति"इति होममात्रे आहबनीयं विधातुं पवृत्तस्य सामान्यक्षा- स्नस्य होमविशेषे पदरुपाधिकरणविद्यायकविशेषशाख्रवशेन पदहोमातिरिक्त होमेपु आहवनीयविधायकत्ववदित्यर्थः । क्रतुविषयत्वादिति। तादृश

सम्मतिमाह-उक्त्तं हीति। क्लृप्तरूपस्य प्रत्यक्षसिद्धस्य साधारणस्प हो- ममात्रे माप्तस्य "आह्वनीये जुहोति"इति शास्त्रम्य विशेपशास्त्रेग यह्मङ्कोच, सं पराप्तवाधोऽभिधीयते। यथा सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रं बाघकं तथा सामान्यशास्त्रगरेव कचिद्विपये विरोधे सते पूर्व प्राप्तम्य पश्चात् पराप्त परत्वा- दू बाधकं भनाती। यथा विरुद्धापच्छेदनिमित्तकशास्त्रयोः। तथा च विशेषवि- पयादिनेसादिपदं परत्वादिसङ्गहार्थमिति श्लोकार्थः । तत्रैवंसतीति। अपच्छेदस्थल उत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानवाधे सतीसर्थः। द्रष्टव्यमिति। पश्चा- द्वाविमतिहर्त्रपच्छेदविधुरस्य उद्गात्रपच्छेदवतः क्रतोरदक्षिणतया क्रतुसमा- पनमङ्गमिति ज्ञातव्यमिसर्थ:। शास्त्रदीपिकावचनमपि न त्वदभिमतार्थपरम। तत्पूर्वग्रन्थवरोपात, पूर्वग्रन्थार्थनिगमनरुपस्प त्वद्धदाहृतवचनस्य पूर्वग्रन्था

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वविचारः । २९७

यत्तु शास्त्रदीपिकावचनमुदाहृतम्, तदपि तेनोत्पन्मपि पूर्व- प्रायक्चित्तज्ञानं मिथ्या भवति बाधितत्वाद, उत्तरस्य तुन

रपठितत्वादू निमित्तोपजननात्प्राङ् निमित्तोपजननं विना नि- मित्तोपजननाभावे सति अन्यथा कर्तव्योऽपीति कृत्वाचिन्तामात्-

आसीदित्येवंपरम् । पूर्वग्रन्थसन्दर्भविरोधापत्तेः । आस्तां मीमांसकमर्यादा। श्यामतदुत्तररक्तरूपन्यायेन क्र मिककर्तव्यताद्वयोत्पत्त्युपगमे को विरोध: ?। उच्यते-तथाहि-किं तत कर्तव्यत्वम्,यत् परनैमित्तिकक- तव्यतोत्पत्या निवर्तेत। न तावत् पूर्वनैमित्तिकरय कृतिसाध्य- तयोग्यत्वम। तस्य पश्चादप्यनपायात। नापि फलमुखं कृ-

नुमारेणैव नेतव्यत्वाचचेसाह-तदपीति। तदपि कृत्वाचिन्तामात्रपरमिति मम्बन्धः। कृत्वाचिन्तापरत्वे हेतुमाह-तेनेत्यादिना। तेनेसस्य वलृप्

ग्रन्थानुमारिणमर्थमाह-निमित्तोपजननं विनेति। 'क्रमेण विरुद्धापच्छेद- द्वयनति क्रतौ यदि द्वितीयनिमित्तोपजननं न स्यात्, तदा पूर्वनिमित्तव- शादन्यथाकर्तव्यो भवेदप्ययं क्रतुः, न त्वेतदस्नि'इत्येतदर्थपरोऽयं ग्रन्थ इत्पर्थ:। पराभिमतं तद्रचनार्थ निषेधति-न त्विति। तिषठन्तु भीमांसका: दर्शितदर्शनः। कुशलै्मिल्पिस् श्रुत्यर्थस्य काडनुपपत्तिरिति शङ्कते-आस्तामिति। उत्तरनैमित्तिककर्तव्यतोत्पच्या नाइपत्वेन पराभिमतं पूर्वनैमितिकस्प कर्तव्यत्वमेव तावद् दुर्निरृपम। तथा हि-'तव किं कविसाध्यत्वयोग्यत्वम, किं वा फळमुखं कृति- साध्यत्वम, करतुवैकरयप्रयोजकाननुष्ठानपतियोग्यनुष्ठानशालित्वं वा, अङ्गलवं बा, अन्यद्वा किश्धिद्इति विकल्पं मनसि मिधायादं दूषयति-न ताच- दिति। अनपायादिति। तथा च उत्रनैमित्तिककर्तव्यता का लेऽपि अ- नुवर्तमानाथा: मूर्वकर्त्पतापा: तमाश्वत्ायोगेन बदरफळगतश्यामता-

२९८ द्विवीयपरिच्छेदे।

तिसाध्यत्वम्। तस्य पूर्वमप्यजननात्। नापि यद्ननुष्ठान कतोर्वैकल्यं, तत्वम्, अङ्गत्वं वा। अननुष्ठाने करतुवैकल्पप्रयो जकत्वस्य नियमविशेषरूपत्वेन कर्माङ्गत्वस्य फलोपकारितया

रकतयोरिव तथोः क्रमिकत्वाभ्युपगमविरोध इति भावः। द्वितीयं दूषय- ति-नापि फलेति। अजननादिति। तथा च पूर्वनैमित्तिककर्तव्यता ज्ञानस्य मीमांसकमर्यादासिद्धं भ्रान्तित्वमेवायाति, न त्वदभिमतं श्याम- ताज्ानस्येव ममात्वमिति भावः। तृतीषचतुर्थावतुवदति-नापि यदिति। यस्यानुष्ठानाभावे क्रतोवैर्कल्पं भवति, तव कतुनैकल्पपयोजकाननुष्ठान- पतियोग्यतुष्ठानशालि पर्यवस्यति तत्त्रमित्यर्थः । यत्र प्रथममुद्धात्रपच्छेद:, पश्चात प्रतिहर्तपच्छेद:, तत्र उद्धात्रप- च्छेदपायश्चित्ताननुष्ठानं क्रतुनैकल्पपयोजकम, तत्पायश्चितं तम्य क्रतोरङ्- मिति च वदता वक्तव्यम्-पूर्वमायश्चित्ताननुष्ठानस्य क्रतुवैकल्पप्रयोजक- त्वं किं वैकल्योत्पादकत्वम्, किं वा तव्वापकत्वम, तव्याप्यत्वंवा?। नाघः।

रपागभावरूपतया तदुत्पाद्यत्वायोगाच्च। न द्वितीयः। यत्रोद्वातृमात्राप- च्छेदवति क्रतौ तत्मायश्चित्तं कृतं कारणान्तराद्वैकल्पं च, तत्र क्रतुबैक- सपसच्वेऽपि उद्गात्रपच्छेदपायश्चत्ताननुष्ठानाभावेन व्यभिचारात्। तस्मात् तृतीय: परिशिष्यते इसाशयेनाह-नियमविशेषरूपस्वे- नेति। व्याप्यत्वरूपत्वेनेसर्थः । फलोपकारित्वं परमापूर्वरूपफलं म त्यदष्टद्वारा कारणत्वम्। यथा मयाजादीनाम्। सन्निपत्योपकारकतं च यागस्वरूपोत्पादकत्वम। यथा द्रव्यदेवतादेः। अस्तु तयोरुक्तरूपत्वमिति चेत, तत्र वक्तव्यम-क्रमिकविरुद्धापच्छेददयवति क्रतौ पूर्वमायश्चित्तानतु-

मङत्वं च द्वितीयनिमित्तजननानन्तरमप्यनुवर्तते, न वेति। आधे क्रतुबै-

व्यताया:, तत्मायश्चित्तगताङ्गत्वरूपकर्तव्यतायाश्च उत्तरनैमित्तिककर्तवय तानाश्यत्वाभ्युपगमभङ्रापत्तेः। द्वितीयकल्पे च पूर्वमाषन्वित्ताननुष्ठानस् क्रतुवैकल्यव्याप्यत्वं द्वितीय निमित्तजननाव् मागेवास्ति, तज्जननाननारं तु नासतीति पर्यवस्पति। तथा पूर्वमापश्चिचगताअत्परपा कर्तव्यत पुर्वश-

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वविचारः । २९९ सन्निपातितया वा कारणत्वविशेषरूपत्वेन च तयोः कादाचित्क- त्वायोगेन स्वाभाविकत्वनिर्वाहाय पश्राद्वाविविरुद्धापच्छेदाभाववतः कतो: पर्वापच्छेदनैमित्तिकमङ्गम्, तत्ैव तदननुष्ठानं कतुवैकल्य- प्रयोजकमिति विशेषणीयतया पाश्चात्यापच्छेदान्तरवति कतौ पृ- वषच्छेदनैमित्तिके कत्वङ्गस्य, तदननुष्ठाने कतुवैकल्यप्रयोजक- त्वस्प वा पाश्चात्यापच्छेदोत्पत्तेः पूर्वमसम्भवात्। न हि वस्तु किशविद्वसत्वन्तरं प्रति क्वित्कालं व्याप्य पश्चान्नेति वा, कक्चि- त्कालं कारणं पश्चान्नेति वा, कचिद द्ष्टम, युक्तं वा । नापि क- र्तव्यत्वं नाम धर्मान्तरमेव्ागमापाययोग्यं कल्प्यम्।मानाभावात्। विरुद्धारपच्छेदशास्त्रयोः पदाहवनीयशास्त्रवद्यवस्थोपपत्तेः ।

पश्चित्तस्प द्वितीयनिमित्तजननात्मागेवाहत, पश्चात्तु नास्तीति पर्यवस्यति। तथा च व्याप्यत्वकारणत्वयोः स्वाश्रये कादाचित्कत्वमभ्युपगतं स्पा- द्। तच्च न सम्भवतीत्यनुपदमेत्र वक्ष्यति-न हीसादिना । तस्मात्तयोः यावदाश्रयभावित्वरूपस्वाभाविकत्वनिर्वाहाय क्रमिकविरुद्धापच्छेदवतूक्र-

पादिति। तथा च क्रमिकविरुद्धापच्छेदवति क्रतौ पूर्वनैमित्तिक कर्तव्य- ताझानं भ्रान्तिरेवेति भाव:। तयोः कादाचित्कत्वायोगे हेतुमाह-न ही. ति। घूमादौ वहयादिव्याप्यतायाः, वहयादौ धूमादिकारणतायाश्च क- दाचित्कत्वादर्शनादित्यर्थः । नन्वदृष्टमषि युक्तं चेत सङ्गाह्यमेव, नेलाह-यु- कं वेति। वाकारो नञ्रनुकर्षणार्थः । तयोः कादाचित्कत्वपक्षे धूमादे:

व। वहयादेः कदाचित धूमादिकारणत्वाभावाप्या धूमादिकार्यार्थि नो वहघायुपादाने तत्कारणत्वाभावशङ्कया निष्कम्पपदृत्तिश्व न स्याद। अतस्तयोः कादाचित्कत्वमयुक्तमिसर्थः। पञ्चमं निराकरोति-नापीति। पथपनिमित्तजनना नन्तरमेवागमयोग्यम, द्वितीय निमित्तजननानन्तरमेवापाययो- ग्यं चेसर्थः। पूर्वनैमित्तिकशास्रस्याइवनीयादेशास्त्रदन्यत्र सावकाशताया उस्त्रत्वेन रक्ष्यैतादृटशपर्मे मानत्वायोगादित्याशयेनाह-विरुद्धेति । क्रमि-

३०० द्वितीयपरिच्छेदे।

तस्मान्निरालम्बनं क्रमिककर्तव्यताद्वयोत्पत्तिवच: ॥ (प्रे०सू०मं०) ननूपक्रमवत् पूर्व प्रत्यक्षं त्वबलवच्ुतेः॥ नैकवाक्येष्विदंबाघस्त्वपच्छेदनयादिह ।। १२॥ ननु चोपकमाधिकरणन्यायेनासआ्जातविरोधित्वातू प्रत्यक्ष- मेवागमादू बलीयः किं न स्पात ?। उच्यते-यत्रैकवाक्यता प्रतीयते, तल्वैकस्मन्नेवार्थे पर्यव- सानेन भाव्यम्, अर्थभेदे प्रतीतैकवाक्यताभङ्गप्रसङ्गात्। अत- स्तत्र प्रथमसज्ञातप्रतिपक्षेण "प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयद्" इत्या द्युपक्रमेण परकृतिसरूपार्थवादेन दातुरिष्ौ बुद्धिमधिरोपितायां तद्विरुद्धार्थ "यावतोऽश्वान् प्रतिगृलीयात्तावतो वारुणान् चतु- कपालान्निर्वपेद्" इत्युपसंहारगतं पदजातमुपजातप्रतिपक्षत्वाद्यथा- कविरुद्धापच्छेदवाते क्रतौ पूर्वनैमित्तिक कर्तव्यत्वज्ञानस्याप्रमात्वसम्भवात् सति विरोध उत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानावाधे अपच्छेदन्याय उदाहरणं भवत्येवे- साशयेनोपसंहरति-तस्मादिति। नन्वपच्छेदन्यायेन श्रतेः परत्क्षापेक्षया मावल्यावगतित्रदुपक्रमाधि करणन्यायेन प्रसक्षस्यावि श्रुत्यपेक्षया प्रावल्यावगमात्तयोर्बाध्यवाधकमाने विनिगमनाविरह इत्याशयेन शङ्कते-ननु चेति। असक्जातेति। य था उपक्रमवाक्यार्थज्ञानकाले उपसंहारवाक्यार्थज्ञानाभावेन विरोधस्फुरणा

ध्यात्ववोधकश्रुत्यर्थानुभवाभावेन विरोधस्फूर्त्यमावात् म्रत्यक्षस्यासञ्- तविरोधित्वमित्यर्थः । दृष्टान्तवैषम्येण परिहरति-उक्यत इति। अश्व मनयदिति। अश्वं दत्तवानित्यर्थः । परस्य पजापतेः कृतिरतुष्ठानं परकृतिः। परकृतिपदं तत्प्रतिपादकवाक्यपरम, तत्सदशार्थवादेनेसर्थः। पजापतेः कर्मा धिकाराभावेन वस्तुतस्तत्पतिपादकत्वाभावादिति सरूपेत्युक्तम । दातु रिति। "स एतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यसननिनिरवपद्इत्युपक्रमे श्रवणा दिति भावः। स इत्यनेन प्रकृतः मजापतिः परामृश्यते । उपक्र

रक्षणायानयोरेकार्थपर्थवसानं वक्तव्यम्। उपक्रमो दातुरिहिं बिपयें

श्रुतेः प्रत्यक्षाद्वलीयस्त्वस्य व्यवस्थितत्वविचारः । ३०१

श्रुतार्थसमर्षणेन तदेकवाक्यतामप्रतिपद्यमानमेकवाक्यतानिर्वाहाय णिजर्थमन्तर्भाव्य तदानुगुण्येनैवात्मानं लभते इति उपक्रमस्य प्राबत्यम्। यत्र तु परस्परमेकवाक्यता न, प्रतीयते। तत् पूर्व- वृत्तमविगणय्य लब्धात्मकं विरुद्धार्थकं वाक्यं स्वार्थ बोधयत्येवेति न तत्र पूर्ववृत्तस्य प्राबल्यम् । अत एव षोडशिग्रहणवाक्यं पूर्ववृत्तमविगणय्य तदग्रहण- वाक्यस्यापि स्वार्थबोधकत्वमुपेयते, किन्तूभयोर्विषयान्तराभावादू अगत्या तत्रैव विकल्पानुष्ठानमिष्यते। एवं चाद्वैतागमस्य प्रत्यक्षेणैकवाक्यत्वशङ्गाऽभावात् पूर्व- वृत्तमपि तदविगणय्य स्वार्थबोधकत्वमप्रतिहतम्। तदर्थबोधजनने च- पूर्व परमजातत्वादबाधित्वैव जायते। उपसंहारः मतिग्रहीतुरिति यथाश्रुतवाक्यार्थाभ्युपगमे मतीतैकवाक्यत्वं न स्यादिसर्थः । णिजर्थमिति। परतिगृह्गीयादिसस्य प्रतिग्राहयेदिलर्थः। एकवाक्यत्वमतीतिस्थल एवोत्तरस्य पूर्वापेक्षेत्युक्तार्थदार्ढ्याय एकवाक्यत्व- मतीसभावस्थले उत्तरेण पूर्व नादर्तव्यमिलाशयेनाह-यत्रत्विति ।न-

णं स्यादिति शङ्कते-कि त्विति। प्रयोगभेदेन विरोधसमाधानमा- उभयोरिति। नतु ग्रहणवाक्यं तन्निषेधवाक्यं च क्रतुभेदेन व्यवस्थितं कि न स्पादित्यत आह-विषयान्तराभावादिति। तयोर्षाक्ययो- रेकपकरणगतत्वादित्यर्थः । अगस्येति। समुच्चयस्याप्यसम्भवेनेसर्थः । तत्रैवेति। अतिरात्रे एवेत्यर्थः । एवं चेति। उपक्रमन्यायस्प भतीतै- कवाक्यताकग्रन्थविषयत्वे सतीसर्थः। शङ्काभावादिति। तथा च न प- त्यक्षस्य श्रुत्यपेक्षया मावल्यवङ्केति भावः । अपच्छेदन्यायपृति मकूते यङ्कासमाधानाभ्यां निरुप्य निगमयति-तदर्थेति। पूर्वमिति। क्रमि- कविरुद्धापच्छेदवति क्रतौ मथमापच्छेदनिमिस्कमाय्श्च्त कर्तव्यताज्ञानं पूर्व- शन्दार्थः। उत्तरनैमित्तिककर्तव्यताज्ञानं परशब्दार्थ: । पूर्वेण परस्य वा- बाभावे हेतुपाइ-अजातत्वादिति। परस्यान्यया पूर्वज्ञानवाधमन्तरा उ-

३०२ द्वितीयपरिच्छेदे।

परस्यानन्यथोत्पादान्नाद्याबाधेन सम्भवः ।।' इत्यपच्छेदन्यायस्यैव प्रवृत्तिः, नोपक्रमन्यायस्य । अत एव लोकेपि प्रथमवृत्तं शुक्तिरूप्यप्रत्यक्षमापोपदेशेन बाध्यत इति ॥ २ ॥ (वे०सू०मं०) ननूपजीव्यप्रत्यक्षविरुद्धेऽर्थे श्रृतेः कथम्॥ मानत्वं युक्तमिति चेदू (३)ननु तथाऽप्युपजीव्यत्वेन प्रत्यक्षस्यैव प्राबल्यं दुर्वारम। अपच्छेदशास्त्रयोर्हि न पूर्व परस्योपजीव्यमिति युक्त: परेण पूर्वस्य बाधः । इह तु वर्णपदादिस्वरूपग्राहकतया मिथ्यात्ववो- धकागमं प्रति प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वाद आगमस्यैव तद्विरुद्धमि- थ्यात्वाबोधकत्वरूपो बाधो युज्यते। न च मिथ्यात्वश्रुत्या व-

व्यविरोध इति वाच्यम्। "नेह नानारिति किश्वन"इत्यादिश्रुतिभिः

त्पन्तुमयोग्यत्वादाद्यस्यावाधेन परस्य सम्भवो नास्तीति श्ोकार्थः। पूर्व- पतृत्तस्य प्रत्यक्षस्यापि परेण शब्देन बाघे उदाहरणमाह-अत एवेति। परत्वादेवेअर्थः ॥२॥ नन्विति। यद्यपीयं शाक्का 'न चैवमुपजीव्यमसक्षविरोधः' इसा दिना पूर्व निराकृता, तत्रोक्त परिहारमाक्षेप्तुं तच्छङ्कपरिहारौ पुनर्लिख- ति-तथाऽपीति। आगमवत पसक्षस्य स्वतःप्रावल्याभावेऽपीत्पर्थः। न न्वपच्छेदन्यायेन श्रुतेरपि मावल्यं दुर्वारम। तथा च षाध्यवाधकभावे विनिगमनाविरह पवेति शङ्ककस्य नेष्टसिद्धिः, मत्यक्षेण श्रुतिवाघ- स्य तदिष्टत्वादित्याशङ्क्यापच्छेदन्यायानवतारं शङ्ककः प्रकृते दर्श यति-अपच्छेदशास्त्रयोहीति। उपजीव्यविरोधशङ्कायां पूर्वो- कं परिहारं स्मारयति -- न च मिथ्यात्वश्रुत्थेति। श्रुया पपञ्चसत्यत्वमात्रनिषेधे सति तथा परिहारो युज्यते। सा तु पपश्चस्तर- रूपमेव निषेधति। तथा च वर्णपदादिस्वरूपस्यैत्राभावादुपजीव्पविरोभो दर्षार इत्याह-नेहेति। इह ब्रह्मणि नाना भिन्न वस्तु किश्िद

श्रुत्युपजीव्यत्वेन पत्यक्षावाधशक्कापरिहारविचारः। ३०३

स्वरूपेणैध प्रपज्चाभावबोधनात्।। (वे०सू०मं०) अत्र केचित् प्रचच्ते ॥१३ ॥ न पदज्ञानमानत्वनियता शाब्दमानता।। वृषभादिपदे भ्रान्त्या न्यूनाधिक्येऽपि दर्शनात्॥१४। अत्र केचिदाहुः-'वृषमानय' इत्यादिवाक्यं श्रवणदोषाद् 'वृ- षभमानय' इत्यादिरूपेण शृण्वतोऽवि शाब्दप्रमितिदर्शनेन शाब्दप्र- वर्णपदादिप्रत्यक्षं प्रमाभ्रमसाधारणमेवापेक्षितमित्यद्वैतागमेन वर्णपदादिप्रत्यक्षमात्रमुपजीव्यम्, न तत्प्रमा। तथा च वर्णप- दादिस्वरूपोपमर्देऽपि नोपजीव्यविरोध इति॥ (वे०सू०मं०) असद्विलक्षणं रूपमुपजीव्यं न तास्विकम्॥

अन्ये त्वाहु :- शाव्दप्रमितौ वर्णपदादिस्वरूपसिद्धयनपेक्षा- यामप्ययोग्यशब्दात प्रमित्यनुदयाद्योग्यतास्व रूपसिद्धयपेक्षाSस्ति।

पि नास्तीत्पर्थः । स्वरूपोपमर्दमुपेसैव उपजीव्यिरोधं परिहरति-अत्र केचिदा- हुरिति। प्रपश्चससत्वपक्षेरषि 'वृषमानय' इत्युदाहरणानुरोधेन भ्रमपमासा- धारणमेव शब्दपयक्षं शव्दबोधोपजीव्यमिति वक्तव्यम् । अस्माकं तु निषेधक्षुतिपामाण्याव सर्वत्र अरमरूपमेव मसक्ष शाब्दबोधे व्यवहारा नतरेपु च कारणमिति विशेष इति नोपजीव्यविरोध:। शब्दस्वरूपस्यानुप- जीव्यत्वादिसर्थः ।। उपजीव्यविरोधं प्रकारान्तरेण परिहरति-अन्ये त्वाहुरिति । प्थमं पूर्वमते अस्वरसं दर्शपति-शाब्दपमिताविति । अनपेक्षा- यामपीति। अन्रापिशब्देन वस्तुतोऽपेक्षाऽस्तीति सूचितम्। तथा हि-पूर्वमते मत्यक्षज्ञानमात्रमुपजीव्य विषयो वर्णपदादिलक्षणो नोपजी- व्य इत्युक्तम, तदयुक्तम्। निर्विषयपत्यक्षज्ञानायोगाव । अतो वर्णप- दादिस्वरूपमपि स्वीकर्तव्यमेव। तथा च उपजीव्यविरोधे पूर्वसमाधानं न साध्तिति भावः। अस्तीति। तथा च योग्पताया

३०४ द्वितयिपरिच्छेदे।

तदपेक्षायामपि नोपजीव्यविराधः । "नेह नानास्ति" इ- तिश्वुत्या निषेधेऽपि यावद्वह्मज्ञानमनुवर्तमानस्यार्थक्रिया संवादिनोड- सद्विलक्षणप्रपज्चस्वरूपस्याङ्गीकारात्। अन्यथा प्रत्यक्षादीनां व्या- वहारिकप्रमाणानां निर्विषयत्त्प्रसङ्गात्। न च स्वरूपेण निषेधेऽपि कथं प्रपश्चस्वरूपस्यात्मलाभः । निषेधस्य प्रतियोग्यप्रतिक्षेपरूपत्वे व्याघातादिति वाच्यम। शुक्तौ 'इदं रजतम्,' 'नेदं रजतम्'इति प्रतीतिद्वयानुरोधेनाधिष्ठानग-

उपजीव्यत्वमवर्जनीयमिति तद्रिरोधः पूर्वमते आवश्यक इति भावः । न चैतावता पूर्ववाद्यभिमतस्य कृत्स्नमपश्चस्य स्वरूपं न मि- ध्यतीति वाच्यम्। शाब्दपमितिलक्षणकार्यानुरोधेन ब्रह्मातिरिक्तयोग्य- तास्वरूपसिद्धौ तद्रदेव जलाहरणादिकार्यानुरोधेन घटादिस्वरूपमपि सि ध्यत्येवेत्याशयात्। नतु यदि चैतन्यव्पतिरिक्तं कृतनं जगदुपेयते, तां तद्धाहिमत्य-

उपजीव्यविरोध इति मातः। असद्विलक्षणस्वरूपानङ्गीकारे बाघकं पूर्वमता नुव्तिनं मत्याह-अन्यथेति। पपश्चससत्ववादी शङ्कते-न चेति। ननु ब्रह्मणि प्रपश्चस्तन्निषे- धश्च युगपदास्ताम, को दोष इसाशङ्गयाह-निषेधस्थेति । भूतला दौ घटाद्यभावस्य प्रतियोगिस्थितिविरोधित्वदर्शनादिति भावः। व्याघा- तादिति। निषेधत्वव्याघातादित्यर्थः । कल्पितपदार्थप्रतियोगिकाभाष- स्याधिष्ठानादन्यत्र सदा प्रतियोगिविरोधित्व्रेऽप्यधिष्ठाने कश्चित्कालं प्र. तियोगिस्थितिसहिष्णुत्वस्वभावः कल्पयते। न च तथाकल्पकाभावः। दै तग्राहिपसक्षादे्निषेधश्रुतेश्च मानत्वात्। यथा परमते घटायसन्ताभाव- स्प स्वाधिकरणमात्रे प्रतियोगिमतिक्षपकत्वेऽि संयोगाद्यत्यन्ताभावस्य कचित्स्वाधिरकणे प्रतियोग्यमतिक्षेपकता पतीतिबलाय,स्पीक्रियते, वद्वदि- ति समाधानाभिमायं मनसि निधाय स्वमतसिद्धं हह्टानतं सोपपचिक माइ-शुक्ताविति.।

३०५

ताध्यस्ताभावस्थ बाधपर्यन्तानुवृत्तिकासद्विलक्षणप्रतियोगिस्वरूप- सहिष्णुत्वाभ्युपगमात्। एतेन प्रपश्चस्य स्वरूपेण निषेधे शशशृङ्गवदसत्त्त्वमेव स्या- दिति निरस्तम्। ब्रह्मज्ञान निवत्थस्वरूपाङ्गीकारेण वैषम्यात्। न चास्याध्यस्तस्याधिष्ठाने स्वरूपेण निषेधे अन्यत्र तस्य स्वरूपेण निषेधः स्वतः सिद्ध इति तस्य सर्वदेशकालसम्बन्धि- निषेधप्रतियोगित्वापत्या असत्त्त्वं दुर्वारम्। 'सर्वदेशकालसम्बन्धि- निषेधप्रतियोगित्वमसत्वम्' इत्येवास्त्वनिर्वचनाद, विधान्तरेण तन्निर्वचनायोगादिति वाच्यम्। अमतः सर्वदेशकालसम्बन्धि- निषेधप्रतियोगित्वमुपगच्छता, तस्य तथात्वे-प्रत्यक्षस्य सर्वदेश- कालयो: प्रत्यक्षीकरणायोगेन, आगमस्य ताद्ृशागमानुपलम्भेन च प्रमाणयितुमशक्यतथाऽनुमानमेव प्रमाणयितव्यमिति तदनुमा- ने यत् सद्यावृतं लिङ्गं वाच्यम्, तस्यैत्र प्रथमप्रतीतस्यासत्त्त्वनि- एतच्छन्दार्थमाह-ब्रह्मज्ञानेति। वैषम्यादिति। शशशृङ्गादि- वैषम्यादित्यर्थः । अन्यत्रेति। अधिष्ठानादन्यत्र देशे काले वेसर्थः। नतु प्रकारन्तरे- णासत्व निर्वचनमस्तु, तथा चप्पश्चे तदभावात्र तस्यासत्मरसक्तिरिति नेत्या- ह-विधान्तरेशेति। प्रसिद्धासतः वशशृङ्गादेरुक्तलक्षणे सिद्धे सति प्र- पश्रेऽपि तल्लक्षणसत्ात्तस्याप्यसत्तवापच्या तद्रिलक्षणत्व्राभयुपगमपूर्वकवै- पम्योक्तिरयुक्तेति शद्धितुं शक्यमू। तदेवासिद्धम। मानाभावाव। कथं माना- माव इति चेत। तत्र वक्तव्यम्-किमसत उक्तलक्षणयोगे प्रत्यक्ष पमाणम, कि वा आगमः, अथवा अनुमानमिति विकल्पं मनसि निधायाद्यद्वितीय- योनिराकरणपुर्वकं तृतीयं परिशेषयति-असत इत्यादिना। मत्यक्ष- स्यागमस्य च प्रमाणयितुमशक्यतयेति सम्बन्धः। तादृशेति। 'शशशृ- चेसर्थः । अस्तु तर्हिं परिशिष्टमनुमानमेव तत्र मानमिति, नेत्या-त दनुमान इति। यदिति। निःस्वरूपत्वमित्वर्थः । वाच्यमिति। त्व-

३०६ द्वितीयपरिच्छेदे।

र्वचनत्वोपपत्तेरित्याहुः॥ (वे०सृ०मं०) पारमार्थिकसत्यत्वं नेहनानेति नुदते॥ व्यावहारिकसत्यत्वं न निषिद्धमितीतरे ॥ १६। अपरेतु"नेह नानास्ति"इति श्रुतेः सत्यत्वेन प्रपश्वनिषेधे एत तात्पर्यम्, न स्वरूपण। निषेधस्य स्वरूपप्रतिक्षेपकत्वे तस्य तन्निषेधत्वायोगात् । तत्प्रतिक्षेपकत्वे प्रत्यक्षविरोधात । न च सत्यत्वस्यापि 'सन् घटः' इत्यादिप्रत्यक्षसिद्धत्वाद् न ते- येति शेषः। विनिगमनाविरहं परिहरति-प्रथमप्रतीतस्येति। उपपत्ते रिति। तथा च प्रपश्चस्य ज्ञाननिवर्त्यस्तरुपाङ्गीकारान्निःस्वरुपत्वलक्षणा सत्व नास्तीति तस्य शशशृद्गादिवैषम्योक्तिर्युक्तति भावः ।। उपजीव्यविरोधं प्रकाशन्तरेण परिहरति-अपरे त्विति। अ- योगादिति। तथा चाभावाधिकरणमात्रे प्रतियोगिस्थित्ययोगात् प्रपश्रा धिकरणे ब्रह्मणि तदभावो न निषेधश्रुतिगम्य इति भावः । ननु 'सत्यत्वेन ब्रह्मणि प्रपश्चनिषेधः' इति मतेऽपि कि सत्यत्व विशिष्टपपश्चाभावो व्रह्मण विवक्षितः, कि वा सत्यत्वधर्मवच्छिन्नम तियोगिताकः प्रपश्चमात्रपतियोगिको निषेधो ब्रह्मणि विवक्षितः ?। नोभपथाऽपि सम्भवति। प्रतियोग्यधिकरणे तदभावानङ्गीकारात्। परपश्चे सत्यत्वस्याङ्गीकारेण तस्य पतियोगिकोटिपचेशपतियोगितावच्छेद कत्वयो रसम्भवाच्चेति चेत । उच्यते-'पपश्चे धर्मिणि सत्पत्वनिषेधे श्रुतेस्तात्पर्यम्'इत्येतन्मताभि भाया, न तु यथाश्रुतार्थे तात्पर्यमस्य मतस्य। अत एव वक्ष्यति-'सत्प- त्वाभासपतीतिरेत सत्यत्वपसक्तिरिति तन्निषेधोपपत्तेः'इति। अत्र हि वाक्ये प्रपश्न एव सत्यत्वनिषेध: रपष्ट प्रतीयते। अतो नास्मिन्मते प्रतियोगितदभावयोरेकाधिकरणत्वशङ्काऽवकाशः । ननु ब्रह्मणि पपश्चस्वरूपं यथा प्रस्यक्षादिसिद्धमस्ति, तथा प्रपश्चे स- त्यत्वमपि प्रत्यक्षादिसिद्धमस्त्यवेति तन्निषेधेऽपि श्रुतेस्तात्पर्य कल्पयितुं न शक्यमिति शङ्कते-न चेति। मत्यक्षादिग्राहयं प्रपश्चससत्वं ब्रह्मसत्यत्वव- व परमार्थ न भवति। तथा सते उपक्रमाद्यवगतस्व्रार्थतात्पर्यवतीनां भूयसी नां निषेधश्रुतीनां निर्विषयत्वमसङ्राद। कि तु व्यावदारिकसत्यत्वादिकप

श्रुत्युपजीव्यत्वेन प्रत्यक्षावाधशाङ्गापरिहारः। ३०७

नापि रूपेण निषेधो युक्त इति वाच्यम्। प्रत्यक्षस्य श्रुत्यिरोधाय

ति पर्रिमाथकसत्यत्वस्य ब्रह्मगतस्य प्रपच्चे प्रसक्त्यभावात् तेन रूपेण प्रपश्चनिषेधानुपपत्तिः । यथा शुक्तौ रजताभासप्रतीतिरेव सत्यरजतप्रसक्तिरिति तन्निषेधः, अत एव नेदं रजतम्, किं तु तत,''नेयं मदीया गौः, किं तु सैत,' 'नात्र वर्तमानश्रैत्रः, किं त्व- पतरके' इति निषिध्यमानस्यान्यत्र सत्त्वमवगम्यते, एवं सत्यत्वा- भामप्रतीतिरेत सत्यत्त्रप्रसक्तिरिति तन्निषेधोपपत्तेः । अतो वर्ण-

(व०सू०म०) अन्येऽविवेकादेकैव व्रम्मसत्ता घटादिपु॥ असन्निकृष्ठे ह्यध्पामो Sन्यत्र संसर्गकल्पनम्॥ १७॥ अन्ये तु ब्रह्मणि पारमार्थिकसत्यत्वम्, प्रपच्चे व्यावहारिकस- त्यत्वं सत्यत्वाभासरूपम्, शुक्तिरजतादौ प्रातिभासिकसत्यत्वं ततोऽपि निकृष्टमिति सत्तात्नैविध्यं नोपेयते, अधिष्ठानब्रह्मगत- पारमार्थिकसत्तानुवेधादेव घटादौ शुक्तिरजतादौ च सत्वाभि- तत् कल्प्यते। ततो न सत्यत्व्वनिपेधानुपपत्तिरिति परिहरति-प्रत्यक्ष- स्पेति। न चैवंसतीति। मपश्रसत्यत्वस्य व्यातहारिकत्व्ाङ्गीकारे इत्पर्थः। दृष्टान्तपूर्वकं प्रसक्तिमाह-यथा शुक्ताविति। 'नेदं रजतम्' इति निषेधपरसक्षस्य सतरजतनिषेधत्रिषयकत्वं वक्तव्यम। प्रातिभामिकरजता- धिकरणे शुक्तिशकले कल्पितरजताभावस्यास्मिन्मतेऽनङ्गीकारेण बाघपृत्य- क्षस्य तद्रिषयत्वायोगादिति भावः । शुक्त्यादौ निषिध्यमानस्य देशान्तर- स्थत्वे नियामकमाह-अत एवेति॥ 'पपश्चे पारमार्थिक सत्यत्वस्प प्रसक्त्यभावात्निषेधानुपपातेः'इति शङ्कायां सत्वत्रैविध्यमतमालम्व्य परिहारो दर्शितः। इदानी सर्वत्र सत्तैकयपक्षे मस- क्यभावशाड्गा परिहरति-अन्ये त्विति। प्रथमं सत्तात्रैविध्यपक्षं दूषय- ति-ब्रह्मणीत्यादिना । ब्रह्मगतेति। पारमार्थिकसत्ताया: ब्रह्मस्व- रूपतेऽपि भेदकल्पनया तद्रतत्वोकति: । अनुवेधादेवेति। मतीतेरेवेत्यर्थः।

३०८ द्वितीयपरिच्छेदे।

मानोपपच्या सत्यत्वाभासंकल्पनस्य निष्प्रमाणकत्वात। एवं च प्रपञ्चे सत्यत्वप्रतीत्यभावात्, तत्तादात्म्यापन्ने ब्रह्मणि तत्प्रतीतेरे- वाविवेकेन प्रपश्चे तत्प्रसक्त्युपपत्तेश्र सत्यत्वेन प्रपञ्चनिषेधे नोपजीव्यविरोधः, न वा अप्रसक्तनिषेधनम्। न च व्रह्मगतपारमार्थिकसत्ताऽतिरेकेण प्रपञ्चे सत्त्वाभासा- नुपगमे व्यवहितसत्यरजतातिरेकेण शुक्तौ रजताभासोत्पत्तिः किमर्थमुपेयत इति वाच्यम्। व्यवहितस्यासन्निकृष्टस्यापरोक्ष्यास- म्भवात् तन्निर्वाहाय तदुपगमात् ॥ ३ ॥ (वे०सू०मं०) नन्वेवं स्वमुग्वं स्वस्यासन्निकृष्ठमितीतरत्। दर्पसे डध्यस्तताSSपन्नं प्रतिबिम्बं सृषेति चेदू ॥१८। (४)नन्वेवं प्रतिबिम्बभ्रमस्थलेSपि ग्रीवास्थमुखातिरेकेण द- एवं चेति। 'सनू घटः' इत्यादिपतीतेर्घटादितादात्म्यापनने 'सन्'इति म- तीयमाने सद्रस्त्वंशरूपे ब्रह्मण्येव सत्ताविषयकत्वम्, 'मृद् घटःइति पतीतेरित मृदशे मृत्त्तविषयकत्व्रम्, ब्रह्मणणि सत्तापतीतित्रशादेव घटादौ सत्त्तव्यवहार इति स्थिते सतीत्यर्थः। यत्तु भेदवादिभिरुच्यते-पपश्चे श्रुत्या सत्यत्व- निषेधो न सम्भवति, प्रपश्चे सत्यत्वगोचरमत्यक्षपतीतिविरोधादिति। तन्न। हेत्वसिद्धेरित्याह-प्रपश्चे इति। यच्चोक्तं 'तर्हपसक्तपतिषेधः'इति, तत्राह- तत्तादात्म्येति। तत्पदं घटादिपरम्। मपश्चब्रह्मणोर्भेदाग्रहेण ब्रह्मणि या सत्ताप्रतीतिः, सैव प्रपश्चे सत्त्वप्रसक्तिर्मवति, तन्मूलश्च तत्र सक् व्यवहार इत्यर्थः। नोपजीव्यविरोध इति। श्रौतमिथ्यात्वबोर्ष प्रत्युपजी व्यस्य वर्णपदादिपत्यक्षस्य सालम्बनत्व्राभयुपगमात, तदबाधाच्चेति भावः । नतु यदि घटादिपपक्चे ब्रह्मसत्तयैव सत्वव्यवहारसिद्धौ पृथकस- दं न कल्प्यते तत्कल्पने मानाभावाल्लाघनाच्च, तर्हातिमसङ्ग इति शङ्कते- न चेति। किमथमिति। तत्कल्पने गौरवातू। तथा चानिर्वचनीयरज- ताद्सिद्धिरिति शङ्काभिमायः। गौरवं मामाणिकत्वादू न दोषाषेत्या- शायेन परिहरति-व्यवहितस्येति । असत्निकृष्टस्थेति। अभिव्यक्त- चैतन्यतादात्म्यशून्यस्येति यावदू। नन्घेवमिति। आपरोक्ष्याय रजताभासोत्पकयपगमे इत्पर्थ:।

३०९

र्पणे मुखाभासोत्पत्तिरुपेया स्यात्। रवकीये ग्रविस्थमुखे नासा- द्यवच्छिन्नप्रदेशापरोक्ष्यसम्भवेऽवि नयनगोलकललाटादिप्रदेशाप- रोक्ष्यायोगात। प्रतिबिम्बभ्रमे नयनगोलकादिप्रदेशापरोक्ष्यदर्श- नाच। न च बिम्बातिरिक्तप्रतिबिम्बाभ्युपगमे इष्टापत्तिः । ब्रह्मप्रतिबिम्बजीवस्यापि ततो भेदेन मिथ्यात्वापत्तेः। (वे०सू०म०) दर्पगादिपरावृत्तैर्निजैर्नयनरश्मिभि:॥ सत्निकृष्ठं मुखं तत्रोपाध्यन्तःस्थितिविभ्रमः ॥१९। न दर्पणे मुगाध्यासः संस्कारादेरसंभवात् ।। ममेदमिति भानाच्चेत्याडुर्विवरणानुगाः।।२०॥ अत्र विवरणानुसारिण: प्राहुः-ग्रीवास्थ एव मुखे-

प्तिविम्वस्य विम्वाभिन्नत्वेऽपि प्रतिविम्वापरोक्ष्यं सम्भवतीति न सा स्व्री- कार्येत्यत आह-स्वकीये इति। मुखे इति। प्रतिबिम्बत्वेनोपेत इति शेपः। नासादीति तदशे सन्निनिकर्षसम्भवादित्यर्थः । यदि बिम्बप्तिि- म्वपोरभेदे मतिविम्बापराक्ष्पं स्वमुखमततिविम्वस्थले न सम्भवति, तहि प्रति- विम्बो विम्वाद मिन्नो मिथ्याभृत एवास्तु, का हानिरद्वैतवादिन इति शङ्कते-न चेति। तस्य हानि पूर्ववादी दर्शयति-ब्रह्मप्रतिबिम्बेति। जीवो ब्रह्मणस्सकाशाव स्वरूपतो भिद्यते, ब्रह्मपतिबिम्बत्वात, सामान्य- व्यासौ मुखपतिबिम्बवत्। ततश्व जीवो मिथ्या, ब्रह्मभिन्नत्वाद, घटा- दिवदित्यर्थः । विम्बप्रतिबिम्बयोलोंके मेदाभावाभंक्तदोप इति परिहरति-अत्र विवरणेति। ननु 'दर्पणे मुखस्याप्यध्यासो न कल्पनीयः, गौरवाद्'इत्ययु- क्म्। प्रतिबिम्बमुखे 'दर्पणे मुखम' इति दर्पणस्थत्वानुभवाद, ग्रीवास्थमुख- रप दर्पणस्थत्वायोगात, तथा प्रतिबिम्बमुखस्य ग्रीवास्थमुखं प्रसाभिमुख्या- नुभवादू, मुखमतिमुखयोरभेदपक्षे तस्यैव तदाभिमुख्यायोगात्तयार्भेदस्यैव सफुटमतुभवाच्। तस्मादतुभवत्रयातुरोधेनोपाधाव निर्वचनीय प्रतिबिम्बाध्यास उपेयः। गौरवं च प्ामाणिकत्वात्र दोषावहमित्याशङ्कय तदतुभवत्रयेऽप्य- न्यथासिद्धिमाइ- ग्रीवास्थ एवेति। धर्मिकलपनापेक्षया बहुधर्मकल्पन- मपि लक्ष्मेवेति भादः । नतु पतिबिम्यस्य वाघदर्शनान्मिथ्यात्वमित्याशङ्कय

३१० द्वितीयपरिच्छेदे।

मध्याससम्भवेन न दर्पणे मुखस्याध्यास: कल्पनीयः । गौरवादू। 'दर्पणे मुखं नास्ति'इति संसर्गमात्रबाधात। मिथ्यावस्त्वन्तरतवे 'नेदं मुखम्' इति स्वरूपबाधापत्तेः । 'दर्पणे मम मुखं भाति'इति

न च ग्रीवास्थमुखस्याघिष्ठान स्यापरोक्ष्यासम्भवः। उपाधिप्रति- हतनयनरश्मीनां परावृत्य बिम्बग्राहित्वनियमाभ्युपगमालता(१)दि- हेत्वमिद्धिमाह-दर्पण इति। मात्रपदं प्रतिबिम्धस्वरूपबाधाभावार्थकम। बाधादित्यनन्तरं दर्पणस्थत्वरूपसंसर्गस्य मिथ्यात्वं प्रतिविम्वस्य सत्यत्वश्तति शेषः। विपक्षे दोषमाह-मिथ्यावस्त्वन्तरत्वे इति। नन्वेवं 'भूतले घटो नास्ति'इत्यत्राप घटसंसर्गाभाव एत प्रतीयेतेति चेदू। न। इष्टापत्तेः। ननु तहि भूतले घटाभावो न सिध्येदिति चेद, न । 'घटा भावतरद् भृतलम्' इति प्रतीत्या तत्सम्भवादिति भातः । विम्वप्रतिविम्बयो भेदमात्रकल्पनायां स्वरूपाभेदप्रसभिज्ञानमप्यतुकूलयति-दर्पणे ममेति। लाघवसमुच्चयार्थश्रकारः। यद्रा प्रतिविम्वस्य ससत्वे बिम्बाभिन्नत्वं हेतु- मभिमेत्य तत्र मानमाह-दर्पणे ममेति। चकारो वाघाभावसमुच्चयार्थः। तथा च प्रतिविम्वस्य न मिथ्यात्वम। बाधाभावाद्, बिम्बाभिन्नत्व।च्वेत्य- त्यर्थः । एवं लोके प्रतिबिम्वस्य विम्नाभिन्नत्वसत्यत्व्रयोः पसाधनेन ब्रह्म पतिविम्बजीवस्य ब्रह्मभिन्नत्वमिथ्यात्वप्रमङ्गो निरस्तः । यत्तु 'तयोरभेदपक्षे ग्रीवास्थमुखस्प नयनगोलकादिमदेशेषु स्व्चकु :- सन्निकर्षाभावेन परतिविम्बस्य साकल्येन प्रत्यक्षत्वं न सम्भवति'इत्युक्तम, तदनूद्य निराकरोति-न चेत्यादिना। अधिष्ठानस्थेति। प्रतिबिम्ब-

सम्भवो न च'इत्यत्र हेतुमाह-उपाधिप्रतिहतेति। नयनरश्मयश्चक्षुरगो- लकादू बहिनिर्गत्य दर्पणादयुपाधि माप्य तेन प्रतिहताः पुनः पराद्ष्य

साकल्येन स्वग्रीवास्थमुखसाक्षात्कारःसम्भवति। न च परावृत्तनयनरश्मी- नां गोलकद्वाराऽन्त:प्रवेशसयैवान्यत्र क्लृपत्वादत्र तथाकल्पनं गौरवग्रस्तमि (१) लतािवषिति पाठः कत्रचित्पस्तके नास्ति।

प्रतिबिम्वसत्यत्वनिराकरणविचारः । ३११ षद्। तन्नियमानभ्युपगमे परमाणो:, कुड्यादिव्यवहितस्थूलस्यापि चाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमप्रसङ्गात्। नच 'अव्यवहिनस्थूलोज्जूतरूपव्रत एव चाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमः, नान्यस्य' इति नियम इति वाच्यम्।

ति वाच्यम्। मतिविम्वोत्पत्तिवादिनाप चक्षु: मन्निकृष्टा्स्पैवा् विम्वता यषा वक्तव्पत्वेन उक्तनियमस्य तेनापि स्वीकार्यत्वा। अतः सम्प्रतिपन्नत्वाद् गौ- सं न दोषायेति भावः। ननु प्रतिबिम्बाध्यासवादिना सन्निक- पस्पैव विम्वत्नं नाङ्गीक्रियते, अनो ग्रीवास्थमुखस्य विम्वत्वनिर्वाहाय स्चक्षुःमन्निकर्पपेक्षाभावान्नायं नियमस्तेनादर्तव्य इतत आह-तन्निय- मानभ्युपगमे इति। िम्वसन्निकर्षस्य चाक्षुषप्रतिविम्बाध्यासाहेतुत्वे व्यवहितस्यापि चाक्षुपप्तिविम्वप्रसङ्ग: । किमनेन विशेषणेन यक्ष्य कस्या- पि प्रतिविम्तापत्या परमाणोवयोश्च तत्प्रसङ्गादितर्थः । प्रतिबिम्वाध्या- से विम्वसन्निकर्पस्य हेतुत्वं विनैवोक्तातिमसङ् परिहरति प्रतिविम्वाध्यास- वादी-न चाव्यवहितेति। तथा च कुड्यादिव्यवहितमुखादेः, परमाणोः, वायोश्च न चाक्षुपप्रतिविम्वापत्तिरिति भावः। द्रव्यचाक्षुषं प्रति ट्रव्यगतम- इत्तोद्भूनरूपयोः कारणत्वं कलृप्रम। तथा कुउ्य।देः सन्निकर्षविघटनद्वारा

पक्षे बिम्वचाक्षुपस्थैव प्रतिविम्वचाक्षुपत्वाद् विम्बभूतमुखादिगत्यो ः स्थू- लत्वोद्भूतरूपयो: कलपचाक्षुषपसक्षादन्यत्र कारणत्ं न कल्पनीयमिति ला- घनम्। शुक्तिरजतादिवत साक्षिभास्यप्रतिविम्वाध्यासोत्पत्तिपक्षे तु वि.

विम्बनारणाय विम्नभूतद्रव्यगतयोर्महत्त्वोद्भूतरूपयोः स्वाश्रयगोचरचाक्षु-

ल्वनीयमिति गौरवम। तथा विम्बपतिविम्नाभेदपक्षे नयनरशमीना परावृत्त्य विम्बसम्बन्धाभ्युपगमेन प्रतिबिम्वभ्रमस्थलेऽवि विम्वसन्निकर्षकस्य हेतु- तसत्च्वाद घटादिचाक्षुष इव प्रतििम्बचाक्षुषेऽपि कु्यादेः सन्नि कर्षविघटनद्वारैव प्रतिबन्धकत्वम, न त्वन्यत्राकलृपं साक्षात्पतिबन्धकत्वं कल्प्यमिति लाघनम्। प्रतिबिम्बाध्यासपक्षे तु बिम्बस्निकर्षस्य हेतुत्वान- भ्युपगमेन कुड्यादे: सन्निकर्षविघटकत्वस्य क्लृपस्य प्रतिबिम्धभ्रमस्थले व- वतुपशक्यतया प्रतिबिम्धाध्यासं पति साक्षादेव प्रतिबन्धकतवं व्यवाहतस्य

३१२ द्वितीयपरिच्छेदे।

बिम्बस्थौल्योज्भ्तरूपयोः क्लप्तेन चाक्षुषज्ञानजननेन उपयोगस- म्भवे विधान्तरेणोपयोगकल्पनानुपपत्तेः । कुड्यादिव्यवधानस्य प्रतिहतनयनराश्मिसम्बन्धविघटनं विनैवेह प्रतिबन्धकत्वे तथैव घटप्रत्यक्षादिस्थलेऽवि तस्य प्रतिबन्धकत्वसम्भवेन चक्षुःसन्निकर्ष. मात्रस्य कारणत्वविलोपप्रसङ्गाच्च। दर्पणे मिथ्यामुखाध्यासवादिना- डवि कारणत्रयान्तर्गतसंस्कार सिद्धयर्थ नयनरश्मीनां कदाचित् परा- वृत्य स्वमुखग्राहकत्वकल्पनयैत्र पूर्वानुभवस्य समर्थनीयत्वाच्च। न च नासादिप्रदेशावच्छिन्नपूर्वानुभवादेव संस्कारोपपात्तिः। तावता नयनगोलकादिप्रतिबिम्बाध्यासानुपपत्ते: तटाकसलिले तटविट- पिसमारूढादृष्टचर पुरुषप्रतिबिम्बाध्यासस्थले कथमपि पूर्वानुभव- स्य दुर्वचत्वाच्च। एवं चोपाधिप्रतिहतनयनरश्मीना बिम्बं प्राप्य

प्रतिबिम्बवारणाय कल्पनीयमिति गौरवमित्याशयेन दूपयति-विम्बस्थौ ल्येति । विधान्तरणेति। स्वाश्रयभूतिम्वद्वारा प्रतिविम्धाध्या सोत्पन्तावुपयोगकल्पनानुपपत्तेरित्यर्थः । इहेति। मतिविम्वभ्रमस्थ- ल इसर्थः। न केवलमक्लृपकल्पनागौरवं दोष, दोषान्तरमपरि प्रसज्य ते इत्याह-सथैवेति । सन्निकर्षविघटनं विनैवेसर्थः । तथा चोक्त गौरवादिदोषपरिहाराय 'पराृत्य' इति नियम उपेयो विम्बसन्न्निकर्षायेति भावः। चाक्षुषपतिबिग्बभ्रमस्थले विम्बसन्निकर्षस्य त्वयााप वाच्यत्वाव परावृसेति नियमो नामयोजक इत्याह-दर्पणे मिथ्येति । कारणत्रथे- ति। दोषसम्मयोगसंस्काररूपकारणत्रयेत्यर्थः । स्वमुखस्य स्वचश्ु

स्कारस्यालाभाव प्तिबिम्बरूपाध्यासस्योत्पत्तिर्न स्यात् । अतः स्व. मुखस्य स्वचश्षुस्सन्निकर्षलाभाय उक्तनियम आदर्तव्य इतति माव: । ताथ- नेति। नासादिप्रदेशावच्छिन्नपूर्वानुभवमात्रेणेत्यर्थः । इदमपि कचिद् दुर्ल भमिसाह-तटाकेति। अदष्टचरेति। कद15प्पष्टेसर्थः । एवं पेति।

प्तिबिम्बसत्यत्वनिराकरणविचारः । ३१३

तद्ग्राहकत्वे Sवश्यं वक्तव्ये फलबलादर्णाद्यभिहतानामेव बिम्बं प्राप्य तदग्राहकत्वम्, न शिलादिप्रतिहतानाम्। अ- नतिस्वच्छताम्रादिप्रतिहतानां मलिनोपाधिसम्बन्धदोषाद् मुखा- दिसंस्थानविशेषाग्राहकत्वं साक्षात्सूर्य प्रेप्सुनामित्र उपाधिं प्रा- प्य निवृत्तानां न तथा सौरतजसा प्रतिहतिरिति न प्रति- बिम्बसूर्यावलोकने साक्षात्तदवलोकने इवाशक्यत्वम्। जला- धुपाधिसन्निकर्षे केषा चिदुषाधिप्रतिहतानां बिम्वप्राप्तावपि

श्विद्दोष इति॥

उक्तप्रकारेणेसर्थः। उक्तनियमस्यातिप्रमङ्र परिहरति-फलवशादिति। दर्पणादौ मतिबिम्बभ्रमदर्शनलक्षणफलानुरोधादित्यर्थः । एवकारव्यव- चद्यमाह-नं शिलादीति। शिलादौ प्रतिविम्वादर्शनादिति भाव:। न- नस्वच्छनाम्रादेः प्रतिविम्वग्राहित्वेन शिलादिवैलक्षण्यसत्वाच्त्मतिह- तानां दर्पशादिप्रतिहनानामित्र नयनरशमीनां साकल्येन मुखादिग्राहकत्वं स्पादू, अत आह-मलिनापाधीति। संस्थानविश्रेषो नयनगोलकादि: । फलव ला नु मारिपदा र्थस्त्रभाव कल्पनेन दोषान्तराण्यप निरस्तानी त्याह-सा- क्षादित्यादिना। साक्षात्तदिति। साक्षात्मूर्यावलोकने इत्यर्थ: । ननु प्रनिविम्योपाधिभूतजलेन प्तिहनाना नयनरशमीनां विम्वदेशप्राप्त्युपगमे जलान्तर्गतसिक तािपरसक्ष न स्यात, सन्निकर्षाभावादिति दूषणमपि निरस्तित्याह-जलाय्युपाधीति। ननूपाधिप्रतिहतानां विम्बदेशप्राप्त्यु- पगमे पृष्ठभागव्यवहितपदार्थस्यापि प्रतिबिम्बपसङ्ग इति चेतू। नायं दोषः। फलबलेन शरीरावयवानां सन्निकर्षविघटकत्वकल्पनादियभिप्ेसाइ-इ- त्यादिकल्पनादिति । नयनरश्मीनां परादृत्त्य विम्बग्राहित्वं सुरेश्वरा- चार्येरुक्तम्- 'दर्पणाभिहता दृष्टिः परावृत्य स्वरमाननम्। व्याप्तुवसाभिमुख्येन व्यत्यस्तं दर्शयेन्मुखम'॥ इति। विम्बप्रतिषिम्वयोर्भेदपक्षानेराकरणपूर्वकं तदभेदपक्षो निरुवित:।

३१४ द्वितीयपरिच्छेदे।

(वे०सृ०मं०) अद्वैतविद्याचार्यास्तु पार्श्वस्थैर्भेददर्शनात्। ग्रीवास्थादन्यद्ध्यस्तं प्रतिबिम्बमुखं विद्ठुः।।२१।। अद्वैतविद्याकृतस्तु प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वमभ्युपगच्छ- तां त्रिविधजीवतादिनां विद्यारण्यगुरुप्रभृतीनामभिप्रायमेवमाहु :- चैत्रमुखाद् भेदेन तत्सदृशत्वेन च पार्श्वस्थैः स्पष्ट नि- रीक्ष्यमाणं दर्पणे तत्प्रतिबिम्बं ततो भिन्नं स्वरूपतो मिथ्यैव, स्वकरगतादिव रजताच्छुक्तिरजतम्। न च 'दर्षणे मम मुखं भाति' इति बिम्बाभेदज्ञानविरोधः । स्पष्टभेदद्वित्वप्रत्यङ्मुखत्वा- दिज्ञानविरोधेनाभेदज्ञानासम्भवाद् । 'दर्पणे मम मुखम्' इति व्यपदेशस्य स्वच्छायामुखे स्वमुखव्यपदेशवद् गौणत्वाच्च।

इदानीं तयो रभेदनिराकरणपूर्वकं भेदपक्षं निरुषयति-अद्वैतवविद्याकृत स्त्विति। त्रिविधेति। पारमार्थिक व्यावहारिकपातिभासिकभेदेन जीव- स्तिविध इति पक्ष: प्रथमपरिच्छेदे निरूपित इति बोध्यम। एवमिति। वक्ष्यमाणपकारेणेत्यर्थः । चैत्रेति। चैत्रो यदा दर्पणे स्वमुखं पश्यति, तदा पार्उर्वस्थैश्षैत्रग्रीवायां बिम्बभूतं सुखं दर्पणे चैत्रमुखपतिबिम्बं च परस्परं भि. न्रत्वेन परस्परं सदशतवेन चासन्दिग्धाविपर्यस्तमनुभूयते इसर्थः ।स्वकरेति। स्वहस्तगताव सत्परजतादू भिन्नत्वेन तत्सदृशलेन चानुभूयमानं शुक्ति रजतं यथा तद्भित्रम, मिथ्या च, तद्दियर्थः । अभेदज्ञानमसिद्धमिसाह-६प- ष्ेति। उदाहृतरजतयोरमेदज्ञानादर्शनादिति भावः। आदिषदं माङ्मु- खत्व ग्रीवास्थत्वदर्पणस्थत्वस्वातन्तरयादिसङ्गहार्थम। तर्हि सर्वानुभवसिद्ध स्यामेदव्यपदेशस्य का गतिः ज्ञानपूर्वकत्व्ाव्यपदेशस्येखाशक्ा नायमभे- दव्यपदेश इत्याह-दर्पणे ममेति। स्फुटमेदज्ञाने सति अभेदव्यपदेशायो- गादिति भावः । नतु 'दर्पणे मम मुखं भांति' 'मम मुखं मलिनं भाति' 'मम मुखं दीर्घ भाति' 'मुखं ग्रीवास्थमेव, न दर्पणादौ'इसभेदातुभवानामपि र्फु- टानां भूयसां सच्वादभेदव्यपदेशो मुख्यः । अभेदानुभवविरोधेन भेदा- नुभवस्यैवासम्भवादू भेदव्यपदेशमात्रमवशिष्यते। तथ्व बिम्बनतिषिम्य- योर्वस्तुगत्या मेदाभावेऽपि कल्पिवभेदसच्वादूप्रपथते इति वैश्ररील्यमाशक्ना

पतिविम्बसत्यत्वनिराकरणविचारः । ३१५

न चाभेदज्ञानविरोधाद् भेदव्यपदेश एव गौणः कि न स्यादि- ति शङ्कयम्। बालानां प्रतिबिम्बे पुरुषान्तरभ्रमस्य हानोपा-

पि स्वमुखविशेषपरिज्ञानाय दर्पणाद्युपादानदर्शनाद् अभेदज्ञान- मप्यर्थक्रियापर्यन्तमिति वाच्यम्। भेदेऽपि प्रतिबिम्बस्य बि- म्बसमानाकारत्वनियमविशेषपरिज्ञानादेव तदुपादानोपपत्तः।

निषेधति-न चेत्यादिना। प्रतिविम्बगोचरपवृत्त्यादिदर्शनं तम्य बिम्वा- दू भेदं बिना न सिध्यतीति विनिगमकमाह-बालानामिति। वाला: खलु जलाशयादौ भयङ्करं प्रतिबिम्नं दृष्टा तं विहाय पलायन्ते, सौम्यं पीतिकरं प्रतिबिम्वं दृष्ट्रा तमुपादातुमिच्छान्त, प्रतिबिम्बदेशं गच्छन्ति चेति सर्वातुभवसिद्धम् । तदुक्तं कर्णामृताचार्यै :- 'रत्नस्थले जानुचरः कुमारः सङ्क्रान्तमात्मीयमुखारविन्दम । आदातुकामस्तदलाभखेदाद्विलोक्य घात्रीवदनं रुरोद ।।' इति। कुमारः श्रीकृष्णरूपशिशुः अतिनिर्मलरव्रमयवेदिकार्या जातुम्या मश्चरन् तत्र सङगक्रान्तं प्रतिबिम्बितं विविधैः कुण्डलादिभूषणैर्भूषितं निःमी- मसौन्दर्योपेतं गोपीजनमनोहरं ब्रह्मादिभिरपि सदा स्पृदणीयं स्व्कीय- मुखारविन्दमुपलभ्य लोकसिद्धां बालचेष्टामतुनर्तमानस्तदादानेच्छप चि- रकालं इस्तव्यापारं कृत्वाऽपि यदा तन् लब्घवानू, तदा तदलामखेदेन धात्या मुखं दष्ट्रा 'त्या इदं गृहीत्वा महां देयम्'इत्यभिसन्धिमान सुक्तक- णठतथा रोदनं कृतवानिसर्थः। अभेदज्ञानस्याप्पर्थक्रियापर्यन्तत्वं समानमित्याशक्का निषेधति-न चेत्यादिना। यि विम्बप्रतिबिम्बयोर्वस्तुतो भेद एव, तदा परीक्षका- णां तद्जेदनिर्णय आवश्यक इति तेषां रवमुखगतविशेषनिर्णयाय दर्पणा- घादानं न स्यात। तेषामपि तद्दर्शनादभेदनिश्चयस्तेषां वाच्य इसर्थः। तेषां पवटसेर्यथासिद्धिमाह-भेदेSपीति। विम्बमतिविम्बयोः स्वरूपतो भेदे सत्यपीत्वर्थः । परीक्षकत्वादेव तेषामुक्तोपपत्तिभिर्भेदनिश्चयवत्वं नि- पम्विशेषज्ञानवश्वं च सम्मवतीति भाष: ।

३१६ द्वितीयपरिक्छेदे।

यत्तु 'नात्र मुखम' इति दर्पणे मुखसंसर्गमात्रस्य बाधः, न मुखस्येति। तन्न। 'नेदं रजतम्' इत्यत्रापि इदमर्थे रजततादात्म्यमा नतु वालाना पतिविम्बगोचरहानादिक्रियाऽपि विम्बस्योपाधिस्थ त्वभ्रमादेव सम्भवतीसन्यथासिद्धिस्तत्रापि तुल्या। तथा च विम्वमतिवि- म्वयोर्भदाभेदानुभवानां मेदाभेदपयुक्तार्थक्रियाणां च तुल्यत्वेसति अभेदस्य स्वाभाविकत्वकल्पनमेव युक्तम। लाघवाद, विम्बपतिबिम्बभावापन्र तया श्रुतिसिद्धजीव ब्रह्माभेद प्रतिपत्युपयोगितया लौकिकविम्बपतिविम्बाभदकलप-

रिक्तपारमार्थिकावच्छिन्नजी वकल्पनाया गौरवग्रस्तत्वाच्व, "यथा हायं ज्योति- रात्मा विवस्वान्" इत्यादिमन्त्रस्य तयोरभेदपक्ष एव स्व्रारस्याच्। तत्र हि यथा विवस्वदादेरवहुपूपाधिपु पतिबिम्बितत्त्रपयुक्तं नाना- त्वम, स्व्रत एकत्वम, तथा चैतन्यस्य बहुपूपाधिपु प्रतिविम्बितत्वपयुक्तं ना- नातवं स्व्रत एकत्वमिति प्रतिपादते। तच्न विम्पतिबिम्बयोमेदपक्षे न स म्भवति। तत्पक्षे हि विम्बचैतन्यस्यैकत्वं प्रतिबिम्बानां नानात्वमिति प

म्ाङ्गीकारपक्षे लोके चैत्रप्तिबिम्बस्थले च विम्बप्रतिबिम्बपोरभेदपक्ष एव विवरणाद्यभिमतः श्रेषानिति चेत् सतम्। सूक्ष्मदृष्ठ्या एवमेव। अन एव भामतीनिबन्धनादिषु जीवब्रह्मणो-

वत्रिको व्यवहारः। श्रीविद्यारण्यगुरुपभृतिभिस्तु मन्दाधिकारिणां तचे बुद्ध्यारोहाय प्रतिविम्बोत्पत्तिप्रक्रिया उपपादिता। मन्दाधिकारिणां हि यथा 'कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमंसाराश्रयश्चिदाभामो मिथ्याभूनः, स चात्मा न भं वति, आत्मा त्वसङ्गचैतन्परूपो न मंमाराश्रयः' इति प्रक्रियया तश्वं बुद्धा वारोइति, न तथा 'आत्मनो ब्रह्मपतिविम्वस्य स्वतः सिद्धं ब्रह्मत्वम, अन्तःकर- णतादात्म्यात् संसाराश्रयत्वम'इति प्रक्रियया तत्तवं बुद्धावारोदति। लोके वि- रुद्धधर्मासाङकर्षर्ष धर्मिभेदस्थल इत धर्म्यभदस्थले स्फुटत्वाभावाद। अयं च तेषामभिपायः कूटस्थदीपे 'यया यया भवेत पुंसाम' इति वार्तिकवच- नोदाहरणेन स्पष्टः । तच्व वचनम आदावेवदाहृस व्याख्यातमिति सक्षेपः। पतिबिम्बस्थले दर्पणस्थत्वादिरुपर्ससर्गमात्रवाधमुक्तमनूध पतिब- म्या प्रतिषिम्पस्वरूपवां साधयति-परिवर्यादिना। आपसेरि-

प्रतिषिम्बसत्यत्वनिराकरणविचारः । ३१७

वस्य बाधो, न रजतस्येत्यापत्तेः। यदि च इदमंशे रजतस्य तादात्म्येनाध्यासाद् 'नेदं रजतम् इति तादात्म्येन रजतस्यैव बाधः, न तादात्म्यमान्रस्य, तदा दर्पणे मुखस्य संसर्गितयाऽध्यासाद् 'नात मुखम्' इति संसर्गितया मुखस्यैव बाधः, न संसर्गमात्र- स्येति तुल्यम्। यत्तु धर्मिणोऽप्यध्यासकल्पने गौरवमिति, तद् रजताभास- कल्पनागौरतवत् प्रामाणिकत्वान्न दोषः । स्वनेत्रगोलकादिप्र- तिबिम्बभ्रमस्थले बिम्बापरोक्ष्यकल्पनोपायाभावात्। नयनरश्मी- नामुपाधिप्रतिहतानां बिम्बप्राप्तिकल्पने हि दष्टतिरुद्वं बह्वा- पद्यते। कथं हि जलसन्निकर्षे केषुचिन्नयनरश्मिषु अप्रतिहतमन्त- र्गच्छत्सु अन्ये जलसम्बन्धेनापि प्रतिहन्यमाना नितान्तमृदवः सकलनयनरश्मिप्रतिघातिनं किरणसमूहं निर्जित्य तन्मध्यगतं ति। तथा च शुक्तिरजतस्यानिर्वचनीयत्वं सिद्धान्ताभिमतं न स्यादिति भावः। अत्र यद्यपि तादात्म्यमात्रस्य बाध्यत्वेऽपे रजतस्यानिर्वचनीय- स्योत्पत्तिरनिवार्या, देशान्तरस्थरजतादेः संविदभिन्नत्वाभावेन पुरोवर्त्यभिन्न- तया प्रत्यक्षत्वानुपपत्तिरित्युक्तत्वाव, तथापि शुक्तिरजतस्य बाधोऽप्युपपा- दयितुं शक्यते इति मत्वा बिम्बप्रतिबिम्बाभेदवादी शङ्कते-यदि चेति। संसर्गितयेति। आधेयतयेत्यर्थः । प्रामागिकत्वादिति। बाघकपमाणस्य शुक्तिरजत इव प्रति- बिम्बेऽपि सच्वेनाध्यासकल्पनागौरवस्य तन्मूलकत्वाविशेषादित्यर्थः । अ- भेदपक्षे स्वमुखगतनयनगोलकादिप्रतिबिम्बस्यापरोक्ष्यासम्भवाच्च तदध्यास- कल्पनागौरवं मामाणिकमित्याह-स्वनेत्रेि। पूर्वोक्तोपायमनूदय निरा- करोति-नयरइमीनामिति। किरणसमूहमिति । सूर्यकिरणसमूह- मित्यर्थः । नन्वत्र जलस्य मतिघातकत्वं न कल्पपते, करिंतु जलान्त- गतसिकतादीनामू। अतो न नितान्तमृदुत्वम्। यथा सूर्यादिकिरणानां स्व- तम्तृणादिदाइकत्वाभावेडपि सूर्यकान्तमणिपतिहतानां तह्दाहकत्वम्, तथा न- पनकिरणानां स्वतस्सूर्यकिरणप्रतिघातकत्वाभावेऽवि पतिबिम्बोपाधिमति-

३१८ द्वितीयपरिच्छेदे।

सूर्यमण्डलं प्रविशेयुः । कथं च चन्द्रावलोकन इत तत्प्रति- बिम्बावलोकनेऽि अमृतशीतलं तद्विम्बसन्निकर्षीविशेषे लो- चनयोः शैत्याभिव्यक्त्या आप्यायनं न स्यात्। कथ च जलसम्बन्धेनावि प्रतिहन्यमाना: शिलादिसम्बन्धेन न प्रति- हन्येरन् । तत्प्रतिहत्या परावृत्तौ वा नयनगोलकादिमिर्न संसृज्येरन्। तत्संसर्गे वा संसृष्टं न साक्षात्कारयेयुः । दोषेणापि हि विशेषांशग्रहणमात्रं प्रतिबध्यमानं दृश्यते, न तु

इतानां तद्विजये सामर्थ्यातिशयकल्पनोपपद्यते। तथा च नोक्तदोष इस- स्वरसादाह-कर्थं चेति। कथं चाप्यायनं न स्पादिति सम्बन्धः। अमृ- तमित्र शीतलं यत् तस्प चन्द्रस्य बिम्बं तत्सन्निकर्पाविशेषे इत्य- र्थः। आप्यायनम् औष्ण्पशान्तिः । यदा पुमानधोमुखस्सन जलाशयादौ चन्द्रमण्डलमतिविम्बं नैरन्तर्येण पश्यति, तदा लोचनयोशशैत्याभिव्यक्त्यादि- कं स्यादू, बिम्बपतिबिम्बयोरभेदेन प्रतिबिम्बसन्निकर्षसयैव बिम्बसन्निक- षंत्वादित्पर्थः । नतु लोचनगोः षादिकता न भवति, किंतु तयोश्चन्द्रकिरणमंसर्गसन्ततिकृता। तथा चा-

भिव्यकत्यादिप्रसक्तिरिसस्व्रसादाह-कर्थं च जनेति। कर्थं च न पतिहन्येरन्निति सम्बन्धः । मतिहन्पेरम्ेवेसर्थः। ततः किम्, स- प्ाह-तत्प्रतिहत्येति । कथं न संसज्येरन्रिति सम्बन्धः। ततोऽपि किम, तत्राह-तत्संसर्गे वेमि। शिलादिदर्शनकाले शिलादिना पतिहता: नयनरशमयः स्वमुखगतनयनगोलकांदिभिस्सं सृष्टाश्षेत संसष्ट नयनगोलकादिकं कर्थ न साक्षात्कारयेयुः। साक्षा- त्कारयेयुरेवेत्यर्थः। ननु दोषबलात् संसृष्टमपि न साक्षात्कारयेयु अतो नोक्तदोष इत्यत आइ-दोषेणापि हीति । दृश्यते इति।

मुखत्वादिसामान्यरूपेण वा सवमुखसाक्षात्कारपसङ्ग इति भाव: । वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धफळबलाद स्वच्छद्र०्पस्प वर्त्संसृष्टस्य या प्तिबिम्बोदययोग्यस्यैय प्रतिघातकत्वसुपेयते। अतो नो कदोष इति बोध्यम।

३१९

सन्निकृष्टधर्मिस्वरूपग्रहणमपि । प्रतिमुखाध्यासपक्षे तु न कििद दष्टविरुद्धं कल्पनीयम्। तथाहि-अव्यवहितस्थूलोज्जरतरूपस्येव चाक्षुषाध्यासदर्श- नाद्विम्बगतस्थौल्याज्ूत रूपयोः स्वाश्रयसाक्षातकारकारणत्वेन क्लृप्योः स्वाश्रयप्रतिबिम्बाध्यासेऽपि कारणत्वम्, कुड्याद्यावरणद्र- व्यस्य त्वगिन्द्रियादिन्यायेन प्राप्यकारितयाऽवगतनयनसन्निकर्षवि- घटनद्वारा व्यवहितवस्तुसाक्षात्कारप्रतिबन्धकत्वेन क्लृप्तस्य व्य. वहितप्रतिबिम्बाध्यासेद्वपि विनैत्र द्वारान्तरं प्रतिबन्धकत्वं चं कल्पनीयम्। तत्र को विरोधः क्वचित् कारणत्वादिना क्लृप्तस्य फलबलादन्यत्रापि कारणत्वादिकल्पने। एवं विम्बप्रतिबिम्बाभेदपक्षे दृष्टविरोधवाहुल्यमापाततो दशयित्वा

कारणत्व्रं प्रतिबन्धकत्वरं च कल्पनीयपिति सम्वन्धः । स्वाश्रयेति। महत्व्रोद्भृत रूपाश्रयद्रव्यगोचरचाक्षुपत्वारवच्छनं प्रति घटादिचाक्षुषे कलं- प्रयोरित्यर्थः। द्वितीयस्वपदमपि स्थौल्योद्भूतरपपरम। अध्यासेऽपीति।

त्पत्तावर्षीत्यर्थः । यदुक्तं 'प्रतिबिम्वाध्यासं प्रति कुज्य।देस्साक्षात्प्रतिबन्धकत्वस्व्रीकारे अन्यत्रापि तथात्वापत्या सन्निकर्षमात्रविलोपपमङ्रः इति, तन्न। सन्निक- र्षहेतुत्वग्राहकपमाणानुरोधेन सन्निकर्षविघटनद्वारैत्र तस्य प्रत्यक्षपरतिबं्ध- कत्वाभ्युपगमादिसाशयेन सन्निकर्षस्य हेतुत्वग्राहकप्रमाणं सूचयति- त्वगिन्द्रियेति । त्वगिन्द्रियसष्य विषयं प्राप्तस्यैव विषयमत्यक्षकारित्व- दर्शनात्तदूदृष्टान्तेन नयनादेरपि माप्यकारित्वमन्रगतमित्यर्थः । व्यवहि- तेति छेदः। व्यवहितप्रतिबिम्धेति । कुड्यांदिव्यवहितस्य मुखा- दे: प्रतिबिम्बाध्यासे साक्षात्पतिबन्धकत्वं कल्पनीयम। अन्यथा म- तिविम्वोत्पसिपक्षे विम्बसन्नििकर्षस्य हेतुत्वानुपगमेन व्यवहितस्यापि म- तिबिम्बप्रसङ्श्य माग्दर्शितत्वादिसर्यः। तम कल्पने को विरोध इति सम्ब- नषः। तरिमिन कक्पन इस्पर्थ:।

३२० द्वितीयपरिच्छेदे।

एतेनोपधिप्रतिहतनयनरभ्मीनां बिम्बप्राप्त्यनुपगमे व्यव- हितस्योद्दूतरूपादिरहितस्य च चाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमप्रसङ्ग इति निरस्तम्। किं च तदुपगमे एव उक्तदूषणप्रसङ्ग:। कथम् ?। साक्षात् सूर्यावलोकन इत बिना चक्षुर्विक्षेपमवनतमौलिना निरीक्ष्य- माणे सलिले ततः प्रतिहनानां नयनरश्मीनामू्ध्वमुत्प्लत्य बिम्ब- सूर्यग्राहकत्ववत् तिर्यक्चक्षुर्विक्षेपं बिना ऋजुचक्षषा दर्पणे वि. लोक्यमाने तत्प्रतिहतानां पार्श्वस्थमुखग्राहकत्ववच्च वदनसाची- करणाभावेऽप्युपाधिपतिहतानां पृष्ठभागव्यवहितग्राहकत्वं तावहु- वरम्। उपाधिपूतिहतनयनरइमीनां प्रतिनिवृत्तिनियमं विहाय

ल्पनस्य प्रयोजनमाह-एतनेति। आदिषदं स्थौल्यसङ्गहार्थम। उक्तेति। व्यर्वाहतादिपतिविम्तप्रसङ्ग इत्यर्थः। मसङ्गपकारानभिज्ञः पृच्छति-कथमिति। तमाह-साक्षादिति। गगनस्थसूर्यावलोकने चक्षुनिक्षपः क्लृप्ः तं विनेसर्थः । अवनतमौलिना-अधोमुखेन । तिर्यगिति। स्वाभिमुखे दर्पणे स्वप्रतिबिम्बग्रहणकाले स्व्रपार्श्स्थित-

हणाय स्व्रचक्षुपस्तिर्य्विक्षेपोडस्ति। ऋजुचक्षुषा स्व्राभिमुखपुरुषस्येव स्वपार्शस्थितपुरुषस्य ग्रहणादर्शनात्। तथा च स्वराभिमुखे दर्पणे

इतानां स्त्रपशर्वस्थितपुरुषग्राहकत्ववदित्यर्थः । वदनेति । वदनसाची- करणं नाम चक्षुषा स्वपृष्ठभागव्यवहितपदार्थग्रहणानुकूलो वदनव्यापा- रः । प्रतिनिवृत्तिनियममिति। नयनगोलकाभिमुख विषयपतिह- तानां पुनर्गोलकद्वारा शरीरान्तःप्रवेशनियममित्यर्थः । ननु प्रतिनि- वृत्तिनियमाभावपक्षेऽपि विम्बसन्निकर्षविघटकव्यवधाना भा वापेक्षास्त। अवनतमौलिनयनरश्मीनां सूर्यमास्तिस्थले, ऋजुचक्षुषा दर्पणे विलोक्यमाने

वत्माप्तिस्सम्भवति। प्रकृते च शरीरतद्वयवानां व्यवधायकानां स

।विचारः।

षत्र बिम्बं तत्रैव गमनोपगमात्। तथा मलिनदर्पणे श्याम- तथ्ा गौरमुखप्रतिबिम्बत्थले विद्यमानस्यापि बिम्बगतगैररूपस्य

मैत विम्बमुखस्प चाक्षुषत्वं निर्वाह्यमिति, तथैत्र नीरूमस्यापि दर्पणोपाधिश्यामत्व्वैशिष्टयेन चाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमविषयत्त्रमपि दुर्वारम् । स्व्रतो नीरूपस्यापि नभसोऽध्यस्तनैल्यवैशिष्टथेन चाक्षुषत्वसंप्रतिपत्तेः। तस्मात् स्वरूपतः प्रतिमुखाध्यासप- सादू दर्पणमतिहताना न पृष्भागव्यवहितवस्तुमास्तिरित्य स्वरसादाह तथेति। उपाधिपति्ननयनरइमीना प्रतिनिवृतत्तिनियमाभावपक्षे भागव्यवहितस्य प्रतिबिम्बापत्तितत्ीरूपवायतादेरपि : चाक्षुषपतिवि- निरिति दूषणान्तरसमुद्ययार्थस्तथाशब्दः। नतु नीरूपस्यार्मीरमि-

स्वनुपपत्रम् । द्रव्यस्य चाक्षुपमतिचिम्वभ्रमे विम्बगतर्बम्वभ्रमे बि- तरपस्यापि कारणत्वादिसाशङ्य द्र्यगोचरचामलिन्दर्पणे गौरमु- म्वगनरूपस्थानुपयोगादू नैवमित्याह-मलिनाविते, न गौरतया, तथा स्स्य प्रतिबिम्बे सति प्रतिबिम्बं श्यामतृतस्य गौरमुखस्प चाक्षुष- च तत्र गौरमुखे आरोप्येणैव श्यामरुपे वं निर्वाह्मममित्यर्थः। आरोध्यरुपेणै हीचद् द्रव्यस्य चास्षुषत्वे दृष्टा नमाह-पीतशक्कति। करि कमतोपपदनावसरे 'शङ्गस्यारो्य पीनरूपविशिष्टतयैत्र भ्रमम्थने स्षुपतम्, नान्यथा' इत्युक्तममिति भावः। वहतुनस्तु 'दृव्यचाक्ष द्रव्यगतमेनोद्भूतरूप कारणम्'इति न नीक- सग्पस्य वाक्षुपननियनम्रमनिषयतं मसज्पते । मलिनदर्पणे गौ- रमुखपतिबिम्बभ्रमस्थन पीतशङ्गादिभ्रमस्थले च 'श्पामं मुखम्' 'पीतश्श- पतया उपयोगाभ्रवासिद्धेः । द्रव्यचाकुषे रूपविषयकत्वनियमाभावस्य क० वितार्किक ग्रन्वम्पारूयाना वसरे दयितत्वेन पीतशङ्गभ्रमसम्भ वा्ेति बोध्यम्। आरोग्यपमिशिष्टतपैत्र चाक्षुपत्वे उदाहरणान्तरमाह-स्वत इति। सम्प्रतिपतरिति । नापावतो गगनस्य चाश्षुपट्ृत्तिविषपत्वं कवितार्किके मात्रसर वरववनम आचार्याणी मते तु गगनव्पापितीरा

३२२ द्वितीयपरिच्छेदे।.

क्ष एव श्रेयान्। (वे०सृ०म०) सामान्यतोऽपि संस्कारो विशेषारोपकारणम्। सवमे तषैव वाच्यत्वादिह विम्बानुसारिता ।२२। न च तत्रापि पूर्वानुभवसंस्कारदौर्घटयम्। पुरुषसा- मान्यानुभवसंस्कारमात्रेण सवप्ेष्दृष्टचरपुरुषाध्यासन्मुखसा- मान्यानुभवसंस्कारमात्रेण दर्पणेषु मुखविशेषाध्यासोपपसे: । इयांस्तु मेद :- स्वपेषु शुभाशुभहेत्वद्प्टानुरोधेन पुरुषाकृ- तिविशेषाध्यासः, इह तु बिम्बसन्निधानानुरोधेन मुखाककृतििशे- षाध्यास इति। न च प्रतिबिम्बस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वे ब्रह्मप्रति- त्वेदीवस्यापि मिथ्यात्वापन्तिर्दोषः । प्रतिबिम्बजीवस्य तथा- लोकादिगोवजीवस्य सत्यतया मुक्तिभाकत्वोपपत्तेरिति॥

चिछिने साक्षिणि नैतैतन्वस्याप्यभिव्यक्ति स्व्रीकृत्याभिग्यक्ते गगनाव- क्षिमात्रभास्यत्वादिति ध्यासाभ्युपगमेन नैल्यादिविशिष्टगगनस्य सा षाव साधकसच्त्राच्चेति भावः तस्मादिति। दृष्टविरोधरूपवाधका मा - ति वस्तुगति: । पेयानिति। मन्दाधिकारिण: प्रती 'उपाधिप्रतिहतानां विम्वमापय रमे अध्यकष्यमानमुखनजातीयगो- रोति-न च तत्रापीति। प्रतिबिम्बाध्यासपर संसंस्कारदौर्घव्यमपि चैत्यर्थः । अटृष्टचरेति। कदाऽष्यननुभृतेत्यर्थः । ननु मुखसामान्यानुभवजन्यमंस्कारस्य मतिमुंगध्यामहेतुते चैत्र- मुखदर्पणयोः साननिध्ये सति यस्य कस्यापि मुखस्याध्यममसङ्ग: स्वमपदे व, न तु नियमेनाभिमुखमुखध्यास इसाशबा व्यवस्थमाह-इर्थास्तु भेद इति। स्त्रप्रमतिविम्वाध्यासयोरिति शेषः। आदौ 'त्रिविघजीवषा- दिनाम्'इतििशेषणेन सूचितं परिहारमाविष्करेति-प्रतिबिम्बजीपरपे ति। मुक्तिभाक्तं ब्रझ्माभेद:।

३२३ (बे०सू०मं०) ने छाया नापि वस्त्वन्यत्प्रतिबिम्बमसंभवात्।। यत्तु प्रतिबिम्बं दर्पणादिषु मुखच्छायाविशेषरूपतया सत्यमेव्रेति कस्यचिन्मतम्, तन्न। छाया हि नाम शरीरादेस्तत्त- दवयवैरालोके कियद्देशव्यापिनि निरुद्धे तत्र देशे लब्धात्मकं तम एव। न च मौक्तिकमाणिक्यादिपूतिबिम्बस्य तमोविरुद्ध- सितलोहिता दिरूपव्रतस्तमोरूपच्छायात्वं युक्तम । न वा तमो- रूपच्छायारहित तपनादिप्रति बिम्बस्य तथात्वमुपपन्नम्। ननु तर्हि प्रतिबिम्बरूपच्छायायास्तमोरूपत्वासम्भवे द्रव्या- न्तरत्वमस्तु, क्लप्तद्रव्यानन्तर्भांवे तमोवद् द्रव्यान्तरत्वकल्पनो- पपत्तेरिति चेत। तत् कि द्रव्यान्तरे पूतीयमानरूपपरिमाणसंस्था- नविशेषप्रत्यङ्मुखत्वादिधर्मयुक्तम्, तद्रहितं वा स्यात्?। अन्त्ये पतिविम्वस्य मिध्यात्वद्ा्ढ्याय तत्सत्यत्वमतं दूषयितुमनुभाषने-य- सिवति। नतु वक्षादिच्छायायाः नैल्पदर्शनात्प्रतिबिम्बेषु प्रायेण नैल्याद: शेनेन छायनैलक्षण्पसत्तात् प्रतिविम्वस्य छायारूपत्व्मनुपपत्रमिति वाक्कानिशकरणार्य विशेषपदम्, तथा च विम्वभिन्नोऽपि मुखाद्याभास: शुक्तिरजनादिवत प्रातिभासिको न मव्रति, कि तु विम्ववत सत्य: ।छा-

परुपत्वं प्रतिबिम्वस्य न सम्भवतीति छायास्तरुपकथनपूर्वक दूषयति- सम्रेति। शरीरादेश्छाया नाम तम एव, नान्यदिति मसिद्धमित्यर्थ: । कियद्ेशव्यापिन्यालोके शरीरतद्वयवैर्निरुद्धे सतीति सम्बन्धः । न चे०

यालं न युक्तम, तथा माणिकयकनकादिपतिविम्वस्य लोहितपीतरूपादिमत- लदिरुद्धच्छायात्वं न युक्तमिति विभज्य योजनीयम्। तपनादेश्छायैव नास्तीति तत्मतिबिम्वस्य छायारूपत्मनुपपत्रमेवेसर्थः । तमोवदिति। यथा तमसो द्रव्यस्य क्लृसद्रव्यानन्तर्मावे सिद्धान्ते दशमद्रव्यत्वं कल्पितं उद्रदित्पर्थः । मममे कथं सत्यतानिर्वाह इति सम्बन्धः। यदेकमपि दर्प- मं विशालं स्पान, तदा अनेकप्रतिबिम्वानामसक्कीर्णतया तत्रावस्थानं

३२४ द्वितीयपरिच्छेदे।

न तेन द्रव्यान्तरेण रूपविशेषादिघटितप्रतिबिम्बोपलम्भनिर्वाह इति व्यर्थ तत्कल्पनम्। प्रथमे तु कथमेकस्मिन्नल्पपरिमाणे युगपदसंकीर्णतया प्रतीयमानाना महापरिमाणानामनेकमुखप्रति- बिम्बानां सत्यतानिर्वाहः ?। कथं च निबिडावयतानुस्यूते दर्पण तथैवावतिष्ठमाने तदन्तर्हनुनासिकाद्यनेकनिम्नोन्नतप्रदेशवतो द्र- व्यान्तरस्योत्पत्तिः ?। कि च सितपीतरक्ताद्यनेक वर्णादिमतः प्रति- बिम्बस्योत्पत्तौ दर्पणमध्ये स्थितं तत्सन्निहितं न तादृशं का- रणमस्ति । सम्भवेदिति शङ्गानारणायाह-अल्पेति। अल्पपरिमाणानामपि दर्पणा नामनेकत्वरे सति एकैकस्मिन दर्पणे एकक प्रंतिबम्मसक्कीर्णतयाडनिप्ठेन, सदपि नास्तीत्याह-एकस्मिन्निति। एकस्मिन्नलपपरमाणेवि दर्पणे क्रमे- णानेकप्रतिबिम्बानामसङ्गीर्णता स्यात, तदाप नासतीत्याह-युगपदिति। पतिविम्बस्य मिथ्यात्वे तु नायं दोषो भवति। स्वप्नदशार्या स्वल्पेऽषि शरी- रस्यान्तराकाशे रथगजादिपदार्थानां तदुचिव्रैशाल्यस्य चाध्यासवदल- परिमाणेि दर्पणे परस्परमसङ्कीर्णतया अनेकप्रतिबिम्बानां तदुचिनव्रै शाल्यस्य चाध्याससम्भवादिति मातः । कर्थं च द्रव्यान्तरस्योत्पत्तिरिति सम्बन्धः । सत्यस्येति शेषः । सामग्यभावाच्च न तस्योस्पत्ति: सम्भवतीत्या- है-किं चेति। दर्पणस्य यो वर्णः, स एत पतिषिम्बस्यापीति नियमसस्वे तदूर्णयुक्तं किश्चित्कारणं दर्पणे सम्भाव्येत। न त्वेतदस्ति। दर्पणरुपवि लक्षणनानारूपवतां पतिबिम्यानामनुभवादित्याह-अनेकेति। सितपी- तरक्ताध्यनेकवर्णयुक्तानां विम्वानामेत्र कारणंत्मस्तु, नेसाह-दर्पणमध्ये स्थितमिति। तेपां निमित्तल्वेऽप्युपादानतं न सम्भवति, प्तिबिम्बोतप पिदेशे तेषामभावादित्यर्थः । ताटृशमिति। सितपीतरक्तायनेकवर्णयु- क कारणं प्रतिविम्बोदयकाले नियमेन नाहित। अनुपलम्भादित्पर्यः। प्रतिबिम्नं हिदर्पणस्यान्तः दर्पणस्य पृष्ठमागे दर्पनसननिहिंतमनुभूषते,

भवितव्पमिति मत्ता 'दर्पनमध्ये स्थित तत्समिहितम' हत्युक्तम। मष्पगग्दो Sन्तरर्थक: ।

बिम्बानां महापरिमाणज्ञानं तादृशनिम्रोन्नतादिज्ञानं च भ्रम एव। यथापूर्व दर्पणतदवयत्रावस्थानाविरोधेन तादक्प्रतिबि- म्बोत्पादनसमर्थ च किश्वित् कारणं कल्प्यम् इति। तर्हि शुक्तिर- जतमपि सत्यमस्तु। तत्रापि शुक्तौ यथापूर्व स्थितायामेव तत्ता- दात्म्यापन्नरजतोत्पादनसमर्थ किवित्कारणं परिकल्व्य तस्य रज- तस्य दोषत्वाभिमतकारणसहकृतेन्द्रियग्राह्यत्त्रनियम वर्णनोपपत्ते: कि 'शुक्तिर जतमसत्यम्, प्रतिबिम्बः सत्यः' इत्यर्धजरतीयन्याये- न। न च तथासति 'रजतम्' इति दृश्यमानायाः शुक्तेरमौ प्रक्षेपे रजतवद् द्रवीभावापत्तिः। अनलकस्तूरिकादिप्रतिबिम्बस्यौ- एण्यसौर भादिराहित्य वच्छुक्तिर जतस्य द्रवीभावयोग्यताराहित्यो पपत्तेः ।

प्ंतिबिम्बस्वरुपमार्व सत्यम, तत्र पतीयमानधर्मास्तु कल्पिता पवेति तत्मत्यते ऽभिनिविशमानः शङ्कने-यय्रुच्येतेति। वस्तुगसा उपाधिमध्ये विश्रान्तियोग्यान्येव प्तिविम्धान्युत्पयन्ते। तेषु महापरिमाणादिक भ्रा नया भासते इत्पर्थ:। कल्प्यमिति। नीवारावयवरेषु ब्रीहानग्रया पथा भीमांसकै: कल्प्यन्ते; सद्वदर्षणाचयवसंसष्टाः प्रतिबिम्वावयनाः क- रप्या इसर्थः। मतिबन्दीमाह-तर्हीति। पूर्वोक्तष्टन्तं मनस निधाय शुक्तिरजतस्यापि कारणं कलपति-तत्रापीति। युक्तिरजतस्थलेऽपीत्य मंःi ननु "शुक्िरजत सत्यम' इति स्वरीकारे तस्य शुक्तौ सदा सक्वाच्छु क्तिमसक्षकॉले नियमेन तदपि गृक्षेत। न च गृह्यते । अतो न तस्ष सत्यत्वं सम्भवतीत्याशङ्कां परिहरति-तस्पेति। ततः कि, तत्राह- किमिति। अर्धजरतीयन्यायेनेति। जरती वृद्धा, तस्या अर्ध पुखमात्रं कामपते, नाघ:कायित्येतद यथा उपपत्तिशुन्यम, पत्रमिदम- पीत्यर्थः । नतु मसिद्रजतमम्रौ क्षितं द्रवीभवति, शुक्तिरजतं तु नं वयेति सस्य मिथ्यास्मेनेति मता शकते-न च तथासतीति। तस्प सतपरनें सतीत्पर्थ:1 मतिबन्दी समर्थपते-अनलेति ।मर्य-

३२६ द्वितीयपरिच्छेदे।

अथोच्येत-"नेदं रजतम्', 'मिथ्यैत रजतमभाद्'इति सर्वसं- प्रतिपन्नबाधान्न शुक्तिरजतं सत्यम्' इति। तर्हि 'दर्पणे मुख नास्ति, मिथ्यैवात्र दर्पणे मुखमभाद्' इत्यादिसर्वसिद्ध बाधात् प्रति- बिम्बमप्यसत्यमित्येत्र युक्तम्। तस्मानसङ्गतः प्रतिबिम्ब- सत्यत्ववाद: ।।

ननु तन्मिथ्यात्ववादोऽप्ययुक्तः । शुक्तिरजत इव कस्ष प्यत्र इषटापसिरेव। प्रतिविम्वसत्यत्ववादिमते शुक्तिरजतादेरपि सत्प- तसम्भवात, तथाऽपि पतिबन्दीव्याजेन शुक्तिरजतादेरवि मिथ्यातनि- रूपणे सात्पर्य बोध्यम। मतिबन्धा: परिहारं शककने प्रतिबिम्बसत्प- तवादी-अथोच्येतेति। परिहारसाम्यमाइ-तर्हीति। मिथ्यैवावेति।

परतिषिम्बगोचरः, न स्वरूपेणेति बोध्यम्। नतु तर्हि शुक्तिरजत- पिथ्यासानुमनोऽपीदमर्थनादात्म्यापत्रतपैव रजनगोचरः, न स्वरूपेणेति वकतुं अक्यतथा 'रजतेदमर्ययोस्तादरात्म्यमातरं करपनम, रजतं त्वकलिप सम'. इंति मसज्येतेति चेद, न । रजनस्य शुक्तावनुस्पती तस्प सं विदमिमल्वामावेन मत्यक्षत्वानुपपसेस्नस्य तत्रोत्पत्तिरपरिहर्या। मु रपतती व 'अन्वयव्पतिरेकाभ्णापनिर्वचनीपाज्ञानमेव कारणप, नान्पद'इति माकू प्तिपादितस्वेन तम्य मिथ्यात्ोपपते:, पूर्वोकरीय्षा बिम्मम

मिध्यात्वमिति भावः। लस्मादिति । विम्बभिन्नस्य मतिबिम्बस्प सत्पत्वे मानाभावादित्पर्थ: ।। नन्विि। प्रतिबिम्वाध्यासपक्षे हि तस्योपादानमज्ञानं बा न्यम। तच न सम्भवति। सर्वात्मना दर्पणादिकपाषिष्ठानमोचर- साक्षात्कारेण दर्पणाद्यवच्छिम्चैतन्यनिष्ठाज्ञानस्प निष्टतत्ाद तरक्रता क्षार्कारे सत्येवानुवर्तमानस्य मतिविम्बाध्यासस्य वनिवर्त्पतायोगायनि वर्तकज्ञानान्तराजुपसम्मान हानैकनिवरस्पतं मिन्दा लक्ष्प मिष्यलाका

३२७

चिदन्वयव्यतिरेकशालिनः कारणस्याज्ञानस्य निवर्तकस्य च शनस्य चानिरूपणात्।I (बे०सू०मं०) अत्र केचिदविद्याऽन्रापरणाशे विनश्पति।। विक्षेपांशेतु विम्वादिप्रतिबद्धाऽस्य कारणम्।। २४॥ अत्र केचित-यद्यपि सर्वात्मनाऽघिष्ठानज्ञानानन्तरमपि जायमाने प्रतिबिम्बाध्यासे नाघिष्ठानावरणमज्ञानमुपदानम्, न वा डधिक्ठानविशेषांशज्ञानं निवतकम्, तथाऽप्यघिष्ठानाज्ञानस्यावर- णशक्त्यंशेन निवृत्तावपि विक्षेपशकत्यंशेनानुवृत्तिसम्भवात् तदेवो- पादानम्। बिम्बोपधिसन्निधिनिवृत्तिसचिवं चाधिष्ठानज्ञानं सोपादानस्य तस्थ निवर्तकमिति। सेः। तस्मात्तन्मिष्यात्ववादोऽत्यसङ्गत इसाक्षेपाभिायः । यथा शुक्तिरजते शुत्त्यज्ञानस्य तत्कारणस्थान्व्रयव्यतिरेकसिद्धस्य पूर्व निरुपणं कृतम, तथा प्रतिबिम्वाध्यामे 'दर्पणादयज्ञाने सति प्रतिबिम्वाध्यासः, तदभावे तदभाव:' इसन्वयव्यतिरेकश्ालिनस्तत्कारणस्याज्ञानस्य कस्यचचि- दनिरुपणात ततिवर्तकज्ञानस्य चानिरुपणादिसक्षरार्थः । परिहरति-अत्र केचिदिति। आक्षेपाभिपायगनुवदति-प- दपीति। सर्वात्मनेति। शुक्तौ रजताध्यासात् पूर्वमिदन्त्वात्मना साक्षातकारसत्वेऽपि शुक्तित्वादिविशेषात्मना साक्षात्कारो नासतीति त- ाषिष्वाननिशेषांशावरणमज्ञानमुपादानं लभ्यते। पक्रने तु चक्षुस्संत्नि- कृष्टे दर्पणे प्रतिविम्बाध्यासाव पूर्वमिदन्त्वात्मनेत्र दर्पणत्वादिविशेषा-

तेनाधिष्वानविशेषावरणस्याज्ञानस्य निवृत्तत्वात्र तद उपादानं सम्भवती- सेतयुक्तमेवेसर्थः । अपिरवधारणे । निवर्तकमिति। पतिबिम्बा- ध्यासस्येति शेषः। कर्थं तर्शयुपादानादिलाभा, तत्राह-तथाSपीति।

ज्ञानैकदेशस्यैव निदतति:, न तु कार्त्स््येन'इति फलबलात कल्प्यते इति भाव: । निव्तकज्ञानं च निरुप्यति-विम्पेति। बिम्बोपाध्यो- सभिषिनिटत्तिसहकतं 'दर्पने सुखं नासति' इति ज्ञानमेवर प्रतिषिम्बाध्यासरय

३१८ द्विती पपरि चछेदे।

(वे०सृ०म०) मूलाविद्या डथवा हेतुर्विक्षेपांशेन संस्थिता।। बिम्बादिदोषजन्यत्वान्मिथ्येत्यन्ये प्रचक्षते ।। २५।। अन्ये त ज्ञानस्य विक्षेशक्त्यंशं वरिहायातरणशक्त्यंशमा- तनिवर्तकत्वं न स्वारभांविकम्। ब्रह्मज्ञानेन मूलाज्ञानस्य शुक्त्यां- दिज्ञानेनाSवस्थाऽज्ञानस्य चावरणशक्त्यंशमात्रनिवृत्तौ तस्य विक्षेप- शक्त्या सर्वदाऽनुवृत्तिप्रसङ्गात। न च बिम्बोपाधिसनिधिरूपविक्षे- पशक्त्यंशनिवृत्तिप्रतिबन्धकप्रयुक्तं तत्। बिम्बोपाधिसन्निधानाव निवर्तकमिसर्थः ।

र्पणाछुपादानत्ववत् प्रतिबिम्बाध्यासोपादानत्वमपीति परिहारान्तरपाइ- अन्ये स्विति। ननु पूर्वमतोक्तरीत्या शुक्तिरजनादेरिव मतिवि- म्बाध्यासस्याऽप्यवस्थाज्ञानपरिणामत्वसम्भवे कि मूलाज्ञानस्य तत्कल्पनये- ति, नेत्याह-ज्ञानस्ेत्यादिना। ज्ञानस्यावरणमात्रनिवर्तकत्वं कि स्वाभाविकम, किं वा विक्षेपशकसंशनिदृत्तिमतिबन्धकसत्त्रपयुक्तम ?। नाद इत्यत्र हेतुमाइ-ब्रह्मज्ञानेनेति। तस्थेति। द्विविघस्याप्यज्ञानस्य निव्र-

द्वितीयमनुनदति-न चेति। तदिति। आवरणमात्रनिवर्तकत्वमित्यर्थः।

रविशिष्टचैतन्यमात्रादेव विक्षेपांशनिवत्तिसम्भवात न पूर्वोक्तदोष इति मत्वा दोषमाह-विम्बोपाधि सत्निधानात् प्रागिति। विम्बोपाध्योराभिसुखुय- लक्षणसन्निधानाव पूर्वक्षणे एवेसर्थः । विम्बप्रतिबिम्बाभेदपक्षे भतिबिम्बो त्पसपभवेऽवि चैत्रस्य मुखे विम्बभूते विम्बत्त्रप्तिबिम्बत्वदर्पणस्थला देरनिर्वचनीयस्योत्प्युपगमेन तस्प चैत्रमुखानच्छिन्नै्नष्ठावस्थाज्ा नमेव कारणं वाच्यम्। तच चैत्रमुखे दर्पणाभिमुख्यात माग्विष्णु- मित्रेण निरीक्ष्यमाणे सति तदा प्रतिबन्धकाभावाच्चैत्रमुखगोचरेण वि- ष्णुमित्रीयसाक्षात्कारेण विक्षेपशक्सा सह निवतते, उत्तरक्षण एव चैत्रमु स्स्य दर्पणाभिमुरुये सति विष्णुमित्रस्य 'दर्पणे वैत्स्य मुखम'इतति मतिः षिम्मभ्रमो अवति। तत्र चैत्रमुखे दर्पणस्पलदेरृतपचिर्न स्पाद, उप

३२९

प्रागेव बिम्बे चैत्रमुखे दर्पणसंसर्गादयभावे दर्पणे चैत्रमुखाभावे वा प्रत्यक्षतोऽवगम्यमाने विक्षेपशक्त्यंशस्यापि निवृत्त्यवश्यम्भावे- न तत्काले तयोस्सन्निधाने सति उपादानाभावेन प्रतिबिम्बभ्र- मामावप्रसङ्गात्। अतो मूलाज्ञानमेत्र प्रतिबिम्बाध्यासस्योपादान- म्। न चात्राप्युक्तदोषतौल्यम्। पराग्विषयतृत्तिपरिणामाना

दानाभावादिसाह-बिम्ब इति। दर्पणसंसर्गो दर्पणस्थत्वम्। आदिपदं मसङूमुखत्वादिसङ्गदार्थम। तथा च संमर्गाद्भावे प्रत्यक्षतोऽवगम्थमाने इनि सम्बन्धः। 'चैत्रमुखे दर्पणस्थत्वादिकं नास्ति'इत्यवगतिप्रकारो षोध्यः। दर्पणे प्रतिबिम्वाध्यासोत्पत्तिपक्षे अवगतिपकारमाह-दर्पण इति। पति- विम्वाध्यासपक्षे संसर्गितया प्रतिमुखस्यैवाव्यासोपगमादू 'दर्पणे चैत्रमुखं ना- हि इत्यनेन प्रकारेण दर्पणे चैत्रमुखाभावे प्रत्यक्षतोऽवगम्यमाने इत्यर्थः । एवं मनभेदेनाधिष्ठानभेदतत्माक्षात्काराकारभदयोः प्रदर्शनार्थमेव चैत्रमुखे दर्पणे च पृथकू सप्तमीनिर्देशः कनः। मतभेदज्ञापनार्थश्च वाकारः। त- तकालइति। अधिष्ठानभूते चैत्रमुखे दर्पणे च विक्षेपशञकत्या सदाज्ञान- निवर्तकसाक्षात्कारोत्पत्तिद्वितीयक्षणे इत्पर्थः। तयोरिति। चैत्रमुखदर्पणयोः मन्निधाने सति अधिष्वानसाक्षात्कारवतो विष्णुमित्रस्य 'दर्पणे चैत्रमुखम्' इति यः पतिविम्बभ्रमो भवति, तस्याभानमसङ्गादित्यत्र हेतुमाद- उपादानाभावेनेति। तन्र हेतुमाह-विक्षेपशक्त्यंशस्यापि निवृत्यवश्यंभावनेति। अत इति। अवस्थाऽज्ञानस्य प्रतिबिम्बाध्यास- कारणत्वायोगादित्वर्थः। नन्वहमन् पक्षेऽि विम्बोपाधिमन्नियानात् पूर्वक्षणोत्पत्न चैत्र मुखादिमाक्षातकारेण चैत्रमुखाद्यवच्छिन्नचतन्यावरक

दृत्तौ च चैत्रमुखाद्यनवभासपसङ्ग:, यत्किश्विदावरणस्य सत्वादिया- शख्त्याह-न चात्रापीति। ब्रह्मज्ञानस्यैत भूलाज्ञाननिवर्तकत्वम। जड-

ज्ञानस्य योऽयमावरणांशः, तदभिभावकत्वमात्रं यावददविपयसफुरणमङ्गी-

४२

३३० द्वितीयपरिच्छेदे।

कत्वेऽपि तदीयविक्षेपशक्त्यंशानिवर्तकत्वात्। अन्यथा तत्प्रदेश- स्थितव्यावहारिकविक्षेपाणामपि विलयापत्तेः। न च प्रतिबिम्बस्य मूलाज्ञानकार्यत्वे व्यावहारिकत्वापत्तिः। अविद्यातिरिक्तदोषाजन्यत्वस्थ व्यावहारिकत्वप्रयोजकत्वात्। प्रकृते च तदतिरिक्तबिम्बोपाधिसन्निधानदोषसद्भावेन प्रातिभा- सिकत्वोपपत्तेः । (वे०सू०मं०) बिम्बापसरणाध्यक्षाद्विक्षेपांशस्य बाघनम्। विरोधादथवा ब्रह्मज्ञानेनैवास्य बाधनम् ॥ २६॥ न चैंवं सति बिम्बोपाधिसन्निधिनिवृत्तिसह कृतस्याप्यधिष्ठा- नज्ञानस्य प्रतिबिम्बाध्यासानिवर्तकत्वप्रसङ्ग:, तन्मूलाज्ञाननिवर्त- कत्वाभावादिति वाच्यम्। विरोधाभावात। व्रह्माज्ञानानिवर्तक-

कत्त्रमपीत्यर्थः । अन्यथेति । विषयचैतन्यस्थस्य सूलाज्ञानस्य विषय ज्ञानेन निवृत्तौ दर्पणादीनां व्यावहारिकाणां विक्षेपशब्दितकार्याणां नाश

नतु मूलाज्ञानकार्यस्य दर्पणादेर्व्यावहारिकत्वदर्शनात् प्रतिः बिम्बाव्यासस्थापि तत्कार्यते तदापततिरिसाशङ्कय निशाकरोति- न चेत्यादिना। मूलाज्ञानकार्यत्वरं व्यावहारिकत्वप्रयोजकं न भवति अनाद्यविदयादौ तदभावेवि व्यानहारिकत्वसच्तात, किं खवन्यदेव

न्यत्वाभावेऽपि तदतिरिक्तदेोषजन्यत्वसत्त्तान्नाव्याप्पिरिति भावः 1 प्रति. बिम्बाध्यासस्य मूलाज्ञानकार्यस्यापि न व्यावहारिकत्वम, तत्पयोजका भावादिसाह-प्रकृते चेति। प्रतिबिम्बाध्यासे इत्यर्थः । न चैवं सतीति। प्रतिबिम्वाध्यासस्य मूलाज्ञानकार्यत्वे सतीत्यर्थः। तन्मृलेति। शुक्तिरजता दि मूला विद्यानिवर्तकथुक्त्यादि साक्षात्कारस्पैव रज ताद्यध्यासनिवर्तकत्वदर्शनादिति भाव: । विरोधाभावादिति । मूक्षा ज्ञानं ब्रह्मविषयकम्, प्रतिविम्बाध्यासाधिष्ठानभूतदर्षणादिज्ञानं तु दर्पना

३३१

याथात्म्यज्ञानस्य प्रतिबन्धकवरिरहसचिवस्य तन्निवर्तकत्वोषपत्तेः । अवस्थाऽज्ञानोपादानत्वपक्षेऽपि तस्य प्राचीनाघिष्ठानज्ञाननिवर्ति- तावरणशक्तिकस्य समानविषयत्वभङ्गेन प्रतिबन्धकाभावका- लीनाधिष्ठानज्ञानेन निवर्तयितुमशक्यतया प्रतिबिम्बाध्यासमात्र- स्पैव तन्निवर्त्यत्वस्योपेयत्वात्। अथवा स्त्रोपादानाज्ञाननि-

ब्रह्माज्ञानानिवर्तकत्वे 5पीत्यर्थः। तत्पद ब्रह्माज्ञानपरम्। विरोधिविषयकतयेति। 'द-

तदुपादानाज्ञाननिवर्तक- सं लभ्पते। तथा च ज्ञानमज्ञानस्यैत निवर्तकम, अज्ञानकार्यस्य तूपादा- नाजननिवृत्त्या निषृत्तिरिति पश्चपादिकाकारोक्तं सङ्गच्छते इत्याशख्गाह- अवस्थाऽज्ञानेति। तस्पेति। अवस्थाऽज्ञानस्येत्यर्थः । प्राचीनेति।

निवर्तिता आवरणशक्तिर्यस्यावस्थाऽज्ञानस्य, तत्तथा तस्येत्यर्थः। अज्ञान-

भयोजकं भग्नमित्यर्थः । प्रतिबन्धकपदं विम्तोषाध्योः सन्निधिपरम् । तस्य निर्वनयितुपशक्यतयेति सम्बन्धः । तन्निवर्त्येति। तत्पदमधिष्ठानज्ञानप-

त्वस्योपेयत्वादिति सम्बन्धः। तथा च पञ्चपादिकाविरोधः प्रतिबि- म्वाध्यासस्यावस्थाज्ञानोपादानकत्वपक्षेपि तुल्य इति भावः । तदि- रुद्धं पकारमाह-अथवेति। सपदं प्रतिबिम्बाध्यासपरम। नि० वर्त्य एवेति। विम्बोपध्योस्सन्निधिविगमकाले पतिविम्वाध्यासस्य सूक्ष्मावस्थालक्षणनाशे सत्यापे वाघरूपा नित्तिस्तदा नाहित। सा तु ब्रह्मज्ञानाधीनैव । तस्यैव तदुपादानमूलाज्ञाननिवर्तकत्वादिति भाव: । नतु ब्रह्मज्ञानवाध्यस्य घटादेरिव तव्राध्यस्यापि व्यावहारिकत्वापत्ति

३३२ द्वितीयपरिच्छेदे।

वर्तकब्रह्मज्ञाननिवर्त्य एवायमध्यासोऽस्तु। व्यावहारिकत्वा पत्तिस्तु अविद्यातिरिक्तदोषजन्यत्वेन प्रत्युक्तेत्याहुः ॥४ ॥ (वे०सृ०मं०) सुषुप्त्याख्पं तमोऽज्ञानं तद्वीजं स्वमयन्धयोः। इत्याचार्योकित: स्थाप्नाध्यासाडप्येवं प्रतीयताम्।।२।। (५) एवं स्व्रप्नाध्यासस्याप्यनवच्छिन्नचैतन्ये अहङ्कारोपहि

'सुषुप्त्याख्यं तमोऽज्ञानं यद् बीजं स्त्प्नबोधयोः'। इति- आचार्याणां स्व्प्नजाग्रत्प्रपछ्योरेकाज्ञानकार्यत्वोक्तेश्र मूला- ज्ञानकार्यतया स्वोपदाननिवर्तकब्रह्मज्ञानैकवाध्यस्य अविद्या- Sतिरिक्तनिद्रादिदोषजन्यतयैव प्रातिभासिकत्त्रमिति केचिदाहुः॥ रिति, नेसाह-व्यावहारिकत्वापत्तिस्सि्वति। तुशब्दोऽवधारणे ।

उक्तन्यायमन्यत्राप्पतिदिशति-एवमिति। एवं सप्रा ध्यासस्यापि मूलाजानकार्यतया अविद्याऽतिरिक्तनिद्रादिदोषजन्यतयैत्र प्रातिभासिकत्वमिति सम्बन्ध:। न त्ववस्थाऽज्ञानकार्यतया प्रा तिभासिक त्व्रमित्येतकारार्थः 1 भावे अनस्थाऽज्ञानस्य स्व्रप्रोपादानता

साक्षिचैतन्यस्य मिति भावः। अत्राज्ञानकार्यस्य स्व्रम्ाध्यासस्यावस्थाऽ्ज्ञानशून्यचैतन्पेड- ध्यामोक्त्या अर्थान्मूलाज्ञानकार्यत्वमुक्तप, तत्र हेत्वन्तरमाह-सुषुप्त्या

मू। बीजम् उपादानम, बोध: जाग्रत्पपश्चः, तस्य युक्तिरजनादिव्य तिरिक्तस्य मूलाज्ञानकार्यत्वं सम्पतिपञ्मिति भावः । आचार्याणामुक्ते श्रेति सम्बन्ध:। स्वपद स्व्प्नाध्यासपरम्। ब्रह्मज्ञानैकेति। म बोधकाले स्वप्नपपश्रस्य सूक्ष्मावस्थाऽSपतिरपनाशे सत्यपि वापरूपा नि

स्वामपदार्थाघिष्ठानविचारः । ३३३

(वे०सू(मं०) जाग्रत्प्रबोधषाध्यत्वमन्ये स्वप्रस्य मन्वते। दण्डभ्रान्तेरहिभ्रान्त्या दृढयेवात्र बाधनम्॥२८॥ अन्ये तु 'बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वप्नदृष्टाः प्रबोधे' इति भाष्योक्ते:, 'अविद्यात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वाद् जाग्रद्बोध- बद्' इति विवरणदर्शनाद्, उत्थितस्य स्वप्नमिथ्यात्वानुभवाच्च

यैव तस्य प्रातिभासिकत्वम्। न चाधिष्ठानयाथात्म्यागोचरं खोपादानाज्ञानानिवर्तकं ज्ञानं कथमध्यासनिवर्तकं स्पादि- ति वाच्यम्। रज्जुसर्पाध्यासस्य स्वोपादानाज्ञाननिवर्तकाधि-

म्राध्यासस्य निद्ृादिदोषजन्यस्य मातिभासिकत्वमुपपादितम्। 'व्यतरहारकाले वाध्यमानत्वरं प्रातिभासिकत्वप्रयोजकम'इति मनेन तस्य तदुपपादपति-अन्थे त्विति। भाष्यगतं पवोधपदं सप्तम्यन्तम्। बन्घस्याविद्याकार्यत्वादवि- दयाऽडत्मकत्वम, मत्यनीकत्वं निवर्तकत्वरम। पञ्चम्पननतर ब्रह्मज्ञानस्पेति शेषः। यथा जाग्रत्कालीनो घटादिबोधः स्वप्नबन्धनिवर्तकः, तद्धदित्यर्थः । उत्थितस्पेति। 'मिथ्यैत मया स्वप्ने महाजनसमागमो दृष्टः। न हस्ति म- हाजनसमागमः' इति तस्य मिथ्यात्वानुमवादित्यर्थः । यदि स्वप्नमपश्चस्प बह्मज्ञानवाध्यत्वपयुक्तं मिथ्यात्वम, तदा स्व्प्नादुत्थितस्व तन्मिध्यात्व्ानुभ- वो न स्पात्। ब्रह्मज्ञानात्पूर्व तद्वाध्ये घटादौ मिथ्यात्वानुभवादर्शनात्। अ- तो ब्रह्मज्ञानादितरेण जाग्रत्प्रबोधेनैव वाघः स्व्रप्नभपश्चस्य वक्तव्य इति शु- क्रिरजतादिवद् व्यवहारकालीनवाधवशादेव तस्य मातिभासिकत्वरम। व्यव- हारकालश्व ब्रह्मतत्वज्ञानात्पूर्वकाल इति मावः। ज्ञानमिति। ब्रह्मज्ञाने- तरज्ञानमित्यर्थः । तकष्य स्त्रप्नाध्यासनिवर्तकत्वाभावे हेतुं सूचयति-स्वेति । स्वस्य स्वप्नाध्यासस्य उपादानं मूलाज्ञानम, तदनिवर्तकमितर्थः । तदनिवर्त- कतवे हेतुं सृचयति-अधिष्ठानेति।स्वप्नाधिष्ठानस्य पूर्वोक्तस्य यद्याथात्म्य- मनवच्छिन्नब्रह्मचैतन्यादि, तदविषयकमित्यर्थः । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानस्पै- वाज्ञाननिवृत्तिद्वाराऽघ्यासनिवर्तकत्वनियमादिति भात्रः। उक्तनियमासिख्धया दृवयति-रज्जुसर्पेति। स्वपद सर्पाध्यासपरम। ज्ञानेनेवेति। 'नायं सर्पः,

३३४ द्वितीयपरिच्छेदे।

छानयाथात्म्यज्ञानेनेव तत्रैव खवानन्तरोत्न्नदण्डभ्रमेणापि नि- वृत्ति दर्शनादि त्याहुः । (वे०सू०मं०) जाग्रत्प्रपश्चमावृत्य जीवं निद्रा तमोमयी। स्वाप्रमाविष्करोत्यर्थ बाध्यं प्रागाजीवबोधतः।।२९।।

प्रतिबिम्बरूपं व्यावहारिकं जीवं तद्दृश्यं जाग्रत्प्रपश्चमप्यावृ- त्य जायमानो निद्रारूपो मूलाज्ञानस्यावस्थाभेदः स्वाप्रन्नपक्वा ध्यासोपादानम्, न मूलाज्ञानम । न च निद्राया अवस्थाज्ञा- नरूपत्वे मानाभावः । मूलाज्ञानेनावृतस्य जाग्रत्प्रपच्चद्रष्टुः व्या- वहारिकजीवस्थ 'मनुप्योऽहम्, ब्राह्मणोडहम्, देवदत्तपुत्रोहम्' रज्जुरेषा'इति ज्ञानेनेव्रेसर्थः । तत्रैवेति। सर्पाध्यासाधिष्ठानरज्जावेवेत्यर्थः। स्वेति। सर्वभ्रमानन्तरोत्पन्नेन 'नायं सर्पः दण्डोऽयम्'इति भ्रमेणेसर्थः। निषृत्तिदर्शनादिति। बाधदर्शनादिसर्थः।।

त्तिरिति मत्वा तदनुगुणं मतमाह-अपरे त्विति। अस्मिन्मते व्यावहारि-

जाग्रत्मपश्च एवाधिष्ठानम्, न त्वनवच्छित्नचैतन्यादिकम्। द्विविधाघिष्ठानाव

तु. मूलाज्ञानम। तस्य ब्रह्मचैतन्यमात्रावारकत्वेन व्यावहारिकजीवाद्यावारक-

ज्ञानरूपत्वाव तेन स्वप्नाध्यालवाघः सम्भवनीति तात्पर्यार्थः । कर्मोपरमे स ति जायमान इति सम्बन्धः। आदृसेत्यनेन उपादानमित्यनेन च निद्रायाः आवरणविक्षेपशक्तिमच्तरूपाज्ञानलक्षणमुक्तम्। एवमज्ञानत्वे तस्पास्सिद्धे स- त्युत्पत्तिमत्वात्तदवस्थारूपत्वं सिध्यति। अस्मिन्मते सर्वेषामेवावस्थाऽज्ञानाना मादिमश्व्रस्य प्रथमपरिच्छेदे उक्तत्वादिति भाव:। सङ्गवेणोक्तमर्थमाशङ्कापूर्वकं भपञ्चपति-नःच निद्धाया इत्यादिना। मूलाज्ञानेनानावृतस्य व्यावहारिक- जीवस्थ जाग्रत्मपञ्चटत्तान्तस्य च स्वप्पकाले के नचिदावरणाभावे 'यहदत्तपुओ्रो हम'इसादित्रमस्य स्त्रपितामदजीवदशानुभवस्य, चाभावमसद्रेन निद्राया एड

स्वाप्रपदथार्घष्ठनिविचारः। ३३५

इत्यादिना स्वात्मानमसन्दिग्धाविपर्यस्तमभिमन्यमानस्य तदीय- चिरपरिचयेन तं प्रति सर्वदा अनावृतैकरूपस्यानुभूतस्वपिता- महात्ययादिजाग्रत्प्रपञ्चवृत्तान्तस्य च स्वप्नसमये केनचिदावर- णाभावे जागरण इव स्वप्नेऽपि 'व्याघ्रोऽहम, शूद्रोऽहम्, यज्ञद- त्तपुत्रोऽहम्' इत्यादिभ्रमस्य स्वितामहजीवद्दशादिभ्रमस्य चाभाव- प्रसङ्गेन निद्राया एव तत्कालोत्पन्नव्यावहारिकजगज्जीवावा- रकाज्ञानावस्थाभेदरूपत्वसिद्धे: । न चैंवं जीवस्याप्यावृत्तत्वात स्वप्नप्पश्चस्य द्रष्ट्रभातप्रसङ्ग:। स्वन्नप्रपश्चन सह द्रष्टुर्जीव- स्थापि प्रातिभासिकाध्यासात्। एवं च पुनर्जाग्रद्गोगप्रदक- मोजूते बोधे व्यावहारिकजीवस्वरूपज्ञानात् स्वोपादाननिद्रा- भेदरूपत्वसिद्धेरिति सम्बन्धः। जाग्रत्काले ब्राह्मणत्व्ादिरुपमच्वे संशय- विवर्यययोरभावमाह-असन्दिग्धेति। अमन्दिग्धाविपर्यस्तं यथा भ- वति, तथा अभिमन्यमानस्येति सन्देहविपर्यासभिन्नत्वमभिमानक्रियावि- शेपणम्। स्त्रपितामहासयादेर्जाग्रत्मपश्चवत्तान्तस्य तें देवदत्तपुत्रं प्ति सर्वदाSनावटतत्वेनैकरूपतयाSवस्थाने हेतुमाह-तदीयेति। देवदत्तपुत्रो हि स्वपितामहादिमरणं प्रथममनुभूय पश्चात्प्रतिमासं प्रतितत्मरं च श्रा- द्वनर्षणादिकं करोति। ततश्च तन्मरणादिगोचरानुभवस्परणाभ्यासश्चि- रपरिचयः, तेन स्व्रपितामहात्ययादौ संशयादिनिवृत्तिभात्क्कलक्षणमनादृत- तं सदा एकरूपेण वर्तते इत्यर्थः। जागरणे यथा देवदत्तपुत्रस्य

वमसङ्गेनेसर्थः । तत्कालेति। निद्राकाले उत्पन्नो यो व्यावहारि- कजगज्जीवयोरावारकोऽज्ञानावस्थाभेद:, तद्ूपत्वं निद्राया एव सिध्यति, नान्यस्य, आवरणविक्षेपशक्तिमच्वरेन तस्या उपस्थितत्वादन्यस्यानुपस्थित- त्वादित्यर्थः । न चैवमिति। निद्रायां व्यावहारिकजीवाद्यावारक- ज्ञानावस्थाविशेषरूपत्वसिद्धौ ससामित्यर्थः। मातिभासिकान्ताकरणे चि- त्पतिविम्बरपस्य जीवान्तरस्याभ्युपगमाननैतच्ोद्यावकाश इताशयेना- स्वप्रमपश्चेन सहेति। एवं चेति। व्यावहारिकजीवजगतोरेव सम्रजीवजगद्धिक्वानत्वे सिद्धे सतीत्पर्थः । कर्मोदूभूते बोध इति ।

३३६ द्वितीयपरिच्छेदे।

रूपाज्ञाननिवर्तकादेव स्वाप्नप्रपक्षबाधः । न चैवं तद्द्रष्टुः प्रातिभासिकजीवस्यापि ततो बाधे 'रत्रप्ने करिणमन्व्भूवम्' इत्यनुसन्धानं न स्यादिति वाच्यम्। व्यावहारिकजीवे प्राति- भासिकजीवस्याध्यस्ततया तदनुभवाद्यावहारिकजीत्रस्यानुसन्धा

(घे०सू०मं०) नन्वह्ङ़कृत्यवच्छिन्ने Sनवच्छिन्ने च नोचितः।

नन्वनवच्छिन्नचैतन्ये अहङ्कारोपहितचैतन्ये वा स्ाप्न-

कर्मजन्ये जागरणे इत्यर्थः। जीवस्वरूपज्ञानादिति । 'मनुष्योडदम्, 'ब्राह्मणोऽहम्' देवदत्तपुत्रोऽहम', इसादिरुपादित्यर्थः। उपलक्षणं चैनत्। स्वपितामहात्ययादिज्ञानाच्चेयि द्रष्टव्यम्। स्वपदं स्वप्नपपश्चपरम। न चैव- मिसे वंशब्दार्थमाह-तद्द्रष्टुरिति। तस्य स्व्राप्नमपश्चस्य द्रष्टुः 'वयाध्रो- डइं शूद्रोऽहप इत्यादिरुपेण स्व्रात्मानमभिमन्यमानस्पेत्यर्थः । तत इति। व्यावहारिकजीवस्वरूपज्ञानादित्पर्थः । न स्यादिति । अन्यानुभूतेऽ- र्थेऽन्यस्य स्मरणायोगादिति भावः। अध्यस्ततयेति। तथा च व्यावहा रिकपातिभासिक जी व्र योरघिष्ठानारोप्पयोस्तादात्म्पस्त्वा् ्रतिभा्षिक

सर्थः । अतिप्रसङ्गति । यवदत्तानुभुनार्ये विष्णुमित्रस्याप्यनुसन्धा- नमसङ्ग छपातिपसङ्ाभावादिसर्थः । तयोस्तादात्म्याभावादिति भानः। ननु जीवत्रैविध्यपक्षे द्रष्ट्टश्यात्मक्ाध्यासािष्ठा न व नो सस्य व्यावहारिकजीवादेमिथ्यात्वेन जडतया स्वप्ननपञ्चावभासकलं न संम्भतरति। न व चै्न्यमेव तदवभासकममिति वाच्यम् । तथा सति तस्यैवाधिष्ठानतया तत्सत्तास्फूर्तिरूपत्वसम्भवे जडस्याधिष्ठान- ववाभ्युपगमायोगातू। तह तदेवाघिष्ठानमस्ति्व्रति चेन्न । तत्राप्यतु-

पक्षे स्वाप्रगजादेर्देदाद वाहयादेशस्थत्वं वक्तव्यम, तथा च तस्य कि साक्षिमास्पत्वम, ऐन्द्रियकत्वं वा ?। नाद इत्याह-अहङ्कारेति। सा- क्षिण इति पश्चमी । विच्छेदोकत्या साक्षिणससवानगजादिना सह र-

स्वापपदार्थाविष्ठानविचारः । ३३७

प्रयष्ाध्यास इति प्रागुक्तं पक्षद्वयमप्ययुक्तम्। आद्ये स्वाप्न- गजादेरहङ्कारोपहितसाक्षिणो विच्छिन्नदेशत्वेन सुखादिवदन्त :- करणवृत्तिसंसर्गमनपेक्ष्य तेन प्रकाशनस्य, चक्षुरादीनामुपरत- तथा वृत्त्युदयासम्मवेन तत्संसर्गमंपक्ष्य तेन प्रकाशनस्य चायोगात्। द्वितीये 'इदं रजतम्' इतिवद् 'अहं गजा' इति वा 'अहं सुखी' इतिवद् 'अहं गजवान्' इति वाडध्यासप्रसङ्गात् ॥ (वस०मं०) अत्र द्विीय आचख्यु: केनिहेशन्तरेव तमू।

अत् तन्पं न देहादहिः स्वाप्तप्प्चस्याधिष्ठानमुयते, किं तु तदन्त-

तम्पंमर्गाभावो दर्शिन:। अन्तःकरणटस्तसमर्गगनपेक्ष्य स्वाम्तगजा- देस्नेन मकाशस्य, तत्सेसर्गपपेक्ष्य तेन पकाशस्य चायोगादिनि सम्बन्धः । नवनिषद्दू्य साक्षिपरम। यथा सुखादेस्युसादियोचरान्:करणटीत्संस्गे- मनपेक्ष्प तेन प्रराश:, नथा तेन खामयनादे: माशायोगादित्यर्य: । द्विव्रियं निरस्ति-चक्षुशदीनामिति। द्वितीय इति। अहम-

गज देस्नादात्म्पेन तत्नाध्यामः, किया आवारावियगावलक्षणमंसर्गेण ?। आद्य दूपगति-इदं रजतमितिवदिति। द्वितीयं निराकरोति- अहं सुखीतिवदिति। द्विनीये 'अह गजः' इति 'अहं गजवान्' इति वा- डव्यासपसङ्गादिति योजना ।।

हानवच्छिन्नचैतन्यं विवक्षितम्। ईश्वरचैतन्यस्पैव सर्वाधिष्ठानत्वाद्। ना- विद्यापतिविम्बरूपं जीवचैतन्यम्। तस्यानुपादानत्वादिति बोध्यमू । आन्तरचैतन्यस्यैवाधिष्ठानत्वे नियामकमाह-अत एवेति। आन्तरचै- तन्यस्यैवाधिष्ठानत्वोपगमादेवेत्यर्थः। स्वप्नकाले दृतयमानपरिमाणवतां गजादीनां शरीरस्यान्तरुचितदेशसम्पत्यभावात् मातिभासिकत्व सुच्य ते सू- ४२

३३८ द्वितीयपरिच्छेदे।

स्त्राप्नगजादीना मायामयत्वमुच्यते। एवं चान्तःकरण- स्य देहाद्वहिरस्वातन्त्र्याज्ागरणे बाह्यशुक्तीदमंशादिगोचरवृ न्युत्यादाय चक्षुराद्यपेक्षायामपि देहान्तरन्तःकरणस्य स्व- तन्त्रस्य स्वयमेव

अत एव यथा जागरणे सम्प्रयोगजन्यवृत्त्यभिव्यक्तशुक्तीद- मंशावच्छिन्नचैतन्यस्थिताSविद्या रूप्याकारेण त्रिवर्तते, तथा स्त्रप्नेऽषि देहस्यान्तरन्तःकरणवृत्तौ निद्रादिदोषोपहितायाम- भिव्यक्तचैतन्यस्थाविद्या

त्कारादिभिः। शरीराद्वाह्चैतन्यस्याधिष्ठानत्वे तु जाग्रद्जादीनामित्र स्व्राप्नगजादीनामपि योग्यदेशलाभाद् व्यावहारिकत्वमेत्र स्यादू। तथा च सूत्रादिविरोध इसर्थः। एवं चेति। आन्तरस्यैव चैतन्यस्य स्व्- प्नाध्यासाधिष्ठानत्वे ममाणसिद्धे सतीसर्थः । नतु शरीरान्तर्गतस्यापि

चान्त:करणदत्त्या आवरणनाशे सति तेषामत्रभासस्सम्भवतीति वाच्यम। स्व्प्ने चक्षुरादीनामुपरतलवेन वत्यसम्भवात्। न च स्वयमेवान्त:कर- णदत्तिस्तदा सम्भवतीति वाच्यम्। जागरणेऽपि तथाप्रसङ्रेन तदाऽवि चक्षुराद्यपेक्षामावपसङ्गादित्यत आह-अन्तःकरणस्येति । स्वयमेवेति। चक्षुरादिकमनपेक्ष्यैवरेसर्थः। न कािदिति। अभिव्यक्तचैतन्यस्पै-

कत्वानुपपत्तिर्वा नास्तीसर्थः। अन्तःकरणतृत्यभिव्यक्तचैतन्यस्यैवाधिष्ठान- से सम्मतिमाह-अत एवेति। अन्तःकरणत्यभिव्यक्तचैतन्पह्ौ षाघिष्ठानत्वोपगमादित्यर्थः । विवर्तते परिणमते इत्यर्थः। नन्वन्तःकरणे चक्षुरादिनिरपेक्षतया वृत्तेस्तदा सम्भवात्तदभिव्यक्ते चैतन्ये सदा सुलभे सदा स्वप्नाध्यासमसङ्ग इत्यत आह -निद्रादीति। पितोद्रेका दिशदिशब्दार्थः। दोषोपप्लुनायां वृत्तावभिव्यक्तं यच्चैतन्यम्, तत्र विधमाना अविद्येसर्थः। स्वप्नप्रपञ्चनैचित्र्यमपोजकमाद-नानावि: पगेति। जागरणे नानाविधविषयानुभवजनितारसंस्कारा अ्ताकरणे

२३९ ता प्रवव्वाकारेण विवर्ततामिति विवरणोपन्यासे भारतीतीर्थ- वचनमिति ।!

तद्गास्यं तदघिष्ठानवृश्या मातरि तत्प्रथाम् ॥३२।। अन्ये त्वनवच्छिन्नचैतन्यं न वृत्त्यभिव्यक्तं सत स्वा- । अशब्दमूलकानवच्छिन्नचैतन्यगो- चरवृत्त्युदयासम्भवाद् अहङ्गाराद्यवच्छिन्नचैतन्य एवहमकार वृ - त्युदयदर्शनात्। तस्मात् स्वतोऽपरोक्षमहङ्कारादनवच्छिन्न चैतन्यं तदधिष्ठानम्। अत एव संक्षपशारीरके-(सं० शा० श्लो० ४१) 'अपरोक्षरूपविषयभ्रमधीरपरोक्षमास्पदमपेक्ष्य भवेत्। विष्ठन्ति, तैरदृष्टोद्रोपितैस्सहिता अविद्या विचित्रपपश्रकारेण परिणमते इस्पर्थ: ॥

मनान्तरमाह-अन्ये त्तिति। पूर्वमेत्र अनुपपत्तिमाह-अनवच्छि- न्नचैतन्यमिति । विम्वभूनमिति शेपः । अशब्दमूलकेति । शुद्धव्रह्मण इव ईश्वरचैतन्यस्यापि शास्तैकगम्यत्व्रादिति भावः । न- ववनवच्छिन्नेऽप्यविद्याप तिवि्व रुपजी वचैतन्े श्निपेक्षाहमकारतयुद यदर्शनाद् ब्रह्मचैतन्येऽपि तथा कि न स्यादिति, नेसाह-अहङ्गा- राधवच्छिन्नचैतन्य इति। इयं विषयसप्तमी। आदिपदं शरीरा- हिसङ्गहार्थप्। न त्वहङ्काराद्यनवच्छिन्जीवचैतन्य इतेवकारार्थः । जीव- चैतन्यस्यापि व्यापकतवं तम्पदार्थशोधकश्रुतितदनुकूलन्यायगम्यमेव्रेति दटान्तासषिद्धिरिति भावः । तस्मादिति। विम्बभृतानवच्छिन्न व्र ह्मार्चैतन्प - स्पाधिष्ठानत्वासम्भवादिसर्थः । स्वत इति। दृत्तिमन्तरेणैत्राभिव्यक्त मिसर्थः । चैतन्यमिति । पूर्वमत इन आन्तरमेवरेति शेषः । अत एवेति। स्व्रतोऽपरोक्षचैतन्यस्पैव स्व्राप्नाध्यासाघिष्ठानलवेन स्व्रीकारा- देवेसर्थः। अपरोक्षरूपा विषयस्य शुक्तिरजतादेर्या भ्रमरूपा घी:, सा अपरोक्षपधिष्ठानमपेक्ष्य भवति । यद्ा अपरोक्षरूपा विषयस्य शुक्तिर-

३४० द्वितीयपरिच्छेदे।

मनसा स्वतो नयनतो यदि वा स्वपनभ्रमादिषु तथा प्रथितेः॥

स्वतः, क्वचिन्मानसवृत्या, क्वनििद बहिरिन्द्रिगवृ्त्त्येत्यभिधाय, स्व्तोऽपरोक्षा चितिरत्र विभ्रमस्तथाडवि रूपाकृतिरेव जायते। मनोनिसित्तं स्वपनरे सुहर्मुहुर्विनाऽपि चक्षुर्विषयं स्तमास्पदम्।

सितादिभेदैर्वहुधा समीक्षते यथाऽक्षगम्ये रजनादििभ्रमे'॥ इत्यायनन्तरश्लोकेन स्व्रप्नाध्यासे स्वतोऽधिष्ठानापरोक्ष्यमु- दाहनम्। न चाहङ्वारानवच्छित्रवैतन्यमावमावृतमिति वृत्तिम- जतदेर्या भ्रमरुया धीस्पेत्यर्थः। तच्वाधिष्ठानापरोक्ष्य केन भवतीयन आह-मनमेत्यादिना। मनमा सवनो वा यदि वा नगनन इने योजना। तत्र प्रमाणमाद-त्वपनभ्रमादिषु तथाप्रथितरिति। अन्तयादिना तथा पनीतेरित्यर्थ: । तथाहि-'शुक्तीद्मशस्य नयनमतनिकरषे सने तम्य रजशघयामा पेक्षितमापरोक्ष्पं भवनि, नन्यथा इत्पन्वपव्यनिरेकाम्पा कचिदविष्ठानापरो क्ष्पं नगनत इति पयो। तका गगननैलवाय्यव्यामापेक्षिन गगनान

ता। नी रूपगग नगोचर चाक्षु कर तेरसम्भ मद् 'चशुरुन्पीलनानन्तरसेव 'नीनं नभः' इत्यादिप्रत्यक्षम्, नान्यथा'इत्यन्वयव्यतिरकाभ्पा गगरचै।न्याभिव्यक्ती चाक्षुपवृत्तेरूपयोगावगगाच । तथा च फलव उादन्याकारवत्त्या Sप्यन्याव- च्छिववैतन्याभिव्यक्तिरिप्यते। इदं चा्द्रैतदीपिकादौ प्रपश्चितमिति बोध्यम। उदाहाश्लोकष्य तात्पर्पमाह-इतिश्लोकेनेनि। अन्रंति । अकुपेडवि अमे स्वप्नाव्यासरूपे स्वतोऽपरोक्ष चैनन्यमधिष्वानमिसर्थ: । अत् एव संक्षेपशारीरके स्व्प्नाध्यासे स्व्रतोऽधिप्ठानापरोक्ष्यमुदाहृमिति सम्बन्ध:। स्व्रप्ताध्यासाघिष्ठानचैनन्यापरोक्ष्स्य स्वत्सिदत्वमक्षेसमा धानाभ्यां दर्शपति-न चाहङ्गारानवच्छिन्नेति। मात्रपद कारत्स्यां- र्थंकम। तथा च शरीरान्तर्गतमवि चैनन्पमाठृतमेवरेति भात्ः । धृत्ति

स्वाप्रपदार्थाघिष्ठानविचारः । ३४१

सरेण न तदभिव्यक्तिरिति वाच्यम्। ब्रह्मचैतन्यमे1्रवृतमवि- द्य।प्रतिबिम्ब जीत्चैतन्यमह ङ्क्ारान ्छन्न ्यन वृ त म त्यु प गम दू् ।

मातृचैनन्यस्यापि 'इदं पश्यामि'इति व्यवहार इत्याहुः ॥ (वे०सू०म०) आद्येऽहङ्कत्युपहितचिदाभामास्पदं परे।। अहन्ताधीप्रसक्तिस्तु नाहङ्गारविशषणात्॥ २३।। अपरे तु द्वितीयं पक्षं समर्थयन्ते-अहङ्कारावच्छिन्न- मिति। वृत्तिरप्यनवच्छिन्नगोचरा शब्दमन्तरेण न सम्सनीति मा- गुक्तमिति ध्येयम्। अनावृतमिति। तदेव स्वप्नाव्यासाधिप्ठा- नमिति भाव:। ननु सर्वगतस्य जीवचैनन्यस्यानावृतत्वे तस्य घटादिविपयदेशे मदा मच्ेन चाक्षुपादिवृतिमनपेक्ष्य सदा सर्वविषयावमाममसङ्ग इति चढ्, न । सर्वत्र विद्यमानस्यापि तस्यानुपादानतया घटादिविषयै- इसह सम्बन्धाभावेन सम्बन्धार्थतया तृत्त्पेक्षायाः पतिकर्मव्यवस्थाया- मुक्तत्वात् । नन्वविद्यापतिविम्वरूपजीव चैतन्पे शरीरन्तर्ते विशेषणत्े नोपा- वित्वेन वाडहङ्कारनिरपेक्षे अनवच्छिन्नचैतन्यशव्िते स्वप्नाध्यासोमे ति तस्पैव स्वप्नकाले द्रष्टृतवं स्याद, न तु प्रमातुः। तस्पाह- झारनादात्म्यापच्या तदवच्छिन्नस्य ततो भिन्नववात्। न चेष्टापत्तिः । सप्नकाले 'अहं श्रीकृष्णं पश्पामि' इति ममातुः स्वप्नपदार्थद्रष्तृत्वानु- भत्विरोधापत्तेरियत आह-एवं चति। स्व्रतोऽपगेक्षजीवचैतन्यस्या- विष्ठानत्वे सतीसर्थः। तत्समनियतेति। यदा गजादिरध्यस्यते, तदैव तदघिष्ठानगोचरान्तःकरणवत्तिरविद्यावृत्तिर्वा जायते। तथा च स्वाप्नगजा द्यधिष्ठानचैतन्यस्य वृत्तिमदन्त:करणसम्ब्धेन रमृत्वम ्स्् सत्या मातुस्द्द्रष्टृत्वं सम्भवतीसर्थः । अभेदाभिव्यस्येति। उक्तपका-

द्वितीपमिति।'अवच्छिनचैतन्यं स्वमाध्र्यासाघिष्ठानम्' इति पक्षमि

३४२ द्वितीयपरिच्छेदे।

चैतन्यमधिष्ठानमित्यहङ्कारस्य शो नोपेयते, किं त्वङ्गहारोपहितं तत्प्रतिबिम्बरूपचैतन्यमातम- धिष्ठानमिति । अतो 'नाहं गजः' इत्याद्यतुभवप्रसङ्ग इति। (बे०सू०म०) इदंवृत्तिचिदाभासे इत्थं रजतकल्पनात्। नाहं रजतधीस्तद्वदनन्यनरवेद्यता।। ३४॥ एवं शुक्तिरजतमि शुक्तीदमंशावच्छिचैतन्यप्रतिबिम्बे वृत्ति-

सर्वसाधारणे तस्याध्यासे सुखादिवदनन्यवेद्यत्वाभावप्रसङ्गादि- ति केचित। त्यर्थः। 'अय गजः'इति प्रत्ययस्थाने 'अह गजः'इत्यादिपत्ययप्रसङ्गारणा- याहङ्कारंशस्याघिप्ठानत्ं नाङ्गीक्रियते चेतु, तर्हानवच्छिनस्याधिष्ठानतव- मागतमिति पूर्वमनाभेदमसक्तिरिति शङ्कने-कि त्विति । अन्तःकरणे चैतन्यप्रतिबिम्बभूतं यज्जीवचैतनयं तन्मात्रमधिष्ठानमुपेयते। तच्च परिचिछिन्न मेत्र, उपाधे: परिच्छिन्नत्वादिति परिहरति-अहङ्गारोपहितमिति।

ननुप्रव्रेशादित्यर्थः । अविद्यायां विम्त्रभूतब्रह्मचैतन्यस्य तस्वां प्रतिबिम्बभुतजीवचैत-

ममपन्चस्यापि साधारण्यं स्यात्। अन्तःकरणपतिविम्बचैतन्यस्य तदधि ष्ठानत्वे तु साधारण्यप्सङ्गदोपो नास्तीत्वाशयेनास्य द्विनीयपक्षस्य म- ततिरिति बोध्यम्। नन्वेवं शुक्तिरजनादेरसाधारण्यं न स्यात्। तदधिष्ठानचैतन्यस्य साधारणत्वादित्याशङ्कय हेत्वसतिद्धिमाइ-एव मिति। वृत्तिमदन्त:क र णे . ति। शुक्तीदमंशसंसष्टायां वृत्तौ शुक्तीदमंशावच्छिन्नब्रह्मचैतन्यस्य यः प्रतिबिम्बः, तस्मिन्नध्यस्यते। स च प्रतिबिम्बो ृत्तिगत एव । तस्य टस

येति बोध्यम। दृत्तिगतस्य ब्रह्मपतिविम्बस्य शुक्तिरजताधिष्ठानतवातु पनमे साधारण्यपसङ्ग तादवस्थ्यमभिमेत्याइ-शुक्तीद मंशाय चिछिन्नेति

स्वाम्रपदार्थातुभवप्रकारविचार:। ३४३

(वे०सू०म०) अन्येतु विम्बचैतन्ये रजताध्यासवादिनः॥ प्राहुस्तत्तद्विद्योत्थन्तत्तत्पुरुषगोचरम् ॥ ३५॥ केचित्तु बिम्बचैतन्य एव तदध्यासमुपेत्य 'यदीयाज्ञानो- पादानकं यत्, तत्तस्यैव प्रत्यक्षम्, न जीवान्तरस्य'इत्यनन्यवेद्यत्व- मुपपादयन्ति ॥ ५॥ (बे०सृ०म०) नन्वस्तु रजताध्यासे कथश्चिचाक्षुषत्वधीः ॥ कथं स्व्रप्गजज्ञाने तस्था: साधु समर्थनम्॥३६॥ (६) ननु शुक्तिरजताध्यासे चाक्षुषत्वानुभवः साक्षाद्वाऽधि- अनज्ञानद्वारा तदपेक्षणाद्दा मथ्सर्ते। स्व्राप्तगजादिचाक्षुष त्ानुभवः कथं समर्थनीयः ।

सुखादेरित्र शुक्तिरजतादेर्यद अनन्यवेद्यत्वम, तस्पाभावमसङ्गादिसर्थः । देव- दत्तमुखदुःखरागद्वेपादिकं देवदत्तादन्यस्य वेद्यं प्रत्यक्षं न भवतीत्यनन्यवेद्यं तदित्यर्थ: ।

माधारण्यात् शुक्तिरजतादेरसाधारण्यमित्याह-केचिस्वति । बिम्य- चैतन्य एवेति। वृत्तिगतप्रतिविम्वं प्रति विम्वचैतन्ये इत्यर्थः । यद्वा अनिद्यापतिबिम्वं प्रति विम्बभूते ब्रह्मचैतन्ये शुक्तीद मंशावच्छिन्ने इत्यर्थः । न त्वसाधारणे वृत्तिप्रतिबिम्बे इत्येवकारार्थः । यदीयेति। 'यद रजतं यतपुरु- पीयाज्ञानोपादानकम्, तद् रजतं तस्यैत्र पुरुषस्य प्रत्यक्षं, नान्यस्य'इति कल्प- नोपपत्तेर्न शुक्तिरजमादेस्साधारण्यपसङ्ग इत्यर्थः । एवं स्रप्रपपञ्चाध्यासस्याधिष्ठानं निरुष्य स्वाप्रपदार्थानुभवः कि- मैन्द्रियकः, किवासाक्षिरुप इति संशये निर्णयायाक्षेपमवतासयति-न. न्विति। साक्षाद्ेति। इद च शुक्तिरजतादेरैन्द्रियकत्वीमिति कविता-

ह-अधिष्ठानज्ञानव्ारेति। धर्मिज्ञानद्वारा चक्षुरपेक्षत्वात् शुक्तिरज- तादेरितर्थः ।कथमिति। स्वाप्नगजादिचाक्षुपत्वानुभवो हि वासनामयै- रिन्द्रिपैर्वा, व्यावहारिकरिन्द्रिपैवा, सूक्ष्मेन्द्रियैवा, आरोपरूपतया वा सम- धेनीयतया सम्माव्यते। तथा च स केन पकारेण समर्थनीय इति प्श्ना-

३४४ द्वितीयपरिच्छेदे।

(वे०सृ०म०) खानां विरामादग्राह्यप्रातिभासिकनिह्वात्।।

उच्यते। न तावत् तत्समर्थनाय स्वाम्देहवद्विषयवच्च इन्द्रियाणामपि प्रातिभासिको विवर्तः शक्यते वक्तुम्। प्र- तिभासिकस्याज्ञातसत्वाभावात्। इन्द्रियाणां चातीन्द्रियाणां स्त्वे ज्ञातसत्त्वस्य वाच्यत्वात्। नापि व्यावहारिकाणामेबेन्द्रियाणां स्व- स्त्रगोलकेभ्यो निष्क्रम्य स्वाप्नदेहमाश्रित्य स्वस्वविषयग्राहकत्वं वक्तु शक्यते। स्त्रप्नसमय तषा व्यापारशाहत्यरूपापरतश्रव- णात्.। व्यावहारिकस्य स्पर्शनेन्द्रियस्य स्व्रोचितव्यावहारिकदेशस-

थः। चतुर्थपकारंण तत्वपर्येनं प्रतिजानीते-उच्यत इत। आदयं प्र कारत्रयं निराकरोति-न तावदित्यादिना। वासनामगैः प्रातिभासि

स्व्राप्रो देहः स्वामा्च विषया: प्रानिभामिकश्चतनयविवर्तरृषा यथा अभ्यु पगम्यन्ते, न तथा इन्द्रिपाणां स्वरृभूतश्षैतन्यवरिवर्तः मातिभामिकोऽभ्युपग न्तुं शक्यते इत्यर्थः। वाच्यत्वादिति। तेपामज्ञानमत्वनियमस्य दर्शनाद, दृष्टानुमारित्वाच्च कल्पनाया इति मावः। द्वितीयं प्रकार निशकरोति-ना पीति। ननु व्यावहारिकेन्द्रियैः स्वाप्नगजादीनां चाक्षुषत्वानुभवसमर्थनप- कारस्योत्थितिरेव नासति। तेपां जाग्रद्वेहस्थत्वेन स्व्रप्रंदेहस्थत्वाभावादि- साशङ्गयाह-स्वस्वेति। अ्रवणादिति। "य एपु सुप्तेषु जागति" इसादिश्रुनिषििति शेः । श्रुती सुपेप्तितनन्तरं करणेष्विति शेषः । करणानां स्व्ापो नाम उपरतिः। सा च स्मसमये व्यापाररहि- सरूपैव, न तु तेषां स्वरूपोपरतिः। तस्या: सुपुप्तावेत श्रतणादिति बोध्यमू। त्वगिन्द्रियमात्रे दोपान्तरमाह-व्यावहारिकस्थेति । स्वस्य स्पर्शनेन्द्रिय स्य उचितो यो व्यावहारिकदेशः, तत्संपत्तिविधुरे शरीरस्यान्तःपरदेशे स्थितं व्यावहारिकत्वगिन्द्रियपरिमाणापेक्षया कदाचिदधिकपरिमाणव त्स्वाप्रदेहं कृत्स्नं न व्याप्नुपात् त्वगिन्द्रियमिसर्थः। व्यावहारिकस्पर्शने-

स्वाप्पदार्थानुभवप्रकारविचारः । ३४५

सागोगच। तदेकदेशाश्रपत्वे च तस्य स्व्राप्नजलावगाहनज-

अत एव 'स्वप्ने जाग्रदिन्द्रियाणामुपरतावपि तैजसव्यव- हारोपयुक्तानि सूक्ष्मशरीरावयवभूनानि सूक्ष्मेन्द्रियाणि सन्तीति

किध् 'अत्रायं पुरुषः स्वयञ्जपोतिः' इति जागरे आदित्यादिज्यो- रे गपनमेत्र न सम्भवनीति सूचिवम्। यदि व्यावहारिकस्पर्शनेन्द्रियस्य कृ- र्त्स्त्राप्त दे हव्ापित्ायोग: तरहि स्ाप्रहेतेकेशाश्रपत्यमेवास्तु, को दोष: ? नशाह-तदेकदेशोति। तस्पेनि। स्पर्शनेन्द्रियस्येसर्थः। तृतीयं प्र- कार निराकरोति-अत एवेनि। व्यावहारिकस्पर्शनेन्द्रियस्पैव स्वाधि-

नियस्य सुनरां स्व्राप्नदेहव्यापित्वायोगादेवेसर्थ: । तैजमः स्वप्नावस्था-

मरशनेन्द्रियमात्रे दोपमतिदेशेन दर्शयित्वा साधारणदोषमाह-जाग्र- दिन्द्रियेति। नन्वपमिद्धान्यपि स्वप्नकाले पदार्थानां चाक्षुपत्वाद्यनुभवातुरोधेन कल्प्यन्ते इसाशङा श्रुतिविरोधाननैवमिसाह-किं चात्रेति। श्रुतावत्रेति- पदन स्वप्नावस्थाग्रहणस्य तात्पर्यमाह-जागर इति। जागरे कार्यकार-

वहियमाणपदार्येः सह सङ्गीर्णानि निष्ठन्ति। तथाव्यवहारसायनत्वेनैव च- क्षुरादिजन्या वृत्तयो विषयदेशं प्रति गच्छन्तीसर्थः । व्यतिकरः सम्पर्कः । संमर्ग इति पावत। जागरे दुर्विवेकमिति सम्बन्धः । दुःखेन विवेको नि- णयो यस्य, तद् दुर्विवेकम। अनायासेन निर्णेतुमशक्यमिति यावत्। आत्मनः स्वयञ्ज्योतिष्टं नाम अन्यानवभास्यत्वे सति स्वव्यतिरिक्तसकलाव- भासकत्वयोग्यत्वम्। तच्व जागरे ग्रहीतुमशक्यम। तथा हि-'आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यात्ममात्रानवभास्यत्वं वक्तुं न धकयते। आदित्यादि्योति्षां चक्षुरादिजन्यटिज्ञानानां च लोके जगद- ४४

३४६ द्वितीयपरिच्छेदे।

तिर्व्यतिकरच्क्षुरादिवृत्तिसश्च्वाराच्च दुर्विवेकमात्मनः स्त्रयंजथोति- ध्टमिति स्वप्नावस्थामधिकृत्य तत्रात्मनः स्वयञ्ज्योतिष्टूं प्रतिपादयति। अन्यथा तस्प सर्वदा स्व्रयञ्ज्योनिष्टेनात्रेति वैयर्थ्यात। तत्र यदि स्व्रपेवि चक्षुरादिवृत्तिसश्चारः कल्प्येत, तदा तत्रापि जागर इव तस्य स्वयञ्जयोतिष्टूं दुर्विवेचं स्थादित्युदाहता श्रुतिः पीड्येत। ननु स्वप्ने चक्षुराद्युपरमकल्पनेऽवपि अन्तःकरणमनुपरत- मास्त इति परिशेषासिद्धेर्न स्व्रयञ्ज्योतिष्टविवेक: । मैवम्।

वभामकलेन पसिद्धानां सच्वात। आत्मनोऽपि 'अहम'इति ज्ञानमकाश्यलेन तस्यान्यानवमास्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च'इति राङ्कायाः जागरे परिहर्तु- मशक्यलवरेन जागरे स्वयञ््प्ोतिष्ट्रनिर्णयायोगात्। सवम्नावस्थायां तु जा- गरणे पसिद्धानामादिसादिज्योतिपां चक्षुरादिजन्पज्ञानानां चाभावादू 'आ- त्मचैतन्यमात्रावभास्य स्वापनं जगद्'इति निर्णयस्सम्भवति। तथा "अ हम्'इति ज्ञानं वत्तिरुपमात्मनः प्रकाशकं न मनति' इति वक्ष्पते। तथा चान्यानवभास्यत्वे सति सकलजगदवभामकत्वयोग्यत्वरुपं स्वयंज्योतिष्ठमा त्मनः स्वप्नावस्थासाक्षितवेन निर्णेतुं शर्क्यामसर्थ: । ननु 'स्वप्नदशायामेवर तस्य स्वयञ्ज्योतिष्रम, न त्ववस्थाऽन्तरे'इति यथाश्रुतार्थे एत श्रुवेस्तात्पर्य कि न स्यादिति, नेलाह-अन्यथेति। श्रुतेः 'स्वप्नावस्थामाश्रित्य तत्साक्षित्वेन स्व्यञ्ज्योतिष्ट्मात्मनः सुविवेकम'इति ता त्पर्याकल्पने इसर्थः। सर्वदेति। "तमेत्र भान्तगतु भाति सर्वम्"इसादिश्रुति पर्यालोचनया तस्य सर्वदा स्वयज्जोतिष्टनिश्चयादिति भावः। अत्रेती ति। 'अत्र' इतिविशेषणस्य व्यावर्तर्कत्वामम्भवेन व्यर्थतं स्याद। अग न यथाश्रुतार्थे तात्पर्यम, कि तूक्तार्ये तात्पर्यमिति मात्रः । एवं श्रुतितात्पर्ष निरुप्य स्वप्नकाले चक्षुरादिव्यापारकल्पनं तद्वाधितमित्याह-तत्रेति। 'सवयं जयोतिष्ट्र स्व्रप्नावस्थासाक्षित्वेन सुगमम्'इत्यत्र श्रुतितात्पर्ये सिद्धे सतीत्यर्थः।

मयुक्तमिति शङ्कते-नन्विति। अनुपरतमास्त इतीति। तथा च म- नस एव स्वाप्नजगदवभासकत्वसम्भवादवभासकान्तराभाव रूपपरिशेवासि द्धिरित्यर्थः। स्वप्नावस्थानां मनसो ज्ञानकरणत्वमसिद्धम, अतस्तर्व

३४७

'कतो शास्त्रार्थतत्वाद्' इत्यधिकरणे (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू. ३३) न्यायनिर्णयोक्तरीत्याऽन्तःकरणस्य च- क्षुरादिकरणान्तरनिरपेक्षस्य ज्ञानसाधनत्वाभावाद्दा, तत्त्वप्रदी- पिकोक्तरीत्या स्व्रमे तस्थैन गजाद्याकारेण परिणासेन ज्ञानकर्म- तथाऽवस्थितत्व्रेन तदानीं ज्ञानसाधनत्वायोगाद्वा परिशेषोपपत्तेः । न च स्वप्नेजन्तःकरणवृत्त्यभावे उत्थितस्य स्वप्रदृष्टगजा- द्यनुमन्धानानुपपत्तिः। सपुप्तिकलतया अविद्यावृत्या तदुपरतेः। मुषुप्तौ तदवस्थोपहितमेत्र स्वरूपचैतन्यमज्ञानमुखादिप्रकाशः उत्थितस्यानुसन्वानमुनाधिभू नावस्थाविनाश जन्यसंस्कारेणेति वेदा- न्तकौमुद्यभिमते सुषुप्तावव्विद्यावृत्त्त्यमावरक्षे इहापि स्व्राप्तगजा.

सवाप्जजगदवभामकत्वामम्भवात् परिशेषसिद्धिरिति परिहरति-मैवमिति। आत्मा कर्ना भवितुमदति। तथा सति 'कर्षा विज्ञानात्मा पुरुषः' इत्यादि- शस््रस्पार्थनत्त्वोपपत्तरिति सूत्रार्थः। उक्तरीत्येति। 'मनम उपादान- ववेन स्व्रतो ज्ञानकरणतं नास्ति'इत्युक्तरीतेत्पर्थः । तत्वप्रदीपिकोक्त्त- रत्यति। 'स्वप्ने मनस एत्र विविधमंसकारविशिष्टम्य स्वप्नपपत्राका रेण परिणामित्वम, न त्वविद्यायाः, तस्यास्सस्काराश्रयत्वाभावेन विचि- ऋदार्थपरिणामित्वायोगाद'इत्याद्युक्तरीत्येत्पर्थः । कर्मतथेति । विषय- - त्यनेन 'अस्तु वा जागरणे ज्ञानकरणत्व्रम्, तथाऽि स्वप्ने तन्नोपेयने, तस्प विषयत्वेनैवावस्थितत्वाद्'इति सूचितम्। अनुपपत्तिरिति। संस्काराभा- वादिति भावः। ननु सुपुप्तावप्यविद्याव्तिर्त कल्पनीया। सुपुप्सादिसा- क्षिचैतन्यस्य निसत्वेऽि साक्षिमास्यायास्सुषुप्यवस्थाया विनाशितेन विषयभृतसुषुप्त्यवस्थाविशिष्टवेषेण तत्माक्षिणो नाशलक्षणसंस्कारसम्भवा- त् सुषुप्तिसुखादीनामनुसन्धानोपपत्तिसिति चेतु, तर्ह स्वप्नसाक्षिमोडपि

धनुसन्धानोपपततिरित्पाह-सुषुप्ताविति। तत्पदं सुपुप्तिपरम। अज्ञान- सुखादिप्रकाश इति। अज्ञानासुखाद्यनुभव इसर्थः। इहापीति। स्व-

३४८ द्वितीयपरिच्छेदे।

दिभासक चैतन्योपाधिभूत स्त्रम्ावस्थाविनाशजन्यसंस्क्ाराद नुसन्ध - नोपपत्तेश्र । अथवा "तदेतत् स्त्त्वं येन स्वप्नं पश्यति"इत्यादिश्रुतेरस्तु रवमे Sपि कल्पतरूक्तरीत्या स्वाप्नगजादिगोचरान्तःकरणवृत्तिः। न च ता- वता परिशेषासिद्धिः। अन्तःकरणस्प 'अहम्' इतिगृह्यमाणस्य सर्वा- त्मना जीवैक्येनाध्पस्ततया लोकदृष्ठ्या तस्य तद्यतिरेकाप्रसिद्धे: परिशेपार्थ चक्षुरादिव्यागराभावमात्रस्यैवापेक्षितत्वात्। 'प्रसिद्ध दृश्यमात्रं दृगवभासयोग्यम्' इति निश्चयसत्व्रेन परिशेषार्थम न्यानपेक्षणात । (वे०सू०मं०) अत्राहुरत एवाम्र वाक्षुपत्वादिधीर्भ्रमः । तस्मात् सर्वथाऽपि स्वमें वक्षुरादिव्यापारासम्भवान् स्वा- प्ावस्थायामपीत्यर्थः। उपाधिमुनेि। विषयतया उपाधिभूतेत्यर्थः। जागर इव स्वप्नेवि गजादिगोघरान्ताकरणन्तिरवोपेयने, अ तो न संस्काराभावशङ्गाडवकाशः। न च नदा अन्ताकरणवत्तिसत्वे परिशे- पासिद्धिरिति वाच्यम्। परिशेषस्पापि लोकष्टया उपषत्ेरिति नान् माह-अथवेति। 'सत्वशन्ितान्तःकरणन्य तृतीयाश्रुत्या स्वाप्तग जादिगोचरज्ञानकरणतं भाति। तथा च श्रुतिभागाण्पात स्वप्ने चक्षुग- दिजन्यवृतत्यभवेि मानसटत्तिरस्य। अतो न सभ्कारानुपपनतिः'इति कल्प- तरुक्तरीत्येसर्थः। अन्तःकरणस्य सर्वात्मना जीवचैतन्पैक्येनाव्यस्ततया 'अहं पश्यामि'इत्यादिरुपेण द्रव्हूनया गृद्यपाणस्याजटष्टृरया तरमा चिदात्मनस्सकाशादन्त:करणस्प मेदाप्रभिद्धया परिशेपार्थ लोकम-

पासिद्धिर्न चेसर्थः। तावतेसस्यान्त:करणृत्तिसद्धमत्ेणेत्र्थ:। ए दुक्त्तं भवति-'अन्तःकरणवत्तिलक्षणो व्यापारो वस्तुतः करणव्यापारोड- वि प्तीतितो द्रष्टृव्यापारो भनति। अन्तःकरणस्य द्रष्ट्ृलेन गृहीत- त्वाल्लोकैः'इति । स्वयंज्योतिष्टनिर्णयप्कारं दर्शयति-प्रसिद्धेति। पूर्वम 'उच्यते' इसनेन सूचितां स्व्राप्नपदार्थेषु चाक्षुपत्वाद्यतुभवस्प गतिमि- दानीं पपश्चयनि- तस्मादिति। पश्चमी व्याचष्टे-सर्वथेति। पूर्वोक्त

स्वाप्नपदार्थानुभवप्रकारविचारः । ३४९

मगजादौ चाक्षुषत्वाद्यनुभतो भ्रम एव ।

असंभावितसाहस्त्रदर्शनात्स्वप्र दर्श ने । इत्थमेव हि शुक्त्यादी रूप्यादयध्यक्षधीगतिः।।३१।। ननु स्वप्नेऽ्रपि चक्षुरुन्मीलने गजाद्यनुभवः, तन्निमीलने नेति जागर इत्र गजाद्यनुभवस्य चक्षुरुन्मीलनाद्यनुविधानं प्रती- यते इति चेतु। 'चक्षुषा रजतादिकं पश्यामि'इत्यनुभववदयमपि क- श्रित् स्वप्नभ्रमो भविष्यति यत केवलसाक्षिरूपे स्वाप्नगजाद्य- नुमवे चक्षुगद्यनुविधानं तदनुविधायिनी वृत्तिर्वाडध्यस्पते। कि- मित्र हि दुर्घटमपि भ्रमं माया न करोति विशेषतो निद्रारूपेण परिणता, यस्या माहात्म्पात स्वप्ने रथः प्रतीतः क्षणेन मनुष्यः प्रतीयते, स च क्षणेन मार्जरिः । स्वप्नद्रष्टुश्च न पूर्वापरविरो- मतपकारेरपीसर्थे: । स्व्प्नानुभवम्य साक्षिरुपते चक्षुराध्नुविधानविरोधमाशकका द्ृष्ट नेन समाधत्त-ननु स्वपेऽपीसादिना। तदनुविधायिनीति। 'जागरे चक्षुराद्यनुविधायिनी या ममिद्धा वृत्तिः, सा स्वप्नमाक्षिण्य- ध्यस्ता' इति यथाश्रुतार्थों न ग्राहयः। अन्यथार्यातिमसङ्गात्। कि तु "तदेतत्सत्वं येन स्वप्नं पश्यति"इति श्रुसनुमारेण कल्पतरुकारैर्या ग- जादिगोचरमानसवत्तिरुपेता, तस्यां तदनुविषायित्वं वाऽध्यस्पते इसर्थ: । तथा च केवलसाक्षिरुपे स्व्राप्नगजाद्नुभवे चक्षुराद्नुविधानमध्यस्वते, तदनुविधायिनी वृत्तिर्वा तत्राध्यस्यत इति यत्, तच्च भ्रपमात्रमितर्थः । नन्वेतावान् भ्रमो दुर्घट इत्याशख्काह-किमिव हीति। दुर्घटमपि भ्रमं माया किमित न करोतीति सम्बन्धः । किमित्र केन दृष्टान्तेन न करोति। दुर्घटाकरणे मायाया दष्टान्तो नास्तीत्यर्थः । मत्युत तस्यास्ततकारित्वमैन्द्रजालिकमायादौ म्रसिद्धमिति हिशन्दार्थः। विय- दादिमपश्चभ्रमहेतुभूता माया दुर्घटमपि अपश्चभ्रमं व्यवस्थितरूपं घट- पति, निद्रारषेण परिणता तु सा ततो विलक्षणमेत्र भ्ररमं कारय- वीति मत्वा विशेषत इत्युक्तम। यस्या इति। निद्रारूपेण परिणताया

३५० द्वितीयपरिच्छेदे।

धानुसन्धानम् । तस्मादन्वयाद्यनुविधानप्रतीतितौल्येऽपि जाग्र- दूग जाद्यनुभव एत चक्षुरादिजन्यः, न स्वाप्नगजाद्यनुभनः ।। (वे०सू०मं०) दृष्टसृष्टिविदस्त्वाहुर्गतिं जाग्रद्वियोऽप्यमूम्।। अर्थसृष्ट: पुराऽरथेंपु सन्निकर्षाद्यसम्भवात्॥४०॥ दृष्टिमृष्टिवादिनस्तु कल्पितस्याज्ञातसत्त्वमनुपपन्नमिति कृ- रस्नस्प जाग्रत्प्रपश्चस्प दृष्टिममसमयां सृष्टिमुपेत्य घटादिदृष्टेश्रक्षुः- सन्निकर्षानुविधानप्रतीति दृष्टे: पूर्व घटाद्यभावेनासङ्गच्छमानां स््- प्नवदेत समर्थयमानाः जाग्रदूगजाद्यनुभवोवि न चाक्षुष इत्याहुः॥ (वे०सू०मं०) निरुपाधिरथान्यो वा कल्पकः प्रथमे भवेत्॥ मुक्तस्य संसृतिः को वा द्वितीये मोहकल्पकः॥४१॥ (७) ननु, दृष्टिसृष्टिमवलम्व्य कृत्सस्य जाग्रत्पप्चस्य क- ल्पितत्वोपगमे कस्तस्य कल्पक :- निरुपाधिरात्मा वा, अ- इसर्थः। स्व्रप्ने चाक्षुपत्वाद्यनुभवस्य गतिनिरूपणमुपमंहरति-तस्मादिति। स्वप्ने चक्षुरादिव्यापारासम्भवादितर्थः । ये त्वधिकारिणो बहुविधज्ञानकर्मानुष्ठानमाधितनिरतिशयपरमेशवर पसादमहिस्रा नितान्तनिर्मलीकृनान्त:करणास्सन्तो जागरेऽि स्वप्जादरि शेषं न पश्पन्ति, तानू ब्रह्मनिद्याकामानधिकृत पटृत्तां कृत्स्नस्य ज. गतः मवोधस्वापावस्थयोः पभवमलयप्रतिपादिकां श्रुतिमनुसृत्य दृष्टि सृष्टिवाद: पूर्वाचार्येनिरृपितः । तं स्वप्नविचारेण बुद्धिमागतं दर्शय- ति-दृष्टिसृष्टिवादिनस्त्विति । दृष्टया सह समस्समयो यस्यास्सा, तां सृष्टिं कृत्स्रस्य जाग्रत्मपश्तस्थोपेतेत्यत्र पूर्ववाक्येन हेतुमाह- कल्पितस्थेति। स्वाप्नमपञ्चस्येववेसर्थः। घटादिदष्टेर्या अनुविधानप- तीति:, तामसङ्गच्छपानां स्वप्ननदेव भ्रममात्ररूपां समर्थयमाना इति सम्बन्धः । असङ्गच्छमानले हेतु :- दृष्टेः पूर्व घटाय्यभावेनेति। तत्र च हेतु :- दृष्टिसमया सृष्टिः। न चाक्षुष इति। कि तु सवप्नानुधनवदेव के वलसाक्षिरूप इत्यर्थ: । कल्पितत्वोपगमे इति । मातिभासिकत्वोपगमे इसर्थः । किंशब्दसूचितं विकल्पं दर्शयति-निरुपाधिरिति। निरपेक्षशदातमैय

मृष्टिकल्पकविचारः। ३५१

विद्योपहितो वा ?। नाद्यः। मोक्षेऽपि साधनान्तरनिरपेक्षस्य क- लकस्य सत्वेन प्रपञ्चानवृतत्या संसाराविशेषप्रसङ्गात। न द्विती- यः। अविद्याया अपि कल्पनीयत्वेन तत्कत्पनात्प्रागेव कलपक-

(वे०सू०मं०) अम्राहु: पूर्वसंक्लप्तमोहयुक्तोऽन्यकल्पकः । अत्र केचिदाहुः-पूर्वपूर्वकल्पितावरिद्योपहित उत्तरोत्तरावि- द्याकल्पकः। अनिदंप्रथमत्वाच्च कल्पककल्पनाप्रवाहस्य नानव- स्थादोपः। न चाविद्याया अनादित्वोपगमाच्छुक्तिरजतवत् क- स्पितत्वं न युज्यते, अन्यथा साद्यनादिविभागानुपपत्तेरिति वा- संमारकल्पक इति प्रथमं कल्पं दूपयति-मोक्षेऽपीति। अनुवृत््येति । अनुषत्यापत्येत्यर्थः । अविद्याया अपाति । तस्या अपि कादा- चित्कत्व्राभ्युपगमे अविधासऐ्टेः पूर्वमेत्राविद्योपहि् चिात्मनवा दिकल्पकस्य वक्तव्यत्वात्तदभावादविद्यादिस्टिरन सम्भवति। तथा च सदा मंमारानुपलम्भपसङ्ग इति भावः । नन्वेवमपि प्रथमाविद्यायाः कः कल्पकः, तत्राह-अनिदमिति। इदंप्रथमत्वाभावात् पथमाविद्यैत्र काचिनास्ति, अनो न चोदावकाश इति भावः। तह्नवस्थेत्याशङा सा न दोषाय। अविद्योपहिता- त्मन: प्रपश्चकल्पकत्वेन श्रुतिमिद्धस्य पूर्वपूर्वाविद्या बिना तत्कल्पक-

'जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिंदा।

सिद्धान्तविरुद्धमवविद्यायाः प्वाहानादित्वकल्पनम्। तस्याः स्- रूपानादित्वस्यैव सिद्धान्तसङ्रइक्षोके चैतन्यवत् मतीतेरिति शङ्कते- न चेति। सिद्धान्तमुल्लदूमय प्रतुत्तावपि दोषगाह-अन्यथेति । अविद्यादीनां स्वरूपानादित्वानुपगये इत्यर्थः । अनुपपत्तेरिति । उक्तविभागस्य लोकशास्त्रसिद्धत्वादिति भावः । श्रुतेकसमधिगम्यविशुद्ध- चैतनपव्यतिरिक्तमात्रे दृष्टिसष्टिमुपेसैव सादनादिविभागबोधकलौकिकवैदि- कममाणानां सिद्धान्तपवादस्य चावलम्बनलेन भ्रमविशेषं सदष्टान्तमाह-

३५२ द्वितीयपरिच्छेदे।

व्यम्। यथा स्वप्ने कल्प्यमानं गोपुरादि किचित पूर्वसिद्धत्वेन कल्पयते, किश्वित्तदानीमुत्याद्यमानत्वेन, एवं जागरेवि किश्चित कल्व्यमानं सादित्वेन कल्प्यते, किश्चिदन्यथेति तावता सादना- दिविभागोपपत्तेः । एतेन कार्यकारणविभागोSवि व्याख्यात इति॥ (वे०सू०मं०) अविद्याव्पतिरिक्ते वा दृष्टिसष्टिरितीतरे॥४२॥ अन्ये तु वस्तुतोऽनाद्येवाविद्याऽडदि। तत्र दष्टिसृष्टिनोंपेयते, किं तु ततोऽन्यत्र प्रपञ्चमात्रे इत्याहुः ॥ (वे०सृ०मं०) नन्वेवं औ्रतसर्गस्य कल्पकः को न कश्चन॥ अध्यारोप्यापवादो हि निष्पपश्चत्वसिद्धय।।४३।। यथेत्यादिना। किश्चिदन्र्थेति। किञ्विदविद्यादिकम। अन्यथा अ- नादित्ेन। कल्पयते पूर्वपूर्वाविद्योपहितेनात्मनेत्यर्थः। तावता -कल्पनामा - त्रेणेलर्थः । नतु प्रत्यक्षे विषयस्य कारणतया घटादिष्ट : पूर्ज्ञाो दादिवाच्यिः। अन्यथा कार्यकारणविभागो न स्यात्। तथा अविद्योपहि तक्ष्य चिदात्मन एकस्पैव स्वस्मिन् संसारकल्पकत्वे संसारवतो जीव्स्पै- कत्वेन गुरुशिष्यविभागो देवतिर्यङ्मनुष्यादिविभागश्च न स्यादित्यत आह-एतेनेति। सादयनादिविभागोपपत्तिकथनेनेत्यर्थः । व्याख्यात इति। वस्तुतः पत्यक्षे विषयस्याकारणत्ेऽपि स तत्कारणत्वेन कल्प्यते। तथा अन्यदषि स्प्नभ्रमनदेव सर्वमूद्यमिसर्थः । कल्पकस्याविद्योपहितस्यानन्यपरिहाराय सादयनादि विभागाअस्था य च दृष्टिसष्टेस्संङ्घोचमाह-अन्ये त्विति। वस्तुत इति। स्वरूपत इ- त्यर्थ: । तर्हि दृष्टिसृष्टिः कुत्रापि नोपेया, मानाभावादिति शङ्कते-किं त्विति। स्वापपबोधयोः कार्यमपश्चमात्रस्य पलयमभवप्रतिपादकब- हुश्रुतिसिद्धत्वाद् नैवमिति परिहरति-ततोऽन्यत्रेति। अविद्यादेस्स- काशादिति शेषः। मात्रपद कातस्न्यार्थिकम्॥ नतु 'दृष्टिसमये एव प्रपश्चमृष्टिः'इति मतेपि दृष्टिशब्देन पसक्षपती- तिरेव विवक्षिता, न परोक्षमतीति:। अपरोक्षमतीतेरेव विषयाविनाभूत- त्वेन पातिभासिकविषयसाधकत्वाद परोक्षपतीतेश्वातथात्वाव, तथा स्थिते

सटष्टिकल्पकविचार: । ३५३

नन्वेवमपि श्रुतिमात्रप्रतीतस्य वियदादिसर्गतत्क्रमादेः कः कल्पकः ?। न कोऽपि । किमालम्बना तर्हि "आत्मन आकाशः सम्भूतः" इत्यादिश्रुतिः१। निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मैक्यावलम्बनेत्यवेहि। अध्यारोपापत्रादाभ्यां निष्प्रपञ्चव्रह्मप्रतिपत्तिर्भवतीति तत्प्रतिपत्त्यु- पायतथा श्रुतिषु सृष्टिप्रलयोषन्यासः, न तात्पर्येणेति भाष्यादयुडो- मति वाधकमाशङ्कते-मन्वेवमपीति। अविद्योपहितस्यात्मनः मत्यक्ष- वस्तुकल्पकत्व्रेऽपीत्यर्थ: । 'यदि वियदादिमर्गश्श्रय्ा प्रत्यक्षेण च प्रतीतो भवेत् तदा मसक्षबलाद् घटादेरित तस्यापि प्रातिभागिकस्य सिद्धिस्सम्भ- वेद, न तेतदरिति'इसाशपेन मात्रपदं दत्तव्। वास्ादिमङ्रदार्थ पथममादि- पद्म। वियदादिपलपतत्क्रगमङ्गमार्थ द्विवीयमादिपद्म् । क इति। क- लको न सम्भवत्येवरेत्यर्थः । कल्पकामावे इष्टपनिमाह दृष्टिसप्टियादी- न कोऽपीति। तर्हिं सृष््यादिश्रुतिपतिषाद्यस्य विषदादिसपिवत्क्रमादेः गशशृङ्गायमाणतया श्रुतेरालम्चनाभावादपामाण्यं स्पादिति शङ्गने-कि मिति। तात्पर्यविषयीभूनार्धस्य सत्त्वाद् नामागाण्यापत्तिरिति परिह- रि निप्पपश्चति। ननु सृष्ठ्यादिवाक्यानां श्रुतार्थपरित्यागेनाश्रुतार्थे तात्पर्थकल्पनमयुक्तम । किं तु क्षत्यनुसारण वियदादिमर्गस्य, तत्कल्पक- स्प च कल्पनमेव्र युक्तमित्यत आह-अध्यारोपेति। यथा लोके गगनतत्ववोघनाय मटत्त: कश्चित प्रथमं नैल्पचैशा- लपायध्यारोपोपेतं गगनं ग्राहयित्वा पश्चाद 'नेदं वस्तुनो नैल्यादियुक्तम' इनि तदपवादेन 'नीकपं व्यापकमुदासीनं गगनतत्त्त्म्'इति बोधयति, तथा वेदान्ता अपि मथमं 'यद नियदादिसर्गपलयादिकारणं सृष्ठ्यादिवाक्यैः प- तीयते, तद् ब्रह्म'इत्यध्यारोपितसर्गादियुक्तया ब्रह्म ग्राहयित्वा पश्चान्निषेध

था च सृष्ठ्यादिवाक्यानां निषेधवाक्यापेक्षितनिषेध्यस्षमर्पकतया तदेक-

य्यदिमतिपादनमात्रेण चारितार्थ्यम्। अर्थवादादीनामित्र तेषां स्वा- र्थप्रतिपादने फलाभावात। निष्फलेऽर्ये वेदर्तात्पर्यायोगान् । अतो युक्तमे- (१) "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति श्रुत्या सर्वस्य वेदस्य प्रयोजनवदर्थप- र्यघसायित्वबोधनादिति भाषः। ४५

३५४ द्वितीयपरिच्छेदे।

षः। व्यर्थस्तर्हि तात्पर्याभावे वियत्प्राणपादयोर्वियदादिसर्गतत्क- मादिविषयश्रुतीनां परस्परविरोधपरिहाराय यत्रः ?। न व्यर्थः । न्यायव्युत्पर्यर्थमभ्युपेत्य तात्पर्य तत्पवृत्तेः। (वे०सू०मं०) सूत्रेषु सृष्टिचिन्ता तु कृत्वाचिन्ताप्रदर्शनम्।। स्वाप्नवत्फलसंवाद: शुद्धिर्वा कर्मणां फलम्॥४४॥ उक्तं हि शास्त्रदर्पणे- 'श्रुतीनां सृष्टितात्पर्य स्वीककृत्येदमिहेरितम्। ब्रह्मात्मैक्यपरत्वात्तु तासां तन्नैव विद्यते ॥' इति।

व स्व्रार्थलागेन निष्पपश्चब्रह्मात्मवय तात्पयेकल्पनम्। तज्ज्ञानस्य मुक्तिफ- लकतायाउश्रृतिसिद्धत्वात्। एवं च प्रथममध्यारोपेण समपश्नव्रह्मपतिपत्ति- र्भवति। पश्चात् पपश्चापवादेन तम्यैव ब्रह्मणो निष्पपश्चत्त्रपतिपात्तर्भवति। पूर्वप्रनिपत्तिश्रोत्तरप्रतिपत्तेशेप एत, न स्वतं्त्रेति निष्कर्षः। मपश्चस्तु भाष्पादिष्वेव द्रष्टव्य इसर्थः । शङ्कने-व्यर्थ इति। तहीसस्य व्याख्या-तात्पर्याभावे इति। वियदादिसर्गतत्क्रमादाविति शेषः । यत्नो व्यर्थः। सूत्रकारभाष्यकारयो- रिति शेपः । तात्पर्याविपये विद्यमानस्यापि श्रुतिविरोघस्याकित्रित्कर स्वादिति भावः । परिहरति-न व्यर्थ इति। न्यायेति। वियतमाण पादद्वयगताधिकरणेषु निरूपिता ये सिद्धान्तन्यायाः, तेपां बोधार्थमित्य- र्थः। तेपां न्यायानां सृष्ट्यादिवाक्यार्थविरोधनिर्णयायानपेक्षितानामि श्रुतितात्पर्यविषये कचिद् एत विरोधप्रसक्तौ तत्समाधानायोपयोगस्तेषा भवि

वियत्माणपादयोः मछृत्तेरित्पर्थः । सृष्ठ्यादिश्रुतीनां स्वार्थे तात्पर्थमभ्युपेतैत वियत्पादादिप्वत्तिरि त्यत्र कल्पतरुकारसम्मतिमाह-उक्तं हीति। इदमिति। विरोधसमा- धानमित्यर्थः। इहेति। वियत्माणपादयोरित्यर्थः । तुशन्दोऽवधारणे। तासां सष्ठ्यादिश्ुतीनां ब्रह्मात्मैक्यपरत्वादेव तव तात्पर्य नास्सेव। ता- सां स्वार्थेऽपि तात्पर्ये वाक्यभेदमसङ्रात्, स्वार्थे फलाभावाच इसर्थः। एवं दृष्टिसष्टिपादे सृष्ठ्यादिश्रुतीनां निरालम्बनसं परिहृत्प

सृष्टिकल्पकविचारः । ३५५

ज्योतिष्टोमादिश्रुतिबोधितानुष्ठानात् फलसिद्धि: स्वाप्न-

व्युत्पादनप्रक्रियाप्रपञ्चरत्वाकरग्रन्थेषु द्रष्टव्यः । अयमेको दृष्टि- समसमया विश्वसृष्टिरिति दृष्टिसृष्टिवादः । (वे०सू०मं०) टष्टिरेव हि विठयस्य सष्टिरित्यपरा विधा॥

अन्यस्तु दृष्टिरेव विश्वसृष्टिः । दृश्यस्य दृष्टिभेदे प्रमाणा- भावात् ।

दिना। ज्योतिष्टोमादिश्रुत्या स्वर्गादिमाधनत्वेन बोधितस्य यागादेर- नुप्ानात स्वर्गादिफलसिद्धिरित्यर्थः । स्वाप्नेति। स्त्रमे हि कश्चित कदाचिज्ज्पोतिष्टोमादिश्रुतति कल्पपित्वा ततः साधनत्रिशेषमुपलभ्य तदतुष्ठा- नात् फलं लभते, तत्ुल्य जागरणेऽपि स्वर्गादिफललम्भनमित्यर्थः । व- स्तुनस्तु श्रुतिमात्रपनीतविषदादिमर्गनत्क्रमादरिव श्रतिमात्रपतीतस्वर्गा दिफलस्याप्यसत्वमेवाभिपेतम्। कल्पकाभावस्य तुल्यत्वादिति बोध्यम्। तहिं तासामप्रामाण्यं स्यादिति, नेत्याह-ज्योतिष्ठोमादिश्रुतीनां चेति। कर्मवाक्यैरुपासनावाक्पैश्च विहितानि कर्मोपासनान्यनुतिप्ठृत- ससत्वयुद्धिर्भवति। शुद्धमत्त्वस्य चाधिकारिणो वेदान्तशास्त्रं व्रद्मपमितति जनयति। तथा च कर्मोपासनाकाण्डयोरधिकारिसम्पादनद्वारा ब्रह्मममि- विशेषत्वात् तयोस्ततैत तात्पर्यम, न सवार्थे स्वर्गसाधनतादाविति नामा- माण्यप्रसङ्ग इति भावः। न च वेदानामशेषनो ब्रह्मपतिपत्तिपरत्वे नास्ति मानमिति वाच्यम्। "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति"। "तमेतं वेदानुवचनेन व्रा- ह्वणा विविदिषनकि इत्यादिश्युतिसहस्त्रस्य तव्र मानत्वादित्यादिकमभिये-

दृष्टिसष्टिाद इति सम्बन्धः । अन्यस्तु सिद्धान्तमुक्तावल्यादिदर्शितो दृाष्टि- मृष्टिवाद इति सम्बन्धः ॥ द्वितीयं निरुपयति-दृष्टिरवेति। दृष्टिर्दर्शनं स्त्रपकाशज्ञानस्वरूपमित्य-

३५६ द्वितीयपरिष्छेद्धे

'ज्ञानस्वरूपमे त्राहुर्जगदेत द्वि चक्षणाः । अर्थस्वरूपं भ्राम्यन्तः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्ट्यः ॥' इति- स्मृतेश्रेति सिद्धान्तमुक्तावल्यादिदर्शिनो दृष्टिसृष्टिवादः । (वे०सू०मं०) सपटृष्टिं परे प्राहुः संस्काराद्यनपेक्षसात्।। तथाऽपि दिइवं मिथ्वैव वाध्यत्वाच्छुतिमाननः।।४६।। द्वितिधेऽपि दृष्टिसृष्टियादे मनःप्रत्ययमलभमानाः के चि- दाचार्याः सृष्टदृष्टिवादं रोचयन्ते। श्रुतिदर्शितेन क्रमण परमे- श्वरसृष्टमज्ञातसत्तायुक्तमेव विश्वं तत्तद्विषयप्रमाणावतरणे तस्य तस्य दृष्टिसिद्धिरिति। न चैवं प्रपश्वस्य कल्पितत्वाभावे श्रत्यादिप्रतिपन्नस्प

र्थः। एतदुक्तं भवति-'दृश्यपपश्रनादात्म्यापनं ज्ञानस्वरूपमेव पपश्चस्याद्यक्ष णावच्छिननं सत तस्य सृष्टिरित्युच्पतेइति। ननु दृग्दश्ययोर्भिन्नयोरभिन्नमत्ता कत्वरूपं तादात्म्यममिद्धमित्याशङ्गाह-दृशयस्येति। दृष्टिज्ञनिं नस्मा- दू भेदे भिन्नमत्ताकत्वे इत्यर्थः । अन्यथा 'सन् घटः' इत्यादिरपेण सद्रूपस्य ज्ञानस्य घटादेश्च सामानाधिकरण्पपत्वपो न स्यादिति भावः। स्मृनौ- एतदिति। प्रत्यक्षमिद्धमितर्थः । अर्थस्त्ररुपमिति। अर्थवद स्वतन्त्रप- रम्। कुदृष्टष इति। कुतर्कदपिवज्ञाना इत्पर्थः । तथा च एनद् जगद् अन्ये कुदृष्टयो भ्रान्ताः ज्ञानस्वरमत्ताऽपेक्षया भिन्नमत्ताकं पशपन्तीत्युत्त रार्धेन भेददृष्ठयपवादाच् तयोरभिन्नमस्ताकत्वसिद्धिरित्पर्थः। स्मृतेश्चेति। चकारा क्ुतेश्वेत्पर्थः। "चिद्धीदं सर्वप्" इत्यादिश्रुतिरुद्ादर्तव्या।। मनःपत्ययो मनसो विश्वासः प्ामाणिकत्वनिश्चयः, तमलभमाना इत्यर्थ: । तदलागे च हेतु्जीग्रत्पपश्नस्यापि पातिभासिकत्वाभ्युपगमः, वि यदादिसर्गाद्यपलापः, कर्मोपासनाकाण्डार्थानुष्ठानाधी नसवर्गलो कब्रह्मलोका दपलापः, जाग्रति चक्षुरादनुविधानप्रतीतेभ्रमात्वभ्युपगम इसादिरि नि द्रष्टव्यपृ। ष्टिसाष्टिपदं व्याचे-श्रुतिदर्शितेनेत्यादिना। अप- सिद्धान्तं शङ्कते-न चैवमिति। उक्तरीसा मामाणिकतवे प्रपश्वस्य स्व्री कृते सतीत्यर्थः । कल्पितत्वाभावे सत्मत्वमेवाभ्युपगतं स्यादिति सम्बन्धः।

सृष्टिकल्पकविचार: । ३५७

सत्यत्वमेवाभ्युवगतं स्यादिति वाच्यम्। शुक्तिरजतादिवत् सम्प्रयोगसंस्कारदोषरूपेण, अधिष्ठानज्ञानसंस्कारदोषरूपेण वा कारणत्येणाजन्यतया कल्पनासमसमयत्वाभावेडवि ज्ञानैक- निव्त्यत्वरूपस्य, सदसद्विलक्षणत्वरूपस्य, प्रतिपन्नोपाधिगतत्रैका- लिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपस्य वा मि्यात्वस्याभ्यगमात् ।

प्रपश्चस्मत्य:, श्रुतिमिद्धत्वाद्, ब्रह्मात। न च तस्य परसक्षमिद्धस्प श्रु. निमिद्धत्वममिद्धमिति वाच्यव। तस्य स्वरूपेण प्रत्यक्षसिद्धतवेऽे सृष्टि पलयादिविशिष्टतया श्रुतिस्मृत्यादिमिद्धत्वात्। तथा-प्रपश्चः सत्यः, अ• धंक्रियाकारित्वात, सृष्टयाद्यर्थक्रियाकारिव्रह्मवत्। न च हेत्वसिद्धि: । पृथितीजलादौ तस्य प्रत्यक्षादिमिद्धत्वादिति भावः । मपश्चस्य ब्रह्मवत् परमार्थसत्यत्वे हेतुद्रयमप्रयोजकम्। अनो नापसिद्धान्तापत्तिरित्याशयेन परिह्वरति-शुक्तिरजतादिवदिति। वियदादिपपश्रे शुक्तिरजनादावित कल्पनासमसमयत्वस्य दृष्टिमृष्टिवाद्यभिमतस्यामावेऽवि पारमार्थिकसत्यत्वव- रुदस्य मिथ्यात्वस्याभ्युपगमादिति सम्बन्धः । वियदादिपपश्रे कल्पनास- मममयत्वाभावे कारणत्रयाजन्यत्वं हेतु। सम्पयोगस्य स्वप्नभ्रमव्यापित्व्रा- भावात् सम्पयोगस्थाने अधिष्ठानसामान्यज्ञानं निक्षिपति-अधिष्ठानज्ञा- नेति। मिथ्यात्वनिर्वचनं त्रेधा दर्शयति-ज्ञानैकेत्यादिना। अधिष्ठा-

म्। असद्विलक्षणत्व्मात्रं सति ब्रह्मण्यतिव्याप्तम। अत उभयोपादान- म्। प्रपश्चस्य तूमयवरिलक्षणत्वरं पमाणसिद्धमिति भावः । प्रतिप- न्रेति। ब्रह्मणि प्रतिपनस्य प्तीतस्यारोपितस्पेति यात्रत्। ब्रह्मोपाधिर- घिष्ठानम्, तत्र ब्रह्मणि तस्प तरैकालिको निषेष: श्रुतिगम्योऽत्पन्ताभावोडस्ति, तत्प्तियोगित्वं तस्याक्षतमिति मातः । तत्राद्यलक्षणे घटाे ् सत्त् क्ष प 'घटादिकं नाशयामि' इत्यादिज्ञाननिवर्त्यत्वसत्वादेकपदं दत्तम। ज्ञानमावनि- वर्त्यत्वस्थ च सत्यत्ववादिभिरनङ्गीकारादू न सत्यत्वपक्षाविशेषः । तथा पपश्चे परैस्सद्रपत्वा्रीकारेण सद्विलक्षणत्वानङ्गीकाराद द्वितीयलक्षणेऽपि न सत्यत्वपक्षाविशेषः । प्रपश्चस्य तदुपादाने ब्रह्मणि सिद्धान्त इन घटा- धुपादाने वस्तुनि घटादेखैकालिकनिषेषस्य परैरनङ्रीकाराद न तृतीयल-

३५८ द्वितीयपरिच्छेदे।

सत्यत्वपक्षे प्रपश्वे उक्तरूपमिथ्यात्वाभाविन ततो भेदात्।। (वे०सृ०मं०) अहङ्कारादिमिथ्यात्वं नन्वेवं सम्प्रसिध्यति॥ तदध्यासाय टीकादौ व्यर्था कारणकल्पना।।४७।। नन्वेवमहङ्कारतद्धर्माणामपि उक्तरूपमिथ्यात्वरं वरियदादिवत् कल्पितत्वाभावेऽपि सिध्यतीति भाष्यटीकाविवरणेषु तद्ध्यासे कारणत्रितयसम्पादनादियत्नो व्यर्थ इति चेद्, (वे०सू०मं०) अत्राह्गु: साक्षिवेद्यत्वादहङ्गारस्पृहादिकम् ॥ प्रातिभासिकमेवेति चित्सुखाचार्ययोगिन:।।४८।। अहङ्कारादीनामपि केवलसाक्षिवेद्यतया शुक्तिरजतवत् प्र- तिभासिकत्व्रमभिमतमिति चित्सुखाचार्याः ॥ (वे०सू०मं०) चैतन्यस्थाप्रमाणस्य प्रमायात्वेन कीर्तनातू॥ तं तु रामाद्याचार्या: मरौढविवादं प्रचक्षते ।।४९।। अभ्युपेत्यवादमात्रं तत्। 'अद्वितीयाधिष्ठानव्रह्मात्मप्रमाणस्य चैतन्यस्य' इत्यादितत्रत्यकारणत्रितयसम्पादनग्रन्थस्य चैतन्यस्य क्षणंडप परमताविशंष इत्याशयेना-सत्यत्व पक्ष इत ।

त्वस्वरूपत्वं सतीत्यर्थः। अहङ्कारतद्वर्माणामप्युक्तरूपमिथ्यात्वं वियदादि व सिध्यतीति सम्बन्धः । कल्पितत्वाभावेऽपीति। प्रातिभासिकत्वा-

मादिपदार्थः । अभिमतमिति। भाष्यकारादीनामिति शेपः। तथा च तत्सम्पादनादियत्नस्सफल इति भावः । अहङ्कारतद्धर्माणां केवलसाक्षितरेद्यतवेऽषि धुक्तिरजतादिवत मा- तिभासिकत्वं वक्तुमयुक्तम। व्यवहारकाले बाधानुपलमभाव । अतो वस्तु- गसा तेषां प्रातिभासिकत्व्राभावेऽपि तदभ्युपेव कारणत्रयसम्पादनादिय- व्रहतैः कृत इति परिहारान्तरमाह-अभ्युपेत्येति। तत्-भाष्यादि। प्रा- तिभासिकत्वमभ्युपेत्य वचनमेत्र, न वस्तुगतिमतुरुध्येसर्थः। 'अद्वितीयाधि- छ्ठनव्रह्मात्मनि पमाणं चैतन्यम्'इति मतिपादयतष्टीकाविवरणादिगतस्य ग्र न्यस्प मौठिवादत्वस्य स्पष्टत्वादिति सम्बन्धः । मौदिवादत्वे उपपत्तिमा इ-चैतन्यस्य प्रमाकरणत्ये इति । ब्रह्मममाकरणत्वे इयर्थः । औ-

मिथ्यापदार्थस्याप्यर्थक्रियाकारित्वोपपादनप्रकारः। ३५९

प्रमाकरणत्वे वेदान्तकरणत्वादिकल्पनाभङ्गप्सङ्गेन प्रौढिवादत्वस्य स्फुटत्वादिति रामाद्वयाचार्या: ॥ ७ ॥ (वे०सू०मं०) ननु प्रपश्चो मिथ्यात्वात्कथमर्थक्रियाक्षमः।। (८)ननु दृष्टिसृष्टिवादे, सृष्टिदृटष्टिवादे च मिथ्यात्वसम्प्र- तिपत्ते: कथं मिथ्याभूतस्यार्थक्रियाकारित्वम् ?। (वे०सू०मं०) के चित्स्वप्रवदत्राहुः समसत्ताकतक्रियाम्॥५०॥ स्वप्नवदिति बूमः । ननु स्व्राप्नजलादिसाध्यावगाहनादि- रूपाडर्थक्रिया असत्यैतर, किं तु जाग्रज्जलादिसाध्या सा सत्या ? अविशिष्टमुभयत्रापि स्वसमानसत्ताकार्थक्रियाकारित्वमिति केचित्॥ पनिषदात्मश्रुत्यनुमारेण वेदान्तानामेव ब्रह्मपमाकरणत्वकल्पनेसर्थः । वे- दान्तवाक्यजन्यव्रह्मपमाया अपरोक्षत्वरकल्पनमादिषदार्थः ।। पपश्चस्य परमार्थत्वे पूर्वमर्थक्रियाकारित्व्रममयोजकमिति सूचितम, तद्युक्तम। मिध्याभूतस्य शु्तिरुप्यादेः कटकाधर्थक्रियाकारित्वादर्श- नादिति मत्वा शङ्कते-नन्विति। अर्थक्रियाकारित्वं सत्पत्वव्यभिचा- रीति परिहरति-स्वप्नवदिति। 'स्व्ाप्नजलादाववगाहनादिरुपार्थक्रि- याकारित्वमास्त तन्र सत्यत्वरं नास्ति इति व्यभिचार इत्यर्थः। नन्वर्थक्रिया- कारित्वमात्रं न हेतु: कि तु ससार्थक्रियाकारित्वम। तच् स्व्ाप्नजलादौ नास्तीति न व्यभिचार इति शङ्गो-नन्विति। अससेव न तु सतीत्य- र्थः। अससैवेति पाठे अससा, न तु सत्येत्यर्थः । तहिं 'प्रपश्नमसत्यः, ससा- र्थक्रियाकारित्वाद्'इत्पत्र हेत्वसिद्धिमाह सिद्धान्ती-किं त्विति। जाग्रज्- लादिसाध्या साडर्थक्रिया सत्या किमिति सम्बन्धः। तुशब्दोऽवधारणे। किशब्द आक्षेपार्थः । सा सत्या न भवत्यवेत्यर्थः। अतो हेत्वसम्प- तिपत्तिपरिहारायार्थकक्रयाकारित्वमात्रं सत्यत्तरपयोजकं वात्यम् । तच स्वा- पनजलादावस्त्यवेति व्यभिचारतादवस्थ्यमिति भावः। ननु स्वाप्नजला-

सहिं जाअत्मपञ्चस्यापि तदस्तु, नैतावता त्वदभिपतपरमार्थसत्यत्वं सिध्य- तीत्याशयेन परिहरति-अविशिष्टमिति । उभयत्रापीति। जाग्रत्ख-

३६० द्वितीयपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) स्वप्रोत्थभगकम्पादेर्जागरे ऽप्यनुवर्तनास्।। अद्वैतविद्याचार्षाणं समसत्ता न संमता॥५१॥ अद्वैतविद्याचार्यास्त्वाहु :- स्व्ाप्नपदार्थानां न केवलं प्रबोधबाध्यार्थक्रियामात्रकारित्वम। स्वाप्नाङ्गनाभुजङ्गमादीनां तद- बाध्यसुखभयादिजनकत्वस्यापि दर्शनात्। स्वान्नविषयजन्यस्यापि हि सुखभयादे: प्रबोधानन्तरं न बाधोऽनुभूयते,प्रत्युत प्रबो- धानन्तरमपि मनःप्रसादशरीरकम्पनादिना सह तदनुवृत्तिदर्श- नात् प्रागपि सत्वमेवावसीयते। अत एव प्राणिनां पुनरवि 'हतप्नवदिति ब्रूमः' इति समाधाने 'स्वप्ने तावदर्थक्रिया सत्या न भवति, जागरे तु सा सत्।'इति वैषम्यशङ्कायां प्रतिबन्द्या केपाश्चित समा धानं दर्शितम्। इदानीं स्वाप्नादिपदार्थानामपि सत्यार्थी क्रयाकारित्वदर्शनाद् न दष्टान्तवैषम्यमिति परिहारान्तरमाह-अद्वैतेति। प्रबोधबाध्यारऽर्थक्रिया प्रा- तिभासिकी, प्रबोधाबाध्यार्ऽर्थक्रिया स्वप्नकालीनाऽपि व्यावहारिकससैवेति विभाग:।तथा च स्व्राप्नपदार्थानां भातिभासिकार्थक्रयाकारित्वमात्रं केवलं न भत्रति,किं तु व्यावहारिकार्थकक्रियाकारित्वरमप्यक्ति। स्वप्नाङ्गनादीनां प्रबोधावा- ध्यसुखजनकत्वस्य, स्वप्रभुजङ्गमादीनां प्रबोधावाध्यभयकम्पादिजनकत्वस्य च दर्शनात्। एवं च व्यावहारिकजाग्रत्पदार्थानां व्यावहारिकार्थक्रियाकारितं कैमुतिकन्यायसिद्धमिति मिथ्यात्त्रपक्षे नार्थक्रियाकारित्वानुपपत्तिरिति भावः।

सुखादीनां कर्थं प्रबोधावाध्यत्त्रमित्याशख्याह-स्वाप्नविषपेति। न हि पबोधानन्तरं 'स्वप्नकाले सुखभयादिकं मम नाभूद'इति सुखभयादेर्बधोड नुभूयते इसर्थः। पत्युनेति । वर्तमानसुखानुभवकार्यमनःप्रसादः, वर्तमा- नभयदुःखानुभवका र्थगात्रकम्पादिः। ततश्च प्रवोधानन्तरमतुवर्तमानते गमकं मनःप्रसादादि। तथा च तदनन्तरमनुवर्तमानस्य भयादेस्ससल्वाव पबोधात्मागपि तस्य ससत्वं निश्चीयते इत्यर्थः । स्वप्नकालीनमपि सुखम- यादिकं जाग्रतसुखादिवद्यावहारिकसत्यमेत्र, न मातिभासिकम् । प्रषो- धानन्तरं बाघाभावात्, तदनन्तरमप्यनुवर्तमानत्वाच्वेि निष्कर्षः। स्वा प्नसुखभयादेस्सत्परवे गमकान्तरमाह-अत एवेति। स्व्राप्नभयादे रमातिभासिकत्वा देवेत्पर्थः रागद्वेषयोः सत्यसुखदुःखगोधरत्वनियमादिवि

सुख जनकविषयगोचरस्वमे वाञ्छा, अतादृशे च रवने प्रद्वेषः । सम्भवति च स्वम्ेदवि ज्ञानवद् अन्तःकरणवृत्तिरूपस्य सुखभयादे- रुदयः। न च स्व्ाप्नाङ्गनादिज्ञानमेव सुखादिजनकम्, तञ्च स- देवति वाच्यम्। तस्यापि दर्शनस्पर्शनादिवृत्िरूपस्य स्वप्नप्रपश्च- साक्षिण्यध्यस्तस्य कल्पनामात्रसिद्धत्वान्। न हग्रुपरतेन्द्रियस्य चक्षुरादिवृत्तयः सत्याः सम्भवन्ति। न च तद्वषयापरोक्ष्य- मात्रं सुखजनकम्, तच् साक्षिरूपं सदेवेति वाच्यम्। दर्श- नातू स्पर्शने कामिन्याः, पदा स्वर्शनात्पाणिना स्पर्शन; भुजङ्ग- स्थाममस्थले स्पर्शनाद मर्मस्थल स्पर्शने सुखविशेषस्य भयत्रि- मानः। ननु स्वप्ने सर्वस्प वामनामात्रत्वात् कर्थं सत्यस्य भयादे: स- म्मन इत्यत आह-सम्भवनि चेति। "तदेतत्सत्वं येन स्वप्नं प- इन" इति श्रुत्यनुभारेण कल्पतरुकरैमनिसटत्तिरूपज्ञानस्य स्व्रीकारा- त् तद्रदन्तःकरणपरिणामरुपभगादेव्यवहारिकस्य सम्भः। तक्षतिरिक्त- पदार्थीनामेव वासनापरिणामत्वेन प्रातिभासिकत्वाभ्युपगमादिति भावः। ननु स्वाप्नभयादिकं न भुजङ्गमाङ्गनादिपदार्थजन्यम, किं तु तद्गोचरज्ञा नजन्यम। तथा च ज्ञानस्य सत्यत्वादमसात् सत्स्यापि कार्यस्य ज- न रवप्ने दृष्टमित्यनुपपन्निति शङ्कने-न चेति। तच्न सदेवेति व- दता वक्तव्यम्-कि तद् मनोमात्रजन्यटनिरुम, किंवा चक्षुरादिजन्यत- निरुषम, केवलसाक्षिरुपं वा ?। आद्येषि किं वृत्तिमात्रं भयादिहेतुः,

ज्ञानादपि भयादिपसङ्गात। न द्वितीयः। वृत्तिमात्रस्य सत्यत्वेऽपि वि- पयस्यासत्यतया तद्विशिष्टस्यापि प्रातिभासतिकत्वात्। तथा च भाति- भासिकज्ञानादू व्यावहारिकार्थकक्रियोत्पत्ती तदुदाहरणं भवसेत्रेति मत्वा प्रथम- विकल्पन्रयमध्ये द्वितीयं दूष्यात-तस्यापीति। ज्ञानस्यापीसर्थः । ननु चक्षुरादिजन्यमेव दर्शनस्पर्शनादिवृत्तिरुपं सत्यज्ञानं कुतो नोपेयते तत्राह-न हीति। तृतीयं शङ्कते-न च तदिति। दूषयति-दशना- दित्यादिना। कामिन्या: दर्शनात्तस्वाः स्वर्शने, तस्या एव पदा स्पर्शना- व पाणिना स्पर्शने सुख्रिशोषस्यानुभवसिद्धत्वेनेति सम्बन्धः । भुजङ्ग- ४६

द्वितीयपरिच्छेदे।

शेषस्य चानुभवसिद्धत्वेन स्वन्नेजपि तत्ततसुखभयादिविशेषस्य कल्पितदर्शनस्पर्शनादिवृत्ति विशेषजन्यत्वस्य वक्तव्यत्वाद्ति । (वे०सृ०मं०) अन्तर्बाह्यपुमध्यस्ततमसो ऽर्थक्रियेक्षणात्॥

तथा जागरे घटादिप्रकाशनक्षमतत्रत्यपुरुषान्तरनिरी- क्ष्पमाणालोकवत्यपवरके सद: प्रविष्टेन पुंसा कल्पितस्य सन्त- मसस्य प्रसिद्धसन्तमसोचितार्थक्रियाकारित्वं दृष्टम्। तेन त प्रति घटाद्यावरणम्, दीपाद्यानयने तदपसरणम्, तन्नयने पुनरावरण मित्यादेर्दर्शनादित्यपि केचित् ।। (वे०सृ०मं०) अन्ये तु हेतुसत्यत्वापेक्षा नार्थक्रियां प्रति॥ मरीचितोये तोयत्वजात्यभावान्न तत्क्रिया ॥५३। अन्ये तु पानावगाहनादर्थक्रियायां जलादिस्वरूपमात्रमु- मस्यामर्मस्थले पुच्छादौ स्पर्शनाद् मर्मस्थले शिरमि स्पर्शने च भयति शषस्यानुभवसिद्धतवेनेति सम्बन्धः । स्वप्नेऽपीति। यथा जागरे सु-

न तु विषयापरोक्ष्यमात्रजन्यत्वम, तन्मात्रस्थैकरूपलवेन कार्यविशेषाम योजकत्वाव, तथा स्वप्नेडप। तथा च तत्तद्विषयापरोक्ष्यमात्रस्य सा- क्षिरूपस्य सत्यत्वेऽपि सुखभयादिजनकस्य प्रातिभासिकदर्शनस्पर्शनािवृत्ति- विशेषविशिष्टस्य तत्तद्विषयापरोक्ष्षस्य प्रातिभासिकत्वात् मातिभासिकाघ्या :वहारिकसुखभयादिसम्भव इतर्थः । एवं स्व्रप्नावस्थायामसत्यात् सत्यार्थक्रियामुदाहस जागरेऽीप तामुदाहरति-तथेति । प्रकाशनक्षमो यः तत्रसैरपवरकस्थैः पुरुषान्तरैनिरीक्ष्यमाणालोक:, तद्धत्यपीत्यर्थः। अपवरकं स्वल्पगृहम। तत्रत्यालोकासच्वशङ्गाव्याटत्तये पुरुषान्तरनिरीक्ष्यमाणत्वविशेषणम् । ६ ष्टृमित्येतव प्रपश्चपति-तेनेति। सन्तमसेनेत्यर्थः । अपिशब्दस्य तथा जागरे डपीति सम्बन्ध: ।। अन्ये त्विति। जगत्ससत्ववादिभिरपि हि 'अर्थक्रियाकारित मेव ससत्वम' इति वक्तुं न शक्पते। अर्थक्रियातुत्पत्तिदश्ञायां घट्यदेरस

३६३ पयोगि, न तद्गतं सत्यत्व्म्। तस्य कारणत्वतदवच्छेदकत्वयो- रमावादिति किं तेन। न चैवरंसति मरुमरीचिकोदकशुक्तिरजतादे- रपि प्रसिद्धोदकाधयुचितार्थक्रियाकारित्वप्रसङ्ग: । 'मरीचिकोद- कादाबुदकत्वादिजातिर्नास्तीति तद्विषयकभ्रमस्य उदकशब्दोल्े- खित्वं तदुलेखिपूर्वानुभत्रसंस्कारजन्यत्वप्रयुक्तम्'इति तत्त्रशुद्धि- कारादिमते तत्तदर्थक्रियाप्रयोजकोदकत्वादिजात्यभावादेव तद- प्रसङ्गात्। त्थत्वपसङ्गात्। कि तु 'सत्वमर्थक्रियामयोजकम्' इति वक्तव्यम्। तथा च कि सत्त्रमर्थक्रियाकारणमभिपेनम, कि वा कारणताऽवच्छेदकम?। नोभथा- डपीत्याह-पानेत्यादिना। जलादिपद जलत्वादेरपि सङ्गाहकं बोध्यम्। उपयोगीति। जलादिस्व्ररूपं कारणतया, जलत्वादिस्वरूपं कारणताऽव- चछेदकतपेति विभागः । मात्रपदव्यवच्छेद्यमाह-न तद्गतमिति। सत्त्वस्य जलादिसरूपानिरिक्तया कारणत्वाभवादु, अतिमसक्ततया कारणताऽवच्छेदकत्वाभावाच्चेत्पर्थः । कि तेनेति। सतत्वरे- नेसर्थः । तथा च सत्यत्वाभावेऽपि प्रपश्नस्यार्थक्रियाकारित्व- सम्भवाद न मिथ्यात्व्रविरोध इति मावः। ननु सत्यत्वस्य तत्तदर्थ-

त्वादवच्छेदकमेव। अन्यथा वाघकमाशङ्गते-न चैवंससीति। सच्त- स्य कारणतासामान्यानवच्छेदकत्व्रे सतीसर्थ:। 'एवं सति मसङ्ग इति न च'इसत्र हेतुमाह-मरीचिकोदकादाविति । मरुभूमिसंसष्टासु मरीचि- कासु समारोपितं तोयं मरीचिकोदकम्, तस्य तोयाभासत्वात तत्र तोयतं नासत। कथं 'तोयमिदम' 'उदकमिदम्'इतिशब्दोल्लेखिपसय इत्याशक्गा त- स्यान्यथासिद्धिमाह-तद्विषयकभ्रमस्यति । मरीचिकोदकविषयकभ्रम- स्येत्यर्थः। उदकशब्दोल्लेखी यः पूर्वानुभवस्सत्योदकविषयकः, तज्ज- न्यसंस्कारजन्यत्वान्मरीचिकोदकस्य तत्पयुक्तं तच्छन्दोल्लेखित्मित्य- र्थः । प्रयोजकेति। प्रसिद्धोदकस्य उचिता अर्थक्रिया पानादिरूपा। तस्यामुदकत्वजाति: पयोजिका। उदकादन्यत्र पानादेरदर्शनाद। तथा मसिद्धरजतादेरुचिताऽर्थक्रिया कटकादिलक्षणा। तत्र च रजतत्वादिकं मयो- जकम्। मृदादौ कटकाधर्थक्रियाSदर्शनादिति भावः । तदमसङ्गादिति।

३६४ द्वितीयपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) अन्ये तु जातिरस्त्येव काचिदर्थक्रियाऽपिच॥ हेतूळ्छेदेन बाधेनानध्यासेन च नाखिला ।।५४।। तत्राप्युदकत्वादिजातिरस्ति। अन्यथा तद्वैशिष्ट्योले- खिभ्रमविरोधाद्, उदकाद्यर्थिनस्तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गाच्चेति प्रा. तिभासिके पूर्वदष्टसजातीयत्ववपवहारानुरोधिनां मते क्वचिद्धि- ्वनविशेषज्ञानेन समूलाध्यासनाशात्, क्वाचिदधिष्ठा नसामान्यज्ञा- नोपरमेण केवलाध्यासनाशात्, क्वचित् गुज्जापुस्जादौ चक्षुषा वह्मया-

तत्रा र्थक्रियाभावोपपत्तेः। क्वचित् कासां चिदर्थक्रियाणामिष्यमाण- त्वाच। मरीचिकोद कादिव्यावर्त कस्पार्थक्रि योपयोगिरुपस्य वक्त

प्रसिद्धोद काघयुचितार्थक्रियाकारितप्रसङगाभा वादिसर्थ: 1 मरीचिको

तत्र जलत्वादिजात्यभावे सतीत्वर्थः । तत्रति। मरीचिकोदकादाविष्ठ ताऽ्वच्छेदकजलत्वादिवैशिष्टयमानं बिना तदर्थिनस्तत्र प्रव्ीत्तर्न सम्भवती ति मानः । कि च शुक्तिरजनादौ, सत्यरजवादौ च रजतत्ववा ददि जा नेरे कस्या अमावे प्रातिभाभिकाध्यामेषु पूर्वदृटृसाजात्यव्यवहारो भाष्यादि गतो न स्पात्। तदनुरोधेनापि तत्र जातिरङ्गीकर्तव्येत्याशयेनाह-प्रा तिभासिक इति। कवचिदिति। दूरे मरीचिकोदकभ्रमानन्तरं स्रा नादर्थ समीपं गतस्य 'नेदं जलम, गरीचिमात्रममिदम' इति विशेषदर्शने सा जलाध्यासस्य स्वमूयाज्ञानेन सहैव नाशात्न ततोऽर्यक्रिपोत्वत्तिरावादयितुं इ कपेत्पर्थः। क्वचिदघिष्ठानेति। शुक्त्यादौ रजतादध्यामानन्तर यतर वि पदर्शनमस्ति, तत्र पूर्वोक्ता रीतिः, यत्र तव्मास्ति, तत्र तदधिष्ठानसामान्यज्ञ नरूपकारणनाशेन रजतादध्यासमात्रनाशसम्भवात, तजपि नार्थकरिकयोत्पषि रापादयितुं शक्येत्यर्थः। 'स्त्रप्वदिति बरूः' इत्यादिपूर्वग्रन्थे मातिभासिकपद

कचित्कासां चिदिति। इदानीं प्रातिभासिकेष्वर्थक्रियाकारित्वर हित्यमुपेत्यापि सत्यत्वं कारणताSवच्छेदकं न वक्त्तव्पमित्याह-मरीपि

मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेऽपि प्रपञ्चमिथ्यात्वविचारः। ३६५ हयत्व च श्रुतिविरुद्धं प्रत्यक्षादिना दुर्ग्रहं त्रिकालाबाध्यत्वं विहा- य दोषविशेषाजन्यरजतत्वादेरेव रजतादयुचितार्थक्रियोपयोगिरू- पस्य वक्तुं शक्यत्वाच्च। तस्मान्मिथ्यात्व्रेऽपर्थक्रियाकारित्वस- म्मवान्मिथ्यैव प्रपञ्चः, न सत्य इति ॥८॥ (वे०सु०म०) ननु मिथ्यात्वसत्यत्वे व्रह्मैक्यश्रुतिपीडनम् ॥ तन्मिथ्यात्वे तु विश्वस्य सत्यत्वं केन वार्यते॥५५॥ (९) ननु मिथ्यात्वस्य प्रपश्चधर्मस्य सत्यत्वे ब्रह्माद्वैतक्षतेस्तदपि मिश्रयैव वक्तव्यमिति कुतः प्रपञ्चस्य सत्यत्वक्षतिः ?। मिथ्याभू- तं ब्रह्मणः सप्रयव्वत्वं न निष्प्रपश्वत्वविरोधीति त्वदुक्तरीत्या मि- प्याभूतमिथ्यात्वस्य सत्यत्वाविरोधात्।। कोदकादीति। चशब्दोऽप्यर्थकः। श्रतीति। मिथ्यात्वश्रुती- त्यर्थ:। 'सद्रूपाद्रजनात् कटकादिकार्य भनति, तद्विलक्षणाच्छुक्तिरज- तात्तन्न भवति' इत्यन्वयव्यतिरेकसहकृतप्रत्यक्षेण हि त्वया सत्मर्थक्रिया- कारितायामवच्छेदकतया ग्राह्यम। नाटशं च सच्चं मिथ्यात्व्रविरुद्ध- कालत्यावाध्यत्वरूपं न भवति। तस्य प्रत्यक्षायोग्यत्वात्। अतः अन्यदेव कि चित्तदवच्छदकं वाच्यमित्याशयेनाह-प्रत्यक्षादिनेति।

कालत्रयाबाध्यत्वरूपसत्ववाधकस्यानुद्यादेव तस्यानु मा ना दिना्षि दुग्रह- तवमुक्तमिति बोध्यम। रजनत्वादेरिति। व्यत्रहारकालीनबाघर- हितरजतत्व्रादिकमादिपदार्थः। तस्मादिति। सत्यत्वस्यार्थक्रियां प्रत्यपयो- जकत्वादित्यर्थ: ।। मकारन्तरेण प्रपश्चस्य ससत्वं शङ्कते-नन्विति। वक्तव्य- मिति। सिद्धान्तिनेति शेषः। नतु मिथ्याभूतस्यापि मिथ्यात्वस्य स्वाश्रये अपश्चे स्व्विरोधिसत्यत्व्रप्रतिक्षेपकत्व्रात्तस्य सत्यत्वक्षतिरपरिहा- रयैत्याशङ्कां सिद्धान्तिसम्पतदष्टान्तेन परिहरति-मिथ्याभूतमिति। समपश्चत्वरं मपश्चतादात्म्यम, निष्मपश्चत्वरं च प्रपश्चात्यन्ताभाववक्वम्। तच्च वासतवम। व्यावहारिकपपञ्चासन्ताभावस्य ब्रह्मणि परमार्थत्वाभ्युपगमातू। अतहसमपश्वत्वनिष्मपञ्चत्वयोर्षथा एकत्राविरोध, तथा मिथ्यात्वसत्यत्वयो-

२६६ द्वितीयपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) सत्यमत्रोक्तमद्वैतदीपिकायां विरोधिनीम्। स्वधर्म्यन्यूनसत्ताकं मिथ्यात्वं सत्यतां हरेद्॥५६।

थ्यात्वम्। तच्च धर्मिणः सत्यत्वप्रतिक्षेपकम्। धर्मस्य स्वतिरुद्धध- र्मप्रतिक्षेपकत्वे हि उभयवादिसिद्धं धर्मिसमसत्त्वं तन्त्रम्, न पार- मार्थिकत्वम्। अघटत्वादिप्रतिक्षेपके पटत्वादावस्माकं पारमार्थि- कत्वासम्प्रतिपत्तेः । ब्रह्मणः सप्रपश्वत्वं न धर्मिसमसत्ताकमिति

रप्यविरोध इति भात: ।। 'मिथ्यात्वधर्मो मिथ्याभृतः' इति पक्षमेत्र परिगृह्य समाघते- अत्रोक्तमिति । समानस्वभावमिति । समानसत्ताकमिसर्थः । वियदादिपपश्चश्च व्यावहारिकसत्ताक इति भावः । नन्त्रारोपितघटत्वा देरारोपाधिष्ठानभूते स्व्ाश्रये स्व्रविरुद्धाघटत्वादिप्तिक्षेपकत्व्वादर्शनाव स. त्यमेव घटत्वादि स्वाश्रये स्व्रविरुद्धधर्मपतिक्षेपकत्वेन कल्पनीयमिति क- थं मिथ्याभूतं मिथ्यात्वं स्वधरिणि अपश्चे सत्यत्वप्रतिक्षेपकं भवेदि- साशधाइ-धर्मस्येति। घटत्व्ादौ परमतरीत्या पारमार्िकत्वरूप स त्यत्वमस्ति। तथा धर्मिसमानसत्ताकत्वं मतदयसम्मतमस्ति। तथा च घटत्वादिघर्मस्य स्वाभात्रिकाश्रये स्वनिरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे प्रयोजकाकाङ्कायां सम्पतिपत्रमेव पयोजकं कल्पनीयम्, न विपतिपत्नमिसर्थः । दृष्टानतं विघटयति- ब्रह्मण इति। न धर्मीति । ब्रह्मगः पारमार्थिकत्वात् समपश्चस्य चव्या- वहारिकत्वांदिति भाव: । नतु मपश्चगतमिध्यात्वस्य मिध्यात्व्रपक्षे तदु व्यावहारिकमेन वाच्यम्। ब्रह्मज्ञानैकनिवर्सस्य मिथ्यात्वधर्मस्य मातिभासिकत्वपारमार्यि कत्वयोरयोगात्। तस्य व्यातहारिकत्वे तु मपश्चगतं ससत्वं पार- मार्थिकं सिध्यति। तस्यापि 'सन् घटः' इत्यादिपसक्षसिद्धस्य यात्र

मपश्चे तत्सत्यत्वस्य व्यावहारिकत्व्रस्यायोगाच्च। तथा च मपश्चगतस्प सत्यत्वधर्मस्य पारमार्थिकत्वसिद्धौ धर्मिणः मपञ्चस्पापि पारमार्थिकत्- मनिवार्यमिति ब्रह्माद्वैनक्षतिरिति कस्पचित्योयं वक्पमाणहेतुना निरस-

मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेऽपि प्रपश्चमिथ्यात्वविचारः। ३६७

अत एव मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वे तद्विरोधिनोऽप्रातिभासि- कस्य प्रपश्चसत्यत्वस्य पारमार्थिकत्वं स्यादिति निरस्तम्। धर्मिसमस- न्ताकस्य मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वे धर्मिणोऽपि व्यातहारिक- त्वनियमात्। (वे०सृ०मं०) स्वधर्मीक्षाऽक्षतो धर्मः स्वविरुद्धहरोऽथवा॥ अथवा यो यस्प स्विषयसाक्षात्कारानिवर्त्यों धर्मः, स तत्र स््तिरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकः। शुक्तौ शुक्तितादात्म्यं तद्विषयसाक्षा- त्कारानिवर्त्यम् अशुक्तित्वविरोधि, तत्रैव रजततादात्म्यं मित्याह-अत एवेति। नियमादिति। मिथ्यात्वधर्मस्य धर्मिस- मानसत्ताकत्वपयुक्तं व्यावहारिकत्वमुपेत्य मिथ्यात्वधर्मिणि मपश्चे सस- त्पर्यतसायिनः मपश्चमत्यत्वे पारमार्थिकत्वापादनस्य विरोधेनासम्भवा- दित्पर्थः । न च प्रपश्चे पारमार्थिकस्य सत्यत्व्रस्याभावे प्रातिभासि- कव्यावहारिकसत्यत्वयोरि पाङ निरस्तत्वात्तत्र सत्वानुभववविरोध इति वाच्यम्। व्यावहारिकस्पैव सत्तस्य पपश्रे स्व्रीकारेणानुभवविरोधा- भावात्। न च मिथ्पात्वसत्यत्त्रयोर्व्यावहारिकत्वरेन समानसत्ताकयोरे- कत्र विरोध इति वाच्यम्। मिथ्पात्वाविरुद्धस्य यावत्त्त्वज्ञानं बा- धरहितस्वरूपत्वलक्षणमत्त्वस्य प्रत्यक्षादि विषयस्यासकृदुक्त्त त्वाढ्दति भान:। 'सर्वत्र ब्रह्मसतैव प्रतीयते, न तदतिरेकेण व्यावहारिकं प्राति- भासिकं वा सत्मस्ति' इति मते 'धर्मिसममत्वं तन्त्रम'इति समाधानं न न सम्भवतीति मत्वा समाधानान्तरमाह-अथ वेति । धर्मस्य स्व्र- विरुद्धधर्मपतिक्षेपकत्वे हि 'स्वाश्रयसाक्षात्कारानिवर्त्यत्वम्' पयोजकं क- ल्पयते, सम्मतिपत्रत्वादू, न तु पारमार्िकत्वम। तस्यास्माकमसम्प्र- तिपत्तेरिति भावः । यो धर्मो यस्य धर्मिणो धर्मिगोचरसाक्षात्कारा- निवत्यः, स धर्मस्तत्र धर्मिणीत्यक्षरार्थः। उक्तमयोजके हेत्वन्तरमाह- शुक्ताविति। तत्पदं शुक्तिपरम। अशुक्तित्वविरोधीति । अ- शुक्तित्वस्य मतिक्षेपकमिसर्थः । तत्रैवेति। शुक्तावेव रजततादात्म्य- रूपो धर्मो वर्तते। स च स्वविरुद्धस्पारजतत्वस्य रजतभित्रत्वस्य शु- क्तिगतसप विरोधी प्रतिक्षेपको न भवतीत्यत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-

३६८ द्वितीयपरिच्छेदे।

तन्निवर्त्यमरज(१)तत्वाविरोधीति व्यवस्थादर्शनात्। एवं च प्रपक्- मिथ्यात्वं कल्पितमपि प्रपश्चसाक्षात्कार।निवर्त्यमिति सत्यत्व- प्रतिक्षपकमेत्र । ब्रह्मणः सप्रपश्चत्वं तु ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्त्य-

(त्रे० सू०मं०) शाव्दप्रामाण्ययोग्यत्वसत्त्वं लौकिकमप्यलमू।।५७ एतेन शब्दगम्यस्य ब्रह्मणः सत्यत्वे शब्दयोग्यतायाः, शा- ब्दधीप्रामाण्यस्य च सत्यत्वं वक्तव्यम्। प्रातिभासिकयोग्यता- वताऽनाप्तवाक्येन व्यावहारिकार्थस्य व्यावहारिकयोग्यतावताऽमि- होतादिवाक्येन तात्विकार्थस्य वा सिद्धयभावेन योग्यनासमा- नसत्ताकस्यैव शब्दार्थस्प सिद्धिनियमात्। अर्थाबाधरूपप्रा-

तन्निवत्यमिति। शुक्तिसाक्षातकारनिव्त्पमित्यर्थः। एवं चेति।

माणेन निश्चिते सतीत्पर्थः । अनिवर्त्यमिति। यथा शुक्तिसाक्षातकारे सति शुक्तितादात्म्यं न निवर्तने, तथा घटादिरुपमपश्चसाक्षारकारे सति श्रुति- न्यायसिद्धं मिथ्यात्ं न निवर्तते इसर्थः । चोद्यान्तरमपि वक्ष्यमाणहेतुना निरस्तमित्याइ-एतेनेति । श- वदगम्यस्य ब्रह्मणरससत्वरे शब्दनिष्ठयोग्यतायस्सत्यत्वरं वक्तव्यमित्यत्र हे- तुमाह-योग्यतासमानसत्ताकस्पैवेति। वाक्पार्थवाक्यनिष्ठुयोग्वत- योस्समानसत्ताकत्व्रनियमं साधयति-प्रातिभासिकयोग्यतावतंति । व्यावहारिकार्थस्य मिद्ध्यमवेनेति सम्बन्धः। शब्दगम्यस्य ब्रह्मणः स- त्यत्वरे ब्रह्मगोचरशाब्दज्ञाननिष्धस्य मामाण्यस्य सत्यत्त्रं वक्तव्यमित्यत्र हेतुमाह-अर्थाबाधरूपेति। तथा च वेदान्तार्थस्य ब्रह्मणस्सत्पत्व- संरक्षणाय तद्धीपामाण्यस्य सत्यत्वरं वक्तव्यमिति भावः । ननु ब्रह्म व्यातारक्तस्य निरुक्तयोग्यतादेस्सत्यत्व्रसिद्धावापे पूर्ववाद्यभिमतं निखिल-

(१ ) रजतभेदेतिपाठ: पुस्तकान्तरे, निस्सन्देह्श् स यद्यपि, तथाऽपि टीकाकारेण 'अरजतत्व-' इत्यस्यैव रजतमिन्नत्वेन विवरणास्दतुमत्या स एषात्रावस्थापितः।

मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेऽपि प्रपश्चमिथ्यात्वप्रकारः। ३६९

माण्यस्पासत्यत्वे अर्थस्य सत्यत्वायोगाच्च। तथा च ब्रह्माति- रिक्तसत्यवस्तुसत्वरेन द्वैतावश्यम्भाव इति वियदादिप्रपञ्वोऽपि स- त्योडस्त्रिति निरस्तम् । व्यावहारिकस्यार्थक्रियाकारित्वस्य व्यवस्थापितत्वेन व्याव- हारिकयोग्यताया अपि सत्यव्रह्मसिद्धिसम्भवात्। ब्रह्मपरे वेदान्ते सत्यादिपदसत्त्त्वाद् ब्रह्मसत्यत्वसिद्धेः। अग्निहो- त्रादिवाक्ये तादृशपदाभावात्, तत्स्वेऽपि प्रबलव्रह्मा- द्वैनश्रुनिविरोधात् तदसिद्विरित्येत्र वैपम्योषपत्ते: । शब्दार्थयोग्य- नयोः समानसत्ताकत्वनियमस्य निप्प्रमाणकत्वात्। घटज्ञानथा-

द्वनमत्यत्वं कर्थं सिध्यति, तवाह-तथाचति। द्वैतावइयम्भाय इति। अद्रैनमङ्गावशयम्भाव इत्र्थः ।

इत्याइ-व्यावहारिकस्थेति। अपश्नस्पेति शेषः। योग्यताया इति।पश्चगी। सत्यस्य ब्रह्मणस्मिद्धिश्शाब्दवोधः । द्विनीये यो- व्वायास्सत्यत्वाभावेडाप ब्रम्मणस्तत् मिष्यतीत्याह-व्रत्मपरे इति। अत्रादिपदं चित्पदादिमङ्रहार्थम। तर्वयग्विहोत्रादिघर्मस्पापि सत्याददिपदा- त् सत्यत्वरसिद्धिस््यािति, नत्याह-अग्रिहोत्रादीति । नतु "यो वै म धर्मस्सच्वं चैतद्"इति धर्मेषि सत्यपद श्रुनौ प्रयुक्तमस्ति, तत्राह- नत्सत्वे5पीति। तदसिद्धिरिति। 'यो वै स धर्मः' इति वाक्यस्याग्रि- होत्रादौ परमार्थत्वपतिपादने तात्पर्यलिङ्गानामभावेनातत्परस्य तसष्य त- परत्वेन पबलया अद्वैतश्रुत्या बाघाद्धर्मस्य न ब्रह्मवत परमार्थत्व्रसिद्धि- रेत्यर्थ: । श्रुतात्रि्निहोत्रादेशवगत्यवस्थलेन सत्त्म्, अनुष्ठीयमानावस्थ- ववेन धर्मत्त्रं च विवक्षित्वा, "यो वै स धर्मः सत्यं चैनदू" इति सत्यधर्म- पोरभेद उक्त इति मन्तव्यम। व्यावहारिकयोग्यतावता वेदान्तवाक्येन सत्यस्य ब्रह्मण: सिद्धौ फलितमाह-शब्दार्थयोग्यतयोरिति। ब्रम्म. गः सत्यत्व्रेऽपि रज्ज्ञाननिष्ठिमामाण्यस्य न सत्पत्वं सिध्यति। तस्य ब्रह्म- ४७

३७० द्वितीयपरिच्छेदे।

माण्यस्याघटत्ववत् सत्यभूतब्रह्मज्ञानप्रामाण्यस्याषि तदति- रिक्तघटितत्वेन मिथ्यात्वोपपत्तेश्र। तस्माद्(उ० मी० अ० २ पा० १ अधि० ६ )आरम्भणाधिकरणोक्तन्यायेन कृत्स्स्य वि. यदादिप्रपद्वस्य मिथ्यात्वं वज्रलेपायते ॥ ९ ॥ (वे०सू०मं०) न जीवैः सद्वितीयत्वं ब्रह्मणस्तदभेदतः । तेषां च भोगसाङ्करयं वारणीयमुपाधिभिः ॥८॥ (१०)ननु आरम्भणशब्दादिभिरचेतनस्य वियदादिप्रपश्चस्य मि- थ्यात्वसिद्धावपि चेतनानामपवर्गभाजां मिथ्यात्वायोगाद् अदि- तीये ब्रह्मणि समन्त्रयो न युक्तः । न च तेषां ब्रह्माभेदः प्रा- गुक्तो युक्तः। परस्परभिन्नानां तेषाम् एकेन ब्रह्मणा डभेदासम्भवा- मात्रत्वाभावादित्याह-घटज्ञानेति। तदनिरिक्तेति। ब्रह्मत्ववाते ब्रह्म

तत्वेनेत्यर्थः। यदि च ब्रह्मज्ञानगतं मामाण्यमवाधितार्थानुभवत्वरूपम्। त ञ्च विवक्षिनविवेकेन बाधायोग्यवविपयस्व रूपमा्तां पर्यवस्। तन्मात्रर्य वसितपामाण्यस्य चाखण्डार्थपरवेदान्तेपु ब्रह्ममात्रत्वमेव, न तदतिरिक्त टिनत्मिति ब्रह्मज्ञानमामाण्यस्य सत्यत्वं सम्भवतीत्युच्यते, तहिं ब्रह्मगो- चरशाब्दधीमामाण्यस्य सत्यत्ेरऽपि न तत्रेष्टसिद्धि: । तस्य ब्रह्ममात्र-

भावादिसर्थ: त्वेन ब्रह्मातिरिक्तसत्यवस्त्त्मिद्धेरिति भावः । तस्मादिति। विरोधा- । पपश्चस्य मिथ्यात्वपक्षे पत्क्षादिविरोधाभावो निरुपितः । इदानीं सर्वेषु शरीरेष्वात्मन एकत्वपक्षे सुखदुःखादिव्पवस्थाविरो धमाशङा तां निरुपयितुं प्रसङ्गमाह-नन्वित्यादिना। अपवर्गेति जीवानां स्व्ररूपेण मिथ्यात्वे तत्त्वज्ञानेन निवृस्यापत्या तेषां मुक्तिभा वत्वं न स्यादिसर्थः। नतु जीवानां ब्रह्माभेदस्य वेदान्तप्रमाणकस्य भ थमपरिच्छेदावसाने उक्तत्वाद् ब्रह्मणो नाद्ितीयत्वातुपपततिरियाशक्ा नि रकरोति-न च तेषामिति। जीवानां परस्परभेदासिद्धिमाशङ्कया ह-न च तदिति। एकस्य यदा दुःखं भवति, तदा जीवान्तरस्प खं भवतीति सुखदुःखव्यवस्था, एवं रागद्वेपादिव्यवस्थाऽप्यनुभवसि

जीवोपाधिभेदविचार: । ३७१

त। न च तद्गेदासिद्धिः। सुखदुःखादिव्यवस्थया तत्सिद्वेरिति चेद्, न । तेषामभेदेदवि उपाधिभेदादेव तद्यवस्थोपपत्तेः॥ १॥ (वे०सू०मं०) नन्वन्यभेदादन्यस्य कर्थ साङ्कर्षवारणम्।। (११)ननु उपाधिभेवेऽषि तदभेदानपायात् क्थं व्यवस्था। न ह्याश्रयभदेनोपपादनीयो विरुद्वधर्मासङ्करस्तदतिरिक्तस्य क- स्पचि्वेदोषगमेन सिध्यति ।

अत्र केचिदाहु :- सिध्यत्येवान्तःकरणोपाधिभेदेन सुखदुः- खादिव्यवस्था। "कामस्संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृति- रधृतिहीर्धीर्भीरित्येतत्सर्व मन एव""विज्ञानं यज्ञं तनुते" इत्यादि- श्रुतिभिस्तस्यैव निखिलानर्थाश्रयत्वप्रतिगादनात। "असङ्गो ह्ययं पुरुषः" "असङ्गो न हि सजते" इत्यादिश्रुतिभिः चेतनस्य सर्वा- त्मनौदासीन्यप्रतिपादनाच्च। द्धा द्रष्टव्या। तथा तेषां परस्परभेदः सिध्यनीसाह-सुग्ेनति। नव्वार- म्यणंत्यादिना मापतं प्रतिशबीरमात्मभदपक्षं प्रतिक्षिपति-नंति। उपप न्ेरिति। नात्मभेदः मामाणिक इत्यर्थः ।। सद्भेदेति। आत्माभेदेत्यर्थः। कर्थशब्दमूचितामनुपपत्तिमा- - नहीति। तदतिरिक्तस्पेति। विरुद्धसुखदुःाद्याश्रपातिर- कस्य कस्य चिदहमनुभवागोचरस्येत्पर्थः । अन्तःकरणमेव्र बन्धाश्रयः, अहमनुभवगोचरश्र, न त्वान्या । तस्य कूटस्थत्वात। तथाचाश्रयभदादेव धर्मव्यवस्थेति समाघते-अत्र के- चिदाहुरिति। मन एवेति। मनोऽन्त:करणम्। काममंकल्पादी ना तत्परिणामत्वात् सामानाधिकरण्यम्। विज्ञानम् अन्तःकरणं तनुते क रोति यञं शास्त्रीयं कर्म। आदिपदेन "कामा येऽस्य हदि शरिताः' इत्या- दिश्षतिर्य्राहया । चिदात्मनः कूटस्थत्वे ममाणमाह-असङ्ग इति। 'अ- सङ्गोन हि सज्ते"इति। सङ्गायोग्यत्वादिसर्थः। आदिपदेन "माक्षी चे- ता केवलो निर्गुणक्ष" "अनश्नत्रन्यो अभिचाकशीति" इत्यादिश्रुतिसङ्गः।

३७२ द्वितीयपरिच्छेदे।

न चैवं सति कर्तृत्वादिबन्धस्य चैतन्यसामानाधिकरण्या- नुभवविरोधः । अन्तःकरणस्य चेतनतादात्म्येनाध्यस्ततया त- द्धर्माणां चैतन्यसामानाधिकरण्यानुभवोपपत्तेः । न चान्तःकर- णस्य कर्तृत्वादिबन्धाश्रयत्वे चेतनः संसारी न स्यादिति वाच्य-

एव दस्प संसारः इत्युपगमात्। तावतैव भीषणत्वाश्रपस- पतादात्म्याध्यासाधिष्ठाने रज्जादौ "अय भीषणः" इत्यभिमानवद् आत्मनोऽनर्थाश्रयत्वाभिमानोपपत्तेः। एतदभिप्रायेणैव "ध्यायनीव न चैवंसतीति। अन्नःकरणस्यैव वन्धाश्रयत्व्रे मतात्यर्थः। 'अहं करोमि,' 'अई सुखी, अहं दुःखी, 'अहमुपलमे' इत्यादिरुपणोपल

तद्रिरोध इसर्थः। यथा इदमंशतादात्म्येनाध्यस्ते रजनो रजतत्वस्प इदंत- सामानाधिकरण्यानुभनः, तद्रदिति समाघते-अन्नःकरणस्थेति।

एनदुक्तं भवति-आत्मवश्चैतन्यस्व्ररूपत्वऽपि भेदकल्पनया चैतन्यमा त्मधर्मः। तथा च आत्मान्त:करणपोरैक्याध्यामे सति तरयार्धर्माणां चैतन्प- कर्तृत्वादीनां सामानानिकरण्य सम्पद्यने इति न तदतुमनविरोध इनि। चतन इति। चैनन्याश्रप आत्मा समारी कर्तृत्वादिधर्मनात्र स्यादिसर्थः। चेतनस्य स्वतः संमाराश्रयत्वाभातेडप बुद्धिनिष्ठुस्य समाराश्र

मध्नीनि परिहरति कर्तृत्वादीति। अदङ्कारस्य चेननेव तुल्यो यह्ादात्म्य कूपोडध्यासस्वदघिष्ठानत्वमेवरेत्यर्थ:। संसारइति । मंमाराश्रयत्व- भ्रान्तिपयोजक इत्युपगमादिसर्थः । तावतैवेति। उगघेः संसाराश्रप- तमात्रेणेसर्थः । भीषणतं भयहेतुत्वं तच्च सर्पधर्मः। अभिमानो भ्रान्तिः। न

भूयमानारोपस्थले आरोप्पाधिष्ठानयोः संसषर्गस्यानिर्वचनीयस्योत्पयुपगमेन तदपसङ्गादिति भावः । एतदिति। बुद्धिनिष्ठसंसारस्यात्मन्या रोपाभि मायेणैवेसर्थः । बुद्धौ ध्यायन्त्यामातमा ध्यायतीव भाति, तस्यामेत्र लेला-

जीवोपाधिभेदविचार: ३७३

ललायतीत्र" "अहङ्कारत्रिमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते" इत्यादि- श्रतिस्मृतिदर्शनाच्च। न चैकस्मिन्नेवात्मनि विचित्रसुखदुःखाश्रयतत्तदन्तःकरणानाम- ध्यासादू् आत्मन्याभिमानिकसुखदुःखादिव्यवस्थैवमपि न सि- ध्यनीति वाच्यम्। आध्यासिकनादात्म्यापन्नान्त:करणगतानर्थजा- तस्येव तद्गतपरस्परभेदस्यापि अभिमानत आत्मीयनया आत्मनो यादृशमनर्थभाकत्वम्, तादृशेन भेदेन तद्यवस्थोपपत्तेः । एतेन सुखदुःखादीनामन्तःकरणधर्मत्वेऽषि तदनुभवः सा- क्षिरूप इति तस्यैकत्वात सुखदुःखानुभवरूपभोगव्यवस्था न यन्त्यां चलन्त्यामात्मा चलतीव, न तु वस्तुतो ध्यानाद्याश्रय इतीवशब्दार्थः । ध्यानादिग्रहणमशेषबुद्धिधर्मोपलक्षणार्थम्। अहङ्गारेण कर्तृत्वाश्रषेण सह रिमोहं तादात्म्वाध्याममापन्नः सन्नात्मा स्व्ात्मानम् 'अह कर्ता' इति मन्यते।

ननु बुद्धेस्वतः संमाराश्रयत्वम, चिदात्मनस्तु भ्रान्तिमिद्धं संसारा- श्रयत्वमिति त्रिभागाभ्युपगमे प्रतिशरीरं बुद्धिभेदात्तदवर्मव्यवस्थासिद्धाब्ापे प्रतिशरीरमात्मभेदाभावात्तद्रतस्य बन्धस्य व्यवस्था न सिध्यतीति शङ्क- ते-न चैकस्मित्नेवेति। विचित्राणं सुखदुःखानामाश्रयभूतानि तत्त- दन्तःकरणानि, तेषामेकस्मिन्नेवात्मन्यव्यासाद्वेतीर्य आत्मन्याभिमानिक: सु खदुःखादि:, तस्य व्यवस्था न सिध्यतीसर्थः । एवमपीति। बुद्धिध- र्मव्यवस्थासिद्धावपीत्वर्थः। बन्धाश्रयत्वस्येव्व बुद्धिगतस्य परस्परभेदाश्र- यत्वस्याप्यात्मन्यारोपाभ्युपगमात्राव्यवस्थेति परिहरति-आध्यासिकेति। नन्वारोपितेन भेदेन कर्थ व्यवस्थसाशङ्गय व्यवस्थापनीयस्याप्वात्मन्या-

साक्षिचैतन्ययोरभेदेऽपि भेदं कल्पयित्त्रा कल्पितबन्धाश्रयस्यात्मन एक- त्वमयुक्तो दोषो निरस्तः। इदानीं सा्षिचैतन्यस्ष्य सर्वशरीरेष्वेकत्वमयु- कं दोषमाशङ्क्य निराकरोति-एतेनेति । वक्ष्णमाणहेतुनेसर्थः । तदनु- भव इति। सुखाद्यनुभव इत्यर्थः । सुखेति। देवदसस्य यः सुखातुभ- बः, स एव चेथवदस्तस्यापि, तदा देवदत्तस्य सुखानुभतकाले तमेव सुखातु-

३७४ द्विती यपरिछेदे।

सिध्यतीति निरस्तम्। तत्तदन्तःकरणतादात्म्यापत्या तत्तदन्तःकरणभेदेन भेदव- त एत साक्षिणस्तत्तदन्तःकरणसुखदुःखाद्यनुभवरूपत्वेन तद्यव- स्थाया अप्युपपत्तेरिति।। (वे०सू०मं०) अन्ये भोक्ताचिदाभास: कूटस्थैक्थेन कल्पितः ।।

अन्ये तु जडस्य कर्तृत्वादिबन्धाश्रयत्वानुपपत्तेः "कर्ता शास्त्रार्थवत्वाद'इति चेननस्यैत्र तदाश्रयत्वप्रतिपादकसूत्रेणान्तः- करणे चिदाभासो बन्धाश्रयः । तस्य चासत्यस्य बिम्बाद्धिन्नस्प

भवमादाय यज्ञदत्तस्यापि 'अहं सुखी'इति भोगपसङ्ग इत्यर्थः। यथा अन्तः करणगतभेदस्यात्मन्यारोपः, तथा साक्षिचैनन्परूपे सुखाद्यनुभवेऽि तद्रतभे- दारोपाभ्युपगमान्न भोगाव्यवस्थेति परिहरति-तत्तदिति। भेदेनेति। तत्तदन्त:करणभेदेन साक्षिण्पारोपितेन भेदनिशिष्टस्यैवेसर्थः । 'घा. न्येन धनवान्'इतत्रेव तृतीया। साक्षिण्यन्तःकरणभेदारोपे हेतुस्ता दात्म्यापन्येति। 'सर्वशरीरेष्वात्मन एकत्वे सुखादिव्यवस्था न स्याद'इति पूर्व वाद्याक्षेपेऽन्यत् समाधानमाह-अन्ये त्विति। पूर्वोक्तं बुद्धेर्वेन्धा- श्रयत्वं प्रथमं दृषयति-जडस्थेति। अनुपपत्तेरिति। बन्घस्य चेतनधर्मत्वमसिद्धिविरोधादिति भावः । 'वुद्धेरेव्र कर्तृत्वरम, न चेतनस्य तस्व कूटस्थत्वादूइति साङ्ग्यमननिराकरणपूर्वकं चेतनस्पैत्र कर्तृत्वव्य वस्थापकसूत्रानुसाराचेसाह-कर्नेति। चेतनः कर्ता भवितुमईति। तथासत्येव चेतनस्य क्तृत्पतिपादकं "कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः" इति शास्त्रमर्थतद्भनति । अन्यथा तदू अनर्थकं स्यादू इति सूत्रार्थः । चिदा- भास इति। न तु साक्षाचिदात्मैन । तस्य कूटस्थतवेन बन्ध- परिणामित्वायोगादिति भावः। चिदाभासस्य बन्धाश्रयत्वेऽपि कर्थ व्यवस्थासिद्धि, तत्राह-तस्य वेति। विम्वमतिबिम्बयोरभेदेऽपि पसन्तःकरणं प्रतिबिम्बभेदो लभ्यते-उपाधिभेदेन तन्निरुपितप्रतिषि- म्वानामपि करपतभेदाभ्युपगमात् । तथाऽपि प्तिबिम्बमिध्यात्वप।

जीवोपाधिभेदविचार: ३७५

वैवमध्यस्तस्य बन्धाश्रयत्वे बन्धमोक्षयव्रैयधिकरण्यापत्तिः । अस्य चिदाभासस्यान्तःकरणावच्छिन्ने स्वरूपतस्सत्यतया मुक्त्य- न्वयिनि परमार्थजीवेऽव्यस्ततया कर्तृत्वाश्रयचिदाभासतादात्म्या- ध्यासाधिष्ठानभावस्तस्य बन्ध इत्यम्युपगमादित्याहुः॥ अपरे तु- (वे०सू०मं०) अन्ये विशिष्टो भोक्ताऽत्र संशुद्धो मुक्तिसङ्गतः॥

'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्या हुर्म नीषिणः'। अत एत तस्य बन्धाश्रयत्वं स्वाभाविकं सम्भवनीति तन्मिथ्यात्वम- तमाश्रितम् । न चैवमिति । विम्प्तिबिम्बयोर्भदाङ्गीकारे इत्पर्थः । सत्स्य विम्बचैतन्यस्य ब्रह्मभावलक्षणमोक्षाश्रयत्वे च सतीति शेषः । मुत्त्यन्तयिनो विम्वसूतावच्छिन्नवैतन्यस्य स्वतस्संसाराश्रयत्वाभावेऽषि भ्रान्तिसिद्धस्य तदाश्रयत्वस्य सम्भवान्त वैयधिकरण्यदोष इसाह- अस्थेति। चिदाभासगतबं्धस्य चिदात्मन्यध्यासे चिदात्मचिदाभास- पोस्तादात्म्याध्यासं हेतुमाह-अध्यस्ततयेति । अस्य चिदाभासस्य परमार्थजीवे ऽध्यस्तनयेति सम्बन्धः। तस्य बन्ध इति।बन्धः बन्धारोपहेतु- रित्युपगमादिसर्थः । यथाश्रुतस्याध्यासाधिष्ठानत्वस्य बन्धरूपत्वाभावाव, सु. खादेरेव बन्धरूपत्वाच्चेति बोध्यम् ॥ सर्वशरीरेषु चिदात्मन एकत्वेऽपि तस्य केवलस्य बन्धाश्रयत्वं नोपेयते, कि तु बुद्धिविशिष्टस्य चिदात्मनः । तथा च बन्धाश्रयस्प विशिष्टस्य प्रतिशरीरं मेदादू न सुखदुःखादिसाङ्कगर्यमति मतान्तरमाह- अपरे त्विति। विशिष्टस्य भोकतृत्वे मानमाह-आत्मेति । आत्मशब्दो देहपरः । श्रुतावात्मानमिसध्याहारः। इतिशब्दो द्विती यासमानार्थकः । ततश्च देहेन्द्रियान्तःकरणयुक्तमात्मानं भोक्तारमाहुर्वि- द्ांस इसर्यः। नतु देहस्य विशेषणतया भोक्तृकोटौ निवेशो न सम्भवति। तस्यात्मनि भोगं प्रत्यवच्छेदकतया उपकरणत्वाव। इ- न्द्वियाणामवि भोकतृकोटौ निवेशो न सम्भवति। तेषामुपकरणमात्र-

३७६ द्वितीयपरिच्छेदे।

इति सहकारित्वेन देहेन्द्रियैस्तादात्म्येन मनसा च युक्त- स्य चेतनस्य भोक्तृत्वश्रवणादन्तःकरणभेदेन तद्विशिष्टभेदाव्य- वस्था। न चैवं विशिष्टस्य बन्धः, शुद्धस्य मोक्ष इति वैयधिकरण्यम्। विशिष्टगतस्य बन्धस्य विशेष्येऽनन्वयाभावाद् विशिष्टस्यानतिरेकाित्याहुः ॥ (वे० सृ०मं०) परे कर्तृमनःसङ्गाङ्गोक्तृताऽन्या प्रकल्प्यते। स्फटिकेष्विय लौहित्यं श्रोत्रवत्तद्यवस्थिति: ॥६२।। इतरे तु अस्तु केवलश्चेतनः कर्तृत्वादिबन्धाश्रयः । स्फा- टिकलहित्यन्यायेनान्त:करणस्य, तद्विशिष्टस्य वा कर्तृत्वाद्या-

त्वात, रवप्ने तेपामभावेऽपि भोगदर्शनाच्च। तस्माद्देहेन्द्रिर्युक्तस्यातमनो भोक्तृत्वश्रुतिरनुपपन्नेत्याशक्ा युक्तपदोदितं योगं यथायोग्यं दर्शयति- सहकारित्वनेति । आत्मनि तावत् कामसङ्कल्पादयोऽनुभूगन्ते । ते च मनोधर्मत्वेन श्रुतिसिद्धाः। तथा च कामादिमन्मनस्तादात्म्यं विनाऽडत्मनः कामाद्याश्रयत्वानुपपत्तस्तत्तादात्म्येन तद्विशिष्टस्प भोतृतवं युक्तमिसाशयनाह-तादात्म्येनेति। ननु बुदधिविशिष्टात्मा केवला- त्मनस्सकाशाद्िन्नः । विशिष्ट केवलं न वतीति पतीतेः । विशिष्टवत्त केवलप्रतियोगिकमेदस्य विशेष्यवृत्तित्वनियमात् । तथा च विशिष्टा- त्मगतबन्धस्य विशेष्यान्वयित्वेSवि मुत्त्यन्वधिकेवलचैतन्ये बन्धानन्त्रपाद्वैयधि- करण्यतादवस्थ्यमिति, नेत्याह-विशिष्टस्थेति। विशिष्टान्तर्गतविशेष्यस्य केवलाद नतिरेकादिसर्थः । अर्प भाव :- लोके दण्डविशिष्टपुरुषे केवलपुरुषाभेदस्य प्रत्यभि- झ्ञायमानत्वात् तत्मत्यभिज्ञाया वाघकाभावाच्च विशिष्टान्तर्गतविशेष्य स्य केवलस्य च स्वाभातिकमेकत्व्रं विशिष्टत्वाविशिष्टत्वरूपभेदेन काल्पनिको भेदश्च कल्प्ते। तथा च विशिष्टगतबन्धस्य विशेष्यान्वयिनः केवलात्मन्य- व्यन्वय्सिद्ध इति ।। अञ्जसा बन्धमोक्षयोस्सामानाधिकरण्यमाह-इतरे त्विति । स्फाटिकेति।

जीवोपाधिभेदविचार: । ३७७

न च तस्यैकत्वाद्यस्थाऽनुपपत्तिः । उपाधिभेदादेव तदुप- पत्तेः । नचान्यभेदादन्यत्र विरुद्धधर्मव्यवस्था न युज्य- ते इति वाच्यम्। मूलाग्ररूपोषाधिभेदमात्रेण वृक्षे संयोगत- दमावव्यवस्थादर्शनात्। तत्तत्पुरुषकर्णपुटोपाधिभेदेन श्रोत्र ्भा व - मुपग तस्याकाशस्य तत तत्र शब्दोपलम्भकत्वानुपलम्भकत्वतारम-

(वे०सू०मं०) एके त्वनाश्रितोपाधिभेदभेदप्रकल्पनम्।।

एके तु यद्याश्रयभेदादेव विरुद्धधर्मव्यवस्थोपपादननिय- मः, तदा चेतने निष्कृष्टे एवोपाधिवशाद् भेदकल्पना ऽस्तु। यथा लौहित्याश्रयस्प जाकुसुमादेस्सन्निधानात स्फटिके उपा- घिगतलौहित्यापेक्षया तत्पतिविम्वभृतस्य लौहियान्तरस्योत्पत्ति:, तथा चिदात्म-

त्यर्थ: । न च बुद्ध्यादौ साक्षिणानुभूयमानस्य बन्धस्य चिदात्मनि मंमर्गमात्राध्यामोपगमेन वैयधिकरण्यशङ्कापरिद्ारसम्भवात, तत्र च बु-

वाच्यमू । "बुद्धेर्गुणेनाराग्रमात्रो ह्यवरः" इति अ्रताववरश्दितजीवस्या- राग्रमात्रशब्दितमल्पपरिमाणं बुद्धिगुणश्दितबुद्धिपरिमाणहेतुकमिति म- तिपादनेन तुल्यन्यायतया 'कर्तृत्वादिकमपि बुद्धिधर्मसदृशमात्मन्युत्पद्यते इत्यस्यार्थस्य श्रुतिमम्मतत्वेन प्रामाणिकत्वान्। न च तस्येति । कर्तृत्वाद्यध्यासाधिप्ठानस्यात्मन इसर्थः । मूलेति। परमनेनेदं दष्टान्तद्वयम्। सिद्धान्ते मूलावच्छिन्नटक्षस्याग्रा- वच्छिन्टक्षस्य च काल्पनिक मेदाभ्युपगमेनैव संयोगतदभावव्यवस्थोपगमाच्को तेन्द्रिपस्य दिगारभ्यत्वोपगमाच्चेति बोध्यम। तारेति। तारशब्दोपलम्भक-

वैचित्यश्य दर्शनादित्यर्थ:।।

दा प्रकृतेऽपि तथाऽस्त्विसाशयेनाइ-एके त्विति। निष्कृष्ठे इि। ४८

३७८ द्वितीयपरिच्छेदे।

अकल्पिताश्रयभेद ए व्यवस्थाप्रयोजक इति काप्यसम्प्र- तिपत्तेः । मणिमुकुर कृपाणाद्युपाधिकल्पितेन भेदेन मुखे ३या-

देन दीपे पाश्चात्यपौरस्त्यादिधर्माणां च व्यवस्थासम्प्रतिपत्ते- रित्याहुः ॥ ११ ।। (वे०सू०मं०) क उपाधिरिह- (१२) एवमुपाधिवशाद्वस्थोपपादने सम्भाविते जीवानां पर- स्परसुखाद्यननुसन्धानप्रयोजक उपाधि: क इति निरूपणीयम्॥

अन्तःकरणविशिष्टवेषान्निष्कृष्टे तदुपहिने चिदात्मनीसर्थः । नतू सत्य- भेद एव व्यवस्थापयोजक इति नेत्याह-अकल्पितेति। घटादिभेद- स्यापि ससत्वस्यास्माकमसम्मतत्वादित्यर्थः। ननु स्वाभाविकमेद एव व्यवस्थापयोजकः, न त्वौपाधिकमेद इत्पाशड्क्याह-मणीति । मुखे हि मलिनमणिदर्पणक्कतेन भेदेन श्यामत्वावदातत्वव्यवस्थासम्पतिपत्ते: कृपाणमणणिमयस्तम्भादिकृतेन भेदेन वर्तुलत्वदीर्धभावादिव्यवस्थासम्मति पत्तेरित्यर्थः। न च विम्बपतिविम्वयोरभेदे स्वाभाविके खलु 'भेद औपाधिकः' इति सिध्यति, तद्वशादू व्यवस्थाऽपि सिध्यति, तयोरभेद एव कथ मिद्ध इति वाच्यम्। तस्ष्य मागेत साधितत्वादिति भात: । अवच्छेदपक्षे औपाधिकमेदस्य व्यवस्थापकत्वमम्प्रतिपर्ति दर्शयाति-अ ङुलीति। जीवानामुपाधिभेदाद्रा औपाधिकमेदाद्रा सुखदुःखादिव्यवस्था- सिद्धौ तेपां वस्तुतः परस्परं मेदे प्रमाणाभावादेकब्रह्माभेदस्सिध्यति।त- तिसिद्धौ च जीवामिन्ने निष्पपश्चे ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वयस्सिद्ध इति प्रतिपादितम्। सम्प्रति विचारान्तरमारभते-एवमिति। उक्तपकारेणेत्यर्थः । क इ- ति। अनुसन्धानानतुमन्धानयोः किं भोगायतनाभेदतद्वेदौ प्रयोजकौ, कि वा विश्लिष्टभोगायतनाभेदवव्रेदौ, अथवा शरीराभेदतद्वेदौ, अन्तः- करणाभेदतद्वेदौ वा, अज्ञानाभेदतन्जेदौ वेति मश्ने नतिवचनं निरूप- णीयमित्यर्थः ।।

जीवोपाधिविचार: । ३७९

न्धानप्रयोजकोपाधी। शरीरावच्छिन्नवेदनायास्त द्वच्छिन्नेना नुस - न्धानात चरणावच्छिन्नवेदनाया हस्ताव्छन्नेनाननुसन्धान

तर्हि चरणलभनकण्टकोद्धाराय हस्तव्यापारः। नायं हस्तव्यापारः हस्तावच्छिन्नानुमन्धानात्, किं त्ववयवावयविनोश्ररणशरीरयोरभें- दासत्त्वेन चरणावच्छिन्नवेदना शरीरावच्छिन्नन 'अह चरणे वेदा- नावान्' इत्यनुसन्धीयते इति तदनुसन्धानात। एवं चैत्रमैत्रशरी- तत्रादं पक्षमादाय पतिवचनं निरृपयति-अत्र केचिदाहुरिति। सत्रान्तयव्यतिरेकौ परमाणयति-शरीरावच्छिन्नेति । भोगोयतनं हाव- च्छेदकतासम्बन्धेन भोगाश्रयः । स च देहः, तदवयवहस्तादिश्च भवती- साशयेनाह-चरणेति। अननुमन्धानमेत्र दर्शयति-हस्तावच्छिन्न इनि। इस्तावच्छिन्ात्मनः पादावच्छिन्नात्मगतदुःखानुसन्धातृत्वाभावे बाधकं शङ्कते-कर्थं तहीति। अय हस्तव्यापारो हस्तावच्छिन्स्यानुस- न्धानादू न भवति, किंतु तदनुमन्धानादिति सम्बन्धः । तसष्य शरी- रवच्छिन्नस्य यच्चरणवच्छिन्नगतवेदनानुमन्धानम, तम्मादित्वर्थः । ननु चरणावच्छिन्नगता वेदना कर्थ शरीरावच्छिन्ेनातुमन्धीयते। अनयवा- वयवेनोर्गदादू, भेदेऽप्यनुमन्धानोपगमे चैत्रशरीरावच्छिन्ना वेदना मैत्र शरीरावच्छिन्ेनाव्यनुमन्धीयेत, भेदाविशेपात्। तथा च चैत्रशरीरलग्नक- णकोद्धाराय मैत्रशरीरस्य स्व्रारसिको व्यापारः मसज्येत, अत आ- ह-अवयवाव्यविनोरिति। अवयतानां परस्परं भेदेऽपि शरीरतद- वपत्रयोस्तादात्म्योपगमादिसर्थः । एवं चति। शरीरावच्छिन्नस्य चर- णावच्छन्नवेदनानुसन्धानं प्रति शरीरचरणपोस्तादात्म्पस्प नियामकत्ववे

भावेऽपि चरणलप्नकष्टकोद्धाराय हस्तव्यापारवद् मैत्रशररावच्छिन्रस्प

राय चेत्रशरीरावचच्छलगतवेदना नुमन्धतृत्वा भावेऽपि चैश्रीरलग्रकण्टक्रोद्धा- मैत्रशरीरव्यापारपसङ्गः परिहर्तु न शक्पते, तत्राह-

३८० द्वितीयपरिष्छूदे।

रयोरभेदाभावात् चैत्रशरीरावच्छिन्नवेदना न मै्ररीरच्छिले -

सन्धीयते। उभयानुस्यूतस्यावयविनो भोगायतनस्यैवाभावादिति न चैत्रशरीरलम्नकण्टकोद्धाराय मैत्रशरीरव्यापारप्रसङ्ग इति॥ (वे०सृ०मं०) अन्ये विश्लिष्टतद्वेदं भोगासाङ्कर्यकारणम्॥६४॥ अन्ये तु विल्लिशेपाधिभेदोऽननुसन्धानप्रयोजका । तथा च हस्तावच्छिन्नस्य चरणवच्छिन्नवेनानुसन्धा ना्युपगमे षपि न दोषः। न चैवं सति गर्भस्थस्य मातृसुखानुसन्धानप्रसङ्ग:। एकस्मिन्नवय विन्यवय वभावेनाननुप्रविष्टयोर्विल्लिष्टशब्देन विवक्षि- तत्वादू मातृगर्भशरीरयोस्तथात्वादित्याहुः ॥ न च-

नानुसन्धीयत इति सम्बन्धः । अतो न दष्टान्तसाम्यमिति भावः । चरणलग्नकष्टकोद्धाराय इस्तव्यापारातुरोधेन इस्तावच्छिन्नस्पैतन

स्याननुसन्धानप्रयोजकत्वं न स्यात्, चरणहस्तमेदे व्यभिचारादिति वाच्यम्। तद्वारणाय विशेषणदानोपपत्तेरिति मत्वा द्वितीयमुपाधि नि- रूपयति-अन्ये त्विति। उपाधिषदं भोगायतनपरम। न दोष इति। भोगापतनयोईस्तचरणयोर्भेदे ससपि तयोर्निश्लिष्टन्वाभावेन वििलिष्टभोगा यतनभेदस्पाननुसन्धानमयोजकस्याभावान् तन्र व्यभिचारदोष इत्यर्थः। न चैवंसतीति। विशिलिष्टत्ववविशेषणदाने सतीत्यर्थः । गर्भस्थजीवस्प यदू भोगायतनम्, तस्य मातृशरीरस्य च विश्लेषाभावादिति भावः । वि- श्लिष्टपदार्थानभिन्ञस्येदं चोदमिति परिहरति-एकस्मिन्निति। तथा

विश्लिष्टोपाषिभेदसच्ात् गर्भस्थजीवस्य मातृसुखातुमन्धानमसङ्इति भाषा।

जीवोपाभिविचार: । ३८१

'उदतायुधदोर्दण्डाः पतितस्व्रशिरोडक्षिभिः । पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीनिह ॥' इति- भारतोक्त्या विश्लेषेऽप्यनुसन्धानमवगतमिति वाच्यम्। त- त्रापि शिरःकबन्धयोरेकस्मिन् अवयविन्यवयवभावेनानुप्रविष्ट्च- रत्वात् शिरश्छेदनानन्तरं मूछामरणयोरन्यतरावश्यंभावेन दृष्ट- विरुद्धार्थस्य तादृशवचनस्य कैमुत्यन्यायेन योधोत्साहातिशयप्रशं- सापरत्वात्। ताटृकूप्रभावयुक्तपुरुषविशेषविषयत्वेन भूनार्थवाद- त्वेऽवि निरुक्तस्योत्सर्गतोऽननुसन्धानतन्त्रत्वाविघाताच। अत एवोक्तवक्ष्यमाणपक्षेषु योगिनां जातिस्मराणा च शरीरान्तरवृ- त्तान्तानुसन्धाने न दोषप्रसक्तिः।

निरुक्ताननुगन्धानपरयोजकस्य व्यभिचारं शङके-न चेति। दोर्द- ण्डा :- बाहुदण्डाः । कबन्धा :- छिन्नशिरस्कदेहाः। इह-युद्धे भूमौ वा। अन्र वचने चैत्रमैत्रशरीरयोरिव विशलिष्टयोः कबनधशिरसोर्मेंदे सपि शि-

मिचार इत्पर्थः। तत्रानुसतन्धानमुपेस चैत्रमैत्ररीरवैलक्षण्येन समाघसे- तत्रापीति। चरत्वादिति । पूर्वमनुपविष्टत्वादित्यर्थः । अस्य वचन- सय स्व्रार्थे मानत्वाभावाद व्यभिचारशङ्ैवायुक्तेत्याशयेनाभ्युपगमं परित्यज- ति-शिरइछेदानन्तरमिति। कबन्धा अपि पातयन्ति, किसुतान्ये इति योधानामुत्साहातिशयं मशंसत्येतद्वचनमित्यर्थः । नतु शिरश्छेदानन्तरमपि युद्धानुमन्धानादिकं योगमहिम्ना वा वरदानमहिम्ना वा केषाचित् स- म्भवति। सतो विधमानार्थकमेवेदं वचनामित्याशङ्ायां पुनरनुसन्धानमु- वेत्प व्यभिचारं परिहरति-तादृगिति। 'विश्लिष्टभोगायतनभेदोऽन- नुमन्धानप्रयोजकः' इत्युत्सर्ग इत्युपगमाद् उदाहृतानुसन्धानस्थलस्य तद- पवादस्थलत्वाभ्युगमाव तत्र व्यभिचारो न दोषायेति भावः । अत एवेति। उत्सर्गरूपत्वाभ्युपगमादेवेत्यर्थः । न दोषप्रसक्तिरिति। भोगाय तनमेदादेरननुसन्धानमयोजकत्वनियमाभ्युपगमे हि योगिषु जा- तिस्मरेपु च भोगायतनभेदादिमयोजकचतुष्टपस्ष्य सवे्ननुसन्धानाभा

३८२. द्वितीयपरिच्छेदे।

(वे०सृ०मं०) देहभेदं परे प्राद्कुर्बाल्यादिषु न तद्गिदा॥ माययाऽपचयी देहो दीपवन्नैव चाणुभि: ॥६५॥ अपरे तु शरीरैक्यभेदावनुसन्धानतदभावप्रयोजकोषाधी। बाल्यभ त्रान्तरानुभूतयोरनुसन्धानतदभाव द्ृष्टेःे । न च बाल्ययौव- नयोरपि शरीरभेदः शङ्गनीयः। प्रत्यभिज्ञानात्। न च परि- माणभेदेन त्जेदावगमः । एकस्मिन् वृक्षे मूलाग्रभेदेनेव का- लभेदेनैकस्मिन्न ने क परिमाणान्वयोपपत्तेः । नन्ववयवोपचयमन्तरेण न परिमाणभेदः । अवयवाश्च पश्चादापतन्तो न पूर्वसिद्धं शरीरं परियुज्यन्ते इति परिमाणभे- दे शरीरभेद आवश्यक इति चेतु, न। प्रदीपारोपणसमसमय-

वेन व्यभिचाररृप्दोषपसक्तिर्न भवेदित्वर्थः । अदृष्टविशेषासहकृतस्य भोगा- यतनभेदादेरननुसन्धानप्रयोजकत्वस्य विवक्षितत्वाद् न योग्यादिषुव्य- भिचार इति तात्पर्यम् ।। तृतीयपक्षमादाय पतितचनं निरूपयति-अपरे त्विति। तत्र मा- नमाह-बल्पेति। बाल्येऽनुभूतस्य वार्धकेऽनुसन्धानं दृश्यते। बाल्य- वार्धकयोः शरीराभेदान। तत्तद्वेदादेव भवान्तरानुभृतस्यास्मिन जन्मन्य- नुसन्धान न दृश्यते इसर्थः। शङ्गनीय इति। परिमाणभेदादिति भा- वः। बाल्याद्यवस्थाभेदेऽपि 'तदेवेदं शरीरम' इति मत्यभिज्ञादर्शनादू न शरीरभेद इति परिहरति-प्रत्यभिज्ञानादिति। शङ्काबीजमनूद्यान्यथा सिद्धिमाह-न चेत्यादिना । आरम्भवादमाश्रित्य शङ्को-नन्विति। न पूर्वसिड्धमिति। पूर्वनिद्धे शरीरे उपादानत्वायोगात् पूर्वसिद्धशरीरनाशपूर्वकं तदवयवैरुप- वितावयवैश्च मिलित्वा शरीरान्तरं व्वणुकत्यणुकादिक्रमेणारब्घव्यमिति परिमाणभेदे शरीरभेद आवश्यकः । मत्यभिज्ञा च शरीरत्वसामान्यविषया भविष्यतीत्यर्थः । समसमयत्वं विकासवेशेषणम। समपश्र क्षणरूपो बोध्यः। तत्पदं दीपदीप्तिपरम। उपादानोपादेययोः सामानाधिकरण्यातुभवा- दिरादिपदार्थः। अननुरोधिन इति। अणुकादिक्रमेण स्थूलावयव्युत्प-

उपाधिभेदेऽपि सुखाधयनुसन्धानसाङ्कर्यापादनविचारः। ३८३

तुरोधिनः परमाणुप्रक्रिययोरसम्भवाद्स्यानभ्युपगमात। विवर्तवादे चैन्द्रजालिकदर्शितशरीरवद् विनैवावयोपचयं मायया शरीरस्य वृद्धध्ुपपत्तरित्याहुः॥ (वे०सू०मं०) लिङ्गभेदं परे-

स्थामाहु: ॥ अयं च पक्षः प्रागुपपादितः । (वे०सू०मं०) अषिद्याभेदमन्ये प्रचक्षते। केचित्तु 'अज्ञानानि जीवभेदोपाधिभूतानि नाना'इति स्वी- कृत्य तन्मेदाभेदाभ्याम् अनुसन्धानाननुसन्धानव्यवस्थामाहुः॥१२॥ (वे०सृ०मं०) अटृष्टानियमादिभ्यः कारणादवर्व्यवस्थितिः ॥६६।॥ (१३)अत्र केचिद् (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ४३) "अंशो नानाव्यपदेशाद्' इत्यधिकरणे "अद्ृष्टानियमात्" (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ५१) "अभिसन्ध्यादिष्त्रपि चै- तिपक्षे विलम्बापत्तेः समसमयत्व्ानुभविरोधात परमाणुसंयोगनाशक्रमेण मभादिनाशेऽपि विलम्बापत्तेरारम्भवादे उपादानोपादेययोरत्यन्तभेदा- भ्युपगमेन सामानाधिकरण्यानुभवविरोधाच्च तद्रादस्य हेयत्वमेव्रेत्यर्थः । अ- वयत्ोपचयक्रमेण शरीरान्तरारम्भानुपगमे कथमेकस्मिन शरीरे विरुद्धपरि- माणयोग इत्यत आह-विवर्तवादे चेति।। चतुर्थ पक्षमादाय प्रतितचनं ददाति-इतरे त्विति। प्रागिति । सृखदुःखादिव्यवस्थोपपादनग्रन्थे इत्यर्थः ॥ पश्चमं पक्षमाह-केचिस्विति। प्रतिजीवमज्ञानभेदे ममाणं ब्रह्मलक्ष- णविचारावसरे दर्शितम। एतमैकात्म्यवादे व्यवस्थामुपपाद्य तन्नानात्ववादे व्यवस्थानुप- ततिमाह-अश्रेति। अंशो ब्रह्मणो जीवः । श्रुतिषु जीवब्रह्मणोर्ना- नात्वव्यपदेशाद्। न च ब्रह्मणो निरंशस्य कथं जीवोऽश इति वाच्यम्। अवच्छिमाकाशो महाकाशस्य यथा अंशः, तथा अन-

३८४ द्वितीयपरिच्छेदे।

वम् (उ०मी.अ०२पा०३सू० ५२)" "पदेशादिति चेन्नान्त- र्भावाद्" (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ५३) इति- सूत्रतद्वतभाष्यरीतिमनुसृत्य एकस्मिन्नात्मन्युपाधिभेदेन व्यवस्था-

ल्यमाहुः। तथा हि-चैत्रचरणलग्नकण्टकेन चैत्रस्य वेदनोह्पा- दनसमये अन्येषामप्यात्मनां कुतो वेदना न जायते। सर्वात्मना सर्वगतत्वेन चैत्रशरीरान्तर्भावाविशेषात। न च 'यस्य शरीरे कण्टकवेधादि, तस्यैव वेदना, नान्येषाम्इति व्यवस्था। सर्वात्म- सन्निधावुत्पद्यमानं शरीरं कस्यचिदेव, नान्येषामिति नियन्तुम- शक्य त्वात्। न च 'यददृष्टोत्पादितं यच्छरीरं, तत्तदीयम्' इति नियमः। अदृष्टस्यापि नियमासिद्धेः। यदा हि तददषोत्पादनाय केन चिदा-

च्छिन्नचैतन्यमनवच्छिन्नवैतन्यरुपस्य ब्रह्मणोऽश इत्युपगमादिति सुतभा गार्थः । "अदष्टानियमाद्"इसादिसूत्रत्रषस्य व्यारुयानं भविष्यति । कणभुगादिभिहि प्रतिशरीरमात्मभेदाभावे व्यवस्था न सम्भवतीसातम भेद आश्रितः। न चात्मन एकत्वेऽप्युपाधिकृता व्यवस्था सम्भव- तीति तद्जेदाश्रपणं तेषां व्यर्थमिति वाच्यम्। उपाधिकृतव्यवस्थायाः क्िष्टलात्। अगोऽक्ञसा व्यवस्थासिद्ये आत्मभेदस्तैराश्रितः । तदे- तन्मतं दूयति-कणभुगादिरीत्पेति। व्यवस्थेति। न्यवस्था- क्षस्याभावस्य तुल्यत्वमाहुरितर्थः । यथा चैत्रस्य, तथाऽन्पे- - षामपीत्पर्थः शरीरस्यात्मविशेषं मत्यसाधारण्यं न सिद्धमिति दूषयति -- सर्वात्म- सन्निधाविति। "अदृष्टानियमाद"इति सूत्रमनतारयति-घद्ट्ष्टेति। सूतनं व्या- चष्टे-अदृष्ठस्यापीति । अनियमं साधयति-यदा हीति। तदा

उपाधिभेदेऽपि सुखाद्यनुसन्धानसाङ्कर्यापादनविचार:। ३८५ तमना संयुउपते मनः, संयुज्यत एत्र तदाऽन्यैरपि। कथ का- रणसाधारण्ये क्वचिदेव तददृष्टमुत्पद्येत। ननु मनस्संयोगमा- त्रसाधारण्येडवि 'अहमिदं फलं प्राप्नवानि' इति अभिसन्धिरदृष्टो- तादककर्मानुकूलकृतिरित्येवमादि व्यवस्थितमिति तत एवादृष्ट- नियमो भविष्यतीति चेन्, न। अभिसन्व्यादीनामपि साधारणम- नस्सयोगादिनिष्याद्यतया व्यवस्थित्यसिद्धे: । ननु स्व्रकी- यमनस्संयोगोऽमिसन्ध्वादिकारणमिति मनस्संयोग एतरासाधारणो भविष्यतीनि, न। नित्यं सर्वात्ममंयुक्तं मनः कस्यचिदेव स्वमि- नि नियन्तुमशक्पत्वात्। न चादष्टविशेषादात्मिशेषाणां मनस-

नन्वात्मनां विभुत्वेवि तेषां प्रदेशविशेषा एव बन्धभा- ज इनि आत्माउन्तराणां चैत्रशरीर तत्प्रदेशविशेषाभावात सुख- दुःखादिव्यवस्था भविष्यतीति, न । यस्मिन् प्रदेशे चैत्रः सुखा- अन्यैरप्यात्मभिस्मंयुज्यत इत्यर्थः। ततः किम, तत्राह-कथमिति ।

रणत्वादिसर्थ: । संयोगमात्रेति। मात्रपदमीभमन्ध्यादिमाधारण्य- ठ्यवच्ेदार्थम, न तु ममनायिकारणस्य तद्व्यवच्छेदार्थमिति बोध्यम्। अभिसन्धिः फलेच्छा। आदिपदेन कृतिजनककार्यताज्ञानचिकीर्षयोः सं- ग्रहः । "अभिसन्ध्यादिष्ववि चैवम्"इति सूत्रं योजयन्तुत्तरमाइ-ने- त्यादिना। मनसोऽमाधारण्यमाशङ्क्य निराकरोति-ननु स्वकीयेति। तथा च तत्संयोगासमत्रायिकारणकं सर्वमसाधारणं भविष्यनीति भावः। "प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावाद"इति मूत्रं व्याचक्षाण एव प्रदेश- कृता व्यवस्थामाशदक्य निराकरोति-नन्वात्मनामिति। बन्धरसुख- दुःखादिः। तत्तदात्मासाधारणात प्रदेशविशेषाद व्यवस्थेति चेदिति सौ- घशङ्गाभागाक्षरार्थः । एकस्मिन् शरीरे एकस्यैवामनः मदेश, नात्मा- मतराणामिति नियमोऽसिद्ध इति दृषयति-न घस्मिक्षिति। अदृष्टसुखादे- र्याष्पव्टत्तिलवादारमनो प: मदेशोऽदृष्टायाश्स ए प्रेशशब्दार्थ: । ४९

३८६ द्वितीयपरिच्छेदे

धनुभूय तस्मात प्रदेशादपक्रान्तस्तरिमन्नेव मेत्रे समागते त- स्यापि तत्र सुखदुःखादिदर्शनेन शरीरान्तरे आत्मान्तरप्रदेश- विशेषस्याप्यन्तर्भावात्। तस्मादात्मभेदेऽवि व्यवस्था दुरुपपादैव। कथचित्तदुपपादने च श्रृत्यनुरोधाल्लाघवच्चैकात्म्यमङ्गीकृत्य तत्रैव तदुपपादनं कर्तु युक्तमिति ॥१३ ॥। (वे०सू०मं०) एवमण्वात्मवादेऽपि भोगख्रेशे प्रसज्यते॥ तथाऽन्ये बहघो दोषा विद्द्धि: संप्रदर्शिताः।६७।। (१४) सन्तु तर्ह्यणत एवात्मानः । यदि विभुत्वे व्यवस्था न सुबचा। मेवम्। आत्मनामणुत्वे कदाचित सर्वाङ्गीणसुखोद- यस्य करशिरश्चरणाधिष्ठानस्य चानुपपत्तेः। यदत्रावा चीनकल्पनम्-उत्कान्ति गत्या गतिश्रवणान्यथानुपप- तथा च यस्मिन्रासनादिप्रदेशे चैतरशरीर स्थितं सत् वैत्रस्य सुख्ाद्यायतनं भवति, तस्मिन्ेव प्रदेशे चैत्रशरीरापक्रमणानन्तर मैत्रश- रीरमागस स्थितं सद् मैत्रस्य सुखाद्यायतनं दृरयते। ततसतत्र पश्चादागनमै- प्रशरीरे चैत्रमैत्रात्मपदेशयोरृष्टाश्रययोः मवेशातच्छरीरे चैत्रमैत्रयोरुमयोरि भोगप्रसङ्गः। न च पूर्वशरीरापक्रमणसमये तच्छरीरगतस्य चैत्रात्ममदे शस्याप्यपक्रमणमेवाहित्विति वाच्यम। प्रदेशवत आत्मनः स्थिरत्वेन परदेशस्व चलनानुपपत्तेः। एनगन्येषामप्यात्मना पदेशान्तर्भावप्रयुक्त भोगसाङ्कूर्यमूद्यम। तस्मादिति। आत्मनां व्यापकत्वाभ्युपगमादिसर्थः। नन्वातमै- कयमत इत तम्ननानात्व्रमतेऽपि करथांश्चद् व्यवस्था स्व्रीक्रियत इत्याशरकयाइ- श्रुतीति। आत्मैक्यश्रुतीत्यर्थः । तत्रैवेति । एकस्मिन्रे वा त्मनी त् र्थ :

ति। निराकरोति-मैवमिति। अधिष्ठानस्य चति। युगपत करा- दिेरणस्येसर्थः । जीवस्याणुत्वेऽपि सर्वशरीरव्यापिसुखादिकं सम्भवतीति पाङ्कते- षदत्रेति। कल्पनामकारः 'तषामणुत्वेऽि' इत्यादिना भविष्यति। आदौ सस्याणुत्वे मानमाह-उत्फ्रान्तीति। "तमुत्क्रामन्तम्"इत्यादिश्रुतिपूक्कान्या दिकं श्रूयतें इति भाव:। नन्वमध्यमपरिमाणस्य जीवसयोत्कान्सायन्पण

नीवाणुत्वनिराकरणविचारः । ३८७

श्या "अणुर्ह्येवैष आत्मा यं वा एते सिनीतः पुण्यं च पापं च" "वालाग्रशतभागस्य" इत्यादिश्रुतिषु साक्षादणुत्त्रश्रत्णेन च अणत एत्र जीव्राः। तेषामणत्वेऽप ज्ञानसुखदानां प्रदीपप्रभा - न्यायेन आश्रयातिरिक्तप्रदेशनिशेषव्यापिगुणतया न सर्वाङ्गाण- सुखानुपलब्धिः। 'द्रोणं बृहस्पतेर्भागम्" इत्यादिस्मृत्यनुरोधेन

दं कायव्यूहगतेषु योगिनां भोगवैचित्ं चेत न क - चिदनुभपत्तिः । एवं च जीवानामणत्वंनासङ्गराज् सुखदुःखादि- व्यवस्था विभोरीश्वराद् भेदश्रेति। नुसपच्या चदणुत्वं कल्प्यने, तहिं जीवस्य ब्रह्ममावश्रतणानुपपश्या तस्य विभुत्वं कल्प्पेत। श्नार्थापत्तेरविशेपादित्याशङ्गय श्रुतिमप्याइ-अणुर्हीति। यमात्मानमते सिनीतः बघ्नीतः। के ते तत्राह पुण्यं च पापं चेति। एप आत्मा अणुर्हीत्यर्थः । वालः केशः । "शतघा कल्पितस्य च । भागो जीन: म विज्ञेग:' इति वाक्यमादिपदेन गृद्यने। वालाग्रस्य यः शतमो भाग:, तस्यापि शवधा विभक्तस्य यो भाग:, तत्तुल्यपरिमाणो जीव इत्यर्थः। जीवस्याणुन्वसाधक पमाणानुसारिणमर्ता चीनकल्पना- कारं दर्शपति-तेषामणुत्वेऽपीति। यथा मभायाः स्ाश्रयं मदी्प वि- हाय प्रदेशान्तरव्यापित्त्रम, तथा बञानादीनां स्वाश्रममणुमात्मानं निहाय क दाचिच्छरीरव्यापित्वं कल्प्यते इसपर्थः । नन्वात्मनः शरीर्यापित्वे सति युगपत सुखदुःखपयत्रादय उत्पद्यमानास्तस्मित्यत्रभेदेन सम्भवन्ति। तस्पा- णुले तु कथं तेपां यौगपदयनिर्वाहः, तवाह-द्रोणमिति। अनुगनेष्वित्य- नन्तरं जीवांशेष्विति शेषः। व्यूद :- समूहः। कायव्यूहृगतेष्वित्य- नन्तरमपि जीवाशिष्विति शेषः । भोगानां भुज्यमानसुखादीनां वैचित्यं युगपञ्नानाविधत्वं युगपदनेकशरीराधिष्ठानं च योगिनां स्व्रांशैः सम्भवती- त्वर्थ:। जीवाणुत्वपक्षे न केलमनुपपत्तिसामान्याभावः, किं तुलाभो- उप्यस्तीत्पाह-एवं चेति जीवस्याणुत्वे सतीत्यर्थः। असङ्करा- दिति। एकस्मिन शरीरे सर्वेषां जीवानां प्रवेशाभात्रादित्यर्थः । विभो- रिति। जीवस्यापि विसुत्वे लक्षणमेदाभावादीव्ाद भेदो न सिध्येद्, अ-

३८८ द्विती यपरिच्छेदे।

अत्रोक्त मद्ैनदीपिकायाम्-एवमपि क्थं व्यवस्थासिद्धिः । चैत्रस्य 'पादे वेदना. शिरसि सुखम्' इति स्वांशभेदगतसुखदुःखा- नुसन्धानवद् मैत्रगतसुखदुःखानुसन्धानस्यावि दुर्वारत्वात्। अविशेषो हि चैन्नजीवात्तदंशयोः मैत्रस्य च भेदः। कायव्यूह स्थले वियुज्यान्यत्र प्रसरणसमर्थानामंशानां जीवाद्ेदावश्यंभावा- द् अशांशिनोस्त्वया भदाभदाभ्युश्गमाच। न च शुद्धभेदो- जननुसन्धानप्रयोजक इति वाच्यम् । शुद्धत्वं हि भेदस्यांशांशि भावासहचरितत्वं वा अभेदासहचरितत्वं वा स्यात् ?। नादः। "अंशो ह्वेष परमस्य" "ममैत्रांशी जीवलोके" "अंशो नानाव्यप-

गुत्वे त्वत्यन्तवेलक्षण्याद् मेदस्सुगम इति भावः । अर्वाचीनकल्पनं दूप्या-अत्रोक्कतमिति। एवमपीति। जीव-

चाभ्युपगच्छता त्वया भेदोननुमन्धानमयोजकः, अभेदश्च तदनुमन्धा- नमयोजक इति वक्तव्यम। तत्राननुपन्धानपयोजकमेदो भेदमात्रं वा शुद्रभेदो वा?। आदे चैत्रः स्वाशगं सुखादिकं नानुसन्दध्यात। अननुमन्धानप्रयोजकभेदस्य सचवात। यदि सतपि मेदे स्व्राशागनम नुसन्दध्यात, तदा चैत्रो मैत्रगसुखादिकमध्यनुमन्दध्यादित्याह-चैत्र

यति-कायव्यूहेति। वियुज्यति। अंशिनस्सकाशाद्रिभागं मरा- व्येत्यर्थः । अन्यत्रेति । योगिनो निजशरीरादन्यत्र कायव्यूह !- स्पर्थ:। तयोमेंदो नास्माभिस्साघनीय इत्याशयनाइ-अंशांशिनो रिति। ननु भेदमात्रमननुमन्धानप्रयोजकतया नेष्वते, मेन जीव: स्वां शगतमपि सुखादिकं नानुसन्दध्यात, पद्यनुसन्द्ध्याव तदा जीवान्तरगनमपि तदनुमन्दध्यादिति दोपः प्रसज्यते। किं तु विशेषतो भेद इति द्विनीयं शङ्गने-न चेति। आद्े कलपे जीवेश्वरभेदस्यांशाशिभावसहचरित सेन शुद्धभेदत्वाभावात्तयोः परस्परं सुखाद्यतुसनघानं स्वादित्याह- नाथ. इति। नीवेअर्योरंशंशिमावे अपाद -्अंशोऽरीति।

२८९

देशात्" इति श्रुतिस्मृतिसूत्रैर्जीवस्य ब्रह्मांशत्वप्रतिपादनेन ब्र- हजीव्रयोभोगसांकर्यप्रसङ्गात्। ननु जीतांशानां जीवं प्रतीव जीवस्य ब्रह्म प्रति ना- शत्वम, किं तु 'चन्द्रिम्बस्प गुरुबबिम्बः शतांशः' इतितत् 'सद- शत्वे सनि ततो न्यूनत्वमात्रम्' औपचारिकांशत्वमिति चेत् । किंतदतिरेकेण मुख्यमंशत्वं जीवांशानां जीवं प्रति, यदत्राननुस- न्धानप्रयोजकशरीरे निवेशपते ?। न तावत् पटं प्रति तन्तूना- मिवारम्भकत्वम्। जीवस्यानादित्वात्। नापि महाकाशं प्रति घटाकाशादीनामित्र प्रदेशत्वम्, टङ्कच्छिन्नराषाणशकलादीनामित्र खण्डत्वं वा। अणुत्वेन निष्प्रदेशत्वादच्छेद्यत्वाच। भिन्नाभिन्नद्र- परमस्य परमात्मनः जीवलक्षणो लोको जीवलोकः। ननु भेदस्यांशांशिभावमात्रामहचरितत्वं शुद्धतवं न भतति, किं तु मुरुयांशांशिभावामहचरिनत््रम् । जीवेश्वरयोरंशाशित्वं तु न मु- खयम्। अनस्तयोमेंदे मुख्यांशांशिभावासहचरितत्व्ररुपशुद्धत्वस्य सप्वा- नोक्तदोष इति शङ्कते-नन्विति। जीवं प्रतीति। तथा च जीवतदंशयोर्भंदे मुख्यांशांशिभावसहचरितत्व्रस्पैत सच्वेन तदसहचरित- सरुपशुद्धत्व्राभावादतुमन्धानोप्पतरिति भावः। नांशत्वमिसनन्तरं ् मु -ध खपमिति शेषः। कान्तिमत्ं सादयम्। मुरुयांशाशिभावासहचरि- सभेदोऽननुसन्धानपरयोजक इत्यत्र मुख्यांशांशिभावो दुर्निरु इत्याद- कि तदिति। यन्मुख्यमंशत्व्रमत्र प्रगोजकशरीरे निवेश्यते, तद्ेत- दतिरेकेण किमिति योजना। मुख्यमंशत्व्रमारम्भकावयवतं वा, प्र- देशत्वं वा, खण्डत्वं वा, भिन्नाभिन्नद्रव्यत्वं वेति किशव्दार्थः । त- न्राद्यं निराकरोति-न तावदिति। द्वितीयतृतीयौ क्रमेणानुद्य दृष- यति-नापीत्यादिना। जीवस्याणुलेन मदेशासम्भवादणुलेनैव द्वैघी- भावायोग्यत्वाच्चेसर्थः । चतुर्थ शङ्को-भिन्नाभिन्नेति। जीवांशार्मा जीवेन सह मिन्नतवे सतभिनद्रव्यत्षं मुख्यमंशत्पभिमतम्। तदेव चाननुमन्धानपयोजकशरीरे निवेश्यते। तथा च भिन्नाभिन्नद्रव्पत्वा- सहचररितभेदश्शुद्धमेदः । स चानतुसन्धानमयोजक इति निष्कर्क। तत्र

द्वितीयपरिष्छेदे।

व्यत्वमंशत्वमभिमतमिति चेड्, न। तथा सति जीवेश्वरयोर्जीवानां च भोगसाङ्गर्यप्रसङ्गात्। स्वतो भिन्नानां तेषां चेतनत्वादिना अ- भेदस्यापि त्वयाउङ्गीकारान, समूहसमूहि नोर्भेदाभदव्रादिनस्तव मते एकसमूहान्तर्गतजीवानां परस्परमप्यभेदसत्त्त्वाच्च स्वाभि न्नसमूहाभिन्नेन स्वस्थाप्यभेदस्य दुर्वारत्वात्। यदि संयोगा- दीनां जातेश्रानेकाश्रितत्वं स्यात, तदा गुणगुण्यादेरभेदाद् घ- टाभिन्न संयोगाभिन्नपटादेरवि घटाभेदः प्रसज्येतेत्यादि वदता त्व- दूषणगाह-तथासतीति। जीवेश्रपोस्त्वया भिन्नाभिन्नद्रव्यत्वाभ्युपगमा- त तयोर्भेदशयुद्धमेदो न भनति। तथा जीवाशानां परस्परं भिन्रा भिन्नद्रव्यत्वस्य त्वया स्व्रीकारात्तेपां भेदोऽपि शुद्धभेदो न भवति ।

कुर्यमसङ्ग इसर्थः । चेतनत्वादिनंति। सतत्द्रव्यत्त्रमङ्गहार्थमादिप- दम। दूषणान्तरपाइ-समूहेति। समूहस्य, समूहिनां च परस्प- रं मिन्नत्व्रे सतभिन्नत्वमङ्गीकुर्वतस्तव मते समूहिनामपि परस्परमभिन्न त्वमावश्यकप । तथा च उत्सवादावेकन् मिलितानां जीवानां भिन्नानां परस्परम- भिन्नद्वव्यत्वस्यापि सच्वातेवां परस्परं भेदशयुद्रमेदो न भवति। भिन्नाभिन्द्र व्यत्वसहचरिततवात्। तथा च परसपरं तेषां सुखाद्यनुसन्वानपरसङ् इसर्थः। ननु समूहिनां समूहाभिन्नत्वेऽपि न तेषां परस्परमभिन्रत्वम रमन्मतेड्ति, अतो नोक्तदोष इत्याशब्ाद-स्वाभिन्नेति । स- मेकस्समूही देवदन्तः, तदभिन्नः समूदः, तदभिनो यजदत्तः, तेन सद स्वस्पापि देवदत्तस्याप्यमेदस्य तत्र मते दुर्वारत्ात। त्वया तदभि- सभिन्रस्य तदभिन्नत्व्नियमाभ्युपगमादिसर्थः। परं परत्युक्तनियमाभ्यु-

प्ति दूषणपरोऽयं जीवाणुत्वनादिग्रन्थो यदीत्पाि: । गुणगुणिनोरमेदम- ड्रीकृत्य यदि गुणस्य संयोगविभागद्वित्वादेवनेकाश्रितत्वमभ्युपगम्पेत, तथा जातिव्यत्तयोरभेदसुपेत्य यदि जातेरनेकाश्रितत्वमभ्युपगम्येत, तदा पटादेरपि घटाभेदमसक् इत्यत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-घटाभिन्नेति। घटाभिन: संयोग तदभिन्लवात् पटादेरियर्यः।

जीषाणृत्वनिराकरणविषार: ।

या तदभिन्नाभिन्नस्य तदभेदनियमाभ्युपगमात्। न च जीवान्तरसाधारणचेतनत्वादिधर्म करूप्यैकसमू हा -

नुसन्धानप्रयोजकम्, यदत्ानतिप्रसङ्गाय विवक्ष्येत । तथा सति तस्यैव विशिष्य निर्वक्तव्यत्वापत्तेः। धर्मैकरूप्याद्यप्रयुक्तत्वमंशांशि नोरभेदे विशेष इति चेत, न। जीवनदंशयोश्चेतनत्वादिधर्मैकरू- व्यसत्वेन एकशरीरावच्छेदे कायव्यूहमेलने च समुहत्वेन च ननु जीवेश्वरयोर्जीवांशानां समूहाभिन्नजीवानां च योऽयं चे- सनत्व्रादिधर्मप्रयुक्तामेद एकसमूहाभेदपयुक्ताभेदश्च, तदपेक्षयाऽन्य एवा- भेदो जीवतदशयोरस्। अनस्तयोर्भेदे सत्यापि परस्परमनुमन्धानं जी- वेश्वरयोर्जी्वाशानां समूहिजीवानां च ताददशाभेदामावाच्चेतनत्वादिमयुक्ता- भेदे सत्यषि न परस्परमनुमन्धानमिति व्यवस्था। तथा च 'निन्ना-

जीवतदंशयोः परस्परातुमन्धानप्रयोजकत्वाभिमती विलक्षणाभेद एव म- विष्ट इति जीवेश्वरादौ तादृशाभेदघटिनभिव्नाभिन्नद्रव्पत्वासहचरितभेदस- छात्रोक्तातिपसङ्ग इति श्ङ्गा निरकरोति-न चेति। जीवतदंश- योरित जीवान्तराणामपि साधारणो यश्षेतनत्व्रादिधर्मकरूप्यप्रयुक्त एक- समूहान्तर्गत्थादिप्रयुक्तश्चाभेदः, तद्रिलक्षणमिसर्थः । जीवेश्वरगतस्यामु- खयांशाशिभावस्य मङ्रहार्थमादिपदम। अंशाशिनोर्भेंदे सत्यपि तयोर- तुमन्धानमरयोजकमभेदान्तरं न चाहत, यदभेदान्तर जीर्वेश्वरादावतिप- सङ्गपरिहाराय भिननाभिन्नद्रव्यत्व्रशरीरप्रविष्टतया विवस्येतेति योजना। नन्त्रभेदान्तरं कुतो नास्तीत्ाशक्ाइ-तथासतीति। विलक्षणाभेद- स्याशांशिनोससन्व्र इत्पर्थः। जीवेश्वराध्यभेदापेक्षया जीवनदंशयोरभेद- स्थ विशेषं विशेषतो निर्वक्ति-धर्मैकरूप्याद्यप्रयुक्तत्वमिति। उक्तवरिशेषासिद्धिमाइ-न जीवेति। जीवस्य तदंशानां च चेतन- त्वसत्तद्रव्पत्वादिर्धमरकरूप्यमस्ति। तथा जीवस्य तद्वयवानां चैकश- रीरनुमवेशकाले तच्छरीशवच्छेदेन समूहोऽप्यक्ति तथा योगिजीवाबयवानां कायव्युदश्दितानेकशरीरेषु परतिष्टानां कदाचित्तेरषा शरीराणां मे- छने सति योगिजीवेनांशिना सह समूहोडत तथा व जीवतवं-

३९२ द्वितीयपरिच्छेदे।

तथोरभेदे धर्मैकरूप्यादिप्रयुक्तत्वस्यापि स्जावात्। धर्मैकरूप्यादि-

तत्प्रयुक्त इति चेद्, न। तयोरमेदद्वयाभावात त्वन्मतऽधिकर- णैक्य सति भेदस्याभेदस्य वा प्रतियोगिभेदेन तदाकारभदेन वा अनेकत्वानभ्युगमात्। तस्मादाद्यपक्षे सुस्थोतिप्रसङ्ग: । एतेनैव द्वितीयपक्षोऽपि निरस्तः । अभेदासह चरितभेदस्पा- ननुसन्धानप्रयोजकत्वे उक्तरीत्या त्वन्मते जीवब्रह्मणोर्जीवानां चाभेदस्यापि सत्वेनातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। ननु 'अभेदप्रत्यक्षमनुसन्धाने प्रयोजकम्' इति तदभावे-

जीवानां चेतनत्व्रादिधर्मैकरप्यादिपयुक्तामेदसत्वेपि तेषामंशाशिभावा एव। स च न धर्मेक- रूप्यादिप्रयुक्त इति शङ्गे-धर्मैकरुप्यादीति। जीवान्तर- साधारणाभेदस्य सति जीवतदंशयोरभेददवयमभ्युपगनं परस्य मते मसज्यते। ओमिि व दन्तं परं प्त्पाह-न तयोरिति। अशांशिनोरित्यर्थः । तदाकारेति। प्रतियोग्याकारेसर्थः। प्रतियोगितावच्छेदकेति यावत्। भेदस्यानकत्वान- भ्युपगगोपन्यासो दृष्टान्तार्थः। तस्मादिति। जीवेश्वरयोर्यः पूर्वमंशां शिमावो निरूपितः, तदतिरकेण जीवतरदशयोमुख्यस्याशाशिभावस्य दु- निरुपत्तादिसर्थ: ।

परयो: परस्परं भोगमाङ्कर्यपसङ्ररूपो दोष: स्थिर इत्यर्थः । आध्यपक्ष इति। 'अंशशिभात्रासहचरितत्वं शुद्धत्वम्' इति पक्ष इत्पर्थः। 'अभेदासहचरितत्वरं शुद्धत्वं भेदस्य'इति पक्षं वक्ष्पमाणहेतुना निरा- करोति-एनेनैवेति। उक्तरीत्येति। चतनत्वादिधमैंकरूप्यमुक्ता रीतिः। जीवनदंशयोरिव जीवब्रह्मणोर्जीवानां चाभेदमुपेसावि पूर्वोक्ता तिमसङ्रपरिहारं शाङकते-नन्षिति। स्वस्थेति। अंशिनो जीन

जीव्ाणुत्वनिराकरणपकारः । ३९३

अननुसन्धानम् । स्वस्य स्वाभेद: स्वाशाभेदश्र प्रत्यक्ष इति तद्- द्रष्टर्दुःखाद्यनुसन्धानम्, जीवान्तरेणाभेदसत्त्वेऽपि तस्याप्र- त्यक्षत्वान्न तद्दुःखाद्यनुसन्धानम्। जातिस्मरस्य प्रागभवी- यात्मनाऽवि अभेदस्य प्रत्यक्षस्त्त्वात् तदवृत्तान्तानुसन्धानम, अन्येषां तदभावाद् नेत्यादि सर्व सङ्गच्छते इति चेतूँ, तहै- कात्म्यवादेऽवि सर्वात्मतावर काज्ञानावरणाचैत्रस्य न मैत्रात्मद्यभे - दप्रत्यक्षमिति तत एव सर्वव्यवस्थोपप त्तर्व्यर्थ: श्रुतिविरुद्ध आत्म- मेदाभ्युपगमः । न चेत्थमपि प्रभश्वनत्व्रवादिनरतव व्यवस्थानिर्वाहः ।

दुःखवत्सु 'अहं दुःखी' इत्यनुभवापत्तेः। अस्मन्मते त्वीश्वरः स्ामिन्ने जीवे संसारं प्रतिबिम्बमुखे मालिन्यमित पभ्यन्नपि मि- छ्यात्वनिश्चषान्न शोचतीति नैष प्रसङ्ग: । स्पेत्यर्थः । जीवान्तरेणेति । स्वस्थेत्यनुपङ्ग:। जातिस्मरस्येति। पूर्व जन्मस्मरणत्रत इत्यर्थः । सर्वेति । सर्वात्मताऽडवारकं यदज्ञानम, त- सबुक्तावरणादिसर्थः । तत एवेति। चैत्रमैत्रादीना सर्वेपां परस्प- रमभेद पत्यक्षाभावादेव व्यवस्थिततया सुखाद्यननुसन्धानोषपत्तेरिसर्थः। अभेदपत्यक्षस्यानुसन्धानपयोजकत्वमुपेत्य परमते आत्मभेदकल्प- नागौरवं श्रुतिविरोधं च दर्शपित्ता परगते तस्य मयोजकत्वमपि न सम्भवत, अतिप्रसङ्गादिसाइ-न चेत्थमपीति। 'अभेदप्रत्यक्षम- तुमन्धानप्रयोजकम्' इति कल्पनयाऽपीत्यर्थः। चस्तुगन् परमार्थो यो जी- वान्तरामेद:, तत्मसक्षमीशरस्यावश्यकम्। अन्यथा सर्वज्ञत्वभङ्गमसङ्ग: स्या- दिसर्थः । नतु सिद्धान्तेऽपि ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्व्रजीवाभिन्नत्वयोस्सत्वादुक्तदोष- सङ्ग इति, नेत्याह-अस्मन्मत इति। यन्तु जीवानां सांशत्वात् करशिरश्चरणानुगतेपु जीवांशेपु सृ- खदुःखादियौगपद्यं सम्भवति, योगिनां कायव्यूहगतेषु योगिजीवावयत्रेपु युगपत् सुखदुःखादिभोगवैचित्र्पं च सम्भवतीति न काचिदनुपपत्ति ५०

३९४ द्वितीयपरिच्छेदे।

स्यादेतत्-मा भूदंशभेद: करशिरश्चरणादीनां कायव्यू- हस्य चाधिष्ठानम्, आत्मदीपस्यानपायिनी ज्ञानप्रभाडरित व्यापि- नीति सैत सर्वाधिष्ठानं भविष्यतीति चेद्, न। ज्ञानवद् आ- त्मधर्मस्य सुखदुःभोगस्य ज्ञानमाश्रित्य उत्पत्त्यसम्भवेन करच- रणाद्यवयवभेदेनावयविनः, कायव्यूहवतः कायभेदेन च भोगवैचि- रिति, तन्। जीवं प्ति जीवंशानां सुख्यांश्त्वस्यापि निरस्तत्वाद्। जीवं प्रति तदंशानां जीवमद्दशत्वे सति जीवापेक्षया न्यूनपरिमाण त्वरूपौपचारिकांशत्व्रस्यापि जीवाणुत्वपक्षे वाघितत्वाच्। अणुपरिमाणसपैव सर्वपरिमाणापेक्षया न्यूनपरिमाणन्वेन ततोवि न्यूनपरिमाणाभावाठ।स

जीवापेक्षयाऽसन्तभेदपरयोजकत्वेन जीवस्य स्वांशगतसुखाद्यनुसन्धातृत्वास- म्मवाच। तथा योगिजीवांशानां कायव्यूहाघिष्ठातृत्वेऽषि तेभ्योऽसन्त- भिन्नस्य योगिजीवस्य कायव्यूहाषिष्ठातृत्वाभावमसङ्गात, तथा शरीरा- धिष्ठातुर्जीवस्य शरीरावयवकरशिरश्चरणाद्यघिष्ठातृणां जीवांशानां चास- न्तभिन्नत्वेन एकस्मिन शरीरे भोक्तृनानातपसङ्गादू, जीवस्य सांशत्वे मानाभावाच्च 'द्रोणं बृहस्पतेर्भागम्'इसादिवचनत्य र्वणितरीसा उक्तांश- परत्वासम्भवेन बृह्स्पसादेयोगप्रभावेन भुभारहरणादिदेवकार्यार्थ शरीरान्तरप- रिग्रहमात्रपरत्वात्। एतेन श्रीरामकृष्णदेर्विष्णवंशत्वव्यवहारोऽपि व्यारयातः। तस्माज्जीवांशविशेषस्य करशिरश्वरणाद्यघिष्ठातृत्वं कायव्यूहाध विष्ठातृत्वं च न सम्भवतीति पूर्वग्रन्थाशये स्थिते शङ्कते-स्यादेत- दिति। अधिष्ठानमिति । मेरक इसर्थः । भविष्यतीति । जीव: स्वयमणुतया शरीरैकदेशस्थोऽपि स्समवेतेन व्यापिज्ञानेन कर- शिरश्चरणादीन् कायव्यूहं चाधितिप्वतीति निरंशस्याष्यणोर्जीवस्य कृ- रहनशरीराधिष्ठातृत्वादिकं नानुपपन्नमिति भाव: । ज्ञानमाश्रित्येति । ज्ञानधर्मत्वे हि सुखादेर्शाने उत्पत्तिर्सम्भवेत्। ततक्ष व्ञानस्य व्याप-

गपदुदयस्सम्भवेद, न तु त्वया सुखादेर्ज्ानघर्मत्वमिष्यते। तसष्य ज्ञानवदेवा- त्मधर्मत्वाभ्युपगमात्। अतो ज्ञानस्य व्यापित्वेऽपि न करशिरश्चरणादौ का यव्यूद्दे च युगपद् भोगवैचित्यं सम्भवतीसर्थः1 कायव्युशवत इति । ये

जीवाणुत्वनिराकरणविचार: । ३९५ कयाभावप्रसङ्गात। 'मुखद्ःखभोगादि ज्ञानधर्म एव, नात्मधर्मः' इत्यभ्युपगमे तद्वैचित्र्येण आत्मगुणस्य ज्ञानस्य भेदसिद्धावप्या- तमनो भेदासिद्धया भोगवैचित्र्यादिनाSSतमाभेदप्रतिक्षेपायोगात्। 'भोगाद्याश्रयस्यात्मनोऽणुत्वेन प्रतिशरीरं विच्छिन्नतया तद्यापि- त्ववाद इव तदभेदवाद इव च न सर्वधर्मसङ्करापत्तिः'इति मतहा- नंश्र। तस्माज्जीवस्याणुत्वोपगमेन व्यवस्थोपपादनं न युक्तमिति। नापि तेन तस्येश्वराद् भेदसाधनं युक्तम्। उत्क्रान्त्यादि- श्रवणात्, साक्षादणुत्वश्रतणाच 'अणुर्जीवः' इति वदतः तब मते "तत् सृष्टा तदेवानुप्राविशत्" "अन्तः प्रविष्टशास्ता जनानाम्" गिन इति शेष: । तस्य च भोगवैचित्रयं स्मर्यते- 'आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । पोगी कुर्याद्वलं प्राप्य तैश्च सर्वा महीं चरेतू ।। माप्तुयाद्विषयानू कैश्चित्कैश्रिदुग्रं तपश्चरेत्। सङ्िवेच्च पुनस्तानि सूर्यो र्मिगणानिव II' इति। आत्मनां शरीराणाम, बलं योगजनितं सामर्थ्यम्। तर्हि ज्ञानधर्म- त्वमेत्र सुखादेरस्तु, यदि तद्धर्पत्वे भोगवैचिकयं सम्भवेव, तवाह- सुखदुःखभोगादीति। असिद्धेति । आत्मगुणज्ञाननिष्ठस्य भो- गवैचित्र्यस्य व्यधिकरणतया आत्मभेदसाधकत्वासम्भवादिसर्थः । सु- खादेर्व्यापिज्ञानधर्मत्वं स्वमतविरुद्धं चेसाह-भोगादयाश्रयस्पेति। नैपायिकादिमते इवाद्वैतिमते इन चेसर्थः। तस्मादिति। आत्मगुणस्य ज्ञा- नसुख।देर्व्यपित्वकल्पना यो गादियर्थः । जीवाणुत्वाभ्युपगमस्य पराभिमतं म्रयोजनान्तरं दूषयति- नापि तेन तस्येति। जीव्स्याणुलेनेसर्थः। श्रुतितदर्थापत्तिभ्या जीरस्याणुत्वं वदतस्तव मते ताभ्यामेवेश्वराणुत्वस्यापि दुर्वारत्वान्ेश- रक्य विभुत्वसिद्धिः। तदसिद्धौ च न तत्रेष्टसिद्धिरिति दूषयति- उत्क्रान्त्यादीति। वदतस्तव पक्षे परोऽप्यणुरेत सिध्येदिति सम्बन्धः । "तस्सृष्टा'इसत तत्पददयं जगत्परम। प्रकृतः परमात्मा सृष्टयादिकर्ता। अन्तरिति। शरीरेष्विति शेषः । शास्ता नियन्ता। परस्थार्ध

३९६ द्वितीयपरिच्छेदे।

"गुहां प्रिष्टौ परमे पराध्ये" इत्यादिश्रुतिषु प्रवेशादिश्रनणात, "स एषोडणिमा एष म आत्माऽन्तर्हदयेऽणीयान् व्रीहेर्वा यवरा- द्।"इति श्रुतौ साक्षादणुत्वश्रवणाच्च परोऽप्यणुरेव सिध्येदिति कुतः परजीवयोर्विभुत्वाणुत्वाभ्यां भेदसिद्धि:। ननु "आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः" "ज्यायान् दिवो जपायानन्तरिक्षाद"इत्यादिश्रत्रणात, सर्वप्रपश्चोपादानत्वाच्च पर- स्य सर्वगतत्त्रसिद्धे: तदणुत्वश्रुतयः उपासनार्थाः, दुर्गहत्वा- भिप्राया वा उन्नेयाः। प्रवेशश्रुतयश्ष शरीराद्युाधिना निर्ाह्याः । न च जीवोत्कान्त्यादिश्रु तयोऽपि बुद्धया उपाधिना निर्वोढु श- स्थानमहतीति परार्ध्य परममुत्कृष्ट हार्दाकाशम, तह्मिन् या बुद्धिलक्षणा गुहा, तां पविष्टौ जीवेश्वराविसर्थः । प्रवेशादीति। शरीशान्तस्स्थत्वा- दिकमादिपदार्थः । स उपक्रमे प्रकाः, एपः सन्निहिन:, अणिमा अणुः । भावप्रत्ययो न विवक्षितः । मे हृदयेऽनः' एप प्रकृतो भारुपत्वादिगुणक आत्मां वर्तते। स च त्रीह्याद्यपेक्षयाऽणुनर इसर्थः।

ज्यायान् महत्तरः। परस्प विभुत्ने लिङ्गमाह-सर्वेति। पराणुत्वश्रृती- नामन्यथासिद्धिमाह-तद्णुत्वेति।उपासनार्था इति।"अर्णायान् त्रीहेवा" इसादिश्रुवय इसर्थः। दुर्गहत्वेति। "स एपोऽणिमा"इत्यादिश्रुनय इत्र्थः। आसामुपासनामकरणगतत्वाभावादिति भावः । उयवस्थितनि- कल्पनाची वाकारः। परचरेशादिश्रव्रणस्थान्यथामिद्धिमाह-प्रवेशश्रुतय- श्रेति। परमेश्वरसष्य स्व्रेच्छापरिगृह्ीतशरीरेन्द्रियपवेशोषाधिकइशरीरेष्व न्तःपव्रेश इत्पर्थ: । नतु 'जीवाणुत्वश्ुतिलिङ्गानामपि अन्यथानयन- सम्भवाज्जीवस्यापि स्वाभातरिकं त्िभुत्वं कि न स्पात्। तथा च न तस्याणुत्वसतिद्धिः' इति सिद्धान्तिनइशङ्कामनूय निराकरोति जीव्ाणु त्ववादी-न चेत्यादिना। तमुत्कामन्तमिति। न चात्र श्रुतौ माणोत्क्रान्तेः मागेव जीवस्योत्क्रान्तश्रवणेऽपि न केवलस्य तस्यो- त्क्रान्तिसिद्धि:, बुद्धिविशिष्टस्य तस्योत्क्रान्तिसम्भवादिति वाच्यम्। बुद्दिपाणयोर्भेदासिद्धे:, रपोरभेदस्पैन श्रुतिसिद्धत्वाच । तथा च

जीवाणुत्वनिराकरणविचार: ३९७

क्या इति शङ्कयम्। "तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्कामति'इति प्रा- णाख्यबुद्ध्युत्क्रान्तेः प्रागेव जीवोत्क्रान्तिवचनात्। तथा "वि- द्वान्नामरूपाद्विमुक्त: परात्परं पुरुषमुवैति दिव्यम्"इति नामरूपवि- मोक्षानन्तरमपि गतिश्रवणाच्च।"तद्यथाऽनस्सुसमाहितमुत्सर्जन् या- यादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन् याति" इति स्वाभाविकगत्याश्रयशकटदृष्टन्तोक्तेश्रेति चेद्, नैतत्सारम। "स वा एष महानज आत्मा योऽमं विज्ञानमयः ।" 'घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा। घटो नीयेत नाकाशं तद्वजीवरो नभोषमः' ॥ श्रुति :- "यो वै प्राणस्सा पज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः" इति। प्ज्ञा बुद्धिरित्याशयेनाह-प्राणाख्यबुद्धयुत्कान्तेरिति। नामरूपशब्दितो- पाधिनिवृत्त्यनन्तरमपि जीवस्य ब्रह्म प्ति गतिः श्रूयते। तथा च यथा उत्क्रान्तेरौपाधिकत्वं न सम्भवति, तथा गतेरप्यौपाधिकत्वं न सम्भवतीत्यमध्यमपरिमाणस्य जीवस्य स्वाभवविकमणुत्वं स्वीकर्तव्यमि- त्याशयेनाह-तथा विद्धानिति। पराद्धिरण्यगर्भाद जीवस्य स्वाभा- विके गत्वाश्रयत्वे सत्येव दृष्टान्तविशेषस्पङ्रच्छते, अन्यथा तद्वैरुप्यं स्यादित्याशयेनाह-तद्रथेति। तत् तत्र, जीवस्य परलोकं पति गमने द्ष्टान्त उच्यते। अनशशकटम्। सुसमाहितं गृहोपकरणैः पूर्णमू। उत्सर्जन् शब्दं कुर्न यायाद गच्छेदू यथा, एवं जीव ईश्वरेण व्वारुढः म्ेरितो गच्छति परलोकमितर्थः । तथा च जीवस्याणुत्वे स्त्राभाविके सिद्धे सतणुत्वविसुत्वाभ्यां जीवेशवरयोर्भेदसिद्धिरिति भाव: । सिद्धान्ती दूषयति-नैतत्सारमिति। यथा परमात्ममकरणे श्रुतं परस्थ विभुत्वमन्यथा नेतुमयुक्तम, तथा जीवमकरणे अ्रनं जीवस्य वि- मुत्वमध्यन्यथा नेतुमयुक्तमित्याशयेन "कतम आत्मा"इसादिजीवप्रकरणगतं वाक्यजातमुदाइरति-स वा इत्यादिना। विज्ञानमयो जीवो म- हानू व्यापक आत्मेति जीवस्य व्यापकत्वश्रवणादित्यर्थः । "नभोपमः" इत्यनेन स्वतो जीवस्य विभुत्वमुच्यते इत्यर्थः । इयं श्रुतिः मागेव व्यारयाता। विसुत्ेऽनन्यथासिद्धश्ुतिसाम्यमुक्का परोक्तं विभुत्वलिङ्रं

३९८ द्वितीयपरिच्छेदे।

इत्यादिश्रुतिषु जीवस्थापि विभुत्वश्रवणात। त्वन्मते प्रकृ- तेरेत जगदुपादानत्वेन ब्रह्मणो जगदुपदानत्वाभावारजजीवस्य का- यव्यूहगतविचित्रसुखदुःखोपादानत्ववदणुत्वेऽपि जगदुपादानत्वस- म्भवाच्, ततस्तस्य सर्वगतत्वासिद्धेः । तत्प्रवेशश्रुतीनां श- रीरोपाधिकत्वकल्पने जीवोत्क्रान्त्यादिश्रुनीनामपि बुद्ध्युपाधिक- त्वोपगमसम्भवात । 'पद्चवृत्तिर्मनोवद्यपदिश्यते' (उ० मी० अ० २ पा० ४ सू० १२) इतिसूत्रभाष्ये बुद्धिप्रा- णयोः कार्यभेदान्ेदस्य प्रतिपादितत्वेन बुद्ध्युपाधिके जीवे प्रथममुत्क्ामति प्राणस्यानूत्कमणोपपत्तेः। नामरूपविमोक्षानन्तरं ्रह्मप्राप्तिश्रवणस्य प्राप्तरि जीव इत प्राप्तव्ये ब्रह्मण्यपि विघटयति-त्वन्मते इति । प्रककृतिः माया। परस्य ब्रह्मणस्सर्व-

अणोरिति शेषः। जीवाणुत्वश्रुतिलिङ्गानामन्यथानयनमपि तुल्यमेव्र- त्याह-तत्प्रवेशश्रुतीति। ब्रह्ममचनेशेसर्थः । पश्च माणापानादिल- क्षणा वृत्तयो यस्य मुख्यमाणस्य, स पश्रवृत्ति: प्राणः श्रुतिपु व्यपदिश्यते । बहुटत्तिमश्व्रमावे च दृष्टान्तो-मनोवदिति। पाणापा- नादिटत्तीनां चोच्छूव्ासादिकं प्रत्येकं कार्यमिति द्रष्टव्यम। तथा च दष्टान्तदार्टान्तिकभावेन सूत्रे मनश्शब्दितबुद्धे: माणस्य च भेदो नि- दिष्टः।स च बुद्धीन्द्रियकार्यविषयालोचनापेक्षपा विलक्षणस्पोच्छव- सादिक्रियारूपकार्यस्य माणे दर्शनाव माणो बुद्ध्यादिभ्यो भिन्न इसादि- प्रकारेण भाष्ये साधित इत्पर्थः । "यो वै माणस्सा प्रज्ञा"इति श्रुतौ पज्ञा- माणयोभेदे सत्यपि प्रज्ञामाणोपहितस्य प्रसगात्मन एकत्वादुपहितात्ममाधा- न्येन तयोरेकीकरणमविरुद्धमिति प्रतर्दनाधिकरण(उ०मी०अ० १ पा० १ अधि०११)भाष्पे प्रतिपाितत्वादू न श्रुतिविरोधोऽपीति भावः। यत्तु नामरुपो- पाधिनितृत्यनन्तरं जीवस्य ब्रह्म पीति गतिश्रवणं जीवस्य विसुत्वविरोधीति, तदयुक्तम्। तसष्य ब्रह्मण्यपि विभुत्वविरोधित्वेन ब्रह्मणोवि तदसिद्धिपस्त- द्राद। लोके परिच्छिन्रस्यैव गन्तव्यत्वनियमदर्शनादित्याह-नामरुपेति। नतु परमते ब्रह्मणो उवापकस्वरूपेण न मुक्तमाप्पत्वम्, किंतु लोकविथे

जीवाणुत्वनिराकरणविचार: ३९९

विभुत्वविरोधित्वात्। प्राकृतनाम रूपविमोक्षा नन्तरमप्ति अप्रा कृत - लोकविग्रहाद्युपधानेन ब्रह्मणः प्राप्तव्यत्वतादिमते प्राप्तुर्जी- वस्थाप्यप्राकृतदेहेन्द्रियादिसत्त्व्रेन तदुपधानेन ब्रह्मप्राप्तिश्रवणा- विरोधात् स्वाभाविकगत्याश्रयशकटदृष्टान्तश्रव्णमात्राद् जीव- स्य स्वाभाविकगतिसिद्धौ "गुहां प्रविष्ठौ" इति स्वाभाविकप्र- वेशाश्रयजीवसमभिव्याहारेण ब्रह्मणोऽपि स्वाभाविकप्रवेशसिद्धि- सम्भवाद्। ब्रह्मजीवोभयान्वयिन एकस्य प्रतिष्टपदस्य एकरू- पप्रवेशपरत्वस्य वक्तव्यत्वात्। तस्मात् परमते ब्रह्मजीवयो- र्विभुत्वाणुत्वव्यवस्थित्यसिद्दर्ने ततो भेदसिद्धिं प्रत्याशा । पादयुपहितत्वेन, उपहितरूपेण पाप्तव्यत्वरं च न ब्रह्मणः स्वरूपेण व्या- पकत्व्रविरोधीत्पाशक्ा तुल्यमेतत् तत्र गते जीवस्थापीत्याह-प्राकृतेति। "विद्रान्नाम रूपाद्विमुक्तः" इति श्रृतौ प्राकृतनामरूपाद्विमुक्त इसर्थ कल्पयता त्या विदुषो जीवस्याप्यप्राकृननामरूपस्व्ीकारेण स्व्रतो विभोरषि जी- वस्यापाकृतनामरूपोपाधिपरिच्छिन्नस्य ब्रह्म प्रति गन्तृत्व्रसम्भवादू न विभुत्व- श्रुतयो जीवविषया बाधनीया इत्यर्थः । मतिष्टावितत्र पतिष्टषदं जीवे स्व्रा- भाविकपवेशार्थकम, ब्रह्मणणि तु शरीरादुपाधिकृतपवेशार्थकममित्याशक्का तथा सति सकृच्छुनस्प प्रतिष्टिपदस्यार्थवरवूप्यं प्रसज्येतेति मत्वाह-ब्रह्मजीवो- भयेति। यदि च ब्रह्मणो विभुत्वश्ुसाद्नुरोधेन प्रवेशसामान्यपर- त्वमेत्र मत्रिष्टपदस्य कल्प्ते, न तु तद्रनविशेषपरत्व्रमपि, तर्हि जी- वस्यापि विभुत्वश्लुसनुरोधेन शकटदृष्टान्ते गमनादिसाम्यमात्रं विवाक्षितं, न तु स्व्राभाविकगत्याश्रयत्व्रादिकमपीति न जीवस्य स्वाभािकाणुत्वसति- द्विः। तस्य तति्सिद्धौ वा ब्रह्मणोऽ्यणुत्वं दुर्वारम । विनिगमनाविरहा- दिति भावः। तत इति। उक्तव्यवस्थितेरिसर्थः । ननु परमते जी-

नामन्यथासिद्धयविशेषाच्च तपोरणुत्वं विभुत्वं वा समानतयैत सिध्येद्, न तु 'एकस्य विभुत्वम, अपरस्याणुत्वम्"इति व्यवस्था सिध्ेदिति यथा दोष: मसज्यते, तथा सिद्धान्तेऽपि जीवस्प परिच्छिनत्वविसुत्वश्रुति- लिङ्गा नामावेशे पात् 'तस्य स्वाभाविकं विभुत्वम, परिच्छिन्नत्वमौपाधिकम्'इति

४0० द्वितीयपरिच्छेदे।

अस्मन्मते ब्रह्मात्मैक्यपरमहावाक्यानुरोधेनावान्तरवाक्यानां नेय- त्वात्स्वरूपेण जीवस्थ विभुत्वम्, औपाधिकरूपेण परिच्छेद इत्या- दिप्रकारेण जीवब्रह्म भेदप्रापकश्जतीनामुपपादनं भाष्यादिषु व्यक्तम्। (वे०सृ०म०) तस्मात्प्रपश्चमिध्यात्वात्पराभेदाच देहिन:।। मानन्तरविरोधेन सिद्धोऽद्वैते समन्वयः ॥६८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामचन्द्रसरस्वती पूज्यपाद शिष्येण गङ्गाधरसरस्वत्याख्यभिक्षुणा विरचितायां वेदान्तसूक्तिमक्षर्या द्वितीय: परिच्छेद:। तस्मादचेतनस्य प्रपश्चस्य मिथ्यात्वात् चेतनप्रपश्चस्प ब्रह्माभेदाच् न वेदान्तानामद्वितीये ब्रह्मणि विद्यैकप्राप्ये समन्वयस्प कश्चिद्विरोध इति॥ इति शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्गहे द्वितीय: परिच्छेद:। व्यनस्था न सिध्पेदिति दोपः प्रमज्यते पतरेति, नेसाइ-अस्मन्मत इति। ब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य मुक्तिमाधनत्वात् तज्ज्ञानजनकानि तत्वम- स्यादिवाक्गीनि महावाक्यानि वाक्यार्थज्ञानकारणीभूनतत्वंपदार्थज्ञानं प्रति साधनभूनानि जीवस्व्वरूपपततिपादकवाक्यानीश्वरूपपतिपादकवा नि चावान्तरवाकपानि महावाक्यशेपतात् पदार्थप्रतिपादकवाक्यानामिति पधानवाक्पानुरोधेन गुणभूतवाक्यानां नेयत्वादित्पर्थः । स्वरूपेणेति। जीवस्य स्वरूपेणाणुत्वे महावाक्यप्रतिपाद्यव्रह्मामेदानुपपत्तेव्रह्मणश्च स- रूपेण पूर्णत्वाभावे बहुश्रुत्यादिविरोधादिति मावः । अद्वितीये ब्रह्म- णि वेदान्तसमन्व्रयावरिरोधममर्थनरूपं परिच्छेदार्थमुपसंहरति-तस्मादिति। पश्चम्यन्तम्। पश्चमीभ्यां वित्ृणोति-अचेतनस्थेति। श्रीकृष्णं मनसा ध्यात्वा श्रीकष्णं संप्रणम्य च। व्यार्यातोडयं परिच्छेद: श्रीकृष्णपरितुष्टये।।

दिव्यश्रीचर णारविन्दसंल्लग्नरजोभूतस्याच्युतकृष्णानन्दतीर्थस्य कृतौ शाख- सिद्धान्तलेशसङ्गहव्याख्यायां कृप्णालङ्काराख्यायां द्वितीय: परिच्छेद्: समापः॥।२।

तृतीय: परिच्छेदः ।

(वे०सृ०मं०) ज्ञानेनैव कर्थ मुक्ति: कर्मभिश्चापि तत्स्मृतेः ॥ नाविद्यकत्वाद्वन्घस्य नान्य: पन्था इति श्रुतेः ॥१॥ (१)ननु कथं विद्ययैव ब्रह्मप्राप्तिः । यावता कर्मणामपि ततप्राप्तिहेतुत्वं स्मर्यते- 'तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामुने' इति। सत्यम्। "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय"इतिश्रुतेः, नित्यसि- दब्रह्मावाप्तौ कण्ठगतविस्मृतकनकमालाऽवाप्तितुल्यायां विद्याडति- रिक्तस्य साधनत्वासम्भवाच्च। ब्रह्मावाप्ती परम्परया कर्मापे-

आपन्ना यं समाश्रित्य रक्षां प्राप सुदुर्लभाम् ॥ कृष्णा कृष्णस्य माहिषी तं कष्णं संश्रये डन्व्रहम् I १ ॥ पूर्वपरिच्छेदान्ते ब्रह्मपात्तिरुपमोक्षस्य विद्यैकपाप्यत्वमुक्तम्। तत्र विद्यापाप्यत्वमुपेत्य मोक्षस्यैकपदलभ्यं साधनान्तरव्यवच्छेदममहमानः स- मुचयवादी प्रत्यवतिष्ठुते-ननु कथमिति। यावतेति। यस्पा- दित्पर्थः। समृतौ तत्पदं ब्रह्मपरम्। उक्त्तमिति। "तैनैति ब्रह्मषित पुण्यकृद्"इत्यादिश्रुत्येति शेषः । तेन ब्रह्मवेदनपुण्ययोस्समुच्चयेन एति ब्रह्म पाप्रोतीति श्रुत्यर्थः । ज्ञानकर्मणोस्समुच्चयस्य ब्रह्मपाप्िहेतुत्त्रश्र- वणमनुमोदते-सत्यमिति। ब्रह्मपाप्तेर्निद्यामात्रसाध्यत्त्रपतिपादकश्रुस- न्तरेणोपपत्तिसहितेन विरोधात समुच्चयश्रत्रणम् तन्मूलकस्मृतिवचनं च क्रमसमुच्चयपरतया नेतव्यमित्याशयेनाह-नान्यः पन्था इति। व्र- ह्ज्ञानापेक्षया अन्यो ज्ञानकर्मसमुच्यरूपः केवलकर्मरूपो वा पन्था: उपायो मोक्षं पति नास्तीति अत्यर्थः । नित्यमात्मस्व्रुपतया सिद्ध-

नमान्नसाध्यत्वेन लोके हष्टा। यथा कण्ठगतायामेत कनकमालायां विस्मृतायां ससां तस्यामपाप्तत्वभ्रमेण बहुवरिधविक्षेपं पाप्तस्याप्ोपदेशज- ५१

४०२ तृतीयपरिच्छेदे।

क्षामात्रपरा तादशी स्मृतिः । क्व तर्हि कर्मणामुपयोगः ?। (वे० सू० मं०) कर्मणासुपयोगस्तु भामतीकृन्मते स्थितः ॥ तमेतमिति वाक्येन मुख्ये विविदिषोद्धवे ॥२ ॥ अत्र भामतीमतानुवर्तिन आहु :- "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा वरिविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन"इति श्रुते- रविद्यासम्पादन द्वारा ब्रह्माताप्त्युवायभूतायां विविदिषायामुपयोगः। ननु इष्यमाणविद्यायामेवोपयोगः कि न स्थात ?। न स्याद्। प्रत्यया-

क्स्य भ्रमादिनिवृत्ती सामर्थ्याभावाच्चेत्यर्थः । परम्परया मुक्तावुक्तं कर्मणामुपयोगं प्रपश्चयितुं पृच्छति-कव तहीति। तहिं ज्ञानवव साक्षान्मु- क्तिहेतुत्वाभावे सति कृ विविदिपायां विद्यायां वा साधनत्वं तेषामित्यर्थः । तमेतमिति तच्छ्दः प्रकृतपरमात्मपरः । एतच्छब्दः नित्याप- रोक्षजीवपरः। तथा च जीवाभिनं परमात्मानं वेदातुवचनादिभिने- दितुमिच्छन्तीत्पर्थः । अनशनादिलक्षणतपोव्यावृत्तये तपसो विशेषणम- नाशकेनेति । तथा च हितमितमेध्याशनादिरूपं तप इह वित्रक्षितमि- ति लभ्यते। ननु विविदिपायामपुमर्थभृतायां कथं विनियोग:, त- ब्राह-विद्यासम्पादनदारेति। ततश्च गौणपुरुषार्थत्वं तस्यारस- म्भवतीत्यर्थः। नतु मुकि पति मतासन्नत्वाद्विद्यायास्तस्यामेत्र वि नियोग: कुतो न कल्पयते। श्रुवत्वाविशेषाच्च कामनाविषयत्व्रेन श्रु. तस्वरगादेरेव कर्मफलतयाऽन्यत्र स्व्रीकारच्चेति मत्वा शङ्कते-नन्विति। स्वर्गकामादिवाकयेषु यागदेविधिप्रत्ययेनेष्टसाधनत्वे बोधिते 'कि तदिष्ठ म'इति विशेषाकाङ्गायां सत्यां पुरुषविशेषणतवेन श्रुतयोः कामनास्वर्ग- योरन्यतरस्यापि शब्दतः पाधान्याभावेन तत्रार्थतः माधान्यस्यैवाश्रथ णीयत्वे स्वतः पुरुषार्थतया स्वर्गस्यैव्र फलत्वेनान्वयः स्व्रीकृत :- 'यागः स्वर्गसाधनम्'इति, न तु कामनायाः। इह तु वेदनकामनाया एव फलत्वेनान्वय उचितः। शब्दतः प्रधानत्वाद्। अंतः फलपत्यास- न्यादिकमप्यकिश्चित्करमिति मत्वा समाधते-न स्यादिति। सन्म- त्थयः प्रत्ययशब्दार्थः । 'विविदिषायामेत्र विनियोगः इसत्र भाष्यसम्प

कर्मणां विविदिषाविद्याफलकत्वविचारः । ४०३

र्स्य प्राधान्यात्। "विद्यासंपयोगात् प्रत्यासन्नानि विद्यासाधनानि शमदमादीनि, विविदिषासंयोगात्तु बाह्यतराणि यज्ञादीनि"इति सर्वा-

विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठातुर्वेदनगोचरेच्छावत्वर विविदिषाया ः सि - द्धत्वेन तदभावे वेदनोपायविविदिषायां कामनाSसम्भवेन च विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानायोगादू न यज्ञादीनां विविदिषायां विमाह-विद्यासंप्रयोगादिति। विद्यासाघनत्वादित्पर्थः । प्रत्या- सन्नानीति। यातद्विधोदयमतुष्ठेयानीत्पर्थः । शमादिवैषम्यं कर्मसु दर्शयति-विविदिषासंयोगास्विति। तत्साधनत्व्रादेवेसर्थः । बाह्यतराणीति । विविदिपोद्यपर्यन्तमेवातुष्ठेयानीति यावत्। 'विद्योत्पत्तौ सर्वाणि कर्माण्यपेक्षितव्यानि'इति पतिपादकाधिकरणेसर्थः । विविदिपातिनियोगं प्रकारन्तरेणाक्षिपति-नन्विति । वेदनेच्छाया यज्षा- दिफलत्वे वेदनेच्छागोचरेच्छया यज्ञाद्यनुप्ठानं वाच्यम् । वेदनेच्छायाश्च स्वतः फलत्वाभावद्विदनद्वारा मुक्तिफलकत्वं वाच्यम्। तथा चायं क्रम :- प्रथमं मुक्तौ स्वतः पुरुषार्थत्वज्ञानादिच्छा, त- तो वेदने मुक्तिमाधनत्वज्ञानादिच्छा, ततो वेदनेच्छायां वेदने साघनत्व- ज्ञानादिच्छा, तया च यज्ञाद्यनुष्ठानमिति। तथा च वेदनेच्छारूपविविदिपोद्देशेन यज्ञाधनुष्ठाने वर्तमानस्य ब्रह्मवेदने विविदिषाफले किमिच्छाडस्ति, न वा ?। आदे यज्ञाद्यनुष्ठा- नवैयर्थ्यमभिप्रेसाह-वेदनगोचरेति। वेदनगोचरेच्छाया एव विविदि- पात्वादिकि भावः। सिद्धलेन विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानायोगादिति सम्बन्धः। न द्वितीयः। वितिदिषाफले वेदने कामनाया अमश्वे विविदिषायामपि कामनाया अभावाद्विविदिपोद्देशेन यज्ञाद्यनुप्रानायोग इत्याह-तदभावे इति। वेदनगोचरेच्छाया अभावे इत्यर्थः । विविदिपार्थ यज्ञाद्यनुष्ठातुरस्तयेव वेदनगोचरेच्छा। न चैतावता तदनुष्ठानवैयर्थ्यम्। वि- विदिषाया द्वैविध्योपपत्तेः । तथा दि-वेदनेच्छा द्विविधा-विद्यायामौनमुख्यलक्षणा, रुचि- लक्षणा च । तन्राद्या यज्ञाद्यनुष्ठानात्मागपि वेदने वर्तते इति तामा दाय वेदनसाघनभूतार्यां विविदिषायां कामना सम्भवतीति विविदि-

४०४ तुतीयपरिच्छेदे।

विनियोगो युक्त इति चेद्, न । अन्नद्वेषेण कार्श्य प्राप्तस्य त. त्परिहारायान्नविषयौत्कण्ठ्यलक्षणायामिच्छायां सत्यामप्युत्कटाजी- र्णादिप्रयुक्तधातुवैषम्यदोषात् तत्र प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायते इति तद्रोचकौषधत्रिधितदू निरतिशयानन्दरूपं ब्रह्म तत्प्राप्तौ विद्या साधनमित्यर्थे प्राचीन बहुजन्मानुष्ठितानभिसंहितफलकनित्यनैमि- त्तिककर्मोपसन्जातचित्तप्रसादमहिस्रा सम्पन्नविश्वासस्य पुरुषस्य ब्रह्मावाप्तौ विद्यायां च तदौन्मुख्य(१)लक्षणायामिच्छायां सत्याम-

पार्थ यज्ञाधनुष्ठानमुपपत्नम। द्वितीया तु यज्ञादिफलभूता तदनुष्ठा- नानन्तरभाविनीति युक्त एव वितिदिषायां यज्ञादिविियोग इति स- माधानमभिप्नेत्याह-नेति। वेदनेच्छाया द्वैनिध्ये, यज्ञाद्यतुष्ठानादौ च दृष्टान्तमाह-अन्नद्वेषेणेति। तत्परिहारायेति। कावर्यपरिहा- रायात्रभक्षणविषयको्त्कटेच्छायां सत्यामपीत्यर्थः । उत्क(२)टेति। अधि-

त्रेति। अन्नभक्षणे इत्पर्थः । जायते इति । एतच्चानुभवसिद्ध मिति भावः। अ्धीतसाङ्गस्वाध्यायः पुरुषो वेदान्तैर्व्रह्मणो निरति- शयानन्दरुपत्वम, विद्याया तत्माप्तिमाधनत्वं च ज्ञात्वा रास्मित्वर्ये सम्प- अविश्वासो भवतीसयुक्तम, तथाविधानामपि पुरुषाणां बहूनां त- हिमत्रथें विश्वाससम्पत्तेरदर्शनादिसाशक्काह-प्राचीनेति। माचीनेषु बहुषु जन्मस्वनुष्ठितानि फलाभिमन्धिरहितानि च यानि नित्यनैमि- ततिककर्माणि, तैरुपसआतो यश्चित्तपमादशयुद्धिविशेष:, तस्य महि- म्नेसर्थः । तथा च- स्मृति :- 'मनुष्याणं सहस्रेषु कश्चिद्यतति सि- दये ।' इति। कशश्चिदिति। उक्तचित्तपमादवानित्र्थः । सिद्धये वि- दयालाभाय। न सर्व इति भावः। ननु ब्रह्मपाप्तितत्साघनव्निद्या- गोचरोत्कटेच्छायां सत्यां तत्साघनश्रवणादौ पवटत्तिपर्यन्ता रुचिर्भवेदे- वेति कृतं तस्प यज्ञाध्नुष्ठानेन, तत्राह-अनादीति। दुरि-

(१) केवलमूलपुस्तके औत्कट्यमित्युपलभ्यते परन्तु अर्थाभेदाट्टीकाऽनुरो धाथौन्मुख्येति पाठ एवात्रावस्थापितः। (२ ) उत्सुकेति पाठ:।

कर्मणां विविदिषाविद्याफलकत्वविचारः । ४०५

विषयभोगे प्राण्यं सम्पादयता प्रतिबन्धाद्विद्यासाधने श्रवणादौ प्रवृत्तिपर्थन्ता रुचिर्न जायत इति प्रतिबन्धनिरासपूर्व तत्स- म्पादकय ज्ञादिविधानोपपत्तेरिति। (वे०सू०मं०) स्वर्गवत्काम्यमाने तं ज्ञाने विवरणानुगा:। जिज्ञासितव्यं श्रुतिभिब्रह्मेत्यत्र श्ृतेरिव ॥ ३ ॥ वितरणानुसारिणरत्वाहु :- "प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययार्थस्य तदोपेण प्रतिबन्धादू रुचिर्न जायते इति सम्बन्धः । ननु पूर्वो- कचित्तमसादमहिस्रा ब्रह्मविद्यादौ सम्पन्नविश्वासस्यास्तिकतमस्यानर्थब- हुले विषयभोगे प्रावण्यं क्थ सम्भवतीत्याशदातुभवसिद्धद्ृष्टान्तेन तव सम्भावयति-आस्तिक कामुकस्थेति । 'विहितानुष्ठानादवश्यं श्रेयो भवति, निषिद्धकरणादितश्चावश्यं महाननर्थो भवति शास्त्रपामाण्याद्'इति निश्चयवानास्तिकः। तस्यापि कस्यचित् कामोट्रेको, निन्दितागम्यागमना- दो प्रावण्य च यथा पापविशेषात् मम्भवति, तथा यथोक्तमुमुक्षोरपीत्यर्थः । प्रतिबन्धेति। अनादिभवमश्चितानेकदुरितदोषकृतप्रतिबन्धेत्यर्थः । तत्स- म्पादकेति। विविदिपाशब्दिता या श्रवणादौ पवृत्तिपर्यन्ता रुचि:, तत्स- म्पादकेसर्थः। 'क तर्हि कर्मणामुपयोगः' इत्यत्र प्रश्ने 'विद्यार्या विनि- योगः' इति गतिवचनान्तरमवतारयति-विवरणेति। पूर्वत्र 'यज्ञादी- नां तृतीयाश्रुत्या साधनत्वेनावगतानां साध्याकाङ्कायां विविदिषैत्र सा- ध्यत्वेनान्वेति, तस्याः शब्दतः प्रधानत्वात्। शब्दतः प्रधानस्पैव पदार्थस्य 'राजपुरुषमानय'इत्यादौ सर्वत्र समभिव्याहृतपदार्थान्तरेणान्वयस्य व्यु. स्पत्तिसिद्धत्वाद'इत्याशयेन यज्ञादीनां वितिदिषाया विनियोग उक्तः । तत्रास्वरसं दर्शयन् विद्या्या तेषां विनियोगमुपपादयति-प्रकृतीति। प्रकृतिमसयार्थयोर्वेदनतदिच्छयोर्मध्ये प्रसयार्थस्य विविदिषालक्षणस्य प- सयार्थत्वाच्छव्दृतः पाधान्यात। ततश्च 'विविदिषाया एव यज्ञादिफ- लत्वेनान्वयः' इसत्र हेतुभूतो यस्सामान्यन्यायो 'राजपुरुषमानय' इत्यादौ प्सिद्ध :- 'शब्दतः प्रधानस्पैव समभिव्याहतक्रियाकारकान्वयः' इत्येवंरुपः, तस्मादित्यर्थ:। विधिमत्ययेनेष्टसाधनतवेनावगतयागादेरिष्टविशेषा का डूक्षार्या सत्यां शब्दतः माधान्याभावेऽपि स्वर्गस्य फळत्वेनान्वयः कलृप्त इ-

४०६ तृतीयपरिच्छेदे।

प्राधान्यम्"इति सामान्यन्यायाद 'इच्छाविषयतया शब्दबोध्ये एव शाब्दसाधनतान्वयः इति स्वर्गकामादिवाक्ये क्लृप्तविशेषन्यायस्य बलवत्वात्। 'अश्वेन जिगमिषति' 'असिना जिघांसति' इत्यादि- लौकिकप्रयोगे अश्वादिरूपसाधनस्थ, 'तदन्वेष्टव्यं तद्दाव विजि- ज्ञासितव्यं' मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यादिवैदिकप्रयोगे तव्या- र्थभतविधेश्च सन्प्रत्ययाभिहितेच्छातिषये एव गमनादावन्वयस्य व्युत्पन्नत्वाच्च प्रकृत्यभिहितायां विद्यायां यज्ञादीनां विनियोगः । ननु तथा सति यात्रद्विद्योदयं कर्मानुष्ठानापत्या "त्यजतै- त्यर्थ। शाब्दमाधान्याभावाविशेषे कामनाया एव यागादिफलत्वेना- न्वयः कुतो न कल्पितः, तत्राह-इच्छाविषयतयेति। इच्छाविषयत्व- स्य फलत्वव्यअ्जकत्वात पुरुषार्थतवेन प्रतीतस्य स्वर्गस्पैव्र फलत्वम, न का- मनाया इत्यर्थ:। ननु कामनाविषयत्वस्य मुक्तिसाधारणत्ात सैन यागादिफलं कस्मान्न कल्पयते। तत्राह-शब्दबोध्ये इति। 'जा- ब्दी ह्वाकाङक्षा शब्देनैव पूर्यते' इति न्यायान्नातिपसङ्गः। तथा च 'इच्छेष्यमाणसमभिव्याहारे इष्यमाणस्यैव माधान्यम्, न त्विच्छायाः' इति विशेषन्यायेन उक्तसामान्यन्यायवाघस्य कामोपबन्धवाक्येपु क्लृप्तत्वादू

सकत्वा वेदनप्राधान्यमेव्रादरणीयमितर्थः। इच्छावाचिसन्पत्ययसमभिव्या हनेष्वेव लौकिकवैदिकपयोगेपु प्रसयार्थतया प्रधानभूतामपीच्छामुल्लङ्य

दन्वेष्टव्यमिति। तदू दहराकाशारूयं ब्रह्म निचार्यमित्यर्थः । विजिज्ञा सितव्यमिति । तदेव ब्रह्म ध्यातव्यमित्पर्थः । निदिध्यासित- व्य इति। आत्मा ध्यातव्य इसर्थः । ननूदाहृतपयोगेषु इच्छाया अश्वादिसाधनाद्यन्वयायोग्यत्वात्तस्पा: परित्याग इति चेत्, त्हि मकृतेऽपि वेदनेच्छायास्तदयोग्यत्वाद् ब्रझ्मये- दनस्य च प्रह्मानन्दसाक्षात्काररूपतया फलत्वेनान्वेतु योग्यलादू वेदने एव यज्ञाद्यन्वयः, न विविदिषायामिति भाव:। विद्याविनियोगपस्षे विध्यनारविरोधं शङ्कते-नन्विति ।र

कर्मणां विविदिषाविद्याफलकत्वविचारः ४०७

व हि तज्ज्ञेयम" इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं कर्मत्यागरूपस्य सन्न्यास- स्य विद्यार्थत्वं पीड्येतेति चेद, न। प्राग् बीजावापात् कर्षणम्, तदनन्तरमकषर्णमिति कर्षणाकर्षणाम्यां व्रीह्यादिनिष्पत्तिवद- 'आरुरुक्षोर्मुनेयोंगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्पैव शमः कारणमुच्यते॥' इत्यादिव चनानुसारेण चेतसः शुद्धौ विविदिषादिरूपप्रत्यकप्रा- वण्योदयपर्यन्तं कर्मानुष्ठानम्, ततः सन्न्यास इति कर्मतत्सन्न्या- साभ्यां विद्यानिष्पत्त्यभ्युपगमात्। उक्तं हि नैष्कर्म्यसिद्धौ- 'प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धे: कर्माण्यापाद्य शुद्धितः। कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ॥' इति॥ कर्मणां विद्यार्थत्व्रपक्षेऽपि विविदिषापर्यन्तमेव कर्मानुष्ठाने विवि- र्माणि त्यजतैत्र मुमुक्षुणा सक्तुः स्वस्य मरसगात्मस्वरुपं पदं ब्रह्म साक्षात्कर्तव्यम्, न त्वत्यजतेति श्रुत्यर्थः । "अथ परिव्राङ्"इत्युपक्रम्य "ब्रह्मभूषाय कल्पते" इत्यन्तेन श्रुत्यन्तरेणापि परिव्राद्छन्दोपात्तस- न्यासस्य ब्रह्मभूयशब्दितब्रह्ममाक्षात्कारहेतुत्वमुक्तम्। एवं श्रुत्यन्तरे- व्वपीत्यभिमेत्यादिपदं द्रष्टव्यम् । विविदिपावाक्यसन्न्यासविध्योरविरोषं सदष्टान्तं सपमाणं च दर्शयति-न भागिति। वचने का- रणपदद्वयं कर्तव्यार्थकम्। शमस्सन्न्यासः। चेतशयुद्धिविविदि- षादिरूपमत्यवमात्ण्येत्येतद् गीतावच नगतयोगपदव्याख्यानमिति वोध्यम्। रागादिराहित्य रूपचित्तयुद्धि विविदिपावैराग्य गुरुदेव ता दि्भ क्त्ति लक्ष णप्र र

हीति । शुद्धित इति । शुद्धिद्वारेत्यर्थः । अस्तमायान्तीति। त्यागमायान्ति, त्यक्तव्यान्येव भवन्ति कृतपयोजनत्वादित्यर्थः । कृत- मयोजनानां निवृत्ती दष्टान्तमाह-प्रातृडन्त इति। वर्षाकालाव- सान इत्यर्थ:। विविदिषायां विनियोगपक्षे विविदिपोदयपर्यन्तमेव यज्ञाद्यनुष्ठानमिसविवादम् । विद्यार्या विनियोगपक्षेऽप्येवं चेव, कस्त- योर्भेद इति शङ्कते-कर्मणामिति। अनुष्ठाने विशेषाभावेऽपि फ.

४06 तृतीयपरिच्छेदे।

दिषार्थत्वपक्षात् को भेद इति चेद, अयं मेद :- कर्मणा विद्यार्थत्वपक्षे द्वारभूतविविदिषासिद्धयनन्तरमुपरतावपि फलर- र्थन्तानि विशिष्टगुरुलाभान्निर्षिन्नश्रवणमननादिसाधनानि निवृ- त्तिप्रमुखानि सम्पाद्य विद्योत्पादकत्वनियमोडस्ति। वितिदिषार्थत्व पक्षे तु श्रत्रणादिप्रवृत्तिजननसमर्थोत्कटेच्छासम्पादनमात्रेण कृ- तार्थतेति नावश्यं विद्योत्पादकत्वनियमः । 'यस्यैते चत्वारिंशत् संस्कारा'इति स्मृतिमूले कर्मणामात्मज्ञानयोग्यतापादकमलापक- र्षणगुणाधानलक्षणसंस्काराथत्वपक्षे इवेति वदन्ति ॥ १॥।

लतो विशेषोऽस्तीत्याह-अयं भेद इति। वक्ष्षमाण इत्यर्थः । उपरताविति। त्यागेऽपीत्यर्थः । अदृष्टद्रारेति शेषः । विविदिषा विनियोगपक्षे हि यज्ञादिकर्मजनितादष्टं श्रवणादिषु महत्तिपर्यन्तां वि- विदिषाशब्दितां रुचिमुत्पाद्य नश्यति। फलैकनाश्यत्वाददृष्टस्य । ववि- विदिपोत्पत्यनन्तरं च श्रवणादिगतिबन्धकदुरिताभावे सति विविदि- पावलादेव श्रवणदिकं सम्पाद् विद्या लभते। श्रवणादिपतिबन्धक- दुरितमच्वे तु तत्सत्त्रम् यत्रे कृतेऽपि श्रवणाद्यलाभेन निश्चित्य तत्निटृत्युपायमनुतिष्ठिति, प्रायेण तन्निवर्तकोपायाननुष्ठाने वा तदतु- प्ठानस्यापि तिम्नबाहुल्ये वा श्रवणाद्यसम्भवादू न ज्ञानोदयः । यथा औषधवीर्येणान्नभक्षणे रुच्युत्पत्तौ सत्यामप्यप्रतिवन्धेनान्नलाभे तद्भक्षणेन काश्यनिवत्ति लभते। तदलाभे तु तल्लाभाय यतते। यत्ने कृतेऽपि यद्नं न लभते, तदा न काश्पनिटर्त्ति लभते, एवममिहापीसभिये- साह-नावश्यमिति। वितिदिषातिनियोगपक्षस्य संस्कारे कर्मणा विनियोगपक्षं दृष्टान्तयति-वस्यैत इति। यस्य पुरुषस्य एते श्र- तस्मार्ता धर्माश्चत्वारिंशत्सङ्गयाकाः संस्कारास्सन्ति, शमादिसम्पत्तिश्च व तते, तस्य कर्मभिस्संस्कृतस्य विद्याधिकारिणशश्रवणदिसम्पतौ सत्या तत्वज्ञानद्वारा परब्रह्ममाप्तिर्भवति, तदसम्पत्तौ च पुण्यलोकावाप्तिरिति कर्मणां संस्कारकत्व्रपक्षे यथा ज्ञानोत्पादकत्वनियमो नाहित । संस्का- रजननमात्रेण चरितार्थानां कर्मणां विद्योत्पत्तिपर्यन्तव्यापाराभाबाव, तथा तेषां विविदिषार्थत्वपक्षेऽपीत्पर्थः ।. आत्मज्ञानयोग्यता कार्यकार

श्रुतिविनियुक्त कर्मविशेष प्रतिपादनविचारः। ४०९

(वे०सू०मं०) तत्रोपयोगः कथितः कैश्रिदाशर्मकणाम्।। ननु केषां कर्मणामुदाहृतश्रुत्या विनियोगो बोध्यते?।अत्र कै- शिदुक्तम्-'वेदानुवचनेन' इति ब्रह्मचारिधर्माणाम्, 'यज्ञेन दानेन' इति गृहस्थधर्माणाम्, 'तपसाऽनाशकेन' इति वानप्रस्थधर्माणां च उपलक्षण मित्याश्रमधर्माणामेव विद्योपयोगः । अत एव"विहित- ताचाश्रमकर्मापि" (उ० मी० अ० ३ पा० ४ सू० ३२) इति शांरीरकसत्रे विद्यार्थकर्मस्वाश्रमकर्मनदप्रयोग इति।

णमद्घातनिष्ठा, तदापादकौ यौ मलापकर्षणगुणाधानलक्षणौ संस्का- रो, तदर्थत्वपक्षे इत्यर्थः। कर्मणां वितिदिषार्थत्वपक्षे संस्कारार्थत्वपक्षे च ज्ञानोत्वत्यनियमे समानेऽवि विविदिषार्थत्वपक्षे मायिकी ज्ञानोत्प तिः। तीव्रबुभुस्षाया इन दृढविविदिषायास्मर्वपरयत्रन विद्यासम्पाद- नममर्थत्वात्। संस्कारार्थत्वपक्षे तु ब्रह्मज्ञानयोग्यतामात्रसिद्धावपि वि- विदिषाया अप्यनियतत्व्रेन विद्योत्पत्ति: प्रायिकयष न भवतीति विविदिषा- संस्कारार्थत्व्रपक्षयोराप भेद ऊहनीय इति भाव: ।। केषामिति । किणाश्रमकर्मणमेत्, कि वाऽन्येपामपीसर्थः । नन्नाश्रमधर्माणामवि सर्वेषा विविदिषावाकये श्रवणाभावात्तेषामवि न मर्वेषां विनियोगो लभ्यने, तत्राह-वेदानुवचनेनंति । वेदस्य गु- स्चनमनु शिष्यस्य वचनं वेदानुवचनं वेदाध्ययनम् । तब् ब्रह्म चारिधर्माणां मध्ये मधानम् । तेन तद्र्मास्सर्वे गृह्यन्ते इत्यर्थः । एवमुत्तरत्राषि प्राधान्यं द्रष्व्यम। तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं वा- नमस्थासाधारणमिह तपशशब्दरूढ्या भातीति मात्रः । 'अनाश्रितः क- मफलं कार्य कर्म करोति यः इसादिस्मृतिपु नित्यमाश्रपिणां कार्य कर्तव्यं यदत् कर्मास्ति, तत् सर्व फलाभिगन्धि सत्का यः करोति, म योगपदोदितं पूर्वोक्तचेनउयुद्धिविविदिपादिरु मसकप्रावण्यं लभते इति मतिपादनाद् तन्मूलभूते विविदिषावाक्येऽपि सर्वेषामाश्रमकर्मणा- मुपलक्षणं युक्तमिति मन्तव्यम्। 'आश्रमकर्मणामेत्र विनियोगः' इत्यत्र सौत्रं लिङ्गमाह-अत एवेति। आश्रमकर्मणामेत्र विनियोगाभ्युप- गमादेवेत्यर्थः । 'आश्रमकर्मणां विविदिषानाक्येन विद्यादौ विनियुक्तत्वात् ५२

४१० सृतीयपरिच्छेदे।

(वे०सृ०मं०) परैस्तु वैधुरादीनामपि कल्पतरूक्तितः ॥४॥ कल्पतरौ तु नाश्रमधर्माणामेव विद्योपयोगः। "अन्तरा- चापि तु तद्द्ृष्टे।" (उ० मी० अ० ३ पा० ४ सू० ३६)

तत्कामनारहितेनाश्रमिणा स्वाश्रमविहितं कर्माननुष्ठेयम्' इते शङ्कायासुत्तरं सू- त्रम्। तेनापि तत कर्तव्यमेत्र। तं प्रति विहितत्वात । अन्यथा प्रत्यवायप- सङ्गादिति सूत्रार्थो बोध्य:। 'अन्येपामि विनियोगः' इते पक्षं नित्यकर्ममात्रविषयतया प्रथ- में दर्शगति-कल्पतरौ स्विति । कल्पतरौ तुक्तमिति सम्बन्धः । 'आश्रमधर्मव्यतिरिक्तानामप्यस्ति विद्योपयोगः' इति कल्पतरुकारमतमयु- क्तम्। मूत्रे विद्यार्थकर्मस्त्ाश्रमकर्मपद्पयोगविरोधात् । न च सौ माश्रमकर्मपदस्य वर्णधर्मेष्यप्यजह्ल्लक्षणोपपत्तेरन तद्विरोध इति वाच्यम्। लक्षणायमेत प्रमाणाभावादिसाशङ्ा तत्र नियामकं दर्शयति-ना- अ्रमधर्माणामेव विद्योपयोग इति। 'आश्रमधर्मव्यतिरिक्तानां वर्णधर्माणामध्यक्त विद्योपयोगः' इत्येत्रकारार्थे हेतुमाह-अन्तरा चा पि त्विति। 'विद्यां मति बहिरङ्गसाधनेषु कर्मस्वनवरङ्रमाधनेषु श्रव्णादिपु चानाश्रमिणामधिकारोडस्ति, न वा' इति सन्देहे सति नास्त्यधिकार इति पूर्वपक्ष:। आश्रमकर्मणामेव विद्यायां विनियुक्तत्वात् तेषामा श्रमकर्माभावात् साधनचतुष्टयसम्पन्न स्पैव् श्रवणादिष्वधिका राच अनशर

भावादिति। सिद्धान्तस्तु-सूत्रे तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः । अन्तराशब्दः आश्रमान्तरालमनाश्रमित्वमाह। तथा चानाश्रमित्व्रे वर्तमानोऽि पु- रूष: श्रवणादिषु विद्यार्थकर्मसु चाधिक्रियते। कुनः । श्रुतिस्पृतिपु रैकवाचक्रवीपभृती नामनाश्रमिणामपि विद्यावत्वोपलब्घेः । परिव्राजकर्य श्रवणादिषु मुख्याधिकारेऽपि गृहस्थादीनामिव्रानाश्रमिणामपि गौणाधि- कारोपपत्तेः। तथा च तदधिकरणे भाष्ये-"दष्टार्था च विद्या प्रतिषेधाभावमात्रेण. र्थिनमधिकरोति श्रवणादिषु" इति।

श्रुतिविनियुक्त कर्मविशेप प्रतिपादनविचारः । ४११ इत्यधिकरणे आश्रमरहितविधुराद्यनुष्ठितकर्मणामपि वि- द्योपयोगनिरूपणात्। न च विधुरादीनामनाश्रमिणा प्राग्जन्मा- तुषितयज्ञाद्युत्पादित विविदिषाणां विद्यासाधनश्रवणादावधिकार - निरूपणमात्रपरं तदधिकरणम्, न तु तदनुष्ठितकर्मणां विद्योपयो- गनिरूपणपरमिति शङ्कयम्। "विशेषानुग्रहश्ष" इति ( उ० मी० अ० ३ पा० ४ सृ० ३०) तदधिकर- आवद्यानित्तिर्विद्याया ष्ट फलम्। अथनमाव्रद्यानितकसा- क्षातकारार्थिनमधिकारित्वेन स्व्रीकरोति। शूद्रस्येव वेदान्तश्रवणादिष्वनाश्र- मिणां प्रतिषेचामावादू गौणाधिकारे सन्न्यासपेक्षा नास्तीति मत्ता मात्रपद- मिति भाष्यार्थ: । "अन्तरा चाि" इत्यधिकरणमनाश्रमिणां श्रवणाद्यधिकारमात्रनि- रूपणपरम्, न तनाश्रमिकर्मेणामपि विद्यापयोगनरुपणपरम्। तथा च सौत्राश्रमकर्मपदस्य वर्णधर्मोपलक्षकर्त न सिध्यतीति मत्वा शङ्गे- न च विधुरादीनामिति। ननु तेषां विद्यार्थकर्माभावे वितिदि-

माग्जन्मेति। अनाश्रमिणोऽपि ये जन्मान्तरीयाश्रःकर्गातुप्ठानजनि- तविविदिषावन्न: तेपां श्रवणाधिकारनिरूपणपर तदधिकरणम्, न त्वनाश्रमिमात्रविपयम् । अविविदिषूणां श्रत्रणादौ मदत्त्पसम्भवादेवेसर्थः । इति न च श- ङयमिति सम्बन्धः। ननु "अन्तरा चापि तु"इति सूत्रे विद्यार्थकर्मसु विधुरदी नामधिकारे श्रुत्यादिष्वनाश्रमिणां रैकवाचक्रवीप्रभृतीनां विद्यावसव- दर्शन हेतुत्वेनोक्तम, तदयुक्तम। रैकवाचक्रवीविदुरमभृतीनां जन्मान्तरीय- विद्यासाधनानुष्ठानबलादेव विद्या जातेति शाङ्कासमभवातू। अतः 'अनाश्रमि- कर्मणां विद्योपयोग:इत्पत्र तेषां विद्यावत्वदर्शनमनन्यथासिद्धं लिद्गं न भव

विविदिषाद्वारा आश्रमधर्मेरिव विद्याया अनुग्रह उपकारस्सम्भवत्येव। कुनः। 'जपेनैव तु संसिध्येव ब्राह्मणो नात्र संशयः ।' 'गङ्गायां स्नानमात्रेण मुध्यते नात्र संयः।'

४१२ तृतीयपरिच्छेदे।

विद्योपयोगस्य कण्ठन उक्े:। "बिहितत्वाच्ाश्रमकर्मापि' इति सू- त्रे आश्रमकर्मपदस्प वर्णधर्माणामप्युपलक्षणत्वादित्यभिप्रायेणोक्तम्। (वे०सृ०मं०) तत्र क्लप्तफलत्वेन नित्यानामेव कैश्चन। आश्रमधर्मव्पतिरिक्ता नामप्यस्ति विद्योपयोगः किंतु नित्या- नामेव। तेषां हि फलं दुरितिक्षयं विद्याडनेक्षते, न काम्यानां

शुद्ध्यादिद्वारा विद्यादिसाधनत्वस्य प्रतिपादनादिति सूवार्थः । तदनुष्ठिनानामिति।अनाश्रमिणस्तच्छ्दार्थः। एवमनाश्रमिधर्माणामि सूत्रकारेणैव स्पष्ट तरिद्योपपोगस्य साधितत्व्ा तदविरोधाय सौत्राशररं वर्णधर्माणामप्युपलक्षकं वाच्यमियाशयेनाह-सूत्र इति। एनं कल्पनरुका-

यज्ञादीनां विनियोग: कल्प्यमानः कि काम्यमाधारणः कल्पते, किं वा निसानामेत्र?। नादः। काम्यकर्मफलस्य स्वर्गादेविद्ययाSनपेक्षितलवेन तेषां विद्योपकारकत्वासम्भवात्। न द्वितीयः । नितकर्मफलस्य दुरितिक्षयस्यापि प्माणसाध्यविद्याडपेक्षितत्वे मानाभावेन तेपामषि विद्यानिनियोगातुपपतरि ति शङ्कने- किं त्विति। समाधते-नित्यानामेवेति । ज्ञानमुत्पद्यते पुमां क्षयात पापस्य कर्मणः' इत्पादिवचनानि नित्यकर्मफलस्य दुरितिक्षगस्य विद्ययापेक्षितते पमाणत्वेन सूचयति-हीति। प्रमाणजन्यायामपि विद्यार्या दु रितस्य प्रतिबन्धकत्वसम्भवाद दुरिनिक्षयापेक्षा युक्तेति भावः - काम्पकर्मणां विद्याऽनुपकारकत्व्रमङ्गीकरोति-नेति। न च काम्यानां निया- नामित दुरितिक्षयफलकत्वमप्पस्तु। तथा च तेषामपि विद्याडपेक्षितदु- रितक्षयलक्षणोपकारजनकत्वरं सम्भवतीति वाच्यम। तेषां दुरितक्षयफ- लकत्वे मानाभावेन विद्योपकारकत्वस्याक्लृप्तत्वादिति भावः । कर्मणा विद्यायां विनियोगविधेः क्लृसोपकारैनित्यकर्मभिरेव चारितार्थ्ये दष्टा न्तमाह-तत्र यथेति। यद्रा काम्पानां पापक्षपफलकत्वस्यान्यतः माप्सभाव्रेऽि यज्ञादीनां विनियोगवलादेव तेवां तव कल्यमिति नेसाद

श्रुतिविनियुक्त कर्मविशेषप्रतिपादनविचारः । ४१३ फलं स्वर्गादि। तत्र यथा प्रकृतौ क्लप्तोपकाराणामङ्गानाम- निदेशे सति न प्राकृतोपकारातिरिक्तोपकारकल्पनम, एवं ज्ञा- ने विनियुक्तानां यज्ञादीनां क्लप्तनित्यफलपापक्षयातिरेकेण न नित्य काम्यसाधारण विद्योपयोग्युपकारकल्पनमिति ।। (वे०सू०मं०) काम्यानामपि सङ्भपशारीरककृतां नये ॥५॥ नचोपकारसंकलृप्तिकालं वाक्यं प्रतीक्षते।। प्राप्तवचनवैयर्थ्य द्वारभेदेऽविशिष्टता॥ ६॥ संक्षेपशारीरके तु नित्यानां काम्याना च कर्मणां विनियो- ग उक्त:, यज्ञादिशब्दाविशेषात्। प्रकृतौ क्लपोपकाराणां प- दार्थानां क्लृप्तप्राकृतोपकारातिदेशमुखेनैव्र विकृतिष्वतिदेशेन सम्बन्धः, न तु पदा्थानामांतदशानन्तरमुपकारकल्पनेति न त- -तत्रेति। काम्पकर्मणां विद्यापेक्षितोपकारहेतुत्वाक्लृपौ सत्यामित्य र्थः । न नित्येति। गौरवादिति भावः ।। 'आश्रमकर्मव्यतिरिक्ता नामपि विनियोग:' इति पक्षं काम्यसाधा- रणं दर्शपति-संक्षेपेति। अविशेषादिति। यज्ञादिशब्दानां नि० त्ययज्ञादिष्वित काम्ययज्ञादिष्यपि रूढत्वाविशेषान्नित्यानामित्र काम्याना- मांप विनियोग: श्रुत्या भतीति तत्साधारण एत क्मणामुपकार: क- एग्पते इत्पर्थ: । 'काम्यमाधारण्ेन विद्योपयोग्यूपकारकल्वनं न स- म्भवति, तत्कल्पने पूर्वतन्त्रन्यायविरोधाद्'इति मत्वा विकृतिष्वतिदि- धन्यङ्गानि दृष्टान्तत्वेन कल्पतरावुदाहृनानि। न तानि यज्ञादीनां ह. प्टान्ततवेनोदाहरणयोग्पानीत्याह -- प्रकृताघिति। दर्शपूर्णमासादिषु प- कृतियागादिषु यः पदार्थानां क्लृप्त उपकार:, तस्य मथममतिदेशः तत्पृष्ठभावेन पदार्थानां विकृतिषु सौर्यपशुयागादिष्वतिदेशः, न तुप्रा- कृतपदार्थानामतिदेशेन विकृतिषु विनियोगानन्तरं पदार्थानासुपकारक

एतदुक्त भवति-'प्रकृते यज्ञादीनां विनियोगानन्तरमुपकारकल्पनम्। अतिदेशस्थले तु मकतावुपकारकल्पनानम्रं भाकृतपदार्थानां विकृतिषु वि- नियोग:, ततो दष्टान्तो विषम: इति।

४१४ तृतीयपरिच्छेदे।

त्र प्राकृतोपकारतिरिक्तोपकारकल्पनाप्रसक्ति: । इह तु प्रत्यक्ष श्रुत्या प्रथममेव्र विनियुक्तानां यज्ञादीनामुपदिष्टानामङ्गानामिन पश्चात् कल्पनीय उपकारः प्रथमावगतविनियोगनिर्वाहाय क्ल-

कल्प्यः । अध्वरेषु अध्वरमीमांसकैरि हि 'उपकारमुखेन प- दार्थान्वये एव क्लप्तोपकारनियमः। पदार्थान्वयाननतरम् उप- कारकल्पने त्वक्लृप्तोऽवि विनियुक्तपदार्थानुगुण एव उपकारः कल्पनीयः' इति सम्प्रतिपद्यैव बाधलक्षणारम्भिद्धर्थमुपकारमु- खेन विकृतिषु प्राकृतान्वयो दशमाद्ये समर्थितः । किं च इहत्विति। दारष्टान्तिके इसर्थः । प्रकृतानुगुणं दृष्टान्त- माह-उपदिष्टानामिति। दर्शपूर्णमासादिपकरणेष्वन्यत्र वा श्रुता- नां पदार्थानां श्रुतिलिङ्गादिभिर्दर्शपूर्णमासादिषु विनियुक्तानां पथमा- वगनविनियोगनिर्वाहाय यथायोग्यं दष्टादष्टलक्षण उपकार: कल्प्यते य- था, तथा उपकारोऽत्रापि कल्प्य एव, न तु पथमावगतविनियोगप- रित्याग उचितः। यज्ञाद्यविशेषश्रुतिवाधपसङ्गादित्यर्थः । सामान्य- शब्देति। नित्यकाम्यसाधारणयज्ञादियाब्देत्वर्थः । यथा क्लृपोप- कारातिरिक्तोपकाराकल्पनं कल्पतरुकारोक्तं मीमांसकसम्मतम्, तथा भ- थमानगतवनिनियोगानुसारेणाकल सोपकारकल्पनमपि मीमांसकसम्मतमेवेत्पा अध्वरेति । कर्ममीमांमकैरपीत्पर्थः । अध्वरमीमांसकैरपि सम्प्रतिपच्ैन पकृतान्वयर्समर्ित इति सम्बन्धः । पदार्थान्वय एवेति। प- दार्थान्वयस्थले एवेत्पर्थः । क्लसोपकारनियम :- कलृपोपकारातिरिक्तोप- काराकल्पनमिसर्थः । एतकारव्यावर्त्र्पमाह-पदार्थान्वयानन्तरमिति। उपकारकल्पनस्थळे त्वित्पर्थः । सम्प्रतिपयैवेति। स्व्रीकृत्यैवेत्यर्थः । बाधलक्षणेति। बाघाध्यायारम्भसिद्ध्यर्थमित्यर्थः। प्राकृतान्वय इति। प्रकृतियागादौ शेषभृता ये पदार्था:, तेषां विकृतियागादिष्वतिदेशेन पाप्तिरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-पूर्वतन्त्रे दशमाध्याये विकृतावतिदिष्टानामङ्रानां प्रकृतौ क्लृपस्योपकारस्पासम्भवे वाघो निरृप्यते। तब बाधनिरूपरण

श्रुतिविनियुक्तकर्मविशेषप्रतिपादनविचारः। ४१५

'कलृपोपकारालाभान्नित्यानामेत्ायं विनियोगः' इत्यम्युपगमे नित्ये भ्यो दुरितक्षयस्य तस्माच्च ज्ञानोत्पत्तेरन्यतः सिद्धौ व्यर्थो- एयं विनियोगः। अन्यतस्तदसिद्धौ ज्ञानापेक्षितोपकारजन- कत्वं तेष्वक्लप्तमित्यविशेषाद् नित्यकाम्यसाधारणो विनियोगो

विकृतिष्वतिदेशेन पदार्थमाप्तननतरमुपकारकल्पनपक्षे न सिध्यति। मकतौ श्रुत्यादिभि्विनियुक्तपदार्थानां दृष्ट्रोपकारासम्भवे अदृष्टोपकारकल्पनवदद्धि- कृतिष्वप्यतिदेशेन विनियुक्तानां पदार्थानां दृष्टोपकारासम्भवे अदृष्टोप- कारकल्पनया तत्सिद्धयर्थ सर्वेषामेवाङ्गानामनुष्ठानावश्यंभावेन केषाश्विद-

णसिद्ध्यर्थ प्रकृतिक्लृप्तोपकारमुखेनैव प्राकृतानामन्त्रयो विकृतिष्तिति द- शमाध्यायप्रथमाधिकरणे साधितम । तथा च यत्र पदार्थानां विनि- योगानन्तरमुपकारकल्पनम्, तत्र तत्पदार्थसामर्थ्यानुसारेण प्रथमानगनवि- नियोगनिर्वाहायाकलृसोपकारकल्पनं मीमांमकसम्मतमिति प्रतीयते। यदि विनियोगानन्तरम् उपकारकल्पनास्थलेऽपि कलृपोपकारासम्भने विनियु- कपदार्थपरित्याग एव, न त्वक्लृप्तोपकारकल्पनं तत्सम्मतं भवेत, तदा 'उपकारमुखेनैत्र पदार्थानामतिदेशः' इति निरूपणपरमधिकरणं व्यर्थ स्या- त्। पदार्थानामेत्र श्रपणावघातादीनामतिदेशेन विनियोगेऽपि विकृति- गतकृष्णलादिपु श्रपणदेर्विकरित्तितुषनिमोक रुपद्द्ट्य्रोपका रस्य लोकसिद्ध - स्याभावादवलृपोपकारकल्पनानङ्गीकाराच् श्रपणादेरननुष्ठा नादिलक्षणवाघस्य दशमाध्याये निरपणीयस्य सम्भवेन तदर्थम् 'उपकारमुखेनैव पदार्थानाम-

त्यकाम्यसाधारणे विनियोगे प्रथममन्रगते सति तन्निर्वाहायावलृपोपकार- कल्पनं युक्तमेवेति। वस्तुतस्तु नित्यकर्मस्व्रपि विद्याडपेक्षितोपकारजनकत्वकलृप्तिरसिद्धे- त्याह-किश्चेत्यादिना । अलाभादिति । काम्पेष्विति शेषः । नित्यानां विद्याSपेक्षितदुरितक्षयलक्षणोपकारद्वारा विद्याहेतुत्वं वितिदिषा- वाक्यादन्यतस्सिद्धम, असिद्धं वा?। तन्र नादः । विविदिषाचाकय- वैयर्थ्यप्रसङ्रादिसाह-नित्येभ्य इति । विनियोग इति । शे- षत्वरूपविनियोगबोधकशब्द इत्पर्थ:। द्वितीये नित्येष्यपि विद्योपकार-

४१६ तृर्तायपरिच्छेदे।

दुर्वारः। ननु नित्यानां दुरितक्षयमात्रहेतुत्वस्थान्यतः सि- दावपि विशिष्य ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितनिर्वाह कत्व्र न सि- द्धम, किंतु अस्मिन् विनियोगे सति ज्ञानोद्देशेन नित्यान्यनुतिष्ठतो- S्वश्यं ज्ञानं भवति। इतरथा शुद्धिमात्रम, न नियता ज्ञानो- त्पत्तिरिति सार्थकोडयं विनियोग इति चेत, तर्हि नित्याना- कत्वमक्लृप्रमेव कल्पनीयमिति नित्यकाम्यसाधारणोपकारकल्पनं युक्तमे- वेत्याह-अन्यतस्तदसिद्धाविति। नित्यानां विद्योपकारकत्वामि- द्वावित्यर्थः। अन्यतःसिद्धिपक्षमत्रलम्व्य चिनियोगार्थतच्वं शाङ्कते- नन्विति। दुरितिं तावद्विविधम-ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकम, ज्ञानोत्पर्तति प्र- त्युदासीनं सद नरकादिमद च। तथा च निसानां ज्ञाने विनियो- गाभावे 'नित्यकर्मभिर्ञानगतिबन्धकदुरितिस्पैव क्षयः' इत्यत्र नास्ति मान- मू। 'धर्मेण पापमपनुदति' 'यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीपि णाम'इत्यादिश्रुतिस्मृतिवचनानां नित्यानां दुरितसामान्यक्षयहेतुत्वबोधनमा- वपरत्वात। अतो नियमेन ज्ञानप्तिबन्धकदुरितक्षयहेतुत्वं नित्यकर्मणामन्य- तो न प्ाप्तमिति तत्पाप्त्वर्थोडयं विनियोग इत्यर्थ: । 'नित्यैरेव यज्ञादिभि- र्दुरितिक्षयद्वारा ज्ञानं सम्पादयेद'इति प्रकारेण विविदिपाचाक्यीये नित्यानां ज्ञाने विनियोगे सति वा कर्थ ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितिस्यैत्र क्षयो नित्यानुष्ठा- नतो लभ्यते इति पृच्छत-किं त्विति। तल्लाभपकारमाह-अस्मि- न्निति। अवश्यमिति। निसानुष्ठानाद ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितक्षये स- ति पतिबन्धकरहितमहावाक्यादवश्यं ज्ञानं भवतीत्वर्थः। इतरथेति। एतद्विनियोगाभावादित्यर्थः। दुरितमामान्यक्षपरूपा शुद्धिर्भवति, न तु नि- यमेन ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितक्षयरूपशुद्धिविशेषो भवति। ज्ञानोद्देशेन निसा- नामननुष्ठानात्। तथा च बहुजन्मसु निसकर्मानुष्ठानशीलस्यापि नियमेन ज्ञानं न जायते, किं तु दैवयोगाव कदाचिद् ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितसङ्ग- स्य निःशेषं क्षयसम्भवाद ज्ञानमपि कदाचिद् भवतीत्यनियता ज्ञानोत्प- त्तिरित्यर्थ:। 'ज्ञानापेक्षितोपकारो नित्मेषु क्लृप्ः' इति मतं निरालम्वनमि- त्यभिप्रेत्य काम्पेष्विव नित्येष्वप्यकलृस्तोपकारकल्पनं तुल्यमिति दूषयति- तर्हीति। नियेषु ज्ञानोपकारकत्व्रनियमासिद्धावित्यर्थः । नन्वेवमीपि नित्यानामेव विनियोगपक्षे विधेरलीघवमर्ति। तेषां पक्षे ज्ञानम-

त्रैवर्णिकस्य र्थकर्माविद्याधिकारनिरूपणम्। ४१७

मपि अक्लृप्तमेव ज्ञानोत्सत्तिप्रति बन्धकदुरितनिबर्हणत्वम्। ज्ञान- साधन विशिष्टगुरुलाभश्रवणमननादिसम्पादकापूर्व च द्वारं कल्प- नीयमित्यक्लृप्तोपकारकल्पनाS विशेषान्न सामान्यश्रुत्यापादितो नि- त्यकाम्यसाधारणो विनियोगो भञ्जनीय इति ॥ २ ॥ (वे०सृ०मं०) ब्राह्मणग्रहणं चात्र श्रैवर्णिकनिदर्शनम्।।

(३) नन्वेवमपि कथम्- 'कर्मणैत्र हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।'

निवन्धकदुरितनिवईकत्वस्य वचनान्तरात् माप्तत्वेन नियममात्रस्य निधिलभ्यत्वात्। काम्येपु तु ज्ञानमतिबन्धकदुरितनिबईकत्वं सर्वथा न प्राप्तममिति काम्पानामवि विनियोगपक्षे विधेस्तात्पर्यगौरवमपरिहार्य- मिति चेत, ससम। तथाडप यज्ञादिश्रुतीना सङ्काचलक्षणबाधपरिहाराय काम्यानामपि विनियोग आवश्यक इत्यत्रैव तात्पर्य बोध्यम। नित्ये-

ज्ञानोत्पत्तिरहत। प्रमाण पमेयासम्भावनादिरूपदष्टप्तबन्धकसच्वात। अत-

जनकत्वं निसानामकलृपमेत्र व्रिविदिपावाकगीयविनियोगवलात कल्पनीयममि- साह-ज्ञानसाधनेति। एवं विविदिपाद्रारा व्रिद्यारया कर्मणां विनियोगं निरुप्य तेषु त्रैर्णिकानामधिकार इति निरृषणार्थमाक्षेपव्याजेन मसङ्ग दर्शयति नन्वित्यादिना। एवमपीति। 'तत्पराप्तिहेतुविज्ञानं कर्म चोकं महामुने' इति ज्ञानकर्मसमुच्चयपतिपादकस्मरणस्य वििदिपावाक्याविरो- धेन 'ज्ञानं साक्षाद् ब्रह्मपाप्तिमाधनम, कर्म च विद्याद्वारा तत्मा- प्रिमाधनम्' इति क्रमसमुच्चयपरतया निर्वाहेऽपीसर्थः। अत्रावधारणेन सं-

मुक्तिं पति साक्षादेवोपयोगः मतीयते। स च विविदिषावाक्या- रुद्ध इति समुचयस्मरणवदस्य स्मरणस्य निर्वाहो न सिध्यतीसर्थः । अस्यापि विविदिषावाकयानिरुद्धं सिद्धान्त्यभिमतमर्थपाशका निषेधति- ५३

४१८ तृतीयपरिच्छेदे।

इत्यादिस्मरणनिर्वाहः ?। न चतस्य विद्यार्थकर्मानुष्ठा- नपरत्वम्। विविदिषावाक्ये ब्राह्मणग्रहणेन ब्राह्मणानामेव विद्यार्थकर्मण्यधिकारप्रतीतेः । अतो जनकाद्यनुष्ठितकर्मणां सा- क्षादेव मुक्त्युपयोगो वक्तव्यः । मैनम् । विविदिषावाक्ये व्रा ह्मणग्रहणस्य त्रैवर्णिकोपलक्षणत्वात्। यथाऽडहुरत्रभवन्तो वार्तिककार :- 'ब्राह्मणग्रहणं चात द्विजानामुपलक्षणम्। अविशिष्टाधिकारित्वात्सर्वेषामात्मबोधने ।।' इति। न च तस्पेति। विद्यार्थेति। अस्मिन् स्मरणे संसिद्धिपद वि- द्यापरम्। तथा च 'शुद्धिद्वारा कर्मणैत विद्या प्राप्ताः' इति स्मरणार्थ इति भारः । 'तस्य स्मरणस्य व्रिद्यार्थकर्मानुष्ठानपरत्वं न च'इसन्र हे- तुमाह-विविदिषावाक्ये इति। अत इति। विविदिपावा- क्ययोध्ये विद्यासाधनकर्मणि त्वर्णिकानामनधिकारादित्यर्थः । उपल- क्षणत्वादिति । तथा च विद्यार्थकर्मसु जनकादीनामप्यधिक्ारस- चात 'कर्मणैत्र हि'इति स्मरणं विद्यार्थरुर्मानुष्ठानपरमेत्रेोि न तद्वलात् "तमेत विदित्व्ाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्थाः" इत्यादिश्रुतिविरुद्धस्साक्षा देव कर्मणां मुक्त्युपयोगो वक्तव्य इति भावः। अत्रभवन्त इति। पूज्या इत्पर्थः । आत्मबोधने इति। आत्मवोधनसाघनयज्ञादिकर्मणीत्य- र्थः। विद्यार्थकर्माधिकारस्यैतर मकृतत्व्वादिति मन्तव्यम्। नतु विविदिषावाकये ब्राह्मणपदस्य त्रै र्णिकोपलक्षणतवे सिद्धे त्रषाणां वर्णानामविशेषेण विद्यार्थकर्मस्वधिकारस्सिध्पति । तत्र सर्वेषामविशिष्टाधिकारत्वे सिद्धे तदनुरोधेन ब्राह्मणग्रहणस्योपलक्षणतं सिध्यतीति परस्पराश्रमत्वमसङ्ग इति चेद्, न।ब्राह्मणग्रहणस्थ द्विजोपलक्ष- णत्त्रमनुषजीव्यैवर सर्वेषां दविजानां विद्यार्थकर्मस्वधिकारसिद्धेर्नार्तिकवचने वि- वक्षितत्वाव। ननु विविदिषाचाक्ये ब्राह्मणग्रह्णेन ब्राह्मणस्यैव विद्यार्थक- मस्वधिकारे प्रतीयमाने कथं वर्णत्रयसाधारणाधिकारस्सिध्येदिति चेतु, तत वक्तव्यम-कि ब्राह्मणपदस्य यज्ञादिविषावुद्देश्यविशेषणसमर्पकतय

त्रैवर्णिकस्य विद्यारडर्थरकर्माधिकारनिरुपणम्। ४१९

न हि 'विद्याकामो यज्ञादीननुतिष्ठेद्'इति विपरिणमिते

उपते। उद्देश्ये विशेषणायोगात्। नापि "राजा स्त्राराज्यकामो राजसूयेन यजेत" इति स्वाराउपकामाधिकारे राजसूयविधौ 'स्व्राराज्यकामो राजकर्तृकेण राजसूयेन यजेन'इनि कर्तृतया यागवि- शेषणत्वेन विधेयस्य राज्ञो राजकर्तकराजसूयस्याराज्ञा स- म्पादयितुमशक्यत्वाद् अर्थादधिकारिकोटिनिवेशवद्, इह यज्ञा- दिकर्तृतया विधेयस्य ब्राह्मणस्यार्थादधिकारिकोटिनिवेश इति ब्राह्मणमात्राधिकारपापकत्वम, कि वा विधेयकर्तृममर्षकतया, तदुभयसम- र्पैकत्वाभावेऽवि स्वमन्निधिमात्रिण तन्मात्राधिकारपापकत्वं वा ग सन्राभावात्?। तत्र नाद इत्याह-न हीति। यज्ञादीनां वि- द्यालक्षणफले विनियोगपरे विधौ विद्याकामस्याधिकारस्सिद्ध एव। तथा च 'ब्राह्मण्यविशिष्टस्य विद्याकामस्याधिकारो विवक्षितः' इनि स्व्रीकृत्य ब्राह्मणपदस्याधिकारिविशेषणसमर्पकत्वं वक्तुं न श- कगते। विधेययज्ञादिनिरुपितोद्देश्यताया विद्याकाममात्रे पर्गवसानस- म्यवेन ब्राह्मण्यरुपविशेषणस्यानाकाङ्किततया त्रिद्याकामं प्रति विशेषणते नान्त्रयायोगाद, विशिष्टस्योदवेश्यत्वकल्पने गौरवाच्च। विद्याकामत्राह्मण्यथोः मत्येकमुददेशयते च वाक्यभेदपसङ्गाद् 'विद्याकामो यज्ञादीननुतिष्ठेत्' 'व्रा- हणो यज्ञादीननुतिष्ठेद्'इति भावः। द्विनीयं सदष्टान्तमाशङूय निराकरोति-नापीति। स्वाराज्य- कामनाक्ये राजपदस्य पूर्तोक्तरीत्या स्व्राराज्यकाम प्रति विशेषणत्ायोग- व कर्तृविधायकत्वं स्व्रीकृस राजमूये राजः सतः स्वाराज्यकामस्याधिकार: साधित इत्पर्थ: । राजोर्ऽर्थादधिकारिकोटिनिवेशदिति सम्बन्धः । अ- र्थादितिपदोक्तांमर्थापर्ति स्फुटयति-राजकर्तृकेति। इहेति। विविदिपा- वाक्ये इत्यर्थः । विधेयस्थेति। 'विद्याकामो ब्राह्मणकर्तकयज्ञादीनतु- तिष्ठेद्'इत्येवं विधेयस्येत्यर्थः। अर्धादिति। ब्राह्मण कर्तृ कयज्ञादेरब्राह्मणेन सम्पादयि तुमशक्यत्वादित्यर्थः । 'अर्थादधिकारिकोटिनिवेश इत्यपि न यु-

४२० तृतीयपरिच्छंदे।

युज्यते। "सर्वथाऽपि त एवोभयलिङ्गाद्"' इति सूत्रे (उ० मी० अ० ३ पा० ४ सृ० ३४) 'अन्यत्र वि- हितानामेव यज्ञादीनां विविदिषाबाक्ये फलविशेषसम्बन्धवि- धिः, नापूर्वयज्ञादिविधि: 'इति व्यवस्थावतत्व्रेन प्राप्तयज्ञादनुवा- देन एकस्मिन् वाक्ये 'कर्तृरूपगुणविधिः, फलसम्बन्धविधिश्र'

नापि राजसूयवाक्ये राज्ः कर्तृतया विधेयत्वा-

वाक्याभेदाय कर्तृनया ब्राह्मणाविधानेऽपि ब्राह्मणपदस- मभिव्याहारमात्रेण ब्राह्मणकर्तृकत्वालाभात् तदधिकार- उपते,' इत्पत्र दृष्टान्तवैपम्यमभिमेस हेतुमाह-सर्वथाऽपीत्यादिना। यज्ञादीनामाश्रमकर्गत्वपक्षे विद्यासहकारित्वपक्षे च यानज्ी वादिवाकयेषु येडग्निहोत्रादयो धर्मा तिहिताः, त एवानुप्ठेयाः । कुनः।

तया पसिद्धयज्ञादीनां पसिद्धदानादीनां च प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्। अ- पूर्वयज्ञादिविधायकत्वरे परत्यभिज्ञाविरोधात, प्रसिद्धयज्ञाद्यनुवादेन फलम- म्वन्धमात्रबोधने लाघवाच् यज्ञादीनां सुवन्तयज्ञादिपदोपात्तत्वेनात्र विधे- यत्वामतीतेश्च। स्पृतिश्ष 'अनाश्रितः कर्मफलम्' इसाया मसिद्धयज्ञादी नामेत फलाभिसन्धि बिना अनुष्ठितानां विद्याहेतुतवं दर्शयतीति मूत्रार्थः। अन्यत्रेति । निविदिपावाक्पादन्यव कर्मकाण्डे इसर्थः। उ. भघविधानादिति। राजमूगनाकये तु कत्रीदिगुणवशिष्टस्यापूर्वकर्मण एव विध्युपगमाद् न वाक्यभेदपरसक्तिशित। तत्र राजपदस्य कर्तृरूपगुण- विधायकत्वं युक्तमिति भावः। तृतीयमपि सदष्ान्तमाशङ्य निराकरोति-नापीति । राज इति। राजः कर्तृतया विधेयत्वाभावेऽवि राज् एत राजसूया- धिकार: सिध्यति। राजपदसन्निवानेन स्वाराज्यकामपदस्य क्षत्रि- यपरत्वावगमात्। अन्यथा राजपद्वैयथ्यपसङ्गादिति तात्पर्येण वेषां मं से राजः कर्तृतया विधिर्नाभ्युपगम्यते, तेषां पक्षे इसर्थंः ।'ब्राह्मणाधिका-

४२१

पर्यवसानमित्युपपद्यते। अन्यत्र त्रैवर्णिकाधिकारिकत्वेन कल- प्ानामिहापि त्रैवर्णिकाधिकारात्मविद्यार्थत्वेन विधीयमानानां यज्ञादीनां त्रैवर्णिकाधिकारित्वस्य युक्ततया विधिसंसर्गहीन- ब्राह्मणपदसमभिव्याहारमात्रादधिकारसंकोचासम्भवेन ब्राह्मणप- दस्य यथाप्राप्तविद्याधिकारिमात्रोपलक्षणत्वौचित्यात् ॥ ३॥ (वे०सू०मं०) वैदिकत्वात्तु विद्याया: शुद्रस्यानधिकारिता॥ (४) ननु विद्याधिकारिमात्रोषलक्षणत्वे शृदस्यापि विद्याया- मर्थित्वादिसम्भवेन तस्थापि विद्यार्थकर्माधिकारप्रसङ्ग इति चे- द, न । 'अध्ययनगृहीतस्व्राध्यायजन्यतदर्थज्ञानवत एत वैदि- रपर्यनसानम्' इत्यपि नोपपद्यते इत्यत्र हेतुमाह-अन्यत्रेति। कर्मकाण्डे इत्पर्थ:। इहापीति। विविदिषावाक्येऽपीसर्थ: । त्रैवर्णिकाधिका- रात्मविद्येति। व्राह्मणस्येत्र क्षत्रियवैश्ययोरवि विद्यायामर्थित्वलक्षणा- धिकाराविशेषात् शूद्रर्थेव विद्यार्थयज्ञादिषु तयोः प्रतिषेधाभावाच्चेत्यर्थः।

योपपादकत्वादिति भातः । अन्यत्रकतृप्तत्वाछुपपत्तित्रयमापस्यापि क्ष-

र्गहीनेति। उद्देश्यसमर्पकतया विधेयसमर्पकतया वा विधिताक्यार्थान्त्- यबोधानुपयोगीसर्थः। राजसूयवाक्ये तु राजमूयस्यात्रैव विधेयत्वेन त्रै-

रमात्राद्राजकर्तृनियम इति भावः। ननूक्तन्यायेन ब्राह्मणपदाभावेऽपि क्ष- त्रियवैश्ययोरित ब्रह्मगस्यापि विद्यार्थकर्मस्तधिकारसिद्धे्व्राह्मणग्रहणं व्य- धमेव स्यादिति चेद्, न । त्िद्यार्थकर्मसु ब्राह्मणस्य मुख्याधिकारज्ञापना- र्थंतोपप त्तेर्वैयर्थ्यानवकाशादिति भाव:।। ब्राह्मणग्रहणस्योपलक्षणत्वपक्षेSतिमसङ्गं शङ्कते-नन्विति । अविधेयायां हि विद्यायामधिकारो नाम विद्यार्थित्वमात्रमू। तच् शुद्रस्या- पि सम्भवतीति क्षत्रियादेरिव तस्याषि विद्यार्थकर्मस्वधिकारो दुर्निवा र इसर्थ:।

४२२ तृतीयपरिच्छेदे।

केष्वधिकारः' इत्यपशद्राधिकरणे ( उ० मी० अ० ३ पा० ४ सू० ३४ ) अध्ष्ययनवेदवाक्यश्रवणादिविधुरस्य शद्रस्य विद्याधिकारनिषेधात। 'न शूद्राय मातें दद्या- द्'इति स्मृनेरापाततोऽवि तस्थ विद्यामहिम्राऽवगत्युपायासम्भ- वेन तदर्थित्वानुपपत्तेश्च तस्य विद्यायामनधिकारादिति केचित्॥ (वे०सू०मं०) केचित्पाराणिके ज्ञाने तस्याप्याहुरधिक्रियाम्॥८॥ अन्ये त्वाह :- शूद्रस्याप्यरत्येत्र विद्यार्थकर्माधिकारः ।

श्रवणादिपु चाधिकारमाशब्ा नास्तधिकार इति निर्णीतमपशुद्राधिक- रणे। तम्याधिकाराभावे च भाष्ये हेतुरूपन्यस्तः-"वेदाध्ययनाभावा- द्"इति। 'शद्रस्य वेदोच्चारणश्रवणधारणानां निषेधेन वेदाध्ययनाभावेऽषि वेदार्थभूतोपामनादयनुष्ठानं कि न स्पाद' इसाशडा "अध्ययनविधिना वेदज- न्यवेदार्थज्ञानस्य वेदार्थानुष्ठानेषु नियमितत्वादध्ययनशुन्यस्य तदभावाद् न सगुणानंगुणविद्यानुष्ठानंष्वाधिकारः"इति उक्तम। तथा च तुल्यतया विद्ाथ- कर्मस्वप्यधिकारो नास्ती सर्थ: ननु शुद्रस्य वेदोक्तयज्ञादिष्वधिकाराभावेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या तस्ष्य विद्यासाधनकर्मणां सम्भवाद्विद्याकामनया शुद्रस्पापि तेपामनुष्ठानं सम्भवतीत्याशङ््य तस्य विद्याकामनैव न सम्भवतीत्याह-न शूद्रा- येति। मति शास्त्रार्यज्ञानम् विद्याया महिमा निरतिशयानन्दरुपब्रह्ममाप्ि साधनत्वम् । 'शुद्रस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारमसङ्ग:' इतत्र इष्टापत्तिरित्याह- अन्ये स्विति। कण्ठत उक्तस्सर्ववर्णाधिकारो यस्मिन् ताद्टशवि- दयादिजपे, स तथोक्तः। श्रीमत्पश्चाक्षरमेव मन्त्रराजविद्या आदिपदं च आगमिकपौराणिकमन्त्रान्तरसङ्गहार्थम। तथा च ब्रझ्मो- त्तरखण्डे - 'कि तस्य बहुभिर्मन्त्रैः किं तीथेः कि तपोऽध्वरैः। यध्योग्नमश्शिवायेति मन्त्रो हृदयगोचरः । मन्त्राधिराजराजो यस्सर्ववेदान्तशेखरः। सर्वज्ञाननिधानं च सोडयं शैवषडक्षरः।।

४२३

श्रीपश्चाक्षरमन्त्रराजविद्यादिजपपापक्षय हेतुतपोदानपकयज्ञादिसम्भ- वाद् 'वेदानुवचनेन यज्ञेन दानेन' इत्यादिपृथक्कारकविभक्तिश्रुनेः विधुरादीनां विद्यार्थजपदानादिमात्रानुष्ठानानुमतेश्च 'वेदानुवच- नादिसमुच्चयानपेक्षणात। न च शूद्रस्य विद्यायामर्ित्वासम्भन्रः। श्रावयेचचतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः'। इतीतिहासपुराणश्रवणे चातुर्वर्ण्याधिकारस्मरणेन पुसाणाद्यन- गतविद्यामाहात्म्यस्य तस्यापि तदर्थित्वसम्भवात्। 'न शूद्राय मतिं दद्याद्'इति र्मृनेश्र तदनुष्ठानानुपयोग्यग्निहोत्नादिक- मज्ञानदाननिषधपरत्वात। अन्यथा तस्य स्ववर्णधर्मस्याप्यच-

पणवेन विना मन्त्रः सोडयं पश्चाक्षरः स्मृतः। स्त्रीभिश्शूद्ैश् सङ्कीर्णेर्ध्यायते मुक्तिकाङ्भिमिः ॥'इति।

म्। नतु विविदिषावाक्ये शूद्रमाधारणवर्णधर्माणामुपलक्षणेऽपि यज्ञादी- नागेकवाक्योपादानात्तेषां समुचयस्य विद्यासाधनत्वं भाति। यज्ञादि- ममुच्यश्च शुद्रे वाधित इति क्थ तस्य विद्यार्थकर्माधिकार इत्याशङ्कय हेत्वसिद्धया दूषयति-वेदानुवचनेनेति। "वेदातुवचनेन विविदिषन्ति" "य ज्ञेन विविदिषन्ति" इत्यादिरृपेण पसेक सावनत्वपतीतेर्न समुचचयापेक्षा। त- द्विवक्षायां हि 'वेदानुवचनयजदानतपोभिविविदिषन्ति'इति वाक्यं स्याद। पृथकूकरणविभक्तिश्रव्वणेSपि 'वेदानुवचनेन च यज्ञेन च दानेन च तप- सा च' इति प्रतिपदार्थ चकारयुक्तं वा वाक्य स्यात्। "यदग्नये च प्रजापतये च" इत्यादिवदिति भावः । यत्वापासतोऽि विद्यामहिमानगत्युपायासम्भ- वेन विद्यायामर््यित्वलक्षणाधिकारानुपपत्तिरिति, तदनूद निराकरोति- न च शुद्रस्येति। आरवयेदिति। ब्राह्मण इति शेषः। यदा क्षत्रियादीन् श्रावपेन, तदा विशेषमाह-कृत्वेति। पुराणादिभिस्साघन- भूतैरवगतं विद्यामाहत्म्यं येन शूद्रेण, स तथा, तस्येसर्थः । मतिनिषेध- वचनस्प सङ्कोचं दर्शयति-न सद्राथेति। अन्यथेति। शास्त्रार्थज्ञ-

४२४ वृतीयपरिच्छेदे।

गत्युपायासम्भवेन 'शूद्रश्वतुर्थो वर्ण एकजातिस्तश्यापि सत्यम- करोधशशौचमाचमनार्थे पाणिपादक्षालनमेवैके श्राद्धकर्म भृत्यभ- रणं स्वदारतु्टिः परिचर्या चोत्तरेषाम' इत्यादितड््मविभाजकवच- नानामननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्तेः । नचैवं सत्यपशद्राधिकरण- स्य निर्विषयत्वम्। तस्य- 'न शूद्रे पातकं किंचित् न च संस्कारमर्हति।

नमात्रदाननिषेधपरत्वे इत्पर्थः। शुद्रस्य स्व्रतः पुराणादिषठननिषेधादन्ये- भयोर्ऽ पुराणादिश्रवणाभावे स्वधर्मावगतिर्न सम्भवतीसर्थः । इष्टापत्तिमा- शङ्गयाह-शूद्रश्चतुर्थो वर्ण इत्यादिना। जातिर्जन्म उपनयनाख्यद्विनी- यजन्मशून्य इत्यर्थः । प्रक्षालनमेवेति। न त्व्पं माशनम, अङ्गस्पर्श- नादिकं चेत्येवकारार्थः । उत्तरेषामिति। द्विजानामित्यर्थः । 'न शूद्राय

वृद्धौ च मातापितरौ भार्या साध्वी सुतश्शशुः। अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मतुरव्रनीत्॥ इत्यादिवचनदर्शनेन ये ब्राह्मणा उक्तलक्षणमात्रादिसंरक्षणोपयोग्वर्थ लाभाय शुद्रान् पति पुराणादिपठने मवर्वन्ते तेभ्यो विद्यामाहात्म्य स्व्धर्मयोरवगतिसम्भवाद् न काउप्यनुपपत्तिरिति मन्तव्यम् । न चैव- मिति। शुद्रस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारस्वीकारे इसर्थः । निर्विषयत्व- मिति। तदधिकरणस्य शुद्राधिकारनिषेधपरत्वादिति मावः। सत्यं तदधिकरणं शुद्राधिकारनिषेधपरम, कितु विद्यार्थकर्माधिकारनिषेधपर न भनति, वेदान्तश्रवणाद्यधिकारनिषेधपरत्वानस्पेति परिहरति-तस्य न शूद्र इत्यादिना। वेदान्तश्रव्वणासगुणोपासनेषु अधिकाराभा- वे हेतुगर्भ विशेषणमाह-गुरूपसदनाख्पेति। शुद्रस्य संस्कारशून्य- त्वे मानमाह-न शुद्र इति। पातकमिति। अभक्ष्यभक्षणा- दिकृतमित्पर्थः । संस्कारो द्विविध :- अध्ययनाङ्गोपनयनलक्षणः, विद्याङ्गो- पनयनलक्षणश्च। द्विविधमपि संस्कारं निषेधति-न च संस्कारमर्हतीति। शिष्यत्वेन स्व्रीकृत्य समीपे स्थापनरूपं विद्याङ्गोपनयनमाचार्यकर्तृकम, तच्व शिष्यकर्वृकगुरूपसदनपूर्वकत्वाद् गुरूपसदनाख्यमित्युक्तम। गुरुपसद नं च

४२५

स्प सगुणविद्यासु निर्गुणविद्यासाधनवेदान्तश्रव्णादिषु चाधि- कारनिषेधपरत्वाद् निर्गुणविद्यायां सूद्रस्थापि विषयसौन्दर्यप्र- युक्तार्थित्वस्य निषेद्मशक्यत्वात। अविधेयायां च तस्यां त- दतिरिक्ताधिकाराप्रसकत्या तन्निषेधायोगाच। न च तस्य वेदा- न्तश्रत्रणासम्भवे विद्यार्थकर्मानुष्ठानसम्भवेडवि विद्यानुत्पत्तेस्त- स्प तदर्थकर्मानुष्ठानं व्यर्थमिति वाच्यम्। तस्य वेदान्तश्रवण धिकाराभवेऽपि भगवत्वादे :- "आवयेखतुरो वर्णान्"इति चेतिहा- "तद्रिव्ञानार्थ स गुरुमेनामिगच्छेद'इसादिना विद्याइङ्गल्वेन विहि- नम। तथा "तं होगनिन्ेइयादिश्रया विद्याङ्गतवेनोपनयनं च पनीपते इति भावः। नें विद्यार्रिनं गुरुरूपनीववानिति श्रुसर्थः।

• न्ाषनकर्णसु शूद्रव्याविकारो न निष्पेदित्यत आह-निर्मुणवि- द्यापामिति। व्रह्मविद्यालक्षणत्प विषयस्य सौन्दर्य मुक्तिसाधन-

न्याेन निषेद्धपशक्यत्वादित्यर्थः। ननु शुद्रस्व विद्यायामर्ित्वलक्ष-

कर्य तस्याधिकारो विद्यायामित्यत आह-अत्निधेयागामिति । च- शब्द: शङ्कानिरासार्थः। तदतिरिकेति। अर्थित्वातिरिक्तेसर्थः । स्त्र- गीनुभनतद् ब्रह्मानन्दातुभवरुपाया निर्गुणविद्यायाः फलरुपत्वादविधेय- तम, फलस्याविधेयत्ात्। तथा च यथा स्वर्गानुभवादी फले तदर्यित्व्रमा- त्रमधिकार:, तथा निर्गुणविद्यायामपि तदर्थित्व्रमात्रमेवाधिकारः । स च निषेद्धुमशक्यः । विधेयेष्वेवोषासनादिपु पूर्तोक्ताधिकारिविशेषणान्तरापे क्षा शास्त्रे निरुपितेति विषमो दष्टान् इति मानः। असम्भवे इति । अ- पशूद्राधिकरणन्यापेन तदसम्भवे सतीसर्थः । तस्य वेदान्तश्रव्णाभावेऽपि त्रह्मात्मैक्यपरपुराणादिश्रनणे अधिकारस्य भाष्ये दीशतत्व्राचछूद्रस्यापि ५४

४२६ तृतीयपरिच्छेदे।

सपुराणाधिगमे चातुर्वर्याधिकारस्मरणाद् वेदपूर्वस्तु नास्त्य- धिकारः शूद्राणामिति स्थितम्"इति अपशूद्राधिकरणोपसंहा- रभाष्ये व्रह्मात्मैक्यपर पुराणादिश्रवणे विद्यासाधनेधिकारस्य दर्श-

सम्भवति विद्योत्पत्तिरित्यर्थः । भाष्ये तुशब्दोऽवधारणार्थः। 'श्रान्येचवतुरो वर्णान्', इतित्रचनेन शुद्रस्य पुराणादिश्रवणाभ्यनुज्ञानेवि मनननिदि- ध्यासनयोरभ्यनुज्ञानाभावाद न मननाद्यनुष्ठानं तस्य सिध्यति। न च मननादे: श्रवणाङ्गत्वाद् न पृथगभ्यनुज्ञानापेक्षेति वाच्य- म्। मयाजदर्शपूर्णमामादेरित पकृते शेषशेषिभातबोधकप्रमा- णाभावेन श्रवणादिष्नङ्गाङ्गिभावव्यवहारस्य गौणत्वात्। तथा च शृ-

"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपत्रृंहयेद्" इतिवचनादितिहासा दिगतव्रह्मातमै-

वेदान्तश्रत्णमनपेक्ष्य स्व्ातं्त्रपेण व्रह्मात्मैक्यज्ञानजनकत्वमिति निश्चीयते। तथा सतेत्र तद्वचनपूर्वार्ध सङ्गचछने-"विभेतल्पश्रताद्वेदो मामयं पतरेद्"इति। अयमर्थ :- अल्पं वेदमात्रं श्रतं विचारितं येन पुरुषेण, सोडल्पश्रुतः। तस्मात् पुरुपात् तेन श्रतो वेदो विभेति। कर्थं विषेति, तत्राह-मामिति। अयमल्पश्रुनो मां श्रुतं वेदं पतरेत् मद्रिचाररूपायां मीमांसायां न्यायाभाम तादिशङ्गया मामप्पर्थान्तरपरं सम्मावयेत्। इतिशब्दो हेत्वर्थः । एवं प्र- तारणसम्भवाद्धेतोः, इतिहासपुराणाभ्मां वे्द समुपबृंहयेद् इतिहासपुराण चनैर्मीमांसानुमारिभिस्तस्या दृढन्यायत्वनिश्चयसंपादनद्वारा मीमांसानि- र्णीतार्थे एव मां वेदं स्थापयेदिति। तथा च शुद्रस्य वेदान्तश्रवणरहितस्य वेदान्तार्थोपबृंहणरुपव्रह्मात्मै क्यपरेतिहासादिश्रवणे पवृत्तावपि नास्ति विद्योदयः। "श्रवयेच्चतुरो वर्णा नू"इति वचनमपि शूद्रस्थाद्वैतपरपुराणादिश्रवणांशे अदष्टार्थमभ्यनुज्ञापरम। अपशूदाधिकरणभाष्येऽपि शूद्रस्य अद्वैतपुराणादिश्रवणाधिकारवर्णनम् "बि. भेसल्पक्षताद' इतिवचन नास्तीतिकृत्वा कृतमिति न भाष्यविरोधोऽयि। तथा च वेदान्तश्रवणैकसाध्या वरिद्या तदभावे शुद्रस्य न सिध्येदेवेसस्रसा

संन्यासस्य विद्योपयोगित्वनिरूपणम्। ४९७

तत्वाद्। विद्योत्पत्तियोग्यविमलदेवशरीरनिष्पादनद्वारा मुक्त्यर्थत्वं भविष्यतीति त्रैवर्णिकानां कममुक्तिफलकसगुणविद्यार्थकर्मानुष्ठान- वद् वेदान्तश्रतणयोग्यत्रैवर्णिकशरीरनिष्पादनद्वारा विद्योत्पत्य- र्थत्वं भविष्यतीति शूद्रस्य विद्यार्थकर्मानुश्ठनाविरोधाच्च। त- स्माद्िविदिषावाक्ये ब्रह्मणपदस्य यथाप्राप्तविद्याऽधिकारिमात्रवि- षयत्वेन शुद्रस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारः सिध्यत्येवेति ॥। ४ ।। (वे० सू० मं०) सन्न्यासस्यात्र किन्द्वारेणोपयोग :- (५) नन्वस्तु कर्मणां चित्तशुद्धिद्वारा वरिद्योपयोगः । स- न्न्यासस्य किंद्रारा तदुपयोग: ?। (व० सृ० मं०) अत्र केचन ॥ कर्माविनाइयदुर्तिनाशद्वारेति चक्षते॥७ ॥।

दाह-विद्योत्पत्तियोग्येति। मुक्त्यर्थत्वमिति। सगुणव्रह्मोपासन- मिति शेषः। विद्योस्पत्त्यर्थत्व्रमिति। शूदस्प 'मदतुष्ठितधर्मीणां विद्योत्पत्पर्थत्वं भविष्यति'इति निश्चयेन तदनुष्ठानमम्भनादित्यर्थः । त. स्मादिति। शूदस्य विद्यार्थकर्मानुष्ठाने बाघकाभावादित्यर्थः । विद्याधिकारिमात्रेति। न तु ब्राह्मणपदस्य व्राह्मणमात्रपरत्म, न वा त्ैवर्णिकमात्रपरत्वमिति मात्रशब्दार्थः। ब्राह्मणपदस्य द्वि- जो लक्षणते वार्तिकचचने यो हेतुरुक्तः-त्रयाणामात्मबोधनसाधन- कर्मस्वधिकारावनिशेषादिति, तस्य हेनोशशुद्रमाधारणत्वादिति भाव: ।। किंद्ारति। किमदष्टद्वारा विद्योपयोग:, किं वा दष्द्वारा ?। नादः। विद्योत्पत्तिपतिबन्धकदुरितस्य यज्ञादनुष्ठानजनतापूर्वेणैव निरवतत- त्वेन सन्न्यासजनितापुर्वनिवर्त्यदुरितालाभे सति सन्न्यासवैयर्थर्यमसङ्गादू। न द्वितीयः। तदनुपलम्भादित्याक्षेपाभिभायः। तत्रादं पक्षं समर्थयते-केचिाुरिति। ननु सन्न्या- सापूर्वस्य न विद्योदयहेतुत्वम। अमन्न्यासिनामपि केषां चिद्धियो- देशेन श्रव्णाद्यनुष्ठानदर्शनात, केषां चित्सन्न्यासं विनैव विदोदय-

४२८ तृतीयपरिच्छंदे।

श्िद् यज्ञादनुशननिवर्त्म, किज्चित सन्न्यासापूर्वनितर्त्यमिति कर्मवच्चित्तशुद्धिद्वारैत्र सन्न्यासस्यापि तदुपयोगः । तथा च गृ. हस्थादीनां कर्मच्छिद्रेपु श्रत्रणाद्यनुतिष्ठनां न तस्मिन् जन्मनि विद्यावाप्तिः, किं तु जन्मान्तरे सन्न्यामं लब्नैत्र। येषां तु गृहस्थानामेव सतां जनकादानां विद्या विद्यते, तेषां पूर्वजन्म- नि सन्न्यासाद्विद्याऽवापिः । अतो न विद्यायां सन्न्यासापूर्ववय- भिचारशङ्काडपीति ॥ (वे० सृ० मं०) अन्धे त्वटछद्ररेण अ्रषणेस्याङ्गतां जगु: ॥ अन्ये त, "शान्तो दान्त उततः"इत्यादिश्रुतौ उपरत- स्य प्रमाणसिद्धत्वावेसन आरह-तथा चेति। सन्न्यासस्य विद्यां मति दष्टद्वारानुपलम्भेनादएद्वारैय विद्यावांसिहेतुत्े सन्न्यासवििना मि. द्धे सतीत्यर्थः। न न दृदद्राशानुवळम्भोऽसिद्ध, लौकिकनैिक व्यापारविक्षिप्चितस्य निद्योदयापम्भवेव सर्वकर्ममन्न्यामस्य विक्षपनि- वत्तिपट्टद्रारा विदाहतुत्वमम्दितति वाच्यम्। लौकिकैि र्मतरतामषि केषां चित् पुरुषधरेयाणां दैन्यहर्षक्रोधमयादिलक्षणविक्षेपिते रनुभवसिद्धल्वेन तदर्थ सन्न्यासस्यानपेक्षणादिति भावः ।। सन्न्यामस्याटद्टद्रारकत्वपक्षगनालम्व सन्न्यामापूर्सय श्रणाद्धि कारिविशेषणत्वेन विद्योपयोगं सपम:णयाह-अन्ये स्विति। शान्त इति। "नितिक्षुः, समाहितः, श्रद्धावितो भूताउत्मन्यवात्मनं पश्षेद्"इति श्रुनि- शेपः। शमः, अन्तरिन्द्रियनिग्रः। दमः, वाश्ेन्द्रियनिग्रहः। उपरतिः, नि- त्यकर्मलागः। ननु शान्तदानपदाभ्यामेव कर्गमात्रस्य वारिततादुपरतिश्ष तिव्यर्थेति चेद, नाशमदमविधिश्ञास्म्य मामान्यशास्तरत्वात् तस्य नित्य कर्म विधिना विशेपशास्तेण नियनैमित्तिरुकर्मच्यतरिक्तवाय्यान्त:करणव्याार नितृत्तिमात्रपरतया संकोचे सति नितकर्मत्यागालाभाव् पुनरुपरतश्रुला नित्यकर्मलागो बोध्यते इति न तस्या वैगर्थ्यम्। तितिक्षुः, शीतोष्णादि-

न्तेषु श्रद्धैतर वित्तं यस्य, स श्रद्धावित्तः । भूत्वेत्यस्य पत्येकमन्व्रयः । आत्मन्पेत्र, कार्यकारणसङ्गाते एव। कार्यकारणमङ्गातसाक्षिणमात्मानम् 'अहं

संन्यासस्य विद्योपयोगित्वनिरूपणम्। ४२९

शब्दगृहीततया सन्न्यासस्य साधनचतुष्ट्यान्तर्गतत्वात्, "सह- कार्यन्तरविधिः"इति (उ० मी० अ० ३ पा० ४ सू० ४७) सूत्रभाष्ये "तद्तो विद्यावतः सन्न्यासिनो बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयमिदं मौनं विधीयते। "तस्मात ब्राह्मणः पाण्डित्यम्"इत्या- दिश्रुतौ ततः प्राग् "भिक्षाचर्य चरन्ति"इति सन्न्यासाधिकाराद्" इति प्रतिप्रादनात, 'त्यक्ताशेषक्रियस्पैत संसारं प्रजिहासनः । जिज्ञासोरेत चैकात्म्पं त्रय्पन्तेष्वधिकारिता ॥'इति- वार्तिकोक्तेश्र सन्न्यासापूर्वस्य ज्ञानसाधनवेदान्तश्रवणाद्य धिकारिविशेषणत्वमिति तस्य विद्योपयोगमाहः ।। व्रम्माह्मि'इति पश्पेदिति श्रत्यर्थः। साधनचतुष्टपेति। नित्यानित्यविवे- क:, ऐहिकामुष्मिकभोगविराग:, शमदमादिपट्कम, मुमुक्षा चेति साधनच- तुष्टपम्। तच्च श्रवणाद्यधिकारिविशेषणमति व्यवस्थापितं प्रथमसूत्रे इति मावः। सन्न्यामापूर्वस्थाधिकारिविशेषणत्वे हेत्वन्तरमाह-सहकार्य- न्तरेत्यादिना प्रतिपादनादित्यन्तेन। सहकार्यन्तरस्य विद्यां पति माधनान्तरसष्य मौनस्य विधि: 'अथ मुनिरिति शब्द' इति सूत्रभागार्थः । सोत्रपदं तदत इनि। तस्य व्यारुयानम-विद्यावत इति। श्रणाद्यनु- प्वनोपयोग्गापातज्ञानवत इसर्थः । "तदवन: सहकार्यन्तरविधिः"इति सूत्रे सन्न्यासिन इत्यनुक्तत्वात् कर्थं सन्न्यामिन इति लभ्यते, तत्राह-तस्मा- दिति। तस्मादित्यवि श्रुतिपद्मेत्र। यस्मादतीता ब्राह्मणा आपाततो ब्रह्मात्मानं विदित्ता तत्तसाक्षात्कारार्थ व्युत्थानशब्दिनं सन्न्यासं कृनवन्तः, तस्मादिदानीन्तनोडपि ब्राह्मणो मुमुक्षुः सन्न्यस्य पाण्डिसादिकं तत्त्वसा- क्षात्कारार्थमनुतिष्ठेदिति श्रुत्पर्थः । पाण्डिसम्-श्रवणम्, मौनम्, ध्यानम। तत इति। "तस्माद् ब्राह्मणः" इति वाक्यात् पूर्वमित्यर्थः । सन्न्यासापूर्व- स्याधिकारिविशेषणते वार्तिकसम्मतिरुपं हेत्वन्तरमाह-त्यक्त्ेति। वा- रतिके पथमविशेषणं सं्न्यासपरम्। ततश्च सन्न्यासमुमुक्षाजिज्ञासानां स- सुच्चयार्थेन चकारेण मुमुक्षुत्वादेरित सन्न्यासस्यापि वेदान्तश्रतणादि- ववधिकारिविशेषणतं भतीति भावः। सन्न्यासापूर्वस्थेति। सन्न्या-

४३० वृतीयपरिच्छेदे।

(वे० सू० मं०) दृष्टेन निर्विक्षेपेण नियमं त्वितरे वुधाः ॥१०॥ अपरे तु 'श्रतणाद्यङ्गतयाऽडत्मज्ञानफलता सन्न्यासस्य सिद्ध।'इति विवरणोक्तेरनन्यव्यापारतया श्रवणादिनिष्यादनं

ति बोध्यम्। "सन्न्यासस्य दृष्टद्वारा विद्योपयोगः" इनि द्वितीयपक्षं समर्थपते- अपरेत्विति। ननु 'सन्न्यासस्य विद्याङ्गत्ववोधकक्षत्यादिवत्तस्य श्रत्रणा-

अनन्यव्यापारतयेति। कादाचित्कं श्रवणादिकं विद्योदयद्रारा नामृनत्माधनम, कि तुसार्व- कालिकम्। "ब्रह्मसंस्थोSमृतत्व्रमेति" "आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्त- या' इसादि श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। तथा चानन्यव्यापारतया श्रवणाद्यनुष्ठानं विद्धता शास्त्रेण सन्न्यासोडपेक्ष्पते। ग्रहस्थादेः स्वाश्रमतिदितकर्मव्यग्र स्प सदा श्रवणाद्यनुष्ठानासम्भवातू। तथा विद्यासाधनतेन सन्न्यासं विद्धताऽि शास्त्रेण द्वारतया निरन्तरश्रवणाद्यनुष्ठानमपेक्ष्पते। सन्न्यासस्य

त्रापि श्रव्णादिकं तत्त्रव्यञ्ञकत्वादर्थतः प्रधानं भवति, सन्न्यासस्तूक्तहे- तभावाद् गुणभूततया व्यवतिषठुत। एवं श्राणादिविधे: सन्न्यासविधेश्च परस्परापेक्षावलादेकवाक्यभावमापन्नाभ्यां विधिभ्या सन्न्यासाङ्गकं मन- ननिदिध्यासनसहितं श्रत्णं विधीयते इति सिद्धा सन्न्यासस्य श्रवणादङ्ग तया आत्मज्ञानफलकतेति भाव:। यद्रा विवरणोक्तरयं भाव :- श्रवणविधिस्तावच्छृतणसाघनतय। विक्षेपनिवृत्ति तद्धेतुमन्न्यासं चापेक्षते। निक्षिप्चेतसः श्रवणाद्यनुष्ठाने म वृत्त्यसम्भवात्। गृहस्थादेश्व स्व्राश्रमकर्मकरणकालातिरिक्तकालेऽपि बहुविष यतया विक्षेपावश्यम्भावात्। सन्न्यासंविधेरपि विक्षेपनिवत्तिरुपदद्द्वारा श्रवणादिकं घटयित्व्रा विद्या सम्पादयतस्सन्न्यासस्प विधानेन चारितार्थ्य सम्भवे अदष्टद्वारा विद्यासाधनसन्न्यासविधायकत्वासम्भवात्। तथा च पूर्ववद सन्न्यासस्य श्रवणाद्यङ्गतपैव विद्याफलकत्वम्, न त्वदवररेति सिद्धमितत। अ हिमन्व्याख्याने 'अनन्यव्यापारतया'इसस्य 'विक्षेपनिवटत्तिद्वारा' इसयो विवाित

क्षत्रियवैश्ययोः श्रवणाद्धिकारविचारः। ४३१

कुर्वतस्तस्य विद्यायामुपयोगः। दृष्टद्वारे सम्भवरति अदृष्ट- कल्पनाडयोगात्। यदि त्वनलसस्य धीमतः पुरुषधौरेयस्याश्रमा- न्तरस्थस्यापि कर्मच्छिद्रेषु श्रवणादि सम्पद्यते, तदा 'चतुर्ष्वा- श्रमेषु सन्न्यासाश्रमपरिग्रहेणैव श्रवणादि निर्वर्तनीयम्'इति नियमोऽम्युपेय इति ॥ ५॥ (वे० सृ० मं०) क्षत्रियादेरसन्न्याच्छ्वणादि कथं भवेद्॥ (६) नन्वस्मिन् पक्षद्ये क्षत्न्रियवैश्ययोः कथ वेदान्तश्र- वणादनुष्ठानम। सन्न्यासस्य ब्राह्मणाधिकारित्वाद "ब्राह्मणो निर्वेदमायाद्" "ब्राह्मणो व्युत्थाय" "ब्राह्मणः प्रत्रजेद्"इति सन्न्यासविधिष ब्राह्मणग्रहणात्। तस्पेति। सन्न्यासस्येत्यर्थ: । नतु सन्न्यासस्य विक्षेपनिवृ्त्तिद्वारा शरवणादङ्गभावमापन्नस्य विद्यासाघनत्वमुक्तुपत्नम। सन्न्यस विनाि विक्षेपनिवृत्ते: केपु चित् श्रव्णाधिकारिपु सम्भवादिति शङ्कते-यदि त्विति। अनलसस्यति। सत्त्तगुणपधानस्येति यावत्। धीमत इति। विषयेषु दोषदर्शनशीलस्पेति यावत्। पुरुषधौरेषस्येति। विपयेभ्यस्स- काशादिन्द्रियाणां निग्रहे समर्थस्येत्यर्थः। एतैर्िशेषणेनिक्षेहेतूनामभावसू- चनाद्विक्षेपनिवृसिरुक्ता। सन्न्यासफलस्य विक्षेपाभावस्य सन्न्यासादिन सन्न्यासादन्यतोऽि प्राप्तौ सन्न्यासस्य निधित्सितस्य श्रवणाद्पेक्षितवि- क्षपनिवृत्ति पति पक्षे पाप्तिः, पक्षे चामाप्तिरिति लभ्पते। तथा च माभूत सन्न्यामाश्रमविधिर पूर्वविधिः, नियमत्रिधिस्तु भवेद्वेति समाधत्ते-तदेति। परिग्रहेणैवेति। विक्षेपनिवृत्तिद्वारेति शेषः । नन्यस्मिन्पक्षवये इति। सन्न्यासस्याधिकारिविशेषणत्वपक्षे, श्रवणाङ्गत्वपक्षे चत्यर्थः । कथमिति । सन्न्यासाभावादिति भावः । तयोस्सन्न्पासाभावे हेतुमाइ-सन्न्यासस्येति। ब्राह्मणस्पैव सन्न्या- साधिकारे मानमाह-ब्राह्मण इति। निर्वेदं वैराग्यं तत्पूर्वकसन्न्यासं कु. र्यादिसर्थः । निर्वेदशव्दितवैराग्यस्य सन्न्पासं प्रति सामग्रीत्वेन तस्मिन् स- ति सन्न्यासस्यावश्यकत्वात सन्न्यासविधिरेवायमिति भावः । व्युत्था- येति। सन्न्यस्पेसर्थः । यस्माच्ुता िा ि विेष् ना बरा्मण

४३२ तृतीयपरिच्छेदे।

'अधिकारिविशेषस्य ज्ञानाय ब्राह्मणग्रहः । न सन्न्यासविधिर्यस्माच्छुतौ क्षत्रियवैश्ययोः ॥' इति- वार्तिकोक्तेश्रेति चेत, (वे० सू० मं०) तत्र केचन सन्न्यासमाहु: क्षत्रियवैश्ययोः ॥११। अत्र केचित्-"यदि वेतरथा व्रह्मचर्यादेव प्रवजेद्, गृ हाद्रा, वनादा" इत्याद्यविशेषश्रत्या(१), ब्राह्मणः क्षत्रियो वाडपि वैश्यो वा प्रव्नजेद् गृहात। त्रयाणामपि वर्णानाममी चत्वार आश्रमाः ।' इतिस्मृत्यनुगृहीततया क्षत्रियवैश्ययोरवि सन्न्यासाधिकार- सिद्धेः श्रुत्यन्तरेषु व्राह्मणग्रहणं त्रयाणामुपलक्षणम्। अत एव वार्तिकेऽपि "अधिकारिविशेषस्य इति श्लोकेन भाष्याभि- प्रायमुक्त्वा- 'तयाणामव्िशेषेण सन्न्यासः श्रूयते श्रुतौ। यदोपलक्षणार्थ स्याद् ब्राह्मणग्रहणं तदा ।।' इत्यनन्तरश्लोकेन स्वमते क्षत्रियवैश्ययोरपि सन्न्यासा- धिकारो दर्शित इति तयोः श्रवणाद्यनुष्ठानसिद्धिं समर्थयन्ते॥ ग्रहः, तर्मात् क्षत्रियवैश्ययोस्सन्न्यासविधिर्तास्तीति वार्तिकयोजना। अत्र केचि त्तयोशश्रवणाद्यतुष्ठानसतिद्धि र्यन्ते इनि सम्बन्धः । 'ब्रह्मवर्ष स माध्य गृही भवेन, मृहाद् वनी भूत्वा पत्रजेद्'इति पूर्वश्रुतौ चतुर्णामप्या श्रमाणां समुच्चयं प्रतिपाद् तेपां विकल्पं दर्शयति-यदि वेतरथेति। "यदिवा"इत्यस्य ब्रह्मचर्याश्रमे एव वैराग्यमुत्पन्नं चेदित्यर्थः । तत्र तद नुत्पत्तावाह-गृहाद्वेति। गृहाश्रमेऽपि तदनुत्पत्तावाह-वनाद्वेति। अवि- शेषेति। ब्राह्मणादिविशेषग्रहरहितेसर्थः। अत एवेति। वर्णत्रयसाधा- रणतया सन्न्यासस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वादेवेत्यर्थः । यदा "यदि वा"इति श्रुतौ श्रूयते, तदा उपलक्षणार्थ स्यादिति सम्बन्धः ॥

(१) म्राह्मणादीनामधिकारिविशषाणामबोधिकयेत्यर्थः।

क्षत्रियवैश्ययोः श्रवणद्धिकारवविचार: । ४३३ (वे० सृ० मं०) अन्ये तु ब्राह्मणस्यैव सन्न्यासो बहुधा श्रुतेः॥ देवादिवदसन्न्यासश्रवणं कत्रवैश्ययोः ॥१२॥ अन्ये त्वनेकेषु सन्न्यासविधिवाक्येषु ब्राह्मणग्रहणाद् उ- दाहृतजाबालश्रुतौ सन्न्यासविधिवाक्ये ब्राह्मणग्रहणाभावे Sपि श्रु- त्यन्तरसिद्धं ब्राह्मणाधिकारमेव सिद्धं कृत्वा "सन्न्यासावस्था- यामयज्ञोपवीनी कथ ब्राह्मणः" इति ब्राह्मणपरामर्शाच्च ब्रा- ह्मणस्यैव सन्न्यासाधिकारः । (१)विरोधाधिकरणन्यायेन अन्ये त्विति। भाष्यानुवर्तन इत्पर्थः । श्रुत्यन्तर- सिदमिति। "ब्राह्मणो व्युत्थाय"इत्यादिश्रुत्यन्तरसिद्धमित्यर्थः ।सिद्धं कृत्वेति। विद्योद्देशेन सन्न्यामविधिवाकयानां सर्वेेवाक्पत्वादि ति भात:। कथमिति। तान्तवयझ्ञोपवी तादेव्म्मणत्वव्यक्षकत्वात परमहं- ससन्न्यासे च तदभावादाक्षेप इन्पर्थः । यद्त्र क्षत्रियवैश्ययोरपि सन्न्यासो वितक्षितस्स्यात, तदा 'क्थं ब्राह्मणः' इतिवव 'कथं क्षत्रियः, कथं वैश्यः' इत्यपि श्रूयेत, न तु श्रूपते, तस्मान्न तयोस्सन्न्यासः श्रुसभिमत इति भावः । एवं सन्न्यासविधीनामैककण्ठये स्थिते सति "ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि"इति संमृतिवचनं जाब।लश्रुतितात्पर्याज्ञानमूलत्वाद प्रमाणमिसाह-विरोधाधिक- रणन्यायेनेति। प्रतक्षश्रुतिविरुद्धं स्मृतिव चनमममाणमिति विरोधाधिकर- गन्पायः। "तरमात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य"इत्यादिश्षुतौ सन्न्यासाधि- कारातुरोषेन 'ब्राह्मणस्सन्न्यस्य पाण्डित्यादिकमनुतिष्ठेद्'इति वाक्यार्थलाभाद (१) अस्मिन्नधिकरणे श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे श्रुतेरेव प्रामाण्यं न तु स्मृते- रित्युक्तम्। तथा हि-ज्योतिष्टोमे सदोनामकमण्डपमध्ये काचिदौदुम्बरशाखा निसन्यते तस्याश्च वाससा वेष्टनं स्मर्यते-'औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या' इति। श्रुतौ तु-"औदुम्बरीं स्पृष्टोद्रायेद्" इत्यौदुम्बरशाखायाःस्पर्शो विहितः । तत्र युगपङ्डुभयानुष्ठानासम्भवादन्यतरनिषेधावश्यकत्वे सन्देहः-किमत्र स्मृति- प्रामाण्यादौदुम्बर्याः सर्ववेष्टनं कार्यमाहोस्वििच्छरुत्यनुरोधेन स्पशार्थ कश्चन भाग: परित्याज्य इति । तत्र पूर्वाधिकरणन्यायेनाष्टरकादिस्मृतिवदस्या अपि प्रामाण्येन सर्ववेष्टनं कार्यमिति प्राप्ते सिद्धान्त :- स्मृतेर्मूलभूतवेदानुमानद्वारा प्रा. माण्येन यावदियं स्मृतिर्मूलभूतं वेदमनुमापयितुं प्रवर्तते तावदेव विरोधिना प्रत्यक्षेण वेदवचनेन तस्या: कल्पकत्वशक्तेर्व्याघातान्मूलप्रमाणाभावान्र तस्पाः स्मृते: प्रामाण्यमिति। पवं व सर्ववेष्टनस्य स्मृत्यर्थस्य स्पर्शश्रुतिविरुद्धत्वेन नानुष्ठेयतेत्यर्थः। ५५

४३४ तृतीयपरिष्छेदे।

(पू० मी० अ० १ पा० ३ अ० २) श्रुत्यनिरुद्धस्पैव रमृ- त्यर्थस्य सङ्गह्यत्वात्। यत्तु सन्न्यासस्य सर्वाधिकारित्वेन वा- र्तिकवचनं तद् विद्वत्सन्न्यासविषयम्, न तु आतुरविविदिषास-

'सर्वाधिकारविच्छेदि विज्ञानं चेदुपेयते॥ कुतोऽधिकारनियमो व्युत्थाने क्रियते बलातू।।' इत्यनन्तरश्लोकेन ब्रह्मज्ञानोदयानन्तरं जीवन्मुक्तिका- ले विद्वत्सन्न्यास एवाधिकारनियमनिराकरणात्। एवं च ब्रा- ह्मणानामेव श्रत्णाद्यनुष्ठाने सन्न्यासोऽ्ङ्गम् । क्षत्रियवैश्ययो- स्तन्निरपेक्षः श्रव्णाद्यधिकार इति तयोः श्रवणाद्यनुष्ठाननिर्वाहः।

'विद्यार्थसन्न्यासे विविदिपुणा क्रियमाणे ब्राह्मणस्पैवाधिकारः' इते भगवतो भाष्यकारस्य मतम्। यदि वार्तिकवचनस्य प्रमाणमूलभाष्यकारमतविरुद्धे- डर्थे तात्पर्य कल्प्येत, तदा सन्न्यामस्य साधारण्यपतिपादकस्मृतिवचन- वद्दार्तिकवचनमपि हेयमेव्र स्थान। अनो भाष्याविरुद्धार्थपर वार्तिकवच- नमसाह-तांददवत्सन्न्यासांवषयामांत। विविदिषासन्न्यासं सर्वा- धिकारपतिपादनपर न भवतीत्पत्र हेत्न्तरमाह-सर्वाधिकारेति। क्षत्रियवैश्ययोस्तत्त्त्वज्ञानमभ्युपेयते, न ा। नान्सः। जनकाीना त्व ज्ञाननसतपतिपादकशास्त्रविरोधात। नादयः। तवतज्ञानेन कर्माधिकारगयो-

यवैश्ययोरपि वारयितुमशक्यतया वितिदिपासन्न्यास इव विद्वत्सन्न्यासे डपि ब्राह्मणस्यैवाधिंकार इति नियमासम्भवादिति भावः । कुतो ब लाननियमः क्रियते, तादृशं बलं नास्तीत्यर्थः । एवं चेति । श्रव्णाङ्गत्वेना धिकारिविशेषणत्वेन वा विद्यासाघने विविदिषासन्न्यासे ब्राह्मणस्वैवाधि कार इति सिद्धे सतीत्यर्थः। ननु सन्न्यासस्याधिकारिविशेषणतया अ ङ्रतया वा श्रवणापेक्षितत्व्रपक्षे श्रवणमात्रस्य सन्न्यासापेक्षत्वावगमाव क्षत्रिय वैश्ययोविवििषासन्न्यासहितयो क र वणानुष्ठानं् नास्ती सेव पर्यवस्प ति, न तु तयोशश्रवणं सन्न्यासनिरपेक्षमिति। तथा च कर्थं तमोश्भय-

क्षत्रियवैश्ययोः श्रवणाघधिकारविचार:। ४३५

न हि सन्न्यासस्य श्रव्णापेक्षितत्वपक्षे श्रवणमात्रस्य तदपेक्षा नियन्तुं शक्ते। करममुक्तिफलकसगुणोपासनया देवभावं प्रा- प्रस्य श्रवणादौ सन्न्यासनैरपेक्ष्स्यानश्यं वक्तव्यत्वादू देवानां कर्मानुष्ठानाप्रसकत्या तत्त्यागरूपस्य सन्न्यासस्य तेष्वसम्भ- वादित्याहुः॥ (वे० सू० मं०) ब्रह्मसंस्थश्ुतेन्यासी मुख्यः श्रवणविद्ययो: । क्षत्रियादेरतुमतिं जन्मान्तरफलां परे ॥ १३॥ अपरे तु "ब्रह्म संस्थोऽमृतत्वमेति" इतिश्रृत्युदिता यस्य ब्रह्मणि संस्था समाप्तिः, अनन्यव्यापारत्वरूपं तन्निष्ठत्वं तस्य णादयनुष्ठाननिर्वाह:, तत्राह-न हीति। देवभावं प्राप्तस्थेति। न च 'सगुणोपामकस्य ब्रह्मलोकं गतस्य उपासनया देवभावं प्राप्तस्य निर्गु- णब्रह्म पाक्षात्कारायोपासकेन क्रियमाणे श्रवणादौ सन्न्यासस्य व्यभिचारः इत्ययुक्तम। तस्य सगुणविद्यामामर्थर्यदित निर्गुणसाक्षात्कारसम्भवेन अवणाद्नुष्ठानस्यैवाभावादिति वाच्यम्। देवताऽघिकरणे सगुणवद्यपा दवभावं प्राप्तपुपासकमेव म्ाधान्येन विषयीकृत श्रवणादौ देवाद्यधिकार- रस्य निरृपितलवेन तम्यापि श्रवणाद्यतुद्टानं विना विद्याऽनुदयस्य मागेव श्रवणविधिविवारावसरे दर्शितत्वान। तथा च तत्र व्यभिचारात् सन्न्या- सो न श्रवणमात्राङ्गम, किं तु ब्राह्मणकर्तृकश्रवणस्यैवाङ्गमिति क्षत्रियवै- शययोस्सन्न्पामाभावेवि श्रवणाद्यनुष्ठाननिर्वाह इसर्थः । ननु देवानाम- पि कुतस्सन्न्यासाभानः। तत्राह-देवानामिति। ननु देवकर्तृकश्रत्रणे सन्न्यासाश्रमस्य यदि व्यभिचार, तहिं त्रै- वर्णिकमनुष्यकर्तृकश्रवणे सन्न्यासाश्रमस्य हेतुत्वम्स्तु, न तु ब्राह्मण- मात्रकर्तृके । तथा सङ्ोचे मानाभावाद। उक्तं हि मागेक चतु- वर्वाश्रमेषु सन्न्यासाश्रमपरिग्रहेणैव अ्रवणादि निर्वर्तनीयमिति। स चा- श्रमविभागो वर्णत्रयसाधारण एव, न ब्राह्मणमात्रगतः । तथा च स- नन्यासिनो ब्राह्मणस्येव सन्न्यासहीनयोः क्षत्रियवैश्ययोश्श्रवणादौ ना- धिकारस्संभवतीत्पस्वरसादाइ-अपरेत्विति। श्रुत्युदिता ब्रह्मणि संस्था यस्य सम्भवति, तस्प मुख्याधिकार इति सम्बन्धः। संस्थापदव्या- ख्यानम्-समापतिः। तस्या अपि व्याख्यानम्-अनन्येति। अमृ-

४३६ तृतीयपरिष्छंदे

अरवणादिषु मुख्याधिकारः । 'गच्छतस्तिष्ठतो वाडपि जाग्रतः स्वपतोपि वा। न विचारपरं चेतो यस्यासौ मृत उच्यते॥ आसुप्तेरामृते: कालं नयेद्वेदान्तचिन्तया। इत्यादिस्मृतिषु सर्वदा विचारविधानात्। सा च ब्रह्मणि संस्था विना सन्न्यासमाश्रमान्तरस्थस्य न सम्भवति । स््रस्वा. श्रमविहितकर्मानुष्ठानवैयग्न्यादिति सन्न्यासरहितयोः क्षत्रियवै- श्ययोन मुख्यः श्रवणाद्यधिकारः । किं तु "दृष्टार्था च विद्या तत्वकामस्य नैरन्तर्येण विचारकर्तव्यतारयां स्मृतिवचनान्यप्युदाहरति- गच्छत इति । स्वपत इति। शयानस्पेसर्थः । 'स जीवति मनो यस्प मननेनैव्र जीवति इसादिवचनमङ्गहार्थमादिपदम्। मननं स वचिन्तनम्, तद्रहितो जीवन्नेव मृत इसर्थः । अयं च मुख्याधिकार- र्सन्न्यासिनामेवेत्याह-सा चेति। वैयग्यादिति। व्यग्रत्वादि त्पर्थः । सार्वकालिकी विक्षेपनिवृत्तिरसन्न्यासिनां न सम्भवतीति भा. वः। न मुख्य इति। शास्त्रीयोऽधिकारो नास्तीत्यर्थः । अप भाव :- "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्व्रमेति"इति श्रुया पाण्डित्यश्रुत्येव विधीयते ब्रह्मसंस्थाशब्दितायाः - ब्रह्मनिष्ठायास्सन्न्यासाश्रमे सम्भवादाश्रमान्तरेव्वसम्भवादिति प्रति पादितं सन्न्यासाधिकरणभाष्यादौ तथा च ब्रह्मनिष्ठतवस्य - सन्न्यासाश्रमधर्मत्वेन विहितत्वात् सनन्यासिनो ब्राह्मणस्य व्र ह्मनिष्ठत्वं स्त्रधर्म इति सन्न्यासिनस्तत्र मुख्योऽधिकारः। तस्य ब्रह्मनिष्ठ- तव्यतिक्रमपत्यवायावगमाच्च। तथा च परमहंमोपनिषदि श्रूयते- 'काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः। स याति नरकानू घोरान् महारौरवसंज्ञकानू ।।' इति। काष्ठदण्डोपलक्षितस्सन्न्यासाश्रमो धृतः परिगृहीतः, सर्वाशी सर्व विषयजातमशितुं भोक्तुं शीलमस्यास्तीति सर्वाशी, बाह्यान्तःकरणज- यरहित इति यातव। ज्ञानवर्जित: ज्ञानाभ्यासवर्जित इत्यर्थः । यहसन्न्य- रय शमदमादिसहितं ब्रह्मनिष्ठत्वं नानुतिष्ठति, स तीव्रां दुर्गर्ति गच्छ

क्षत्रियवैश्ययोः श्रवणाद्यधिकारविचारः। ४३७

प्रतिषेधाभावमात्रेणाप्यर्थिनमधिकरोति श्रत्रणादिषु" इति "अन्तरा चापि तु तददृष्टेः" इत्यधिकरणभाष्योक्तन्यायेन शूद्रवदप्रति- तीत्पर्थः । यथा सन्न्यासिनो ज्ञाननिष्ठाविधायकानि "सन्न्यस्य श्रवणं कुर्याद" "गच्छतहितष्ठुतो वाऽपि" "आसुप्तेरामृतेः कालप" इत्यादीिन स्मृ- तिवचनानि सहस्रशरसन्ति, तथा तत्परित्यागे पातित्यबोधकान्यपि स्मृति- वचनानि सहसत्रशस्सन्त- 'त्वंपदार्थविवेकाय सन्न्यास्मर्वकर्मणाम्। श्रुत्या विधीयते यस्मात्तरयागी पतितो भवेत ।। नित्यं कर्म परित्यज्य वेदान्तश्रवणं बिना। वर्तमानस्तु सन्न्यासी पतत्येव न संशयः ।।' इत्यादीनि। सर्वाश्रमसाधारण्येनापि स्वधर्मस्य विगुणस्यापि प- रित्यागे महाननर्थ: स्मर्यते- 'श्रेषान् स्वधर्मो विगुणः परधमतिस्वनुष्ठिनातू। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयानह: ।।' इत्यादौ। सन्न्यासाधिकरणे भाष्यकारैरेतत्सर्वमभिमेत्य सन्न्यासि- नोडनन्यव्यापारतया श्रव्णादिनिष्पादनमकुर्वतः पातित्यं कण्ठत एवो- क्तम्। तथा च भाष्यम्-"ब्रह्मनिष्ठत्वमेन हि तस्य शमदमाुषबृंहितं स्वाश्रमविहितं कर्म, यज्ञादीनि चेतरेषाम्, तव्वतिक्रमे चैनस्य प्रत्यवायः" इति। तस्माच्छ्रवणादेभिक्षुं मति विहितत्वा् ्तकरमे िक्ष: वायावगमाच सन्न्यासिनः श्रवणादौ मुख्योऽधिकार:, सन्न्यासरहितान् प्र. ति तु श्रवणादेरविहितत्व्रादकरणे मत्यवाया नवगमाच्च नास्ति तेषां मु- रयोऽधिकार इति। ननु क्षत्रियादिकं प्रति श्रवणादिविधानाभावे सत्यधिकार एव नास्तीति कुतो नोच्यते इति शङ्कते-किं त्विति। नित्याधिकाररुपमु-

व्येणोत्तरमाह-दृष्टार्था चेति। कि त्वमुख्याधिकारमात्रेण श्रव्णाद्- नुमतिरिति सम्बन्धः। यथा भुजिक्रिया क्षुद्वाधानिटत्तिरुपद्ष्टफला, तथा विद्याऽपि सर्वानर्थमूलाविद्यानिव्टत्तिरूपद्दष्टफला श्रुतिसिद्धा। तथा च त- इ्यां विद्यायामनर्थनिवृत्तिकामानां सर्वेषामेवार्थित्वलक्षणाधिकारस्सम्भव- ति। तथा च विद्याऽधिकारिणां सर्वेषामनिशेषेण वेदान्तश्रवणादावि-

४३८ तृतीयपरिच्छेदे।

षिद्धयोस्तयोर्विधुरदीनामिव देहान्तरे विद्याप्रापकेणामुख्याधि- कारमात्रेण श्रवणाद्यनुमतिः । न हि "अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः" इत्यधिकरणे विधुरादीनामङ्गीकृतशश्रवणाद्यधिकारो मुख्य इति वक्तुं शक्पते। "अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च" (उ० मी० कारपसक्तौ शुद्रस्य वेदश्रवणादिप्रतिषेधाव्र्वाधिकार इत्युक्तमपशुद्राधिकर- णे। क्षत्रियादीनां च तथा प्रतिषेधाभावाद्वेदान्तश्रवणाधिकारो भाष्या- नुमतो विधुरादेरिवेसर्थः । विद्योत्पादकत्वमवश्यं वाच्यम्। अन्यथा गौणाधिकारनिरपणपरभाष्यवैयर्थ्यप्रसङ्गातं। विद्यो त्पादकत्वावश्यंभावे वा न काम्याधिकारस्य गौणत्म । मुख्यगौण- धिकारयो: फलतो विशेषाभावादित्यत आह-देहान्तर इति। अयं भाव :- मुख्याधिकारिणामनन्यव्यापारतया पत्यई निर्वर्त्यमानं

येण विद्योत्पादकं सम्पयते। अमुख्याधिकारिणां तुश्रवणादिकमनन्य- व्यापाररूपत्वाभावात् सङ्कुचितब्रह्मचर्यादियुक्तत्वाच्चास्मिन् जन्मनि विद्योत्पादनपोग्यमेत न भवति। कि तु बहुषु जन्मसु किश्ित किश्चिच्छ्ूव- जादिकं मम्पाद्यमानं सम्भूष देहान्तरे कचिज्ज्ञानमुत्पादयेदिति महान् फलमेदो गौणमुख्याधिकारयोः । तथा च स्मृति :- 'अनेक जन्मसंसिद्धस्वतो याति परा गतिम्' इति । अनेकेषु जन्मसु कृतश्रवणादितया कचिज्जन्मनि संसिद्ध उत्पन्न- विद्यरसन् ततस्सिद्धिवलाद मुक्तिं गच्छनीति स्मृत्यर्थ इति। ननु 'क्षत्रियवरैश्ययोर्विधुरदीनामित्रामुख्याधिकारः' इत्ययुक्तमू । दष्टान्तासम्मतिपत्तेरिसत आह-न हीति। वक्तुं न हि वाक्यते इति स- म्बन्धः । यद्पि 'सन्न्यासिन एव सुख्याधिकारः' इति पूर्व प्रतिपादिततेन विधुरादीनां सन्न्यासाभावादेव गौणाधिकारहिसद्धः, तथाऽपि तेषां गौ-

धनं कर्म श्रवणादिकं वा ज्यायः मशस्तं विद्यासाघनम्। उपान यस्त्वावधारणार्थस्तुशन्दः । श्रुतिलिङ्गाद स्पृतिठिङ्राच। "तेनैति न

४३९

अ• ३ पा० ३ सू० ३९) इतिसूत्रकारेणैव तेषाम- मुख्याधिकारस्फुटीकरणात्। न च तत्र तेषं श्रव्णाद्यधि- कार एव नोक्तः, किं तु तदीयकर्मणां विद्याऽनुग्राहकत्वमिति शङ्ग्यम।"दष्टार्था च विद्या" इत्युदाहृततदधिकरणभाष्यविरोधात्। न च क्षन्नियवैश्ययोः सन्न्यासाभावाद् अमुख्याधिकारे तत एव देवानामपि श्रवणादिष्वमुख्य एवाधिकार: स्यात। तथा च ऋ्र्- ममुक्तिफलकसगुणविद्यया देवदेहं प्राप्य श्रवणाद्यनुतिष्ठतां वि- द्याप्राप्त्यर्थ सन्न्यासार्है पुनर्व्राह्मणजन्म वक्तव्यमिति "ब्रह्मलोक- मभिसम्पद्यते" "न च पुनरावर्तते" "अनावृत्तिश्शब्दाद्" इत्या- हमवित्पुण्यकृद्"इतिवाक्यं श्रुतिलिङ्गम्। 'अनाश्रमी न तिष्ठेत क्षणमेकमापि द्रिज:' इत्यादि, स्मृतिताक्यं स्मृतिलिङ्गम। तेन पुण्यलब्ेन ब्रह्मवेदनेन ब्रह्म पति प्राप्तोगीति श्रुत्पर्थः । अत्र श्रुतौ पुण्यत्वेन मसिद्धानामाश्रमधर्माणामेत्र

सूत्रोक्तन्यायेन विद्योपयोगिनामपि निकर्षो भाति। स च निकर्षो विधु- रादीनां विद्यार्थकर्मसु श्रवणादिपु च मुख्याधिकाराभावमयुक्त एवेति व- क्तव्यम्। हेतन्तराभावाद, अनाश्रमित्वस्य निन्दितत्वाञ्च। 'न हि कर्म- ज्ञानयोर्मुर्याधिकारी निन्दाईः इति सृत्रभाष्यकाशयोरभिनाय इत्यर्थः । ननु विधुराधिकरणे "विधुराद्यनुष्ठितं कर्म विद्यासाधनम"इत्पेतावदेवोक्तम, न तु विधुरादे: श्रवणाद्यधिकारोऽपि तत्र प्रतिपादितः। तथा च श्रतणादौ वि- धुराद्धिकारस्य गौणमुख्यत्व्चिन्ता निरालम्बनेसाशबा परिहरति-न च तत्रेति। विधुराधिकरणे इसर्थः। तत एवेति। सन्न्यासाभावादेवेसर्थः। अस्तु पुनर्श्राह्मणजन्मेत्यत आइ-ब्रह्मलोक्तमिति। न च पुनरिति। ब्रह्मलोकमभिसम्पद्य पुनरिमं लोकं प्रति नावर्तने इसर्थः। एतचुतिमूलं सूत्रमुदाहरति-अनावृत्तिरिति। ब्रम्मलोंकं गतानामुपासकानामावृत्तिर्ना-

च स्पृति :- 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्पासे पतिसश्चरे। - परस्यान्ते कुतातमानः प्रिक्न्ति परं पदम् ।' इति।

४४० वृतीयपरिच्छेदे।

दिश्रुतिसूत्रविरोध इति वाच्यम्। देवानामनुष्ठेयकर्मवैयग््याभावात् स्त्रत एवानन्यव्यापारत्वं सम्भवतीति क्रममुक्तिफलकसगुणवि- द्याभिधायिशास्त्रप्रामाण्याद्विनाडपि सन्न्यासं तेषां मुख्याधिकार। भ्युपगमादित्याहुः ॥६॥ (वे० मू० मं०) श्रवणं नन्वसन्न्यासं जन्मान्तरफलं कथम्।।

(७)नन्वमुख्याधिकारिणा द्ष्टफलभूतवाक्यार्थावगत्यर्थमवि- हितशास्त्रान्तरविचारवत् कियमाणो वेदान्तविचारः कर्थ जन्मा- न्तरविद्याऽवाप्तावुपयुज्यते। न खलुविचारस्य दिनान्तरी यविचार्यावगतिहेतुत्वमपि युज्यते। दूरे जन्मान्तरीयतद्धे- तुत्वम्। न च वाच्यं मुख्याधिकारिणा परिव्राजकेन करिय- माणमपि श्रवणं दृष्टार्थमेव। अवगतेर्दृष्टार्थत्वात। तस्य यथा प्रारब्धकर्मविशेषरूपप्रतिबन्धादिह जन्मनि फलमजनयतो ज- न्मान्तरे प्रतिबन्धकापगमेन फलजनकत्वम् "ऐहिकमप्यप्रस्तु- ते ब्रह्मलोकवासिन: ब्रह्मोपासकाः प्रतिसश्चरे महामलये परस्य हि- रण्यगर्भस्य ब्रह्मलोकस्वामिन: आयुषोऽन्ते कृतस्साक्षात्कृत आत्मा येषां ते तथा। नन्वनन्यव्यापारत्वसम्भवेऽि सन्न्यासो नास्तीत्याशबाह-क्रम. मुक्तीति। मनुष्येष्वेत् सन्न्यामो मुख्याधिकारपयोजकः । वर्णाश्रम- विभागस्य मनुष्यविषयत्वादिति भाव: । अधिहितेत्ति। न्यायशास्त्रादिविचारवदित्यर्थः । एतज्जन्मीय- वेदान्तविचारस्यागामिजन्मीयां वेदान्तार्थावगर्नि प्ति हेतुत्वासम्भवं कैमु- तिकन्यायेन द्रढपति-न खल्विति। मुख्याधिकारिकृतविचारदष्टान्तेन गौणाधिकारिश्रवणादेरपि जन्मान्तरीयविद्योपयोग शङ्कते-न च वा- च्यमिति। ततः किम, तत्राह-तस्पेति। यथा तस्य सुख्याधिकारि- कृतश्रवणस्य प्रतिबन्धादिह जन्मनि विद्यालक्षणं फलमजनयतो जन्मान्तरे फलजनकत्वम्, एवममुख्याधिकारिकृतमपि श्रव्रणं जन्मान्तरे फलजनकं स्पादिति नच वाच्यमिति सम्बन्धः । मुख्याधिकारिकृतश्रवणस्य सति

तप्रतिबन्धे तद्दर्शनाद् इत्यधिकरणे (उ० मी० अ० ३ पा० ४ सू० ५१) तथा निर्णयाद्, एतममुख्याधि- कारिकृतस्यापि स्ादिनि। यतश्शास्त्रीयाङ्गयुक्तं श्रत्रण- मपूर्वविधित्वपक्षे फलपर्यन्तमपूर्वम्, नियमविधित्वपक्षे नियमा- दृष्टं वा जनयति । तच जातिस्मरत्वप्रापकादृष्टवत् प्राग्भ- वीयसंस्कारमुद्दोष्य तन्म्लभूतस्य विचारस्य जन्मान्तरीय- विद्योपयोगिनां घटयतीति युज्यते। शास्त्रीयाङ्गविधुरं श्र. वणं नादृष्टोत्पादकमिति कृतस्तस्य जन्मान्तरीयविद्योपयोगित्व- मुपपदते। घटकादृष्टं विना जन्मान्तरीयप्रमाणव्यापारस्य जन्मा- प्रविबन्धके आमुष्यिकं विद्याजन्मेत्पत्र मानमाह-एहिकमपीति। प्र- स्तुनप्रतिबन्धे अमति विद्याजन्म इह जन्मनि वति। अिशब्दाव सति पतिबन्धे जन्मान्तरे भवति। कुतः, तदर्शनात, तस्य पतिबन्धकवश- ज्न्मान्तरे विद्योदयस्य वामदेवादिपु दर्शनादिसर्थ:। दष्टान्तवैपम्ये- णोत्तरमाह-शास्त्रीयाङ्गयुक्तमिति। शास्त्रीयाङ्ग सन्न्याम:, त- युक्तं सन्न्यामिना अनुष्ठीयमानमिनि यावत्। तथा च शास्त्रीयाङ्ग- महितं शवरण 'श्रनणविधिरपूर्वविधिः'इति पक्षे स्यमेत्र विद्यालक्षणफल- पर्यन्मदएं जनगति, 'श्रनशविधिरनियमिधिः'इति पक्षे तु तादृशं श्रतणं नियमविशिष्टं मत् फलपर्यनतं नियमाहषं जनयतीत्पर्थ: । तच्चति। श्राणजनिवादृष्टमित्यर्थः । जातीति। जातिर्जन्म । त-

रमस्तिन् जन्मन्युद्रोध्य तदुद्रोधनद्वारा पूर्वरजन्मतदूदृत्तान्तस्मृर्ति घट- यनि। तथा माचि भवे श्रवणादिजनितं संस्कारमुद्धोध्य तत्संस्कार- कारणभूतस्य श्रवणस्य भाविजन्मनि विद्योपयोगित्वं घटपतीत्यर्थः । शास्त्रीयाङ्गविधुरमिति। उन्न्यासरहितक्षत्रियादिना क्रियमाणं श्र- वणमदष्टोत्पादकं न भवति। क्षत्रियादिकं पत्यत्रिदितत्वाच्छृवणादे. रिति भावः। नन्त्रविहितश्रवणस्यादृष्टानुत्पादकत्वेऽपि संस्कारजनक- त्वसम्भवात तहलादेव जन्मान्तरीयविद्याहेतुत्वं कुनो न स्यादिसत आह-घटकादृष्टं विनेति। अतिप्रसङ्गादिति। जन्मान्तरानु- ५६

४४२ तृतीयपरिच्छेदे।

न्तरीयावगतिहेतुत्वोपगमे अतिपसङ्गात्।। (वे० सू०मं०) उच्यते यज्ञजादृष्टजातमेतत्फलावधि।। उत्पाद्य तेन निर्वाह्यमिति न द्वारकल्पना ।। १५।। उच्यते-अमुख्याधिकारिणादवि उत्पन्नविविदिषेण क्रियमा- णं श्रवणं द्वारभूतव्रितिदिषोत्पादकप्राचीन विद्यार्थय ज्ञा्यनुष्ठानज- न्यापूर्वप्रयुक्तमिति तदेवापूर्व व्रिद्यारूपफलपर्यन्तं व्याप्रियमाणं जन्मान्तरीयायामवि विद्यायां स्वकारितश्रवणस्य उपकारकतां घ- टयतीति नानुपपत्तिः । श्रवणादौ विध्यभावपक्षे तु सन्न्या- सपूर्वकं कृतस्यापि श्रवणस्याद्टट्टानुत्पादकत्वात सति प्रतिबन्धे तस्य जन्मान्तरीयविद्याहेतुत्वमित्थमेव निर्वाह्यम्।।

आवृत्तं निषमादृष्टं निष्पाद्य फलदं यतः ॥ १६॥ आचार्यास्तु नियमविधिषक्षेऽपि अयमेव निर्वाहः। श्रव- भूनसकलपदार्थस्मृतिममङ्गादिलर्थः । 'कर्मणां विद्याया विनियोगः' इति पक्षमाश्रिस परिहरति -- उच्यते इति। यज्ञादिभिरविद्यायां सम्पाद- नीयायां द्वारभूता या विविदिया, तस्या उत्पादकं माचीनं च यद् विद्यार्थयज्ञादनुष्ठानम, तज्जन्येसर्थः। स्वपदं यज्ञादनुष्ठानजन्यापूर्वपर- म्। वाचस्पतिमते मुरुगाधिकारिकृतश्रवणस्यापि यज्ञाद्यपूर्वेणैव नि- र्वाह इति दृष्टान्ताभिपायेणाह-अ्रवणादौ विध्यभावपक्षे त्विति। विवरणपक्षेऽप्येवमेव निर्वाह इसाह-आचार्यास्त्वति। अयं भाव :- प्रमाणासम्भावनानिटत्तिः श्रवणफलम्, प्मेयास- म्भावनानिवत्तर्मननफलम, विपरी तभाव नानिवत्तर् नदिध्यासनफलम् । त-

णादीनि यध्य मुख्याधिकारिणो निष्पन्नानि, तस्य नियमादृष्टमुत्पन्र- मेव। एवं सम्पन्नविद्यासाघनस्यापि प्तिबन्धवशाघ्दि विद्या न जाता, तदा पुनर्जन्मलाभेन नतिबन्धक्षये सति पुनर्विचारमनपेक्ष्पैव विद्या जायते। यथा वामदेवहिरण्यगर्भादेः। यस्य तूक्तपतिषन्ध- निवृत्तिपर्यनतं अव्णाद्याटत्तर्न जाता, मध्ये मृतिश्च जाता, तस्य सु०

णमभ्यस्पतः फलप्राप्तेर्वाक् प्रायेण तन्नियमादष्टानुत्पत्तेः । त-

हि नियमादृष्टजनकशश्रवणनियमः फलपर्यन्तमावर्तनीयस्य श्र- वणस्योपक्रममात्रेण निर्वर्तितो भवति। येन तज्न्यनियमादृष्ट- स्यापि फलपर्यन्तश्रवणावृत्तेः प्रागेवोत्पत्तिः सम्भाव्येत । अ- वघातवदावृत्तिगुणकर्यैत् श्रवणस्य फलसाधनत्वेन फलसाध- नपदार्थनिष्पत्ते: प्राकू नननियमनिर्वर्तिवचनस्य निरालम्बनत्वात, श्र-

पाधिकारिणोऽवि निषमाहएं न जायने। स च पुनर्जेन्पान्तरे उ-

द्यामतिबन्धककल्मपक्षये सति विद्या लभते। तदुक्तं भगवता श्रीकृप्णेन- 'तत्र तं बुद्धिमंयोगं लभते पौर्वदेहिकम । यतते च ततो भूयस्मसिद्धौ कुरुनन्दन ।।'इनि। तत्र प्राप्ते माधुकुळजन्मनि पूर्वदेहभवमिदानी संस्कारत्मनाऽतु- वर्तमानं बुद्धिनंयोगं श्रवणादिकर्तव्यतावुद्ध्या सम्बन्धं लभते । अस्मि- अपि जन्मनि प्रतिबन्धनिवृत्तिद्वारा 'विद्योदयाय मया श्रवणादिकमनुष्ठे - यम्' इंति बुद्ध्या युक्तो मतीत्वर्य: । ततः पूरजन्मीययत्रापेश्षया भूयोड धिकं पतते संमिद्धर्यमित्यर्थः । तथा च योऽयं फलपर्षन्तावृत्तिगु- णकश्रवणादिरहितो योगभ्रष्टः, तस्य नियमादष्टाभावाद्यज्ञादटष्टादेव नि र्ाहः कर्तव्य इति। पतिबन्धनिवृत्तिरपफ लपा्से: पुर् निषमादट्टतुत्त ेतुाह् - तस्येति। नियमादृष्टस्पेसर्यः। नियमादृष्टं हि न श्रवणमात्रजन्यम्, कि तु श्रवणनियमजन्यम्। तन्नियपश्च श्रवणादेरेव फलपर्यन्तमातृ- नौ सत्पा निष्पद्ते। तथा च फलोत्पत्तेरर्वाक श्रव्णादिनियमसयैवा- भावाद् न नियमादृष्टोत्पत्तिरियर्थः। उक्तं प्रप्चयति-न हीत्यादिना। श्रव्वणनिषमः अरवणरयोपक्रममात्रेण निरवतितो न भवतीसत्र हेतुमाह- अवघातवदिति। आवृत्तिविशिष्टत्पैवावहननस्य तडुलनिष्पत्तिलक्ष णफलसाघनतापाः लोकसिद्धलवादिति भाकः। प्राक्तदिति। फ लपर्यन्सां

तुतीयपरिच्छेदे।

वणावघाताद्युपक्रममात्रेण नियमनिष्पत्तौ तावतैव नियमशास्त्रानु- पठानं सिद्धमिति तदनावृत्तावप्यवैकल्यप्रसङ्गचे्याहुः॥

तद्वारा श्रवणं केचिज्जन्मान्तरफलं जगु: ॥ १७ ॥ केचित्तु द्ृष्टार्थरपैव वेदान्तश्रवणस्य- 'दिने दिने तु वेदान्तश्रवणाद् भक्तिसंयुनात। गुरुशश्रूषया लब्धात् कुछ्धाशीतिफलं लभेद्' ॥ इत्यादिवचनप्रामाण्यात स्वतन्त्रादृष्टोत्दकत्वमप्यरिति। य- था अग्निसंस्कारार्थस्याधानस्य पुरुषसंसकारेषु परिगणनात त- दर्थत्वमपि, एवं वचनबलादुभयार्थत्वोपपत्तेः । तथा च प्रति-

श्रवणस्यारम्भमात्रे वा कतिपयावृत्तिमात्रे वा जाते सति 'श्रवर्णानयमो निष्पन्नः' इति वचनं विपयाभावाद् निरालम्नमितर्थः । तदनावृत्ताव- पीति। श्रत्णावघाताद्यनुष्ठानमुन्क्रम्य श्रवणादिकं त्यकता भापापबन्धा- दिविचारे नखविदलनादौ च पटटत्तावपि निषमविविविरोधाभावगं- ङादिसर्थः ॥ मुख्यामुख्याधिकारिभिरन्व्रहं क्रियमाणस्य वेदान्नश्रवणस्य प्रति- बन्धकनिवत्तिरुटृष्टफ लोत्वाद कत्वदष्टोत्कत्वम्यस्ति। तथा च त द्धलाजन्मन्तरे विद्योपयोगित्वं विवारस्न घरने इति परिहारान्रवाह - केचिच्विति। फलमिति। पुण्परुपमिसर्थः । बचने तुशब्दश्चायें। तथा

मनुपात्तैश्च शमदमब्रह्मचर्याहिंमादिभिः समुचपार्थस्तुशब्द इति भावः । स्व- तन्त्रेति। वेदान्तश्रत्वणस्प स्तं्त्रतया अदृष्टोत्पादकत्वमस्तीसर्थः। स्वातन्त्र्पं चादट्टजनने श्रव्णस्य विद्यार्या विनियोगबोधकश्रवणविधितैरपे- क्षयमिति बोध्यम्। एकस्योभयार्थत्वे दष्टान्माह-यथाग्नीति। "अग्नी. नादधीत"इति वचनादाधानस्वाहवनीयाद्यग्निसंस्कारत्वोपगमादिति भावः ।

विद्योपयोगियोगमार्गनिरूपणम्। ४४५

(वे०सू०मं०) श्रवणादेरिय ज्ञानसाधनत्वं समर्थितम्।।

(८)एवं 'श्रवणमननादिसाधनानुष्ठानप्रणाल्या विद्याडवा- प्तिः' इत्यस्मिन्नर्थे सर्वसम्प्रतिपन्ने स्थिते भारतीतीर्थाः ध्यानदी- पे विद्याडवाततौ उपायान्तरमप्याहुः। "तत् कारणं साङ्गययोगा- भिपन्नम्", 'यत्साङ्गयः प्राप्यत स्थान तद्योगैरवि गम्पत।' इतिश्रुतिस्मृतिदर्शनादू यथा साङ्ग्यं नाम वेदान्तविचारः श्रवणशब्दितो मननादिसहकृतो विद्यावाप्त्युपायः, एवं योग- शब्दितं निर्गुणब्रह्मोपासनमपि। न च निर्गुणस्योपासनमेव ना- कमूत्रे अग्न्याधानस्पापि पाठादित्यर्थः । अदष्ठमहिम्नैवेति। वेदान्तश्र- वणजनितादृष्टस्य योग्यतथा विद्यायामेत विनियोगस्य वक्तव्पतया तद्बलादु जन्मान्तरीयविद्योपयोगित्वमिति भावः ।। एमुत्तममध्यमाधिकारिणां साङ््यमार्ग निरुष्य तदशक्तानामत्य- न्तमन्द्राधिकारिणां योगमार्ग निरूपयितुमुपक्रमते-एवमिति । सर्वस- म्पतिपन्ने इति। सर्वश्रुतिस्मृतिषु सम्यकू प्रतिपन्ने निश्चिते इत्यर्थः । आहुरिति। सम्यग् निरूपितवन्त इत्यर्थः। न तु नूतनतया कल्पित- वन्त इति भ्रमितव्यम्। तस्यापि श्रुत्यादिसिद्धत्वरात्। तत् प्रकृतं कार- गत्ोपलक्षितं ब्रह्म साङ्ययोगाभ्यां विद्याद्वारा आभिमुख्येन प्त्यवत्वरे- न पराप्तमिति अत्यर्थः । साङ्गयैः श्रवणादिपरैः योगैरुपासकैः यत स्थानं ब्रह्मस्वरूपं विद्याद्वारा गम्यते माप्यते इत्यर्थः। योगैरपीत्यपिशब्दाद्योग- मार्गस्यानुकल्पत्वं भातीति बोध्यम्। अपीति। 'विदाऽवाप्त्युपायः' इत्य- नुषङ्ः । निर्गुणब्रह्मोपासनं मानशून्यमित्याशङ्कय परिहरति-न चे- त्यादिना। नन्वियं शाङ्का न युक्ता। 'तत्कारणम्' 'यसाङ्गयैः'इति श्रुतिस्पृत्यो- रादावेव तत्र प्रमाणत्वेनोदाहतल्वाद्। न चोदाहनश्रुतिस्मृतिगतयोगपद- स्य सगुणोपासनपरत्वसम्भवादाशक्का युक्केति वाच्यम। भिन्नविषययोरुपा-

४४६ तृतीयपरिच्छेदे।

स्तीति शङ्कयम् । प्रश्नोपनिषदि शैव्यप्रश्ने "यः पुनरेतं त्रिमा- त्रेणोङ्कारेण(१) परं पुरुषमभिध्यायीत" इति निर्गुणस्यैत्रोपासनप्र- तिपादनात्। तदनन्तरम्-"स एतस्माजीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते" इति उपासनाफलवाक्ये "ईक्षतिकर्म- त्वेन निर्दिष्टं यन्निर्गुणं ब्रह्म, तदेवोपासनावाक्येऽवि ध्या- यतिकर्म, नान्यत्। ईक्षतिध्यानयोः कार्यकारणभूतयोरेक- सनमाक्षात्कारयोः कार्यकारणभावासम्भवेन निर्गुणविद्याहेतुभूतस्य योगस्य निर्गुणोपासनरूपत्वावश्यंभावात् । न च 'यत्माङ्गयैः' इति वचनगतयोग- पदस्य उपास्तिपरत्त्रमेवासतिद्धम, तस्य गीताभाष्ये कर्मयोगपरत्वेन व्याख्या- तत्वादिति वाध्यम्। 'यत्साङ्गयैः'इनि वचनस्य वस्तुतो निर्गुणोपास्तिपर- स्पैध सतो भगवता श्रीकृष्णेन कर्मिपये उदाहृतत्वेन तदतुरोधेन भाष्ये तथाव्याख्यानोपपत्तेः। योगपदस्य ध्याने रूढत्वेन वस्तुतः कर्मपरत्वाभा- वात् तदूचनमूलभूनायां "तत्कारणम्" इनिश्रुतौ योगपदस्य ध्यानपरतया शारीरकभाष्ये व्यार्यातत्वाच्च कर्मयोगस्य मुख्ययोगद्वारा ब्रह्मपाप्रिसा- धनत्व्रम, न तु साक्षादिति ज्ञापनायास्य वचनस्य कर्मचिपयतया भगवतोदा- हरणसम्भवाच्च। तस्मान्मानाभावशङ्का न युक्तेति चेद, न। उदाहृनश्रुति- स्मृतिव्यतिरेकेणान्यत्र काषि निर्गुणोपासनं न दृष्टमिसेतावदभिमायेण श. कोपपत्तेः। अत एत सर्वासु श्रुतिषु निर्गुणोपासनं दृष्टमिति मन्दाधिकारि- णामाशवासनायाह-प्रइनोपनिषदीत्यादिना। त्रिमात्रणेति । द्वि- तीवार्थे तृतीया। तिस्रः, अकारोकारमकाराखया मात्राः यस्योङ्गारस्प, स त्रिमात्रः। 'उङ्गारे निर्गुणमेत्र ब्रह्म तदभदेन ध्येयम्'इसत भाष्यादिसम्म- तिमाह-तद्नन्तरमिति। ध्यानवाक्यानन्तरमिसर्थः। जीवरूपः परमा- त्मनो घनः घटाकाशवदुपाधिपरिष्छिन्नचैतन्यात्मा जीवनः तस्मात् पर: पुरुषः निरुपाधिकः परमात्मा, तं स ध्याता पुरि हारदकाशे बुद्धिसास्षित्वेन शयं वर्तमानमीक्षते साक्षात्करोतीसर्थः। उपासनावाकये-"परं पुरुषममि- ध्यारयीत"इति वाक्ये इसर्थः। कार्येति। ईक्षणवाक्यस्य ध्यानफलभृतसा- क्षारकारमतिपादकत्वेन ध्यानवाक्वैकवाक्यत्वाद् ध्यानेक्षणयोः कार्य

४४७

विषयत्व्रनियमाद्"इत्यस्यार्थस्य ईक्षतिकर्माधिकरणे भाष्यकारा- दिभिरङ्गीकृतत्वात्। अन्यत्रापि तापनीयकठवल्लयादिश्रुत्यन्तरे निर्गुणोपास्ते: प्रपश्चिनत्वात्। सूत्र कृताऽप्युपास्यगुणपरिच्छेदार्थ- मारब्धे गुणोपसंहारादे निर्गणेऽषि "आनन्दादयः प्रधानस्य". इतिसूत्रेण (उ० मी० अ० ३ पा० ३ सू० ११) भावरूपा- णां ज्ञानानन्दादिगुणानाम्, "अक्षरधियां त्ववरोधः"इत्यादि- कारणभावोऽवगम्यते इति भावः। नियमादिति। अन्यध्यानादन्यमा- क्षारकारादर्शनादिति भात: । ननु कल्पतरौ ध्यातव्यस्य सूर्यान्तःस्थत्वं 'स तेजसि सूर्ये संपन्नः' इति सूर्ये सम्पत्तिवचतानुमारेण विशेषणं दत्तप। तथा चोङ्गारे ध्यातव्य- पुरुपस्य निर्गुणव्रह्मकूपत्वं कल्पतरुकारिनीङ्गीकृतमिति मतीयते इति चेत, न। सूर्धम्म्पत्तिव चनस्याचिरादिमार्गे पाप्तिपराया्श्तुर्ाध्याये व्यस्थापि तत्वेन सूर्यतदन्त:स्थेश्वरमासतिपरत्वाभावात्। कल्पतरुकाराणम तीयन- चनान्तरपर्यालोचनया श्रतेमर्गिपरतया च सूर्यान्तःस्थत्वविशेषणदाने तात्प र्याभावस्य परिमले प्रतिपादितत्ाच्ेति भावः। "देवा ह वे मजापतिमत्रुबनू अणोरणीयांसमिममात्मानमोङ्कारं नो व्याचक्ष्" इसादया तापनीयश्रतिः। अणोस्मूक्ष्मादपि सूक्ष्म दु्निज्ञेयम, इषं प्रत्यग्रूपं परमात्मानमोङ्कारगम्यमित्वर्थः । "एनद्धयेवाक्षरं ब्रम्म" इसाया कठवल्लीश्रुतिः, "3मितेतदक्षरमिदं सर्वम्' इत्यादिमाण्टरक्यश्रुतिः, "3मित्येवे ध्यायथ आत्मानम्" इति मुण्डकश्षतिश्चादिपदार्थः ।

निर्गुणेऽपि गुणानामुपसंहारस्य दशितत्वादिति सम्वन्धः । निर्गुणे गुणोप- संहारो निर्गुणब्रह्मममित्वर्थ एत, न निर्गुणब्रह्मोपास्त्यर्थ इति शङ्काव्यन- चछेदय पादं विशिनष्टि-उपास्यगुणपरिच्छेदार्थमिति। परिच्छेदो निर्णयः । निर्गुणे गुणोपसंहारनिरुपणस्य निर्गुणोपास्तिरपि फलमिति वक्तथ्यम्। अन्वथा तन्निरूपणस्य पादासङ्गतिमसङ्गादिति भावः। आन- न्दादय: कचिच्छुता अन्याप्युपसंहर्तव्याः। प्रधानस्य वेद्यब्रह्मणस्सर्ववेदान्ते- ष्वभेदेन ब्रह्मविद्याया एकत्वादिति सूवार्थः। भावरूपाणामित्ति-विशेष- णम् "अक्षरधियाम्"इत्यधिकरणस्प"आनन्दादयः"इसधिकरणेन पौनरुकत्यप-

४५८ तृतीयपरिच्छेदे।

सूत्रेण (उ० मी० अ० ३ पा० ३ सू० ३३)अभावरूपाणाम- स्थूलत्वादिगुणानां चोपसंहारस्य दर्शितत्वाच्च। ननु आनन्दा- दिगुणोपसंहारे उपास्थं निर्गुणमेव न स्यादिति चेद्, न ।

निर्गुणत्वानुपमर्देन उपासनासम्भवात। ननु "तदेव ब्रह्म तवं विद्धि नेदं यदिदमुपसते" इतिश्रुनेः न परं ब्रह्मोपास्यमिति चेत, "अन्यदेव तद्विदिताद्" इति श्रुतेस्तस्य वेद्यत्व्स्याप्यसि- न्दापतात्। श्रुत्यन्तरषु ब्रह्मवदनप्रसिद्धेरवेद्यत्वश्रुतिर्वास्तवावेद्य त्वपरा चेद्, आथर्वणादौ तदुपासनाप्रसिद्धेस्तदनुपास्यत्वश्र-

रिहारार्थमिति बोध्यम। अक्षरे ब्रह्मणि धीयेरस्थूलादिशब्दवाच्यार्थभुनैरभा वैर्भवति, तेडक्षरधियः। तेषामत्ररोध उपसंहारः, इतरेषु वेदान्तेषु कर्तव्य एवेति सूत्रभागार्थः। स्थौल्पादिनिषेधानां निष्पपश्चब्रह्मपमितिहेतुत्वादि- ति भावः। व्याघातं शङ्कते-नन्विति। आनन्दादिगुणानामुपास्य कोटौ निवेशो नाङ्गीक्रियते। येनोपास्यं ब्रह्म सगुणं स्यात्। कि तूण स्पनिर्गुणनिर्णयद्वारा निर्गुणोपास्तावुपयोगमात्रं स्व्रीक्रियत इति सपाधते- नेति। आनन्दादिगुणानामस्थूलादिगुणानां चोपसंहारो हि तद्वाच- कपदानां सहोचारणरूपो विर्वा्षनः । तथा चोपाधिविशिष्टचैतन्यवाच

पु वाच्यार्थेष्वनुगतमखण्डेकरसं यदू ब्रह्म लक्षणया बोध्यते, तदहमस्मीत्यु पासनसम्भवादिसर्यः। उक्तं च ध्यानदीपे- 'आनन्दादिभिरस्थूलादिभिश्चात्माऽत्र लक्षितः। योऽखण्डैकरसस्सो ऽहमस्मीत्येवमुपासते ।' इति। अत्रेति। वेदान्तेष्वित्पर्थः। एवं श्रुतिमूत्राभ्यां निर्गुणस्योपास्यत्वं निरृप्य निर्गुणोपासनस्य श्रुत्यन्तरविरोधमाशका परिहरति-ननुतदेवेत्या दिना। तद्वेति। बुद्ध्ादिसाक्षिचैतन्पमेव्रेसर्थः। उपास्यस्य ब्रह्मत्वनिषेष वद्वेद्यस्पापि ब्रह्मत्वनिषेधात् परब्रह्मवेदनमपि न सिध्येदिसाह-अन्यदेवेति। वेदनविषयादन्यदू ब्रह्मेत्युक्ते अर्थाद् ब्रह्म वेदं न भनतीति सिध्यतीत्पर्थः।

विद्योपयोगियोगमार्गनिरूपणम्। ४४९

तिरषि वस्तुवृत्तपराडस्तु। एवं च "श्रवणायापि बहुभियों न लम्यः" इति श्रवणाद येषां बुद्धिगान्द्याद, न्यायव्युत्पादनकुशल- विशिष्टगुर्वलामाद्वा श्रवणादि न सम्भवति, तेषामध्ययनगृहीतैः वेदान्तैरापाततोऽधिगमितव्रह्मात्मभावानां तद्विचारं विनैव प्रश्ो- पनिषदादयुक्तमार्षग्रन्थेषु ब्रह्मवासिष्ठादिकल्पेपु पक्चीकरणादिपु अस्त्विति। वेद्यत्वमुपाध्यत्वं वा ब्रह्मणि परमर्यतो नास्तीति निषे- धश्रतीनां तात्पर्यगिति माव:। निर्गुणोपासनेधिकारिणं दर्शपति- एवं चेति। निर्गुणोपासने प्रमाणमिद्धे मर्तत्थर्थ: । के्षा चिद् मुमुक्षूणां अ्रद्रणासम्भवे प्रमाणमाह-अ्वणागापीति। बहुभिर्मुमु- क्षुमिर्ष: परमात्मा श्रतुगापी न लभ्गने, तस्य अ्रवस्पापि सा- क्षात्कारो दगपास्त इसर्थः। बहनां अ्रतणालामे शुखभिगतं का- रण दर्शयात-वेपामिति। शुद्धीति। उक्तं च ध्यानदीपे- 'अत्यन्बुद्धिमान्यादरा मामर्या नाऽप्यमम्भनात। यो विचारं न लसते बल्मोदामीन मोडनिशम ।' इनि। रत्र मामग्यगम्भवं विवृणोति-न्यायति। येपापत्यन्तबुद्धिमा- वयाकक्रणादिकं न मम्बानि, गेर्वा च कुसलपतीनामप सामग्यभावा-

णिकत्वादिक्षणं वध्यम। तेपां ब्रह्मजज्ञासाहेतुमाह-अध्ययनेति। अधिगमिनोऽवगमितो ब्रह्मतसमावो येषा ते तथोक्ताः, तेपामित्यर्थः । तेपां तद्विचारं विनव गुरुमयोाधार्य तदनुष्ठानात् साक्षातकारस्सम्पद्यते इति सम्बन्धः। निर्गुणव्रह्मनिचारं विनेव निर्धुणत्रह्मोपासनानुष्ठाना- दित्यर्थः। ननु प्रश्नोपनिषदादवुरामनमात्रमुक्तम, न तु तहतुष्ठानप्रकारो-

ननु पश्चीकरण वेदान्तलक्ष्पे अखण्डैकरमे भणवमात्रात्मककतस्- मपश्चपचिलापनोक्तिपूर्वकम् 'अहं ब्रह्मास्मि'इत्यभेदेनावस्थानं समाधिरित्यु-

च प्रकृतनिर्गुणोपासनमहंग्रहरपं वित्क्षितम्। मश्नोपनिषद्धनशैव्यप्रश्ने तु ओङ्काररुपे प्रतीके निर्गुणव्रह्मदृष्टिविवक्षिता। तथा कठवल्ल्यामपि । तथा च करथं पश्नादिवातयं मकृतोपासने प्रमाणतवेनोदाहनमिति चेद्, ५७

४५० तृतीयपरिष्छेदे।

चाने कशाखाविप्रकीर्णसर्वार्थोपसंहारेण कल्पसूत्रेष्व मिहोत्रादिव- ननिर्धारितानुष्ठानप्रकारं निर्गुणोपासनं सम्प्रदायमात्रवज्यो गुरु- भ्योडवधार्य तदनुष्ठानात क्रमेणोपास्यभूतनिर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारः सम्पद्यते। अविसंवादिभ्रमन्यायेन उपास्तेरपि क्चित फलका-

न। प्रकृतोपासने तापनीयमाण्डरक्यमुण्डकक्षतीनामेत प्रमाणत्वरेन विवक्षित-

तातन्मात्रिणेति न विरोध इति भात्रः। पश्चीकरणादिपु च निर्धारिनानुष्ठानमकारमिति सम्बन्धः। तत्र दष्टान्तमाह-अनेकशाखत्रेति। अनेकासु शाखासु निपकीर्णन या विशकलिततया स्थितानां पदार्थानामुपमंहारेण यथा अग्निहोत्रादि- कर्म निर्धारितानुष्ठानप्रकारं मवाति, तथेत्पर्थः। उपासनानुष्ठानपकार- र्सम्प्रदाय:, तन्मात्रविद्योऽपि गुरुभ्यस्मकाशाद् निश्चित्येत्यर्थः। उक्तं च भगवता श्रीकृष्णेन निर्गुणमकरणे-"श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासने" इति। क्रमेणेति। उपासनापरिपाकक्रमेणेसर्ः। ननु निर्गुशोपामनस्य कर्थ ममालक्षणमाक्षात्कारपर्यवमानमित्यत आह-अविसंवादीति। अयमर्थ :- कचिद् गृहविशञपे स्थितस्य श्रीकृष्णरूपविम्वर्ण प्रतिविम्वं गृहाद् वहिः पश्पतो दूग्थितस्य पुरुपस्य प्ततिविम्बे "श्री. कृष्णोऽयम्"इति भ्रमो जायते, तेन भ्रमेण प्रतिविम्वाध्यासोपाधिसमीपं गतस्य पुरुषस्य सत्यश्रीकष्णगोचरगमा जागने इति लोकसिद्धम । तत्र प्रतिबिम्धे विम्बभूतश्रीकृष्णभ्रमऽनिमंवादिभ्रमः । विसंवाद: फलाभावः, तद्रहितोSविसंत्रादिभ्रमः । फलवद्भ्रम इति यावत्। यथा तेन भ्रमेण दटत्तस्य श्रीकृष्णपाप्तिलक्षणफलकाले श्रीकृष्णपमा जायते, तथा निर्गुणो पासने पवृत्तस्यापि ब्रह्मपाप्तिकक्षणफलकाले निर्गुणप्रमा जायते इति। ननु संवादिभ्रमदष्टानतेन निर्गुणोपास्तेः प्रमापर्यवमानमुक्तमतु- पपन्प्। दष्टान्तवैषम्यात्। तत्र हि समीपोपसर्पणाननतर सत्य श्रीकृष्णस्य चक्षुम्सन्निकर्षे सति श्रीकृष्णपमा जायते, न तु संत्रादि- भ्रममात्रात्। प्रकृते च निर्गुणोपासनस्य ममाजनने सामर्थ्याभावात् सामग्यन्तराभावाथ् क्थं ममापर्यवरसानमिताशक्क निर्गुणोपासनस्यैव खसमानविषयकपमाजननसामर्थ्यसम्भावनाय तस्य यथार्थत्वं सदष्टान्त-

विद्योपयोगि योगमार्गनिरूषणम्। ४५१

ले प्रमापर्पत्रसानसम्भवात्। पाणौ पक्ष वराटकाः पिधाय केन- चित "करे कति वराटकाः ?" इति पृष्ठे "पञ्च वराटकाः" इति

थात्व त्रिवेच कनिर्विचिकित्समूलग्र मा ण निरपेक्षस्य दहरादुपासनव- दपासनाशास्त्रमात्रमवलम्ब्य क्रियमाणस्यापि वस्तुतो यथार्थ- त्वेन दहराद्युपासनेनेव्र निर्गुणोपासनेन जन्यस्य स्व्रतनिषय- साक्षात्कारस्य श्रवणादिप्रणालीजन्पसाक्षात्कारवदेव तत्त्वार्थ- विषयत्वावश्यंभावाच्च। माह-पाणाविति। विधायेति। तदुत्तरवक्तुरविदितमिति शेषः । तदुनरति। दैवयोगात 'पत्तैत वराठकास्तव पाणौ सन्ति'इत्युत्तरव- कनुरित्यर्थः । निर्गुणोपामनस्यापि वस्तुतो यथार्थत्वेनेति सम्बन्धः ।

्त्वमिति भावः। ननु प्रकृतोपामनस्य निर्विचिकरित्सतक्वज्ञानपूर्व- कत्वादेव श्रव्णमननोत्तरकालीननिदिध्यासनस्येव यथार्थत्वासम्भवात् कि मिति दैवयोगाद्यथार्थत्वं सगर्थ्यते। तत्राह-अर्थतथात्वेति। अर्थ- स्य ब्रह्मणस्तयात्तर मत्ययूपत्निष्पपश्रत्वादि, तस्य वित्रेचकं निर्णा- यकं यद निर्विचिकित्ममन्यपरत्वादिशङ्काशून्यं मूलपरमाणं श्रुतिरुपप, तन्निरपेक्षस्पेत्यर्थः । निदिध्यासनस्येत्र प्रकृतनिर्गुणोपासनस्य विचार-

भाव:। नतु विचारपूर्वकं प्रत्गभिन्नव्रह्मनिर्णयाभावे कथम "अहं व्रह्मास्मि"इति प्रसयमन्ततिरुपोपास्तिरतुष्ठगते। तत्राह-दहरा- दीति। यथा सगुणस्येश्वरस्य विचारपूर्वकं जीवाभिन्नत्वनिर्ण याभावेऽपि 'स्वस्य सगुणेश्वराभेदचिन्तनं कर्तव्यम्'इसेवरूपं सगु- णोपासनाविधिशास्त्रमनलम्व्य सगुणोपासनं क्रियते, तथा 'निर्गुणो- पासनं कर्तव्यम' इसेवमात्मकं शास्त्रमात्रमवलम्वय निर्गुणोपास्तिरनुष्ठीयत इस्र्थः । निर्गुणोपासनस्य साक्षात्कारहेतुत्वे दृष्टान्तमाइ-दहरायु पासनेनेवेति। अवशयम्भावादिति। समानविषयकध्यानसाम-

४५२ तृतीयपरिच्छेदे

इयास्तु विशेष :- प्रंतिबन्धराहनस्प पुंसः श्रत्रणादिप्णा- ड्या ब्रह्मसाक्षात्कारो झटिति सिध्यनीति साङ्ग्यमार्गो मुरुय: कल्पः, उपास्त्या तु विलम्बेनेति योगमार्गोडनुकल्प इति ॥ ८॥ (चे०सू०मं०) ननु किं करणं ब्रम्मसाक्षात्कारे (९)नन्वस्मिन् पक्षद्वयेऽवि ब्रह्मसाक्षातकारे किं करणम्?। (वे०सू०मं०)अत्र केचन । प्रत्ययावृत्तिमाचखयु: साइख्वे योगे च सम्भवात्॥१ ९।। के चिदाहु :- प्रत्ययाभ्यासरूपं प्रसङ्ग्यानमेव । योगमार्गे आदित आरभ्योपासनरूपस्य सांङ्ग्यमार्गे मननानन्तरनिदिध्णास- नरुपस्य च तस्य सत््वात्। न च तस्प व्रह्मसाक्षात्कारकारणत्वे मानाभावः । "ततस्तु तं पश्पते निप्कलं ध्यायमानः"इति श्रव- णात्। कामातुरस्य व्यव्रहितकामिनीसाक्षात्कारे प्रसङ्ग्यानस्य

इयांस्त्विति। बुद्धिम न्यािमतिवन्धरहिनस्य विशिष्टगुर्नादिलाभे सति साङ्गयमार्ग एवानुप्टेग:। तस्य तरया सिद्धहेतुत्न। साङ्गयालाभे तु योगोऽनुप्रेय इति अनुकल्पस्म इसर्थः ॥ नन्वस्मिन्निति। साङ्ग्यगोगमार्गदयेऽपीसथः । ननु योगमार्गे निर्गुणोपामनस्य मगुशोपासनदष्टान्तेन साक्षारकार करणत्वस्य अनुपदमुक्तत्ात् पक्षद्रयमाधारण्येन प्रशनानुपपत्तिशिते चेद्, नैष दोपः। उपामनस्य साक्षात्कारकरणते ममाणाभिपायेण मश्नोपपचेः । अत एव तत्र प्रमाणं वक्ष्यति-न चत्पादिना। अथवा पूर्वत्र सगुणोपासन- दृष्टान्तेन निर्गुणोपासनस्य हेतुत्मात्रमुक्तम, न तु करणत्वम् ।, तथा च योगमार्गेपि किम 'उपासनमेत्र करणम, कि वाडन्यद्'इति भव्ना- भिमायस्सङ्गच्छने इति भात्रः । मागद्रयेऽपि साक्षात्कारोदयकाले मसङ्गयानस्यानुृत्तिमाह-यो- गमाग इत्यादिना। निष्कलं निर्विशेष परमात्मानं ध्यायमानस्ततो ध्या- नात्तं पश्यतीत्यर्थः। कामातुरस्थेति। कामातुरस्यासन्निनिकृष्टकमीस

ब्रह्मसाक्षात्कारे करणविचारः । ४५३

कारणत्वकलृप्तेश्र। "आ प्रायणात् तत्ापि हि दृष्टम्" (उ०मी० अ० ४ पा० १ सू० १२) इत्यधिकरणे, "विकल्पोडविशिष्ट- फलत्वाद्' (उ०मी०अ० ३ पा० ३ सू० ५९) इत्यधिकरणे च दहरादहंग्रहोपासकानां प्रसङ्ग्यानादुास्पसगुणव्रह्मसाक्षात्कारा- ङ्रवीकाराच। ननु च प्रसङ््यानस्य प्रमाणपरिगणनेष्वपरिगणनात तजन्यो ब्रह्मसाक्षात्कारः प्रमा न स्यात्। न च काकताली- य संत्रादिवराटकसङ्गयाव्रिशेषाहार्थज्ञानवद् अर्थाबाधेन प्रमात्वोपप- त्तिः। प्रमाणामूलकस्य प्रमात्वायोगात्। आहार्यवृत्तेश्र उपा- सनावृत्तिवज् ज्ञानभिन्नमानसक्रियारूपतया इच्छादिवद् अवाधि- तार्थविषयत्वेऽपि प्रमाणत्वानभ्युपगमात्। मेवम्। क्लप्तप्रमाक- रणामूलकत्व्रेऽपीश्वरमायवृत्ति व न् प्रमात्वोषप तेः। विषयाबाघतौ

क्षारकारे इतर्थः। तत्र सन्निकर्पाभावेन चक्षुषः करणतासम्भवान्मनसो वहिरस्वातं्याच्च कामिनीगोचरपसङ्ग्यानमेव करणमिति भावः । सगु- णोंपासनं प्रायणपर्थन्तमावर्तनीयम। कुतः, तत्रापि मरणकालेपि योगि नो ब्रह्मचिन्तनस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धलात्। सदा प्रत्ययाभ्यासं विना मरण- काले तदसम्यवादिति सूत्ार्थः। अहंग्रहोपामनानां विकल्प उपास्यदेवता- साक्षात्कारलक्षणस्य फकस्याविशिष्टत्वादेकार्थानां विकल्पस्य प्रसिद्धत्वा- दिति सूत्रार्थः। व्रह्ममाक्षात्कारस्य ममाकरणजन्यत्वाभावेऽयि विषया- वाघात् प्रमात्वमाशङ््य निषेधति-न च काकतालीयेति। याहच्छके- सर्थः। क्लृप्तज्ञानकरणाजन्वस्य ज्ञानत्वमेत्र नाहति। प्रमातं तु दूरापास्त

• वाधितार्थज्ञानत्वं हि प्रमात्वम, न त्ववाधितार्थकत्वमात्रम, अतिमसङ्गादिति मत्वाSSह-इच्छादिवदिति। "नतु च ममङ्ग्यानस्य"इसादिना प्राप्तं चोधं परिहरति-मैवमिति। मायाउत्तिवदिति। न च मायावृत्तेरपि माऽस्तु ज्ञानत्वमिति वाच्यम। तथा सतीश्वरीयमायाटत्तेः "यस्सर्वज्ञः"इत्यादिश्रुति- पु ज्ञाषात्वर्थत्वाभावपसङ्गादिति भाषः। तौल्यादिति । न चेच्छादाव-

४४५४ तृतीयपरिष्छेदे।

यात। मार्गद्रयेऽपि प्रसङ्ग्यानस्य विचारितादविचारिताद्ा वे- दान्ताद्रह्मात्म्यैक्थावगतिमूलकतया प्रसङ्ग्यानजन्यस्य ब्रह्मसा- क्षारकारस्य प्रमाणमूलकत्वाच। उक्त्तं च कल्पतरुकारै :-

मूल प्रमाणदार्ढर्येन न भ्रमत्वं प्रपद्यने ॥ न च प्रामाण्यपरतस्त्वापात्तिस्तु प्रसज्यते। अपवादनिरासाय मूलशुद्धयनुरोधनाद् ॥। इति। (वे०सृ०मं) अन्ये तु मन एघाहुरेनां तत्सहकारिणीम॥ अन्ये तु "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः", "दृश्यते

तिमसङ्ग इति वाच्यम्। तद्भ्िन्नलवेन विशेषणोपपत्तेरिति भातः । मसङ्ग्या- नजन्यमाक्षात्कारस्य ममाणमूलकत्वात् प्रमाणत्वमिति समाधानान्तरमाह- मार्गद्वयेऽपीति। अविचारितादिति। योगमार्गाभिपायम। वेदान्ताद या ब्रह्मावगतिः, तन्मूलकतयेसर्थः। न चविचारितादविचारिताद्वा यदि व्र ह्मावगतिर्जाता, ताईि किमर्थ प्रमङ्ग्यानमिति काच्यम। प्रसङ्गचानाव पूर्व- मविद्यानिवर्तकाप्तिबन्धब्रह्मावगतेरलाभात्तदर्थ तदावश्यकमिति भाषः । परमाणाजन्यस्यापि प्रमाणपयोज्यत्व्रमात्रेण प्रमात्वे सम्मतिमाह-उक्तं ही. ति। ज्ञानभावना ज्ञानाभ्यासरूं प्रसङ्यानम्, तज्जन्यमपरोक्षज्ञानमि- त्पर्थ: । मूलप्रमाणं वेदान्तवाक्यम, तज्जन्यप्रमा वा, तस्य दार्ढ्य नामावि- प्रति न्नपामाण्यकत्वमिति बोध्यम्। प्रसङ्गयानजन्यसाक्षातकारनिष्ठपामा-

पसङ्गयानजमाक्षात्कारनिष्ठमीव प्रामाण्यं नियमेन साश्रयग्राकसाक्षिमा स्यमतरेति न तत्मामाण्यज्ञप्त्यर्थ मूळप्रमाणानुसरणम, कि तु मसङ्ग्यानज-

क्षात्कारेपि कदाचिदपामाण्यशङ्का सम्भाव्यते। ततस्तन्निरासाय भूल- प्रमाणानुसरणमिति नापासिद्धान्त इति मावः। अपवादेति। अपामा- पयशङ्डा अपवाद:। मसङ्गयानमात्रं न साक्षारकारे करणम, किं तु तत्सहकृतं मनस्तत्र करणमिति मतं दर्शपति-अन्ये त्विति। अणुर्दुर्वि्ेयः। अग्पत्वं प्र.

ब्रह्मसाक्षातकारे करणवरिचार: । ४५५

त्वग्यया बुद्धय।" इत्यादिश्रुतेर्मन एव ब्रह्मसाक्षात्कारे क- रणम्। तस्य सोपाधिकात्मनि अहंवृत्तिरूपप्रमाकरणत्वकलृप्तेः । 'स्वप्न प्रपश्चविपरीतप्रमात्रादिज्ञानसाधनस्यान्तःकरणस्य इत्यादि- पछ्चपादिका विवरणग्रन्थैरवि तथा प्रतिपादनात्। "अहमेवेदं स- वं सर्वोडस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः' इतिश्रुत्युक्ते स्वाने ब्रह्मसाक्षात्कारे एव मनसः करणत्वसम्प्रतिपत्तेश्र। त- दा करणान्तराभावात्। प्रसङ्गयानं तु मनस्सह कारिभावेनापि उपयुज्यते । 'वाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वंदार्थ- स्यापरोक्षस्य तत्तदुपाध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थतामाविर्भावयति'- इति भामतीवचनात्। "ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं प.

क्षात्कारे मनसः करणले सम्पतिमाह-स्वप्नेति। मातिभासिकस्वम्र- मपञ्चपेक्षया विपरीतो व्यावहारिकः प्रमात्रादिस्तज्ज्ञानमाधनस्येत्यर्थः । आदिपदं ममेयादिमङ्गहार्थम। तथेति। ममातृश्दितमोपाधिकात्मसा- क्षात्कारे मनसः करणतयेति पथाशब्दार्थः। निरुपाधिकात्मसाक्षातकारेऽपि मनसः करणत्वं क्लृपमिसाह-अहमेवेति। 'इदं सदूपेण सर्वतस्तुष्वनुभू- यमानं सर्वात्मकं ब्रह्मैवाहमस्मि, ततस्सर्वोडस्मि'इति रवप्रे ब्रह्मविन्मन्यते इतर्थः। ननु रवमे ब्रह्मविदो महावाक्यातुमन्धानसम्भवाद्वाक्यमेवर करणं कि न स्पादिसत आह-तदेति। स्व्रमे महावाक्यानुमन्धानस्थानियतत्वाद्वाक्य- स्थापरोक्षधीहेतुत्वानुगमाच्चेति भावः । सम्मतिमाह-वाक्यार्थेति । म- हावाक्यार्थेसर्थः । स्थूलसूक्ष्मकारणोपापीनां 'नेति नेति' इत्यादिवाक्यौन- पेधद्वारा शोधितो यस्त्वम्पदार्थः स्वपकाशचैतन्यात्मक, तस्य पूर्णता- माविर्भावयति। आविर्भावश्च वृत्तिसाक्षात्कार इसर्थः । यत्तु 'निष्कलं ध्यायमानस्ततो ध्यानातं पश्यते इति योजनामभिपेत्य ध्यानस्य साक्षा- रकारकरणत््रं श्रुतिसिद्धमित्युक्तम, तदू दूषयति-ज्ञानप्रसादेनेति। करणव्युत्पश्या ज्ञानपदं चित्तपरम। ज्ञानस्प प्रसाद ऐकाग्पम्। तथा च 'ध्यायमानो ध्यानाल्लव्धेन ज्ञानपसादेन पश्यते' इति योजना विवा्षितेति मावः। एवं योजनायां विनिगमक पुर्वोदाहनानि मनसः करणत्व-

४द६ तृतीयपरिच्छेदे।

श्यते निष्कलं ध्यायमानः" इति श्रुतावपि ज्ञानप्रसादशन्दितित्तै- काग्न्यहेतुतयैव ध्यानोपादानात। न तु प्रसङ्गयानं स्वयं करणम्। तस्य क्वचिदपि ज्ञानकरणत्वावलप्तेः। कामातुरकामिनीसाक्षात्कारा- दावपि प्रसङ्ग्यानसहकृतस्य मनस एत करणत्वोपप्त्त्या डक्लृप्- ज्ञानकरणान्तरकल्पनायोगादित्या हुः ॥ (वे०मू०मं०) अहावाक्यं परे प्राहुमैनसः प्रतिषेषतः ॥ २०॥ अपरे त "तद्धास्थ विजज्ञौ" "तमसः पारं दर्शयति आ- चार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तात्रदेव चिरम्" इत्यादिश्रुतिपु अ- चार्योपदेशानन्तरमेव ब्रह्मसाक्षात्कारोदये जीवन्मुक्तिश्रवणाद् "वे- दान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः" इति ज्ञानान्तरनैराकाङ्क्ष्यश्रवणात् "तं त्वौपनिपदं पुरुषम्" इति व्रह्मण उनिपदेकगम्यत्वश्रवणाच्च औपनिषदं महावाक्यमेव त्रह्मसाक्षात्कारे करणम्, न मनः। "यन्मनसा न मनुने" इति तस्य ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वनिषेधा-

बोधकवचनान्येवेसभिपेस प्मङ्गयानणत्रस्य करणत्वं दृप्यति-न त्विति। महावाक्यमेव तत्र करणमिति मतमाह-अपरे त्विति। अस्य पितुरुपदेशात् तद् ब्रह्म विजज्ञौ साक्षात्कृतवानू ह किलेसर्थः । पारमधिष्ठान- भूतं ब्रह्म तस्य तिदुषस्तावानेव निलम्बो विदेहकैवल्पं प्रति यातरत् प्ारब्पा- द् न विमोक्ष्यते इत्यर्थः । वेदान्तेति । अत्र वेदान्तजन्यज्ञाना देव ब्रह्मात्मैक्पलक्षणस्यार्थस्य सुनिश्चितत्वोक्त्या वाक्यार्थावगलननतरं मसडूख्यानानुष्ठानं नापेक्षितमिति प्रतीयते। इद च तन्नैरपेक्ष्यं वाक्या- देवापरोक्षज्ञानोत्पत्तिपक्षे सङ्रवे । अन वेदन्विज्ञानश्रुत्या वाक्य मेवापरोक्षज्ञाने करणमिति निश्चीयते इति मानः। महावाक्य मेवेति। साङ््यमार्गातुष्ठानेन योगमार्गानुष्ठानेन वा दष्टादृष्टलक्षण- सकलपतिबं्धक्षये सति मततिवन्धरहितं सद् वाक्यमेव साक्षारकारं जनय- तीति वाक्यस्य करणत्वपक्षे न साङ्गययोगमार्गयोवैयर्थ्यशङ्केति मन्त- व्यम। 'लोको मनसा यच्चैतन्यं न मनुते तदेव त्ं ब्रह्म विद्धि'इति योजना। "न मनुते"इति वाक्यमशुद्धमनस एव ब्रह्मज्ञानकरणत्वं

ब्रह्मसाक्षात्कारे करणविचार: । ४५७

त। न चापकमनोविषयमिदम। "येनाहुर्मनो मतम्" इतिवाक्य- शेषे मनोमात्रग्रहणात। न चैवर "यद्व।चाऽनभ्युदितम्"इति श- व्दस्यापि तत्करणत्वं निषिध्यते इति शङ्कयम् । मनःकरणत्व- वादिनामपि शब्दस्य निर्विशेषप गेक्ष ज्ञानकरणत्वस्याभ्युपगतत्वेन तस्य "यतो बाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह"इतिश्रुत्यनुरोधेन शब्दार्थप्राप्तिरूपशक्तिमुखेन शब्दस्य तत्करणत्वनिषेधे तात्पर्य- निषेघतीति नचेतन् हेतुमाह-येनाहुरिति। येन चैनन्येन मतं मकाशितं मन इति वाक्यशेपे 'अपकगन एव चैतन्यभास्थम'इति वकतुमशक्यतया तत मनोमात्रग्रहणमावश्यकम्। तदैकरूप्याय "न मनुते" इतिपूर्ववा- क्येऽपि मनोमातं ग्राहयमिखर्यः। न वैतमिति। मनोगात्रस्य ब्रह्म- ज्ञानकरणत्वनिषेधोषगये इत्यर्थः । अभ्युदितमिति । अपकाशितमि- त्यर्थ: । न च 'वाचा'इत्यस्य वेदान्तातिरिक्तशब्दपरतं स्व्रीक्रियते इति वाच्यम्। अवापि "येन वागभ्युद्यते" इतिवाक्यशेषे शब्दमात्रस्य चैतन्यम्रकाश्यत्व्रपतिपादनेन तदैकरुप्याय पूर्ववाक्येि 'वाचा'इत्यश्य श- वदमात्रपरत्वादित्याशयवानाह-शब्दस्यापीति। मनोमात्रस्येव श- व्दमात्रस्थापीसर्थः। सत्यं शब्दमात्रस्य ब्रह्मज्ञानकरणतं निषेधति, तथाऽपि शब्दस्य शत्त्या ब्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधपरं तद् वचनं न तु ल- क्षणयाऽपि तत्करणनिषेधपरम्, औपनिषद्त्वश्तुतेर्निरालम्वनत्वमसङ्गादिति समाधानमभिपेस विपक्षे परेषामपि बाधकं सूचयति-मनःकरणत्व- वादिनामपीति। वेदान्नानां लक्षणयाऽपि ब्रह्मबोधकत्वानभयुपगमे ब्रह्मण एवासिद्धयाप्या मनःकरणत्ववादिभिरपि तेषां ब्रह्मज्ञानकरण- त्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वादित्यर्थ: । पर तु वाक्यजन्यं परोक्षं भवता मने, अस्माकं मते तु तदपरोक्षमिति विशेष इत्याशयतानाह-परोक्षेति। 'वेदान्तानां शत्त्या ब्रह्मबोधकत्वनिषेधपरं "यद्वाचाऽनभयुदितम्'इतिवचन- म'इति व्यवस्थायां श्रुत्यन्तरमनुकूलयाते-तस्थेति। "यद्वाचाऽनम्युदि- सम्"इतिनिषेधवचनस्येत्पर्थः । अप्राप्पेति। श्रुत्या ब्रह्मणि विषये शब्दानां मापिर्निषिध्यते। सा च पाप्तिः शक्तिरेव। तस्याइश्दाना- मौतसगिकत्वादिति भाव: । वक्तव्यतयेति। मन:करणत्ववादिभिर- ५८

४५८ तृतीयपरिच्छेदे।

स्य वक्तव्यतया शक्यसम्बन्धरूपलक्षणामुखेन तस्य तत्कर- णत्वाविरोधात्। न च "मनसैवानुद्रष्ट्व्यम्" इतिश्रुतिसिद्धं मन- सोऽपि तत्करणत्वं न पराकर्तु शक्यमिति वाच्यम्। शा- व्दसाक्षात्कारजननेऽरि तदैकाग्वयस्यापेक्षितत्वेन हेतुत्वमात्रे- ण तृतीयोपपत्तेः। "मनसा ह्येष पश्यति मनसा शृणोति" इत्या- दौ तथा दर्शनात। गीताविवरणे भाष्यकारीयमनःकरणत्ववच- नस्य मतान्तराभिप्रायेण प्रवृत्तेरित्याहुः ॥ ९॥ (१०)ननु तथाऽपि शब्दस्य परोक्षज्ञानजनकत्वस्वभाव- स्यापरोक्षज्ञानजनकत्वरं न सङ्गच्छते इति चेत। (चे०सू०मं०) मानान्तरस्पाप्रसरात्परोक्षेय भ्रमाक्षयात्॥ सहकारिविधानाच शब्दादृप्यपरोक्षघी ॥ २१॥ अत्र केचित्-स्व्रतोऽममर्थोडपि शब्द: शास्त्रश्रवणमनन-

पीति शेषः। तस्पेति। शब्दस्येत्यर्थः । तदिति। ब्रह्ममाक्षात्कारेत्यर्थः । ब्रह्मगोचरवृति प्रति करणत्वं न तृतीयाश्रुसर्थः । पूर्वोदाहृनश्रुतिवि- रोधात्। कि लेकाग्रस्य मनसस्तां पत्युपादानतया हेतुत्वमात्रं तद- र्थ इत्याह-शाब्दसाक्षात्कारजननेऽपीति। तथेति। चाक्षुप- ज्ञानादौ मनसः करणत्वाभावेन हेतुत्वमात्रेणापि तृतीयादर्शनादिसर्थः। "शमद्मादिसंस्कृतं मन एतात्मदर्शने करणम्"इति गीताभाष्यवचनविरोधं परिहरति-गीतेति। मतान्तरेति । वृतिकारमतेत्यर्थः । न तु स्वमताभिभायेण। उक्तममाणविरोधादिति भाव: ।। ननु तथाऽपीति। शब्दस्य ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वपक्षे श्रुतिभा- ष्यविरोधाभावेऽपि शब्दपमाणस्वभावविरोघाद न महावाक्यं ब्रह्मसाक्षा; त्कारे करणमित्यर्थः। श्दस्व्रभावमनुरुध्यैत्र तस्यापरोक्षज्ञानकरणतं साधयति-अत्र केचिदिति। मचयस्समूहः। मचयलब्धं यदू ब्रह्म ण्यैकागन्यम, तद्वच्चित्तमेव दर्पणम, तदनुग्नहीत इत्पर्थः । यथा चक्षुः स्वतः पतिविम्यानुभवजननासमर्यमपि दर्षणातुग्नहीतं सत तदनुभनं जनयति, त-

ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दापराक्षत्वविचार:। ४५९

पूर्वकप्रत्य पाभ्यास जनितसंस्कारप्रचयलव्धव्रह्वौकाग्न्य चित्त दर्पणा नुगृहीतोऽपरोक्ष ज्ञानमुत्यादयति शास्त्रीयअंस्कार संस्कृताग्न्यधिक- रणक इव होमोडपूर्वमिति कल्प्यने। "तरति शोकमात्मविद्"इति शास्त्रप्रामाण्याद्। अपरोक्षस्य कर्तृत्वाध्यासस्यापरोक्षाघिष्ठानज्ञानं विना निवृत्त्ययोगाद् औपनिषदे ब्रह्मणि मानान्तराप्रवृत्तेः शब्दादप्य परोक्ष ज्ञानानुत्पत्तौ अनिर्मोक्षप्रसङ्गादित्याहुः ॥ द्वदिि सूचयति-चित्तदर्पणेति। शास्त्रीेति। यथा आधानादि जनितसंहकाररहनागन्यधिकरणको होमस्तावदपूर्व न जनयति, अग्न्यधि-

करण कहोमस्त्वपूर्व जनयति, तद्रदीसर्थः। ननु दृष्टान्ते शास्त्तवलात्तथा स्व्री- क्रियते, पकते तथा शास्त्रं नोपलभ्पते इसन आह-तरतीति। नन्वन- या श्रुत्या चिद्ात्मन्यध्यस्तस्य शोकोपलक्षितकर्तृत्वाद्यध्यासस्यात्मवेदना- न्िवात्तिरुच्यते, न तु शब्दस्पापरोक्षज्ञानकरणत्वमित्यत आह-अपरो- क्षस्पेति। यथा दष्टाने होपाधिकरणस्याग्रेरानािसस्कृत्त्वरण न्यधाऽनुपपत्या 'शास्त्रीयाधानमंस्कारमहकृता्यधिकरणको होमोडपूर्व जन- यति'इति कल्प्यते, तथा आत्मज्ञानस्थापरोक्षाध्यासनिर्वतकत्वश्रव्णान्यथाऽनु- पपच्या आत्मज्ञानजनकवेदान्तानामेवापरोक्षज्ञानकरणत्वं कल्प्यते इतर्थः । अयोगादिति। सत्यपि श्रवणजनितपरोक्षज्ञाने कर्तृतवाद्यव्यासनिवृत्य-

रोक्षाध्यासरूपदिग्भ्रमादिषु दिग्पाथात्म्यादिमाक्षात्कारं विना निृत्य- दर्शनाच्चेति भावः। ननु कर्तृत्ाद्यध्यासनिवर्तकमधिष्ठानात्मतत्वमाक्षा- त्काररुप ज्ञानं मनमेन सम्भवति, कि शब्दस्य तत्करणत्करूपनये- ति, तत्राह-औपनिषदे इति। अन्तरिन्द्रिषस्य मनसः प्रत्क्षप-

इति भावः। नन्वौपनिषदत्वश्रुतिविरोधेन ब्रह्मणि मानान्तरापवतौ शब्दस्वभावविरोधेन शब्दृस्यापि ब्रह्मसाक्षात्कारजनने पवृत्तिर्न सम्भवति। तथा च ब्रह्ममाक्षात्कारकरणस्पैवालाभादू माडस्तु तत्साक्षार्कार इसत आह - शब्दादपीति। तथा च मोक्षशास्त्रपामाण्याय शब्दस्पैव्र साक्षात्कारकरणत्व- कल्पनीयमिति भाव:।।

४६० तुनीयपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) भावनाSSवृत्तिसचिवाद्विधुरस्येव मासात्।। कामिन्या इव शब्दाज्तामितरे सम्प्रचक्षने॥२२॥ अन्ये तु भावनाप्रचयसाहित्ये सति बहिरसमर्थस्यापि म- नसो नष्ट्वनितासाक्षात्कारजनकत्वदर्शनादू निदिध्यासनसाहि- त्येन शब्दस्थाप्यपरोक्षज्ञानजनकत्वं युक्तमिति दृष्टानुगेधेन समर्थयन्ते।। (वे०सू०मं०) विज्ञातृचिदभिन्नस्य विषयस्यापरोक्ष्यतः।। पारोक्ष्यासम्भवादन्ये प्राहुः शब्दापरोक्षताम्॥।२३।। अपरे तु अपरोक्षार्थविषयत्वं ज्ञानस्यापरोक्षत्व्रं नाम । अन्यानिरुक्तेः। अर्थापरोक्षत्वं तु नापरोक्ष ज्ञानविषयत्वम्, येना- न्योन्याश्रयो भवेत। किं तु तत्तत्पुरुषीगचैतन्याभेदः। अन्तः-

अन्े त्विति। शास्त्रपामाण्यमनुपजीव्यापि शब्दस्यापरोक्षज्ञानकरणत्वं साघयति-

इदानीं शब्दस्य परोक्षज्ञानजननस्व्राभाव्यमेवासिद्धय। अतो नि- सापरोक्षे ब्रह्मणि वेदान्तानां साक्षात्कारकरणत्व्रं निरपनादमिति म- तान्तरमाह-अपरे त्विति। नतु इन्द्रियजन्यज्ञानत्वादिक्कमेव ज्ञान स्यापरोक्षत्वरं ब्रह्मगोचरशाब्दज्ञानद्य तु तदभावान्ापरोक्ष्मितत आह- अन्यानिरुक्तेरिति। इन्द्रियजन्यज्ञानत्वादेश् प्रथमपरिच्छेदावसाने नि- रस्तत्वादिति भावः। नन्वर्थस्यापरोक्षत्व्रमपरोक्षज्ञानविषयत्व्रम्। अ- न्यस्यानिर्वचनात्। तथाचान्योन्याश्रयः । अर्थस्यापरोक्षत्वज्ञसौ ज्ञान-

अन्यानिर्वचनमसिद्धमित्यभिपेत्पाह-अर्थापरोक्षतवं स्विति। तत्तदिति। त तत्पमातृ वैतन्पाभिन्नत्वं तक्ष्य तम्य विषयस्य तें तं पमावारं मति अरोक्षत्वरम,

विषये अपरोक्षज्ञानमिसर्थः। न चार्थापरोक्ष्यादावननुगम इति वाच्यम। ज्ञानगतस्यानुगनापरोक्षत्वस्य जातिरुपस्योपािरुपस्य वा मागू निरस्तत्वेन

सिः, चैनन्पजडयोरैक्यस्य वाधितत्वादिसत आह-अन्तःकरणेति ।

ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दापरोक्षत्व्विचार: । ४६१ करण न द्दर्माणां साक्षिणि कल्पिततया तदभेदसत्वाद्। बाह्यचै- तन्ये कल्पितानां घटादीनां बाह्यचैतन्ये वृत्तिकृततत्ततपुरु षीयचैतन्याभेदाभिव्यक्त्या तदभेदसत्वाच्च न क्वाप्यव्यापिः। न चान्त:करणतद्धर्माणां ज्ञानादीनामित धर्माधर्मसंसकाराणा- मपि साक्षिणि कल्पितत्वाविशेषादू आपरोक्ष्यापत्तिः । तेषाम- नुद्भूतत्वाद् उद्धूनस्यैव जडस्य चैतन्याभेद आपरोक्ष्पमित्यभ्यु- तद्भेदसन्वादिति। साक्षिशब्दितप्रमातृचैतन्याभेदसच्वादियर्थः। तथा च अर्थापरोक्ष्यनिर्वचने कल्पिताकल्पितसाधारणाभेदस्य विवक्षित-

रिति भावः। आन्तरजडपदार्थेषु प्रमात्चैतन्याभिन्नत्वसुपपाद बाह्याप- रोक्षार्थेषु तदू उपपादयति-बाह्यति। अन्तःकरणतर्द्धर्माणां तदभेदसत्त्ाद घटादीनां तदभेदसत्वाच्च न काप्यान्तरार्ये बाह्यार्थे वाऽव्याप्तिरिति सम्ब- न्धः। घटादीनां तत्तत्पुरुषीयचैतन्याभेदसच्वे हेतुमाइ-बाह्यचैतन्ये वृत्तिकृततत्तत्पुरुषीय चैतन्याभेदाभिव्यक्येति । नतु बाहयचैत- न्यस्य तत्तत्पुरुषीयचैतन्यस्य च वस्तुनस्सदा अभेदसच्वेऽपि तदभिव्य- क्ति: कुत इत्पत आह-वृत्तिकृतेति। बाह्ये विषयावच्छिन्नचैतन्ये च- क्षुरादिद्वारा निर्गताया वृत्तेस्संसर्गे सति वृत्तिवृत्तिमतोरभेदाद वृत्तिमद- न्त:करणस्यापि तत्र संमर्गो लभ्यते। तथा च वृ्त्तिसंसष्टवाहचैनन्यमे वान्त:करणसम्बन्धात्ततत्पुरुषीयचैतन्यं भवनीत्यनेन मकारेण बाहाचैतन्ये वृत्तिकृता तत्तत्पुरुषीयचैतन्पाभेदाभिव्यक्तिर्मेवतीत्यर्थः। ननूक्तपकारेण बाह्य चैतन्यस्य प्रमातृचैतन्पाभिन्नत्वसिद्धावपि घटादीनां ममातृचैतन्या- भिन्नत्वमसिद्धमेत्रेत्याशङ्कयाइ-बाह्यचैतन्ये कल्पितानामिति। बाहावै- तन्ये तावदू घटादीनाममेद: भागेव सिद्ध:। तन्र तेर्षा कल्पितत्वात्। त-

दादीनामपि तत्तत्पुरुषीयचैतन्पाभिन्रतं सिध्यतीति भावः। अर्थापरो- क्पलक्षणस्वातिव्याप्तिपाशङय निराकरोति-न चेत्यादिना। धर्मे-

दसश्वादिति भाव:। उद्भृतत्वे सवि प्रमातृनैतन्पाभिभतवमर्थापरोक्ष्पम्।

४६२ तृतीयपरिचछेदे

पगमात्। एवं च सर्वदा सर्वपुरुषचैतन्याभिन्नत्वादू "यत्सा- क्षादपरोक्षाद् ब्रह्म"इति श्रुत्या स्वत एवापरोक्षं ब्रह्मेति अपरो- क्षार्थविषयत्वात् शाव्दस्यापि ब्रह्मज्ञानस्यापरोक्षत्व्रवाचोयुक्ति र्युक्तेत्याहुः॥ (वे०सू०मं०) अद्वैतविद्याचार्यास्तु स्वसुखज्ञानसङ्गातू।। आपरोक्ष्यं स्फुरच्ित्वं तदभेदात्तु तग्ुजि ॥ २४ ॥ अद्वैतविद्याचार्यास्तु नापरोक्षार्थविषयत्वं ज्ञानस्यापरोक्ष्पम्। स्वरूपसुखापरोक्ष रूपस्वरूपज्ञानाव्यापनात् स्वविषयत्वलक्षणस्वप्र - काशत्वनिषेधात। किं तु यथा तत्तदर्थस्य स्वव्यहारानुकूल- उद्भूगत्वं च फलवलकल्प्यस्त्रभावविशेष: । स च धर्मादेर्नास्तीति परिहा- रार्थः। एवं शब्दस्य ब्रह्ममाक्षारकारे करणत्वसिद्धयर्थमुपोद्वातं कृत्वा प्रकृतं दर्शयति-एवं चेति। ज्ञानापरोक्ष्पस्यार्थापराक्ष्षप्रयुक्तत्वे सती- सर्थः। अभिन्नत्वादिति। जीवरूपपरमातुर्व्रह्माभेदस्य श्रुतिसिद्धलवा- दिति भावः। इदं च ब्रह्मणो जीवाभिन्नत्वं जडस्य ममातृचैतन्याभिन्न- त्ववत् काल्पनिकं न भवति, किंतु वास्तवैक्यरुपमिताशयेनाह-स्व्रत एवेति। ब्रह्मणो नितापरोक्षपमातृचैतन्याभेदे श्रुतिमाह-यत्साक्षादि- ति। ब्रह्म जडवत् स्वव्यतिरिक्तपपातृचै्य म्पेक्पापरोक्षं न कि

ज्ञानापरोक्ष्यमर्थापरोक्ष्यं च मकारान्तरेण निरुषयति-अबै- तविद्याचार्यास्त्विति। पूर्तोक्तं ज्ञानापरोक्ष्पलक्षणमव्यापत्या दूषय- ति-नापरोक्षेति। स्वरूपसुखस्यापरोक्ष्यरुपे सवरूपज्ञाने अव्यापना- दिसर्थः। नन्वात्मस्वरूपसुखानुभवस्य साक्षिचैतन्यरुपस्य स्वपकाशत्वा- भयुषगमात स्वपकाशस्य च स्वविषयकत्वरूपत्वाव स्वरूसुखविषयकत्वं तदपरोक्षरुपं स्वरुपज्ञाने निरपवादमित्यत आह-स्वावेषयत्वलक्ष- पोति । एकस्मिन चैतन्ये विषयन्रिषषिभावलक्षणसम्बन्धो न सम्भ- वति। सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात्। स्व्रविषयत्व्रं विनाऽपि स्वसत्तापयु-

भावः । कि तर्हि ज्ञानापरोक्ष्यमिति पृच्छति-किं त्थिति। ज्ञा- नापरोक्ष्पनिर्वचनं प्रति दष्टान्तव्याजेन नथममर्थापरोक्ष्पं निर्वकक्ति-प.

ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दापरीक्षत्वविचारः । ४६३

चैतन्याभेदोऽर्थापरोक्ष्यम्, एवं तत्तव्यवहारानुकूलचैतन्यस्य तत्त- दर्थाभेदो ज्ञानापरोक्ष्यम्। तथा च चैतन्यधर्म एवापरोक्ष्यम, न त्वनुमितित्वादिवद् अन्तःकरणवृत्तिधर्मः । अत एव सुखा- दिप्रकाशरूपे साक्षिणि, स्वरूपसुखप्रकाशरूपे चैतन्ये चापरो- क्षम्। न च घट।दैन्द्रियकवृत्तौ तदनुभ त्र वि रोध: । अनुभवस्य थेति। अर्थस्य स्त्रव्पवहारानुकूलवैतन्याभिन्नत्वमपरोक्षत्रम्। आस्त चान्त:करणतद्धर्माणां स्वव्यवहारानुकूलेन साक्षिचैतन्येनाभिन्नत्वम्। तत्र ते- पामध्यस्तत्वात्। तथा घटादीनामि स्त्रव्यवहारानुकूलेन घटादिगोचरवृत्यु- पह्धितेन घटादयघिष्ठानचैतन्येनाभिन्नत्वपस्ति। तथा च ब्रह्मणोऽषि स्वव्यत- ह। रानुकूलेन स्व्रगोचरदृत्त्युपहितेन साक्षिचैतन्येनाभिन्नत्वमस्तीति न काप्प- व्याहिः। घटादर्थस्य चैनन्ये कल्पितस्य चैतन्याभिनतं सदा वतते, अ- पराक्षत्वं तु सदा नास्तीति स्व्रव्यतरहारानुकरलेत्युक्तम। घटादिगोचरवत्ति- दशायामेत्र घटाद्यघिष्ठानचैतन्यं घटादिव्यवहारानुकूलं भवतति, न सवेदेति

मस्तु नाम। तथाऽयि ज्ञानापरोक्ष्प नोक्मेर। व्तुपज्ञस् चैन्ा पेक्ष या मिन्नत्वादिसत आह-तथा चेति। चैतन्यस्यैव तत्तदर्थव्यवहारा- नुकूलत्वे वित्रक्षिते सर्तीत्यर्थः । तथा च 'ज्ञानापरोक्ष्पम'इसत्र ज्ञानपदं चैत न्यपरमेत्र, न वृत्तिज्ञानपरमिति नानुक्तिदोष इति भावः। तत्तदर्थव्यवहा- रानुकूलत्वे सति तत्तदर्थाभिन्नत्वरूपं ज्ञानापरोक्षत्वं चैतन्पधर्म वेत्यत युक्तिमाह-अत एवेति। चैनन्यधर्मत्वाभ्युवगमादेवेसर्थः । तस्य वृत्तिध- ्मत्त्रे तु सुखदुःखादिगोचरापरोक्षवृ्त्त्यनङ्गीकारात सुखदुःखादिभासकसा-

विरोध: स्पादिति भावः। लक्षणे सत्यन्तं वह्निगोचरानुमितिवृत्त्युपहिते जीव- चैतन्पे वाह्नित्यवहारानुकूले गतमिति तत्रातिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । अनुमितिट्टत्तेविषयदेशे गमनाभावेन तद्तृत्यवच्छन्चैतन्यरय न वहय- न्नत्वमिति नातिव्याप्तिः। घटादिगोचरजप्त्यभावदशायां घटाद्यच्छिन्नचैत- न्ये घटाद्यपरोक्षत्वरहिते घटाद्यर्थाभिन्नत्वमस्तीति तद्वारणाय ससन्तम्। त-

ति मन्त्यम्। न चेति। जानापरोक्ष्पस्य चैनन्यधर्मले घटादिगोचरट तौ

४६५ तृवीयपरिच्छेदे।

ननूक्तं ज्ञानार्थयोरपरोक्ष्यं हृदयादिगोचरशाब्दवृ- त्तिशाब्दविषययोरतिप्रसक्तम् । तत्र दैवात् कदाचित् वृ- त्तिविषयसंसर्गे संति वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य विषयावच्छिन्न चैतन्यस्य चाभेदाभिव्यक्तेरवर्जनीयत्वादिति चेदू न।

नेनावृतस्य विषयचैतन्यस्यानावृतेन वृत्त्तयवच्छिन्नसाक्षिचैत न्येनाभेदाभिव्य क्तेरभावादापरोक्ष्याप्रसक्तेः। अत एव जीव- 'घटं साक्षात्करोमि'इत्यादिमकारेणापरोक्षत्व्रानुभवविरोध इसर्थः । वृत्तिचै-

रव्यापिनी जायमाना दैवयोगाद्धृदयनाड्याद्यर्वाच्छन्नान्त:करणमदेशे यदि जायेत, तदा हृदयादिरुपविषयावच्छिन्नचैतन्यस्य हृदयादिगोचर- शाब्द्वृत्यवच्छिनस्य चाभेदाभिव्यक्तिरपरिहार्था। घटादिस्थले वृतेवि

तथा हृदयादिरएे परोक्षार्थे स्वव्यवहारातुकूलशाब्दादिवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्पा मिन्ने अर्थापरोक्ष्पलक्षणमतिव्याप्तमिति शङ्कने-ननूक्तमिति। ययोश्वैत- न्ययोरभेदाभिव्याक्तरिष्यते, तयोरुपोरप्यनावृतत्वमपेक्षितम्। अन्यतरचैत- तन्यस्यावरणदशायां तयोरभेदस्य प्रत्यक्षत्वलक्षणाभिव्यत्तययोगादू । तथा च हृदयादिगोचरशाब्दवृत्तिस्थले नातिव्याप्तिः, तत्र विषयचैतन्पस्यावृत- त्वादिति परिहरति-न परोक्षवृत्तेरिति। आपरोक्ष्पाप्रसक्तेरिति। परोक्षहृदयादिविषयस्य हृदयादिगोचरशाब्दवृत्पवच्छनचैतन्यरूपपरोक्षजा- नस्य चेति शेषः। तथा च हृदयादिगोचरशाब्दवृश्पवच्छिन्नचैतन्य रुपपरो- क्षज्ञानस्य हृदयादिव्यवहारानुकूलत्वे सत्यपि हृदयादिविषयण सहाभिव्य-

लक्षणं ज्ञानापरोक्ष्पं नािति। तथा हृद्यादर्थस्यापि स्वष्पत्रहारानुकूलशन्-

ब्रह्मज्ञानस्प शाब्दापरोक्षत्वविचार: । ४६५

रश्य वच्छन्न साक्षि चैतन्याभंदस्च्वडीप तदभंदामिव्यत्तयभावेन स्व्व्पवहारा नुकूलचैतन्याभेदाभिव्यक्तिशालित्व रूपमर्थापरोक्ष्यं नास्तीत्यर्थ: । न च 'अहं सुखी दुःखी'इत्याकारके सुखादिसाक्षिणि दुःखादिरुप- विषयाभेदो विद्यमानोऽपि नाभिव्यज्यते सुखादिसाक्षिणो जीवस्य सुखा-

भेदाभावादव्याप्तिरिति वाच्यम। घटादिमसक्षरूपे घटादिस्फुरणे 'घटस्सफु-

'सुखं स्फुगि' 'दुःखं स्फुरनि'इत्याद्याकारकानुभवमादायैव सुखदुःखादिप्रसक्षे

टम्य स्फुरणाश्रयत्वमेतर भाति, न तु स्फुरणमिंद इति वाच्यम् । 'घ- टर्स्फुरतिइति प्रयोगे 'देवदत्तो गच्छति'इत्यत्र 'गमनकर्तभिन्नो देवदतः' इति वाक्यार्थवत् 'स्फुरणाश्रयागिन्नो घटः' इति वाक्यार्थस्य व- कव्यतया 'घटः स्फुरति'इति मगोगमूलभूने 'घटक्स्फुरति'इत्यनुभवेऽपि सफु- रणाश्रयभूतचिदात्माभिन्ननया घटस्य मानावश्यम्भावात्। न च घटस्य नोपपादितत्रेति वाच्यम। 'घटस्य स्वरृपम्'इति मत्यक्षं हि घटमेव घटस्य स्त्र- रूपनया यथा विषयीकरोति, तथा 'घटस्सफुरति'इति मसक्षमपि घटादिवत्तिद-

स्वरुपेण विपयीकरोतीत्युपगमेन घटे स्फुरणाश्रयामेदमानस्पैवर स्फुरणा- भदभानरुपत्वान । एनदुक्तं भवति-'घटस्य स्वरृपम' इतिशब्दपयोगे एव घटततस्त्र- रूपयोमदो भामते, न तु तन्मूलभूने 'घटस्य स्वरूपम्'इतिमसक्षे। अन्यथा तत्मसक्षस्य भ्रगत्वमसङ्गात। घटनतस्वरयोमेदाभावात्। न च तस्य भ्रमत्वमभ्युपगन्तुं शक्यते। वाघकाभावात् । एवं 'स्फुरति' इति- शब्दपयोगे एव स्वपकाशात्मनस्स्फुरणदाश्रयभावेन भेदभानम, न तु 'सफुरति' इतिपत्यक्षे। तत्र स्फुरणद्वित्वानुपलम्भादिति । न च ब्रह्म-

दिगोचरशब्दवृत्तेरपि विषयसंसर्गाविशेषे कथ तस्यास्स्विषयचैतन्य गताज्ञाननिवर्तनक्षमत्वं नेति वाच्यम्। हृदयादिगोचरशब्दवत्तेस्ससपि विषयसंसर्गे तस्पां वृत्तौ अज्ञाननिवर्तकत्वपयोजकाभावेनाज्ञानानिवर्तकत्वस्प प्रथमपरिष्छेदावसाने दर्शितत्वादिति भावः। ५९

४६६ तृतीयपरिच्छेदे।

स्य संसारदशायां वस्तुतरसत्यपि ब्रह्मभदे न. तदापरोक्ष्यम्। अज्ञानावरणकृतभेदसरात्। न चैवं ब्रह्मणो जीवापरोक्ष्यासम्म- वाद्सर्वज्ञत्वापत्तिः । अज्ञानस्य ईश्वरं प्रत्यनावारकतया तं

'अर्थस्य स्वव्यवहारानुकूलचैतन्यमेदाभिव्यक्तममेवप रक्ष्यम, न तु तादृशाभेदवत्वमात्रम'इत्यत्न लिङ्गमाह-अत एवेति। अभेदाभि-

साक्षात्कारात पूर्वकाले इत्यर्थः । 'जीवस्य ब्रह्माभेदे सत्यापे' इत्यनेन ब्रह्मणस्स्व्यवहारानुकूलजीवचैनन्याभिन्नले सत्यपीत्यर्थो वित्रक्षित: । तथा च संसारदशायां स्वव्यहारानुकूलजीवचैतन्याभिन्नस्यापि ब्रक्मणो जीवं मति अपरोक्षत्वाभावस्तयोरमेदाभिव्यत्तयभावादेवेति वक्तव्यतया अ- मेदाभिव्यक्तेशपरोक्ष्यप्रयोजकतं युक्तमिति भावः । नचैवमिति । अज्ञानकृतभेदस्याभेदाभिव्यक्तिपतिबन्धकत्वे इत्यर्थः । असम्भवादिति। 'जीवं साक्षात्करोमि', 'जीवो ममापरोक्षः' इति जीवगोचरव्यवहारानुकूलं ज्ञानं ब्रह्मणो मायाउृत्त्युपहिनं ब्रह्मचैनन्यमेत्र। तथा च ब्रह्मक-

भिन्नत्वसच्चेऽप्यभिव्यक्तामेदशालित्वाभावाद जीवस्य ब्रह्म मति अपरोक्षलं न सम्भवति। न च ब्रह्मणो जीवगोचरापरोक्षज्ञानासम्भवेडपि न सर्वज्ञत्वभङ्गः। जीव्गोचरपरोक्षज्ञानमात्रेणापि तत्सम्मवादिति वाच्यम। ईश्वरस्य परोक्षज्ञानानङ्गीकारादिति भावः । अज्ञानं हि जीवधर्मिक- ब्रह्मप्रतियोगिकभेदपयोजकम्। जीवस्य 'नाहं ब्रह्म'इति ब्रह्मभेदानुभन- सच्वाव्। न तु ब्रह्मधर्मिकजीव्पतियोगिकमेदपयोजकम। ब्रह्मणो 'नाहं जीवः' इत्यनुभवे मानाभावात । तथ। च ब्रह्म मति जीवस्य ब्रह्मा

अज्ञानस्येति। अनावारकतयेति। ईश्वरस्य 'अहमज्ञः' इसनुभवे मा- नाभावादज्ञानमीइ्चरं प्ति जीवावारकं न भवति। न चेशरस्यापि लीलाविग्रहपूर्वकव्यवहारकाले तदीयेनैव वचनेन तस्याजत्वातुभवोऽस्तीवि गम्यते इति वाच्यम्। तदीयस्य तदीयाअत्गमकवचनसयान्यथासिद्धे अतुर्थपरिच्छेदे वक्ष्यमाणतादिति भावः । तमिति। ईशवरं मति जी वपतियोगिकभेदामयोजकत्वादिमर्थः।तं मति जीवनाबरकरपापि

व्रझ्मज्ञानस्य शाब्दापराक्षत्वविचार:। ४६७

प्रति जीवभेदानापादनात्। यद् अज्ञानं यं प्रत्यावरकम, तस्य तं प्रत्येव स्वाश्रयभेदापादकत्वात्। अत एव चैत्रज्ञानेन त. स्प घटाज्ञाने निवृत्ते अनिवृत्तं मैत्राज्ञानं मैतरं प्रत्येव विषय- चैतन्यस्थ भेदापादकमिति न चैत्रस्य घटापरोक्ष्यानुभव्ानुपप त्तिरषि। नन्वेवं वृत्तितिषयचैतन्याभेदाभिव्यक्तिलक्षणस्यापरो-

जीवभेदापादकत्वं कि न स्वादिसत आद-यं प्रतीति। य जीवं प्रति यदज्ञानं विषयचैनन्यावारकम, तं म्रसेन तस्याज्ञानस्य स्वाश्रय- भूतविषय चैतन्यप्रनियोगिकमेदापादकत्वाभ्युपगमादिसर्थः। उक्तव्यवस्थार्या नियामकमाह-अत एवेति। 'यं पति यदव्ञानम्'इतीत्यादिन्यत्रस्था- भ्युपगमादेव चैत्रस्य घटापरोक्ष्यातुपपत्तिरपि नेति सम्बन्धः । घढावच्छिन्नैतन्े चैंततिघटचै्वारकमज्ञानं् प वर्तते, तथा मैत्रं प्रतवि घटचैतन्यावारकमजानं तत्रास्ति। तथा च चैत्रीयघदव्ञानेन चैत्रस्य घटाज्ञाने चैत्रं पति स्वाश्रयभूतविषय- चैतन्यप्रतियोगिकमेदापाद के निष्टत्ते सति चैत्री यघटज्ञानेनानिवृत्तं घटचैनन्यगतं मैत्रं प्रति घटावारकाज्ञानं मैत्रं प्रतेष स्वाश्रयभू- तघटचैतन्यप्रतियोगिकमेदापादकम्, न तु मैत्राज्ञानं चैवं पति घ- टचैतन्यानावारकमपि चैत्रं प्ति स्वाश्रयभूतघटचैतन्यप्रतियोगिकभेदापाद कमू। तथा सति चैवीयघटज्ञानेन वैत्राज्ञाने निवृत्ते सति तत्कृतमेद- निवृत्तावषि चैत्रस्य घटवैतन्पस्य व मैत्राज्ञानकृतभेदमच्वेनाभेदाभिव्य- सय माकाचचैत्रस्य घटापरोक्ष्पानुभनानुपपत्तरेत स्यात्। अे 'मैत्राज्ञानं मै नं प्रतीव चैवं पति स्वाश्रयभेदापादकं न भवति, चैत्रं प्रति स्वाश्रयचै- तन्यानावारकस्वाद'इति वक्तव्यम । तथा चोक्तव्यवस्था सिद्धेसर्थः । ननु

मयोजकमिति वक्तुं न शक्पते। ज्ञानगनापरोक्षत्वस्पैवाज्ञाननिवृस्पधीन- खवात्। न च माऽस्तु ज्ञानापरोक्ष्पस्याज्ञाननिवृत्तपयोजत्वममत वच्यम्।

समसक्रादिसाशयेन जङ्ते-नन्वेवमिति। एवंशब्दार्थमेवाह-वृस्तीति। उृस्यवच्छिन्चैतन्यरूपे ज्ाने घटादिरुपनिषये च दश्यृष्छन्चैतन्यविप-

४६८ तृर्तायपरिच्छंदे।

क्ष्यस्य स्व्रविषयचैतन्यगताज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यतवे तस्पाज्ञाननि- वृत्तिप्रयोजकत्वायोगाद् ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकं भवेदिति चे- दू, न। "यद् ज्ञानमुत्यद्यमानं स्त्रकारणमहिम्ना विषयसंसृष्ट- मेत्रोत्पद्यते, तदेव।ज्ञाननिवर्तकम्"इति विशेषणाद्, ऐन्द्रियकज्ञा- नानां तथात्वात। एवं च शब्दादुत्वद्यमानमपि ब्रह्मज्ञानं स. रवोपादानभूनस्त्रविषयव्रह्मसंसृष्टमेत्र उत्पद्यत इनि तस्याज्ञाननिवर्त- कत्वमज्ञाननिवृत्तौ तन्मूलभेदप्रतिलयाद।परोक्ष्यं चेत्युपपद्यतेतराम्।

ज्यत्व इति। ममातारं मति विषयचैनन्यावरणद्वारा विषयचैतन्यप्रति योगिकमेदापादकस्याज्ञानस्य निवटति विना अर्थस्य ज्ञानस्य वा आपरो-

ज्ञाननिवर्तकतायामापरोक्ष्पस्य मगोजकत्वाभवेडवि न हानिः, प्रयो- जकान्तरस्य गथमपरिच्छेदन्ते दर्शितत्वादिसाशयेन परिहरति-नेति । तथात्वादिति। सन्निकर्षकाकारणमहिम्ता विषयसंसृष्टनयैत्रोत्व्यमान- त्वादित्यर्थः । अनुमित्यादिव्ट ननिामतया त्व्रेना तिप्रमङ्गाभावा च्व त् पप दष्ट

स्व्रविपयभूनेन ब्रह्मचैनन्येन संमर्गाभावान्मूलाज्ञाननिवर्तकतं न स्पात। तथा च तत्तज्ञानानन्तरगपि व्रह्मापरक्ष्य न स्वादित्यत आह-एवं चे- ति। एतमेवेत्यर्थः । ऐन्द्रियकव्त्तिवदत्रति यावन। ब्रह्मगोचरवत्ते: स्वविप यसंसर्गनियमे कारणमाह-सर्वोपादानभूनेति। जायमानस्य सर्वस्य व्रह्ममंसर्गनियमे सति ब्रह्मगोचरवृत्तेः स्व्रविषयममर्गनियमे कि वक्तव्यममि- त्याशयेन सर्वोपादानेत्युक्तम। कार्यस्योपादानमंसर्गनियमात्। तथा च ब्रह्मगोचरतृ त्तेर्नातुगेयवह्वयादिगोचरा तु मितिववित्तितुल्प ्तवतत त् भावां । आप रोक्ष्यं चेति। ननु ज्ञानापरोक्ष्पस्याज्ञाननिवत्तावपयोजकत्वमते वेदान्त- जन्यज्ञानस्यापरोक्षत्त्रपसाघनमस्मिन् शाब्दापरोक्षवादे व्पर्थमिति चेद, न । 'अज्ञाननिवर्तकज्ञानमपरोक्षरुपम् इति नियमस्य चक्षुरादिजन्यज्ञानेषु दृष्टस्व ब्रह्माज्ञाननिवर्तके ब्रह्मगोचरशब्दज्ञाने व्यभिचारवारणार्थतया तत्साधन-

ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दापरोक्षत्वविचार: । ४६९

(वे०सू०मं०) नन्वध्ययनकालेऽपि शव्दात्स्यादपरोक्षघीः॥ सत्ताधृतिर्विचाराचेन्मननादिश्रमो वृथा॥२५॥ मैवं पुन्दोषशान्त्यर्थ मननादेर्विधानतः। तत्तत्संसृष्टवृत्त्येत्थं तदज्ञाननिवर्हणम्॥२६॥ नन्वेवमध्ययनगृहीतवेदान्तजन्येनापि तज्ज्ञानेन मूला- ज्ञाननिवृत्या आपरोक्ष्यं किं न स्थात। न च तत्सत्तानिश्च- यरूपत्वाभावाद् नाज्ञाननिवर्तकमिति वाच्यम्। तथाऽपि कृत- श्रवणस्य निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानेन तन्निवृत्त्या मननादिवैय- धर्यापत्तिरिति चेद्, न। सत्यपि श्रवणाद् निर्विचिकित्सज्ञाने चित्तविक्षेपदोषेण प्रतिबन्धाद् अज्ञानानिवृत्त्या तन्निराकरणे

द्वैतत्पश्यन्" इसादिश्ुत्या 'ब्रह्म माक्षात्करोमि'इतिविद्धदनुभवेन च सि- द्धस्य तत्र तत्पसाधनं चिना अनुषपत्तेश्षेति भावः। घटादौ घटादिगोच- ृत्तिकाले एवापरोक्ष्यम, तद्वृ्त्त्युपरमे तु पुनरज्ञानान्तरकृतभेदमापपा स्व्यवदारानुकूलचैतन्याभेदाभिव्यत्तयमावादू नापरोक्ष्पम्, ब्रह्मणि तु मू- लाज्ञाननिवृत्ती पुनरावरणकतमेदाप्सत्त्या ब्रह्मज्ञानानं्तरं सदैवापरोक्ष्प- मिति विशेष सूचयति-तरामिति। नन्वेवमध्ययनगृहीतेति। 'नियमेन यद ज्ञानं विषयसं- सृष्टतयोदेति, तज्ज्ञानपज्ञानं निवर्तयसेवइति नियमोपगमे सतीत्पेवं शब्दार्थः । आपातज्ञानस्यापि स्व्रविषयब्रह्ममंसर्गितपैवोत्पत्रत्वादिति भावः। सत्तानिश्चयरूपत्वमपि निव्तकज्ञानविशेषणम्। अतो नोक्ता तिमसङ्ग इति वाङ्कते-न च तदिति। विचारपाचीनमध्ययनगृह्दीतवे दान्तजन्यज्ञानं तच्छब्दार्थः। विशेषणमभ्युपगम्याप्यतिमसङ्गमाह-तथाSपी- ति। अपतिबद्धत्वमपे निवर्तकज्ञानविशेषणम्। अतो नोक्तातिपसङ्गो- ज्पीति समाधत्ते-न सत्यपीति। ननु मननादेर्विक्षेपश्दितासम्भान- नाविपरीतभाव नानिवृत्वर्थतवे यस्य विद्याऽधिकारिणो जन्मान्तरीयमननादि- सहिनश्रवणानुष्ठानेन समस्तो विक्षेपदोषो निरस्ता, तस्योपदेशमात्रेणापि सत्तानिश्रपरूपममतिबद्ध च ब्रह्मज्ञानं जायते। तथा व तहपेह जन्मनि श्र

४७० तृतीयपरिच्छेदे।

मननाद्यनुष्ठाननिरस्तचित्तांवक्षपस्य उपदेशमात्राद् ब्रह्मापरोक्ष्य-

(वे०सू०मं०) नन्वेवं वृत्यभिव्यक्तिदंशे विषयैक्यतः । श्रवणादिमतो नइयेन्मूलाज्ञानं घटेक्षणात॥२७॥ (११)अथैवमपि कृतनिदिध्यासनस्य वेदान्तजन्यब्रह्मज्ञाने- नेव घटादिज्ञानेनापि ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिः किं न स्यात्। न च तस्य ब्रह्माविषयत्वाद् न ततो ब्रह्माज्ञाननि- वृत्तिरिति वाच्यम् । 'घटर्सन्'इत्यादिबुद्धिवृत्तेः सद्रूप- ब्रह्मविषयत्वोपगमात् । न च तत्र घटाद्याकारवृत्त्या त- दज्ञाननिवृत्तौ स्वतः स्फुरणादेव तदवच्छिन्नं चैतन्यं सदिति प्रकाशते, न तस्य घटाद्याकारवृत्तिविषयत्वमिति वाच्यम् । तदभावे घटवरिषयं ज्ञानं तदवच्छिन्नचैतन्यविषयमज्ञानमिति वणमननाद्यनुष्ठानं विनाऽपि मूलाज्ञाननिवृत्तिर्बरझ्मापरोक्ष्पं च स्यादिसत आ- इ-भवान्तरीयेति। तथाचेष्टापत्तिशिति भावः। अथैवमपीति। त्िक्षेपदोषनेवृश्पर्थ मननाद्येपक्षायामपी- त्यर्थ: । 'कतनिदिध्यासनस्याधिकारिणो घटादिज्ञानेनापि मूलाज्ञान- निवृत्तिः किं न स्वाद्। घटादिष्टत्तेरपि मूलाज्ञानविषयचैतन्य- विषयकत्वाविशेषाद्'इत्याक्षेपाभिपायः । मूलाज्ञानघद्ज्ञानयोः समान- विषयकत्वमसिद्धमिति सिद्धान्तिनशङ्कामनूद निराकरोति-न घ लस्येति। घटदिज्षानस्येत्वर्थः । सत इति । घटादिज्ञानादित्पर्थ:। 'घटः सन्'इसादयाकाराया वृत्तब्रह्यचैनम्यविषयकत्वाभ्युपगमोऽसिद्ध इति सिद्धा भी शङ्कते-न च तत्रेति। तत्रेयादितच्छ्दत्रपं घटादिपरम। सस्पेति। ब्रह्मण इत्पर्थ:। घटाद्यवच्छिमचैत्स् घा दि त्ति िष्स्वं पूर्व वाद् सा धति-तद्भाव इत्यादिना। चैतन्यस्य घटादिष्न्तविषयस्वाभावे स० तीत्पर्थः। नतु यदि घटमात्रवषयकज्ञानेन घटाथवचछत्चैतन्पविषयका झञननित्तिर्न सम्भवति, तथो: समानविषयकत्वाभावाव, ताि घटज्ञानेन स- हाज्ञानस्य समानविषयकत्वसमपचपे. अव्ञानपपि घटादिजदमात्वेषय्रकमेन-

अज्ञाननिवतकनिरूपणम्। ४७१

मिन्नेविषयेण ज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्तेरयोगाद् जडे आवरणकृत्या- भावेन घटस्याज्ञानाविषयत्वात। न च घटादिवृत्तेस्तदवच्छिन्न- चैतन्यविषयत्व्रेऽवि अखडानन्दाकारत्वाभावाद न ततो मूला- ज्ञाननिवृत्तिरिति वाच्यम्। वेदान्तजन्यपाक्षात्कारेSपि तदभा- वात्। न हि तत्राखण्डत्वमानन्दत्वं वा कश्चिदस्ति प्रकार:। वेदान्तानां संसर्गगोचरप्रमाजनकतवलक्षणाखण्डार्थत्वहानापत्ते:। न च वेदान्तजन्यज्ञानादेव तन्निवृत्तिनियम इति वाच्यम। क्लप्ताज्ञाननिवर्तकत्वप्रयोजकस्य रूपस्य ज्ञानान्तरेडवि सद्भा- वे तथा नियन्तुमशक्यत्वात। न च घटाद्याकारवृत्तििषयस्या- वच्छिन्नचैतन्यस्यापि कल्पिततवेन यन्मूलाज्ञाननिषयभूतं सत्य- स्तु, नेसाइ पूर्ववादी-जड इति। जडस्य जडत्वादेव प्रमाणानवतारद- शायामप्रकाशोपपत्या जडस्यापकाशार्थमावरणकल्पनायोगादित्यर्थ:। कुसं फलम्। तथा च वेदान्तजन्पज्ञानवद् घटादिज्ञानस्यापि ब्रह्मवैतन्यविषयक- त्वावश्यंभावेन मूलाज्ञानसमानविषयकत्वात् तेनावि तन्निवत्तिमसङ्ग इति स्थितम्। तत्र सिद्धान्ती शङ्कते-न चेति। तहिं वेदान्तजन्यज्ञानमपि ब्र- ह्माज्ञननिवर्तकं न स्यादिति पूर्ववादी दृषयति-वेदान्तजन्येति । अख.

त्वोपगमे वाधकमाह-वेदान्तानामिति। मृलाज्ञाननिवर्तकज्ञानस्प वे दान्तजन्यत्वमपि विशेषणं विवक्षितम। अतो घटादिज्ञाने नातिमसङ्ग इसा- शयवतीमाशङ्कामनूद्य दूषयति पूर्ववादी-न च वेदान्तेत्यादिना। वेदा- नतजन्यज्ञाने क्लृपस्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वपयोजकरूपस्य मूलाज्ञानसमान- विषयकत्वसत्तानिश्चयरूपत्वाप्तिबद्धत्वलक्षणस्य निदिध्यासनपरिपाककाले चक्षुरादिजन्पघटादिज्ञानेऽपि सच्वे सति 'वेदान्तजन्यज्ञानादेव मूलाज्ञाननि- वृत्ति:, न तु घटादिज्ञानाद'इति नियन्तुमयुक्तलाद। वेदान्तजन्यत्वस्पावि सचानिश्चयरूपत्वादेरिव पयोजकविशेषणत्वे गौरवादू, मानाभावाच्चेति भा- वः । सरई वेदान्तजन्पज्ञाने क्लृपं यव प्योजकम, तदेव घटादिज्ाने नास्ती- ति शङते-न च घटायाकारेति। अवच्छिनतवं. कल्पितत्वे हेतुन, अ- नवचिछतत्वं ससत्वे हेतु:। घटादिवृषीनां कटिपतचैतन्यवियकत्वेन स-

४७२ तृतीयपरिच्छेदे।

मनवच्छिन्नं चैनन्यम्, तद्विषयत्वाभावाद् घटादिवृत्तीनां निव- त्यत्वाभिमताज्ञानसमानविषयत्वलक्षणं क्लृप्तं प्रयोजकमेव ना- स्तीति वाच्यम्। तव्नावच्छेदकांशस्य कल्पितत्वेऽप्यवच्छेद्यां- शस्याकल्पितमूलाज्ञानविषय चैतन्यरूपत्वात तस्य कल्पितत्वे घ- टवजडतया अवस्थाऽज्ञानं प्रत्यपि विषयत्वायोगेनावस्थाऽ्ज्ञानस्य मूल।ज्ञानविषयाकल्पितचैतन्य विषयत्वस्य वक्तव्यतया तनि रतकघटादिज्ञानस्यापि तद्विषयत्वावश्यम्भावेन तत्पक्षेऽ्रपी ततो मूल।ज्ञाननिवृत्तिप्र सङ्गस्यापरिहारात्। (वे०सू०मं०) मैवमत्राहुराचार्या न मन्दृश इति श्रुतेः॥ चिच्क्षुरादयोग्यैव चिद्वाराऽस्त्यावृतिर्जडे॥ २८॥

सब्रह्मविषयकत्वायावादिसर्थः । 'घटाय्यवच्छिन्चैतन्पं कल्पितम्' इस चैतन्यांशस्याकल्पितत्वं कल्पितत्वं वा विवक्षितम्?। नाद इत्याह- तत्रेति। अर्वाच्छन्नचैतन्ये इसर्थः । अवच्छद्यचैतन्यांशस्य घटा- दिवृत्तिविषयस्याकल्पितं यद मूला ज्ञानविषयव्रह्मचैतन्यम, तद्रष त्वादिसर्थः ।

नविषयकत्वरूपं वेदान्तजन्यज्ञाने वलृसं प्रयोजकमस्तीति भावः । द्वि तीयकल्पेऽपि घटादिवत्तौ क्लृपपयोजकमस्ीति दर्शयन तं कल्पं दूप- यति-तस्य कल्पितत्वे इति। अवच्छेद्यचैतन्यांशस्पेत्यर्थः । व- कव्यतयेति । अवच्छेद्यचैतन्याशस्य कल्पितत्वपक्षे तसय जडत्वाप- ्या जडस्य तस्याज्ञानविषयत्वासम्भवादवस्थाउज्ञानं ति मूलाज्ञानननिष- यब्रह्मचैनन्यमेव निषय इति वक्तव्यम, निर्विषयाज्ञानासम्भवा । तथा च ब्रह्मचैतन्यविषयकावस्थाऽज्ञाननिवर्तकत्वाय घटादिदृत्तीनामपि मू.

विषयकत्वाभावेन अवस्थाऽज्ञानेन सह समानविषयकत्वाभावात तासाम वस्थाऽज्ञाननिवर्तकत्वं न स्यादिसर्थः । तन्निवर्तकेति। अवस्थाडज्ञानं तच्छन्दार्थः । तव्विषयत्वेति। मूलाज्ञानविषयब्रह्मचैतन्यं तच्छव्द्ा- र्थः । तत्पक्षेऽपीति। 'अवच्छेद्याशस्य कल्पितत्व्रम'इति द्वितीयकल्पेऽ- पीसर्थ:। तत इति। घटादिज्ञानादिसर्यः । अपरिहारादिति। घटा-

अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम्। ४७२

अन्राहुराचार्या :- न चैतन्थं चक्षुरादिजन्यवृत्तिविषयः । "न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्। पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तसमात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्"॥ इत्यादिश्रुत्या तस्य परमाण्वादिवत् चक्षुराद्ययोग्यत्वोपदेशाद्, 'औपनिषदम्' इनिविशेषणाच् । न च- 'सर्वप्रत्ययवेदे वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते' । इत्यादिवरार्तिकविरोधः । तस्य घटाद्याकारवृत्त्युदये

दिज्ञानस्यापि वेदान्तजन्यज्ञानस्वेव मूलाज्ञानसमानविषयकत्वरादिति भाव: । अत्राहुरिति। 'घटादिज्ञानमपि मूलाज्ञाननिवर्तकं स्थात, चैतन्थविषयकत्वाद्, वेदान्तजन्यज्ञानतद्' इति चोदे हेत्वसिद्धिमाहुरितियर्थः । अस्यात्मनो रुप मन्दशे चक्षुपो योग्यत्वेन न तिष्ठुति । रुपा- दिहीनतात। अनो न कश्चिदेनमात्मानं चक्षुषा पश्यति। परा्चि पराग्त्रिषयाणि खानि इन्द्रियाणि व्यतणद् हिंसितवान् ईश्वरः । ज- डार्थविषयकत्वेनैन करणानि सृष्टवानिति यात्रत्। तस्मात् तथा मुष्टत्ात पर।डू पराख्चं सर्वो लोक इन्द्रिगैरुपलगते, नान्तरात्मानं चैतन्यस्वभावमिस- र्थः। "न चक्षुपा सृद्यते" इत्यादिक्षतिरादिपदार्थः । तस्येति। चैतन्यम्ये-

चैतन्यं घटादिवृत्तिविषयो न भवतीत्युपेयते, तहि वार्तिकविरोध इति शङकने-न च सर्वेति। यद् वस्तु पतीयने, तत् सर्व 'सद'इसेव मतीयते। तथा चानुभवबलात् सदूप ब्रह्म सर्वमत्ययवेद्यतया व्यवस्थि- तमित्यर्थः। चैतन्यस्य सर्वपत्ययवेद्यत्वरं गौणमेत्र वार्तिककाराणामभि- मतम, न घटादिवन्मुख्यम। उदाहृनश्रतिविरोधात। तथा च न वार्तिकवि- रोध इति समाधते-तस्येति। वार्तिकवचनस्पेत्यर्थः । यथा घटस्य घटगोचरदृत्यधीनव्यवहारविषयत्व्रम, तथा घटा-

'सदूषं ब्रह्म घटादिपत्ययत्रेद्यम'इति वार्तिककारैरुच्यते इत्यर्थः। न चैवं परों-

६०

४७४ तृतीयपरिष्छेदे।

सति आवरणाभिभतात् रवप्रभं सद्रूवं ब्रह्म 'घटस्सन्' इति घटवद् व्यवहार्य भवतीत्यौपचारिकघटादिवृत्तिवेद्यत्वपरत्वात् । आवरणाभिभावकत्वं च घटादिज्ञानस्य घटादित्रिषयत्वादेव उ- पपन्नम्। घटादेरप्य ज्ञानविषयत्वाद् 'घटं न जानामि' 'घटज्ञानेन घटाज्ञानं नष्टम्'इति अवस्थाSज्ञानस्य घटादिविषयत्वानुभव्ात। न च तत्रावरणकृत्याभावादज्ञानाङ्गीकारो न युक्तः, तद्ञा- सकस्य तदवच्छिन्नचैतन्यस्यावरणादेव तदप्रकाशोपपत्तेरिति वा- च्यम्। उक्तभङ्गया जडस्य साक्षादज्ञानविषयत्वप्रतिक्षेपे-

रकाज्ञानाभिभावकत्वरं न सम्भवति, ज्ञानाज्ञानयोस्समानविषयकत्वाभा- वादित्यत आह-आवरणाभिभावकत्वं चेति। जडस्याप्यज्ञान- विषयत्वमनुभवबलात स्वीकार्यमिसाह-घटादेरपीति। अवस्थापदं मृ० लाज्ानव्यवच्छेदाय। तस्ष्य 'ब्रह्म न जानामि'इति ब्रह्ममात्रविषपक- त्वानुभवाद् न जडविषयकत्वमिति भावः । न च तत्रेति । ज. उवस्तुनीत्यर्थः । न युक्त इति। अज्ञानाश्रयत्वं जडे न युक्त म, तत्रावरणाभावात्, तदभावश्च फलाभावादित्वर्थः । 'घटं न जाना- मिइत्पतुभवस्तु घटतदघिष्ठानचैतन्यपोस्तादात्म्याच्वैतन्विषय कत्वेनाप्युप- पद्यते इति भावः। नतु जडस्यावरणाभावे करथं तदपरकाशस्सम्भ- वति। न च तत्पकाशकचैतन्यसंसगाभावादेवाप्रकाशः, न त्वावरण- बलादिति वाच्यम। जडस्य स्वपकाशचैतन्ये अध्यस्ततया तस्प स- दाऽवभासकचैतन्यसंसर्गसच्वात। अतो जडस्पामकाश एव जडावरण- फलमित्यत आह-तद्भासकस्थेति । अत्र तच्छ्दत्रयं जडपरम्। उक्तभसेति । 'तत्रावरणकृत्याभावादज्ञानाङ्गीकारो न युक्त:'इति वा- क्येन जडे साक्षादज्ञानाश्रयत्वस्य साक्षादज्ञानविषयत्वस्य च. पतिक्षेपेऽ- पीसर्थ:। नतु तद्वाक्यस्य जडे साक्षादज्ञानविषयत्वमतिक्षेपपरत्वं कि मिति कल्प्वते, साक्षात्परम्परासाधारणाज्ञानविषयत्वमात्रपतिक्षेपपरत्व- सम्भवादित्याशङ्ा तथा सति 'तद्व्ासकस्य तदवच्छिमचैतन्यस्यावरणदेव तदमकाशोपपते:'इत्युत्तरवाक्येन जडेऽपि परम्परपा अज्ञानविषयत्वाम्यु-

अज्ञाननिवर्तक निरुपणम्। ४७५

डपि जडावच्छित्र चैतन्यप्रकाशस्याज्ञानेनावरणम, ततो नित्य- चैतन्यप्रकाशसंसर्गेऽपि जडस्प 'नारिति', 'न प्रकाशते' इत्यादि- व्यवहारयोग्यत्वमिति परम्परया अज्ञानविषयत्वाभ्युभगमात साक्षा- त्परम्परयां वा यदज्ञानावरणीयम्, तद्विषयत्वस्यैव ज्ञानस्य तदज्ञा- ननिवर्तकत्वप्रयोजकशरीरे निवेशात। न चैत्र घटादीनामु- क्तरीत्या मूलाज्ञानविषयत्वमपीति घटादिसाक्षातकारादेव मूला- - न्ये 'तदपकाशोपपतेः'इत्यनेनाशेन जडे 'अस्ति, प्रकाशते, म्रियं च'इत्पे-

इत्पनेनांशेन जडावरणस्य कारणत्वेन चैतन्यावरणमभ्युपगतमिति प्रति- पादयति-अज्ञानेनेति । तत इति । चैतन्यावरणादित्यर्थः । चैतन्यस्य स्वपकाशतया तस्ष यथा सदा मसक्तमकाशत्वमावरणकल्प- कमस्ति, तथा जडस्यापि सदा चैतन्यपकाशसंसष्टतया सदा मसक्त-

इतिशब्द: पकारवचनः। ननूक्तरीसाऽवच्छित्रचैतन्यनिष्ठमत्रस्थाऽज्ञानं ज. डतदवच्छित्नचैतन्ययोरूभपोरप्यावारकमिति लभ्यते। तथा च घटादि- ज्ञानस्य जडमात्रविषयकत्व्रस्त्रीकारेण तस्पाज्ञानेन सह सर्वाशे समान- विषयकत्वाभाव्ादज्ञाननिवर्तकतं न स्पादियत आह-साक्षादिति । ज्ञानस्याज्ञानसमानविषयकत्वमात्रं विरोधपयोजकशरीरे प्रतिष्ठम, न तु स वीशेऽपि समाननिषयकत्वम, गौरवादिति भावः । न चैधमिति। ज्ञनाज्ञानयोहसर्वाशे समानविषयकत्वानादरे इसर्थः । उक्तरीत्येति ।

वरणनलादू मूलाज्ञानविषयत्त्रमपि जडस्य घटादेरपरिहार्य स्यादितर्थ: । ततः किम, तत्राह-घटादीति। यथा अवस्थाउज्ञानं पति परम्परया विषय- भूतजडसाक्षारकारादेवावच्छि न चैतन्यनिष्ठावस्थाऽ्क्ञानस्य निदृतति:, तथा भू- साजानं मत्यवि परम्परया विषयभूतजडसाक्षात्कारादेव ब्रह्मचैतन्यनिष्ठ- मूलाज्ञानस्पावि निदस्यापात इत्पर्थ: । 'मूलाज्ञाननिवृश्यापातो न च'इत्पत्र

४७६ तृतीयपरिष्छेदे।

ज्ञाननिवृत्त्यापातः । फलबलात्तदज्ञानकार्यातिरिक्ततद्विषयाविष- यकत्वस्यैव तन्निवर्तकत्वे तन्त्रत्वात् ।। (वे०सू०मं०) मूलाज्ञानस्य विषयो जड एवाथवाऽन्यथा। चक्षुषा सौरभं भायाहृत्तिव्यक्तचिदन्वयात् ।। २९ । अथवा मूलाज्ञानस्यैव जडं न विषयः । अवस्थाऽज्ञाना- नां त्ववच्छिन्नचैतन्याश्रितानां तत्तजडमेव विषयः । अन्यथा चाक्षुषवृत्त्या चन्दनखण्डचैतन्याभिव्यक्तौ तत्संसर्गिणो गन्ध- स्थाप्यापरोक्ष्यापत्ते: । तदनभिव्यक्तौ चन्दनतद्रूपयोरप्यप्का-

हेतुमाह-फलबलादित्यादिना। घटादिसाक्षात्कारे ससपि मूलाज- नानुवृत्तिरुपफलवलादित्यर्थः। मूलाज्ञानतत्कार्यातिरिक्तो यो मूला ज्ञा नवि- पपश्चिन्मात्रम, तद्विषयकत्वस्पैत ज्ञाने सूलाज्ञाननिवर्तकत्वे तन्त्रत्वकल्पनाद, घटादिसाक्षातकारे च तदभावाद न मूलाज्ञाननिवर्तकत्तवापत्तिरिसर्थ: । 'जडमात्रगोचरवत्त्या कथपत्रच्छत्चैतन्याचारकाज्ञ। ननिवृत्ति:, भिन्न- विषयत्त्रादू' इति शङ्कायामतस्थाऽज्ञानमवचच्छित्चैनन्पावरणद्वारा जडमप्पात णोति। अनो जडमात्रगोचरयापि वृक्षा अवस्थाऽज्ञाननिदांत्तससम्भवतीति पतिपादितम। इदानीं तस्यामेत्र शङ्कायां प्रकारान्तरेण समाधानं दर्शयति- अथवेति।अथवा अतस्थाऽज्ञानानां तत्तजडमेव विषग इति सम्बन्ध:। 'घट न जानामि'इत्यादिपृर्तोक्तानुभवादेवेति भावः । तर्धवस्था ऽज्ञानानामाश्रयो- Sपि तत्तज्जडमेव स्थात्, तथाचापसिद्धान्त इसत आह-अवच्छिन्नचैतन्या- श्रितानामिति। ननु जडस्पाज्ञानविषयत्ोपगमे 'जडगज्ञानस्य विषयो न भवति'इतिसिद्धान्तस्य का गतिरत आह-मूलाज्ञानस्यैवेति। जडस्याज्ञाना- विषयत्वसिद्धान्तो मूलाज्ञानमात्रविषय इति भातः । अन्यथेति। जडस्या- नावृतत्व्रे इसर्थः। चन्दनखण्डगोचरचाक्षुषवृत्या तदवच्छिन्नवैतन्यमभिव्य- ज्यते, न वा। आधे दोषमाह तत्संसर्गिण इति। चन्दननिष्ठगन्घस्पापि चन्दनस्येवापरोक्ष्पापत्तिः। अभिवयक्त चैतन्यसंसर्गित्वस्योभतरशेषाद् जडस्यावृतत्वपक्षे तु नायं दोष:। चाक्षुषट्ृश्या गन्धावरणानिवृत्तेरिस- थः। द्विनीये दोषमाह-तद्नभिव्यक्तािति। अप्रकाशापतेरि

अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम्। ४७७

शापत्तेः । न च चाक्षुषवृत्या चन्दनतद्रूपवच्छिन्नचैतन्योर - भिव्यक्त्या तयोः प्रकाशः, गन्धाकारवृत्त्त्यभावेन गन्धाव- च्छिन्नचैतन्यस्यानभिव्यक्त्या तस्याप्रकाशश्रेति वाच्यम्। चैत- न्यस्य द्विगुणीकृत्य वृत्त्ययोगेन एकद्रव्यगुणानां स्वाश्रये स- वत्र व्याप्य वर्तमानानां पृथक् पृथग गगनावच्छेदकत्वस्येव

चैतन्येनैश शुक्तीदमंशावच्छिन्नचैतन्येन शुक्तिरजतवत् प्रका- श्यतया तस्याभिव्यक्तौ गन्धस्यापि प्रकाशस्य, अनभिव्य- क्तौ रजतादेरप्यप्रकाशस्य चापत्तेः । न च गन्धाकार- वृत्त्युपरक्ते एव चैतन्थे गन्धः प्रकाशते इति नियमः, प्र.

च्छेदकत्वमस्तीत्यभिप्रेत्याशङ्कते-न चेति। एकत्र द्रव्ये रुपरसगन्धादि- भेदेन चैतन्यभेदो नास्ति, मानामावादिसाह-चैतन्यस्पेति। चैनन्य- स्प निरवयत्रतया द्रव्ये द्रव्यावच्छेदेनैका, गुणावच्छेदेनापरा वृ्तिर्न स- म्भवतत्यिर्थः। यद्येकत द्रव्ये प्रदेशभेदेन गन्धादयः स्यु:, तदा तत्र द्रव्ये गन्धादिमेदेन चैतन्यभेदशङ्काऽपि स्याद्, न त्वेतदहित। गन्धादीनां व्या- ववृत्तित्व्रानुभवादित्याशयेनाह-व्याप्पेनि। गगनेति । यथा घटा- दिद्रव्याणां गगनभेदकत्वमस्ति, तथा गन्धादीनां गगनभेदकत्वं नासत। गन्धादिभेदेन गगनभेदाननुभवादिति भावः। गन्धादिभेदेन चैतन्यमेदा- भावे सिद्धे चन्दननैतन्पाभिव्ववत्यनभिव्यकक्तिकतौ पूर्वोक्तदोषौ दुष्परिठ- रावित्याह-तेषामिति। शुक्तीति। यथा शुक्तीद मंशावच्छित्रचैतन्ये रजतस्याध्यासादू रजनं शुक्तीदमं- वचैतन्येनैवावभास्यं, न विविदमंशावच्छि न्नचैनन्यपेक्षया पृथग्भूतेन स्वान- चिछन् चैतन्येनावभास्यम, तथा द्रव्पावच्छिमचैतन्ये कल्पिता रूपादयो डपि द्रव्यावच्छिन्चैतन्येनैव भकाश्या इत्यर्थः । ननु चन्दनगन्धस्याभिव्यक्त चैतन्यप्रकाशसंसृष्टस्यापि गन्धगोचर- वृश्यभावादेवापरोक्ष्पभाव इति सङ्कामनूध निराकरोति-न थ गन्धा- कारेति। 'नियमो न च' इत्पत्र हेतुमाह-प्रकाशसंसर्गस्पैवेति। न तु

४७८ तृतीयपरिच्छेदे।

काशसंसर्गस्यैव प्रकाशमानशब्दार्थत्वेनासत्यामपि तदाकारवृत्ता- वनावृतप्रकाशसंसर्गे अप्रकाशमानत्वकल्पनस्य विरुद्धत्वात। अ- भिव्यक्तस्य गन्धोपादानचैतन्यस्य गन्धासंसर्गोक्त्यसम्भवात। त- स्मादू यथा चैत्रस्य घटवृत्तौ तं प्रत्यावरकस्यैवाज्ञानस्य निवृत्ति- रिति तस्यैव विषयप्रकाशो, नान्यस्य, तथा तत्तद्विषयाकारवृत्या तत्तदावरकाज्ञानस्यैतर निवृत्तेर्न विषयान्तरस्यापरोक्ष्यम्, 'अना- वृतार्थस्यैव संविदभेदाद आपरोक्ष्यम्'इत्यभ्युपगमादिति। प्रमातृ- भेदेनेव विषयभेदेनाप्यकेन्न चैतन्ये अवस्थाऽज्ञानभेदस्य वक्त-

वन्युपहितानावृनमकाशससर्गस्य प्रकाशमानताशब्दार्थलम, सुखादिगोचर- वृत्त्यनुपाहनसाक्षिपकाशमंमर्गिणि सुखादौ प्रकाशमानशब्दार्थत्वाभावपस- इादिसर्थः। गन्धस्याभिव्यक्तचैतन्यसंसर्ग एव नासतीसाशखाइ-अभि- व्यक्तस्य चेति। चकारस्यासम्भवादित्यनेन सम्बन्धः । उपादानपदम- षिष्ठानपरम। असम्भवादिति। तथा च जडस्यानावृतत्व्र पक्षे च् -ध

ः। जडस्यावृतत्वपक्षे तु नोक्तोषपसक्तिरित्याह-तस्मिति। जडे आवरणस्य सिद्धत्वादित्वर्थः । ननु जडस्यावृतत्व्पक्षेवि चन्दनगोचरचा- क्षुषटृश्पैत गन्धावरणस्थापि निवृत्ति: स्यात। गुणगुणिनोस्तादात्म्याव। तथा च चन्दनापरोक्ष्पदशार्या तद्धन्धापरोक्ष्यदोषोऽत्रापि तुल्य इति शङ्कां दष्टान्ेन परिहरति-वथेति। नान्यं प्रति सावारकाज्ञानस्यापि निषात- रित्येवकारार्थः । तस्पैवेति। चैत्रस्पैव घटपकाशः, नान्यस्य मैत्रादेरि- त्यर्थः । तथेति। गुणगुणिनोस्तादात्म्येपि भेदस्पापि सत्त्वाद न च- न्दनगोचरवश्या गन्यादेरापरोक्ष्पपरसक्तिरित्यर्थः । ननु चन्दनसंविदभिन्न- स्य गन्धस्यातृतस्यापि कर्थं नापरोक्ष्मित्याशज््यानावृतसुखादायेव संवि-

नन्वेकत्र चन्दनावच्छित्नचैतन्पेSवस्थाज्ञानस्य चैत्रं ति चनदनावरकस्यैक- त्वाचस्य च चन्दनगोचरष्टर्या निृत्तत्वाच्चन्दनवृत्तिकाले गन्वस्यावरणम- युक्तमिसाश्षङ्कां निराकरोति-इति, पमातृभेदेनेवेलि। यथा एकत्र विषये

अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम्। ४७९

ध्यसया अवस्थाSज्ञानानां तत्तजडविषयकत्वमिति घटादिवृत्तीनां नावस्थाऽज्ञाननिवर्तकत्वे का चिदनुपपत्तिः । न वा मूलाज्ञान- निवर्तकत्वापत्तिः । (वे०सू०मं०) साक्षिण: स्वप्रकाशत्वान्नाहंवृत्त्याऽपि ततक्षयः।। तथा कालादिवैशिष्टयगोचरप्रत्यभिज्ञया॥३० ॥ न चैवमपि जीवविषयाया अहमाकारवृत्तेर्मूलाज्ञाननिवर्त- कत्वापत्तिः। तस्याः स्वयंप्रकाशमानांचित्संवरलिताचिदंशमात्र- न्यादिविषयभेदेनाप्यज्ञानमनेकमस्तीति वक्तव्यम्। चन्दनापरोक्ष्यदशायां गन्धापरोक्ष्य।दर्शनादेवेसयं हेतुः पकृपरामर्शिना इतिेन समर््ते। तथा च चन्दनापरोक्ष्पकाले गन्धाद्वेरवरणसम्भवाद नोक्तदोष इति भावः। जड- विषयकत्वमितीति। जडविषयकत्वादित्यर्थः । न कािदनुपप- त्तिरिति। घटादिवृत्तीनां चैतन्यविषयकत्वाभावे ज्ञानाज्ञानयोस्समानतिषयक त्वरुपं विरोधमयोजकं न सम्भवति। तामा जडमात्रगोचरत्वादज्ञानस्य च वैतन्यमात्रविषपकत्वाभ्युपगमात्। तथा जडस्यावरणाभ्युपगमे अपसिद्धा- न्तापत्तिरुपानुपपत्तिरि नास्ति। जडावरणानभ्युपगमस्य मूलाज्ञानविषय-

धरूपानुपपत्तिरपि नाहिति, तदेकत्वादिसादिकमभिपेत्य न काचिदनुपप- त्तिरित्युक्तम । परममकृतमाह-न वेति। घटादिवत्तीनामपि मूलाज्ञाननिवर्तकत्वा- पसिरिति यत पूर्ववादिनश्चोद्मादौ प्रकृतम्, तद् नास्त्येव। घटादिदत्तीना मूलाज्ञानविषय चैतन्यविषयकत्वानभ्युपगमादिसर्थः । न चैवमपीति। घटादिृत्तीनां चैतन्यविषयकत्वाभावे- डप्यह मर्थरूपजीवस्य चिदचित्संत्रलितरूपतया अहंदत्ते श्रैतन्यविषय कत्वाव शयम्मावादित्यर्थः। सस्या इति। स्मकाशतया स्वयमेत्र मका- शमानायां चिति चित्संवलितश्चित्तादात्म्येनाधर्यस्तो योऽ्यमचिदंश, त- न्मान्रविषयकत्वादहमाकारवृत्तेर्न तस्पा अपि चैतन्पविषयकत्वम्। औ- पनिषदत्वश्रुतिविरोधादेवेसर्थः । ननु 'सेऽह रवमे श्रीकृष्णमन्वभूवम्

४८० तृतीयपरिच्छेदे।

विषयत्वात्। 'सोऽहम्' इति प्रत्यभिज्ञाया अपि स्वयम्प्रकाश- चैतन्ये अन्तःकरणवैशिष्ट्येन सह पूर्वापरकालवैशिष्ट्यमात्रवि- षयत्वेन चैतन्यतिषयत्वाभावादिति ।।

वाक्यजं ज्ञानमेवाहुर्मूलाज्ञाननिवर्हणम्॥ ३१॥ केचित्तु घटादिवृत्तीनां तत्तदवच्छिन्नचैतन्यविषयत्वमभ्युपगम्य- कम्। अन्यथा तथा चिदात्मनः स्थायित्वं संघातव्यतिरिक्तत्वं च न सिध्वेदित्यत आह-सोऽहमिति। प्रत्यभिज्ञाऽपि स्वयमेत्र मकाशमाने चैतन्ये 'अहम'इति अन्तःकरणतादात्म्यमित तत्तादिवैशिष्ठ्यमपि विपयी- करोति, नतु स्व्रपकाशचैनन्यम। अध्मिन्मते चिदात्मनः स्थायित्वादेशकु- तिबलादेव सिद्धिः, न प्रतभिज्ञया इति बोध्यम।। 'घटादिवटत्तीनामपि चैतन्य विषयकत्वाविशेषाद्वेदान्तजन्यज्ञानवन्मूला- ज्ञाननिवर्तकत्वापत्तिः'इति चोदे 'हेतोरेवासत्वान्ोक्त्कातिमसङ्गः'इति समाधा नमुक्तम। इदानीं तासां चैतन्यविषयकत्वाभ्युपगमेऽपि नोक्तातिमसङ्ग इ- त्याह-केचित्विति। अभ्युपगम्पेति। न चैवमभ्युपगमे चैतन्यस्य चक्षुरा दिविषयत्वनिषेधश्रुतीनां बाघः स्यादिति वाच्यम्। तासां निरुपाधिकचैत-

भावादिति मातः। अन एव ब्रह्मचैतन्यस्य सर्वप्रत्ययवेद्यत्वमतिपादकपूर्ो- दाहृतवार्तिकवचनमपि सङ्गच्छने। अज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाण्यम्। अज्ञानं च वस्तुचैतन्यमेव। तस्यैव स्त्रमकाशतया सदा मसक्तपकाशस्याज्ञानविष- पत्वकल्पनौचित्याव। अवभासकचैतन्यस्यावरणे सति जडानभाससम्भने- न तस्य पृथगावरणकल्पनायोगात्। अज्ञानस्य चैतन्याश्रितत्व्रनियमेन तस्य तमस इन स्व्राश्रयादन्यत्रावरणहेतुत्वानुपपत्तेश्च ।.तथा च प्रत्यक्षादीनामापे मामाण्यसिद्धये घटाय्यवच्छिन्चैतन्यविषय कत्वमेव स्वीकर्नव्यम, न तु जडमा- प्रविषयकत्वम्। एवं सर्वेषामेव्र मानानां फलश्दितचैतन्यविषयकत्वादमृ- तत्वसाधने ब्रह्मदर्शने सर्वेषां मानानां कारणत्वमसक्तौ वेदान्तानामेवावरोधेच्छ- या नियमनेच्छया श्रोतव्पेतिवचः 'वेदान्तानामेत्र विचारः कर्तव्यः इसमुमर्षे माहेति वार्तिकार्थ:। घटादिटत्तीनां तु चैतन्यविषयकत्वरेऽपि वेदान्तजन्यत्वा- भावेन श्रोतव्यविधिसिद्धनियमादष्टमाहिताभावात्र मूलाज्ञाननिव्तकतव

भज्ञाननिवर्तकनिरूपणम्। ४८१

'सर्वमानप्रसक्तौ च सर्वमानफलाश्रयात् । श्रोतव्येतिवचः प्राह वेदान्तावरुरुत्सया' ॥ इति-

न्तजन्यमेत्र नियमादष्टसहितं ब्रह्मज्ञानमप्रतिबद्धं ब्रह्माज्ञाननित्र- र्तकमिति घढादिज्ञानान्न तन्निवृत्तिप्रसङ्ग इत्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) अन्ये स्वरूपसम्बन्धाद्वैजात्याद्वा Sपि वाक्यजात्॥ अखण्डाकारकं ज्ञानमाचख्युस्तन्निवर्तकमू ॥ ३२ ॥ अन्ये तु तत्त्रमस्यादिवाक्यजन्यं जीवव्रह्माभेदगोचरमेत्र ज्ञानं मूलाज्ञाननिवर्तकम, मूलाज्ञानस्य तदभेदगोचरत्वादिति न

भेदश्य तत्तवेदकप्रमाणबोध्यस्य चैतन्यातिरेके द्वैतापत्तेः 'चै- तन्यमात्रममेदः' इति तद्रोचरं घटादिज्ञानमप्यभेदगोचरमिति वा-

पसङ्ग इति मात्रः। अप्रतिबद्धमिति। नियमादष्टेन पतिबन्धकदुरितस्य क्षीणनवादिति माव:।। 'तस्मस्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्'इति- नारदवचनदर्शनात्, 'तत्तमस्यादिवा क्योत्थं यजीवपरमात्मनोः। सादात्म्यविषयं ज्ञानं तदिदं मुक्तिसाधनम ॥' इति- भगवत्पादीयवचनदर्शनाच्च मूलाज्ञानस्य जीवव्रह्माभेदावारकत्वा- व जीवव्रह्मणेरिक्यलक्षणतादात्म्यविषमक यजू ज्ञानम, इदमेत्र मुक्तिसा- धनम, अतो नोक्तातिश्मङ्ग इति ममाधानान्तरं दर्शयति-अन्ये त्विति । इनीति! 'वाक्पजन्याभेदज्ञानमेव्राज्ञाननिवर्तकम्'इति स्थिते तदभेदागोचरा- द्वटादिज्ञानाद् न सूलाज्ञाननिवृत्तमसङ्ग इत्पर्थ:।न चेति। जीवब्रम्माभेदशरै तन्यापेक्षया अतिरिक्त इति वकतुं न शक्पते। तथा सति वेदान्ततात्पर्यगोचरस्प अभेदस्य सत्यत्वावश्यभावेन चैतन्यस्याद्विती यत्त्रहानापसे, वेदान्ततात्पर्यविष- यस्यामेदस्पाससत्वे वेदान्तानां तक्ष्वावेदकत्वलक्षणस्व प्रामाण्यस्य सिद्धा- म्तसम्मतस्प भङ्रापसेरिस्पर्थ:। अत्र तरफं पर्मार्थवस्तुपरम ।न हीति। ६१

४८२ तृतीयपरिच्छेदे।

च्यम्। न ह्यभेदज्ञानमिति विषयतो विशेषं ब्रमः, किंतु 'घटादिज्ञाने वैतन्यविषयकेऽपि जीवब्रस्माभेदो न विषया, महावाक्यार्थज्ञ- ने तु सयोरभेदो विषयः इत्येवं घटादिज्ञानापेक्षया महावाक्यजन्यज्ञानस्य विषयतो विशेष न ब्रूमः, येनोक्तदोषतादवस्थ्यं स्यादित्यर्थः । नतु 'इह रजतम्'इतिभ्रमे यवानधिष्ठानांशो भासते, तावदपेक्षया अधिकशुक्तिता- दिविशेषविषयकस्य शुक्त्यादिज्ञानस्य रजतादिभ्रमविरोधित्वं हष्टम। तथा च 'सन् घटः', 'स्फुरति घटः' इत्यादिभ्रमेषु यावदधिष्ठानभूतं चैतन्यं विष- यः, तावदपेक्षया अधिकाभेदविषयकत्वस्य वाक्यजन्यज्ञानेऽनम्युपगमे वा- क्योत्थज्ञानस्य 'भ्रमनिवर्तकत्वमेत्र न स्यात्। अतो विषयतो विशेषोऽभ्युप- गन्तव्य इति शङ्कते-किं त्विति। भ्रमाधिकविषयाणामेव ज्ञानानां अ्रनि- वर्तकत्वम'इति नियमो नास्ति। भ्रमानधिकविषयाणामपि भ्रमनिवर्तक- त्वदर्शनेन व्यभिचारात्। तथाहि-वस्तुतो घोपाधारभूने गङ्गातीरे यस्य तटाकतीरत्वभ्रमेण 'तटाकतीरे घोषः' इति भ्रमोडह्ति, तं प्रति 'गङ्गायां घोषः' इतिवाक्यपयोगे सति तम्माद्वाक्यात्तस्य पुरुषस्य 'गङ्गातीरे घोषः' इति बोधो जायते। तेन च षोधेन तस्य गङ्गातीरे तटाकनीरत्तभ्रमो निवर्तते। न च तत्र भ्रमविषपग- द्वातीरांशे भ्रमापेक्षया वाक्पजन्यबोधे कश्षिद्विशेषो विषयो हष्टः। न चतत्र वाक्यजन्यज्ञाने तटाकनीरव्यावर्तकस्य गङ्गातीरत्वरूपविशेषस्य विषयत्व- दर्शनाद्विशेषाविषयकत्व्रमसिद्धमिति वाच्यम्। यत्र तीरत्वमात्रपकारता- त्पर्येण 'गङ्गायां घोपः' इतिपयोगः, त्थेत तस्य भ्रान्तस्य तातार्यग्रहश्च, तत्र गङ्गातीरत्वमकारकवोधाभावेि भ्रमनिवृत्तिदर्शनेन व्यभिचारर्धोव्या- त। तथा 'येन केनचित कशलेन तुषोपनापः कर्नव्यः' इति भ्रमनन्तं पुरुषं भति कपालत्वमात्रमकारकत्वतात्पर्येण प्रयुक्ता त्तनवात्रतात्पर्व त्तया गृहीनाव "पुरोडाशकपालेन तुषानुपतरपति"इतिवाक्याद 'कपालेन तुषोपतापः कर्तव्यः' इसेव तस्य पुरुषस्य बोधो जायते। तत्र कपालांशे कपालान्तरव्यावर्तकवि- शेषाग्रहणेऽपि पुरोडाशकपालातिरिक्त कपालपु तुषोपतापसाधनत्वभ्रमनिद्ठ- प्िदर्शनेन तत्रापि व्यभिचारात । तस्मात 'तीरे घोषः' इतिशाब्दबोघस्य ग- क्ातीरत्वरूपविशेषविषय कत्वाभावेऽपि तद्धेतुपदार्थोपस्थितिकाले तीरस्य ग-

क्रश्य भ्रमानधिकविषयस्यापि तक्ष्य भ्रमनिवर्तकत्वमिति वक्तव्यम्।

अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम्। ४८३'

त त्वंप दवाच्यार्थधर्मिद्दयपरा मर्शादिरूपकारण विशेषाधीनेन स्वरुपसं बन्धविशेषेण चैतन्थविषयत्त्रमेव तदभेदज्ञानत्वम्। यथा हि

तथा 'कपालेन तुषोपनापः कर्नव्यः' इतिशाब्दवोधस्य स्वयं क-

पस्थितिकाले कपालस्य पुरोडाशसम्बन्धित्वेनोपस्थितिसच्वा ततदुपस्थि- तिमहिम्ना तस्य भ्रमानधिकविषयस्यापि भ्रमनिवतर्कत्वमिति व- कन्यम्। तथा च ज्ञानस्य भ्रमविरोधित्वे सामग्रीविशेषप्रयोज्य- त्वं प्रयोजकम्, न तु भ्रपाधिकविषयत्वम्। व्यभिचारात। कि च म- हावाक्यजन्यज्ञानस्य ्सिद्धम, महावाक्यानां च चैतन्यस्वरुपमात्रबोधकत्वं द्वितीयपरिच्छेदे मुक्तिमाधनमहावाक्यजन्यज्ञानं पति चैतन्यमात्ररूपविषयनियामकश्रुत्युदा हरणेनास्माभिर्साधितम। मपश्चितं च निवन्धनेष्वेतत्। तथा च शुक्तिरज- तादिस्थले भ्रमाधिकवविषयशुक्तिज्ञानादौ भ्रमविरोधिनि भ्रमाधिकविषय-

वेदान्तानुमारेण पुर्वोदाहनव्यभिचारस्थलानुरोधेन च ज्ञानस्य भ्रमि- रोधित्वरे सामग्रीविशेषाधीनत्मेवानुगतं मयोजकं कल्पयितुं युक्तम, न तु

भ्रमानेवर्तकत्वं सम्भवनीति समाघते-तत्त्वमिति। तत्त्वरंपदयोर्ग- ध्यार्थभुतौ जीवेश्वरावेत धर्मिद्रयम्। तस्य तत्त्वंपदाभ्यां प्रथम श. क्या स्मृतिरूष: परामर्शः, तदनन्तरं त्त्वंपदसामानाधिकरण्यबलादू 'जी- व ईश्वराभिन्नः' इति तयोपिशेषणवरिशेष्यभावेनावगाति:, तदनन्तरं च वि- शिष्टयोरैक्यं न सम्भवतीति विरोधपतीतिः, तदनन्तरं च तत्ततरंपदाभ्यां

वाक्पजन्यज्ञानस्य स्ववनिषयचैतन्येन सह यः स्वररूणसम्बन्धविशेषः सा- मग्रीविशेषाधीनत्वपयुक्त:, तेन सम्बन्धेन वैतन्यगोचरत्वं घटज्ञानादि व्यादृत्तम, तदेव' तस्याभेदज्ञानत्त्रम, त्वलादेव तस्य मूलाज्ञानमिथ्याज्षा- नादिविरोधित्वामेसर्थः। महावाक्यजन्यज्ञानस्य घटादिज्ञानापेक्षया चैत- म्यांशे विषयतो विशेषाभावेऽपि सामग्रीविशेषादेव घटादिज्ञानप्रेक्षया

४८४ दसीयपरिष्छेदे।

विशेषणविशेष्य तत्सम्बन्धगोचरत्वाविशेषेऽपि विशिष्ज्ञानस्य

गोचरत्वमेव्र समूहालम्बनव्यावृत्तं त्रिशिष्ट ज्ञानत्वम्, यथा वा 'स्था- जुत्वपुरुषत्ववान् इति आहार्थवृत्तिव्यावृत्तं संशयत्वं विषयतो वि- शेषानिरूपणात्, तथा घटादावपि 'सोऽयं 'घटः' इत्यादिज्ञानस्य स्त्ररूपसम्बन्धविशेषेण घटादिविषयत्वमेत्र केवलघटशब्दादिजन्य ज्ञानव्यावृत्तं तदभेदज्ञानत्वम्। अतिरिक्ता भेदानिरूपणात। भेदज्ञानत्वरूपे वैलक्षण्ये टष्टान्माह-यथा हीति। विशिष्टज्ञानस्पेति। 'दण्डी पुरुषः' इति ज्ञानस्येत्यर्थः। नरिशेषणविशेष्ययोरसंगरगग्रिह आ- दिपदार्थः । समूहालम्बनेति। 'दण्डपुरुषमंयोगाः' इति ज्ञानेत्यर्थः । तदुक्तं चिन्तामणिकृता-'कारणकृतः' इति । विशिष्टज्ञानस्य समूहा- लम्बनापक्षया विशेषणज्ञानादिरुपकारणकृतो विशेष इति तदर्थ: । स्थाणुत्वेति। 'स्थाणुत्वविरुद्धपुरुषत्ववात्' इति निश्चयस्मंशयममानविष यको य आहार्यवत्तिरुपस्तव्यात्तमित्यर्थः। विशेषदर्शनदशायामनाहा- र्यनिश्चयासम्भवादाहार्येत्युक्तम। विषयत इति । विशिष्टज्ञाने, 'स्था- णुः पुरुषो वा' इतिसंशये चेति शेषः। न केवलं तत्त्वमसितावयज- व्यज्ञानस्याभेदज्ञानत्वे इयं रीति: 'सोऽयं घटः' 'सोऽयं देवदत्तः'

भेदज्ञानत्व्रेऽपीयं रीतिरतुमर्नव्येत्याह-तथा घटादावपीति। अ तिरिक्तेति। केव लघटशब्ददेवद नशव्दादि जन्यज्ञा न ववि ष य घ टादि स्वरुपा वेक्षया 'सोऽयम्' इति वाकयगम्याभेदस्यानिरिक्तले मानाभावाठ्। तथा घ विषयतो विशेषामम्भवाव 'सोऽयं घटः' इत्यादानप 'तशमस'इत्यत्रे

पसम्बन्धविशेषेण घटादिस्वरुपनिषयकत्वमेव घठायमेदज्ञानत्वम, नान्य दिति वक्तव्यमिति भावः। ननु केत्रलघटशव्दादिजन्यज्ञानस्यापि वि- षपेण स्वरूपसम्बन्ध एव । तथा च कर्थं स्वरूपसम्बन्धकृताभेदक्- नत्वादिव्यवस्था। न च दत्तिज्ञानानां विषपैस्सह निषयव्रिषिभाव-

उ्छन्धे3 सामग्रीविशेषाधी नत्वपयुक्तपर स्परवैळक्षण्यकवपनया व्यवस्योप-

भज्ञाननिव्तकनिरूपणम् । ४८५

अभावसादृश्यादीनामधिकरणप्रतियोग्यादिभिः स्वरूपसम्बन्धयु- क्तानामधिकरणेनाधारावेयभावरूप: स्वरूपसम्बन्धविशेषः, प्र- तियोगिना प्रतियोग्यनुयोगिभावरू इत्यादिप्रकरेण स्वरूप- सम्बन्धे अवान्तरविशेषकल्पनावद् वृत्तीनां विषयेवि संयोग- तादात्म्ययोरतिप्रसक्त्या विषयैवरिषयवरिषयिभावरूपस्वरूपसम्बं्धव- तीनां विषयविशेषनिरूपणासम्भवे कलप्ते एव स्वरूपसम्बन्धे दनं कर्तु शक्पते इति वाच्यम्। स्वन्पमम्वन्धेषु वैलक्षण्यस्य का-

ति। नतु वृत्तीनां विषयैस्सह विषयन्विपयिभावः स्वरूपसम्बं्धकृत एव न भतति, किं तु संयोगादिकृतः। तथा च तासां तैस्सह

त्यत आह-संयोगेति। वृत्तिसंयोगस्य वृत्तिविषयत्तमयोजकत्वे च-

वरत्तिविषयत्वपयोजकतवे वृत्त्िष्ठानतया वृत्तितादात्म्यापन्नस्य घाद

तदविषयत्तर प्रसङ्गात्तद्वृत्तिपरिणाम्यन्त:करणस्प घटादि वत्ति विषयत्तम्रसङ्गाख्य्य

तत्र सामग्रीविशेषवलादपि विषयस्वरूपात्मके सम्बन्धे विशेषो निरुपयितुं न शक्पते इसत आह-विषयविशेषनिरूपणासम्भव इति। निपये निर्विशेषचैतन्यात्मके विशेषाधानासम्भवेऽपिं स्वरूपसम्बन्धान्तर्गततया वलृसे एव ज्ञानस्त्ररूपात्मके सम्बन्धे सामग्रीविशेषवलाद्विशेषाधानसम्भवा न्रोक्तदोष इति भाव: । यद्रा वृत्तीनां विषपेऽपि संयोगतादात्म्यपोरतिपसकत्या विषयविशेष-

अभावसादशपादी नामधिकरणादावित्र वृत्तीनामवि विषये संयोगतादारमय पोरतिपरसक्ततवेन ताभ्पां वृत्षी: मति विषयविशेषनियमनासम्भवे सति प - नियामकपरय। विषयवषयिभावस्य स्वकूपसम्बन्धनियम्यल्ेन तयोरः

४८६ तृतीयपरिच्छेदे।

अवान्तरविशेषकल्पनेनाभेदज्ञानत्वादिपर स्परवैलक्षण्पनिर्वाहाच् ।

वेदान्तानामखण्डार्थत्वहानिरपीत्याहुः। (वे०सू०मं०) ननु स्वहेतुमज्ञानं विरोधात्सा कथं हरेत्।। वृत्तिर्मैवं विरुद्धत्वाद्वहिसंयोगवत् पटे। ३३ ॥। ननु घटादिज्ञानवद् ब्रह्मज्ञानस्यापि न मूलाज्ञानननि- वर्तकत्वं युक्तम्। निवर्तकत्वे तदवस्थानासहिष्णुत्वरूस्य विरोधस्य तन्त्रत्वात्, कार्यस्य चोपदानेन सह तादृशत्रिरो- धाभावादिति चेन्न। कार्यकारणयोरन्यत्र तादशविरोधादर्शनेि

भेदस्य स्वरूपशब्दार्थस्यायोगात।

पये स्वरूपसम्बन्धवत्तं परिशेषात् सिध्यतति, स्वरूपसम्बन्धातिरिक्तस्प स- म्बन्धान्तरस्य कल्पनोपपसेरित्यत आह-क्लप एवेति। स्वरूपसंम्बन्ध- स्य वृश्यादिस्वरूपतया तस्य क्लृप्तत्वात कलृपते एव स्वरूपसम्बन्धे विशेष- कल्पनायां लाघनम्, सम्बन्धान्तरं कल्पयित्वा तहिमिनू सम्बन्धान्तरे अभेद- ज्ञानत्वादिनिर्वाहकविशेषकल्पनायां गौरवम्। अतो वृत्तीनां विषयैः सह स्व- रूपसम्बन्धवत्वमेव्रेति भावः । नतु 'तत्वमस्पादिवाक्याद् जीवस्य ब्र म्माभे- दस्यैव संसर्गविधया मानाद्वेदान्तानां संसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वरूपाखण्डा र्थत्वाभ्युपगमहानि:' इसेोधं निरवकाशमिसाह-एवं चेति। महावावयज-

त्यर्थ: । हानिरपीति। घटादिवृत्तीनां मूलाज्ञाननिवर्तकत्ापत्तिर्नास्ति, अखण्डार्यत्वहानिश्च नास्तीसपिशब्दार्थः।। वेदान्तजन्यज्ञानस्यापि मूलाज्ञाननिवर्तकत्वमाक्षिपति-नन्विति। तादृशेति। कार्यस्य लोके उपादानस्थितिविरोधित्वादर्शनादित्यर्थः । ब्र. हगोचरवृर्तति मति अन्तःकरणस्यैवोपादानलवेन ता प्ति अज्ञानस्यानुपादान- त्वात्ततिवर्नकत्वं सम्भवतीति मत्वाऽऽह-नेति। उपादानत्वमुपेत्याप्याह- कार्येति। उपादानोपादेययोनिवत्पनिवर्तकभावपयोजकविरोधो नासतीत्यु- हसर्गः। स च ब्रम्मज्ञानतदुपादानस्थले अपोदते। निवत्यनिवर्तकरमावमयोज-

अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम्। ४८७

एकविषयज्ञानाज्ञानप्रयुक्तस्य तादृग्विरोधस्यात्र सत्वात कार्य- कारणयोरप्यमनि संयोगपटयोस्तादृशविरोधस्य दृषेश्र । न चा- गनिसंयोगादवयवविभागप्रक्रियया असमत्रायिकारणसंयोगनाशा- देव पटनाशः, नाग्निसंयोगादिति वाच्यम्। दग्धपटेऽपि पूर्व- संस्थानानुवृत्तिदर्शनेन मुद्गरचूर्णीकृतघटवद् अतयवविभागादर्श- नातू तत्रावथवविभागादिकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात्। ना- पि तत्र तन्तूनामपि दहिन समत्रायिकारणनाशात् पटनाश इ- ति युक्तम। अंशुतन्त्वादिभिस्सह युगपदेत्र पटस्य दाहदर्श- नेन क्रमकल्पनायोगात्। यतोऽधस्तान्नावयवनाशः, तत्रातयवे

कतया लोके क्लृप्समानविषयज्ञानाज्ञानभावस्य विशेषरूपतया तेन सामान्य रूपस्योपादानोपादेयभावपयुक्ता विरोधस्य बाघोपपत्तेरित्पर्थः । लोके उपा-

र्यकारणयोरपीति। अभितंयोगरूपकार्यस्य सत्रोपादानषटनाशकत्वद- शनादित्पर्थः। ननु तव्राग्निसंयोगस्य नाशकत्वदर्शनं भ्रान्तिरिति मत्व्ा शङ्कते-नचाग्नीति। प्रक्रिययेति। अग्निसंगोगात्तन्तुपु क्रिया, ततहतेषां विभाग:, ततस्तेषा पटासमवायिकारणसंयोगनाशः, ततः पटनाश इति वैशेषिक पक्रिया। तन्तुषु विभागमक्रियैव भ्रान्तिमूलेत्याह-दग्धपटेऽपीति। पूर्वसंस्थानं संयुक्तावस्था। व्यतिरेकटष्टान्तमाह-मुद्धरेति। यथा मुद्धरचूर्णी- कृतस्य घटस्यावयत्रेषु विभागो दृश्यते, तथा पटदाहानन्तरं दग्घतन्तुषु तिभागाद- र्शनेनेत्पर्थः । तत्रेति। तन्तुष्वित्यर्थः । वैशषिकमक्रियान्तरमपि भ्रान्तिमू- लमेवेत्याह-नापी त्यादिंना। तश्रेति। पटदाहस्थले इत्पर्थः । अग्रिसं- योगस्य कचिदुपादानद्रव्यनाशकताया आवश्यकत्वात् पटनाशकत्वमपि तस्पैवसाह-यत इति। यतो अणुकादघस्तादू अणुकावयतस्य परमाणोरन नाशः, तत्र वणुके विद्यमानादतनिसंयोगादेव तदुपादानभृत- वणुकनाशस्य वाच्यतात। न च तत्रावयव्रिभागमक्रियया परमा- शुद्रयसंयोगनाज्ञादेव अणुकनाश इति वाच्यम। अनयवचिभागमक्रि- याया निरस्तलात। तथा चापिसंयोगस्य स्वोपादानवटनाशकत्वदर्शनं

४८८ तृतीयपरिच्छेदे।.

अग्निसंयोगादेव नाशस्य वाय्यत्वात् ॥ ११ ॥ (१२)नन्वस्त्वेतदेवम्, तथाऽपि सविलासाज्ञाननाशकमिदं ब्रह्मज्ञानं कथं नश्येद्, नाशकान्तरस्याभावादिति चेदू, (घे०सू०मं०) हत्वा मोहं विनश्येत्सा कतकाब्बिन्दुवहयः। पङ्कभस्मतृणानीव वास्तप्ायसभूमिषु॥३४ ॥ यथा कतकरजः सलिलेन संयुज्य पूर्वयुक्तरजोऽन्तरविश्लेषं जनयत स्त्रविश्लेषमपि जनयति, तथाऽजमन्यव्यस्यमानं ब्रह्मज्ञा- नं पूर्वाध्यस्तसर्वप्रपव निवर्तयत् स्वात्मानमपि निवर्तयतीति केचित्। अन्ये तु अन्यन्निवर्त्य स्वयमपि निवृत्तौ दग्धलोहपीता- म्बुन्यायमुदाहरन्ति॥ न भ्रान्तिरिति भाव: ।। नन्वस्त्वेतदेवमिति एनद् ब्रह्मज्ञानमेत्रान्तःकरण - द्वारा स्व्रोपादानाज्ञाननाशकमस्त्व्सर्थः। तथाऽपीति। ब्रह्मज्ञा- नस्य सविलासाज्ञाननाशकत्वेऽपीसर्थः। सकार्याज्ञाननाशकस्वाज्ञाननाश- काले अनशिष्यमाणस्य ब्रह्मज्ञानश्य नाशो न सिध्येत् । स्वस्य स्व्र- नाशयत्वायोगादू, नाशकान्तरानवशेष।चेत्यर्थः । प्रथमं ब्रह्मज्ञानव्पति- रिक्तस्य सकलस्य ब्रह्मज्ञानेन नाशः, पश्चादवशिष्टस्य ब्रह्मज्ञानस्व ना- श इति क्रमो नोपेयते, कि तु ब्रह्मज्ञानेन सविलासाज्ञाननाशकाले सविलासाज्ञानेन सहैव ब्रह्मज्ञानस्यापि नाश इत्युपेयते। ब्रह्मज्ञानस्यैत्र स्व्रनाशं प्रसवि हेतुत्वाभ्युपगमात। न चैकस्यैव स्व्रपरविलापकत्वं न दृष्टमिति वाध्यम। कतकरजसि दृष्टत्वादिति परिहरति-यथेति । पूर्वेति। कतकरजस्संयोमात पूर्व जलेन संयुक्तरजोऽन्तरैर्जलस्य विश्लेषमिसर्थः । पूर्वाध्यस्त्ेति। ब्रह्मज्ञानाध्यासाव पूर्वेसर्थः ॥ अन्ये त्विति। यथा वहितपलोहपिण्डे प्रक्षिप्तमम्वु लोहगतमर्मि नाशपदात्मानमाे नाशयति, तथा ब्रह्मज्ञानम्पीत्यर्थः । ब्रह्मज्ञानस्प ए- व्यतिरिक्त सर्व निवर्तयतस्तदैव स्वस्थापि निवर्तने दग्बलोहेन पीताम्बुरुपं

ब्रम्मज्ञानविनाशकविचारः । ४८९

अपरे त्वत्र दग्धतृणकूटदहनोदाहरणमाहुः ।न चध्वं- सस्य प्रतियोग्यतिरिक्तजन्यत्वनियमः । अपयोजकत्व्रात् । निरि- न्धनदहनादिध्वंसे व्यभिवाराच। न च ध्वंसस्य प्रतियोगि- मात्रजन्यत्व्रेऽवतिप्रसङ्गात् कारणान्तरमवश्यं वाच्यम्, निरि- न्धन दहनादिध्वंसेऽपि कालादष्टेश्वरेच्छादिकारणान्तरमस्तीति वा- चयम्। अतिप्रमङ्गापरिज्ञानात्। न च घटादि- ध्वंमस्यापि कारणान्तरनिरपेक्षत्वं स्यादित्यतिप्रसङ्ग: । ध्वं- समात्रे कारणान्तरनैरपेक्ष्पानभिधानान्। न च घटध्वंसदृथ-

यन्नात्मानमापि नाशयति, तथा अज्ञानतत्कार्यसमुदाये समुत्न् ब्रह्ममसय- कतन्राशयत्रात्मानमवि नाशयती सर्थः । ननु 'दग्धदाहयदहनादिन्यायेन ब्रह्म- ज्ञानादेव ब्रह्मज्ञाननाशः इत्युपपादनमयुक्तम्। घटादिनाशे मतियोगिघटाद् निरिक्तमुद्धरपातादिकारणान्तरदर्शनेन ध्वंमस्य प्रतियोग्यतिरिक्तकारणज- न्यत्वनियमादिति शङ्कते-न च ्वंसस्पेति। निरिन्धनेति। इन्ध- नानां निःशष नाशानन्तरं दहनस्य स्वत एव नाशदर्शनेन निरिन्धनदहन- वमे, म्वापाव्यमहितपूर्वकालीनज्ञानादिध्से च प्रतियोगिमात्रजन्ये व्यभि- चाराच्चेयर्थः। उक्तं व्यभिचार पूर्वादी परिहरनि-निरिन्धनेति। अते-

कत्वमिसाशयेन दुपपति सिद्धान्ती-अतिप्रसङ्गापरिज्ञानादिति। ननु कुतोऽपरिज्ञानमिति चेन, तत्र वक्तव्यम्-ब्रह्मज्ञानव्वंसस्य प्रति- योग्यतिरिक्ता जन्यत्वे घटादिध्वंसोि प्रतियोग्यतिरिक्तकारणानपेक्ष: स्पा- दित्यतिप्मङ्गो वा, घटादिध्वंसवद् ब्रह्मज्ञानध्वंसोऽषि पतियोग्यतिरिक्तकार- णापेक्ष: स्थादित्यनिमसङ्गो वा, ब्रम्मज्ञानध्वंसवत् घटज्ञानादिव्वंसोि कार- णान्तरानपेक्ष: स्यादित्यतिपसङ्गो वा, ब्रह्मज्ञानस्य स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षणे एव नाश: स्यादित्यतिपसङ्गो वा विनक्षितः ?। तत्राद्यमनूद दूषयति-न चेति। ध्वंसमात्र इति। ध्वं- सत्वावच्छिन्ने इसर्थः। अनभिधानादिति। न च सिद्धान्तिना तथाऽनभिधानेऽपि ध्वंसत्वाविशेषात्तत्र तदू आपादते इति वाच्यम। अ. पयोजकत्वादितति भात्रः ।. द्वितीयमतिमसङ्गेन दूपयात-घटधवंसदष्टा- ६२

४९० तृतीयपरिच्छेदे।

न्तेन व्रह्मज्ञानध्वंसस्य कारणान्तरपेक्षासाधनम्। तद्दृ- ष्ान्तेन मुद्रपतनापेक्षाया अपि साधनापत्तेः । नापि ज्ञान- ध्वंसत्वसाम्याद् घटज्ञानादिष्वंसस्यापि कारणान्तरनैरपेक्ष्यं स्या- दित्यतिप्रसङ्ग: । सेन्धनानलध्वंसस्य जलसेकादिद्ृष्टकारणापे- क्षत्वेऽपि निरिन्धनानलध्वंसस्य तदनपेक्षत्वतद्, जाग्रज्ञान- धवंसस्य विरोधिविशेषगुणान्तरापेक्षत्वेऽि सुषुप्तिपूर्वज्ञानध्वंस- स्य तदनपेक्षत्ववच्च मूलाज्ञानानिवर्तकज्ञानध्वंसस्य कारण- न्तरसापेक्षत्वेऽपि तन्निवर्तकज्ञानध्वंसस्य तदनपेक्षत्वोपपत्तेः । नापि कारणान्तरनैरपेक्ष्ये स्वोत्पत्युत्तरक्षणे एव नाशः स्या- दित्यतिप्रसङ्ग: । इष्टापत्तेः । तदुत्पत्युत्तरक्षणे एव ब्रह्माध्यस्तनि- खिलप्रपछ्वदाहेन तदन्तर्गतस्य तस्यापि तदैव दाहाभ्युगमात्। निरिन्धिनदहनध्वंसन्यायेन व्रह्म ज्ञानध्वंसस्यापि काला दष्टेश्वरेच्छा-

न्तेनेति। ध्वंसत्व्रहेतुनेति शेपः । तृतीयमनूद्यापयोजकत्व्रेन दूषयति- नापि ज्ञानध्वंसत्वसाम्यादिति। ब्रह्मज्ञानघवंसदृष्टान्तेनेति शेषः। सुपुपीति। सुपुप्तिपूर्वज्ञानादिगुणस्य नाशकगुणान्तरापेक्षारयां तस्यापि

सुषुप्तिपूर्वज्ञानादिगुणस्य नाशकान्तरानपेक्षत्वं वक्तव्यमिति भावः । मू- लाज्ञानानिवर्तकेति। घटादिज्ञानेसर्थः । चतुर्थमतिपसङ्गमनृय तस्ये- पृत्तमाह-नापि कारणान्तरनैरपेक्ष्ये इति। ब्रह्मज्ञानध्वंस- स्थेति शेषः। ननूदाहृतनिरिन्धनदहनध्वंसादौ जलमेकादिविशेषकारण- नां व्यभिचारदर्शनेऽपि साधारणकारणानां व्यभिचारादर्शनेन ब्रह्मज्ञा- नध्वंसस्यापि साधारणकारणपिक्षा दुर्वारेतत आह-निरिन्धनदहन- ध्वंसन्यायेनेति। ननु प्रथमक्षणे ब्रह्मज्ञानस्य जन्म, द्वितीयक्षणे सविलासाज्ञाननिवृत्ति:, तृतीयक्षणे व्रह्मज्ञानस्य निवृत्तिरिति क्रमे सति ब्रह्मज्ञाननाशात्पूर्वक्षणे कालादृष्टादीनामसच्वाव क्थ तेषां ब्रह्मज्ञाननाथ- हेतुत्वाभ्युपगमे विरोधाभाव इसत आह-सर्वप्रपश्चेति। स्वमतेनाह-

ब्रह्मज्ञानविनाशकविचार: । ४९१

षस्य व्रह्म ज्ञानस्य निवृत्तिरित्यनम्युपगमेन युगात् सर्वदाहे पूर्व- क्षणे चिदविद्यासम्बन्धरूपस्य द्रव्यान्तररूपस्य वा कालस्य, ई- वर प्रसा दरूप स्यान्तःकरणगुणविशेषस्य वाउदष्स्य, अन्येषां च सत्वात्। न च तत्रज्ञानातिरिक्तकारणापेक्षणे ब्रह्मज्ञानस्या- मिथ्यात्मप्रसङ्ग:, ज्ञानैकनिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वमित्यम्युपगमादिति वाच्यम्। ज्ञानाघटितसामगयनिवर्त्यत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वस्य तदर्थत्वात्। "नान्यः पन्थाः" इतिश्रुतेरपि तत्रैव तात्पर्यति। चिदविद्येति। परमतेनाह-द्रव्यान्तरेति । यद्वा स्व्रमतेऽपीश्वर-

त्वमाह-ईश्वरेति। प्रमादग्रहणमुपलक्षणम्। पुण्यमीश्रपसादरूपम, पावपीशरक्रोधरूपमिति द्रष्टव्यम्। अन्तःकरणेति। आत्मनस्स्वमते निर्गुणत्वादिति भावः । अन्येषां चेति। ईश्वरदिगादीनामपीसर्थः । न च तन्रेति। ब्रह्मज्ञानध्वंमे इत्यर्थः। ज्ञानैकनिवर्त्पत्वं हि ज्ञा- नातिरिक्तानिवत्यत्व्रे सति ज्ञाननिव्त्यत्रूपं यथाश्ुत न भवति, ज्ञानसा- ध्यायामज्ञाननिवत्तौ ज्ञानातिरिक्तस्य प्रतियोगिनोऽि हेतुत्वात्, कि लन्य- देव तदिसाह-ज्ञानाघटितेति। ज्ञानाघटिता या सामग्री, सदनिवर्त्य- त्वे सतीत्यर्थः ।

मि' इत्यादिज्ञानपूर्वकं मुद्धरपातादिना तननाशदर्शनादिति तद्वारणाय सत्यन्तम् । घटादिनाशस्य ज्ञानपूर्वकत्व्वनियमाभावेन ज्ञानाघटितसामग्रीनिवर्त्यजातीये घटादौ तदघटितसामग्पनिवर्त्यत्वस्याभावात्। न च परमते नाशमात्रस्पेश्व- रज्ञानघटिनसामग्रीसाध्यत्वात्तदीयज्ञानमादाय कार्यमात्रे ज्ञानाघटतसाम उ््पनिवर्त्यत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वमस्तीति नैतन्मिथ्यात्वनिर्वचनमिति वाच्य- म्। लक्षणे ज्ञानपदस्य जैवज्ञानपरत्वाव। आत्मन्यतिव्याप्तिनारणाय विशेष्यमिति भाव: । ननु कार्यमात्रे कालादष्टादे: कारणतमित्यङ्रीकृश्य ब्रह्मज्ञानध्वंसे- पि कालादष्टरादेः कारणत्वाभ्युपगमे मूलाज्ञानध्वरंसरूपे मोक्षेऽषि कालादे: कारणत्वं स्पाद, कार्यत्वाविशेषाठ। न चेष्टापत्तिः। "नान्यः पन्थाः" इति श्रुतिविरोघादित्यत आह-नान्यः पन्था इतीति। अस्पा: श्रृतेश्ान-

४९२ तृतीयपरिष्छेदे।

अतो युक्त एव दग्धदाह्यदहनादिन्यायः ॥ (वे०सू०मं०) आहुरन्ये तु वृत्तीद्व आत्मैवाज्ञानतत्कृतम्॥ प्रद्हेत्मूर्यकान्तेद्वा सूर्यकान्तिस्तृणं यथा॥३५॥ केचित्तु वृत्तिरूपं ब्रह्मज्ञानं नाज्ञानतन्मूलप्रपश्वनिबर्हकम्। अज्ञानस्य प्रकाशनिवर्त्यत्वनियमेन जडरूवृत्तिनिवर्त्यत्वायोगा- त्। किं तु तदारूढचैतन्यप्रकाशस्तन्निवर्तक । स्वरूपेण त- स्याज्ञानादिसाक्षितया तदनिवर्तकत्वेऽप्यखण्डाकारवृत्त्युपारूढस्य तस्य तन्निवर्तकत्वोपपत्तेः । 'तृणादेभीसिकाडप्येषा सूर्यदीप्तिस्तृणं दहेत। सूर्यकान्तमुपारूह्य तन्न्यायं तत्र योजयेत् ।।'-

मेत्र मोक्षसाधनमित्यत्र न तात्पर्यम्। कि तु मोक्षस्य ज्ञानारघटितं कि मषि साधनं नास्तीत्पत्र तात्पर्यम्। अतो न श्रुतिविरोध इत्यर्थ: । अत

'दृत्तिरुपस्य ब्रह्मज्ञानस्याविद्यादिनाशकत्ववदेव र्वनाशकत्वमप्य- हिनि'इत्युक्तम्। इदानीं 'वृत्तिरुपव्रह्मज्ञानस्याविद्यादिनाशक्त्वं सवनाशरक्त्वं वा नास्ति, कि तु सदत्यारुढ चैतन्यमेत्र तद्त्तिसहितमर्वनाशकम'इति गत- माह-के चिस्विति। ननु चैतन्यस्याज्ञानादिमाधकत्वात् कर्थ तस्य ना- शकत्त्रम, अत आह-स्वरूपेणेति। तत्र दृष्टान्तं श्लोकेन दर्शयति- तृणादेरिति। यैषा पत्यक्षा सूर्यदीप्ति: स्वरूपेण तृणादेः पकाशिकाSपि सूर्यकान्त- मणिमुपारुह्य तृणादिकं दहनीति प्रसक्षमिद्धं तन्न्यायं तत्र चैतन्ये योजयेव्। चैतन्यं स्व्ररूपेणाज्ञानादिंपकाशकमीप वृत्तिविशेषसंसष्ट सद् अज्ञानादेर्माश कमिति निश्चिनुयादेव, न तुसाधकस्य कथं घातकत्वमितसम्भावनया म माणसिद्ध मर्थमुपेक्षेतेति श्रोकतात्पर्यम्। ननु मण्यारूढा सूर्यदीप्तिर्मणिव्यतिरिक्तमेतर तृणादिकं दहति, ने तु मणिमपि। तथा वृत्यारूढं चैतन्यं वृत्तिव्यतिरिक्तमेवराज्ञानादिकं नाश - येदू, न वृत्तिमपि। तथा च ब्रह्मज्ञानं कर्थ नवमेद, नाशकान्तराभावादिति

व्र ह्मज्ञानविनाशकविचारः । ४२३

इत्यभियुक्तोक्ते: । एवं च यथा किच्वित काष्ठमुपारुह्य ग्रा- मनगरादिकं दहन वह्निर्दहत्येव तदपि काष्ठम्, तथा चरम-

वर्तनेऽपि प्रकल्पते इति न तन्नाशे का चिद्नुपप- त्तिरित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) उपादानक्षपादन्ये विशवोच्छेदं प्रचक्षते।। जीवन्मुक्तस्य भोगोSत्राविद्यालेशेन युज्यते॥३६॥

पूज्यपादशिष्यगङ्गाधरमरस्वतीविर चितायां

तृतीय: परिच्छेदः॥ अन्ये तु ब्रह्मज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम्। ज्ञानाज्ञानयो- रेव साक्षाद्विरोधात। प्रपञ्चस्य तूगदाननाशान्नाश इति प्रप्ान्त- ्गतस्य ब्रह्मज्ञानस्यापि तत एव नाशः। न च प्रपश्वस्य ज्ञानानि- वर्त्यत्वे मिथ्यात्वानुपपत्तिः । प्रपश्वनिवृत्तेस्साक्षाद् ज्ञानजन्यत्वा- भावेऽपि ज्ञानजन्याज्ञाननाशजन्यत्वात्। 'साक्षात् परम्पराया वा शङ्गायाः समाधानं कर्थ लब्धम, तत्राह-एवं चेति। चैतन्यस्य वृत्यारु- दस्य नाशकत्वे पकाशामकाशयोरेत लोके निवत्यनिवर्तकभावदर्शनात् मका- शस्यापि सहकारिविशेषवशेन नाशकत्वाविरोधाच्चेति युक्तिद्वयेन सिद्धे स- तीत्पर्थः । उन्मूलयन्निति। मूलभूताज्ञानेन सह नाशयन्नित्पर्थः । प्रक- ल्पते इति। समर्थो भवतीत्यर्थः । तननाश इति। चरमवृत्तिनाश इत्यर्थ: । 'अज्ञाननाश एव ब्रह्मज्ञाननाशहेतुः'इति मतं दर्शपति-अन्ये त्वि- ति। अज्ञानस्पैवेति। उक्तं च पश्चपादिकायाम-'ज्ञानमज्ञानस्पैव नित- र्तकम्' इति। साक्षादिति । विरोधमयोजकस्य समानविषयत्वादेरज्ञान एव सम्भवादिति भावः। तत एवेति। उपादाननाशादेवेसर्थः। साक्षा- त् परम्परया वेति। मूलाज्ञानमात्रस्य ज्ञानैकनिवत्पतया मिथ्यात्वसि- द्धौ मूलाज्ञानातिरिक्तजडमात्रस्य तदधीनतया स्वयं साक्षाज्ज्ञाननिवत्य-

४९४ तृतीयपरिच्छेदे।

ज्ञानैकनिवरत्यत्वं मिथ्यात्वम् इत्यङ्गीकारात्। एवं च तत्त्व्साक्षा- त्कारोदयेऽपि जीवन्मुक्तस्य देहादिप्रतिभास उपपद्ते। प्रारब्ध- कर्मणा प्रतिबन्धेन तत्त्रसाक्षात्कारोदयेऽपि प्रारब्धकर्मतत्कार्य-

प्रपश्चस्यापि साक्षाद् ब्रह्म साक्षातकारनिवर्त्यत्वे नाय मुपपद्यते। विरो- धिनि ब्रह्मसाक्षात्कारे सति प्रारब्धकर्मणः स्वयमेवावस्थानासम्भ- वेनाविद्यालेशनिवृत्ति प्रतिबन्धक त्वायोगादित्या हु ः ॥ ।

त्वाभावेऽपि कृत्स्नपपश्चस्य मिथ्यात्वमिद्धिरपत्यूहेसपि मन्तव्यम्। अस्य मतस्य जीवन्मुक्तिशास्त्रानुगृहीतत्वं दर्शयति-एवच्चेत्यादिना। अज्ञाना- तिरिक्तस्य जडस्य ज्ञानेन सह साक्षाद्विरोधाभावे सतीसर्थः। ननु तत्वसाक्षात्का रेणाज्ञाननाशे सत्युपादानाभावाह्वेहादेश्वस्थानासम्भवे सति कर्थ विद्योदये देहादिपतिभास इत्यत आह-प्रारब्धेति। तत्वसाक्षात्कारोदये सति अ. ज्ञानस्य निषृत्तिममक्तौ पारब्धकर्मकृतपतिबं्धवशादज्ञानलेशवस्य नित्तर्न सम्भवति। तल्लेशानुटटत्तौ च तव्वज्ञानानन्तरमापे मारब्धकर्मणस्तत्कार्यस्य

नुटटत्तेरित्यर्थः । पूर्वमते जीवन्मुक्त्यसिद्धिमाह-अज्ञानवदिति । नाय- मिति। जीवन्मुक्तस्य देहादिप्तिभास इतर्थः । विरोधिनीति। अज्ञानस्येव पारब्धकर्मणोऽपि साक्षाद्विरोघिनीत्यर्थः ।

नन्दसरस्वतीदिव्यश्रीचरणारविन्द संलग्नरजोभू त - स्याच्युतकृष्णानन्दतीर्थस्य कृतौ शास्त्रसि- द्वान्तलेशसंग्रहव्याख्यायां कृष्णालङ्गा- राख्यायां तृतीयपरिच्छेद: समाप्त:॥

चतुर्थः परिच्छेदः।

(वे०सू०मं०) अथ कोऽयमविद्याया लेशो यदनुवर्तनात्।। देहादेः प्रतिभासेन जीवन्मुक्तिरिहोच्यते ॥ १॥ अथ कोऽ्यमविद्यालेशः, यदनुवृत्त्या जीवन्मुक्तिः ?। (वे०सू०मं०) ज्ञानेनावरणे नष्टे विक्षेपांशोऽनुवर्तते।। प्रारब्धप्रतिबन्धेन स लेशस्तेन जीवनम् ॥ २ ॥ आवरण विक्षेपशक्तिमत्या मूलाविद्याया प्रारब्धकर्मवर्तमानदे हदयनुवृत्तिप्रयोजको विक्षेपशक्त्यंश इति केचित।।

स्मृते सकलकल्पाणभाजनं यत्र जायते। पुरुषस्तमजं निसं व्रजामि शरणं हरिम ।। यत्र यस्मिनू हरौ स्मृते सतीत्यर्थः । नन्दहस्तमवलम्ब्य पाणिना मन्दमन्दमरविन्दलोचनः। सश्चरन् कनककि्िणीरवस्सन्ततम्गम तनोतु मङ्गलम् ॥ यश्या: स्मरणमात्रेण वाग्तिभुतिर्विजृम्भते। सा भारती चिरं नित्यं रमर्ता मन्मुखाम्बुजे ।। यश्शिवो नामरूपाभ्यां या देवी सर्वमङ्गला। तयोर्संस्परणात् पुंभां सर्वतो जयमङ्गलम् ॥ विघनेश विधिमार्तण्ड चन्द्रेन्द्रोपेन्द्रवन्दित। नमो गणपते तुभ्यं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते।। अथ कोऽयमिति। तृतीयपरिच्छेदे ब्रह्मज्ञानरूपं मुक्तिसाधनं सपरिकरं निरूपितम्। इदानी तत्फलभृता मुक्तिनिरुप्यते। तथा च फलनिरूपणपरस्य चतुर्थपरिच्छेदस्य साधननिरूपणपरतृतीयपरिच्छेदानन्तर्थ- मथशब्दार्थः। लेशो नामावयनः। न चानादविद्याया अवयवोऽस्त साव- यतस्य कार्यत्वनियमाव। अतोऽविद्यालेशो न सम्भवतीति किशब्दार्थः। अविद्याया अनादित्ाविरोधेन लेशश्दार्थ मतभेदेनाह-आवर.

४९६ चतुर्थपरिच्छेदे।

(घे०सृ०मं०) क्षालितेष्विव हिङग्वादिपाश्रेष्वन्ये तु वासना। क्षालितलशुनभाण्डानुवृत्तलशुनवासनाकल्पो डविद्यासंस्कार इत्यन्ये।। (चे०सू०मं०) नष्टानुवृत्तिमाचख्युरन्ये दग्धपटे यथा॥ ३॥ दग्धपटन्यायेनानुवृत्ता मूलातिरद्येवेत्यपरे।

पेति। आवरणविक्षेपशक्तिद्वपवरस्ा अविद्यायाः वत्तिसाक्षात्कारेणावर णशक्तेर्नाशः, विक्षेपशक्तिमत्या अविद्यायाः भारब्धकर्मरृषपतिबन्धकक्षपे सति पूर्वमेत्र निवृत्तावरणतया स्थितं चैनन्यं प्रतिबन्धापगमकाले नाशक- मिसभ्युपगमात तत्वज्ञानेन विक्षेपशक्तिमदविद्यारुपस्याविद्यालेशस्यानिषतौ तस्य पश्चात् को निवर्तक इति शङ्काया अनवकाश इति बोध्पम्॥ क्षालितेति। तच्वज्ञानेनान्त:करणादयुपादानभूताविद्याया निष्टत्ताव- व्यविद्याजन्यः कश्श्िहेहादिस्थितिमयोजको वासनाविशेष इसर्थः। न चोषा- दाननाशे कथं कार्यस्थितिरिति वाच्यम। पटादिनाशक्षणे पटरुपादीनां परमते स्थितभ्युपगमतद् अस्मन्मतेऽपि तदभ्युपगमोपपत्तेः । न च सम-

तिरुपपद्यते इति वाच्यम्। तथा सति प्रकृतेऽपि तत्वज्ञानजनितस्य देहादु- पादानाविद्यानाशस्य देहादिनाशहेतोः पारब्धकर्मणा प्रतिबद्धतया प तिबन्धकरहिताविद्यानाशमतीक्षया देहादीनामि स्थित्युपपत्ेः। न च ा रघकर्मणः प्रति्बन्धकत्वे मानाभावः। जीवन्मुक्तिशास्त्रत्िद्धदनुभवादे रमानत्वात्। परमते च पटनद्रूपादीनां युगपदेव नाशदर्शनेन परगते परं त- थाङ्गीकारे मानाभावः। तदुक्तं श्रीविद्यारण्यगुरुभि :- 'चिना क्षोदक्षमं मान तैरईटथा परिकल्प्पते। श्रुतियुक्सनुभृतिभ्यो वदतां किं तु दुःशकम् ॥' इति। दुःशकम्, अशक्यमिसर्थः। क्षालिते लशुनभाण्डे अनुदृटत्ता या लशु- नवासना, तत्तुल्य इत्यक्षरार्थ: ।। तत्वज्ञानेन बाधिता दृढतरकार्याक्षमत्वं नीता साक्षादविदैवाविद्या- लेश इस्राह-दग्धेति। तदुक्तम्-'कार्यक्षमं नश्यति चापरोक्ष्पात।' इति॥ 'कोऽयमविद्यालेशः, यदनुदृत्या जीवन्मुक्तिः'इसाक्षेपे इष्टापत्ति

४९७

(वे०सू०मं०) विरोधिन्युदिते शेषासम्भवादर्थवादताम्॥ सर्वज्ञात्मगुरु: प्राह जीवन्मुक्तिश्रुते: स्फुटम् ॥४ ॥ सर्वज्ञात्मगुरवस्तु-विरोधिसाक्षात्कारोदये लेशतोऽप्यविंद्या नुवृत्यसम्भवाज् जीवन्मुक्तिशास्त्रं श्रघणादिविध्यर्थवादमात्म्। शास्त्रस्य जीवन्मुक्तिप्रतिपादने प्रयोजनाभावात्। अतः कृतनि- दिध्यासनस्य ब्रह्मसाक्षात्कारोदयमात्रेण सविलासवासनाडविद्या- निवृत्तिरित्यपि कक्चित् पक्षमाहुः ॥१॥ (वे०सृ०मं०) का निवृत्तिरविद्याया: ? ब्रह्मसिड्धिकृतां नये॥ आत्मैव, तदभावो हि मोहस्तत्संक्षयश्च सः ।।4। (२)अथ केयमविद्यानिवृत्तिः ?।

रिसाह-सवज्ञेतति। अनुदृत्यसम्भवादिति। न जीवन्मुक्तिरस्ती- ति शेषः । ननु जीवन्मुक्त्यभाने "तम्य तावदेव चिरम्" इसादिशास्त्रं जी- चन्मुक्तिप्रविपादकमप्रमाणं स्यादिसत आह-जीवन्मुक्तिशास्त्रमिति।

जीवतोऽषि मुक्तिर्लभ्यते'इति श्रवणादिस्तावकमित्यर्थः । न तु स्वार्थपरमि- तिमात्रशब्दार्थे हेतुमाह-शास्त्रस्थेति। निप्फलेडर्थे वेदतात्पर्यायोगादि- ति भावः। अत इति। जीवन्मुक्तौ मानाभावादित्यर्थः । सवि- लासेति। विलासेन वासनया च सहैवाविद्यानिवृत्तिरित्यर्थः । सत्यम, जीवन्मुक्तिशासस्य श्रत्णादिविध्यर्थवादत्वेऽि सालम्बनार्थवादत्वसम्भ- वे निरालम्बनत्वायोगाव, लोके रज्ज्वादितत्व्ज्ञानेन सर्पाद्यध्यासस्य स- मूलस्य निवृस्यनन्तरमपि सर्पाद्यध्याससंस्कारवशाव कशश्चित्कालं भयक-

याद्यध्यासजनितसंस्कारवशाज् जीवन्मुक्ती नानुपपत्तिरिति सूचयति- इत्यपीति ॥ १ ॥ अथ केयमिति। इयं मकता अविदयानितत्तिः का, आत्मस्वरू पा, अतिरिक्ता वा?। नादः। साध्यत्वायोगात। न द्वितीयः । तसपाः सचवे द्वैतापत्तेः, असच्वे साध्यत्वायोगादेवेत्पर्थः। ६३

४९८ चतुर्थपरिच्छेदे।

आत्मैवेति ब्रह्मसिद्धिकाराः । न च तस्य नित्यसिद्धत्वाद् ज्ञानवैयर्थ्यम्। अ- सति ज्ञानेऽनर्थहेत्वविद्याया विद्यमानतया अनर्थमपि ति- ष्वेदिति तदन्वेषणाद्। 'यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे यस्य सम, यद्यतिरेके चाभावः, तत तत्साध्यम्'इति लक्षणानुरोधेना- त्मरूपाया अप्यत्रिद्यानिवृत्तेः ज्ञानसाध्यत्वाच्च। ज्ञाने सत्य- ग्रिमक्षणे आत्मरूपाविद्यानिवृत्तिसत्त्वम्,तद्यतिरेके तत्प्रतियोग्य- तत्राविद्यानिटत्तेरत्मस्व्रूपत्वमिति पक्षं साधयति-आत्मैवेति । आत्गैव्राविद्यानिवृत्तिः, नातिरिक्ता, उक्तदोषपसङ्गादिति भावः । आद्यपक्षेऽपि दोपतौल्यमाशडा निराकरोति-न च तस्येति। अविद्यानिवृत्तिरुपात्मन इसर्थः। तव्त्ज्ञानस्य वैयथर्य वदता ष क्व्यम्-किं ज्ञानसम्पादनस्य प्रयोजनं नासतीति तद्वैयर्थ्य विवक्षितम्,

द्धलेन ज्ञानसाध्यत्वासम्भवात्तस्य वैयर्थ्य विवक्षितम् ?। नाद इत्याह-अ- सतीति। तदन्वेषणादिति। अनर्थनिषटत्तिमुद्दिश्य ज्ञानान्वेषणोपपत्तेरि त्यर्थः। अन्वेषणं च ज्ञानसाधनानुष्ठानम्। साध्यलक्षणं द्विविधम-एकं सादिपदार्थमात्रासाधारणं जन्यत्व- रूपम। अपरं तु सादनाद्विसाधारणं 'यम्मिन् सति'इसादिरुपम्। तथा च आत्मस्वरूपायामविद्यानिवत्ती प्रथमलक्षणासम्भवेऽपि द्वितीयस्य साध्यलक्ष- हय सम्भवात् तस्या: ज्ञानसाध्यत्वमुपपत्रम्। अन न ज्ञानवरैयर्थ्यमिस- भिप्नेत्य द्वितीयं निराकरोति-यस्मिन् सतीति । अभाव इति। य- स्याभाव इसर्थः। तत् तत्साध्यमिति। 'यह्मिन् सत्यग्रिमक्षणे यस्य सश्वम'इसत मथमयच्छव्दार्थ: साधनम्, द्विनीययच्छन्दार्थः साध्यमिति विभाग:। पयश्चित्ते सत्या्रिमक्षणे दुःखमागभावस्य सचम्, पायश्चित्तस्य व्यतिरेके च दुःखस्यैवोदयादगरिमक्षणे दुःखमागभावंस्याभाव इति दुःख- मागभावस्यानादेरपि दुःखसाघनपापध्वसस्य सादेरिव प्रायश्चित्तसाध्यत्वमे तल्लक्षणसिद्धमिति बोध्यम्। उक्तलक्षणं मकृते योजयति-ज्ञानेससीति। आत्मस्वरूपाया अविदयानिटत्तेरना दिलेन ज्ञनत्तिवी क्ष णो ्म ्भे

४९९

विद्यारूपस्तदभाव इति उक्तलक्षणसत्वात् ॥ (वे०सू०मं०) आनन्दबोधाचार्यास्तु युक्तिभि: पञ्च्मीं विधाम् ।। सदसत्सदसन्मिथ्याभिन्नामात्मनि तां विद्दः ॥६।। आत्मान्यैवाविद्यानिवृत्तिः । सा च न सती, अद्वैतहाने:। नाप्यसती, ज्ञानसाध्यत्वायोगात। नापि सदसदूपा, विरोधात्। नाप्यनिर्वाच्या, अनिर्वाच्यस्य सादेरज्ञानोपादानकत्वनियमने मुक्तावपि तदुपादानाज्ञानानुवृत्यापत्ते:, ज्ञाननिवर्त्यत्वापत्तेश्र। तिरेके तत्प्रतियोग्यविद्यारूपस्तदभाय इति 'तव्यतिरेके तदभावः' इत्युक्तलक्षण मश्ादिति सम्बन्:। 'ज्ञानव्यतिरेके आत्मरूपाविद्यानित्तरभावः' इत्यनेन भकारेणात्मरूपाविद्यानिवृटत्ती ज्ञानसाध्यत्वरुपलक्षणसत्वादिस- र्थः। नन्त्रविद्यानिटत्तेरात्मस्वरूपत्वे आत्मनोऽनन्ततवेन वस्तुनस्तदभाव- स्पैनाभावात् कथमविद्यानिटटत्तेरभावः ? तत्राह-अविद्यारुप इति। नि- विंशेषचैतन्पस्य वास्तवाभावाभावेऽवि 'ताटशं चैतन्पं नास्त्येव'इति भ्रान्तिसि- द्ध: कश्षितदभावोडसित। स चाविचैव। चैतन्यप्रतियोगिककल्पिताभा- वस्याविद्यातिरिक्तत्वे मानाभावादित्यर्थ: । नतु लोके घटादिभावपदार्थस्पाभावपतियोगिकाभावरूपत्वमेव दृष्टप, न तु भावप्रतियोगिकाभावरूपत्वरम्। तथा च कथमविद्याया भावरुपायाश्रै तन्यपतियोगिकाभावरुपत्वम, अन आह-तत्प्रतियोगीति। आत्मरुपा- विद्यानिवृत्तेः प्रतियोगिनी या अविद्या, तदूष इसर्थः । एनदुक्तं भवति- चैतन्यस्य स्व्रस्मित्ध्यस्ताविद्यां पत्यभावरुपत्वादविद्याया: स्वाभावरुपचै- तन्यप्रतियोगिकाभावरूपत्वं सम्भवतीति ।। 'अविदयानिवृत्तिरात्मान्या'इति पक्षं मतभेदेन द्वेषा साधयति-आरमा न्यैवेत्यादिना। तदुपादानेति। अननिर्वचनीयामविद्यानिवृ्त्ति मति उपा- दानत्वेनाज्ञानस्य मुक्तावप्यनुळृश्यापत्तेः । तथा चानिर्मोक्षमसङ्ग इति भा- वः। कि च मुक्तिकाले अनुवर्तमानाया अविद्यानिषटत्तेरनिर्वाच्यत्वरुप- मिथ्यात्वनिर्वाहार्थ ज्ञाननिवर्त्पत्वापत्तिः । 'ज्ञानैकनिवर्त्यतवं मिथ्यात्व्रम्'- इत्युपगमाव। न च मुक्तिकाले तन्निवर्तकं ज्ञानं सम्भवति। सामग््यभावा- द। अतो नानिर्वाच्या अविद्यानिषत्तिरित्याशपेनाह-ज्ञाननिवर्त्यत्वा- पत्तेश्चेति। सा चन सती, नाप्यसती, नापि सदसदूपा, नाप्यकि

५०० चतुर्थपरिच्छेदी।

किं तु उक्तप्रकारच तुष्ट्योत्तीर्णा पश्चमप्रकारेत्यानन्दबोधाचार्याः॥ (चे०सू०मं०) उत्पत्तिरिव नाशोऽपि क्षणिका(१)भावविक्रिया॥ अद्वैतविद्याचार्यास्तद्वृत्तिकालेति तां विद्दः ।।७।। अविद्याव त्तन्निवृत्तिरप्यनिर्वाच्यैत्र। न च तदनुवृत्तौ तदुपा दानाज्ञानस्याप्यनुवृत्तिनियमादू अनिर्मोक्षप्रसङ्गः। तदनुवृतौ प्रमा- णाभावात। उत्पत्तेः प्रथमसमयमात्र संस र्गिभा व विकारत्व द निवृत्ते - रपि चरमसमयमात्रसंसर्गिभावयिकारत्वोपपत्तेः । अत एव यथा पूर्व पश्चाम् 'उत्पत्स्यते, उत्पन्नः इति भाविभूतभावेन व्यवहियमा- णाया उत्पत्तेः प्रथमसमयमाते 'उत्पद्यते'इति वर्तमानन्यवहारः, तथा पूर्व पश्चाच्च 'निवर्तिष्यते, निवृसः' इति भाविभ्तभावेन व्यव- हिषमाणाया निवृत्तेश्चरमसमयमान्ने 'निवर्तते, नश्यति, ध्वंसते' इति र्ाच्चा, किं तुपश्चमप्रकारा सेति सम्बन्धः। नन्त्रविद्यानिवृत्तेरुक्तपका-

शङुते-किं त्विति। मोक्षशास्त्रपामाण्यादमसिद्धोऽि कश्चित्परकार एषि तव्य इताशयेनाह-उक्तप्रकारेति॥

रिति। यथा घटादिपदार्थानामुत्त्तिराद्यक्षणमात्रसंसर्गी भावरुपो विका- र उपेयते, न त्वभावरूपा, तथा निवटसशन्दितनाशोऽयि तेषां चरमक्षणमा- पसम्बन्धी कश्िदू भावरूप एत विकारोऽभ्युपगन्तव्या, न तमावरुष:। विनिगमकाभावादिसर्थः । उत्पत्तेः क्षणिकमानविकारत्व इव नाशस्पारि क्षणिकभावतिकारत्वे प्रमाणं समपिसाह-अत एवेति। निवृतेरपि क्षणि कत्वाभ्युपगमादेवेत्यर्थः । उत्पत्ते: पूर्वम् 'उत्पत्स्यते घटः' इति भावित्वेन व्यवाियमाणायाः, उत्पततेः पश्चाद् 'उत्पन्नो घटः'इति भूतत्वेन च व्यवाहियमाणाया उत्पत्तेः प्रथमसमयमा- घे 'उत्पद्यते' इति वर्तमानत्वव्यवहारो यथा उत्पत्तेः क्षणिकत्वसाधकोऽस्ती- ति दष्टान्तभागार्थः । तथेति। निटृत्ते: पूर्व 'निवर्तिष्पते घटः' इति भावि- (१) क्षण एवाधारत्वेन अस्या अस्तीति क्षणिका। मत्वर्थीयष्ठन्।

अविद्यानिवृत्तिस्वरूपविचारः । ५०१

वर्तमानव्यपदेशः। निवृत्तरनुवृत्तौ तु चिरशकलितSपि घटे 'इदानीं निवर्तते' इत्यादिव्यवहारः स्यात। आख्यातानां प्कृत्यर्थग- तवर्तमानत्वाद्यर्थाभिधायित्वात्। ननु च तेषां स्वाभिहितसङ्ग्याश्रयप्रकृत्यर्थकर्तृ- कर्मगतवर्तमानत्वाद्यर्थाभिधायकश्वम्, स्वाभिहित प्रकृत्यर्थानुकूल- व्यापारगतवर्तमानत्वाद्यर्थाभिधायकत्वं वाडस्तु। तथा च निवृत्तिक्रियाकतुाश्षिरचूर्णितस्य घटस्य,तद्गतनिवृत्त्यनुकूलव्या- पारस्य चावर्तमानत्वादू नोक्तातिप्रसङ्ग इति चेदू, न । आ- दे उत्पन्नेऽपि घटे 'उत्पद्यते' इति व्यवहारापत्तेः। उत्पत्तिकि- याकर्तुर्घटस्य वर्तमानत्वात्। द्वितीये आमवातजडीकृतकलेवरे त्वेन व्यवहिपमाणायाः, पश्चाद् 'निदृत्तो घटः' इति भूततेन च व्यव्ह्ियमाणाया निवृत्तेश्वरमसमयमात्रे 'निवर्तते' इसादिवर्तमानत्वव्य- पदेशरूपो व्यवहारो निवृत्तेरपिक्षणिकत्व्वसाधकोऽस्तीति प्रमाणं तुल्यमियर्थः। निव्टत्ते: स्थायित्व्राभ्युपगमे वाघकमाह-निवृत्तेरनुवृत्तौ त्विति । मासा व ् पूर्व ध्वस्ते ऽपि घटे वर्तमानकालेऽपि घटावयत्रेपु शकलेपु कपालरुवेषु निदटात्तरुप - स्प पराभिमतमध्वंसरुपाभावस्य वर्तमानत्वादू 'इानी निवर्तते, नश्यति,ध्वंसते इति निष्टत्तेर्वर्तमानत्वव्यपदेशः स्यादितत्र हेतुमाह-आख्यातानामिति।

आरुपातानां प्रकुसर्थगतववर्तमानत्वादिकं नार्थ:, कि त्वन्यगतवर्तमानत्वादि- कमतरेति शङ्कते-ननु च तेषामिति। एकवचनत्वा दिरपेणाख्यातैरभिहदितानां सङ्गयानामाश्रयभूताः 'घटो निवर्तते, देवदत्तः पचति, तण्डुला: पच्यन्ते' इ- सादिमयोगेषु प्रकृतर्थभूतनिव्ट्त्त्यादिक्रियाणां कर्तृकर्मादिरुपाश्च ये घटादय: तद्गतवर्तमानत्वाद्यर्थवाचकत्वं लुट्त्वादिरुपेण तेषामारुपातानामसित्वसर्थः । अर्थान्तरमाह-स्वाभिहितेति। 'घटो निवर्तते'इसत्र आख्याताभिहितो य: स ड्खव्या- -

मकृत्पर्थस्य निवृस्यादेः मककृत्पर्थकर्तृघटादेश्वातथातवेन बहिरद्रत्वादित्यभि- मायः। ततः कि? तत्राह-तथा चेति। द्वितीयमर्थमभिमेसाइ-तङ्ग-

५०२ चतुर्थपरिष्छेदे।

उत्थानानुकूलयत्नवति उत्थानानुदयेऽपि 'उत्तिष्ठति'इति व्यघहा- रापत्तेः । आख्यातार्थस्य प्रकृत्यर्थभूतोत्थानानुकूलस्य यत्नरूप- व्यापारस्य वर्तमानत्वात् । तस्मात प्रकृत्यर्थगतमेव वर्त- मानत्वादि आख्यातार्थ इति ध्वंसस्य स्थायित्वे चिरनिवृत्तेऽपि घटे 'निवर्तते' इति व्यवहारो दुर्वारः । यदि च मुद्रादिशकलिते घटे धवंसो नाम कश्चि. दभावस्तत्प्रतियोगिक: स्थायी भूतलाद्याश्रित उपेयते, तदा कपालमालापसरणे तदनपसरणेऽपि मणिकशरावादिकपाल व्यावृत्तकपालसंस्थानविशेषादर्शने च किमिति स प्रत्यक्षो न स्यात्। कपालसंस्थानविशेषादिनाऽनुमेयो घटादि्वं-

नेति। घटगतेत्यर्थः । निराकरणग्रन्थः स्पष्टार्थः । तस्मादिति। अ- र्थान्तिरासम्भवादित्यर्थः । पराभिमतो ध्वंसः मत्यक्षोऽतुमेयो वेति विकल्पं मनसि निधाय क्रमेण निराकर्तु परमतमनुवदति-यदि चेति। घटे मुद्धरपानादिना शकलीकृते सतीत्यर्थः । तत्प्रतियोगिक :- घटपति- योगिक इत्यर्थः । भृनलादिति। ध्वंसोत्तरकालं कपालेष्विव शकळी क्रिय माणघट/धिकरणभूतलादिष्वपि 'अत्र घटो ध्वस्तः' इति मती- तिबलादू भूतलादिकमपि कपालानां घटव्वंसाधिकरणत्वेन कैश्चिता- किकैरुवेयते इंति तन्मतानुवाद इति बोध्यम्। 'ध्वंसः मत्यक्षः' इति पक्षं दृषयाते-तदेति । किमिति। स वंसः पत्पक्षो न स्यादिति सम्बन्धः।नतु भूतलादौ घटध्वंसप्रत्यक्षे कपाल- मालापत्यक्षमपि कारणम, अतो नोक्तदोष इत्पत आह-तदनपसरणेडपीति । मन्मयबृह्दत्पात्रविशेषो मणिकशव्दार्थः । यदा भूतलगतेषु घटकपालेषु म. णिकशरावादिकपालेभ्यो व्याटृत्तस्प संस्थानववोषस्य घटरूपालासाधा. रणस्य दर्शनं नास्ति, कपालमालागोचरदर्शनमात्रमेवाहित, तदाऽपि व्वंसः मसक्षस्स्याव। कपालमालादर्शनस्य सच्वादित्यर्थः। वस्तुतस्तु मध्वंसाभावस्य इन्द्रियसन्निकर्षानिरुपणाव मसक्षत्वं न सम्भवतीति भात्र: ।

अविधानिवृत्तिस्वरूपविचारः । ५०३

सो न प्रत्यक्ष इति चेत, तर्हि तेन मुद्रपातकालीनस्य उत्पत्तिवद भावविकाररूपतया प्रतियोग्याश्रितध्वंसस्यानुमानं स- म्भवतीति न ततः पश्चादनुवर्तमानप्रतियोग्यधिकरणाश्रिताभावरू- पध्वंससिद्धि: । 'इह भूतले घटध्वंसः' इति भूतले ध्वंसाधिक- रणत्वव्यवहारस्य 'इह भूतले घट उत्पन्नः' इतिवत् भावविकारयु- क्प्रतियोग्यधिकरणत्वविषयत्वोपपत्तेः । घटध्वंसानन्तरं भूतले घटाभावव्यवहारस्य घटापसरणानन्तरं तदभावव्यवहारवत् समय-

नीयत्वाच्च। एवं सति घटोत्पत्ते: पूर्व तदभावव्यवह्यारोडप्यत्य- 'ध्वंसोऽनुमेयः' इति पक्षं दूषयति-तर्हीति। अती- तस्यापि ध्वंसस्यानुमानसम्भवादनुमानेन धवंसमात्रसिद्धावपि ना- मुमानवलाद ध्वंसस्य पराभिमतं स्थायित्वरं सिध्यतीत्पर्थः । तत इति। अनुपानादिसर्थः । नतु 'इदं भृगलं घटघ्वंसवत, कपालमालावि- शेपतत्वाव। व्यतिरेकेण कपालमालाविशेषानधिकरणमदेशवत्' इत्यनुमानं कर्थं घटाश्रितं ध्वंसं विषयीकुर्षादिति चेद, न। ध्वंसोत्पत्तिकाले मति- योग्याश्रितस्यापि ध्वंसस्य प्रतियोगिद्वारा भृतलाश्रितत्वस्यापि सच्वे- नानुमानस्य तद्विषयत्वोपपत्तेरिति भावः। अनपैव् रीसा व्यवहारविशे- पस्यापि गतिमाह-इहेति। भूतलाधिकरणकस्थायिध्वंससाधकान्तरम- प्यन्यथयति- घटध्वंसानन्तरमिति । भूतल इति। 'भूले घटो ना- ह्ति'इति मतयप्रयोगात्मकव्यवहारस्पेत्पर्थः । समयविशेषे भूनलादौ घट- संयोगाद्यभावकाले सेसर्गी पोडसन्ताभावः, स आलम्बनं यस्प घटाभाव- व्यवहारस्य, स तथा, तस्य भावस्तचा, तदुपपत्येत्यर्थः । क्लृप्ताभा- वेनैव व्यवहारोपपत्तावतिरिक्तमध्वंसाभावो न कल्पनीयः । "अतोऽन्य- दार्तम्"इति श्रुत्या चैतन्यव्यतिरिक्तवस्तुमात्रानिसत्वपतिपादिकया पराभि- मतस्य नित्पध्वंसस्य निराकृतत्वाच्तेति भावः । एतेन घटध्वंसानन्तरं कपालमालायां 'घटो नास्ति'इति व्यवहारोऽपि नीतः। उपादानेपि समय- विशेषेऽत्यन्ताभावसंसर्गमादाय तदुपपत्तेः । शङ्कते-एवंसतीति। घ- टनाशोत्तरकालीनस्य घटाभावव्यवहारस्य सामयिकासन्ताभावालम्बनत्वो -

५०४ चतुर्थपरिच्छेदे।

न्ताभावेन चरितार्थ इति प्रागभावोदपि न स्यादिति चेत, सोऽपि मा भूत्। नन्वेवं 'प्रागभावाधारकालः पूर्वकाल:, ध्वंसाधार उ- त्तरकाल:' इति निर्वचनासम्भनात काले पूर्वोत्तरादिव्यवहारः किमालम्बनरस्यात। घटादिषु प्रतियोगित्वादिव्यवहारवददखण्ड-

षु ध्वंसत्वादेरखण्डस्य वक्तव्यत्वात्। न च जन्याभाव- त्वरूपं सखण्डमेत्र ध्वंसत्वम्। ध्वंसप्रागभावरूपस्य घटस्य तद्ध्वंसत्वापत्तेः । न च सप्तमपदार्थरूपाभावत्वं विक्षितम्। घटस्य प्रागभावं प्रत्यवि ध्वंसत्वाभावप्रसङ्गेन घटकाले प्रागभावो- त्तरकालत्वव्यवहारस्य निरालम्बनत्वापत्ते: । न च प्रति- पपत्तौ सतामिसर्थः । तद्भावेति। मृदि 'घटो ना्ति'इति व्यवहारोऽपी- सर्थः। अत्यन्ताभावेनेति। सामयिकेनेसर्थः। कालत्रयेऽप्पधिकरणसं सर्ग्यत्यन्ताभावस्प मृदसम्भवादिति वोध्यम्। प्रागभावमध्बंमाभावयोरमा वेऽपि काले पूर्वकालत्वमुत्तरकालत्वं चाखण्डोपाधिरुपमादाय व्यवहारोप- पत्तिरिति परिहरति-घटादिष्विति। तवाप्यखण्डोपाधिकल्पनमावकप- कमित्याह-अभावस्वरूपेति। सखण्डस्यैव ध्वंसत्वस्य मन्मते निर्वचन- सम्भवान्र ममाकलृप्तखण्डोपाधिकल्पनमित्याशयेन शङ्कते-न च जन्याभा- वत्वरूपमिति। जन्पत्वे सति अयभावत्वरूपमितर्थः । अतिव्याप्त्या दूषय- ति-ध्वंसेति। तद्ध्वंसत्वेति। घटध्वंसत्वापत्तेरित्यर्थः । नतु'जन्पत्वे सति सप्तपपदार्थरूपाभावत्वम ध्वंसलक्षणं वित्रक्षितम्।अत्य- न्ताभावादिवारणाय ससन्तम्। घटध्वंसमागभावरुपे घटे उक्तातिव्याप्तिवार णाय विशेष्यमित्याशङ्कामनूद्य निराकरोति-न च सप्मेति। घटमागभावस्य ध्वरंसत्व्रेनोपेते घटे उक्तलक्षणाभावाद् घटस्य घटमागभावं प्रति ध्वंसत्वं न स्पादिति दृषयति-घटस्थेति। इष्टापत्तिमाशङयाह-घटकाले इति। घटकाले घटमागभावध्वंसाभावे मागभावध्वंसकालत्वरूपस्य तदुत्तरकाल- त्वस्याभावादिति भावः। ननु घटपागभाव्ध्वंसस्य घटातिरिक्तस्य सप्तमप- दार्थरूपस्याभ्युपगमाभरोक्तदोष इत्यत आइ-्न च प्रतियोग्यतिरिक्त

५०५

योग्यतिरिक्तः प्रागभावध्वंसः । तथा सति तुल्यन्यायतया वंसप्रागभावोऽवि प्रतिर्थोग्यतिरिक्तः स्यादिति प्रागभाव्ष्वं- सस्यापि प्रागभावोऽन्यः, तस्यापि कश्चिद् ध्वंसः, तस्यापि प्राग- भावोऽन्य इत्यप्रामाणिकानवधिकष्वंसप्रागभावकल्पनापत्तेः । न चान्यद ध्वंसत्वमात्माश्रयादिशून्यं निर्वक्तुं शक्यम्। एवं प्राग- भावत्वमर्पात्यन्यत्र विस्तरः । तस्मान्न पूर्व प्रागभावः, न च पश्चात ध्वंसाभावः । इति। तथासतीति। मागभावध्वंसस्य पतियोग्यतिरिक्तत्वे सतीत्य- र्थः। 'घटपागभावध्वंसः प्रतियोगितयतिरिक्तः' इतिन च। तथा सति घटथ्ं- मपागभावोऽपि घटरूपपतियोगिव्यतिरिक्त: स्यात्। धवंसपागभावयोरुभयो- रपि कादाचित्काभावलवेन तुल्यत्वादित्यर्थः । ततः कि? तत्राह-इतीति। इतिशब्दो हेत्वर्थे। तथा च यथा घटपागभावस्य ध्वरस: प्रतियोगिव्यतिरिक्तो- पह्त, तथा घटमागगातध्वमस्यापि मागभावो घटमागभावादन्यो वाच्य: । अ्षंसपरागभावस्यापि व्वंमपरततियोगिव्यतिरिक्तत्वादिसर्थ: । ततः किं? तत्राह- तस्पापीति। अन्यप्रागभावस्यापीत्यर्थः। तस्यापीति। अंसस्यापी- त्यर्थ:। नतु यदि जन्याभावत्वरूप ध्वंपत्वमुक्तरीत्या अनवस्थादोषदुष्टम, तर्हहि ध्वंसाप्तियोगित्वे सति वैकालिकमिव्नाभावत्वरूपं व्वंसत्व्रमस्तु, अस- नताभावादावनिव्यापतिवारणाय विशेष्यम। त्रैकालिकवस्तुभिन्ने प्रागभावे अतिव्यापवारणाय सतन्तम्। तथा च सखण्डमेवर ध्वंसत्वमिति, नेत्याह न चान्यदिति। ध््वरंसक्षणे ध्वंसत्वपचेशादात्माश्रष इत्पर्थः । न च 'परा- गमावात्यन्ताभावभिन्नत्वे सति संसर्गानावत्व्रम्' ध्वंसत्वम, अनो नात्माश्र- य इति वाच्यम। पागभावत्व्रादि निर्वचनस्यापि प्रध्वंसाभा वभिन्नत्वघटिव्तया अन्योन्याश्रयापत्तेरित्याशयेनादिपदमिति बोध्यम। ध्वंसत्ववत मागभान- समपि सखण्डं दुर्निरुपमित्याह-एवमिति। अयमभिपाय :- न तावदू अनादिले सति सान्तभावतम भागभावत्रप, घटध्वंसमागभावरूपे घटे अनादित्वाभावेनाव्याप्सापत्ते:। नापि 'प्रतियोगिज- नकाभावत्त्रम' मागभावत्वम। जनकत्वशरीरपविष्टपूर्ववत्तित्वस्य कार्यपागभाव क्रालवृत्तित्वरूपतया आत्माश्रयप्रसङ्गातू। एवं लक्षणान्तरमापे निरसनीयमिति। तस्मादिति। पराभिमतमागभावादिसाघकामावादिसर्थः। नतु मागभात्रा- ६४

५०६ चतुर्थपरिच्छेदे।

कारवान् घटादयध्यासः। एवं चातिद्यानिवृत्तिरपि ब्रह्मसाक्षात्कारो- दयानन्तरक्षणवर्ती कश्चिद्वावविकार इति तस्या मुक्तावनुवृत्त्य- भावान् तदनिर्धाच्थत्वे कश्चिद्दोष इत्यद्वैतविद्याचार्याः ॥२॥ (वे०सू०मं०) नन्वेवं क्षणिकत्वं स्पान्मुक्तेर्भ्रान्तोऽसि नह्यसौ।। दुःखाभावः सुखं वेति पुरुषार्थत्ववर्जनात्॥।८। (३) नन्वेवमविद्यानिवृत्तेः क्षणिकत्वे मोक्षः स्थिरपुरुषार्थों न स्यादिति चेदू, भ्रान्तोऽसि। न ह्यविद्यानिवृत्तिः स्व्रयमेत पुरुषा- र्थ इति तस्या ज्ञानसाध्यत्वमुपेयते। तस्याः सुखदुःखभावेत- रत्वात्। किं त्वखण्डानन्दावरकसंसारदुःखहेत्वविद्योच्छेदे अ- खण्डानन्दस्फुरणम्, संसारदुःखोछेदश्र भवतीति तदुपयोगितया

दनङ्रीकारे तत्पतियोगिघदादिकार्यमपि नाङ्री कर्तव्यम, तदड्ीकारे द्वैतापतेरित्यत आह-मध्ये परमिति। घटादिकार्यस्य शुक्तिर जवादित द्अध्यासरुपत्वाभ्यु- पगमादू नाद्वैविरोधः। नतु यथा परमते ध्वंसत्व्ादिकं दुर्निरुपम, तथा सि- द्धान्ते भात्रविकाररूपा उत्पत्तिस्थितिध्वंसा अपि दुर्निरूपा एवेत्पाशक्का

लोके घटादिध्वंसस्य क्षणिकभावविकाररूपत्वे सिद्धे सतीत्यर्थ: ।

साध्यत्वोपपादने सिद्धान्तिना क्रियमाणे सति सिद्धान्तिनोऽविद्यानिवृत्तिरेत्र मोक्षत्वेनाभिमतेति पूर्वपक्षिणो भ्रान्तिरभूत, तां भ्रान्तिमवलम्ब्य शङ्का। त- सप अभमपनयति-भ्रान्तोऽसीति। अविद्यानिृत्तेरपुरुषार्थत्व्रे हेतुमाइ- तस्या इति। तहिं तस्या ज्ञानसाध्यत्वोपगमो व्यर्थ इते शङ्कते-किंत्वि- ति। अविद्यानिटत्ते: सुखेतरत्वाद् दुःखाभावेतरत्वाच्च स्वयं पुरुषार्थत्वेऽपि पुरुषार्थसाघनतया तस्या ज्ञानसाध्यत्तमुपेयते इत्याह-अखण्डेति। तडुप- योगितथेति। अनर्थात्मकदुःखनिटत्तिरानन्दावाप्िक्चेति द्वयमपि स्वता पुरुषार्थभूतं तच्छब्दार्थ:॥

मोक्षस्य स्व्रतःपुरुषार्थत्त्रविचारः। ५०७

(वे०मू०मं०) दुःखं सुख्विरोधीति तन्नाशोऽपिहि न स्वतः॥ पुमर्थः सुखमात्रं तुतथा चित्सुख़दर्शने॥ ९॥ चित्सुखाचार्यास्तु-दुःखामावोदवि मुक्तौ न स्वतःपुरुष- र्थः । सर्वत्र दुःखाभावस्थ स्वरूपसुखाभिव्यक्तिप्रतिबन्धका- भावनया सुखशेषत्वात् सुखस्यैव स्त्रतःपुरुषार्थत्वम् । अन्येषां सर्वेषामषि तच्छेपत्वमिति सुखसाधनताज्ञानस्यैव प्र- वर्तकत्वे सम्भवनि दुःखाभावस्यापि स्वतःपुरुषार्थत्वं परि- कल्प्य तत्साधनप्रवतकसङ्गहाय इष्टसाधनताज्ञानस्य इच्छा- विषयत्वप्रवेशेन गुरुघटितस्य प्रवर्तकत्वकल्पनायोगात् । 'अविद्यानिषृटन्तितद् दुःनित्तिरपि स्वतःपुरुषार्थो न ति,अ-

इ-चित्सुखेति। मुक्तानिति विशेषणात् संसारदशायां सुखरद् दुःखा- भावोऽपि स्व्रतःपुरुपार्थ इनि भ्रान्तिर्भवेत्, तां वार्यति-सर्वत्रेति ।

भावेन दुःखस्प तदभिव्यक्तिपतिबन्धकवं कल्पयते। तथा च तदभावस्य सुखाभिव्यक्तिशेषतैव काम्यमानत्वप्, न सुखवत स्वतःपुरुपार्थतवेनेति भा- वः। सुखस्पैन स्वतःपुरुपार्थत्वकल्पने विनिगमकमाह-सुखस्यैवेति । दुःाभानस्य सुखशषत्वे दुःखाभावसाधनान्यपि सुखमाघनानि मतन्ति । तथा च सुखमाधनेपु दुःखाभावसाधनेषु च सर्वत्र सुखसाघनवाज्ञानस्पैव म- वर्तकत्वं सम्भवानी। दुःखाभावस्य स्वतःपुरुपार्थत्वकल्पने तु तत्साधनेपु सुखमाधनत्वस्य बाधितत्वात सुखमाधनताजानात्तेपु मदटतत्तिर्न सम्भवति। न च तेषु दुःखाभावसाधनताज्ञानमेव्र प्रवर्तकमस्त्व्ति वास्यम्। तथा सति पृत्तमात्रे अनुगनकारणाभातरममङ्गात्। न च तर्हीष्टमाधनताज्ानाव् स- वत्र पवटत्तिरस्तु। दुःखाभावस्यापि सुखवद इच्छाविषयतया इष्टपदेन सङ्ग- होपपसेरिति वाच्यम्। प्रवृत्तित्वावच्छिनं पति कारणे इषटसाधनताज्ञाने इष्टांशे सुखत्वजातेः प्रवेशकल्पने कारणनावच्छेदकलाघनं लभ्यते, इष्टत्वरूपोपाधे: भवेशकल्पने तु कारणतावच्छेदकगौरवं भवेदिति सुखस्पैव स्वतःपुरुषार्थ- ववपक्षो युक्तिमानिति भावः । तच्छेषत्वमितीति । स्वरीकृसेति शेषः । मवर्तकत्व इति। पवर्वकत्वकल्पने इसर्थः । तत्साधनेति। दुःखाभा-

406 चतुर्थपरिच्छेदे।

न च दुःखाभाव एव स्वतःपुरुषार्थः। तच्छेषनया सुखं काम्यमिति वैपरीत्यापत्तिः। बहुकालदु:खसाध्येवि क्षणिकसुख- जनके निन्दितग्राम्यधर्मादौ प्रवृत्तिदर्शनात्। तत्र क्षणिकसुखका- लीनदुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वे तदर्थ बहुकालदुःखानुभव्ायोगा- त्। न च तत्र क्षणिकसुखस्य पुरुषार्थत्वेऽवि दोषतौल्यम्। भावरूपे सुखे उत्कर्षापकर्षयोरनुभवसिद्धत्वेन क्षणमप्यत्युत्कृ- प्टसुखार्थ बहुकालदुःखानुभवोपपत्तेः। दुःखाभावे चोत्कर्षापकर्षा- वसाधनेपु प्रवर्तकस्य दुःखाभावसाधनताज्ञानस्य सङ्रहायेत्यर्थः। न च दुसाभाव एवेति। न चे्ष शङ्गैव नावनरति, वैपरीसपक्षे दुःखाभावत्वरूपोपाधेरेत्र प्रवर्तकज्ञानकारणतावच्छेदकशरीरे प्रवेशापच्या इच्छाविपयत्वरूपोपाधिपवेशपक्ष इव गौरवदोषस्य तुल्यत्वादिति वाच्यम् । सिद्धान्ते सुखस्यात्मरूपतया एकव्यक्तितेंन सुखत्वस्य जातित्वासम्भवं तस्यो- पाधिरुपत्वं च मत्वा तस्य शङ्कासम्भवात।इच्छाविषयत्त्रस्येव सुखत्वस्पाप्यु पाधिरूपत्वे सति सुखत्वप्रवेशेऽपि कारणतावच्छेदकगौरवाविशेषे सति विनि- गमकाभावेन वैपरीत्याशङ्का युक्तैवेति भावः ।

खत्स्प जातित्व्राक्षतेर्वेपरीत्यं वकतु न शक्यत इति मनसि निधाय दोपान्तरमाह-बतुकालेति। लोके हि क्षणिकसुखो द्देशेन बहुकालदुःखानुभनमङ्गीकृत्याध्यगम्यागमनादौ पृतर्श्पते। सा च दुःाभावरपैव स्वतःपुरुपार्थत्वपक्षे न सम्भवतीत्यर्थः । कुनः ? इ- त्थत आह-तत्रेति। निन्दितपवृत्तिम्थले इत्यर्थः। सुखस्य दुःखाभावशेष. तपक्षे सुखकालीनो यो दुःखाभावः, में प्रत्येत सुखस्य शेषतवं वाच्यम्। कालान्तरीयं दुःखाभावं पतति तस्य शेपत्त्रासम्भवातू। तथा च क्षणिकसृ खकालीनं दुःखाभावं क्षणिकमुददिश्य बहुकालदुःखानुभनाड्गीकारस्यायुक्त- तादित्यर्थः । न च तत्रेति। निन्दितमृत्तिस्थलें इत्यर्थः । दोषतौ- ल्यमिति। बहुकालदुःखातुभवाङ्गीकारायोगरुपदोषस्य तुल्यत्वमिति न सेत्यर्थ:। दुःखाभावस्यैव स्व्रतःपुरुषार्थत्वपक्षेऽपि कषणिकसुखकालीने दुःखाभावे उत्कर्षः कल्प्यतामिति तत्राह-दुःखाभावे चेति। अभावस्यो-

स्वरूपानन्दरूपमोक्षस्य प्राप्यत्वापाप्यत्वविचारः । ५०९

सम्भवात। तस्मान्मुक्तौ संसारदुःखनिवृत्तिरप्यविद्यानिवृत्तिवत् सुखशेष इत्यनत्रच्छिन्नानन्दप्राप्तिरेव स्वतःपुरुषार्थ इत्याहुः ॥३॥ (वे०सू०मं०) प्रत्यगेव परानन्दस्तिरोभूतः स्वमोहतः । स्वकण्ठचामीकरवत् प्राप्तप्राप्य: स्वविद्यया ।१० ।। (४) नन्वनवच्छिन्नानन्दः प्रत्यय्रूपतया नित्यमेव प्राप्तः । स- त्यम्। नित्यप्राप्तोऽपि अनवच्छिन्नानन्दस्तमावृत्य तद्विप्रातमर्थ प्रदर्शयन्त्या अविद्यया संसारदशायामसत्कल्पत्वं नीत इत्यकृता- र्थताडभूत्। निवर्तितायां च तस्पां निरस्तनिखिलानर्थविक्षेपे स्व्र- कण्ठगतविस्मृतकनकाभरणवरत् प्राप्यते इवेत्यौपचारिकी तस्य प्राप्तव्यतेति केचित्।।

तकर्पादिजाताश्रपत्वानभ्युपगमादिति भावः। तस्मादिति। दुःखाभावस्य स्व्रतःपुरुषार्थत्वासम्भवादित्यर्थः । नित्यमेवेति। तथा च जीवस्य स्वस्त्ररूपतया सदा माप्तस्य ब्र. ह्मानन्दस्य माप्तव्यत्व्रासम्भवात् तत्पाप्त्युद्देशन तदुपायेषु भवटत्तिर्न स्पा- दिति भाव:। नित्यतया तस्य प्ाप्ति तत््वमस्यादिश्रुतिमिद्धामङ्गीकरोति- सत्यमिति। औपचारिकं तस्य प्राप्तत्वमाह-नित्यभासोऽपीति । अनवच्छिनानन्दो निसपापोऽप्यविद्यया असत्कल्पत्वं नीत इति सम्बन्धः। तथा च पाप्तेऽप्यमाप्तत्वभ्रांत्या तत्माप्त्युद्दशेन तदुपायेषु पवृत्तिर्युज्यते इत्यर्थः। तमिति। पूर्णानन्दमादत्यानन्दविवरीतं दुःखात्मकं संसारं पापयन्त्येत्पर्थः । अकृतार्थतेति। पूर्णानन्दापाप्तिरित्यर्थः । निरस्तेति। अविद्यायां निवृत्तायां निखिलानर्थात्मकविक्षेपरहित आनन्दः प्राप्यते। यथा स्व्रकष्ठगतमेत्र विस्मृतं सत् कनकाभरणं माप्तमप्यपाप्तत्वभ्रमतत्कृतवविक्षेप लक्षणानर्थनिवृत्तिमात्रेण प्ाप्यते, न त्मासाभरणपाप्तितन्मुख्या तस्य भा- प्िरस्ति तद्रदिसर्थः । '"एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" "आ- नन्दं ब्रह्मणो विद्वान्"इयादिवेदान्तमसिद्धो निरतिशयानन्दो नास्ति' इसनुभवः सर्वसम्पतिपत्रः । तथा च त्यगरपतया निसमेव तादृशानन्दे १ प्रात्तिर्वक्तव्येति पाठः।

५१० चतुर्थपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) अप्राप्तिरपि सस्याभूत् संसृतौ व्यावहारिकी॥ साविदयया निवृत्तेति सुख्यां प्राप्तिं परे जगु:॥११॥ अन्ये तु-संसारदशायां 'नास्ति न प्रकाशते' इति व्यव- हारयोग्यत्वरूपाज्ञानावरणप्रयुक्तस्य 'मम निरतिशयानन्दो नारित' इति प्रत्ययस्य सर्वसिद्धत्वात् तदालम्बनभूतः कश्चिद् ब्रह्मान- न्दस्याभावः काल्पनिको यावदविद्यमनुवर्तते।अविद्यानिवृत्तौ च तन्मूलत्वान्निवर्तते इति 'यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे' इत्यादिलक्षणा- नुरोधेन मुख्यमेत्र तस्य प्राप्यत्वमित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) परे प्रागाधृतत्वेन पारोक्ष्यादपुमर्थताम्।। मुक्तौ तुतदभिन्नत्वादात्मप्राप्त्या पुमर्थताम्॥१२।। अपरे तु-अवेद्यस्यापुरुषार्थत्वात्संसारदशायां सदप्यनव- च्छिन्न सुख मापरोक्ष्याभावान्न पुरुषार्थः । न च स्वरूपज्ञानेनापरोक्ष्पं विधमानेऽपि तदभावपत्ययदर्शनेन वास्तवस्य तदभावस्यासम्भवादविद्या- वरणाधीनस्थितिकस्यानादेः काल्पनिकाभावस्य तदभावप्रत्यय।लम्बनत्वं व क्व्यम। तत्रावरणस्वररुपमाह-नास्तीति। 'निरतिशयानन्दो मे न पका- शते, अमकाशमानत्वाञ्ास्सेन सः' इति व्यवहारस्य सदा अभावादावरणस्य च सदा सच्ताद्योग्यत्वपर्थन्तधावनमिति बोध्यम्। निवर्तते इति। ब्रह्मा- नन्दस्याभाव इतति शेष: । इदारनी ब्रह्मानन्दाभावसाधनफलं ब्रह्मानन्द- स्प मुख्यं माप्यत्वं दर्शपति-इति यस्मिन्निति। ज्ञाने ससग्रिम- क्षणे निरतिशयानन्दसच्म्, ज्ञानाभावे च साधितस्य निरतिशयानन्दाभा- वह्पैव सच्वमिति लक्षणसच्नान्निरतिशयानन्दृस्य मासस्यापि मुख्यमेत्र माप्यत्वमिसर्थः ॥ 'ब्रम्मानन्दस्वरूपमात्रं न पुरुषार्थः, किं तु तस्यापरोक्ष्पम्। तथा- विद्यानिषत्तिद्वारा विद्यासाध्यमेत्र, नतुतद् विद्योदयात माग्त इति मतमाह- अपरे त्विति। विद्यामाप्यमानन्दापरोक्ष्पं स्वप्रकाशचैतन्यरूपम, वृत्तिरु पं वा। उभयथाऽपि न सम्मवतीति शङ्कने-न धेति। आपरोक्ष्पं हि स्व्यवहारानुकूलचैतन्याभिन्नत्म्। तच्च संसारदशापामटृतस्वापि

स्वरूपानन्दरूपमोक्षस्य माप्यत्वापाप्यत्वविचारः। ५११ तदाऽप्यरिति, तस्य सर्वदा स्वरूपसुखाभिन्नत्वात्। वृत्तिज्ञानेना- परोक्षयं तु न मुक्तावपीति वाच्यम्। न हि स्वव्यवहाशानुकूलचै- तन्याभेदमात्रमापरोक्ष्यम्। घटावच्छिन्नचैतन्याभिव्यक्तौ तद- भिन्नस्य घटगन्धस्यापि आपरोक्ष्यापत्तेः । किं त्वनावृतार्थस्य तदभेदः। तथा चानावृतत्वांशस्तत्त्वसाक्षात्कारे सत्येव्रेति निर- तिशयसुखापरोक्ष्यस्य पुरुषार्थस्य विद्याप्राप्यत्वं युक्तममित्याहुः ॥ (वे०सू०मं०) अन्ये भूमसुखाद्गेदो जीवेऽध्यस्तोऽभवत् पुरा॥ मुक्ती तन्नाशतः प्राहुःप्रासतिं स्फुटसुखात्मिकाम्॥१३॥ इतरे तु-अस्तु व्यवहारानुकूलचैतन्याभेदमात्रमापरोक्ष्यम्। तथाऽप्यज्ञानमहिम्ना जीवभेदवचिदानन्दभेदोऽपि अध्यस्त इति

दा ब्रह्मानन्दे सच्वादित्यर्थः। तदाऽपीति। संसारकालेऽ्यस्ति। तथा च न तस्य ज्ञानमाप्यत्वमिति भावः । तस्ेति । स्वमृपज्ञानस्पेत्यर्थः ।

ह्मानन्दापरोक्ष्यं विद्यासाध्यमिति समाधानं कर्तु शाब्दापरोक्षवादे निर्णी तमर्थ स्माशयति-न हीत्यादिना। तदभिन्नस्पेति। अभिव्यक्त- चैतन्याभिन्नस्येत्यर्थः । तदभेद इति। अनावृनचैतन्याभिन्नत्वामेत्यर्थः ।

वैतन्या भेद्मात्रमिति। अर्थापरोक्ष्पनिर्वचनेSस्मिनू अनावृतत्व्रमर्थविशे- पणं मात्रपदेन व्यवच्छिदते। न चैंवं घटावच्छित्नचैतन्याभिव्यक्ता सत्या त- दभिन्नस्य घटगन्धस्याप्यापरोक्ष्यापत्तिशिति वाच्यम्। धर्मादेः साक्षिण्यध्य-

देरयोग्यत्वादापरोक्ष्पाभाव इति वाच्यम्। तथा सति मकृतेऽपि चाक्षु- वृत्पभिव्यक्तचैतन्यं पति फलबलेन गन्वस्यायोग्यत्वकल्पनेन तदापरोक्ष्याम- सक्तेरिति भावः। तर्हिं स्वरूपानन्दस्य सदा स्वव्यनहारानुकूलसाक्षिचैतन्पा

ति। तावन्मात्रस्यापरोक्ष्यरूपत्वेऽपीत्यर्थः। यथा एकस्प पुरुषस्प पुरु-

५१२ चतुर्थपरिच्छेदे।

संसारदशायां पुरुषान्तरस्य पुरुषान्तरचैतन्यापरोक्ष्यवद् अनत- च्छिन्नसुखापरोक्ष्यमवि नारित। अज्ञाननिवृत्तौ तु चिदानन्दभेद- प्विलयात्तदापरोक्ष्यमिति तस्प विद्यासाध्यत्वमित्याहुः ॥४ ॥ (चे०सू०मं०) अथ मुक्तो भवेच्छुद्ध उत्तेशोऽत्र निगद्यते।। व्यक्ता जीवैक्यवादे हि शुद्धब्रस्मैरुशेषता॥ १४॥ (५)अथ विद्योदये सत्युपाधिविलयादपेतजीवभावस्य किम्

विवेचनीयम्। उच्यते- एकजीत्वादे तदेकाज्ञानकल्पितस्य जीव्ेश्वरविभागा-

वावस्थानम् । पान्तरचैनन्यापरोक्ष्यं नास्ति, तथा जीवस्य संभारदशायागनवच्छिनानं्दापरो क्ष्यमपि नास्ति।जीवानां परस्परभेदवत् साक्षिचैतन्यत्रह्मानन्दयोरप्याज्ञानिक- स्पानादिगेदस्य सच्वेन ब्रह्मानन्दस्य स्व्यहारानुकूलेन साक्षिचैतन्पेना भेदा भावाद वास्तवाभेदस्य च परस्परभिन्नजीवसाधारणस्य विद्यमानस्याप्यक्िञि-

भेदनिवरतद्वारा अनवच्छिन्नानंदापरोक्ष्यसम्पादकत्वाु ाशान्दापरोक्ष्प स्य तत्वज्ञानसाध्यत्वं युक्तमित्यर्थः । इति विवेचनीयमिति। इत्याकाङ्कायां सत्यां तरिविच्य वक्त- व्यमिति पश्नार्थः । मतभेदेन वित्रेकं दर्शपति-उच्यत इत्यादिना । तदेकाज्ञानेति। तस्य जीवस्य यदेकमज्ञानम, तत्कल्पितेत्यर्थः । जीव्र- स्पैकत्वात्तदीयम्मूलाज्ञानमप्येकमेव। तथा च तस्यैकस्य यत्र काप्यन्त :- करणे तत्त्त्रसाक्षातकारोदये सति अज्ञानस्य देवतिर्यअानुष्यादिरुपसर्वपमातृ साधारणस्य सकार्यस्य तस्मित्रेव क्षणे निश्शेषं भविलयादित्यर्थः । न चैंन शुकाधन्तःकरणोत्पन्नच्ज्ञानेनैव समूलस्य सर्वप्रमातृसाधारण- संसारस्य निवृत्तत्वादिदानीं संसारानुषलब्धिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। शुक्ा- दिमुक्तौ मानाभावाच्छुकादिमुक्ति मतिपादकशास्त्रस्यान्यपरतायाः माग्दर्शि तत्वादिति भाव: ।

मुक्तस्वरूपविचार: । ५११

(वे०सू०मं०) अनेकजीववादेऽपि प्रतिबिम्बेशवादिनाम्॥ मुक्तस्य बिम्बमद्ावाच्छुद्वूता पर्यवस्थति ॥१५॥। अनेकजीववादे तो नावच्छेदनय: शुभः ॥

बद्ध- पुरुषान्तराविद्याकृतो जीवरेशवरविभागादिप्रपच्चोऽनुवर्तते, ता- 5्रपि 'जीव इवेश्वरोऽवि प्रतिबिम्बविशेषः' इतिपक्षे मुक्तस्य बिम्बभूतशुद्ध चैतन्यरूपेणैवावस्थानम्। अनेकोपधिष्वेकस्य प्र- तिबिम्बेसति एकोपाधिविलये तत्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभावेनैवावस्था- नौचित्येन प्रतिबिम्बान्तरत्वापत्यसम्भवात। तत्सम्भवे कदाचि-

क्तस्य पुनर्बन्धापत्ते: । अत एवानेकजीववादे अवच्छेदपक्षो ना- द्रियते। यद वच्छेदेन मुक्तिस्तदवच्छेदेनान्तःकरणान्तरसंसर्गे पु- एकजीववादे अस्वरसं सूचयन नानाजीववादं पुरस्करोनि- अनेकेति । कश्षिजीवो बद्ध:, कश्रिजीवो मुक्त इति व्यवस्था- भ्युपगमे इसर्थः। नानाजीववादे मुक्तस्येश्वरभावापत्तिरिति मनसि निधाय तत्र तत्सम्भवमाह-यद्यपीति। अनुवर्तत इति। तथा च नानाजीववादे मुक्तस्प वक्ष्यमाणविधया यावत्सर्वमुक्ति बद्धपुरुषान्तराविद्याकृतेशवरभावाप- त्तिः सम्भवतीति भावः। नन्वेवं 'यद्यपि'इत्युक्तिरनुपपत्ना, तदुक्य हि य- दपीशरभावापति: सम्भति, तथा न सम्भवती सर्थमतीतेशिति चदू, ना- पं दोष:। नानाजीववादो हि बहुविधः । तथा च सर्वेषु नानाजीवन्रादेपु मुक्तस्पेश्वरभावापत्तिरन सम्भवतीति 'यद्पि' इत्युक्तेस्तात्पर्यात्। एतदेव पप- श्वपति-तथाऽपीत्यादिना। बिम्बभूतेति। न तु प्रतिषिम्बविशेष- कपेश्वररूपेणावस्थानमिसेवकारार्थः । एवकारारथे हेतुमाह-अनेकेत्या- दिना। एकस्य ब्रह्मचैतन्यस्येत्यर्थः । मतिबिम्बभूतस्य विम्बपाप्तिनियमं विहाय पतिषिम्बान्तरत्वापत्तिसम्भवाभ्युपगमे वाधकमाह-ततसम्भव इति। दष्टान्तं मपश्चयति-अत एवेति। पुनर्वन्धापसेरेनेत्यर्थः । य- ६५

५१४ धतुर्थपरिच्छेदे।

नरपि बन्धापत्तेः । (वे०सू०मं०) बिम्धेशवादे सुक्तः प्राकू सर्वजीवविमोचनात्॥ ईशो भूत्वा ततः शुद्धे स्व्रभावे व्यवतिष्ठते।। 'प्रतिबिम्बो जीवः, बिम्बस्थानीय ईश्वरः, उभया- नुस्यूतं शुद्धचैतन्यम्' इति पक्षे तु मुक्तस्य यावत्सर्वमुक्ति सर्व- ज्ञत्वसर्वकर्तृत्वसर्वेश्वरत्वसत्य कामत्वादिगुणपर मेश्वरभावापत्तिरिष्य- दवच्छेदेनेति। पूर्णचैतन्ये यच्चैतन्यप्रदेशावच्छेदेन मुक्ति:, तत्मदेशा- वच्छेदेन तत्र चैतन्ये उपाध्यन्तरसम्बन्धे सति पुनर्वन्धापत्तेरिसर्थः ।य- च्ैतन्यपदेशो मुक्तस्तस्य बन्धापत्तेरिति यावतू। अन्रेदं चिन्यम्-चैतन्यं तावत् स्वतो नितमुक्तम। तस्य चानादु- पाध्यवचिछ त्स्षोपाव्युपहितस्य वा जीवत्वं बं्धक्षेति स्थितिः। तथा च मुक्त: पूर्व यस्योपाधिपरतन्त्रस्य चैतन्यमदेशस्य बन्ध आसीत, न तस्प पुनर्बन्ध आपादयितुं शुक्यते। मुक्तिकाले तदुपाधिनिवृत्या तत्पर तन्त्रस्य पूर्व बन्धाश्रयस्प निषृत्तत्वात्। नापि मुक्तस्य शुद्धचैतन्यस्य तदापादनं सम्भवति । तस्य बद्ध जीवान्तरोपाधिसंसर्गे जीवान्तरत्वापत्तावपि 'पूर्व यो बद्ध: सन् मुक्तिं गतः, सस्य बन्धापसत्त्या पुनर्वन्धापत्तेः'इत्युक्त्ययोगात्। कि च मुक्तचैतन्यस्या- न्तःकरणान्तरसंसर्गेण तदुपाधिकजीवान्तरत्वापत्तौ सता 'योऽहं पूर्व संसारी सन् कथच्चिन्मुक्त:, सोऽहं पुनः संसारं प्राप्तः' इसतुसन्धानं तावन्न सम्भवति। मुक्तजीवस्य वद्धजीवस्थ चोपाध्यैक्याभावात्। तथा चियं जीव्ानतर- तापत्तिरकिश्चित्करेति न दोषावहा। एवं पूर्तोक्ता मुक्तस्य प्रतिबि-

ननु नानाजीववादे यदि प्रतिबिम्बेशवरपक्षे मु कस्येशरभावापत्तिरन सम्भवति, अवच्छेदपक्षे च मुक्तिरे- व न सम्भवति, दूरे ईश्वरभावापत्ति:, तर्हि कस्मिन पक्षे मु. कस्येश्वरमात्रापत्तिरिष्यते ? तत्राह-प्रतिबिम्बो जीव इति। अ- हिमिन्नपि पक्षे सर्वेषां जीवानां मुक्त्यनन्तरं मुक्तस्य निर्विशेषशुद्धचैत- न्यमात्ररूपेणैवावस्थानम, तदा सर्वेषामुपाधीनां निश्शेषं चिन्मात्रे विली- नत्वेन जीवेश्वरविभागाभावादिसाशयेनाह-यावदिति। नतु तह पूर्वमपि विम्बपतिबिम्बोभयानुस्यूतशुद्धचैतन्य रूपेणैवावस्थानमस्तु, तथा सति

मुक्तस्वरूपविचार: । ५१५ ते। यथा अनेकेषु दर्पणेषु एकस्य मुखस्य प्रतिबिम्बे सति एकदर्पणापनये तत्प्रतिबिम्बो बिम्बभावेनावतिष्ठते, न तु मुख- मात्ररूपेण, तदानीमपि दर्षणान्तरसन्निधानप्रयुक्तस्य मुखे बिम्बत्वस्यानपायात्, तथैकस्य ब्रह्मचैतन्यस्थानेके षूराधिषु प्रति- बिम्बे सति एकस्मिन् प्रतिबिम्बे विद्योदये तेन तदुपाधिविलये त- त्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभावेनावस्थानावश्यम्भावात। न च मुक्तस्या- विद्याऽभातात सत्यकामत्वादिगुणविशिष्टसर्वेश्तरत्वानुपपत्तिः । त- दविद्याडभावरेडपि तदानीं बद्धपुरुषान्तराविद्यासत्त्वात्। न ही- निर्गुणविद्याफलभृताया मुक्तेरैकरूप्यप्रतिपादकस्य तृनीयाध्यायान्तिमाधि- करणस्य सामञ्जस्योपपत्तेरियन आह-यधेति । तदानीमपीति । एकदर्पणापनयनकालेऽपीसर्थः । एकस्मित्निति । एकर्मिन प्रतिचि- म्वरूपे जीवे विद्योदये सति तेन विद्योदयेन तस्य विदुष उपाधिलये सति तत्मतिबिम्वस्य मुक्तस्य प्रतिबिम्बजीवस्येसर्थः। ननु मुक्तस्य निरुपाधिकत्वात् कथं तस्पैश्वर्य सम्भवतीति शङ्कते-न च मुक्त स्थेति। परिहरति-तदविद्येति। तस्य मुक्तस्पाविद्याSभावेऽपीस- - न्तःकरणानि तु तेषां कर्तृत्वाधुपाधय इति सूचितम्। तथा च मु. क्स्याविद्यकमेवैश्वर्यमित्युपगमाव परमार्यत एकरूपैन सदा मुक्तिरिति न तृतीयाध्यायान्तिमाधिकरणविरोध इति भावः। नतु जीवस्य सं- सारितं यथा स्व्राविद्याकृतम्, तथा ईश्वरस्याप्पैशर्य स्व्रोपाधिकृतमेत्र वाच्यम्। तथा च मुक्तस्य स्व्रोपाध्यभावान्नैश्वर्य सम्भवतीति शङ्गां निराकरोति-न हीति। तन्र किमीश्वरस्पोपाधिरविद्या, कि वा तदतिरिक्ता माया ?। नान्त्यः। अविद्यासु विम्बभूतस्य चैतन्यस्य जीवाश्रिता विद्याभिरैश्वर्पसम्भवेन तदतिररिक्तमायोपाधिकल्पनावैयर्थ्यात। त- पज्जीवगततत्वज्ञानेन तत्तदविद्यानिवृत्तिरिति क्रमेण सर्वजीवमुत्त्यनन्तरमपि मायाया निवर्तकाभावेन तदाऽपि मायावशेषपसङ्गाच्। अविद्यानामपि

५१६ चतुर्थपरिष्छेदे।

श्वरस्येश्वरत्वं सत्यकामादिगुणवैशिष्टयं च स्वाविद्याकृतम्, तस्य निरञ्जनत्वात्, किं तु बद्धपुरुषाविद्याकृतमेव तत्सर्वमे- ष्टव्यम् । (वे०सू०मं०) न च विद्यान्तरफलैः साम्पं मोहपरिक्षपात्॥ तेषु भोगस्य साम्येऽपि जगद्यापारवर्जनात्। न च "यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रे- त्य भवति" "तं यथायथोपासते" इत्यादिश्रुतिषु सगुणोपासकाना- मपीश्वरसायुज्यश्रवणाद् मुक्तेः सगुणविद्याफलाविशेषापत्तिः । सगुणोपासकानामखण्डसाक्षातकाराभात्ादू नाविद्यानिवृत्तिः, न

रणम्। 'जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्' (उ. मी. 6=

'माथामू' इसादेकवचनस्य जात्यभिमायत्व्रोपपत्तेश्च । तस्मान्नान्त्यः कल्प- रसम्भवति। नाद् इत्याह -- स्वाविद्याकृतमिति। स्ाश्रिताविद्या- कृतमिसर्थः। बढ्धपुरुषेति । अविद्यानां जीवाश्रितत्तरं च प्रथमप- रिच्छदे निरूपितमस्माभिरिति नात्र निरु्यते। निरञ्नत्वादिति। दोषानाश्रयत्वादित्यर्थ: । ननु भयुपगमे सगुणविद्याफलादविशेषापत्या सगुणनिर्गुणविद्ययोः फलतो भेदो न स्यादिसाशङ्गां निराकरोति-न चेत्यादिना। याहमगुणकब्रह्मध्या- नवानस्मिन् लोके भवति, तादशं ब्रह्म देहपातानन्तरं माप्तोतीते "यथा- क्रतुः"इतिभ्रित्यर्थः। तमीशरं यथा यथा येन येन गुणजातेन विशिष्टमुपासने, तादृशमेव तं प्राप्तुवन्तीत्यर्थ:। सगुणोपासकं प्रकृत श्रुतम्"प्राप्नोति स्वाराज्य- म"इत्यादिश्युतिवाकयमादिशब्दार्थः। अविशेषापसिरिति। तथा च समु- शोपासकानां ब्रह्मलोकं गतानां निर्गुणविद्याश्रयणं व्यर्थ स्यादिति भाव:। फउभेदं दर्शयति-सगुणेत्यादिना।जगदिति। सकलजगत्सष्टिस्थिति-

एष्टिमामथ्य रूपमेवैश्वर्यमुपासकानां भवितुमर्हति, न तु सकलजगव्ापारः।स

मुक्तस्व्ररूपविचार: । ५१७

अ. ४ पा. ४ सू. १७) 'भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्' (उ. मी. अ. ४ पा. ४ सू. २१) इत्यादिसूत्रोक्तन्यायेन तेषां परमेश्वरेण भोग- साम्येडवि सङ्कल्पमात्रात् स्त्रभोगोपयुक्तदिव्य देहेन्द्रियवनितादि- सृष्टिसाम्थ्येदपि सकलजगत्सृष्टिसंहारादिस्वातन्त्र्यलक्षणं न नि- रवग्रहमैश्वर्यम्। मुक्तानां तु निस्सन्धिबन्धमीश्वरभावं प्राप्तानां तत्सर्वमिति महतो विशेषस्य सद्भावात्। न च परमेश्वरस्य रघुनाथाद्यवतारे तमखिवित्वदुःखसंसर्गादिश्रतणाद् मुक्तानामी- तु निससिद्धस्य परमात्मन एव। कुन :? । "आत्मन आकाशः सम्भृतः"इसा- दिसृष्टिवाक्येषु परमात्मन एव प्रकृतत्वाद, उपासकानाममन्निनिहितल्ाच्। इनश्च सगुणोपासकानां न निरङ्कुशमैशर्यमिसाह-भोगेति। उपास- कानां निससिद्धेन परमेश्वरेण हिरण्यगर्भमाविश्य भोगान सुश्जानेन भोगमात्रे साम्यगमकस्य सत्वादिसर्थः । तथा च श्रुतिः-"तमाह आपो वै खलु मीयन्ते लोकोडसौ"इति। तमुपासकं स्वसमीपमागतं प्रसाह हिरण्यगर्भः 'मया खल्ना पोडमृनलक्षणा भुज्पन्ते, तवाप्यसावळ्लक्षणपदार्थो भोग्यः इति श्रुसर्थः । ननु 'सङ्कल्पादेव तु तच्छुते:'(उ०मी०अ०४पा०४सू०८)इति सूत्रेण तेषामीश्रवत सत्यसङ्गल्पत्त्रव्यवस्थापनात् कथं जगव्ापाराभावः ? इसत आह -सङ्कल्प- मात्रादिति। 'यं यं काम पित्रादिरुपं कामयते, स स काम: सङ्कल्पादे- व समुत्तिष्ठति इति भोग्यादिपदार्थानामेत श्रुतौ सङ्कत्पमात्रसिद्धत्पतिपा- दनाव तावन्मात्रविषयमेत्रोपासकानां सत्यसङ्कल्पत्वमिति सूत्रतात्पर्यान्र तद्विरोध इति भावः। निःसन्घिबन्धमिति। सर्वात्मनेसर्थः । तत्सर्व- मिति। अविद्यानिवृत्त्यादिकं पूर्तोक्तं सर्वमिसर्थः। परममुक्तस्य ईश्वर- भावापत्तौ वाघकमाशब् निराकरोति-न चेत्यादिना। परमेइवर- स्थेति। श्रीमहाविष्णोरिसर्यः । श्रीकृष्णाद्यवतार आदिशब्दार्थः । तमस्वित्वेति। आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशस्थात्मजम।

ज्ञानावगमाव। राज्यनाशो वने वासः सीता नष्टा द्विजो हतः। ईदृशीयं ममालक्ष्मीनिर्दहेदषि पावक्मू ॥

५१८ चतुर्थपरिच्छेदे।

श्वरभावे पुनर्बन्धापत्तिः । तस्य वरिप्रशापामोघत्वादिस्वकृतमर्या- दापरिपालनाय कथंचिद् भृगशापादिसत्यत्वं प्रत्याथयितुं नट-

'न मद्रिधो दुष्कृतकर्मकारी' इत्यादिभि: श्रीरामत्राकपैरेवात्यन्तदुःख त्वमतीतेश्रेसर्थः । 'सुग्रीवं शरणं गतः' इत्यादिवाक्यावगतदैन्यादिकमादिप- दार्थः । तस्य कथं चिदभिनयमात्रपरत्वादिति सम्बन्धः। तस्पेतस्य तम- स्वित्वादिश्रवणस्पेत्यर्थः । कथश्चिदियस्य स्वरेच्छपेसर्थः । विभ्रशापामो- घत्वादिरूपा या स्वेन परमेश्वरेण कृता मर्यादा व्यवस्था, तत्परिपालनाये- सर्थः। सर्वजस्यापि श्रीरामस्य महादेवव्रह्मेन्द्रादिदेवानां सन्निधौ 'आ- त्मानं मातुर्ष मन्ये इत्यादिवचनेन 'देवानां सन्निधौ मनुष्येण विनय एव कर्तव्यः, न तु मागल्म्पं कर्तव्यम्। तथा सति मनुष्यस्थानर्थो भवेदइति या परमेशरकृता मर्यादा, सा श्रीरामेण परिपालिता। एवमन्या अपि म- नुष्याणां हितार्थाय गुरुशिष्यसम्पदायादिलक्षणा मर्यादाः परमेश्वरेण कृता:, ता सर्वा अपि तदा तदा श्रीरामकृष्णाघैरलोकहितार्थायानुष्ठिता तासां सङ्रहार्थमादिपदम्। भृग्विति। भृगुशापस्य स्वयं तच्छापाङ्गीका रस्य च सत्यत्वं मनुष्यलोके प्रकाशयितुमित्पर्थः। तत्मकाशनफलं च श्रे. योरऽर्थिनां विपशापादिभ्योतिभीत्यादिनिव्ृत्तिद्वारा श्रेयःमाप्तिरेव। भृगु- शापादिकं च वाल्मीकीये उत्तररामायणे व्यक्तम्। तथा हि वसिष्ठसन्निधौ दशरथं प्रति दुर्वासा :- शृणु राजन पुरा वृत्तं पुरा देवासुरे युधि। दैयाः सुरैईन्यमाना भृगुपत्रीमुपाश्रिताः। तया दत्ताभयास्तन्र न्यवसन निर्भयास्तदा। तया परिगृदीतांस्तान दृष्ट्रा क्रुद्धः सुरोत्तमः ।। .

चक्रेण शितधारेण भृगुपतन्या: शिरोडहरव। तनस्तां निहतां दृष्टा पत्नीं भृगुकुलोद्वहः।। शशाप सहसा क्रुद्धो विष्णुं रिपुबलार्दनम्। सहसा विष्णोर्जगदीश्वरस्य शापानभिभाव्यत्वमविचार्येसर्थः।। यस्मादवध्यां मे भार्यामवधीः क्रोधमूर्छित:। तस्माषवं मातुषे लोके जनिष्यास जनार्दन।। तन्न पत्रीवियोगं त्वं मापपसे बहुवार्षिकम।

मुक्त स्वरूप विचार: । ५१९

एवं श्ञापं भृगुर्दता विष्णोर्देवस्य विच्यये। विष्णुशक्तिमविद्वान स मपेदे शापमूढतामू।। विष्णुशक्तिमविद्वान् सन् विष्णोः शापं दत्ा पश्चाद्विष्णुशक्तिमतिहतं शापं स्वात्मानं पति पुनः मापं ज्ञात्त्रा व्यथां भीति पाप्तवानू व्यथितश्र शापेन मूढतां विसंज्ञतां भाप्त इत्यर्थ: ।

दृष्ट्रा सप्तर्षयश्चैनं कृपां चक्रुश् भक्तिभिः ॥ एनं चिरकालं शापान्घतमसाऽडृतं भृगुं दृष्ट्ा पूर्व सपतर्षिषु भृगुणा कृताभिर्भक्तिभि: पूजाभिस्तस्मिन ते ऋषयः कृपां चक्रः। शापं च कृपया भृगोस्सकाशानन्निस्सारितवन्त इत्यर्थः । स च शापः पुरस्तस्थौ मन्दं भृगुस्थाव्रनीत।

श्रुत्वा तु भृगुवाक्यं तमाहुश्च परमर्षपः।

नारायणं प्रषदयस्व स्तोत्रैरेव च सुवरत। नारायणमेत्र प्पद्यस्त्र नान्यशशक्तरत्वां मोक्षयितुमित्यर्थः । भृगुणाSडराधितो विष्णुरागतस्त्वरितं भृगुम । कृतापराधमपि भृगुं भक्तवात्सल्यात् त्वरया आगत इत्यर्थ: ।। माभैभृगोऽनृतं वाक्य नाभविष्यद्विजस्य ते। अनृतं न भविष्यतीसर्थः । सम्मोचयित्वा शापात्वामहमेनं गृहीतवान्। अङ्गीकृतवानित्यर्थः । अर्चयामास तं देवं भृगुश्शापेन शीडेतः । ततोऽब्रवीदेवदेवः श्रीतिमानू भक्तवत्सलः ॥ लोकानां तु हितार्थाय शापं तं ग्राह्ममुक्तवानू।' तत च हितार्थायेति तुशब्दार्थः। इति शप्तो महातेजा भृगुणा पूर्वजन्मनि। इहागतस्स पुत्रत्वं ततर पार्थित्रसत्तम।। राम इत्यभिविरयातस्त्रिषु लोकेषु मानद ।I इति।

५२० चतुर्थपरिच्छेदे।

वदीश्वरस्य तदभिनयमात्रपरत्वात्। अन्यथा तर्य नित्यमु-

स्माद्यावत्सर्वमुक्ति परमेश्वरभावो मुक्तस्येति बिम्बेश्वरभावे न क्विद्ोष: ।। (वे०सृ०मं०) पक्षोऽयं चरमः साधु: सूत्रभाष्यादिषु स्फटम्॥ आविर्भृतस्वरूपेऽपि गुणाष्टकनिरूपणात् ॥१९।। अयमेव पक्षः श्रुतिसूत्रभाष्याद्यनुगुणः । तथा हि- समन्वयाध्याये तावद् "दहर उत्तरेभ्यः" (उ० मी० अ० १ पा० ३ सू. १४) इत्यधिकरणे "अथ यदिदमर्मिन् ब्रह्म- पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोडस्मिन् अन्तराकाशः" इ- त्यादिश्रुतिनिर्दिष्टे ददराकाशो न भूताकाश, नापि जीवः, किं-

अहर्नीशं ब्रह्मेशादिस्तुत्यत्वदेवदेवत्व्रादि प्रतिपादकरामायण वच नै रेव श्रीमहाव्निष्णोर्लोकहितार्थाय श्रीरामरुपेणावतीर्णस्य तमहित्वत्व्रादिश्रवण- मभिनयमात्रपरमिति भावः। अन्यथेति। तस्याभिनयमात्रपरत्ानङ्गीकारे इत्पर्थः। तस्पेति। नारायणादू ब्रह्मा जायते "अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्प

Sन्तर्याम्यमृतः" "एष सर्वेश्वरः" "न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते" "सो- डध्वनः पारमापोति तदिष्णोः परमं पदम्"इत्यादिश्रुतिषु नारायणस्य नि- त्यमुक्तत्वसर वेश्वरत्वसमाभ्यधिकरहितत्वमुक्त माप्यत्वादिश्र वणेन तद्विरोधपस- द्रादित्यर्थः। तस्मादिति। मुक्त स्पेश्वरभावापत्तौ बाघकाभा वादित्यर्थ: । ननु बाधकाभावेऽपि साधकमानं विना कथमीश्वरभावापत्तिस्तस्य सिध्य्तीत्याशङ्य तत्र मानमाह-अयमेवेति। अ्मिन् ब्रह्मणः परमा- तमन: उपलबब्धिस्थानभूते पुरे शरीरे यदिदं ददरमल्पं पुण्डरीकमस्ति वेश्मा- कारम, अ्मिन पुण्डरीकेऽनतर्दहर आकाशो यः श्रुतः स 'भृताकाशो वा, जीवो वा, परमेशवरो वा' इति संशये रूढिबलादू भृताकाश इत्येक: पूर्व- पक्ष:। आकाशनिशेषणदहरत्व लिङ्गादल्पोपाधिपरिच्छिन जी इति दिती- यः पूर्व पक्षः। पक्षद्वयनिषेध पूर्वकं सिद्धान्तं वदन् सूतरं व्याचष्ठे-न भू.

मुक्तस्वरूपविचारः। .५२१ तु परमेश्वरः, उत्तरेम्यो वाक्यशेषम्यः। "उभे अस्मिन् दा- वापृथित्री अन्तरेव समाहिते यात्रान्त्रा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्त- र्हृदय आकाश एष आत्माऽहनपाप्मा बिजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसङ्कल्:"इत्यादिना प्रतिपा- द्यमानेभ्यो द्यावापृथिव्याद्याधारत्वलक्षणगुणेभ्यो हेतुभ्य इति निर्णीय 'उत्तराचेदाविर्भूनस्वरूपस्तु' (उ० मी० अ० १ पा० ३ सू० १९) इतिसूत्रान्तरेण दहरव्रिद्यानन्तरमिन्द्र- प्रजापतिसंवादे "य आत्माऽयह नपाप्मा" इत्यादिना अहतपा- प्मस्त्रादिगुणाष्टकयुक्तमात्मानमुपदेश्यमुपक्षिप्य "य एषोडक्षिणि ताकाश इत्यादिना । वाक्यशेपमेव खण्डश उदाहरति-उभे इति। अस्मिन् प्रकृत दहराकाशे समाहिने स्यन अगमाकाश भूनकाशः। एनच्छ- वदाभ्यां दहराकाशो निर्दिष्टः। जिघन्मा भक्षणेच्छा तंद्रहिता, पिपामा- रहनश्च। अत्र भृनाकाशे भूनाकाशोपमितत्वसत्यकामतादयो गुणा न सः स्वन्तीनि तन्निरासः। परिच्छिन्ने जीवे आकाशोपमितत्वव्यावापृथिव्यादि जगदाधारत्वापहतपाप्मत्वादयो गुणा न सम्भन्तीति जीवनिरासः। उक्तहेतू नां परमेश्वरे सम्भवमादायाकाशश््दस्य तत्र निरूद-पाच्च म एन दहराकाशः। तस्य दहरत्वरं तु न स्वाभावरिकम, कि तू।सनार्थ कलपतमणीयस्त्वादिवदि- ति निर्णयः। सूत्रान्तरेण 'जीवेऽप्यपहनपाप्म-वादियुगाष्टकमस्तीति तटुणा- ए्टकं निर्णायकं न भवति' इत्याशङ्ग्य समाद्धानः सूत्रकारो मुक्तस्येश्वरभावा- पत्तिमाहेति सम्बन्ध:।'जीवेऽपि गुणाष्टकमस्ति'इत्पत्र 'गुणाष्टकयुक्तमात्मनमुप- देश्य मुपक्षिप्य जीवस्योषदेशादू' इति हेतुः। गुणाष्ट्रकयुक्तमात्मानमुपदेश्यत्वेनो- पक्रम्य मजापतिना जीव उपदिष्ट इति कथमत्रगम्यते ? इत्यत आह-य एषोऽक्षिणीत्यादिना। प्रजापतिना हि पर्यायचतुष्टयेनात्मा इन्द्रं प्रत्यु- पदिष्टः। तत्र प्रथमपर्यायवाक्यम-"य एपोऽक्षिणि"इति । पुरुषो जीनः। अक्षिग्रहणं सर्वेन्द्रिपोपलक्षणार्थम्। 'चक्षुरादिषु रूपाधुपलब्धिक्रिया कुर् त्मु सत्सु यः पुरुषो दृश्पते रूपादुपलन्धिक्रियाकर्तृत्वेनातुभीयते, एष: युवाभ्या पृष्ट आत्मा'इतीन्द्रविरोचनौ प्रति मजापतेरुपदेशः। तत्राक्षिग्र- इणेन जाग्रदवस्थावान जीव इह विवक्षित इति प्रतीयते। अवस्थान्त- ६६

५२२ चतुर्थपरिष्छेदे।

पुरुषो दृशयते एष आत्म।"इति जाग्रदवस्थायां द्रष्टृत्वेना- क्षिसन्निहितस्य "य एष स्वप्ने महीयमानश्ररति एष आत्मा" इति स्वप्नावस्थापन्नस्य "तद्यत्रैतत्सुप्तर्समस्तर्सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति एष आत्मा"इति सुषुप्त्यवस्थापन्नस्य "एष सम्प्रसा- दोडस्माच्छरीरात समुस्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद् स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः" इत्यवस्थात्रयोत्तीर्णस्य च जीव- स्योपदेशाज् जीवेऽप्यस्ति अपहतपाष्मत्वादिगुणाष्टकमिति न तद् दहराकाशस्य परमेश्वरत्वनिर्णार्यकम्।

रेष्विन्द्रियव्यापाराभावादिति मत्वा प्रथमपर्यायचावयस्य तात्पर्थमाठ- जाग्रदवस्थायामिति । द्रषटृत्वेनेति । इन्द्रियै रूपादिद्रष्टृत्वेनेत्यर्थः ।

स्य च जीवस्योपदेशादिति सम्बन्धः। द्विनीयपर्यायवाकयमुदाहरति- य एष सवप्रे इति। महीयमानो वनितादिभिः पूज्यमान इत्पर्थः । चर- ति विषयान्वासनामयाननुभवति य एव इन्द्रेण तया पृष्ट आत्मेत्य- र्थः। तृनीयपर्यायवाक्यमुदाहरति-तद्यतैतदिति । यत्र यस्मिनू का- ले, पतदू एष जीव:। सुभः स्वापं पाप्तः, समस्तः सम्य्लीनकरणग्रामः। सम्प्रसबः स्वरूपानन्दानुभववान् स्वप्नमषि न विजानाति, एप एव त- पा पृष्ट आत्मेत्यर्थः। चतुर्थपर्यायवाक्यमुदाहरति-एष सम्प्रसाद इ. ति। सम्यक ममीदत्यर्मिन जीव इति व्युत्पश्या सम्पसादशब्दस्सु- घुप्तस्थानवाचकरसन् सुपुप्त्यवस्थोपलक्षितं जीवमुपलक्षयति। शरीरादु- त्क्रम्य परमुत्कृष्टं ज्योतिरादित्यमुपसम्पद्यादित्योपलक्षितं देवपानमार्ग मा- थ्य सवेन स्वकीयेनोपासनाफलभूतैशवर्यविशिष्टेन रूपेणाभिनिष्वद्यते। ब्रझ्म- लोकं गत उपासकस्स उत्तम: पुरुष उपक्रान्तापहतपाष्मत्वादिशुणक इत पूर्वपक्षरीया चतुर्थपर्यायवाक्यार्थो द्रष्टव्य: । ननु पजापतिवाकये पर्यायचतुष्टयस्ष जागदाय्यवस्थापन्नजीवविषयकत्वम नुपपश्रम्। प्रथमपर्याये जाग्रदवस्थावाचिपदाभावेन तस्य जाग्रज्जीवविषयक- त्वस्पास्फुटत्वाव। तथा च प्थमपर्याये इन्द्रविरोचनाभ्यां पृष्टोपहतपाप्मत्वा- दिगुणक आत्मैव निर्दिष्टः। स च अ्रह्ैनेति मजापतिवानयेऽपि म्मण पव

मुक्तस्वरूपविचार: । ५२३

"य एष स्वप्ने" इत्यादिपर्यायेषु प्रतिपर्यायम् "एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि"इति श्रत्रणेन स्फुटरवप्नादिजीवलिद्गानां द्वितीयादिपर्यायाणामेव जीवविषयत्वम्, प्रथमपर्यायस्य च ब्रह्मतनि- षयत्वमिति चोदानवकाशादित्याशङ्ग्य तत्र चतुर्थपर्याये निरुप्य- माण: सकलबन्धतिनिर्मुक्तत्वेनाविर्भूतस्वरूपो जीवः प्रतिपाद:।

गुणाष्टकमुपदिष्टप, न जीवस्पेति चौद्स्पात्र नावकाश इसाह-य एष स्वप्न इत्यादिपर्यायेष्विति। स्फुटेति। स्फुटानि स्वमस्वापशरीरात समुत्थान- रूपाणि जीवलिङ्गानि येषु पर्यायेषु, तेषामेत्र जीवविषयत्वम। तेपां ब्रह्मावि- वयकत्वचौद्यानवकाशात। प्रथमपर्यायस्य त्वस्फुटजीवलिङ्गस्य ब्रह्मविषयक- त्वमिति चोयं सावकाशममिति अ्रमो न कर्तव्य इत्यत्र हेतुमाह-प्रति- पर्यायमिति। द्विनीयपर्यायादौ "एतं त्वेव ते भृयोऽनुव्याख्यास्यामि"इति श्रव्णेन मथमपर्यायस्थ ब्रह्मविषयत्वासम्भवादियर्थ: । एतदुक्तं भनति-द्विनीयादिपर्यायत्रयस्प जीवविषयत्वरं तावतू सम्प- तिपन्नय्। मथमपर्यायस्यापि जीवनिषयत्वरं वक्तव्यम्। मथमपर्यायनिर्दिष्ट- पैव "एनद्"इति मर्वनान्ना आकृष्यमाणतादर्थमेदे तदयोगादिति। एतेन प्रथमपर्यायस्थ चक्षुगोलकस्थपतिविम्वविषयत्वमेव तस्पाक्षिणि दृश्यत इति दश्यमानत्वसम्भवादिति वोदमपि निरस्तम्। द्विनीयपर्यायगतैतत्पदेन म- थमपर्यायनिर्दिष्टं पुरुषमाकृष्य तस्योत्तरत्र स्वप्रजीवरूपत्व्रोपदेशाव प्रथम- पर्याय एवाक्षिणि निर्दिष्टस्य पुरुषस्यामृतत्वाभयत्वाब्रह्मत्वसङ्कीर्तनाथ।न च मतिबिम्धे तव सम्भवति। न च जीवस्थापि तदमम्भन इति

मजापतिवाक्यपामाण्यात तत्सम्भवादिति पूर्ववक्ष्पाशयः । एतम् 'उत्तरा- खेदू'इति सौचशाक्काभागं व्यारूपाय 'आविर्भृतस्वरुपस्तु' इति सिद्धान्तभागं उ्याचष्टे-तत्र चतुर्येति। पर्यायचतुष्टयमध्ये इत्पर्थः । सकलेति। त- ससाक्षारकारेणाविद्यानिवृत्तौ सत्या तन्मूलसकलबन्धविनिर्मुक्त्या आविर्भू- तममृताभपअ्द्यलक्षणं स्वरुपमस्पेसाविर्यूतस्वकपो जीवः मतिपाद्यत इसर्थः। ननु चतुर्थपर्षायेपि पूर्वपर्पायेष्िव संसार्यास्मैन कुतो न निरुप्यते।

५२४ चतुर्थपरिच्छंदे।

न तु सांसारिकावस्थाभेदकलुषितः। तत्र सत्यसङ्कल्पत्वादिगुणबा- धात्। अवस्थात्रयोपन्यासस्य तत्तदत्रस्थादोषाभिधानेन चतुर्थप- र्ययोपदेशशेषत्त्रप्रतिपत्तेरिति समादधानः सूत्रकारश्चतुर्थपर्याये तत्पर्यार्यऽपि "शरीरात् समुत्याय"इति शरीरावधिकोत्क्रान्सवस्थाविशेषवि- शिष्टस्य संसास्णि एव स्पषट मतीतेिसाशड्ा सौत्रधारणार्थकतुश्व्या रुयानेन परिहरति-न त्विति । तत्रेति। संसारिणीत्यर्थः। तथा च चतुर्थपर्यायेऽि संसारिण एव निरूषणे इन्द्रेण पृष्टस्पापहतपाप्म त्वादिगुणकस्य पजापतिना अनुपाष्टत्वात् पजापतिवाकयं पतित्रचनमेव न स्यात्। अतश्चतुर्थपर्यायो गुणाष्टकयोग्यमुक्तजीवविषय एवेत्यर्थः । न च पूर्वपक्षोक्तरीत्या सगुणविद्यया ब्रह्मलोकं गतस्य अपहतपाप्म-

तथा च संसारिविषयत्तमेवास्यापि पर्यायस्येति वाच्यम् । सगुभवि धाफलभूनस्थापि तस्याविद्यानिवृटत्पादेरभावेन निरङ्ुशापहतपाप्मत्वादेर सम्भवात् मजापतिवाक्यस्य निर्मुणत्रह्मपरत्वस्य समन्त्रयाध्याय एव स. भपञ्चं निरूपितत्व्राच्च न तद्विद उत्क्रान्सादिसम्भव इति भाव:। तथा चोक्ततात्वर्यानुरोधेन चतुर्थपर्यायस्यायमर्थ :- शरीरात समुत्थानं शरीरत्रयविलक्षणस्य त्वम्पदलक्ष्पस्य निर्णयः, परं ज्योतिर्ब्रह्म, तदुपम- म्पत्ति: तत्साक्षात्कार, तत्फलं मुक्ति:, स्वस्रूपानिर्भावः स्वेन रुे- णाभिनिष्पत्तिः। स च मुक्त उत्तम: पुरुषः परमात्मैवेति। ननु चतुर्थपर्थायरपैव पृष्टगुणाष्टकयुक्तात्मनिरूपणपरत्वे पूर्वपर्यायाणाम- वस्थात्रयोपन्यासरूपाणां वैयर्थ्य स्यादिति नेसाह-अवस्थात्रयोषन्यास

यां रोदनादिदोपाभिधानेन सुषुप्यवस्थायां स्वरपरज्ञानामानविनष्टपायत्वा दिदोपाभिधानेंन चावस्थात्रयकलुपितस्य जैवरुपस्य लोकसिद्धस्य हेष- त्वज्ञापनद्वारा तज्जिज्ञासोरधिकारिणो वास्वव्रह्मस्वरूपनिरूपणार्थ चतु र्थपर्यायपरवृत्तिरिसवगमात् पूर्वपर्यायाणां चतुर्थपर्यायशेषत्ं प्रतीयते, अतो न तेंषां वैयर्ध्यमितर्थः। समादधान इति । अपहतपाप्म- त््रादिगुभाष्टकं दहराकाशस्पेश्रत्वनिर्णायकं न मनति। प्रजापतिषा- क्याजू जीवेऽपि गुणाष्टरकसप्तेन तस्य व्यभिचारित्वादिसाशङ्कय प्र जापतिवाक्ये मुक्तजीव एव गुणाष्टकयुक्त पतिपादते, न तु बद्ध

५२५

प्रतिषाद्यस्य मुक्तर्येश्वरभावापत्ति सष्टमाह। तदभावे मुक्तेवि सत्यसङ्कल्पत्वाद्ययोगाद् अनुक्रान्तस्य गुणाष्टकस्य ईश्वरादन्य- त्रापि भावे कृतशङ्कापरिहारालाभाच्च। तस्मिन् सूत्रे 'तस्माद- विद्याप्रत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवरं रूपं कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वे-

जीवः । ततो न गुणाष्टकस्य परमेश्वरादन्यत् सचततम। येन त- स्थान्यत्रापि सत्त्वेन व्यभिचारिनया निर्णायकत्वं न स्पादिति समा- दधान इसर्थः। ननु 'तत्र सतसङ्कल्पत्वादिगुणवाधाद्' इति पूर्वग्रन्थेन चतुर्थपर्याये गुणाष्टकयुक्तो मुक्तजीवः प्रतिपाद्त इति सूत्रतात्पर्ये व- र्णितम्। तावता मुक्तस्पेशवरतापत्तिः क्थं सूत्रकारेणोक्ता ? तत्राह- सद्भावे इति। मुक्तस्येश्वरमावापत्यभाने बद्धजीव इव मुक्तजी- वेऽपि निरस्तोपाधिके सत्यमङ्कल्पत्वादिगुणायोगद् गुणाष्टकयुक्तस्यात्म- नो निरूषणं प्रजापतिवाक्ये न स्यात्। अतो मुक्तजीवस्ष गुणा- एकयुक्तत्वमीश्वरभावापच्यैतरेति सूत्रकारस्य तात्पर्य निश्चीयत इत्यर्थ:। ननु जीवेश्रयोर्वस्तुन एव भिन्नत्वान्मुक्तस्य नेश्वरभावापत्या गुणा- ए्टकयोग:, कि तु स्वत एवेलाशङ्गां निशकरोति-अनुक्रान्तस्पेति । उपक्रमे श्रुवस्येसर्थः । कृतेति। गुणाष्टकस्य जीवमाधारणत्वेन ई-

चेद'इति सूत्रभागेन कृता, तस्या: शङ्काया गुणाष्टकयुक्तस्य मुक्तस्य व- स्तुगया ईश्वरादू भिन्नत्वपक्षे परिहारो न लभ्पते । तथा च सूत्र तिरोधादू न मुक्तस्पेश्वरादू भेदेनावस्थानमिति भावः। तस्मित्निति।

हाभेदस्य वास्तवत्वादिसर्यः। 'तस्माद्'इसनन्तरं 'यद्'इति पदमध्याहर्तव्य

पतिपद्यत इसर्थः । ननु अत्र मुक्तस्येश्वरभावाफ्तौ किम 'उत्तराचेद्'इतिसूत्रमा- गकतशङ्कापरिहारालाभमसङ्गो नियामकत्वेनाभिमतः, कि वा मजापति वाक्यमेत्र मुक्तस्येशरभावपतौ नियामकत्वेनाभिगतम् ?। नाघ:। मुक्तसय

णाष्टकस्य विष्वभृतेश्वरादन्यप्रामावेन तस्य तद्साधारणस्य महाकाशे ईक्व-

५२६ चतुर्थपरिष्छेदे।

षादिदोषकलुषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन ताद्विपरीतमपहत- पाष्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं रूपं विद्यया प्रतिपद्यते' इती भा- व्यकारोऽप्यतिर्पष्टं मुक्तस्य सगुणेश्वरभावापत्तिमाह । (वे०सू०मं०) ईशांशस्पेशभावासी सर्वदुःखप्रसञ्जनम्।। निवारयाद्विरग्रेऽपि बिम्बभावप्रदर्शनात्॥ २० ॥। अविरोधाध्यायेऽपि "एष ह्येत साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषत एष उ एवासाधु कर्म कार्यति तं यमधो निनीषते" इत्यादिश्रुतेस्तत्तत्कर्मकर्तृत्वेन तत्तत्कर्मकारयितृत्वेन च रत्वनिर्णायकत्व्रसम्भवात्। न द्वितीयः। निर्गुणविद्यामकरणरूपे मजापति वाक्पे गुणानामबिवक्षितत्वेरेन मुक्तजीवेडपि गुणाष्टकवैशिष्टथस्याप्रतिपाद्यत्वा-

(उ०मी०अ०१ पा० अधि० ६) स्पष्टमभिहितम्। तथा च भाष्यम्-'एकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिमम्बन्धं निरस्तोपाधिसम्बन्धं चोपास्यतवेन जेयत्वेन च वे दान्तेपूपदिश्यते'इति। अन्न भाष्ये वेदान्तेषु निरसतोपाधिसम्बन्धं ब्रह्म ज्ेय- त्वेनोपदिश्यते इत्युक्सा वेयब्रह्मपकरणेपु गुणनशिष्ट्यस्यापतिपाद्यत्वं रुपषटं पतीपते। अत एव सिद्धान्ते वेयब्रह्मपराणां वेदान्तानां संसर्गागोचरममि तिजनकत्वरूपमखण्डार्थत्वमिष्यते। तस्मात् मजापतिवाकपोपक्रमे क्ुतं

यब्रह्मपशंसापरम, उपलक्षणमात्रं वा, न तु दहरविद्यागतगुणाष्टकवत् पति- पाधमू। 'तद्विपरीतमपह्तपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं रुप विद्यया प्रततिपचते इति भाष्यमपि गुणाष्टकोपलक्षितं ब्रह्म मतिपद्यत इति योजनीयम्। अतो मुक्तस्येश्वरभावापतौ नोदाहनश्रतिसूत्रभाष्याणि पपाणं भ्र-

स्य मथमाध्याये निरूितस्य मानान्तरविरोधसमाधानपतिपादके द्वितीया- ध्यायेऽपीत्पर्थः। अविरोधाध्यायेऽपि समाहितेन शङ्काग्रन्थेन भाष्यकारो मुक्तस्पेश्वरभावार्पाति रपष्टीचकारोते सम्बन्ध:। अभ्रिनीषते उत्कष्ट लोकं नेतुमिच्छतीति यावत्। कर्मकर्ता जीव उपकार्य:, कर्मकारपिता ईश्वर उ पकारक:। तपोः अुत्यवगतोपकार्योपकारकमाववलात् सामान्यतः कश्रित सम्पन्योडबगतः । सम्बन्धं मिना लोके तद्ावादर्शनाव। स च सम्बन्ध:

मुक्तस्वरूपविचार: । ५२७

उपकार्योपकारक भावेनावगतयोर्जीविश्वर योरंशांशिभाव रूपसम्बन्ध- निरूपणार्थत्वेनावतारिते 'अंशो नानाव्यपदेशात्' (उ० मी० अ० २ पा० ३ सू० ४३ )इत्यधिकरणे 'जीवर्येश्वरां- शत्वाभ्युपगमे तदीयेन संसारदुःखभोगेन ईश्वरस्यापि दुःखि- त्वं स्थात्। यथा लोके हस्तपादादयन्यतमांशगतेन दुःखे- नांशिनो देवदत्तस्यावि दुःखित्वं, तद्वत् । ततश्ष तत्प्राप्तानां महत्तरं दुःखं प्राप्नुयात्, ततो वरं पूर्वावस्था संसार एवारित्व- ति सम्यग् ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग:' इति शङ्काग्रन्थेन भामत्यादिषु सष्टीकृतम्। बिम्बप्रतिबिम्बभावकृतासङ्करमुपादाय समाहितेन भाष्यकारो मुक्तस्य ईश्वरभावापत्ति स्पष्टीचकार। इति निरूपणार्थत्वेनेत्यर्थः । जीव ईश्वरस्यांशः, कुनः ? नानात्वस्य भे- दस्योपदेशादिति सूत्रभागाक्षरार्थः । भाष्यं पठति-जीवस्येत्यादिना । ईश्वरस्य स्वांशभूतसकलजीवगनदुःखभावत्वे को दोष: ?, तत्राह-ततश्चे ति। तत्पदमीश्वरपरम्। तत इति। ईश्वरमासेः सकाशात् पूर्वावस्थि- तसंसाराङ्गीकरणमेत्र वरमिति बुध्धया ईश्वरपाप्त्युपाये सम्यग् ज्ञाने को- डपि न पवर्तेन। ततक्ष ज्ञानशास्त्रमनमाणं स्यादिसर्थः । अस्या: शाङ्काया: परिहारग्रन्थरूपयोः सूत्रभाष्ययोरभिप्रेतो जीवपरमेश्वरपोरंशांशिनो: परस्परं धर्मासक्कुरो भामत्यादिग्रन्थेषु रपष्टीकृतः। कथं जीवास्तावदविद्यामतिबिम्ब- भूा ईशवरांशत्व्रेन श्रुतिमूत्रभाष्येषु वितक्षिता:, न तुहस्पादादिवदवयना:। तथा विम्बभृतेश्वरॉऽशिलेन विवक्षितः, न त्ववयषी । विम्वमतिविम्बयोश् लोके धर्मासाङ्कर्य प्रसिद्धम। अतो न जीवगतानां दुःखानामीशरे मसक्ति- सिति। स्पष्ठीचकारेति। नतु मुक्तस्येश्वरमावापतिर्न सिद्धान्तसम्मता । तथा

उयमानस्य निर्विशेषचिन्मानस्वरपेणवावस्थानलक्षणा मुक्ति:। ततः भाठू मुच्यमानानां पश्या निरमगहैश्शर्यभासिकपा मुक्तिरिति परममुक्तौ बहुनामैन्वर्यमास्िरे- कस्य तदू नासतीत्येकं वैषस्यम, बहूनामैन्वर्यमासाकपि क्रमेण मुच्यमा-

५२८ चतुर्थपरिच्छेदे।

नानां चिराचिरकालैश्वर्यलक्षणमपरं नारतम्यम, तेषामेव किश्ञित्कालमैश्नर्य पश्चात्तदभाव इत्यादिकपं तारतम्यं कल्पितं स्याद। तथ तृतीयाध्यायान्तिमा- धिकरणविरुद्धम। तत्र हि संगुणविद्याफलभूनायामतान्तरमुक्तानेय तारतम्यम, न तु परममुक्ताविति व्यवस्थापितम्। न च तदधिकरणस्य परममुक्तौ वस्तुन- स्तारतम्यं नास्तीति प्रतिपादने तात्पर्थम्। तथा च काल्पनिकतारतम्ये सत्यपि न तदधिकरणविरोध इति वाच्यम। सिद्धान्ते सगुणविद्याफलभूतावान्तरमु क्तावप वास्तवतारतम्याभावेन सगुणमुक्तावेव तारतम्यम, न निर्गुणषिद्याफ लभूतायां परममुक्ताविति व्यवस्थापनपरस्य भाष्यादेर्निरालम्बनत्वापत्तेः।अ तो मुक्त स्येश्वरभावापत्तिर्न सिद्धान्तसम्मता। एवं स्थिते मकृते कि शङ्गाभा- व्यप र्या लो चनयेश्व रभावापात्तर्भाष्यकारा भिमतेति कल्पयते, कि वा परिहारभा- व्याभिपायालोचनया तथा कल्पयते।। नादः। शङ्ककेन सिद्धान्त्यनभिमतामी- श्वरथावापीतिमापाद्य चोधकरणोपपत्तेः। न हिस्वन्र सिद्धानत्यभिमनमेवार्थ- मवलम््य पूर्वपक्षिणा सिद्धान्तिनं मसनिष्टमाशङ्कयत इति नियमो दृशयते। द्वितीयकल्पस्प हीत्थमुत्धिति :- 'ईश्वरभावं पाप्तानां महत्तरं दुःखं स्पा- द्'इति शङ्काया द्वेधा परिहारस्सम्भवति। ईश्वरस्य सकलजीवदुःखर्दुःखिलवे डपि न मुक्तानां महत्तरदुःखमाप्तिः। ते्षां शुद्धचिन्मात्ररुपेणेवावस्थाना- भ्युपगमेनेश्वरभावापत्तेरनभ्युपगमादितेकः मकार:, ईश्वरस्य दुःखाभावरे स- मर्थिते सति तं पाप्तानां मुक्तानां दुःखं स्यादिति शङ्का अर्थात्परिद्वता भ- वतीत्याशयेन विम्बमतिबिम्बभावकृतभेदाधीनधर्मव्यवस्थासमर्थन द्वितीय: प्रकारः। तत्र परिहारभाष्यभामत्यािनिबं्धनेषु भथममकारं विहाय द्वि- तीयमकारस्पैयावलम्बनाव शङ्काग्रन्थोक्ता मुक्तानामीशरभावापत्तिर्भाष्य- कारादनुमतेति प्रतीयते। अनेनैवाभिमायेण भामसादिसपष्टीकृतविम्ब- प्रैतिविम्बभावकृतासङ्कामुपादाय समाहितेनेत्युक्तमिति । एतमुत्थितः परि- हारभाष्यपर्यालोचनारूपो द्वितीयमका रोऽपि मुक्तस्येश्वरभवापतावनन्य- थासिद्धहेतुर्न भवति । परिहारभाष्यादौ मथमपकारमनलम््य मुक्तानामी-

तो न ज्ञानानर्थक्यमसङ्ग इति वास्तवपरिहारे कथिते हि ज्ञानानर्थकय शङ्कापरिहारेऽपि ईशरस्य सकलजीवद्ुःखैर्दुःखित्वप्रसङ्गः परिहृतो न भ- वतीति तत्मसङ्गशङ्का अवशिष्येत। साडप शङ्का मा भूदिसालोच्य मथमं पकारं विहाय द्वितीयमकारमवलम्व्य महता यवेन परमेश्वरस्य दुःखि: तप्सङ्गः परिहृतो भाष्यादि्तिति वक्तुं शक्यखवाव। परिहारभाष्यादि

(वे०सू०मं०) पराभिध्यानतः सत्यकामत्वाितिरोहितेः। नाशे मुक्तौ पुनस्तेषामाविर्भावस्य चेरणात् ।।२१॥ साधनाध्यायेऽपि 'सन्ध्ये सृष्टिराह हि'(उ० मी० अ० ३ पा० २ सू० १) इत्यधिकरणे स्वन्नप्रपन्स्य मिथ्यात्वे व्यवस्थापिते

पु परमेश्वरस्य दुःखित्त्रपसङ्गपरिहारानन्तरम्, 'तथा च मुक्तनामीश्रभा-

छान्दोग्ये सप्तमाध्याये- "स एकपा भवति त्रिधा भवाते पश्चधा। सप्तषा नवधा चैत पुनश्चैकादशः स्मृतः। शत च दश चैकं च सहस्राणि च विशति: ।" इति वाक्पेन परब्रह्मविदो अनेकशरीरपरिग्रहादिरुपमैश्वर्ष श्रूथते। तच्च मुक्तस्पेश्वरमावापत्तिपक्षे परममुक्त्तस्पै समभत। तथा च "एकधा भ- चत" इसादिवचनं निर्गुणविद्याफलममर्पक न भतति, कि तुसगुणोपासनाफ लस्षमर्पकम्। तब् निर्गुणवविद्याफलप्रशंसार्थ निर्गुणविद्यामकरणे प्यत इति भाष्यादिन्यवहारो निरुध्येत। तथा च सगुणविद्याफलविचारपस्ता- वे भाष्यम-'यद्यपि निर्गुणायां भूमविद्यायामनेकधा मावविकल्पः पठ्यते, तथाऽवि विद्यमानमेवेदं सगुणावस्थायामैशर्य भूमविद्यासतुतये सङ्कीत्पेते इति। यदि मुक्तस्पेशरभावापत्ति: सूत्रभाष्यकारयोरभिमेता स्थात्, तदा "स एकघा भताती" इति ववनस्य निर्गुणत्रिद्याफलसमर्पकत्वेन पकरणसमवे- तार्थस्य सगुणविद्याफलसमर्पकत्वायोगादेवद्वचनस्य तत्फलसमर्पकत्वमाश्रित्य सूत्रभाष्यगोः मत्तो 'भावं जैमिनिर्विकल्पामननादू' (उ० मी० अ० ४ पा० ४ सू०११)इसादिविचारो निरालम्बन एन स्यान। 'ब्रह्मलोंकें गतस्य सगुणोपा- सकस्प स्थूलशरीरसद्ावं जैमिनिराचार्यो मन्यते। "स एकधा भवाती"इत्या- दिना अनेकधाभावरूपनिकल्पश्रतणात् स्थूलशरीरभेदं बिना एकस्योपास- कस्पानेकधाभावासम्भवादू'इति सूत्रार्थ:।

मुक्तानामीश्वरभावापतावनन्यथासिद्ध ममाण त्वा भा वादुदाह ताने काधिकरणत- आाष्यादिविरोधाच् सा भाष्याभिमतेति कल्पयितुं न शक्यते इत्य-

.६७

५३० चतुर्थपरिच्छेदे।

तत्र मिथ्याभूते स्वप्नप्रपथे जीवस्य कर्तृत्वमाशङ्क्य 'पराभिध्यानान्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ'(उ०मी०अ०३ पा०२ सू०५) इतिसूत्रेण 'जीवस्येश्वराभिन्नत्वात सदपि सत्यसङ्कल्पत्वादिकम- विद्यादोषात्तिरोहितमिति न तस्य स्वप्नप्रपथ्े स्रप्टृत्वं सम्भवति'- इति वहन् सूत्रकार: 'तत्पुनरि्तिरोहितं सत् परमभिध्यायतो य- तमानस्य जन्तोर्विधूनध्वान्तस्य तिमिरतिरस्कृतव हक्छक्ति- रौषधविर्यादीश्वरप्रसादात्संसिद्धस्य कस्यचिदेवाविर्भवति, न स्व्र-

पादकतृतीयाध्यायेऽपीत्यर्थः । साधनाध्यायेऽपि सूत्रकार: सूत्राभिपायं वर्ण- यन् भाष्पकारश्च मुक्तस्य परमेश्रभावापतति स्पष्टीचकरेति सम्व न्धः। 'सं्धये जाग्रत्सुपुप्त्योस्सं्धौ भतरे स्वम्रस्थाने स्थादिसष्टिस्सतया भवितुर्मइति । हि यम्मात् श्रुतिराह स्थादिसाष्ट्रिम "अथ रथान् रथ- योगान् पथरसृजते" इत्यादिका। न हि श्रुतिमिद्धा सष्टिरसत्या भवितुर्महति। वियदादिसषी श्रुतिसिद्धायामसत्यत्वादर्शनाद' इति सूत्रार्थः । रथयोगा अश्वाः । कर्तृत्वमाशक्कोति। यथा अगन्यंशस्य चिसफुलिङ्गस्याग्ने- रित दहनपरकाशनसामर्थ्र्यमस्ति, तथा जीवस्य परमेशरांशत्व्रात्तद्वदेव जी. वस्यापि स्व्रप्रादिसृष्ठ्यनुकूलं सत्यमङ्कल्पत्वादिलक्षणं सामर्थ्यमस्ति, अन- स्तस्य स्त्रममृष्टी कर्तृत्वं संभवतीत्पाशङ्क्येर्थः । सत्यं सत्यसंकल्पादिकम- स्ति, किं तु तत् तिरोहितं वर्तते संसारदशायाम्। अतो न सृष््याद।वुपयो- गस्तस्य। तच्च तिरोहितमैश्वर्य परस्य विम्वभूेश्वरस्याभिध्यानादीश्वरसा -

हेतुमाह-तत इति। 'हि यस्मात कारणात तत ईश्वरादज्ञाताद बन्धोडस्य जीवस्य, तत एव ज्ञाताद् बन्धविवर्यय ऐश्वर्याविर्भान:'इति सूत्रार्थः। सदपी सत्र हेतु :- ईश्वराभिन्नत्वादिति। जन्तोर्जीविस्य सत्यसङ्कल्पत्वादिलक्षणै शवर्थाविर्भावार्थ यतपानस्य श्रवणमननात्मकं विचारमनुतिष्ठुतः क्रमेण परं प- रमेश्वरमभेदेन ध्यायतः कस्यचिदेव पतिबन्धरहितस्य श्रवणमननध्यानातुष्ठा- नजनितादीश्वरप्रसादात् संसिद्धस्यापतिबद्धपरमेशवरसाक्षात्कारवत इत्पर्थः । तिमिरेण रोगविशेषेभ तिरस्कता दशश्क्षुपशक्तिर्यथा औषधवीर्यादा निर्भवति, तथेत्यर्थः। न स्वभावत एवेति। यथोक्तसाधनसम्पर्व्वि

सुक्तस्वरूपविद्यार:। ५३'

भावत एत सर्वेषा जन्तूनाम्'इान तत्सूत्राभप्रायं वणयन् भाष्य-

ड्रीकारेण परमेश्वरभात्रापतिं स्पष्टीचकार।

विनेसर्थः। अभिव्यत्यङ्गीकारेणेति। ईश्वरभावापर्तति विना मुक्तस्य

अवरेदं विचार्यते-किं प्रतिबिम्वत्व्रविशिष्टचैनन्यरूपजीवगतस्य सत्यमङ्कल्पत्वादेर्मुक्तावाविर्भावः प्रतिपाधने, कि वा विम्वत्वावशिष्टचै- तन्यरुपेशरगतस्य ?। नादः। ईश्वरगतमससङ्गल्पत्वाय्यपेक्षया जीवे पृ- थक सत्यमङ्कल्पत्वादिमच्चे प्रमाणाभावात्। न हीशरस्येव जीवस्यापि प्ृथक नत्यत्पतिषादकं शास्त्रमित। न च जीवस्पेश्राभिन्नलवत्तत्स- मानधर्मवतत्त्मनुमातुं शक्यते। लोके विम्बमुखभिन्नस्यापि प्रतिबिम्ब-

न्यदशायामावृतस्य सत्यमङ्कलपत्वादेरुपयोगाभावस्य स्पष्टनया जीवे पृ- थकू तत्कल्पनवैयथ्याच्च। न च वन्धदशायामेव सगुणविद्याफलभूतावा नरमुक्तौ सत्यमङ्कल्पत्वादेरुपयोगोडस्तीति न सद्वैयथ्यमिति वाच्यम् ।

र्यस्य निरोहितस्य कल्पनावैयर्थ्यात्। तस्मात् प्रतिबिम्बनैतन्यरूपजीवे पृथक् सत्यमङ्गलपत्वादिकल्पनं ममाणपयोजनशून्यम। तथा बिम्न- भूनेश्वरगनं सत्यमङ्कल्पत्वाद्ैश्वर्य बन्घदशायां जीवान्पति जीवाविद्या- भिस्तिरोहिनं मद् ईशवरमाक्षात्कारात् मुक्ति तेषामभिव्यज्यन इति द्वि-

भावाद। न च 'इदानीमहं सत्यसङ्गल्पत्वादिगुणक ईश्वरोडि्म'इत्यनुभ- वाभावात्तद्विशिष्टेश्वरस्याृत्त्वरं कल्प्यत इति वाच्यम । प्रतति बिम्बजीवा नां विम्बभूनेश्वरस्य च कल्पितमेदाभ्युपगमे तत एव जीवस्प जी-

कहानासम्भवेन तदनिवतिमसक्राच्च। तश्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानम्य शु.

५३२ चतुर्थपरिच्छेदे।

(वे०सू०मं०) ब्राह्मचैतन्यमात्रत्वाद् विरोधस्य व कीर्तनातू।

फलाध्यायेऽपि "स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति मुच्यमान- विषयायां श्रुतौ 'केन रूपेणाभिनिष्पत्तिर्वित्रक्षिता' इति बुभुत्साया 'ब्राह्मेण जैमिनिरुस्न्यासादिम्यः (उ० मी० अ० ४ पा० ४ सू० ५) इतिसूत्रेण ब्राह्मं रूपमवहतपाष्मत्वादि सत्यसङ्कल्प- त्वाद्यवसानं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्व्ादि च, तेनाभिनिष्पत्तिः "य आ- त्माऽहतपाप्मा" इत्याद्युपन्यासेन "स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् द्धचिन्मात्रगोचरस्य तद्रिशिष्टेशरविषयकत्ताभावेन विशिष्टावरणानिवर्तक-

स्यानिद्यया तिरोधानासिंद्ेश्व। न च जीवस्य स्त्रकीयत्वरनेश्वरगतसस सङ्कल्पत्वाद्यपतीतिरेवात्र तिरोधानं विवस्षितमिति वाच्यम्। तथा सति

स्मादीश्वरगतमस स ङ्ल्पत्वा वैश र्यस्य जीवा विद्या निरोहितत्वम् ऐशवर्यतिरो- धानस्य तत्त्वसाक्षातकारनिवर्सत्व्रं चाभ्युपेस 'पराभिध्यानाद्इति सूत्रतद्धा- ष्ययोः पवृत्तिरिति वक्तव्यम। उक्तं चास्य सूत्रस्याभ्युपेसवादत्वं सवज्ञा- हममुनिभिः। तेषां वचनं मूल एचोदाहरिष्यत इनि।

फलाध्यायेऽपीति। केन रूपेगेनि। कि सर्वजत्वसर्वेश्वरत्वापहतपाप्प त्वादिगुगविशिष्टेन रूपेण मुक्तोऽवतिप्ठुते, किवा शुद्धचन्मावरुपेणाचतिष्ठने, अथना द्विविधेन रुपेण? इति जिज्ञामायां सत्यामितर्यः। उपन्यासेनेति। उद्देशरूपवाक्यजातेनेत्यर्थः। "य आत्माऽपहतपाप्पा"इत्युपक्रम्प "सोडन्वेष्ट न्यः" इति विचारावधानाद। तथा "एष सर्वेक्रः" इसाधुपक्रम्य "तमेते यज्ञादिना वितिदिपन्ति"इति तद्वेदने यज्ञादिविधानादुपन्यासग्रद्णं सर्वज्ञत्व्रा- दिविशेषस्याप्युपलक्षणम्। तथाच सर्वज्त्व्रादिव्यपदेश :- "यहसर्वज्ञः सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं ताः"इसादिः। व्यपदेशो नाम यो वाक्पसन्दर्भ उद्देशरूो न भजति, विधिरुपश्च न भवति, स पत्र । सर्वज्ञत्व्रादिसन्दर्भथ्र नोदेशरूपः, वि- धयानुपलम्भात। नापि विधिः । य(१)च्छब्दघटितशव्रेनानुवादस्वम (१) 'यत्तदोर्नित्यसम्बन्ध.' इति न्वायेन य्छब्दोपासस्यार्थस्वेत्छब्दे-

मुक्तस्वरूपविचार: । ५३३

रममाण: स्त्रीमिर्त्रा यानैर्वा" इत्याधैश्वर्यावेदनेन चेति जैमि- निमतम। 'चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः' (उ० मी० अ० ४ पा० ४ सू. ६) इत्यनन्तरसूत्रेण "एवं वा अरे- जयमात्माSनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्ः प्रज्ञानघन एव"इत्यादिश्रुत्या 'चैतन्यमात्रमात्मस्वरूपम्'इत्यवगतेः 'तन्मात्रेणाभिनिष्पत्तिः'इति मतान्तरं चोषन्यस्य 'एवमप्युपन्यासात्पूर्वभातादविरोधं बादराय- णः'(उ०मी०अ०४ पा०४ सू०७)इति सिद्धान्तसूत्रेण 'वस्तुदृष्ट्या

तीतेः । तथा च 'मुक्तो ब्राह्मेण वास्तवेन धर्षजातेन युक्तोऽवतिष्ठुते। कुतः ?। उपन्यासव्यपदेशविधिभ्यस्तस्य ब्रह्माभिन्नस्य तद्रूपयुक्तत्वावग- माद इति सूत्रार्थः। स मुक्तः, तत्र मकृते ब्रह्माण स्थितः। जक्षन् इसन्। पेश्वर्यावेद्नेनेति। अज्ञातस्यैश्वर्यस्यावेदनेन ज्ञापकेन विधिताक्येनेति यावद। अज्ञातज्ञापकवाक्यस्यापि उत्पत्तिवि धित्वस्वरीकारत। चितितन्मा- श्रेण-चितिश्चैतन्यम्, चैतन्यमात्ररूपणैव मुक्तोऽवतिष्वृत इत्यर्थः । यथा ल- वणपिण्डो बहिरन्तश्च लवणैकरसः, एवमेवारे मैत्रेयि प्रककृत आत्मा शरी- राधन्तस्तद्वहि्श्व चैतन्यैकस्वभाव इति अत्पर्थः । तन्मात्रेणेति। मुक्तौ व्रह्माभेदेन विद्यमानस्य न कशश्रिद्धर्मोडस्त। ब्रह्मस्व्रूपे मुक्ते उपन्या- सादवगतगुणैश्वयादीना श्रुतितात्पर्यविषयत्वाभावेन तुच्छत्रादिति तातप- र्यकमौडुलोमिमतम्। इदं च मतद्वयं पूर्वपक्षः । सूतरं व्याचष्टे-वस्तुदृष्टये- ति। परमार्थत इत्पर्थः । जैमिनिमत इन गुणकलापस्य वास्तवत्वानभयु- पगमाद् न चिन्मात्रपततिपादकश्षुतिविरोधः। औडुलोमिमत इन गुणकलाप- स्य तुच्छत्वानभ्युपगमाद् न गुणकलापादिश्रुतीनां निर्विषयत्त्रापत्तिरुपो- न परामशांत् यच्छ्दस्य स्वारसिकी उद्देश्यसमर्पकता।न केवलं यच्छब्दे पवा- नुवाद्यप्रतीतिकृत्ता किन्तु तत्सम्बद्धस्थापि तथात्वम। शब्दशक्तिस्वाभाध्यात् । एतन्मूलक एव 'यच्छष्द्योगः प्राथम्यमेतदुद्वेश्यलक्षणम'इत्यभियुक्तानां प्रवादः। अरत एव पूर्मीमांसायां द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे षष्ठे Sधिकरणे सर्वत्र आ. ख्यातस्य विधायकत्वेन "देवांश्च याभिर्यजते"इति मन्त्रेऽपि यजते इत्याव्यातस्य विधायकत्वमाशकूष यच्छव्द्योगेन विधिशके: क्षीणत्वेनानुवाद्यप्रतीतिक्ठसेति सिद्धान्तितम्।

५३४ चतुर्थपरिच्छेदे

मयस्य बद्ूपुरुषव्यवहारदृष्टया सम्भवाद न श्रुतिद्वयविरोध: 'इति अविरोधं वदन् सूत्रकार:, सूत्रत्रयमिदमुक्तार्थपरत्वेन व्याकुर्तन् भाष्यकार्र मुक्तस्येश्वरभावापत्ति सपष्टमनुमेने। भामतीनिब- पि विरोधोडस्नीत्पर्थः एवमपीति। सौत्रभागेन मुक्तस्य चिन्मात्रत्वमु- पेत्योपन्यामाद्यनगतगुणकलापादेरवि पूर्वभावादित्यनेन सौत्रभागेन मुक्ता- तमन्यद्वीकृतत्वादू। ईशरमावापतति विना मुक्तस्य गुणकलापादेरयोगा त्तस्ये- शरभावापत्ति: सूत्रे भातीत्वर्थः । अस्पार्थस्य भाष्यादिकमपि न प्रतिकूलम, किं त्वनुकूलमेव्रेत्याह-सूत्रत्रयमित्यादिना। अन्रेदं विचार्यते-मुक्तस्येश्वरभावापत्तिस्वीकारे विम्वभूतेश्वरस्प साधकातुग्रहार्थ मायामयशरीराङ्रीकारेण मुक्तोऽपि शरीर्येव स्थात्। अ. न्यथा "क्रीडन् रममाणः"इंत्यादिश्रुतिसिद्धैश्वर्यायोगात्। तथा च "अशरीरं वाब सन्तम्" इति श्त्या मुक्तस्याशरीरत्वपतिपादनं विरुध्येत। 'कथमिदम अशरीरतवं सम्भवति'इत्याकाङ्गायां विद्यासामर्थ्यीत् परव्रम्ममासौ सत्या तव सम्पद्ते, नान्य्थोति प्रतिपादनार्थमशरीरत्वपतिपादकवाक्यानन्तरं परं

मी० अ० १ पा० ३ अधि० ११) च विरुध्येत, परब्रह्ममाप्त्यनन्तरमपि सशरीरत्वाभ्युपगमात्। तथा च तदधिकरणभाष्यम्-'"अशरीरं वाव सन्त- मू"इति चाशरीरतायै ज्योतिस्सम्पत्तेरस्याभिधानादू व्रम्ममावाच्वान्पत्ाशरी रत्वानुषपत्तेः'इति। ज्योतिरत्र ब्रह्म वित्रक्षितम् । कि (१)श् मुक्तस्य सर्व- ज्ञत्व्ाद्यभ्युपममे "यत्र त्वस्य सर्वमातमैवाभूत्त्केन कं पश्येद्" इसादिना तस्य विशेषविज्ञानाभावपतिपादनं विरुध्पेन। इदं च वचनं परममुक्ति- विषयमिति 'स्वाप्ययसम्पत्योः' उ० मी० अ० ४ पा० ४ सू० १६)इति सूत्रद्भाष्यादौ स्पष्टम्। किश्च सर्वेश्वरभावं पराप्तस्य सुक्तस्ष्य तद्द्रावापत्तिदशाया सगुणविदा- फलभूनेश्वरभावापत्तिदशायामितर 'योऽइं पूर्व संसार्यभूम, सोऽइमिदानी- मीश्वरः सम्पन्नः इति प्रतिसन्धानम् अभ्युपगम्यते न वाह। नाघः । पूर्वोपाधेरनिटृ त्तत्वेन तथाऽनुसन्धानासम्भवात, उपाध्यैक्यस्य अनुसन्धानम- योजकशररिपविष्टत्वात्। न द्वितीयः । ईशवरभावापतौ केवलस्वरूपेणैवाव- (१) किश्चेत्यारभ्य स्पष्टमित्यन्तः काचित्क: पाठः।

मुक्तस्वरूपविचार: । ५३५

न्धप्रभृतयश्र श्रुत्युपबृंहितमिदं सूत्रजातं, भगवतो भाष्यका- रस्य उदाहृतं वचनजातं च तथैवान्ववर्तन्त। न च श्रत्यु- बृंहितस्य एतावतः सूत्रभाष्यवचनजातस्य- स्थानापेक्षया मुक्तस्य फलतो विशेषाभावेन तद्भावापश्युपपादनस्यानतिप- योजनत्वापत्तेः। तस्माद् मुक्तस्येश्रभवपत्तिपतिपादनं "तर ्व् इत्यादिश्रुतिविरुद्धं तदनुसारिबहुभाष्यादिविरुद्धं प्रयोजनशून्यं चेति सिद्ध- मू। (१)अत एत न्यायरक्षामणौ यावत्सर्वमुक्ति विम्वेश्वरभावापत्तिरस्ती सस्माभि: सिद्धान्तलेशसङ्रहे समरथितत्वेन आविर्भूतस्वपस्य सत्यकामत्वस- वेशवरभावापत्तावन्र साधितायां यथोक्तमस्व्ररसं मनससि निधाय मुक्तानां शुद्ध चैतन्पभावापत्तिस्त्पक्षे जक्ष गायैशर्योपपत्तिश्व दर्शिता दीक्षितैरेव । 'मुक्तानां यात्रत्सर्वमुक्ति सत्यकामतं सत्यसङ्कपत्वादिकं च उपपद्यते। तक्य शुद्ध चैतन्यभावापत्तावपि तत्सर्वसुपपद्यने एव। शुद्धचैतन्यस्य जीवे- शरानुस्यृतचैनन्यसामान्यात्मना अवस्थानाव। अन एव साक्षात्कृतब्रह्म- णां यावत्सर्वमुक्ति सर्वात्मतापत्तिरसतीति वामदेवस्य मनुसूर्यादिभावा- पतिः श्रूयते। एवं च मुक्तस्य सार्वभौमादिमानुपात्मना इन्द्रादिलोकपा- लात्मना दहराछुपासनाफलानुभवितृपुरुषात्मना च जक्षणादिकं सर्वलोक- कामावाप्तिमत्वं ब्रह्मलोकसमाहितसत्यकामातुभवितृत्वं च व्यपदेष्टुं श- क्यमिति जक्षणादिश्रवणमप्युपपद्यत इत्यादिग्रन्थेन। तथा च तदनुसारेण प्रकृतसूत्रभाष्यादौ ब्राह्मस्यैशवर्यस्य मुक्तजीवगतत्वाङ्गीकरणं मुक्तस्य ब्रा ह्रेण रूपेणावस्थानाभ्युपगमेऽपि जैमिनिमत इव सिद्धान्ते नाद्वैतविरोधः।

ज्ञातममुनिभिरुक्तयुक्तिि: मढिवादत्वपतीतेः कथं मुक्तस्पेश्वरभावाप- सवेतचछुसादिकं प्रमाणं स्पादिसत आह-न चेति। 'एतावतः' इसनेन बहुश्ुतिसूत्रभाष्यादिविरोधात् सङ्गपशारीरकमतं हेयमिति सू- चितम्। अस्य शरीरिण: तक् सतसङ्कल्पत्वादिलक्षणमैश्वर्यसुपे- त्य मुक्तौ ध्यानादभिव्यज्यत इत्युदितमुक्तं सूत्रकृतेत्यर्थः । अभ्युपे- (१) अत एवेत्यारभ्य प्रन्थेनेत्यन्तो ग्रन्थ: कचिदू अधिको हइयते।

५३६ चतुर्थपरिच्छेदे।

ऐश्वर्थमज्ञानतिरोहितं सद् ध्यानादभिव्यज्यत इत्यवोचत्।। शरीरिण: सूत्रकृदस्य यत्तु तदभ्युपेत्योदितमुक्तहतो:॥।अ.३ ३लो.१७५ इति संक्षेपशारीरकोक्तरीत्याऽभ्युपेत्यवादत्वं युक्तं वक्तुम्।

प्रतिबिम्बेश्वरवादे दोषः। तदाहुः कल्पतरुकारा :- 'न मायाप्र- तिबिम्बस्य विमुक्तैरुपसृप्यता'इति। एतदसम्भवश्च एकजीव्ाद- पारमार्थिकजीवभेदवादयोरपि दोष:। (वे०सू०मं०) जीवेशभेदसत्यत्वेऽप्येतत्सर्वमसङ्गतम्।। नय शक्त्यन्तरं जीवे प्रमाणफलवर्जनात् ।। २३ ।। आसर्वमुक्ति परकल्पितसत्यकाम- सङ्कल्पकल्पितजगत्स्थितिभङ्गसर्गे ॥ सत्यं स्वतस्तु सुखचिद्घनमद्वितीयं मुक्तोपसृप्यमहमस्मि विशुद्धतत्वम् ॥२४॥ श्रुतिकल्पलताकुञ्जसञ्जाता सूक्तिमश्जरी।। रम्पा राद्न्तगन्घाढ्या रक्षयत्विलान् बुधान्॥२५। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्रामचन्द्रसरस्वती पूज्य पाद शिष्यगङ्गाधरेन्द्रसरस्वत्या्पभिक्षुविरचिता वेदान्तसिद्धान्तसुक्तिमअरी सम्पूर्णा ।।

त्यवादले हेतुमाह-उक्तहेतोरिति। मुक्तस्पेश्वरभावापत्तिंपमाणत्वे नोदाहाश्रुतिभाष्यादिकं व्याख्यायान्ते अस्वरसादिरूपेण मुक्तस्पेश्वर- भावापरति प्रत्यनुपपत्तिरूपा या युक्तयोऽस्माभि: प्रदरशिता:, ताः सर्वा अ- प्यत्रोक्तहेतोरित्यनेन विव्षिता इति बोध्यम्। तस्मादिति। उक्त- पमाणवलादित्यर्थः। मुक्तस्येश्वरभावापत्तिरेतच्छव्दार्थः। उपसुप्यता भाप्यता। एकेति। एकजीववादे एनदसम्भवः मागेन दर्शितः । पार- मार्थिकेति। 'पारमार्थिको जीवेश्वरयोर्मेदः' इति बादेऽपि मुक्तम्पेश्वर-

मुक्तस्वरूपविचार: । ५३७

यत्तु कैश्ित द्वैनिभिरुष्यते-भेदस्य पारमार्थिकलवेन मुक्तौ • जीवस्येश्वरभावाभावेडपि तत्रापीश्वर इव पृथगपहतभप्मत्वादि- गुणसम्भत्ादविरोध इति। तचुच्छम्। तथा सति जीवस्थापहतपा- प्मत्वादिकमस्तीति न तक्ष्य ब्रह्मलिङ्गत्वमिति शङ्कापरिहारालाभेन 'उत्तराश्ेदाविर्भू नस्वरूपस्तु' इति सृत्र वि रो धा त् । 'बरा ह्िण जैमि :' इतिसूत्रे जीवगतस्यापहतपाप्मत्वादेः, 'उपन्यासादिभ्यः' इत्यत्रादिश- ब्दार्थत्वेन परेषामप्यभिमतस्य "जक्षन् क्रीडन् रममाणः"इत्यादि- श्रुत्युदितस्य जक्षणादेश्र ब्राह्मत्व्रनिर्देश विरोधाच। भेदे तेषां गुणानां सत्यत्वेन 'चितितन्मात्रेण' इतिसू त्रोक्तस्य मुक्तजीवानां चैतन्य- भावापत्यसम्भवो दोष इत्पर्थ: । एवदुपलक्षणप् । शुद्धव्रह्मरूपेणावस्था- नलक्षणमुत्त्यसम्भवोऽवि पारमार्थिकजीवेशभेदवादे दोष इति बोध्यमू। ननु प्रजापतिविद्यार्या मुक्तस्यापइनदाप्मत्वादिगुणाष्टकं पतिपाद्यते।तथ्व

पारमार्थिकजी वभेदवादे न सम्भवतीति खलु तवाभिभायः, स चानुपपन्रः। येदपक्षेऽपि श्रतिसूत्राम्यां निरुपितस्य गुक्त गुणकलापस्य मुक्तस्येश्वरभा- पच्या विनाऽपि सम्भवादिति द्वैतिनां मध्ये केचित् श्रुतिसूत्रव्पा्यातारः । तेपां मतमनूद दूषगति यत्तित्यादिना। तत्रापीति। मुक्तजीवे- डपीसर्थः। तथासतीति। जीवस्य पृथगपहतपाप्मत्वाद्यभ्युपगमे सती- स्पर्थ: । इति या शङ्का, "उचराच्चेद" इति सूत्रभागेन कृता, तस्पा 'आति- र्भूनस्वरूपस्तु' इति परिहारभागेन मुक्तजीवरे गुणाष्ट्रकाविर्भाचकथनेऽपि प- रिहरालामादिसर्थः । तथा च मुक्तव्रह्मणोर्भेदपक्षे गुणकलापस्य जीवसा-

यकं गुणाष्टकं न स्यादिति मातः। भेदपक्षे मुक्तजीवगतस्य अपहतपा-

कगतापहनपाप्मत्त्रादेर्जक्षणवैशवर्स्प च ब्राह्मत्वमसिद्धम, अत आह-प- रेषामपीति। भेदे इति। जीवब्रह्मभेदपक्षे वास्तवगुणवतो जीवस्य .चिन्माऋत्वायोगादिवि भावः। किश्व कि गुणजातं मुक्तवुत्पद्यते, कि या नित्यसिद्धम । इति विकल्य मनसि निधाय अध्यनिराकरणपूर्वकं द्वितीयं प ६८

५३८ चतुर्थपरिच्छेदे।

मात्रत्वस्प 'एवमपि' इति सिद्धाम्त सूत्रेऽङ्गीकारविरोधाच्च, 'सम्पद्या- विर्भावः' इत्यधिकरणविरोधाच। तत्र हि 'स्वेन रूपेणामिनि- ष्यद्यते,"इति श्रुतौ आगन्तुना केनचिद्रपेणाभिनिष्पत्तिरनोच्यते स्वेनशब्दवैयर्थ्यापत्तेः। येन रूपेण आगन्तुना स्व्यमभिनि- घद्यते तस्यात्मीयत्वस्यावक्तव्यत्वात्। तस्मादात्मवाचिस्त्रशब्दो- पादानाद नित्यसिद्धेन स्वस्वरूपेणैवाभिनिष्पत्तिविवक्षिता, न तु केन चिद्धर्मेणेति व्यवस्थापितम्। किशेदमपहतपाप्मत्वादि जीवस्य मुक्तावागन्तुकं चेतु, 'सम्पद्याविर्भावः' इति मुक्तावागन्तुकरूपनिषेधेन 'पराभिध्या- नात्तु तिरोहितम्' 'उत्तराच्चेदातिर्भूतस्वरूपस्तु' इत्यपहतपाप्म-

रिशेषयति-सम्पद्याविर्भाव इत्वादिना। तत्र हीति। सम्पद्याधि करणे हीत्यर्थः। "स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते"इत्यनेन मुक्तिरभिधीयते। सा

Sडत्मस्वरूपस्यैत्र विद्ययाSविर्भावमात्ररूपा विवक्षितेति संशये मुक्तेरपि स्वर्गा-

सिद्धान्तमाह-आगन्तुनेत्यादिना। कर्थं तद्वैयर्थ्यम?। अत आह-येनेति। स्वर्गाद्यागन्तुकरूपवद् यद् मुक्तिलक्षणं रूपमुत्द्यतेमुक्तस्, त शव्देनातुक्तावपि स्व्ीयमेत्र भवति। अतस्त्वशब्दस्य स्वीयनाचित्वे वै- यथर्थमेवेत्यर्थः । तस्मािति। 'आगन्तुक रूपाभिनिष्पत्तिर्मुक्ति:'इति पक्षे स्वशब्दस्य स्वकीयार्थकताया पत्र वक्तव्यत्वेनोक्तरीत्या तद्वैयर्थ्यापत्ते- रित्पर्थः। आत्मेति। स्वकीय इव स्वस्वरूपेऽपि स्वशब्दस्य रूढत्वेन ना- नार्थत्वे सति स्वकीयार्थकत्वस्य प्रकृते असम्भवादात्मस्वरूपनाचित्वं निश्चि- तमिति भाव:। इदमेवावात्मवाचिस्पदोपादानपयोजनं यदू मुकेः खर्गादिवद् आगन्तुकरूपत्वनिराकरणम्। अन्यथाऽडतमत्राचिस्वपद् वैयथ्यदेवेति को ध्यम्। सत्यसङल्पत्वाद्िरुपस्य "स्वेन रुपेण"इसत्र मुक्तित्वेनाभिमतस्य

मुक्तस्व्ररूपविचारः । ५३९

दिति नित्यसिद्धं वाच्यमिति बन्धस्य मिथ्यात्वं दुर्वारम्। नित्यसिद्धमहनपाप्मत्वं हि सर्वदा पाप्मरहितत्वम्। न च वस्तुतः सर्वदा पाप्मरहिने पाप्मसम्बन्धः, तन्मूलक- कर्तृत्वमोक्तृत्वसम्बन्धो वा पारमार्थिकः सम्भवति। एवं च जीवस्येश्वराभेदोऽि दुर्वारः। श्रृंतिबोध्यतदभेदविरो- धिबन्धस्य सत्यत्वाभावात्। अन्यथा संसारिणि नित्यसिद्धसत्य- सङ्कल्पतिरोधानोक्तयपोगाच्च। न हि जीवस्य संसारदशायाम- नुवर्तमानो यत्किश्चिदर्थगोचरः कश्िदरत्यवितथसंकल्पस्तिरोहि- आगन्तुकत्वपक्ष तदागन्तुकत्वनिषेधाधिकरणवराघवत् तक्य बन्धदशाया विरोधानप्रतिपादकमूत्रेण मुक्तिदशायामानिर्भवर्प्रतिपादकमृत्रेण च विरोधो

किश्नदमिति। द्विनीयविकलपपरिशेषस्य फलमाह-इति बन्धस्पति। अपहतपाप्पत्वादेरीश्वर इन जीवेपि नित्यसिद्धत्वादितीतिशब्दार्थ:। तदेवोपपादयति-नित्यसिद्धमिति। तन्मूलेति। पाप्मसम्बन्धमू- लकेसर्थः। एवश्चेति। पन्वस्य मिथ्याते सर्तीत्वर्थः। नतु कि बन्धस्य, मि- प्यातमाधनेन? तस्य सच्ेऽपि जीवत्रह्माभेदबोधनसम्भवादिति भास्करमत- माशशाइ-श्रुनीति। बन्धस्य सत्यत्वमते पस्मात्मगतनिसमुक्तत्वस्यापि स- त्यत्वेन परमार्थभृतविरुद्धधर्माक्रान्तयोर्जीवव्रह्मणोर्दहनहिमयोरित श्रुतिबोध्या- भेदासम्भवादित्यर्थः। अन्यथेति। वन्धस्य मिथ्यात््रस्तरीकारपूर्वकें जीवब्रह्म णोरभेदानङ्गीकार इत्यर्थः। कुतस्तिरोधानोक्त्ययोगः? इति चेव।तत्र वत्तव्य- पू-किं जीवगतस्प नित्यसिद्धसत्यसङ्कल्पत्व्ादेस्विरोहहितित्वं 'पराभिध्यानाद' इति सूत्रेणाभिधीयते, किंवा ईश्वरगतस्पैत जीवं प्रति तेन तिरोहिनत्तमभिधी- पते?। नाद इत्पाह-्न हीति। पत्कित्विदर्थगोचरोऽपि सत्यमक्कल्पस्ति- रोहितोडस्तीति नेष्यते, सर्वार्थगोचरसत्पसङ्कल्पसि्तिरोहितो Sस्तीति नेव्यत इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । अद्वैतिभिरिवेत्यपिशब्दार्थः। न हि सिद्धान्ते 'पति-

कू सत्यमङ्कल्पत्वादिकं संसारदशारयां तिरोहितमस्ति'इतीष्यते। तब प्रमाण- मयोजनयोरभावाद। एतथ् भागेवास्माभिर्दसितम्। द्वितीये तु कल्पे दूरं

५४० त इति परैरपीष्यते। कि त्वीश्वरस्य यन्नित्यसिद्धं निरवग्रहं सत्यसङ्कल्पत्वम्, तदेव जीवस्थ संसारदशायामीश्वराभेदान- भिव्यकत्या स्त्रकीयत्व्रेनानवभासमानं सं प्रति तिरोहितमित्येत समर्थनीयमिति घट्टकुटीप्रभातवृत्तान्तः । नन्वपहतपाप्मत्वं न पाप्मविरहः कि तु पा- पमहेतुकर्माचरणेडि पापोत्पत्तिप्रति बन्धकशक्तियोगित्वमिति न तस्य नित्यसिद्धत्वेन वन्धस्य मिथ्यात्वप्रसङ्ग:। एवं सत्यसङ्कल्पत्वमपि शक्तिरूपेण निर्वाच्यमिति नेश्व- रामेदप्रसङ्ग इति चेत्, मैनम्। एवं शब्दार्थकल्पने प्रमा- णाभावात। न हि पापजननप्रतिबन्धिका शक्तिः संसाररू- पपरिभ्रमणदशायां पापानुत्पत्त्यर्थ कल्पनीया। तदानी तदुत्पत्ते- रिष्टत्वात। विद्योदयप्रभृति तु विद्यामाहात्म्यादेवाश्लेषः 'तदधि- गम उत्तरपूर्वाधगोरश्लेषविन श तद्मयेशात् ' (उ०मी०

गत्वाऽपि सिद्धान्तिमतमेवावलम्बनीयमू। तथा च न पारमार्थिकमेदसिंद्ध शिति दूषणमाठ-किनत्वीश्वरस्पेति। इश्वरेति। बिम्बभूतेनेशवरेण मह जीवस्प यो वास्तवाभेद:, तदनभिव्यवत्येत्यर्थः । जी व व्रह्मणोरभेदापत्तिम पाजीवे पृथगेवापहतपाप्पत्वा्द्दिकं स्वी कृत्य तस्य वास्तवबन्धाविरुद्धतं शङ्कते-नन्विति। किश्च निषिद्धकर्माचरणेडवि पापोत्पत्तिमतिबन्धकशक्ति रपहतपाप्मशब्दा र्थत्वेन कल्प्यमाना किं विद्योदयात माकू तत्पतिबं्धार्थ कल्प्यते, किंवा विद्योदयानन्तरं त्दभिमतमुक्ते: माकू तत्पतिबन्धार्थ कल्प्यते, अथ वा त्दभिपतमुक्तिकाले मुक्तस्य देहेन्द्रिया- दिसचवेन पाप्महेतुनिषिद्धकर्माचरणसम्भवात्तदा तत्मतिबं्धार्थ कल्प्यते इति विकल्पं मनास निधाय क्रमेण दूषयति-न हीत्यादिना। इषत्वा- दितति। तवापि सम्मतत्वादित्वर्थ: । 'तम्प ब्रह्मगोऽषिगमे साक्षात्का रे सति विद्योदयात पूर्वाघस्य नाशो भवति। तदुद पोत्तरकालीनाघस्य या. शलेवो मनाते। कुतः?। तस्य विदययाऽघनाव्यादेशश्रुतिस्मृतिषु कयपढे-

मुक्तस्वरूपविचार: । ५४१

न० ४ पा० १ सू० १३) इति सूत्रेण दर्शितः । त एव मुक्तातप्यश्लेष उपपद्त इति व्यर्था शक्तिकल्प- ॥। तस्मादुदाहृतक्षुतिसूत्रानुसारिभिर्मुक्तजीवानां याव्रत्सर्व-

वर्यतदनुगुण गुण कला पविशिष्टनिरतिशयानन्दस्फुरणसमृद्निरस- नधबन्धपरमेश्वरभावापत्तिरादर्तव्येति सिद्धम्।। विद्दद् गुरोर्विहित विश्त्र जिदध्वरस्य श्रीसर्वतोमुखमहाव्रतयाजिसूनोः॥ श्रीरङ्गराजमखिनः श्रितचन्द्रमौले- रस्त्यप्पदीक्षिन इति प्रथितस्तन्जः ॥ १ ॥ तन्त्नाण्यधीत्य सकलानि सदाऽवदात-

आम्नायमूलमनुरुध्य च सम्प्रदायम् सिद्धान्तभेदलवसङ्ग्रहमित्यकार्षीत ॥ २ ॥ सिद्धान्तरीतिषु मया भ्रमदूषितेन स्यादन्यथाऽपि लिखितं यदि कि्विदस्य ॥।

। छुत्यादिसिद्धत्वाद' इत्पर्थः। मुक्तस्येश्वरयवापत्तिमुपपादि तासुप संहरति - रस्मादिति। उदाहृतक्षुतिसुत्रभ/ष्यादिस्वारस्यादित्यर्थ: । अविरोधित्व- इवर्यविशेषणम्। तद्नुगुणेति। ऐश्वर्यातुगुणेत्पर्थः। समृद्धत्वमीश्वर- गवापत्तिविशेषणम् ॥। श्रीकृष्णचरणद्वन्द्वे स्मर्तृणां मङ्रलमदे।। योगिध्येये कृतिरयमलक्कारार्थमर्पिता ॥। १॥

५४२

संशोधने सहृदया सदया भवन्तु सत्सम्प्रदायपरिशीलननिर्विशङ्काः (१)॥३ ॥ ।। इति शाख््रसिद्धान्तलेशसङ्क्हे चतुर्थः परिळेद:॥ -- ॥ समाप्ोऽयं ग्रन्थ: । #-

श्रीकृष्णं मनसा ध्यात्वा श्रीकृष्णं सम्पणम्य च।। व्याख्यातोडयं परिच्छेद: श्रीकृष्णपरितुष्टये॥।२॥

र्थस्य कृती शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहव्याख्यायां कृष्णालंकाराख्यायां चतुर्थ: परिच्छेद: समाप्तः।

(१) अर्थ लोक: कचित् पुस्तके नाहित।