1. Siddhanta Lesa Sangraha of Appayya Dikshit Krishnalankara of Achutananda Tirtha Hari Hara Shastri 1894

Barcode : 5010010087215 Title - siddhaantaleshasan'graha' Author - hariharashaastrind-aa Language - Sanskrit Pages - 494 Publication Year - 1894 Barcode EAN.UCC-13

5"010010 087215"

॥ श्रीः ॥I 7648 ॥ शिवाभ्यां नमः ॥

निरस्तविविधावैदिकपाषण्डवितण्डैः चतुरधिकशतपकत्म्र निर्मातृमि: अद्वैतविद्याचार्ये: अप्पयदीप RIAS SERI CJI'S EAFACWAT सार्वमौमैः विरचितः THAN JAVU ?.

सिद्धान्तलेशसंग्रह: - 4 JUL1981 L LIBRARY THE THANJ AVU

शिष्याच्युत कृष्णा नन्दतीर्थ विरचितया कृष्णालङ्गाराख्यया व्याख्यया समलंकत:

राजचरणाम्बुजसेवासमा सादि त बलविद्या- वैशदयेन श्रीगोष्ठीपुरामिजनेन हरिहरशास्त्रिणा संशोधित:

वि. साम्बशिवार्येण कुम्मघोणस्थस्वकीय- श्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां मुद्राक्षरैरक्कयित्वा प्राकाश्यं प्रापितः समुल्लसतितमाम्। १८९४. -: (*) :- मुरपं रू. ६. मेषणव्यय: अ. ९. PRICE Rs. 5. POSTAGE AS. 4.

7698

॥ सूचीपत्रिका॥

विषयसङ्गया. विषया :. आरम्म-समाप्ति- पुटसङ्कया. पुटसङया विधित्रयनिरूणम् १, ७, २. श्रवणविधेः अपूर्वविधित्वादिविचारः .. ७, ३., ३' ब्रह्मलक्षणविचारः ३९, ४६, ४, ब्रह्मण: कारणत्वविचारः ४८, ६०, मायायाः कारणत्वविचारः ६०, ६६, जीवेश्रस्वरूपनिरूपणम् .? ६६, १०५' जीवैकत्वनिकत्वविचारः १०५, ११५, ८, ब्रह्मण: कर्तृत्वप्रतिपादनम् ११५. ११८, ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वसमर्थनम् ११९, १२३, १० वृत्त्युपयोगविचारः .. १२४. १२६. ११, वृत्तेर्विषयसम्बन्धनिरूपणम् .. १२६, १३०, १२, अभेदाभिव्यक्ति स्वरूपनिरूपणम् १३१, १३४, ११, आवरणाभिमनस्वरूपनिरूपणम् १३५, १५२, १४, साक्षिस्व रूपनिरूपणम् १५३, १६६, १५, साक्षिणोऽज्ञानानावृतत्वसमर्थनम् १६७, १६९. १६. साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्वनिरूपणम् १६९, १७९, ... १७, अहङ्काराद्यनुसन्धानोपपादनम् १७९, १८५. ... १८, सकारणाध्यासनिरूपणम् १८५, २१४, ... १९, वृत्तिनिर्गमावश्यकत्वनिरूपणम् ... २१४, २२७, द्वितीयपरिच्छेदे। २०, ... २२९. २४२, ... २१, आगमस्य प्रत्यक्षाद्वलीयस्तम्य व्यवस्थितत्व्र निरूपणम्, २४२, २६२,

१२, उपजीव्यत्वेन प्रत्यक्षावावशक्कानिरास: ... २६२. २६८, २१. पतिबिम्बसत्यत्वनिराकरणम् ... २६८, २<८, .. २४, २८८, २९८, २९, स्वाप्नपदार्थानुभवपकारनिरूपणम् २९८, ३०४,

D ( २ )

विषयसङ्गय्या. विषया: आरम्भ- समाप्ति- पुटसङ्गया. पुटसइया

२६. सृष्टिकल्पकनिरूपणम् ३०१, ३११, ... २७, मिथ्यार्थस्याप्यर्थक्रियाकारित्वकथनम् ३१२, ११७, २८, मिथ्यात्वमिथ्यात्वेऽपि प्रपश्चमिथ्यात्वोपपत्तिः ३१७, ३२१, २९, जीवानामुपाधिमेदादेव सुखादिव्यवस्थोपपत्तिः ३२१, ३२८,

२०, उपाधिभेदेऽपि सुखाद्यनुसन्धानाननुसन्घा-2 ३२८, ३३१, नव्यवस्थोपपादनम् ३१, जीवाणुत्वनिराकरणम् ३३१, ३४८, ... ... तृतीयपरिच्छेदे। ३२, कर्मणां विविद्विषासाधनत्वनिरूपणम् ... ३४९, ३११, ३३, कर्मणां बह्मज्ञानसाघनत्वनिरूपणम् ... ३५२, २६६, ३४, शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारामावनिरूपणम् :६७, ३७१, ३९, सन्न्यासाश्रमस्य विद्योपयोगित्वनिरूपणम् १७२, ३८२, २६, अमुख्याधिकारिकृतवेदान्तविचारस्य जन्मा- ८३८२, ३८६, न्तरीय ज्ञानोपयोगित्वनिरूपणम् ... ३७, निर्गुणस्थाप्युपासनोपपादनम् ३८७, ३९३, ३८१ ब्रह्मसाक्षात्कारे करणनिरूपणम् ३९२, ३९८, ... ३९, ४o९, ४०, अज्ञाननिवर्तकनिरूपणम् ४o९, ४२५, .. ४१, ब्रह्माकारवृत्तिनाशकनिरूपणम् ४२९, ४३१, तुरीयपरिच्छेदे। ४२, अविद्यालेशनिरूपणम् ४३२, ४३४, ...

४३, अविद्यानिवृत्ति स्व रूपनिरूपणम् ४३४, ४४४, ... ४४, ब्रह्मानन्दस्य प्राप्यत्वोपपादनम् ४४४, ४४७, ... ४4, ४७२, .... ४४७, - ।। इति श्रीसिद्धान्तलेशसङ्गहविषयसूचीपत्रिका ॥

अप्पय्यदीक्षितः ॥ अथ विचारयामः ककदा कियन्तं वा समयमयमद्यास्त जगतीमिति । अय किल तुण्डी-

भवदिति सार्वजनीनम्। व्यदद्यापि तत्प्रान्तवासिनः कतिचन तद्वंश्या इति सद्गिरन्ते । अस्य हि पितामहः आचार्यदीक्षितनामा समभवदिति समतगम्यते । तद्यथा तनैत्र न्यायरक्षा- मणौ-"आसतबन्धतटमा च तुपाग्शैलादाचार्यदीक्षित इति प्रथिनाभिधानम्। अद्वूतचित्स खमहांबुधिमन्नभावमस्मत्पितामहमशेषगुरुं प्रपथ्ये ।।" इति प्रतिपादितत्वात् । तस्यत्र "व्रक्षःस्थ- लाचार्यदीक्षित" इति नामान्तग्मपीति वृद्वाः ॥ तत्र च प्रमाणयन्ति नाम कदाचित्मजानि सप- रिवारमुपासीनवरदगजस्य श्रीविजयनगगधीशवरस्य श्रीकष्णजमहीपतेरुपक्षोकनमनु कयाचन क- ल्पनया काममामोदितमानसन तेनव महीपतिना ग्रहितमिदमेनममिति प्रमतया जनश्रुत्या सहत

चिते वरदगाजवसन्तोत्सवे । काश्चित् काञनगौगङ्गी वीक्ष्य साक्षादित श्रियम्। वरदः संशयापन्नो वक्षःस्थलमंत्रेक्षते ॥" इि॥ तेन च छन्दोगकुलतिलकेन भग्द्राजकुलजलधिकाँस्तुभेनायाजिषता ष्टी ऋतनः, अभोजिषताष्टी ग्रामाः, अखानिपताषी तडाकाः अजनिषताथ तनयाः अबन्धिषता श्टौ शिवालयाः अदीपिषताष्टी दिशश्रेति सर्वमिद तदन्ववायसम्भवेन श्रीनीलकण्ठदीक्षितेन स्वकृतौ प्रस्तावनायां प्रपश्चित नलचग्तिनाटके-तद्यथा। "पारिपार्श्वकः-आः स्मृतमस्य कलकट- स्था: साक्षात्कृतब्रह्माणः सर्वरविद्यागुरवरछनदोगाः सोमपीथिनो द्वैतवादामहिष्णवी जगद्विदिता एव। अर्माध्वपि विशेषात्तत्रभवानाच्चानदीक्षित इति। सूत्रधारः - माधु स्मृत साधु।

तस्य च द्वे जाये ययो: प्रथमा मजातीया । द्वितीया च विजातीयवैष्णवकुलतिलकश्रीवकु-

तेषु ज्यायान् मातामहप्रार्थनाप्रसन्नपितृदत्तगहगजनामधेयो "रहराजाध्वरीति" मुप्रमिद्धः॥

चरिते "तस्य पश्चमस्सनुग्द्वैतविद्यामुकुविवरणदर्पणाद्यनेकप्रंबन्धनिर्माता शीलितएव रह्राजाध्वर्ग- ति" ॥ तस्यैव सुतयोद्वयोग्यमाद्यः कनीयांश्वास्यान्नान्दीक्षितइति ॥ अस्य च तातादेव मकलवि- द्यावाप्तिश्वेति स्पष्टमधिगम्यते ।। तद्यथा तेनैत्र "विद्वद्वगेविहितविश्वजिदधवरस्य श्रीमर्व- तोमखमहाव्रतयाजिमनोः। श्रीर हगजमखिनः तितचन्द्रमौलिग्स्यप्पदीक्षित इति प्रथतस्तनजः।" इति। तथापग्मिलें ततीयपादान्ते। श्रीव कुण्ठार्य शातुविहिमकिग्णश्रमद्दवतविद्याचार्यशरग

र्णः पादोऽजनिष्ट भ्रमरहितहिते निर्विशेषप्रधानः ।" इति। तथा तत्रँव प्रथमपादान्तेऽपि "कण

(२)

खमग्नधियम् । महतामपि मान्यतम विदुषां विनिवेध्य गुरुं हृदि वैश्वजितम्। नयसंहतिशालिनि कल्पतरो वितृतश्षरण: प्रथमः प्रथितः । श्रीमद्भरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभे श्रीग द्गराजाव्यमखितन- यनिमिते। वेदान्तकल्पट्ववरपग्मलेऽनघे पर्णोऽजनिष्टादच्णह सत्प्रिये।" इति। न्याय- रक्षामणो च।। "यं ब्रह्म निश्चितधियः प्रतदन्ति साक्षात् तद्दर्शनादखिलदर्शनपारभाजः । तं स- रववेदममशेषवुधाधिगज श्रीगद्गगजमखिनं गुरुमानतोऽस्मि ।।" इति शिवतत्वत्रिवेकेऽपि ।"स- रवविद्यालतोपन्नपारिजातमहीरुहान्। महागुरुन्नमस्यामि सादं मर्ववेदसः ।" इति ॥ अस्मिन् सिद्धान्तलेशसङ्गहेपि । "शुद्ध्यै मङ्कलयामि तातचग्णव्याख्यावचःख्यापितान्" इति। एवमा- द्यनेकप्रचं्ध व चनस्म र्व जि ा्द ि म हहाम मण्ड लीमण्ड नस्य मकलतन्त्रपारदश्वनः श्रीसव्रतोमुखमहाव्र- नादिमहायागयाजिश्रीमदाचार्यदीक्षितपौत्रस्य श्रीगद्गगजाध्वर्गन्द्रतनयस्य तातादेव समुपात्तस- कनकलाकलापविस्तारस्य श्रीमतोदीक्षितेन्द्रस्य नामाप्पदीक्षितइत्येव। तस्यैवान्ध्रकर्णाटादिदेशी- यव्यवहारमह्गतमयअय्यति पददवयमादायाप्पय इति अप्पय्यदीक्षित इत च भूयान् व्यवहारः। अयन्न

पर्यायश्रीनग्सभपालदेवस्य तत्सनोर्वैकटपतिरायस्य च समकालिक इति च सुविशदमवलोक्यते। तथोक्तं समर्युद्गवदीक्षितयात्राप्रबनधे ।। "हेमाभिषेकसमये परितोनिषण्णसौवर्णसहृतिमिषाच्चिन- बोम्मभपः। अप्पम्यदीक्षितमणेग्नवद्यविद्याकल्पद्रुमस्य कुरुते कनकालवालम् ।" इति। तथान्यै- गपि वाणेतम् । यथा- "कर्णश्रीचिन्नबोम्मक्षितिपतिगभितालम्भयञ्शातकुम्भस्तोमं हेमभिषे- कप्रणयनसमये यस्य मर्ति प्रशस्याम्। रेजे श्रीरङ्गगाजाध्वग्विरकलशांभोधिलब्धप्रसूतेविद्या कल्पटुम- स्य स्वयमित कलयन् जातरूपालवालम् ॥" इति ॥ यथा वा - "नानादेशनरेन्द्रमण्डलमहा- यत्नातिदूरीभवत्कादाचित्कपदार विन्द विनतेम्प्पय्ययज्वप्रभोः । शैवोत्कर्षपरिष्कृतैर हरहस्सक्तैस्मुधाल्ा लितैः फुलत्कर्णपुटस्य बोम्मनृपतेः पुण्यानि गण्यानि किम् ॥" इति- ऐमिश्चिन्बोम्मभपतिसमका- लिकतोक्ता भवति। अस्य नग्मदेवसमकालिकता च तस्यैव चित्रमीमांसायाम् परिणामप्रकर- णे- "द्विर्भावः पुष्पकतो विबुधविटपिनां पौनरुक्त्यं विकल्पश्चिन्तारत्नस्य वीप्सा तपनतनुभुवोवा- सवस्य द्विरुक्ति:। द्वैतं देवस्य दैन्याधिपमथनकलाकेलिकारस्य कुर्न्नानन्दं कोविदानाम् जगति विजयते श्रीनृमिहक्षितीन्द्रः ।" इति। "नरसिहधगनाथ के वयं तव वर्णने। अपि गजानमा- कम्य यशोपस्य विज्म्भते ।।" इति च। तथा चोत्प्रेक्षाप्रकरणे-"नरसिहमहीपाल विदुसत्वां मकरधवजम। मार्गणास्तव सज्जाताः कथ सुमनसोऽन्यथा।" इत्यादिना तेनैव प्रतिपादिता। अस्य वे- इटपतिसमकालिकत्वक्ष विधिरसायने "अव्याप्तिः पौर्णमास्या "मिति तुरीयश्षोकान्तर्गत "निष्प्रत्यूहा- गिनिहोतराहृतियुगलमिताधाग्सङ्कीर्तनेऽषि " इति तुर्गयचग्णव्याख्यावसरे "अयमत्र सङ्गहश्षोक :- द्वे आहवनाये इति श्तोविधित्यमनिहोत्मधिकृत्य।फलमम्बन्घविधान विनाऽस्य नान्यत् फल कि- क्चित्।। उन्यस्मान् पग्म् "प्राप्तं तत् प्रापणीयं किल यदिह कियान् पग्णीयोऽस्ति नांशोनानिष्ट वा निव्न्य निजविपयनया दश्यत किीश्चदत्र। किन्तु व्यापाग्मेष प्रथयति फलसयोजनार्थ परेषां प्राप्तः पुण्यैग्गण्यरित विबुधगणो वेङ्कटक्षोणिपालम् ॥" इत्युदाहृतेन पद्येन सिद्धयति। डमे च कृ-

रभ्य मप्नदशशनकूपगर्धे यावदासन्निन्यध्यवसीयते। अम्व च परमायुद्रमिप्ततिस्ममाः। नथा तदनु-

(३)

जतनुजन्मजेन श्रीनीलकण्ठदीक्षितेन निरूपितं शिवलीलार्णवे। तद्यथा-"कालेन शम्भु: किल नावताऽपि कलाश्चतुःषष्टिमिता: प्रणिन्ये। द्वासप्तति प्राप्य समाः प्रबन्धाञ्छतं व्यधादप्पयदी क्षितेन्द्रः ।" इति। किञ्च तेनैव स्वनिर्याणावसरे चिदंबरे-"चिद्ंबगमंद पुरं प्रथितमेत्र पुण्यस्थलं सुताश्च विनयोज्वला: सुकृतयश्च काश्चित् कृताः । वयांसि मम सप्ततरुपरि नैव भोगे स्पृहा न किश्चिदहमर्थये शिवपदं दिदृक्षे परम्। आभाति हाटकसभानटपादपअमज्योतिर्मयो मनसत मे तरुण रुणोऽयम् ॥"इत्यभिधायार्धोक्त एव विग्ते "ननं जरामरणघोरपिशाचकीर्णा संसाग्मोहरजनी विर्रतं प्रयाता ।" इति तदुत्तगर्धमापूग्याञ्चकुरस््रपरिप्लुताक्षमस्य तनयाइति चाद्यापि भ्रयते॥ एवमततिसुविशदचरितस्याप्यस्य समयनिरणये बहवोबहुधा पर्यकामन्। तद्यथा "अस्य सहभुवः श्रीम- दाचान्दीक्षितस्य पौत्र: श्रीनीलकण्ठदीक्षितक विर्द्ादशहायनएवानेननुगहीतआत्मनोमुक्तय चिढम्बरपुर मितिष्टतोऽस्य ममक्षमेव तत्पर्युपामनावसरएव प्रथितवान्नीलकण्ठविजयचम्बुप्रबन्धम् । नदुपो- द्धातस्थ "यस्संग्म्भः कृतिविरचने दृष्कवीनामभेद्योयचैकान्न्यं तदुचितपदान्वेषणे चित्तवत्तेः। ल- म्यं तचेदपि कवयतामन्ततस्त्रीण्यहानि स्यादेवं किं सरसकविताराज्यदर्भिक्षयोगः ॥" इति पदे- न प्रथमोय प्रबन्धस्तन्निर्मितेष्विति सच्यते। किश्च तदन्तर्गतेन "लहिलटिपुरणसक्तिशक- लावष्टम्भसम्भावनापर्यस्तश्रुतिसेतुभिः कतिपयैनीते कलौ सान्द्रताम्। श्रीकण्ठोऽवततार यस्य वपुषा कल्क्यात्मनेवाच्युतः श्रीमानप्पयदीक्षितस्स जयति श्रीकण्ठविद्यागुरुः ॥ " इति श्रोकस्थ- जयतिपद्वर्तमाननिर्देशेनास्य तादात्विकत्वमप्यधिगम्यते।। स्त्रप्रबन्धरचनाकालक्ष "अष्टत्रि शदुपस्कतसप्तशताधिकचतुस्सहस्त्रेषु। कलिवर्षेषृ गतेषु प्रथितः किल नीलकण्ठवरिजयोऽयम् ॥ इत्यनेन कल्यब्दा: ४७३८. इति प्रतिपादितः । सचेदस्य द्वासप्ततितमोवर्षः स्यादयं समुत्पन्नः इतः प्राक् ३३० वर्षेम्यः कल्यव्दे ४६६६ शालिवाहनशके १४८६ आङ्ला्देच १५६४ इति भट्टात्मारामजयन्तपण्डिता:। आंगलेतिहासलेखयास्तु "जननममयाऽस्य तत्पर्व चतुश्चत्वारिंशतोऽब्दान् व्यवकलय्य कल्यच्दे ४६२२ शालिशके १४४२ आङ्गलाब्दे च १५२०" इति निश्चितम्। ब्रह्मविद्यापत्रिकाकाराश्च-"नीलकण्ठवजयश्च त्रिंशे वर्षे कव्िना प्राणायि । कविश्च द्वादशहायन एव सप्ततिवयसा दीक्षितेनानुगहीतः। अतस्तेषामवताग्काल :- कल्यब्दः ४६५० शाली० १४७१-आङ्गलाब्दः १५५० इत्युदाजदः ॥ महामहोपाध्यायमानवालि- गह्ाधरशास्त्रिणश्च ब्रह्मविद्यापल्नाधिपमेवान्वरुन्धन् ।। सर्वमिदं वक्ष्यमाणप्रमाणगत्या विमृश्यम्॥ इदमिदमत्नानुसन्धेयम्-यत्किल कदाचिदयं स्वाभिमानिनं विजयनगगधीश्वां श्रीकृष्णगजा- पराभिधं वेङ्गटक्षितिपतिमुपनिषेव्य विश्वजिद्यागविधित्सान्च विशदय्य विजयनगराद्वागणसीमनुप्राप्य तत्रैव पश्चकरोशयात्राविश्वेश्वगर्चनजाद्दवीनिषेवणादिनिरतः कमपि कालमुवास। तदानीमेवास्य मीमां सकेन पण्डितगजमीमांमागुरुणा खण्डदेवेन सह सङ्गतिस्तस्मै च विधिग्सायनार्पणमित्यादि समर्जन। ततश्च परं प्रणीते भाटटकौस्तुभेऽपि तेनोक्तम्, "मीमांसकमूर्धन्येन विधिग्सायनकृते"न्यादन्यपि किवदन्ती। तदानीमेवास्य भशीशेषवीरेश्वरसंब्रह्मचारिणा शीशेषकृष्णदीक्षितान्तेवामिना सिद्धान्तकौमुदीमनोरमाशब्दकौस्तभादिप्रणेत्रा भट्टोजिना सह समागमइत्योत्तगहाः। दाक्षिणान्यास्तु मेतुयात्रायै दक्षिणां प्रस्थितेन तेन स्वस्थानएवास्य समागम इति वदन्ति। तत्र निर्णतुमन्यतरद्यद्यपि नोपायस्तथाप्यप्पयदीक्षितो भट्टोजिदीक्षिमहासिकामन्वभवद्वारणास्यामिति स्पष्टमग्रे। अम्मादेद ब्रह्मसूत्रमङ्ग्यैष्ट सभाध्यं भट्टोजिः । अपि च मध्ततन्त्रमुखमर्दनमध्वमतविध्वंसनादि प्रबन्धजानम्। तच्च समधिगम्यते तत्त्वकौस्तुभे "तदक्तमभियुत्तै"रिि तत्र तंत्र मध्वतन्त्रमुखमर्दनक्षोकानामुदाहग्णेन।

(४)

मुदीव्याख्यानखण्डनच्छयापन्नां भटोजिनिर्मितां प्रोढमनोरमामवलोक्य गुरुध्रुगयमित्यस्यन्नस्मै ममास्त वागणस्यामेव शान्तसकलविषयोपभोगेच्छ इति । अत्रास्य कथा किश्चिदिवानुसन्धेया।। अयं किल यौवने जयपुरपाठशाला- ध्यापकांभूय दिवीवह्वमेन शाहजहांप्रभुणा सादरं दिल्ीमनुप्रापितस्तल्नैव याँवनमनवशेषमति- वाह्याकार। तदुक्त तेनैत्र भामिनीविलासे "दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नीतं नवीनं वयः"

गरधानमानमेन प्रतिदिनमुद्यदनवद्यगद्यपद्याद्यनेकविद्याविद्योतिता्तःरणै: किभि रुपास्यमानेन कृत- युगी कृतकलिकालेन कुम तितण जालसमाच्छादितवेदवनमार्गविलोकनाय समुद्दीपितसुतर्कदहनज्वाला- जालेन मरिमनेव नव्ताबासफखानमनसः प्रसादेन द्विजकुलसेवाहेवाकिवाऊनःकायेन माधरकुलसमुद्रे- न्दुना गयमुकुन्देनादिष्टेन सार्वभौमशीशाहजहांप्रसादादधिगतपण्डितगजपदवीविराजितेन त्रैलिङ्गकु लावतमेन पण्डितजगन्नाथेनासफखानविलामाख्येयमा्यायिका निग्मीयत । मेयमनुग्रहेण सहदया- नामनुदिनमुदासिता भवता"दित्यादिना ।। अथ तस्मिन् शाहजहांप्रभोगत्मजेनैव परिभृते विभवे ततः प्रस्थाय स्थाविरे वाराणसी प्राप्त इति भामिनीविलासगतेन "सम्प्रन्यन्धकशासनस्य नगरे तत्वं परश्विन्त्यते ।I" इत्यादिना पद्मेनाध्यवसीयते । तदानीमेव पुर्वरोदाहृतर्गत्याऽसयत्नाचार्यद्रुहे भटटोजये दीक्षितस्थापि तदभिनन्दनममृष्यत्नतिरुष्यन् प्रबध्य परिषदं विवदमानः कुतोऽप्यनेन सह भट्टो- जिनाऽधिक्षिप्तः प्राप्तविमनिमा प्रायशोऽस्य तस्य च प्रबन्धानखण्डगदिति वस्तुस्थितिः ॥ यदाह नागेशभट्टः काव्यप्रकाशव्याख्याने - "दप्यद्द्ाविडदुर्ग्रहग्रहवशान्म्लिष्टं गुरुद्रो- हिणा यन्म्लेच्छेति वचोSविचिन्त्य सदसि प्रौटेऽपि भटटोजिना। तत्मत्यापितमेत्र धैर्यनिधिना यत्स- व्यमृद्वात्कुचं निर्बध्यास्य मनोरमामवशयन्नप्यप्पयाद्यान् स्थितान् ।" इति ॥ स्त्रयमेत्र शब्दकौस्तु-

शशिसेनायाञ्च "अप्पय्यदीक्षितदवानलदग्घशेषं साहित्यमंकुग्यते मरसैर्निबन्धैः ।" इति ॥ चि- त्रमीमांसाखण्डनारम्भेऽपि ॥ "सक्ष्मं विभाव्य मयका समुदीरितानामप्पय्यदीक्षितकृताविह दूषणाना- म्। निर्मत्मरो यदि समुद्धरणं विदध्यादस्याहमुज्वलमतेश्वरणी बहामि ।।" इत्यादिना ॥ तथैव मनोरमाकुचमर्दनप्रक्रमेऽपि ॥ "लक्ष्मीकान्तपदाम्भोजमानम्य शोयसां पदम् । पण्डितेन्द्रो जग- न्नाथः स्यति गर्व गुरुद्रुह्दाम्।। इह केचिन्निखिलविदवन्मुकुटमयखमालालालितचरणकमलानां शेष- वंशावतसनां शीकृष्णपण्डितानां चिरायारचितयोः पादुकयोः प्रमादादासादितशब्दानुशासनास्तेषु च

न्धनर्दूषणः स्वयं निर्मितायां मनोरमायामाकुल्यकार्षुः। माच प्रक्रियाप्रकाशकृतां पाँत्रैरिल शात्रमहार्णवमन्थाचलायमानमानसानामस्मद्ुरुपण्डितवीरेश्वराणा तनगैर्दृविताऽपि स्वमतिपरीक्षार्थ पनरस्माभिनिर्गक्ष्यते। तत्र तावत्मार्वधातुकमपिदिति सूत्रकास्तुभे-इत्यादिना सङ्गयावद्भिरुपहसनी- यमर्थ निरूपयतां तथाणुदित्सत्रकाँस्तुभे-इत्यर्थस्य निर्णयेन त्रिलक्षणं स्त्रव्युत्पत्तिपाटवमुद्रिरता, भ- वतेर इति सुत्गतमनोरमायां -- शपः प्रवृत्ति समर्थयमानानां गुरुद्वेषदृषितमतीनां यद्यपि पुरुषायुषेणापि

(५)

न शक्यन्ते गणयितुं प्रमादास्तथापि दिख्यात्ेण कानपि कुशाग्रीयधिषणेषु निरूपयाम" इति ॥ एभिरस्य भट्टोजीदीक्षितेन्द्रयोविरोधिता सम्मुखागनिश्व स्पष्टमवगम्यते । परमपि तस्मिन्नेव समये कदाचन जाहवीरोधसि प्रियशिष्यैस्सह समतीतास्तास्ता: कथाः कुर्वन् शयानस्स च दीक्षित वरैर्दश्ो दयानिधिभिस्तैः "कि निरशङ्क शेषे शेषे वयासि त्वमागते मृयी। अथवा सुख शयीथा निकटे जाग- त जाहवी भवतः ।l" इति बोधितस्तामेत परमोपदेशगिरं गृह्णन् जादवीं प्रसाद्य प्राप जागदीश्वर पद- मिति मध्यगट्टीयाः । इत्थमनुष्टह्यापकर्तार्मपि जगन्नाथमव्याजकरुणानिधिरयमप्पयदीक्षितः वि- जित्य च ततइतस्समागतान् सावरभौमप्रमुखान् पण्डितान् प्राप्तविजयनगरस्तत्रत्येन वेङटपातभपतिना

खिना च प्राप्तचिदम्बरः प्रापदैश्वरं पदमितति वृद्धाः ॥ सर्वमिदं वर्षगतं वृत्तनित्या स्पष्टमवगम्यते । तदुक्तं बालकनिना- "यष्रुं विश्वजिता यता परिधर सवे बुधा निर्जिता भटटोजिप्रमखवास्स पण्टि- तजगन्नाथोऽपि निस्ताग्तिः । पूर्वेडर्ध चरमे द्विसप्ततितमस्याव्दस्य सद्विश्वजिद्याजी यक्ष चिदम्बरे स्व- मभजज्ज्योतिः सतां पश्यताम् ।" इति ॥ किश्चास्यायं बालकविस्ममकालिकडति नीलकण्ठदीक्षिता- नृदिततदीयसकत्यैव विशदीभवति। तद्यथा नलचरिते-"तथा वेदान्तकल्पतरुव्याध्यानं पग्मिलयन्थ ग्चयन्नस्त्यत बालकविना- "अप्पदीक्षित किमित्यतिस्तुति वर्णयाममि भवतो वदान्यताम। सोऽपि कल्पतरुवर्थलिप्सया त्वद्रिरामवसरं प्रतीक्षते ॥।" इति" इति ॥।

एवमेभिग्न्यैश्र जगन्नाथपण्डितराजेन समागमः शीमदप्पय्यदाक्षितेन्द्रस्य द्वामप्नतितमा- व्दपूवीर्ध, सचौरह्गजीवेन शाहजहांप्रभ कागारं प्रवेशिते तदमहमानेन वागणसी प्रविश्य तत्रये- ग्नाचारइन्यनादृतेन प्राणान्विमुमुक्षता चेति च ज्ञायते। ततश्वायं समयः आइलाब्दरीत्या १६७८ मत्रति ॥ मचेद्दीक्षितानां द्वासप्ततितमः ते १५८७ वत्सरे मंजाता: १६६०, वत्सरे प्रापुरौ५नर पदमिति निर्विवादम्।।

एतत्प्रणीता: प्रबन्धाश्च परशशतं वर्तन्तइति 'चतुरधिकशतप्रबन्धनि्वाहकाचाये- न्यादितदीयबिरुदावलीभिविशदीभवति। परन्तु मार्की पश्चाशतः प्रबन्धानामभिधानविषयाधयुपल- भ्यते। अन्येषां तु नामापि न श्रयते। तत्र च दृष्टथुतानां प्रबन्धानामियमियं पट्टिका। नत्र प्रथममलङ्कार्शास्त्र-(१) कुवलयानन्द :- चन्द्रालोकस्य विपुला व्याख्या। (२) चित्रमी मांसा- इयमर्थचित्विचारपरा सविस्तरमुत्प्रेक्षाप्रकरणान्तैव कविना निर्मिता। तदुक्तं तेनैव नदन्ते। यथा- "अप्यर्धचित्रमीमांसा न मुदे कस्य मांमला। अनुरुग्वि तीक्ष्णांशोरर्षेन्दुरिति भूर्जटे: ॥" इति। (३) वृत्तिवार्तिकम्- इदमपि अभिधालक्षणयोद्वयोरव वृत्त्योविचार- पग्म्। इदमप्यसमग्रमेव। तत्र प्रतिज्ञातव्यप्षनावत्तेरनिरूपितत्वात्। (४) नामसंग्रहमाला अभिधानकोशप्रायः कविसमयानुरोधेन स्नेहानुगगादिपरस्परपर्यायाभासपदार्थभेदविवरणपरः प्रबन्ध. (५) तद््याख्या च नानाविधकविप्रयोगोदाहरणपर्वमनतिविस्तरसङ्ग्रहा । इमे उभे नाममात्रविध्रुते । व्याकरणे- (६) नक्षत्रवादावली- क्रोडपन्नात्मिका सप्तविशतिविप्रतिपत्तिविषयवरिचार- पग स्वनन्त्रा।(७) प्राकृतचन्द्रिका-प्राकृतशब्दानशासनरूपा सत्रनिस्सोदाहरणा नध्वी कृतिः। (तर्के चैतत्कृना: प्रबन्धा न श्रुतदृष्ाः ॥ मीमांसायाम- (८) चित्रपुटः अज्ञानविषयस्सु-

(६)

दुर्लभक्ष। (९) विधिरसायनम्- विधित्रयविचारपरः पद्यरूपः स्वतन्त्रस्सुप्रसिद्धश्च प्रब- न्धः। (१०) सुखोपयोजनी- त्रिधिरसायनव्याख्या विभागत्रयवती सुप्रसिद्धासुविस्तता च।। (११) उपकमपराक्रम :- उपक्मप्राबल्यसमर्थनपरः सर्वतः प्रसिद्धः प्रथीयान प्रबन्धः । पूर्वोत्तरमीमांसयोः (१२) नक्षत्रवादावली- कोडपत्रिका पूर्वोत्तरतन्त्रयोस्सप्त- विशतिस्थलेषु विप्रतिपत्ति प्रदर्श्य विचारपरा व्याकरणनक्षत्रवादावलीतस्त्रिगुणा विरलसमधिगतिश्च स्वतंत्रा॥ वेशान्ते-(१३) परिमल :- भामत्याख्यानकल्पतरुगटार्थविशदनपटुस्समग्रचतुर ध्वायीविवरण: प्रथीन् सुप्रसिद्धः प्रबन्धः । (१४) न्यायरक्षामणी- ब्रह्ममत्रगतसर्वार्थ- सङ्गरपरः स्व्रतन्त्रः । परं तु प्रथमाध्यायमात्रममुष्य प्रसिद्धम्। शेषस्तु ग्रभ्थो नालेखीत्येव वृद्धा: ॥ (१५) सिद्धान्तलेशसङ्गहः- उच्चावचाद्वैतिसिद्धान्तजालसङ्गहरूपः स्वतन्त्रस्सु- विस्ततश्व प्रबधः ॥ (१६) मतसारार्थसङ्गहः- शङ्करश्रीकण्ठरामानुजानन्दतीर्थानामाशय- विवरणपरः सुपंटृहीनः क्रोरुसनतिरूपः प्रबन्धः मध्यगट्रे प्रसिद्धः ॥ शङग्मते-'(१७) नय- मक्षरी-अद्वूतविचारविरयैव नाममात्रप्रकाशा। मध्वमते। (१८) न्यायमुक्तावली -- आन- न्दतीर्थ्रिसिद्धान्तप्रथनिका सुप्रसिद्धा। (१९) नक्वयास्या- नातिसङ्गहविस्तग सुलभा सहमूलेन मध्यरष्ट्रे रामानुजमते. (२०) नयमयूखमालिका- विरलप्रचारा। श्रीकण्ठमते (२१, शि- वार्कमणिदीपिका-श्रीकण्ठभाप्यव्याख्या सुविस्तृता सुलभा च (२२) मणिमालिका- शवविशिष्टाद्वितिहग्द त्तशिवलिद्ग मृपा लादि मार्गा नुसारिणी गद्यपद्यमया कणायमी कृतिः॥ (२३) रतत्नयपरीक्षा-हरिहरशक्तीनामुपामनातरतमभावबाधिनी सुलभा। (२४) शिखरि- णीमाला-शिखरिणीउृत्तपायभागद्वयवती श्रृतिपुराणार्थविचारपग शिवोत्कर्षसाधनी चतुष्षष्टि पद्यरूपा कृतिः। (२५) शिवतत्त्वविवेक :- शिखरिणीमालाव्याख्या मलार्थविवरणपग- नेकश्रुतिपुगणवचनार्थविचाररूपः प्रथितः प्रबन्ध: । (२६) ब्रह्मतर्कस्तवः- पुराणेतिहासग- तशिवापकर्षकवचनाभासानां शिवपारम्ये तात्पर्यसमर्थकोवसन्ततिलकप्रायवृत्तगुफित सविवृतिससुप्र-

वचनमयं संगृहीत मुप्रसिद्ूथ्। (२८) रामायणतात्पर्यसङ्गहः- गमायणवचनर्गत्या च परशिवोत्कर्षव्यवस्थापकं गद्यपद्यमयमतिलघु प्रबन्धरत्म्। (२९) भारततात्पर्यसङ्गहः- भाग्तर्गन्या शितोत्कर्षस्थापकोऽपम्। शेषं प्राग्वत्। (३०) शिवाद्वैतविनिर्णयः-शिवाद्वै- तस्थापनपरः स्वतन्त्रस्तवरूपः । (३१ शिवार्चनाचन्द्रिका-शिवपुजाविचारपग नाति- विरलप्रचाग। (३२) बालचन्द्रिका- शिवार्चनाचन्द्रिकाव्याख्या नातिविस्तग विग्ला । (३३) शिवध्यानपद्धति :- शित्रध्यानविषयपुगणसिद्धसिद्धान्तप्रदर्शिनी मुप्रमिद्धा। (३४) तश्ञास्या-विरलप्रचाग। (३५) आदित्यस्तवरत्नम् -. सर्यस्तवव्याजेन तदन्तर्यामिण: शिवस्य स्तुतिः। (३६) तद्विवग्णम्- आदित्यस्तवस्यव व्याख्यानं सुप्रसिद्धम् ।३७) मध्व- तन्त्रमुखमर्दनम्-आनन्दृतीर्थमतखण्डनं पद्यमयं सुप्रसिद्धम्। (३८) मध्वमतविध्वं सनम्-तस्यैत विस्तना विकृनि: समूलमेव सर्वतस्सश्वरा। एवमन्यांनि च पञ्चरत्नस्तव - तद्विवर- ण-शित्रानन्दलहर्ग- दुर्गाचन्द्रकलास्तुते-तक्व्याख्या -कृष्णध्यानपद्धति - तक््याख्या-वग्दराजस्तव- तद्वयागव्या-यादवाभ्युदयव्याख्या-SSत्मार्पण-प्रभृतीनि खण्डखण्डानि प्रबन्धरत्ानि च सन्ति श्रोत्- येनित्रयोक्व पथमधिवदानि। कुचिदासां कृतीनां प्रायशः परिगणनमपि तैगेव दीक्षितचग्णैः कृतम्।।

(७)

तद्यथा-"श्रीवीरवेङ्कटपतिक्षोणिपालस्य साह्यतः। कृतः कुवलयाननदश्षित्रमीमांसया सह।।

हमाला च व्याख्या तस्याश्र विस्तता। काश्चीनग्दराजस्य दिव्यविह्वर्णनम् । व्याख्या तस्य च संकलप्ता नातिसद्वेपविस्तग। सर्वपापप्रशमनी श्रीकृष्णध्यानपद्धतिः ॥ सर्वदुर्गातितरणी दुर्गाचन्द्र- कलास्तुतिः । आदित्यस्तोत्ररत्नञ्च् तद््याख्यानश्र विस्तृतम्॥ नानापद्यात्मकचतुर्मनसारार्थसङ्ग्हः। न्यायमुक्तावली तद्वन्मध्वाचार्यमतानुगा ॥ मयूखमालिका हृद्या लक्ष्मणाचार्यवर्त्मना। श्रीकण्ठाचार्य- पद्धत्या निर्निता मणिमालिका॥शङकराचार्यदृध्या च प्रवलप्ता नयमअजर्ग। न्यायमुत्ताव्लव्यास्या नातिविस्तरसङ्गहा ॥ अद्वैतशास्त्रसिद्धान्तलेशर ङ्हनामकः। न्यायरक्षामणिस्सर्वंसत्रता्त्पर्यवर्पकः । नथा परिमल: कल्पतरुगूडार्थभेदनः । श्रीकण्ठभा यव्यास्या च शिवार्कमणिदीपिका । श्रीशिवान- न्दलहरी शिवाद्वैतविनिर्णयः। रत्त्रयपरीक्षा च पञ्चरत्नस्तवसतथा ॥ तथा शिखरिणीमाला ब्रम्म- नर्कस्तवादयः । शिवतत्वविवेकश्र शिवकर्णामृनन्तथा ॥ शिवार्चनप्रकाशार्थचन्द्रिका बालचन्द्रिका। मीमांसायाश्चित्रपुटस्तथा विधिर्मायनम् ॥ मीमांमा न्यायनिर्गूदउपन्रमपगक्रमः। एने चान्ये च बहवः प्रबन्धाः प्राग्विनिर्मिताः ॥" इति। पर मध्वतन्त्रमुखमर्दनमध्वमतविध्वसनादय उति यावत् ॥ अनया परिगणनयैत्र तत्कृतिकरणपौर्वापर्गमपि सचितमिति बोध्यम ॥ सन्यप्यस्य सकलतःत्रनेपुणे वरिशेषताऽस्य वैदृपी परतोत्तरमीमांसयोरित्यतोऽप्यवीचीनाना सर्वज्ञकल्पानां पण्डितशिगामणीना वच- मैत ज्ञायते। तद्यथा। अद्वैततत्वगत्न -संङ्कपशार्गरकव्याख्या-वेदान्तकल्पलतिका -सिद्धान्तबिन्द्वाद्यने-

बिन्दुब्रह्मानन्दीये-"श्रीशङ्कराचार्यनवावतार विश्रेशवरं विश्वगुरुं प्रणम्य। वेदान्तशास्त्रश्रवणाल- मानां बोधाय कुर्वे कमपि प्रयत्नम्"॥ इति श्रोकस्थवेदान्तशास्त्रपदस्य व्याख्यानावसर 'वेदान्त-

कापग्मिलरूपग्रन्थपञ्नकमर्थ इति विवृण्वता स्पर्ष्टाकृतम् ।

किश्वामुमुदाहरन्ति भगवतो भवानीपतेरशावर्तीण कमपि शाम्भवगणपाग्यिदम "तद्यथा शिव- रहस्ये नवमांशे-"दीक्षितोऽपि भवेत्कश्चिच्छव्छन्दोगवशजः। भामुगचारनिरतः शिवभक्ताग्र- णीः सुघीः ॥ शैवशास्त्रं तदा समा लुप्तं विस्तारयिध्यति ॥" इति॥ अन्यत्नापि ॥ "कली छन्दो- गोऽपि श्रुतिशिखग्तात्पर्यवचनैर्मम अ्रन्थोद्वन्धैजयति मदवादिद्विपहरिः । मिनत्ेव दीक्षाक्षपितमुख- प्रत्तिरिशिवपदे शिवे दभ्रस्थाने भवति च ततोऽन्ते मम गणः ।" इति च प्रतिपादितं ॥ अस्य च ममानकालिका: कवयः पण्डिताश्व विलिख्यन्ते-(१)आनन्दरायमखी-विद्यापरणयजीवानन्दा- दिप्रणेताऽस्य मान्यतमो वृद्धः।(२) बालकवि :- रत्नकेतृायसुभद्ापरिणयादिप्रबन्धकागे वीरगघ- वापरनामनेयो मुलाण्डारहाराभिजनः। (३) सार्वभामः-मलिकामारुतप्रकरणकर्ता कविरुद्द- णडापरवर्यायः कुक्कुटक्रोडनगराधीश्वरमा नविक्रममहीपालसभालङ्कारभतः। (अनयोः समागम :- "नाहमधीती वेरे न च पठिती यत्रकुत्रचिच्छास्त्रे। कि तु दरेन्दुंवतंसिनि पुहिसिनि पुंमि भूयसीभ- क्तिः ॥" इति दीक्षितपदक्च, "बद्धस्पर्धान्यविद्वत्प्रमुखमुखपुटीमुद्रणोन्निद्रमेधाशिल्पिन, त्वामप्प- यजवन कथय कथामेव द्रोग्धुमल्पे प्रगल्भाः। की डाच चपेटाहतकर टिघटाकुम्मकटाघिरट प्रो-टोपा -

(c)

य मुढाः किमु मृगपतयो रोहिताद्रोहितारः ॥" इति पद्यं चोदाहृत्य जातुचिदभवदित्यभियुक्ताः) । (४) रत्नखेटदोक्षित :- अस्य समवयाः महान् कविः। यस्य किलेद प्रशंसापद्यमद्यापि श्रूयते। "विपश्चितामपश्चिमे विवादकेलिनिश्चले सपत्नजित्ययत्नमेव रत्नखेटदीक्षिते। बृहस्पतिः क्व ज- ल्पति प्रसर्पति क्व सर्पगडमन्मुखश्र षण्मुखश्चनुर्मुखश्च दुर्मुखः ॥" इति ॥ एतत्कृताः कृतयस्तु नोपलभ्यन्ते ।। (५) तातार्यः-श्रीवैष्णवः चन्द्रगिरिमहीपतिगुरुः अस्य विपक्षः पण्डितः ॥ (६) खण्डदेव :- भाट्टकौस्तुभभावृववीपिकाभाटटरहस्यादिकृत् प्रौदमीमासक : पण्डितराजमीमांसागुरु ।(७)जगन्नाथपण्डितराज :- प्राणाभरणादिप्रबन्धशतप्रणेता॥(८)भट्टोजीअस्य शिष्यश्ष की मुझेशनद कौस्तुभ प्रौटम नोग्मवैयाकग्णभूषणतत्व्कौस्तुभप्रणेता।न्यूनवयस: (९)समरपुंगवदीक्षि- तः-यात्राप्रबन्ध हन ॥ (१०) नीलकण्ठदोक्षित :- नीलकण्ठविजयशिवलीलार्णवशान्ति-

दिप्रबन्ध रुदस्य गिप्योऽनुजपौत्रक्ष।.(११) राजचूडामणि :- कमलिनीकलहंसानन्दराघवभाव- = (१२) वेंकटाध्वरी -- उत्तग्चम्बुहृस्तिगिग्चिम्बुविश्वगणादरशलक्ष्मीसहस्त्र प्रदयुम्नानन्दनाटकादिकृत् ताताचार्यभागिनेय: ।। (१३) सदाशिवब्रह्मेन्द्र :-- अद्वैनविद्यावितासबोधार्यात्मनिवेर्देगुरुरत्नमा- लिंकाब्रद्मकीर्तनतरहिण्यादिकर्ता परमहंसश्चेन्यपि सर्वमनवद्यम् ॥ अस्यान्येषामपि मया प्रेक्ष्य प्रन्थान् प्रयत्नतः । निर्णोतोऽप्पयवरत्तान्नो निग्सयैरनिरध्यताम्।। इति सहृदयसमुदायदास: भटृश्री: बालसरस्वती. पण्डितनारायणसुदर्शनः ।।

सिद्धान्तलेशसङ्गहः ।

अयमप्येभिस्सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैस्सुदुस्त पर्वोत्ततन्त रू्पापारावारारीणैश्रीीक्षितार् भमरेव विग्चित इति तत्कृतप्रनन्धजातपरिगणवसर एव पर्यजीगणाम। अस्य करणे कारणतया- डप्यूह्यमेतदैतिह्यमामनन्ति वृद्धाः । "अयं किलादौ व्याक्ञमाव्याऊतर्पाम्पा विद्याऽविद्याभिधाना- भ्यां देवताविज्ञानकर्मानवाननिष्ठाम्यां समुचिम्यामेव सिमाधयिषः सौवर्गमजरामरमनन्तं सुखमी-

सत" इत्यादिश्रतिनिरस्तव्रह्मभाव्रेषु सराणेय सरू्पेध्वेव कतिपुचन देवताविशषेष कलयन्ुपास्यताबुदद्धिं कलहायमानश्व कौतःकुतैवेष्णवैगगमिकैश्ष शैवैः शित्रोत्कर्पपगः श्रीविद्योत्कर्षपगक्ष तास्ता: कृतीः स्तु- तीश्व प्रणयन्नध्यासामास तुण्डीमण्डलीम्। अय दिध्यासमागतैर तिचिगव्यपिताविमक्तक्षेत्रप्रतिनिवृत्तै- रधिगत हग्िगमेदध्धिनिगत्माराममार्वमी परमहमनृनिहा श्रमिमिर्वोधितार्वतसमयः स्वतातचरण व्यास्यावचोडटटीकताभेदबुद्विय् प्रथनममुमेव प्राणैटात्ममननदार्व्याय प्रबन्धमतः पर परिमलमन्तेच न्या- यरक्षामणीनिनि ॥" सचितव्वेमत्मिने कविना ॥ यथा-"प्राचीनैर्व्यवहार सिद्ध विषयेष्वात्मैक्य- सिद्धों परं सनह्यंन्गरनाइगत्सरणनाविार्नाः।न्मान सङ्हेण कतिचित्सद्वान्तभेदान् धियः शुध्ये मङ्कलयामि तातरणवास्वावचःस्यापितान् ॥इति" ॥ अस्मिश्च बहनः सिद्धान्ताः मिद्धान्तिनां सड्ग्ृह् प्रदर्शिताः । अत्र च प्रतिपादिताः प्रबन्धा: प्रबन्धारश्ष। अद्वूताचार्याभाष्य श्र प्रायशः प्रनिपटमादयते, पर-१, प्ररुटयिकार :- २. सिवरणकारः ३. तदकदेशिनः. ४. संक्षेपशागीरकम् ५. वार्तिकम् ६. आचार्यवाचस्पतिमिश्राः, भामतीन, ७. कॉमदीकाग ८. मापरऽविद्याभदवादिनः. ९. तकेकरेिनः. १०. तदभेदादिन: ११. पदार्वतत्त्वनिर्णपकारः १२. विवर्नवादिन:, १३. पाग्णिामवादिनः १४. सिद्धानतमप्तावलीकृतः. १५. प्रकटार्थवियर णकाग :. १६. ततत्वविवेव :. १७. नैष्कम्यतिद्ि: १८. मह्मा. दः (विद्यारण्यकृतिः १९. ह- ग्दृश्यविवेक: २०. कल्पतरु :. २१. माग्तीतीर्थः. २२. तत्तशद्धिवारा: २३. न्यायचाम- काकाग: २४. पञ्चदशी. २५. तत्त्वप्रदीपिका २६. तत्त्वशाद्दः. २७. कचितारचवारति- नृसिंहभश्ेपाध्याया: २८. पश्चपादिका. २९. न्यायसुधाकृतः. २०. वितग्णनानि:म. ३१. शान्- दीपिका. ३२. न्यायरत्नमाला. ३३. अद्वतविद्याकृत: ३४. निवरणो ।ः ५ - निर्णय: ३६. वेदान्तकामदी, ३७. शास्त्रदर्पणम् ३८. निसनाया: ३९. र :- ४०. अद्वतदीपिका. ४१. आनदषोघाचार्य: ४२ हमवानः पिनिस ।- अनुकनगिकयाचान्ये विशदा इत्यत्रोपरम्यते।। न हपुवा्यमियहननलरा

! अच्युतकृष्णानन्दतीर्थाः॥

स्वतीनां शिध्यास्तत्प्रतिम्याणं प्राचार्वादपि परतर्गसद्धिमाजा परमहंसन्वगप्रकनाा दीर्शानामने जिशृक्षयाऽस्य सिद्धान्नलेशसङ्गदस्य व्यास्यां श्रीकप्णालव्वारा प्राणैपुः। ते य गासाे शतसंवत्सरेभ्यः प्रागध्यवात्सुरखण्डकावेगीनीरमधिनीलकण्ठेश्वरमति पाश्चात्याः ॥

(२ )

अस्य च सिद्धान्तलेशसङ्गहस्य मुद्रापणे कृतप्रयत्नैरस्माभिमातकाः षडासादिताः संशी- लिताश्-तामु॥। (१) प्रथमा-एतदयाख्यातशिष्य श्रीस्वयंप्रकाशानन्दतीर्थ संगृहीतात् गौरीमायूरपरिसरग- तारयपुरस्थापितात् पुस्तकालयादाहता शुद्धा सुविशदहस्तलेखा सव्याख्या साक्षात्तरेव लिखिता ३३६ तालपत्रात्मिका ग्रन्थलिपि: समभ्रा. (२) द्वितीया- श्रीमदप्पय्यशक्षितान्ववायसम्भवानो तन्नवमपूरुषाणमधिगतमहामहोपा- ध्यायविरुदानामखिलदर्शनपारदृश्वनां श्रीत्यागराजमखिगाजानामालयादासादिता सव्याख्या शुद्धा प्रायशस्सुलेखा च साक्षात्प्रथमात इवोद्धत्य लिखिता समप्रा अ्रन्थलिपिः (३) तृताया- कडप्पाडिस्ट्रिक्ट् प्रोथत्तरग्रामाभिजनानां डी. वेइटाचलशास्त्रिण।ं निकटादानीता सव्यास्या प्रायशरशुद्धा काकलपत्रात्मिकाSडनध्रलिपि: समप्रा. (४) तुरीया-सुप्रसिद्धषड्दर्शिनीपारदश्वनामोरत्तनाड् वासुदेवशास्त्रिणां कोशादस्मत्ता- तपादैः कुम्भघोणाभिजन श्रीरामस्वामिमखिशिखामणिभिरुद्धत्य विलिखिता सव्याख्या स- स्पष्टहस्तलेखा प्रतिकृतिरिव साक्षात्प्रथमाया :- तालपत्रात्मिकापरिच्छेदद्वयवती. प्रन्थलिपि:

भ्रन्थलिप्यामू ।। (६) षष्ठी-महामहोपाध्याय मानवल्ली गह्ाघरशास्त्रिणां परिशीलनया ई.जे.लाजर- सू महाशयाध्यक्षितकाशिकीयवविद्यासुधानिधिमुद्राक्षशाला्यां मुद्रिता सार्टप्पणा समा नागर लिप्याम्।। N .- B. प्रायशः इमास्सर्वाः अनतिभिदुरपाठा इति व्याख्यानुगतपाठतया प्रथममातकास्थ एव संशोध्य मुद्रितः । इत्थमियमद्वैतमञ्जरी च डयताकालेन प्राचीकटत समग्रान् पश्च प्रबन्धान् "अद्वैतसिद्धिः, लघुचन्द्रिका, बिन्दुब्रह्मानन्दीयं, ब्रह्मसत्रवृत्तिः, सिद्धान्तलेशसंग्रहश्चेति-समग्र- यिष्यते चाचिराद्ह्मविद्याभरणमपाह. अद्वैतप्रथितप्रबन्धकुसुमान्यद्वैतमञ्चजर्यसावद्वैताध्वविरृवद्धये प्रकटयन्त्यम्लानया स्वश्रिया। सन्तत्या सुदृशामहंप्रथमिकापूर्वे गृहीतर्वृतैराधत्तां चिरमर्थ्यगुच्छविसरैरामोदिनीं मेदिनीम् ॥१॥ जिप्णोस्साम्बशिवाभिधस्य सुरभेरुद्योगतो द्योतिता श्रीविद्यावनमूर् साधुविकसन्त्यद्वैतमअ्षर्यसौ। तद्रुच्छैस्सरसैस्समीरणहृतैस्सर्वत्र सच्वारितैः पुष्णातु श्रियमुज्ज्वलां प्रथयितु: प्राप्तुश्च मोदं परम् ॥ २।। मञ्जर्याऽद्वैतसिद्धिर्भवति सुमनसां सा लघुचन्द्रिकाऽपि स्पष्टा बिन्दुर्यथेष्टं सच रसबहुलं लीट आनन्दयुक्त्या । सन्माध्वीलेशसंग्रह्यपि बुधनिवहस्सूत्रवृत्त्या सुगुम्भं भर्ताशुव्रह्मविद्याभरणमपि शुभं पश्यताग्रे समप्रम् ।३॥ अद्वैतं भुवि वर्द्धतां विजयतामद्वैतमअर्यसौ तन्नेतापि वपुर्वसुस्थितिगुरुं धर्त्ता धृति शाश्वतीम्। श्रीविद्यापि निरन्तरोपचयिनी धत्तां प्रतिष्टां परामित्यभ्यर्थयते शिवं शिवकरं प्रीत्यैव नारायण:॥४।। इनि सहदयसमुदायविधेय: मछश्री बालसरस्वती पण्डित नारायणमुदर्शन:

सिद्धान्तलेशसंग्रहार्योऽयं ग्रन्थः। ॥ श्रीरस्तु ॥

।। स्याख्य: पारभ्यते ॥ -- C:(*): --

वेदवेद्यमुमाकान्तं कुमाराभ्यामलंकृतम् । नन्दीशप्रमुखैस्सेव्यं प्रणमामीद्सिद्धये ।। १।। शङ्करं शक्कराचार्य व्यासं नारायणात्मकम् । सरस्वतीं च ब्रह्माणं प्रणमाभि पुनःपुनः ॥।२।। गोविन्देति समाक्रन्ध्य रक्षां माप भयातुरः । यं गजः करुणामूर्ति तं गोविन्दं भजेडन्वहम् ॥३॥ आपन्ना वं समाश्रित्य रक्षां प्राप सुदुर्लभाम् । कृप्णा कष्णस्य महिपी तं कृप्णं संश्रयेऽन्वहम् ॥४॥ प्रकाशितबरह्मतत्त्वं प्रुष्टगुणशालिनम् । परणवस्योपदेश्वरं प्रणमाम्यनिशं गुरुम् ॥९ ॥ यो मे विश्वेश्वरक्षेत्रं विश्वेश्वरसमो गुरुः । समध्यास्ते स्वयंज्योतिर्वाणीसंज्ञो मजानि तम् ॥ ६ ।। यम्य शिष्यप्रशिष्यादयैः व्याप्तयं साम्प्रतं मही। सर्वज्ञस्य गुरोस्तस्य चरणौ संश्रये सदा ॥७॥ गुरोरषि गरायान्मे यः कलाभिरलंकृतः । अद्वैतानन्दवाण्याख्यस्तं वन्दे शमवारिघिम् ॥।८।। ओतप्रोतमिदं सर्व यस्मिन् सच्चित्सुखात्मके । पर्यवस्यन्ति वेदान्ता यत्र चाहं तदक्षरम् । ९।। श्रीकृष्णचरणद्वन्द्वं प्रणिपत्य निबन्धनम् । व्याकुर्वे शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्गहसंज्ञितम् ॥१०।। आचार्यचरणद्वन्द्वस्मृतिः लेखकरूपिणम् । मां कृत्वा कुरुते व्याख्यां नाहमत्र प्रभुयतः ॥ ११॥

अद्वैतमञ्जरी ।

तत्र तावत् 'आत्मावा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- व्य' इत्यधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य वेदान्तैरापातप्रतिपन्ने ब्रह्मा-

ता भवति। विवक्षितवस्तुप्रतिपत्त्युपायतया विरुद्धनानाप्रकारप्रदर्शनमाचार्याणां न दोषाय भवति। कि त्वलङ्कारायैव भवति। प्रतिपत्तणां प्रज्ञावचित्रयेण कस्य चित्प्रतिपत्तुः केनचित् प्रकारेण मुक्तिसाघनव्रह्मात्मैक्यज्ञानलाभात्। तदुक्त्तं सु- रेश्वराचारयै :- यया यया भवेत् पुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि। सा सैव मत्रि- येह स्यात् साध्वी सा वानदस्थिता ॥' इति। व्युत्पत्तिः बोधः । प्रत्यक् चासावा- त्मा च प्रत्यगात्मा सर्वान्तरश्र्दात्मा, तस्मिन्विषये । प्रक्रिया प्रकारः । इह वे- दान्तशास्त्रे। साध्वी निरवद्या गुणभूता। साचानवस्थिता नानाविघा। परिमले दीक्षितै- रप्येतदुक्तम्-'अकल्पितवस्तुप्तिपत्त्युपायतया कल्प्यमानेषु पदार्थेपु विरोधो न दोषावहः। यथा तात्विकारुन्धतीप्रतिपत््युपायतया नानापुरुषैः कल्प्यमानासु तत्पाच्योदीच्यादिनक्षत्ररुपासु स्थूलारुन्घतीषु विरोधो न दोपावह' इति। त- न्मूलान् प्राचीनप्रदर्शितनानाविधसरणिमलान् । इह स्वग्रन्थे। धियः शुध्यै स्व्र- बुद्धिपरिप्काराय। वस्तुतस्तु लोकानुग्रह एव प्रयोजनमिति बोध्यम्। तात- चरणानां पितृचरणानां व्याख्यारूपैः वच्ोभिः ख्यापितान् ज्ञापितान्। अ. नेन स्वस्य ब्रह्मविद्यामाच्चार्यादेव लब्घां दर्शयति स्वग्रन्थस्यो।दवयत्वसिद्ये । इ- ह सङ्गहेण सिद्धान्तभेदान् सङ्कलयाभीत्युक्तमेव विवृण्वन् ननु, प्राचीनग्रन्थसिद्धा- नामेव स्वग्रन्थे मङ्कह इत्युक्तमयुक्तम्। प्राचीनग्रन्थेष्वविद्यमानस्यापि युक्तिभि- रुपपादनम्य स्वकीयसङ्गतग्रन्थे तत तत्रोपलम्भादिति शङ्कां निराकरोति-तेप्विति।

स्वग्रन्थे प्रथमं श्रवणविधि: विचार्यत इत्याह-तत्र तावदिति। श्रवणवि- धावनिकारिणं निर्दिशति-अधीतेति । वेदान्तैः जनितापातप्रतिपत्तिविषये ब्र- हागिन्नात्मनि सम्यदार्ढ्येनोदिता उत्पन्ना जिज्ञासा निणयरूपज्ञानेच्छा यस्येत्यर्थः । अवीतवेदम्यापि शिक्षाकल्पव्याकरणादीनां वेदाङ्गानामध्ययनाभावे सति व्युत्प- त्तरभावात् जिक्ञासाहतुभूवापातप्रतिपत्तिरपि न सम्भवेदित्यभिप्रेत्याघीतसाङगस्वा- ध्यायस्येत्युक्तम्। न च निर्दोपव्रेदान्तजन्यायाः ब्रह्मात्मप्रतिपत्तेः कथमापात- त्वमिति वाच्यम्। नाहं ब्रह्मेतिप्रत्यक्षविरोधादिशङ्कया प्रमारूपायामपि व्र- हमात्मप्रतिपत्तावम्रामाण्यशङ्कास्पदत्वरूपस्यापातत्वस्य सम्भवादिति भावः। वेदा-

सिद्धानतठेशसङ्गहे सव्यारुगाने प्रथमपरिच्छेदः ।

त्मनि समुदितजिज्ञासस्य तज्ज्ञानाय वेदान्तश्रवणे विधि: प्रतीयमान: किंविध इति चिन्त्यते। तिस्रः खल विधेर्विधाः- अपूर्वविधिः नियमविधि: परिसङ्ख्याविधिश्चेति। तत्र काल- त्रयेऽपि कथमप्यप्राप्तस्य प्राप्तिफलको विधिराद्यः।यथा 'ब्री- हीन्प्रोक्षती ति। नात्र ब्रीहीणां प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मणो विना विनियोगं मानान्तरेण कथमपि प्रापिरस्ति। पक्षप्रा- सस्याप्राप्तांशपरिपूरणफलको विधिर्द्धितीयः । यथा 'त्रीहीन- वहन्ती'ति। अत विष्यभावेऽपि पुरोडाशप्रकृतिद्रव्याणां त्री- हीणां तण्डुलनिष्पत्त्याक्षेपादेवावहनन प्रासिर्भविष्यतीति नत- त्प्राप्त्यर्थोडयं विधि:। किंत्वाक्षेपादवहननप्राप्तौ तद्रदेव लोकाव- गतकारणत्वाविशेषात् नखविदलनादिरपि पक्षे प्राप्नुयादिति

न्तश्रवणे श्रोतव्य इति विधिः प्रतीयमान इति सम्बन्धः । तज्ज्ञानायेति ।

पूर्वतन्त्रे प्रसिद्धि: सूच्यते। कालत्रयेऽपीति। कथमपि दृष्टार्थत्वेनादष्टार्थत्वेन वा केनापि प्रकारेण कालत्रयेि कदापि विधि विना प्राप्तिरहितस्य प्रोक्षणादेः प्राप्तिफलको विधिराद्यः अपूर्वविधिरित्यर्थ: । व्रीहीनिति द्विती या श्र त्या व्री ह्रीणां संस्कार्यत्वावगमात् प्रोक्षणस्य संस्कारकर्मत्वमुक्तमिति मन्तव्यम्। विनियोग- मिति। विधायकशब्दमित्वर्थः । पुरोडाशेति। दर्शपूर्णमासयोरा्रेयादियागा- नामुत्पत्तौ पुरोडाशद्रव्यं विहितम्। व्रीहयस्तृत्पन्ने यागे यागानुवादेन विहिताः। तथा

पुरोडाशप्रकृतिद्रव्यत्वेन यागसावनत्वं पर्यवर्यति। पुरोडाशप्रकृतित्वं च व्रीही- णां तण्डुलनिप्पत्तिद्वारकम्। तण्डुरुनिप्पत्तिश्श सवकारणमाक्षिपति। तण्डुलनि- प्पत्तौ च कारणमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवहननं निश्चितमिति विधिं विना विधित्सिताव- हननप्राप्तिरस्तीत्यर्थः । नन्ववहननस्य लोकतः प्राप्तौ तस्य लोकत एव नित्य- प्राप्तिरपि स्यादित्यत आह-किंत्वित्यादिना। आक्षेपादिति। तण्डुलनिप्पत्या- क्षेपादित्यर्थः । कित्ववहननाप्राप्तांशसद्भावात्तदंशपरिपूरणफल इति सम्बन्धः ।

अद्वैनमञ्जरी।

अवहननाप्रासांशस्य सम्भवात् तदंशपरिपूरणफलकः । दयोः शेषिणोरेकस्य शेषस्यवा एकस्मिञ्छेषिणि द्योः शेषयोर्वा नित्यप्राप्तौ शेष्यन्तरस्य शेषान्तरस्य वा निवृत्तिफलको वि- विस्तृतीयः। यथा अभिचयने 'इमामगृभ्णत्रशनामृतस्येत्य- श्वाभिधानीमादत्ते' इति यथा वा चातुर्मास्ान्तर्गतेष्टिविशेषे गृहमेधीये 'आज्यभागौ यजती'ति। अभिचयने अश्वरश- नाग्रहणं गर्दभरशनाग्रहणं चेति द्रयमनुष्ठेयम। तत्राश्वरश- नाग्रहणे 'इमामगृभ्णन्निति मब्रो लिङ्गादेव रशनाग्रहणप्रका- शनसामर्थ्यरूपान्नित्यं प्रापोतीति न तत्पाप्त्यर्थः तदप्राप्तांशप- रिपूरणार्थों वा विधि: किं तुलिङ्गाविशेषात् गर्दभरशनाग्रह- णेऽपि मत्र: प्राच्नुयादिति तन्निवृत्त्यर्थः । तथा गृहमेधीयस्य दर्शपूर्णमासप्रकृतिकत्वादतिदेशादेवाज्यभागौ नित्यं प्राप्तु- त इति न तत्र विधिः तत्प्ाप्त्यर्थः, तन्नियमार्थो वा। किं त्वतिदेशात् प्रयाजादिकमपि प्राप्तुयादिति तन्निवृत्त्यर्थः । गृहमेधीयाधिकरणपूर्वपक्षरीत्येदमुदाहरणं यत् क्वचिदुदाहर्त- व्यमित्युदाहृतम्। न च नियमविधावपि पक्षप्राप्तावहनन-

द्वयारिति। द्वयोः शेषिणोरेकस्य शेषस्य नित्यप्राप्तौ शे्यन्तरस्य निवृत्तिफलकः एकस्मिन् शेषिणि द्वयोः शेषयोः नित्यप्राप्तौ शेषान्तरस्य निवृत्तिफलको वा वि- विस्तृतीय इति योजना। न तदिति । प्राप्तत्वात् न तत्प्राप्त्यर्थः, नित्यप्राप्त- त्वात् न तदप्राप्तांशपरिपूरणार्थो वेत्यर्थः । अतिदेशादेवेति। 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्ये'त्येवंरुपादित्यंर्थः । न तत्र विधिरिति। 'आज्यभागौ यजती'ति विधि- राज्यभागयोः म्राप्त्यर्थो न भवति। विधिं विना पाप्तत्वात्। तयोरपाप्तांशपरिपूर- णार्थो वा न भवति। नित्यप्राप्तत्वान्। किं तु तन्निवृत्त्यर्थ इति योजना। ननु, 'आ- ज्यभागौ यजती'ति विधेरितराङ्गकलापपरिसङ्कयायकत्वं न सिद्धान्त इत्यत आह- गृहमेधीयाधिकरणेति। नियमविधावपीति। परिसङ्कयविधाविव नियमविधाव

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्दः ।

स्याप्राप्ांशपरिपूरणे कृते तदवरुद्धत्वात् पाक्षिकसाधनान्तर- स्य नखविदलनादेर्निवृत्तिरपि लभ्यत इतीतरनिवृत्तिफलक- त्वाविशेषान्नियमपरिसङ्व्ययोः फलतो विवेको न युक्त इति शङ्म्यम्। विधितोऽवहनननियमं विना आक्षेपलभ्यस्य न- खविदलनादेर्निवर्तयितुमशक्यतया अप्राप्तांशपरिपूरणरूप- स्य नियमस्य प्राथम्यात् विधेयावहननगतत्वेन प्रत्यासन्नत्वा- च्च तस्यैव नियमविधिफलत्वोपगमात्। तदनुनिप्पादिन्या अविधेयगतत्वेन विप्रकृषटाया इतरनिवृत्तेः सन्निकृष्टफलसम्भवे फलत्वानौचित्यात। एवं िविक्तासु तिसृषु विधासु किंविध: श्रवणविधिराश्रीयते। प्रकटार्थकारादयः केचिदाहुः-अपूर्वविधिरयम्। अ-

पीत्यर्थः। तदवरुद्धत्वादिति। अवहननेनैवावरुद्त्वात्तण्डुलनिप्पत्त्याक्षेपस्य शा- न्तत्वादित्यर्थः । फलत इति। नियमविधेः पक्षपराप्तावहननादिक्रियादिविधाय

ध्योस्स्वरूपतो विवेकलाभेऽपि फलतो भेदो न युक्त इत्यर्थः । नियमस्य नियमवि- धिफलत्वोपगमे हेतुद्वयमाह-प्राथम्यादित्यादिना। मत्यासन्नत्वादिति । विधिं प्रति प्रत्यासन्नत्वादित्यर्थः । विधेयक्रियागतत्वं प्रत्यासन्नत्वे हेतुः । इतरनि- वृत्त्यपेक्षया प्रथमोषस्थितत्वरूपे प्राथम्ये हेतुमाह-विधित इत्यादिना अश- क्यतयेत्यन्तेन। इतरनिवृत्तेर्नियमविधिफलत्वानुपगमे हेतुद्वयमाह-तदतुनि- ष्पादिन्या इत्यादिना। अप्राप्तांशपरिपूरणोपस्थित्यनन्तरमुपस्थिताया इत्यर्थः । अनेन विलम्बितोपस्थितिकत्वमेको हेतुरुंक्त इति मन्तव्यम् । द्वितीयहेतो विप्रकृ- प्टत्वे हेतुमाह-अविधेयेति। व्यावृत्तिर्नामाननृष्ठेयता अनङ्गता वा। सा चा- विधेयनखविदलनादिगतेत्यर्थः । इदानीं प्रकृतं श्रवणविधिविचारमारभते-एवमिति। अपाप्तत्वादिति। ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति वेदान्तश्रवणस्य साधनतया मानान्तरा- दनधिगतत्वेनाप्राप्तार्थकत्वादित्वर्थः । ननु, मानान्तरादनधिगतत्वमसिद्धम् । अ- न्वयव्यतिरेकाम्यान्तदवगतिसम्भवात्। तथा हि-वेदान्तश्रवणे सति ब्रह्मसाक्षात्का.

अद्वैतमञ्जरी।

प्राप्तत्वात्। न. हि वेदान्तश्रवणं ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुरिति अन्वयव्यतिरेकप्रमाणमस्ति। लोके कृतश्रवणस्यापि बहुश- स्तदनुत्पत्तेःअकृतश्रवणस्यापि गर्भगतस्य वामदेवस्य त- दुत्पन्तेरुभयतो व्यभिचारात्। न वा श्रवणमात्रं श्रोतव्यार्थ- साक्षात्कारहेतुरिति शास्त्रान्तरश्रवणे गृहीतः सामान्यनिय- मोऽस्ति। येनात्र विशिष्य हेतुत्वग्राहकाभावेि सामान्यमु- खेनैव हेतुत्वं प्राप्यत इत्याशङ्कपेत । गान्धर्वादिशास्त्रश्रवण- स्य पड्जादिसाक्षात्कारहेतुत्वाभ्युपगमेऽयि कर्मकाण्डादिश्र- वणात् तदर्थधर्मादिसाक्षात्कारादर्शनेन व्यभिचारात्। त- स्मादपूर्वविधिरेवायम्। भाष्येऽि 'सहकार्यन्तरविधिः

रो दृश्यते। असति च तम्मिन्नदृश्यत इति तत्राह-न हीति। तदनुत्पत्तेरिति। साक्षात्कारानुत्पत्तेरित्यर्थ: । वामदेवस्येति। तथा च श्रतिः 'गर्भ एवैतच्छयानो वामदव एवमुवाचे ति। एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एतट्रहज्ञानजन्मना स्वकीयां शक्ति- मुनाचेत्यर्थः । ननु, गान्धर्वशास्त्रश्रवण पट्टजादिस्रसाक्षात्कारः, तदभावे तदभाव इति दृष्टम्। तत्र श्रीतव्यारथावशेषररसाक्षात्कारं प्रति गान्धर्वशास्तविच्ारात्मक- स्य श्रवणविशेषम्य कारणत्वग्रहकाले लाघवात् श्रोतव्यार्थसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति श्रवणमात्रम्य कारणत्वं गृह्यते । तथा च वलसाक्षात्कारवेदान्तश्रवणयो- विशिष्य कार्यकारणभावग्रहणाभावेपि ब्रह्मसाक्षात्कारम्यापि श्रोतव्यार्थसाक्षात्कार- त्वात् वेदान्तश्रवणम्यापि श्रवणत्वादुक्तसामान्यरूपेण वेदान्तश्रवणस्य ब्रह्मसाक्षा त्कारहेतुृत्वं प्राप्तमेवेति नापूर्वविधिरिति नेत्याह-न वा श्रवणमात्रमिति । धर्मश्रवणस्थले अदष्टरूपम्यालौकिकश्रेयम्साधनताविशिष्टयागादिरूपस्य वा धर्म- स्य साक्षात्कारायोग्यतया साक्षात्कारादर्शनेन उक्तसामान्यकार्यकारणभावस्य व्यभिचारात् न लाघत्रावतार इति तत्र गान्धर्वशास्त्रश्रवणम्यान्वयादिना स्वरसाक्षा- त्कारहेतुत्वग्रहेऽप वेदान्तश्रवणस्य न ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वप्राप्तिरित्याह-गा- न्धर्वादीति। कर्मति। अत्रादिपदेन हिरण्यगर्भादिदेवताप्रतिपादकवाक्यजातं गृ- हयते। धर्मादीत्यादिपदेन हिरण्यगर्भादिदेवता गृह्यते। तस्मादिति। प्राप्त्य- भावादित्यर्थः । अत्रार्थे सम्मतिमाह-भाप्येऽपीति। भाप्येऽप्यपूर्वविधिरेवाङ्गी-

सिद्धन्नलेशमङगहे सन्गारुयाने प्रथमपरिच्छेदः ।

पक्षेण तृतीयं तदतो विध्यादिवदि त्यधिकरणे विद्यासहका-

कन इति मम्बन्धः । अगमर्थ: बृहदारण्यके श्रपते-'तस्नात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं नि्विध् बाल्येन तिष्ठसेत् बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरि'ति। यस्माद- निक्रान्ता व्राह्मणाः श्रवणादिसाचनैरात्मानं विदित्वा जीवन्मकिव्यञ्जकसकलवि- क्षेपरहितं परमहंसाश्रमं प्राप्ता, तम्मादिदानीन्तनोऽपि ब्राह्मणो ब्रह्मसाक्षात्का- रार्थी पाण्डित्यं निर्विध वारपेन स्थातुमिच्छेत्। विनारप्रयोजकापातरूप बु- द्विरनिद्यानिवत्त्यादिकार्याक्षमलात् पण्डा सास्य सक्जतेति पण्डितः, तम्य कृत्यं पाण्डिलं श्रवणमित्यर्थ: । चालीं नाग वालस्य शिशोः कृत्यं दम्मदपादिरा- हित्यय्। न तु बाले प्रसिद्धयथे्रचेष्टारूपम्। नस्य बहिमुग्वत्वापादकत्वेन विद्या- पिरोवित्वात्। दम्भानिराहित्य रूपमावशुद्धिवाचकेन वाल्यपदेन अवशद्धिसा्व्यं मननं लक्ष्पते। श्रवणाननतरभावित्वात्तग्य। बाल्यं च पाणि्डित्यं च निरविद्य निश्च- सेन लब्छा तदुभमं सम्यगनुषायेति यावत्। अथ अनन्तरं मुनिसयान्मननशी- लो भवेदिति विधि:। ध्यानमत्र मननम्। ध्याननिष्ठे व्यासादी मुनिशव्दप्रयोग- दर्शनान् ध्यानं विना विचारमात्रविश्रान्ते तदप्रयोगाच्। तथा चापूर्वत्वाद्यथाश्र- वणे तिनि, एवं मौनस्य विद्यामहकारिणः दिद्योत्पत्तौ सावनस्य विधिरेवाश्रयि- मग:। अवर्वत्ववेति भाष्यार्थः। सृलार्थस्तु तद्वतः अ्रनणमननजनिततत्त्वनि- जपरूविद्यावतस्तत्त्वसाक्षात्कारार्णिनः सन्न्यासिन: पा्डित्वाल्यनक्या तृतीयं मैं न 'नथ मुनिरि' ति वाकयेन निभायते। ननु, पाण्डित्ववाल्याम्यां निर्णीततत्त्व्ातत्व- माक्षात्काराथी ध्याने स्वयमेत प्रवर्तने रतरूसाक्षातकारारथीन रत्नतत्त्वगोच- रपत्ययसन्ततौ। न च तत्त्वसाक्षरकारा थिनगतत्साघनथ्वणादावि खवगमेव प्रतृ- निस्स्यादिनि नत्रापि विविवेयथर्यशक्का तुल्सति वाच्यम्। विभिं बिना वेदान्त- क्पणे म्रहत्पसम्मवम्य सावितत्व्रात्। तथा च मौनविधि: व्यर् इत्यत्राह- पक्षेणोत। मौनग्य सहकार्यन्तरम्य वितिरङ्गीकर्तवर्यः। पक्षेणापाप्तिसत्वात्। सा- क्षाताराथ ध्याने स्वयमेत प्रतृतस्क्षपि विषगद्शनप्ावल्यात् ध्यानम्य कदा- विदप्राप्नितसम्भवति। तथा न मौनविवेरपूवविवित्वाभावेऽपि नियमविित्वं ।सि- ध्यत्ये। सति न निगमवेती तदतिकमे निरुमादष्टालाभेन साक्षारकारानुदयभी- त्या स्वमानपाप्तमपि विवयदर्श यत्नेन निवार्य व्यान एव प्रवर्तत इति पक्षेणेति सूत्रभागाभिप्रामः। ननु, ब्रह्मविघयाप्रवाने प्रकरणे कर् स्यानादिविवि:। वा वगमेद रसझगानिनि, नेत्याह-विष्यादेवदिति। अज्ञविविवदितय। यथा प्र- २

१० अद्वैतमञ्जरी ।

रिणो मौनस्य बाल्यपाण्डित्यवद्विधिरेवाश्रयितव्यः । अपूर्व- त्वादिति पाण्डित्यशब्दशव्दिते श्रवणे अपूर्वविधिरेवाङ्गीक्रि- यत' इति। वेदान्तश्रवणस्य नित्यापरोक्षब्रह्मसाक्षात्कारहेतु- त्वं नाप्राप्तम्। अपरोक्षवस्तुविषयप्रमाणत्वावच्छेदेन साक्षा- त्कारहेतुत्वस्य प्राप्ते: शाब्दापरोक्षवादे व्यवस्थापनात्। तदर्थमे-

धानविधिपरे प्रकरणे अवान्तरवाक्यमेदेन प्रयाजाधङ्गविधिः, तथा ब्रह्मविद्याङ्ग- साधनध्यानादिविधिरित्यर्थः । उक्तरीत्या मौनविधेनियमविधित्व स्थिते भाव्यग- तापूर्वत्ववचनं मौनविध्यंसे पाक्षिकापाप्त्यभिप्रायं द्रष्टव्यम्। यथासृतरं पक्षे प्राप्त्यभावादित्येव वक्तव्ये भाव्ये अपूर्वत्वादिति वचनं श्रवणविधिरपूर्वतिधिरे- वेति ज्ञापनार्थम्। अप्राप्तिमात्रे च दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावो विवक्षित इति प्र- कटार्थकारादीनामाशयः। अपूर्वविधित्वपक्षं दृषयति-वेदान्तश्रवणस्येति । विचारविशिष्टवेदान्तरूपस्य श्रवणस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतृत्वं विधिं विनापि प्रा- प्तमित्यर्थः । ननु, वाक्यस्य कर्थ साक्षात्कारहेतुत्वम्। इन्द्रियजन्यज्ञानस्यैव साक्षा- त्कारत्वात्। अत आह-अपरोक्षवस्त्विति। अपरोक्षवस्तुविपयकत्वं ज्ञान- स्यापरोक्षत्वम्, न त्विन्द्रियनन्यत्वम्। वम्त्वापरोक्ष्यं च वस्तुन्यवहाराे नुकूलचैतन्याभिन्नत्वमिति शाब्दापरोक्षवादे वक्ष्यते। तथा च नित्यापरोक्षत्वेन

नन्वस्मिन् शास्त्रे शाव्दापरोक्षवादस्य का सङ्गतिरत आह-तदर्थमेव हीति। वेदान्तानां व्रह्मापरोक्षप्रमितिजनकत्वसिद्धर्थमेव तद्वादमङ्गतिः, नान्यार्थमित्ये- तत् प्रसिद्धमित्यर्थः । नन्वपरोक्षवम्तुविषयकं प्रमाणं स्वविपये साक्षात्कारहेतुरि- ति शाव्दापरोक्षवादे प्रसाधनेन वेदान्तानामपि सविपये नित्यापरोक्षे ब्रह्मणि अपरोक्षज्ञानसामान्यहेतुत्वमेव प्राप्तम, न तु सत्तानिश्चरूपतत्साक्षात्कारहेतु- त्वम् । तच्व विचारविशिष्टवेदान्तरूपश्रवणस्येव ुक्तम । अन्यथा विचारात प्रागपि सत्तानिश्चयप्रसङ्गात्। न च वाक्यजन्यस्ाक्षात्कारमात्रदेवाविद्यानिवृ- त्तिलक्षणफलसम्भवात् सत्तानिश्चयरूपत्वं साक्षात्कारस्य नान्वेषणीयमिति वाच्य- मू। तत्रतत्र ब्रह्मोपदेशप्रदेशेष यावत्संसयनिवृत्ति पुनःपुनः प्रश्नप्रतिवचनलिङ्गे, न 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इत्यादि श्रृत्या श्रुतव्रह्मणोऽषि यथापूर्व संसारा-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

व हि तत्प्रस्तावः। न च तावता ब्रह्मप्रमाणतेनापातदर्शन- साधारणब्रह्म साक्षात्कारहे तुत्वपाप्तावप्यविद्यानिवृत्त्यर्थमिष्यमा- णसत्तानिश्चयरूपतत्साक्षात्कारहेतुत्वं श्रवणस्य न प्राप्तमिति वाच्यम। विचारमात्रस्य विचार्यनिर्णयहेतुत्वस्य ब्रह्मपमा- णस्य तत्साक्षात्कारहेतुत्वस्य च प्राप्तौ विचारितवेदान्तशब्द- ज्ञानरूपस्य श्रवणस्य तद्धेतुत्वप्रासेः । न चोक्तोभयतोव्य- भिचारः। सहकारिवैकल्येनान्वयव्यभिचारस्यादोपतात् जा- निस्मरणस्य जन्मान्तरश्रवणात् फलसम्भवेन व्यतिरेकव्य- भिचाराभावात्। अन्यथा व्यभिचारेणैव हेतुत्ववाधे श्रुत्या-

दीनां ज्ञानपरिपाकहेतुनां निविदर्शनलिङ्गिन च सत्तानिश्चयरूपब्रह्मसाक्षात्कारस्यै- वाविद्यानिवृत्त्यर्थमिप्यमाणत्वात् । तथा च वेदान्तश्रवणस्योक्तरूपसाक्षात्कारहेतु- त्वमप्राप्तमेवेति शङ्कते-न च तावतेति। वेदान्तानामिति शेषः । अपरो- क्षवस्तुविषयकं प्रमाणं स्वविपये माक्षात्कारहेतुरिति प्रसाधनमात्रेणेत्यर्थः । अ- परोक्षवस्तुविषयकं प्रमाणमपरोक्षज्ञानहेतुरिति स्थिते विचारो विचार्यनिर्णयहेतुरि- ति च स्थिते कार्यकारणभावटयमेलनेन प्रकृते विचारविशिष्टवेदान्तक्ञानरूपं श्रवणं सत्तानिश्चयरूपब्रह्मसाक्षात्कारहेतुरिति सिध्यतीत्याह-विचारमात्रस्येति । स- हकारीति। चित्तैकाग्पादिरूपसहकारिवकल्येनेत्यर्थः। उक्तकार्यकारणभाव- द्वयरूपप्रमाणवलेन श्रवणम्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वे सिद्धे वामदेवस्य जन्मान्त- रीयं श्रवणादिकं कल्प्यते। यथा जातमात्रे जन्तौ दृश्यमानभोगस्य कारणत- या प्राग्भवीयं कर्म करुप्यते, तद्वत्। अतो न व्यतिरेकव्यभिचार इत्याह- जातिस्मरणस्येति। पुर्वजाति स्मरतो वामदेवस्येत्यर्थः । अन्यथेति। उक्त- रीत्या द्विविधव्यभिचारपरिहारानुपगम इत्यर्थः । व्यभिचारनिश्चयेन हेतुत्वाभाव- रूपवाधनिश्चयात् श्रवणविधेरबोवकतापतत्या तवाप्यपूर्वविधिर्न स्यादित्वर्थः ।घ- ह्रसाक्षात्कारे श्रवणमिव तप पिशेपादिकमृत्कृष्टजन्मप्राप्तिरूपं वा कारणान्तरम- स्तीति शङ्काकाले वामदेवस्य कारणान्तरात् ज्ञानमुत्पन्नमिति शङ्कासम्भवेन श्रवणस्य वामदेवे व्यतिरेकव्यभिचारज्ञानं श्रवणस्य साक्षात्कारहेतृत्वग्रहप्रतिबन्ध- कं न भवति। न चैकस्य पदार्थस्य ज्ञाने परस्परनिरपेक्षकारणद्दयामम्भवेन

१२ अद्वैतमञ्जरी

पि तत्साधनताज्ञानासम्भवात्। घटसाक्षात्कारे चक्षुरतिरेके- ण त्वगिन्द्रियमिवं ब्रह्मसाक्षात्कारे श्रत्णातिरेकेण उपायान्त- रमस्तीति शङ्कायां व्यतिरेकव्यभिचारस्याप्यदोषत्वात्। तथा व प्रासत्वान्नापूर्वविधिः। अत एव 'आवृत्तिरसक्वदुपदेशादि' त्यधिकरणभाष्ये दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीन्यावर्त्यमा- नानि दृष्टार्थानि भवन्ति। यथावघातादीनि तण्डुलनिष्प- न्तिपर्यवसानानीति श्रवणस्य ब्रह्मदर्शनार्यस्य दष्टार्थतयादा-

ब्रह्मसाक्षात्कार कारणान्तरसत्त्वशङ्कव न जायत एति वाच्यम। लोके त- मारष्टत्वादित्याह-घटोते। वदन्तश्रव्रणम्य वह्मसाक्षात्कारहेतुले बिरधि विनैव प्राप्ते फलितमाह- तथा चेति। श्रवणादिविनेः निगमनिधित्वे सत्ये वावृत्त्यधिकरणं सङ्गच्छत इत्याह-अन एवेति। अपूर्वविधित्वाभावादेवेत्यर्थेः । अत एवावृत्त्युपदेश इति सम्बन्धः । 'दर्शनपर्यवसानानीत्यारभ्य तण्डुलनिप्पत्य- वसानानी'त्यन्तस्य भाप्यम्पेयं योजना-दष्टाथानि श्रवणादीनयावर्त्यमानानि सन्ति दर्शनार्यवसानानि भवन्ति। यथाववातादन्यावत्यमानानि तण्डुलनिप्पत्यवसा- नानि भवन्तीति। दष्टार्थानीत्यत्र दष्ट फलमात्मदर्शनमेव। अयं भावः-'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्श्रोतव्य इत्यादिना आत्मदर्शनद्देशेन श्रवणादीनि विधीयन्ते। तल किमेतानि सकृदनुष्ठयानि, किं वा यावदात्मदरशनमावर्त्यानीति संशये सकृ- देवानुष्ठेपानि। तावता विधेश्चारितारथयीत्। यथा अग्निचयने 'सर्वौषधस्य पू- रयित्व्रावहन्ती 'ति वाक्यविहितं स्वोप वीनामवहननमुपधेयोलूखलसं काररुपं सक- देवानुष्ठीयते, तद्वत्। तथा च सकृदनुष्ठितश्रवरणदिजन्यमटष्टं जन्मान्तरे ब्रह्म- दर्शनहतुरित्यपूर्वविधित्वं श्रतणादितिवीनामिति प्राप्ते, सिद्धान्तः-श्रवणाद्यावृत्ति: कर्तव्या। कुतः असकुपदेशात्। तथा हि-भृगुवल्यां भृगुं प्रति पिता असकृत 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व'त्युपदिशति। तप आलोचनं ब्रह्मविचारः । तथा छान्दोग्यपछाध्याये श्रवेतकेतुंपुत्रं प्रति पिता विचारपुर्वकमसकृन् 'तत्त्त्रमसी'त्युपदि- शति। किच श्रवणादिभिरात्मदर्शनफले जननीये श्रवणाद्यावृत्ति रुप््द्द्द्ट्वद्ध्ार स - म्भवे अदष्टद्वारकल्पनायोगात्तत्वंपदार्थयोस्श्रवणाद्यावृत्ति विना दुर्बोधत्वाच्च तण्डु- लनिप्पत्तिफ लकाववनवदावृत्तिरेव। न त्मियनान्तर्ता व्बातदनवृत्ति: । त

सिद्धान्तरेशसङहे सव्याख्याने प्रथमपरिष छे/MAM

तुन सङ्गउतेसवौषवाववातवत्। अभिचयने 'सर्वोषघदष,पूर

विहितस्यावघातस्य दृष्टर्थत्वाभावान्नावृत्तिरिति हि तन्रलक्ष- णे स्थितम्। अतो नियमनिधिरेवायम्। तदभावे हि यथा व- स्तु किज्विच्चक्षुपा वीक्षमाणस्तत्र स्वागृहीते सूक्ष्मे विशेषान्तरे केनचित् कथिते तदवगमाय तस्यैव चक्षुषः पुनरि समणि- धानं व्यापारे प्रवर्तते, एवं मनसा अंहमितिगृह्यमाणे जीवे वेदान्तैरव्ययनगृहीतैरुपदिष्टं निर्विशेष वह्मचैतन्य रूपत्वमाक- षर्य तदवगमाय तत्र आवधानं मनस एव प्रणिधाने कदा- दन्तर्गतावघातस्यादृष्टार्थत्वेन वैपम्यादिति व्युत्पादितमावृत्त्त्यधिकरणे। तदपूर्वकि- विवादिनां न सङ्गच्छत इति भावः । तन्त्रलक्षणम्। एका दशाध्यायः। अत इति। प्राप्तत्वादित्यर्थः । अम्य हेतारेवकारार्थें अपर्वविधित्वाभावे अन्वयः। नियमविधित्वे हेतुमाह-तदभावे हीति। तदभावे मनस एव सावधानं तत्र निधाने कदा- चित् पुरुषः प्रवर्तन इति सम्वन्यः। मनसा गृद्यगाणात्मगतविशेषग्रहणाय मनो- व्यापार एव यत्नेन प्रवृत्तौ टष्टान्तमाह-यथेति। किश्चिदिति। रत्नाद्ीत्यर्थ। तत्रेति। रत्नादावित्यर्थः । तस्यवेति। न तु व्यापरान्तर इत्येवकारार्थः : पुनरि चक्षुषो व्यापारे प्रवर्तत इति सम्बन्धः । प्रणिधानं यथा भकति तथा प्रवर्तत इति प्रवृत्तिक्रियाविशेषणं प्रणिचानम। तच् रत्नादिवस्त्वभिमुख्तया चक्षुपः स्थाप- नम्। अनन्तरमुन्मीलनव्यापारानुकलयत्नः प्रवृत्तिरिति प्रणिधानप्रवृत्यार्भेंद:। वेदा- न्तैरिति। 'नेह नानास्ति किध्वन' 'प्रज्ञानं ब्रह्माहं ब्रह्मास्मी'त्यादिभिरित्यर्थः । इह व्रह्मण नाना ज्ञानृज्ञानज्ञेयरूपेण मिन्नं विशेषणजातं किश्विदपि नाम्ति । प्रकृ- एं ज्ञानं प्रज्ञानं नित्यस्वप्रकाशजीवचैतन्यं ब्रहम,अहं बुद्धादिसाक्षिमूत श्रादात्मा ब्रह्मास्मि भवामीति श्रुतीनामर्थः । अध्ययनपदं साङ्गाध्ययनपरम्। आकर्ण्य परोक्षतया ज्ञात्वा श्रुतौ श्रद्दधानः । तद्वगमायेति। निर्विशेषस्वरूपत्वावि- गमायेत्यर्थः । तत्रेति। अहमितिगृह्यमाणात्मनीत्यर्थः । सावधानमैकागनयं य- था भवति, तथा। नन्वहमिति ग्ृह्यमाणे जीवे विशेषाकर्णनानन्तरं वेदान्तश्रव-

१४ अद्वै नमञ्जरी ।

चित् पुरुषः प्रवर्तेतेति वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तिः पाक्षिकी स्यात्। 'अप्राप्य मनसा सहे' ति श्रुतिः'मनसैवानुद्रष्टव्यं दृश्यते त्वगन्य- या बुद्धचा' इत्यपि श्रवणेनानवहितमनोविषयेति शङ्कासम्भवा- त्। अथवा 'जुषट यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति

ण इव कदाचित् मनोव्यापारे वेदान्तविचारनिरपेक्षेपि अ्रवृत्ति्यादित्ययुक्तम् । श्रुत्या ब्ह्मण मनोविषयत्वनिषेधात्। साङ्गाध्ययननतस्तन्निपेचावगतिसम्भवादि- ति, नेत्याह-अपाप्येति । शुनिरनवहितमनोनिषयेति सम्बन्धः । वाचः सत्य- ज्ञनादिशब्दाः अप्राप्य शक्त्या ब्रह्माप्रतिपाद्य मनसा सह निवर्तन्ते लक्षणामा- श्रयन्त इत्यर्थः । मनसा सहेत्यनेन मनसोऽपि ब्रह्मणि प्राप्पिर्निषिध्यत इति भावः। ब्रह्मणि मनोविषयत्वनिषेधवत्तद्विपयत्व्रमपि श्रुत्या उच्यते। तथा च श्वृत्योः वरिरोधे सति मनशशव्दितबुद्धिगम्यत्वप्रतिपाद्कश्रुतौ बुद्धेरग्यत्वविशेष- णवलाद्विपयत्व्रनिषे श्रुतेर न वहितमनोविष यत्वनिपे चार्थकत्वन तीते: ता च सा ङ्ाध्ययनतत उक्तव्यवस्थापतीतिसम्भवान्मनस एव व्यापारे प्रवृत्ति: दुर्वारेत्य।- ह-मनसैवेति। अनवहितत्वमेकाग्रताशून्यत्वम्। शङ्कासम्भवादिति । अग््यत्वविशेषणसामर्थ्येन यथोक्तव्यवस्थानिश्चयसम्भवादिति वक्तव्ये शङ्कासम्भ- वादित्युक्तरयमाशय :- निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारे मनसः करणत्वं नास्ति। औप- निषदत्वश्रुतिविरोवात्। सोपाधिकात्मसाक्षात्कारेपि न तस्य करणत्वम्। तत्सा- क्षात्कारस्य नित्यसाक्षिरूपत्वात् । 'मनसैवानुद्रष्टव्यमि'त्यादौ तृतीया वाक्योत्थ- वृत्तिसाक्षात्कारं प्रति साधनत्वाभिप्रायेत्यादिकं सर्व शाब्दापरोक्षवादे वक्ष्यते । त- था च वस्तुतो मनसः करणत्वाभावात् मनस एव व्यापारे पुरुषः कदाचित् प्रवर्ते- तेत्युत्प्रेक्षितं नियमविधिव्याव्त्यमसङ्गतमेवेति । अत एव व्यावर्त्यान्तरमाह-अ- थवेति। अधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य हि 'तरति शोकमात्मविदि'त्यादिश्रुत्या आत्मज्ञानं मुक्तिसाधनमिति ज्ञानं भवति। न च साङ्गाध्ययनवतोऽपि लोके विचारमन्तरेण- त्मतत्वज्ञानजन्मास्ति। आत्मप्रतिपादकवेददान्तेषु नानाविधयोजनासम्भावनया ता- त्पर्यसंशयादेरनुभवसिद्धत्वात्। ततश्र मुक्तिसाघनज्ञानार्थी तज्ज्ञानप्रतिबन्धकता- त्पर्यभ्रमसंशयादिनिरासाय वेदान्तविचारे प्रवर्तमानो यथा ब्रह्ममीमांसाशास्त्रे पव- तते, तथैव न्यायसाङ्कयादिशास्त्रविचारेऽपि कदाचित् प्रवर्तेत। तत्रापि तदभिमत- योजनया वेदान्तविचारसत्त्वात्। न च साङ्क्यादितर्कशास्त्रगतात्मविचारस्थाद्विती-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे स व्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

वीतशोक' इत्यादिभवणात् भिन्नात्मज्ञानान्मुक्तिरिति भ्रम- सम्भवेन मुक्तिसाधनज्ञानाय भिन्नात्मविचाररूपे शास्त्रान्त- रश्रवणेऽपि पक्षे प्रवृत्तिस्स्यादित्यद्वैतात्मपरवेदान्तश्रवणनिय- मविधिरयमस्तु। इहात्मशब्दस्य 'इदं सर्वं यदयमात्मे'त्यादि

यांत्मविचाररूपत्वाभावेन ताद्ृशात्मनि वेदान्तानां तात्पर्यभ्रमसंशयाद्यनिवर्तकत्वात् विशिष्य स्वगमेव तत्र तात्पर्यभ्रमादिहेतुत्वाच्च न तत्रात्मज्ञानाथिंनां प्रवृत्तिः सम्भवतीति वाच्यम्। जीवमिन्नारमात्मज्ञानं मुक्तिसाधनमिति भ्रमेण तत्रापि प्रवृत्तिसम्भवात्। न च साङ्गाध्ययनवतो भिन्नात्मज्ञानं मुक्तिसाघनमिति भ्रमो न सम्भवति। 'अहं ब्रह्मास्मि' 'ब्रह्मविदाप्नोति परमि' त्यादिवेदान्तेपु जी- वाभिन्नपरमात्मज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वप्रतीतेरिति वाच्यम्। 'जुष्टं यदा पश्य- त्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक' इति श्रुतिगतान्यशव्देन भ्रमसम्भवात् य- दा ईशं सन्निधिमात्रेण बुद्धादिप्रवर्तकं अन्यं वस्तुगत्या बुद्धादिम्यो मिन्नं भ्रा- न्त्या बुद्दाद्यभिन्नत्वेन चिदात्मनो ग्ृहीतत्वात् भिन्नत्वोपदेशः सफलः । न तु जीवभिन्नमित्यर्थः। जीवव्रह्ममेदग्य प्रत्यक्षसिद्धतया उपदेशानपेक्षत्वात्। जुष्टं ऋषिसङ्गः सेवितम्। ऋपिसङ्वजुष्टमिति श्रुत्यन्तरात् । पश्यतति ईशोऽहमिति साक्षात्करोति। तदा अम्य ईशस्य महिमानं महत्त्वोपलक्षितं स्वरूपं इति एति माप्नोति वीनशोकश्र मवतीति श्रुे. वास्तवार्थः । नन, श्रोतव्यवाक्ये आत्म- विचारमात्रं प्रनीयते, न त्वद्वैतात्मविचारः । ततश्र कथमनेन विधिना भिन्ना- स्मविचारव्यावृत्तिलाम इत्यन आह-इहेसि। अत्रादिपदेन 'आत्मनि दृष्टे सर्वं विदितं भवती 'ति प्रतिज्ञावाक्यं ग्ृह्यते। आत्मनस्सर्वािष्ठानतया सर्वात्मकत्वे हि सति आत्मनि विदिते तद्यतिरिक्तं सर्व तत्वतो विदितं भवति । सर्वमात्मैवेति सामानाधिकरण्यं च सिध्यति। नान्यथा। तथा च श्रोतव्यवाक्यस्थमात्मपदम- द्वितीयात्मपरमेवेति तद्विचारविधिना भिन्नात्मविचारव्यावृत्तिः लभ्यत इति भावः । ननु, तण्डुलनिप्पत्ताववहमनम्येव नव्वविदलनादवरपि वस्तुतस्साधनत्वात्तन्नवृत्तिफल- को नियमविधिर्युक्तः। इह त्वद्वितीयव्रह्मसाक्षात्कारे मिन्नात्मविचारस्य न व- स्तुतस्साधनत्वमस्ति । अतस्तन्निवृत्तिफलको नियमविधिर्न युज्यते। न च मा भू- त् मिन्नात्मविचारस्य व्यावर्त्यत्वम्। नैतावता नियमविध्यनुपपत्तिः प्रकृतेऽ-

अद्वैतमञ्जरी ।

प्रकरणपर्यालोचनया अद्वितीयात्मपरत्वात्। न हि वस्तुस- र्साधनान्तरप्रापावेव नियमविधिरिति कुलधर्मः। येन वेदा-

पनि इत्तिद्वारा सत्तानिश्चयरूपनम्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तश्रव- शैकमाव्यत्वस्याम्युवगन्तव्यत्वेन तन्र वस्तुतः साधनान्तरा- भवान्न नियमविधिर्धुज्यत इतिशङपेत। किं तुयत साध- नान्रतया सम्भाव्यमानस्य पक्षे पाप्या विधित्सितसाधना- नरस पाक्षिक्यप्राप्तिर्नि सरयितुं न शक्यते । तत्र नियमवि- धिः। ता उतैवा पसांशपरिपूर णस्य तफलस्य मिद्धे:। अथवा

श्ररूत्रह्मनाक्षरकार हेतृत्वत्ष व्वेन व्यावत्वैत्वसम्पवारिति वा्यम। तेपामप्यनन्त- सने वक्षमाणरीत्य, अविद्य निव किमतानिश्च।रूगाक्षात्कारप्रतिनन्तककल्मपनिवृ- विद्वारा गुवीनोन्तविवारव व्साक्षात्कारहितुत्वेन वस्तुनस्सावनतवाभावात्। तथा चा नि मत्रि ररसम्पवतित्याश क्याह-न हीति। कुछमे इनि। कुलकमागतघर्मरय यथा आवकता, नथा वम्तुमत्मावनान्तरपाप्तेरावश्यकत्वं न हीत्यर्म: । येनेति। आरशपकत्वे त्यर्थ:। वियमार्थवतपेत। विवित्मि गुर्ववी नवे दान्नश्रवणेनेव गुरुनि- रोक्षति वारदिनापि सत्तानिश्चरूमाक्षातकार ववरूपो-्पत्तिगम्भे सति गुवेधीनवे दान्तश्रणनियमम्य दष्टपयोगनामारान्नियमावपुपयग् । तत्ष्य न कल्मपनि वृशिद्वारा विद्यामाधनतं च कल्पनीयमेवेत्यर्:। अदृष्टगन्यत्वं कल्मपनिवृत्तेः विशेषगम। स्वरपदं साक्षात्कारपरत्र । शङ्कयेतेति। गेनशङ्कशतेति सम्ब- न्यः । सव विधित्सिनगाधनस्याप्राप्ति: शाक्की निवारयितुं न शक्यते, त-

चित्सितमाचनम्य पातिक्यामपाप्ी हेनुमाह-साधनानरत्येति। सत्तानि- श्रगरव्रह्ममाक्षात्कारस्य हष्टफलतया तत्स्वरूपे वेदान्तविचारवव्ापाप्बन्धादेर प्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव साधनत्वबुद्धिम्सम्भाव्यते। पूर्वोक्तरीत्या वस्तुनः साभ- नत्वाभावात् सम्भावनगेत्युक्तम्। व्यावत्यान्तरमाह-अथवेति। मात्रपदेन

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः। १७

गुरुमुखाधीनादिव निपुणस्य स्वपयत्नमात्रसाध्यादपि वेदान्त- विचारात् सम्भवति सत्तानिश्चयरूपं ब्रह्मापंरोक्षज्ञानम्। किं

प्रति कल्मषनिरासेनोपयुज्यत इति तदभावेन प्रतिबद्धमवि- द्यामनिवर्तयत् परोक्षज्ञानकल्पमवतिष्ठते। न च ज्ञानोदये अज्ञानानिवृत्त्यनुपपत्तिः। प्रतिबन्धकाभावस्य सर्वत्रापेक्षि तत्वेन सत्यपि प्रत्यक्षविशेषदर्शने उपाधिना प्रतिबन्धात् प्र- तिबिम्बभ्रमानिवृत्तिवत् तदनिवृत्त्युपपत्तेः तदर्थं श्रवणनि- यमः। एवं च लिखितपाठादिनापि स्वाध्यायग्रहणप्रसक्तौ गु-

गुर्वधीनश्रवणविधिनेति शङ्कते-किंत्विति। श्रवणनियमविध्यर्थवत्त्वाय नियमा- दष्टस्य ब्रह्मापरोक्षज्ञानेन स्व्रफलसिद्धर्थमपेक्षणीयत्वकल्पनात् नोक्तापरोक्षज्ञानाद- विद्यानिवृत्तिसिद्धिरिति परिहरति-गुरुमुखेति। निरासेनेति। निरासद्वारेत्यर्थः । इतीत्यनन्तरं कल्पनीयत्वेनेति शेषः । तद्भावनेति। कल्मषनिरासाभावेन क ल्मषेणेत्यर्थः । कल्पमिति । तुल्यनित्यर्थः । न च नियमाथवत्त्वायेत्यादि पू- वग्रन्थे नियमादृष्टस्य कल्मषनिवृत्तिद्वारा ज्ञानोत्पत्तौ हेतुत्वमुक्तम् । अत्र चो- त्पन्नेन ज्ञानेनाविद्यानिवृत्तौ जननीयायां तत्र प्रतिबन्धककल्मषनिरासद्वारा श्रवण- नियमादृष्टस््य साधनत्वोक्तौ पूर्वापरविरोध इति वाच्यम्। मतभेदेन विरोधाभा- वात्। नन्वेवमप्युत्पन्ना ब्रह्मविद्या स्त्रकार्याविद्यानिवृत्तये नियमाटष्टसाध्यां क- ल्मनिवृत्तिमपेक्षत इत्ययुक्तम्। प्रमात्वात् शुक्त्यादिप्रमावदिति मत्वा शङ्कते- न च ज्ञानोदय इति। अनिवृत्त्यनुपपत्तिरिति । अज्ञाननिवृत्तिरेव स्यादि- त्यर्थः। शुक्तिपमास्थले अन्यापेक्षाभावेऽपि प्रतिबिम्बभ्रमस्थले विशेषदर्शनस्य प्रतिबन्धकाभावपेक्षादर्शनेन ब्रह्मविद्याया अपि तदपेक्षोपपत्तेरिति परिहरति- प्रतिबन्धकाभावस्येति। यद्यपि प्रतिबन्धकाभावस्य सिद्धान्ते न कुत्रापि हे- तुत्वं, तथापि अप्रतिबन्धका सामग्री कार्यहेतुरित्युपगमादस्त्येवावच्छेदकतया प्र- तिबन्धकाभावपक्षेति भावः। तदनिवृत्त्युपपत्तेरिति : गुरुरहि तवचार साध्यवैद्यया अविद्यानिवृत्त्यभावोपपत्तेरित्यर्थः । श्रवणनियमविधिं सदष्टान्तमुपपादयति-एवं चति। गुरुरहितविचारस्य व्यावर्त्यस्य लाभे सतीत्यर्थः । लिखितेति। अ-

१८ अद्वैतमञ्जरी ।

रुमुखाधीनाध्ययननियमविधिवत् स्वप्रयत्रमात्रपूर्वकस्यापि वेदान्तविचारस्य सत्तानिश्रयरूपब्रह्मसाक्षात्कारार्थत्वेन पक्षे प्राप्तौ गुरुमुखाधीनश्रवणनियमविधिरस्तु। न च 'तद्विज्ञाना- र्थं स गुरुमेवाभिगच्छेदि'ति गुरूपसदनविधिनैव गुरुरहितवि- चारव्यावृत्तिसिद्धेर्विफलो नियमविधिरिति शङ्क्यम्। गुरूप- सदनस्य श्रवणाङ्गतया श्रवणविध्यभावे तद्विधिरेव नास्तीति तेन तस्य वैफल्याप्रसक्तेः। अन्यथा अध्ययनाङ्गभूतोपगमन- विधिनैव लिखितपाठादिव्यावृत्तिरित्यध्ययननियमोऽपि विफ-

भ्युदयनिश्रेयसकामस्य वेदार्थानुष्ठानं विना नाम्युदयादिसिद्धिः । तदनुष्ठानं च वेदार्थज्ञानं विना न सम्भवति। तदर्थज्ञानं च स्वाध्यायपदवाच्यवेदावाप्ति वि- ना न सम्भवति। वेदावाप्ति प्रति च गुरुमुखोच्चारणानूच्चारणलक्षणमध्ययनं लिखि- तपाठादिश्र साधनत्वेन लोके प्रसिद्धम्। तथा चाध्ययनविधिवाक्येन वेदाध्ययनं नियम्थत-अध्ययनेनैवाक्षरावाप्ति सम्पादयेदिति। तेन च लिखितपाठादिव्यावृत्ति- लभ्यते यथा. तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । ननु, ब्रह्मविज्ञानार्थ गुर्वभिगमनं श्रूयते । न च तस्य श्रुतिजन्ये ब्रह्मज्ञाने साक्षात्साधनत्वमस्ति। अतस्तेन ज्ञाने जननीये द्वारापेक्षायां गुर्वधीनविचार एव योग्यतया द्वारत्वेन कल्प्यते,न त्वदृष्टम्। द- प्टद्वारसम्भवे अटृष्टकल्पनायोगात्। गुर्वभिगमनस्य गुवधीनविचारद्वारा ज्ञानसा- धनत्वे अभिगमनविधिना सिद्धे तेनैव गुरुरहितविचारव्यावृत्तिसिद्धेर्निप्फलः श्रोतव्य- वाक्ये श्रवणनियमविधिरिति शङ्कते-न चेति। 'ब्राह्मणो निर्वेदमायान्ना- स्त्यकृत: कृतेने'ति पूर्ववाक्ये निर्दिष्टो ब्राह्मणस्स इति परामृश्यते। निर्वेदं वै- राग्यं प्राप्नुयादिति यावत् । केन प्रकरणेत्यत आह श्रुतिः-अकतो नित्यो मोक्ष: कृतेन कर्मणा नास्तीति। अतो मोक्षं ब्रह्मज्ञानसाध्यं ज्ञात्वा तज्ज्ञानार्थ गुरुमभिगच्छेदित्यर्थः । श्रोतव्यवाक्येन गुर्वधीनविचारे नियमिते सति तदङ्गतया गुर्वभिगमनं विधीयते। श्रवणविध्यभावे तृपगमनविधेरात्मलाभाभावात् न श्रव- णविधिवैफल्यापादकतेति परिहरति-गुरूपसदनस्येति । अङ्गविघिना प्रधा- नविधिवैफल्यापादनेऽतिप्रसङ्गमाह-अन्यथेति। विधिनैवेति । गुरूपगमन- स्थाक्षरावा्ति प्रति अध्ययनरूपदृष्टद्वारसम्भवे तत्त्यागायोगादिति भावः ।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः । १९

लस्स्यात्। अथवा अद्वैतात्मपरभाषाप्रबन्धश्रवणस्य पक्षे प्रा- प्त्या वेदान्तश्रवणे नियमविधिरस्तु। न च 'न म्लेच्छितव्य- मि'त्यादिनिषेधादेव तदप्राप्तिः । शास्त्रव्युत्पत्तिमान्द्यात् वे- दान्तश्रवणमशक्यमिति पुरुषार्थनिषेधमुल्लङ्ग्यापि भाषाप्रब- न्घेनाद्वैतं जिज्ञासमानस्य तत्र प्रवृत्तिसम्भवेन नियमविधे- रर्थवत्त्वोपपत्तेः । अभ्युपगम्यते हि क्त्रधिकरणे व्युत्पादि- तं पुरुषार्थे अनृतवदननिषेधे सत्यपि दर्शपूर्णमासमध्ये

मयमानस्यानृतवदने प्रवृत्तिस्स्यादिति पुनः क्रत्वर्थतया द-

व्यावर्त्यान्तरमाह-अथवेति। नियमनिधिरस्त्विति। अद्वैतं जिज्ञासमानेन वेदान्ता एव विचारणीयाः, न भाषाप्रबन्धा इति विचारविषयनियमविधिरक्त्व- त्यर्थ:। ननु, म्लेच्छश्दितस्य भाषाप्रबन्धरूपाव्यक्तशव्दस्योच्चारणं पुरुषेण न कर्तव्यम् । अन्यथा पुरुषः प्रत्यवायी भवेदिति निषेधवलादेत श्रवणाधिकारि णो भाषाप्रबन्धव्यावृत्तिसिद्ेः किं विधिनेति शङ्कते-न च नेति । यदि भा- षानिषेधस्य ज्ञानाङ्गत्वं स्यात्, तदा तन्निषेधमुल्ङ्ध्य तत्र प्रवृत्तौ ज्ञानानुत्प- त्तिभयेन तत्र न प्रवर्तेत। न त्वेतदस्ति। पुरुपार्थत्वात्तत्निषेघस्य। तथा च त न्निषेधमुल्लङ्ध्यापि कदाचित् भाषाप्रबन्धादिश्रवणे प्रवृत्तिम्सम्भवतीति परिहरति- शास्त्रव्युत्पत्तीति। उलङ्घन हेतुमाह-अशक्यमितीति । अशक्यत्व हेतु: व्युत्पत्तिमान्द्यम्। ननु, यस्याधिकारिणो व्युत्पत्तिमान्द्याद्वेदान्तश्रवणमशक्यं, तं प्रति वेदान्तविचारे नियमविधि: कथम् । अशक्यार्थे विध्यनुपपत्तेरिति चेन्न । मन्दस्य भाव्यादिरूपवेदान्तविचारासम्भवेऽपि वेदान्तप्रकरणविचारम्य मन्दाघि कारिणोऽपि सम्भवात्। तहुक्तं पञ्चदश्यां- 'मन्दप्रज्ञं तु जिज्ञासमात्मानन्देन बोधयेत्। बोधयामास मैत्रेयीं याज्ञवल्क्यो निजा प्रियाम् ।I' इति। आत्मा- नन्दनामकप्रकरणेनेत्यर्थः । पुरुषार्थनिपेमुल्लङध्यापि महाफलसिद्धर्थ निपिद्धे प्र- वृत्तिः, तन्निवर्तनन विधेरर्थवत्ता च मग्गंसकैरपि स्वीकृतेत्याह-अभयुपगम्य- ते हीति। अङ्गीकृतं निषेधोल्लडघं तथोक्तः। कुतश्रिदित्यनेन सूचितं हतुमाह-अविकलामिति पथं: दन । व्युत्पादितमिति र्वेणान्वयः।

२० अद्वैतमञजँरी ।

र्शपूर्णमासप्रकरणे.'नानृतं वदेदि'ति निषेध इति क्रत्वर्थतया निषेधस्यार्थव्त्वम्। यद्ा यथा 'मन्त्रैरव मन्तार्थस्मृतिःसाध्ये'- ति नियम: तन्मूलकल्पसूत्रात्मीयग्रहणकवाक्यादीनामपि पक्षे प्राप्ते :- तथा वेदान्तमूलेतिहासपुराणपौरुषेयप्रबन्धानामपि पक्षे

व्यावत्यान्तरमाह-यद्वेति। मन्त्रैरेवेति । अग्निर्मूर्घेत्यादयो मन्त्राः श्रृत्यादिभिः क्रतौ विनियुक्ताः। ते किमुच्चारणमात्रेणादष्टं कुर्षन्तः क्रतावृपकारं कुर्वन्ति, उ- त दष्टनैवार्थस्मरणेनेति सन्देहे कल्पसूत्रादिनापि अनुष्ठेयाद्यर्थस्मृतिसम्भवाददष्टा र्था मन्त्रा इति प्राप्ते राद्द्ान्तः-मन्त्राणामर्थप्रकाशनद्वारा क्रतूपकारकत्वम्। दष्टद्वा-

द्वारा मन्त्राणं कर्माङ्गत्वम्। न च त्रियातत्साधनस्मरणस्य मन्त्रेरिव कल्पस्- त्रादिभिरपि सम्भवात् न तस्य द्वारत्वमिति वाच्यम्। 'मन्त्रैरेव मन्त्रार्थः स्म- र्तव्य' इति नियमविधिसम्भवात्। नियमस्तु दृष्टार्थो भविप्यति। तदुक्तं-'यत्र द्र- ष्टं न लभ्ेत स्यात्तत्राटष्टकल्पने'ति। तथा च यथा मन्त्रनियमविधिना मन्त्र- मूलककल्पमूत्रादिव्यावृन्ति: क्रियेत, तथा अधीतसाङ्गस्वाध्यायेन ब्रह्म जिज्ञासु- ना वेदान्ता एव विचार्या इति वेदान्तनियमे कृते तन्मूलेतिहासादीनां व्यायृ- त्तिः लभ्यत इति दृष्टान्तदार्टान्तिकग्रन्थयोरर्थः । याज्िकैः प्रणीतमनुष्ठानसम- वेतपदार्थसङ्गाहकं वाक्यं ग्रहणकवाक्यम्। इतिहासो महाभारतम् । पौरुषेय- प्रबन्धः प्रबोधचन्द्रोदयादिः । उदाह्हतानि व्यावर्त्यान्युपलक्षणम् । अन्येषामपि व्यावर्त्यानां सम्भवात्। तथा हि 'तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नमि'ति श्रुतौ बरह्मप्रतिपत्तिद्वारा तत्प्ाप्ति प्रत्युपायद्वयं निर्दिष्टं-श्रवणमननध्यानात्मकस्सांख्य शब्दार्थ एकः । तृतीयपरिच्छेदे वक्ष्यमाणो योगपदोदित उपासनामार्गस्त्वपरः । तत् प्रकृतं कारणं जगत्कारणत्वोपलक्षितं ब्रह्म सांख्ययोगाभ्यां ज्ञानद्वाराभिपन्नम्। आभिमुख्येन प्रत्यक्त्वेन प्राप्तमिति अ्त्यर्थः । तथा सगुणव्रह्मोपासनमुपासकस्य ब्रह्मलोंकं गतस्य तत्त्वसाक्षात्कारद्वारा ब्रह्मप्राप्तिहेतुरिति ब्रह्ममीमांसायां प्रसि- दम्। तथा तपोविशेषादिकं साक्षात्तत्त्वज्ञानसाधनत्वेन पुराणादिप्रसतिद्धमुदाहर्त व्यम्। तथा च गुरुवेदान्तेषु श्रद्धावतः कुशलस्य श्रवणाधिकारिणस्तत्वज्ञाना- र्थमुक्तेषु योगमार्गसगुण नामनत् अनिशेषादिष्वपि वेदान्तश्रवण इव कदाचित् प्रवृत्तिस्स्यादिति तनि उषद्वारस सम्भवति। नियमविधिपक्षमुपसं-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याखूयाने प्रममपरिच्छेदः । २१

प्राप्तिसम्भवान्नियमोऽयमस्तु। सर्वथा नियमविधिरेवायम्।'स- हकार्यन्तरविधिरि'त्यधिकरणभाष्ये अपूर्वत्वोक्तिस्तु नियमवि- धित्वेऽि पाक्षिकाप्राप्तिसद्ावात् तदभिप्रायेति तत्रैव पक्षे-

विवरणानुसारिणः।। कृतश्रवणस्य प्रथमं शबान्निर्विचिकित्म पगेवज्ञानमे- वोत्पद्यते। शददस्य परोक्षज्ञानजननसवाभार्येन मसाम- थ्यानतिलङ्गनात्।पश्रात् कतमनननितिध्याननस्य सहका- रिविशेषमम्पन्नात तत एवापरोक्षज्ञान राये। ततांशगोचरज्ा नजननासमर्थस्यापीन्त्रियस्थ ततममर्थमर्कारमाहित्यात् प्रत्य- हरति-सर्वथेति। नवु, नियमतिवित्वपले 'नहकार्यन्तरविविरि'त्यवकरणभा- व्यविरोध इत्यन आह-सहकार्यान्ते। अपर्वविवित्वस्य निराकृतत्वादिति भावः । तत्रवेति। तदधिकरणणाथ एवेत्यर्थः। श्रतव्यवाकवेन निर्विचिकि-

उदस्य स्वतः परोक्षज्ञानजननम्वाभावगात विचारसहकृतावापि शब्दम्य क्वापि साक्षात्कारहेतुत्वादर्शनाच्। परोक्षज्ञानफलाव्व् नापृवविि: । विधि विनापि शब्दे शाव्दज्ञानहेतुत्वाय विचार विचारनिरणेसेत्वस्य व प्राप्ती तदमयवले-

तत्वात्। कि तु पूर्वोक्तान्मेव व्यावस्यात्यादव निवगनिविरवेति मनमाह- कृतश्रवणस्य प्रथयमिति। ननु, गननविविध्यामने कि निर्विचिकरित्सशाब्दपरो क्षज्ञानोद्देशेनैव विधीयते, किवा शाब्दापरोस्षे प्रति। नाद्यः। मननादनुषा- नात् प्राक् श्रवणमात्रादेव तत्सिद्ेः। न ब्िता शव्स्व पगेक्षज्ञानजनन ए- व सामर्थर्यस्य त्वक्षमिमतत्व्रावित्याशक्कां ितीनपक्षपरित्रण परिहरति-वक्षा दिनि। शाक्द्निविनिकित्मपरोक्षज्ञानानन्नगत्यग:। ठने मनननिदिध्यामने ये- न, स तथोक्तः। तत पवेति। शकादवम:। सहकारिवैित्यात् कार्यव- चित्र्यदर्शनादिति भानः । तदेवोदाहरणेन दशगति-तव्तारिनि। तत्समर्थे- ति। तत्तांशगोचरञ्ञानजननममर्थत्वर्थः ।

२२ अद्वैतमञ्जरी।

भिज्ञानजनकत्ववत् स्वतोऽपरोक्षज्ञानजननासमर्थस्यापि श- दस्य विधुरपरिभांवितकामिनीसाक्षात्कारस्थले तत्समर्थत्वेन क्लृप्तभावनाप्रचयसाहित्यादपरोक्षज्ञानजनकत्वं युक्तम्। त- तश्र शब्दस्य स्वतस्स्वविषये परोक्षज्ञानजनकत्वस्य भावना- प्रचयसहकृतज्ञानकरणत्वावच्छेदेन विधुरान्तःकरणवदपरोक्ष- ज्ञानजनकत्वस्य च प्राप्तत्वात् पूर्ववन्नियमविधिरिति तदेक- देशिनः। वेदान्तश्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कारः, किन्तु मनसैव।

शब्दस्योति। शब्दस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वं युक्तमित्युत्तरत्र सम्बन्धः । ननु, तत्ता- संस्कारस्य इन्द्रियसहकारित्वेन क्लप्तावपि भावनाप्रचयस्थ ज्ञानकरणसहकारि- त्वेन साक्षात्कारजननसामर्थ्य न क्वापि क्लप्तमित्याशङ्कयाह-विधुरति । त- त्समर्थेत्यत्र साक्षात्कारजननं तच्छब्दार्थः । नन्वेवमपि शब्दसहकारित्वेन मन- नध्यानात्मकभावनाप्रचयस्य मानान्तरेण शाब्दसाक्षात्कारं प्रति हेतुत्वाप्राप्तेः म- ननादिविघेरपूर्वविधित्वप्रसङ्ग इति, नेत्याह-ततश्रेति। परोक्षज्ञानजनकत्वस्याप- रोक्षज्ञानजनकस्य च प्राप्तत्वादिति सम्बन्धः । परोक्षज्ञानहेतुत्वस्य प्राप्त्यमि- धानं श्रवणविधेनियमविधित्वार्थमिति द्रष्टव्यम्। विधुरेति। भावनासहकृतस्य विधुरान्तःकरणस्य कामिनीसाक्षात्कारहेतुत्वदर्शनस्थले बहिरस्वतन्त्रमप्यन्तःकरणं बाह्यवस्तुभावनासहकृतं सत्तत्साक्षात्कारहेतुरिति विशिष्य कार्यकारणभावे ग्रही- तव्ये लाघवात् बाधकाभावाच्च भावनाप्रनयसहकृतं ज्ञानकरणत्वावच्छिन्नमपरो- क्षज्ञानं प्रति हेतुरिति कार्यकारणभावो ग्रृह्यत इति भावः । अत्र शब्दस्य परो- क्षज्ञानजननस्वाभाव्यमेवासिद्वम्। ज्ञानगतपरोक्षत्वादेः करणविशेषप्रयुक्तत्वकष्य निराकरिष्यमाणत्वात् । अतश्शाब्दापरोक्षं प्रति मननादेरिव श्रवणस्यापि विधि- र्नानुपपन्न इत्यस्वरसं सूचयति-तदेकदेशिन इति । विवरणैकदेशिन इत्यर्थः । मतान्तरमाह-वेदान्तश्रवणेन न ब्रह्मसाक्षात्कार इति। शव्दस्य परोक्षज्ञानजन- नस्वामाव्येन क्लप्तसामर्थ्यानतिलङ्घनादिति हेतुरत्रापि मते द्रष्टव्यः । किं तहिं बह्मसाक्षात्कारे करणमिति पृच्छति-कि त्विति। मन एव करणमिति मत्वा

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २१

मनसैवानुद्रष्टव्यमि'ति श्रुतेः शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसं- स्कृतं मन आत्मदर्शने करणमिति गीताभाष्यवचनाच। श्रव- णं तु निर्विचिकित्सपरोक्षज्ञानार्थमिति तादर्थ्येनैव नियमविधि- रिति केचित्। अपरोक्षज्ञानार्थत्वेनैव श्रवणनियमविधिः।द्र- ष्टव्य इति फलकीर्तनात्। तादर्थ्य च तस्य करणभूतमनःस- हकारितयैव। शाब्दापरोक्षज्ञानानङ्गीकरणात्। न च तस्य तेन रूपेण तादर्थ्य न प्राप्तमित्यपूर्वविधित्वप्रसङ्गः। श्रावणेषु ष- डर्जादिषु समारोपितपरस्पराविवेकनिवृत्त्यर्थगान्धर्वशास्त्रश्रव-

तत्र मानमाह-मनसेवेति । क्वचित् कित्वित्यनन्तरं मनसैवेति पाठोऽपि पृथग- स्ति। तदा नानुपपत्तिः । तत्रैव भाध्यसम्मतिमाह-शास्त्रेति। शास्त्रं 'तत्त्व- मस्या'दिवाक्यम् : आचार्योपदेशः आचार्यकर्तृकवाक्यार्थविवरणरूपः । आदिप- दं दमतितिक्षादिसङ्गहार्थम्। तथा चात्मब्रह्मसाक्षात्कारस्य मानसत्वप्रतिपादनेन त- त्करणमनस्सहकारितयैव मनननिदिध्यासनयोविधि: । न तु पूर्वमत इव शाब्दसा- क्षात्कारकरणशब्दसहकारितयेति पूर्वमतादस्य मतस्य विशेषस्सूचितो भवति । श्रवणे तु पूर्वमतादविशेषमाह-श्रवणं त्विति। तादर्थ्येनैवेति। निर्विचिकित्स- शाब्दपरोक्षज्ञानार्थत्वेनैवेत्यर्थः । मतान्तरमाह-अपरोक्षज्ञानेति। ननु, तर्क- रूपविचारात्मकस्य श्रवणस्य स्वतस्साक्षात्कारफलकत्वायोगात्तदनुग्राह्यं प्रमाणं व- क्तव्यम्। तच्च किमित्यपेक्षायामाह-तादर्थ्य चेति। साक्षात्कारार्थत्वं चेत्य- र्थः । तस्येति। वेदान्तश्रवणस्थेत्यर्थः । करणभूतति। ब्रह्मसाक्षात्कारकर- णभूतेत्यर्थः । न तु ब्रह्मसाक्षात्कारकरणशब्दसहकारितयेत्येवकारार्थः । न सा- क्षादिति। वेदान्तश्रवणस्य स्वातन्त्र्येण साक्षात्कारजनकत्वं नास्ति। तस्य त- र्करूपतया स्वतःप्रमाणत्वाभावादिति भावः। मनस्सहकारितयैंवेत्येवकारार्थे हेतुमा- ह-शाब्देति । तस्येति। वेदान्तश्रवणस्थेत्यर्थः । तेन रूपेणेति। साक्षात्का- रकरणमनस्सहकारित्वेन रूपेणेत्यर्थः । माक्षात्कारकरणमनस्सहकारित्वेन प्राप्त्य- मावेऽपि तत्कारणेन्द्रियसहकारित्वेन प्राप्तिरस्तीत्याह-श्रावणेष्विति । श्रोत्रज- न्यप्रत्यक्षविषयेप्वित्यर्थः । पड्जादिप्विति। पड्जादयो ध्वनिविशेषाः । तेषु गान्धर्वशास्त्रश्रवणरहितस्य परस्परमविवेकस्समारोपितो वर्तते। परस्परमविवेको

२४ अद्वैतमञ्जरी ।

णसहकृतश्रोत्रेण परस्परासङ्गीर्णतद्याथार्थ्यापरोक्ष्यदर्शनेन प्र- काशमाने वस्तुन्यारोपिताविवेकनिवृत्यर्थशास्त्रसद्धावे तच्छ्र- वणं तत्साक्षात्कारजनकेन्द्रियसहकारिभावेनोपयुज्यत इत्यस्य क्लृप्तत्वादित्यपरे ॥ वेदान्तवाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयानुकूल न्यायविचारात्मकचे तोवृत्तिविशेपरूपस्य श्रवणस्य न ब्रह्मण परोक्षमपरोक्षं वा ज्ञानं फलम्। तस्य शब्दादिप्रमाणफलत्वात्। न चोक्तरूपविचारवधारिततात्पर्यविशिष्टशदज्ञानमेव श्रव-

नाम परम्परं तादात्म्यरूपः परम्परधर्मवत्तारूपश्चति बोध्यम्। गान्धर्वशास्त्र- विचारवतश्र तद्विचारमहकृतश्षोत्रेन्द्रिरयणैव पड़जादयः परम्परं विविक्ततयानु- मूयन्ते। एवं मनमान्तरिन्द्रिमेणानुभृवयानेष चिदात्मनः प्राणशरीरादिपु परस्परं तादात्म्यादिरूपाविवेक: प्रणिनामनुमवसिद्धः । अत्रापि यद्यारोपनिवर्तकं शा- स्त्रमस्ति, तदा तत्सहकुतमन्तरिन्द्रियमेव बुद्धादिविविक्तमात्मानं ब्रह्मस्वरूपतया वे- दान्तैः प्रतीयमानं साक्षात्कारयदिति विचारवान् पुरुषः पड़जादिसाक्षात्कारस्थले कार्यकारणमावं कलपयतीत्वाहपकाशसान इति। तच्छवण शास्त्रश्रवणम् । तत्साक्षा-करति, । प्रकाशमानगन्तुमालात्करत्यर्थः। उपयुज्यते विविक्त- या वस्तु साक्षात्कारहेनुिव्रहिन्यर्य:। इत्यस्पेति। इति उक्तप्रकारेणास्य साक्षात्का- रकरणभतन्द्वियसह्कारित्व्रम्य वेदान्तश्रषणे विधि विनेव प्राप्तत्ान्नापूर्वविधित्व- प्रसङ्ग इत्यथ:। उक्तपु पक्षपु शाब्दाय्यापरोक्ष्योद्वेशन वा शब्दपरोक्षीदेशेन वा श्रवणविविरिति स्थितम्। दृदानी प्तिबन्व्निरासोद्देशेनैव तद्विधिरिति मता-

कमननव्यावृत्तसे तात्पर्यनिविधानु हतित्यक्। न्निरणगान्कृलन्यायाश्रक्रमोप- संहरेकरूप्पादव वृति वोध्यम्। चनोवृत्तिविशषपदेन यत्नसाध्यक्रियारूपा वृ- त्तिः विवसिता। व दपमान्या वानरपवृति: विवक्षिता। ज्ञानस्य वि- व्ययोग्यतागा वक्यमाणलाह।जवशन विषयसप्तमी। तस्येति। ज्ञानस्ये- त्यर्थ:। आदिपद गलक्षहिमङ्गअर्म। ज्ञानोद्विशन श्रवण विधीयत इति म- ताभिमतं श्रवणशब्दथमवत्र निरकारोति-न चोक्तरुपेति। ब्रह्मजिज्ञासासृ-

सिद्धान्तलेशसङ्ग हे सव्याखूयाने प्रथमपरिच्छेदः । २१

णमस्तु। तस्य ब्रह्मज्ञानं फलं युज्यत इति वाच्यम्। ज्ञाने विध्यनुपपत्तेः श्रवणविधेर्विचारकर्तव्यताविधायकजिज्ञासा- सूत्रमूलत्वोपगमाच्च ऊहापोहात्मकमानसक्िया रूपविचारस्यै- व श्रवणत्वौचित्यात्। न च विचारस्यैव तात्पर्यनिर्णयद्धारा

ब्रह्मज्ञानं फलमस्त्वति वाच्यम्। तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दज्ञाने कारणत्वानुपगमात् कार्ये क्वचिदपि प्रतिबन्धकाभावस्य का.

त्स्य साधनचतुष्टयसम्पन्नेन ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इत्यर्थः । सौ- त्रजिज्ञासापदस्य विचारलसकत्वात्। तम्य च सूत्रस्य श्रोतव्यवानयं मूलम् । ततश्ष श्रोतव्यवाक्ये यदि श्रवणंज्ञानरूपं, तदा 'श्रोतव्य' इत्यस्य श्रवणरूप- ज्ञानकर्तव्यता अर्थसस्यात्। तथा च जिज्ञासासूत्रश्रोतव्यवाक्ययोः मूलमूलि मावो न स्यात्। एकार्थत्वाभावादित्याह-श्रवणविधेरिति। उहः न्याया- भासेम्यो निष्कृप्य न्यायानामुपादानम्। न्यायाभासनिराकरणमपोहः । ननु- 'सदेव सोम्येत्यादि तत्सत्यं स आत्मा तत्त्व्रमसी'त्वेतदन्तं वाक्यजातमद्वितीयवस्तुप- - तत्पर्यनिर्धारणं साक्षात्फलम्। तद्वार तात्पर्यभ्रमादिरूपप्रतिबन्धकनिवृत्तिः वि- चारम्य फलम्। तन्निवृत्तौ च वाक्यमप्रतिबद्धं सदाद्वतायब्रल्मबाघं जनयति। ए वं श्रत्यन्तरेष्वपीति वस्तुगतिः। तथा च श्रवणस्य साक्षात् बहमज्ञानफलकत्वाभावे Sपि परंपरया तत्फलकत्वं स्यादिति शङ्कते-न च विचारस्यैवेति। अप्यर्थ ए वकारः। तथा च यथा ज्ञानं शव्दप्रमाणस्य फलं, तथा तद्विचारस्यापि फलम स्तु। शब्दप्रमाणफले ज्ञाने विचारस्यापि तात्पर्यनिर्णयद्वारा तदधीनप्रतिबन्ध निरासद्वारा वा हेतुत्वसम्भवादित्यर्थः । तज्जन्यत्वं विगमविशेषणम्। भ्रमादि- रेष पुरुषापराधः। तात्पर्यज्ञानस्य द्वारत्वाभावे हेतुमाह-तात्पर्यज्ञानस्येति। प्रति चन्धनिरासोपजननेनान्यथासिद्धत्वादिति भावः। तात्पर्यज्ञानस्य शब्दबोधं प्रति हेतुत्वाभावे विचारस्य तात्पर्यनिर्णयसाध्यप्रतिबन्धकनिवृत्तिद्वारा शब्दबोषहेतुत्वं दूरापास्तमिति मत्वा प्रतिबन्धकामावस्याहेतृत्वे हेतुमाह-कार्ये क्वचिदपीति। सत्यामपि सामग््यां प्रतिबन्धवशात् कार्यं न जातममिति लोकव्यवहारविरोधातू

२६ अद्वैतमञ्जरी ।

रणत्वानुपगमाच्च तयोर्द्धरित्वानुपपत्तेः । ब्रह्मज्ञानस्य विचार- रूपातिरिक्तकारणकत्वे तत्पामाण्यस्य परतस्त्वापत्तेश्र।तस्मा- त्तात्पर्य निर्णयद्धारा पुरुषापराधनिरासार्थत्वेनैव विचाररूपे श्र- वणे नियमविधि। द्रष्टव्य इति तु दर्शनार्हत्वेन रतुतिमात्रं, न श्रवणफलसङ्गीर्तनमिति संक्षेपशारीरकानुसारिणः।। ब्रह्मज्ञानार्थ वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तस्य चिकित्साज्ञानार्थ- चरकसुश्रुतादिश्रवणप्रवृत्तस्येव मध्येमध्ये व्यापारान्तरेऽपि प्र-

प्रतिबनधकामावस्य सामग््यामन्तर्भावो नाङ्गीक्रियते। कि त्वप्रतिबन्धा सामग्री का- यहेतुरिति स्वीकृत्य सामग््यामवच्छेदकतया दण्डत्वादिवदन्यथासिद्धिरेव स्वीक्रिय- त इति भावः। तात्पर्यानुमितिहेतुविचारात्मकानुमानस्य शाब्दप्रमितिहेतुत्वे दूषणमा- ह-ब्रह्मज्ञानस्येति। अतिरिक्तेति। शब्दप्रमाणातिरिक्तेत्यर्थः । परतस्त्वाप- त्तेरिति। प्रामाण्याश्रयज्ञानस्यातिरिक्तकारणजन्यत्वरूपं प्रामाण्यस्योत्पत्तौ परतरत्वं स्यादित्यर्थः । ततश्चापसिद्धान्त इति भावः। यदि श्रवणस्य न ब्रह्मज्ञानं फलं, तर्हि किमुद्देशेन तद्विधिरत आह-तस्मादिति। ब्रह्मज्ञानफलकत्वासम्भवादित्यर्थः । ननु, तर्हि कथं द्रष्टव्य इति श्रवणफलकीर्तनम् । तत्राह-द्रष्टव्य इति त्विति। स्तुति- मात्रमिति। आत्मन इति शेषः । स्तुतिश्र तच्छ्रूवणादौ प्रवृत्त्यर्थेति भावः । परिसङ्गयाविधिपक्षमाह-ब्रह्मज्ञानार्थमिति। ननु, वाचस्पतिमते वक्ष्यमाणरीत्या वेदान्तश्रवणस्य नित्यप्राप्ति सिद्धां कृत्वा परिसङ्खयाविधिपक्षप्रवृत्तिः वाच्या । तथाचसति ज्ञानमुद्दिश्य श्रवणाद्यनुतिष्ठतः क्थं व्यापारान्तरं प्रसज्येत, यतस्तन्निवृ- त्तिफलकः परिसङ्कयाविधिस्सम्भवेदित्याशङ्कत ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन व्यापारान्तरा- प्रसक्तावपि भेदवासनावशाद्यापारान्तरं सम्भवतीनि सदष्टान्तमाह-चिकित्सेति। चिकित्सा औषधं, तज्ज्ञानस्य वैद्यकत्रन्थैकसाध्यत्वेन तज्ज्ञानाय चरकमुश्रुतादिसं- ज्ञकअ्रन्थश्रवणे प्रवृत्तस्य तादर्थ्येन व्यापारान्तराप्रसक्तावपि यथाविषयवासनाव- शादेव तत्मवृत्ति:, तद्वदित्यर्थः । ननु, सुश्रुताद्विग्रन्थश्रवणे प्रवृत्तस्य व्यापारा- न्तरसत्त्वेऽपि यथा चिकित्साज्ञानं निप्प्रत्यूहमुत्पद्यते, तथा प्रत्यहं वेदान्तश्रवण- मनुतिष्ठतो मध्येमध्ये लौकिकवैदिकव्यापारसत्त्वेऽपि ब्रह्मज्ञानोदयसम्भवान्निप्फलः परिसङ्गयाविधिरित्याशङ्कय श्रवणविध्यर्थवत्वाय निरन्तरमनुष्ठितश्रवणस्यैव ज्ञान-

सिद्धान्तलेशसङ्ग हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २७

वृत्तिः प्रसज्यत इति तन्निवृत्तिफलकः श्रोतव्य इति परिस- द्व्याविधिः । 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेती'ति छान्दोग्ये अनन्य- व्यापारत्वस्य मुक्त्युपायत्वावधारणात्संपूर्वस्य तिश्ठतेः समा- पिवाचितया ब्रह्मसंस्थाशव्दशद्धिताया ब्रह्मणि समाप्तेरनन्य- व्यापाररूपत्वात्, 'तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो वि- मुञ्चथेत्याथर्वणे कण्ठत एव व्यापारान्तरप्रतिषेधाच्च, 'आसुपे- रामृतेः कालं नयेद्ेदान्तचिन्तया'। इत्यादिस्मृतेश्च। न चब्र- ह्मज्ञानानुपयोगिनो व्यापारान्तरस्य एकस्मिन् साध्ये श्रव- णन सहसमुच्चित्य प्राप्त्यभावान्न तन्निवृत्त्यर्थः परिसङ्धयावि- विर्युज्यत इति वाच्यम्। 'सहकार्यन्तरविधिरि'त्यादिसूत्रे 'य-

साधनत्वरं, न कादाचित्कस्येति परिहारमभिप्रेत्य यथोक्तार्ये श्रुतिस्मृतिवाक्यान्यु- दाहरति-ब्रह्मसंस्थ इति। न विद्यते अन्दो व्यापारो यस्य पुरुषस्य, स त- था, तम्यभावस्तत्त्वं, तम्येत्यर्थः। ब्रह्मविषयकश्रवणादिव्यापारात् शमदमाद्युपबृंहि- तादन्यव्यापारशून्यत्वस्येति यावत्। तथा च सन्न्यासाधिकारणमा्यं-'शमदमा- दुपबृंहितं ब्रह्मनिष्ठत्वं तस्य स्वधर्मः । तदतिक्रमे च तस्य प्रत्यवाय' इति। अवधार- णं निश्रयः । ब्रह्मसंस्थपदेनायमर्थः करय लभ्यत इत्यत आह-सम्पूर्वस्येति । न च ब्रह्मण समाप्तिनीम विदेहकेवल्यरूपो लय एवास्त्विति वाच्यम् । तथ।- सति पुनरमृतत्वमेतीतिभागवैयर्थ्याित्तेः । अतोऽमृतत्वप्राप्ति प्रति ब्रह्मसंस्थ- ता उपायत्वेन विधीयत इति वक्तव्वम्। अतो ब्रह्मण समाप्तेरनन्यव्यापारत्वे- पर्थवसानं भाप्ये कृतम् । तथा चानन्यव्यापारत्वस्य मुक्तुपायबोधकवाक्येना- र्थान्मुमुक्षो: व्यापारान्तरनिवृत्तिः क्रियत इति भावः । साक्षान्निवृत्तिबोधकवाक्य- मुदाहरति-तमेवैंकमिति। यस्मिन्नाधारे द्यावाप्टथिव्यादि समस्तं जगदध्यस्तं, त. मेवाधारमेकरूपमात्मानं जानथ । हे मुमुक्षवः ज्ञानसाधनत्वेन चात्मप्रतिपादक- शब्दोच्चारणादित्याग: कर्तव्य इत्याह श्रुतिः-'अन्या वाचो विमुश्चधे'ति। नियमविधि- वादी शङ्कते-न च ब्रह्मज्ञानानुपयोगिन इति। प्रतिबन्दा समाधत्ते-सह- कार्यन्तरेति। न प्राप्नोति। मोनमिति शेषः । उद्ात्हतसूत्रभाव्ययोः नियमविधि-

अद्वैतमञ्जरी ।

स्मात् पक्षे भेददर्शनप्रावल्यान्न प्राप्नोति, तस्मान्नियमविधि- रि'ति तद्धाष्ये च कृतश्रवणस्यच शाद्दज्ञानमात्रात् कृतकृत्य- तां मन्वानस्याविद्यानिवर्तकसाक्षात्कारोपयोगिनि निदिध्या- सने प्रवृत्तिर्न स्यादिति असाधनपक्षपाप्तिमात्रेण निदिध्यासने नियमविधेरभ्युपगततया तन्न्यायेनासाधनस्य समुच्ित्य प्रा- सावपि तन्निवृत्तिफलकस्य परिसक्क्याविधे: सम्भवादिति। 'नियम: परिसङ्ध्या वा विध्यर्थोऽत्र भवेद्यतः। अनात्मादर्श- नेनैव परात्मानमुपास्महे ॥' इति वार्तिकवचनानुसारिण: केचिदाहुः॥ 'आत्मा श्रोतव्य' इति मननादिवत् आत्मविषयत्वे- न निवध्यमानं श्रवणमागमाचार्योपदेशजन्यमात्मविषयं ज्ञा- नमेव न तातर्यविचाररूपमिति न तत्र कोऽपि विधिः ।

वादिसम्मतं तात्पर्य परिसङ्धच्ाविधिवादी दर्शयति-कृतश्रवणस्योति। मन्वा- नस्थेत्यनन्तरं व्यापारान्तरऽपि प्रवर्तमानस्येति शेषः । सृत्रे भाप्ये च अनत्सा- धनपक्षप्राप्तिमात्रेण नियमविधेरभ्कृपगततरयेति सम्वन्धः।वार्तिके अत्रेत्यम्य श्र- तव्यवाक्य इत्यर्षः । अत्र नियमो विष्गर्थो भवेदित्येकम्सम्बन्धः । यदि नित्य- प्राप्तत्वात् नियमविधिन सम्भवति, तदा परिसङ्ग्या वा विध्यर्थो भवेदिति सम्ब न्वः । परिमङ्गयाया विध्यर्थत्वे हेतुः यत इत्यादिः । परात्मोपासने अन्यव्या- पाररहिते वय मुमुक्षव्री यतः प्रवृत्ता इत्यर्थः । श्रवणादीनां विधेयत्वपक्षं मत- भेदेन दर्शयित्वा तेषां विध्यभावपक्षमाह-आत्मा श्रोतव्य इत्यादिना । निवध्यमानमिति। यथा आत्मविषयकत्वेनोच्यमानं मननं निदिध्यासनं च ज्ञानरूपं, तथा श्रवणमपीत्यर्थः । नेति। विचारस्यानुष्ठेयक्रियारूपस्य साक्षा- दात्मविषयकत्वानुपपत्तेरिति भावः । ननु, मननादिवदिति दष्टान्तोऽनुपपन्नः । मनननिदिध्यासनयोः ज्ञानत्वाभावात्। मननं हि युक्त्यालोचनरूपो व्यापारः । 'हयै चिन्तायामि'त्यनुशासनानुरोधेन निदिध्यासमं ध्यानक्रिया। न ज्ञानम् । अतः कथं मननादिवदिति मनननिदिध्यासनयोः ज्ञानत्वं सिद्धतया निदश्यत इति चेतु

सिद्धान्तकेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २९

उच्गते-आत्मा ब्रह्मस्वभावः । चिदूपत्वात् बह्मवत् । बुद्धादिः क्पितः । दृश्यत्वात् शुक्तिरजतादिवदित्याद्यनुमितेरेव मननत्वोपगमात्ं। तदुक्तं चतुर्थमैं- त्रेयवाह्मणवार्तिके-'आगमार्थविनिश्चित्यै मन्तव्य इति भण्यते। वेदशब्दानुरोध्यत्र तर्कोऽपि विनियुज्यते। पदार्थविषयस्तर्कः तयैवानुमितिर्भवेत्'। इति। श्रुतार्थ- दार्ढ्याय तर्करूप मननं विधीयते। सोऽपि तर्कः शृत्यविरुद्ध एव मननत्वेन विधीयते। तञ्व मननं तत्त्वंपदार्थविषयकमेव, न तु वाक्यार्थविषयकम्। तस्य वाक्यैकमेयत्वात् । तथाशव्दः समुच्चथार्थः । यथा मननात्मकतर्कस्य वेदावि- रोधित्वं, तथानुमितिरूपत्वं चेत्यर्षः । अत एव न्यायतन्त्रेऽपि मननस्यानुमिति- रूपत्वमिष्यते। निद्धिध्यासनमषि वार्तिककारमते ज्ञानमेव। तथाहि बृहदारण्य- के चतुर्थाध्यायपछाध्यायगतयोः मैत्रेयीबाह्मणयोरास्नायते-'आत्मा वा अरे द्र- ष्टव्यरश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति। अनन्तरं चतुर्थे 'मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेने'ति। षष्ठे तु 'मैत्रेव्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात' इति। तत्रोभयत्राक्षेपवार्तिकम्-'अनुवादे यथोक्कानां प्रक्रान्ते दर्श- नादिपु। विज्ञाननेत्यथ कथं निदिध्यासनमुच्यते'। इति। 'अथ आत्मा द्रष्टव्य' इत्या- दिना उक्त्ानामनुवादे प्रक्रान्ते सति दर्शनादिषु नध्ये श्रतं निदिध्यासनं विज्ञा- ननेतिपदेन कथमुच्यतेऽनूद्यते। दर्शनादीनां समानपदैरेवानुवाददर्शनेन निदि- ध्यासनस्यापि तद्वन्निदिध्यासनेनेत्यनुवादस्स्यात्, न तु विज्ञानपदेनेत्यर्थः । तम्य समाधानवार्तिक-'ध्यानाशङ्कानिवृत्त्यर्थ विज्ञानेनेति भण्यते। निदिध्यासनशब्देन ध्यानमाशङ्कयते यतः' ॥ इति। निदिध्यासनशब्दस्य ध्यानवाचित्वात् श्रवणम ननानन्तरमनुभवाङ्गत्वेन ध्यानं 'निदिध्यासितव्य' इत्यनेन विधीयत इति यतः पूर्ववादिभिराशङ्कयत, अतम्तदाशक्कानिवृत्त्यर्थमनुवादावसरे स्थित्वा पूर्ववाक्ये नि- दिध्यासनं विज्ञानरूपं विवक्षितं, नतुध्यानम्। अतो नात्र ध्यानविधिशङ्का- वकाश इत्याशयवती श्रुतिर्विज्ञानपदेन निदिध्यासनमनुवदतीति वार्तिकार्थः ।ध्या- नम्यानुभवाङ्गत्वे को दोषः । यतस्तदाशक्का निरम्यते श्रुत्येत्यत आह तदनन्तरं वार्तिकार्व-'विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वं ध्यानादेः प्रागवादिषमि'ति। ध्यानस्थ तन्नियोगस्य वा विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वं प्रति यहूषणं वक्तव्यं, तत् प्रागेव सम्बन्धग्रन्थादावु-

तत्त्वंपदलक्ष्यार्थनिणये सति वाक्याथज्ञानम्यैवावसरपाप्तत्वेन ध्यानविधेरनवका- शात् । न च ता्यां प्रमाणपमेयासम्भावनानिवृत्तावपि विपरीतप्रत्ययेन प्रतिब- न्धात् न वाक्यारथबोघोत्पत्तिरिति वाच्यम्। श्रवणमननयोरेवासकृदभ्यासमहिस्रा

२० अद्वैतमञ्जरी

अत एव समन्वयसूते आत्मज्ञानविधिनिराकरणानन्तरं भाष्यं किमर्थानि तर्ह्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यादीनि व- चनानि विधिच्छायानि, स्वाभाविकप्रवृत्तिविषय विमुखीकर-

विवरीतप्रत्ययस्यापि निवृत्तिसम्भवात् वाक्यार्थबोधनिवर्त्यम्य विपरीतप्रत्ययस्य त- दप्रतिबन्धकत्वाच्च। लोके विपर्ययस्य स्वविरोविदर्शनोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वादर्शना- दिति। ननु, यदि निदिध्यामनं न ध्यानं, कि तहिं तदित्यत आह वार्तिकम्- 'अपरायत्तबोधोऽ्र निदधिध्यासनमुच्यते'। ध्यानस्यैव पुरुषयत्नानपेक्षत्वमपरायत्त त्वम्। 'यावद्यथोक्तविज्ञानमाविर्भवति भास्वरम्। श्रवणादिक्रिया तावत् कर्तव्ये- ह प्रयत्नतः'॥ मननमादिपदार्थः । 'श्रृत्वा मत्वाथनें साक्षादात्मानं प्रतिपद्यते। अथ श्रवणमननपरिपाकजनिततत्वंपदलक्ष्यार्थनिर्णयानन्तरमेव वाक्येन ब्रह्मात्मानं साक्षादपरोक्षतया प्रतिपद्यते अनुभवतीत्यर्थः । वाक्यार्थज्ञानवतः कृतकृत्यतामाह- 'अनन्याय तविज्ञाने श्रवणादरुपायतः। जाने नपिक्षते किश्चित् प्रतीचोऽनुभवा- त्परम्' ॥ इति। वृत्तिज्ञाने जाते सति तेन प्रतीचो ब्रह्मत्वम्पुरणादनन्तरं न किञ्चि- दपेक्षत इत्यर्थः । एवं वार्तिककारमते निदिध्यासनम्य ज्ञानत्वाभ्युपगमात् न म- ननादिवदिति दष्टान्तासिद्धिः । न च वार्तिककारमते 'निदिध्यासितव्य'इत्यस्य द्रष्टव्य इत्यनेन पौनरुकत्यं स्यादिति वाच्यम्। दर्शनोद्देशेन श्रवणमननविधा- नानन्तरं पुनः फलकीर्तनम्य तदुपसंहारपरत्वोपपत्तेः । अथवा 'द्रष्टव्य' इति विचारप्रयोजकापातदर्शनानुवादः। निद्धिध्यासितव्य इति तृ विचारफलभूतसा- क्षात्कारानुवाद इति पौनरुक्त्यपरिहारसम्भवान्। श्रवणादी विध्यभावे भाष्य- सम्मतिमाह-अत एवेति। श्रवणमनननिदिध्यासनानां दर्शनवत् ज्ञानरूपत्वेन क्रियारूपत्वेपि वक्ष्यमाणविधया नित्यप्राप्तत्वेन च विध्ययोग्यत्वादेवेत्यर्थः । किमर्थानीति। व्यर्थानि स्युरिति यावत्। आदिपदं श्रोतव्य इत्यादेस्सङ्गहार्थ- म् । विधिच्छायानीति । 'अध्येतव्य' इति प्रसिद्धविधितुल्यानीत्यर्थः । अत्र तव्यप्रत्ययैः दर्शनश्रवणादिगता प्रशंसा लक्ष्यते । तथा च यो हि मुमुक्षु- रात्मदर्शनश्रवणादीन्येव मुक्तिसाधनानीति ज्ञात्वापि सन्न्यासव्रह्मचर्यादिसहितश्र- वणाद्यनुष्ठानक्लेशमनुसश्चिनय न्र सर्वोत्साहेन प्रवर्तते। किंतु यथाप्राप्ता- न्येव वर्णाश्रमानुरूपाणि कर्माण्युपासनानि चानुतिष्ठन् तत्रापि निर्वृति न ल- भते तैरात्यन्तिकपुरुषार्थालाभानुसन्धानेन, तं प्रत्यात्मदर्शनश्रवणादिप्रशंसात्मकं प्र-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

णार्थानीति ब्रूम' इत्यादि। यदि च वेदान्ततात्पर्यविचारः

वर्तते 'आत्मा वा' इत्यादिवाक्यं तत्य सर्वोत्साहेन श्रतणादावेव प्रवृत्तिर्भव- त्वित्याशयेन। अतो न विधिप्रत्ययानां वैयथ्यमिति भाष्यकारः परिहरति-स्व्रा- भाविकेति। आदिषदेन यो हि बहिर्मुखः प्रवतते पुरुषः इष्ट में भूयादनिष्टं माभूदिति., न च तम्रात्यन्तिकं पुरुषार्थ लभते। तमात्यन्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविकात् कार्यकरणसङ्वातप्रवृत्तिगोचराद्विमुखीकत्य प्रत्यगात्मस्रोतस्तया प्रवर्तयन्त्या 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्याद्ीनीत्यन्तं भाष्यं सङ्गृह्यते। स्वाभावि- कत्वं विषयविशेषणम्। सङ्गहभाप्यं विवृणोति-यो हीति । प्रवर्तत इति । नानाविधकर्मोपासनान्यनुतिष्ठर्तात्यर्थः । इष्टं मे भूयादनिष्टं मे मा भूदित्यनेन दुः- ग्वसामान्यास्परष्टमुखकामना ब्रह्मानन्दरूपात्यन्तिकपुरुषार्थगोचरा इह विवक्षिता । अत एवाह -न च तत्रात्यन्तिकम् पुरुषार्थ लभत इति । बाह्यसाधनं त- त्रशब्दार्थः । स्वाभाविकादिति। रवभावो अविद्या, तत्कार्यभूतादित्यर्थः । सङ्घातस्य प्रवृत्तिः कर्मोपासनयोरनुष्ठानम् । तद्रोचरात् द्रव्यदेवतामन्त्रादि- रूपादित्यर्थः । प्रत्यगात्मविषये स्रोतः चित्तप्रावण्यं यस्य, स प्रत्यगात्मस्रोताः, तस्य भावस्तत्ता, तयेत्यर्थः । तं बाह्यसाधनाद्विमुग्वीकृत्य श्रवणादिप्वेव प्रवर्तय- नतीत्यर्थः । एवं श्रवणादेः ज्ञानरूपत्व्रात् न तत्र कोऽपि विधिरित्युक्तम्। इदा- नीं श्रवणादेः क्रियारूपत्वमुपेत्यापि न तत्र कोऽपि विधिरित्याह-यदि चेति। तस्य क्रियारूपत्वं च वार्तिक कारैरवोक्तं-'श्रवणादिक्रिया तावत् कर्तव्ये ह प्रयत्नतः'। इति। आदिपदेन मननस्य संङ्गहः, नध्यानस्य। वार्तिककारमते श्रवणमननानन्तरं ध्यानानुष्ठानाभावस्योक्तत्वात्। न च ध्यानस्याननुष्ठयत्वे 'ओमित्येवं ध्यायथ आ- त्मानं विद्यामेतां योगविधिं च कृत्म्न मित्यादिबहुवाक्यविरोध इति वाच्यम्। तेषां

च्छेदे ध्यानदीपोक्त प्रकारेण वक्ष्यमाणत्वात् । न च 'तत्कारणमिति श्रतिगतसाङ्कयप- दोदितविचारमार्गेSपि ध्यानान्तर्भावः पूर्वमुक्त इति वाच्यम्। निदिध्यासनपदस्य &'।- नार्थकत्वमताभिप्रायेण तदन्तर्भावस्योक्तत्वात्। ध्यानस्य साङ्गयमार्गात् बहि- र्भाव एव भाष्यकाराणामपि सम्मतः । तथा च 'एतेन योगः प्रत्युक्त' इत्यधि- करणभाप्यं-'तत्कारणं साङ्गययोगाभिपन्न' मित्यत्र वैदिकमेव ज्ञानं ध्यानं च सा- इययोगशब्दाभ्यामभिलप्येते इति। ध्यानपदं ज्ञानाभ्यासपरम्। वैदिकं वे- दोक्तम्। एतेन वेदविरोधादिना योगशास्त्रं निराकृतमि'ति सूत्रार्थः ।सा-

अद्वूतमअरी ।

श्रवणं तदा तस्य तात्पर्यनिर्णयद्धारा वेदान्ततात्पखभ्रमसंश- यरूपप्रतिबन्धकनिरास एवं फलं, न प्रतिबन्धकान्तरनिरासो झयमार्गे ध्यानाभावमभिप्रेत्यैव सर्वज्ञात्ममनिभिरपि निदिध्यासनपदस्य ज्ञाना-

र्शनाय। अनुभषनविहीना यैवमेवोंते बुद्धिश्श्चतमननसमाप्तौ तन्निदिध्यासनं हि'॥ इति। अम्य श्रोकस्याश्रमश्रीचरणानां व्याख्यानमिद्ं-निदिध्यासने पक्षान्तरमाह- श्रवणेति । श्रवणमननवुद्योः जातयोर्थत्फर्ल, नद्दर्शनाय निपुणमतिभिरुच्चैरु- च्यत इति सम्बन्धः। एतदेव विशद्यति-अनुभवनविहीनेति। श्रृतं श्रवणम्। दी- र्धकालादरनैरन्तर्यानुष्ठानेन श्रवणमननपरिपाके सतीत्यर्थः। अनुभवनविहीना साक्षात्काररहिता अविद्यानिवर्तकवृत्तिसाक्षात्कारभिन्नेति यावत्। या एवमेवेति- बुद्धि: अहं चिदात्मा ब्रह्मस्वमाव एव, ब्रह्म च चिदेकरसप्रत्यगात्मस्वभावमेवेति तत्त्वंपदलक्ष्यनिर्णयात्मिका बुद्धिः, तदेव निदिध्यासनं नाम, न ध्यानम्। अ- म्मिन् पक्षे श्रवणमननयोरेवानुष्ठेगत्वम् । निदिध्यासनं तु नानुष्ठेयम्। दीर्घ- कालमनुष्ठितश्रवणमननफलरूपा बुद्धिर्यदा भवति, तदैव साक्षात्कारोत्पत्तेः । पूर्वपक्षे तु निदिध्यासनमपि ष्टथगनुष्ठेयमिति भेद इति। साङ्गयमार्गे ध्याना- भात्रमभिप्रेत्यैव यावज्ज्ञानोदयं विचारस्थैव कर्तव्यत्वं ध्यानदीपे विद्यारण्यगुरु- भिरप्युक्तं-'विचार्याप्यापरोक्ष्येण ब्रह्मात्मनं न वेत्ति चेत्। आपरोक्ष्यावसानत्वा- त् भूयो भूयो विचारयेत्। विचारयन्नामरणं नैवात्मानं लभेत चेत् । जन्मान्तरे लभेतैव प्रतिबन्धक्षये सति॥ इति ॥ एवमानन्द्रपञ्चकेऽपि आत्मानन्दाव- साने साङ्गयमार्गस्य ध्यानरहितस्यापि ध्यानेन सर्वांशेऽपि तुल्यफलत्वं बहुधा प्रपश्चितमिति संक्षेपः । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-नेति। वाकारो नजनुकर्षणार्थः । विचारस्य प्रतिबन्धनिरासद्वारा बरह्मावगमोपयोगसम्भवेऽपि न साक्षात् तत्फलक- त्वम्। ज्ञानस्य प्रमाणफलत्वादित्युक्तत्वादिति मावः। ननूक्तप्रतिबन्धनिरासद्वारा

पापनिवृत्तिद्वारा साक्षात्कारसाधनत्वस्य मानान्तरादप्राप्तत्वात् श्रोतव्य इत्यत्र श्र- वणस्य पापनिवृत्तिद्वारा विद्यासाधनत्वमुपदिश्यते। न च विद्याप्रतिबन्धकपापनि- वृत्तेर्य ज्ञादिनैव सिद्ध त्वाद्विधिवैयथ्यमिति वाच्यम्। प्रतिबन्धकपापानामानन्त्येन केषां चिद्यज्ञाद्यनुष्ठानेन, केषां चित् श्रवणानुष्ठानेन निवृत्तिरिति विभागकल्पनोपपत्तेः । तथा च प्राप्तं पुनरपूर्वविधित्वम् । एवं च 'सह कार्यन्तरविघिरि' त्यविकरणभाव्ये पाण्डित्यशब्दितश्रवणे अपूर्वत्वोकिश्र सङ्रच्छत इति शङ्कां वारयति-प्रतिब-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेद्ः ।

ब्रह्मावगमो वा। तत्फलकत्वं च तस्य लोकत एव प्राप्तम्। साधनान्तरं च कि्चिद्विकल्प्य समुच्चित्य वा न प्राप्तमिति न तत्र विवित्रयस्याप्यवकाशः । विचारविध्यभावेऽयि वि- ज्ञानार्थतया विधीयमानं गुरूपसदनं दष्टद्वारसम्भवे अदृष्ट- कल्पनायोगात् गुरुमुखाधीनवेदान्तविचारद्वारैव विज्ञानार्थ पर्यवस्यतीति, अन एव स्वपयत्रमाध्यविचारव्यादृटत्तिः। अध्य- यनविध्यभावे तूपगमनं विधीयमानमक्षरावाप्त्यर्थत्वेना-

न्धकान्तरनिरास इनि। तातर्यभ्रमसंशयरूपप्रतिबन्धकंपक्षया अन्यत् पाप- रूपं प्रतिबन्धकं प्रतिबन्धकान्तरं, तत्निरासो न श्रवणफलम्। अतो न तद्वारा ज्ञानाथ श्रवणं विवेयमित्वर्थः। अर्ग मानः-'श्रोतव्य' इत्यम्यापूर्वविधित्वमयु- क्म्। तम्यावृत्त्यनिकरणे निरम्तत्वात् विवरणाद्युक्तरीत्या वेदान्तश्रवणस्यान्त-

वय अणेनैव ज्ञानं प्रतिबन्धकनिवृत्ति वा सम्पादयेदिति नियमविधित्वसम्भवे 'सवा- भाविक प्रवृत्तिविषयविमुग्वीकरणार्थानीति वम' इत्यादिभाव्यानुमरेण ब्रह्मप्रतिप- च्तिमाचनश्रवणाविस्तुनिद्वारा तत्र प्रवृत्तिविशेषकरत्वमात्रेण ब्रह्मप्रकरणनिवेश-

त्यर्थ: । ननु, प्राप्तत्व्रेषि नियमविवित्वादिसम्भवात् क्थ विवित्रयाभाव इत्यत आ- ह-साधनान्तरं चति। ननु, गुर्वधीनविचारेण सह गुरुरहितविचारस्य विकल्पे- न प्रात्तिग्म्तीत्यत आह-विचारविध्यभावेऽपीति। अत एवेति। उपगमन- विवित एनेत्यर्थः । उयावृत्तिरित्यनन्तरं लभ्यत इति श्रोतव्यवाक्ये गुवधीनविचार- नियमविविरनर्थक इति शेपः। न चोषगमनाववेः विचारविध्यङ्गनया तदभावे उ- पगमनविवेरात्मलाभ एव नाम्तीत्युक्तमिति वाच्यम्। गुरूसदनम्य ब्रह्मज्ञानं प्रि द्वारापेक्षायां लोकसिद्धम्यैव गुर्वधीनविचारस्य द्वारत्वेन स्वीकारोपपत्ती श्रोत- व्यविध्यपक्षाभावेन तच्छेपत्दासिद्े: विचारवदुपगमनस्यापि विद्याङ्गत्वोपपत्तेश्रेति भावः । पूर्वाक्तातिप्रसङ्गं परिहरति-अध्ययनविध्यभावे त्विति । अध्ययनवि- ध्यभावे तु लिखिनपाठादिव्यावृत्त्यसिद्े: सफनोऽध्ययने नियमविधिरिति सम्बन्धः ।

१४ अद्वैतमञ्री ।

विधीयमानत्वान्न तदर्थ गुरुमुखोच्चारणान्चारणमध्ययनं द्वा- रीकरोती'ति लिखितपाठादिव्यावृत्त्यसिद्धेः सफलोऽ्ध्ययने नियमविधिः । न च तात्पर्यादिभ्रमनिरासाय वेदान्तविचा- रार्थिनः कदाचित् द्ैतशास्त्रेऽपि प्रवृत्तिः स्यात । तत्ापि त- दभिमतयोजनया वेदान्तविचारसत्त्वादित्यद्वैतात्मपरवेदा- न्तविचारनियमविधिरर्थवानिति वाच्यम्। स्वयमेव तात्पर्य- भ्रमहेतोस्तस्य तन्निरामकत्वाभावेन साधनान्तरप्राप्त्यभा- वात्। तन्निरासकत्वभ्रमेण तत्रापि कस्यचित्प्रवृत्तिः स्यादि- त्येतावता श्रोतव्य इति नियमविधेरभ्युपगम इत्यपि न। ई- श्वरानुग्रहलव्धाद्वैतश्रद्धारहितस्य श्रोतव्यवाक्येऽि पराभि-

तदर्थमिति। अक्षरावाप्त्यर्थमित्यर्थः । अध्ययनाङ्गोपगमनस्य विद्यार्थोपगमना- पेक्षया विशेपार्थकस्तुशब्दः। तमेवाह-उपगमनमित्यादिना। अध्ययनस्या- क्षरावाप्तिफलकत्वं विवरणादौ साधितमिति भावः। व्यावर्त्यान्तरं दृपयनि-न च तात्पर्यादीति। ननु, वस्तुतस्तन्निरामकत्वाभावेऽपि भिन्नात्मज्ञानं मुक्तिसाध- नमिति भ्रमद्वारा त्द्रमात्तत्र प्रवृत्तिः सम्भवतीत्युक्तमिति, नेत्याह-तन्निरासक- त्वभ्रमेणीति। इह जन्मनि जन्मान्तरे वा यज्ञाद्यनुष्ठानजनितदृढविविदिपावतः सा- धनचतुष्टयसम्पन्नस्य श्रनणविधावधिकार इत्यविवादम्। यज्ञादिजनितादृष्टं च

सम्पाद्य तादृशबह्मसाक्षात्कारे दृढेच्छां च विविदिषाशब्दितामुत्पाद्य तद्वारा अद्विती यात्मसाक्षात्कारसाधनभूताद्वितीयात्मश्रवणादावेव मुमुक्षुं प्रवर्तयति। न तु जीवभिन्ना- त्मज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वभ्रमापादनद्वारा भिन्नात्मज्ञानतत्साधनविचारादाविच्छा- प्रवृत्त्यादिकमप्युत्पादयति। तदिच्छादेर्भिन्नात्मविचारद्वारा यज्ञादिफलभूतनिप्प- पश्चव्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वाभावात्। तथा च स्मृतिः-'ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवास- ना।' इति। यज्ञादिसम्पादितादीश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतबह्मज्ञानेच्छारूपा तद्वासना भवतीति तदर्थः । तथा च यथोक्तभ्रमवतः अद्वैतबह्मतत्त्वसाक्षात्कारादाविच्छा- श्रद्धादिशून्यस्य श्रवणविधावनधिकारान्न तं प्रति नियमविधिरर्थवानित्याह-ई- श्वरानुग्रहेति। पराभिमतेति। 'आत्मा श्रोतव्य'इति श्रृतावात्मशब्दर्तावत

मिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यारूपाने प्रथमपरिच्छेदः ।

मतयोजनया सद्ितीयात्मविचारविधिपरत्वभ्रमसम्भवेन भ्र- मप्रयुक्ताया अन्यत्र प्रवृत्तेर्विधिशतेनाप्यपरिहार्यत्वात्। न च व्यापारान्तरनवृ्त्यर्था परिसङ्ख्येति वाच्यम्। असन्न्यासि- नो व्यापारान्तरनिवृत्तेरशक्यत्वात् सन्न्यासिनस्तन्निवृत्तेः ब- ह्मसंस्थया सह सन्न्यासविधायकेन 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेती'ति श्रुत्यन्तरेण सिद्धतया सन्न्यासविधायकश्रुत्यन्तरमपेक्ष्य श्रो तव्यवाक्येन तस्य व्यापारान्तरनिवृत्त्युपदेशस्य व्यर्थत्वात्। न च विचारविध्यसम्भवेऽपि विचारविषये वेदान्ते नियमवि- धिः सम्भवति। भाषाप्रबन्धादिव्यावर्त्यमत्त्वादिति शङ्क्य- म्। सन्निधानादेव वेदान्तनियमस्य लब्धत्वेन विधिविष-

जीवपर एव। न परमात्मपरः । 'आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवती'तिपू- र्ववाक्ये जीवस्य प्रकृतत्वात्। न च 'इदं सर्व यदयमात्मे'तिवाक्यशेपे सर्वात्म- कम्य परमात्मनः प्रतिपादनात् श्रोतव्यवाक्यस्थमात्मपदमद्वितीयात्मपरमिति वा- च्यम। तत्रापि तत्प्तिपादनासिद्ेः । न हि प्रपञ्चपरमात्मनोरभेदस्सम्भवति । चेतनाचेतनयोरैक्यस्य विरुद्वत्वात, शतरमेदध्यानविधिपरत्वोपपत्तेश्रेत्यादियोजना पराभिमता द्रष्टव्या। अन्यत्रेति । मिन्नात्मविचार इत्यर्थः । परिसङ्कयाविधि दूषयति-न चेति। श्रवणविधिना कि गृहस्थादेः व्यापारान्तरनिवृत्तिरुपदि- इयते, किं वा सन्न्यासविधिना सिद्धस्य सन्न्यासिन इति विकल्पं मनसि निधाय क्रमेण दृपयति-असन्न्यासिन इति। अशक्यत्वाढिति । विध्यन्तरविरो- घापत्तिरशक्यत्वे हेतुः । तन्निवृत्तेस्सिद्धतया उपदेशस्य व्यर्थत्वादिति सम्बन्धः। 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमती'ति श्रुत्यन्तरस्य ब्रह्मसंस्थताधर्मकसन्न्यासाश्रमविधायकर्त्व 'परामर्श जैमिनि'रित्यविकरणभाप्येस्फुटमिति भावः । विचारविषयत्वेन वेदान्त- नियमविधिरिति पक्षं दृषयति-न च विचारेति।सन्निधानादेवेति। अधीतसा- ङ्रस्वाध्यायस्य वेदान्तैरापानप्रतिपन्नवह्मात्मजिज्ञासोः जिज्ञासानिवर्तकनिर्णयाय कर्तव्यत्वेन विचारे प्ाप्ते सति विचारविषयमन्व्रेषमाणस्य वेदान्तानां बृद्धि- स्थत्वात् वेदान्ता एव मया विचारणीया इति बुद्धिरुत्पद्यते। तथा च

अद्वैतमत्ञरी:

यत्वायोगात्, 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यर्थावशोधार्थनियम विधिवलादेवाध्ययनगृहीतवेदोत्पादितं वेदार्थज्ञानं फलपर्य वसायि, न कारणान्तरोत्पादितमित्यस्यार्थग्य लब्धत्वेन वेदार्थे ब्रह्मणि मोक्षाय ज्ञातव्ये भाषाप्रबन्धादीनामपाप्ेश्च। न च 'सहकार्यन्तरविधि' रित्यधिकरणे वाल्यपाण्डित्यमौनश- व्दितेषु श्रवणमनननिदिध्यामनेषु विधिरम्युपगत इति वा- च्यम्। विचारे विचार्य्यतात्र्यनिर्णयहेतुच्वस्य वस्तुभिद्धय-

च वस्त्वयगमवेशद्यहेतुत्वस्य च लोकसिद्धत्वेन तेषु विध्य- नपेक्षणात् विधिच्छायार्थवानस्येव परशंमादाग प्रदृत्त्यति-

विधिं विनैव वेदान्तनियमम्य लब्घत्वेन विविना नन्नियमन तथमित्वर्थ। तिि विनेत वदान्तनियमलामे हेत्वन्तरमाह-म्वाध्याय इति। अथविवाधेति। मी-

जनिनमिति रीत्या अध्यपनावेधिकलक्षरवासे, पुरुपाथपयत्रमानकल्पनात् न भषा-

सूत्रमाध्यविरोवं शाङने-न चेति। अभ्युपगत इत। मुत्रभापकाराम्या मिति शेषः। वरिरोधं परिहर्तु प्रथर्म श्रवणादीना विधियोग् क्रियारूपतवेवि नित्य प्राप्तत्वात् न विधयत्वमित्वाह-विचार इि।तपात्ययतत्र तन्परदे वातु परम।अवगमस्य वैशद्यं प्रतिबन्धराहित्यम्। सुत्रभाप्ययोः श्रवणादिविवित्वतय- वहारो गौणः । मुख्यासम्भवस्य द्शितत्वादिति विरोधं परिहरति-विधिच्छा- यार्थवादस्यवात। 'विष्णुरुपंशु यष्टव्य' इत्यादेरितत्यर्थः । तथाहि -'उपांशु याजमन्तरा यजनी'त्याम्राय पुनराम्ायते-'विप्णुरुपांशु यष्टव्यः, प्रजापतिरुपां श यष्ट- न्यः, अग्नीपोमायुपंशु यष्टव्या'विति। अत्रान्तरावाक्यमाग्नेयाग्ीपोमीयपुरोडाशयो रन्तरालकालविशिष्टयागविधायकम। विप्ण्वादिवाक्यत्रयं तु मन्त्रवर्णप्राप्तवैकल्पि-

सिद्धान्तकेशमङ्गहे सव्यास्याने प्रथमपरिच्छेदः । १७

कदेवतानुवादेन अन्तरावाक्यविहिनयागस्तावकमर्थवादमात्रमिति व्यवग्थापितं पूर्वत- नत्रे। तइत्र दृष्टान्त-वेन उदाहतमिति द्रष्टन्यम्। यत्तु तत्कारणं साङ्कययोगा- भिषन्न'मिति श्रतौ योगपदोपान्स्य व्यावर्त्यस्य सम्भवाद्विचारसमर्थानिकारिणं प्रति तद्यावृत्तिफलको नियमवविविस्सम्भवनीति, तन्न। वरिचारममर्थस्याविकारिण: कालान्त- रे सवोन्धावितानुपपत्तिवशेन अन्योभ्ावितानुपपत्तिवशन वा पुन तत्वसंशये मति अ- वधारणात्मकें वेदान्ताथज्ञानं न सम्भवनीति योग्यतावरोन तंप्रति विधि बिना विचा- रम्यैत नित्यतया प्राप्तत्वान्। यत्तु सगुणवल्मापासनं व्यावर्त्यमुक्तं, तन्न। श्रवण- विध्यविकारिणः सर्वतो निर् प्टहस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिद्वारा मुक्तिम धनसगुणोपासने प- क्षेऽपि प्रवृत्तेरसम्भवेन तम्य व्यावत्यत्वासम्भवात् सगुणोपासनस्यापि श्रवणादि- द्वारेत विद्यामावनत्वेन नवदलनदेरवाताल्यकक्ष।त्ववन सगणोपासनस्य श्रवण- दिना सह विकल्पन प्राप्त्यभावाच्च न तद्यावृत्तिफलकों नियमविविग्सम्भवति ।न च सगुणोपासनया श्रत्रणादिकं विनैत सगुणसाक्षातकारवत् निर्गणसाक्षात्कारोदयः स- म्भवतीति वाच्यम्। प्रमाणपमेयासम्भावनादि प्रतिबन्धनिवृत्तिद्वारा श्रवणादेम्सत्ता- निश्चयरूपवरह्मज्ञानोपायत्वग्राहकतया पूर्वोक्तप्रमाणासुरोधिन श्रवणादेः नित्यवद्नुवा- दलिङ्गिन च सगृणोपासनया क्रमेण परमाक्तिपतिवादकशास्त्रव्यापि श्रवणदिद्वारक- ज्ञानोत्पत्त्यविरोधित्वकल्पनान, अरवशादिकं विना सगुणोपारनमिसैव तत्त्वज्ञानोद- योपगमे देवताधिकरणविरोघाच। तदधिकरणे हि देवादीनां ररीराद्यम,वात् स- गुणव्रह्मोपासनेपु निर्गुणत्रह्मविद्यासाधनश्रवणादिष च नान्ति सामध्येम्।अतो न तष्त्रधिकार इति पूर्ववक्षचित्वा मन्त्राथवादवतिहासपुराणामाण्यात्े रीरादि सद्भावात् अन्त्यधिकार इति सिद्धान्तितम्। तत्रैः पूर्वपक्षप्रयोजनमुक्तं-देवा- वानां श्रवणाद्यधिकागमाव्र क्रममुक्तिफलकवल्मोपमनया प्राप्तदेवभावस्यापि श्र वणाद्यसम्भवेन विद्योदयासम्भवात् पुनरवृत्यापत्तौ क्रममुक्तिकामस्य मगुणोपाम- नेषु प्रवृत्यामाव इनि। मिद्धान्ते तु देवानां श्रतणाद्यधिकारसत्त्वादुक्त्तपवृत्तिसि- द्धिरिति प्रयोजनं दर्शिनम। इदं च प्रयोजनं देवताविकरणवसानभाव्ये मङ्ग हेण दर्शितम्। तथा च भप्य -- 'तनश्षार्थित्वादिसम्भवादुपपत्नी देवादीनामपि व- ह्मविद्यागामविकारः । क्रनमुक्तिदशनान्यवि एवनेवोपपद्यन्त इनि। एतमेवेत्यस्य- देवादीनां श्रवणाद्यधिकारे सत्यतरेत्यर्थः । तषां अ्रवणाद्यविकारे यानि श्रौतलि- द्वानि पूर्वमुपन्यम्तानि 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबध्यत स एव तदभवत् तथरषी- णाम् एकशतं हवै वर्षाणि मनवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्षमुवासे'त्येवमादीनि, तानि यथा उपपद्यन्ते, तथेत्यपिशन्दस्यार्थः। ननु, सगुणब्रह्योपासकानामपि सर्वेष

अद्वेतमञ्जरी ।

श्रवणादिनैव ज्ञानोदय इति नियमो नास्ति। सगुणोपासकस्यापि हिरण्यगभैस्य बृहदारण्यकमाप्ये पुरुषविधवाह्मणव्याख्यानावसरे श्रवणाद्ीनां प्रणिपातादीनां चाभावेऽपि ज्ञानजन्मप्रतिपादनादिति चेत् न । हिरण्यगर्भस्यापि वामदेववत् जन्मान्तराश्रवणादिनैव ज्ञानजन्मसम्भवात्। तत्रैव भाष्ये श्रवणमनननिदि- ध्यासनानां साक्षाज्ज्ञेयविषयत्वादिति वाक्ये साक्षात्पदेन श्रवणादेः ज्ञेयब्रह्म- व्यञ्जकस्य प्रणिपाताद्यपेक्षयावश्यकत्वसूचनेन जन्मान्तरीयश्रवणादिकल्पनस्य त- द्वाप्यवाक्याभिप्रेतत्वे अवगम्यमाने सति तत्पूर्वभाप्ये श्रवणादिकं बिना का-

रभस्य वामदेवादेरिव जन्मान्तरीये ज्ञानसाधने कल्पनीये सति क्लप्तश्रव- णादिकल्पनस्यैव न्याय्यत्वाच्च। न च ज्ञानोत्पत्तिस्थले सवत्र श्रवणादिनि- यमो नास्ति। योगमार्गे प्रवृत्तस्य श्रवणाद्यभावेऽपि तत्त्व्साक्षात्कारोदयस्वीका - राह्विति वाच्यम्। 'ओमित्यात्मानं युञ्जीत ओमित्येवंध्यायथात्मानमि' त्यादि- ध्यानविधिबलेन 'तत्कारणं साङ्गययोगाभिपन्नं विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्- मित्यादिश्रौतलिङ्गसहकृतेन विचारासमर्थस्य योगमार्गे अधिकार इति तृतीयप- रिच्छेदे वक्ष्यमाणतया विचारसमर्थस्य विचारं विना ज्ञानोत्प्त्यनभ्युपगमात्। एवं यद्यन साधनमदष्टद्वारा तत्त्त्रज्ञानसावनत्वेन शास्त्रसिद्धं, तत् सर्व सगुणोपा- सनवत् दष्टसामग्रीभतसाङ्गयमार्गेण, तदशक्ता योगमार्गेण वा तत्त्वज्ञानसाधनमि- ति कल्प्यते। न त्वटृष्टमात्रान ज्ञानलाभः कल्पयितुं युक्तः । अन्यथा जीव- नादष्टमात्रादेव सतन्यपानादिप्रवृत्तिकल्पनापत्त्या तत्रापीष्टसाघनतास्मरणं जन्मा- नतरीयसंस्कारहेनुकं सर्वसम्प्रतिपन्नं न कल्पनीयं स्यात्। क्लप्तदष्टकारणं वि ना कार्योत्पत्ययोगस्योभयत्र तुल्यत्वात्। अत एव पञ्चदश्यां तत्त्वज्ञानं प्रति मार्गद्वूयनियम उक्त :- साङ्गययोगौ प्रकृत्य 'इति मार्गो विचार्याथ जगाद परमे- श्वरः ।' इति। सङ्गहकर्तापि तृतीयपरिच्छेदे साङ्गययोगशब्दितमार्गद्वयमेव विद्यावाप्त्युपायत्वेन वक्ष्यति-एवं श्रवणमननादिसाधनानुष्ठानप्रवणस्य विद्यावा- प्तिरिति अत्मिन्नर्थे सर्वसम्प्रतिपन्ने स्थिते भारतीतीर्थाः ध्यानदीपे विद्यावाप्ता- वुषयान्तरमप्याह'रितिग्रन्थेन। तदयं निष्कर्षः-विद्याधिकारिणो विचारसम- र्थकष्य प्रतिषेधाभावे वेदान्तश्रवणमनुष्ठेयम्। सति तु प्रतिषेधे इतिहासपुराणभाषा- प्रबन्ादिश्रवणमनुष्ठेयम् । विद्याधिकारिणो विचारासमर्थस्य तु त्रैवर्णिकस्य योग- शव्द्ितनिर्गुणोपामनमनुषेयम्। मार्गद्वयासम्भवे च तत्सम्भवयोग्यजन्मप्राप्त्या तदन्यतरानृष्ठानद्वारा ज्ञानलाभ इति। तथा च श्रवणािकारिणि श्रवणस्य नि-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

शयकरत्वमात्रेण तत्र विधिव्यवहारात्। एवं.च श्रवणविध्य- भावात् कर्मकाण्डविचारवत् ब्रह्मकाण्डविचारोऽप्यध्ययनविधि- मूलइत्याचार्यवाचस्पतिपक्षानुसारिणः॥ विचार्यस्य च ब्रह्मणः जगजन्मस्थितिलयकारणत्वं ल-

त्यप्राप्तत्वात् तत्तुल्यकक्ष्यतया साधनान्तरस्य कस्य चिद्विकल्प्य समुच्चित्य वा प्राप्त्यभावात् न तत्र विध्यवकाश इति सिद्धम् । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति श्र- वणादेः नित्यप्राप्तत्वात् विधिं विनैव श्रवणाद्यनुष्ठानं सिध्यतीति प्रतिपादितम् । इ- दानीं श्रवणानुष्ठापकविध्यपेक्षायामपि यथा कर्मकाण्डश्रवणं 'कर्मवाक्यविचारः कर्तव्य' इति पृथग्विध्यभावेऽपि अध्ययनविधिचलादेव सिध्यति, एवं वेदान्त- श्रवणमपि तद्वलादेव सिध्यतीति न श्रोतव्यवाक्ये प्ृथग्विचारविध्यपेक्षास्तीत्याशयेनो- पसंहरति-एवं चेति। लोकत एव शवणादेः प्राप्तत्वे सति श्रवणविध्यपेक्षाभावा- दित्यक्षरार्थः। श्रातव्यवाक्यार्थविचारण प्रथमसत्रार्थम्सङ्गृहीतः। क्रमप्राप्तं द्वितीय- सत्रार्थ सङ्गृह्णाति-विचार्यस्य चेति। चकारोवधारणार्थस्सन् श्रुत्येत्यनेन सम्ब- घयते। श्रुत्यैव लक्षणमुक्तम्। न तुव्याप्त्यादिलक्षणवत् पुरुषोत्म्ेक्षितमित्यर्थः । 'येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासख। तङ्गहे'ति वाक्यशेष आदिपदार्थः । श्रुतौ यत इति यच्छब्देन ब्रह्मवल्यां निरूपितं सत्यज्ञानानन्दा- नन्तात्मकं ब्रह्म परिगृह्यते। सर्वनाम्नः प्रकृतपधानपरापर्शकत्वस्वाभाव्यात्। त- तश्र यच्छ्रुतिसामर्थ्यादेव ब्रह्मणस्सचचिदानन्दस्वरूपात्मकं स्वरूपलक्षण लम्यते । पश्चमी च प्रकृतित्वं हेतुत्वसामान्यं वा वक्ति। हेतुत्वसामान्यं च प्रकृतिकर्वुभयसाधा- रणमित्यविशेषादभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपं लक्षणं लभ्यते। इदंशब्देन प्रत्यक्षा- द्युपस्थितं सर्वमुच्यते। भूतशब्दश्च पृथिव्यादिमहाभूतेपु प्राणिषु च रूदः । प्र- कृते च विनिगमनाविरहेण रुढ्योरनुन्मेपात भवन्तीति व्युत्पतत्या कार्यमात्रं भूत- शब्देनोच्यते। जीवन्ति स्थिति लभन्ते। प्रयन्ति लीयमानानि सन्ति यत् अभिसंवि- शन्ति येन तादात्म्यं गच्छन्तीति यावत् । तत् कारणं ब्रह्म तद्विजिज्ञाससव वि- शेषेण सचिदानन्दैकरसपूर्णप्रत्यारूपेण ज्ञातुं साक्षात्कर्तुमिच्छसव। इच्छामात्रिणो- क्तसाक्षात्कारालाभात् सन्प्रत्ययेन विचारो लक्ष्यते। उक्तलक्षणमुखेन ब्रह्म वि- चारयेत्यर्थः । अत्र यतो भूतानि जायन्ते, तत ब्रह्म, येन जीवन्ती, तत् ब्रह्म, य- दभिसंविशन्ति, तद्गह्वेतिश्रुतिपाठे सति जगज्जन्मकारणत्वं तत्स्थितिकारणत्वं त-

अंद्वैतमख्जरी

क्षणमुक्तं 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इत्यादि श्रु- त्या। जगजन्मंस्थितिलथेषु एकैककारणत्वमप्यनन्यगामि- त्वालक्षणं भवितुमर्हतीति चेत्, सत्यम्। लक्षगलयमेवेदं पर- स्रनिरपेक्षम्। अत एव 'अता चराचरग्रहणादि त्याद्यिकरणे-

छपकारणत्त्रं च प्रत्येकमेव श्रृत्या बझ्मलक्षणतुक्तं म्यात। नतु तथा पाठोड्ति । अ्य जन्मारित्रितयकारणत्वं श्रुत्या लक्षणमुक्तमिति प्रतिभाति। तदाक्षिपति- जगन्न्मस्थितिउ पोजति। निर्वेशणाणे मपानी। 'यनो भूवानि जायन्त' इत्युपक्रम्य 'तङ्गह्म'ति श्रुया लक्ष्े व्रह्माग कारणत्वम्य सत्त्वप्रतिपादनात् नामम्भनः। तद्वसत्यवचनेन लक्ष्यव्रह्मव्यक्तरेकनवावगशन् नाव्प्त्यवकाश इ- निदोषदवराभाव सिह्धं कृत्वा अतिपाप्तिरपि नाम्तीत्याह-अनन्यगामित्वा- रिति। वझ्मान्यगामित्वाभावादित्यः । नन, प्रवानेतिव्याप्तिः। तम्य सा- क्वंयरुगदानत्वाभ्युगमन उवादाननया जगजन्महनृत्वम्याधाग्तया म्ितिहेनु- सम्य लयावारया लाहेतसतम्य चतत्रापि सत्ादिति चेन्न। तत्तत्कर्तृत्वम्यापि लक्षणे विशेषगत्वेन विविलषिया जंडे प्रबान तदयोगात्। न च तत्तत्कतृत्वमे- व प्रयक लक्षगान्तु। कि नहगदानत्वरूपविरोप्येणति वाच्यम्। अदष्ठद्वारा जगज्न्मादिकतीर जीवे अतिव्पाप्तिवार कत्वात् परिच्छित्नीवम्य तुदनत्वा योगान्। न न साक्षाज्जगज्जन्मक तत्वं नियन्त्ृतया जगत्म्थनिहेतुत्वं सज्जिहीर्षया ज- गत्मह वृत्व च लक्षणमिति विवस्षया जीवेडनिव्याप्यभावादुपादानत्वरूपं विशेष्यं क्थमैव्रनि वाच्यम्। तहगदानत्वमर प्थगेव लक्षणमस्तु। मायाया बह्मो- पदानतामात्रघट्कत्व्रेन पृथगुषादानत्वाभावान् प्रधानादिकारणान्तरस्य चाप्रामा- णिकतेनातिव्याप्त्यमावादिति मात्रः। प्रत्येकं लक्षणत्सम्भमङ्गीकरोति-स- त्यमिति। ताहं श्रुन्या त्रिनयकारणत्वं कर्यं लक्षणमुक्तमित्याशङ्कय श्रुतेरि

दमिति। इदं जगत्कारणत्रं जन्मादीनां मध्ये एकैकनिरूपितं परस्परनिरपेक्षं सलक्षणत्रयमेत् श्रु्यमिमनं, न तु वितयनिरूपितकारणत्वरूपमेके लक्षणमित्यथः । त्रयपदमनेकपरं, न तु त्रित्वनियमपरम्। ततोऽप्याधिक्यस्य शङ्कावरुरे द्शित- त्वादिनि बोध्यम्। जगत्संहर्तृत्वादे: प्रत्येकं ब्रह्मलक्षणत्वे सूत्रकारादिसम्मतिमाह- अत एवेति। अत्रादिपदेन अन्तर्याम्यधिकरणजगद्वाचित्वाधिकरणयोम्सङ्गहः ।

सिद्धान्तकेशसङ्गहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । ४ १

अयमर्थः कठवल्यां पक्ते-'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे मत ओदनः । मृत्युर्य- स्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र स' इति । अत्र ब्रह्मक्षत्रयोः प्रयुक्त ओदनश- उदस्तावन् मुख्यः, किंतुगैणः। लोके च ओदनशब्दमुख्यार्थस्यादनीयत्व- सिद्धेरदनीयत्वेन गुणेन तयोरोदनशब्दः प्रवर्नते । तथा च यस्य ब्रह्मक्षत्रे ओद- नवददनीये इत्युक्तौ यच्छब्दार्थस्यात्तृत्वं प्रतीयते। अनेनैवाभिप्रायेणोक्तं सूत्रे

भोज्यत्वरूपमेंक, विनाश्यत्वरूपमपरम्। परं तु भोज्यत्वगुणः प्रसिद्धः, न तु विनाशित्वगुणः । गौणप्रयोगे च प्रसिद्धगुण एव ग्रृहते । यथा अग्निर्माणवक इत्यत्राग्निगतशुनित्वादिगुण एवोपादीयते। प्रसिद्धत्वात्, न तृ तद्गतोऽपि विनाश्यत्वा- दिगुण, एवं प्रकृतेऽषि लोकप्रसिद्धिबलात् भोज्यत्वगुण एवौदनशव्दात् प्रतीयते । अस्ति च ब्रह्मक्षत्रयोरपि स्त्रीपिण्डरूपयोर्भोज्यत्वं पुमासं प्रति। ब्रह्मक्षत्रयोश्च भोज्य- त्वप्रतीतौ सत्यां तत्प्रतिसम्बन्धिनि यच्छब्दार्थे पूर्वं प्रतीतमत्तृत्वं भोक्तृत्ववरूपं जीव- लिंङ्गं पर्यवस्यति। यदा त्वोदनपदस्य मृत्यूपसेचनपदसत्निधानात् बलक्षत्रयोः वि नाश्यत्वगुणस्सीक्रियते, न तु भोज्यत्वगुणः । स्त्रीपिण्डरूपब्रह्मक्षत्रकर्मकभुनिक्रियायां मृत्योरुपसेचनत्वासम्भवेन 'मृत्युर्यस्योपसेचनमि'त्यंशस्थानन्वयप्रसङ्गात्। ब्रह्मक्ष- त्रयोः विनाशने तु मृत्योः सहायत्वरूपमुपसेचनत्वमस्तीति न तदनन्वयप्रसक्तिः, तदा तत्प्रतिसम्बन्धिनि यच्छब्दार्ये पूर्व प्रतीतमहृत्वं संहर्तृत्वरूपं पर्यवस्यति। विनाशित्वगुणग्रहणपक्षे त्वयं विशेषो लभ्यते। लोके हि दध्यादिरूपमुपसेचनं स्वमिश्रितान्नादिनाशे साधनं दष्टमिति मृत्यूपसेचनपदयोगबलात् समृत्युकस्य च- शचरात्मकस्य जगतो विनाशनं प्रतीयते। तदनुसारात् बह्मक्षत्रपदयोरजहल्ल- क्षणया कृत्स्नजगत्परत्वं च प्रतीयिते । तत्प्रतिसम्बन्धिन्यपि यच्छब्दार्थे कृत्स्न- जगत्संहर्तृत्वरूपं ब्रह्मलिङ्गं भाति। एवंस्थिते प्रथममदनीयत्वगुणयोगात् प्रती- तोडना किं जीवः परमात्मेति संशयः । तत्र पूर्वपक्षः जीव एवेति। लोकप्र- सिद्ध्नुसारेण अत्तृत्वस्य भोक्तृत्वरूपतापतीतेः । न परमात्मा । 'अनश्नन्नि'- ति वचनेन तस्य भोक्तृत्वनिषेधादिति । सिद्धान्तस्तु अत्ता परमात्मा । कुतः, चराचरग्रहणात्। मृत्यूपसेचनपदानुरोधेन पूर्वोक्तरीत्या अत्तृत्वस्य चराचरात्म- कसकळजगत्संहर्तृत्वरूपत्वपतीतेः । न च परमात्मनोऽन्यस्य जगत्संहर्तृत्वं सम्भ- वति। न च लोकप्रसिद्धिबलाद्वत्तृत्वं भोकतृत्वरूपं भातीत्युक्तमिति वाच्यम् । तत्प्रसिद्यपेक्षया वाक्यशेषाधीनविनाश्यत्वगुणप्रसिद्धेः शीघतरत्वेन बलवत्त्वात्। अतोऽत्ता पर एवेति निर्णयः। ससंहर्ता परमेश्वरो यत्र निर्विशेषे भेदकरपन-

४२ अद्वैतमञ्जरी ।

या वर्तते, तन्निर्विशेषं परमात्मानम्, इत्था इत्थं को वेद न कोऽपीति तस्य दु- विज्ञेयत्वमुदाह्हतमन्त्रचतुर्भपादेन विवक्षितमिति बोध्यम्। 'अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् '। 'य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽन्त- रो यमयती' त्युपक्रम्य 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् योऽप्मु तिष्ठान्नि' त्यादिना कां- श्चित् पर्यायानुक्त्वा 'इत्यधिदैवतमि' त्युपसंत्त्य पुनः 'यस्सर्वेष् भूतेषु तिष्ठन यस्सर्वेषु लोकेषु यस्सर्वेषु वेदेषु यस्सर्वेपु यज्ञे' प्वित्यादयः केचन पर्यायाः का- ण्वमाध्यन्दिनपाठभेदेनास्नाताः। तत्राषिदैवादिषु दैवभूतलोकवेदयज्ञादिषु श्रुतो- इन्तर्यामी परमात्मा। कुतः तद्दर्मव्यपदेशात् तद्धर्मश्य परमात्मधर्मस्याविशषेण सर्वस्थितिकर्तृत्वरूपसर्वनियन्तृत्वस्य 'येन जातानि जीवन्ती' तिश्रुतिसिद्धस्य वा- क्योपक्रमे 'य इमं च लोक' मित्यादिना व्यपदेशात् न जीवादिरन्तर्यामी । तस्योक्तधमसम्भवादिति सूत्रार्थः । 'जगद्वाचित्वात् i' कौधीतकिब्राह्मणे बा- लाक्यजातशत्रुसंवादे बालाकिं ब्राह्मणं प्रति अजातशत्रोर्वचनं श्रयते-'यो वै बा- लाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः पुरुप' इति। अत्र वेदितव्यत्वेन श्रतः पुरुषः 'जीवः परो वे' ति संशये जीव इति पूर्वपक्षः । पु- रुपपदस्य जीवे रूढत्वात् । 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति कर्महैव तदूचतु- रि' त्यादौ वेदे, लोके च 'पुण्यकर्मायं, यतस्सुखी वर्तत' इत्यादौ कर्मपदस्य धर्मादौ प्रयोगदर्शनेन तत्र रूढत्वाच्चे।चतुरातभागयाज्ञवल्क्यावित्यर्थः । कर्मसम्बन्धी पुरुषो नीव एव, न परमात्मा। तस्य धर्माद्यभावात्। न चैतेपां पुरुषाणां कर्तेति' वाक्येन वेदि- तव्यपुरुषस्य प्रकृतादित्यचन्द्रादिपुरुषकर्तृत्वमुच्यमानं जीवे कथ सम्भवतीतिवाच्यम्। भोगोपकरणभूतानादित्यादिपुरुपान् प्रति भोक्तुः जीवस्यादृष्टद्वारा कर्तृत्वोपपत्तेः । अतं एव 'यस्य वैतन् कर्मेति' वाक्यं सङ्गतम्। अदष्टद्वारा प्रकृतपुरुषकर्तृत्वोपपा- दकत्वादित्येवंप्राप्ते सिद्धान्तः-कर्मशब्दस्य न धर्मादौ रूढिः । 'चलनात्मकं कर्मे'- तिप्रसिद्धयनुरोघेन परिस्पन्दे तस्य रूढत्वात्। कथं तर्हि धर्मादौ तत्प्रयोगनि- र्वाहः। विहितप्रतिषिद्धरूपदेहादिपरिस्पन्दजन्ये धर्मादौ लक्षणया प्रयोगोपपत्तेः । न च देवताध्यानादिरूपमनोमात्रव्यापारजन्ये धर्मादौ परिस्पन्दजन्यत्त्राभावेन ल- क्षणया प्रयोगेऽसति परिस्पन्द् इव धर्मादावपि रूढिरपरिहार्येति वाच्यम् । त- रहि प्रकृते विनिगमनाविरहेण रूढ्योरनुन्मेषे सति क्रियत इति कर्मेति व्युत्पत्त्या कर्मपदं कार्यमात्रमाह। एतत्पदमपि प्रत्यक्षाद्युपस्थितवस्तुमात्रमाह। प्रकृतस्य तत्परामर्शयोग्यस्य कस्यचिदमावात्। तथा च एतत् कृत्स्ं जगत् यस्य कर्म कार्मित्यर्थलाभेन वेदितव्यपुरुषस्याशेषजगढुत्पत्तिकर्तृत्वं सिध्यति । तच व

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्त्ः। ४३

षु सर्वसंहर्तृत्वादिकं प्रत्येकं ब्रह्मलिङ्गतया उपन्यस्तमिति कौमुदीकाराः॥ अन्ये तु जन्मकारणत्वस्य स्थितिकारणत्वस्य चान-

हलिङ्गम्। आदित्यादिपुरुषकर्तृत्वमपि न मुरुयं जीवम्य सम्भवति । 'एतेषां पुरुषाणां कर्ते'त्यत्र मुख्यकर्तृग्रहणसम्भवे गौणकर्तृग्रहणायोगात्।न चाशेषजग- त्कर्तृत्वोक्तौ तत एवादित्यादिकर्तृत्वस्यापि लाभात् प्टथक्तदुक्तित्यर्थेति वाच्यम्। मन्त्रार्थवादादिष्वादित्यचन्द्रादिपुरुषाणां महामहिमसङ्कीर्तनेन तेषु सञ्जातपरवह्म- त्वभ्रान्तिनिवर्तकत्वन पथगुक्तिसाफल्यात् । पुरुषपद्रस्थापि न जीवे रूढिः । पूरणान पुरुष इति क्लप्तयोगेनैव कृत्स्जगद्यापिनि ब्रह्मणीव कृत्स्शरीरव्या- पिनि जीवेऽषि प्रयोगोपपत्त्या तत्र रूढेरकल्पनात्। तत्कल्पनेऽपि योगवत् रूढेरपि जीवब्रह्मसाधारणचेतनमात्रे कल्पनोपपत्तेश्च न पुरुषश्रृतिः जीवपक्षपा- निनी। श्रुतिपाठे क्वचित् पुरुषपदाश्रवणाच्च। तथाचायं सूत्रार्थः वेदितव्यः- पुरुषः परमात्मा। कृत्स्नजगत्कर्तृत्वात् । न च हेत्वसिद्धिः । कर्मपदस्य ज- गद्वाचित्वात्। तस्माद्वेदितव्यः पुरुपः परमात्मेति सिद्धम्। एवं च सर्वसंहर्तृत्वा-

चित्वाधिकरणोक्तं सर्वजगदुत्पत्तिकर्तत्वं च गृह्यते। ननु, यत इत्यादिश्रुत्या जीवव्यावृत्तेश्वरस्य तत्पदवाच्यम्य ब्रह्मणो लक्षणमुक्तमिति तात्पर्यवर्णनमयुक्तम् ।

ताम्मतमाह-अन्ये त्विति। चेतनाचेतनात्मककृत्स्मृतोपादानत्वन्रतिपत्तिर्हि ब- ह्मणोऽद्वितीयत्वबोधहेतुः । न च चेतनानां नित्यत्वात् कथं ततुपादानत्वं ब्रह्म- ण इति वाच्यम्। तेपां स्वरूपेण नित्यत्वेऽपि शरीरद्वयविशिष्टतया कार्यत्वो- पगमात्। न चैवमपि ब्रह्मापेक्षया द्वितीयस्य तत्कार्यजगत एव विद्यमानत्वात् कथं तहुपादानत्वमद्वितीयत्वप्रत्यायकमिति वाच्यम् । कार्यस्य हि उपादानमेव वास्तवं स्वरूपं, न तु तदतिरिक्त वास्तवं स्वरूपमस्ति। नामरपात्मकजगदृपं तु मिथ्याभृतमित्यारम्मणाद्यधिकरणेपु व्यवस्थितत्वात्। अतस्सर्वोपादानत्वं सर्व- स्य वास्तवं स्वरूपं ब्रह्मवेति बोधनद्वारा ब्रह्मणो वास्तवाद्वितीयत्वबोधहेतुर्भव- ति। अद्वितीयव्रह्मनोधश्र मुक्तिहेतुरिति मुक्तिपयोजकवह्माद्वितीयत्वबोघहेतुभ्

अद्ैतमअरी ।

मित्तसाधारण्यात् उपादानत्वप्रत्यायनाय प्रपञ्चस्य ब्रह्मणि लयो दर्शितः। अस्तु ब्रह्म जगदुपादानं, तज्जन्मनि घटजन्म- नि कुलालवत्तत्सिथितौ राज्यस्थेमनि राजवचचोपादानादन्य- देव निमितं भविष्यतीति शङ्गाव्यवच्छेदाय तस्येव जग- ज्जननजीवननियामकत्वमुक्तम्। तथाचैकमेवेदं लक्षणम् अ- भिन्ननिमित्तोपादानतयाद्वितीयं ब्रह्मोपलक्षयतीत्याहुः ।

तापादानत्वप्रत्यायनार्थ 'यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ती'ति श्रृतिभागेन ब्रह्मणि सर्वभू- तलयो दर्शित इत्याह-उपादानत्वेति। ननु, घटाछुपादाने मृदादौ वटादि- लयाधारत्ववत् जन्मादिकारणत्वस्यापि सत्त्वेन तद्वलादपि उपादानत्वप्रत्ययस्स्या- दिति, नेत्याह-जन्मकारणत्वस्येति। निमित्तं कुलालदण्डचक्रादि। तर्ह श्रुतौ जन्मादिकारणत्वप्रतिपादनं व्यर्थम्। लयमात्रप्रतिपादनादेवेष्टसिद्धेरिति, नेत्याह-अस्त्विति। घट जन्मन्युपादानमृदतिरिक्तकुलालवत् जगज्न्मन्यपि उपादा- नब्रह्मापेक्षया अन्यत् कर्तृरूपं निमित्तं भविष्यतीति भ्रमव्यवच्छेदाय तम्यैव ब्रह्मण एव श्रुतौ जगज्जननकर्तृत्वमुक्तम्। तथा राज्यस्थेम्नि पालनरूपे पालनीयपजाद्यपादानाति रिक्तराजवत् जगतसस्थितौ जगदुपादानबह्मापेक्षया अन्यत् निमित्तं नियन्तृतया स्थि- तिहेतुभूनं भविष्यतीति शङ्काव्यवच्छेदाय तस्यैव ब्रह्मणो जगज्जीवनियामकत्वं श्रत्या उक्तमित्यथः। तथा चेति। जगज्जनन नीवननियामकत्वाम्यां जगदुपादानब्रह्म- ण एव तन्निमित्तत्वप्रतीतौ सिद्धायामित्यर्थः । इदं श्रृत्युक्तं लक्षणमेकं सदेवाभिन्न- निमित्तोपदानत्वे पर्यवस्यदद्वितीयं ब्रह्म लक्षयति ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वस्तित्वशङ्का- निराकरणद्वारेण ज्ञापयति, न तु प्रत्येकलक्षण सदित्यर्थः । निमित्तं च तढपादा- नं चति निभित्तोपादानम् । अभिन्नं च तननिमित्तोपादानं चेति पुनः कर्मघारयः । आद्यकर्मधारयादेव निमित्तोपादानयोरमेदे सिद्धेपि पुनरभिन्नपदं कर्मधारयावगता- भेद: ऐक्यलक्षण एव, न नीलोत्पलादौ गुणगुणिनोरिव तादात्म्यरूप इतिज्ञापनार्थ- मिति बोध्यम्। ननु, यत् इति पञ्चमीश्वित्या सर्वभूतलयाधारत्वलिङ्गिन च निश्चितं ब्रह्मण उपादानत्वं प्रधानस्येव परिणामित्वरूपं वा, परमाणनामिवारम्भकत्वरूपं वा, रज्वाद्रेरारोपितसर्पादुपादानस्येव जगद्रूपविवर्ताधिष्ठानत्वरूपं वा वाच्यम् । तत्र नादः। ब्रह्मणः कूटस्थत्वात्। परिणामवादे हि परिणामपरिष्पामिनोः वास्तवाभेद-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ४९

ब्रह्मणश्च उपादानत्वम् अद्वितीयकूटस्थचैतन्यरूपस्य न पर- माणूनामिवारम्भकत्वरूपं, न च प्रकृतेरिव परिणामित्व- रूपं, किं त्वविद्यया वियदादिप्रपञ्चरूपेण विवर्तमानत्वलक्ष- णम्। वस्तुनस्तत्समसत्ताकोऽन्यथाभावः परिणामः, तदस- मसत्ताको विवर्त इति वा, कारणसलक्षणोऽन्यथाभावः प-

स्वीकारेण ब्रह्मणः परिणामित्वे परिणामजन्मादयोऽषि ब्रह्मण प्रसज्येरन्। त- था च जन्ममरणादिविकारशन्यत्वलक्षणं श्रुतिसिद्ध क्ूटस्थत्वं तस्य भज्येत। ततश्र कूटस्थत्वात् तस्य परिणामित्वं न सम्भवति। न द्वितीयः। अद्वितीयत्वाङ्गह्मणः । ब-

दित्याशयेनाह-ब्रह्मणश्रेति। तृतीयप्रकारः परिशिप्यत इत्याह-किं त्वित्या- दिना। ननु, बह्मतद्विवर्तप्रपञ्चयोरभेदः सिद्धान्ते उपेयते। आरम्मवादे तु आर- भ्यमारम्भकादत्यन्तभिन्नमुपेयत इति आरम्यविवर्तयोः भेदः स्पष्टः। सिद्धान्त इव परिणामवादेऽपि, साङ्गयाद्यभिमते परिणामपरिणामिनोरभेदाम्युपगमात् विवर्तपरिणा- मयोरमेदः कथमवगन्तव्य इत्याशङ्कय लक्षणमेदादित्याह-वस्तुन इति। वस्तुन उपादानत्वाभिमतस्य। अन्यथा पूर्वरूपापेक्षया रूपान्तरेण भावः भवनमव्स्थानम् अन्यथाभावः अदस्थाविशेष इति यावत्। तत्समसत्ताकः तेन वस्तुना समा सत्ता यस्य अन्यथाभावस्य, स तथा। तथा च उपादानत्वाभिमतवस्तुसत्तासमानसत्ता- कत्वे सति तदवस्थाविशेषरूपत्वं तत्परिणामत्वमिति परिणामलक्षणं पर्यवस्यति। तत्र विवर्तवारणाय सत्यन्तम्। घटस्य तन्तुपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम्। बिव- र्तलक्षणमाह-तदिति। वस्तुनस्तदसमसत्ताकोऽन्यथामावो विवर्त इति सम्बन्धः । उपादानत्वाभिमतवस्तुमत्ताविषमसत्ताकत्वे सति तदवस्थाविशेषरूपत्वं तद्विवर्तत्वमि- ते विवर्तलक्षणम्। उपादानत्वाभिमतमृद्दम्तुसत्ताविषमसत्ताकत्वं चैतन्यस्याप्यस्ती- ति तस्य मृद्दस्तुविवर्तत्ववारणाय विशेष्यम् । परिणामवारणाय सत्यन्तम्। ब्रह्म- चैतन्यस्य पारमार्थिकी सत्ता, घटादिप्रपश्नस्य व्यावहारिकी सत्ता, शुक्तिरजतादे: प्रातिभासिकी सत्तेति सत्तात्रैविध्याङ्गीकारमते लक्षणभेद उक्तः । ब्रह्मणि घटादौ शक्तिरजतादौ च सर्वत्र वह्मस्वरूपभूता एकैव सत्ता, न तदतिरिक्तेति मतसाधार- ण्येन लक्षणान्तरमाह-कारणसलक्षण इति। उपादानत्वाभिमतवस्तुसलक्षणत्वे सति तदवस्थाविशेषत्वं तत्परिणामत्वमिति परिणामलक्षणम्। अत्र सालक्षण्यं ज-

४ ६

रिणामः, तदिलक्षणो विवर्त इति वा। कारणाभिन्नं कार्यं परिणामः, तदभेदं विनैव तद्यतिरेकेण दुर्वचं कार्यं विवर्त इति वा विवर्तपरिणामयोर्विवेक:॥

डत्वरूपं बोध्यम् । परिणामपरिणामिनोः जडत्वनियमान्न कृप्यव्याप्तिः शङ्कया। मृद्धस्तुनो घटपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम्। प्रपश्चस्य संवित्परिणामत्ववारणाय सत्यन्तम्। विवर्तलक्षणमाह-तदिति। उपादानत्वाभिमतत्रस्तुविलक्षणत्वे सति तदवस्थाविशेपत्वं तद्विवर्तत्वमिति विवर्तलक्षणम्। अत्र चित्त्तजडत्वरूपं वैलक्षण्यं विवक्षितम्। वियदान्विप्रपश्चवत् शुक्तिरजतादेरपि तत्तदवच्छिन्नचैतन्य एवाध्या- साङ्गोकारात् जडमात्रे व्वैतन्यविवर्ते तद्विलक्षणत्वमस्तीति लक्षणसङ्गतिः । उपादा- नत्वाभिमतजडविलक्षणे चैतन्ये जडविवर्तत्ववारणाय विशेष्यम्। मृत्परिणामे घटा- दौ मृद्विवर्तत्ववारणाय सत्यन्तम्। प्रकारन्तरेण विवर्नपरिणामयोः लक्षणमाह- कारणाभिन्नमिति। कारणत्वाभिमतवस्त्वभिन्नत्वे सति तत्कार्यत्वरं तत्परिणाम- त्वम्। वियदानौ ब्रह्मकार्यत्वमस्ति, तत्परिणामत्वं तु नाम्तीति तद्वारणाय सत्यन्तम्। वरम्मप्रपञ्चयोरारोपितामेदसत््वेऽपि लक्षणे विवक्षितस्य धर्मिद्वयसमा- नस्वभावाभेदस्याभावान्नातिव्यापप्िः । परिणामवादे मृदोपि घटाद्यभिन्नत्वमस्तीति तस्याः घटादिपरिणामत्ववारणाय विशेष्यम्। तदभेदमिति। वम्तुतः तदभेदं विनैवेत्यर्थः । व्यतिरेको भेदः । अस्मिन् लक्षगे कार्यत्वमविवक्षितम् । अनाद्यविद्यादेरवि विवर्तत्वाङ्गीकारात्। यद्वा कार्यरूपस्यैव विवर्तसयेदं लक्ष- णम्। तथा च उपादानत्वाभिमतवस्तुनम्सकाशाद्वम्तुतो भेदाभेदाभ्यां दुर्निरूप- त्वे सति कार्यत्वं कार्यरूपविवर्तलक्षणम्। अत्राविद्यां प्रति उपादानत्वाभिमतचैत- न्याद्वस्तुतो भेदामेद्ाभ्यां निरूपयितुमशक्यायामविद्यायामतिव्या्तिवारणाय विशे- व्यम्। आरम्भवादे उपादानादभेदेन दुर्निरूपकार्ये अतिव्याप्तिवारणाय भेदेत्युक्तम्। परिणामवादे उपादानात् भेदेन दुर्निरूपकार्ये अतिव्याप्तिवारणायाभेदेनेत्युक्तम् । सिद्धान्ते कार्यकारणयोरभेदोपगमादसम्भववारणाय वम्तुत इत्युक्तम्। ननु, का- र्यकारणयोः वास्तवौ भेदामेदौ कथ दुर्निरूपाविति, उच्यते-तत्र तयोः भेदस्तावत् दुर्निरूपः। निम्नोन्नतादियुक्तमृद्वस्तुव्यतिरेकेण घटानुपलम्भात् संयोगविशेषयुक्ततन्त्व- तिरेकेण पटानुपलम्भाच् 'मृत् घटः, तन्तवः पटः, मुवर्ण कुण्डल' मित्यादिसामाना- धिकरण्याच्च। नहि वस्ततो भिन्नयोः सामानाधिकरण्यप्रत्ययः सम्भवति। किं च

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ४Y

कार कव्यापारात् पूर्व मृदादौ घटादेस्सत्त्वमभ्युपगन्तव्यम्। तदसत्े शशशृङ्गादिव- दुत्पत्त्यनुपपत्तेः उत्पत्तिक्षणात् पूर्वमसनः कार्यस्य उत्पत्तिक्रिंयां प्रति कर्तृत्वानुपप- त्तेश्च पूर्वसद्धस्थैव कर्तृत्वदर्शनात् उत्पत्तिक्षणे उपादानेन सह कार्यस्य सम्बन्धानु- पपत्तेश्र्। पूर्वक्षणे कार्यस्यासत्त्व्रात् पूर्वसिद्धयोरेव हि पश्चात् सम्बन्नसम्भवः ! अन्यथा शशशृङ्गादेरपि कारणसम्बन्धस्य दुर्वारत्वात् कारकस्य व्यापारात पूर्व कार्यस्य तुच्छवैलक्षण्यानङ्गीकारे तद्ूनेव पश्चादात्मलाभासम्भवस्य दुर्वारत्वाच्च । सिद्द्े च प्राक्कार्यस्य सत्वे प्राक्काले कार्यकारणयोमेंदे मानाभावादभेदसिद्वौ पश्चादपि तयोरभेद एव स्वीकर्तव्य इति कार्यकारणाभेदवादिनः साङ्गयादयः । त्भेदवादिनः तार्किकादयस्तु वदन्ति-कार्यकारणयोरमेदो न सम्भवति। तद्रावविरोधात्। न हि तस्थैव तत्कार्यत्वं तत्कारणतं च सम्भवतीत्यर्थक्रियाभेदाभावपसङ्गाच्च। न हि जलाहरणाद्यर्थक्रिया मृद्धम्तुनस्सम्भवति। घटोत्पत्तेः प्रागपि तत्मसङ्गात् । नावि मृदोडर्यक्रिया नटस्य सम्भवति। मृद्ववत् घटस्यापि घटोत्पादकत्वप्रसङ्गात् । का- र्यम्य कारकव्यापारात्पृर्व सत्त्वे च कारकव्यापारवैयर्थ्वप्रसङ्गात् तदा मृद्ददेवोपलम्भ- प्रसङ्गाच्च। तहुक्तं पञ्चदश्यां-'सघटो न मृदो मिन्नो वियोगे सत्यनीक्षणात्। नाप्यभिन्नः पुरा पिण्डदशायामनवेक्षणात्'। इति। वियोगे सति मृदस्स- काशात बुद्या विवेचने क्रियमाण इत्यर्थ: । एवं कार्यकारणयोः भेदवादिभिरभेदवा- दिभिश्च दर्शितेः परस्परं प्रतिक्षेप्ुमशक्यैः न्यायैः कार्यम्य कारणान् भेदाभे- दाम्यां प्रागुत्पत्ते: सर्वासत्त्वाम्यां च दुर्निरूपत्वात् तम्यातत्त्वं लिद्धम्। कारणं तु कार्योत्पत्ते: पूर्वकाले कार्यकाले कार्यनाशकाले चानुवतमानं कार्यात् मेदेन सत्त्वेन च निरूपयितुं शक्यत्वात् सत्यमेव कार्यापेक्षया। एवं मृदादेरवान्तर- कारणस्य तत्तत्कार्यापेक्षया सत्यन्वे मिद्धेऽपि परमार्थसत्यत्वं नोपेयते। श्रृत्या व्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यव बाघितत्वात्। ब्रह्मणस्तु परमार्थसत्यत्वं सर्वात्मना बाघशून्यत्वात् अभ्युपगम्यते। अत एव जगत्कारणस्य सत्यत्वे मृदादिसत्यत्वं जगतो मिथ्यात्वच मृदादिकार्यस्य घटादेरनृतत्वं च दष्टान्तत्वेन श्रृत्या उपादी- यते। तदुक्तं पञ्चदश्याम्-'एवम्मायामयत्वेन विकारस्यानृतात्मताम्। विकारा- धारमृद्वस्तुसत्यत्वं चाववीच्छरुतिः ।' इति । विकारानृनत्वादौ पूर्वोक्तन्यायकलापः एवंशब्दार्थः । श्रोके दृष्टान्तत्व्रेनेति शेषः। उक्तं च भामतीनिबन्धने 'त- दनेन प्रमाणेन विकारजातम्गानिर्वाच्यतया सिद्धमनृनत्वं, कारणस्य निर्वाच्य- तया सिद्धं सत्यत्वं च 'मृत्तिकेत्येव सत्यमि'त्यादिना प्रबन्धेन द्ृष्टान्ततयानुवद- ति श्रुतिरि'ति। 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकत्येव सत्यमि'तिक्षति-

अद्वैतमझरी : V

अथ शुद्धं बह्म उपादानमिष्यते, ईश्वररूपं, जीवरूपं वा। अत्र संक्षेपंशारीरकानुसारिणः केचिदाहः। शुद्धमेवो-

रित्यर्थः । विकारो घटादि: वाचा घटशरावादिरस्तीत्यादिशव्देनारभ्यते व्यवह्यत इत्यारम्भणम्। वाचा व्यवहियत एव। न वस्तुतोऽस्ति विकारः । तस्य दु- र्निरूपत्वादिनि भावः । कथं तर्हि मृद्वम्तुनः सकाशात् घटादिः जात इति का- र्यकारणयोर्भेदव्यवहार इत्यत आह-नामधेयम्। मेदव्यवहारो नाममात्रम् । अर्थशून्यम् । यथा 'राहोश्शिरः पुरुषस्य चैतन्यमि'ति व्यवहारः । विकारवत् भेदोऽप्यनिर्वचनीय इति भावः। कितर्हि सत्यं, तत्राह-मृत्तिकेति। मृत्तिका इत्य- नेन मृत्तिकात्वेन रूपेण घटशरावादिविकारेषु प्रतीयमानं कारणरूपं वस्तु सत्यम् । विकारसत्यत्वमेवकारेण व्यवच्छिद्यते। तत् प्रसिद्धं दुर्वचत्वं कारणात् भेदाभेदा- म्यां कार्यस्येति प्च्छति-अथेति। नन्, वाक्यार्थभूतशुद्धव्रह्मण एव श्रतौ ल- क्षणमुक्तम्। 'तद्विजिज्ञासस्वे'ति वाक्यशेषे लक्षणीयस्य ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वाभिघा नात्। तथा च निश्चितेऽर्ये प्रश्ानृपपत्तिरिति चेन्न। यथा शुद्धस्य जिज्ञास्यत्वम्, एवं तत्त्वंपदार्थभूतयोः जीवेश्वरयोरपि शुद्धब्रह्मपतिपनिहेतुत्वेन जिज्ञास्यत्वमस्ति, तथा तयोरपि वक्ष्यमाणरीत्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वं च सम्भवतीति जिज्ञास्यत्वकार- णत्वयोः साधारणत्वेन प्रश्नोपपत्तेरिति भावः । 'जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवे- शयोमिंदा। अविद्यातच्चितोर्योगः षडस्माकमनादयः ॥' इति संप्रदायविद्वचने चैतन्यत्रैविध्यस्यैव प्रसिद्धत्वात्तदनुसारेण त्रेधा प्रश्षः । सामान्यज्ञानस्य विशेषबु- भुत्साहेतुत्वात्। ब्रह्मणः सामान्य रूपेणोपादानत्वज्ञानानन्तर्यमथशब्दार्थः । प्रक्षो वा तदर्थः । ईश्वररूपं जीवरूपं वा ब्रह्म नोपादानमित्येवकारार्थः । 'जन्माद्यस्य यत' इति सूत्रं, जन्म आदिरस्येति बहुव्रीहिः जन्मस्थितिभङ्गमन्यपदार्थः । जन्मादीति नपुंसकैक वचनेनान्यपदार्थे समाहारद्वन्द्वसूचनात्। अन्यपदार्थभूतजन्मस्थितिमङ्गेप्वि- तरेतरयोगद्वन्द्वाश्रयणे तु जन्मादय इति सूत्रापत्तेः । जन्मन आदित्वं च जायमानप- दार्थेष स्थितिभङ्गावपेक्ष्य दृष्टमिति सूत्रे जन्मनः प्राथम्यरूपादित्वनिर्देशः । अस्येति सर्वनाम्ना सूत्रकर्तु: बुद्धिस्थसकलप्रपञ्चनिर्देशः । षष्ठ्या च जगतो जन्मादेश्च सम्बन्धनिर्देशः । यत इति कारणनिर्देशः । सूत्रे तत्पदाध्याहारः । पूर्वसूत्रात ब्- हपदानुषङ्गः । तथा च यतः कारणादस्य जगतो जन्मादि, तत् ब्रह्मेति सूत्रार्थः।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः । ४९

णत्वोक्तेः। तथा च 'आत्मन आकाशस्सम्भूत' इत्यादिकारणवा- क्येषु शबलवाचिनामात्मादिशब्ानां शुद्धे लक्षणैवेति।। विवरणानुसारिणस्तु 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित! सस्य ज्ञान- मयं तपः। तस्मादेतत् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायत'इतिश्षुतेः सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं मायाशबलमीश्वररूपमेव वरह्मोपादानम्।

ज्ञेयव्रह्मेति। वाक्यार्थभू।शद्धब्रह्मण एव प्राधान्येन लक्षणीयत्वात्तस्यैव जन्मादिसूत्रे लक्षणमुच्यते। 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' ति पूर्वमत्रे शास्त्रविषयसमर्पकेण बह्मापदेन शुद्धब- हण एवोपात्तत्वेन सस्यैव लक्षणाकाङ्क्षणाच्चेति भावः। ननु, 'आत्मन आकाशस्सम्भू- तः। सोडकामयत। यस्स्वज्ञस्सर्ववि'दित्यादिकारणवाक्येषु ईश्वररूप्वस्मणः कारण- त्वमुच्यते, न शुद्धस्य । तस्य कामायतृत्वसर्वज्ञानकर्तृत्वाद्यनुपपत्तेः । अतस्त- द्वाक्यगतात्मपद्तत्पदसर्वक्ञादिपदानां शनलवाचित्वात् न कारणवाक्येम्यरशुद्धस्यो- पादानत्वसिद्धिरिति नेत्याह-तथा चति। सूत्रभाप्ययोसस्वारस्येन शुद्धस्योपदान- स्वावगमे सतीत्यर्थः। लक्षणैव स्वीक्रियते। अतः कारणवाक्येभ्यः शुद्धस्य कारणत्वाव गतिर्युक्तेति भावः । अथ 'शुद्धं व्रह्मोपादान'मित्यादिप्रश्ने द्वितीयपक्षमादाय प्रति- वचनमृत्थापयति-विवरणेति । यम्य प्रकृतस्य भूतयोनेः पूर्वमन्त्रोपानं तपः ज्ञानमर्य स्वरूपत्ञानविकारः मायावृत्तिप्रतिबिम्वरूपमिति यावत्। तम्मात् सर्वज्ञा- त् भूनयोनेस्सकाशात् एतन् सन्निहितमपरकालीनं कार्यरूपमिति यावत्। ब्रह्म हिरण्यगर्भार्यं जायत इति श्रुतेरीश्वररूपमेव्र ब्रह्मोपादानमिति सम्बन्धः, न शुद्धं जीवरूपं वेत्येवकारर्थः । सर्वज्ञत्वादीत्यादिपदेन सर्वविषयकामयितृत्वसर्वेश्वरत्वादी- नि ग्रुहन्ते। मायोपाधिनिरूपितबिम्बत्वविशिष्टं सर्वज्ञत्वादिगुणयुक्त्त च यदीश्वर रूपं ब्रह्मचैतन्यं, तदेवोपादानमित्यर्थः । अथ 'शुद्धं ब्रह्मोपादानमिप्यत' इति प्रश्नम्य प्रतिवचनावसरे ईश्वररूपमेव ब्रह्मोपादानमित्येतावति वक्तव्ये तस्य मायाशबल- त्वविशेपणमीश्वरोऽपि शुद्धचैतन्यमेवेति भ्रान्तिनिरासार्थम्। तम्ष्य सर्वज्ञत्वाद्यनेक- विशेषणोपादानमीश्वररूपब्रह्मण उपादानत्वे 'यस्सर्वज्ञ' इत्यादिकारणवाक्यानां स- रवषामैककण्ठंय प्रदर्शनार्थमिति मन्तव्यम्। जीवशुद्धब्रह्मव्यावृत्तेश्वररूपब्रह्मण उ.

अद्वैतमझञरी।

अत एव भाष्ये 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशान्' 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदे- शा' दित्याद्यधिकरणेषु 'सैव ऋक्तत्साम तदुक्यं तद्यजुस्तद्रह्म सर्वकर्मा सर्वकाम: रुर्वगन्ध: सर्वरस इत्यादिश्रुत्युक्तं सर्वोपा- दानत्वप्रयुक्तं सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृटत्तमी-श्वराले ममित्युपव- र्णिम्। जीवेश्वरांनुस्पूतचैतन्यमात्रस्य सर्वोगादानत्वे तुन

पादानत्वे भाप्यसम्मनिमाह-अत एवंति। ईश्वररूपब्रह्मण एनोपादानत्वाभ्पुप- गमादेवरेत्यर्थः। इत्यादिश्षत्युक्तं सर्वोपादानत्वप्रयुक्तं सरवीत्मकत्व्रमीइरलिङ्गमित्युपव- रणिनं भाष्य इति सम्बन्घः। यस्य सर्तोपादानत्वं, तम्य सर्तात्मकत्वम। उपादानोपदेय- योस्तादात्म्यात्, नान्यस्येत्यविवादम्। यदि प्रतिबिम्बत्वविशिष्टचैतन्यरूपे जीवे बिम्बत्वविशिष्टचैतन्यरूप ईश्वरे च विशेष्यतया अनुम्यूतशुद्धचैतन्यरूण्व्रह्मणम्सर्वों- पादानत्वमिष्यते, तदा तस्यैव सर्वात्मकत्वं स्यात, नेश्वरस्येति सार्वीत्म्यस्य भा- व्ये जीवव्यावृ त्तेश्वरलिङ्गत्त्रोपन्यासो न स्थात्। न च विशेष्णभृनशुद्धब्रह्मगतं सर्वात्मकत्वं विम्बत्वशिष्ट चैतन्यरूपेश्वरलिङ्गतया भाव्ये वणितमिति वाच्यम्। तथासनि तस्थ जीवव्यावृत्तत्व न स्यात्। विशेष्यधर्मस्य सर्वात्मकत स्य ईश्वर- धर्मत्ववत् जीवधर्मत्वम्यापि सत्त्तादित्वाशयनाह -जीवेश्वरनुस्यूतेति। छान्दो- ग्ये श्रृपते-'य एपोऽन्तरदित्ये हिरण्मयः पुरुषो दश ते हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यके- शः आप्रणाात् सत एव सुबर्ग' इत्युपक्रम्य 'तम्य ऋच साम च गप्णा'वि- त्युक्त्वा उत्तरत्र 'य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो द्रयते सेत कक् तत् साम तद्र- क्यं तद्यजुः तद्रह्मे'ति चोक्त्वा 'तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ती'- ति। अम्याथ :- आढित्ये अन्तर्यः पुरुषः शास्त्रतो दृश्यते, एष हिरण्मयः ज्यो- तिर्मयः स्वनः स्वप्रकाशचैतन्यवरूप इत्यर्थः । तम्योपासनार्थ शरीरमाह-हि- रण्यशमश्रित्यादिना। हिरण्यसुतणशब्दी ज्योतिःपरी। प्रणमो नखाग्रम्। आङ् अभिव्यापी। तस्य हिरण्मयपुरुषस्य ऋकसामनी गेष्णौ। परिमलोक्तरीत्या स्तु- तिसाधनीभूते इत्यर्थः । इदमृक्सामगेप्णत्वं समस्तऋ्क्सामम्तुत्वत्वरूपं हिरण्म- थपुरुषनिशेषणम्। तस्य वेदे ऋकसामस्तुत्यतया प्रसिद्धेन्द्राद्यात्मकत्वमादाय प. र्यवस्यति। हिरण्मयपुरुषस्येन्द्रादिभ्यस्सकाशात् भिन्नत्वे तु तद्विशेषणं न सि- ध्यति। अन्यस्तुतेरन्यविष्यकत्वायोगान्। तस्थैव पुरुषस्यादित्यस्थानवददुपासना- र्थ स्थानान्तरमाह-य एषोडन्तरक्षिणीति। सव ऋगित्यादौ विधेयापक्षया निङ्ग-

सिद्दान्तलेशसब्गहे सव्यारुमाने प्रथमपरिच्ळेद्ः ।

व्यत्यासः । स एव ऋक्। स पुरुषः । साम सः। उक्यं सः। यजुस्सः । ब्रक्ष वेदः। ब्रह्मपद्मृगाद्यतिररिक्तवेदपरम्। तथा च गेष्णवाक्येन सर्वदेवात्मकत्वमुक्त्तम्। 'सैव ऋगि'ति वाक्येन सर्ववेदात्मकत्वमुक्तम्। तथा य इमे प्रसिद्धाः गायका वीणायां लौकिकपुरुषं गायन्ति, तेऽपि एतं प्रकृतं हिरण्मयपुरुषं गायन्तीत्युवत्या इ- न्द्राद्यात्मकत्ववत् लौकिकपुरुषात्मकत्वमपि सिध्यति। तथा च सर्वदेवात्मकत्व- सर्ववेदात्मकत्वसर्वलौकिकपुरुषात्मकत्वानि मिलित्वा सर्वात्मकत्वे पर्यवस्यन्ति । तिर्यगात्मकत्वम्गाप्युक्तपरायतवात्। एवं म्थिते संशय :- आदित्ये अक्षिणे चा- न्तः श्रयमाणो हिरण्मयपुरुपः मण्डराभिमानिदेवताविशेषो वा, नित्यमिद्धपरमे- शवरो वेति। तत्र देवताविशेष एव हिरण्मयपुरुपः । तत्य संसारित्वन हिरण्य- - मेश्वरः। तम्य शरीरासम्भवादिति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते बमः-'अन्त+तद्र्मोपदेशादि'- ति। आदित्यादावन्तरवन्थितो हिरण्मयपुरुपो नित्यसतिद्धपरमेश्वर एव। कु: तद्धर्मस्य सर्वात्मकत्वस्य 'सैव ऋक तत्सामे' त्यादावुपदशात्। सर्वा- त्मकत्वं हि ईश्वरस्यैव धर्मः । तस्य सर्वोपादानत्वेन सर्वात्मकत्वोषपत्तेः । न च मुग्यसम्भवे सत्यारोपकल्पना न्याय्या। परमेश्वरस्यापि साघ-

महागं परमेश्वरं प्रभुमि'त्यादिश्रुतिपु 'जन्म कर्म च मे दिव्यमि' त्यादिम्मृतिषु च प्रसिद्धत्व्राच्चेति निर्णयः । 'सर्व खल्विदं ब्मे' ति प्रकृत्य 'स क्रतुं कुर्वी- ते' ति वाक्येन कमुशब्दवाच्यमुपासनं विधाग उपास्याकाइक्षायां पठ्चने-'म- नोमयः प्राणशरीगे भारूपः सत्यमङ्कलव आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः स.रसः सर्वमिदगभ्यात्तोऽवाक्यनादर एप म आत्मान्तर्वदय इति । अयमर्थ :- मनोमयः मनःप्रधानः । प्राणइशरीरमम्येति प्राणशरीरः । भाश्ैतन्यं रूपमम्यति भारपः । सत्याः अप्रतिहताः सङ्कल्पाः सृप्ट्यादिगोचराः अम्य। आकाशवदात्मा व्यापकत्वनिर्लेपत्वसूक्ष्मत्वादियुक्तं स्वरूपमम्य। सर्वाणि कर्माणि क्रियन्त इतिव्युतपत्या कार्याण्यम्य, यद्वा भूनगुणगन्वरसादिसन्नियानान् कर्मपद्र परिम्पन्दपरम् । सर्वे परिम्पन्द्रा अस्थेत्यर्थः । सर्वे कामा इच्छारूपा अम्य, सु- स्त्रविशेषरूपा वा। सर्वे गन्घाः पुण्यरूपा अम्य । 'पुण्यो गन्धः पृथिव्यां चं'ति स्मृने: । सर्वे रसा अम्य। इदं दृश्यं सर्वम् अभि आभिमुख्येन तादात्म्येनात्त: व्या- प्तः। वागेव वाक: वाको अस्यास्तीति वाकी न वाकी वािन्द्रियशून्य इति या- वत्। वाग्ग्रहणं कर्मेन्द्रियाणां मुख्यप्राणस्य च उपलक्षणम्। क्रियाशक्तिम-

अद्वैतमञ्जरी।

तजीवव्यावृत्तमी श्वरलिङ्रं स्यात्। संक्षेपशारीरके शबलोपादा- नत्वनिराकरणमपि मायाविशिष्टोपादानत्वनिराकरणाभिप्रा-

न्वाविशेपात्। आदरः कामः। सोऽस्य नास्तीत्यनादरः । आदरनिषेधेन तत्परिणामि मनो निषिदं भवति। मनोनिषेधेन च ज्ञानेन्द्रियाणां निषेध्सिद्धो भवति। ज्ञानश- क्तिमत्वाविशेषात्। अत्र परिस्पन्देच्छागन्घरसवत्त्वं तदाश्रमैः वायुमनःपृथिवीजलैः भूतविशेपैस्तादात्म्यं विना न सम्भवतीति सर्वकरमत्वादिवचनेन अविशेषण सर्व- तादात््यपतिपादकसर्वमिदमभ्यात्त इति वचनेन च मनोमयत्वादिगुणकस्य स- र्वात्मकत्वं प्रतीयते। तच्च ब्रह्मण एवोपपद्यने। तस्य सर्वोपादानत्वेन सर्वात्मकत्व्रोपपतेः। न जीवो मनोमयत्वादिगुणकः। तत्य सार्वात्म्यासम्भनात्। न च मनोमयत्वप्राणशरीरत्वयोः जीवधर्मयोः ब्रह्मण्यसम्भव इति वाच्यम् । भू- सतादात्म्येन गन्धादिमत्त्व्वत् जीवतादात्म्येन मनोमयत्वाद्युपपत्तेरिति। सत्रार्थ- स्तु-मनोमयत्वादिगणकं वह्मैवोपास्यत्वेनेह निर्दिश्यते। कुतः सवत्र वेद्ान्तेपु प्र- सिद्धस्य नजण: 'सर्व खल्विदं वह्मे'ति पूर्ववाक्ये स्वशब्देनैवोपदेशात्। अ-

नां सरवाख व्रसैद सगुणमुपास्यमत्रेति सिद्धम्। सर्वोपादानत्वे त्विति। शु- द्ववहवज्जीवस्य सर्वोपादानत्वोपगमेऽपि सर्वात्मकत्वं जीवव्यावृत्तमीश्वरलिङ्गं न स्यादिति तुशव्दार्थ:। नु, राक््क्षेपशारीरके मायाशबलस्य उपादानत्वं निरस्त- मिति तद्विरोध इत्यत आह-सद्गपशारीरक इति। मायाया अपि बिम्बभूनेश्वर- विशेषणतया उपादानत्वाश्रयकांटौ निवेश एव तत्र दूषितः । न तु बिम्बत्वविशि- षचैतन्यरूपश्वरस्य तन्निरस्तमिति न तद्विरोध इत्यर्थः । नन्, शबलस्योपादानत्वं निराकृत्य जगदुपादानत्वस्य ज्ेयव्रम्मलक्षणत्वसमर्थनपरस्य सङक्षेपशारीरकग्रन्थस्य कथमेव्रमभिप्रायः कर्पवितुं शवयते। स्वरसतत्तस्य विम्बप्रतिबिम्बानुगतशुद्धव्र- सोपादानत्वपतिपानपर त्वावगमादिति, नेत्याह-तत्रवेत। सङ्क्षेपशारीरक ए- वत्यर्थः। न च तत्पदार्थवृत्तित्वं तत्पदलक्ष्यार्थवृत्तित्वं विवक्षितं, लक्ष्यार्थश्च शुद्धं ब्रह्मेति न सङ्सषपशारीरकग्रन्थस्य पूर्वीपरविरेषः, नवा तेन विम्बभूतश्वरस्य उपादानत्वलाभ इति वाच्यम्। लक्ष्यार्थत्वस्य वाक्यार्थसाधारणतया तत्पदार्थवृ- त्तित्वविशेषणवैयर्थर्यापत्तेः । अतस्तत्पदार्थवृत्तित्वं तत्पदवाच्यार्थवृत्तित्वमेव वक्त-

सिद्धान्तलेशसङ्गहं सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः ।

प्रथमाध्यायान्ते जगदुपादानत्वस्य तत्पदार्थवृत्तित्वोक्तेः। ए- वं च ईश्वरगतमपि कारणत्वं तदनुगतमखण्डचैतन्यं शाखा चन्द्रमसमिव तटस्थतयोपलक्षयितुं शक्रोतीति तस्य ज्ञेयन्र- ह्मलक्षणत्वोक्तिरिति मन्यन्ते ।

व्यमिति तदविरोधाय सर्वज्ञत्वादिगुणकेश्वरस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकबहृश्रृत्य- विरोधाय च शबलोपदानत्वनिराकरणं मायाविशिष्टोपादानत्वनिराकरणरूपमेव वक्तव्यमिति न सङ््क्षेपशारीरकविरोध इति भावः । तर्हि जन्मादिसुत्रतद्भ्ा्ययोः ज्ञेयब्रह्मलक्षणत्वोकिविरोध इति नेत्याह-एवं चेति। अभिन्ननिमित्तोपादानत्व-

तीत्यर्थः । अपिशळदः चैतन्यमित्यनेन सम्बध्यते । कारणत्वमित्यनन्तरमीशवरमि- तरव्यावृत्तनया बोधयत्सदविति शेषः । तदनुगतमिति । बिम्बत्वविशिष्ट चैतन्य- रूपेश्रानुगतमित्यर्थः। अखण्डनननयमिति। विशेष्यभतशुद्द्चैतन्यमित्वर्थः । तटस्थत्वं च लक्ष्यसवरूपबहिर्भतत्वं वा, लक्ष्यावृत्तिघ्मत्वं वा, उपलक्षणत्वरं वा बो- ध्यम्। क्व चन्द्र इति प्रश्े शाग्वायामित्युत्तरं भवति। तत्र यथा शाखा दिगन्त- रगतनक्षत्रव्यावृत्तं चन्द्रमुपलक्षयति, तथेश्वरगतं कारणत्वमीश्वरमिनरव्यावृत्तत-

क्ोत्येवेत्यर्थः । ईश्वरगतेनाभिन्ननिमित्तोपादानत्वेन बिम्वत्वविशिष्टचैतन्य रुपेश्रय जगदुपादानत्वसम्भवशन्यात् जीवात् तत्कर्नृत्वमम्भवरहितात् प्रम्यनादेश्र सका- शाद्यावृत्तौ गम्यमानायां सत्यां विशेष्यभतज्ञेयब्रह्मणोऽपि प्रधानादिव्यावृत्तिर्गम्य- त इत्यभिप्रेत्य तम्य ज्ञेयव्रह्मवक्षणत्वं जन्मादिमृत्रतद्भाप्ययोम्सङक्षेपशारीरके चो- क्तमिति भावः । एवं तटस्थलक्षणेन प्रधानाविव्यावृत्तत्वेनावगतं ब्रह्म कीदवस्वरू- पमिति विशेषजिज्ञामायां सत्यज्ञानानन्दात्मकं ब्रह्मेति सवरूपलक्षणं प्रवर्तते । अ- नैनैवाभिप्रायेण भाष्यकारैरुक्तं-'तस्य च निर्णयवाक्यमानन्दाद्देत खल्विमानि भूता- नि जायन्त' इति। यतो वेत्यादिवाक्येन यम्मात् कारणादिमानि भृतानि जायन्त इ- त्युक्तं, तद्वस्तुतम्सत्यज्ञानानन्तस्वरूपादानन्दादेव नान्यस्मात् कारणादित्येतद्वि प्र- िद्धं पूर्ववल्यामिति श्त्यर्थः। अनेन स्वरूपलक्षणेन बिम्बभूतेश्वरानुगतं तत्पदलक्ष्यं वस्तुतो वाक्यार्थभूतं ज्ञेयं ब्रह्म विशेपतो निर्धारितं भवति। इयं च स्वरूपलक्षण- विवक्षा मूले अखण्डपदेन सूचिता। जगत्प्रकृतिभृतमायाप्रतिबिम्ब ईश्वरः, माया चे-

५४

श्रराश्रिता। न च प्रतिनिम्ब वस्य मायाकल्पितत्वात् तद्विशिष्टचैतन्याश्चितत्वं मा- याश न सम्भवति।प्रतििम्वत्वकलपनात्मागेव तम्य श्रैतन्याअतत्तवम्य व कव्यत्वा- द्विति वाच्यम्। मायावत् प्रतिबिम्बवत्याप्नादित्वेन त यास्तद्विशिष्ट चतन्याश्रिन- त्वोपपत्तेः। वस्तुतो निर्विशेषचैतन्ये अनादिकालमारम्य कल्पितमतिनिम्बत्न- स्थितेरनिर्वचनीयमायाधीनत्वमात्रेण प्रतिबिग्बत्वस्य तत्कल्पितत्वम्। न तु प्रतिाबम्नत्व्य वियदादेरिव मायापरिणामित्वमुपेयते। तथासति प्रतिबि- म्वभूतेश्वरस्य सादित्वप्रसङ्गात्। न च माण अनादिकालमारभ्य चैतन्ये प्र- तिबिम्बवं घटयति। तदविशिष्टमेव च चैतन्यमाश्रयत इति कर्ं सम्भावयितुं शक्यमिति वाच्यम्। मायाया अघरितघटनापटीयस्तात्। न च शुद्ध चैतन्या- श्रितैव माया तत्र प्रतिबिम्बभावं घटयतीति कुता नाश्रीगत इति वाच्यम्। 'मार्यां तु प्रकृति विद्यान्मागिनं तु महेश्वरमि'ति क्षतितिरोधात् मारिनमितिपदे- न मागया ईश्वराश्रितत्वप्रतीतेः । जीवात्वविद्याप्नतिविम्बाः । 'जीवेशावामासेन करोती'ति अ्तेः । प्रकृता मृलपळतिः जीवेशी प्रतिबिम्वरुौ करोतीत्यर्थः । न हापाभिभेदं विना प्रतिबिम्चमेदम्सवति। न चैवरिवति दर्पणे अनेकप्रति बिम्वदर्शनान प्रतिबिम्बमेद उपविनदव्याप्यो न भवीति वाच्यम्। एकम्मि- नू दर्पणे बिम्बनेदेन मनिबिम्नभवेय सर्यािविरकक्यम्थले उपाधिमेद बिना प्र- तिबम्चमेद्ादर्शनात्। बिम्तभचैनन्तस्व चैकलान। तम्मादीश्वरोपाधिमायापे- क्षया निन्ना एव जीवोपाविभता अविद्या: स्वीकतिव्याः। न च मूलप्रकृति प्रकृ- त्य मवृत्तायां 'जीवेशावाभासेन करोति गाया चावद्याच सवयमत भवती तिक्षतौ जीवेश रूपप्रतिबिम्बाधार योम्याविद्याया् स्वयगवेत्यनन प्रकृतमूल्रववत्यात्मकत्वम- तिपादनं मायाविद्ययोभेदपक्षे विसव्यत इति वाच्यम। मागाया वियदादिपकृति- त्ववत अिद्याया अे ठिहशरीरासियिकृत्वत्य वक्ष्यमाणलेन मायाविद्ये प्रकृ- तित्वेनैकी कृत्य स्वयमवरेत्येक प्रतृत्यात्मकत्वप्रतिपादनस्साविरोवात्अनिद्या चलेकव- चनम्यापि जात्यमिप्रागत्वोपपत्तेः न तन्नानात्वविरोधोडषि। बिम्बैक्यम्थले उपा- धिमेदं बिना प्रातविम्बमेदासम्भवम्य दशितत्वात्। प्रतिबिम्बजीवानां च नाना-

या ईश्वरोपानित्वतदाश्रयत्वयोरुक्तत्वात्। तश्रा आनुमानिकाधिकरणभाप्ये मु- कानां च न पुनरुत्पत्तिः । तस्या अविद्यावीजशक्ते: विद्यया दाहादित्यत्र जीव- नानात्वस्य तद्ुपाधिभूताविद्यानानात्वस्य च स्पष्टममिहितत्वात् भामतीनिबन्घने त- द्ाप्यस्य जीवोपाधिभृताविद्यैक्यनिराकरणपरतयैव् व्याख्यातत्वा्व। 'आभा ए

सिद्धान्तकेशसङ्कहे सव्याख्याने मथमपरिच्छेदः ।

वियदादिप्रपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिगाम इति तत्रे- श्र उपादानम्। अन्तःकरणादिकं तु ईश्वराश्रितमायापरि- णाप्महाभूकषेपसृष्टजीवािद्याकृनजतसूक्ष्म कार्यमिति ततो- भयोरुपादानत्वम्। आए 'एवमेवास्य परिद्रष्टरिमा- ष्योडशक ला: पुरुपापणा: छु पं प्रा यास्तं गच्छन्ती' ति श्रु- तौ कलाशब्दव: चयाना वणपभभवयं विद्ले विरे हकैवल्यसमये. विद्यिवर्सवि यकर्पायाननिवायेय विद्य योच्छेदो दर्शितः । 'ग कलाः पश्चदश प्रतिष्ठा' इति श्रुत्यन्तरे तदनिवर्यमायाकार्यमहाभृतपरिणामरूपोपटम्भकां-

व चे'ति सूत्रतद् प्ययोः जीवानां प्रतिबिन्बत्वरू्पताया: स्पष्टमभिहितत्वाञ्च। त था च मायाविद्यामेदद्अ्रत्यादविसम्मत इति से मन्यन्ने, तेयां पतमुपन्यम्यत-वि यदादिमपश्च इत्यादिना। पवमने ईश्वररर्प महोपादानमित्युक्तम्। तन सत्यनेव्। पर तु क्वचिज्जगति जे वम्ता प्युपादानत्वमभ्युपगन्तगमित्यभिप्रापेणाम्य मतम्य प्रवृत्तिबोध्या। ईध्वरान्रितमायापरिणाम इति। 'मायां तु प्रकृति विद्यादि'तश्षतेरिति भावः । तत्रेति। वियदादावीश्वर एव उपादानमित्यर्थः । अन्नःकरणादौ तुशब्दमूचिनविशेषं दर्शगति-ईश्वरेति। भूनैरुपष्टम्भकलक्ष- णैम्मंसृष्टत्वं भूनोपरृष्टतम। तच जीवाविद्याकृतानां भूतसृक्ष्माणां विशेषणम्। भूगनां मूक्ष्मत्वरं परिच्छित्नत्वम । अत एेति। अन्तःकरणादौ जीवाविद्यापरि- णाममृक्ष्मभूनानां तहुषष्टम्भकतया मायापरिणाममहाभूतानां च उपादाननय प्र विष्टत्वादेवेत्वर्थः । यथा गङ्गादया नद्यः समुद्र प्रापम्तं गच्छन्ति, एवमेवाम्य वि- दुषः परितः सर्वत्रात्मानं पूर्ण पश्गतः कन्ा हिङ्गशरीरैकदेशभृताः पुरुपायणाः पुरुष श्चःत्मा अयनमतिष्ठानं यासां ताः पुरुायणा पुरुष प्राप्यास्तं गच्छन्ति पुरुने लीयन्त इत्यर्थः। दर्शित इात। पुरुत इनि शेपः । प्रतिषा इत द्विती- यावहुनचनम्। मायापरिणामात्मकमहाभूनानीति द्वितीयाबहुवचनार्थः । पश्चदश कला: प्रतिष्ठाः प्रतिगताः तामु लीना इति यावन्। तदनिवर्त्येति। ईश्वरोपा विभूतमायाया जीवगतविद्यानिवर्त्यत्वाभावादिति भावः। यदि कलानां जीवाविद्या-

अद्वैतमञ्जरी ।

शाभिप्रायेण तेषां स्वस्वप्रकृतिषु लयो दर्शित इति मायावि- द्याभेदवादिन: । यथा वियदादिगपञ्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्र ईश्वर उपादानं, तथान्तःकरणादि जीवाश्रिताविद्यामा- त्रपरिणाम इति तत्र जीव एव उपादानम् । न चान्तःक- रणादौ मायाकार्यमहाभृतानामप्यननुप्रवेशे उदाहृतश्रुति- द्वयव्यवस्थानुपपत्तिः। कलानां विद्ययोच्छेदश्रुतिस्तत्त्ववि- दृष्टिविषया । 'गताः कला' इति श्रुतिस्तु तत्त्वविदि म्रि- यमाणे सर्मापवर्तिनः पुरुषा नश्यद्धूटवत्तदीयशरीरादीना-

मात्रपरिणामत्वं, नदा तासामशेपतः पुरुष एव लयस्स्यात्। तथा च तासां मृनषु लयप्रतिपादकवचनं निर्विष्यं स्यात। अनो मायाकायमहाभूनानामपि लिङ्कशरी- रोपादानत्वं वाच्यमिति तत्र उयोरुपादानत्व्रे श्रतिदवूयव्यवस्थासिद्धिरेव फलमित्य- थः । न च मायायास्तत््व्रज्ञाननिवर्त्यत्वाभावे निथ्यात्वसिद्धिरन स्यादिति वाच्यम्। व्रह्मणि सर्वदृक््यनिषचश्रुतिवचादृदृश्यत्वादिलिङ्गैश्व तन्मिथ्यात्विद्धेः । न च मा- याया विद्यया निवृत्त्यभावे निवर्तकान्तराभावात् सर्वमुक्तावपि तदनुवृत्तिप्रसङ्ग इ नि वाच्यम्। महाप्रलयकाले सवप्राणिभोगप्रदकर्मणां युगपदुपरमे सति ईश्वरस- इल्पमात्रादेव सर्वप्रपश्चलयवत सवमुक्तिकाले इतः परं सकायाया मायायाः प्र- योजनं नाम्तीति अनुसन्धानवत ईश्वरम्य सत्यसङ्गल्पम्य माया र्कार्येम्सह म- यि वम्तुतश्चिदेकरसे निश्शेषं लयं यात्वित्यदंरूपादेव मायापरिणामलक्षणसङ्कल्पात्त- छयोपपत्तेः। श्रतिम्मृतिपुराणादिषु तत्त्वज्ञानात् मायानिवृत्तिप्तिपादकग्रन्थजा- तमविद्यनिवृत्त्यभिप्रायम्। यद्वा तत्त्वज्ञानमात्रमविद्याया इव मायाया निवर्तनयो- ग्यमपि नानाप्राणिक्मप्रतिबन्वात् न तस्था निवर्तकं, चरमं मुच्यमानस्यैव तत्त्व- ज्ञानं प्रतिबन्धकाभावात्तत्निवर्नकममत्यादि कल्पनीयमिति सङ्क्ेप:। अन्तःकरणादावु-

ति मतान्तरं दर्शयति-यथा वियदादीति। तत्त्वविदो दष्टिस्तत्त्वसाक्षात्कारः । अत्र दृष्टिपदेन तत्फलभृतः कलाक्षयो विवक्षितः । तद्विषया पुरुषे कलापलयश्र- तिरित्यर्थः। भूतेषु कलाप्लयवचनं तु कलानामपि मायापरिणाममहाभूतकार्यत्वभ्र-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने मथमपरिच्छेदः । Sy

मपि भूम्यादिषु लयं मन्यन्ते इति तटस्थपुरुषप्रतीतिविषये- ति व्यवस्थायाः कलापलयाधिकरणभाष्ये स्पष्टत्वादिति मायाविद्याभेदवादिष्वेकदेशिनः ।। तदभेदवादिष्वपि केचिद्यद्यपि वियदादिप्रप्स्य ईश्वर उपादानं, तथाप्यन्तःकरणादीनां जीवतादात्म्यप्रती तेः जीव एवोपादानम्। अत एवाध्यासभाष्ये अन्तःक- रणादीनां जीव एवाध्यासो दर्शितः। विवरणे च प्रतिकर्म- व्यवस्थायां ब्रह्मचैतन्यस्योपादानतया घटादिसङ्गित्वं,जीव-

मवतां भ्रान्तिसिद्धार्थानुवादकमिति भावः । चूर्णीमावपर्यन्तो घटनाशो यथा भूमौ दृश्यते, तद्वन्मन्यन्त इत्यक्षरार्थः। प्रतीतिविषयेति। प्रतीतिरत्र भ्रान्तिरूपा । त- द्विषयविषयकेत्यर्थः । स्पष्टत्वादिति । 'तानि परे तथाह्याहे'ति तदधिकरणसूत्रम्। तानि मनआदीनि परे पुरुषे निरवशेषं लीयन्ते। तथा हि श्रुतिराह एवमेवास्येत्या- दिश्रुतिः निरवशेष लयमाह हीति सूत्रार्थः । अन्तःकरणादीनां मायाकार्यत्वामावे ईश्वरस्यान्तःकरणाद्युपादानत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोध इति दोषं सूचयति-एकदे- शिन इति। मायैवाविद्या। सा चेश्वरस्थैवोपाधिः। जीवानां तु प्रतिबिम्बरूपाणा- मन्तःकरणान्येवोपाधय इति मायाविद्ययोरभेदवादिनोऽपि केचिदन्तःकरणादौ जीव- स्यैवोपादानत्वं त्ेदवादिन इव वदन्तीत्याह-तदभेदवादिप्वपीति। अपिशब्दः कचिदंशे पूर्वमतसाम्यार्थकः । तच्च तत्साम्यं तथापीत्यादिना स्पष्टं मविप्यति। ननु, वियदादिप्रपश्चेऽपि जीव एवोपादानं किं न स्यादित्यत आह-यद्यपीति। ईश्वराश्रितमायापरिणामत्वात ईश्वर एव वियदादावुपादानं, न जीव इत्यर्थः -

णामत्वाविशेषादीश्वर एवान्तःकरणादावप्युपादानमिति वक्तुमुचितमिति नेत्याह- तथापीत्यादिना। जीवेति। 'अहं कर्ता, अहं प्राणिमि, अहं काण, अहं मूक:, अहं स्थूल' इत्यादिपकारेणान्तःकरणादीनां शरीरान्तानां जीवतादात्म्यं प्रतीयते। तच्च तेषां जीवेऽध्यस्तत्वं विना न सम्भवतीति जीवस्यैव तदधिष्ठानत्वरूपमुपादा- नत्वं, नेश्वरस्येत्यर्थः । प्रतिकर्मव्यवस्थेति । ब्रह्मणस्स्वरूपचैतन्येन सर्वदा स- र्वावमासकत्वरूपे सर्वज्ञत्वे उक्ते तर्हि जीवस्यापि स्वरूपचैतन्येनैव सर्वदा सर्वद्रष्टत्व-

अद्वैतमझरी।

चैतन्यस्य तदसङ्गित्वेऽप्यन्तःकरणादिस्गित्वं च वर्णितमि- त्याहु: ॥ 'एतस्माजजायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च । खं वा- युरज्योतिरापः प्रथिवी विश्वस्य धारिणी'त्यादिश्रुतेः कृत्स्- व्यावहारिकप्रपञ्चस्य ब्रह्मैव उपादानम् । जीवस्तु प्रातिभा- सिकस्य स्वन्प्रपञ्चस्य। 'कृत्स्रप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा' इत्यधिकरणे ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे तस्य कार्त्स्येन

मिति दोषप्रसक्तौ जीवं प्रति विषयव्यवस्थाप्रतिपादकग्रन्थ इत्यर्थः । ब्रह्मेति । बिम्बचैतन्यरूपब्रह्मणस्सर्वोपादानतया घटादितादात्म्यरूपस्संसर्गः क्लप्त इत्यर्थः । अविद्याया व्यापकत्वेन तत्प्रतिबिम्बरूपजीवस्य व्यापकत्वेऽपि न घटादिभिस्तस्य तादात्म्यम्। उपादानत्वाभावात्। अन्तःकरणादििस्तु जीवस्य तादात्म्यलक्षण- स्संसर्गोऽस्तीति प्रतिपादितं विवरण इत्यर्थः । अनेन जीवस्यान्तःकरणादावुपादान- त्वमुक्तं भवति। अन्यथा घटादिभिरिवान्तःकरणादिमिरप्युक्तसङ्गित्वं जीवस्य न स्थात्। उपादानत्वाभावाविशेषादिति भावः । अत्रान्त:करणादिपरिणाम्युपादान- भूताया अविद्याया ईश्रवराश्रितमायया सहामेदाङ्गीकार ईश्वरस्यैवान्तःकरणादावुपादा- नत्वं वक्तुमुचितम्। यदि जीवतादात्म्यप्रतिपत्यादिभिरुक्तहेतुभिः जीवस्यैवान्तःक- रणादावुपादानत्वं वक्तव्यं, तदान्त:करणादिपरिणामिभूताविद्याया जीवाशश्रितत्वमीश्व- राश्रितमायायास्सकाशात् भिन्नत्वं च वक्तव्यम्। कार्यात्मना पपिणममानप्रक- त्याश्रयत्वातिरिक्तस्य चैतन्यगतोपादानत्वस्याभावात्। अतो मायाविद्ययोरभेदाङ्गी कारो जीवस्यैवान्तःकरणादावुपादानत्वाङ्गीकारश्च परस्परविरुद्ध इत्यस्वरसः तद मेदवादिष्वपीत्यपिशब्देन सूचितः । ईश्वरस्यान्तःकरणादाववि उपादानत्वमुपे त्यापि तस्य कार्यमात्रे उपादानत्वं नास्तीति विशेषं वक्तुं मतान्तरमवतारयति- एतस्मादिति। प्रकृतादशश्विरादित्यर्थः । प्रकृतित्वं पञ्चम्यर्थः । जीवस्त्विति तुश- न्दः अवधारणार्थः । र्वप्नप्रपश्चस्येत्यनन्तरमुपादानमित्यनुषङ्गः। किं कृत्स्नं ब- ह जगदाकारेण परिणमते, एकदेशेन वा। नाद्य इत्याह-तस्येति। यथा द- ध्याकरेण परिणतस्य क्षीरस्य पूर्वरूपात प्रच्युतिः, एवं ब्रह्मणोऽपि स्वरूपात् प्र-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यारयाने प्रथमपरिच्छेदः ।

जगदाकारेण परिणामे विकारातिरेकेण ब्रह्माभावो वा, एक- देशेन परिणामे निरवयवत्वश्रुतिविरोधो वा प्रसज्यत इति पूर्वपक्षे 'आत्मनि चैवं विचित्राश्र ही'ति सूत्रेण विवर्तवाः दाभिप्रायेण सवप्दृशि जीवात्मनि स्वरूपानुपमर्दनेनानेका- कारस्वापप्रपञ्चसृष्टिवत् ब्रह्मणि वियदादिसृष्टिरुपपद्यत इति सिद्धान्तितत्वादित्यन्ये।। जीव एव स्वप्द्रष्टटृवत् स्वस्मिन्नीश्वरत्वादिसर्वकल्पक-

च्युति: स्यादित्यर्थः । ब्रंह्मण एकदेशः परिणमत इति द्वितीयकल्पं दूषयति-ए- कदेशेनेति। पूर्वपक्ष इति। उभयथापि ब्रह्मण उपादानत्वं न सम्भवतीति पूर्व- पक्षे प्राप्ते सतीत्यर्थः । यदि ब्रह्मण उपादानत्वं क्षीरप्टथिव्यादिवत् परिणामित्वरू- पमभ्युपगम्येत, तदा कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोषः प्रसज्येत। न तु तथाभ्युपगम्यते । किं तु रज्जवादेः सर्पाद्युपादानत्ववद्विवर्तोपादानत्वं ब्रह्मण उपेयते। अतो नोक्त- दोषवकाश इति सिद्धान्तयति-आत्मनि चेति। एकश्चकारो यथाशब्दसमा- नार्थकः। द्वितीयश्रकारस्तथाशब्दसमानार्थकः । हिशब्दो हेत्वर्थः । ततश्च यथा आत्मनि जीवे स्वप्नद्रष्टरि विचित्रा रथादिसृष्टयो जीवचैतन्यस्वरूपोपमर्द विनैव भवन्ति। स्वप्नावस्थानिवृत्त्यनन्तरमपि बुद्धादिसाक्षितया जीवचैतन्यस्य यथापूर्वम- वस्थानात्, एवं ब्रह्मणि तत्स्वरूपप्रच्युति विनैव विचित्रा वियदादिसृष्टयस्सम्भवन्ति। सृष्टिस्थितिसंहारेषु स्चिदानन्दस्वरूपेण ब्रह्मानुवृत्तेः श्रुतिसिद्धत्वादिति सूत्रार्थः । अथ शुद्धं ब्रह्मोपादानित्यादिप्रश्ने तृतीयपक्षमादाय प्रतिवचनमवतारयति- जीव इति। परिपूर्णश्चिदात्मा अविद्यया अवच्छेदप्रतिबिम्बभावौ विनापि प्राप्त- जीवभावस्सन् आत्मानमेव सर्वेश्वरं कल्पयति। प्रांप्तेश्वरभावात् स्वस्मादेव गगना- दिसृष्टिं कल्पयति। स्वस्य स्वकल्पितादीश्वरात् भेदं तन्नियम्यत्वं च कल्पयति। तथा क्रमेण मनुष्यादिभाव कल्पयति। यथा वियदादिप्रपश्चो व्यावहारिकसत्यः, स्वप्नप्रपश्चः प्रातिमासिक इति पक्षे स्वप्नद्रष्टा जीव एव देवतिर्यबनुष्यादिमावेन त- न्नियन्तृपरमेश्वररूपेण ततो मिन्नत्वादिरूपेण चात्मानं कल्पयति, तद्वत । तथा च स्वस्मिन्नेव सर्वप्रपश्चकल्पकत्वात् जीवभावापन्नं ब्रह्म सर्वोपादानमिति दष्टिसष्टिवा- देन आहुरित्यर्थः । जीवभावापन्नवल्मणस्सर्वोपादानत्वमित्यस्मिन् पक्षे जीवादधिक-

६० अद्वैतमअ्जरी ।

त्वेन सर्वकारणमित्यपि केचित्।। अथ 'मायां तु प्रकृतिं विद्यादि'ति श्रुतेः मायाजा- ड्यस्य घटादिष्वनुगमाच्च माया जगदुपादानं प्रतीयते। कथं ब्रह्मोपादानम्। अताहुः पदार्थतत्त्वनिर्णयकाराः-ब्रह्म माया चेत्युभयमुपादानमित्युभयश्रुत्युपपत्तिः । सत्ताजा- ड्यरूपोभयधर्मानुगत्युपपत्तिश्र । तत्र ब्रह्म विवर्तमानतयो- पादानम, अविद्या परिणममानतया। न.च विवर्ताधिष्ठाने पारिभाषिकमुपादानत्वम्। स्वात्मनि कार्यजनिहेतुत्वस्यो-

विरोधो बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपज्ञिश्चेति दोषं सूचयति-इत्थपि केचिदिति। त- था च जीवेऽतिव्याप्त्यभावादीश्वररूपमेव ब्रह्म सर्वोपादानमिति स्थितम् ॥ इदानीं बह्मलक्षणस्योपादानत्वस्यासम्भवमाशङ्कते-अथेतति। श्रुतौ तुशब्दो मायायाः प्रकृतित्वमवधारयति। यथा मृदादिगतशक्ष्णत्वादेः घटादावनुगमात् घटादौ मृदादेरुपादानत्वं, तथा मायागतजाड्यस्य जगत्यनुगमनात्तस्यास्तदुपादानत्वमिति यु- क्तिमप्याह-मायाजाड्यस्येति। कथमिति। ननु, ब्रह्मण उपादानत्वं बहु- श्रृत्युदाहरणेन पूर्वं दशितम्। सत्यं दशिंतं, तत्तु न सम्भवति। निरवयवस्य तस्य मृदादेरिव परिणाम्युपादानत्वासम्भवात्। न च विवर्तापादानत्वं निरवयवस्यापि सम्मवति। गगनादौ नैल्याद्यारोपदर्शनादिति वाच्यम् । परिणामिप्विव विवर्ताधि- ष्ठानेषु लोके उपादानत्वप्रसिद्ध्यभावेन तत्रोपादानत्वाभ्युपगमस्य परिभाषामात्रत्वाँ- दित्याक्षेपाभिप्रायः। उपादानत्वघटितब्रह्मलक्षणस्यासम्भवं निराचष्टे-अत्राहुरि- त्यादिना। सत्तेति। न च बाधायोग्यस्वरूपभृतायास्तस्याः ब्रह्मस्वरूपत्वात् सत्तायास्त्धर्मत्वोक्तिरयुक्तेति वाच्यम्। राहोश्शिर इतिवत भेदकल्पनया तद्धर्भ- त्वव्यवहारोपपत्तेरिति भावः । ननु, उपादानद्वयं व्यर्थमिति, नेत्याह-तत्रेति। यद्वा निरवयवस्य ब्रह्मण उपादानत्वमनुपपन्नमिति, नेत्याह-तत्रेति। माया- ब्ह्मणोः मध्य इत्यर्थः । आक्षेपाभिप्रायमनूद्य निराचष्टे-न चेति। मृदादिषु प्रसिद्धस्योपादानलक्षणस्य विवर्ताधिष्ठानेष्वपि सत्वात्तुपादानत्वाम्युपगमस्य प- माषामात्रत्वं नास्तीत्यर्थः। स्वात्मनीति। अत्रं सवशब्द उपादानत्वाभिम-

सिद्धान्तलेशसङ्कहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः । ११

पादानलक्षणस्य तत्राप्यविशेषादिति। केचिदुक्तामेव प्रक्कियामाश्रित्य विवर्तपरिणामोपादानद- यसाधारणमन्यल्लक्षणमाहु :- स्वाभिन्नकार्यजनकत्वमुपादा- नत्वम्। अस्ति च प्रप्स्य सद्रपेण ब्रह्मणा विवर्तमानेन जडे- नाज्ञानेन परिणामिना चाभेदः। 'सन् घटः, जडो घट' इति

तवस्तुपरः । तथा च कार्याधारत्वे सति कार्यजनिहेतुत्वमुपादानत्वम्। निमित्त कारणवारणाय सत्यन्तम्। भूतलादेरपि कार्याधारत्वात्तद्वारणाय विशेष्यम् । त- न्रापीति। विवर्ताषिष्ठानेऽपीत्यर्थः । उक्तामेवेति। प्रपश्चे उभयोरपि माया- ब्रह्मणोरुपादानत्वम्। तन्न च परिणामितया मायाया उपादानत्वम्। अधि- ष्ानतया च ब्रह्मण उपादानत्वम्। उभयोरुपादानत्वे श्रुतिन्याययोरुपपततिश्रे- त्येतामित्यर्थः । स्वाभिन्नेति। स्वशव्देन घटाद्युपादानमृदादिजगत्परिणाम्युपा- दानभूतमज्ञानं जगद्विवर्तोपादानभूतं ब्रह्म च गृह्यते । तत्र घटादेः मृदादेस्सका- शात् अमेद: स्फुटः । मृदेव घट इत्यनुभवात्। अज्ञाने ब्रह्मणि च कार्यामेदम- नुमवेन दर्शयति-अस्ति चेति। ननु, मृत् घट इतिवत् 'ब्रह्म घटः, बह्म पट' इत्यनुभवो नास्ति । तथा 'अज्ञानं घट' इत्याद्यनुभवोऽपि नास्ति । अतः प्रपश्च- स्याज्ञानेन ब्रह्मणा च कथममेदोऽस्तीति शङ्कानिरासाय ब्रह्मणस्सदूपत्वं विशेष- णं दत्तम्, अज्ञानस्य च जडत्वम् । तथा च ब्रह्माज्ञानाम्यां सह ब्रह्मत्वाज्ञान- त्वाकरेणाभेदानुमवामावेऽपि सत्त्वजडत्वरूपेण ताम्यां सह प्रपश्चस्याभेदानुमवो- डस्तीत्याह-सन् घट इत्यादिना। ननु, घटोत्पत्तेः पूर्व तत्कारणद्रव्यस्य मृ- त्वानुभवान्मृत्त्वस्य कारणघर्मत्वे सिद्धे सति मृत् घट इति प्रत्यक्षानुभवः कार्य- कारणद्रन्ययोरभेदावगाहीति युक्तम्। सत्त्वजडत्वयोस्तु कारणघर्मत्वे कि मान- म्। येन सन् घटः जडो घट इत्यनुभवबलेन सद्रूपजडरूपाभ्यां ब्रह्माज्ञानाम्यां प्रप- श्रस्य अमेदः सिध्येदिति चेत, उच्यते-ब्रह्मणस्सद्रूपत्वं सदेवेत्यादिश्रुतिसिद्धम । 'तदेतज्जडं मोहात्मकमि'ति श्रुत्या अज्ञानस्थ जडत्वं सिद्धम् । तथा च घटादौ मृद्रव्यामेदात् मृत्त्वानुभववत् सद्वस्त्वादिरूपकारणद्रव्यामेदादेव प्रपश्चे सत्त्वज- डत्वानुमवोपपत्तौ पटथक्सत्त्वादिघर्मो नोपेयते। तथा च 'सन् घटः, जडो घट' इत्याद्य- नुमबोऽपि कार्यकारणद्रव्याभेदावगाहीति भावः । न च जडरूपाज्ञानस्य प्रपश्चामे- दसिद्धावपि मायायाः किमायातमिति वाच्यम् । तयोरभेदाम्युपगमादिति मावः ।

१२ भद्वैतमञ्जरी ।

दिभ्य'इति सूत्रे 'अनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः। न खल्वन- न्यंत्वमित्यभेदं ब्रूम:। किंतु भेदं व्यासेधाम' इति भाष्यभा- मतीनिबन्धनाभ्यां प्रपञ्चस्य ब्रह्माभेदनिषेधादभेदाभ्युपगमे

कार्यकारणयोरमेदाम्युपगमे अपसिद्धान्तं शङ्कते-न चेति। तयोः कार्यकारणयो- रनन्यत्वमुपगन्तव्यम्। कुतः,आरम्मणशब्दादिभ्यः । वाचारम्भणश्रतिः, आरम्मणश- ब्दार्थः। 'आत्मैवे सर्व'मित्यादिसार्वात्म्यप्रतिपादकश्षतिः 'नेह नानास्ति किश्चने'- त्यादिनिषेधश्रतिश्चादिपदार्थः। वाचारम्भणश्रुतिः विवर्तलक्षणकथनावसरे व्याख्याता। कार्यस्य कारणात्तत्वान्तरत्वे जगत्कारणस्य ब्रह्मणस्सर्वात्मकत्वश्रुतिरनुपपन्ना स्या- त्। तथा बह्मोपादानकस्य जगतस्सत्यत्वे ब्रह्मणि जगन्निषेधो न स्यात्। अतः कारणीभूतब्रह्मानन्यत्वं प्रपश्चस्याम्युपगन्तव्यमिति भावः। ननु, सौत्रानन्यत्वपदेन कार्यकारणथोरैक्यं प्रतीयते। तदनुपपन्नम् । कार्यकारणभावविरोधात् चिज्जडयोः ब्ह्मप्रपञ्जयोरैक्यांयोगाच्चेति शङ्कां निराकर्तुं सौत्रानन्यत्वपदं व्याचष्टे भास्यकार :- अनन्यत्वं व्यतिरेकेणाभाव इति। न च कारणव्यतिरेकेण कार्यस्याभावे क- थं कार्यकारणभाव इति वाच्यम्। कारणसत्त्वव्यतिरेकेण कार्यसत्त्वाभावस्य विवक्षिततया कार्यस्वरूपापलापशङ्कानवकाशात। सौत्रानन्यत्वपदतात्पर्यप्रदर्शक माष्यभामतीनिबन्धनवाक्यमुदाहरति-न खल्विति। अनन्यत्वमितिपदेन का- र्यकारणयोरभेदं न ब्रूमः । चेतनाचेतनयोरभेदानुपपत्तिस्तन्निषेघहेतुः खलुशब्देन दयोत्यते। तर्हि कारणबह्मविज्ञानान सर्वविज्ञानं श्रुतिसिद्धं न सम्मवेत्। अमेदा- नम्युपगमादिति शङ्कते-किं त्विति । परिहरति-भेदमिति। कार्यकारण- योस्सत्त्वमेदं व्यासेधाम इत्यर्थः । तथा च कारणबह्मस्वरूपभूतं सत्त्वमेव का- रयस्य वास्तवं स्वरूपमिति तस्मिन् विदिते नद्यतिरिक्तं सर्वं तत्त्वतो विदितं भ- वतीति नैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः।न च ब्रह्मस्वरूपज्ञानेन सर्वपमश्चस्य वास्तवस्वरूपे विदितेऽपि तत्तदसाधारणरूपज्ञानासम्मवात् प्रतिज्ञाविरोधस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । 'आत्मनि विदिते सर्वं विदितं भवती'त्यादिपतिज्ञावाक्ये- पु सर्वपदस्य सर्वतत्त्वपरत्वेन तत्तदसाधारणरूपेण सर्वज्ञानस्याविव्षितत्वात। न च तथाकल्पनायां किं विनिगमकमिति वाच्यम्। सर्वप्रपश्वतत्त्वज्ञानमात्रेणा-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे स्यास्याने प्रथमपरिच्छेदः । ११

अपसिद्धान्त इति वाच्यम्। तयोर्बह्मरूपधर्मिसमानसत्ताकाभे- दनिषेधे तात्पर्येण शुक्तिरजतयोरिव प्रातीतिकाभेदाभ्युपग- मेऽपि विरोधाभावादिति।।

द्वितीयब्रह्मज्ञानस्य मुक्तिसाघनस्य लामेन तत्तदसाधारणरूपज्ञाननैष्फल्यस्यैव वि- निगमकत्वात्। कारणे ब्रह्मण विदितेऽपि सर्वप्रपश्चगततत्तदसाधारणरूपज्ञान- स्यासम्मवेन सर्वविज्ञानश्वतेस्तत्परत्वे प्रामाण्या भावप्रसङ्गाज्च भेददर्शनस्यानर्थहेतुतया श्रुतिषु तत्रतत्र निन्दितत्वाच्च प्रतिज्ञाश्रुतेः न नानारूपज्ञाने तात्पर्यम्। तदु- क्तं पश्चदश्यां-'अद्वैतेऽभिमुखीकर्तुमवात्ैकस्य बोधतः। सर्वबोधः श्रुतो नैव नानात्वस्य विवक्षया ।' इति। अस्यार्थ :- अत्र वेदान्तेष्वेकस्थ ब्रह्मणो बोधेन सर्वस्य प्रपश्चस्य बोध: अद्वैते ब्रह्मण मुमुक्षुमभिमुखीकर्तुमेव मुमुक्षोरद्वितीय ब्रह्मोधार्थमेव श्रुतः । अद्वितीयबल्मबोधश्र सर्वस्य ब्रह्मैव वास्तवं स्वरूपमिति ज्ञानमात्रात् सिध्यतीति भावः । ननु, ब्रह्मण विदिते सर्वं विदितं भवंतीति श्रुतौ स्वरसतः प्रतीयमानं तत्तदसाधारणरूपेण सर्वज्ञानमेव अत्यर्थः किन्न स्यादिति नेत्याह- नैवेति। नानात्वबोधविवक्षया सर्वचोधो नैव श्रुत इति योजना। प्रयोजना- भावात् बाघितत्वान्निन्दितत्वाच्चेति भावः । तयोरिति। भाष्यभामतीनिबन्धन- योरित्यर्थः । न च प्रपञ्चवह्मणोः वास्तवाभेदनिषेधे सति वास्तवो भेदस्स्यादिति वाच्यम्। मेदस्य वास्तवत्वं हि धर्िप्रतियोगिनोः वास्तवत्वापेक्षम् । तत्र ब- ह्रणो वास्तवत्वेऽपि प्रपश्चस्यारम्भणशव्दादिभ्यो मिथ्यात्वावगमेन तयोर्भेदस्य सत्यत्वायोगादिति भावः । प्रातीतिकेति। यथा 'इद रजत'मिति भ्रान्तिसिद्धं रजतेदमर्थयोरभिन्नत्वं, तथा सन् घट इत्यादिभ्रान्तिसिद्धामेदोपगमे सिद्धान्तविरो- धाभावादिति मावः । 'मायां तु पकृति विद्या'दिति श्रृत्या अवधारणार्थकतुशब्द- वत्या मायाया एवोपादानत्वावगमेन ब्रह्मण उपादानत्वाभावादुपादानत्वघटितब- ह्लक्षणस्यासम्मवशङ्कायां सत्यां मायाब्रह्मणोरुभयोरपि प्रकृतित्वमस्ति। श्रु तियुक्त्योरविशेषात् । 'मायां त्वि'ति श्रुतौ तुशब्दो नावधारणार्थः । किंतु सदूपब्रह्मापेक्षया मायाया वैलक्षण्यद्योतनार्थः। त्न वैलक्षण्यं परिणामित्वरूप प्रकतित्वं मायाया इत्याशयवतां पदार्थतत्त्वनिर्णयकारादीनां मतभेदेन लक्षणा- सम्मवशङ्का परितता। इदानीं जह्मैवोपादानं, न माया। अतो न लक्षणासम्भ-

संक्षेपशारीरककृतस्तु ब्रह्मैवोपादानम्। कूटस्थस्य सव- तःकारणत्वानुपपत्ते: माया द्वारकारणम्। अकारणमपि द्वारं कार्येऽनुगच्छति। मृद इव तद्गतश्लक्ष्णत्वादेरपि घटे अनुगमन- दर्शनादित्याहुः ॥

वशङ्कावकाश इति मन्यमानानां मप्द्वयमाह-संक्षेपशारीरककृतस्त्वित्यादि- ना। तर्हि व्यर्था मायेति, नेत्याह-कूटस्थस्येति। यदि मार्या विनैव ब- होपादानं स्यात्, तदा ब्रह्मणस्स्वतःपरिणामित्वमेव स्यात्। तथा च परिणाम- वादिभि: परिणामपरिणामिनोः वास्तवामेदाम्युपगमात् परिणामस्य जन्मादिविका- रैः बह्मापि विकारवदेव स्यात्। न चेष्टापत्तिरत्र वक्तुं शक्यते। 'न जाय- त' इत्यादिबहुश्रुतिषु ब्रह्मणो जन्मादिविकारराहित्यरूपकूटस्थत्वप्रतिपादनवरो- धात् । अतो मायाद्वारा ब्रह्मणः कारणत्वं वक्तव्यमिति न व्यर्था मायेत्यर्थः । यथा मृद्स्तुन उपादानत्वेऽपि तद्गतश्क्ष्णत्वादिसंस्कारो द्वारकारणम्। न ह्- संस्कतस्य मृद्स्तुनः घटाद्युपादानत्वं घटते, तथा कूटस्थचैतन्यरूपे ब्रह्मणि स- मारोपिता माया तत्र जगत्पकृतित्वं घटयन्ती सहकारिकारणमुपेयत इति मावः । न च मायाया उपादानत्वाभावे 'मायां तु प्रकतिं विद्यादि' ति श्रुतिविरोध इ- ति वाच्यम्। ब्रह्मगतप्रकृतित्वनिर्वाहकतामात्रेण तस्यां प्रकृतित्वश्रुत्युपपत्तेः । मायायाः प्रकृतित्वनिर्वाहकत्वमात्रं, न स्वतः प्रकृतित्वमस्तीत्याशयेनैव तस्यां श- क्तित्वव्यवहारः श्रुतौ दृश्यते-'परास्य शक्तिरिविधैव श्रूयते' इति। न हि मृदादि- पदार्थगतशक्ते: किश्वित्कार्थ प्रत्युपादानत्वं प्रसिद्धं लोके। अत एव विनिगमका- भावान्मायाबह्मणोरुमयोरप्युपादानत्वमिति निरस्तम्। मायाया ब्रह्मशक्तित्वेत ख- त उपादानत्वासम्भवात्। न च तस्याः प्रकृतित्वानुपगमे जगतः परिणाम्युपादानं न स्यात्। ब्रह्मण: पपिणामितायाः कूटस्थत्वविरोधेनासकृत् प्रत्युक्तत्वादिति वाच्य- म्। वाचस्पतिमत इव प्रपश्चस्य चिदध्यस्तमायाविषयीकृतब्रह्मविवर्तत्वमात्राङ्गीकारो - पपत्तेः। न च संक्षेपशारीरकग्रन्थे तत्रतत्र मायायाः परिणामित्वव्यवहारविरोध इति वाच्यम् । तथाव्यवहारस्य मतान्तराभिप्रायत्वोपपत्तेः । ननु, जडभूतमायाप्रकृति- कत्वामावे प्रपश्चस्य जाड्यं न स्यादिति, नेत्याह-अकारणमपीति। अनुपादा- नमपीत्यर्थः । जगत्यनुगतं जाड्यं न कारणगुणः । किं तु जगत एव स्वाभाविकम्। अतस्तत्सिद्धये मायाया उपादानत्वं, कार्यानुगतद्वारकारणत्वं वा न कल्पनीयमि-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

वाचस्पतिमिश्रास्तु-जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म स्वत एव जाड्याश्रयप्रपञ्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति माया सहकारिमात्रम। न कार्यानुगतद्धारकारणमित्याहुः॥

त्याशयेनाह-वाचस्पतिमिश्रास्त्विति। जीवाश्रितेति। नन्वक्षरव्राह्मणे आ- काशशन्दिताया मायाया अक्षरशव्दितनित्यचैतन्याश्रितत्वस्य प्रतिपादिनत्वात् क- थं तस्या जीवाश्रितत्वमुपेयते, 'मायिनं तु महेश्वर'मिति श्रतिविरोधाच्च। अत्र मायिनमित्यनेन महेश्वरशब्दितवरह्माश्चितत्वप्रतिपादनात् । कि च जीवस्य माया- श्नयत्वे तस्यैव जगदुपादानत्वं स्यात्। प्रपश्नस्य मायापरिणामत्व्रात् प्रपञ्चपरिणा- मिमायाश्रयत्वं हि ब्रह्मणः प्रपञ्चोपादानत्वम्। जीवस्य मायाश्रयत्वे तु तस्यैव ज- गद्ुपादानत्वं स्थान्, न ब्रह्मणः । कि च जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्मेति म- ते व्रह्मण उपाध्यनङ्गीकारेण नियन्तृत्वजगत्कर्तृत्वादेरभावप्रसङ्गश्चेति चेत्, उच्य- ते-जीवाश्रितेतिपदेन जीवत्वविशिष्टचैतन्माश्रितत्वं विवक्षितं न भवति, कित्व- क्षरव्राह्मणानुरोधेन चैतन्याश्रितत्वमेव। जीवत्वं तु मायापदवेदनीयाविद्याया श्रै- तन्ये वृत्तौ अवच्छेदकमिति जीवाश्रितमायेत्युच्यते। न च जीवत्वम्यापि चैत- न्ये वृत्तौ मायैवावच्छेदिका वाच्येति परस्पराश्रयमसङ्ग इति वाच्यम्। द्रव्यत्वगुणा- श्रयत्वयोरिव परस्परस्थितिप्रयोजकतया परस्परापेक्षत्वलक्षणपरस्पराश्रयत्वस्यादो- पत्वात्। परम्पराश्रयो हुत्पत्तौ ज्ञप्तौ वा दोपो भवेत् । स न प्रकृते नास्ति । अविद्याजीवत्वयोरनादित्वात् नित्यसाक्षिमास्यत्वाच्च। न च जीवत्वम्याविद्यास्थितिं प्रति नियामकत्वकल्पनं व्यर्थमिति वाच्यम् । ब्रह्मणि तम्यास्स्थितिनिवारकत्वात् 'निरवद्य निरञ्जन'मिति श्रत्या ब्रह्मणो निर्दोपत्वावगमेन तम्याविद्यारूपदोपाश्रय- त्वानुपपत्तेः । न च वस्तुतो निर्दोपत्वपरा सा श्रतिरिति वाच्यम्। तथासङ्कोचे मा- नाभावात्, ईश्वररूपव्रह्मवत् जीवस्यापि वस्तुतो निर्दोपत्वाच्च । न न 'मायि- नं तु महेश्वर'मिति श्रुतिविरोधः। 'गृही घनी देवदत्त' इत्यादौ देवदत्तस्य गृहा- द्याश्रयत्वाभावेऽपि प्रत्ययस्य स्वस्वामिभावलक्षणसम्बन्धान्तरवोघकत्ववत् महेश्द- रशन्दितव्रह्मणो मायाश्रयत्वाभावेऽषि मायाब्रह्मणोः विषयविपयिभावलक्षणसम्ब- न्वान्तरचोधकतया 'मायिन'मिति शरृत्युपपत्तेः । प्रपश्चस्य च जीवाश्रितमायाविप- यीकृतब्रह्मविवर्तत्वमात्राभ्युपगमात् न जीवस्य जगदुपादानत्वप्रसङ्ग । ब्रह्मण उ- पाध्यभावेऽपि सर्वनियन्तृत्वादि जीवाविद्याविषयीकृतव्रह्मविवर्ततया ब्रह्मधर्मत्वेनैव

६६ अद्वैतमञ्जरी

सिद्धान्तमुक्तावलीकृतस्तु-मायाशक्तिरेवोपादानं, न ब्रह्म। 'तदेतत् ब्रह्मापूर्वमनपरं न तस्य कार्यं करणं च विद्यते' इ- त्यादिश्रुतेः।जगदुपादानमायाधिष्ठानत्वेन तूपचारात उपादा- नम्। तादृशमेवोपादानत्वं लक्षणैर्विवक्षितमित्याहुः ॥ अथ क ईश्वरः कश्र जीवः । अत्रोक्तं प्रकटार्थविवरणे- अनादिरनिर्वाच्या भूतप्रकृतिश्चिन्मात्रसम्बन्धिनी माया । कल्प्यते, न जीवाविद्यापरिणामतया जीवधर्मत्वेन। अनुभवविरोघात्, ब्रह्मणि च- सर्वनियन्तृत्वसर्वकर्तृत्वसर्वत्वादिम्नतिपादकशास्त्रम्य कल्पकस्य सत्त्वाच्च। तस्मा- त् सिद्धं जीवाश्रितमायाविपयीकृतं ब्रह्म प्रपञ्चाकारेण विवर्तमानतया उपादानमि- ति। उक्तं चारम्भणाधिकरणभाप्ये-'मूलकारणमेवान्त्यात्कार्यात्तेन तेन कार्यकारणे न नटवत्सर्वव्यवहारास्पद वं प्रतिपद्यत' इति। आन्त्यात्कार्यादिति। अन्त्यका- र्यपर्यन्तमित्यर्थः । नटो हि द्रष्टमिरविज्ञातनिजरूप एव तत्तदभिनेयासत्यरूपतां भ- तिपद्यते, एवं जीवैरविज्ञाततत्वं सत् ब्रह्मासत्यवियदादिप्रपञ्चाकारतां तद्वारा व्यव- हारविषयतां च प्रतिपद्यत इति भाप्यार्थः । अत्र नटदृष्टान्तोक्त्या वाचस्पतिमतं भाष्याभिमतं निश्चीयते। तदुक्तं कल्पतरौ-'अज्ञातनटवत् ब्रह्म कारणं शङ्करोड- व्रवीत्। जीवाज्ञातं जगद्वीजं जगौ वाचस्पतिस्तथा' इति। इदानीं मायाया एव 'मायां तु प्रकृति विद्या'दिति श्रुतिस्वारस्यानुरोधेन मुख्यमुपादानत्वमिति स्वीकृत्यापि ब्रह्म- लक्षणासम्भवं परिहरति-सिद्धान्तमुक्तावलीकरतस्त्विति। तत् प्रकृतम्। एतत् बुद्धादिसाक्षिरूपम्। पूर्व कारणं न विद्यते यस्य तदपूर्वम्। अपरं कार्य न वि- द्यते यस्य तदनपरम्। तस्य ब्रह्मणः । कारणं च जगत्सृष्टिसाधनं चेत्यर्थः। इत्यादि- श्रुतेरन ब्रह्मोपादानमित्यर्थः । तहिं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वप्रतिपादकश्रुतिसूत्रभाप्या- दिविरोध इत्यत आह-जगदिति। तुशब्दोवधारणे। तादृशमेवेति। जगदु- पादानमायाधिष्ठानत्वमेवेत्यर्थः। पूर्वत्रेश्वरस्य जगदुपादानत्वमुक्तम्। जीवाश्नितमायेत्या दौ जीवोऽपि व्यवन्हतः । इदानीं तयोस्स्वरूपं निरूपयितुं प्रश्नमवतारयति-अ- थेति। 'मायां तु प्रकृति'मिति श्रुतौ या भूतप्रकृतित्वेन माया प्रसिद्धा, तस्यां चैत- न्यप्रतिबिम्ब ईश्वरः । ननु, 'मायिनं तु महेश्वर'मिति वाक्यशेपे मायाया ईश्वरा- श्रितत्वप्रतिपादनादीश्वरस्य मायाप्रतिबिम्वत्वं न सम्भवति। उपाधेः प्रतिबिम्बाश्रि- तत्व्रादर्शनादिति शङ्गां निराचष्टे-चिन्मात्रसम्त्रन्धिनीति। चिन्मात्राश्रितेत्य

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ६७

तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः, तस्या एव परिच्छिन्नानन्तप्रदेशे- ष्वावरणविक्षेपशक्तिमत्स्वविद्याभिधानेषु चित्प्रतिबिम्बो जीव' इति।।

र्थः। मात्रपदेन बिम्बत्वादेः व्यवच्छेदः। वाक्यशेपेऽपि महेश्वरपदं निन्मात्रलक्षक- मिति भावः। साङ्गयाभिमतप्रकृतेरिव मायायास्सत्यत्वं वारयति-अनिवाच्येति। माया तावत् ब्रह्मचैतन्यात् न वस्तुतो मिन्ना। ब्रह्मव्यतिरिक्तम्य सर्वम्य मिश्यात्व- प्रतिपादकश्रुतिविरोधेन वस्तुतस्तम्यास्ततो भदासम्भवात्। नाप्यभिन्ना। चैतन्यज- डयोरैक्यायोगात्। नापि चैतन्याद्विन्नामिन्ना । एकत्र मिन्नत्वाभिन्नत्वयोविराधेना- सम्भवात्। एवं न तावत् माया सती। अद्वैतश्रुतिविरोधादेव। नाप्यसती । भू- तप्रकृतित्वानुपपत्तेः । नापि सदसती। सत्त्वासत्त्वगोरेकत्र विरोधादेव। न ताव- न्माया सावयवा। तस्यास्सादित्वप्रसंङ्गन तत्प्रतिविम्बभतेश्वरस्यापि सादित्वप्रम- ङात् मायायास्सादित्वे तत्प्रकृतित्वेन नायान्तरापक्षायामनवस्थाप्रमङ्गाच्च । नापि निरवयवा। प्रकृतित्वाभावप्रमङ्गात्। सावयवपदार्थानामेत लोके प्रकृतित्वद- शनात्। नाप्युभयरूपा। सावयवर्त्वानिशवयवत्वय,रंकत्र विरोधात। तम्मान् स र्वपकारेण निर्वक्तुमशक्यतया मायाऽनिवीच्येत्यर्थः । तम्याः परिच्छिन्नानन्तप्रदे- शेपु चैतन्यप्रतिबिम्बो जीवः । न साक्षात्तम्यामेव चित्प्रतिबम्बो जीव इत्येवकाग र्थः। प्रदेशानां परिच्छिन्नत्वविशेपणं तत्प्रतिविम्बरूपजीवानां परिचछवन्नतवलाभा- थम्। तथा च भाष्ये तत्र तत्र जीवानां परिच्छिन्नत्वनिरूपण सङ्गच्छेन। तथा हि-'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशादि' त्यधिकरणे सौत्रशारीरपदव्याग्यानरूपं भाप्यं-'शा- रीर इति शरीरे भव इत्यर्थः। नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति। सत्यं शरीरे भवति। न तु शरीर एव भवति। 'आकाशवत् सर्वगतश्र नित्य' इनि व्या पित्वश्रवणात्। जीवम्तु शरीर एव भवति। तस्य भोगाघिष्ठानाच्छरी- रादन्यत्र वृत्यभावादि'ति। तथा द्युम्वाद्यधिकरणगतं भाप्यं-'न चोपाधिपरि- च्छिन्नस्याविभोः प्राणभृतो द्युम्वाद्यायतनत्वं सम्यक सम्भवनीति प्राणभृनो जी- वस्य दयुम्वादिश्दितजगदायतनत्वं मुख्यं न सम्भवति। अविभुत्वादिति भाष्या- र्थः। पटस्यारम्भकतन्तव इव मायाया न प्रदेशाम्मन्ति । तम्या अनादित्वात् । किं तु मायायां विक्षेपावरणशक्तीनामानन्त्यात् विक्षेपावरणशक्तिमद्भागा एव प्रदेशा विवक्षिता इत्याशयेनाह-आवरणविक्षेपशक्तिमत्स्विति। ब्रह्मचैन-

६८ अद्वैतमञ्जरी ।

तत्त्वविवेकेातु त्रिगणात्मिकाया मूलप्रकृतेः 'जीवेशा- वाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवती ति श्रुति- सिद्धौ दौ रूपभेदौ। रजस्तमोऽनभिभूतशुद्धसत्त्वप्रधाना मा- या, तदभिभूतमलिनसत्त्वा अविद्येति मायाविद्याभेदं परि- कल्प्य मायाप्रतिबिम्ब ईश्वरः, अविद्याप्रतिविम्बो जीव इत्यु- क्तमू ॥ एकैव मूलप्रऋृतिर्विक्षेपप्राधान्येन मायाश्दितेश्वरो- पाधिः। आवरणप्राधान्येनाविद्या जज्ञानशव्दिता जीवोपा- विः। अत एव तस्या जीवेश्वरसाधारणचिन्मात्रसम्बन्धित्वेऽ- पि जीवस्यैवाज्ञोऽस्मीत्यज्ञानसम्बन्धानुभवःनेश्वरस्येति जीवे- श्वरविभागः क्वचिदुपपादितः॥ न्यावरणानुकूला शक्तिरावरणशक्तिः । आवरणं च 'ब्रह्म नास्ति न प्रकाशत' इति व्यवहारयोग्यत्वम्। विक्षेपपदेन तत्तज्जीवासाधारणदुःखादिकं विव्षितम् । तदनुकूलशक्ति: विक्षेपशक्तिरित्यर्थः । ननु, मायाप्रदेशानां जीवोपाधित्ववर्णनम- नुपपन्नम् । आनुमानिकाधिकरणभाप्यादौ अविद्याया जीवोपाधित्वव्यवहारतिरो- धप्रसङ्गात्। अत आह-अविद्याभिधानेप्विति। मायाप्रदेशानामेव भाप्य- गताविद्यापदाभिलप्यत्वात् न तद्विरोध इति भावः । एकस्यामेव मूलप्रकृतौ प्र. देशप्रदेशिभावेनानिर्वचनीयं भेदं कल्पयित्वा जीवेश्वरयोः प्रतिबिम्बरूपत्वमुक्तम्। इदानी तस्यामेव प्रकारान्तरेण रूपभेदं कल्पयेत्वा तद्ुपपादयति-तत्त्ववि वेके त्विति। भेदकल्पनावैलक्षण्यद्योतनार्थस्तुशव्दः । रूपभेदाविति। र्व इति शेपः । रजस्तमोऽनभिभूतत्वमेव शुद्धत्वम्। शुद्धसत्त्वप्रधाना प्रकृतिःमा- या। मलिनसत्त्वप्रधाना प्रकृतिः अविद्येत्यर्थः । रजम्तमोऽभियृतत्व्रमेव सत्त्व- स्य मलिनत्वम्। सत्त्वशद्द्शुद्धिभ्यां मायात्वाविद्यात्वास्यौ श्रृत्युक्तरूपभेदौ नि- रप्य विक्षेपावरणशक्तिभदेन श्रत्युक्तरूपमेदावेव निरूपयति-एकैवति । अत एवेति। जीवस्यावरणशक्तिमदुपाधिमत्त्वादेवेत्यर्थः । तस्या इति। जी- वेश्वरोपाधिभूतायाः प्रकतेः प्रतिनिम्बरूपजीवेश्वरसाधारणबिम्बचैतन्याश्रितत्वेऽपी- त्यर्थः। नेश्वरस्येति। अत्राप्यत एवेत्यस्यानुषङ्ग। आवरणशक्तरीश्वरोपा

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः । ६९

संक्षेपशारीरके तु'कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर' इति श्रुतिमनुसृत्याविद्यायां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः । अन्तः- करणे चित्पतिविम्बो जीवः। न नान्तःकरणरूपेण द्रव्येण घटेनाकाशस्येव वैतन्यस्यावच्छेदमम्भवात् तदवच्छिन्नमेव चैतन्यं जीवोऽस्त्वति वाच्यय। इह परत्र च जीवभावेना

घिकोटौ अननुप्रवेशदनेति तदर्थः । तथा च जीवेश्वरौ प्रति प्रकृतेम्माधारण- त्वावेकस्य सर्वज्ञलम्, अपर्याज्ञत्वमिति यहैलक्षण्व अरत्यनुमसतिद्धं, तत् कथं सस्भवतीति शङ्काया अनवकाश इति भावः। गतान्तग्माह-संक्षेपेति। क्षतौ कारणपदमविद्यापरम। कार्मन्नःकरणपरमिति नत्वाह-अविद्याया मित्यादिवा। ननु. 'जीवेशावाभारेन करोति माया नाविद्या च खवयमेव भवनी' ति श्रतिविनेध:। तच्या शृतौ जीवश्य कारणोपाधिकत्वप्रतीतेरिति चे त्, उच्चने-'जीवेशावाभासेन कोती' ति पुर्वभागेन हि जीवेश्वरयोरुभयोरपि प्रतिबिम्बभावः प्रतीपत। न न विम्वैक्यस्थले उपाधिभेदं विना प्रतिबिम्बभेद- स्सम्भवनि। सर्याविप्रनिविम्वस्थले उपाधिमं बिना प्रतिविम्बभेदादर्शनात्। तथा चोदात्टतक्षतौ प्रतिविम्वरूपगोः जीवेशगरियाक्मं मायाविद्यापदाभ्यामुपाधी स- मप्यैते। मायापदं नात सायाकारयीन्करणपन्द। न वैवं मृलप्रकृति प्रकृत्य प्रवृत्तायां 'जीवेशावि' तिश्ुतो 'माया बाविदा स्वयम भवती'ि वाकयेन मायाविद्ययोरुमयोगि सउम्रकमरोववनिरेव इत वालगम। मृलप्रकृत्य- विद्ययोरिव सामाशक्डिनान्: करणम मकृत्: सुम्यमदाभावेपि प्रकृतिविकार- भावप्रयुक्ताभेदसत्वेन तावना 'माप साविद्या च ्वगेव्र भवती'ति वाक्यशेषो- पपत्तरिति भावः। नन्तविद्यावच्छिन्नचैतन्यववेश्वरोडस्त। तथान्तःकरणावच्छि- न्नचैतन्यमेव न जीवोडस्तु। अविव्यात्तः करणाविट्ानचैवन्यनोरतद वच्छिन्नत्वम्य क््पतत्वात्तद निरिकम तिविग्वकल्पनारगा गौरवाचेत्याशेन शककते-न चेति। न तु प्रतिबिम्धनवन्वरिसेवकारायः। नवग्रहणगीथ्रम्ायुप्लक्षणम। जी वेश्वरयोः प्रतिभिश्वतावास प्रतिमिद्वत्वाल, न कल्पनागोरवदोपोडस्तीत्यमिप्रेत्य जी- वस्यावचिन्नत्वपत दोपमाह इहनि। अत्मित लोके ब्राह्मणानिशररिगता- न्तःकरणावच्छिन्चतन्यपवेशम्य कर्मकर्नृत्वान् लोकान्तर देवादिशरीरगनान्तःक- रणावचनिन्ननैतन्यप्रवेशाय चाकर: भोकतृत्वान् कृनहानादिप्रसङ्गः । येन कर्म

७० अद्वैतमञ्जरी ।

वच्छेद्यचैतन्यप्रदेशस्य भेदेन कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गात्। प्रतिबिम्बस्तूपाधेर्गतागतयोरच्छेद्यवन्न भिद्यत इति प्रतिबि- म्वपक्षे नायं दोष इत्युक्तम्। एवमुक्तेष्वेतेषां जीवेश्वरयोः प्र- तिविम्बविशेषत्वपक्षेषु यत बिम्बस्थानीयं ब्रह्म, तन्मुक्तप्राप्यं शुद्धचैतन्यम् ॥ चित्रदीपे 'जीव ईशो विशुद्धा चिदि'तित्रैविध्यप्रक्र्ियां विहाय यथा घटावच्छिन्नाकाशो घटाकाश: तदाश्रिते जले

कृतं, न तम्य भोगः । येन कर्म न कृतं, तस्थाकृतकर्मफलाभ्यागम इत्यर्थः । न न ब्राह्मणादिशरीरगतम्यैवान्तःकरणम्य लोकान्तरे गमनाभ्युपगमान तदवच्छि- न्नचेतन्यप्रदेशम्यैव तत्रापि गमनमस्त्विति वाच्यम् । घटस्य देशान्तरगमनेऽपि तदवच्छिन्नाकाशप्रदेशम्य गमनादर्शनादिति भावः । प्रतिविम्वस्यावच्छेद्यचैतन्यापे- क्षया वैलक्षण्यद्योतनार्थस्तुशब्दः।गतागतयोरिति। गमनागमनयोस्सतोरषि अवच्छे- द्यप्रदेशवन्न भिद्यत इत्यर्थः। सूर्यादविप्तििम्बवत्त जपूर्णघटादौ देशान्तरं ीयमाने - Sपि प्रतिविम्बेदादर्शनादिति भावः। ननु, चन्द्रादिप्रतिबिम्बवतां जलपात्राणं मध्ये एकम्य नाशे तद्गततया प्रतीतम्य प्रतिबिम्बम्य बिम्बेनेकीभावः प्रत्यक्षेण- नुभयते, न तथा प्रतिबिम्बान्तरेण। एवं प्रतिबिम्बरूपजीवस्यापि विदेहकैवल्यसमये बिम्तभृतग्द्धब्रह्मभाव एव स्यात्, न तु प्रतिबिम्बेश्वरभावापत्तिः । दष्टविरो- धादित्याशङ्कामिष्टापत्त्या परिहरति-एवमुक्तेप्विति । विम्बस्थानीयमिति । लोकप्रसिद्चन्द्रादिरूपविम्वम्थानीयमित्यर्थः । ननु, बिम्बत्वविशिष्टचैतन्यं कथं शद्धमिति चेन्, न । शुद्धपदेन सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिधर्मराहित्यस्य विव्षित- त्वादिति। चित्रदीपे चित्त्रैविध्यप्रक्रियां विहाय चैतन्यस्य चातुर्विध्यं परिकल्प्य जीवेश्वरविभागो द्शित इति सम्बन्धः । तथा च चित्रदीपवचनं -'कूटस्थो ब्रह्म- जीवेशावित्येवं िच्चतुर्विधा। घटाका शमहा का श जलकाशाभ्रे यथा।।' इति। एन च्छोकोपात्तटष्टान्तभागं संग्रृह्ाति-यथेत्यादिना। तदाश्रित इति। वटस्था काशाश्रित इत्यर्थः । अभ्रनक्षत्रसाहित्यविशेषणमाकाशस्य जले प्रतिबिम्नाभावश- क्ानिरासार्थम्। इत्थं च तन्निरासपकारो विवक्षितः । यदा जलेऽभ्रनक्षत्राणां प्रति- बिम्बोऽनुभयते, तदा तैस्सहाकाश प्रतिबिम्बोऽप्यनुभूयत एवेति नाकाशप्रतिबिम्बा-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

प्रतिबिम्बितस्साभ्रनक्षत्रो जलाकाशः, अनवच्छिन्नो महाका- शः महाकाशमध्यवतिनि मेघमण्डले वृष्टिलंक्षणकार्यानुमेयेषु जलरूपतदवयवेषु तुषाराकारेष प्रतिबिम्धितो मेघाकाश' इति वस्तुत एकस्याप्याकाशस्य चातुर्विध्यं, तथा स्थूलसूक्ष्मदे- हृद्रयस्याधिष्ठानतया वर्तमानं तदवच्छिन्नं चैतन्यं कूटवन्निर्वि- कारत्वेन स्थितं कूटस्थम। तत् कल्पितेऽन्तःकरणे प्रतिबि- म्वितं चैतन्यं संसारयोगी जीवः, अनवच्छिन्नं चेतन्यं ब्रह्म, तदाश्रिते मायातमसि स्थितासु सर्वप्राणिनां धीवासनासु प्र- तिविम्धितं चैतन्यमीश्वर इति चैतन्यस्य चातुर्विध्यं परिकल्प्या- न्तःकरणधीवासनोपरक्त्ाज्ञानोपाधिभेदेन जीवेश्वरविभागो

भावशङ्कावकाश इति। अनवच्छिन्न इति। घटानवच्छिन्न इत्यर्थः । मेधमण्डले ये जलरूपास्तदवयवाः, तेपु प्रतिबिम्बित इति सम्बन्धः । तच्छब्दो मेघमण्डलपरः। मेघमण्डले जलानि सन्ति चेत्, कुतो गोपलभ्यन्त इत्याशङ्का न कार्या। तेपां तुपारवत् सक्ष्मरूपत्वादित्याशयेनाह-तुपारेति। तत्र जलसत्त्वे मानमाह-टृष्टिलक्षणनि।

गाख्यानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि। वाक्पाणिपादपायपस्था्यानि पञ्च कर्मेन्द्रियाण । प्राणापानादयः पञ्च वायवः । मनोबुद्धिश्चेत्यन्तःकरणं द्विविधम् । आहत्य सप्तदशकं लिङ्गशरीरम्। दार्ष्टान्तिके वटस्थानीयं सृक्ष्मदेहशब्दार्थः । देहद्वयावच्छििन्नं चैत- न्यं घटाकाशस्थानीयम्। कूटस्थशब्दार्थचैतन्यस्य देहद्वयावच्छिन्नत्वे हेतुरघिष्ठानतया वर्तमानत्वम्। काष्ठविशेपलग्नायःपिण्डविशेप: कृटशव्दार्थः । तद्वदचलतया तिष्ठतीति कूटस्थः, तत्र कूटस्थे कल्पितं वटगतजलस्थानीयं यदन्तःकरणं, ताम्मन् प्रतिबिम्बि- तमित्यर्थः । कूटस्थचैतन्यातिरिक्तचिदाभासकल्पनायाः प्रयोजनमाह-संसारंति। कूटस्थचैतन्यस्य न संसाराश्रयत्वम् । तस्य जन्ममरणादिलक्षणसंसाराश्रयत्वे कूटस्थ- त्वव्याघातादिति भावः । महाकाशस्थानीयब्रह्माश्रितमेघमण्डलस्थानीये मायाख्यतम- सि स्थिताः या: धीवासनाः, तासु प्रतिबिम्बितमित्यर्थः । जागृत्स्वप्नावस्थाद्वयगता- नि स्थलान्तःकरणानि घियः, तासां सुपुप्त्यवस्थागताः सक्ष्मावस्थाः वासना विवक्षिताः। अन्तःकरणेति । अन्तःकरणं च धीवासनोपरक्ताज्ञानं च ते एव उपाधी। तयो-

७२ अद्वैतमञ्जरी ।

दर्शितः। अयं चापरस्तदभिहितो विशेष :- चतुर्विधेषु चैतन्येषु जीव: अहमिति प्रकाशमान: कूटस्थे अविद्यातिरोहितासङ्गान- न्दरूपविशेषांशे शुक्तौ रूप्यवदव्यस्तः। अत एवेदंत्वरजतत्व-

योःसह प्रकाशः 'स्यमहं करोमी त्यादी। अहंत्वं ह्यध्यस्तवि

रभेदेनेत्यर्थः। धीवासनानामानन्त्यात्तासु पतिविम्वनततन्वरूपेश्वरस्य नानात्वशाङ्गाव्या- वृत्त्यर्थ वासनोपरक्ताज्ञानोशघिकत्वसक्तम्। पर्वमतेषु विम्वपतिविम्वयोः भेदमात्रं कल्पितं, स्वतस्तयोरभेद एवेतीमगर्थ सिद्धं कृत्वा अस्मित मते ततो विशेपमाह- अयं चेति। अस्मिन्मते पूर्व निच्ातुर्विध्यलक्षण एको विशेपः उक्तः तदपक्षया पर: अन्यः प्रतिबिम्बमिथ्यात्वरूपो विशेषः । तदभिहितः तत्र चित्रदीपे अभिहित इत्यर्थः । अपरं विशेपमेव दर्शयति-चतुविधेप्विति। अहमिति प्रकाशमानो जीवः शुक्तौ रूप्यवदध्यस्त इति सम्बन्धः । गन्विदन्त्ेन सामान्यरूपेण ज्ञाते शुक्तित्वादिविशषरूपेणाज्ञते शुक्त्यादौ रूप्याध्यासो दष्टः । इह तु तथा सा- मान्यरूपेण ज्ञातं विशेपरूपण चाज्ञातं किश्विदविष्ठानं नोपलभ्यत इत्याशङ्कया- ह-कूटस्थ इति। नन्वविद्यया कुटस्यत्यासऊ्त्वानन्दृत्वपणत्वादिविशपांशस्या- वृततया शक्तित्वादिवद्प्रतीतावपि शुक्तेरिदन्त्वनेव कृटस्थस्य कनचित् सामान्ये- न रूपेण प्रकाशो न दृश्यते। किञ्च इदं रजतमित्यत्राधिष्ठानसामान्यांशस्यारो- प्यविशपांशस्य च सहपकाशो दृश्यत। प्रकृत तु अहमर्थरूपो विशेष एवाह- मिति प्रकाशते, न तु सामान्यांशः कक्षित्। अतोऽहम्थस्य रूप्यवदध्यस्त- त्वकल्पनं न युक्तमित्याशक्कयाह-अत एवति। अहम्थस्य कटम्थेऽध्यस्त- त्वकल्पनादेवेत्यर्थः । स्वयन्त्वाहन्त्वयोहिति। कृटस्थस्य हि स्वयन्त्वं सामा- न्यरूपं, न कूटस्थत्वम्। तत्य शास्त्रकगम्यत्वात्। स्वयनतवं न कूटस्थस्याहम- र्थारोपकाले तेन सह प्रकाशते । तत्पूर्वकालेऽपि स्वयन्त्वम्य भानमविरुद्धम् । तस्य नित्यचैतन्यात्मककटस्थस्वरूपत्वाभ्युपगमात्। ववर्यत्वकूटम्थचैतन्ययोः रा होश्शिरः पुरुषस्य चैतन्यमितिवत् भेदकल्पनया धर्मधर्मिभावोपपत्तेश्र। अतः कूटस्थ- स्य स्वयन्त्वेन सामान्यरूपण सदा प्रकाशसत्त्वादहमर्थरूपचिदाभासाध्यासाधिष्ठान त्वमविरुद्धमिति भावः। अहमर्थस्य रूप्यवद्विशेपरूपत्वं दर्शयति-अहंत्वं हीति।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ७२

शेषांशरूपम्। पुरुषान्तरस्य पुरुषान्तरे अहमितिव्यवहाराभावेन व्यावृत्तत्वात्। स्वयंत्वं चान्यत्वप्रतियोग्यधिंष्ठानसामान्यांश- रूपम्। स्वयं देवदत्तो गच्छतीति पुरुषान्तरेऽपि व्यवहारेणानुवृत्त- त्वात्। एवं परस्पराध्यासादेव कूटस्थजीवयोरविवेको लौकिका- नाम्। विवेकस्तु तयोर्बृहदारण्यके 'प्रज्ञानघन एवैतेभ्योभूते- भ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यती'ति जीवाभिप्रायेणोपाधि- विनाशानुविनाशप्रतिपादनेन, 'अविनाशी वा अरेश्यमात्मा

अहमर्थ इत्यर्थः। अध्यस्तविशेषांशरूपमिति। शुक्त्यादावध्यस्तो यो विशे- षांशः रूप्यादिः, तद्ू्षं तत्सदृशमित्यर्थः । सादृश्यं न व्यावृत्तत्व्रम्। व्या- वृत्तत्वादिति। व्यावृत्तत्वावगमादित्यर्थः । तेन न हेतुमाध्ययोरभेदः । व्या- वृत्तत्वावगमे हेतुर्व्यवहाराभावः। स्वयंत्वस्य इदंत्ववत् सामान्यरूपत्वं दर्शयति- स्वयंत्वं चेति।'स्वयमन्य' इति लोकव्यवहारे स्वयन्त्वमन्यत्वप्रतिद्वन्द्वितया प्रसिद्धमिति दर्शयितुमन्यत्वप्रतियोगीति स्वयन्त्वस्य विशेषणमिति बोध्यम्। स्वयमिति। तदुक्तं चित्रदीपे-'देवदत्तस्त्वयं गच्छेत्त्वं वीक्षस्व स्वयं तथा। अहं स्वयं न शक्रोमीत्येवं लोके प्रयुज्यते' ॥ इति। ननु, स्वयमहमितिप्रकाशमानयोः कूटस्थजीवयोशशाक्तिरजतयोरिव भेदसत्वे सर्वेषां कुतो भेदो नोपलभ्यते। तत्राह-एवमिति। अहमर्थजीवस्य शुक्ती रूध्यवत् कूटस्थाध्यस्तत्वे सतीत्यर्थः । परस्परेति। तयोरभेदाध्यामादेवाविवेक: विवेकाभावो भेदानुभवाभाव इत्यर्थः । ननु, 'इदं रजत'मिति भमस्थले 'शुक्तिरिय'- मिति विशेषदर्शनेन 'इद रजत'मिति परतीतयोस्सामान्यविशेषपदार्थयो: शुक्तित्वरन- तत्वरूपविरुद्धधर्मवत्त्वनिश्चयात्तयोर्भेद उपेयते। इह तु जीवकूटस्थयो: कर्थं मेदे।- डवगन्तव्य:।तदभावे हि 'स्वयमह' मिति सामान्यविशेषभावेन पूकाशमानयोस्तयोस्स- त्यरजतस्थले रजतेदमर्थयोरिव वस्तुत ऐक्यापत्त्या अहमर्थरूपजीवस्य स्वयंशब्दार्थ- भूतकूटस्थे कल्पितत्वासिद्धेरित्याशङ्कय श्वत्या तयोः भेद दर्शयति-विवेकस्त्विति। तुशब्दः शङ्काठ्यावृत्यर्थः । विवेको भेदानुभवः । एतेभ्यः सन्निहितेभ्यः देहादिस- द्वातरूपेण परिणतेभ्यः उपाधिरूपेम्यो भूतेम्यः समुत्थाय साम्येनोत्थाय उपाधि- रूपब्रुद्याद्युत्पत्त्या उत्पत्ति प्राप्येत्यर्थः । 'यदा तान्युपाधिभूतानि ब्रध्यादीनि त- त्वज्ञानेन विनश्यन्ति, तक्ष तान्यनुविनश्यती' ति शृत्या औणाधिकम्यात्मनो वि-

७४ अद्वैतमञ्जरी ।

इति कूटस्थाभिप्रायेणाविनाशप्रतिपादनेन च स्पष्टः।अहमर्य- जीवस्य विनाशित्वे कथमविनाशित्रह्माभेदः।नेदमभेदे सा-

नाशित्वं प्रतिपाद्यने। तच्चान्तःकरणप्रतिबिम्बरूपस्य उपाध्यायत्तस्य जीवस्य मि- भयात्वे सति सम्भवति । औपाधिकजीवस्य सत्यत्वे तु तस्य विनाशित्वपतिपादक- वचनं न मङ्गच्छेत। तथा अयं प्रज्ञानघन आत्मा अरे मैत्रेयी अविनाशी वा अ- विनाश्येत्। न तु उपाधिनाशान्नश्यतीति कूटस्थचैतन्यस्य अ्वत्या नाशामावः प्र- तिपाद्यते। एनदुक्तं भवति-'अयमात्मा प्रज्ञानघन एव एतेभ्यो भृतेभ्य रसमुत्था- ये'त्यादिश्रुत्या चिदेकरम आत्मैव उपाध्युत्पत्तिमनृत्पद्यते, तन्नाशमनुनश्य- तीत्युपाध्युत्पत्तिविनाशव्यतिरेकेण उत्पत्तिविनाशौ चिदात्मनः प्रतिपाद्येते। अनुविनश्यरतीत्यनुशब्दप्रयोगात् । न च तम्य स्वतो विनाशादिमत्त्वं सम्भवति । 'अविनाशी वा अरे अयमात्मे'ति वाक्येन विज्ञानघनात्मनो विनाशाभावप्रतिपादन- विरोधात्। अतश्चिदात्मन उत्पत्तिविनाशवता प्रतिबिम्बचैतन्यरूपजीवेन तादात्म्य- मादाय विनाशादिवचनमुपपादनयिम्। ततश्र भ्रमस्थलीयरजतेदमर्थयोरिवा- त्रापि विनाशित्वाविनाशित्वरूपविरुद्धधर्मवत्त्वनिश्रयादेव जीवकृटस्थयाः भेदः स्पछ भासत इति ततः प्राक् कटम्थचैतन्ये जीवरूपाहमर्थस्याध्याससिद्धिरिति उदाहहतश्रुत्या न्रतिबिम्त्जीवस्य विनाशित्वोपगमे श्वत्यन्तरविरोधमाशक्कते- अहमर्थेति। अमद इत्यनन्तरमहं ब्रह्माम्मीति वाक्येन प्रतिपाद्यत इति शेषः । विनाश्यविनाशिनोरभेदायोगादिति भावः । परिहरति-नेदमिति । साडयमि- त्यादिभमानाधिकरणवाक्यम्य यथामेदो वाक्यार्थो दृश्यने, तथा 'यस्स्थाणुस्स पु- रुप' इत्यादिसमानाधिकरणवाक्यस्य बाधारूपो वाक्यार्थो दृश्यन। 'यस्स्थाणृस्स पुरुप' इत्यत्र हि पुरुष आरोपितम्य प्रातिभासिकम्य स्थाणोः व्यावहारिकपुरुषेण महाभेदों न वाक्यार्थः। बाघितत्वात्। कि तु स्थाण्वारोपाधिष्ठानभृते पुरुषे व- ग्तुतस्स्थाणुनादात्म्याभावरूपा बाघा वाक्यार्थः । तथा च 'यम्स्थाणुम्स पुरुष'इ- नि वाक्येन 'वस्तुतस्म्थाणुनादात्म्याभाववानयं पुरुष'इति बोधो जायते। तेन च बो- धन पुरुंप स्थाण्वारोपः सविपयो निवतते, एवं 'महं ब्रह्माम्मी'ति वाक्यनाहमर्थभूत- जीवतादात्म्यशन्यं 'बल्मैवाहमम्मी'ति ज्ञानं जायते। तेन ज्ञानेना 'हं ज्ञाता कर्ता, मु० शी, दुःीत्याद्यारोपः कतृत्वादिधर्मविशिष्टाहमर्थन स्वविषयेण सह निश्शेषं नि- वर्नते। आरोपिताहमर्थनिवृत्तौ च सत्यां जीवम्य यद्वास्तवं रूप कटम्थचैतन्यात्मकं, तत् पुर्णबह्मरूपणावतिष्ठन इनि न शत्यन्तरविरोध इति भावः। अक्षरार्थस्तु-इदं व्-

सिद्धान्तलेशसफ्हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

मानाधिकरण्यंकिं तु बाधायाम। यथा 'यः स्थाणरेष पुमानि'- ति पुरुषत्वबोधेन स्थाणुत्वबुद्धिर्निवर्त्यते,एवमहं ब्रह्मास्मीति कूटस्थत्रह्मस्वरूपत्वबोवेनाध्यस्ताहमर्थरूपत्वं निवर्त्यते। 'योऽयं स्थाणुः पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिव। ब्रह्मास्मीतिधियाशेषा ह्यहंबुद्धिर्निवर्तते ॥' इति नैष्कर्म्यसिद्धिवचनात्। यदि च विव-

हाहंपदयो्समानविभक्तिमत्त्वरूपं सामानाधिकरण्यम् अभेदरूपेडर्ये नाभ्युपगम्यने । येनामेदासम्भवो दोषस्स्यात्। ननु, यद्यभेो न वाक्यार्थः, कम्नहिं म इति शङ्कने- किं त्विति। बाघात्र वाक्यार्थो विवक्षित इत्याह-वाधायामिति। पुरुपत्वपदेन कल्पितस्थाणुतादात्म्याभाववत्त्वं विवक्षितम्। बाधाया वाक्यार्थत्वम्वीकारत्। अ- हं बह्मास्मीत्यत्रेतिपदानन्तरं वाक्यजन्येनेनि शेषः । अत्र वाक्यार्थज्ञानम्याहं ब्ह्मा- स्मीत्याकारकत्वाभावात कूटस्थव्रह्मरूपत्वपदेनापि वम्तुनोSहमर्थतादात्म्याभाववत् कृ- टस्थब्रह्मरूपत्वं विवक्षितम्। बाधाया एव वाक्याथचोधविषयत्वाभ्युपगमात् दष्टा-

त्वमिति मतमाश्रित्याम्माभिरुक्तमिति ध्येयम्। अध्यस्ताहमर्थरूपत्वमिति। अध्यम्नो योऽहमर्थः, तद्रूपत्वं तत्तादात्म्यं निवत्यन इति बोधफलमुक्तम्। महावाक्यम्य बाघ।- थकत्वं न स्वकपोलकल्पितम्। कि तु सुरेश्वराचार्यरुक्तमित्याह-योऽ्यमिनि। मन्दान्धकारे यस्स्थाणुर्गहीनः, 'एषोडयं पुमानि'त्याप्तवाक्यजन्यया पुंघिया वम्तुनो नायं स्थाणुः, किंतु पुमानिति विया स्थाणुरयमिति धीरारोपितम्थाणुतादान्म्येन सह यथा निवर्त्यते, एवमहं ब्रह्मास्मीति वाक्यजन्यया घिया अहमर्थमृतजीवतादात्म्य शन्यं बह्मैवास्मीत्याकारयाहं बुद्धिरहं करोमि भु्ज इत्यादिबुद्धिरशंषा आरोपिनाहम र्थसहिता निवत्यंत। महावाक्यार्थज्ञानानशेषानर्थनिवृत्ति. विदुषामनुभवमिद्धेति द्य :- तनार्थो हिशब्दः। ननु, समानाधिकरणवाक्येषु अभेदरूपवाक्यार्थस्य मुख्यतया औत्सर्गिकत्वाद्विवरणादिषु प्रकते अभेदरूपवाक्यार्थस्यैव स्वीकाराच्च भगवत्पादे- रपि वाक्यवृत्तौ 'तादात्म्यमात्रं वाक्यार्थस्तयोरेव पदार्थयोः ।' इति क्लोकेन महावा- क्येषु तत्त्वंपदार्थयोस्तादात्म्यशन्दिताभेदस्यैव वाक्यार्थतया स्वीकाराच्च वार्निकका- रवचनस्य बाधाया अपि प्रकते वाक्यार्थता वक्तुं शक्यत इति प्रौहिमाश्रित्य प्रवृ- न्युपपत्तेश्र। तम्मादहं ब्रह्मास्मत्यत्रामेदो वाक्यार्थ इति स्थिते विनाशिजीवस्यावि- नाशियह्मामेदो न सम्भवतीति चोदं तदवस्थमेवेति अस्वरसादाह-यदि चेति।

७६ अद्वैतमञ्जरी।

रणादुक्तरीत्या इदमभेदे सामानाधिकरण्यं,तदा जीववाचि- नोऽहंशव्दस्य लक्षणया कूटस्थपरत्वमस्तु। तस्यानध्यस्तस्य ब्रह्माभेदयोग्यत्वात्। यस्तु मेघाकाशकल्पो धीवासनाप्रति- विम्ब ईश्वर उक्त:,सोडयं 'सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन ए- वानन्दमयो व्यानन्दभुगि ति माण्डक्यश्रुतिमिद्ध सौषुप्ानन्द-

'कृटस्थो व्रह्मजीवेशावित्येवं चिच्चतुविंधा ।' इति इलोकसंग्रहीतानां कृटस्थब्रह्मजी- वश्वराणां नतुरणा मत्ये ब्रह्मचैनन्यं तावत् सत्यज्ञानादिवाक्येपु मुप्रमिद्धमिति तत्र वादयं प्रमाणत्वेन नोदाह्तम्। कृटम्थचैतन्ये 'अविनाशी वा' इति वाक्यं प्रमाण-

प्रनिबिम्बरूपे जीवे प्रमाणमुक्तम्। परिशेषात् पृर्वोक्तश्वरे प्रमाणं वक्तव्यम।तदा- ह-यस्त्विति। तुशव्दोऽवधारणे। य ईश्वर उक्तः. सोडयं श्रृत्युक्तानन्दमय एव. नान्य इत्यर्थः । सुपुप्नं स्थानमम्यति सुपुप्तस्थानः। जागरणे हि विज्ञानशन्दि-

वेहे म्यू ोऽह मित्याद्यमदाध्यामान स्थृलत्वकृशत्वव्राह्मणन्वादीनि रुपाणि सन्ति।नथा वक्षुगदिपु काणोऽहं मूकोऽहमित्यादिरूपादव्यासात् काणत्वमुकतत्वादीनि रुपाणि नन्ति। एवमाकाशादिपु पदार्थप्वध्याममिडानि 'आकाशमयो वायुमय' इत्या- द्विश्रुिमंगृहीतान्यनन्तरूपाणि जीवस्य सन्ति। मुपुम्ते तु बुद्दाद्यपाविलयन म- वप्रकारभ्रान्तिलयात् भ्रन्तिमिद्धानि सर्वाण्यपि रूपाणि लीयन्न इत्यभिप्रेत्य ए कीमृत इत्युक्तम् । तढकं-'विज्ञानमयमख्यैर्यो रूपैर्युक्त: पुरधुना। म लयन- कतां प्राप्तो बहुतण्डल पष्टवत् ।'इति। पुरा सुप्तात् पूर्वकाल लयेन रूपाणां ल- यनेत्यर्थः । प्रज्ञानं चतन्यम्। तच्च जाग्रदादां वृत्तिभेदेन भेदरूपं शैशिल्य प्राप्य स्थितम्। सुपुप्ते वृत्तीनां विलयात् पुनरेकत्वं प्राप्तमित्यभिप्रेत्य प्रज्ञा- नवनत्वमुक्तम्। आनन्दोऽत्र बिम्बभूतो ब्रह्मानन्दो विवाक्षितः । तम्य प्रतित्ि- म्वमृतो जीवः आनन्दमयः। स च स्वरूपभृतमानन्दं सुपुप्निकाले अविद्यावृत्ति- भिर्भुइक्त इत्यानन्दभुगिति श्रृत्यर्थः । नतु, जाग्रत्स्वप्नयोम्म्थूलावस्थान्नःकरण- प्रतिबिम्बरूपो जीवो विज्ञानमयः । म्थलान्तःकरणस्य विज्ञानशब्दवाच्यत्वान्। स एव विज्ञानमयो जीव: स्वापकान् सक्ष्मरूपेण विलीनावस्थान्तःकरणोपाधिक- म्मन् आनन्दमय इत्युच्यन। तथा चानन्दमयम्य जीवत्वादीश्वरत्वममिद्दमित्या

सिद्धान्तलेशसक्कहे सव्यार्याने प्रथमपारच छदः । ७७

मयः। तत्रैव तदनन्तरम 'एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्ये- षयोनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूताना मितिश्रुतेस्सर्ववस्तु- विषयसकलप्राणिधीवासनोपाधिकस्य तस्य सर्वज्ञत्वस्य तत एव सर्वकर्तृत्वादेरप्युपपत्तेश्र।न चास्मद्बुद्धिवासनोपहितस्य कम्यचित् मार्वज्यं नानुभूयत इति वाच्यम्। वासनानां प-

शङ्क्य सौषुप्तानन्दमयस्यैवेश्वरत्वं वाक्यशेषो दर्शयनीत्याह-नत्रवैति। मा- डक्यश्रुतावेवेत्यर्थः । सर्वेश्वरत्वं सर्वजगदुत्पत्तिकर्तृत्वं, योनिरुपादानम् । आ- नन्दमयस्य सर्वोपादानत्वे हेतुमाह-प्रभवेति। हि यम्मात् भृतानां प्रभवाप्ययों जन्मलयौ सौपृप्तादानन्दमयात् भवतः, तम्मात् एप सर्वस्य योनिरित्यर्थः । आ- नन्दमयम्य श्रुत्युक्तसर्वज्ञत्वे युक्तिमप्याह-सर्ववस्त्विति । एकैका घीः कि- - सवबुद्धीनां सर्वविषयकत्वे सिद्धे मति सर्वबुद्धिमक्ष्मावस्थारूपाणां सर्वबुद्धिवास नानामपि सर्वविषयकत्वं मिध्यति। तथा च मर्वप्राणिबुद्धिवासनोपाधिकम्यान- न्दमयम्य सर्वज्ञत्वमिद्धिरित्यर्थः । ननु, धीवासनोपरक्ताज्ञानोपाधिक ईश्वर इनि यदुक्तं, तत्र कि प्रतिविम्बेश्वग््याज्ञानमेवोपाधिः । कि वा वासनोपरक्ताज्ञानम्, अथवा सर्वाः धीवासनाः, उन प्रत्येकं वामना। नाद्यः। धीवासनामु प्रतिबि- म्निनं नैतन्यमीश्वर इत्युक्तिविरोधात्। अज्ञानमात्रस्य ईश्वरोपाधित्वे धीवास- नानुमरणवैफल्याच्च। न चाज्ञानोपाधिकस्यैवेश्वरस्य सर्वज्ञत्वलाभार्थ सर्वविषय- कधीवासनानुसरणमिति वाच्यम्। अज्ञानगतमत्वांशपरिणामरूपाभिस्सर्वविषयक- वृत्तिभिरेव सर्वज्ञत्वोपपादानसम्भवेन तदर्थ धीवामनानपेक्षणात्। अन एव न द्वितीयः अज्ञानमात्रम्य तद्पाचित्वमम्भवान् युगपत सर्वप्राणिनां सषुप्त्यस- म्भवेन सर्वबुद्धिवामनानां यौगपद्यामम्भवाच्च नतामामज्ञानविशेषणतया ईश्वरोपा- घित्वसम्भवः । तासां यौगपद्यासम्भवादेव न तृतीयोऽपि कल्पस्सङ्गच्छन्ते। स- र्वासु धीवासनामु व्यासक्ततया एकस्य ईश्वररूपप्रतिविम्बस्यामम्भवाच्च लोके व्यामज्यवृत्तिप्रतिविम्बादर्शनात्। तस्माच्चतुर्थःकल्पः परिशिप्यते। तत्रानुभव- विरेधमाशङ्कते-न चास्मदिति। अस्माकं प्राणिनामेकैकबुद्धिवासनोपहित- म्यानन्दमयस्य कस्यापि स्वापकालेऽहं सर्वज्ञ इत्यनुभवो नास्तीत्यर्थः । वास- नानामिति। जाग्रदादौ स्थूलावस्थान्तःकरणानामिव मुपुप्तौ वामनात्मकान्तः-

७८ अद्वैतमञरी।

राक्षत्वेन तदुपहितस्यापि परोक्षत्वादिति। ब्रह्मानन्दे तु सुषुप्तिसंयोगात् माण्डूक्योक आनन्दमयो जीव इत्युक्तम। यदा हि जाग्रदादिष भोगप्रदस्य कर्मणः क्ष- ये निद्रा रूपेण विलीनमन्तःकरणं पुनर्भोगप्रदकर्मवशात् प्रबो- धे घनीभवति, तदा तदुपाधिको जीव: विज्ञानमय इत्युच्य- ते। स एव पूर्वं सुषुप्तिसमये विलीनावस्थोपाधिक: सन्नान- न्दमय इत्युच्यते। स एव माण्डूक्ये 'सुषुप्तिस्थान इत्या- दिना दर्शित इति। एवंसति तस्य सर्वेश्वरत्वादिवचनं कथं सङ्गच्छताम् । इत्थं सन्त्यधिदैवतमध्यात्मं च परमात्मनः स-

करणानां साक्षिप्रत्यक्षयोग्यत्वाभावेन तदुपाधिकानन्दमयानामपि नाहमनुभवयोग्य- त्वमित्यर्थः । माण्डूक्यश्रृत्युक्तानन्दमयस्य सकलधीवासनोपाधिकस्य उक्तरीत्या एकस्यासम्भवात्। प्रत्येकमेव धीवासनोपाधिक आनन्दमयो वाच्यः । स च जीव एवेत्याह-ब्रह्मानन्दे त्विति। चित्रदीपे श्रीविद्यारण्यगुरुभिरीश्वरत्वे- नोक्तानन्दमयस्य तैरेव ब्रह्मानन्दारयअ्रन्थे जीवत्वोक्तिरूपविशेषार्थकम्तुश्व्दः । सुषुप्तिसंयोगादित्युपलक्षणम् । वासनोपाधिकस्येश्वरत्वे जाग्दादाविश्वराभाव म् - सङ्गादेकैकवासनोपाधिकस्य नानात्वेनेश्वरनानात्वप्रसङ्गात् सकलवासनोपाधिकस्य कस्यचिदसम्भवाच्चत्यपि द्रष्टव्यम् । तत्रोक्तप्रकारं दर्शयति-यदा हीति। जाग्रदादिषु भोगप्रदं यत् कर्म, तम्य क्षये सतीत्यर्थः । आदिपदं स्वप्नपरम् । बहुवचनं तु जाग्रत्स्प्रव्यक्तिमदापेक्षम् । निद्रारूपेणेति । सुषुप्तिरूपेणेत्यर्थः । तदुक्तं पञ्चीकरणे-'बुद्धेः कारणात्मनावस्थानं सुषुप्ति'रिति। आनन्दमयस्य जी- वत्वे तस्येश्वरत्वप्रतिपादकवाक्यशेषविरोधं शङ्कते-एवंसतीति । सुषुप्तजी- वरूपानन्दमयस्य वस्तुत ईश्वरत्वाभावेऽपि ईश्वरामेदविवक्षया तस्येश्वरत्ववचनं सङ्गच्छत इति परिहरति-इत्थमित्यादिना। माण्डक्यश्रुतौ जीवेश्वरयोरभेद- विवक्षां दर्शितुं पीठिकां करोति-सन्तीति। परमात्मनः अधिदैवतं सवि- शेषाणि त्रीणि रूपाणि सन्ति। तथा परमात्मनोऽध्यात्मं च सविशेषाणि त्रीणि रूपाणि सन्तीति सम्बन्धः । परमात्मन इत्यस्य निर्विशेषचैतन्यस्येत्यर्थः । अ- विदैवतमित्यस्य देवतात्मकानीत्यर्थः । अध्यात्ममित्यस्य च जीवात्मकानीत्यर्थः ।

सिद्धान्तलेशसङ्हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छदः । ७९

विशेषाणि त्रीणि रमाणि। तताविदेवतं त्रीणि शुद्धं चैतन्यं चेति चत्वारि रूपाणि चित्रपटदृष्टान्तेन चित्रदीपे समर्ितानि। यथा स्वतश्शुभ्रः पटो धौतः अन्नविलिसोऽथ घट्टितः,मष्याका- रयुक्तो लाञ्छिस:, वर्णपूरितो र्जित, इत्यवस्थाचतुष्टयमेकस्यैव चित्रपटस्य, तथा परमात्मा मायातत्कार्योपाधिरहितः शुद्धः, मायोपहित ईश्वरः, अपञ्चकितभूतकार्यसम्टिसूक्ष्मशरीिोपहि-

अधिदैवतमध्यात्ममिति च पदठूयमव्ययम्। उक्तं प्रपश्चयति-तत्रेति। अध्यात्मा- धिदैवतरूपाणां मध्य इत्यर्थः । जीवस्य त्रीणि सविशेषरूपाणि तुरीयपादात्मकं निर्विशेषरूपं च माण्डूक्यश्रतौ कण्ठतो दशितानि। ईश्वरम्य तु निर्विशेषसविशेष- रूपाणि तच्छ्रुत्यभिम्रेतान्यपि श्रत्या कण्ठतो नोक्तानि। तानि तु श्रुतितात्पर्याभि- ज्ञैः श्रीविद्यारण्यगुरुभिः चित्रदीपे सदष्टान्तं निरूपितानीत्याह-चित्रपटेति। तत्रायं दृष्टान्तसङ्गाहकश्लोक :- 'स्वतरशुभ्रोऽत्र धौतस्स्यान वट्टितोऽन्रविलेप- नात्। मप्याकारैरला्छितसस्याद्रज्जितो वर्णपुरणात् ॥' इति। एतच्छ्ोकसंगृ- हीतं दृष्टान्तं विवृणोति-यथेति। 'स्वतश्चिदन्तर्यामी तु मायावी सूक्ष्मसृष्टितः । सूत्रात्मा स्थूलसृष्ट्यैष विराडित्युच्यते परः ॥'इति शोकसंगृहीतं दार्ष्टान्तिकं दर्शयति-तथेति। शरोके परः स्वतश्विदिति सम्बन्धः । अमुमंशं विवृणोति- परमात्मेति। श्लोके तुशव्दोऽवधारणे। तथा च पर एव मायावी सन् अन्त- र्यामीत्युच्यत इति सम्बन्धः । अमुमंशमाह-मायोपहित ईश्वर इति। श्रोके पर एव सूक्ष्मसृष्टितम्मूत्रात्मेति सम्बन्धः। अमुमंशं व्याचष्टे-अपश्चीकृतेति। अपश्चीकतानां भूतानां यत् कार्य व्यापकं सूक्ष्मशरीरं, तदुपहित इत्यर्थः । न च सूत्रात्मनो हिरण्यगर्भशब्दितस्य अ्तिस्मृत्योर्जीवत्वम्रसिद्धेः कथं तम्येश्वररू- पत्वमिति वाच्यम्। जीवरूपहिरण्यगर्भस्य समष्टिसूक्ष्मशरीराभिमानविशिष्टस्य सत्यलोकस्वामिन: ईश्वरान्यत्वाम्युपगमात्। ईश्वरस्य तु समष्टिसूक्ष्मशरीराभिमा- नाभावेपि समष्टिसूक्ष्मशरीरनियन्तृतया तदुपाधिकस्य समष्टिसूक्ष्मोपध्युपहितत्वगुण- योगेन हिरण्यगर्मसूत्रात्मपदाम्यां निर्देशस्य विवक्षितत्वात्। सथा च गौणमीश्वरस्य हि रण्यगर्भत्वमिति भावः। अत एव चित्रदीपे ईश्वररूपहिरण्यगर्भापेक्षया सत्यलोकाधि- पतेर्बलणस्तत्तद्वाद्यभिमतेश्वरपरिगणनावसरे पृथगुपादानं मन्तव्यम्। श्रोके एष एव परः

८० अद्वैतमझरी ।

तो हिरण्यगर्भः. पञ्चीकृतभूतकार्यसमष्टिस्थूलशरीरोपहितो विराद पुरुष इत्यवस्थाभेदचतुष्टयमेकस्यैव परमात्मनः । अ- स्मिन् चित्रपटस्थानीये परमात्मनि चित्रस्थानीयस्थावर- जङ्गमात्मको निखिलप्रपञ्चः। यथा चित्रगतमनुष्याणां चि- त्राधारवस्त्रसदशा वस्त्राभासा लिख्यन्ते, तथा परमात्माव्यस्त- देहिनामधिष्ठानचैतन्यसदृशाश्रिदाभासाः कल्प्यन्ते। ते च जीवनामानः संसरन्तीति। अध्यात्मं तु विश्वतैजसप्राज्ञ- भेदेन त्रीणि रूपाणि। तत्र सुषुसौ विलीनेऽन्तःकरणे

स्थूलसृप्ट्या विराडित्यच्यत इति मम्बन्धः। अमुमंशं व्याकुर्वन् संगृह्णाति-पञ्चीककिते- ति। अयमीश्वररूपो विराटपुरुष: पुरुषसूक्तवैश्वानरविद्यावाक्यादिरूपश्रुतिसिद्धो द्रष्ट- न्यः। सत्यलोकाधिपतेर्हिरण्यगर्भस्य पुत्ररूपो विराटपुरुषस्ममष्टिस्थलाभिमानिजी- वो बृहदारण्यकश्चतिसिद्धोऽन्य एवेत्यपि द्रष्टव्यम्। इत्यवस्थेति। उक्तपका- रेण वस्तुत एकस्यैव रूपचतुष्टयं द्रष्टव्यमित्यर्थः । एवं प्रकृतोपयुक्तं रूपचतुष्ट- यं दर्शयित्वा म्रमङ्गादाह-अस्मिन्निति। ननु, कृत्स्नस्य जगनः चित्रस्था- नीयत्वे तद्वदेव सर्वमचेतनं स्यात्। तथा च चेतनांचतनविभागो न स्थादिति शङ्गां दृष्टान्तेन परिहरति-यथेति। वस्त्राभासा इति। वर्णवशेषात्मकवस्त्रा- णां चित्राधारेण वस्त्रणाकृतिसाम्थेऽपि शीतादिनिवर्तकत्वाभावादाभासत्वम्। देहि- नामिति। स्थूलदेहवतामहङ्काराणामित्यर्थः। अन्तःकरणात्मकाहङ्कारेषु चैतन्यस्य प्रतिबिम्बकरपनस्य प्रयोजनमाह-ते चेति। तथा च चिदाभासयुक्ताः कार्य- करणसङ्घातार्चेतनाः, अन्ये गिरिममुद्रादयोऽचेतना इति विभागसिद्धिरिति भावः। एवमीश्वरस्य रूपाणि दशितानि। जीवस्य शृत्युक्तानि सविशेषनिर्विशे वरूपाणि दर्शयति-अध्यात्मं त्विति। तुशब्द ईश्वरस्य सविशषरूपाण्यपेक्ष्य जीवस्य सविशेषरूपाणां वैलक्षण्यसूचनार्थः । तदेव वैलक्षण्यं दर्शयति-विश्वे- ति। रूपाणीति। सविशेषाणीति शेषः । तत्रेति । रूपत्रयमध्य इत्यर्थः । बिलीन इति। अन्तःकरणे विलीने सति सूक्ष्मरूपेण विलीनान्तःकरणोपाधिकस्सं

मिद्धान्तकेशसङ्गहे सव्याख्यान पथमपरिच्छेदः।

अज्ञानमात्रसाक्षी प्राज्ञः। योऽयमिहानन्दमय उक्तकः। स्व- प्ने व्यष्टिसूक्ष्मशरीराभिमानी तैजसः।जागरे व्यष्टिस्थूलशरी- राभिमानी विश्वः। तत्र माण्डक्यश्रुतिरहमनुभवे प्रका- शमानस्यात्मनो विश्वतैजसप्राज्ञतुर्यावस्थाभेदरूपं पादचतु- ष्टयं 'सोऽयमात्मा चतुष्पा दित्युपक्षिप्य पूर्वपूर्वपादप्रविलापने-

पद्यत इति मावः। म्थुलन्त:करणादिमाक्षित्वव्यवच्छेदार्थ-मत्रेति। ननु, पूर्व मौपुप्तजीव आनन्दमय इत्युक्तग। इदानी कर्थ म एव प्राज्ञ इत्युच्यने। तत्राह-योऽयमिति। इहेति : माण्डक्यश्रुतावित्यथः । तत्रैवानन्दसुगित्यन- नरं 'चितोमुख्ः प्राज्ञम्तृतीयः पाद' इनिवाक्यशेपदर्शनादिति भावः। चेनांमि

यम्ण, म नेतोमुम्ः। ननु मौपुप्तजीवम्याननदमुकतवं चेतोमुखत्वं च श्रुनगपि कथमुपपन्नमिनि चन्, उच्यने -- सुपुप्तादुन्थितस्य हि सुग्वमस्वाप्म- मिनि ग्वापकालीनविशिष्टमुखम्मरणं दश्यते। नच्च नदा मुखानुभवमन्तरेण न मम्मवनि। अननुभनम्य सुग्वम्य म्मरणायोगात्। न च सुपुप्नावात्मम्व- रुपसुसम्यान्तःकरणवृत्तििरव अनुभवस्मम्भवनीति वाच्यम्। तदा विली- नन्यान्त:करणस्य वृत्त्युत्पादनयोग्यत्वाभावान्। न च मुक्तिकाल इव स्वाप- कालेडपि स्वरूपचनन्यनव सुग्वान्भवसम्भवात् किमविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बरूपचेतःक-

सुपत्यावपि तयास+भंन्र परित्यागायोगात्। मुक्तिकाले चोपाधिमात्रविलयाभ्णु- गमान् वृत्गमम्मव इनि वपम्यसत्त्वान । सौपुप्तसुखानुभवस्य केवलनित्वसाक्षिरु-

तम्माद्ययोक्ता श्रुतिरुपपन्नैत। व्यष्टीति। परिच्छिन्नत्वर्थः । एने पादास्सा- क्षानकुत्युक्ता इत्याह-तत्रेति । उक्तरीत्या पादकल्पनोपपत्तौ सत्यामित्वर्थः । श्रुतिः पाद्चतुष्टयमपक्रम्य निश्वादिपादान् न्यरुरूपनिति सम्बन्धः । पद्यंत ग- म्पते अवगम्पते व्रलमात्मैक्यमेभिरिति पादा विश्वादयः। इमां व्युत्पत्तिमभिपेत्य श्रीतपादकल्पनायाः प्रयोजनमाह-पर्वपर्वेति। अयमर्थः-'सोडयमात्मा च तृष्पादि'ति वाक्येन जवित्त पादचतुष्टपवत्त्त्मुपक्रम्य 'जागरितम्थानो वैश्वानरः प्रशम: पाद उत्युक्तः। अन जीवपादानामेव वक्तुमुपक्रान्तत्वाद्विश्वः प्रथमः

अद्वैतमञ्जरी ।

पाद इति वक्तव्ये वैश्वानरशन्दितस्य विराट्परुषरूपेश्वरस्य प्रथमपादत्वोक्ति: विश्वे वैश्वानरम्यान्तर्भावं सूचयति। न च हिरण्यगर्भेश्वरौ विहाय वैश्वानरस्यै- व विश्वान्तभावे कि निगामकं श्रुत्यभिमतमिति वाच्यम् । तयोस््थूलोपाधिकत्व रूपसाम्यस्य ईश्वरहिरण्यगर्भव्यावृत्तस्य नियामकतया विवाक्षितत्वान्। तथा द्वितीयपादप्रतिपादकवाक्ये 'स्वप्नस्थानम्तैजसो द्वितीयः पाद' इत्युक्तम् । अ- त्र सूक्ष्मोपाधिकत्वसाम्येन हिरण्यगर्भस्य तैजसे अन्तर्भावो विवक्षितः ।'वैश्वा नरः प्रथमः पाद 'इत्युपक्रमनुसारात। तथा तृतीयपादप्रतिपादकं 'सुषुप्तस्थान एकीभूत 'इत्यादिवाक्यं प्रागेवोदाव्तम्। अत्रापि तृतीयपादत्वेनोक्ते प्राज्ञ- शब्दितनिन्दमये सृक्ष्मतरोपाधिकत्वसामान्येन ईश्वरस्यान्तर्भावो विवक्षितः । त था च वाक्यशपस्य 'एष सर्वेश्वर इत्यादेरानन्दमयेश्वरयोरभेदविवक्षया प्रवृत्त- त्वान्नानुपपत्तिः। तथा तुरीयपादप्रतिपादकमिदं वाक्यम्-'अदृश्यमव्यवहार्यमग्रा- हयमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थ म- न्यन्त' इति। अदृश्यं चक्षुराद्यविषयम्, अव्यवहार्य प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणव्यव- हारागोचरम्, अग्राह्यं कर्मन्द्रियागोचरम्, अलक्षणम् असाधारणधर्मशून्यम्,अचिन्त्यं शुप्कतर्कीगोचरम्, अव्यपदेश्यं शब्दशक्त्यगोचरम्, एकात्मप्रत्ययसारम् एका दिपदचनुष्टयम्य कमधारगः। स्वगतभेदशून्यत्वमेकत्वं, सर्वदेहेपु पूर्णत्वमात्मत्वं, प्रत्ययत्वं चिद्ृपत्वरं, सारत्वम् आनन्दत्वं, 'सार आनन्द इत्यर्थः' इत्यानन्दमयाधिकरण-

शिवं शुद्ध सर्वदोपरहितम, अद्वैत द्वतरहितं, चतुर्थ विश्वतैजसप्राज्ञरूपपादत्रयापेक्ष- या चतुम्मङ्म्यापुरकं पा्दं, मन्यन्ते चिन्तयन्तीति श्रृत्यर्थः । अत्र विश्वतैअसप्राज्ञल- क्षणपादेपु वश्वानरहिरण्यगभेश्वराणामन्तभीववचनं तैरेतेषामेकत्वचिन्तनपरम्। तथा विश्वादिपादानामोक्कारावयवभृतमात्राणां चैकत्वचिन्तनमत्र विदक्षितम्। तथा च श्रु- तिः-'पादा मात्रा मात्राश्च पादा' इति। तथा गौडपादीयवचनमपि-'ओङ्कारं पा दशो विद्यात् पादा मात्रा न संशयः। इति'। न संशय इत्यस्थायमभिप्रायः-विश्वा- दिपादानां मात्राणां च यावत्संशयनिवृत्ति एकत्वं चिन्तनीयमिति। मात्रास्वरूपं च श्रुत्यैव दशिनम्-'अकार उकारो मकार इती'ति। एवं विश्वादिपादानां वैश्वानरा- दीनां मात्राणां चैकत्वचिन्तनं सर्वेषामेतेपां निप्प्रपञ्चव्रह्मात्मकतुर्यपादे चिन्मात्रे प्रवि लापनार्थम्।नत्र चायमयं क्रम :- विश्ववश्वानराकाराणामेकत्वं प्रथमं सश्चविन्त्य पश्चात्तै- जसहि रण्यगर्भीकाराणामेकत्वरं चिन्तयेत्। तत ईश्वरप्राज्ञमकाराणामप्येकस्वं चिन्तयेत्।

सिद्देन्तलशसङ्गेह सव्याख्याने प्रथमपरिचछेदः । ८३

तथाचिन्ताक्रमेणैव प्रविलापयेत्। अकारादवितयमकारे, उकारादित्रयं मकारे, मका राहित्रयं चिन्मात्रे तुर्यपादे प्रविलापयेत्। चिन्मात्र प्रवित्यप्य च चित्त तत्रैव स्था- पयेत्। उकारादौ प्रविलापनं नाम कारादित्रयमुकारत्यतिरकेण नाम्तीत्याहार्यनि- श्रयः । एवं प्रत्यहमुक्तप्रकरेण ममाधि कुवतो ब्रह्मसाक्षात्कागे भवति। ततश्र बह्मप्ाप्त्या कृतकृत्यतेति माण्डक्यश्रुत्यभिप्रायः। इदं मर्व माण्डक्यतम्मङ्गहेण तात्पर्यकथनपरस्य भाप्यकृद्भिः कृतपश्चीकरणम्य व्याग्यानरूंपे वातिके मुग्श्वराचा- धैरमिहितम्-'अकारमात्रं विश्वस्स्यादकारस्तजसम्ममृतः। प्राक्षो मकार इत्वेवं परि- पश्येत् क्रमेण तु'। अत्र विश्वादिषु वैश्वानरादीनामन्नभीवं मिद्धं कृत्वा न पृथगपादा- नं कृतमिति मन्तव्यम्। 'समाधिकालात् प्रागेवं विनिन्त्यानिप्रयत्ननः । भ्थूलमक्ष्म- क्रमात् सर्व चिदात्मनि विलापयेत्। अकारं पुरुषं विश्वमकारे प्रतिलापमेन्।'पुरु- षोडत् वैश्वानरः। 'उकारं तैजमं सक्ष्म मकारे प्रवित्वापयेन्'। अत्र ममष्टिमृक्ष्मश- रीरनियन्तृतया तदुपहितः परमेश्वरम्मृक्ष्मशब्दार्थः । 'मकारं काग्ण प्रात्ञ चिदा- त्मनि विलापयेत्।' अत्रान्तर्यामी मायामात्रोपाधिकः कारणशब्दार्थः।चिदात्माहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्यः । परमानन्दमन्द्वोहवासुदेवोड(मोमिनि। यनोऽहं चिदात्मावशेषितः, अनोऽहं नित्यशुद्धादविरपो वासुदेव इत्यर्थ अङ्गीकारात्मकः ओक्कार इत्यर्थः । इतिशव्दश्रोत्तरक्लोकान्वयी। जात्वा विवेनकं चित्तं त- न्साक्षिणि विलापयेत् ।' इत्युक्तप्रकरेण केवलं चिदात्मानमवशिष्टं न्ञात्वा विवे- चकं विलापकं तच्चित्तं साक्षिणि यथोक्ते वासुदेवे वित्वापयेन् स्थापरयेदिचयी:। 'चिदात्मनि विलीनं चेत्तच्चितं नैव नाल्ये तन् ् । पुर्ण, त्रिघात्मना्ी न्न पुर्णा चल्््समु - द्रवत् ।।' चिरकालं समाधि कुर्यादिति वार्तिकार्थः । एवं समाहिनो योगी श्रद्धाभक्तिसमन्व्रितः । जितेन्द्रियो जितक्रोधः पश्येदात्मानमद्गम। आदिम- ध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः। तम्मात् सर्व परित्यज्य तत्वनिष्ठी भवेत् सदा ।' यतः तत्त्वनिष्ठाव्यतिरिकं पुरुषार्थसाधनत्वेन लोकशास्त्रसिद्धं सन काल त्रयेऽपि दुःाविनाभूतं, तम्मान सर्व विघिना सन्न्यम्य उक्तरीत्या तत्वनिष्ठां स- माधिलक्षणां कुर्यादित्यर्थः। तदेवाह-'इमां विद्यां प्रयत्नन योगी सन्व्यासु स- र्वदा। समभ्यसेदिहामुत्र भोगानासक्तधीस्सुधीः' ॥ इति। इमां समाविलक्षणां विद्यां सुधीरास्तिकतमो विरक्तो भृत्वा सन्ध्यासृपक्रम्य सदाभ्यसदित्यर्भः । 'यः पश्येत् सर्वंग शान्तमानन्दात्मानमद्वयम्। न तेन कि्विदाप्तव्यं ज्ञानव्यं वा विशिष्यते। कृतकृत्यो भवेद्विद्वान् जीवन्मुक्तो भवेत् सदा। अविद्यातिमिरा- तीतं सर्वाभासविवर्जितम् । आनन्दममलं शृद्ं मनोवाचामगोचरम्। वाच्यवाच-

<४ अद्वैतमञ्जरी ।

न निष्प्रपञ्चबूह्मात्मकतुर्यपादप्रतिपत्तिसौकर्याय स्थूलसूक्ष्म- सूक्ष्मतरोपाधिसाम्यातं विराडादीन् विश्वादिष्वन्तर्भाव्य 'जागरितस्थानो बहि प्रज्ञ' इत्यादिना विश्वादिपादान्नचरुरू- पत्। अतः प्राज्ञशब्दिते आनन्दमये अव्याकृतस्येश्वर- स्यान्तर्भावं विवक्षित्वा तस्य सवेश्वरत्वादितद्धर्मवचनमिति। इत्थमेव भगवत्पादैरगौडपादीयविवरणे व्याख्यातम्। दृ- गदश्यविवेके तु चित्रदीपव्युत्पादितं कूटस्थं जीवकोटावन्त-

कनिर्मुक्तं हेयोपादेयवर्जिंतम्। प्रज्ञानघनमानन्दं वैष्णवं पदमश्नुते ॥' इति । आभासपदं चिदाभासपरम्। वाच्याः विश्वादयः । वाचकाः अकारादयः । प्रकुतत्वात् । हेयं दुःखम्। उपादेयं विषयसुखमित्यर्थः । तथा भाण्डूक्यश्रु- तौ समाधिनिष्ठाविवक्षामभिप्रेत्य गौडपादीयेऽप्युक्तं-'युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्मयम्। प्रणवे नित्ययुक्तम्य न भयं विद्यते क्वचित् ।I! इति संक्षेपः । ननु, श्रवणादिरूपेण साङ्गयमार्गेणैव तत्त्ववृत्तिसम्भवात् किं मुमुक्षोर्थोगविधिने- त्यत आह-प्रतिपत्तिसौकर्यायेति। यस्य मुमुक्षोस्सन्न्यासिनः बुद्धिमान्द्याद्वा कौशलसत्व्रेऽपि न्यायव्युत्पादनकुशलाचार्याद्यभावाद्वा साङयमार्गो न सम्भ- वति। तम्यानायासेन ब्रह्मतत्त्वप्रतिपत्तिसाधनतया बुद्धिपूर्वकप्रविलापनक्र- मेण समाधिविधानं माण्डूक्यादै युक्तम्। माण्डक्यतापनीयपञ्चीकरणादौ वि- हितब्रह्मोपासनं प्रकृत्य ध्यानदीपे श्रीविद्यारण्यगुरुभिरधिकारी दर्शितः - 'अत्यन्तबुद्धिमान्द्याद्वा सामग््या वाप्यसम्भवात्। यो विचार न लभते ब- ह्रोपासीत सोडानशम्' ॥ इति। अव्याकृतस्येति। अनभिव्यक्तजगद्वाचि- ना अव्याकृतपदेन लक्षणया परमेश्वरस्तत्रतत व्यवस्त इति कृत्वा तेन तंन्नि- र्देशः कृतः। माण्डूक्यश्रृत्युक्तानन्दमयस्य ईश्वरत्ववचनं तदभेदविवक्षयेत्येतत मा- ण्डूक्यश्रुतिव्याख्यानरूपस्य गौडपादीवस्य विवरणरूपे भाव्ये भाष्यकारैरेवोक्तमि- त्याह-इत्थमेवेति। श्रीविद्यारण्यगुरुमिश्चित्रदीपे स्वोक्तं चिच्चातुर्विध्यं विहा- य ग्रन्थान्तरे 'जीव ईशो विशुद्धा चि'द्विति वृद्धवचनसिद्धं चित्त्रैविध्यमेवावल म्व्य जीवस्य त्रैविध्याख्यो विशेष उक्त इत्याह-दृग्दश्यविवेके त्विात । तुश- ब्द उक्तविशेषार्थक :- जीवकृटस्थस्य जीवकोटावन्तर्भावमेव दर्शयतीति। तत्रेति।

सिद्धान्तलेशमङ्गहे सव्याख्याने ग्रथमपरिच्छेदः ।

र्भाव्य चित्त्रैविध्यप्रक्रियैवालम्बितेति विशेषः। तत्हयुक्त- जलाशयतरङ्गबुद्बुदन्यायेनोपर्युपरिकल्पनांजीवः विविध :- पारमार्थिको व्यावहारिक: प्रातिभासिकश्चेति। तवावच्छि- न्न: पारमार्थिको जीवः। तस्मिन्नवच्छेदकस्य कल्पितत्वेऽपि अवच्छेद्यस्य तस्याकल्पिततवेन ब्रह्मणोऽभिन्नत्वात्। तमावृत्य स्थितायां मायायां कल्पितेऽन्त:करणे चिदाभासोऽन्तःकरण- तादत्म्यापत्या अहमित्यभिमन्यमानो व्यावहारिकः। तस्य मा-

दग्दृश्यविवेकाख्यग्रन्थ इत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः। जलाशयतरङ्रेति। यथा समुद्रादिजलाशम तरङ्ा उपरिभावेन तिष्ठन्ति, तेष चोपरिभावेन बुद्बुदा- म्तिष्ठन्ति। इदं पसिद्धमिति हिशब्दार्थः । न्यायो दष्टान्तः । एवं कूटस्थस्योप- रि व्यावहारिकान्तःकरणप्रतिविम्वरूपो यावद्यवहारमनुवर्तमानो व्यावहारिकजी- वः वल्प्यते। तस्ग चोपरिभावेन स्वप्नकाले वासनामयप्रातिमासिकरथादिवद्वास- नामयान्तःकरणप्रति विम्वर: मातिनासिकजीवः कल्प्यत इत्वर्थः। तत्रेति।त्रि- विधजीवमध्य इत्यर्थः। अव्छिन् इति। देहद्वयावच्छिन्नकूटस्थचैतन्यरूप आत्मा- पारमार्थिकजीव इत्यर्थः। 'अहं नहारभी' ति महायाक्येपु जीवव्रह्मणोरभेद्रः प्रतिपाद्य- ते। स च पारमर्थिकजीवक्गने सति निर्वह्ति। अन्यथा व्यावहारिकपातिमासि- कजीवयोश्शा क्तरूप्यादितत स्वरूपतो मिथ्यात्वेन सत्यम्ह्मामेदायोगात । देहद्व- यावच्छिन्नकूटरथरूपपारमार्थिकजीवस्ण त्ववच्छेद् कीमतदेहद्यग्य कल्पितत्वेपि स्व- तस्सत्यत्वात् सम्भवति व्रह्मामेन इति पारमार्थिकजीवकल्पनागाः प्रयोजनं दर्शयति- तस्मिन्निति। अवच्छिन्नजीव इत्यर्थः । व्यावहारिकजीवं निरूपयति-तमिति । कूटस्थमात्मानमावृत्याविद्यानां स्थितायां सत्यां कृटस्थात्मनि कल्पितं यदन्तःकरणं, तत्र यश्रिदाभासः, सः व्यावहारिकजीव इत्यथः। तदुक्त-'कूटस्थे कल्पिता बुद्धिस्त- त्र चित्प्रतिविम्बकः'। इति। अहमिस्यभिमन्यमान इति। अहमित्येवमाकारकाभिमा- नकर्तेत्यर्थः। नन्वहमाकरवृत्तिरुपेण परिणगमानेऽन्तःकरण एवाहमभिमानवत्त्वं युक्तं, नतु चित्परातविग्बाग्य। अ आह-अन्तःकरणति-तुस्य व्या- वहारिकत्वे युक्तिमाह-तस्येति। न च व्यावहारिकजीवे मानाभाव इति वाच्यम्। अहं कर्ता भोक्तेत्यादिरू ।हमनुभवस्य तत्र मानत्वात्। कर्तृत्वभोक्तृत्त्त्वाद्यात्मक

अद्वैतमझरी ।

यिक्त्वेऽपि यावद्चवहारमनुवृत्तेः। स्वप्ने तमप्यावृत्य स्थितया मायावस्थाभेदरूपया निद्रया कल्पिते स्वाप्नदेहादावहमभि- मानी प्रातिभासिकः। स्वप्नप्रपश्चेन सह तद्द्ृष्टर्जीवस्यापि प्रबोधे निवृत्तेरिति। एवमेते प्रतिविम्बेश्वरवादिनां पक्षमेदा द- र्शिताः । विवरणानुसारिणस्त्वाहुः-'विभेदजनकेऽज्ञाने नाश- मात्यन्तिकं गते' । इति स्मृत्यैकस्यैवाज्ञानरय जीवेश्वर-

संसाराश्रयत्वस्यान्यत्रायोगाच्। न चान्तःकरणे तत्सम्भवः । तस्य चिदामास- शून्यस्य चेतनधर्मत्वेन प्रसिद्धकर्तृत्वाद्याश्रयत्वायोगात्। चिदाभासस्य तु चेतना- त्मप्रतिबिम्बतया मिथ्याभूतस्यापि चेतनत्वव्यवहारयोग्यत्वेन तद्धर्माणां चेतनधर्म- त्वप्रसिद्धिविरोधाभावात् पारमार्थिकजीवस्य च संसाराश्रयत्वं न सम्भवति । तस्य कूटम्थत्वाद्विति भावः । तमपीति। व्यावहारिकजीवमपीत्यर्थः । व्यावहारिक- जीवो हि जागद्दशायामात्मानं ब्राह्मणं देवदत्तं यज्ञदत्तपुत्रं विप्णुभक्तं मन्यते।स्वा- प्रजीवस्तु स्वप्नावस्थायामात्मानं क्षत्रियं विप्णुशर्मनामानं नारायणपुत्रं महादेवभक्तं म- न्यते। अतो जागज्जीवस्यावरणं सिद्धम्। प्रातिभासिक जीवकल्पकमाह-निद्रयेति। ननु, मायायास्सर्वकल्पकत्वाम्युपगमात् कथं निद्रायाः कल्पकत्वम्। अपसतिद्धा-

मायोे। न च निद्रायाः मायालक्षणाभावात् क्थं तदवस्थाविशेषरूपत्वमिति वा- च्यम। आवरणविक्षेपशक्तिमत्त्वं हि मायालक्षणम्। तम्य लक्षणम्य जाग्रजजीवा- षारिकायां स्वाप्नजगदात्मकविक्षेपकारिण्यां च निद्रायामक्षतत्वादिति भावः । मरा- तिमासिकजीवकल्पनायाः प्रयोजनमाह-स्वाप्रदेहादाविति व्यावहारिकजी वश्यावृतत्वेन स्वप्नकाले अहमभिमानकर्तृत्वासम्भवादिति मावः । तस्य प्रातिभासि कत्वे हेतुमाह-सवप्नपपञ्चेनेति।प्रबोधकाले 'बाह्मणोऽहं, न क्षत्रिय' इत्यादिरू- पेण बोधेन स्वप्रद्वष्टः क्षत्रियादिरूपस्य बाधानुभवादिति भावः। ईश्वरविषये उ- कवक्ष्यमाणपकारभेदज्ञानार्थमुपसंहरति-एवमिति। बिम्बैतन्यमेवेश्वरो, न प्र- तिबिम्बविशेष इति वक्ष्यमाणविशेषार्थकस्तुशब्दः । विभेदजनकत्वं जीवेश्वरभेदस्थि- तिप्रयोनकत्वं विवक्षितं, न तु यथाश्रुतम्। तद्भेदस्यानादित्वाम्युपगमातू। आ- त्यन्तिकमिति। स्वापप्रलयादौ अज्ञानकार्यनाशेन तत्कारणाज्ञानस्यापि नाथो-

सिद्धान्तलशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः ।

विभागोपाधित्वप्रतिपादनात् बिम्बप्रतिबिम्बभावेन जीवेश्वर- योर्विभागः, नोभयोरपि प्रतिबिम्बभावेन। उपाधिदयमन्तरेणो- भयोः प्रतिबिम्बत्वायोगात्। तत्रापि प्रतिबिम्बो जीवः। बिम्ब- स्थानीय ईश्वरः । तथासत्येव लौकिकबिम्बप्रतिबिम्बदृशन्ते- डस्ति। परिणामपरिणामिनोरमेदात्। स चाज्ञाननाशो नात्यन्तिकः । पुनरुत्था- नात्। मुक्तौ तु तत्वज्ञानेन स्वरूपेणापि नाशोऽ्ति। स चात्यन्तिकः । पुनरु- त्थानाभावादिति मत्वा अज्ञाननाशस्यात्यान्तकत्वं विशेषणं दत्तम्। यद्वा जीवन्मुक्ति- काले अज्ञानस्यावरणांशेन नाशेऽपि विक्षेपभावादनात्यन्तिकम्स नाशः । विद्ेहमु क्तौ तु आत्यन्तिकोऽज्ञाननाश इति तदभिप्रायं तद्विशेषणमिति भावः! मतिवि- म्वत्वायोगादिति। न च 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवती'ति श्रुत्या उभयोः प्रतिबिम्बत्वप्रतिपादनविरोध इति वाच्यम् । प्रतिषिम्ब- त्ववत् बिम्बत्वस्यापि कल्पिततया श्रुतिगताभासपदेन प्रतिविम्बवत् बिम्बस्यापि ग्रहणोपपत्तेः । ननु, लोके प्रतिबिम्बत्वविशिष्टमुखे मुखाभासत्वव्यवहाशवत् वि म्वत्वविशिष्टमुखे तथाव्यवहाराभावादाभासपदं मुख्यवृत्त्या बिम्बचैतन्यं प्रतिपाद- थितुं न शक्रोतीति खलु प्रतिबिम्बवत् बिम्बस्यापि विशिष्टरूपेण कल्पिततया कल्पितत्वगुणयोगेन बिम्नपरमामासपदं वक्तव्यम् । तच्च न सम्भवति। सकदुष रितस्याभासपदस्य मुर्यवृत्त्या प्रतिबिम्न्परत्वं गुणवृत्त्या बिम्बपरत्वमिति करूपनस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात्। न चाजहल्लक्षणया आभासपदस्य बिम्नप्रतिबिम्बोभयपरत्वा- म्युपगमे नायं विरोध इति वाच्यम्। उभयोरपि प्रतिबिम्बरूपतामादायाभासपदस्य मुख्यार्थपरत्वे सम्भवति लक्षणाकल्पनाया एव निर्मूलत्वादिति चेत, उच्यते-यथाश्रुतं जीवेश योरुभयोरपि प्रतिबिम्बरूपत्वं न सम्भवति। बिम्न्भूतचैतन्यस्य सूर्यवदेकत्वेम उपाधिभेदं विना प्रतिबिम्बद्वयासम्भवात्। न च 'माया चाविद्या च स्वयमेव भवती'ति वाक्यशेषेण मायाविद्यारूपोपाधिद्वयप्रतिपादनात् न प्रतिबिम्बद्वयानुपपनिरिति वा- च्यम्। तेन स्वयंशब्दोपात्तायाः प्रकृतमूलप्रकृतेमीयात्वाविद्यात्वलक्षणरूपभेद प्रति- पादनेऽपि प्रतिबिम्बद्वयापेक्षितोपाधिद्वयाप्रतिपादनान्मायाविद्ययो: स्वरूपतो मेदस्य- सिद्धान्तविरुद्धत्वाच्च। तस्माद्यथाश्वतासम्भवादेकस्यैवाज्ञानस्य जीवेशविभागप्रयोजक- त्वप्रतिपादकस्मृत्यनुरोाच्च 'जीवेशावाभासेन करोती' तिश्षतावाभासपदमजहल्क्षणया- विम्बप्रतिबिम्बोभयपरमिति विवरणानुसारिणामाशय इति। तत्रापीति। बिम्बप्रतिबि- म्तयोरुमयोर्मध्येऽपीवर्थ: सत्र युक्तिमाह-तथासत्येवेति। बिम्बचैतन्यस्यैवेश्वर-

अद्वैतमञ्जरी ।

न स्वातत्रयमीश्वरस्य, तत्पारतन्त्रयं जीवस्य युज्यते । अ्र- तिबिम्बगताः पश्यन्नृजुत्क्रादिविक्रियाः । पुमान् कीडेद्यथा ब्रह्म तथा जीवस्थविक्रियाः ॥' इति कल्पतरूक्तरीत्या 'लो- कवत्तु लीलाकैवल्यमि' ति सूत्मपि सङ्गच्छते । अज्ञानप- तिविम्बिनस्य जीवस्यान्तःकरणरूपोऽज्ञानपरिणामभेदी वि- शेषाभिव्यक्तिस्थानं सर्वतः प्रसृतस्य सवितृप्रकाशस्य दर्प-

त्वाभ्युपगमे सनीत्यर्थ:स्व्रातन्त्र्वमिति।'एप संरवेश्वर एव कत््रधिपतिरि' त्यादिश्रुतिसि- द्धमिति शेषः। तत्पारतन्तवयमिति। 'एप हेत्र साघ कम काशयतेय आत्मानमन्तरो यमयति' 'ईश्वरप्रेरितो गच्छेन् स्वर्ग वा जश्रेवत' त्यादि श्रवृतिसिद्धमिति शेषः। लौकिकदृष्टान्तमेव कल्पनरुक्लेकोदाहरणेन दशय-प्तिविम्बगता इति। य- था लोके कश्चिन पुरुषः स्वनतिचिन्बगताः ऋजवक्रादिविकरियाः बिम्बभूतस्वप्र- युक्ता: पश्यन् क्रोडति, तथा वम्मापि जीवस्थविक्रियाः माणिकर्मानुसारेण स्वमयु क्ताः पश्यन् क्रीडनीति योजना। कल्पतरुक्तरीत्या इश्वरस्ग स्वातन्त्रम्र प्रतिपत्त्युपयोगिन्या ईश्वरम्य स्वातन्व्रयप्रतिपाइकं मृत्रमपि सङ्गच्छत इत्वर्थः । सूत्रार्थम्तु-ईश्वरम्याप्तकामत्वेन प्रयोजनोदशाभावात् सप्वादिव्यापारेषु प्रवृत्तिर्न

केवलं प्रयोजनोद्देशं विनैव लीला। लोकवत। तथा लोके मार्वभौमादेम्सैर्मानुपैः भोगैम्सम्पन्नतमस्य प्रयोजनाभिसन्धि विनैव क्रीडा दद्दगाने, तद्वत ईश्वरस्य प्र. योजनोद्दशाभावेऽपि स्वभावादेव सच््यादिपरवृत्तिरुपपद्यन। दश्यते हि मुखेद्रि- कानुभवप्रयुक्ता हासगानादिरूपा नयोजनद्दिशरहिता लीला म्राणिनां स्वाभावि की। न हि तत्र प्रयोजनमपि सम्नावयितुं शक्यत। हुःसद्रेके रोदनवन् सु- खोद्रेके हासगानादे: पशेजनरहितम्य सर्वानुमवसिद्वत्वात्। जन एव हसितरु दितादिषृ कारणलेव ष्टच्छन्ति नप्रयोजनए। उकत व माण्डक्गश्षुनी-'देवस्गैष स्वभावोऽयमाप्तकामस्य का म्पृहा।' दति।एप उप््चादिव्याहार इत्यर्थः । कि

न्याय्य:। सवप्रसृष्टी मोजनप्रद्नाद्शनाविति। ननु, सद्यज्ानं जीवस्योपा िः, तर्हि व्यर्थमन्नःकरणम्य जीवीणावत्ववर्णनं सृम्रमाध्यादिपु। तत्राह-अ- ज्ञानेति ।-विशेषाभिव्यक्तिस्थानमिति। अविद्यापनिविम्वचनन्यरूपस्य सु-

सिद्धान्तलेश सेंग्र हे सव्यार्ंयाने प्थमपरिच्छेन् ः ।

णं इवे। मतसस्य तदुपाधिकत्वव्यवहारोऽपि। न तावता

तन्यस्य जीवले योगिनः कायव्यूहाधिष्ठानानुपपतेः । न व योगप्रभावाद्यीगिनोऽन्तःकरणं कायव्यूहाभिव्यक्तियोग्यं

धुंत्तिसाधारणम्य समातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिविशेषरूपेण या अभिव्यक्ति: उपल- विधः, तस्यास्स्थानमुपाधिरित्यर्थः । एतटुक्तं भवति-कर्तृत्वादिघर्माणां केव- लाज्ञानपरिणामत्वाभावेन तदुपाधिमात्रात् न जीवस्थ कर्तृत्वादिघर्मरूपविशेषला- मः, किंतु कर्तृत्वादिविशेषवदनतःकरणतादात्म्याध्यासादेव तल्लाभ इति न तटु- पाधिमत्वनिरूपणं व्यरथमिति। अत इति। अन्तःकरणस्य विशेषाभिन्यक्ि- स्थानत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । व्यवहारोऽपीति । 'कार्योपाधिरयं जीव' इति श्रुतौ सूत्रमाष्यादिषु चेति शेषः । 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो वहणो भेदमसन्तं क: करिष्यति ॥' इति विष्णुपुराणवचने जीवस्याज्ञानो- पाधिकत्वव्यवहारवदित्यपरर्थः । नन, 'कार्योपाविरयं जीव' इति श्रुतिबलाद- ज्ञानोपाधिपरित्याग उचितः । कार्योपाधिकत्वविशेषणस्य कारणोपाधिकत्वव्या- वर्तकत्वादित्याशङ्कय स्मृतिविरोधान् न तम्य कारणोपाधिव्यावर्तकत्वमुपे- यत इत्याशयेनाह-न तावतेति। श्रुतौ कार्योपाधिकत्वविशेषणमात्रेणेत्यर्थः । ननु, श्रृतिविरोधे स्मृतेरेवान्यथानयनमुचितम। तन्नयनप्रकारश्वेत्थ-स्मृता- वज्ञानपदं तत्कार्यान्तःकरणपरम्। जीवोपाध्यन्तःकरणस्य नानात्वेऽप्यज्ञान इत्येकवचनं जात्यभिप्रायम्। तथा चान्त:करणावच्छिन्न आत्मा जीवः, तदन- वच्छिन्न आत्मा ईश्वर इति जीवबह्मविभागप्रयोजकमन्तःकरणमित्यर्थो भविष्य- ती'ति इमामाशङ्कां निवर्तयितुं कार्योपाधिमात्रस्य जीवत्वोपाधित्वं निराकरो-

अनुपपत्तेरिति। कायव्यूहाधिष्ठानं हि युगपदनेकशरीरनियन्तृत्वम् । तथ योगिनो योगप्रभावात् निर्मितेषु सर्वशरीरेषु युगपदवस्थितस्य वक्तव्यम्। न चा- न्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यरूपस्य योगिनस्तत् सम्भवति। तस्य परिच्छिन्नत्वात्। अज्ञानस्थ जीवत्वोपाधित्वे तत् सम्मवति। तस्य व्यापकत्वेन तदुपाविकस्य योगिजीवस्य युगपत सर्वशरीरेषु सन्निघानोपपत्तेः । तथा च शरृत्यपेक्षया र्मृ-

१२

९०

वैपुल्यं प्रामोतीति तदवच्छिन्नस्य कायव्यूहाधिष्ठानं युज्य- त इति वाच्यम्। 'प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयती' ति शास्त्रोपान्त्याधिकरणभाष्यादिषु कायव्यूहे प्रतिदेहमन्तःक- रणस्य चक्षुरादिवत् भिन्नस्यैव योगप्रभावात् सृष्टेरुपवर्णना-

घिरयं जीव' इति श्रुतौ कार्योपाधिपदं स्वरूपकथनमात्रपरम् । न कारणो- पाधिव्यावर्तकविशेषणपरमिति भावः । वैपुल्यमिति। व्यापकत्वमित्वर्थः । अ- िष्ठानमिति। प्रेरणमित्यर्थः । पदीपवदिति। यथा एकस्य प्रदीपस्य अ- नेकवर्तिष्वावेशः तथा योगिनो योगप्रभावादनके्वेकदा आवेशः । यद्यपि प्र- दीपस्य वर्त्याविष्टदीपानां च मेदोऽस्ति। योगिनस्तु सर्वदेहेव्वैक्यमिति दष्टा- न्तदार्ष्टान्तिकयोर्वैषम्यमस्ति, तथापि दीपत्वजात्यभेदं व्यक्तिप्वारोप्य तयोस्सङ्गति- रवगन्तव्या। तथा हि दर्शयति श्रुतिः एकस्य योगिनोऽनेकधाभावं-'स एकधा भवति त्रिधा मवति पश्चधा सप्तधे'त्यादिका। न च योगिनो युगपदनेकशरीरेष्व- वस्थानमन्तरेण श्रुतिसिद्धानेकधाभाव उपपद्यत इति सूत्रार्थः । सष्टेरुपवर्णनादि- ति। तथा च एकस्यैवान्तःकरणस्य कायव्यहाभिव्यक्तियोग्यवैपुल्याभ्युपगमे भा- व्यादिविरोध इति भावः । अत्र यद्यपि योगिनो निजसिद्धान्तःकरणमेव योगप्र- मावाद्वैपुल्यं प्राप्य स्वावच्छिन्नचैतन्यस्वरूपस्य योगिनः कायव्यूहाघिष्ठानभो- गादिकं घटयतीत्येव भाष्यादीनां तात्पर्य वक्तुमुचितं, नतु यथाश्रुतनानान्तःक- रणसर्गे। आगन्तुकानेकान्तःकरणसृष्टच्ुपगमे असत्कार्यवादापातात् कल्पनागौरवा- न् हिरण्यगर्भादानां योगप्रभावादेवाण्डडयापिसमष्टयन्तःकरणाभ्युपगमाच्च। न हि हि- रणगर्मादीनां पूर्वजन्मनि यजमानावस्थायां तदीयान्तःकरणानां व्यापित्वे प्रमाणमस्ति। तथासत्यस्मदाद्यन्तःकरणानामपि व्यापित्वापत्तेः भाष्यादिषु अन्तःकरणसृष्टिवर्ण- नस्य मतान्तराभिप्रायत्वोपपत्तेश्र । 'एषैव च योगशास्त्रेषु योगिनामनेकशरीरयो- गप्रक्रियेति भाष्य एव मतान्तरोपदर्शनात्। योगशास्त्रेप्वेव च एषा प्रक्रियेति एवका- रान्वयोपपचेः, तथापि शास्त्रोपान्त्याधिकरणयथाश्रुतमाष्याद्यभिप्रायेणेदं दूषणमिति मन्तव्यम् । वस्तुतम्तु अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यं जीवः, तदनवच्छिन्नमीश्वर इति पक्षे अण्डान्तर्गतचैतन्यस्य सर्वात्मना तदवच्छेदादनवच्छिन्नचैतन्यरूपेश्वरस्याण्डात् बहि- रेव सत्त्वं स्यादिति वक्ष्यमाणदूषणे तात्पर्यम् । यदि चानवच्छिन्नचैतन्यमीश्वर इत्य- नेन निरुपाधिकं चैतन्यमीश्वर इति विवक्षितं, तदा तस्य सर्वत्र सत्वेनाण्डातू बहिरेव

सिद्धान्तलेशसफ्कहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः !

त्। प्रतिविम्बे बिम्बात् भेदमात्रस्याध्यस्तत्वेन स्वरूपेण तस्य सत्यत्वान्न प्रतिबिम्बरूपजीवस्य मुक्त्यन्वयांसम्भव इति न तदतिरेकेण मुक्त्यन्वयायावच्छिन्नरूपजीवान्तरं वा, प्रतिबि- म्बजीवातिरिक्तं जीवे श्वरविलक्षणं कूटस्थशब्दितं चैतन्यान्तरं वा कल्पनीयम्। 'अविनाशी वा अरेऽ्यमात्मा' इति श्रवणं जीवस्य तदुपाधिनिवृत्तौ प्रतिबिम्बभावापगमेऽपि स्वरूपं न

सत्त्वापत्तिदोषाभावेऽषि 'कारणोपाविरीश्वर' इति श्रुतिविरोधदोषो दु्वरिः । तस्मात् कारणोपाविकत्वमीश्वरवज्जीवस्याप्युपगन्तव्यम्। स्मृत्यनुसारादिति स्थितम्। यत्तु चित्रदीपे प्रतिबिम्बचैतन्यरूपजीवस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वात्तस्य मुक्त्यन्वयायोग इति तदन्वययोग्यं कूटस्थनामकं जीवेश्वरविलक्षणं किश्विच्चैतन्यं परिकल्प्य चिच्चातुर्विध्यं दर्शितम्। यदपि च दृग्टश्यविव्रेके प्रतिबिम्बमिथ्यात्वमेवाश्रित्य मुक्त्यन्वयायाव- च्छिन्नचैतन्यस्य पारमार्थिकजीवत्वं कल्पितं, तदुभयमप्ययुक्तम्। विम्बप्रतिविम्बयोर्में- दमात्रस्य कल्पिततया स्वतस्तयोरभेंदे मानाभावादित्याशयेनाह-प्रतिबिम्बे बिम्वा- दिति। स्वरूपस्य कल्पितत्वव्यवच्छेदो मात्रशब्दार्थः । न तदतिरेकेणेति। प्रति- चिम्त्रजीवातिरेकेण जीवान्तरं वा कूटस्थशब्दितं चैतन्यान्तरं वा न कल्पनीयमिति सम्बन्धः । एवं व्यावहारिकजीवातिरेकेण प्रातिभासिकजीवोऽपि न कल्पनीयः । क- रणप्रमाणाभावात्। न च व्यावहारिकजीवस्य स्वप्नकाले आवृतत्वेन तस्य तदा व्य- वहर्तृत्वानुपपत्तिः तत्कल्पने प्रमाणमिति वाच्यम्। जीवचैतन्ये आवरणाभावस्य साक्षिनिरूपणावसरे वक्ष्यमाणत्वेन जागज्जीवस्यैव रवप्नेऽपि व्यवहारकर्तृत्वोपपत्तेः। 'योऽहं रप्ने श्रीकृष्णमद्राक्ष, स एवेदानी जाग्रत् पुनस्तं स्मरामी'ति जाअत्स्वप्न- द्रष्टोरभेदप्रत्यभिज्ञानाच्च संस्कारोद्दोघाभावादिकारणवशादेव कदाचित् ब्ाहण- त्ाद्यप्रतीत्युपपत्तेश्च । न च सवप्नप्रपश्चेन सह तद्र्टुर्वाधदर्शनं प्रातिभासि- कजीवकल्पने प्रमाणमिति वाच्यम्। प्रबोधकाले नाहं क्षत्रिय इत्यादिरूपवाधक- प्रत्ययस्यात्मन्यारोपितिक्षत्रियत्वादिमात्रबाधकत्वेन स्वप्मद्वष्टृबाघकत्वामावातु। अन्यथा पूर्वोदात्टृतद्रष्ट्क्यप्रत्यभिज्ञानविरोधात्। तस्मात् प्रातिभासिक- जीवकल्पनमपि प्रामाणिकं न भवतीति बोध्यम् । यदपि चिच्चातुर्विध्यवादि- भिरुक्तं-'तान्येवानुविनश्यती'ति 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मे'ति वाक्याभ्यां प्रकृते, परज्ञानघनात्मनि विनाशित्वाविनाशित्वरूपविरुद्धधर्मद्वयप्रतिपादनात्तदुपप-

९२ अद्वैतमञ्जरी ।

विनश्यतीत्येतत्परं, न तदतिरिक्तकूटस्थनामकचैतन्यान्तरपरम्। जीवोपाधिनान्तःकरणादिनावच्छिन्नं चैतन्यं बिम्बभूत ईश्वर एव। 'यो विज्ञाने तिष्वन्नि' त्यादिश्रुत्या ईश्वरस्यैव जीवसन्नि- धानेन तदन्तर्यामिभावेन विकारान्तरावस्थानश्रवणादिति।

तये विनाशशिप्रतिबिम्बव्यतिरेकेणा विनाशरहितकूटस्थचैतन्यं सिध्यतीति, तदपि मन्दम्। अविद्याप्रतिबिम्बचैतन्यरूपे जीव एव प्रतिबिम्बत्वरूपविशेष- णांशनाशाभिप्रायेण विनाशवचनस्य विशव्यचैतन्यांशाभिप्रायेण विनाशभावत- तिपादकवचनस्य चोपपत्तौ धर्मिभेदकल्पनम्य गौरवपराहतत्वादित्याशयेनाह-अ- विनाशी वेति। नन्वविद्यापतिबिम्बो जीवः, तदिम्त् ईश्वरः । बिम्नप्रतिबिम्बा- नुगतं चैतन्यं शद्धचैतन्यमिति विवरणपक्षे देहद्वयोपादानतया तदवच्छिन्नम्य पारमार्थिकजीवनामकतया कुटम्थनामकतया च निच्चातुनिध्य वादिभिरङ्गीकृतम्य चै- तन्यस्थ कुत्रान्तर्भाव उपेयते। न तावज्जीवे शुद्धचैतन्ये वान्तर्भावस्स्म्भवति । तयोरुपादानत्वाभावेन देहद्वयोपादानकुटस्थस्य तयोरन्त्भीवायोगात्। नापि बि- भ्वभूतेश्वरे तम्यान्तर्भावस्सम्भवति। ईश्वरस्य जीवतदुषाध्यन्तःकरणादिसन्निहित- तया देहादिविकारेष्ववस्थाने प्रमाणाभावात् कूटम्थनामकचैतन्यस्य च कृटस्थवा दिमिस्तथात्वाङ्गीकारादित्यत आह-जीवोपाधिनेति। अविद्याप्रतिबिम्बरूप- जीवस्य विशेषाभिव्यक्तिपरयोजकोपाधिनेत्वर्थः । ्राणचक्षुरादिकमादिपदार्थः । ईश्वर एवेति। न शुद्ध ब्रह्म, नापि प्रतिबिम्बरूपजीव इत्येवकारार्थः। चेतना

हाद्युपादानतया देहादिविकारेप्वन्तग्वस्थाने प्रमाणत्वात् कृटस्थम्य च ततो भेदे मानाभावादिति भावः। न केवलमुपादानत्वप्रतिपादकशास्त्रमेव तत्र प्रमाणं, किं तु चेतनाचेतनात्मकस कल जगन्नियन्तृत्वप्रतिपादकमन्तर्यामिवाह्मणमपि बिम्बभृतेश्वरस्य विकारेष्वन्तरवस्थाने प्रमाणमित्याह-यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादिश्रुत्येति। 'वि- ज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तसे यमयती'त्यादि वाक्यमादिपदेन गृह्यते। अत्र विज्ञानपदं जीवपरम्। बृहदारण्यके माध्यन्दिन- पाठे 'य आत्मनि तिष्ठन्नि'ति पर्यायस्थाने काण्वपाठे 'यो विज्ञाने तिष्ठनि'ति पर्याया- म्ानदर्शनेन काण्वपाठे विज्ञानपदस्य आत्मपदसमानार्थकत्वावगमात्। आत्मपद चात्र जीवपरम्। तस्य तत्र रूढत्वात्। आत्मपदस्य जीवेश्वरसाधारणत्वेऽपि नि- थम्यत्वलिङ्गेन प्रकृते नीवपरत्वावर्श्यमावादिति भावः । जीवसव्निधानेनेति ।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ९३

अन्ये तु रूपानुपहितप्रतिबिम्बो न युक्तः। सुतरां नीरू- पे। गगनप्रतिबिम्बोदाहरणमप्ययुक्तम् ।गगनभागव्या- पिनि सवितृकिरणमण्डले सलिलप्रतिविम्धिते गगनप्रतिवि-

ईश्वरस्य जीवादिनियन्तृत्वं हि व्यवहितराजादेः प्रजानियन्तृत्ववत् न भवति, किं तु नियम्यजीवादिसन्निधानेनैव। 'य आत्मनि तिष्ठन्नि'ति सन्निधानप्तीतरित्यर्थः।अन्तर्था- मिव्राह्मणवाक्यग्रहणं स्मृतेरप्यपलक्षणम्। तथा च भगवद्गीताम्मृतिः-'ईश्वरस्स- र्वभूतानां व्द्देशर्डर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभृतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥'इति। भूतानि प्राणिनः, यन्त्रं शरीरं, तदारूढत्वं तत्र अहंममाभिमानवत्त्वम्। भ्रामयन्निति। कर्मानुसारेण प्रवर्तयन्निरवर्तयश्रेत्यर्थः । ईश्वरम्य नियन्तृत्वं मायोपाधिकमेव, न वा- स्तवमित्याशयेन माययेत्युक्तम्। एवं चैतन्यस्य प्रतिबिम्बमुपगच्छतां मतभेदेन जी- वेश्वरविभागो दर्शितः। इदानीं तमनभ्युपगन्तृणां मतेन जीवादिस्वरूपं दर्शयितुं चै तन्यस्य प्रतिबिम्बं निराकरोति-अन्ये त्विति। रूपानुपहितेति। लोके रूप- वत एव चन्द्रादेः प्रतिबिम्बो दृश्यते, न रूपरहहितस्य वाय्वादेरिति व्याप्तिदर्श- नात् नीरूपचैतन्यस्य प्रतिबिम्बासम्भव इत्यर्थः । इतश्र चैतन्यस्य न प्रतिविम्बसम्भव इत्याह-मुतरां नीरूप इति। अविद्यान्तःकरणादाविति शेषः। रूपवत एव द्रव्यम्य प्रतिबिम्ब इति नियमस्य वक्ष्यमाणरीत्या गगने व्यभिचारसत्त्वेऽपि रूपवत्येवोपाधौ प्र- निबिम्ब इति नियमस्य न क्वचिदपि व्यमिचार इति मत्वा सुतरामित्युक्तम्। ननु, नी- रूपगगनस्य कूपजलतटाकादौ प्रतिबिम्बानुमवान्नी रूपद्रव्यस्य प्रतिबिम्बाभाव इति नि- यमो नास्तीत्याशङ्कयाह-गगनेति। कूपजलादौ तावदालोकप्रतिबिम्बस्सम्प्रतिपन्नः। तम्मिन् गगनप्रतिबिम्बत्वभ्रमो लोकानामिति कल्प्यते। न तु वस्तुतस्तत्र गगनप्रतिबिम्बो- डस्ति। उक्तनियमविरोवात्। भ्रमप्रयोजकदोषमाह-गगनाभोगव्यापिनीति। आभोगो विस्तारः। गगनोपरिभागे व्याप्य वर्तमानस्य सवितृकिरणमण्डलानेजले प्रति- बिम्बदर्शना तदनुगतगगनस्य जले प्रतिबिम्बभ्रम इत्यर्थः । ननु, यथा 'बहिः नीलं नभः, विशालं नभ' इत्यादिरूपेण गगनमनुभयते, एवं कूपतटाकादिजलेऽपि 'नलिं नभः विशालं नभ' इत्यादिरूपोऽनुभवस्सर्वसम्प्रतिपन्रः। न च कूपजलादी प्रतीयमान- वैशाल्यानियुक्तं नभो वस्तुतोऽस्ति। अतः प्रतिबिम्बरूपभेव तत्र दृश्य- मानं नभ इति वक्तव्यम्। ततश्च कथं गगनप्रतिबिम्बापलापः क्रियते। न च नीरूपस्य प्रतिबिम्बासम्भन इनि वाच्यम्। रुपसङ्ग्यापरिमाणादेनीरूपस्या-

९४ भद्वैतमझरी ।

म्वत्वव्यवहारस्य भ्रममात्रमूलत्वात् । ध्वनौं वर्णप्रतिबिम्ब- भावोऽप्ययुक्तः। व्यञ्जकतया सन्निधानमात्रेण ध्वनिधर्मा- णामुदात्तादिस्वराणां वर्णेष्वारोपोपपत्तेः । ध्वनेवर्णप्रतिबि- म्बग्राहित्वकल्पनायां निष्प्रमाणतवात्। प्रतिध्वनिरपि न पूर्व- शब्दप्रतिबिम्बः । पञ्चीकरणप्रक्क्कियया पटहपयोनिधिप्रभृति- शब्दानां क्षितिसलिलादिशब्दतवेन प्रतिध्वनेरेवाकाशशब्द-

पि प्रतिबिम्बदर्शनात् । न च द्रव्यत्वमपि विशेषणं विवक्षितमिति वाच्यम् । सिद्धान्ते द्रव्यगुणादिपरिभाषाया अनभ्युपगमात्। तदभ्युपगमेऽपि गगनपबिम्बा- नुमवानुरोधेन रूपोपहितद्रव्यस्य प्रतिबिम्बः तदुपहितत्वं च वस्तुतः स्वगतरूपे- ण स्वम्मिन्नारोपितरूपेण वेति नियमकल्पनोपपत्तेश्र । तथा च बहिरारोपितनै- ल्यािवििष्टगगनस्य जलादौ प्रतिबिम्बाम्युपगमे न किश्चित् बाधकम्। न च

कमिति वाच्यम्। आलोकप्रतिनिम्बे गगनप्रतिबिम्बत्वभ्रमाभ्युपगमेऽपि तन्द्रमवि- षयम्य आलोकप्रतिबिम्बाधिकरणकस्य शुक्तिरूप्यादिवदनिर्वचनीयस्थ गगनप्रति- निम्बत्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वेन तुल्यत्वात् अनुमवानुसारिगौरवस्यादोषत्वाच्च। तस्मा- द्रूपवत एव द्रव्यस्य प्रतिबिम्ब इति नियमस्य गगनप्रतिबिम्बस्थले व्यभिचा- रो दुर्वार इति चेतु, सत्यम्। तथापि चैतन्यस्य प्रतिबिम्बो न सम्भवति। नी- रूपान्तःकरणादेः प्रतिबिम्बोपाधित्वासम्भवादित्यत्रैव तात्पर्यम्। ननु, नीरूपेऽपि ध्व- नौ नीरूपद्रव्यात्मकवर्णानां प्रतिबिम्बोऽस्तीति वक्तव्यम्। तथासत्येव दर्पणश्यामता- या दर्पणगतप्रतिबिम्बद्वारेण बिम्बमुख इव ध्वनिगतानां तारत्वादीनां ध्वनिगतवर्णप तिबिम्बद्वारा वर्णेष्वारोपस्सम्भवति, नान्यथा। एवं नीरूपान्तःकरणादौ नीरूपा- त्मनः प्रतिबिम्बसम्मव इत्याशङ्कय दष्टान्तं विघटयति-ध्वनाविति। ननु, पटहार्य-

शश्रूयते। स पूर्वशब्दप्रतिबिम्ब एव, न मुख्यध्वनिः । तदुत्पत्तौ कारणाभावात्। तथा च यथा नीरूपाकाशप्रदेशेषु नीरूपध्वनेः प्रतिध्वनिरूप: प्रतिबिम्बः, तथा प्रकृते किं न स्यादिति नेत्याह-पतिध्वनिरपीति। न च प्रतिध्वनेरुत्पाद्कामा- वरशङ्कनीयः । आकाशस्यैवोपादानस्य सत्त्वात् पूर्वशब्दस्य निमित्तकारणस्य सत्वाच्। न च प्रतिध्वनेः प्रतिबिम्बत्वेऽप्याकाशगुणत्वं किं न स्यादिति वा-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

त्वेन तस्यान्यशब्दप्रतिबिम्बत्वायोगात। वर्णरपप्रतिशब्दोऽपि न पूर्ववर्ण प्रतिबिम्बः। वर्णाभिव्यञ्जकध्वनिनिमित्तकप्रतिध्व- नेर्मूलध्वनिवदेव वर्णाभिव्यञ्जकत्वेनोपपत्तेः । तस्मात् घटा- काशवदन्तःकरणावच्छिन्नं चैतन्यं जीवः। तदनवच्छिन्नम ई- श्वरः।न चैवमण्डान्तर्वर्तिनश्रैतन्यस्य तत्तदन्तःकरणोपाधिभिः सर्वात्मना जीवभावेनावच्छेदात् तदवच्छेदरहितचैतन्यरूप- स्येश्वरस्याण्डात् बहिरेव सत्त्वं स्यादिति 'यो विज्ञाने तिष्ठान्न'- त्यादावन्तर्यामिभावेन विकारान्तरावस्थानश्रवणं विरुध्येत। प्रतिबिम्बपक्षे तु जलगतस्वाभाविकाकाशे सत्येव प्रतिबिम्बाका- शदर्शनात् एकत्र द्विगुणीकृत्य वृत्तिरुपपद्यत इति वाच्यम्।यतः

्यम्। विम्बप्रतिबिम्बयोरभेदपक्षे प्रतिध्वनिरूपप्रतिबिम्बस्य प्रातिभासिकत्वेन न्यावहारिकगुणत्वानुपपत्तः । तदभेदपक्षे बिम्बभूतपृथिव्यादिशब्दापेक्षया प्रति- ध्वनिरूपप्रतिबिम्बस्य भेदाभावेन तस्याकाशगुणत्वानुपपत्तेरिति मावः । ननु, वर्णरूपप्रतिशब्दस्य वर्णप्रतिबिम्बत्वमवश्यं वाच्यं, न तु साक्षाद्वर्णरूपत्वम् । प्रतिवर्णाभिव्यक्तिस्थले वर्णव्यञ्षककण्ठताल्वादेरमावात्। तथा च यथा तत्र प- रवतगुहादिसन्निहितेषु नीरूपेप्वाकाशप्रदेशेषु नीरूपाणां वर्णानां प्रतिबिम्बः, त- था प्रकृते किं न स्यादिति नेत्याह-वर्णरूपप्रतिशब्दोऽपीति । प्रतिध्वनिव- दित्यपिशब्दार्थः । कण्ठताल्वादिस्थलेऽपि न कण्ठादेवर्णव्यञ्जकत्वं, किंतुक- ण्ठाद्यभिघातजन्यध्वनेः । तथा च यथा मूलध्वनिर्वर्णव्यञ्जकः, एवं प्रतिवर्णाभिव्य- क्तिस्थले उत्पन्नः प्रतिध्वनिरेव तत्र वर्णानां व्यञ्ञकः सम्मवतीति न प्रतिवर्णा- ना प्रतिबिम्बरूपत्वमम्यपगन्तव्यमित्यर्थः । वैतन्यप्रतिबिम्बनिराकरणमुपसंहरति- तस्मादिति। चैतन्यप्रतिबिम्वासम्मवादित्यर्थः । अन्तःकरणानवच्छिन्नचैतन्यस्ये- श्वरत्वे अन्तःकरणादिषु सर्वविकारेषु परमेश्वरस्यान्तर्यामिभावेनावस्थानप्रतिपाद- कश्रुतिविरोधं शङ्कते-न चैवामेति। विरुध्येतेति । तथा च श्रुतिविरोधपरि- हाराय प्रतिबिम्नपक्ष एव स्वीकर्तव्य इति मावः। प्रतिबिम्बपक्षाश्रयणेऽपि श्रुतिवि- रोधमाशङ्क्याह-प्रतिबिम्बपक्षे त्विति। तुशब्दसूचितं विशेषमेव दर्शयति-

अद्वैतमञ्जरी ।

प्रतिबिम्बपक्षेऽप्युपाधावनन्तर्गतस्यैव चैंतन्यस्य तत्र प्रतिबिम्बो वाच्यः, न तु जलचन्द्रन्यायेनं कृत्सपतिबिम्बः। तदन्तर्गतभा- गस्य तत्र प्रतिबिम्बासम्भवात्। न हि मेघावच्छिन्नस्याकाश- स्यालोकस्य वाजले प्रतिविम्बवत् जलान्तर्गतस्यापि तत्र प्रति- बिम्बो दृश्यते। नवा सुखादीनां बहिसस्थितसमय इव जला- न्वर्निमजनेऽपि प्रतिबिम्बोस्ति। अतो जलप्रतिबिम्बं प्रतिमेघा- काशादेरिान्तःकरणाद्युपाधिप्रतिविम्बं प्रति तदनन्तर्गतस्यै- व बिम्बत्वं स्यादिति बिम्बभृतस्य विकारान्तरवस्थानायोगात

जलगतेति। द्विगुणीकृत्यति। प्रतिबिम्बरूपजीवभावेन तत्तदुपाध्यन्तर्यामिभावेन चत्यथः । प्रतिबिम्पक्षेऽपि अन्तर्यामिवाह्मणविरोधो दुप्परिहर इत्याह-यत इति। यतः ईश्वरेऽन्तर्यामिब्राह्मणाञ्जस्याभावस्तुल्यः, अतो न च वाच्यमिति स- म्बन्घः। तत्रेति। अन्तःकरणादावित्यर्थः । ननु, यथा जले कृत्स्म्य चन्द्रमण्ड- लम्य प्रतिबिम्बः, तथा कृत्स्नस्यैव चैतन्यस्यान्तःकरणादौ प्रतिबिम्बोडस्तु, न नू- पाध्यनन्तर्गतचैतन्यभागस्याण्डाद्वहिर्भूतम्य। तथा च बिम्बभूतेश्वरस्याण्डान्तरपिं सत्वान्नान्तर्यामिवाह्मणिरोधतौल्यमिति, नेत्याह-न त्विति। असम्भवमेव दर्श- यति-न हीति। आलोकस्य वेति। बाहेस्स्थितस्येति शेषः। जलान्तर्गत- स्यापीति। आकाशादेरित्यनुषङ्गः । तत्रेति। जलादावित्यर्थः । उदाहरणा- न्तरमाह-न वेति। ततः किम। तत्राह-अत इति। उपाध्यन्तर्गतभा- गस्य तत्र प्रतिबिम्बासम्भवादित्यर्थः । तदनन्तर्गतस्यैवेति। चैतन्यस्येति शेषः । दृष्टानुरोधित्वात कल्पनाया इति भावः। विकारान्तरिति। अण्डान्तर्ग- तचैतन्यभागस्य उपाध्यन्तर्गतत्वात् तद्वहिस्स्थितस्यैव चैतन्यस्य बिम्बत्वं वाच्यमिति विम्बभृतेश्वरोऽप्यण्डात् बहिरेव स्थादित्यर्थः । यदि च प्रतिबिम्बपक्षे ईश्वरस्य स- र्वान्तिर्यामित्वप्रतिपादकश्रुत्याद्यनुसारेण लोकदृष्टिमनादृत्य कृत्स्नचैतन्यप्रतिबिम्बमु-

करणामादावच्छिन्नचैतन्यमीश्वर इति विवक्षितम् । अन्तःकरणस्य कल्पितत्वेन चै- तन्येऽन्तःकरणाद्यवच्छेदेनाप्यन्तःकरणामावस्य वास्तवस्य सत्त्वेन तदवच्छिन्नचैत-

सिद्धान्तलेशसङहे सच्यारगाने प्रथमपरिच्छेदः ।

ईश्वरे अन्तर्यामिव्राह्मणमामअ्जस्याभावस्तुल्यः । एतेनाव- च्छिन्नस्य जीवतवे कर्तृभोक्तृममययोस्तत्रतत्रान्त:करणावच्छ- दयचैतन्यप्रदेशस्य भिन्नलवात् कृतहानाकृताम्यागमप्रमङ्ग इनि निरस्तम्। प्रतिबिम्बपक्षेऽि स्वानन्तर्गतस्य स्वसन्निहितम्य

समाधानं बोध्यम्। अभावस्यापश्वरोपाधित्व्रमुक्तं तृप्तिदीपे-अन्तःकरणमा- हित्यराहित्याम्यां विशिष्यते। उपाधिजीवमावस्य ब्रह्मतायाश्र नान्यथा। य- थाविविरुपाधिस्स्यात प्रतिषेधस्तथा न किम्। सुवर्णलोहमेदेन शृद्धलात्वं न भि- दने। अतद्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विविमुखन च। वेदान्तानां प्रवृत्ति: स्याद्रिधे त्याचार्यमापितम् ।I' इति। श्ोकानामयमर्थ :- जीवत्वव्रह्मत्वयोरूपाविग्न्तकरण- साहित्यराहित्याभ्यां विशिप्यत मिद्यने। तत्साहित्यं जीवत्व्रोपाधिः, तद्राहित्यं ब्रह्मताया उपाधिरिति जीवेश्वरोपाधिभेद इत्यर्थ: । नान्यथा न प्रकागन्तरण। जीवमावाद्यपाधिरित्यर्थः । ननु, भावस्यैवोवघित्वं, नामावस्येत्याशङ्कय विनिगम- नाविरहमाह-यथति। भाववदभावस्य व्याव्तकोपाधित्वे विशपो नाम्तीत्त्र दष्टान्तमाह-मुवर्णति। शृङ्भव्वत्वं नाम यथेच्छासञ्चारव्यावर्तकत्वम्। नन्, आवरूपान्त:करणावद्रृत्वाविरूपण जीवोपलब्धिमाघनत्वात् तम्य नीवो षषित्वं युक्तमित्वाशक्कय तर्वन्त करणनिवेवस्यापि वक्षपचच्विलाधनत्वात् तम्य वमम पाधित्वं युक्तमित्यभिप्रेत्य तनदुपाधिनिषवत्य वह्मोपलव्यिसावनत्वं भाप्यकारैरु- कमित्याह-अतद्यावृत्तीति। अत्र तच्छव्देन व्रह्मोच्यत। तनन भवतीत्यनत् अन्तःकरणादिरूपमुपाविजातं, तम्यातदो व्यावृत्ति: निषेन:। तदृपेण तद्वोघनद्वा- रेणेत्यर्थः । साक्षाद्विविमुखेन च बुद्धेस्साक्षी मनसास्सक्षी सर्वम्य साक्षी 'पश्यन् शृणत्रन्मन्वान' इत्यादिप्करेण च । प्रवृत्तिः बोधकता ब्रह्मणि तेपां प्रामाण्यनिति। त-

योम्तुज्यत्वे सनि सुनरां 'नीरूप' इत्यादिना वैतन्यप्रतिबिम्वासम्भवस्य दशि- तत्वात् प्रतिबिम्बपक्षं त्यकत्वा अवच्छेदपक्ष एव आदरणीय इनि भातः । एवमवच्छेदपक्ष दोपान्तरमपि वक्ष्यमाणदोपतौस्यादिनैव निरम्तममित्याह-एने- नेति। स्त्रानन्तर्गतस्यति। प्रागुक्तयुक्तिरत्रानुसन्धेया। र्वसन्निहितस्यनि विशेपणम्यायमभिप्रायः-यदि सर्वेष्वन्तःकरणेपु तदनन्तर्गतम्याण्डात् बहिविद्यमा-

१३

९८ अद्वूतमअरी।

चैतन्यप्रदेशस्यान्तःकरणे प्रतिविम्बस्य वक्तव्यतया तत्रतत्रा- न्तःकरणस्य गमने विम्तभेदात् तत्परतिविम्वस्यापि भेदा- वश्यंभावेन दोपतौल्यात्। न चान्त:करणप्रतिबिम्बो जीव इति पक्षे दोषतौल्येऽषि अविद्याप्रतिबिम्बो जीवः । तस्य च तत्रतत्र गत्वरमन्तःकरणं जलाशयव्यापिनो महामेघमण्ड- लप्रतिबिम्बस्य तदुपरि विसृत्वरस्फीतालोक इव तत्र विशेषाभि- व्यक्तिहेतुरिति पक्षे नायं दोषः। अन्तःकरणवदविद्याया गत्य- भावेन प्रतिबिम्बभेदानापत्तेरिति वाच्यम्। तथैवावच्छेदपक्षे- जप्यविद्यावच्छिन्नो जीव इति उपगमसम्भवात्। तत्राप्येकस्य

वात् प्रत्यन्तःकरणं बिम्वचैतन्यप्रदेशभेदेन प्रतिबिम्तमेदापादनं न सम्भवेत् । नच तथा सम्भवति। व्यवहितस्य प्रतिविम्तायोगान, कितु तत्रतत्रान्तःकरणे सन्निहितम्यैव चैतन्यप्रदेशस्य विम्बत्वं वाच्यम्। ततश्चेह परत्र च प्रतितिम्ब- भेदापादनं युक्तमिति। दोषताल्यादिति। कृतहानाकनाभ्यागमप्रसङ्कदोपतील्यादि- त्यर्थ:।अविद्यायां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः, अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्धो जीव इति पूर्वमद- शिते संक्षपशारीरकपक्षे दोषतौल्येपि विवरणादिपक्षे उक्तदोपाप्रसक्तस्तस्योपादेय- त्वं स्वदिति शङ्कने-न चेति। गत्दरं गमनशीलम्। तहुपरीति। जलाशयो- परीत्यथः । विसृत्वरंति। यथा तत्रतत्र जलप्रदेशेषु विसृत्व्वरो गमनशीलो मेघ- चछद्रेम्यो निर्सृत: स्फीतालोकख्वण्डो महामेवमण्डलप्रतिविम्बम्य जलाशयव्यापकस्य विशेषेण स्कुरणहेतुः, तथा तत्रतत्रह परत्र च कर्तृत्वमोक्तृत्वादिविशेषाभव्यक्तिहे- तुरन्तःकरणमिति पक्ष इत्यर्थः । कृतहानादिदोषाभावे हेतुमाह-अन्तःकरणय- दिति। यदि प्रतिबिम्बवादिनान्तःकरणप्रतिबिम्बो जीव इति पक्षमुक्तदोपतौल्येन परित्यज्याविद्याप्रतिविम्नो जीव इति पक्षस्स्ीक्रियते, तदा अवच्छेदवादिनापि अन्तः- करणावच्छिन्नो जीव इति पक्ष कृतहानादिदोपयुक्तं त्यक्त्वा उक्तदोषरहितमविद्या वच्छिन्नो जीव इति मतसुपादीयत इत्याह-तथैवरेति। जीव इति। उपलक्षणं चै- तन्। अविद्यया: कल्पितत्वेन वाम्तनतदभावावच्छिन्नश्चिदात्मा ईश्वर इत्युपगमसम्भ- वाच्चेत्यपि द्वष्टव्यम्। एवमविद्याप्रतिविम्बो जीव इति पक्षे कृतहानादिदोषाभाव- मुंपेत्य तत्माम्थमविद्यानच्वत्नम्य जीवत्वपक्षे द्शितम्। इदानीमन्तःकरणावच्छे

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

जीवस्य क्वचित् प्रदेशे कर्तृत्वं प्रदेशान्तरे भोक्तृत्वमित्येवं कृत- हानादिदोपापनुत्तये वस्तुतो जीवैक्यन्यादरणीयत्वेन तन्न्या- यादन्तःकरणोपाधिपक्षेऽ्रि वस्तुतश्रैतन्यैक्यम्य तदवच्छेदको-

न चावच्छेदपकषे 'यथा ह्ययं ज्योतिरत मा विवखवानपो भिन्ना बहुधेकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षे-

दपक्षे कृतहानाविदोपाभावं सम्थयितुमविद्याप्रतिबिम्बो जीव इति पक्षेि कृनहाना दिदोपमाशक्कय परिहरति-तत्रापीति। अविद्यापतिबिम्धो जीव इति पक्षेऽपी- त्यर्थः । क्वचित् प्रदेश इति। वाहमणादिशरीरगतान्तःकरणावच्छिन्नप्रदेश इ- त्यर्थ:। भढेशान्तर हननि। देवशरीरादिगततद्वच्छिन्नपदेश इत्यर्थः । वस्तु- व इति। प्रदेशमेके सत्यपि इह परत्र च अविद्यापतिबिम्वरूपजीवैक्यमात्रेण कृ- तहानाविदोष: परिहर्तव्यः। प्रतिचिन्त्वादिनां गत्यन्तगभावादित्यर्थः । सोऽयं परिहारप्रकारोऽन्त:करणा वच्छेदपक्षेडयि समान इत्याह-तन्न्यायादिति। वस्तुत इति। इह परत्र चान्त:करणावच्छेद्यै्यप्रेशमेेपि चैतन्यस्य वम्तुत एकत्वान् न काहानादिदोष इत्यर्थ: । नन्, वार्तवचैतन्यैक्यमात्रस्य जीवान्तरसाधारणतवा- दन्यळनकरणान्यस्य भोगप्रसङ्कइ्त आह-तदवच्छेदकेति। तत्पदं चैतन्यपरम्। तथा चैकान्तःकरणावच्छिन्नवतन्यमेको जीवः, अन्तःकरणन्तरावच्छन्नैतन्म- न्यो जीव इति स्वीकारात् नोक्तातिप्रसङ्ग इति भादः। अभ्मिन्नवच्छेदपक्षे प्र.गुक्नरीत्या वाम्तवान्तःकरणाभावावच्छिन्ननैतन्यमीश्वरः, 'कारणोषघिरीश्वर' इनि अत्यपुरोधिनाविद्यावच्छिन्नवैतन्वं वा ईश्वर इति बोध्यम्। अस्य पक्षस्य श्रतिमुत्ाभ्यां विरोषं शङ्कते-न चावच्छदपक्ष इत। यधा एको विवस्ान् पात्रभदेन मिन्ना अपोडनुगच्छन् बहजलपात्रेपु प्रतिबिग्वितस्सत्निति यावत् बहुधा भेदरूप: क्रियते औपाविकं नानात्वं प्रतिपदयते, एवं देवस्खपकाश आत्मा रवत एकस्सन् क्षेत्रेषूपाविषु प्रतिबिम्बितो भेदरूप: क्रियते नानात्वं लभत इति यावत्। यथा एकस्य सूर्यस्य बहुपृनाधिपु प्रतिनिम्वितत्वप्यु- को भेदः, एवमात्मनोऽपि क्षेत्रेपु प्रतिवनिम्बितत्वप्रयुक्तमेव नानात्वमिह विवाक्ष- तमिति वक्व्यम्। अन्यथा टष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरतुल्यत्वापत्या तयोरसामञ्-

अंद्वैतमञ्जरी ।

त्रेष्वेवमजोऽयमात्मा' 'अत एव चोपमा सूर्यकादिव दिति श्रुतिसूत्राम्यां विरोधः । 'अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्व'मि- लुदाहृनसूत्रानन्तरसूत्रेण यथा सूर्यस्य रूपवतः प्रतिबि- म्वोदययोग्यं ततो विप्रकृष्टदेशं रूपवज्जलं गृह्यते,नैवं सर्व- गतस्यात्मनः प्रतिबिम्बोदययोग्यं कित्चिदरिति। ततो विग्र-

स्यप्रसङ्गान्। तथा चावच्छेदपक्षः श्रतिविरुद्ध इत्यर्थः । एवम् 'एक एव तु भृता- त्मा भनेभूते व्यवस्थिनः। एकघा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् I' 'रू.पंरूपं प्रनिरूपो वभूव' 'जीवेशावाभासेन करोती' त्यादिश्रुतयोऽपि चतन्यस्य प्रतिबिम्बगम- कत्वेन द्रष्टव्याः। भनानां वक्षानिस्तम्वपर्यन्तानामात्मा स्वरूपभुनः परः भतेभृत इति वीप्सा. तया सवें प्रतिविग्बोपाधयो ग्रह्यन्ते। तेपु प्रतििम्बितनया व्यवस्थि- तस्सन् बहुधा दृश्यते। स्वतम्त शास्त्रदेकवा दृश्यते। रूपशब्द उपानिपरः । अत्रापि वीप्सा सर्वापाविसङ्गहार्था। प्रतिरूपः प्रनिबिम्बः। पुरुपप्रतिविम्बे पुरुष- प्रनिरपोडयमिति प्रयोगद्शनात्। तृतीयाव्यायगतसृत्रमुवाहरति-अन एंवति। यतश्चिदात्मनः स्वाभाविकमेकत्वं, नानात्वं चौपाधिक श्षुतिपु विवक्षितम, अत ए- व तम्यौपाधिकनानात्वे जलाद्िषु प्रतिबिम्बितम्मर्याविर्ष्टान्तत्वेन श्रनिपुपादीयत इ- ति मत्रार्थ: । 'रूपरूप' मिति श्रतौ प्रतिरूपशब्दो न प्रतिबिम्बवाचकः । 'वायु- धैथको सुवनं प्रविष्टो रूपरू्ष प्रतिरूपो वसवे'त्यादी व्यभिचारात्। अतम्सूर्यादि- प्रतिविम्बद्ष्टान्तम्वारस्यादेव वैतन्यप्रनिविम्त्रो वक्तव्यः। तं प्रतिबिम्बं स्वयमेवम- तृदाक्षिपति-अम्युवदिति। मृंत्र दष्टानभागस्यार्थमाह-यथेति। प्रतिबिम्बो- दययोग्यत्वं स्वच्छत्वम्। उपाध्यन्तगतस्य न तत्र प्रतिबिम्त् इत्याशयेनाह-तत इ- ति। विम्बभृतसूर्यापेक्षयेत्वर्थः । दार्टान्तिकमाग व्याचष्टे-नैवमिति। न त- थात्वं चिदात्मनः प्रतिबिम्बितमृयादितुल्यत्वं नास्ति। कुतः अग्रहणात् अन्तः- करण देरात्मप्रतिबिम्वोददययोग्यत्वेनाग्रहणात्। न ह्यन्तःकरणमात्मापेक्षया विप्रकृ- ष्देशवत्। सर्वगतत्वादात्मनः । नापि तदुद्भृतरुषवत्। अनक्कीकारत् नि् दात्मनोऽपि सूर्यादिवत् बिम्धत्वयोग्यत्वेनात्रहणाच्च। तस्य नीरूपद्रव्यत्वान्। त- स्मान् प्रतिबिन्वितमूर्यचिदात्मनो्टष्ट् द र्किन्तिक भवानपपत्तिरिति तुशब्दार्थ: । -

विवकषितांशेन साम्यस्य तत्रापि सम्भवात्। न हि तयोम्सर्वसान्य कचिदपि

सिद्धान्तलेशमंग्रहे सव्यास्याने प्रथमपरिच्छेदः । १०१

कृष्टमिति प्रतिविम्वासम्भवमुक्त्वा 'वृद्धिहामभाक्त्वमन्तर्भा- वादुभयसामञ्जस्यादेव'मिति तदनन्तरसूत्रण यथा जलप्रति- विम्बितसूर्यो जलवृद्धी वर्षत इव, जलहामे हमतीत, जल- चलने चलतीवेति तस्याध्यामिकं जलानुरोविवृद्धिहामादि- भाकत्वं, तथात्मनोऽन्नःकरणादिनावच्छेदेन उपाध्यन्तर्भावा- दाध्यासिकं तदनुरोधिवृद्धिहामादिभाक्तवमित्येवं दशन्तदा- र्शन्तिकयोस्मामञ्जस्यादविरोध इति स्वयं सूत्रकतैवावच्छेदपक्षे तयोस्तात्पर्यकथनात्। 'घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा। घटो नीयेत नाकाशं तदजीवो नभोपमः। 'अंशो नानाव्यपदेशादि नि श्रुतिसूत्राभ्यामवच्छेदपक्षस्येव परित्र-

सम्भवति। तथासति टष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावोच्छेदप्रमङ्गादित्यमिप्रेत्य विव- क्षितांशसाम्यं सूत्रकृदरशयति-वृद्धिह्वासेति। तदनन्नरत्यत्र तत्पद्मनतुव- दिति सृत्रपरम्। सृत्रं व्याचष्टे-यथेति। आध्यासिकमिति। भ्रान्तिमि- द्धमित्यर्थः । तथेति। चिदात्मनो बुद्यादावच्छिन्नतया वद्याद्युपाधावन्तर्भा- वात् गजादिशरीरेऽन्त:करणयृद्वी चिदात्मा वर्धत इव मशकादिशरीरेऽन्तःकरण हासे हमन इव, तच्चलने चलित इव, त दे मिन्न इव, न भाति। तथा च श्रुनिः- "ध्यायतवि लेलायनीवे'ति। बुद्धो ध्यागन्त्यामात्मा ध्यागनीव, तम्या चलन्त्यामा- त्मा चवतीव, ननु वस्तुतो ध्यायति चचति वेत्यर्थः । एवमध्यासमिद्धमन्तःकरणा- नुरोधित्ृद्यादिमत्त्त्रमात्मनोऽत्र विवसितं साम्पमित्यर्थः । तयोगिति। चैतन्यम्य

ति। घटसंवृत घटावच्छिन्नमाकाश प्रसिद्वमस्ति। तच्च चटे नीयमानेऽपि न नी- यते। यथा अयं दष्ान्तः तद्वज्ीवो नभापमः नभमा तुल्यः । एतद्ुक्तं भवति- जीवस्य नभोपमशब्देन घटसंवृताकाशतुस्यत्वमभिदघता अवच्छिन्नचैतन्यरूपत्व- मुक्तमिति। एवं प्रवेशश्रतिरपि चिदात्मनो बुद्धाद्यवच्छेदकृतमेव द्रष्टृत्वादिधर्म- लाभं दर्शयति, न प्रतिचिम्त्रभावकृतम्। तथाहि- 'सएष इह प्रविष्ट आनखाग्रे- भ्य' इन्युपक्रम्य 'प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन् वाक् पश्यन् चक्षुःशृण्वन् श्रो-

१०२

त्रं मन्त्रानो मन' इति पुरुपवरिवबाह्मणे श्रपते। अगमर्थ :- सः सर्ववेदान्तेषु प्रसि- द्धः । एपः नामरूपव्याफर्त वेन सन्निहिनः। इह कार्यकरणसङ्काते नखवाग्रमव- धोकत्य प्रविष्टः । नन, यथा देवइत्तम्व गुई सर्वम्य वा बिले प्रश: प्रसिद्ध, न तथा आत्मनः प्रवेशः कलायतु शस्येत। तम्य सर्वगततवात्। नःपि जलपात्रेप सूर्यादेरित्र प्रतिविम्बमावलक्षणः नवेश सम्नवति। तम्य तैतिरयकानौ प्रदेशवा- क्गविचारावसरे भाप्यकरिरव निरत्तन्ान्। अनः कीदशः प्रवेशः प्रविष्टपदेन वि- वक्षित इनि जिज्ञामायां यथा जडपति वेवमावेन प्रविष्वन्य मु दिस्तन्दर्मवत्तया उपलभ्यमानत्व्मस्ति, एवमात्मनः सडवते अविकवतदा माक वस्चेत प्राणमु व्यादिधर्मवत्तया उन्पमानत्वमेव प्रक्रो प्रविष्ठ रहन विवक्षित, न तु मुख्य: प्र- वेश इनि मन्त्राना श्रति: वपगेव प्रविष्ठपद व्यावह-प्राण्लंवेत्यादिना। मागन पाणनवेष्टां पाणोपाविद्वारा कृन् प्रत्व्य नाणत्यातय्रि द्वनीय प्राणपदवा- च्यो भवति। रूप पशनत् रपनोचरवाक्षपवृत्तिमत्नकरणनादात्स्ापत्य कर््

श्रात्रकरणिकां वृततिमन्त्र क्णशतवपव कु 'श्रव्य श्रसित्यादिश्रु तौ द्वितीयश्रोत्रशब्दवाच्छे मदनि। मन्दानो गननरू चकुरादिनिरपेक्षा वृ्ति कुर्वन् 'मनमो मन' इत्यादिय मननशब्दसची सवन। चक्षुगदिव्यारारत्रहणं

मानत्वात्। नन्वेवमप्यवचछेदपक्षम्य द्विवीयाधशयगतेन जालस एव चेनि म- त्रेण तद्भ व्येण च विरेो दुकि। नयो: ैप्रनिविन्व य पतुकत्वाु। सत्रार्थम्न-आभाम एव जीद पग्मात्मनः प्रतिबिम्ब एवन निरुानिक: परमा- तव जीवः। नापि न्यायपन इत पग्वान्ममकाराद्यन्वनिन्न। तत्त्वमत्याद्यमदरेश्षु- तिविरोधात्। प्रतिविन्तम्य च वन्तुती विन्वाभिन्नतंन आभासत्वपसे उत्तश्ुनिनि- रोवाभावदिति चशकदार्थ इति, ना उदाहतमुतद्वाप्यगोरुक्तप्रतिविम्वपक्षम्य 'भो- क्रापत्तेरविधागश्षेत्म्याछ्ोकन विति मृत्रोक्तमि शान्व गनान्तवतोपपतेः ।न च तथा- कल्पने कि विनिगमकमिति वाच्यम्। तृतीवाध्याये स्वर्य मृत्रक्ृ न्यायपूर्वकं कुतम्य चनन्यप्रतिविम्वनिशमन्य नियामकत्वात् आमाममृत्र चजीवम्य प्रतिबिम्वत्वे उपपत्त्यादेरनुपन्यामाच्च। भोवत्रापत्तिमृत्रम्यायमर्थ :- 'सर्व खवत्वितं बह्मति शत्या प्रपश्चस्य व्रह्माभेदः प्रतिपादने। 'अहं ब्रह्माम्मी'ति क्कत्या अहंशब्दार्थमृतभोकत- वर्गम्य च ब्रह्माभेदः प्रतिपाधने। तथा च क्रतिद्वयानुसारेण भोकनृभग्यप्रपश्चयो- रेकब्रह्मामेदम्वीकारे भोग्पप्रपश्चम्य भोक्राकरोः भोवत्रभेदापचे: एवं नोक्टरवि नोग्या

सिद्धान्तलेशसंग्रहे मव्याख्याने प्रथमपरि छेरः । १०३

हाव। तस्मात् सर्वगतस्य चैनन्यस्यान्त: करणादिनावच्छे दोऽवश्यंभावीति आवश्यकत्वासच्छिमो जीव इति पक्षं रोचयन्ते।।

भेदापत्ते: एकव्रह्मामिन्नयो तरोः पर्परमप्यमेदावश्यंभावात्। न चेष्टापत्तिः। तथा सत्यविभागः प्रसज्येत। भोतवग्यगेविय्यगबोधकप्रत्वक्षादिविरोधः प्रसज्येतेति चेतु, उच्यते-श्रतिमिद्धं भास्तुनोगरेकवरल्माभिन्नत्वं तयोः प्रत्यक्षादिसिद्धं परसपरं विभक्तत्वं चत्युभम लोकवन न्यादुरपदयने। यथा लोके एकममुद्रविकाराणां

तेषामेव फेनादीनां परम्पर भिन्न वं च त। मेदस्यानुभवसिद्धत्वात्। एवमेकब्रह्मपरि- जामयोर्भोदतृभोग्ययोरकिबह्म मिन्नत्वं परम्पर भित्वन्नं चोपपद्यत इति नाद्वितश्षुतीनां प्रत्यक्षादिविरोधमसक्तिरिति। अयं न विरोमपरिहारो न सिद्धान्तसम्मनः । कटस्थ- नित्यक्ष्य ब्रह्मग परिजामित्व्रानभ्यागमान् किं तु मनान्तराभिप्रायेणेति भाप्यादिपु घण्टाघोप:, तया प्रकनेऽीति गक्षपः। अंश इति। जीव ईश्वरम्यांशः। कृतः नाना- व्यपदेशात्। '१ आत्मानमन्तरो पमयर्त'त्याविश्वतिप नियम्धनियामकभावादिना जीवे- व्वरयोननि्वन मेदम्य व्यपदेशाकिनि सृत्रभागम्वाक्षरार्थः । अत्रांशतं जीवचैत- न्यस्य घटाकानइन्त:करणाताच्छन्नरवरूपं विवक्षिनं, न नृ मुख्यमंशत्वम् । निरव- यवस्य ब्रह्मण मृव्यांशामम्भवादिति तदकरणनाप्ये रफटमिति भावः । अवच्छे दपक्षसमर्यनस रति-तस्पादिनि। प्तिविम्त्रासम्मवात् अवच्छेदपक्ष विरोधा- भावात् बाघसससाच्चेत्र्थः। अवच्छेद्यचैतन्यस्य प्रतिबिम्बपक्षेऽपि सम्मततया उभ- यसंप्रतिपन्नम्य तत्यैत्र जीवत्वादिकल्नं युक्कम । लाघवादित्वाशयेनाह-अवच्छे- दोऽवश्यंभावाति। अवच्छिन इति अन्तःकरणवच्छिन्नो जीवः । जीवग्रहण- मुपलक्षणम्। अविद्यावच्छिन्न ईशरः । 'कार्योपानिरयं जीवः कारणोपाविरीश्वर'इति श्रुतेः। जीवेशावाभासेन करोति मायाचाविद्या च रवयमेत् भवती'ति श्रतौ च आमा- सपदमवच्छिन्नपरम्। प्रतिबिम्बासम्भवस्योकतत्वात्। मायापद च प्रथमोपात्तजीवो- पाविभूनान्त:करणपरम् । 'कार्योपाधिरयं जीव'इति अ्तेः। एवं मायापदोपात्तान्तः- करणस्य च मूलप्रकृत्यात्मकत्वं च प्रकृतिविकारभावप्रयुक्तय। पूर्वमनवच्छिन्नस्येश्वर- त्वोक्तिस्तृप्तिदीपवचनानुसारेण अभावावच्छिन्नस्येश्वरत्वोक्तिश्व सम्भवमात्रेण, न तु तात्पर्यतः । 'कारणोपािरीश्रवर' इति श्रतिविरोधात्। अनवच्छिन्नस्य ईश्वरत्वपक्षे तस्योपाध्यभावेन सर्वज्ञानकर्तृत्वादेरसम्भवाच्च। अभावस्थेश्वर,पाधित्वपक्षेपि समानो-

१०४ अंद्र नमख्बरी ।

अपरे तु न प्रतिबिम्बः, नाप्यवच्छिन्नो जीवः । किंतु कौ- न्तयस्पैव राधेयत्ववदविकृतस्यैव ब्रम्मणः अविद्यया जी- वभावः व्याधकुलसंवर्धितराजक्ुमारदृष्टन्तेन 'ब्रह्मैव स्वावि- द्यया संसरति स्वविद्यया मुच्यत इति बृहदारण्यकभाष्ये प्रतिपादनात्। राजसूनो: स्मृतिप्राप्तौ व्याधभावो निव- नेते। यथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः । इति

5यं दोषः। मायाविद्याव्याकृतशकत्यक्षराकाशादिशब्दि तभावरूपोपावेरिव तम्य सव- ज्ञत्वादिप्रयोजकत्वायोगात्। अत एव वाक्यवृत्ती मगवत्पदिम्मर्व्षत्वादिपयो जको- पावित्वमत्रिद्याया दर्शितं-'मायोप धिजगद्योनिम्सवेज्ञत्वादिलक्षणः ।' इनीति भावः । अथ 'क ईश्वरः कश्च जीव' इति प्रक्षे प्रतिवचनत्वेन मनान्तरमृत्थापयति- अपरे त्विति। कस्तहिं जीव इनि पच्चति-किं त्विति। दष्टान्तपुर्वक बह्ैव जीव इत्युत्तरमाह-कान्तयस्यैव्रेति। कुन्नीकुमारम्यैव, न तु तत्प्रतिबिम्बांदेरि- त्यतकाराथः। रावाया अपत्यं रावेय, तम्य भावस्तत्त्वं, तद्वदित्यथः । कित्वविकृ तम्यैवरेति समन्व। अवच्छेद्प्रनिषिम्वभावरहितिम्येत्यर्थः। तत्र भाष्यवार्तिकमम्म- निं हेनुत्वरेन द्शयति-व्यावेत्याढिना। यथा राजकुले जान कर्णो जन्मप्रभृति डयावकुल्एव संवधितम्तज्जातीवैम्सहवासादि जनतभ्रान्तिव्वक्षणादिद्यगा स्वातानं रधियें मन्यने, न तु रवतनसिव्मपि र्वोंतेयत्वमनुभवति। तनश्च कोननेयत्वप्रयुक्ता- चंर्रे यसम्सकाशात् प्रचयुतम्मवंत्र नानाविवश:पाव्रमानादिलक्षण वत्रुविधढःसं प्राप्त वान् । म च कदाचित् मगवता निवम्नता कणे कौननेयोडमि स्वं, न गंवय इत्युप- दशं कुवना स्मारितनिनरूपम्मन् तया म्मृत्या व्याधत्वराधयत्व्रादगविद्याकृतम्य नि- वृत्तो सत्यां व्याधत्वराधियत्व्रकृतं नानाविषद:सत्रंत्यकत्वा कान्तेयत्वम्मृतिप्रयुक्तंश्रेयः प्रा प्रत्रान्, तथा व्रह्माप्यनादिमिद्धया स्वाविद्यया आवृतनिजरूपं सज्जीवभावं प्राप्य स्वनम्मिद्धान्नित्यनिग्विशयानन्दस्वरूपानुभवात् प्रच्युनं भवति। नतश्र संसरति । एवं संमरत् व्रझ्म कदाचित् स्वप्नदशायामित म्वाविद्याकल्पितेन गुरुणा शास्त्रेण चोन्पादितया स्वगोचरवविद्यया जीवभावादि प्रयो ावियानिृत ृच्यने नित्यसि द्धनिरतिशयानन्दमनुभनति स्वरूपचैतन्येनैवेनि भाष्यार्थः । अज्ञस्येनि। अज्ञाना-

ज्ञाननिवृत्तौ जीवमाव आत्मनो निवर्तत इत्यर्थ: । एवं नीव निरुष्य ईश्वरं निरूपय-

सिददान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १०५

वार्तिकोक्तेश्र। एवं च स्वाविद्यया जीवभावमापन्नस्येव ब्रह्मणः सर्वअपञ्चकल्पकत्वात्। ईश्वरोऽि सह सर्वज्ञत्वादि- धर्मैः स्वनोपलब्धदेवतावजीवकल्पित इत्याचक्षते ।। अथायं जीव एक:, उतानेकः । अनुपदोक्तपक्षावलम्बिनः के चिजीवैक्यमाश्रित्याहु :- एको जीव। तेन चैकमेव शरीरं स- जीवम्। अन्यानि स्वमटष्टशरीराणीव निर्जीवानि। तदज्ञानक- ल्पितं सर्वं जगत्, तस्य स्वमदर्शनवद्यावदविद्यं मर्वो व्यवहारः,

ति-एवं चेनि। भाष्यवार्तिकपर्यालोचनया प्रतिबिम्वभावादिरहित् पूर्णव्रह्माणएव जीवत्वे सिद्धे सतीत्वर्थः । ईश्वरोऽवि सवज्ञत्वादिधर्मैम्सह जीवकल्पिन इति सम्बन्धः । यथोक्तजीवम्यैवेश्वरकल्पकत्वे हेतुमाह-स्वाविद्ययेत्यादिना। अन्यस्थ कल-

यथा स्वप्नद्रष्टा जीव्र एव परां देवनां सर्वज्ञत्वादिधर्मै+सहितां कल्पयति, कल्पयित्वा च तामहर्निशमुपास्ते, तदुपासनया चाम्युदयनिश्रेयसच्क्षणं लभने, एवं जागरणेड- पीति दष्टान्तादेरविपायः। जीवेश्वरनिरुपणप्रसङ्गेन विचारान्तरमारभते अथेति। अनुपदोक्तेति। 'वलैत स्वाविद्यया संसरति, स्वविद्या मुच्यत' इत्यादिग्रन्थोके- त्यर्थः। एक इनि। ब्रह्मण एकत्वात्तत्र च अवच्छेदपतिविम्वभावयोरनङ्गीकाराच्चे- त्यर्थ: । ननु, जीवैक्ये तेनैकमेव शरीरं सजीवं स्थात्, न सर्वशरीराणीत्याशक्कामि ष्टापस्या परिहरति-तेन चेति। ननु, यथा एकशरीरे हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थ- स्पन्दनरूपा चेष्टा दृश्यते, तथा सर्वशरीरेप दृश्यते। तथा च कथमेकमेव शरीरं स- जीवम्। तत्राह-अन्यानीति। समदच्ायां सवमद्प्ुरशरीरमेकमेव सजभिम्। सम्द्रद्ा टषान्यन्यानि शरीराणि तु चेष्टाविशेषवत्तया दृश्यमानान्यपि सजीवानि न भवन्ति। तथा नगरणेऽपीति द्रष्टव्यम् । ननु, स्वाप्नस्य जगतः कल्पिका तावत् निद्रा अन्वयव्यतिरेकसिद्धा यथा वर्तते, न तथा जाग्रत्प्पञ्चम्य कल्पकगन्वयव्यति- रेकसिद्धं किञ्जिदस्तीति जगत्सत्यमेव स्यात, नेत्याह-तदज्ञानेति। जीवाज्ञानेत्यर्थः। अज्ञानस्य जगत्कल्पकत्वं शास्त्रसिद्धमिति भावः। ननु, सर्व्यवहार्य स्वप्नव्यवहारवत् कल्पितत्वे तद्वदेव सहसा व्यवहारलोपः प्रसज्येत । तथा च विद्यानर्थक्यमिति, ने- त्याह-तस्येति। जीवस्येत्यर्थः। यावन्निद्राक्षयं सवम्न्यवहारानुव्ृत्तिवत् विद्य-

१०६ अद्वतमञ्जरी ।

बद्ध मुक्तव्यवस्थापि नास्ति। जीवस्यैकत्वात्। शुकमुक्त्या- दिकमपि स्वाप्रपुरुषान्तरमुक्त्यादिकमिव कल्पितम्। अत्र

येव कर्नव्यम्। अन्ये त्वस्मिन्नेकशरीरकजीववादे मनःप्रतायमलभमा- नाः 'अधिकं तु भेदनिर्देशात् 'लोकवत्तु लीला कैवल्य' मि-

या यावदविद्यानिवृत्ति सर्वव्यवहागनुवृत्तियुज्यन इति न विद्यावेफल्थम्। आंने- द्यानिवृत्यथमपेक्षितत्व्ादिति भावः। ननु. जीवेकत्वमते एको जीवो बद, अ- न्यो जीवो मृक्त इति वगवस्था शुकादिमुक्तिप्रतिपादकशास्त्रमिद्ा न म्यादित्याश- कच इष्टापत्तिरित्याह-वद्ति। शुकेनि। यथा स्वप्ादृत्थिनः स्व्रप्रम्नान्तिमिद्ां पुरुषान्तरमुक्ति परं प्रति बोधयति, तथा जीवभ्रान्तिमिदां शुकादिमुक्ति तं प्रत्येन बोवयति। श्रवणादिषु प्रवृत्युपयोगितयेति भावः। नन. जविक्यमते विद्योपदेष्ट रन्यम्याभावाद्विद्योदयों न स्यात्. जीवेश्रविभागाभावेन जीवम्येश्वगोपासनदिव्य- वहारश्र न स्यादित्याशङ्कयाह-अत्र चेति। यथा स्वप्रदशायां स्वप्दक कं चित् गुरुमीश्वरं च कल्पयित्वा तावुपास्ते, ताभ्यां च विद्यादिकं लमने, तद्वदिति भावः ।। एकजीववाद एव मतान्तरमाह-अन्ये त्विति। एकशरीरेति । एकमेव शरीरं सजीवं यम्मिन्नेकजीववादे, म तथोक्कतः। मनःप्रत्ययमिति । मनमो विश्वामं प्रामाणिकत्वनिश्चयमित्यर्थः । एकमेत्र शरीरं मजीवं, शरीगन्तराणि निजीवानीत्- त्र विनिगमकाभावान्। नच जीवैक्यं विनिगमकमिति वाच्यम्। एकोऽपि जीप: कम्मिन् शरीरे वर्नत इत्यत्र विनिगमकम्य वक्तुमशक्यत्व्रादिति भावः । अधिक त्विति। जीवामिन्न ईश्वरे वेदान्नानां प्रथमाध्याये निरूपितम्ममन्वयो न वटते।त- थासतीश्वरगतजगत्सूष्टृत्वादेजीवधमत्वप्रसङ्गात्। तथा चानुभवविरोध इनि पुर्वपक्ष- निरामार्थस्तुशवदः। अधिकं जीवादुपाधितो मिन्नं ब्रह्म जगत्मछटृत्वमर्वज्ञत्वादिगु- णकमभ्युरगम्यते। अतो न ब्रह्मवर्माणां जीवे प्रमक्तिः । औपाधिकमेदस्यापि घ- मव्चवस्थापकताया लोकसिद्धत्वात्। कल्पितभेदाङ्गीकार हेनुमाह-भेद निर्देशा- दिति। 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मानमन्तरो यमयती'त्यादौ नियम्थनियामकभावादि- ना भेदनिरईशादिनि सुत्रार्थः। लोकवदिति सत्र पूर्वमेव व्याख्यानम्। अत्रादिपदे- न 'अनुपपत्तेस्तु न शारीर' इत्यादिमृत्रं गहाने। मनोमयत्वादिगुणको न शारीरः ।

मिदधान्तचेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १०५

त्यादिसूत्रैर्जीवाधिक ईश्वर एव जगतः स््ष्टा, न जीवः । तस्याप्कामत्वेन प्रयोजनाभावेऽपि केवलं लीला जगतः सृ- हिरित्यादिप्रतिपादयद्विर्विरोधं च मन्यमाना हिरण्यगर्भ ए- को ब्रह्मप्रतिबिम्बो मुख्यो जीवः। अन्ये तु तत्प्रतिबिम्बभूता-

संसारा दिभाज इति सविशेषानेकशरीरैकजी ववादमातिष्ठन्ते। अपरेतु हिरण्यगर्भस्य प्रतिकल्पं भेदेन कम्य हिरण्य- गर्भस्य मुख्यजीवत्वमित्यत्र नियामकं नाम्नीति मन्यमा- ना एक एव जीवोऽविशेषेण मर्व शगीरमधितिश्वति !

तम्मिन् सर्वकर्मत्वादीनामनुपपत्तरवेति मृलार्थिः । विगेधं चेति। मनःप्रत्ययमलभ- मानाः विरोवं च मन्यमाना इति चशव्दार्थः । जीवातिरिक्तेशवराभाववादेडम्मिन् ज- गत्सृष्टयादिसमर्थम्य व्यावहारिकभेदवत ईश्वरम्यास्तित्वजगत्सष्टृत्वसर्वात्मकत्वादि- गुणप्रतिपादकै मसत्रैविरोधमित्यर्थः। ब्रह्मप्तिविम्ब इति।अनेन बिम्वभनंब्रह्म जीवाद- चिकमीश्वररूपमम्मिन्मतेडस्ति। अनो नोदाह्हतसत्रतिरो इति सृचितम्। तदिति। ब्रह्मप्रतिविम्वमनहिरण्यगर्भम्य भौतिकजगत्सष्टृतया कारणोपाधिनया च मुखयजी. वस्य प्रतिविम्तभूता अन्ये जीवा जीवाभासाः, तद्वत् सृष्ट्यादिसामर्थ्यामावादित्यर्थः। कल्पा इति। तुल्या इत्यर्थ.। संसारादिभाज इति। अनेन यथा हिरण्यगर्भश- शीरें मुग््यजीवेन सजीवं, तथा इतराण्यपि शरीराणि जीवाभासैम्सजीवानीति पूर्व- मताद्विशपस्सचितः । अत्रादिपदं मुक्तिसङ्गहार्थमू। जीवाभासानां मुक्तिश्च रव चिम्ब्रभुतहिरण्यगर्भप्राप्तिक्रमेण च शुद्धव्रह्माप्राप्तिरिति मन्तव्यम्। सविशेषेति । सविशेषाणि सजीवानि अनेकशरीराणि यम्मिन्नेकजीववादे, सतथा। आनिष्ठन्ने अङ्गीकुवन्तीत्यर्थ: ॥ अत्राप्यस्वरसं वदल्ेकजी ववादमेवाह-अपरे त्विति। एक एवेति। अविद्यायां ब्रह्मप्रतिबिम्तरूपो जीवस्तावदेकः । अविद्याया एकत्वात्। स एव च सर्व शरीरं स्वभोगाद्यर्थमधितिष्ठति। न त्वविद्यायां ब्रह्ममतिबिम्बो हिरण्यगर्भशरी रमधितिष्ठति । अन्यानि तु शरीराणि तत्मतिचिम्बा जीवाभासा अधितिष्टन्ति । कुनः, इतरजीवानां तत्प्रतिबिम्बत्वे मानाभावादित्येवकारार्थः। अविकोपेणेति।मु-

१०८ अद्वैतमझरी ।

न चैवं शरीरावयवभेद इव शरीरभेदेऽपि परस्परसुखाद्यनु सन्धानप्रसङ्ग:।जन्मान्तरीयसुखाद्यनुसन्धानादर्शनेन शरीरभे- दस्य तदननुसन्धानप्रयोजकत्वक्लसतेः। योगिनस्तु कायव्यूह- सुखाद्यनुसन्धानं व्यवहितार्थग्रहणवद्योगपभावनिबन्धनमिति न तदुदाहरणमिति अविशेषानेकशरीरैकजीववादं रोचयन्ते।। इतरे त्वत्रापि बन्धमुक्तिव्यवस्थाभावस्य तुल्यलेन 'तद्यो- यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदि त्यादिश्रुतेःप्रति-

ख्यामुख्यविभागं विनेत्यर्थः। जीवमेदे हि सति कश्चिन्मुख्यो जीव्रः, कश्रिच्चामुख्यो जीवामास इति विभागस्सम्भवेन्। न त्वेतदम्ति। तम्यैकत्वाभ्युपगमादिति भावः । ननु, देवदत्तस्य शिरःपाणिपादानवितिष्ठत एकस्य यथा 'शिरसि मे वेदना पादे मे सुख'मित्याद्यनुसन्धानं दृश्यते, एवमेकस्यैव जीवस्य सर्वशरीराघिष्ठातृत्वे मम देवद- च्तशरीरे सुखं यज्ञदत्तनामकशरीरे दुःखमित्यादिरूपेण सर्वस्य सर्वत्रानुसन्धानप्रस- ङ्न इनि शङ्कते-न चैवमिति। शरीरभेदस्याननुसन्धानप्रयोजकत्वाभ्युपगभान्नो- क्तातिप्रसङ्गः । न च तत्र मानाभावरशङ्कनीयः। जीवस्वातीतशरीरेपु वर्तमानश- रीरे चैकत्वेऽपि जन्मान्तरीयमुखाद्यननुसन्धानदर्शनेन तद्भेदस्य तत्प्रयोजकतायाः स- म्प्रतिपन्नववादिति परिहरति-जन्मान्तरेति। नन्, योगिनो देहभेदे सत्यप्यनुस्त- न्यानदशनात् व्यभिचार इत्यत आह-योगिनस्त्विति। अम्मदादिवैलक्षण्यार्थ- कस्तुशब्दः । तद्दर्शयति-कारगति। न हास्मदादीनां व्यवहितार्थसाक्षात्कारो- रिति। तत्प्रयोजकादृष्टविशेषाभावान्। तथा च शरीरमेदमात्रं न तत्पयोजकं, किंतु अटृष्टविशेषासहकृतशरीर भे दोडननपन्ान प्रयो क इति न योग्यनुसन्धान्थले व्य - भिचार इति भावः । योगपर्द योगजाहष्टपरम् । अविशेषेति। अिशेपेणाघि- छिनान्यनेकशरीराणि यस्मिन्नेकजी ववा्दे, स तथेत्यर्थः ॥ अनेकजीववादमुत्थापयति-इतरे त्विति। अत्रापीति। अव्यवहितमतेऽ- पीत्यर्थः । यद्येकजीववाने व्यवस्था न सिध्यति, ततः को दोप इत्याशङ्कय श्रुति- स्मृनिभाष्याणामनाञ्जम्यं दोष इत्याह-तद्योय इति। देवानां मध्ये योयो देवः तत् व्रह्म प्रत्यनुध्यत साक्षात्कृतवान्, सएव तत् ब्रह्माभवत्, नान्यो ब्रह्मबोघरहि- त इति विदुषो मुक्तत्वमविदुपो बद्धत्वं च प्रतिपाद्यन्त्या श्रृत्या बन्धमुक्तिव्यव-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्यान प्रथमपरिच्छेदः । १०९

षेधादिति चेन्न शारीरादि'त्यधिकरणे शुकमुक्तत्वप्रतिपादक- भाष्यस्य नाञ्जस्यमित्यपारेतुष्यन्तोऽन्तःकरणानां जीवोपाधि- त्वाभ्युपगमेनानेकजीववादमाश्रित्य बन्धमुक्तिव्यवस्थां प्रति पद्यन्ते ।। स्था दर्शिता। आदिपदेन 'अजामेकामि'ति श्रुतिः बन्धमुक्तिव्यवस्थापतिपा- दकत्वेन भाष्यकारादिभिरङ्गकता गृह्यते। श्रुतिग्रहणं 'यद् गत्वा न नि- वर्तन्ते तद्धाम परमं मम ।' इत्यादिस्मृतीनामुपलक्षणम्। प्रतिषेधादिति। इदं पू- वपक्षसूत्रम्। बृहदारण्यके काण्वशाखायां 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ती'ति वाक्येन परव्रह्मतत्त्व्विदः प्राणोत्क्रान्तिप्रतिपेवात् तस्य गत्युत्क्रान्ती नस्तः । उत्क्रान्ति- पूर्वकत्वाद्गतेरिति, चेदिति सिद्धान्तिशङ्काभागार्थः। पूर्वपक्षी तां दूषयति-नशा- रीरदिति। वृहदारण्यक एव माध्यन्दिनशाखायां समानप्रकरणे ब्रह्मविदं शारीरं प्रकृत्य 'न तस्मात्माणा उत्क्रामन्ती'ति वाक्यं पठ्चते। अत्र तच्छब्देन प्रकृतर्शा- रीरो गृह्यते, न शरीरम्। तस्य शरीरापेक्षया प्रधानत्वात्। तथा च न तम्मा - दिति वाक्येन शारीराज्जीवात् प्राणानामुत्क्रमण निषिध्यते, न शरीरात्। अतर्श- रीरादुत्कमणं विद्वपोऽप्यस्तीति तस्या पे गत्युत्क्रान्ती स्त एव । न तस्य प्राणा' इति काण्ववाक्यस्यापि तस्य विदुषः प्राणाश्शारीरात नोत क्रामन्ति। किंतु तेन सहैव ब्रह्मलोकं गच्छन्तीत्यर्थो बोध्यः। नाञ्जस्यमिति। आञ्जस्याभावः उपपन्नत्वाभा- व इत्यर्थः । अन्तःकरणानाममिति। नच नानाजीववादेऽपि वह्मैव स्वाविद्यया संसरति, स्वविद्यया मुच्यत इत्यर्थेन बृहदारण्यकभाप्ये प्रतिपादनेन विरोधस्तुल्य इति वाच्यम्। तद्भ्ाप्यप्रतिपादनस्य ब्रह्मैव स्व्राविद्यया नानान्तःकरणरूपेण परि णतया नानाजीवभावं प्राप्य संसरति, स्वविद्यया क्रमेण मुच्यत इत्यभिप्रायकत्वो- पपत्तेः। श्रतिमृत्युपोद्वलितशकादिमुक्तिप्रतिपादकभाव्यस्य 'बहमैव स्वाविद्यया

तिभाष्याणां ब्रह्मात्मैकत्वपरत्वेन नानाजीववादे तात्पर्याभावात् तेम्यो जीवनानात्वं न सिध्यतीति वाच्यम्। एकजीववादेऽपि तात्पर्याभावस्य तुल्यत्वात्। न च जी- वत्वोपाधिभूतायाः अविद्याया एकत्वाज्जीविक्यसिद्धिरिति वाच्यम्। उदाहतश्रुति-

यकत्वोपपत्तेः । अविद्याया एकत्वेपि 'कार्योपाधिरयं जीव' इति श्रृत्यनुसारेणान्तः- करणानामेव जीवत्तोपाघित्वोपगमसम्भवाच्चेति भावः ।

११० अद्वैतमञ्जरी ।

तेषु के चिदेवमाहुः-यद्यपि शुद्धव्रह्माश्रयविषयमेकमेवाज्ञानं तन्नाश एव च मोक्ष: तथापि जीवन्मुक्तावज्ञानलेशानुवृत्त्य- भ्युपगमेनाज्ञानस्य सांशत्वात् तदेव क्वचिदुपाधा ब्रह्माव- गमोत्पत्तौ अंशेन निवर्तते, उपाध्यन्तरेषु यथापूर्वमंशान्तरै- रनुवर्तत इति।

नानाजीववादे मतमेदेन बन्धमुक्तिव्यवस्थामुपपादयितुमारमने-तेस्विति। नानाजीववादिष मध्य इत्यर्थः। केचिदिति। ननु. नानाजीववविषि जीव स्थान्त:करणोपाधिकत्वपस्े मृलाज्ञानम्य एकत्व्रेन शुकादितत्तवज्ञननेव तम्य नितृ- त्तत्वादिदानी मंमागनस्लव्विप्रमङ्ग इन्याशेन शङ्कने-यद्पीनि। शु- द्वव्रह्माश्रयेति। जीवेश्वरयोविशिष्टरूपयोग्ज्ञानाश्रयत्वं न सम्भवनि। तयोः कल्वितत्वात्। तथा शुद्धम्यैवावृतत्वरूपं विपयत्वं न त्वीश्वरस्मापि। तम्य

विषयत्वकल्पनम्य व्यर्थत्वादिति भावः । एकमेवेति। 'अजामेकां' 'मारा तु प्रकृनि विद्यान 'विभेदजनकेडज्ञाने' इतिक्षनिम्मृनिषु एकवचनश्रवणेन लाघवेन च तम्यैकत्वावगमादिति भावः। तन्नाश एव चेनि। भृगश्वान्ने विश्वमायानिवृत्तिः' 'अज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते' इत्यादिश्रति=मृतिषु सर्वानर्थमृ- लाज्ञाननिवृत्तर्मोक्षत्वावगमादिति भावः। एकम्य तत्त्वज्ञानन कृत्म्नाज्षाननाशो नाङ्गीक्रियते। येन व्यवस्था न म्यात् । कि तु तन्यनम्य ज्ञानेन तत्तदन्तःकर- णादिपरिणामिनो मृलाज्ञानांशम्येव नाश उपेयते। न च तम्य सांशल्ने माना- भाव इनि वाच्यम्। जीवन्मुक्तो आवग्णशक्तिमदंशम्य नाशऽपि विक्षेपशक्तम- दज्ञानांशस्य ज्ञानादनिवृत्तस्थ यात्रद्विदेहकेवल्यमनुवृत्युपगमेन तम्य सांशत्वावग- मत्। तथा चाज्ञानम्यानिर्वचनीयम्यानिर्वचनीयानामेव भागरूपांशानामनन्तानां सम्भवात् तानादाय चन्घमुक्तिव्यवम्था सृपपदेति परिहरति-तथापीत्यादिना। अज्ञानमत्त्वं बन्धः, तव्नाशी मोक्ष इनिमनमुक्तम्। इदानी वतन्यम्याज्ञा- नसम्बन्धो बन्धः, तदसम्बन्धो मोक्षः, न तुतन्निवृत्तिः। असम्बन्धमांत्रणेव

तात्पर्योपपत्तेः । अन्यथा मृळ्याज्ञानस्य विरोधिज्ञानदये सति तृळ्िण्डस्य विरो-

मिदेन्तलेशसङ्गहे मध्याखयाने प्रथमपरिच्छेदः। १११

अन्ये तु न्यायैकदेशिमते भूतले घटात्यन्ताभावस्य वृत्तौ घटसंयोगाभावो नियामक इति अनेकेषु प्रदेशेषु तद्धत्सु सें- सृज्य वर्तमानघटात्यन्ताभावः कचित्प्रदेशे घटमंयोगोत्पत्त्या तदभावनिवृत्तौ न संसृज्यते, एवमज्ञानस्य चैतन्ये वृत्तौ मनो नियामकमिति तदुपाधिना तत्प्रदेशेषु संसृज्य वर्तमानमज्ञा- नं कचिद्रह्मदर्शनोत्पत्या 'भिद्यते हृदयग्रन्थि रित्युक्तरीत्या मनसो निवृत्तों न मंसृज्यते । अन्यत्र यथापूर्वमवतिष्ठते । अज्ञानसंसर्गामंमगविव च बन्धमोक्षावित्याहुः ॥ अपरे तु नाज्ञानं शुद्धचेतन्याश्रयम्। किं तुजीवाश्र- निरालम्बनत्वप्रसङ्गादिति मन्यमानानां मनमाह-अन्ये त्विति। प्रथमं प्रकृतोपयोग- दृष्टान्तमाह-यथेति। 'भनले घटो ने' त्यनुभवसिद्ठो घटाभावस्त्रैकालिकत्वा- भ्युपगमात् वशनयनानन्तव, तदधिकरणेऽपि भूतले वर्तत एव। तथा च घट वत्यपि भृतले 'वटो नाम्ती'ति प्रतीतिः प्रमा स्थादिनिदोषप्रमक्ती तत्परिहारा य नैयाषिका कल्पयन्ति-वटविकरणे तदत्यन्ताभावस्य सम्बन्याभावेन तत्र तत्पनीतेभ्रान्तित्वोपपत्तेः । न न घटमंयोगोत्पत्तेः पूर्व भृतले सम्बन्धवतम्तम्य घटमंयोगकाले कथमतृत्तिरूपम्सम्बन्धाभाव इति वाच्यम्। प्रतीत्यनुमारेण भृत- लादौ वटात्यनसभाववृत्तौ घटसंयोगस्य प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरन्यतराभावो नि- यामक इति कल्पनेन घटसंयोगाविकरणभूतले वटाभावम्यासम्बन्योपपत्तेरिति । त- देतन्मतं दृष्टान्तीकरोति-न्यायैकदेशिमत इति। तदूत्स्विति। वटसं- योगाभाववत्स्वत्यर्थः । तदुपाधिनेति । मन एवोपाविः, तेनेत्यर्थः । कचि- दिति। चैनन्यप्रदेश इत्यर्थः । ब्रह्मदर्शनोत्पत्त्या मनसो निवृत्तावरिति सम्ब न्घः । ब्रह्मदर्शनं मनसो निवर्तकमित्यत्र मानमाह-भिद्यन इति। त्ृृदय- ग्रन्थिरित्यत्र तृदयपदमन्तःकरणपरम् । तच्चान्तःकरणं चिदात्मन्यध्यस्तनया त- त्तादात्म्यापन्नं सत् ग्रन्थिरिव ग्रन्थि: स च ब्रह्मदर्शने नाते ब्रह्मण्येव विलीयत इति श्रृत्यर्थः । अन्यत्रेति । चैतन्यप्रदेशान्तरेप्वित्यर्थः । नाज्ञानमिति। शुद्धचैतन्यस्य वेदान्तशास्त्रप्रतिपाद्यस्य नाज्ञानाश्रय- त्वम्। तस्य वेदान्तवेद्यं वस्तु न जानामीत्यत्राज्ञानविषयत्वेनैवानुभवादिति भा- वः । जीवाश्रयमिति । न जानामीत्यत्राज्ञानाश्रयत्वेन जीवम्यैवानुभवात्।

११२ अद्वैनमञ्जरी ।

यं ब्रह्मविषयम्। अतश्रान्तःकरणप्रतिबिम्बरूपेषु सर्वेषु जीवेषु व्यक्तिषु जातिवंत् प्रत्येकपर्यवसिततया वर्तमानमुत्पन्नविद्यं कं चिज्जहाति नष्टां व्यक्तिमिव जातिः। स एव मोक्षः । अन्यं यथापूर्वमाश्रयतीति व्यवस्थेत्याहुः ॥

च्यम्। अन्तःकरणे यत् प्रतिविम्नभूत चैतन्यं, तम्पैव जीवत्वाभ्युपगमेन विशि- ष्टस्य जीवत्वानुरगमात्। न चान्तःकरणस्य सादितय, तदनप्रतिबिम्बभ्यापि सादित्वात् कर्थं तम्यानाद्यज्ञानाश्रयत्वमिति वाच्यम्। अन्तःकरणस्य स्वापादौ लयश्रवणेन जाग्रदादौ जन्मश्रवणेन च साहित्वावगमेऽपि तम्य स्थूलमृक्ष्मरूपेणाना- दितायाः 'पुंम्त्वादिवत्त्त्रस्य सतोऽभित्यक्तियोगादि' तिमृत्रे व्यवस्थापितत्वात् ।

प्राहुर्भावः, तथा अध्यान्तःकरणस्य स्वापादावनभित्यक्ततया सन एव स्थृलाब- स्थाप्राप्तिरूपाया अभिव्यक्तेयुक्तत्वात् असतरशशशृङ्गारेरुत्पतत्यदर्शनादिति मृत्रा- र्थः । अविद्यायाः अनादिचैतन्यत्रतिविम्नाशिनत्वम्य मायाविद्याभद्वादनिरूपण- वसरे सम्थिनत्वात्। प्रत्येकेति। द्वित्ववहत्ववादिवद्त्ञानम्य सर्वजीवव्यक्तिप व्यासज्यवृत्तित्वे मवषं नत्येकमहमज्ञ इति प्रत्यक्षं न स्थात्। व्यासज्यवृत्तिघमप्र- त्यक्षस्य यावदाश्रयप्रत्यक्षमपिक्षत्वेन एकेकस्य जीवम्य सर्वजीवप्रत्यक्षाभावादित्यर्थ। वस्तुनस्तु अज्ञानम्य व्यामज्यवृत्तित्वेवि तनपत्यक्षम्य नित्यमाल्षिरूपनया यावदा- श्रयप्रत्यक्षानपेक्षणात् उक्तनियमम्य जन्यप्रत्यक्षिपय्वादिति मन्नव्यम । कश्चि- दिति। उन्पन्नया विद्यया मनसो निवृत्तो तन्निरुपितप्रनिविम्तभावस्यापि नितृ- त्ततया तद्विशिष्टनतन्यरूप्यक्तिनाशािति मात्रः । तथा व श्रतिः-'जहात्येनां भुक्तमोगामजोऽन्य' इति। एनामजाश्दिनामविद्यां जीवेन भुक्ता: भोगा यस्याः, सा भुक्तभोगा। भुज्यन्त इति व्युत्पत्त्या भोगशब्दितानां विषयाणामविद्यापरिणामत्वा- द्विति मावः । अजो जन्मरहिनः अन्यः उत्पन्नविद्यो जीव इतिश्रत्यर्थः । स एवे- ति। त्याग एवेत्यर्थः । अन्यमिनि। अज्ञमिति भावः । तथा च श्रतिः-'अनो ह्येको जुपमाणोऽनुशत' इनि। एकः पुनरजो विवे- करहितः कार्यकारणसंवातरूपेण परिणतामविद्यां जुपमाणः सेवमानः तत्रा- हम्ममाभिमानवान् स्न् अनुशेने तामनुसृत्य शते वर्तते न जहातीति यावत्। अत्राज्ञानं कंचिज्जरति अन्यनाशरित्यैव तिष्ठतीत्युक्त्यापि अज्ञानसम्बन्वासम्ब- न्वावेव बन्धमोक्षावित्युक्तं भत्राि। तटुक्तेग्थीन्तरासम्भवान् ।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ११२

इतरे तु प्रतिजीवमविद्याभेदमभ्युपगम्यैव तदनुवृत्ति- निवृत्तिभ्यां, बन्धमुक्तिव्यवस्थां समर्थयन्ते। अस्मिन् पक्षे कस्याविद्यया प्रपञ्चः कृतोऽस्तिति चेत्, विनिगमका- भावात् सर्वाविद्याकतोऽनेकतन्त्वारब्धपटतुल्यः एकस्य मु- क्तौ तदविद्यानाशे एकतन्तुनाशे पटस्येव तत्माधारणप्- पञ्चस्य नाशे तदैव विद्यमानतन्त्वन्तरैः पटान्तरस्येव इतरा- विद्यादिभिः सकलेतरमाधारणप्रपञ्चान्तरस्योत्पादनमित्येके।। तत्तदज्ञानजन्यप्रातिभासिकरजतवत् न्यायमने तत्तदपेक्षाबु- अक्ञानमम्वन्नदभाती वन्वमोक्षाविति मतद्वयमपि नम्य ज्ञानना- चप्रतिपादकक्षनिस्मृतिभाष्पादिम्वारस्यविरुद्धं मत्वा तदविरुद्धं मनमाह- इतरे त्विति। अम्युपगम्यैवेति। अविद्यामेदानुपगमे तत्सत्त्वतव्ाशरूपयोवे न्वमोक्षयोरुपपादयितुमशक्यत्वात्। न च्त् तम्या एकत्वेऽपि अंशवतत्वकल्पनया तन्नाशरूरो मोक्ष प्रागुपपाहित इति वाच्यम्। विरोविविद्योदये तदवम्थानायो- गस्याप्युक्तत्वात्। न च जीवन्मुक्तो तल्लेशानुवृत्यभ्युपगमविरोध इति वाच्य- म्। अविद्यानाशेऽि तत्संम्कारम्य यावत्पारव्वक्षयमनुवर्तमानस्याविद्यालेशत्वेन विवक्षिततायाम्मद्ान्तं वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । एवं नानाजीपवादे बन्चमो- क्षत्यवस्थां वतुपकारामुपपाद्य तहुपपदनोपयोगिनया म्सक्तमविद्यानानात्वमुपजी- व्याक्षेपमवतासयति-अम्मिन् पक्ष इति। अविद्यानानात्वपक्ष इत्यर्थः । कस्ये- ति। किमेकस्प जीवस्याविद्यय प्रपश्चारम्भः, उत सर्वेषामविद्याभिः। नाद्यः। विनिगमनाविरहात्। न द्वितीयः । एकाविद्यानाशे सर्वप्रण्श्वनाशापत्त्या मुक्तेतरजी- बानां प्रपश्चानुपलन्धिप्रसङ्गादवित्वाक्षपाभिप्रायः। द्वितीयपस्षं परिग्रृह्य तत्रोक्तानुपप्त्ति परिहरति- विनिगमकाभावादित्वादिना। सर्वाविद्याकृत इनि । सरवेपां जीवानां सर्वाविद्यापरिणाम इत्यर्थः । यद्वा सर्वाविद्याविषयीकृतव्रल्मविवर्तः प्रपश्न इत्यर्थः । प्रथमव्याख्याने दश्टन्तमाह-अनेकतन्त्वारब्धेति। सकलेतरेति। सकलास्समस्ता मुक्तजीवापेक्षया ये इतरे, तेषां साधारणप्पश्चान्तरस्येत्यर्थः ॥ प्रपश्चस्य सर्वाविद्याकार्यत्वेऽपि तद्रेदात् पपञ्चस्यापि प्रतिपुरुषं भेद एवे- नि मतं सट्टान्तमाह-तत्तदिति। ननु, यत्र एकदा बहनां शुक्तौ रजतभ्रमो भवति, तत प्रतिपुरुपमज्ञानमेदेन तत्कृतरजतमेदोऽत्र दष्टन्तत्वेन वक्तव्यः । स

११४ अद्वेतमञ्जरी ।

द्विजन्यद्वित्ववच्च तत्तदविद्याकृतो वियदादिप्रपञ्चः प्रतिपुरुषं भिन्नः।शुक्तिरजते त्वया यद् दष्ट रजतं, तदेव मयापीतिवदे- क्यभ्रममात्रमित्यन्ये।। जीवाश्रिताविद्यानिवहाद्भिन्ना मायैव ईश्वराश्रिता प्रप- ्कारिणी। जीवानामविद्यास्तु आवरणमात्रे प्रातिभासिकशु-

च न सम्भवति। तत्रापि तावत्पुरुषाणामज्ञानैरेकस्यैव रजतस्योत्पत्तिसम्भवा्द्िति चेत्, न। तत्र दैवयोगादेकस्य पुरुषस्य प्रथमं शक्तित्वविशेषदर्शने सति 'नेद रज- तमि'ति बाघरुप्रत्यक्षण सोपादानस्य रजतस्य नाशेऽपि तदितरेषां रजतभ्रमानृवृ- त्या रजतमेदस्यावश्यकतया दष्टान्तसिदेरिति भावः। न्यायमत इति। सि- द्धान्ते तु एकत्व्रवाद्वित्वादिकमपि यावद्रव्यभाव्येव, न तु तत्तदपेक्षाबुद्धिजन्यम् । अनन्तद्वित्वादेस्तदुत्पत्त्यादीनां च कल्पने मौरवात्। अपेक्षाबुद्देस्तद्यक्षकत्वाभ्युप- गमात् न सदा तत्प्रत्यक्षापत्तिरिति स्वीकारादिति भावः। ननु, तर्हि यथा तत्तद्र- जतं तम्यतस्यैष प्रत्यक्ष, नान्यस्य, तथा तत्तदविद्याकल्पितः प्रपश्चोऽपि तम्यतम्यैव प्रत्यक्षस्स्यात्, नान्यस्य । तथा च यः प्रपञ्चम्त्वयानमयते स एव मयाप्यनुभृ- यत इति प्रत्यभिज्ञानप्रत्यक्षं न स्यादिति शङ्गां दष्टान्तेन परिहरति-शुक्तिरजत इति। उपलक्षणमेतन्। यौ द्वौ रामकृप्णै त्वया दृष्टी, तावेव मयापि टष्टाविति- प्रत्यभिज्ञानं न्यायमते द्वित्वभेदेऽपि दृश्यते, तद्वदिति बोध्यम् ॥ वियदादिप्रपश्चो न जीवाविद्यापरिणामः । किंतु जीवाश्रिताविद्यासंवा- त् मिन्ना माया सर्वजीवान् प्रति साधारणा त्रियदादिपपञ्चपरिणाम्युपादानमुपेयते। अतो वियदादिप्रपञ्चस्थैकत्वात् तदेकत्वप्रतीतिः न भ्रममात्रमिति मतं दर्शयति- जीवाश्रितेति। मायाया अविद्याम्यो भिन्नत्वे ईश्वराश्रितत्वे च प्रमाणादिकं प्रा- गेव दशितमिति नात्र तदुच्यते। अविद्यानां प्रपश्चोपादानत्वाभावे वैयर्थ्यमाश- ङयाह-जीवानामिनि। उक्तशङ्कानिवृ्त्त्यर्थस्तुशब्दः । गत्किश्चित्कार्यं प्रत्य- न्युपादानत्वाभावो मात्रशब्दार्थः । न च 'नाहं प्रकाशम्सर्वस्य योगमायसमावृ- तः ।' इति भगवद्वचने अहं परमात्मा सर्वस्य गाणिजातम्य प्रकाशः पूर्णानन्दा- दिरूपेण स्फुरद्रपो न भवामि। मम सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वीत्मकत्वादिधर्मजातं घ- टयन्त्या मायया आवृतत्वादित्यथके ईश्वराश्रितमायाया एव ब्रह्मावारकत्वप्रति- पादनात्तद्विरोध इनि वाच्यम्।ब्रह्म तत्व्रतों न जानामीत्यावारकस्य जीवाश्रितत्वानुम-

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ११९

क्तिरजतादिविक्षेपेऽपि वा उपयुज्यन्त इत्यपरे॥ अवसितमुपादानत्वं, तत्प्सक्तानुप्रसक्तं च। अथ कीदशं कर्तृत्वं ? केचिदाहु :- 'तदैक्षत सोडकामयत तदात्मानं स्वय- मकुरुते तिश्रवणान्न्यायमत इव कार्यानुकूलज्ञानचिकीर्षाक- तिमत्त्त्ररूपमिति।।

वानुसारेण जीवाश्रिताविद्याया एव तदावारकत्वे वक्तव्ये सति भगवद्वचनगतमाया- पदस्य जीवचैतन्ये संसारघटकाविद्यालक्षकत्वोपपत्तेरिति भावः । अविद्याया आवर- ण इव प्रातिमासिकविक्षेोऽपि परिणाम्युपादानत्वस्वीकारात न वैयर्थ्यशङ्कावका- श इत्याशयेनाह -प्रातिभासिकेति ।। ननु, जीवाश्रिनाविद्यानां जीव चैतन्याध्यस्तप्रातिभाससिकरवप्नप्रपश्चोपादानत- या तत्रोपयोगसम्भवेऽपि शुक्तिरजताद्युपादानत्वं न सम्भवति शुक्त्याद्यवच्छिन्नचैत- न्ये रजताद्यघिष्ठाने तासामभावादिति चेत, सत्यम्। आदिपदगृहीतखप्न एवात्र विव- क्षित इत्यदोषः। यद्वा वाचस्पतिमत इव शुक्तिरजतादेरपि जीवाविद्याविषयीकृतशु-

थनोपपत्तेर्न दोपः । पूर्वमुक्ते अभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपे ब्रह्मलक्षणे उपादानत्वं- विवर्ताविष्ठानत्वरुपमिति साधितं, तत्प्सङ्गाअवश्वरनिरूपणं प्राप्तम्। तदनु जीवै- कत्वनानात्वबन्धमोक्षप्रश्चैकत्वनानात्वनिरूपणं प्रसक्तम्।तदेतत् सर्व निरूपितमिति निरूपयिष्यमाणार्थप्रतिपत्त्युपयोगितया उपसंहरति-अवसितमिति। समाप्तमि- त्यर्थः । उपादानत्वमिति। तन्निरूपणमित्यर्थः । लक्षणान्तर्गतं कर्तृत्वं निरूप- यितुमाक्षिपति-अथेति। उदासीनस्य ब्रह्मणः कर्तृत्वधर्मासम्भवादित्यर्थः । खवत- स्तदसम्भवेऽप्यौपाधिकं तत् सम्भवतीति परिहरति-केचिदाहुरित्यादिना। यद्वा- जगदुपादानस्य ब्रह्मणो न तत्कर्तृत्वं सम्भवति।घटादयुपदानस्य मृदादेस्तत्कर्तृत्वाद- शनाहित्याक्षिपति-अथेति। घटेश्वरसंयोगादावुपादानस्यैवेश्वरम्य कर्तृत्वदर्शनातू ब्रह्मण एव कर्तृत्वप्तिपादकक्वतिवलाच्च त्य त् सम्भतीति परिहरति- केचिदाहुरित्यादिना। अथवा ब्रह्मणः कर्तृत्वं कीढशमिह लक्षणे विवक्षितम् । कि ज्ञानचिकीरषीकृतिमत्त्वरूपं, कि वा कार्यान्कूलज्ञानवत्त्वरूपं कार्यानुकूलस्रष्ट- न्यालोचनात्मकज्ञानवत्त्वरूपं वा। नाद्यः। ब्रह्मणस्तादृशकर्तृत्वे मानाभावात्। न द्वितीयनृतायौ। कार्यानकूलज्ञानस्य कार्यत्वे तत्कर्तृत्वनिर्वाहाय ज्ञानान्तरापेक्षायाम-

११६ अद्वैतमञ्जरी ।

अन्ये तु चिकीर्षाकृतिकर्तृत्वनिर्वाहाय चिकीर्षाकृत्यन्तरापे- क्षायामनवस्थाप्रसंङ्गात् कार्यानुकूलज्ञानवत्त्वमेव ब्रह्मणः कर्तृ- त्वम्। न च ज्ञानेऽप्येष प्रसङ्गः। तस्य ब्रह्मस्वरूपतवेनाकार्यत्वा- त्। एवं च विवरणे जीवस्य सुखादिकर्तृत्वोक्ति: वीक्षण-

नवस्थाप्रमङ्गान, तम्याकार्यत्वे च नित्यज्ञानसवरूपस्य ब्रह्मणस्तादशज्ञानवत्त्वरूपक- र्तृत्वायोगादिति भावः । तत्र प्रथमपक्ष सप्रमाण दर्शयति-केचिदाहुरिति। श्रु- तिषु तच्छब्दा: व्रह्मपराः। सवयमित्यस्यान्यानविष्ठितमित्यर्थः। आत्मानं जगदा- त्मना अकुरुन कृतवदित्यर्थः । एतामिश्श्रुतिभिस्सृष्ट्यनुकलाः ज्ञानेच्छाटतयः प्रति- पाध्यन्न इति भावः। न वज्ञानादीनामपि कार्यत्वात्तत्कर्तृत्वाय ज्ञानाद्यन्तरापेक्षा- यामनवस्था स्याहिति वाच्यम्। न्ञानानित्रितयानिरिक्तकायें उत्तरूपकतृत्वम्य वित्- क्षितत्वान्नानवस्थाप्रसङ्गः। ज्ञानादित्रयं प्रति त्वन्यद्वेव कर्तृत्वं भविष्यनीत्यभिप्रा- यः ॥ प्रथमपक्षं दूपयन् द्विनीयपक्षं माध्यनि-अन्ये त्विति । अनवस्था- प्रमद्गादिति। कर्नृत्वलक्षणाननुगमपरिहाशाय कार्यमात्रं प्रति ज्ञानानित्रितयव- त्वरूपे कर्तृत्व वक्तवये सत्यनवस्थाप्सङ्गो भवत्येवेति भावः। ज्ञानवत्त्वमेवे- ति। इच्छाकृत्यरिवकारेण व्यवच्छेदः क्रियते। तथोः कनृत्वलक्षणपवेशे न गौरवादित भावः। न चैतरमुदान्तश्रुत्योरिच्कृतिप्तिपादनं व्यर्थ स्यादिनि वाच्यम्। ताभ्यां श्रुतिभ्यां तयोम्सृष्टिहेतुत्वल्ाभेऽपि कनृत्वनिर्वाहकनया त- योः प्रनिपादनमित्यत्र मानाभावाहिति भावः। अकार्यत्वादिति। नित्यक्षा- नम्वरूपम्य ब्रह्मणस्तादृशज्षानवत्त्वमीपाधिकमदमादाय दष्टव्यम्। न चैवमषि सृष्टिकारणज्ञानम्य 'तदक्षते' ति श्रृत्या कादाचित्कत्वप्रतिपादनविरोध इति वाच्यम्। ब्रह्मस्वरूपतया नित्यस्यापि ज्ञानस्य प्राण्यदष्टपरिपाकलक्षणो यः कादाचित्कम्सहायः, तद्विशिष्टतया कादानित्कत्वमभिप्रेत्य तच्छुत्युपपत्तरिनि भवः। कार्यानुकृव्ज्ञानवत्त्वमात्रं कर्तृत्वमित्यत्र गमकमाह-एवं चेति। इ- च्छाकृत्योः कर्तृत्वव्वक्षणाननुप्नवेशे विवक्षित मतीत्यर्थः । जीवस्येति। त- स्य मुग्वटृःखाद्युत्पत्त्यनुकलज्ञानं साक्षिरूपं यथा विद्यत, तथ। तदनुकुलेच्छादि- कं नाम्ति। अननुभवादनभ्युपगमाच्च। न चेदमनुपपन्नम् । सुखेच्छया त- त्साघनानुष्ठानद्वारा सुग्दोत्पत्तरनुभवमिद्धत्वादिति वाच्यम्। सुख्ाद्यपादानान्तः-

मिद्धान्तलेशमङ्गहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । ११७

मात्रसाध्यत्वात् वियदादि वीक्षितं, हिरण्यगर्भद्धारा वीक्षणा- धिकयत्नसाध्यत्वात भौतिकं स्मितमिति कल्पतरूक्तिश्च स- ङच्छत इति वदन्ति॥ अपरे तु कार्यानुकूलसष्टव्यालोचनरूपज्ञानवत्त्वं कर्तृत्वं, न कार्यानुकूलज्ञानवत्त्वमात्रम। शुक्तिरजतस्वानभ्रमादिषु अध्यासानुकूलाविष्ठानज्ञानवत्वेन जीवस्य कर्तृत्वप्रसङ्गात्। करणगोचरचिकीर्षाकृत्योरमावस्यात्र विवक्षितत्वात्। तथा च कार्यानुकलज्ञान- वत्त्वमात्रं कर्तृत्वमित्यङ्गीकारे सत्येव विवरणोक्तिम्सङ्गच्छने, नान्यथेत्यर्थः । 'निश्वसितमस्य वेदाः वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि। म्मिनमेतस्य चराचरमम्य च सुप्तिर्महाप्रलयः ।' इति वाचस्पतिश्र्लोके महाभूतानां ब्रह्मवीक्षितत्वमुक्तम्। तथा भौति- कस्य चराचरप्रपश्चस्य ब्रह्मस्मितत्वमुक्तम्। तदुभयतात्पर्यकथनपरे कल्पकतरुग्रन्थे ब्र- ह्मनीक्षणमात्रसाध्यत्वं महाभतेपु तद्वीक्षितत्वनिर्देशम्यालम्बनं दशितम्। तच्च

स्मितं ज्ञानाधिकप्रयत्नसाध्यं प्रसिद्धम् । तथा च परव्रह्मणो भौतिकसृष्टिं प्रति यथा वीक्षणमपेक्षितं, तथा हिरण्यगर्भोत्पत्तिलक्षणव्यापारोऽप्यविकोऽपेक्षितः । चरानरसंष्टौ परव्रह्मण इव हिरण्यगर्भस्यापि कर्तृतायाः श्रुतिम्मृतिसिद्धत्वात्। तथा च परवह्मणो भौनिकसृष्ट्यनुकूलं यद्वीक्षणं, तदधिकव्यापारापेक्षितत्वं च- राचरस्य वह्मम्मितत्वनिर्देशालम्बनं दशितम्। तदपि महाभूतसृष्टवव वीक्ष- णाधिकप्रयत्नापेक्षायां न सम्भवति। हिरण्यगर्भद्वारेत्यस्य वाक्यस्य हिरण्यग- र्भोत्पत्तिमपेक्ष्येत्यर्थः । न तु हिरण्यगर्भस्साक्षात् कर्ता। ब्रह्म च प्रयोजकक- त्रिति यथाश्तार्थो ग्राह्यः। द्वितीयाध्यायान्तिमाधिकरणे परभेश्वरस्ष्य भौतिकसृ- ष्ाववि साक्षात् कर्तृतायास्साधितत्वादिति भावः। वाचस्पतिश्लोकश्र ब्रह्मम्तु- तिपरः । ब्रह्म हि अतिप्रशस्तम्। तथाहि-यस्य ब्रह्मणः पुरुषनिश्वासवत् प्रयत्नं विनैव वेदाम्सर्वे कार्यभूनाः, यस्य च वीक्षणादेव महाभूतानि भवन्ति, यस्य च हिरण्यगर्भेण सह चराचरात्मकं विश्वं मन्दहासमात्रं, यस्य च महा- नलयोऽपि सुषुप्तिप्रायः, तत्प्राशस्त्ये को विस्मय इति भावः । द्वितीयपक्षऽपि दोषं वदन् तृतीयपक्षं समर्थयते-अपरे त्विति । स्त्र- ष्टव्यालोचनेति । मयेदं स्रष्टव्यमित्याकारकमित्यर्थः । अध्यासेति। अ-

११८ अद्वैतमञ्जरी ।

न चेष्टपत्तिः । 'अथ स्थान् स्थयोगान् पथः सृजते स हि कर्ते' त्यादिश्रुत्यैव जीवस्य स्वमप्रपञ्चकर्तृत्वोक्तेरिति वाच्यम्। भाष्यकारैलाङ्गलं गवादीनुद्धहतीतिवत् कर्तृत्वोपचारमातं र- थादिप्रतिभाननिमित्तत्वेनेति व्याख्यातत्वादित्याहुः । अने- नैव निखिलप्रपञ्चरचनाकर्तृभावेनार्थसिद्धं सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणः 'शास्त्रयोनित्वा दित्यधिकरणे वेदकर्तृत्वेनापि समर्थितम् ॥

ध्यासत्याध्यस्यमानरजतादेरनुकूलं यदविष्ठानज्ञानं, तद्वत्त्वेनेत्यर्थः । न चे ष्टापत्तिरिति। न चेत्यस्य वाच्यमित्यनेन सम्बन्धः । अथेत्यस्य स्वप्नकाल इ- त्यर्थः । जीवस्य रथादिस्रष्टृत्वे हेतुमाह-स हि कर्तेति । हि यस्मात् कार- णात् स्वाप्नरथादिहेतुकर्मकर्ता जीवः, तम्मादित्वर्थः । भाष्यकारैरिति। 'ला- डलं गवादीनुद्वहतीति प्रयोगे लाङ्गलस्य गवादिस्थितिकर्तृत्वरूपं गवाद्यद्रोदृत्वं मुखयं नास्ति। कि तु लाङगले सति कृषिद्वारा गवादिस्थितिहेतुपलालाद्वितृणल। - भोडस्तीति कृत्वोपचारादुच्यते-गवादीनुद्वहनीति, तद्वत् स्वाप्नरथादिपदार्थोपल- व्धिहेतुवर्मादिकर्तृत्वेन रथादिप्रतिभाननिमित्तत्वरूपेण हेतुना तम्य कर्तृत्वमुपच- ्यते-स हि कर्तेति श्रुतावि'ति भाष्यकारैः कर्तृत्वस्य औपचारिकक्तृत्वर- पतया उक्तत्वादित्यर्थः। एतेन विवरणे सुग्वादिकर्तृत्वोक्तिरप्युपचारमात्रपरा व्याखयाता। 'मयेदं सुग्वददःखादि स्रष्टव्य'मित्यालोचनरूपज्ञानाभावेऽपि सुखा- विदर्शनेन मुख्यकर्नृत्वासम्भवान् । 'वीक्षणमात्रसाध्यत्वादिति' कल्पतरौ स्ष्ट- व्यालोचनरूपं वीक्षणं विवक्षितमिति न तद्विरोध इति द्रष्टव्यम्। जन्मादिस- त्रेण निखिलजगत्कर्तृत्वे सति तदुपादानत्वे ब्रह्मणो लक्षणत्वेन प्रतिपादविते सति तस्य सर्वज्ञत्वमर्थात् सिध्यति। निख्लजगत्सष्टिम्थितिसंहारकर्नृत्वस्य सर्वज्ञ- त्वं विनासम्भवादित्याह-अनेनैवेति । सर्वज्ञत्वसिद्धौ हेत्वन्तरमाह-शास्त्र- योनित्वादिति। अम्य सत्रस्यार्थमाह-वेदकर्तृत्वेनापीति। ननु, यथा वेदकर्तृत्वं भाप्यादिपूक्तप्रकारेण सर्वज्ञन्वं साधयति, तथा जन्मादिसूत्रोपात्तं सर्वकतृत्वमपि तन् साधयति। तथा च पूर्वसूत्रे अर्थसिद्धम् इह तु साध्यत इत्युक्तौ को हेतुरिति, उच्यने-पूर्वमूत्रं लक्षणपरं, न तु सर्वज्ञत्वसाघनपरम् । इदं तु तत्साधनपरमिति तात्पर्यसत्त्वासत्त्वाभ्यां तथाव्यवहारः । ततश्र ब्रह्म स- र्वज्ञं शास्त्रकर्तृत्वादिति सत्रयोजना। ननु, ब्रह्मणस्सर्वज्ञत्वं यासर्वज्ञम्मर्ववित् गुणी

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यारूयाने प्रथमपरिच्छेदः । ११९

अथ कथं ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वं सङ्गच्छते। जीववदन्तःकरणा- भावेन ज्ञातृत्वस्यैवायोगात्।। अत्र सर्ववस्तुविषयसकलप्राणिधीवासनोपरक्ता ज्ञानोपा- घिक ईश्वरः। अतस्तस्य सर्वविषयवासनासाक्षितया सर्व- ज्ञत्वमिति भारतीतीर्थादिपक्षः प्रागेव दर्शितः ॥ प्रकटार्थकारास्त्वाहु :- यथा जीवस्य स्वोपाध्यन्तःकरणप- रिणामाश्चैतन्यप्रतिविम्बग्राहिण इति तद्योगात् ज्ञातृत्वम्,

न्तीति तत्प्रतिविम्वितेः स्फुरणैः कालत्रयवर्तिनोऽपि प्रपञ्च-

सर्वविद्य' इत्यादिश्रत्या कण्ठत एव प्रतिपाद्यते। कात्र साधनापेक्षेति चेत्, सत्य- म्। शरत्युक्त सर्वज्ञत्वे प्रतिपत्तिदाढ्यायोपपत्तिसमर्पणान्। एवं श्रत्युपपत्तिसि- द्धं सर्वज्ञत्वं निरूपयितुमक्षपमवतारयति-अथेति। जीवस्य हि स्वोपाध्यन्तः- करणवृत्तिज्ञानाश्रायत्वरूपं ज्ञानृत्वं प्रमाणसिद्धम्। ब्रह्मणश्चान्तकरणाभावात् ज्ञा- तृत्वं न सम्भवति। न च ब्रह्मणोऽप्यन्त.करणमम्त्विति वाच्यम् । कार्योपाधिर- यं ज.व' इतिश्रत्या तस्य जीवोपाधित्वेन नियमितत्वात्। ज्ञातृत्वं च सर्वज्ञत्वव्या- पकम्। ज्ञाहृत्वविशेषरूपत्वात् सर्वज्ञत्वस्य। तथा च ब्रह्मणः ज्ञानृत्वस्य व्यापक- स्य निवृत्त्या व्याप्यसर्वज्ञत्वनिवृत्तिरित्यर्थः । ज्ञातृत्वाभावे सर्वज्ञत्वं दूरापास्तमित्ये- वकारार्थः। अन्तःकरणानां जीवोपाधित्वेऽपि तद्वासनानामीश्वरोपाधित्वात् सम्भवति कथश्चित्तम्य सर्वज्ञत्वमिति परिहरति-अत्र सर्ववस्त्विरिति। अत्रेत्यस्यास्मिन्नाक्षेप इत्यर्थः । सर्वविषयवासनासाक्षितयेति। स्वोपाधिभूतवासनाविषयसर्ववस्त्व- वभासकतयेत्यर्थः । अम्मिन् समाघाने प्रागुक्तमस्वरसं मनास निधाय समाधानान्तरमाह- प्रकटार्थकारासत्विति। यथान्तःकरणं ज्ञातृत्वोपाधिः, तथा मायापि ज्ञानृत्वो- पाधिर्भवत्येत। तथा च ब्रह्मणि मायोपाधिके सवज्ञत्वव्यापकस्य ज्ञातृत्वस्य निवृत्त्य- भावात् न सर्वज्ञत्वनिवृत्तिशङ्केत्यर्थः । सवोपाधिमायेति । 'मायिन' मिति- श्रुनेः 'मायोपाधि: जगदयोनिः सर्वज्ञत्वादिलक्षण'इति वाक्यवृत्तिवचनाच् मायाया ईश्व- रोपाधित्वं सिद्धमिति भावः । सवज्ञत्वसर्वनियन्तृत्वसर्वात्मकत्वानि लक्षणान्यसा-

१२० अद्वैतमञ्जरी ।

स्यापरोक्ष्येणाकलनात् सर्वज्ञत्वमिति। तत्त्वशुद्धिकारास्तूक्तरीत्या ब्रह्मणो विद्यमाननिखिलप्रप- ञ्चसाक्षात्कारसम्भवात् तज्जन्यतत्संस्कारवत्तया च स्मरणोप- पत्तेरतीतसकलवस्त्ववभाससिद्धे: सृष्टेः प्राड्ायायास्सृज्यमा- ननिखिलपदार्थस्फुरणरूपेण जीवादृष्टानुरोधेन विवर्तमान- त्वात् तत्साक्षितया तदुपाधिकस्य ब्रह्मणोऽपि तत्साधकत्व- सिद्धे: अनागतवस्तुविज्ञानोपपत्तिरिति सर्वज्ञत्वं समर्थयन्ते॥ कौमुदीकृतस्तु वदन्ति-स्वरूपज्ञानेनैव ब्रह्मणः सवसंसृ-

धारणधर्मा: यम्य, सः सर्वज्ञत्वादिलक्षण इत्यर्थ:। आकलनादिति। विपयीकरणा- दित्यर्थः । तत्वशुद्धिकारास्त्विति। प्रकटार्थकारणं मते अतीतानागतप्रपश्चरूप- विषयेऽपि ईश्वरीयं मायावृत्तिप्रतिबिम्बरूपं ज्ञानमपरोक्षम्। त्त्त्वशुद्धिकाराणां मते अनीतादिविषये जीवानामिवेश्वरज्ञानमपि परोक्षमेवेति विशेपार्थकम्तुशव्दः । विद्यमानेति। लोके प्रत्यक्षज्ञानस्य वर्तमानवस्तुमात्रविषयकत्वम्वाभाव्यदर्शनेन त- स्य क्लप्तस्वभावातिलङ्गने कारणाभावात् सर्वज्ञत्वप्रतिपादकशास्त्रम्य ईश्वरीय- ज्ञानगनपरोक्षत्वापरोक्षत्वयोरुदासीनत्वादिति भावः। तज्जनिनेति । विद्य- मानवस्तुसाक्षात्कारजनितेत्यर्थः । अनागतवम्तुज्ञानमुपपादयति-सृषः प्रागिति। स्फुरणपदं वृत्तिपरम् । विवर्तमानत्वं परिणममानत्वम्। तदुपाधिकस्यत। मायोपाधिकस्येत्यर्थः । कथं तद्ुपाधिकत्वमत आह-तत्साक्षितयेति। तस्यां मायायां प्रतिविम्विततयेत्यर्थः । सृष्टेः पूर्वकाले मायायास्तथा परिणामे कारण- माह-जीवादृष्टेति। तत्साधकत्वसिद्धेरिति । मायावृत्तिकर्तृत्वसिद्धरित्यर्थः । अनागतोत। अनागतवस्तुविषयकस्य ज्ञानम्य वृत्तिप्रतिबिम्बरूपस्य ब्रह्म-

जीववत् व्रह्मणोऽपि चैतन्यप्रतिबिम्बोपेतैर्वृत्तिज्ञानैस्सर्वज्ञत्वं निरूपितं मतद्ूयेन। इदानी स्वरूपज्ञानेनैव तन्निरूपयति-कौमुदीकृतस्त्विति । न- न्वतीतानागतप्रपञ्चयोः प्रल्यकाले सृष्टिपूर्वकाले च सत्त्वे मानाभावात् तदा व्रह्मणम्मर्वज्ञत्वं न सिध्यति। असतोस्तयश्चतन्यसंसृष्टत्वासम्भवादिति, नेत्याह-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १२१

दृसर्वावभासकत्वात् सर्वज्ञत्वम्। अतीतानागतयोरप्यविद्या- चित्रभित्तौ विमृष्टानुन्मीलितचित्रवत् संस्कारात्मना सत्तेन तत्संसर्गस्याप्युपपत्तेः । न तु वृत्तिज्ञानैस्तस्य सर्वज्ञत्वम्। 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व मिति सावधारणश्रुतिविरोधात् सृ- ऐ्ः प्राक् 'एकमेवाद्वितीयमि' त्यवधारणानुरोधेन महाभू- तानामिव वृत्तिज्ञानानामपि प्रलयस्य वक्तव्यतया ब्रह्मण- स्तदा सर्वज्ञत्वाभावापत्त्या प्राथमिकमायाविवर्तरूपे ईक्षणे

अतीतानागतयोरपीति। अतीतप्रपश्चम्य प्रलयकाले मंस्कारात्मना सत्त्वम्य देवताधिकरणे सृत्रभाष्यकारादिभिस्साधितत्वात् तथानागतम्यापि सृष्टिपुर्षकाले संस्का-

तदापि सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति भावः । चित्रस्यानुन्मीलितत्वम् अनभिव्यक्तत्वम् । तत्र हेतुर्विमृष्टत्वम् । अविद्यैव चित्रभित्तिरिति रूपकमत्र द्रष्ट्यम्। अत्रे- दं चिन्तं-स्थतप्रपश्नस्थितिकाले संस्कारात्मकसक्ष्मप्रपश्चो नास्ति। प्रलयका- लादौ चस्थलः प्रपश्चो नास्ति। तथा च ब्रह्मचैतन्यम्य मदा सर्वप्रपश्चसंनृ- प्टत्वाभावात् सदा तस्यामंकुचितसर्वज्ञत्वं न सम्भवतीति। स्वरूपज्ञाननैवत्यत्र- त्यस्य अवधारणस्य व्यवच्छेद्यमाह-न तु दत्तिज्ञानैरिति। श्रतिगतस्यावधारण- स्य स्वपकाशात्मातिरिक्तानवभास्यमादित्या दि जगदित्यर्थः । अन्रेदं निन्त्यं-व्र- ह्मचैतन्यम्य जगदवभासनार्थ मायावृत्त्यपेक्षायां यदि श्रौतमवधारणं विरुध्यते, तदा जीवचैतन्यस्य वटाद्यवभासनार्थ अन्तःकरणवृत्त्यपेक्षायामपि तद्विरुध्यत एव। यदि चान्त:करणवृत्तीनां जडत्वात् तदपेक्षायामपि सव जडवरतु चन- न्यमात्रावभास्थमिति सावधारणश्वत्यर्थम्य न बाघः, तदा मायावृत्त्यपक्षायाम- पि तुल्यं समाधानमिति। प्रलयकाले सर्वज्ञत्वाभावे को दोषस्तत्राह-प्राथ- मिकति। तदा सर्वज्ञत्वाभावे सति सर्गादी 'तरैक्षते'निश्वत्युक्तं भूतसृप्ट्यनुकल- मीक्षणं प्रति कर्तृत्वासम्भवेन ईक्षणपूर्वकभृतादिसर्ग प्रत्यपि व्रह्मणः कर्तृत्वाभावप्रस- झादित्यर्थ:। अत्रापि इदं चिन्त्यम्-एवमपि सृष्टिपूर्वकाले ब्रह्मचैतन्यव्यतिरिक्तस्य मायातत्सम्बन्धादेस्सत्त्वात् अद्वितीयत्वावधारणं मुख्यं न सम्मवति। यदि च मा- ६

११२

तत्पूर्वके महाभूतादौ च स्रष्टृत्वाभावप्रसङ्गाच। एवंसति ब्रह्मणस्सर्वविषयज्ञानात्मकत्वमेव स्यात्, न तु सर्वज्ञानक- र्तृत्वरूपं सर्वज्ञत्वमिति चेत्, सत्यम । सर्वविषयज्ञानात्मक- मेव ब्रह्म , न तु सर्वज्ञानकर्तृत्वरूपं ज्ञातृत्वमरिति। अत एव 'वाक्यान्वयादि 'त्यधिकरणे विज्ञातृत्वं जीवलिङ्गमित्युक्तं

यादेरनादित्वप्रतिपाद कश्रुत्यादिवलाद्या कृतकार्यात्म कद्वितीया भावावधारणपरं तद्चन- मित्युच्येत, तदा सर्वविषयकज्ञानकर्तृत्वरूपसर्वज्ञत्वप्रतिपादकशरृत्यादिबलात् सर्वज्ञत्व-

नं तुल्यम्। मायावृत्तिभिर्स्सवज्ञत्वसमर्थनमेव भाप्यसम्मतम्। तथा च ईक्षत्यधिकरण- भाष्यम्-'अपि चाविद्यादिमतस्संसारिणश्शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिस्यात्, न ज्ञानम- तिबन्धकारणरहितस्येश्वरस्येति। सृष्टे: पूर्वकाले ब्रह्मणम्स्रष्टव्यालोचनरूपमीक्षणं न सम्भवति। वृत्तिज्ञानरूपेक्षणस्य शरीरादिकारकसाध्यतया लोकसिद्धत्वेन ब्र- हण: तदा शरिराभावादित्याशङ्कय तत्समाधानार्थमिदं भाप्यं-जीवस्यैत वृत्तिज्ञा- नोत्पत्तिर्शरीरादिसाध्या। ईश्वरस्य तु मायावृत्तिरूपा ज्ञानोत्पत्तिश्शरीराद्यनपेक्षा । तथा च सृष्टिपूर्व प्रलयकालेऽपि तम्य मायावृत्तिरूपमीक्षणं सदा सर्वज्ञत्वं च सम्भवती - ति समाधानभाष्याभिप्रायः। इदंभाव्यमित्थमेव व्याख्यातृभिर्नीतम्। भाष्ये ज्ञानप्रति- बन्धकारणमविद्यादीति मन्तव्यम्। ततश्च मायावृत्तिभिस्सर्वज्ञत्वसमर्थनपक्ष दूषणमसङ्ग- तमिति मन्तव्यम्। शङ्कते-एवंसतीति। स्वरूपज्ञानेनैव सर्वज्ञत्वसमर्थने सतीत्य- र्थः । न त्विति। स्वरूपज्ञानस्य नित्यत्वादिति भावः । न तु सर्वज्ञानकर्तृत्व- रूपमिति। ब्रह्मण इति शेषः । अत्र यद्यपि ज्ञातृत्वं सामान्यरूपं, सर्वक्षान- कर्तृत्वं तु विशेषरूपमिति न तयोरभेदस्सम्भवति, तथापि ब्रह्मणो ज्ञातृत्वं ना- स्तीत्यत्रैव तात्पर्य, न तु तयोरभेदोक्तावपीत्यविरोधः । अत एवेति। ब्रह्मणो ज्ञातृत्वाभावादेवेत्यर्थः। इत्युक्तममिति बृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणे पठ्यते- 'आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवतीत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादि। अत्र किं जीवो द्रष्टव्यत्वेन उपदिश्यते, उत प्रत्यशभिन्नपरमात्मा निष्पपञ्चस्वभाव इति संशयः । तत्र पूर्वपक्ष :- पूर्ववाक्ये मोक्तुर्जीवस्य प्रकृतत्वात उपसंहारेऽपि 'विज्ञातारमरे केन विजानीया'द्विति विज्ञानृत्वस्य जवधर्मस्य कीर्तनाच जीव एवा-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्यान प्रथमपरिच्छेदः ।

भाष्यकारैः 'यस्सर्वजञ' इत्यादिश्रुतिरपि तस्य ज्ञानरूपत्वाभि- प्रायणेव योजनीयेति। यद्यपि ब्रह्म स्वरूपचैतन्येनैव स्वसं- सृष्टसर्वावभासकं,तथापि तस्य स्वरूपेणाकार्यत्वेऽपि दृश्या- वच्छिन्नरूपेण ब्रह्मकार्यत्वाद्यस्सर्वज्ञ-इत्यादिज्ञानजनिकर्तृ- त्वश्रुतेरपि न कश्रिद्विरोध इति आचार्यवाचस्पतिमिश्राः।

नद्रष्ठव्य उपदिश्यते इति। सिद्धान्तस्तु-प्रत्यगमिन्नपर मात्मैव द्रष्टव्यतयोपदिश्यते। कुतः, वाक्यान्वयात्। तथा है-अत्र आत्मवेदनेन सर्वं विदितं भवतीति प्रतिपाद्यते। तञ्च सर्वाधिष्ठानबह्मपरित्रहे घटते, न जीवपरिग्रहे। तथा 'इदं सर्वमात्मे'त्यादिवाक्या- न्यषि सर्वात्मके ब्रह्मण्येव तात्पर्येण प्रतिपादकतयान्वितानि लक्ष्यन्ते।'आत्मनस्तु कामा- यसर्व मिध भवती'ति पूर्ववाक्ये जीवपरामर्शस्तु लोकसिद्धं भोक्तारमनूद्य तस्य शुद्धब्रक्ष- रूपेण द्रष्टव्यत्वोपदेशार्थः। 'विज्ञातारमिति'वाक्यं तुजीवस्य विज्ञातृत्वरूपधर्मपरं न भवति। तस्य वाक्यस्य मुक्तजीवपरत्वात्, मुक्तजीवे च निरुपाधिके तस्यासम्भवात्। किं तु भूतपूर्वगत्या विज्ञातृत्वानुवादमात्रं स्वातन्त्र्येण न कस्य चिदर्थस्य साथ- कम्। तस्मान्मैत्रेयव्राह्मणं प्रत्यगभिन्ने निर्विशेषे द्रष्टव्ये समन्वितमिति सिद्ध- मिति। अत्र ज्ञातृत्वं ब्रह्मसाधारणं चेज्जीवलिङ्गतया भाव्यकारैर्नों- पन्यस्येत, उपन्यस्तं च । तत्मात् ज्ञातृत्वं ब्रह्मणो नास्तीति गम्यत इति मावः । ईश्रवरस्य सर्वविषयकज्ञानकर्तृत्वानम्युपगमे श्रृतिविरोधमाशङ्कचाह- यस्सर्वज्ञ इति। ननु, नित्यचैतन्यमात्रस्य सर्वत्र लक्ष्यतया ज्ञाघातुवाच्यत्वायो- गात् विशिष्टचैतन्यम्य प्रकृत्यर्थत्वं वाच्यम्। तथा च विशिष्टस्य कार्यत्वस- म्भवात् प्रत्ययश्रुत्यर्थकर्तृत्वस्य न विरोधः । ब्रह्मणः सर्वज्ञानकर्तृत्वप्रतिपादक- श्रुतिविरोधेन ज्ञातृत्वस्य जीवलिङ्गत्वोक्तेरम्युच्चयमात्रत्वोपपत्तः तदधिकरणसि- द्वान्ताभिमतनिविशषब्रह्मव्यावृत्तत्वमात्रेण विज्ञातृत्वस्य पूर्वपक्षलिङ्गत्वोपन्यासो- पपत्तेश्र भाष्यकारैरेव मुख्यस्य सर्वविषयकज्ञानकर्तृत्वस्य ईक्षत्यधिकरणे प्रतिपा- दितत्वाच्च प्रत्ययश्रुतेः स्वार्थपरत्वसम्भवे तत्त्यागायोगाच्चेत्यस्वरसादाह-यद्यपीत्या- दिना। चैतन्येनैवेति। न मायावृत्तिभिरित्येवकारार्थः । तर्हिं मत्ययार्थवाधः, नेत्याह-तथापीति। तस्य स्वरूपचैतन्यस्येत्यर्थः । दृश्यावच्छिन्नोति। न चा- नादिमायारूपदृश्यावच्छिन्नचैतन्यस्य कथमुक्तप्रकारेणापि कार्यत्वं सिध्मेदिति वा-

१२४ अद्वैतमञ्जरी ।

नन्वीश्वरवज्जीवोऽपि वृत्तिमनपेक्ष्य स्वरूपचैतन्येनैव कि- मिति विषयान्नार्वभासयति॥ अत्रोक्तं विवरणे-'ब्रह्मचैतन्यं सर्वोपादाननया सर्वतादा- त्म्यापन्नं सत् स्वसंसृं सर्वमवभासयति,न जीवचैतन्यम् । तस्याविद्योपाधिकतया सर्वगतत्वेऽप्यनुपादानत्वेनासङ्गित्वा त्। यथा सर्वगतं गोत्वसामान्यं स्वभावादश्वादिव्यक्तिम- द्वित्वाभावेऽपि सास्रावदयकौ संसृज्यतेएवं विषयादावस- ङ्ग्यपि जीवः स्वभावादन्तःकरणेन मंसृज्यते॥ तथाचान्तः करणस्य परिणामो वृत्तिरूपो नयनादिद्वारेण निर्गत्य वि- षयपर्यन्तं चक्षूरश्मिरिव झटिति दीर्धप्रभाकारेग परिणम्य

ध्यम्। मायादेरपि तत्तत्कार्यनादात्म्यापत्त्या मायाद्यवच्छिन्नम्यापि कार्यत्वम्य मुसंपादत्वादिति भावः । आक्षिपति-नन्विति। नावभासयनीति। न चात्रेष्टापत्तिर्वक्तुं शक्य- ते। तथामत्यविद्याप्निविम्वचैतन्यरूपजीवम्य व्यापकतया स्वमंसृष्टसकलजगदव भामकत्वापत्या सर्वेझत्वप्रसङ्गान्। सवरूपचतन्यम्य कारकानपेक्षतया चक्षुरादि- वैयथ्यप्रमङ्गाच्चेनि भाव :- अत्रोक्तमिति। अम्मिन्नाक्षे समाधानमुक्तमित्यथेः। न जीवचैतन्यामि- ति। यथा जगत् ब्रझ्ममंतरट्टं, तथा जीवमंतृदं न भवति। अनो न नम्य स- र्वज्ञत्वप्रसक्तिरित्यर्थः। ननु, यथा जीवम्य घटादिविपयैस्संबन्धाभावः, तथान्तःकरणा- दिनापि मम्बन्धाभावस्तुल्यः । उपादानत्वाभावादेव । तथा चान्तःकरणदेवृत्ति विनेव जोवचैतन्यरूपमाक्षिभाम्यत्वं न स्यादित्याशंङ्गय उपादानत्वाभाविऽपि जीव- चनन्यम्यान्न: करणादिना तादात्म्यसम्बन्धे दष्टान्तमाह-यथा सर्वगनमिति। संसृज्यत इनि। अतो नान्तःकरणादेस्साक्षिमास्यत्वविरोध इति भावः । च- क्षुरादिवैयथ्यप्रसङ्गं परिहरति-तथा चत्यादिना। तथाचेत्यस्य जीवस्य र्व- तो विषयसम्बन्धाभावे सनीत्यर्थः । अन्तःकरणपरिणामस्य सहसा विषयव्याप्तौ दृष्टा-

सिद्धान्तलेशसङहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १२१

विषयं व्यापोति।तदा तमुपारुह्य विषयं गोचरयति ॥ के वलायदाह्यस्यापि तृणादेर्यःपिण्डसमारूदािदाह्यत्ववत् केवलजीवचैतन्याप्रकाश्यस्यापि घटादेरन्तःकरणवृत्त्युपारूढतः त्प्रकाश्यत्वं युक्तम्। यद्धान्तःकरणोपाधित्वेन जीव: परि- चछिन्नः। अतः संसर्गाभावान्नघटादिकमवभासयति वृत्ति- 10 विषयं प्रकाशयति। अथवा जीवः सर्वगतोऽ्यविद्यावृत- 2

न्तः-चक्षूरश्मिरिवेति । तमिति। परिणाममित्यर्थः । गोचरयतीति। जीवचतै- न्यमिति शेषः । विषयदेशे सतोऽपि जीवचैतन्यस्य स्वतो विषयावभासकत्वं नास्ति। तस्यैव तु वृत्त्यारूढम्य तदस्तीत्यत्र दष्टान्तमाह-केवलाग्रीति। तत्तत्प्रकाश्यत्व- मित्यत्र तत्पदं जीवचैतन्यपरम्। ननु, जीवचैतन्यस्य विषयदेशे सतोऽपि विषयैः संसर्गाभावात् न तत्प्रकाशकत्वं, वृत्य' तयोम्संसर्गलामे च तत्प्रकाशकत्वमिति कि- मिति परिहियते। जीवचैतन्यस्य सर्वगतत्वेन सत्यपि विषयसंसर्गे बिम्व भूतवह्मचै- तन्यवत्तस्यावृतत्वादेव न विषयप्रकाशकत्वमिति प्रतिपादनेनापि जीवस्य सर्वज्ञत्व- प्रसङ्गादे: परिहारसम्भवादिति चेत्, न। ब्रह्म न जानामीत्यनुभववलात्तस्याव्ृतत्वेऽपि मां न जानामीत्यनुभवाभावेन जीवचैतन्यस्यावृतत्वासम्भवादिति मावः । जवचै- तन्यस्यान्तःकरणोपाधिकतया परिच्छिन्नत्वपक्षे सर्वज्ञत्वापत्तिशङ्कैव नास्ति । त- सग विषयैस्सह स्वतस्सम्बन्धाभावेन वृत्ति बिना तत्प्रकाशकत्वासम्भवादिति परि- हारान्तरमाह-यद्देति। अत इति । परिच्छिन्नत्वादित्यर्थः । तत्संसृष्टति। वृत्तिद्वारा वृत्तिमदन्तःकरणसंसृष्टं यद्विषयावच्छिन्नबचैन्ं, तस्यानतकरणोि कजीवचैतन्येन सहामेदाभिव्यक्तौ सत्यां स जीवस्तं विषयं प्रकाशयतीत्यर्थः । अ- विद्याप्रतिविम्बो जीव इति प्रथमपक्षमेवाश्रित्य जीवम्योषादानत्वामावेऽपि घटादि- विषयैस्सह संसर्गमम्युपेत्य परिहारमाह-अथ वेति। सर्वगतोऽपीति। उपलक्ष- णं चैतत्। विषयसंसृष्टोऽपीत्यपि द्रष्टव्यम्। इतरथा विषयसंसगीभावादेव जीव- स्य विषयप्रकाशकत्वाभावोपपत्तौ तस्यावृतत्वकल्पनावैयर्थ्वप्रसङ्गादिति बाध्यम। न च मां न जानामीत्यनुभवाभावात् कथं तस्यावृतत्वं सिध्येदिति वाच्यम्। अन्तः-

१२६ अ्वैतमझ्जरी ।

त्वात् स्वयमप्यप्रकाशमानतया विषयान्नावभासयन्विषयवि- शेषे वृत्त्युपरागादावावरणतिरोधानेन तत्रैवाभिव्यक्तस्तमेव विषयं प्रकाशयति ॥ एवं च चिदुपरागार्थत्वेन विषयचैत- न्याभेदाभिवृक्त्तचर्थत्वेनावरणाभिभवार्थतवेन वा वृत्तिनिर्गम- मपेक्ष्य तत्संसृष्टविषयमालावभासकत्वात् जीवस्य किञ्ञिज्ज्ञ- त्वमप्युपपद्यत इति।। अत्र प्रथमे पक्षे सर्वगतस्य जीवस्य वृत्त्यधीनः को वि-

करणोपहित जीव चैतन्यस्यैव मामित्यनुभवविषयतया व्यापकजीवचैतन्ये अन्तःकर- णावच्छेदेन तदभावेऽपि विषयदेशे तस्यावृतत्वकल्पने बाधकाभावात् सर्वगतत्वेन रूपेण मां न जानामीत्यनुमवसत्त्वाच्चेति भावः । स्वयमपीति। विषयास्तावज्जड- त्वात् सवतो न प्रकाशन्ते। जीवस्तु स्वप्रकाशतया प्रकाशमानोऽि आवृतत्वाद- प्रकाशमान इति वक्तुमपिशब्दः । यद्वा अपिशब्दः अवधारणार्थः । तथा चावृत- त्वात् स्वयमेवाप्रकाशमानतयेत्यर्थः । दृत्युपरागादाविति । विषयविशेषे वृत्त्यु- परागे सति विषयदेशस्थजीवचैतन्यस्यापि वृत्त्युपरागो भवति। तेन च जीवचैतन्य- गतस्यावरणस्य तिरोधानं भवति। तथा च जीवचैतन्ये यो वृत्त्युपरागः स आ- दिपदार्थः । तत्रैवेति। विषयविशषे एवेत्यर्थः । तमेवेति। नान्यं विषयम् । अ- तो न सर्वज्ञत्वप्रसङ्ग इति मावः । इममेत्र भावं प्रकटयति-एवं चेति। जीवचै- तन्यस्य वृत्ति विना विषयानवभासकत्वे सिद्धे सतीत्यर्थः । तत्संसृष्टेति। वृ- त्तिसंसृष्टेत्यर्थः । किश्चिज्ज्ञत्वमपीति। अनुभत्रसिद्धं किश्विज्ज्ञत्वम्, अनुभ- वसिद्वस्सर्वज्ञत्वाभावः, तत् सिद्धं चक्षुराद्यनुविधानं चेत्यपिशब्दार्थः । आ- क्षिपति-अत्रेति। उक्तपक्षेष मध्य इत्यर्थः । क इति। स्वरूपलक्षणो वा, तादात्म्यलक्षणो वा, संयोगलक्षणो वेति किशब्दार्थः । तत्र न तावदाद्यः वृत्त्यधीनः । जीवचैतन्यस्य सर्वगतत्वेन विषयदेशसन्निहितजीव चैतन्यविषययोस्स्व- रूपात्मकसम्बन्धस्य वृत्ति विनापि सिद्धत्वादित्याशयेन सर्वगतस्येत्युक्तम्। द्वि- तीयतृतीयौ क्र्मेण दूषयति-उत्त्यापीति। लोके ययोः पदार्थयोस्तादात्म्यम- नुभूयते, तत् तयोरादित आरम्यैवानुभूयते, न तु मध्ये आगन्तुकमित्याशयेना-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याखयाने प्रथमपरिच्छेद: । १२७

षयोपरागः । वृत्त्यापि पूर्वसिद्धयोर्निष्क्रिययोर्विषयचैंतन्ययो- स्तादात्म्यस्य संयोगस्य वा न संभवत्याधानम् । अत्र केचिदाहुः-विषयविषयिभावसम्बन्ध एवेति। अन्ये तु विषयविषायभावमात्रे नियामिका वृत्तिश्चेदनिर्गताया ऐ- न्द्रियकवृत्तेस्तन्नियामकत्वं नातिप्रसङ्गावहममिति तन्निर्गमाछु पगमवैयर्थ्यापत्तेः स नाभिसंहितः। किं तु विषयसन्निहित-

ह-पूर्वसिद्धयोरिति। संयोगस्यान्यतरकर्मजत्वम्, उभयकर्मजत्वं वा वक्त- त्यम्। तदुभयं प्रकने न सम्भवतीत्याह-नि्क्रिययारिति। न च सुवर्णा- दौ द्विविधकर्माभावेऽपि तेज:पार्थिवभागयोस्संयोगो दृष्ट इति वाच्यम्। तथा विषयजीवचैतन्ययोरादित आरम्य संयोगाम्युपगमे तस्य वृत्त्यधीनत्वप्रतिपादन- विरोधादिति भावः । वृत्त्याप्याधानं न सम्भवतीति सम्बन्धः । जीवचैतन्यस्या- नुपादानतया निरवयवतया च विषयजीवचैतन्ययोस्तादात्म्यसंयोगौ सवतो न स्त एव। वृत्त्यापि तयोराधानं न सम्भवतीत्यपिशब्दार्थः । आधानमुत्पादनमिति बोध्यम् ।। विषयदेशे सन्निहितस्य जीवचैतन्यस्य वृत्युत्पत्तेः पूर्व विषयविषयिभाव- लक्षणस्सम्बन्धा माभूत, तहुत्पत्यनन्तरं स जायते। तस्यातिरिक्तस्थानिर्वचनी- यस्य सम्भवादित्याशयेनाह-अत्र केचिदाहुरिति। न तु स्वरूपसम्बन्ध- स्य वा तादात्म्यस्य वा संयोगस्य वा वृत्त्यधीनत्वमुपेयते। येनोक्तदोषस्स्या- दिव्येवकारार्थः । परोक्षस्थले अनुमित्यादिवृत्त्युपहितजीवचैतन्यस्य अनुमेयादि विषयै- स्सह विषयविषयिभावलक्षणसम्बन्धस्य वृत्तिनिर्गमनं विनापि सिद्धान्ते सवीकारा- त् वृत्तिनिर्गमनमुपगच्छतां विवरणकाराणामयं सम्बन्धो नाभिप्रेत इत्याह- विषयविषयिभावमात्र इति। परोक्षस्थलसाधारणविषयविषयिभाव एवेत्यर्थः । तन्नियामकत्वमिति । विषयविषयिभावसम्बन्धस्तच्छव्दार्थः । वृत्तिनिर्गमना- भावेऽपि यद्विषया वृत्तिर्जीवस्य, स एव तस्य प्रकाश्यः, नान्य इति नियम- सिद्धेरविषयान्तरप्रकाशकत्वापत्तिरूपातिप्रसङ्गो नास्तीत्यर्थः । संयोगादवरपि नि- रस्तत्वात् कस्सम्बन्धस्तदभिमत इति एच्छति-किं त्विति । अभिमतसम्ब- न्वमाह-विषयसन्निहितेति। विषयव्यापितया उत्पन्नां वृत्ति प्रति विषय-

१२८ अद्वैतमञ्जरी ।

जीव चैतन्यतादात्म्यापन्नाया वृत्तेर्विषयसंयोगे तस्यापि तद्ार- क: परम्परासम्बन्धो लभ्यत इति स एव चिदुपरागोऽभिसंहि- त इति प्राहुः॥ अपरे तुसाक्षादपरोक्षचैत न्यसंसर्गेणेव सुखादेरा परोक्ष्यदर्शना- त् अपरोक्षविषये साक्षात्संसर्ग एष्ट्व्यः। तरमादृत्तेर्विषयसंयो- गे वृत्तिरूपावच्छेदकलाभात् तदवच्छेदेन तदुपादानस्य जीव-

सन्निहित जीव चैतन्यम्याघिष्ठानतया वृत्तेस्तत्तादात्म्यं बोध्यम्। तस्यापीति । विषय- सन्निहितजीव चैतन्यस्यापि विषयावमासकत्वेनाभिमतस्य विषयेण सह वृत्तिविषयसं- योगद्वारक: परम्परासम्नन्घः विषयसंयुक्तवृत्तितादात्म्यलक्षणो लभ्यत इत्यर्थः। उक्त- सम्बन्धस्य वृत्तिनिरगमनं विनासम्भवात्तन्निर्गमनं विवरणाचायैरुक्त्तमिति भावः ॥ सुख्ादेशन्तरपदार्थम्यापरोक्षत्वे तत्प्रकाशकजीवचवैनन्येन सह तम्य साक्षात्स- म्बन्धः प्रयोजकत्वेन कव्टप्तः। एवं बाह्यघटादीनामापरोक्ष्येऽपि माक्षात्सम्बन्घ एषित- न्यः । अन्यथा विषयापरे्षये क्वचित् साक्षात्मम्बन्धः, क्वचित् परम्परामम्बन्घः प्रयोजक इति वैरूप्यापत्तेः सम्भवति साक्षात्सम्बन्वे परम्परामम्बन्धकल्पनायोगाच्च। तम्मान्नायमप्याचार्यािमतम्सम्बन्ध इत्याह-अपरं त्विति। तस्मादिति। परम्प- रासम्बन्धस्यानभिमतत्वादित्यर्थः । वृत्तरिति। वृत्तविषयेण संयोगे सति वृत्युपादान नजीवचैनन्यस्यापि विषर्यण सह संयोगजसंयोगस्सम्भवति। एतदुक्तं भवति-जीव- चैतन्यस्य वृत्ति: कार्यम्, अकार्य विषयः । वृत्तेजीवचैनन्यमुपादानकारणम्। तस्या वृत्तरविषयो नोपादानकारणम्। तथा च वृत्तिविषययोजीवचैतन्यं् प्रनि कार्याकार्य- योम्मंयोगान् जीवचैतन्यविपययोः वृत्ति प्रति कारणाकारणयोस्संयोगोSत्र सं- योगजसंयामो विवक्षिन इति। ननु, कार्य प्रति कारणभतहम्तम्य तं प्रत्येवाकार- णभूततरुणा संयोगात् हस्तकार्यकायम्य हस्ताकार्यतरुणा सह संयोग: उपेयते । हम्ततरुसंयोगदशायां 'तरौ हम्तावच्छेदेन तरु: कायसंयुक्त' इत्यनुभवादित्याशङ्कय प्रकृते घटादौ विषये वृत्तिसंयोगदशायां घटे वृत्त्यवच्छेदेन वटम्स्फुरतीति जीवचैतन्य

मिद्धान्तलशमंग्रह मव्याख्यान प्रथमपरच्छेद्ः । १२०

स्यापि संयोगजसंयोगः सम्भवति। कारणाकारणसंयोगात् कार्याकार्यसंयोगवत् कार्याकार्यसंयोगात् कारणाकारणसं- योगस्यापि युक्तितौल्येनायुपगन्तुं युक्तत्वादित्याहुः ॥ एकदेशिनस्तुअन्तःकरणोपहितस्य विषयावभासकचैतन्य-

दात्म्यस्यापादनमेव चिदुपरगोऽभिमंहितः ।सर्वगततया म- र्वविषयमन्निहितस्यापि जवस्य तेन रूपेण विषयावभामक- त्वे तस्य साधारणतया पुरुषविशेपापरोक्षव्यवस्थित्ययोगेन

कल्पकानुभवरुपाया युक्तस्तल्यत्वेनेत्यथेः । त, विवयदेश मन्निहितम्यापि जीवचैतत्यस्य वृत्युपादानत्व विवग्णाचा योणामभिमतं न मवति : जीवम्यान्तःकरणाद्युपादानत्वाभावेडपि सास्रदिमद्यक्ती गो- व्वमामान्यम्येव स्वमावावेव जवस्यान्त: करणादी सम्बन्ध इृत्यम्यार्थम्य एवं विषया मङगपि जीवःस्वमावादन्नःकरणेन संसृज्यन इत्यत्र प्राग्विरणमतन्व्रेन पनिपादित नात्।नतश्च जवनैतन्यम्य वृत्ति प्रत्युपादानकाग्णत्वाभावे सति उक्तसम्वन्बी न मि ्गनीति मयोगजसंगोगोडपि नालायेमम्मत इत्यस्वरसादाह-एकढेशनम्न्वति। वटादिविषयावभाम कजीव नैन्यम्य मटादिना विपयेण मह तादात््यसम्बन्नसम्पादन

म्नादात्म्यम्य न सम्मवत्याधानमिनि प्रागुक्तत्वात् कर्थ तत्मम्पाद्दनम। अत नटादिविषयो पदाननगा ब्रह्मविषययास्तादात्म्यं प्रागेत सिद्म्। तया न विषयतादा- त्व्यापननवह्चतन्येन सह विषयावभासकजीवननन्यस्य वृत्तिकृतामेदािव्यक्तं सत्यां जीवचैनन्यम्य विषयनादात्म्यं वृत्यधीनतया लभ्यत। अभद्ाभिव्य- किप्रकारश्र वक्ष्यते। अनो न तादात्म्यसम्पादनानुपपत्तिरिति मावः : विप- यात्रभामक जीवनैतन्यस्यान्त:करणोपहितम्येति यदविशेषण, तम्य प्रयाजनमाह- सवगतनयेति। तेनेनि । सवगतत्वेनेत्यर्थ,। तस्येति । नीवम्यत्ययः। सा धाग्णतषेनि: सवरपुरुषमाधाग्णतथत्यर्थ: । पुरुषपदं प्रमानूपरम। जविद्याप्रनिवि

११० अद्ेनमखजारी ।

तस्यान्त:करणोपहितत्व रूपणेव विषयावभासकत्वात्। एवं च विषयापरोक्ष्ये आध्यासिकसम्बन्धो नियामक इति सि- द्धान्तोऽपि सङ्गच्छते। न चैवं द्वितीयपक्षसाङ्गर्यम्। जीवस्य सर्वगतत्वे प्रथम: पक्षः, परिच्छिन्नत्वे द्वितीय इत्येव तयोर्भें- दादित्याहुः ॥

म्वो जीव इति पक्षे जीवमदाभावात्। अयोगेन तस्येति। जीवस्येत्यर्थः । तथा च सर्वगतमपि जीवचैतन्यं यस्य पुरुषस्यान्तःकरणोपहितं सन् यमर्थमवभासयति, सोऽ र्थस्तस्यैवापरोक्षः, नान्यस्येति व्यवस्थितिसिद्धये अन्तःकरणोपहितत्वविशेषणं वा- च्यमित्यर्थः। एकदेशिमते लाभमाह-एवं चेति। विषयावभासकजीवचैतन्यस्य वृत्त्या विषयतादात्म्यसम्पादनोपगमे सतीत्यर्थः । आध्यासिकेति। अध्यामास- द्धतादात्म्यसम्बन्ध इत्यर्थः । न चैवमिति। सम्बन्धार्था वृत्तिरिति प्रथमपक्षेऽपि वृत्त्याभेदाभिव्यक्त्युपगम इत्र्थः । साङ्कर्यं परिहरति-जीवस्येति । जीवस्य सर्वगतत्वमते सम्बन्धार्था वृत्तिरिति प्रथम: पक्षः, जीवम्यान्तःकरणोपाधिकतया परि- च्छिन्नत्वमंत अभदाभिव्यक्त्यर्था वृत्तिरिति द्वितीयपक्ष इत्यर्थः । अयं भावः-प्रथ- मद्वितीयपक्षयोरुभयोर्वृत्तिकृतामेद्दाभिव्यक्तिसाम्येऽपि प्रथमपक्षे वृत्तिरभेदाभिव्य- किद्वारा विषयावभासकजीवचैतन्यस्य विषयेण सह तादात्म्यसम्बन्घसम्पादनार्थी। द्वितीयपक्ष तु वृत्तिर्विषयावभासकजी वचैतन्यस्य् विषया व्छिन्नचैतन्येन ेदाभिव्य कत्यथवेति न पक्षयोस्साङ्कर्यमिति। यद्वा प्रथमपक्षे जीवस्य व्यापकतया विषयदेशे

दाभिव्यक्त्यथा वृत्तिः । द्वितीयपक्ष तु जीवस्य परिच्छिन्नतया वृत्तिस्तम्य विषय सन्निषिं सम्पाद्य विषयाधिष्ठानव्रह्मचैतन्यस्याभेदाभिव्यक्तिमपि सम्पादयतीति तयोः पक्षयोरसाङ्कर्यम्। अय परिहारो मुल सर्वगतत्वपरिच्छिन्नत्वपदाभ्यां सूचितः । पूर्वपरिहारम्तु प्रथमपक्षद्वितीयपक्षपदाम्यां सचितः। सम्बन्धार्था वृत्तिरिति प्रथम- पक्षे मम्बन्वस्योद्देश्यत्वावगमात्, अमेदाभिव्यक्त्यर्थी वृत्तिरिति द्वितीयपक्षे अभदा भिव्यक्तेंर वेदिस्यत्वावगमादिति। अत्र मते विवक्षितविवेकेन वृत्तेरमेदाभिव्यक्तिरेव प्रयोजनं प्रथमद्विर्तायपक्षयोः पर्यवस्थतीति तथोम्साङ्कय दु्वीरमित्वभिप्रेत्यादावन एकदेशिन इत्युक्तमिनि मन्तत्यम्। वस्तुतस्तु सम्बन्धार्थी वृत्तिरिति वदतामाचा- योणणामयमभिप्रायः-विषयावभासकत्वनाभिमतस्य जीवचैतन्य्य विषयेण घटािन

मिद्दान्तलेशमंग्रहे सव्यास्याने मथमपरिच्छेदः ।

अथ द्वितीयपक्षे केयमभेदाभिव्यक्ति: केचिदाहु :- कु० ल्याद्वारा तटाककेदारसलिलयोरिव विषयान्तःकरणावच्छिन्न- चैतन्ययोर्वृत्तिद्वारा एकीभावोऽभेदाभिव्यक्तिः । एवं च य-

हि-अन्तःकरणं स्वच्छद्रव्यत्वात् स्वतएव चैतन्याभिव्यज्जनसमर्थम्। घटादिकं तु तथा न भवति। अस्वच्छद्रव्यत्वात्। वटादिविषयव्याप्तया तु वृत्या तत्र विद्यमान- मस्वाच्यमभिभूय चैतन्याभिव्यञ्जनयोग्यताधीयते। तहुक्तं विवरणाचायरेव-'अन्तः करणं हि स्वस्मिन्निव स्वसंसर्गिण्यपि घटादौ चैतन्याभित्यक्तियोग्यतामापादयती'ति। दृष्टं चास्वच्छस्यापि स्वच्छद्रव्यसंसर्गात् प्रतिबिम्बग्राहित्वयोग्यत्वम्। यथा क- उ्यादेरजलसंयोगकाले प्रतिबिम्बग्राहित्वम्। वटादेस्मवसन्निहित जीव चैतन्यव्यञ्ज कत् वं न तत्प्रतिबिम्बग्राहित्वम्। चैतन्यस्थापि व्यङ्गयत्वं तत्र प्रतिबिम्बितत्वमेव । एवं- विधव्यङ्गयव्यञ्जकतालक्षणसम्बन्धार्थमेव वृत्तेनिर्गमनमुक्तं विवरणे। तथा च तृत्या बहिनिर्गतया विषयचतन्ययोरयथोक्तसम्बन्वे सन्पादिते सति घटादौ पतिबिम्बिनं नत्रत्यजीवचैतन्यं तमवभामयतीति ! द्वितीयपक्षमाक्षिपति-अथेनि : केयमिति। अभेदामिव्यकत्यर्था वृत्तिरिति द्वितीयपक्षो हि जीवम्य परिच्छिन्नत्वमत इत्युक्तम्। अस्मिन्मने अन्तःकरणोपाधि- कस्य जीवस्य विषयावच्छिन्नविम्बभृतवरह्मचैतन्यस्य च वृत्याभेदाभित्यक्तिर्न सम्म- वति। अखण्डाकारवृत्तेरिव घटादिगोचरवृत्तेरुपाधिनिवर्तकत्वाभावेन भेदकोपाध्यो

सत्त्रेऽपि तयोरेकदेशस्थत्वसम्पत्तौ तद्वलादभेदाभित्यक्तिस्मम्भवति। लोके तथा द शनादिति परिहरति-केचिदहुरिति। केदारः सस्यनिप्पत्तिस्थानम्। तथा च तटाकस्थसलिलस्य कुल्याद्वारा केदारस लिलम्य चामेदाभिव्यक्तर्यथा लोके प्रसिद्धा, त- था अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यरूपजीवस्य विषयावच्छिन्नबचै््य च वृत्तिद्वा रा अमेदाभिव्यक्तिर्भवति। वृत्तेविषयदेशस्थत्व मति वृत्तिवृत्तिमतोरभेदेन जीवोपा- धगन्तःकरणस्यापि विषयदेशस्थत्वसिद्धेरित्यर्थः । एवं चेति। अभेदाभिव्यक्तौ स- म्भावितायामित्यर्थः । ननु, जीवनैनन्यस्य विपयावभासकत्वं न सम्भवति। नसष्य नि० पयं प्रत्युपादानत्वाभावेन तादात्म्यसम्बन्धाभावात्। न च ब्रह्मचैतन्यमेव विषयान- भासकमस्तु। तस्य उपादानतया साक्षादेव तादात्म्यसम्वन्धलाभादिति वाच्यम। नथामत्यालोकेन घटः प्रकाशित इनिवन्मया घटोऽवगत इति जीवचैतन्यम्थैव घटन-

अद्नमख़री।

दयपि विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचेतन्यमेव विषयप्रकाशकं तथा- पि तस्य वृत्तिद्वारा एकीभावेन जीवत्वं मम्पन्नमिति जीवस्य विषयप्रकाशोपपत्तिरिति । अन्ये त्वाहु :- बिम्बस्थानी- यस्य विषयावच्छिन्नस्य ब्रह्मणः प्रतिविम्बभूतेन जीवेन ए- कीभावो नाभेदाभिव्यक्तिः। व्यावर्तकोपाधौ दर्पण इव जाग्रनि तयोरेकीभावायोगात वृत्तिकृताभेदाभिव्यक्त्या विषयावच्छिन्म्य ब्रह्मणो जीवत्वप्राशे ब्रह्मणस्तदा त- विपयमंमर्गाभावेन तद्द्रष्टत्वासम्भवे सति तम्य सर्वज्ञत्वा-

काशकन्वावगमविगवादिति मत्वा पुनष्शङ़। अमवाभिव्यक्तिप्रयाजनं वतु य वपीति। विपयप्काशकमिति। वक्तर्यं तादात्म्यमग्वन्धल्ाभादिनि शपः । न जीवचैतन्यमित्वेवकाराथ। तथा न मयायमवगता व हत्यनुभवविगेध इनि माद परिविगन-नथापीन। तम्येनि। ताक्त्सस्वन्धन विषयावभास कब्रह्मचैनन्यम्य वृत्तिद्वागान्नःकरणोपहिनन्वप्राप्ती जीवेनेकी मातात् नीव्वं समपन्न मिनि बह्मचनन्यम्प यहिपयावभासकत्वं नज्ीवम्यवितिप्राप्त्या नानृभवविगेव इत्यर्थः॥ दरपण दनति।दपणे प्रनिविम्वदशार्यां विम्बपनिचिम्वयोरमदामित्यत्ति नीर्ति। नयस्तदा मेदानभवात। तथा प्रकृत-पे निषयादिरुपभदकोपाधो मति सा न म-

नाहःयत्र न विवक्षिता। कितु स्षीग्नीग्योकपात्रम्थयोरिव वृत्तिद्वागन्नःकृग्णविष यथरकदेशस्थनपाम्ती तन्मावप्रयुक्ता नद वकछन्न वैतन्य योरनाि क्गमदामित्यत्ति विवसिता। अम्या नमिडामित्यक्ती न व्यावनकोपाविसत्त्वप्युक्ता विरोधोडर्त। रपण मृनदप्रतिविम्वदरशायामधि मम मुखमेव दर्पणे नीति विम्बप्रनिविम्तयारमदाभिव्य किद्शनान अन्मिन्मनेवपीत्थमेय निवाह कननयः। व हन्तकगणन तिप्रनिविम्म योग्भेत्रा-मध्यनि मेम््या सन्मवनि। वृत्तिवुनिमत कर्यिकाग्णभावापन्नयरक्या- सोगन तत्प्रतितवरपपरयायोसन एक्गे वा एवं नत्यादिना प्रमात्रादीनाम्मिन्गते

नद्िपयति: विषयावचछन्नवम्मणो नवत्वपरानो तम्पेश्वत्वनिवृत्तिरव्यं वाच्या। नतन्य एक व्न्छेनेन जीवन्वेश्वरत्वयारससवान। ा तदा ीव्वशार्यां व-

मिन्टान्नलेशम ङहे मन्या्याने प्रथमपरिच््द: ।

भावापत्ेश्र। किं तु विषयावच्छिन्नं ब्रह्मचेतन्यं विषयमंसृष्टाया त्तेरग्रभागे विषयप्रकाशकं प्रतिबिम्बमर्पयतीति तस्य प्रतिवि- म्वस्य जीवेनैकीभावः। एवं चान्तःकरणतद्वृनिविषयाव- च्छिन्नचैतन्यानां प्रमातृप्रमाणप्रमेयभावेनामङ्गरोऽपयुपपद्यते। न च वृत्त्युपहितचतन्यस्य विषयप्रमात्वे तम्य विषयाधिश्ठ-

ह्मणम्तद्विपयमंमगीभावेन तद्टषटृत्वं न सम्भवतीत्य्थः । नम्येत्यनन्तर नदत्यनुपङ्गः।

विद्योपहतत्वप्रयुक्तमीश्वगत्वमप्यविरुद्ध्म्। तथा न विम्वभृनेश्वग्म्य तदापि मर्व नत्वमक्षतम्। अन्यथान्त करणाद्यतिष्ठानचैनन्यम्य तदपाधिकत्वप्रयुक्तजीवत्वे सदा स्थिते सति विम्तमतव्रह्मणम्सदान्न कग्णादिसंमर्गाभावेन तद्ष्ट्त्वामम्भंतर मति सदा मर्वरनत्वामातममङ्गदोप इहापि मने मुल्य इत्यम्वग्मं गनमि निवाय कीदशी नहिं त्वदभिमनामेदाभित्व्यक्तिरिति पृ्छति-कि त्विति। तामाहविपयावच्छिन्नममि नि। अग्रभाग इति। वात्तहिं न्ठयम्थान्तःकरणमाग्भ्य विषयपर्यन्तमविचिछन्ना कौम्तुभमण्यादिप्मावद्दीवी भावमापन्ना निष्ठति। नम्या वृत्तेविषयमंसृष्टो भागो भाग इति उच्यते। तत्र यो ब्रह्मण: प्रतिविग्बः, तम्य विषयप्रकशकम्य जीवेंने-

करणप्रतिविम्वाहस्तुनो मिन्नम्येव मतः तदभेदेनाभिव्यक्तम्य विषयावभामकत्वे स्वीकृते मनीत्यर्थ:। असङ्गगेऽपीति। वृत्तिवृत्तिमतोम्तादात्म्यान् तत्प्पतति विम्त्योरभदामिव्यक्तिवदभङ्कगेउप्युपपद्यत उत्यपिशव्दार्थ। मुगं दर्पणोषाचि नेवान्त:करणेनोपाचिनावच्छिन्न नत्प्रतिविम्वननत्यं प्रमाना, वृत्तिप्रतिबिम्त्रचैन न्ये नयेवात्छिन्नं प्रमा विपयावच्छिन्नं वह्मनैतन्यं प्रमेयमिति तेषाममाङ्ग यमुपपद्यते। व्यावर्तकोपाघिसद्वावादित्यर्थः। अम्मिन्मते अमाङ्क्यमुपपद्यन वन्युक्त्या पर्वमते विषयावच्छिन्नव्वह्मचनन्यम्य जीवत्वप्राप्तिम्वीकारान् प्रमानप्र- मयननन्ययोरमाक्कर्य नोपपद्यते इति सचितम्। वम्तुतम्तु पर्वमतेऽपि न सा

प्राग्र्शिनत्वादिति मन्तव्यम। शङ्गते-न चेति। नम्येति। तम्य विषयेणा-

१३४ अद्वंतमञ्जरी ।

मचैतम्यस्येव विषयेणाध्यासिकसम्बन्धाभावात् विषयाप क्ष्ये आध्यासिकसम्बन्धस्तत्रं न स्यादिति वाच्यम् । वि याधिष्ठानचैतन्यस्यैव विषयेणावच्छिन्नस्य वृत्तौ प्रतिबिषि ततया तद्भेदेन तत्सम्बन्वस्यैव तत्सम्बन्धत्वादिति॥ अपरे त्वाहुः-बिम्बभूतविषयाधिष्ठानचैतन्यमेव साक्षाद ध्यासिकसम्बन्धलाभात् विषयप्रकाशकमिति तस्यैव बिम्बल विशिष्टरूपेण भेदसद्भावेऽपि तदुपलक्षितचैतन्यात्मना एर्क भावोऽभेदाभिव्यक्तिः । न चैवंसति जीवब्रह्मसाङ्गर्यम्। : वा बूह्मणः सर्वज्ञत्वविरोधः। विम्बात्मना तस्य यथापूर्वमव स्थानादिति।।

ध्यासिकसम्बन्धाभावादिति सम्बन्धः । प्रमारूपस्य वृत्तिप्रतिविम्वस्य विषयो पादानत्वाभावेन तयोस्तादात्म्यासम्भवात्। तथा च रिषयापरोक्ष्ये आध्यासि कतादात्म्यसम्बन्धो नियामक इति सिद्धान्तविरोध इति शङ्गाभिनायः । बि म्वप्रतिबिम्बयोरभेदाभ्युपगमात्। विम्बचैतन्यस्य विषयेण सह यस्तादात्म्यस म्बन्धः, स एव प्रमारूपप्रतिबिम्बस्यापीति नापमिद्धान्त इति परिहरति - विषयाधिष्ठानेति । तदभेदेनेति। प्रतिविम्बचैनन्यम्य बिम्नाभेदेनेत्यर्थः । विम्बप्रतिविम्बयोरभेदे सत्यपि कल्पितभेदसत्त्वात् बिम्बसम्बन्धम्य प्रतिबिम्ब मम्बन्धत्वं नाम्तीत्यरवरसं साक्षात्पदेन सचयन् अभदाभिव्यक्ति पकारान्तरेण- ह-अपरे त्वाहुरिति। भेदसन्भावेऽपीति। प्रतिबिम्बत्वविशिष्टचैतन्यरूप- जीवेन सहेति शेषः । तदिति । बिम्बत्वप्रतिबिम्वत्वाभ्यामुपलक्षितं शुद्ध चैतन्यं तदात्मनेत्यर्थः। न चवंसतीति। उपलक्षितमैतन्यात्मना अभेदाभिव्यक्त्यङ्गीं कारे पूर्वोक्त दोषद्वर्यं नाम्तीत्यर्थः । अत्रेदं चिन्त्यम-उपलक्षितचैतन्यात्मना एकीभावः न वास्तवाभेदः । तम्य वृत्त्यनपेक्षत्वात्। नापि व्यावहारिकाभेदः । विम्बप्रतिबिम्बभेदस्य व्यावहारिकत्वेन तत्समसत्ताकामेदासम्भवात। नापि प्रा- तिभासिकाभेदः । उपाध्योरेकदेशम्थत्वमात्रेण बिम्बप्रतिबिम्बनैतन्ययोः प्राति

मिद्धान्तलेशसङ्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १३१

अथ तृतीयपक्षे को नामावरणाभिभवः 2अज्ञाननाश श्रेत्, घटज्ञानेनैवाज्ञानमूल: प्रपञ्चो निवतेतेति चेत्, अत्र केचिदाहु :- चैतन्यमात्रावारकस्याज्ञानस्यविष्यावच्छिन्नप्रदेशे खद्योतादिप्रकाशेन महान्धकारस्येव ज्ञानेनैकदेशेन नाशो वा, कटवत् संर्वेष््न वा, भीतभटषद्पसरणं वाभिभव इति॥ अन्ये त्वज्ञानस्येकदेशेन नाशे उपादानाभावात पुन- स्तत्र कन्दलनायोगात् सकृदवगते समयान्तरेऽ्यावरणा- भावप्रसङ्गात् निष्क्रियस्यापसरणसंवेष्टनयोरसम्भवाच्च न य- थोक्तरूपोऽभिभवः सम्भवति। अतः चैतन्यमात्रावारक- स्याप्यज्ञानस्य तत्तदाकारवृत्तिसंसृष्टावस्थविषयावच्छिन्नचैत- न्यानावरकत्वस्वाभाव्यमेवाभिभवः । न च विषयावकुण्ठन- पटवद्विषयचैतन्यमाश्रित्य स्थितस्याज्ञानस्य क्थं तदनावार- कत्वं युज्यत इति शङ्क्यम् । 'अहमज्ञ' इति प्रतीत्याहमनु-

तृतीय पक्षमाक्षिपति-अथेति। निवर्तेतेति।अज्ञानस्येकत्वादितिभावः। नतुनि- वतते। अतो नाज्ञाननाशः आवरणाभिभवः । न चान्यः प्रकारस्सम्भवति। अनु- पलम्भादिति भावः । अज्ञानैक्यमेवावलम्व्य परिहरति-अत्र केचिदाहुरिति। चतन्यमात्रेति। मात्रपदं साक्षिव्यतितिक्तकृत्स्चैतन्यपरम। साक्षिण्यावरण- भावस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । एकदेशेन नाशो वेति। तथा च त- न्मूल प्रपश्चस्य न निवृत्त्यापत्तिरिति भावः। प्रकारान्तरानुपलम्भोSसिद्ध, इत्याशयेना- ह-कटवदित्यादिना। निरुक्त्तमावरणाभिभवं दूषयन् तं प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- अन्ये त्वित्यादिना। पुनस्तत्रेति। विषयावच्छिन्ननैतन्ये आवरणोत्पत्ययोगेनेत्य- र्थः। तत्तदिति। तत्तद्विषयाकारवृत्तिसंसृष्टावस्थं यद्विषयावच्छिन्नचैतन्यं त- दनावारकेत्वेत्यर्थः। ननु, यथा घटं व्याप्य वर्तमानः पटः तमावृणोत्येव, एवं विषया- वच्छिन्नवह्मचैतन्यं व्याप्य वर्तमानमज्ञानमपि चैतन्यमावृणोत्येवेति तदनावारकत्व- कल्पनमयुक्तमिति शङ्कते-न चेति। अज्ञाने पटवैलक्षण्यस्यानुभवसिद्धत्वान्नैतच्चो द्यमवनगतीत्याह-अहमिति। तम्येति। अज्ञानस्येत्यर्थः। जीवचैतन्याश्रतमप्य

अद्वैतमञ्जरी।

भवे प्रकाशमानचैतन्यमाश्रयत एव। तस्य तदनावारकत्व- सम्प्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ अपरे तु 'घटं न जानामी' ति घटज्ञानविरोधित्वेन, घटज्ा- ने सति घटाज्ञानं निवृत्तमिति तन्निवर्त्यत्वेन चानुभूयमानं न मूलाज्ञानम्। शुद्धचैतन्यविषय स्य तज्ज्ञाननवर्त्यस्यचतस्य तथात्वायोगात् । किन्तु घटावच्छिन्नचैतन्यविषयं मूलाज्ञान- स्यावस्थाभेदरूपमज्ञानान्तरमिति तन्नाश एवाभिभवः ।न चैवमेकेन ज्ञानेन तन्नाशे तत्समानविषयाणां ज्ञानान्तराणा- मावरणानभिभावकत्वापत्तिः। यावन्ति ज्ञानानि, तावन्तित- न्निवर्त्यान्यज्ञानानीत्यम्युपगमादित्याहुः। इमानि चावस्थारू- पाणि अज्ञानानि मृलाज्ञानवदज्ञानत्वादनादीनीति केचित।।

ज्ञानं न तदावृणोति। तम्यावृतत्वे सर्वव्यवहार प्रम ङगदिति दहगाधिकरणमाप्ये सावितत्वात् माक्िचंतन्यस्यानावृततया वक्यमाणत्वाच्चेति भाव. । प्रपश्चोपादानमूलाज्ञानापेक्षयान्य देव विषया वच्छिन्नचतन्यवार कमज्ा न्म्मिति वटादिज्ञनन नन्निवृत्तावषि न प्रपञ्चनिवृत्तिप्रसङ्गः। तन पपश्चमलाज्ञाना निवृत्तेरिति मन दर्शयति-अपरे त्विति । अज्ञानभ: मानमाह-घटम- नि। विरोधित्वेनेति। न जानामीत्यज्ञानानुभवाभिल्वापकशब्दे नज्ञो विगे- धयर्थकत्वादभिलप्यानुभवोऽपि ज्ञानविगोधिविषयक एव। न च 'न जानामी त्यनु भवो ज्ञानपागभावविषयक एव, न तु भावरूपाज्ञानविपयक इनि वाच्यम्। प्रागभाव- स्थवासंप्रनिपत्तरिति भावः। तथात्वायोगादिति। वटावच्छिन्नर्ननन्यविषयकन्व तज्ज्ञाननिवर्त्यत्वयरयोगादित्यर्थः। कि त्वज्ञानान्तगमति मम्बन्घः। अवस्थाभेदरू पमिति। अम्य विशेषणम्य प्रयोजनं वक्ष्यंत। न चैवमेकेंनेत्यादि। स्पष्टार्थः। न- न्ववम्थाज्ञानानि किमनादीनि, कि वा आदिमन्नि। नाद्यः। मानाभावान! न द्विनी- यः। अज्ञानमनादीति मिदान्तविगेधादिति चन. अत्र केचिदार्दं पक्षं साचयन्तीत्या- ह-इमानि चेति। अवस्थाज्ञानानि अनादीनि। अक्षानत्वात्। मुलाज्ञाननन्। न च दष्टान्नासिद्धि:वताविकरणादी मलाज्ञानानादित्वम्य श्रुतिन्यायाभ्यां साधितत्वा- द्विति मावः। न वाज्ञानगतानादित्व मुलाज्ञानत्वं प्रयोजकं, न त्वज्षानत्वमात्रममिति वाच्यम्। लाववेन तन्मात्रम्धैत्र प्रयोजकत्वादिति भावः ।

सिद्धान्तलेशसङ्हे सव्यारपाने प्रथमपरिच्छेदः।

व्यावहारिकौ जगजीवावावृत्य स्वामौ जगजीवौ वि- क्षिपन्ती निद्रा तावदावरणविक्षेपशक्तियोगादज्ञानावस्थाभे- दरूपा। तथा सुषुप्तयवस्थाप्यन्तःकरणादौ विलीने 'सुखमह- मस्वाप्सं न किश्चिद्वेदिषमि'ति परामर्शदर्शनात मूलाज्ञा- नवत् सुषुपिकाले अनुभूयमानाज्ञानावस्थाभेदरूपैव । त- योश्र जाग्रद्वोगप्रदकर्मोपरमे सत्येवोद्धवात् सादित्वमिति

अवस्थाज्ञानान्यादिमन्तीति द्वितीयपक्षमन्ये साधयन्ती्याह-व्यावहारि- कावित्यादिना। न च सिद्धान्नविशेषः । अज्ञानानादित्वाभ्युपगमस्य मूलाज्षानविष- यत्वादिति भावः। विमतान्यवस्थाज्ञानानि आदिमन्ति। अवस्थाज्ञानत्वात्। निद्रावत् सुपुप्तिवच्चेत्यनुमानमभिप्रेत्य द्वाट़ान्तद्वये साधनसाध्ययोवैकल्यं प्रथमं परिहरति- व्यावहारिकाविति। हेताववस्थापदं मूलाज्ञाने व्यभिचारवारणार्थम्। आवृत्येवि। जाग्रत्कालीनौ जगज्जीवौ यादशी प्रसिद्धौ, न तादृशावेव स्वप्नकाले उपलभ्येते। अ- तस्तयोर्यथावदनुपलम्भादावरणं वत्तव्यमिति भावः। विक्षिपन्तीति। सृजन्ती त्यर्थः। अज्ञानावस्थामेदरपेति। अज्ञानस्य हि आवरणविक्षेपशक्तिमत्त्वं लक्षणम् । तस्य स्वप्नकारणीभूतनिद्रायां सत्त्वादज्ञानत्वं तावतन् सिद्धम्। निद्राया वक्ष्यमाणरीत्या सादित्वेन साक्षान्मूलाज्ञानत्वायोगात्तदवस्थाविशेषरूपत्वं सिद्धमिति प्रथमदष्टान्ते न साधनवरैकल्यमिति भावः। सुपुप्तिकाले मूलाज्ञानवदनुभूयमाना सुषुप्त्यवस्थापि तथा अज्ञानावस्थाभेदरूपैवोते सम्बन्बः। ननु, सुपुप्तिकाले मृलाज्ञानसुपुप्योरनुभवोडसिद्ः। तदा 'अहमज्ञः, अहं स्वपिमी'त्यनुभवादर्शनादिति, नेत्याह-सुखमहमिति। परा- मर्शः स्मरणम्। तथा च उत्थितस्य दृश्यमानपरामशन्यिथानुपपत्त्या तदा सुषृप्तिमूला- ज्ञानयोरनुभवस्साक्षिरूप: कल्प्यते। अहमुलेखे हि आत्मन्यन्तःकरणसंसरगः प्रयोजकः तत्काले तस्य लीनत्वात् नाहमुछेख इत्याशयेनाह-अन्तःकरणादौ विलीन इति। चक्षुरादिकमादिपदार्थः । मुपप्तिस्वरूपसा वनार्थः परामर्शकल्प्यसुषुप्त्यनुभवोपन्या- सः। सुपुप्तिकाले मूलाज्ञानाभावे सुपुप्तेस्तदवस्थारूपत्वं, न सिध्येत्। अतस्तदनुभवोप- न्यास: तदा मूलाज्ञानसत्त्वसाधनार्थः। सुषुप्तेस्तद वस्थारूपत्वं परिशेपादवगन्तव्वम् । सुषुप्तिकाले मूलाज्ञानातिरिक्तानामन्तःकरणादीनां विलीनत्वेन तस्यास्तदवस्थारूप- त्वासन्भवादिति सूचनार्थ चान्तःकरणादिविलयोपन्यासः। तथा च सुपुप्तिदृष्टानेऽपि न साधनवैकल्यमिति भावः। दृष्टान्तद्वयेपि साध्यवैकल्पं परिहरति-तयोक्षेति १८

१३८ अद्वैतमञ्जरी ।

तद्दन्यदप्यज्ञानमवस्थारूपं सादीत्यन्ये। नन्वनादित्वंपक्षे घटे प्रथममुत्पन्नेनैव ज्ञानेन सर्वतदज्ञा- ननाशो भवेत्। विनिगमनाविरहात् तदवच्छिन्नचैतन्यावार- कसर्वाज्ञानानाशे विषयप्रकाशायोगाच। अतः पाश्रात्त्यज्ञा- नानामावरणानभिभावकत्वं तदवस्थमेवेति चेत्-अत केचिदा- हु :- यथा ज्ञानप्रागभावानामनेकेषां सत्वेऽप्येकज्ञानोदये एक एव प्रागभावोनिवर्तते।मंशयादिजननशक्ततया तदावरणरूपे-

निद्वामुपुप्त्यारित्यर्थः । अन्यदपीति। घटादिविषयावच्छिन्नचैतन्यावार काज्ञानमपी त्यर्थ: ॥ अवस्थाज्ञानानां सादित्वपक्षे प्रथममुत्यन्नेन घटज्ञानेन तदुत्पत्ते: पूर्व घटावार- कत्वेन स्थिताज्ञानस्य नाशे मति पश्चाद्त्पन्नमवस्थाज्ञानं पुनस्तमावृणोतीति व्यवस्था सिध्यति। तेषामनादित्वपक्षे तु सान मिध्येदिति शङ्कते-नन्विति । प्राथमिक- घटज्ञानेन तदज्ञानानां सवेपां नाशोऽ्ति, नवा। द्वितीयकल्पं दूपयति-घट इति। प्राथमिकज्ञानेन एकमेवाज्ञानं नश्यति, नेतराणीत्यत्र विनिगमकाभावात् सर्वाज्ञाननाशो वक्तव्यः। तथा च द्वितीयकल्पानुपपत्तिरित्यर्थः । द्वितीयकल्प एव विनिगमकाभा- वत द्दोषान्तरमाह-तदवच्छिन्नेति। एकावरणनाशेऽप्यावरणान्तराणां सत्त्वाद्विप यप्रकाशानुपपत्तिरित्यर्थः । एवं प्रथमकल्पं परिशेषयित्वा तं दूपयति-अत इति। प्रथमज्ञानेन सर्वाज्ञाननाशादित्यर्थः। तद्वस्थमेवेति। पाश्रात्यज्ञानानामावरणाभि- भावकत्वसिद्धये हि यावन्ति ज्ञानानि, तावन्ति तन्निवत्याज्ञानानीत्युपगम्यते। तदभ्युप- गमेऽपि प्रथमज्ञाननैव सर्वाज्ञाननाशे स दोपम्तदवस्थ एवेत्यर्थः। यथा न्यायमने याव- न्ति घटज्ञानानि, तावन्तो घटज्ञानप्रागभावाः सन्ति। तत्र प्रथमेन ज्ञानेन एक एव ज्ञानप्रागभावो निवर्तते। अन्ये यथापृर्व सन्त्येव। तेषां सत्त्वऽपि विषयप्रकाशश्चो- पेयने तैः, एवमत्रापि योजनीयमिति परिहरति-अत्र केचिदाहुरिति। ननु, द. ष्ान्तो विषमः। ज्ञानपागभावस्यानावारकत्वात्। भावरूपाज्ञानस्य च विषयावारक- त्वात्, आवरणसत्त्वे च न विषयप्रकाशोपपत्तिरिति, नेत्याह-संशयादीति । विप- र्यय आदिपदार्थः । सिद्धान्ते भावरूपाज्ञानम्यावारकत्वं ह्यज्षातत्वाभिमने वस्तुनि संशयाद्िजननसमर्थत्वम् : तच्च परमते ज्ञानप्रागभावरुपाज्ञानस्यापि समानम् ।त-

मिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १३९

ण प्रागभावान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभासः तथैकज्ञानोदये एकमेवाज्ञानं निवर्तते, अज्ञानान्तरेषु सत्स्पि विषयाव- भास इति। अन्ये तु आवृतस्यापरोक्षज्ञान विरुद्धम्। एकज्ञानोदयें

णं विशेषदर्शनान्नास्तीति मन्यमाना वदन्ति-यदा यदज्ञान- मावृणोति, तदा तेन ज्ञानेन तस्येव नाशः। सर्वं च सर्वदा नावृणोति। वैयर्थ्यात्। किं त्वावारकाज्ञाने वृत्त्या नाशिते तद्तृत्त्युपरमे अज्ञानान्तरमावृणोति। न चैवं ब्रूह्मावगमोत्प- त्तिकालेऽनावारकतवेन स्थितानामज्ञानानां तनोऽ्यनिवृत्तिप्र-

तो न दष्टान्तवैषम्यमिति भावः । एकमेवेति। फलबलादिति भावः ।। नन्वनादित्वपक्ष इत्यादिग्रन्थेन कृताक्षपे प्रकारान्तरेण समाधानमाह-अ- न्ये त्विति। अस्य वदन्तीत्यनेन सम्बन्धः । पूर्वपरिहारे अन्येषामभिप्रेनमस्वरसं स्वयं दर्शयति-आवृतस्येति। आवृतस्यापि पर्वतीयदहनादेक्सिद्धान्ते परोक्षज्ञाना- ड्रीकारादपरोक्षज्ञानमित्युक्तम्। यावदिति। स्थाण्वादौ संशयादिविरोषिदर्शनप्राग - भावमात्रं, न संशयादिजननसमर्थम्। स्थाणुरयमिति निश्चयदशायामपि तत्समानविषय- कनिश्चपान्तरप्रागभावसत्त्वेन तदा पुरुषत्वस्मृतिमतः पुनरपि संशयप्रसङ्गात्। किं तु संशयादिसतमानविषयकनिश्चयानां यावन्तोडमावाः, तावतां समुदायस्संशयादिजनन समर्थतया परमते विपयावरणत्वेन वाच्यः । एकनिश्चयकाले च यावद्विशेप दर्शना- भावकृटरूपस्य परमते आवरणत्वेन सम्मतस्य विशेषादर्शनस्याभावात् न पुनःसं- शयादिप्रसङ्गः, न वा प्रथमघटादिज्ञानकाले परमते विपयप्रकाशानुपपत्तिः। आव- रणत्वाभिमतपागभावकूटाभावात्। तम्मादावृतस्थापि विपयस्य प्रथमज्ञानसमये प्र- काशस्सम्भवततत्यत्र नायं दष्टान्तस्सम्भवतीत्यर्थः । न चैवमिति । सर्वदा सर्वेषा- मवस्थाज्ञानानामावारकत्वाभावे सतीत्यर्थः । ततोऽपीति । ब्रह्मावगमादपीत्यर्थः । निवृत्त्यभावप्रसङ्के हेतुरनावारकत्वेन स्थितिः । यदि ब्रह्मावगमोत्पत्तिकाले मूला- ज्ञानवदवस्थाज्ञानान्यपि ब्रह्मचैतन्यं विषयप्रेशेप्वावृत्य तिष्ठेयुः, तदा ब्रह्मावगमेन

१४० अंद्वैतमञ्जरी

सङ्ग: । तेषां साक्षात्तद्विरोधित्वाभावेऽपि तन्निवर्त्यमूलाज्ञा- नपरतब्रतया अज्ञानसम्बन्धादिवत् तन्निवृत्त्यैव निवृत्त्युपप- त्तेः। एतदर्थमेव तेषां तदवस्थाभेदरूपतया तत्पारतन्त्र्यमि- ष्यत इति॥ अपरे त्वज्ञानस्य सविषयस्वभावत्वात् उत्सर्गतः सर्वं सर्वदावृणोत्येव। न च विषयोत्पत्तेः प्रागावरणीयाभावे- नावारकत्वं न युज्यत इति वाच्यम्। तदापि सूक्ष्मरूपेण

तत्समानविपयकमलाज्ञानस्येव चैतन्यावारकत्वेन स्थितानामवस्थाज्ञानानामपि निवृ- त्तिसस्यात्। समानविषयकत्वाविशेषात्। तेपां तदनावारकत्वेन स्थितौ तु निवृ- त्तिर्न सम्भवति। तत्समानविषयकत्वाभावादित्यर्थः । ततश्र विदेहकैवल्येऽषि तेषा- मनुवृत्तिप्रसङ्ग इति भावः । एसत्यनिवृत्तिप्रसङ्ग इति न चिति सम्बन्धः । तत्र हेतुमाह-तेषामिति। अत्र द्वितीयतृतीयतच्छन्दौ बह्मावगमपरी। तुर्गतच्छ- न्दो मूलाज्ञानपरः । यथाज्ञाननिवृत्तौ चैतन्याज्ञानयोग्सम्बन्धो निवर्तते, तस्य स- म्वन्ध्यज्ञानपरतन्त्रत्वात्, तद्वदित्यर्थः । नन्ववस्थाज्ञानानां मूलाज्ञानपरतन्त्रत्वम- सिद्धमित्याशङ्कयाह-एतदर्थमेवेति। यथा संसारस्याज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिसिद्ध- ये तन्मुलकतया संसारस्य तत्पारतन्तर्यं कल्प्यते, तद्वत् प्रकृतेऽपीति भावः । यहु- क्तमवस्थाभेदरूपमिति विशेषणस्य प्रयोजनं वक्ष्यत इति, तदत्र दर्शितमिति मन्त- व्यम् ।। नन्वनादित्वपक्ष इत्यादिना कृताक्षेप एव समाधानं प्रकारान्तरेण दर्शयति -अपरे त्विति। अपरे तु कल्पयन्तीति सम्बन्धः । तेषामाशयं दर्शयति-अ- ज्ञानस्येति। ननु, सर्वमज्ञानं स्वस्थितिकाल सर्वदा विषयमावृणोतीति नियमो नास्ति। एकज्ञानकाले एकस्याज्ञानस्य नाशः, इतरेषां तदा सत्त्वेऽप्यावरणशक्तिप्रतिब- न्घरूपतिरस्कारस्य वक्ष्यमाणत्वेन एकज्ञानकाले तेषामावारकत्वाभावादित्यत आह- उत्सर्गत इति। ननु, सर्वं सर्वदा आवृणोतीत्युक्ते घटादिविपयोत्पत्तेः पूर्वकालेऽपि घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यावारकत्वमवस्थाज्ञानानां प्रतीयते, तदनुपपन्नम्। तदानीमव- च्छेद कविषयाभावेन तदवच्छिन्नचैतन्यस्थावस्थाज्ञानैरावरणीयस्याभावादिति शङ्गाम- पनुदति-न चेत्यादिना। तदापीति। कार्थमालस्य उत्पत्तेः पूर्वकाले नाशो

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १४१

तत्सत्त्वादिति मन्यमाना: कल्पयन्ति-यथा बहुजनसमाकुले प्रदेशे कस्यचित् शिरसि निपतन्नशनिरितरानप्यपसारयति,य- थावा सन्निपातहरमौषधमेकंदोषं निवर्तयद्दोषान्तरमपि दूरीक- रोति, एवमे कमज्ञानं नाशयत् ज्ञानमज्ञानान्तराण्यपि तिरस्क- रोति। तिरस्कारश्च यावज्ज्ञानसस्थितिः, तावदावरणशक्तिप्- तिबन्ध इति ॥ नन्वेवंसति धारावाहिकस्थले द्वितीयादि- वृत्तीनामावरणानभिभावकतवेन वैफल्यं स्यात्। प्रथमज्ञाने- नैव निवर्तनतिरस्काराभ्यामावरणमात्रस्याभिभवादिति ।। अत्राहु :- वृत्तितिरस्कृतमज्ञानं तदुपरमे पुनरावृणोति प्र- दीपतिरस्कृतं तम इव प्रदीपोपरमे। वृत्त्युपरमसमये वृत्त्यन्त- रोदये तु तिरस्कृतमज्ञानं तथैवावतिष्ठते प्रदीपोपरमसमये

त्तरकाले चानभिव्य क्तरूपेणावस्थानस्य श्तिम्मृतिनपायैस्तत्र तत्र पूर्वाचार्यस्साधितत्वा दिति भावः । एवमिति। ज्ञानं क। यात्रज्ज्ञानस्थितिरिति। सर्व सर्वदा आवृ- णातीत्युत्सर्गस्य ज्ञानस्थितिरपवादहेतुरिति भावः । ज्ञानमातमज्ञाननिवर्तकमिति नि- यममाक्षिपति-नन्वेवंसतीति। एकेन ज्ञानेन एकाज्ञानस्य नाशः, इतरेषां ति- रस्कार इत्युपगमे सतीत्यर्थः। वैफल्यं स्यादिति। अज्ञाननाशादिप्रयोजनवत्त्वं न स्यादित्यर्थः । तत्प्रयोजनस्य प्रथमज्ञानेनैव सिद्धत्वादित्याह-प्रथमेति ॥ प्रथमज्ञानसिद्धस्यापि आवरणतिरस्कारस्य द्वितीयादिज्ञानसाध्यत्वं साध्यल- क्षणविशेषानुरोधेन सम्भवति। अतो न द्वितीयादिज्ञानवैफल्यम्। अज्ञाननाशरू. पप्रयोजनाभावेपि तत्तिरस्करणलक्षणफलस्य सत्त्वादिति परिहरति-अत्राहुरि- ति। प्रथमं धारावहनस्थले सिद्धमर्थ सदष्टान्तं दर्शयति-वृत्तितिरस्कृतमिति। घटोऽयमिति प्रत्यक्षज्ञानं ह्येकमज्ञानं नाशयदवितरदज्ञानं सर्व तिरस्करोति। तिरस्क- तमज्ञानं घटज्ञानोपरमसमये पुनस्तमावृणोति। यदि बुभुत्सादिवशात् प्रथममुत्पन्न- घटज्ञाननाशक्षणे घटप्रत्यक्षान्तरमुदेति, तदा तिरस्कृतमज्ञानं तथैवावतिष्ठत इत्यर्थः । यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे यस्य सत्त्वं, यस्मिन्नसति यस्यासत्त्वं, तत् तज्जन्यमिति साध्य- लक्षणम्। इंनं च सादयनादिसाधारणम्। तथा हि-यस्मिन् दण्डादौ सति उत्तरक्षणे

१४२ अद्वैतमझरी ।

प्रदीपान्तरोदये तम इव। तथा च यस्मिन् सत्यग्रिमक्षणे यस्य सत्त्वं, यद्धचतिरेके चासत्त्वं, तत् तज्जन्यमिति प्रागभा- वपरिपालनमाधारणलक्षणानुरोधेनानावरणस्य द्वितीयादिवृ- निकार्यत्वस्यापि लाभान्न तद्रैफल्यमिति ॥ न्यायचन्द्रिकाकृतस्त्वाहु :- केनचिज्ज्ञानेन कस्यचिदज्ञा- नस्य नाश एव। न त्वावारकाणामप्यज्ञानान्तराणां तिरस्कारः तथा च धारावाहिकद्वितीयादिवृत्तीनामप्येकैकाज्ञाननाशक- त्वेन माफल्यम्। न चैवं ज्ञानोदयेऽप्यावरणसम्भवाद्विषया- नवभामप्रसङ्गः। अवस्थारूपाण्यज्ञानानि हि तत्तत्कालोप- लक्षित स्वरूपावारकाणि, ज्ञानानि च यावत्स्वकालोपलक्षित-

घटादिकार्यसत्त्वं, दण्डादावसति च घटादिकार्यासत्त्वं, ततो घटादिकं दण्डादिन- न्पं, तथा प्रायश्चित्ते सति उत्तरक्षणे दुःगवप्रागभावम्य सत्त्त्रं, प्रायश्चिने चासनि दुःखस्यैवोदयात् दृःखप्रागभावस्यासत्त्व्मिति रीत्या अनादेरपि दुःखप्रागभावस्य प्रायश्चित्तपरिपाल्यतया प्रायश्चित्तसाध्यत्वमुपेयते, एनं प्रकृतेऽपि साध्यत्वं द- शयनि-तथा चेति। द्विनीयवृत्त्युदये सति प्रथमज्ञानसिद्धस्यावरणतिरस्कारस्य उत्तरक्षण सत्त्ं, प्रथमज्ञाननाशक्षणे द्वितीयवृत्युदयव्यतिरेके च उक्ततिरस्का- रस्यासत्त्वमिति प्रथमज्ञानकाल एव सिदधस्यापि तम्य द्वितीयवृत्तिजन्यतया त- त्कलत्वम्, एवं तृतीयादिवृत्तीनामपि आवरगतिरस्कारफलत्वं योजनीयमित्यर्थः । अनावरणस्येति। आवरणतिरस्कारस्येत्यर्थः ।। ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकं न भवति। धाराद्वितीयािज्ञाने व्यमिचारादित्यत्र प्रकारन्तरेण परिहारं वते-न्यायचन्द्रिकाकृतस्त्विति। न त्विति। न चाज्ञानान्तराणां निरस्काराभावे एकज्ञानकालेऽपि तैरतिरस्कृतेविषयस्यावृतत्वा- द्विपयानवभासप्रसङ्ग इति वाच्यम्। प्रथमज्ञानोदयसमये एकमेवाज्ञानं विषया- वारकम्। इतरेषां तु तदा विषयावारकत्वमेव नोपेयते। अतो न तत्तिरस्कर- णापेक्षेति भावः । ततः कि, तत्राह-तथा चोते। आशयमविदषरशङ्कामनूद्य निराकरोति-न चैवमित्यादिना। एवंशब्दस्य प्रथमज्ञानेन आवारकाज्ञाना- न्तराणामतिरस्करणे सनीत्यर्थः । तत्तत्कालेति । अवस्थाज्ञानानां सर्वेषां मूला-

सिद्धान्तलेशसंग्रह सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १४३

विषयावारकाज्ञाननाशकानि। तथा च किश्चिज्ज्ञानोदये त- त्कालीनविषयावारकाज्ञानस्य नाशात् विद्यमानानामज्ञाना- न्तराणामन्यकालीनविषयावारकत्वाच्च न तत्कालीनविषया- वभामे काचिदनुपपत्तिः । कारीरफिले वृष्टावासन्नसमयस्ये- वाज्ञानविषये घटादौ तत्तत्कालस्योपलक्षणतया विषयकोटा- वननुप्रवेशेन सूक्ष्मतत्तत्कालभेदाविषयैर्धारावाहिकद्वितीया- दिज्ञानैरज्ञानां निवृत्तावपि न काचिदनुपपत्तिरिति। केचितु प्रथमज्ञाननिवर्त्यमेवाज्ञानं स्वरूपावारकम्। द्वि-

ज्ञानस्येव सर्वदा विषयचैतन्यावारकत्वं नास्ति। वैयथीत् । किं तु किश्चिद- ज्ञानं किश्चित्कालं विषयचतन्यमावृणोंति, किश्चिच्च कालान्तरे तदावृणातीत्यनेन प्रकारेण कालविशपैरुपलक्षितविषयचैतन्यावारकत्वं ज्ञानानामपि स्वस्वोदयकाले स्वस्वविषयावारकत्वेन प्रसक्ताज्ञाननिवर्तकत्वमित्यर्थः । एवमाशयमुद्धाट्य इदानी विषयानवभासप्रसङ्ग परिहरति-तथा चेति। एकज्ञानकालेऽज्ञानान्तरा णामनावारकत्वे सिद्धे सतीत्यर्थः । तत्कालीनेति। किश्चिज्ज्ञानोदयकालीनवि- षयस्यावारकत्वेन प्रसक्त्ताज्ञानस्थेत्यर्थः । न तदिति। किश्चिज्ज्ञानकालीनेत्यर्थः । ननु, तैस्तैः कालविशषैर्विशिष्टस्यैव विषयम्य तत्तदज्ञानावरणीयत्वमित्येवं का- लावशषाणाविशपणतया आवरणीयकोटावनुप्रवेशं विहाय तपां किमित्युपलक्ष- णत्वं स्वीक्रियन इत्याशङ्कय तथासति धारास्थले आवारकत्वेन प्रसक्ताज्ञान- निवर्तकद्वितीयादिवृत्तीनामपि तत्तत्कालविशेषविशिष्टविषयकत्वं वाच्यम्। समा- नविपयकत्वं बिना तन्निवर्तकत्वानुपपत्तेः । तच्च न सम्भवति। क्षणभेदानामप्र- त्यक्षत्वात्। अतस्तेषामुपलक्षणत्त्रमाश्रितमिति समाधानमभिप्रेत्य समयविशेषस्यो- पलक्षणत्वे दष्टान्नमाह-कारीरीफले वृष्टाविति। कारीरीनामकेष्टिफलभूता वृष्टिरिष्टिसम/प्त्युत्तरक्षण एव वक्तव्या, न तु कालान्तरे। तदानी शुप्यतरसस्य- स्य सञ्जीवने कालान्तरीयवृष्टेरनुपयोगात्। तथा चासन्नसमयस्य वृष्टिविशेषणतया फलकोटिप्रवेशो नोपेयते । इष्ट्या विनापि समयविशेषसम्भवात् । किं तु सम- यान्तरव्यावर्तकतया उपलक्षणत्वमेवाश्रितमित्यर्थः॥ धारावहनम्थले द्वितीयादिवृत्तीनामावरणाभिभावकत्वं न स्यादित्याक्षेप एव परिहारं त्रेधा दर्शयति-केचित्वििति। प्रथमं वस्तुगतिमाह-मथमज्ञानेति।

१४४ अद्वैतमञ्जरी ।

तीयादिज्ञाननिवर्त्यानि तु देशकालादिविशेषणान्तरविशि- ष्टविषयाणि। अत एव सत्तानिश्रयरूपे अज्ञाननिवर्तके चैत्दर्शने सकृज्जाते चैतं न जानामीति स्वरूपावरणं ना- नुभूयते, किं लिविदानीं स कुत्रेति न जानामीत्यादिरूपेण विशिष्टावरणमेव । विस्मरणशालिनः क्वचित् सकृत् दृष्टेऽपि न जानामीति स्वरूपावरणं दृश्यते चेत, तत्र तथास्तु । अन्यत्र सकृद्दृष्टे विशिष्टविषयाण्येवाज्ञानानि ज्ञानानि च। न वैवंसति धारावाहिकद्वितीया दिजानानामज्ाननिवर्तकत्वं न स्यात् । स्थूलकालविशिष्टाज्ानम्य प्रथमज्ञानेनैव निवृत्तेः

उक्तव्यवस्थायां प्रमाणत्वेनानुमवं दर्शयति-अत एवेति। उक्तविभागाम्यु- पगमादेवेत्यर्थः । ननु, उक्तविभागो न मिध्यति। क्वचित् सकदृष्टेरेऽपि वस्तु- नि पूर्ववत् स्वरूपावरणानुमवादित्याशङ्क्याह-विस्मरणशालिन इति । तत्र तथास्त्विति। पुनः स्वरूपावरणानुभवस्थले द्वितीयादिज्ञाननिवत्यमप्यज्ञानं स्वरू- पावारकमक्त्वित्यर्थः । तथा च उक्तविभाग औत्सर्गिक इति भावः । अन्यत्रेति। विस्मरणाभावस्थले इत्यर्थः । नन्वज्ञानानां विशिष्टविषयकत्वे तेषामनिवृत्तिप्रस- ङ्ग:। सकदटृष्टे वस्तुनि द्वितीयादिज्ञानानामपि गथमज्ञानवत् सवरूपमात्रविषयत्वेन तत्समानविषयकत्वरहितानां तन्निवर्तकत्वानुपपत्तेरिति, नेत्याह-ज्ञानानि चे- ति। सकदृष्टे विषये ज्ञानान्यपि 'चैत्र इदानीमत्रास्त.' इत्याद्याकाराणि सन्ति विशिष्टविषयाण्येवेति स्वीकारान्नक्तदोष इति भावः। ननु ज्ञानानां वि- शिष्टविषयत्वरं धाराद्वितीयादिवृनिषु व्यिचारपरिहारार्थ कल्प्यते। तथा च तत्र ज्ञानानां कि घटिकार्ध घटिकाद्यात्मकस्थूलकालविशिष्टघटादिविषयकत्वं विवक्षितं, किं वा क्षणात्मकसूक्ष्मकालविशिष्टघटादिविषयकत्वं विवक्षितमिति विकल्पं मनसि- निधाय उभयथापि धारास्थले द्वितीयादिवृत्तिषु व्यमिचारतादवस्थ्यमिति शङ्कते- न चैवंसतीति। द्वितीयादिज्ञानानां तन्निवर्त्याज्ञानानां च उत्सर्गतो विशिष्टविष- यकत्वे सतीत्यर्थः । प्रथमज्ञाननैवेति । स्थूलकालविशिष्टविषयेणेति शेषः ।

सिद्धान्तलेशसंग्र हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १४९

पूर्वापरज्ञानव्यावृत्तसूक्ष्मकालविशिष्टाज्ञानस्य तदविषयैर्द्विती- यादिज्ञानैर्निवृ्त्त्ययोगादिति वाच्यम्। धारावाहनस्थले प्र- थमोत्पन्नाया एव वृत्तेस्तावत्कालस्थायित्वसम्भवेन वृत्तिभे- दानभ्युपगमात्। तदभ्युपगमेऽषि बहुकालवस्थायिपञ्चषत्ृ- त्तिरूपत्वसम्भवेन परस्परव्यावृत्तस्थूलकालादिविशेषणभेदवि- षयत्वोपपत्तेः। प्रतिक्षणोद्यदनेकवृत्तिसन्तानरूपत्वाभ्युपग- मेऽपि द्वितीयादिवृत्तीनामधिगतार्थमात्रविषयतया प्रामाण्या- भावेनावरणानिवर्तकत्वेऽप्यहानेश्र। न हि विषयाबाधमात्रं पूर्वापरेति। घारास्थले हि ज्ञानानि क्षणस्थितिकानि । ततश्र पूर्वापरज्ञानकालेम्यो व्यावृत्ता ये सूक्ष्मकालाः क्षणात्मकाः, तैर्विशिष्टस्य विषयस्यावारकं यदज्ञानं, तस्येत्य- र्थः। तदविषयैरिति। सृक्ष्मकालविशिष्टाविषयकैरित्यर्थः । यत्र एकम्मिन्नेव श्रीमूत्यादौ दीर्घकाल नैरन्तर्येण स्फुरणमस्ति, तत्र श्रीमूर्त्यादिगोचरवृत्तिरेकैव । त- देरे मानाभावात्। सिद्धान्ते वृत्तेः क्षणस्थितिकत्वानभ्युपगमात् । तथा च न तत्र व्यनिचारशङ्केत्याह-धारावाहनस्थल इ। ननु, तत्र वृतेरेकत्वे धारावा- हनत्वप्रसिद्धिविरोधः । एकस्यां तदसम्भवात्। ध्यानसमाध्योरपि उक्तरीत्या ए-

शङ्कय धारायाः अनेकवृत्तिरूपत्वमङ्गीकृत्य व्यभिचारं परिहरति-तदभ्युपगमेऽ- पीति। सम्भवनेति। घाराया इति शेषः । उपपत्तेरिति। द्वितीयादिवृन्तीना- मज्ञानानिवर्तकत्वदोषो नास्तीति शेपः। धारावाहिकवृत्तीनां न्यायमत इव क्षणस्थि- तिकत्वमुपेत्यापि व्य,भेचारं परिहरति-प्रतिक्षणोद्यदिति । प्रतिक्षणमुद्यनत्यः अ- नेकाश्च या वृत्तयः, तत्सन्तानेत्यर्थः । अभ्यपगमेऽपीति। घाराया इति शेषः। अहानेश्रेति। ज्ञानमज्ञाननिवर्तकमिति नियमभङ्गरूपायाः हानेरभावादित्यर्थः । हान्यभावे हेतुमाह-मामाण्याभावेनेति । तत्र हेतुमाह-अधिगतार्थमात्रेति । अनधिगतार्थविषयकत्वाभावो मात्रपदार्थः। तथा च द्वितीयादिवृत्तीनां प्रमात्वं

त्वं प्रमात्वं म भवति। अबाधितानुभवपद्व्यावर्त्ययोभ्रिमस्मृत्योरिवानधिगतपदव्या- वर्त्याभावात्। तथाचाबाधितार्थानुभवत्वमात्रं प्रमात्वम् । तच्च द्वितीयातिवृत्ति- व्वक्षतमिति तत्र नियमभङ्गरूपा हानिः स्यादेवेति, नेत्याह-न हीति। प्रा- १९

१४६ अंद्वैतमञ्जरी ।

प्रामाण्यम्। प्रागवगतानवगतथोः पर्वततद्वृत्तिपावकयोर- नुमितिविषययोरवाधस्याविशेषेण उभथत्राप्यनुमितेः प्रामा- ण्यप्रसङ्गात्। न चेष्टपत्तिः । वह्नावनुमितिः प्रमाणमिति- वत् पर्वतेऽप्यनुमितिः प्रमाणमितिव्यवहारादर्शनात् विवरणे

पयत्वेऽवि प्रमाणावेद्यलोक्तेश्च। तस्मात् द्वितीयादिवृत्तीनां

माण्यमित्यनन्तरं तथामतीति शपः । नयायिकशशङ्कने-न चष्टापत्तिरिति । न चति सम्वन्बः। व्यवहारादर्शनादिति। तथा च प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्था याः व्यवहारानुमारित्वादनुमिनेः पर्वतांशे प्रमात्वाभावेनालक्ष्यत्वे मि्दे पर्वतांशा- नुमितौ प्रमालक्षणस्थातिव्याप्तिपरिहारायानविगतत्वविशेषण तल्लक्षणे देयमेव । ततश्र घाराद्वितीयादिवृत्तीनां न प्रामाण्यमिति भावः । अज्ञातत्वस्य प्रमालक्ष- णं प्रवेशोऽम्तीत्यत्र हेत्वन्तरमाह-विवरण इति। विवग्णे अन्ञानम्य प्रमाणव- द्यत्वोक्ेश्चेति सम्बन्कः। अत्रानुमानपद्मनुमितिपरम्। प्रमाणपदमपि प्रमितिपर- म्। प्रमालक्षणस्य प्रकृतत्वादिति बाध्यम्। नन्वज्ञानम्यानुमितिशाब्दार्थीपत्ति- रूपव्ृत्तिविषयत्वे कर्थ तम्य प्रमाणवैद्यत्वम्। अन आह-साक्षिसिद्धम्येनि। 'अज्ञोऽह' मिन्यनुभवरूपण माक्षिणा अज्ञानस्वरूपस्य ज्ञातत्वादज्ञानानुमित्या्दवर ज्ञानम्वरूपे विषये अन्ञातत्वघटितप्रमात्वं नास्तीति मत्वा प्रमाणवद्यत्वं तम्योक्त म्। न च माक्षिण एव प्रमाणत्वात कर्थ सामान्यतः प्रमाणवैद्यत्वमुक्तमिति वा- च्यम्। माक्ष्यतिरिक्तप्रमाणावेद्यत्वस्यैव विवक्षितत्वान्। साक्षिणो नित्यत्वेन प्र- माकरणाजन्यतया पराभिमतेश्वर्ञानवत् माक्षिणः प्रमापमाचहिरमृनत्वन प्रमाण- त्वाभावाद्वा तद्वैद्यत्ववचनमिति भावः । ननु, माक्षिप्रत्यक्षमिद्धं चेदन्ञानं किम- र्थ तहिं तत्रानुमानाद्युपन्यम्यते, तत्राह-अभावव्याटृटत्तीति । अज्ञानम्य पराभि- मतनानादभावरूपात् या व्यावृत्ति:, तत्प्रत्यायनमर्थः प्रयोजनं येपामनुमानादीनां, तानि नथेत्यर्थः।एतदुक्तं भव्रति-'अहमन्' इत्यनुभवनिद्धमज्ञानं भावरूपमितिमि- द्ान्निनः। तत् ज्ञानप्रागभावरुपमिति वैशेषिकादयः। ननश्षानुमानादिभिर्ञानम्या- भावप्रतियोगिक मदम्सास्यन इति नेतरेषां वैय्थर्यम्। न च तस्य भावरूपत्वसाधने वा कि लभ्घत इति वाल्यम्। 'मायां तु प्रकुनि विद्यादि' त्यादिशास्त्रसिद्धस्य प्रपश्वपी णाम्प्रपादानत्वम्य मिदेस्तनमाधनकलवात्। नम्मादिति। अनविगतत्ववटितप्रमा-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याम््याने प्रथमपरिच्छेदः ।

प्रामाण्याभावात् उपासनादिवृत्तीनामिवाज्ञानानिवर्तकत्वेऽपि न हानिः। प्रमाणवृत्तीनामेव तनन्निवर्तकत्वाभ्युपगमात्। ननु, नायमपि नियमः। परोक्षवृत्तेरनिर्गमेनाज्ञानानिवर्तक- त्वादिति चेत्,अत्र केचिदाहुः-द्विविधं विषयावरणमज्ञानम्। एक विषयाश्रितं रज्ज्वादिसंभिन्नविक्षेपोपादानभूतं कार्यक- ल््यम् अन्यत् पुरुषाश्रितम् 'इदमहंन जानामी'त्यनुभ्यमा- नम्। पुरुषाश्रितस्य विषयसंभिन्नविक्षेपोपादानत्वासम्भवेन वि- लक्षणाभावादित्यर्थः । उपासनादिट्टत्तीनामिवेति। उपासनारूपवृत्तिः न ज्ञानम् । क्लप्ततत्करणाजन्यत्वात् मनसो ज्ञानकारणत्वस्य निरस्तत्वात् निरसिप्यमाणत्वाच्च, कि तु गमनादिवत् क्रियारूपा। पुरुषकृतिमाध्यत्वात्। अतम्सा नोपाम्यस्वरूपाज्ञा- ननिवर्निका। एतम् इच्छाद्वेपादिवृत्तयोऽपि न स्वविपयाज्ञाननिवर्तिकाः । ज्ञानरूप- त्वाभावात्। द्वितीयादिवृत्तीनां तु स्मृतिवन् ज्ञानरूपत्वेऽपि नाज्ञाननिवर्तकत्वमुपेय- ते। प्रमात्वामावादित्वर्थः।ननु, क्थंन हानिः। तासां प्रमात्वाभावेऽपि ज्ञानत्वाभ्यु- पगमेन ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमस्य व्यमिचाररूपहानेरावश्यकत्वादि- त्याशङ्कयाह-प्रमाणवृत्तीनामेवेति। न त्वधिगतार्थमात्रगोचरवृत्तीनामपीत्ये- वकागर्थः । तथा न ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमो नाङ्गीक्रियते। ये- नोक्तदोपस्स्यादिति भावः। अभ्युपगमादित्यनन्तरम् इत्याहुरिति शेपः। केचितत्त्वित्यु- पक्रमान् । प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमस्यापि व्यमिचारं शङ्कते-नन्विति। परोक्षज्ञानस्यापि तन्निवर्तकत्व्वसत्वान्न व्यमिचार इति वक्तुमक्ञानस्य द्वैविध्यमाह- द्विविधमित्वादिना। रज्ज्वादति। रज्ज्वादेर्गो विक्षेपः सर्पादिरूपो विवर्तः, तदुपादानभृतमित्यर्थः । कार्यकल्प्यमिति। विक्षेपास्यकार्यानुपपत्तिकल्प्यं, नत्व- नुभवसिद्धमित्वथः । ननु रज्ज्वादिगनाज्ञानस्य 'रज्जुं न जानाभी'त्यनुभवसिद्धत्वात् कर्थ तस्य कार्येककल्प्यत्वमित्याशङ्कयानुभवस्य विषयगताज्ञानं न विषय इत्याह- अन्यदिति। अत्र विपयवरणमज्ञानं द्विविधम्-एकं विषयाश्रितम्, अन्यन पुरुषाश्रितमिति सम्बन्धः।तथा च विपयाश्रितं सप्रमाणं प्रदर्श्य पुरुषाश्रितं सप्रमा- णं दर्शयतीति वा अन्यदित्यस्यावतरणं बोध्यम्। नन्वेकेनैवाज्ञानेन सर्वादिविक्षपस्य 'न जानामी'त्यनुभवस्य न सिद्धेः किमज्ञानव्वैविषमेन। अत आह-पुरुषाश्रितस्पति।

१४८ अद्वैतमख्जरी ।

षयाश्रित स्येदमहं न जानामीति साक्षिरूपप्रकाशसंसर्गायोगे- न द्विविधस्याप्याजश्यकत्वात्। एवं च परोक्षस्थले वृत्तेर्नि- नेमनाभावा हूरस्थवृक्षे आपवाक्यात् परिमाणविशेषावगमेऽपि तद्विपरीतपरिमाणविक्षेपविशेषदर्शनाच्च विषयगताज्ञानानि- वृत्तावपि पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरस्त्येव। शास्त्रार्थ न जानामी- त्यनुभूताज्ञानस्य तदुपदेशानन्तरं निवृत्त्वनुभवात्।अत ए-

विषयो रज्ज्वादिरविष्ठानं, तत्सम्भिन्नो विषयतादात्म्यापन्नो यो विक्षेपः, तदुपादान- त्वासम्भवेनेत्यर्थः । 'न जानामीत्याकारको यम्साक्षिरूपः प्रकाशस्तत्संसर्गायोगेनेत्य- र्थः । इदानीं व्यमिचारं परिहरति-एवं चेति। अज्ञानद्वैविध्ये सनीत्यर्थः । ए वं च परोक्षस्थले विषयगताज्ञानानिवृत्तावपि पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरम्त्येवेति सम्बन्धः। तथा च न व्यमिचार इति भावः । परोक्षज्ञानस्य विषयगताज्ञाननिवर्तकत्वाभावे हे- तुद्वयमाह-दृत्तरित्यादिना। निर्गमनाभावादिति। विषयचैतन्यसंसृष्टाया एव वृत्तेर्विषयचैतन्यगताज्ञाननिवर्तकत्वस्य वक्ष्यमाणतया निर्गमनाभावे वृत्तिविषय- चैतन्यसंसर्गों न सिध्यतीति भावः । तद्विपरीतेतिं। ढरे दृश्यमानो वृक्षः सन्निहितवृ-

विशेपाद्विपरीतो यः परिमाणरूपविक्षेपविशोष:, ता्य दर्शनातित्त्वन:i नदि परोक्ष ज्ञानं विषयगताज्ञाननिवर्तकं स्यात्, तदाप्तवाक्यज्न्यावगमेन परिमाणविशेषाज्ञाननि- वृत्यापत्या विपरीतपरिमाणात्मकविक्षेपोत्पत्तिर्न स्यात्। उपादानाभावादिति भावः । परोक्षज्ञानेन पुरुषगताज्ञाननिवृत्तौ हेतुमाह-शास्त्रार्थमिति। 'शाम्त्रार्थ न जा- नामी'त्यनेन प्रकारेण यच्छास्त्रारथीज्ञानमनुभून, तम्य शास्त्रार्थोपदेशानन्तरं शास्त्रा- थाज्ञानमिदानी निवृत्तमिति निवृत्तिरनुमूयते। तत्र शास्त्रार्थो द्विविच :- धर्मरू- पो बह्मरूपश्च। धर्मरूपे शास्त्रार्थे उपदेशजन्यज्ञानं परोक्षमेव, न तु कदानिदप्य- परोक्षम। तस्य साक्षात्कारायोग्यत्वात्। तथा च तत्र विपयगताज्ञाननिवृत्तिप्रसक्तिरेव नास्तीति पुरुपगताज्ञानमेव निवर्तन इति वक्तव्यम्। इतरथा तन्निवृत्त्यनुभवविरोधा- त्। बह्मरूपे च शास्त्रार्थे उपदेशजन्यज्ञानं परोक्षम्। तावन्मात्रात् न विषयावा- रकं मूलाज्ञानं विषयगतं निवर्तते। मननादिविधिवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। अतः पुरुषगता- ज्ञानमेव निवर्तन इति वक्तव्यम्। अन्यथा तत्रापि तन्निवृत्यनुभवविरोधादेवेति भावः । परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे विवरणादिसम्मतिमाह-अत एवेति। उक्तानुभवबलादे

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १४९

वानुमेयादौ सुषुप्तिव्यावृत्तिरिति विवरणस्य तद्विषयाज्ञान- निवृत्तिरर्थ इत्युक्तं तत्त्वदीपन इति।। अन्ये तु नयनपटलवत् पुरुषाश्रितमेवाज्ञानं विषयावार- कम्। न तदतिरेकेण विषयगताज्ञाने प्रमाणमस्ति। न च पुरुषाश्रितस्य विषयगतविक्षेपपरिणामित्वं न सम्भवति। त. त्संभवे वा दूरस्थवृक्षपरिमाणे परोक्षज्ञानादज्ञाननिवृत्तौ विप- रीतपरिमाणविक्षेपो न सम्भवतीति वाच्यम् । वाचस्पति-

वेत्यर्थः । तद्विषयेत्यत्र तत्पदमनुमेयादिपरम्। सुषुप्तिपदमज्ञानपरं, व्यावृत्तिपदं निवृत्तिपरमिति व्याख्यातं तत्त्वदीपने। तथा च अनुमेयादौ विषयगताज्ञाननिवृत्त्य- भावस्य वक्ष्यमाणतया तत्र पुरुषगताज्ञाननिवृत्तिरनुमित्यादिपरोक्षज्ञानेन जायत इ- त्ययमर्थः तत्र विद्ृत इति प्रतीयत इत्यर्थः ॥ अज्ञानद्वैविध्याभावेपि प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमस्य न व्यभिचार इति मत दर्शगति-अन्ये त्विति। पुरुषगताज्ञानापेक्षया अन्यद्विषयमतमज्ञानं किं विषयावरणार्थमुपेयते, किं वा शुक्तिरजतादिविक्षेपोत्पत्त्यर्थम्। नाद्य इत्याह- नयनपटलवदिति। नयनगतकाचादिवदित्वर्थः। न द्वितीय इत्याह-न तदतिरे- केणेति। विषयगताज्ञानाभावेऽपि वक्ष्यमाणविधया विक्षेपोत्पत्तिसम्भवादिति भावः । प्रमाणाभावोऽसिद्ध इति शङ्कते-न चेति। न सम्भवतीति। पुरुषगताज्ञानस्य शुक्त्याद्यवच्छिन्नचैतन्ये सत्त्वाभावादिति भावः । पुरुषगतस्यैवाज्ञानस्य विषयगत- विक्षेपोपादानत्वे दोषमाह-तत्सम्भवे वेति। पुरुषगताज्ञानस्य विषयगतविक्षेपपरि- णामित्वं तच्छब्दार्थः । न सम्भवतीति। विषयगताज्ञानस्यानभ्युपगमात् पुरुषग- ताज्ञानस्य च आप्तोपदेशजन्यपरोक्षज्ञानेन निवृत्तत्वाच्चेति मावः । आद्यदोषं परि- हरति-वाचस्पतिमत इति। शुक्तिरजतादिविक्षेपस्याज्ञानपरिणामत्वपक्षे अज्ञा- नस्य विपयचैतन्यगतत्वं वक्तव्यम्। तस्याज्ञानपरिणामत्वानङ्गीकारपक्षे तु तस्य वि- षयचैतन्यगतत्वं नापेक्षितमिति भावः । दार्टान्तिके ब्रह्मपदं शक्त्याद्यवच्छिन्नचैत- न्यरूपब्रह्मपरं, न तु पूर्णबह्मपरम्। अवच्छिन्नचैतन्यस्थैव शुक्तिरजताद्यघिष्ठान- त्वोपगमादिति भावः । विपरीतपरिमाणरूपो विक्षेपो न सम्मवतीति द्वितीयदोषं प-

अद्वैतमञ्जरी ।

मते सर्वस्य प्रपञ्चस्य जीवाश्रिताज्ञानविषयीकृतब्रह्मविवर्त- त्वेन तद्रच्छुक्तिरजतादेः पुरुषाश्रिताज्ञानविषयीकृतब्रह्मवि- वर्तत्वापपत्तेः । परोक्षवृत्त्या एकावस्थानिवृत्तावपि अवस्था-

रिहरति-परोक्षवृत्त्येति। परोक्षज्ञानात् अज्ञाननिवृत्तिर्यथा अनुभृगते, तथा उ- दान्हतम्थले सत्यपि परोक्षज्ञान विपरीतपरिमाणोत्पत्तिरनुभयते। तथा चानुभवद्वया- नुरोधेन पुरुषाश्रितम्यैवाज्ञानम्य विषयावारकम्य एकदेशः परोक्षज्ञानेन निवतते, एकदेशान्तरमनुवर्तत इति कल्प्यते। न त्वज्ञानद्वैविध्यमभ्युपगम्यते। गौरवादिति भा- वः । अवस्थान्तरेणेत्यनन्तरं पुरुषाश्रिताज्ञानस्यैवेति शेपः। वस्तुतम्तु परोक्षज्ञानम्या- ज्ञाननिवतकत्वमतेऽषि प्रतिबन्धरहितमेव परोक्षज्ञानमज्ञाननिवर्तकम्। प्रकृते च भ्र मानुरोधेन दूरत्वादिकोपप्रतिबद्धत्वादाप्तवाक्यजन्यमवि ज्ञानं पुरुषगताज्ञाननिवर्तकं न भवति। अनो न विपरीतपरिमाणोत्पत्त्यनुपपत्तिशङ्कावकाशः । न च तथाम- त्याप्तोपदेशानन्तरं 'दूरस्थवृक्षगतपरिमाणनिकोषं न जानामी'त्यनुभवापत्तिरिति वाच्य- म्। सत्तानिश्चयरपपरोक्षज्ञानस्य सत्यपज्ञाने तदनुभवप्रतिबन्धकत्वापप्री ! न च प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमस्य प्रतिबद्धपरोक्षपरमायां व्यभिचार इति वा- च्यम्। अप्रतिबद्धत्वम्य प्रमाविशेषणत्वोपपत्तेरिति बोध्यम्। एवमप्रतिबद्धप्रमा- मात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियममनुसृत्य तदव्यभिचाराय परोक्षज्ञानम्याज्ञाननिवर्तक- त्वमुपपादिनम्। इदानीं तथा नियमो नाम्ति। कि तवप्ननिवद्ापरोक्षानमेवालान- निवनकम्। अतो न परोक्षज्ञाने व्यभिचारशङ्कनि मतमवताग्यति-अपरं त्विति। लोके घटादेमदादिपरिणामत्वस्य प्रसिद्धत्वात तद्वन शुक्तिरजतादेरपि परिणामत्वं सिध्यति। तत्परिणामि चान्वयव्यतिरेकाम्यां परिशेषमहकृताभ्यामज्ञानमेव मिच्य- नि। शुक्त्यादे: प्रातिभासिकर जतादिपरिणामित्वासम्भवादज्ञानम्य च विषयचतन्यग-

दते। अनम्तदुपपत्त्यान्जस्यानुरोधेन विषयगतमेवावस्थारूपमज्ञानमास्थेयं, न तु पुरुषगतमप्यवस्थारूपम्ञानान्तरम्। वैयर्थ्यात् मानाभावाच्चेति भावः। यद्पि पुरुपा- श्रितम्याप्यज्ञानस्य पुर्षमपरित्यज्यैव दषिप्रभान्यायेन वृत्तिद्वारा बहिनिर्गत्य विप- चैतन्यमाश्रितस्य रजताद्विपरिणामित्वमुपपद्यने, तथापि सा उपपत्तिनाअ्ष-

सिद्धान्तलेशसंग्रह सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १५१

वकुण्ठनपटवद्विषयगतमेवाज्ञानं तदावरणम्। न च तथा- सति अज्ञानस्यान्तःकरणोपहितसाक्ष्यसंसर्गेणततः प्रका- शानुपपतत्तिः, परोक्षवृत्तिनिवर्त्यत्वासम्भवश्च दोष इति वा-

तत्मंसृष्टमूलाज्ञानस्यैव 'शक्तिमहं न जानामी'ति प्रकाशो- पपनेः शुक्त्यादेगपि भृलाज्ञानविषयचतन्याभिन्नतया तद्वि- पयत्वानुभवाविरोधात विवरणादिषु मूलाज्ञानसाधनप्रसङ्ग एव 'इदमहं न जानामी' ति प्रत्यक्षप्रमाणोपदर्शनाचच ।

सी। मृलाज्ञानवदवस्थाज्ञानस्यापि निष्क्रियत्वंन प्रभान्यायानवतारादित्यभिप्रेन्य परिणामोपपत्त्याञ्जस्यादित्युक्तम्। तथासतीति । विपयावारकाज्ञानम्य वि पयगतत्व्रे मनीत्यथः । ततइति पञ्चमी । साक्षिणः इत्यर्थः । असम्भवश्चेति। परोक्षवृत्तेविषयदेश निर्गमनाभावादिति भावः । आद्यदोषं परिहरति-अवस्था- रूपाज्ञानस्यति। शुक्ति न जानामीत्याद्यनुभवस्य नावस्थाज्ञानं विपयगतं वि- पथः, किं तु मूलाज्ञानम्। तम्यैव साक्षिसंसृष्टत्वादित्यर्थः । ननु, मूलाज्ञानस्य ब्रह्मविषयकत्वात् कर्थं तम्य शुक्तिविषयकत्वानुभवस्सम्भवति, अवस्थाज्ञानस्य वा क-

तुल्यमुत्तरमित्यभिप्रेत्याह-शुक्त्यादेरपीति। अभिन्नतयेति। जडमातम्य मलाज्ञानवविषयचैतन्येऽध्यस्ततया शुक्त्यादेरपि तत्तादात्म्यरूपं तदभिन्नत्वमस्तीति भावः । 'शुक्ति न जानामी 'त्यनुभवस्य मूलाज्ञानविषयकत्वे विवरणादिसम्म- निमाह-विवरणादिप्विति। ननु, मूलाज्ञानसाधनप्रकरणे 'अहमज्ञ' इत्या- कारो योऽनुभवः प्रदर्शितः, स एव मूलाज्ञानसाधकः । 'इदमहं न जानामी'- त्यनुभवस्तु अवस्थाज्ञानविषयक एव। न च प्रकरणविरोधरशङ्कनीयः । शुक्ति- रजनादिलक्षणपरिणामोपपत्तये अवस्थाज्ञानस्यापि साधनीयत्वेन मूलाज्ञानसाध- नप्रकरणेऽपि प्रसङ्गात् तत्साधनोपपत्तेः, यथा 'इद न जानामी'त्यनुभवः तत्त- द्विषयावच्छिन्नचैतन्याज्ञानगोचरः, एवम् 'अहमज्ञस्तत्वं न जानामी'त्यनुभवो मृ- लाज्ञानगोचर इति दष्टान्तविधया मूलाज्ञानसाधनप्रस्तावेऽपि विषयविशेषालिङ्गि ताज्षानानभनप्रदर्शनोपपत्तेश्र। तस्मादिदं न जानामि, शुक्ति न जानामीत्याद्य-

११२ अद्वैतमझ्जरी ।

अहमज्ञ इति सामान्यतोऽज्ञानानुभव एव मूलाज्ञानविष- यः । 'शुक्तिमहं न जानामी'त्यादिविषयविशेषालिङ्गिताज्ञा- नानुभवस्त्ववस्थाज्ञानविषय इति विशेषाभ्युपगमेऽप्यवस्था- वस्थावतोरभेदेन मूलाज्ञानस्य साक्षिसंसर्गाद्वा साक्षिवि- षयचैतन्ययोः वास्तवैक्याद्ा विषयगतस्याप्यवस्थाज्ञानस्य साक्षिविषयत्वोपपत्तेः। परोक्षज्ञानस्याज्ञानानिवर्तकत्व्रेऽपि

युक्ताननुभवनिबन्धनभ्रान्तित्वोपपतेः अपरोक्षज्ञानस्यैवाज्ञा- ननिवर्तकत्वनियमाभ्युपगमादित्याहुः॥ ननु, नायमपि नि-

नुभवानां मूलाज्ञानविषयकत्वे प्रमाणाभावादवस्थाज्ञानविषयकत्वस्थैव तत्साधनार्थ- तया वक्तव्यत्वाञ्च विषयगतत्वे सिद्धे साक्षिससगाभावात् न तदनुभवस्संभवतीत्या- शयवतीं शङ्कामनुनदति-अहमज्ञ इतीति। विषयगनाज्ञानस्य साक्षिणा सह साक्षात्सम्बन्धाभावेऽपि परम्परासम्बन्धसम्भवात् न तदनुभवानुपपत्तिरिति परिहर- ति-अवस्थावस्थावतोरिति। अभदेनेति। तादात्म्यमभेदः । तथ। च साक्षिसं- सृष्टमूलाज्ञानावस्थात्वाद्विषयगताज्ञानस्य मूलाज्ञानद्वारा साक्षिसंसर्ग इत्यर्थः । साक्षीति। साक्षिचैतन्यस्यावस्थाज्ञानाश्रयविषयचैतन्यस्य च वस्तुत एकत्वाद्द- स्तुतम्साक्ष्यभिन्नवैतन्याश्रितत्वं साक्षिणा सह विषयगताज्ञानस्य संसर्ग इत्यर्थः । यहुक्तं परोक्षवृत्तिनिवर्त्यत्वं विषयगनाज्ञानस्य न सम्भवति। परोक्षवृत्तेनिर्गमनाभा- वात्। तथा च प्रमामात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमो न सम्भवति। परोक्षवृत्तौ व्यभि- चारादिति, तन्न । परोक्षज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वानुपगमेन तथानियमानभ्युपगमात्। तथानियमे ह्यम्युपगते परोक्षवृत्तौ व्यभिचारो दोषो भवेत्। ननु. तर्हि 'शा- स्त्रार्थ न जानामी'त्यनुभूताज्ञानस्य तदुपदेशानन्तरं तन्निवृत्त्यनुभववरोध इति, नेत्या- ह-परोक्षज्ञानस्योति। तत इति। परोक्षज्ञानादित्यर्थः। भ्रान्तित्वापपत्तेरिति। न चात्र वाघकाभावात् कर्थ भ्रान्तित्वकल्पनमिति वाच्यम्। विषयगताज्ञानापेक्षया पुरुषगतानन्तावस्थाज्ञानान्तरकल्पनागौरवस्व बाधकस्य सत्त्वादिति भावः । क-

सु परोक्षज्ञानसाधारणप्रमाणज्ञानमात्रस्य। अतो न परोक्षज्ञाने व्यभिचार इत्येव-

सिद्धान्तलेशसंत्र हे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः।

यमः । अविद्याहङ्ारसुखदुःखादितद्धर्म प्रत्यक्षत्याज्ञाननिवर्त- कत्वानभ्युपगमादिति चेत्, न। अविद्यादिप्रत्यक्षस्य साक्षिरूप- त्वेन वृत्तिरूपापरक्षिज्ञानस्यावरण निवर्तकत्वनियमानपायात्।। अथ कोयं साक्षीति जीवातिरेकेण व्यवहियते। अ- त्रोक्तं कूटस्थदीपे-देहद्वयाधिष्ठानभूतं कूटस्थचैतन्यं स्वावच्छे- दकस्य देहद्रयस्य साक्षादीक्षणान्निर्विकारत्वाव साक्षीत्युच्य- ते। लोकेऽपि ह्यौदासीन्यबोधाभ्यामेव साक्षित्वं प्रसिद्धम्।

काराभिप्राथः । तद्धर्मेति। तच्छव्दोऽहङ्कारपरः। अनभ्युपगमादिति। अ- विद्याहङ्कारादीनां स्वसत्ताकाले भाननियमेन तेषामावरणानङ्गीकारादित्यर्थः । नि- यमस्य सक्काचं वदन् परिहरति-नेति।

निर्दिष्टः। सुखादिघर्मिणहङ्कारम्यैव लोके जीवत्व्रप्रसिद्धेः। तथा च योऽय जीवभिन्न- स्साक्षी व्यवहियते, स नाम्ति। मानाभावादित्याक्षिपति-अथति। यम्साक्षी जीनतिरे- केण व्यवहियते,अ्षं क इति सम्बन्धः। किंशब्द आक्षेपार्थः। मानाभावोडसिद्ध इत्याश- येनाह-अत्रोक्तामीत। साक्षादीक्षणादिति। अपरोक्षतया दष्ट वादित्यर्थः ।वर्वि कारत्वाच्चति। ननु, द्रष्टृत्वं दाष्टक्र।कर्तृत्वम्। निर्विकारत्वं च कर्तृत्वािविका- ररा हतमम्। तथा च तयोः परम्परविरोव इति चेतु, न। दृष्टिम्वरूप एव कु टस्थे तत्कर्तृत्वम्य 'साक्षाइ्गष्टरि संज्ञाया'मिति सूत्रानुसारेण साक्षिशब्दान प्रती- तस्य सवितरि प्रकाशात्मके प्काशत इति प्रकाशकर्तृत्ववद्ठपचारमात्रत्वात सा- क्षात्पदात् द्रष्टर्यर्थे इनिप्रत्ययो भवति साक्षिपदस्य संज्ञात्व इति सूत्रार्थः । ननु, साक्षिपदात् साक्षिलक्षणं बोह्धत्वमात्रं प्रतीयते, न तु निर्विकारत्वरूपमौदासीन्य- मपि। तत् कथं साक्षिउक्षणे निर्विकारत्वमपि प्रक्षिप्यते, तत्राह-लोकेऽपि ही- ति। अपिशब्दव्परूयानमतधारणम्। तच्ब ओदासीन बोहत्वयोः प्रत्येकं ल० क्षणत्वशङ्काव्यवच्छेदार्थम्। हिशब्दव्यारूयानं प्रसिद्धपद्रम्। लोके हि द्वो-

वति, स साक्षीत्युच्यते। अतः उदासीनत्वविशेषणमात्रश्यकम्। औशसीनमात्र- मुक्तविवादस्थल स्तम्भादेरप्यस्तीति तद्वारणाय बोद्धत्वावेशेषणमिति मन्तव्यम् । २०

१५४ अद्वतमख्जरी ।

यद्यपि जीवस्य वृत्तयः सन्ति देहद्यभासिकाः, तथापि सर्व- तः प्रसृतेन स्वावच्छिन्नेन कूटस्थचैतन्येन ईषत् सदा भास्य- मानमेव देहद्यं जीवस्वरूपचैतन्यप्रतिबिम्बगर्भादन्तःकरणा- द्विच्छिद्यविच्छिद्योद्गच्छा्विर्वृत्तिज्ञ नैर्भास्यते। अन्तरालका-

स्थूलमूक्ष्मात्मकदेह द्वयावच्छिन्नं स्वावच्छेदकवेहद्यावभासकं चैन्ंसा्षीति यदुक्तं, न तत् सम्भवति। तथाभूतचैतन्ये मानाभावात। न च तदभावे देहद्वयावभासासिद्धिरिति वाच्यम। प्रकाशात्मकान्तःकरणवृत्तिभिरेव तत् सिद्धेरिति मत्वा शङ्कने-यद्यपीति। जीवपदमहङ्कारात्मकान्तःकरणपरग । नित्यचैतन्यस्यानङ्गीकारपक्षे जडाहङ्कारातिरिक्तजीवाभावात् वृत्तीनामन्तःकरणप- रिणामतायाः 'कामम्सङ्कल्प' इत्यादिश्रुरतिसिद्धत्वाच्चेति बोध्यम्। वृत्तीनां दीपा- दिवत् प्रकाशात्मकत्वेऽपि तासां जडत्वाद्देहद्वयावभासकत्वं न भवति। स्वप्रका- शनित्यचैतन्याम्युपगमे तु तत्प्रतिबिम्वयुक्तानां तासां देहद्वगानुभवरूत्वं स- म्भवति। अतम्तादृशचैतन्यमुपेयमित्यभिप्रायेणाह-तथापीति। कि च वृत्तीना मन्तरालदशासु देहद्वयम्याम्पष्टं मानं, देहद्वयगोचरवृत्तीनां सद्भातकाले त्वहंकर्ता स्थूलोऽहमित्यादिरूपेण स्पष्टं भानमित्यनुभवसिद्धम्। तत्राम्पष्टभानोपपत्तये वृ- ततिज्ञानातिरिकं नित्यसाक्षिचैतन्यमुपेमित्याशयनाह-सर्वतः प्रसटतेनेति। व्याप्तेनेत्यर्थः। देहद्वयं कूटम्थचैतन्येन ईषन सदा भाम्यमानमेव वृत्तिज्ञानै- स्स्फुटनवभाम्यत इति सम्बन्धः । जीवचैतन्यरूपो यः प्रतिबिम्बः, तद्गर्भात्तद्युक्ता- दित्यर्थः । अनेनान्तःकरणप्रतिबिम्बो जीवः,f, म्वचैतन्गरूपः कूटम्थम्साक्षीति जी- वसाक्षिणोर्मेदो दशितः। यथा अपनिनप्तादयःपिण्डादुद्गच्छन्तो विप्पुलिङ्गाम्साम्न य एवोद्गच्छन्ति, एवं चतन्थप्रतिबिम्बोपेतादन्तःकरणादुत्पद्यमाना वृत्तयोि त- त्प्रतिबिम्बगर्भा एवोत्पद्यन्ते। अतस्तासां देहाद्यनुभवरूपत्वं सम्भवतीति सूच- विनुमन्तःकरणम्य प्रतिबिम्बगर्भत्वमुक्तम। जाग्रदवम्थायां देहद्वयम्य साक्षिचैतन्य- मात्रादम्पष्टतया भानावसरं दर्शतितुं वि्छिद्यविच्छिद्ेत्युक्तम। तमेवावस रंम्पष्टमाह-अन्तरालकालेप्विति। तुशबदस्य व्याख्यानमेवकारः । देहद्वयं वृत्त्य- भावैम्सह अवमास्यत इति सम्बन्धः । वृत्त्यभावैरित्यम्य वृत्तीनां ध्वंसैरित्यर्थः । उप- लक्षणं चैतत्। वृत्तीनामुन्पत्तिभिधृतिमेदैश्र् संहत्य्थः । अयं भावः-नित्यचतन्यान- म्युपगमे वृत्युत्पत्तिविनाशनड्ेदादेग्परोक्षया मानं म म्यान। स्वोत्पत्तिविनाशयो-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः ।

लेषु तु सह वृत्त्यभावैः कूटस्थचैतन्येनैव भास्यते। अत एवाहंकारादीनां सर्वदा प्रकाशसंसर्गात्संशयाद्यगोचरत्वम्। अन्यज्ञानधाराकालीनाहंकारस्य 'एतावतं कालमिदमइं प- शयन्नेवास'मित्यनुसन्धानं च । न च कूटस्थप्रकाशिते कथं जी- वस्य व्यवहारम्मृत्यदिकमिति शङ्क्यम्। अन्योन्याध्यासेन रस्वग्राह्यत्व्रासम्भनातृ वृन्िगोचरापरोक्षवृत्तीनां निरसिप्यमाणनया र्ववृध्यन्तर ग्रह्यत्वासम्भवाच्च। तम्मात् वृत्तिनाशाद्विमाक्षितगापि नित्यचैतन्गमपेरणमति । अत्रेव उपपस्पन्तरं दर्श नि-अत एवेति। नित्यवैनन रूपमाक्षिसन्भ् वा- देवेत्यर्थः। अहङ्कारपाणशरीरदीनां योग्गतदर्ममुखद खादानां न सदाहङ्कारा- दिमत्ताकाले संश ॥ा :निवृत्ति उक्षणफ उभाकत्वं तावदनुभवमिद्धन न हि कक्षाचदपि अहमामंन वा, अहं वोन वा, अहं प्राणिमि न वा, अह ब्राह्मणो न वत्यािप्रकारणाह- क्वारादिसत्तासंशयः कम्गचिदप्पम्ति। तञ्व षां सदाप्रकाशसंसगी बिना न सम्भवति। घटादीनां प्रकाशसंसर्गदशायामेव संशयाद्यगोचरत्वदर्शनात्। सदा प्रकाशसंसर्गगि- त्वमहङ्काराद्ट्रीनां जन्यज्ञानपक्षे न सम्भवति। तेषामुत्पत्तिविनाशवत्त्तात् क्रमि- कत्वात् प्रायेण बाह्यविषयगोचरत्वाच्च। तम्मादहङ्कारादीनां सदा संशयाद्य- गोचरत्वनिर्वाहाय तेषां सदा साक्षिचैतनगरूपप्रकाशसंसर्गो वाच्य इात भावः । साक्षिसन्भावे उपपत्त्यन्तरमाह-अन्यज्ञानेति। अहङ्कारग्रहणं धारान्तर्गनवृ- त्तीनामप्यपलक्षणम्। नित्यानुमवरूपमाक्ष्यनङ्गीकारे दिव्यमङगलश्री कृष्णमुर्तिगोचर- वृत्तिसन्ततिकालीनाहमर्थम्य तन्कालीनवृत्तीनां च तत्काले जननुभवासम्भवेन संस्कारासम्भवाहुनारत्रानसन्धान न म्यात्। न हि घाराकाले अहङ्कारगोचरो वा, प्रयेकं वृत्तिगोंचरो वा जन्यानुभवम्सम्भवति। धारानिच्छेदप्रसङ्गान वृ- त्तिसन्ततेरिच्छाघटितसामय्रीकत्वेन तद्विच्छेदासम्भवाच्च। तम्मादन्यज्ञानधार- कालीनाहमर्थादिसाक्षितया नित्यानुभवो वाच्य इति भावः। अनसन्धानं चे ति। सङ्गच्छत इति शेपः । ननु, साक्षिचैतन्येनानुभताहमर्थतद्गृत्तीनां कथ- 'महं पश्यन्नेव्रासमि' ति स्मरणं जीवस्य सम्भवति। अहमर्थभूतप्रतिबिम्नजीवापे क्षया चिम्बभूतम्य कृटम्थचैतन्यात्मकसाक्षिणो भिन्नत्वात्। अन्भनुभूनेडर्थे अ- न्यम्मरणायोगादिति शङ्कते-न च कटस्थति स्वेन रवनादान्म्यापन्नेन वा- नभतेर्ये स्वम्य स्मरण भवनीत्यङ्गीकारान्नातिप्रसङ्गः। न हि देवदत्तयन्दत्त- जीवयोः परम्परं तादात्म्यमस्ति। येन देवदत्तानुभूनेडर्ये यज्ञदत्तन्य म्मरणप्रस- ङ्ग इति दोषो भवेदित्याशयेन परिहरात-अन्यान्याध्यासेनेति। तादा-

१११ अद्वैतमसरी ।

जीवेकत्वापत्या कूटस्थस्य जीवान्तरङ्गलवात्। न च जीव- चैतन्यमेव साक्षी भवतु, किं कूटस्थेनेति वाच्यम। लौ- किकवैदिकव्य वहारकर्तुस्तस्योदासीनद्र दृत्वासम्भवेन 'साक्षी चेता के वलो निर्यणश्चे ति श्रुत्युक्तसाक्षित्वायोगात्।'तयोरन्यः पिपलं स्वाद्रत्ति अनश्नन्नन्यो अभितरशीती'ति कर्मफलभो- क्तृजी.दुदासनिप्रकाशरूपस्य साक्षिण. पृथगाम्नानाचेति।

त्म्याध्यासेनेत्यर्थः । जीवस्य कूटस्थे कल्पितन्वम्य प्रागेव निरूपितत्वादिति भा- वः। न चैवमपि सर्वदेहेषु साक्षिण एकत्वाद्देवदत्तसाक्षिणानुभूतदेवदत्ताहक्कारा-

तथा तदेकत्वापत्ते-सत्गदिति वाच्यम्। देहद्व'रूपावच्छेदकभेदेन तत्तज्जीव- तादात्म्यापन्नस क्षिणो मेदाम्यपगमात्। एवमवच्छेदकभेदेन साक्षिमेदं ज्ञापगि तुमेत स्वावच्छेदकस्येति विशेषणं पूर्वमेव दत्तपिति बोध्यम। नन्वम्तु जीवकूट- स्थनामकं चैनन्गद्वयम। तथापि जीव एव साक्षी किं न म्यादिति शङ्क- ते-न चेति। कि कूटस्थेनेति। कि कूटम्थम्य साक्षत्वेनेत्यर्थः । न तु कूटस्थस्यैवाक्षेपः । तम्य साधितत्वात्। उदासीनस्गैव लोके साक्षित्वम्य प्र सिद्धत्वात् तदनुरोवेन श्ुन्यनुरोधेन च कूटम्थम्गैव साक्षिन्तं, न नीवस्येति परिहरति-लौकिकेति। साक्षिणो लक्षणमाह श्रतिः-चेता केवल इति। चेना बोद्धा। केवल: अकर्ना उदासीन इ यावन्। 'ज्ञानादिगुणक आत्मे'ति वैशेषिकादिमतं श्रुतिः स्वयमेव निराकरोति-निर्गणश्रेति : 'मध्यमपरिमाणम्म- क्रिय आत्मे'ति दिगम्बरमतनिशासार्थश्चकारः । निष्क्रियश्रेत्यर्थः । साक्षिणो जी वान् विन्नत्वे श्रुनिमप्याह-तयोरन्य इति। जीवकटम्थयोर्मस्ये कूटम्थादन्यो जीव: पिप्पलं कर्मफलं स्वाहु यथाभवति तथा अत्ति भुङ्क्े। शरीरम्याश्वत्थवृक्ष- त्वेन निरूपितत्वात् कर्मफलस्य पिप्पलत्वेन रूपणमिति द्रष्टव्यम्। स्वाद्वत्ती- ति विशेषणं पुण्यफलामिप्रायम । जीवादन्यः कूटम्थः अनश्नन् अशनं कर्म- फलभोगमकुर्वअ्मिचाकशीति अभि आभिमुर्येनापरोक्षतया चाकशीति बुद्या- दिसाक्षितया प्रकाशन इति यावत्। अत्रानश्नन्नित्यनेन भोक्तृत्वे निषिद्दे स ति कर्वृत्वमपि निषिद्धं मवति। तथा चानश्न्नभिचाकाशीतिपदाम्यां उदासी- नसें सते बोडतरूं साक्षित्वं प्रदर्शितनित्वर्यः ॥।

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याखयाने प्रथमपरिच्छेदः । १९७

नाटकदीपेजपि नृत्तशालास्थ पिद्ृष्ान्तेन साक्षी जीवा- द्विविच्य दर्शितः । तथाहि-नृत्तशालय्थिनो दीप प्रभुं सभ्यांश्र नर्तकीम। दीपयेदविशेषेण तदभावेऽपि दीप्य ।।' तथा चिदाभासविशिष्टाहंकाररूपं जीवं विषयभोगसाकल्यवै- क याभिमानप्रयुक्तर्षविषादव वात् नृत्ताभिम,निप्रभुतुल्यं तत्परिसरवर्तित्वेऽपि तद्राहित्यात् सभ्यपुरुषतुल्यान् विषयान् नानविधविकारान् नर्तकीतुल्यां धियं च दीपयन सुषुदया-

कूटम्थदीपे निरुपितम्माक्षी, अन्यत्रापि दष्टान्तविशेषपूर्वकं सुर्पाप्तसाधारणो निरूपपित इत्याह-नाटकदीपेऽपीति। दष्टान्तनतिपादकं तत्रत्यक्षांकं पठति-नृ त्तशालास्थित इात। प्रभुं नृत्ताभिमानिनं,सभ्यान् तत्परिमरवर्तिनः। अविशेषणेति। दीपो हि वृद्धिं प्राप्य प्रभुं प्रकाशयति, मध्यमावम्थां प्राप्य सभ्यान्,ततो निकृष्टाव थां प्राप्य नर्तकीमिति प्रकाश्यतारतम्यानुसारेण वृद्यादिप्रकारं प्राप्य न दीपयेन, कि तु एकरूपेणैत्र म्थितम्सन् प्रकाशयेदित्यर्थ। इदं च विशेषणं दार्टान्तिके निर्विकारम्य कूटम्थम्य साक्षित्वज्ञापनार्थमिति मन्तव्यम।तदभावेऽपीति। प्रभुमभ्याद्भावडपी- त्यर्थ: । अहङ्कारः प्रभु, सभ्या विपयाः, नर्तकी मतिः, तालादिधारीण्यक्षाणि, दीप- स्साक्ष्यवपासक इति दर्ष्टान्तिकसङ्गाहकं क्लोकं मनम निधायाह-तथेति। जीवम्य नृत्ताभिमानिप्रभु ुल्यत्वकल्पनाप्रयोजकं साम्यमाह-विपयोत। नृत्तसाकल्यवैक- ल्यपयुक्तहर्षादिमत्वं प्रभोरभिमानिपदेन सचितम्। यथा सभ्याः प्रमुपरिसरवर्तिनः, तथा रूपादयो विपया: जीवपरिसरवर्तिनः । तथा च विषयाणां सभ्यसाम्यात् सभ्यत्वकल्पनं युक्तमित्याशयेनाह-तत्परिसरवर्तित्वेऽपीति। तत्पदं जीवपरम्। ननु. जीवपारसरवर्तिनामपि विषगाणां जीववत् प्रभुतुल्यत्वमेव कुतो न कल्न्यन इत्याशङ्कय तत्प्रयोजकाभावादित्याशयेनाह-तद्राहित्यादिति। प्रभुतुल्यत्वक- ल्पकहर्षविषादादेरभावादित्यर्थः । यद्वा विषयाणां सम्यपुरुपसाम्यमाह-तद्रा- हित्यादिति। बुद्धेर्नतकीसाम्यमाह-नानाविधेति। यथा तालादिधारिणः पुरुषाः नर्तकीमनुवर्तन्ते, एवमिन्द्रियाण्यपिधियमनुवतन्त इत्यनेन साम्गेन इन्द्रियाणां तालादि- धग्पुरुषसाम्यं श्रोकोपात्तं घियं चेत्यत्र च शव्दार्थः । जीवादीनामवमासकम्साक्षी दीपतुल्य इति चरमपादार्थः। तं संग्रह्धातति -- दीपयन्नित्यादिना। प्रकाशयन्नित्यर्थः ।

११८ अद्वैतमझ्ञरी ।

दाव इंकारद्यभ वेऽपि दीयमान: चिदाभासनिशिष्टाहंकार- रूपजीव भ्रमाधिष्ठानकूटस्थचैतन्यात्मा साक्षीति। एवं जीवा- द्विवेचितोऽयं साक्षी न ब्रह्मकोटिराप,किं त्वस्पृष्टजी वेश्वरवि- भागं चैतन्यमित्युक्तं कूटस्थदीपे॥। तत्त्वप्रदीपिकायामपि मायाशबलिते सगुणे परमेश्वरे 'के-

दीपगन्नित्यनः प्राक् जाग्रदादाविति शेषः। नाटकढीपे निरूपितम्साक्षी कूटम्थदी- पोक्तकूटम्थ एव, नान्य इत्याशयनाह-चिदाभासविशिष्टेति। कूटम्थदीपे हि जीतभ्रमाधिष्ठानभूतकूटम्थचैतन्यं जीवादेरवभासकमित्युक्तम। नाटकदीपे च चिद्दा- भासविशिष्टाहङ्कारं जीवं कल्पयित्वा तदवभासकं नैतन्यं साक्षीत्युक्तम। तनश्च तत्रोक्तकूटम्थ एनात्र माक्षीत्यवम्यते। अन्तःकरणप्रतिबिम्बरूपजीवाघिष्ठानत्वन- दवमासकत्वादिनिर्देशसाम्यात्। तथा च नाटकदीपेऽपि नृत्तशालाम्थदीपटष्टान्तेन साक्षी जीवाद्विचिच्य दर्शित इति पूर्वग्रन्थे 'कूटम्थदीपे यम्साक्षी जीवात् मेदेन द्शितः । स एव नाटकदीपेडप ततो मेदेन दशितः' इति विवक्षितार्थम्सिद्ध इति भावः। साक्षी यथा जीवकोटिर्न भवति, जीवम्य उदामीनत्वाभावात्। तथा ईशरकोटिरपि न भवति। जगत्सृष्टिनियमनादिव्यापारकर्नुम्तस्य उदामीनत्वा- भावात्। ईश्वरम्य परोक्षतया जीवं प्रति वृद्धादिमाक्षितया नित्यापरोक्षसाक्षि रूपत्वामम्मवाच्चत्याशयेनाह- एवं जीवादिति। बह्मपदमीश्वरपरं, न तूदामीनचैनन्यपरम्। कम्तहिं माक्षीति पृच्छति-किं त्विति। उत्तरम-अस्पष्टेति। उक्तमिति। 'इति शैवपुराणेषु कृटम्थः प्रविवेचिनः । जीवेशन्वादिरहितः केवलम्स्व- प्रभिशिनः' ॥ इति श्रोकेनेनि शेषः। जगद्वपत्वमादिपदार्थः। केवल उदासीनः शिव रशुद्ः । परमात्मेत्यर्थः । ईश्वरत्वादिधर्मरहितश्िदात्मैवान्यत्रापि साक्षित्वेनाक्त इति संवादार्थमाह-तत्त्वप्रदीपिकायामपीति । सर्वेषां जीवानामन्तःकरणगतचित्मति- चिम्बात्मकानां प्रत्यग्भतमधिष्ठानतय आन्तर म्वरूपं विशुद्धं जीवत्वेश्वरत्वजग- दूपत्वरहितं ब्रह्म जीवाद्रेदेन तत्तजीवाधिष्ठानत्वादेव तत्तज्जीवतादात्म्यापत्या प्रति- शरीरं प्राप्तभेदं सत् साक्षीति प्रतिपद्यते। इति शब्दः प्रकारवाची सन् साक्षित्व ह। तथा च साक्षित्वं प्रतिपद्यते । परमेश्वरम्यव कश्रिद्पमेदः लक्षी नाम। कनः, देवत्वादिश्रुनेः। न त्वीश्वरविलक्षण साल्षी। देवत्वादिश्रुतिषविरोधा- दित्येवकारार्थः । देवत्वादीत्यादिपदेन सर्वभतान्तरात्मत्वादिधर्मा ग्रह्यन्ते। ए-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यारयाने प्रथमपरिच्छेदः । १५९

वलो निर्गण' इति विशेषणानुपपत्तेः सर्वप्रत्यग्भूतं विशुद्धं ब्रह्म जीवाद्गेदेन साक्षीति प्रतिपद्यते, इत्युदितम्। कौमुद्यां तु 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभू- तान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्यणश्रेति देवत्वादिश्रुतेः परमेश्वरस्यैव रूपभेद:

तहुक्तं भवति-देवत्वादयो धर्माः श्रुतिम्मृत्यादिपु परमेश्वरवर्मत्वेन प्रसिद्धा इति नान्यम्य साक्षित्वम्। देवत्वाद्विश्रवणविरोधान्। यद्यपि देवत्वं हिरण्यगर्भेन्द्रा- दिजीवसाधारणं, तथापीतरधर्माणामीश्वरासाधारणत्वाद्देवत्वमपीश्वरगतमेव आ्रह्यमि ति भावः। परमेश्वरस्य शिवविष्णात्मना प्राप्तं भेदं निराचष्टे-एक इति। विम्बमूतम्य परमेश्वरम्य मूर्तिभेदेन शिवविष्णुमंज्ञा, न त्वीश्रभेदोऽम्तीत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं-'शाश्वतं शिवमुच्युतम'ति। अच्युतपदम्य विप्णौ रूढ- त्वात्। 'आवयोरन्तरं नाम्ति शब्दैरर्थैर्जगत्पते'। इत्यादिम्मृतयऽप्यत्र श- तशो द्रष्टवयाः। श्रृतौ सर्वमूनोप्त यननतरं वर्तत इति शेषः । तथा च स्मृति :- 'इश्वरम्मर्वभृतानां त्द्देशडर्जन तिष्ठती'त। ताह किमिति सर्वेषां नोपल- भ्यते, तत्राह-गूढ इति। तथा च म्मृतिः-'नाहं प्रकाशस्सर्वस्य योगमायासमावृ- तः । 'इति । श्रीकृप्णोऽत्राहंशब्दार्थः । प्रकाशः प्रकाशमान इत्यर्थः । परमात्मनो भृतेपु अवम्थानाम्युपगमेऽधिकरणभेदात्तम्यापि भिन्नव्वशक्का स्यात । तां वारयति-व्यापाति। व्यापित्वेऽपि नभोवत वम्तुतो जीवभिन्नत्वं वार- यति-सर्वयतान्तरात्मेति। सर्वभूनानां बह्मादिस्तम्वपर्यन्तसङ्गानानामन्त रवस्थित आत्मा सर्वजीवस्वरूप इति यावत्। परमेश्वरस्य कर्मकर्तृजीवाभिन्नत्वे तस्यापि तत्कर्तृत्वं स्यादिति, नेत्याह-कर्माध्यक्ष इति। जीवकर्तृककर्मणां साक्षी, न स्वयं तत्कर्तेत्यर्थः । जीवपरमात्मनोरौपाधिकभेदेन धर्मव्यवम्था सम्भ- वतीति भावः। सवभूतेष्वित्याहिना परमात्मापेक्षया मेदेन भूतानां निर्देशा सस्य सद्विनायत्वमाशङ्कयाह-सर्वभूताधिवास इति । अधि उपरि वसन्त्य- ्मिन् भतानीत्यधिवासः अविष्ठानम् सर्वेषां भृतानामधिवासम्सर्वभूनाघिवासः । न चािष्ठानातिरेकेणारोपितानां पृथक्सत्त्व्रमम्तीति नद्वितीयत्वविरोध इति भावः । न केवलं जीवगतकर्मणामेव साक्षी, किं तु जीवानामपीत्याशयेनाह-साक्षीति।

१६० अद्वतमञ्जरी।

कश्रिजीवमवत्तिनि त्त्योरनुमन्ता स्वयमुदासीनः साक्षी नाम। सच कारणत्वादिधर्मानास्पदत्वात् अपरोक्षो जी- वगतमज्ञानाद्यवभासवंश्र जीवस्यान्तरङ्गः । सुषुप्त्यादौ च कार्य कारणोपरमे जीवगताज्ञानमात्रस्य व्यञ्जक: प्राज्ञशब्दि- तः। 'तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्पारेष्वक्तो न बाह्यंकें च न

अवशिष्टा श्रुनिः प्रागेव व्याख्याता। अनुमन्ता नैरन्तर्येण बोद्धा। स्वयामे- ति। जीवे वसपारवत्यपि स्वय तद्रहितः। रूपविशषे साक्षिलक्षणमुक्त्वा साक्षि- पदं तत्र वर्तयति-साक्षी नामेति। नामपद श्रुतिप्रसिद्धिद्योतकम् । ननु, साक्षी जीवम्यापरोक्षः। तम्याज्ञानान्तःकरणाद्यनुभवरूपत्वाङ्गीकारात्। ईश्वर- स्तु नित्यं परोक्षः । काग्णत्वसवज्ञत्वसर्वनियन्तृत्वादेजीवं प्रव्ययोग्यत्वेन तद्वि।शी- ष्टविम्बचैनन्य रूपेश्वरस्यायोग्यत्वादिंत चेत, न । तस्य रूपविशषत्वाङ्गीकारेणाप- रोक्षत्वोपपत्तेरित्याशयनाह-स चते। न चश्वरस्पैताटशरूपभेदे मानाभाव- इशङ्कनीय: । 'एको देव' इति मन्त्रस्य 'अनश्नन्नन्'ोऽभिचाकशीती' ति म- न्त्रभ ग्य च उदासीने परनेश्वररूपमेदे मानत्वान् कारणत्वादिवर्मास्पदे चेश्वरे सृष्टिवाक्यानां सपानेव मानत्व्रादिति भावः। स च जीदस्यापर क्षोऽन्तरङ्श्चेति सम्बन्धः। उभवत्र हेनुमाह-जीवगतमज्ञानाद्वभासयान्नति। अन्तःकरणतद्द- मसुखदुःखादिसङ्गहार्थमादिपदम। साक्षिचैतन्यमज्ञानाद्यवभासनद्वारा 'अहमज्ञः, 'अहं सृग्वी. दुःगी'त्यादिव्यवहारनिर्वाहकं भवति । अतम्साक्षी जीवस्यान्तरङ्गः। लोके राजादिव्यत्रहारानेविकपुरुष राजान्तरङ्गत्दस्य प्रसिद्धत्वादिति मातः । ननु, सुपुप्यादो साक्ष्म्यान्तःकरणनद्ध तत्यादरुपर तत्वात्तदा चिदात्मनस्साक्षित्वं न स्यात्। तथा च 'तम्यो विलक्षणम्साक्षी चिन्मात्रौऽहं सदा शिव' इत्यादो सुपुप्त्यादावपि तम्य साक्षित्वव्यवहारविरोध इत्यत आह-सुषुप्त्यादों चेति। तेम इति। भोकतादिम्य इत्यर्ष:। तदापि मूलाज्ञानस्य साक्ष्पस्य मत्त्वान्न विगय इने मात्र:।पत्नवरणय रुशोात के सा्षिण सुपुप्त्यत्क्रानत- विप। वाक्यद्वमपि नमाणनित्याशनना-नाझश्दित इते। सुपुप्तिविष- यकशक्ये उक्रान्विविषयकवाक्ये च प्राशशव्देन यथोकसाल्षिण एव प्रतिपा- दिनन्वादिति भाग। ननु सुषुप्युत्करनयपदने'त्यधिकरणे सुपुप्त्यादिविषयकश्रु- विगतनाज्ष शब्दस्व सने-वरत्वमृत वेपतित्वाद्िविशिष्ट परमात्मप्रा्तेपाद कताया उक्त-

मिद्धान्तलेशमंत्र हे सव्यारुपाने प्रथमपरिच्छेदः ।

वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बा- हयं किं च न वेद नान्तरं प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्यातीति श्रुतिाक्याभ्यां सुषुप्त्युत्कान्त्यवस्थयोर्जीवाद्गेदेन प्रतिपादि तः परमेश्वर इति सुषुप्त्युत्कान्त्यधिकरणे निर्णयोऽपि साक्षि- पर इत्युपवर्णितम्। तत्वशुद्धावपि यथेदं रजतमिति भ्रमस्थले वस्तुतः शुक्ति-

स्वात् कथं प्राज्ञशन्दम्य उदासीनेश्वरपरत्वम्। अत आह-तद्यथेति । ट- षन्तवाक्ये बाह्यं रथ्यादिवृत्तान्तम, आन्तरं गृहकृत्यं, पुरुषो जीवः, प्राज्ञः प- रमात्मा, तेन सम्परिध्वक्तः सुपुप्तावुपाधिलयादेकीभावं प्राप्तः, बाह्यं जाग्रत्प्र- पञ्चम, आन्तरं स्वप्नपपञ्चं, किश्चन किश्विपि। उत्क्रान्तिवाक्यमुदाहरति- पाज्ञेनात्मनान्वारुठ इति। अन्वारूढ: अधिष्ठितः उत्सर्जन् वेदनावशा- च्छब्दं कुर्वन् याति शरीरात् बहिनिर्गच्छति उत्क्रामतीत्यर्थः । अवस्थयो- रिति सप्तमी। प्रतिपादित इत्यनन्तरं प्राज्ञ इति शेषः । तथा च या क्याम्यां जीवमेदेन प्रतिपादितः प्राज्ञः परमेश्वर इति निर्णयोऽपि साक्षिपर इ- न्युपवर्णीत कौमुद्यामिति सम्बन्धः। वृहदारण्यकपषठाध्यायो जीवानुवादमात्रर- प., न तदतिरिक्तेश्वरपर इति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तः-'तद्यथा प्रियये'त्यादिवाक्य- योम्मुपुप्त्यवस्थायामुत्क्रान्त्यवस्थायां च पुरुपशव्दितजीवापेक्षया भेदेन परमेश्वरस्य तृतीयान्तप्राज्ञशब्देन व्यपदेशात् न पछठाध्यायो जीवानुवादमात्ररूपः। कि तुतदतिरि- क्श्षरप्रतिपादनपरः। तत्प्रतिपादनं च लोकसिद्ध जीवानुवादेन तस्येश्वराभेदप्रतिपा- दनार्थम्। तथा च वाक्यशेपो दृश्यते-'स वा एष महानज आत्मा योऽयं वि- ज्ञानमय' इति। यो विज्ञानमयो जीवः, स एषः महानात्मा पूर्णः पर्मात्मेत्यर्थ इति तदविकरणनिर्णयः। नन्वस्य निर्णयस्य उदासीनेश्वररूपसाक्षिपरत्वमनुपप- न्नन् । 'स वा एप महानज आत्मे'त्येतदनन्तरं 'एप सर्वेश्वर एष भूताघिपति'रि- त्यादिना तम्य सर्वेश्वरत्वादिगुणजातपतिपादनादिति चेन्, न। ज्ञेयव्रह्मप्रकरणगतम- र्वेश्वरत्वादिवचनस्य स्तुतिमात्रपरत्वादिति भावः । कौमुदीकारमतस्य संवादार्थ मतान्तरमुपन्यस्यति-तत्त्वशुद्धावर्पाति। 'इं रजतमि' निभ्रमस्थले रजताभेदेन प्रतिभासमानोऽपीदमंशः रजतान्तर्भूतो न मवति

१६२ अद्वैतमञ्जरी ।

कोट्यन्तर्गतोऽपीदमंशः प्रतिभासतो रजतकोटिः, तथा ब्र- हकोोटेरेव साक्षी प्रतिभासतो जीवकोटिरिति जीवस्य सुखा- दिव्यवहारे तस्योपयोग इत्युक्त्यायमेव पक्षः समर्थितः॥ केचिदविद्योपाधिको जीव एव साक्षाद्द्रष्टटत्वात्साक्षी। लोकेपि ह्यकर्तृत्वे सति द्रष्टत्वं साक्षित्वं प्रसिद्धम्। तच्चासङ्गोदासी- नप्रकाशरूपे जीव एव साक्षात्मम्भवति। जीवस्यान्तःकरण- तादात्म्यापत्त्या कर्तृत्वाद्यारोपभाक्तेऽपि स्वयमुदामीनत्वात। 'एको देव इति मत्रस्तु ब्रह्मणो जीवभावाभिप्रायेण साक्षित्व-

रजतवत्तस्य बाघाभावात्। नापि शुक्तविवान्तभवनि। तस्य शुकत्यंशवदज्ञानत्वप्र- सङ्गात। अनो यथा इदमंशस्य वम्तुतदशक्तिरूपत्वं, प्रतिभासतो रजताभिन्नत्वग, एवं साक्षिणोऽपि वम्तुगत्या ईश्वररूपमेदत्वं कल्पिनतत्तज्जीवाघिष्ठनरूप्य साक्षिणम्मुखाद्यनुभवितुः 'अहं मुग्वमनुभवामी'त्यादिप्रतिभासतम्नत्तज्जी शाभिन्नत्वम्। अतो जीवस्य सुग्वादिव्यवहारे तम्य सुग्ाद्यनुभवितुः जीवेकत्वमापन्नम्योपयोग इत्यर्थः । अयमेवहति। साक्षिणो वम्तुनोऽपि जीवान्नभीवे तम्य ब्रह्मकोटित्वोक्ति- विरोधात् तम्भेश्वररूपभेदत्वं ततत्वशृदद्धिकाराभिमतमिनि गम्यत इति भाव ।।

दित्यादिना। जीव एव साक्षीति सम्बन्बः। नत्व्रीश्वरम्य रूमदम्सा- भी। तत्र मानाभावाित्येवकारभिप्रायः। जीवम्य सा्षित्वाभ्युपगमे हेतुना- ह-साक्षादृष्ट्ृत्वादिनि। तम्यौदासीन्यं सृचयति-अविद्योपाधिक इति। एतदव प्रपञ्चयितुम् इदमेव साक्षिलक्षणं. नान्यदिति पृर्वोक्त स्मारयति-लोके डपि हीति। पूर्व सङ्गहणोक्तं जीवम्यैव साक्षित्वं प्रपश्चयति-तच्चेति। सा क्षादिति। अविद्याप्रतिविम्वरूपजीवस्य स्वतनसम्भवतीत्वर्थः। अनेन वल्दृप्ताय नीवस्थैव साक्षित्वसम्भवे तदतिरिकम्साक्षी न कल्पनीयः। गौरवादिति सचितम्।

त्म्यप्रयुक्तमेव कर्नृत्वादिकं, स्वतम्त् उदासीनत्वमित्युपगमात्तम्य साक्षित्वं स- म्भवतीत्याह-जीवस्थान्:करणति। नन्वीश्वरस्य साक्षित्वानुपगमे मन्त्रवि- गध हत्यन आह-एको देव दनि मन्त्रत्विति। माक्षी तावजीवस्या

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १६२

प्रतिपादकः । 'द्ा सुपणे ति मत्रः गहाधिकरणन्यायेन जीवे- श्वरोभयपरः, गहाधिकरणभाष्योदाहृतपैद्गिरहस्यत्राह्मणव्या- ख्यातेन प्रकारेण जीवान्तःकरणोभयपरो वेति न कश्चिद्धि- रोध इत्याहुः॥

परोक्ष इत्युक्त्तम्। ईश्वरस्य तृदासीनस्याप्यपरोक्षत्वं न मम्भवति। बिम्बरूप- क्येश्वरस्य जीवादौपाधिकमेदसत्त्वेन जीवं प्रति जीवान्तरचैतन्यस्येवापरोक्षत्वायो- गात्। अतो जीवभावापत्नव्वह्मानिप्रायी मन्त्रगतसाक्षिप्रतिषादकभाग इति भा-

यम। ननु, गृहाधिकरण यथा 'गुहां प्रविष्टावि' ति मन्त्रो जीवेश्वरोभयपरः, तथा 'द्वा सुपर्ण'ति मन्त्रोऽपि जीवेश्वरोभयपर उत्युक्क्कं भाप्ये। तथा च द्वा मु- परणति मन्त्रे 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति वाक्यं जीवविषयम् । 'अनश्न- न्नन्योऽिचाकशीती'ति वाक्यं परभेश्वरविषयमिति पर्यवस्यति। ततश्च जीवस्य साक्षित्वमिति पक्षे ईश्वरस्य साक्षित्वप्रतिपादकेन 'अनश्नन्रन्य' इति मन्त्रभागे- न व्िरोध इत्याशक्कयाह-द्वा सुपणेोि मन्त्र इति। यदा मन्त्रः जीवपरो- भगपरः, तदापि न विरोधः कश्रित् । 'एको देव' इति मन्त्रवत् 'द्वा सुप- णे' ति मन्त्रम्यापि जीवभावापन्नपरमात्मपरत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । नन्, गृ- हानिकरणभाप्ये पैङ्गिहम्यव्राह्मणमुदात्तम्। तच्ेदं ब्राह्मणं-'तवोरन्यः पि- घलं स्वाद्वत्ती' ।े सत्त्तम् अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यनशनन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः तवितौ स्त्वक्षेत्रज्ञावि'ति अनेन ब्राह्मणेनादनवाक्यमन्तःकरणविषयम्, अनश- नवाक्य क्षत्रज्ञावपर्योमात व्याख्यातम्। न च ब्राह्मणेनैव सत्त्वक्षत्रज्ञपरत्वन मन्त्रे व्याख्यायमाने कर्थं भाष्यकारैरस्य मन्त्रस्य जीवेश्वरपरत्वमुक्तमिति वा- च्यम्। तदुक्ते: कृत्वाचिन्तामात्रत्वेन विरोधाभावात्। तथा चान्तःकरणप- तिविम्बरूपो जीवो यदि पैङ्गिव्राह्मणाभिमतः क्षत्रज्ञः स्यात्, तदा तस्यैवान- इनन्निति वाक्योक्तं साक्षित्वं स्यात्, नाविद्यानतिविम्चम्य। तथा चाविद्याप्रति- विम्बरूपस्य ब्रह्मस्वभावस्य जीवस्य साक्षित्वपक्षः पैङ्गिवाह्मणनिर्णीतार्थकद्वामु - न काश्चेद्विरोध इति। पेङ्गिव्राह्मणाभिप्रेतः क्षेत्रज्ञो नान्तकरणगतचैतन्यप्रति- बिम्बरूपो जीवः । तस्य कर्तृभोकतृस्वभावत्वन 'अनश्नत्नि'ति वाक्योक्तसालित्वा"

अद्वैतमअ्री ।

अन्ये तु सत्यं जीव एव साक्षी, न तु सर्वगतेनाविद्यो- प हतेन रूपेण। पुरुषान्तरान्तःकरणादीनामपि पुरषानतरं प्र- ति स्वान्तःकरणभासकसाक्षिसंसर्गाविशेषेण प्रत्यक्षत्वापत्तेः । न चान्तःकरणभेदेन प्रमातृभेदात्तदनापत्तिः। साक्षिभास्येऽ- न्त.करणादौ सर्वत्र साक्ष्यभेदे सति प्रमातृभेदस्याप्रयोजक- त्वात्। तस्मादन्तःकरणोपधानेन जीवः साक्षी। तथा च सम्भवात्। किं त्वसङ्गोदासीनप्रकाशरूपः अविद्याप्रतिबिम्बरूपजीव एव ब्ा- हणाभिप्रेतः क्षेत्रज्ञः । तस्यानशनवाक्योक्तसाक्षित्वसम्भवस्योपपादित्वात। अ-

रोध इत्यर्थः ॥ अविद्यायां चैतन्यप्रतिबिम्वरूपजीवस्थैव साक्षित्वमुपेत्य तत्र किश्विद्विशेषं वक्तुं मनान्तरमवतारयति-अन्ये त्विति। न त्वविद्यायां चिद्धि्भिभश्र- रम्साक्षी। तम्यापरोक्षत्वानुपपत्तरित्येवकाराभिप्रायः। रूपेणेति। साक्षीत्यनु- षङ्गः। सवशरीरसाधारणाविद्योपाधिकस्य साधारणरूपेण साक्षित्वाभावे हेतुमाह- पुरुषान्तरेति। यज्ञदत्तान्तःकरणतद्वत्तीनामित्यर्थः । पुरुषान्तरं प्रतीनि । दे- वदत्तं प्रतीत्यर्थः । स्वरेति। स्वस्य देवदत्तस्यान्नःकरणभासको यस्साक्षी, तेन सा- क्षिणा सह देवदत्तान्तःकरणम्येव यज्ञदत्तान्तःकरणादीनामपि मंसगीविशेषाद्वव- दत्तम्य यथा स्वान्तःकरणं प्रत्यक्ष, तथा यज्ञदत्तान्तःकरणतटवत्तयोऽपि देवदत्त- स्य प्रत्यक्षास्युरित्यर्थः । अत्र पुरुषान्तरं प्रति पुरुषान्तरान्त करणादीनामापि प्र- त्यक्षत्वापत्तरिति सम्बन्धः । तत्र हेतुः स्वान्तःकरणेत्यादिरिति विभागः । सर्व. शरीरेषु साक्षिण एकत्वेऽपि प्रतिशरीरं प्रमानभेदान्नोक्त दोप इत्याशङ्कते-न- चेति। देवदत्तं प्रति तदन्तःकरणादेः प्रत्यक्षत्वे हि देवदत्तसाक्षिसंसर्गः प्र- योजक। तथा च यज्ञदत्तान्तःकरणादीनामषि देवदत्तं मत्यपरोक्षत्वप्रयोजक- ्य देवदत्तसाक्षिसंसर्गस्याविशेषेण तं प्रत्यपरोक्षत्वापादनात्मको दोषः प्रत्यक्ष- त्वप्रयोजकसाक्षिसंसर्गभेदेनैव परिहर्तव्यः, नामयोजकप्रमातृभेदनेति दृषयति- साक्षिभास्य इति। साक्ष्यभेद इनि। साक्षिण एकत्वे सतीत्यर्थः । अ्रयोजकत्वादिति। देवदत्तं प्रति तदीयान्तःकरणादिकमेव प्रत्यक्षं, नान्यदीया- न्तःकरणादिकमिति व्यवस्थायामिति शेषः। तस्मादिति। अविद्योपाधिकनी- वक्ष्य साधारणरूपेण साक्षित्वासम्भवादित्यर्थः । तथा चेति। साक्षिभेदप्रयोज-

मिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः ।

प्रतिपुरुषं साक्षिभेदात् पुरुषान्तरान्तःकरणादेः पुरुषान्तरसा- क्ष्यसंसर्गाद्धा तदयोग्यत्वाद्धा अप्रकाश उपवद्यते। सुषुप्ता- वपि सूक्ष्मरूपेणान्तःकरणसद्भावात् तदुपहितः साक्षी तदा- प्यसत्येव। न चान्तःकरणोपहितस्य प्रमातृत्वेन न तस्य साक्षि- त्वं, सुषुप्तौ प्रमात्रभावेऽपि साक्षिसत्त्वेन तयोर्भेदश्चावश्यं व- क्व्य इति वाच्यम् । विशेषणोपाध्योर्भेंदस्य सिद्धान्तस-

कोपाविभेदविवक्षायां सत्यामित्यर्थः । तदयोग्यत्वाद्वेति। पुरुषान्तरं प्रत्ययो- ग्यत्वकल्पनाद्वा प्रत्यक्षत्वाभाव उपपद्यत इत्यर्थः । नन्वविद्यापतिबिम्वरूपजीवस्य अविद्योपाधिकत्वेनैव रूपेण साक्षित्वे सति तम्य सुपुप्तिसाधारण्यं सम्भवति । प्रतिशरीरं साक्षिमेदसिद्धर्थ तम्यान्तःकरणोपहितत्वेन रूपेण साक्षित्वे तु सु. पुप्तिसावारण्यं तस्य न सम्भवति। सुषुप्तावन्तःकरणलयश्रवणादित्याशङ्कयाह- मुपुप्तावपीति। शङ्कते-न चान्त:करणोपहितस्येति। अविद्याप्रतिबि- म्वरू१जीवस्यति शेषः। न तस्येनि। अन्तःकरणोपहितजीवस्य साक्षित्वं न सम्भवति। तम्य प्रमातृत्वात्। अन्यथा प्रमातृरेव साक्षित्वापत्त्या साक्षि- प्रमात्रोर्मेदो न स्यादिति भावः। इष्टापत्तिमाशङ्कयाह-सुषप्ताविति। अ- भावेऽपीति। 'अथास्मिन् प्राण एवैकव। भवती'ति श्रुतौ मुपुप्तिकाले प्रररा - णशब्दिते परमात्मनि एकीभावलक्षणस्य प्रमातृलयस्य श्रवणादिति मावः । साक्षिसच्वनेति। सुषुप्तिकाले साक्षिणस्सतत्त्रमवश्यं वाच्यम्। तत्काले तत्सत्त्वस्थ 'त्रिषु धामस्वि'त्यादिबहुश्रुतिसिदधत्वात्। धामसु अवस्थास्व्रित्यर्थः । तत्काले साक्षिणानुभूतानामज्ञानसुखसषुप्तीनामुत्थितस्य 'न किं चिद्वेदिषं सुखमस्वा- प्समि' ति स्मरणदर्शनाच्च। न चाहमस्वाप्समिति स्वापादिवदहमर्थस्य प्रमा- तुरषि सुपुप्तिकालीनत्वेन स्मरणदर्शनात् तस्यापि तदा सत्ं वाच्यमवेति वा- च्यम्। सुपुप्तौ प्रमातृलयप्रतिपादकबहुश्रुतिविरोधेन अहमस्वाप्समित्यादिस्मरण- स्याहमर्थाशे अनुभवरूपत्वकल्पनात् न प्रमातुस्तदा सत्त्वमावश्यकम्। तथा च सुषुप्तिकाले सदसतोर्साक्षिप्रमात्रोरभेदायोगात् प्रमातुस्सकाशात् साक्षी भिन्न एव वाच्य इत्यर्थः। प्रमातृसाक्षिणोरभेदपक्षे प्रमातुरुदासीनत्वाभावेन साक्षि- त्वासम्मवरूपदोपसङहार्थश्रकार इति बोध्यम्। न च वाच्यमित्यत्र हेतुमाह-

अद्वैतमञ्जरी ।.

म्मतलेनान्तःकरणविशिष्टः प्रमाता, तदुपहितः साक्षीति भे- दोपपत्तेरित्याहुः॥ r.

अन्तःकरणविशिष्ट इति। अन्तःकरणस्याविद्योपाघिके जीवे विशेषणत्वेन प्र- मातृत्वप्रयाजकत्वम, उपाधित्वेन साक्षित्वप्रयोजकत्वम्। तथा च विशिष्टी- पहितियो: प्रमातृमाक्षिणीर्भेंदः, विशिष्टम्य प्रमातु: कर्वृमोक्तृस्वभावत्वेऽषि उ- पहितम्योदामीनत्वात् साक्षित्वं च सम्भवतीत्यर्थः । ननु, विशेषणत्वस्य उपा- वित्वम्य च भेदे सति एकस्याप्यन्तःकरणस्य विशेषणत्वादिरूपण भेवं कल्प यित्वा तद्विशिष्टम्य प्रमातृत्वं तदुपहितम्य साशषित्वमिति व्यवस्था मिध्पति। तयोभेंद एव कथमित्यत आह-विशेषणोपाध्योरिति। कार्यान्वयित्वे सति व्यावर्तकत्वं विशेषणत्वम्। यथा नीलोत्लमानयेत्यादाँ नैल्यस्य। तम्य र- कोत्पव्ाददिव्यावर्तकत्वदुत्पलद्वारा आनयनरूंपकार्यान्वयित्वाच्च। लक्षणे कार्गप- दं विधेयपरम् । तथा यत् काकवत्, नद्देवदत्तगृहमित्यादौ निधे यम्य देवदत्तगृहत्वम्य कार्यस्य उपलक्षणे कांके नाम्त्यन्वयः, गृहान्तर- व्यावर्तकत्वं त्वम्तीति तत्रातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम्। कार्यान्वयिनि विशप्ये उत्पल्ादावनिव्याप्तिवारणाय विशष्यदल्म्। कार्यानन्वयित्वे सति व्यावर्नक- त्वे मनि कार्यान्त्यकाले विद्यमानत्वमुपावित्वम्। यथा लोहित फटिकमानयेत्या- दो म्फटिकमन्निहितम्य जपाकुसमम्य उपावित्वम, तम्यानयनलक्षणकार्यान्वयाना वान् स्फटिकान्नगव्यावर्तकत्वादानयनान्वयकाले विद्यमानत्वाच्च। तत्र प्रथ- ममत्यन्तं विशेषणे नैल्यादावनिव्याप्तिवारणाय। न च विशेषणत्वेनाभिगतनेव्या- दिकमप्यत्र लक्ष्यमवेति वाच्यम्। जपाकुसमादावुपधिचव्यवहारवन् नैल्या- दौ तथाव्यवहाराभावात् जपाकुसुमाद्ौ स्फटिकादिविशेषणत्वञ्यहाराभावा- च्च। तथा च विशेषणोपाध्योमेदावश्यंभावे सति विशेषणत्वामिसतने ल्या देरलक्ष्यत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणं युक्तमेव। काकवत् गृह पविशेतत्र प्रवेशरू- पकार्यन्त्रयकाले यदि दैवयोगाहुपलक्षणपूतकाकम्यान्यत्र गमन, काकान्तरस्य तट्ट- ह आगमनं, तदा तत्रागतकाकस्य पूर्व स्थितकाकवद्यावर्तकत्व्रं नास्ति। तथा च त- त्रागतकाके प्रवेशानन्वयिनि विद्यमाने उपाधित्वरहिते अतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयस- त्यन्तम्। उक्तस्थल एव उपलक्षणीभूतकाके अतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । न च यत्र उपलक्षणीभृतकाकम्यैव कार्यकालेऽपि दैवादविद्यमानत्वं,नत्रापलक्षणका- के कृत्स्ं लक्षणमस्तीत्यनिव्याप्तिरिति वाच्यम्। कार्यकाले नियमेन विद्यमानत्व

सिद्धानतलेशसंग्रहे सव्याख्पाने प्रथमपरिच्छेदः । १६७

ननूक्तरूपस्य साक्षिणः चैतन्यमात्रावारकेणाज्ञाने- नावरणमवर्जनयमिति कथमावृतेनाविद्याहङ्गारादिभानमि- ति चेत्, राहुवदविद्या स्वावृतपकाशपूकाश्येति केचित्।

स्य विवक्षितत्वात्। नन्वेवमपि लोहितस्फटिकमानयेत्यत्र कुचिद्वाक्यश्रवणकाले स त एव जपाकुसमस्य स्फटिकानयनकाले दैवादविद्यमानत्वसम्भवात् जपाकुसमम्या - पि कार्यकाले विद्यमानत्वनियमो नाम्तीति चेत्, तहींद लक्षणं श्रोत्रवोपाधिकर्ण शप्सुल्यामन्तःकरणादी चववक्षितमस्तु। जपाकुमुमस्यान्यस्य वा नत्तल्गम्य स्व- निष्ठवमसिञ्जकत्वरूपं प्रसिद्धमेवोपावित्वमम्तु। न चाननुगमः । स्वनिष्ठेत्यादिल- क्षणोपावित्वस्य प्रसिद्वोपाधौ कणेवलये बिम्बप्रतिविम्वभेदपक्षे दर्पणादौ स्वापहित- विम्बमुखे स्त्रधर्मानासञ्जके च बाधितत्व्रेन तत्मङ्गाहकलक्षणान्तरकरणस्यावश्यकत- या तम्पादोषत्वात्। अनुगतलक्षणसम्भवे तम्य दोपत्वं प्रसिद्धम्। तथा च प्रकृते- उन्तःकरणम्य उभयविधोपाधित्वसम्भवात् कार्यानन्वयित्वे सतीत्यादिलक्षणानुरोवेना- न्तःकरणोपहितो जीवम्साक्षीत्युपगमे साक्षित्वं जीवचैतन्यमात्रनिषठं पर्यवस्यति। जी- वचतन्यमात्रं तूदासीनमवेति नोपहितम्य साक्षित्वानुपपत्तिः, न वा प्रमातृसाक्षिणो- स्साङ्कर्षमिति संक्षेपः । अदिद्याहङ्कारादीनां पूर्वोक्तं साक्षिभाम्यत्वमाक्षिपति-नन्विति । चैतन्य- मात्रेति। कृन्तवैतन्यावारकेणेत्यर्थः । कथमिति। न च साक्षिगोचरापरोक्ष्यवृ- त्या तदावरणनिवृत्तौ निवृत्तावरणेन माक्षिणा अविद्यादिभानं सम्भवतीति वाच्यम्। तेषां केवलसाक्षिमास्यत्व्वसिद्धान्तविरोधप्रसङ्गात् मनसः करणत्वस्य निरसिप्यमा- णतया सात्िनैतन्यगोचरापरोक्षवृत्यसम्भवाच्च अहङ्कारादीनां स्वसत्ताकाले तत्स- त्ताप्रकारकमंशयाद्यभावेन सदा तेषां संशयादिनिवृत्तिप्रयोजकतया सदा प्रकाशसं- ससग वक्तव्ये सति कादाचत्कवृत्या तेपां सदा भानासम्भवाच्च सदा साक्षिगोच- रवृत्तिसन्नत्गुपगमे सुगपद्वृत्तिद्वयानभ्युपगमेन बाह्यघटादिप्रतीत्युच्छेदप्रसङ्गाच्च। तस्मान साक्षिमात्रभाम्यत्वमविद्याहङ्कारादीनां वक्तव्यम्। तच्व न सम्भवति। तस्या- वृतत्वात्। न च साक्षिचैन्यं विहायान्यदेव चैतन्यमावृतमिति वाच्यम्। अज्ञान- स्य चैतन्यमात्रावारकत्वात्। अन्यथा साक्षिचैतन्यादन्य चैतन्येऽप्यावरणाभावप्रस- डादित्याक्षेपाभिप्रायः। आवृतस्यापि साक्षिणोऽविद्यापकाशकत्वं दृष्टान्तेन दर्शय- न् परिहरति-गहुवदिति।

१६८ अद्वैतमञजरी।

वस्तुतोऽविद्यान्तःकरणतद्धर्मादिभासकं साक्षिचैतन्यं वि- हायैवाज्ञानं चैतन्यमावृणोतीत्यनुभवानुसारेण कल्पनान्न कश्चिद्दाषः । अत एव सर्वदा तेषामनावृतप्रकाशसंसर्गात् अज्ञानविपरीतज्ञानसंशयागोचरत्वम्। साक्षिचैतन्यस्याना- वृतत्वे तत्स्वरूपभूतस्यानन्दस्यापि प्रकाशापत्तिरिति चेन्न। इष्टापतने: आनन्दरूपप्रकाशप्रयुक्तस्यात्मनि निरुपाधिक-

राहुणा सर्वात्मनावृतम्य चन्द्रमण्डलादेः स्वावारकरहुमात्रप्रकाशकत्वेऽपि तदतिरिक्तप्रकाशकत्वादर्शनान अत्राप्यावृतस्य साक्षिणः कथश्विदविद्यामात्राव- मासकत्वं स्थात्, नाहङ्कारादिभासकत्वमित्यस्वरसादाह-वस्तुत इति। अनुभ- वानुसारेणेति। अहङ्कारादिषुक्तरीत्या कादाचित्कज्ञानासम्भवेडपि सदा प्रकाश- संसगफलस्य संशयनिवृत्त्यादेस्सत्त्वानुमरेणेत्यर्थः। अनुभवफलमेवोपदर्शयति- अत एवेति। अज्ञानस्य साक्षिचैतन्यं विहायेवावारकत्वस्वभावकल्पनादेवेत्यर्थः । अगोचरत्वमिति। नन्वविद्यायाः भावरूपत्वादौ अहङ्कारम्यानात्मत्वादौ सुग्द् :- खादिवृत्तीनामनात्मधर्मत्वादावज्ञानविपरीतज्ञानसंशयानां सत्वेन तेषां सदा संशया- द्यगोचरत्वमसिद्धमिति चेन्न। अविद्यादिसत्त्वकाले कदाचिदप्यविद्यादि सत्व प्रक रकाज्ञानाद्यभावस्य विवक्षितत्वात्। तथा च नद्गतविशेषगोचराज्ञानविपरीतज्ञानादे- रनम्युपगमेपि न दोष इति भावः । शङ्कने-साक्षिचैतन्यस्येति। नन्विष्टाप- त्तरिति वक्ुं न शक्यते। संसारदशायां स्वरूपानन्दप्रकाशप्रयुक्तकार्यादर्शनादि- त्यत आह-आनन्दरूपेति। लोके हि तस्य तस्यानुभूयमाने आनन्दे प्रीततिरनु- भवसिदधा। तथा च प्रीतेः प्रकाशमानानन्दविषयकत्वे सिद्धे प्राणिमात्रम्य स्वात्मनि दृःखदशायामपि प्रीतिदर्शनादात्मगोचरप्रीतेरपि प्रकाशमानात्मानन्दविषयकत्वं सि- स्यति। पुत्रादिगोचर प्रीतिस्तावदोपाधिकी। उपाधिश्र आत्ममुग्वाभिव्यक्तिसाध- नत्वम्। उपाधिव्यतिरेकदशायां तेषु प्रीतेरदर्शनात् आत्मनि प्रीतिर्निरुपाघिकी। पुत्राद्विप्त्रिवात्मनि प्रीतेश्न्यार्थत्वाभावाच्च। तथा च श्षतिः-'आत्मनस्तु कामाय स- वं प्रियं भवति'। तथा 'नदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेपोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतर'- मिति। अन्तरतरमित्यनेन सर्वान्तरमुच्यते। तया च यत सर्वान्तरमात्मचैतन्यं, तत् अपरोक्षं प्रीतिविषयत्वेन सम्भावितात् पुत्रादेम्मर्वस्मादतिशयेन प्रियमिति द्वितीयश्रु-

सिद्धान्तलेशसंग्र हे सव्यारूयाने प्रथमपरिच्छेदः । १६९ प्रेम्णो दर्शनात 'भासत एव परमप्रेमास्पदत्वलक्षणं सुख' मिति विवरणाच्च।। स्यादेतत-इदानीमप्यानन्दप्रकाशे मुक्तिसंसारयोरविशेष्र- मङ्ग:। ननु,कल्पितभेदस्य साक्ष्यानन्दस्य प्रकाशेऽपि अनव- च्छिन्नस्य ब्रह्मानन्दस्यावृतस्य संसारदशायामप्रकाशेन विशेषो Sस्तीति चेत्, न। आनन्देऽनवच्छेदांशस्यापुरुषार्थत्वादानन्दा-

त्यर्थः। तथा च आत्मानन्दो यदि न प्रकाशत, तदा आत्मनि श्त्यनुमवसिद्धा निरुपा- विकमीतिर्न स्यात्। प्रीतेः प्रकाशमानानन्द्विषयकत्वनियमात्। अतस्साक्ष्यानन्दप्र- काशापादने इष्टापत्त्यमिधानं युक्तमेव। उक्तार्ये वृद्धसम्मतिमप्याह-भासत ए- वेति। परमनेमविषयत्वं परमप्रेमास्पदत्वं, तत् लक्षणं वस्थ सुखस्य, तत्तथा सुखं भा- मन एव। परमप्रेमास्पदत्वात्। अन्यथा तन्न स्यादित्येवकाराभिप्रायः । तख्च मु- खं साक्षिचैतन्याभिन्नमिति स्वरूपानन्दप्रकाशे सम्मतिर्मवत्येव ।। संसारदशायां स्वरूपनन्दम्फुरणाम्युपगमे बाधकमाशङ्कते-स्यादेतदिित्यादिना तस्मात्साक्ष्यानन्दस्यानावृतत्वकल्पनमयुक्तामेत्यन्तेन । सिद्धान्ती विशेषं श- ङते-नन्विति। अविद्यायामानन्दपतिबिम्बम्साकष्यानन्दः । तस्य बिम्त्रभूतान- न्दातू भेद: कल्पितः । तथा च संसारदशायामनावृतसाक्ष्यमिन्नप्रतिबिम्बानन्दप्रका- शेऽपि बिम्बभूतबरह्मानन्दो न प्रकाशते। तथा प्रकाशमानोऽपि साक्ष्यानन्दः प्रति- शरीरं भिन्न एव प्रकाशते, न त्वनवच्छिन्न इति विशेषोऽस्तीत्यर्थः । निम्बभूतब- ह्मानन्दाप्रकाशे हेतु :- आवृतस्येति। अत्र यद्यपि मूलाज्ञानं शुद्धचिन्मात्राश्रयं तद्विषयकं च, न तु विम्बभूतेश्वरविषयकम्। तस्यानावृतत्वेऽपि जीवापेक्षया कल्पि- तमेदवत्त्वात्तस्य जीवं प्रति अप्रकाशमानत्वं सम्भवति । तथा मुक्त्तौ बिम्बभूतब्रह्मा- नन्दस्फुरणमप्यसिद्धम्। मूलाज्ञाननिवृत्तौ तत्व्रयुक्तप्रतिबिम्बभावस्येव बिम्बमाव- स्याषि निवृत्त्यवश्यम्भावात्, तथापि पूर्वपक्षिमुखपिधानमात्रे सिद्धान्तिनस्तात्पर्यमि- नि बोध्यम्। किमनवच्छिन्नाननदस्फरणं मोक्ष विशेषः,आनन्दस्फुरणमात्रं वा। उ- भयथाषि विशेषो वक्तुं न शक्यत इत्याह पूर्ववादी-नेति । अवच्छेदो हि भेदः। स च आत्मनि कल्पितः। तथा चावच्छेदामावो यद्यानन्दादतिरिक्त्ः, तदा दोषमाह -अनवच्छेदांशस्येति। यद्यानन्द एव। कल्पिताभावस्याधिष्ठानात्मकत्वात्, तक्ष त- य द्वितीयप्रकार एवान्तर्भाव इति मत्वा तं प्रकारं दूपयति-आनन्दापरोक्ष्यमा-

१७० अंद्वेतमझरी ।

परोक्षमात्रस्य चेदानीमपि सत्त्वात्। नन्ववच्छिनस्साक्ष्यानन्द- स्सातिशयससुषुप्तिसाधारणादनतिस्पष्टात् ततो वैषयिकानन्दे- ष्वतिशयानुभवात्। अनवच्छिन्नो ब्रह्मानन्दस्तु निरतिशयः आनन्दवल्लयां मानुषानन्दाघुत्तरोत्तरशतणोत्कर्षोपवर्णनस्य

त्रस्य चेति। तथा च न मुक्तिसंसारयोविंशेष इति भावः । सिद्धान्ती प्रकारान्तरेण विशेषमाशङ्कने-नन्ववच्छित्न इति। प्रनिशरीरमवच्छिन्नत्वेन प्रकाशमानस्साक्ष्या नन्दस्सातिशयः उत्कर्षापकर्षरूपातिशयवानित्यर्थः । साक्ष्यानन्दस्यातिशयवत्वे हे- तुमाह-सुषप्तिसाधारणादिति। स्पष्टता उत्कर्षः । अतिस्पष्टता अत्युत्कर्षः । मुषुप्तिकाले प्रकाशमानोऽपि साक्ष्यानन्दः स्पष्ट एव। इनरथा तस्य सुखमस्वाप्समि- ति परामर्शनीयत्वाभावपसङ्गात्। लोके हि य आनन्दः स्पष्टमनुभृतः, स एव पुनः परामर्शयोग्योऽनुभूतानन्दमात्रमिति प्रसिद्धम्। तथा च तनम्साक्ष्यानन्दान् सुषुप्ना- वतिस्पष्टतारहितात् स्त्कचन्दनादिविषयप्रयुक्ता नन्देषूत्कर्विशेषानुभवादित्यर्थः । अ नवच्छिन् इति। कल्पितावच्छेदाभावात्मा ब्रह्मानन्दो मुक्तिकाले प्रकाशमानो- Sतिशयसामान्यरहित एवेत्यक्षरार्थः। मुक्तौ ब्रह्मानन्द एकरूपेण पूर्णतया च प्रकाशते। इदानीं तादशबह्मानन्दप्रकाशो नास्ति, कि तूत्कर्षापकर्षोपेता- नन्दप्रकाश एवास्ति। अतस्स्वरूपानन्दस्फुरणेऽपि तत्तदुत्कृष्टानन्दाभिलाषारू- पपिशाचीग्रस्ततया कस्यापि निवृतिर्नास्तीति संसारमोक्षयोविशेष इति भावः । अविद्याप्रतिबिम्बरूपसाक्ष्यानन्दस्य लोके विषयानन्दत्वेन गृहीतम्य सातिशयत्वे ब्रह्मानन्दस्यैकरूपत्वे च श्रुति प्रमाणयति-आनन्दवल्ल्यामिति। मानुषानन्द- स्सर्वस्सविभौमानन्दः । स च शतगुणितस्सन् मनुष्यगन्घर्वानन्दो भवति। सोऽपि शतगुणितस्सन् देवगन्धर्वानन्दो मवति। एवमेव पित्रानन्दादिषु 'स एको ब्रह्मण आनन्द' इत्युक्तहिरण्यगर्भानन्दान्तेषूत्कर्षापकर्षयोरुपवर्णनं योजनीयम् । समा- पनादिति । 'स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः' इति वाक्येनेति शेषः । पुरुषो मनुष्यः । आद्यचकारस्तिर्यगादिसङ्गहार्थः। आदित्यपदं मण्डलामि- मानिदेवतापरम्। द्वितीयचकारस्तदितर सकलदेवतासङ्गहार्थः । तथा च देवमनुष्य- तिर्यक्षु सर्वत्र विद्यमानो बह्मानन्दः एक: एकरूप एव, न तु साक्ष्यानन्दवत् सातिशय इति शरृत्यर्थः : साक्ष्यानन्दविषयानन्दव्ह्मानन्दानां सति भेडे उक्तरीत्या मुक्किसंसारयोविशेषो वक्तुं राक्यते। स एव तवासिद्ध इति पूर्ववादी दूषयति-

सिद्धान्तलेशसंत्र हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १७१

त्रह्मानन्दे समापनादिति चेत्, न। सिद्धान्ते साक्ष्यानन्दविष- यानन्दमह्मानन्दानां वस्तुत एकत्वेनोत्कर्षापकर्षासम्भवात्- मानुषानन्दादीनामुत्तरोत्तरमुत्कर्ष श्रुतिर्वदतीति चेत् , को वा बूते श्रुतिर्न वदतीति किं तु अद्वैतवादे तदुपपादनमशक्य- मित्युच्यते। नन्वेकस्यैव सौरालोकस्य करतलस्फटिकदर्पणाद्य-

पसुत्कर्षापकर्षवत्त्वं युक्तमिति चेत, न। दृष्टान्तासम्प्रतिपत्तेः। सर्वतः प्रसृमरस्य सौरालोकस्य गगने विना करतलादिसम्ब- न्धमस्पषटं प्रकाशमानस्य निम्नतले प्रसृमरस्य जलस्येव क-

नेति। असम्भवादिति। उत्कर्षापकर्षयोर्जातिविशेषरूपयोरेकस्यां व्यक्तावसम्भवा- दित्यर्थः । नन्वानन्दव्यक्तेर्वस्तुगत्या एकत्वेऽपि कल्पितमेदवत्यां तस्याम् उत्कर्षादि- स्सम्भवतीत्यभिसन्धिमान् सिद्धान्ती सङ्कते-मानुषानन्दादीनामिति। अनुम- वानुसारिश्रुतिसिद्धानन्दोत्कर्षादेरपलापकरणमयुक्तं पूर्ववादिन इत्यर्थः । अभिसन्धिम- विद्वानित्र पूर्ववादी दूषयति-को वेति। का तर्हनुपपत्तिरिति सिद्धान्ती शङ्कते -किं त्विति। तामाह-अद्वैतवाद इति। आनन्दैकत्वमत इत्यर्थः । अश- क्यमिति। औपाधिकभेदेनापि तट्टपपादनमशक्यम्। अनुरूपद्दष्टान्ताभावादिति पूर्ववादिनोऽप्यमिसन्धिः। एकस्यामप्यानन्दव्यक्तौ औपाधिकभेदेन श्रत्यनुभवसिद्धा- ननदोत्कर्षादेरुपपादनं कर्तु शक्यमिति स्वाभिसन्घिमुद्धाटयन् सिद्धान्ती शक्कते-न- न्वेकस्यैवेति। आलोकस्य करतलादिमम्बन्धरहितस्य या अभिव्यक्ति:, तदपेक्षया क- रतले ईषदधिकामिव्यक्ति:, तदपेक्षया स्फटिकेऽधिका अभिव्यक्तिः, तदपेक्षयाप्यधिका दर्पणादावभिव्यक्तिरनुमवसतिद्धा, तद्वत् प्रकृतेऽपि स्वरूपनन्दव्यञ्ञकवृत्तितारतम्येन तत्तद्वृत्त्युपहि तसाक्ष्यानन्दे उत्कर्षादिकमुपपद्यत इत्यर्थः। यद्यालोक एक एकरूपश्र स- ता भवेत, तदा तथाविधस्वरूपानन्दस्य दष्टान्तो भवेत, न त्वालोकरयेकव्यक्तित्वमस्ति। तस्य नानाकिरणसमूहरूपत्वात्। नाप्येकरूपत्वं तक्ष्यास्ति । तत्रतत्र सौरकिरणानाम- ल्पत्वबाहुल्यरूपनानारूपत्वावगमादिति पूर्ववादी स्वाभिसनन्धिम् उद्धाटयन् दूषयति- नेति। असम्प्रतिपत्तरिति। ममासम्मतत्वाित्यर्थः । प्रसट नरस्योते । गमनशी-

१७२ अद्वैतमश्चरी ।

रतलसम्बन्धेन गतिपतिहतौ बहुलीभावादधिकप्काशः भा- स्वरदर्पणादिसम्बन्धेन गतिप्रतिहतौ बहुलीभावात्तदीयदीपि- संवलनाच ततोऽप्यधिकप्रकाश इति तलामिव्यञ्जकोपाधि- काभिव्यक्तितारतम्यानुगमात् दृष्टान्तसम्प्तिपत्तौ च ग- गनप्रसृतसौरालोकवत् अनवच्छिन्नानन्दस्यास्पष्टता, कर- तलाद्यवच्छिन्न सौरालोकवत् सुखवृत्त्यवच्छिनानन्दस्याधिका भिव्यक्तिरिति मुक्तितः संसारस्येवाभ्यर्हितत्वापत्तेश्र। एते- न संसारदशायां प्रकाशमानोऽप्यानन्दो मिथ्याज्ञानतत्सं- स्कारविक्षिप्तया तीव्रवायुविक्षिपप्रदीपप्रभावदस्पष्ट प्रकाशते, मुक्तौ तदभावात् यथावदवभासत इत्यपि निरस्तम्। नि-

लस्ष्येत्यर्थः । गतिपतिहताविति । सूर्यकिरणानां गतिप्रतिब्न्धे सतीत्यर्थः । अत एव यत्र भूभागे करतलादिकृतप्रतिबन्धवशात् सूर्यकिरणा न प्रसरन्ति, तत्र तमो- रूपा छाया दृश्यते। आलोकस्य गतिप्रतिहत्या बहलीभावे दृष्टान्तमाह-निम्न- तल इति। यथा निम्नतले प्रसमरस्य जलम्य करतलसम्बन्धेन गतिप्रतिहतौ जलम्य बहलीभावः, तथेत्यर्थः । अधिकोत। करतलादिसम्बन्वरहितगगने यः आलोकस्या- स्फुटं प्रकाशः, तदपेक्षयाधिकेत्यर्थः। तदीयदीप्तिसंवलनादिति। दर्पणादेर्या दीप्तिः प्रभा, तया मिश्रणादित्यर्थः । ततोऽपीति। करतलगतपकाशादपीत्यर्थः । तत्रेति । एकरूपस्यालोकस्य उपाधितारतम्यकृताभिव्यक्तितारतम्यासम्प्रतिपत्तेर्न तस्य दृष्टान्तत्वं सम्भवतीत्यर्थः । उक्तदृष्टान्ताङ्गीकारे सिद्धान्तिनो बाधकमप्याह- दष्टान्तसम्पतिपत्तौ चेति। मुक्तित इति। तथा च सिद्धान्ते मुक्तिमुद्दिश्य तत्साधनेषु कस्यापि प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः। मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गचोद्ये । समाधानप्रकारविशेषोऽवि वक्ष्यमाणहेतुना निरस्त इत्याह पूर्ववादी-एतेनेति । अनात्मनि देहादावात्मत्वज्ञानं वम्तुत आत्मसम्बन्शून्ये देहादावात्मीयत्वज्ञानं च मिथ्याज्ञानम्। तच्च जाग्रदादिकाले स्वरूपानन्दम्य प्रकाशमानस्यापि विक्षेपक- मस्पष्टतापादकं,ामथ्याज्ञानजन्यसंस्कारश्र सुषुप्तौ प्रकाशमानस्याप्यानन्दस्य विक्षे- परः, पुरुषार्थस्य त्वावेघटकः । भोगप्रदकर्मविशेषेण उद्दोधितमिथ्याज्ञानसंस्कारव- शादेव हि मर्वो जम्तुम्सौषुप्तमानन्दानुभवं परित्यजति। ततश्र सौषृप्तानन्दप्रका-

सिद्धान्तलेशसंत्र हे सव्यार्याने म्रथमपरिच्छेदः । १७१

र्विशेषस्वरूपानन्दे प्रकाशमाने तत्र विक्षेपदोषादप्रकाशमा- नस्य मुक्तन्वयिनोऽतिशयस्यासम्भवात् । तस्मात् साक्ष्या- नन्दस्यानावृतत्वकल्पनमयुक्तम्॥

व धवलरूपस्य मालिन्यतारतम्ययुक्त्ेष्वनेकेषु दर्पणेष प्र- तिबिम्बे सत्युपाधिमालिन्यतारतम्यात्तत्रतत्र प्रतिबिम्बे धा- वल्यापकर्षस्तारतम्येनाध्यस्यते, एवं वस्तुतो निरतिशय- स्यैकस्यैव स्वरूपानन्दस्यान्तःकरणप्रतिबिम्बिततया सा- क्ष्यानन्दभावे प्राक्तनसुकृतसंपत्त्यधीनविषयविशेषसंपर्कप्रयु-

शस्याघुवस्य मुमृक्ष्वमिलषितत्वाभावादपुरुषार्थत्वमिति भावः । दृष्टान्ते प्रभायाम्सा- वयवत्वात्तीव्रवायुना केषाश्चिदवयवानां नाशरूपाद्वा प्रभारूपगतभास्वरत्वस्य तेन प्रतिबन्धरूपाद्वा विक्षेपात् प्रकाशमानायामपि दीपप्रभायामम्पष्टप्रकाशता उपपद्य- ते। अवयवगुणादिविशेषरहितस्य ब्रह्मानन्दस्य तुन तथा विशेष उपपद्यत, इत्या- ह-निर्विशेषति। प्रकाशमान इति सतिसप्तमी। तत्रेत्यधिकरणसप्तभी। मु- क्त्यन्वयिन इति। मुक्तिदशायां प्रकाशमानस्येत्यर्थः । अतिशयस्येति । दृष्टा- न्त इवावयवरूपस्य जातिविशेषरूपस्य वेत्यर्थः । तस्मादिति। मुक्तिसंसारयोरवि- शेषप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ स्थादेतदित्यादिना प्राप्तं पूर्वपक्षं निराकरोति- अत्राहुरि- त्यादिना। एकस्थ एकरूपस्य स्वरूपानन्दस्याभिव्यक्तितारतम्येऽनुरूपं दृष्टान्तं वदन् स्वरूपानन्दे श्रुत्यनुभवसिद्धं तारतम्यशब्दोक्तमुत्कर्षापकर्षवत्त्वमुपपादयति- यथेति। अत्युत्कृष्टस्येति। धवलरूपाणां मध्ये सर्वोत्तमस्येत्यर्थः । एकस्येति । अनेन वक्ष्यमाणौ उत्कर्षापकर्षी तत्र स्वतो नस्त इति सूचितम् । तत्रतत्र प्रतिबि- म्व इत्येतानि पदानि समानाधिकरणानि। धावल्यापकर्ष इति। ईषन्मलिनदर्प- णप्रतिबिम्बे अपकर्षोऽध्यस्यते। मध्यमविधमलिनदर्पणप्रतिबिम्बे च तदपेक्षया अ-

ततश्च तादृशदर्पणेषु प्रतिबिम्बितं धवलरूपं तारतम्येनाभिव्यज्यते। वस्तुत

१७४ अद्वैतमञजरी।

त्तिप्रतिबिम्बिततया विषयानन्दभावे च तमोगुणरूपोपा- विमालिन्य तारतम्यदोषादपकर्षस्तारनम्येनाध्यस्यत इति सं-

एकरूपमपि स्वरूपेण प्रकाशमानमपीत्यर्थः । अन्तःकरणेति। मुषुप्ता- वप्यन्तःकरणं सूक्ष्मरूपण तिष्ठनीति साक्ष्यानन्दस्य सुपुप्तिसाधारण्यं बोध्य- म्। मतान्तरेषु तु अविद्यायां प्रतिविम्बिततया साक्ष्यानन्दमावो द्रष्टत्र्यः । आन- न्दभाव इति। प्राप्ते सनीति शेषः । सम्पत्तिः परिपाकः फलजननौन्मुख्यमिति यावत्। प्राक्तनसुकृतसम्पत्त्यधीनो यो विषयविशेषसम्पर्कः, तत्प्रयुक्तौ यौ सत्तर- स्योत्कर्षापकर्षी, तद्र यच्छुद्धितारतम्यं, तद्यक्तामु सुखरूपास्वन्तःकरणवृत्तिषु प्र- तिविम्बिननया विषयानन्दभावे च प्राप्ते सतीत्यर्थः । वृत्तीनां स्वरूपसुग्वव्यञ्जकत- या मुखरूपत्वमुक्तय्। एतटुक्तं भवति-पूर्वजन्मसु सम्पादितपृण्यकर्मपरिपाक- वशादन्तःकरणम्य मूक्चन्दनादिरूपविषयविशेषगोचरवृत्तिद्वारा विषयविशेषस्सह सम्बन्धे सति तद्गतसत्त्रगृणस्य उत्कृष्टविषयसम्बन्धादुत्कर्षो मवति। निकृष्टवि- षयसम्बन्धान्निकृष्टो भर्वति। ततश्रान्तःकरणगतसत्त्वांशपरिणामरूपाः वृत्तयः स्व- रूपानन्दगोचरा जायन्ते। जायमाना अप्युत्कर्षापकर्षेपिता एव जायन्ते । तास्वा- नन्दप्रतिबिम्बो विषयानन्द इत्युच्यत इति। ननु, स्वरूपानन्दगोचरसत्त्ववृत्तिगतापक षवशात् प्रतिबिम्नरूपे विषयानन्दे अपकर्षाध्यासो वक्तव्यः । मलिनद्रव्यकृतदर्प- णोपाधिनिष्ठापकर्षवशात् तत्प्रतिविम्बे अपकर्षाध्यासदर्शनात्। तथा च स्वरूपा- नन्दगोचरासु वृत्तिषु सत्वगुणपरिणामभूतासु अपकर्षप्रयोजकं मलिनद्रव्यं किसिद- वश्य वक्तव्यम्। साक्षाद्दर्पणसंयुक्तस्यैव मलिनद्रव्यस्य दर्पणेऽपकर्षाचायकत्वदर्श- नादित्यत आह-तमोगुणरपेति। अन्तःकरणम्य सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकत्वात्त - द्वृत्तिप्व्रपि तमोगुणरूपोपाधिरनुवर्तते। तत्कृतो यो मालिन्यतारतम्यदोषः अपक- र्पतारतम्यात्मको वृत्तिगतदोष इति यावत् । तम्माद्दोषादपकर्षस्सत्त्ववृत्तिप्रतिवि- म्बरूपे विषयानन्देऽध्यस्यत इत्यर्थः। पूर्व विषयसम्पर्कः सुखरूपवृत्तिकारणत्वेन नि- दिष्टः। तत्र विषयविशेषेति विशेषपदं विषयगतोत्कर्षतारतम्यपरम्। तत्तारतम्यं च सुखरूपवृत्तिगतोत्कर्षतारतम्यप्रयोजकत्वेन निर्दिष्टम्। इह तु सुखरूपवृत्तिष्वे- वापकर्षप्रयोजकतया अपकर्षतारतम्यप्रयोजकतया च तारतम्योपेतं तमोगुणात्मकं मलिनद्रव्यं निर्दिष्टमिति विभागो बोध्यः। तनः कि, तत्राह-इति संसारदशा-

सिद्धान्तलेशसंग्रह सव्यास्याने प्रथमपरिच्छेदः । १७१

सारदशायां प्रकाशमानेऽप्यानन्दे अध्यस्तापकर्षतारतम्येन सातिशयत्वादतृप्तिः । विद्योदये निखिलापकर्षाध्यासनिवृत्ते- रारोपितसातिशयत्वापायात् कृतकृत्यतेति विशेषोपपत्तेः निरुपाधिकप्रेमगोचरतया प्रकाशमानस्साक्ष्यानन्दोऽनावृत एवेति।। अन्ये तु प्रकाशमानोऽप्यानन्दो मयि नास्ति, न प्रकाशत

याममिति। प्रकाशमानेप्यानन्दे यदध्यस्तमपकर्षतारतम्यं, तेन सातिशयत्वाद्विष- यानन्दस्येत्यर्थः । तथा च निकृष्टमानन्दमनुभवतः उत्कृष्टानन्दतृप्णाभिभूतस्य तत्स- म्पादनाय प्रयतमानस्य तत्साघनत्वभ्रान्त्या कदाचित् दुःखसाधनेव्वपि प्रवर्तमानस्य देवमनुष्यतिर्यगादियोन्यापत्तिलक्षणो भवत्यनर्थ इति नाम्ति निर्वृतिरित्यर्थः । निद्ट- सरिति: मूलाज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्योपाधिनिवृत्त्या तनकृतापकर्षाद्यध्यासनिवृत्तेरि- त्यर्थ: 1 कृतकृत्यतेति। कृत्यं कर्तव्यजातं कृतं येन, सः कृतकृत्यः । तस्य भाव- स्तत्ता। पुरुषस्य हि विद्योदयात्पूर्व दुःखनिवृत्तये सुखावाप्तये च बहुकर्तव्यजात- मासीत्। विद्योदये तु दुःखमात्रस्य निवृत्तत्वादत्युत्कृष्टधवलरूपस्य निर्मलदर्प- ण इव निरतिशयस्वरूपानन्दभानाच्च तव्निवृत्तये तत्माप्तये वा न किश्चित् कर्तव्य- मस्तीति कृतकृत्यतेति भावः । तदाह भगवान् श्रीकृष्ण :- 'एतह् बुध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ।' इति। एवं निरतिशयानन्दरूपं ब्रह्मापरोक्षतया बुड्धा बुद्धिमान् भवति पण्डितो भवति, कृतकृत्यश्र भवति, हे भारत अर्जुन यतस्तत्त्वज्ञा- नं बिना पाण्डित्यादिकं न लभ्यते, तम्मास्तदेव सम्पादय अन्यत् सर्वं परित्यनेति भावः । विशेषोपपत्तेरिति। मुक्तिसंसारयोरिति शेषः । ननु, ब्रह्मानन्दवत् सा- क्ष्यानन्दोऽपि आवृतोऽस्तु। तथा च मुक्तिसंसारयोविशेषस्सुवच इति नेत्याह- निरुपाधिकेत। एवंभूत: प्रेमा स्वरूपानन्दावरणसत्त्वे न सम्भवति। लोके प्रका- शमानमुख एव प्रीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः ।। साक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वे तदभिन्नस्थानन्दस्याप्यनावृतत्वापत्या मुक्तिसंसार- योरविशेषप्रसङ्ग इति पूर्वपक्षे प्राप्ते स्वरूपानन्दस्यानावृतत्वेऽपि तयोर्विशेषस्स- म्भवतीति सिद्धान्तो दर्शितः । इदानीं तस्यावृतत्वमुपेत्यैव विशेषं मुक्तिसंसार- योर्वदन् सिद्धान्तं दर्शयति-अन्ये त्विति। 'वेदान्तप्रतिपाद्यस्वरूपानन्दो मे नास्ति न प्रकाशत' इति व्यवहारदर्शनान्तव्वेतुभूतमावरणं तावदस्त्येव संसारद-

१७६ अद्वैतमझञरी ।

इत्यावरणानुभवात् आवृत एव। एकस्मिननपि साक्षिण्यविद्याक- ल्पितरूपभेदसंभवेन चैतन्यरूपेणानावरणस्यानन्दरूपेणावर- णस्य चाविरोधात् स्वरूपप्रकाशस्यावरणानिवर्तकतया प्र- शायाम्। मुक्तौ तु तदावरणनाशात् स्वरूपानन्दस्फुरणमस्तीति न तथोरविशेष- प्रसक्क इत्यर्थः । अत्र प्रकाशमानोऽप्यानन्द आवृत एवरेति सम्बन्धः, न त्वनावृनः । तस्यानावृतत्वे उक्तव्यवहारविरोधप्रसङ्कादित्येवकाराभिमायः। न. नेवमात्मनि सदा निरुपाधिकप्रेमा न स्यात्। अनावृतस्वरूपानन्दस्फुरणस्था- भावात् वृत्तिकतानन्दस्फुरणस्य च कादाचित्कत्वाविति चेत्, नं । फलबलेनावृ तम्यापि स्वरूपानन्दप्रकाशस्य निरुपाचिकपेमहेतुत्वकल्पनात'मासत एव परम- प्रेमास्पदत्वलक्षणं मुखमि ति विवरणस्याप्यत्रैव तात्पर्योपपत्तेश्र। अनेनैवा- भिप्रायेण प्रकाशमानोऽपीत्युक्तम्। अन्यथा प्रकाशमानत्वविशेषणस्थावृतत्वक- रपने उपयोगामावरेन वैयर्थ्यप्रपङ्गादविति बोध्यम्। साक्षिचैतन्याभिन्नस्य साक्ष्या- नन्दस्यावृतत्वे साक्षिचैतन्थमप्यावृतं स्यात्। एकत्र आवृतत्वानावृतत्वयोयगरपद्वरोषा- दित्यत आह -एकस्मिन्रपीति।यथा वस्तुत एकस्मिन्नेव चैतन्ये जीवेश्वरत्वा- रूयौ रूपमेदौ कल्प्येते। 'नाहमीश्वरः, किंतृ संसारीति व्यवहारचलात्। तथा 'अहं सुखी' त्यादिज्ञानमानन्दो न भवतीत्यादिरूपेणहक्कारावमास कज्ञान- म्यानन्दालेखथवहारदर्शनात्तदनुरोघेन चित्वा ननदत्वाख्यौ रूपभेदाव नाददिसति्द्धी क- लप्येते । यथा न एकस्मिन्नव चैनन्ये जीवत्वावच्छेदनाज्ञत्वािकमीश्वरत्वावच्छेदेन तदमावश्र कलप्यते, तथैवानन्दत्वावच्छेन आवृतत्वं, चिर्वाव छदेनाहङ्काराद्यवभास- कचनन्ये तदभावश्च कल्प्यते। फलचलादिति न विरोधः। जीवत्वादेरिव चित्वादिरू- पमेदम्याप्यविद्याकल्पितत्वाभ्युपगमात नाद्वैतविरोधश्चत्यर्थः। नन्वेकस्मिन् साक्षिणि रूप म देनावृतत्वतद मावयोर्विरोधाभावेऽप्यानन्दः प्राकशमानोऽप्यावृत इति विरुद्धम्। - रूपप्रकाशम्यावरणविरोधित्वकल्पनात् न स्वरूपप्रकाशस्तद्विरोधी। तस््यावरणसाध- कत्वादित्वर्थः । नन्वेवं प्रकाशमानोऽप्यानन्द आवृत इति अ्रन्थे प्रकाशमानत्व- विशेषणं स्वरूपप्रकाशस्यावरणाविरोधित्वज्ञापनार्थमिति तत्पयोजनसम्भवात् तद्वि शेषणमात्मनि निरुपाधिकप्रेमसम्भवज्ञापनप्रयोननकमिति यदुक्तं, तत् न सम्मवती- ति चेत्, तर्हिं विनिगमकायवेन तद्विशेषणम्योभयप्रयोजनकेत्वमस्तु । म्वरूप- प्रकाशे आवरणाविरोधित्वस्थेव आनन्दावरणपक्षे आनन्दरूपे आत्मनि निरुषा-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याखयाने प्रथमपरिच्छेदः । १७७

काशमान आवरणस्याविरोधाच्च 'तदुक्तमर्थ न जानामी'ति प्रकाशमान एवावरणदर्शनाच। न च तत्रानावृतसामा- न्याकारावच्छेदेन विशेषावरणमेवानुभूयत इति वाच्यम्। अन्थावरणस्यान्यावच्छेदेन भानेऽतिप्रसङ्गात्। न च सा- मान्यविशेषभावो नियामक इति नातिप्रसङ्ग इति वा- च्यम्। व्याप्यव्यापकभावातिरिक्तसामान्यविशेषभावाभा- वेन 'वहिं न जानामी'ति धूमावारकाज्ञानानुभवप्रसङ्गात्।

विकप्रेमसम्भवस्याप्यवश्यं ज्ञापनीयत्वात्। स्वरूपप्रकाशस्यावरणाविरोधित्वे हे- त्वन्तरमाह-त्वदुक्तमिति। एवकारानन्तरमाप्तोक्तार्थ इति शेपः । 'श्रीकृप्ण एत्र वेदान्तवेद्यः परमात्मा दुर्विज्ञेयोऽयमकृतात्मभि'रित्याप्तोपदेशानन्तरं मन्दस्य वाक्यार्थबोधो न भवति। स च मन्द'सत्वदुक्तमर्थ न जानामी'त्यक्षानमनुभवतीति प्र- सिद्धं लोके। तत्र त्वद्वाक्यस्यास्ति कश्चिदर्थ इति जानामि। आप्तवाक्यत्वात्, निशेपं तु न जानामीति व्यवहारदर्शनात् अवगतो यस्त्वद्वाक्यार्थत्वलक्षणम्सामा- न्याकारः, स एव विशेषावारकाज्ञानस्य विशेषणतया पकाशते। तथा च त्व- दुक्तमर्थ न जानामीत्यनुभवे अज्ञानविशेषणतया प्रेकाशमानस्य सानान्याकारस्यावरण- विषयत्वाभावात्। आवरणविपयस्य विशेषस्य प्रकाशमानत्वाभावात् प्रकाशमा- नस्यावृतत्वेनायमनुभवः प्रमाणमिति शङ्गते-न च तत्रोति। अन्यावारकाज्ञा- नत्यान्यावच्छेदेन प्रकाशाभ्युपगभे 'चैत्रं न जानामी'त्यनुभूयमानाज्ञानस्य विष्णुमि- त्रविषयकत्वप्रसङ्ग इति दूषयति-अन्यावरणस्येति। ननु, त्वद्वाक्यार्थत्वलक्ष- ण आकारस्तावत् सामान्यरूपः। आप्तोपदिष्टे श्रीकृप्ण इव तटुपदिष्टेपु श्री- कृप्णप्रतिपत्त्युपायेप्वपि त्वद्वाक्यार्थत्वस्य सत्त्वात्। वेदान्तवेद्यत्वादिलक्षणाकार- स्तु विशेपरूपः । तस्य श्रीकृष्णस्वरूपमात्रवृत्तित्वात्। तथा च विशेषावारका- ज्ञानं सामान्याकारावच्छेदेन प्रक.शत इत्युपगमे नातिप्रसङ्गः । चैत्रत्वविष्णमित्र- त्व्रयोस्सामान्यविशेषभावाभावादितति शङ्कते-न च सामान्येति। कि सामान्यविशे- पमावः श्रीकृप्णमूर्तित्वविष्णुमूर्तित्वयोरिव व्याप्यव्यापकभावः, तदतिरिक्तो वा। न द्वितीयः । तस्यानिरूपणादित्याशयेनाह-व्याप्येत। आद्ये दोषमाह-व- ह्विमिति। तम्मादज्ञानानुभवे अज्ञानविशेषणतया यद्वस्तु प्काशते, तदेवावरण- २१

१७८ अद्वैतमञ्जरी ।

तस्माद्यदवच्छिन्नमज्ञानं प्रकाशते, तदेवावृतमिति प्रकाशमा- नेऽप्यज्ञानं युज्यते। अज्ञानं च यथा साक्ष्यंशं विहाय चैत- न्यमावृणोति, एवमानन्दमपि तत्तत्सुखरूपवृत्तिकबलीकृतं वि- हायैवावृणोति । स एव वैषयिकानन्दस्यावरणाभिभवः । स चावरणाभिभवः प्रत्यूषसमये बाह्यावरणाभिभववत् का- रणविशेषप्रयुक्तवृत्तिविशेषवशात्तरतमभावेन भवति। अतः स्वरूपानन्दविषयानन्दयोः विषयानन्दानां च परस्परं भेद-

विषय इनि वक्तव्यम्। न च 'त्वटुक्त न जानामी'ति ज्ञानम्य त्वनुक्तार्थप्रकार- कत्वे सत्यज्ञानविशेष्यकत्वेन त्वटुक्तार्थो विशेषरूप एवेत्युपगमे तज्ज्ञानस्य वि- शेषणज्ञानरूपकारणस्याभावात्तद्विशिष्टाज्ञानानुभवो न स्यादिति वाच्यम्। अक्ञा- नानुभवस्य नित्यसाक्षिरूपत्वोपगमेन तत्र विशेषणज्ञानानपेक्षणात्। न चप्रकाश- मानत्वमावृतत्वं च विरुद्धम्।प्रकाशम्यावरणविरोधित्वादिति वाच्यम्। अम्य विरोधस्य प्रागेद परिव्वतत्व्वादित्याशयेनोपसंहरति-तस्मादिति। अन्यावारकाज्ञानस्यान्या- वच्छिन्नतया मानासम्भवादित्यर्थः। यदवच्छिन्नमिति। येन वस्तुना विशेषितमित्य- र्थः। नन्वानन्दस्यावृतत्वे विषयसंपर्कदशायां विषयानन्दप्रकाशोन स्यादित्यत आह- अज्ञानं चेनि। ननु वृत्तेरावरणाभिभावकत्वोपगमादज्ञानस्य सुखवृत्तिविषयीकृ- तानन्दानावारकत्वमिति कथमुच्यते । तत्राह-स एष इति। सुग्ववृत्तिविपयत्वप्रयु- क्तानावारकत्वस्वभाव एव वृत्तिकृतावरणाभिभव इत्यर्थः । नन, सुख्रूपवृत्तरेक- रूपत्वात् तत्कृतावरणाभिभवोऽप्येकरूप एव स्थान्। तथा च विषयसम्बन्धदशाया- मानन्दोडप्येकरूपतयैव प्रकाशेत, न तृत्कृप्टापकृप्टरूपेणेति, नेत्याह-स चे- ति। यथा प्रत्यूपसमये आलोकतारतम्येन बाह्यतमसस्तारतम्ययुक्ताभिभवो भव- ति। तनश्र तत्तमसावृतानां पदार्थीनां तारम्ययुक्तं प्रकाशनं भवति, एवं विषयविशेषरूपकारणविशेषप्रयुक्तो यो वृत्तिषु विशेषः उत्कर्षनारतम्यरूपः, त- द्वशात्तरतमभावयुक्त एव आवरणाभिभवो भतरति। नतश्षानन्दोऽपि तरतमभाव- शुक्त एव प्रकाशत इत्यर्थः । एवमप्यानन्दस्यैकत्वाभ्युपगमात्तज्वेदप्रथा कथ सिध्यति। तत्राह-अत इति। वस्तुन एकम्मिन्नपि आनन्दे उपाधिप्रयुक्त- मे दाभ्युपगमादित्यर्थः । तथा च विद्ययावरणम्य निवृत्तौ सत्यां प्रकाशमानानन्द:

मिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यार्याने प्रथमपरिच्छेदः । १७९

सिद्धिरिति वदन्ति । सर्वथापि साक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वे- नावरणाभिभवार्थ वृत्तिमनपेक्ष्यैव तेनाहंकारादिप्रकाशनमि- ति तुल्यमेव।। नन्वेवं कथमहंकारादी नामनुसन्धानम्। ज्ञानसूक्ष्माव- स्थारूपस्य संस्कारस्य ज्ञाने सत्ययोगेन नितेन साक्षिणा तदाधानासम्भवात।। अत्र केचिदाहुः-सवसंसृष्टेन साक्षिणा सदा भास्यमानोऽहं-

स्वरूपानन्दः, तदनिवृत्तिदशायां वृत्तिसम्बन्धात् प्रकाशमानानन्दो विषयानन्द इति स्वरूपानन्दविषयानन्दयोरभेंदो ज्ञातव्यः । तथा वृत्तिभेदेनानन्दमेदाभ्युपगमा- त् विपयानन्दानां परस्परं भेदप्रसिद्धिश्चावकल्पते इत्यर्थः। अहंकारादीनां के- वलपातिभास्यत्वं परमप्रकृतं सिद्धमित्याशयेनाह-सर्वथापीति। स्वरूपानन्द- स्यानावृतत्वपक्षे तस्यावृतत्वपक्षे चेत्यर्थः । तेनेति। साक्षिचैतन्येनेत्यर्थः । नन, सिद्धान्ते संस्कारस्यानुभवनाशरूपत्व्ोपगमेन संस्कारार्थ साक्षिचैतन्यस्याहङ्कारादि- गोचरवृत्त्यपेक्षास्त्येवेति शङ्कते-नन्व्रेवमिति। अहङ्कारादिसाक्षिणो वृत्त्यनपेक्षत्वे सनीत्यर्थः । अनुसन्धानं स्मृतिः । तदाधानेति। संस्कारोत्पादनेत्यर्थः । तदाघाना - सम्भवे हेतुमाह-ज्ञानसूक्ष्मावस्थारूपस्येत्यादिना। ननु, यदि साक्षिचैतन्यस्थि- तिदशायां तत्सूक्ष्मावस्थारूपसंस्कारोत्पत्त्ययोगः, तर्हि तन्नाशदशायां तदुत्पत्तिरस्तु। नेत्याह-नित्येनेति। तथा च अहङ्काराद्यवच्छिन्नसाक्षिचैतन्यस्यानावृतत्वेन तदभिभवार्थ वृत्त्यनपेक्षणेपि संस्कारार्थ तदपेक्षासत्वान् केवलसाक्षिभास्यत्वमह- कारादीनामिति सिद्धान्तव्याकोप इति भावः ।। अहङ्काराद्विगोचरवृत्ति विनैव संस्कारोपपत्तेरन सिद्धान्तविरोध इतिसमाघत्ते-अत्र के- चिदाहुरिति। सपदद्वयमहङ्कारपरम्। 'स्वसंसृष्टेनेत्यािना भास्यत' इत्यन्तेन ग्रन्थेन अहङ्कारस्य यथाहङ्कारावच्छिन्नसाक्षिभास्यत्वं, तथा घटपटादिविषयगोचरवृत्त्यवच्छि- न्नसाक्षिभास्यत्वमप्यस्तीति दर्शितं भवति। ततः किं, तत्राह-तस्येति। घटादिगोचरवृ- त्यवच्छिन्नसाक्षिचैतन्यस्यानित्यत्वात् तेन यथा घटादौ विषये संस्काराधानंसम्भवति, तथा तेनैव वृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिचैतन्येनाहङ्कारादावपि संस्काराघानं सम्भवतीति ना- हक्कारादिगोचरवृत्त्यपेक्षेति भावः। नन्वहङ्कारव्यतिरिक्तेषु घटादिपु सर्वत्र स्वा- कारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येनैव घटादिगोचरसंस्काराधानदर्शनात् सवगोचरवृत्त्यैव सव.

१८० अद्वैतमञ्जरी।

क्षिणा भास्यत इति तस्यानित्यत्वात् सम्भवति संसकाराधानं घटादौ विषय इव। न हि स्वाकारवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिणैव स्वगोचरसंस्काराधानमिति नियमोऽस्ति। तथासति वृत्ति- गोचरसंस्कारासम्भवेन वृत्तेरस्मरणप्रसङ्गात्। अनवस्थापत्त्या वृत्तिगोचरवृत्त्यन्तरस्यानुव्यवसायनिरसनेन निरस्तत्वात्। किं तु यद्वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येन यत् प्रकाशते,तद्वृत्त्या तद्गो-

गोचरसंस्काराधानमिति नियमोऽवसीयते। तथा चाहङ्कारमात्र एव कथमन्यगोचर- वृत्त्या तदाधानमित्याशङ्कयाह-न हीति। तथानियमे मानाभावादप्रयोजक- त्वाच्चति भावः। नियमाम्युपगमे वाधकमाह-तथासतीति। ननु, ज्ञानरुप- वृत्तेस्संस्कारादिलाभाय वृत्तिगोचरवृत्त्यन्तरमप्यम्तु, नेत्याह-अनवस्थापच्ये-

तृतीयापि तद्गोचरव्ृत्तिर्वक्तव्या स्थान्। एवं तत्तहृत्तिगोचरवृत्त्यभ्युपगमापत्त्या- वृत्त्यनवस्था प्रसज्येत। न च द्वितीयतृतीयादिवृत्तीनां मध्ये कासां चिदज्ञानाना- मव नाशाभ्युपगमसम्भवात् नानवस्थाप्रसक्तिरिति वाच्यम्। उत्पन्नायाः वृत्ते- रवश्यज्ञातव्यत्वात्। अन्यथा सत्यामेव घटाद्याकारवृत्तौ कदाचिन्मयेदं ज्ञायते, न वा, घटादिवृत्तिनाशानन्तरं मयेदं ज्ञातं, न वेति वा संशयप्रसङ्गान् । तम्मा- दवृत्तरवश्यज्ञातव्यत्वं वृत्तेर्वृत्यैव वैद्यत्वपक्षे प्रापयदेवानवस्थाम्। अनेनेव न्यायेन निबन्धनेप्वनुव्यवसायो निरस्तः। ततश्च स्वगोचरवृत्यैव खवगोचरमंस्काराधाननि- यमो नास्ति। वृत्तिप्वसम्भवादित्यर्थः । नन्वन्यगोचरवृत्त्या अन्यगोचरसंकाराधा- नोपगमे घटगोचरवृत्त्या पटादावपि तदाधानप्रसङ्ग इति शङ्कते-किं त्विति । अतिप्रसङ्गपरिहाराय प्रयोजकमाह-यद्वत्त्येति। यद्वस्तुगोचरवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये यावन्तः पदार्थाः प्रकाशन्ते, तद्वम्तुगे।चरवृत्या तावत्मु पदार्थेपु संस्कारा- घानिति नियमः। घटगोचरवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्ये च पटादेरप्रकाशनान्नातिप्रसङ्गः। न तु स्वगोचरवृत्त्यैव स्वगोचरसंस्काराघा नममिति नियम इत्येवकारार्थः । ननु, घटा- दिवृत्त्यवच्छिन्न वैतन्ये घटादिप्रकाशनं निर्विवादम्। तत्र चैनन्येऽहङ्कारस्यापि प्रका- शनं घटादिविषयवृत्त्याकारपरिणतस्वावच्छिन्नेनापि साक्षिणा भास्यत इति पूर्वग्रन्थे द्शितम्। तथा च घटादिवृत्त्या अहङ्कारेऽपि संस्काराधानगस्तु। तथापि घटादि-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १८१

चरसंस्काराधानमित्येव नियमः । एवं च ज्ञानसुखादयोन्तः- करणवृत्तयः । तप्तायःपिण्डाद्वयुच्चरन्तो विष्फुलिङ्गाः स्वस्वा- वच्छिन्नेन वह्निनेव स्वस्वावच्छिन्नेनानितयेन साक्षिणा भा- स्यन्त इति युक्तं तेष्वपि संस्काराधानम्। यस्तु 'घटैकाका- रधीस्था चित् घटमेव प्रकाशयेत्। घटस्य ज्ञातता ब्रह्मचैतन्येन प्रकाश्यते ।।' इति कूटस्थदीपोक्तो विषयविशेषणस्य ज्ञान- स्य विषयावच्छिन्नव्रह्मचैतन्यभास्यत्वपक्षः,यश्च तत्त्वपूदीप-

ज्ञानरूपाया वृत्तेस्स्वावच्छिन्नचैतन्ये प्रकाशनस्यासिद्धत्वात्तस्यास्स्वगोचरसंस्कार- जनकत्वं न स्यात्। तथा सुखदुःखेच्छाद्वेषादीनामहङ्कारघर्माणां घटादिवृत्त्यन- च्छिन्नचैतन्ये प्रकाशनप्रसक्त्यभावात्तया तेषु संस्काराधानं न स्यात्। न च सुखादिरूपवृत्तिपु घटादिवृत्त्या संस्कारानाधानेऽपि सुखःदुःखादिगोचरान्तःकरण- वृत्तिभिरेव तासषु तदाधानमस्तु। ज्ञानरूपासु घटादिवृत्तिषु तदाधानार्थ वृत्त्य- नरोपगम इवानवस्थाप्रसक्त्यभावादिति वाच्यम् । सुखदुःखादिगोचरा वृत्तिरभ्युप- गम्यमाना किं ज्ञानरूपा, किं वा इच्छादिवृत्तिवत् क्रियादिरूपा। नाद्यः । तदु- त्पादककारणाभावात् मनःकरणताया निरस्षिप्यमाणत्वात्। न द्वितीयः । त- स्या अपि वृत्तेस्संस्काराघानाय तद्गोचरवृत्त्यन्तरोपगमे सैवानवस्था प्राम्नोति। त- स्मात् ज्ञानरूपासु घटादिवृत्तिषु ज्ञानभिन्नासु सुखदुःखादिरूपवृत्तिष च कथ सं- स्काराधानमित्याशङ्कयाह-एवं चेति। उक्तनियमे सतीत्यर्थः । अन्तःकरणे या- या वृत्तयः उत्पद्यन्ते ज्ञानरूपाः, तद्भिन्ना वा, तास्सर्वा अपि स्वस्वावच्छिन्ननि- त्यचैतन्यभास्या एव। तथा च चैतन्थस्य नित्यत्वेऽपि तद्भास्यतया तदवच्छेदकतया चोत्पद्यमानानामहङ्कारघर्माणामनित्यतया तद्दर्मविशिष्टस्य तत्तदवभासकस्य चैतन्य- स्य नाशरूपस्तद्धमगोचरस्संस्कारस्संभवतीति, न ज्ञानसुखगदिषु संस्कारानुपपत्तिरि- ति भावः। दृष्टान्ते रवपदं विष्फुलिङ्गपरम्। घटस्य एकस्याकार इवाकारो य- स्याः, सा घटैकाकारा, सा चासौ धीश्र, तस्यां स्थिता चिच्चिदाभास: घटाकारवृ- त्तिप्रतिबिम्बरूपं घटज्ञानमिति यावत्। घटमेव न घटस्य ज्ञाततामपीत्येवकारार्थः । ज्ञातता नाम ज्ञानविषयत्वं विषयतासम्बन्धेन विषयनिष्ठज्ञानमित्यर्थः । तच्च ज्ञानं विषयस्य विशषणम् । ज्ञातो घट इत्यनुभवादिति भावः । ननु, अनयोः पक्षयो- र्रञानेच्छादिमासक चैतन्यस्य नित्यत्वात् कथं ज्ञानेच्छादिषु संस्कारः । न च पूर्वोक्त-

१८२ अद्वैतमञ्जरी।

काक्त्ो ज्ञानेच्छादीनामनवच्छिन्नशुद्धचतैन्यरूपनित्यसाक्षि- भास्यत्वपक्षः ,तयोरपि चैतन्यस्य स्वसंसृष्टापरोक्षरूपत्वाड्- त्तिसंसर्गोऽवश्यं वाच्य इति तत्संसृष्टानित्यरूपसद्धानान्म तेषु संस्काराधाने काचिदनुपपत्तिरिति।। अन्ये तु सुषुप्तावप्यविद्याद्यनुसन्धानसिद्धये कल्पिताम-

रीत्या ज्ञानेच्छादिवृत्तीनां स्वस्वावच्छिन्नसाक्षिचतन्यप्रकाश्यत्वमादाय अनयोरि प- क्षयोस्संस्काराधानमिति वाच्यम्। घटादिगोचरवृत्तिप्रतिबिम्बरूपज्ञानस्य ज्ञातताश-

यपक्ष ज्ञाने्छादिवृतीनामनवच्छिन्नसाक्षिभास्यत्वोक्ति विरोधप्रसङ्गात्। अतः कर्थं त- यो: पक्षयोस्तदाधानम्। अत आह-तयोरपीति। विषयावच्छिन्नवलचैन्स् ज्ञात तावभासकत्वमते तत् ब्रह्मचैतनयं ज्ञाततायाः अपरोक्षज्ञानरूपमेवोपेयते। 'ज्ञातोऽगं घट' इति ज्ञानताया अपरोक्षत्वानुभवात्। अनवच्छिन्नशुद्धचैतन्यमपीच्छाज्ञानादी- नामपरोक्षज्ञानरूपमेवोपेयते। इच्छादिवृत्तीनामप्यपरोक्षत्वानुभवात्। तथा चापरो-

क्षज्ञानस्य स्वतादात्म्यापन्नविषयानुभवरूपत्वनियमात्। ततश्च स्वनिषयमूनज्ञानेच्छा- दिनाशसमये ज्ञानादिविशिष्टरूवेण द्विविधचैतन्यस्यापि नाशलक्षणसंस्कारोपपत्ति- रित्यर्थः । तयोरपीति सप्तमी। चैतन्यस्येति। द्विविधस्यति शेषः। तत्पदं ज्ञा-

यदि च स्वगोच वृत्यैव सुरूंस्कारधानमवक्ष्यं वाच्यं, तदा-

नसम्भवात्। न च वृत्तिगोचरव्ृत्युपगमे प्रागुक्तानवस्थाप्रसक्तिरिति वाच्यम् । अविद्यावृत्तीनापनुभवायोग्यत्वेन तासु ज्ञानाय संस्काराय वा ज्ञानेच्छाद्यनुभवकाले

वमिति वाच्यम्। सुपुनी तासां तज्जनकत्वस्य क््प्तत्वादित्याशयेन मतान्तरमाह- अन्ये त्विति। उत्थितस्य विद्याद्यनुसन्धानसिद्धये सुषुप्तौ कल्पितामविद्यादिगो- चरामविद्यादिवृत्तिमिवाहमाकारामविद्यावृत्तिमङ्गीकृत्येति वाक्यं योजनीयम्। यथा- श्रुते सुपुप्तौ यदविद्याद्यनुसन्धानं, तत्सिद्धय इति भ्रान्तिस्स्यात्। सन्निधानात, तथा सुषुप्तौ कल्पिताया एव वृत्तेरहमाकारत्वमङ्गीकृतमिति भ्रान्तिस्स्यादिति बोध्यम्।

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याखयाने प्रथमपरिच्छेदः । १८३

विद्यावृत्तिमहमाकारामङ्गीकृत्याहमर्थे संरकारमुपपादयन्ति। न चास्मिन् पक्षे 'एतावन्तं कालमिदमहं पश्यत्नेवासमि'ति अन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थानुसन्धानानुपपत्तिः । अवच्छे- दकभेदेन सुखदुःखयौगपद्यवद्वृत्तिद्वययौगपद्यस्याप्यविरो- धेनान्यज्ञानधाराकालेऽपि अहमाकाराविद्यावृत्तिसन्नानसम्भ- वादिति॥

अविद्यादीत्यादिपदं सुखसुषुप्त्योः संग्रहार्थम्। सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिदवेदिषमि- ति सुषुप्तिकालीनानां सुखसुषुप्त्यविद्यानामुत्थानानन्तरमनुसन्धानदर्शनात्। तत्का- लीनाविद्याद्यनुभवस्य नित्यसाक्षिरूपतया तम्याविद्यावृत्तिरुपावच्छेदकाकल्पने सं-

पगमे तेषां के वलसाक्षिवेद्यत्वसिद्धान्तव्याकोप इति चेतु, न। अविद्यावृत्तीनां कलप्त- ज्ञानकरणजन्यत्वाभावेन ज्ञानात्मकवृत्तित्वाभावात् ज्ञानात्मकवृत्त्यनुपहितसाक्षिण एव केवलसाक्षिशब्दार्थत्वाङ्गीकारादिति भावः। अहमर्थग्रहणं तद्धमाणामप्युपल- क्षणम्। तुल्यन्यायतया बाधकाभावेन च तद्धर्मेष्वपि अविद्यावृत्तिभिस्संस्कारस्यो- पपादितत्वाद्विति ध्येयम्। नन्वस्मिन्पक्षेऽन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थादिषु अहमर्था- दिगोचराविद्यावृत्त्यसम्भवेन संस्काराधानं न स्यात्। धाराकाले अविद्यावृत्त्यङ्गी- कारे युगपत् वृत्तिद्वयप्रसङ्गादिति शाङ्कामनूद्य दष्टान्तेन परिहरति-न चास्मि- न्पक्ष इति। अविद्यावृत्तिभिः संस्काराधानपक्ष इत्यर्थः । अवच्छेदक- भेदेनेति। 'शिरसि मे वेदना, पादे मे सुख'मित्यनुभवदर्शनादिति भावः। वृत्तिद्व- येति। अन्यज्ञानव्वराकालेऽपि अन्यवस्तुगोचरान्तःकरणवृत्तेरहमर्थगोचराविद्या- वृत्तेश्र युगपत् प्रमातर्यवच्छेदकभेदेन सम्भवो न विरुध्यत इत्यर्थः । सन्तानेति॥ नन्वन्यज्ञानवाराकाले एकैकाविद्यावृत्तिरिति वक्तुं शक्यते। तदा तन्ना- नात्वे मानाभावाल्लाघवाच्चेति चेत्, सत्यम्। तथाप्यन्तःकरणवृत्तिसन्ततिरूपत्वा- द्वारायास्तत्कालीनाविद्यावृत्तेरपि सन्ततिरूपत्वं सम्भवतीति सम्भावनामात्रेण तथो- क्तम्। अत एवाह-सन्तानसम्भवादिति। अहमर्थांश अन्तःकरणवृत्यैव सं- स्काराधानं सम्भवतीति न तदंशेऽप्यविद्यावृत्तिः कल्पनीया। अन्तःकरण- वृत्तिसम्भवे तत्कल्पनायोगात्। न चान्यज्ञानधाराकाले अहमर्थगोचरान्तः- करणव्ृत्तिर्न सम्भवति। सुखदःयौगपद्यवत् ज्ञानद्वययौगपद्यायोगादिति

१८४ अद्वैतमञ्ञरी।

अपरे त्वहमाकारा वृत्तिरन्तःकरणवृत्तिरेव। किं तु उपास- नादिवृत्तिवन्न ज्ञानम्। क्पतत्करणाजन्यत्वात्। न हि तत्र चक्षुरादिप्रत्यक्षप्रमाणं सम्भवति, न वा लिङ्गादिकम् । लि- ङ्गादिप्रतिसन्धानशून्यस्याप्यहंकारानुसन्धानदर्शनात्। ना- पि मनः करणम्। तस्योपादानभूतस्य क्वचिदपि करणत्वा- क्लसेः । तर्हि अहमर्थप्रत्यभिज्ञापि ज्ञानं न स्यादिति चेत्, न। तस्या अहमंशे ज्ञानत्वाभावेऽपि तत्तांशे स्मृतिकरणत्वेन क्लृप्तसंस्कारजन्यतया ज्ञानत्वात् अंशभेदेन ज्ञाने परोक्ष- त्वापरोक्षत्ववत् प्रमात्वाप्रमात्ववच ज्ञानत्वाज्ञानत्वयोरपि अ- विरोधादित्याहुः ॥

वाच्यम्। संस्कारार्थाहंवृत्तेज्ञीनरूपत्वानुपगमादिति मनमाह - अपरे त्विति। ताहें सा वृत्तिः घटािवृत्तिवत् ज्ञानरूपापि स्यात्। तथा न

निरित्याशयेन शङ्कते-किं त्विति। परिहरति-उपासनादीति। इच्छा- दिसङ्गहार्थमादिपदम् । अनुमन्धानम् अनुभवः । कचिदपीति। वृत्तिज्ञानं प्रत्यु- पादानस्यान्तःकरणस्याहमाकारवृत्तेस्सकाशादन्यत्र क्वचिदपि वृत्ती तम्य करण- त्वाक्लृप्तेरित्यर्थः । तहींति । योऽहं स्वप्ने साक्षान् भगवन्तं श्रीकृप्णमन्व- भूवं, सोडहमिदानीं तं स्मरामी'ति प्रत्यभिज्ञा अहमर्थांशे ज्ञानं न स्यान्। ज्ञा- नकरणाजन्यत्वादित्यर्थः । इष्टापत्या परिहरति-नेति । तहिं प्रत्यभिज्ञानं तत्तांशेऽपि ज्ञानं न स्यात्। एकस्यां प्रत्यभिज्ञायां ज्ञानत्वतदभावयोनिरोधेना- योगादित्यन आह-तस्या इति। प्रत्यभिज्ञाया इत्यर्थः । अंशभेदेनेति। विषयैकदेशोSत्रांशः । स च प्रागेव दर्शितः-अहमंश इति तत्तांश इति च। परोक्षत्वेति। पर्वतो वह्िमानित्यनुमितेस्सिद्धान्ते वह्नयंशे परोक्षत्वं, सन्निक- ष्टपर्वतांशे त्वपरोक्षत्वमुपेयते । मतद्वयसम्मतं दृष्टान्तमाह-प्रमात्वेति । पूर्वोपदशितप्रत्यभिज्ञाया अहमर्थाशेऽपि ज्ञानत्वमुपेयम्। अन्यथा हि

सत्रमाध्ययोर्द्दश्यमानं विरुष्येत। तथा च सूत्रम्-'अनुम्मृतेश्चे'ति। अनु-

सस ह्ान्तलेशसंग्रह सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १८१

इतरे त्वहमाकारापि वृत्तिज्ञनमेव। 'मामहं जानामी'त्य- नुभवात्। न च करणासम्भवः । अनुभवानुंसारेण मनस ए- वान्तरिन्द्रियस्य करणत्वस्यापि कल्पनादित्याहुः ॥ एवंसति बाह्यगोचरापरोक्षवृत्तीनामेवावरणाभिभावकत्वनियमः पर्यव- सन्नः ॥ ननु नायमपि नियमः। शुक्तिरजतस्थले इदमाका- रृत्तेरज्ञानानभिभावकलवात्। अन्यथोपादानाभावेन रज- स्मृनिः प्रत्यमिता। नया च तममत्रम्थं भाप्यं-'य एवाहं र पोदुग्द्राक्ष, स ए वाहमद्य स्मरामी'ति। तथा च प्रत्यभिज्ञाया अहमेश ज्ञानत्वाभावाभिधानम- गुक्तमिति मन्यमानानां मतमाह-इतरेन्विति। अनुभवादिति । अहमर्थे- गोचरवृत्तौ ज्ञानत्वानुभवादित्यर्थ: । मनस इति। अन ए वियत्पादे भाष्ग- 'बुद्धः करणत्व्राम्युगमा'द्विति एव च अहङ्कारधर्माणां ज्ञानमु- - वादीनां के वलमाक्षिमाम्यत्व्रेऽ हमर्रूपम्य मनः प्रत्यसाधारणविषयस्य सततात्त स्येन्द्रियत्वरं प्राणपादे चक्षरादेरिव भाष्पकाररेत व्यवम्थापितमिति मन्त- न्यम्। केवलमाक्षिभाम्यत्वसिद्धान्तोऽपि अन एवाहमर्थव्यनिरिक्ताज्ञानमुग्वादि- मात्रविषय इत्यपि मन्नव्यम्। ननु, मनम इन्द्रियन्व्रपक्षे रूपादौ चक्षुरादेरिव त- ्याहमर्षे प्रमाणत्वं वाच्यम। तच्च न सम्भवति। अहमर्थम्यानावृतसाक्षिचैतन्येड- ध्यसनम्पाज्ञातन्त्राभविन मनसः अज्ञानज्ञापकत्वाभावादिति चेन्, न।तदूति तत्प्रकार- कानुभनत्वमवाधितानुभवत्वं का प्रमात्वमिनि मनानुरेविनाहमकारज्ञान्य प्रमात्वोप- पत्तो तत्करणम्य मनमोऽपि चक्षुरादेरिव प्रमाणत्वमम्भवादिति भावः । ननु, तर्ह- परोक्षवृत्तीनामावरणाभिभा वकत्वनियमम्या ह्माकारोक्षवृत् व्यिनार इत्याश- कच नियमम्य सङ्कोचं दर्शयनि -एवंसतीति। अहमाकारापरोक्षवृत्युपगमे स- तीत्यर्थः। उक्तनियममप्याक्षिपति-नन्वििति। 'इद रजत'मिति भ्रमस्थले प्रथम मिदमाकागपरोक्षवृत्तिरुदेति, पथ्वा दिर्व रजन मिति भ्रमो भवति। तत्रेदमाकारायाः प्रमात्पन्नवतेरज्ञाननिवर्तकत्व कि नास्ति, उतास्ति। आद्ये नियमस्य व्यभिचार- माह-नायमपीति। यथा अपरोक्षवृत्तिमात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमो नाम्ति।

नियमोपि नास्ति। इदमाकारवृत्तौ व्यभिचारादित्यर्थः । द्विनीये बाधकमाह-अ- न्ययेनि। उद्माकाश्ृत्तेग्ज्ञानाभिभावकत्व इत्यर्थः । इदमाकारवृत्तिनिवर्त्याज्ञान- २४

१८६ अद्वैतमञ्जरी ।

तोत्पत्ययोगादिति चेत् ,अत्राहु :- इदमाकारवृत्त्या इद- मंशाज्ञाननिवृत्ताघपि शुक्तित्वादिविशेषांशाज्ञानानिवृत्तेः त- देव रजतोपादानं शुक्तित्वाद्यज्ञाने रजताध्यासस्य तज्ज्ञाने तदभावस्यानुभूयमानत्वात् अध्यामभाष्यटीकाविवरणे अनु- भूयमानान्वयव्यतिरेकस्यैवाज्ञानस्य रजताद्यध्यासोपादान- त्वोक्ते:। अत एव शुक्तयंशोऽविष्ठानम्, इदमंश आधारः,म- विलासाज्ञानविषयोऽधिष्ठानम्, अतद्ूपोऽपि तद्रपेणारोप्यबु- द्वौ स्फुरन्नाधार इति मंक्षेपशारीरकेऽि विवेचनादिति।।

मन्यत्, रजनोपादानभूताज्ञानमन्यत्। तथा च न व्यमिचारः। नवा रजनत््त्त्य योग इति परिहरनि-अत्राहुरिति। शुक्तिन्वादिविशेषांशवार काज्ञानमेव रजतो- पादानमित्यत्र मानमाह-शुक्तित्वाद्यज्ञान इति। नीलपृष्ठत्वादिकमादिपदार्थः । रजतमवाध्यस्यन इति। अध्याम इत्यर्थः । प्रथमतत्पद विशेपांशपरम्। द्विती- यनत्पदमध्यासपरम्। तत्र सम्मतिमाह-अध्यासेति। टीका पञ्चपाददिका। अ- नुभयमानावन्तयव्यतिरेकौ यस्येनि विग्रहः। ननु. परोवृत्तिद्व्यम्य शुक्तित्वादिवि- शेषरूपविशिष्टस्यैव रजतकारणज्ञानावृतत्वाभ्युपगमे नम्यैवाविष्ठानत्वं स्यात्, न तिविदंत्वरूपविशिष्टम्यदमंशम्य सविलासाक्ञनाविषयम्य। अनधिष्ठानत्वातू। तथा चा- विष्ानारोप्ययोरेकक्षानविषयत्वनियमात् शुक्ति: रजतमिति भ्रनाकारः स्यान, न स्या- चचद रनतमिति प्रतीत्याकारः । इदमशम्याधिष्ठानत्वाभावाद्वित्यत आह -अत एवोति। अध्यासोपादानाज्ञानविषयत्वादेवत्यर्थः। शुक्त्यंश इनि। शुक्तित्वविशपरूपेण पुरोवृत्त्यवच्छिन्नचतन्यमित्यर्थः। इदमंशम्याधिष्ठानत्वाभाव इष्ट इत्याशयेनाह- इटमंश इति। ननु, तम्याधारत्वे आगतमेवाधिष्ठानत्वम। तयोमेंदाभावादिति ने- त्याह-सविलासेति। विलासी रजनादिविक्षेपः। विपयत्वमावृतत्वम्। अतद्रपो- डपीति। तत्पदमध्यस्तरजतादिपरम्। तथा चाध्यम्तग्जताद्यभेदराहितोऽपि तदभि- न्नत्वेन स्फुगन्नित्यर्थ: । अधिष्ठानम्यैव आरोपितरजतता दा्म्या द्वम्तगत्या इदमंश - स्यातट्रपत्वमिनि वोध्यम। अम्मिन्मने अधिष्ठानारप्ययोरेकज्ञानविषयत्वं नास्ति। क तु आधारारोप्ययोर्व नदिति न अरमम्य शुक्त्यंशोल्लेखापत्तिरिति भावः । नन्वविष्ठानागप्ययोगगेपे प्रकाशमानत्वम्य सम्भावनाभाप्यटीकाविवरण

मिदधान्तलेशमंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १<७

अपरे त्विदं रजतमिति इदमंशसम्भिन्नलवेन प्रतीयमानस्य रजतस्य इदमंशाज्ञानमेवोपादानम्। तस्य चेदमाकार- वृत्या आवरणशक्तिमात्ननिवृत्तावपि विक्षेपशक्त्या सह तद- नुवृत्तेः नोपादानत्वासम्भवः । जलप्रतिबिम्बितवृक्षाधोऽग्रत्वा- ध्यासे जीवन्मुक्त्यनुवृत्ते प्रपञ्चाध्यासे च सर्वात्मना अधि- ष्ानसाक्षात्कारानन्तरम् आवरणस्य निवृत्तावपि विक्ेपशक्ति- सहिताज्ञानमात्रस्योपादानत्वसम्प्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ दिपु समर्थितत्वात्तद्विरोध इत्याशङ्कय मतान्तरं तदविरुद्धमाह-अपरेत्विति। संभिन्नत्वं तादात्म्थमिति यावत्। अज्ञानमेवेति। न तु विशेषांशाज्ञानमित्येवका- राथ: । विशेषांशम्यारोपे म्फुरणाभावेन तम्याधिष्ठानत्वासम्भवादिति भावः।शुक्ति- त्वादिरूपविशेषदर्शनम्य अध्यासप्रतिबन्धकत्वात् तदभावविषयौ पूर्वोक्तान्वयव्यति- रंकाविति भावः । नन्विदमाकारवृत्त्या इदमंशाज्ञानस्य निवृत्तत्वात् कथमिदमंश- स्याविष्ठानत्वम् । अत आह-तस्य चेति। इदमंशाज्ञानस्येत्यर्थः । नव्वज्ञानस्या- वरणांशमात्निवृत्तिविक्षेपशवत्या सह अनुवृत्तिश्र कापि न दृष्टा । अत आह-ज- लप्नतिविम्वेति। पपश्चेति। जीवन्मुक्तम्याप्यन्तःकरणादिप्रपश्चप्रतीतेः सत्त्वादिति भावः । सर्वात्मनेति। रजतादिभ्रमम्थले हि सर्वात्मनाघिष्ठानसाक्षात्कारो नास्ति। शुक्तित्वादिविशेषरूपेण शुक्तिसाक्षात्काराभावात्। अतरतत्र इदमंशाज्ञाननिवृत्ताव-

ल तु जले वृक्षो नासत्येव, ऊर्धवाग्र एवायं वृक्ष इति सर्वात्मना विशेषदर्शनम्य सत्वा- त् सामान्यांशाज्ञानं निवृत्तं विशेषांशाज्ञानमनिवृत्तमिति विभागासम्भवेन विशेषांशा- ज्ञानमुपादानमिति वततमशक्यम्। तम्मादत्र वृक्षाघोऽग्रत्वाध्यासानुरोघेनएकस्थैवा-

कत्यवस्थायामवि ब्रह्मतत्व्रसाक्षात्कारादावरणमात्रनिवृत्ति: विक्षेपशकिमदन्ञानाशा नवृत्तिश्च वाच्या। नथा रजताध्यासस्थलेऽपि इदमंशस्याक्ञानस्य उपादनत्वं म- म्भवतीति भावः।। एवं वाहयगोचरापरोक्षवृत्तीनां सर्वीमामिवावरणाभिभावकत्वनियमम्य अ्रमम्थ- लीयेदमाकारवृत्तौ या व्यभिचारशङ्का, सा तत्रापि इदमंशाज्ञाननिवर्तकत्वम्य इद- मंशावरणमात्रनिवर्तकत्वस्य वा सत्त्वादित्युपपादनेन निरस्ता। इदानी प्रथममिद-

१८० अद्वैतमञ्जरी।

क्षिणा भास्यत इति तस्यानित्यत्वात् सम्भवति संसकाराधानं घटादौ विषय इव। न हि स्वाकारवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिणैव स्वगोचरसंस्काराधानमिति नियमोऽस्ति। तथासति वृत्ति- गोचरसंस्कारासम्भवेन वृत्तेरस्मरणप्रसङ्गात्। अनवस्थापत्त्या वृत्तिगोचरवृत्त्यन्तरस्यानुव्यवसायनिरसनेन निरस्तत्वात्। किं तु यद्वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येन यत् प्रकाशतेतद्वृत्त्या तद्गो-

गोचरसंस्काराधानमिति नियमोऽवसीयते। तथा चाहङ्कारमात्र एव कथमन्यगोचर- वृत्त्या तदाधानमित्याशङ्कयाह-न हीति। तथानियमे मानाभावादप्रयोजक त्वाच्चति भावः। नियमाम्गुपगमे वाधकमाह-तथासनीति। ननु. ज्ञानरूप- वृत्तेस्संम्कारादिलाभाय वृत्तिगोचरवृत्त्यन्तरमप्यम्तु, नेत्याह-अनवस्थापन्ये-

तृतीयापि तद्गोचरव्ृत्त्तिर्वत्तव्या स्थात्। एवं तत्तहृत्तिगोचरवृत्त्यभ्युपगमापत्या- वृत्त्यनवस्था प्रसज्येत। न च द्विनीयनृतीयादिवृत्तीनां मध्ये कामां चिदज्ञानाना मव नाशाभ्युपगमसम्भवात् नानवस्थाप्रसक्तिरिति वाच्यम्। उत्पन्नायाः वृत्ते- रवश्यज्ञानव्यत्वात्। अन्यथा सन्यामेव घटाद्याकारवृत्ती कदानिन्मयेदं जञायने, न वा, वदिवृत्तिनाशानन्तरं मयेदं ज्ञातं, न वेनि वा संशयप्रसङ्गान्। तम्मा- दवृत्तरवश्यज्ञातव्यत्वं वृत्तेर्वृत्यैव वेद्यत्वपक्षे प्रापयदेवानवस्थाम्। अननैव न्यायेन निबन्धनेप्वनुव्यवमायो निरस्तः। ततश्च स्वगोचरवृत्यैव सवगोचरसंस्काराघाननि- यमो नास्ति। वृत्तिप्त्रमम्भवादित्यर्थः । नन्वन्यगोचरवृत्त्या अन्यगोचरमंकाराधा- नोपगमे घटगोचरवृत्त्या पटादावषि तदाघानप्रसङ्ग इति शङ्कते-किं त्विति । अतिप्रसङ्गपरिहाराय प्रयोजकमाह-यद्वत्येति। यद्वम्तुगोचरवृत्यवच्छिन्नचैनन्ये यावन्तः पदार्थाः प्रकाशन्ते, तद्वम्तुगे।चरवृत्या तावत्मु पदार्थेपु संम्कारा- धानमिति नियमः । वटगोचरवृत्यवच्छिन्नचैतन्ये च पटादरप्राशनान्नरातिपमङ्ग। न तु स्वगोचरवृत्यैव स्वगोचरमंस्काराधानमिति नियम इत्येवकारार्थः । ननु, घटा- दिवृत्त्यवच्छिन्न वैतन्ये घटादिप्रकाशनं निर्विवादम्। तत्र चैनन्येऽहङ्कारस्यापि प्का- शनं घटादिविषयवृत्त्याकारपरिणतस्वावच्छिन्ननापि साक्षिणा भास्यत इति पूर्वग्रन्थे दशितम्। तथा च घटादिवृत्या अहङ्गारेऽपि संस्कागधानगस्तृ। तथापि घटादि-

मिद्धान्तिलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १८१

चरसंस्काराधानमित्येव नियमः । एवं च ज्ञानसुखादयोऽन्तः- करणवृत्तयः । तप्तायःपिण्डाद्युच्चरन्तो विष्फुलिङ्गा: स्वस्ा- वच्छिन्नेन वह्निनेव स्वस्वावच्छिन्नेनानितयेन साक्षिणा भा- स्यन्त इति युक्तं तेष्वपि संस्काराधानम । यस्तु 'घटैकाका- रधीस्था चित् घटमेव प्रकाशयेत्। घटस्य ज्ञातता ब्रह्मचैतन्येन प्रकाश्यते ॥।' इति कूटस्थदीपोक्ता विषयविशेषणस्य ज्ञान- स्य विषयावच्छिन्नव्रह्मचैतन्यभास्यत्वपक्षः ,यश्च तत्त्वपूदीप-

जनकत्वं न स्यात्। तथा सुखदुःखेच्छाद्वेषादीनामहङ्कारधर्माणां घटादिवृत्त्यव- च्छिन्नचैतन्ये प्रकाशनप्रसक्त्यभावात्तया तेषु संस्काराधानं न स्यात्। न च सुखादिरूपवृत्तिपु घटादिवृत्त्या संस्कारानाघानेऽपि सुखःदुःखादिगोचरान्तःकरण- वृत्तिभिरेव तामु तदाधानमस्तु। ज्ञानरूपासु घटादिवृत्तिषु तदाधानार्थ वृत्त्य- न्रोपगम इवानवस्थाप्रसक्त्यभावादिति वाच्यम् । सुखदुःखादिगोचरा वृत्तिरभ्युप- गम्यमाना कि ज्ञानरूपा, किं वा इच्छादिवृत्तिवत् क्रियादिरूपा। नाद्यः। तदु- त्पादककारणाभावात् मनःकरणताया निरिव्यमाणत्वात्। न द्वितीयः । त- स्या अपि वृत्तस्संस्काराघानाय तद्गोचरवृत्त्यन्तरोपगमे सैवानवस्था प्राप्तोति। त- स्मात् ज्ञानरूपासु घटादिवृत्तिषु ज्ञानभिन्नासु सुखदुःखादिरूपवृत्तिषृ च कथं सं- स्काराधानमित्याशङ्कयाह-एवं चेति। उक्तनियमे सतीत्यर्थः । अन्तःकरणे या- या वृत्तयः उत्पद्यन्ते ज्ञानरूपाः, तद्भिन्ना वा, तास्सर्वा अपि स्वस्वावच्छिन्ननि- त्यचैतन्यमास्या एव। तथा च चैतन्थस्य नित्यत्वेऽपि तद्भास्यतया तदवच्छेदकतया

स्य नाशरूपस्तद्धभगोचरस्संस्कारस्संभवतीति, न ज्ञानसुरदिषु संस्कारानुपपत्तिरि- ति भावः। दृष्टान्ते सवपदं विप्फुलिङ्गपरम्। घटस्य एकस्याकार इवाकारो य- स्याः, सा घटैकाकारा, सा चासौ धीश्र, तस्यां स्थिता चिच्चिदाभासः घटाकारवृ- त्तिप्रतिबिम्बरूपं घटज्ञानमिति यावत्। घटमेव न घटस्य ज्ञाततामपीत्येवकारार्थः । ज्ञातता नाम ज्ञानविषयत्वं विषयतासम्बन्धेन विषयनिष्ठज्ञानमित्यर्थः । तच्च ज्ञानं विषयस्य विशेषणम्। ज्ञातो घट इत्यनुभवादिति भावः । ननु, अनयोः पक्षयो- र्ञानेच्छादिमासक चैतन्यस्य नित्यत्वात् कथं ज्ञानेच्छादिपु संस्कारः । न च पूर्वोक्त-

१८२ अद्वैतमञ्जरी ।

काक्त्ो ज्ञानेच्छादीनामनवच्छिन्नशुद्धचतैन्यरूपनित्यसाक्षि- भास्यत्वपक्षः ,तयोरपि चैतन्यस्य स्वसंसृष्टापरोक्षरूपत्वाद्- त्तिसंसर्गोऽवश्यं वाच्य इति तत्संसृष्टानित्यरूपसद्गानान्र तेषु संस्काराधाने काचिदनुपपत्तिरिति। अन्ये तु सुषुप्तावप्यविद्याद्यनुसन्धानसिद्धये कल्पिताम-

रीत्या ज्ञानेच्छादिवृत्तीनां स्वस्वावच्छिन्नसाक्षिचतन्यप्रकाश्यत्वमादाय अनयोरषि प- क्षयास्सस्काराधानमिति वाच्यम्। घटादिगोचरवृत्तिप्रतिविम्बरूपज्ञानस्य ज्ञानताश-

यपक्ष ज्ञानेच्छादिवृत्ती नामनवच्छिन्न पा क्षिास्यत्वक्तिविरोधप्रसङ्गातू। अतः कर्थ न- यो: पक्षयोस्तदाधानम्। अत आह -तयोरपीति। विषयावच्छिन्नवल्मैन्यम्य ज्ञात- तावभासकत्वमते तत् व्रह्मचैतन्यं ज्ञाततायाः अपरोक्षज्ञानरूपमेवोपेयते। 'ज्ञाताऽयं घट' इति ज्ञाननाया अपरोक्षत्वानुभवात्। अनवच्छिन्नशुद्धचैनन्यमपीच्छाज्ञानादी नामपरोक्षज्ञानरूपमेवोपेयते। इच्छादिवृत्तीनामप्यपरोक्षत्वानुभवात्। तथा चापरो-

क्षज्ञानस्य म्वनादात्म्यापन्नविपयानुभवरूपत्वनियमान्। तनश्च स्वनिषयमूनज्ञानेच्छा- विनाशसमये ज्ञानादिविशिष्टरूपेण द्विविवचैतन्यस्यापि नाशलक्षणमंम्कारोपपत्ति- रित्यर्थः। तयोरपीति सप्तमी। चैतन्यस्येति। द्विविधस्येति शेषः । नत्पदं ज्ञा-

यदि च सवगोच वृत्यव सुरंस्कार,धानमवक्ष्यं वाच्यं, तदा- पि नानुपपत्तिः। अविद्यावृत्तिभिरहङ्गारत्दर्मगोचराभिरहङ्कारादिपु संस्काराचा- नसम्भवात्। न च वृत्तिगोचरवृत्त्युपगमे प्रागुक्तानवम्थाप्सक्तिरिति वाच्यम्। अविद्यावृत्तीनापनुभवायोग्यत्वेन तामु ज्ञानाय संस्काराय वा ज्ञानेच्छाद्यनुभवकाले

वमिति वाच्यम्। सुपनी तासां तज्जनकत्वस्य क्लप्तत्वादित्याशयेन मतान्तरमाह- अन्ये त्विति। उत्थितस्य विद्याद्यनुसन्धानसिद्धये मुषुप्तौ कल्पितामविद्यादिगो- चरामविद्यादिवृत्तिमिवाहमाकारामविद्यावृत्तिमङ्गीकृत्येति वाक्यं योजनीयम्। यथा- श्रुते सुपुप्तौ यदविद्यःद्यनुसन्धानं, तत्सिद्धय इति भ्रान्तिस्स्यात्। सन्निधानात्, तथा सुपुप्तौ कल्पिताया एव वृत्तेरहमाकारत्वमङ्गीकृतमिति भ्रान्तिस्स्यादिति बोध्यम्।

सिद्दान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १८३

विद्यावृत्तिमहमाकारामङ्गीकृत्याहमर्थे संरकारमुपपादयन्ति। न चास्मिन् पक्षे 'एतावन्तं कालमिदमहं पश्यन्नेवासमि'ति अन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थानुसन्धानानुपपत्तिः। अवच्छे-

धेनान्यज्ञानधाराकालेऽपि अहमाकाराविद्यावृत्तिसन्नानसम्भ- वादिति॥

अविद्यादीत्यादिपदं सुखसुषुप्त्योः संग्रहार्थम्। सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिदवेदिषमि- ति सुषुप्तिकालीनानां सुखसुषुप्त्यविद्यानामुत्थानानन्तरमनुसन्धानदर्शनात्। तत्का- लीनाविद्याद्यनुभवस्य नित्यसाक्षिरूपतया तम्याविद्यावृत्तिरूपावच्छेदकाकल्पने सं-

पगमे तेषां के वलसाक्षिवेद्यत्वसिद्धान्तव्याकोप इति चेतु, न। अविद्यावृत्तीनां कलप्त- ज्ञानकरणजन्यत्वाभावेन ज्ञानात्मकवृत्तित्वाभावात ज्ञानात्मकवृत्यनुपहितसाक्षिण एव केवलसाक्षिशब्दार्थत्वाङ्गीकारादिति नावः। अहमर्थग्रहणं तद्दमाणामप्युपल- क्षणम्। तुल्यन्यायतया बाघकाभावेन च तद्धर्मेव्वपि अविद्यावृत्तिभिस्संस्कारस्यो- पपादितत्वाद्विति ध्येयम्। नन्वस्मिन्पक्षेऽन्यज्ञानधाराकालीनाहमर्थादिषु अहमर्था- दिगोचराविद्यावृत्त्यसम्भवेन संस्काराधानं न स्यात्। धाराकाले अविद्यावृत्त्यङ्गी- कारे युगपत् वृत्तिद्वयप्रसङ्गादिति शङ्कामनूद्य दृष्टान्तेन परिहरति-न चास्मि- न्पक्ष इति। अविद्यावृत्तिभिः संस्काराधानपक्ष इत्यर्थः। अवच्छेदक- भेदेनेति। 'शिरसि मे वेदना, पादे मे सुख'मित्यनुभवदर्शनादिति भावः । वृत्तिद्व- येति। अन्यज्ञानवराकालेऽवि अन्यवस्तुगोचरान्तःकरणवृत्तेरहमर्थगोचराविद्या- वृत्तेश्र युगपत् प्रमातर्यवच्छेदकमेदेन सम्भवो न विरुध्यत इत्यर्थः । सन्तानेति ॥ नन्वन्यज्ञानवाराकाले एकैवाविद्यावृत्तिरिति वक्तुं शक्यते। तदा तन्ना- नात्वे मानाभावालाघवाच्चेति चेत्, सत्यम्। तथाप्यन्तःकरणवृत्तिसन्ततिरूपत्वा- द्वारायास्तत्कालीनाविद्यावृत्तेरपि सन्ततिरूपत्वं सम्भवतीति सम्भावनामात्रेण तथो- क्तम्। अत एवाह-सन्तानसम्भवादिति। अहमर्थाशे अन्तःकरणवृत्त्यैव सं- स्काराधानं सम्भवतीति न तदंशेऽप्यविद्यावृत्तिः कल्पनीया। अन्तःकरण- वृत्तिसम्भवे तत्कल्पनायोगात्। न चान्यज्ञानधाराकाले अहमर्थगोचरान्तः- करणवत्तिर्न सम्भवति। सुखद्ःखयौगपद्यवत् ज्ञानद्वययौगपद्यायोगादिति

१८४ अद्वैतमञ्जरी ।

अपरे त्वहमाकारा वृत्तिरन्तःकरणवृत्तिरव। किं तु उपास- नादिवृत्तिवन्न ज्ञानम्। क्पतत्करणाजन्यत्वात्। न हि तत्र चक्षुरादिप्रत्यक्षप्रमाणं सम्भवति, न वा लिङ्गादिकम् । लि- ङ्गादिप्रतिसन्धानशून्यस्याप्यहंकारानुसन्धानदर्शनात्। ना- पि मनः करणम्। तस्योपादानभूतस्य क्वचिदपि करणत्वा- क्लभेः । तर्हि अहमर्थप्रत्यभिज्ञापि ज्ञानं न स्यादिति चेत्, न। तस्या अहमंशे ज्ञानत्वाभावेऽपि तत्तांशे स्मृतिकरणत्वेन क्लृप्तसंस्कारजन्यतया ज्ञानत्वात् अंशभेदेन ज्ञाने परोक्ष- त्वापरोक्षत्ववत् प्रमात्वाप्रमात्ववच ज्ञानत्वाज्ञानत्वयोरपि अ- विरोधादित्याहुः ॥

वाच्यम्। त्विति। ताहिं मा वृत्तिः घटादिवृत्तिवत् ज्ञानरूपापि स्यात्। तथा न ज्ञानात्मकवृत्युपहितमाक्षिवेद्यत्वापतत्या अहमर्थम्य केवलमाक्षिभास्यत्वमडान्तह।- निरित्याशयेन शङ्कने-किं त्विति। परिहरति-उपासनादीनि। इच्छा- दिसङ्गहार्थमादिपदम् । अनुमन्धानम् अनुभवः । कचिदपीति । वृत्तिज्ञानं प्रत्यु- पादानस्यान्तःकरणस्याहमाकारवृत्तेम्मकाशादन्यत्र क्वचिदपि वृत्ता तम्य करण- त्वाकलृप्तेरित्यर्थः। तहींति। योऽहं स्वप्ने माक्षान् भगवन्नं श्रीकृप्णमन्व- भूतरं, सोडहमिदानी तं स्मरामी'ति प्रत्यभित्ञा अहमर्थाशे ज्ञानं न म्यान्। ज्ञा- नकरणाजन्यत्वादित्यर्थः । इष्टापत्या परिहरति-नेति। तहिं प्रत्यभिज्ञानं तत्तांशेऽपि ज्ञानं न स्यात्। एकम्यां म्रत्यभिन्ञायां ज्ञानत्वतदभावयोनिरोधेना- योगादित्यन आह-तस्या इति। प्रत्यभिज्ञाया इत्यर्थः । अंशभंदेनेति। विषयेकदेशोऽत्रांशः । म च प्रागेव दशितः-अहमंश इति नत्तांश इति च। परोक्षत्वेति। पर्वतो वहनिमानित्यनुमितेस्सिद्धान्ते वह्नयंशे पगेक्षत्वरं, सन्निक- ष्टपर्वतांशे त्वपरोक्षत्वमुपेयते। मतद्वयसम्मनं दृष्टान्तमाह-प्रमान्वेति । पूर्वोपदशितप्रन्यभिज्ञाया अहमर्थाशेऽपि ज्ञानत्वमुपेयम्। अन्यथा हि प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्येनान्त करणोपहितचैतन्थरूपस्य जीवम्याहमर्थम्य स्थायित्वसाधनं सत्रमाध्ययोद्दश्यमानं विरुध्येत। तथा च मुत्रम्-'अनुम्मृनेश्च'ति। अनु-

सस द्वान्तलशसंग्रह सव्याखयान प्रथमपरिच्छद ।

इतरे त्वहमाकारापि वृत्तिर्ज्ञानमेव। 'मामहं जानामी'त्य- नुभवात्। न च करणासम्भवः । अनुभवानुमारेण मनम ए- वान्तरिन्द्रियस्य करणत्वस्यापि कल्पनादित्याहुः ॥ एवंमति

सन्नः ॥ ननु नायमपि नियमः। शुक्तिरजतस्थले इदमाका- रृत्तेरज्ञानानभिभावकत्वात्। अन्यथोपादानाभावेन रज- ममृनि: प्रत्यमिता। तया च तममत्रम्पं भाप्यं-य एवाहं र पदयुद्वाक्ष, स ए- चाहमद स्मरामी'ति। तथा च प्रत्यभिज्ञाया अहमेश ज्ञानत्वामावाभिधानम- गुक्तमिति मन्यमानानां मनमाह-इतरेन्विति। अनुभवादिि। अहमर्थ- गोचरवृत्तौ ज्ञानत्वानुभवादित्यर्थः। मनस इति। अन एव वियत्पाद भा्ग- 'बुद्ध्ः करणत्व्राभ्युगमा' दिति। अ एव च अहङ्कारघर्माणा ज्ञानमु- मादीनां केवलमाक्षिभास्यत्वरेहमर्थरुप्य मनः प्रत्यमाधारणविषयस्य सतवात्त स्येन्द्रियत्व्रं प्राणपादे चक्षरेरि भाष्यकाररतर व्यवम्थापितमिति मन्त- कयम्। केवलमाक्षिभाम्यत्वमिद्धान्तोऽपि अन एवाह्म्थव्यनिरिक्ताज्ञानमुखादि मात्रविषय इत्यपि मन्नव्यम्। ननु, मनम इन्द्रियत्वपक्ष रूपादौ चक्षरादेरित्र न- इयाहमर्थे प्रमाणत्वं वाच्यम। तच् न सम्भवति। अहमथम्यानावनसाक्षिचैतन्येड ध्यननम्याज्ञातत्त्राभविन मनस, अजानज्ञापकत्व्राभावादिति चेन्, न।तदवति तत्प्रकार- कानुभनत्व्रमव्राधितानुभव्त्कं का प्रमात्वमिति मनानुरोवनाहमकर्ञान्य प्रमात्वाप पत्तो तत्करणम्य मनमोऽपि चक्षुरादेरिव प्रमाणत्वमम्भवादिति भावः । ननु, तर्ह-

क्च नियमम्य मङ्कोनं दर्शयनि -एवंसतीति। अहमाकागपरोक्षवृत्युपगमे स- नीत्यर्थः । उक्तनियममप्याक्षिपति-नन्वििति। 'इद रजत'मिति भ्रमस्थले प्रथम- मिदमाकारापरोक्षवृत्तिरुदेति, पश्ादिवं रजतमिति भ्रमो भवति। तत्रेदमाकारायाः प्रगमातन्नतेरक्षाननिवरतकत्वं कि नास्ति, उतास्ति। आद्ये नियमस्य व्यभिचार- मह-नायमपीति। यथा अपरोक्षवृत्तिमात्रमज्ञाननिवर्तकमिति नियमो नाम्ति। रहमाकारवृत्तौ व्यभिचारात्, तथा बाह्यगोचरापरोक्षतृत्तिमात्रमत्ञाननिवर्तकमिति नियमोऽपि नास्नि। इदमाकारवृत्तौ व्यभिचाराित्यर्थः । द्विनीये बाघकमाह-अ-

२४

१८६ अद्वैतमञ्जरी ।

तोत्पत्ययोगादिति चेत् ,अत्राहु :- इदमाकारवृत्त्या इद- मंशाज्ञाननिवृत्ताघपि शुक्तित्वादिविशेषांशाज्ञानानिवृत्तेः त- देव रजतोपादानं शुक्तित्वाद्यज्ञाने रजताध्यासस्य तज्ज्ञाने तदभावम्यानुभूयमानत्वात् अध्यामभाष्यटीकाविवरणे अनु- भूयमानान्वयव्यतिरेकस्यैवाज्ञानस्य रजताद्यध्यासोपादान- त्वोक्ते: । अत एव शुक्तयंशोऽविष्ठानम् इदमंश आधारः,म- विलामाज्ञानविषयोऽधिष्ठानम्. अतद्ूपोऽपि तद्पेणारोप्यवु- द्वौ स्फुसन्नाधार इति मंक्षेपशागिर्केऽि विवेचनादिति।

मन्गत्, रजनोपादानभूनाज्ञानमन्यत्। तथा च न व्यमिचारः। नवा रजनोत्पत्त्य योग इति परिहिरनि-अत्राहुरिनि। शुक्तिन्वादिविशेषांशावार काज्षानमेव रजतो पादानमित्यत्र मानमाह-शुक्तित्वाद्यज्ञान इति। नीलपृष्ठत्वादिकमादिपदार्थः । रजतमवाध्यस्यन इति। अध्याम इत्यर्थः । प्रथमतनप्द विशेषांशपरम्। द्विनी- यनत्पदमध्यासपरम्। तत्र सम्मनिमाह-अध्यासेननि। टीका पञ्चपािका। अ- नुभयमानावन्तयत्यतिरकौ यम्पेनि विग्रहः। ननु. परोवृत्तिद्वव्यम्य शुक्तित्वादिवि- शेषरूपविशिष्टम्थेत रजनकारणाज्ञानावृतत्वाभ्गुपगमे तम्यैवाविष्ठानत्वं म्यान्,न

क्चदे रनतमिति प्नीत्याकारः । इदमंशम्याधिष्ठानत्वाभावाद्ित्यत आह -अन एवेतति । अध्यास्ोपादानाज्ञानविषयत्वादवत्यर्थ। शुक्त्यंश इति। शुक्तित्वविशेपरूपेण

रदमंश इति। ननु, तम्याधार्वे आगतमेवाविष्ठानत्वम। त्योमैदाभावादिति ने त्याह-सविलासेति। विलासी रजनादिविक्षपः। विषयत्वमावृतत्वम्।अनद्रषो

न्नन्वंन स्फुरन्वित्यम:। अधिष्ठानम्यव आरोपितरजननादात्म्याद्वम्तगत्या इदमंश- ग्यातटपत्वमिति बोध्यत। अभ्मिन्मने अधिष्ठानागप्ययरिक्षानविषयत्वं नार्ति । कि तु आधारागेप्यपोख तदिति न अ्रमम्य शुक्त्यंशोल्लेग्वापतिरिति भावः ।। नन्यविष्ठानगप्ययोगगपे प्रकाशमान-वग्य सम्भावनाभाप्यटीकाविवरण

मिद्धान्तलेशमंग्रहे सव्यास्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १८७

अपरे त्विदं रजतमिति इदमंशसम्भिन्नत्वेन प्रतीयमानस्य रजतस्य इदमंशाज्ञानमेवोपादानम्। तस्य चेदमाकार- वृत्या आवरणशक्तिमात्निवृत्तावपि विक्षेपशक्त्या सह तद- नुवृत्तेः नोपादानत्वासम्भवः। जलप्रतिबिम्बितवृक्षाधोऽग्रत्वा- ध्यासे जीवन्मुक्त्यनुवृत्ते प्रपञ्चाध्यासे च सर्वात्मना अधि- ष्ठानसाक्षात्कारानन्तरम् आवरणस्य निवृत्तावपि विक्षेपशक्ति- सहिताज्ञानमात्रस्योपादानत्वसम्प्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ दिपु समर्थितत्वत्तद्विरोध इत्याशङ्कय मतान्तरं तदविरुद्धमाह-अपरेत्विति। संभिन्नत्वं तादात्म्यमिति यावत्। अज्ञानमेवेति। न तु विशेषांशाज्ञानमित्येवका- राथः । विशेषांशम्यारोपे म्फुरणाभविन तम्याघिष्ठानत्वासम्भवादिति भावः ।शुक्ति- त्वादिरूपविशेषदर्शनम्य अध्यासप्रतिबन्धकत्वात् तदभावविषयौ पृर्वोक्ता्वयव्यति- रेकाविति भावः । नन्विदमाकारवृत्त्या इदमंशाज्ञानस्य निवृत्तत्वात् कथमिदमंश- म्याविष्ठानत्वम्। अत आह-तस्य चेति। इदमंशाज्ञानस्येत्यर्थ.। नव्वज्ञानस्या- वरणांशमात्रनिवृत्तिविक्षेपशवत्या सह अनुवृत्तिश्र क्वापि न हष्टा। अत आह-ज- लप्नतिविम्वेति। प्रपश्चेति। जीवन्मुक्तम्याप्यन्त.करणादिप्रपञ्चप्रतीतेः सत्त्वादिति भावः। सर्वात्मनेति। रजतादिभ्रमम्थले हि सर्वात्मनाघिष्ठा नसाक्षात्कारो नास्ति। शुक्तित्वादिविशेष रूपेण शुक्तिसाक्षात्काराभावात्। अतस्तत्र इदमंशाज्ञाननिवृत्ताव-

ल तु जले वृक्षो नास्त्येव, ऊर्ध्वाग्र एवायं वृक्ष इति सर्वात्मना विशेषदर्शनम्य स्त्वा- त् सामान्यांशाज्ञानं निवृत विशेषांशाज्ञानमनिवृत्तमिति विभागासम्भवेन विशेषांशा- ज्ञानमुपादानमिनि वक्तमशक्यम्। तम्मादत्र वृक्षाधोऽग्रत्वाध्यासानुरोधेन एकस्यैवा- ज्ञानस्यावरणांशनिवृत्तावपि विक्षेपशक्तिमवज्ञानांशानवृत्तिरुपेया। तथा जीवन्म- कत्यवस्थायामवि ब्रह्मतत्व्रसाक्षात्कारादावरणमात्रनिवृत्ति: विक्षेपशकिमदन्नानाशा नृवृत्तिश्च् वाच्या। नथा रजताध्यासस्थलेपि इदमंशस्याक्ञानस्य उपाशानत्वंस- म्भवतीति भावः ।। एवं वाहयगोचरापरोक्षवृत्तीनां सवीसामिवावरणाभिभावकत्वनियमम्य ्रमम्थ- लीयेदमाकारवृत्तौ या व्यभिचारशङ्का, सा तत्रापि इदमंशाज्ञाननिवर्तकत्वम्य इद- मंशावरणमात्रनिवर्तकत्वम्य वा सत्त्वादित्युपपादनेन निरस्ता। इदानी प्रथममिद-

१८८ अहेगमखरी।

कवितार्किकचक्र्वर्तिन सिंहभट्टोपाध्यायास्तु 'इदरजतमि' ति श्रमरूपवृत्तिव्यतिरेकेण रजतोत्पत्तेः प्रागिदमाकारवृत्ति- खवे नास्तीति तस्या अज्ञाननिवर्तकत्वमदमद्गावविचारं नि- रालम्वनं मन्यन्ते। तथाहि- न तावत् भ्रमरूपवृत्तिव्यति- रेकेण इदभाकारा वृत्तिरनुभवसिद्धा। ज्ञानद्वित्वाननुभवात्। नाप्यधिष्ठानमामान्यज्ञानमव्यासकारणमिति कार्यकल्प्या। तम्यास्तत्काग्णत्वे मानाभावात्। न चाषिष्ठानमम्प्रयोगा- भावे रजताद्यनुत्पत्तिस्तत्र मानम् । ततो दुष्टेन्द्रियमंप्रयोग- माकार्वृतिग्व भ्रमम्थले ना्नि : नत्र व्यभिचारशङ्ानत्ममाधाने त दृग्न एव नि मने इत्याह-कविनाकिकेति। भ्रमरूपवन्तीति। पुमनद्वये टदमाकार्वृगेम्म चवात्तदभिव्यक्त चैतन्य रूपमेव शक्तिर वतादित्ानं, न वृत्तिरषम । अभ्मिन्मने न वसावादवृत्तिरुपमव नन्ज्ानमिति मन्तव्यम। गनब्ाग्रे स्फट संविध्यनि। धर्मि ज्ञानरूपामिउ्रमाकारवृत्ति निगकरोनि-तथाही त्यादिना। मा किमन्भवमिद्धा, उन कायकल्प्या, अथवा सामग्रीकल्प्या। नाद्य इन्याह-न नावदितनि। ज्ञानद्वित्वोति। इदमि्य्येंकें ज्ञानम, इदरजनमिति ज्ञानमपरमित्यनुभवाभावादित्यथ: । द्विनीयं निगकगनि-नाव्यविष्ठानेति। अध्यामरू कार्य स्वकारणम

सामान्यनानरूपा इक्माकाग्वृत्तिम्मिध्यनीत्यपि न मन्तव्यम् : अविष्ठानमामन्यक्षा नम्याध्यामकार्णले मानाभावादित्यर्म। मानाभावोडमिड इनि शङ्कने-न चेति । इदमर्थम्य चक्षरादिभि सम्मयोंगे मति रजतादिरूपम्या्यामम्योत्पत्ति, नान्य्थेनि

गाम प्रति कारणत्वं मिव्यनि। न च उक्तान्वयादिना सम्प्रयोगम्येवाव्यासकारण त्वं मिध्णति, न धर्मिज्ञानम्ये वाच्यम्। नथामनि अहङ्कागद्यध्यामे सम्पयोगा सम्भवन व्यमिवारापत। अतम्मम्प्रयोगस्याध्याम प्रति कारणतवग्राहकाभ्यामेवा नयव्यनिरकाम्या शुक्तिग्जाद्यव्यास्थले धमित्ान्यैव सम्प्रयोगमा्ध्यस्य कारण त्वं कल्प्गने। तथा चाघिष्ठानमामान्यज्ञानम्याध्यासकारणत्वे उक्तान्वयव्यनिरेकी प्रमाण भवत एवंति गृहाभिमन्विः । अभिमन्धिमज्ञात्वा दृषयति-तन इति। उ. -

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १८९

स्यैवाध्यासकारणत्वप्रामेः । न च संप्रयोगो न सर्वत्र भ्रम- व्यापी, अधिष्ठानस्फुरणं तु स्वतःप्रकाशमाने.प्रत्यगात्मनि अ- हंकाराध्यासमपि व्यापोतीति वाच्यम्। तस्यापि घटाद्य- ध्यासाव्यापित्वात्। घटादिप्रत्यक्षात् प्राक् तदधिष्ठानभूत- नी रूप ब्रह्ममात्रगोचरचाक्षुषवृत्तेरसम्भवात् स्वरूपप्रकाशस्या- वृतत्वात् आवृतानावृतसाधारण्येनाधिष्ठानप्रकाशमात्रस्या- व्यासकारणत्वे शुक्तीदमंशसंप्रयोगात् प्रागपि नदवच्छिन्न- चैतन्यरूपप्रकाशस्यावृतस्य सद्गावेन तदाप्यध्यामापत्तेः । न चाध्याससामान्ये अधिष्ठानप्रकाशसामान्यं हेतुः । प्राति- धमिज्ञानकारणवादी स्वाभिसन्विमाविष्करोति-नच सम्पयोग इति। अविष्ठान- सामान्यज्ञानस्य सम्प्रयोगस्येव न व्यमिचार इत्याह-अधिष्ठानस्फरणं त्विति। मम्प्रयोगवैलक्षण्यार्थस्तुशब्दः। अधिष्ठानम्फुरण कर्तृ। शुक्तिरजताद्यध्यासमिन अहङ्कारादध्यासमपि व्याप्तोतीत्यर्थः। स्वत इति। बाह्यनैतन्यस्यावृतत्वात् वृत्तिक-

तस्यागीनि च तत स्वतस्सिद्धनित्यर्थः। अविष्ठानममान्यज्ञानस्यापि वभिचारमाह- उक्कज्ञानं तच्छब्दार्थ:। घटाद्यध्यामत्यापित्वाभावादि त्यर्थ: । तथा च धर्मिज्ञानं नाध्यासकारणमिति भावः । अन्यापित्वशन्दितं व्यभिचारमुपपादयति-घटादीत्यादिना। वटाद्यध्यासम्थले शुक्तिरजताध्यास- म्थल इन किं वृत्ति रतमशिष्ठानस्फुरणम्, अहङ्काराद्यध्यासम्थल इन स्वतम्सिद्धं ना। ना- द्य इत्याह-घटादिप्रत्यक्षादिति। तत्पद वटादिपरम्। न द्वितीय इत्याह- स्वरूपेति। नन्व्रधिष्ठानप्रकाशमात्रमध्यासे कारणम्। लाघवात्, न त्वभिव्यक्ता- विषठानप्रकाशः । तथा च 'सन् घटः मन् पट'इत्यादिरूपेप्वव्यासेपु घटाद्यघिषान- स्य सद्पम्य व्रह्मणम्खपकाशत्वादधिष्ठानप्रकाशमात्रं तत्राप्यस्तीति न व्यभिचार

धर्मिज्ञानकारणवादी शङ्कते-न चाध्याससामान्य इति। प्रातिभासिकेति। अभिव्यक्ताविष्ठानम्फुरणं प्रातिभासिकाध्यासेप्वेव कारणमाचार्याणमभिप्रतम् । तेप्वे- व दोषसम्प्रयोगसंस्काररूपकारणत्रयजन्यताया अध्यासटी का विवरणादिषु व्यवस्था-

१९०

भासिकाध्यासेऽभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाश इति नातिप्रसंगः । सामान्ये सामान्यस्य विशेषे विशेषस्य हेतुत्वौचित्यादिति वा- च्यम्। एवमपि प्रातिभासिकशङ्गपीतिमकूपजलनैल्याद्यध्या- माव्यापनात् रूपानुपहितचाक्षुषप्रत्ययायोगेन तदानीं श- द्वादिगतशौकयोपलम्भाभावेन चाघ्यासात् प्रावशह्गादिरू-

मिदद्धेरित्यर्थः । प्रकाशपदानन्तरं हेतुपदमनुषञ्जनीयम्। नातिप्रसङ्ग इति। न सम्प्रयोगात्प्राक् रजताद्यव्यासनसङ्ग इत्यर्थः। रजनादयध्यामम्य प्रातिभामिकत्व्रेन

तथा च धर्मिज्ञानम्याध्यासकारणत्वे सम्प्रयोगकारणता्राहकान्वयाद प्रमाणम्य स तात् वाघकाभावाच्च तम्याध्यासकारणत्वमिद्धाविदमाकारा वृत्तिन्सिद्धेनि भाव। अभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाशन्य प्रातिभातिकाध्यासेव्वपि सर्वत्र व्याप्तिरनाम्तीनि कवि- नार्किकमनानुवरती दृषयति-एवमपीति। अधिष्ठानापरोक्ष्यस्य प्रानिभामिकाध्या- ममात्रहेनुत्वे स्वीकृतेऽपीत्यर्थः। धर्मिज्ञानकारणवादे हि प्रथमिदमित्येतमाकाग वृत्तिरुद्वेनि। नथा च वृत्या अभिव्यक्ते शङ्गजलाद्यवच्छन्नवै्ये पीतनीववरूपा देरध्यास इति प्रक्रिया। तथा च तत्रेदमाकारा वृत्तिः किं शङ्गादिद्रव्यमात्रं वि पयीकरोनि किवा रूपविशिष्टं द्रव्यम्। नाद्य इत्याह-रूयानपहिनेति। रुपा- विषयकद्रव्यचाक्षपतृत्तिने सम्भवति। इतग्था वाययदेरवि चाक्षपत्वापत्तरिति ा। द्विनीयेपि कि शुक्करूपविशिष्टं द्रव्यं विषयीकरोति, किवा आगोप्यरपविशिष्टम्। न द्वितीयः । आंगप्यरूपविशिष्टशङ्गािवृत्तरव भ्रानति-वेन तम्या धर्मिज्ञा- नत्वाभावान्। नाद्य इन्याह-तदानीमिति। अध्यामात्पृवकाल इत्यर्थ। नद़ानी शोकयोपलम्भे चाध्यामाभादप्रसङ्गादिति भावः।असम्भवादिति। नथा चाभित्यक्तविष्ठानम्फृग्णम्य नत्रामम्भवाद्यभिवारण वर्मितान नाध्यासका-

तिरुदत्येा रणमिति भावः । नन्त्रध्यामात्वृर्त द्रव्यमात्ररूपेण शङ्रानिगोचर चाक्षुपत्ृ- - त्। न चैंत्र वायदेरवि चालुपत्वप्रसङ्गः।दृपचाक्षपे दव्यगनोदसृतरूपम्य नियामकन्वादध्यासात् पूर्वकाले द्रव्यग्रहणेऽवि शुक्तित्वदरिव दोषबलात् सन्नि- कृष्टस्यापि शुक्लरूपमात्रम्थाग्रहणोपपत्तेश्र। तहुक्तं भामन्यां-शङ्गं च दोपा- च्छादितशुक्लिमानं द्रव्यमात्रम्वरूपं गृहीत्वेति। शुक्लिमानं शुक्लरूपमित्यथेः ।

सिद्धान्तवशसंग्रह सव्यास्यान प्रथमपरिच्छेदः । १९१

पाधिष्ठानगोचरवृत्त्यसम्भवात्। न च प्रातिभासिकेष्वपि र- जताद्यध्यासमात्ने निरुक्तो विशेषहेतुरास्तामिति वाच्यम् । तथासति सम्प्रयोगात् प्राक् पीतशङ्गाद्यध्यासाप्रसङ्गाय तद- व्यासे दुष्टेन्द्रियसम्प्रयोगः कारणमित्यवश्यं वक्तव्यतया तस्यैव सामान्यतः प्रातिभासिकाध्यासमात्रे लाघवात् कारणत्वसिद्धौ तत एव रजताध्यासकादाचित्कत्वस्यापि निर्वाहादधिष्ठान- अस्तु वा तत्र शुक्लरूपविशिष्टशङ्कादिग्रहणम्। तथापि नाध्यसानुप तिः। दोपच- लेन रूपगतशुक्लत्वजातिग्रहणप्रतिबन्धमात्रेणापि तदुपपत्तः । तथा च प्रातिभा- सिकाध्यासेपु अभिव्यक्ताविष्ठानम्फुरणस्य व्यभिनाराभावाद्धमिंज्ञानरूपा इदमा- कारवृत्तिस्सिद्धा भवति। तत्सिद्धौ च नम्यामावरणनिवर्तकत्वसदसद्भावचिन्ता साल- म्बनैवाचार्याणां, न निरालम्बनेति चेतु, सत्यम्। अस्मिन्मते अयमेवास्वरमः उपा- ध्याया मन्यन्त इत्यनेन सचितः। पीतशङ्कादित्रमस्थल वस्तुतो व्यभिचाराभावडपि तमभ्युपगम्य धमिज्ञानकारणवादी शङ्कते-न च प्रातिभासिकेप्वपीति। नि- रुक्त इति। अभिव्यक्ताषिष्ठानप्रकाश इत्यर्थः । तथासतीति। पीतशङ्काद्यध्या- सेपु अभिव्यक्ताविष्ठानप्रकाशस्य हेतुत्वानुपगम इत्यर्थः । अधिष्ठानापरोक्ष्यवत् सम्प्रयोगस्यापि पीतशङ्गाद्यध्यासेषु कारणत्वानुपगमे सम्प्रयोगात् प्रागपि पीतरशङ्क इत्याद्यध्यासप्रसङ्गः । अनस्तत्परिहागय तत्र सम्प्रयोगस्य कारणत्वमवश्यं वाच्य मित्यर्थः । तनः किं. तत्राह-तस्यैवेति। दुष्टेन्द्रियसम्प्रयोगस्यैवेत्यर्थः । सामा- न्यत इत्युक्तं सामान्यमेव दर्शयति-प्रातिभासिकाध्यासमात्र इति। प्राति भासिकाध्यामत्वमेव्र दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगकार्यतावच्छेदकम्। लाघवात्, न तुपीत शङ्ाद्यध्यासत्वम्। गौरवादित्यर्थः । ततोड़पि कि, तत्राह-तत एवोते । सम्प्र- योगात् प्राकु पीतशङ्काद्त्यासप्रसङ्गपरिहाराय तत्र सामान्यतः कलप्ताददुष्टेन्द्रि- यसम्प्रयोगादववेत्यर्थः। कादाचित्कत्वस्यापीति। सदा रजताद्य ्यास प्रसङ्ग परिहारा्य अभिव्यक्ताधिष्ठानप्रकाशस्य रजताद्यध्यासकारणत्वं वाच्यम । तथासति शुक्त्यव- चछिन्नचैतन्यरूपस्याधिष्ठानप्रकाशस्यावृततया सदा तदभिव्यक्तेरभावन सद्ा रज- ताद्यध्यासप्रसङ्गपरिहारोपपत्तेरिति हि धर्मिज्ञानकारणतावादिनस्तवाभिप्रायः।सचा तिप्रसङ्गपरिहारः पीतशङ्ाद्यम्यासस्थले क्लप्तात सम्प्रयोगादेव लभ्यत इत्यर्थः । सामान्यत इति। अधिष्ठानप्रकाशमात्रमध्यासमात्रे कारणग, अभिव्यक्ताघिछान-

१९२ अद्वैतमअरी।

प्रकाशस्य सामान्यतो विशेषतो वाध्यासकारणत्वस्यासिद्धेः। ननु सादृश्यनिरपेक्षे अध्यासान्तरे अकारणत्वेऽि तत्सापेक्ष- रजताद्यव्यासे रजतादिसादृश्यभूतरूपविशेषादिविशिष्टधर्मि- ज्ञानरूपमधिष्ठानसामान्यज्ञानं कारणमवश्यं वाच्यम्। दु- ष्टेन्द्रियसम्प्रयोगमात्रस्य कारणत्वे शुक्तिवदिङ्गालेऽपि रजता-

प्रकाश: प्रानिभामिकाष्यामे कारणमिनि पृर्वोक्तकार्यकारणमावदवयमवे न सिध्य- तीत्यर्थः । ननु. तम्यैव सामान्यनः प्रानिभामिकाध्याममात्रे लाघनात् कारणत्व मिद्धावित्ययुक्तम्। अहङ्काराघ्यव्यामे माकषिवैनन्ये स्वप्नाध्यामे च सम्पयोगाम न्भवेन व्यभिचारान। न च अहङ्कागद्यध्यामम्य व्यावहारिकत्वमने तत्र व्यभि- चारों न दोष इति वाच्यम्। नथापि तत्नानिभामिकत्वमंने दषपरिहागमम्भवान माक्षिणि स्वप्नाध्यामे प्रातिभामिकत्वव्य सम्परनिपत्रनया तत्रोकनव्यभमव्वारग्य हढ तवाच्च। न च रप्नाद्यव्यासेऽभिव्यक्ताविष्ठानम्फुरणं काग्णम्। अन्यथा

योग: कारणमेनि न नम्य व्यमिचार इति वाच्यम। प्रातिभामिकाध्याममा- त्रे तवदुक्तलाववेनाभित्यक्ताघिष्ठानप्रकाशम्य कारणवोचित्यात् बाह्याध्यामेपु

न. मन्यम्। मृक्ष्मदष्ट्या विचार्यमाण एवमेव। म्थृलटृष्टया त मम्प्र योगम्य लवतात् प्रातिभामिकाध्याममात्रे काग्णत्वमुक्तमिनि मन्नव्यम्। शु- धमिज्ञानम्य कारणत्वं शाङ्कन-ननु, च साद्येनि। अध्यासान्तर इति। पीन- शङ्ादन्पाम इत्यर्थ:। शङ्गादः पीतरूपादेश्च मादश्याभावादिनि भाव। नत्पदं माटृश्यपरम्। रजनाहिना मह शुक्तयादम्मादृध्यमूनो यो रुपविशेषादि, त- द्विशिष्ट वर्माच्यर्य। स्याण्वादौ परुषाद्व्पामपेक्षितमवत्वादिकमादिशब्दार्थ । सम्मयोगमात्रस्येनि। माहव्यानपक्षायमिति मात्रशरूदार्थ: । अग्निवग्वं नील- रूपवन्काएमिक्गाल्शबदार्थ। नन्ववक्षिनमषि साहवर्प व्वरूपमदेवाध्यासकारण, ना- वना उक्तानिप्रमङ्गनिगसान। न ज्ञानं सत काग्णम। नथा न न वमिज्ञानम्य

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १९३

ध्यासप्रसङ्गात्। न च सादृश्यमपि विषयदोषलेन कारण- मिति वाच्यम्। विसदृशेऽि सादृश्यभ्रमें सत्यध्याससद्धा- वात् जलघिसलिलपूरे दूरे नीलशिलातलत्वाद्यारोपदर्शनात्। न च तद्देतोरेवेति न्यायात् सादृश्यज्ञानसामग्ऱ्येवाध्याम- कारणमस्त्विति युक्तम्। ज्ञानसामगन्या अर्थकारणत्वस्य क् चिदप्यदृष्टे: ततस्सादृश्यज्ञानस्यैव लघुत्वाच्च। न च स्वत-

कारणत्वसिद्धिरिति मत्वा शङ्कते-न च सादृश्यमपीति। स्वरूपसत्कारणत्वे सादृश्यभ्रमादध्यासो न स्यात्। सादृश्यभ्रमस्थले स्वरूपसतस्सादश्यस्याभावात्। अतम्सादृश्यज्ञानं भ्रमप्रमासाधारणमध्यासकारणं वाच्यमिति तद्विशिष्टधर्मिज्ञानसि हिरिति धर्मिज्ञानकारणवादी परिहरति-विसदृशेऽपीति। तत्रोदाहरणमाह- जलधिसलिलपूर इति। प्रवाहः पुरशब्दार्थः । जलस्य वस्तुतश्शुक्लरूपव- त्वान्नीलशिलातलसादृश्यं नास्ति। अतस्मादृश्यभ्रमात् नीलशिलातलत्वारोप इति भा- वः । ननु, धर्मिज्ञानकारणतापक्षेऽपि तत्सामग्रीत्वेन दुष्टेन्द्रियसंपयोगोऽवश्यं वा- च्यः। तथा च आवश्यकत्वादध्यासविशेषकारणतावच्छेदकं सादृश्यज्ञानसामग्री- त्वमेव, न तु सादृश्यज्ञानत्वम्। ततश्च न धर्मिज्ञानसिद्धिरित्याशयेन इङ्गाले रज- ताध्यासप्रसङ्गं विम्मृत्य शङ्कते-न च तद्धेतोरेवेति। 'तद्देतोरेवास्तु तद्धेतु- त्वं, मध्ये किं तेने'ति न्यायादित्यर्थः । धर्मिज्ञानवादी निराकरोति-ज्ञानसाम- ग्या इति। धर्मिज्ञानकारणनामते हि धमिज्ञानं रजतादिरूपार्थोत्पन्ौ कारण- मिप्यते। तथा च 'तद्धेतोरेवे'ति न्यायेन धर्मिज्ञानसामग्रीभूतसम्प्रयोगस्य कारणत्वमुच्यमानं रजताद्यर्थोत्पत्तावेव भवेत्। तच्च न सम्भवति। सन्नि- कर्षस्य ज्ञान इव विषयोत्पत्तौ कारणतायाः क्वचिदप्यक्तप्तत्वादित्यर्थः । त- त इति। सादृश्यज्ञानसामग्रीत्वापेक्षया सादृश्यज्ञानत्वस्यैव कारणतावच्छेदकत्े लाघवादित्यर्थः । तथा च धर्मिज्ञानसिद्धिरिति भावः । सादृश्यज्ञानस्याध्यासवि- शेषे कारणत्वाभावेऽपि व्यवस्थासम्भवात् न धर्मिज्ञानसिद्धिरिति मत्वा पुनश्शङ्क- ते-न च स्वत इति। जलस्य मुक्ताफलस्य च नैल्येन सादृश्याभावे समा- नेऽपि जल एव नैल्याध्यासो दृश्यते, न मुक्ताफल इति व्यवस्थायां जलादिव- स्तुस्भाव एव हेतुः, नान्य इत्यर्थः । ननु, पात्रगननैव्यगन्निधानं जले त- २१

१९४ अद्वैतमञ्जरी ।

इशुभ्रेऽ्रपि शुभ्रकलधौतभृङ्गारगतेऽरपि स्वच्छे जल एव नैल्या- ध्यासः, न मुक्ताफल इति व्यवस्थावत् वस्तुखाभाव्यादेव शुक्तौ रजताव्यासः नेङ्गालादाविति व्यवस्था,न तु सादृश्य- ज्ञानापेक्षणादिति वाच्यम् । स्वतः पटखण्डे पुण्डरीकमुकुल- त्वानध्यासेरपि तत्रैव कर्तनादिघटिततदाकारे तदध्यासदर्शने- न तदध्यासस्य वस्तुखवभावमननुरुष्य सादृश्यज्ञानभावाभा- वानुविधायित्वनिश्चयात् । अन्यथान्यदापि तत्र तदध्या- सप्रमङ्गात् , उच्यते-सादृश्यज्ञानस्याध्यासकारणत्ववादेऽपि विशेषदर्शनप्रतिवध्येषु रजताद्यध्यासेष्वेव तम्य कारणत्वं वा-

दध्यासे नियामकं, न स्वभाव इत्यन आह-तुभ्रकलवधानिति। निर्मेन्मौव-

स्वच्छ इनि पदम्। एवं क्वचित् स्वभावस्येवाध्यामप्रयोजकत्वे क्टप्ने फलितमा ह-वस्तुस्व्रभावादवेति। उक्ते पीतशङ्गाव्यास इव भृङ्गागदिगनजले नल्याध्या से सादृश्यज्ञानानपेक्षत्वेऽपि पुण्डरीकमुकुलत्वाध्यामे तदपेक्षाया अन्वयव्यनिरकाम- द्धत्वेन तद्वच्छुक्तिरजनाद्यव्यामेपि सादृश्यज्ञानभावाभावाभ्यामेव व्यवम्था, न तु वस्तुस्वभावान्। अगतिकत्वाद्वम्नुस्वभावाश्रयणम्य। तथा न धर्मित्ञान- कारणनासिद्धिरप्रन्यहेनि मत्वा दपयति-स्वनः पटखवण्ड इति। पुण्डरीकस्य कमलस्य या मुकुलत्वावस्था, तम्याः अनध्यामेऽपीत्यर्थः। तंत्रव पटखण्ड एव। कर्ननादिना वटितम्सम्पादितः तदाकार: पुण्डरीकमुकुलत्वाकारे यम्य पटखण्ड- स्यु, स तथा तम्मिन्नित्यथः । तदध्यामेति। पुण्डरीकमुक्त्वाध्यामेत्यर्थः । तदध्यासम्यानुरोधित्व्वनिश्रयादिति सम्बन्धः। अन्यर्थेति। वम्तुम्वभावस्यैव त- दध्यासकारणत्व इत्यर्थः । अन्यदापीति । कर्तनादिना नदाकारमम्पादनात प्रा- गपीत्वर्थ:। ननु, सादृश्यनिरपेक्षव्यासन्तर अकारणत्ववपित्यादिना प्राप्तं सादृश्यज्ञानम्याध्यानविशेषे काग्णताप्रमाधनद्वारा धर्मित्ञानम्य कारणत्वमावश्य- कमिनि प्वपक्षं कविनाकिकमनानुवर्नी निराकरोनि-उच्यन उत्यादिना ।

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । १९१

च्यम्। न तु तदप्रतिबध्येष पीतश्गाद्य्यासेषु। असम्भवात्। विशेषदर्शनप्रतिवध्येषु च पतिबन्धकज्ञानसामग्याः प्रति- बन्धकत्वनियमेन विशेषदर्शनसामग्न्यप्यवश्यं प्रतिबन्धिका वाच्येति तत एव सर्वव्यवस्थोपपत्तेः किं सादृश्यज्ञानस्य कारणत्वकल्पनया। तथाहीङ्गालादौ चक्षु:सम्प्रयुक्ते तदीयनै- ल्यादिरूपविशेषदर्शनमामग्रीसत्त्वान्न रजताध्यासः। शु- क्त्यादावपि नीलभागादिव्यापिचश्षु:सम्प्रयोगे तत्सत्त्वान्न

दिरूपविशेषदर्शनाप्रतिबध्येप्वित्यर्थः । उक्तविशेपदर्शने सत्यपि 'पीतरशङ्गः नीलं जलमि' त्यध्यासदर्शनादिति भावः । असम्भवादिति । वस्तुतस्साटश्य- स्य तत्रासम्भवात् पुण्डरीकमुकुलत्वभ्रमवत् सादृश्यज्ञानाननुरोनरित्वाच्चेत्यर्थः । ततः किं, तत्राह-विशेषदर्शनप्रतिवध्येषु चेति । प्रतिबन्धकसामग््याः प्रति- बन्धकत्वे दाहप्रतिबन्धकमण्यादिसामग््याः दाहप्रतिबन्धकत्वप्रसङ्ग: । तद्वारणा- य ज्ञानपदम्। मण्यादेः प्रतिबन्धकज्ञानत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः। ज्ञानसामग्याः

तद्वारणाय प्रतिबन्धकेति ज्ञानविशेपणम्। ध्मिज्ञानस्य चाध्यासानुगुणत्वेन प्रति- बन्धकज्ञानत्वायावात् नोक्तातिप्रसङ्गः । तथा च पक्षे साध्याभाववत्ताज्ञानं ग्रा- ह्याभावावगाहित्वादनुमिति प्रति साक्षात प्रतिबन्धकम् । तत्र साध्याभावव्या- प्यवत्त्वज्ञानं प्रतिबन्धकज्ञानसामग्रीत्वेनानुमितिप्रतिबन्धकमिति व्यवस्था प्रस- द्वेत्वर्थः । तत एवेति। प्रतिबन्धकज्ञानसामग््याः प्रतिबन्धकत्वस्वीकारादेवे- त्यर्थः । किमिति। तथा च धर्मिज्ञानरूपा इदमाकारा वृत्तिर्न सिध्यतीति भा- वः । सादृश्यज्ञानस्याकारणत्वे पूर्वोक्तातिप्रसङ्गं परिहरति-इङ्गालादाविति।

बोध्यम्। नीलभागादीति। त्रिकोणभागसङ्गहार्थमादिपदम्। तत्सच्वादिति। विशे- षदर्शनसामग्रीसत्त्वादित्यर्थः । न तदिति। तत्पदं रजतादिपरम्। ननु, यदि शुक्तिसं- प्रयोगकाले रजताध्यासाभावः, तर्हि संप्रयोगोऽप्यध्यासकारणं न स्यादिति, नेत्याह-

१९१ अद्वैतमझरी ।

तदध्यासः। सदृशभागमात्रसम्प्रयोगे तदभावादध्यासः।त-

ति चेत्, न। अध्याससमये शुक्तित्वदर्शनाभावेन तत्पूर्वं त- त्सामगन्यभावस्य त्वयापि वाच्यत्वात् मम सादृश्यज्ञानरूपा- ध्यासकारणदोषेण प्रतिबन्धात् तदा शुक्तित्वदर्शनसामग्न्य- भावाभ्युपगमः । तव तथाभ्युपगमे तु घट्टकुटीप्रभातवृत्ता- न्त इति चेत्, न। समीपोपसर्पणानन्तरं रजतमादृश्यरूपचा- कचक्ये दृश्यमान एव शुक्तित्वोपलम्भेन तस्य तत्मामग्रीप्रति-

सदृशभागमात्रेति । तदभावाढिति। नैल्यादिद्शनमामग््यभावाढ़ित्यर्थ : । शङ्कने-तदापीति। सहशमागमात्रसम्पयोगकालेऽपीत्यर्थः । अनध्यासप्रसङ्ग इनि। तथा चाध्यासाभावप्रमङ्गपरिहाराय सादश्यजानं दोपत्वनाध्यासकारणं वाच्यम। नतश्र उक्तदोपरूपप्रतिबन्धकमत्त्वादप्रतिबद्धा शुक्तित्वदर्शनसामग्री ना्नि। अनो रजनाद्यध्याम उपपद्यन इनि धर्मिज्ञानकारणवादिनोऽभिमन्विः। अनध्यामप्रमङ्ग परिहर्तुमुभयसम्मनमर्थ धर्मिज्ञानापलापी दर्शयनि-नेत्यादिना। त्वयापीति। मादृश्यज्ञानकारणतावादिनापीत्यर्थः । वाच्यत्वादिति। मदशभागमात्रसम्प्रयो- गकाले शुक्तित्वदर्शनमामग्यां चक्षुम्मंयुक्ततादात्म्यलक्षणायां मत्यामप्यध्याम दर्शनेन तदनुरोाच्छुक्तित्वरूपविशषदर्शनमामग््याः प्रतिबन्धको दोषोडवश्य वाच्य इनि तावन् मत्यम। स च दोषो न मादृश्यज्ञानं,। कि तु दूरत्वादिरेव । अतो दोषत्वेनापि न सादृस्यज्ञानमध्यामकारणमिति न धर्मिज्ञानसिद्धिरिति तदप- लापिनोऽप्यभिमन्धिः। धर्मिज्ञानवादी स्वाभिसन्धिमुद्धाटयन् आशङ्कने-ममेति । तवेति। धर्मिज्ञानापलापे प्रवृत्तस्य कवितार्किकमतानुवातिन इत्यर्थः । सादश्यज्ञा- नस्याध्यासकारणत्वं त्वदनिष्टं दूरं गतम्यापि तव प्रमज्यतेति भावः । धर्मिज्ञानाप- लापवाद्यपि स्वाभिसन्निमुद्धाटयन् अनध्यासप्रसङ्गं परिहरति-नेत्यादिना । नस्येति। सादृश्यदर्शनम्येत्यथेः । नत्सामग्रीति । शृक्तित्वदर्शनसामग्रीत्यर्थः । रजतरागादिदोपसंग्रहाथमादिपदम। ननु, दृरम्थस्यापि पुंसः कदानिच्छुक्तौ शु- क्िप्रमायाः दर्शनेन दृग्त्वम्यापि माहश्यज्ञानम्येव व्यभिचारम्तल्यः । तथा रजते

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याखयाने प्रथमपरिच्छेदः । १९७

बन्धकत्वासिद्धौ दूरत्वादिदोषेण प्रतिबन्धाद्वा व्यञ्जकनीलपृ- छत्वादिग्राहकासमवधानाद्वा तत्सामग््यभावस्य वक्तव्यत्वा- त्। एवं जलधिजले नियतनीलरूपाध्यासप्रयोजकदोषेण

रागवतोऽपि समीपोपसर्पणानन्तरं शुक्तिप्रमादर्शनेन तश्यापि व्यभिचारस्तुल्यः । तथा च दूरत्वादेरपि दोषत्वं न स्यात्। यदि च क्वचिदध्यासे कदाचित् कश्षित् दोष इति रीत्या दूरत्वादेर्दोपत्वेनाध्यासकारणत्वं समर्थ्र्यते, तदा ज्वालादौ साह- श्यज्ञानरूपेणैव दोषेण 'सेयं दीपज्वाले'त्यादिभ्रमस्य सर्वानुभवसिद्धतया तस्यापि कदाचिद्रजताध्यासादौ दोपत्वेन कारणत्वं दुर्वारम्। सादृश्यज्ञानस्य दोषत्वं भाष्य- सम्मतं च। तथा च देवताधिकरणे भाष्यं-'सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं केशादि- व्विवेति, तथा बौद्धाधिकरणेऽपि सादश्यनिमित्तं प्रतिसन्धानमिति। प्रतिसन्धानं प्रत्यभिज्ञानम्। तथा च सादृश्यज्ञानस्य दोषत्वेन अध्यासकारणत्वमतनिराकरण- मयुक्तमिति चेत, सत्यम्। तथापि स्थूलबद्धिमाश्रित्येदमिति ध्येयम्। सहकार्य- मावात् सामग््यभावमाह-व्यञ्जकेति। शुक्तित्वव्यञ्जकेत्यर्थः । ग्राहकपदं नील- भागव्यापिचक्षुस्सम्पयोगपरम्। तत्सामग्रीति। शुक्तित्वविशेषदर्शनसामग््यभावस्यो- भाभ्यां वक्तव्यत्वादित्यर्थः । शुक्तिरजतभ्रमस्थलोक्तन्यायमन्यत्रापि योजयति- एवमिति। साढश्यज्ञानरूपदोषं विना रजताध्यासवन्नीलशिलातलत्वाद्यध्यासस्स- म्भवतीत्यर्थः। जले नीलशिलातलत्वाध्यासे हि शुक्लरूपात्मकविशेषदर्शनं जलरा- शित्वादिरूपविशेषदर्शनं च प्रतिबन्धकम्। ततरशुक्लरूपादिदर्शनसामग्यपि तन्न प्रतिबन्धिका। तथा च प्रतिबन्धकज्ञानसामग््यभावादेव तत नीलशिलातलत्वारोप:, न तु प्रथमं जले नैल्याध्यासेन सादृश्यज्ञानसम्पत्तौ सत्यां तद्दोषान्नीलशिलातलत्वा- ध्यास इत्यर्थः । ननु जलघिसलिलपूरे शुक्लरूपात्मकविशेषदर्शनसामग््यभावोऽसि- द्धः। नीलशिलातलत्वारोपात् पूर्वकाले चक्षुम्संयुक्ते जले शुक्करूपस्य तादात्म्याभ्युप- गमेन चक्षुस्संयुक्ततादात्म्यरूपसन्निकर्षस्य आलोकादेश्र सत्त्वात्। तथा जलराशित्वा- दिरूपविशेषदर्शनसामग्व्यभावोऽप्यसिद्धः। जलराशित्वव्यञ्जकतरङ्गादिपत्यक्षस्यापि तत्र सत्त्वादित्यत आह-नियतेति। जलधिमलिले दूरे नैल्याध्यासवत् समीपोपस- र्पणानन्तरमपि तदध्यासो दृश्यते। अतस्तस्य नियतत्वम्। एतदुक्तं भवति-शु- करूपात्मकविशेपदर्शनसामग्री नियतनीलरूपाध्यासप्रयोजकदोषेण प्रतिबद्धा । अतस्सा अप्रतिबद्धा नास्ति। दूरत्वदोषाज्जलराशित्वव्यञ्जकतरङ्गादे्ग्ाहकसम-

१९८ अंद्वैतमक्जरी ।

दूरे नीरत्वव्यञ्जकतरङ्गादिग्राहकासमवधानेन च शौक्ल्यजल- राशित्वादिविशेषदर्शनसामग्न्यभावात् नीलशिलातलत्वाद्य- ध्यासः । विस्तृते पटे परिणाहरूपविशेषदर्शनसामग्रीसत्वात् न पुण्डरीकमुकुलाध्यासः। कर्तनादिघटिततदाकारे तद- भावात्तदध्यास इति। नन्वेवं करम्पृष्टे लोहशकले तदीय- नीलरूपविशेषदर्शनमामग्न्यभावात् रजताध्यामः किं न भवेत्। सादृश्यज्ञानानपेक्षणादिति चेत्, भवत्येव। किं तु ता-

वधानं नाम्नि। तेन जलराशित्वरूपविशेषदर्शनसामत्री च नास्ति। तथा न द्विविधप्रतिवन्वकज्ञानमामग््यभावाज्लधिसलिले नीलशिलातलत्वाद्यप्याम उपपद्य- त इनि। अत्रेदं बोध्यंजलधिमलिलपरे नीलशिलानलत्वारोंपे उक्तविधया विशेषदर्शनमामग्यभावम्यापेक्षितत्वेऽपि न तावन्मात्रात् तदध्यामः । कि नु जले नीलरूपाद्यव्यामेन नीलशिलानलमाटृश्यसम्पत्त्यनन्तरभेव तदध्यामः। तथा च दूरे नीलशिलातलत्वाध्यासवतां जलविमलिलपुरसमीपोपमर्पणानन्नर व्यवहार- अम्मिन् जलधिसलिलपुरे मम दूरे नैल्यनैश्चल्यादिमाम्येन नीलशिन्टानलत्वञ्रम आमी- त, इदानी स भ्रमो निवृत्त इति। एवं तत्र तत्र मादृश्यदोषान् मम पर्वमन्यथाभ्रम आमीन्. इदानी म निवृत्त इनि लोकव्यवहार एव मादृव्यक्ञानम्य दोपन्वरनाध्यासवि शेंपे कारणत्वमाचको द्रष्टव्य इति सादृश्यन्ञानम्याव्यासकारणता ग्राहकान्वयव्यति रकोदाहरणान्तरमव्यन्यथयनि-विस्तृन इन। परिणाहो विम्नारः नदर्शनं पुण्ड-

हि चक्षुम्मंप्रयोगस्थले चाक्षुपं सादश्यञ्ञानं धर्मिज्ञानत्वेन दोपत्वेन न रजनाद्यध्यामो- तत्तौ काग्णम। त्वगिन्द्रिषसम्प्रयोगस्थले न म्पार्शनं सादश्यज्ञानमुक्तविधया रजता- दव्यमत्पत्तोवव कारणम्।कवितार्किकमने तु धर्मि्ञानप्रमङ्गभीत्या सादश्यज्ञानं कुत्राप्यध्यामे कारणं नाम्युपेयत इनिव्यवस्था। तथा च त्वगिन्द्ियेदमर्थमम्प्रयोग- स्थले त्वदमिमताध्यामकारणमत्त्वात् म कि न स्यादिति शङ्कने-नन्वेवमिति। सादश्यज्ञानं विनानि अध्यासप्रतिबन्वकविशेषदशनसामग््यभावमात्रेणाध्यासोपगम इत्यर्थः। कि तन्न रजताध्यान आपादयने, कि या रजताध्याम उनापाचते । आद्ये इष्टापत्तिरित्याह-भवत्यवेति। द्विनीयं शङ्कने-कि न्विति। तत्र वि-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । १९९

म्रादिव्यावर्तकविशेषदर्शनसामग््यभावात् तदध्यासेनापि भा- व्यमिति क्वचिदनेकाध्यासे संशयगोचरो भवनि। कचित्तु रजतप्राये कोशगृहादौ रजताध्यास एव भवति। क्वचित् सत्यपि सादृश्यज्ञाने शुक्तिकादौ कदाचित् करणदोषाद्यभा- वेनाध्यासानुदयवदध्यासानुदयेऽपि न हानिः। तस्मान्न कार्यकल्प्या इदमाकारवृत्तिः। नाप्यप्रतिबद्धेदमर्थसम्प्रयोग- कारणकल्प्या। ततो भवन्त्या एवेदंवृत्तेर्दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगक्षु- शेषदर्शनसामग््यभावस्य ताम्राद्यध्याससाधारणत्वाद्रजताध्याम एव स्यादित्यत्रा- पादकं नास्तीति मत्वा परिहरति-ताम्रादीति। रङ्गमुवर्णशकलादिसंग्रहार्थ- मादिपदम्। कचिदिति। करतलम्पृष्टलोहशकलस्थलेऽपि क्वचिदित्यर्थः । गोचर इति। लोहशकलरूपेदमर्थः किमिदं रजतं, किं वा ताम्रं, किं वा सुव- रणादीति संशयविषयो भवतीत्यर्थः । ताम्रादिव्यावर्तकविशेषदशनस्थले तु रजता- व्यास एव भवतीत्याह-कचित्विति। यस्मिन् कोशगृहादौ प्रायेण रजतश- कलानामेवावस्थानं, तत्र प्रविष्टस्य दैवादयरशकले करतलस्प्ष्टे सति तत्र रजता- ध्यास एव भवति। रजतकोशगृहमिति बुद्धेस्तम्य सत्त्वादित्यर्थः । ननु, क्वचित कर- तलम्पृष्टलोहशकले रजताध्यासाभावोऽपि दृश्यते । स च तव मते न सम्भवति । विशेषदर्शनसामग््यभावस्य तत्रापि सत्वेन रजताध्यासापत्तेरावश्यकत्वात्। मम तु सादृश्यज्ञानरूपकारणाभावात् स न भवतीति वक्तुं शक्यत इत्यत आह-कचित् सत्यपीति। समीपोपसर्पणानन्तरं सत्यपि सादृश्यज्ञाने यथा रजताध्यासाभावस्तव मते उपेयते, तथा मन्मतेऽपि क्वचिदध्यासाभावो न दोपावह इत्यथः। तस्मादिति। कथम- पि धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्वासतिद्वेरित्यर्थः । इदमाकारवृत्तिरनुभवसिद्धा वा, कार्य- कल्प्या वा, कारणकल्प्यावेति, विकल्पत्रये प्रथमद्वितीयौ निरस्य तृतीयं निराकरोति -नाप्यप्रतिवद्धेति। इकमर्थस्य चक्षस्सम्प्रयोगकाले अन्यत्र व्यासङ्गे सति इदम- र्थगोचरज्ञानानुदयादप्रतिबद्धेति विशेषणम्। यथोक्तसम्प्रयोगवशाज्जायमाना वृ- त्तिभ्रान्तिरूपैव जायते, न तु भ्रान्तेः प्ाचीना इदमर्थमात्रगोचरा प्रमारूपा। तत्र मानाभावादित्याशयेनाह-तत इति। इदमर्थावच्छिन्नचैतन्ये विद्यमाना रजतपरिणामिन्यविद्या दुष्टेन्द्रियसम्प्रयोगरूपादध्यासनिमित्तकारणभृतात् क्षोभं कार्याभिमुख्यं प्रामोति। उत्तरक्षणे च रजतरूपेण परिणमते। दुषटेन्द्रियसंप्र-

२०० अद्वैतमञ्जरी ।

भिताविद्यापरिणामस्वसम का लरजतविषयत्वस्थास्माभिरुच्य- मानत्वात्। तत च ज्ञानसमानकालोत्पत्तिके प्रतिभासमा- त्रविपरिवर्तिनि रजते तत्प्राचीनसंप्रयोगाभावेऽपि तत्तादा- त्म्याश्रयेदमर्थसम्प्रयोगादेव तस्यापि चश्षुर्ग्राह्यत्वोपपत्तेः । चक्षुषा रजतं पश्यामीति प्रातिभासिकरजतस्य स्वसम्प्रयो- गाभावेऽपि चाक्षुषत्वानुभवात्। न च स्वसम्प्रयोगाभावा- देव बाधकान्न तच्चाक्षुषं, नापि दुष्टेन्द्रियसम्प्रयोगजन्यम्। इ- दंवृत्तिसमकालं ज्ञानकारणस्येन्द्रियसम्प्रयोगस्यार्थकारणत्वा- योगाद्त्तिरपि तदैव जायते। तथा चाप्रतिबद्धाद्दुष्टेन्द्रियमम्प्रयोगाङ्भवन्तीद्षमर्थ- गोचरवृत्तिस्स्वकालोत्पन्नरजतविशिष्टेदमर्थ विषयीकरोतीत्यर्थः । स्वपदं वृत्तिप- रम्। धमिज्ञानपक्षे इदमाकारवृत्तिरविद्याक्षोभिका। तदभावपक्षे धर्मिज्ञानहेतु- मम्प्रयोगोSविद्याक्षोभक इति विभाग इति स्थिते, तत्रान्त्यपेक्षो न युक्तः । इ- दमर्थसम्प्रयोगस्य इदमाकारवृत्ताविव रजतगोचरवृत्तावहेनुत्वात् ज्ञानसमका- लोत्प्नरजतम्य ज्ञानात् पूर्व चक्षुम्सन्निकर्षाभावाच्च। तथा च रजतगोच्वृत्तौ सामग््यभाव एव इदंवृत्तेरधर्मिमात्रगोचरतां व्यवस्थापयतीत्याशडक्याह-तत्र चेति। भ्रमस्थल इत्यर्थः । प्रतिभासकालमात्रे विपरिवर्तनं सत्ता यम्य तत्प्रं- निभासमात्रविपरिवत तस्मिन् प्रतीतिव्याप्यसत्ताक इति यावत्। इदमर्थसम्प्र- योगस्य रजतगोचरवृत्युत्पत्तावपि हेतुत्वं सम्भवति। न चान्यमम्प्रयोगादन्यगो- चरवृत्त्युपगमे वटेन्द्रियसम्प्रयोगात् पटगोचरवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यम् । स्वगोच- रवृत्तौ स्वस्थ स्वतादात्म्याश्रयम्य वा इन्द्रियेण सह सम्प्रयोगः कारणमिति कल्पनात्। तावता उक्तातिप्रसङ्गपरिहारोपपत्तेरित्याशयेनाह-तत्पाचीनेति । रजतप्रतिभासात् प्राचीनेत्यर्थः। तत्तादात्म्येति। रजतस्येदमर्थे कल्पितत्वाद्र- जततादात्म्याश्रयत्वामेदमर्थस्य। पटतादात्म्याश्रयत्वं तु न घटेडस्ति। पटम्य त- त्रानध्यस्तत्वादिति भावः । चक्षुम्संप्रयोगानाश्रयस्यावि रजतम्य चाक्षुपवृत्ति- विषयत्वकल्पने हेतुमाह-चक्षुपेति । धरमिंज्ञानवादी चाक्षुषत्वानुभवम्यान्यथा- सिद्धिं वदन् धर्मीन्द्रियसम्प्रयोगजन्या वृत्तिर्धर्मिमात्रगोचरेत्याशयेन शङ्कते-न चेति। तद्रजतमिदंवृत्तिममकालं सन् दृष्टेन्द्रियसम्प्रयोगजन्यमपि न भवनी- त्यत्र हेनुमाह-ज्ञानकारणस्येति। नथा न प्रातिभामिकम्य रजनम्य ऐन्द्रि-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २०१

क्लृप्तेः। किं त्विदंवृत्त्यनन्तरभावि तज्जन्यं तदभिव्यक्ते साक्षि- ण्यव्यासात् तद्वास्यम्। चाक्षुषत्वानुभवस्तु स्वभासकचे- तन्याभिव्यञ्जकेदंवृत्तिजनकत्वेन परम्परया चक्षुरपेक्षामात्रेणे- यकत्वपक्षे अन्यमम्प्रयोगस्यान्यगोन््वृत्तिजनकत्वमे कं कल्पनीय, तथा ज्ञा- नकारणस्य सन्निकर्षस्य रंजताद्यर्थोत्पत्तौ कारणत्वमपर कल्पनीयममिति गौरवमि- नि भावः । यदि सम्प्रयोगो न रजतादयर्थ कारणं, ताहै कि तत्र कारणम । अविद्यामात्रम्य सदा सत्वेन रजताद्यध्यासम्य कादाित्कत्वं प्रति नम्य प्रगे- जकत्व्रानुपपत्तेरिति शङ्कते-किं त्विति। उत्तग्माह-इदंवृत्यनन्तरभा- वीति। इन्द्रियसम्प्रयोगादिदमर्थमात्रगोचग वृत्तिदेति। तथाचाध्यामं प्रति निनित्तकारणभूनया क्षु्या मनी अविद्या रजनाकारेण परिणमने। रजतम्य च

चरवृत्ति विनैव नैनन्गभम्यमहङ्कारनिवतित्यर्थ। नज्जन्यमित्यत्र नदभिव्यक्त इत्यत्र च तत्पदमिनंतृत्तिपरम। तक्नेतेश्च कादानित्कत्वान् रजनाद्यध्यामम्य कादाचित्कत्वमिति मावः। तन्भाम्यमिति। माक्षिमाम्यमित्यर्थः ।न च बाह्यचंतन्यावभात्यम्य शक्तिरूप्यदेग्हक्कारानिवत कर्थ मातिभाम्यत्वमिति वा

तथा न यथा अविद्याहङ्कगनदम णामवमामकनैतन्यमविद्यादिगोचरया ज्ञानात्म- कवृत् उपहितं न भवति। एवं शुक्तिरजनादिभासकचैतन्यमपि शुक्तिरजता- दिगोचरज्ञानात्मकवृत्युपहिन न भवतीनि तम्य साक्षिभाम्यत्वमुक्तमति मन्तव्य ग्। ननु, शाक्तरजनम्य साक्षिमाम्यत्वे चाक्षुषत्वानुनवविरोध इति, नेत्याह- चाकुपत्वानुभवस्त्विि। न्वं शुक्तिरजतं, तद्भासकम्य इदमंशावच्छिन्नचैत- न्यम्याभिन्यज्जिकामिदवृत्ति प्रति चतुपो जनकत्वरेन शुक्तिरजनस्य चक्षुरपेक्षा वर्नते। सा चापेक्षा परम्परयैव। स्वानिष्ठानगोचरवृ्त्यर्थमपेक्षितत्वात, न तुसा- क्षान्। स्वगोचरवृत्तपर्थम् अनपेक्षितत्वात्। यथाकथश्नच्चक्षरपेक्षामात्रेण तत्र चाक्षुष- त्वानुभव उपपद्यत एवेत्यक्षरार्थः । ननु, 'चक्षुषा रजनं पशयामी त्यनुभत्रो हि रजत चाक्षुषवृत्तिविषयत्वमवगाहते, न तु शुक्तिरजनगतं चाक्षपवृत्त्यभिव्यक्त- चैतन्यविषयत्वमिति वम्तुगतिः। तथा च परम्परया चक्षुरपेक्षामात्रणातग्रन्थेन चाक्षुषत्वानुभवस्य चाक्षुपवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्यविषयत्वं रजतगतं विषय इति त- दनुभवम्य गतिः कल्पितेति प्रतिभाति, तदयुक्तम् । शब्द्रवदनुभवस्य व्या- 26

२०२ अद्वैतमञ्जरी।

ति वाच्यम्। तथासति पीतशङ्गभ्रमे चक्षुरनपेक्षाप्रसङ्गात्। न हि तत् शहभ्रहणे चक्षुरपेक्षा। रूपं विना केवलशङ्गस्य चक्षुर्ग्राह्यत्वायोगात्। नापि पीतिमग्रहणे। आरोप्यम्य ऐन्द्रि- यकत्वानभ्युपगमात्। न च पीतिमा स्वरूपतो नाध्यस्यते, किं तु नयनगतपित्तपीतिम्नोऽनुभूयमानस्य शङ्के संसर्गमात्र- मध्यस्यत इति पीतिमानुभवार्थमेव चक्षुरपेक्षेति वाच्यम् । तथासति शङ्कतत्संसर्गयोरप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात्। नयनप्र- ख्यानानर्हत्वादिति चेन्, न । वस्तुत इदमर्थगतम्येदंत्वम्य तत्रानुभूयमानस्य य- था शुक्तिरजते संसर्गारोपः, तथा इदमर्थगतम्य तत्रानुभूयमानम्य चाक्षुषत्वस्य शुक्तिर जते संसर्गारोप इत्यस्याथस्य नकृते विवक्षितत्वात्। तथा च स्वम्मिन्नरापणीयं यच्चासुषवृत्ति विषयत्वमिदमर्थगतं, तल्लाभाय शृक्तिरजतस्य चक्षुरपेक्षा वर्तत इत्ययमर्थ: परम्परया चक्षुरपेक्षामात्रेणेतिग्रन्थस्य द्रष्टव्य इति न कश्रिद्दोषः । प्रातिभा- सिकरजतादेम्साक्षिभास्यत्वमेव, न त्वैन्द्रियकत्वमिति मतं दृषयति तथासतीति। अधिश्रानम्यैन्द्रियकत्वलाभायवेन्द्रियापेक्षा, न त्वारोप्यस्य तदर्थमिन्द्रियापेक्षेत्यु- पगमे सतीत्यर्थः। न हीति। इदं चापाततः। पीतशङ्गभ्रमादिम्थलेऽपि अध्या सप्राचीनधर्मिंगोचरचाक्षुषवृत्तेः प्रागुपपादितत्वादिति मन्तव्यम्। नापि पीतिम- ग्रहण इति। चक्षुरपेक्ष्येत्यनुषङ्गः। रूपं विना केवलशङ्कम्य चक्षुर्ग्राियित्वायोगमु- पेत्यारोपितस्य साक्षिमास्यत्ववादी शङ्कते-न च पीतिमेति। पीतरुपमित्यर्थः । यथा शुक्तौ रजतं स्वरूपेणाध्यस्यते, तथा शङ्के पीतरूपं नाध्यस्यत इत्यर्थः । नयनगतं यत् पित्तं पीतरूपयुक्तद्रव्यविशेषः, तस्य यः पीतिमा, तम्य पित्तद्रव्य एवानुभूयमानस्य शङ्के संसर्ग एवाध्यस्यते। यथा कुसुमादावनुभृयमानस्य लौहि- त्यस्य स्फटिकमण्यादौ संसर्गाध्यासः, तद्वत्। न चान्यगतम्यान्यत्रारोपाभ्युपगम अन्यथाख्यातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। अध्यस्यमानसंसर्गम्यानिर्वचनीयम्योत्प्त्त्यभ्यु- पगमेनान्यथाख्यातिवैलक्षण्यसत्त्वादिति भावः। पीतिमानुभवार्थमेवेति। शङ्े पीत- रूपसंमर्गाध्यामात् प्राचीनो यः पित्तद्रव्ये पीतरूपानुभवः, तदर्थमित्यर्थः । तत्र किं नयनप्रदेशगत एव पित्तद्रव्ये पीतिमानुभवः, किं वा शङ्खदेशं प्राप्य तत्रस्थे पित्तद्रव्ये पीतिमानुभवः । आद्यं दूषयति-तथासतीति। नयनगत एव पित्त- द्रवये पीतरूपानुभवाङ्गीकार इत्यर्थः । शङ्नत्संसर्गयोगिि। शङकस्य शङ्गपीत.

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । २०३

देशगतपित्तपीतिमाकारवृत्त्यभिव्यक्तसाक्ष्यसंसर्गेण तयोस्त- द्रास्यत्वाभावात् पीतिमसंसृष्टशङ्गगोचरैकवृत्त्यनभ्युपगमाब्च। न च नयनप्रदेशस्थितस्य पित्तपीतिम्रो दोषाच्छङ्के संसर्गा- ध्यासो नोपेयते, किं तु नयनरश्मिभिः सह निर्गतस्य वि- षयव्यापिनस्तस्य तत्र संसर्गाध्यासः । कुसुम्भारुणिम्न इव कौसुम्भ इति सम्भवति तदाकारवृत्त्यभिव्यक्त्या साक्षिसंस- र्ग इति वाच्यम्। तथासति सुवर्णलिप इव पित्तोपहतनय- नेन वीक्ष्यमाणे शङ्े तदितरेषामपि पीतिमधीप्रसङ्गात्। न च समीपे गृहीत एव दूरेदूरे ग्रहीतुं शक्यम्। विहायसि योम्संसर्गस्य चेत्यर्थः । शङ्गतत्संमर्गयोर्भानं कि पित्तपीतिमगोचरवृत्त्यभिव्यक्तेन साक्षिणा, कि वा पीतिमसंसष्टशङ्गगाचरवृत्त्यभिव्यक्तेन माक्षिणा। नाद्य इत्याह- नयनप्रदेशति। नयनप्रदेशगनपित्तपीतिमाकारवृत्त्या तत्प्रदेशस्थं पीतिमावच्छि-

समारोपितपीतरूपसंसर्गस्य चामम्बन्धाच्छङ्गनत्मंसर्गयोरापरोक्ष्यं न स्यादित्यर्थः । न द्विनीय इत्याह-पीतिमसंसष्टेति। अनभ्युपगमाचेति। साक्षिमास्यत्ववा- दिनेति शेषः । शङ्गदेशं प्राप्ते पित्तद्रव्ये पीतिमानुभव इति द्वितीयं शङ्कते- न चंति। विषयव्यापिनस्तस्यति। शङ्करूपमधिष्ठानं व्याप्तस्य पित्तद्रव्यस्ये- त्यर्थः । तथा च पित्तपीतिमाकारवृत्त्या शङ्गदेशस्थस्थैव चैतन्यस्याभिव्यकत्या शङ्गनत्संसर्गयोरापरोक्ष्यं सम्भवतीति भावः। कुसुम्भं रक्तद्रव्यविशेषः । तद्याप्ते पटे यथा कुसुम्भे अनुभूयमानस्य रकतरूपस्य संसर्गारोपः, तथेत्यर्थः । नयनगत- पित्तद्रव्यत्य नयने सवैरनुभृयमानस्य नयनरश्मिद्वारा निर्गत्य शड्खव्यापित्वोपगमे बाधकमाह-तथासतीति। पित्तोपहृतनयनः पुरुषः यदा शङ्खं पश्यति, तद्ा तदितरेपामपि 'पीतश्शङ्खव'इत्यनुभवप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु. पित्तद्रव्यस्य नयनप्रदे शाद्विपयदेशं प्रति गमनावसरे यथा पित्तोपहतनयनेन नयनदेशमारभ्य विषय- व्याप्तिपर्यनतं पीतिमा गुह्यते, तथान्यैरपि नयनममीपे मध्ये च पीतिमा गृहीतश्रे च्छङ्खदेशेऽपि ग्रहीतुं शक्यते, नान्यथेत्यत्र दष्टान्तमाह-विहायसीति। यथा विहङ्गमः पक्षी गगने उत्पतन् उत्पतनावसरे भूप्रदेशमारम्य येन पुंसा गृह्यत, तेनैव गगनोपरिभागे दूरं गतोऽपि ग्रृह्यते, नान्यैः, तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । दृष्टा-

२०४. अद्वैतमझरी .

उपर्युत्यतन्विहङ्गम इवेतरेषां च समीपे न ग्रहणमिति वाच्यम्। इतरेषामपि तच्चश्चुर्निकटन्यस्तचक्षुपां पीतिमसामीप्यसत्त्वेन तद्ग्रहणस्य दुर्वारत्वात्। एवमप्यतिधवलासे कतामयतलप्रवह- दच्छनदजिले नैल्याध्यासे गगननैल्याध्यासे च रक्तवस्त्रषे निशि चन्द्रिकायां नैल्याव्यासे चानुभूयमानारोपस्य वक्तु-

गमे चक्षुरनुपयोगस्य दुष्परिहरत्वाव् अनास्वादिततिक्तरम- स्य बालस्य मधुरे तिक्ततावभामो जन्मान्तरानुभवजन्यसं- न्तवैषम्यमाह-इनरेषामपीति। दृष्टान्ते हि गगनोपरिभागे हर विहङ्गमं पश्थन् कश्चिदन्यं प्रत्युपदिशति-'मम चक्षुनिर्कट त्वच्चक्षुन्यम्न चन त्वयापि म बिह- इमो द्रषटुं शक्यत इति। म चान्यस्तथ कृत्वा नं पश्यनि, न तथा प्रकृने मम्मवनी- त्यर्थ:। अम्नु वा अनमषमानारोपम्थले कर्थ चिच्चसुरपेक्षा, न्मर्यमाणनल्याद्यव्याम- स्थलपु तु तदपेक्षा मनोत्मना वकत्तुमशक्येत्याह-एवमपीति। जन्ाधारसभागे वा जलभिश्रितद्रव्यविशेषे वा यदि नीलरूरमन्ति नदा तत्रवानसयमारननल्यम्य जल अध्यास इति शङ्गा भवत्, नन्निवृतये मिकतामयतलम्यानिघवतत्वं नदीनलम्य चाच्छत्वं विशेषगमपात्तम् नि्मन्दनवं निशि गत्रौ। चन्द्रिकायामित्यस्यापि पृर्वोक्तमेव योजन दष्टव्यम्। दुप्परिहग्त्वाधेनि

क्षुषवृत्यनुपगमपि नक्षरनुपयोगो न हुप्परिहर। शडग्वादविधमिमात्रगोचरचा क्षुषव्ृत्तिसम्भवन्य म्राग्हशितत्वादिति मन्तव्यम्। आरोध्यस्थेन्ट्रियजन्यवृनिविष यत्वरे सम्मतिमाह-अनास्वादिनति । अम्मिन जन्मनि अनाम्वादिन, रसने- न्द्रियेणाननुभतस्तिक्तरसो येन बोलन, म नथा, तत्थेत्यर्थ। मधुरे क्तन्यादा नि

आरोंने आगप्यमतापपतीनभतजसस्कारक काव्वातिचक्षगय। अत्र े ककवसस मन्क सलसव का। वय सम्कारमा-

सने्द्रियायोगवतया पकिक सम क मानम्य िक्तरस ्पेव रमनेन्द्रिय जनयवृतिविपयन्व स्र ुवापि क मियं ग्र

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २०१

स्कारहेतुक इति प्रतिपादयता पञ्चपादिकाग्रन्थेन स्वरूपतोऽव्य- स्यमानस्यैव तिक्तरसस्यैन्द्रियकत्वस्फुटीकरणाच। अन्यथा तत्र रसनाव्यापारापेक्षानुपपत्तेः। तस्मादुदा हृतनैल्याघ्यासस्थले- व्वधिष्ठानसम्प्रयोगादेव तद्गोचरचाक्षुपनृत्तिसमकालोदयाध्या- सः तस्या वृत्तेर्विषय इते तन्य चाक्षुषत्वमभ्युपगन्तव्यम्। रूपं

न्य इति भावः। अन्यथेति। आरोप्यतिक्तरसम्य ऐन्द्रियकत्वानुपगमे तत्र बालस्य ति- क्ततावभासम्थले रसनेन्द्रिउवयापारो न म्यात् । मधुरद्व्यम्य तदयोग्यत्वादित्यर्थ:।व- स्नुतम्तु निक्ततावभास इत्यत्र तिक्ततापदावभासपदयोः कर्मधारयः। अवभासपदं चाव- भास्यन इति व्युत्पतत्या अध्यस्यमानतिक्तरसपरम्। पञ्चपादिकायामेवावनासपदस्याव- भाम्यमानतापदेन तथाव्याख्यातत्वात। जन्मान्तरीयसंम्कारोऽपि अध्यस्यमानतिक्तर- सोत्पत्तौ हेतः। प्रातिभामिकाध्यासम्थलेपु दोपसंस्काराधिष्ठानसामान्यज्ञानरूप- कारणत्रयम्याध्यस्यमानपदार्थोत्पत्तावेव कारणतायाः टीकाविवरणादिप्वेव स्पष्टत्वा त्। तथा च कथमनेन ग्रन्थेन स्वरूपनोऽध्यम्यमानस्यैव तिक्तरसस्यैन्द्रियकत्व- स्पष्टीकरणम्। न न निक्तरसम्यैन्द्रियकत्वाभावे रसनव्यापारापेक्षानुपपत्तिरिति वाच्यम्। बालम्यान्येषां वा तिक्तरसाध्यासकाले रसनेन्द्रियव्यापारमत्वे माना- मावात्। न च तथासति तिक्ततानवभासप्रमङ्ग इति वाच्यम्। त्वगिन्द्रियजन्य

क्ततायासस्वगोचरवृत्ति विनैव स्वाधिष्ठानचैतन्यभास्यत्वसम्भवात्। अस्तु वा तिक्तताध्यासस्थले रमनेन्द्रियांपक्षा । तथापि नाध्यस्यमानतिक्तरमस्थैन्द्रियकत्व- मिद्धिः । अध्यस्यमानतिकतां प्रति मधुरद्रव्यनिष्ठमधुररसस्याधिष्ठानत्वसम्भवेन तद- विष्ठानभृतमधुररसग्रहणे तदपक्षपपत्तेः पञ्चपादिकागतमधुरपदस्य मधुररससा- वारणत्वेन ताद्वरोधाभावाच्च। न च मधुररसग्रहण तिक्तताध्यासानुपपत्तिरिति वाच्यम्। रसग्रहणेऽपि दोपविशषेण मधुररसत्वजातिसाक्षात्कारप्रांतबन्धे सति नत्तदध्यासोगपतेः। तन्माद्वारोप्यम्य गा्षिमात्रभाम्यत्वं पूर्वीचार्याणां सार्वत्रिक- व्यवहारमिदं निरपवादमिनि मन्तव्यम्। इनः परं कवितार्किकमतानुसारेण यत् पञ्चपादिकाग्रन्थव्याख्यानं कृतं, तदेवानुवत्यते। तस्मादिति। अध्यस्य- मानपदार्थन्य साक्षिभास्यत्वमते पीिशङ्खाद्यध्यासेषु चक्षुरनुपयोगस्य दुष्परिह- रत्वादित्यर्थः । तद्गोचरेति। अविष्ठानगोचरेत्यर्थः। वृत्तिसमकालमृदयो यस्याध्या-

२०६ अद्वैतमझरी ।

विना केवलाधिष्ठानगोचरवृत्त्यभावे च विषयचैतन्याभिव्य- क्त्यभावेन जलतदध्यस्तनैल्यादीनां तद्धास्यत्वायोगात्। ति- क्तरसाध्यासस्थले त्विष्ठानाध्यासयोरेकेन्द्रियग्राह्यत्वाभावात् त्वगिन्द्रियजन्याघिष्ठानगोचरवृत्या तदवच्छिन्नचैतन्याभिवय क्तौ पित्तोपहतरसनसम्प्रयोगादेव तत्र तिक्तरसाध्यासः त- न्मात्रविषयरासनवृत्तिश्र समकालमुदेतीति तिक्तरसस्य रा- सनत्वमभ्युपगन्तव्यम्। त्वगिन्द्रियजन्याधिष्ठानगोचरवृत्त्य- भिव्यक्तचैतन्यभास्ये तिक्तरसे परम्परयापि रमनोपयोगाभा- वेन तत्र कथमपि प्रकारान्तरेण रासनत्वानुभवसमर्थनास-

सस्य पीतरूपादेः, स तथेत्यर्थः । अधिष्ठानसंप्रयोगजन्याया वृत्तेरारोपितरूपादिवि- -

दिगोचरवृत्त्यनभ्युपगम चेति चकाराथः । तत्पदं चैतन्यपरम्। पञ्चपादिकाग्रन्थो- क्तं तिक्तरसम्य अध्यस्यमानम्यैन्ट्रियकत्वं चाक्षुषाध्यासम्थल इव अधिष्ठानारोप्य-

तिक्तरसाध्यासस्थले त्वितितदवच्छिन्नति। मघुरादिद्रव्यरूपाघिष्ठानावच्छन्न त्यर्थः। पित्तास्यदोपेण उपहतं यद्रसनं, तेन सह मधुरद्व्यरूपाघिष्ठानम्य संयागात् तत्राघिष्ठानावच्छिन्नचतन्ये तिक्तरसाध्यास उदनि, नदेवाध्यम्यमाननिक्तरसमात्र- गोचररासनवृत्तिश्र उद्ेतीत्यर्थः। ननु. निक्तरसाध्यामम्य मास्तु रासनत्वं, तिक्तरमभानं तु केवलसाक्षिरूपमिति मनमेव कुतो नाद्रियते-तवाह। त्वगि- न्द्रियेति। चैतन्यभास्ये तिक्तरस इति। अभ्युपगम्यमान इति शेपः । परम्प- रयापीति। रजताद्यध्यामस्थल इव धर्मिमात्रगोचर्वृत्त्युत्पादनद्वारापीत्यर्थः । धर्मिणो मधुरद्रव्यादेः रसनेन्द्रियायोग्यत्वादिति भावः।तत्र निक्ततारूप अध्या- से। कथमपीत्यम्य व्या्या-प्रकारान्तरणात। यद्यपि स्वप्नकाले केबल साक्षिमास्येपु रसरपादिषु रासनत्वचाक्षपत्वाद्यनुभवस्यारोपरूपताया वक्ष्यमा- णत्वेन पकृतेऽपि तथा समर्थनं सम्भवति। स्वाप्नपद्ार्थानामिव प्रातिभासिकति- क्तरसादेरपीन्द्रियासन्निकृष्टत्वन सामग्व्यभावम्य तुव्यत्वान्, तथापि नं प्रकार-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २०9

म्भवात्। तथैव रजतस्यापि चाश्षुपत्वोपपत्तेः पश्यामीत्य- नुभवो न बाधनीयः । न चासम्प्रयुक्तस्य रजतस्य चाक्षुष- त्वे प्रत्यक्षमात्रे विषयेन्द्रियसन्निकर्षःकारणं, द्रव्यप्रत्यक्षे तत्सं- योग: कारणं, रजतप्रत्यक्षे रजतसंयोगः कारणमिति गृहीता- नेककार्यकारणभावनियमभङ्गः स्यादिति वाच्यम । सन्नि- कर्षत्वस्य संयोगाद्यनुगतस्यैकस्याभावेनाद्यनियमामिद्धेः । द्वितीयनियमस्य नैयायिकरीत्या तमसीव संयोगायोग्ये क्- चिद्द्रव्येऽरपि द्रव्यत्वाध्याससम्भवात्। व्यवहारद्वष्टया यत्

मजानता तत्र कथमपीत्याद्युक्तमिति ध्येयम्। तथैवेति। यथा रासनवृत्ति- विषयत्वमादाय रासनत्वानुभवम्ममर्थितः, तथा चाक्षुपव्ृत्तिविषयत्वमादायैव चा क्षुषत्वानुभवसमर्थनसम्भवे तदनुभवम्यारोपरूपत्वकल्पनमयुक्तमित्यर्थः । न बाघ- नीय इत्ययुक्तम्। बाधके सति तद्वाधम्यावश्यकत्वादिति, मत्वा शङ्कते -- न चेति। शङ्कितं बाधकं परिहरति-सन्निकर्षत्वस्येत्यादिना। आद्यनि- यमासिद्धेरिति। जन्यप्रत्यक्षमात्रे इन्द्रियसन्निकर्षः कारणमिनि नियमामि- द्वेरित्यर्थः । जन्यपदं नित्यसाक्षिरूपे प्रत्यक्षे व्यभिचारवारणार्थम्। शाब्दाप- रोक्षमते शाव्दभिन्नत्वमपि प्रत्यक्षविशेषणं द्रष्टव्यम्। अत्रेदं बोध्यं-संयो- गाधयन्यतमत्वमनुगतमस्ति, न्यायमते अभावत्वादिवदखण्डोपाघिरूपं वा सन्नि कर्षत्वं सम्भवतीत्याद्यनियमविरोधो दुर्वार इति आद्यनियमम्यासिद्धिमुक्त्वा ज- न्यद्रव्यप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयोगः कारणमिति द्वितीयनियममुपेत्य प्रकृते तम्या- विरोधमाह-द्वितीयनियमस्येति। द्वितीयनियमस्य व्यतहारदष्टया यद्र- व्यत्वाधिकारणं, तद्विषयत्वेन द्वितीयनियमाविरोधादिति सम्बन्धः । नियमस्य व्यावहारिकद्रव्यविषयत्वकल्पनायां नियामकमाह-संयोगायोग्ये क्वचिदिति। एकत्वद्वित्वादावित्यर्थः। एकत्वमेकमित्यादिप्रकारेण तत्रापि मंख्याश्रयत्वभ्रमेण द्रव्यत्वाध्याससम्भवादित्यर्थः । तथा च द्रव्यप्रत्यक्षमात्रे इन्द्रियसंयोगभ्य कार णत्व.नियमस्य एकत्वादौ द्रव्यत्वाध्यासकाले तत्प्रत्यक्षे व्यभिचार इत्यर्थः । अ- द्रव्ये द्रव्यत्वारोपे दृष्टान्तमाह-तमसीवेति। सिद्धान्ते तम्य द्रव्यत्वाभ्युप- गमादाह-नैयायिकरीत्येति । 'प्रौढालोकाभावस्तम' इति नैयायिकैरुक्तरी- त्येत्यर्थः । गणाश्रयत्वं द्रव्यलक्षणमिति जानतां तमि रूपवत्त्वभ्रमेण द्रव्यत्व-

१०८ अद्वैतमस्री।

द्रव्यत्वाधिकरणं, तद्विषयत्वेन प्रातिभासिकरजते द्रव्यत्वस्या- विष्ानगतस्यैवेदंत्ववदध्यासात् तत्प्रतीत्यभ्युपगमेन च द्वि- तीयनियमाविरोधात्। द्वितीयनियमरूपसामान्यकार्यकार- णभावातिरेकेण विशिष्य कार्यकारणभावकल्पनाया गौरत्र- पराहतत्वेन तृतीयनियमासिद्धेः । 'यत्सामान्ये यत्मान्यं हे- तुः,तद्विशेषे तद्विशेषो हेतु'रिति न्यायस्यापि यत्र बीजाङ्कु- रादौ सामान्यकार्य कारणभावमात्राभ्युपगमे बीजान्तरादङ्कु- रान्तरोत्पत्यादिप्रसङ्ग :; तद्विषयत्वेन ततोऽजागलस्तनायमा- नविशेषकार्यकारणभावासिद्धेः । न चात्रापि द्रव्यप्रत्यक्षे द्रव्य- भ्रमम्सम्भवतीत्यर्थः। ननु, शुक्तिरजतादौ घटादाविव स्वभावन एव द्रव्यत्वर्मान। अन्गथा रजतत्व्रादिजातिरपि तत्र न स्यान्। न नेष्टापत्तिः। उत्तरत्र तत्र रजनत्व्रादिजनेम्साधयिप्यमाणत्वान्। तनश्च शुक्तिग्जनाविकमपि व्यवहारट ष्ट्या द्रन्यत्वाधिकरणं भवति। व्यवहारदशायां शुक्ती रननवाघवच्छक्ति-

स्य एन्द्रिपकवृत्तिविषयत्वोपगमे द्वितीयनियमविरोधोऽपि दुवीर दृनि चेन, मत्यम्। शुक्तिर जतादौ रजनत्वद्रव्यत्वादिजानिर्नाम्तीति मतमनुसृत्य तत् द्रव्यत्वप्रनीनि घट यति-ांतभाससिकरजत इति। इदम्थगतेदंत्वम्येव तद्गतद्रव्यत्वम्यापि तत्र मं सगारोप इत्यर्थः । तथा च शुक्तिरजनं व्यवहारदृष्टया द्रव्यत्वाधधिकरणं न भवनी- ति भावः। ननु, द्रव्यप्रत्यक्षे इन्द्रियमंगोगः कारणमित्युपगमे रजनचाक्षप रजनन- क्षुम्संयोगः कारणमिति तृतीयनियमोऽपि दु्वारः। रजतम्य द्रव्यविशपत्वान् रज तचक्षुस्सयोगस्य च इन्द्रिपसंयोगविशेषत्वाद्गव्यविशेषप्रत्यक्षे इन्ट्रियमंयोगविशेष कासणमित्यम्यार्थम्य यत्सामान्यन्यायमिद्धत्वादिति शङ्गां परिहरति-यन्मामा न्य इति। सामान्यकार्यकारणभावो यत्रातिप्रसङ्गावहः, नत्रैवायं न्याय, नान्यत्र त्यर्थ.। न्यायम्य तद्विषपत्वनेति सम्बन्धः। तत इनि। न्यायादित्यर्थः। ननु, बी जमामान्यम्पाङ्कुरसाम न्यम्य न कार्यकारणमावोपगमे बीजान्नगदङ़कुगन्नगत्पत्ति

उक्त्तातिपसङ्गपरिहाराय तत्तदङ्करव्यक्ति प्रति तत्तहवीजव्यक्तंरुक्न्यायेन हेतृत्वक रपनवत् प्रकृतेऽपि तत्तद्गव्यप्रत्यक्षं प्रति तत्तङ्वव्यसयोगस्यैव तेन न्यायेन कारणत्वं

सिद्धान्तलेशसं्र हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद्ः । २०९

संयोग: कारणमिति सामान्यनियममात्रोपगमे अन्यसंयो गादन्यद्रवयप्रत्यक्षापत्तेरिति अतिप्रसङ्गोऽस्तीति वाच्यम्। त- त्तद्द्रव्यप्रत्यक्षे तत्तद्द्रव्यसंयोग: कारणमिति नियमाभ्युपगमा- त् अन्यथा तृतीयनियमेऽप्यतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। त- स्मान्नास्ति क्लृप्नियमभङ्गप्रमङ्गः। कि चात्र क्लप्नियमभ- ड्रेडपि न दोषः। 'इदं रजतं पश्यामि, नीलं जलं पश्यामी' त्यादेरनन्यथामिद्धस्यानुभवस्य प्रथमगृहीतानामपि प्रत्यक्ष- मात्रे विषयमन्निकर्षः कारणमित्यादिनियमानां व्यावहारि- कविषये संकोचकल्पनमन्तरेणोपपादनासम्भवात्। न चैवं- सति प्रमायां सन्निकर्ष: कारणं न भ्रम इत्यपि संकोचकल्प- नासम्भवात् अमनन्निकृष्टस्येव देशान्तरस्थस्य रजनस्य इ-

सिध्यति न तु तेन न्यायेन तृतीयकार्थकारणभावस्सिध्यतीत्याशयेनाह-तत्त- द्रव्येति। ननु, तेन न्यायेनातिप्रसङ्गपरिहाराय तृतीयनियम एव कुतो न कल्प्यते, तत्राह-अन्यथान। तृतीयनियमकल्पन इत्य्थः। अतिप्रसङ्गस्येति। अन्यर- जनचक्षुम्संयोगात अन्यरजतचाक्षुषापत्तिरित्यंव रूपम्थत्यर्थः । न च व्यक्तिनियमवत् तृतीयनियमोऽप्यस्तीति वाच्यम्। अतिप्रसङगपरिहारानुपयुक्तम्य तम्याजागलस्तना- यमानम्याकल्पनीयताय। उक्कत्व्षित ावः। तस्म्दित।प्रमतृतीयनियमयो- रमिद्धत्व्रात् द्वितीयनियमस्य नाविरुद्ध्धत्वादित्यर्थः । नन्, प्रथमद्वितीयनियमविरो- धस्य दुवारनायाः प्रामुक्तत्वात्तदन्तःपातिव्यक्तिनियमविरोधस्यापि दुर्वरत्वाच्च ना- स्ति कलमनियमभङ्ग इत्ययुक्तम्। अत आह-किं चात्रेति। शुक्तिरजतादि- स्थल इत्यर्थः। अनन्यथासिदधस्येति। सवप्नकाले केवलसाक्षिभास्थपु रजतादिपु

द्धम्। कलृप्तसामग््यभावस्य स्वप्त इत्रापि तुल्यत्वात् अन्यथा खप्नेऽपीन्द्रिय- व्यापारकल्पनाप्रसङ्गात्। अनुभवविरोधे सति तत्काले तढ्परमश्रवणम्यान्यथानय- नोपपत्तेरित्यादिकमत्रानुसन्धेयम्। अनुभवस्थोपपादनासम्भवादितति सम्बन्ध: : वल- प्तनियमानां सङ्कोचकल्पने सति शुक्तिर जतादेरनिर्वचनीयत्वासिद्धिं शङ्कते-न चै- वंसतीति। देशान्तरस्थं रजतादिकं भ्रमविषय इति न्यायमनम्। तन्रामन्निकृष २७

२१० अंद्वे तमश्चरी।

हारोपापत्तिरिति अन्यथास्यातिवाद: प्रसारितः। अभिव्य- क्चैतन्यावकुण्ठनंशून्यस्य देशान्तरस्थस्य रजतस्यापरोक्ष्या- नुपपत्तेः र्यातिबाधानुपपत्त्या दिभिर्भ्रमविषयस्यानिर्वचनीय- त्वसिद्वेश्च। न चाधिष्ठानसम्प्रयोगमात्रात् प्रातिभासिक- स्यैन्द्रियकत्वोपगमे शुक्तिरजताध्यामसमये तत्रैव कालान्तरे अध्यसनीयस्य रङ्गस्यापि चाक्षुषत्वं कुतो न स्यादिति वा-

स्य कथं प्रत्यक्षत्व्रमित्यनिर्वचनीयख्यातिवादिभिरशङ्कायां कृतायां सन्निकर्ष: प्रत्य- क्षे कारणमित्यादिनियमस्य भवतां मते व्यावहारिकपदार्थप्रत्यक्षविपयत्वेन सङ्कोन- वत् मम मंतऽपि तम्य प्रत्यक्षप्रमायां सनिकर्ष: काग्णमिनि प्रत्यक्षपमानिषयत्वेन सङ्कोचकल्पनोपपत्तेः अन्यथाख्यातिवादम्य न किचित् वाधकमिनि परिहारम्मृन- चः परेषामित्यर्थः । भ्रमरूपे प्रत्यक्षे सन्निकर्षम्याहेतुत्वेपि नान्यथास्यानिवादप्रम क्तिरिति परिहरति-अभिव्यक्ेति। अर्थस्यापरोक्षत्वे इन्द्रियमन्निकृष्टत्व न प्र योजकं, किं त्वभिव्यक्तचंतन्याभिन्नत्वमिति वक्ष्यते। तथा च भ्रमविषयम्य रजनादे देशान्तरस्थत्वे आपरोक्ष्यं न मम्मवतीति शुक्तिनादात्म्यापत्रं रजनं मिध्यनीत्यर्थ.। अवकुण्ठनं तादात्म्यम्। नन्वेवमपि शुक्तिरजनं शुक्तिवत् सत्यमेत म्यान्, नानि- वचनयम्। मानाभावादित्यन आह-ख्यानीति। ख्यानिरपरोक्षपनीनि। नया भ्रमविषयस्य देशान्तरस्थत्वमसत्त्वं च निरम्नं भवति। असतम्मंवित्तादात्म्याभावेन प्रत्यक्षत्वायोगात्। शुक्तो कालत्रयेऽपि रजनं नास्तीत्यवावितवाधकपत्यक्षतरलाद्न- तस्थितिसमयेऽपि शुक्ती रजताभावतिसिध्यति। शुक्ती यदि रजनं न स्थात्, नदा रया- त्यनुपपत्तिः। यदि तत्र तन् सत्य स्थान्, तदा शुक्ती शृक्तित्वमित्र न बध्यत। अनः खयातिवाधान्यथानुपपत्या तम्यानिर्वचनीयत्वं सिध्याते। शुक्तिग्जनम्य उत्प-

मिनि नात्र प्रपञ्च्यते। उत्पत्तिमत्व्ादियुक्तिरादिशव्दार्थः। ननु, शुक्तिरजना- देस्साक्षिमाम्यत्ववादी शाक्तिरजतम्य स्वतादात्म्याश्रयदमर्थसंपयोगादेव चाक्षु पव्ृत्तिविषयत्व्रेऽनिप्रसङ्ग इति शङ्कते-न चेति। तत्रैवेति। शुक्तानेव कालान्तरे यदध्यसनीयं, तम्येत्यर्थः । कुन इति। या वृत्तिश्शुक्तिरजतं विपयीकगोति, सैव वृत्तिरशुक्तौ कालान्तरेऽध्यमनीयं रङ्गमपि कुतो न विषयीकरोनि । तम्याः वृत्ते:

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २११

च्यम्। रजताध्याससमये रङ्गरजतसाधारणचाकचक्यद- र्शनाविशेषेऽ्रपि यतो रागादिरूपपुरुषदोषाभ्मवादितस्तत्र तदा नरङ्गाध्यासः तत एव मया तद्विषयवृत्त्यनुदयस्याप्युप- गमात्। तस्मादिदमंशसंभिन्नरजतगोचरैकैव वृत्ति: इन्द्रियज- न्या। ततः प्रागिदमाकारवृत्तिर्नास्तीति नात्रेयमज्ञाननि- वर्तकत्वसदसद्भावचिन्ता कार्येति।। अन्ये त्वधिष्ठानज्ञानमध्यासकारणमिति इदमाकारां वृ- योगजन्यत्वस्याप्यविशेषाद्वित्यर्थः । तथा च सम्प्रगोगो न रजतगोचरषृ- निहेतुः कितु सादृश्यवरिशिष्टवमिज्ञानमेव हेनुः। सादृश्यन्ञानं च दोषत्वेन धर्मिज्ञानत्वेन च रजताद्यव्यासे कारणम्। रजतादिकं च स्वगोचरवृत्ति वि- नैन वैनन्यभास्यमिति मनमुपेयमिति भातरः । तब मतेऽपि शुक्तौ कालान्तरे अ- ध्यमनीयम्य रङ्गम्य रजताध्याससमय एवाच्यासः किंनस्यान्। अविष्ठानस्य सादृश्यज्ञानम्य च रजतरङ्गाध्याससाधारणत्वादिति दोषतौल्यं सूचर्या-रज- ताध्याससमय इति। यदि च दृश्यमानमादश्यरूपविषयदोषाविशेषेऽपि रजना- ध्यामसमये रङ्गगोचररागात्मकपुरुषदोवस्याभावाद्रजतरागम्य सत्त्वाच्च न रङ्गा- धयास इति परिहार इप्यते, तदा ममापि तुल्यमुत्तरमित्याशयेनाह-यत इति । रागादिरूपो यः पुरुषदोषः, तदभावादेम्सकाशादित्यर्थः । रागाद्वीत्यादिपदेन र- ङ्म्य बुद्धौ विपरिवर्तन गृह्यते। दोपाभावादित इत्यादिपदेन रजतरागो गृह्यते। तन एवेते। रङ्गगोचररागादेरभावाद्रजतरागसत्त्वादन्यस्माद्वा कारणात् रज- तम्यैव तत्रोत्पत्तिः, तत्काले रजतविशिष्टधर्मिगोचरवृत्तेरुदयश्रोपेयत इत्यर्थः । कवितार्किकमतमुपसंहरति-तस्मादिति। धर्मिज्ञानस्य कारणत्वे मानाभावा- दित्यर्यः । नात्रेति। इदमाकारवृत्तावित्यर्थः ॥ धर्मिज्ञानस्य कारणत्वे मानाभाववचनमापानत इत्युपपादिनं तत्रतत्र । तदेतदभिसन्घाय तस्य तत्कारणत्वमतमेवाह-अन्ये खधिष्ठानज्ञानमिति। इ- दमाकारवृत्तिपक्षेऽपि रजतगोचरवृत्तिरङ्गीकर्तव्येति केचित् ! तन्मतं दूपयति-इ- दमाकारामिति। अन्ये त्विदमाकारां वृत्तिमुपेत्य रजताकारा वृत्तिव्यर्षेति म- न्यन्त इति सम्बन्धः । इदमाकारवृत्त्युपगमे हेतुरधिष्ठानज्ञानमध्यासकारणमितीति। इतिशब्दो हेत्वर्थः । धर्मिज्ञानस्याध्यासकारणत्वादित्यर्थः । इदमाकारवृत्तिव्य-

२१२

त्तिमुपेत्य तदभिव्यक्तेनैव साक्षिणा तदध्यस्तस्य रजतस्या- वभाससम्भवात् तद्वासकसाक्ष्यभिव्यञ्जिकया तयैवेदंवृत्या रजतविषयसंस्काराधानापपत्तश्र रजताकारवृत्तिर्व्यर्थेति मन्य- नते।। ज्ञानद्यपक्षे इदमित्येका वृत्तिरध्यासकारणभूता। इदं रजतमिति द्वितीया वृत्तिरध्यस्तरजतविषया; न त्विदमंशं विनाध्यस्तमालगोचरा सा । 'इदं रजतं जानामी'ति त- स्या इदमर्थतादात्म्यापन्नरजतविषयत्वानुभवादिति केचित्। अन्ये तु यथा इदमंशावच्छिन्नचैतन्यस्थाविद्या रजनाकारे- ण विवर्तते, एवमिदमंशविषयवृत्तिज्ञानावच्छिन्नचैतन्यस्था- विद्या रजतज्ञानाभासाकारेण विवर्तते, न त्विदमंशवृत्ति-

तिरिका रजवकारवृत्तिः कि रजनभानार्थी, कि वा तत्संस्कागर्था। नाद्य इत्याह- तदभिव्यक्तेनैवेति। इदमाकारवृत्यमिव्र्यक्तनैवेत्यर्थः। द्विनीयं दृषयति- तन्भ्ासकेति। न चान्यगोचरवृत्त्या कथमन्यगोचरमंस्काराधानमिति वाच्यम् । यद्धत्त्यवच्छिन्नैतन्ये यवार्थाः प्रकाशन्ने, तै वृत्य तावत्मु दा- र्थेषु संम्काराघानमिनि प्रागृक्तत्वादिनि भावः ।। य तु स्वगोचरवृत्यैत्र स्वगोचरमंस्काराधानमिनि मन्यन्ते, नेपां मने अध्यम्तरजनगोचरव्ृत्तिरप्यस्ति। तत्र किं द्वितीया वृत्तिरध्यग्तरजतविशिष्टन मिंगोचरा, किंवा रजतमात्रगोचरेति संशये मनद्वयेन निर्णयं दर्शयति- ज्ञानद्वयपक्ष इत्यादिना। द्विनीया वृत्तिरिदं रजतमित्येवमाकारा सती अ- ध्यम्तर जनविषयेनि सम्बन्धः। आकारविशेषोपादानफलमाह-न न्विति। दिनी- यव्रृत्तेरविशिष्टविपयकत्वे अनुभवं प्रमाणयति-इदं रजनं जानामीति।। द्वि।यवृ तेरध्यम्तमात्रविपयकत्वमिति मतमाह-अन्ये न्विति। ज्ञानद्वय पक्षे द्वितीयवृत्तिरविद्यावृत्तिरिति प्रतिपादयति-यथेत्यादिना। विवर्तते परिणमत इत्यर्थ: । एवमिति। इदमंशविषयं यत् वृत्तिज्ञानं, तदवच्छिन्नेत्वर्थः । इदमाकार-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २१३

वदनध्यस्तं रजतज्ञानमस्ति। तथा च रजतस्य अधिष्ठा- नगतेदंत्वमंसर्गभानव त्तज्ज्ञानस्याप्यधिष्ठानगतेदंत्वविषयत्व- संसर्गभानोपपत्तेः न तस्यापीदंविषयत्वमभ्युपगन्तव्यम् । न च रजनवदध्यस्तस्य रजतेदंत्वमंमर्गस्य रजतज्ञानगोचरत्वा- त् तत्प्रतियोगिन इदंत्वस्यापि तद्विषयत्वं वक्तव्यमिति वा- च्यम् । स्वतादात्म्याश्रयस्य इदंत्वविषयत्वादेव तस्य त- त्संमर्गविषयत्वे अतिप्रमङ्गाभावात् । न चाधिष्ठानाध्यस्य- मानयोरेकस्मिन् ज्ञाने प्रकाशनियमस्य सम्भावनाभाष्य- विवरणे प्रतिपादनात् एकवृत्तिविषयत्वरं वक्तव्यमिति वाच्यम्।

वृत्तिर्ज्ञानाभामः। क्पज्ञानकरणाजन्यत्वादित्यर्थः । अनध्यस्तमिति। ज्ञानाभाम- रूपं रजतज्ञानं रजनवत् प्रातिभामिकमेव, न त्विदमाकारवृत्तिवद्यावहारिकम्। ज्ञा. नाभामम्यापि शृक्तिरजनवदेव शुक्त्यज्ञाननिवर्तकप्रत्यक्षवाध्यत्वादित्यर्थः । ज्ञा- नाभामम्य रजतमात्रविषयकत्वे तम्य इदं रजतमित्याकारो न स्यादित्याशङ्कय- ज्ञानाभामम्य इदमंशविषयकत्वाभावेऽपि तम्य तदाकारम्सम्भवतीत्याशयेनाह- तथा चेति। ज्ञानाभामं प्रति इदंविषयकवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्याधिष्ठानत्वे स- तीत्यथ: । इदमशज्ञान ज्ञानाभासं प्रत्यधिष्ठानभूने विद्यमानं यदिदवंत्वविषयकत्वं, तत्संमर्गो रजतगोचरज्ञानाभासे भासते। तत्र दृष्टान्तमाह-रजतस्येति । रजताविष्ठानगतम्येदत्वम्य संमर्गो यथा रजते भासते, तथेत्यर्थः । ननु, ज्ञा- नाभामेन रजने ग्रह्यमाणे इदत्वसंसर्गो गृह्यने चेत्, इदंत्वमपि तेनावश्यं ग्रा- ह्म्। इदंत्वग्रहणं विना तत्संसर्गग्रहणायोगान्। तथा च ज्ञानाभासस्य ₹- जनविशिष्टेदमंशवविषयकत्वसिद्धिरिति शङ्कते-न चेति। संसर्गाशम्य रजत- ज्ञानाभासगोचरत्वे हेतृगभ विशेषणम्-अध्यस्तस्येति। वक्तव्यमिति। अ- न्यथा घटत्वादिनिरूपितसंसर्गप्रत्यक्षस्य घटत्वादिविषयकत्वं न स्यादित्यतिप्- सङ्गापत्तेरिति भावः।.ज्ञानाभासस्य इदत्वरूपप्रतियोगिविषयकत्वाभावेपि ज्ञा- नाभासं प्रत्यघिष्ठानतया ज्ञानाभासतादात्म्यापन्नस्य इदमंशज्ञानस्य प्रतियोगिवि- पयकत्वात् ज्ञानाभासस्य संसर्गविषयकत्वं सम्भवति। तावतैव उक्तातिपरसङ्ग- परिहारोपपत्तेरिति परिहरति-स्वतादात्म्याश्रयस्येति। रवपदं ज्ञानाभास-

२१४ अर्द्वैतमञ्जरी।

वृत्तिभेदेऽपीदमाकारवृत्त्यभिव्यक्ते एकस्मिन साक्षिणि तयो: प्रकाशोपगमादित्याहुः॥ ननु सर्वपदार्थानां साक्षिप्रसादादेव प्रकाशोपपत्तेः किं वृत्या। घटादिविषयकसंस्काराधानादयुपपत्तये तदपेक्षणेजपे तन्निर्गमाभ्युपगमो व्यर्थः । परोक्षस्थल इवानिर्गतवृत्त्यवच्छि- न्नसाक्षिणैव घटादेरपि प्रकाशोपपत्तेः । न च तथामति प- रोक्षापरोक्षवैलक्षण्यानुपपत्तिः। शाव्दानुमित्योरिव कारणवि- शेषप्रयुक्तवृत्तिवैजात्यादेव तदुपपत्तेः ॥ परम्। वृत्तिभेदेऽपीति। अध्यम्तमात्रगोचराविद्यावृत्तेर्विवरणकररेवाम्यपगमा- त्तटुक्तियमे ज्ञानपदं साक्षिपरमेव, न वृत्तिपरमिनि, विवरणकाराणामाशयोल- क्ष्यन इति भावः । नियमम्य भ्रमस्थलीयेदमाकारवृत्तौ व्यभिचारशङ्कायां सत्यां तहृत्त्यम्युपगमानम्युगग- माम्यां तां परित्वत्य प्रसङ्गात् ज्ञानद्वयपक्षे किश्चिद्विचार्य पृ्तोक्तं वृत्तिनिर्ग- ममाक्षिपति-नन्विति। किं वृत्येति। वृत्तिरेव माम्तु। नन्निगमो दरापा- स्त एवेत्याशयः । ननु, केवलसाक्षिण एव विषयानुमवरूपत्वे काळन्नरे वि- पयानुसन्धानं न स्यात्। अनुभवनाशलक्षणसंस्काराभावान्। नथा आगन्तुकतृत्य- नङ्गीकारे चक्षुराद्यनुविधानं न स्यात्। नित्यसाक्षिणि चक्षरादेरनुपयोगान् । अनो वृत्तिरादर्त्तव्येत्याशङ्कय तामङ्गीकरोति-घटादीति। ननु, विषयप्र- काश एव तन्निर्गमफलमिति, नेत्याह-परोक्षस्थल इवेति। ननु, प्रत्यक्ष- परोक्षज्ञानयोवैलक्षण्यमनुभवसिद्धम्। तच्च प्रत्यक्षस्थले वृत्तिनिर्गमाध्युपगमे नि- र्वहति। बहिरनिर्गतवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यमपरोक्षज्ञानं, अनिर्गतवृत्यवच्छिन्नचैतन्यं परोक्षज्ञानमिति, नेत्याह-न च तथासतीत्यादिना। वृत्त्यनिर्गमने सती- त्यर्थ:। इन्द्रियनन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षं, तदजन्यं ज्ञानं परोक्षमिति वैलक्षण्योपप- त्तेरित्यर्थः । यथा शाव्दज्ञाने शव्दरूपकरणविशेषप्रयुक्त शाब्दत्वरूपं वै- जात्यं, यथावा अनुमितावनुमितित्वं, तथेत्यर्थः । कारणविशेषः इन्द्रियम् । अनुमानादि च तत्प्रयुक्त, वृत्तिषु वैजात्यं प्रत्यक्षत्वादिजानिरूपमुपाधिरूपं वा, तस्मादेवेत्यर्थः ॥

सिद्धान्तलशसग्रह सध्याखयान प्रथमपरिच्छदः । २६९

अत्र केचिदाहु :- प्रत्यक्षस्थले विषयाधिष्ठानतया तदवच्छिन्न- मेव चैतन्यं विषयप्रकाशः। साक्षात्तादात्म्यरूपसम्बन्धसम्भ- वे स्वरूपसम्बन्धस्य वान्यस्य वा कल्पनायोगादिति तद- भिव्यक्तचर्थं युक्तो वृत्तिनिर्गमाभ्युपगमः । परोक्षस्थले व्य- वहिते वह्नयादौ वृत्तिसंसर्गायोगादिन्द्रियवदन्वयव्यतिरेक-

न्नचैतन्यमेव स्वरूपसम्बन्धेन विषयगोचरमगत्यार्थादभ्युपग- म्यत इति।। अन्ये तवहङ्गारसुखदुःखादिष्वापरोक्ष्यं माक्षाच्चैतन्यमं- सर्गिषु क्लृप्तमिति घटादावपि विषयसंसृष्टमेव चैतन्यमाप- रोक्ष्यहेतुरिति तदभिव्यक्तये वृत्तिनिर्गमं ममर्थयन्ते॥

वृत्तिनिर्गमं साधयति-अत्र केचिदाहुरिति। विषयाधिष्ठानतया वि- पयावच्छिन्नं यच्चैनन्यं, तदेव विषयप्रकाशः, न जीवनैतन्यम्। तम्य विषयं प्रत्युपादानत्वाभावेन साक्षात्तादात्म्यसम्बन्धाभावादित्यर्थः । अन्यस्य वेति । परम्परासम्जन्वम्य वेत्यर्थः। तादात्म्यरूपसम्बन्धसम्भवे स्वरूपसम्बन्धकल्पनायो- गात् साक्षात्सम्बन्धसम्भवे अन्यस्य सम्बन्धस्य करूपनायोगादिति विभागः । ततः किं, तत्राह-इति तदभिव्यक्त्यथेमिति। विषयावच्छिन्नबल्मचैतन्य- स्यैव विपयप्रकाशकत्वात्तम्य च आवृतत्वादावरणाभिभवरूपाभिव्यक्तिस्तिच्ध्र्थमि- त्यर्थ:। ननुक्तयुक्त्या परोक्षस्थलेऽपि विषयावच्छिन्नवह्मचैतन्यमेव विषयावभा- सकं स्यात्। ततश्च तत्रापि तन्निर्गमः प्रसज्येतेति, नेत्याह-परोक्षस्थल = वृत्तिनिर्गमने उपपत्त्यन्तरमाह-अन्ये त्विति। संसार्गषु क्लप्तमिति। संसर्ग: तादात्म्यम्। विषयापरोक्ष्ये क्वचित्कलृप्तप्रयोजकस्य संसर्गस्रैवान्यत्रापि सम्भवे तत्त्यागायोगादिति भावः । विपयसंसष्टमेवेति। न तु तदसंसृष्टं जीव-

त्यर्थ: चैतन्यमित्येवकारार्थः। तदिति । विषयावच्छिन्नवह्मचतन्याभिव्यक्तय इ-

१२६ अद्वैतमअरी।

इतरे तु शब्दानुमानावगतेभ्यः प्रत्यक्षावगते स्पष्टता तावदनुभूयते । न हि रसालरसपरिमलादिविशेषे शतवार- मासोपदिष्टेऽवि प्रत्यक्षावगत इव स्पष्टतास्ति। तदनन्तरम- पि'कथं तदिति जिज्ञासानुवृत्तेः। न च शव्दान्माघुर्यमा- त्रावगमेऽप रसालमाधुर्यादिवृत्त्यवान्तरजातिविशेषवािश- व्दाभावात् तत्सत्त्वेऽपि श्रोता तस्यागृहीतसङगतिकत्वात् शव्दादसाधारण जातिविशेषावच्छिन्नमाघुर्यावगमो नास्नीति जिज्ञासानुवृत्तिर्युक्ेति शङ्ग्यम । रसाले मर्वातिशायिमाघु-

मात्। न ह्यय शब्दस्तदगतं विशेषं विहायान्यगतं विशेषं प्रत्यक्षे वम्तुन्यावरणाभिभवस्यावश्यकताप्रनिपादनपुर्वक तदभिभवार्यं वृत्तिनिगे- मनमिति प्रतिपादयति-इतरे त्विति। ननु, शब्दाद्यवगतेडप्यर्थ स्पष्टता कि न स्यादिति, नेत्याह-न हीति। परिमलं सुगन्धः । आदिपद रमालगनग्ममङ्गहा र्थम्। आम्रफले मधुररसादिरम्तीत्येवंरुपादाप्तवाक्याच्छनवागमुक्ता दवि मधुरत्वा- दिसामान्यविशिष्टनयैव रसादिज्ञानं भवनि, न तु मधुरत्वव्याप्यजानिविशेषविशिष्ट- रसादिज्ञानम्। तथा च रसादिगतजातिविशेषज्ञानाभावादेव जानिविशेषजिज्ञामा उपपद्यते, न तु शब्दादवमतेऽपि। म्पष्टत्वाभावादित्याशयेन शङ्कने-न च शब्दा- दिति। माधुर्य मधुररमः। माधुर्यादिमात्रावगमपि शब्दादमाधारणजानिविशेषा वच्छिन्नमाधुर्यवगमो नाम्तीति सम्बन:। असाधारणो यो जानिविशेषः, नदवच्छि- न्नतया माधुर्यावगमो नास्तीत्यर्थः। जातिविशेषावगमाभाव उपायाभावं हतमाह- रसालेत्यादिना। रसालस्य यन्माधुर्यादि, तदवृत्तिर्यः अवान्तरजातिपिशेषः, तद्वा-

न च शङ्कयमिति सम्बन्धः। तद्वाचकपदाभावेऽपि तद्वोधको वाक्यरूपदशव्दोडग्ति। तेन च जातिविशेषावगमोउप्यस्ति। तथा चावगने जातिविशेष स्मष्टत्वाभावादेव जिज्ञसित्याशयेनाह-रसाल इत्यादिना। अय शब्दः कि तद्गतं जातिविशेषं बोचयति, किंवान्यगतम्। आद्यमङ्गीकरोति-तद्गतावान्तेति। द्वितीयं दृपय- ति-न ह्ययमिति। तत्रेति। रसालमाधुयीदावित्यर्थः। तात्पर्यविषय एव शब्द-

सिद्धान्तलेशसंग्र हे सव्यारयाने प्रथमपरिच्छेद: । २१

तत्र बधयति। अप्रामाण्यापत्तेः । न च तद्गतमेव विशोर्ष विशेषत्वेन सामान्येन रूपण बोधयति, न विशिष्येति जिज्ञासेति वाच्यम। प्रत्यक्षेणापि मधुररसविशेषणस्य जा- तिविशेषस्य स्वरूपत एव विषयीकरणेन जातिविशेषगनवि- शेषान्तराविषयीकरणात् जिज्ञासानुवृत्तिप्रसङ्गात्। तस्मात्

जिज्ञासानिवर्तनक्षमा। शब्दादिगम्ये तु तदभावादस्पष्टतेति

स्य प्रामाण्याम्युपगमादिति भावः। न चाप्रामाण्ये इष्टापत्तिरिति वाच्यम्। आप्त- वाक्यम्य तदङ्गीकारायोगादिति भावः। माधुर्यगतजातिविशेषावगममज्गीकृत्प शाङ्कत-न च तद्गतमेवरेति : सामान्येनेति। विशेषस्वं रसालमाघृ- यगते जातिविशेष इव फलान्तरमाधुर्यगतेपु जातिविशेषेव्वपि सतत्वात् सामा- न्यरूपमिति भावः : न विशिष्येति। जातिविशेषगतविशेषविशिष्टतया जातिविशेषं न बोधयति। तथा च रसालमाघुर्यगतजातिविशेषस्य स्वरूपेण शब्दादवगतत्वऽपि स्वगतासाधारणविशेषविशिष्टतयानवगतत्वादेव जिज्ञास्यत्वमि- नि भावः। जातिविशेषगतोऽसाधारणविशेषः कि जातिरूपः, किवा जातिविशेषा- श्रंयतरावृत्तित्वे सति जातिविशेषाश्रयवृत्तित्वरूपोपाधिर्वा। नाद्यः। जातौ तदन- ङ्रीकारान्। न द्विनीयः। रसालमाधुर्यगतजातिविशेषे प्रत्यक्षेणापि तदग्रहणेन प्रत्यक्षावगनेऽपि जातिविशेषे जिज्ञासानुवृत्तिप्रसक्गात्। तस्मात् प्रत्यक्षेणापि स जातिविशेष: स्वरूपंणैव गृह्यत इति वक्तव्यम्। स्वरूपेण तदवगमश्रोक्तशव्दादप्य- स्त्येवेति शब्दावगतस्यापि स्पष्टत्वे तत्र जिज्ञासानुवृत्तिर्न स्यादित्याशयेनाह-मत्प- क्षेणापीति। तस्मादिति। प्रत्यक्षावगत इव शब्दादिगम्येडर्ये स्पष्टत्वामावादित्य- थः। अनुभवसिद्धायाः स्पष्टतायाः प्रयोजकमाह-अभिव्यक्ततति। अपरोक्षत्वं स्व- प्रकाशत्व्रम्। एकरसत्वम् एकरूपत्वम्। अभिव्यक्तं यदपरोक्षकरसं चैतन्यं, तसताक्षा- स्म्यात् प्रत्यक्षग्राह्ये स्पष्टता विषयताविशेषरूपेत्यर्थः। अनेन विषयगतस्पट्टताभयो- जकीभूता या विषयनैतन्थाभिव्यक्तिरावरणनिवृत्तिरूपा, तस्यास्सिळवे वृत्षिनिर्गम- नमपेक्षिनमिति सुचितम ! आवरणनिवृत्ते: मपछ्ठुताप्रयोजकत्वे अन्वयव्यनिरेकौ द.

२१८ अंद्रतमखरी।

कयवस्थाभ्युपगन्तव्या। अत एव साक्षिवेद्यस्य सुखादे: स्प- हता। शाब्दवृत्तित्रेद्यस्यापि ब्रह्मणो मननादे: पागज्ञानानितृ- त्तावम्प्टता, अनन्तरं तन्निवृत्तौ स्पष्टतेति वृत्तिनिर्गममुपपा- दयन्ति॥ नन्वेतावतापि विषयावारकाज्ञाननिवृत्त्यर्थं वृत्िनि- र्गम इत्युक्तम्। तदयुक्तम। विषयावच्छिन्नचैतन्यगतम्य तदा- वारकाज्ञानस्यानिर्गतवृत्त्या निवृत्त्यभ्युपगमेऽप्यनतिप्रसङ्गा- त्। न च तथासति देवदन्तीयघटज्ञानेन यज्ञदत्तीयघटाज्ञा- नस्यापि निवृत्तिप्रमङ्गः। समानविषयकत्वस्य सत्तात्। अ-

रोधे समानाश्रयत्वस्यातत्रत्वादिति वाच्यम्। समानाश्रय-

शयनि-अत एवंत्यादिना। अभिव्यक्तचतन्यममर्गानववित्यर्थ:। शाब्दवृत्तीनि। शब्दजन्या वृत्तिर्मननाद्यनुष्ठानानप्रागमम्भावनाविपरीतमावनाभ्यां प्रतिबद्धत्वादज्ञा- नानिवर्तिका, तदनुष्ठानानन्तरमप्रतिवद्धत्व्रादृज्ञाननिवनिकेति भावः।नन्वेतावता पीति : अत्र केचिदाहुरित्यादिना मनत्रयोपन्यामात्मकग्ररन्थेनापीत्यर्थ । वि- पयावारकाज्ञानम्य पुरुपगतत्वमने अनिर्गतवृत्या निवृत्तिमम्भवेऽपि तम्य विषयाव- च्छिन्न चैतन्यगतत्वपक्षे तन्निर्गमापेक्षा म्यादित्याशङ्कयानिर्गतवृ्त्वैव विषयगताज्ञानम्या पि निवृत्तौ नास्ति बाधकनित्याशयेनाज्ञानं विशिनाष्ट-विषयाव्छिन्नचैतन्यगन स्येति। नवु ज्ञानाज्ञानयोनिवर्त्यनिवर्तकभावलक्षणे विरोधे समानाश्रयत्वे सति म- मानविषयकत्वं तन्त्रम्। समानाश्रयत्वं च वृत्तिनिर्गमन मति सम्भवति। अज्ञाना- श्रये विषय चैतन्ये वृत्तिरूपज्ञानम्यापि म्थितिलाभात्। नन्निर्गमाभावे तु तयोः ममा- नाश्रयन्वासम्भवात् ममानविषयकत्वमात्रं विरेवप्रयोजकं पर्यवम्यति। तथा चाति- प्रमङ्ग इनि शङ्कने-न च तथासतीति। वृत्तिनिर्गेमानृपगमे मतीत्यर्थः :सच्चा- दिति। देवदत्तीयवदज्ञानगज्ञदत्तीयवठाज्ञानपरिति शेषः। अहमर्थेति। वृत्ति- निर्गमनाभावे सति ज्ञानमहमर्यनिष्ठमत्र, न विषयचतन्यनिष्ठमव । विषयावारकाज्ञानं च विषयचैनन्यनिष्ठमेव्र, न त्वहमर्थनिष्ठम। तथा च समानाश्रयत्वं बाघितत्वात् न प्रयोजककोटिप्रविष्टमित्यर्थः समानाश्रयविषयत्वमिति : ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधे

मिद्दान्नलेशसंप्र हे मव्या ख्याने प्रथमपरिच्छंद ।

विषयत्वं ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधप्रयोजकमङ्गीकृत्य व्ृनिनिर्गम- नाभ्युपगमेऽपि देवदत्तीयघटवृते: यज्ञदत्तीय घवाज्ञानस्य च धं-

ज्ञानं यं पुरुषं प्रति यद्िषयावारकं, तत्तदीयतद्विषयकज्ञान- निवर्त्यमिति पृथगेव विरोधप्रयोजकस्य वक्तव्यतया ममा- नाश्रयत्वस्यानपेक्षणात् । अत्राहु :- वृत्तिनिर्ग मनानभ्युपगमे ज्ञानाज्ञानयोवि- रोधप्रयोजकमेव दुर्निरूपम। यदज्ञानं यं पुरुषं प्रतीत्याद्यु- क्मिति चेत् न । परोक्षज्ञानेनापि विषयगताज्ञाननिवृत्तिप्र- मङ्गात्। अपरोक्षत्वमपि निवर्तकज्ञानविशेषणमिति चंत्, किं तदपरोक्षत्वंन तावजानि:दणड्ययमामीदिति मंस्कारोपनी-

ममानाश्रगत्वर मति समानविषयकत्वरं प्रगोतकं परिकल्व्य तन्निविय वृत्तिनिगेमे स्वीक्नेऽप्युक्तदोपनाठ वस्थ्येन तयोविर्गवे उक्तप्रयोजकान्यवेव प्रयोनतं कलप- नयिम : तञ्व वृत्तिनिगम विनत मिध्यन अनो विरधप्रयोजकोषपादकतयापि वृत्तिनिगमो न मिन्यनीन समुदायार्थ। देवदत्तीयेति। यजद तीयवटाक्षानाश्रये घटावच्छ्िन्नचैननमे देवनीयवटजानरुृतेनगमनद्वारा सम्बन्ने मति वेवदत्तीय

यदीदं प्रयोजकें न भवनि, कि तहिं नत्प्रयोजकं वृत्तिनिगमननिग्पेक्षं पुर्वतादिनम्त- वारभिप्रनमनत्राह- यदज्ञानामति। तदिान। नदज्ञानं तत्पुरुषीयतद्विप्थकज्ञाननि- वर्त्यमित्यर्थ। नथा च प्रथोजकशरीरे ये पुरुष प्रतीन्यनेन नदीयेत्यनेन न यज्ञद- नं प्रति विषयावारकाल्ञानम्य यन्ञदत्तीमज्ञानेनैतर निवृत्तिः न ेवटत्तज्ञानेनेनि नियमलामान नोक्तानिप्रमङ्ग इनि सनितम॥ वृत्तिनिर्गम माधनिनुमुपक्रमने - अगगहुरित्यािना। कि नदिति अपरोक्षत्वं जातिमरनितनि किशबदार्थ। आदय हुपयनि-न तावदित : पूर्व दण्डविशिष्टतया गृहीने विष्णुमित्रे वर्नमानकाले दण्डनियुकते प्रत्यक्षप्रत्यभभिज्ञानं सं. स्काररूपोपनायकसहिता िन्द्रियान ज्ञायते-'अर्य विप्णमित्रो दण्डामीदि'नि। तत्र

२२० अह्वैतमलरी ।

वदण्डविशिष्टपुरुपविषयस्य वाशुपज्ञानस्य दण्डांशेऽपि त- ससत्वे तत्रापि विषयगताज्ञाननिवृत्त्यापातात् दण्ड साक्षात्क- सेमीति तदंशेऽप्यापरोक्ष्यानुभवापतेश्र। अननुभवेऽि सं- स्कारं सन्निकर्ष परिकल्प्य इन्द्रियसन्निकर्षजन्यतया तत्र काल्पनिकापरोक्ष्याभ्युपगमे अनुमित्यादावपि लिङ्गज्ञानादि- कं सन्निकर्ष परिकल्प्य तदङ्गीकारापत्तेः।दण्डांशे आपरोक्ष्या- सत्वे तु तस्य जातित्वायोगात जातेर्व्याप्यवृत्तित्वनिय- मात् तदनियमेऽप्यवच्छेदकोपाधिभेदानिरूपणेन तस्या-

वण्डांशे प्रत्यक्षत्वमस्ति, न वा। आय्रेदोपमाह-दण्डांशेSपीति । निवृभ्यापा तादिति। न चात्रेष्टापत्तिर्वक्तुं शक्या। म दण्ड इदानीं कीदृश इति जिज्ञामा नृदयप्रसक्गादिति भावः ! नन्वज्ञाननिवृत्त्यनुभवगोरभावेऽपि दण्डांशे प्रत्यक्षन्तं कल्प्यते। कल्पकं च इन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्वम्। सन्निकर्षश्र मविषयः प्रत्याम- तिरिति मतमनुसृत्य संस्कारः कल्प्यन इत्याशङ्कशातिप्रमङ्गमाह-अननुभव 5पीत्यादिना। अनुमितौ लिङ्गज्ञानं सन्निकर्ष: उपमिनी मादृश्यज्ञानं मन्निकष शाब्दे पदार्थोपस्थितिम्सन्निकर्ष:, अथाप त्तावनुपपद्यमानपदार्थज्ञानं मन्निकर्ष,अभात ज्ञाने प्रतियोगिज्ञानं सन्निकर्ष इति कल्पनया प्रत्यक्षप्रमाणपरिशेषापत्तेरिनि भावः । तदङीकारेति। अपरोक्षत्वाङ्गीकारापत्तरित्यर्थः। दण्डांशेपि न प्रत्यक्षत्वमम्नीनि द्वितीयकल्पं दूषयति-दण्डांश इति। व्याप्यवृत्तिन्वानयमादिनि। अन्यथा एकस्यामेव प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संम्कार जन्यतया म्मृतित्वापत्तौ जानिमंस्कागपते रिति भावः। तदनियमेऽपीति। जातेर्व्याप्यवृत्तित्वनियमाभावऽपि प्रकृते प्रत्य भिज्ञायां विष्णुमित्रांशे प्रत्यक्षत्वं, दण्डांशे तदभावश्राम्तीति वक्तव्यम् : ततश्र अवच्छेदकमेदं बिना प्रतियोगितदभावयोरेकत्र वृत्त्ययोगादुपाधिभेदो वाच्यः। स च दुर्निरूप:। तम्मादपरोक्षत्वजातेः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभ।वप्रतियोगित्वरू- पाव्याप्यवृत्तित्वायोगद्याप्यवृत्तिजातित्वमेव वाच्यम्। तत्र न दृषणमुक्तमिनि भावः । ननु, प्रकृते उपाधिमेदानिरूपणममिन्दम् । लौकिकमन्निकर्ष- जन्यत्वतदभावयोरवा संम्काराजन्यज्ञानत्वतदमावयोवी विष्णुमित्रविषयकत्वतद- मावयोषी अपरोक्षत्वतदभावी प्रत्युपाधित्वमम्भवादिति चेत, न । उक्तो- नाषीनामपि मावाभा वरूपतया

सिद्धान्तलेशसंग्रह सभ्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २२१

व्याप्यवृत्तिजातित्वायोगाच। नाप्युपाधिः । तदनिर्वचना- त्। इन्द्रियजन्यत्वमिति चेत्, न । साक्षिप्रत्यक्षाव्यापनात्। अनुमितिशाब्दज्ञानोपनीतगुरुत्वादिविशिष्टघटप्रत्यक्षे विशेष- णांशातिव्यापनाच। करणान्तराभावेन तदंशे परोक्षेऽप्युप- नयसहकांरिमामर्थ्यादिन्द्रियस्यैव जनकत्वात् अनुगतज- न्यतावच्छेदकाग्रहेणानेकेष्विन्द्रियजन्यत्वस्य दुर्ग्रहत्वाच । तद्ग्रहे च तस्यैव प्रथमप्रतीतस्यापरोक्षत्व्ररूपत्वोपपत्तौ प्रत्य- क्षानुभवायोग्यस्य इन्द्रियजन्यत्वस्य तद्योग्यापरोक्ष्यरूपत्व-

मावः। अपरोक्षत्व्रमुवधिरिति पक्षं दृपयनि-नापीति । अनिर्वचनममिदमिनि चेन्. नत्र वक्तन्यम । किमिन्द्रियजन्गत्वमपगक्षत्वं. कि वा तत्मनन्निकर्षजन्यत्वं, मि- द्वानत्यभिमनं वा। तत्राद्यमनद्य दृषयनि-इन्द्रियति। मुग्वादिप्रत्यक्षरूपे नि- त्यमाक्षिण्यव्याप्निमुक्त्वा अनिव्याप्निमप्याह-अनुमिनीनि ! यम्मिन् बटे अ. नुमानेन वा शब्देन या गुरुन्वमनुभृनं, तम्मिन इन्द्रियमन्निकर्षे मति 'घटोsयं गृ- रु' रिनि प्रत्यक्ष भवति। नत्र विशषणीभृनगुरुत्वांशनिव्याप्नेरित्यर्थः। नन गुरुत्वम्य इन्द्रिपायोग्यतया परोक्षे तदंशज्ञाने तज्जन्यत्वममिद्धमित्यत आह- काग्णान्तरति । परोक्षेऽपीति । यथा रुचिदत्तमे्ा अनुमि त मनम कार णत्वं, तर्थनि भाव। न चन्द्रियत्वनेन्द्रिगजन्यत्वमपराक्षत्वम। गुरुत्वांशज्ञा ने च न तथा नज्जन्यत्वमिति नानित्याप्तिगिति वाच्यम। तथापि माक्षिप्रत्यक्षा न्याप्त्यनिगमादिति भावः। अनकेषु रूपादिमाक्षात्कारेषु तज्जन्यत्वं दग्रहम्। अनुगतजन्यनावचछेेदकामावेन नज्ज़ानं बिना जन्यत्वज्ञानासम्भवानित्याह-अ नुगतेति : ननु, 'साक्षात्करोमी त्यनुमत्रमिद्धः कश्विदखवण्डोपाभिरव जन्गनावच्छे दकोडम्त्वित्याशङ्कय तहैं म एपरोक्षनवं भवेन,नान्यदिन्याह-नद्रहे चत।

भवयोग्यम्यापरोक्षत्वम्य तदयोग्यधर्मरूपत्वायोगाच्चेत्यर्थ: । अम्तु ताहे उक्ता वच्छेदकोपाधरेवापरोक्षत्वरूपत्वम्। स कि व्याप्यवृत्तिः अव्याप्यवृत्तिवा : ना घः । 'दण्ड्ययमासीदि' तिप्रत्यक्ष दण्डांशडनिव्याप्तेः। न द्वितीयः । अनच्छे दकमेदानिरूपणात्। न न विष्णुमित्रविषयकत्वावच्छेदेन तत्रापरीक्षत्वरूपोपा.

अद्वैतमख्जरी

कल्पनायोगात् । एतेनेन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्वमापराक्ष्यम। उपनयसह कृतेन्द्रियजन्यपरोक्षांशे चन सन्निकर्षजन्यत्वम । अनुमितावप्युपनी तभानसत्त्वेन प्रमा गान्तरसाधारणस्योपनय- स्यासन्निकर्षत्वादित्यपि शङ्गा निरस्ता। संयोगादिसन्निकर्षा- णामननुगमेनाननुगमाच्च। यत्तवाभिमतमापरोक्ष्यं, तदेव ममाप्यस्त्विति चेत्, न । तस्य शाब्दापरोक्षनिरूपणप्रस्तावे प्रतिपादनीयस्य तत्रैव दर्शनीयया रीत्या अज्ञाननिवृत्तिप्- धिरम्नि, इण्डविषयकत्वावच्छेदेन तत्रैव तदभावोडप्यम्नीनि वाच्यम। म थासति दण्डांशे विष्णुमित्रविषयकत्वाभावम्य वक्तत्यतया तत्र प्रत्यक्ष विष्णुमित्र

खण्डोपाधिम्वकारे जातिमात्र व्िलयप्रसङ्गच्व नोक्तोपाविपक्षम्सम्भवनीति भावः । उपाधिपक्षे द्विनीयविकल्पं निराचटे-एनंनेनि। अव्याप्त्यादिदोषप्रसङ्गनेत्यथेः । इन्द्रियजन्यत्वमपरोक्षत्वमिति पक्षे या अनिव्याप्तिरुक्ता, मा तत्मन्निकर्पजन्यन्वं नदिति पक्षे नाम्नीत्याह शङ्कक :- उपनयेति. करणान्राभावन इन्द्ियजन्यत्वमत्वेऽवि तत्सन्निकरषजन्यत्वं नाक्नि उपनयम्य मन्निकपत्वासन्भवात् सन्निकर्षान्तगमा वाच्चेनि भावः: दृषणान्तग्माह-संयोगादीति। मयोगमयुक्तममवाया दिमन्निकर्षणामननुगमेन संयोगादिप्वनुगनमन्निकर्ष्वा्वव नान या। अननुगमा ज्ञोत। इान्द्रियमन्निकर्षजन्यत्वम्येनि शेषः। तथा च वटनद्रृपरूपत्वश्दशव्द

उपाधिपक्षे तृनीयमुपाधिमाशङ्कने-यत्तवाभिमतमिति। नव मिधान्निनो यत ज्ञानगनमपरोक्षत्वं सम्मत, नदेव मम मतेडप्यम्तु। तथा चापरोक्षत्वम्याज्ञाननिव- नंकज्ञानविशेषणत्व्रसम्भव्ात न परोक्षज्ञानेन तन्निवृत्तिपसङ्ग इनि ावः। मदभि- मनापगेक्षत्वम्य ज्ञाने तन्निवरत्तिप्रयोजकत्वंन सम्भवनीति मिद्धान्नी दृषयनि-न तस्यि। मदभिमनापरोक्षत्वम्यत्यर्थ। प्रम्तावः प्रकग्णम। नञ्च तृती यपारच्छेदवमाने द्ष्टव्यम। त्त्रैव दर्शनीययोति। ज्ञानम्यापगक्षत्वं हि न करणनिशेषप्रयुक्तं, कि त्वपगक्षाथानिन्नत्वम् इदं चापरोक्षत्वं विषयातमामकचैनन्यरूज्ञानानष्ठ, न वृतनिष्ठम्। अंतो न सात्िप्त्यक्षाव्याप्तिः । अर्थापरोक्ष्यं च स्वव्यवहारानुकलचन्यभिन्नत्वम्। स्वपदमर्थपरम् । तद्यवहारा

सिद्धान्तलेशंसग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेद: २२५

योज्यतवेन तन्निवृत्तिप्रयोजकविशेपणभावायोगान् । तस्मा- त् 'तरति शोकमात्मविदि'ति श्रुतस्य ब्रह्मज्ञांनस्य मूलाज्ञा- नाश्रयभूतसर्वोपादान ब्रह्मसंसर्गनियतस्य मूलाज्ञाननिवर्तक-

नुकूलं च चैनन्यं निवृत्तावरणं तत्तदविष्ठानचैतन्यमेव। तथा च घटाद्यर्थम्य स्वव्य-

त स्वन्यत्रहारानुकृ त्रचेनन्याभिन्नत्वरूपमपरीसष्वमुपपन्नम्। तथा अहङ्गारादि षु तदतिष्ठानभनम्य के वलसाक्षिरूपतत्प्रत्यस्षज्ञानम्य बाह्मटादिपु नत्तदाकारवृत्यु- पहितम्य वटादिपत्यक्षज्ञानरूपस्य घटाद्यविष्ठानवैतन्यम्य व तेननेन विषयेण तादा-

प्रयाज्यत्वेनेति । विषयचतन्यगताज्ञाननिवृतौ सत्यां विषयम्ग घटादेम्सव्यवहारा- नुकूल नैतन्याभिन्नत्वरूपमपरोक्षत्वं लम्यते। विषयम्य तल्लामे सति तज्ज्ञानम्यापरो- क्षार्थािन्नत्वरूपमपराक्षत्व लभ्यत। तथा न विषयचतन्यगताज्ञाननिवृत्तः पूर्व ज्ञानस्यापरोक्षत्व्ालाभेन मिद्धानत्यकिमतस्य ज्ञानगतापरोक्षत्वम्य विषयचैतन्यगनाज्ञा ननिवृत्तिप्रयोज्यम्य अज्ञाननिवृत्ति प्रति प्रयोजकत्वासम्भवादित्यर्थः । तनन्निवृत्ति प्रति प्रयोजकतया निवर्तकज्ञानविशेषणत्वायोगादित्यक्षराथः । तस्मादिति । य- तू अज्ञानं ये पुरुषं प्रतीत्यादिरूपे निरुक्ते विरोधप्रयोजके गपरोक्षत्वम्य नि-

ज्ञानविशेषणं वाच्यमिति सम्बन्धः । परोक्षज्ञानस्य अज्ञाननिवर्तकत्वनसङ्गवार- णायेति शेषः । ननु, विषयसंसृष्टस्य वृत्तिज्ञानम्य विषयगताज्ञाननिवर्तकत्वं क्व चिदप्यकतप्तमित्याशङ्कय ब्रह्मगोचरवृत्तिज्ञाने क्लप्तमित्याशयेनाह-ब्रह्मज्ञान- स्येति। मूलाज्ञानाश्रयभूने सर्वोपादाने ब्रह्मणि संसर्गनियतम्येत्यर्थः । यदा ब- हगोचरवृत्तिज्ञानमुदेनि, तदा निगमेन ब्रह्ममंसृष्टमेवोदेतीत्यत्र हेतुत्वेन सर्वोषा- दानत्व्रमुपास्तम। कार्गमात्रस्य जन्मप्रभृत्युपादानभूतव्रह्मणा मह मंसर्गनिगमे सति बरह्मगोचरवृत्तिज्ञानव्यापि स्वनिवर्त्थमूलाज्ञानाश्रयभृते ब्रह्मणि मंसर्गनियमो- Sप्यर्थसिद्ध इति भावः ।ब्रह्मज्ञानम्याज्ञाननिवर्तकत्वे मानमाह-तरति शोकमि- ति। शोकपदमज्ञानपरम्। आत्मपद प्रत्यगभिन्नब्ह्मपरम्। श्रुतस्येति पदात् पर्वमज्ञाननिवर्तकत्वेनेनि शेष परोक्षवृत्तीनां विषयचैतन्यसंसर्गाभावादैन्द्रिय-

२र४ अद्वैतमञ्जरी

त्वात्। ऐन्ट्रियकवृत्तयस्तत्तादिन्द्रिय सन्निकर्षसामर्थ्यात्तत्तदि- षयावच्छिन्न चैतन्यसंसृष्टा एव उत्पद्यन्त इति नियममुपेत्याज्ञा नाश्रयचैतन्यसंसर्गनियतत्वं निवर्तकज्ञानविशेषणं वाच्यम्। तथाचसति यदज्ञानं यं पुरुषं प्रति यद्विषयावारकं, तत् त- दीयतद्विषय तदज्ञानाश्रयचै नन्यसंसर्गनियतात्म लाभ ज्ञान नि- वर्त्यमिति ज्ञानाज्ञानयोर्विरोधप्रयोजकं निरूपितं भवति।

कवृत्तीनां तत्ममर्गे को हेतु. दिति। अनेन परोक्षवृतीनामज्ञानाश्रयविषर्यचैतन्यसंसर्ग नयनत्वरूपविशेषणाभावा- दयद्ज्ञानं यं प्रनीत्याद्यंशसत्वेि न त्राति प्रसङ्् इति चचि तम् । र्यसिं प्रयोजकं दर्शयनि-तथा चेति। उक्तविशेषणे सनीत्यर्थः । घटावच्छिन्न- चैतन्ये तदावारकाज्ञानानि बहनि सन्ति। तेषां मध्ये कानिचिद्देवदत्तं प्रति तदावा- रकाणि, कानिचिच्च यज्षदत्तादिकं प्रति तदावारकाणि। एवं प्रतिविषयं पुरुषमेदे- नानेकाज्ञानानि मन्ति। तथा च विषयावारकाज्ानानां मध्ये यदज्ञानं ये पुरुषं दे- वदत्तं प्रति यद्विपयावारकं यम्य विषयम्य घटम्यावारकं, तदज्ञानं तदीयेन देवद- त्तीयेन तद्विपयेण तद्धटविषयकेण तदज्ञानाश्रयचैनन्यमसर्गनियतात्मलाभ्ञानेन निव- त्यमित्यर्थः । तदन्ानेनिपदेन देवदत्तं प्रति घटावारकाज्ञानमभिधीयन : नदज्ञाना- श्रयचैतन्यं घटावच्िन्नचैनन्यं, तत्र यम्मंसर्गः, तन्नयम्तद्याप्यः आत्मलाभो यम्य

तत् ज्ञानं चति विग्रहः । आत्मलामः उत्पन्ति। नियमश्च यदायदा घटगोचरवृ- त्तिज्ञानम्य घटेन्द्रियसनन्निकषजन्यम्यात्मलाभः, तदातदा घटावच्छिन्नचैनन्ये तम्य घट- गोचरवृत्तिज्ञानम्य मंमर्ग इत्येवमात्मकः ! तदुक्तं प्राक-'ऐन्द्रियकवृत्तयम्नत्तद्विष- यावच्छिन्नचतन्यसंसृष्टा एवोत्पद्यन्न इति नियममुप्त्यति। अत्र यदायदा ऐन्द्रिय- कवृ तनामुत्पत्तिः, नदातदा विषयनैतन्ये तासां ममर्ग इति हि नियममम्पष्टं भामते। एवं विषयान्तरंपु पुरुशन्तरप्वज्ञानान्तरपु ज्ञानान्तरषु च इद प्रयोजकं विशिष्य- विशिष्य योजनीयम। ननु. परोक्षवृत्तीनां विषरयचतन्यसंसगीभाविनोक्तप्रयाजकाना क्र:ननत्वादज्ञाननिवर्तकत्त्रप्रमङ्गो नाम्नीत्यु क्रमयुक्तम। क्वचिन परोक्षवृत्तरपि विष- यमंसर्गमत्वात। तथा हि-त्ददयपुण्डगीके नाड्यम्सन्नीति वाक्याजायमानाया वृत्ते:

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः !

न चैवंसति नाडी हृदयस्वरूपगोचरशाब्दज्ञानस्याप्यज्ञान- निवर्तकत्वपरसङ्गः । तस्य कदाचिदर्थवशसम्पन्ननाडीहृदया- न्यतरवस्तुसंसर्गसम्भवेऽपि विषयसंसर्गं विनापि शाब्दज्ञान- सम्भवेन तत्संसर्गनियतात्मलाभत्वाभावात्। तस्माज्ज्ञाना- ज्ञानविरोधनिर्वाहाय वृत्तिनिर्गमो वक्तव्य इति ॥ अन्ये तु विषयगताज्ञानम्य लाघवात् समानाधिकरण- ज्ञाननिवर्त्यत्वसिद्धौ वृत्तिनिर्गमः फलतीत्याङः ॥

कदाचिदन्तःकरणे त्वृदयपुण्डरीकस्थे नाडीह्दयान्यतरवस्त्ववच्छेदेन जनने सति त-

ष्टापत्तिः।तदा तदन्यतरवम्तुनि जिज्ञासानुदयप्रसक्गादिति शङ्का नियतपदेन निरस्ते- त्याह-न चैवंसतीति। विरोधप्रयोजकस्य नियमगर्भत्वे सति शाब्दज्ञानस्याप्य- ज्ञाननिवर्तकत्वप्रसङ्गो न चेति सम्बन्ः । यदायदा वृदयादिगोचरशब्दवृत्तेरुदयः, तदातदा तम्या वृत्तेर्त्दृदयाद्यन्यतरवदत्ववच्छिन्नचैतन्थे संसर्ग इति नियमो ना- स्तीति हेतुमाह-तस्येति। तादृशशव्दज्ञानस्येत्यर्थः । एन्द्रियकवृत्तीनां हि

रपेक्षवृत्तीनां त्वन्तःकरणे जायमानानां प्रदेशनियमे कारणाभावाहदयादिगो- चरशाब्दवृत्तिः कदाचिद्दैवयांगाद्दयाद्यवच्छेदेनान्तःकरणे जायते, कदाचित्तु वृदयादिप्रदेशं विहाय प्रदेशान्तरावच्छेदेन सा तत्र जायत इति निरुक्तनियमो नास्तीत्यर्थः । अत्र तस्येति षषयास्सप्तम्या पञ्चम्या च सम्बन्धः । तस्मादिति । वृत्तिज्ञानस्याज्ञानाश्रयविषयचैतन्यसंसर्ग विना तन्निवर्तकत्वासम्भवादित्यर्थः ॥ एवं ज्ञानाज्ञानयोविरोधप्रयोजकनिर्वाहकत्वेन वृत्तिनिर्गमनं प्रसाध्य तत्रैव , हत्वन्तराणणि मतभेदनाह-अन्ये त्वित्यादिना। लाघवादिति। विषयगताज्ञान- स्थान्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञाननिव्त्यत्वग्रहदशायां लाववात् समानाधिकरणज्ञान- निवर्त्यत्वं गृह्यते, न तु व्यधिकरणज्ञाननिवर्त्यत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति- अज्ञानस्य विषयचैतन्यगतत्वात्तन्निवृत्तिलक्षणं ज्ञानकार्यमपि तद्गतमेव । तथा चा- ज्ञाननिवृत्तिरूपकार्यस्य स्वकारणभूतज्ञानेन सहेन्द्रियसन्निकर्षसामर्थ्यात् सामाना-

२२१ अद्वेतमझरी।

अपरे तु बाह्यप्रकाशस्य बाह्यतमोनिवर्तकत्वं सामानाषि- करण्ये सत्येव दृष्टमिति दृष्टान्तानुरोधात वृत्तिनिर्ममः सि- ध्यतीत्याहुः ॥ केचित्त्वावरणाभिभवार्थ वृत्तिनिर्गमानपेक्षायामपि चिदु- परागार्थ, प्रमातृचैतन्यस्य विषयप्रकाशकब्रह्मचैतन्याभेदाभि- व्यक्त्यर्थं वा तदपेक्षेत्याहुः ॥ अथ किंप्रमाणकोऽयं जीवब्रह्मणोरभेदः । यो वृत्त्याभि- व्यज्येत। वेदान्तप्रमाणक इति घण्टाघोषः । सर्वेऽपि वेदान्ताः

त्सर्गिंकत्वादिति। बाह्यतम इति । अन्धकारेत्यर्थः । सत्येवेति। अन्यत्र विद्य- मानादालोकादन्यत्र तमोनाशो न दृष्ट इत्येवकारार्थः । अज्ञानस्यापि विषयावारक- त्वेन बाह्यतमस्सदृशत्वादृत्तिरूपन्र्य वृत्यारूटचैनन्यरूपम्य वा प्रकाशम्यावरण- निवर्तकत्वेनालोकसदृशत्वात् ज्ञानाज्ञानयोरप्यन्वकागलोक्योरिव ममानाधिकर- णयोरेव निव्त्यनिवर्तकभावः कल्प्यने। नञ्च सामानाविकरण्यमज्ञानाश्रये वि- षयचैतन्ये वृत्तिज्ञानम्य मंसर्गरूपम् म त् ममर्गो वृत्तिनिर्गमाधीन इति मावः ॥ एवं विषर्यचतन्यगताज्ञाननिवृत्तिरनिर्गनवृत्त्यापि सम्भवति। अनो वृ त्तिनिर्गमनाम्युपगमो व्यर्थ इत्याक्षेपे तन्निगम विना तन्निवृत्तिर्न सम्भवतीनि त- दभ्यपगमम्सफल इति समाधानं दशितम्। इदानीं विषयचनन्यगताज्ञाननिवृत्त्यर्थ वृत्तिनिर्गमनं नापेक्षितमिनि पूर्वपक्ष्युक्तमङ्गीकृत्यापि वृत्तिनिगमनं माधयति- केचित्विति। इद च प्रकारद्वयं प्रागेव प्रपश्चितमिनि नेह प्रपञ्च्यन इति बो- ध्यम्॥ प्रमातृचैतन्यश्दित्जावस्य ब्रह्माभेदे ना्ति प्रमाणमिति शङ्कत-अथति । अयममेदः कि वेदान्तप्रमाणकः, कि वा तदन्यप्रमाणक। तत्र न नावदाद्यः क- ल्पम्सम्भवति। वेदान्तानामुपामनादिपरत्वप्रतीतेः । न द्वितीयः । जीववल्ाभेद- स्यौपनिषद्त्वश्रुतिविरोधादिति भावः । तत्राद्यं कल्पं परिगृहा समाधत्ते-वेदान्ते- ति। तेषामुपासनादिपरत्वं दृपयति-सवेंऽपीति। वेदान्तानां क्व तात्पर्यमिति विमृश्यमानाम्सर्वेदपि वेदन्ना अहये जीवाभिन्न ब्रह्मण ममनुयन्नि समन्वयं तात्पर्य

मिद्दान्तलेश संग्र हे सव्याख्याने प्रथमपरिच्छेदः । २१७

उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादितात्पर्यलिङ्गैर्विमृश्यमाना: प्रत्यगभि- न्ने ब्रह्मण्यद्वितीये समनुयन्ति। यथा चायमर्थः, तथा शास्त्र एव समन्वयाध्यायप्रपश्चितः। विस्तरभयान्नेह प्रतन्यत इति॥ इति शास्त्रसिद्धान्तलेशसंग्रहे प्रथमपरिच्छेदः ॥

लभन्ते। तात्पर्यज्ञापकानि लिङ्गानि कथगनि-उपक्रमेति। आदिपदमम्या सादिसङ्कहार्थम्। के ते वेदान्ताः, कर्थ वा तेषु उक्तनिङ्गानां सत्त्तं, को वा तर्लि- पैप्तात्पर्यावगमप्रकारः इत्याकाङ्लागामाह -- यथा चेति। सवषां वेदान्तानामयमेव परमतात्पर्थविषयीभूनोऽर्थः, न तृपासनादिरिति प्रपश्चिनमित्यर्थः। अत्रापि कृतो न प्रपञच्यते। तत्राह-विस्तरेति। ग्रन्थविम्तग्भगादित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमत्स्वयंप्रकाशानन्द- सरस्वतीचरणारविन्दसंलगरजोभूतस्य अच्युत कृष्णानन्दतीर्थस्य कृतौ शास्त्रसिद्धान्तले- शसंग्रहव्याख्यायां कृप्णालंकाराख्या यां प्रथम परिच्छेदस्समाप॥ श्रीप्णं मनसा ध्यात्वा श्रीकृप्णं सम्प्रणम्य च। व्यारुगातोऽयं परिच्छेद: श्रीकृष्णपरितुष्टये ।।

।। श्री: ।।

॥ शिवाभ्यां नमः ।।

॥ द्वितीय: परिच्छेदः ॥

अथ कथमद्वितीये ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयः । प्रत्यक्षादिविरोधादिति चेत्, न। आरम्भणाधिकरणोदा हृतश्रु- तियुक्तिभि: प्रत्यक्षाद्यधिगम्यप्रपञ्चस्य ब्रह्मविवर्ततया मिथ्या- त्वावगमात्। ननु, न श्रुतियुक्तिभि: प्रपञ्चम्य मिथ्यात्वं प्रत्याययितुं शक्यते। घटस्मन्नित्यादिघटादिसत्त्वग्राहिप्रत्य-

यो मे विश्वेश्वरक्षेत्रं विश्वेश्वरसमो गुरुः। समध्यास्ने स्वयंज्योतिर्वाणीसंज्ञो भजामि नम्॥ म्वयंप्रकाशसरस्वतीसंज्ञक इत्यर्थ। आनार्यचर्णद्वन्द्वम्मृतिर्लखवकरूपिणम्। मां कृत्वा कुरुने व्याग्व्यां नाहमत्र प्रभुर्यतः । अत्र व्याग््याने प्रभुः ममर्थ- इत्यर्थः । प्रथमपरिच्छेदे ब्रह्मलक्षणविचारावमरे लक्षणम्य मतमेदेन ज्ञेयब्रह्मनि छ्त्वनिरूपणेन ईश्वररूपब्रह्मनिष्ठत्वनिरूपणेन न तत्पदलक्ष्यार्थवाच्यार्थौ निरू- पितौ। तथा तदनन्तरं जीवतत्साक्षिणोर्निरूपणेन त्वंपदवाच्यार्थलक्ष्यार्थौ निरू- पितौ। तथा चार्थाद्वाक्यार्थरूपामेदोऽपि निरूपितो भवति। वाक्यार्थस्य तत्वं- पदलक्ष्यार्थानतिरेकात्। तथा च जीवाभिन्ने निर्विशेषे ब्रह्मणि वेदान्तसमन्वयरूपः प्रथमाध्यायार्थस्तात्पयतः पूर्वपरिच्छेदे निरूपितो भवति। इदानीं द्वितीयाध्याया- र्थरूपं वेदान्तसमन्वयस्य मानान्तराविरोधं निरूपयितुं परिच्छेदान्तरमारभते- अथ कथमति। समन्वयस्तात्पर्यम्। पत्यक्षेति। ब्रह्मापेक्षया द्वितीयम्य प्रपश्च- स्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्वितीयत्वं तम्य बाधितम् । तथा च बाधितेऽर्थे कर्थ श्रुतेम्ता- त्पर्यम्। अप्रामाण्यप्रसङ्गादिनि भावः । प्रपश्चम्य रज्जुसर्पादिवत् ब्रह्मण कल्पि- तत्वाद्वास्तवमद्वितीयत्वमब्राधितमिति ममावत्ते-नेति। श्रुतियुक्तिभिरिि । एताश्श्रुतियुक्तयो विवर्तलक्षणनिरूपणावमरेSस्माभिर्द्शिता इति नात्र प्रदर्श्यन्ते। प्रत्यक्षविरोधे श्रुतियुक्तीनामेव बाधो न्याय्य इति मन्यमान आक्षिपति-ननु नति। घटस्सन्नित्यादिना घटादिसत्त्वग्राहिप्रत्यक्षेण सह प्रपश्चमिथ्यात्वप्रत्यायक-

२३० अद्वैतमझरी।

क्षादिविरोधादिति। अत्राहुस्तत्त्वशुद्धिकारादय :- न प्रत्य- क्षं घटपयादे, तत्सत्त्वं वा गृङ्भाति किं त्वधिष्ठानतवेन घटाद्यनु- गतं सन्मात्रम। तथा च प्रत्यक्षमपि सद्रूपत्रह्माद्वैतसिद्धध- नुकूलमेव। तथासति सत्सदित्येव प्रत्यक्षं स्यात् , न तु 'घटः सन्नि'ति प्रत्यक्षमिन्द्रियान्वयव्यतिरकानुविधायीति चेत्, न। यथा भ्रमेष्विदमंशस्याधिष्ठानस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमिन्द्रिया- न्वयव्यतिरेकयोः तत्रैवोपक्षयः। रजनांशस्य त्वारोपितस्य भ्रा- न्त्या प्रतिभासः, तथा मर्वत्र मन्मात्रस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणं, त- त्रैवेन्द्रियव्यापारः। घटादिभेदवस्तुप्रतिभामः भ्रान्त्येत्यभ्यु-

श्रुतियुक्तीनां विरोधमत्त्वादित्यर्थः। श्रत्यादिगम्यमिथ्यात्वविरुद्धं सत्त्वं प्रत्यक्ष- ग्राह्यमेव न भवति। अतम्तद्विरोधशङ्गैव निरालम्बनेति पश्चिमनैः प्रनिपादय- ति-अत्राहुरित्यादिना। प्रत्यक्षं घटादि न गृह्ानि, नम्य घटादेम्मत्वं वा न गृह्णाति चेन्. नहिं निर्विषयं तत्प्रमज्यनीनि शङ्कते-कि त्विति । उत्तर- म्-अधिष्टानत : सन्मात्रामति। मद्रपं ब्रह्मैव प्रत्यक्षप्रमेयमित्यथः । एवं स्थिते न केवलं प्रत्यक्षतिरोधाभावः कि तु लाभोऽप्यम्नीत्याह-तथा चेति। घटादेरैन्द्रियकत्ववादी शङ्कते-तथासनीति। तम्य मन्मात्रविषयकत्वे मती त्यर्थः। इन्द्रियेति। न च मन्मात्रप्रत्यक्ष एव इन्द्रियान्वयाद्यनुविधानो- पपत्तेः प्रत्यक्षम्य घटादिविषयकत्वाभावे तदनुविधानं न स्यादित्येनदभिप्रायकं वि शेषणमयुक्तमिति वाच्यम्। स्वप्रकाशम्य मन्मात्रम्य प्रकाशनाय इन्द्रियापेक्षा नुपपत्तेरिति भावः । अत्राक्षेप्ता कि मिद्धान्त्येकदेशी, कि वा भेदवादी। आद्ये तत्सम्मतदृष्टान्तेन सन्मात्रस्य प्रत्यक्षप्रमेयत्वमाह-यथेति। तत्रवनि । अधि- ष्ठानग्रहण एवेत्यर्थः । भ्रान्त्येति । माक्षिरूपयेत्यर्थः । मन्मात्रस्यपि । तस्य स्वप्रकाशत्वेऽप्यावृतत्वादावरणनिवर्नकवृत्युत्पत्तये इन्द्रियापक्षेति मावः। घटादी- ति। वटादेस्तन्ेदरूपम्य च वम्तुनः प्रतिभामो भ्रान्त्या ऐन्द्रियकवृत्त्यभिव्यक्तस- न्मात्र रूपसाक्षिचैनन्यलक्षणयत्यम्युपगमादित्यर्थः। एतेन 'मत्सदि' त्येव प्रत्यक्षं स्यादित्याक्षेप्ता भेदराद्यपि निरम्नः। मिद्धान्तिना घटादों तत्सत्वे च मत्यक्ष- न्य प्रामाण्यानङ्गीकारेऽपि घटाटे: प्रत्यक्षज्ञाने माक्षिरूपे भानाङ्गीकागन्

सिद्धान्तलशसंग्रह सव्यास्यान द्वितीयपरिच्छेदः ।

पगमात्। ननु, तद्रदिह बाधादर्शनात् तथाभ्युपगम एव निर्मूल इति चेत्, न। बाधादर्शनेऽपि देशकालव्यवाितवस्तु- वद्धटादिभेदवस्तुनः प्रत्यक्षायोग्यत्वस्यैव तत्र मूलत्वात्। त- थाहि-इन्द्रियव्यापारानन्तरं प्रतीयमानो घटादि: सर्वतो भि- न्न एव प्रतीयते। तदा तत घटादिभेदे संशयविपर्ययाद- र्शनात् यत्रापि स्थाण्वादौ पुरुषत्वादिसंशयः, तत्रापि त- द्यतिरिक्तेभ्यो भेदोऽसन्दिग्धविपर्यस्तत्व/त् प्रकाशत एव।भे- दस्य च प्रतियोगिसहोपलम्भनियमवतो न प्रत्यक्षेण ग्रहणं सम्भवति। देशकालव्यवधानेनासन्निकृष्टानामपि प्रतियोगि-

मेदवादी शङ्कते-नन्विति। शुक्तिरजनादविदर्शनाद्युक्तं तम्य भ्रान्त्या प्र- तिमासाङ्गीकरणम्। तथा घटादिद्वैतम्य बाधादर्शनात्तस्य भ्रान्तिमात्रसिद्धत्वम नुपपन्नमित्यर्थः । कि श्रतवाधादर्शनं तिवक्षितं, कि वा प्रत्यक्षबाधादर्शनं, यौ- क्तिकबाघादर्शन वा। आद्यमसिद्धम् । दृश्यमात्रम्य ब्रह्मणि 'नेह नानाम्ती'त्या- दिश्रुत्या बाघदर्शनाद्वित्याशयेनाह-नेति। द्वितीयमङ्गीकरोति-बाधादर्शने- पीति। तृतीयमप्यसिद्या दपयति-देशकालेि। घटादीति। घटादे- स्तद्धर्मिकमेदरूपस्थ च वम्तुन इत्यर्थः । प्रत्यक्षायोग्यत्वमेव दर्शयेतुं प्रथमं सम्मतमर्थ दर्शयति-इन्द्रियेति । तत्रेतिपदव्याख्या-घटाददिभेद इति। घटादिधर्मिकभेद इत्यर्थः। सर्वतो भिन्न एव प्रतीयत इत्ययुक्तम्। इन्द्रि- यसन्निकृष्टे स्थाण्वादौ क्वचिन् पुरुषाद्विप्रतियोगिकभदस्यापतीतेः प्रतीतौ वा संशयाभवापत्तेरत आह-यत्रापीति। तनः किं, तत्राह-भेदस्य चेति । प्रतियोगिसहोपलम्भनियमवत इति ससम्बन्धिकपदार्थप्रत्यक्षे यावत्सम्बन्धिविषयक- त्वस्य यावत्सम्बन्धिप्रत्यक्षजन्यतायाश्र संप्रयोगादिप्रत्यक्षे क्प्तत्वात् भेदप्र- त्यक्षेऽपि यावत्प्रतियोगिवियकत्वं यावत्प्रतियोगिप्रत्यक्षजन्गत्वं च वाच्यम्। भेद प्रत्यक्षम्यापे ससम्बन्धिकपदार्थप्रत्यक्षत्व्रात। तथा च यावन्नः प्रतियोगिनः ता- वतां प्रतियोगिनां प्रत्यक्षासम्भवेव क्लप्तसामग््यभावात् न भेदः प्रत्यक्षप्रमायो- ग्य इति तस्य भ्रान्तिमात्रसिद्धत्वं युक्तम । सिद्धान्ते तु भेदप्रत्यक्षस्य नित्यसा- क्षिरूपत्वात् न कारणापेक्षेनि भाव सहोपलम्भनियममात्रम्य मेदमत्यत्वमने क

२३२ अद्वैतमञ्री।

नां सम्भवात्। भेदज्ञानं प्रतियोग्यंशे संस्कारापेक्षणाद स्मृ- तिरूपमस्तु प्रत्यभभिज्ञानमिव तत्तांश इति चेत्, न। तथापि भेद्गत प्रतियोगिवैशिष्ट्यांशे तदभावात्।न च कनकाचलो भेदप्रतियोगी। वस्तुत्वादिति भेदप्रतियो गिवैशिष्ठ्यगोचरानु- मित्या तत्संस्कारसम्भवः । भेदज्ञानं विनानुमानप्वृत्त्ययो- गेनात्माश्रयापत्तेः। पक्षसाध्यहेतुसपक्षाद्यभेदभ्रमे सति सि- द्वसाधनादिनानुमानाप्रवृत्त्या तदभेदज्ञानविघटनाय तद्धे- दज्ञानस्यापेक्षितत्वात्। अस्तु तहि भेदांश इव प्रतियोगिवै- शिष्ट्यांशेऽपि प्रत्यक्षमिति चेत्, न। प्रतियोगिनोऽप्रत्यक्षत्वे तद्वैशिष्ट्य प्रत्यक्षायोगात् सम्बन्धिद्धयप्रत्यक्षं विना सम्बन्धप्र- त्यक्षासम्भवात्। तस्मात् प्रत्यक्षायोग्यस्य प्रतियोगि- नो भ्रान्तिरूपः प्रतिभाम इति तदेकवित्तिवेद्यत्वनियतस्य भेदस्य भेदैकवित्तिवेद्यत्वनियतस्य घटादेश्च भ्रमैकविषयत्वात्

थश्चिदुद्धारं शङ्कने-भदज्ञानमिति। संस्कारांपक्षणादिति। तज्जन्यत्वसम्भ- वादित्यर्थः। भेदज्ञाने हि प्रतियोगिनां प्रतियोगितावच्छेद्दकरूपेणैव मानं परेरुंप- यते। तेन रूपण सकलप्रनियोगिगोचरपु्वीनृभवासम्भवन संम्कारासम्भवान्। अ- सन्निकृष्टप्रतियोग्यश स्मृतिरूपत्वमपि न सम्भवति। नदभ्युपगम्याप्याह मिद्धा- नती-न तथापीति। कनकाचलादिपदार्थानां सन्निकृष्टघटनिष्ठभेदप्रतियोगित्व न पूर्वमननुभतत्वादिति भावः। वैशिष्ट्यांशे पृर्वानुभवं शङ्कते-कनकाचल इति। एवमितरपदार्थे्वपि अनुमानं द्रष्टव्यमिति भावः । आत्माश्रयापत्तेरि ति। भेदज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनत्वेन किश्चिन भेदज्ञानं मिध्येदविति मावः। अभबृ त्त्येति तथा च पक्षाद्यभदज्ञानम्य अनुमितिप्रतिबन्धकतया तद्विघटकं पक्षादिमे- दज्ञानमावश्यकमिति भावः। तहीति। प्रतियोगिवैशिष्ट्यांशज्ञानम्य स्मृतिरूप- त्वासम्भवे सतीत्यथः । नदेकेति। तत्पद प्रतियोगिपरम्। नियमेन प्रतियो- गिज्ञानविषयस्थेत्यर्थः । वित्तिपदं प्रत्यक्षपरम्। भदपदजन्यमदज्ञानम्य प्रतियो- गिविषयकत्वादर्गनादिति बांध्यम। भ्रमेकविषयत्वाढिति। अधिष्ठानव्यापि

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद: : २३३

प्रत्यक्ष निर्विशेषसन्मात्राद्वैतसिद्धयनुकूलमिति।। न्यायसुधाकृतस्त्वाहु :- घटादेरनन्द्रियकत्वेऽपि सन् घट- इत्यादिरधिष्ठानसत्तानुवेध इति न विरोधः । एवं नीलो घट इत्यादिरधिष्ठानने ल्यानुवेध: किं न स्यादिति चेत न। श्रुत्या सद्रूपस्य वस्तुनो जगदुपादानत्वमुक्तमविरोधात् सर्वसंम- तमिति तदनुनेधेनैव सन् घट इत्यादिप्रतिभासोपपत्तौ घटा- दावपि सत्ताकल्पने गौरवम्। तस्य रूपादिहीनत्वान्नैल्यादि- कं घटादावेव कल्पनीयमिति वैषम्यमिति।। मंक्षेपशारीरकाचार्यास्त्वाहु :- प्रत्यक्षस्य घटादिसत्त्वग्राहि-

भ्रमविषयत्वात् कल्पतत्वप्रमङ्गवाग्णाय एकपदम्। अधिष्ठानस्य च सम्यग्दर्शनं प्रत्यपि विषयत्वात् भ्रान्त्येकविषयत्वममिद्धम्। तथा च प्रत्यक्ष सद्वस्तुन्येव प्र० माणं सच्छुत्यनुकूलमित्यर्थः । अस्तु वा घटादेश्राक्षुषत्वाद्यनुभवानुरोवेन चक्षुरादिगम्यत्व, नर्थापि प्रप- अ्मिध्यात्वसाधकश्रृतियुक्तिनां न प्रत्यक्षविरोभः । प्रत्यक्षम्यापि घटादी पृथक्स- त्व्रंग्राहित्वाभावादित्याह-न्यायसुधाकृतस्त्वाहुरिति। सन् घट इत्यादि: घटा- देम्मत्त्वप्रतिभासः अधिष्ठानसत्तासम्बन्धविपयक एव। अतो न विरोध इत्यर्थः।

नीलो घट इत्यादि: वटादी नैल्यप्रतिभासोऽप्यधिष्ठाननैल्यमम्बन्घगोचरः किं न स्यादित्यर्थः । तथा च ब्रह्म रूपवत् स्यादिति भावः : नल्यादेः सत्तावैषम्येण परिहरति-नति : श्रुत्येति : सदेवेत्यादिश्रुत्ेत्यथेः । सर्वस- म्मतमिति। सवैरव स्वीकर्नव्यमित्यर्थः । न तु यथाश्रृतम् । वेशषिकादिभिर- नङ्गीकागत्। अविगोधादिति। रज्जादेम्सर्पाद्युपादानत्ववत् कु:म्थब्रल्मणोड- प्युगदानत्वाविराधादित्वर्थः। तदन्विति। नत्पदमभिष्ठानसत्तापरम । त- स्योते। जगदाघष्ठानभूनवह्मण इत्यर्थः घटादावेवेनि। न ब्रह्मणि तत कल्पायेतुं शक्थम्। श्रुतिविरोधादविति भावः ।। प्रत्यक्षस्य घटादौ पृथकसत्त्त्रग्राहित्वेऽपि तस्य प्रमाणाभासत्वात् न तेन श्रते- बोधशङ्कावकाश इत्याह-मंक्षेपशागीरकाचार्यास्त्विति। पराग्विषयस्येति ।

अंदूतमअ्ञरा।

त्वेऽपि पराग्विषयस्य प्रत्यक्षादेस्तत्त्वावेदकत्वलक्षणत्रामान्या- भावात् न तद्विगेषेनाद्वैतश्रुत्यादिवाधशङ्का । अज्ञातवोष- कं हि प्रमाणम् । न च प्रत्यक्षादिविषयस्य घटादेरशातत्व- मस्ति। जडे आवरणकृत्याभावेनाज्ञानविषयत्वानुपगमात्। स्वप्रकाशतया प्रसक्तप्रकाशं ब्रह्मैवाज्ञानविषय इति तद्वोपक- मेव तत्त्वावेदकं प्रमाणम। तदेव प्रमितिविषयः । अत एव श्रुतिरपि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यात्मन एव प्रमेयत्वमि- ति नियच्छति। न हि द्रष्टव्य इत्यनेन दर्शनं विधीयते। प्र- माणपरतत्रस्य तस्य विध्यगोचरत्वात्। किं त्वात्मा दर्शना- है इति अज्ञातत्वादात्मन एव प्रमेयत्वमुचितं नान्यस्येति नियम्यत इति॥ केचित्तु घटादिसत्त्वग्राहिणः प्रत्यक्षस्य प्रामाण्ये न-

जडमात्रविषयकस्यंत्यथः। तत्त्वति। अनधिगतत्व सत्यबाधित नत्व तदावदक तद्ोघकं तत्त्वं नमाणलक्षणमिति बहुवादिसम्मतम्। तच्च प्रत्यक्षस्य नाम्नीति प्रमाणाभासरूपं- प्रत्यक्षमिति भावः। घटादेरिति। तम्याबाधितत्वे मत्यप्यज्ञातत्वं नाम्तीत्यभिप्रा- यः। अन्यथा तदमावादवि प्रत्यक्षस्य प्रमाणाभासत्वप्रतिपादनसम्भव अज्ञातत्वा- भवमात्रपतिपादनायोगात्। अतो वाधितत्वाभायमुपत्य तम्याभामत्वप्रतिपादन- मिह विवक्षितमिनि बध्यम्। कृत्यं कार्य फलमिति यावन्। खप्रकाशान्मन एव प्रमयत्वे श्रुतिमपि प्रमाणयति-अत एवति। अज्ञातत्वादवेत्यर्थ। ननु, 'द्रष्टव्य' इति श्रतिरात्मदर्शनं विधत्त, नेत्याह-न हीति। अगोचरत्वादि- ति पुरुषयत्रसाध्यक्रियाया एव विधियोग्यत्वादिनि भावः । विधिप्रत्वयस्य गति प्च्छति-किं त्विति। अहथिस्तव्यप्रत्यय इत्याह-आत्मेति।

जपि प्रत्यक्षआ्रह्यघटादिसत्वम्य मिथ्यात्वाविरुद्धत्वात् न मिथ्यात्वबोधकश्पुत्यादीनां प्रत्यक्षविरोधशङ्गत्याह-केचित्विति। प्रत्यक्षग्राह्मं मत्त्वं सत्ताजातिरूपं वा. तत्तदवेशकालसम्वन्रूपं वा. वटादिस्वरूपं वा पर्यवम्यनीनि सम्बन्घ :: जानिरुपन्व

मिद्दान्तलेशसंग्रहे सव्यास्याने द्वितीयपरिच्छेदः ।

सपमाणन्चूनतानवगमेऽपि तद्ग्राह्ं सत्त्वमनुगतप्रत्ययात् स- साजातिरूपं वा, इहेदानीं घटोऽस्तीति देशकालसम्बन्धम्- तीतेः तत्तदेशकालसम्बन्धरूपं वा, नास्ति घट इति स्वरूप- निषेधप्रतीतेर्घटादिस्वरूपं वा पर्यवस्यति। तच्च स्वमिथ्या- त्वेन न विरुध्यते। न हि मिथ्यात्ववादिनापि घटादे: स्व- रूपं वा, तस्य देशकालसम्बन्धो वा, तत्र जात्यादिकं वा ना- भ्युपगम्यते,किं तु तेषामबाध्यत्वम्। न चावाध्यत्वमेव सतवं प्रत्यक्षग्राह्यमस्त्वति वाच्यम् । कालत्रयेऽपि नास्य बाध इति वर्तमानमात्रग्राहिणा प्रत्यक्षेण ग्रहीतुमशक्यत्वादित्याड्कः ॥ अन्ये त्वबाध्यत्वरूपसत्त्वस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वेऽपि 'प्राणा वै सत्यं

मानमाह-अनुगतेति। सन् घटः, सन् पट इत्यादिरूपेत्यर्थः।द्विनीये मानमाह-इहेति। इहेदानीं घट इति पतीतिर्घटे प्रतीयमानदेशकालसम्बन्धमेवं सत्तारूपतया विषयीकरो- तीति भावः। तृतीये मानमाह-नाक्ति घट इतीति: घटो नास्तीति घटास्तिनानिषेध त्वेन रूपेण घटस्वरूपनिषेधम्यैवानुभवात् घटाम्तित्वं घटस्वरूपं पर्यवम्यतीत्यर्थः। ततः किं. तत्राह-तच्चेति। न हीति। तुच्छविलक्षणप्रपश्चस्वरूपाङ्गीकारादिति भावः। घटादे: स्वरूपं वा नाभ्युपगम्यत इति न हीति सम्बन्धः । तथा तस्य देश- कालसम्बन्धो वा नाभ्युपगम्यत इति न हीति मम्बन्घः ! तत्र जात्यादिकं वा नाभ्युपगम्यत इति न हीनि सम्बन्धः । एतन् सर्व जगन्मिथ्यात्ववादिनाभ्युपग- म्यत एव। विरोधाभावादिति भावः । तहिं कीहशं सत्त्वं मिथ्यात्वविरोधि. यत्वया नाम्युपेयते जगतीति प्च्छति-किं त्विति। उत्तर-तेषामिति। घटादीनामित्यर्थः । किं तु तेपामवाव्यत्वं नाभ्युपगम्यत इति मम्बन्धः । मि ध्यात्वम्य वाध्यत्वरूपत्वात्तद्विरुद्धं सत्त्वमवाध्यत्वरूपमेव चेत्. तहींदमेव सत्त्वं प्रत्यक्षविषयोडम्तु। तथा च प्रत्यक्षविरोधशङ्का स्यादेवेत्याशयवतीं शाङ्कामुन्ान्य निराचष्टे-न चेत्याढिना। नास्येति। जगत इत्यर्थः । अबाध्यत्वरूपमेव सत्वं प्रत्यक्षविषय इत्युपेत्यापि प्रत्यक्षविरोधाभावमाह- अन्ये त्विति। अबाध्यत्वरूपसत्त्वस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वेऽपि न मिथ्यात्वश्रुतिविरोध इति मम्बन्धः । कालत्रयावाध्यत्वरूपं मत्त्वं मिथ्यात्वविगेधि। तबन ब्रह्मण एव ।

अद्वैतमखरी !।

तेषामेष सत्य'मितिश्रुत्या प्रधानभूतप्राणग्रहणोपलक्षितस्य क- त्स्नस्य प्रपश्चस्य बह्मणश्र सत्यत्वात्कर्षापकर्षत्रतीतेः सत्यत्वे चाबाध्यत्वरूपे सर्वदैवाबाध्यत्वं किञ्चित्कालमवाध्यत्वमित्येवं- विधोत्कर्षापकर्ष विना राजराजो मन्मथमन्मथ इत्यादिशब्द- तात्पर्यगोचरनियन्तृत्वगुणमौन्दर्यादीनामिव भूयोविषयत्वा- ल्पविषयत्वादिरूपोत्कर्षापकर्षामम्भवात् विधान्तरेण तत्सम्भ-

प्रपश्चम्य तु यावत्तत्त्रज्ञानमवाध्यत्वरूपं सत्वम् । एनच्च न मिश्णत्वविरो धीति न उत्यक्षविरोध इति वक्तु प्रपश्चव्रह्मणोम्मन्ववलक्षण्ये प्रमाणमाह- पाणा इति। प्राणग्रहणं कृतप्रपश्चोपलक्षणार्थम्। एष पग्मात्मा तेषां सत्यं तानपेक्ष्य सत्य इत्यर्थः । तथा च श्रुतौ प्रपञ्चम्य सत्यत्वं निकृष्टं. ब्रह्मणम्स- त्यत्वमुत्कृष्टमित्युक्तं भवति। तत्र प्राणपदेन प्रपश्चोपलक्षणे नियामकमाह- प्रधानभूतेति। सुत्रात्मरुपम्य प्राणस्य जगद्विभार्कत्वान प्राधन्य दष्टत्यम । न चोपलक्षणे मानाभावरशङ्गनीय।वह्म्वरपप्रनिपादनपरे वाक्ये प्रदश्क देशभूतप्राणग्रहणे प्रयोजनाभावात्। कृत्सोपलक्षणे तु सत्यत्वेन प्रसिद्धप्रपश्चाधि ष्ाननय वहमैव पग्माथसत्यं, नतु प्रपश्चः। तम्य श्रनिवाधितत्वेन परमार्थमत्य त्वायोगादिति ब्रह्मप्रमितिरूपप्रयोजनमत्वादिनि भावः। तनः कि, तत्राह-स त्यत्वे चेति। राजेति। गजत्वं पालकत्वरूपं नियन्तृत्वम्। तञ्च पाल्यदेशसापे क्षम्। तथा च विष्णुशर्मा राजगज इति प्रयोग विप्णशमेण इनराजापेक्षया उत्कर्ष: प्रतीयते, इतरेषां च निकर्षः। तो च पालनम्य भृयोदेशविषयकत्वालपदेशविषयकत्व रूपों। मन्मथम्तावन्नारायणपुत्रम्सुन्दर इति प्रमिद्धि: पुगणेष। तथा च अतिमुन्दर।डय- मिति तात्पर्येण मन्मथमन्मथः श्रीराम इति प्रयोगो दृश्यने। तत्र मौन्दर्य नाम उत्ष्टर पादिमत्त्वम्. अतिमान्दर्य ततोऽप्युत्कृप्टरपादिमत्व्रमिति वाध्यम। असम्भवादिति। निगन्तृत्वसौनदर्यादि विलक्षणे बाघामावरूंप सत्त्ते सृयोविषयत्वाल्पवविषयत्वरू्पोत्कर्षा- पकर्षयोरजीनिविशेषरूपयोश्वामम्भवादिन्यर्थ: । नन्. अवाधितत्वरपपि सत्वे प्रकाश- न्तरेण उत्कर्षापकर्षी सम्भवत ।रव। तथा हि-प्रपश्वव्ह्मणोः कालत्रथाचाध्यत्व रूपे सत्त्वे समानेपि ब्रह्म तं सत्त्व श्रुतिगम्यन्वादुत्कृष्टप, इतरनु लौकिकप्रमाणगम्यत्वात् निक- ष्टमिति श्रत्यर्थोपपादनसभवात्। तथा च निथ्यात्वविरुद्धमन्वग्राहिलीकिकप्रमाणवि रोघशङ्का स्यादवेति, नेत्याह-विधान्तरणति। 'प्राणा वे सत्यमि'ति श्रृतौ सत्यश-

मिन्दान्नलेशमंग्रह मव्याख्याने द्वितीय परिच्छेद: । २३७

वेऽपि प्रपञ्चस्य ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वश्रुत्यन्तरेकार्थ्यात् उक्त्तोत्क- र्षांपकर्ष एव पर्यवमानाच्न नत्यक्षग्राह्यं घटादिसत्त्वं याव- द्रह्मज्ञानमवाध्यत्वरूपमिति न मिथ्यात्वश्रुतिविरोध इत्याहुः॥ अपरे तु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमत्यत्वग्राहिणोः श्रुतिपूत्यक्ष- यो: विरोधेऽपि दोषशङ्गाकलङ्वितात् प्रूथमपवृत्तात् पूत्यक्षा- ्रित्यनिर्दोषत्वादपच्छेदन्यायेन परत्वाच् श्रुतिरेव बलीयसी। 'प्रावल्यमागमस्यैव जात्या नेषु त्रिषु स्मृनम्'। इति स्मरणाच। न च वेदेकगम्यार्थविषयमिदं श्रवणम। तत्र प्रत्यक्षविरोध- शङ्काभावेन शङ्ङ्ितप्रत्यक्षविगेध एव वेदार्थे वेदस्य प्राबल्यो-

न्दः प्रपश्चम्य यदि कालत्रयाचाध्यत्वरूपं सत्यत्वं प्रतिपादयेन्, तदा निम्विलग्रप-

सस्यात्। न चावगेधेन श्रनिद्वयप्रामाण्यमम्भते विगेधेन प्रामाण्यं हातव्यम्। नम्माच्छु- न्युक्तस्त्वोत्कर्षापकपणोः कालत्रयावाध्यत्वादावेव पर्यवमानं वाच्यं, नान्यतेत्यर्थः । एवमत्राहुरित्यादिना प्रपञ्चमिध्यात्वसाधकश्रृतियुक्तीनां प्रत्यक्षं विरोधि न भवतीति प्रनिपादितम्। इदानीं प्रत्यक्षम्य कालत्रयावाध्यत्वरूपसत्त्वग्राहित्वेन श्रुति- विरोधित्वेऽपि न मिथ्यात्वमिद्धनुपपत्तिः। शृत्या प्रत्यक्षम्य वाधोपपत्तेरित्याह- अपरे त्विति। श्रतिरेव प्रत्यक्षात् बलीयसीति सम्बन्धः । श्रुनेः प्रावल्ये हेतुद्वय- माह-निर्दोपत्वादिति। अपच्छेदन्यायो वक्ष्यते। प्रत्यक्षम्यापि निर्दोषत्वादिकं तुल्यमिति शङ्कां वारयति-दोपेनि। एनच्चाग्रे स्पष्टं भविष्यति। श्रुतेः प्रावल्ये मनुवचनमपि नियामकमित्याह-प्रावल्यमिति। जात्या आगमत्वेनैव तेपु प्र- कृनेषु त्रिषु प्रत्यक्षानमानागमेपु म्मृतं वैदिकेषु प्रसति द्वमित्यर्थः । नन, वेदैकग- भ्ये स्वर्गसाधनत्वादौ वेदम्य मावल्यप्रतिपाढकं तद्रचनम। मिश्यात्वं तु न वेदैक- गम्यम्। तम्यानुमानादिनापि सिद्धच्ुपगमान । अतम्तत्र श्रतेः प्राबल्ये तद्वचनं न प्रमाणमिति मत्वा शङ्कते-न चेति। निगकरोति-तत्रेति। वेदैकगम्यार्थ इत्य- र्थः। तथा च वचनम्य नद्विपयत्व वेयथ्य स्यादिति भावः । वननम्य मिथ्यात्वप्र- तिपादकक्षतिपावल्यपरत्वे तु सार्थक्यमित्याह-शङ्गितेनि। शङ्कितः प्रत्यक्षण स- ह विरोधो यस्य मिथ्यात्वरूपस्य वेदार्थस्य, स तथा। एतदुक्तं भवति-यम्मिनर्ये

२३८ अद्वेतमञ्जरी।

क्त्यौचित्यात्। 'तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिय। न तलं विद्यतेव्योम्रि न खद्योतो हुताशनः ॥ तस्मात् प्रत्यक्षदृटेऽपि युक्तमर्थ परीक्षितुम् । परीक्ष्य ज्ञापयन्नर्थान्न ध- र्मात परेहीयते'।l इति नारदस्मृतौ साक्षिपूकरणे पूत्यक्षद- ष्टस्यापि प्रत्यक्षमविश्वस्य प्रमाणोपदेशादिभिः परीक्षणीयत्व- प्रतिपादनाच्। न हि नभोनैत्यप्रत्यक्षं नभसः शब्दादिषुप- वेइतदिनरप्रमाणपोर्विरोधः प्रमक्तः, तमि नर्थें द्वयोः प्रामाण्यायोगात् अन्यतरबाधे कर्तव्ये मनि तत्र प्रबलेन दुर्बलम्य बाध इति च म्थिते कम्य प्राब्व्यमिति भवत्य- पेक्षा। तथा च वचनम्यापेक्षितार्थसमर्पकत्वात् साथक्यमिति। नन्, प्रत्यक्षण्य कु चिदप्रामाण्ये दृष्टे सनि प्रपश्चसत्त्वग्राहिप्रत्यक्षेपि मिथ्यात्वरूपविरोधि कोव्यनुसन्धा- नवतां स्यादपामाण्यरूपदोषशङ्का। ततश्च शङ्कितदोषं प्रत्यक्ष मिथ्यात्वश्रुत्या नि- रदोषत्वेन प्रबलया बाध्यत इति वक्तव्यम् । तच्च न सम्भवति। कुचिद्पि प्रत्यक्षा- प्रामाण्यादर्शनादिति सत््यातिवादिनः शङ्कां नारदवचनोदाहरणेन निराकरोति- तलवादति। तलभिन्द्रनीलमणिमयकटाहाकारम्। तस्मादान। सर्वजनसि- दधम्यापि व्योमादौ तलादिप्रत्यक्षम्याप्रामाण्यदर्शनादित्यर्थः । अर्थ इति । प्रत्य- क्षदष्टांडप्यर्थ इत्यर्थः। ज्ञापयन्निति। आचार्यः ।शप्यान् प्रति शास्त्रार्थान् बो- वयन् धर्मान् श्रेषस्साधनसूनात् न प्रच्यवन इत्यर्थः । आत्मनः श्रत्युक्तं साक्षि- त्वमनुपपत्नम्। नम्य बोद्धत्वेऽपि कनृत्वेनोदास्तीनत्वाभावादिनि पृर्वपक्षे प्राप्ते 'अ- हं करोमी'ति प्रत्यक्षमात्रेणात्मनि कर्नृत्वं वाम्तवमिति सहमा विश्वासो न कर्नव्यः। लोके प्रत्यक्षदृष्टम्यापि बाधदर्शनात्। अनः प्रत्यक्षदृष्टमप्यात्मनि कर्नृत्वं कि चैन- न्यवद्वाम्तवं, कि वा कल्पिनमिति सम्याव्विचार्य श्रतिन्यायाभ्यां कल्पितमेव तन। अ- नो न नाक्षित्व्रम्यानुपपत्तिरिति शिप्यान् प्रति बोधयन्नाचार्यो 'धर्मान्न परिहीयत' इत्येनद्विप ककं नारदवचनद्वयमिति सचयति-साक्षिपकरण इति। एवं प्रत्यक्ष- दृष्टमपि प्रपश्चमत्त्वं कि तम्य वाम्तवं, कि वा काल्पनिकमिति परीक्षा युक्तेत्याशेय- न नारदवचनम्य प्रकृतसाधाग्णं नात्पर्य कथयति-प्रत्यक्षदृष्टस्यापीति। प्रमाण- पद्मागमपरम्। अनुमानार्थीपत्यादय आदिपदग्राह्माः। प्रतिपादनाच्च प्रत्यक्षापेक्षया श्रुतिरेव जलीयसीति सम्बन्धः। प्रत्यक्षम्य दोपशङ्काकलङ्गितत्वं प्रदश्य तस्याग- मेन बाधं प्रकृतोपयोगितया प्रतिपादयति-न हीत्यादिना । नभोनेल्थम-

सद्धान्तलशंसग्रेह सव्यामयान द्वितीय परिच्छेदः । २३९

जसु शद्धैकणत्वप्रतिपादकागमोपदेशमन्तरेण प्रत्यक्षादिना शक्यमपवदितुं। नच नभमि समीपे नैल्यानुपलम्भादूरे तद्बुद्धिर्दूरत्वदोषजन्येति निश्चयेन तद्बाधः । दूरे नैल्यद- र्शनात् समीपे तदनुपलम्भस्तुहिनावकुण्ठनातुपलम्भवत् सामीप्यदोषजन्य इत्यपि सम्भवादनुभवबलात् नभोनैल्य- मव्याप्यवृत्ती युपपत्तेश्र। नापि दूरस्थस्य पुंसो यत्र भूस- त्निहिते नभःप्रदेशे नत्यवीः, तत्रैव समीपं गतस्य नैल्यबुद्धे- रभावपूत्यक्षेण बाधः। उपरिस्थि स्यैव नैल्यस्या्रनक्षत्रा- देरिव दूरत्वदोषात् भूसन्निधानावभाम इत्युनपतेः । पृथि-

त्यक्षं प्रत्यक्षादिना न हि शक्यमपवदितुमिति सम्बन्ध ! आगम विनाषि 'नी- लं नभ' इति प्रत्यक्षम्य वाधकमम्तीति शङ्कते-न चंनि ! समीपे गगने रूपानुपलम्भेन समीपे रूपाभावनिश्चये सति दरेऽपि तत्र रूपं नास्तीति नि- श्रीयते। रूपस्य व्याप्यवृत्तित्वनियमन तद्कदेशवृत्तित्वायोगादित्यथः । कथं ताहै दूरे नीलं नभ इति धीम्तत्राह-दर तद्धीशिंत। तद्वाघ इति। त- स्य नमोनैल्यप्रत्यक्षस्य इति निश्चयेन बाघः । न चेत्यत्र हेतुमाह-दूरे नै- ल्यदर्शनादिति। तुहिनावकुण्ठनं हिमरूपमावरणम्। तद्धि समीपे सदपि न दश्यते। दूरे तु वृक्षाद्यावरणरूपत्वेन दश्यने। तद्वत् सर्वत्र गगने विद्य- मानमपि रूपं समीप न दृश्यत इत्यर्थः । दाषजन्य इति। दोषाधीनस्थि- तिक इत्यर्थ: । यथाश्रुते अनुपलम्भस्य उपलम्भप्रागभावरूपस्य जन्यत्वाभावा- दसङ्गतिस्स्यात्। मामीप्यदोषेण तदुपलम्भ निरुद्ध तत्मागभावस्य नाशाभावा- द्दोषावीनस्थितिकत्वमस्तीति नासङ्गतिरिति मन्तव्यम्। रूपस्य व्याप्यवृत्तित्व- नियममुपेत्य समीपे तदनुपलम्भस्य गतिरुक्तका। इदानी व्याप्यवृत्तित्वनियमस्था- सिद्धिमाह-अनुभवबलादिति। नभोनैल्यप्रत्यक्षस्य यौक्तिकनिश्चबाध्यत्वं निरस्य प्रत्यक्षबाध्यत्वमाशङ्कय निराकरोति-नापीत्यादिना। भूसन्निहितग गनभागे कुत्रापि नैष्यं नास्त्येव। तत्र तत्पनीनिस्तु दरस्थत्वदोषात् सम्भवती- त्याह-उपरिस्थितस्येति। तथा च गगननैल्यप्रस्यक्षमागमैकवाध्यमिति स्थि- नम। प्रत्यक्षम्यागमेन बाधे उदाहग्णान्नग्माह-पृथिव्यादिष्त्रिति। अप्सु

२४० अंद्वूतमश्चरी

व्यादिषु सङ्कीर्णतया प्रतीयमानानां गन्धादीनाम 'उप- लभ्याप्सु चेद्रन्धं केचिद्बयुरनैपुणाः। पृथिव्यामेव तं विद्या- दपो वायुं च संश्रितम्॥ इत्यादिभिरागमैरेव व्यवस्थाया व- क्व्यत्वेन प्रत्यक्षादागमस्य प्राबल्यस्य निर्विशङ्कतवाच्च। न ह्ा- जाानसद्धं जलोपष्टम्भादिगतं गन्धादि पृथिवीगण एव गन्धः, न जलादियण इत्यादिरूपेणास्मदादिभिः प्रत्यक्षेण शक्यं वि- वेचयितुम्। पृथिव्यादीनां प्रायः परस्परमंसृष्टतयान्यधर्म- स्यान्यवावभासः सम्भाव्यत इति शङ्गितदोषं प्रत्यक्षम् । अतस्तत्राममेन शिक्ष्यत इति चेत्, तहीं हापि ब्रह्मप्रपञ्चयोरुपा- दानोपादेयभावेन परस्परसंसृष्टतयान्यधर्मस्यान्यत्रावभासः

वायो च ष्टथिव्यामित्र गन्धमुपलभ्य केचिदनैपृणाः वयः-नयारपि गन्घः स्वा- भाविक इनि, तत् न तथा ग्राह्य, कि त्वपो वारयुं च साश्रनं गन्धं तदन्न- र्गतष्टथिव्यामेव स्थितं विद्यादिति वचनार्थः। इत्याादभिगिति। आदिपदेन रसो जलमात्रगुणः, रूपं तेजोमात्रगुणः, म्पर्शी वायुमात्रगृणः शब्द: आ- काशमात्रगुणः, प्रथित्यादिपु रमादुपलब्धिरपि प्रथित्याद्यन्तर्गनजन्ा्ययाश्रि्ा दविविषयेति व्यवम्थापतिपादकपुराणवचनानि ग्राह्याणि: ननु, जल पुप्पादि- रूपपार्थिवांशसंसंग सति गन्धोपल्धिर्ति, नान्यथेत्यन्वयव्यनिरेकार्म्यामे गन्- स्य पृथथिवीमात्रगुणत्वम्थ निर्णयमम्भवात् किमागमनेनि चेत. नत्याह-न ही- ति। आजानसिद्धो यो जलोपष्टम्भः पाथिवः द्रव्यविशेषः, तदादिगनमित्यर्थः । जल एव गन्धः करचिन् स्वाभाविक कचिदोपाधिक इनि कल्पनोपपतेश्वेति भावः। ननु, जलादो गन्मादिप्रत्यक्षमप्ामाण्य रूपदोषशक्गाकलक्कितत्वाागमेन शक्ष्यन इनि युक्तम्। प्रपत्नमत्त्व्रग्राहिप्रत्यक्ष न तच्छङ्काशृन्गमिनि कर्थं न- स्यागमेन बाघ इत्याशयन अङकने-पृथिव्यादीनामिति। नम्य नच्छङ्काशन्य त्वमसिद्धमिति तम्याप्यागमवासथत्वं युक्तामत्याह-तहींनि । संसष्टतयेति। संसर्गम्तादात्म्यम्। अन्यधमस्यतति। जगद्पादानत्वेन श्रुतिसिद्धस्य सद्वम्तु नो धर्मः सत्ता। नम्ण एव प्रपश्चे प्रतीतिम्मम्भाव्यने । अतः प्रपश्चसत्त्व

मिद्धान्तलेशसंग्र हे सव्याख्यान द्वितीयपरिच्छेद : । २४ १

सम्भाव्यत इति शङ्गितदोवं प्रयक्षम्। 'अस्ति भाति प्रि- यं रूपं नाम चेत्यंशपथ्चकम्। आद्यं तयं ब्रह्मरूपं जगद्रपं त- तो दयम् ।' इति वृद्धोक्तप्रकारेणागमेन व्यवस्थाप्यतामिति तुल्यम्। न चैवमुपजीव्य प्रत्यक्षविरोधः । आगमप्रमाणेन व-

ग्राहिप्रत्यक्षमन्यमत्ताविषयकत्वेन भ्रान्निकर्ष वा प्रपञ्चम्य स्वाभानिकमत्ता- विषयकत्वेन परमारुवं वेनि शङ्काकलङ्कितमिन्यर्थः। प्रत्यक्षवाधप्रकार वृदद्- वननन दशयनि-अस्नीति। अ्ति वट, भाति घटः, मरियो वट इति बढे सत्वचैतन्यानन्दास्तावद्नुसयन्ते। मियशव्दम्यानन्दे मग्यत्वान् वटम्यानन्द- नादात्म्यप्रणतरुपपद्ने। एवं पटादिप्वपि दष्टव्यम्। नाम वटशब्दादि। क- म्तुपीवाद्यात्मके तम्तु रूपम्। अंशपश्चकम अशाः पञ्च यम्य जगत, नदंशपश्च कृमनुभयने। न च कृत्म्नेऽपि जगनि पञ्चात्मकत्वानुभवो नाम्ति। दुःखं प्रियमि- त्यनुभवादर्शनादविति वाच्यम्। के्षां चित् परकीय दुःख तदनुभवस्थापि म- तवात्। तथा न मवत्रानुगत सचिदानन्दरूपं वस्तु ब्रह्मेव। ब्रह्मणरूद्रृपनायाः श्रुतिसिद्धत्वात् : नामरूपात्मकरूपट््य जगत्, तम्य नामरूपमात्रतायाः 'मर्वाण रूपाणि विचित्य धीर इत्यादिश्रुनिसिद्धत्वादित्यनेन प्रकरेण प्रपञ्चमत्त्वग्राहिप्रत्यक्ष जगतम्म्वाभाविकसत्ताविषयकं न भवति। कि त्वधिष्ठानतया जगत्यनुगतब्रह्मम- त्ताविपयकमवेति व्यवस्थाप्यते श्रृत्येत्यर्थः। एवं प्रत्यक्षस्यागमपिक्षया स्वत प्राबल्यं निरम्श उपनीव्यत्वप्रयुक्तं नन्निरम्यति-न चवमति : प्रत्यक्षम्याग मन बाधाङ्गीकार इत्यर्थः । वर्णपदवाक्यात्मकशव्दप्रत्यक्षं हि श्रतिजन्यमिष्यात्व बोवं प्रत्युपजीव्यम्। शब्दज्ञानं विना शब्दबोधानुदयान्। तथा च श्रत्या प्रत्यक्ष मात्रबाधे शब्दप्रत्यक्षम्यापि वाध प्रसज्येत। तथाचोपजीव्यवाधम्म्यादित्यर्थः । श्रोतान्द्रषेण जायमानं प्रत्यक्ष शब्दस्वरूपं. तम्य मत्त्व न विपयीकरोति। अत्य। च सत्त्वांशप्रत्यक्षमव वाध्यते। तच्च न श्रुतेरुपजीव्यम्। कल्पितश्दस्यापि बांधकत्वसम्भवेन शब्दतोवार्थ तत्सत्त्वस्यानपेक्षिनत्वात्। यच्त शब्दखवरूपांश- प्रत्यक्षमपजीव्यं, तत् न वाध्यत। निरोधाभावात्। अतो नोपजीव्यविरोष इ- नि पर्हिरनि-आगमप्रमाणनंति: भाग्ममावत्य प्रत्यक्षान प्राचल्गमक्तमाभि

२४- अद्वैतमञ्जरी

शोपमर्दनादित्याहुः। नन्वागमस्य प्रत्यक्षात् बलीयस्त्वे य- जमानः प्रस्तर इत्यत्र प्रत्यक्षाविरोधाय यजमानशद्दस्य प्र- स्तरे गौणी वृत्तिर्न कल्पनीया। तथा 'मोमेन यजेते'त्यत्र वैयधिकरण्येनान्वये यागे इष्टमाधनत्वं सोमलतायां याग- साधनत्वं च बोधनीयमिति व्यापारभेदेन वाक्यभेदापतेः सा- मानाधिकरण्येनान्वये वक्तव्ये प्रत्यक्षाविरोधाय सोमवता या- गेनेति मत्वर्थलक्षणा न कल्पनीया। उभयत्रापि सत्यपि प्रत्यक्षविरोधे तदनादृत्यागमेन वलीयमा प्रस्तरे यजमाना- भेदस्य यागे मोमाभेदस्य च मिद्धिमम्भवादिति चेत्, अत्ोक्तं भामतीनिबन्धे-तात्पर्यवती श्रुतिः प्रत्यक्षात् वलवती

पति -- नन्वागमस्पेति: गौणीति। कन्निनह्न्म गण । तथेनि। सिद्धान्ते इष्टमाधनत्वं वित्यर्थः। तवश्र मेयजिपदयविवरयेनान्व- ये स्वीक्रियमाणे याग इससावनं मोगो वारूपक्ण सावनमिति मकृच्छुतम्य विधिप्रत्ययम्य व्यापारमंदापत्या तद्दितवाक्यम्यापि व्यापरमेदाक्तम्नन्परिहा- राय तयोम्सामानाधिकरण्येनान्वणी वक्तकव्य इनि मिदान्ने निथिने मनीत्यर्थः। पत्यक्षाविरोधायेति। मामानाविकरण्यपस्षे सोमयागयोग्मेवो वक्तव्यः । मोड- यमित्यादिम्थल ममानाधिकरणदट्गम्य पदार्वद्वयभव् भेकनाया कत्प्ततवात्। स च प्रत्यक्षविरुद्ध इनि तत्परहारयन्यर्थः । सोमवनेनि । सोमपदम्य मत्व- थे लक्षणा। नथा च मोमवता यागेनेष्टं मावयेविति मीममकरीन्या वाक्यार्थः । सिद्धान्तरीत्या तु मोमवदमिन्नो याग दृष्टमाघनमिनि वाकयार्थी द्रष्टव्य:। सो मम्य यागेन मह मत्वर्थमम्वन्वश्च वम्तुगन्या क्रियाकारकमाववक्षण दवि ज्ञापनाय सोमनेति तृतीया। भामतीति। भामनीमंज्कग्रन्थे वाचमपिमिश्रेरुक्तममित्यर्थः । न श्रृतिमात्रमिति। तथा च गमेन यनेने त्यत्र सोमयागमम्बन्धे श्रुनस्तात्प र्यामावाच्छ्रुत्यपेक्षया प्रत्टक्षमत्र वच्वादति नवविगेवाय लक्षणाकल्पनमुचितम् तथा 'यनभान: प्रम्तर' इत्याद्यर्थवादानामपि स्वार्थ नान्पर्याभावान प्रत्यक्षप्राबल्य- मिति तत्रापि नदविरोनाय गौण्याहिकल्वर्न -क्म पपस्मिभ्यातववकशयीनां तु स्वार्थ नात्पर्यमत्त्त्रात प्रत्य्षपक्षया प्रातल्यमिति नामां नद्वावकत्त निप्नत्यहमिति

मिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २४३

न श्रुतिमात्रम्। मत्रार्थवादानां तु स्तुतिद्वारभूतेरऽर्थे वाक्या- र्थद्धारभृते पदार्थ इव न तात्पर्यम। तात्पर्याभावे मानान्तरा- विरुद्धदेवताविग्रहादिकं न तेभ्यः सिध्येत्। तात्पर्यवत्येव शब्दस्य प्रामाण्यननियमादिति चेत्, न। 'एतस्यैव रतीषु वा- रन्तीयमभिष्टोमसाम कृत्वा पशुकामोहेतेन यजेते'ति वि-

समाधानग्रन्थार्थः । नन, मन्त्राणवादाक्ीनामपि म्वार्थे तात्पर्य कि न म्यात् । तत्राह-मन्त्रेति। तेपां रवार्ये फलाभावात् गौरवाच्च तात्पर्य न कल्प्यत इति भावः । 'दवस्यत्वे'त्यादिमन्त्रैः 'यजमानः प्रस्तर' इत्याद्यर्थवादैश्च विघेयगता स्तृतिर्लक्षणीया। ततश्र मन्त्रादिवाक्यार्थम्य द्रनयदेवतादिरूपम्य लक्षणीयया स्तु- त्या सह सम्बन्धो वाच्यः। इनरथा मन्त्रादीनां स्वज्ञाप््गसम्बन्धायावेन स्ततिलक्ष- कत्वानुपपत्तेः । अतम्स्ततौ लक्षणीयायां मन्त्रादिवाक्यानीं द्वारमृतः । यथा गङ्गा- पदेन तोरे लक्षणीये प्रवाहः। अतोऽषि न तत्र तेपां तात्पर्यम। रक्षणाथले द्वार- भूनार्थे तात्पर्यादर्शनादित्याशेनाह-स्तुनिद्वारभन इति। तत्र स्वयं दष्टान्त- माह-वाक्यार्थद्वार्भत इति। वाक्गार्थतात्प्ण प्रयुक्ानां पदानां वाक्यार्थप्र- तिपत्तिद्वारमुतेपु म्मारितपदर्थप यथा तात्पर्य नाम्ति, तथेत्यर्थः । विधिपरमन्त्रा- र्थवादानां स्वार्ये तात्पर्याभाने देवनाविग्रहादिप्रतिपादकानां 'वत्तरहम्नः पुरन्दरः' इत्यादनामप देवतावग्रहादा सारये तात्पयाभावापतत्या तषा दवतावग्रहादपामे तिजनकत्वं न स्थात। वेदतात्पर्वनिषयत्वम्य वेदजन्यप्रमितिविषयत्वं प्रति वयाप- कत्वात् व्यापकनिवृत्त्या तत्निवृत्तेरावश्यकत्वात् । तदाहु :- 'यत्परश्शब्दम्य श- बदार्थ' इति। तथा च देवताधिकरणविरोधः। तत्रान्यपरेभ्योऽषि मन्त्रादिभ्यो

नान्तराविरुद्वत्वविशेषणं 'यजमानः प्रस्तर' इत्यादिवारणाय। इदमुपलक्षणं माना- न्तराप्राप्तत्वस्यापि। एतच्च विशेषणम 'अग्निहिमस्य भेषन मित्यादिवारणयाग्रे- हिमभेषजत्वम्य प्रत्यक्षिद्धत्वेन तम्यार्थवादतस्सिद्धनपेक्षणात्। तथा च मानान्त- रेण विरोधप्राप्त्योरभावे सत्यन्यपरेभ्योऽपि मन्त्रादिभ्योऽवगम्यमानोडर्थम्सिध्यत्येव। देवताविग्रहादिश्च तथाविध इति तत्सिद्धिरप्रत्यूहेति प्रतिपादवितं देवताधिकरण इति भावः : परिहरति-नेति। एतस्यैवेति। इदमेतत्पदं प्रकृताग्निष्टुद्धर्माति

अद्तमख़री।

शिष्टविधेस्तात्पर्यागोचरेऽपि विशेषणस्वरूपे प्रामाण्यदर्शनेन उक्तनियमासिद्धेः। अत्र हि खतीऋगाधारं वारवन्तीयं सामविशेषणं। न चैतत् सोमादिविशेषणवल्लोकसिद्धम्। ये- न तद्विशिष्टयागविधिमात्रे प्रामाण्यं वाक्यस्य स्यात्। नापि विशिष्टविधिना विशेषणाक्षेपः। आक्षेपाद्विशेषणप्रतिपत्तौ वि- शिष्टगोचरो विधि:, तस्मिंश्च सति तेन विशेषणाक्षेप इति पर- स्पराश्रयापत्तेः । अतो विशिष्टविधिपरस्यैव वाक्यस्य विशे-

देशकम। तथा न रेवत्याधारकं वाग्वन्तीयास्य सामग्निष्टोमसाम कृत्वा प्रकृता- ग्निष्टुद्धर्मकेणानेन यागेन पशन् माववेदिति प्ररत्यर्थः। विशिष्टविधरिति । रेतत्याधारकवार वं्तीयसा मदिविशेपणविशिष्टक्र तुभावना विवेरित्यर्थः। उक्केति । शब्द तात्प्यविषयत्वम शाव्दप्रमितिविषत्वं प्रति व्यापकत्वरूपनियमासि्दवेरित्य- रथः। उक्तमर्थ विवृणोनि-अत्र हीति। न चतदिति। यदि वारवन्ती्य साम रेवतीपु ऋक्ष्वम्ययनसिद्धं भवेत्. तदा तम्य निशेषणम्य दध्यादिवल्लोकत एवाव गतत्वाद्वाकम्य तद्यतिरिक्तार्थ एव प्रनितिननकत्व्ररूपं प्रामाण्यं भवेत ः न त्वेतद- स्नि। वारनन्तीयसाम्नः ऋगन्नरेव्वेवाध्ययनमिद्धत्वात् । अतो वाक दिव रेव त्याधारकवारवन्तीयाख्यवशेषणम्य प्रमितिर्वक्तव त्यर्थः। नन, विशिष्टावषयको विधिरप्रमिद्धविशेषणस्वरूपप्रमितिजनकं रेवनीपु वारवन्ती्यं माम कुर्यादित्येवमा- त्मकं विशेषणविधिमाक्षिपति। नथा च तम्य विशेषणम्य नैतद्वाक्यप्रमेयत्वमि- नि. नेत्याह-नापीति। विशेषणगोचर विधिकल्पनात् पूर्व विशिष्टविघिना वि शेपणस्वरूपं प्रमिनं वा. न वा। आद्ये तत्कल्पनं व्यर्थम्। द्वितीये विध्याक्षे- पो न सिध्यति। प्रमितम्यैव द्रव्यद्ेवतासम्वन्धम्य यागविध्याक्षेपकत्वदर्शनात : तथा च विशिष्टविधिना विशेषणविधिराक्षिप्यत इात वता अक्षपात् प्राग्- शेषणम्य प्रमितत्वं वाच्यम। तत्प्रमापकश्च कलल्पितविधिरिति च वक्तव्यम् । ततश्च आक्षिप्तवििना विशेषणसवरूपे प्रमिने सति प्रकृतविधिरविशिष्टगीचरम्सि- व्यनि। तर्न्मिश्र प्रकृतविधौ विशिष्टगोचरे सनि तेन विशिष्टविधिना विशे- पणविध्याक्षेप इति परम्पराश्रयापत्णा विशेषणविध्याक्षेपामिद्वरित्यर्थः । अत इ- ति। रेवत्याधारकवारवन्तीयमामा्यविशेषणम्य प्रकृतवाक्यादन्यतः प्रमत्यसम्भ-

मिद्धान्तलेशमंग्रहे सव्याग्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २४१

षणस्वरूपेऽपि प्रामाण्यं वक्तव्यम्। अथ च न तत्र तात्पर्यम्। उभयत्र तात्पर्ये वाक्यभेदापनेः । एवमर्थवादानामपि वि- धेयस्तुतिपराणां स्तुतिद्वारभूतेऽर्थे न तात्पर्यमिति तेभ्यः प्र- त्यक्षस्यैव वलवत्त्वात् तदविरोधाय तेषु वृत्त्यतरकल्पनम् । 'सोमेन यजेते'त्यत्र विशिष्टविधिपरे वाक्ये सोमद्रव्याभिन्न- यागरूपं विशिष्टं विधेयमित्युपगमे तस्य विधेयस्य 'दभ्ना जु- होती त्यादौ विधेयस्य दध्यादेखि लोकसिद्धत्वाभावेन वि- धिपराद्वाक्यादेव खत्याधारवारवन्तयिविशेषणस्येव विना तात्पर्यं सिद्धिरेष्टव्या। न हि तात्पर्यविरहितादागमाद्यागसों- मलताभेदग्राहिप्रत्यक्षविरुद्धार्थः सिध्यतीति तत्रापि तद- िरोधाय मत्वर्थलक्षणाश्रयणम्। अद्वैतश्रुतिस्तु उपक्रमोपसं-

वादित्यर्थः । तहि तत्रापि तात्पर्यमम्तु। नेत्याह-अथ चेति। गौरवादिति भावः । न च 'यत्परशशन्दम्स शब्दार्थ' इति न्यायविरोधरशङ्कनीयः । तम्गौ- त्सर्गिकत्वोपपत्तेः। प्रकृते च गौरवलक्षणबाधकसत्त्वान्न तम्गेह प्रवृत्तिः । ए मिति। विशिष्टविधेविशषणम्वरूप इनेत्यर्थः । न तात्पर्यामति। तथा च तान्पर्यावि धयेऽपि रेवतीवारवन्तीगविशेषणम्वरूपे श्वतेः प्रमितिजनकत्ववदन्यपराणामपि म न्त्रादीनां देवताविग्रहादिप्रमितिजनकत्वं सम्भवतीति न देवताधकरणविरोध इति भावः। प्रकृतमाह-तेभ्य इति। मन्त्रार्थवादम्यः तात्पर्यरहितश्षििवाक्यम्य इति यावत। 'सोमेन यजेते'त्यत्र सामानाधिकरण्येनान्वय इति सिद्धान्ते कथं प्रत्यक्षवि- रोधः, कथं वा तदविरोधाय लक्षणाकल्पनमित्याकाड़क्षायामाह-सोमेनेति। त त्रापीति। 'यजमान: प्रम्तर' इत्यत्रेवेत्यपिशब्दार्थः । प्रत्यक्षाविरोधाय वृत्त्यन्तर कल्पनमात्रे दृष्टान्तः । न तु मत्वर्थलक्षणांशेऽपीति बोध्यम्। ननु, द्वैतस्य मिथ्या- त्वबोधकाद्वैतश्रुतेरपि न स्वार्थे मिथ्यात्वे तात्पर्यम। मानाभावात्। तथा च

नेत्याह-अद्वैतश्रृतिस्तिति। तात्पर्यलिङ्गानि च शास्त्रे व्यक्तानि। तत इति।अद्वैत-

२४६ अद्वैनमक्षरी !

हारैकरूप्यादिषद्विधलिङ्गावगमिताद्वैततात्पर्या प्रत्यक्षाद्धलव- तीति ततः प्रत्यक्षस्यैव बाधः न तदविरोधाय श्रुतेरन्यथान- यनमिति। विवरणवार्तिके तु प्रतिपादितं-न तातर्यवत्त्वेन श्रुतेः प्रत्यक्षात् प्राबल्यम् । 'कृष्णलं श्रपयेदि'ति विधेयश्र- पणस्य कृष्णलार्थत्वप्रतिपादने तात्पर्येऽपि कृष्णले रूपरसप- रावृत्तिप्रादुर्भावपर्यन्तमुख्यश्रपणमम्बन्धः प्रत्यक्षविरुद्ध इति तदविरोधाय श्रपणशब्दग्य उष्णीकरणमात्रे लक्षणाभयुपग- मात् तत्त्वमसीति वाक्यस्य जीवब्रह्माभेदप्रतिपादने तात्प-

श्रुतेस्सकाशादवित्यर्थः । वाचम्पत्युक्त तात्पर्यम्य प्रावल्यप्रयोजकत्वं हृपयि- विवरणवार्तिके त्विति। कृप्णलाः सुवर्णविकारभूना: माषाः । कृप्णलशषत्वन श्र- पणं विधीयत इति, श्रुतेम्तत्र तात्पर्य सिद्धमिति मावः। रूपर्मपगवृत्तिप्रादुर्भावो नाम पूर्वरूपरसादिनाशपूर्वकं रुपरमाध्यन्तरोत्पत्ति:, तत्पर्यन्नो योऽविश्रयणादि व्यापारः, स एव श्रपणशव्दम्य मुग्योऽ्येः, तत्मम्बन्व इन्यर्थः । कृप्णलानामधि- श्रयणज्वालादिसम्पादन रुपे पाके कृनेपि रूपरमादिपगवृत्तिप्रादुभवव्री नाम्तीति प्रत्यक्षसिद्धमिति भावः । नन्वत्र श्रपणं विधायते। नञ्च न प्रत्यक्षवानिनम्। ज्वा- लाधिश्रगणादिक्रियारूपपाकस्यैव श्रवणशव्दार्थत्वेन तम्य तत्रापि सम्भवान्। रु परसादिपरावृत्तिप्रादुर्भावस्तु न घात्वर्थः । तम्य पाकफलम्य कर्मन्वरूपम्य द्विनी यार्थत्वात् फलम्य विध्ययोग्यत्वेन विवेयश्रपणरूपत्वायोगाच्च। तथा च विधेय- श्रपणस्य दृष्टप्रयोजनाभावाददृष्टार्थो विधि: पर्यवम्यनीति श्रुनितान्पर्यविषयश्रपणम्य प्रत्यक्षब्राधाभावादुष्णीकरणमांत्र श्रपणशव्दम्य लक्षणा न मम्प्रनिपत्रंत्यस्वरमादा ह-तत्त्वमसीतिवाक्यस्येति। निप्कृष्टति। निप्कृष्ट विशिष्टरूपाद्वाच्यार्थान पृथक्कृतं विशे्यभात्रं यच्चैतन्यं, तत्रेत्यर्थः । अंत्रद वाध्यं-महावाक्यानामग्वण्डैक रसचैतन्यरूपवम्तुमात्रबोधने तात्पर्थम्। कुतः, 'तमनैकें जानथ आत्मानं तमेव वि दित्वातिमृत्युमेति एकधवानुद्रष्टव्य'मित्यादिश्रुतिमहस्त्रेण मुक्तिमाधनीभूनमहावाक्या- र्थज्ञानं प्रति तादशवस्तुम्गत्रस्थैव विषयत्वेन नियमनात। श्रुतीनामेपोऽर्थ :- यम्मिन् कृत्सं जगदध्यस्तं, तमात्मानं जानथ हे ममृक्षवः। अत्राधेयम्य कृत्म्नम्य जगतः

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद्ः ।

र्येऽपि त्वंपदवाच्यस्य तत्पदवाच्याभेदः प्रत्यक्षविरुद्ध इति त- दविरोधाय निष्कृष्टचैतन्ये लक्षणाभ्युपगमाच्च।अर्थवादानामपि प्रयाजाद्यङ्गविधिवाक्यानामिव स्वार्थप्रमितावनन्यार्थतया प्र- भितानामेवार्थानां प्रयोजनवशादन्यार्थतेति प्रयाजादिवाक्य- वत्तेषामप्यवान्तरसंसर्गे तात्पर्यमस्त्येव। वाक्यैकवाक्यत्वात्। पदैकवाक्यतायामेव परमवान्तरतात्पर्यानभ्युपगम इति वि- ज्ञेयत्वनिषेवार्थमवधारणम्। एकपद चकरसत्व्वप्रतिपादनपरम्। ममक्षुज्ञेयस्यात्म नो नानारसत्वे एकपदमनर्थकं म्यात्। एकत्वसङ्गयायोगस्यात्मन एकवचनादेव सि- द्धत्वात् अम्याः श्रनेरिदं तात्पर्य द्युम्नाद्यविकरणभाप्ये म्फुटं प्रदर्शितम् । तमेव प्रकृतं परमात्मानमेत्, न तु तद्यनिरिक्तमण्वपीत्येवकाराथः । व्रिदित्वा साक्षात्कृत्य मृत्युशब्दितं संसारमत्येति। एकवैव एकरूपेणैव शास्त्राचार्योपदेशमनुद्रष्टव्यमि ति। तच्चाखण्डैकरसवस्तुमात्रबोधने तात्पर्य महावाक्येषु तत्त्तमादिपद्ानां लक्षणां विना न निर्वहतीति तेपु तात्पर्यानुसारणैव लक्षणाभ्युपगमः, नतु प्रत्यक्षविरोध- परिहाराय। परं तु तत्त्त्वरंपदयोश्रैनन्गमात्रे लक्षणां स्वीकृत्य वाक्यारथबोधाभ्युपगमे प्रत्यक्षविरोधोऽषि परित्वतो भवरतीत्येतावन्मात्रेण प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय महावाक्येषु लक्षणेति निबन्धनेषु व्यवहारः । तथा च सत्यपि तात्पर्ये तदनाढत्य प्रत्यक्षविरोध- परिहारायैव महावाक्येषु लक्षणाभ्युपगमात् तात्पर्यक्ष्य प्राबल्यप्रयोजकत्वं नास्तीति प्रतिपादनं मन्दमिति। यत्तु, मन्त्रार्थवादानां स्तुतिद्वारभूने सवार्थे तात्पर्य नास्तीत्यु क्तं. तहूषयति-अर्थवादानामपीति। अनन्यार्थता स्वार्थपरतेत्यर्थः। तर्हि अर्थवादानां विधिशेषत्वं न स्यादित्याशङ्कयाह-प्रमितानामेवेति। मानान्तरसंवादविसंवादर- हितार्थवादादिभिरिति शेषः। तेषां स्वार्थप्रमितिमात्रेण फलाभावात्। विधेयस्ताव- कत्वेन विध्येकवाक्यत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । यथा प्रयाजादिकर्मणां प्रयोजनाकाङ- क्षावशेन प्रयाजादिवाक्यानां फलवद्दर्शपूर्णमासविधिवाक्यैरेकवाक्यत्वं, तथेति भावः अवान्तरसंसर्ग इति। अर्थवादानामपि विध्यन्वयात् प्राक स्वरसतः प्रतीयमाने देवताया विग्रहादिसंसर्गे अवान्तरतात्पर्यमस्तीत्यर्थः। प्रयाजादिवाक्यानामर्थवादादि- वाक्यानां च स्वार्थप्रमितौ तात्पर्ये हेतुमाह-वाक्यैकवाक्यत्वाद्विति। वाक्यानां सतामेव तेषां विधिवाक्यैरेकवाक्पत्वाभ्युपगमाद्वाक्यानां च वाक्यार्थे तात्पर्यस्य सामा- न्यतस्सिद्धत्वादित्यर्थः। यत्तु, वाक्यार्थद्वारभूते पदार्थ इवेति स्तुतिद्वारभूतेऽर्ये तात्प- रयाभावे दृष्टान्तप्रदर्शन, तद्विघटयति-पदैकवाक्यतायामेवेति। पदानां सतामे

२४८ अद्वेतमञ्जरी ।

वरणाचार्यैन्यायनिर्गये व्यवस्थापनेन 'यजमानः प्रस्तर' इ- त्यादीनामपि मुख्यार्थतात्पर्यप्रसक्तौ प्रत्यक्षाविरोधायैव ल- क्षणाभ्युपगमाच। कथं तह श्रुतेः प्रावल्यमुच्यते। निर्दो- षत्वात् परताच्च। श्रुतिमात्रस्य प्रत्यक्षात् प्राबल्यमित्युत्स- र्गः। किं तु श्रुतिबाधितमपि प्रत्यक्ष कर्थचित् स्वोचितिष-

वैकवाक्यार्थबोधनेनैकवाक्यत्वमित्यर्थः । तत्र पदार्थानां वाक्यार्थस्यैवापूर्वत्वाभावात् न तेष्ववान्तरतात्पर्यमवि न्वीक्रियत इत्यर्थः। एनेन रेवत्याधारकवारवन्तीयसामा- खयविशेषणेडापे तात्पर्य व्याख्यातम् । वाक्यस्य वाक्यार्थे तात्पर्यस्योत्सर्गतन्सि- दत्वात् विशिष्टविधेनििष्टभावनायां तात्पर्यवत्त्वाच्च तम्य विशेषणेपु तात्पर्य सिध्यति। विशिष्टविधितात्पर्यविषयत्वस्य विशे्यमात्रवृत्तित्वे तत्तात्पर्यस्य वि- शिष्टविषयकत्वानुपपत्तेः मीमांसकानां विशिष्टवि विशेषणेषु तात्पर्याभावव्यवहार स्य विशेषणेषु प्रत्येकं तात्पर्याभावपरत्वान्। तम्मात्ता-पर्यविषय एव वेदस्य प्रमि- तिजनकत्वमिति नियमम्य न्यायनिर्णये विवरणाचायैर्व्यवस्थापितत्वेनेत्यथः । त- तः कि, तत्राह-यजमानः प्रस्तर इत्यादीनामिति। उक्तरीत्या तेषामषि य- जमानप्रम्तराभेदादौ तात्पर्य म्यादेव। तच्च प्रत्यक्षण वाध्यत इति वक्तव्यम् । अतस्तात्पर्यवत्त्वं श्रुतेः प्राबल्यप्रयोजकं न भवतीत्यरथः। अत्र मन्त्रार्थवादानामपि प्रयाजादिवाक्यानामिव स्तुतिद्वारभतेडयें यद्यवन्तरतात्पर्यमवश्यं कल्पनीयं, तरह्ी स्तु तत्। तावता तात्पर्यम्य न प्राबल्यप्रयाजकत्वक्षतिः । महातात्पर्यस्य तत्प्रयोज- कत्वसम्भवादद्वैतश्ुनीनां प्रपश्चमिथ्यात्वे महातात्पर्यीभ्युपगमेन तत्र प्रपश्चसत्त्त्वग्राहि प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्श्रत्या वाधोपपत्तरित्यादविकमालोच्ना्यम््र नहींति। तात्प- र्यस्य प्राबल्यप्रयोजकत्वाभावे सतीत्यर्थः । नन्, श्रृतिमात्रम्य प्रावल्ये सिद्धे त- स्योत्सर्गीकत्वं वक्तव्यं स्यात्। तदेव कुन इति चेत्, न । 'प्राबल्यमागमस्थव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्। इतिवचनेन श्रुनिमात्रस्य प्रत्यक्षाद्यपक्षया आगमत्वा देव सिद्धत्वात् तन्मात्रस्य प्राबल्य अन्यदपि हतुद्वयं दर्शयति-निर्दोपत्वात परत्वावति उत्सर्ग इति। श्रुतितदितरपमाणयोविरोव सति श्रतिरेव बाधिका भवति। यत्र च श्रुतिबाधितं प्रत्यक्षादि निरवकाशं भवति। तत्र निरवकाशेन तेन श्रुतिरेव बाध्यते। 'सावकाशनिश्वकाशयोनिश्तकाश बलवदिि न्ययाि्र्थः ननु, श्रुतिवाधितम्य प्रत्यक्षादननिर्वकाशत्वस्थले तेन श्रृतर्बध किमर्थमुपेयने।

सिद्धान्तलेशसंग्रहं सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २४९

योपहारेण सम्भावनीयम्। निर्विषयज्ञानायोगात्। अत एवाद्वेतश्रुतिविरोधेन तत्त्वावेदनात् प्रच्यावितं मत्यक्षमर्थक्रि- यासमर्थव्यावहारिकविषयसमर्पणेनोपपादते । किं बहुना। 'नेदं रजतमि ति सर्वसिद्धप्रत्यक्षवाधितमपि शुक्तिरजतमत्य- क्षमनुभवानुरोधात् पुरोदेशे शुक्तिसं भिन्नरजतोपगमेन सम- थ्यते। न तु तद्विरोधेन व्यवहितमान्तरमसदेव वा रजतं विषय इति परिकल्प्यते। एवं च प्रस्तरे यजमानभेदग्राहि- णो यावद्रह्मज्ञानमर्यक्किय/संवादेनावुवर्तमानस्य प्रत्यक्षस्य

तत्राह-किं त्वि त्यादिना। सम्भावनीयम् उपपादनीयमित्यर्थः । अत एवेति। निर्विषयप्रत्यक्षायोगादेवेत्यर्थः। प्रच्यावितमिति। श्रृतिवाधितस्य द्वैतस्य त- ्व्ररूपत्वायोगात् द्वैतबोधकप्रत्यक्षम्य तत्त्वावेदकत्वरूपात् प्रामाण्यात् प्रच्या- विनत्वं बोध्यम्। उपपाद्यने भाप्यादिष्विति शेषः। श्रुतिवाधितप्रत्यक्षादीनां सि- दान्ते व्यावहारिकप्रामाण्योपगमेन प्रत्यक्षज्ञानस्य निर्विषयत्वरूपं निरवकाशत्वं सिद्धान्तसम्मत न भवनीत्युपपाद्य तत्र कैमुतिकन्यायमाह-किं बहुनेति।

वाधकं यथा विद्यते, न तथा शुक्तिरजतादिप्रत्यक्षस्य निर्विषयत्वोपगमे बाधक- मस्ति। कैश्रिदसतोऽपि रजतार्देर्मनोपगमात्। तथापि तस्य तत्कालोत्पन्नरज- तादिविषयकत्वं सिद्धान्ते सवीक्रियते। अनुभवस्य निर्विषयत्वायोगात । तम्मा- चुतिबाधितस्य प्रत्यक्षस्य निरवकाशत्वं यत्र प्रसज्यते, तत्र तेन श्रुतिबाघो गुक्तस्सिद्धान्तसम्मतश्चेति श्रुतेः मावल्यमीत्सर्गिकमित्येतत्सिद्धमिति भावः । शुक्तिसम्भिन्नेति : शुक्तितादात्म्यापन्नेत्यर्थः । व्यवहितमिति। बाह्यदे- शान्तरस्थमित्यर्थः । आन्तरमिति। ज्ञानाकाररूपमित्यर्थः। न कल्प्यत इत्यत्र हेनुः-तद्विरोिनेति। रजतस्य इदमर्थाभिन्नत्वानुभवविरोवेनेत्यर्थः । व्यवहि तर जतादी नामिदमर्थताहात्म्यासम्भवादिति भावः। एवं चेनि। विरोधस्थले निरवकाशमानान्तरेण श्रुतिवाधे. न्याय्ये सतीत्यर्थः। ननु, प्रस्तरयजमानयोर- भेदश्रुतिवाधितम्य तयोमेंदपस्वशस्थ शुक्तिरजतप्रत्यक्षवत् प्रातिभासिकविषयसम्भ वात् न तत्र तेन श्रुतिबाधः कल्पनीय इति, नेत्याह-मातिभासिकविष-

अँद्ूतमञ्री।

प्रातिभासिकविषयत्वाभ्युपगमेनोपपादनायोगात्। 'यजमा- नः प्रस्तर इतिश्रुतिबाध्यत्वे सर्वथा निर्विषयत्वं स्यादिति तत्परिहाराय उत्सर्गमपोद्य श्रुतिरेव तत्सिद्धचधिकरणादिप्- तिपादितप्रकारेणान्यथा नीयते। न चादैतश्रुतिप्रत्यक्षयोरिव इह श्रुतिमत्यक्षयोस्तात्त्विकव्यावहारिकविषयत्वोपगमेन प्रत्य- क्षोपपादनं कर्तुं शक्यम्। ब्रह्मातिरिक्त्तसकलमिथ्यात्वपति-

यत्वाभ्युपगमेनेति। प्रत्यक्षविषयस्य प्रस्तरे यजमानभेदस्य प्रातिभासिकत्वास- म्भवे युक्तिं सचयति-यावदिति । यथा शुक्तिग्जनस्य ब्रह्मज्ञानात् प्रागेन 'नेदं रजत'मिति प्रत्यक्षण निवृत्तिः, स्वोचितार्थक्रियाभावश्च तम्ष्य प्रातिभामिक- त्वहेतुरम्ति, न तथा प्रस्तरे यजमानभेदस्य ब्रह्मज्ञानात् प्राग्बाघः अर्थक्रिया- सामर्थ्याभावश्च प्रातिभासिकत्वहेतुरस्तीत्यर्थः। यावद्वह्मज्ञानमनुवर्तमानस्ये त्यस्य ब्रह्मज्ञानात् प्राक् बाधरहिनस्येत्यर्थः। अर्थक्रियासंवादेनेत्यम्यार्थक्रिया- समर्थमेदविषयकत्वेनेत्यर्थः । वाध्यत्व इति। प्रस्तर यजमानभेदग्राहिणः प्र. त्यक्षस्येत्यनुषङ्गः । सर्वथेति। अयमर्थ :- प्रातिभामिकंभद्विषयकत्वं तस्ष्य प्र० त्यक्षस्य न सम्भवतीत्युक्तम्। तथा व्यावहारिकभद्विषयकत्वं तम्य न भवती- त्यनुपदमेव वक्ष्यते। पारमाथिकमद्श्रद्वैतश्वतिविरोधादेव नाभ्युपगन्तुं शक्यते। तथा च तस्य निरविषयत्वरूपं निरवकाशत्वं स्यादवति श्रुतिरेवान्यथा नीयत इति सम्बन्धः। अन्यथानयनप्रकारमाह-तत्सिद्ीनि। मुख्यार्थम्याभंदस्य प्रत्यक्षविरोधेनासम्भवात् प्रस्तर यजमानश्दम्य गौणवृत्ती कल्पनीयायां को गुण इत्याकाङ्क्षायां सुत्रकारण गुणो दशित :- तत्सिद्धीति । तम्य क्रतोम्मिद्धि: उपकारो यजमानप्रम्तरसाध्यो गुणः. तयोः कतुनिर्वतकत्वरूपं सादृश्यं गृण इति यावत्। एवमन्येषामप्यथवाद्वानां प्रत्यक्षविरोपरिहागय यथासम्भवमा- लम्बनानि जैमिनिना भगवता अधिकरणान्तरप कल्पितानीत्यर्थः । नन्वद्वैतश्रु- तिप्रत्यक्षयोविरोधस्थले पारमाथिकमद्वतं श्रतिविषयः, व्यावहारिकद्वैतं प्रत्यक्षविष- य इति व्यवस्था यथा कल्प्यत, तथा प्रकृतेपि यजमानप्रस्तरयोर्वास्तवाभे- द: श्रुतिविषयः, कल्पितमदः प्रत्यक्षविषय इति व्यवस्था कल्प्यतामिति, ने- त्याह-न चेति। इहति । 'यजमानः प्रम्तर' इत्यत्रेत्यथः । 'यजमानः प्रस्तर' इन्यर्थवादेन तयोम्तातत्विकं तादान्म्यं प्रतिपादयितुं न शक्यम। ब्रह्ा-

मिद्दन्तलशसं्र है सव्या ख्या ने द्वितीय परिच्छेदः । २५१

वादेन प्रस्तरे यजमानतादात्म्यस्य तात्त्विकस्य प्रतिपादना सम्भवात्। एवं 'तत्त्वमसि 'वाक्येन त्वंपदवाच्यस्य सर्वज्ञ- द्वैतश्रुतिभिः विरोधात्। न चाद्वैतश्षुतीनामपि विधिरूपत्वाभावेनार्थवादत्वाविशेषा- द्विनिगमनाविरह इति वाच्यम्। तथापि तासां बहुत्वेन विनिगमनाविरहानव- तारादित्याशयेनाह-अनेकेति । कि च यजनानप्रस्तराभेदे तम्यार्थवादस्य ता- त्पर्य नास्ति। तड्राहकलिङ्गाभावात्। अद्वैतश्षतीनां व स्वार्थ तात्पर्यग्राहक- लिङ्गानि षड्डिधान्यपि सन्ति। तथाहि-छान्दोग्ये षष्ाध्याये सदेव सोम्येदम- ग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमि' त्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वभि' नि सर्वात्मकमंद्वि- तीयं वम्तूपसंहरति श्रतिः। अन उपक्रमोपसहारयोरकरूप्यलक्षणेन लिङ्गेन तस्याध्यायस्याद्वितीये वम्तुनि तात्पर्य निश्चीयंत। हे साम्य इदं परिदश्यमानं जगत् सृष्टेः प्रागद्वितीयमेकरूप वह्मैतासीदिति श्रवेतकेतुं पुत्रं नति उद्दालकव- चनम्। इदं सर्वमैतदात्म्यग एतदात्मक प्रकृतसद्वम्त्वात्मकमित्यर्थः । भाव प्रत्ययोऽविवक्षितः । ऐतदात्म्यमिं सर्व'मिति वाक्यम्यासकृत्पाठादभ्यामसिद्धि:। अद्वितीयवम्तुनो मानान्तरायोग्यत्वादपर्वत्वमद्धिः । 'आचार्यवान् पुरुषो वेदे'ति वाक्येन प्रकृताद्वैतसद्वप्तुज्ञानं प्रकृत्य मम्पत्तिवाक्येन नस्य मुक्तिलक्षणफलश्रवणात् फलमपि तत्र तात्पर्यग्राहकमस्ति। पितृपुत्रास्यायिकादिरूपार्थवादश्च तत्तात्पर्य- ग्राहकस्तत्रास्ति। मृदादिद्ृष्टन्तैःप्रपश्चस्य ब्रह्मकार्यत्वप्रतिपादनपूर्वक बह्मानन्यत्व प्रतिपादनमुपपत्तिम्तत्राम्ति स्याध्यायस्य सिद्धम्। एवमध्यायान्तरेषु श्रत्यन्तरेषु च तात्पर्यलिङ्गानि द्रष्टव्यानि।

ननु, तर्हि व्यावहारिको यजमानप्रम्तरयोरभेदः श्रुत्यर्थोऽस्तु। तनश्च व्यावहारिक- तदभेदप्रतिपादकश्रुतिबाधितं तयोर्भेंदप्रत्यक्षमपि व्यावहारिकभेदविषयकमस्तु : त- था च प्रत्यक्षस्य निरवकाशत्वाभावान्न श्रतिवाधकत्वमिति चेन्, न। समानसत्ताक योर्भेदाभेदयोरेकत्रासम्भवेन तथाकल्पनायोगात्। अस्तु तर्हि प्रातिभासिकस्तयोरभे- दः अ्त्यर्थः। न। शुक्तौ रजताभदस्येव प्रस्तरे यजमानाभेदस्य प्रत्यक्षप्रतिभासाभा वादिति भावः। श्रतेः प्रत्यक्षात् प्रावल्यमित्युत्सर्गस्य 'यजमानः प्रस्तर' इत्यत्रापवाद- स्थल दर्शयित्वा अपवादस्थलान्तरमाह-एवं तत्त्वमसीति। तत्त्वमसीतिवाक्येन हि

अद्रैतमच्चरी

त्वाभोक्त्रकर्तृत्वादिविशिष्टब्रह्मस्वरूपत्वबोधने तत्रासर्वज्ञत्व- भोक्तृत्वादिप्रत्यक्षमत्यन्तं निरालम्बनं स्यादिति तत्परिहारा- याहंकारशबलितस्य भोक्तृत्वादि, ततो निष्कृष्टस्य शुद्धस्य उदासीनत्रह्मस्वरूपत्वमिति व्यवस्थामाश्रित्य भागत्यागलक्ष- णाश्रीयते। एवं 'कृष्णलं श्रपये'दित्यादावपि प्रत्यक्षस्यात्य- न्तनिर्विषयत्वप्रसक्ती तत्परिहाराय श्रुतौ लक्षणा। कथंचि- द्विषयोपपादनसम्भवे तु न गवलायाः श्रुतेरन्यथानयनमिति

त्वाभोक्तृत्वाकर्तृत्वादिविशिष्टचैनन्यरूपेण ब्रह्मणा सहाभेदः सार्वकालिकः प्रतिपाद्य- ते। तदनुरोधेन जीवे सदा सर्वज्ञत्वादिधर्माङ्गीकारे जीवे तद्विरुद्धासवज्ञत्वकर्तत्वादि- रूपसंसारावगाहिप्रत्यक्षं निरालम्बनं स्यात्। अतो निरवकाशमंसारपरत्यक्षेण श्रुनेबी- घः स्वीकर्तव्यः। स च बाधः विशष्यचैतन्यांशमात्रामेः प्रतिपादकत्वेन श्रुतेम्सक्को- चरूप एव, न तु यजमान: प्रस्तर इत्यत्रेव कार्त्स्ैन मुख्यार्थ त्यक्त्वा गौणार्थकल्पन रूप इति विशेष इत्यर्थः । अहङ्गारशबलितितस्येनि। अन्तःकरणविशिष्टचैतन्यस्ये त्यर्थ: भागत्यागेति। त्वंपदवाच्यार्थम्य द्ा भागो स्तः-विशेषणभागो विशेष्य भागश्वति। तत्र विशेषणरूपम्य भागम्य त्यागपूर्वक त्वंपदस्य विशेष्यभागे चैन न्यमात्रे लक्षणा स्वीक्रियते। एवं तत्पदार्थेदपि दष्टव्यम्। अपवादम्थलान्नरमाह- एवं कृष्णलमिति। प्रसक्ताविति। श्रृनिवलात् कृप्णलेषु रूपरसपरावृत्तिपाढ़- र्भावपर्यन्तपाकरूपस्य श्रपणम्याङ्गीकारे तेषु श्रपणाभावप्रत्यक्षम्य वषयो न लभ्य ते। अद्वैतश्रुतिविरोधेन तषु पारमार्थिकस्य श्रपणामावम्यासम्भवान् श्रृत्युक्तश्रपण- स्य तेषु व्यावहारिकम्थैव वत्तव्यनया तेषु तदभावभ्यापि व्यावहारिकस्यामम्भवान् व्यतरहारकाले वाचरहितन्य श्रपणामावम्य प्रातिभासिकत्वासम्भवाच्च। तम्मान् प्रत्यक्ष निर्विषयं स्यादित्यर्थः। एवं 'समेन यजते'त्यत्रापि सोमेन यागेनेष्टं भावयेदिति वाक्यार्थ स्थिते श्रतिबलात् सोमयागयोरमेदाङ्गीकारे तयोमेंदआ्रहिप्रत्यक्ष निरवकाशं स्यादिति तद्िराधपरिहाराय मोमपदस्य मत्वर्थलक्षणा स्वीक्रियत इत्यपि द्रष्टव्यम्। एवं निर- वकाप्रत्यक्षेण श्रतिवाधमृत्सगस्थापवादरूपं दशयित्वा औत्सर्गिक श्रतिप्राबल्यं प्रकृताभिन्नायेण दर्शयति-कथाश्चादनि। द्वैनमिध्यात्वश्रतीनां तत्सत्यत्वआ सिप्रत्यक्षस्य च विरोभम्थले प्रत्यक्षम्य श्रतिबाधितम्यापि न निरवकाशत्वम्। कल्पितद्वैततद्तसत्ताजात्यादिविषयकत्वेन सावकाशत्ात्। अनोत्र शृत्या पत्य

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यारूयाने द्वितीयपरिच्छेदः !

न कश्चिदव्यवस्थाप्रसङ्गः । अथवा 'कृष्णलं श्रपयेत्सोमेन यजेते त्यादौ न प्रत्यक्षानुरोधेन लक्षणाश्रयणं,किं त्वनुष्ठाना शक्त्या। न हि कृष्णले उष्णीकरणमिव मुख्यः पाकोऽनुष्ठा- तुं शक्यते। न वा सोमद्रव्यकरणको याग इव तदभिन्नो यागः केनचिदनुष्ठातुं शक्यते। न चानुष्ठेयत्वाभिमतस्य प्रत्यक्षविरोध एवानुष्ठानाशक्तिरिति शब्दान्तरेण व्यवहियत इति वाच्यम। 'शशिमण्डलं कान्तिमत् कुर्यादि'ति विधौ अनुष्ठेयत्वाभिमतस्य शशिमण्डले कान्तिमत्त्वस्य प्रत्यक्षावि- रोधेऽप्यनुष्ठानाशक्तिदर्शनेन तस्यास्ततो भिन्नत्वात् । तथा च तत्र तत एव लक्षणाश्रयणम्। तस्मादपच्छेदन्यायादि- सिद्धस्य श्रुतिबलीयस्त्वस्य न कश्रित् बाध इति। अथ कथमत्रापच्छेदन्यायप्रवृत्तिः, उच्यते-यथा ज्योतिष्टोमे बहिष्प- क्षर्यैव बाध इति भावः । कर्थाश्चदित्यम्य कल्पितद्वैतादिसमर्पणेन वेत्यर्थः । कथ- श्विच्छव्दात पूर्व प्रत्यक्षम्थेति शेषः। न कश्चिदपीति। तात्पर्यम्य प्राबल्यप्रयो- जकत्वपक्षे यथा तात्पर्यविषयस्यापि श्रपणदेबधदर्शनरूपा अव्यवस्था प्रसक्ता, न तथा श्रुनिप्राबल्यौत्सर्गिकत्वपक्षे सा प्रसज्यते। अनुपलम्भादित्यर्थः । ननु,प्रत्य- क्षेण श्रुतिबाधे बहून्युदाहरणानि :शिंतानि। श्रृत्या प्रत्यक्षबाधोदाहरणं त्वेकमेव दर्शितम। तथा च प्रत्यक्षम्य श्रृत्यपेक्षया प्रावल्यमित्युत्सग इति वक्तव्यं, न तुवै- परीत्यमित्यस्वरसादाह-अथवेति। तदभिन्न इति। सोमाभिन्न इत्यर्थः। तस्या इति। अनुष्ठानाशक्तेरित्यर्थः । तत इति। प्रत्यक्षविरोधादित्यथः । तत एवेति । अनुष्ठानाशक्तेरेव्र, न नु प्रत्यक्षविरोधात्। अतो न प्रत्यक्षप्राबल्यम्यौत्सार्गिकत्वम् । आगमब्राध्यानां गगननैल्यप्रत्यक्षादीनां भूगसां प्राक् दर्शितत्वादित्यर्थः । तस्मादि- ति। आगमप्राबल्यस्यौत्सर्गिकत्वसम्भवादित्यर्थ। न कश्रिद्वाघ इत्ते। आगम स्य प्रत्यक्षात्प्रावल्ये यजमानः प्रस्तर इत्यादावपि यजमानप्रम्तराभेदादिसिद्धिपसङ्ग इति यो बाघ आशक्गितः पूर्वं,स नाम्ति । तम्य बहुमिः प्रकारैः परित्दतत्वादित्व- र्थः । अपच्छेदन्यायं प्रक्ते योजयि माश्षिपति-अथ कथामति। कथंशब्दसूचि- तस्याक्षेपस्य विवरणं तन्निराकरणं च यत्त्वित्यादिना भावष्यति। प्रथमं तन्न्यायं प्र-

२५४ वमानार्थ प्रसर्पतामुद्गातुरपच्छेदे मनि 'यछुद्गातापच्छिधेनाद- क्षिणं यज्ञं निष्पाद्य तेन पुनर्यजेने नि भुतिनिरीक्षणेन जाता हर्वपच्छेदे मति 'यदि प्रनिहर्तापच्लिय्येन मर्ववेदमं दय्यादिनि श्रुतिनिरक्षिणेन जानया तदिरुद्धननिहर्त्रपच्छेदनिमिनप्राय श्वित्तकर्तव्यताबुद्धया वाध्यने। एवं पूर्व घादिमत्यत्वमन्यक्षे परया तन्मिथ्यात्वश्रुनिजन्यवुद्धचा वाध्यने।न चोदाहतम्थले पूर्वनैमित्तिककर्तव्यतबुद्धे: पग्नैमिनिककर्नव्यनावृद्धया वा- धेऽपि पूर्वनैमिन्तिककर्नव्यतावृद्धिजनकं शामरं यत्रोद्गातृमा- कृते योजयति-उच्यत इति। बहिप्पवमानं म्नोत्रमृददिश्यान्वारब्वतया गच्छ तामृत्विजां मध्ये उद्गातुरपच्छेदे सनि आरब्घं क्रनुमदक्षिणनया समाप्य पुनम्स एव क्रतुरनुष्ठेय इति तदपच्छेदनिमित्तकमारव्घक्रतोरदक्षिणनया ममापनं प्रायश्षित्ततया विहितम्। तथा प्रतिहत्रपच्छेद्दनिमित्तक सवस्वदानरूपद्क्षिणादानविशिष्टतया आ रधव्म्य क्रतोम्समापनरूपं प्रायश्चित्तं विहितम। तथा न एकम्मिन प्रयोगे देवात्

छेयत्वे म्थिते सति कि पूर्वनिमित्तकप्रायश्चित्तमनुष्ठयंकि या उत्तरनिमित्तकमिनि वि- शये निर्णयमाह-उद्गातुग्पच्छंद इत्यादिना। यत्र प्रयोगे प्रथममदगातुग्पच्छेदो भवति। तत्प्रयोगाभिप्रायोऽयं अ्रन्थः। श्रुतिनिगीक्षणेनेति। निमित्तोपजननान- न्तरमेव नैमित्तिकशास्त्रम्य बुद्धिम्थत्वादिति भावः। अपच्छेदनिमित्तकर्तव्यता वुद्धिरिति। उदगात्रपच्छेदो निमित्तं यम्य प्रायश्चित्तम्य तदुदगात्रपच्छेद निमित्तं, तम्य कर्नव्यताबुद्धिरित्यर्थः । नद्विरुद्धेति उद्गात्रपच्छेदनि- मित्तकतव्यता तच्छब्दार्थः । तद्विरुद्धत्वं च कनव्यनाविशषणम्। एव- मिति। एकम्मिन् प्रयोगे अदक्षिणत्वमर्वम्वद्क्षिणाकत्वयोरित एकत्र घटादिम- पञ्चे सत्यत्वमिथ्यात्वयोरपि विरुद्धत्वात्तदबुद्दोबध्यिवाधकभाव इति भावः । न चोदाहृतस्थल इति। यत्र प्रथममुद्दगात्रपच्छेद्म्तत्रंत्यरथः। शास्त्रमिति।· य- शुदगातापच्छिद्येते'ति शास्त्रमित्यथः। युगपदिति। उदगातृपतिह त्रपच्छेदयोर्यी- गपद्यम्थले उद्गात्रषच्छेदनिमिन्तकमंव प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमिन्यापम्तम्बाच्ार्येरुक्त्त

सिद्धान्तलेशसंग्र हे सव्याख्यान द्वितीयपरिच्छेदः ।

त्रापच्छेद:, उभयोरपि युगपदपच्छेदो वा, उद्गात्रपच्छेदस्य परत्वं वा, तत् सावकाशम। प्रत्यक्षं तु अद्दैतश्रुत्या बाधे विषया- न्तराभावान्निरालम्बनं स्यादिति वैषम्यं शङ्कनीयम्। यत्र घटादौ श्रुत्या बाध्यं प्रत्यक्ष प्रवर्तते, ततैव व्यावहारिकं विषयं लब्ध्वा कृतार्थस्य तस्य परापच्छेदस्थले सर्वथा बाधितस्य पूर्वापच्छेद- शास्त्रस्येव विषयान्तरान्वेषणाभावात् इहापि सर्वप्रत्ययवेद्यब- ह्रसत्तायां सावकाशं प्रत्यक्षमिति वक्तुं शक्यत्वाचच। यत्त्वे- कस्मिन्नपि प्रयोगे कमिकाभ्यां निमित्ताभ्यां क्रतौ तत्तन्नैमि-

त्वादिति भाव. । प्रत्यक्षं त्विति । द्वैतसत्यत्वप्रत्यक्षमित्यर्थः । अद्वैतश्रुत्येति। द्वैतमिथ्यात्वश्रृत्येत्यर्थः । विषयान्तराभावादिति। द्वतप्रपश्चे प्रतीयमानसत्त्वस्य श्रुत्या बाधे सति तत्र सत्त्वान्तराभावात् सत्त्वप्रत्यक्षं निर्विषयं स्यात्। न चैतद्यु- ज्यते। प्रत्यक्षज्ञानस्य निविषयत्वादशनात् तदनुपगमाच्चति भावः । द्वैतप्र7श्चे पारमार्थिकस्य सत्वस्य श्रत्या अपत्टतत्वेऽपि व्यावहारिकस्य तत्सत्त्वस्य तयान- पह्हतत्वात् स्त्त्वप्रत्यक्षस्य न निरवाकशत्वमिति परिहरति-यत्रेति । विषयमति। सत्त्वरूपमिति शेषः। ननु, ब्रह्मणि सत्त्वं पारमारथिक, घटादिपपश्चे सत्वं व्यावहा- रिकं, शुक्तिरजतादौ सत्त्वं प्रातिभासिकमिति सत्तात्रैविध्यपक्षे घटादिस्त्त्वप्रत्यक्षस्य विषयान्तरं नान्वेषणीयम्। व्यावहारिकसत्त्वस्य घटादौ विद्यमानस्थैव तद्विष- यस्य लाभात्। एकैव सर्वत्र सत्तेति पक्षे व्यावहारिकसत्त्वप्रातिभासिकसत्त्वयोर- भावात् सत्त्वप्रत्यक्षस्य विषयान्तरमन्वेषणीयमेव। यथा उत्तरभाविविरुद्धापच्छेद- दस्थले सर्वथा बाधितस्य पूर्वापच्छेदनिमित्तकप्रायश्रित्तशास्त्रस्येत्याशङ्कयाह- इहापीति। द्वैतसत्त्वप्रत्यक्ष घटादिद्वैते सत्तामलभमानमपि न निरवाकशम् । पूर्वापच्छेद निमित्तकपायश्वित्तशास्त्रस्य प्रयोगान्तरे सावकाशत्ववदिहापि घटादि- द्वैतादन्यत्र तदधिष्ठानभूतब्रह्मसत्तायां सावकाशत्वसम्भवादित्यर्थः । ब्रह्मस्वरूपस- त्ताया: प्रत्यक्षविषयत्वे कैमुतिकन्यायमभिप्रेत्याह-सर्वेति। सर्वप्रत्ययवेद्यत्वं स- त्ताविशेषणम्। लोके हि यद्यद्वस्तु मनसति स्फुरति, तत् सर्वं सदित्येव प्रतीयते। अतस्स- र्वस्य जगतस्सत्ता सर्वप्रत्ययवेद्या। सा च सर्वाधिष्ठानभूतब्रह्मसत्तैव, न तु तदतिरि- क्ता। कल्पनागौरैवादिति भावः । पूर्व कथंशब्दसचितमाक्षेपमिदानीमृद्धावयति-

१५३ अद्वैतमअरी ।

त्तिककर्तवयतयोर्बदरफले श्यामरक्तरूपयोखि क्रमेणोत्पादात रूपज्ञानद्रयवत् कर्तव्य गज्ञानद्धयमपि प्रमाणमेवेति न प- रेण पूर्वज्ञानबाधे अपच्छेदन्याय उदाहरणम् । अत एवाप- च्छेदाधिकरणे नैमित्तिकशास्त्रस्य ह्वायमर्थ :- निमित्तोपजन- नात् पागन्यथाकर्तव्योऽपि कतुर्निमित्ते सत्यन्यथा कर्तव्य इति शास्त्रदीपिकावचनमिति, तन्न। अङ्गस्य सतः कर्तव्यत्वम्।

निमित्तकस्य प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वमस्ति। आहवनीयशास्त्रस्य

यत्विति। बदरफल इति। यथा तत्र पूर्व श्यामरूपमुत्वद्यते, तत्रैव पश्चात् पूर्व- रूपनाशपूर्वकं रक्तरूपमुत्पद्यते। तथा पूर्वनिमित्तेन जानमात्रेण पुर्वनैमित्तिककर्तव्य ता जायते। पाश्वात्येन च निमित्तन पूर्वकर्तव्यतानाशपूर्वकमुत्तरनैमित्तिककर्तव्य ता उत्पाद्यत इत्यर्थः । तनः किं, तत्राह-रूपज्ञानद्यवदिति। तथा न उत्तरमा- विविरुद्धापच्छेदवत्यपि कतौ पूर्वनेमित्तिकशास्त्रव्य नामामाण्यमिति तत्मामाण्यसंर क्षणमेव तथा कल्पकमिति भावः। उत्तरनिमित्तोपजननात् प्राक पूर्वनैमित्तिकक- र्तव्यता वस्तुत आसीदित्यत्र मम्मनिमाह-अन एवोते। पूर्व वम्नुतम्नदम्युपग मादेवेत्यर्थः । उत्तरभाविप्रतिहत्रपच्छेदजननान् प्रागन्यथा अदक्षिणतया वस्तृतः क- र्तव्योडप क्रतु: पश्चात् प्रिहर्रपच्छेदरूपे निमित्ते सत्यन्यथा सर्ववदमदक्षिणतया कर्तव्य इति शङ्ककाभिप्रायानुसारेण वचनार्थ: क्रमेण विरुद्धापच्छेदद्वयवति करमौ पूर्वनेमित्तिकस्य कर्तव्यतानिप्पत्ती मानं नाम्ति। तत्र पर्वप्रायश्वित्तस्थानकत्वात्। अनङ्गृत्वं च तद्वोवकमानाभावात्। न न पुर्वनमित्तिकशास्त्रं तत्र मानम्। तम्य प्र० योगान्तरेषु सात्रकाशत्वन तत्राप्यङ्गत्ववोधकत्वाभावादित्याशरयन ृषयति-त- न्रेति। आहवनीयेनि। आहवनीये जुहोतीति होममात्र आहवनीयं विधानु प्रवृ- सस्य सामान्यशास्त्रम्य होमविशष पदरूपाधिकरणविचायकविशेषशाखवशेन पद- होमातिरिक्तहोमेषु आहवनीयविवायकत्ववदवित्वर्थः । ऋतुविषयत्वादिति। ताह- म्मतिमाह-उक्तं हीति। वलप्तरूपस्य मत्यक्षमडम्य माधारणस्य होममात्रे प्रा-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे मव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद: । २९७

न्यायरत्नमालायां-'साधारणस्य शास्त्रस्य विशेषविषयादिना। संकोचः क्लप्रूपस्य प्राप्तबाघोऽभिधीयते॥' इत्युक्तं लक्षण- प्राप्तबाधविवेचने, तत्रैवंसति शास्त्रार्थो भवति-पश्चाद्भाव्युद्धा- त्रपच्छेदविधुरप्रतिहर्त्रपच्छेदवतः कतोस्सर्ववेदसदानमङ्गम्, एवमुद्गात्रपच्छेदेऽपि द्रष्टव्यमिति। यत्तु शास्त्रदीपिकावचन- मुदाहतं, तदपि तेनोत्पन्नमपि पूर्वप्रायश्चित्तज्ञानं मिथ्या भव- ति। बाधितत्वात्, उत्तरस्य तुन किश्चिद्धाधकमस्तीति पूर्वकर्त- व्यताबाध्यत्व प्रतिपादकग्रन्थोपसंहारपठिंतत्वात् निमित्तोपज- ननात्प्राङ्निमित्तोपजननं विना निमित्तापजननाभावे मति अन्यथा कर्तव्योऽपीति कृत्वाचिन्तामात्रपरं, न तूत्तरनिमित्तोप- जननात्पराक्पूर्वनैमित्तिक कर्तव्यता वस्तुत आसीदित्येवंपरम्।

प्रस्था हवनीये जुहाती'ति शास्त्रम्य विशेषशास्त्रेण यम्सङ्कोनः, म प्राप्तवाधोऽभि- वीयते। यथा सामान्यशास्त्रम्य विशेषशास्त्रं बाधकं, तथा मामान्यशास्त्रयोरेव क- िद्विषये विरोधे सति पूर्व प्राप्तम्य पश्चात् प्राप्तं परत्वात् बाघक भवति। यथा विरुद्धापच्छेद्निमित्तकशास्त्रयोः । तथा च विशेषविषयादिनेत्यादिपदं परत्वादिस- ङ्रहार्थमिति श्रोकार्थः। तत्रैवंसतीति। अपच्छेदम्थल उत्तरज्ञानेन पुर्वज्ञानबाधे मतीत्यर्थः । द्रष्टव्यमिति। पश्चाद्गाविप्रतिहर्रपच्छेदविधुरम्य उद्गात्रपच्छेदवतःक्र- नारदक्षिणतया क्रतुसमापनमङ्गमिति ज्ञातव्यमित्यर्थः। शास्त्रदीपिकावचनमपि न ववदभिमतार्थपरम्। तत्पूर्वत्रन्थविराधात् पूर्वग्रन्थार्थनिगमनरूपम्य त्वदुदाह्हततचन- म्य पूर्वग्रन्थानुसारेणैव नेतव्यत्वाच्चेत्याह-तदपीति। तदपि कृत्वाचिन्तामात्रप- रमिति सम्बन्धः । कृत्वाचिन्तापरत्वे हेतुमाह-तेनेत्यादिना। नेनेत्यम्य कलप्तपूर्वप- वृत्तनमित्ति कश/स्त्रेणेत्यर्थः । परोदान्तव चनस्य शास्त्र द्वीपिकातपूर्व ग्ररन्था नुसारिण - मर्थमाह-निमित्तोपजननं विनेति । क्रमेण विरुद्धापच्छेदद्वयवति क्रतौ यदि द्वितीयनिमित्तोपजननं न स्यात्, तदा पुर्वनिमित्तवशादन्यथाकर्तव्यो भवेदप्ययं क्रतुः, न त्वेनदस्तीत्येतदर्थपरोऽयं ग्रन्थ इत्यर्थः। पराभिमतं तद्वचनार्थ निषेधति-न त्वि- ति। तिष्ठन्तु भीमांसका: दर्शितदर्शिनः। कुशलैरस्माभिः कल्पितस्य ध्रुत्यर्थस्य ३३

२५८ अद्ैनमखरी।

पूर्वग्रनथसन्दर्भविरोधापतेः। आस्तां मीमांसकमर्यादा।श्याम तदुत्तररक्तरूपन्यायेन क्रमिककर्तव्यतादयोत्पत्त्युपगमे को विरोधः। उच्यते-तथाहि-कि तत कर्नव्य्त्वयत्परनैमिनि- ककर्तव्यतोत्पत्या निवर्तेन। न नावत् पूर्वनैमित्तिकस्य कृ- तिसाध्यत्वयोग्यत्वम । तस्य पश्चादप्यनपायात्। नापि फलमुखं कृतिमाध्यत्वम। तम्य पूर्वमप्यजननात्। नापि यदननुश्ठाने कनोर्वेकल्यं तत्वमअङ्गत्वं वा। अननुष्ठाने क- तुवैकल्यप्रयोजकत्वम्य नियमविशेषूपत्वेन कर्माकत्वम्य प-

कानुपपत्तिरिति शङ्कन-आस्नामिनि। उत्तर्नैमिनिकरु न्यनया नाइ्य्रवन परामिमनं पर्वनैमित्तिकम्य कर्नव्यन्वमन नवदुनिरुपम वमाहि-ननिक तिमाध्यत्वयोग्यत्वं. कि वा फलमम्व कृनिमा-यन्व, वनुंनकम्यप्रपमकननुदानम तियोग्यनुष्ठानशालित्वं वा. अङ्गत्वंवा अन्यद्धा कित्वि देति विकन्न मनमि निया यादयं दूषयति-न नावदिनि अनपायादिति। तथा न उत्तग्नेमानककननग ताकालेऽवि अनुवर्नमानायाः पुर्व्रकर्नव्यनाया तम्राश्यन्वारयोगेन बदरफलगनव्यामना रक्ततयोरिव तयोः क्रमिकत्ववाम्यु्गमविरोध इनि मात्र। द्विनीयं दषीन-ना- पि फलेति। अजननाढिति। तथा च पर्वनेमितिककनव्यवाज्ञानव्य बीमांमक- भर्यादासिद्वं भ्रान्तित्वमेवायाति, न त्वदभिमतं व्यामनात्ानम्येव प्रमात्वमिति भावः। तृतीयचनुर्थावनुवदति-नापि यदिति। यम्थानुष्ठानाभवे कतो- वैंकल्पं भवति, तत्क्तुवैंकल्यप्रयोजकाननुष्ठानप्रतियोग्यनुष्ठानशाल्ि पर्यवम्यन न- त्वमित्यर्थः । यत्र प्रथममुद्गान्रपच्छदः, पश्षात् प्रनिहत्रपचछे, तत्र उदगात्रप- चछेदमायश्चिताननुष्टानं कतुवैकल्यप्रयोजकें, तत्मायश्चित तम्य कनोरक्गमिति

त्पादकत्वं, किं वा तद्यापकत्वं, तद्याप्यत्ववा। नाद्यः। अभावरूपम्याननुष्ठानम्यो त्पादकत्वासम्भवान् कतुवैकल्यस्यापि क्रृषकाप्रागभावरूपतया तहुत्वाद्यत्वाय- गाच। न द्विनीयः। यत्रोदृगातृमात्रापच्छेदवति कतां तत्पायश्षित्तं कृतं कारणा न्तराद्वैकल्यं च, तत्र करनुवैकल्यमत्व्रषि उदगात्रपच्छेदप्रायश्चित्ताननुष्ठानारभावन व्यभिचागन्। तम्मान नृनीय: परिशिप्यत इत्याशयनाह-नियमविशेषरूपत्वे

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्यास्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २१९

लोपकारितया सन्निपातितया वा कारणत्वविशेषरूपतवेन च तयोः कादाचित्कत्वायोगेन स्वाभाविकत्वनिर्वाहाय पश्चा- द्वाविविरुद्धापच्छेदाभाववतः क्रतोः पूर्वापच्छेदनैमित्तिकम- ङं, तलैव तदननुष्ठानं ऋतुवैकल्यप्रयोजकमिति विशेषणी- यतया पाश्रात्त्यापच्छेदान्तरवति कतौ पूर्वापच्छेदनैमित्तिके कत्वङ्गत्वस्थ तदननुष्ठाने ऋतुवैकल्यप्रयोजकत्वस्य वा पा- आ्रात्थापच्छेदोत्पत्ते: पूर्वमसम्भवात्। न हि वस्तु कि्िद्ध- स्तवन्तरं प्रति कित्कालं व्याप्यं पश्चान्नेति वा, कशित्कालं

नोति। उशप्यत्वरूपत्वेनेत्वर्थः । फलोपकारित्वं परमापूर्वरूपफलं प्रत्यदष्टद्वारा कारणत्वम्। यथा प्रयाजादीनाम्। मन्निपत्योपकारकत्वं च यागस्वरूपोत्पादक - तम् । यथा द्रव्यंदेवतादेः। अम्तृ नयोरुक्तरूपत्वमिति चेत्, तत्र वक्तव्यं-कमि-

न वेति। आद्ये क्रनुवैकल्यप्रयोजकाननुष्ठानप्रतियोग्यनुष्ठानशालित्वरूपायाः पूर्वप्रा-

नानाश्यत्व्राम्युपगमभङ्गापत्तेः । द्वितीयकल्प च पूर्वप्रायश्चित्ताननुष्ठानम्य क्रतुवैक- ल्यव्याप्यत्वं द्वितीयनिमित्तजननात् प्रगेवास्ति, तज्जननानं्तर तु नाम्तीति पर्यव- स्यति। तथा पूर्वप्रायश्चित्तगनाङ्गत्वरूप कर्तव्यता पूर्वप्रायश्चित्तम्य द्वितीयनिमित्त- जननात्प्रगवास्ति, पश्चात्तु नास्तीति पर्यवस्यति। तथा चव्याप्यत्वकारणत्वयोः खा- श्रये कादानित्कत्वमभ्युपगतं स्यान। तच्च न सम्भवतीत्यनुपदमेव वक्ष्यति-न ही- त्यादिना। तम्मात्तयोः यावदाश्रयभावित्वरूपस्वाभाविकत्वनिर्वाहाय क्रमिकविरुद्धा-

म्यवादिति। तथा च क्रमिकविरुद्धापच्छेदवति क्रौ पूर्वनैमित्तिक कर्तव्यताज्ञानं म्रान्तिरेवेति भावः । तयोः कादाचित्कत्वायोगे हेतुमाह -न हीति। धूमादौ बहयादिन्याप्यतायाः वहयादौ घूमादिकारणतायाश्च कादाचित्कत्वादर्शनादित्यर्थः।

२६०

कारणं पश्चान्नेति वा, क्वचिट्ृष्टं, युक्तं वा। नापि कर्तव्यत्वं नाम धर्मान्तरमेवागमापाययोग्यं कल्प्यम्। मानाभावात्वि- रुद्धापच्छेदशास्त्रयोः पदाहवनीयशास्त्रवद्यवस्थोपपत्तेः । त- स्मान्निरालम्बनं क्रमिककर्तव्यताद्वयोत्पत्तिवच: ॥ ननु चोपक्रमाधिकरणन्यायेनासञ्जातविरोधित्वात् प्रत्य- क्षमेवागमात् बलीयःकिंन स्यात्। उच्यते-यत्रैकवाक्यता प्र- तीयते, तत्रेकस्मिन्नेवार्थे पर्यवसानेन भाव्यम,पर्थभेदे प्रती- तैकवाक्यताभङ्गप्रसङ्गात्।अतस्तत्र प्रथममसंजातप्रतिपक्षेण प्र- 'जापतिर्वरुणायाश्वमनयदि त्याद्युपक्रमेण परकृतिसरूपार्थवा-

नन्वदृष्टमपि युक्तं चेत् सङ्गाह्यमेव, नेत्याह-युक्तं वेति। वाकारो नजनुकर्षणार्थ.। तयो: कादाचित्कत्वपक्षे धूमादेः कदानित् वहनित्याप्यत्वाभावापतत्या तदभावप्रयो- जकोपाधिमत्त्वप्रसङ्गम्म्यान्। वहयादेः कदाचित् घुमादिकारणत्वाभा वापत्या घृमा- दिकार्यार्थिनो वहघाद्यपादाने तत्कारणत्वामावशङ्कया निष्कम्पपवृततिश्र न म्यात्। अतम्तयोः कादाचित्कत्वमयुक्तमित्यर्थः। पञ्चमं निराकरोनि-नापीति । प्रथमनिमित्तजननानन्तरमेवागमयोग्यं, द्वितीयनिमित्तजननानन्तरमेवापाययोग्यं ने न्यर्थः। पूर्वनैमित्तिकशास्त्रम्याहवनीयादिशास्त्रवदन्यत्र मावकाशनाया उक्तत्वेन तस्यैतादृशघर्मे मानत्वायोगादित्याशयनाह-विरुद्धेति। क्रमिकविरुद्धापच्छेदवति कतौ पूर्वनैमित्तिककर्तव्यत्वज्ञानम्याप्रमात्वसम्मवान् सति विरोधे उत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानबाधे अपच्छेदन्याय उदाहरणं भवत्येवेत्याशयेनोपसंहरति-तस्मादिति। नन्वपच्छेदन्यायेन श्रृतः प्रत्यक्षापेक्षया प्राचल्यावगतिवद्पक्रमाधिकरणन्यायेन प्रत्यक्षम्यापि श्रत्यपेक्षया प्राबल्यावगमात्तयोर्बाध्यबाधकभावे विनिगमनावि रह इत्याशयन शङ्कते-ननु चति। अस्जातेति। यथा उपक्रमवाक्यार्थ ज्ञानकाले उमंहारवाक्यार्थज्ञानाभावेन विरोधम्फुरणाभावाुपक्रमस्यासज्जातविगे मित्वं, तथा द्वैनसत्यत्वप्रत्वक्षप्रवृत्तिकाले द्वैतमिथ्यात्वचोधकश्रृत्यर्थानुभवाभावेन विगे वम्फृर्त्यभावात् प्रत्यक्षम्यासञ्जानविरोधित्वमित्यर्थः । दष्टान्तवैषम्येण परिहरति- उच्यन इति। अश्वमनयदिति। अश्वं दत्तवानित्यर्थः। परस्य प्रजापनेः कृतिरनुष्ठानं परकृनिः। प्कृनिपदं नन्प्रनिपादकवाक्यपरं, तत्मदशार्थवादेनेत्यर्थः। प्रजापनेः कर्मा-

मिद्दान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २११

देन दातुरिष्टौ बुद्धिमधिरोपितायां तद्धिरुद्धार्थ 'यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीया त्तावतो वारुणान चतुष्कपालान्निर्वपे'दित्युपसंहा- रगतपद जातमुपजातप्रतिपक्षत्वाद्यथाश्रुतार्थसमर्पणेन तदेक- वाक्यतामप्रतिपद्यमानमेकवाक्यतानिर्वाहाय णिजर्थमन्तर्भा- व्य तदानुगुण्येनैवात्मानं लभत इति उपक्रमस्य प्रावत्यम्।यत्र तु परस्परमेकवाक्यता न प्रतीयते। तत्र पूर्ववृत्तमविगणय्य लब्धात्मकं विरुद्धार्थकं वाक्यं स्वार्थ बोधयत्येवेति न तत्र पूर्ववृत्तस्य प्राबल्यम् । अत एव षोडशिग्रहवाक्यं पूर्ववृत्तम- विगणय्य तदग्रहवाक्यस्यापि स्वार्थबोधकत्वमुपेयते, किंतूभ- योर्विषयान्तराभावात् अगत्या नतव विकल्प्यानुष्ठानमिष्यते। एवं चाद्वैतागमस्य प्रत्यक्षेणैकवाक्यत्वशङ्गाभावात् पूर्ववृत्त-

धिकारभावेन वस्तुतम्तत्प्रतिपादकत्वाभावादिति सरूपेत्युक्तम्। दातुरिति। 'मएतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत्तत्निरवपदि'त्युपक्रमे श्रवणादिति भावः।स इत्यनेन प्रकृतः प्रजापतिः परामृश्यते। उपक्रमोपसंहारयोर्वारुणेष्टिरूपैकार्थस्पर्शित्वात्तयोरत्रैकवाकय- त्वमवगतम्। तत्मंरक्षणायानयोरेकार्थपर्थवसानं वक्तव्यम्। उपक्रमो दातुरिष्टिं विधत्ते, उपसंहारः प्रतिग्रहीतुरिति यथाश्रुतवाक्यार्थाभ्युपगमे प्रतीतैकवाक्यत्वं न म्यादित्यर्थः ! णिजर्थमिति। प्रतिगृह्वीयादवित्यम्य प्रतिग्राहयेदित्यर्थः । एकवा- क्यत्वप्रतीतिस्थल एवोत्तरस्य पूर्वापक्षेत्युक्तार्थदार्ढ्याय एकवाक्यत्वप्रतीत्यभावस्थ- ले उत्तरेण पूर्व नादर्तव्यमित्याशयेनाह-यत्र त्विति। नन्वेकम्मिन्नतिरात्रक्रतौ षोडशिग्रहतदभावयोर्विरुद्धत्वाद्वाक्यद्वयं कथं प्रमाणं स्यादिति शङ्कते-किं त्विति। प्रयोगभेदेन विरोधसमाधानमाह-उभयोरिति। ननु, ग्रहणवाक्यं तन्निषेधवा क्यं च क्रतुभेदेन व्यवस्थितं किं न स्यादित्यत आह-विषयान्तराभावादिति। तयोर्वाक्ययोरेकप्रकरणगतत्वादित्यर्थः । अगत्येति। ममुच्चयस्याप्यसंभवेनेत्यर्थः । नत्रैवेति। अतिरात्र एवेत्यर्थः । एवं चेति। उपक्रमन्यायस्य प्रतीतैकवाक्य ताकग्रन्थविषयत्वे सतीत्यर्थः। शङ्काभावादिति ! तथा न न प्रत्यक्षस्य श्रुत्य- पेक्षया प्राबल्यशङ्केसि भावः। अपच्छेदन्यायप्रवृत्ति प्रकने शङ्कासमाधानाभ्यां

२६२ अद्वेनमक्षरी ।

मपि तदविगणय्य स्वार्थबोधकत्वमप्रतिहतम्। तदर्थशोधजनने च पूर्व परम जा तत्वाद वाधित्वैव जायते। परस्यानन्यथोत्पादा- न्नाद्यावाधेन सम्भवः॥ इत्यपच्छेदन्यायस्यैव प्रवृत्तिः, नोपक्रम- न्यायस्य । अत एव लोकेऽपि प्रथमवृत्तं शुक्तिरूप्यप्रत्यक्ष- मापोपदेशेन बाध्यत इति। ननु तथाप्युपजीव्यत्वेन प्रत्य- क्षम्यैव प्रावल्य दुर्वारम। अपच्छेदशास्त्रयोर्हि न पूर्वं परस्यो- पजीव्यमिति युक्त: परेण पूर्वस्य बाधः । इह तु वर्णपदा- दिस्वरूपग्राहकतया मिध्यात्वबोधकागमं प्रति प्रत्यक्षस्योप- जीवयत्वात् आगमस्यैव तद्विरुद्धमिथ्यात्वाबोधकत्वरूपो बाधा युज्यते। न च मिथ्यात्वश्रुत्या वर्णपदादिसत्यत्वां- शोपमर्दे5ि उपजीव्यस्वरूपांशोपमर्दाभावान्नोपजीव्यवि

निरुय निगमर्यन तदशकष।पवोमेनि। कमिकविरुद्वापच्छदवति कनौ प्रथमा- पच्ड्ेदनिमिन कमायश्रि तकनव्यताज्ञानं पुर्वशब्दार्थ,। उत्तरनैमित्तिककर्तव्यता- ज्ञान परशब्दार्थ 1 पुर्वेण परम्य बाधाभवि हेतुमाह-अजातववादिति। पर- स्यान्यथा पर्वज्ञानवाधमन्नग उत्पत्तुमयोग्यत्वादाद्यस्यावाधेन परस्य सम्मवो नाम्तीनि क्रोकार्थ। पुर्वप्रवृत्तम्य प्रत्यक्षम्याि परण शब्देन बांध उदाहरणमाह- अन एवति। परत्वादवेत्यर्थ । नन्विति। यद्यपीर्य शङ्का 'न चवमुषजीव्यप्र- त्यक्षविगेध' इन्यादिना पूर्व निगकृता, नयापि तत्रोक्तं परहारमक्षप्तुं तच्छङ्का परिहांर पृनलििति-तथापीति। आगमवत् प्रत्यक्षम्य स्वतःप्रावल्याभावेड- पीत्यर्थः। नन्त्रपच्छेदन्यायेन श्रतेरपि प्राब्यं हुर्वरम्। तथा च बाध्यबाधकभावे विनिगम्नाविरह एवनि शङ्ककम्य नेष्टसिद्धिः । प्रत्यक्षण श्रुतिवाधस्य तदिष्टत्वा- दित्याशङ्कयापच्छेदन्यायानवनारं शङ्ककः प्रकृत दर्शयति-अपच्छदशास्त्रयो- हीति। उपजीव्यविरोधशङ्कायां पूर्वोक्त परिहार म्मारयति-न च मिथ्या न्वश्रुत्यति। श्रृत्या प्रपञ्चमत्यत्वमात्रनिषध सति तथापरिहारो युज्यंत। सा तु

मिद्धान्तलेशमं ग्रहे सव्याम्याने द्वितीयपरिच्छेदः।

रोध इति वाच्यम्। 'नेह नानास्ति किञ्वने त्यादिश्रुतिभिः स्वरूपेणेव प्रपञ्चाभावबोधनान्।। अत केचिदाहु :- वृषमानयेत्यादिवाक्यं श्रवणदोषाद्वृष- भमानयेत्यादिरूपेण शृण्वतोऽपि शाब्दपमिनिदर्शनन शा- ब्दप्रमितो वर्णपदादिप्रत्यक्षं प्रमाभ्रममाधारणमेवापेक्षितमित्य- द्वैतागमेन वर्णपदादि पूत्यक्षमात्रमुपजीव्यं, न तत् पूमा। तथा च वर्णपदादिस्वरूपोपमर्देऽपि नोपजीव्यविरोध इति॥ अन्ये त्वाहु :- शाब्दप्रमितौ वर्णपदादिस्वरूपमिद्धय- नपेक्षायामप्ययोग्यशब्दात् प्रमित्यनुदयाद्योग्यतास्वम्पमि- द्धयपेक्षास्ति। तदपेक्षायामपि नोपजीव्यविगेधः । नेह

दुवार इत्याह-नेहेनि। इह ब्रह्मणि नाना मिन्नं वम्तु किश्विदपि नाम्तीत्यथ।। स्व रूपोपमर्दमुपेत्यैव उपजीव्यविरोधं परिहर्गत-अत्र केचिदाहुरिति। प्रप श्वसत्यत्वपक्षेपि वृषमानयेत्युदाहग्णानुगेवेन भ्रमप्रमामाधागणमेव शब्दप्रत्य्क्ष शाब्दवोधोपजीव्यमिति वक्तव्यम। अम्माकं तु निषेधश्रुनिपामाण्यात् सवत्र भ्रम- रूपमेव प्रत्यक्ष शब्दबोधे व्यवहारान्तरेषु च कारणमिति विशष इति नोपजीव्य

उपजीव्यविरोषं प्रकारन्तरेण परिहरते -- अन्ये त्वाहुगिति। प्रथमं पूर्व- मते अम्वरमं दर्शयति-शाब्दपमिनाविति। अनपेक्षायामपीति। अत्रापि- शव्देन वम्तुतोऽपेक्षास्तीति सचितम्। तथा हि-पूर्वमते प्रत्यक्षज्ञानमात्रमुपजीव्यं. विषयो वर्णपदादिलक्षणो नोपजीव्य इत्युक्तं, तदयुक्तम्। निरविषयप्रत्यक्षज्ञाना- योगात्। अतो वर्णपदादिस्वरूपमपि स्वीकर्तव्यमेव। तथा च उपजीव्यविरो धे पूर्वसमाधानं न साध्विति भावः । अस्तीति। तथा व योग्यताया उपजीन्य- त्वमवर्जनीयमिति तद्विरोधः पुर्वमते आवश्यक इति भानः। न चैतायता पूर्व- वाद्यभिमतस्य कृत्स्नप्रपश्चस्थ स्वरूपंन सिध्यतीति वाच्यम।शब्दप्रमितिलक्षण कार्याुरोधेन ब्रह्मातिरिक्तयोग्यतास्वरूपसिद्धौ तद्वदेव जलाहरणादिकार्यानुरंधिन घटादिम्वरूपमपि मिःगत्यतेत्याशयात्। ननु.यदि नैनन्यव्यनिरिकं कृत््नं जगदु-

२६४ अद्वैतमख्री ।

नानास्ती तिश्रुत्या निषेधेऽपि यावद्रह्मज्ञानमनुवर्तमानस्या-

न्यथा प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकप्रमाणानां निर्विषयत्वप्रूस- ङ्गात्। न च स्वरूपेण निषेधेऽपि कथ पूपश्चस्वरूपस्यात्म- लाभः। निषेधस्य प्रतियोग्यप्रतिक्षेपरूपत्वे व्याघातादिति वाच्यम्। शुक्ताविदं रजतं. नेदं रजतमिति पूतीतिद्वयानु- रोधेनाधिष्ठानगताध्यस्ताभावस्य वाधपर्यन्तानुवृत्तिकासद्ि-

ज्वस्य स्वरूपेण निषेधे शशशृङ्गवदसत्त्वमेव स्यादिति निर- स्तम् । ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यस्वरूपाङ्गीकारेण वैषम्यात्। न चा- सावध्यस्तस्याधिष्ठाने स्वरूपेण निषेधः। अन्यत्र तस्य स्वरूपेण

पयते, नहिं तद्राहिप्रत्यक्षादम्मविषयम्योपजीव्यत्वात्तद्विगेध इत्यन आह --

म्माकं मते उपजीव्यविगेध इति भावः। अमद्विलक्षणम्वरूपान ङ्गीकार बाकं पुव मतानुवर्निनं प्रत्याह-अन्यर्थेति। प्रपञ्चमत्यत्ववादी शङ्कने-न चेनि। ननु. व्रह्मणि प्रपश्चस्तन्निषेधश्र युगपदाम्तां, को दोष इत्याशङ्क्याह -निषेधस्योनि। मृतलादौ घटाद्यभावम्य प्रतियोगिम्थितिविगधित्वदर्शनादिनि मावः। व्याघाताढिति।

प्रतियोगिविरोधित्वेऽप्यविष्ठाने कश्चित्कालं प्रतियोगिम्थिनिसहिप्णुत्वम्वमावः क लप्यते। न च तथाकल्पकानावः। द्वैनग्राहिप्रत्यक्षादेनिषधश्रुनंश्र मानन्वान। यथा परमंत वटादयत्यन्ताभावम्य स्वाधिकरणमात्रे प्रतियोगिप्रनिक्षपकत्वेऽषि संयोगाद्यत्य न्ताभावम्य कुचित्सवाधिकरणे प्रतियोग्यप्रतिक्षपकता प्रतीतिबलात् म्वीक्रियने. तह दिति समाधानामिप्रायं मर्नाम निधाय स्वमनमिद्डं द्ष्टान्न मोपपत्तिकमाह - शुक्ताविति। एतच्छन्दार्थमाह-व्रह्मज्ञानंति। वेषम्यादिति। शशशृङ्गादि- वैषम्यादित्यर्थः । अन्यत्रति। अधिष्ठानादन्यत्र देश काले वत्यर्थः। नन, प्रकाग- न्नगेणासन्वनिर्वननमस्तु। नथा च प्रपत्ने नदभावान्न तम्यामत्त्वप्रसक्तिरिति नेत्या-

मिद्धन्तलेशमङ्गहे मव्याध्याने द्वितीय परिच्छेदः ।

निषेधः स्वतस्सिद्ध इति तस्य सर्वदेशकालसम्बन्धिनिषेधप्र- तियोगित्वापत्या असत्वं दुर्वारम। सर्वदेशकांलसम्बन्धिनिषे- धपूतियोगित्वमसत्त्वमित्येवामत्त्वनिर्वचनाद्विघान्तरेण तन्नि- र्वचनायोगादिति वाच्यम। अमतः सर्वदेशकालसग्बन्धिनिषे धप्रूतियोगित्वसुपगच्छता तस्य नथात्वे प्रत्यक्षस्य सर्वदेशका- लयोः प्रत्यक्षीकरणायोगेन आगमस्य नादशागमानुपल- म्भेन च प्रमाणयितुमशक्यनयानुमानमेव प्रमाणयितव्यमि- ति तदनुमाने यत्मद्यावत्तं लिङ्गं वाच्यं, तस्यैव प्रथमप्र-

अपरे तु नेह नानास्ती ति श्रुतेः मत्यत्वेन प्रपञ्चनिषेध एव तात्पर्य, न स्वरूदेण। स्वरूपेण निषेधम्य स्वरूपाप्रतिक्षेपकत्वे तस्य तन्निपेधत्व.योगात्। तत्प्रतिक्षेपकत्वे प्रत्यक्षविरोधात्। ह-विधान्नरणति। प्रसिडामन:्शशश्रङ्गांदेरुक्तलक्षणे सिद्धे सनि प्रपश्चेऽपि

ङ्वितु शक्यम। नद्वासिष्म। मानाभावात्। कर्थं मानाभाव इति चन्, १त्र वक्तव्यं-किममत उक्तलक्षणयोगे प्रत्यक्ष प्रमाणं, कि वा आगमः, अयव अनुमान- मिनि विकल्पं मनसि निवायाद्यद्वितीययोनिराकरणपर्वक तृतीयं परिशेषयति- असन इत्यादिना। प्रत्यक्षम्यागमस्य च प्रमाणयितुमशक्यतयेति सम्बन्धः । नादशति। शशशृङ्गादिकं सवदेशकालसम्बन्धिनिषेध प्रतियोगीत्येवमाकार कागमा - नुपलम्भेन चत्यर्थः । अम्नृ तहिं परिशिष्टमनुमानमेव तत्र मानमिनि, नेत्याह - तदनुमान इति। यदिति । निम्सरूपत्वमित्यरथः । वाच्यमितति। त्वयेति शेपः । विनिगमनाविरहं परिहरनि-प्रथमप्रतीतस्येति। उपपत्तेरिति। तथा च प्रपञ्च- म्य ज्ञाननिव्रत्यस्वरूपाङ्गीकारान्निस्स्व रूपत्वलक्षणासत्वं नास्तीति तम्य शशशृङ्गा- दिवैषम्योक्तियुक्तति भावः ।। उपजीव्यविराधं प्रकारान्तरेण परिहरति-अपरे स्विति। अ- यांगादिति। तथा चाभावाधिकरणमात्रे प्रतियोगि्थित्ययोगात् प्रपश्चा- धिकरणे ब्रह्माण तदभावो न निपेधश्निगम्य इनि भावः। ननु सत्यन्वन २४

२६६ अद्वैतमञ्जरी ।

न च सत्यत्वस्यापि सन् घट इत्यादिपत्यक्षसिद्धत्वात् न तेनापि रूपेण निषेधो युक्त इति वाच्यम। प्रत्यक्षस्य श्रुत्य- विरोधाय सत्यत्वाभासरूपव यावहारिकसत्यत्वविषयत्वोपपतेः। न चैवंसति पारमार्थिकसत्यत्वस्य ब्रह्मगतस्य प्रपञ्चे प्रसक्त्य- भावात् तेन रूपेण प्रपञ्चनिषेधानुपपत्तिः। यथा शुक्तौ रज- ताभासप्रतीतिरव सत्यरजतप्रसक्तिरिति तन्निषेधः । अत एव नेदं रजतं किं तु तत्, नेयं मदीया गौः, किं तु सैव, नात्र वर्तमानश्रैत्रः, किं त्वपवरक इति निषिध्यमानस्यान्यत्र सत्व- मवगम्यते। एवं सत्यत्वाभासप्रतीतिरेव्र सत्यत्वपसक्तिरिति वरह्मणि प्रपश्चनिषेध इति मतेऽपि कि सत्यत्वविशिष्टप्रपञ्चाभावो ब्रह्मणि विवक्षितः, किं वा सत्यत्वधमवच्छिन्नप्रतियोगिताकः प्रपश्वमात्रपतियोगिका निषेधो ब्रह्मणि विवक्षितः। नोभयथापि सम्भवति। प्रतियोग्यधिकरणे तदभावानङ्गीकारात्। प्रपश्चे

च्चेति चेत्, उच्पते-प्रपश्चे धर्मिंणि सत्यत्वनिषेधे श्रुतेम्तात्पयमित्येतन्मताभिप्रायः, न तु यथाश्रुतार्थे तात्पर्यमम्य मतम्य। अत एव वक्ष्यनि -'सत्यत्वाभामप्रतीतिरेव मत्यत्वप्रमक्तिरिति तन्निषचोपपत्ते'रिति। अत्र हि वाक्ये प्रपश्च एव सत्यत्व- निषेध: स्पष्टं प्रतीयते। अतो नाम्मिन्मने प्रतियोगितदभावयोरेकाविकरणत्वशङ्का- वकाशः। नन्, ब्रह्मणि प्रपश्चस्वरूपं यथा प्रत्यक्षादिसिद्धमस्ति, तथा प्रपश्च सत्य- त्वमपि प्रत्यक्षादिसिद्धमस्त्यव्रेति नन्निषधेऽपि श्रुतेस्तात्पर्य कल्पयितुं न शक्यमिति शङ्गन-न चेति। प्रत्यक्षादिग्राह्यं प्रपश्चसत्यत्वं ब्रह्ममत्यत्ववत् परमार्थ न भव- ति। तथासति उपकमाद्यवगतस्वार्थतात्पर्यवतीनां भूयसीनां निषेश्ुतीनां निरविष- यत्वप्रसङ्गात्। किं तु व्यावहारिकिसत्यत्वादिरूपं तत् कल्प्यंत। ततो न सत्यत्व- निषधानुपपत्तिरिति परिहरति -- प्रत्यक्षस्येति। न चवसतीति। प्रपञ्चसत्यत्वम्य व्यावहारिकत्व्ाङ्गीकार इत्यर्थः । दृष्टान्तपूर्वकं ममक्तिमाह-यथा शुक्ताविति । नेदं रजनमिति निषधप्रत्यक्षम्य मन्यरजतनिषेधविषयकत्वं वक्तव्यम्। प्रातिभाि- करजमाधिकरणे शुक्तिशकले कल्पितर जताभावस्यास्मिन्मतेSनङ्गीकरेण बाघप्रत्य- कषम्य नद्विषयत्वायोगादिनि मावः। शुक्त्यादौ निपिध्यमानम्य देशान्नरम्थत्वे नि यामकमाह-अन पवेति।

मिद्धान्तलेशसङहे मव्याग्पाने हिनी यपरिचछेदः । २६७

तन्निषेधोपपतेः। अतो वर्णपदयोग्यतादिस्वरूपोपमर्दशङ्गा- भावात्रोपजीव्यविरोध इत्याहुः ॥

अन्ये तु ब्रह्मणि पारमार्थिकसत्यत्वं, प्रपञ्चे व्यावहा- रिकसत्यत्वं, सत्यत्वाभासरूपं शुक्तिरजतादौ प्रातिभासिक- सत्यत्वं ततोऽपि निकृष्टमिति सत्तात्रैविध्यं नोपेयते। अधि- शनब्रह्मगतपारमार्थिकमत्तानुवेधादेव घटादौ शुक्तिरजतादौ च सत्त्वाभिमानोपपत्त्या सत्यत्वाभासकल्पनस्य निष्प्रमाण- कत्वात्। एवं च प्रपञ्चे सत्यत्वप्रतीत्यभावात तत्तादात्म्या- पन्ने ब्रह्मणि तत्प्रतीतेरेवाविवेकेन प्रपञ्ने तत्प्रसक्तित्वोपपत्तेश्र मत्यत्वेन प्रपञ्चनिषेधे नोपजीव्यविरोधः न वा अप्रमक्त्ति-

प्रपश्चे पारमार्थिकसत्यत्वस्य प्रसकत्यभावान्निषेधानुपपत्तिरिति शङ्कायां सत्तर- त्रैविध्यमतमालम्व्य परिहारो दर्शितः। इदानी सवत्र सत्तैक्यपक्षे प्रसकत्यभावशक्कां परिहरति-अन्ये त्विति। प्रथमं सत्तात्रैविध्यपक्षं दृपयनि-ब्रह्मणीत्यादि- ना। ब्रह्मगतेति। पारमारथिकसतायाः ब्रह्मस्वरूपत्वरेषि भेदकल्पनया तट्टतत्वो- क्तिः। अनुवेधादेवेति। प्रतीतेरेवेत्यर्थः । एवं चेति। 'सन् घट' इत्यादिप्रतीतेर्ष- टादितादात्म्यापन्ने सन्निति प्रतीयमाने सद्वम्त्वंशरूपे ब्रह्मण्येव स ताविषयकत्वं, मृद्धट इति प्रतीतेरिव मृदंशे मृत्वविषयकत्वं, वम्मणि सत्ताप्रतीतिवशादेव घटादौ सत्त्व- व्यवहार इति स्थिते सतीत्यर्थः ! यत्तु, भेदवादिभिरुच्यते-प्रपश्चे श्रृत्या सत्य- त्वनिषेधो न सम्भवति। प्रपश्ने सत्यत्वगोचरप्रत्यक्षप्रतीतिविरोघादिति, तन्न। हेत्व- सिद्ेरित्याह-प्रपञ्च इति। यच्चोकं तर्हपसक्तप्रतिषेध इति, तत्राह-तत्तादा त्म्येति। तत्पदं घटादिपरम्। प्रपश्चब्ह्मणोर्भेदा्रहेण ब्रह्मणि या सत्तापतीतिः, सेव प्रपश्चे सत्त्वप्रसक्तिर्भवति, तन्मूलश्ष तत्र सत्त्वव्यवहार इत्यर्थः । नोपजीव्य- विरोध इति। श्रौतमिथ्यात्वबोधं प्रत्युपनीव्यस्य वर्णपदादिप्रत्यक्षस्य सालम्बन- त्वाभ्युपगमात्तदबाघाच्चेति भावः। ननु, यदि घटादिप्पश्चे ब्रह्मसत्तयैव सत्त्वव्य- व हारसिद्धौ एशकसत्त्वं न कल्प्यते। तत्कल्पने मानाभावाछ्ानवीच्च, नर्हतिमसक

अह्ैतमख्खरी ।

षेधनम्। न च ब्रह्मगतपारमार्थिकसत्तातिरेकेण प्रपथे सत्त्वाभासानुपगमे व्यवहितमत्यरजतातिरेकेण शुक्तो रज- ताभासोत्पत्तिः क्िमर्थमुपेयत इति वाच्यम्। व्यवहितस्या- मन्निकृष्टस्यापरोक्ष्यामम्भवात् तन्निर्वाहाय तदुपगमात्। नन्वेवं पूतिविम्बभ्रमस्थलेऽपि ग्रीवास्थमुखातिरेकेण दर्पणे मु- खाभामोत्पनि: उपेया स्यान। स्वकीये ग्रीवास्थमुखे नामाद्यव- च्छिन्नप्रदेशापरोक्ष्यसम्भवेपि नयनगोलकललाटादिप्रदेशा- परोक्ष्यायोगात् प्रतिविम्बभ्रमे नयनगोलकादिप्रदेशापरोक्ष्य- दर्शनाच। न च विम्वातिरिक्तप्रतिविम्वाभ्युपगमे इष्टापतिः। ब्रह्मप्रतिविम्बजीवस्यापि ततो भेदेन मिथ्यात्वापनः ।। अत्र विवरणानुमाग्णिः प्राहुः- ग्रीवास्थ एव मुखे

इति शङकते-न चेनि। किमधमिनि। पकलने मेंभात : तथानानियना- यरजतावमिद्धिगिि शाङ्कभिपाय्ः। गौग्नं प्रामाणिकन्वान न अोषायित्यादगोग परिहरति-व्यवहिनम्येति। अमत्निकषम्यि। अमित्यकनतन्यवाक म्पशन्य म्यनि यावन ।

नन्वंवमिति: आपरो:याय रजनामसन्वत्युपम उत्वर्ये । प्रतपिनित्वम्य वि न्वानित्रत्वेडपि प्रनिविग्वापशोश्यं सम्भनीति न सा स्वीकार्यन्यन अह-स्व कीय इनि। हुख इति।प्रनिविग्व च्ेनपत इति दोषः। नासाठीति। नदशे मननिकर्ष सम्भवादित्यर्थः। यति विम्त्रप्निवविम्वयोे ्रतिवनिग्वापगर्य स्वमुनिबिम्बम् न मम्वति नि नतिबिम्धो चिम्बान मिन्ो मिश्यामत एवास्तु। का हानिवदनता- दिन इनि शङ्कने-न चेति। तनम्य हाननि पुववादी दर्शयति-व्रद्मपातच ्वेति। जीवो ब्रह्मणम्मकाशात् सरपती निद्येन। वमननिविम्बन्वानु।सामा न्यव्याप्ती मुग्यप्रनिविम्बवन।ननश् जीवों मिद्या। वसमिन्नत्ान्। वटादिवदि त्यर्थ ॥ वि्दननिबिम्वयोोंके भवानावातोक्कदोष इति परिहरति-अत्र विव- शणनि। ननु. दर्षण मुग्म्याप्यध्यामो न कल्पनीयः। गौर्वादित्ययुक्तम्।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यास्याने द्विनीय परिच्छेदः । २६९ दर्पणोपाधिसन्निधानदाषात् दर्पणस्थत्वप्रत्यङ्मुखत्वबिम्बमे- दानामध्याससम्भवेन न दर्पणे मुखस्याध्यासः कल्पनीयः। गौरवात् दर्पणे मुखं नास्तीति संसर्गमात्रवाधात् मिथ्या- वस्त्वन्तरत्वे 'नेदं मुखभि' ति स्वरूपवाधापत्तेः 'दर्पणे मम मुखं भाती ति स्वमुखाभेदप्रत्यभिज्ञानाब। न च ग्री वास्थमुखस्याविष्ठानस्यापरोक्ष्यासम्भवः। उपाधिप्रतिहत-

प्रतिबिम्बमुखे 'दर्पणे मुखमि' ति दर्पणस्थत्वानुभवान्। ग्रीवास्थमुर्स्य दर्ष- णम्थत्वायोगात् तथा प्रतिबिम्चमुखस्य ग्रीवास्थमुख प्रत्याभिमुग्यानुभवान्मुव- प्रतिमुखयोरभेदपक्षे तम्यैव तदािमुख्यायोगात्तयो मेंदस्पैव स्फटमनुभवाच्च। तस्मा- दनुभवत्रयानुरोवेनोपाधावनिर्वचनीयप्रतिविम्बाध्यास उपेय: । गौरवं च प्रामाणिक- त्वान्न दोपावहमित्याशङ्कय तदनुभवत्रगस्यान्यथासिद्दिमाह-ग्रीवास्थ एवेति। धर्मिकल्पनापेक्षया बहुधर्मकल्पनमपि लव्व्व भावः। ननु, प्रतिविम्बम्य बा- घदर्शनान्मिश्यात्वमित्याशङ्कय हेत्वसिद्धिमाह-दर्पण इनि : मात्रपदं प्रति- बिम्बस्वरू पचाघा भावार्थकम्। बाघादित्यनन्तरं दर्पणम्थत्वरूपसंभर्गम्य मिथ्या त्वं प्रतिविम्बस्य सत्त्वश्चति शेषः । विपक्षे दोषमाह-मिध्यावम्त्वन्तरत्व इति। नन्वेवं भतले घटो नास्तीत्यत्रापि घटसंसर्गाभाव एव प्रतीयेतेति चेतु, न । इष्टापत्तेः। ननु, तहिं भूतले वट्भावो न सिध्येदित चेन, न । 'घटाभाववत् भूनलमि' ति प्- तीत्या तत्सम्भवादिति भावः । बिम्बप्रतिबिम्बयोमदमात्रकल्पनायां स्वरूपभेदप्रत्य- भिज्ञानमप्यनुकृलयति-तर्पणे ममेति। लाघवसमुच्चयार्थश्रकारः । यद्वा प्रति- बिम्बस्य सत्यत्वे विम्बाभिन्नत्वं हेतुमभिप्रेत्य तत्र मानमाह-दर्पणे ममेति । चकारो बाघाभावसमुच्चयार्थः। तथा च प्रतिबिम्बस्य न मिश्यात्वम्। बाघाभा- वात् विम्बानिन्नत्वाच्चेत्यर्थः । एवं लोके प्रतिबिग्बक्य विम्बाभिन्नत्वसत्यत्वयोः प्रसाधनेन ब्रह्मप्रतिबिम्बजीवस्य ब्रह्मभिन्नत्वमिथ्यात्वप्रसङ्गो निरस्तः। यत्तु त- योरभेदपक्षे शीवास्थमुखस्य नयनगोलकादिप्रदेशेषु सवचक्षस्सन्निकर्षाभावेन प्रति- विम्त्रस्य साकल्येन प्रत्यक्षत्वं न सम्भवतीत्युक्त, तदनूद्य ननिराकरोति-न चेत्यादिना। अधिष्ठानस्पेति । प्रतिबिम्बत्वप्रत्यङमुखत्वदर्पणस्थत्वप्रतिबिम्बभे- दानां कल्पनाविष्ठानस्थेत्यर्थः । असम्भवो न चेतत्र हेतुमाह-उपाधिप्रतिह- नति। नयनर्मयश्रसुगलकात् बहिनिर्गत्य दर्पणाद्युपाषि प्राप्य तेन प्रतिहताः

अद्वैनबञ्जनी।

नयनरश्मीनां परावृत्य बिम्बग्राहित्वनियमाभ्युपगमात् *। त- न्नियमानभ्युपगमे परमाणोः कुड्यादिव्यवहितस्थूलस्यापि चाक्षुषपूतिबिम्बभ्रमप्रमङ्गात्। न चाव्यवहितस्थूलोद्भत- पुनः परावृत्य ग्रीवास्थमुखतदवयवेस्संसृज्यन्ते। ततश्राभिमुखपुरुषान्तरमुखसाक्षा- त्कारवत् साकल्येन स्वग्रीवास्थमुखसाक्षात्कारस्सम्भवति। न च परावृत्तनयन- रश्मीनां गोलकद्वारान्तःप्रवेशस्यैवान्यत्र कलप्तत्वात्र तथाकल्पनं गौरवग्रस्तमि ति वाच्यम्। प्रतिविम्ब्ोत्पत्तिवादिनापि चक्षुम्सनन्निकृष्टस्यैव बिम्बतायाः वक्त- व्यत्वेन उक्तनियमम्य नेनापि स्वीकार्यन्वात्। अतस्सम्प्रतिपन्नत्वात् गौरवं न दोषायेति भावः । ननु, प्रतिबिम्त्रा व्यामवादिना सन्निकृष्टस्यैव बिम्बत्वं नाङ्गी- क्रियते। अतो ग्रीवास्थमग्वस्य विम्बन्वनिर्वाहाय स्वचक्षुम्सन्निकर्षापेक्षाभावान्नायं नियमस्तेनादर्तव्य, इत्यत आह -- तव्नियमानभ्युपगम इति। बिम्बसन्निकर्षस्य चाक्षुषप्रतिबिम्बाध्यासाहेतुत्वे व्यतरहितस्यापि चाक्षुषप्रतिबिम्बमसङ्गः । किमनेन विशेषणेन यस्य कस्यापि प्रतिबिम्त्नायत्त्या परमाणोवायोश्च तत्प्रसङ्गादेत्यर्थः । प्रतिबिम्बाध्यासे बिम्बमन्निकर्षम्य हतुत्वं विनैवोक्तातिप्रसङ्गं परिहरति प्रतिबि म्वाध्यासवादी-न चाव्यवहितेति। तथा च कुड्यादिव्यवहितमुखादेः परमाणो- र्वायोश्च न चाक्षुषप्रतिविम्नापत्तिरिति भावः। द्रव्यचाक्षुषं प्रति द्रव्यगनमहत्वोद्भतरू- पयोः कारणत्वं क्लृप्तम्। तथा कुड्यादेस्मन्निकर्षविवटनद्वारा बाह्यवस्तृगोचरप्रत्यक्षप्र- निबन्धकत्वं कलृप्तम्। तथा च विम्तपतिबिम्बयोग्भेदपक्षे बिम्बचाक्षुपम्यव प्रतिबिम्ब चाक्षुषत्वात् चिम,भृतमुखादिगतयो: स्थूलत्वोट्रपतरूपयोः क्लप्तनाक्षुषप्रत्यक्षादन्य- त्र कारणत्वं न कल्पनीयमिति लाघवम्। शुक्तिग् जनादिवत् साक्षिमास्यप्रतिबिम्बाध्या- सोत्पत्तिपक्षे तु बिम्बसन्निकर्षस्य प्रतिबिम्बाध्यामहेतुत्वानुपगमेन वायुपरमाण्वो श्राक्षु- षप्रतिबिम्बवारणाय विम्बभुतद्रव्यगतयोर्महत्त्वोट्भृतरूपयोः स्वाश्रयगोचरचाक्षप इव स्वाश्रयद्रव्यरूपचिम्बहेतुक प्रतिबिम्वाध्यासोत्पत्तावपि हेतुत्वं कल्पनीयमिति गौरव- म्। तथा बिम्बप्रतिबिम्बाभेदपक्षे नयनरशमीना परावृत्य बिम्बसम्बन्धाम्युपगमेन प्रतिबिम्न्नभ्रमस्थलेऽपि बिम्बमन्निकर्षकम्य हेतृत्वसत्त्वात् घटादिचाक्षुष इव प्रतिबि- म्वचाक्षुषेऽपि कुड्यादेम्सन्निकर्षविघटनद्वारैव प्रतिबन्धकत्वं, न त्वन्यलाक्लप्तं सा- क्षात्प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यमिति लाघत्रम्। प्रतिबिम्बाध्यासपक्षे तु बिम्बसन्निकर्षस्य हेतुत्वानम्युपगमेन कुड्यादेस्सन्निकर्षविघटकत्वस्य क्ल्टमस्य प्रतिबिम्बभ्रमस्थले वक्तु-

वर्तते, तदूदिन्यर्थः । * लताद्वित् इन्युत्तरदेशपाठः। लता यथा उपरि्विान्कन्ती प्रतिघाते सति अधः परा,

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २७१

रूपवत एव चाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमः, नान्यस्येति नियम इति वाच्यम्। विम्बस्थौल्योन्हतरूपयो: क्लपेन चाक्षुषज्ञानजननेन उपयोगसम्भवे विधान्तरेणोपयोगकल्पनानुपपत्तेः । कुड्या- दिव्यवधानस्य प्रतिहतनयनरश्मिसम्बन्धविघटनं विनैवेह प्र० तिबन्धकत्वे तथैव घटप्रत्यक्षादिस्थलेऽरपि तस्य प्रतिबन्धकत्व- सम्भवेन चक्षु:सन्निकर्षमात्रस्य कारणत्वविलोपपसङ्गाच्च द- र्पणे मिथ्यामुखाध्यासवादिनापि कारणत्रयान्तर्गतसंस्कार- सिद्धयर्थ नयनरश्मीनां कदाचित् परावृत्य स्वमुखग्राहकत्व- कल्पनयैव पूर्वानुभवस्य समर्थनीयत्वाच्च। न च नासादि- प्रदेशावच्छिन्नपूर्वानुभवादेव संस्कारोपपत्तिः। तावता नय- नगोलकाददिप्रतिबिम्बाध्यासानुपपत्ते: तटाकसलिले तटविट- पिसमारूढादृष्टचरपुरुषपूतिबिम्बाध्यासस्थले कथमपि पूर्वानु- भवस्य दुर्वचत्वाच्च। एवं चोपाधिप्रतिहतनयनरश्मीनां बिम्बं मशक्यतया प्रतिबिम्बाध्यासं प्रति साक्षादेव प्रतिबन्धकत्वं व्यवहितस्य प्रतिबिम्ब वारणाय कल्पनीयमिति गौरवमित्याशयेन दूषयति-बिम्बस्थौल्येति। विधान्त-

इहेति। प्रतिबिम्बभ्रमस्थल इत्यर्थः । न केवलमकलृम्तकल्पनागौरवं दोष:, दोषा- न्तरमपि प्रसज्यत इत्याह-तथैवेति । सन्निकर्षविघटनं विनैवेत्यर्थः । तथा चो- क्तगौरवादिदोषपरिहाराय परावृत्येति नियम उपेयो विम्वसन्निकर्षायेति भावः ।चा- क्षुपप्रतिबिम्बभ्रमस्थले विम्बसन्निकर्षस्य त्वयापि वाच्यत्वात् परावृत्येति नियमो ना प्रयोजक इत्याह-दर्पणेमथ्येति। कारणत्रयेति। दोषसम्पयोगसंस्कार रूप कारणत्रयेत्यर्थः । स्वमुखस्थ स्वचक्षस्सन्निकर्षानुपगमे दर्पणादावारोप्यप्रतिमुखस- जातीयस्वमुखसाक्षात्कारस्य कद्ाप्यसम्भवेनाध्यासकारणभूतस्यारोप्यसजातीयगोच रपूर्वानुभवजन्यसंस्कारस्यालाभात् प्रतिबिम्बरूपाध्यासस्योत्पत्तिर्न स्यात्। अतः स्व- मुखस्य स्वचक्षम्सन्निकर्षलाभाय उक्तनियम आदर्तव्य इति भाव: 1 तावतेति। ना-

अदष्टचरति। कदाप्यदष्टेत्र्थः । एवं चेति। उक्तपकारेणत्यर्थः । उक्तनियम-

२-२ अद्वैँतमञ्जरी।

प्राप्य तद्ग्राहकत्वेऽवश्यं वक्तव्ये फलबलादर्पणाद्यभिहताना- मेव बिम्बं प्राप्य तद्ग्राहकत्वं, न शिलादिपूतिहतानाम।अ- नतिस्वच्छताम्रादिप्रतिहतानां मलिनोपाधिसम्बन्धदोषात् मु- खादिसंस्थानविशेषाग्राहकत्वं साक्षात्सूर्यं प्रेप्सूनामिव उपाधिं प्राप्य निवृत्तानां न तथा सौरतेजसा प्रतिहतिरिति न पूति विम्बसूर्यावलोकने साक्षात्तदवलोकन इवाशक्यत्वम। जला- छुपाधिसन्निकर्षे केषां चिदुपाधिप्रतिहतानां बिम्बपासावपि केषां चित्तदन्तर्गमने नान्तरसिकतादिग्रहण मित्यादिकल्पनान्न कश्रिद्दोप इति।। अद्वैतविद्याकृतस्त प्रूतिविम्बस्य मिथ्यात्वमभ्युपग- च्छतां त्रिविधजीववादिनां विद्यारण्यगुरुप्रभृतीनामभिप्राय- स्यातिप्रमङ्ग परिहरान-फलबलादिि। दर्पणादी प्रतिबिम्बभ्रमदशनलक्षणफ लानुगेधादित्यर्थः । एवकारव्यवच्छेद्यमाह-न शिलादीतति। शिवादौ प्रतिबिम्बा- दर्शनादिति भावः । नन्वम्दच्छताम्रादे. प्निविम्बग्राहित्वन शिलादिवेलक्षण्यसत्वा- त्तत्प्रतिहतानां दर्पणादिप्रतिहतानामिव नयनरशमीनां साकल्येन मुग्वादिग्राहकत्वं स्यान् अन आह-मलिनोपाधीनि। संध्थानविशेषो नयनगोलकादिः। फलचलानु सारिपदार्थम्त्रमानकल्पनेन दोपान्तरा्यपि निरम्तानीत्याह-साक्षादित्यादिना। साक्षात्तदिनि। साक्षात्मूपीवल्ोकन इत्यर्थ: । ननु, प्रतिबिम्बोपाविभू तजर्लन् प्रति - हतानां नयनरश्मीनां बिम्वदेशप्राप्त्युपगमे जलान्तर्गतसिकताददिप्रत्यक्षं न स्थात । स त्निकर्षाभावादिति दृपणमपि निरम्तमित्याह-जलाद्युपाधीति। ननूपाधिप्रतिहता- नां विम्वदेश प्राप्त्युपगमे ष्ृष्ठमागव्य वरहितपदार्थस्यापि प्रतिबिम्बप्रसङ्ग इति चेतु,ना- यं दोषः । फचवलेन शरीरावयवानां सन्निकर्षविघटकत्वकल्पनादित्यभिपेत्याह- इत्यादिकल्पनादिति । नयनरशमीनां परावृत्य बिम्बग्राहित्व सुरश्वराचार्यरुकं- 'दर्पणाभिहता दृष्टिः परावृत्य स्वमाननम्। व्याप्नुवन्त्याभिमुरुयेन व्यत्यम्तं दर्श थेन्मुग्वम् ॥' इति ॥ बिम्नप्रतिबिम्बयोमेपक्षनिराकरणपुर्वक तदमदपक्षा निरूपितः। इदानीं तथो रमदनिराकग्णपूर्वक भेदपक्ष निरुपयति-अद्वनविद्याकृतस््विति। त्रितिधेति।

सिद्धान्तलेशसंग्र हे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद्ः । २७१

मेवमाहु :- चैत्रमुखात् भेदेन तत्सदृशलेन च पार्शखथैः स्पषट निरीक्ष्यमाणं दर्पणे तत्प्रतिबिम्वं ततो भिन्नं स्वरूपतो मिथ्यैव स्वकरगतादिव रजतात् शुक्तिरजतम् । न च 'दर्पणे मम मुखं भाती'ति बिम्बाभेदज्ञानविरोधः। स्पष्टभेद- द्वित्वप्रत्यङ्मुखत्वादिज्ञानविरोधेनाभेदज्ञानासम्भवात् दर्पणे मम मुखमिति व्यपदेशस्य स्वच्छायामुखे स्वमुखव्यपदेश- वत् गौणलाच्च। न चाभेदज्ञानविरोधात् भेदव्यपदेश एव गौणः किं न स्यादिति शङ्ग्यम्। बालानां प्रतिबिम्बे पुरु- पान्तरभ्रमस्य हानोपादित्साद्यर्थक्रियापर्यन्तस्यापलपितुमश-

पारमार्थिकव्यावहारिक प्रातिभासिकमेदेन जीवस्त्रिविध इति पक्षः प्रथमपरिच्छेदे निरूपित इति बोध्यम्। एवमिति। वक्ष्यमाणप्रकारेणेत्यर्थः । चैत्रेति। वैत्रो यदा दर्पणे सवमुखं पश्यति, तदा पार्श्वस्थेश्चैत्रग्रीवायां बिम्बभृतं मुखं दर्पणे चैत्रमु- खप्रतििम्बं च परस्परं भिन्नत्वेन परस्परं सदशलवेन चासन्दिग्धाविपर्यस्तमनुभूयत इत्यर्थः । स्व्रेति। सवहस्तगतात् सत्यरजतात् भिन्नत्वेन तत्सदृशत्वेन चानुभूयमानं शुक्तिरजतं यथा तद्भिन्नं मिथ्या च, तद्वदित्यर्थः । अभेदज्ञानमसिद्धमित्याह- स्पष्टेति। उदाततरजनयोरभेद्ज्ञानादर्शनादिति मावः । आदिपदं प्राङ्मुखत्व-

दव्यपदेशस्य का गतिः। ज्ञानपूर्वकत्वाद्यपदेशस्येत्याशङ्कय नायमभेदव्यपदेश इत्याह-दर्पणे ममेति : स्फुटमेदज्ञाने सत्यमेद्व्यपदेशायोगाढिति भावः । ननु, दर्पणे मम मुख्ं भाति, मम मुखं मलिन भाति, मम मुखं दीर्घ भाति, मुखं ग्रीवा- स्थमेव, न दर्पणादावित्यमेदानुभवानामपि स्फुटानां भूयसां सत्त्वादभेदव्यपदेशो मुखयः। अभेदानुभवविरोधेन मेदानुभवस्यैवासम्भवात् भेदव्यपदेशमात्रमवशिष्यते। तच्च विम्बप्रतिबिम्बयोर्वस्तुगत्या भेदाभावेऽपि कल्पितमेदसत्त्वादुपपद्यत इति वैपरी- त्यमाशङ्कय निषेधति-न चेत्यादिना। प्रतिबिम्बगोचरप्रवृत्त्यादिदर्शनं तस्य बिम्बात् भेदं विना न सिध्यतीति विनिगमकमाह-वालानामिति। बाला: खलु जलाशयादौ भयङ्करं प्रतिबिम्बं ढष्ट्रा नं विहाय पलायन्ते. मौम्यं प्रीतिकरं प्रति- बिम्बं दृष्टा तमुपादातुमिच्छन्ति, प्रतिबिम्बदेशं गच्छन्ति चेति सर्वानुभवसिद्धम्। तदुक्तं कर्णामृताचार्य :- 'रत्नस्थले जानुचरः कुमारः सङ्कान्तमात्मीयमुखारविन्दम्।

२७४ अड्ैममजरी।

स्वत्वात्। न च प्रेक्षावतामपि स्मुलविरेभपरिज्ञानाय द-

बाच्यम्। भेदेऽपि परतिविम्बस्य बिम्नममानाकारत्वनियम-

आद्ातुकामस्तदलाभवदाद्विलोक्य घात्रीवदनं रुरोद।।' इनि। कुमारः श्रीकृष्णरुप- ईशजुः अतिनिर्मलरत्नमयवेदिकायां जानुम्यां मश्रन् तत्र मक्ान्नं प्रतिबिम्धित विवि वैः कुण्डलादिभूषणैर्भषित निम्मीमसैन्दर्थोपिनं गोपीजनमनोहरं बह्मादिमिरपि सदा

चिरकालं हस्तव्यापारं कृत्वापि यदा तन्न लग्घनान नदा तइलामम्वदेन चातर्या मुखं दृष्टा त्वया इद गृहीत्वा महां देयमित्यभिमन्धिमान्मुक्तकण्या रोनं कृतवानि त्यर्थः। अभदज्ञानस्याप्यर्थक्रियापर्यन्तत्वं ममानमित्याशङ्कय निषेधनि-न चेत्या दिना। यदि जिम्बप्रतिबनिम्बयविस्तुतो भद एवं, तदा परीक्षकाणा तन्जेदनिर्णय आवश्यक इति तेषां सवमुम्वगतविशषनिणयाय दर्पणाद्यादानं न स्यात्। तषाम- पि तद्दर्शनादभेदनिश्चयम्तेषां वाच्य इत्यर्थ। नेपां मवृतेग्न्यथामिद्धिमाह- भदेऽपीति। बिम्बप्रतिबिम्त्रयोः स्वरूपतो मढे सत्यपीत्यर्थ। परीक्षकत्वांदव तेषामुक्तोपपत्तिभिर्मेदनिश्चयवत्त्वं नियमविशपज्ञानवत्वं च मम्भवतीनि भावः । ननु, बालानां प्रतिबिम्बगोचरहानादिक्रियापि विम्तस्योपाधिस्थत्वभ्रमादेव सम्भव-

दाभेदप्रयुक्तार्थक्रियाणां च तृल्यत्वे सत्यमेदस्य स्वाभाविकत्वकल्पनमेव युक्तम् । लाघवात् बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नतया श्रुतिसिद्धजीवब्रह्मभिद्प्रतपत्युपयोगितया

हमामेदसम्भवे तदतिरिक्तंपारमार्थिकावच्छिन्नजीवकल्पनायाः गौरवग्रस्तत्वाञ्च 'य थाह्ययं ज्योतिरात्माविवस्वा'नित्याद्विमन्त्रस्थ तयोरभेदपक्ष एव स्वारस्याच्च। तत्र हि यथा विवस्वदादेवहुषूपाधिषु प्रतिबिम्धितत्वप्रयुक्त नानात्वं, स्वत एकत्वं, तथा चैत- न्यस्य बहुषृपाधिषु प्रतिबिम्नितत्वप्रयुक्तं नानात्वं स्वत एकत्वमिति प्रतिपाधते । तख्च वि.बप्रतिबिम्ब्योमेदपक्ष न सम्भवति। तत्पक्ष हि बिम्बचतन्यस्यकत्वं प्रति- बिम्बानां नानात्वमिति पर्यवसानेनेकस्यैवौपाधिकनानात्वपयवसानासम्भवा तू । तस्माच्चैतन्यप्र तेविम्बाङ्गीकारपक्ष लोके चत्रपतिविम्बम्थले च बिम्बप्रतिचिम्व योरभंदपक्ष एव विवरणाद्यभिमनः श्रयानिति चेत्,सत्यम् । सूक्ष्मदप्ट्या एव- मेव। अन एव भामतीनिबन्धनादिपु जीवब्रह्मणोर मेदेपि लौकिकनिम्बप्रतिि

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यास्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २७१

विशेषपरिज्ञानादेव तदुपादानोपपत्तेः । यतु नात्र सुखमिति दर्पणे मुखसंसर्गमात्रस्य बाधः, न मुखस्येति, तन्न। नेदं रजतमित्यत्रापि इदमर्थे रजततादात्म्यमात्रस्य बाघो, न रज- तस्येत्यापत्तेः । यदि च इदमंशे रजतस्य तादात्म्येनाध्या- सात् नेदं रजतमिति तादात्म्येन रजतस्यैव बाधः, न ता- दात्म्यमात्रस्य, तदा दर्पणे मुखस्य संसर्गितयाध्यासान्नात- मुखमिति संसरगितया मुखस्येव बाधः, न संसर्गमात्स्येति तुल्यम्। यन्तु, धर्मणोऽप्यध्यासकल्पने गौरवमिति, तद्रज- ताभासकल्पनागौरववत् प्रामाणिकत्वान्न दोषः । स्वनेत्रगोल- म्वयोरिव कल्पितभदसत्त्वाद्धर्मव्यवस्थेति सार्वत्रिको व्यवहारः । श्रीविद्यारण्य- गुरुप्रभृतिभिस्तु मन्दाधिकारिणां तत्त्वे बुद्यारोहाय प्रतिबिम्बोत्पत्तिप्रक्रिया उप- पादिता। मन्दाविकारिणां हि यथा कर्तृत्वभोक्तृत्वादिसंसाराश्रयश्चिदाभासो- मिथ्याभूतः, स चात्मा न भवति। आत्मा त्वसङ्गचैतन्यरूपो न संसाराश्रय इति प्रक्रियया तत्त्वं बुद्धावारोहति, न तथा आत्मनो ब्रह्मप्रतिबिम्बस्य स्वतस्सि्ं ब्रह्मत्वम् अन्तःकरणतादात्म्यान् मंसाराश्रयत्वमिति प्रक्रियया तत्त्वं बुद्धावारो- हति लोके विरुद्धधर्मासाङ्कर्यस्य धर्मिमेदस्थल इव धर्म्यभेदस्थले स्फुटत्वाभावान्। अयं न तेषामभिप्रायः कुटस्थदीपे 'यया यया भवेत् पुंसा' मिति वार्तिकवचनो- दाहरणेन स्पष्टः । तच्च वचनं आदावेवोदाह्हत्य व्याख्यातमिति संक्षेपः । प्रति- चिम्बस्थले दर्पणस्थत्वादिरूपसंसर्गमात्रबाधमुक्तमनूद्य प्रतिबन्द्या प्रतिबिम्बस्वरू- पबाधं सावयति-यत्वित्यादिना। आपत्तेरिति । तथा च शुक्तिरजतस्या- निर्वचनीयत्वं सिद्धान्ताभिमतं न स्यादिति भावः । अत्र यद्यपि तादात्म्यमात्रस्य बाध्यत्वेऽपि रजतम्यानिर्वचनीयम्योत्पत्तिरनिवार्या। देशान्तरस्थर जतादेस्संविद- भिन्नत्वामावेन पुरोवर्त्यभिन्नतया प्रत्यक्षत्वानुपपत्तिरित्युक्तत्वात, तथापि शुक्तिरज- तस्य बाघोऽप्युपपादयितुं शक्यत इति मत्वा बिम्बप्रतिबिम्बाभेदवादी शङ्कने- यदि चेति। संसर्गितयेति। आधेयतयेत्यर्थः । प्रामाणिकत्वादिति। बा- धकप्रमाणस्य शुक्तिरजन इव प्रतिबिम्बेऽपि सत्त्वेनाध्यासकल्पनागौरवस्य तन्मू- लकत्वाविशेषादित्यर्थः । अभेदपक्षे सवमुख्गतनयनगोलकादिप्रतिबिम्बस्यापरोक्ष्या- सम्भवाच्च तदध्यामकल्पनागौरवं म्ामाणिकमित्याह-स्वनेत्रोे । पृर्वोक्तोपाय-

२७६ अद्वैतमञ्जरी ।

कादि प्रतिबिम्बभ्रमस्थले बिम्बापरोक्ष्यकल्पनोपायाभावात् न- यनरश्मीनामुपाधिप्रतिहतानां बिम्बप्नाप्तिकल्पने हि दृष्ट- विरुद्धं बहापदते। कथं जलसन्निकर्षे केषुचिन्नयनरश्मिष अप्रतिहतमन्तर्गच्छत्सु अन्ये जलसम्बन्धेनापि प्रतिहन्यमा- ना नितान्तमृदवः सकलनयनरश्मिप्रतिघातिनं किरणसमूहं निर्जित्य तन्मव्यगतं सूर्यमण्डलं प्रविशेयुः । कथं च चन्द्रा- वलोकन इव तत्प्रतिबिम्बावलोकने Sपि अमृतशीतलिततद्बिम्ब- सन्निकर्षाविशेषे लोचनयोः शैत्याभिव्यक्त्या आप्यायनं न स्या- त्। कथं च जलसम्बन्धेनापि प्रतिहन्यमाना: शिलादिसम्बन्धे- न न पूतिहन्येरन्। तत्प्रतिहत्या परावृत्तौ वा नयनगोलकादि- भिर्न संसृज्येरन् । तत्संसर्गे वा मंसृष्ट्ं न साक्षात्कारयेयुः । मनूद्य निराकरोति-नयनरश््मीनामिति। किग्णसमृहमिति । मर्यकिरणसमृह- मित्यर्थः । नन्वत्र, जलस्य प्रतिघानकत्वं न कल्प्यते, कि तु जलान्तर्गतस्ति कतादीनाम्। अतो न नितान्तमृदुत्वम्। यथा सर्यादिकिरणानां स्वतम्तृणादिदाह- कत्वाभावेऽपि सूर्यकान्तमणिप्रतिहतानां तद्दाहकत्वं, तथा नयनकिरणानां स्वत- स्सूर्यकिरणप्रतिघातकत्वाभावेSपि प्रतिबिम्बोपाधिप्रतिहतानां तद्विजये सामर्थ्याति- शायकल्पनोपपद्यते । तथा च नोक्तदोष इत्यस्वरमादाह-कर्थं चेति। कथं चाप्यायनं न स्यादिति सम्बन्धः । अमृतमित शीतलिनं यत् तम्य चन्द्रम्य प्रति- बिम्बं. तत्सन्निकर्षाविशेष इत्यर्थः। आप्यायनम् औप्ण्यशान्तिः । यदा पुमानधोम् खस्सन् जलाशयादौ चन्द्रमण्डलप्रनिबिम्बं नैरन्तर्येण पश्यति, तदा लोचनयो-

न मवति, किं तु तयोश्रन्द्रकिरणमंसर्गमन्ततिकृता । तथा चाधोमुग्वम्य लोचन-

दाह-कथं च जलेति। कर्थं च न प्रतिहन्येरन्निति सम्बन्धः । प्रतिह- न्येरन्नेवेत्यर्थः। ततः किं, तत्राह-तत्पतिहत्यति। नयनगोलकादिभिः कर्थ न मंमृज्येगनन्निति मम्बन्धः । तनोऽपि कि, तत्राह-तन्मंसर्गे वेति। शिलादिद

मिद्धान्तलेशसङ्गहे मव्या्याने द्विनीयपरिच्छेद्दः । २७७

दोषेणापि हि विशेषांशग्रहणमात्रं प्रतिबध्यमानं दृश्यते, न तु सन्निकृष्टधर्मिस्वरूपग्रहणमपि । प्रतिमुखाध्यासपक्षे तु न किश्िष्टृष्टविरुद्धं कल्पनीयम्। तथाहि-अव्यवहितस्थूलो-

स्वाश्रयसाक्षात्कारकारणत्वेन क्लपयोः स्वाश्रयप्रतिबिम्बा- ध्यासेऽपि कारणत्वं कुड्याद्यावरणद्रव्यस्य त्वगिन्द्रियादिन्या- येन प्राप्यकारितयावगतनयनसन्निकर्षविघटनद्वारा व्यवहि- तवस्तुसाक्षात्कारप्रतिबन्धकत्वेन कलप्तम्य व्यवहितप्रतिबि-

शनकाले शिलादिना प्रतिहताः नयनरश्मयस्स्वमुख्गननयनगोलकादिभिस्संसृष्टा- श्रेत् संसृष्टं नयनगोलकादिकं कथ न साक्षात्कारयेयुः साक्षात्कारयेयुरवत्यर्थः । ननु, दोषबलात् संसृष्टमपि न साक्षात्कारयेयुः । अतो नोक्तदोष इत्यत आ- ह-दोषेणापि हीति। दृश्यत इनि। शुक्तिरजतादिभ्रमस्थलेप्विति शेषः । तथा च शिलादिसन्निकर्षकाले मुखत्ादिसामान्यरूपेण वा स्वमुग्वमाक्षात्कारप्रम ङ् इति भावः । वस्तुतस्तु अनन्यथासिद्धफलबलात् स्वच्छद्रव्यस्य तत्संमृष्टस्य वा प्रतिबिम्बोदययोग्यस्यैव प्रतिघातकत्वमुपेयते । अतो नौक्तदोष इति बोध्यम् । एवं बिम्बप्रतिबिम्बाभेदपक्षे दृष्टविरोधबाहुल्यमापाततो दर्शयित्वा प्रतिबिम्बाध्या सोत्पत्तिपक्षमुपपादयति-प्रतिमुखाध्यासपक्षे त्विति। कारणत्वं प्रतिबन्धक त्वं च कल्पनीयमिति सम्बन्धः। स्वाश्रयेति। महत्त्वोद्भूतरूपाश्रयद्रव्यगोचर चाक्ष- षत्वावच्छिन्नं प्रति घटादिचाक्षुषे कत्प्तयोरित्यर्थः । द्वितीयस्वपदमपि स्थौल्यो- दभूतरूपपरम्। अध्यासेऽपीतति। बिम्बभूतमुखादिचाक्षुष इव स्वाश्रयमुखदेर्यः प्र. तिबिम्बरूपोऽध्यासः, तदुत्पत्तावपीत्यर्थः । यदुक्तं प्रतिबिम्बाध्यासं प्रति कुड्या देस्साक्षात्प्रतिबन्धकत्वस्वीकारे अन्यत्रापि तथात्वापतत्या सन्निकर्षमात्रविलोपप्रस ङ्ग इति, तन्न। सन्निकर्षहेतुत्वग्राहकप्रमाणानुरोधेन सन्निकर्षविघटनव्वारैव तस्य प्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमादित्याशयेन सन्निकर्षस्य हेतुत्वग्राहकप्रमाणं सूचय- ति-त्वगिन्द्रियेति। त्वगिन्द्रियस्य विषयं प्राप्तस्यैव विषयप्रत्यक्षकारित्वदर्श नात्तददृश्टन्तेन नयनादेरपि प्राप्यकारित्वमवगतमित्यर्थः । व्यवहितेति छेदः । व्यवहितपतिबिम्बेति। कुड्यादिव्यवहितस्य मुखादेः प्रतिबिम्बाध्यासे साक्षात्प्र- तिबन्धकत्वं कल्पनीयम्। अन्यथा प्रतिबिम्बोत्पत्तिपक्षे बिम्बसन्निकर्षम्य हेतुत्वानु-

२७८ अह्ेनमझ्री।

म्वाध्यासेऽ्रपि विनैव द्वारान्तरं प्रतिबन्धकत्वं च कल्पनीयम। तत्र को विरोधः क्वचित कारणत्वादिना क्लप्तस्य फलब- लादन्यतापि कारणत्वादिकल्पने । एतेनोपाधिमतिहतनय-

च चाक्षुषप्रतिविम्बभ्रमप्रसङ्ग इति निग्स्नम ॥ कि च तदुप- गम एव उक्तदूषणपसङ्गः। कथं माक्षात् सूर्यावलोकन इव विनापि चक्षुर्विक्षेपमवनतमौलिना निरीक्ष्यमाणे सलि- ले तत्प्रतिहतानां नयनरश्मीनामूर्ध्वमुत्प्लत्य विम्बसूर्यग्राहक- त्ववत् तिर्यक्च क्षुर्विक्षेपं विना ऋजुचक्षुपा दर्पणे विलोक्यमाने तत्प्रतिहतानां पार्श्वस्थमुखग्राहकत्ववच्च वदनमार्चीकरणाभा- वेऽप्युपाधिप्रतिहतानां पृष्ठभागव्यवहितग्राहकत्वं तावदुर्वा- रम्। उपाधिप्रतिहतनयनरश्मीनां प्रतिनिवृत्तिनियमं विहाय पगमेन व्यवहितस्यापि प्रतिविम्धप्रसङ्गम्य प्राग््शितत्वादित्यर्थः। नत्र कलपने को विरोध इति सम्बन्भः । तम्मिन् कल्पनदत्यर्थः । अव्यवहितत्वस्थूलत्वोद्भृत- रूपाणां मुखादिप्रतिबिम्बाध्यासोपयोगकल्पनम्य प्रयोजनमाह-एनेनेति। आ- दिपदं स्थौल्यसङ्गहार्थम्। उक्ेति ।व्यवहितादिप्रतिबिम्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । प्रसङ्ग प्रकारानभिज्ञः पृच्छनि-कथमिति। तमाह-साक्षादिति। गगनस्थमूर्याव- लोकने चक्षुविक्षेपः कलप्तः, तं विनेत्यर्थः । अवननमौलिना अधोमुखेन। तिर्य- गिति। स्वाभिमुख दर्पणे म्वप्नतिबिम्बग्रहणकाले स्वपार्श्वस्थितपुरुषप्रतिबिम्बग्रह- णमप्यस्ति। प्रतिबिम्बाभावकाले स्वपार्श्वस्थितपुरुषग्रहणाय स्वचक्षपस्तिर्यग्विक्षे- पउम्नि। ऋजुचक्षुषा स्वाभिमुख्पुरुपस्येव स्वपार्श्वस्थितपुरुषस्य ग्रहणादर्शनात्। तथा च स्वाभिमुखे दर्पणे स्वपार्श्वस्थितपृरुषप्रतिविम्बग्रहणाय चक्षुषस्तिर्यग्विक्षेपं विना दर्पणप्रतिहतानां स्वपार्श्र्वस्थितपुरुषग्राहकत्ववदित्यर्थः वढनेति। वदनसा- चीकरणं नाम चक्षुषा स्वष्टष्ठभागत्यवहितपदार्थग्रहणानुकूलो वदनव्यापारः । प्रति निवृत्तिनियममिति। नयनगोलकाभिमुखविषयप्रतिहतानां पुनर्गोलकद्वारा शरी- रान्तःप्रवेशनियममित्यर्थः । ननु, प्रतिनिवृत्तिनियमाभावपक्षेऽपि बिम्बसत्निकर्षविघ- टकव्यवधानाभावापेक्षास्ति। अवननमौलिनयनरमीनां सर्यपाप्तिम्थले ऋजुचक्षुषा

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः ! २७९

यत्र बिम्बं तत्रैव गमनोपगमात्। तथा मलिनदर्पणे श्या- मतया गौरमुखप्रतिबिम्बस्थले विद्यमानस्यापि बिम्बगतगौर- रूपस्य चाक्षुषज्ञानेऽनुपयोगितया पीतशङ्गभ्रमन्यायेनारोप्य- रूपवैशिष्टयेनैव बिम्बमुखस्य चाक्षुषत्वं निर्वाह्यमिति। तथैव नीरूपस्यापि दर्पणोपाधिश्यामत्ववैशिष्टचेन चाक्षुषप्रतिबिम्ब- भ्रमविषयत्वमपि दुर्वारम्। स्वतो नीरूपस्यापि नभसोऽध्य- दर्पणे विलोक्यमाने दर्पणप्रतिहतानां पार्श्वम्थपुरुषप्राप्तिम्थले च सन्निकर्षविघटका- भावात् तत्प्राप्तिस्सम्भवति। प्रकृते च शरीरतदवयवानां व्यवधायकानां सत्त्वात् दर्पणप्रतिहतानां न एष्ठमागव्यवहितवस्तुप्राप्तिरित्यम्वरसादाह-तथेति। उपाधि- प्रतिहतनयनरश्मीनां प्रतिनिवृत्तिनियमाभावपक्षे पृष्ठभागव्यवितस्य प्रतिनिम्बाप- त्तिवन्नी रूपवाय वादेरपि चाक्षुष प्रतिबिम्बापत्तिरिति दूषणान्तरसमुच्चयार्थ: तथाशब्दः। ननु, नीरूपस्यापि वाययदेर्दर्पणाद्युपाविगतरूपोपधानेन चाक्षुपप्रतिबिम्बभ्रमविषयत्वं दुर्वारमित्यनुपपन्रम्। द्रव्यस्य चाक्षुषपतिबिम्तभ्रमे बिम्बगतम्य महत्त्ववदुट्भूतरू- पस्थापि कारणत्वादित्याशङ्कय द्रव्यगोचरचाक्षुषप्रतिबिम्बभ्रमे बिम्बगतरूपस्यानु पयोगात् नैवमित्याह-मलिनेति। मलिनदर्पणे गौरमखस्य प्रतिबिम्बेसति प्रति- बिम्बं श्यामतया गृह्यते, न गौरतया। तथा च तत्र गौरमुखे आरोप्येणैव श्यामरू- पेणोपहितस्य गौरमुखस्य चाक्षुषत्वं निर्वाह्यमित्यर्थः । आरोप्यरूपेणैव क्रचिद्र- व्यस्य चाक्षुषत्वे दृष्टान्तमाह-पीतशङ्गति। कवितार्कि कमतोपपादनावसरे शङ्- स्यारोप्यपीतरूपविशिष्टतयैव भ्रमस्थले चाक्षुषत्वं, नान्यथेत्युक्तमिति भावः । वस्तु- तस्तु द्रव्यचाक्षुषे द्रव्यगतमेवोद्भूतरूपं कारणमिति न नीरूपद्रव्यस्य चाक्षुषप्रति- चिम्बभ्रमविषयत्वं प्रसज्यते। मलिनदर्पणे गौरमुखप्रतिबिम्बभ्रमस्थले पीतशङ्कादि- त्रमस्थले च 'श्यामं मुखं पीतरशङ्ध' इत्यादिभ्रमप्राचीनधर्मिज्ञानेऽध्यासकारणभूते गौरशुक्ादिरूपस्य कारणताया अत्र उपयोगाभावासिद्धेः । द्रव्यचाक्षुषे रूपवि- पयकत्वनियमाभावस्य कवितार्किकअ्रन्थव्याख्यानावसरे द्शितत्वेन पीतशङ्गभ्रम- सम्भवाच्चेति बोध्यम्। आरोप्यरूपवििष्टतयैव चाक्षुषत्वे उदाहरणान्तरमाह- स्व्रत इति। सम्प्रतिपत्तेरित्यापाततः। गगनस्य चाक्षुषवृत्तिविषयत्वं कवितार्किक- मात्रसम्मतं, न तु पूर्वाचार्यसम्मतम्। आचार्याणां मते तु गगनव्यापिसौरालोकादि गोचरचासुषवृत्त्या आलोकाद्यवच्छिन्नचैतन्याभिव्यक्तिकाले आलोकाद्यनुगगगना वच्छिन्नचैतन्यस्याप्यभिव्यक्तिं स्वीकृत्याभिव्यक्ते गगनावच्छिन्ने साक्षिणि नैल्याद्य

२८० अंद्ैनमख्जरी।

स्तनैल्यवैशिष्टयेन चाश्षुषत्वसंप्रतिपत्तेः । तस्मात् स्वरूपतः प्रतिमुखाध्यासपक्ष एव श्रेयान। न च तत्रापि पूर्वानुभव- मंस्कारदौर्घटयम्। पुरुषसामान्यानुभवसंस्कारमात्रेण स्वपे-

र्पणेषु मुखविशेषाध्यासोपपत्तेः । इयांस्तुभेद :- सवमेषु शुभा- शुभहेत्वदृष्टानुरोधेन पुरुषाकृतिविशेषाध्यासः, इह तु बिम्बस- त्निधानानुरोधेन मुखाकृतिविशेषाध्यास इति। न च प्रति- बिम्बस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वे ब्रह्मप्रतिबिम्बजीवस्यापि मि- थ्यात्वापत्तिर्दोषः । (प्रतिबिम्बजीवाधिष्ठानस्य) सत्यतया मु- क्तिभाक्तोपपत्तेरिति। यत्तु प्रतिबिम्बं दर्पणादिषु मुखच्छायाविशेषरूतया-

ध्यासाभ्युपगमन नैल्यादिविशिष्टगगनम्य माक्षिमात्रभास्यत्वादिति ध्येयम्। तस्मा दिति। दृष्टविरोधरूपबाधकाभावात् साधकसत्त्वच्चि भावः। श्रंयानिति । म न्दाधिकारिण: प्रतीति वम्तुगतिः । उपाधिप्रतिहतानां बिम्बप्राप्त्यनुपगमे अध्य-

द्य निराकरोति-न च तत्रापीति। प्रतिबिम्बाध्यामपक्ष म्वसंस्कारदोर्घट्यमपि न चत्यर्थः। अदृष्टचरनि। कद्ाप्यननुभृतत्यर्थः । ननु. मुखसामान्यानुभवजन्य संस्क रम्य प्रतिमुग्वाध्यासहेतृत्व चैत्रमुग्दर्पणयोस्सान्निध्ये सति यम्य कस्यापि मुग्वस्या- ध्यातप्रसङ्ग: स्वप्रवद्ेव, न तु नियमनाभिमुग्वमुग्वाध्याम इत्याशङ्कय व्यवस्थामाह -इयांस्तु भद इनि। स्वप्नपतििम्वाध्यामयोरिति शषः। आदौ त्रिविधजीववा दिनामिति विशेषणेन सुचितं परिहारमावि्करोति-प्रतिबिम्बजीवस्यति। मु क्तिभाकत्वं व्रह्माभेदः प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वदाढ्यय। तत्सत्यत्वमतं दृषयितमनुभा पन-यन्विति। ननु, वृक्षादिच्छायायाः नल्यदर्शनात्प्रतिबिम्बषु प्रायण नल्याद् शनन छाया वेलक्षण्यमत्वान् प्रतिबिम्बम्य च्छायारूपत्वम नुपपन्नमति शक्कानिराकर- णार्थ विशेषपदम्। तथा न बिम्बनिन्नाऽयि मुख्ाद्याभासरशुक्तिर जतादिवत् प्राति मासिको न भनति। कि तु बिम्बवत सत्य.। छायाविशषरूपत्वाभ्युपगमात्तस्थेत्य १ 'प्रतिबिम्ब्जीवस्य तधान्वेषि अव्छितजीवम्य' इति पाठान्तगम ।।

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २८१

सतमेवेति कस्यचिन्मतं, तन्न। छाया हि नाम शरीरादेस्त- रदययबैरालोके कियद्देशव्यापिनि निरुद्धे .तत्र देशे लब्धा- त्मकं तम एव। न च मौक्तिकमाणिक्यादिप्रतिबिम्बस्य तमोविरुद्धसितलोहितादिरूपवतस्तमोरूपच्छायात्वं युक्तम । न वा तमोरूपच्छायारहिततपनादिप्रतिबिम्बस्य तथात्वमु- पपञ्रम्। ननु तर्हि प्रतिबिम्बरूपच्छायायास्तमोरूपत्वास- म्भवे द्रव्यान्तरत्वमस्तु। क्लसद्रव्यानन्तर्भावे तमोवद्द्व्या- न्तरत्वकल्पनोपपत्तेरिति चेत् , तत् किं द्रव्यान्तरं प्रतीयमान-

स्यात्। अन्त्ये न तेन द्रव्यान्तरेण रूपविशेषादिघटित प्रतिबि- म्बोपलम्भनिर्वाह इति व्यर्थं तत्कल्पनम्। प्रथमे तु कथमेक- स्मिन्नल्पपरिमाणे युगपदसंकीर्ण तया प्रतीयमानानां महापरि- माणानामनेकमुखप्रतिबिम्बानां सत्यतानिर्वाहः।कथं च निवि- डावयवानुस्यूते दर्पणे तथैवावतिष्ठमाने तदन्तर्हनुनासिकाद्य- र्थः। छायाया नीलरूपवत्त्वनियमात्तद्विशेषरूपत्वं प्रतिबिम्बस्य न सम्भवतीति छा- यास्वरूपकथनपूर्वकं दूषयति-तन्नेति।' शरीरादेश्छाया नाम तम एव, नान्यदि- ति प्सिद्धमित्यर्थः । कियद्वेशव्यापिन्यालोके शरीरतदवयवैनिरुद्धे सतीति सम्बन्धः। न चेति। मौक्तिकस्फटिकादिप्रतिबिम्बम्य मितरूपवतस्तद्विरुद्धतमोरूपच्छायात्वं न युक्तं, तथा माणिक्यकनकादिप्रतिबिम्बस्य लोहितपीतरूपादिमतस्ताद्वरुद्वच्छाया - त्वं न युक्तमिति विभज्य योजनीयम्। तपनादेश्ायैव नास्तीति तत्प्रतिबिम्बस्य छायारूपत्वमनुपपन्नमेवेत्यर्थः । तमोवदिति। यथा तमसो द्रव्यस्य क्लप्तद्रव्यान- न्तर्भावे सिद्धान्ते दशमद्रव्यत्वं कल्पितं. तद्वदित्यर्थः । प्रथमे कथं सत्यतानिर्वाह इति सम्बन्धः । यद्येकमपि दर्पणं विशालं स्यात्, तदा अनेकप्रतिबिम्बानामसङ्कीर्णतया तत्रावस्थान सम्भवेदिति शङ्कावारणायाह-अल्पेति। अल्पपरिमाणानामपि दर्प- णानामनेकत्वे सत्येकैकस्मिन् दर्पणे एकैकं प्रतिबिम्बमसङ्कीर्णतयावतिष्ठेत, तदपि ना- स्तीत्याह-एकस्मिश्निति। एकस्मिल्ल्पपरिमाणेऽपि दर्पणे क्रमेणानेकप्रतिबिम्बा- नामसक्कीर्णता स्यात्, तदपि नास्तीत्याह-युगपदिति । प्रतिबिम्बस्य मिथ्यात्वे तु ३६

२८१ अंद्रनमपर्ण

क्ादनेकवर्णादिमतः प्रतिबिम्बस्योत्पनो दर्पणमप्ये संस्पितं वत्सन्निहितं न तादृशं कारणमस्ति। यदुच्येत-उपाधिम- ध्यविश्रान्तियोग्यपरिमाणानामेव प्रतिबिम्बानां महापररिमा- णज्ञानं तादृशनिम्नोन्नतादिज्ञानं च भ्रम एव। यथापूर्व दर्प- णतदवयवावस्थानाविरोधेन तादकूप्रतिबिम्बोत्पादनसमर्य च किश्चित् कारणं कल्प्यमिति। तर्हि शुक्तिरजतमाप सत्यमस्तु तत्रापि शुक्तौ यथापूर्वं स्थितायामेव तत्तादात्म्यापन्नरजतो-

नायं दोषो भवति। सप्रदशायां स्वल्पेऽपि शरीरस्यान्तराकाश रथगजादिपदार्थानां तदुचितवैशाल्यस्य चाध्यासवदल्पपरिमाणेऽपि दर्पणे परस्परमसङ्कीर्णतया अनेकप्रति- बिम्बानां तदुचितवैशाल्यम्य चाध्याससम्भवादिति भावः। कथ च द्रव्यान्तरस्ष्योत्प- त्तिरिति सम्बन्धः । सत्यस्येति शेषः । सामग््यभावाच्च न तस्योत्पत्तिस्सम्भवती त्याह-किं चेति। दर्पणम्य यो वर्णः, सएव प्रतिबिम्बस्यापीति नियमसच्वे तद्द- र्णयुक्तं किञ्चित्कारणं दर्पणे सम्भाव्येत। न त्वेतदस्ति। दर्पणरूपविलक्षणनाना रूपवतां प्रतिबिम्बानामनुभवादित्याह-अनेकेति। सितपीतरक्तादनेकवर्णयुक्तानां बिम्बानामेव कारणत्वमस्तु, नेत्याह-दर्पणमध्ये स्थितमिति। तेषां निमित्तत्वेऽ प्युपादानत्वं न सम्भवति। प्रतिबिम्बोत्पत्तिदेशे तेषाममावादित्यर्थः । तादृशमिति। सितपीतरक्तादनेकवर्णयुक्तं कारणं प्रतिबिम्बोदयकाले नियमेन नास्ति। अनुपल- म्भादित्यर्थः । प्रतिबिम्बं हि दर्पणम्यान्तः दर्पणस्य पृष्ठभागे दर्पणमन्निहितमनुभूयते, न तु दर्पणगतरूपपरिमाणादिवद्दर्पणस्योपरिभागे। ततस्तत्कारणनापि तत्रैव भवित- व्यमिति मत्वा दर्पणमध्ये म्थितं तत्सन्निहितमित्युक्तम्। मध्यशब्द्ोऽन्तरर्थकः । प्रतिबिम्बस्वरूपमात्रं सत्यं, तत्र प्रतीयमानधर्माम्तु कल्पिता एवेति तत्मत्यत्वेऽ. मिनिविशमानरशङ्कते-यद्युच्येतेति। वस्तुगत्या उपाधिमध्ये विश्रान्तियोग्यान्ये- व प्रतिबिम्बान्युत्पद्यन्ते। तेषु महापरिमाणादिकं भ्रान्त्या भासत इत्यर्थः । कल्प्य- मितति। नीवारावयवेषु ब्रीह्यवयवा यथा मीमांसकैः कल्प्यन्ते, तद्वदर्पणावयवसंस ष्टाः प्रबिम्बावयवाः कल्प्या इत्यर्थः । प्रतिबन्दीमाह-तर्हीति। पृर्वोक्तटष्टान्तं म- नसि निधाय शुक्तिरजतस्यापि कारणं कल्पयति-तत्रापीति। शुक्तिरजतस्थले- Sपीत्यर्थः। ननु, शुक्तिर जतं सत्यमिति स्वीकारे तम्य शुक्त्ौ मदा मत्वाच्छुक्तिम·

सिद्दान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २८१

त्पादनसमर्थ किञ्चित्कारणं परिकल्प्य तस्य रजतस्य दोषत्वा- भिमतकारणसहकृतेन्द्रियग्राह्यत्वनियमवर्णनोपपत्तेः कि शु- किरजतमसत्यं, प्रतिबिम्बः सत्य इत्यर्धजरर्तायन्यायेन। न च तथासति रजतमिति दृश्यमानायाः शुक्तेरमौ प्रक्षेपे रज-

सौरभादिराहित्यवच्छ्रक्तिरजतस्य द्रवीभावयोग्यताराहित्यो- पपत्तेः। अथोच्येत-नेदं रजतं, मिथ्यैव रजतमभादिति सर्वसंप्रतिपन्नबाधान्न शुक्तिरजतं सत्यमिति । तर्हि दर्पणे मुखं नास्ति, मिथ्यैवात्र दर्पणे मुखमभादित्यादिसर्वसि- द्धबाधात् प्रतिबिम्बमप्यसत्यमित्येव युक्तम्। तस्मादसङ्गतः त्यक्षकाले नियमेन तदपि गृह्येत। न च गृह्यते। अतो न तस्य सत्यत्वं सम्भवती- त्याशङ्कां परिहरति-तस्येति। ततः किं, तत्राह-किमिति । अर्धजरतीयन्या- येनेति। जरती वृद्धा, तस्याः अर्ध मुखमात्रं कामयते, नाध:कायमित्येतद्यथा उपप- त्तिशून्यम्, एवमिदमपीत्यर्थः।ननु, प्रसिद्धरजतमग्रौ क्षिप्तं द्रवीभवति, शुक्तिरजतं तु न तथेति तस्य मिथ्यात्वमेवेति मत्वा शङ्कते-न च तथासतीति। तस्य सत्यत्वे स- तीत्यर्थः । प्रतिबन्दी समर्थयते-अनलेति। यद्यप्यत्र इष्टापत्तिरेव । प्रतिबिम्ब- सत्यत्ववादिमते शुक्तिरजतादेरपि सत्यत्वसम्भवात्, तथापि प्रतिबन्दीव्याजेन शुक्तिरजतादेरपि मिथ्यात्वनिरूपणे तात्पर्य बोध्यम्। प्रतिबन्द्याः परिहारं शङ्कते प्रतिविम्बसत्यत्ववादी-अथोच्येतेति । परिहारसाम्यमाह-तहीति। मिथ्यैवात्रेति। बिम्बपतिबिम्बाभदपक्षे प्रतिबिम्बमिथ्यात्वानुभवः प्रतिबि- म्बत्वविशिष्टवेषेण प्रतिबिम्बगोचरः, न स्वरूपेणेति बोध्यम्। ननु तार्ह शुक्तिरजत- मिथ्यात्वानुभवोऽपीदमर्थतादात्म्यापन्नतयैव रजतगोचरः, न स्वरूपेणेति वक्तु शक्य- तया रजतेदमर्थयोस्तादात्म्यमात्रं कल्पितं, रजतं त्वकल्पितमिति प्रसज्येतेति चेतु, न। रजतस्य शुक्तावनुत्पत्तौ तस्य संविदभिन्नत्वाभावेन प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः तस्य तत्रोत्पत्तिरपरिहार्या। तदुत्पत्तौ चान्वयव्यतिरेकाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानमेव कारणं, नान्यदिति प्राक्प्रतिपादितत्वेन तस्य मिथ्यात्वोपपत्तेः पूर्वोक्तरीत्य। बिम्बप्रतिबिम्बामे- दसाधक पमाणसत्त्ववच्छ्ुक्तिर जतसत्य त्वसाध कानन्यथासिद्ध प्रमाणाभावेन शुक्तिरजत- मिथ्यात्वानुभवस्य रजतस्वरूपगोचरत्वोपपत्तेश्र तस्य मिथ्यात्वमिति मावः ।तस्मा-

२८४ अद्वैतमख्जरी।

प्रतिविम्बसत्यत्ववादः ।। ननु, तन्मिथ्यात्ववादोऽप्ययुक्तः । शुकतिरजत इव कस्य चिदन्वयव्यतिरेकशालिन: कारणस्याज्ञानस्य निवर्तकस्व च ज्ञानस्य वानिरूपणात्।। अत्र केचित्-यद्यपि सर्वात्मनाधिष्ठानज्ञानानन्तसमैपि जायमाने प्रतिविम्बाध्यासे नाधिष्ठानावरणमज्ञानमुपादान, न वाधिष्ठानविशेषांशज्ञानं निवर्तकं, तथाप्यषिष्ठानाज्ञानस्या- वरणशक्तंशेन निवृत्तावपि विक्षेपशक्तयंशेनानुवृत्तिसम्भवात तदेवोपादानम्। बिम्बोपाधिसन्निधिनिवृत्तिसचिवं चाषिष्ठान- ज्ञानं सोपादानस्य तस्य निवर्तकमिति॥

दिति। बिम्बभिन्नस्य प्रतिबिम्बस्य सत्यत्वे मानाभावादित्वर्थः ॥ नन्विति। प्रतिबिम्बाध्यासपक्षे हि तम्योपाद्वानमज्ञानं वाच्यम्। तथ म सम्मवति। सर्वात्मना दर्पणादिरूपाधिष्ठानगोचरमाक्षात्कारेण दर्पणाद्यवच्छिमचै तन्यनिष्ठाज्ञानस्य निवृत्तत्वात् तादृशमाक्षात्कारे सत्येवानुवर्तमानस्य प्रतिबिम्बा- ध्यासस्य तन्निवर्त्यत्वायोगात्तत्निवर्तकज्ञानान्तरानुपलम्भाच्च ज्ञानैकनिवर्त्यत्वं बिना तस्य मिथ्यात्वानुपपत्तेः । तस्मात्तन्मिथ्यात्ववादोऽप्यसङ्गत इत्याक्षेपाभिप्रायः। यमा शुक्तिरजते शुक्त्यज्ञानस्य तत्कारणम्यान्वयव्यतिरेकसिद्धस्य पूर्व निरूपणं कृतं, तथा प्रतिबिम्बाध्यासे दर्पणाद्यज्ञाने सति प्रतिबिम्बाध्यासः, तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्य- तिरेकशालिनस्तत्कारणस्याज्ञानस्य कम्यचिदनिरूपणात् तन्निवर्तकज्ञानस्य चानिरु- पणादित्यक्षरार्थः। परिहरति-अत्र केचिदिति। आक्षेपाभिप्रायमनुवदति-यथ- पीति। सर्वात्मनेति। शुक्तौ रजताध्यासात् पूर्वमिदन्त्वात्मना साक्षात्कारसच्वे- डपि शुक्तित्वादिविशेषात्मना साक्षात्कारो नास्तीति तत्रािष्ठानविशेषांशावर- णमज्ञानमुपादानं लभ्यते। प्रकते तु चक्षुम्सन्निकृष्टे दर्पेणे प्रतिबिम्बाध्यासान् पूर्व- मिदन्त्वात्मनेव दर्पणत्वादिविशषात्मनापि साक्षात्कारसत्त्वेन सर्वात्मनाषिष्ठानसाक्षा- त्कारोऽस्तितथा च तेनाघिष्ठानविशेषावरणस्याज्ञानस्य निवृत्तत्वान्न तदुपादानं सम्भ- वतीत्येतदयुक्तमेवेत्यर्थः। आपेरवधारणे। निवर्तकमिति। प्रतिबिम्बाध्यासस्येति शेषः। कथं तर्ह्यृपादानादिलाभः, तत्राह-तथापीति। तटेवेति। अधिष्ठानाज्ञानमेवेत्वर्यः।

मिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यारूया ने द्वितीयपरिच्छेदः ।

अम्ये तु ज्ञानस्य विक्षेपशक्त्यंशं विहायावरणशकत्यं- शमात्रंनिवर्तकत्वं न स्वाभाविकम्। ब्रह्मज्ञानेन मूलाज्ञानस्यशु क्स्वादिज्ञाननेवस्थाज्ञानस्य चावरणशक्तयंशमात्रनिवृत्तौ तस्य विक्षेपशक्त्या सर्वदानुवृत्तिप्रसङ्गात्। न च बिम्बोपाधिसन्निधि- रूपविक्षेपशक्त्यशनिवृत्तिप्रतिबन्धकप्रयुक्तं तत्। बिम्बोपाधि सन्निधानात् प्रागेव बिम्बे चैत्रमुखे दर्पणसंसर्गाद्यभावे दर्पणे

सर्वात्मनाविष्ठानसाक्षात्कारेणाप्यज्ञानैकदेशस्यैव निवृत्तिः, न तृ का्त्स््ेंनेति फल- बलात् कल्प्यत इति भावः । निवर्तकज्ञानं च निरूयति-विम्बेति। बिम्बो- पाध्योस्सननिधिनिवृत्तिसहकृतं दर्पणे मुखं नास्तीति ज्ञानमेव प्रतिबिम्बाध्यासस्य निवतकमित्यर्थः । दर्पणाद्यवच्छिन्नचैतन्ये दर्पणाद्युपादानभूतं मूलाज्ञानमेकमस्ति। दर्पणादिझाननिवर्त्यमवस्थारूपाज्ञानमप्यपरमस्ति। तत्र मूलाज्ञानस्यैव दर्पणा- ध्रुपादानत्ववत् प्रतिबिम्बाध्यासोपादानत्वमपीति परिहारान्तरमाह-अन्ये त्विति । ननु, पूर्वमतोक्तरीत्या मुक्तिरजतादेरिव प्रतिबिम्बाध्यासस्याप्यवस्थाज्ञानपरिणाम- त्वसम्भवे किं मूलाज्ञानस्य तत्कल्पनयेति, नेत्याह-ज्ञानस्येत्यादिना। ज्ञानस्यावरण- मात्रनिवर्तकत्वं किं स्वाभाविकं, किं वा विक्षेपशक्त्यंशनिवृत्तिपतिबन्धकसत्त्वप्रयु- क्तम्। नाद्य इत्यत्र हेतुमाह-ब्रह्मज्ञानेनेति। तस्येति । द्विविघस्याप्यज्ञा- न्य निवर्तकामावेन विक्षेपशक्तिसहकृतस्य विदेहकैवल्येऽप्यनुवृत्तिप्रसङ्गादित्वर्थः। द्वितीयमनुवदति-न चेति। तदिति। आवरणमात्रनिवर्तकत्वमित्यर्थः । विक्षेप- शक्तिमदज्ञानांशनिवृत्तिप्रतिबन्धकप्रारब्घनाशे सति ब्रह्मज्ञानसंस्कारविशिष्टचैतन्य- मात्रादेव विक्षेपांशनिवृत्तिसम्भवात न पूर्वोक्तदोष इति मत्वा दोषमाह-बिम्बो- पाधिसन्निधानात् प्रागिति। बिम्ब्ोपाध्योराभिमुख्यलक्षणसन्निवानात् पूर्वक्षण एवेत्यर्थः । बिम्बप्रतिबिम्बाभेदपक्षे प्रतिवित्बोत्पत्त्यभावेऽपि चैत्रस्य मुखे बिम्बभूते बिम्बत्वप्रतिबिम्बत्वदर्पणस्थत्वादेरनिर्वचनीयस्योत्पत्त्युपगमेन तस्य चैत्रमुखावच्छि- न्नचैतन्यनिष्ठावस्थाज्ञानमेव कारणं वाच्यभ। तच्च चैत्रमुखे बिम्बदर्पणाभिमुख्यात् प्राण्विष्णुमित्रेण निरीक्ष्यमाणे सति तदा प्रतिबन्धकाभावाच्चैन्रमुखगोचरेण विष्णुमि- त्रीवसाक्षात्कारेण विक्षेपशक्त्या सह निवर्तते, उत्तरक्षण एव चैत्रमुखस्य दर्पणामि- मुर्ये सति विष्णुमित्रस्य दर्पणे चैत्रस्य मुखमिति प्रतिबिम्बभ्रमो भवति। तत्र चैत्रमुखे दर्पणस्थत्वादेरुत्पत्तिर्न स्यात्। उपादानाभावादित्याह-बिम्ब इति ।दर्प-

२८१ अद्वैतमजरी ।

चैत्रमुखाभावे वा प्रत्यक्षतोऽवगम्यमाने विक्षेपशकत्वंशस्पापि निवृत्त्यवश्यम्भाषेन तत्कालं तयोस्सननिधाने सत्युपादाना- भावेन प्रतिबिम्बभ्रमाभावप्रसङ्गात्।अतो मूलाज्ञानमेव पति- विम्बाध्यासस्योपादानम्। न चाताप्युक्तदोषतौल्यम। परा- ग्विषये वृत्तिपरिणामानां स्वस्वविषयावच्छिनचैतन्यत्रदेशे मूलाज्ञानावरणशक्त्यंशाभिभावकत्वेऽपि तदीयविक्षेपशव्त्यं- शानिवर्तकत्वात्। अन्यथा तत्प्रदेशस्थितव्यावहारिकविक्षेपा- णसंसर्गो दर्पणस्थत्वम्। आदिपदं प्रत्यङ्मुखत्वादिसङ्ग्हार्थम। तथा च संसर्गाद्यमावे प्रत्यक्षतोऽवगम्यमान इति सम्बन्धः। चैत्र मुखे दर्पणस्थत्वादिकं नास्तीत्यवगतिप्रकारो बोध्यः । दर्पणे प्रतिबिम्बाध्यासोत्पत्तिपक्षे अवगतिप्रकारमाह-दर्पण इति। प्रतिबिम्बाध्यासपक्षे संसर्गितया प्रतिमुखस्यैवाध्यामोपगमाद्दर्पणे चैत्रमुखं नास्तीत्यने- न प्रकारेण दर्पणे चैत्रमुखाभावे प्रत्यक्षतोऽवगम्यमान इत्यर्थः । एवं मतमेदेनाधि- छानभेदतत्साक्षात्काराकारमेदयोः प्रदर्शनार्थमेव चैत्रमुखे दर्पणे:च एथकू सप्तमी- निर्देश: कृतः। मतभेदज्ञापनार्थश्र वाकारः । तत्कालमिति। अधिष्ठानवृते चैत्रमुखे दर्पणे च विक्षेपशक्त्या सहाज्ञाननिवर्तकसाक्षात्कारोत्पत्तिद्वितीयक्षण इत्य- र्थः । तयोरिति । चैत्रमुखदर्पणयोः । सन्निधाने सत्यधिष्ठानसाक्षात्कारवतो विष्णुमित्रस्य दर्पणे चैत्रमुखमिति यः प्रतिबिम्बभ्रमो भवति. तस्यामावप्रसङ्गादित्य- त्र हेतुमाह-उपादानाभवनेति। तत्र हेतुमाह-विक्षेपशक्त्यंसस्यापि निवृत्त्यवश्यभावेनेति । अत इति । अवस्थाज्ञानस्य प्रतिबिम्बाध्यासे कारण- त्वायोगादित्यर्थः । नन्वम्मिन्पक्षेऽपि बिम्बोपाधिसन्निधानात् पूर्वक्षणोत्न्नैमुखा दिसाक्षात्कारेण चैत्रमुखाद्यवच्छिन्नचैतन्या वार कमूला ज्ञा नस्यपि निवृत्तत्वादुपादान :- ज्ञानाभावदोषस्तुल्यः । तेन तदनिवृत्तौ च चैत्रमुखाद्यनवभासप्रसङ्गः। यत्किश्विदा- वरणस्य सत्त्वादित्याशङ्कयाह-न चात्रापीति। ब्रह्मज्ञानस्वैव मूलाज्ञाननिवर्तक- त्वं. जडविषयकवृत्ति रूपाणामन्तःकरणपरिणामानां तु रवस्वविषयचैतन्यस्थमूलाज्ञान- स्य योऽयमावरणांशः, तदभिभावकत्वमात्रं यावद्विषयस्फुरणमक्गीक्रियते, न त्व- वस्थाज्ञानविक्षेपांशनिवर्तकत्ववत् मलाज्ञानविक्षेपांशनिवर्तकत्वमपीत्यर्थः। अन्यथेति। विषयचतन्यस्थस्य मूलाज्ञानस्य विषयज्ञानेन निवृत्तौ दर्पणादीनां व्यावहारिकाणां विक्षेपशब्दितकार्याणां नाशप्रसङ्गः । उपादाननाशादित्यर्थः । प्रातिमासिकविक्षे- पाणामिवेत्यपिशव्दार्थः । ननु, मूलाज्ञानकार्यम्य दर्पणादेर्व्यवहारिकत्वदर्शनात प्र-

सिद्धान्तलेशसक्कहे सव्यास्याने द्वितीय परिच्छेद: । २८७

णामपि विलयापतेः । न च प्रतिबिम्बस्य मूलाज्ञानकार्यत्े- व्यावहारिकत्वापत्तिः । अविद्यातिरिक्त्तदोषाज़न्यत्वस्य वया- वहारिकत्वप्रयोजकत्वात्। प्रकृते च तदतिरिक्तबिम्बोपाधि- सव्विधानदोषसद्भावेन प्रातिभासिकत्वोपपत्तेः । न चैवंसात 드 बिम्बाध्यासानिवर्तकत्वप्रसङ्गः। तन्मूलाज्ञाननिवर्तकत्वाभा- वादिति वाच्यम्। विरोधाभावात्। ब्रह्माज्ञानानिवर्तकत्वेऽपि त- दुपादानकप्तिबिम्बाध्यासविरोधिविषयकतयाधिष्ठानयाथार्थ्य ज्ञानस्य प्रतिबन्धकविरहसचिवस्य तन्निवर्तकत्वोपपत्ते:अवस्था- ज्ञानोपादानत्वपक्षेऽपि तस्य प्राचीनाधिष्ठानज्ञाननिवर्तिता- तिबिम्बाध्यासस्यापि तत्कार्यत्वे तदापत्तिरित्याशङ्कय निराकरोति-न चेत्यादि- ना। मूलाज्ञानकार्यत्वं व्यावहारिकत्वप्योजकं न भवति। अनाद्यविद्यादौ तद- भावेपि व्यावहारिकत्वसस्वात्, किं त्वन्यदेव तत्प्रयोजकमित्याह-अविद्याति- रिक्तेति। अनाद्यविद्यादावविद्याजन्यत्वाभावेऽपि तदतिरिक्तदोषाजन्यत्वसत्त्वान्ना- व्याप्तिरिति भावः । प्रतिबिम्बाध्यासस्य मूलाज्ञानकार्यस्यापि न व्यावहारिकत्व- म्। तत्प्रयोजकामावादित्याह-प्रकृते चेति। प्रतिबिम्बाध्यास इत्यर्थः । न चै- वंसतीति। प्रतिबिम्बाध्यासस्य मूलाज्ञानकार्यत्वे सतीत्यर्थः । तन्मूलेति । शुक्ति-

ति मावः। विरोधाभावादिति। मूलाज्ञानं ब्रह्मविषयक, प्रतिबिम्बाध्यासाधिष्ठान- भूतदर्पणादिज्ञानं तु दर्पणाद्यवच्छिन्नचैतन्यविषयकमिति तयोर्समानविषयकत्वस्य विरोधप्रयोजकस्याभावेन विरोधाभावादविष्ठानयाथात्म्यज्ञानस्य ब्रह्माज्ञानानिवर्त- कत्वेऽपीत्यर्थः। तत्पदं बह्माज्ञानपरम्। विरोधिविषयकतयेति। दर्पणे मुखं ना- स्तीत्यादिरूपस्याधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानस्य प्रतिबिम्बाध्यासाभावविषयकतयेत्यर्थः । ननु, प्रतिबिम्बाध्यासस्यावस्थाज्ञानोपादानकत्वपक्षे बिम्बोपाधिसन्नि निवृत्तिसहकृ - ताधिष्ठानज्ञानस्य तदुपादानाज्ञाननिवर्तकत्वं लभ्यते। तथा च ज्ञानमज्ञानस्यैव नि- वर्तकम्। अज्ञानकार्यस्य तूपादानाज्ञाननिवृत्त्या निवृत्तिरिति पञ्चपादिकाकारोक्तं सक्रच्छत इत्याशङ्कयाह-अवस्थाज्ञानेति । तस्येति। अवस्थाज्ञानस्येत्यर्थः । प्राचीनेति। प्रतिबिम्बाध्यासात्माचीनेनाघिष्ठानज्ञानेन दर्पणे मुखं नास्तीत्याथ्या-

अह्वैतजरी ।

वरणशक्तिकस्य समानविषयत्वभङ्गेन प्रतिबन्धकाभावका- लीनाधिष्ठानज्ञानेन निवर्तयितुमशक्यतया प्रतिबिम्बाम्मा- समात्रस्यैव तन्निवर्त्यत्वस्योपेयत्वात्। अथवा खोपादाना- ज्ञाननिवर्तकत्रह्मज्ञाननिवर्त्य एवायमध्यासोऽस्तु। व्यावहारि कत्वापत्तिस्तु अविद्यातिरिक्त्दोषजन्यत्वेन मत्युकेत्याङु: । एवं स्वप्ाध्यासस्याप्यनवच्छिन्नचेतन्ये अहङ्वारोपहितवेत- न्ये वावस्थारूपाज्ञानशून्येऽव्यासात् 'सुपुप्त्याख्यं तमोऽ्ज्ञा

कारेण निवतिता आवरणशक्किर्यस्यावस्थाज्ञानस्य, तत्तमा तस्पेत्यर्थः । अश्ञयमनि- षयत्वमज्ञानावृतत्व्रम्। आवरणनाशे च दर्पणाद्यवच्छित्नचैतन्यस्यावस्थाज्ञानविषय- त्वाभावादधिष्ठानज्ञानस्यावस्थाज्ञानसमानविषयकत्वं विरोधप्रयोजकं भग्रमित्वर्थः । प्रतिबन्वकपदं बिम्बोपाव्योस्सन्निधिपरं, तस्य निवर्तयितुमशक्यतयेति सम्बन्धः । तनिवर्त्येति। तत्पदमविछ्रानज्ञानपरम्। अवस्थाज्ञानोपादानत्वपक्षेऽपि पतिबिम्या- ध्यासमात्रस्यैव तन्निवर्त्यत्वस्योपेयत्वादिति सम्बन्धः । तथा च पञ्चपादिकाविरोधः प्रतिबिम्बाध्यासस्यावस्थाज्ञानोपादानकत्वपक्षेऽपि तुल्य इति मावः। तदविरुद्धं म- कारमाह-अथवेति। स्वप प्रतिबिम्बाध्यासपरम्। निवर्त्य एवेति । बिम्बो- पाध्योस्सन्निधिविगमकाले प्रतििम्वाध्यासम्य सूक्ष्मावस्थालक्षणनाशे सत्यपि बाघरू पा निवृत्तिस्तदा नास्ति। सा तु ब्रह्मज्ञानाधीनैव। तम्यैव तदुपादानमूलाज्ञामनि- वर्तकत्वादिति भावः। ननु, ब्रह्मज्ञानबाध्यस्य घटादेरिव तद्वाध्यम्यापि व्यावहारि- कत्वापत्तिरिति, नेत्याह-व्यावहारिकत्वापत्तिस्त्विति। तुशब्दोऽवधारण। प्र- त्युक्तैवेति सम्बन्धः । विम्बोपाधिसन्निधिर्दोषः। उक्तन्यायमन्यत्राप्यतिदिशति- एवमिति। एवं स्वप्नाध्यासस्यापि मलाज्ञानकार्यतया अविद्यातिरिक्तनिद्वादिदोष- जन्यतयैव प्रातिभासिकत्वमिति सम्बन्धः । न त्ववस्थाज्ञानकार्यतया प्ातिभासिक- त्वमित्येवकारार्थः। अवस्थाज्ञानस्य स्वन्नोपादानत्वाभावे हेुमाह-अवस्थारूपा- ज्ञानशून्येऽध्यासादिति। मतभेदेन रवप्नाध्यासाधिष्ठानमेदमाह-अनवच्छिसे- -

न्यत्वमिति भावः। अत्राज्ञानकार्यम्य स्वप्नाध्यासस्यावस्थाज्ञानशन्यचैनन्येऽध्यासो

सिद्धान्तलेशसक्रसे सव्यास्याने द्वितीय परिच्छेद : ! २८९

नं यद्बीजं स्वभबोधयो'रिति आचार्याणां स्वमजाग्रत्मपञ्चयो- रकाज्ञानकार्यतोक्त्ेश्र मूलाज्ञानकार्यतया.खवोपादाननिव- रतकनह्मज्ञानैकवाध्यस्य अविद्यातिरिक्तनिद्रादिदोषजन्यत- यैव प्रातिभासिकत्वमिति केचिदाहुः ॥ अन्ये तु 'बाध्यन्ते चैते रथादयः स्वमदष्टाः प्रबोध' इति भाष्योक्तेः 'अविद्यात्मकबन्धप्रत्यनीकत्वात् जाग्रद्बोध- वदि' ति विवरणदर्शनादुत्थितस्य स्वप्नमिथ्यात्वानुभवाच्च जा- ग्रद्बोधस्समाध्यासंनिवर्तक इति ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानबाध्यतयैव तस्य प्रातिभासिकत्वम्। न चाधिष्ठानयाथात्म्यागोचरं स्वो- प्तेरज्ञानावस्थारूपत्वविवक्षया सुषुप्त्याख्यत्वमज्ञानस्योक्तम्। बीजम् उपादानं, बो- घः जाअत्परपञ्चः, तस्य शुक्तिरजतादिव्यतिरिक्तस्य मूलाज्ञानकार्यत्वं सम्प्रतिषन्न- मिति मावः । आचार्याणामुक्तेश्रेति सम्बन्धः । स्वपदं स्वप्नाध्यासपरम। ब्रह्म- ज्ञानकेति। प्रबोधकाले स्वप्नप्रपश्चस्य सक्ष्मावस्थापत्तिरूपनाशे सत्यपि बाघरू- पा निवृत्तिर्बलज्ञानैकसाध्येति बोध्यम् ॥ अविद्याततिरिक्तदोषजन्यत्वं प्रातिभासतिकत्वप्रयोजकमिति मंतन स्वप्नाध्यास- स्य निद्रादोषजन्यस्य प्रातिभासिकत्वमुपपादितम्। व्यवहारकाले बाध्यमानत्वं प्रा- तिभासिकत्वप्रयोजकमिति मतेन तस्य तदुपपादयति-अन्ये त्विति। भाष्यगतं प्रबोधपदं सप्तम्यन्तम्। बन्धस्याविद्याकार्यत्वादविद्यात्मकत्वम्। प्रत्यनीकत्वं निव- रतकत्वम्। पञ्चम्यनन्तरं ब्रह्मज्ञानस्येति शेषः । यथा जाग्रत्कालीनो घटादिबोध: स्वप्नबन्धनिवर्तकः. तद्वदित्यर्थः । उत्थितस्येति। मिथ्यैव मया स्वप्ने महाजनस- मागमो हष्टः । न हयस्ति महाजनसमागम इति तम्य मिथ्यात्वानुमवादित्यर्थः ।यदि स्वप्नप्रपश्चस्य ब्रह्मज्ञानवाध्यत्वप्रयुक्तं मिथ्यात्वं, तदा रवप्नादुत्थितस्य तन्मिथ्या- त्वानुमवो न स्यात्। ब्रह्मज्ञानात्पूर्व तद्वाध्ये घटादौ मिथ्यात्वानुभवादर्शनात्। अ- तो ब्रह्मज्ञानादितरेण जाअत्मबोधेनैव बाघः स्वप्नप्रपश्चस्य वक्तव्य इति शुक्तिर- जतादिवद्यतहारक :-- शादेव तस्य प्रातिभासिकत्वम्। व्यवहारकालश्र ब्- हतत्वज्ञानात्पूर्वकाल इति भावः । ज्ञानमिति। ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानमित्यर्थः। तस्य स्वप्नाध्यासनिवर्तकत्वाभावे हेतुं सूचयति-स्वेति। स्वस्थ स्वप्नाध्यासस्य उपा- दानं मूलाज्ञानं, तदनिवर्तकमित्यर्थः । तदनिवर्तकत्वे हेतुं सूचयति-अधिष्ठानेति। ३७

अंदूनमखबरी।

पादानाज्ञानानिवर्तकं ज्ञानं कथमध्यासनिवर्तकं स्यादिति वाच्यम्। रज्जुसर्पाध्यासस्य स्वोपादानाज्ञाननिवर्तकाधि- ष्नयाथात्म्यज्ञानेनेव तत्रैव स्वानन्तरोत्पन्नदण्डभ्रमेणापि निवृत्तिदर्शनादित्याहुः ॥ अपरे तु जाग्रद्वोगप्रदकर्मोपरमे सति जाग्रत्पपञ्चद्रष्टारं प्रतिबिम्बरूपं व्यावहारिकजीवं तहृष्टं जाग्रत्प्रपञ्चमप्यावृत्य- जायमानो निद्रारूपो मूलाज्ञानस्यावस्थाभेद: स्वाप्प्रपञ्ञा- ध्यासोपादानं, न मूलाज्ञानम् । न च निद्राया अवस्थाज्ञा- स्वप्नाविष्ठानस्य पृर्तोक्तम्य यद्याथात्म्यमनवच्छिन्नव्ह्मचैतन्यत्वादि, तदविषयकमि त्यर्थः। अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानम्यैवाज्ञाननिवृत्ति द्वाराध्या नि वर्त कृतव निय मा दि भावः। उक्तनियमासिद्या दृषयति-रज्जुसर्पेनि : म्वपदं सर्ाध्यासपरम् । ज्ञाननवति। नाय सर्पः, रजजरप नि ज्ञाननववत्यर्थतत्रैवति। सर्पाध्यासाधि ष्ठानरज्जववेत्यरथ. । स्वरेति। सर्पत्रमानन्तरोत्पन्नेन 'नायं मपे दण्डोऽय'मिति भ्र मेणत्यथः निदृत्तिदर्शनादिति। वाघदर्शनादित्यथ ॥

ति मत्वा तदनुगुणं मनमाह-अपरे त्विति। अम्मिन्मने व्यावहारिकजीवः खप्न पपश्चद्रष्टः प्रातिभासिकजीवम्याविष्ठानम्। रवप्नप्रपश्चम्य न जाग्रत्प्रपश्च एवाि श्वानं. न त्वनवच्छिन्नचतन्यदकम्। दद्विवेघाधष्ानावरणद्वाग न निद्धारुपमवस्था- ज्ञानं द्रष्टदृश्यात्मकद्विविघस्वप्नप्रपञ्चोपादाने, न तु मुलाज्ञानम् । नम्य ब्रह्मनैतन्य मात्रावारकत्वन व्यावहारिकजीवाद्यावारकत्वाभावात्। नतश्च व्यावहारिकजीवज- गद्गोचरस्य प्रबोधम्याधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानरूपत्वान् तन म्वमनाध्यामवाघ संभवती ति तात्पर्यथः। कर्मोपरमे सति जायमान इनि सम्बन्ध आवृत्यंत्यनेन उपा- दानमित्यनन च निद्रायाः आवरणविक्षेपशक्तिम्त्वरूपमज्ञानल्वक्षणमुक्तम्। एवमज्ञान त्वं तम्याम्मिद्ध सत्युत्पत्तिमत्त्वात्तदवम्थारूपन्ने मिध्यति । अम्मिन्मंत सर्वेषामेवा- वस्थाज्ञानानामादि त्वम्य प्रथमपरिच्छेंद उक्त्वादिति भावः। सङ्गहणोक्तमर्थमा- शङ्गापूर्वकं प्रपन्नयनि-न च निद्ाया इत्यादिना। मल्ाज्ञानेनावृत्म्य व्यावहा रिकजीवम्य जाग्रत्प्रपश्चवृत्तान्नम्य न म्वमकाले केनिदावग्णाभाव 'यज्षदत्तपुत्रो ह'मित्यादिभ्रमस्य स्वपिनामहजीवद्दशानुभवस्य चाभावप्रमङ्गेन निद्राया एव मेद

मिदधान्तलेशमंग्रहे मव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २९१

नरूपत्वे मानाभावः। मूलाज्ञानेनावृतस्य जाग्रत्पपञ्चद्रष्टः व्यावहारिकजीवस्य 'मनुष्योऽहं,ब्राह्मणोऽहं, देवदत्तपुत्रोह'मि- त्यादिना स्वात्मानमसंदिग्धाविपर्यस्तमभिमन्यमानस्य तदी- यचिरपरिंचयेन तं प्रति सर्वदा अनावृतैकरूपस्यानुभूतस्व- पितामहात्ययादिजाग्रत्पपञ्जवृत्तान्तस्य च स्वपसमये केन- चिदावरणाभावे जागरण इव स्वप्नेऽपि 'व्याघ्रोऽहं, शूद्रोऽहं, यज्ञदत्तपुत्रोऽह'मित्यादित्रमस्य स्वपितामहजीवद्दशादिभ्रमस्य चाभवप्रसङ्गेन निद्राया एव तत्कालोत्पन्नव्यावहारिकजग- ज्जीवावारकाज्ञानावस्थाभेदरूपत्वमिद्धेः । न चैवं जीवस्या- प्यावृतत्वात् स्वपप्नपञ्चम्य द्रष्ट्रभावप्रसङ्ग:। स्वपप्रपञ्चेन सह द्रष्टर्जीवस्यापि प्रातिभामिकाध्यामात। एवं च पुनर्जाग्र-

रूपत्वमिदेरिति सम्बन्ध जाग्रत्काले ब्राह्मणत्वादिरूपमत्वरे मंशयविपर्यययोर- भावमाह-असान्दिग्धोने: अमन्दिग्धाविपर्यम्न यथा भवति, तथा अभिमन्यमानस्ये-

वृत्तान्तम्य नं देवदत्तपुत्रं प्रति सर्वदानाव्रनत्वेनेकरूपतयावम्थाने हेतुमाह-तदी- येति। देवदत्तपत्रो हि म्वपिनामहादिमरण प्रथममनुभूय पश्चात्प्रतिमास प्रतिवत्स-

रिचयः, तेन स्वपितामहात्ययाद्ी संशयादिनितृत्तिभाकत्वलक्षणमनावृतत्वं सदा एक- रूपेण वर्तत इत्यर्थः । जागरणे यथा देवदत्तपुत्रस्य व्याघत्वादिभ्रमाभावः, स्वपि- तामह जीवद्दशानुभवाभावश्च, तथा म्वप्नेऽप्यभावप्रसङ्गनेत्यर्थः । तत्कालेति। नि- द्राकाले उत्पन्नो यो व्यावहारिकजगज्जीवयोरवारकोऽज्ञानावस्थाभेदः, नद्रपत्वं नि- द्राया एव सिध्यति, नान्यम्यआवग्णविक्षपशक्तिमत्वेन तस्या उपस्थितत्वादन्यस्यानु- पस्थितत्वादित्यर्थः। न चैवमिति! निद्रायां व्यावहारिक जीवाद्यावार काज्ञानावस्था- विशेषरूपत्वसिद्धौ सत्यामित्यर्थः । प्रातिभासिकान्तःकरणे चित्प्रतिबिम्वरूपस्य जी- वान्तरस्याभ्युपगमान्नैतच्वोद्यावकाश इत्याशयेनाह-स्वप्पपञ्चेन सहेति। एवं चे- ति। व्यावहारिकजीवजगतोरेव स्वप्नजीवजगदधिष्ठानत्वे सिद्धे मतीत्यर्थः । कर्मो-

२९२

द्रोगप्रदकर्मोद्ते बोधे व्यावहारिकजीवस्वरूपज्ञानात् सवोपा- दाननिद्रारूपाज्ञाननिवर्तकादेव स्वाप्नप्रपञ्चबाधः।न चैवं तद्द्- ष्टः प्रातिभासिकजीवस्यापि ततो बाधे सवमे करिणमन्वभू- वमित्यनुसन्धानं न स्यादिति वाच्यम्। व्यावहारिकजीवे प्रातिभासिकजीवस्याध्यस्ततया तदनुभवाद्यावहारिकजीव- स्यानुसन्धानोपगमे ऽप्यतिप्रम ङ्गाभावादित्याहु :- नन्वनवच्छिन्नचैतन्ये अहङ्कारोपहितचैतन्ये वा स्वाम दसते बोध इति। कर्मजन्ये जागरण इत्यर्थः । जीवम्वरूपज्ञानादिति। 'मनु प्योऽहं व्राह्मणोऽहं देवदत्तपुत्रोऽह'मित्यादिरूपादित्यर्थ। उपलक्षणं चैतत्। म्वपिताम्हात्ययादिज्ञानाच्चेत्यपि द्ृष्टव्यम्। स्वपद स्वप्नप्रपश्चपरम्। न नैवमित्येवं

दिरूपण स्वात्मानमभिमन्यमानम्येत्यर्थः । तन इति। व्यावहारिकजीवस्वरूपज्ञाना- दित्यर्थः । न स्यादिति । अन्यानुभुतेऽर्थेऽन्यम्य स्मरणायोगादिनि मावः । अ-

सत्त्वात् प्रातिमामिक जीवकर्तकानुभवाद्यावहारिक जीवम्य म्वप्रपदार्थानुमन्वानं सम्भ-

पातिप्रसङ्गाभावादित्यर्थः । तयोम्नादात्म्याभावादिति भाव ॥ ननु, जीवत्रैविध्यपक्षे द्रष्टश्यात्मकस्वप्नाध्यामाधिष्ठानत्वेनोपनम्य व्यवहा रिकजीवादर्मिथ्यात्वन जडतया स्वप्नपरपश्चावभासकत्वं न सम्भवति। न न नैतन्यमेव तदवमासकमिति वाच्यम्। तथामनि तम्यैवाधिष्ठानया तन्मन्तास्फूर्तिरूपत्वसम्भने

बाह्यदेशस्थत्वं वक्तत्यम् । तथा च नम्य किं माक्षिभाम्यत्वम्, एन्द्रियकत्वं वा। नाद् इत्याह-अहङ्गारेनि। साक्षिण इनि पश्चमी। विच्छेदोकत्या मा- क्षिणस्स्वाप्नगजादिना मह स्वतम्संमगीभावो दर्शितः । अन्नःकग्णवृत्तिसंसर्गमन पेक्ष्य स्वाप्रगजादेम्तेन प्रकाशम्य तत्मंसर्गमपेक्ष्य तेन प्रकाशस्य नायोगादिति स म्बन्घः । तेनेतिपदद्वयं साक्षिपरम्। यथा सुखादेम्सुखादिगोन्रान्तःकरणवृ- न्िमंमर्गमनपेक्ष्य तेन प्रकाश, नथा नेन स्वाप्नगजादेः प्रकाशायोगादित्यर्थ।

मिन्दान्तलेशसङहे मव्याम्याने द्वितीयपरिच्छेन्

प्रपञ्चाध्यास इति प्रायुक्तं पक्षदयमप्ययुक्तम्। आद्ये स्वाम-

न्तःकरणवृत्तिसंसर्गमनपेक्ष्य तेन प्रकाशनस्य चक्षुरादीना- मुपरततया वृत्त्युदयासम्भवेन तत्संसर्गमपेक्ष्य तेन प्रकाश- नस्य चायोगात्। द्वितीये इदं रजतमितिवदहं गज इति वा. अहं सुखीतिवदहं गजवानिति वाध्यासप्रसङ्गात्।। अत्र केचिदाद्यपक्षं समर्थयन्ते-अहङ्गारानवच्छिन्नचै- तन्यं न देहाद्वहिःस्वाप्नप्रपञ्चस्याधिष्ठानमुपेयते, किं तु तद- न्तरेव। अत एव दृश्यमानपरिमाणोचितदेशसम्पत्त्यभावात् स्वापगजादीनां मायामयत्वमुच्यते। एवं चान्तःकरणस्य दे-

द्वितीयं निरस्यति-चक्षुरादीनामिति। द्वितीय इति। अहमनुभवगोचगाहङ्कारो- पहितचैतन्यस्य स्वप्नाध्यासाधिष्ठानत्वपक्ष इत्यर्थः। कि गजादेस्तादात्म्येन तत्राध्या- सः, किं वा आधाराधयभावलक्षणसंसर्गेण : आद्यं दूषयति-इदं रजतममिनिव दिति। द्वितीय निराकरोति-अहं सुखीतिवदिति। द्वितीयेऽहं गज इत्यहं गजवानिति वाध्यामप्रसङ्गादिति योजना ।। अहङ्कारानवच्छिनोन। अविद्याया बिम्बभूतमीश्वरचैन्महानव - च्छिन्नचैतन्यं विवक्षितम्। ईश्वरचैतन्यम्यैव सर्वाधिष्ठानत्वात नाविद्याप्रति बिम्बरूपं जीवचैतन्यम्। तस्यानुपादानत्वादिति बोध्यम्। आन्तरचैत- न्यस्यैवाधिष्ठानत्वे नियामकमाह-अत एवेति। आन्तरचैतन्यस्यैवाधिष्ठा- नत्वोपगमादेवेत्यर्थः । सप्नकाले दृश्यमानपरिमाणवतां गजादीनां शरीरस्यान्तरुचित देशसम्पत्त्यभावात् प्रातिभासिकत्वमुच्यते सूत्रकागदिभिः। शरीराद्वाह्यचैतन्यस्याधि- ष्ठानत्वे तु जाग्रद्जादीनामिव स्वाप्नगजादीनामपि योग्यदेशलाभाद्यावहारिकत्वमेव स्यात्। तथा च सूत्रादिविरोध इत्यर्थः । एवं चेति। आन्तरस्यैव चैतन्यस्य स्वप्नाध्यासाधिष्ठानत्वे प्रमाणसिद्धे सतीत्यर्थः । ननु, शरीरान्तर्गतस्यापि ब्रह्मचै- तन्यस्यावृतत्वात्तत्राध्यस्तानां स्वाप्नगजादीनामनवभासप्रसङ्गः। न चान्तःकरण- वृच्या आवरणनाशे सति तेषामवभासम्संभवतीति वाच्यम्। सप्ने चक्षुरादीनामुप- ग्नत्वेन वृत्त्यमम्मवात्। न न स्वयमेवान्नःकरणवृत्तिम्तदा मम्भवतीति वाच्यम्।

...

दाय चश्ुगयपेक्षायामपि देहान्तरन्तःकरणस्य स्वतभ्रस्य

च्छिन्नचैतन्यस्याधिष्ठानत्वे न काचिदनुपपनिः । अत एव

न्नचैतन्यम्थिताविद्या रूप्याकारेण विवर्तते तथा स्वमेऽ्रि देहस्यान्तरन्तःकरणवृत्तौ निद्रादिदों पोपहितायामभिव्यक्त- चैतन्यस्थाविद्या अदृष्टोद्रोघितनानाविषयसंस्कारसहिता प्र- पञ्चाकारेण विवर्ततामिति विवरणोपन्यासे भारतीतीर्थवचन- मिति॥ अन्ये त्वनवच्छिन्नचैतन्यं न वृत्यभिव्यक्तं मन् स्वा- पपपञ्चस्याधिष्ठानम। अशब्दमूलकानवच्छिन्नचेतन्यगो

जागरणडषि तथाप्मङ्गन नदापि चक्षराद्पक्षामादपरमङ्गादित्यन आह- अन्नःकरणस्येति। स्वयमेवरेति। चक्षुरादविकमनपेठ् सवन्यर्थ। न काविदि

वाविष्ठानत्वे सम्मनिमाह-अत एवति। अन्न.करणवृत्यभव्यक्तचतन्यम्यवाधि- ानत्वोपगमादित्यर्थ:। विवरनन परिणमत इत्यर्थ।नन्वन्तकरण चक्षुरादिनिरपेक्षाया वृत्तम्सदा सम्भवात्तदभिव्यक्त चनन्ये मदा सुलभे मद्ा स्वप्नाध्यासप्रसङ्ग इत्यन आह-निद्रादीनि। पित्तोटेकादिगनिशब्दार्थः। दोपोपप्लुतायां वृत्तावमित्य- के रच्ैतन्यं, तत्र विद्यमाना अविद्येत्यर्थः। म्वप्नप्रपञ्चैचित्र्यप्रयोजकमाह- नानाविषयेति: जागरणे नानाविधविषयानुभवजनिताम्संस्कार अन्नःकरणे नि छन्ति, तेन्दष्टोद्वोधिममहिता अविद्या विचित्र पपश्चकारण पग्णमत इत्यर्थः॥ इदानीमविद्यायां प्रतिबिम्बमनमनर्वाच्छन्न ीव वन्यम वाघिष्ठा नमिति मनान्तरमा ह-अन्ये न्वि्ति। पुरवमन अनुपपत्तिमाह-अनवच्छिन्नचतन्यमिति। बिम्बभू तमिति शषः। अशब्दमलकोन। शदधब्रह्मण इव ईश्वरचैतन्यम्यापि शासतैक

मिद्दान्तलेश संग्रहे मन्याख्याने द्वितीय परिच्छेदः । २९५

चरवृत्त्युदयासम्भवात् अहङ्काराद्यवच्छिन्नचैतन्य एवाहमा- कारवृत्त्युदयदर्शनात्। तस्मात् स्वतोऽपरोक्षमहङ्काराद्यनव- च्छिन्नचैंतन्यं तदधिष्ठानम्। अन एव संक्षेपशाररिके-'अ- घरोक्षरूपविषयभ्रमधीरपरोक्षमास्पदमपेक्ष्य भवेत्। मनसा स्वतो नयनतो यदि वा स्वपनभ्रमादिषु तथाप्रथितेः' ॥ इति श्रलोकेनापरोक्षाध्यासापेक्षितमधिष्ठानापरोक्ष्यं क्वचित् स्वतः क्वचिन्मानसवृत्त्या क्वचिद्वहिरिन्द्रियवृत्त्येत्यभिधाय स्वतो- गम्यत्वादिति भावः। नन्वनवच्छिन्नेऽप्यविद्याप्रतििम्बरूपजीववन्ये शब्दननि रपेक्षाहमाकारवृत्युदयदर्शनात् ब्रह्मचैतन्येपि तथा कि न स्यादिति. नेत्या- ह-अहङ्काराद्यवच्छिन्नचतन्य इति। इय विषयसप्तमी। आदिपदं शर्रारादिसङ्गहार्थ न त्वहङ्काराद्यनवच्छिन्नवंतन् इत्येवकारार्थः। जीव चैतन्यस्यापि व्यापकत्वं त्वम्पदार्थशोधकश्रुतितदनुकूलन्यायगम्यमेवेति दष्टान्ता सिद्धिरिति भावः। तस्मादिति। बिम्बभृतानवच्छिन्नब्ह्मचैंतन्यस्याधिष्ठान- त्वासम्मवादित्यर्थः । स्वत इति । वृत्तिमन्तरेणैवाभिव्यक्तमित्यर्थः । चैतन्य- मिति। पूर्वमत इव आन्तरमेवेति शेषः । अत एवेति । म्वतोऽपरोक्षचैतन्य- स्यैव स्वाप्ताध्यासािष्ठानत्वेन स्वीकारादेवेत्यर्थः । अपरोक्षरूपा विषयस्य शुक्ति- रजतादेर्या भ्रमरूपा घीः, सा अपरोक्षमधिष्ठानमपेक्ष्य भवति। यद्वा अपरोक्षरू- पस्य विषयस्य शुक्तिरजतदिर्या भ्रमरूपा धीस्सेत्यर्थः । नच्चाघिष्ठानापरोक्ष्यं केन भवतीत्यत आह-मनसेत्यादिना । मनसा स्वतों वा यदि वा नयनत इति योजना। तत्र प्रमाणमाह-स्वपनभ्रमादिषु तथापथितरिति ! अन्वयादि- ना तथा प्रतीतेरित्यर्थः । तथाहि-शुक्तीदमंशम्य नयनसन्निकर्षे मति तस्य रज- ताध्यासापेक्षितमापराक्ष्य भवति, नान्यथेत्यन्वयव्यनिरेकाभ्यां क्वचिदधिष्ठानापरी- क्ष्यं नयनत इति प्रथत। तथा गगननैल्याद्यध्यासापेक्षितं गगनावच्छिन्नचेतन्य रूपस्याधिष्ठानस्यापरोक्ष्यं मनसा भवतीति गम्यते। मनसेत्यनेन गगनावच्छिन्नच- तन्यव्यसिका आलोकादिगोचरचाक्षुषवृत्तिविवक्षिता। नीरूपगगनगोचरचाक्षुष वृत्तेरसम्भवाच्चक्षुरुन्मीलनानन्तरमेव नीलं नभ इत्यादिप्रत्यक्षं, नान्यथेत्यन्वयव्यतिरे- काम्यां गगनचैतन्याभिव्यक्तो चाक्षुषवृत्तेरुपयोगावगमाच्च। तथा च फलबलाद

श्वितमिति बोध्यम। उदाह्हतक्कांकस्य तात्पर्यमाह-इतिश्चोकेनोते। अन्रे-

२९६ अद्वैतमञ्ञरी ।

ऽपरोक्षा चितिरत्र विभ्रमस्तथापि रूपाकृतिरव जायते। मनो निमित्तं सवपने मुहुर्मुहुर्विनापि चक्षुर्विषयं स्वमास्पदम्। म- नोऽ्वगम्येऽप्यपरोक्षताबलात्तथाम्बरे रूपमुपोललिखन् भ्रमः। सि- तादिभेदैर्बहुधा समीक्ष्यते यथाक्षगम्ये रजतादिविभ्रमे'॥ इत्या- दयनन्तरश्लोकेन स्वपाध्यासे स्वतोऽधिष्ठानापरोक्ष्यमुदाहृतम्। न चाहङ्ारानवच्छिन्नचैतन्यमात्रमावृतमिति वृत्तिमन्तरेण न तदभिव्यक्तिरिति वाच्यम् । ब्रह्मचैतन्यमेवावृतमविद्याप्रति- - एवं चाहङ्गारानवच्छिन्नचैतन्येऽव्यस्यमाने स्वापगजादौ तत्समनियताधिष्ठानगोचरान्तःकरणादिवृत्तिकृताभेदाभिव्य-

ति। प्रकृतऽपि अ्रमे स्वप्नाध्यामरूंप म्वतोऽपरक्षं चैनन्यममिष्ठानमित्यर्थः। अत एव संक्षेपशारीरके स्वप्राध्यामे मवनोविषानापरोक्ष्यमुदात्तमिति सम्बन्घः ।

न चाहङ्गागनवच्छिनेति। मात्रपदं कात््यर्र्थिकम्। तथा च शरीरान्तर्गतम- पि चैतन्यमावृतमवेनि भाषः। वृत्तिमिति। वृत्तिरप्यनवच्छिन्नगोंचरा शव्दमन्तरेण न मम्भवतीति प्रागुक्तमिनि धयेयम्। अनावृतमिति। नदेव स्वप्नाध्यासाधिष्ठान- मिनि भावः। ननु. मर्वगतम्य जीवचैनन्यम्यानावृतत्वे नम्य घटादिविषयदेश सदा मत्वंन चाक्षुषादिवृत्तिमनंपक्र्य मदा सर्वविषयावभामप्रमङ्ग इनि चन्, न । सर्वत्र विद्यमानम्यापि नम्यानुपाद्वाननया घटादिविषर्यम्मह मम्बन्धाभावेन सम्बन्धार्थतया वृत्त्यपेक्षायाः प्रतिकमव्यवम्थायामुक्तत्वान। नन्वविद्यापनिबिम्बरपजीवचतन्ये शरीगनतर्गते विशेषणत्वेनोपाधित्वेन वाहङ्ारनिग्पेक्ष अनवच्छिन्नचैत्यशव्दित स्वप्राध्यामोपगमे मनि नम्यव रवप्नकाले दष्टत्वं म्यान्, न तु प्रमातुः। तस्या- हङ्कारतादत्म्यापत्या तदवचिन्नम्य नना मिन्नत्वान्। न वेष्टापत्तिः। स्वप्नकाल 'अहं श्रीकृप्णं पशयामी नि नमानु: म्वप्नपदार्थेद्रमृत्वानुभवविगेधापत्तरित्यत आह- एवं चेति। स्वनोऽपगोक्षजीवचैनन्यम्याधिछ्ठानत्वे सतीत्वर्थ:। तन्समनियनंति। यदा गजादिरध्यम्यन, नदव तदविष्ठानगोचगन्नःकरणटत्तिरविद्यावृत्तिया जायते। तथा च म्वाप्नगजाद्यविष्ठानचनन्यम्य वृत्तिद्वागा वृत्तिमदन्तःकरणमम्ब्ेन प्रमातृत्व प्राप्ती सत्यां म्रमातुस्तदृष्टत्वं सम्भवतीत्यथः । अगभिव्यकत्येति। उक्कपरका

मिद्धान्तलशसङ्गह सव्याख्यान द्विनीयपरच्छेदः । २९७

क्त्या पमातृचैतन्यस्यापीदं पश्यामीति व्यवहार इत्याहुः ॥ अपरे तु द्वितीयं पक्षं समर्थयन्ते-अहङ्कारावच्छिन्नचैत- तन्यमधिष्ठानमित्यहङ्कारस्य विशेषण भावेनाधिष्ठानकोटिप्रवेशो नोपेयते, किं त्वहङ्कारोपहितं तत्प्रतिबिम्बरूपचैतन्यमात्रमधि- षानमिति। अतो 'नाहं गज, इत्याद्यनुभवप्रसङ्ग इनि। एवं शुक्तिरजतमपि शुक्तीदमंशावच्छिन्नचेतन्यप्रतिबिम्बे वृत्तिम- दन्तःकरणगतेऽव्यस्यते। शुक्तीदमंशावच्छिन्नबिम्बचैतन्ये सर्व- साधारणे तस्याध्यासे सुखादिवदनन्यवेद्यत्वाभावप्रसङ्गादिति केचित्॥

द्वितीयमिति। अवच्छिन्नचैतन्यं म्वप्नाध्यासाधिष्ठानमिति पक्षममित्य- थः । 'अयं गन' इति प्रत्ययस्थाने अहं गज इत्याद्विप्रत्ययप्रसङ्गवा- ग्णायाहङ्कारांशस्याघिष्ठानत्वं नाङ्गीक्रियते चेत्, तहनवच्छिन्नस्याधिष्ठानत्व- मागतमिति पुर्वमताभिदप्रसक्तिरिति शङ्कते-किं त्विति। अन्तःकरणे वतन्य प्रतिबिम्बमुनं यज्जीवचतन्यं, तन्मात्रमधिष्ठानमुपेयते। तच्च परि्छिन्नमेव। उपाधे: परिच्छिन्नत्वादिति परिहरति-अहङ्गागंपहितमिति। अत इति। अ- - विद्यायां बिम्नभृतबह्मचैतन्यस्य तम्यां प्रतिबिम्बभतजीवचैतन्यस्य वा स्वप्नप्रपश्चा- व्यासाधिष्ठानत्वमते तयोस्सर्वप्रमातृसाधारणत्वात्स्वप्नपपञ्चस्यापि माधारण्यं स्यात। अन्तःकरणप्रतिबिम्बचैतन्यस्य तदधिष्ठानत्वे तु माधारण्यप्रसङ्गदोषी नास्तीत्याशये- नाम्य द्वितीयपक्षस्य प्रवृत्तिरिति बोध्यम्। नन्ववं शुक्तिरजतादेरसाधाग्ण्य न स्या- न्। तदधिष्ठानचतन्यस्य साधारणत्वादित्याशङ्कय हेत्वसिद्धिमाह-एवमिति। टृ- निमदन्तःकरण इनि। शुक्तीदभंशसंसृष्टायां वृत्ता शक्तीद मंशावच्छिन्नबह्मचैत- न्यम्य यः प्रतिबिम्ब., तस्मिन्नध्यस्यते । म च प्रतिविम्बो वृत्तिगत एव । तम्य तृ

बोध्यम्। वृत्तिगतस्य ब्रह्मनतिबिम्बस्य शुक्तिग्जताघिष्ठानत्वानुपगमे साधारण्यप्र- सङ्गतादवम्थ्यमभिप्रेत्याह-मुक्तीदमंशावच्छिन्नंति। सुग्वादेरिव शुक्तिरजतादे-

२९८

केचित्तु बिम्बचैतन्य एव तदध्यासमुपेत् यदीयाज्ञानोष- दानकं यत् , तस्यैव प्रत्यक्षं, न जीवान्तरस्येत्यनन्यवेद्यत्वमुप- पाद्यन्ति ॥ ननु, शुक्तिरजताध्यासे चाश्रुषत्वानुभवः साक्षादाधि- धानज्ञानद्ारा तदपेक्षणाद्वा समर्थ्यते । स्वापगजादिचाश्ु- षत्वानुभवः कथं समर्थर्नायः। उच्यते-न तावत् तत्समर्थ- नाय स्वापदेहवद्विषयवच्च इन्द्रियाणामपि प्रातिभासिको वि- वर्तः शक्यते वक्तुम्। प्रातिभासिकस्याज्ञातसत्त्वाभावात्

दन्यम्य वैद्यं प्रत्यक्षं न भवनीत्यनन्यवेद्यं तदित्यर्गः ॥

रण्यात् शुक्तिरजतादेरमाधारण्यमित्याह-केचिन्विति। विम्बचनन्य ए- वेति। वृत्तिगतप्रतिबिम्बं प्रति निम्बचैतन्य इत्यर्थ। यद्वा अविद्याप- तिबिम्बं प्रति बिम्बभूने बरह्मचैतन्ये शुक्तीदमंशावच्छिन्न इत्यर्थः । न त्वसाधारण वृत्तिप्रतिबिम्ब इत्येवकारार्थः। यदीयेति। यद्रजतं यत्पुरु- षीयाज्ञानोपादानकं, तद्रजनं तस्यैव पुरुषस्य प्रत्यक्ष, नान्यस्थति कल्पनोपपत्तन शु- क्तिर जतांदस्साधारण्यप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ एवं स्वप्रपपञ्चाध्यासम्याधिष्ठानं निरुष्य स्वाप्नपदार्थानुमव किमेन्द्रि यक: . कि वा माश्षिरूप इति मंशये निर्णयायाक्षपमवताश्यति-नन्वि- ति। साक्षद्विति। इदं च शुक्तिरजतादेरैन्द्रियकत्वमिति कवितार्किक- मतानुसारणेनि बोध्यम्। शुक्तिर जनदेम्साक्षिभाम्यत्वमनानुमारणाह -- अधिष्ठान- ज्ञानद्वारंति। धमिज्ञानद्वारा चक्षुरपेक्षत्वान् शुक्तिरजनांदरित्यर्थः । कथामेति । स्वाप्रगजादिचाक्षुषत्वानुभवो हि वासनामयैरिन्द्रियर्वा व्यावहारिकेरिन्द्रियैर्वा सक्ष्मे- न्द्रियैवा आरोपरूपतया वा समर्थनीयनया सम्भाव्यते। तथा चस केन प्रकारण सम- र्यनीय इति प्रश्नार्थः । चनुर्थप्रकारेण तत्समर्थनं प्रतिजानीते-उच्यत इति। आदयं प्रकारत्रयं निराकरोति-न तावदित्यादिना। वासनामयः पातिभातिकै- रिन्द्रियै श्वाक्षुपत्वानुभवसमर्थनप्रकारं प्रथमं दूषयति-स्वामदेहवदिति। स्वामर-

सिद्धान्तलेश तंग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । २९९

इन्द्रियाणां चातीन्द्रियाणां सत्त्वेऽज्ञातसत्त्वस्य वाच्यत्वात्। नापि ·यावहारिकाणामेवेन्द्रियाणां स्वस्वगरोलकेभ्यो निष्क्र- म्य स्वाप्देहमाश्रित्य स्वस्वविषयग्राहकत्वं वक्तुं शक्यते । स्वप्समये तेषां व्यापारराहित्यरूपोपरतिश्रवणात् व्यावहारि- कस्य स्पर्शनेन्द्रियस्य स्वोचितव्यावहारिकदेशसम्पत्तिविधु-

च । तदेकदेशाश्रयत्वे च तस्य स्वापजलावगाहनजन्यस- र्वाङ्गीणशीतम्पर्शानिर्वाहात् । अत एव सवपे जाग्रदिन्द्रिया- णामुपरतावपि तैजमव्यवहारोपयुक्तानि सूक्ष्मशरगिवयवभ्-

देहः स्वाप्राश्र विषयाः प्रातिभामिकाश्चैतन्यविवर्तरूपा अभ्युपगम्यन्ने, न तथा इन्द्रि- याणां स्वरूपमृतश्रतन्यविवर्त प्रातिभासिकोऽभ्युपगन्तुं शक्यत इत्यर्थः । वाच्य- त्वादिति। तेषामज्ञातसत्त्वनियमम्य दर्शनाट्ट्ष्टानुमारित्वाच्च कल्पनाया इति भावः। द्वितीयं प्रकार निराकरोनि-नापीति। ननु, व्यावहारिकेन्द्रियैस्म्वाप्नगजादीना नाक्षुषत्वानुभवसमथेनप्रकारम्योत्थितिरेव नास्ति। तेषां जाग्रदेहम्थत्वन रप्रदेह- स्वत्वामावादित्याशङ्कयाह-स्वस्वेति। श्रवणादिति। य एषु सुप्तेषु जाग- ती'त्यादिश्रृतिष्विति शषः । श्रुतौ सुप्तेष्वित्यनन्तरं करणेप्तिरिति शषः । कर- णानां स्वापो नाम उपरतिः । सा च रवप्नसमये व्यापारराहित्यरूपेव, न तु ते षां स्वरूपोपरतिः। नस्यारसुषुप्तावेव श्रवणादिति बोध्यम्। त्वगिन्द्रियमात्र दोषान्तरमाह-व्यावहारिकस्येति। स्वम्य म्परशनेन्द्रियस्य उचितो यो व्याव हारिकदेशः, तत्संपत्तिविधुर शरीरस्यान्तःप्रदेशे स्थितं व्यावहारिकत्वगिन्द्रियपरि- माणापेक्षया कदाचिदधिकपरिमाणवत् स्वाप्नदेहं कृत्स्ं न व्याप्नुयात् त्वगिन्द्वि-

म्वप्रदेहपवेशायान्तरशरीरे गमनमेव न सम्भवतीति सचितम्। यदि व्यावहारिक- म्पशनान्द्रयम्य कत्स्म्वाप्नदहव्यापत्वायागः, ताह स्वाप्रदहकदशाश्रयत्वमवास्तु, को दोष, तत्राह-तदेकदेशेति। तस्येति। म्प्शनेन्द्रियस्येत्यर्थः। तृतीयं प्रकारं निराकरोति-अत एवंति। व्यावहारिकम्पर्शनेन्द्रियस्यैव स्वाधिकपर- माण कृत्स्नम्वभशरीरव्यापित्वायोंगे मति तदवयवमृतसूक्ष्मम्पर्शनेन्द्रियम्य सुतरां म्वननदे-

अद्वैतमसर्री र

तानि सूक्ष्मेन्द्रियाणि मन्नीति नैम्स्वाप्रपदार्थानामेन्द्रियकत्व मित्युपपादनशङ्कापि निग्स्ता। जाग्रदिन्द्रियव्यनिरिक्तस्- क्ष्मेन्द्रियाप्रमिद्धेः । किज्न अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिरि'ति

दुर्विवेकमात्मनः स्वयंज्योनिष्टमिति म्वपावम्थामधिकृत्य न- त्रात्मनः स्वयञ्जयोतिष्टं प्रतिपादयति। अन्यथा नम्य म-

हव्यापित्व्रायोगदेवेत्यर्थ। नेजम रवप्रावस्थागनो जीव मृक्ष्मशरीरशव्वन व्यावहारिकाण्येकादशेन्द्रियाव्युच्यन्ने: म्पशनेन्द्रियमात्रे दोषमनि्देशन दर्शि त्वा साधारणदोषमाह-जाग्रहिन्डियनि। नन्त्रप्रमिद्धान्यि म्वप्रकाले पदार्था नां चाक्षुषत्वाद्यनुभवानुरंधिन कल्प्यन्न उत्याशङ्कत शरतिविगेषान्नैमित्वाह- किं चात्रेति। श्रुतावत्रेतिपदेन सवप्नावम्थाग्रहणम्य नात्वर्यमाह-जागर इाते।

व्यवाहियमाणपदार्थम्मह सङ्कीणीनि निष्ठन्ति। तथा व्यवहारमाधनत्वनैव च- क्षुरादिजन्या वृत्तयो विषयदेशं प्रति गच्छन्तीत्यर्थः। व्यनिकरः संपर्कभ्संमर्ग इति यावन्। जागरे दुर्विवेकमिति मम्बन्धः । दुःगन विवको निरणयो यम्ब, नत् ुर्विवेकम्। अनायामेन निर्णेतुमशक्यमिनि यावत्। आत्मनः स्वयंज्योतिष्रं नाम अन्यानवभास्यत्वे मति स्वव्यतिरिक्तमकलावभामकत्वयोग्यत्वम। तच नाग- रे गहीतुमशक्यम्। तथा हि-आत्मव्यतिरिक्तम्य मर्वम्यात्ममात्रावभाम्थत्वं वक्तु न शक्यते। आदित्यादिज्योतिषां चक्षुरादिजन्यवृत्तिज्ञानानां च लोके जगदवभासक- त्वेन प्रसिद्धानां सत्त्वात् आत्मनोऽप्यहमिनि ज्ञानप्रकाश्यत्वंन तम्यान्यानवमाम्य- त्वक्य वक्तुमशक्यत्वच्चति शङ्काया जागर परिहर्तुमशक्यत्वेन जागरे म्वयंज्योति- प्रनिर्णयायोगान्। स्वन्नावम्थायां तु जागग्णे प्रमिद्धानामादित्यादिज्योनि्षां चक्षुगदि जन्यज्ञानानां चाभावादात्मचतन्थमात्रावभाम्यं स्वान्नं जगदिति निर्णयम्मम्भवनि। तथा अहमिति ज्ञानं वृत्तिरुपमात्मनः प्रकाशकं न भवनीनि वा्यत। तथा चान्यानवमा म्यत्वे सति मकलजगदवभामकत्वयोग्यत्वरूपं स्वयंज्योतिष्रिमात्मनः स्वप्नावस्थामा क्षित्वेन निर्णतुं शक्यमित्यरथ। नन. म्वप्नदशायामेव तम्य म्वयंज्योतिष्ट, न त्वव म्थान्तर इति यधाश्रुतार्थ एव श्रनेस्तात्पर्य कि न म्यादिति, नत्याह-अन्ययेति।श्रु नेः स्वप्नावम्थामाश्रित्य तत्माक्षित्वेन म्वयंज्योनिषमात्मनः सविवेकमिनि नात्पर्या

सिद्धान्तलेशसक्हं सव्यास्याने द्वितीयपरिच्छेंदः । १०१

र्वदा स्वयन्जचोतिष्ट्रेनांत्रेति वैयर्थ्यात्। तत्र यदि स्वनेऽि चक्षुरादिवृत्तिसञ्चारः कल्प्येत, तदा तत्रापि जागर इव त- स्य स्वयञ्जयोतिष्टं दुर्विवेचं स्यादित्युदाहता श्रुतिः पीब्ये- त। ननु, सवभे चक्षुरादुपरमकल्पनेऽ्रपि अन्तःकरणमनुपरत- मास्त इति परिशेषामिद्धेर्न स्वयञ्जयोतिष्टविवेकः। मैवम् । 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादि' त्यधिकरणे न्यायनिर्णयोक्तरीत्या- न्तःकरणस्य चक्षुरादिकरणान्तरनिरपेक्षम्य ज्ञानसाधनत्वा- भावादा तत्त्वप्रदीपिकोक्तरीत्या सवपे तस्यैव गजाद्याका- रेण परिणामेन ज्ञानकर्मतयावस्थितत्वेन तदानीं ज्ञानसा- धनत्वायोगाढ़ा परिशेषोपपत्तेः । न च सवपेऽन्तःकरणवृ-

कल्पन इत्यर्थ: । सर्वदेति । 'तमेव मान्तमनुभाति सर्व' मित्या दिश्कति प र्या लो च न य ा तकष्य सर्वदा स्वयंज्योतिष्ट्रनिश्चयादिति मावः। अत्रेतीति। अत्रेति विशेषणस्य व्यावर्तकत्वासम्भवेन व्यर्थत्वं स्यात्। अतो न यथाश्चुतार्थे तात्पर्य, किं तूक्तार्षे ता- त्पर्यमिति भावः। एवं श्रतितात्पर्य निरूप्य सवप्नकाले चक्षुरादिव्यापारकल्पनं त- दाधितमित्याह-तत्रेनि। सवयंज्योतिष्टरं स्वप्नावस्थासाक्षित्वेन सुगममित्यत्र श्रुति तात्पर्ये सिद्धे सतीत्यर्थः । ननु, स्वाप्नजगतोऽवमासकान्तराभावादात्ममात्रमास्यत्व- मित्युक्तमयुक्तमिति शङ्कते-नन्विति। अनुपरतमास्त इनीति । तथा च मनस

प्रावस्थायां मनसो ज्ञानकरणत्वमसतिद्धम्। अतस्तस्य स्वाप्नजगदवभासकत्वासम्भवा- त् परिशेषसिद्धिरिति परिहरति-मैवमिति। आत्मा कर्ता भवितुमर्ति। तथास- ति 'कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष' इत्यादिशास्त्रस्यार्थवत्त्वोपपत्तेरिति सूत्रार्थः। उक्तरी त्येति। मनस उपादानत्वेन स्वतो ज्ञानकरणत्वं न.स्तीत्युक्तरीत्येत्यर्थः । तत्त्वपदी- पिकोक्तरीत्येति। सवप्ने मनस एव विविधसंस्कार विशिष्टस्य स्वप्नपपश्चाकारण प- रिणामित्वं, न त्वविद्यायाः । तम्याम्संस्काराश्रयत्वाभावेन विचित्रपदार्थपरिणामि- त्वायोगादित्याद्यक्तरीत्येत्यर्थः । कर्मतयेति। विषयत्वेनैवोपक्षीणस्य विषयित्वरूप- प्रकाशकत्वाभावादिन्यर्थः। तदानीमित्यनेन अम्त वा जागरणे ज्ञानकर्णत्वं, तथा

१०२ अट्वैतमसरी ।

त्यभावे उत्वितस्य स्वपदष्टगजाद्यनुसन्धानानुपपत्तिः । सुषुपिक्लृप्तया अविद्यावृत्त्या तदुपपत्तेः । सुपुप्ौ तदव- स्थोपहितमेव स्वरूपचैतन्यमज्ञानसुखादिप्रकाशः उत्थित- स्यानुसन्धानमुपाधिभृतावस्थाविनाशजन्यसंस्कारेणेति वे- दान्तकौमुद्यभिमते सुषुप्तावविद्यावृत्त्यभावपक्षे इहापि स्वाभ-

रदनुसन्धानोपपत्तेश्र। अथवातदेतत् सत्त्वं येन स्वमं पश्यती त्यादिश्रुतेरस्तु सवभेऽपि कल्पतरूक्तरीत्वा स्वामगजादिगोचरान्तःकरणवृत्तिः। न च नावता परिशे- पासिद्धिः। अन्तःकरणस्याहमितिगृह्यमाणस्य मर्वात्मना

वि सवप्े तन्नोपेयते। तम्य विषयत्वेनैवावस्थितत्वादिति सनितम्। अनुपपत्ति- रिति। संस्कारामावादिति माव। ननु, सुषुप्तावविद्यावृत्तिर्न कल्पनीया। सुषु- प्त्ादिसाल्षिचैतन्यम्य नित्यत्वेऽपि साक्षिमाम्यायाम्मुषुप्त्यवम्थाया विनाशित्वेन वि- वयभृतसुचुप्त्मवस्थाविशिष्टवेषण तत्साक्षिणो नाशलक्षणमंस्कारमम्भवान् सुपुसतिम- सादीनामनुसन्धानोपपत्तिरिति चेन, तहिं स्वप्नमाक्षिणाऽवि प्रातिभासिकविषयवि- शिष्वेषेण नाशलक्षणसंस्कारसम्भवान म्वप्नटष्टगजाद्यनुसन्धानोपपत्तिरित्याह- सुनुमाविनि। तत्पदं सुषुप्तिपरम्। अव्ञानसुखादिपकाश इति। अज्ञानाधनु- भव इत्वर्थः । इहापीति। म्वप्नावस्थायामपीत्यथः। उपाधियतेति। विषयतया उपाधिमतेत्वर्थः। जागर इत म्वप्नऽपि गजादिगोचरान्तःकरणवृत्तिरेवोषेयते। अ- तोन संस्कारामावशङ्गावकाशः न च नदा अन्तःकरणवृत्तिमत्व परशेषासि द्विशिनि वाच्यम्। परिशेषम्यापि लोकटृष्टया उपपनरिति मतान्तरमाह -अथ वं न। मत्त्रशन्दितान्तःकरणम्य तृतीयाश्रुत्या स्वाप्नगजादिगोचरज्ञानकरणत् भा नि। तथा न धुतिप्रामाण्यात स्वप्ने चक्षरादिजन्यवृत्त्यभावेऽपि मानसवृत्तिरम्ति। अनो न संसकाशनुपपत्तिरिनि कल्पतरूक्तरीत्येत्वर्थः । अन्त. करणस्व स्वात्ना द्रष्टतया ग्रृह्यमानस्व नस्थान्त:करणम्याज्ञदृष्ट्यया पारशेपार्थ लोकप्रसिद्ध द्रश्टन्तिरिक कग्णादिव्यापारमानम्यैवापेक्षिनतवान तरयता परिष-

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यास्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३०३

जीवैक्येनाध्यस्ततया लोकदृष्ट्ा तस्य तद्यतिरेकाप्रसि- ेः परिशेषार्थ चक्षुरादिव्यापाराभावमात्रम्यैवापेक्षितत्व- त्वात् प्रसिद्धदृश्यमात्रं दृगवभासयोग्यमिति निश्चयमत्त्वेन परिशेषार्थमन्यानपेक्षणात्। तस्मात सर्वथापि स्वभे चक्षुरादि- व्यापारासम्भवात् स्वापगजादौ चाक्षुषत्वाद्यनुभवो भ्रम एव। ननु, स्वप्ेऽपि चक्षुरुन्मीलने गजाद्यनुभवः त्निमी- लने नेति जागर इव गजाद्यनुभवस्य चक्षुरुन्मीलनाद्य- नुविधानं प्रतीयत इति चेत्, चक्षुषा गजादिकं पश्या- मीत्यनुभववद्यमपि कश्रित् स्वप्नभ्रमो भविष्यि। य- त् केवलसाक्षिरूपे स्वापगजाद्यनुभवे चक्षुराद्यनुविधानं तदनुविधायिनी वृत्तिर्वाध्यस्यते। किमिव हि दुर्घटमपि

षासिद्धिर्न चत्यर्थः । तावनत्यस्यान्त करणवृत्तिसद्भ्ा वर मा त्रि ण ्र् : । एतदुक्त व ति-अन्तःकरणवृत्तिलक्षणो व्यापारो वस्तृतः करणव्यापारोऽपि प्रतीतितो द्रषव्या- पारो भवति। अन्तःकरणस्य द्रष्ट्त्वेन गृहीतत्वाल्लोकैरिति। स्वयंज्योतिष्टरनिर्णय्र- कारं दर्शयति-प्रसिद्धति। पूर्वमुच्यत इत्यनेन सृचितां स्वाप्नपदार्थेषु चाक्षुष- त्वाद्यनुभवस्य गतिमिदानी प्रपश्चयति-तस्मादिति। पश्चमी व्याचष्टे-सर्वयेति। पूर्वोक्तसर्वप्रकारैरपीत्यर्थः । स्वप्नानुभवम्य साक्षिरूपत्व चक्षराद्यनुविधानविरोधमा - शङ्कय दृष्टान्तेन समाधत्ते-ननु स्वप्ेऽपीत्यादिना। तदनुविधायिनीति। जागरे चक्षुराद्यनुविधायिनी या प्रसिद्ध। वृत्तिः, सा स्वप्नसाक्षि्यध्यस्यत इति य - थाश्रुतार्थो न ग्राह्यः । अन्यथाख्यातिप्रसङ्गात् । कितु तदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं प- श्यती'ति भ्ुत्यनुसारेण कल्पतरुकारैर्या गजादिगोचरमानसवृत्तिरुपेता, तम्यां तदनु- विधाित्वं वाध्यस्यत इत्यर्थः । तथा च के वलसाक्षिरूपे स्वाप्नगजाद्यनुभवे चक्षुरा- द्यनुविधानमध्यस्थते, तदनुविधायिनी वृत्तिर्वा तत्राध्यस्यत इति यत्, तच्च भ्रममात्र- मित्वर्थः। नन्वेतावान् अ्रमो दुर्घट इत्याशक्कयाह-किमिव हीति। दुर्घटमपि भ्र- मं माया किमिव न करोतीति सम्बन्धः । किमिव केन दष्टान्तेन न करोति। दुर्घ- टाकरणे मायाया: उष्टान्तो नास्तीत्वर्थः। प्रत्युत तस्यास्तत्कारित्वमैन्द्रजालिकमायादौ प्रसिद्धमिति हिशव्दार्थ:। वियदादिप्रपञ्भ्रमहे तुभूता माया दुर्बटमपि मपश्भ्रमं व्य-

अद्वैतमझरी।

भ्रमं माया न करोति विशेषतो निद्रारूपेण परिणता, य- न्माहात्म्यात् सवमे रथः प्रतीतः क्षणेन मनुष्यः प्रतीयते, स च क्षणेन मार्जार। स्वपद्रषटश्र न पूर्वापरविरोधानुसन्धा- नम् । तस्मादन्वयाद्यनुविधानप्रतीतितोल्येऽपि जाग्रद्गजा- द्यनुभव एव चक्षुरादिजन्यः न स्वापगजाद्यनुभवः॥

दृष्टिसृष्टिवादिनस्तु कल्पितस्याज्ञातमत्त्वमनुपपन्नमिति क- त्सस्य जाग्रत्मपञ्चस्य दृष्टिसमसमयां सृष्टिमुपेत्य घटादिह- ऐेश्रक्ुःसन्निकर्षानुविधानप्रनीतिं दृष्टे: पूर्वं घटाद्यभावेना- सक्कच्छमानां स्वभवदेव समर्थयमानाः जाग्रद्वजाद्यनुभवोऽपि न चाध्रुष इत्याहु: ॥

वस्थितरूपं घट्यनि. निद्वारूपण परिणता तु मा नतो निलक्षणमव त्रम काशयती ति मत्वा विशषत इत्युक्तम। यस्या इनि। निद्रारूपेण पग्णनाया इत्यर्थ: । स्वप्े चाक्षुषत्वाद्यनुभवम्य गतिनिरूपणमुपमंहगनि-नम्मादिनि। मवप् चक्षग- दिव्यापारासम्मवादित्यर्थः ।।

य त्वधिकारिणो बहुविधननकमोनूष्ानमाधिनिरशयपरमेश्वप्मादम हिम्त्ा नितान्तनिमल्ीकृतान्त करणाम्मन्नो जागरवि म्वप्रद्विशेष न पश्यन्ति तान बरह्मविद्याकामानधिकृत्य प्रवृत्तां कृत्म्नम्य जगन प्रबोधम्वापावस्थयी मभवप्रलयप्रतिपादिकां श्रुतिननुसृन्य दष्टिसृष्टिवादः पृर्वाचार्यनरूपित : नं मव- प्रविचारण बुद्धिमागन दशयनि-ह्टिसप्टिवादिनस्त्विनि: दृष्टया सह समम्सम्या यम्याम्मा ता मृ्टि कृत्सम्य नाग्रत्पपख्चम्यत्यत्यत्र पववाक्येन हतुमाह-कल्पिनव्यनि: म्वाप्नपपश्चम्यवत्यर्थ बटानिदष्टयी अनुविधानम तोनिः, नाममङगच्छमानां म्वप्नवदव ब्रममात्ररूपा समथयमाना इनि सम्बन्ध। असङ्रच्छमानत्वे हतु :- दष्टः पूर्व वटाद्यमवननि। तत्र व हेनु-दष्टिसमममयः मृष्िः, न चाक्षुष इति। कि नृ म्वप्रानमववंदव कवलमाल्षिरूप इत्यर्थ: ।।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने द्वितीय परिच्छेदः ! ३०९

ननु, दृष्टिसृष्टिमवलम्व्य कृत्स्स्य जाग्रत्प्रपञ्चस्य क- स्पितत्वाभ्युपगमे कस्तस्य कल्पकः। निरुपाधिरात्मा वा, अ- विद्योपहितो वा। नादः। मोक्षेऽपि साधनान्तरनिरपेक्ष- स्य कल्पकस्य सत््वेन प्रपञ्चानुवृत्त्या संसाराविशेषप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । अविद्याया अपि कल्पनीयत्वेन तत्कल्प- नात्पागेव कल्पकसिद्धेर्वक्तव्यत्वात्। अत्र केचिदाहु :- पूर्वपूर्वकल्पिताविद्योपहित उत्तरोत्तराविद्याकल्पकः । अनिदं- प्रथमत्वाच्च कल्पककत्पनाप्रवाहस्य नानवम्थादोषः । न चाविद्याया अनादित्वोपगमाच्छरुक्तिरजनवत् कल्पितत्वं न युज्यते ! अन्यथा साद्यनादिविभागानुपपत्तेरिति वाच्यम्।

कल्पितत्वोपगम इति। प्रातिभामिकत्वोपगम इत्यथ। किशव्दमृचितं विकल्प दशयति-निरुपाधिगिति। निरपेक्षश्चिदात्मैव संसारकल्पक इति प्रथमं कल्पं हृष- यति-माक्षऽपीति। अनुवृत्यति। अनुवृत्यापत्येत्वर्थः। अविद्याया अपीति। नम्या अपि कादाचित्कत्वाभ्युपगमे अविद्यासृष्टे, पर्वमेवाविद्योपहितम्य चिदात्मनो- Sविद्यादिकल्पकम्य वक्तव्यत्वात्तदभावादविद्यादिसृष्टिन सम्भवति। तथा च सदा संसारानुपलम्भप्रसङ्ग इति भावः। नन्वेवमपि प्रथमाविद्यायाः कः कल्पक:, त- ऋह्-अनिदमिति। इदंप्रथमत्वाभावात् प्रथमाविद्यव कानिन्नाम्ति। अनो न चौद्यावकाश इति मावः। तर्हनवम्थत्याशङच मान दोपाय। अविद्योपि- नात्मनः प्रपञ्चकल्पकत्वेन श्रृतिसिद्धम्य पर्वपर्वाविद्या दिना तन्कल्पकत्वनिवाहा मावादित्याशयनाह-नानवस्थादाप इति। नन्.'जीव ईशो विशुद्धा नित्तथा जीवेशयार्मिंदा। अविद्यातच्चितोर्योगप्षडम्माकमनादय ॥ इनि मिद्धान्नविरु- द्वमविद्यायाः प्रवाहानादित्वकल्पनम। तम्याः स्वरूपानादित्वम्भव मिद्धान्नसङ्ग हश्ललोके चैतन्यवत् प्रतीतेरिति शङ्कत-न चति। सिद्धान्तमुलङ्व्य प्रवृत्तावषि दोषमाह-अन्यथेति। अविदयादीनां स्वरूपानाित्वानुपगम इत्यर्थः। अनुप- पत्तरिति। उक्तविभागस्य लोकशास्त्रसिद्धत्वादिति भावः । श्रृत्येकममधिगम्य विशद्धननन्यव्यतिरिक्तमात्रे हाष्टसष्टिमुपत्यैव माद्यनादिविभागबोधकलौकिकवं दिकप्माणानां मिद्धान्तप्रवादस्य चालम्बनत्वन म्रमविशेषं मदष्टान्तमाह-

や の か अद्वैतमञ्जरी।

यथा स्वंप् कल्प्यमानं गापुरादि किश्चित् पूर्वसिद्धत्वेन कल्प्यते, किश्चिनदानीमुत्पाद्यमानत्वेन, एवं जागरेऽपि किञ्चित् कल्प्य- पानं मादित्वेन कल्प्यते. किञ्चिदन्यथेति तावता माद्यनादिवि- भागोपपत्तेः। एतेन कार्यकारणंविभागोऽपि व्याख्यात इति। अन्ये तु वस्तुतोऽनाद्येवाविद्यादि । तत्र दृष्टिसृष्टि- र्नोपेयते. किं तु ततोऽन्यत्र प्रपञ्चमात्र इत्याहुः॥ नन्वेवमपि श्रुतिमात्रप्रतीतस्य वियदादिसर्गतत्क- मादेः कः कल्पकः। न कोऽि। किमालम्बना 'तर्ह्यात्मन यथत्याटिना। किश्चिदन्यथेति। किश्विदविद्यादिकम् अन्यथा अनदित्वे न। कल्प्यने पर्वपुर्वाविद्योपहितनात्मनेत्यर्थः । तावना कल्पनामत्रिणत्यर्थ,।ननु, प्रत्यक्ष विषयम्य कारणतया बटादिष्ट पुर्वमज्ञानों घटादिर्वाच्यः। अन्यथा कार्यकार्णविभागों न म्यात। तथा अविद्योपहितम्य चिद्ात्मन एकम्यैव स्वम्मि- न समारकल्पकत्वे संसारवतो जीवम्यैकत्वेन गुरुशिष्यविभागो देवनिर्यञ्नुप्यादि विभागश्र न म्यादित्यन आह-एतेनेति। माद्यनादिविभागोपपत्तिकथनेनेत्यर्थः । व्याग्यात दनि। वम्तुनः प्रत्यक्ष विषयम्याकारणत्वेऽपि म नत्कर्णत्वेन कल्प्यने। तथा अन्यदपि म्वप्नभ्रमवदेव मवमृह्यमित्यथः ॥

ष्टिसृष्टम्मंक्कोचमाह-अन्ये त्विति। वस्तुत इति। स्वरूपन इरूर्थ। नहिं दृष्टिसृष्टि कुत्रापि नपया। मानाभावादिति शङ्कत-कि न्विति। म्वापमबं। वयो कायप्रपञ्चनात्रम्य प्रलयप्रभवप्रतिपाद्कबहुश्रुनिमिद्धत्वान् नैवमिति परिहरनि- ननोऽन्यत्रेति। अविद्यादम्मकाशादिति शंषः। मात्रपद कातनयथिकमू ।। ननु, दृष्टिममय एव प्रपञ्चसृष्टिरिति मतेऽपि दृष्टिशब्देन प्रत्यक्षप्रतीतिरेव विवक्षिता, न वरोक्षप्रतीनिः। अपगेक्षप्रतीतेरव विषयाविनामृतत्वन प्रातिभामिकविषयमाधक- त्वान परोक्षपनतेंश्रातथात्वात नथास्थिते सनि बाघकमाशङ्कंत-नन्वंवमपीति। अविद्योपहितम्यान्मनः प्रत्यक्षवम्तुकल्पकत्वंऽपीत्यर्थ। यदि वियदादिसर्गशश्रृत्य। प्रत्यक्षण न प्रतीनो भवेन. नदा प्रत्यक्षबलात बटादेरिव तम्यापि प्रातिभासिक- स्य मिहिम्मम्भवन,त त्वेनदम्तात्याशयेन मात्रपर्द दत्तम्। वाख्वादिसङ्गहार्थ प्रथमादिपद्म्। वियदादिप्त्रयनत्क्रममङ्गहार्थ द्विनीयादिपदम् । क इति। कल्पको न सम्भवत्यवेत्यर्थ। कल्पकामावे इष्टापत्तिमाह दृष्टिमृष्टिवाद्ी-न

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यागव्याने द्वितीयपरिच्छेदः । 309

आकाशः सम्भूत' इत्यादि श्रुतिः। निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मैक्यावल- म्बनेत्यवेहि। अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चब्रह्मप्रतिपत्ति- र्भवतीति तत्प्रतिपत्त्युपायतया श्रुतिषु सृष्टिप्रलयोपन्यामः न तात्पर्येणेति भाष्याछुद्धोषः। व्यर्थस्तर्हि तात्पर्याभावे वियत्पाणपादयोर्वियदादिमर्गतत्कमादिविषयश्रुतीनां पर- स्परविरोधपरिहाराय यत्नः। न व्यर्थः।न्यायव्युत्पत्त्यर्थमभ्यु-

कोडपीपि। तर्हि मृष्ट्याद्िश्रुतिप्रनिपाद्यम्य वियदादिसृष्टिनत्कमादेः शशशृङ्गाय माणनया श्रुतेशलम्बनाभावादप्रामाण्यं म्यादिति शङ्कनं-किमिति: नात्पर्य- विषयीभृतार्थम्य सत्वात् नाप्रामाण्यापत्तिगिि परिहरति-निष्पपश्चति।ननु, मृष्ट्यादिवाक्यानां श्रृतार्थपरित्यागनाश्रुतार्थे तात्पर्यकल्पनमयुक्तम। कि तुश्र- त्यनुसारेण वियदादिसर्गम्य नत्कल्पकम्य च कल्पनमेव युक्तमित्यन आह- अध्यारोपोत। यथा लोके गगनतत्त्ववोधनाय प्रवृत्तः कश्रित प्रथम नैल्यव- शाल्याद्यध्यारोपोपेतं गगनं ग्राहयित्वा पश्चान्नेदं वम्तुनो नेल्यादियुक्तमिति तद पवादेन नीरूपं व्यापकमुदासीनं गगनतत्वमिति बोधयति, तथा वेदान्ता अपि प्रथमं यद्वियदादिसर्गप्रलयादिकारणं सृष्ठ्यादिवाक्यैः प्रतीयने, तद्ह्मेत्यध्यारो-

निप्प्रपश्नव्रह्मात्मैक्यं प्रतिपादयन्ति। तथा न सृप््यादिवाकयानां निषेधवाक्या-

मेव, न तु म्वार्थसृष्ट्यादिप्रतिपादनमात्रेण चारितिार्थ्यम्। अथवादादीनामित ने षां स्वार्थप्रतिपादने फलाभावात्। निप्फलेडयें वेदतात्पर्यायोगान। अनो युक्त- मेव स्वार्थत्यागेन निप्प्रपञ्चवरह्मात्मैक्ये तात्पर्यकल्पनम्। तज्ञानम्य मुक्तिफल कतायाइश्रृतिसिद्धत्वात्। एवं च प्रथममध्यारोपेण सप्रपश्रब्ह्मप्नतिपत्तिरभवति । पश्चान् प्रपश्चापवादेन तम्ये व्रह्मणो नि्प्रपश्वत्वप्रनिपत्तिभवति। पूर्वप्रतिपात्ति श्रोत्तरप्रतिपत्तेश्शेष एव, न स्व्रतन्त्रेति निष्कर्षः । प्रपश्चस्तु भाप्यादिप्वेव द्रष्ट न्य इत्यर्थः। शङ्कते-व्यर्थ इति। नर्हींत्यक्य व्याक्या-तान्पर्याभाव इ। वियदादिसर्गतत्क्रमादाविति शेषः। यत्रो व्यर्थः । सत्रकार्भाष्यकारयोगिि शं- षः । तात्पर्याविषये विद्यमानस्यापि श्रुतिविरोधम्याकिश्चित्करत्वादिति भावः । परिहरति-न व्यर्थ इति। न्यायेति। वियत्प्राणपादद्वयगनाधिकरणेप नि

मुनमस्री :

पेत्य तात्पर्य तत्मवन्ेः। उक्ते हि शाम्तदर्पणे-'श्रुतीनां मृ- ष्टितात्पर्य स्वीकृत्येदमिहेग्निम। ब्रह्मात्मैक्यपरत्वानु तामां तन्नैव विद्यते॥ इति। ज्योतिष्टोमादिश्रुतिवोधितानुष्ठानात ज्योनिष्टोमादिश्चुतीनां च मत्त्वशुद्धिद्वारा ब्रह्मणि तात्पर्या-

रपिता ये मिदान्वन्याग न्षा ववभमित्यये। नेपा न्ययानां सस्चादिवाक्या शीविरधनिर्णयायानपसषितानामधि अ्रतितात्पर्यविषये कनिदेवेनिगेधप्रमक्ती तत्म- माधानायोपयोगस्नेषां भविप्यनीत्याशयेन प्रवृत्तम्सत्रका रयत्वय र्वनत्यर्थ । नन्परवुन्तगति। वरियन्प्राणपडय।: प्रवृत्तेरित्वर्थ। सृष्ट्यादिश्रुनीनां स्वार्गे ता त्पर्यमभ्यपेत्यैव वियत्पादादिप्रवृत्तिरित्यत्र कल्पनरुकारमम्मनिमाह-उक्तं ही- ति। उदमिति। व्रिरेधममावानमित्यर्थ। दृहेति। वियत्प्राणपादयोरित्य थः। तुशब्दोडवधारण। नामां सृष्ठ्यादिश्रुनीनां ब्रह्मात्मेक्यपरत्वादेव तत्तात्पर्य नास्त्येव। तामां म्वार्थपि तात्पय वाक्यभेदप्रमङ्गात म्वार्थ फलाभावाच्चे त्यर्थ:। एवं दृष्टिसृष्टिवादे नृट्यादिश्वुतीना निगलम्बनत्वं परित्तत्य कर्मा- पामनावाक्यानामति निगलम्बन्वं परिहगनि-ज्योतिष्टोमाठीत्यादिना । ज्योतिष्टोमादिश्रुत्या म्वर्गादिमावनत्वेन बोितम्य यागादेरनुष्ठानान् स्वर्गादिफल- मिद्धिगत्यथः । स्वसेति। रवप्ने हि कश्चित कदाचिञ्ज्योनिष्टोमादिश्रुनि कल्प- यित्वा तनम्माधनविशेषमुपलभ्य नदनुष्ठानात् फलं लभने. तत्तुल्यं जागरणेऽपि स्वर्गादिफ लल्वम्भ न मित्यर्थः। वम्तुनम्तु श्रृनिमात्रप्रनी ववियदादिमर्गतत्क्रमादेरिव श्रु- निमात्र प्रनीनम्वर्गादिफलम्याप्यमत्त्वमेवार्भिप्रेतम्। कल्पकाभावम्य तुल्यत्वादिति बाध्यम्। नहिं तामामप्रामाण्यं स्यादिति, नेत्याह-ज्योतिष्टामादिश्रतीनां चेति।

मन्वम्य चाधिकारिणो वेदान्नशास्त्र वरह्मप्रमिति जनयनि। तथा न कर्मीपासना काण्डयोगविकाग्मिम्पादनद्वाग व्रह्मप्रमितिशेपत्वान नयो्नत्रैव तात्पर्य, न स्वार्थ स्वगमावनत्वादाविनि नाम्रामाण्यप्रमङ्ग इति भावः। न न वेदानामशेपतो ब्रह्म प्रतिपत्तिपरत्वे नाम्ति मानमिनि वाच्यम्।स्वे वेदा यत्पदमामनन्ति। तमेतं वेदा- नुवचनेन व्ाह्मणा विनिद्विपन्ती'त्यादिश्रुतिमहस्त्रम्य तत्र मानत्वादित्यादिकममिप्रे-

सिद्धान्तलेशमङ्गहे मव्यार्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३०९

न्येषु द्रष्टव्यः । अयमेको दृष्टिसमसमया विश्वसृष्टिरिति दृष्टिसृष्टिवादः ॥ अन्यस्तु दृष्टिख विश्वसृष्टिः। दृश्यस्य दृष्टिभेदे प्रमाणा- भावात्। 'ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतदविचक्षणाः। अर्थसवरूपं भ्राम्यन्तः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥' इति स्मृतेश्चेति सिद्धा- न्तमुक्तावल्यादिदर्शितो द्ृष्टिसृष्टिवादः ॥ द्विविधेऽपि दृष्टिसृष्टिवादे मनःप्रत्ययमलभमानाः के चिदाचार्याः सृष्टदृष्टिवादं गेचयन्ते। श्रुतिदर्शितेन क्रमेण परमेश्वरसृष्टमज्ञातसत्तायुक्तमेव विश्वं तत्तद्विषयप्रमाणावतरणे तस्यतस्य द्ृष्टिसिद्धिरिति। न चैवं प्रपञ्चस्य कल्पितत्वाभावे श्रु- वाद इति मम्बन्धः । अन्यम्तु मिद्धान्तमुक्तावल्यादिदर्शिनो दृष्टिसृष्टिवाद इति स- म्वन्धः ।। द्वितीयं निरूपयति-दृष्टिरवेति। दृष्टिः दर्शनं सवप्रकाशज्ञानस्वरूप- मित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-दृश्यप्रपञ्चतादात्म्यापन्नं ज्ञानस्वरूपमेव प्रपश्चस्याद्य क्षणावच्छिन्नं सत्तम्य सृष्टिरित्युच्यत इति। ननु, दृग्दश्ययोरभिन्नयोरभिन्नसत्ताक- त्वरूपं तादात्म्यमसिद्धमित्याशङ्कयाह-दृश्यस्येति। दृष्टिर्ज्ञानं तस्मात् मेदे मि- न्नसत्ताकत्व इत्यर्थः। अन्यथा सन् वट इत्यादिरूपेण सदूपस्य ज्ञानस्य घटादेश्च सा- मानाधिकरण्यप्रत्ययो न स्यादिति भावः।स्मृती- एतदिति। प्रत्यक्षसिद्धमित्यर्थः । अर्थस्वरूपमिति। अर्थपदं स्वतन्त्रपरम् । कुद्ृष्टय इति । कुतर्कदूषितज्ञाना इत्य- थः। तथा च एतज्जगत् अन्ये कुदष्टयो भ्रान्ताः ज्ञानस्वरूपसत्तापेक्षया भिन्नसत्ताकं पश्यन्तीत्युत्तरार्धेन भेददृष्ट्यपवादाच्च तयोरभिन्नमत्ताकत्वसिद्धिरित्यर्थः । स्मृतेश्वे- ति। चकाराच्छ्रुतेश्र्ेत्यर्थः । 'चिद्धीदं सर्व' मित्यादिश्रतिरुदाहर्तव्या ॥ मन.प्रत्ययो मनसो विश्वासः प्रामाणिकत्वनिश्चयः, तमलभमाना इत्य- थः। तदलाभे च हेतुर्जाग्रत्प्रपञ्चस्यापि प्रातिभालिकत्वाभ्युपगमः, वियदादिसर्गा-

क्षुराद्यनुविधानप्रतीतेभ्रममात्रत्वाभ्युपगम इत्यादिरिति द्रष्टव्यम्। दृष्टिसृष्टिपदं व्या- नष्टे-श्रनिदर्शिनेनेत्याटिना: अपिद्धान्तं शङ्कते-न चैवमिति। उक्तरी-

३१• !

त्यादिप्रतिपन्नस्य सृष्टिप्रलयादिमतः प्रत्यक्षादिप्रतिपन्नार्थक्रि- याकारिणश्च तस्य सत्यत्वमेवाभ्युपगतं स्यादिति वाच्यम। शु- किरजतादिवत् संप्रयोगसंस्कारदोषरूपेणाधिष्ठानज्ञानसंस्का- रदोषरूपेण वा कारणत्रयेणाजन्यतया कल्पनासमसमयत्वा- भावेऽ्रि ज्ञानैकनिवर्त्यत्वरूपस्य सदसद्विलक्षणत्वरूपस्य प्र- तिपन्नोपाधिगतत्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूपम्य वा मि-

त्या प्रामाणिकत्वे प्रपश्चम्य स्वीकृते मतीत्यर्थः । कल्पितत्वाभावे मत्यत्वमेवाभ्यपग- नं म्यादिति सम्बन्धः । प्रपश्नम्सत्य. । श्रतिमिद्धत्वात्। ब्रह्मवन्। न च तम्य प्र- त्यक्षसिद्धस्य श्रतिमिद्धत्वममिद्धमिति वाच्यम्। तम्य स्वरूपेण प्रत्यक्षमिद्धत्वेऽपि मृष्टिपलयादिविशिष्टनया अतिस्मत्यादविसिद्धत्वान्। तथा प्रपश्वः मत्यः। अर्थक्रि- याकारित्वात्। मष्टयादयर्थक्रियाकारिव्रह्मवन। न न हेत्वसतिद्धिः । पृथिवीजलादी नम्य प्रत्यक्षादिमिद्धत्वादिति मावः। प्रपश्नम्य ब्रह्मवत् पग्माथमत्यत्वे हेनृद्वयमप्र- योजकम्: अतो नापमिद्धान्नापत्तिरित्याशयेन परिहिरनि-शुक्तिरजनादिवादि- नि। वियदादिप्रपश्चे शुक्तिरजनादावित कल्पनाममममयत्वम्य दृष्टिसृष्टिवाद्यभि-

वियदादिप्रपश्चे कल्पनाममममयत्वामाव कारणत्रयाजन्यत्व हेतुः। मम्प्रयोगम्य स्व- प्रभ्रमव्यापित्वाभावात् मम्प्रयोगम्थाने अविष्ठानमामान्यञ्ञानं निक्षिपति-अधिष्ठान- व्वाननि। मिथ्यात्वनिर्वचनं त्रेधा द्शयति-ब्वानकेत्याटिना। अधिष्ठानतत्त्व ज्ञानमात्रनिवत्यत्वरूपम्येत्यर्थः । सद्विलक्षणत्वमात्रम अमत्यतिव्याप्तम्। अमद्विल- क्षणत्वमात्रं सति बरह्मण्यनिव्याप्म। अन उभयोपादानम। प्रपश्चम्य तुभयविल क्षणत्वं प्रमाणमिद्धमिनि भावः। परनिपन्रेति। बह्मणि प्रतिपन्रम्य प्रतीनम्यारोपि नम्येति यावरत्। बह्मोपाविरविष्ठानं तत्र ब्रह्मणि तम्य त्रैकालिको निषेषश्रुतिग- म्योडत्यन्नाभवोडक्ति। तत्प्रनियोगित्वं तम्याक्षतमिनि भाव। तत्राद्यलक्षणे व

ज्ञानमात्रनिवत्यत्वम्य न सत्यत्ववादिभिरनङ्गीकारान न मत्यत्वपक्षाविशेष। तथा प्रपश्चे परैम्सद्ूपत्वाङ्गीकरेण सहित्क्षणत्वानङ्गीकागन् द्वितीयलक्षणऽपि न सत्य त्वपक्षाविशेषः । प्रपश्चस्य तदुपादाने ब्रह्मण सिद्धान्न इव घटादयुपादाने वस्तुनि घटादेस्व्रैकालिक निषेधम्य परेग्नङ्गीकागन न नृनीयलक्षणि परमनाविशेष इत्या

मिद्धान्तलेशसङ्ग: सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः ।

थ्यात्वस्याभ्युपगमांत्। सत्यत्वपक्षे प्रपञ्चे उक्तरूपमिथ्यात्वा- भावेन ततो भेदात्॥ नन्वेवमहङ्कारतद्धर्माणामपि उक्तरूपमिथ्यात्वं वि- यदादिवत् कल्पितत्वाभावेऽपि सिध्यतीति भाष्यटकिावि- वरणेषु तदध्यासे कारणत्रितयमम्पादनादियत्नो व्यर्थ इति चेत्, अहङ्ारादीनामपि केवलसाक्षिवेद्यतया शुक्तिरजतवत् प्रातिभासिकत्वमभिमतमिति चित्सुखाचार्याः ॥ अभ्युपेत्यवादमात्रं तत्। अद्वितीया घिष्ठानब्रह्मात्मप्रमाणस्य चैतन्यस्येत्यादितत्रत्यकारणत्रितयसम्पादनग्रन्थस्य चैतन्य- स्य प्रमाकरणत्वे वेदान्तकरणत्वादिकल्पनाभङ्गप्रसङ्गेन प्रौ- ढिवादस्य स्फुटत्वादिति रामाद्याचार्याः ।। शायेनाह-सत्यत्वपक्ष इति। दृष्टिसृष्टिवाद्येव शङ्कते-नन्वेवमिति। ज्ञानेकनिवर्त्यत्वांदमिथ्यात्व- म्वरूपत्वे मतीत्यर्थः। अहङ्कारतद्धर्माणामप्युक्तरूपमिथ्यात्वं वियदादिवत् सि- व्यतीति सम्बन्धः। कल्पितत्वाभावेऽपीति। प्रातिमासिकत्वाभावेऽपीत्य- र्थः । तत्पदमहङ्कारादिपरम्। चिदात्मनोऽघिष्ठानत्वादिसमर्थनमादिपदार्थः अभिमतमिति। भाव्यकारदीनामिति शेषः। नथा च तत्मम्पादनादियत्नस्सफल इति भावः । अहक्कारतद्धर्माणा केवलसाक्षिवद्यत्वषि शक्तिरजतादिवत् प्रातिभा- मिकत्वं वक्तुमयुक्तम्। व्यवहारकाल बाधानुपलम्भात्। अतो वस्तुगत्या तेषां प्रा तिभासिकत्वाभावेऽपि तदभ्युपेत्य कारणत्रयसम्पदनादियत्नस्तैः कृत इति परिहा- रान्तरमाह-अभ्युपत्येति। तत् माप्यादि। प्रातिभासिकत्वमम्युपेत्यवचनमेव. न वस्तुगतिमनुरुध्येत्यर्थः । अद्वितयिाधिष्ठानवह्मात्मनि प्रमाणं चैतन्यमिति प्रति- पादयतष्टीकाविवरणादिगतस्य ग्रन्थस्य औ्रौढिवादत्वस्य स्पष्टत्वादिति सम्बन्धः । म्रौदिवादत्वे उपपंत्तिमाह-चैतन्यस्य प्रमाकरणत्व इति। ब्रह्मप्रमाकरणत्व इ- त्यर्थः । औपनिषदत्वश्रुत्यनुस्तारेण वेदान्तानामेव ब्रह्मप्रमाकरणत्वकल्पनेत्यर्थः । वेदान्तवाक्यजन्यब्रह्मप्रमाया अपरोक्षत्वकल्पनमादिपदार्थः ।

३१२

ननु, दृष्टिसृष्टिवादे सृष्टिदृष्टिवादे च मिथ्यात्वसंग- तिपत्तेः कथं मिथ्याभूतस्यार्थक्कियाकारित्वं, स्वपवदिति बूमः। ननु, स्वाप्जलादिसाध्यावगाहनादिरूपार्थक्रिया असत्यैव, किं तु जाग्रज्लादिसाध्या सा सत्या अविशिष्टमुभयत्रापि स्वसमानसत्ताकार्थक्रियाकारित्वमिति केचित्।। अद्वैतविद्याचार्यास्त्वाहु :- स्वाप्नपदार्थानां न केवलं

प्रपञ्चम्य परमार्थत्वे पूर्वमर्थक्रियाकारित्वमप्रयोजकमिति सूचितं, तद युक्तम्। मिथ्याभूतस्य शुक्तिरूप्यादेः कटकाद्यर्थक्रियाकारित्वादर्शनादिति मत्वा शङ्कने-नन्विति। अर्थक्रियाकारित्वं सत्यत्वव्यभिचारीति परिहर-

सत्यत्वं नास्तीति व्यभिचार इत्यर्थः । नन्वर्थक्रियाकारित्वमात्रं न हेतुः, कि तु सत्यार्थक्रियाकारित्वम् । तच्च म्वाप्नजलादौ नाम्नीति न व्यमिचार इति शङ्कते- नन्विति । अमत्येव न तु मनीत्यर्थः। अमत्यैवेति पाठे अमत्या, न तु सत्येत्यर्थः । तहं प्रपश्चम्मत्यः । मत्यार्थक्रियाकारिति्वादित्यत्र हे- त्वससिद्धिमाह सिद्धान्ती-किं न्वित। जाअज्जलादिमाध्या सार्थक्रिया मत्या कि- मिति सम्बन्धः। नुशव्दोऽवधारण। किशब्द अक्षपार्थ। मा मत्या न भव- त्येवेन्यर्थः। अनो हेत्वमम्प्रतिपत्तिपरिहागयार्थक्रियाकारित्वमात्रं मत्यत्वप्रयोजक वाच्यम्। तच्च स्वाप्नजलादावम्त्यवेति व्यभिचाग्तादनस््यमिति मावः । ननु, स्वा-

तहिं जागरत्प्रपञ्चस्यानि तदम्तु, नेनावता त्वदभिमनपर्मार्थमत्यत्वं मिध्यतीत्याशयन परिहरति-अविशिष्टमिति। उभयत्रापीति। जाग्रत्स्प्नावम्थाद्वयऽपीत्यर्थ

म्वप्नवदिति वम इनि समाधाने म्वप नावदयेकरिया सत्या न मर्वत, जागरे तुमा सत्येति वेषम्यशङ्गायां प्रतिबन्दा केषाश्चिन ममावानं दशितम्। इदानी म्वा- प्रादिपदार्थानामपि मन्याथक्रियाकारित्वदर्शनान न दृष्टान्वैषम्यमिति परिहारन्त रमाह-अद्वैतेनि। प्रबोववाध्यर्थक्रिया प्रातिभासिकी, प्रबोधावाध्यर्थक्रिया स्व प्रकालीनापि व्यावहारिकमत्यैवनि विभाग । तथा च म्वाप्नपदार्थीनां प्रातिभासि कार्थक्रियाकारित्वमात्रं केवळं न भवनि, कि तु व्यावहारिकार्थक्रियाकारित्वमप्य्ति।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद: ! ३१३

प्रबोधवाध्यार्थक्रियामात्रकारित्वम्। स्वापाङ्गनाभुजङ्गमादी- नां तद्बाध्यसुखभयादिजनकत्वस्यापि दर्शनात्। स्वापविष- यजन्यस्यापि हि सुखभयादे: प्रबोधानन्तरं न बाधोऽनुभृ- यते, प्रत्युत प्रबोधानन्तरमपि मनःप्रमादशरीरकम्पनादिना सह तदनुवृत्तिदर्शनात् प्रागपि मत्त्वमेवावसीयते। अत एव प्राणिनां पुनरपि सुखजनकविषयगोचरस्वमे वाञ्छा , अतादृशे च सवमे गद्वेषः । सम्भवति च स्वपेऽपि ज्ञानवद- न्तःकरणवृत्तिरूपस्य सुखभयादेरुदयः। न च खवपाङ्गनादि-

स्वप्नाङ्गनादीना प्रबोावाध्यसु्वजनत्व् स्वप्भुङमीन प्रबोााध्ययकम्पा- दिजनकत्वस्य न दर्शनात्। एवं च व्यावहारिकिजाग्रतपदार्थाना व्यावहारिकार्थक्ि- याकारित्वं कमुतिकन्यायसिद्धमिति मिश्यात्वपक्ष नार्थक्रियाकारित्वानुपपत्तिरिति

मुखादीनां कथ प्रबोधानाध्यत्वमित्याशङ्कयाह-म्वाप्नविपयति। न हि प्रबोधा- नन्तरं स्वप्नकाल सुखभयादिकं मम नामदिति सुखभयादेबांघोऽनुभूयत इत्यथः । प्रत्युतेति। वर्तमानसुखानुभवकार्य मनःप्रसादः, वर्तमानभयदुःखानुभवकार्य गात्रक- म्पादिः। ततश्र प्रबोधानन्तरमनुवर्तमानत्वे गमक मनःप्रमादादि । तथा च तदन- न्तरमनुवर्नमानस्य भयादेस्सत्यत्वात् प्रबोधात्प्रागपि तम्य सत्यत्वं निश्चीयत इत्यर्थः । म्वप्नकालीनमपि सुग्भयादिकं जाग्रत्मुखादिवद्यावहारिकसत्यमेव, न प्रातिभासि- कम्। प्रबोधानन्तरं बाघाभावात् तदनन्तरमप्यनुवर्तमानत्वाच्चेति निप्कर्षः । स्वाप्न- सुखभयादेस्सत्यत्वे गमकान्तरमाह-अत एवेति। स्वाप्नमयादेरापतिभासिकत्वा- देवेत्यर्थः । रागद्वेपयोम्सत्यसुखदुःखगोचरत्वनियमादविति भावः । नन, सवप्े सर्वस्य वासनामात्रत्वात् कर्थं सत्यम्य भयादेः सम्भव इत्यत आह-सम्भवति चेति। तदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यती'ति श्रुत्यनुसरेण कल्पतरुकरर्मानिसवृत्तिरुपज्ञानस्य स्वीकारात् तद्वदन्त.करणपरिणामरूपभयादेव्यवहारिकस्य सम्भवः । नदतिरिक्त- पदार्थानामेव वासनापरिणामत्वेन प्रातिभासिकत्वाभ्युपगमादिति भावः। ननु, स्व्राप्त- भयादिकं न भुजङ्गमाङ्गनादिपदार्थजन्यं, कितु तद्गोचरज्ञानजन्यम्। तथा चज्ञान- म्य सत्यत्वादसत्यात् सत्यस्यापि कार्यस्य जन्म स्वन्े दृष्टमित्यनुपपन्नमिति शङ्क- ते-न चेति। तच् संदवेति वदता वक्तव्यं-कि तत मनोमात्रजन्यवृत्तिरुपंकि ४०

अद्वैतमअ्चरी। ज्ञानमेव सुखादिजनकम्। तच् सदेवेति वाच्यम्। तस्यापि दर्शनस्पर्शनादिवृत्तिरूपस्य स्वपप्पञ्चसाक्षिण्यव्यस्तस्य क- सपनामात्रसिद्धत्वात्। न हयुपरतेन्द्रियस्य चक्षुरादिवृत्तयः सत्याः सम्भवन्ति। न च तत्तद्विषयापरोक्षमात्रं सुखजनकम्। तब साक्षिरूपं सदेवेति वाच्यम्। तस्यापि दर्शनात् स्पर्श- ने कामिन्याः पदा स्पर्शनात् पाणिना स्पर्शने भुजङ्गम- स्यामर्मस्थले स्पर्शनात् मर्मस्थले स्पर्शने सुखविशेषस्य भ- यविशेषस्य चानुभवसिद्धत्वेन स्वपेऽपि तत्तत्सुखभयादि- विशेषस्य कल्पितदर्शनस्पर्शनादिवृत्तिविशेषजन्यत्वस्य वक्त- व्यत्वादिति। तथा जागरे घटादिप्रकाशनक्षमतत्रत्यपुरुषा- वा चक्षराद्विजन्यवृत्तिरूपं, कवलसाक्षिरूपं वा। आद्यजपि कि वृत्तिमात्र मयादि हेतुः, उत म्वाप्नमुजङ्गमादिरूपविषयविशेषितम्। नाद्यः। यत्किश्चिदगोचरवृत्ति ज्ञानादपि भयादिप्रसङ्गात्। न द्वितीयः । वृत्तिमात्रम्य सत्यत्वेऽषि विषयस्यासत्य- तया तद्विशिष्टस्यापि प्रातिभासिकत्वात्। तथा च प्रातिमासिकज्ञानाद्यावहारिका- र्क्रियोत्पत्तो तदुदाहरणं भवत्येवेति मत्वा प्रथमविकल्पत्रयमध्ये द्वितीयं दृषयति- तस्यापीति। ज्ञानम्यापीत्यर्थः । ननु, चक्षुरादिजन्यमेव दर्शनम्पर्शनादिवृत्ति- रूपं सत्यज्ञानं कुता नोपेयत, तत्राह-न हीति। तृतीयं शङ्कते-न च तदिति। दूषयति-दर्शनादित्यादिना। कामिन्याः दर्शनात्तस्याः स्पर्शने तम्या एव प- दा स्पर्शनात् पाणिना स्पर्शने सुखविशेषस्यानुभवसिद्धत्वेनेति सम्बन्धः । भुजङ्गम- स्थामर्मस्थले पुच्छादौ स्पर्शनात् मर्मस्थले शिरसि स्पर्शने च भयविशेषस्यानुमवसि दत्वेनेति सम्बन्धः । स्वम्रेऽपीति। यथा जागरे सुखविशेषमयविशेषादेर्दर्शनस्पर्श- नादिरूपवृत्तिविशेष विशिष्टविषयापरोक्ष्यजन्यत्वं, न तु विषयापरोक्ष्यमात्रजन्यत्वम्। तन्मात्रस्थैकरूपत्वेन कार्यविशेषामयोजकत्वात्, तथा स्वप्नेऽपि। तथा च तत्तद्विष- वापरोक्ष्यमात्रस्य साक्षिरूपस्य सत्यत्वेऽपि सुखभयादिजनकस्य प्रातिभासिकदर्शनस्पा रशनादिवृत्तिविशेषविशिष्टस्य तत्तद्विषयापरोक्ष्यस्य प्रातिभासिकत्वात् प्रातिभासि काव्यावहारिकसुखमयादिसम्भव इत्यर्थः। एवं स्वप्नावस्थायामसत्यात् सत्यार्थक्रि यामुदाहत्य जागरेडपि तामुदाहरति-नथेति। प्रकाशनक्षमो यः तत्रत्यैरपवरक-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३१९

न्तरनिरीक्ष्यमाणालोकवत्यपवरके सद्यः प्रविष्टेन कल्पितस्य सन्तमसस्य प्रसिद्धसन्तमसोचितार्थक्रियाकारित्वं दृष्टय । तेन तं प्रति घटाद्यावरणं दीपाद्यानयने तदपसरणं तन्यने पुनरावरणमित्यादेर्दर्शनादित्यपि केचित् । अन्ये तु पानावगाहनाद्यर्थक्रियायां जलादिस्वरूपमा- बमुपयोगि, न तद्गतं सत्यत्वम। तस्य कारणत्वतदवच्छेद- कत्वयोरभावादिति कि तेन। न वैवंमति मरुमरीचिको- दकशुक्तिरजतादेरपि प्रमिद्धोदकाय्युचितार्थक्र्ियाकारित्वप्र- सङ्ग: । मरीचिकोदकादावुदकत्वादिजातिर्नास्तीति तद्धि-

म्थैः पुरुषान्तरैर्निरीक्ष्यमाणालोकः. तद्वत्यपीत्यर्थः। अपवरकं स्वल्पगृहं, तत्रत्यालो- कासरशङ्काव्यावृत्तये पुरुषान्तर निरक्ष्यमाणत्वारवशषणम्।ष्टभित्येनत् प्रपश्चयति- नेनेति। सन्तमसेनेत्यर्थः। अपिशव्दस्य तथा जागरेSपीति मम्बन्धः ॥ अन्ये त्विति। जगत्सत्यत्ववादिभिरपि हि अर्थक्रियाकारित्वमेव सत्य- न्वमिति वक्तुं न शक्यते। अर्थक्रियानृत्पत्तिदशायां घटादेरसत्यत्वप्रसङ्गात् । किं तु सत्त्वमर्थक्रियाप्रयोजकमिति वक्तव्यम। तथा च कि सत्त्त्वमर्थक्रिया- कारणमभिप्रेनं, किंवा कारणतावच्छेदकं, नोभयथापीत्याह -पानेत्यादि- ना। जलादिपदं जलत्वादेरपि सङ्गाहकं बोध्यम। उपयोगीति। जला- दिस्वरूपं कारणतया. जलत्वादिस्वरूपं कारणतावच्छेदकतयेति विभागः । मात्रपदव्यवच्छेद्यमाह-न तद्गतमिति। सत्यत्वस्य नलादिस्वरूपातिरिक्त- नया कारणत्वाभावादतिप्रमक्ततया कारणतावच्छेदकत्वाभावाच्चेत्यर्थः । किं ते नेति। सत्यत्वेनेत्यर्थः । तथा च सत्यत्वाभावेऽपि प्रपञ्चम्थार्थक्रियाकारित्वसम्भ- वात् न मिथ्यात्वविरोध इति भाव. । ननु, मत्त्वस्य तत्तदर्थक्रियाकारितायामति- - था बाधकमाशङ्कते-न चैवंसतीति। सत्त्वस्य कारणतासामान्यानवच्छेदकत्वे सतीत्यर्थः । एवंसति प्रसङ्ग इति न चेत्यत्र हेतुमाह-मरीचिकोदकादाविति । मरु- भूमिसंसष्टासु मरीचिकासु समारोपितं तोयं मरीचिकोदकं, तम्य तोयाभासत्वात् तत्र तोयत्वं नास्ति। कर्थं तर्हि नोयमिदमुद कमिदमितिशब्दोलेखिप्रत्यय इत्याशक्कय तम्या-

३१६ अद्वैतमञ्री ।

षयकभ्रमस्य उदकशब्दोलोखित्वं तदुलेखिपूर्वानुभवसंस्कार- जन्यत्वप्रयुक्तमिति तत्त्वशद्धिकारादिमते तत्तदर्थक्रियाप- योजकोदकत्वादिजात्यभावांदेव तदप्रसङ्गात्। तत्राप्युद- कत्वादिजातिरस्ति। अन्यथा तद्वैशिष्ट्योलेखिभ्रमविरोधात उदकाद्यर्िनस्तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गाच्चेति प्रातिभासिके पूर्व- दृष्टसजातीयत्वव्यवहारानुरोधिनां मते क्वचिदधिष्ठानविशेष- ज्ञाने समूलाध्यासनाशात् क्वचिदधिष्ठानमामान्यज्ञानोपरमेण केवलाध्यासनाशात् क्वचित गुन्जपुञ्जादौ चक्षुषा वह्नयाद्य-

न्यथासिद्धिमाह-तद्विषयक भ्रमस्येत। मरीचिकोदकविषयकभ्रमम्येत्यर्थः । उदक- शब्दोल्वे्वी यः पूर्वानुभवम्मत्योदकविषयकः, तज्जन्यसंस्कार जन्यत्वान्मरीचिकोदक स्य तत्पयुक्तं तच्छव्दोलेग्वित्वमित्यर्थः । प्रयोजकेति । प्रसिद्धोदकम्य उचिता अ थक्रिया पानादिरूपा। तस्यामुदकत्वजानिः प्रयोजिका। उदकादन्यत्र पानादेर- दर्शनान। तथा प्रमिद्धरजनादेरुचिनार्थक्रिया कटकादिलक्षणा। तत्र च रजतत्वा दिकं प्रयोजकम्। मृदादो कटकादयर्थक्रियाऽदर्शनादिति मातः। तदपसङ्गादिति। प्रसिद्धोदकाद्युचितार्थक्रियाकारित्वप्रमङ्गाभावादित्यर्थः। मरीचिकोदकादावर्थ-

दिना। मरीचिकोदकादावपीत्वर्थः अन्यथेति। नत्र जलत्वादिजात्यमानरे सतीत्यर्थः। तत्रेति। मरीचिकोदकादाविष्टतावच्छेदकजलत्ववादिवैशिष्टय- मानं बिना तदर्थिनम्तत्र प्रवृत्तिन मम्भवनीति भावः । कि च शुक्तिरजनादौ स- त्यरजतादौ च रजतन्वादिजतरेकम्या अमवे प्रातिभामिकाध्यामेपु पूर्वटष्टसाजा त्यव्यवहागे भाप्यादिगतो न स्थान्। तदनुरोधिनापि तत्र जातिरङ्गीकर्नव्ये- त्याशयेनाह-प्रानिभासिक इति। कचिदिति। दरे मरीनिकोदकभ्रमान- न्तरं स्रानाध्यर्थ समीपं गनस्य 'नेदं जलं, मरीचिमात्रमिदमिति विशेषदर्शने म- ति जलाध्यामम्य खवमलाज्ञानेन महव नाशान्न नतोऽर्थक्रियात्पत्तिरापादयि- तुं शक्येत्यर्थः। कचिदघिष्ठाननि। शुक्त्यादौ रजताद्यध्यासानन्तरं यत्र विशेषदर्शनमस्ति, तत्र पृर्वाक्ता गीनिः, यत्र तन्ना्ति तत्र तदघिष्ठानसामा न्यज्ञानरपकारणनाशेन रजनाद्यवयाममात्रनाशसम्भवात्, तत्रापि नार्थकियोत्पत्ति- रपादयितं शक्येत्यर्थः । 'म्प्रवदविति बूम' इत्यादिपर्वग्रन्मे प्रातिमामिकपदा

सिद्धान्तलेशसक्हे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३१७

व्यासस्थले दाहपाकादिप्रयोजकस्योष्णस्पर्शादेरनध्यासाच्च तत्रतत्रार्थक्रियाभावोपपत्तेः कवचित् कासां चिदर्थक्रियाणा मिष्यमाणत्वाच्च। मरीचिकोदकादिव्यावर्तकस्यार्थक्रियोपयो- गिरूपस्य वक्त्तव्यत्वे च श्रुतिविरुद्धं प्रत्यक्षादीनां दुर्ग्रहं त्रि- कालाबाध्यत्वं विहाय दोषविशेषाजन्यरजतत्वादेरेव रजता- द्युचितार्थक्रियोपयोगिरूपस्य वक्तुं शक्यत्वाच्च। तस्मान्मि- थ्यात्वेऽप्यर्थक्रियाकारित्वसम्भवान्मिथ्यैव प्रपञ्चःन मत्य इति। ननु, मिथ्यात्वम्य प्रपञ्चधर्मस्य मत्यत्वे ब्रह्माद्वैतक्ष- तेस्तदपि मिथ्यैव वक्तव्यमिति कुतः प्रपञ्चस्य सत्यत्वक्षतिः। मिथ्याभूतं ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वं न निष्प्रपञ्चत्वविरोधीति त्व- दुक्तरीत्या मिथ्याभूतमिथ्यात्वस्य मत्यत्वाविरोधात्। र्थानामप्यर्थक्रियाकारित्वम्य दशितत्वादुक्तातिमसङ्गे इष्टापांत्तिरपीत्याह-कचि- त्कार्सां चिदिति। इदानी प्रातिभासिकेप्वर्थक्रियाकारित्वराहित्य मुपेत्यापि सत्य- त्वं कारणतावच्छेदकं न वक्तव्यमित्याह-मरीचिकोदकादीति । चशब्दोड- प्यर्थकः । श्रुतीति। मिथ्यात्वश्रुतीत्यर्थः । सदूपाद्रजतान् कटकादिकार्य भवति, तद्विलक्षणाच्छुक्तिरजतात्तन्न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकसहकृतप्रत्यक्षेण हि त्व- या सत्वमर्थक्रियाकारितायामवच्छेदकतया ग्राह्यम्। तादृशं च मत्त्वं मिथ्यात्व- विरुद्धकालत्रयावाध्यत्वरूपं न भवति। तस्य प्रत्यक्षायोग्यत्वात्। अतः अन्य- देव किं चित्तदवच्छेदकं वाच्यमित्याशयेनाह-प्रत्यक्षादीनामिति। अत्रादि- पदमनुमानादिसङ्गहार्थम्। प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेनानुमानादवेरपि प्रपश्चे कालत्रयाबा- व्यत्वरूपसत्त्व्रसाधकस्यानुदयादेव तम्यानुमानादिनापि दुर्ग्रहत्वमुक्तमिति बोध्यम्। रजतत्वादेरिति। व्यवहारकालीनवाधरहितरजनत्वादिकमादिपदार्थः । तस्मा- दिति। सत्यत्वस्यार्थक्रियां प्रत्यप्रयोजकत्वादित्यर्थः ॥ प्रकारन्तरेण प्रपश्चस्य सत्यत्वं शङ्कते-नन्विति। वक्तव्यमिति। सिद्धान्तिनेति शेषः । ननु, मिथ्याभूतस्यापि मिश्यात्वस्य स्वाश्रये प्रपश्चे स्व- विरोधिसत्यत्वप्रतिक्षेपकत्वात्तस्य सत्यत्वक्षतिरपरिहार्येत्याशङ्कां सिद्धान्तिसम्मतह- ष्टान्तेन परिहरति-मिथ्याभृतमिति। सपरपश्चत्वं प्रपश्चतादात्म्य, निष्प्रप-

३१८ अद्वैतमझरी।

भाव मिथ्यात्वम्ं। तब्न धर्मिणः सत्यत्वपतिक्षेपकम्। धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे हि उभयवादिसिद्धं धर्मिसमसर्वं तन्त्रं, न पारमार्थिकत्वम्। घटत्वादिप्रतिक्षेपके पटत्वादावस्माक पारमार्थिकत्वासम्प्रतिपत्तेः। ब्रह्मणः मप्रपञ्चत्वं न धर्मिस- मसत्ताकमिति न निष्प्रपञ्चत्वप्रतिक्षेपकम्। अत एवं मि- थ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वे तद्विरोधिनोऽप्रातिभामिकस्य प्रप- अ्वसत्यत्वस्य पारमार्थिकत्वं स्यादिति निरस्तम् । धर्मिममम-

व्वत्वं च प्रपश्चात्यन्ताभाववत्त्तम्। तच्च वास्तवम्। व्यावहारिकप्रपश्चात्यन्ताभा- वस्य ब्रह्मणि परमार्थत्वाभ्युपगमात्। अनम्सप्रपश्वत्वनिप्प्रपञ्चत्वयोर्यथा एक- त्राविरोधः, तथा मिथ्यात्वमत्यत्वयोरप्यविरोध इति भाव ।। मिथ्यात्वधर्मो मिथ्यामत इति पक्षमेव परिगृह् समाधत्ते-अत्रोक्तमिति। समानस्त्रभावमिति। समानसन्ताकमित्यर्थः । वियद्ादिप्रपश्चश्च व्यावहारिकम- त्ताक इति मावः। नन्वारोपितघटत्वादेरारोपाघिष्ठानभूने स्वाश्रये स्वविरुद्धाघटत्वा- दविप्रतिक्षेपकत्वादर्शनात् सत्यमेव घटत्वादि स्वाश्रये स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वेन क ल्पनीयमिति कथ मिथ्याभतं मिश्यात्वं म्वधर्िणिप्रपश्चे सत्यत्वप्रतिक्षेपकं भवेदि त्याशङ्कयाह-धर्मस्येति। वटत्वादौ परमतरीत्या पारमार्थिकत्वरूपं सत्यत्वमस्ति। नथा धर्मिसमानमत्ताकत्वं मतद्यमम्मतमस्ति। तथा च घटत्वादिघर्मभ्य स्वाभावि काश्रये स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे प्रयोजकाकाङक्षायां सम्प्रतिपन्नमेव प्रयोजकं क- लपनीय, न विप्रतिपन्नमित्यर्थः । दृष्टान्नं विघटयति-ब्रह्मण इति। न धर्मीति। ब्ह्मणः पारमार्थिकत्वात् मप्रपञ्नत्वम्य च व्यावहारिकत्वादिति मावः । ननु, प्र- पश्चगनमिथ्यात्वम्य मिथ्यात्वपक्षे तत् व्यावहारिकमेव वाच्यम। ब्रह्मज्ञानैकनिव त्यम्य मिथ्यात्वधर्मम्य प्रातिभामिकत्वपारमार्थिकत्वयोरयोगान्। तम्य व्यावहारि कत्वे तु प्रपञ्चगनं मत्यत्वं पाग्मार्थिकं मिध्यति। तम्यापि 'मन् घट' इत्यादिप्रत्यक्ष सिद्धस्य यावत्तत््वज्ञानमनुवर्नमानम्य प्रातिभामिकत्वायोगात् व्यावहारिकमिथ्या त्वधर्मवति प्रपश्चे तत्सत्यत्वस्य व्यावहारिकम्यायोगाच्। तथा च प्रपश्चगतस्य स त्यत्वधर्मस्य पारमार्थिकत्वसिद्धाँ धर्मिणः प्रपञ्चम्यापि पारमार्थिकत्वमनिवार्यमिति बला द्वैतक्षतिरिति कस्यचिच्चोद्यं वक्ष्यमाणहेतुना निरस्तमित्याह-अत एवेति। निय-

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद: । ३.१९

त्ताकस्य मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकत्वे धर्मिणोऽपि व्यावहा- रिकत्वनियमान्। अथवा यो यस्य स्वविषयसाक्षात्कारानिवत्यों धर्मः, स तत्र स्वविरुद्धधर्मपतिक्षेपकः। शुक्तौ शुक्तितादात्म्यं तद्विषयसाक्षात्कारानिर्वत्यम अशुक्तित्वस्य विरोधि,तत्रैव रजततादात्म्यं तन्निवर्त्यमरजतत्वाविरोधीति व्यवस्थादर्शनात्। एवं च प्रपञ्चमिथ्यात्वं कल्पितमपि प्रपञ्चसाक्षात्कारानिवर्त्य- मिति सत्यत्वप्रतिक्षेपकमेव । ब्रह्मणः सप्रपञ्चत्वं तु ब्रह्मसा- साक्षात्कारनिवर्त्यमिति न निष्प्रपञ्चत्वप्रतिक्षेपकमिति। ए-

मादिति। मिथ्यात्वधर्मम्य धमिंसमानमत्ताकत्वप्रयुक्त व्यावहारिकस्वमुंपत्य मिथ्या- त्वधर्मिणि प्रपश्च सत्यत्वपर्यवसायिनः प्रपश्चसत्यत्वे पारमार्थिकत्वापादनम्य विरोधे- नासम्भवादित्यर्थः । न च प्रपश्चे पारमार्थिकम्य सत्यत्वस्याभाव प्रातिभासिकव्या- वहारिकसत्यत्वयोरपि प्राड़निरस्तत्वात्तत्र सत्त्वानुभवविरोध इति वाच्यम्। व्याव- हारिकस्यैव सत्त्वस्य प्रपश्चे स्वीकारेणानुभवविरोधाभावात्। न च सिथ्यात्वसत्यत्व- योरव्यवहारिकत्वेन सम्नसत्ताकयोरेकत्र विरोध इति वाच्यम् । मिथ्यात्वाविरुद्ध- स्य यावत्तत्वज्ञानं बाघरहितस्वरूपत्वलक्षणसत्त्वस्य प्रत्यक्षादिविषयस्यासकदुक्तत्वा- द्विति भाव:। सर्वत्र ब्रह्मसत्तैव प्रतीयते, न तदतिरेकेण व्यावहारिकं प्रातिभासिकं वा सत्त्वमस्तीति मते धर्मिसमसत्त्वं तन्त्रमिति समाधानं न सम्भवतीति मत्वा समा- धानान्तरमाह-अथ वेति। धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे हि स्वाश्रयसाक्षात्का रानिवर्त्यत्वं प्रयोजकं कल्प्यते, संप्रतिपन्नत्वात्, न तुपारमार्थिकत्वम्। तस्यास्मा कमसम्प्रतिपत्तेरिति भावः । यो धर्मो यस्य धर्मिणो धर्मिगोचरसाक्षकारानिवर्त्यः, स धर्मस्तत्र धर्मिणीत्यक्षरार्थः । उक्तप्रजोजके हेत्वन्तरमाह-शुक्ताविति। तत्प- दं शुक्तिपरम्। अशुक्तित्वविरोधीति। अशुक्तित्वस्य प्रतिक्षेपकसवित्यर्थः । तत्रै- वेति। शुक्तावेव रजततादात्म्यरूपो धर्मो वर्तते। सच स्वविरुद्धस्यारजतत्वस्य र- जतभिन्नत्वस्य शुक्तिगतस्य विरोधी प्रतिक्षेपको न भवतीत्यत्र हेतुगर्भ विशेषणं- तन्निवर्त्यमिति। शुक्तिसाक्षात्कारनिवर्त्यमित्यर्थः । एवं चेति। स्वाश्रयसाक्षात्का- रानिवर्त्यधर्मस्य स्वाश्रये खवविरुद्धधर्मस्थितिविरोधित्वे प्रमाणेन निश्चिते सतीत्यर्थः। अनिवर्त्यमिति। यथा शुक्तिसाक्षात्कारे सति शुक्तितादात्म्यं न निवर्तते, तथा घ- टादिरूपप्रपश्चसाक्षातकारे सति श्षतिन्यायसिद्धं मिथ्यात्ं न निवर्तत इत्यर्थः । चो-

३२०

तेन शब्दगम्यस्य ब्रह्मणः सत्यत्वे शब्दयोग्यतायाः शाब्द- धीपामाण्यस्य च सत्यत्वं वक्त्तव्यम। प्रातिभासिकयोग्यता- वतानाप्तवाक्येन व्यावहारिकार्थस्य व्यावहारिकयोग्यताव- ताभिहोत्रादिवाक्येन तात्त्विकार्थस्य वा सिद्धयभावेन यो- ग्यतासमानसत्ताकस्यैव शब्दार्थस्य मिद्धिनियमात्। अर्था- बाधरूपप्रामाण्यस्यासत्यत्वे अर्थस्य सत्यत्वायोगाच्च। तथाच ब्रह्मातिरिक्तसत्यवस्तुसत्त्वेन द्वैतावश्यम्भावेन वियदादिप्रप- ञ्चोऽपि सत्योऽस्त्वति निरस्तम। व्यावहारिकस्यार्थक्रिंयाका- रित्वस्य स्थापितत्वेन व्यावहारिकयोग्यताया अपि सत्यब्र- ह्मसिद्धिसम्भवात्। ब्रह्मपरे वेदान्ते मत्यादिपदसत्त्वात् ब्रह्मसत्यत्वसिद्धेः अभिहोत्रादिवाक्ये तादृशपदाभावात् त-

द्यान्तरमपि वक्ष्यमाणहतुना निरस्ष्तमित्याह-एतेनेति : शब्दगम्यम्य ब्रह्मणस्स- त्यत्वे शब्दनिष्ठयोग्यतायाम्सत्यत्वं वक्तव्यमित्यत्र हेनुमाह-योग्यता- समानसत्ताकस्यैवेति। वाक्यार्थवाक्यनिष्ठयोग्यनयोमसमानसत्ताकत्वनियमं सा घयति-प्रातिभाससिकयाग्यतावनेति। व्यावहारिकार्थम्य मिद्धभावेनेति समब न्यः । शब्दगम्यम्य ब्रह्मणस्सत्यत्वे ब्रह्मगोनरशब्दज्ञाननिष्ठम्य प्रामाण्यस्य स त्यत्वं वक्तव्यमित्यत्र हतुमाह-अर्थावाधरूपेति। नथा च वेदान्तार्थस्य बल्म णस्सत्यत्वसंरक्षणाय तद्ीप्ामाण्यम्य सत्यत्वं वक्तव्यमिति भावः । ननु, ब्रह्म व्यतिरिक्तम्य निरुक्तयोग्यतादेस्सत्यत्वमिद्धावपि पूर्ववाद्यभिसतं निग्विलद्वैतसत त्वं कथ सिध्यति, तत्राह -- तथाचेति। द्वैतावशयम्भाव इति। अद्वैतभङ्ग वश्यम्भाव इत्यथः। वदान्तशव्दनिष्ठयाग्यतायाम्सत्यत्वं कि तम्याशशाब्दबो

ह-व्यावहारिकस्यति। प्रपश्चस्येति शषः । योग्यताया इति पश्चमी । स स्य ब्रह्मण्सिद्धिइशब्दबोधः। द्वितीये योग्यतायाम्सत्यत्वाभावेपि ब्रह्मणर सिध्यतीत्याह-त्रह्मपर इति। अत्रादिपदं सत्पदादिसङ्गहार्थम्। तर्हमनिहो दिधर्मस्यापि सत्यादिपद्ात् सत्यत्वमिद्धिस्स्यादिति, नेत्याह-अग्निहोत्रादीरि ननु, 'यो वै स धर्मम्सत्यं वैतदि' नि धर्मेऽपि सत्यपदं श्रुतौ प्रयुक्तमस्ति, तत्र

सिद्धान्तलेससंग्रहे सव्यासमाने द्वितीयपरिच्छेद: । ११

त्सत्त्वेऽरपि परवलनह्मार्द्वेनश्रुतिविरोधात तदसिद्धिरित्येव वैष- म्योपपत्तेः । शब्दार्थयोग्यतयोः समानसत्ताकत्वनियमस्य निष्जमाणकत्वात् घटज्ञानप्रामाण्यस्याघटघटितत्ववत सत्य- भूतब्रह्मज्ञानप्रामाण्यस्यापि तदतिरिक्त्तघटितत्वेन मिथ्यात्वो- पपत्तेश्र। तस्मादारम्भणाधिकरणोक्तन्यायेन कृत्सस्य विय- दादिमंपञस्य मिथ्यातं वञ्रलेनाये॥ ननु, आरम्भणशब्दादिभिरचेननस्य वियदादिप्रप- अस्य मिथ्यात्वसिद्धावाप चेतनानामपवर्गभाजां मिथ्यात्वा-

तत्सक्वेSपीति। तदसिद्धिरिति । 'यो वै स धर्म' इति वाक्यस्याग्निहोत्रादौ परमार्थत्वप्रतिपादने तात्पर्यलिङ्गानामभावेनातत्परस्य तस्य तत्परत्वेन प्रबलया अद्वैतम्ुत्या बाधाद्धर्मस्य न व्रह्मवत् परमार्थत्वसिद्धिरित्यर्थः । श्रतावभ्निहोत्रा- देरवगत्यवस्थत्वेन सत्यत्वम्, अनुष्ठीयमानावस्थत्वेन धर्मत्वं च विवक्षित्वा 'यो वै स वर्मस्सत्यं वैतदि' ति सत्यधर्मयोरभेद उक्त इति मन्तव्यम् : व्यावहारिकयोग्य- तावता वेदान्तवाक्येन सत्यस्थ ब्रह्मणस्सिद्धौ फलितमाह-शब्दार्थयोग्यतयो- रिति। बरह्मणम्सत्यत्वेऽपि तञ्ज्ञाननिष्ठमामाण्यस्य न सत्यत्वं सिध्यति। तस्य ब्रह्ममात्रत्वाभावादित्याह-घटज्ञानेति । तदतिरिक्तेति । ब्रह्मत्ववति ब्रह्मत्व-

यदि च बह्मज्ञानगतं प्रामाण्यमबाधितार्थानुभवत्वरूपम्। तच्च विवक्षितविवेकेन बाधायोग्यविषयस्वरूपमात्रं पर्यवस्यति। तन्मात्रपर्यवसितप्रामाण्यस्य चाखण्डा- र्थपरवेदान्तेषु ब्रह्ममात्रत्वमेव, न तदरिक्तघटितत्वमिति ब्रह्मज्ञानप्रामाण्यस्य स- त्यत्वं सम्भवतीत्युच्यते, तर्हि ब्रह्मगोचरशाब्दघीप्रामाण्यस्य सत्यत्वेऽपि न तवे- ष्टसिद्धिः । तस््य ब्रह्ममात्रत्वेन ब्रह्मातिरिक्तसत्यवस्त्वसिद्धेरिति भावः । तस्मा- दिति। विरोधाभावादित्यर्थः। प्रपश्चस्य मिथ्यात्वपक्षे प्रत्यक्षादिविरोधामा- वो निरूपितः। इदानी सर्वेषु शरीरेष्वात्मन एकत्वपक्षे सुखदुःखादिव्यवस्थावि- रोधमाशङ्कय तां निरूपयितुं प्रसङ्गमाह-नन्वित्यादिना। अपवर्गेति। जी- वानां स्वरूपेण मिथ्यात्वे तत्त्वज्ञानन निवृत्त्यापत्या तेषां मुक्तिभावत्वं न स्या- दित्यर्थः। ननु, जीवानां हमामेदस्य वेदान्तममाणकस्य प्रथमपरिच्छेदाव-

सद्ेतमत्री

योमात अदितीये ब्रह्मणि समन्वयो न युक्र: ।न व नेषं नहमभेद: मायको युक्तः। परस्परभिन्नानां तेषाम एकेन ब्रह्मणाभेदासम्भवात्। न च तद्गेदासिद्धिः। सुखदुःखादि- व्यवस्थया तत्सिद्धेरिति चेत, न । तेषामभेदेपि उपाधि- भेदादेव तद्यवस्थोपपतेः ॥ ननु, उपाधिभेदेपि तदभेदानपायात् कथ व्यवस्था। न हयाश्रयभेदेनोपपादनीयः विरुद्धधर्मासंकरः तदतिरिक्त्तस्य कस्य चिद्रेदोपगमेन सिध्यति। अत्र केचिदाहुः-सिध्य- त्येवान्तःकरणोपाधिभेदेन सुखदुःखादिव्यवस्था। 'कामस्सं- कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्हीर्धीर्भीरित्येतत्सर्व मन एव विज्ञानं यज्ञं तनुत' इत्यादिश्रुतिभिस्तस्यैव निखि- लानर्थाश्रयत्वप्रतिपादनात् 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः असङ्गो

साने उक्तत्वात् व्रह्मणा नाद्वितीयत्वानुपपत्तिरित्याशङ्कय निराकरांति-न च तेषामिति। जीवानां परस्परंभदासिद्धिमाशङ्कयाह-न च नदिति। एकस्य यदा दुःखं भवति, तदा जीवान्तरम्य सुग्वं भवतीति मुखदुःमव्यवस्था. एवं राग- द्वेषादिव्यवस्थाप्यनुभवसिद्धा द्रष्टव्या। तया तेषां परम्परभेदम्सिध्यतीत्याह- सुखेति। नन्वारम्भणत्यादिना प्राप्तं प्रतिशरीर्मात्ममेदपक्षं प्रतिक्षिपति- नेति। उपपत्तरिति नात्मभेदः प्रामाणिक इत्यर्थ ॥ तद्भेदंनि। आत्मदेत्यथः। क्थशब्दसचितामनुपपत्तिमाह-न हीति। तदतिरिक्तस्यति। विरुद्धमुखदुःखाद्याश्रयातिरिक्त्तस्य कम्य चिदहमन्- मवागोचरस्यत्यर्थः । अन्तःकरणमेव बन्धाश्रयः, अहमनुभवगोचरश्र, न त्वात्मा । तम्य कूटस्थत्वात्। तथाचाश्रयभेदादेव धर्मव्यवस्थनि ममावेत्त-अत्र केचि- दाहुरिति। मन एचोे। मनः अन्तःकरणम्। कामसंकल्पादीना तत्परिणाम- त्व.त् सामानाविकरण्यम्। विज्ञानम् अन्तकरणं तनुने करोति यज्ञं शा- स्त्रीयं कर्म। आदिपदेन 'कामा यडस्य तदि श्रिता' इत्यातिश्रुतिग्रीह्या। चि- दात्मनः कटम्थत्वे प्रमाणपान -- अङ्ग इति। 'अमङ्गा न हि सज्जन' इति सक्कायोग्यत्वादित्यर्थ। आदिपदेन 'माक्षी चना केवन्ो निर्गुणश्र। अनश्रन्न

मिद्धान्तलेश सङ्गहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः ।

न हि सजत'इत्यादिश्रुतिभिः वेतनस्य सर्वात्मनौंदासी न्यग्रतिपादनाच। न चैवंसति कर्तृत्वादिबन्धस्य वैतम्घ- सामानाधिकरण्यानुभवविरोधः । अन्तःकरणस्य चेतनता- दात्म्येनाध्यस्ततया तद्धर्माणां चैतन्यसामानाधिकरण्यातुभ- वोषपत्तेः। न चान्तःकरणस्य कर्तृत्वादिबन्धाश्रयत्वे चेतनः संसासी न स्यादिति वाच्यम्। कर्तृत्वादिबन्धाश्रयाह्कारग्र- न्थितादात्म्याध्य।साधिष्ठानभाव एव तस्य संसार इत्युपगमात् तावतैव भीषणत्वाश्रयसर्पतादात्म्याध्यासाधिष्ठाने रज्ज्वादाव- यं भीषण इत्यभिमानवदात्मनोऽनर्थाश्रयत्वाभिमानोपपत्तेः एतदभिप्रायेणैव 'ध्यायतीव लेलायतीव' 'अहङ्गारविमूढात्मा न्योडभिचाकशीती'त्यादिश्रृतिसङ्गहः । न चैवंसतीति अन्तःकरणस्यैव वन्धाश्रयत्वे मनीत्यर्थः । 'अहं करोमि, अहं सुख्वी, अहं दुःग्ी, अहमुपलमें' इं-

नुभूयते। तद्विरोध इत्यर्थ। यथा इदमंशतादात्म्येनाध्यस्ते रजते रजतत्वस्थ इदंत्वसामानाधिकरण्यानुभवः, तद्वदिति समाधन्ते-अन्नःकरणस्येति । तद्द- र्माणामिस्यत्र तत्पदमन्तःकरणपरम। एतदुक्तं भवति-आत्मनश्चैतन्यस्तरूपवि- डपि मेदकल्पनया चैतन्यमात्मधर्मः । तथा च आत्मान्तःकरणयोरैक्याध्यास सति तयोर्धर्माणां चैतन्यकर्तृत्वादीनां सामानाधिकरण्यं सम्पद्यत इति न तर्वनु भवविरोध इति। चेतन इति। चैतन्याश्रय आत्मा संसारी कर्तृत्वादिधर्मवीः न्न म्यादित्यंर्थः। चेतनस्य स्वतम्संसाराश्रयत्वाभावेऽपि बुद्धिनिष्ठम्य संसाराश्र

पररिहरति-कर्तृत्वादीति। अहङ्कारस्य चेनेन सह ग्रन्थितुल्यो यस्तादा- त्म्यरुपोडध्यासः, तदधिष्ठानत्वमेत्रेत्यर्थः । तस्य चेतनस्येत्यर्थः । संसार इति । मंसाराश्रयत्वभ्रान्तिप्रयोजक इत्युयगमादित्यर्थः । तावतैवेति। उपाधेम्संसाराश्र- त्वमात्रेणेत्यर्थः । भीषणत्वं भयहेतुत्व, तञ्वच सर्पधर्मः । अभिमानो भ्रान्तिः । न नान्य निष्ठसंसारांश्रयत्वस्यात्मन्यारीपेजन्यथाख्यातिमसऊ इति वाच्यम्। अर्नुभू-

कर्ताहमिति मन्यते'। इत्यादि श्रुतिस्मृतिदर्शनाच। न चैकस्मि-

आत्मन्याभिमानिकसुखदुःखादिव्यवस्थेवमपि न सिध्यती- ति वाच्यम्। आध्यासिकतादात्म्यापन्नान्तःकरणगतानर्थ जातस्येव तद्गतपरस्परभेदस्यापि अभिमानत आत्मीयतया आत्मनो यादृशमनर्थभाक्त्वं, तादृशेन भेदेन तद्यवस्थो- पपत्तेः। एतेन सुखदुःखादीनामन्तःकरणधर्मत्वेऽपि तदनुभ- वः साक्षिरूप इति तस्यैकत्वात् सुखदुःखानुभवरूपभोगव्य-

क्ी ध्यायन्त्यामात्मा ध्यायतीव भाति, तम्यामेव लेलायन्त्यां चलन्त्यामात्मा च- लतीव, न तु वस्तुतो ध्यानाद्याश्रय इतीवशब्दार्थः। ध्यानादिगहणमशेष- मुद्धिधर्मोपलक्षणार्थम्। अहङ्गारण कर्तृत्वाश्रथेण सह विमोहं तादात्म्याध्यासमा- पन्नस्सन्नात्मा स्वात्मानमहं कर्तेति मन्यते। कर्नृत्वमननमशेषमंस्कारमननोपलक्षणा र्थम्। ननु, बुद्धेस्स्वतम्संसाराश्रयत्वं, चिदात्मनस्तु भ्रान्तिमिद्धं संसाराश्रयत्वमिति विभागम्युपगमे प्रतिशरीरं बुद्धिभेदात्तद्वर्भव्यवस्थासिद्धावषि प्रतिशरीरमात्ममेदा- भावात्तदूतस्य बन्धम्य व्यवस्था न सिध्यतीति शङ्कते-न चैकस्मिशवेति । वि- चित्राणां सुखदुःगानामाश्रयभृतानि तत्तदन्तःकरणानि, तेषामकम्मित्रवात्मन्यध्या- साद्देतोर्य आत्मन्याभिमानिकममुग्वनुःखादिः, तस्य व्यवस्था न सिध्यर्तात्वर्थः। एव- नपीति। बुद्धिधर्मव्यवम्थासिद्धावपीत्यर्थः । बन्धाश्रयत्वम्येव बुद्धिगतस्ष्य परम्पर- नन्वारोपितेन भेदेन कर्थ व्यवस्थत्याशङ्कय व्यवस्थापनीयम्याप्यात्मन्यारोपितत्वा माव्यवस्थापकत्वं तादृशमेदस्वेत्याह-पाहसामोते। आत्मसाल्षिचैतन्ययोरमेदे5- पि मेदं कल्पयित्वा कल्पितबन्धाश्रयस्यात्मन एकत्वप्रयुक्तो दोषो निरस्तः। इवा- नीं साक्षिचैतन्यम्य सवशरीरेष्वेकत्वप्रयुक्तं दोषमाशकूय निराकरति- एवेनेलि। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । तदनुभब इति। मुखाद्यनुमव इत्यर्थः । सुस्ेति। देबद- सक्ष्य यम्सुम्वानुषनः, स एव बैदयज्ञनत्तम्यापि, तदा देवदसस्प मुसानुमवकाळे त- मेव मुखानुमवमादाय बज्ञदतस्पाप्यहं सुसीति मोगप्रसन इत्वर्षः। बथा अन्तःक. रणगतमेदम्यात्मन्यारोय:, तथा सालिनैनन्यरपे मुलाधनमबेडवि सहतमेदारोग

सिद्ान्तकेशसकहे सव्पारयाने द्विती यपरिचोद: । १२१

वस्था न सिध्यतीति निरस्तम। तत्तदन्त:करणतादात्म्यापत्त्या तत्तदन्त:करणभेदेन भेदवत एव साक्षिणस्तत्तदन्तःकरण- सुलदुःसाद्यनुभवरूपत्वेन तद्यवस्थाया अप्युपपत्तेरिति। अन्ये तु जडस्य कर्तृत्वादिबन्धाश्रयत्वानुपपत्तेः 'क- र्ता शास्नार्थवत्त्वादि'ति चेतनस्येव तदाश्रयत्वप्रतिपादकसूत्रे- णान्त:करणे चिदाभासो बन्धाश्रयः । तस्य चासत्यस्य ि-

कर्त्रादिव्यवस्था। न चैवमध्यस्तस्य बन्धाश्रयत्वे बन्धमो- श्षयोवैयधिकरण्यापत्तिः। अस्य चिदाभामस्यान्तःकरणाव-

म्युपगमाल मोगाव्यवस्थेति परिहरति-तत्तदिति। मदेनेंति। तसदन्तःकरण- मेदेन साक्षिण्यारोपितेन भेदविशिष्टस्येवेत्यर्थः । धान्येन घनवानित्यत्रेव तृतीया ।

सर्वशरीरेष्वात्मन एकत्वे मुस्ादिव्यवम्था न स्यादिति पूर्ववाद्याक्षेपेऽन्यत् समाधानमाह-अन्ये त्विति। पूर्वोक्त बुद्धेर्बन्धाश्रयतवं प्रथमं दूषयति-जड- स्पेति। अनुपपतेरिति। बन्धस्य चेतनधर्मत्वप्रसिद्धिविरोधाद्विति मावः । तुद्धे- रेव कर्तृत्वं, न चेतनस्य। तस्य कूटस्थत्वादिति साङ्कयमतनिराकरणपूर्वकं चेतनस्पै- व कर्तृत्वव्यनस्थापकमूत्रानुसाराच्चेत्याह-कर्तेति। चेतनः कर्ता मवितुमर्हति। त- भासत्येव वेतनस्य कर्तृत्वप्रतिपादकं 'कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष' इति शास्त्रमर्थवद्रवति। अन्यथा तदनर्थकं स्यादिति सृत्रार्थः। चिदाभास इति। न तु साक्षाचिदात्मैव। सस्य कूटस्थत्वेन बन्धपरिणामित्वायोगादिति भावः । चिदामासस्य बन्धाश्रयत्वेड- पि कर्य व्यवस्यासिद्धि:, तत्राह-तस्य चंति। बिम्बप्नतिबिम्बयोरमेदेऽपि प्रत्य- न्तःकरणं प्रतिबिम्बमेदो लम्यते। उपाधिभदेन तव्रिरूपितपतिबिम्बानामपि क स्पितमेनाम्युपगमात्। तथापि प्रतिनिम्बमिध्यात्वम। अत एव तस्ष्य बन्धाश्रयत्वं स्वामाविर्क सम्मवतीति तन्मिध्यात्वमतमाश्रितम्। न चैवमिति । बिम्बप्रतिबिम्ब- योर्मेदाजीकार इत्यर्थ: । सत्मस्य बिम्बयैतन्यस्य ब्रहममावलक्षणमोक्षाश्रयत्वे च स- नीति जेष: । मुक्त्यन्वयिनो विम्यमूतावच्छित्रचैतन्यस्य स्वतस्संसाराश्रयत्वामावेऽवि भान्तिसिदधस्प तदाश्रवस्वस्य सम्मवान वैयविकरण्यदोष इस्याह-अस्पेति ।चि- सामालगतबन्मस्य विद्ात्मन्यध्वासे विदान्नविदामासयोस्तादासम्याध्यासे हेतु-

३२६ च्छिन्ने स्वरूपतस्सत्यतया मुक्त्यन्वयिनि परमार्थजीवेऽध्य- स्ततया कर्तृत्वाश्रयचिदाभासतादात्म्याध्यासाविष्ठानभाव- स्तस्य बन्ध इत्य्युपगमादित्याहुः ॥ अपरे तु 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः'। इति सहकारित्वेन देहेन्द्रियैम्तादात्म्येन मनसा च युक्त्तस्य चेतनस्य भोक्तृत्वश्रवणादन्तःकरणभेदेन तद्विशिष्टभेदायव- स्था। न चैवं विशिष्टम्य बन्धः शुद्धस्य माक्षे इति वैयधिक-

माह-अध्यस्ततयेति। अम्य चिदाभामम्य परमार्थजीवेऽध्यम्तनयेति मम्बनपः। तस्य बन्ध इति। बन्धः बन्धारोपहेनुरित्युपगमादित्यर्थः। यथाश्रृतम्याध्यासाघिष्ठा नत्वस्य बन्धरूपत्वामावात् सुखादेरेव बन्धरूपत्वा्चेति बोध्यम्।। सर्वशरीरेषु चिदात्मन एकत्वेऽपि तम्य केवलस्य बन्वाश्रयम्वं नोषेयम.कि तु बुद्धिविशिष्टस्य चिदात्मनः । तथा च बन्धाश्रयम्य विशिष्टम्य प्रमिशशीर मेना- त न सुगदुःगादिसाक्कर्यमिति मनान्नरमाह-अपरे त्विति। विशिष्टम्य भोकन त्वे मानमाह-आत्मेति। आत्मशब्दो देहपर, श्रतावात्मानमित्यध्याहार। तिशब्दो द्वितीयाममानार्थकः । नतश्र देहेन्द्रियान्तःकग्णयुक्तमास्मानं मोक्ताग्भाह़ विद्वांस इत्यर्थ: । ननु, दहम्य विशणतया भोकनकोटो निवेशो न सम्भवनि। म स्यात्मनि भोगं प्रत्यवच्छेदकनया उपकरणत्वान। इन्द्रियाणामपि भोकनकोटी निये शो न सम्भवति। तेषासुपकरणमात्रत्वान म्वप नेपाम्भावेऽपि भोगदर्शनास। तम्मा- ग्यं दशयति-सहकारिव्विनि। आत्मनि तावत काममङ्कल्पादयोनुसगन्े। ते च मनोधमत्वेन श्रनिसिद्ाः । तथा च कामादिमन्मन तादात्मयं विनात्मन: कामा द्याश्रयत्वानुपपत्तम्नत्तादात्म्येन नद्वििष्टम्य भकतृत्व युक्कमि्याश्यनाहा दात्म्येनेति। ननु बुद्धिविशिष्टात्मा के वद्दात्मनम्मकाशाद्धिन्न विशिष्टं के लं न भवतीति प्रनीनेविशिष्टवृत्तिके वन्तप्रतियोगिक नेदम्य विशेष्यवृननिस्वनिवमान तथा च विशिष्टात्मगनबन्धम्य विशेप्यान्वयित्वेपि मुक्त्यन्वयिकेवलमेतन्वे पमा नन्वयाद्वैयधिकरण्यतादवस्थ्यमिति, नत्याह-विशिष्टम्येति। विशिष्टामर्मताव- शेष्यम्य कंवलाद्षनतिरकादित्यथेः। अय भावलोके दणडविशिषपुरुष केवलपुर्षामे दस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् तत्प्रत्यमज्ञाया नानका मावाव विशशिष्ाम्मर्मतवजेव्

सिद्धान्तलेशसङहे सव्यारूमान द्वितीयपरिच्छेवः ।

रश्यस 1 विशिष््णतस्य बन्धस्य विशेष्येऽनन्वयाभावात्

इतरे तु अस्तु केवलश्चेतनः कर्तृत्वादिबन्धाश्रयः । स्काटिकलोहित्यन्यायेनान्तःकरणस्य तद्धिशिष्टस्य वा कर्तृ- ्वाद्याश्रयस्य सन्निधानाच्चेतनेऽपि कर्तृत्वाद्यन्तरस्याध्यासो- पगमाद। न च तस्यैकत्वाद्यवस्थानुपपत्तिः। उपाधिभेदा- देव तदुपपत्तेः। न चान्यभेदादन्यत्र विरुद्धधर्माणां व्य- वस्था न युज्यत इति वाच्यम्। मूलाग्ररूपोपाधिभेदमात्रेण वृक्षे मयोगतदभावव्यवस्थादर्शनात् तत्तत्पुरुषकर्णपुटोपा- विभेदेन श्रोत्रभावमुपगतम्याकाशस्य तत्रतत्र शब्दोपल-

चित्र्यदर्शनाचेत्याहुः॥

म्य केवलम्य न स्वाभाविकमकत्वं विशिष्टत्वाविशिष्टत्वरूपभंदन काल्पनिको भदश्व क- र्प्यते। तथा च विशिष्टगततन्वस्य विशेष्यान्वयिनः केवलात्मन्यप्यन्वयस्सिद्ध इति।। अख्जसा बन्धमोक्षयोस्सामानाविकरण्यमाह-इतर त्विति। स्फाटिके- ति। यथा लाहित्याश्रयम्य जपाकुममदेम्सन्निधानात् म्फटिके उपाधिगतलौहि- त्यापेक्षया तत्प्रतिविम्वमतस्य लौहत्यन्तरम्यात्पत्तिः तथा चिदात्मनि ब्रृद्यादिग- नबन्धापेक्षया अन्यस्य कर्तृत्वादितनधम्याध्यासात्मकम्योपगमादित्यर्थेः । न च तु- इयादौ साक्षिणानुभूषमानस्य बन्वस्य चिदात्मनि संसगेमात्राध्यामोपगमन वैयधिक- रण्यशङ्कापरिहारसम्भवान् नत्र न बुद्धयादिनिष्ठकर्नृत्वादिसदश कर्तृत्वप्रमुखबन्धोत्प- त्तिकल्पनं न प्रामाणिकमिति वाच्यम्। 'बुद्धेगुणनागप्रमात्रो हवर' इति अ्तावब

मिति प्रतिपादनेन तल्यन्यायनया क ्व्रात्तिकमपि वद्धि मसदशमात्मन्युत्पद्यत इ न्यस्यार्थस्य श्रतसम्मतत्व्रेन प्रामाणिकत्व्रान्। न च तस्यति। कतृत्वाद्यव्यासाधि- पानस्यात्मन इत्यर्थः । मृलेति। परमतनेदं दष्टान्द्वयम् । मिद्धान्ते मूलावच्छि-

गमाच्त्रोत्रेनद्रियस्य दिगारभ्यत्वीपगमाच्वेति बोध्यम्। तारंति। तारशब्दोपलम्भ -

भह्ैतमजरी। ११८ एके तु यद्याश्रयभेदादेव विरुद्ध धर्मव्यवस्थोपपादन- नियम:, तदा चेतने निष्कृष्ट एवोपाधिवशात् भेदकल्पना अस्तु। अकल्पिताश्रयभेद एव व्यवस्थाप्याजक इति काप्पस- म्प्रतिपत्तेः मणिमुकुरकपाणाद्युपाधिकल्पितेन भेदेन मुसे ल्पितेन भदेन दीपे पाश्चा यपौरस्य.दिघर्माणां च व्यवस्था- सम्प्रतिपत्तेरित्याहुः ॥ एवमुपाधिवशाद्यवस्थोपपादने सम्भाविते जीवानां परस्परसुखाद्यननुसन्धानप्रयोजक उपाधि: क इति निरूप- णीयम्॥

चित्यम्य दर्शनादित्यर्थः ॥ यदि दृष्टान्तयोरुपाधिमेदेन तदुपहितवृक्षादिभेदं परो यूयान्, तदा प्रकृतेड पि तथास्त्वित्याशयेनाह-एके त्विति। निप्कृष्ट इति। अन्तःकरणविशिष्टवेषा- न्निष्कष्टे तदुपहिते चिदात्मनीत्यर्थः। ननु, सत्यमेद एव व्यवम्थाप्रयोजक इति, नेत्याह-अकल्पितेति। घटादिमदस्यापि सत्यत्वम्यास्माकमसम्मतत्वादित्य- र्थः। ननु, स्वामाविकभंद एव व्यवस्थाप्रयोनकः, न त्वीपानिकमेद इत्याशङ्कवाह -मणीति। मुखे हि मलिनमणिदर्पणकतेन मेदेन इयामत्वावदासत्वव्यवस्पासम्प्र तिपत्ते: कृपाणमणिमयस्तम्भादिकृतन मदेनव्तलत्वदी वभावादिव्यवस्वासम्पनिपलेरि- त्यर्थ:। न च विम्नप्रतिबिम्बयोरमेदे म्वामाविके मवलु भेद औपाधिक इति सिध्य ति, तद्वशाद्यवस्था च मिध्यनि, नयोरमेद एव कर्थ मिद्द इनि वाच्यम्। नम्य भागेव साधितत्वादिति मावः। अवच्छेदपक्षे औपाधिकमेदम्य व्यवन्थापकत्वसम्प्रतिपत्ि दर्शयति-अङ्गलीति। जीवानामुपाविमेदाद्वा औपाचिकमदाद्वा सुख्नु सादिष्य वस्थासिद्धौ तेषां वम्तुन परम्परं मेदे प्रमाणाभावादेकबलानेद्व्सिध्यनि। तस्सिक। च जीवाभिन्ने निप्प्रपश्चे ब्रह्मणि वेदान्तममन्वयस्सिद्ध इनि प्रतिपादितम्।। सम्नति विचारान्तरमारमते-एवमिति। उक्तमकारेणेत्यर्यः । र 5-

सिन्दान्नलेश तंग्रहे सन्पा्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३२९

वच्किरिमेनानुसन्धानात् चरणावच्छिन्नवेदनाया हस्तावच्कि मेनाननुसन्धानाच हस्तावच्छिन्नोऽहं पादावच्छिन्नवेदनाम- नुभवामीत्यप्रत्ययात्। कथं तर्हि चरणलमकण्टकोद्धाराय इस्कव्यापारः। नायं हस्तव्यापारः हस्तावच्छिन्नानुसन्धा- नात, किं त्ववयवावयविनोश्चरणशरीरयोभेदासत्वेन च- रणावच्छिन्नवेदना शरीरावच्छिन्नेनाहं चरणे वेदनावानित्य- नुसन्धीयत इति तदनुसन्धानात्। एवं चैत्रमैत्रशरीरयोर- भेदाभावात् चैत्रशरीगवच्छिन्नवेदना न मैत्रशरीरावच्छिन्े-

ति। अनुसन्धानाननुमन्धानयोः कि भोगायतनामेदतव्वेवा प्रयोनकों कि वा विश्िष्ट मोगायतनमिदनज्जेदौ, अथवा शरीगभेदतद्वदा, अन्नःकरणाभेदतन्जेदौ वा. अज्ञानाभेदतज्ेदी वेति प्रश्ने प्रतिवचनं निरूपणीयमित्यथः ।। नत्राद्यं पक्षमादाय प्रतिवचनं निरूपयति-अत्र केचिदाहुरिति। त- त्रान्यव्यतिरेकी प्रमाणयति-शरीरावच्छिभनि। भोगायतनं ह्वयवच्छेदकता- सम्बन्वेन मोगाश्रयः । म य देहस्तदवयवहस्तादिश्च भवतीत्याशयनाह-चर- गति। अननुमन्धानमेव दर्शयति-हस्नावच्छिन्न इति। हस्तावच्छिन्नत्मनः पादार्वच्छिन्नात्मगनदुःखानुमन्धानृत्वाभावे बाघकं शङ्कते-कथं तहीतत। अयं हदव्यापारो हम्तावच्छन्म्यानुसन्धानात् न भवति कि तु तदनमन्धानादिति सम्बन्धः। तम्य शरीरावच्छिन्नत्य यच्चरणवच्छिन्नगतवेदनानुसन्धा्नं, तस्मादि- त्यर्थः। ननु, चरणावच्छिन्नगता वेदना कर्थ शरीरावच्छिन्नेनानुन्ीयन। पमावयविनारभेद्नात्, भदेऽप्यनुसन्धानोपगमे चैत्रशरीरावच्छिन्ना वेदना मैत्रश- रीरावच्छिनेना्यनुसन्वीयेत, भेदाविशेषात्। तथा च चत्रशरीरलग्ररण्टकोद्ा- गम्र मैत्रशरीरस्य स्वारसिको व्यापारः प्रस्ज्यत, अत आह-अवयवावयवि- नोरिति। अवयवानां परस्परं भेदेऽपि शरीरतदवयवयोस्तादात्म्योपगमादित्वर्षः । एवं वंति। शरीरवच्छिनस्य चरणावचिछिलवेदनावुस्धानं ्रति शरचण योम्तादास्म्यम्य नियामकत्वे सतीत्यर्थः । ननु, हस्तावच्छमस्य न्यावचछ

२३० अद्वैतमञ्जरी । नानुसन्धीयते, नाप्युभयशरीरानुस्यूतावयव्यन्तरावच्छिन्ने- नानुसन्धीयते। उभयानुस्यूतस्यावयविनो भोगायतनस्यै- वाभावादिति न चैत्रशरीरलम्रकण्टकोद्धाराय मैत्रशरीख्या- पारप्रसङ्ग इति।। अन्ये तु विश्लिष्टोपाधिभेदोऽननुसन्धानप्रयोजकः । त- था च हस्तावच्छिन्नस्य चरणावच्छिन्नवेदनानुमन्धानाभ्यु- पगमे्रपि न दोषः । न चैवंमति गर्भस्थस्य मातृसुखा- नुसन्धानप्रसङ्गः। एकस्मिन्नवयविन्यवयवभावेनाननुप्वि- ध्योर्विश्लिष्ट शब्देन विवक्षितत्वात् मातृगर्भशरीरयोस्तथात्वा- दित्याहुः ॥ न च 'उद्तायुधदोर्दण्डाः पतितस्वशिरोऽक्षिभिः ।

कोद्धाराय मेत्रशरीरव्यापारप्रमङ्ग: परिहर्तु न शक्यंत, नत्राह-नापीति। ने- त्रमैत्रशरीर द्वयानुस्यूतेत्यर्थः। चैत्रशरीरावच्छिन्नवेदना उभयानुम्यनावयव्यन्तराव च्छिलेनापि नानुसन्धीयत इति मम्बन्धः । अतो न दष्टान्नसाम्यमिति भावः ।। चरणलग्रकण्टकोद्धाराय हम्तव्यापारानुरधिन हम्नारवच्छिन्नम्येव चग्णाव- चिछिन्नवेदनानुसन्धातृत्वमुपेयते। न च तथासति भोगायननमदम्याननुमन्धानप्र- योजकत्वं न स्यात्। चरणहस्तमेंद व्यभिचारादिति वाच्यम्। तद्वारणाय वि- शेषणदानोपपत्तरिति मत्वा द्वितीयमुपाधि निरूपयति-अन्य त्विति। उपा- विपदं भोगायतनपरम्। न दांष इति। भोगायतनयहिस्तवग्णयामेंदे मत्य- पि तयोविश्लिष्टत्वाभावेन विश्िष्टभोगायतनमद्याननुमन्धा ना प्रर्य्य। जक्यामवन् तत्र व्यमिचारदोष इत्यर्थः। न चवसनीति। विश्िष्टत्वविशेषणदाने सती- त्यर्थः। गर्भस्थजीवम्य यत् भोगायतनं, तम्य मातृशरीश्म्य व विश्लेषाभावादि- ति भावः । विश्िष्टपदार्थानभिज्ञम्यदं नद्यमिति परिहर्न-एकम्मि्रित ।

विक्किष्टोपाधिभेदसत्त्वान्न गर्मस्थजीवम्य मातृसुग्वानुमन्धानप्रमक्क इनि मावः। निरुक्ताननुसन्धानप्रयोजकस्य व्यमिचारं शककते-न चंति। दोदण्डाः बाहु

मिन्दान्तलेशमभ्गहे मव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेद: !

पश्यन्तः पातयन्ति म्म कबन्धा अप्यरीनिह ॥'इति भास्तो- क्त्या विश्लेषेऽप्यनुमन्धानमवगतमिति वाच्यम। तत्रापि शिरःकबन्धयोरेकस्मिन् अवयविन्यवयवभावेनानुप्रविष्टचर- त्वात् शिरश्छेदनानन्तरं मूर्छामग्णयोरन्यतरावश्यंभावेन दृष्टविरुद्धार्थस्य तादृशवचनस्य कैमुत्यन्यायेन योधोत्सा- हातिशय प्रशंसापरत्वात् ताटक्प्रभावयुक्तपुरुषविशेषविषयत्वे- न भृतार्थवादत्वेऽपि निरुक्तम्योत्मर्गतोऽननुसन्धानतत्रत्वा- विधाताच । अत एवोक्तवक्यमाणपक्षेषु योगिनां जाति- स्मराणां च शगीरान्नग्वृत्तान्तानुमन्धाने न दोषप्रमक्तिः ॥ अपरे तु शरीरक्यभेदावनुमन्धाननदभावप्रयोजकोपाची।

दण्डाः। कबन्धा छिन्नगिरमकदेहा। इह यु्े मूमौ वा। अत्र वचने चैत्रमैत्रशरी- र्योग्वि विश्िष्टयो कबन्धशिग्ममिंदे मत्यि शिरेऽवनिवन्नम्य कबन्धावच्नि न्नगनयोडत्वानुमन्वानृत्वमवगम्यन इति व्यमिचार इत्यर्थः। तत्रानुमन्धानमुपेत्य नत्रमैत्रशरीगवैलक्षण्येन ममाधत्ते-तत्रापीति। चग्न्वादिति । पूर्वमनुमवि- ष्टन्वादित्यरथः । अम्य वचनम्य म्वार्य मानत्वाभावाद्यभिचारशङ्किवायुक्तेत्याश- मेनाभ्युपगमं पर्त्यजति - शिग्उळानन्तगमेति। कबन्धा अपि पातयन्ति, किमु- नान्य इति योधानामुत्माहानिशयं प्रशंमत्यनद्वननमित्यर्थः । ननु, शिरश्छेदा- नन्तरमपि गुद्धानुमन्धानादिकं योगमहिम्रा नोमहिम्ना वा वरदानमहिम्ना- वा केर्षांचित् मम्भवनि: ननो विद्यमानाथकमेनेदं वचनमित्याशक्कायां पुनर- नुमन्धानमुपेन्य व्यमिना परिहरति-तादगिति। विश्िष्टभोगायननमेदोड- ननुमन्धानप्रयाजक इत्युत्सग इत्यपगमात् उदान्तानुमन्धानस्थलस्य तदपताद- स्थलत्वाभ्युगमात् नत्र व्यमिनागे न दोषायेनि भावः। अन एवेति। उत्म-

मन्धानप्रयोजकत्वनियमाभ्युपगमे हि योगिषु जानिम्मरेषु न भोगायतनमेदादि-

थः । अदृष्टविशेषामहकृतम्य भोगायतनमेदादेरननुमन्धानप्रयोजकत्वम्य विय क्षितत्वान् न योग्यादिषु व्यमिचार इति तात्पर्थम् ।। नृतीयपक्षमादाय प्रतिवननं निरूपयीत-अपरे त्विति। तत्र मानमाह-

३३२ अद्वैतमजरी ।

ल्ययौवनयोरपि शरीरभेद: शङ्कनीयः। प्रत्यमिज्ञानाद। न च परिमाणभेदेन तद्गेदावगमः । एकस्मिन् वृक्षे मूला- ग्रभेदेनेव कालभेदेनैकम्मिन्ननेकपरिमाणान्वयोपपतेः । न- न्ववयवोपचयमन्तरेण न परिमाणभेदः। अवयवाश्र पश्रा दापतन्तो न पूर्वसिद्धं शरीरं परियुज्यन्त इति परिमाणभेदे श- रीरभेद आवश्यक इति चेत, न। प्रदीपारोपण समसमयसौ- धोदर्यापिप्रभामण्डलविकास तत्पिधानसमममय तत्मङ्कोचा- द्यननुरोधिनः परमाणुप्रक्रियारम्भवादस्यानयुपगमात्। विवर्तवादे चैन्द्रजालिकदर्शितशरीखत् विनैवावयवोपचयं मायया शरीरस्य वृद्धयुपपत्तेरित्याहुः ॥

वाल्येति। बाल्येऽनुमृतम्य वार्धकेऽनुसन्धानं दृश्यने : बाल्यवधिकयोश्शरी- रामेदात। तत्तन्देदादेव भवान्तरानुभृतम्याम्मिन जन्मन्यनुमन्धानं न हृदसत इत्वर्थः । शङ्कनीय इति। परिमाणभेदादिति भावः ।बाल्याद्यवम्थाभेदेपि 'देवें शरीगमि' ति प्रत्यभिज्ञादर्शनात् न शरीरभेद इति परिहरति-प्रत्यभिज्ञानादिति। शङ्काबी- जमनूद्यान्यथासिद्दिमाह-न चेत्यादिना। आरम्भवादमाश्रित्य शक्कने-नन्विति । न पूर्वसिद्धमिति। पुर्वमिद्धे शगरे उपादानत्वायोगात् पुर्वमिद्धशरीरनाशपुर्वकं तदवयवैरुपचितावयवैश्च मिलित्वा शगरान्तर द्यणुकत्यणकादि क्रमेणार्वव्यमिमि परिमाणभेदे शरीरभेद आवश्यकः । प्रत्यभिज्ञा न शरीरत्वमामान्यविषया मवि- व्यतीत्यर्थः! समसमयत्वं विकामविशेषणम। ममयश्र क्षणरूपो बोध्य। नत्पर्द दीपपरम्। उपादानोपादेययोम्मामानाधिकरण्यानुभवादिगदिपदार्थ। अननुगोविन रोधात् परमाणुसंयोगनाशक्रमेण प्रभादिनाशेऽपि विलम्बापत्तगरम्भवादे उपादा- यत्वमेवेत्यर्थः । अवयवोपचयक्रमेण शरीगन्नरारम्मानुपगमे कथमेकम्मिन शरीरे विरुद्ध परिमाणयोग इन्यन आह-विवर्नवाढे चेनि।।

सिद्धान्तलेशसकसे सव्यास्याने द्विनीयपरिच्छेदः ।

अर्य च पक्ष: पागुपपादितः। केचित्वज्ञानानि जीवभेदोपाधिभृतानि नानेति सवीकृत्य तद्वेदामेदाभ्यां अनुमन्धानाननुमन्धानव्यवस्था- माछु :- # अत्र केचित् अंशो नानाव्यपदेशा' दित्यधिकरणे 'अ- दृष्टानियमात् 'अभिमन्ध्यादिष्वपि चैवम।''प्रदेशादिति चे- न्नान्तर्मावा'दिति सूत्रनद्गतभाष्यरीतिमनुसृत्य एकस्मिन्नात्म- न्युपाधिभेदेन व्यवस्थानुपगमे कणभुगादिर्गत्यात्मभेदवादे- 5पि व्यवस्थानुपपत्तितौल्यमाहुः। तथा हि-चैत्रचरणलम- कष्टकेन चैत्रस्य वेदनोत्पादनममये अन्येषामप्यात्मनां कु- तो वेदना न जायते। सर्वात्मनां सर्वगतत्वेन चैत्रशरीरा- न्वर्भावाविशेषात्। न च यस्य शरीरे कण्टकवेधादि.त-

चतुर्ष पक्षमादाय प्रतिवननं ददानि-इनरे त्विनि। प्रागिति। मुग्वस :- सादिव्यवम्धपपादनअ्रन्थ इत्यर्थ: ।। पश्चमं पक्षमाह-कचिन्विति। प्रतिजीवमज्ञानमेदे प्रमाणं ब्रह्मलक्षणवि नारावसरे दशिनम्। एवमैकात्म्यवादे व्यवम्थामुपपाद्य तम्नानात्ववादे व्यव- स्यानुपत्िमाह-अश्रेति। अंशो वह्मणो जीवः। श्रृतिषु जीवब्रह्मणोर्नानात्व- व्यपदेशात। न न बहणो निरंशम्य कथं जीवः अंश इति वाच्यम्। अवच्छिता- काशो महाकाशम्य यथा अंश, तथा अवच्छिन्नचैतन्यमनवच्छिन्नचैतन्यरूपश्य ब्रहमणोऽश इन्युपगमािति मत्रभागार्थः । 'अदृष्टानियमादि' त्यादिसत्रत्रयम्य न्या- स्यानं मविध्यनि। कणभुगाद्विमिरहि प्रनिशरीरमात्ममेदाभावे व्यवस्था न सम्भव तीत्वात्ममेद आश्रितः । न चात्मन एकत्वेप्युपाधिकृता व्यवस्था सम्मवतीति तन्जेनाश्रयणं तेषां व्यर्थमिति वा यम। उपाधिकृतव्यवस्थायाः क्िष्टत्ान्। अतोडजमा व्यवस्थामिडये आत्ममेदम्तैराश्रितः। तदेतन्मनं दृषयनि-कणयुगा-

३३४ अद्वैतमख्चरी ।

स्यैव वेदना, नान्येषामिति व्यवस्था। सर्वात्मसन्निधावुत्पद्य- मानं शरीर कस्यचिदेव. नान्येषामिति नियन्तुमशक्यत्वात्। न च यददृष्टोत्पादितं यच्छरीरं तत्तदीयमिति नियमः । अदृष्टस्यापि नियमासिद्धेः।यदा हि तददृष्टोत्पादनाय केन चिदात्मना मंयुज्यते मनः संयुज्यत एव तदान्यैरपि। कथं कारणसाधारण्ये क्वचिदेव तददृष्टमुत्पद्येत। ननु, मनस्सं- योगमात्रसाधारण्येऽपिं 'अहमिदं फलं प्राप्वानी'ति अभि- सन्धिरटष्टोत्पादिका तदनुकूलकृतिरित्येवमादि व्यवस्थित- मिति तत एवादृष्टनियमो भविष्यतीति चेत्, न। अभिस- न्ध्यादीनामपि साधारणमनस्मंयोगादिनिष्पाद्यतया व्यव- स्थित्यसिद्धेः। ननु. स्वकीयमनम्संयोगोऽभिमंध्यादिका- रणमिति मनस्संयोग एवामाधारणो भविष्यतीति, न। नि- त्यं सर्वात्मयुक्तं मनः कम्यचिदेव स्वमिति नियन्तुमशक्य- त्वात्। न चादष्टविशेषादात्मविशेषाणां मनमस्स्वस्वामि- दिरीत्येति। व्धवस्थेति। यवस्थसम्याणणवम्य तृत्यत्त्रमाहुग्त्यर्थः। यथा

ति। अनियमं माधयनि-यदा हीनि। नदा अन्यग्व्यात्मभिम्मयुज्यन इत्य र्थः । ततः किं, तत्राह-कथमिति। आत्ममनम्मयोगरूपासमवायिकारणम्य समवायिकारणरपात्मनश्र माधारणत्वाठित्यर्थ। संयोगमात्रेति । मात्रपद्- बोध्यम्। नमिमन्धिः कलेच्छा। आदिपदेन कनिजनकक्यनाज्ञाननरकषियोसं ग्रहः । 'अभिसन्ध्यादिप्वपि नवमि' नि मत्रं योजयन्नुत्तरमाह-नेत्यादिना । मनसः असाधरण्यमाशङ्कय निगकरोनि-ननु म्वकीयेन। तथा न नत्संयोगा- समवायिकारणकं सर्वमसाधारणं भविष्यनीनि माव।प्रदेशादिनि नन्रान्न- मावादि'ति सृत्रं व्याचक्षाण एव प्रदेशकतां व्यवम्थामशङ्कय निगकरोनि-

मिद्दान्तलेशसङहे मत्याम्व्याने द्वितीय परिच्छेद. । ३३५

भावसिद्धिः। तस्याप्यदृष्टस्य पूर्ववद्यवस्थित्यमिद्धेः। नन्वा- त्मनां विभुत्वेऽपि तेषां प्रदेशविशेषा एव. बन्धभाज इति आत्मान्तराणां चैत्रशरीर तत्पदेशविशपाभावात् सुखदुः- खादिव्यवस्था भविष्यतीतिन। यस्मिन् प्रदेशे चेत्रः सु- खाद्यनुभूय तस्मात् प्रदेशादपक्रान्तम्तम्मिन्नेव मैवे समा- गते तम्यापि तव सुग्वदुःग्वादिदर्शनेन शरीरन्तरे आत्मा- नतरप्रदेशविशेषस्याप्यन्तर्भावात्। तम्मादात्मभेदेऽपि व्यवस्था दुरुपपादैव। कथंचित्तदुपपादने च श्रुत्यनुगेधालाघवाच्चात्मे- क्यमङ्गीकृत्य नत्रैव तदुपपादनं कर्तु युक्त्मिति ॥ मन्तु तर्ह्यणव एवात्मानः । यदि विभुत्वे व्यवस्था न सुवचा। मैवम्। आत्मनामण्त्वे कदाचित् मर्वाङ्गीणसु- खोदयस्य करशिरश्ररणाधिष्ठानस्य चानुपपनेः। यदत्रार्वाची- नन्वान्मनामिति। बन्धम्सुग्वदृःसादिः। नत्तदात्मामाचार्णात् प्रदेशविशषाद्य वम्थेनि चदिति मोत्रशङ्काभागाक्षगथः। एकम्मिन शरीरे एकम्येवात्मनः प्रदे- श. नात्मान्नराणामिनि नियमोमिड इति दपयनि-न यम्मिन्निति। अह एमुग्वदेगव्याप्यवृत्तित्वादात्मनो यः प्रदेशोऽदष्टाद्याश्रयम्म एवात्र प्रदेशशव्दार्थः। तथा न यम्मिस्रामनादिपरदेश चत्रशरीर म्थिन मन् नत्रम्य सुखाद्यायननं भवति, नन्मिश्नेव प्रदेश नत्रशरीगपक्रमणानन्तर मत्रशरीग्मागत्य म्थिनं सत् मैत्रम्य मुखाद्यायननं दृश्यते। नतम्तत्र पश्चादागनमेत्रशरीरे नैत्म्ा्मप्रदशयरटष्टाश्रययो: पवेशात्तचछरीरे चत्रमत्रयोरुभयोरगप भोगप्रमङ्ग। न न पुर्वशरीगपक्रमणसमये नच्छरीरगनम्य नत्रात्मप्रदेशम्याप्यपक्रमणमेवा्त्वति वाच्यम: प्रदेशवन आत्मनः स्थिरत्वेन प्रदेशम्य चलनानुपपत्त: एवमन्येषामप्यात्मना प्रदेशान्तभीवप्रयुक्तं भोग- माककुर्यमूह्यम्। तस्मादिति। आत्मना व्यापकत्वाभ्गुपगमादित्यरथः। नन्वा- स्मैक्यमत इव तन्नानात्वमनेऽपि कथ्विदावम्था स्वीक्रिगन इत्याशङ्क्याह-श्रुती- ति। आत्मैक्यश्रृतीत्यर्थः । मत्रवेनि। एकम्मिन्नेवात्मनीत्यर्थजीवाणत्वगम- कश्रुतियुक्त्यवष्टम्भेन पुनर्जीवब्रह्माभेदमाक्षिपति-सन््विति। निराकरोति- मवमिति। अधिष्ठानम्य येति! गुगपत् कग्णादिप्रेग्णम्येत्यर्थः । जीवम्या- णुस्वेऽपि मर्वशरीग््यापिमुग्वादिकं मम्मवनीनि शङ्कते-यढत्रेत्ति। कल्पना -

३३६ अद्वैत्मझरी।

नकल्पनम्-उत्कान्तिगत्यागतिश्रवणान्यथानुपपत्या 'भणु- ह्यवैष आत्मा यं वा एते सिनीतः पुण्यं च पापं च' 'वाला- ग्रशतभागस्ये' त्यादिश्रुतिषु साक्षादणुत्वश्रवणेन च अणव एव जीवा:। तेषामणुत्वेऽपि ज्ञानसुखादीनां प्रदीपभ्रभान्यापे- न आश्रयातिरिक्तप्रदेशविशेषव्यापियणतया न सर्वाङ्गीण- सुखानुपलब्धिः । 'द्रोणं बृहस्पतेर्भागमि'त्यादिस्मृत्यनुरोधेन जीवानामंशसत्त्वात्। करशिरश्रणाद्यनुगतेषु सुखदुःखादियौ- गपदं कायव्यूहगतेषु योगिनां भोगवैचित्र्यं चेति न का- चिदनुपपत्तिः । एवं च जीवानामणत्वेनासङ्करात् सुखदुः-

प्रकारस्तेषामणुत्वेऽपीत्यादिना भविष्यति। आदौ नम्याणत्वे मानमाह-उ- त्क्रान्तीति। तमुत्क्रामन्तमित्यादिश्रुतिपृत्क्रान्त्यादिकं श्रृयत इनि भावः । न- न्वमध्यमपरिमाणस्य जीवस्योत्क्रान्त्याद्यन्यथानुपपत्या चद्णुत्व कल्प्यते, तहहिं जीवस्य ब्रह्मभावश्रवणानुपपत्त्या तस्य विभुत्वं कल्प्यते। श्रुतार्थापत्तेरविशेषा दित्याशङ्कय श्तिमप्याह-अणहीति। यमात्मानमेने मिनीत बघ्नीनः । के ते तत्राह-पुण्यं च पापं च। एष आत्मा अणुर्हीत्यर्थः । वाल केशः ! 'श- तघ। कल्पितस्य च । भागो जीवस्म विज्ञेय' इनि वाक्यमादिपदेन गृहाते। या लागस्य यश्शततमो भागः, तम्यापि शनघा विभक्तम्य यो भागः, नत्तुल्बपरि माणो जीव इत्यर्थः। जीवस्थाणुन्वमाधकप्रमाणानुसाग्णिमवांचीनकल्पनामका रं दर्शयति-तेषामणुत्वेऽपीति। यथा प्रायाम्साश्रयं प्रदीर्प विहाय प्रदे शान्तरव्यापित्वं, तथा ज्ञानादीनां स्वाश्रयमणुमात्मानं विहाय कदाचिच्छरीर व्यापित्वं कल्प्यत इत्यर्थः । नन्वात्मनशरीरव्यापित्व मनि युगपत् सुखदुःखप्न- यत्रादय उत्पद्यमानास्तम्मिन्नवच्छेदकभेदेन सम्भवन्ति। तस्याणत्व तु कर्थ तेषां यौगपद्यनिर्वाहः, तत्राह-द्रोणमिति। अनुगतेप्वित्यनन्तवं जीवांशप्धिमि शे- षः। व्यूहः समूहः। कायव्यृहगतप्वित्यनन्तरमपि जीवांशप्विति शंप मोग नां भुज्यमानमुखादीनां वचित्र्यं युगपन्नानाविधन्वं युगपदनेकशरीराविष्ठानं न योगिनां स्वांशैस्सम्भवतीत्यर्थः । जीवाणुत्वपक्ष न केवलममुपपतिसामान्यामाब, कि तु लामोऽप्यम्तीत्याह-एवं चेनि। जीवम्याणुत्वे मनीलवर्षः। असब्धरा

मिद्धान्नलेशमङहे मव्यासव्याने द्विनीयपरिच्छेदः ।

खादिव्यवस्था विभोगश्वरात भेदश्रेति। अत्रोक्तमद्वैतदी- पिकायां-एवमपि क्थ व्यवम्थामिद्धिः ।.चेत्रस्य पादे वे- दना, शिरसि सुखमिति स्वांशभेदगतसुग्वदुःगानुमन्धानवत मैत्रगतसुखदुःखानुमन्धानस्यापि दुर्वारत्वात। अविशेषो हि चैत्रस्य स्वांशस्येव मैत्रम्य च भेदः । कायव्यूहस्थले वि- युज्यान्यत्र प्रमग्णममर्थानामंशानां जीवाद्गेदावश्यंभावात अंशांशिनोस्त्वया भेदाभेदाभ्युपगमाच। न च शुद्धभे- दोऽननुमन्धानप्रयोजक इति वाच्यम्। शुद्धत्वं हि भेदम्यांशां- शिभावामह्चग्तित्वं वा अभेदामहचरितत्वं वा स्यान। ना- दः। 'अंशोह्येप पगमम्य' ममैवांशो जीवलोके अंशो ना दिति। एकम्मिन शर्गर सर्वेषां जीवानां प्रवेशाभावाहित्यथेः । विभोरिति। जीवम्यावि विसुन्धे लक्षणमेदामावादीशान् भेदो न मिध्येत, अणुन्वे त्वत्न्तरठ क्षण्यान् मदम्मृगम इनि माव। अवनीनक्पनं दपयनि-अत्रोक्तमिति । ए वमपीति। जीवस्थाणन्वमांशत्वकल्पने5ित्यथ । जीवम्य म्वांशगतमुगाद्यनमन्ध-

अवदश्र तदनुमन्यानप्रयोजक इति वक्तव्यम् तत्राननुमन्धानपयोजकमेदो में- दमातं वा शुद्धमदों वा। आबे चेत्र सवाशगनं सुग्ादिकं नानुमन्दर्गात्। अननुमन्वानप्रयोजकमेदस्य सत्वात्। यदि मत्यपि भेदे स्वांशगनमनुमन्दध्यान नदी नैत्री मत्रगतमुग्वाविकमप्यनुमय्याह-चै्र्ति। अंशंशशिनो- रननुमन्धानप्रयोजकमदामिद्धिमाशङ्कय नं माधयनि-कायव्यृहेति । वियुज्ये नि। अशिनम्मकाशाद्रिभाग प्राप्येत्यथः। अन्यत्रेति । योगिनो निजशरीरा- दन्यत्र कायत्गृह इत्यर्.। नयोमक नाम्माभिस्साधनीय इत्याशयेनाह-अंशां- शिनोंगिति। ननु, मदमात्रमननुमन्धानप्रयोजकतया नेष्यने, येन जीवः स्वांशगतमपि मुग्वादिकं नानुमन्दध्यात। यद्यनुमन्दध्यान्, तदा जीवान्तरगनमपि तदनुसतन्दध्यादि ि दोष: प्रमज्येत। कि तु विशेषतो भेद इति द्वितीय शङ्कते-न चेति। आद्ये कल्पे जीवेश्रमेदम्यांशांशिभावसहच्रितत्वेन शध्धमदत्वाभावात्तयो पर- स्परं मुग्वाद्यनुसन्धानं स्यादित्याह-नाद् इनि। जीविश्वरयोरंशाशिभावे मान- माह-अंशोऽहीति। परमस्य परमात्मनः जीवलक्षणो लोको जीवलोक। ४३

३३८ अद्वैतमञ्जरी ।

नाव्यपदेशात्' इति श्रुतिस्पृतिसूत्रैर्जीवस्य ब्रह्मांशत्वप्रति. पादनेन ब्रह्मजीवयोर्भोगसांकर्यप्रसङ्गात्। नन, जीवांशः नां जीवं प्रतीव जीवस्य ब्रह्म प्रति नांशत्वं, किं तु चन्द्रबि म्वस्य गुरुविम्बःशतांश इतिवत् सदृशतवे सति ततो न्यूनत्वमा- त्रमौपचारिकांशत्वमिति चेत्, किं तदतिरेकेण मुस्यमं- शत्वं जीवांशानां जीवं प्रति, यदलाननुसन्धान प्रयोजकशरीरे निवेश्यते। न तावत् पटंप्रति तन्तूनामिवारम्भकत्वम्। जी- वस्यानादित्वात्। नापि महाकाशं प्रति घटाकाशादीनामिव प्रदेशत्वं, टङ्गच्छिन्नपाषाणशकलादीनामिव खण्डत्वं वा। अणुत्वेन निष्प्रदेशत्वादच्छेद्यत्वाच्च । भिन्नाभिन्नद्रव्यत्वमं- शत्वमभिमतमिति चेत्, न। तथासति जीवेश्वरयोर्जीवानां च

ननु, मेदस्यांशांशिभावमात्रासहचरितत्वं शद्धत्वं न भवनि, कितु मम्यांश :- शिमावासह्चरितत्वम्। जीवेश्वरयोरंशांशित्वं तु न मुख्यम्। अनम्नयमंदे मृ- ख्यांशांशिभावासहचरितत्व रूपशुद्धत्वस्य सत्त्वान्नंक्तोष इनि शङ्कने-नन्वि- ति। जीवं प्रतीति। तथा च जीवनदंशयोमैंदे मुख्यांशाशशिभावमहन्वरनत्व स्यैव सत्वेन तदसहचरितत्वरूपशुद्धत्वाभावादनमन्धानोपप्त्तिरिति मात्रः। नां- शत्वमित्यनन्तरं मुख्यमिति शेपः। कान्निमतत्वं मादृश्यम्। मुस्यांशांशिभा वासहचरितमेदोऽननुसन्धानप्रयोजक इत्यत्र मुख्यांशांशिमावो दुर्निरुप इत्या ह-किं तदिति। यन्मुख्यमंशत्वमत्र प्रयोजकशगोर निवश्यने, नदेनदनिरे केण किमिति योजना। मुख्यमंशत्वमारम्भकावयवत्वं वा. प्रदेशत्व वा, ग्व- णडत्वं वा, भिन्नाभिन्नद्व्यत्वरं वेति किशव्दार्थः। तत्रार्दं निगकगोनि-न तावदिति। द्वितीयतृतीयी क्रमेणानद्य दृपयनि-नापीत्यादिना। जोवम्था- णुत्वेन प्रदेशासम्भवादणुत्वनैव द्वैधीभावायोग्यत्वाच्चत्यर्थः। नतुर्थ शङ्ने- भिन्नाभिन्नेति। जीवांशानां जीवन सह मिन्नत्वे सत्यमन्नदव्यत्वं मुग्यर्मंशत्व मभिमतम्। तदेव चाननुसन्धानप्रयोजकशरीरे निवेश्यते। तथा च मिन्नाभि- न्नद्रव्यत्वासहचरितमेदरशुद्धभेदः । स चाननुमन्धानप्रयोजक इति निष्कर्षः । तत्र दृषणमाह-तथासनीनि। जीवेश्ग्योस्त्वया मिन्नाभिन्नदव्यत्वाम्यपगमा

सिद्धान्नलेशमङ्हे मव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३३९

भोगसाङ्गर्यप्रसङ्गात्। सवतो भिन्नानां तेषां चेतनत्वादिना अभेदम्यापि त्वयाङ्गीकारान ममृहसमूहिनोर्भेंदाभेदवादिनः तव मते एकसमूहान्तर्गतजीवानां परस्परमप्यभेदसत्त्वा- च्च स्वाभिन्नसमृहाभिन्नेन स्वस्याप्यभेदस्य दुर्वारत्वात्। यदि संयोगादीनां जातेश्चानेकाश्रितत्वं स्यात्, तदा गुणगुण्या- देरभेदात् घटाभिन्नमंयोगाभिन्नपटादेरपि घटाभेद: प्रमज्ये- तेत्यादि वदता त्वया तदभिन्नाभिन्नस्य तदभेदनियमा+यु-

त् तर्योेददशद्धमेदो न भवति। तथा जीवांशानां परम्परं भिन्नाभिन्नद्रव्यत्वम्य त्वया स्वीकारत्तिपां मेदोऽपि शृद्धभेदों न भवनि। तथा च अननुसन्धान- प्रयोजकामावाजजवेशवग्योर्जीवांशाना च मोगमाकपप्रमङ्ग इत्यर्थेः। चेननत्वा

महम्य ममहिनां च परम्पर भिन्नत्वे सत्यभिन्नत्वमङ्गीकुर्वनम्नव मते समृहिनाम- पि परम्परममिन्नत्वमावश्यकम। तथा च उत्मवादावेकत्र मिलितानां जीवानां विन्नानां परम्परमिन्नद्रव्यत्व्यापि मत्वात्तेवां परम्ग्भेदण्शुद्धमेदो न भवति। वित्रामिन्नद्वव्पत्वमहनग्तित्वान्। तथा न प्म्पर तेषां सखाद्नुसन्धानप्रसङ्ग इत्थर्थ । ननु ममृहिनां ममृहाभिन्नत्वेपि न नेषां परम्परमभिन्नत्वमस्मिन्मने- डम्नि। अनो नोक्तदोष इत्याशङ्कयाह-स्व्राभिन्नेति। खवमेकम्समृही देवदत्तः, तदमिन्म्ममृहः, नदमिन्नो यनदत्त, तेन सह स्वम्यापि देवदत्तम्याप्यभेदस्य त- व मंने दवरित्वात। तया तदमिन्नाभिनम्य नदभिन्नत्वनियमाभ्युपगमादित्यर्थः । प- रं पत्युक्तनियमाभ्यपगम माधयनि-यदीत्यादिना। गृणगृणिनोजीनिव्यक्त्यो- शमिदवादिनं प्रति दूषणपरोडयं जीवाणुत्ववादिग्रन्थो यदीत्यादि:। गुणगुणिनो

था जानिव्यकत्योरमेदमुपेत्य यदि जानेरनेकाश्रिनत्वमभ्यपगम्येन, तदा पटादेर- पि घटाभेदप्रसङ्ग इत्यन्न हेनुगर्म विशेषणमाह-घटाभिन्नेनि। घटाभिन्नम्संयो- गः, तक्षमिन्नत्वात् पटादेरित्यर्थः। ननु, जीवेश्वरयोर्जीवांशानां समूहाभिन्नजी- वानां न योडयं चेतनत्वादिघर्मप्रयुक्ताभेद एकसमूहाभेदप्रयुक्तमेदश्र, तदपेक्षयान्य एवामेदो जीवनदंशयोरस्ति। अनस्तयोमेदे मत्यपि परम्परमनमन्धानं जीवेश्वरयो- जीवांशानां समहिजीवानां च तादशामेदाभावाद्येतनत्वांदिप्रगुक्ता मे दे सत्यपि न

३४०

पगमात्। न च जीवान्तरसाधारणचेतनत्वादिधर्मैकरूप्यै-

नोरस्ति भेदेऽप्यनुसन्धानप्रयोजकं, यदत्रानतिप्रसङ्गाय वि- वक्ष्येत। तथासति तस्यैव विशिष्य निर्वक्तव्यत्वापत्तेः। धर्मैकरूप्याद्यप्रयुक्तत्वमंशांशिनोरभेदे विशेष इति चेत्, न । जीवतदंशयोश्रेतनत्वादिधर्मैकरूप्यसत्त्वेन एकशरीरावच्छेदे कायव्यूहमेलने च समृहत्वेन च तयारभेदे धर्मेकरूप्यादि- प्रयुक्तत्वस्यापि सद्भावात् धर्मैकरूप्यादिप्रयुक्ताभेदान्तरम- त्वेपि जीवतदंशयोरंशांशिभावप्रयोजकाभेदो न तत्प्रयुक्त परस्परमनुमन्धानमिति व्यवस्था। तथा च मिन्नाभिन्नद्वव्यत्व्रामह नरिनमेददशद्दभेद स च अननुमन्धानप्रयोजक इत्यत्र जीवनदंशयोः परम्पगनुमन्यानप्रमाजकत्वािमता विलक्षणामेद एव प्रविष्ट इति जविश्वरादौ ताहशाभेदमटिनमिलामिन्नदरन्य इति शङ्कां निगकगेनि-न चंति। जीवतदंशयोरिव जीवान्तराणामपि साधारणो यश्षतनन्वातिवर्मवरूप्यप्रयुल शांशिभावस्य सङ्गहथमादिपदम्। अंशांशिनमैंद मत्यपि नगाग्नुमन्धानप्रयीजक ममेदान्तरं न चास्नि, यदमदान्तर जीवेश्वरादावतिप्रमपरहारय मिन्नाभिन् द्रव्यत्वशरीरप्रविष्टतया विवक्ष्येतेति योजना। नन्वभगन्तर कुवो नाम्त व्याश कयाह-तथासतीति। विलक्षणामेदस्याशांशिनोम्सतत्व इत्यर्म। नोवेश्वगघ मदापेक्षया जीवनदंशयो्भैदस्य विशेष विशेषती निवेक-धमेकरप्यायप युक्तत्वमिति। उक्तविशषास्तिद्धिमाह-न जीवेननि।जीवम्य तदशाना न चेन- नत्वसत्वद्रव्यत्वादिधर्मरेकरूप्यमक्ति। तथा जीवम्य नदवयवाना नैकशगोगनपनवे शकाले तच्छरीरावच्छेदेन ममृहोडप्यक्ति। नथा योगिनीवावयवाना काय व्यूहशब्दिननिकशरीरेपृ प्रविष्टानां कदावित्ेया शरीगणा मेलने मनि योगगिजी- वेनांशिना मह समहोडस्ति। नया च जीवनदंशयमदे वैमकरूप्पानगुक्तत्व सम्भवात्तदप्रयुक्तत्वममिद्धमित्यर्थः। ननु, जीवानां चतनत्वादिधमैकरुप्यादिप स च न धर्मैकरूप्यादिप्रयुक्त दति शङ्कते-ध्मैकरूप्यादीनि। जीवान्तर

मिन्धान्नवेशम ङ्रहे मव्याख्याने द्विनी यपरिच्छेदः ।

इति चेत्, न। तयोरभेदद्रयाभावान् त्वन्मतेऽ्धिकरणेक्ये सति भेदस्याभेदस्य वा प्रतियोगिभेदेन तदाकारभेदेन वा अनेकत्वानभ्युपगमात्। तम्मादाद्यपक्षे सुस्थोऽनिप्रमङ्गः। एतेनैव द्वितीयपक्षोऽपि निरस्तः। अभेदामहचरितभेदस्या- ननुसन्धानप्रयोजकत्वे उक्तरीत्या त्वन्मते जीवव्रह्मणोर्जी- वानां. चाभेदस्थापि सत्वेनातिप्रमङ्गस्य दुर्वारत्वात। नन्व- भेदप्रत्यक्षमनुसन्धाने तन्त्रमिति तद्भावेऽननुमन्धानं स्वम्य स्वाभेद: स्वांशाभेदश्च प्रत्यक्ष इति तड्ष्टुई्दःवाद्यनुमन्धानं जीवान्तरेणा भेदमत्त्वेऽपि तम्या प्रत्यक्षत्वान्न तह्ःग्वाद्यनुमन्धा- नम्। जानिम्मग्म्य प्राग्भवीयात्मनापि अभेदम्य प्रत्य- क्षमत्त्वात तद्वृत्तान्तानुमन्धानम् अन्येपां तदभावात् नेत्या- दि सर्व सङ्गच्छन इति चेत, नर्ह्येकात्मवादेऽपि सर्वात्मनावा-

नीवनदंशयरभददयमभ्यु्गनं परम्य मने प्रमज्यने। ओमिति वदन्नं पर प्रन्याह -- न नयोगिति। अंशांशिनोरित्यथ:। तढाकारेनि। प्रतियोग्याका- रत्यर्थ:। प्रतियोगिनावच्छेदरेनि यावत्। भदस्यानेकत्व्रानभ्युपगमोपन्यासो ह- षन्तार्थे। नस्मादिनि। जीवेश्वग्योय: पूर्वमंशांशिभावों निरूपितः, तदति-

दोप: म्थिर इन्यर्थः । आद्यपक्ष इति। अंशांशिभावामहनरितत्वं शुद्धत्वमिति पक्ष इत्यर्थ: । अमेदामहच्वसतत्वं शुद्धत्वं भदस्येनि पक्ष वक्ष्यमाणहेनुना निग- करोनि-पतेनैवेति। उक्तरीत्येति। चेननत्वादिधर्मकरूप्यमुक्ता रिनिः । जवतदंशयोिव जीवब्रह्मणोर्जीवानां चाभेदमुपेत्यापि पूर्वोक्तातिप्रसङ्गपरिहारं शङ्कते-नन्विति। स्व्रस्येति। अंशिनो जीवस्येत्यर्थः। जीवान्तरेणेति । म्वस्येत्यनृपङ्गः । जानिस्रस्येति । पूर्वजन्मस्मरणवन इत्यर्थः । सर्वेति।

३४२ अद्वैतमञ्जरी ।

रकाज्ञानावरणाचैलस्य न मैत्रात्माद्यभेदप्रत्यक्षमिति तत एव सर्वव्यवस्थोपपत्तेः व्यर्थः श्रुतिविरुद्ध आत्मभेदाभ्युपगमः। न चेत्थमपि प्रपञ्चतत्त्ववादिनस्तव व्यवस्थानिर्वाहः।मर्वज्ञ- स्येश्वरस्य वस्तुसजजीवान्तराभेदप्रत्यक्षावश्यंभावेन जीवेषु दुःखि 'ष्वहं दुःखी'त्यनुभवापत्ेः । अस्मन्मते त्वीश्वरः स्वा-

सर्वात्मतावारकं यदज्ञानं, तत्प्रयुक्तावरणादवित्यर्थः। तन एवेति। वैत्रमे- त्रादीनां सर्वेषां परम्परममेदप्रत्यक्षाभावादेव व्यवस्थिततया सुग्वाद्यनुमन्धानोपप- त्तरित्यर्थः। अभेदप्रत्यक्षम्यानुसन्धानप्रयोजकत्वमुपेत्य परमने आत्मभेदकल्प- नागौरवं श्रतिविरोधं च दर्शयित्वा परमते तम्य प्रयोजकत्वमपि न सम्भवनि। अतिप्रसङ्गादित्याह-न चेत्थमपीति। अभेदप्रत्यक्षमनुमन्वानप्रयोजकमिनि क- ल्पनयापीत्यर्थः । वस्तुसन् परमार्थो यो जीवान्नगभेदः तत्मन्यक्षमीश्वरम्यान्- शयकम्। अन्यथा सर्व्ञत्वभङ्गप्रसङ्गाद्वित्यर्थः। ननु मिद्धान्नेऽपि बल्मणम्मव ज्ञत्वजीवाभिन्नत्वयोम्सत्त्वादुक्तवोषप्रसङ्ग इनि, नत्याह-अम्मन्मन इनि। यत्तु जीवानां सांशत्वात् करशिरश्ररणानृगनेपु जीवांशपु मुखह लर्ियीगपयं सम्भवति, योगिनां कायव्यृहगनेपु योगिजीवानयंत्रषु यगपन् सुगद्मादिमो- गवैचित्यं च सम्भवनीति न काविदनुपपत्तिरिति, नव। नीव प्रति जीवांशानां मुख्यांशत्वस्यापि निरम्तत्वान् जीवं प्रति नदशानां जीवसहशत्वे मनि जीवा पेक्षया न्यूनपरिमाणत्वरूपैपचारिकांशत्वम्यापि जीवाणृत्वपस्ष वविनत्वाच अण- परिमाणम्यैव सर्वपरिमाणपेक्षया न्यूनपरिमाणन्वेन ननोि न्यनपरिमाणाभावान सदृशत्वे सति ततो न्यूनत्वरूपांशत्वम्य चन्द्रविम्वांशर रिम्चन मीवांशानां मीव :- पेक्षयात्यन्तमेदप्रयोजकत्वेन जीवम्य स्वांशगतसुव्वाद्यनुमन्यावृत्वासम्मवाच्, नया योगिजीवांशानां कायव्यूहाविष्ठानृत्वेपि नम्योव्न्यन्तनिक्वम्य योगिनीनम्ण काय वयृहाघिष्ठातृत्वामात्रप्रसङ्गात्, तथा शरीगविष्ट तुर्जीवम्य शरीगवयवकरशिरश्षग्ण- द्यधिष्ठातृणां जीवांशानां चात्यन्तमिन्नतवेन एकम्मिन शर्र भकतनाना्् प्रमद्र् जीवस्य सांशत्वे मानाभावाच्च 'द्रोण वृहम्पनेभाग मित्यादिवचनम्य वर्णिनगीत्या उ-

परिग्रहमात्रपर त्वात्। एतेन श्रीरामकृप्णदेविप्णवशत्वच्यवहागेपि व्यास्यान। तस्माज्जीवांशविशेषस्य करशिरश्षरणाद्यघिष्टा तृत्वं काय्हा्द्य्िषाृत्वं व न

मिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने द्वितीयपरिच्छेदः । ३४३

भिन्ने जीवे संसारं प्रतिविम्तमुखे मालिन्यमिव पश्यत्नपि मिथ्यात्वनिश्रयान्न शोचनीति नैष प्रसङ्ग: ।. स्यादेतत्-मा- भूदंशभेदः । करशिरश्ररणादीनां कायव्यूहस्य चाधिष्ठान- मात्मदीपस्यानपायिनी ज्ञानप्रभास्ति व्यापिनीति मैव स- र्वाधिष्ठानं भविष्यतीति चेत्, न । ज्ञानवदात्मधर्मन्य सु- खदुःखभोगस्य ज्ञानमाश्रित उत्पत्त्यसम्भवेन करचरणाद्य- वयवभेदेन कायव्यूहवनः कायभेदेन च भोगवेचित्र्याभा- वप्रमङ्गान्। सुग्वदुःखभोगादि ज्ञानधर्म एव, नात्मधर्म इत्य- भ्युपगमे तद्वेचित्र्येण आत्मगुणस्य ज्ञानम्य भेदसिद्धावप्या- त्मनो भेदासिद्धया भोगवेचित्र्यादिनात्मभेदप्रतिक्षेपायोगात। भोगाद्याश्रयम्यात्मनोऽणत्वेन प्रतिशरीरं विच्छिन्ननया त- द्यापित्ववाद इव तदभेदवाद इव च न सर्ववर्ममङ्करापत्ति- म्भवतीनि पूर्तग्रन्थाशये म्थिने शङ्कने-स्यादेनदिति। अधिष्ठानमिति। प्रेरक इत्यर्थः । भविष्यनीति। जीवः स्वयमणुनया शरीरैकदेशस्थोऽि स्वममवेतेन न्यापित्ञानेन करशिरश्रग्णादीन् कायव्यृहं चाघितिष्ठतीति निरशम्याप्यणोर्जीवस्य कृत्सशरीराविष्ठानृत्वादिकं नानुपपन्नमिति भावः। ज्ञानमाश्रित्येति। ज्ञानधर्मत्वे हि मृखादेज्ञीने उत्पत्तिस्सम्भवेन्। तनश्र ज्ञानस्य व्यापकत्वात्तदाश्रितसुखािरू- पभोगस्यापि करशिरश्ररणाद्ी कायव्गूहे च युगपदुदयस्सम्भवेत्, न तु त्वया सुखा- देज्ञीनधर्मत्वमिप्यते। तम्य ज्ञानतदण्वात्मच्मत्वाभ्युपगमात्। अनो ज्ञानस्य व्यापि- त्वऽपि न करशिरश्ररणादौ कायव्यृहे न गुगपत् भोगवैचित्र्यं सम्मवतीत्यर्थः । कायव्यृहवत इति। योगिन इति शेषः । तम्य च भोगवैनित्रयं स्मर्यते-'आत्म- नां च सहस्त्राणि बहनि भरनर्षभ। योगी कुर्याद्वलं प्राप्य तैश्र सर्वां महीं चरेत् ।। प्राप्नुयाद्विपयान् कैश्चित्कैश्रिदुय्रं तपश्चरेन्। संक्षिपेच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगण- निव ।' इति। आत्मनां शरीराणां, बलं योगजनितं सामर्थ्यं, तर्हि ज्ञानधर्मत्वमेव सुग्वादेरम्तृ, यदि तद्धर्मत्वे भोगवैित्यं सम्भवेत्, तत्राह-सुखदुःखभोगादीति। अमज्यति। आत्मगुणज्ञाननिष्ठम्य भोगवैचित्रयस्य व्यधिकरणतया आत्मभेद- सावकत्वासम्भवादित्यर्थः । सुखदिव्यपिज्ञानवर्मत्वं स्वमतविरुद्धं चत्याह-भो-

२४४ अद्वैतमख्जरी ।

रिति मतहानेश्र। तस्माजीवस्याणत्वोपगमेन व्यवस्थोपपा- दनं न युक्तमिति। नापि तेन तस्येश्वरात् भेदसाधनं यु- क्तम्। उत्क्रान्त्यादिश्रवणात् साक्षादणुतवश्रवणाचाणुर्जीव इति वदतः तव मते तत्सृष्टा। तदेवानुप्राविशत्।अन्तःप्रविष्ट- इशास्ता जनानां। गुहां प्रविष्टै परमे पराध्ये इत्यादिश्रुतिषु प्रवेशादिश्रवणात्.मय एषोऽणमा एष म आत्मान्तर्हदयेऽणी- यान् ब्रीहेवा यवाद्वे ति श्रुतौ साक्षादणत्वश्रवणाच्च परोऽप्यणुरेव सिध्येदिति कुतः परजीवयोर्विभुत्वाणत्वाभ्यां भेदमिद्धिः । ननु, 'आकाशवत् सर्वगतश्र नित्यः ज्यायान्दिवो ज्यागान- न्तारेक्षा दित्यादिश्रवणात् मर्वप्रपश्चोपादानत्वाच परस्य म- र्वगतत्वमिद्धेः तदणत्वश्रुतयः उपामनार्थाः दुर्ग्रहत्वाभि-

गाद्याश्रयम्यति। नयायिकादिमन इवार्द्वेनिमन इव नययर्थ। तम्मादिनि। श- भिमतं प्रयोजनान्तरं दृपयनि-नापि नेन नम्येनि। जीवम्भाण वैनेन्यर्थ। तिनदर्थापत्तिम्यां जीवस्पाणृत्वं वदत, तत मंने तम्यमविश्वगणत्वम्याि डगरववा न्नेश्वरम्य विभृत्वमिद्धि:। तदमिद्ी चन एमि्धिरि दृवयन-उन्क्रान््या दीनि। वदतम्तव पगेड्प्यणुश्व मिवर्येदिति सम्वन्ब। तन्मद त्यत् नन्पदवर्ग जगत्परं। प्रकनः पग्मात्मा नृष्टयादिकता। अन्नरगित। शररव्वति शेष शास्ता नियन्ता। परम्यार्ध स्थानमहतीति परार्दन परममुत्कृषहादाकाश, नम्मिन या बुद्धिलक्षणा गुहा, तां प्रविष्ठी जीवेश्वरवित्यरयः। प्रवशादीन शरीगन्नम्स्यत्वा- दिकमादिपदार्थः । स उपक्रम प्रकृनः, एपः मन्निहिन, अणिमा भण, भावमत्यय। न विवक्षितः । मे त्टक््येऽन्तरेपः प्रकृनो मारूपत्व्रादिगृणक आत्मा वरनने। म न व्रीह्याद्यपेक्षयाणुनर इत्यर्थः। अनन्यथामिद्धश्जृत्याद्विवचनेन विभुत्वमीश्रगम्य शाङन -नन्विति। ज्यायान् महत्तरः। परम्य विभुत्वे लिङ्गमाह-सर्वनि। पगणुत्व- श्रतीनामन्यथासि्धिमाह-तदणुन्वेति। उपासनाथी इनि। 'अणीयान्वीहनै' त्यादिश्रुनय इत्यर्थः। दुर्गरहत्व्रेनि। म य एपोडणिमत्यादिश्रुवय इत्यर्थ:। आस-

मिद्धान्तलेशसक्से सव्यारयाने द्वितीय परिच्छेद ः । १४१

पाया वा नेयाः। प्रवेशश्रुतयश्र शरीराघयुपाधिना निर्वाह्याः न च जीवोत्कान्त्यादिश्रुतयोऽपि बुद्धचाशुपाधिना निर्वोडं शक्या इति शङ्त्यम् । 'तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामनी'ति प्राणाख्यबुद्धयुत्कान्तेः प्रागेव जीवोत्कान्तिवचनात् 'तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त: परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यमि'ति ना- मरूपविमोक्षानन्तरमपि गतिश्रवणाच्च 'तद्यथानससुममाहि- तमुत्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारू- दः उत्मर्जन्यानी निस्वाभाविकगत्याश्रयशकटदृष्टान्तोक्त्ेश्चेति

मुगमनाप्रकरणगतन्वामावादिति मात्।्ययम्थिवतिकलवाची वाकार। प्रवे- शाहिश्रितणध्यान्यथामिठिमाह-प्रवरेशश्ृतयश्चेति। परमेश्वरम्य स्वेच्छापरि- गृहीनशरीरेन्द्रिपप्रवेशोपानिकट शररेव्वन्नः प्रवेश इन्यथे। ननु, जीवाणत्वश्रु- निविद्ध नामवि अन्ययानगनसम्मवाज्जीवम्यापि स्वाभावकं विभत्वं कि न म्यान। तथा न न तम्याणुतवमदिगित सिद्धान्निनकाङ्गामनद्य निराकरोनि नीव्रा- ण-वनारी-न चेत्यादिना। नमुन्क्रामन्तमिनि। न नात श्रृती प्राणोत्क्रान्तेः प्रागेव जीवम्योत्क्रान्तिश्रवणेवि न केवलम्य तम्योत्क्रान्तिमिद्ि: । वृद्धिविशिष्ट- क्य नम्योत्कान्निमम्भवादिति वाच्यम्। बुद्धिप्राणयभदामिद्देस्तयोर ेदस्यैव श्ति- मिदत्वाच्च । नथा च श्रुनि :--- यो वै प्राणम्सा प्रज्ञा या वा प्ज्ञा स प्राण इति।

निवृत्यनन्तरमपि नीवम्य वम्म प्रति गतिः श्रुयते। तथा च यथा उत्क्रान्तेरौगधि- कत्वं न सम्भवति, तथा गतेग्प्यौनिकत्वं न सम्भवतीत्यमध्यमपरिमाणम्य जीवम्य ग्वाभा विकमणनवं म्वीक्क व्यमित्याशयेनाह-तथा विद्वानिति। पराद्धिरण्यगरभात् जोवम्य स्वाभाविके गत्याश्रमत्वे सत्य। दष्टान्तविशेषस्मङ्गच्छते। अन्यथा तद्वैरु- व्यं म्यादित्याशयेनाह-तत्यथेति। तन तत्र जीवम्य परलोकं प्रति गमने दष्टा- न्न उच्गते। अनरशकट मुममाहितं मृहोपकरणैः पर्णम उत्स्जत् शब्दं कुर्वत् यायान् गच्छेन यथा, एवं जीव इश्वरेणान्वारूः प्ररितो गच्छति परलोकमित्य- थं.। तथा न जीवम्याणृत्व स्वानाविके सिद्धे मत्यणुत्वविभयुत्वास्या जीवेश्वयोरे

गहनमखरी।

चेत्, नैतत्सारम्। 'स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञा- नमयः।"घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा। घटो नी- येत नाकाशं तदजीवो नभोपमः'॥ इत्यादिश्रुतिषु जीवस्यापि विभुत्वश्रवणात् त्वन्मते प्रकृतेरेव.जगदुपादानत्वेन ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाभावाजीवस्य कायव्यूहगतविचितसुखदुः- खोपादानत्ववदणत्वेऽपि जगदुपादानत्वसम्भवाच्च। तत- स्तस्य सर्वगतत्वासिद्धेः। तत्प्रवेशश्रुरतीनां शरीरोपाधिकत्व- कल्पने जीवोत्कान्त्यादिश्चुतीनामपि बुद्धध्ुपाधिकत्वोपगम- सम्भवात् 'पञ्चवृत्तिर्मनोवद्यपदिश्यत इतिसूत्रभाष्ये बुद्धि- प्राणयोः कार्यभेदाद्वेदस्य प्रतिपादिततवेन बुद्ध युपाधिके जीवे

सिद्धिरिति भावः। सिद्धान्ती दूपयनि-नैतन्सारमिति। यथा परमात्मप्रकर- णे श्रृतं परस्य विभुन्मन्यथा नतुमयुक्तं, तथा जीवप्रकरणे श्रतं जीवम्य ि- भुत्वमप्यन्यथा ननुमयुक्त्तमित्याशयेन 'कनम आत्मे'त्यादिजीवनकरणगनं वाक्यज- तमुदाहरति-स वा इत्यादिना। विज्ञानसयो जीवो महान व्यारक आन्मेनि जीवस्य व्यापकत्वश्रवणाद्वित्यर्थः । 'नभोषम' इत्यनेन म्वतो जीवम्य विभुत्वमुचत- त इत्यर्थ:। इयं श्रुतिः प्रागेव व्याख्याता। विमुन्वेऽनन्यथामिद्दश्रुनिमाम्यमु वस्बा परम्य परोक्तं विभुत्वलिंङ्गं विघवयति-त्वन्मत इति। प्रकृति: मागा। य

न्यथानयनमपि तुल्यमनत्याह-तत्मवेशश्रृतीति। वह्मपवरेशत्यर्थः । पञ्च प्राणा- पान दिलक्षणा वृत्तयो यम्य मुख्यमाणम्य, मः पञ्चवृत्तिः प्राणः श्रुतिषु व्यपदिर्य- ते। वहृतृत्तिमत्त्रमात्रे न दष्टनतो-मनोवदिति। प्राणापानानिवृत्तीना चोच्छामा- दिकं प्रत्यकं कार्यमिति द्रष्टव्यम्। तथा च टष्टन्नदाष्टोन्तिकभावन मु- त्रे मनशशब्दितबुद्धे: प्राणम्य च मेदो निर्दिष्टः । मच बुद्धीन्द्रियकार्य- विषयालोचनापेक्षया विलक्षणम्योच्ासादिक्रियारूपकायम्य माण दर्शनात् पाणो वृद्धयादिम्यो मिन्न इत्यादिप्रकारेण भा्ये साधित इत्वर्थ: । 'यो वे माण - सथा प्रस्षे'ति श्रुतौ मज्ञमाणथमदे सत्ययि प्रज्ञापाणोपहितम्य पत्यगात्मव एक-

मिदान्लेश रंग्रहे मव्याक्याने द्वितीय परिवळेनः । 1४७

प्रथममुत्कामति प्राणस्यानूत्क्मणोपपत्तेः नामरूपविमोक्षान- न्तरं ब्रह्मपातिश्रवणस्य प्राप्तरि जीव इव प्रासव्ये ब्रह्मण्य- पि विभुत्वविरोधित्वात् प्राकृतनामरूपविमोक्षानन्तरपपि अप्राकृतलोकविग्रहायुपधानेन ब्रह्मणः प्रातव्यत्वाढिया-

नेन. ब्रह्मप्राप्तिश्रवणाविरोधात स्वाभाविकगतयाश्रयशकटद- प्न्तश्रवणमात्रात् जीवस्य स्वाभाविकगतिमिद्धौ 'गुहां प्र० विष्ावि'ति स्वाभाविकप्रवेशाश्रयजीवसमभिव्याहारेण नह्म- णोऽपि स्वाभाविकप्रवेशसिद्धचवश्यम्भावात् ब्ह्मजीवेोभिया- न्वयिन एकस्य प्रविष्टपदम्य एकरूपमवेशपरत्वस्य वक्तव्यत्वा- त। तस्मान् परमते ब्रह्मजीवयोर्विभुत्वाणत्वव्यवस्थित्यसिद्धेः

पादितत्वात् न अ्रनिविरोधोऽपीनि मावः। यत्तु नामरूपोपािनित्ृत्त्यनन्तरं नोवम्य ब्रथ्म प्रति गनिश्रवर्ण जीवम्य विमुत्वतिरोधीनि, तदयुक्तम्। तम्य बद्म- उपवि विमुत्वनिरोवित्वेन व्रम्मणोवि मदमिद्धिप्रसक्गान् लोके परिचि्छिन्नस्वेव गन्नव्यत्वनिगमदरीनादित्याह-नामरूेन। नन, परमने ब्ह्षणो व्यापकस्- रूपेण न मुक्तमाध्यत्वं कि तु लोक निशेषाद्युनहितत्वेन। उपहिनरोण माप्तव्यत्वं च न व्रहाण: स्वरूपेण व्यापकत्व्रविरोधीत्याशङ्ृच तुल्यमेतत् तव मने जीवस्था- पीत्याह-माकृतंति। 'विद्वान्नामरुपादठविमुक्त' इनि भ्रुतौ प्राकृननामररुपाद्विमुक्त इचर्थ कल्पयना तगा विदृषो जोवस्यप्यपाकृतनामरुपन्वीकारेण खवतो विभोरपि नीवस्याप्राकृतनामरूपोपाविषरिच्छिन्नम्य ब्रमप्रति गन्तृत्वसम्भवात् न विभुत्वश्रुनयो जीवविषया वाघनीया इत्यर्थः। ननु, प्रविष्ठावित्यत्र प्रविदपदं जो- वे स्वाभाविकप्रवेशाथकं, ब्रह्मणि तु शरीरदयुपाधिकृतपवेशार्थकमित्याशङ्कय तथा- सनि सकच्छुतस्य प्रविष्टपदत्यार्थवैरूप्य प्रस्ज्यतेति मत्वाह-व्रह्मजीवोभये- ति। यदि च ब्रह्मणो विभुत्वश्रृत्याध्यन्रोवेन प्रवेशसामान्यवरत्वमेव प्रविष्टदस्य कल्प्यते, न तु तद्गतविशेषपरत्वमपि, तहि जीवम्यापि विभुत्वश्रतमुरोवेन शवटद- रन्ते गमनादिसाम्यमात्रं विवक्ष्यते, न तु स्वाभाविकगत्याअ्रपत्वाविकमपीनि न जी- वस्थ स्वामात्रिकाणुत्वमिद्दि: । नस्म गत्सिद्! वा ब्रह्षणोडग गणुमपं दुर्वारम् । विनि-

३४८ अद्वैतमञ्जरी ।

ततो भेदसिद्धिप्रत्याशा दूरादपनेया। अस्मन्मते ब्रह्मात्मैक्यप- रमहावाक्यानुरोधेनावान्तरवाक्यानां नेयत्वात्स्वरूपेण जी- वस्य विभुत्वम्,औपाधिकरूपण परिच्छेद इत्युभयश्रुत्युप- पादनं भाष्यादिषु व्यक्तम्। तस्मादचेतनस्य प्रपञ्चस्य मि- ध्यात्वात् चेतनप्रपञ्चस्य ब्रद्माभेदाच्च न वेदान्तानामद्वितीये ब्रह्मणि विद्यैकप्राप्ये समन्वयस्य कश्रिद्विरोध इति ॥ ।। इति शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्गहे द्वितीय: परिच्छेदः ॥ गमनाविरहाद्िति भावः। तत इति। उक्तव्यवम्थिनेरित्यर्गः । ननु, परमने

न्यथासिद्धयविशेषाच्च तयोरणृत्वं विभुत्वं वा समानतगैव मिध्येन्, न तेक- म्य विभुत्वम्, अपरत्याणत्वमिति व्यवस्था मिध्येद्विति यथा दोप, प्रमज्य ते, तथा सिद्धान्तेपि जीवस्य परिच्छिन्नत्वविभुत्वश्र तेलिङ्गानामविशेषात्तम्य स्वाभाविकं विभुत्वं, परिच्छिन्नत्वमौपाधिकमिति व्यवस्था न मिध्येदिनि दोष असज्यत एवेति, नेत्याह-अस्मन्मत इति। व्रह्मान्मेक्यज्ञानम्य मुक्तिमाघनत्वान तज्ज्ञानजनकानि तत्त्वमस्यादिवाक्यानि महावाक्यानि वाक्यार्थज्ञानकारणभृननत्वं पदर्थज्ञानं प्रति साधनमतानि जीवस्वरू प्रतिपादकवाकयानीश्वम्वरूपप्रनिपादक- वाक्यानि चावान्तरवाक्यानि महावाक्यशेषत्वान् पदार्थप्रतिदक्वाक्यानामिति न- धानवाक्यानुरोधेन गुणभृतवाक्यानां नेयत्वादित्यर्थः । स्व्रमपेणेति। जीवम्य म्व- रूपेणाणुत्वे महावाक्यप्रतिपादव्रह्मामेदानुपपत्तेरवर्मणश्र स्वरूपेण पृणेन्वाभावे बहु- श्रृत्यादिविरोवादिति भावः । अद्वितीये ब्रह्मण वेदान्नममन्त्रयानिगेयममर्थनरूपं परिच्छेदार्थमुपसंहरति -- तम्माढिति। पञ्चम्यर्थ पश्चमीम्यां विव्रणोनि अचेतनस्योनि। श्रीकृष्णं मनमाः ध्यात्वा श्रीकृप्णं मंप्रणम्य च। व्याकयातोडयं परिछेदः श्रीकृप्णपरितुष्टये।।

दिव्यश्रीचरणारविन्दसंलगनर जांभू तस्याच्युतकृष्णानन्दृतीर्थस्य कृतौ शास्त्रमिद्धान्तलेशसंग्रहव्याख्यायां कृष्णालंकाग- ख्यायां द्वितीय: परिच्छेदम्समापः॥

॥। श्री: ॥

॥ तृतीयपरिच्छेदपरारम्भः ॥

ननु, कर्थ विद्ययैव ब्रह्मप्ाप्तिः। यावता कर्मणामपि तत्माप्तिहेतुत्वं स्मर्यते-'तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं म- हामुने' इति। मत्यम् । 'नान्यः पन्था' इतिश्रुतेः नित्यसि- द्धब्रह्मावापौ कण्ठगतविस्मृतकनकमयमालावाप्तितुल्यायां वि- द्यातिरिक्त्स्य माधनत्वामम्भवाच ब्रह्मावामौ पग्म्परया क-

आपन्ना यं ममाश्रित्य रक्षां माप सृतुलभाम् । कृप्णा कृष्णम्य महिषी नं कृप्णं संश्रपेऽन्वहम् ।। पर्वरपरिच्छदान्ते वममपराप्तिरूपमोक्षम्य वि्द्येकप्राप्यत्वम्क्तम्। तत्र वि-

प्रत्यवतिष्ठते-ननु, कथमिति। यावतेति। यम्मादित्यर्थः। स्मृतौ तत्पदं बह्म- परम्। उक्तमिति। 'तनेति बहवित् पृण्यकृदि'त्यादिश्रुत्येति शेषः। तेन ब्रह्मवे- दनपुण्य योस्समुच्चयेन एति बह प्रामोतीति श्रुत्यर्थः। ज्ञानकर्मणोम्समच्चयम्य ब्रह्म-

शृत्यन्तरेणोपपत्तिसहितेन विरोधात् समुच्चयश्रतणं तन्मूलकस्मृतिवचनं च क्रममु- चयपरतया नेतव्यमित्याशयेनाह-नान्यः पन्था इति। ब्रह्मज्ञानापेक्षया अन्यः ज्ञानकर्मसमुच्चयरूपः केवलकर्मरूपो वा पन्थाः उपायो मोक्षं प्रति नास्तीति श्रुत्य- र्थः। नित्यमात्मस्वरूपतय। सिद्धस्य ब्रहाणोवातिपराप्तत्वभ्रमदि निवृत्ति रुपा । ्रमादिनिवृत्तिश्र ज्ञानमात्रसाध्यत्वेन लोके रष्टा। यथा कण्ठगतायामेव कनकमा- छायां विम्मृतायां सत्यां तस्यामप्राप्तत्वभ्रमेण बहुविधविक्षेपं प्राप्तस्याप्तोपदेशज- न्यज्ञानमात्रेणाप्राप्तत्वभ्रमनिवृत्तिरूपा पूर्वसिद्धकनकमालावाप्तिः । तुस्यायां नि- त्यसिद्धमलावाप्तौ विद्यातिरिक्तसाधनापेक्षामावात् तहतिरिकस्य प्रमादिनिवृसौ सामर्थ्यामाषाच्चेत्यर्थः। परम्परया मुक्तावृस्ततं कर्मनामुपयोनं प्रपश्यितुं एच्छति-

जडेनमखरी।

मापेक्षामात्रपरा ताहशी स्मृतिः। क तर्हि कर्मणामुपयोगः। अत्र भामतीमतानुवर्तिन आहु :- 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेने'ति श्रुतेर्विद्यासम्पादनद्वारा ब्रह्मावाप्त्युपायभृतायां विविदिषा- यामुपयोगः । नन्विष्यमाणायां विद्यायामुपयोगः किंन स्यात्, न। प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यात् विद्यासंयोगात् प्रत्यास- न्नानि विद्यासाधनानि शमदमादीनि, विविदिषासंयोगाज बाह्यतराणि यज्ञादीनीति सर्वापेक्षाधिकरणभाष्याच। नतु.

क नहीति। तर्हि ज्ञानवत् साक्षान्मु्तिहेतत्वाभावे सति कु विविदिषायां विद्यार्या वा साधनत्वं नेपामित्यथः। तमेतमिति नच्छव्दः प्रकुनपरमात्मपरः। एतच्छब्द्रः नित्यापरोक्षजीवपरः। तथा घ जीवाभिन्नं परमात्मानं वेदानुवचनािनिर्वेदिनुमिच् न्नतत्यर्थ:। अनशनादिलक्षणतपोव्यावृत्तये तपमो विशेषणमनाशकनेनि। तथा न हितमितमेध्याशनािरूपं तप इह विवक्षितमिति लम्यते। नन, विविदिषायामपु- मर्थमूतायां कर्थ विनिगोग:, तव्राह-विद्यासम्पादनद्वारेनि। ननश्च गौणपुरु- पार्थत्वं तम्याम्सम्भवतीत्यर्थः । ननु, मुक्ति प्रति प्रत्यामन्नत्वाद्रिद्यायास्तम्यामेव वि- नियोग: कुतो न कल्पपते। श्रृतत्वानिशेषाच्च कामनाविषयत्वरन श्ुतम्बगविरेव व- मफलतयान्यत्र स्वीकारच्चति मत्वा शङ्कते-नन्विति। सवगकामािवाकयेषृ या- गादेविविप्रत्ययेनेष्टसाधनत्वे बोविते कि तदिष्टमिति विशेषाकाइसायां सत्या पुरु- पविशेषणत्वेन श्रृतयोः कामनास्वर्गयोरन्यनरम्यापि शब्दनः प्राचान्याभावेन तत्र :- थंतः प्राधान्यस्थैवाश्रपणीयलने स्वतः पुरुषार्थतया स्वर्गम्धैव फलत्वनान्वयः स्वीकृनः याग: स्वर्गसाधनमिति, न तु कामनायाः। इह तु वेदनकामनाया एव फलत्वेनान्व- य उचितः। श्दतः प्रधानत्वात्। अनः फलप्रत्यामत्त्यादिकमप्य किश्वित्करमिति मत्वा समावत्ते-न स्यादिति। सन्पत्ययः प्रत्ययशव्दार्थ । विनिद्धिषायामव वि नियोग इत्यत्र भाष्यसम्मनिमाह-विद्यासंयोगादिति। विद्यासाधनत्वादित्य- र्थः। परत्यासन्नानीति। यावद्विद्योदयमनुष्ठेयानीत्यर्थः। शमादिवैषमयं कर्भमु द र्शयति-विविदिषासंयांगास्तति। तत्साधनत्वादेवेत्यर्थः । वाहतराणीति। विविदिषोदयपर्थन्तमेवा नुष्ठेगानीति यात्रन्। विद्योत्पत्ती सर्वाणि कर्माण्यपेक्षितव्या नीति प्रातेमादकाविकरणेप्पर्थः । विविदिषाविनियोगं प्रकाशन्तरेणाक्षिपति-न.

मिदान्तलेशम इहे मध्याखयाने नृमीयपरिचळेद: ।

विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठातुर्वेदनगोचरेच्छावत्वे विविदिषाया: सिद्धत्वेन तदभावे वेदनोपायविविदिषायां कामनाSसम्भवेन च विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानायोगात् न यज्ञादीनां विविदि- षापां विनियोग: युक्त इति चेत्, न। अन्नद्वेषेण काश्य प्रा-

रुचिर्न जायते इति तद्रोचकोपधविधिवन्निरतिशयानन्दरूपं न्ति। वेदनेच्छाया यज्ञादिफलत्वे वेदनेच्छागोचरेच्या यज्ञअनुछ्ठानं वाच्यम। वदनेच्छायाश्च म्वन: फलत्वामावाद्विदनद्वागा मुकिफलक्त्वं वाच्यम्। तथा चाग क्रम :- प्रथमं मुक्ती म्वनः पुरुषार्थत्वज्ञानादिकडा, ततो वेदने मुक्तिसाघनत्वज्ञानाददि चछा, तनो वेदनेच्छार्या वेदनमावनत्वज्ञानादिच्छा, नगा न यज्ञादनुष्ठानमिनि। तथा व वेदनेच्छारू विवेदिपोद्देशन यज्ञाद्यनुष्ठ प्रवर्तमानस्य् बरहमबवटना वि पाफले किमिच्छाप्ति,न ा। आदे यजञादनृष्ानवैयरथर्यमभिप्रत्याह-वेदनगोच- रते। वेदनगोचरचछाया एव विविदिषात्वादिति भावः। मि्दलेन विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानायोगादिति मम्बन्धः। न द्विनीयः। विविदिषाकले वेदने कामनाया अमत्वे विविदिपयामपि कामनाया अभावाद्विविदिषादिशेन यज्ञाग्युष्नायोग इ- त्याह-तदभाव इने। वेदनगोचरेच्छाया अभाव इत्यर्थः। विविदपार्थ यज्ञाद्- नुष्ठातुग्म्त्येव वदनगोनरच्छा। न चैतावना तदनुष्ठानवैयरर्पम। विविदिषायाः हवैवि- स्योपपत्तेः। तथा हि-वेदनेच्छा द्विविधा- विद्यायाम-मुख्यलक्षणा, रुचिलक्षणा च। तत्राद्या यज्ञाद्यनुष्ठानात्पागपि वेदने वर्नत इनि तामादाय वेदनसाधनभूनायां विवि- दिपायां कामना मम्मवनीति विविदिषार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानमुपपन्नम् । द्वितीया तुय- ज्ञादिफलभूता तदनृष्ठानानन्तरभाविनीति युक्त एव विविदिषायां यज्ञादिविनियोग इति समाधानमभिमेत्याह-नेति। वेदनेच्छाया: द्वैविध्ये यज्ञादनुष्ठानादो च ष्टा न्तमाह-अन्रद्वेषणोत। तत्परिहारायति। काश्यपिहारायात्रमक्षणविषयको- त्कटेच्छायां सत्यामपीस्यर्थः । उत्मुकेति। अधिकेत्यर्थः । धानुवैषम्यप्रयोजकात्य- न्तानशनादिसक्क् हार्थमादिषदम । तत्रेति । अन्नभक्षण इत्यर्थः । जायत इति। एतच्चानुभत्रसिद्धमिति भावः । अधीतसाङ्गस्वाध्यायः पुरुषो वेदान्तैर्वलणो निरति- शयानन्दरूपत्वं विद्यार्या तत्पाप्तिसाधनत्वं च ज्ञात्वा तम्मिव्र्ये सम्पन्नविश्वासो भवनीत्थयुक्तम्। तथाविधानामपि पुरुषाणां बहूनां तम्मिन्नर्षे विभ्वाससम्पत्तेरन

'३१२ अद्वैतमख्खरी।

ब्रह्म तत्प्राप्तौ विद्यासाधनमित्यर्थे प्राचीनबहुजन्मानुष्ठितान- भिसंहित फलकनित्यनैमित्तिक कर्मो पस ्ातचित्तमसादमहिमा सम्पन्नविश्वासस्य पुरुषस्य ब्रह्मावासी विद्यायां च तदौ- न्मुख्यलक्षणायामिच्छायां सत्यामप्यनादिभवसञ्चितानेकदु- रितदोषेणास्तिककामुकस्य हेयकर्मणीव विषयभोगे प्रावण्यं सम्पादयता प्रतिबन्धाद्विद्यासाधने श्रवणादौ प्रवृत्तिपर्यन्ता रुचिर्न जायत इति प्रतिबन्धनिरासपूर्वकं तत्सम्पादकयज्ञा दिविधानोपपत्तेरिति।। विवरणानुसारिणस्त्वाहुः-प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः पत्य शंनादित्याशङ्कयाह-प्राचीनेति। प्राचीनेषु बहुषु जन्मम्वनुष्ठितानि फलाभिसन्वि रहितानि च यानि नित्यमित्तिककर्माणि, तैरुपसआ्जातो यश्षित्तमसादरशुद्धिविशेष: वम्य महिस्नेत्यषः । तथा च म्मृतिः-'मनुप्याणां सहम्रेप कश्रिद्यतात मिद्धये। इति। कश्चिदिति। उक्तचित्तप्सादवानित्यर्थः। मिद्धये विद्यालाभाय। न सर्व ई भावः। ननु. बह्मपराप्तिनत्सावनविद्यागोचरोत्कटेच्यां मत्यां नत्साघनश्रवणाे प्रवृत्तिपर्थन्ता रुचिर्मत्रदवेवेति कृतं तम्य यज्ञाद्यनुष्ठनन। तत्राह-अनादीनि दुरितदोषेण प्रतिबन्धात रुचिर्न जायत इति मम्बन्धः । नत, पूर्षोक्तचित्तप्रसादा हिम्ना बह्मविद्यादौ समन्नविश्वामम्याम्तिकनमम्यानर्यबहुले विषयमोंगे प्रावण् क सम्भव नोत्याशङ्कयानुभवसिद्दृष्टन्तन नन् सम्भावयनि -- आस्तिककामुक्म्यो विहितानुष्ठानादवश्यं श्रेयो भवति। निषिद्धकरणादितश्रावइयं महाननर्थी भषति शास्त्रपामाण्यदिति निश्चयवानाम्निकः। तम्यापि कम्यचित् कामेद्रिको निन्दित गभ्यागमनादौ प्रावण्य च यथा पापविशषात् सम्भवनि, नथा यथोक्तमुमुक्षीरा त्यर्थ:। प्रतिबन्धेति। अनादिभवसश्चितानेकदुरितदोपकृनपतिब्धत्वर्थः। तन म्यादकेंति। विविदिषाशव्दिता या श्रवणादौ प्रवृत्तिपर्यन्ता रुनिः, तत्सम्पा केत्यर्थः ॥ कृ तर्हिं कर्मणामुपयोग इत्यत्र प्रश्ने विद्यायां विनियोग इति प्रतिबचना रमवतारयति-विवरणेति। पूर्वत्र यज्ञादीनां तृनीयाक्टत्या सामनत्वनावगत साध्याकाडक्षायां विविदिषैत साध्यत्वेनान्वेति। तम्याः शब्दतः प्रधानत्वा शब्दतः प्रधानस्यैय पदार्थस्य 'राजपुरुषमानय'त्यादौ सर्वत्र समनिव्याह्तपदार्था रेणान्वयक्ष्य स्युत्पत्तिसिद्धत्वादित्याशयेन यज्ञादीनां विविदिषायां विनियोग उ

मिदान्तलेशसक्गहे सव्यास्याने तृनीयपरिच्छेदः । ३१३

यार्थस्य प्राधान्यमिति सामान्यन्यायादिच्छाविषयतया श- व्दबोष्य एव शाब्दसाधनतान्वय इति स्वर्गकामादिवाक्ये क्लूप्विशेषन्यायस्य बलवत्त्वात्। 'अश्वेन जिगमिषति अ- सिना जिघांसती'त्यादिलोकिकप्रयोगे अश्वादिरूपसाधनस्य 'तदन्वेष्टव्यं तद्ाव विजिज्ञासितव्यं मन्तव्यो निदिध्यासित- व्य' इत्यादिवैदिकप्योगे प्रत्ययार्थविधेश्च सन्प्रत्ययाभिहिते-

तत्रासवरसं दशयन विद्यार्या तेषा विनियोगमुपपादयति-मकनीति। प्रकृतिप्रत्य- याथयोर्वेदननदिच्छ पमध्ये प्रत्यवार्धस्य विविदिपालक्षणस्य प्रत्ययार्थत्वाच्छब्दनः प्राधन्थम। तनश्च वितिदिषाया एव यज्ञादिकउत्वेनात्वय इत्यत्र हेतुमतो यहसा मान्यन्गाथो 'राजपुरुषमानये' त्याही प्रसिद्धः 'शब्दतः प्रधानस्वैव समभिव्यात्तक्रि याकारकान्तय' इत्येनरूपः, तम्मादित्यर्थः । विधिप्रत्ययनेष्टसाधनत्वेनावगतय।गाने- रिष्टविशेषाकाकूसषायां सत्या शब्दतः प्राधान्याभावेऽवि स्वर्गस्य फलत्वेनान्वयः कत्टृप्त इत्यर्थ। शाब्द्वप्राधान्याभावाविशेष कामनाया एव यागादिफलत्वेनान्वय: कुनों न कल्पिनः तत्राह-इच्छाविपयतरयेति। इच्छाविषयत्वस्य फनत्वव्यञ्ज- क त्व्रात् पुरुषाधत्वेन प्रतीनम्य स्वर्ग-यैव फलत्वं, न कामनाया इत्यर्थः। ननु, कामनावि- यगत्वस्य मुक्तिसाधारणत्वात् सेव यागादिफलं कस्मान्ष कल्प्यते। तत्राह-शब्दबोध्य इति। 'शाब्दी ह्याकाङक्षा रञ्देनैव पूर्वत' इति न्यायान्नातिप्रसङ्गः । तथा च इच्छे प्यमाणममभित्याहारे इष्यमाणत्यैव प्राधानगं, न त्विच्छाया इति विशेषन्यायेन उक्क- सामान्यन्यायवाचस्य कामोपबन्घवाक्येषु क्लप्रत्वात् 'विविद्िषन्ती' त्यत्रापि प्रत्य- यार्थत्वप्रयुक्तं विविद्विषायाश्शाव्दप्राधान्यं त्यकत्वा वेदनप्राधान्यमेवादरणीयमित्यर्थः। इच्छावाचिसन्प्रत्ययसमभिव्यात्टप्वेव लौकिकवैदिकप्रयोगेषु प्रत्ययार्थतया प्रधान-

अश्वेनेति। तदन्वेष्टव्यमिति। तत् दहराकाशारूयं बसाविचार्यमित्वर्थः । विजिज्- सितव्यमिति। तदेव म्रह्म ध्यातव्यमित्यर्थः । निदिध्यासितव्य इाते। आत्मा ध्यातव्य इत्यर्षः। ननूदात्हतप्रयोगेषु इच्छाया: अश्वाहिसावनाद्यन्वयायोग्यत्वा- सस्या: परित्याग इति चेत, तर्हि प्रकृतेऽवि वेदनेच्छायास्तदयोग्यस्वान् बलवेद- नम्य न व्रम्माननदसाक्षारकाररूपत्या फलत्वेवान्वेतुं योग्यत्वात् वेदन एव यज्ञाद्यन्व

अद्वतमझगी।

च्छाविपय एव गमनादावन्वयस्य व्युत्पन्नत्वाच्च प्रकृत्यभिहि- तायां विद्यायां यज्ञादीनां विनियोग:। ननु, तथासति यावदि- द्योदयं र्कमानुष्ठानापत्त्या 'त्यजतैव हि तज्ज्ञेयमि त्यादिश्रुति- सिद्धा कर्मत्यागरूपस्य सन्न्यासस्य विद्यार्थता पीड्येतेति चे- त्, न। प्राग् बीजावापात् कर्षणं तदनन्तरमकर्पणमिति क- र्षम्माकपणाम्यां व्रीह्यादिनिष्पत्तितरन् 'आरुरुक्षो र्मुनियोंगं क- मे कारणमुच्यते। योगारस्य तम्यैव शमः कारणमुच्यते।' इत्यादिव चनानुमारेण चेनशशुद्धो विविदिपारूपप्रत्यकप्राव- ण्यादयपयन्त कमानछान.तनः मन्न्याम इातकमतत्सन्न्यासा- भ्यां विद्यानिष्पत्य+युपगमान्। उक्त हि नैष्कम्यमिद्धौ-प्रत्य- कूपवणतां बुद्धे: कर्माण्यापा् शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमा- यान्ति प्रावृडन्ते घना इव॥ इनि। कर्मणां विद्यार्थत्वपक्षेऽ्र विविदिषापर्यन्तमेव कर्मानुछ्ठाने विविदिषार्थत्वपक्षान् को थः, न विविदिषायामिति तुल्यमिनि मात्रः । विद्या विनियोगपक्ष विध्यन्तर विगेषं शङ्कने नन्विति। कर्माणि त्यजनव मुमुक्षुणा त्यकनुः सवम्य प्रत्यगान्मम्वरूप पदं बह साक्षानकर्तव्यं, न त्वन्यनतेनि श्रुत्यमं । 'अथ परिव्राडि'न्युपक्रम्य 'व्रह्मभुयाग कल्पते' इत्यन्नेन उत्यन्तरेणाषि परिव्राद्द्व्द्वोपत्तमन्यासम्य ब्रह्मभूयशब्दिनव्

दिवावा क्पनन्न्यासविधयोरविरोवं सदष्टान्नं मत्रमाणं व दर्शयति-नप्रागिति। वचने कारणपदद्व कर्तव्यार्थकम्। शमस्सन्न्यामः। चनशशद्धिविवविदविषादिरूपप्रत्यकपा- वण्ये न्ये नत् गीतावचनगतयोगपद्व्याख्यानमिति बोध्यम्। रागादिराहित्य रुपचचित्त-

म्यत्र मुग्श्वगचार्यसम्मतिमाह-उक्ं हीति । शुद्धित इति । शुद्धिद्वारेत्यर्थः । अस्तमायान्तीति। त्यागमाया नन त्वक्तव्यान्येव भवन्ति। कृतपयोजनत्वादित्यर्थ:। कृनप्र गेजनानां निवृत्तौ दष्टान्तमाह-पाटृडन्त हति। वर्षाकालावसान इत्वर्थः। विविरिपिागा निनियोगपक्षे विविदिषोद्यपर्यन्तमेव यज्ञाद्यनुष्ठानमित्यविवादम्।वि- धामां निनिगोग्वर्षेद्येमं नेन, कम्नगोमेंद हनि शक्कते-कर्पणामिति! शमृष्ठा-

सिद्धान्नटेशसङ्गहे सव्यारयाने तृतीयपररिच्छेदः ।

भेद इति चेत्, अयं भेद :- कर्मणां विद्यार्थत्वपक्षे दवारभूनविवि- दिषा सिद्ध यनन्तरमुपरतावपि फलपर्यन्तानि विशिष्टगरलाभ- निर्विप्नश्रवणमननादिसाधनानि निवृत्तिप्रमुखानि सम्पाद्य विद्योत्पादकत्वनियमोऽस्ति। विविदिषार्थत्वपक्षे तु श्षव-

नावश्यं विद्योत्पादकत्वनियमः । 'यस्यैते चत्वारिंशत् सं- स्कारा' इति स्मृतिमूले कर्मगाभात्मज्ञानयोग्यतापादकमला-

मे विशेषामावेऽपि फलतो विशेषोऽम्तीत्याह-अयं भेद इति। वक्ष्यमाण इत्वर्थः । अरनाविति। त्यागेऽपात्यर्गः । अदृद्टद्वारेति शेषः । विविदिषातिनि रोगपक्षे हि यज्ञादिकर्म ननिवादट्टं श्रवणदिप प्रवृत्तिपरयन्तां विविदिषाशब्दितां रुचिमत्पाद्य नश्यति। फलैकनाश्यत्वादटटस्थ। विविदिषोत्पत्यनन्तरं च श्रवणादिप्रतिबन् कद्ठूरिताभावे सति विविदिषाववादेव श्रवणादिकं सम्पाद् विद्या लभते। श्रनण दिप्रतिचन्धकद्दरितमत्वे तु तत्मत्त्वम्। यत्रे कृतेऽषि श्रवणाद्यलाभेन निश्चित्य तननि वृत्त्युपायमनुतिष्ठ ते, प्रायेण तन्निवतकोपायाननुष्ठाने वा तदनुष्ठानस्यापि विघ्नवाह ल्य वा अरवणाद्यसम्भवात् न ज्ञानोदयः । यथा औषधवीर्षणान्नमक्षणे रुच्युत्पत्तौ सत्यामप्यप्रतिच-वेनान्नलामे तद्भक्षणेन कारश्निवृत्ति लभते। तदलाभे तु तलामा- य यतने। यत्ने कृतेऽपि यद्यनं न लभने, तदा न कारश्यनिवृत्ति लभते, एवमिहा- पीत्यमिनेत्याह-नावश्यमिति। विविदिपाविनियोगपक्षम्य सं.कारे कर्मणां विनि- योगपक्षं दृष्टान्त्यति-यस्यैत इति। यम्य पुरुषस्य एते श्रतम्मार्ता धर्माश्चत्वा- रिशत्सङ्वयाकास्संसकाराम्सन्ति, शमादिसम्पत्तिश्र वर्तते, तम्य कर्मभिनसं कृतस्य विद्याधिकारिणशश्रवणादिसम्पत्ती सत्यां तत्वज्ञानद्वारा परब्सपाततिर्मवति, तकस म्त्तौ च पुण्यलोकावाप्तिरिति कर्मणां संम्कारकत्वपस्षे यथा ज्ञानीत्पादकत्वनिय- मो नास्ति। संस्कारजननमात्रेण चरितार्थानां कर्मणां विद्योत्स्त्तिपर्थन्तव्यापराभा- वात्, तथा तेषां विविद्विषाथत्वपक्षेऽपीत्यर्थः। आत्मज्ञानयोग्यता कार्यकारणसंघ त निष्ठा, तदापादकौ यौ मलापकर्षणगुणाधानलक्षणौ संकागै, तर्त्वपक्ष इत्यथ: कर्मणां विविदिषार्थत्वपक्षे संस्काराथत्वपक्षे च ज्ञानोत्परतनियम समा पि विविति पार्थत्वपक्षे प्राथिकी ज्ञानोत्पत्तिरम्ति। प्रतुनुक्षाण इव दृढतरिविदिप गम्स प्र त्नेन विद्यासम्पादनसमर्थत्वात्। संस्कारार्थत्वपक्षे तु बह्मज्ञान नोग्तामात्रसिद्धापपि

३५६ पकर्षणगुणाधानलक्षणसंस्कारार्थत्वपक्ष इवेति वदन्ति । ननु, केषां कर्मणामुदाहृतश्रुत्या विनियोगो बोध्यते। अत्र कैश्रिदुक्तं-'वेदानुवचनेने' ति ब्रह्मचारिधर्माणां 'यज्ञेन दानेने'ति ग्रहस्थधर्माणां च 'तपसानाशकेने ति वान प्रस्थधर्मा- णां च उपलक्षणमित्याश्रमधर्माणामेव विद्योपयोगः । अत एव 'विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापी ति शारीरकसूत्रे विद्यार्थकर्म- स्वाश्रमकर्मपदप्रयोग इति॥ कल्पतगै तु नाश्रमधर्माणामेव विद्योपयोगः। 'अन्नरा

विविदिषाया अप्यनियतत्वेन विद्योत्पत्तिः पायिकयपि न भवनीनि विविदिषा संसकारार्थत्वपक्षयोगपि मेद उहनीय इनि भाव ॥। केषामिति। क्रिमाश्रमकर्मणामेव, कि वान्येषामपीत्यर्थः । नन्वाश्रमधर्मी णामपि सवषां विविदिषावाकये श्रवणाभावात्तेषामपि न सवेषा विनियोगो लभ्यते। तत्राह-वेदनुवचनेनेति। वेदस्य गरुवचनमनु शिप्यम्य वचनं वदानुवचन वेदाध्ययनम्। तच्च बह्मचारिवर्माणां मध्ये प्रवानम। नेन तद्धमीम्मर्वे ग्रह्यन्न इत्यर्थ:। एतमुत्तरत्रापि प्राधान्यं द्रष्टव्यम्। नपः कच्छृचान्द्रायणादिरुपं वा- नमस्थासाधारणमिह तपरशब्दरूढ्या मानीनि भाव। 'अनाशिनः कर्मफल कार्य कर्म करोति य' इत्यादिम्मृतिषु नित्यमाश्रमिणां कार्य कर्नव्यं यद्यन् कमीक्ति तन् सर्व फलामिसन्धि त्यक्त्वा य: करोति, सः योगपदोदिनं पर्वोक्तवनाशु्धिवि विद्विषादिरूपं प्रत्यकप्रावण्यं लमत इनि प्रनिपादनान् तन्मुलभने विविदिषाता- क्येऽपि सर्वेषामाश्रमकर्मणामुपनक्षणं युक्तमिनि मन्नव्यम्। आश्रमकर्मणामेव विनियोग इत्यत्र सौत्रं लिङ्गमाह-अत एवंति। आश्रमकर्मेणमव विनियोगा- म्युपगमार्दवेत्यर्थः । आश्रमकर्मणां विविदिषावाकयन विद्यादी विनियुक्तत्वान तत्कामनारहितेनाश्रमिणा स्वाश्रमविहितं कर्माननुष्ठेयमिति शङ्कायामुत्तरं मृ- ञ्रम्। तेनापि तत कर्नव्यमेव। तं प्रति विहितत्वात्। अन्यथा प्रत्यवायप्र- सङ्गादिति सृत्रार्थो बोध्यः।। अन्येषामपि विनियोग इति पक्षं नित्यकममात्रविषयतया प्रथमं दर्शयति- कल्पनरै न्विति। कल्पतरी तूक्तमिति सम्बन्धः। आश्रमधर्मव्यतिरिक्त्का

सिद्धान्तलेशमङ्गहे सव्यारयाने नृतीयपरिच्छेदः ।

चापि तु तद्टृष्टे'रित्यधिकरणे अनाश्रमिविधुराद्यनुष्ठितकर्मणा- मपि विद्योपयोगनिरूपणात्। न च विघुरादीनामनाश्रमि- णां प्राग्जन्मानुष्ठितयज्ञाद्युत्पादितविविदिषाणां विद्यामाध-

नामप्यस्ति विद्योपयोग इति कल्पनरुकारमतमगुक्तम्। सत्रे विद्यार्थ कर्मस्वाश्र मकर्मपदप्रयोगविरोधात्। न च सौत्राश्रमकर्मपद्रम्य वर्णधर्मेन्व्यजहल्लक्षणो- पपप्तेरन त्द्विरोध इति वाच्यम्। लक्षणायामेव प्रनाणाभावादिव्वाशक्क तत्र नि- यामकं दर्शयति-नाश्रमधर्माणामेव विद्योपयोग इति। अःश्रमघर्मव्यतिरिक्ता नां वर्णधर्माणामप्यस्ति विद्योपयोग इत्येवकारार्थें हेतुमाह-अन्तरा चापि त्विति। विद्यां प्रति बहिरङ्गसाधनेषु कर्मखन्तरङ्गमाचनेष श्रवणादिपु चानाश्रमिणामधिका- रोडस्ति, न वेति सन्देहे सनि नाम्त्यविकार इनि पुर्वपक्ष। आश्रमकर्मणामेव विद्यायां विनियुक्तत्दात् तेषामाश्रमकर्माभावात् साधनचतुष्टयस्षम्पन्नायेव श्रवणदिप्वधिका- राच्च अनाश्रमिणां च साधनचतुष्टयान्तर्गतम्योपरतिशब्दितमन्न्यासाभावेन तत्मम्प- त्यभावादिति। सिद्धान्तस्तु सूत्रे तृशव्दः पूर्वरपक्षव्यावृत्यर्थः । अन्तराशब्दः आश्र- मान्तरालमनाश्रमित्वमाह।तथा च नाश्रभित्वे वर्तमानोऽपि पुरुषः श्रवणादिषु विद्यार्थ- कर्मसु चाधिक्रियते। कुतः।श्रुतिस्मृतिषु रैक्कवाचक्रती प्रभृतीनामनाश्रमिणामपि विद्या- वत्त्वोपलब्धेः परिव्राजकस्य श्रतणादिष् मुख्याधिकारेऽपि गृहस्थादीनामिवानाश्रमि- णामपि गौणाधिकारोपपत्तेः । तथा च तदधिकरणे भाष्यं-'दष्टार्था च विद्या प्रति- षेधामावमात्रेणार्थिनमधिकरोति श्रवण्दि'प्विति। अविद्यानिवृत्तिर्विद्याया दष्ट फल- म्। अर्थिनमविद्यानिवर्तकसाक्षात्कारार्थिनमधिकारित्वेन सवीकरोति। शद्रम्येव वे- दान्तश्रवणादिष्वनाश्रमिणां प्रतिषेधाभावात् गौणाधिकारे सन्न्यासापेक्षा नाम्तीति मत्वा मात्रपदमिति भाध्यार्थः । 'अन्तरा चापी' त्यचिकरणमनाश्रमिणां श्रवणाद्यधि- कारमात्रनिरूपणपरं, न त्वनाश्रमिकर्मणामपि विद्योपयोगिनिरुपणपरम्। तथा न सौत्राश्रमकर्मपदस्य वर्णधर्मोपलक्षकत्वं न सिध्यतीति मत्वा शङ्कते-न च विधु- रादीनामिति। ननु, तेषां विद्यार्थकर्माभावे विविदिषोदयासम्भवादनाश्रमिणां श्रव

रीयाश्रमकर्मानुष्ठानजनितविविदिषावन्तः सन्न्यासहेतुती व्रवैराग्याभावान्मुख्याधिकारा न्मच्युताश्च्, तेषां श्रवणाधिकार निरूपणपरं तदधिकरणं, न त्वनाश्रमिमात्रविषयम् । अविविदिषूणां श्रवणादौ प्रवृत्त्यसम्मवाद्वेवेत्यर्थः। इति न च शङ्क्यमिति सम्बन्धः । नन्वन्तरा चापि त्वि'ति सत्रे विद्यार्थकर्ममु विघुरदनिामधिकारे श्रृत्यादिष्वनाक्षमिणा

नश्रवगादावविकारनिरूपणमात्रपरं तदधिकरण, न तु तद- नुष्ठतिकर्मगां विद्योपयोगनिरूपणपरमिति शङ्कयम्। 'विशे- षानुग्रहश्चेति तदधिकरणसूत्रतद्वाष्ययोस्तदनुष्ठितानां जपा- दिरूप वर्णमात्र वर्माणामपि विद्योपयोगस्य कण्ठत उक्क्तेः। 'वि- हितत्वावाश्रमकर्मापी नि सूवे आश्रमपदस्य वर्णधर्माणाम- प्युपलक्षण त्वादित्यभिप्नायेणोक्तम् -- आश्रम वर्भव्यतिरिक्त्ाना- मप्यस्ति विद्योपयोगः कि तु नित्यानामेव। तेषां तु फलं दुरितक्षयं विद्यापेक्षने, न काम्यानां फलं स्वर्गादि। तत्र यथा

रैकशचक्रतीप्र पुनीनां विद्यावत्तदर्शनं हेनुत्वेनोक्तं, तदयुक्तम् । रैकवाचक्रवीविटुरप्र भनीनां जन्मान्तरीयविद्यासाधनानष्ठानवलादेव विद्या जातेनि शङ्कामम्भवान। अनो- नाश्रमिकर्मणां विद्योपयोग इत्यत्र तेपा विद्यावरवदशनमनन्यथा।सिव लिङ्ग न मव-

आश्रमधमरिव विद्याया अनुग्रह उपकारकम्मम्भवत्येत्र। कुनः।जव्थैनेव् त् संमिध्येत् वाह्मणों नात्र मशय। गङ्गायां स्रानमात्रेण मुच्यने नात्र संशय। यकष्य म्मग्णमात्रेणे' त्यादिवचनजपनीर्थ-नानदवनाध्यानादिवर्माणा रच्ादिद्वा- श विद्यादिमाचनत्वम्य प्रतिपादनादिति मुत्रार्थे: । तदनाष्टितानामिति। अना- श्रमिणम्नकळडदार्थ: एवमनाश्रमवर्माणामपि मृकरण स्पष्ट विद्ोपयोग क्य माधिनत्वात्तदविरोधाय मोत्रमाश्रमकर्मपद वर्णवमीणामप्तुपल्ठ्सकें वाच्यमि- त्याशयेनाह-मत्र इति। एव कल्पनरुकाराणाममिप्नायमुपवण्य तन्मनमुषषादय- नि-आश्रमधर्मेत्याढिना। नन, यनादीनां विनिरग, कल्प्यमानः कि का- भ्यमाचारण. कल्प्यने, कि वा नित्यानमिव। नाद्यः। काम्यकर्मफलम्य स्वगीदेवि द्यपनपक्षितचचेन तेषां विद्योपकारकन्वासम्भवात्। न द्विनीयः। नित्यकर्मक- लम्य दुग्निक्षय म्यापि प्रमाणमाध्यविद्यापेक्षिनत्वे मानार्वन ताि विद्या विनियोगानुपपतेरिति शङ्कते-कि त्विति । ममावत्ते-नित्यानामेवेनि। 'ज्ञानमुत्यधन पृंमा क्षयात् पापम्य कर्मणः'। इत्यादिवचनं नित्यकर्मफलम्य दुरिनिक्षयम्य विद्ययापेक्षितत्व्र प्रमाणतवरन सनयति-हीति। प्रमाणनन्या यामपि विद्याया दुरितिस्य प्रतिबं्धकत्वसम्भवाहुरितक्षयापेक्षा युक्तेति भावः।

सिद्धान्तलेशमग्रहे सत्यास्याने तृतीयरिचिछेद :

प्रकृतौ क्लृप्नोपकारकाणामङ्गानामतिदेशे सति न प्राकृतो- पकारातिरिक्तोपकारकल्पनम्, एवं ज्ञाने विनियुक्तानां य- ज्ञादीनां नित्यक्लृप्तफलपापक्षयातिरकेण न नित्यकाम्यसा- धारणविद्योपयोग्युपकारकल्पनमिति। संक्षेपशारीरके तु नित्यानां काम्यानां च कर्मणां वि- नियोग उक्तः । यज्ञादिशव्दाविशेषात् प्रकृती कलसोपका- राणां पदार्थानां क्लनप्राकृतोपकारातिदेशमुग्वेनैव विकृति- व्वतिदेशेन मम्बन्धः नतु पदार्थानामतिदेशानन्तरमुप- कारकल्पनेति न तत्र प्राकृतोपकागनिरिकोपकारकल्पना-

काम्पकमणां विद्यानुपकारकत्व्रमङ्गीकगोनि नेत। नन काम्यानां नित्यानामिव टु-

नकत्वं सम्भवतीति वाच्यम्। त्पां दरितक्षयफलकत्वे मानाभावेन विद्योपका- रकत्वम्याक्लृप्ततवादिति मात्रः। कर्मणां विद्यायां विनियोगविे: क्लप्तोपकारे- नित्यकमभिरेव चारिनाथ्यें दष्टान्तमाह-तत्र यर्थेति। यद्वा काव्यानां पापक्ष- यफलकत्वस्यान्यतः प्राप्त्यमावेऽपि यज्षादीनां विनियोगवलादेव तेषां तत् क- स्व्यतामिति नेत्याह-तत्रेतति। काम्यकर्मणां विद्यापेक्षितोपकारहेतुत्वावलत्त् स- त्यामित्यर्थः । न नित्येति। गौरकदिति भावः ।। आश्रमकर्मप्गतिरिक्तानामपि विनियोग इति पक्षं काम्यसाधारणं दर्शयति- संक्षेपेति। अविशेषादिति। यज्ञादिशकद्वानां नित्ययज्ञादिप्विव काम्ययक्षादि- व्वपि रूढत्वावरिशेषात्नित्यानामित काम्थानामपि विनियोगः श्रुत्या भातीति तत्मा· धारण एव कर्मणामुनकार: कल्प्यत इत्यर्थः । काम्यसाचारण्येन विद्योपयोग्युपका रकल्पनं न सम्भवति। तत्कल्पने पूर्वतन्त्रन्यायविरोवादिति मत्व्रा विकृतिप्वतिदि- ष्टान्यङ्गानि दृष्टान्तत्वेन कल्पतरावुदान्हनानि। न तानि यज्ञादीनां दृष्ठान्तत्वेनो- दाहरणयोग्यानीत्याह-प्रकृताविति। दर्शपूर्णमासादिषु प्रकृतियागादिष यः प. दार्थानां क्लप्त उपकारः, तस्य प्रथममतिदेशः तत्पृष्ठभावेन पदार्थानां विकृतिषु सौ- यपशु यागादिप्वतिदेशः, न तु प्राकृतपदार्थानामतिदेशेन विकृतिषु विनियोगानन्त- में पदार्थानामुषकारकल्पनमिति न तत्र क्लप्तोपकारपरित्यगनोपकारान्तरमसक्ति

अद्नमनरी।

प्रसक्तिः । इह तु प्रत्यक्षश्रुत्या प्रथममेव विनियुक्ानां य- जादीनामुपदिष्टानामङ्गानामिव पश्चात् कल्पनीय उपकारः प्रथमावगतविनियोगनिर्वाहायाक्तपोऽपि सामान्यशब्दोपा- नसकलनित्यकाम्यमाधारण: क्थं न कल्प्यः । अध्वरेषु अध्व- रमीमांसकैरपि हि उपकारमुखेन पदार्थान्वय एव कलपोपका- रनियमः। पदार्थान्ययानन्तरम् उपकारकल्पने त्वक्लृप्ोऽपि विनियुक्तपदार्थानुगुण्येन उपकारः कल्पनीय इति सम्प्रति- पद्येव वाधलक्षणारम्भमिद्धचर्थमुपकारमुखेन विकृतिष प्राकृ-

रमनीत्यथ। एतहुक्त मवनि- वक्ंने यज्ञादीना विनियोगानन्तरमुपकारकल्पनम् । अनिर्देशम्थले तृ प्रकृतावुपकाग्कल्पनानन्तर प्रकृनपदार्थनां विकृनिषु विनियोग, नतो दष्ान्तो विषम इति। इह न्विति। दाष्टान्िक इन्यर्थ,। प्रकृतानुगुणं दष्टा- नमाह-उपदिष्वानामिति। दर्शपणमामानिप्रकरण वन्यत्र वा श्रृतानां पदार्था- ना श्रुनिनिङ्गादिभिदशपृरणमामादिय विनियुक्तानां प्रथमावगनविनियोगनिवाहाय यथायोग्यं दष्टादृष्टलक्षण उपकारः कल्प्यने यथा, नथा उपकागेत्राषि कल्प्य

दिन्यम। मामान्यगव्ह्ोते। नित्यकाम्यमाधारणयज्ञादिशब्देत्यर्थ,। यथा कल्टृप्नोपका्गनिरिक्तितोपकाराकल्पन कल्पनरुकार्रोक्ककं मिमांसकसम्मतं, नथा प्रथ- थमावगनविनियोगानुमारणाकत्ृम्पकार कल्पनमपि मीमांमकमम्मनमेवंत्याह- अध्वरेति। कमेमीमांसकरपीत्यथे। अ्वरमीमांमकेरपि संपनिपद्येव प्ाकृतान्वय- स्ममर्धिन इनि सम्बन्धः। पदार्थान्वय एवेति। पदार्थान्वयम्थल एवेत्यर्थः । क्टप्नोपकावनियम कत्टृप्तोपकारानिरिक्तपकारकल्पन मित्यर्थ। एवकारव्या- वत्येमाह-पदार्थान्वयानन्नरमिनि। उपकारकल्पनस्थले व्वित्वर्थः । संभ- निपद्यवेति। म्वीकृत्यवंत्यथः । वाधलक्षणेति। बाधाध्यायार-मसिष्दर्थमित्यर्थः । प्राकृतान्वय इति। प्रकृतियागादी शषमता ये पदार्थाः, तेषां विकृतियागादि- प्वनिदेशेन प्राप्तिरित्यर्थः । एतटक्त मवति-पूर्वतन्त्रे दशमाध्याये विकृतावतिदि- प्ानामङ्गानां प्रकृतो वत्ृप्तम्योपकारम्यासम्भवे बाधो निरूप्यत। तख्व बाघनिरू- वर्ण विकृनिप्त्रनिदेशन पदार्थप्राप्त्यनन्तरमपकाग्कल्पनपक्षे न मिध्यनि। परकृतौ

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सत्याखयाने तृनीयपरिच्छेदः ।

तान्वयो दशमाद्ये समर्थितः । कि च क्लपोपकारालाभा- त्नित्यानामेवायं विनियोग इत्यम्युपगमे नित्येभ्यो दुरितक्ष- यस्य तस्माच्च ज्ञानोत्पत्तेरन्यतः सिद्धौ व्यर्थोऽयं विनियोगः अन्यतस्तदसिद्धो ज्ञानापेक्षितोपकारजनकत्वं तेष्वक्लप्तमि- त्यविशेषात् नित्यकाम्यसाधारणो विनियोगो दुर्वारः । ननु,

श्रुत्यादविभिर्विनिगुक्तपदार्थानां दृष्टोपकारासम्भवे अदृष्टोपकारकल्पनवद्धिकेतिवप्य- तिदेशेन विनियुक्तानां पदार्थानां दृष्टोपकारासमभवे अदृष्टोपकारकव्पनया तत्सि-

व्यरूपबाधासम्भवात।अनो बाधनिरूपणमिद्यर्थ प्रकुनिवतप्नोपकारमुखवेनैव प्राकृता- नामन्व्रयो वरिकृनिप्विति दशमाध्यायपरथमाधिकरणे माधितम्। तभा च यत्र पदार्थाना विनियोगानन्तर सुपकारकल्पनं, तत्र तत्पदार्थसामर्श्यानुसारेण प्रथमावगतविनियोगनि- र्वाहायावतृप्नोपकारकल्पनं मीमांमकसम्मतमिति प्रतीयते। यदि विनियोगानन्तरम् उपकारकल्पनास्थलेपि क्लप्नोपकारासम्भवे विनियुक्तपदार्थपरित्याग एव, न त्वक्लृप्तोपकारकल्पनं तत्सम्मतं भवेत्, तदा उपकारमुखनैव पतार्थनामनिदेश इति निरूपणपरमधिकरणं न्यर्थ म्यात्। पदार्थानामेव श्रपणाववातादीनामतिदेशेन वि- नियोगेपि विकृतिगतकृप्णलादिष श्रपणदेविक्कित्तितुषविमोकरूपदष्टोपकारस्य लोकसिद्धस्याभावादकतृप्तोपकार कल्पनाङ्गीकाराच्च श्रपणदेरननृष्ठा ना ्ददि्लक्षणबाघ ग्य दशमाध्याये निरूपणीयस्य सम्भवेन तदर्थमुपकारमुखेनैव पदार्थानामतिदेश इ- नि निरूषणस्यानपेक्षितत्वात्। तम्माद्विविदिषावाक्यनाविशेषेण नित्यकाम्यसाधार- णे विनियोगे प्रथममवगते सति तन्निवीहायाकृप्तोपकारकल्पनं युक्त्मेवेति। वस्तु- तम्तु नित्यकर्मस्वपि विद्यापेक्षितोपकारजनकत्वकलृप्तिरसिद्धे त्याह-किश्चेत्यादि- ना। अलाभादिति। काम्थेष्विति शेषः। नित्यानां विद्यापेक्षिनदुरितक्षयलक्ष- णोपकारद्वारा विद्याहेतृत्वं विविदिषावाक्यादन्यतस्सिद्धम, असिद्धं वा। तत्र नाद्यः। विविदिषावाक्यवैयथ्यप्रसङ्गादित्याह-नित्येभ्य इति। विनियोग इति। शेष- त्वरूपविनियोगबोधकशब्द इत्यर्थः । द्वितीये नित्येष्वपि विद्योपकारकत्वमकतृप्त- मेव कल्पनीयमिति नित्यकाम्यसाधारणोपकारकल्पनं युक्तमेवेत्याह-अन्यतस्तढ- सिद्धाविति। नित्यानां विद्योपकारकत्वासिद्धावित्यर्थः । अन्यतःसिद्धिपक्षमव- लम््य विनियोगार्थव्त्तं शङ्कते-नन्विति। दुरिनं तावद्विविषं-ज्ञानोन्प्तिमति- ४ ६

२६२ अट्ै नमझ्री।

नित्यानां दुरितक्षयमात्रहेतुत्वस्यान्यतः सिद्धावपि विशिष्य ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्घकदुरितनिर्वाहकत्वं न सिद्ध, किंतु अ- स्मिन् विनियोगे सति ज्ञानोद्देशेन नित्यानुष्ठानादवश्यं ज्ञा- नं भवति। इतरथा शुद्धिमात्रं, न नियता ज्ञानोत्पत्तिरिति सार्थकोऽयं विनियोग इति चेत्, तर्हि नित्यानामपि अक्लप-

बन्धकं, ज्ञानोत्पत्ति प्रत्युदास्षीनं सन् नर कादिमदं च। तथा च नित्याना ज्ञाने विनि- योगामावे नित्यकर्ममिर्ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितम्यैव क्षय इत्यत्र नास्ति मानम्। 'धर्मे ण पायमप्रसुदति' 'यज्ञो दानं तपश्चैत पावनानि मनीषिणा मित्यादिश्रतिम्मृतिवच नानां नित्मानां दुरितसामान्यक्षयहेतृत्वनोधनमात्रपरत्वात्। अतो नियमन ज्ञानप तिबन्धकदुरितिक्षय हेतृत्वं नित्यकर्मणामन्यतो न प्राप्नमिति तत्प्ाप्त्यर्थोडयं विनि- योग इत्वर्थ: 1 वितयैरेव यज्ञादिभिर्दुरितक्षयद्वारा ज्ञानं सम्पादयदिति प्रकारण वि विदिषाबाबयाये जित्णनां ज्ञाने विनियोगे सति वा कर्थ ज्ञानपतिबन्धकदुरितम्यैव क्ष- यः नित्यामुष्ठानतो लम्यत इति ष्टच्छनि-कि त्विति। तलामपकारमाह-अ· स्मिश्रिति। अवभयमिति। नित्यानुष्ठानात् ज्ञानप्रनिबन्वकतुरितक्षय सनि प्रति बन्यकर हि तमहावाक्यादवश्य ज्ञानं भवतीत्वर्थः। इतरथनि। एनाद्विनियोगामाव - दित्यर्थः। दुरिनसामान्यक्षवरूपा शुद्धिर्भवति, न तु नियमन ज्ञानपतिबं्ध्कदूरि तक्षयरूपशुद्धिविशेषो सवति। ज्ञानोद्देशेन नित्यानामननुष्ठानातु। तथा च वह- जन्ममु नित्यकर्मानुष्ठानक्षीलस्यापि नियमेन ज्ञानं न जायन, कितृदैवय,गातू कदा चिन्. ज्ञानप्रतिबन्वकदुरितिसङ्रघम्य निद्शष क्षयसम्भवान् ज्ञानमपि कदाचिन् भव तीत्यनियता ज्ञानोत्पसतिरित्यर्थ:। ज्ञानापेक्षितपकारो नित्येपु कत्टृप्त इति मत नि- रालम्वनमित्य मिप्रेत्य कम्थप्विव नित्वेध्वप्यवलप्तोपकारकल्पनं तुल्यमिति दृषय- ति-नहीति। नित्येष ज्ञानोपकारकत्व्वनियमासिद्धावित्यर्थः । नन्वेवमपि नित्या नामेव विनियोगपक्षे विधेलधवमस्ति। तषां पक्षे ज्ञानपतिबं्धकदुरितिनिवर्हकत्व स्य वचनान्तराल् प्राप्त्त्वन नियममात्रश्य विविलम्यत्वान्। कम्येषृ तु ज्ञानपति- बन्धकदुरितनिवर्हकत्वं सर्वेधा न प्राप्तमिति काम्यानामपि विनियोगपक्षे विधेस्ता- न्पर्यगौरवमपरिहा र्यमिनि चन, सत्यम्। तथावि यज्ञादिश्तीनां सक्कोचलक्षणवाघ परिहाराय काम्यानामपि विनियोग आवश्यक इत्यत्रैव तात्पर्य बोध्यम्। नित्ये-

मिद्धान्तलेशसक्रहे सव्याख्याने तृतीय परिच्छेदः ।

मेव ज्ञानोत्पत्तिमतिबन्धकदुरितनिवर्हणं ज्ञानसाधनविशिष्ट- गुरुलाभश्रवणमननादिसम्पाद कापूर्वं च द्वारं कल्पनीयमित्य- क्लृप्तोपकारकल्पनाविशेषान्न सामान्यश्रुत्यांपादितो नि- त्यकाम्यसाधारणो विनियोगो भञ्जनीय इति।। नन्वेवमपि कथं 'कर्मणेव हि संसिद्धिमास्थिता जनका- दयः।' इत्यादिस्मरणनिर्वाहः। न च तस्य विद्यार्थकर्मानुष्ठा- नपरत्वंम्। विविदिषावाक्ये ब्राह्मणग्रहणेन ब्राह्मणानामेव वि- द्यार्थकर्मण्यधिकारप्रतीतेः। अतो जनकाद्यनुष्ठितकर्मणां साक्षा देव मुक्युपयोग: वक्तव्यः। मैवम। विविदिषावाक्ये त्राह्मणग्रह

म्यो ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितिस्यैव क्षयरूपशुद्धिविशषलामेपि तावन्मात्रात् न ज्ञा-

त्यानामनन्टृप्तमेव विविदिषावाक्यीयवविनियोगवलात् कल्पनीयमिलवाह-ज्ञानसाथ ननि।।

एवं विविदिषाद्वारा विद्यायां कर्मणां विनियोगं निरूप्य तेषु त्रैवर्णिकानामषि कार इति निरूपणार्थमाक्षपव्याजेन प्रसङ्गं दर्शयति-नन्वित्यादिना। एवम. पीति। 'तत्प्राप्तिहेतुविज्ञानं कर्म चोक्तं महामुने' इति ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रति पादकस्मरणस्य विविदिषावाक्याविरोधेन ज्ञानं साक्षात् ब्रह्मप्राप्तिसाधनम् । कर्म च विद्याद्वाग तत्प्राप्तिसाधनमिति कमसमुख्यपरतया निर्वाहेऽपीत्थर्थ:। अत्रावधारणेन संसिद्धिशद्दितमुक्ति प्रति कर्मातिरिक्तोपायनिषेघाज्जनक धनुे- तकर्मणो मुक्ति प्रति साक्षादेवोपयोगः प्रतीयते। स च विविदिषावाक्याक रुद्ध इति समुचयस्मरणवद्तस्य स्मरणस्य निर्वाहो न सिध्यतीत्वर्थः । अस्यापि विविदिषावाक्याविरुद्धं सिद्धान्त्यभिमतमर्थमाशक्कय निषेधति-न च तस्येति विद्यार्येति। अस्मिन् स्मरणे संसिद्धिपदं विद्यापरम। तथा च शुद्धिद्वारा क र्मणैव विद्यां प्राप्ता इति स्मरणार्थ इति मावः । तस्य स्मरणस्य विद्यार्थकर्मा नुष्ठानपरत्नं न नेत्यत्र हेतुमाह-विविदिषावाक्य इनि ! अन इनि।

अद्वैतमखगी।

णस्य वैवर्णिकोपलक्षणत्वात्।यथाहुः अन्रभवन्तो वार्तिकका- गः 'ब्ाह्मणग्रहणं चात्र द्विजानामुपलक्षणम्। अविशिष्टाषिका- रित्वात्सर्वेषामात्मबोधने।'इति। न हि 'विद्याकामो यज्ञादी- ननुतिष्ठेदि ति विपरिणमिते विद्याकामाधिकारविधौ ब्राह्म- णपदम्याधिकारिविशेषसमर्पकत्वं युज्यते। उद्देश्यविशेष-

शिवेदिषावाक्यवोध्ये विद्यामाधनकर्मणि तेवर्णिकानामनविकारादवित्यर्थः। उपन- क्षणत्वादिति। तथा च भाव्यवाहणग्रहणमुप्लक्षण्थेमवि्रिष्ट ाािका रस्रयाणां वर्णानामिति। तथा च विद्यार्थकर्ममु जनकादानामप्यधिकारमतत्वा- त् 'कर्मणैत ही ति म्मरणं विद्यार्थिकमीनुष्ठानपग्मवेनि न तद्ला् 'नमेव वि दित्वानिमृत्युमति । नान्य: पन्था' इत्यादिश्रुतिविरद्धम्माक्षादेव कर्मणां मुहत्यु- पयोगो वक्तव्य इति भावः । अवभवन्त इति। पूज्या इत्यर्थ.। आत्म्बो धन इति। आत्म्वोधनसाधनयज्ञादिकर्मण्ीत्वर्थः। विद्यार्थकमाधिका ्सथैव प्र- कृतत्वादिनि मन्नव्यम्। ननु, विविदिषावाक्ये बाह्मणपदम्य त्रवर्णिकोपलक्षण त्वे सिद्धे त्रयाणा व्णानामविशर्षण विद्यार्थकर्मम्वनविकारम्मिन्यति : नत्र म वैषामनिशिष्टाविकारत्वे मिद्ध नदनुशेधन बाह्मणग्रहणम्योपत्क्षण्वरं मिव्यनीनि परसुपराश्रयत्वप्रमङ्ग इनि चेन. न। व्राल्मणग्ररणम्य द्विजोष्लक्षणत्वमनुपजी येव स्वेषां द्विजानां विद्यार्थकर्मम्वधिकार मिद्धवातिकवचने विवक्षितववान। नन्,विवििषा वाक्ये व्राह्मणग्रहणन वाहमणम्यैव विद्यार्थकमस्वधिकारे प्रतीयमाने कर्थं वर्णतयमा- धारणाविकार म्मिध्यदिनि चन्, तत्र वक्तव्यंक ब्राह्मणपदम्य यनादिविवावृद्देश्य विशेषणममर्पकतया ब्राह्मणमात्राधिकारप्रापकत्व किवा विधेयकर्तममर्पकतया तु भयसमर्पकत्वाभावडि स्वसन्नििधिमात्रेण तन्मात्राधिकार पापक्त्वं वा। गत्यन्नगभा वान नत्र नाद इत्याह-न हीति। यक्षादीनां विद्यालक्षणफले विनियोगपर विधी विद्याकामम्याधिकारम्सिद्ध एवं।तथा न वाहमण्यविशिष्टम्य विद्याकामम्याधिकारे। विवक्षित इनि म्वीकृय वाहमणपदम्याधिकारिविशेषणममर्पकन्वं वक्तु न शक्यते। वि धेययज्ञा दिनिर पिताद्दिश्यनाया विद्याका ममा्े पर्यवसा नसम्भवेन वाद्य्यरुपविशेप

रपने गौरवाच्च। विद्याकामव्ाह्मण्ययोः प्रत्येकमददेय्यत्वे च वाक्यमेदप्रमङ्गान् विद्या कामो यज्ञादीननृतिष्ेत् बाह्मणो यज्ञादननुतिष्ठद्दिनि मावः । द्वितीयं सदष्ान्न-

मिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृनीयपरिच्छेदः ।

णायोगात्। नापि 'राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेते' ति स्वाराज्यकामाधिकारे राजसूयविधौ 'खाराज्यकामो रा- जकर्तृकेण राजसूयेन यजेते ति कर्तृतया यागविशेषणलेन विधेयस्य राजञो राजकर्तृकराजसूयस्याराज्ञा सम्पादयितुम- शक्यत्वात् अर्थादधिकारिकोटिनिवेशवदिह यज्ञादिकर्तृतया विधेयस्य ब्राह्मणस्यार्थादधिकारिकोटिनिवेश इति युज्यते। 'सर्वथापि त एवोभयलिङ्गादि'ति सूत्रे अन्यत्र विहिताना- मेव यज्ञादानां विविदिषावाक्ये फलविशेषसम्बन्धविधिः, नापूर्वयज्ञादिविधिरिति व्यवस्थापपितत्वेन प्रापयज्ञाद्यनुवादेन एकस्मिन वाक्ये कर्तृरूपगुणविधिः फलसम्बन्धविधिश्र इ- त्युभयविधानाद्वाक्यभेदापत्तेः । नापि राजसूयवाक्ये राजः माशङ्कय निराकरोति-नापीति। स्वाराज्यकामवाक्ये राजपदस्य पूर्वोक्तरीत्या स्वाराज्यकामं प्रति विशेषणत्वायोगात् कर्नृविधायकत्वं स्वीकृत्य राजसूये राज्ञम्स- तस्स्वाराज्यकामस्याधिकारस्साधित इत्यर्थः । राज्ञोऽर्यादधिकारिकोटिनिवेशवदि- ति सम्बन्धः । अर्थाद्वितिपदोक्तामर्थापत्ति र्फुटयतिराजकर्तृकेति। इहेति। विविदिषावाक्य इत्यर्थः । विधेयस्येति। विद्याकामो ब्राह्मणकर्तृकयज्ञादीननु- तिष्ठेद्वित्येवंविधेयस्थेत्यर्थः । अर्थादितति। ब्राह्मणकर्तृकयज्ञादेरब्राह्मणेन सम्पाद- गितुमशक्यत्वादित्यर्थः । अर्थादधिकारिकोटिनिवेश इत्यपि न युज्यत, इत्यत्र दष्टा- न्तवैषम्यमभिप्रेत्य हेतुमाह-सर्वथापीत्यादिना। यज्ञादीनामाश्रमकर्मत्वपक्षे वि द्यासहकारित्वपक्षे च यावरज्ीवादिवाक्येषु येरिहोत्रय धर्मा विहिता, त एवा- नुष्ठेयाः । कुतः। श्रृतिस्मृतिरूपोभयलिङ्गात्। श्रतिस्तावद्विविदिषावाक्यगतयज्ञा- दिश्रुतिरेत्र। तया प्रसिद्धयज्ञादीनां प्रसिद्धदवानादीनां च प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्। अपूर्वयज्ञादिविधायकत्वे प्रत्यभिज्ञाविरोधात् प्रसिद्धयज्ञाद्यनुवादेन फलसम्बन्धमा- त्रबोधने लाघवाच्च यज्ञादीनां सुबन्तयज्ञादिपदोपात्तत्वनात्र विधेयत्वाप्रतीतेश्र। स्मृतिश्र 'अनाश्रितः कर्मफल' मित्याद्या प्रसिद्धयज्ञांदीनामेव फलाभिसन्धि बिना अ- नुष्ठितानां विद्याहेतुत्वं दर्शयतीति सूत्रार्थः। अन्यत्रेति। विविदिषावाक्यादन्यत्र कर्मकाण्ड इत्यर्थः । उभयविधानादिति। राजस्यवाक्ये तु कर्त्रादिगुणविशिष्ट्र-

अद्धैनमज्ञरी।

कर्तृ तया विषेयत्वाभावपक्षे राजपदसमभिव्याहारमात्राद्विशि- ष्कर्तृत्वलाभवदिह वाक्याभेदाय कर्तृतया नाहणाविधा- नेऽ्रपि बाह्मणपदसमभिव्याहारमात्रेण ब्राह्मणकर्तृकत्वलाभा- त् तदधिकारपर्यवसानमित्युपपद्यते। अन्यत् त्रेवर्णिकाषि- कारिकत्वेन क्लपानामिहापि त्रैवर्णिकाधिकारात्मविद्यार्थत्े- न विषीयमानानां यज्ञादीनां त्रैवर्णिकाधिकारत्वस्य युक्त- तया विधिसंसर्गहीन न्ाह्मणपदसमभिव्याहारमात्रादधिकार- संकोचासम्भवेन ब्राह्मणपदस्य यथापामविद्याधिकारिमात्रो- पलक्षणत्वौचित्यात् ।।

स्थापूर्वकर्मण एव विध्युपगमात् न वाक्यमेदप्रसक्तिरिति। तत्र राजपदस्य कर्तृरूप- गुणविधायकत्वं युक्तमिनि भावः। नृनीयमपि मदष्ठान्तमाशङ्कय निगकरोति- नापीति। राज इनि। राजः कर्नृनया विधेयत्वाभावेऽपि राज्ञ एव राजमृथाधिका- रम्सिष्यति। राजपदसन्निवानेन स्वाराज्यकामपदम्य क्षत्रियपरत्वावगमान । अन्य- या राजपदवैयर्थ्यप्रमक्गादिति तात्पर्येण येषां मते गज्ञः क्तृनया विधिर्नाम्युपगम्य- ते, तेषां पक्ष इत्यर्थ। वराह्मणाचिका वर्यवमानमित्यपि नोपपद्यत इन्यत्र हेतुमाह -अन्यत्रेति। कर्मकाण्ड इत्यर्थः ! इहापीनि। विविदिषावाक्येऽपीत्वर्थः । ब्रै-

लक्षणाविकाराविशेषान् शुद्रम्येव विद्यार्थयज्ञादिषु तयोः प्रतिषेधामावास्त्वर्यः।

त्वादिति भावः। अन्यत्र वल्टृप्तत्वाद्युवपत्तित्रयप्राप्तम्यापि क्षत्रियवैश्ययोर विकार - स्य बाहणपदमशवाढकमित्याशङ्कयाह-विधिसंसगेहीनोने। उद्देश्यसमर्पकत या विधेयसमर्षकनगा वा विधिवाक्यार्थान्वयनोधानुपयोगीत्यर्थः। राजमूयवाक्ये तु राजमुयम्यात्रेव विषेयत्वन त्रेवर्णिकाविकारत्वेनान्यत्राकल्टप्तत्वाययक्तं विघिसंसर्गही- नरनषदसमभिव्याहारमात्राद्रा मकर्नृनियम इंते मावः।ननुक्त्यायेन ब्राहणपदामा- वेडवि क्षत्रियवैश्ययोरिव बाह्मणस्यापि विद्यार्थकर्मसधिकारमि देवाक्षणग्रहणं व्यर्ष- मेव स्यादिति चेन्, न । विद्यार्थकर्ममु ब्राह्मणम्य मुख्याधिकारज्ञापनार्थनोपपसेवेय- <्यीनपकाशादिति भावः ॥।

सिद्दान्तलेश तंग्रहे सन्यारथान तृतीयपरिच्ंद: ।

ननु, विद्याधिकारिमात्रोपलक्षणत्वे शुद्रस्यापि वि- यायामर्थित्वादिसम्भवेन तस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारप्रसङ्ग इति चेत्, न। अध्ययनगृहीतस्वाध्यायजन्यतदर्थज्ञानवत एव नैदिकेष्वधिकार इत्यपशुद्राधिकरणे अध्ययनवेदवाक्यश्रव- मादिविधुरस्य शूद्रस्य विद्याधिकारनिषेधात 'न शूद्राय मति दद्यादिति स्मृतेः आपाततोऽपि तस्य विद्यामहिम्रावगत्यु- पायासम्भवेन तदर्थित्वानुपपत्तेश्र तस्य विद्यायामनधिकारा- दिति केचित्। अन्ये ताहु :- शुद्रस्याप्यस्त्येव विद्यार्थकर्माधिकारः।

ब्राह्मणग्रहणस्योश्लक्षणत्वपक्षSतिपसङ्कं शङ्कत-नन्विति। अविधेयायां हि वि- द्यायामधिकारो नाम विद्यारथित्वमात्रम।तच् शूद्रस्थापि सम्भवतीति क्षत्रियादेरिव तस्यापि विद्यार्थकर्मस्वधिकारो दुर्निवार इत्यर्गः। शूद्रम्य श्रुत्युक्तसगुणबह्मविद्या- सु निर्गुणबह्मविद्यासावनवेदान्तश्रवणादिषु चाधिकारमाशक्कय नास्त्यधिकार इति निर्णीतमपशुद्धाधिकरणे। तस्याधिकारमावे च भाप्ये हेतुरुपन्यस्तो-वेदाध्य- यनाभावादिति। शूद्रस्य वेदोच्चारणश्रवणधारणानां निषेधेन वेदाच्ययनाभावेऽपि वेद्धभृतोपासनाद्यनुष्ठानं किं न स्यादित्याशङ्कयाध्ययनविधिना वेदजन्यवेदार्थज्ञान- स्य वेदार्थानुष्ठानेषु नियमितत्वादध्ययनशून्यस्य तदभावात् न सगुणनिर्गुणवि- द्यानुष्ठानेष्वविकार इति उक्तम्। तथा च तुल्यतया विद्यार्थकर्मस्वप्यधिकारो ना. स्तीत्यर्थः । ननु, शूद्रस्य वेदोक्तयज्ञादिप्वधिकाराभावेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या तस्थ वि- द्यासाधनकर्मणां सम्भवाद्विद्याकामनया अद्रम्यापि तेषामनुष्ठानं सम्भवतीत्याश- क्कय तम्ष्य विद्याकामनैत्र न सम्मवतीत्याह-न शुद्रायेति। मति शास्त्रार्षज्ञानं, वि- द्यायाः महिमा निरतिशयानन्दरूपबह्मप्राप्तिसाधनत्वम् ॥ शुद्रस्यापि विद्यार्थकर्माधिकारप्रसङ्ग इत्यत्र इष्टापत्तिरित्वाह-अन्ये स्विति। कण्ठत उक्तस्सर्ववर्णाधिकारो यस्मिन् तादृशविद्यादिनपे, स तथोक्तः । श्रमित्पश्वाक्षरमेव मन्त्रराजविद्या। आदिपद च आगमिकपाराणिकमन्त्रान्तर- सङ्कहार्थम्। तथा च बलोत्तरखण्डे-'कि तस्य बहुभिर्मन्त्रैः कि तीयैंः कि तपोऽध्वरैः। यम्योन्नमश्शिवायेति मन्त्रो त्वदयगोचरः ॥ मन्त्राघिराजरा्जो यम्सरववेदान्तशेखरः।

तस्य वेदानुवचनामिहोत्राद्यसम्भवेऽपि कण्ठोक्कसर्ववर्णाधि-

ज्ञादिमम्भवात् 'वेदानुवचनेन यज्ञेन दानेने'त्यादिपृथककारक- विभक्तिश्रुतेः विधुरादीनां विद्यार्थजपदानादिमात्रानुष्ठाना- नुमतेश्च वेदानुवचनादिसमुच्चयानपेक्षणात्। न च शुद्रस्य विद्यायामर्थित्वामम्भवः । श्रावयेन्तुरो वर्णान कृत्वा नाह्य- णमग्रतः ।' इतीतिहामपुराणश्रवणे चातुर्वर्ण्याधिकारस्मरणेन पुराणाद्यवगतविद्यामाहात्म्यस्य तस्यापि तदर्थित्वमम्भवात्। 'न शद्राय मतिं दद्यादि निम्मृतेश्र तदनुष्ठानानुपयोग्यमिहो- त्रादिकर्मज्ञानदाननिषेधपरत्वात्। अन्यथा तस्य स्ववर्णधर्म-

सवज्ञाननिधानं न सोडयं शैवषडक्षरः। प्रणवेन विना मन्त्रः मोरडयं पश्चाक्षममृनः। स्त्रीभिश्शृद्रैश्च सङ्कीणैध्यायते मुक्तिकाड़क्षिमि ।इनि। पाकयज्ञादीत्यादिपदं द्विन- शश्रृषानामकीर्तनतीर्थस्नानादिमङ्गहार्थम्। ननु विविदिषावाक्य शुदमाधारणवर्ण- वर्माणामुपलक्षणेपि यज्ञादीनामेकवाक्योपादानात्तियां ममुच्चयम्य विद्यामाधनतवं भाति यज्ञादिसमुच्चयश्च शृद्रे बावित इनि कर्थ तम्य विद्यार्थकर्माधिकार इत्याश- क्कच हत्वमिद्या दूषयति-वेदानुवचननोने।वदानुवचनेन विविदिषन्ति 'यज्ञेन निविदिषन्ती' त्यादिरूषण प्रत्येक माधनत्वप्रतीनेन समु्यापेक्षा। तदद्िवक्षा- यां हि वदानुवचनयक्ञद्वाननपोभिविविदिपन्नीनि वाक्य स्या। पृथककरणविभ- क्तिश्रवण्मपि वेदानुवचनन च यज्ञेन च दानेन च तपमा चति प्रनिपदार्थ चकारगु- क्तं वा वाक्यं स्यान्।'यदग्रथे च पजापनये च' त्यादिवदिति भावः।यततापा

तदनूद्य निराकगेनि-न च अद्रम्येति। श्रावयेदिति। ब्राह्मण इति शेषः । यदा क्षत्रियादीन् श्रवयेत्, तदा विशेषमाह-कन्वेति। पुराणादिमिम्माघनमुँन- रवगतं विद्यामाहात्म्यं येन शद्रण, सतथा, तम्येत्यर्थः । मतिनिषेधवचनस्य सङ्कोनं दर्शयति-न शृदायेति। अन्यथेति। शास्त्रार्थज्ञानमात्रद्वाननिषधपरत्व इत्यर्थः । शुद्रम्य खवतः पुगणादिपठननिषवादन्येम्योपि पुगणादिश्रवणाभावे म्ववर्मावगतिर्न

सिद्दान्नलेशसङन मव्यास्यानि नृनीयपतिच्ेदः । of

स्याप्यवगत्युपायासम्भवेन शदश्तुर्थो वर्ण एकजातिस्त- स्यापि सत्यमक्रोघरशौचमाचमनार्थे पाणिपादप्रक्षालनमेवैके श्राद्धकर्म भृत्यभरणं स्वदारतुष्टिः परिचर्या चोत्तरेषामि'त्यादि-

चैवंसत्यपशाद्राधिकर्णम्य निर्विषयत्वम्। नम्घ 'न शृद्रे पातकं किंचित् न च संम्कारमर्हती' त्यादिम्मतगुर्पसदना- यविद्याङ्गोपनयनमंम्कारविधुग्म्य शृद्रम्य मगुणविद्यासु सम्भवतीत्यर्थः । इष्टापत्तिमाशक्कयाह-द्रश्चनुर्थो वर्ण इत्याटिना: जनिर्जन्म उपनयनागयद्वितीयजन्मशन्य इत्यर्थः। प्रक्षालनमनेनि।नत्वपां प्रश्नम, अङ्गस्व शनादिकं वयवकाराय। उनरेपामिति। द्विजानामित्यथ। ' शटाय म दद्यादि'नि स्मृत्शासत्रथिज्ञानमात्रदाननिषेधपरत्वेवि वृद्धी च मानापिनगे भाया साप्ती मुनश्शिशु। अप्यकारयशनं कृत्वा मनव्या मनुन्बवीत ।।' इन्यादिवचन- दर्शनन ये वाह्मण, उक्तलक्षणमात्रादिसंग्क्षणोप्यग्यथैलाभाय शृद्ान प्रति पुरा- णादिपठने प्रवर्तन्ते, नेभ्यी द्यामाहात्म्यम्व मयोरवगतिसम्भ्ान न का्यनुपद त्तिरिति मन्ततयम। न चैवमिति। शदम्यापि विद्यार्थकर्माधिकारसीकार इत्यर्थे: । निर्विषयवमिति। तदविकरणम्य शृद्राविकारनिषे्तरपरतादिति भावः।सत्य तद- विकरणं शृद्राविकारनिषधपर, कि त विद्यारथकमानिकारनिषेतरपर न भवति। वेढ़ी- ननश्रवणाद्यविकारनिषधपरत्वात्तस्यति परिहर्गत-तस्य न शुद्र इत्यादिना। वेदा- नश्रवणसगुणोपासनेव अविकाराभवि हेतुगर्म विशेषणमाह-गुरुपसदनारयेनि। शुद्रम्य सरकारगन्गववे मानमाह -- न शुद्र इति। पातकमितनि। अमक्ष्यभक्ष- णादिकृनमितम :. मक्काये द्विविष :- अव्ययनाङ्गोपनयनलक्षण. निय्याङ्ग :- पनयनलक्षणज: हिवियमपि सम्कारं निषधत -न च संस्कारमहनीनि। शिष्यत्वेन सीकत समीप स्थापनरूपं विद्यान्ोपनयनमानयेकतेकें. तच् शि- व्यकर्तृकगुरुपसदनपूवकत्तान् गुरूपमदनासयमित्युक्तम् । गुरूपसदनं च 'तहि- ज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्ेदि त्याविना विद्याङ्गत्वेन विहितम्। तथा 'त होपिन्य' इन्यादिश्रित्या विद्याङ्त्वनोपनयन न प्रतीयत इनि भात्र। तं विद्यार्थिनं गु. रुरुपनीतनानिति श्रुत्यर्थ। ननु, श्रुत्युक्तसगुणोपासनप्वित निनुणविद्यामावनवदान्त- अवणादिप्तिव च निगुणविद्यायामप्यधिकारनिषनपरमपशृद्ाधिकरणं कि न स्यान्। विनिगमकामानान्। तथा न नि्गुणविद्यायामधिकागभवे तत्माधनकर्मसु गन

३७० अद्ध तमसजरी।

निर्युणविद्यासाधनवेदान्तश्रवणादिषु चाधिकारनिषेधपरत्वा- त् निर्युणविद्यायां शद्रस्यापि विषयसौन्दर्यप्रयुक्तार्थित्वस्य निषेद्धुमशक्यत्वात् अविधेयायां च तस्यां तदतिरिक्ताधि- कारा प्रसक्त्या तन्निषेधायोगाच। न व तस्य वेदान्तभ्रवणास- म्भवे विद्यार्थकर्मानुध्ठानसम्भवेि विद्यानुत्पत्तेः तस्य तदर्थ- कर्मानुष्ठानं व्यर्थमिति वाच्यम् । तस्य वेदान्तश्रवणाधि- काराभावेऽि भगवत्पादैः 'श्रावयेच्नतुरो वर्णा निति चेतिहा- सपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्याधिकारम्मरणात् वेदपूर्वस्तु नास्त्य- धिकारः शृद्राणामिति स्थितमिति अपशृद्राधिकरणोपमंहा- रभाष्ये ब्रह्मात्मेक्यपरपुराणादिश्रवणे विद्यामाधनेऽिकारस्य

न्याधिकारो न मिध्येदित्यन आह-निगुणविद्यायामिति। बह्नविद्यालक्षणमय विषयम्य मौन्दर्य मुक्तिमाधनन्व्रम्। नञ्ञानप्रयुक्तम्य विद्यायामर्थित्वलक्षणाचि कारम्य तद्धिकरणन्यायन निंषेह्हमशक्यन्वादित्यर्थः। ननु शृदम्य विद्या यामथिंत्वलक्षणाविकाग्मत्त्वेऽवि तदतिरिक्तम्याधी नवेद्त्वा दिरु पविशणान्नग्म्या भा - वान् कर्थ तम्याधिकागे विद्यायाभित्यन आह-अविधयायामिति। चशब्दः शङ्कानिगमार्थः। नदनिरिक्तिति। अथित्वानिरिक्तंत्यरथः। स्वगनमनवन् ब्रह्मान- न्दानुभवरूपाया निर्गुणविद्याया: फनरूपत्वादविधेयत्वम्। फलम्याविधेयत्वात्। तथा च यथा। म्वगानुभवादों फले तदथित्वमात्रमधिकार नथा निगुणविद्यायामि तदथित्वमात्रमेवाविकार। म च निषेडमशक्यः। विधेयवेवोपामनादिष पृर्तोक्ता विकारिविशषणान्नगपेक्षा शास्त्रे निरुविनेति विषमी दष्ान्त इनि मातः । अस- मभव इति। अपशद्राविकर्णन्यायेन तदमम्भवे मनीत्यर्थः। नम्य वेदान्तश्रवणा- भवडषि वह्मान्मैक्यपर पुगाणादिश्रवणे अविकार्म्य माव्ये दशितत्वाच्छद्रम्यापि स- ग्भवति विद्योत्पन्तिरित्यथः। भाष्ये तुशव्दोऽववारणार्थः। 'श्रव्येच्चनग वर्णानि'-

नाभावात् न मननाद्यनुष्ठानं तम्य मिध्यति। न च मननादे: श्रवणाङ्ग- त्वान न उृथगम्यनुज्ञानपक्षति वाच्यम्। प्रयाजदर्शपृर्णमामादेरिव प्रकृतते

सिद्धान्तलंशसंग्रहे सव्याख्यान तृतीयपरिच्छेदः । २७१

दर्शितत्वात् विद्योत्पत्तियोग्यविमलदेवशरीरनिष्पादनद्वारा मुक्त्यर्थ भविष्यतीति त्रैवर्णिकानां क्रममुक्तिफलकसगुणवि-

द्वारा विद्योत्पत्त्यर्थत्वं भविष्यतीति शुद्रस्य विद्यार्थकर्मानु- षनाविरोधाच्। तस्माद्विविदिषावाक्ये ब्राह्मणपदस्य यथा- प्राप्तविद्याधिकारिमात्रविषयतवेन शुद्रस्यापि विद्यार्थकर्माधि- कारः सिध्यत्येवेति।।

हासपुराणाभ्यां वद समृपबृंहये' दितिव चनादितिहासादिगतब्रम्मात्मैक्यपर भःग- स्य वेदान्तश्रवणजनितवेदान्तार्थज्ञानोपकारकत्वमात्रमेव, न तु वेदान्तश्रवणमनपे- क्ष्य स्वातन्त्रयेण व्रह्मात्मैक्यज्ञानजनकत्वमिति निश्चीयते। तथासत्येव तद्वचन- प्र्वर्धिस्सङ्गच्छते-'वरिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरेदिति। अयमर्थ :- अल्ं वेदमात्रं अ्रतं विचारितं येन पुरुषेण, सोडल्पश्रृत.। तम्मात् पुरुपात् तेन श्रुे वदो विमेति। कर्थं विमेति, तत्राह-मामिति। अयमल्पश्रुतः पुरुपः मां श्रुतं वेद प्रनरेत् मद्विचाररूपायां मीमांसायां न्यायाभासत्वादिशङ्कया मामप्यर्थान्तरपर स- म्भावयेत्। इतिशब्दो हेत्वथः। एवं प्रतारणसम्भवाद्देतोरितिहासपुराणाम्यां बे समुपबृंहयेत् इतिहासपुराणवचनैरमीमांसानुमारिभिस्तस्या दृदन्यायत्वनिश्रयस पादनद्वारा भीमांसानिर्णीतार्थ एव मां वेदं स्थापयेदिति । तथा च शद्रस्य वेदा- न्तश्रवणरहितम्य वेदान्तार्थोवृंहणरूपव्रह्मात्मैक्यपरेतिहासादिश्रवणे प्रवृत्तावपि नाम्ति विद्योदयः ।श्रवयेच्चतुरो वणीनि'त वचनमपि शद्रस्याद्वैनपरपुराणादि- श्रवणांश अदष्टथमभ्यनुज्ञापरम्। अपशद्धाधिकरणभाप्येऽपि शद्रस्य अद्वैत- पुराणादिश्रवणाधिकारवणनं तिभेत्यल्पश्रुतादि'निवचन नास्तीतिकृत्वा कृतमि- ति न माप्यविरोधोडपि। तथा च वेदान्तश्रवणैकसाध्या विद्या तदभावे शद्रम्य न सिध्येदेवेत्यस्वरसादाह-विद्योत्पत्तियोग्येति। मुक्त्यर्थमिति। सगुणवल्मी- पासनमिति शेपः। विद्योत्पतत्यर्थत्वमिति। शुद्रस्य मदनष्ठितघर्माणां विद्यो- त्पत्यर्थत्वं भविष्यतीति निश्चयेन तदनुष्ठानसम्भवादित्यथः । तस्मादिति । शद्रस्य विद्यार्थकमीनृष्ठाने बाधकामावादित्यर्थः । विद्याधिकारिमात्रति। न त वागणपडम्य वाह्मणगावपरत्वं, न वा त्रैवर्णिकमानपरत्वमिति माघशब्दार्थ: ।

१७२ अद्वैतमञ्जररी।

नन्वस्तु कर्मणां चित्तशद्धिद्वारा विद्योपयोगः ।स- न्न्यासस्य किंद्ारा तदुपयोगः । केविदाहु :- विद्योत्पत्ति- प्रतिबन्धकदुरिता नामनन्तल्वात् किथिद्यज्ञाद्यनुष्ठाननिवत्य, किंचित् सन्न्यासापूर्वनिवर्त्यमिति कर्मवच्चित्तशुद्धिद्वारैव स- न्न्यासस्यापि तदुपयोगः । तथा च गृहस्थादीनां कर्मच्छि- द्रेषु श्रवणाद्यनुतिष्ठतां न तस्मिन् जन्मनि विद्यावापिः, किं तु जन्मान्तरे सन्न्यासं लब्ध्वैव। येषां तु गृहस्थानामेव सतां जनकादीनां विद्या विद्यते, तेषां पूर्वजन्माने सन्न्यासा- द्विद्यावाप्तिः। अतो न विद्यायां मन्न्यासापूर्वव्यभिचारश- झापीति।। अन्ये तु 'शान्तो दान्त उपरतइत्यादिश्रुतौ उपरन-

्राह्मणपदस्य द्विजोपलक्षणत्वे वार्तिकवचने यो हेतुरुक्तः त्रयाणामात्मबोघनसा- धनकर्मस्वविकाराविशेषादिति, तम्य हेतोशद्रसाधारणत्वादिति भावः ॥ किंद्वारेति। किमदष्टद्वारा विद्योपयोग, कि वा दष्टद्वारा। नाद्यः। विद्यत्प- त्तिप्रतिबन्धकदुरितम्य यज्ञाद्यनुष्ठानजनितापूर्वेणैव निरवतितत्वेन सन्न्यासजनिता पूर्वानवत्यद्वरितालामे सति सन्न्यासवैयर्थ्यप्रसङ्गान्। न द्वितीयः। तदनुपलम्भा दित्यक्षपाभिप्रायः। नत्राद्यं पक्षं ममर्थयत-केंचिदाहुरिति। ननु, सन्न्यासा- पूर्वम्य न निदोदयहेतुत्वम्। अमन्न्यासिनामपि केर्षां चिद्धिद्देशन श्रवणाद्यनु छानदर्शनान, केषां चित्मन्न्यामं विनैव विद्योदयम्य प्रमाणमिद्धत्वाच्चेत्यत आह- तथाचेति। सन्न्यामम्य विद्यां प्रति दष्टद्वारानृप्लम्भेनादृष्टद्वारव विद्यावापिह- तुन्वे सन्न्यासविधिना सिद्धे सतीत्यर्थः। नच दष्टद्वारानुपलम्भोडसिद्धः । लौकि- कवदिकव्यापारविक्षिप्तचित्तस्य विद्योदयासम्भवेन सवकममन्न्यासस्य विक्षेपनि- वृत्तिरुपटष्टव्वारा विद्याहेतृत्वसम्मवादिति वाच्यम्। लौकिकनैदिक कमेवतामपि कपां चित् पुरुषधरियाणां दैन्यहर्पक्रधमयादिवक्षणर्वक्षेपिवृत्तेरनुभवसिद्ध त्वरेन तदर्थं मन्न्यासानपेक्षणादिति भाषः ।। सन्न्यासस्यादष्टद्वारकत्वपक्षमेवावलम्य सन्न्यासापूर्वस्य श्रवणाद्यिकारे - विशेषणत्वेन विद्योपयोगं मप्रमाणमाह-अन्ये त्विति। शान्त इति। नितिक्षम्ममा-

मिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने नृतीयपरिकछेदः । ३७३

शब्दगृहीततया सन्न्यासस्य साधनचतुष्टयान्तर्गतत्वात् 'स- हकार्यन्तरविधिरि'ति सूत्रभाष्ये तदतो विद्यावतः सन्न्या- सिनः बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयमिदं मौनं विधीयते। 'तस्मात् ब्राह्मण: पाण्डित्यमि'त्यादिश्रुतौ ततः प्राक्भिक्षाच- र्यं चरन्तीति सन्न्यासाधिकारादिति प्रतिप्रादनात् 'त्यक्ताशे-

हितः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदि'ति श्रुतिशेषः । शमः अन्तरिन्द्रिय- निग्रहः । दमः बाह्येन्द्रियनिग्रहः । उपरतिः नित्यकर्मत्यागः । ननु, शान्त- दान्तपढ़ाम्यामेत्र कर्ममात्रस्य वारितत्वाडुपरतिश्रुतिव्यर्थति चेत्, न । शमदमविधि- शास्त्रस्य सामान्यशास्त्रत्वात् तम्य नित्यकर्मविधिना विशेषशास्त्रेण नित्यनैमित्तिक- कर्मव्यतिरिक्तबाह्यान्तःकरणव्यापारनिवृत्तिमात्रपरतया मंकोचे सति नित्यकर्मत्या- गालाभात् पुनरुपरतश्रुत्या नित्यकर्मत्यागो बोध्यत इति न तम्याः वैयथर्यम् । तितिक्षः शीतोप्णादिद्वन्द्वसहिप्णु, समाहितः श्रवणाद्यपेक्षतचित्तसमाधानवान, देवतागृरुवेदान्तेषु श्रद्धैव वित्तं यम्य, सः श्रुद्धावित्तः । भूत्वेत्यम्य प्रत्येकमन्वयः। आत्मन्येव कार्यकरणसंघात एव कार्यकरणसंघातसाक्षिणमात्मानमहं ब्रह्मास्मीति पश्येदिति श्रुत्यर्थः । साधनचतुष्टयेति । नित्यानित्यविवेक:, ऐहिकामुप्मिक- भोगाविरागः, शमादिषटकं, मुमुक्षा चेति साधनचतृष्टयम्। तच्च श्रवणाद्यनिका- रिविशेषणमिति व्यवस्थापितं प्रथमसूत्र इति भावः। सन्न्यासापूर्वस्याधि- कारिविशेपणत्वे हेत्वन्तरमाह-सहकार्यन्तरेत्यादिना पतिपादनादित्यन्तेन। सहकार्यन्तरस्य विद्यां प्रति साधनान्तरस्य मौनस्य विधिः अथ मुनिरिति शब्द इति सूत्रभागार्थः । सौत्रपदं तद्वत इति। तम्य व्याख्यानं-विद्या- वत इनि। श्रवणाद्यनुष्ठानोपयोग्यापातज्ञानवत इत्यर्थः । 'तद्वतम्सहकार्यन्तर- विधिरि'ति सुत्रे सन्न्यासिन इत्यनुक्तत्वात् कर्थ सन्न्यासिन इति लभ्यते, तत्रा- ह-तस्मादिति। तस्मादित्यपि श्रुतिपदमेव। यस्मादतीताः ब्राह्मणा आ- पाततो ब्रह्मात्मानं विदित्वा तत्त्व्साक्षात्कारार्थ व्युत्थानशब्दितं सन्न्यासं कृत- वन्तः, तस्मादिदानीतनोऽपि ब्राह्मणो मुमुक्षः सन्न्यस्य पाण्डित्यादिकं तर्व- साक्षात्कारार्थमनुतिष्ठेदिति श्रृत्यर्थः । पाण्डित्यं श्रवणं, मौनं ध्यानम्। तत इति। तस्मात ब्ाह्मण इति वाक्यात् पूर्वमित्यर्थः । सन्न्यासापूर्वस्याधिकारि- विशेषणत्वे वार्तिकसम्मतिरूपं हेत्वन्तरमाह-त्यक्तेति। वार्तिके प्रथमविशेषणं सन्न्यासपरम्। ननश्न मन्न्याममुमृक्षाजिज्ञामानां समुचयार्थेन चकारेण मृ-

३७४ अद्वैतमस्री।

पक्रियस्पैव संसारं भजिहासतः। जिज्ञासोरेव चैकात्म्यं त्र- य्यन्तेष्वधिकारिता॥'इति वार्तिकोक्त्तेश्र सन्न्यासापूर्वस्य ज्ञा- नसाधनवेदान्तश्रवणाद्यधिकारिविशेषणत्वमिति तस्य वि- द्योपयोगमाहुः ॥ अपरे तु 'श्रवणाद्यङ्गतयात्मज्ञानफलता सन्न्यासस्य सिद्धे ति विवरणोक्त्ेरनन्यव्यापारतया श्रवणादिनिष्पादनं मुक्षुत्वादेरिव सान्न्यासस्यापि वेदान्तश्रव्रणादिष्वधिकारिविशेषणत्वं भातीति भावः। सन्न्यासापूर्वस्येति। सन्न्यासम्य त्यागलक्षणक्रियारूपतया स्वरूपेणानवृत्त्ययो- गादपूर्वपर्यन्तघावनमिति बोध्यम्। सन्न्यासम्य दष्टद्वारा विद्योपयोग इति द्वितीयपक्ष समर्थयते-अपरे त्विति। ननु, सन्न्यासस्य विद्याङ्गत्ववोधकश्रुत्यादिवत्तस्य श्रवणाद्यङगत्वबोष कप्रमाणाभावा - द्विवरणोक्तिरनुपपन्नेत्याशङ्कच तस्यास्तात्पर्यमाह-अनन्यव्यापारतयेति। कादा- चित्कं श्रवणादिकं विद्योदयद्वारा नामृतत्वसाधनं, किं तु मार्वकालिक 'बहमसंस्थो- Sमृतत्वमेति' 'आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तये'त्यादिश्रुतिम्मृतिशतेम्यः । तथा चानन्यव्यापारतया श्रवणाद्यनुष्ठानं विदधता शास्त्रेण सन्न्यासोडपेक्ष्यते। अह- स्थादे: साश्रमविहितकर्मव्यअ्रस्य मदा श्रवणाद्यनुष्ठानासम्भवात्। तथा विद्यासाध- नत्वेन मन्न्यासं विदवनापि शास्त्रेण द्वारतया निरन्तरश्रवणाद्यनुष्ठानमंपक्ष्यते। स- न्न्यासस्य साक्षाद्विद्यासाधनत्वामावान। दष्टद्वारसम्भवे अदृष्टद्वारकल्पनानुपत्तेश्र। तत्रापि श्रवणादिकं तत्त्वव्यञ्ञकत्वादर्थतः प्धानं मवति, सन्न्यासस्तुक्तहेत्वभावात् गुणभूततया व्यवतिष्ठते। एवं श्रवणादिविधे: सन्न्यासविधेश्र परम्परपक्षावलादेक- वाक्यभावमापन्नाम्यां विधिम्यां सन्न्यासाङ्गकं मनननिदिध्यासनसहितं श्रवणं वि- घीयत इति सिद्धा सन्न्यासस्य श्रवणाद्यङ्गतया आत्मज्ञानफलकतेति भावः । यद्वा विवरणोक्तेरयं मावः-श्रवणवेधिस्तावच्छवणसाधनतया विक्षेपनिवृत्ति तन्देतुस- नन्यामं चापेक्षते । विक्षिप्तचेतसः श्रवणाद्यनुष्ठाने प्रवृत्यसम्भवात् गृहस्थादेश्र सवा- श्रमकर्मकरणकालातिरिक्त कालेऽपि बहुविषयतया विक्षपावश्यम्भावात् सन्न्यासवि- धरपि विक्षेपनिवृत्तिरुपट्ृट्टद्वारा श्रवणादिकं घटयित्वा विद्यां सम्पादयतस्सन्न्यास- स्य विधानेन चारितार्थ्यसम्भवे अदष्टद्वारा विद्यासाचनसन्न्यासविधायकत्वासम्म- वान्। तथा च पूर्ववत् सन्न्यासस्य श्रवणादयक्गतयव विद्याफलकत्वं, न त्वदष्टद्वारे- नि मिदमित्यस्मिन्व्याख्याने अनन्यव्यापारतयेत्यम्य विक्षपनिवृत्तिद्वात्यर्थों विन

सिद्धान्तलेशमङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ३७:

कुर्वतः तस्य विद्यायामुपयोगः। दष्टद्वारे सम्भवति अदृष्टक- ल्पनायोगात्। यदि त्वनलसस्य धीमतः पुरुष्धौरेयस्याश्रमा- न्तरस्थस्यापि कर्मच्छिदेषु श्रवणादि सम्पद्यते, तदा चतुर्ष्वा- श्रमेषु सन्न्यासाश्रमपरिग्रहेणैव श्रवणादि निर्वर्तनीयमिति नियमोऽभ्युपेय इति॥ .नन्वस्मिन् पक्षदये क्षत्रियवैश्ययोः कथं वेदान्तश्रव- णाद्यनुष्ठानम्। सन्न्यासस्य ब्राह्मणाधिकारिकत्वात् 'ब्राह्मणो निर्वेद्मायात् ब्राह्मणः व्युत्थाय ब्राह्मणः प्रव्रजेदि'ति सन्न्या- सविधिषु ब्राह्मणग्रहणात् 'अधिकारिविशेषस्य ज्ञानाय ब्रा- ह्मणग्रहः । न सन्न्यासविधिर्यस्माच्छतौ क्षत्रियवैश्ययोः ॥'

क्षितः । तस्येति। सन्न्यासस्येत्यर्थः । ननु, सन्न्यासस्य विक्षेपनिवृत्तिद्वारा श्रव- णाद्यङ्गभावमापन्नस्य विद्यासाघनत्वमुक्तमनुपपन्नम्। सन्न्यासं विनापि विक्षेपनि- वृत्ते: केषु चित् श्रवणाविकारिषु सम्भवादिति शङ्कते-यदि त्विति। अनल- सस्येति। सत्त्वगुणप्रधानस्येति यावत्। धीमत इति। विषयेपु दोषदर्शनशी- लक्ष्येति यावत्। पुरुषधौरेयस्यति । विषयेभ्यस्सकाशादिन्द्रियाणा निग्रहे समर्थस्थेत्यर्थः । एतैविशेषणैविक्षेप हेतू नामभावसू चनाद्विक्षेपनिवृत्तिरुक्ता । सन्न्या - सफलस्य विक्षेपाभावस्य सन्न्यासादिव सन्न्यासादन्यतोऽपि प्राप्तौ सन्न्यासस्य विधित्सितस्य श्रवणाद्यपेक्षितविक्षेपनिवृत्तिं प्रति पक्षे प्राप्तिः, पक्षे चापाप्तिरिति लभ्यते। तथा च माभूत् सन्न्यासाश्रमविधिरपूर्वविधिः । नियमविधिस्तु मवे- देवेति समाधत्ते- तदंति। परिग्रहेणैवेति। विक्षेपनिवृत्तिद्वारेति शेष: ॥ नन्वस्मिन्पक्षद्वय इति। सन्न्यासस्याधिकारिविशेषणत्वपक्षे श्रवणाङ्गत्वपक्षे चेत्यर्थः । कथममिति।-सन्न्यासाभावादिति भावः। तयोस्सन्न्यासाभावे हेतुमाह- सन्न्यासस्येति। ब्राह्मणस्यैव सन्न्यासाधिकारे मानमाह-ब्राह्मण इति। निर्वेदं वैराग्यं तत्पूर्वकसन्न्यासं कुर्यादित्यर्थः । निर्वेदशव्दितवैराग्यस्य सन्न्यासं प्र- ति सामग्रीत्वेन तस्मिन् सति सन्न्यासस्यावश्यकत्वात् सन्न्यासविधिरेवायमिति मावः। व्युन्थायति। सन्न्यस्येत्यर्थः। यस्माच्छुतावधिकारिविशषस्य ज्ञा- ना य व्राह्मणग्रहः, तस्मान् क्षत्रियवैश्ययोरसन््यमविधिर्नास्तीनि वार्तिकयोजना।

अंद्वैनमख्जरी।

इति वार्तिकोक्त्तेश्रेति चेत, अत्र केचित्-'यदि वेतरथा ब्रह्मच- र्यादेव प्रव्रजेत्, गृहाद्रा, वनाद्ा' इत्यविशेषश्रुत्या 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा प्रव्रजेत् गृहात्। त्रयाणामपि व- र्णानाममी चत्वार आश्रमाः।'इतिस्मृत्यनुगृहीततया क्षत्रिय- वैश्ययोरवि सन्न्यासाधिकारे मिद्धे श्रुत्यन्तरेषु ब्राह्मणग्रहणं त्रयाणामुपलक्षणम्। अत एव वार्तिकेऽपि 'अधिकारिविशे- षम्येति श्रलोकेन भाष्याभिप्रायमुक्त्वा 'त्रयाणामविशेपेण सन्न्यासः श्रृयते श्रुतौ। यदोपलक्षणार्थ स्यात् ब्राह्मणग्रहणं तदा।।' इत्यनन्तरश्लोकेन सवमते क्षत्रियवैश््ययोगि मन्न्यासा- धिकारो दर्शित इति तयोः श्रवणाद्यनुष्ठानमिद्धिं समर्थयन्ते।। अन्ये त्वनेकेषु सन्न्यासविधिवाक्येपु ग्रह्मणग्रहणात् उ. दाहृतजावालश्रुतौ सन्न्यामविधिवाक्ये ब्राह्मणग्रहणाभावेि श्रुत्यन्तरमिद्धं ब्राह्मणाधिकाग्मेव सिद्धं कृत्वा सन्न्यामाव- स्थायामयज्ञोपवीती कर्थं ब्राह्मण इनि ब्राह्मणपरामर्शाच्च ब्रा-

अत्र कचित्तर्योश्रवणाद्यनुष्ठानमिद्धि ममर्षयन्न डीन मम्बन्घ। 'वलचर्य म माप्य गृही भवन. गृहान वनी भृन्वा पतृजेदिति पतश्रत चनुणामप्याश्रमाणा ममुचयें प्रनिपाद्य नेपा विकल्प दर्शयनि-यदि वेनस्थेि। यदितत्यम्य मलव- यशश्रिम एत वैरग्यमुत्पत्न चेदित्यर्थ। तत्र तदनुत्पत्तावाह-गृहाद्वनिगृहाक्षमजी तदनुनपत्तावाह-वनाद्वेति। अविशपेनि। वाहमणादिविशेषरहहितेत्यथः । अन एवेति। वर्णत्रयमाधारणनया सन्न्यासम्य श्रुनिम्मृतिमिद्धत्वादेवेत्यर्थ।यदा गदि व'नि श्रुती श्रृयते, तदा उपलक्षणार्थ म्यादिति सम्बन्ब ॥। अन्ये न्विति। भाप्यानुव्तिन इत्वर्थः। श्रृत्यन्नरमिदमिति। 'बाह्मणो त्य्रुत्थाये'त्यादश्रुत्यन्नमिद्धमित्यर्थ। मिद्ध कृलेनि। विद्योद्ेशन मनन्ामविवि वाक्यानां सर्वेषामकवाक्यत्वादिति मावः। कथमेति। नान्नवयज्ञ7वीनादेवील- जत्वव्यअ्जकत्वान परमहंसमन्न्यासे च नदमावादाक्षेप इत्यये। यदत्र क्षतत्रिववश्य- योरषि सन्न्यामो विवक्षितस्स्यान नदा कर्थ ब्राहमण इनिवन कर्म क्षत्रिया, कभै

सिद्धान्तलेश्सकहे सन्पास्याने तृतीयपरिच्छेद: !

हणस्यैव सन्न्यासाधिकारः। विरोधाधिकरणन्यायेन श्रुत्य- विरुद्स्येव स्मृत्यर्थस्य सङ्गाह्यतवाव। यत्तु सन्न्यासस्य स- र्वाधिकारितवेन वार्तिकवचनं तद्विदत्सन्न्यासविषयं, न तुआ- तुरविविदिषासन्न्यासे भाष्याभिप्रायविरुद्धसर्वाधिकारप्रति- पादनपरम । 'सर्वाधिकारविच्छेदि विज्ञानं चेदुपेयते। कु- तोऽधिकारनियमो व्युत्थाने क्रियते बलात् ॥ 'इत्यनन्तरश्लो- केन ब्ह्मज्ञानोदयानन्तरं जीवन्मुक्तिवाले निद्वत्सन्न्यास एवाधिकारनियमनिराकरणात् । एवं च ब्राह्मणानामेव श्र- वणाद्यनुष्ठाने सन्न्यसोऽङ्गम । क्षत्रियवैश्ययोस्तन्निरपेक्षः श्र-

श्य इत्यपि श्रूयेत, न तु श्रयते। तम्मान्न तयोस्सन्न्यासः श्रुत्यमिमत इति भावः । एवं सन्न्यासविधीनामैककण्ठ्ये स्थिते सति 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वापी'ति स्मृतिवचनं

प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धं स्मृतिवचनमप्रमाणमिति विरोधाधिकरणन्यायः । 'तस्मात् ब्राह्म- णः पाण्डित्यं निर्विद्ये'त्यादिश्रुतौ सन्न्यासाधिकारनुरोवेन ब्राह्मणस्सन्न्यस्य पाण्डि- त्यादिकमनुतिष्ठेदिति वाक्यार्थलामात् विद्यार्थसन्न्यासे विविदिषुणा क्रियमाणे बा- हणस्यैवाधिकार इति मगवतो भाध्यकारस्य मतम्। यदि वार्तिकवचनस्य प्रमाणमुल- भाष्यकारमतविरुद्धेडर्ये तात्पर्य कल्प्येत, तदा सन्न्यासस्य साधारण्यप्रतिपादक- स्मृतिवचनवद्वार्तिकवचनमपि हेयमेव स्यात्। अतो भाप्याविरुद्धार्थपरं वार्तिकवच- नमित्याह-तद्विद्वत्सन्न्यासवषयामेति । विविदिषासन्न्यासे सर्वाधिकारप्रति- पादनपरं न मवतीत्यत्र हेत्वन्तरमाह-सर्वाधिकारेति। क्षत्रियवैश्ययोस्तत्वक्षा- नमभ्युपेयते, न वा। नान्त्यः । जनकादीनां तत्त्वज्ञानवत्त्वप्रतिपादकशास्त्रविरोघा- त्। नादयः। तत्त्वज्ञानेन कर्माधिकारप्रयोजकवर्णाश्रमाद्यध्यासनिवृत्तौ सकलकर्म- निवृत्तिरूपविद्वत्सन्न्यासस्य क्षत्रियवैश्ययोरपि वारयितुमशक्यतया विविदिषा- सन्न्यास इव विद्वत्सन्न्यासेपि ब्राह्मणस्यैवाधिकार इति नियमासम्भवादिति भावः । कुतो बलान्नियमः क्रियते, ताहशं बलं नास्तीत्यर्थः । एवं चेति। श्र- वणाअत्वेनाधिकाररिविशेषणत्वेन वा विद्यासाघने विविदिषासन्न्यासे ब्ाहणस्यै- वाधिकार इति सिद्धे सतीत्यर्थः । ननु, सन्न्यांसस्याधिकारिविशेषणतथा अ-

उ द्वै तमक्षरी

वणाद्यविकार इति तयो: श्रवणाद्यनुष्ठाननिर्वाहः। न हि सन्न्यासस्य श्रवणापेक्षितत्वपक्षे श्रवणमात्रस्य तदपेक्षा नि- यन्तुं शक्यते। क्रममुक्तिफलकमगणोपासनया देवभावं पाप्तस्य श्रवणादौ मन्न्यासनैरपेक्ष्यस्यावश्यं वक्तव्यत्वात् दे- वानां कर्मानुष्ठानाप्रमक्त्या तत्त्यागरूपस्य सन्न्यासस्य ते- ष्वसम्भवादित्याहुः ॥ अपरे तु ब्रह्ममंस्थोऽमृतत्वमेती तिश्रुत्युदिता यस्य

ङनया वा अ्रवणनेिवतवपस्षे श्रवणमात्रम्य मन्न्यासापेतत्वावगमात् क्षत्रियंत्र- श्य्यो विविद्विषासन्यासवहि वर्यन्ध्रवणानुछान नाम्नीत्येव पर्यवम्यति, न तृ त्यो- शश्रवर्ण मनन्यामनिव्पक्षमिति। तथा न कर्थ तयो्श्रवणादयनुट्टानिवहत्रा न हीति देवभावं प्राप्तम्येनि। न च मगुणोपामकम्य ब्रह्मलोक गतम्य उ- पामनया देवमाव प्रामम्य निगुणवरह्ममाक्षात्कागयोपामकेन क्रियमाणे श्रवणादौ मन्न्यासम्य न्यमिचार इत्ययुक्तम। नम्य सगुणविद्यामामथ्यादेव निगुणमाक्षात्कार- सम्भवन श्रवणाद्यनुष्ठानम्येवाभावादिति वाच्यम् । देवताधिकरण सगुणवद्य- या देवभाव प्राप्तमुपामकमव प्रावन्येन विषयीकृत्य श्रवणादो देवाद्यविकारम्य नि- रूपिनत्वन नम्यापि अवणाद्यनुप्टानं विना विद्यानुदयम्य प्रनेव श्रवणविधिवि- चागवमरे दशितत्वान। तथा चनत्र व्यभिचारात् सन्न्यामी न श्रवणमात्राङ्गं, क नु व्राह्मणकनृकश्रवणम्यवाङ्गममिति क्षत्रियवश्यर्योम्सन्न्यामा भवडपि श्रवणा- द्यनुष्ठननिर्वाह उत्यर्थ ननु. दवानामप कुतम्मन्न्यामाभावः। तत्रात- ववानामिनि ननु, दवकनकश्रवणे मन्न्यामाश्रमम्य यदि व्यमववार नणकमन् प्यकनकअ्रर्णे मन्न्यामाश्रमम्य हतृत्वमम्न नतु ब्राह्मणमालकर्नृकें। तथा मङ्ठोने मानाभावानउक्त हि प्रागेव चतुप्वश्रिमेष मन्न्यामाश्रमपरिग्रहे- गव अवणादि निर्वनर्नयमिनि म नाश्रमविभागा व्णत्रयमाधारण एव. न त्राह्मणमात्रगनः । नथा न मन्न्यामिनों ब्राह्मणम्येव सन्न्यामहीनयोः क्षत्रियव- ययो्श्रवणादी नाधिकारम्मंभवनीत्वखवग्मादाह-अपरे न्विति। श्रुत्युद्धिता व्र- मणि संस्था सग्य सम्भवति. नम्य मुख्याधिकार इति सम्बन्ध मंस्थापदव्या-

सिद्धान्तलेश संग्रहे सव्याख्यान तृतीयपरिच्छेद ३७०

ब्रह्मणि संस्था समाप्तिः, अनन्यव्यापारत्वरूपं तन्निष्ठत्वं तस्य श्रवणादिषु मुख्याधिकारः । गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा। न विचारपरं चेतो यस्यामी मृत उच्यते। आसुप्ेरामृतेः कालं नये देदान्तचिन्तये त्यादिस्मृतिषु मर्वदा विचारविधानात्। मा च ब्रह्मणणि मंस्था विना मन्न्याम- माश्रमान्तरस्थस्य न सम्भवति। स्वस्वाश्रमविहितकर्मानुष्- नवैयग््यादिति मन्न्यासरहितयोः क्षत्रियवैत्ययोर्न मुख्य:

स्यानं-समाप्तिः। तम्या अपि न्यास्यानम-अनन्येति: अमनत्वकामम्य नैर्तये विचारकर्तव्यतायां स्मृतिवचनान्यप्युदाहरति-गच्छन इनि। स्वपन इति।इ यानम्येत्यर्थः। 'स जीवति मनो यम्य मननेनैव जीवनी'त्यादिवचनमङ्गहार्थमादिपदम मननं तत्त्वचिन्तनं, तद्रहिनो रीवन्नेव मृत इत्यर्थ। अय च मुख्गाधिकारम्मन्न्यासि नामेवेत्याह-सा चेति। वैय्यादिति। व्यग्रत्वादित्यथेः । सविकान्िकी वि क्षेपनिवृत्तिरमन्न्यामिनां न सम्पवतीति मावः न भुख्य इति। शास्त्रीयोधिका रो नास्तत्यिर्थः । अथं भाव-'ब्रह्ममंस्थोऽमतत्वमेती'नि शरत्या पाण्डित्यश्रुत्येव व्व- साश्रमे सम्भवादाश्रमान्तरेप्वमम्भवादिति प्रतिपादित मन्न्यामाधिकरणभप्यादौ । नथा न ब्रह्मनिष्ठत्वम्य मन्न्यासाश्रमधमेत्वेन विहिनत्वात् मन्न्यामिना ब्राह्मणम्य व्रह्मनिष्ठत्वं स्वधम इति सन्न्यामिनम्तत्र मुग्योऽधिकार तम्य व्रह्मनिष्टत्वव्यनि- क्मे प्रत्यवायावगमाच्च। तथा न परमहंमोपनिषदि श्रयते-काछदण्डो घृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नग्कान वोगन महारौरवमज्ञकान ।' इति! का- पदण्डोपलक्षितम्सन्न्यासाश्रमो धतः परिगृहीतः, मर्वाशी सर्व विषयजानमशितु भो- क्तुं शीलमम्याम्तीति सर्वाशी, वाह्यान्तःकग्णजयर्गहन इति सायत् ज्ञानवर्ितः ज्ञानाभ्यासवर्जित इत्यर्थः । यम्मन्न्यम्य शमदमादिसाहिनं ब्ह्ममनिठ्ठत्वं नानुतिष्ठति. सः तीव्रां दुर्गति गच्छतीत्यथः : यथा सन्न्यासिन। ज्ञननिष्ठाविभगकानि सनत्यम श्रवणं कुर्यात्' 'गच्छतक्तिष्ठतो वाऽपि आसप्तेरामरते कालागे'त्याीनि स्मृतिवयन,- नि सहस्रशम्सन्ति. नथा तत्परित्या पातित्यबोधकान्यपि स्मृतिवननानि महरु- शस्सन्ति। 'त्वंपदार्थविदेकाय सनन्वासम्सर्वकभणाम्: श्रत्यः विधीयंत यरमात- त्यागी पतितो भवेत्। नित्य कर्म परित्यज्य वेवनश्रवर्ण तिन वर्तमानम्तुस-

१८० अट्रैतमज्जरी ।

अवणाद्यधिकारः। किं तु दष्टार्था न विद्या प्रतिपेषाभाव- मात्रेणाप्यर्थिनमधिकरोति श्रवणादिष्वि' 'त्यन्तरा यापि तु तदटृष्टेरि' त्यधिकरणभाष्योक्तन्यायेन शूद्रवदप्रतिपिद्धयोस्त- योः विघुरादीनामिव देहान्तरे विद्यापापकेणामुख्यािकार-

नन्यासी पतत्येव न संशयः ।I' इत्यादीनि। सर्वाश्रमसाधारण्येनापि स्वचर्मस्य विगु- णस्ष्यापि परित्यागे महाननर्थ: समर्यते-'श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्खनुष्ठिता- त्। सवघर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो मयावहः ॥' इत्यादौ सन्न्यासािकरणे माण्यका- रैरतत्सर्वभमिपेत्य सन्न्यासिनोSनन्यव्यापारतया श्रवणादिनिष्पादनमकुर्वतः पाति- त्यं कण्ठत एवोक्तम्। तथा च माष्य-'बह्मनिष्ठत्वमेव हि तस्य शमदमादयुपबृंहि- नं स्वाश्रमविहितं कर्म, यज्ञादीनि चेतरेषां, तव्यतिक्रमे न तस्य प्रत्यवाय' इति। त स्माच्छरवणादेभिक्षु प्रति विहितत्वात तद्यतिकरमे मिक्षोः प्रत्यवायावगमाच्च स न्यांसन: श्रवणादौ मुरूगोऽविकारः, सन्न्यासरहितान् प्रति त् श्रवणादेरविहि तत्वा- दकरणे प्रत्यवायानतगमाच नाम्ति नेषां मुसगोऽनिकार इति। ननु, क्षत्रियादिकं प्रति श्रवणादिविवानामावे सत्यधिकार एव नाम्तीति कुनो नोख्गत इति शङ्कते- किं त्विति। नित्याधिकाररूप मुर्गाधिकारासम्मवेऽि काम्माधिकाररुपगौणचि-

श्रवणाद्यनुमतिरति सम्बन्धः। यथा मुजिक्रिया क्षुद्धाभानिवृत्ति रूपद्टष्टफला, तया विद्यावि सर्वानर्थमूलाविद्यानिवृत्तिरूपष्टफला श्रुतिमिद्धा। तथा च तम्था विद्या यामनर्थनिवृत्तिकामानां मर्वेषामेवार्थित्वलक्षणधिकार:मम्मवति। तथा व निद्याचि- कारिणां सर्वेषामविशेषेण वेदान्तश्रवणादावनिकारप्रसक्त्तौ शद्रम्य वेदश्रवणादिप्ति वेषान्नाधिकार इत्युक्तमपशद्राधिकरणे। क्षत्रिगादीनां च तथा प्रतिषेधामावाद्वेदा न्तश्रवणाधिकारे माप्यानुमतो विधुरादेरिवेत्यर्थः । नन्वमुख्याधिकारिमिरनु्ठिन शवणादेरपि विद्योत्पादकत्व्रमवश्यं वाच्यम्। अन्यधा गौणाधिकारनिरूपणपरभा व्यवैयर्थ्यप्रसक्गान्। विद्योत्पादकत्वावश्यंभावे च न काम्याधिकारम्य गौणत्वम् । मुस्यगौणाधिकारय फलतो विशेषामावादित्यत आह-देहान्तर इति। अथ माय :- मुख्याधिकारिणामनन्यव्यापारतया प्रत्यह निर्व्त्यमानं शवणादिकं निरक्कु- शव्ह्मचर्याहिंसाशमदमादियुक्तमम्मिन्नेव जन्मनि प्रायेण विद्योत्पादकं सम्पद्यते।

सिद्धान्तकेशसनसे सव्यारयाने तृतीयपरिच्छेदः। ३८१

मात्रेण भवणाद्यनुमतिः । न 'ह्यन्तरा चापि तु तटटष्टेरि'- त्यधिकरणे विधुरादीनामङ्गीकृतशश्रवणाद्यधिकारो मुख्य इति वक्तुं शक्यते। 'अतस्त्वतरज्ज्यायो लिङ्गाचे' तिसूतका- रेणैव तेषाममुख्याधिकारस्फुटीकरणात् । न च तत्र तेषां श्रवणाद्यधिकार एव नोक्तः। किं तु तदीयकर्मणां विद्या- नुग्राहकत्वमिति शङ्क्यम । दृष्टार्था च विद्येत्युदाहततदधि- करणभाव्यविरोधात्। न च क्षत्रियवैश्ययोः सन्न्यासाभा-

युक्तत्वाच्चास्मिन् जन्ननि विद्योत्पादनयोग्यमेव न मवति। कि तु बहुषु जन्मसु किश्चित किशविच्छ्रूवणादिकं सम्पाद्यमानं सम्मूय देहान्तरे कृचिज्ज्ञानमुत्पादयेदिति महान् फलमेदो गौणमुख्याधिकारयोः । तथा च स्मृतिः-'अनेकजन्मसंसिद्धम्ततो याति पारां गतिमि'ति। अनेकेषु जन्ममु कृतश्रतणादितया कृचिज्जन्मनि संसिद्ध: उत्प- न्नविद्यम्सन् ततम्सिद्धिबलात मुक्ति गच्छतीति स्मृत्यर्थ इति। ननु, क्षत्रियवैश्य- योर्विघुरादीनामिवामुख्याधिकार इत्ययक्तम्। दष्टान्तासम्प्रतिपत्तरित्यत आह- न हीति। वक्तुं न हि शक्यत इति सम्बन्ः । यद्यपि सन्न्यासिन एव मुख्या- विकार इति पूर्व प्रतिपादितत्वेन विधुराद.नां सन्न्यासामावादेव गौणाधिकारस्सिद्धः, तथापि तेषां गौणाधिकारे सूत्रसंगृहीतामप्युपपत्तिमाह-अतस्त्वितरदिति । अ1: अनाश्रमिभरनुष्ठितविद्यासाघनापेक्षया इतरदाश्रमिभिरनुष्ठितं विद्यासाधनं कर्म अवणादिकं वा ज्यायः प्रशस्तं विद्यासाधनम्। ज्यायस्त्वावधारणार्थस्तुशब्दः । श्रतिलिङ्कात् स्मृतिलिङ्गाच्च । 'तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृदि'तिवाक्यं श्रुतिलिङ्गम् । 'अनाश्रमी न तिष्ठेत क्षणमेकम पे द्विज' इत्यादि स्मृतिवाक्यं स्मृतिलिङ्गम्। तेन पुण्यलब्घेन ब्रह्मवेदनेन ब्रह्म एति प्रामोतीति श्रुत्यर्थः । अत्र श्रुतौ पुण्यत्वेन

'विशेषानुग्रहश्रे'ति सूत्रोक्तन्यायेन विद्योपयोगिनामपि निकर्षो माति। सच निकर्षो विधुरादीनां विद्यार्थकर्मसु श्रवणादिषु च मुख्याधिकाराभावप्रयुक्त एवेति वक्तव्यम्। हेत्वन्तराभावात् अनाश्रमित्वस्य निन्दितत्वाज्च। 'न हि कर्मज्ञानयोर्मुख्याधिकारी निन्दार्ह' इति सूत्रमाष्यकारयोरभिप्राय इत्यर्थः । ननु, विधुराधिकरणे विधुराद्यनु- छितं कर्म विद्यासाघनमित्येतावदेवोक्तं, न तुविघुरादेः श्रवणाद्यधिकारोऽपि तत्र प्रतिपादितः । तथा न श्रवणादौ विघुराद्यधिकारस्य गौणमुख्यत्वचिन्ता निरालम्ब-

३८२ अद्वैतमखरी

वात् अमुख्याधिकारे तत एव देवानामपि श्रवणादिष्वमुख्य एवाधिकारः स्यात्। तथा च क्रममुक्तिफलकसगुणविद्यया देवदेहं प्राप्य श्रवणाद्यनुतिष्ठतां विद्यापाप्तयर्थ सन्न्यासाहं पुनर्व्राह्मणजन्म वक्तव्यमिति 'ब्ूह्मलोकमभिसम्पद्यते' 'न च पुनरावर्तते'अनावृत्तिश्शब्दादि त्यादिश्रुतिसूत्रविरोध इति वाच्यम् । देवानामनुष्ठेयकर्मवैयगन्याभावात् सवत एवान- न्यव्यापारत्वं मम्भवतीति क्रममुक्तिफलकसगुणविद्याभिधा- यिशास्त्रप्रामाण्याद्विनापि मन्न्यासं तेषां मुख्याधिकाराभ्यु- पगमादित्याहुः ॥ नन्वमुख्याधिकारिणा दृष्टफलभृतवाक्यार्थावगत्यर्थ- मविहितशास्त्रान्तरविचारवत् क्रियमाणो वेदान्तविचारः क्थ जन्मान्तरविद्यावाप्तावुपयुज्यते। न ग्वल्वद्यतनविचारम्य दि- नान्तरीयविचार्यावगतिहेतुत्वमपि युज्यने। दूरे जन्मान्तरीयत-

नंत्थाशङ्कय परिहगि-न च तत्रेति। विवराधिकर्ण टत्यथेः । नन एवंनि। मन्न्यासाभावादवेत्यर्थः। अम्त पुनः ब्राह्मणजन्मेत्यत आह-व्रम्मलोकमिनि। न च पुनगिति। ब्रह्मलोकमभिमम्पद्य पुनग्मिं लोकें प्रति नावनेन इन्यथे। एतच्छु, निमलं मृत्रमुदाहर्गन-अनावृत्तिगिति ब्रह्मलोकं गतानामुपामकानामावृत्तिनी-

'ब्रह्मणा मह ने मर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसनरे। परम्यनने कृनात्मान प्रविशन्ति पर पदम् ।' इति। न ब्रह्मलोकवामिनः ब्रह्मोपासका प्रनिमश्चरे महाप्रलये परम्य हि- रण्यगर्भम्य ब्रह्मलोकम्वामिन, आयपोडन्ते कृतम्माक्षात्कृत आत्मा येषां ने तथा। नन्वनन्यव्यापाव्त्मम्भवडषि मन्न्यामो नाम्ती न्याश इ्कघाह-कममुक्तीनि मनुप्ये प्वेव मन्न्यासो मुख्याधिकाग्प्योजक। वणाश्रमविभागम्य मनुष्यविषयत्वानिति भावः अविहनेति। न्यायशास्त्रादविविचाग्वदित्यर्थ। एतज्जन्मीयवेदान्नविचारम्यागामि जन्मयां वदान्नार्थावगात प्रति हेतृत्वामम्भवं केमुनिकन्यायेन द्रवयति-न खल्वि- ति। मृख्याधिकारिकृतविचार टष्टन्तंन गौणाधिकारिश्रवदेवि जन्मान्तवीयवि -्र

सिद्धान्तर शसङ्गहे सव्याख्याने तृतीय: परिच्छेद:। ३८३

द्धेतुत्वम। न च वाच्यं मुख्याधिकारिणा परिव्राजकेन क्रियमा- णमपि श्रवणं दृष्टार्थमेव। अवगतेर्दष्टर्थत्वात्।तस्य यथा प्रार- ब्धकर्मविशेषरूपप्रतिबन्धादिह जन्मनि फलमजनयतो जन्मा- न्तरे प्रतिबन्धकापगमेन फलजनकत्व 'मैहिकमप्यप्रस्तुतप्र- तिबन्धे तद्दर्शनादि' त्यधिकरणे तथानिर्णयात्, एवममुख्या- धिकारिकृतस्यापि स्यादिति। यतश्शास्त्रीयाङ्गयुक्तं श्रवण- मपूर्वविधित्वपक्षे फलपर्यन्तमपूर्व, नियमविधित्वपक्षे नियमा- दष्ट वा जनयति । तच्च जातिस्मरत्वप्रापकादृष्टवत् प्राग्भ- वीयसंस्कारमुद्धोध्य तन्मूलभूतस्य विचारस्य जन्मान्तरीय- विद्योपयोगितां घटयतीति युज्यते। शास्त्रीयाङ्गविधुरं श्र-

द्योपयोग शङकत-न च वाच्यमिति ततः कि, तत्राह-तस्येति। यथा तस्य मुख्याधिकारिकृतश्रवणस्य प्रतिबन्धादिह जन्मनि विद्यालक्षणं फलमजनयतो जन्मा- नतरे फलजनकत्वम्, एवममुख्याधिकारिकृतमपि श्रवणं जन्मान्तरे फलजनकं स्या- दिति न च वाच्यमिति सम्बन्धः । मुख्याधिकारिकृतश्रवणस्य सति प्रतिबन्धके आमुप्मिकं विद्याजन्मेत्यत्र मानमाह-ऐहिकमपीति। प्रस्तुतप्तिबन्धे असति सति विद्याजन्म इह जन्मन भवांते। अपिशव्दात् सति प्रतिबन्धे जन्मान्तरे भवति । कुतः, तद्दर्शनात् तस्य प्रतिबन्धकवशाज्जन्मान्तरे विद्योदयस्य वामदेवादिषु दर्शना- दित्यर्थः। दृष्टान्तवैषम्यणोत्तरमाह -शास्त्रीयाङ्गयुक्तमिति। शास्त्रीयाङ्गं सन्न्या- सः, तद्युक्तं सन्न्यासिना अनुष्ठीयमानमिति यावत्। तथा च शास्त्रीयाङ्गसहितं श्र- वणं श्रवणविधिरपूर्वविधिरिति पक्षे स्वयमेव विद्यालक्षणफलपर्यन्तमदृष्टं जनयति। श्रवणविधिनियमविधिरिति पक्षे तु तादशं श्रवण नियमविशिष्टं सत् फलपर्यन्तं नि यमादृष्टं जनयतीत्यर्थः । तच्चेनि । श्रवणजनितादृष्टमित्यर्थः। जातीति । जातिर्जन्म। ततश्च यथा जातिस्मरत्वसम्पादकमदृष्टं पूर्वजन्मतद्वृत्तान्तानुभ- वजन्यसंस्कारमस्मिन् जन्मन्युद्वोध्य तहुद्वोधनद्वारा पूर्वजन्मतदवृत्तान्तस्मृर्ति वट्यति। तथा प्राचि भवे श्रवणादिजनितं संस्कारमुद्दोध्य तत्संस्कार- कारणभूतस्य श्रवणस्य भाविजन्मनि विद्योपयोगित्वं घटयतीत्यर्थः । शास्त्री- याङ्गविधुरमिति। सन्न्यासरहितक्षत्रियादिना क्रियमाणं श्रवणमदष्टोत्पादकं

१८४ मनक्जरी।

व्ण नादष्टोत्पादकमेति कृतस्स्य जन्मान्तरीयविद्योपयो- गित्वमुपपद्यते। घटकाटष्टं विना जन्मान्तरीयममाणव्यापारस्य जन्मान्तरीयावगतिहेतुत्वोपगमे अतिमसक्गाद उच्यते-अमुख्याधिकारिणापि उत्पन्नविविदिषेण कि- यमाणं श्रवणं द्वारभृतविविदिषोत्पादकपाचीनविद्यार्थयज्ञा- द्यनुष्ठानजन्यापूर्वप्रयुक्तमिति तदेवापूर्वं विद्यारूपफलपर्यन्तं व्याप्रियमाणं जन्मान्तरीयायामपि विद्यायां स्वकारितश्रव- णस्य उपकारितां घटयनीति नानुपपत्तिः । भवणादो विध्य- भावपक्षे तु सन्न्यासपूर्वकें कतस्यानि श्रवणस्यादृष्टानुत्पाद- कत्वात् प्रतिबन्धके सति तस्य जन्मान्तरीयविद्याहेवुत्वमि- त्थमेव निर्वाह्यम् ।। आचार्यास्तु नियमविधिपक्षेऽ्रपि अयमेव निर्वाह्ः। धवणमभ्यस्यतः फलपासरेवाक् प्रायेण तन्वियमादृष्टानुत्पत्तेः।

न भवति। क्षत्रियादिकं प्रत्यविहितत्वाच्छवणादरिति भावः। नन्वविहितश्रव- णस्यादृष्टानुत्पादकत्वेऽपि संस्कारजनकत्वसम्मवात् तद्वलादेव जन्मान्तरीयविद्याहे- तुत्वं कुतो न स्यादित्यत आह-घटकादृष्टं विनेति । अतिमसङ्गादिति । ज- न्मान्तरानुमूतसकलपदार्थस्मृतिपसक्कादित्यर्थः । कर्मणां विद्यायां विनियोग इति प. क्षमाश्रित्य परिहरति-उच्यत इति। यज्ञादिभिविद्यायां सम्पादनीयायां द्वार- भूता या विविदिषा, तस्या उत्पादकं प्राचीन च यद्विद्यार्थयज्ञाद्यनुषानं, तज्ज न्येत्यर्थः । स्वपदं यज्ञाद्यनुष्ठानजन्यापूर्वपरम्। वाचस्पतिमते मृख्याधिक्ारिकृत- श्रवणस्यापि यज्ञाद्यपूर्वेणैव निर्वाह इति दृष्टान्तामिप्रायेणाह-श्रवणादी विध्य- भावपक्षे स्विति। विवरणपक्षेऽप्येवमेव निर्वाह इत्याह-आचार्यास्त्विति। अथ भाव :- प्रमाणासम्मावनानिवृत्ति: श्रवणफलं, ममेयासम्मावनानिवृतिर्मनमफलं, विपरी-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्यान तृतीयपरिच्छेदः ।

तस्य फलपर्यन्तावृत्तिगणकश्रवणानुष्ठाननियमसाध्यत्वात्। न हि नियमादृष्टजनकश्श्रवणनियमः फलपर्यन्तमावर्तनी- यस्य श्रवणस्योपक्रममात्रेण निर्वर्तितो भवति। येन त- ज्जन्यनियमादृष्टस्यापि फलपर्यन्तश्रवणावृत्तेः प्रागेवोत्पत्तिः सम्भाव्येत । अवघातवदावृत्तिगणकस्यैव श्रवणस्य फलसा- धनलेन फलसाधनपदार्थनिष्पत्तेः प्राक्तन्नियमनिर्वर्तिवचन- र्यन्तमावृत्तिविशिष्टानि श्रवणादीनि यम्य मुख्याधिकारिणो निप्पन्नानि, तम्य नियमादृष्टमुत्पन्नमेव। एवं सम्पन्नस्य विद्यासाघनस्यापि प्रतिबन्धवशादयदि वि- द्या न जाता, तदा पुनर्जन्मलमेन प्रतिबन्धक्षये सनि पुनर्विचारमनपेश्यैव विद्या आयते। यथा वामदेवहिरण्यगभदेः। यम्य तुक्तपतिबन्धनिवृत्तिपर्यन्तं क्षवणाद्या- वृत्तिर्न जाता, मध्ये मृतिश्र जाता, तस्य मुख्याधिकारिणोऽपि नियमादृष्ट न जाय- ते। स च पुनर्जन्मान्तरे उक्तप्रतिबन्धकनिवृत्तिपर्यन्तश्रवणादिकमभ्यस्य श्रवण- दिनियमादष्टवशेन विद्याप्रतिबन्धककल्मपक्षये सति विद्यां लभते। तदुक्तं भगवता श्रीकृप्णेन-'तत्र तं बुद्धिसंयोग लभने पौवदेहिकम। यतते च ततो भयस्संसिद्धी कुरुनन्दन ।I' इति। तत्र प्राप्ते साधुकुलजन्मनि पूर्वदेहभवमिदानी संम्कारात्मना- नुवर्तमानं बुद्धिसंयोगं श्रवणादिकर्तव्यताबुद्धा सम्बन्धं लभते। अस्मितपि जन्मनि प्रतिबन्धनिवृत्तिद्वारा विद्योदयाय मया श्रवणादिकमनुष्ठेयमिति बृद्धया युक्तो भव- तीत्यर्गः । ततः पूर्वजन्मीययत्नापेक्षया भूयः अधिकं यतते संसिद्धर्थमित्यर्थः । तथा च योडयं फलपर्यन्तावृत्तिगुणकश्रवणादिरहितो योगभ्रष्टः, तस्य नियमाद्ृष्टाभावा- द्यज्ञाद्यटष्टादेव निर्वाहः कर्तव्य इति। प्रतिबन्धनिवृत्तिरूपफलप्राप्तेः पूर्व नियमा- दष्टानुत्पत्तौ हेतुमाह-तस्येति। नियमादृष्टस्येत्यर्थः । नियमादष्ट हिन श्रवण- मात्रजन्यं, किं तु श्रवणनियमजन्यम्। तन्नियमश्च श्रवणादेरेव फलपर्तन्तमावृत्तौ सत्यां निष्पद्यते। तथा च फलोत्पत्तेरवकि श्रवणादिनियमस्यैवाभावात् न नियमाढष्टो त्पत्तिरित्यर्थः । उक्तं प्रपश्चयति-न हीत्यादिना। श्रवणनियमः श्रवणस्योपक्र- ममात्रेण निर्व्तितो न भवतीत्यत्र हेतुमाह-अवघातवदिति । आवृत्तिविशिष्ट- स्यैवावहननस्य तण्डुलनिप्पत्तिलक्षणफलसाधनतायाः लोकसिद्धत्वादिति मावः । पा क्तदिति। फलपर्यन्तं श्रवणस्यैवावृत्ती सत्यां श्रवणस्याप्राप्तांशपरिपूरणलक्षणनि- यमो निप्पन्नो मवति, न ततःप्रागित्यर्थः । श्रवणस्यारम्भमात्रे वा कतिपयावृत्ति- मात्रे वा जाते सति श्रवणनियमो निष्पन्र इति वन्तनं विषयाभावात् निरालम्बनमि-

अ्वैनमअरी।

स्य निरालम्बनत्वात् श्रवणावघातादुपक्रममात्रेण नियम- निष्पत्तौ तावतैव नियमशास्त्रानुष्ठानं सिद्धमिति तदनावृ- नावप्यवैकल्यप्रसङ्गाचेत्याहुः ॥ केचिनु दष्टार्थस्यैव वेदान्तश्रवणस्य 'दिनेदिने तु वे- दान्तश्रवणात् भक्तिमंयुतात् । गुरुशुश्रूपया लब्धात् कृछ्रा- शीतिफलं लभेदि त्यादिवचनप्रामाण्यात् स्वतत्रादृष्ेत्पाद कत्वमप्यास्त। यथा अगनिमंस्काराथस्याधानस्य पुरुषसस्का- रेषु परिगणनात् तदर्थत्वमपि, एवं वचनवलादुभयार्थत्वोपप- त्ेः। तथा च प्रतिदिनश्रवणजनितादृष्टमहिम्नैवामुष्मिक विद्योपयोगित्वं श्रवणमननादिसाधनानामित्याद्ुः।।

त्यथ:। तदनावृत्तावपीति। अ्रवणाववयानाद्यनुछानमुपकम्य श्रवणादिक त्यनत्वा माषा प्रबन्धादिविचारे नखविदलनादौ न प्रवृन्तावपि नियमनिनिविराचामावप्रमङ्गा- हित्यर्थ: ॥ मुग्यामुग््याचिकानिभेरन्वहं क्रियमाणम्य वेदान्तअ्रवणम्य प्रतिबन्धक

त्रिद्योप्योगित्वं विचारम्य वटत इनि परिहाश्तरमाह-कनित्विति। फलामिनि। पुण्य रूपांमेत्यर्थः । वचन नुशब्दश्चाथं। तथा च वदान्तश्रवणस्य दवतागुरुवदान्न-

यार्थम्तुशब्द इात मानः। स्वनन्त्रांत। वदान्तश्रवणम्य स्वतन्त्रतया अदछ्ठात्पाद- कत्वमस्तीत्यथः । स्वातन्त्रयं चादृष्टजनने श्रवणम्य विद्यायां विनियोगबोधकश्रवण- विधिनेरपेक्ष्यमिति बोध्यम्। एकस्योयार्थत्वे दष्टान्तमाह-यथाग्नीति।'अग्री-

स्क्रारप्त्रिति। 'अम्न्यावेयमग्निहोत्र' मित्याद्विपृरुषमंस्कारम ड्गाहकसुत्रे अ्याभा - नस्यापि पाठादित्यथः । अदृष्टमहिम्नैवनि। वदान्नश्रवणजनितादृष्टस्य योग्य- नया विद्यायामेत विनियोगस्य वक्वयतया तदलात् नन्मान्तरीयविद्योपयो- ित्वमिति भावः ।।

मिद्धान्तलेश पङ्कहे सव्यारूयाने तृनीयपरिच्छेःः । ३८७

एवं श्रवणमननादिसाधनानुष्ठानप्रवणस्य विद्यावा- शिरिति अस्मिन्नर्थे सर्वसम्प्रतिपन्ने स्थिते भारतीतीर्थाः ध्यान- दीपे विद्यावासौ उपायान्तरमप्याहुः । 'तत् कारणं साङ्ख्य- योगाभिपन्नम्।' 'यत्साङ्गयैः प्राप्यते स्थानं, तद्योगैरपि ग- म्यते ।' इतिश्रुतिस्धृतिदर्शनात् यथा साङ्खयं नाम वेदान्त- विचारः श्रवणशब्दितो मननादिसहकृतो विद्यावात्त्युपायः, एवं योगशब्दितं निर्गुणब्रह्मोपासनमपि। न च निर्यण-

एवमुत्तममध्यमाविकारिणां साङ्गयमार्ग निरूप्य तदशक्तानामत्य- न्तमन्द्राविकारिणां योगमार्ग निरुपितुमुपक्रमते-एवमिति । सर्वसम्प- तिपन्न इति । सर्वश्रुतिम्मृतिषु सम्यक प्रतिपन्नः निश्चित इत्यर्थः । आदु: रिति। सम्यक निरूपितवन्त इत्यर्थः । न तु नूतनतया कल्पितवन्त इति भ्रमित- व्यम्। तस्यापि श्रृत्यादिसिद्धत्वात्। तन् प्रकृतं कारणत्वोपलक्षितं ब्रह्म साङ्कययो- गाम्भं विद्याद्वारा आभिमुख्येन प्रत्यक्त्वेन प्राप्तमिति श्रृत्यर्थः । साङ्गयैः श्रतणा- दिपरैः योगैरुपासकैः यत् स्थान ब्रह्मस्वरूपं विद्याद्वारा गम्यते प्राप्यत इत्यर्थः । योगैरपीत्यपिशब्दाद्योगमार्गस्यानुकल्पत्वं भानीति बोध्यम्। अपीति । विद्यावा- प्त्युपाय इन्यनुषङ्गः । निगुणव्रह्मोपासनं मानशून्यमित्याशङ्कय परिहरति-न चे- त्यादिना। नन्वियं शङ्का न युक्ता । 'तत्कारणं' 'यत्साङ्गयै'रिते श्रतिम्मृत्योरा- दावेव तत्र प्रमाणत्वेनोदात्हतत्वात् । न चोदान्हनश्रुतिम्मृतिगतयोगपदस्य सगुणो- पासनपरत्वमम्भवादाशङ्का युक्तेति वाच्यम्। निन्नविषययोरुासनसाक्षात्कारयोः कार्यकारणमावासम्भवन निर्गुणविद्याहेतुवूतम्य योगस्य निगुणोपासनरूपत्वावश्यं- भावान्। न च 'यत्साङ्कयै'रिति वचनगतयोगपदस्य उपास्तिपरत्वमेवासिद्धम् । तस्य गीतामाष्पे कर्मयोगपरत्वेन व्याख्यातत्वादिति वाच्यम् । यत्साङ्गचैरिति वचनस्य वस्तुतो निर्गुगोपान्तिवरम्यैवर सनो भावता श्रीकृष्णेन कर्मनिषये उद्दात्तत्वेन तद- नुरोधेन भाव्ये तथाव्याख्यानोपपत्तेः । योगपदस्य ध्याने रूढत्वेन वस्तुतः कर्म- परत्वाभावात् तद्वचनमूलभूतायां 'तत्कारण' मिति श्रुनौ योगपदस्य ध्यानपरतया शा- रीर कभाष्ये व्याख्पातत्वाच्च कर्मयोगम्य मुख्ययोगद्वारा बह्मप्ाप्तिसाधनत्वं, न तु साक्षादविति ज्ञापनायास्य वचनस्य कर्मविषयतया मगवतोदाहरणसम्भवाच्च। तस्मा- न्मानाभावशङ्का न युक्तेति चेन, न । उदान्तश्षतिम्मृतिन्गनिरकेणाव्यत्र क्वापि नि-

अद्गनमझरी ।

स्योपासनमेव नास्तीति शङ्कयम्। प्रश्नोपनिषदि शैव्यमश्ने 'यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायी- ते' ति निर्गणस्यैवोपासनप्रतिपादनात्। तदनन्तरं 'स ए- तस्माज्जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत' इति उपा- सनाफलवाक्ये ईक्षतिकर्मल्वेन निर्दिष्टं यन्निर्गुणं ब्रह्म, तदेवो- पासनावाक्येऽपि ध्यायतिकर्म, नान्यत्। ईक्षतिध्यानयो का- र्यकारण भृतयोरेकविषयत्वनियमादित्यस्यार्थस्य ईक्षतिकर्माधि- करणे भाष्यकारादिभिरङ्गीकृतत्वात् । अन्यवापि तापनी-

गुणोपासनं न टष्टमित्येतावदभिप्रायण शाङ्कोपपते। अन एव सवीमु श्रुतिषु निर्गुणो- पासनं दृष्टमिनि मन्दाविकारिणामाश्वामनायाह-प्रश्नोपनिपदीत्यादिना। त्रि- मत्रेणेति। द्वितीयार्थे तृनीया। निस्त्रः अकारोकारमकागम्याः मात्रा: यस्थोक्का- रक्ष्य, सः त्रिमात्रः।उक्कार निगृणमेव वह नदभेदेनययमित्यत्र माप्यादिम नमतिमाह-तदनन्तरमिति। ध्यानवाक्यानन्तर मित्यर्थ,। जीवरूपः परमात्मनो घनः घटाकाशवटुपाधिपरिच्छिन्नचनन्यात्मा जीवघनः तम्मात् परः पुरुपः निरुपा- विकः परमात्मा, तं सः ध्याता पुरि हादकाशे बुद्धिसाक्षित्वेन श्य वर्नमानमीक्षते साक्षात्कगेनीत्यथः। उपासनावाक्य परं पुरुषमभिध्यायतिति वाक्य इत्यर्थः । कार्ये- नि। ईक्षणवाक्यम्य ध्यानफलभनमाक्षात्कारप्रनिपादकत्वेन ध्यानवाक्यकवाकय- त्यात् व्यानेक्षणयोः कार्यकारणभावोडवगम्यत इति भावः। नियमादिति। अन्य- ध्यानादन्यमाक्षात्कारदर्शनादिति मावः। ननु, कल्पतरी व्यातव्यम्य सर्यान्तस्थत्वं 'स तेजमि सृर्ये संपन्न' इति सयेसम्पत्तिवचनानुसारेण विशेषणं दत्तम् । तथा चो- झवारे व्यातव्यपुरुषस्य निर्गुणवलमरूपत्वं कल्पतरुकरिनाङ्गीकृमिनि प्रतीयत इनि चेत्, न। सूर्यसम्पत्तिव चनस्य ्चिंरा द्वि मार्ा प्राप्ितया ्ृर्ाव्याये् व्य्ि तत्वेन सयेतदन्तस्त्थेश्वरप्राप्तिपरत्वामावात् कल्पतरुकाराणामपि तदीयवचनान्तर- पर्यालोचनया श्रतेमगर्िपरतया च सर्यान्तस्स्थत्वविशेषणदाने तात्पर्याभावस्य परिमले प्रतिपादित्वाच्ति भावः । 'देवा ह व प्रजापतिमनुवत् अणोरणीयांस मिममात्मा न - मोङ्कारं नो व्याचक्ष्'त्याद्या तापनीयश्रुतिः। अणोस्सृक्ष्मादपि सूक्षम दुर्विज्ञेय- मू इम प्रत्यग्नवं परमात्मानमोक्कारम्यमिन्यर्थः । 'एनच्ेवाक्षर मले'त्ाद्या

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ३८९

यकठवल्लयादिश्रुत्यन्तरे निर्यणोपास्तेः प्रपश्चितत्वात्। सू- त्रकृताप्युपास्यगुणपरिच्छेदार्थमारब्ये गुणोपसंहारपादे निर्य- णेजे 'आनन्दादयः प्रधानस्ये'तिसूत्रेण भावरूपाणां ज्ञा- नानन्दादियणाना'मक्षरधियां त्ववरोध' इत्यादिसूत्रेण अभा- वरूपाणामस्थूलत्वादियणानां चोपसंहारस्य दर्शितत्वाचननु, आनन्दादिगणोपसंहारे उपास्यं निर्यणमेव न स्यादिति चेत्, न। आनन्दादिभिरस्थूलत्वादिभिश्रोपलक्षितमखण्डैकरसं कठवल्लीश्रुतिः '3मित्येतदक्षरमिदं सर्व'मित्यादिमाण्डक्यश्तिः 'अमित्येवं ध्या- यथ आत्मान'मिति मुण्डकश्षतिश्चादिपदार्थः । निर्गृणस्योपास्थत्वे सृत्रसम्म- तिमाह-सूत्रकृतापीति । सूत्रकृता निर्गुणेऽपि गुणानामुपसंहारस्य दर्शि- तत्वादिति सम्बन्धः । निगुणे गुणोपसंहारो निर्गुणबरह्मप्रमित्यर्थ एव, न निर्गुणव- ह्मोपास्त्यर्य इति शङ्काव्यवच्छेदाय पादं विशिनष्टि-उपास्यगुणपरिच्छेदार्थमि- ति। परिच्छेदो निर्णयः । निर्गुणे गुणोपसंहारनिरूपणस्य निर्गुणोपास्तिरपि फल- मिति वक्तव्यम् । अन्यथा तन्निरूपणस्य पादासङ्गतिप्रसङ्गादिति भावः । आन- न्दादय: क्वचिच्छुता: अन्यत्राप्युपसंहर्तव्याः। प्रधानस्य वेद्यव्ह्मणस्सर्ववेदान्तेष्वमेदे- न ब्रह्मविद्याया एकत्वादिति सूत्राथः । भावरूपाणामिति विशेषणमक्षरघियामित्य- िकरणस्थानन्दादय इत्यधिकरणेन पौनरुकत्यपरिहारार्थमिति बोध्यम् । अक्षरे ब- हणि घीर्येरस्थूलादिशब्दवाच्यार्थभूतैरभावैर्भवति, तेऽक्षरधियः । तेषामवरोध उप- संहारः इतरेपु वेदान्तेषु कर्तव्य एवेति सूत्रभागार्थः । स्थौल्यादिनिषेधानां निष्प्र- पञ्चबह्मप्रमितिहेतुत्वाद्विति भावः। व्याघातं शङ्कते-नन्विति। आनन्दादिगु- णानामुपास्यकोटो निवेशो नाङ्गीक्रियते। येनोपास्यं ब्रह्म सगुणं स्यात। किं तूपा- स्यनिर्गुणनिर्णयद्वारा निर्गुणोपास्तावुपयोगमात्रं स्वीक्रियत इति समाधत्ते-नेति। आनन्दादिगुणानामस्थूलादिगुणानां चोपसंहारो हि तद्वाचकपदानां सहोच्चारणरूपो विवक्षितः । तथा चोपाधिविशिष्टचैतन्यवाचकैरानन्दादिप दैस्स्थौल्याद्यमावविशिष्टचैत न्यवाचकैरस्थूलादिशब्दैश्र सर्वेषु वाच्यार्थेष्वनुगतमखण्डैकरसं यत् बह्म लक्षणया बो- ध्यते, तदहमस्मीत्युपासनसम्मवादित्यर्थः। उक्तं च ध्यानदीपे-'आनन्दादिभिर- स्थूलादिभिश्चात्मात्र लक्षितः । योऽखण्डैकरसस्सोऽहमस्मीत्येवमुपासते ॥' इति। अ- त्रेति। वेदान्तेष्वित्यर्थः । एवं श्रतिमूत्राम्यां निर्गुणस्योपास्यत्वं निरूप्य निर्गणोपा-

३९० अद्वैममअ्री।

ब्रह्मास्मीति निर्गुणत्वानुपमर्दनेन उपासनासम्भवाद्। ननु, 'तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत' इतिश्रुतेः न परं ब्रह्मोपास्यमिति चेत्. 'अन्यदेव तद्रिदितादि'ति श्रुतेस्तस्य वेद्यत्वस्याप्यसिद्ध यापातात् श्रुत्यन्तरेषु ब्रह्मवेदनपसिद्धेरवेद्य- त्वश्रुतिर्वास्तवावेद्यत्वपरा चेत्. आथर्वणादौ तदुपासनापसिद्धे: तदनुपास्यत्वश्रुतिरपि वस्तुवृत्तपरास्तु। एवं च 'भवणायापि बहुभियों न लभ्य' इनि श्रत्णात् येषां बुद्धिमान्यात न्याय- व्युत्पादनकुश रविशि टगुर्वलाभाद्रा श्रत्णादि न सम्भवति, तेषामध्ययनगृहीतैः वेदान्तेरापातनोS्धिगमितव्रह्मात्मभावा- नां तद्विचारं विनैव प्रश्नोपनिषदादयुक्मार्षग्रन्थेषु ब्राझ्मवामिष्ठा- सनम्य शत्यन्तरविरोधमाशङ्कय परिहरनि-ननु. नदेवेत्यादिना । तदेवेनि ।

परत्रह्मवेदनमपि न मिध्येदित्याह-अन्यदेवोनि। वदनविषयादव्यत् बप्ेत्युक्ते अर्थान् बरह्म वैद्यं न भवनीनि मिध्यनीयर्थः। अस्त्वि। वद्यत्वमुपाम्यत्वं वा ब्रह्मण परनार्थनो नाम्नीति निषेधश्रुतीनां तात्पर्यमिति पाव। निर्गुणोंपामनडभि कारिणं दर्शयति-एवं चेति। निगुणोपासने प्रमाणमिंद सनीत्यर्षः। के्षां चित् मुमुक्ूणां श्रवणामम्भन प्रमाणमाह-श्रवणायापीति। बहुभिर्मुमुक्षुभिः यः पर- मात्मा श्रोतुमपि न लम्यने, तम्य श्रृतम्यापि माक्षात्कागे दृरापास्त इत्यर्थः । बग्नां श्रवणालाभे श्रन्यभिमनं काग्णं दर्शयति-रपामिनि। बुद्धीति। उक्तं च ध्यानदीपे-'अत्यन्तवुद्धिमान्द्याद्वा सामग््या वाप्यमम्भवात्। यो विचार न लभते बह्मोपासीन सोडनिशम् II' इनि। तत्र सामगन्यमम्भवं विवृणोति-न्या- येति। येषामत्यन्नबुद्धिमान्द्याच्छनणादिकं न सम्भवति, येपां च कुशलमतीनामपि सामग्यमावाच्छवणादिकं न सम्भवनीत्यर्थः। निशिष्टत्वमसम्भिन्नार्यमर्यादकारुणि- कत्वादिलक्षणं बोध्यम। तेषां ब्रह्मजिनामाहेनुमाह-अध्ययनेति। अधिगमितः अगमितः ब्रह्मात्ममावो येपां ते तथोक्ताः। तषामित्यर्थः। तेषां तद्विचारं विनेव गुरुम्योऽववार्य तदनुष्टनात् साक्षात्कार्म्सम्पद्यन इति मम्बन्धः। निरगुणबहमविचारं

त तदनुष्ठानप्रकारोऽपीन्याशङ्कयाह-आर्पग्रन्थप्विति। नन. पक्चीकरणे वेदान्त-

सिद्दान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेद्दः ।

दिकल्पेषु पञ्चीकरणादिषु चानेकशाखाविप्रकीर्णसर्वार्थोपसं- हारेण कल्पसूत्रेष्वमिंहोत्रादिवन्निर्धारितानुष्ठानप्रकारं निर्य- णोपासनं सम्प्रदायमात्रविद्धयो गुरुभ्योऽवधार्य तदनुष्ठानात् • क्रमेणोपास्यभूतनिर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारः सम्पद्यते। अविसं- वादिभ्रमन्यायेन उपास्तेरपि क्वचित्फलकाले प्रमापर्यवसानस- लक्ष्यें अखण्डैकरसे प्रणवमात्रात्मककृत्स्प्रपश्चप्रविलापनोक्तिपूर्वकमहं ब्रह्मास्मीत्य- भेदेनावस्थानं समाधिरिन्युक्त्या 'योऽखण्डैकरसम्सोऽहमस्मीत्येवमुपासत' इत्युदाहत- ध्यानदीपवचनेन च प्रकृतनिर्गुणोपासनमहंग्रहरूपं विव्षितम्। प्रश्ोपनिषद्गतशै- व्यप्रश्नेतु ओंकाररूपे प्रतीके निगुणबह्मटष्टिर्विवक्षिता। तथा कठवल्ल्यामपि। तथा च क्थं प्रश्नादिवाक्यं प्रकृतोपासने प्रमाणत्वेनोदात्टतमिति चेत, न। प्रकृ- तोपासने तापनीयमाण्डरक्यमुण्डकश्रुतीनामेव प्रमाणत्वेन विवक्षितत्वात्। प्रश्नकठव- ल्ीश्रुत्युदाहरणं तृ निर्गुणस्थाप्युपासनमन्यत्रापि दृष्टमित्येतावन्मात्रेणेति न वि- रोध इति मावः । पश्चीकरणादिषु च निर्धारितानुष्ठानप्रकारमिति सम्बन्धः । तत्र दृष्टान्तमाह-अनेकशाखेति: अनेकासु शाखामु विप्रकीर्णतया विशकलिततया स्थितानां पदार्थानामुपसंहारेण यथा अग्निहोत्रादिकर्म निर्धारितानुष्ठानप्रकारं भवति, तथेत्यर्थः । उपासनानुष्ठानप्रकारस्मम्प्रदायः, तन्मात्रविञ्दोऽपि गुरुम्यस्सकाशात् निश्चित्येत्यर्थः । उक्त च भगवता श्रीकृप्णेन निर्गुणप्रकरणे-'शुत्वाव्येभ्य उपासत' इति। कमंणेति। उपासनापरिषाकक्रमेणेत्यर्थः । ननु, निर्गुणोपासनस्य कर्थं प्रमालक्षणसाक्षात्कारपर्यवसानमित्यत आह-अविसंवादीति। अयमर्थ :- कुचित् गृहविशेषे स्थितस्य श्रीकृप्णरूपिम्वस्य प्रतिबनिम्बं गृहात् बहिः पश्यतो दूरस्थितस्य पुरुषस्य प्रतिबिम्बे श्रीकृप्णोडयमिति भ्रमो जायते, तेन भ्रमेण प्रतिबिम्बा- ध्यासोपाघिसमीपं गतस्य पुरुषस्य सत्यश्रीकृष्णगोचरप्रमा जायत इति लोकसिद्ध- म्। तत्र प्रतिबिम्बे चिम्बभूतश्रीकृष्णभ्रमोSविसंवादिभ्रमः । विसंवाद: फला- भावः, तद्रहितोऽविसंवादिभ्रमः । फलवञ्भ्रम इति यावत्। यथा तेन भ्रमेण प्रवृत्तस्य श्रीकृष्णपाप्तिलक्षणफलकाले श्रीकृष्णप्रमा जायते, तथा निर्गुणोपासने प्रवृत्तस्यापि ब्रह्ममाप्तिलक्षणफलकाले निर्गुणप्रमा जायत इति। ननु, संवादि भ्रमदष्टान्तेन निर्गुणोपास्तेः प्रमापर्यवसानमुक्तमनुपपन्नम् । दृष्टान्तवैषम्यात्। तत्र हि समीपोपसर्पणानन्तरं सत्यश्रीकृप्णस्य चक्षुर्सन्निकर्षे सति श्रीकृष्णपमा जायते, न तु संवादिभ्रममात्रात् ! प्रकते च निर्गुणोपासनस्य प्रमाजनने साम

अद्रेतमसरी ।

म्भवात् पाणौ पञ्ञ वराटकाः करे पिधाय केनचित् कति व साटका इति पृष्टे पञ्च वराटका इति तदुत्तरवक्तुः वाक्यपयो- गमूलभूतसञ्चयाविशेषज्ञानस्य मूलप्रमाणशन्यस्याहार्यारो-

चकनिर्विचिकित्समूलप्रमांणनिरपेक्षस्य दहराद्युपासनवदुपा- सनाशास्रमात्रमवलम्व्य क्रियमाणस्यापि वस्तुतो यथार्थतवेन दहरादयुपासनेनेव निर्गणोपासनेन जन्यस्य स्वविषयसाक्षा- त्कारस्य श्रवणादिप्रमाणादिजन्यसाक्षात्कारवदेव तत्त्वार्थवि- षयत्वावश्यंभावाच। इयांस्तु विशेष :- प्रतिबन्धरहितस्य पुंसः धर्यामावात् सामग््यन्तराभावाच्च कर्य प्रमापर्यवसानमित्याशङ्कय निर्गुणोपासनस्थैव स्वसमानविषयकपरमाजननसामर्थ्यसम्मावनाय तम्ष्य यथार्थत्वं सदष्टान्तमाह-पा- गाविति। पिधायति। तदुत्तरवक्तुरविदितमिति शेषः । तटुत्रेति । दैव- योगात् पञ्चैव वराटकास्तव पाणौ सन्तीत्यत्तरवक्तुरित्यर्थः । निर्गुणोपासनस्थापि वस्तुतो यथार्थत्वेनेति सम्बन्धः । 'अखण्डैकरसं ब्रम्माहमस्मी' नि प्रत्ययसन्त- तिरूपोपास्तेविषयवाघामावाद्यथार्थत्वमिति मावः। ननु, प्रकृतोपासनस्य निर्वि चिकित्सतत्त्वज्ञानापूर्वकत्वादेव श्रवणमननोत्तरकालीननिद्विध्यासनस्थेव यथार्थत्वास- म्मवात् किमिति दैवयोगाद्यथार्थत्वं समर्थ्यते। तत्राह-अर्यतथात्वंति। न र्स्य बह्मणस्तथात्वं प्रत्यत्पत्वनिप्प्रपश्चत्वादि, तस्य विवेचकं निर्णायकं यत् निविचिकित्समन्यपरत्वादिशङ्काशून्यं मूलप्रमाणं श्रृतिरूपं, तन्निरपेक्षस्येत्वर्थः । निदिध्यासनस्येव प्रकृतनिर्गुणोपामनस्य विचारपूर्वकत्वाभावान्न निरविचिकित्सत्र्वनि र्णयपूर्वकत्वप्रयुक्तं यथार्थत्वमिति मावः । ननु, विचारपूर्वकं प्रत्यगमिन्नबह्मनि- णयाभावे कथमहं व्रह्मास्मीति म्रत्ययस्न्ततिरूपोपास्तिरनुष्ठीयते। तत्राह-द- हरादीति। यथा सगुणम्येश्वरस्थ विचारपूर्वकं जीवाभिन्नत्वनिर्णयाभावेऽपि स्व- स्य सगुणेश्वराभेदचिन्तनं कर्तव्यमित्येवंरूपं सगुणोपासनाविधिशास्त्रमवलम्व्य स- गुणोपासनं क्रियते, तथा निर्गुणोपासनं कर्तव्यमित्येवमात्मकं शास्त्रमात्रमवलम्ब्य निर्गुणोपास्तिरनुष्ठीयत इत्यर्थः । निर्गुणोपासनस्य साक्षात्कारहेतुत्वे ढष्टान्तमा- ह-दहरादुपासनेनेवेति। अवश्यम्भावादिति । समानविषयकध्यानसाम-

सिद्धान्तलेशसफहे सव्पास्याने तृतीयपरिच्छेदः । ३९२

श्रवणादिपणाड्या बूझसाक्षात्कारो झटिति सिध्यतीति सा- क्व्यो मार्ग: मुख्यः कल्पः, उपास्त्या तु विलम्बेनेति यो- गमार्गोऽनुकल्प इति॥ नन्वस्मिन् पक्षद्रयेऽरपि ब्रह्मसाक्षात्कारे किं करणम् ? के चिदाहु :- प्रत्ययाभ्यासरूपं प्रसङ्ग्यानमेव। यो- गमार्गे आरभ्योपासनरूपस्य साङ्व्यमार्गे मननानन्तरनि- दिध्यासनरूपस्य च तस्य सत्त्वात्। न च तस्य ब्रह्मसाक्षा- त्कारकरणत्वे मानाभावः। 'ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्या- यमान' इति श्रवणात्। कामातुरस्य व्यवहितकामिनीसा-

सत्वाति। बुद्धिमान्द्यादिप्नतिवन्धरहितस्य विशिष्टमुर्वादिलाभे सति साङ्कयमार्ग एवानुष्ठयः । तम्य त्वरया सिद्धिहेतुत्वात्। साङ्गयालाभे तु योगोऽनुष्ठेय इति अ- नुकल्पस्स इत्यर्थ: ॥ नन्वस्मिन्निति। साङ्कययोगमार्गद्वयेऽपीत्यर्थः। ननु, योगमानें निगुणोपासनस्य सगुणोपासनदृष्टान्तेन साक्षात्कारकरणत्वस्य अनुपद्मुक्त- त्वात् पक्षदयसाधारण्येन प्रश्नानुपपत्तिरिति चेन्, नैष दोषः । उपासनस्य साक्षात्कारकरणत्वे प्रमाणाभिप्रायेण प्रश्नोपपत्तेः । अत एव तत्र प्रमाणं वक्ष्य- ति-न चेत्याढिना। अथवा पूर्वत्र सगुणोपासनदृष्टान्तेन निर्गुणोपासनस्य हेतु- त्वमात्रमुक्तं, न तु कारणत्वम्। तथा च योगमार्गेऽपि किमुपासनमेव करणं, किवान्यदिति पश्नाभिप्रायस्सङ्गच्छत इति भावः । मार्गद्वयेऽपि साक्षात्कारोदय- काले प्रसङ्कयानत्यानुवृत्तिमाह-योगमार्ग इत्यादिना। निप्कलं निर्विशेषं प- रमात्मानं ध्यायमानस्ततो ध्यानात्ं पश्यतीत्यर्थः । कामातुरेति। कामातुरस्यासन्नि- कृष्टकामिनीसाक्षात्कार हत्यर्थः। तत्र सन्निकर्षाभावेन चक्षुषः करणत्वासम्भवान्म- नसो बहिरस्वातन्त्रयाच्च कामिनीगोचरप्रसङ्खयानमेव करणमिति भावः । स- गुणोपासनं प्रायणपर्यन्तमावर्तनीयम्। कुतः, तत्रापि मरणकालेऽपि योगिनो वह्मचिन्तनम्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् सदा प्रत्ययाम्यासं विना मरणकाले तदसम्भ- वादिति सूत्रार्थ:। अहंग्रहोपासनानां विकलः उपास्यदेवतासाक्षात्कारलक्षण- स्य फलस्याविशिष्टत्वाद्वेकार्थानां विकल्पस्य प्रसिद्धत्वादिति सूत्रार्थः । बह्मसा- ५०

३९४ अद्वेतमझरी।

क्षात्कारे प्रसङ्ग्यानस्य करणत्वक्लप्तेश्र 'आभायणात् तलापि हि दृष्टमि त्यधिकरणे 'विकल्पोऽविशिष्टफलत्वादि' त्यधिकरणे च दहराद्यहंग्रहोपासकानां प्रसङ्धयानादुपास्यसगण ब्रह्मसा- क्षात्काराङ्गीकाराच। ननु. च प्रसङ्ख्यानस्य प्रमाणपरिग- णनेष्वपरिगणनात् तजन्यो ब्रह्मसाक्षात्कारः प्रभा न

र्यज्ञानवदर्थावाधेन प्रमाणत्वोपपत्तिः। अप्रमाणभूलकस्य प्रमात्वायोगात् आहार्यवृत्तश्र उपासनावृत्तिवत् ज्ञान- भिन्नमानसक्रियारूपतया इच्छादिवद वाधितार्थविषयत्वेऽपि प्रमात्वानभ्युपगमात्। मेवम् क्लप्प्रमाकरणामूलकत्वे ऽरपीश्वरमायावृत्तिवत प्रमात्वापपत्तेः विषयाघाधतोल्यात मार्गद्येऽपि प्रस्म्यानम्य विचारितादविचारित द्ा वेदा-

क्षात्कारम्य प्रमाकरणजन्यत्वायावडि विषयावावान प्रमान्वमाशङकय निर्ष- न च काकतालीयेति। याहस्छिकेत्यर्थ,: कवप्रज्ञानकग्णाजन्यम्य ज्ानत्व- मेव नास्ति। प्रमात्वं नु दृगपाम्तमित्याशयनाह-अममाणसलकम्योंने ।

हार्यवृत्तेश्चोते। अत्राधिताथज्ञानत्व हि प्रमात्व, न व्ववाधिनाथकत्वमात्रम। अनिप्रम

चोदं परिहरनि-मवमति। मायावृत्तिवार्दान। न न मायावृत्तर मासनु ज्ञानत्वमिति वाच्यम्। तथासनीशवरयमायावृत्तेः सम्गनन्ञ इत्यादिश्रनिषु ज्ञाघात्वर्थत्वामावप्रमङ्गादिति भाव। तोल्यादिति। न चच्छादावनिप्रसङ्ग इनि वाच्यम। तन्भिन्नत्वेन विशषणोपपत्तगित भाव प्रमह्यानजन्यमाल्षा- त्कारम्य प्रमाणमुलकत्वात् प्रमाणत्वमिति समाधानान्तरमाह -- मार्गद्रयेSपीति। अविचारिनादिति योगमार्गाभिप्रायम्। वदान्तान या ब्रह्मावगनि, तन्मूल- कनयेत्य्थः।न च विचारितादविचारिताद्वा यदि ब्रह्मावगतिर्जाना, तहिं किमर्थ प्रमह्वचयानमति वाच्यम्। प्रमद्गवानात् पुर्वमविद्यानियतका प्रतिबन्धवल्मावगतर- लाभात्तदर्थ तदावश्यकमिति भावः 1 प्रमाणाजन्यम्यापि प्रमाणप्रयोज्यत्वमात्रण

सिद्धान्तलेशसङहे सव्यारगाने तृतीयपरिच्छेद: ।

न्ताद्रह्मावगतिमूलकतया प्रसङ्म्यानजन्यम्य ब्रह्मसाक्षात्का- रस्य प्रमाणमूलकत्वाच्च। उक्तं च कल्पतरुक्ारैः-'वेदान्त- वाक्यजज्ञानभावनाजापरोक्षधीः । मूलप्रमाणदार्ढ्येन न भ्र- मत्वं प्रपद्यते'। न च प्रामाण्यपरतस्त्वापातः। अपवाद- निरासाय मूलशुद्धयतुरोधादिति॥ अन्ये तु 'एपोऽ्णुरात्मा चेतमा वेदितव्यः दृश्यते त्व- ग्यया बुद्धया' इत्यादिश्रुतेः मन एव ब्रम्मसाक्षात्कारे कर- णम्। तस्य सोपाधिकात्मनि अहंवृत्तिरूपप्रमाकरणत्वक्लसे:

त्यादिपञ्चपादिकाविवरणग्रन्थेरपि तथा प्रतिपादनात् 'अह- मेवेदं सर्वं मर्वोडम्मीति मन्यते सोडस्य परमो लोक' इतिश्रुत्युक्ते प्रमात्वे सम्मतिमाह-उक्तं हीति। ज्ञानभावना ज्ञानाभ्यासरूपं म्रसङ्ग्यानं, त- जन्यमपरोक्षज्ञानमित्यर्थः। मृलप्रमाणं वेदान्तवाक्य, तज्जन्यप्रमा वा, तस्य दार्ढ्यं नामविप्रतिषन्नपामाण्यकत्वमिति वोत्यम्। प्रमङ्गयानजन्यमाक्षात्कारनिष्ठप्रामा व्यज्षमी मलपमाणनप्त्यपोक्षायामपमिद्धान्तापान इति शङ्कने-न चेनि। प्रस्- द्वयानजसाश्षात्कारनिष्ठमपि प्रामाण्गं नियमेन स्वाश्रय ग्राहकसाक्षिमास्यमेवेति न तत्प्रामाण्यज्ञप्त्यर्थ मूलप्रमाणानसरणं, कि तु प्रसङ्कयानजन्यव्यवहितकामिनीसा- कदाचिदप्रा- माण्यशङ्का सम्भाव्यते: नतस्तन्निरामाय मलप्रमाणानुसरणमिति नापसिद्धान्त इति भावः। अगदेति। अप्रामाण्यशक्का अपवादः ॥ प्रमङ्गयानमात्रं न साक्षात्कारे करणं, कि तु तत्सहकृतं मनस्तत्र करणमिति मतं दर्शयति-अन्ये त्वििति। अणर्दनिक्षेयः। अग्रचत्वं प्रमङ्कयानसंस्कृतत्वम्। मनसै- वानुद्रष्टव्यमित्यादविश्षतिराद्विपदार्थः। जावसाक्षात्कारे मनसः करणत्वे तम्मतिमाह -स्वन्नेति। प्रातिभासिकस्वप्नप्रपश्वापेशया विपरीतो व्यावहारिकः प्रमात्रादि: त- ज्ज्ञानसाधनस्येत्यर्थः । आदिपद प्रमेयादिसङ्गहार्थम्। तथेति। प्रमातृशब्दि- तसोपाधिकात्मसाक्षात्कारे मनसः करणतयेति तथाशब्दार्थः । निरुपाधिकात्म- साक्षात्कारेषि मनसः करणत्वं कलृप्तमित्याह-अहमेवेनि। इद सद्पेण सर्व-

अद्ैतमस्षरी।

स्वामे त्रह्ममाक्षात्कार एव मनसः करणत्वसम्प्रतिपत्तेश्र तदा करणान्तराभावात्। प्रमङ्ग्यानं तु मनस्सहकारिभावेनापि उ- पयुज्यते। वाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वं- पदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तदुपाध्याकारनिषधेन तत्पदार्थतामा- विर्भावयतीति भामतीवचनात् 'ज्ञानप्रमादेन विशुद्धसत्तव- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानइति श्रुतावपि ज्ञान- प्रसादशव्दितचित्तैकाग््यहेतुनर्येव ध्यानोपादानात्। न तु प्रमङ्गयानं स्वयं करणम्। तस्य क्वचिदपि ज्ञानकरणत्वाक्लृप्तेः

नस एव करणत्वोपपत्त्या क्लपज्ञानकरणान्तरकल्पनायो- गादित्याहुः ॥ अपरे तु 'तद्धाम्य विजजौ नममः पा दर्शयनि आ- वम्तृध्वनुभृयमानं मर्वात्मक ब्रह्मवाहमम्मि ननम्भर्वोम्मीति स्वंप वरामवितमन्यन इत्यर्थः। नन्, समे बरह्मविदो महावाक्यानुमन्वानमम्भवादानगमव करण किन स्यादित्यन आह-तदेति। रवपे महावाक्यानुमन्धानम्यानियनत्वाद्वाक्यम्गागेक्ष धीतेनुत्वानृपगमाच्चति भावः। मम्मनिमाह-वाक्यायेनि महावाक्यार्थंत्यर्थ,।ग्थ लमुक्ष्मकारणोपायोनां 'ननिनेती' न्यादिवाक्यनिषेवद्वाग शोचिनो यमत्वम्पदार्थ प्र- काशचैनन्यात्मकः, तम्य पर्णनामाविर्भावयन अविर्म वश्र वत्तिमाक्षान्कार इत्यर्थ। यत्त, निध्कल् व्यायमानः तना ध्यानात्तं पश्यन इनि योजनमभिपेत्य ध्यानम्य माक्षा- त्कारकरणत्वं श्रनिमि्मित्युक्तं, तहूपर्यनि-ज्ञानप्रसाद्षेनेनि। वग्णन्यतपत्या ज्ञानपदं चित्तपरम। ज्ञानम्य प्रमाद ऐकान््यम्। तथा च व्यायमानी सानाछ व्वेन ्ञानप्रमादेन पश्यत इति योजना विवक्षितेति भावः। एवं योजनाया विनि- गमकं पृर्वोदात्दतानि मनमः करणत्वबोधकवचनानयवित्यभिप्रेत्य प्रसद्च्यानमात्रम्य करणत्व दृषयति -- न न्विति ।। महावाक्यमेव तत्र कग्णमिति मनमाह-अपर न्विति। अग्य पितुरूप देशान तन बह विजज्ञौ माक्षात्कृतवान हेत्यर्थः। पारमनिष्ठनमतं बल तम्य विद्ुषस्तावानेव विलम्तो विदेहकवल्यं प्रति यावत् प्रारबघात न विमाक्ष्यत इत्यर्थः।

मिद्धान्तलेशसङगहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः। ३९७

चार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरमि' त्यादिश्रुतिषु आचार्योपदेशानन्तरमेव ब्रह्मसाक्षात्कारोदये जीवन्मुक्तिश्रव- णात् 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इति ध्यानान्तरनैराका- ङक्ष्यश्रवणात् 'तं लोपनिषदं पुरुषमि'ति ब्रह्मण उपनिषदे- कगन्यत्वश्रवणाचच ऑपनिषदं महावाक्यमेव ब्रह्मसाक्षात्कारे करणभ्। न मनः । 'यन्मनसा न मनुत' इति तस्य ब्रह्म- साक्षात्कारकरणत्वनिषेधात्। न चापक्कमनोविषयमिदम् । 'येनाहुर्मनो मतमि' तिवाक्यशेषे मनोमात्रग्रहणात्। न चैवं 'यद्वाचान युदितमि'ति शब्दस्यापि तत्कारणत्वं निषिद्यत वेदान्तेति। अत्र वेदान्तजन्दज्ञानादेव बलमात्मैक्यलक्षणस्यार्थम्य सुनिश्चितत्वो- कत्या वाक्यार्थावगत्यनन्तरं प्रसङ्कचानानुष्ठानं नापेक्षितमिति प्रतीयते। इदं च तन्नै- रपेक्ष्यं वाक्यंदेवापरोक्षज्ञानोत्पनिपक्षे सङ्गच्छते। अन्यथा अपरोक्षज्ञानाय तस्या- पेक्षितत्वात्तन्नेरपक्ष्यं न सङ्गच्छते। अतो वेदान्तविज्ञानश्वत्या वाक्यमेवापरोक्षज्ञाने करणमिति निश्चीयत इति भावः। महावाक्यमेवेति। साङ्गयमार्गानुष्ठानेन योग- मार्गनिष्ठानेन वा दष्टाद्टष्टलक्षणसकलप्रतिबन्धक्षये सति प्रविबन्धरहितं सद्वाक्यमेव साक्षात्कारं जनयतीति वाक्यम्य करणत्वपक्षे न साङ्गययोगमार्गयोवैथ्यशक्केति म- न्तव्यम्। लोको मनसा यचैतन्यं न मनुते, तदेव त्वं ब्रह्म विद्धीति योजना । 'न मनुत' इति वाक्यमशद्धमनस एव ब्रह्मज्ञानकरणत्वं निषघतीति न चेत्यत्र हेतुमाह- येनाहुरिति। येन चैतन्येन मतं प्रकाशित मन इति वाक्यशषे अपक्रमन एव चैत- न्यमास्यमिति वक्तुमर क्यतया तत्र मनोमात्रग्रहणमावश्यक्त्म। तदैवरूप्याय न मनुन इति पूर्ववाक्येपे मनोमात्रं ग्राह्ममित्यर्थः । न चैवमिति। मनोमात्रम्य व्र- ह्ज्ञानकरणत्वनिषयोपगम इत्यर्थः । अनभयुवितमिति। अप्रवाशितम्त्यर्मः । न च वाचेत्यस्य वेदान्तातिरिक्तशव्दपरत्वं स्वीीक्रयत इति वाच्यम्। अत्रापि देन वा- गम्युद्यत इति वाक्यशेषे शब्दभातस्य चैतन्यप्रकाश्यत्वप्रतिपादमेन तदैकरुप्याय पूर्ववाक्येऽषि वाचेत्यस्य शब्दमात्रपरत्वादित्याशयवानाह-शब्दस्यापीति । म- नोमात्रस्येव शब्दमात्रस्यापीत्वर्थः । सत्य शब्दमात्रस्य ब्रह्मज्ञानकरणत्वं निषेधति, तथापि शब्दस्य शक्त्या त्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधपरं तद्ूचनं, नतृ लक्षणयापि तत्क-

३०/ अडेनमसरी।

इति शङ्म्यम्। मनःकरणत्ववादिनामपि शब्दस्य निर्विशेषे परोक्षज्ञ नकरणत्वम्या ्युपगतत्वेन तस्य 'यतो वाचो निव- नन्ते अप्राप्य मनमा महे'तिश्रुत्यनुगेधेन शब्दार्थप्रातिरूप- शक्तिमुखेन शब्दम्य तत्कग्णत्वनिषेधे तान्पर्यस्य वक्तव्यतया शक्यमम्बन्धरूपलक्षणामुखेन तस्य तत्कारणत्वाविरोधात। न च मनमेवानदरश्व्यमि निश्रुतिमिद्धं मनमोऽपपि वत्कर- णत्वं न पगत्कर्तु शक्यमिनि वाच्यम्। शाव्दमाक्षात्काग्ज- ननेऽि तदैकाग्यम्यापेक्षितत्वेन हेतुत्वमात्रेण तृतीयोपपनेः। मनमा ह्वेष पञ्यनि मनमा शृणोती त्यादौ तथा दर्शनात गीताविवर्णे भा्यकागयमनःकग्णत्ववचनम्य मतान्तग- भिप्रायेण प्रगृनेगिति्याहुः॥

पिदो पवेषामषि बाधके मनगनि-मनःकग्ण्ववाठिनामशन वेदानताना लक्षणयापि व्रलवोधकत्वानभ्युपगमे व्रम्मण ामवयापामन णतववदिभिरग

भवतां मने. अम्माक मने नु वद्परोक्षमिति विशेष इत्याश्र्यनाह पगक्षेनि।विदा- नतानां शकत्या ब्रह्मबोधकव्वनिषधप्र यद्राचानभ्युदित' मिन वचनमिनि न्यवस्थाय।

प्यंति। शृत्या ब्रह्मणणि विषये शब्दाना प्राप्तिनिषिध्यनेसा व प्राप्तित्शक्ति ग्व। नम्याद्शव्दानार्मात्सगिकत्वादिति भाव। वक्तव्यनरयेनि। मन.कग्णत्वजा- िभिग्पीति शषः। नस्येति। शव्दम्पेत्यथेः। नदिनि। बह्ममाक्षातकारत्यथेः। ब्रह्मगोचरवृत्ति प्रति कग्णत्बं न तृतीयाश्त्यथ। प्तरीदान्नश्रुतिविगेवान्। किन्े काग्रम्य मनसम्तां प्रत्युपाद्वाननया हेतत्वमात्रं तदर्ष इत्याह-शाव्दसाक्षारकार- जननेऽपीि। तरथेति। चाक्षुपज्ञानादा मनसः कग्णत्वाभर्वन हेतुत्वमत्निणापि तृतीयादर्शनादिन्यर्थः। शमदमादिसंस्कृत मन एवात्मदशैने करणममिति गीनाभाष्य- वचनविगेधं परिहरति-गीनेति। मतान्तरति। वृनिकाग्मनेत्यर्थ। न त स्वम- नाभिप्रागण: उक्तप्रमाणविगेवादिनि भावः ॥

सिद्धान्तलेश संग्रह सव्याख्यांन तृतीयपरिच्छदः ! ३९९

ननु, तथापि शब्दस्य परोक्षज्ञानजनकत्वखभाव- स्यापरोक्षज्ञानजनकत्वं न सङ्गच्छत इति.चेत्, अत्र केि- त्-स्वनोऽसमर्योऽपि शब्दः शास्त्रश्राणमननपूर्वकप्रत्यया- भ्यासजनितसंस्कारप्रचय लब्धव्रल्मैकाग््यवच्चित्तदर्पणानुगृही- तोऽपरोक्षज्ञानमुत्पादयति शास्त्रीयसंस्कारसहकृताग्न्यधि- करणक इत होमोऽपूर्वमिति कल्प्यते । 'तरति शोकमात्म-

ज्ञानं विना निवृत्त्ययोगात औपनिपदे च ब्रह्मणि मानान्त- ननु, तथापीति। शव्दप्य व्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वपक्ष श्रृतिभाप्यनि रोधामावेऽपि शब्दप्रमाणसमावविरोबात् न महावाक्य ब्रह्मसाक्षातकारे करणमित्य- थेः। शब्द सवभावमनुरु पैत्र तम्यापराक्षज्ञानकरणत्वं साधयति-अत्र केचिदिति । प्रचयस्समूहः । प्रचयलब्य यत् ब्रह्मण्यकागयं, तद्वच्चित्तमेव दर्पणं, तदनुगृहीत इ- त्यथः। यथा चक्षुः खनः प्रतिबिम्वानुभवजननासमर्थमपि दर्पणानुगृहीतं सत्तदनुभवं जनयति, तद्वद्विति सचयति-चित्तदपणेति। शास्त्रीयेति। यथा आधानादिज- नितसंम्काररहिताग्यिकरणकी होमस्तावदपूर्व न जनयति, अ्न्यधिकरणकहोम-

जनयति, तद्वदित्यर्थः । ननु, दृष्टान्ते शास्त्रबलात्तथा स्वीक्रियते, नकृते तथा शास्त्रं नोपलभ्यत इत्यत आह-तग्नीति। नन्वनया श्रुया चिदात्मन्यध्यस्तम्य शोको-

मित्यत आह-अपराक्षस्येति। यथा टष्टान्ते होमाधिकरणस्यान्नेराधानादिसम्कृ- तत्वश्रवणान्यथानुपपत्या शास्त्रीयाधानसंस्कारसहकृताग््यधिकरणको होमोडपूर्व जनयतीति कल्प्यते, तथा आत्मज्ञा नस्यापरोक्षाध्यासनिवर्तकत्वश्रवणान्यथानुपपत्या आत्मज्ञानजनकवेदान्तानामेवापरोक्षज्ञानकरणत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । अयोगादिति। सत्यपि श्रवणजनितपरोक्षज्ञानेकर्तृत्वाद्यध्यास निवृत्यदर्शनात् परोक्षज्ञानमात्रेणाध्या - सनिवृत्तौ मननादिविधिवयर्थ्य प्रसङ्गाच्वापरोक्षाध्यासरूप दिग्भ्रमादिपु दिग्याथात्म्या- दिसाक्षात्कारं विना निवृत्त्यदर्शनाच्चेति भावः।ननु, कर्तृत्वाद्यध्यासनिवर्तकमधिष्ठा- नात्मतत्त्वसाक्षात्काररूपं ज्ञानं मनसैव सम्भवति। कि शव्दस्य तत्करणत्वकल्पनये- ति, तत्राह-औपनिषट चेति। अन्तरिन्द्रियम्य मनस प्रत्यक्षप्रमाणत्वेन ब्रह्म-

४०० अह्वेतमझरी।

रापवृत्तेः शब्दादप्यपरोक्षज्ञानानुत्पत्तौ अनिर्मोक्षप्रसङ्गादि- त्याडुः ॥ अन्ये तु भावनाप्रचयसाहित्ये सति बहिरसमर्थस्यापि मनसो नष्ट्वनितासाक्षात्कारजनकत्वदर्शनात् निदिध्यासन- साहित्येन शञदस्याप्यपरोक्षज्ञानजनकत्वं युक्तमिति दृष्टानु- रोधेन समर्थयन्ते।। अपरे तु अपरोक्षार्थविषयत्वं ज्ञानस्यापरोक्षत्वं नाम। अन्यानिरुक्तेः। अर्थापरोक्षत्वं तु नापरोक्षज्ञानविषयत्वं, येना- न्योन्याश्रयः स्यात्। किं तु तत्तत्पुरपीयचेतन्याभदः गम्नदम्यत्वे उानिषदेकगम्यत्वप्रतिपादकक्षातवावप्रसतङ्ग इनि भावः । नन्वीपनिष- दत्वश्रनिविरोवेन ब्रह्मण मानान्तराप्रवृत्तौ शब्दस्वमावविरन शव्दस्यावि ब्रम्म- साक्षातकारजनने प्रवृत्तिर्न सम्भवति।तथा न बहमसाक्षात्कार करणम्यैवालाभात् माम्नु तत्माक्षात्कार इत्न आह-सब्दादपीति। तथा च मोक्षशास्त्रपामाण्याय शन्द- स्यैव साक्षात्कारकरणत्वं कल्पनीयमिति भावः ॥ शास्त्रप्रामाण्यमनुपजीव्यावि शब्दस्यापरोक्षज्ञानकरणतवं साधयति-अ. न्ये त्विति। इदानी शव्दम्य परोक्षज्ञानजननस्वामाव्यमेवाभि्द्वम्। अनो नित्यापरक्षे ब्रह्मण वदान्तानां माक्षात्कारकरणत्व्र निरपवादमिति मनान्तरमह-अपरे त्विति। नन्तिन्द्रियजन्यज्ञानत्वादिकमेय ज्ञानम्यापरोक्षत्व. ब्रह्मगोचरशाव्द- ज्ञानम्य तु तदभावात्नापरोक्ष्मित्यत आह-अन्यानिरक्तगिनि। इन्द्रियन- न्यज्षानत्वादेश्व प्रथमपरिच्छेदावमाने निरम्तत्वादिति भावः। नन्वर्थयापरीक्षत्व- मनरोक्षज्ञानविषयत्वम्। अन्यम्यानिर्वचनात्। तथाचान्योन्याश्रयः। अर्थम्या-

तत्तदेति। तत्तत्वमातृचैतन्याभित्वत्वं तव्यतम्य विषयम्य तंतं प्रमातारं

न्याभित्रे विषय अपरोक्षज्ञानमित्यर्थः । न चाथपिरक्ष्याश्ञवननुगम इति वाच्य- म्। ज्ञानगनम्यानुगनापरोक्षत्वस्ष्य जातिरूपस्योपाविर्ूपस्य वा प्राकू निरस्तत्वेन

सिद्धान्तलेशसङ्ग हे सव्यारूयाने तृतीयपरिच्छेदः। .४०१

अन्तःकरणतद्धर्मांणां साक्षिणि कल्पिततया तदभेदसखवात् बाह्यचैतन्ये कल्पितानां घटादीनां बाह्यचैतन्ये वृत्तिकृततत्तत्पु- रुषीयचे तन्याभेदाभिव्यक्त्या तदभेदसत्त्वाच्च न क्वाप्यव्याप्तिः। न चान्त:करणतद्धर्माणां ज्ञानादीनामिव धर्माधर्मसंस्कारा- णामपि साक्षिणि कल्पितत्वाविशेषात् आपरोक्ष्यापत्तिः । ते- षामनुद्भूतत्वात् उद्धृतस्यैव जडस्य चैतन्याभेद आपारोक्ष्यमि- तदभावादेवारथीपरोक्ष्यम्याप्यनुगतस्यासम्भवेन तस्यादोषत्वादिति भावः । ननु, प्रमातृ वैतन्याभिन्नत्वरूपस्यार्थपरोक्ष्यस्य जडरूपापरोक्षार्थे अव्याप्तिः। चैतन्य- जड यारैक्यम्य वावितत्वादित्यत आह-अन्तःकरणेति। तदभेदसत्वादिति।

ल्पिताकल्पितसाधारणाभेदस्य विवक्षितत्वेन प्रमातृचैतन्यब्रह्माचैतन्ययोरिव प्रमातृ- चैनन्यजडयोरकल्पितामेदाभावेडपि जर्ड सदिति सामानाधिकरण्यानुभवसिद्धक- ल्पिताभेदसत्त्वान्राव्याप्तिरिति भावः । आन्तरजडपदार्थेषु प्रमा ]चैतन्याभिन्नत्व- मृपपाद्य बाह्यापरोक्षार्येषु तदुपपादयति-बाह्येति। अन्तःकरणतद्धमीणां तद- भेदसत्त्वात् घटादीनां तदभेदसत्त्वाच्च न क्वाप्यान्तरार्थे बाह्यार्थे वाव्याप्तिरिति स- म्वन्घः। घटादीनां तत्तत्पुरुपीयचैतन्याभेदस्त्वे हेतुमाह -बाह्यचैतन्ये वत्ति- कृततत्तत्पुरुषीयचैतन्याभेदाभिव्यवत्येति। ननु, बाह्यचैतन्यस्य तत्तत्पुरु- षीयचैतन्यस्य च नस्तुतम्सदा अभेदसत्त्वेऽपि तदभभिव्यक्ति: कुत इत्यत आह- ररिकृनंति। बाह्ये विपयानच्छिन्नचैतन्ये चक्षरादिद्वारा निर्गताया वृत्तेस्संसर्गे सति वृत्तिवृत्तिमतोरमेदात् वृत्तिमदन्तःकरणस्यापि तत्र संसर्गो लभ्यते। तथा च

बाह्यचैतन्ये वृन्िकृता तत्तत्पुरुषीयचैतन्याभेदाभिव्यक्तिर्भवतीत्यर्थः । ननूक्तप्रका- रेण वाह्यवैनन्यस्य ममातृचैतन्याभिन्नत्वसिद्धाववि घटादीनां प्रमातृचैतन्याभिन्न- त्वमसिद्मेवेत्याशङ्कयाह-वाह्यचैतन्ये कल्पितानामिति। बाह्यचैतन्ये तावत् घटादीनामभेदः भागेव सिद्धः। तत्र तेषां कल्पितत्वात् । तथा च बाह्यचैत-

रुषी वचैतन्याभिन्नत्वं सिध्यतीति भावः। अर्थापरोक्ष्यलक्षणस्यातिव्याप्तिमाशङ्कय निराकरोति-न चेत्यादिना। धर्मेति। धर्मादीनामप्यविष्ठानभूतप्रमातृचै- तन्येन सहाभिन्नसत्ताकत्वरूपाभेद्वसत्त्वादिति मावः। उदूतत्वे सति भमातृचैत-

४०२ अद्वैतमझ्जरी ।

त्यभ्युपगमात्। एवं च सर्वदा सर्वपुरुषचैतन्याभिन्नत्वात् 'यत्साक्षादपरोक्षात् ब्रह्मे ति श्रुत्या स्वत एवापरोक्षं बूह्मेति अपरोक्षार्थविषयत्वात् शाब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानस्यापरोक्षत्ववा- चोयुक्तिर्युक्तेत्याहुः ॥ अद्वैतविद्याचार्यास्तु नापरोक्षार्थविषयत्वं ज्ञानस्याप- रोक्ष्यम्। स्वरूपसुखापरोक्षरूपस्वरूपज्ञानाव्यापनात् स्ववि- पयत्वलक्षण स्वप्रकाशत्वनिषेधात्। किं तु यथा तत्तदंर्थस्य न्याभिन्नत्वमर्थापरोक्ष्यम्। उद्धतत्वं च फलबलकल्प्यस्वभावविशेषः । स च घ- र्मदेरनास्तिीति परिहाराथः । एवं शव्दम्य ब्रह्मसाक्षात्कारे करणत्वसिद्धर्थमुपो- द्धातं कृत्वा प्रकृतं दर्शयति-एवं चेति। ज्ञानापरोक्ष्यस्यार्थापरोक्ष्यप्रयुक्त त्वे सतीत्यर्थः। अभिन्नत्वादिति। जीवरूपप्रमानृर्वह्वाभेदस्य श्रुृतिसिद्धत्वा- द्विति मावः। इदं च ब्रह्मणो जीवाभिन्नत्वं जडम्य प्रमातृचैनन्याभिन्नन्ववत् का- रपनिकं न मवति । कि तु वाम्तवैक्यरूपमित्याशर्यनाह-स्वन एवंति । व- ह्णो नित्यापगेक्षप्रमानृचैनन्यामेदे श्रुनिमाह-यत्माक्षादिति। ब्रह्म नडवत्

रूपत्वादेवापरोक्षमित्यर्थः । ज्ञानापरोक्ष्यमर्थापरोक्ष्यं न प्रकाशन्तरेण निरूपयति -अंद्वनविद्याचा- यास््विति। पूर्वोक्त ज्ञानापरोक्ष्यलक्षणमव्याप्त्या दृपयति-नापरोक्षेति। स्वरूपमुखम्यापरोक्ष्यरूपे स्वरूपज्ञाने अव्यापनादित्र्थः। नन्वात्मम्वरूपभुग्ा- नुभवम्य साक्षिचनन्यरूपस्य म्वप्रकाशत्वाम्गुपगमात् म्वप्रकाशत्वम्य न स्ववि पयकत्वरूपत्वात् स्वरूपमुखविषयकत्वं तदपगेक्षरूपे म्वरूपज्ञाने निरपवादमि त्यत आह-स्वविषयत्वलक्षणेति। एकम्मिन चैनन्ये विषयविषयिभावलक्ष- णसम्बन्धो न सम्भवति। सम्बन्धम्य द्विनिष्ठत्वात्।म्वविषयत्वं विनापि स्वसत्ताप्रयु- कसंशयाद्यगोचरत्वादिलक्षणम्य म्वप्रकाशत्वम्याकरेपु निरूपितत्वादिति भावः । कि तहिं ज्ञानापगेक्ष्यमिति पृच्छति-किं न्विति। ज्ञानापरोक्ष्यनिर्वचन प्रति दष्टा- न्तव्याजेन प्रथममर्थापरोक्ष्यं निवक्ति-यथेनि। अर्थस्य स्वव्यवहागनुकुलचैन्याभि न्नत्वमपरोक्षत्वम्। अक्ति चान्तःकरणतद्दर्माणं स्वव्यवहारानुकुलन साक्षिवतन्ेनाभि - न्नत्वम्। तत्र तेपामध्यस्तत्वात। तथा घटादीनामपि स्वव्यवहारानुकूलेन टदिगो चरवृत्त्युपहितेन घटाद्यघिष्ठानचैनन्येनाभिन्नत्वमस्ति। तथा च ब्रह्मणोऽपि स्वव्यन-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४०३

स्वव्यव हारानुकूलचैतन्याभेदोर्ऽर्थापरोक्ष्यम, एवं तत्तद्यवहारा- नुकूलचैतन्यस्य तत्तदर्थाभेदो ज्ञानापरोक्ष्यम.। तथा च चै- तन्यधर्म एवापरोक्ष्यं, न त्नुमितित्वादिवत् अन्तःकरणव- त्तिधर्मः । अत एव सुखादिप्रकाशरूपे साक्षिणि स्वरूपसु- खप्रकाशरूपे चैतन्ये चापरोक्ष्यम्। न चघटादयैन्द्रियकवृत्तौत- हारानुकूलेन स्वगोचरवृत्त्युपहितेन साक्षिचैतन्येनाभिन्नत्वमस्तीति न क्वाप्यव्याप्तिः। घटाद्यर्थस्य चैतन्ये कल्पितस्य चैतन्याभिन्नत्वं सदा वर्तते, अपरोक्षत्वं तु सदा नास्तीति स्वव्यवहारानुकूलत्युक्तम्। घटादिगोचर वृत्तिदशायामेव घटाद्यिष्ठान- चैतन्यं घटादिव्यवहारानुकूलं भवति, नं सर्वदेति नातिप्रसङ्गः । ननु, तत्तद्यव- हारानुकूलचैतन्यम्य तत्तदर्थाभिन्नत्वमपरोक्षत्वमस्तु नाम। तथापि ज्ञानापरोक्ष्यं नोक्तमेव । वृत्तिरूपज्ञानस्य चैतन्यापेक्षया भिन्नत्वादित्यत आह-नथाचेति। चैतन्यस्थैव तत्तदर्थव्यवहारानकूलत्वे विवक्षित सतीत्यर्थः । तथा च ज्ञानापरो- क्ष्यमित्यत्र ज्ञानपदं चैतन्यपरमेव, न वृत्तिज्ञानपरमिति नानुक्तिदोष इति भावः । तत्तदर्थव्यवहारानुकूलत्वे सति तत्तदर्थामिन्नत्वरूपं ज्ञानापरोक्षत्वं चैतन्यधर्म एवे- त्यत्र युक्तिमाह-अत एवेति। चैतन्यधर्मत्वाभ्युपगमादेवेत्यर्थः । तम्य वृत्तिध- मत्व्रे तु सुखदुःखादिगोचरापरोक्षवृत्त्यनङ्गीकारात् सुखतुःखादिमासकसाक्षिचैतन्ये लक्षण सत्यन्तं वहिगोचरानुमितिवृत्युपहिने जीवचैतन्ये वह्निव्यवहारानुकूले गतमि- नि तत्रातिव्याप्तिवारणाय विशे्यम्। अनुमितिवृत्तेर्विषयदेशे गमनाभावेन तड्- त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य न वह्रभिन्नत्वमिति नातिव्याप्तिः। घटादिगोचरवृत्त्यमा- वदशायां घटाद्यवच्छिन्नचैतन्ये चटाद्यपरोक्षत्वरहिते घटाद्यर्थाभिन्नत्वमस्तीति तद्वारणाय सत्यन्तम्। तदा तस्य चैतन्यस्यावृतत्वेन घटादिव्यवहारानुकूलत्वा- भावान्नातिव्याप्तिरिति मन्तव्यम्। न चेति। ज्ञानापरोक्ष्यस्य चैतन्यधर्मत्वे घटादिगोचरवृत्तौ घटं साक्षात्करोमीत्यादिप्रकारेणापर,क्षत्वानुभवविरोध इत्यर्थः । वृत्तिचैतन्ययोस्तादात्म्येन वृत्तिसाक्षात्कारत्वानुभवस्य चैतन्यगतापरोक्ष्यविषयक- त्वोपपत्तेरित्यर्थः । ननु हृृदयनाडीधर्माधर्मादिगोचरशाब्दवृत्तिरन्तःकरणे शरीरव्या- पिनी जायमाना दैवयोगाहृदयनाड्याद्यवच्छिन्नान्तःकरणप्रदेशे यदि जायेत, चाभेदाभिव्यक्तिरपरिहार्या। घटादिस्थले वृत्तरविषयसंसर्गे सति वृत्तिविषयाव-

४०४ अदूतमअ्जरी

दनुभव विरोधः। अनुभवस्य वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यगताप रोक्ष्य वि षयत्वोपपत्तेः। ननूकं ज्ञानार्ययोरापरोक्ष्यं हृदयादिगोचरशा- व्ददृत्तिशाब्दविषययारतिप्रसक्तम् । तल देवात् कदाचित् वृत्ति- विषयसंसगे सति वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य विषयावच्छिन्नचैत- न्यस्य चाभेदाभिव्यक्ते: अवर्जनीयत्वादिति चेत्, न। परोक्षवृ- त्तेर्विषयावच्छिन्नचैतन्यगताज्ञाननिवर्त नाक्षमतया तत्राज्ञा-

त्यादिवृत्यवच्छिन्नवैनन्यरूप परोक्षज्ञाने हृदयाद्यर्थाभिन्न दयादिव्गवहारानु कले ज्ञानापरोक्ष्यलक्षणमतिव्याप्नम्। तथा हृदयादिरष परीक्षर्थ स्वव्यवहा-

त्वमपेक्षितम्। अन्यनरचतन्यम्यावगणदशायां तयोरमेदम्य प्रत्यक्षत्वतक्षणाभि व्यक्त्ययोगात। तथा च द्दयादिगोचरशञव्रृतिम्थले नानिव्याप्तिः। तत्र विपपचैनन्यन्यावृनत्वादिति परिहरति-न पगक्षृत्तेगित : आप्गक्ष्याप्रम- क्तेरिति। परोक्षतदगादिविषयम्य हदयादिगोन्ग्श्वृ्त्यवचतनरु पपरोक्षज्ञानम्य चाने शेषः । तथा च वृदयादिगोनरशव्दवृ्त्यवउत्नननरु पपरक्षज्ञानम्य वृदयादिव्यवहारानुकृत्त्वे सत्यपि त्ृदयािविवर्यण महाभिव्य-

ज्ञानापरोक्ष्यं नाम्नि। तथा त्दयाद्यर्थम्यापि म्वव्यवहारानृकलशव्वृ्तयवच्छ

मित्गक्तिशाल्ित्वरपमर्यीपरोक्ष्य नाम्नत्यर्थ:। न चाह सुग्वी दु ीत्याकार के सुखादविसाक्षिण मुग्वद् व्वादिरुपिषयामेदो विद्यमानोडपि नाभित्यज्ने। मृग्दा- दिमाक्षिणो जीवस्य सु्खादश्वाधागवयभावप्रतीते.। तथा च मुग्वह् सादिमत्यक्ष- मिव्य कविषयमदाभवादव्याप्तिरिति वाच्यम्। घटादिप्रत्यक्षरूय घटादिम्फु

व मुखं म्फुगन दू सवें स्फुश्तीत्याद्याकारकानुयवमादायेव सुग्वदृ ग्वादिपत्यक्ष मुगा दर्थामेदाभि क्तिमत्वमत्वान्। न च घटम्म्फुरतत्यनुभंवे घटम्य स्फग्णाश्रगत्वमेव भानि, न नु म्फुरणमद इनि वाच्यम्। घटम्म्फुरतीति प्रयोगे देवदत्तो गच्छती- त्यत्र गमनकत्रभिन्नो देवत्त इति वाक्यार्थवत् स्फुरणाश्रयाभिस्नो घट इति वा-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यारयाने तृतीयपारिचछेदः । ४०५

नेनावृतस्य विषयचैतन्यस्यानावृतेन वृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिचेत- न्येनाभेदाभिव्य क्तेरभावादापरोक्ष्याप्रसक्तेः। अत एव जीव- स्य संसारदशायां वस्तुतस्सत्यपि ब्रह्माभेदेन तदापरोक्ष्यम्। अज्ञानावरणकृतभेदसत्त्वात्। न चैवं ब्रूह्मणोजीवापरोक्ष्यास- क्यार्थस्य वक्तव्पतया बामफुरनीति प्रयोगमूलभूते घटस्स्फुरतीत्यनुभवेऽपि स्फुर- णाश्रयभूनचिदात्माभिन्नतया वटस्य मानावश्यम्भावात्। न च घटस्य म्फुरणाश्र- यामेदाभित्पक्तावपि म्फुरणामेदाभिव्यक्तिरद्यापि नोपपावितैवेति वाच्यम् । घटस्य स्वरूपमिति प्रत्यक्षं हि घटमेव घटस्य स्वरूपतया यथा विषयीकगेनि, तथा घट- स्म्फुरनीति प्रत्यक्षमनि घटादिवृत्तिदशायां घटाद्यधिष्ठानभूतमनाव्टतचिदात्मानमेव स्वप्रकाशचिदात्माश्रिन फरणस्वरूपेण विषयीकरोतीत्युगगमेन घटे स्फरणाश्रया- भदभानस्यैव स्फुरणभिदभानरूपत्वात्। एतटुक्ततं भवति-घटस्य स्वरूपमितिशब्द- प्रगोग एव वटतत्सरूपयो मेंदो भासते, न तु तन्मूलभूते घटस्य स्वरूपमिति प्रत्यक्षे। अन्यथा तत्प्रत्यक्षम्य भ्रमत्वप्रसङ्गात् घटतत्स्वरूपयोर्भेदामावात्।न च तस्य भ्रम- त्वमभ्युपगन्तं शक्यते। बाघकाभावात्। एवं स्फरतीतिशब्दप्रयोग एव रप्रका- शात्मनम्म्फुरणतदाश्रयभावेन भेदभनं, न तुस्फुरतीतिप्रत्यक्ष। तत्र स्फुरणद्वित्वानुष- लम्भादिति। न च ब्रह्मगोचरशादवृत्तरविषयसंसृष्टाया विषयगताज्ञाननिवर्तनक्षम- त्वदर्शनेन हृदयादिगोचरशब्दवृत्तेरपि विषयसंसर्गाविशेष कथं तस्यास्स्वविषय- चैनन्यगनाज्ञाननिवर्तनक्षमत्वरं नेति वाच्यम्। व्ृदयादिगोचरशाव्दवृत्तेस्सत्यपि वि- षयसंतर्ो ता्पां वृतों अज्ञाननिवर्तकत्वप्रयोजकाभावेनाज्ञानानिवर्तकत्वस्य प्रथमपरि- च्छेदवसाने दशितत्वादिति भावः । अर्थस्य स्वव्यवहारानुकूल चवै त न्या भे दा भिव्यक्क्ि - मत्त्रमेवापरीक्ष्यं, न तु तादृशामेदवत्त्वमात्रमित्यत्र लिङ्गमाह-अत छ्वंति । अ-

रात् पूर्वकाल इत्यर्थः । जीवस्य ब्रह्माभेदे सत्यपीत्यनेन ब्रह्मणस्स्वव्यवहारानु- कूलजीव चैतन्याभभिन्नत्वे सत्यपीत्यर्थो विवक्षितः । तथा च संसारदशायां स्वव्यव- हारानुकूलजीवचैतन्याभिन्नम्यापि ब्रह्मणो जीवं प्रत्यपरोक्षत्वाभावः तयोरमेदाभि- व्यकत्यमावादेवेति वक्तव्यतया अभेदाभिव्यक्तेरपरोक्ष्यप्रयोजकत्वं युक्तमिति मावः। न चैवमिति। अज्ञानकृनभेदस्याभेद्वाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकत्व इत्यर्थः । असम्भ- वादिति। जीवं साक्षात्करोमि जीवो ममापरोक्ष इति जीवगोचरव्यवहारानुकूलं ज्ञानं न ब्रह्मणो मायावृत्त्युपहितं ब्रह्मचैतन्यमेव। तथा च ब्रह्मकर्तृकव्यवहारविषयस्य

४०६ अद्वैतमञ्जरी ।

म्भवादसर्वज्ञत्वापत्तिः। अज्ञानस्य ईश्वरं प्रत्यनावारकतया तं प्रति जीवभेदानापादनात् यं प्रति यदज्ञानमावारकं, तस्य तं प्रत्येव स्वाश्रयभेदापादकत्वात्। अत एव चैत्रज्ञानेन तस्य घटाज्ञाने निवृत्ते अनिवृत्तं मैत्राज्ञानं मैत्रं प्रत्येव विष- यचैतन्यस्य भेदापादकमिति न चैत्रस्य घटापरोक्ष्यानुभवा-

शालित्वामावात् जीवम्य ब्रह्म प्रत्यपरोक्षत्वं न सम्भवति। न न ब्रह्मणो जीवगोचराप-

नि वाच्यम्। ईश्वरम्य परोक्षज्ञानानङ्गीकाराहिति भावः। अज्ञानं हि जीवधर्मिक- व्रह्मप्रतियोगिकभेदप्रयोजकम्। नवम्य नाहं ब्रह्मेति व्रह्मभेदानुभवसतवात्। न तु ब्रह्मधर्मिकजीवप्रतियोगिकभेदप्रयोजकम् । ब्ह्मणो नाहं जीव इत्यनुभवे माना- भावात्। तथा च बह प्रति जीवम्य बह्माभेदाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकस्याज्ञानकृतमे- दभ्याभावान्नोक्तदोष इनि परिहरति-अज्ञानस्येति। अनावारकतयेति। ई- श्रवरम्याहमज्ञ इत्यनुभवे मानामावादज्ञानमीश्वरं प्रति जीवावारकं न भवति। न चे- श्रवरम्यापि लीलाविग्रहपुर्वकव्यवहारकाले तदीयेनैव वचनेन तम्यान्तत्वानुभवोड्नी- ति गम्यत इति वाच्यम। तदीयम्य तदीयाज्ञत्वगमकवचनम्यान्यथामिद्दश्वनुर्थपरि- चछंदे वक्ष्यमाणत्वादिति मावः। तमिति। ईश्वरं प्रति जीवप्रतियोगिक मेदाप्रयो- जकत्व दित्यर्थः। तं प्रनि जीवानावार कम्यापि जीवमेदापादक्त्वं कि न स्यादित्य- त आह-यं प्रतीति। यं जीवं प्रति यदज्ञानं विषयचैतन्यावारकं, तं प्त्येव त- म्याज्ञानम्य स्वाश्रयभृनविषयचैतन्यप्रतियोगिक भेदापादकत्वाम्युपगमादित्यर्थः। उ- क्तव्यवम्थायां नियामकमाह-अत एवोने। य प्रति यदज्ञानमितीत्यादिव्यवस्था- म्युपगमाद्ेव चैत्रम्य घटापरोक्ष्यानुभवानुपपत्तिरपि नेति सम्बन्ः। घटावच्छिन्नचे तन्ये चैत्रं प्रति घटचैतन्यावारकमज्ञानं यथा वर्तते, तथा मेत्रं प्रत्यवि घटचैतन्यावा- रकमन्ानं तत्रास्ति। तथा च चैत्रीयघटज्ञानेन चेत्रम्य घटाज्ञाने चैत्रं प्रति स्वाश्रय- भूतविषय चैनन्यप्रतियोगिकमेदापादके निवृत्ते सति चैत्रीथघटज्ञानेनानिवृत्तं घटचैत- न्यगतं मैत्रं प्रति घटावारकाज्ञानं मैत्रं प्रत्येव स्वाश्रयभृतघटचैतन्यप्रतियोगिक मेदा- पादकं, न तु मैत्राज्ञानं चैत्रं प्रति घटचैतन्यानावारकमपि चैत्रं प्रति साश्रयभूतघट- नैतन्यप्रतियोगिकमेदापादकम्। तथासति चैत्रीयघटज्ञानेन चैत्राज्ञाने निवृत्ते सति तत्कृतमेदनिवृन्तावपि चैत्रस्य घटचैतन्यस्य च मैत्राज्ञानकृतमेदसत्वेवमेदामिव्य

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४०७

नुपपत्तिरपिनन्वैवं वृत्तिविषयचैतन्याभेदाभिव्यक्तिलक्षणस्या- परोक्ष्यस्य स्वविषयचैतन्यगताज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यत्वे तस्या- ज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकत्वायोगात ज्ञानमात्रमज्ञाननिवर्तकं भ- वेदिति चेत, न। यत् ज्ञानमुत्पद्यमानं स्वकारणमहिम्रा विष- यसंसृष्टमेवोत्पद्यते, तदेवाज्ञाननिवर्तकमिति विशेषणात् ऐ- न्द्रियक़ज्ञानानां तथात्वात्। एवं च शब्दादुत्पद्यमानमपि ब्रह्म- ज्ञानं सर्वोपादानभूतसवविषयब्रह्मसंसृष्टमेव उत्पद्यत इति त- स्याज्ञाननिवर्तकत्वमज्ञाननिवृत्तौ तन्मूलभेंदप्रविलयादापरो- क्त्यभावाच्चैस्य घटापरोक्ष्यानुभवानुपपत्तिरेव स्यात्। अतो मैत्राज्ञानं मैत्रं प्रतीव चैत्रं प्रति रवाश्रयमेदापादकं न मवति। चैत्रं प्रति सवाश्रयचैतन्यानावारकत्वादिति वक्तव्यम्। तथा चोक्तव्यवम्था सिद्धेत्यर्थः । नन्वपरोक्षज्ञानमज्ञाननिवर्तकमिति री- त्या ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे अपरोक्षत्वं प्रयोजकमिति वक्तुं न शक्यते। ज्ञानग- तापरोक्षत्वस्यैवाज्ञाननिवृत्त्यधीनत्वात्। न च माम्तु ज्ञानापरोक्ष्यस्याज्ञाननिवृत्ति- प्रयोजकत्वमिति वाच्यम्। तथासति ज्ञानमात्रस्याज्ञाननिवर्तकत्वापत्या परोक्षज्ञा- नस्याप्यज्ञाननिवर्तकत्वप्रसङ्गानित्याशयेन शङ्कते-नन्वेवमिति। एवंशब्दार्थ मेवाह-वृत्तीति। वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यरूपे ज्ञाने घटादिरूपविषये च वृत्त्यवच्छि

ज्यख इति। प्रमातारं प्रति विषय चैतन्यावरणद्वारा विषयचैतन्यप्रतियोगिकभेदा- पादकस्याज्ञानम्य निवृत्ति विना अर्थस्य ज्ञानस्य वा आपरोक्ष्यासम्भवस्येोक्तत्वा- दापरोक्ष्यस्याज्ञाननिवृत्तिप्रयोज्यत्वमित्यर्थः। ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकतायामापरोक्ष्यस्य त्रयोजकत्वाभावेऽपि न हानिः । प्रयोजकान्तरस्य प्रथमपरिच्छेदान्ते दर्शितत्वादि- त्याशयेन परिहरति-नेति। तथात्वादिति। सन्निकर्षरूपकारणमहिस्रा विषय- संसृष्टतयैवोत्पद्यमानत्वादित्यर्थः। अनुमित्यादिवृत्तीनामतथात्वेनातिप्रसङ्गाभावाच्चे- त्यपि द्रष्टव्यम। नन्वनुमेयवह्वद्यादिगोचरानुमितिवृत्तेरिव ब्रह्मगोचरशब्दवृत्ते- रपि स्वविषयभूतेन ब्रह्मचैतन्येन संसगामावान्मूलाज्ञानानिवर्तकत्वं न स्यात। तथा च तत्वज्ञानानन्तरमपि ब्रह्मापरोक्ष्यं न स्यादित्यत आह-एवं चेति। एवमेवेत्य- र्थः। ऐन्द्रियकवृत्तिवदेवेति यावत्। बह्मगोचरवृत्तस्स्वविषय संसर्गनियमे कारणमाह- सर्ोपादानयतेति। जायमानस्य सर्वस्य ब्रह्मसंसर्गनियमे सति बहगोचरवृत्तेः

४०८ अद्वेतमजरी ।

क्ष्यं चेत्युपपद्यतेतराम्। नन्वेवमध्ययनगृहीतवेदान्तजन्ये - नापि तज्ज्ञानेन मूलाज्ञाननिवृत्त्यापरोक्ष्यं किं न स्यात्। न च तत्मत्तानिश्रयरूपत्वाभावात् नाज्ञाननिवर्तकमिति वा- च्यम्। तथापि कृतश्रवणस्य निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानेन तन्निवृत्त्या मननादिवैयर्थ्यापतिरिति चेत्. न । सत्यपि श्रवणात् निर्विचिकित्सज्ञाने चित्तविक्षेपदोषेण प्रतिबन्धात्

स्वविषयमसर्गनियम कि वक्तव्यमित्याशयेन सर्वोपादानेत्युक्तम।कर्यिम्योशदानमं सर्गनियमान। तथा च वह्मगोचरवृत्तेव निमंय वह्व ्या्र ्द्दिर् ् न्मि ृ त्ति मावः। आपरोक्ष्यं चेति। ननु ज्ञानापगोक्ष्यम्याज्ञाननिवृत्तावप्रयोवकत्वम वैदान्न जन्यज्ञ नम्यापरोक्षत्वप्रमावनमस्मिन् शाव्दापरोक्षवादे व्ययमन ननक्ञ ननिवर्तकज्ञानमपरोक्षरूपमिति नियमम्य चक्षगिजन्वजनय दृष्म्य बरममाज्ञाननि- वनके बझ्मगोचरशाब्दत्ञाने व्यमिवारवारण्थनया तत्मावनस्या पेवत्वोरपतमेन्या ज्ञाननिवनके वरह्मगोचरशाब्दत्ञाने अपर्राक्ष्यम्य 'नदवननप्यन्नित्यााश्रत्या 'ब्रह्म माक्षात्करोमी'नि विद्वदनुमव्रेन च मिद्धम्य तत्र तत्प्रभावन बिना अनु पपत्तश्चनि मात्रः।घटादौ वटाहिगोचरवृत्तिकाल एवापरोक्ष्पं, नढवृत्युपरम तु दुनर-

व्रह्मणि तु मलाज्ञाननिवृत्तौ पुनरावरणकृतमेदाप्रसवत्या वम्मानानन्वर सदेवा परोक्ष्यमिनि विशेषं सृनयति-तगमिति। नन्वेवमध्ययनशृहीनोन। नियमन यत् ज्ञानं विषयमंसृष्टनयोदेनि नज्जानमज्ञानं निरवतयत्थवरति नियभोषगमे सती- त्येवंशवदार्थः । आपातज्ञानन्यापि स्विषयवल्ममंमर्गिनयेवोत्पत्नचाहिति भावः। सत्तानिश्चपरूतत्द्रमपि निरवनकज्ञानविशेषणम। अनो नोक्तातिप्रमङ्ग इनि शङ्क- ते-न च नढ़ति। विचारप्राचीनम्ययनगृहीनवेदान्तजन्यज्ञानं तच्छव्दाथः । विशेषणममपुषगम्थाप्यनिनमङ्गमाह-नथापीति। अप्रतिवद्धत्वमपि निवनक्त्ञा नविशेषणम। अनो नोक्तानिप्रसङ्गोऽपीनि समावत्ते-न सत्यगीति। ननु, म-

न्मान्नरीयमननानिमहितश्रवणानुष्ठानेन समस्तो विल्षेपदोपो निग्म्तः, तम्योपदेश- मात्रेणापि सत्तानिश्रयरूपमप्रतिबद्ध घ बहमज्ञानं जायन। तथा च तस्येह जन्म- नि श्रवणमननाद्यनृष्ठानं विनापि मूलाजाननिवृत्तिर्ब्रस्ापरेक्यं च स्यादित्वत आ-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४ o९

अज्ञानानिवृत्त्या तन्निराकरणे मनननिदिध्यासननियमवि- ध्यर्थानुष्ठानस्यार्थवत्त्वात् भवान्तरीयमननाद्यनुष्ठाननिरस्तचि- त्विक्षेपस्य उपदेशमात्रात् बूह्मापरोक्ष्यस्य इष्यमाणत्वाच्चे त्यांहुः । अथैवमपि कृतनिदिध्यासनस्य वेदान्तजन्यब्रह्म- ज्ञानेनेव घटादिज्ञानेनापि बूह्माज्ञाननिवृत्तिः किं न स्यात् । न च तस्य बूह्माविषयत्वात् न ततो ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिरिति वाच्यम् । 'घटस्सन्नित्यादिबुद्धिवृत्तेः सद्रूपब्रह्मविषयत्वो- पगमात्। न च तत्र घटाद्याकारवृत्या तदज्ञाननिवृत्तौ स्व- तः स्फुरणादेव तदवच्छिन्नं चैतन्यं सदिति प्रकाशते। न तस्य घटाद्याकारवृत्तिविषयत्वमिि वाच्यम्। तदभावे घटविषयं ज्ञानं तदवच्छिन्नचैतन्यविषयमज्ञानमिति भिन्नविषयेण ज्ञा- नेन तदज्ञाननिवृत्तेरयोगात् जडे आवरणकृत्याभावेन घट-

ह-भवान्तरीयेति। तथाचेष्टापत्तिरिति भावः । अथैवमपीति । विक्षेपदोपनि- वृत्त्यर्थ मननाद्यपक्षायामपीत्यर्थः । कृतनिदिध्यासनस्याविकारिणो घटादिज्ञाने- नापि मूलाज्ञाननिवृत्तिः कि न स्यात् । घटादिवृत्तेरपि मूलाज्ञानविषय चैतन्यवि- षयकत्वाविशेषादित्याक्षेपाभिप्रायः । मूलाज्ञानवटज्ञानयोस्समानविषय कत्वमससिद्द - मिति सिद्धान्तिनरशङ्गामनूद्य निराकरोति-न च तस्येति। घटादिज्ञानस्येत्य- थः। तत इति। घटादिज्ञानादित्यर्थः । घटस्सन्नित्याद्याकारायाः वृत्तेर्वह्मचैत- न्यविषयकत्वाभ्युपगमोऽसिद्ध इति सिद्धान्ती शङ्कते-न च तत्रेति। तत्रेत्यादि- तच्छब्दत्रयं घटादिपरम्। तस्येति। ब्रह्मण इत्यर्थः । घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यस्य घटादिवृत्तिविषयत्वं पूर्ववादी साधयति-तदभाव इत्यादिना। चैतन्यस्य घटादि- वृत्तिविषयत्वाभावे सतीत्यर्थः । ननु यदि घटमात्रविषयकज्ञानेन घटद्यवच्छिन्नचै- तन्यविषयकाज्ञाननिवृत्तिर्न सम्भवति। तयोस्समानविषयकत्वामावात्, त्हिं घ- टज्ञानेन सहाज्ञानस्य समानविषयकत्वसम्पत्तये अज्ञानमपि वटादिजडमात्रविषयक मेवास्तु, नेत्याह पूर्ववादी-जड इति। जडस्य जडत्वादेव प्रमाणानवतारदशाया- मप्रकाशोपपत्त्या जडस्या प्रकाशार्थमावरणकल्पनायोगादित्यर्थः। कृत्यं फलम्। तथा च वेदान्तजन्यज्ञानवत् घटादिज्ञानस्थापि ब्रह्मचैतन्यविषयकत्वावश्यंभावेन मूलाज्ञान- १२

४१० अद्रैतमझरी।

स्याज्ञानाविषयत्वात्। न च घटादिवृत्तेस्तदवच्छिन्नचैतन्य- विषयत्वेऽपि अखण्डानन्दाकारत्वाभावात न ततो मूलाज्ञा- ननिवृत्तिरिति वाच्यम। वेदान्तजन्यसाक्षात्कारेऽपि तदभा- वात्। न हि तत्राखण्डत्वमानन्दत्वं वा कश्रिदरिति प्रकारः। वेदान्तानां संसार्गागोचरप्रमाजनकत्वलक्षणाखण्डार्थत्वहा- नापत्ेः । न च वेदान्तजन्यज्ञानादेव तव्निवृतिनियम इति वाच्यम्। क्लप्ताज्ञाननिवर्तकत्वमयोजकस्य रूपस्य ज्ञाना- न्तरेऽपि सद्भावे तथानियन्तुमशक्यत्वात्। न च घटादा- कारवृत्तिविषयस्यावच्छिन्नचैतन्यस्यापि कल्पितत्वेन यन्मूला- ज्ञानविषयभृतं सत्यमनवच्छिन्नचेतन्यं, तद्विषयत्वाभावात् घटादिवृत्तीनां निवर्त्यत्वाभिमताज्ञानसमानविषयत्वलक्षणं क्लप्तप्रयोजकमेव नास्तीति वाच्यम। तत्रावच्छेदकांशस्य समानविषयकत्वात् तेनापि तन्निवृत्तिप्रसङ्ग इति म्थितम्। तत्र मिद्धान्नी शङ्कने- न चेति। तर्हि वेदान्तजन्यज्ञानमपि ब्रह्माज्ञाननिवनकं न म्यादिनि पूर्ववादी दृष- यति-वेदान्तजन्येति। अखण्डत्वमनवच्छिन्नत्वम्। वेदान्तजन्यज्ञानम्याखवण्ड- त्वादिधमवैशिप्ट्यावगाहित्वोपगमे बाधकमाह-वेदान्नानामिनि। मुन्दाज्ञाननि- वर्तकज्ञानम्य वेदान्तजन्यत्वमपि विशेषणं विवक्षिनम्। अनो घटादिज्ञाने नातिपरसर इत्याशयवनीमाशक्कामन्द्य दृषयति पूर्ववादी-न च वेदान्तेत्याढिना। वेदान्नजन्य- ज्ञाने क्लप्रम्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वपयोजकरूपम्य मलाज्ञानममानविषयकत्वसत्ता- निश्चयरूपत्वाप्रतिबद्धत्वलक्षणम्य निदवित्यामनपरिपाककाले चक्षुरादिजन्यवटा- दिज्ञानेऽपि सत्ये सति वेदान्तजन्यनानादे मृलाज्ञाननिवृत्तिः, न तु घटादिज्ञाना- द्विति नियन्तुमयुक्तत्वान् वेदान्नजन्यत्वस्यापि सत्तानिश्चयरूपत्वादेरिव मयो- जकविशेषणत्वे गौरवात् मानामावाच्चेति भावः। तहिं वेदान्तजन्यज्ञाने कल्टप्तं यत् प्रयोजकं, तदेव घटादिज्ञाने नाम्नीति शङ्कने-न च घटावाकारेति। अवच्छिन्नत्वं कल्पितत्वे हेनुः, अनवच्छिन्नत्वं सत्यत्वे हेतुः । घटादिवृत्तीनां कल्पितचैतन्यविषयकत्वेन सत्यव्रह्मविषयकत्वामावादित्यर्थः । वटाद्यवच्छिन्नचैत- न्यं कल्पितमित्यत्र चैनन्यांशम्याकल्पितत्वं कल्पितत्वं वा विवक्षितम्। नाद्य इत्याह-तत्रति। अवच्छिन्ननैतन्य इत्यर्थः। अवच्छेद्यनेन्यांशस्य घटा-

सिद्धान्तलेश तंग्रहे सव्यार्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४१ १

कल्पि तत्वे ऽप्यवच्छेद्यांशस्याकल्पित मूलाज्ञानविषयचैतन्यरूप त्वात् तस्य कल्पितत्वे घटवज्जडतया अवस्थाज्ञानं प्रत्यपि विषयत्वायोगेनावस्थाज्ञानस्य मूलाज्ञानविषयाकल्पितचैत- तन्यविषयत्वस्य वक्तव्यतया तन्निवर्तकघटादिज्ञानस्यापि तद्विषयत्वावश्यंभावने तत्पक्षे्रपि ततो मूलाज्ञाननिवृत्तिप्र- सङ्गस्यापरिहारात् । अत्राहुराचार्याः-न चैतन्यं चक्षुरा- दिजन्यवृत्तिविषयः। 'न संदशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । परा्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मा- दिवृत्तिविषयस्याकल्पितं यत् मूलाज्ञानविषयब्रह्मचैतन्यं, तद्रूपत्वादित्यर्थः तथा च घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यगोचरवृत्तेरपि निवर्त्यत्वाभिमतमूलाज्ञानसमा- नविषयकत्वरूपं बेदान्तजन्यज्ञाने कल्प्तं प्रयोजकमस्तीति भावः । द्वितीय कल्पे- डपि घटादिवृत्तौ क्लृप्तप्रयोजकमस्तीति दर्शयन् तं कल्पं दूषयति-तस्य क- ल्पितत्व इति। अवच्छेद्यचैतन्याशस्येत्यर्थः । वक्तव्यतयेति। अवच्छेद्यचैत- न्यांशस्य कल्पितत्वपक्षे तस्य जडत्वापत्त्या जडस्य तस्याज्ञानविषयत्वासम्भवाद- वस्थाज्ञानं प्रति मूलाज्ञानविषयब्रह्मचैतन्यमेव विषय इति वक्तव्यम् । निर्विष- याज्ञानासम्भवात्। तथा च ब्रह्मचैतन्यविषयकावस्थाज्ञाननिवर्तकत्वाय घटादि- वृत्तीनामपि मूलाज्ञानविषयब्रह्मचैतन्यविषयकत्वमपरिहार्यम्। घटादिवृत्तीनां स- त्यब्रह्मविषयकत्वाभावे अवस्थाज्ञानेन सह समानविषयकत्वामावात् तासाम- वस्थाज्ञानविवर्तकत्वं न स्यादित्यर्थः । तन्निवर्तकेति। अवस्थाज्ञानं तच्छ- व्दार्थः । तद्विंपयत्वेति। मूलाज्ञानविषयव्रह्मचैतन्यं तच्छब्दार्थः । तत्पक्षे- डपीति । अवच्छेद्यांशम्य कल्पितत्वमिति द्वितीयकल्पेऽपीत्यर्थः । तत इति। घटादिज्ञानादित्यर्थः । अपरिहारादिति । घटादिज्ञानस्यापि वेदान्तजन्यज्ञान- स्येव मूलाज्ञानसमानविषयकत्वादिति मावः । अत्राहुरिति । घटादिज्ञानमपि मूलाज्ञाननिवर्तकं स्यात्। चैतन्यविषयकत्वाद्वदान्तजन्यज्ञानवदिति चोदे हेत्व- सिद्धिमाहुरित्यर्गः । अस्यात्मनो रूपं सन्दशे सन्दशः चक्षुषो योग्यत्वेन न ति- ष्ठति। रूपादिहीनत्वात् । अतो न कश्विदेनमात्मानं चक्षुपा पश्यति। परा- श्वि पराग्विषयाणि खानि इन्द्रियाणि व्यतृणत् हिंसितवान् ईश्वरः । जडार्थवि- षयकत्वेनैव करणानि सृष्टवानिति यावत। तस्मात् तथा सृष्टत्वात् पराङू प-

४१२ अद्वैनमसरी।

त्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् इत्यादिश्रुत्या तस्य परमाण्वा- दिवत् चक्षुराद्ययोग्यत्वोपदेशादोपनिषदमिति विशेषणाच्च। न च 'सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते'। इत्यादिवार्तिक- विरोधः । तस्य घटाद्याकारवृत्त्युदये सत्यावरणाभिभवात् स्वप्रभं सद्रूपं बूह्म घटस्सन्निति घटवद्यवहार्य भवतीत्यौप- चारिकघटादिवृत्तिवेद्यत्वपरत्वात्। आवरणाभिभावकत्वरं च घटादिज्ञानस्य घटादिविषयत्वादेव उपपन्नम्। घटादेरप्यज्ञान- विषयत्वात् 'घटं न जानामि घटज्ञानेन घटाज्ञानं नष्टमि 'ति अवस्थाज्ञानस्य घटादिविषयत्वानुभवात्। न च तत्रावरण- कृत्याभावादज्ञानाङ्गीकारो न युक्तः। तद्ासकस्य तदव- राख्चं सर्वो लोक इन्द्रियैरुपलभते, नान्तगत्मानं चैतन्यरवभावमित्वर्थः । न चक्षषा गृहयन इत्याद्विश्रृनिरादविपदार्थः। नस्येति। वैतन्यम्येत्यर्थ। ननु.

न भवनीत्युपयंत, तहिं वार्निकविरोध इनि शङ्कन-नच सरवेति। यद्यन वस्तु प्रतीयते, तत् सर्व सदित्येव प्रतीयते। तथा नानभवबलात् मद्रपं ब्रह्म सर्वप्रत्ययवेद्यनया व्यवस्थितमित्यर्थः । ननन्यम्य म्वप्रत्ययवैद्यत्वं गौणभव वा- रतिककाराणामभिमनं, न वटादिवन्मुस्यम्।उदान्तश्रुनिविरधात। तथा न न वार्निकविरोध इति समाधत्ते-नम्येति। वार्निकवचनम्येत्यर्थ,। यथा व-

टादिवृत्यधीनव्यवहारविषयत्वमम्तीत्यनन गुणन मदपं ब्रह्म घटादिमत्ययवद्यमिति

तिस्तत्र न सम्भवतीति वाच्यम्। वार्तिक प्रत्ययपदम्यावरणाभिभावकवृत्ति- परत्वोपपत्तेरिति मावः। ननु, घटादिवृत्तेघटादवच्छिन्नवैनन्यविषयकत्व्राभा वे चैतन्यावारकाज्ञानाभिमावकत्वं न सम्मवनि। ज्ञानाज्ञानयोस्समानविषयक- त्वाभावादित्यन आह-आवग्णाभिभावकत्वं चेति। जडम्याप्यज्ञानविषय- त्वमनुभवबलात् म्वीकार्यमित्याह-घटाढेग्पीति। अवस्थापदं मूलाज्ञानव्यव- च्छदाय। तस््य 'बरह्म न जानामी'ति ब्रह्ममात्रविषयकत्वानुमवात् न जडवि- घयकत्वमिति मावः । न च तत्रेनि ! जउवस्तुनीत्यर्थः । न युक्त इति।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्यार्याने तृतीयपरिच्छेद्ः ! ४१३

च्छिन्नचैतन्यस्यावरणादेव तदप्रकाशोपपत्तेरिति वाच्यम । उक्तभङ्ग्या जडस्य साक्षादज्ञानविषयत्वस्य .प्रतिक्षेपेऽपि ज- डावच्छिन्नचैतन्यप्रकाशस्याज्ञानेनावरणं, ततो नित्यचैतन्य- प्रकाशसंसर्गेऽपि जडस्य 'नस्ति न प्रकाशत' इत्यादिव्यवहा- रयोग्यत्वमिति परम्परया अज्ञानविषयत्वाभ्युपगमात्साक्षात्प- रम्परया वा यदज्ञानावरणीयं, तद्विषयत्वस्यैव ज्ञाने तदज्ञान-

अज्ञानाश्रयत्वं जडे न युक्तम् । तत्रावरणाभावात्, तदभावश्र फलाभावादित्यर्थः । घटं न जानामीत्यनुभवस्तु घटतदधिष्ठानचैतन्ययोस्तादात्म्याच्चैतन्यविषय कत्वेनाप्यु- पपद्यत इति मावः । ननु, जडस्यावरणाभावे कथं तदप्रकाशस्सम्भवति। न चत- त्प्रकाशकचैतन्यसंसर्गाभ वादेवाप्रकाशः, न त्वावरणबलादिति वाच्यम् । जडस्य स्वप्रकाशचैतन्ये अध्यस्ततया तम्य सदावभासकचैतन्यसंसर्गसत्त्वात्। अतो जड- स्याप्रकाश एव जडावरणफलमित्यत आह-तन्दासकस्येति। अत्र तच्छब्दत्रयं जडपरम्। उक्तभङ्गयेति। तत्र वरणकृत्याभावादज्ञानाङ्गीकारो न युक्त इति वा- क्येन जडे साक्षादज्ञानाश्रयत्वस्य साक्षादज्ञानविषयत्वस्य च प्रतिक्षेपेऽपीत्यर्थः । ननु, तद्वाक्यस्य जडे साक्षादज्ञानविषयत्वप्रतिक्षेपपरत्वं किमिति कल्प्यते। साक्षा- त्परम्परासाधारणाज्ञानविपयत्वमात्रप्रतिक्षेपपरत्व्रसम्भवादित्या शङ्कय तथासति तन्भ्ा- तदप्रकाशोपपल्तेरित्युत्तरवाक्येन ज- डऽपि परम्परया अज्ञानविषयत्वाभ्युपगमविरोधप्रसङ्गादित्याशयेनाह-जडावच्छि- न्नेत्यादिना। शङ्काग्रन्थे तदप्रकाशोपपत्तेरित्यनेनांशेन जडे 'अस्ति प्रकाशते प्रि- य चे' त्येवमात्मकव्यवहारायोग्यत्वलक्षणमावरणमम्युपगतम्। चैतन्यस्यावरणदेवे- त्यनेनांशेन जडावरणस्य कारणत्वेन चैतन्यावरणमभ्युपगतमिति प्रतिपादयति-अज्ञा- नेनेति। तत इति। चैतन्यावरणादित्यर्थः । चैतन्यस्य स्वप्रकाशतया तस्य यथा सदा प्रसक्तप्रकाशत्वमावरणकल्पकमस्ति, तथा जडस्यापि सदा चैतन्यप्रका- शसंसृष्टतया सदा प्रसक्तप्रकाशत्वमावरणकल्पकं तुल्यमिति सूचयति-नित्यचैत- न्यप्रकाशसंसर्गेऽपीति । इनिशब्दः प्रकारवरचनः । ननूक्तरीत्यावच्छिन्नचैतन्य- निषठमवस्थाज्ञानं जडतदवच्छिन्नचैतन्ययोरुमयोरप्यावारकमिति लभ्यते। तथा च घ- टादिज्ञानस्य जडमात्रविषयकत्वस्वीकारेण तस्याज्ञानेन सह सर्वांश समानविषयक- कत्वाभावादज्ञाननिवर्तकत्वं न स्यादित्यत आह-साक्षादिति। ज्ञानस्याज्ञानस-

४१४ अह्ेतमझ्जरी ।

निवर्तकत्वप्रयोजकशरीरे निवेशनात्। न वैवं घटादीना- मुक्तरीत्या मूलाज्ञानविषयत्वमपीति घटादिसाक्षात्कारादेव मृलाज्ञाननिवृत्त्यापातः । फलवलात्तदज्ञ/नकार्यातिर्क्तत -- द्विषयविषयकत्वस्यैव तन्निवर्तकत्वे तत्रत्वात्।। अथवा मूलाज्ञानस्येव जडं न विषयः। अवस्थाज्ञानानां त्ववच्छिन्नचैतन्याश्रितानां तत्तजडमेव विषयः। अन्यथा चा- मानविषयकत्वमात्रं विरोधप्रयोजकशरीरे प्रविष्ट, नतु सर्वाशेऽपि समानविषयक- त्वम्। गौरवादिति भावः। न वैवमिति ज्ञानाज्ञानयोस्सर्वाश समानविषयकत्वा- नादर इत्यर्थ:उक्तरीत्यि। अवच्छिन्नचैतन्यस्य स्वरूषेण सत्यता बहस्रुपस्या वस्थाज्ञानविषयत्ववत् मूलाज्ञानविषयत्वमप्यस्ति। तथा चावम्थान्ञानकृतचैतन्यावरण-

बलात् मलाज्ञानविषयत्वमपि जडस्य घटादेरपरिहार्य स्यादित्यर्य:ततः कि, तत्राह-घ- टादीति।यथा अवस्थाज्ञानं प्रति परम्परया विषयभुतजडमाक्षात्कारादेवावच्छिन्न चैतन्य- निष्ठावस्थाज्ञानस्य निवृत्तिः, तथा मूलाज्ञानं प्रत्यपि परम्परया विषयभृतनडमाक्षात्का - रादेव वहचैतन्यनिष्ठमृलाज्ञानस्यापि निवृत्त्यापान इत्यर्थः। मुलाज्ञाननिवृत्त्यापातो न चेत्यत्र हेतुमाह-फलबलादित्याढिना। घटादिसाक्षातकारे मत्यप मुलाज्ञा-

न्मात्रं, तद्विषयकत्वम्यैव ज्ञाने मूलाज्ञाननिवतकत्वे तन्त्रत्वकल्पनात् घटादिमाक्षा- त्कार च तदभावात् न मलाज्ञाननिर्वतकत्वापत्तिरित्यर्थ: । जडमात्रगोचरवृत्या कथमवच्छिन्नचैतन्यावार का्ज्ञा ननिवृत्तिः। भिन्नविषयत्वादि- ति शङ्कायामवम्थाज्ञानमवच्छिन्न वैतन्यावरणव्वारा जडमप्यावृणोति। अतो जडमात्र- गोचरयापि वृत्त्या अवम्याज्ञाननिवृत्तिम्सम्मवनीति प्रतिपादिनम। इदानीं तस्यामे- व शङ्कायां प्रकारान्तरेण समाधानं दर्शयति-अथवेति। अथवा अवस्याज्ञाना- नां नत्तज्जडमेव विषय इति सम्बन्धः। घटं न जानामीत्यादिपृर्तोक्तानुमवादेवेति मावः । तह्यवस्थाज्ञानानामाश्रयोऽपि तत्तज्जडमेव स्यान्। तथाचापमिद्धान्त इत्पत फ्र डमज्ञानस्य विषयो न मवतीति सिद्धान्तस्य का गतिरत आह-मृलाज्ञानस्यैवेति। जडस्याज्ञानाविषयत्वसिद्धान्तो मूलाज्ञानमात्रविषय इति भावः। अन्यथेति। जड- स्यानावृतत्व इत्यर्थ: । चन्दनखण्डगोचरचाक्षुषवृर्या तदवच्छिन्नचैतन्यममव्यज्य -

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेद: । ग ४

श्षुषवृत्त्या चन्दनखण्डचैतन्याभिव्यक्तो तत्संसर्गिणो ग- न्धस्याप्यापरोक्ष्यापत्तेः । तदनभिव्यक्तौ चन्दनतद्रूपयो- रप्यप्रकाशापत्तेः । न च चाक्षुषवृत्त्या चन्दनतद्रूपाव- च्छिन्नचैंतन्ययोरभिव्यक्त्या तयोः प्रकाशः गन्धाकारवृत्त्य- भावेन गन्धावच्छिन्नचैतन्यस्यानभिव्यक्त्या तस्याप्रकाश- श्रेति. वाच्यम्। चैतन्यस्य द्विगुणीकृत्य वृत्त्ययोगेन एकद्र- व्ययणानां स्वाश्रये सर्वत्र व्याप्य वर्तमानानां पृथक्पृथक् गगनावच्छेदकत्वस्येव चैतन्यावच्छेदकत्वस्याप्यसम्भवात्। तेषां स्वाश्रयद्रव्यावच्छिन्नचैतन्येनेव शुक्तीदमंशावच्छिन्नचै- तन्येन शुक्तिरजतवत् प्रकाश्यतया तस्याभिव्यक्तौ गन्ध- ते, न वा। आद्ये दोषमाह-तत्संसर्गिण इति। चन्दननिष्ठगन्धस्थापि च- न्दनस्येवापरोक्ष्यापत्तिः। अभिव्यक्तचैतन्यसंसर्गित्वस्योभयत्राविशेषात्। जडस्यावृत- त्वपक्षे तु नायं दोषः। चाक्षुषवृत्त्या गन्धावरणानिवृत्तरित्यर्थ।:द्वितीये दोषमाह-तदन- भिव्यक्ताविति।अप्रकाशापत्तोंरति। चन्दनगोचर वाक्षुषवृत्तिकाले चन्दनतद्रूपम- काशाभावोऽनिष्ट इति भावः। चन्दनखण्डघटपटादिद्रव्याणामिवैकद्रव्यवृत्तिगुणानामपि चैतन्यावच्छेदकत्वमस्तीत्यभिप्रेत्याशङ्कते-न चेति। एकत्र द्रव्ये रूपरसगन्धादिमे- देन चैतन्यभेदो नास्ति। मानाभावादित्याह-चैतन्यस्यत। चैतन्यस्य निरवयवतया द्रव्ये द्रव्यावच्छेदेनैका, गुणावच्छेदेनापरा वृत्तिर्न सम्भवतीत्यर्थः । यद्येकत्र द्र- व्ये प्रदेशमेदेन गन्ादयस्स्युः, तदा तत्र द्रव्ये गन्धादिमेदेन चैतन्यमेदशङ्कापि स्यात्, न त्वेतदस्ति। गन्धादीनां व्याप्यवृत्तित्वानुभवादित्याशयेनाह-व्या· प्येति। गगनोते। यथा घटादिद्रव्याणां गगनमेदकत्वमस्ति, तथा गन्धादीनां गगनभेदकत्वं नास्ति । गन्धादिभेदेन गगनभेदाननुमवादिति भावः । गन्धादिमे- देन चैतन्यमेदामावे सिद्धे चन्दनचैतन्याभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिकृतौ पूर्वोक्तदोषौ दुष्परिहरावित्याह-तेषामिति। गुक्तीति। यथा शुक्तीदमंशावच्छिन्नचैतन्ये रजतस्याध्यासात् रजतं शुक्तीदमंशचैतन्येनैवावभास्यं, न त्विदमंशावच्छिन्नचैत- न्यापेक्षया पृथग्भतेन स्वावच्छिन्नचैतन्येनावमास्यम् । तथा द्रव्यावच्छिन्नचैतन्ये कल्पिता रूपादयोऽपि द्रव्यावच्छिन्नचैतन्येनैव प्रकाश्या इत्यर्थः । ननु, चन्द्र-

४१६ अद्वैतमझरी।

स्याप्यापरोक्ष्यापत्तेः गन्धस्यापि प्रकाशस्यानभिव्यक्तो र- जतादेरप्यप्रकाशस्य चापतेः।न च गन्धाकारवृत्युपरक्त एव चैतन्ये गन्धः प्रकाशत इति नियम: प्रकाशसंसर्गस्येव प्रका- शमानशब्दार्थत्वेनासत्यामपि तदाकारवृत्तावनावृतप्रकाशर्मं- सगे अप्रकाशमानत्वकल्पनस्य विरुद्धत्वात् अभिव्यक्क्स्य गन्धोपादानचैतन्यस्य गन्धासंसर्गोक्त्यमम्भवात्। तस्मा- द्यथा चैत्स्य घटवृत्तौ तं प्रत्यावारकस्येवाज्ञानस्य निवृत्तिंगिने तस्यैव विषयप्रकाशो. नान्यस्य तथा तनद्विपयाकारवृत्त्या तत्तदावारकाज्ञानस्येव निवृत्तेर्न विषयान्तरम्यापरोक्ष्यम अना-

इनि शङ्कामनुद्य निराकरोनि-न च गन्धाकरति। नियमो न नत्यत्र है-

शमाननाशब्दार्थत्वं मुग्वादिगोचग्वृत्त्यनुपहितमाक्षिम काशममर्गिणि सुवादी पर काशमानशब्दार्थत्वाभावप्रसङ्गाद्वित्यर्थ: गन्धम्यामित्यक चैनन्यममगे एव नाम्तीत्याशङ्कयाह-अभिव्यक्तस्य चनि। नकाम्म्यानम्भवादित्यनेन सम्च- न्वः।उपादानपदमविषठानपरम्। असम्भवादिति। तथा न जडम्यानावृनत्वप क्षे चन्दनचैनन्याभिव्यक्तिद शाया गन्वम्याप्यापगक्ष्यप्न्रर्न मा । डम्यावृततत्वपक्षे तु नोक्तोषप्रमक्तिरिव्याह-नम्मादिननि। नंद जावरणम्य सिद्धत्वादित्यर्थः । ननु, जडम्यावृत्तत्वपक्षपि नन्दनगोचरचालपवृत्येव गन्वा- वरणम्यापि निवृत्तिम्म्यान्। गुणगुणिनोस्तादात्म्यान। तथा च चन्दनापरोक्य- दशायां तद्गन्वापगक्ष्यदोपोऽत्रापि तुल्य इनि शङ्गां दष्टान्नेन परिहर्गन-प- थति। नान्यं प्रत्यावारकान्ञानम्यापि निवृत्तिरित्येवकागथ। तस्यॅवेति । त्म्ये- वम्थव घटप्रकाशः, नान्यम्य मैत्रेरित्यर्थः। नयंति। गुणगुणिनोस्तादा- पि ेदम्यापि सतत्वात् न चन्दनगोच्वृत्या गन्वादेगपरकक्ष्यप्रसक्तिगत्र्थः। नड, खन्दनमंविदभिन्नम्य गन्वम्यावृतम्यापि कर्थ नापरक्ष्यमित्याशङ्कयानावृत- सुम्वादान स्यैवेति। स्पकत्वात्तम नन्वकत्र चन्दनावच्छिन्नचैनन्थेडवस्थाज्ञानस्य नत्रं प्रति चन्दनावारक- य च चन्दनगोचरवृत्या निवृत्तत्वाश्वन्दनवृत्तिकाले गन्वम्यावरणमयुक्त-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः ।

वृतार्थस्यैव संविदभेदात् आपरोक्ष्यमित्यभ्युपगमादिति प्रमा- वृभेदेनेव विषयभेदेनाप्येकत्र चैतन्ये अवस्थाज्ञानभेदस्य व- कव्यतया अवस्थाज्ञानानां तत्तज्डविषयकत्वमिति घटादिवृ- त्तीनां नावस्थाज्ञाननिवर्तकत्वे काचिदनुपपत्तिः, न वा मू- लाज्ञाननिवर्तकत्वापत्तिः। न चैवमपि जीवविषयाया अह- माकारवृत्तेर्मूलाज्ञाननिवर्तकत्वापत्तिः। तस्याः स्वयंप्रका-

मित्याशङ्कां निराकरोति-इति प्रमातृभेदेनेवेति। यथा एकत्र विपये चैत्रमैत्रा दिभेदे नाज्ञानमनेकमस्ति, तथा एकत्रापि चन्दनावच्छिन्नचैतन्ये गन्वादिविषयमेदे- नाप्यज्ञानमनेकमम्तीति वक्तव्यम्। चन्दनापरोक्ष्यदशायां गन्धापरोक्ष्यादर्शनादेवे- त्ययं हेतुः प्रकृतपरामशिना इतिपदेन समर्प्यते। तथा च चन्दनापरोक्ष्यकाले गन्धादेरावरणसम्भवात् नोक्तदोष इति भावः । जडविषयकत्वमितीति। जडवि- पयकत्वादित्यर्थः । न काचिदनुपपत्तिरिति। घटादिवृत्तीनां चैतन्यविषयकत्वा- भावे ज्ञानाज्ञानयोर्समानविषयकत्वरूपं विरोधप्रयोजकं न सम्भवति। तासां जड- मात्रगोचरत्वादज्ञानम्य च चैनन्यमात्रविपयकत्वादिति पूर्वोक्तानुपपत्तिर्नास्ति । अ - वस्थाज्ञानम्यापि जडमात्रविषयकत्वाभ्युपगमात्। तथा जडस्यावरणाभ्युपगमे अपसिद्धान्तापच्तिरूपानुपपत्तिरषि नास्ति। जडावरणानभ्युपगमस्य मूलाज्ञानविष- यत्वात्। तथा तत्तज्जडावारकाज्ञाननानात्वाभ्युपगमे तदेकत्वसिद्धान्तविरोधरूपा- नुपपत्तिरपि नास्ति। तदेकत्वाभ्युपगमस्यापि मूलाज्ञानविषयत्वात्। जडावारकाज्ञा - नानां चावस्थारूपत्वाद्वित्यादिकमभिप्रेत्य न काचिदनुपपत्तिरित्युक्तम् । परमनकृत - माह-न वेति। घटादिवृत्तीनामपि मूलाज्ञाननिवर्तकत्वापत्तिरिति यत् पूर्ववादि- नश्रोदमादौ प्रकृतं,तत् नास्त्येव। घटादिवृत्तीनां मूलाज्ञानविषयचैतन्यविषयकत्वानभ्यु- पगमादित्यर्थः । न चैवमफ्ीति। घटादिवृत्तीनां चैतन्यविषयकत्वाभावेऽप्यहमर्थ- रूपजीवस्य चिदचित्संवलितरूपतया अहंतृत्तेश्रैतन्यविषयकत्वावश्यम्भावादित्यर्थः । तस्या इति। खवप्रकाशतया स्वयमेव प्रकाशमानायां चिति चित्संवलतश्चत्ता- दात्म्येनाध्यस्तो योऽयमचिदंशः, तन्मात्रविषयकत्वादहमाकारवृत्तेर्ने तस्या अपि चैतन्यविषयकत्वम्। औपनिषदत्वश्रुतिविरोधादेवेत्यर्थः । ननु, योऽहं सवम्ने श्रीकृष्णमन्वभूवं, सोऽहं जागरे तं स्मरामीत्यादिप्रत्यभिज्ञायाश्र्ैतन्यविषयकत्वमाव- श्यकम्। अन्यथा तया चिदात्मनरस्थायित्वं संघातव्यतिरिक्तत्वं च न सिध्येदि-

२१८

शमानचित्संवलिताचिदंशमात्रविषयत्वात् सोऽहमिति प्र- त्यभिज्ञाया अगि स्वयम्प्रकाशे चैतन्ये अन्तःकरणवैशिष्टे- न सह पूर्वापरकालवैशिष्ट्यमात्रविषयत्वेन चैतन्यविषय- त्वाभावादिति ।। केचित्तु घटादिवृत्तीनां तत्तदवच्छिन्नचेतन्यविषयत्व- मभ्युपगम्य सर्वमानप्रमक्तो च सर्वमानफलाश्रयात्। श्रोतव्येतिवच: प्राह वेदान्तावरुकत्मये ति वार्तिकोक्त्तश्रोत- त्यत आह-सोऽहमिनि। प्रत्यमिन्ञापि म्वयमेव प्रकाशमाने चैतन्ये अहमि- त्यन्तःकरणनादात्म्यमिव तत्तादिवैशिप््यमपि विषयीकरोति, न तु म्वप्रकाश- चैतन्यम्। अम्मिन्मते निदात्मनस्स्थायित्वादेश्श्रतिबलादेव मिद्दिः, न प्रत्यभिज्ञा- या इति बोध्यम् ।।

नी तामां चैनन्यविपयकत्वाम्युपगमेऽपि नोक्तानिप्रमङ्ग इत्याह केचित््विनि। अम्युपगम्यति। न चैवमभ्युपगमे नैनन्यम्य चक्षरादिविषयत्वनिषेषश्रुनीनां बाघ स्स्यादिनि वाच्यम। तामां निरुपाधिकननन्यविषयत्वाभ्युपगमेनावनन्ननंनन्यम्य चक्षराद्विवृत्तिविषयत्वे तद्विरोधामावादिति भावः। अन एव बह्मचनन्यम्य म- रवप्रत्ययवेद्यत्वप्रतिपादकं पर्वोदान्टतवार्तिकवचनमपि मङ्गचछने। अज्ञानक्ञापक- त्वं हि प्रामाण्यम्। अज्ञानं च वम्तु चैनन्यमेव। नम्यैव म्वप्नकाशनया मदा

जडानवभामसम्भवेन तम्य पृथगावर्णकल्पनायोगान्। अज्ञानम्य नैतन्याश्रिन त्वनियमन तम्य तमस इव स्वाश्रयादन्यत्रावरणहनुत्वालुपपतेश्र। तथा च प्र० त्यक्षादीनामपि प्रामाण्यमिद्य वटाद्यवचछित्नवतन्यविषयकत्वमेव म्वीकर्नव्यं, न तु जडमात्रविषयकत्वम्। एवं सर्वपामेव मानानां फलशव्दितनैतन्यविषयक- स्वादमृतत्वसाधने बहमदर्शने सर्वेषां मानानां कारणत्वपसक्तां वेदान्तानामेवावरो- वेच्छया नियमनेच्छया 'श्रीतव्य'ति वचः वेदान्नानमेव विचारः कर्तव्य इत्यमुमर्थ प्राहेति वार्तिकार्यः । घटादिवृत्तीनां तु चैतन्यविषयकत्वेऽवि वेदान्न- जन्यत्वाभावन श्रोतत्र्यविधिमिद्धनियमादृष्टमाहित्यामावान्न मलाज्ञाननिवर्तकत्व

सिद्धान्तलेशसङ्गहे .सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेद: ४१९

व्यवाक्यार्थवेदान्तनियमविध्यनुसारेण वेदान्तजन्यमेव निय- मादृष्टसहितं व्रह्मज्ञानमप्रतिबद्धं ब्रह्माज्ञाननिवर्तकमिति घ- टादिज्ञानान्न तन्निवृननिप्रसङ्ग इत्याहुः ॥ अन्ये तु 'तत्त्वमस्या दिवाक्यजन्यं जीवब्रह्माभेदगो चरमेव ज्ञानं मूलाज्ञाननिवर्तकं, मूलाज्ञानस्य तदभेदगोच- रत्वादिति न चैतन्यस्वरूपमात्रगाचरात् घटादिज्ञानात्त- न्निवृत्तिप्रसङ्गः। न चाभेदस्य तत्त्वावेदकप्रमाणबोध्यस्य चैत- न्यातिरेके द्वैतापत्तेः चैतन्यमात्रमभेद इति तद्गोचरं घ- टादिज्ञानमप्यभेदगोचरमिति वाच्यम। न ह्यभेदज्ञानमिति

प्रमङ्ग इति भावः। अप्रतिवद्धमिति। नियमादृष्टेन प्रतिबन्धकदुरितस्य क्षी- णत्वादिति भावः ।। 'तत्वमम्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधन'मिति नारदवचनदर्शनात् 'तत्त्व- मम्यादिवाक्योत्थं यज्जीवपरमात्मनोः। तादात्म्यविषयं ज्ञानं तदिदं मुक्तिसाध- न मिति भगवत्पादीयवचनदर्शनाच्च मूलाज्ञानम्य जीवव्रह्मामेदावारकत्वाच्च जीव- ब्रह्मणोरैक्यलक्षणतादात्म्यविपयकं यत् ज्ञानम, इदमेव मुक्तिसाधनम्। अतो नोक्त्ता- तिप्रसङ्क इति समाधानान्तरं दर्शयति-अन्ये त्विति। इतीति। वाक्यजन्याभेद- ज्ञानमेवाज्ञाननिवर्तकमिति स्थिते तदभेदागोचरात् घटादिज्ञानात् न मूलाज्ञाननिवृ- त्तिप्रमङ्ग इत्यर्थः । न चेति। जीवव्रह्माभेदश्चैतन्यापेक्षया अतिरिक्त इति वक्तुं न शक्यते। तथ्ासति वेदान्ततात्पर्यगोचरस्याभेदस्य सत्यत्वावश्यंभावेन चैतन्यस्याद्वि- तीयत्वहानापत्तेर्वेदान्ततात्पर्यविषयस्याभेदस्यासत्यत्वे वेदान्तानां तत्त्वावेदकत्वलक्ष- णम्य प्रामाण्यस्य सिद्धान्तसम्मतम्य भङ्गापत्तेरित्यर्थः । अत्र तत्पदं परमार्थवस्तुप- रम्। न हीति। घटादिज्ञाने चैतन्यविषयकेऽपि जीवव्रह्माभेदो न विषयः, महा- वाक्यार्थज्ञाने तु तयोरभेदो विषय इत्येवं घटादिज्ञानापेक्षया महावाक्यजन्यज्ञानस्य विषयतो विशेषं न ब्ूमः, येनोक्तदोषतादवस्थ्यं स्यादित्यर्थः। नन्विदं रजतमिति भ्र. मे यावानधिष्ठानांशो भासते, तावदपेक्षया अधिकशुक्तित्वादिविशेषविषयकस्य शु- क्त्यादिज्ञानस्य रजतादिभ्रमविरोषित्वं दष्टम्। तथा च 'सन् घटः, स्फुरति घट' इ- त्यादिभ्रमेषु यावदविष्ठानभूतं चैतन्यं विषयः, तावदपेक्षया अधिकाभेदविषयकत्वस्य

४२०

विषयतो विशेषं वमः किं तु तत्त्वंपदवाच्यार्थधर्मिदयपरा-

वाक्यजन्यज्ञ ने5नम्युपगमे वाक्योत्यज्ञानम्य भ्रमनिव्तकत्वमेव न स्यात्। अतो वि. वयतो विशेषोऽमपुपगन्तव्य इति शङ्कने-कि त्विति। भ्रमाधिकविषयाणामेव ज्ानानां भ्रमनिवर्तकत्वमिति नियमो नान्नि। अ्रमानधिकविषयाणामपि भ्रमनिवन- कत्वद्शनेन व्यभिचारात्। तथाहि वम्तुतो घोषाचारभूने गभ्गातीरे यस्य तटाक- तीरत्वभ्रमेण तटाकनीरे घोष इनि भ्रमोऽन्ति नं प्रति गक्गायां घोष इति व्राक्यम- योगे सति तम्माद्वाक्यात्तम्य पुरुषम्य गङ्गानीरे घोष इति बोधो जायते। तेन नबो- धेन नम्य गङ्गातीरे तटाकनीरत्वभ्रमो निवनते। न च तत्र भ्रमविषयगक्गानीगंश भ्रमापेक्षया वाक्यजन्यबोध कश्चिद्विशषो विषयो दष्टः। न च नत्र वाकयजन्य्ञाने

सिद्धमिति वाच्यम्। यत्र तीरत्वमात्रप्रकारकतानपर्येण गङ्गारया वप वतति प्रयेग तथैव तम्य भ्रान्तम्य तात्पर्य्रहश्च, तत्र गङ्गानीग्त्वनकार कबोनामविडति भ्रमनितृ त्तिदशनेन व्यभिचारधव्यात्। तथा देन केननित् कर्पालेन नष पवाप क्नव्य इनि भमवन्नं पुरुषं प्रति कपालत्वमात्रनकारकनान्पर्षेण प्रयुक्कात्तन्माव्रनात्वयवत्तया ग हीतात् 'पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपनी'नि वाक्यान् कपाठन तृषापवाप कर्नवय इ- त्येव तम्य पुरुषम्य बोवो जायने। तत्र कपालांशे कपानान्नगवयावनकावशेषा अहणेऽवि पुगेडाशकपालानिरिक्तिकपालेप, तुर्षोपवापमाधनववञ्रमनिृन्तिदर्शनन तत्रापि व्यभिचागत्। तम्मानतीरे घोष इति शाव्दवोषम्य नक्षानीगत्वरूपविशेष विषयकत्वामावेवि तद्धेनुपदार्थीप्थिनिवाले नीग्म्य गङ्गाम-बन्धि-पेनोपन्थिन त्वासतदुपस्थितिमहिस्रा वम्तुगत्या गङ्गानीरविषयकम्य भ्रमानविकनपयम्यापि तम्ष्य भ्रमनिवतेकत्वमिति वक्तव्यम्। तथा क्शलेन तुषोपवापः कर्नव्य इनि शाब्दवोवस्य म्वयं कपालान्तरव्यावर्नकविशेषतिषयकत्वामावडवि ताहशशब्द

निमहिम्रा तम्य अ्रमानधिकविषयम्यापि ्रमनिव्तकत्वमिनि वक्तव्यम्। तथा व ज्ञानम्य भ्रमविरोवित्वे सामग्रीविशेषत्रयोज्यत्वं प्रयोजक, न तुभ्रमाविक- विषयत्वम्। व्यभिचारान । कि च महावाक्यजन्यज्ञानम्य मंसारमलस्रमविराधि- त्वं श्रृतिम्मृतिविद्विदनुभवै्सिन्दं, महावाक्यानां च पतन्यस्वरूपमात्रबोधकत्वम् । द्वितीयपरिच्छेद्े मुक्तिसाधनमहावाक्यजन्यज्ञानं प्रति वैतन्यमात्ररूपविषयनियाम- श्रुकत्युदाहरणेनास्माभिस्साधितम्। प्रपश्चिनं च निबन्धनेव्वेतन्। तथा न शुक्तिरज-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४२१

मर्शादिरूपकारणविशेषाधीनेन स्वरूपसंबन्धविशेषेण चैत- न्यविषयत्वमेव तदभेंदज्ञानत्वम्। यथा हि विशेषणविशेष्यत- त्सम्बन्धगोचरत्वाविशेषेऽपि विशिष्टज्ञानस्य विशेषणज्ञाना- दिकांरणविशेषाधीन स्वरूपसम्बन्धविशेषेण तत्रितयगोचरत्व- मेव समूहालम्बनव्यावृत्तं विशिष्टज्ञानत्वं, यथा वा स्थाणुत्वपु- रुषत्ववानिति आहार्यवृत्तिव्यावृत्तं संशयत्वं विषयतो विशे-

तादिस्थले भ्रमाधिकविपयशक्तिज्ञानादौ भ्रमविरोधिनि भ्रमाधिकविषयत्वस्येव

र्वोदाह्टतव्यभचारस्थलानुरोवेन च ज्ञानस्य भ्रमविरोधित्वे सामग्रीविशेषाधीनत्वमेवा- नुगतं प्रयोजकं कल्पायेतुं युक्तं, न तु भ्रमाधिकविषयत्वमित्यभिप्रेत्य महावःक्यार्थ- ज्ञानस्य भ्रमानिकविषयस्यापि भ्रमनिवर्तकत्वं सम्भवतीति समाधत्ते-तत्वममि- ति। तत्त्वंपदयोवाच्यार्थभूतौ जीवेश्वरावेव धर्मिद्यम्। तस्य तत्वंपदाभ्यां प्र- थमं शक्त्या स्मृतिरूपः परामर्श, तदनन्तरं तत्त्वंपदसामानाधिकरण्यबलान् जी- व ईश्वराभिन्न इति तयोविशेषणविशेष्यभावेनावगतिः, तदनन्तरं च विशिष्टयोरै- क्यं न सम्भवतीति विरोधप्रतीतिः, तदन्तरं च तत्त्वंपदाम्यां वाच्यार्थरूपविशिष्टा- न्तर्गतयोविशेष्य चैतन्यांशयोरभेदयोग्ययोर्लक्षणया प्रतीतिः, ततश्र विशेष्यद्वयाभे- दगोचरशाव्दबोध इति क्रममभिप्रेत्यादिपदम्। वाक्यजन्यज्ञानस्य स्वविषयचैत- न्येन सह यः स्वरूपसम्बन्धविशेषः सामग्रीविशेषाधीनत्वप्रयुक्तः, तेन सम्बन्धेन चैतन्यगोचरत्वं घटज्ञानादिव्यावृत्तं, तदेव तस्याभेदज्ञानत्वं, तद्वलादेव तस्य मूला- ज्ञानमिथ्याज्ञानादिविरोधित्वमित्यर्थः । महावाक्यजन्यज्ञानम्य घटािज्ञानापेक्षया चैतन्यांशे विषयतो विशेषाभावेऽपि सामग्रीविशेबादेव घटादिज्ञानापेक्षया भेदज्ञान- त्व रूपे वैलक्षण्ये दृष्टान्तमाह-यथा हीति। विशिष्टज्ञानस्यति।दण्डी पुरुष इति ज्ञानस्येत्यर्थः । विशेषणविशेप्ययोरसंसर्गाग्रह आदिपदार्थः । समूहालम्बनेति। दण्डपुरुषसंयोगा इति ज्ञानेत्यर्थः । तदुक्तं चिन्तामणिकता-'कारणकृत' इति. । विशिश्टज्ञानस्य समूहालम्बनापेक्षया विशेषणज्ञानादिरूपकारणकतो विशेष इति त- दर्थः। स्थाणुत्वेति। स्थाणुत्वविरुद्धपुरुपत्ववानिति निश्चयस्संशयसमानविषयको य आहार्यवृत्तिरूपस्तद्यावृत्तमित्यर्थः । विशेषदर्शनदशायामनाहार्यनिश्चयासम्भवा- दाहार्येत्युक्तम्। वरिषयत इति ! विशिष्टज्ञाने स्थाणुः पुरुषो नेति संशये चेति े-

४२२ अट्वैनमखरी।

पानिरूपणात्, तथा घटादावपि सोऽयं घट इत्यादिज्ञानस्य स्व- रूपसम्बन्धविशेपेण घटादिविषयत्वमेव केवलघटशब्दादिज- न्यज्ञानव्यावृत्तं तदभेदज्ञानत्वम्।अतिरिक्ताभेदानिरूपणात्। अभावसादृश्यादीनामधिकरणप्रतियोग्यादिभिः स्वरूपसम्ब- न्धयुक्ता नामधिकरणेनाधाराधेयभावरूपः स्वरूपसम्बन्धविशे- षः प्रतियोगिना प्रतियोग्यनुयोगिभावरूप इत्यादिप्रकारेण स्व रूपमम्बन्धे अवान्तगविशेषकल्पनावद्रवृत्तीनां विषयेऽपि मंयो- गतादात्म्ययोरतिप्रसक्त्या विषयेविषयविषयिभावरूपस्वरूप-

य देवदत्त इत्यादिवाक्य जन्यजानम्यापि के वलवदशवददेवद तशब्दादिजन्यज्ाम्य।-

क वलघटशव्द देवद त शव्दादि जन्यज्ञानविषयवटादिश्वरू पापक्षया मोडयमिति वाक्य गम्यामेदम्यातिरिक्तन्वे मानाभावान। तथा च विषयनो विशेषासम्सवान मोर्डय घट इत्यादावपि तत्त्वममीत्यत्रेव मोधयमिनि पददयवाच्यार्थेरूपवर्मिंदयपरामशादिरूप कार णविशेषावी नम्वरूपसम्बन्धविदेषण घटादिस्वरूपनिषयकत्वमव ा्म्ञान त्वं, नान्यदिनि वक्तव्यमिति माव। ननु, केवलघटशव्दादिजन्यक्ञानम्यापि विषये- ण स्वरूपमम्बन्ध एव। तथा न कर्थ स्वरूपमम्बन्धकृतभदज्ञानत्वादिव्यवम्था। न च वृत्तिन्ानानां विपर्यम्मह विषयविषयिभावत्रयोजकम्वरूपमम्बं्वा नामवरश्पि

व्यकल्पनया व्यवस्थापपादनं कनु शक्यत इति वाच्यम्। म्वरूपसम्बन्वप वैलक्ष व्यम्य काप्यदष्टत्वंन तथाकल्पनानुपपन्तरित्यत आह-अभावसादडयाद्ीनामि नि। ननु, वृत्तीनां विषयम्मह विषयविषयिमाव स्वरूपमम्बन्धकृत एव न मनि, कि तु मयोगादिकनः। तथा च तामां तम्मह स्वरूपमम्बन्धाना मेवाभिद्धत्वात्तंषु वै- लक्षण्यात्मकवविश्रोषकल्पना दृगपाम्नन्यन आह-संयोगोनि। वृत्तिमंयोगम्य वृ- नतिविषयत्वप्रयोजकत्वे चल्षुगेोलकादरव घटादषिवृत्तिमयागववन द्वियत्व प्रसक्र

सिद्धान्तलेशसङ्कहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेद्ः । ४२२

सम्बन्धवतीनां विषयविशेषनिरूपणासम्भवे क्लप् एव स्वरूप- सम्बन्ध अवान्तरविशेषकल्पनेनाभेदज्ञानत्वादिपरस्परवैलक्ष-

त्वानभयुपगमात् न वेदान्तानामखण्डार्थत्वहानिरपीत्याङ्टः।।

णामपरिणामिनोस्तादात्म्यादित्यर्थः । ननु, तत्त्वमादिवाक्यजन्यज्ञानम्य विषयेण सह यक्स्वरूपसम्बन्धश्रैतन्यतद्गाचरज्ञानोभयस्वरूपात्मकः, तत्र सामग्रीविशेषबलादपि वि- षयस्वरूपात्मके सम्बन्धे विशेषो निरूपयिंतुं न शक्यत इत्यत आह-विषयविशे- पनिरूपणासम्भव इति। विषये निर्विशेषचैतन्यात्मके विशेषाधानासम्भवेऽपि स्व- रूपसम्बन्धान्तर्गततया क्लप्त एव ज्ञानस्वरूपात्मके सम्बन्वे सामग्रीविशेषचला- द्विशेषाधानसम्भवान्नाक्तदाष इते भावः। यद्वा वृत्ताना विषयेऽपि सयोगतादात्म्य- योरतिप्रसकत्या विपयविशेषनिरूण्णाभावे विषयैविषयविषययिभावरूपस्वरूपसम्बन्घ- वतीनामिति सम्बन्धः । अभावसादृश्यादीनामधिकरणादाविद वृत्तीनामपि विषये सं- योगतादात्म्ययोरतिप्रसक्तत्वेन ताम्यां वृत्तीः प्रति विषयविशेषनियमनासम्भवे सति परिशेषाद्विषयविषयिभावप्रयोजकस्वरूपसम्बन्ववतीनामित्यर्थः । रूपपदं नियामक- परम्। विषयविषयिभावस्य स्वरूपसम्बन्धनियम्यत्वेन तयोरभेदस्य स्वरूपशब्दार्थस्या- योगात्। ननु, संयोगतादात्म्ययोविषयविशषनियामकत्वाभावेऽपि वृत्तीनां विष- ये स्वरूपसम्बन्धवत्वं परिशेषान्न सिध्यति। स्वरूपसम्बन्धातिरिक्तस्य सम्बन्धान्त- रस्ष्य कल्पनोपपत्तेरित्यत आह-क्लृप्त एवेति। स्वरूपसम्बन्धस्य वृत्त्यादिस्व- रूपतगा तस्य क्लप्तत्वात् क्लप्त एव स्वरूपसम्बन्धे विशेषकल्पनाथां लाघवं, सम्ब- न्धान्तरं कल्पयित्वा त्मिन् सम्बन्धान्तरे अभेदज्ञानत्वादिनिर्वाहकविशेषकल्पना- यां गौरवम् । अतो वृत्तीनां विषयैस्सह सवरूपसम्बन्धवत्त्वमवेति भावः । ननु, तत्त्वमस्यादिवाक्यात् जीवस्य ब्रह्माभेदज्ञानोपगमे तदभेदस्यैव संसर्गविधया भा-

निरवकाशमित्याह-एवं चेति। महावाक्यजन्यज्ञानगताभेदज्ञानत्वस्यान्यथोप- पादितत्वेनाभेदसंसर्गमानानपेक्षायां सत्यामित्यर्थः। हानिरपीति । घटादिवृत्ती- नां मूलाज्ञाननिवर्तकत्वापत्तिर्नास्ति, अखण्डार्थत्वहानिश्र नास्तीत्यपिशब्दार्थः ॥

४२२ अद्वैतमझ्री ।

ननु, घटादिज्ञानवत् ब्रह्मज्ञानस्यापि न मूलाज्ञाननिवर्त- कत्वं युक्तम्। निवर्तकत्वे तदवस्थानासहिष्णत्वरूपस्य विरोध- स्य तब्रत्वात् कार्यस्य चोपादानेन सह तादश विरोवाभावादि- ति चेन्न। कार्यकारणयोरन्यत्रता दशविरोधादर्शनेऽपि एकविष- यज्ञानाज्ञानप्रयुक्तम्य तादृग्विरोधस्यात्र सत्त्वात् कार्यकारण- योरप्यमिसंयोगपटयो: तादशविरोधस्य दृष्टेश्च। न चाभिसंयो- गादवयवविभागप्रक्रियया असमवायिकारणसंयोगनाशादेव पटनाश:, नामिमंयोगादिति वाच्यम्। दग्धपटेऽपि पूर्वसंस्था: नानुवृत्तिदर्शनेन मुद्धरचूर्णीकृतघटवदवयवविभागादर्शनात् तत्रावयवविभागादिकल्पनाया अप्रामाणिकत्वात्। नापि तत्र

वेदान्नजन्यज्ञानम्यापि मृन्याज्ञा ननिवर्नकत्वमाल्षिपति-नन्विति। तादृशति। कार्यम्य लोके उपादानन्थिनिविरोवित्वादशनादित्यर्थः। वलगीननवृत्ति प्रत्य-

त्वाह-नेति। उपादानत्वमुपत्याप्याह-कार्येति। उपादानोपादेययोनिव

विशेषरूपनया नेन सामान्यरूपभ्योपादानोपदेयभावप्रयुक्ताविगवम्य बायापपन रित्यर्थः। लोके उप दानपदययनिवत्यनिवनकभावप्रयोजकविगयाद्शनममिदं चंत्याह-कार्यकाग्णयार्ीति। अग्निमंयोगरूपकार्यम्य खोपदानवटनाश- कत्वदर्शनादित्यरथः। ननु, नत्राग्निमंयोगम्य नाशकत्वदर्शन ध्रान्निरिि म- त्वा शङ्कने-न चाग्रीति। प्रत्रिययेति। अभरिमंयोगानन्वुष क्रिया, तनम्तेषां विभाग: ततम्तेषां पटाममवायिकाग्णमयोगनाशः तन पटनाश इति वशेषिक- प्रक्रिया। नन्नुष विमागप्रक्रियेष भ्रान्तिमलेत्याह-दग्घपटेऽपीति। पूर्वसं- स्थानं संयुंक्तावस्था। व्यनिरेकटृष्टान्नमाह-मुद्गगति। यथा मुद्धगचणीकृत- स्य घटम्यावयवेषु विभागो दृश्यत, तथा पटदाहानन्तरं दग्बनन्तुपु विभा- गादर्शनेनेत्यर्थः । तन्रेति । तन्नुप्वित्यर्थः । वशेषिकप्रक्रियान्तरमपि भ्रान्ति- मुलमेवेत्याह-नापीत्याढिना। नत्रति । पटदाहस्थल इत्यर्थः । अग्रिसं-

सिद्धान्तलेशसङगहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४२६'

तन्तूनामपि दाहेन समवायिकारणनाशात् पटनाश इति युक्तम्। अंशुतन्त्वादिभिस्सह युगपदेव पटस्य दाहदर्शनेन क्रमकल्पनायोगात्। यतोऽधस्तान्नावयवनाशः, तत्रावयवे अभिसंयोगादेव नाशस्य वाच्यत्वात्। नन्वस्त्वेतदेवं, तथापि सविलासाज्ञाननाशकमिद न्र- ह्मज्ञानं कर्थ नश्येत्, नाशकान्तरस्याभावादिति चेत्, न । यथा कतकरजस्सलिलेन संयुज्य पूर्वयुक्तरजोऽन्तरविश्लेषं ज- नयत् स्वविश्लेषमपि जनयति, तथात्मन्यध्यस्यमानं ब्रह्मज्ञा- नं पूर्वाध्यस्तमर्वपपञ्वं निवर्तयत् स्वात्मानमपि निवर्तयतीति केचित् ॥

योगस्य क्वचिदुपादानद्रव्यनाशकराया आवश्यकत्वात् पटनाशकत्वमपि तस्यैवे- त्याह-यत इति। यतो द्यणुकादयस्तावत् द्यणुकावयवस्य परमाणोन नाशः,तत्र द्यणुक विद्यमानादग्निसयोगादेव तदुपादानभृतद्यणुकनाशस्य वाच्यत्वात। न च तत्राकयवविभागप्रक्रियया परमाणुदूयसंयोगनाशादेव अ्यणुकनाश इति वाच्य- म्। अवयवविभागप्रक्रियायाः निरस्तत्वात्। तथा चाग्निसंयोगस्य खवोपादानपट- नाशकत्वदर्शनं न भ्रान्तिरिति भावः ।। नन्वस्त्वेतदेवमिति। एतन् ब्रह्मज्ञानम्। एवम् अन्तःकरणद्वारा खोपादाना- ज्ञाननाशकमस्त्वित्यर्थः। तथापीति। ब्रह्मज्ञानस्य सविलासाज्ञाननाशकत्वेपीत्यर्थः। सकायज्ञिाननाशकम्याज्ञाननाशकाले अवशिप्यमाणम्य ब्रह्मज्ञानम्य नाशो न सि- धयत्। स्वस्य स्वनाशकत्वायोगात् नाशकान्तरानवशेषाच्चेत्यर्थः ।प्रथमं ब्रह्मज्ञान- व्यतिरिक्तम्य सकलस्य ब्रह्मज्ञानेन नाशः, पश्चादवशिष्टत्य ब्रह्मज्ञानस्य नाश इति क्रमो नोपेयते, किं तु ब्रह्मज्ञानेन सविलामाज्ञाननाशकाले सविलासाज्ञानेन सहैव ब- ह्रज्ञानम्यापि नाश इत्युपेयते। ब्रह्मज्ञानस्थैव सवनाशं प्रत्यपि हेतुत्वाभ्युपगमात्। न चैकस्यैव स्वपरविलापकत्वं न दृष्टमिति वाच्यम्। कतकरजस दष्टत्वादिति प- रिहरति-न यथेति। पूर्वेति। कतकरजर्संयोगात् पूर्व जलेन संयुक्तर जोऽन्तरैर्ज- लस्य विश्लेषमित्यर्थः । पूर्वाध्यस्तेति । ब्रह्मज्ञानाध्यासात् पूर्वेत्यर्थ: ॥ १४

४२६ अद्वैतमझरी :

अन्ये तु अन्यन्निवर्त्य स्वयमपि निवृत्ता दग्घलोह- पीताम्बुन्यायमुदाहरन्ति॥ अपरे त्वत्रं दग्धतृणकूटदहनोदाहरणमाङ्गः । न च ध्वंसस्य प्रतियोग्यतिरिक्तजन्यत्वनियमः । अपयोजकत्वात्ं निरिन्धनदहनादिध्वंसे व्यभिचाराद्द। न च ध्वंसस्य प्रति- योगिमात्रजन्यत्वेऽतिप्रसङ्गात् कारणान्तरमवश्यं वाच्यम् । निरिन्विनदहनादिध्वंसेऽपि काला दृष्टेश्वरेच्छादिकारणान्तरम- स्तीति वाच्यम्। अतिप्रसङ्गापरिज्ञानात्। न च घटादि- ध्वंसस्यापि कारणान्तरनिरपेक्षत्वं स्यादित्यतिप्रसङ्गः । ध्वं- अन्येत्विति। यथा वहिनप्तलोहपिण्डे प्रक्षिप्तमम्तु लोहगतमग्नि नाश- यदात्मानमपि नाशयति, तथा वहज्ञानमपीत्यर्थः। वस्पज्ञानम्य स्वव्यतिरिक्तं सर्व निर्वतयनस्तदैव सवस्यापि निवनने दग्पलोहेन पीतास्तुरूप दष्टान्तमुदाहर न्तीत्यक्षरार्थः ।। अपरे त्विति। यथा शुप्कतृणममृहे प्रक्षिप्ती दहनम्वृणकुट नाशय- सात्मानमपि नाशयनि, तथा अज्ञानतत्कार्यसमुदाय समृत्पन्नी वहनत्ययम्न स्नाशयन्नात्मानमपि नाशयतीत्यर्थ। ननु. दग्वदाहदहनादिन्यायन बम्त्ञा नादेव बह्मज्ञाननाश इत्युपपादनमयुक्क्म। पटादिनाश प्रतियोगिघटाद्यतिरिक- मुदरपातादिकारणान्तरदर्शनेन व्वंमष्य प्रनियोग्यतिरिक्तकारणजन्यत्वनियमािति शङ्कते-न च ध्वसस्येति। निरिन्धनंति । इन्घनानां निश्शेष नाशानन्तरं दहन- स्य स्वत एव नाशदर्शनेन निरिन्धनदहनध्वंमे स्वापाव्यवहितपूर्वकाली नज्ञाना दिप्वसे व प्रतियोगिमात्रजन्ये व्यमिचाराच्ेत्यर्थः। उक्त व्यममचारं पुर्ववादी परिहरति- निरिन्धनंति। अतिपसक्कस्यैवासिद्ध्या ध्वंमे प्रतियोभ्यतरक्तकारणजन्यत्वनियम- स्थाप्रयो नकत्वमित्याशयेन दूषयति सिद्धान्ती-अतिमसङ्गापरिव्वानादिति।ननु, कुतोऽपरिज्ञानमिति चेतु, तत्र वक्तव्यं-व्रह्मज्ञानध्वंसस्य प्रतियोभ्यतिरिक्त्ताजन्य-

वत् ब्रह्मज्ञानध्वंसोऽपि प्रतियोग्यतिरिक्तकारणापेक्षसस्यादित्यतिप्रसक्को वा, बहज्ञान- ध्वसवत् घटज्ञानादिध्वंसीपि कारणान्नगनपेक्षम्म्यादित्यतिपसक्को वा, ब्रह्मज्ञानस्य स्वेन्पत्तिद्वितीयक्षण एव नाशस््यादित्तसको ाविव्ष इति। तन्रामनूदय

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४२७

समात्रे कारणान्तरनैरपेक्ष्यानभिधानात्। न च घटध्वंसद- ष्न्तेन ब्रह्मज्ञानध्वंसस्य कारणान्तरापेक्षा साधनम्। तह. षन्तेन मुद्गरपतनापेक्षाया अपि साधनापतेः। नापि ज्ञान ध्वंसत्वसाम्यात् घटज्ञानादिध्वंसस्यापि कारणान्तरनैरपेक्ष्यं स्यादित्यतिपसङ्गः । सेन्धनानलव्वंसस्य जलसेकादिदृष्टका- • रणापेक्षत्वेऽपि निरिन्धनानलव्वंसस्य तदनपेक्षत्ववत् जाग्र- ज्ज्ानव्वंसस्य विरोविविशेषयणान्तरापेक्षत्वेऽपि सुषुपिपूर्व- ज्ञानध्वंसस्य तदनपेक्षत्ववच्च मूलाज्ञाननिवर्तकज्ञानध्वंसस्य कारणान्तरसापेक्षत्वेऽपि तन्निवर्तकज्ञानध्वंसस्य तदनपेक्ष- त्वोपपत्तेः । नापि कारणान्तरनैरपेक्ष्ये स्वोत्पत्त्युत्तरक्षण एव नाश: स्यादित्यतिप्रसङ्गः । इष्टापत्तेः। तदुत्पत्त्युत्तरक्षण एव ब्रह्माध्यस्तनिखिलप्रपचदाहेन तदन्तर्गतस्य तस्यापि तदैव दाहाभ्युपगमात् निरिन्धनदहनध्वंसन्यायेन ब्रह्मज्ञानध्वं-

दूपयति-न चेति। ध्वसमात्र इति।ववंसत्वावच्छिन्न इत्यर्थः। अनभिधानादिति। न च सिद्धान्तिना तथानमिधानेऽपि ध्वंसत्वाविशेषात्तत्र तदापाद्यत इति वाच्य- म्। अप्रयोजकत्वादिति भावः । द्वितीयमतिप्रसङ्गेन दूषयति-घटध्वंसदृष्टान्ते- नेति। ध्वंसत्वहेतुनति शेषः । तृतीयमनूद्याप्रयोजकत्वेन दूषयति-नापि ज्ञान- ध्वंसत्वसाम्यादिति। बरह्मज्ञानध्वंसदृष्टान्तेनेति शेषः । सुपुप्तीति। सुषुप्तिपूर्व- ज्ञानादिगुणस्य नाशकगुणान्तरापेक्षायां तस्वापि नाशकात्मगुणान्तरकल्पनापत्त्या सुषुप्त्युच्छेद प्रसङ्गमयात्, तत्परिहाराय मुष प्तिपूर्वज्ञानादिगुणस्य नाशकान्तरा न पेक्ष - त्वं वक्तव्यमिति भावः । मूलाज्ञानानिवर्तकमिति। घटादिज्ञानमित्यर्थः । चतुर्थ- मतिप्रसङ्गमनूद्य तम्येष्टत्वमाह-नापि कारणान्तरनैरपेक्ष्य इति । बह्मज्ञान- धवंसस्येति शेषः। ननूदात्टतनिरिन्धनदहनध्वंसादौ जलसेकादिविशेषकारणानां व्य- भिचारदर्शनेऽपि साधारणकारणानां व्यभिचारादर्शनेन ब्रह्मज्ञानव्वंसस्थापि साधा- रणकारणापेक्षा दुर्वारेत्यत आह-निरिन्धनदहनध्वंसन्यायेनेति। ननु, प्रथम- क्षणे ब्रह्मज्ञानस्य जन्म, द्वितीयक्षणे सविलासाज्ञाननिवृत्तिः, तृतीयक्षणे बह्ज्ञान-

अट्वेतमझरी ।

सर्वपपञ्ञनिवृत्त्यनन्तरमेकशेषम्य ब्रह्मज्ञानस्य निवृन्निरित्य- नम्युपगमेन युगपत् सर्वदाहे पूर्वक्षणे चिदविद्यासम्बन्धरू- पस्य द्र्व्यान्तररूपस्य वा कालम्य ईश्वरप्रसादरूपस्यान्तः- करणगुणविशेषस्य वादष्टस्यान्येपां च मत्वात्। न च तत्र ज्ञानातिरिक्त्तकारणापेक्षणे ब्रह्मज्ञानस्यामिथ्यात्वप्सङ्गः ।ज्ञा- नैकनिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वमित्य युपगमादिति वाच्यम। ज्ञाना- घटितसामग्न्यनिवर्त्यते सति ज्ञाननिवर्त्यत्वम्य तदर्थत्वात

न्य निवृत्तिरिति क्रमे सति वहकाननाशात्पूर्वक्षण कालादश्टादीनाममस्त कर्म ने पां वह्मज्ञाननाशहेतुत्वाम्युपगमे विरोधाभाव इत्यत आह-सर्वमवश्चेति। स्म- तेनाह-चिद्विद्येति। परमतनाह-द्रव्यान्नगति। गद्रा स्वमनेऽपीश्वरम्य का-

प्रसादग्रहणमुपलक्षणम्। पुण्यमीश्वरप्रमादरूपं, पापमीश्ररकोषरुपमिति ट्रष्टव्यम। अन्तःकरणेति। आत्मनम्स्वमंने निगेणववादिति भाव। अन्येषां चेन। ईश्व- रदिगादीनामणीत्यथः। न च तत्रेति। वम्मनानध्वंम उन्यर्य,। अनिकनिवत्येत हि ज्ञानातिरिक्तानिव्त्यत्व मति ज्ञाननिवत्यत्वरूपं यथाश्रुनंन मननि। ज्ञानमा ध्यायामज्ञाननिवृत्ती ज्ञानातिरिक्तम्य प्रतियोगिनोप हेनुन्वान। कि त्वन्यदेव त- दित्याह-वानाघदिनेति। सानाघटिना या सामत्री, नदनिषत्यत्वरे मनीत्यर्थ

द्वरपातादिना तन्नाशद्शनादिति रद्वारणाय मधन्तम्। वटादिनाशम्य ज्ानपूर्- कत्वनियमाभावेन ज्ञानाघठितमामत्रीनिवत्यजानीये घटाडौ तदघटतमासस्यननिवत्ये- त्वस्याभावान! न च परमते नाशमात्रम्यश्रज्ञानव टिनमामग्रीसाध्यत्वात्त रियज्ञान मादाय कार्यमात्रे ज्ञानावटितमामग्यनिवत्यत्वे मति ज्ञाननिवत्यत्वमम्तीनि नैतन्मि- श्यात्वनिवचनमिति वाच्यम। लक्षणे ज्ञानपदम्य जवज्ञानपरत्वान्। आत्मन्यनि- व्याप्निवारणाय विशे्यमिति मावः। ननु, कार्यमात्रे कालादद्टादे: कारणत्वमि- त्यङ्गीकृत्य वह्षज्ञानध्वंसेऽपि कालाटृष्टद: काग्णत्वाम्यपगमे मुलाज्षानमवंसरूपे मोक्षे- Sवि कालादे: कारणत्वं स्यान्। कार्यत्वाविशेषात्। न चेछठापनः। 'नान्यः पन्था' इति

सिद्धान्तलेशसङगहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः । ४२९

'नान्यः पन्था' इति श्रुतेरपि तत्रैव तात्पर्यात् । अतो युक्त एव दग्धदाह्यदहनादिन्यायः ॥ केचिनु वृत्तिरूपं ब्रह्मज्ञानं नाज्ानतन्मूलप्रपञ्चनिवर्हक्म्। अज्ञानस्य प्रकाशनिवर्त्यत्वनियमेन जडरूपवृत्तिनिवर्त्यत्वायो- गात्। किं तु तदारूढचैतन्यप्रकाशस्तन्निवर्तकः। स्वरूपेण त- स्याज्ञानादिसाक्षितया तदनिवर्तकत्वेऽप्यखण्डाकारवृत्त्युपारू- ढस्य तन्निवर्तकत्वोपपत्तेंः । 'तृणादेर्भासिकाप्येषा सूर्यदी- सिस्तृणं दहेत्। सूर्यकान्तमुपारुह्य तन्न्यायं तत्र योजयेत्।' इत्यभियुक्तोक्त्े: । एवं च यथा किश्चित् काष्ठमुपारुह्य ग्रामन- गरादिकं दहन् वह्निर्दहत्येव तदपि काषं, तथा चरमवृत्तिमु-

श्रुतिविरोधादित्यत आह-नान्यः पन्था इसीति। अम्याः श्रुतेज्ञीनमेकमेव मो- क्षसाधनमित्यत्र न तात्पयम्। कि तु मोक्षस्य ज्ञानाघटितं किमपि साधनं ना- स्तीत्यत्र तात्पर्थम्। अतो न श्रुतिविरोध इत्यर्थः । अत इति। श्रृतिविरोधादिरू- पबाधकाभावादित्यथ: ।। वृत्तिरूपस्य ब्रह्मज्ञानत्याविद्यादिनाशकत्ववदेव स्वनाशकन्वमप्यस्तीत्यु- क्म्। इदानी वृत्तिरूपब्रह्मज्ञानस्याविद्यादिनाशकत्वं स्वनाशकत्वं वा नास्ति, कि तु तद्वत्त्यारूढचैतन्यमेव तद्वत्तिसहितसर्वनाशकमिति मतमाह -के चिच्विति। ननु, चैतन्यस्याज्ञानादिसाधकत्वान् क्थं तम्य नाशकत्वम, अत आह-स्वरूपेणे- ति। तत्र दृष्टान्तं क्रोकेन दर्शयति-तृणादेरिति। एषा प्रत्यक्षा सूर्यदीप्तिः स्व- रूपेण तृणादः प्रकाशिकापि सूर्यकान्तमणिमुपारुह्य तृणादिकं दहतीति प्रत्यक्षस्ति- द्ं तन्न्यायं तत्र चैतन्ये योजयेत। वैतन्यं सवरूपेणाज्ञानादिप्का शकमपि वृत्तिवि- शेषसंसृष्ट सदज्ञानादेनीशकमिति निश्चिनुयादेव, न तु साधकस्य कर्थ घानकत्वमि त्यसम्भावनया प्रमाणसिद्धमर्थमुपेक्षनेति श्रोकतात्पर्थम्। ननु, मण्यारूढा सूर्गदीप्नि- र्मणिव्यतिरिक्तमेव तृणादिकंदहति, न तु मणिमपि। तथा वृत्यारूढं चैतन्यं वृत्ति- व्यतिरिक्तमेवाज्ञानादिकं नाशयेत्, न वृत्तिमपि। तथा च ब्रह्मज्ञानं क्थ नश्येत्, ना- शकान्तराभावादिति शङ्कायास्समाधानं कर्थ लब्यं, तत्राह-एवं चेति । चैतन्य- स्य वृत्यारूढस्य नाशकन्मे प्रकाशाप्रकाशयोरेव लोके निवं्त्निवर्तकभावदर्शनात्

४३० अहैममसरी।

र्तनेऽ्रपि प्रगल्भत इति तन्नाशे न काविदसुपपततिरित्याहु: ॥ अन्ये तु महज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम्। हानाज्ञान- योरेव सात्नाद्विरोपात्। प्रपजस्य तूपादानमाशाजाश इति प- पञ्चान्तर्गतत्रह्मज्ञानस्यापि तत एव नाशः । मय प्र- पञ्चस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वे मिथ्यात्वानुपपतिः। पपजनिषृते- स्साक्षात् ज्ानजन्यत्वाभावेऽपि ज्ञानजन्याज्ञाननारजन्य- त्वात साक्षात् परम्परया वा ज्ञानैकनिवर्त्यत्व मिथ्यात्वमि- त्यङ्गीकारात्। एवं च नत्त्रमाक्षात्कारोदयेऽपि जीवन्मुक्त्तस्य देहादिप्रतिभास उपपद्यते। प्रारब्धकर्मणा प्रतिबन्धेन त- त्वसाक्षात्कारोदयेऽपि प्रारब्धकर्मतत्कार्यदेहादिप्रतिभासानु-

प्रकाशस्यापि महकारिविशेषपशेन नाशकत्वाविगेवाच ने यु्तिद्वयेन मिद्धे सनी- त्यथ: । उन्मृलयमिति। मुलभनाज्ञानेन मह नाशयव्वित्य । प्रगनभन इति। ममर्थो भवनीत्यथ: । तब्राश इनि। नग्मवृत्तिनाश इत्यर्ष । अज्ञाननाश एव वम्मनाननाशहेनृशित मनं दशयनि-अन्ये न्विति। अज्ञानस्येवेनि। उक्त च पश्चपादिकाया -'ज्ञानमन्ानम्बैव निवनकमि' नि। साक्षाद्विति। विरोधप्रयोजकम्य ममानविषयत्वादेर्षान एव सम्मवादिति मा- वः । नन एवेति। उपादाननाशदेवेय्यर्थः। सासान परम्पगया वेनि। मलाज्ञानमात्रम्ण ्ञानिकनिवत्यनया मिथ्यात्वमिद्धी मलाज्ञानानिरिकजडमात्रम्य नदचीननया स्वयं माक्षाज्ज्ञाननिवत्यत्वाभाववि कृत्मपपश्म्य मिष्यात्वसिद्धि- उप्रत्युहत्यपि मन्तव्यम्। अम्य मनष्य जीवन्मुक्तिशास्त्रानुगृहीनत्वं दर्शयति- एवञ्ञंत्यादिना। अज्ञानातिरिक्रम्य जडम्य ज्ञानेन मह माक्षाव्विगोवामावि सनीत्यर्थ: । नन, नत्त्वसाक्षात्कारणाझाननाश मत्युपादानामावादहादरवस्थाना सम्भवे सति कथ विद्योदये देहादिपतिमास इत्यन आह-पारव्धति। त- स्वसाक्षात्कारोदये मत्यज्ञानस्य निश्शषेण निवृतिपसक्ती प्रारब्पकर्मकृतप्रतिब- न्ववशादज्ञानलेशस्य निवृत्तिर्न सम्भवति। तल्वेशानृवृत्ती व तर्वज्ञानानन्तरम- पि प्रारन्यकर्मणस्त्कार्यक्य देहादिमनिमामम्याप्यनृवृसिर्यजयने। देशाघपादा-

सिद्धान्तलेशसङहे सव्याख्याने तृतीयपरिच्छेदः ! ४३१

वृत्त्योपादानाविद्यालेशानुवृत्त्युपपत्तेः। अज्ञानवत् प्रपञ्चस्यापि साक्षात् ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्त्यतवे नायमुंपपद्यते । विरोधिनि ब्रह्मसाक्षात्कारे सति प्रारब्धकर्मणः स्वयमेवावस्थानासम्भवे-

॥ इति शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्गहे तृतीय: परिच्छेदः ॥

नभूतस्थाविद्यालेशस्यानुवृत्तेरित्यर्थः । पूर्वमते जीवन्मुक्त्यसिद्धिमाह -अज्ञान- वदिति। नायमिति। जीवन्मुक्तस्य देहादिप्रतिभास इत्यर्थः । विरोधिनी- ति। अज्ञानस्येव प्रारब्धकर्मणोऽपि साक्षाद्विरोधिनीत्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमत्स्वयंप्रकाशा -. नन्द्सरस्वतीदिव्य श्रीचरणारविन्दसंलसरजांभूत- स्याच्युतकृष्णानन्दतीर्थस्य कृता शास्त्रसि

राख्यायां तृतीयपरिच्छेद: समाप्तः । श्रीकृप्णं मनसा ध्यात्वा श्रीकृष्णं सम्प्रणम्य च । व्यार्गातोऽयं परिच्छेदशश्रीकप्णपरितृष्टये ।।

चतुर्थ: परिच्छेदः।

अथ कोऽ्यमविद्यालेशः, यदनुवृत्त्या जीवन्मुक्तिः। आवरणविक्षेपशक्तिमत्या मूलाविद्यायाः प्रारब्धकर्मवर्तमान- देहाद्यनुवृत्तिप्रयोजको विक्षेपशक्त्यंश इति केचित ।।

म्मृने सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते। पुरुषम्नमजं नित्यं व्रजामि शरण हरिम्।। यत्र यम्मिन् हरौ स्पृने सनीत्ययः । नन्दहम्नमवलम्य पाणिना मन्दमन्दमरवि्दलोनन । मञ्चग्न कनककिङ्किगीग्वम्मन्तनम्मम ननोन मङ्लम् ॥ यम्या म्मरणमात्रेण वान्विभृतिविजुम्मने। मा भाग्नी चिर निन्य रमना मन्सुत्ास्तरुजे।। याद्शवो नामरूपाम्यां या देवी सवमङगल्या। तयोम्मंम्मग्णान् पुर्मा मवेतो जयमङर्लम ।।

नमो गणपते तुम्यं ब्रह्मणां ब्रह्मणम्पने । अथ कोडयमिति। तृनीयपरिच्छदे ब्रह्मज्ञानरूप मुक्तिमावनं मपगि्किर निरुपितम। इदानी तत्फलसुना मुक्तिनिरूप्यत। तथा च फल-

व्दाथः। लेशो नामावयवः। न चानादविद्याया अवयवोस्ति। सावयवम्य कार्यत्वनियमान। अनोडविद्यालेशों न संभवतीति किशब्द र्थः। अविधाया अ- नादित्वाविरोवन लेशशव्दार्थ मतभदेनाह-आवरणेति। आवरणविक्षेपश- क्तिद्वयवत्या अविद्यायाः वृत्तिमाक्षात्कारणावरणशक्तरनाशः, विक्षपशक्तिमत्या अ- विद्याया: प्रार्व कमरूपप्रतिबन्व कक्षय सति पुर्वमेव निवृत्तावरणतया स्थितं वैतन्यं प्रतिबन्धापगमकाले नाशकमित्यम्युपगमान तर्वज्ञानेन विक्षपशक्तमद विद्यारूपस्या- विद्यालेशम्यानिवृत्ता तम्य पश्चात् को निवर्तक इति शङ्काया अनवकाश इति बोध्यम्॥ क्षालिनेति। तत्त्वज्ञानेनान्तःकरणाशयुपादानमूताविद्याया: निवृस्ताव-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिकछेद:। ४३३

संस्कार इत्यन्ये।। दग्धपटन्यायेनानुवृत्ता मूलाविद्यैवेत्यपरे।। सर्वज्ञात्मगुरवस्तु विरोधिसाक्षात्कारोदये लेशतोऽप्य- विद्यानुवृत्त्यसम्भवात् जीवन्मुक्तिशास्त्रं श्रवणादिविध्यर्थवा- दमातम्। शास्त्रस्य जीवन्मुक्तिप्रतिपादने प्रयोजनाभावात्। अतः कृतनिदिध्यासनस्य ब्रह्मसाक्षात्कारोदयमात्रेण सवि- प्यविद्याजन्यः कश्रिद्देहानिम्थितिप्रयोजको वासनाविशेष इत्यर्थः । न चोपादान- नाशे कर्थ कार्य्थितिरिति वाच्यम्। पटादिनाशक्षणे पटरूपादीनां परमते स्थि- त्यभ्गुपगमवद्दम्मन्मतेऽपि तदभ्युपगमोपपत्तेः । न च समवायिकारणनाशरूपकार जपतीक्षया रूपादीनामुपादाना भावकालेऽपि स्थितिरुपपद्यत इति वाच्यम्। तथा सति प्रकृतेऽषि तत्त्वज्ञानजनितस्य देहाद्युपादानाविद्यानाशस्य देहादिनाशहेतोः प्रारव्वकर्मणा प्रतिबद्धतया प्रतिबन्धकरहिता विद्यानाशपतीक्षया देहाकषीनामि स्थि त्युपपत्तेः। न च प्रारव्वकर्मण प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः। जीवन्मुक्तिशास्त्रवि द्वननुभवादेमीनत्वात्। परमते च पटतटपादीनां युगपदेव नाशदर्शनेन परमते परं तथाङ्गीकारे मानाभावः । तटुकं श्रीविद्यारण्यगुरुमि :- विना क्षोदक्षगं मानं तैर्वृधा परिकल्प्यते। श्रतिमुक्त्यन्भृतिभ्यो वदतां कि नु दुश्शकम् ॥'इति। दश्शकम् अशक्यमित्यर्थ। क्षालिने लशनभाण्ड अनुवृत्ता या लशनवासना,तत्तुल्य इत्यक्षरार्थ:॥ तत्वज्ञनेन बाघिता दृढतरकार्याक्षमत्वं नीता साक्षादविद्यैवाविद्यालेश इ- त्याह-द्ग्धति। तढक्त-'कायेक्षमे नश्यनि चापरोक्ष्यात्।' इति ॥ कोऽयमविद्यालेशः, यदनवृत्या जीवन्मुक्तिमिद्धिरित्याक्षपे इष्ापत्तिरित्वाह-सर्वज्ञे ति। अनुदत्यसम्भवादिति।न जीवन्मुक्तिरम्तीति शेषः। ननु, जीवन्मक्त्यभावे 'त- भ्य तावदव चिरामे'त्यादिशास्त्रं जीवन्मुक्तिप्रतिपादकगप्रमाणं स्यादित्यत आह-जीव- न्युक्तिर खमिति। श्रीतव्यादिविधिभिविधीयमानं श्रवणादिकमतपशस्तम् । यम्या - नुष्टानाज्जीवतोऽपि मुक्तिर्लभ्यत इति श्रवणादिस्तावकमित्यर्थः, न तु स्वार्थपरमिति मात्रशब्दार्थे हेतुमाह-शास्त्रस्यति। निप्फलेऽर्थे येदतात्पर्यायोगादिति भावः । अत इति! जीवन्मुक्ती मानाभावादित्यर्थःसविलासेति। विलासेन वासनया च स- हैवाविद्याननिवृत्तिरित्वथः। सत्यं जीवन्मुक्तिशास्त्रं श्रंवणाद्विविध्वर्थवाद इति, अर्थवाद- त्वेऽपि सालम्त्रनार्थवादत्वसम्भवे निरालम्बनत्वायोगानू। लोके रज्जवादितस्व्ज्ञानेन

४३४

लासनासनाविद्यानिवृत्तिरित्यपि कञ्ित् पक्षमाहुः ॥ अथ केयमविद्यानिवृत्तिः? आत्मैवेति ब्रह्मसिद्धिकाराः। न च तस्य नित्यत्वेन मिद्धत्वात् ज्ञानवैयर्थ्यम। अमति ज्ञाने अनर्थहेत्वविद्याया विद्यामानतया अनर्थमपि तिष्ठेदिति तदन्वेपणात् यस्मिन् मत्यग्रिमक्षणे यस्य मत्वं, यद्यतिरेके चा- भावः, तत् तत्साध्यमिति लक्षणानुरोधेनात्मरूपाया अप्य-

सर्पाद्यध्यासम्य ममलम्य निवृत्यनन्नग्मपि म्पाद्यध्याममंम्कारवशान किनित्काले

सजनितसंम्कारवशात जीवन्मुक्ती नानुपर्पत्तिरिति सुचयनि इत्यानं ।। अथ केयमिनि। इय प्रकता अविद्यानिवृत्ति, का, आन्मम्वरूश, अ- निरिक्ता वा। नाद्यः। साध्यत्वायोगात्। न द्वितीय। तम्याम्मत्वे द्वैनापन

नि-आत्मवेनि। आत्मैत्रविद्यानिवृत्तिः, नानिरिका। उक्तदोपप्रमङ्गादिनि भावः। आद्यपक्षपि दोषतौल्यमाशङ्क्य निगकरोनि-न च नम्पोते। अविद्यानिवृत्तिरूपान्मन इत्यथेः। तन्वज्ञानम्य वैयथ्य वदता वक्तवं कित्ञा नमम्पादनम्य प्रयोजनं नाम्नीति तद्वय्थ्य विवक्षिनं, किवा अविद्यानितृनेगत्म म्वरूपत्वे तम्याः अनादितया ज्ञान विनापि मिन्दन्वेन ज्ञानमाध्यत्वासम्मवात्तम्य वयर्थ्य वरिवक्षितं, नाद्य इत्याह-असनीनि। नदन्वेपणाढिति। अनर्गनिवृत्ति मुद्दिश्य ज्ञानान्वेषणोपपत्तरित्यर्थः । अन्वेषणं च न्ञानमाधनानष्टानम । मान्यल क्षण द्विविधम-एक सादिपदार्थमात्रासाधारण जन्यत्वरुपम। अपरं तु माद्यनादि माधारणं यम्मिन् सतीत्यादिरूपम्। तथा च आत्मम्वरृप ्या मववि्द्याननिवृता प्रथम- लक्षणासम्मवेऽपि द्वितीयम्य माध्यलक्षणम्य सम्भवान् तम्याः ज्ञानमानयन्वमूपपन्न- म्। अनो न ज्ञानवैयथ्यमित्यभिप्रत्य द्विनीयं निगकरोनि-यम्मिन सनीनि। अभाव इति। यम्यामाव इत्यथः। तन तन्साध्यममिति। यम्मिन् मत्यग्रिमक्षणे यम्य सत्त्वमित्यत्र प्रथमयच्छव्दवार्थम्साधन, द्वितीययच्छव्दार्थम्माध्यमिति विभागः । प्रा- यश्चित्त सत्यग्रिमक्षणे दुःखप्रागमावस्य मत्त्वं, प्रायश्चित्तम्य व्यतिरेके च हृःग्वम्यैवो. दयादग्रिमक्षणे दुःखप्रागमावन्यामाव इनि दुःगप्रागमावम्यानादेरपि तुःखसाधनपा- पध्वसम्य सांदेरिव प्रायश्चित्तमाध्यत्वमेनलक्षणसिद्धमिनि बोध्यम्। उक्तलक्षणं

सिद्धान्तलेस्सक्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेद: ४३१ विद्यानिवृत्तेः ज्ञानसाध्यत्वाच्च ज्ञाने सत्यग्रिमक्षणे आत्मरू- पाविद्यानिवृत्तिसत्त्वं, तद्यतिरेके तत्प्रतियोग्यविद्यारूपस्तद- भाव इति उक्लक्षणसत्त्वात्॥ आत्मान्यैवाविद्यानिवृत्तिः। सा च न सती। अ- द्वैतहानेः । नाप्यसती। ज्ञानसाध्यत्वायोगात्। नापि सदसदूपा 1 विरोधात्। नाप्यनिर्वाच्या। अनिर्वाच्यस्य सादेरज्ञानोपादानकत्वनियमेन मुक्तावपि तदुपादनाज्ञा-

प्रकृते योजयति-ज्ञाने सतीति। आत्मस्वरूपाया अविद्यानिवृत्तेरनादित्वेन ज्ञा- नान्पत्तिद्वितीयक्षणे जन्मासम्भवेऽपि सत्त्वं सम्भवतीत्याह-आत्मरूपाविद्या- निदृत्तिसच्वमिति। तद्यतिरेके तत्प्रतियोग्यविद्यारूपः तदभाव इति, तद्यातरके तदभाव इत्युक्तलक्षणसत्वादिति सम्बन्धः । ज्ञानव्यतिरेके आत्मरूपाविद्यानिवृत्ते- रभाव इति अनेन प्रकारेणात्मरूपाविद्यानिवृत्तौ ज्ञानसाध्यत्वरूपलक्षणसत्त्वा- दित्यथः । नन्वविद्यानिवृत्तरात्मस्वरूपत्वे आत्मनोऽनन्तत्वेन वस्तुतम्तदभावस्यैवा- भावात् कथमविद्यानिवृत्तेरभावः, तत्राह-अविद्यारूप इति। निर्विशेषचैतन्यस्य वास्तवाभावाभावेऽपि ताटृशं चैतन्यं नास्त्येवेति भ्रान्तिसिद्ध: कश्चित्तदभावोऽस्ति । स चाविद्यैत । चैतन्यप्रतियोगिककल्पिताभावस्याविद्यातिरिक्तत्वे मानाभावादित्यर्थः। ननु, लोके घटादिभावपदार्थस्याभावप्रतियोगिकाभावरूपत्वमेव दष्ट, न तु भावप्रति- योगिकाभावरूपत्वम्। तथा च कथमविद्यायाः भावरूपायाश्चैतन्यप्रतियोगिकामा- वरूपत्वम, अत आह-तत्प्तियोगीति। आत्मरूपाविद्यानिवृत्तेः प्रतियोगिनी या अविद्या, तद्प इत्यर्थः । एतटुक्तं भवति-चैतन्यस्य स्वस्मिन्नध्यस्ताविद्यां प्रत्य- भावरूपत्वादविद्याय: स्वाभावरूपचैनन्यप्रतियोगिकाभावरूपत्वं सम्भवतीति ।।

अविद्यानिवृत्तिरात्मान्येतिपक्षं मतभेदेन द्वेवा साधयति-आत्मान्यैवेत्या- दिना। तदुपादानेति। अनिर्वचनीयामविद्यानिवृत्ति प्रत्युपादानत्वेनाज्ञानन मु क्तावप्यनुवृ्त्यापत्तेः । तथा चानिर्मोक्षप्रसङ्ग इति मावः । किच मुक्तिकाले जनु वर्तमानाया अविद्यानिवृत्तेरनिर्वाच्यत्व रूपमिथ्यात्वनिर्वाहार्थ ज्ञाननिवर्त्वत्वापत्तिः । क्षानैकनिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वमित्युपगमात्। न न मुक्तिकाले तन्निवर्तकं ज्ञानं सम्भव-

४३६ अद्वैतमझरी ।

नानुदृ्त्त्यापत्ते: ज्ञाननिवर्त्यत्वापत्तेश्र। किंतु उक्तप्रकारचतुष्ट- योत्तीर्णा पञ्चमन्नकारेत्यानन्दबोधाचार्याः।। अविद्यावत्तन्निवृत्तिरप्यनिर्वाच्यैव । न च तदनुवृत्तौ तदुपादानाज्ञानस्याप्यनवृत्तिनियमात् अनिमोक्षपसङ्ग: तदनुवृत्तौ प्रमाणाभावात्। उत्पत्तेः प्रथमममयमात्रमंसर्गि-

त्वोपपत्तेः। अन एव यथा पूर्व पश्चाच्च उत्पत्स्यते. उत्पन्न इति भाविभृतभावेन व्यवहियमाणाया उत्पन्तेः प्रथमसमय- माते उत्पद्यत इति वर्तमानत्वव्यवहारः तथा पूर्व पश्चाच्च निवर्तिप्यने निवृत्त इनि भाविभृतभावेन व्यवहियंमाणाया नि। म नसयभावात्। अनो नानिर्वाच्या अतिद्यानिवृत्तिरित्याशयनाह-ब्ञान- निवर्स-गपतेशेनि। सा च न सनी। नाप्यमनी। नापि मदमदृपा। नाप्यनिवी- च्या। कि: "उमप्रकारा सेनि सम्बन्ध,। नन्वविद्यानिवृत्तरुक्तपकरचुएंयनत त्रामम्मवे प्रकागन्नगप्रममिद्धरविद्यानिवृत्तिरेव मात्वति शङ्कने-कि न्विति मोक्ष सत्र नामाण्यादप्रमिद्धापि कश्षित्प्रकार एपिनव्य इन्याशयनाह-उक्तपकोर्गन। अविद्यानिवृत्तगत्मान्यत्वप्क्ष मनान्तर द्शयान-अवविद्याविति। नच नःलवृत्ताविनि। मुक्तावविद्यानुवृत्तावित्यये,। उत्पन्ेगिि। यथा सवादिपशा

न् शब्दिननशोडषि न्षां नग्मक्षणमात्रसम्वन्वी कश्वित भावरप एव वि. कारोडभ्यपगन्नव्य :. न त्वमावरूपः। विनिगमकाभावादित्यय। उन्पतेः क्ष- गिकयावविकारत्व इव नाशम्यापि क्षणिकमावविकारत्वे प्रमाण सममत्याह- अत एवंति। निवृत्तेरषि क्षणिकत्वाभ्युपगमादेवेत्य्थेः। उत्पत्तेः पुर्वमृत्यामगने बट इनि भावित्वेन व्यवहियमाणायाः उत्प्नेः पश्चाहृत्पन्नो वट इनि सनत्वेन व व्य वहियमणाया उत्पत्तेः प्रथमसमयमात्रे उत्पद्यन इति वर्नमनत्वव्यवदारो यथा उत्पतेः क्षणिकत्व्रमाधकोडम्नीनि दृष्टान्नभागार्थः, तर्थत निवृत्तेः पूर्व निर्वतं- प्यन घट इति भावित्वेन व्यवहियमाणायाः पश्षन्निवृत्ती घट इति भतत्वेन च व्यवहियमाणाया निवृत्तेश्ररमममयमात्रे निर्वनत इत्यादिवर्नमानत्वव्यपदेशरूपो व्यवहारो निवृन्तेरपि क्षमिकृत्वमाषकोडग्नीति प्रमाणं तुल्यमित्यर्थः । निवृतेः

सिद्धान्तलेशसंङ्गहे सव्याख्याने चनुर्थपरिच्छेदः । ४३७ निवृत्तेश्वरमसमयमात्रे निवर्तते,नश्यति,ध्वंसत' इति वर्तमा- नव्यपदेशः । निवृत्तेरनुवृत्तौ तु चिरशकलितेऽपि घटे इ- दानीं निवर्तत इत्यादिव्यवहारः स्यात्। आख्यातानां प्र- कृत्यर्थगतवर्तमानत्वाद्यर्थाभिधायित्वात्। ननु, च तेषां स्व- स्वाभिहितसद्व्याश्रय प्रकृत्यर्थकर्तृकर्मगतवर्तमानत्वाद्यर्थाभि- धायकृत्वं, स्वाभिहितप्रकृत्यर्थानुकूलव्यापारगतवर्तमानत्वा- दयर्थाभिधायकत्वं वास्तु। तथा च निवृत्तिक्रियाकर्तुश्चिर- चूर्णितस्य घटस्य तद्गतनिवृत्त्यनुकूलव्यापारस्य चावर्तमान- त्वात् नोक्तातिप्रसंङ्ग इति चेत, न । आद्ये उत्पन्नेऽपि घटे उत्पद्यत इति व्यवहारापत्तेः। उत्पत्तिक्रियाकर्तुर्घटस्य वर्तमान- त्वात्। द्वितीये आमवातजडीकृतकलेवर उत्थानानुकूलय- त्वति उत्थानानुदयेऽ्युत्तिष्ठतीति व्यवहारापतेः । आ- ख्यातार्थस्य प्रकृत्यर्थभृतोत्थानानुकूलस्य यत्नरूपव्यापारस्य स्थायित्वाभ्युपगमे वाधकमाह-निषृत्तेरनुृत्तौ त्विति । मासात् पूर्व ध्वस्ते- पिं घटे वर्तमानकालेडपि घटावयवेषु शकलेषु कपालरूपेपु निवृत्तिरूपस्य प- राभिमतप्रध्वंसाभावस्य वर्तमानत्वादिदानीं निवतते, नश्यति, ध्वंसत इति निवृत्ते- वर्तमानत्वव्यपदेशस्स्यादित्यत्र हेतुमाह-आख्यातानामिति । प्रकृत्यर्थो घा- त्वर्थः। तद्गतवर्तमानत्वानीतत्वभावित्वार्थकत्वांदित्यर्थः। आख्यातानां 'प्रकृत्यर्भग- तवर्तमानत्वादिकं नार्थः । किं त्वन्यगतवर्तमानत्वादिकमेवेति शङ्कते-ननु, च नेपामिति। एकवचनत्वाद्ि रूपेणाख्यातैरमिहितानां सङ्गयानामाश्रयभूताः 'बटो निवर्तते, देवदत्तः पचति, तण्डलाः पच्यन्त' इत्यादिमयोगेषु प्रकृत्यर्थभृतनिवृत्त्या- दिक्रियाणं कर्तृकर्मादिरूपाश्र ये घटादयः, तद्गतवर्तमानत्वाद्यर्थवाचकत्वं लट्- त्वादिरूपेण तेषामाख्यातानामस्त्वित्यर्थः । अर्थान्तरमाह-स्वाभिहितेति। घ. टो निवर्तत इत्यत्र आख्याताभिहितो यः प्रकृत्यर्थनिवृत्त्यन्कूलो व्यापारः, तद्गतेत्य- र्थः। सङ्गयायाः प्रकृत्यर्थानकूलव्यापारस्य च समानप्रत्ययोपास्तत्वेनान्तरङ्गत्वात् प्रकृत्यर्थस्य निवृत्त्यादेः प्रकृत्यर्थकर्तृघटादेश्चातथात्वेन बहिरङ्गत्वादित्यभिप्रायः । ततः किं, तत्राह-तथा चेति। द्विनीयमर्थमभिप्रत्याह-तद्गतोति। घटगने-

४३८ अट्वैनमझ्री।

वर्तमानत्वात्। तस्मात् प्रकृत्यर्थगतमेव वर्तमानत्वाद्यास्या- तार्थ इति ध्वंसस्य स्थायित्वे चिरनिवृत्तेऽ्रपि घटे निवर्तत इति व्यवहारो दुर्वारः। यदि च मुद्गरादिशकलिते घटे ध्वंसो नाम कश्रिदभावः तत्प्रतियोगिक: स्थायिभूतलाद्याशितः उपेयेत, तदा कपालमालापसरणे तदनपसरणेऽपि मणिकश- रावादिकपालव्यावृत्तकपालसंस्थानविशेषादर्शने च किमिति स प्रत्यक्षो न स्यात्। कपालसंस्थानविशेषादिनानुमेयो घ- टादिध्वंमो न प्रत्यक्ष इति चेत, तर्हि तेन मुद्गरनिपातकाली- नस्य उत्पत्तिवत् भावविकाररूपतया प्रतियोग्याश्रितध्वंस- स्यानुमानं सम्भवतीति न ततः पश्चादनुवर्तमानप्रतियोग्य-

त्यथः । निराकरणग्रन्थः म्पष्टार्थः। तस्मादिति। अर्थान्तरासम्भवादित्यर्थः। पराभिमनो ध्वंमः प्रत्यक्षऽनुमयो वेनि विकल्प मनमि निषाय क्रमेण निराकतु परमतमनुवदनि-यदि चंति। घटे मृदरपातादिना शकलीकने मनीत्यर्थः । तत्प्रतियोगिक: घटप्रतियोगिक इत्यर्थः। अनलादीनि। :वंसोत्तरकालं क- पालेप्तिव शकलीक्रियमाणवटाविकरणमृनलादिप्वपि अत्र वटो स्वम्त इनि प्रती- निवलात मृनलादिकमपि कपालानीव वटध्वंसाविकरणत्वेन केश्रित्तार्किकेरुपयन इति तन्मतानुवाद इति बोध्यम्। ध्वंमः प्रत्यक्ष इति पक्षं दृपयनि-तदोननि। तदा किामति। मः ध्वंसः प्रत्यक्षो न म्यादिति मम्बन्बः। ननु, भूतलादी घ- टध्वंमप्रत्यक्षे कपालमालामत्यक्षमपि कारणम्। अनो नोक्तदोंष इत्यत आह- नटनपसरणेऽपीति। मृण्मयबृहत्पात्रविशेषो मणिकशव्दार्थः! यदा मृनलगने- पु घटकपालेषु मणिकशरावादिकपालेम्यो व्यावृत्तम्य संस्थानविशषस्य घटकपा- लामाधारणम्य दर्शनं नास्ति, कपालमालागोचरद्शनमात्रमेवाक्ति, तदापि ध- सः प्रत्यक्षम्यात। कपालमालादर्शनस्य सत्वादित्यर्थः । वम्नुन्तु प्रध्वंसाभाव- स्य इन्द्रियसन्निकर्षानिरूपणात् प्रत्यक्षत्वं न सम्भवनीनि भावः । धवंमोऽनुमे- य इनि पक्षं दृषयति-तर्हीति। अतीतस्यापि ध्वंसस्यानुमानसम्मवादनुमानेन ध्वंसम्गत्रसिद्धावपि नानुमानवलात् ध्वंसस्य पराभिमतं स्थायित्वं सिध्यतीत्यर्थः । तत इति। अनुमानादित्यर्थः । नन्, इदं भनलं वटव्वमवत्। कपालमालावि-

सिद्धान्तलेश्यसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेद्ः। ४३९ धिकरणाश्रिताभावरूपध्वंससिद्धिः । 'इह भूतले घटो ध्वस्त' इति भूतले ध्वंसाधिकरणत्वव्यवहारस्य 'इह भूतले घट उत्पन्न' इतिवत् भावविकारयुक्तप्रतियोग्यधिकरणत्वविषयत्वोपपत्तेः। 'घटध्वंसानन्तरं भूतले घदाभावव्यवहारस्य घटापसरणानन्तरं तदभावव्यवहाखवंत् समयविशेषसंसर्ग्यत्यन्ताभावावलम्बन- तोपपत्त्या ध्वंसविषयत्वस्याकल्पनीयत्वाच्च। एवंसति घ- टोत्पत्ते: पूर्व तदभावव्यवहारोऽप्यत्यन्ताभावेन चरितार्थ इति प्रागभावोऽपि न स्यादिति चेत्, सोऽपि माभृत्। नन्वेवं प्रागभावाधारकाल: पूर्वकाल:, ध्वंसाधारः उत्तरकाल इति निर्वचनासम्भवात् काले पूर्वोत्तरादिव्यवहारः किमालम्बन- शेषवत्त्वाताव्यतिरेकेण कपालमालाविशेषानधिकरणप्रदेशवदित्यनुमानं क्थ घटाश्रितं ध्वंसं विषयीकुर्यादिति चेत्, न ध्वंसोत्पत्तिकाले प्रतियोग्याश्रितस्यापि ध्वंस- स्य प्रतियोगिद्वारा भूतलाश्रितत्वस्यापि सत्त्वेनानुमानस्य तद्विषयत्वोपपत्तेरिति मावः । अनयैव रीत्या व्यवहारविशेषस्यापि गतिमाह - इहेति। भूतला- - तल इति। भूतले घटो नास्तीति प्रत्ययप्रयोगात्मकव्यवहारस्येत्यर्थः । समयवि- शेषे भूतलादौ घटसंयोगद्यमावकाले संसर्गी योऽत्यन्ताभावः, स आलम्बनं यस्य वटाभावव्यवहारस्य, स तथा। तम्य भावस्तत्ता, तदठपपत्येत्यर्थः । क्ल्प्ताभावेनैव व्यवहारोपपतावतिरिक्तप्रध्वंसाभावो न कल्पनीयः । 'अतोऽन्यदार्तमि'ति श्रु- त्या चैतन्यव्यतिरिक्तवस्तुमात्रानित्यत्वप्रतिपादिकया पराभिमतस्य नित्यध्वंसस्य नि- राकृतत्वाच्चेति भावः । एतेन घटध्वंसानन्तरं कपालमालायां घटो नास्तीति व्यवहारोऽपि नीतः । उपादानेऽपि समयविशेषेऽत्यन्तामावसंसर्गमादाय तुपपत्तेः। शङ्कते-एवंसतीति। घटनाशोत्तरकालीनस्य घटाभावव्यवहारस्य सामयिका- त्यन्ताभावालम्बनत्वोपपत्तौ सत्वामित्यर्थः । तदभावेति । मृदधि घटो नास्तीति व्यवहारोऽपीत्यर्थः । अत्यन्ताभावेनेति । सामयिकेनेत्यर्थः । कालत्रयेऽप्यधिक - रणसंसर्ग्यत्यन्ताभावस्य मृद्यसम्भवादिति बोध्यम्। प्रागभावप्रध्वंसामावयोरभा- वेवि काले पूर्वकालत्वमुत्तरकालत्वं चाखण्डोपाधिरूपमादाय व्यवहारोपपत्तिरिति

2४0

स्स्यात्। घटादिषु प्रतियोगित्वादिव्यवहारवदखण्डकिथ्ि- द्धर्मगोचरोऽस्तु. ।.अभाव स्वरूपस्थायिध्वंसाभ्युपगमेऽपि ते -. षु ध्वंसत्वादेरखण्डस्येव वक्तव्यत्वात्। न च जन्याभावत्वः रूपं सखण्डमेव ध्वंमत्वम् । ध्वंसपागभावरूपस्य घटस्य तद्ध्वंमत्वापतेः । न च सप्मपदार्थरूपाभावत्वं विवक्षितम। घटस्य प्रागभावं प्रत्यपि ध्वंसत्वाभावप्रमङ्गेन घटकाले-पराग- भावोत्तरकालत्वव्यवहांरस्य निरालम्वनत्वापत्ेः । न च प्र- तियोग्यतिरिक्त: प्रागभावध्वंमः । तथामनि तुल्यन्यायतया ध्वंसपागभावो पतियोग्यतिरिकि: स्यादिति प्रागभाव-

भावस्वरुपन। मखवण्डम्जैव धवंसत्वम्य मन्मने निवेचनमम्भवात्र ममाबन्दत्ा- सण्डोपाविकल्पनमेत्याशयेन शङ्कने-न च जन्याभावत्वरुपमिति। जन्यन्वे मत्यभावत्वरूपमित्यर्थः । अनिव्याप्त्या हपयनि-ंसेति। तदध्वंसन्वेनि। घटप्यंमन्वापत्तेरित्यर्थः। नन्, जन्यत्व्रे मति मपमपदर्थरूपाभाव्वं सवंमन्क्षण वि वक्षिनम्। अत्यन्नाभावादिवारणाय मन्यन्नम्। घटच्वंसश्रागभावसृन वटे उ्तानि- व्यात्िवार्णाय विशेध्यमित्याशक्वामनद्य निगक्गति-न च सप्मत। घटत्रा- गभावम्य ध्वंमंत्वेनोपेने घरे उक्तवक्षणाभावान वस््म्य वटप्रागभावं प्रति ध्वंमत्वं न स्यादिति दषयति-वटम्योत। इषापत्तिमाशंङकयाह-घटकाल इनि। घटकाले वटपागभावध्वमाभावेन म्रागभाव्ध्वंमकात्त्वरपम्य तदुत्तरका- लत्वम्याभावादिनि माव,। ननु, घटप्राग भाव्धवंमम्य वटानिरिक्कम्य सम दार्र रुपम्याम्युपगमान्नोक्तदोष इत्यन आह-न च मनियोग्यनिरिक्त इति। न- थामनीनि। प्रागभावध्वंमम्य प्रतियोग्यतिरिक्तव्वे सतीत्यर्थः। घटप्रागभाव्ध्वं सः प्रनियोगिव्यतिरिक इनि न च। नथामनि घटध्वंमपागभावोप वटरूप-

तुल्यत्दादित्यर्थः । ततः कि, तत्राह-इनीति। इतिशब्दो हेत्वये। तथा न यथा वटपागभावस्य ध्वंम: प्रतियोगिव्यतिरिक्तः, तथा वटपागभावध्वंसस्यापि पागमावो घटपागभावादन्यो वाच्यः। ध्वंमपागभावस्यापि व्वंसप्रतियोगिव्य

सिद्धान्तलेशसंग्रहे सव्यारूपाने चतुर्थपरिणळेद: । *४१ ध्वंसस्यापि प्रागभावोऽन्यः, तस्यापि कश्ित ध्वंसः, तस्यापि प्रागभावोऽन्य इत्यप्रामाणिकानवधिकध्वंसप्रागभावकल्पना- पत्तेः। न चान्यत ध्वंसत्वमात्माश्रयादिशून्यं निर्वक्तुं क्ष- क्यम। एवं प्रागभावत्वमपीत्यन्यत् विस्तरः । तस्मान्न सू्वं प्रागभावः, न च पश्चात् ध्वंसाभावः। मध्ये परं किथ्चि- त्कालमनिर्वचनीयोत्पत्तिस्थितिध्वंसरूपभावविकारवान् घटा- द्यध्यासः। एवं चाविद्यानिवृत्तिरपि ब्रह्मसाक्षात्कारोदयान- न्तरंक्षणवर्ती कश्रिद्वावविकार इति तस्या मुक्तावनुवृत्त्यभावा-

तिरिक्तत्वादित्यर्थः । ततः कि, तत्राह-तस्यापीति। अन्यप्रागभावस्यापीत्यर्थः। तस्यापीति। ध्वंसस्यापीत्यर्थः । ननु, यदि जन्याभावत्वरूपं ध्वंसत्वमुक्त्तरीत्या अ- नवस्थादोषदुष्टं, त्हि ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति त्रैकालिकभिन्नामावत्वरूपं ध्वंसत्वम- स्तु, अत्यन्ताभावादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम्। त्रैकालिकवस्तुमिन्ने प्रागभावे अतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम्। तथा च सखण्डमेव ध्वंसत्वमिति, नेत्याह-न चा- न्यदिति। ध्वंसलक्षणे ध्वंसत्वप्रवेशादात्माश्रय इत्यर्थः । न च प्रागभावात्यन्ताभा- वभिन्नत्वे सति संसर्गाभावत्वं ध्वंसत्वम् । अतो नात्माश्रय इति वाच्यम्। प्रागमा- वत्वादिनिर्वचनस्यापि प्रध्वंसाभावभिन्नत्वघटितनया अन्योन्याश्रयापत्तेरित्याशये- नादिपदनिति बोध्यम्। ध्वंसत्ववत् प्रागभावत्वमपि सखण्डं दुर्निरूपमित्याह-ए- वमिति। अयममिप्रायः-न तावदनादित्वे सति सान्ताभावत्वं भागमावत्वं, घट- ध्वंसप्रागभावरूपे घटे अनादित्वाभावेनाव्याप्त्यापत्तेः । नापि प्रतियोगिजनकामाव- त्वं प्रागभावत्वम्। जनकत्वशरीर प्रविष्टपूर्ववृत्तित्वस्य कार्यप्रागभावकालवृत्तित्वरू पतया आत्माश्रयप्रसङ्गात्। एवं लक्षणान्तरमपि निरसनीयमिति। तस्मादिति । पराभिमतप्रागभावादिसाघ कामावादित्यर्थः । ननु, प्रागभावाद्यनक्रीकारे तत्प्रतियो- गिधटादिकार्यमपि नाङ्गीकर्तव्यं, तदङ्गीकारे द्वैतापत्तेरित्यत आह-मध्ये पराि- ति। घटारिकार्यस्य शुक्तिरजतादिवदध्यासरूपत्वाम्युपगमात् नाद्वैतविरोधः । ननु, यथा परमते ध्वंसत्वादिकं दुर्निरूपं, तथा सिद्धान्ते मावविकाररूप उत्पत्तिस्थिति- ववंसा अपि दुर्निरूपा एवेत्याशङ्कय तेषां दुर्निरूपत्वमलङ्कारायेत्याशयेनाह-अ. निर्वचनीयेति। एवं चेति। लोके घटादिध्वंसस्य क्षणिकमावविकाररूपत्वे सिद्धे

४४२ अद्वैतमझरी ।

न्न तदनिर्वाच्यत्वे कश्रिद्दोष इत्यद्वैतविद्याचार्याः। नन्वेवम- विद्यानिवृत्तेः क्षणिकत्वे मोक्षः स्थिरपुरुषार्थो न स्यादिति चेत्, भ्रान्तोऽसि। न ह्यविद्यानिवृत्तिः स्वयमेव पुरुषार्थ: इति तस्या ज्ञानसाध्यत्वमुपेयते। तस्याः सुखदुःखाभावेत-

नाखण्डानन्दस्फुरणं संमारदुःखोच्छेदश्र भवनीति तदुप- योगितया तस्यास्तत्त्वज्ञानसाध्यत्वमुपेयते।। चित्सुखाचार्याम्तु दुःखाभावोऽपि मुक्त्तौ न स्वतः पु- रुषार्थः। सर्वत्र दुःाभावस्य स्वरूपसुखवाभिव्यक्तिप्रतिब- न्धकाभावतय। सुखशेपत्वात् सुग्वस्येव स्वतः पुरुपार्थत्वम्,

सतीत्यर्थः । नन्वेवमिनि। उक्तरीत्येत्येवंशव्दार्थ। अविद्यानितृत्तमेक्षिमाघन- ज्ञानसाध्यत्वोपपादने मिद्धान्तिना क्रियमाण मनि मिद्धान्निनाविद्यानिवृत्तिग्व मो - क्षत्वेनाभिमतेति पूर्वपक्षिणो त्रान्निरभन्, तां त्रान्तिमवलम्व्य शङ्का।नम्य भ्रममप नयति-भ्रान्तोSसीति। अविद्यानिवृत्तेरपृरुपार्थत्वे हेनुमाह-तस्या इति। तहिं तस्याः ज्ञानमाध्यत्वोपगमो व्यर्थ इनि शङ्कन-किन्विति। अविद्यानि वृत्तेस्सुखेतरत्वाद्टःखामवनरत्वाज्च स्वयं पृरुषर्थन्ववि पुरुषार्थमाघनतया तम्थाः ज्ञानमाध्यत्वमुपेयत इत्याह-अखवण्डेति। नदुपयोगिनयेति। अनर्थात्मकदुःख. निवृत्तिरानन्दावाप्तिश्चति हयमपि रवन. पुरुषार्धमृत तच्छवदार्थः ।। अविध्यानिवृत्तिवद्दुःनिवृत्तिगवि सवनः पुरुषार्यो न भवति। अनो बमान-

मुक्ताविति विशेषणात मंमारशार्यां सुग्ववन् दु.ग्ामावोडपि म्वनः पुरुषार्ध इति भ्रान्तिभवन्. ता वाग्यति-सवत्रति। दृःदशायामात्मम्वरूपसनम्यापि मृग्वम्या- िव्यक्तिश्दितम्फुरणविशपामावेन हृःग्वम्य नदमिव्यक्तिप्रनिबन्धकत्वे कल्प्यते। तथा च तदभावस्य मुग्वामिव्यक्तिशपनयव काम्यमानत्वं, न सृग्ववन् स्वनःपुरूपार्थ- न्वेनेति भाव: । सुखम्यैव म्वतः पुरुपारथत्वकलपने विनिगमकमाह-मुखस्यैवेति। दुःखामावस्य मुग्वशवत्वे दृःस्ाभावमावनान्यपि सृखसाधनानि भवन्ति। तथा च पासपेम व सर्तत गसवाययानानम्येव प्रवर्तकत्वं सम्भवति।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेद: ! ४४३

अन्येषां सर्वेषामपि तच्छेषत्वमिति सुखसाधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वे सम्भवति दुःखाभावस्यापि स्वतः पुरुषार्थत्वं प- रिकल्प्य तत्साधनप्रवर्तकसङ्गहाय इष्टसाधनताज्ञानस्य इ- च्छाविषयत्वप्रवेशेन गुरुघटितस्य प्रवर्तकत्वकल्पनायोगात्। न च दुःखाभाव एव स्वतः पुरुषार्थः। तच्छेषतया सुखं काम्यमिति वैपरीत्यापत्तिः। बहुकालदुःखसाध्येऽपि क्षणिक- सुखजनके निन्दितग्राम्यधर्मादौं प्रवृत्तिदर्शनात् तत्र क्षणि-

दुःखाभावस्य स्वतः पुरुषार्थत्वकल्पने तु तत्साधनेपु सुखसाघनत्वस्य बाधितत्वात् सुखसाधनताज्ञानात्तेषु प्रवृत्तिर्न सम्भवति। न च तेपु दुःखाभावसाधनताज्ञानमेव प्रवर्तकमस्त्विति वाच्यम्। तथासति प्रवृत्तिमात्रे अनुगतकारणाभावप्रसङ्गात्। न च तर्हीष्टसाधनताज्ञानात् सर्वत्र प्रवृत्तिरस्तु। दृःखाभावस्यापि सुखवदिच्छाविषय- तया इष्टपदेन सङ्गहोपपत्तेरिति वाच्यम। प्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति कारणे इष्टसाध नताज्ञाने इष्टांशे सुग्त्वजातेः प्रवेशकल्पने कारणतावच्छेदकलाघवं लभ्यते। इष्टत्व- रूपोपाधे: प्रवेशकल्पने तु कारणतावच्छेदकगौरवं भवेदिति सुग्वस्यैव स्वतः पुरुषा- र्धत्वपक्षो युक्तिमानिति भावः । तच्छेषत्वमितीति। स्वीकृत्येति शेषः । प्रवर्तक- त्व इति। प्रवर्तकत्वकल्पन इत्यर्थः। तत्साधनेति। दुःखाभावसाघनेपु प्रवर्तकस्य दुःखाभावसाधनताज्ञानस्य सङ्गहायेत्यर्थः। न च दुःखाभाव एवेति। न चेयं शङ्गैव नावतरति। वैपरीत्यपक्षे दुःखाभावत्वरूपोपावेरेव प्रवर्तकज्ञानकारणतावच्छे दकशरीरे प्रवेशापत्त्या इच्छाविपयत्वरूपोपाधिप्रवेशपक्ष इव गौरवदोपस्य तुल्य- त्वादिति वाच्यम्। सिद्धान्ते सुग्वस्यात्मरूपतया एकव्यक्तित्वेन सुखत्वस्य जाति- त्वासम्भवं तस्योपाधिरूपत्वं च मन्वानस्य शङ्कासम्भवात् इच्छाविषयत्वस्येव सुख- त्वस्याप्युपाधिरूपत्वे सति मुखत्वप्रवेशेऽपि कारणतावच्छेदकगौरवाविशेषे सति वि- निगमकाभावेन वैपरीत्याशङ्का युक्तैवेति मावः। सिद्धान्ते वस्तुतस्सुखव्यक्तेरेकत्वेऽ- प्यौपाधिक मेदाङ्गीकारेण सुखत्वस्य जातित्वाक्षतेर्वैपरीत्यं वक्तुं न शक्यत इति मनसि निधाय दोषान्तरमाह-बहुकालेति। लोके हि क्षणिकसुखोद्देशेन बहुकालदु :- खानुभवमङ्गीकृत्याप्यगम्यागमनादौ प्रवृत्तिर्दश्यते। सा च दुःखाभावस्थैव स्वतः पु. रुषार्थत्वपक्षे न सम्भवतीत्यर्थः । कृत इत्यत आह-तत्रेति। निन्दितपवृत्तिस्थ- ल इत्यर्थ: । सुखस्य दुःखाभावशेषत्वपक्षे सुखकालीनो यो दुःखाभावः, तं प्रत्येष

कसुखकालीनदुःखामावस्य पुरुषार्यत्वे तदर्थ बहुकालवुःखा- नुभवायोगात् । न च तत्र क्षणिकसुखस्य पुरुषार्यत्वेपि दोषतोल्यम । भावरूपे सुखे उत्कर्षापकर्षयोरनुभवसिद्धलवेन क्षणमप्यत्युत्कृष्टसुखार्थ बटुकालदुःखानुभवोपपत्तेः दुःखाभावे चोत्कर्षासम्भवा्। तस्मान्मुक्तो संसारदुःखनिवृत्तिरप्यवि- द्यानिवृत्तिवत् सुखशेष इत्यनवच्छिन्नानन्दप्रापिरव स्वतः पुरु- पार्य इत्याहुः । नन्वनवच्छिन्नानन्दः प्रत्यग्रूपतया नित्यमेव पाप्तः। सत्यम्। नित्यप्राप्तोऽपि अनवच्छिन्नानन्दस्तमावृत्य तद्धि- परीतमनर्थ प्रदर्शयन्त्या अविद्यया संसारदशायामसत्कल्पत्वं नीत इत्यकृतार्थताभूत्। निवर्तितायां च तस्यां निरस्त-

मुखस्य शेषत्वं वाच्यम्। कालान्तरीयं दुःखामावं प्रति नम्य शेषत्वासम्मवान्। त- था च क्षणिकमुम्वकालीनं दृःसामावं क्षणिकमुद्दिश्य बहुकालदुःखानुभवाङ्गीकारम्या- युक्तत्वादित्यर्थः । न च तत्रति। निन्दितप्रवृत्तिम्थल इत्यर्थः । दोपतौल्यमिति। बुकालदुःखानुमवाङ्गीकारायोगरूपदोषम्य तुल्यत्वमिति न नेत्यर्थः । दृःग्वाभाव. स्थैव स्वतः पुरुषार्यत्वपक्षेऽपि क्षणिकमुखकालीने दुःखाभावे उत्कर्षः कल्प्यतामिति तत्राह-दुःखामावे चेति। अमावस्योत्कर्षादिजात्याश्रयत्वानम्युपगमादिति मा वः। तस्मादिति। दुःखाभावम्य म्वतः पुरुषार्थत्वामम्मवादित्यर्यः । नित्यमंवेति। तथा च जीवम्य स्वस्वरूपतया सदा प्राप्तम्य वम्नानन्दस्य पाप्तव्यत्वासम्मवात तत्प्ाप्त्युद्देशेन तदुपायेपु प्रवृत्तिर्न स्यादिति मावः । निस्प- तया तम्य प्राप्ति तत्त्वमस्यादिश्रुनिसिद्धामङ्गीकरोति-सत्यमिति। औपचारिकं तम्य प्राप्यत्वमाह -नित्यमापोSपीति। अनवच्छिन्नानन्दो नित्यपाप्नोऽप्य- विद्यया असत्कल्पत्वं नीत इनि सम्बन्धः । तथा न प्राप्तेऽप्यप्राप्तत्वभ्रान्त्या तत्मा- प्त्युद्देशेन तदुपायेपु प्रवृत्तिर्यृज्यत इत्यर्थः । तमिति। पृर्णानन्दमावृत्यानन्दविप- रीतं नुःखात्मकं संसारं पापयन्त्येत्वयर्थः । अकृतार्थतंति । पूर्णानन्दापाप्तिरित्यर्थः । निरस्तेति। अविद्यायां निवृत्तायां निख्ल्ानर्थात्मकविक्षेपरहित आनन्दः प्राप्यते। ्लााय्येश विध्यायं घन कनकाघरणं प्राप्तमप्यप्राप्तत्वभ्रमतत्कृतविल्षेप-

सिद्धान्तकेशसफ्रहे सव्यार्याने चतुर्थपरिच्छेदः। निखिलानर्थविक्षेपे स्वकण्ठगतविस्मृतकनकाभरणवत् प्राप्यत इवेत्यौपचारिकी तस्य प्राप्तव्यतेति केचित् । अन्ये तु संसारदशायां नास्ति, न प्रकाशत इति व्यव- हारयोग्यत्वरूपाज्ञानावरणप्रयुक्तस्य मम निरतिशयानन्दो नास्तीति प्रत्ययस्य सर्वसिद्धत्वात् तदालम्बनभूतः कश्चित् ब्रह्मानन्दस्याभावः काल्पनिको यावदविद्यमनुवर्तते । अ- विद्यानिवृत्तौ च तन्मूलत्वान्निवर्तत इति यस्मिन् सत्यग्रिम- क्षणे इत्यादिलक्षणानुरोधेन मुख्यमेव तस्य प्राप्यत्वमित्याङ्कः। अपरे तु अवेद्यस्यापुरुषार्थत्वात्संसारदशायां सदप्य- नवच्छिन्नसुखमापरोक्ष्याभावान्न पुरुषार्थः । न च स्वरूपज्ञा-

लक्षणानर्थनिवृत्तिमात्रेण प्राप्यते, न त्वप्राप्तामरणप्राप्तिवन्मुख्या तस्य प्राप्तिरम्ति । तद्वदित्यर्थः । 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मान्नामुपजीवन्ति आनन्दं बह्मणो विद्वानि'त्यादिवेदान्तप्रसिद्धो निरतिशयानन्दो नास्तीत्यनुभवम्सर्वसम्प्रतिपन्नः। तथा न प्रत्यग्रूपतया नित्यमेव तादृशानन्दे विद्यमानेऽपि तदभावप्रत्ययदर्शनेन वाम्तवस्य तदभावस्यासम्भवादविद्यावरणाधीनम्थितिकस्थानादेः काल्पनिकाभावम्य तदभावप्र- त्ययालम्बनत्वं वक्तव्यम। तत्रावरणस्वरूपमाह-नास्तीति। निरतिशयानन्दो मे न प्रकाशते, अपरकाशमानत्वान्नास्त्येव स इति व्यवहारम्य सदा अभावादावरणस्य च सदा सत्त्वाद्योग्यत्वपर्यन्तधावनमिति बोध्यम्। निवर्तत इति। ब्रह्मानन्दस्या- माव इति शेष:। इदानी ब्रह्मानन्दाभावसाधनफलं ब्रह्मानन्दस्य मुख्यं प्राप्यत्वं दर्शयति-इति यस्मित्निति। ज्ञाते सत्यग्रिमक्षणे निरतिशयानन्दसत्त्वं, ज्ञाना- भावे च साधितस्य निरतिशयानन्दाभावम्यैत सत्त्वमिति लक्षणसत्वान्निरतिश न- न्दस्य प्राम्तस्यापि मुख्यमेव प्राप्यत्वमित्यर्थः । ब्रह्मानन्दस्वरूपमात्रं न पुरुषार्थः, किं तु तम्यापरोक्ष्यम्। तच्चाविद्यानिवृ- निद्वारा विद्यासाध्यमेव, न तु तद्विद्योदयात प्रागस्तीति मतमाह-अपरे त्विति। विद्यापाप्यमानन्दापरोक्ष्यं स्वप्रकाशचैतन्यरूपं, वृत्तिरूपं वा। उभयथापि न सम्भ- वतीति शङ्कते-न चेत। आपरोक्ष्यं हि स्वव्यवहारानुकूलचैतन्याभिन्नत्वम्। तथ् संसारदशायामावृतस्यापि ब्रह्मानन्दस्य वर्तत एव। ब्रह्मानन्दव्यवहारानुकूल-

४४६ अद्वैतमझरी।

नेनापरोक्ष्यं तदाप्यस्ति। तस्य सर्वदा स्वरूपसुखाभिन्नत्वाद्। वृत्तिज्ञानेनापरोक्ष्यं तु न मुक्तावपीति वाच्यम्। न हि स्व- व्यवहारानुकूलचैतन्याभेदमात्रमापरोक्ष्यम्। घटावच्छिन्नचे- तन्याभिव्यक्तौ तदभिन्नस्य घटगन्धस्यापि आपरोक्ष्यापत्तेः। किं त्वनावृतार्थस्य तदभेदः। तथा चानावृतत्वांशस्तत्त्वसा- क्षात्कारे सत्येवेति निरतिशयसुखापरोक्ष्यस्य पुरुषार्थस्य वि- द्याप्राप्यत्वं युक्तमित्याहुः ॥ इतरे तु अस्तु व्यवहारानुकूलचेतन्याभेदमात्रमापरो- क्ष्यम्। तथाप्यज्ञानमहिम्रा जीवभेदवचिदानन्दभेदोऽपि

साक्षिचैनन्याभेदम्य मदा ब्रह्मानन्दे सत्वादित्यर्थः। तदापीति। मंमार्कालेऽप्य- मति। तथा च न तम्य ज्ञानप्राप्यत्वमिनि भावः। नम्येति। सवरूपज्ञानम्येत्यर्थः। आपरोक्यशरीग्प्रविष्टा या आवृतत्वनिवृत्ति, नम्याम्मम्पादनद्वाग वलमानन्दापराक्ष्ं विद्यामाध्यमिति ममाधानं कने शाब्दापरोक्षवादे निर्णीनमर्य म्माग्यति-न ही- त्याढिना। नदभिन्नम्येति। अभत्यक्तनवन्याभिन्नम्येत्यर्थ। तदभेद इति।

स्येत्यर्थः । न वृत्तिरुपम्य। अनो न मृक्तावापरोष््यानृपपत्तिरत्यर्थः ॥

मात्रपदेन व्यवच्चिद्यने। न चैव घटावचििन्ननैतन्यामित्यक्तीं सत्यां तदमिव्नस्य घटगन्धम्याप्यापकक्ष्यपत्तिरिति वाच्यम। धर्मदेम्माक्षिण्यध्यम्तम्या नावृतमाक्षिचव

मिन्नम्याप्यापरेक्ष्याभवोपपत्तेः। न धमाेगयोग्त्वादपरक्ष्यभय इनि वाच्यम्। तथामनि प्रकृनेऽपि चाक्षुपतृत्त्यभित्यक्तवैतन्य प्रति फल्बलेन गन्वम्यायोग्यत्वक- लपनेन नदापगक््याप्रमकेरिि भावः। नहिं स्वरूपानन्दम्य मदा स्वव्यवहारानुकृ

तथापीति। तावन्मात्रम्यापरोक्ष्यरूपत्वेपीत्र्थः। यथा एकम्य पुरुषम्य पुरुषा-

नाम्नि। जीवानां पमम्परभदवत् माक्षिवैतन्यव्रस्मानन्दयोग्प्याज्ञानिकम्यानादिमे

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेदः । ४४७

अध्यस्त इति संसारदशायां पुरुषान्तरस्य पुरुषान्तरचैतन्या- परोक्ष्यवदनवच्छिन्नसुखापरोक्ष्यमपि नास्ति.। अज्ञाननिव- तौ तु चिदानन्दभेद प्रविलयात्तदापरोक्ष्यमिति तस्थ विद्या- साध्यत्वमित्याहुः ॥ अथ विद्योदये सत्युपाधिविलयादपेतजीवभावस्य किमीश्वरभावापत्तिर्भवति, उत शुद्धचैतन्यमात्ररूपेणावस्था- नमिति विवेचनीयम्। उच्यते-एकजीववादे तदेकाज्ञानक- स्पितस्य जीवेश्वरविभागादिकृत्सभेद प्रपञ्चस्य तद्विद्योदये विलयान्निर्विशेषचैतन्यरूपेणैवावस्थानम्। अनेकजीववादम- भ्युपगम्य बद्धमुक्तव्यवस्थाङ्गीकारेऽपि यद्यपि कस्य चिद्धि- द्योदये तदविद्याकृतप्रपञ्चविलयेऽपि बद्धपुरुषान्तराविद्याकृतः

दस्य सत्त्वेन ब्रह्मानन्दस्य सवव्यवहारानुकूलेन साक्षिचैतन्येनाभेदाभावात् वास्तवा- भेदस्य च परस्परभिन्नजीवसाधारणस्थ विद्यमानस्याप्यकिश्चित्करत्वादित्यर्थः । पविलयादिति। तथा च तत्त्वज्ञानस्याज्ञानतत्प्रयुक्तभेदनिवृत्तिद्वारा अनवच्छिन्ना नन्दापरोक्षसम्पादकत्वात् तादृशानन्दापरोक्ष्यस्य तत्त्वज्ञानसाध्यत्वं युक्तमित्यर्थः ॥ इति विवेचनीयमिति। इत्याकाङ्क्षायां सत्यां विविच्य वक्तव्यमिति पश्नार्थः । मतभेदेन विवेकं दर्शयति-उच्यत इत्यादिना। तदेकाज्ञानेति । तस्य जीवस्य यदेकमज्ञानं, तत्कल्पितेत्यर्थः । जीवस्यैकत्वात्तदीयम्मूलाज्ञानमप्ये- कमेव। तथा न तस्यैकस्य जीवस्य यत्र काप्यन्तःकरणे तत्त्वसाक्षात्कारोदये सत्यज्ञानस्य देवतिर्यञ्म्मनुप्यादिरूपसर्वप्रमातृसाधारणस्य सकार्यस्य तस्मिन्नेव क्षणे निश्शेषं प्रविलयादित्यर्थः । न चवं शुकाद्यन्तःकरणोत्पन्नत्त्त्वज्ञानेनैव समूलस्य सर्वप्रमातृसाधारणसंसारस्य निवृत्तत्वादिदानीं संसारानुपलब्धिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। शुकादिमुक्तौ मानाभावाच्छुकादिमुक्तिपतिपादकशास्त्रस्यान्यपरतायाः प्राग्दर्शित- स्वादिति भावः । एकजीववादे अस्वरसं सूचयन् नानाजीववादं पुरस्करोति- अनेकेति। कश्चिज्ीवो बद्धः,कश्िज्जीवो मुक्त इति व्यवस्थाभ्युपगम इत्यर्थः।ना- नाजीषवादे मुक्तस्येश्वरमावापत्तिरिति मनसि निधाय तत्र तत्सम्मवमाह-यद्यपी-

४४८ अद्वैतमझरी ।

जीवेश्वरविभागादिप्पञ्चोऽनुवर्तते, तथापि जीव इवेश्वरोऽ़पि प्रतिबिम्बविशेष, इति पक्षे मुक्तस्य विम्बभूतशद्धचैतन्यरूपे- णैवावस्थानम्। अनेकोपाधिष्वेकस्य प्रतिबिम्बे सत्येकोपाधि- विलये तत्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभावेनैवावस्थानौचित्येन प्रतिबि- म्वान्तरत्वापत्त्यसम्भवात्। तत्सम्भवे कदाचिज्जीवरूपप्रति- विम्बान्तरत्वापत्तेरपि दुर्वारत्वेनावन्छेदपक्ष इव मुक्तस्प पु- नर्वन्धापत्तेः । अत एवानेकजीववादे अवच्छेदपक्षो ना- द्रियते। यदवच्छेदेन मुक्तिः, तदवच्छेदेनान्तःकरणान्तरसंसर्गे

ति। अनुवर्तत इति। तथा च नानाजीवत्रादे मुक्तस्य वक्ष्यमाणविधया यावत्सर्व मुक्ति बद्धपुरुषान्तराविद्याकृतेश्वरभावापत्तिम्सम्भवतीति भावः । नन्वेवं यद्यपीत्यु- क्तिरनुपपन्ना। तदुक्त्या हि यद्यपीश्वरभावापत्तिस्सम्भवति, तथापि न सम्भवती- त्यर्थप्रतीतेरिति चेत्, नायं दोषः । नानाजीववादो हि बहुविधः। तथा च सर्वेषु ना- नाजीववादेषु मुक्तस्येश्वरभावापत्तिर्न सम्भवतीति यद्यपीत्युक्तेस्तात्पर्यात्। एतदेव प्र- पञ्चयति-तथापीत्यादिना। विम्वसतेति। न तु प्रतिबिम्बविशेषरूपेश्वररुपेणा- वस्थानमित्येवकारार्थः । एवकारार्थे हेतुमाह-अनेकेत्यादिना। एकस्य ब्रह्म- चैतन्यस्येत्यर्थः । प्रतिबिम्नभूतस्य बिम्बप्राप्तिनियमं विहाय प्रतिबिम्न्ान्तरत्वापत्ति- सम्मवाभ्युपगमे बाधकमाह-तत्सम्भव इति। दृष्टान्तं प्रपश्चयति-अत एवे- ति। पुनर्बन्धापत्तेरेवेत्यर्थः । यदवच्छेदेनेति । पूर्णचैतन्ये यचचैतन्यप्रदेशावच्छेदे- न मुक्ति:, तत्प्रेदशावच्छेदेन तत्र चैतन्ये उपाध्यन्तरसम्बन्धे सति पुनर्बन्धापच्तेरित्य- र्थः। यच्चैतन्यप्रदेशो मुक्तः, तस्य बन्धापत्तेरिति यावत्। अत्रेदं चिन्त्यं-चैत- न्यं तावत् स्वतो नित्यमुक्तम्। तस्य चानाद्यपाध्यवच्छिन्नम्योपाध्युपहितस्य वा जी- वत्वं बन्धश्चेति स्थितिः । तथा च मुक्ते: पूर्व यस्योपाधिपरतन्त्रस्य चैतन्यप्रदेशस्य बन्ध आसीत्, न तम्य पुनर्बन्धः आपादयितुं शक्यते। मुक्तिकाले तदुपाधिनिवृ- त्या तत्परतन्त्रस्य पूर्व बन्धाश्रयस्य निवृत्तत्वात्। नापि मुक्तस्य शुद्धचैतन्यस्य तदापादनं सम्भवति। तस्य बद्धजीवान्तरोपाधिसंसर्गे जीवान्तरत्वापत्तावपि पूर्वं यो बद्धम्सन् मुक्तिं गतः, तस्य बन्धाप्रसक्त्या पुनर्बन्धापत्तेरित्युक्त्ययोगात्। किं च मु- क्तवैनन्यम्यान्तःकरणान्तरसंसर्गेण तदुपाधिकजीवान्तरत्वापत्तौ सत्यां योऽहं पूर्व सं- सारी सन् कथश्चिन्मुक्त:, सोऽहं पुनस्संसारं प्राप्त इत्यनुसन्धानं तावन्न सम्मवति।

• सिद्धान्तलेशसङ्से सव्यास्याने चतुर्थपरिच्छेद: ४8९

पुनरपि बन्धापत्तेः । प्रतिबिम्बः जीवः, बिम्बस्थानीय ईश्वरः, उभयानुस्यूतं शुद्धचैतन्यमिति पक्षे तु मुक्तस्य यावत्सर्वमुक्ति सर्वज्ञत्वसर्व कर्तृत्वसर्वेश्वरत्वसत्य कामत्वादिगणपरमे श्वरभावा- पत्तिरिष्यते। यथा अनेकेषु दर्पणेष एकस्य मुखस्य प्रति- बिम्बे सति एकदर्पणापनये तत्प्रतिबिम्बो बिम्बभावेनावति- छ्ठते, न तु मुखमात्ररूपेण। तदानीमपि दर्पणान्तरसन्निधा- नप्रयुक्तस्य मुखे बिम्बत्वस्यानपायात्, तथैकस्य ब्रह्मचैत- न्यस्यानेकेषूपाधिष प्रतिबिम्बे सत्येकस्मिन् प्रतिबिम्बे वि- द्योदये तेन तदुपाधिविलये तत्प्रतिबिम्बस्य बिम्बभावेना- वस्थानावश्यंभावात्। न च मुक्तस्याविद्याभावात् सत्य- कामत्वादिगणविशिष्टसवश्वर्रेत्वानुपपत्तिः। तदविद्याभावेऽपि

मुक्तजीवस्य बद्धजीवस्य चोपाध्यैक्याभावात्। तथा चेयं जीवान्तरतापत्तिरकिञ्चि- त्करेति न दोषावहा। एवं पूर्वोक्ता मुक्तस्य प्रतिबिम्नरूपजीवान्तरत्वापत्तिरप्यकि- श्वित्करेति। ननु, नानाजीववादे यदि. प्रतिबिम्बेश्वरपक्षे मुक्तस्येश्वरमावापत्तिर्न स- म्भवति, अवच्छेदपक्षे च मुक्तिरेव न सम्मवति, दूरे ईश्वरमावापत्तिः, तार्हे कस्मि- न् पक्षे मुक्त्तस्येश्वरभावापत्तिरिष्यते, तत्राह-प्रतिबिम्बो जीव इति । अस्मिन्नपि पक्षे सर्वेषां जीवानां मुक्त्यनन्तरं मुक्तस्य निर्विशेषशुद्धचैतन्यमात्ररूपेणैवावस्थानं, तदा सर्वेषामुपाधीनां निश्शेषं चिन्मात्रे विलीनत्वेन जीवेश्वरविभागाभावादित्या- शयेनाह-यावदिति। ननु, ततः पूर्वमपि विम्बप्रतिबिम्बोभयानुस्यूतशुद्धचैतन्य- रूपेणैवावस्थानमस्तु, तथांसति निर्गुणविद्याफलभूताया मुक्तेरैकरूप्यप्रतिपादकस्य तृतीयाध्यायान्तिमाधिकरणस्य सामञ्जस्योपपत्तेरित्यत आह-यथेति। तदानीम- पीति। एकदर्पणापनयनकालेऽपीत्यर्थः । एकस्मित्तिति। एकस्मिन् प्रतिबिम्बरूपे जीवे विद्योदये सति तेन विद्यादयेन तश्य विदुष उपाधिलये सति तत्प्रतिबिम्बस्य मुक्तस्य प्रतिबिम्बजीवस्येत्यर्थः । ननु, मुक्तस्य निरुपाधिकत्वात् कर्थं तस्यैश्वर्य स- म्मवतीति शङ्कते-न च मुक्तस्यति। परिहरति-तदविद्येति। तस्य मुक्तम्या- विद्याभावेऽपीत्यर्थः । अत्राविद्यानानात्वव्यवहारेणाविद्याप्रतिबिम्बा एव जीवाः, अ- ९७

अद्वैतमझरी ।

तदानीं बद्धपुरुषान्तराविद्यासत्त्वात्ं। न हीश्वरस्येश्वरत्वं, सत्यकामादिगुणवैशिष्टयं च स्वाविद्याकृतम् । तस्य निरन्न- नत्वात्, किं तु बद्धपुरुषाविद्याकृतमेव तत्सर्वमेष्टव्यम् । न च 'यथाक्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति' 'तं यथायथोपासत' इत्यादिश्रुतिषु सगणोपासकानामपीश्व- रसायुज्यश्रवणात् मुक्ते: सगणविद्याफलाविशेषापत्तिः ।.स-

न्तःकरणानि तु तेषां कर्तृत्वाद्युपाधय इति सचितम्। तथा च मुक्तस्याविद्यकमे- वैश्वर्यमित्युपगमात परमार्थत एकरूपैव सदा मुक्तिरिति न तृतीयाध्यायान्तिमाधि- करणविरोध इति भावः। ननु, जीवस्य संसारित्वं यथा स्वाविद्याकृतं, तथा ईश्वर स्याप्यैश्वर्य स्वोपाधिकृतमेव वाच्यम्। तथा च मुक्तस्य स्वोपाध्यभावान्नैश्वर्थ सम्मवतीति शङ्गां निराकरोति-न हीति। तत्र किमीश्वरस्योपाधिरविद्या, किं वा तदतिरिक्ता माया। नान्त्यः। अविद्यामु विम्वभृतस्य चैतन्यस्य जीवाश्रिताविद्या- भिरैश्वर्यसम्भवेन तदतिरिक्तमायोपाधिकल्पनावैयर्थ्यात्तत्तज्जीवगतत्त्वज्ञानेन तत्तदवि- द्यानिवृत्तिरिति क्रमेण सर्वजीवमुक्त्यनन्तरमपि मायायाः निवर्तकामावेन तदापि माया- वशेषप्रसङ्गाच्चाविद्यानामपि विम्बभूतेश्वरसंबन्धित्वसत्वेन ईश्वरस्य तामु विक्षेपशक्ति- प्राधान्येन मम मायेत्यादिनिर्देशोपपत्तेश्र बन्धमुक्तिप्रतिपादकशास्त्रानुसारिभिः 'इ- न्द्रो मायाभि: पुरुरूप: यो योनिंयोनिमि' त्यादिश्वतिवाक्यैरविद्यानानात्वसिद्धौ मायामित्याद्येकवचनस्य जात्यभिप्नायत्वोपपत्तेश्र । तस्मान्नान्त्यः कल्पस्सम्भवति । नाद् इत्याह-स्वाविद्याकृतमिति । स्वाश्रिताविद्याकृतमित्यर्थः । वद्धपुरुषे- ति। अविद्यानां जवाश्रितत्वं च प्रथमपरिच्छेदे निरूपितमस्माभिरिति नात्र नि रूप्यते। निरञ्जनत्वादिति। दोषानाश्रयत्वादित्यर्थः । ननु, निर्गुणव्रह्मवि- द्याफलभूतायां मुक्तावपीश्रसायुज्याभ्युपगमे सगुणविद्याफलादविशेषापत्या सगु- णनिर्गुणविद्ययो: फलतो भेदो न स्यादित्याशङ्कां निराकरोति-न चेत्याढिना। यादग्गुणकब्रह्मध्यानवानस्मिन् लोके भवति, तादशं ब्रह्म देहपातानन्तरं प्राप्नोती- ति यथाक्रपुरितिश्ृत्यथः । तमीश्वरं यथायथा येनथेन गृणजातेन विशिष्टमुपा- सते, तादशमेव तं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ! सगुणोपासकं प्रकृत्य श्रुत'माप्नोति स्वारा- ज्यमि'त्यादिश्रृतिवाक्यमादिशव्दार्थः । अविशेषापत्तिरिति । तथा च सगु णोपासकानां ब्रह्मलोकं गतानां निर्गुणविद्याश्रयणं व्यर्थ स्यादिति भावः । फल-

सिद्धान्तलेशसक्कहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेद: । ४५१

छणोपासकानामखण्डसाक्षात्काराभावात् नाविद्यानिवृत्तिः, :न वा तन्मूलाहंकारादेर्विलयः आवरणानिवृत्तेर्नाखण्डान- न्दस्फुरणम् । 'जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्व ा ं ' 'भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्चे' त्यादिसूत्रोक्तन्यायेन तेषां परमेश्व- रेण भोगसाम्येऽपि सङ्कल्पमात्रात् स्वभोगोपयुक्तदिव्यदेहे- न्द्रियवनितादिसृष्टिसामर्थ्येऽपि सकलजगत्सृष्टिसंहारादिस्वा- तन्त्र्यलक्षणं न निरवग्रहमैश्वर्यं, मुक्तानां तु निस्सन्धिबन्ध- मीश्वरभावं प्राप्तानां तत्सर्वमिति महतो विशेषस्य सद्भावात्। न च परमेश्वरस्य रघुनाथाद्यवतारे तमस्वित्वदुःखसंसर्गादिश्र-

मेदं दर्शयति-सगुणेत्यादिना। जगदिनि। सकलजगत्सष्टिस्थितिसंहारक-

वैश्वर्यमुपासकानां भवितुमर्हति. न तु मकलजगद्यापारः । स तु नित्यसिद्धस्य प. रमात्मन एव। कुतः । 'आत्मन आकाशम्सम्भूत' इत्यादिसृष्टिवाक्येषु परमात्म- न एव प्रकृतत्वात् उपासकानामसन्निहितत्वाच्च। इनश्र सगुणोपासकानां न निर- ह्ुशमैश्वर्यमित्याह-भोगेति। उपासकानां नित्यसिद्धेन परमेश्वरेण हिरण्यग- र्ममाविश्य भोगान् भुञ्जानेन भोगमात्रे साम्यगमकस्य सत्त्वादित्यर्थः । तथा च श्रुति :- 'तमाह आपो वे खलु मीयन्ते लोकोऽसावि'ति। तमुपासकं स्वसमीपमागतं प्रत्याह हिरण्यगर्भः मया खल्वापोऽमृतलक्षणा भुज्यन्ते. तवाप्यमावब्लक्षणप- दार्थो लोको भोग्य इति श्रुत्यर्थः । ननु, 'सङ्कल्पादेव तु तच्छ्रुते'रिति सत्रेण तेषा- मीश्वरवत् सत्यसङ्कल्पत्वव्यवस्थापनात् क्थं जगद्यापाराभाव, इत्यत आह-स- कल्पमात्रादिति।यं यं कामं पित्रादिरूपं कामयते, सस कामस्सङ्कल्पादे- व समुत्तिष्ठती'ति भोग्यादिपदार्थानामेव श्रुतौ सङ्कल्पमात्रसिद्धत्वप्रतिपादनान् तावन्मा्रविषयमेवोपासकानां सत्यसङ्कल्पत्वमिति सूत्रतात्पर्यान्न तद्विरोध इति मावः। निस्सन्धिबन्धमिति । सर्वात्मनेत्यर्थः । तत्सर्वमिति । अविद्यानिवृ- न्यादिकं पूर्वोक्त सर्वमित्यर्थः । परममुक्तस्य ईश्वरभावापत्तौ बाघकमाशङ्कय नि- राकरोति-न चेत्यादिना। परमेश्वरस्येति । श्रीमहाविष्णोरित्यर्थः । श्री- कृष्णाद्यवतार आदिशब्दार्थः । तमस्विन्रेति । 'आत्मानं मानुषं मन्ये रामं

भद्वैतमजरी।

वणात् मुक्तानामीश्वरभावे पुनर्बन्धापत्तिः। तस्य विभशा- पामोघत्वादिस्वकृतमर्यादापरिपालनाय कथं चित् भृगशापा-

दशरथात्मजमि'त्यादिश्रीरामवाक्यैरेव स्वकीयविष्णुत्वलक्ष्मीमर्तृत्वादिविषये अ- ज्ञानावगमात् 'राज्यनाशो वने वासस्सीता नष्टा द्विजो हतः । ईदश्ीयं ममाल- कष्मीनिर्देहेदपि पावकम्। न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी'त्यादिमिः श्रीरामवाक्यैरव्वा त्यन्तदुःखित्वप्रतीतेश्चेत्यर्थः । 'सुग्रीवं शरणं गत' इत्यादिवाक्यावगतदैन्यार्दिकमा दिपदार्थः । तस्य कथं चिदमिनयमात्रपरत्वादिति सम्बन्धः । तस्येत्यस्य तमस्वि- स्वादिश्रवणस्येत्यर्थः । कथञ्चिदित्यस्य स्वेच्छयेत्यर्थः । विप्रशापामोघत्वादिरु- पाया स्वेन परमेश्वरेण कृता मर्यादा व्यवस्था, तत्परिपालनायेत्यर्थः । सर्वज्ञ- स्यापि श्रीरामस्य महादेवब्रह्मेन्द्रादिदेवानां सन्निौ 'आत्मानं मानुषं मन्य' इत्यादि- बचनेन देवानां सन्निवौ मनुप्येण विनय एव कर्तव्यः, न तु प्रागल्म्यं कर्तव्यम्। तथासति मनुष्यस्यानर्थो भवेदिति या परमेश्वरकता मर्यादा, सा श्रीरामेण परिपा- लिता। एवमन्था अपि मनुष्याणां हितार्थाय गुरुशिष्यसम्प्रदायादिलक्षणा मर्यादाः परमेश्वरेण कृताः, तास्सर्वा अपि तदातदा श्रीरामकृष्णाद्यैर्लोकहितार्थायानुष्ठिताः, तासां सङ्गहार्थमादिपदम्। भृग्विति। भृगुशापस्य स्वयं तच्छापाङ्गीकारस्य च सत्यत्वं मनुष्यलोके प्रकाशयितुमित्यर्थः । तत्प्रकाशनफलं च श्रेयोऽर्यिनां विप्र- शापादिम्योऽतिमीत्या निवृत्तिद्वारा श्रेयःप्राप्तिरेव। भृगुशापाद्दिकं च वाल्मीकीये उत्तररामायणे व्यक्तम्। तथा हि वसिष्ठसन्निधौ दशरथं प्रति दुर्वासाः-'शृणु राजन् पुरावृत्तं पुरा देवासुरे युधि। दैत्यास्सुरैर्हन्यमानाः भृगुपत्नीमुपाश्रिताः । तया दत्तामयास्तत्र न्यवसन् निर्मयास्तदा। तया परिगृहीतांस्तान् दृष्ट्रा कुद्धरमु- रोत्तमः । चक्रेण शितधारेण भृगुपत्न्याश्शिरोऽहरत्। ततस्तां निहतां दष्ट्रा पवरीं मृगुकुलोद्वहः । शशाप सहसा क्रुद्धो विष्णुं रिपुबलार्दनम'। सहसा विष्णोर्जगदी- श्वरस्य शापानमिभाव्यत्वमविचार्येत्यर्थः ।'यस्मादवध्यां मे भार्यामवधीः क्रोधमूर्छि- तः। तस्मात्वं मानुषे लोके जनिप्यसि जनार्दन। तत्र पत्नीवियोगं त्वं प्राप्स्यसे बहुवार्षिकम्। एवं शापं भृगुर्दत्वा विष्णोदेवस्य विव्यथे। विष्णुशक्तिमविद्वान् सः प्रपेदे शापमूढताम्। विष्णुशक्तिमविद्वान् सन् विप्णोश्शापं दत्वा पश्राद्विष्णुश- क्िम्रतिहतं शापं खात्मानं प्रति पुनः प्राप्तं ज्ञात्वा व्यथां मीति प्राप्तवान् व्यषि- तश्च शापेन मूढतां विसंझतां प्राप्त इत्यर्थः । 'चिरकालमसंज्ञोSभूच्छापान्धतमसावृ - तम। दष्टा सप्तर्षयश्चैनं कृपां चकरुश्र मक्तिमिः ।' एनं चिरकालं शापान्घतमसा-

सिकान्तकेरस कहे सव्याल्याने चतुर्थपरिच्छेदः।

दिसत्यत्वं प्रत्याययितुं नटवदीश्वरस्य तदभिनयमात्रपरत्वाद्। अन्यथा तस्य नित्यमुक्तत्वनिरवग्रहस्वातन्त्र्यसमाभ्यधिकरा- हित्यादिश्रुतिविरोधात्। तस्माद्यावत्सर्वमुक्ति परमेश्वरभावो मुक्तस्येति बिम्बेश्वरभावे न कश्रिद्दोषः।। अयमेव पक्षः श्रुतिसूत्रभाष्याद्यनुउणः। तथा हि-

वृतं भृगुं दृष्टा पूर्व सप्तर्षिषु मृगुणा कृतामिर्मक्तिमिः पूजामिः तस्मिन् ते ऋषयः कृपां चक्रुः। शापं च कृपया भृगोस्सकाशान्निस्सारितवन्त इत्यर्थः । 'स च शापः पुरस्तस्थौ मन्दं भृगुरथाववीत्। रक्षध्वं मामृषिश्रेष्ठाश्शापान्मत्पुरतस्स्थितात। शुत्वा तु भृगुवाक्यं तमाहुश्च परमर्षयः । स्तुत्यैर्बलेशशक्राघैस्स्तूयमानमहर्निशम्।' स्तुत्यैरिति। अस्मामिस्स्तुत्यैरपीत्यर्थः । 'नारायणं प्रपद्यस्व स्तोत्रैरेव च सुव्रत ।' नारायणमेव प्रपद्यस्व नान्यरशक्तस्त्वां मोक्षितुमित्यर्थः । 'भृगुणाराधितो विष्णुरा- गतस्त्वरितं भृगुम्।' कृतापराधमपि भृगुं भक्तवात्सल्यात न्वरया आगत इत्यर्थः। मा- भैरमृगोऽनृतं वाक्यं नामविष्यद्विजस्य ते। अनृतं न मविष्यतीत्यर्थः। 'सम्मोचयित्वा शापात्वामहमेनं गृहीतवान् ।' अङ्गीकृतवानित्यर्थः। 'अर्चयामास तं देवं मृगुश्शापेन पीडितः । ततोऽबवीद्देवदेवः प्रीतिमान् भक्तवत्सलः । लोकानां तु हितार्थाय शापं तं आ्ाह्यमुक्तवान् ।' तव च हितार्थायेति तुशब्दार्थः ! 'इति शप्तो महातेजाः मृगुणा पूर्वजन्मनि। इहागतस्स पुत्रत्वं तव पार्थिवसत्तम । राम इत्यमि- विख्यातस्त्रिषु लोकेषु मानद ।I' इति । अहर्निशं बललेशादिस्तुत्यत्वदेवदेवत्वादिप्- तिपादकरामायणवचनैरव श्रीमहात्विष्णोर्लोकहितार्थाय श्रीरामरूपेणावतीर्णस्य त- मह्त्वित्वादिश्रवणमभिनयमात्रपरमिति भावः । अन्यथेति । तस्यामिनयमात्रपर- त्वानक्ञीकार इत्यर्थः । तस्येति। 'नारायणात् ब्रह्मा जायते अन्तर्बहिश्र तत्सर्व व्याप्य नारायणसस्थित' इत्यादिश्चुतिसहस्रसिद्धस्येश्वरस्येत्यर्थः । 'एषत आत्मा- न्तर्याम्यमृतः एष सर्वेश्वरः न तत्समश्चाम्यधिकश्च दृश्यते सोऽध्वनः पारमाप्नोति तदविष्णो: परमं पद'मित्यादिश्रुतिषु नारायणस्य नित्यमुक्तत्वसर्वेश्वरत्वसमाधिक- रहितत्वमुक्तप्राप्यत्वादिश्रवणेन तद्विरोधप्रसक्कादित्यर्थः । तस्मादिति। मुक्तस्ये- ३् वरभावापत्ती बाघकाभावादित्यर्थः । ननु, वाधकामावेऽपि साधकमानं विना कथमीश्वरभावापत्ति- कस्य सिध्यतीत्याशक्कय तत्र मानमाह -अयमेवेति। अस्मिन् बझं-

४९४ अह्वैतमझरी।

समन्वयाध्याये तावत् 'दहर उत्तरेभ्य' इत्यधिकरणे 'अथरय दिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन् अम्तः राकाश' इत्यादिश्रुतिनिर्दिष्टो दहराकाशो न भृताकाशः नापि जीवः, किं तु परमेश्वरः । उत्तरेभ्यो वाक्यशेषेम्यः । 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते यावान्वा अय- माकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः स- त्यसङ्कल्प' इत्यादिना प्रतिपाद्यमानेभ्यो द्यावापृथिव्याद्या- धारत्वलक्षणगणेभ्यो हेतुभ्य इति निर्णीय 'उत्तराचेदाविर्भूत- स्वरूपस्त्व' ति सूत्रान्तरेण दहरविद्यानन्तरमिन्द्रप्रजापति- संवादे 'य आत्मापहृतपाप्मे' त्यादिना अपहृतपाप्मत्वादि- णः परमात्मनः उपलब्धिस्थानभूते पुरे शरीरे यदिदं दहरमल्पं पुण्डरी- कमस्ति वेश्माकारम्, अस्मिन् पुण्डरीकेऽन्तर्दहर आकाशो यःश्रतम्स भूताकाशो वा, जीवो वा, परमेश्वरो वे' ति संशये रूढिबलात् भूताकाश इत्येकः पूर्वः पक्षः, आकाशविशेषणदहरत्वलिङ्गादल्पोपाधिपरिच्छिन्नो जीव इति द्वितीय: पूर्व: पक्षः । पक्षद्वयनिषेधपूर्वकं सिद्धान्तं वदन् सुत्रं व्याचष्ट-न भूताकाश इत्या- दिना। वाक्यशेषमेव खण्डश उदाहरति-उभे इति। अस्मिन् प्रकते दहरा- काशे समाहिते स्थिते अयमाकाशः भृनाकाशः एतच्छव्दाम्यां दहराकाशो नि- र्दिष्टः। जिघत्सा भक्षणेच्छा तद्रहितः पिपासारहितश्र। अत्र भूताकाशे भूताकाशो- पमितत्वसत्यकामत्वादयो गुणाः न सम्भवन्तीति तन्निरासः । परिच्छिन्ने जीवे आ-

जीवनिरासः। उक्तहेतूनां परमेश्वरे सम्भवादाकाशशव्दस्य तत्र निरूढत्वाच्च स एव दहराकाशः। तम्य दहरत्वं तुन स्वाभाविकं, किं तूपासनार्थं कल्पितमणीय- स्त्वादिवदिति निर्णय। सूत्रान्तरेण जीवेऽप्यपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकमस्तीति त- द्रुणाष्टकं नणायकं न भवतीत्याशङ्कय समादधानः मूत्रकारो मुक्तस्येश्वरमा- वापत्तिमाहेति सम्बन्धः। जीवेऽपि गुणाष्टकमस्तीत्यत्र गुणाष्टकयुक्तमात्मानमु- पदेश्यमुपक्षिप्य जीवस्योपदेशादिति हेतुः। गुणाष्टकयुक्तमात्मानमुपदेश्यत्वेमोप-

सदन्तलेशसङ्गहे सव्यारुयाने चतुर्थपरिक्छेदः ।

गणाष्टकयुक्तमात्मानमुपदेश्यमुपक्षिप्य 'य एषोऽक्षिणि पुरुः षो दृश्यते एष आत्मे'ति जाग्रदवस्थायां द्रष्ट्टृत्वेनाक्षिसन्नि हितस्य 'य एष सवपे महीयमानश्वरति एष आत्मे'ति स्वभाव- स्थांपन्नस्य'तद्यतैतत्सुप्स्समस्तस्संप्रसन्नः स्वमं न विजानाति एष आत्मे'ति सुषुप्त्यवस्थापन्नस्य 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरावः समुस्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष' इत्यवस्थात्रयोत्तीर्णस्य च जीवस्योपदेशात् जीवेऽप्यस्ति अपहतपाप्मत्वादिगणाष्टकमिति न तद्दहराका- क्रम्य प्रजापतिना जीव उपदिष्ट इति कथमवगम्यत इत्यत आह-य एषोऽक्षि- णीत्यादिना। प्रजापतिना हि पर्यायचतुष्टयेनात्मा इन्द्रं प्रत्युपदिष्टः। तत्र प्रथम- पर्यायवाक्यं-'य एषोऽक्षिणी'ति। पुरुषो जीवः।अक्षिग्रहणं मर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थम्। चक्षुरादिषु रूपाद्युपलब्िक्रियां कुर्वत्सु सत्मु यः पुरुषो दृश्यते रूपाद्युपल- ्धिक्रियाकर्तृत्वेनानुमीयते, एषः युवाभ्यां पृष्ट आत्मेतीन्द्रविरोचनौ प्रति प्रजा पतेरुपदेशः । तत्राक्षित्रहणेन जाग्रदवस्थावान् जीव इह विवक्षित इति प्रतीयते। अवस्थान्तरेप्विन्द्रियव्यापाराभावादिति मत्वा प्रथमपर्यायवाक्यस्य तात्पर्यमाह - जाग्रदवस्थायामिति । द्रष्टन्वनेति । इन्द्रियैः रूपादिद्रष्टृत्वेनेत्यर्थः । अक्षिसन्निहितस्य स्वप्नावस्थापन्नस्य सुषुप्त्यवस्थापन्नस्यावस्थात्रयोत्तीर्णस्य च जी- वस्योपदेशादिति सम्बन्धः । द्वितीयपर्यायवाक्यमुदाहरति- य एष स्वम् इति। महीयमानो वनितादिभिः पूज्यमान इत्यर्थः । चरति विषयान्वासना- मयाननुमवति यः एषः इन्द्रेण त्वया पृष्ट आत्मेत्यर्थः । तृतीयपर्यायवाक्य- मुदाहरति-तद्यत्रैतदिति। यत्र यस्मिन् काले एतत एष जीवः सुप्तः सवापं प्रा- प्तः समस्तः सम्यग्विलीनकरणग्रामः सम्प्रसन्नः स्वरूपानन्दानुभववान् रवप्नमपि न विजानाति, एप एव त्वया पृष्ट आत्मेत्वर्थः । चतुर्थपर्यायवाक्यमुदाहरति-एष सम्पसाद इति। सम्यक् प्रसीदत्यस्मिन् जीव इति व्युत्पत्त्या सम्प्रसादशब्दरसृ- पुप्तस्थानवाचकस्सन् सुषुप्त्यवस्थोपलक्षितं जीवमुपलक्षयति। शरीरादुत्क्रम्य परमु- त्कष्ट ज्योतिरादित्यमुपसम्पद्यादित्योपलक्षितं देवयानमार्ग प्राप्य खेन खकीयेनोपा- सनाफलभूतैश्वर्यविशिष्टेन रूपेणामिनिष्पद्यते। ब्रह्मलाकं गत उपासकस्स उत्तमः पुरुष उपक्रान्तापहतपाप्मत्वादिगुणक इति पूर्वपक्षरीत्या चतुर्थपर्यायवाक्यार्थो द्रष्ट-

४५६ अद्वैतमस्जरी ।

शस्य परमेश्वरत्वनिर्णायकम। 'य एष स्वम' इत्यादिपर्यायेत प्रतिपर्याय मेतं त्वेव ते भूयोऽनुव्यास्यास्यामी'ति भवणेन स्फुटस्वपादिजीवलिङ्गानां द्वितीयादिपर्यायाणामेव जीववि- षयत्वं, प्रथमपर्यायस्य च ब्रह्मविषयत्वमिति चोद्यानवकाशा- दित्याशङ्कय तत्र चतुर्थपर्याये निरूप्यमाणः सकलबन्धवि- न्यः।ननु, प्रजापतिवाक्ये पर्यायचतुष्टयस्य जाग्रदाद्यवस्थापन्नजीवविपयकत्व्मनुपः पन्नम्। प्रथमपर्याये जागदवस्थावाचिपदाभावेन तस्य जाग्रज्जीवविषयकत्वस्या- सफुटत्वात। तथा च प्रथमपर्याये इन्द्रविरोचनाम्यां प्टष्टोऽपहतपाप्मत्वादिगुणक आत्मव निर्दिष्टः। सच ब्रह्मैवेति प्रजापतिवाक्येऽपि ब्रह्मण एव गुणाष्ट- कमुपदिष्टं, न जीवस्येति चोद्यस्यात्र नावकाश इत्याह-य एष स्वम इत्या- दिपर्यायेष्विति। स्फुटति। स्फुटानि स्वप्रस्वापशरीरत् समुत्थानरूपाणि जीव- लिक्कानि येषु पर्यायेषु, तेषामेव जीव विषयत्वम्। तेषां ब्रह्मविषयकत्वचोद्यानवका शात् प्रथमपर्यायस्य त्वस्फुटजीवलिङ्गस्य ब्रह्मविषयकत्वमिति चोदं सावकाशमिति भ्रमो न कर्तव्य इत्यत्र हेतुमाह-प्रतिपर्यायमति। द्वितीयपर्यायादौ 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामी'ति श्रवणेन प्रथमपर्यायस्य ब्रह्मविषयत्वासम्भवादित्यर्थः । एतदुक्ककं मवति-द्वितीयादिपर्यायत्रयस्य जीवविषयत्वं तावत् सम्प्रतिपन्नम् । प्रथम- पर्यायस्यापि जीवविषयत्वं वक्तव्यम्। प्रथमपर्यायनिर्िष्टस्यैव एतमिति सर्वनाम्रा आकृव्यमाणत्वादर्थमेदे तदयोगादिति। एतेन प्रथमपर्यायस्य चक्षर्गोलकस्थप्रति- विम्बविषयत्वमेव तम्याक्षिणि दृश्यत इति दृश्यमानत्वसम्भवादिति चोद्यमपि निरस्तम्। द्वितीयपर्यायगतैतत्पदेन प्रथमपर्यायनिर्दिष्टं पुरुषमाकृप्य तस्योत्तरत्र स्वप्नजीवरूप- त्वोपदेशात् प्रथमपर्याय एवाक्षिणि निर्दिष्टस्य पुरुषम्यामृतत्वामयत्ववह्मत्वसङ्कीर्त- नाच। न च प्रतिबिम्बे तत् सम्मवति। नच जीवस्यापि तदसम्भव इति वाच्यम्। जागदाद्यवस्थास्वमृतत्वादेरसम्मवेऽप्यवस्थात्रयोत्तीर्णस्य तस््य प्रजापतिवाक्यप्रामा- व्यात् तत्सम्भवादिति पूर्वपक्ष्याशयः । एव मुत्तराच्चे'दिति सौत्रशङ्काभागं व्याख्या- याविमृंतस्वरूपस्त्विति सिद्धान्तमारगं व्याचष्टे-तत्र चतुर्थेति। पर्यारयचतुष्टयमध्य इत्यर्थ: । सकलेति। तत्त्वसाक्षात्कारेणाविद्यानिवृत्तौ सत्यां तन्मलकसकलबन्ध- विनिर्मुक्त्या आविर्मृतममृतामयवह्मलक्षणं स्वरूपमस्थेत्याविर्भतस्वरूपो जीवः प्रति- पाद्यत इत्यर्थ:। ननु, चतुर्थपर्यायेऽपि पूर्वपर्याये्विव संसार्यात्मैव कुतो न निरूप्य- ते। तत्पर्यायेऽपि शरीरात समुत्यायेति शरीरावधिकोत्क्रान्त्यवस्थाविशेषविशिष्ट-

सिद्धान्तळेश्संग्रहे सव्यास्याने चतुर्थपरिकळेदः । ४९७

मुक्तत्वेनाविर्भृतस्वरूपो जीवः प्रतिपाद्यः। न तु सांसा- रिकावस्थाभेदकलषितः। तत्र सत्यसङ्कल्पत्वादिगणबाधात्। अवस्थात्रयोपन्यासस्य तत्तदवस्थादोषाभिधानेन चतुर्थपर्या- योपदेशशेषत्वप्रतिपत्तेरिति समादधानः सूत्रकारश्चतुर्थपर्या- स्य संसारिण एव स्पष्टं प्रतीतेित्याशङ्कां सौत्रावधारणार्थकतुशब्दव्याख्यानेन परिहरति-न त्विति । तत्रेति। संसारिणीत्यर्थः । तगा च चतु- र्घेपर्यायऽपि संसारिण एव निरूपणे इन्द्रेण प्टष्टस्यापहनपाप्मत्वादिगुणक- स्य प्रजापतिना अनुपदिष्टत्वात् प्रजापतिवाक्यं प्रतिवचनमेव न स्थात् । अतश्रतुर्थपर्यायो गुणाष्टकयोग्यमुक्तजीवविषय एवेत्यर्थः । नच पूर्वपक्षोक्त रीत्या सगुणविद्यया बह्मलोंकं गतस्य अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकसम्मवादा- त्यन्तिकमुक्तविषयत्वं चतुर्थपर्यायस्य न वक्तव्यम्। तथा च संसारिविषयत्वमेवा- स्यापि पर्यायस्येति वाच्यम्। सगुणविद्याफलभूतस्यापि तस्याविद्यानिवृत्त्यादेरभावे- न निरछ्ठुशापहतपाप्मत्वादेरसम्भवात् प्रजापतिवाक्यस्य निर्गुणवह्मपरत्वस्य सम- न्वयाध्याय एव सप्रपञ्वं निरूपितत्वाच्च न तद्विद उत्क्रान्त्यादिसम्भव इति भावः। तथाचोक्ततात्पर्यानुरोवेन चतुर्थपर्यायस्यायमर्थः-शरीरात् समुत्थानं शरीरत्रय- विलक्षणस्य त्वंपदलक्ष्यस्य निर्णयः, परं ज्योतिर्बह, तदुपतम्पत्तिः तत्साक्षात्कारः, तत्फलं मुक्ति:, स्वस्वरूपाविर्मावः स्वेन रूपेणाभिनिप्पत्तिः । स च मुक्तः उत्तमः पुरुष: परमात्मैवेति। ननु, चतुर्थपर्यायस्यैव पृष्टगुणाष्टकयुक्तात्मनिरूपणपरत्वे पूर्व- पर्यायाणामवस्थात्रयोपन्यासरूपाणां वैयर्थ्य स्यादिति नेत्याह-अवस्थात्नयोप- न्यासस्येति। जाअदवस्थायामन्वत्वविनाशित्वादिदोषाभिधानेन स्वमावस्थायां रोद- नादिदोषामिधानेन सुषुप्त्यवस्थायां स्वपरज्ञानामावविनष्टप्रायत्वादिदोषभिधानेन चा- वस्थात्रयकलुषितस्य जैवरूपस्य लोकसिद्धस्य हेयत्वज्ञापनद्वारा तज्जिहासोरधिका- रिणो वास्तववहमस्वरूपनिरूपणार्थ चतुर्थपर्यायमवृत्तिरित्यवगमात् पूर्वपर्यायाणां च्तुर्थपर्यायशेषत्वं प्रतीयते । अतो न तेषां वैय्थ्यमित्यर्थः। समादधान इति। अ- पहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकं दहराकाशस्येश्वरत्वनिर्णायकं न मवति। प्रजापतिवाक्यात् जीवेऽवि गुणाष्टकसत्त्वेन तस्य व्यमिचारित्वादित्याशङ्कय प्रजापतिवाकये मुक्तजी- व एव गुणाष्टकयुक्त: प्रतिपाद्यते, न तु बद्धजीवः । ततो न गुणाष्टकस्य परमे- शरवरादन्यत्र सत्वम्। येन तस्यान्यत्रापि सत्वेन व्यमिचारितया निर्णायकत्वं न स्थादिति समादधान इत्यर्थः। ननु, तत्र सत्यसङ्कल्पत्वादिगुणनाधादिति

अद्वैतमखजरी ।

ये प्रतिपाद्यस्य मुक्तस्येश्वरभावापत्तिं स्पष्टमाह। तदभावे मुक्तेऽपि सत्यसङ्गल्पत्वाद्ययोगात् अनुक्रान्तस्य गुणाट्टकस्य ईश्वरादन्यत्रापि भावे कृतशङ्गापरिहारालाभाच्। तस्मिन् सूत्रे तस्मादविद्याप्रत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृत्वभो- पूर्वग्रन्थेन चतुर्थपर्याये गुणाष्टकयुक्तो मुक्तजीवः प्रतिपाद्यत इति सूत्रतात्पर्य व- र्णितम्। तावता मुक्तस्येश्वरमात्रापत्तिः कथ सूत्रकरेणोक्ता, तत्राह -- तदभाव इति। मुक्तस्येश्वरभावापत्त्यभावे वद्धजीव इव मुक्तजीवेऽपि निरस्तोपाघिके स- त्यसङ्कल्पत्वादिगृणायोगान् गुणाष्टकयुक्तम्यात्मनो निरूपणं प्रजापतिवाक्ये न स्थात्। अनो मुक्तजीवस्य गुणाष्टकयुक्तत्वमीश्वरभावापत्यैवेति सुत्रका रस्य तात्पर्य निश्रीयत इत्यर्थः। ननु, जीवेश्वरयेविस्तृत एव भिन्नत्वा न्मुक्तस्य नेश्वरमावापत्या गुणाष्टकयोगः, कितु म्वन एवेत्याशङ्कां निरा- करोति-अनुक्ान्तस्येति। उपक्रमे श्रतम्येत्यर्थः। कृतेनि। गुणाष्ट कस्य जीवमाधारणत्वेन ईश्वरामाधारणत्वाभावान्नेश्वरलिङ्गत्वं गुणाष्टकस्येति या शङ्का 'उत्तराच्चेदि'निमत्रभागेन कृता, तम्याश्शङ्कायाः गुणाष्टकयुक्तम्य मुक्तस्य वस्तुगत्या ईश्वरान् मिन्नत्वपक्षे परिहारो न लम्यने। तथा न मुत्रविरोधान् न मु- क्तस्येश्वरात् मेदेनावम्थानमिति भावः । तस्मित्निति। 'उत्तरच्चेदाविर्भतस्वरुप- रित्वि'त्यम्मिन्नित्यर्थः । नस्मादिति। जीवब्रह्माभेदस्य वाम्नवत्वादित्यर्थः । नम्मा दित्यनन्तरं यदिति पदमध्याहर्तव्यम्। विद्यया तद्विलयनेनाविद्यकसंसारनिवृत्तिद्वा रा संसारविलक्षणं रूपं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । ननु, अत्र मुक्तम्येश्वरभावापत्ती किम् 'उत्तराच्चेदि' तिमत्रभागकृतशङ्कापरिहारालामप्रमङ्गो नियामकत्वेनाभिमतः, किं वा प्रजापतिवाक्यमेव मृक्तम्येश्वरभावापत्तौ नियामकत्वेनाभिमतम्। नाद्यः। मुक्तस्य विम्बभूनेश्वरमावापति विना केवलनिन्मात्र रूपेणैवावम्थानाभ्युपगमे गुणाष्ट- कस्य विम्नभूतेश्रवरादन्यत्राभावेन तस्य नदमाधारणम्य महाकाशे ईश्वरत्वनिर्णा- यकत्वसम्मवात्। न द्वितीयः । निर्गुणविद्याप्रकरणरूपे प्रजापतिवाक्ये गुणानाम- विवक्षितत्वेन मुक्तजीवेऽपि गुणाष्टकवेशिष्ट यम्या प्रनिपाद्यत्वान्। ज्ञियब्रह्मपरकरणे गुण- - माध्यम्-'एकमपि वह्मापेक्षितोपाधिसम्बं्धं निरस्तोपाधिसम्बन्धं चोपास्यत्वेन ज्े- यत्वेन च वेदान्तेपृपिश्यन' इति। अत्र भाप्ये वेदान्तिषु निरम्तोपाधिसम्बन्वं बहम ज्ञेयत्वेनोपदिश्यत इत्युक्त्या ज्ञेयव्रह्मप्रकरणेपु गुणवैशिष्टचम्याप्रतिपाद्यत्वं स्पएटं

मिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेदः ! ४५९

क्तृत्वरागद्वेषादिदोषकलषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहृतपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं रूपं विद्यया प्र- तिपद्यत इति भाष्यकारोऽप्यतिस्पषं मुक्तस्य सगुणेश्वरभावा- पत्तिमाह। अविरोधाध्यायेऽपि 'एपह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते एष उ एवामाधु कर्म का- रयति तं यमधो निनीपत ' इत्यादिश्रुतेस्तत्तत्कर्मकर्तृत्वेन त- त्तत्कर्मकारयितृत्वेन च उपकार्योपकारकभावेनावगतयोर्जी- वेश्वरयोः अंशांशिभावरूपमम्बन्धनिरूपणार्थत्वेनावतारिते 'अंशो नानाव्यपदेशा'दित्यधिकरणे जीवम्येश्वरांशत्वाभ्युप- गमे तदीयेन मंमारदुःगभोगेन ईश्वग्म्यापि दुःग्वित्वं स्यात्। यथा लोके हस्तपादाद्यन्यतमांशगतेन दुःगवेनांशिनो देव-

प्रतीयते। अन एव मिद्धान्ने नेयब्रह्मपराणां वेदान्तानां मंसगागोचर प्रमितिजनकत्व- रूपमग्वण्डार्थत्वमिप्यने। तम्मात् प्रजापतिषाक्योपक्रमे श्रनं सत्यमङ्कल्पत्वादिकं

णमात्रं वा, न तृ दहर विद्यागतगुणाष्ट कवत् प्रतिपाद्यम्। तद्विपरीत'मपहतपाप्मत्वादि- गुणकं पारमेश्वरं रूपं विद्यया प्रतिपद्यत' इनि भाध्यमपि गृणाष्टकोपलक्षितं बह्म प्रतिपद्यन इनि योजनीयम्। अनो मुक्तम्येश्वरभावापत्ती नोदात्तश्रतिमूत्रभाष्या- णि प्रमाणं भवितुमर्हन्तीत्यस्वरसादाह-अविरोधाध्यायेऽपीति। वेदान्तसमन्व- यम्य प्रथमाध्याये निरूपितस्य मानान्तरविरोधसमाधानप्रतिपादके द्वितीयाध्यायेऽ- पीत्यथेः। अविरोधाध्यायेऽपि समाहितेन शङ्काग्रन्थेन भाष्यकारो मुक्तस्येश्वर- भावा्पत्ति स्पष्टीचकरेति सम्बन्बः। उन्निनीपने उत्कृष्टं लोकं नेतुमिच्छतीति यावत्। कमकर्ना जीव उपकार्यः, कमेकारयिता इश्वर उपकारकः । तयोः श्रत्यवगतोपकार्योपकारकभावचलात् सामान्यतः कश्चित् सम्बन्धोऽवगतः । स- म्बन्वं विना लोके तद्भावादर्शनात्। मन सम्बन्धः क इति विशेपाकाडक्षायां तयोरंशांशिभावस्मम्बन्ध इनि निरूपणार्थत्वेनेत्यर्थः । जीव ईश्वरस्यांशः । कु- तः। नानात्वम्य मेदम्योप्देशादिति सूत्रभागाक्षरार्थः । भाप्यं पठति-जीव- स्येत्याढिना। ईश्वरम्य स्वांशभुतसकलजीवगतदुःस्वभाकत्वे को दोषः, तत्रा-

४६० अद्वेतमझरी।

दत्तस्यापि दुःखित्वं, तदत। ततश्र तत्माप्ानां महत्तरं डुःखं प्राप्नुयात्, ततो वरं पूर्वावस्था संसार एवास्त्विति सम्यक् ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्ग इति शङ्काग्रन्थेन भामत्यादिष स्पष्टीकृतं बिम्बप्रतिबिम्बभावकृतासङ्करमुपादाय समाहिते- न भाष्यकारो मुक्तस्य ईश्वरभावापति स्पष्टीचकार। ह-ततश्रेति। तत्पदमीश्वरपरम् । तत इति। ईश्वरप्राप्ेम्सकाशात् पूर्वावस्थि तसंसाराङ्कीकरणमेव वरमिति बुद्धा ईश्वरप्ाप्त्युपाये सम्यक् ज्ञाने कोऽपि न प्रवर्तेत। ततश्र ज्ञानशास्त्रमप्रमाणं स्यादित्यर्थः । अस्याशशङ्कायाः परिहारम्र- न्यरूपयोस्सूत्रमाध्ययोरमिप्रेतो जीवपरमेश्वरयोरंशांशिनो: परस्परं धर्मासङ्करो मा- मत्यादिअ्रन्येषु स्पष्टीकृतः। क्थं जीवास्तावदविद्याप्रतिबिम्बभूता ईश्वरांशत्वेन श्रुतिमूत्रभाप्येषु विवक्षिताः, न तु हस्तपादादिवदवयवाः । तथा बिम्बभूतेश्वरोंड- शित्वेन विवक्षितः, न त्ववयवी । बिम्बप्रतिबिम्नयोश्र लोके धर्मासाङ्कर्य प्रप्ति- दम्। अतो न जीवगतानां दुःखानामीश्वरे प्रसक्तिरिति। स्पष्टीचकारोते। ननु, मुक्तस्येश्वरमावापत्तिरन सिद्धान्तसम्मता। तथा हि-यावत्सर्वमुक्तीश्वरभावापत्ति- र्मुक्तस्येति स्वीकारे हि चरमं मुच्यमानस्य निर्विशेषचिन्मात्रस्वरूपेणैवावस्थानल- क्षणा मुक्तिः। ततः प्राङ्मुच्यमानानां तु स्वतश्चिन्मात्ररूपेणवस्थितानामीश्वरमा- वापस्या निरवत्रहैश्वर्यप्राप्तिरूपा मुक्तिरिति परममुक्तौ बहूनामैश्वर्यप्राप्तिरेकस्य तत् नास्तीत्येकं वैषम्यं, बहूनामैश्वर्यप्राप्तावपि क्रमेण मुच्यमानानां चिराचिरकालै शरवर्यलक्षणमपरं तारतम्यं, तेषामेव किश्चित्कालमैश्वर्य, पश्रात्तदमाव इत्यादिरुपं ता रतम्पं कल्पितं स्यात्। तच्च तृतीयाध्यायान्तिमाधिकरणविरुद्धम् । तत्र हि सगुण- विद्याकलमूतायामवान्तरमुक्तावेव तारतम्यं, न तु परममुक्ताविति व्यवस्थापितम्। न व तदधिकरणस्य परममुक्तौ वस्तुतस्तारतम्यं नास्तीति प्रतिपादने तात्पर्यम्। त- था च काल्पनिकतारतम्ये सत्यपि न तदधिकरणविरोध इति वाच्यम्। सिद्धान्ते सगुगविद्याफलभृतावान्तरमुक्तावपि वास्तवतारतम्यस्यामावेन सगुणमुक्तावेव तारत- म्यं, न निर्गुणविद्याफलभूतायां परममुक्ताविति व्यवस्थापनपरस्य माप्यादेनिरालम्ब- नत्वापत्तेः। अतो मुक्तम्येश्वरभावापत्तिर्न सिद्धान्तसम्मता । एवंस्थिते प्रकृते किं शङ्गामाप्यपर्यालोचनयेश्वर भावापत्तिर्माण्यकारामिमतेति कल्प्यते, कि वा परिहार- भाप्यामिप्रायालोचनया तथा कल्प्यते, नादः। शङ्ककेन सिद्धान्त्यनभिमतामीश्वर- मावापत्तिमापाद्य घोदयकरणोपपत्तेः । न हि सर्वत्र सिद्धानत्यभिमतमेवार्यमवलम्कय

सिद्धान्तकेशसकहे सव्यादयाने चतुर्भपरिच्छेदः । ४११

पूर्वपक्षिणा सिद्धान्तिनं प्रत्यनिष्टमाशक्कयत इति नियमो दृश्यते। द्वितीयकल्पस्य हीत्थमुत्थिति :- ईश्वरमावं प्राप्तानां महत्तरं दुःखं स्यादिति शङ्काया द्वेघा परिहारस्स- म्भवति। ईश्वरस्य सकलजीवदःखैः नुःखित्वेऽपि न मुक्त्ानां महत्तरतुःप्राप्तिः ।

कार:, ईश्वरस्य दुःखामावे समर्थिते सति तं प्राप्तानां मुक्तानां दुःं स्यादिति शङ्का अर्थात्परित्ता मवतीत्वाशयेन बिम्नप्रतिबिम्बमावकृतभेदाधीनधर्मव्यवस्था- समर्थनं द्वितीयः प्रकारः। तत्र परिहारभाष्यमामत्यादिनिबन्धनेषु प्रथमप्रकारं वि- हाय द्वितीयप्रकारस्यैवावलम्बनात शक्काअन्योक्ता मुक्तानामीश्वरभावापत्तिर्भाप्य काराधयनुमसेति पतीयते। अनेनैवाभिप्रायेण मामत्यादिस्पष्टीकृतबिम्बप्रनिविम्बमा- वकृतासक्करमुपादाय समाहितेनेत्युक्तमिति। एवमुत्थितः परिहारभाप्यपर्या- लोचनारूपो द्वितीयप्रकारोपि मुक्तस्येश्वरभावापत्तावनन्यथासिद्धहतुर्न भवति। परिहारमाप्यादौ प्रथमप्रकारमवलम्व्य मुक्तानामीश्वरभावापत्तिर्ना्ति। नेषां शु-

वपरिहारे कपिते हि ज्ञानानर्थक्यशङ्गापरिहारेऽपि ईश्वरम्य सकलजीवद् खैर्दुःखि- त्वप्रसङ्गः परिदतो न मवतीति नत्पसङशक्का अवशिव्येत। सापि शङ्का माभू- दित्यालोच्य प्रथमं प्रकार विहाय द्वितीयप्रकारमवलम्व्य महता यत्रेन परमेश्व- रस्य दुःस्वित्वप्रसङ्रः परित्वतो भाष्यादिप्विति वक्तुं शक्यत्वात् परिव्ारभाप्या- दितु परमेश्वरस्य दुःखित्वप्रसङ्परिहारानन्तरं 'तथा च मुक्तानामीश्वरभावाप तिर्नानुपपनने' ति परापादितानुपपत्यमावोपसंहारादर्शनाच्च। कि न छानदोग्ये सप्माध्याये 'स एकधा मवति त्रिधा भवति पश्चा' 'सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैका- दश स्मृतः । शतं च दश चैंकं च सहस्राणि च विशतिरि'ति वाक्यन परब्रह्म- विदो अनेकशरीरपरितरहादिरूपमैश्वर्य श्रूयते। तच्च मुक्त्तम्येश्वरमावापनिपक्षे पर ममुक्तस्यैव सम्मवति। तथा च एकधा मवतीत्यादिवचनं निर्गुणविद्याफलसमर्पक न मवति, कि तु सगुणोपासनाफलसमर्पकम्। तच निर्गृणविद्याफलप्रशमार्थ नि- र्गुणविद्याप्रकरणे पठ्यत इति भाष्यादिव्यवहारो विरुध्येत। तथा च मगृणविद्याफल- विचारप्रस्तावे माप्यं-यद्यपि निर्गुणायां भूमविद्यायामनेकधा भावविकल्प: पठ्चते, तथावि विद्यमानमेवेदं सगुणावस्थायामैश्वर्यं भूमविद्यास्तुतये सक्कीत्यन इति यदि मुक्त्तस्येश्वरमावापत्तिस्सत्रमाप्यकारयोरभिप्रेता स्थात्, तदा 'म एकधा भ- वतीति वचनश्य निर्गुणविद्याफलसमर्पकत्वेन प्रकरणसमवेतार्थस्य सगृणविद्याफळ- समर्पकस्वायोगादेतवचनस्य तत्फळसमर्पकत्वमाशश्रित्य सूत्रमाध्ययोः प्रवृत्तो 'मावं

४१२ अद्वैतमझरी।

साधनाध्यायेऽपि 'सन्ध्ये सृष्टिराह ही'त्यधिकरणे स्वनप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वे व्यवस्थापिते तत्र मिथ्याभूते स्वपप्पञ्चे जीवस्य कर्तृ- त्वमाशङ्क्य 'पराभिध्यानानु तिरोहितं ततो ह्वस्य बन्धविपर्य- या विति सूत्रेण जीवस्येश्वराभिन्नत्वात् सदपि सत्यसङ्गल्प- त्वादिकमविद्यादोषात्तिरोहितमिति न तस्य स्वपप्रपञ्े स्रष्ट-

जैमिनिर्विकल्पामननादि' त्यादिविचारो निरालम्बन एव स्यात् । बरह्मलोकं गतस्य' सगुणोपासकम्य स्थूलशरीरसन्भावं जैमिनिराचार्यो मन्यते। 'स एकषा भ- वती'त्यादिना अनेकधाभावरूपविकल्पश्रवणात् स्थूलशरीरभेदं विना एकस्योपास- कम्थानेकधाभावासम्भवादिति मूत्रार्थः। तम्मादुदाहतशङ्काभाप्यग्रन्थम्य तत्प-

दाह्हतानेकाधिकरणतद्भ्ाप्यादिविरोधाच्च सा भाप्याभिमतेति कल्पयितुं न शक्यत

तृतीयाध्यायेऽपीत्यर्थः । साधनाध्यायेऽपि मत्रकारम्मूत्रामिप्रायं वर्णयन् मा- व्यकारश्र मुक्तम्य परमेश्वरमावापत्ति स्पष्टीनकारेति सम्बन्धः । सन्ध्ये जाग्रत्मु- पुप्त्योस्मन्धौ मवे स्वप्नस्थाने रथादिसृष्टिम्सत्या। भवितुमर्हनि। हि यस्मात् श्रति राह रथादिसृष्टिम् 'अथ रथान् रथयोगान् पथम्सृजन' इत्यादिका। नहि श्रृतिसि- द्धा सृष्टिरसत्या भवितुमर्हति। वियदादिमृष्टा श्रतिसिद्धायाममत्यत्वादर्शनादिति सूत्रार्थः । रथयोगा अश्वाः । कर्तृत्वमाशङ्कयेति। यथा अगन्यंशस्य विष्फुलि- ङ्म्याग्रेग्वि दहनप्रकाशनमामथ्यमम्ति तथा जीवम्य परमेश्वरांशत्वात्तद्वदेव जीवम्यापि स्वप्नादिमृप्ट्यनुकुलं मत्यमङ्कल्पत्वादिलक्षणं सामर्थ्यमक्ति। अतस्त- स्य स्वप्रमृष्टौ कर्नृत्वं सम्भवतीत्याशङ्कत्त्यर्थः । मत्यं जीवस्य सत्यसङ्कल्पत्वादि- कमस्ति, किं तु तत्तिरोहिनं वर्नते मंमारदशायाम्। अनो न सृष्टयादावृपयोगस्तस्य। तच्च निरोहिनमैश्वर्य परम्य विम्बभतेश्वरम्याभिध्यानादीश्वरसाक्षात्कारपर्यन्तात्तिरो- धायकनिवृत्तावभिव्यज्यते। ईश्वरध्यानादमिव्यक्तौ हेतुमाह-तत इति । हि य- स्मात् काग्णान् तत ईश्वरदज्ञानात् बन्धोऽम्य जीवम्य, तत एव ज्ञातान् बन्धविपर्ययः ऐश्वर्याविर्भाव इति मृत्रथः । मदपीत्यत्र हेतु :- ईश्वरमिन्नत्वादिति। जन्तोर्जीवस्य सत्यसङ्कल्पत्वादिलक्षणैश्वर्याविर्भावार्थ यतमानस्य श्रवणमननात्मकं विचारमनुतिष्ठत क्रमेण परं परमेश्वरमभेदेन ध्यायतः कम्यचिदेव प्रतिबन्धरहितस्य श्रवणमननध्या-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतृर्थपरिच्छेदः । ४६३

त्वं सम्भवतीति वदन् सूत्रकारः तत्पुनस्तिरोहितं सत्पर- मभिध्यायतो यतमानस्य जन्तोर्विधूतव्वान्तस्य तिमिरतिर-

चिदेवाविर्भवति, न स्वभावत एव सर्वेषां जन्तूनामिति त- त्सूत्राभिप्रायं वर्णयन् भाष्यकारश्र मुक्तस्य स्वप्सृष्टयाग्ुप- योगिसत्यसङ्गल्पत्वाद्यभिव्यक्त्यङ्गीकारेण परमेश्वरभावापत्तिं

तिमिरेण रोगविशेषेण तिरम्कृता दृशश्रक्षपरशक्तिर्यथा औषधवीर्यादाविर्भवतति, तथेत्यर्थः। न स्वभावत एवेति। यथोक्तसाघनमम्पत्ति विनेत्यर्थः। अभिव्यकत्यङ्गी- कारेणेति। ईश्वरभावापत्ति विना मुक्त्तम्य मत्यमङ्कल्पत्वाद्यभिव्यक्तिर्न सम्भव तीत्यर्थः । अ्रेदं विचार्यते-कि प्रतिबिम्बत्वविशिष्टचैनन्यरूपजीवगनम्य सत्य

तस्य। नाद्यः। ईश्वरगनसत्यमङ्कल्पत्वाद्यपेक्षया जीवे पृथक सत्यसङ्कल्पत्वादि- सत्त्वे परमाणाभावात्। न हीश्सम्येव जीवस्यापि पृथक तत्सत्त्व्रप्रतिपादकं शा- स्त्रमस्ति। न न जीवस्येश्वराभिन्नत्वात्तत्समान धर्मवत्वमनुमातुं शक्यते। लोके

ततत्त्वमाक्षात्कारादविद्यानिवृत्तावविद्यानिरुपित प्रति विम्वत्वस्यपि निवृत्या प्रति

वन्धदशायामावृतम्य सत्यसङ्कल्पत्वादेरुपयोगाभावम्य स्पष्टतया जीवे एथकतत्क- ल्पनवैयर्थ्याच्च। न च बन्घदशायामेव सगुणविद्याफलभतावान्तरमुक्तौ सत्यसङ्क- ल्पत्वादेरुपयोगोऽस्तीति न तद्वयथर्यमिति वाच्यम्। तत्रापीश्वरममानमत्यसङ्कल्प त्वाद्यभिव्यक्त्यनम्युपगमेन जीवे तत्समानैश्वर्यस्य तिराहितम्य कल्पनावैयर्थ्र्यात्। तम्मात् प्रतिबिम्बचैतन्यरूपजीवे एथक सत्यसङ्कल्पत्वादिकल्पनं प्रमाणप्रयोजन- शून्यम्। तथा बिम्वभतेश्वरगत सत्यसङ्कल्पत्वाद्ैश्वर्य बंशा्यां जववान्पति जी- वाविद्याभिस्तिरोहितं सदीश्वरसाक्षात्कारात् मुक्तौ तेषामभिव्यज्यत इति द्वितीयप- क्षोऽप्यनुपपन्नः। सत्यसङ्कल्पत्वादिविशिष्टेश्वरस्याविद्यावृतत्वे मानाभावान् । न चे- दानीमहं सत्यसङ्कल्पत्वादिगुणक ईश्वरोSस्मीत्यनुभवाभावात्तद्विशिष्टेश्वरस्यावृत्वं कल्प्यत इति वाच्यम्। प्रतिबिम्बजीवानां बिम्नभतेश्वरस्य न् कल्पितमेदाम्युपग मे तत एव जीवस्य जीवान्तरसाक्षात्काराभाववदीश्वरसाक्षात्काराभा वोपपत्या तद्वि

भद्वेतमझरी ।

स्पष्टीचकार। फलाध्यायेऽपि 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति मुच्यमानविषयायां श्रुतौ केन रूपेणाभिनिष्पत्तिर्विव- क्षितेति बुभुत्सायां 'ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य' इति सूत्रेण यत् ब्राह्मं रूपमपहृतपाप्मत्वादि सत्यसङ्गल्पत्वाद्यवसा- नं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादि च, तेनाभिनिष्पत्तिः 'य आत्मा- पहतपाप्मे'त्यायुपन्यासेन 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन्

निवर्तकज्ञानामम्भवेन तदनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च। तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य शुद्ध- चिन्मात्रगोनग्म्य तद्विशिष्टेश्वरविषयकत्वामावेन विशिष्टावरणानिवर्तकत्वादविद्या

सिद्धेश्र। न च जीवस्य स्वकीयत्वेनेश्वरगतसत्यसङ्कल्पत्वाद्यप्रतीतिरेवात्र तिरोधानं विवक्षितमिति वाच्यम्। तथासति तदुत्तरसूत्रे तिरोधानस्याविद्याप्रयुक्तावरणरूप- त्वप्रतिपादनविरोधान्। तस्मादीश्वरगतसत्यसङ्कल्पत्वाद्यैश्वर्यस्य नीवाविद्यातिरोहि- तत्वमैश्वर्यनिगेधानम्य तत्त्वसाक्षात्कारनिवर्त्यत्वं चाम्युपेत्य 'परामिध्याना'दिति स- त्रतद्भाप्ययोः प्रवृत्तिरिति वक्तव्यम्। उक्तं चास्य सूत्रस्याम्युपेत्यवादत्वं सर्वज्ञात्म- मुनिभिः। तेषां वचनं मूल एवोदाहरिप्यत इति मुक्तस्येश्वरमावापत्तौ नैतत्सूत्रा- दिकमपि मानमित्यस्वरसादाह-फलाव्यायेऽपीति। केन रूपेणेति।

वा शुद्धचिन्मात्ररूपेणैवावतिष्ठते, अथवा द्विविधेन रूपेण इति जिज्ञासायां स- त्यामित्यर्थः । उपन्यासेनेति । उद्देशरूपवाक्यजातेनेत्यर्षः । 'य आत्मापहत- पाप्मे'त्युपक्रम्य 'मोऽन्वेष्टव्य' इति विचारविधानात्तथा 'एष सर्वेश्वर' इत्याद्युपक्रम्य तमेतं यज्ञादिना विविदिपन्तीति तद्वेदने यज्ञादिविधानादुपन्यासग्रहणं सर्वज्ञत्वा- दिव्यपंदशम्याप्युपलक्षणम्। तथा च व्यपदेशः-'यस्सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानम- यं तप' इत्यादिः। व्यपदेशो नाम यो वाक्यसन्दर्मः उद्देशरूपो न मवति, विधि- रूपश्च न भवनि,म एव। सर्वज्ञत्वादिसन्दर्भश्च नोदेशरूपः । विधेयानुपलम्मात्।ना- पि विधि। यच्छन्द्घटितत्वेनानुवादत्वप्रतीतेः । तथा च मुक्तो वाह्मेण वास्तवेन धर्मजातेन युक्तोऽवतिष्ठने। कृतः। उपन्यासव्यपदेशविधिम्यस्तस्य ब्रह्मामिन्नस्य तदूपयुक्तत्वावगमादिति सुत्रार्थः ।स मुक्तः तत्र पकृते ब्रह्मण स्थितः जक्षन् हसन्।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेदः । ४६५

रभमाणः स्रीभिर्वा यानैवा' इत्यादयैश्वर्यावेदनेन चेति जैमि- निमतं 'चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिरि' त्य- :नन्तरसूत्रेण 'एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्ः प्र- ज्ञानघन एवे' त्यादिश्रुत्या चैतन्यमात्रमात्मस्वरूपमित्यव- गतेः तन्मात्रेणाभिनिष्पत्तिरिति मतान्तरं चोपन्यस्य 'ए- वमच्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायण' इति सिद्धान्त- सूत्रेण वस्तुदृष्ट्या चैतन्यमात्रत्वेऽपि पूर्वोक्तगुणकलापस्य उपन्यासाद्यवगतस्य मायामयस्य बद्धपुरुषव्यवहारद्दष्ट्या सम्भवात् न श्रुतिद्यविरोध इति अविरोधं वदन् सूत्रकारः, सूत्रत्रयमिदमुक्तार्थपरत्वेन व्याकुर्वन् भाष्यकारश्र मुक्तस्ये- श्वरभावापत्तिं स्पष्टमनुमेने । भामतीनिवन्धप्रभृतयश्र श्रु- त्युपबृंहितमिदं सूत्रजातं, भगवतो भाष्यकारस्य उदाहृतं

ऐ्वयविदननेति। अज्ञातम्यैश्वयस्यावेदनेन ज्ञापकेन विधिवाक्येनेति यावत्। अज्ञातज्ञापकवाक्यस्यापि उत्पत्तिविधित्वस्वीकारात्। चिति तन्मात्रेण चितिश्रै- तन्यं, चैतन्यमात्ररुपेणैव मुक्तोऽवतिष्ठत इत्यर्थः । यथा लवणपिण्डो बहि- रन्तश्च लवणैकरस, एवमेवारे मत्रय प्रकृत आत्मा शरीराद्यन्तस्तद्वहिश्र नैनन्यैकसवभाव इति श्रत्यर्थः । तन्मात्रेणेति। मुक्तौ ब्रह्माभेदेन विद्यमानस्य न कश्चिद्वर्मोडस्नि। वरम्मस्वरूपे मुक्ते उपन्यासाद्यवगतगुणैश्वर्यादीनां श्रुतिता- त्पर्यविषयत्वाभावेन तुच्छत्वादिति तात्पर्यकमौडुलोमिमतम्। इदच मतद्वयं पूर्व- पक्षः । सूत्रं व्याचष्टे-वस्तुदृष्ठ्ेति। परमार्थत इत्यर्थः। जैमिनिमत इव गुणकलापस्य वास्तवत्वानभ्युपगमात् न चिन्मात्रप्रतिपादकश्रुतिविरोधः । औड- लोमिमत इन गुणकलापस्य तुच्छत्वानम्युपगमात न गुणकलापादिश्षतीनां निर्विषय- त्वापत्तिरुपोऽपि विरोधोऽस्तीत्यर्थः । एवमपीति। सौत्रभागेन-मुक्तत्य चि- न्मात्रत्वमुपेत्योपन्यासाद्यवगतगुणकलापादेरवि पूर्वभावादित्यनेन सौत्रभागेन मु- क्तात्मन्यङ्गीकृतत्वादीश्वरभावापत्तिं विना मुक्तस्य गुणकलापादेरयोगात्तस्येश्वर- मावापत्तिर्सूत्रे भातीत्यर्थः । अस्यार्थस्य भाष्यादिकमपि न प्रतिकूलं, किं त्व- नुकुलमेवेत्याह-सत्रत्रयमित्यादिना। अन्रेदं विचार्यते-मुक्तस्येश्वरभावाप- ५९

४६६ अद्वैतमखरी।

त्तिस्वीकारे बिम्बभुतेश्वरस्य साधकानुग्रहार्थ मायामयशरीराङ्गीकारेण मुक्त्तोऽपि शरीर्येव स्यात्। अन्यथा 'क्रीड्रममाण' इत्यादिश्रतिसिद्धैश्वर्यायोगात्। तथा 'चाशरीरं वात सन्त'मिति श्रत्या मुक्त्याशरीरत्वप्रतिपादनं विरुध्येत। कथ- मिदम् अशरीरत्वं सम्भवतीत्याकाङ़क्षायां विद्यासामर्थ्यात् परब्रह्मप्रामी सत्यां तत्स- म्पद्यते, नान्यथति प्रतिपादनार्थमशरीरत्वप्रतिपादकवाक्यान्तरं 'परं ज्योतिरुंप- सम्पद्ये'तिवाक्यमिति प्रतिपादकं ज्योतिरिकरणभाप्यं च विरुध्येत। परब्रह्म- प्राप्त्यनन्तरमपि सशरीरत्वाभ्युपगमात्। तथा च तदधिकरणभाप्यम्-'अशरीरं वाव सन्तमि'ति चाशरीरतायै ज्योतिस्सम्पत्तेरस्याभिधानात् ब्रह्मभावाच्चान्वत्राश- रीरत्त्रानुपपत्तेरिति। ज्योतिरत्र ब्रह्म विवक्षिनम्। किश्न मुक्तम्य सर्वज्ञत्वाद्यभ्युपगमे 'यत्र त्वम्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येदि त्यादिना तस्य विशेषविज्ञानाभावमति- पादनं विरुध्येत! इदं च वचनं परममुक्तिविषयमिति *स्वाप्ययसम्पत्त्योरि'ति सृत्रत- द्वाप्यादौ स्पष्टम्। किश् सर्वेश्वरभावं प्राप्तम्य मुक्तस्य तद्ावापत्तिदशायां सगृणवि द्याफलभूनेश्वरभावापत्तिदश।यामिव 'योऽहं पूर्व संसार्थभूव, सोऽहमिदानीमीश्वर- स्सन्पन्न' इति प्रतिसन्धानम् अभ्युपगम्यते, नवा। नाद्यः। पूर्वोपाधेनिवृत्तत्वेन तथा- नुसन्धानासम्भवात् उपाध्यैक्यस्य अनुसन्वानप्रयोजकशरीरप्रविष्टत्वातान द्वितीयः । ईश्वरभावापत्तौ केवलस्वरूपेणैवावस्थानापेक्षया मुक्तस्य फलतो विशेषाभावेन तद्भा- वापत्त्युपपादनस्यानतिप्रयोजनत्वापत्तेः। तम्मान् मुक्तम्येश्वरभावापत्तिमतिपादनं यत्र त्वम्येत्यादिश्रुनिविरुद्वं तदनुसारिचहृभाप्यादिविरुद्वं प्रयोजनशन्यं चिति सिद्धम्। (अत एव न्यायरक्षामणौ यावत्सर्वमु्ति विम्वेश्वरभावापत्तिरस्तीत्वम्माभिस्सिद्धान्त- लेशसङ्गहे समर्थितत्वेन आविर्भृतस्वरूपस्य सत्यकामत्वसर्वेश्वरभावापत्तावत्र सा घिताया यथोक्तमस्वग्सं मनमि निधाय मुक्ताना शुद्धचनन्यभावापत्ति: तत्पक्षे ज- क्षणादेश्वर्योपपत्तिश्र दशिता दीक्षीतरेव 'मुक्तानां यावत्सर्वमुक्ति सत्यकामत्वं स- त्यमङ्कल्पत्वादिकं च उपपद्यते। तम्य शुद्धचेतन्यमावापत्तावरपि तत्सवमुपपद्यत एन। शुद्धचैतन्यम्य जीवेश्वरानुम्यृतचैतन्यसामान्यात्मना अवस्थानात्। अत एव साक्षात्कनब्रह्मणां यावत्सवमुक्ति सर्वात्मनापत्तिरम्तीति वामदेवस्य मनुमूर्यादि- भावापत्तिशश्रयंत। एवं च मुक्त्कम्य सार्वभौमादिमानुपात्मना इन्द्रादिलोकपालात्मना दहर तुरामनाफलानुभवितृपुरुषात्मना च जक्षणादिकं सर्वलोककामावाप्तिमत्वं ब्रह्मलो कममाहितसत्व कामानुभवितृत्वं च व्यपदेषुं शक्यमिति जक्षणादिश्रवणमप्युपपद्यत इ- त्यादिग्रन्थेन।) तथा च तदनुसारेण प्रकृतमूत्रमाप्यादाँ ब्राह्मस्यैश्वर्यस्य मुक्तजीव-

१. अत एवेत्याग्भ्य अ्रन्थनेत्यन्तः ग्रन्थः क्वचित् अधिकः दृश्यते।

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेदः । ४६७

वचनजातं च तथैवान्ववर्तन्त। न च श्रुत्युपबृंहितस्य ए- तावतः सूत्रभाष्यवचनजातस्य ऐश्वर्यमज्ञानतिरोहितं सत् ध्यानादभिव्यज्यते इत्यवोचत्। 'शरीरिणः सूत्रकृदस्य यनु तदभ्युपेत्योदितमुक्तहेतोः।'इति संक्षेपशारीरकोक्त्तरीत्याभयु- पेत्यवादतवं युक्तं वक्तुम्। तस्मान्मुक्तानामीश्वग्भावाप- त्तेरंवश्याभ्युपेयत्वादेतदसंभव एव प्रतिविम्वेश्वरवादे दोषः । तदाहुः कल्पतरुकारा :- 'न मायाप्रतिविम्वस्य विमुक्तैरुप- सृप्यते' ति। एतदमम्भवश्र एकजीववादपारमार्थिकजीवभे- दवादयोगि दोपः। यत्त कैश्चित् द्वैतिभिरुच्यते-भेदस्य गतत्वाङ्गीकरणं मुक्तस्य वाह्मेण रूपेणावम्थानाभ्युपगमेऽपि जैमिनिमत इव मिद्धान्ते नार्द्वनविरोधः । तम्य रूपस्य बद्धजीवान्तराविद्याकृतत्वाम्युपगमादित्येताव- न्मात्रपर, न तुमुक्तम्येश्वरभावापत्ति गमिति सङ्क्षेपः। नन्वध्यायचतुष्टयेऽ्प्युदाह्त- शतिसृत्रभाप्यादिग्रन्थजातस्य सर्वज्ञात्ममुनिभिरुक्तयुक्तिभिः प्रौहवादत्वप्रतीतेः कथं मुक्तम्येश्वरमावापनावेतच्छ्रुत्यादिकं प्रमाणं स्यादित्यतआह-न चेति। एतावत इत्यनन बहुश्रुनिमृत्रभाप्यादविविरोधान् सङ्क्षेपशारारकमतं हेयमिति सूचितम्। अस्य शरीरिणम्तत् सत्यमङ्कल्पत्वादिलक्षणमैश्वर्यमुपेत्य मुक्तौ ध्यानादभित्यज्यत इत्यु- दिनमुक्तं सुत्रकृतेत्यर्थः । अभ्युपेत्यवादत्वे हेतुमाह-उक्कहेतोरिति । मुक्तस्ये- श्वरभावापत्तिप्रमाणत्वेनोदाहहतश्रुतिभाप्यादिकं व्याख्यायान्ते अम्वरसादिरूपेण मु- क्तम्येश्वरमावापत्ति प्रत्यनुपपत्तिरूपा या युक्तयोस्माभि: प्रदर्शिताः, तास्सर्वा अ- प्यत्रोक्तहेतोरित्यनेन वित्रक्षिता इति बोध्यम्। तस्मादिति। उक्तप्रमाणचलादि- त्यथ: । मुक्तम्पेश्वरभावापत्तिरेतच्छब्दार्थः । उपसृप्यता प्राप्यता। एकेति। एकजीववादे एतदसम्भवः प्रागेव दशितः । पारमार्थिकेति । पारमाथिको जीवे- श्वरयोर्मेंद इति वादेऽपि मुक्त्तस्येश्वरभावापत्त्यसम्भवो दोप इत्यर्थः । एतद्ुपलक्षण-

इति बोध्यम्। ननु, प्रजापतिविद्यायां मुक्त्तस्यापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकं प्रतिपाद्यते। तच्च मुक्तस्येश्वरभावापत्त्यनभ्युपगमे न सम्भवतीति तस्य तद्रावापत्तिरेष्टव्या। सा च पारमारथिकजीवभेदवादे न सम्भवतीति खलु तवाभिप्रायः। स चानुपपत्रः । भेद- पक्षेऽपि श्रुतिसत्राम्यां निरूपितस्य मुक्ते गुणकलापस्य मुक्तस्येश्वरभावापत्त्या वि

४६८ अद्वैतमख्ुरी ।

पारमार्थिकलवेन मुक्तौ जीवस्येश्वरभावाभावेऽपि तत्रापीश्वर इव पृथगपहृतपाप्मत्वा दिगणसम्भवादविरोध इति, तन्तुच्छम्। तथामति जीवस्यापहतपाप्मत्वादिकमस्तीति न तस्य ब्रह्म- लिङ्गत्वमिति शङ्कापरिहारालाभेन 'उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूप- स्त्वि ति सूत्रविरोधात् 'ब्राह्मेण जैमिनि रितिसूत्रे जी- वगतस्यापहतपाप्मत्वादेरुपन्यासादिभ्य इत्यत्रादिशव्दार्थ- त्वेन परेषामप्यभिमतस्य जक्षन् कीडन रममाण इत्यादिश्रु- त्युदितस्य जक्षणादेश्च ब्राह्मत्वंनिर्देशविरोधाच भेदे तेषां गुणा नां सत्यत्वेन 'चिति तन्मात्रेणे' तिसूवोक्तस्य मुक्तजीवानां चैतन्यमात्रत्वस्य 'एवमपी' ति सिद्धान्तसूत्रे ऽग्गीकारविरेधाच सम्पद्याविर्भाव इत्यधिकरणविरोधाच्न। तत्र हि 'स्वेन

नापि सम्मवादिति द्वैतिनां मध्ये के निच्छुनिमृत्रत्याग्यातार। तेषा मनमनद्य दूप यति-यच्वित्यादिना। तत्रापीनि। मुक्तजीवेडपीत्यथः। नथामनीति । नी- वस्य पृथगपहनपाप्मत्वाद्यम्युपगमे सतीत्यर्थः । इतिया शङ्का 'उत्तरच्व ितिमत्र- मागेन कृता, तम्या 'आविभतस्वरूपक्तिव'ति परिहारभागेन मुक्त्तजीवे गृणाष्टकावि- भावकथनेऽपि परिहारालाभादित्यर्थः। तथा न मुक्तवल्मणमंदपक्ष गृणकलापम्य

यकं गृणाष्टकं न म्यादिति मावः। भेदपक्षे मुक्तजीवगतम्य अपहतपाप्मत्वादेव्री हत्वनिर्देशविगेवश्चत्याह-व्राह्मणांत। ननु, मदिनां मत मुक्तगतापहनपाप्मत्त्रा- देजक्षणादयैश्वर्यम्य न व्राह्मत्वमसिद्धम्। अत आह-पर्पामपीति। भेढ इति। जीव ब्रह्मभेदपक्षे वास्तवगुणवतो जीवस्य चिन्मात्रत्वायोगादिति भावः । किच कि गुणनातं मुक्तावृत्पद्यते, कि वा नित्यसिद्धमिति विकल्पं मनस निधाय आद्यनिग करणपूर्वक द्वितीयं परशेषयति-सम्पद्याविर्भाव इत्यादिना। तत्र हीनि। सम्पद्याधिकरणे हीत्यर्थः । 'मवेन रूपेणाभिनिप्पद्यन' इत्यनेन मृक्तिरभिधीयते। सा किमागन्तुकस्य स्वरूपस्योत्पत्तिरेव स्वर्गादिरूपोत्पत्तिवद्विवक्षिता, कि वात्मम्व- रूपस्थैव विद्ययाविर्भावमात्ररूपा विवक्षिनेति संशये मुक्तरपि म्वर्गादिवत् फलत्वा-

सिद्धान्नलेशमङ्गहे सव्याख्याने चतुर्थपरिच्छेदः । ४६०.

रूपेणाभिनिष्पद्यन' इति श्रुतावागन्तुना केनचिद्रपेणाभि- निष्पत्तिनोच्यते। स्वेनशब्दवैयर्थ्यापत्तेः। येन रूपेणाग- न्तुना स्वयमभिनिष्पद्यते, तस्यात्मीयत्वस्यावक्तव्यत्वात्। तस्मादात्मवाचिस्वशव्दोपादानात नित्यमिद्धेन स्वस्वरूपे- णैवाभिनिप्पत्तिर्विवक्षिता, न तु केन चिद्धर्मेणेति व्यवस्था- पितम् । किञ्चेदमपहृतपाप्मत्वादि जीवस्य मुक्त्तावागन्तुकं चेत्, 'सम्पद्याविर्भाव' इति मुक्तावागन्तुकरूपनिषेधेन 'परा- भिध्यानात्तु तिरोहितम्"उत्तराचेदाविर्भृतस्वरूपस्त्व'त्पह-

विरोधः स्यादिति नित्यमिद्धं वाच्यमिति बन्धस्य मिथ्यात्वं दुर्वारम। नित्यमिद्धमपहृतपाप्मत्वं हि सर्वदा पाप्मरहित- त्वम्। न च वम्तुनः मर्वदा पाप्मरहिते पाप्मसम्बन्धः, त-

गन्तुनत्याढिना। कर्य तद्वयथ्येम। अत आह-येनेति। म्वगाद्यागन्तुकरूप- वत् यत मुक्तिलक्षणं रूपमुत्पद्यन मुक्तम्य, तत् खवशव्दनानुक्तावपि स्वीयमेव भवनि। अनम्म्वशव्दम्य स्वीयवाचित्वे वैयर्थ्यमेवेत्यर्थः। तस्मादिति। आगन्तुक- र.पमिनिप्पत्तिरभुक्तिरिति पक्ष स्वशब्दम्य स्वकीयार्थकताया एव वक्तव्यत्वेनोक्र- रात्या तहैयथ्यपत्तेरित्यर्थः। आत्मेति। स्वकीय इव स्वस्वरूपंडपि म्वशब्दस्य रूतत्वेन नानाथेत्वे सति स्वकीयार्थकत्वस्य प्रकृते असम्भवादात्मम्वरूपवाचित्वं निश्चितमिति भावः । इदमवात्रात्मवानिम्वपदोपादानप्रयोजनम्। यत् मुक्तेस्मवर्गा- दिवदागन्तुकरूपत्वनिगकरणम्। अन्यथात्मवाचिम्वपद्वैयर्थ्यादेवेति बोध्यम्। सत्यसङ्कल्पत्वादिरूपस्य स्वेन रूपेणेत्यत्र मुक्तित्वेनाभिमतस्य आगन्तुकत्वपक्षे तदा- गन्तुकत्वनिषेधाविकरणविरोधवत् तस्य बन्घदशायां तिरोधानप्रतिपादकसत्रेण मुक्तिदशायामाविर्भावप्रतिपादकसूत्रेण च विरोधो भवेत्। मुक्तावभिनवतयोत्पद्यमा- नस्य उक्ततिरोधानाविर्भावयोरयोगादित्याह-किश्चेदमिति । द्वितीयविक- लपपरिशेषस्य फलमाह-इति बन्धस्येति। अपहतपाप्मत्वादेरीश्वर इव जीवेऽपि नित्यसिद्धत्वादितीतिशव्दार्थः । तदेवोपपादयति-नित्यसिद्धमिति। तन्मलोि।

४७० अद्वैतमञ्जरी ।

न्मूलककर्तृत्वभोक्तृत्वसम्बन्धो वा पारमार्थिक: सम्भवति। एवं च जीवस्येश्वराभेदोऽपि दुर्वारः। श्रुतिबोष्यतदभेद- विरोधिबन्धस्य सत्यत्वाभावात्। अन्यथा संसारिणि नित्यसि- दधसत्यसङ्कल्पतिरोधानोक्त्ययोगाच। न हि जीवम्य संसा- रदशायामनुवर्तमानो यत्किव्चिदर्थगोचरः कश्रिदस्त्यवितथ- संकल्पस्तिरोहित इति परैरपीष्यते। किं त्वीश्वरस्य यत्ञित्यं- सिद्धं निरवग्रहं सत्यसंकल्पत्वं, तदेव जीवस्य संसारदशा- यामी श्वराभेदान भिव्यक्त्या स्वकीयतेनानवभासमानं तं प्रति तिरोहितमित्येव समर्थनीयमिति घट्टकुटीप्रभातवृत्तान्तः । नन्वपहतपाप्मत्वं न पाप्मविरहः, किं तु पाप्महेतुकर्माचर- पाप्मसम्बन्धमृलकेत्यर्थः । एवश्चंति। बन्धम्य विध्यात्वे सतीत्यर्थः । ननु, किं वन्धम्य मिश्पात्वसाधनेन तम्य सत्त्वेऽपि जीवव्रह्मामेदवोघनसम्भवादिति भास्कर- मनमाशङ्कयाह-श्रुतीति। वन्धस्य सत्यत्वमते परमात्मगतनित्यमुक्तत्वस्यापि

दासम्भवादित्यर्थः । अन्यथेति। वन्धम्य मिश्यात्वन्वीकारपूर्वकं जीवत्रह्मणोरमे- दानङ्गीकार इत्यर्थः । कुतम्तिरोधानोक्त्ययोग इति चेन्, तत्र वक्तव्यं-कि जी- वगतम्य नित्यमिद्धमत्यमङ्कल्पत्वादेम्तिरोहितत्वं 'पराभिध्यानादिति मृत्रेणा- भिधीयने, किं वेश्वरगतम्यैव जीवं प्रति तेन तिरोहितत्वममिधीयने। नाद्य इ- त्याह-न हीति। यत्किव्विदर्थगोचरोऽपि सत्यसङ्कल्पम्निरोहिनोऽस्तीति नेप्यते। सर्वार्थगोचरसत्यसङ्कल्पस्तिरोहितोऽस्तीति नेव्यत इत किमु वक्तव्यित्यर्थः । अ- द्वैनिमिरिवेत्यपिशव्दार्थ: । न हि सिद्धान्ते प्रतिबिम्वचैतन्यरूपेपु जीवेषु बि- म्वचैतन्यरूपेश्षरगतसत्यसङ्कल्पत्वाद्यपेक्षया पृथक् सत्यसङ्कल्पत्वादिकं संसारद शायां निरोहितमस्तीतीप्यत। तत्र प्रमाणप्रयोजनयोरभावात्। एतच्च प्रागेवा- स्माभिर्दशितम। द्वितीये तु कल्पे दूरं गत्वापि सिद्धान्तिमनमेवावलम्बनीयम्। त- था च न पारमार्थिकभेदसिद्धिरिति दूपणमाह-किन्त्वीशवरस्येति । ईश्वरेति। विम्बभुतेनेश्वरेण सह जीवस्य यो वाम्तवाभेदः, तदनभिव्यक्त्येत्यर्थः । जीवव्रह्म- णोरभेदापत्तिभयाज्जीवे पृथगेवापहतपाप्मत्वादिकं स्वीक्कृत्य तम्य वास्तवबन्धाविरु- द्वत्वं शङ्कते-नन्विति। किन्च निपिद्धकर्माचरणडपि पपोत्पत्तिप्रतिबन्धकश-

सिद्धान्तलेशसङ्गहे सव्पाख्याने चनुथेपरिच्छेद:

णेडपि पापोत्पत्तिप्रतिबन्धकशक्तियोगित्वमिति न तस्य नित्यसिद्धत्वेन बन्धस्य मिथ्यात्वप्रसङ्ग: । एवं सत्यसंकल्प- त्वमपि शक्तिरूपेण निर्वाच्यमिति ने श्वराभेदप्रसङ्ग इति चेत्, मैवम्। एवंशव्दार्थकल्पने प्रमाणाभावात्। न हि पाप- जननप्रतिबन्धिका शक्तिः संसाररूपपरिभ्रमणदशायां पा- पानुत्पत्त्यर्थ कल्पनीया। तदानीं तदुत्पत्तेरिष्टत्वात्। विद्यादय- प्रभृति तु विद्यामाहात्म्यादेवाश्लेषः 'तदधिगम उत्तरपूर्वाध- योरश्लेषविनाशौ तद्यपदेशादि' ति सूवेण दर्शितः । तत एव मुक्तावप्यश्लेष उपपद्यत इति व्यर्था शक्तिकल्पना। तस्मादुदाहृतश्रुतिसूत्रानुमारिभिः मुक्तजीवानां यावत्स-

मृद्धनिस्सन्धिवन्धपरमेश्वरभावापत्तिरादर्तव्येति मिद्धम् । विद्वद्गशेरविहितविश्वजिदध्वरस्य श्रीसर्वतोमुखमहाव्रतयाजिसनोः। श्रीरङ्गराजमखिनः श्रितचन्द्रभौलिग्स्त्यप्पदीक्षित इति प्रथितस्तनजः ॥

क्तिरपहतपाप्मशव्दार्थत्वेन कल्प्यमाना कि विद्योदयात् प्राकु तत्प्रतिबन्धार्थ क- रप्यने, किं वा विद्योदयानन्तरं त्वदभिमतमुक्ते: प्राक तत्प्रतिबन्धार्थ कल्प्यते, अथ वा त्वदभिमतमुक्तिकाले मुक्तस्य देहेन्द्रियादिसत्त्वेन पाप्महेतुनिपिद्धकर्माचर- णसम्मवात्तदा तत्प्रतिबन्धार्थ कल्प्यन इति विकल्पं मनसि निधाय क्रमेण दूषय- ति-न हीत्यादिना। इष्टत्वादिति । तवापि सम्मतत्वादित्यर्थः । नस्य व्र- ह्मणोडधिगमे साक्षात्कारे सति विद्योदयात् पूर्वाघस्य नाशो भवति। तदुदयोत्त- रकालीनाघस्य चाश्र्ेषो मवति। कुतः । तस्य विद्ययाघविनाशादेरश्रुतिस्मृतिपु व्य- पदेशाच्छ्रुत्यादिसिद्धत्वादित्यर्थः । मुक्तस्थेश्वरभावापत्तिमुपपाितामुपसंहरति- तस्मादिति। उदात्तक्षतिसूत्रभाष्यादिस्वारस्यादित्यर्थः । अविरोधित्वमैश्वर्यवि- शेषणम्। तदनुगुणेति। ऐश्वर्यानुगुणेत्यर्थः। समृद्धत्वमीश्वर भावा पत्ति वि शेषणम् ।

४७२ अद्वैतमञ्जरी।

. तन्त्राण्यधीत्य सकलानि सदावदातव्याख्यानकौशलकलाविशदीकृतानि। आम्नायमूलमनुरुध्य च सम्मदायं सिद्धान्तभेदलवसङ्गहमित्यकार्ीत्।। सिंद्धान्तरीतिष मया अ्रमदूषितेन स्यादन्यथापि लिखितं यदि किश्चिदस्य। संशोधने सहृदयास्सदया भवन्तु सत्सम्पदायपरिशीलननिर्विशङ्काः ।

॥ इति शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्गहे चतुर्थः परिच्छेदः ॥ -* ॥। समाप्तोऽयं ग्रन्थः । *- शिवाम्यां नमः ।

श्रीकृप्णचरणद्वंद्वे स्मर्तृणां मङ्गत्प्रदे । योगिध्येये कृतिरियमलङ्काराथमपिता ।। श्रीकृप्ण मनसा ध्यात्वा श्रीकृप्णं सम्प्रणम्य च। व्याख्यातोऽयं परिच्छेद: श्रीकृप्णपरितुष्टये ।। इति श्रामत्परमहंसपरिवाजकाचार्य श्रीमत्स्वयम्प्रकाशानन्दसरस्व- तीदिव्य श्रीचरणारविन्द संलगनर जोभृतस्याच्युतक्टष्णानन्दती र्थस्य कृती शास्त्रसिद्धान्तलेशसंप्रहव्याख्यायां कृष्णालंकाराख्यायां चतुर्थ परिच्छेद: समाप्तः ॥

१. अय श्लोक: क्वाचतू हम्यते।