1. Sita Upanishad

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ । svasti na indro vṛddhaśravāḥ । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ । svasti no bṛhaspatirdadhātu । oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

देवाह वै प्रजापतिमब्रुवन्का सीता किं रूपमिति ॥१॥

devāha vai prajāpatimabruvankā sītā kiṃ rūpamiti ॥1॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

स होवाच प्रजापतिः सा सीतेति: सीतेति। मूलप्रकृतिरूपत्वात्सा सीता प्रकृतिः स्मृता। प्रणवप्रकृतिरूपत्वात्सा सीता प्रकृतिरुच्यते ॥२॥

sa hovāca prajāpatiḥ sā sīteti: sīteti। mūlaprakṛtirūpatvātsā sītā prakṛtiḥ smṛtā। praṇavaprakṛtirūpatvātsā sītā prakṛtirucyate ॥2॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

सीता इति त्रिवर्णात्मा साक्षान्मायामयी भवेत्। विष्णुः प्रपञ्चबीजं च माया ईकार उच्यते ॥३॥

sītā iti trivarṇātmā sākṣānmāyāmayī bhavet। viṣṇuḥ prapañcabījaṃ ca māyā īkāra ucyate ॥3॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

सकारः सत्यममृतं प्राप्तिः सोमश्च कीर्त्यते । तकारस्तारलक्ष्म्या च वैराजः प्रस्तरः स्मृतः ॥४॥

sakāraḥ satyamamṛtaṃ prāptiḥ somaśca kīrtyate । takārastāralakṣmyā ca vairājaḥ prastaraḥ smṛtaḥ ॥4॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

ईकाररूपिणी सोमाऽमृतावयवदिव्यालङ्कारस्रङ्मौक्तिकाद्याभरणलङ्कृता महामायाऽव्यक्त-रूपिणी व्यक्ता भवति ॥५॥

īkārarūpiṇī somā'mṛtāvayavadivyālaṅkārasraṅmauktikādyābharaṇalaṅkṛtā mahāmāyā'vyakta-rūpiṇī vyaktā bhavati ॥5॥

· · ·

[ Sutra 6 ]

प्रथमा शब्दब्रह्ममयी स्वाध्यायकाले प्रसन्ना । उद्भावनकरी सात्मिका द्वितीया भूतले हलाग्रे समुत्पन्ना । तृतीया ईकाररूपिणी अव्यक्तस्वरूपा भवतीति सीताइत्युदाहरन्ति शौनकीये ॥६॥

prathamā śabdabrahmamayī svādhyāyakāle prasannā । udbhāvanakarī sātmikā dvitīyā bhūtale halāgre samutpannā । tṛtīyā īkārarūpiṇī avyaktasvarūpā bhavatīti sītāityudāharanti śaunakīye ॥6॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

श्रीरामसान्निध्यवशाज्जगदानन्दकारिणी । उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी सर्वदेहिनाम् ॥७॥

śrīrāmasānnidhyavaśājjagadānandakāriṇī । utpattisthitisaṃhārakāriṇī sarvadehinām ॥7॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

सीता भगवती ज्ञेया मूलप्रकृतिसंज्ञिता । प्रणवत्वात्प्रकृरिति वदन्ति ब्रह्मवादिन इति ॥८॥

sītā bhagavatī jñeyā mūlaprakṛtisaṃjñitā । praṇavatvātprakṛriti vadanti brahmavādina iti ॥8॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति च ॥९॥

athāto brahmajijñāseti ca ॥9॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

सा सर्ववेदमयी सर्वदेवमयी सर्वलोकमयी सर्वकीर्तिमयी सर्वधर्ममयी सर्वाधारकार्य-कारणमयी महालक्ष्मीर्देवेशस्य भिन्नाभिन्नरूपा चेतनाचेतनात्मिका ब्रह्मस्थावरात्मा तद्गुणकर्म-विभागभेदाच्च्हरीरूपा देवर्षिमनुष्यगन्धर्वरूपा असुरराक्षसभूतप्रेतपिशाचभूतादिभूतशरीरूपा भूतेन्द्रियमनःप्राणरूपेति च विज्ञायते ॥१०॥

sā sarvavedamayī sarvadevamayī sarvalokamayī sarvakīrtimayī sarvadharmamayī sarvādhārakārya-kāraṇamayī mahālakṣmīrdeveśasya bhinnābhinnarūpā cetanācetanātmikā brahmasthāvarātmā tadguṇakarma-vibhāgabhedāccharīrūpā devarṣimanuṣyagandharvarūpā asurarākṣasabhūtapretapiśācabhūtādibhūtaśarīrūpā bhūtendriyamanaḥprāṇarūpeti ca vijñāyate ॥10॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

सा देवी त्रिविधा भवति शक्त्यासना इच्च्हाशक्तिः क्रियाशक्तिः साक्षाच्च्हक्तिरिति ॥११॥

sā devī trividhā bhavati śaktyāsanā icchāśaktiḥ kriyāśaktiḥ sākṣācchaktiriti ॥11॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

इच्च्हाशक्तिस्त्रिविधा भवति । श्रीभूमिनीलात्मिका भद्ररूपिणी प्रभावरूपिणी सोमसूर्याग्निरूपा भवति ॥१२॥

icchāśaktistrividhā bhavati । śrībhūminīlātmikā bhadrarūpiṇī prabhāvarūpiṇī somasūryāgnirūpā bhavati ॥12॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

सोमात्मिका ओषधीनां प्रभवति कल्पवृक्षपुष्पफललतागुल्मात्मिका औषधभेषजात्मिका अमृतरूपा देवानां महस्तोमफलप्रदा अमृतेन तृप्तिं जनयन्ती देवानामन्नेन पशूनां तृणेन तत्तज्जीवानां ॥१३॥

somātmikā oṣadhīnāṃ prabhavati kalpavṛkṣapuṣpaphalalatāgulmātmikā auṣadhabheṣajātmikā amṛtarūpā devānāṃ mahastomaphalapradā amṛtena tṛptiṃ janayantī devānāmannena paśūnāṃ tṛṇena tattajjīvānāṃ ॥13॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

सूर्यादिसकलभुवनप्रकाशिनी दिवा च रात्रिः कालकलानिमेषमारभ्य घटिकाष्टयाम-दिवसवाररात्रिभेदेन पक्षमासर्त्वयनसंवत्सरभेदेन मनुष्याणां शतायुःकल्पनया प्रकाशमाना चिरक्षिप्रव्यपदेशेन निमेषमारभ्य परार्धपर्यन्तं कालचक्रं जगच्चक्रमित्यादिप्रकारेण चक्रवत्परि-वर्तमानाः सर्वस्यैतस्यैव कालस्य विभागविशेषाः प्रकाशरूपाः कालरूपा भवन्ति ॥१४॥

sūryādisakalabhuvanaprakāśinī divā ca rātriḥ kālakalānimeṣamārabhya ghaṭikāṣṭayāma-divasavārarātribhedena pakṣamāsartvayanasaṃvatsarabhedena manuṣyāṇāṃ śatāyuḥkalpanayā prakāśamānā cirakṣipravyapadeśena nimeṣamārabhya parārdhaparyantaṃ kālacakraṃ jagaccakramityādiprakāreṇa cakravatpari-vartamānāḥ sarvasyaitasyaiva kālasya vibhāgaviśeṣāḥ prakāśarūpāḥ kālarūpā bhavanti ॥14॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

अग्निरूपा अन्नपानादिप्राणिनां क्षुत्तृष्णात्मिका देवानां मुखरूपा वनौषधीनां शीतोष्णरूपा काष्ठेष्वन्तर्बहिश्च नित्यानित्यरूपा भवति ॥१५॥

agnirūpā annapānādiprāṇināṃ kṣuttṛṣṇātmikā devānāṃ mukharūpā vanauṣadhīnāṃ śītoṣṇarūpā kāṣṭheṣvantarbahiśca nityānityarūpā bhavati ॥15॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

श्रीदेवी त्रिविधं रूपं कृत्वा भगवत्संकल्पानुगुण्येन लोकरक्षणार्थं रूपं धारयति । श्रीरिति लक्ष्मीरिति लक्ष्यमाणा भवतीति विज्ञायते ॥१६॥

śrīdevī trividhaṃ rūpaṃ kṛtvā bhagavatsaṃkalpānuguṇyena lokarakṣaṇārthaṃ rūpaṃ dhārayati । śrīriti lakṣmīriti lakṣyamāṇā bhavatīti vijñāyate ॥16॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

भूदेवी ससागरांभः सप्तद्वीपा वसुन्धरा भूरादिचतुर्दशभुवनानामाधाराधेया प्रणवात्मिका भवति । नीला च मुखविद्युन्मालिनी सर्वौषधीनां सर्वप्राणिनां पोषणार्थं सर्वरूपा भवति ॥८॥

bhūdevī sasāgarāṃbhaḥ saptadvīpā vasundharā bhūrādicaturdaśabhuvanānāmādhārādheyā praṇavātmikā bhavati । nīlā ca mukhavidyunmālinī sarvauṣadhīnāṃ sarvaprāṇināṃ poṣaṇārthaṃ sarvarūpā bhavati ॥8॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

समस्तभुवनस्याधोभागे जलाकारात्मिका मण्डूकमयेति भुवनाधारेति विज्ञायते ॥१९॥

samastabhuvanasyādhobhāge jalākārātmikā maṇḍūkamayeti bhuvanādhāreti vijñāyate ॥19॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

क्रियाशक्तिस्वरूपं हरेर्मुखान्नादः । तन्नादाद्बिन्दुः । बिन्दोरोंकारः । ओंकारात्परतो रामवै-खानसपर्वतः । तत्पर्वते कर्मज्ञानमयीभिर्बहुशाखा भवन्ति ॥२०॥

kriyāśaktisvarūpaṃ harermukhānnādaḥ । tannādādbinduḥ । bindoroṃkāraḥ । oṃkārātparato rāmavai-khānasaparvataḥ । tatparvate karmajñānamayībhirbahuśākhā bhavanti ॥20॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

तत्रत्रयीमयं शास्त्रमाद्यं सर्वार्थदर्शनम् । ऋग्यजुःसामरूपत्वात्त्रयीति परिकीर्तिता ॥२१॥

tatratrayīmayaṃ śāstramādyaṃ sarvārthadarśanam । ṛgyajuḥsāmarūpatvāttrayīti parikīrtitā ॥21॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

हेतुना कार्यसिद्धेन चतुर्धा परिकीर्तिता । ऋचो यजूंषि सामानि अथर्वाङ्गिरसस्तथा ॥२२॥

hetunā kāryasiddhena caturdhā parikīrtitā । ṛco yajūṃṣi sāmāni atharvāṅgirasastathā ॥22॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

चातुर्होत्रप्रधानत्वाल्लिङ्गादित्रितयं त्रयी । अथर्वाङ्गिरसं रूपं सामऋग्यजुरात्मकम् ॥२३॥

cāturhotrapradhānatvālliṅgāditritayaṃ trayī । atharvāṅgirasaṃ rūpaṃ sāmaṛgyajurātmakam ॥23॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः ॥२४॥

tathā diśantyābhicārasāmānyena pṛthakpṛthak । ekaviṃśatiśākhāyāmṛgvedaḥ parikīrtitaḥ ॥24॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः ॥२५॥

śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣāmeva janmanām । sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ ॥25॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् ॥२६॥

vaikhānasamatastasminnādau pratyakṣadarśanam । smaryate munibhirnityaṃ vaikhānasamataḥ param ॥26॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्द एतानि षडङ्गानि ॥२७॥

kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chanda etāni ṣaḍaṅgāni ॥27॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा ॥२८॥

upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ । dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā ॥28॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् ॥२९॥

nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ । dharmaśāstraṃ maharṣiṇāmantaḥkaraṇasambhṛtam । itihāsapurāṇākhyamupāṅgaṃ ca prakīrtitam ॥29॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिता: ॥३०॥

vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaśca tathā mune । āyurvedaśca pañcaite upavedāḥ prakīrtitā: ॥30॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ॥३१॥

daṇḍo nītiśca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ । ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ॥31॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

वैखानसऋषेः पूर्वं विष्णोर्वाणी समुद्भवेत् । त्रयीरूपेण सङ्कल्प्य इत्थं देही विजृम्भते ॥३२॥

vaikhānasaṛṣeḥ pūrvaṃ viṣṇorvāṇī samudbhavet । trayīrūpeṇa saṅkalpya itthaṃ dehī vijṛmbhate ॥32॥

· · ·

[ Sutra 32 ]

संख्यारूपेण संकल्प्य वैखानसऋषेः पुरा । उदितो यादृशः पूर्वं तादृशं शृणु मेऽखिलम् । शश्वद्ब्रह्ममयं रूपं क्रियाशक्तिरुदाहृता ॥३३॥

saṃkhyārūpeṇa saṃkalpya vaikhānasaṛṣeḥ purā । udito yādṛśaḥ pūrvaṃ tādṛśaṃ śṛṇu me'khilam । śaśvadbrahmamayaṃ rūpaṃ kriyāśaktirudāhṛtā ॥33॥

· · ·

[ Sutra 33 ]

साक्षाच्छक्तिर्भगवतः स्मरणमात्ररूपाविर्भावप्रादुर्भावात्मिका निग्रहानुग्रहरूपा शान्तितेजोरुपा व्यक्ताव्यक्तकारणचरणसमग्रावयवमुखवर्णभेदरुपा भगवत्सहचारिणी अनपायिनी अनवरतसहाश्रयिणी उदितानुदिताकारानिमेषोन्मेषसृष्टिस्थितिसं हारतिरोधानानुग्रहादिसर्वशक्तिसामर्थ्यात्साक्षाच्छक्तिरिति गीयते ॥३४॥

sākṣācchaktirbhagavataḥ smaraṇamātrarūpāvirbhāvaprādurbhāvātmikā nigrahānugraharūpā śāntitejorupā vyaktāvyaktakāraṇacaraṇasamagrāvayavamukhavarṇabhedarupā bhagavatsahacāriṇī anapāyinī anavaratasahāśrayiṇī uditānuditākārānimeṣonmeṣasṛṣṭisthitisaṃ hāratirodhānānugrahādisarvaśaktisāmarthyātsākṣācchaktiriti gīyate ॥34॥

· · ·

[ Sutra 34 ]

इच्छशक्तिस्त्रिविधा प्रलयावस्थायां विश्रमणार्थं भगवतो दक्षिणवक्षःस्थले श्रीवत्साकृतिर्भूत्वा विश्राम्यतीति सा योगशक्तिः ॥३५॥

icchaśaktistrividhā pralayāvasthāyāṃ viśramaṇārthaṃ bhagavato dakṣiṇavakṣaḥsthale śrīvatsākṛtirbhūtvā viśrāmyatīti sā yogaśaktiḥ ॥35॥

· · ·

[ Sutra 35 ]

भोगशक्तिर्भोगरूपा कल्पवृक्षकामधेनुचिन्तामणिशङ्खपद्मनिध्यादिनवनिधिसमाश्रिता भगवदुपासकानां कामनयाऽकामनया वा भक्तियुक्ता नरं नित्यनैमित्तिककर्मभिरग्निहोत्रादिभिर्वा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाधिभिर्वालमनण्वपि गोपुरप्राकारादिभिर्विमानादिभिः सह भगवद्विग्रहार्चापूजोपकरणैरर्चनैः स्नानाधिपर्वा पितृपूजादिभिरन्नपानादिभिर्वा भगवत्प्रीत्यर्थमुक्त्वा सर्वं क्रियते ॥३६॥

bhogaśaktirbhogarūpā kalpavṛkṣakāmadhenucintāmaṇiśaṅkhapadmanidhyādinavanidhisamāśritā bhagavadupāsakānāṃ kāmanayā'kāmanayā vā bhaktiyuktā naraṃ nityanaimittikakarmabhiragnihotrādibhirvā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhyānadhāraṇāsamādhibhirvālamanaṇvapi gopuraprākārādibhirvimānādibhiḥ saha bhagavadvigrahārcāpūjopakaraṇairarcanaiḥ snānādhiparvā pitṛpūjādibhirannapānādibhirvā bhagavatprītyarthamuktvā sarvaṃ kriyate ॥36॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

अथातो वीरशक्तिश्चतुर्भुजाऽभयवरदपद्मधरा किरीटाभरणयुता सर्वदेवैः परिवृता कल्पतरुमूले चतुर्भिर्गजै रत्नघटैरमृतजलैरभिषिच्यमाना सर्वदैवतैर्ब्रह्मादिभिर्वन्द्यमाना अणिमा-द्यष्टैश्वर्ययुता संमुखे कामधेनुना स्तूयमाना वेदशास्त्रादिभिः स्तूयमाना जयाद्यप्सरस्स्त्रीभिः परिचर्यमाणा आदित्यसोमाभ्यां दीपाभ्यां प्रकाश्यमाना तुम्बुरुनारदादिभिर्गायमाना राकासिनीवालीभ्यां छत्रेण ह्लादिनीमायाभ्यां चामरेण स्वाहास्वधाभ्यां व्यजनेन भृगुपुणादिभिरभ्यर्च्यमाना देवी दिव्यसिंहासने पद्मासनरूढा सकलकारणकार्यकरी लक्ष्मीर्देवस्य पृथग्भवनकल्पना ।

athāto vīraśaktiścaturbhujā'bhayavaradapadmadharā kirīṭābharaṇayutā sarvadevaiḥ parivṛtā kalpatarumūle caturbhirgajai ratnaghaṭairamṛtajalairabhiṣicyamānā sarvadaivatairbrahmādibhirvandyamānā aṇimā-dyaṣṭaiśvaryayutā saṃmukhe kāmadhenunā stūyamānā vedaśāstrādibhiḥ stūyamānā jayādyapsarasstrībhiḥ paricaryamāṇā ādityasomābhyāṃ dīpābhyāṃ prakāśyamānā tumburunāradādibhirgāyamānā rākāsinīvālībhyāṃ chatreṇa hlādinīmāyābhyāṃ cāmareṇa svāhāsvadhābhyāṃ vyajanena bhṛgupuṇādibhirabhyarcyamānā devī divyasiṃhāsane padmāsanarūḍhā sakalakāraṇakāryakarī lakṣmīrdevasya pṛthagbhavanakalpanā ।

· · ·

[ Sutra 37 ]

अलंचकार स्थिरा प्रसन्नलोचना सर्वदेवतैः पूज्यमाना वीरलक्ष्मीरिति विज्ञायत इत्युपनिषत् ॥३७॥

alaṃcakāra sthirā prasannalocanā sarvadevataiḥ pūjyamānā vīralakṣmīriti vijñāyata ityupaniṣat ॥37॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ । bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ । sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhiḥ । vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ । svasti na indro vṛddhaśravāḥ । svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ । svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ । svasti no bṛhaspatirdadhātu ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥