1. skanda_purana_02vaishnava_01venkata

[ ठ ]

२४ यशापूर्वकल्पकथनव णनम् ८३६

२५ ८४१ ॥ श्रीगणेशायनमः॥ कल्पान्तप्रलयक्रमवर्णनम् ८४३

२६ क्रियायोगाधिकारादिवर्णनम् ८४५ । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय॥ श्राऊष्णार्चनमाहात्म्यवर्णनम् क्रियायोगेपूजामण्डलरचनाविधिवर्णनम् श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतम्

भगवतोव्यूहवर्णनम् ८४६

पूजामण्डलम्थदेवतानाम्वर्णनम् स्कन्दपुराणम् " ८५१

२८ श्रीराधाकृष्णस्वरूपध्याननिरूपणम् ८५३ श्रीराधाकृष्णस्वरूपध्यानवर्णनम् तस्येदं द्वितीयंवैष्णवखण्डम्प्रारभ्यते २६ श्रीवासुदेवपूजाविधिनिरूपणम् ३० अष्टाङ्ग्योगनिरूपणम् ८५६

३१ श्रीनरनारायणस्तुतिनिरूपणम् ८६१

३२ ग्रन्थसम्प्रदायप्रवृत्तिनिरूपणम् ८६३ प्रथमोऽध्यायः

इतिविद्वज्नकृपाभिलाषिणौ लक्ष्मणदुर्गाभिजन (लक्ष्मणगढ-सीकर तत्राऽSदौवेङ्टाचलमाहात्म्यम्

निवासि) ब्रह्मदत्तत्रिवेदि-नवलदुर्गवास्तव्य (नवलगढ़-जयपुर नारदस्यसुमरुशिखरस्थयज्ञवराहदशनम् निवासि) रामनाथदाधीचौ। व्यास उवाच पावनेनेमिषारण्ये शौनकाद्या महर्षयः । चक्रिरे लोकरक्षार्थ सत्रं द्वादशवार्षिकम् ॥१ -: 0 :-- तानभ्यगच्छत्कथको व्यासशिष्यो महामतिः।

शुभमस्तु सताम् ॥ मुनिस््रश्रवा नाम रोमहर्षणसम्भवः ॥२॥ सभ्यगभ्यर्चितस्तेषांसूतः पौराणिकोत्तमः। कथयामास तद्दिव्यंपुराणंसकन्दनामकम् सृष्टिसंहारवंशानांवंशानुचरितस्य च। कथांमन्वन्तराणां च विस्तरात्स न्यवेदयत् कभास्तीर्थप्रभावाणां श्रुत्वा ते मुनिपुङ्वाः। ऊचिरे वशिनंसूतंकथाश्रवणकाङ्क्षया

• स्कन्दपुराणम * [२ वेष्णवखण्डे प्रथमोऽध्यायः] *शेषाचलस्यसर्वपर्वतातिशायि:ववर्णनम् * ३ ऋषय ऊचुः इन्द्रादिलोकपालैश्च गन्वर्वाप्सरसां गणेः। सेवितं देवदेवेशं प्रणिपत्याऽभिगम्य च रोमहर्षण सर्वज्ञ पुराणार्थविशारदः! माहात्म्यंश्रोतुमिच्छामोगिरीन्द्राणां महीतले दिव्य रुपनिषद्धागेरभिपय धराघरम् । नारः परीत्ो ेस्य सनिधि ॥ ब्रहि त्वं नो महाभाग ! के प्रधाना महीधराः। श्रीसूत उवाच ततम्समागता देवी धरणी सखिसंयुता। सरतसागराकार दिव्यास्बरसमुज्जला।। एतमेव पुरा प्रश्नमपृच्छं जाह्नवीतटे। व्यासं मुनिवरश्रेष्टं सोडब्रवीन्मे गुरूत्तमः।।। सुसेरुमन्दरकारस्तनभारावनामिता । नवदूर्वाद्लश्यामा सर्वाभरणभूषिता॥। २६।। व्यास उवाच इलया व पिङग्लया सखीम्यां च समन्विता। पुरा देवयुगे सृत नारदो मुनिसत्तमः । सुमेरुशिखरं गत्वा नानारत्सुशोभितम्॥ ततस्ताभ्यां समानीतं पुष्पाणां निचयं मही ॥ ३०॥ नन्मध्येविपुलं दीपं ब्रह्मणो दिव्यमालयम्। दृष्टा तस्योत्तरे देशे पिप्पलद्दुममुत्तमम् श्रामदगहदेवस्य पादमूले विकीर्य च। प्रणम्थ देवदेवेशं कृताञ्जलिपुटा स्थिता॥३१ सहस्रयोजनोच्क्रायं विस्तीर्ण द्विगुणंतथा। तन्मूलेमण्डपंदिव्यंनानारत्नसमन्वितम् तां देवीं श्रीवराहोऽपि ह्यालिडायाऽड्के निधाय च॥३२ ॥ पप्रच्छ कुशलं पृथ्वीं प्रीतिप्रवणमानसः ॥।३३।। नवरत्नसमाकीर्ण दिव्यतोरणशोभितम्। मृगपक्षिभिराकीर्ण नवरत्मयैः शुभैः ॥१२ श्रीवराह उवाच पुष्परागमहाद्वारं सप्सूमिकगोपुरम्। सन्दीप्वञ्रसुकृतकवाटक्यशोभितम्॥ १ या निवेश्यमहीदेवि! शेशीर्षेसुखावहे। लोकंत्वयिनिवेश्यवत्वत्सहायान्वराधरान् प्विश्याऽसी ददर्शान्तर्दिव्यमौक्तिकमण्डपम्। वेडर्यवेदिकं तुङ्गमारुरोह महामुनिः। इहाSडगतोऽस्यहं देवि! किमर्थ त्वमिहाऽडगता ॥ ३४॥ नन्मध्ये तुङ्ग्मतुलं वसुपादविराजितम्। ददर्श मुक्तासङ्गीणं सिंहासनं महाद्युति॥ प्रृथिव्युवाच नन्मध्ये पुष्करं दिव्यंसहस्त्रदलशोभितम्। श्वेतंचन्द्रसह स्राभंकणिकाकेसरोज्ज्लम मां समुद्धत्य पातालात्सहस्त्रफणशोमिते। रत्नपीठ इवोतुडं सरत्नेऽनन्तमूर्नि। नम्य मध्ये समासीनं पूर्णचन्द्रायुतप्रभम्। केलासपर्वताकारं सुन्दरं पुरुषाकृतिम कृत्वा मां सुस्थिरां देव! भूधरान्संनिवेश्य च॥। ३५।। चतुवाहुमुदाराङं वराहवदनं शुभम् । शङ्चक्राभयवरान्विस्राणं पुरुषोत्तमम् ॥ १८ ।। पीताम्वरधरं देवं पुंडरीकायतेक्षणम्। पूर्णेन्डुसौम्यवदनं धृपगन्धिमुखाम्वुजम् १६ श्रीवराह उवाच सामध्वनि यज्ञमूति स्त्रुक्तुण्डं स्त्रुवनासिकम्। नुमेरुहिमवा न्विध्योपन्दरो गन्यमादनः। सालग्रामश्चित्रकृतो माल्यवान्पारियात्रकः क्षीरसागरसङ्काशं किरीटोज्ज्वलिताननम् ॥ २०॥ महेन्द्रों मलयःसह्यः सिंहाद्विरपि रेवतः। मेरुपुत्रोऽञ्ञनो नाम शैलः स्वर्णमयो महान् श्रीवत्सवक्षसं शुभ्रयज्ञसूत्रविराजितम्। कौस्तुभश्रीसमुद्दधोतं समुन्नतमहोरसम एते शेलवराः सर्वे त्वदाधारा वसुन्धरे। ये मया देवसङ्गश् ऋषिसङ्क्श् सेविताः॥ जाम्बूनदमयर्दिव्येः सुरत्ाभरणेयुतम्। विद्युन्मालापरिक्षिप्शरन्मेघमिवोज्ज्वलम्। रतेषु प्रवरान्वक्ष्ये तत्त्वतः शणु माधवि सालग्रामश्सिंहाद्विशशलेन्द्रोगन्धमानः वामपादतलाक्रान्तपादपीठ विराजितम्। कटकाङदकेयूर कुण्डलोज्ज्वलितं सदावने शैलवरा देवि दिशं है मयतीं शरिताः। दक्षिणस्यां प्रतीतांस्तुवक्ष्येशला्वसुन्धरे चतुमुखव सिष्ठात्रिमार्कण्डेयर्मुनीश्वर:। भृग्वादिभिरनेकेश्च सेव्यमानमह ्निशम् अणाद्रिहस्तिशैो ृाधा ्रिर्घटिकाच े शैर्वे कषीनासमीगाः

४ *स्कन्द्पुराणम् * [२ वैष्णवखण्ड प्रथमोऽध्यायः ] * वेडुटाद्रोपापनाशनतीर्थवर्णनम् *

हस्तिशलादुत्तरतः पञ्चयोजनमात्रतः। सुवर्णमुखरीनाम नर्दीनाम्प्रवरा नदी ॥४३॥ फलानि नेषु स्नातानां नराणाम्वद भूधर ।॥५८।। तस्या एवोत्तरे तीरे कमलाख्यं सरोवरम्। तत्तीरे भगवानास्ते शुकस्य वरदो हरि श्रीवराह उवाच बलभद्रेण संयुक्त: कृष्णोभक्तार्तिनाशनः । वैखानसर्मुनिगणै्नित्यमाराधितोSमलै नागयणाद्रिमाहात्म्यं वदामि शणु माधवि। देवाश्चऋषयश्चैव योगिनः सनकादयः कमलाख्यस्य सरस उत्तरे काननोत्तमे। क्रोशद्वयार्धमात्रे तु हरिचन्दनशोभिते। कृतेऽञ्जनादरिं त्रतायां नारायणगिरि तथा ॥ ६० ॥

श्रीवेङ्डटाचलो नाम वासुदेवालयो महान् ॥ ४६ ॥ द्वापरे सिंहशलश्च कलौ श्रीवेङ्टाचलम्। प्रवदन्तीह विद्वांसः परमात्मालयंगिरिम् सप्तयोजनविस्तीर्णः शेलेन्द्रोयोजनोच्क्रितः । अस्तिस्वर्णमयोदेविरत्नसानुभृदायतः योजनानां सहस्रान्ते द्वीपान्तरगतोऽपि वा। यो नमेद्भूधरेन्द्रंतद्विशमुद्दिश्यभक्तितः इन्द्राद्या देवतगणा वसिष्ठाद्यामुनीश्वराः। सिद्धाः साध्याश्रमरुतोदानवादेत्यराक्षसाः सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ६२॥ रम्भाद्या अप्सरःसङ्का वसन्ति नियतं धरे।॥ ४८॥ तस्मिन्घटतीर्थमाहात्म्यं यथाकालम्वदामि ते॥ ै३॥

तपश्चरन्ति नागाश्च गरुडा: किन्नरास्तथा। शृणुप्वाव हिताभद्रेसर्वपापप्रणाशनम्। कुम्भसंस्थरवौमाघे पौर्णमास्याम्महातिथौ एतैरधिष्ठितास्तत्रसरितःपुण्यदर्शनाः। सगांसिविविधान्यत्रसन्ति दिव्यानिमाधरि मघानक्षत्रयुक्तायां भूधरेन्द्रे वसुन्धरे। कुमाग्धारिकानाम सरसी लोकपावनी।६ ॥I तीर्थानाश्चव सर्वेषां शणुष्व प्रवराणि वे ॥ ५०॥ चक्रतीर्थन्देवतीर्थ वियद्रङ्गा तर्थव च। कुमारधारिका तीर्थम्पापनाशनमेव च। तम्यां यः स्नातिमध्याह्नेतस्यपुण्यफलंश्णु। गङ्गादिसर्वतीर्थषु यः स्रातिनियमाद्धरे पाण्डवं नामतीर्थश्च स्वामिषुष्करिणी तथा॥ ५१॥ द्वादशाब्दं जगद्धात्रि ! तत्फलं समवाप्नुयात्। सप्नतानि वराण्याहुर्नारायणगिरी शुभे। एतेषु प्रवरा देवि स्वामिपुष्करिणी शुभा योऽन्नं ददाति तत्तीर्थे शक्तया दक्षिणयान्वितम्। अस्यास्तु पश्चिमे तीरे निवसामि त्वया सह। स तावत्फलमाप्नोति स्न्नाने तूक्तं फलं यथा ॥। ६८ ।।

आस्तेऽस्या दक्षिणे तीरे श्रीनिवासो जगत्पतिः ॥५३॥ मानमंस्थे सवितरि पौर्णमासीतिथौ धरे। उत्तराफाल्गुनी युक्त चतुर्थ कालउत्तमे पश्चानामपि तीर्थानां तुम्बेऽथ गिरिगह्वरे। यः स्नाति मनुजो देवि पुनर्गभे न जायते तेषां स्वामित्वमापन्नं धरे ! स्वामिसरोवरे॥४॥ अग्निवाहस्थितो भानौ चित्रानक्षत्रसंयुते। पूर्णिमाख्येतिथौपुण्ये प्रातःकालेतर्थवच््र स्वामिपुष्करिणींपुण्यांसेवितुंदिव्यभूधरे। वसन्तिसर्वतीर्थानितेषांसंख्यांव दामित आकाशगङ्गासरितिस्नातो मोक्षवाप्तुयात् ॥ ७२।। षट्षष्टिकोटितीर्थानि पुण्येऽस्मिन्भूधरोत्तमे । वृपभस्थे रवौ राधे द्वादश्यांरविवासरे। शुक्लेवाप्यऽथवा कृष्णे पक्षेभौमसमन्विते नेषु चात्यन्तमुख्यानि षट् तीर्थानि वसुन्धरे!॥ ४॥ शुक्ले वाप्यथवा कृष्णे भानुवारेण संयुते। पुष्यनक्षत्रसंयुक्त हस्तर्क्षेण युतेऽपिवा पश्चानां तीर्थराजानां तुम्बोगर्भसमोमहान्। गर्भवासभयध्वंसी स्ातानाम्भूधरोन्तमे नीरथ पाण्डवनाम्न्यत्र सङ्गवे स्नाति यो नरः । नेहदुःखमवाप्नोति पगत्र सुखमश्नुते॥

धरण्युवाच शुक्ले पक्षेऽथवा कृष्णे यार्ऽर्कवारेण सप्तमी। पुष्यनक्षत्रसंयुक्ताहस्तर्क्षेणयुतापिवा षट्तीर्थानिमहावाहो! त्वयोक्तानि महाधरे। माहात्म्यंवद्तेषांमे यथाकालंयथाचि नम्यां तिथौ महाभागे पापनाशनसंज्ञके। तीर्थेयः्राति नियमादभूधरेन्द्रस्य मस्तके

• स्कन्दपुराणम् # [ २ वैष्णवखण्डे प्रथमोऽध्याय: ] * श्रीवेङुटाचलमाहात्म्यवर्णनम् * कोटिजन्मार्जिते: पापर्मुच्यते स नरोत्तमः॥99॥ आर्ह्य गरुडेशानं जगाम वृषभाचलम्। मुनीन्द्रैर्नारदाद्ेश्च स्तुयमानो महीपतिः॥ शृणु देवि परङ्ह्यमनन्तास्ये महागिरी। मद्रिव्यालयवायव्ये शिखरे गिरिगह्वरे॥ देवतीर्थमितिख्यातं तटाकमतिशोभनम्॥७८॥ म्वामिपुष्करिणीतीरे पश्चिमे लोकपूजिते। आस्ते वराहवदनोमुनीन्द्रम्तत्रपूजितः

तस्मिन्पुण्यतमे देवि ! स्रानकालम्वदामि ते ॥ ७२॥ व्यास उवाच गुरुपुष्ये व्यतीपाते सोमश्रवणके तथा। दिनेष्वेतेषु यः स्राति तम्यपुण्यफलं शणु यानि कानीह पापानिज्ञानाज्ञानकृतानित। तानि सर्वाणिनश्यन्ति देवतीर्थेऽतिपावने तं दृष्ट नाग्दः सूत! मुनीनामुक्तवान्पुरा। तदेतदहमश्रौषं तत्र वे मुनिसंसदि॥ ६७॥ ग्त्पृष्टोऽहं त्वयासूतमाहात्म्यंधरणीभृताम्। मया तूक्तं यथावद्धि नारदाव्चपुराश्रुतम् पुण्यान्यपि च वर्धन्ते देवतीर्थनिमज्नात्। दीर्घमायुरवाप्नोति पुत्रपौत्रसम्रन्वितः॥ य इदं धर्मसम्वादमावयोः सूत! पावनम्। पटेद्वा देवपुरतो ब्राह्मणानां पुरस्तथा।। अन्ते स्वर्ग समासाद्य चन्द्रलोके महीयते ॥ ८२॥ तद्विनेप्वन्नदो देवि यावजीवान्नदो भवेत्। अतिगाह्तमं देवि प्रोक्तन्तुभ्यं वसुन्धरे शृण्वतामपि सर्वषां अदिष्ं तद्धविष्यति ॥ १०१॥ व्यास उवाच सूत उवाच श्रुत्वाऽथ पृथिवा देवी प्रीतिप्रवणमानसा। इष्टाभिर्वाम्भिगतुलं तुप्ाव भरणाधरम् इनि मे भगवान्व्यासप्रोवाच मुनिसेवितः। यथाश्रुतं मया पूर्व कृष्णपायनादगुरो: घरण्युवाच तत्तथासर्वमेवाSSत्र मयाप्युक्तंमुनीश्वराः। श्रुत्वासूतवचसत्वत्थंते प्रीतमनसोऽभवन् नमस्ते देवदेवेश! वराहवदनाऽच्युत। क्षीरसागरसङ्गाश वज्रशुड़! महाभुज ।।८।। ऋृषय ऊचु: उद्धृताऽम्मि त्वया देव!कल्पादौ सागराम्भस: । सूत ! त्वयोक्तं भुवि पर्वतेषु पुण्येषु पुण्यस्य महीधरस्य । सहस्रवाहुना विष्णो! धार्यामि जगन्त्यहम्॥ ८६ ॥ माहात्म्यमस्माकमहीन्द्रनाम्नः पापापहं मोक्षफलप्रदायकर ॥१०४ ।। अनेकद्िव्याभरणयज्ञसूत्रविराजित।। अरुणारुणाम्वरधर दिव्यरत्नविभूषित ।८9।। ततो वृषाद्रिं सम्प्राप्य वराहोधरणीयुतः । किमुक्तवान्धरण्ये स तन्नो ब्रह महामते उद्द्भानुप्रतीकाश पादपद्म नमोनमः। वालचन्द्राभ दंष्ट्राग्रमहाबल पराक्रम !॥।८८I दिव्यचन्दनलिप्ाङ्ग ! तप्रकाश्चनकुण्डल।। इन्द्रनीलमणिद्योति हेमाङ्गदविभूषित :॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहर्यांसंहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे

वज्रदंष्द्राग्रनिरभिन्न हिरण्याक्ष महावल। पुण्डरीकाभिरामाक्ष! सामस्वनमनोहर॥ श्रीवे ङुटाचलमाहात्म्येधरणीवराहसम्वादे नारदस्य सुमेरुशिखरस्थ

श्रुतिसीमन्त भूपात्मन्सर्वात्मंश्चारुविकरम !। चतुरानशम्भुभ्यां वन्दिताऽडयतलोचन यज्ञवराहदर्शनप्राप्त्यादिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः॥।।

सर्वविद्यामयाकार शब्दातीत नमो नमः । आनन्दविग्रहाऽनन्त कालकाल नमोनमः इति स्तुत्वाऽचला देवी ववन्दे पादयोविभुम्। वन्दमानां समुद्वीक्ष्य देवः फुलविलोचनः ॥ ६३॥

W द्विनीयोऽध्याय: ] श्रीवराहमन्त्रेणधर्मादीनांस्वाभीष्टसिद्धिवर्णनम्*

रक्त्पाताम्वरधरं रक्ताभरणभूषितम्। श्रीकूमपृष्ठमध्यस्थशेषमूत्यब्जसंस्थितम्।। द्वितीयोऽध्यायः एवं ध्यात्वा जपेन्मन्ं सदा चाऽप्ट्रोत्तरं शतम्।

श्रीवाराहमन्त्राराधनविधिवर्णनम् सर्वान्कामानवाप्नोति मोक्षश्चाऽन्ते व्रजेद ध्रुवम् ॥१७॥ प्रोक्तंमया ते धरणियत्पृष्टोऽहंत्वयाऽमले। अतः किन्ते व्यवसितम्ब्रुहि तद्विमलानने श्रीसूत उवाच श्रीसूत उवाच शगुध्वं मुनयः सर्वे कथाम्पुण्यां पुरातनीम्। वैवस्वतेऽन्तरे पूर्व कृते पुण्यतमे युगे मतच्क्रुत्वा ततो भूमि: पप्रच्छपुनरेवतम्। केनवाऽनुष्टितन्देव पुराप्राप्तम्फलश्च किम् नागयणाद्रौ देवेशं निवसन्तं क्षमापतिम्। पाराहरूपिणं देवं धरणी सखिभिवृ ता इनि पृष्टः पुनर्देवः श्रीवराहोऽब्रवीदिदम्। पुरा कृतयुगे देवि धर्मोनाम मनुर्महान्॥ प्रणम्य परिपप्रच्छ रक्तपद्मायतेक्षणम्॥३॥ ब्रह्मणोऽमुं मनु' लब्ध्वा जप्त्वाऽस्मिन्धरणीधरे। धरण्युवाच माश्च द्ृष्टा वरं लब्ध्वा प्राप्तोऽभून्मामकमपदम् । २१॥ आराध्यःकेन मन्त्रे णभवान्प्रीतोभविष्यति। तं मे वद त्वं देवेश याप्रियो भवतःसदा जपनां सर्वसम्पत्तिकारकं पुत्रपौत्रम्। सार्वभौमत्वदश्चैव कामिनां कामदं सदा।। अन्येऽपि मुनयो भूमे! जप्त्वा प्राप्ताः पराङतिम्। अन्ते यरत्वत्पदप्राप्ति ददाति नियमात्मनाम्। एवम्भूतं वद प्रीत्यामयिवाराहमानद अनन्त: पन्नगाधीशो ह्यमु लब्ध्वाऽथ कश्यपात्॥ २३॥ श्रीसूत उवाच श्वेतद्रीपे जपित्वेव बभूव धरणीधरः। तस्माजप्यः सदा चेह मनुष्येश्च धगर्थिभि: इति पृष्टस्तया भूम्या प्राह प्रीतिस्मिताननः । श्रीसूत उवाच श्रीवराह उवाच एतच्क्रत्वाऽथ सुग्रीता पुनः प्राह धराधरम्॥ २५॥ ऋृणु देवि परं गुह्यं सदः सम्पत्तिकारकम्। भूमिदं पुत्रदं गोप्यमप्रकाश्यंकदाचन।। धरण्युवाच किं च शुश्रूषवे वाच्यं भक्ताय नियतात्मने॥ ६॥ बेङ्गटाख्येमहाशले श्रीनिवासोजगत्पतिः। कदाह्यायातिदेवेश श्रीभूमिसहितोऽमल: ॐ नमः श्रीवराहाय धरण्युद्धरणाय च। चह्निजायासमायुक्तः सदाजप्योमुमुक्ुभिः कथं कल्पान्तरस्थायी भविष्यति जनार्दनः । एतद्ब्रुहि वराहात्मन्महत्कौतूहलं मम अयं मन्त्रो धरादेवि सर्वसिद्धिप्रदायकः। ऋषिः सङ्गर्षणः प्रोक्तोदेवता त्वहमेव हि ्नि श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे छन्द: पङक्ति: समाख्याता श्रींबीजं समुदाहृतम्। श्रीवेङ्डटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसम्वादे श्रीवराहमन्त्राराधनविध्यादि चतुर्लक्षं जपेन्मन्त्रं सद्गुरोर्लब्धतन्मनुः ॥१२॥ वर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

शुद्धिम्फटिकशलाभं रक्तपमदलेक्षणम्। वराहवदनं सौम्यश्चतुर्बाहुं किरीटिनम्।। श्रवत्सवक्षसं चक्रशङ्गामयकराम्वुजम्। वामोरुस्थितयायुक्तं त्वया मां सागराम्बरे

तृतीयोऽध्याय: ]. * आकाशराजस्यवसुदानोत्पत्तिः *

आराध्यमान: स्कन्देन वायुना सेवितः सदा। एवं गते महाकाले चतुयुगसमन्विते तृतीयोऽध्यायः अष्टाविशे तु सञ्जाते द्वापरान्ते वसुन्धरे। युद्धे च भारतेऽतीते तिष्ये सतियुगे तथा अगस्त्यप्रार्थनयाभगवतःसर्वजनदग्गोचरत्ववर्णनम् विक्रमार्कादियो भूपा:शकाः शद्रादयस्तथा। गमिष्यन्तिस्वर्गलोकं मामज्ञात्वावरानने ततः सोमकुलोइभूतो मित्रवर्मा महारथः। तुण्डीरमण्डले राजा नारायणपुरे वसन् श्रीवराह उवाच भविष्यति वरारोहेमहाभाग्योदयो महान्। तस्मिञ्छासतिभूलोकं धर्मेणपृथिवीपता हन्त ते कर्थाययष्यामि पुरवृत्तं वरानने!। शणु पुण्यं महादेवि सभविष्यं सहोत्तरम् अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वसस्यविभूषणा। निरीतिकोऽभवत्सर्वी जनोधर्मसमन्वितः ववम्वतेन्तरे देवि! पूर्वे कृतयुगेऽन्तरे। वायोस्तपो महद् द्रष्ट श्रीभूमिसहितोऽनघे तस्य पत्नी समभवत्पाण्ड्यकन्यामनोरमा । तस्य जज्ञे कुलोत्तंसो वियन्नामासुतोऽस्यवै॥ १८॥

वसिष्यति च श्रीकान्तो वायोः प्रियकरो हरिः॥३॥ ययौ तपोवनं पुण्यं बेडुटाद्रे: समीपतः ॥ २०॥ तदारभ्य हृषीकेशः सेनान्याराधितोऽनिशम्। आकाशनामा तु महाव्राजाऽमूत्भार्वभौमकः । एकदारव्रतो राजाधरणीसक्तचेतनः २१ आकल्पान्तमद्श्योऽस्मिन्विमानेऽसौ वसिष्यति ॥४॥ यज्ञार्थ शोधयामास भुवमारणितारतः । काश्चनेन हलेनव कृष्यमाणे धरातले ॥२२॥ धरण्युवाच बीजमुष्टि चिकिरता द्वूष्टा कन्या धरोदगता। पद्मशच्यागता रम्या सर्वलक्षणलक्षिता अद्दश्यो भगवान्मत्येः कथं दृश्यो भविष्यति ॥५॥ तप्रजाम्वरूनदमयी पुत्रिकेव विराजती। तां दूष्टा स महीपालो विम्मयोत्फुललोचन: श्रानिवासोऽपि देवेशो भवद्रक्षिणपार्श्वगः। एतद्वद सुगधीश! जनेराराध्यते कथम् आदाय तनयाचेयं ममैघेति पुनःपुनः । जहर्ष मन्त्रिभिश्चनं प्राह वागशरीरिणी ॥२५ श्रीवराह उवाच सत्यं तवेव तनया वर्धयस्व सुलोचनाम्। ततः प्रीतमना राजा स्वपुरं प्रविवेश ह आ्ाहय धरणीं देवीमिदमाह महीपतिः । देवदत्तामिमां पश्य भूतलादुत्थितां मम ययाचे तत्र सान्निध्यंभवान्द्ृश्योभवत्िति। एवमुक्तोहपीकेशः श्रीभूमिसहितो घरे आवाभ्यां तदपुत्राम्थां पुत्रीयं भविता घ्रबम्। श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा प्रददी देव्या हस्ते प्रीत्या वियन्नृपः ॥२८।। अहं दृश्यो भविष्यामित्वत्कृते सर्वदेहिनाम्। एतद्विमानंदेवर्ष न द्वृश्यं स्यात्कदाचनः आकल्पान्तं मुनीन्द्राऽस्मिन्टृश्योऽहं नाऽत्र संशयः । उवाच फलिता सुभनर्लता सान्तानिकी न मे।॥ ३० ॥ मुनिस्तद्वचनं श्रृत्वा प्रीतः प्रायात्म्वमाश्रमम् ॥ १० ।। अथ सा धरणी देवी काले कमललोचना। सुप्रशस्ते मुहर्ते च स्वोच्चसंस्थेषु पश्चसु तनश्चतुभुजो देवः स दृश्योऽभून्नरादिभिः। ग्रहेषु सुषुवे पुत्रं मेषम्थे च दिवाकरे॥ ३१ ॥ विमाने मुनिचिन्त्येडस्मिन्नासिता च तथोत्तरम् ॥ ११ ॥ देवदुन्डुभयो नेदुःुष्पवष्टिगृ हेऽपतन् । ववी वायुः सुखम्पर्शम्तज्न्मदिवसे तदा

• स्कन्द्रपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे चतुर्थोऽध्याय: ] नारदोदीरितपद्मावतीशरीरलक्षणवर्णनम् १३ पुत्रसृतिप्रवक्तणां सुप्रीतः पुत्रुजन्मनि। सर्वस्वदानमकरोच्छत्रचामरवर्जितम् ।। कपिलाकोटिदानंचतृषभणां शताधिकम्। दिवसेद्वादशे पुण्येजातकर्मादिकाःक्रियाः तां तु यौवनसम्पन्नां सखीभिःपरिवारिताम् ॥४॥

तकार नामधेयं च वसुदान इति स्वयम्॥।३४।। आरामे विहरन्तीं च शुककोकिलानादिते। यद्च्छयाऽऽगतस्तत्रनारदो मुनिसत्तमः

श्रीवराह उवाच वनलक्ष्मीमिवाSडलोक्य विस्मयादिदमब्रवीत ॥ ई ॥

आकाशतनयो देवि वसुदानो मनोरमः । ववृधे दिवसैर्वाल: शुक्कपक्ष इवोडुराट्॥। नारद उवाच काऽसि कस्य सुता भीरु ! हस्तं दर्शय मे तव।

चनुष्पादं धनुर्वदं साङ्गोपाङ्गमधीतवान् । पिता तेनाऽतिबलिना दुराधर्षः परेग्भूत् इत्युक्ता सा सुचार्वङ्गी स्वात्मानं मुनयेऽब्रवीत् ॥9॥

आकाश इच निष्पङ्को ग्रीष्मेभानुमता युतः। वेशाख इव मध्याह्ने दुःसहोदुर्निरीक्षक: वियद्राजसुता ब्रह्मलक्षणानि वदस्व मे। इत्युक्त स तदा प्राह नारदो मुनिसत्तमः इनि श्रीस्कान्दे महापुगाणे एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे नारद उवाच

श्रीवे ङ्डटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसम्वादेऽगस्त्यप्रार्थनयाभगवतः शणु त्वं चारुवदने! लक्षणानि वदामि ते। पादी प्रतिष्ठिती सुभ्नुरक्तपझदलान्विता सर्व जन दृग्गोचर त्वादिवर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ पादाङ्गल्यः समा रक्ता रक्ततुङ्गनखान्विताः। गुल्फौ गूढौ समावेतीज ङ्गेवारोमशेशुभे जानुनीसमसुस्तिग्धे समावरू क्रमादुरू। नितम्बौ पृथुली पीनौ जघनंचिन्त्यमेव हि नाभिर्मण्डलवान्निम्र:पाश्वोंते मेदुगवुभी। त्रिम्वलीललितंमध्यंगेमराजिविराजितम् स्तनी पीनौ घनौ स्निरिग्धावुन्नती मग्नचूचुकौ। करौतेरक्तपझाभौपदमरेखासमन्विती चतुर्थोऽध्यायः सुसूक्ष्मौ रक्तसत्पर्व निरन्तरसमाङगली ॥ १३ ॥ उद्यानवासिन्याःपद्मावत्याःसमीपेनारदागमनम् शुकतुण्डसमाकारनखपङ क्तिविराजितौ। दीघौंच कोमली भद्रे भुजौतेपुप्पदण्डवन पृष्ठं ते वेदिवद्गाति विलग्नमृज् मध्यमम्। कण्ठस्तु रक्तोदीर्घश्चस्कन्धौचावनतोशुभे धरण्युवाच उक्तं भगवता तस्य वियत्पुत्रस्य नाम च। मुखं प्रसन्नं सततमकलङ्ककशशिप्रभम्। कपोलौ कनकादर्शसदूशौकुण्डलोज्ज्वली ।

अयोनिजायास्तत्पुत्र्याः किं नाम च तदाऽकरोत् ।१।। तिलपुष्पसमाकारा नासिका ते शुभानने। अकलङ्काष्टमीचन्द्रसदशोऽतिमनोहरः॥ दृश्यतेऽयं ललाटस्ते नीलालकसुशोभितः । मूर्धा तेसमघृत्तश्चस्तिग्धायतकचान्वितः श्रीसूत उवाच इति पृष्टः पुनः प्राह श्रीवराहो जगत्पतिः ॥२॥ स्मितसंशोभिदशनं बिम्बाधरसमन्वितम्। मुखं ते विष्णुयोग्यं स्यादिति मे निश्चिता मतिः ॥ १६॥ श्रीवराह उवाच आकाशराजो मतिमांस्तां दूष्ट कमलेक्षणाम् ॥ ३॥ नाभिस्ते दक्षिणावर्त आवर्तइवगाङ्गजः। त्वंहिक्षीराब्धिसम्भूतालक्ष्मीरिवहिदृश्यसे पदिनीति च नाम्ना वे चकार वसुधासुताम्। श्रीवाराह उवाच इत्युत्तवा पूजितस्ताभिर्नारदोऽन्तदंधे तदा।

• स्कन्द्रपुराणम् * [ २ वष्णवखण्डे एतच्क्रत्वाथ तत्सख्यस्तामूचुः पध्मिनीं सखाम्॥२॥ किमर्थमागतोऽस्माकं वनम्वरधनुर्धरः। अत्रावध्या मृगाः सर्वे वर्तमाना निषादप।॥ वनं गच्छाम! पुष्पार्थ वसन्तःसमुपागतः । कर्णिकाराश्रचूताध्चनम्पकाःपारिभद्रकाः आशु गच्छ वनादस्मादाकाशनृपपालितात्। इति तासाम्वचःश्रुत्वाहयादवरुरेहसः पलाशाः पाटला: कुन्दा रक्ताशोकाश्च पुष्पिकाः। क्राम्तु यूर्यमियश्चापि कन्यकाम्वुजसन्निभा। सुभगाचारुसवांङगीपीनोन्नतपयोधरा पग्मिन्यः सिन्धुवाराश्र मालत्यो यूथिका लताः ॥२३॥ ब्रत मेऽहं गमिष्यामि श्रुत्वा स्वस्याऽडलयक्गिरिम् ॥४३॥ कह्वारकरवीराश्च सङ्यदिव पुष्पिताः । पुष्पावचयनं कुर्मो वनेऽस्मिन्सुमनोहरे॥ इत तम्था वचः श्रृत्वाधरण्यात्मजयेरिता। सखीपद्मावतीप्राह निषादम्पर्वतालयम् इन्युत्तवा ता वनंजग्मुराकाशतनयायुताः। पुष्पाण्याहग्माणास्तुविचरत्त्यस्ततस्ततः आकाशराजतनया वसुधातलसम्भवा। अम्माकं नायिका शूर! पभ्मिनीनाम नामतः । ब्रूहि त्वं सुभगाकार ! किन्नामा कस्य वा सुतः। उन्नतं करिणीयू्थे: समुपेतं रजोज्जलम्। फृत्कारिपुष्करप्रोद्च्छाकरापूरिताननम् जाति: का कुत्र ते वास: किमर्थन्त्वमिहाऽडगतः॥ दष्टा चोद्विग्नहृदया वनस्पतिमुपाश्रिताः । एतस्मिन्नन्तर चाऽडशु दद्दशुर्हयमुत्तमम्। इति पृष्टः स ताः प्राह मन्दस्मितमुखान्वुजः ॥४॥ अकल क्कुन्दुधवलं जाम्वूनद्परिष्कृतम्। दिवाकरकुलम्प्राहुरस्माकन्तुपुराविदः। तस्त नामान्यनन्वाति पावनानिमनीविणाम् वर्णतो नामतञ्चापि कृष्णं प्राहुतपस्विनः । ब्रह्मद्विपां सुशरीणांयस्यचक्रंभयावहम् नम्मिस्तु पुरुषं कृष्णं मदनाकारवचसम्। पुण्डरीकटलाकार ्णान्तायतलोचनम् ।। ३0 यम्यशङगध्वनि श्रुत्वामोहमीयुहि वेरिणः। यस्य वे धनुषस्तुल्यं धतुरनवाऽमरेप्वपि सुसूक्ष्मक्षौमसग्वीतनीलचू लिकयोज्ज्वलम् । नं मां वीरपति प्राहुर्वे ङुटाट्रिनिवासिनम्। तस्मादद्रितटात्सोऽहं निषादेरनुगेवृतः॥ मृगयार्थं हथारूढो युष्माकं वनमागतः । मयाऽप्यनुद्रुतः कश्चिन्मृगो वायुगतिर्ययौ सुवर्णरत्नखचितशार्ङ्गदिव्यधनुर्धरम्। अपरेण करेणेव वहन्तं काश्चनं शगम् ॥ ३२॥ नमदृष्टावनं पश्यन्दृष्टवान्सुभगामिमाम्। कामादिहागतोऽहंवोमयाकिलभ्यतेत्वियम् पीतकक्षौमसम्वीतकठिदेशं सुमध्यमम्। रतकङ्कणकेयूरकटिस्तरविराजितम्॥ ३३॥ इति कृष्णवचः श्रुत्वाक्रुद्धास्ता:पुनरत्रुवन्। आकाशराजोदृष्टात्वांकृत्वानिगडबन्घनम् विशालवक्षः संशोभिदक्षिणावर्तसंयुक्तम्। स्वर्णयज्ञोपवीतेनस्फुरत्सकन्धंमनोहरम् यावन्नयति तावत्वं गच्छ शीघ्रं स्वमालयम् ॥५३।। ईहामृगं समुदृश्य महावेगादनुदुतम्। तं दवष्टा विस्मिता नार्यः सस्मितास्तस्थुग्त्रवै नजितस्ताभिरवं स हयमारुह्यशीघ्रगम्। युक्त: स्वानुचरः सवर्ययी द्रुततरं गिरिम तं दृष्टा हयमारूढं गजेन्द्रोनम्रमस्तकः । तुण्डमुद्धृत्य गर्जन्वे विनिवृ त्यययौवनम् इति श्रीसकान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे तम्मिन्गतेगजेतत्र हयारूढ: समाययौ। ईहामृगं विचिन्वानः पुप्पलावीसमीपतः श्रीवेङटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसम्वादे उद्यानवासिन्याः पझ्मावत्या:समीपे ताः समेत्य स चोवाच तुरगोपरिसंस्थितः । अत्रागतोशृग:कश्चिदीहामृगइतीरितः दृष्टो वा भवतीभिः सब्रत मे कन्यका इति ॥ ३ ॥ श्रीवराह उवाच प्रत्यूचुस्तास्तु तं कन्या द्ूष्टोऽस्माभिन कश्चन ॥। ४० ।।

पश्चमोऽ्व्याय: ] वियद्राजपुरंप्रतिबकुलमालिकागमनम् * श्रीभगवानुवाच

पञ्चमोऽध्यायः पुरा त्रेतायुगे पुण्ये रावणं हतवानहम्। तदा वेदवती कन्या साहाव्यमकरोक्रियः सीतारूपाऽमवल्लक्ष्मीजनकस्य महीतलात्। गते मयि तु मारीचं हन्तुं पञ्चवटीवने॥ पद्मावतीदर्शनेनश्रीनिवासस्यमोहप्राप्तिः ममानुजोऽपिमामेवसीतया चोदितोऽन्वयात्। तदन्तरेराक्षसेन्द्रोहत्त सीतामुपाययो श्रीवराह उवाच अग्निहोत्रगतो वह्निस्तं ज्ञात्वा रावणोद्यमम्। सम्प्राप्यं चालय दिव्य मवतीर्य हयोत्तमात्। विसृज्यसोऽनुगान्सर्वान्देवान्करतरूपकान् आदाय सीतां पाताले स्वाहायां सन्निवेश्य च ॥ २१ ॥ विश्रमध्वमिति प्रोच्यविवेशमणिमण्डपम्। आरुह्य मणिसोपानंपश्चकक्षाअतीत्य च तेनव रक्षसा स्पृष्टां पुरा वेदवतीं शुभाम्। अग्नौ विसृष्टदेहां तां संहर्तु रावणं पुनः मुक्तागृहं समासाद्य तस्मिँलोलायिते शुभे। नवरत्मये मञ्चे सम्विवेशावशो हरि: साताया रूपसदगशी कृत्वा चवोत्ससर्ज ह। सा रावणहताभूत्वालङ्कायांचनिवेशिता हते तु राव गे पश्चात्पुनरग्निविवेशसा। अग्निस्तुरक्षितांलक्ष्मींस्वाहायांममजानकीम् क्षीराब्धितनयामेव मेने पद्मोद्गवां शुभाम्। दत्त्ा हस्ते च मामाह सीतया सहितां सखत्रीम्। तस्यां गतमना देवः श्रीनिवासो मुमोह च ॥५॥ इयं वेदवती देव सीतायाः प्रियकारिणी ॥ २॥ ततो मध्याह्नसमये कृत्वान्नं दिव्यमुत्तमम्। सूपदंशं सुगन्धं च देवार्हमतिशोभनम् सीतार्थ रक्षसपुरे तेन बन्दीकृता सिथिता। तस्मादेनां वरणव श्रीणय त्वं श्रिया सह शुद्धान्नं पायसान्नं च गौडं मुद्रान्नमेव च। कृत्वा पश्चविधापूपान्यूरिकावटकार्नपि। इति वह्निवचः श्रुत्वा सीता मामवद्च्छुमा। सम प्रीतिकरीनित्यमियंवेदवतीचिभो देवं द्रष्ट ययौ शीघ्रं सखी बकुलमालिका। पद्मावती पद्मपत्रा चित्ररेखासमन्विता तस्मात्परां भागवती देवेनां वश्य प्रभो ।॥ २८॥ निवेश्य द्वारि देवस्यताः सर्वाः प्रमदोत्तमाः। विवेशतत्समीपंसास्वयंबकुलमालिका श्रीभगवानुवाच गत्वा समीपं देवस्य ववन्दे भक्तिभावतः। द्रष्टाथ देवं विवशं पर्यङ्क रत्नभूषिते॥ तथा देवि करिष्यामि ह्यष्टाविशे कलौ युगे। तावदेषा ब्रह्मलोके वसत्वमरपूजिता पादसंवाहनं कृत्वा निमीलितविलोचनम्। तंध्यायन्तंचकिमपिव्याजहारशुचिस्मिता पश्चात्त भूमितनया भविष्यति वियत्सुता। इति दत्तवरा पूर्व मया लक्षम्याचसुन्दरी उत्तिष्ट देवदेवेश कि शेषे पुरुषोत्तम !। परमान्नं कृतं देव ! भोक्तुमागच्छ माधव !॥ अद्य नारायणपुरे सम्भूता धरणीतलात्। पद्मासमा पद्मनेत्री पझ्मा दत्तवरा सती।।३२ किं वा त्वमार्तवच्छेषे सर्वलोकार्तिनाशन। मृगयामटता देव कि दृष्टं भवता वने । सस्त्राभिग्नुरूपाभिर्वने पुष्पाणि चिन्वती। मृगयामटता तत्र मया टवष्टा मनोरमा ॥। अवस्थाते विशालाक्ष! कामुकस्येवदृश्यते। कादृष्टादेवकन्यावामानुषीवाऽहिकन्यका तमन्यारूपं सया वक्तुं न शक्यं शतहायनेः। लक्ष्मशेव च तयामेऽद्यसङ्गमोभवितायदि त्रृहि मे त्वमचिन्त्यात्मन्कन्यां तां चित्तहारिणीम् ॥१५॥ प्राणाः स्थिरा भविष्यन्ति सत्यमित्यवधारय॥ ३॥ श्रीवराह उवाच तम्यास्तद्वचनं श्रुत्वा निः्वासमकरोद्विभुः। निः्वसन्तंपुनःप्राहप्रीतावकुलमालिका अनवद्या विशालाक्षी पझमेन्दीवरलोचना। ३५॥ एवं मनोहरा का सा तवापि पुरुषोत्तम !। तामवोचद्धषीकेशोवक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः इयुनवामोहमापन्नं तं प्राह बकुला पुनः। इतो गच्छामि देवेश! मनोज्ञा तव यत्र सा

१८ * स्कन्द्पुराणम् * [२ वैष्णवखण्डे पश्चमोडध्याय: ] * वकुलमालिकोक्तिवर्णनम् * १६ मार्ग वद रमाधीश! गमिष्ये येन तां प्रति। एवमुक्तो रमाधीशस्तांग्राह बकुलस्जम् प्रणम्य देवदेवेशं सखी बकुलमालिका। गुञ्जामणिसमाकार रक्ता्वमधिरुह्या सा इतो गच्छ महाभागे ! श्रीनृसिंह गुहायतः। यथोक्तमार्गेण ययौ पश्यन्ती विविधान्मृगान्। तन्मार्गेणाऽवतीर्याऽस्माद भूधरेन्द्रान्मनोरमान्। ३८।। मत्तभान्पर्वताकाराञ्छे तदन्तविभूषितान् ॥५८॥ अगस्त्याश्रममासाद्य दवष्ट्ा लिङ्गं तदर्चितम्। अगसत्येश इतिख्यातं सुवर्णमुखरीतटे नीरेणैव ततो गच्छ शुकब्रह्म ऋपर्वनम्। पश्यन्ती स्वर्णमुग्रीतत्रकल्लोलसालिनीम् शार्दूलक्षाश्च खद्गांश्च शरभान्गवयान्मृगान्। तत्र पद्म सरोनाम पावनं पद्मसंयुतम्। तत्र स्रात्वाऽथ तत्तीरे तपन्तं मुनिसत्तमम् कृष्णसारांश्च गोमायूञ्छशांश्र प्रियकानपि॥ ६०॥ छायाशुक नमस्कृत्य कृष्णं च वलसंयुतम्। आराध्यमानं मुनिनाशुकेन सततं शुभे इन्द्रनीलम णिश्यामं पीतनिर्मलवाससम्। तीर्थयात्रां गमिष्यन्तंवलभद्रंसिताकृतिम् पश्यन्ती विविधाकारांस्तुष्यन्ती च मुहुमुहुः। उपासयन्तम्पन्त्राणि मुक्तान्वितकरदयम्। उद्यन्तमपाटुकायुक्तम्बलभद्रम्प्रणम्य च ।। आससादाऽरणीतीरं पश्चिमं पादपाकुलम् ॥ ६२॥। आदाय स्वर्णकमलं सरसोऽस्माद्वगानने। तीर्त्वा सुवर्णमुखरी वनान्युपवनानि च।। सवतायाऽरुणादश्वादगस्त्येशमीपतः। दृष्टाऽगये्ंिङगमगस्त्येन सुूजितम्॥ अरणीतीरमासाद्य विश्रम्य च वनान्तरे। नारायणपुरीं दृष्टा विस्तयं गमिव्वसि तत्र स्रात्वा च पीत्वा च विशश्राम नदीतटे।। ६४ ॥ तस्याश्चोपवने वृक्षान्पुष्पाढ्यान्फलसंयुतान्। नत्रSSगनाराजगृहाद्यिे सनन। सी: पयास्तादूष्टा बकुलमालिका पनसाSडम्रशिरीषांश्च कुन्दृतिन्दुकपाटलान्॥४७॥ गत्वा समीपे तासां सा किंवदन्ती स्म पृच्छति ॥ ६६॥ पुन्नागनागवरणरसालाङ्गोलचम्पकान्। वकुलामलकान्सालां स्ता लहिन्ताल पद्मकानू बकुलमालिकोवाच कायूयं योषितो ब्रूत विचित्राभरणस्रजः । कुतः समागता ह्यत्र किकार्यवोऽमलाननाः अश्वत्थोदुम्बरपक्षवदरीभूर्जकीचकान्। चिश्चाकिशुकमन्दारशाल्मलीबीजपूरकानू।। इनि श्रीस्कन्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां द्वितीये वष्णवखण्डे = करवीराब्जसम्पन्नाब्राजरम्भाविराजितान्। मयूरकीरगरुडशुकसारसस ङगलान् ।।'२। भृड्गकक्कारनिबिडानारामान्सुमनोहरान्। पश्यन्त्री परतं हर्षमवाप्य न नदीतटे।। प्रात्त्यादिवर्णनंनाम पश्चमोऽध्यायः॥५॥ गन्वा पूर्वोत्तरे मार्गे पुरीमिन्द्रपुरीसमाम्। गङ्गयेवाSSवृतांनित्यं सरितारणिनामया आकाशराजनगरीं गत्वा तत्रोचितं कुरु॥"॥ श्रीवराह उवाच इत्यादिश्य सुराधीशः सखीं तां बकुलाभिधाम्। विसृज्य शयने शुभ्रे स शिश्ये श्रीसमन्वितः ॥५॥।

रष्ोडध्याय: ] * धरणीप्रश्नेपु लिन्दीप्रतिवचनम् * २१ आकाशराजोऽपि तदा विप्रानाहय वेदिकानू। षष्ठोध्यायः अ्यच्याSडज्ञापयामास गत्वा देवालयं द्विजाः ॥ १८ ॥ महाभिषेकं शम्भोश्च कुरुध्वं मन्त्रपूर्वकम्। इत्यनुज्ञाप्य तानम्मानाहूयाऽम्यवदच्छुभे योषित ऊचु: नहाभिषेकसम्भागन्सम्पादयत कन्यकाः । इत्याज्पा नृरेणेव वयं देवालयं गताः ॥ वयमाकाशराजस्य शुद्धान्तनिलया: स्त्रियः। सख्यः पझ्मालयाया वे दुहितुर्वसुधापतेः ब्रहि त्वं सुभगेडम्माक त्वदाSडगमनमख्जसा। कुतोऽसि कम्य वार्डर्थेन क वा जिगमिया हिते!॥२॥ राजपुत्रीं पुरस्कृत्य गताः पूर्व वनान्तरम्। कुर्चन्त्यः पुप्पावचयं राजपुत्र्यर्थमाकुला वृक्षमूले समासीनास्तत्रपश्यामपूरुषम्। इन्द्रनीलमणिश्याममिन्दिरामन्दिरोरसम् ईषत्म्मतमुखं चारुपीनद्ीर्घभुजट्रयम्। सृष्टपीताम्वरं हेमवाणवाणासनोज्ज्वलम्। श्रीवराह उवाच

सुवर्णमुकुटं हारकेयूरादिविभूषितस्। तं तु पदमालया दूष् सखी कमललोचना।५ इनि ताभिस्तदा पृष्ा हष्ा वकुलमालिका। प्रोवाचाचंमचुरांहर्षयन्तीववालिकाः दुतहेमनिभाकारा पश्य पश्येति साऽब्रवीत। वकुलमालिकोवाच पश्यन्तीनां तदाऽस्माक गतोउन्तर्धानमाशु सः ॥६।। श्रीवेङटाद्रे: प्राप्ताऽहं नाम्रा वकुलमालिका। धरणींद्र्टुकामाऽहमारूह्मं तुङ्गमम् मा सखी मूर्च्छिताऽम्माभिनीता राजगृहं ततः॥७।। दृष्टुं शक्या भवेद्देवी किमु तत्रतृपालये। इतितस्यावचःश्रुत्वाताःप्रोचुनृ पकन्यकाः दृष्टाऽस्वस्थांनृपः पुत्रीमपृच्छडरवचिन्तकम्। वढविप्ेन्द्र पुत््या मे ग्रहचारफलं मुने अस्माभि: सहिता त्वम्बे द्रक्ष्यसे धरणीं शुभे!। बृहस्पतिसमोविप्रोविचार्याऽडत्मनि खेचगन। अनुकूला ग्रहाःसर्व तवपुत्यानृपोत्तम इत्युक्ता सा ततस्ताभिगगता नृपमन्दिग्म् ॥२६॥ किन्तु नित्यं ग्रहफलं किश्चिदभ्रान्तिकरं नृप। तमुवाच पुनर्धीमान्प्रश्नकालंविच्चार्यन आगच्छन्तीषु तास्वेवं धरणी तु पुलिन्दिनीम् ॥२७ ॥। छायां गुणित्वा लग्नश्चतत्फलानिविचार्यच। लग्नेलग्राधिपश्चन्द्र:केन्द्रेचवबृहम्पति आयान्तीं वीथिकायां सा सगुआ्जाशङ््भूषिताम्। निद्राति दिनपक्षी तु प्रश्नपक्षीतुराज्यगः। शृणुरजन्फलंतम्यम्वास्थ्यमेवभविष्यति शिशु' स्तनन्धयं पृष्ठे वद्ध्वा वस्त्राञ्चलेन वे ॥ २८ ॥ उत्तम: पुरुषः कश्चिदागतः कन्यकाम्प्रति। तं दूष्टा मर्च्छिता पुत्रीतेनयोगंसमेप्यति स्वर्णशर्प समादाय तम्मिन्मुक्ता निधाय च।

तत्कुरुष्व महाराज ! सत्यंसत्यं वदाम्यहम्। किंचसर्वार्थदंयत्तुसर्वध्याधिविनाशनम त्रिप्रस्थमात्रांस्त्रीव्राशीन्कृत्वा तस्ये निधाय च ॥ ३० ॥।

वक्ष्यामि तत्कुरुष्वाऽय्य पुत्र्यास्तव सुखावहम्। चदसत्यंपुलिन्दे! त्वमेप्यद्वाभूतमेववा। इत्येवंधरणीदेवी पृच्छन्तीतांस्थिताऽभवत् पृष्टा साऽवददस्यास्तु मनसा यद्विचिन्तितम् ।

इत्युत्तवाऽथ गृहं यातो गजानं दैवचिन्तकः ॥ १७ ॥ मध्यराशी तिन्तितं ते बढ़ कल्याणि! मे ऋनु ॥ ३२ ॥ ओमित्याहाऽद्य धरणी पुलिन्दां राजवलभा।

२२ * स्कन्दपुराणम्* [ २ वैष्णवखण्डे पष्ठोऽध्याय: ] * पद्मावतीनिवेदितभगवद्भागवतयोर्वर्णनम् * २३

धरण्युवाच पद्मालयोवाच

राशिरक्त: फलम्ब्रृहि धनराशि ददामि ते ॥ ३३॥। भक्तानां लक्षणं मातः! शृणु गुह्यं समाहिता। शङ्गचक्राड्कितानित्यंभुजयुग्मेवसुन्धरे

पुलिन्दोचाच ऊर्ध्वपुण्द्ं सान्तरालं तेषामेव विशेषतः । पुण्द्रानि द्वादश पुनर्धार्यन्ति तथाऽपरे

सत्यम्वदामि ते सुभ्र शिशोरन्नं प्रयच्छ मे। इत्युक्तासातु धरणीस्वर्णपात्रेSन्नमाददे ललाटोदरहत्कण्ठे जठरे पार्श्वर्योरपि। कूर्परयोर्भुजद्वन्द्वे च पृष्ठे च गलपृष्टके ।।"३ दत्त्वातस्यैपुलिन्दिन्यें सत्यंब्रुही तिसावदत्। सक्षीरमन्नमादाय दत्त्त्वापुत्रायभामिनी केशवादीनि नामानिद्वादशाङेषुद्वादश। वासुदेवेति तन्मूर्ध्निधार्यन्तिनमोऽस्त्विति

सा सत्यमवदत्सुभ्न र्दुहितुर्देहशोषणम्। पुरुषादागतं भीरु ! तदपाऽदर्शनादियम्॥ नेषान्तुनियमान्वक्ष्ये मातः! शृणु मनारमान्। वेदपारयणरताःकर्म कुर्वन्तिवदिकम

अङ्गतापं समापन्ना ह्यनङ्शग्पीडिता। स तु देवादिदेवो वे वेकुण्ठादागतः स्वयम् सत्यम्वदन्ति ये देवि नासूयन्तिपरन्कचित्। परनिन्दां न कुर्वन्तिपरस्वंनहरन्तिव

श्रीवेङ्कटाद्रिशिखरे स्वामिपुष्करिणीतटे। मायावी परमानन्दः श्रिया सह रमापतिः न स्मरन्ति न पश्यन्ति न म्पृशन्ति कदाचन।

कामरूपी विहरते भक्ताभीष्रप्रदो हरिः। स तुरङं समारुह विरहन्काननान्तरे॥३६।। परदारान्सुरूपांश्र ये च तान्विद्धि वेष्णवान्॥"9॥

आगत्योपवनं राजि तव कन्यां स दष्टवान्। रमासमामिमां द्वष्टास्वयं कामवशंगतः सर्वभृतदयावन्तः सर्वभूतहितेग्ताः। सदा गायन्ति देवेशमेतान्भक्तानवेहि वे ॥५८ स्वसखीं ललितां देवः प्रेषयिष्यति तेऽन्तिकम्। रमेव तं समेत्यैषा रमिष्यति सुखं चिरम् ॥। ४१ ॥ एवं विधेगु पैयु क्ता:पश्चायुधधरा अपि। पित्रा चाSडचार्यरूपेणशिष्टेनाऽन्येन वा पुनः एतत्सत्यं मम वचः पश्यादयेवनृपात्मजे । पुत्रस्यान्नंप्रयच्छेतितृप्णामासपुलिन्दिनी म्वग्रृह्योक्तविधानेन वह्निमादाय वे बुधः। चक्राद्यायुधमन्त्रेणजुहुयात्पोडशाहुतीः अन्नं दत्वापुनर्भरितस्येतांचिससर्जह। तम्यांविनिर्गतायान्तुपुलिन्दिन्याम निन्दिता मूलमन्त्रेण सूक्तेन पौरुषेण ततः परम्। जातवेद: सुमन्त्रेणपश्चादप्टोत्तरं शतम्।

उत्थाय चाऽङ्गणात्तस्माद्विवेशान्तःपुरं शुभम्। यत्र पझ्मालया कन्या समास्ते स्वसस्त्रीवृता ॥४४॥। भुजद्वये शङगचक मृर्ध्नि शाङ्गशरौ तथा। ललाटे तु गदा धार्या ह:ये खड्गमेव व गत्वा पुत्री समीपस्था कन्यां कामातुरां सुताम्। एवं धार्याणि पञ्चेव विष्णुभक्तर्मुमुक्षुभिः। अथवा भुजयोश्चक्रशङ्गौचैव सुलक्षणी पुत्रि! किं ने करिष्यामि वस्तु किम्वा प्रियं शुभे !॥ ४५॥ एवंलाञ्छनयुक्ता ये भक्तास्तेवपणवा:मृताः। तैरेवलभ्यंतब्ब्रहम सदाचारसमन्वितैः इति मात्राऽभिपृष्रा सा मन्दमाह मनस्विनी ॥४ै ॥ तम्मिन्नेव मम प्रीतिस्तत्प्रात्ति वाउछते (काङ्क्षते) मनः।

नेत्राभिरामं यल्लोके सतामपि मनःप्रिय म्। यदद्रष्टुकामा ब्रह्माद्या यत्तुसर्वगतं महत् मातर्विष्णुं विनाऽन्येषु वाञ्छा काचिन्न जायते॥। ६०॥ तेजसामपि तेजस्ि देवानामपि दवतम्। भक्तस्सद्विरिह प्राप्यमभक्तं्न कढ़ाचन म्मशमि श्यामलं विष्णु वदामि हरिमच्युतम्।

तस्मिन्नेव मनो मेऽम्ब वम्तुनीह प्रवर्तते। तदेवाऽन्विष्यतांमातर्भक्तानांसर्वकामदम्। नेनव मातर्जीवामि तद्योगे चिन्त्यतां विधिः ॥८॥

श्रीवराह उवाच श्रीवराह उवाच

एतच्क्रत्वाऽथ धरणी तामपृच्छत्पुनःसुताम्। तद्गक्तलक्षणस्त्रुहिये:प्राप्यन्तत्सुलोचने इत्युक्त्वा मातरं दीना विरगमाSम्बुजानना।

२४ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वष्णवखण्डे सत्मोडध्याय: ] * शङ्गतृपस्यस्वामिर्तर्थतपोवर्णनम् * २५१ तच्कत्वा चिन्तयामास विष्णु: प्रीतः कथम्भवेत् ॥ ६६ ॥ श्रीताराह उवाच एतम्मिन्नन्तरे कन्या अगसत्येशं समच्यच। आगताधरणी द्रष्टु सहैव वकुलस््जा इति तासां वच: श्रृत्वा तामपृच्छद्वसुन्धग।। ई ॥ आगतान्ब्राह्मणान्साऽथ पूजयित्वा सुभोजनेः । धरण्युवाच दत्त्वाऽथ दक्षिणा: पूर्णा वस्त्रालङ्कारमंयुताः ॥७१॥ आशिषो वाचयित्वाऽथ वाञ्छितार्थस्य सिद्धये। कुतस्त्वमागतादेवि! कि वा कार्यमयातव। ब्रहिसत्यंकरिप्यामित्वदागमनकारणम् वकुलमालिकोवाच विसृज्य ब्राह्मणान्सर्वनिथाऽृच्छत्स्वयोषितः॥। ७२।। पूजयित्वा ह्यगस्त्येशमागतास्ता मनस्विनीः॥ ७३।। वेङुटाद्रे: समायाता नाम्ना वकुलमालिका ॥ ८॥

इति स्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहरूयां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे सृगयार्थ गनो राज्ञो वेङ्ुटाद्रे: समीपतः। वनानि विचरन्काले शोभने कुसुमाकरे॥

पद्मावत्युदन्तविष्णुभक्तलक्षणादिवर्णनं नाम पष्ठोऽध्यायः॥ई॥ पश्यन्ृगान्गजान्सिहान्गवयाञ्छरभाव्र रुन्।

गजगजं तत्र कञ्चिद्ुथपं मदवर्षिणम्। करेणुसहितं तुङ्गमन्वगच्छत्सुरोत्तम: ॥१२।। वनाद्वनान्तरं गत्वा नृपं शङ्मुपागमत्। तपस्यन्तं वृहच्छले प्रतिष्ठाप्य जनार्दनम्। सप्तमोऽध्यायः श्रीमूमिसहितं नित्यमर्चयन्तं च भक्तितः । शङ्नागविलन्नाम सरः पावनमुत्तमम्

धरणीदेव्येवकुलमालिका निवेदितश्रीनिवासोदन्तवणनम् न सरस्तीरमासाद्य तुरडाववरुह्य च। राजवेषं समासाद्य तमपृच्छन्पोत्तमम्॥५। क्रियते कि नृपश्रेष्ट! पादेऽस्मिञ्छेवभूभृतः ॥१६॥ धरण्युवाच शङ्क उवाच केरा ब्रूत वश कन्या युप्माभि: सङ्गता कुतः। किमर्थमागताचेह पूज्येषाप्रतिभानिे अ्रहं हैहयदेशीयःपुत्रः श्वेतस्य भूभृतः। महाविष्णोः प्रातयेऽत्र कृतवानसिलान्कत्न् कन्यका ऊचु: अनर्शनान्महाविष्णोर्निविष्णोऽहं नृपात्मज !। एवा दिव्याङ्गना देवी त्वयि कार्यार्थमागता। देवालयेसङ्गतेयमस्माभि:शिवसन्निधा तदानीमवदद्िव्या प्ाणी सर्वार्त्तिनाशिनी ॥ १८ ।। पृष्ाऽचदच्च भवतीं द्रष्टुभेवाऽडगनेति वे। शक्ता दष राजगृहे मया राज्ञी सुखेन वा।। राजनाऽत्र भविष्यामि प्रत्यक्षस्ते वचः शृणु। एवं पृष्टास्ततो ब्रमः सहाऽस्माभिश्च गम्यताम्। गच्छ नारायणाद्िं त्वं तपः कुविति मां स्फुटम् ॥१६ ॥। वयं तु धरणीदास्यो गमिष्यामो नृपालयम् ॥४॥ ननो देशमहं त्यकत्वा तपसाSडराधयाम्यहम् । इत्युक्ताऽम्माभिगयाता त्वत्समीपं वसुन्धरे !। अत्र देवं नृपाऽचिन्त्यं प्रतिष्ठाष्य श्रियः पतिम् ॥ २०॥ भवत्या पृच्छन्तामेषा किमित्याऽडगमनं तव॥।१॥

• स्कन्दपुराणम् # [२ वष्णवखण्डे सप्तमोऽध्यायः ] शुकेनसहश्रीनिवाससमीपेबकुलायागमनवर्णनम् * गच्छ नारायणाद्वित्वमस्यपादेकिमास्यते। आर्ह्याऽनेनमार्गेणपश्चिमेशिखरेस्थितम् प्रणम्य विष्वक्सेनं त्वं बालं न्यग्रोधमूलतः। आकाशराज उवाच

स्वामिपुष्करिणीं गत्वा स्नात्वा तीरेऽथ पश्चिमे॥। २३॥ कन्या त्वयोनिजा दिव्या सुभगा कमलालया। अर्थिता देवदेनेनवेङ्डटाद्रिनिवासिना पूर्णोमनोर्थोमेऽद्य ब्रुत कि सम्मतं तु वः। श्रुत्वा मन्त्रिगणाःसर्वेराज्ञोवचनमुत्तमम् अश्वत्थं तत्र वल्मीकं द्रश्ष्यसे नृपनन्दन !। तयोर्मध्यंसमासाद्य तपः कुवित्यचोदयत् प्रोचुः सुप्रीतमनसो वियद्राजं महीपतिम्। कश्चिच्छ्वेतो वगहोऽस्मिन्वल्मीके चरति घवम्। सतुपुण्यवतामेवदर्शनंयातिभूपते वयं कृतार्था राजेन्द्र ! कुलं सर्वोन्नतम्भवेत् ॥।४२।। श्रीवाराह उवाच भवत्कन्येयमतुला थ्रिया सह रमिष्यति। दीयतां देवदेवाय शाङ्गिणे परमात्मने ।। इत्यादिश्य हयारुढो जगाम मृगयाम्वभुः। चरन्वनाद्वनंसुभ्रः समासाद्यारणीनदीम्। अयं वसन्तः श्रीमांश्र शुभं शीघ्रं विधीयताम्॥४॥ अवर्ह्य हयात्तत्र विचचार तटे शुभे। वनान्तादागतो वायुः पद्मकह्वारशीतलः॥ आहृय धिषणं लग्नं विवाहार्थ विधीयताम् ।४५॥ श्रमापनयनो मन्दं सिषेवे पुरुषोत्तमम् ॥ २७॥ तरवः पुष्पवर्षाणि विकिरन्तः सिषेघिरे। एवं स विचरन्देवः पुष्पभारानतांस्तरुन् राजोवाच विचिन्वन्गजराजन्तं पुप्पलावीर्ददर्श ह। कन्याः सुवेषा रुचिग मेघेप्विव शतहदा: कन्याया जन्मनक्षत्रं मृगशीर्षमितिस्मृतम्। देवस्यश्रवणर्क्षन्तुतयोर्योगोविचार्यताम् नासां मध्यगतां तन्वीं ददर्शाऽतिमनोहराम्। लक्ष्मीसमां हेमवर्णा तस्यां सक्तमना अभृत् ॥। ३० ।। तयोरुत्तरफल्गुन्यां विवाह: क्रियतामिति। तां गृध्नुगह ता:कन्याःकेयमित्येवपूरुषः। उक्तम्तामिरियं कन्या वियद्राज्ञोमहाबल वैशास्मासे विधिवत्क्रियतामिति सोऽ्बवीन् ॥ ४६॥ इदं श्रुत्वा वचस्तासां हयमारुह वेगवान्। श्रवराह उवाच आजगामाSडशु भगवान्स्वालयं रुचिरं गिरिम् ॥३२॥ राजा तु धिपणं तत्र सम्पूज्याथ विसृज्य च। देवस्यदूतिकामाहगच्छदेवालयंशुभे तत्र स्वालयसासाद्य स्वामिषुषकरिणातटे। मामाहयाऽवदद्ेवो हलावकुलमालिके। वेशाखे देचदेवाय कल्याणं वइसुबते। वैवाहिकविधानं तु कृत्वा चाSडगम्यतामिति वियद्राजपुरङत्वाप्रविश्याऽन्तःपुरं सखि। तत्पत्नीं धरणीम्प्ाष्य पृष्ा कुशलमेव न नतो देव्या:प्रियकरंशुकं दूतं तथा सह। विसृज्य वायुंस्वसुतमिन्द्राद्यानयनेऽसृजन

इन्थं देवेन चाजमा देवित्वद्गृहमागता। यथोचितं कुरुष्वेह राज्ञा मन्त्रियुतेन न् ॥ आहय विश्वकर्माणं पुगलङ्गारकर्मणि। नियोजयासास सोऽपिनिर्ममेनिमिषान्तगत इन्द्रोऽसृजत्युप्पवृष्टि ननृतुश्चाप्सरोगणाः। धनदो धनधान्याद्येः पूर्यामास वेश्मतन् कन्यया न विचार्येव प्रोच्यतामुत्तरस्वचः॥३७॥। यमस्तु गेगरहितांश्रकार मनुजानधुवि। वरुणो रत्नजालानि मौक्तिकादीन्यपूग्यत् श्रीवराह उनाच एवं सम्पाद्य सर्वाणि ययुर्देवा वृशचलम् ॥५॥ अथ तस्या वचःश्रुत्वाप्रीता राज्ञी बभूवह। आहयाऽडकाशराजंतमुपेत्यकमलालयाम श्रीवराह उवातर ततः सा हयमारुह शुकेन सहिता यथी। श्रीवे ङ्कटाहिमासाद्यदेवालयसमीपनः॥'3

२८ * स्कन्द्रपुराणम * [ २ वष्णवखण्डे अवरुह्य तुरङ्गात्सा सशुकाऽम्यन्तरं थयौ। दूष्टा देवं रत्नपीठे श्रिया सह सुलोचनम् प्रणम्य ह्यवदत्प्रीता कृत्यं तत्र कृतं विभो। माङ्गल्यवार्ता वक्तुं व शुक एव समागतः वदेति देवेनाSSज्ञतः शुको नत्वा तमब्रवीत। अष्टमोऽध्यायः श्रीनिवासस्यलक्ष्म्यादिककृतपरिणयालङ्कारवणनम् शुक उवाच त्वां प्रत्याह सुता भूमेमामङ्गीकुरु माघव!॥ ६०॥। श्रीवराह उचाच चदामि तव नामानि स्मरामि त्वद्वपुस्सदा। ध्रियन्ते तवचिह्वातिभुजायङ्ग रमापते न्वद्धक्तानर्चयामीह पश्चसंसकारसंयुतान्। त्वत्प्रीतये हि कर्माणि करोमि मधुसूदन आज्ञापयस्व सवसखी रसे कार्य कुरु प्रियम्। एवं सदेवाचारन्त्याः पित्रोरनुमते मम। कुरु प्रसादं देवेश मामङ्गीकुरु माधव ॥ ६३ श्रीस्तु कृष्णवच्र: ध्रृत्वा सखीराहय चोदयत् ॥२ ।। इति विज्ञापयामास कमलस्था धरासुता। शुकस्थ वचनं श्रृत्वासुप्रियंत्वात्मनोहरिः श्रीभगधानुवाच भृपणानि समादाय स्मृतिरव्याययी मुदा। ध्रृतिरादर्शमाधत्त शान्तिमृगमद दर्धो यक्षकदममादाय ही: सथिता पुरतो हरे:। कीर्तिः कनकपट्ट च सरत्नं मुकुट दर्धो शुकः श्रुत्वा देववाक्यमादाय वनमालिकाम्। देवदत्तांययो शीघ्रं वियद्धाजसुतां प्रति छत्रं दधौ तदेन्द्राणी चामरं तु सरस्वती। द्वितीयं चामरं गौरी व्यजनेविजयाजये

उद्धर्तितं गन्धचूर्ण देवाङ्गं परिमृज्य च। वियद्राजोऽपि सानन्द्रमिन्दुमाहय सादरम्। अन्नंविधीयतांराजन्विविवंग्ससंयुतम् आनीतान्करिभिस्तोयकलशान्काश्चनाञ्छतम् ॥ ८॥ विष्णोन वैद्ययोग्यं यत्परमान्नं विधीयताम्। विभद्गङ्गादितीर्थमग्ः कर्परदिसुवासितान्। देवानाश्च ऋषीणाञ्च नराणामपि सम्मतम् ॥७0 । एकप्रेकं समादाय त्वम्यविश्चद्रमा हरिम्॥ २॥ चतुर्विधं सुगन्धात्यममृतांशे: सुधाकर! एवं कृत्वासभ्याधानं प्रतीक्ष्याSडगमनं विभो:॥७॥ मभायां मन्त्रिसहितःसमाम्तप्रीतमानसः। पुत्रीमलडकृतां कृत्वा धगणीसहितोतृपः अङ्गलीयकरत्नानि सर्वास्त्रेवाऽङ्ुलीपु च। आदर्श दर्शयामास प्ृतिर्दवस्थ सन्निधी इति श्रीमकान्दे महापुराण एकादशीतिसाहस्यां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे इथ्Sडदर्शदेवदेवोह्यर्ध्वपुण्द्रं स्वयंदधी। आरुह्वगरुडंपश्मवयं ल्ष्मीमन्वत श्रीवे ङ्ुटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसम्वादे धरणीदेव्येबकुमालिका- ब्रह्मेशवजिवरुणयमयक्षेशसेवितः। वसिष्ठायमुनिन्द्रिश्च सनकादेश् योगिभिः॥१ निवेदित श्रीनिवासोदन्तकमलालया कल्याण विध्यादि भक्तभागवतैर्युक्तो नारायणपुरी ययो। जगर्गन्धर्वपतयो नवतुश्राऽप्सरोगणा:।।१" वृत्तान्तवर्णनंनाम सप्मोऽध्यायः देवदन्दुभयो नेदुस्तश देवस्य सन्निधौ। अपन्तः स्वस्तिसूक्तानिमुनयस्तंसमन्वयुः

30 * स्कन्द्रपुराणम् * [ २ वष्णवखण्डे अषटमोऽध्यायः ]* ब्रह्मादीनांविष्णुविवाहमनुस्यवासगमनम् * ३१ देवो देवगणयुक्तो विध्वक्सेनादिपार्षदेः। सखीभिस्स्यन्दनस्थाभिर्वकुलाद्याभिरन्वितः। हंसेन्टुशुक्कवर्णानां हयानामयुनं ददौ। नुङ्गानां नित्यमत्तानां गजानामधिकं शतात्॥ ३४ ।। आकाशराजस्य पुरमाससाद स्वलङ्कृतम् ॥१७॥ ड्रेवमागतमालोक्य कन्यामैरावतस्थिताम्। पुरी परदक्षिणीकृत्य गोपुरद्वारमागताम् अन्तःपुर्चरा नारीन त्तगीतविशारदाः। ददी चतुःसहस्राणि श्रीनिवासाय विष्णवे वत्चा चैतानि सर्वाणि तस्थी देवपुरो विभुः॥ ३५॥

विष्णेमालां स्वकण्ठस्थां हस्तेनाऽडदाय सम्मितः । द्वष्टा देवोऽपि तत्सर्वं देवीभ्यां सहितो हरिः॥३६॥

कमलायाः स्कन्धदेशे मुमोच सुमनश्चिताम् ॥ २० ॥ सुप्रातः प्राह राजानं श्वशुरं वेङ्ुटेश्वरः। वरं वृणीष्च हे राजन्गुरो मत्तो यदीच्छसि

आदाय मलिकामालां साडस्य कण्ठेसमर्पयत्। एवं त्रिवारं तौकृत्वावाहनादवरुह्यच इति श्रीशवचः श्रुत्वा वियद्राजोऽवदद्विभुम।

स्थित्वा पीठे क्षणंपश्चाद्ग्ृहं विविशतुः शुभम्। ब्रह्मादिदेवयूथेश्चसहितीभूमिजाहरी न्वन्सेववेह देवेवं भूयादव्यभिचारिणी॥ ३८ ॥

माङ्गल्यस त्रबन्धादि साङ्करार्पणमब्जजः । वैवाहिकं कारयित्वा लाजहोमान्तमेव च मनस्च्त्पादकमले त्वयि भक्तिर्ममाऽस्तु वे॥३६॥

व्रतादेशं समाज्ञाय सहितौ कमलाहरी। चतुर्थेदिवसे सर्व समापच्य चतुर्मुखः ॥२४ श्रीमगवानुवाच

अनुज्ञाप्य वियद्राजमारोप्य गरुडे हरिम्। देवीभ्यां सहितं देवं देवर्गन्तुं प्रचक्रमे चया यदुक्तं राजेन्द्र ! सर्वमेतद्गविष्यति। इतिदत्वावर तम्मैसम म्मा्न्य वयर्थो चितम्

दिव्य दुन्दुभिनिर्घोष: सम्प्राप्य वृषभाचलम्। तुष्ट्रवुर्देवद्ेवेशं ब्रह्माद्या देवतागणाः॥ ब्रह्मशादिसुरन्सर्वान्समम्यर्च्य यथोचितम्। म्वर्लोकगमनायेवमनुमेने मुदा हरि:

शुकादयो मुनिगणास्तुष्ट्रवुः पुरुषोत्तमम्। गतेषु तेषु सर्वेषु श्रिया भूमिजया युतः ॥ ४१ ॥

म्नूयमानोऽथ देवोऽपि विवेश मणिमण्डपम् ॥ २७॥ विहरन्स यथापूर्व स्वामिपुष्करिणीतटे। आस्ते दिव्यालये देवोऽप्यर्च्यमानो गुहेन वे ॥ ४२ ॥ रमाधरणिजाम्यां च तत्र सिंहासनं ययो ॥२८॥ इति श्रीम्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णखण्डे आकाशराजोऽपि तथा महेन्द्रादिसुरः मह। पुत्रीविष्ण्वोः प्रियार्थ तु प्राभृतं कर्तुमुदतः ॥२६॥ श्रीवेङ्डटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसम्वादे ब्रह्मादिभिः साक श्रीनिवा-

सौवर्णेषु कटाहेपु तडुलाञ्छालिसम्सवान। मुद्पात्राण्यनेकानि वृतकुम्भशतानि त सस्यवियद्राजपुरगमनकम लाल्यापरिणयादिवर्णनंनामा र:र६य।८

पयोघटमहस्त्राणि दधिभाण्डान्यनेकशः । दिव्यानि चूतकदलीनारिकेलफलानि न धात्रीफलानि कूष्माण्डराजरम्भाफलानि च।

दासीदासरूहस्ाणि कोटिशो गाम्तथैव च ॥३३ ॥

नवमोऽ्ध्याय: ] * रड्गेनदिव्योद्यानमण्डपादिनिर्माणवर्णनम्* ३३

श्रीभगवानुवाच

नवमोऽध्यायः वसोशणुवचोमेतवंपुत्रस्तेभक्तिमान्मयि। त्वत्तोऽपिमेप्रियतमस्तस्मात्प्रत्यक्षमागतः अम्य सर्वत्रतिष्ठामि तव स्वामिसरस्तटे। इति देववचः श्रृत्वा प्रीतिमानभवद्सुः वसुनामकनिपादवृत्तान्तेसुतहननोद क्तंतम्प्रतिभगवदुक्तिवर्णनम् एतस्मिन्नेव काले तु पाण्ड्यदेशात्समागतः। धरण्गुवाच बाल्यात्प्रभृति ३ूद्रोऽपि विष्णुर्भक्तिसमन्वितः ॥ १७॥ कली युगे भूमिधर! केनत्वंद्रक्ष्यसे प्रिय!। विमानं केन ते देव कार्यतेSभ्मिन्महीधरे नारायणपुरीं प्राप्य श्रीवराहम्प्रणम्य च। तत्र श्रुत्वाश्रीनिवासंवेङ्कटाद्रिनिवासिनम् श्रीनिवासोऽपि केनेव द्रक्ष्यते सुभगाकृतिः। स्वयम्भुवं देवदेवसेवितं प्रययौ ततः । सुवर्णमुखरीं प्राप्य स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तटे एतह ब्रहि मम प्रीत्या श्रोतुं कौतृहलं विभो !॥ २ ॥ कमलाख्ये सरसि च स्नात्वा पुण्यप्रदायिनि। तत्तीरवासिनंदेवंकृष्णंरामेणसंयुतम् श्रीवराह उवाच नमस्कृत्य ततः प्रायाद्वनंगजघटायुतम्। शनेः सम्प्राप्य शेषाद्रिंनिर्भरं सन्ददर्श ह वक्ष्यामि शणु हे देवि ! भविष्यद्यद्वदामि ते। तत्समीपं समासाद्य कपिलापूजितं शिवम्। अम्मिन्महीधरे पुण्ये निवादो वसुनामकः ॥ ३॥ तत्पुरश्चक्रतीर्थं तदगाधम्पापनाशनम् ॥ २२॥ तत्र स्नात्वा ततोऽगच्छन्ड्डटाद्रिंशनःशनः। आराक्षधु' गच्छतामार्गेयुक्तोवेखानसेनव निवेद देवदेवाय श्रीमूमिसहिताय च। एवं भक्तिमतस्तस्य भार्या चित्रवती शुभा रङ्गदासस्त्वारुरोह बालो द्वादशवार्षिक: । असूत तनयं वाला वीरनामानमुत्तमम्। वसुः पुत्रेण सहितो भार्यया पतिभक्तया स्वामिपुष्करिणीम्प्राप्य स्नात्वा भक्तिसमन्वितः ॥ २४।। कम्मिश्चिद्विवसे पुत्रं श्यामाकं पालयेति च। वखानसेन मुनिना गोपीनाथेन पूजितम्। वनमध्ये तरोमू ले स्वामिपुष्करिणीतटे।। विसृज्य पत्न्या सहितो मध्वन्वेषणनत्परः ॥७॥ तिष्रन्तंपुण्डरीकाक्षंश्रीभूमिसहितंहरिम्। आकाशस्थं सन्ददर्श पीननीलाकृतिशुभन गतो वनान्तरंशीघ्रं मधुच्छत्रदिद्वक्षया। वालःश्यामाकपक्कानिगृहीत्वाSग्रौनिधायच पार्श्वस्थशड्चक्राभ्यां गदासिभ्यां निषेवितम्। पिष्टा निवेदयामास वृक्षमूले श्रियः पतेः। नवेद्यं भक्षयित्वैव वीरसत्वास सुरेन वै पक्षौ विस्तार्य चाSडकाशे देवमूर्ध्नि वितानवत् ॥ २७॥ तदन्तरेवसुश्चापि मध्वादाय समागतः । श्यामाकान्क्षितान्दृष्टसन्तज्यसुतमात्मनः स्थितश्च गरुडेशानम्पश्चाच्छार्ङ शरन्तथा॥ २८॥ खङ्गमादाय नं हन्तुं त्वर्या हम्तमुद्दधी ॥ ११॥ तदत्रृक्षम्थस्तदा विष्णु: खङ्ग जग्राह पाणिना। निश्चित्य मनसा सर्व तरुमूलेऽवसत्सुधीः। कृत्वावैखानसाद्विष्णोनवैदश्च दिनेदिने खद्गो ग्रहीतः केनेति पश्यन्व्ृक्षं ददर्श सः ॥ १२ ॥ शनेश्छित्वा वनं वोरं वृक्षांश्चिच्छेद पार्श्वगान्। शङगचक्रगदापाणि वृक्षारूदार्धविग्रहस्। मुक्ता वसुध्र तें खड्ग प्रणम्योवान केशवम् आस्थानचिश्चां देवस्य रमायाश्चम्पकं तरुम् ॥ ३१ ॥ किमिदं देवदेवेश ! स्ेष्टितं क्रियते त्वया॥ १४॥ देवाजप्ता वर्जयित्वा तावुभौ देवसेवितौ। देवस्यपरितोभूमौशिलाकुड्यन्तदाकरोत् ३.

३४ * स्कन्द्पुराणम् * [२ वेष्णवखण्डे नवमोऽध्यायः] पश्चवर्णशुकविषयेतोण्डमान्तृश्वर्णनम् * ततकुडयस्येव परितिः पुप्पारामांश्चकारह। मल्लिकाकरवीराब्जकुन्दमन्दारमालतीः साग्रं शताब्दं सेवित्वा गतः स्वर्गममन्दधीः। तुलसी चम्पकानान्तु वनान्येव चकार ह। खनित्वा तत्र कृपन्तुवर्धयंस्तजलैर्वनम् जातः सोमकुले तुङ्गे तोण्डमानिति विश्रुतः ॥ ५३।। आराम उुष्पाण्यादायस्चयंदामान्यथाकरोत्। विचित्राणितदाब दध्वापूजकस्यकरेददौ।सुवीग्तनयों वीरो नन्दिनीगर्भसम्सवः। सपश्चर्शदुदभूतविष्णुभक्ति: स्वयंसुधीः आदायजूजकस्तानिस्कन्धेमूध्निवबन्धच। श्री निवासस्यदेवस्यश्रीमूमिसहित स्यच सौशील्यशौर्यवीर्यादिरणानामाकरो महान् ॥५४ ।। एवं वेवम्थ कंङ््यं कुर्वस्तस्थावुद्दारधीः। तस्येवम्वर्तमानस्यसमासत्वा समनेर्गताः पाण्ड्यस्य तनयांपम्ममुपयेमे मनोहराम। ततोराजाशतंक्यानानाेश्या: मवय्वराः कुर्वाणे पुप्पावचयं रङदासे महात्मनि॥ ३८ ॥ नेसे देवेन्द्रवदसूमी तारायणपुरे वसन्। अनुज्ञाम्प्राप्य पितृतः पुत्रः पञ्चास्यविक्रमः उद्विश्य मृगयाम्वीरो वेङुटाह्रे: समीपतः।५॥ जलक्रीडांकरोतिम्मदिविस्थाप्यविमानकम्। सुरूपाभिश्चसहितं क्रीडन्तंकमलाकरे पादव्ारेण विचरन्परिवार: समन्वितः। मदधारास्विमुश्चन्तं वदर्श गजयूथपम्।। नं पृष्टा विस्मितो भूत्वा ग्रहीतुं तमनुद्ुतः। सुवर्णमुखरीं तीत्वा ब्रह्मर्षिशुकमुत्तमम् जितेन्द्रियोऽपि तत्क्रीडां पश्यव्रतः ससर्ज ह॥४१॥ पश्यतसतस्य सरसः समुत्तीर्य मनोहरम्। ददर्श रेशुकां देवीं वल्मीकाकारसंस्थिताम् ॥ ६० ॥ दिव्यवस्त्राणि चाउउच्छाद्य कान्ताभि: सह सस्मितम् ।। ४२।। इष्टवामिष्ठभक्तानां विव्यारस निवासिनीम्। परिवारैः सदोपेतां पूजितांत्रिदशैरपि अधिरह्यविमानन्तु धर्यो स धनदालयम्। गते गन्घर्वराजे तु गहदासो विमोहितः नोण्डमानपि तां नत्वा ततः पश्चान्मुखो ययौ॥ ६२॥ न्य तवाचता निमाल्यानिप्रात्वा सरससि लजितः। पुनराहृत्यपुष्पाणिशनेर्देवालयंथयौ उ्चवणंशुकं द्वष्टूवा तं जिवृस्ुरतुहुतः। सवछज्छानियासेति गिरि शीवतरं ययौ। वखानमस्तु तं द्ष्टा जूजाकालमतीत्य च। आगतं किमितिप्राहसखेSतिक्रम्यचागतः न वदा मालिकाश्चाऽपि त्वयाऽडरामे च कि कृतम्। शुकनन्वेपमाणोऽसी श्यामार्कवनलेयिवान्। तमद्वष्ट्वाशुकवर बनपालं ददर्श ह। श्रीवराह उवाच तं तु राजानमायान्तं प्रत्युद्दगच्छन्स सत्वरः। इन्थमृष्टो रदासो नाऽवदलजया ततः। लजिनं रददासं तं प्रोवाच मघुसूदनः॥ प्रणम्य विनयोपेतः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥६६। श्रीभगवानुवाच तोण्डमानपि सम्जूज्य तं पपच्छ वनेचरस्। लज्जयाकि रहगदास! मया त्वंमोहितोहयसि। त्वंतावजितकामोSसिधीरोभवमहामते पश्चवर्ण: शुकः कशविद दष्टश्रात्राSडगतसत्वया॥ ६७॥ गन्धर्वराजवद्राजा भवितासि महीतले। तत्र भुत्तवा महाभोगान्मक्तिमान्मयिसर्वदा श्रीनिवासेति च चदन्क गतौऽसौ वनेचर ।॥ ६८ । प्राकारक्चविमानन्चकारविष्यसि भेतदा। तत्र मुक्तिम्प्रदास्यामि प्रीत्या परमया युतः वनेचर उचाच अत्रव कुरु सेवां त्वमाशरीरविमोक्षणात्। मद्धकानांसकामानामेवं मुक्तिर्मविप्यति रपश्चवर्णाराजेन्द्र! श्रीनिवासप्रियःसदा। पार्श्ववर्तीसदातस्यशीभूमि्यांविवर्धितः म्वामिपुष्करिणीतीरे सदास्ते देवसन्निधी। ग्रहीतुं स शुकःश्रीमान्नतुकेनापिशक्यते

३६ * स्कन्द्रपुराणम् [ २ वैष्णवखण्डे नवमोऽध्याय: ] ३७ विहृत्य स्वेच्छयानित्यमस्मिन्गिरिवरेशुभे। दिनान्तेदेवमासाद्यतत्समीपेवसत्ययम् तं देवमाराधयितुं गमिष्यामि वृपात्मज !। विश्रम्यतां वृक्षमूले यावदागमनं मम॥ आविष्टः पुरुषः कश्चिदवदन्रपसत्तमम्। शणु राजन्भविष्यं ने राज्यं निहतकण्टकम् रार्जम्तवैव नाम्नाऽत्र राजधानीभविष्यति। मत्समीपे महाराजचिरंराज्यंकरिष्यसि पुत्रेणाऽनेन सहितो विहर त्वं यथासुखम्॥ ७३ ॥ देवदेवप्रसादश्च भविष्यति तवाऽनघ!। इति दत्त्वा वरं तम्मा आविष्टः प्रकृति ययौ राजोवाच ततो लब्धवरो रजा यथौ शुकमुनि पुनः ॥६३॥ त्वया सहगमिष्यामि द्रषटुं देवं जनार्दनम्। त्वं मे दर्शय देवेशं वे ङ्न्टाद्रिनिवासिनम् ,अभिवाद्य मुनि तेनपूजितोमुदितोऽमवन्। माहात्म्यंसग्सोवहिकमलाख्यस्य मे मुने तस्य राजो वच: श्रुत्वा श्यामाकं मधुमिश्रितम्। चूतपत्रपुटे क्षिप्त्वा राज्ञा सह ययौ हरिम्॥७५॥ श्रीशुक उवाच पृग दुर्वाससः शापाद्वतीणों सुरालयात्। पझ्मापद्माक्षदयिता विष्णुना सहिता नृप गत्वा सुदूरमध्वानं पश्यन्ती तौ शिलातलम्। मुहताेव सम्प्रात्ी स्वामिपुष्करिणीं शुभाम्॥७॥ सरः काश्चनपद्माढ्य मिद प्राप्य महेश्वरी। तपश्चकार वर्षाणां दिव्यानामयुतं रमा ॥ नतो देवाविचिन्वन्तःश्रियं विष्णुसमन्विताम्। पुरन्दरेणसंयुक्तागजन्नस्मिन्सरोवरे स्नात्वा तत्र विधानेन राज्ञा सह निषादपः। दर्शयामास देवेशं राजस्तस्यमहात्मन स्वामिपुष्करिणीतीरे स्थितं श्रीवृक्षमूलके। अतसीपप्पस ङ्वाशमम्वुजायतलोचनम् स्थितां सुवर्णकमले पुण्डरीकाक्षसंयुनाम्। चतुभुजमुदाराङ्मीपत्स्मतमुखारवुजम्। दिय्यपीताम्बरधरं किर्रीटकटकोउ्डवलम द्वष्टा प्रीतिसमायुक्ता: प्रणस्थाम्वुजधारिणीम् ।। पार्श्वस्थाभ्यां सुरुपाभ्यां श्रीभूमिस्यां समन्वितम्। कताक्षलिपटाः सेन्द्रास्तुष्टुवुर्लोकमानरम् । ६८ ।। परितः शङ्गचक्रासिगदाशार्ङ्षुसेवितम् ॥।८०।। देवा ऊचु: अन्ये दिव्यायुधेश्चाऽपि दिव्यमात्येर्निवेवितम्। नमः थ्रिये लोकधाच्यै ब्रह्ममात्रे नमोनमः । नमस्ते पद्मनेत्रायें पद्ममुख्यै नमोनमः ॥ प्रसन्नमुखपझ्माय पद्मकान्त्यै नमोनमः। नमो विल्ववनस्थारय विष्णुपत्न्ये नमोनमः स्कन्देनाSSराध्यमानं तं त्रिसन्ध्यं पृरुषोत्तमम् ॥८i ।। विचित्रक्षीमधारिण्य पृधुशरोष्ये नमोनमः। पक्कबिल्वफलापीनतुङ्गस्तन्ये नमोनम ः वल्मीकगूद पादाव्जमाजानुपुरुषोत्तमम्। ततो दृष्टा मुदा देवं प्रणेमतुरुभी तदा ॥८२ राजा तु प्राक्जलिभत्वा विस्मयोत्फुललोचनः। आनन्दलहरीं प्राप्यनप्राज्ञायतकिञ्चन निषादोऽपि निवेदैव श्यामाकंमधुमिश्रितम्। रज्ञेतदर्धदत्वे वशिष्टार्धभुक्तवान्स्वयम् यक्षकर्दमसंलिपसर्वाङ्क कटकोज्जवले॥ १०२ ॥ पीत्वा पृष्करिणीतोयं तेन राज्ञा समन्वितः। स पुनःश्यामकवनेपुण्यांपर्णकुटीययौ माङ्डल्याभरणैश्चितरमुक्ताार विभूते ाखतंसे शोमानमुखम्बुजे ॥१३ उषित्वा चैकरात्रं तु प्रातरुत्थाय भूमिपः। स्वसन्येन समायुक्तो निवृत्तःस्वपुरंययौ पद्महस्ते नमस्तुम्यं प्रसीद हरिवलमे!। ऋग्यजुःसामरूपायै विद्याये ते नमोनमः ॥ पुनर्देधीवनं गत्वा हयाक्वततार ह। चत्रशुद्धनवम्यां तु पूजयामास रेणुकाम्॥ ८9 हविष्यं परमान्नं च सोपस्करमनेकशः । पष पहारसहितं धूपदीपसमन्वितम॥ ८८ श्रीशुक उवाच सुरावर्टाशतं दत्वा जातीकेसर्वासितम्। एवं सम्पृजिता देवी प्रीता राजे बरं ददौ इति स्तुता तदा देवेविष्णुवक्षःस्थलालया। विष्णुना सह संदृश्या रमा प्रीताऽवदत्सुरन् ॥१०६ ।।

३८ * स्कन्दपुराणम्* [ २ वैष्णवखण्डे दशमोऽध्यायः ]* तोण्डमतेवसुकथितवाराहोदन्तवणनम्# ३६ श्रीरुवाच भक्तिग्विप्रेषु पुत्रस्य वीक्ष्य राजा स्वमन्त्रिभिः ॥४ ॥ सुरारीन्सहसा हत्वा स्वपदानि गमिष्यथ। स्वपदेस्थापयामासस्वभिषिच्यविधानतः । अनुनीय सुतं पत्न्या सार्धराजावनंययौ ये स्थानहीनाः स्वस्थानाद भ्रंशिता ये नरा भुवि॥ १०७॥ ते मामनेन स्तोत्रेण स्तुत्वा स्थानमवाप्नुयुः। अखण्डर्विल्वपत्रममर्चयन्तिनराभुवि तोण्डमानपिसाप्राज्यंलब्धवाराज्यञ्चकार ह। निषादम्यवनेदेवो वाराहंरूपमास्थितः

स्तोत्रेणाSनेन ये देवा नरा युप्मत्कृतेन वे। धर्मार्थकाममोक्षाणामाकरास्तेभवन्ति वै इदं पदमसरो देवा ये केचननराभुवि। प्राप्यत्जानंकरिप्यन्तिमांस्तुत्वाविष्णुवलभाम अदृप्ता तं वराहं स रात्रौ जाग्रद्धनुर्घरः। स्थितोऽपश्यच्चरतन्तं चा्द्रकोटिसमप्रभम्

तेऽपि थ्रियं दीर्घमायुविद्यां पुत्रान्सुवर्चसः। वराहं सुभगाकारं श्यामाकवनमध्यतः। तं दूषा धनुरादाय सिहनादश्चकार ह॥ ६ ॥ वराहस्तद्ुध्वनि श्रुत्वा वनान्निष्क्रम्य सत्वरम्। ययौतञ्चाप्यनुययौवराहंसनिवादप: लब्ध्वा भोगांश्र भुत्तवाऽन्ते नरा मोक्षमवाप्नुयुः ॥१११॥ इति दत्वा वरं देवी देवेन सह विष्णुना। आरुह्य गरुडेशानं वेकुण्ठस्थानमायया॥ रात्रिशेषमनुदुत्य वने चन्द्रसमप्रभम्। वल्मीकं प्रविशन्तं च ददर्श स निषादपः॥

इति श्रीस्कन्दे महापुराण एकाशीतिसाहरूयां संहितायां द्वितीये वष्णवखण्डे गच्छन्तं पूर्णिमाचन्द्रमस्तं गिरिवरं यथा। विस्मितोऽखानयत्कोपाद्वल्मीकं स निषादपः॥ १२॥ श्रीवेङ्टाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसंवादे वसुनामकनिषादवृत्तान्तपममसरो माहात्म्यादिवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः॥६॥ वगहदेवन्तुष्टाव तेन प्रीतोऽभवद्धरिः। आविश्य पितरन्तस्य प्रोवाच मधुसूदनः॥ श्रीभगवानुवाच अहम्बरह देवेशो नित्यमस्पिन्वसाम्यहम्। राजे त्वमुत्तवा मामत्र प्रतिष्ठाप्येवपूजय दशमोऽध्यायः वल्मीकं कृष्णगोक्षीर: क्षालयित्वा तदुत्थिते। शिलातले न वागाहमुददृत्य परणीस्थितम् ॥ १६॥ कारयित्वा प्रतिष्ठाष्य विप्रेवखान्संस् माम्। जय्ेद्विविधर्भोगितोण्डमा्राजसतमः श्रीशुक उवाच इत्युक्वा नं जहौ देवः स च स्वस्थो बरूच ह। इदं पदमसरोनाम राजन्पापप्रणाशनम्। कीर्तनात्स्मरणात्स्रानान्तृणांलक्ष्मीप्रदम्भुवि सुखासीनत्त पितरं नमस्कृत्य निदादजः ॥१८ ॥ कृत्वा स्नानं त्वमप्यस्मिन्व्रज स्वपितुरन्तिकम् ॥ १ ॥ व्यवेदयद्ेववचः पित्रेसर्वयथातथम्। सथत्वाविस्मितोभूत्वा कृत्स्नं पुत्रवचःशुभम् श्रीवराह उवाच गज्ञे वकुं ययो शीघ्र निषादः स्वानुगेः सह। वसुर्निषादाधिपती राजद्वारमुपागमत एतच्छ्रुकवचः श्रुत्वा स्रात्वा पदमसरोवरे॥२ ॥ निषादाधिपमाज्ञाय द्वारपालैनृ पोत्तमः। आह्य तन्निषादेशं सभायाम्सन्त्रिभिः सह तं नत्वा हयमार्हय तोण्डमान्स्वपुरंययौ। तं पितायुवराजानं कृत्वा त्रीन्वत्सरानथ सत्कृत्य तं वसु राजा सपुत्रंसपरिच्छदम्। पप्रच्छ श्रीतिमात्राजा वसु तंवनगोचरम् रक्षकत्वश्च सामर्थ्य शौर्य वीर्य सुशीलताम्। किमागमनकृत्यन्ते वद त्वं वनगोचरः॥ २२॥

४० * स्कन्दपुराणम * [ २ वैष्णवखण्डे इशमोऽध्याय: ] * गङ्गास्त्रानागतवीर्शर्मचरित्रवर्णनम् ४१

वसुरुवाच राजन्मम वने दृष्टमाश्चर्य शणु भूपते ।॥ २३।। एवं स्वप्नं नृपोद्दष्टा प्रातरुत्थाय सत्वरः। आह्य मन्त्रिणः सर्वान्य्रकृतीब्राह्मणानप

कश्चिच्छे तवराहस्तु श्यामाकमचरन्निशि। तम्वराहं धनुष्पाणिरन्वधावमहं नृप स्वन्नन्तथाविधं चोक्त्वाSपश्यद्द्वारेऽथ पल्वान्।

अनुद्ुतो वायुवेगोगत्वावल्पीकमाविशत्। स्वामिपुष्करिणीतीरेपश्यतो मम भूपते युक्ते मुहर्ते प्रययौ हयमार्ह्य तोण्डमान् ॥। ४० ।।

वल्मीकमखनं क्रोधान्मूर्च्छितो न्यपतम्भुवि। रश्यन्पल्लवभङ्गाश्च शनः प्रीतो ययौ बिलम्। द्ूष्टा विम्मयमापन्नो निर्मसेतत्रपत्तनम् विलमन्तःपुरे कृत्वा प्राकारश्चाऽव्यकारयत्। मत्पुत्रोऽयं समागत्य मां द्ृष्ट्रा मूर्च्छितम्भुवि ॥ २६॥ शुचिर्मूत्वा देवदेवं तुष्टाव मधुसूदनम्। ततो मयि समाविश्य वराहोऽध्यवदत्सुतम् वसंस्तत्र नृपेन्द्रोऽसौ निर्जित्य पृथिवीमिमाम्॥४२॥

गज्ञे निवेदय क्षित्रं मच्चरित्रं निवादप। कृष्णगोक्षीरसेकेन वल्मीकं क्षालयेन्नृप: ।। यथोक्तं देवदेवेन क्षीरप्रक्षालनादिकम्। कृत्वा प्राकारनिर्माणं कर्तुमुद्योगमाययी। तदानीं देवदेवेन स्वयमाज्ञापितो नृपः। तिन्तिणींचम्पकश्चोभौपालयंती नगोत्तमौ दृश्यते च शिला काचिद्वत्प्रीकस्था सुशोभना। मम चाऽडस्थानकी चिश्चा लक्ष्म्या: स्थानश्च चम्पकः । वामाङ्गस्थभुवं माञ्च वराहवदनं स्थितम् ॥ २६॥ नमस्कार्यो नृपैस्ती हि ऋषिदेवनर: सदा ॥४॥ कार यित्वा शिल्पिनाऽथप्रतिष्ठाप्य मुनीश्वरैः । वैखानसैर्मुनिवर रर्चयेत्तोण्डमानपि।। संस्थाप्यतीनृपश्रेष्ठच्छेदयान्यान्नगोत्तमान्। प्राकारमात्रं कुरु मे दवारगोपुरसंयुतम् ।।

आपादपीठपर्यन्तं क्षालयित्वा दिनेदिने। कुर्यात्प्राकारमुभयोरुत्तरे दक्षिणेतथा॥३२ विमानन्तु भवदंश्योनाम्नानारायणोनृपः। कारयिष्यतिमद्धक्ः स्वर्णेनाSलककरिष्यति श्रीवराह उवाच एवमुक्वा तोण्डमानं विरराम श्रिय:पतिः। श्रीवराह उवाच एवं देववचःश्रृत्वा कृत्वा प्राकारमेव च। ४८ ।। तोण्डमानपि तच्क्रत्वा सुप्रीतो विस्मितोऽमवत्। परूजयामास मुनिभिवेखानमकुलोद्ववेः ॥ ४६॥ ततः कार्य विनिश्चित्य मन्त्रिभि: पुष्करादिभिः ॥ ३४॥। नित्वं विलेन चाऽडगत्य देवं नत्वानृपोत्तमः । राज्यश्चकारधर्मेणभुक्जानो भोगा मुतमम् वेङ्कटाद्रि जिगमिषुर्गोपानाहूय सर्वशः। एतम्मिन्नेव काले तु दाक्षिणात्यो द्विजोत्तमः ॥।"१।। कष्णाश्च कपिला गावो या: काश्चित्सन्ति मामिकाः ॥३५॥ गङ्गास्रानायगच्छत्वसदार:प्रयथौपरात्। मार्गेडथगभिणीजाता ब्राह्मणी ब्राह्मणःसच ताः सवत्सा आनयध्वं वेङटाद्विसमीपतः । नांतुगरभवतींद्ूष्टास्वात्मानुगमनेSक्षमाम्। रजानं द्रष्टुकामोSसी राजद्वारमुपागमत् इत्याSSज्ञाप्य नृपो गोपाञ्छूवो यात्रेति व मन्त्रिणः॥ ३६ ॥। द्वाःस्थेनाSऽज्ञापितो गजा तमाहय द्विजोत्तमम् । विसृज्य प्रकृतीः सर्वा विवेशान्तःपुरम्वशी। पूजयित्वा तु विधिवत्पप्रचछ कुशलं द्विजम्॥। ५४॥। उक्त्वा कथां तां पत्नीम्यः सुष्वाप निशि पार्थिवः॥३७।। राजोवाच तं रवप्ने श्रीनिवासोऽपि बिलमार्गह्यदर्शयत्। सवपुरादाबिलंमार्गेपल्लवानसृजद्धरिः किमागमनकृत्यन्ते किंकरिष्याम्यहं द्विज ! ।

४२ * स्कन्दपुराणम् * [२ वेष्णवखण्डे दशमोऽध्यायः ]* कुर्वग्रामस्थभीमाख्यकुलालवृत्तवर्णनम् ४३ ब्राह्मण उवाच्र आन्दोलितां तामारोप्य स्त्रीभिः स्वाभिः समन्विताम्॥ ७१॥ वासिष्ठो वीरशर्माऽहं सामवेदी वृपोत्तम !।।"॥ नदारोनिर्गतोराजनाङ्गास्नानाय सादरः। मार्गेच गर्भिणीचेयंकौशिकीपुण्यशालिनी मदालयात्पूर्वभागे: द्वादश्यां सापयप्रभो। अस्थिनास्निसरस्यस्मिन्नपमृत्युनिवारण प्राप्तजीवासमं स्त्रीभिर्व्राह्मणेन त योक्ष्यते। शीघ्र याहि वृपश्रेष्ठ यथोक्तं वचनं कुरा नाम्ना लक्ष्मीरिति ख्याता सुशीला च पतिव्रता। संस्थाप्येनां तब गृहे वरतं निर्वर्तयाम्यहम् ॥9॥ ब्राह्मणश्चपुरःस्कृत्यद्रष्टु देवंययौनृपः। अस्थिकूटसरःप्राप्य सनापयामास ताः स्त्रियः तम्मादाजन्प्रयच्छाऽस्ये यथेएं भक्तवेतने। तावच्च रक्ष्यतां लक्ष्मीर्यावदागमनं मम त्वगस्थिरूपा ता चापि ताभि: क्षिपासरोवरे। प्राप्तर्जीवायथापूर्वसुव्यखिग्शरीरजा श्रीवराह उवाच उत्थिता सरसःस्रात्वा राज्ञीभिःसहमङ्गला।प्राप्ताच्त ब्राह्मणम्प्रीता भर्तारंपुनरागतम् राजा तस्य वचः श्रुत्वा तण्डुलानि धनान्यपि। दत्त्वाषण्मासपर्यन्तंग्रहमन्तःपरेददी राजा हरि पूजयित्वा ब्राह्मणाय धनन्ददी। सहालनिष्कपर्यन्तंवस्त्राणिविविधानित् तां न्यम्यव्राह्मणःप्रीतोगङ्गाप्नानायनिर्ययी। गत्वाभागीरर्थीं गङ्गां प्रयागेक्षेत्रउत्तमे स्वदेशगमनायेव साइरस्विससर्ज हः। विप्रः श्रृत्वा स्त्रियो वृत्तंप्रभाम्वं वेङ्गटेशितः स्रात्वा काशीं ततो गत्वा तत्रोषित्वा दिनत्रयम् आशी: प्रशुज्य राज्ञेऽथ स्वदेशं प्रययो द्विजः । गयारप्रात्य पितृश्राद्धमकरोद ब्राह्मणोत्तमः ॥। ६१ । विश्रे गते श्रीनिवासो राजानम्पुनरत्रवीत ॥ ८० ॥। गत्वाऽयोध्यामपिपुरीप्रययौवदरीवनम्। सालग्रामं ततो गत्वा स्वदेशम्प्रतिनिर्यथौ दिनेदिनेच मध्याहे नेंवैद्याऽनन्तरं नृप। आगत्य मामर्त्यित्वा यथेएं म्वर्णपङ्कजेः॥ सम्वत्सग्द्वयेऽतीते चेत्रे मासि शुभे दिने। निवृत्तोऽसीद्विजश्रेष्टः शनेरागत्यमाधवे गत्वा पुरी स्वधर्मेण राज्यं कुरु नराधिप !। यद्यदिष्टन्तव तृप भविष्यति न संशय: एकादश्यां शुक्कपक्षे पुना राजानमाययी। राजा तु विस्मृत्यतदाब्राह्मणीनास्मरन्तृपः नागन्तव्यमकाले तु रवया नृप कदाचन। एवं कालारचनं कृत्वा गत्वा त्वं सवपुरेवल ब्राह्मणी मानिनी गेहे मृता शुप्का बभूव ह। राजोवाच वीरशर्मा ततो विश्रो गङ्गातोयकरण्डकम् ॥ ६५॥ तथा करिष्ये देवेश, मध्याहे वार्वयाम्यहम्। इति देवाज्ञया नित्यमर्वयत्म्वणपङ्कुजे: विमुच्य बन्धनं त्वेकं गङ्गारभःकरकं शुभम्। प्रादायराज्े पपरच्छ पत्नी कुर्शलनीतिमे तदूध्वं तुलसीपुष्वं जात्वपश्यत्स सृण्मयम्॥। ८५॥ स्मृत्वाऽथ राजा विप्रन्तं स्थायतामीतिचाऽब्रवीत। विम्मितो देवदेवेशमपृच्छन्तपसत्तमः । अन्तःपुरं ततो गत्वा तामपश्य्मृतां गृहे॥ ६श॥ राजोवाच अनुक्त्वा ब्रह्मणे तस्मै प्रविश्य विलमुत्तमम्। केनाऽच्यसे मृष्मयेश्च कमलेस्तुलसीसमैः ॥ ८ ॥। श्रीनृसिंहं नमस्कृत्य पुनः प्राप्य बिलोत्तमम् । ६८।। श्रीनिवासं ययौ द्रष्ट, श्रीभूमिसहितम्परम्। तं दष्टा सहसायान्तं जुगरहाते धरारमे रज्ञा पृष्ठो देवदेव: स्तृत्वा राजानमत्रवात्। कश्चित्कुलालोमद्गक्त:कुर्वग्रामेवसत्य्स स्वगृहेऽर्वयते राजंस्तद्ङ्गाक्रियते मया। इति देववचः श्रृत्वा तं दृष्हुं प्रययौ तृपः ॥ प्रणमन्तमघोचत्तं किमकाले नृपागतः। नृपोऽवदत्प्रणभ्येशं भीतोऽथब्राह्मणीमृताम नच्कत्वा देवदेवोऽपि मा भे राजन्द्विजोत्तमात्। गत्वा कुर्वपुरं तस्य कुलालस्य गहं यथों। राजानमागतं द्वूष्टा प्रणम्ये वाग्रतःस्थितः स्थितन्तं भीमनामानं पप्रच्छ नपसत्तम: ।

• स्कन्द्रपुराणम् * २ वष्णवखण्डे एकादशोऽध्यायः ] स्वामिपुष्करिणीमाहात्म्यर्णनम् *

नोण्डमानुवाच एतद्धविष्यं देवेशि मयोक्तं वरवर्णिनि! यः श्रावयेद्यः शणुयाद्विष्णुलोकंसगच्छति भीम! पूजयसे देवं कथम्वद कुलोत्तम !॥ ६० ।। श्रीसूत उवाच श्रीवाराह उवाच इत्युक्तं देवदेवेन सभविष्यं सहोत्तरम्। शणुयाद्यः पठेदत्तया कथां पुण्यांपुरातर्नाम पृष्टः प्राह कुलालोऽपि जातु जाने न चारऽर्चनम्। स तु भुत्तवाऽखिलान्कामानन्ते विष्णुपदं व्रजेत् ॥ १०६॥ केनोक्तं तृपतिश्रेष्ठ! कुलालोऽर्चयतीति हि।। ६१॥। इति स्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे तोण्डमानुवाच श्रीवे ङ्डटाचलमाहात्म्ये धरणीवराहसम्वादे भविष्यद्वर्णने तोण्डमांसश्क हेवेन श्रीनिवासेन ममोक्तं हि त्वदर्चनम्। स तु श्रुत्वा नृपवचः रूसृत्वा देववरमपुरा वर्तिवृत्तवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ भीम उवाच यदाप्रकाशितापूजायदाराजा समागतः । तोण्डमांस्तेन संवादस्तदामोक्षंगमिष्यसि इति पूर्वम्वरं देवो दत्तवान्वेङकटेश्वरः॥ ६४ ॥। इन्युत्तवाऽथ कुलालोऽपि पत्न्यासार्ध तर्थव च। विमानमागतंदूष्टादेवंद्वष्टाजनार्दनम् एकादशोऽघ्यायः प्रणमन्प्रजहौप्राणान्सदारो भक्तसत्तमः । पश्यतो राजराजस्य विमानसधिरुह्य च।। दिव्यरूपधरो देव्या सार्ध विष्णुपदं ययौ। दूष्टा गजाऽद्गुतं तत्र स्वपुरं प्राप्यहर्षितः श्रीसूत उवाच स्वपुत्रं श्रीनिवासाख्यमभिषिच्यविधानतः। परिपालय धर्मेण मानवांश्चवसुन्धराम् इन्याज्ञाप्य सुनं धीमांस्तताप परमं तपः। तप्यतस्तम्य देवोऽपि प्रत्यक्षमभवद्धरिः काश्य राख्तो द्विज:पूर्व पस्मिस्तीर्थवरेशुभे। स्वात्वातिमहतःपपाद्विमुक्तोनरकप्रातु् आर्ह्य गरुडं देवो रमाभूमिसमन्वितः ॥१००॥ सषय ऊचु: श्रभगवानुवाच मुने ! काश्यपनामासावकरोत्कि हि पातकम्। कि करोमि वृपश्रेष्ठ तपसा तोषितस्तव। इत्युक्तो देवदेवेन तोण्डमानपि राजराट् स्नात्वा तीर्थवरे ह्ात्र यस्मान्मुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥ ३॥ प्रीतिमान्प्राञ्जलिर्भूत्वा सगद्गदमुवाच ह। त्वलोके वम्तुमिच्छामि जरामरणवर्जिने एतन्नः श्रद्वधानानांब्रहि सृत! कृपावलात। त्वद्वचोऽमृततृपानांनपिपासाऽपि विदने इदमेव वरं देहि माधवेतन्ममेप्सितम्॥१०३॥ श्रीसूत उवान्त्र श्रीवराह उवाच श्रीस्वामिषुप्करिण्याश्र माहात्म्यप्रतिपादकम्। इन्युनवानिपपानोर्व्यासाष्टाङगं देवसन्निधौ। तदाकलेवरं मुक्वा विमानं त्वारुरोहच इतिहासं प्रवक्ष्यामि पठताम्पापनाशनम् ॥ ५॥ गत्धवः रनृयमानोSमौसारूप्यंप्राप्यशार्ङ्गिणः। यच्छोकमोहर हितंजरामरणवर्जितम् अभिमन्युसुतो राजा परिक्षिन्नाम नामतः। अध्यास्तहास्तिनपुरंपालयन्धर्मंतोमहाम् पुनगवृत्तिरहितं तद्विष्णोः पदमाययौ ॥ १०६ ॥ म राजा जातु विपिने चचार सृगयारतः । पष्टिवर्षवया भूपः क्षत्तुष्णापरिपीडितः॥

• स्कन्दपुराणम * [२ वष्णवखण्डे कादशोऽघ्यायः ] * परीक्षिन्नृपतिवृत्तान्तवर्णनम् * नष्टमेकं स विपिने मार्गयन्सृगमादरात्। ध्यातारूडं मुनि दृष्टा प्राह भूपालकोत्तमः।। महागारुडमन्त्रज्ञैगोषधिज्ञश्चिकित्सकैः। तक्षकस्य विष हन्तुं यत्नं कुर्वन्समाहितः॥ मया वाणेन विपिनेमृगो विद्दोऽधुनामुने। द्वष्टःस कि त्वयाविद्वन्विद्वतोभयकातरः अनेकदेवब्रह्मर्विराजर्षिप्रवरान्वितः । आस्ते तस्मिन्वृपस्तुङ्ग मण्डपेविष्णुभक्तिमान् समाधिनिष्ठो मौनित्वान् किश्चिदपि सोडब्रवीन्। नतो धनुरटन्या स स्कन्धे तम्य महामुने: ॥१०।। सममेऽहनि विशेन्द्रो दरिद्रो धनकामुकः। अत्रान्तरे तक्षकोऽपिविप्ररूपीसमाययी निधाय मृतसपं तु कुपितः रवपुर य्यां। मुनेस्तस्य सुतः कश्चिच्छट्ीनामवभूववै मध्येमागं विलोक्वाऽथ काश्यपं प्रत्यभायत। ब्राह्मण, त्वंकुत्र यासिवदमेऽय्यमहामुने मख्ा नम्य कशास्योऽभूच्छृङ्गिणो द्विजसन्तमः । इति पृष्ठम्तदाऽवादीत्काश्यपस्तक्षकं द्विजः। सखायं भद्गिणं प्राह कृशार्यः स लखा ततः ॥२२॥ परीक्षितं महाराजं तक्षकोऽय् विषाग्रिना ॥ ३३ ॥ पिता तव कृत स्प स्कन्धेन वहतेऽधुना। ना भूदुपस्तव सवेमाकध्यस्वमिदंवृथा वक्ष्यते तं शमयतं तत्समीपसुपेम्यहम्। इत्युक्त स च तं विग्रं तक्षकः पुनरत्रवीत्

न सप्तरात्रान्म्रियतां सन्दष्स्तक्षकाहिता। शशापेवं मुनिसुतः औत्तरेयं परीक्षितम् चिकित्सितुं चेन्महुएं शक्तिरस्ति तवाऽधुना। शर्माकाख्यः पिता तस्य श्तं श्रत्वा सुतेन तम। नृपशेवाचतनयंशष्गिणंमुनिपुङ्गय: अनेकयोजनोक्क्रायं दशाम्युजीवय दुमम्॥ ३६॥ रक्षकं सर्वलोकानां वृप किं शपवानसि। अराजके वयं लोके स्थास्यामःकथमख्सा ततो भवान्समर्थो हीत्येवम्मे भाति हे द्विज! कोधेन पातकं मूयाद्यया प्राज्यते सखम्। यः समुन्पादितं कोप क्षमचेचनिरस्यति इतीरयित्वा तं वृक्षमदशत्तक्षकस्तदा। ३७।। इह लोके परत्रासावत्यन्तं सुखमश्नुते। क्षमायुक्ता हि पुरुषा लभन्ते श्रेय उत्तमम् ततः शमाक: स्वं शिष्यं प्राह गौरसुखामियम्। नक्षकस्य विपोल्काभिःसोऽपिदग्धोऽभवत्तदा। तन्नरं नविजज्ञानेतीचकाश्यपतक्षकी भो गौरमुख! गत्वा त्वं वद भूप परीक्षितम्॥२०॥ इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाधिपदरंशनम् । पुनरायाहि शत्रिं त्वं सत्समीप महामते !॥ ववमुक्त: शमीकेन ययी गौरमुखो नृपम। सनेत्यवाऽत्रीदभूपमौत्तरयं परीक्षितम् स नरस्तेन वृक्षेण साकमुजीवितोऽभचत्। दृष्टा स्पं पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं सृतम्। अथाऽव्रवीत्तक्षकस्तं काश्यर्प मन्त्रकोविदम ॥ ४२ ।। शमीकम्य सुतः शुङ्गी शशाप त्यां रुपान्यितः ॥ २३॥ पथा न मुनिवाङ्मिथ्याभवेदेवं कुरु द्विज!। यत्ते राजाधनंदद्यात्ततोऽिद्विगुणंधनम् पतद्विनात्सप्मेSह्नि तक्षकेण महाहिना। दष्टो विपासिना दग्धो सूयादाश्वभिमन्युजः रदाम्यहंनिवर्तस्त शोघ्रमेव द्विजोत्तम !। इत्युत्तवाऽनर्घरत्ानितस्मेदत्वा स तक्षक: न्यवर्तयत्काश्यपं तं ब्राह्मणंमन्त्रकोविदम्। अल्पायुवं नवृपं मत्वाज्ञानद्वष्टचासकाश्यपः इतारयित्वा नं भृपमाशु गौरमुखो ययी। गते गौर्मुखे पशादाजा शोकपरायण: अभ्नंलिमहथोन्तुङ्गमेकस्तम्भं सुविस्तृतम्। सध्येगङ्गं व्यतनुत मण्डपं नृपपुङ्चः। यूयं तं नृपति प्राप्य मुनीनां वेषधारिणः। उपहारफलान्याशु प्रयच्छत परीक्षिते।।

• स्कन्दपुराणम् * [२ वेष्णवखण्डे एकाइशोऽध्याय:] काश्यपशाकल्यसम्वाद्वर्णनम् * तथेत्युक्ता सर्वसर्पा ददू राज्ञे फलान्यमी। तक्षकोऽपि तथातत्रकस्मिश्चिद्बदरीफले चिकित्सितुं समर्थाऽपि विघरोगादिपीडितम्। कृमिवेषधरो भूत्वा व्यतिष्ठद्वंशितुं नृपम्। अथ राजा प्रदत्तानि सर्पेर्ब्राह्मणरूपके:॥ यो न रक्षति लोकेस्मिस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ ६६॥ परीक्षिन्मन्त्रिवृद्धभ्यो दत्त्वा सर्वफलान्यपि॥ ५०॥ कौतूहलेन जग्राह स्थूलमेकं करे फलम्। तस्मिन्नवसरे सूर्योऽप्यस्ताचलमगाहत॥ ब्रह्महा च सुरापी वा स्तेयरी व गुरुतल्पगः । संसर्गदोषदुष्श्चनापितस्यविनिष्कृतिः मिथ्या ऋषिवचो मा भूदिति तत्रत्यमानवाः । कन्याविक्रयिणश्चापि हयविकरयिणस्तथा। कृतप्नस्याऽपिशास्त्रेषुप्रायश्चित्तंतुविद्यते अन्योऽन्यमवदन्सर्वे ब्राह्मणाश्चनृपास्तदा॥ ५२॥ विपरोगातुरं यस्तु समर्थोऽपि न रक्षति। नतसन्यनिष्कृतिःप्रोक्ताप्रायश्चित्तायुतेरपि एवं वदत्सु सर्वेषु फलेतस्मिन्नदृश्यत। साधु रक्त:कृमिः सवैं राज्ञा चाऽपिपरीक्षिता न तेन सह पङक्तो च भुश्जीत सुकती जनः। न तेन सह भाषेत न पश्येत्तंनरंक्वचिित् अयं किं मां दशेदद् क्रिमिरित्युक्तवान्नृपः। निदधे तत्फलंकण्ठेसकृमिद्विजसत्तमाः तत्सम्भावणमात्रेण महापातकभाग्भवेत्। परीक्षित्समहाराजः पुण्यश्षोकश्चधार्मिक: तक्षकोऽस्मिन्स्थितः कण्ठे कृमिरूपीफलेतदा। निर्गत्यतत्फलादाशुनृपदेहमवेष्टयत् विष्णुभक्तोमहायोगीचातुर्व्पर्यस्यरक्षिता। व्यासपुत्राद्धरिकथांश्रुतवान्भक्तिपूर्वकम् तक्षकावेष्टिते भूपे पार्श्वस्था दुद्गुवुर्भयात्। अनन्तरं वृपोविप्रास्तक्षकस्यविषाग्निना अरक्षित्वा नृप तं तु वचसा तक्षकस्य यत्। निवृत्तस्तेन विप्रेन्द्रेर्बान्धवरपि दूष्यसे दग्धोऽमू द्वम्मसादाशु सप्रासादोबलीयसा। कृत्वौर्ध्वदेहिकंतस्यनृपस्यसपुरोहिताः स परीक्षिन्महाराजो वद्यपिक्षणजीवितः। तथापियावन्मरणंबुधेःकार्यचिकित्सितम् मन्त्रिणस्तत्सुतं राज्ये जनमेजयनामकम्। राजानमभ्यपिश्चन्व जगद्रक्षणवञ्छया यावत्कण्ठगताः प्राणा मुमूर्योर्मनवस्थ हि। तक्षकाद्रक्षितुं भूपमायातः काश्यपाभिधः। यो ब्राह्मणोमुनिश्रेष्ठःससर्व निन्दितोजनेः तावचिचिकित्सिा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः।। ७६।। बभ्राम सकलान्देशाञ्छिष्टः सर्वेश्च दूषितः। अवस्थानंन लेभेसग्रामेवाप्याश्रमेऽपिवा यान्यान्देशानसौ यातस्तत्र तत्रमहाजनेः। तत्तद्वेशान्निरस्तः सञ्छाकल्यं शरणं ययौ अधमार्गनिवृत्तश्च तेन त्वं गहितो ह्सि। शाकल्येनवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत प्रणम्य शाकल्यमुनि काश्यपोनिन्दितो जनैः। इदं विज्ञापयामासशाकल्यायमहात्मने काश्यप उवाच काश्यप उवाच ममेंतद्रोपशान्त्यर्थमुपायं वद सुवत !। येन मां प्रतिगृह्धीयुबान्धवा ससुहजना: ।८२ भगवन्सवंधर्मज्ञशाकल्य! हरिवलभ। मुनयो ब्राह्मणाश्चाऽन्ये मां निन्दन्ति सुहजना: कृपां मयि कुरुष्वत्वं शाकल्यहरिवल्लम। काश्यपनेवमुक्तस्तुशाकल्योऽपि मुनीथ्वरः नास्याऽहं कारणं जाने किमांनिन्दन्ति मानवाः। ब्रह्महत्यासुरापानंगुरुस्त्रीगमनंतथा क्षणं ध्यात्वा जगादेवं काश्यप कृपया तका ॥ ८४ ।। स्तेयं संसर्गदोषो वः मयानाSSचरितंकचित्। अन्यान्यपिचपापानिनकृतानिमयामुने शाकल्य उवान तथाऽपि निन्दन्ति जना वृथामांबान्धवादयः। जानासिचेत्वंशाकल्यमयादोषंकृतंवद आन्यपापस्यशान्त्यर्थमुपायं प्रवदामि ते। ततकर्तव्यंत्वयाशीघ्रं विलम्बंमाकृथाद्विज उक्तोऽथकाश्यपेने वशाकल्याख्योमहामुनिः। क्षणंध्यात्वाबभापेतंकाश्यपंद्विजसत्तमा सुच णामुखरीतीरे लक्ष्मीपतिनिवासभू:। बेडुटाद्रििि ख्थातः सर्वलोकेषु पूजितः शाकल्य उवाच तम्मिञ्छेपगिरौ पुण्ये सुरासुरनमस्कृते। ब्रह्महत्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिनाशके॥ परीक्षितं महाराजं तक्षकाद्रक्षितुं भवान। आयासीदर्धमार्गे तु तक्षकेण निवारितः॥ स्वामियुष्करिणी न्रेति सर्वपापापनोदिनी। उत्तरेश्रीनिवासस्य वर्तते मङ्गलप्रदा

• स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे दाइशोऽध्यायः ] स्वामिषुष्करिण्यांस्तानान्नरकनिसतारवर्णनम् * "१ तं गत्वा वेङुटं शैलं स्वामिपुष्करिणीं शुभाम्। कृमिभक्षोऽन्धकूपश्च सन्दंशःशल्मली तथा। लालाभक्षोह्यवी चिश्चसारमेयादनंतथा स्नात्वा सङ्कल्पपूर्व तु वराहस्वामिनं हरिम्॥ ८६॥ तथववज्रकणकः क्षारकर्दमपातनम्। रक्षोगणासनं चाऽपिशूूलप्रोतनिरोधनम्॥ सेवित्वा पश्चिमेतीरेनिर्गत्यहरिमन्दिरम्। गत्वातत्रविधानेनस्वर्णाचलनिवासिनम् तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा सूचीमुखाभिधम् । श्रीनिवासं परं देवं भक्तानामभयप्रदम्। शङ््चक्रधरं देवं वनमालाविभूषितम्।। दृष्ट्रानिर्धूतपापोडसि संशयं मा कृथा द्विज। शाकल्येनैवमुक्तस्तकाश्यपो मुनिपुङ्गवः गत्वा वेङ्कटशेलेन्द्रं सुरासुरनमस्कृतम्। पुष्करिण्यांशुभायां तु स्ातोनियमपूर्वकम् न याति मनुजो विग्राः स्वामितीर्थनिमज्नातू ॥।८।। स्वस्थोऽभूत्काश्यपो विप्रोभिषग्विद्याब्धिपारगः । सर्वे बन्धुजना चिप्रा काश्यपं ब्राह्मणोत्तमम् ॥ २४ ।। वित्तापन्यकलत्राणां योऽन्येपामपहारकः। सकालपाशबद्धोऽयं यमदूतैर्भयानकैः॥ तामिस्रे नरकेवोरे पात्यते बहुवत्सरम्। दूजयित्वा विधानेन पूज्योऽसि न च संशयः। एवम्वःकथितंविप्रावेङ्कटाचलवभवम् स्नाति चेत्स्वामितीर्थे स तस्मिन्नाऽसी निपात्यते ॥ १० ॥ यः शणोति नरोभक्त्या विष्णुलोके सहीयते॥ ६६ ॥। नातरं पितरंविशन्योद्वेष्टिपुरुषाघमः । स कालसूत्रनरके विस्तृतायुतयाजने ॥११॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे अधन्तादग्निसन्तप्त उपर्यर्कमरीचिभिः । खलेताम्रमयेविप्राः पात्यतेक्ुधयार्दितः॥ स्राति वेत्पुष्करिण्यां वे तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते। यो वेदमार्गमुलङ्ध्य वर्तते कुपथे नरः ॥१३॥ सोऽसिपत्रवने घोरे पात्यते यमकिङ्करः। स्नाति चेत्स्वासितीर्थे तु तस्मिन्नाऽसी निपात्यते॥१४॥ द्वादशोऽध्यायः योंऽक्जाति पङक्तिभेदेनपक्वंसुपादिकं नरः । अकृत्वापश्चयज्ञान्वाभुङक्ेमोहेनसद्विजाः स्वामिपुष्करिणीस्नानात्तामिस्रा दिनरक निस्तारवणनम् पात्यनेऽयं यमभर्टेर्नरके कृमिभोजने। भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसञ्चयान्॥ स्वयश्च कृमिभूतः संस्तिष्ठेद्यावद्वक्षयम्। सषय ऊचु: स्राति वेत्स्वामितीर्थे वै तस्मिन्नाऽसी निपात्यते॥। १७॥ सृप! सर्वार्थतत्वज्ञ ! वेदवेदाङपारग !। श्रीस्वामिपुष्करिण्याध्च वभवं वद नः प्रभो चांहरेद्विप्रवित्तानि स्नेहेन वलतोऽपि वा। अन्येषामपिवित्तानिराजातत्युरुषोऽपिवा यस्या: स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानवो भुवि ॥२॥। अरयोमयाग्निकुण्डेषु सन्दंशेः सोऽपिपीडितः । सन्दंशे नरकेवोरे पात्यते यमपूरुषैः॥ सृत उवाच स्वामितीर्थ प्रशंसन्तिश्वान्ति वा कथयन्तिये। अप्टाविशतिमेदासतेनर कान्नोपसुखते स्नाति वेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते। अगम्यां योऽभिगच्छेत स्त्रियम्वँ पुरुषाधमः ॥ २०॥ तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारीरवरौरवौ। कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं नथा।। अगम्यं पुरुषं यरोषिदभिगच्छेत वा द्विजाः। तावयोमयनारीं च पुरुपंचाऽप्ययोमयम्

• स्कन्दपुराणम् * [२ वैष्णवखण्डे द्वादशोऽध्यायः ] * स्वामितीर्थमहिमवर्णनम् * ५३ तप्ता वालिङ्तिष्ठन्तौयावच्चन्द्रदिवाकरम्। सूच्याख्येनरकेधोरे पात्येतेयमकिडरैः आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुविधा। न पापे रमते बुद्धिर्नभवेददुःखमेववा स्नाति चेत्स्वामितीर्थेचतम्मिन्नासौनिपात्यते। बाधतेसर्वजन्तून्योनानोपायेरुपद्रवैः तुलापुरुपदानेन यत्फलंलभ्यते नरेः। तत्फलं लस्यते पुम्भिः स्वामितीर्थनिमज्नात् शाल्मलीनरके वोरे पात्यते बहुकण्टके। गोसहस्त्रप्रदानेनयत्पुण्यं हिभवेन्तृणाम्। तत्पुण्यंलभते मर्त्यःस्वामितीर्थनिमजनात् स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नाऽसी निपात्यते ॥२४॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां यं यमिच्छति पूरुषः। राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषण्डमनुदुतः। भेदको धर्मसेतूनांवेतरण्यांनिपात्यते तं तं सद: समान्नोति स्वामितीर्थनिमजनात् ।।४१।। स्नाति चेत्स्वामितीर्थ तु तम्मिन्नासी निपात्यते। वृषलीसङ्गदुष्टो वा शौचाद्याचारवर्जितः ॥ २६॥ प्रज्ञालक्ष्मीर्यशःसम्पज्ज्ञानं धर्मो विरक्त्ता। त्यक्तलजम्त्यक्तवेदःपशुचर्यारतः सदा। सपूयविष्ठामूत्रासृक्श्लेष्मपित्तादिपूरिते मनः शुद्धिर्भवेन्तृणां स्वामितीर्थनिवेवणात् ॥ ४३।। अतिबीभत्सनरके पात्यते यमकिड्कुरेः। ब्रह्महत्याऽयुतञ्चापि सुरापानायुतन्तथा। अयुतं गुरुदाराणां गमनस्पापकारिणाम्। स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते॥२८॥ स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसगाश्च कोटिशः। यः्वभिर्मृ गयुर्वन्यान्वाणैर्वा बाधतेमृगान्। सविध्यमानोवाणौघेःपरत्र यमकिडुरः शाव्र विलयमायान्ति स्वामितीर्थनिमजनात् ॥४५॥ प्राणरोधाख्यनरके पात्यते यमकिङुरः। स्नाति चेत्स्वामितीर्थ तु तस्मिन्नाऽसी निपात्यते॥। ३०॥ सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च। दाम्भिको यः पशन्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः । हनपसी परलोकेवु बेशसेनरके द्विजा तानि सर्वाणि नश्यन्ति स्वामितीर्थनिमजनात्॥४७।। कर्त्यमानो यमभटैः पात्यते यमकिङ्करैः। उत्तप्वेतेषु सन्देहो न कर्त्तव्य: कदाचन। जिह्वाग्र परशु' तमं प्रक्षिपत्ति चकिङ्ुराः स्राति चेत्युष्करिण्याम्वे तस्मिन्नाऽसी निपात्यते॥ ३२॥। अर्थवादमिमं सर्व ब्रवन्वैनरक ब्रजेत्। सूकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मवहिष्कृतः॥ आत्मभार्या सवर्णा यो रेतः पाययते यदि। परत्र रेतःपायी स रेतःकुण्डेनिपात्यते अहो मौर्ख्यमहो मौख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः ! स्नाति चेत्पुष्करिण्याम्वे तम्मिन्नाऽसौ निपात्यते। स्वामितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने॥ ५० ॥ यो दम्युमर्र्गमाश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः ॥ ३४ ।। अद्व तज्ञानदे पुंसाम्भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि। इष्टकामप्रदे नित्यं तर्थवाज्ञाननाशने॥५१॥ वणिम्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः। वञ्दष्द्राभिधेवोरे पात्यते नरके निरम स्थितेपि तद्विहायायं रमतेऽन्यत्रवेजनः । अहो मोहस्य माहात्म्यंमयावक्तुंनशक्पते स्न्राति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नाऽसी निपात्यते। विद्यन्ते यानि चाऽन्यानि नरकाणि परत्र वे ॥ ३६ ॥ स्रानम्य स्वामितीर्थ तु नाडन्तकाद्रयमस्ति वै। म्वामितीर्थश्च पश्यन्ति तत्र स्नान्ति च ये नगाः ॥५३॥ तानि नाऽऽप्नोति मनुजः स्वामितीर्थनिमजनात। स्तुवन्ति च प्रशंसन्ति स्पृशन्ति च नमन्ति च। पुष्करिण्यां सकृत्स्ानादश वमेधफलं लभेत्॥ ३०॥। न पिबन्ति हि ते स्तन्यं मातृणां द्विजपुड्चाः !५४॥

५४ * स्कन्द्रपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे त्रयोदशोऽध्याय: ] * सिंहर्क्षसम्वादवर्णनम् * ५५ एवम्वःकथितंविप्राःस्वामितीर्थस्यवैंभवम्। भुक्तिमुक्तिप्रदं नणां सर्वपापनिबर्हणम्। सिंहव्याघ्रादिभीत्याऽम्मिन्वृक्षमेकंसमाश्रिते। राजपुत्रेतदभ्याशमृक्षःसिंहभयादितः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे अन्वधावत वृक्षं तमेकः सिहो वनेचरः। अनुदुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्॥ श्रीवेङ्टाचलमाहात्म्ये श्रीम्वामिपृष्करिणीतीर्थमहिमानुवर्णनं नाम आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम्। वृक्षस्थितं महात्मानं महावलपराक्मम् द्वादशोऽध्याथः ॥१२॥ उवाच भूपति द्रष्टा ऋक्षोऽयं वनगोचर:। मा भीति कुरु राजेन्द्र ! वत्स्यावो रजनीमिह ॥ १६ ॥ महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः। वृक्षमूलं समायातःसिंहोऽयमतिभीषणः त्रयोदशोऽध्यायः रात्र्यधं भज निद्रां त्वं रक्ष्यमाणो मयोद्यतः । ततः प्रसुपं मां रक्ष शर्वर्यर्ध महामते.

धमगुप्तचरित्रवर्णनम् इति तद्वाक्यमाकर्ण्य सुभे नन्दसुते हरिः। प्रोवाच ऋक्षं सुपोऽयं तृपो मे त्यज्यतामिति॥ १६॥ श्रीसूत उवाच तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः । भवान्धर्म न जानीते मृगराज! वनेवर !॥ भूयोऽपि सम्प्रवक्ष्यामि स्वामितीर्थस्य वैभवम्। विश्वासवातिनां लोके महाकष्टम्भवत्यहो। न हि मित्रतुहां पापं नश्येद्यज्ञायुतेरपि युष्माकमादरेणाऽहं नेमिषारण्यवासिनः ॥ १॥ ब्रह्महत्यादिपापानां कथश्चिन्निष्कृतिर्भवेत्। नन्दोनाममहाराजः सोमवंशसमुद्वः। धर्मेण पालयामास सागरान्तां धरामिमाम्। विश्वासवातिनां पापं न नश्येजन्सकोटिभिः ॥२२॥ तस्यपुत्रःसमभवद्धर्मगुप् इति स्मृतः । राज्यरक्षाधुरं नन्दो निजपुत्रे निधाय सः॥ जितेन्द्रियो जिताहार: प्रविवेशतपोवनम्। ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः नाऽहं मेरं महाभार मन्ये पञ्चास्य! भृतले। महाभारमिमं मन्ये लोकविश्वास्घातकमू

मेदिनीं पालयामास धर्मज्ञो नीतितत्परः। ईजे बहुविधेर्यज्ञरदेवानिन्द्र पुरोगमान्॥५ एवमुक्तोऽथ ऋक्षेण सिंहस्तृष्णी वसूब ह। धर्मगुप प्रवुद्धे तु झक्ष: सुष्वाप भूरूहे

ब्राह्मणानांददौवित्तंक्षेत्राणिचबहनि सः। सर्वेस्वधर्मनिरतास्तस्मि्राजनि शासति ततः सिहोऽ्व्रदभूपमेनवृक्षं त्यजस्व ने। एवमुक्तोऽथ सिहेन राजासुप्पशक्कितः

कदाचिन्नाभवन्पीडातस्मिश्चोरादिसम्भवाः। कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारूह्यतुरगोत्तमम् स्वाङुन्यन्तशिरम्कं तमृक्षं तत्याज मुतले। पात्यमानप्ततो राज्ञा समालन्वितपादयः ॥ २॥ वनं विवेश विप्रेन्द्रा मृगयारसकौतुकी। तमालतालहिन्तालकुरबाकुलदि ङ्मुखे॥ विचचार वनेतस्मिन्सिहव्याघ्रभयानके। मत्तालिकुलसन्नादसम्मर्च्छितदिगन्तरे॥६ कामरूपघरो राजजहं मृगकुलोदवः। ध्यानकाष्ठाभिधो वास्ना ऋक्षरूपमधारयम् ॥ पद्मकल्हारकुमुदनीलोत्यलवनाकुले। तटाके रससम्पूर्णे तपस्विजनमण्डिते ॥१०॥ कम्माकनाग सं सुमसत्वाक्षीन्मांभवान्ृप । मच्छापादतिशीघ्र' त्वमुन्मत्तश्चर भृतले तस्मिन्वने सञ्चरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः । अभूद्विभावरी विप्रास्तमसावृतदिङ्मुखा राजाऽपि पश्चिमां सन्ध्यामुपास्य विनयान्वितः। इतिशन्वा सुन्भिपं ततः सिंहमभाषत। न सिंहस्त्वं महायक्षःकुबेरसचिवः पुरा ॥ हिमवहिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वघुसखः । अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा॥ जजाप च वने तत्र गायत्रीं वेदमातरम् ॥ १२ ॥ गातमोऽप्युटजाहवात्स मिदाहरणाय वे। निर्गतस्त्वां विवसनंदृष्टा शापमुदाहरत्॥

• स्कन्द्रपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे चतुदशोऽध्याय: ] * सुमति द्विज वृत्तान्तवर्णनस् * यस्मान्ममाश्रमेऽय्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि। अतः सिंहत्वमदंव भविता ते न संशयः ॥३३॥ उचित्वा दिनमेकं तु सहपुत्रः पिता तदा। सेवित्वा वेङ्ुटेशंचश्रीनिवासंकृपानिधिम् इति गौतमशापेन सिंहत्वलगमत्पुरा। कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा।।३४ पत्रमापृच्छय्य तन्दस्तं प्रथय तपसेवनम्। गते पितरि पुत्रोऽपिधर्मगुप्तोन्ृपोद्विजाः

कुबेरो धर्मशीलो हि तद्मृत्याश्च तर्थेव हि। अतःकिमर्थ त्वंहंसिमामृषिवनगोचरम् प्रददी ेडुकटेशम्य बहुवित्तानि भक्तितः । ब्राह्मणेस्यो धनंधात्यंक्षेत्राणिचवदीतदा

एतत्सर्वमहं ध्यानाजानामिहिमृगाधिप। इत्युक्तोध्यानकाष्ठेनत्यत्तवासिंहत्वमाशुसः प्रययो मन्त्रिभि: सार्ध स्वांपरीतदनन्तरम्। धर्मेणपालयामासराज्यंनिहतकण्टकम् यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम्। ध्यानकाष्टमसावाहप्राप्जलि: प्रणतोमुनिम् पितृपंतामहं विप्रा धर्मगुप्ोऽतिधार्मिकः। उन्मादैर्यपसमार प्रहैदुष्श्र ये नराः॥' ग्रस्ता भवन्ति विभ्रेन्द्रास्तेऽपि चाऽत्र निमजनात्। अद्य ज्ञानं मथा सर्व पूर्ववृत्तं महामुने! गौतमः शापकाले मे शापान्तमपि चोक्तवान् पष्करिण्यां विमुक्ता: स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥ ६० ।। ध्यानकाप्टेन सस्वाद ऋक्षरूरेण ते यदा। तदा निर्धूध सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि। सन्वामिपष्करिणीं त्यक्त्वा तीर्थमन्यद वजेत यः। इति मामब्रवीदब्रह्मन्गीतमो मुनिपुड्डवः । अद्य सिंहत्वनाशान्मेजानामि त्वाम्महामुने ल्िग्ं सगोपयस्त्यकत्वा स स्नुहीक्षीरं प्रयाचने॥ ६१॥ ध्यानकाष्ठाभिधंशुद्धकामरूपधरं सदा। इत्युत्तवा तं प्रणम्याऽथ ध्यानकाष्ंसयक्षराट् न्यामितीर्थं स्वामितीर्थ स्वामितीर्थमितिद्विजाः। विमानवरमारुह्य प्रययावलकापुरीम्। उन्मत्तरूपं तं द्वष्टा मन्त्रिणस्तु नृपोत्तमम् ।। त्रिः पठन्तो नरा एवं यत्र क्वाऽपि जलाशये ॥ ६२॥ पितु: सकाशमानित्यू रेवातीरे तृपोत्तमम्। तस्मै निवेदयामासुर्मतिम्नंशं सुतस्य च सान्तिसर्व नरास्ते वे यास्यन्ति ब्रह्मणःदमू। एवंवककथिताविप्राधर्मगुप्कथाशुभा ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तान्तं पिता वे नन्दनस्तदा। ४४ ।। यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति ॥ ६४॥ पुत्रमादाय सहसा जमिनेरन्तिकं यथी। तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः। भगवञ्जेमिने! पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः। अस्योन्मादविनाशाय ब्रह्मपायं महामुने॥ इति स्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरयां संहितायां द्वितीये वष्णवखण्डे इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुङ्गवः। ध्यात्वा तु सुचिरं कालंनृपनन्दनमव्रवीत् ध्यानकाष्ठस्य शापेन हयन्मत्तस्ते सुतोऽभवत्। तस्यशापस्यमोक्षार्थमुपायंप्रब्रवीमिते सुवर्णमुखरीतीरे वेङ्ुटे नामपर्वते। सर्वपापहर पुण्ये नानाधातुविनिमिते।। ४६।। स्वामिपुष्करिणी चेतितीर्थमस्तिमहत्तरम्। पवित्राणांपवित्रं हिमङ्गलानांचमङ्गलम् चतुर्दशोऽध्यायः श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम्। नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्यस्तापयस्वमहामते श्रीसत उवाच नन्दः घुत्रं समादाय स्वमिपुष्करिणीं ययी। तत्र च सापयामास पुत्रं नियमपूर्चकम् भोभोस्तपोधनाः ! सर्वे नमिवारण्यवालिनः॥ स्ानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः। स्वामितीर्थस्य साहात्म्यं भूयोऽपि प्वदाम्यहम् ॥१॥ स्चयं सस्ौ स नन्दोऽपि स्वामिपुष्करिणीजले।। ५४।। पुरा किरातीसंसर्गात्सुमतिर्व्राह्मणः सुराम्।

५८ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वेष्णवख्रण्डे चतुर्दशोऽध्याय: ] * सुमतयेत्रह्महत्यापनोदनोपायवर्णनम् पीतवान्पुष्करिण्यां स स्नात्वा पापाद्विमोचितः॥२॥। ब्रह्महत्योवाच ऋषय ऊचु: सुमतिः कस्य पुत्रोऽसी कथं स च सुरां पपौ ?। मैनं त्वं प्रतिगृह्गीष्व यज्ञेवद्विजोत्तम। असौसुरापीस्तेयीच ब्रह्महा चाऽतिपातकी

कथं किरात्यासक्तोऽभूतसूतपोरोणिकोत्तम ।।।३।। मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागीच पातकी। किरातीसङ्गदुष्टश्चह्मेनंमुध्च दुरात्मकम् गृह्णासि चेदिमं विग्र ! महापातकिनं सुतम्। सर्वेषां विस्तरादेतद्वद त्वं कृपयाऽधुना॥४ ॥ त्वद्धार्यामस्य भार्या च त्वां च पुत्रमिमं द्विज !॥२३॥ श्रीसूत उवाच महाराष्ट्राभिधे देशे ब्राह्मणः कश्विदास्तिकः । यज्ञदेव इतिख्यातो वेदवेदाङगपारगः।' भक्षयिष्यामि वंशं व तस्मान्मुश्च सुतं रिवमम्।

दयालुगतिथेयश्च शिवनारायणार्चकः । सुमतिर्नाम पुत्रोऽमृद्यज्ञदेवस्य तस्य वे ॥६॥ इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मुश्चामि साम्प्रतम् ॥ २४॥

पितरं स परित्यज्य भार्यासपि पतिघ्रताम्। प्रययावुत्कले देशे विटगोष्ठीपरायणः नेकम्यारऽर्थ कुलंहन्तुमर्हसि त्वं महामते।। इत्युक्त स तया तत्रयज्ञदेवोऽब्रवाञ्चताम यज्ञदेव उवाच काचित्किराती तद्देशे वसन्ती युवमोहिनी। बाधते मां सुतस्नेहः कथमेनं परित्यजे। ब्रह्महत्या तदाकर्ण्यद्विजोक्तं तमभावत॥ यूनां समस्त द्रव्याणि प्रलोभ्य जगृहे चिरम् ॥ ८ ॥ ब्रह्महत्योवाच तस्या गृहं स प्रयथो सुमतिर्वराह्मणाधमः । सुमति सा वजग्राहकिरातीनिर्धनंद्विजम् तया गुक्तोऽथ सुमतिस्तत्संयोगैकतत्परः। इतस्ततश्चोरयित्वाबहुद्रव्याणिसन्ततम् दत्त्वा तथा चिरं रेमे तदगृहे बुभुजे च सः। एकेन चपकेणाSसौ तयासह सुरां पपौ इन्युक्वा ब्रह्महत्या सा यज्ञदेवस्य पशयतः। तलेन प्रजहाराऽस्यपुत्रं सुमतिनामकम् रुरोद ताततातेति पितरं प्रबुवनसुहुः॥ २६॥ एवं स वहुकाल वे रममाणस्तया सह। पितरी निजपती च नाऽस्मरद्विपयातुरः ॥ रुरुदुर्जनको माता भार्याऽपि सुमतेस्तदा। एतस्मिन्नन्तरे तत्र दुर्वासा शङ्रांशक स कदानित्किरातस्तु चौर्य कर्तु ययी सह। दृप्टया समाययौ योगी धार्मिकोमुनिसत्तमः । यज्ञदेवोऽथ तं द्वष्टामुनिरुद्रावतारकम् विप्रस्य कस्यचिदगेहे सोऽपि करातवेषभृत्॥ १३।। स्तुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात्। दुर्वासस्त्वं महायोगिन्साक्षाद्व शङुरांशकः ।। ३२॥ समादाय बहु द्रव्यं किरातीभवनं ययौ। तं यान्तमनुयाति रूम ब्रह्महत्या भयङ्करी ॥ न्वदगर्शनमपुण्यानांभविता न कदाचन। ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयीच्ताऽभूत्सुतो मम नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा। गर्जन्ती सादृहासं सा कम्पयन्तीचरोदसि एनं प्रहर्तुमायाता ब्रह्महत्याऽपि वर्तते। भूयादथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः । अनुदुतस्तया सोडयं बभ्राम जगतीतले। एवं भ्रमन्भुवं सर्वांकदाचित्सुसतिःस्वयम् घोरा च ब्रह्महत्येयं यथाशीघ्रं लयं ब्रजेत। तमुपायं वढस्वाऽय्य मम पुत्रे दया कुर स्वग्रामं प्रययी भीत्या विप्रबन्धुर्दुरात्मवान्। अनुद्रुतस्तयाभीतःप्रयर्थोस्वग्ृहंप्रति अयमेव हि पुत्ो मे नान्योऽस्ति तनयो मुने !। ब्रह्महत्याऽप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं यथौ। पितरं रक्षरक्षेति सुमतिः शरणं ययो ॥ अस्मिन्मृते तु वंशो मे समुच्छिद्येत मूलतः ॥ ३६ ॥ माभषीरिति तं प्रोच्य पिता रक्षितुमुद्तः। तदानीं ब्रह्महत्येयं तत्तातं प्रत्यभाषत ततः पितृभ्यः पिण्डानां दाताऽपि न भवेद ध्रवम्।

• स्कन्द्पुराणम * [२ वष्णवखण्डे, तनः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्सुने।॥३॥ पञ्चदशोऽध्याय: ] * कृष्णतीर्थमहत्त्ववर्णनम् *

इत्युक्त: स तदोवाचदुर्शासा:शङरांशकः। ध्यात्वाऽथसुचिरं कालंयज्ञदेवंद्विजोत्तमम् ते सर्वे कृष्णतीर्थेऽस्मिञ्छुदध्यन्ति स्नानमात्रतः ॥ ३॥ कृष्णनामा मुनिः पूर्व वेङ्ुटाह्वयभूधरे। अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुंध्यायन्समाहितः यज्ञदेवरतं पापमतिकरं सुतेन ते। नाऽस्य पापस्य शान्तिःस्वात्प्रायश्चित्तायुतैरपि दुवासा उवाच स तत्र कल्पयामासस्रानार्थंतीर्थमुत्तमम्। तत्रक्षात्वासकन्मर्त्यःकृतन्नोऽपिविमुच्यते अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्। यस्यश्रवणमात्रेण नरोमुक्तिमवाप्तुयात्

वेङुटाद्री महापुण्ये सर्वपातकनाशने। स्वामिपु्करिणी चेति वर्तते मङगलप्रदा। पुरा बभूव विप्रेन्द्रो रामकृष्णो महामुनि:। स्रातिवेत्तव पुत्रोऽयं पातकान्मुच्यते क्षणात। एवंश्रुत्वामुनेरवाक्यंयज्ञदेवोमहामतिः सत्यवाञ्छीलवान्वागमी सर्वभूतदयान्वितः ।।।।

पुत्रमादाय सुमति स्वामिषुष्करिणी गतः। आवाप्यामाससुमतिहत्ययापीडितंसुतम् शत्रुमित्रसमो दान्तस्तपस्वीविजितेन्द्रियः। परे ब्रह्मणिनिष्णातोत्रह्मतत्त्वैकसंश्रय

आकाशवाणी तं विप्रमुवाच मधुरस्चरा। एवम्प्रभाव: स मुनिस्तपस्तेरे सुग़रुणम्। न वे निश्चलसर्वाङ्गस्तिष्ठन्सर्वत्र भूतले

यज्ञदेव ! महाभाग ! स्नानेनाऽनेन सुव्रत ॥॥ ४४ ॥ परमाण्वन्तरं वाऽपि न स्वस्थानाच्चचाल स।

पूतोऽमवत्तव सुतः संशयं मा कृथा द्विज।। एवम्प्रभावं तत्तीर्थ पापवृक्षकुठारकम् स्थित्वा तत्र तपस्यन्तसनेकशतवत्सरान् ॥ १० ॥

पवम्वः कथितं विद्ा इतिहासं पुरातनम्। शुण्वतां पटतां चाडविचाजपेयफलंलमेत् तं चाSSक्रमत वल्मीकं छादिताङगं चकार वे।

इति श्रीम्कान्दे महापुराण एकाशीतिमाहरुयां संहितायां द्वितीये वप्णवखण्डे वल्मीकाक्रान्तदेहोऽपि रामकृष्णो महामुनिः ॥ ११ ॥ अकरोत्तप एवासी वल्लीकंन त्वबुध्यत। तस्िमिश्चतप्यतितपो वासवो मुनिपुङ्गचे विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास बेगवान्। एवं डिनानि सप्ाऽयं ववर्ष चनिरन्तरम् धागावर्षेण महता वृष्यमाणोऽपि वे मुनिः। तकषर्ष प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः महता स्तनितेनाऽडशु तदा वधिसयञ्छ ताः। वल्मीकस्योपरिषाठ निपपात महाशनिः ।। पञ्चदशोऽध्यायः तस्मिन्वर्पति पर्जन्ये शीतवातादिदुःसहे॥

रामकृष्णतीथमाहात्म्यवणनम् वल्सीकशिखरं ध्वस्तं बनूवाऽशनिताडितम् । तदाप्राडुरभूद्देवः शङ्कचक्रगदाधरः॥

वहूटाख्ये महावुष्ये सर्वपातकनाशने। कष्णतीर्थस्यमाहात्म्यं नणुध्वं सुसमाहिताः सुत उवाच विनतानन्दनारूढो वनमालाविभृषितः । रामकृष्णम्यतपसा तोपितो वाक्यमब्रर्वात् नपोनिधे रामकृष्ण वेदशास्त्रार्थपारग।। मदाविर्भावदिवसे यःलाति मनुजोत्तमः ॥।

पत्र मज्नमात्रेण कृतप्नोऽपिविमुच्यने। पितुन्मातगु रश्राऽवमन्यन्तेमोहमोहिताः तस्थपुण्यफलं वक्तुं शेपेजाउपि नशकपते। मकरस्थेरवविप्रपोर्णमास्यांमहातिथी - ये चाउप्यन्ये दुरात्मान: कृतप्ना निग्पत्रपाः। पुष्यनक्षत्रयुक्तायां स्नानकालोविधीयते। तदिने स्नातियोसर्त्यः कृष्णतीर्थमहामतिः सर्वपापविनिर्मुक्त सर्वान्कामाँकसेत सः। मदाविर्भावदिवसे कष्णतीर्थजले शुभे

• स्कन्द्रपुराणम् * [२ वष्णवखण्डे * हेमाङ्गस्यजातिस्मरत्ववर्णनम् * ६३ स्नातुं तत्र समायान्तिस्वपापपरिशुद्धये। देवामनुष्या: सर्वेच दिक्पालाश्चमहौजसः वाधितो व्रहमपुत्रेण वसिष्ठेनमहात्मना। अमूल्यं सर्वतोलभ्यं तद्दातुःकिम्फलंलभेत् एते सर्वे महात्मानः कोटिसर्यसमप्रभाः । ते सर्वे कृष्णतीर्थेऽस्मिन्स्नानात्पूता भवत्ति हि॥ २४॥ स आनर्च द्विजान््यङ्गान्दरिद्रान्तृत्तिकशितान्। त्व्ाम्नेदंमहातीर्थ लोकेप्रख्यातिमेप्यति। इत्युत्तवा श्रीनिवासश्चतत्रैवाऽन्तरधीयत एवं प्रभावं तत्तीर्थ महापापविशोधनम्। बुद्धिशुद्धिप्रदं पुसां सवेश्वर्यप्रदायकम्॥ प्रखव्यातान्पूजयिध्यन्ति सर्वलोका: सहार्हणैः। एवं वः कथितम्विप्राः कृष्णतीर्थस्य वभवम्। अनाथानामविद्यानां व्यङ्गानाश्च कुटुभ्बिनाम् ॥ ११॥ >ण्वतां पटताश्चेव विष्णुलोकप्रदायकम्॥२७॥ इति श्रीसकान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे तेन दोपेग महता चातकसत्वं त्रिजन्मसु। एकजन्मनिगृध्रत्वं श्वत्वम्वा सप्जन्मसु श्रीवे ङटाचलमाहात्म्ये रामकृष्णतीर्थमहिमानुवर्णनं नाम माध्यपश्चाद गृहेजातोभूपोऽयंगृहगोधिका। श्रृतकीर्तेस्तुभूपस्थमिथिलाधिपतेर्द्विजाः पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ गृहद्वारप्रतोल्यां रूम वर्तते कीटकाशनः । अष्टाशीतिषु वर्षेषु स्थितन्तेन दुरात्मना विदेहाधिपतेर्गेहं कदाचि दवषिसत्तम-। श्रुतदेव इति ख्यातःश्रान्तो मध्याह्न आगमत् नं दृष्ट्रा सहसोत्थाय जातहर्षो नराधिपः। मधुपकेः सुमस्ूज्य तस्यपादावनेजनीः पोडशोऽध्यायः

तिर्यग्जन्तुरवं श्रृत्वा ब्राह्मणो विस्मितोऽभवत्। श्रीसूत उवाच कुतः क्रोशसि गोधे ! त्वं दशेयं केन कर्मणा ॥ २० ॥ बेङ्गटाख्ये महापुण्ये तृपातानां विशेषतः। जलदानसकुर्वाणस्तिर्यग्योनिमवाप्तुयात् उपदेवोऽथ देवोवात्वंनृपोऽथद्विजोत्तमः । कस्त्वम्ब्रुहि महाभाग त्वामद्याऽहंसमुद्धरे तस्माछेक्कटशेलेन्द्रे यथाशक्त्यनुसारतः। जलदान हि कर्तव्यं सर्वेषां जीवन्मत् इन्युक्त: स वृपः प्राह श्रुतदेवं महाप्रभुः । अहमिक्ष्वाकुककुलजः शस्त्रविद्याविशारद्ः। अत्रेवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। विग्रस्य गृहगोधायाः सम्वादम्परमाद्गुतम्॥ यावन्तो भूमिकणिका यावन्तस्तोयविन्दवः। पुराचेक्ष्चाकुवंशेऽमूद्ेमाङ्गइतिभूमिपः। ब्रह्मण्यो ब्रह्मभूयिष्ठोजितामित्रो जितेन्द्रियः यावन्त्युडूनि गगने तावतीर्गा अदामहस् ॥ २३। यावन्तोभूमिकणिकायावन्तस्तोयबिन्दवः। यावन्त्युडूनिगगनेतावतीर्गाददात्यसौ नवर्यज्ञर्मयाचेष्ठं पूर्तान्याचरितानि मे। दानान्यपि च दत्तानि धर्मजातं स्वनुष्ठितम् येनेष्टयज्ञदर्भेश्च भूमिर्बर्हिप्मती स्मृता। गोभूतिलहिरण्याद्यैस्तोषिता बहवो द्विजाः तथापिदुर्गतिर्जाता न मे चोर्ध्वगतिर्विभो। त्रिवारञ्चातकत्वं में गृधत्वञ्चकजन्मनि तेनाऽदत्तानि दानानि न विद्यन्त इति श्रुतम्। समजन्मसु च श्वत्वं प्राप्तम्पूर्वम्मया द्विज !। धरताऽनेन भूपेन चाप: पादावनेजनीः।। तेनाऽदत्तञलश्चैकं सुखलभ्यधिया दविजाः ॥। विन्दवो दूरमुक्षिपास्तेःसिक्तोऽहं कथश्चन। तदा जन्मस्सृतिरभूत्तेन में हतपाप्मनः

• स्कन्दपुराणम् * * श्रीवेङ्डटाचलक्षेत्रादिवर्णनम् * ६५ गोधाजन्मानि भाव्यानीत्यप्राविशति मे द्विज !। दिव्यं ज्ञानं समासाद्य विष्णोः सायुज्यमाप्तवान्। दृश्यन्ते दैवदिष्ठानि विभ्यते जन्मभिर्भृशम् ॥२८॥ तस्माद्वेङ्कटशेलेन्द्रः पुण्यः पापविनाशनः॥४६॥ न कारणम्प्रपिश्यामितन्मेविस्तरतोवद। इत्युक्त: स द्विजः प्राह ज्ञातस्विज्ञानचक्षुषा तम्मिश्च जलदानन्तु विष्णुलोकप्रदायकम्। एवंवःकथितम्विप्रा जलदानस्यवभवम् शृणु भूप! प्रवक्ष्यामि तव दुर्गतिकारणम्। न जलन्तु त्वया दत्तं वेङ्टाह्वयभूधर। वेङ्डटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने॥४9॥ तजलं सुलभम्मत्वा न मौल्यमितिनिश्चितः। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां द्वितीये वैष्णखण्डे नाऽध्वगाना द्विजादीनां वर्मकालेऽप्यजानता॥३१॥ श्रीवेङ्ग्टाचलमाहात्म्ये जलदानवैभववर्णनं नाम पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ तथा पात्रं समुत्सज्य ह्यपात्रे प्रतिपादितम्। ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्यनहिभस्मनिहूयते तुलसीन्तु समुत्सृज्यबरृहती भूज्यते नु किम्। अनाथव्यङ्गपङ्गत्वंनप्रयोजकतामियात् पङ्ग्वाद्या येऽप्यनाथा हि दयापात्रं हि केवलम्। तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठाः श्रृतिशास्त्रपरायणाः॥३४ ।। विष्णुरूपा: सदापूज्यानेतरेतुकदाचन। तत्रा पिज्ञानिनो त्यर्थम्प्रियाविष्णो:सदैवहह सपदशोऽव्यायः ज्ञानिनामपिभूपालविष्णुरेवसदाप्रियः। तस्माज्ज्ञानीलदायूज्य:पूज्यात्पूज्यतरःस्मृतः श्रीवेङ्कटाचलक्षेत्रादिवर्णनम् न जलन्तु त्वया दत्तं साधवो वा न सेविताः । श्रीसूत उचाच्त्र तेन ने दुर्गतिश्चेयं प्राप्ता वेक्ष्वाकुनन्दन ।॥ ३७॥। वे ड्डटाद्रेस्तुमाहात्म्यंभूयोऽपिप्रवदाम्यहम्। युष्माकं सावधानेनशणुध्वंसुसमाहिताः वेङ्कटाद्री कृतम्पुण्यं तुभ्यं दास्यामिशान्तये। भूतम्भव्यंभवत्तेनकर्मजातम्विजेष्यसि पृथिव्यांयानितीर्था निध्रह्माण्डाऽन्तर्गतानि च। तानिसर्धाणिवर्तन्ते वेड्टाह्वयभूधरे इत्युक्त्वाSSपउपस्पृश्य ददी पुण्यमनुत्तमम्। यद्दत्तंब्राह्मणेनाऽपिस्ानश्चैकदिनेकृतम् तम्मिन्नगोत्तमे पुण्ये वसन्तं पुरुषोत्तमम्। शङ्गचक्रधरन्देवं पीताम्बरधरं शुभम् ॥ तेनध्वस्ताखिलाSडगास्तु त्यक्त्वा च गृहगोधिका। कौस्तुभालङ्कृतोरस्कं भक्तानामभयप्रदम्। देवदेवं विशालाक्षं वेदवेद्यं सनातनम् ।। रूपं कामाचित घोरं सद्योऽदृश्यत पुरुषः ॥४० ॥ अङ्गकोशलकर्णाटकाशीगुर्जरदेशगाः । चोलकेरलपाण्ड्यादिसर्वदेशसमुद्धवाः॥॥ दिव्यम्विमानमारूढो दिव्यस्रग्वस्त्रभूषणः । पश्यतामव साधूनां मैथिलस््य गृहान्तरे सकुटुम्बाश्च सेवार्थमायान्ति प्रतिवत्सरम्। देवाश्चऋषयःसिद्धा:योगिनःसनकादयः बद्धाख्जलिपुटो भूत्वा परिक्रम्यप्रणम्यच। अनुज्ञातो ययौराजा स्तूयमानोऽमरदिवम् ये भाद्रपदमासे तु वेङ्कुटेशमहोत्सवे। सेवां कुर्वन्ति ते सर्वे निष्पापा उत्तमोत्तमाः तत्रभुक्त्वामहाभोगान्वर्पायुतमतन्द्रितः। स एवचेक्ष्वाकुकुलेककुत्स्थोऽभून्महारथः तत्र श्रीवेङ्गटेशस्यब्रह्मालोकपितामहः। चकारकन्यामासे तु ध्वजारोपमहोत्सवम् सप्तद्वीपप्रतीपालो ब्रह्मण्यः साधुसम्मतः । देवेन्द्रस्य समो विष्णोरंशएवम्महाप्रभु: प्रतिवर्षश्च तत्सेवानिमित्तं सर्वमानवाः। सर्वे देवाश्चगन्धर्वाःसिद्धासाध्यामहौजसः बोधितस्तु वसिष्ठेन सर्वान्धर्मान्मनोहरान्। त्रह्मोत्सवे भगवतः समायान्ति द्विजोत्तमाः । विद्यानांवेदविद्ेवमन्त्राणांप्रणवोयथा अनुष्ायाऽखि्रलाव्राजा तेन ध्वस्ताशुभादिक: ॥ ४५॥ प्राणवत्प्रियवस्तनां धेनूनां कामधेनुवत्। तथावेङ्कटशैलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः ।।

40 * स्कन्दपुराणम् * [२ वेष्णवखण शेषवत्सर्वनागानां पक्षिणां गरुडो यथा। देवानां तु यथा विष्णुर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा ॥ ६२।। तथा वेङ्गटशेलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः । भूरहाणां सुरतरुभार्येव सुहदां यथा अष्टादशोऽध्यायः तीर्थानां तु यथा गङ्गा तेजसां तु रविर्यथा। तथावेङ्कटशैलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तम श्रीवङ्कटेश्वरवैभववर्णनम् आयुधानां यथा वज्रं लोहानां काश्चनं यथा। सूत उवाच वैष्णवानां यथा रुद्रो रत्नानां कौस्तुभो यथा॥ १५॥ तथा वेङडटशलेन्द्र: क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः। नाऽनेनसदृशो लोके विष्णुप्रीतिविवर्धन अथेदानीं प्रवक्ष्यामि वेङ्गटेश्वरवैभवम्। यच्क्रत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यतेनाSत्र संशयः न माधवसमो मासो न कृतेन समं युगम्। न च वेदसमं शास्त्रंन तीथंगड्डया समम श्रीवेङुटेश्वरं देवं यः पश्यति सकृन्नरः। न जलेन समं दानं न सुखं भार्यया समम्। स नरो मुक्तिमाप्नोति विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्॥२॥ दशवर्षस्तु यत्पुण्यं क्रियते तु कृते युगे। त्रेतायामेकवर्षेण तत्पुण्यं साध्यते नृभिः न कृषेस्तु समं वित्तं न लाभो जीवितात्परः ॥ १८।। न तपोऽनशनादन्यन्न दानात्परमं सुखम्। न धर्मस्तुदयातुल्योन ज्योतिश्चक्षुषासम द्वापरे पञ्चमासेन तद्िनेन कलौ युगे। तत्फलं कोटिगुणितं निमिषेनिमिपेनणाम् न तृप्तिरशनातुल्या न वाणिज्यं कृषे: समम्। न धर्मेण समं मित्रं न सत्येनसमंयश निःसन्देहं भवेदेवं श्रीनिवासविलोकिनाम्। श्रीवेङ्कटेश्वरे देवे तीर्थानिसकलान्यपि विदयन्ते सर्वदेवाश्च मुनयः पितरस्तथा। एककालं द्विकालं वा त्रिकालं सर्वदैव वा यथा तथा भगवतः स्थानेन सद्ृशं न हि ॥। २१ ॥ ये समरन्ति महादेवं श्रीनिवासं विमुक्तिदम्। यत्कीर्तनं सकलपापहरं मुनीन्द्रा! यद्वन्दनं सकलसौख्यदमेव लोके। कीर्तयन्त्यथवा विप्रास्ते मुक्ताःपापपञ्जरात्।।७।। यात्राऽपि यम्प्रति सुरैरपि पूजनीया तादृङ् महान्भवति वेङुटशेलमुख्यः। नागयणं परं देवं वेङुटेशं प्रयान्ति वे। पूजितं शङ्गराजेन सच्चिदानन्दविग्रहम्॥ तस्याऽनुभावं प्रवदामि भूयः समस्ततीर्थानि वसन्ति यत्र। एवं समस्तेषु च मुख्यतीर्थ श्रीस्वामिनामाऽस्ति सरोवरं तत् ।। २३।। नम्य स्मरणमात्रेण यमपीडाऽपि नो भवेत्। श्रीनिवासंमहादेवंयेऽर्चयन्तिसकृन्नराः किं दानैः किं व्रतैस्तेषां कि तपोभिः किमध्वरैः। माहात्म्यमेतस्य मयोच्यते कथं यत्पश्चिमे रोधसि भूचराहः। वंङ्कटेशं परं देवं यो न चिन्तयति क्षणम् ॥ १० ॥ आलिङ्ग्य कान्तामतिसौम्यमूर्तिर्विराजते विश्वजनोपकारी ॥। २४ ।। श्रीस्वामिपुष्करिण्या्च दक्षिणे वेङ्कटेश्वरः। आलिङ्गितवपुर्लक्ष्म्यावरदोवर्ततेचिरम् अज्ञानी स च पापी स्यात्स मूको बधिरस्तथा। एवं वः कथितं विप्रा: क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम्। स जडोऽन्धश्च विज्ञेयश्छिद्रं तस्य सदा भवेत् ॥११॥ य शृणोति सदा भक्तया विष्णुलोके महीयते ॥ २६ ॥ श्रीनिवासे महादेवे सकृदृदृष्टे मुनीश्वराः। किं काश्यागययाचैव प्रयागेनापिकिंफलम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं मानवा इह भूतले। वेङ्कटेशं परं देवं ये पश्यन्त्यर्चयन्ति वा॥ श्रीवेङ्गटाचलमाहात्म्ये क्षेत्रमहिमानुवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥ जन्म तेषां हि सफलं तेकृतार्थाश्च नेतरे।। वेङ्कटेशे परे देवे दृष्टे वा पूजितेऽपि वा शम्भुना ब्रह्मणाकिम्ताशकेणाऽव्यखिलामरैः। वे ङटेशेमहादेवे भक्तियुक्ताश्च ये नराः

६८ * स्कन्दपुराणम् # [ २ वैष्णवसण एकोनविंशोऽध्यायः ] वेड्डटाचलस्यसर्वपर्वतातिशायित्ववर्णनम् * तेषां प्रणामस्मरणपूजायुक्तास्तु ये नराः। न तेपश्यन्तिदुःखानिनवयान्तियमालयम्श्रीनिवासपरावेदाः श्रीनिवासपरा मखाः। श्रीनिवासपराः सर्वे तम्मादन्यन्न विद्यते ब्रह्महत्यासहस्राणि सुरापानायुतानि च। दूष्टे नारायणे देवे विलयं यान्ति कृत्स्नशः अन्यत्सर्वपरित्यज्य श्रीनिवासं समाश्रयेत्। सर्वयज्ञतपोदानतीर्थस्नाने तु यत्फलम् ये वाञ्छन्ति सदाभोगं राज्यं च त्रिदशालये। वेङ्गटाद्रिनिवासं तेप्रणमन्तुसकृन्मुदा तत्फलं कोटिगुणितंश्रीनिवासस्यसेवया। वेङडटाद्रिनिवासं तं चिन्तयन्घटिकाद्वयम् यानि कानि च पापानिजन्मकोटिकृतानिच। तानिसर्वाणिनश्यन्तिवे ङ्डुटेश्वरदर्शनात् कुलेकम्विशति धृत्वा विष्णुलोकेमहीयते। स्वामिपुष्करिणीतीर्थस्नानंदेवस्यदर्शनम् सम्पर्कात्कौतुकालोभाद्गयाद्वापिच संस्मरन्। वेङ्गटेशं महादेवं नेहाऽमुत्रचदुःखभाक यदि लभ्येत वे पुंसां कि गङ्गाजलसेवया। वेङुटेशं परं देवं यः कदापि न पश्यति। वेङ्डटाचलदेवेशं कीर्तयन्नर्चयन्नपि। अवश्यं विष्णुसारूप्यं लभते नाऽत्र संशयः २ सङरः स तु विज्ञेयो न पितुर्बीजसम्भवः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेङ्गटेशो दयानिधिः यथधांसि समिद्धोSग्निर्भस्मसात्कुरुतेक्षणात्। तथापापानिसर्वाणिवेङटेश्वरदर्शनम द्ृष्टव्योऽतिप्रयत्नेनपरलोकेच्छया द्विजाः!। एवं वः कथितं विप्रा वेङ्डटेशम्यवभवम् वेङ्कटेश्वरदेवस्य भक्तिरष्टविधा स्मृता। तद्गक्तजनवात्सल्यं तत्पूजापरितोषणम्॥।२३ यस्त्वेतच्छणुयान्नित्यं पठते च सभक्तिकम् । स्वयं तत्पूजनं भक्त्यातदर्थे देहचेष्टितम्। तन्माहात्म्यकथावाञ्छाश्रवणेष्वादरस्तथा स वे वेङ्डटनाथस्य सेवाफलमवाप्नुयात् ॥ ४५॥ स्वरनेत्रशरीरेषु विकारस्फुरणं तथा। श्रीनिवासस्य देवस्य स्मरणं सततं तथा॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे

स एव मुक्तिमाप्नोति शौनकादया महौजसः। भक्त्यात्वनन्ययामुक्तिर्व्रह्मज्ञानेननिश्चिता वेदान्तशास्त्रश्रवणाद्यतीनामूर्ध्वरेतसाम्। सा च मुक्तिर्विना ज्ञानं वेदान्तश्रवणोद्गवम् यत्याश्रमं विना विप्रा विरक्ति च विना तथा॥२८॥ सर्वेषां चेव वर्णानामखिरलाश्रमिणामपि। वेङुश्वरदेवस्य दर्शनादेव केवलम्॥ २६॥ एकोनविंशोऽध्यायः अपुनभवदा मुक्तिर्भविष्यत्यविलम्बितम्। कृमिकीटाश्च देवाश्च मुनयश्च तपोधनाः॥ ब्रह्मादीनां नरन्तर्येण श्रीवेङ्कटाचले स्थितिवर्णनम् तुल्या वेङ्कटशेलेन्द्रे श्रीनिवासप्रसादतः । पापं कृतं मयाऽनेकमिति मा क्रियतांभयम् श्रीसूत उवाच मा गर्वः क्रियतां पुण्यं मयाऽकारीतिवा जनेः। वेङुटेशेमहादेवेश्रीनिवासेविलोकिते अथाऽतः सम्प्रवक्ष्यामिवेङ्डटाचलवभवम्। युष्माकं सावधानेनशणुध्वंसुसमाहिताः न न्यूना नाऽधिकाश्चस्युःकिन्तु सर्वे महाजनाः । वेङ्डटाख्येमहापुण्येसर्वपातकनाशने लक्षकोटिसहस्राणि सरांसि सरितस्तथा। समुद्राश्च महापुण्यावनान्यप्याश्रमाअपि श्रानिवासं परं देवं यः पश्यति सभक्तिकम्। न तेन तुल्यतामेति चतुर्वेद्यपि भूतले पुण्यानि क्षेत्रजातानिवेदारण्यादिकानि च । मुनयश्च वसिष्ठाद्या: सिद्धचारणकिन्नराः बेङ्कटेश्वरदेवेशं यः पूजयति भक्तितः ।। स कोटिकुलसंयुक्त: प्रयाति हरिमन्दिरम् ॥ वक्ष्म्या सह धरण्या व भगवान्मधुसूदनः । सावित्र्या च सरस्वत्या सहैवचतुराननः श्रीनिवासाच्च न समं नाऽधिकं पुण्यमस्ति वे। पार्वत्या सह देवेशस्त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः । हेरम्बषण्मुखाद्याश्च देवाः सेन्द्रपुरोगमाः वेङ्डटाद्विनिवासं तं द्वेष्टि यो मोहमास्थितः ॥ ३६ ॥ आदित्यादिग्रहाश्चैवतथाऽप्रवसवो द्विजाः। पितरो लोकपालाश्चतथाऽन्येदेवतागणाः ब्रह्महत्यायुतं तेन कृतं नरककारणम्। तत्संभाषणमात्रेण मानवो नरकं व्रजेत्॥३७॥ महापातकसङ्गानां नाशने लोकपावने। दिवानिशं वसन्त्यन्तर्वेङकटाचलमूर्धनि॥

७० * स्कन्दपुराणम् * [२ वैष्णवखण्े एकोनविशोऽध्याय: ] * कुलपतिनाशूद्रायोपदेशवर्णनम् * ७१ तस्य दर्शनमात्रेण बुद्धिसौख्यं तृणां भवेत्। स्वाश्रमाचारनिरतैः स्ववर्णोक्तविधायिभिः। तन्मूर्धनि कृतावासा: सिद्धचारणयोषितः ॥ ८॥ बालखिल्यैश्च ऋषिभिः समन्तात्परिवेष्टितम्॥२८॥ पूजयन्ति सदाकालं वेङ्कटेशं कृपानिधिम्। कोटयो ब्रह्महत्यानामगम्यागमकोटयः। अङ्गलग्ना विनश्यन्ति वेङ्कटाचलमारुतैः ॥१०॥ तत्राSSश्रमेपुराकश्चिच्छू द्रोद्दढमतिर्द्विजाः। साहसीव्राह्मणाभ्याशमाजगाममुदान्वितः वेङ्डटादिं गिरि तं तु प्रार्थयेत्पुण्यवर्धनम्। स्वर्णाचलमहापुण्य सर्वदेवनिषेवित आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्चिभिः। नाम्ना दृढमतिः शद्रः साष्टाङ्गं प्रणनाम वे ब्रह्मादयोऽषि यं देवा: सेवन्ते श्रद्धया सह। तं भवन्तमहं पद्धन्ामाक्रमेयं नगोत्तम। तान् स दष्टा मुनिगणादेव कल्पान्महौजसः । कुर्वतोविविधान्यज्ञान्संप्राहृष्यतपूद्रकः क्षमस्व तदवं मेऽद्य दयया पापचेतसः। त्वन्मूर्धनि कृतावासं माधवं दर्शयस्व मे अथाऽस्य बुद्धिरभवत्तपः कर्तुमनुत्तमम्। ततोऽव्रवींत्कुलपतिमुनिमाSSगत्यतापसम दृढमतिरुवाच प्रार्थयित्वा नरस्त्वेवं वेङ्कटाद्रिं नगोत्तमम्। ततो मृदुपदं गच्छेत्पावनं वेङुटाचलम्॥ वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने। स्वामिपुष्करिणीतीर्थे स्नात्वा नियमपूर्वकम् तपोधन! नमस्तेऽस्तु रक्षमांकरुणानिधे!। तव प्रसादादिच्छामियागे कतुं प्रसीद मे पिण्डदानं ततःकुर्यादपि सर्षपमात्रकम्। शमीदलसमानान्वादद्यात्पिण्डान्पितन्प्रति एवमुक्तस्तु शद्रण तमाह ब्राह्मणस्तदा॥ ३४॥ कुलपतिरुवाच स्वर्गस्था मोक्षमायान्ति स्वर्ग नरकवासिनः ॥१७॥ ततस्तस्योपरि महत्सर्वलोकेषु विश्रुतम्। सर्वतीर्थोत्तमं पुण्यं नाम्ना पापविनाशनम् यागे दीक्षयितुं शक्यो न शूद्रो हीनजन्मभाक्। श्रूयते यदि तेवुद्धिःशुश्रुपानिरतोभव अस्ति पुण्यतमे विप्रा: पवित्रे वेड्डटाचले। यस्य संस्मरणादेव गर्भवासो न विद्यते उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कर्हिचित्। उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्यविद्यते नाध्यापयेद्वुधः शद्रं तथा नैव च याजयेत्। न पाठयेत्तथाशद्रंशास्त्रंव्याकरणादिकम् तत्प्राप्य तु नरः स्नायात्स्वामितीर्थस्य चोत्तरे। काव्यं वा नाटकं वापि तथाऽलङ्कारमेव वा। पुराणमितिहासं च शद्रंनेव तु पाठयेत् तत्र स्नानान्नग यान्ति वेकुण्ठं नाऽत्र संशयः ॥२०॥ ऋषय ऊचुः सूत! पापविनाशास्यतीर्थस्यब्रूहि वैभवम्। व्यासेनबोधितस्त्वंहिवेत्सिस्वंमहामुने शद्ाय चोपदेष्ारं द्विजं चाण्डालवत्यजेत। शद्रं चाक्षरसंयुक्तं दूग्तः परिवर्जयेत।। तच्छुश्रूषम्व भद्रं ते ब्राह्मगाञ्छद्धया सह। श्रीसुत उवाच शद्रस्य द्विजशुश्रूषा मन्वादिभिरुद्दीरिता ॥४१ ॥ ब्रह्माश्रमपदे वृत्तां पार्श्वे हिमवतः शुभे। वक्ष्यामि ब्राह्मणश्रेष्ठायुष्माकंतुकथांशुभाम् तदाश्रमपदं पुण्यं ब्रह्माश्रमपदं शुभम्। नानावृक्षसमाकीर्णं पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥।२३ न हि नसर्गिकं कर्म परित्यक्तुं त्वमर्हसि। एवमुक्तः स मुनिना सशद्रोSचिन्तयत्तदा किं कर्तव्यं मया त्वद्य व्रते श्रद्धा हि मे परा। यथास्यान्ममसुज्ञानंयतिष्येऽहंतथाद्यवै बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विपनिषेवितम्। सिद्धचारणसङ्युष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्॥ यतिभिर्बह्दुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम्। ब्राह्मणश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसन्निभैः इति निश्चित्य मनसा शूद्रो दृढमतिस्तदा। गत्वाSSश्रमपदाद्दूरं कृतवानुटजं शुभम् नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः। दीक्षितैर्यागशीलैश्च यताहार:कृतात्मभिः तत्र वे देवतागारं पुण्यान्यायतनानि च। पुष्पारामादिकं चापि तटाकखननादिकम् ॥ वेदाध्ययनसम्पन्नैवैदिक: परिवेषटितम्। वर्णिभिश्च गृहस्थश्र वानप्रस्थेश्च भिक्षुभिः श्रद्या कारयामास तपःसिद्धधर्थमात्मनः । अभिषेकांश्च नियमानुपवासादिकानपि बलिं कृत्वा च हुत्वा च देवतान्यम्यप्जयत्।

• स्कन्द्रपुराणम * ७३ [२ वैष्णवखण्डे पकोनविशोऽध्यायः] पापविनाशनतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * सङ्कल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः ॥४9॥ नित्यं कन्दैश्च मूलैश्च पुष्पेरपि तथा फलैः। अतिथीन्पूजयामासयथावत्समुपागतान् अव्रवीच्च तदा विग्रः कुम्भजं मुनिपुङ्गवम्। एष मे तनयो ब्रह्मन्गृहीतो ब्रह्मरक्षसा॥

एवं हि सुमहान्कालो व्यतिचक्राम तस्य व ॥ ४६॥ सुखं न लभते ब्रह्मव्रक्ष तं करुणादशा। नास्ति मे तनयोऽप्यन्यः पितृणामृणमुक्तये॥ तम्य पीडाविनाशार्थमुपायं ब्रूहि कुम्भज !। त्वत्समस्त्रिषु लोकेषुतपःशीलोन विद्यने अथाSSश्रममगात्तस्यसुमतिर्नामनामतः । द्विजोगर्गकुलोदभूतःसत्यवादीजितेन्द्रियः स्वागतैर्मुनिमाराध्यतोषयित्वा फलादिकः। कथयन्वैकथा: पुण्याकुशलंपर्यपृच्छत त्वां विनास्य परित्राता न मे पुत्रस्य विद्यते। पुत्रेदयांकुरुगुरोदयाशीलाहिसाधवः श्रीसूत उवाच इत्थं विप्रः स पादादेरुपचारस्तुपूजितः। आशीर्भिर भिनन्द्ैनंप्रतिगृह्यचसत्क्रियाम एवमुक्तस्तदा तेन कुम्भजोध्यानमास्थितः। ध्यात्वातुसुचिरं कालमब्रवीदब्राह्मणंततः नमापृच्छत्प्रहष्टात्मा स्वाश्रमं पुनराययौ। एवं दिनेदिनेविप्रःशूद्रSम्मिन्पक्षपातवान अगस्त्य उवाच आगच्छदाश्रमं तस्य द्रष्टं तं शूद्रयोनिजम्। पूर्वजन्मनि ते पुत्रो ब्राह्मणोऽयंमहामते !। सुमतिर्नाम विप्रोऽयं मतिशद्राय वै ददौ बहुकालं द्विजस्याऽभूत्संसर्गः शाद्रयोनिना॥५४॥ स्नेहस्यवशमापन्नःशूट्रोक्तंनाऽतिचक्रमे। अथाSडगतं द्विजं शूद्रः प्राह स्नेहवशीकृतम् कर्माणिवै दिकान्येपसर्वाण्युपदिदेशवै। अतोऽयं नरकान्भुतवा कल्पकोटिसहस्त्रकम् जातो भुवि तदन्तेषु स्थावरादिषु योनिषु। हव्यकव्यविधानं मे ब्रूहि त्वं तु गुरुर्मतः । एवमुक्त: स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत्।। इदानीं ब्राह्मणो जातः कर्मशेषेण ते सुतः॥७५॥ कारमामास शूद्रस्य पितृकार्यादिकं तदा। पितृकार्ये कृते तेन विसृष्टः स द्विजोत्तमः यमेन प्रेषितेनाSत्र गृहीतो ब्रह्मरक्षसा। क्ररेण पातकेनाऽद्य पूर्वजन्मकृतेन वे॥ ७६ ॥ अथ दीर्घेण कालेन पोषितः शूद्रयोनिना। त्यक्तोविप्रगणैःसोडयंपश्चत्वमगमदद्विज: ववस्वतभटैनीत्वा पातितो नरकेष्वपि। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोरिशतानिच उपायं ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मरक्षोविनाशने। शणुष्व श्रद्धयायुक्तः समाधाय च मानसम् सुवर्णमुखरीतीरे ऋषिसङ्कनिषेविते। वर्तते देवतैः सेव्य: पावनो वेङुटाचलः॥9८।। भुत्तवा क्रमेण नरकांस्तदन्ते स्थावरोऽभवत्। गर्दभस्तुततोजज्ञेविड्वराहस्ततःपरम् तम्योपरि महातीर्थनाम्नापापविनाशनम्। अस्तिपुण्यम्प्रसिद्धश्च महापातकनाशनम् जज्ञेऽथ सारमेयोऽसी पश्चाद्वायसतां गतः। अथ चण्डालतांप्ाप्यशूद्रयोनिमगात्ततः मूतप्रेत पिशाचानां वेतालब्रह्मरक्षसाम्। महताश्चैव रोगाणां तीर्थ तन्नाशकं स्मृतम् गतवान्वेश्यतां पश्चात्क्षत्रियस्तदनन्तरम् । सुतमादाय गच्छ त्वं तत्तीर्थ गिरिमध्यगम्। प्रबलैर्बाध्यमानोऽसी ब्राह्मणो वे तदाऽभवत् ॥ ६२॥ प्रयतः स्नापय सुतं तीर्थे पापविनाशने ॥८१॥ उपनीतः स पित्रा तु वर्षे गर्भाष्टमे द्विजः। वर्तमानः पितुर्गेहे स्वाचाराभ्यासतत्पर: म्रानेन त्रिदिनन्तत्र ब्रह्मरक्षो विनश्यति। नैवषोपायान्तरं तस्यविनाशेविद्यतेभुवि गच्छन्कदाचिद्गहने गृहीतो ब्रह्मरक्षसा। रुदन्स्रमन्स्खलन्मूढः प्रलपन्प्रहसन्नसौ।४ नम्माच्छीघ्रं प्रयाहि त्वंवेङ्डटाह्वयपर्वतम्। तत्र पापविनाशाख्यतीर्थे स्नापयतेसुतम् शश्वद्धाहेति च वदन्वंदिकं कर्म सोऽत्यजत्। द्ृष्ट्रा सुतं तथाभूतंपितादुःखेनपीडितः मा विलम्बं कुरुष्वाSत्र त्वरया याहि वे द्विज !। सुतमादाय च स्नेहादगस्त्यं शरणं ययी। सुवर्णमुखरीतीरे तपस्यन्तं शिवाग्रतः ॥ इत्युक्त: स द्विजोऽगस्त्यं प्रणम्य भुवि दण्डवत्॥ ८४॥ भक्त्या मुनि प्रणम्याऽसी पिता तस्य सुतस्य वे। अनुज्ञातश्च तेनाSसौ प्रययौवेङ्डटाचलम्। सुतेनसाकंविप्रोऽसौ गत्वापापविनाशनम् तस्मै निवेदयामास स्वयुत्रस्य विचेष्टितम्॥ ६७ ॥ मङकल्पपूर्व संस्राप्य दिनत्रयमसौ सुतम्। सस्रौस्वयश्चविप्रेन्द्रः पिता पापविनाशने

• स्कन्दपुराणम् * समागतः पपौ तोयं कृत्वा चाऽप्याह्िकक्रमम्। [ २ वेष्णवखण्डे

अथ तस्य सुतस्तत्र विमुक्तो ब्रह्मरक्षसा॥ ८७॥ समजायत नीरोग: स्वस्थ: सुन्दररूपधृक्। विंशोऽन्यायः सर्वसम्पत्समृद्धोऽसौ भुत्तवा भोगाननेकशः । ८८।। देहान्ते प्रययौ मुक्ति स्रानात्पापविनाशने। पिताऽपितत्र स्नानेनदेहान्तेमुक्तिमाप्रवान् पापविनाशनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तेनोपदिष्टोऽयं शूद्र: स भुक्त्वा नरकान् क्रमात्। श्रीसूत उवाच अनेकासु जनित्वा च कुत्सितास्वपि योनिषु ॥ ६० ॥ पुनश्चाऽहं प्रवक्ष्यामि पापनाशनवैभवम्। भगवद्धक्तिभावेन शृणुध्वं सुसमाहिताः॥१ गृधजन्माऽ्मवत्पश्चाद्वङ्कटाचलभूधरे। स कदाचिजलम्पातुं तीर्थे पापविनाशने ॥।६१ इतिहासं प्रवक्ष्यामि सर्वपापविनाशनम्। यच्कत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्रसंशयः समागतः पपौ तोयं सिषिचे चात्मनस्तनुम्। तदैव दिव्यदेहःसन्सर्वाभरणभूषितः आसीत्पुरा द्विजवरो वेदवेदाङ्गपारगः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिद्विंजः॥। दिव्यम्विमानमारुह्य प्रययावमरालयम्॥ ६३ ॥। श्रतानि सर्वशास्त्राणि तेन विप्रेण धीमता। श्रुतानित्त पुराणानिधर्मशास्त्राणिसर्वशः अभवंस्तस्य पटपत्न्यः कृता सिन्धुर्यशोवती। एवम्प्रभावमेतद्व तीर्थम्पापविनाशनम्। पापानां नाशनाद्विप्राःपापनाशाभिधं हि तत् श्रीसृत उवाच कामिनी मालिनी चैव शोभा चैव प्रकीर्तिताः॥"॥ इत्थं रहस्यं कथितं मुनीन्द्रास्तर्द्वभवं पापविनाशनस्य। यत्राभिषेकात्सहसा विमुक्तौ द्विजश्च शूद्रश्च विनिन्द्यकृत्यौ।। ६५॥ अकिश्चनो भद्रमतिः क्षुधार्तानात्मजान्प्रियान्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पश्यन्प्रिया: क्षुधार्ताश्च विललाऽडपाकुलेन्द्रियः॥७॥ श्रीवेङ्डटाचलमाहात्म्ये पापविनाशनतीर्थमहिमानुवर्णनं धिग्जन्मभाग्यरहितं धिग्जन्मधनवर्जितम् । नामैकोनविंशतितमोऽध्यायः ॥ १६॥ धिग्जन्म कीर्तिरहितं धिग्जन्माSडतिथ्यवर्जितम् ॥ ८॥ धिग्जन्माचाररहितं धिग्जन्मज्ञानवर्जितम्। धिग्जन्मयत्नरहितंधिग्जन्मसुखवर्जितम् धिग्जन्म बन्धुरहितंधिग्जन्मख्यातिवर्जितम्। नरस्यबह्वपत्यस्यधिग्जन्मै्वर्यवर्जितम् अहोगुणा: सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले। दारिद्रयाम्वुधिमग्रस्य सर्वमेतन्न शोभते ॥ ११ ॥ विप्रा: पुत्राश्च पौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा। शिष्याश्च सर्वे मनुजास्त्यजन्त्यश्वर्यवर्जितम् ॥१२॥

दरिद्रः पुरुषोलोके शववल्ोकनिन्दितः । अहो सम्पत्समायुक्तोनिष्ठुरोवाप्यनिष्ठुरः

• स्कन्द्रपुराणम् * [२ वैष्णवखण्डे विशोऽध्याय: ] * भूमिदानप्रशंसावर्णनम् गुणहीनोऽपिगुणवान्मूर्खोवापि सपण्डितः। सर्वधर्मसमायुक्तो धर्महीनोऽथवानरः ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः । अहो दरिद्रिता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा इहलोके सुखं प्राप्य चाऽन्ते विष्णुपुरं ययौ॥ ३५॥

आशाभिभूता: पुरुषा:दुःखमश्नुवते क्षणात् ॥ १७ ।। त्वं च गत्वा महाभाग वेङ्डटाद्रिं नगोत्तमम्। कुरु दानं प्रयत्नेन भूदानं सर्वकामदम् आशाया ये दासा दासास्ते सर्वलोकस्य। आशा दासी येषां तेषां दासायते लोक: भूमिदानस्य माहात्म्यं शणुष्व सुसमाहितः । सर्वशास्त्रार्थवेत्तापिदरिद्रोभातिमूर्खवत्। आकिश्चन्यमहाग्राहग्रस्तानांनास्तिमोचकः न कोऽपि गदितुं शक्तो लोकेऽस्मिन्भगवन्प्रभो !॥ ३७ ।। अहो दुःखमहो डुःखमहो दुःखं दरिद्रता। भूमिदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति। परं निर्वाणमान्नोतिभूमिदो नाऽत्र संशयः

तत्राऽपि पुत्रदाराणां बाहुल्यमतिदुःखदम् ॥ २० ॥ भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत्। भूमिदानं वृषाद्रीचसर्वपापप्रणाशनम् एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अत्यश्वर्यंप्रदं धर्ममनसा चिन्तयंस्तदा नूष्णीं स्थितो भद्रमतिर्महाक्लेशसमन्वितः ॥ २१॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकेः। दशहस्तां महीं दत्वा सर्वपापेः प्रमुच्यते तदानीं तासु भार्यासु कामिनी पतिदेवता॥ २२॥ सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत्। भूमिदस्य समो नान्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते॥। ४२ ॥ भार्या साधुगुणेयुं क्ता पति तं प्रत्यभाषत ॥ २३॥ द्विजस्य वृत्तिहीनस्य यः प्रदद्यान्महीं शुभाम्। तस्यपुण्यफलंचक्तुंशेषोनार्हःकदाचन कामिन्युवाच भगवन्सर्वंधर्मज्ञ ! सर्वशास्त्रार्थपारग!। मम नाथ महाभाग वाक्यंशणु महामते !॥ विप्रस्य वृत्तिहीनस्य सदाचारस्य कस्यचित्। य्ोडल्पामपि महीं दद्यात्सविष्णुर्नाऽत्र संशयः॥ ४४॥ सुवर्णमुखरीतीर ऋषिसङ्कनिषेविते। वर्तते दैवतेः सेव्य: पावनो वेङ्डुटाचलः।२५ तस्मिन्धेङ्कटशैलेन्द्रे सुगसुरनमस्कते। वर्तते पावनं तीर्थ पापानां दाहकं शुभम् इक्षुगोध ग्रमकेदारयूगवृक्षादिसंयुता। पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नाऽत्र संशयः ४

नत्र गत्वा महाभाग पापनाशे महामते। कुरु स्ानं प्रयत्नेन भार्यापुत्रसमन्वितः ।२ तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं नारदाच्च श्रुतं मया। वालभावेममपितुरन्तिकेप्रोक्तवान्मुनि ः विप्रस्य वृत्तिहीनस्य सदाचाररतस्य च। द्रोणिकां पृथिवींदत्त्वायत्फलं लभतेश्णु वे डुटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने। सर्वदुःखप्रशमने सर्वसम्पत्प्रदायके॥।२६।। पापनाशे महातीर्थे स्नात्वा सङल्पपूर्वकम्। अत्येश्वर्यप्रदं धर्म मनसा चिन्तयंस्तदा भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम्। प्रापक परलोकस्य सर्वकाम फ लप् ् म ् ददाति भारिकां भूमि दरिद्राय द्विजातये। तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि मन्नाथ भगवन्प्रभो !॥ ४०॥ दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम्। तद्दत्वा समवाप्नोति यद्यदिष्टतमं नरः ॥३२ अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च। विधाय जाह्नवीतीरेयत्फलं तल्लभेत सः॥ इत्येवं नारदेनोक्तं श्रुत्वा मे जनको द्विजः। नम्प्रहृष्टमना भूत्वा शे्ाद्रिं प्राप्तवांस्तदा भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्तितम्। सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम् ॥ ५२।। तत्र गत्वा महाभाग: सर्वसम्पत्प्रदायकम। भूदानं विप्रवर्याय श्रोत्रियाय प्रदत्तवान् नतो मे जनको विद्धन्सर्वभाग्यसमन्वितः । य च्क्रत्वाश्रद्धयायुक्तोभूमिदानफलंलभेत्। भार्यायावचनंश्रुत्वात्वितिहाससमन्वितम् सन्तुष्टो मनसि ध्यात्वा शेषाचलनिवासिनम् ॥५४॥

• स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे विंशोऽध्यायः ]* भद्रमतिकृताश्रीविष्णुस्तुतिवर्णनम् * गन्तुं प्रचक्रमे बुद्धया क्रीड़ाचलमनुत्तमम्। ततो भद्रमतिः सौम्यः सर्वधर्मपरायण: चिनतानन्दनारूढो वनमालाविभूषितः । पापनाशस्य तीरे तु भूदानस्य प्रभावतः सुशालिं नाम नगरीं कलत्रसहितो ययौ। सुघोषंनाम विप्रेन्द्रं सर्वेश्वर्यसमन्वितम् तदा भद्रमतिः सौम्यः स्तोतुं समुपक्रमे।। ७४।। गत्वा याचितवान्भूमि पश्चहस्तायतां द्विजः । नमोनमस्तेऽखिलकारणाय नमो नमस्तेऽखिलपालकाय। सुधोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिनम् ॥५७॥ नमोनमस्तेऽमरनायकाय नमोनमो दैत्यविमर्दनाय॥ ७५॥ मनसा प्रीतिमापन्नं समभ्यच्येनमब्रवीत्। कृतार्थोऽहं भद्रमते ! सफलं मम जन्म च नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः पापविदारणाय। मत्कुलं चाऽनवं जातं त्वं हि ग्राह्योऽसि मे यतः ॥५८॥ नमोनमो दुर्जननाशकाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय॥७६॥ इत्युत्तवा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः । पश्चहस्तप्रमाणांतांददौतस्मैमहामतिः नमो नमः कारणवामनाय नारायणायाSमितविक्रमाय। पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवी विष्णुपालिता। श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय॥ ७9॥ पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां से जनार्दनः॥६० ॥ नमः पयोराशिनिवासकाय नमोऽस्तु लक्ष्मीपतयेऽव्ययाय। मन्त्रणाSनेन विप्रेन्द्राः सुघोषस्तं द्विजेश्वरम्। नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यगतागताय ॥७८ ॥ विष्णुबुद्धय्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ ॥ ६१॥ नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय। स भद्रमतये विप्रा धीमांस्तांयाचितांभुवम्। दत्तवान्हरिभक्तायश्रोत्रियायकुटुम्बिने सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः । प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वान शोचति नमोऽस्तु यज्ञाङविराजिताय नमोऽस्तु ते सजनवल्लभाय ॥ ७६॥

विप्रो भद्रमतिश्चाऽपि पुत्रदारसमन्वितः। गतो वेटुटशैलेन्द्रं सुरासुरनमस्कृतम् ६४ नमोनम: कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय।

गन्धर्वयक्षशेलादिसेवितं मेरुपुत्रकम्। वैकुण्ठादागतं दिव्यं क्रीडाचलमनुत्तमम् ।। नमोऽस्तु तेऽभीष्टसुखप्रदाय नमोनमो भक्तमनोरमाय । ८० ॥

तत्र स्वामिसरस्तोये निर्मले पावने शुभे। नमोनमस्तेऽद्ुतकारणाय नमोऽस्तु ने मन्दरधारकाय। नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ८१॥ दारपुत्रादिसंयुक्त: स्ात्वा सङ्कल्पपूर्वकम् ॥ ६६ ॥ नमोऽस्तु ते वामनरूपभाजे नमोडस्तुते क्षत्त्रकुलान्तकाय। तत्पश्चिमतटे श्वेतसूकरं वसुधाधरम्। नत्वा तत्र विधानेन श्रीनिवासालयं गतः तत्र ब्रह्मादिदेवैश्चसेवितं वेङ्कटेश्वरम्। द्ृष्टवान्सह पुत्राद्येविष्णुभक्तो महामतिः ॥६८ नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ८२॥ नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने। श्रितार्तिनाशिने तुभ्यं भूयोभूयो नमोनमः भत्तया प्रणम्य देवेशं श्रीनिवासं कृपानिधिम्। विप्रेण संस्तुतो देवो भगवान्भक्तवत्सलः । पुत्रदारादिसंयुक्त: पापनाशनमाययौ ॥ ६६॥ वात्सल्येनाऽब्रवीद्वाक्यं श्रीनिवासोदयानिधिः॥८४ ॥ तत्र स्नात्वाविधानेनकृतधर्मादिसत्क्रियः । कस्मैचिद्विष्णुभक्तायश्रोत्रियायमहामतिः विष्णुबुद्ध्ा स प्रददौ भूदानं मोक्षदं शुभम् ॥ ७१॥ नात तुष्टोऽस्मि भद्रंतेस्तोत्रेणमहताद्विज। सर्वभोगसमायुक्तः पुत्रपौत्रादिभियुतः इहलोके सुखं प्राप्य देहान्ते मुक्तिमाप्नुहि। तदा प्रादुरभूद्देवः शङ्चक्रगदाधरः॥ ७२॥ इत्युक्तवा भगवान्विष्णुस्तत्रेवान्तरधीयत ॥ ८६ ॥

८० * स्कन्दपुराणम् * [२ वैष्णवखण्डे एकविशोऽध्यायः ] * रामानुजविप्रेणभगवत्स्तुतिः* ८१ एवं वः कथितं विप्राः पापनाशनवेभवम्। तत्तीरेभूप्रदानस्यमाहात्म्यंचाऽपिवर्णितम् आविर्भतं तदा दृूष्टा श्रीनिवासं कृपानिधिम्। पीताम्बरधरं देवं तुष्टि प्राप महामुनिः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे भक्तया परमया युक्तस्तुष्ाव जगदीश्वरम्॥ १५॥ श्रीवे ङ्टाचलमाहात्म्ये पापविनाशनतीर्थे भूदानफलानु- रामानुज उवाच वर्णनंनाम विशतितमोऽध्यायः नमो देवाघिदेवाय शडचक्रगदाभृते। नमो नित्याय शुद्धाय वेङ्कटेशाय ते नमः ॥१६ नमो भक्तातिहन्त्रेते हव्यकव्यस्वरूपिणे। नमस्त्रिमूर्तयेतुभ्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे नमः परेशाय नमोऽतिभूम्ने नमोडस्तु लक्ष्मीपतये विधात्रे। एकविंशोऽव्यायः नमोऽस्तु सुर्यन्दुविलोचनाय नमो विरिश्वाद्यभिन्दिताय ॥ १८॥ यो नाम जात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोषेरपि वर्जितो यः। रामानुजाख्यद्विजवृत्तान्तवणनम् समस्तसंसारभयापहारिणे तस्मै नमो देत्यविनाशकाय ॥ १६॥ श्रीसूत उवाच वेदान्तवेद्याय रमेश्वराय वृषादिवासाय विधातृपित्रे। भोभोस्तपोधना:सर्वने मिषारण्यवासिनः। आकाशगङ्गातीर्थस्यमाहात्म्यंप्रवदाम्यहम् नमोनमः सर्वजनारतिहारिणे नारायणायाऽमितविक्रमाय॥ २०॥ आकाशगङ्गानिकटे सर्वशास्त्रार्थपारगः । रामानुज इतिख्यातोविष्णुभक्तो जितेन्द्रिय: नमस्तुम्यं भगवते वासुदेवाथ शाङिणे। भूयोभयो नमस्तुम्यं वेङुटाद्रिनिवासिने तपश्चकार धर्मात्मावैखानसमतेस्थितः । ग्रीष्मेपश्चाग्निमध्येस्थोविष्णुध्यानपरायण: जपन्नष्टाक्षरं मन्त्रं ध्यायन्हदि जनार्दनम् । वर्षास्वाकाशगो नित्यं हेमन्तेषु जलेशयः सर्वभूनहितोदान्तःसर्वद्वन्द्वविवर्जितः। वर्षाणिकतिचित्सोऽयंजीर्णपर्णाशनोभवत् श्रुत्वा स्तुति श्रुतिसुखां स्तुतस्तस्य महात्मनः । अवापपरमंतोषं वेट्टाचलनायक:

कश्चित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः । अथालिङुन्य मुनि शौश्शितुर्मिवाहुभिल्तदा। बभाषे प्रीतिसंयुक्तोवरंवव्रियतामिति

अथ तत्तपसा तुष्टोभगवानन्भक्तवत्सलः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य शङ्चक्रगदाधरः।3 विकचाम्बुजपत्राक्ष: सूर्यकोटिसमप्रभः। विनतानन्दनाSSरूढश्छत्रचामरशोभितः।८ रामानुज उवाच

हारकेयूरमुकुट: कटकादिविभूषितः । विष्वक्सेनसुनन्दादिकिङुरः परिवारितः ॥६। नारायण रमानाथ श्रानिवास जगन्मय। जनार्दन जगद्धाम गोविन्द नरकान्तक ॥।२६

वीणावेणुमृदङ्गादिवादकेर्नारदादिभिः। गीयमान: सुविभवःपीताम्बरविराजितः।? लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघनिभच्छविः। त्वां नमस्यन्ति धर्मिष्ठा यतसत्वं धर्मपालक: ॥ २७॥

सनकादिमहायोगिसेवितः पार्श्व्योर्द्योः॥११॥ मन्दस्मितेन सकलं मोहयन्भुवनत्रयम्। स्वभासा मानयन्सर्वादिशोदश विराजयन् सुभक्तसुलभो देवो वेङ्कटेशो दयानिधिः। पुनः सन्निदधे तस्य रामानुजमहामुनेः॥ एतेन च कृतार्थोडस्मि बेहदेश जगपते।। यव्ामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपिच मुक्ति प्रयान्ति मनुजास्तं पश्यामि जनार्दनसू। त्वत्पादपद्मयुगले निश्चलाभक्तिरस्तुमे

• स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे एकविशोऽध्याय: ] * भागवतानांलक्षणवर्णनम् * ८३ श्रीभगवानुवाच मयि भक्तिद ढा तेऽस्तु रामानुजमहामते!। शृणु चाऽप्यपरं वाक्यमुच्यतेते मया द्विज अन्येषामुदयं द्ृष्टा येऽभिनन्दन्ति मानवाः । हरिनामपर ये च ते वै भागवतोत्तमाः। मेपसङक्रमणेभानोश्चित्रानक्षत्रसंयुते। पौर्णमास्यां च गङ्गायां स्नानंकुर्वन्ति येजना: आरामारोपणरतास्तटाकपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥५१। मेषसंक्रमणेभानोश्चित्रानक्षत्रलंयुते। पौणमास्यां च गङ्गायां स्ानं कुर्न्ति ये जनाः ये वे तटाककर्तारो देवसझमानि कुर्वते। गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ने यान्ति परमं धाम पुनरावृत्तिवर्जितम्। वियद्गङ्गासमीपे त्वं वस रामानुज! द्विज! गेऽभिनन्दन्ति नामानि हरेःश्रुत्वाSतिहर्षिताः। रोसाश्चितशरीराश्चतेवैभागव तोत्तमाः एतत्प्रार्धदेहान्ते यत्स्वरूपमवाप्स्यसि । बहुना किमिहोक्तेन वियद्गङ्गाजले शुभे॥। तुलसीकाननं द्वृष्टा ये नपस्कुवते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः स्नान्तिये वे जना: सर्वेते वे भागवतोत्तमाः। भवन्तिमुनिशार्दूल!न त्रिकार्याविचारणा तुलनीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये। तन्मूलमृद्धरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ स्वाश्रमाचारनिरतास्तर्थवाऽतिथिपूजकाः। ये च वेदार्थवक्तारस्ते वे भागवतोत्तमाः रामानुज उवाच किलक्षणा भागवता ज्ञायन्ते केन कर्मणा। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः विदितानि च शास्त्राणि परार्थप्रवदन्तिये। सर्वत्र गुणभाजो ये ते वे भागवतोत्तमाः श्रीवेङ्टेश उवाच पानीयदाननिरता ह्यन्नदानरताश्च ये। एकादशीव्रतपरास्ते वे भागवतोत्तमाः ॥"८।। लक्ष्म भागवतानां तु शणुष्व मुनिसत्तम।।। ३८ ।। गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये। मदर्थ कर्मकर्तारस्ते वे भागवतोत्तमाः । वक्तुं तेषां प्रभावं तु शक्यते नाऽब्दकोटिभिः॥३६॥ मन्मानसाश्च मद्गक्ता ये मद्गजनलोलुपाः। मन्नामस्मरणासक्तास्ते वे भागवतोत्तमाः ये हिता:सर्वजन्तूनांगतास्याविमत्सरा। ज्ञानिनोनिःस्पृहाःशान्तास्तेवैभागवतोत्तमाः बहुनाऽत्र किमुक्तेन संक्षेपात्ते व्रवीम्यहम्। सद्गुणायप्रवर्तन्ते ते वे भागवतोत्तमाः।। कर्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते। अपरिग्रहशीलाश्च ते वे भागवतात्तमाः ॥ एते भागवता विप्राः केचिदत्र प्रकीर्तिताः । सत्कथाश्रवणे येवां वर्तते सास्विकी मतिः। सत्पादाम्बुजभक्तायेतेवैभागव तोत्तमा : ममाऽपि गदितुं शक्या नाउब्दकोटिशतरपि ॥ ६२॥ मातापित्रोध्च शुश्रूपां कुर्वते ये नरोत्तमाः । रामानुज! महाभाग! मद्गक्तानां न लक्षणम्। मथिभक्तेत्वयिप्रीत्यायुक्तंकिलमहामते ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधका नराः ॥ श्रीसूत उवाच पूजां द्वृष्टा तु मोदन्ते ते वे भागवतोत्तमाः ॥। ४३।। एवं वः कथितं विग्राः शौनकाद्यामहौजसः। वृषाद्रौचवियद्गङ्गातीथमाहात्म्यमुत्तमम् वर्णिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये। परनिन्दामकुर्वाणास्ते वै भागवतोत्तमाः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशातिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । येगुणग्राहिणो लोकेतेवैभागवतोत्तमाः श्रीवेङ्गटाचलमाहात्म्ये आकाशगङ्गामाहात्म्यरामानुजविप्रव्रतचर्यादि- आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्या:शत्रुषु मित्रेषु तेवैभागवताःसमृताः वर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः॥२१॥ धर्मशास्त्रप्रवक्तार: सत्यवाक्यरताध्च ये। तेषां शुश्रूषवो ये च ते र्वे भागवतोत्तमाः ॥। व्याकुर्वन्ति पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा। तद्वकरि चभकायेतेवैभागवतोत्तमाः ये गोब्राह्मणशुश्रुवां कुर्घन्ति सततं तराः। तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः

द्वाविशोऽध्याय: ]

विवादशालिनं चण्डं वमन्तं जनमध्यगम्। सिक्षान्नधारिणं चवशयानं नाऽभिवादयेत् वन्ध्याश्च पुष्पिणी जारां सूतिकां गर्भपातिनीम्। द्वाविंशोऽध्यायः व्रतम्नीश्च तथा चण्डीं कदाचिन्नाऽभिवादयेत्॥ १६।। दानार्हसत्पात्र निर्णयवर्णनम् सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि। प्रत्येकं तु नमस्कारो हन्ति पुण्यंपुरातनम् ्राद्धव्रते नियुक्तश्च देवताऽम्यर्चकं तथा। यज्ञञ्च तर्पणश्चेव कुर्वन्तं नाऽभिवादयेत् ऋषय ऊचुः भगवन्सूत सर्वज्ञ वेदवेदान्तकोविद!। दानानि कस्मै देयानि दानकालश्र कीदूशः ॥१ कुर्वते वन्दनं यस्तु न कुर्यात्प्रतिवन्दनम्। नाभिवाद्यः स विज्ञेयोयथाशूद्रस्तर्थवच

कश्च तत्प्रतिगृहीयात्सर्व नो वक्तुमर्हसि ॥२ ॥ तस्मात्सर्वेषु कालेषु वुद्धिमान्ब्राह्मणोत्तमः । वन्ध्यापति द्विजं क्ररं कदाचिन्नाऽभिवाद्येत्।। २३।। श्रीसूत उवाच महापुण्यप्रदे क्षेत्रे वेङ्टाख्ये द्विजोत्तमाः। सर्वेषापेव वर्णानां ब्राह्मणः परमो गुरुः॥ सूत उवाच

तस्मै दानानि देयानिस तासयति पण्डितः। ब्राह्मणःप्रतिगृह्षीयाद्वर्जयित्वात्ववर्णकम् अत्रेतिहासं वकष्यामि पुण्यशीलस्य धीमतः। सनत्कुमारमुनये नारदन प्रभाषितम्

षण्ढस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च । वेदविद्वेषिणश्चेव द्विजविद्वेषिणस्तथा॥५ तद्वक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः शणुध्वं सुसमाहिताः ।

स्वकर्मत्यागिनश्चाऽपि दत्तं भवति निष्फलस्। परदाररतस्याऽपि परद्रव्यरतस्य पुरा गोढावरीतीरे सर्वधर्मपरायणः ॥ २१॥

गायकस्याऽपि विप्रस्य दत्तं भवति निष्फलम्। असूयाविष्टमनसःकृतघ्नस्यचमायिनः पुण्यशीलो द्विजवरः सत्यवादी जितेन्द्रियः। दयावान्सर्वभूतेषुदेवान्निद्विजपूजकः कर्सणा जन्मशुद्धश्च मातापितृहिते रतः। गुरुभक्तिसदाक्षिण्यो ब्रह्मण्यःसाघुसम्मतः

नामविक्रयिणश्चेव वेदविक्रयिणस्तथा। स्मृतिविक्रयिणश्चेव धर्मविक्रविणस्तथा॥ एताद्वशगुणयुक्त: पुण्यशीलस्य घीमतः ॥२८।। परोपतापशीलस्य दत्तं भवति निप्फलम्। ये केचित्पापनिरता निन्दिता:एकृतैस्तथा गृहं सम्प्राप्तवान्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । प्रार्थितः पुण्यशालेन पितृश्राद्धेतिवेगतः॥ न तेभ्यः प्रतिगृहीयान्न देयं वाऽपिकिश्चन। सत्कर्मनिरतार्यवश्रोत्रियायाऽडहितासये तं विध्रं श्रोत्रियं शान्तं पितृश्राद्धे नियोज्य वे। वृत्तिहीनाय वे देयं दरिद्रायकुटुम्विने। देवपूजासु सक्ताय पुराणकथकाय च ॥ १२॥ श्राद्धं चकार धर्मात्मा प्रत्याव्दिकमनुत्तमम् ॥ ३० ॥ देयं प्रयत्नतो विप्रा दरिद्रस्य विशेपतः । बहुना किमिहोक्तेन ऋणुध्वं द्विजसत्तमाः ततः कालान्तरे तस्य पुण्यशीलस्य चाऽडनने। वैरूपं प्राप्तमत्युग्रं रासभाननवत्तदा।। सर्वेषां ब्राह्मणानां च प्रदातं शक्यते सदा। वन्ध्याभत्रे प्रदत्तश्वेदासभो जायते तरः ततः खिन्नमना भूत्वया पुण्यशीलोऽतिधार्मिकः। नास्तिकं भिन्नमर्यादं पुत्रहीनं जडं खलस्। स्तेगिनं कितवं चैवकदाचिल्नाभिवादयेत् निःशवम्य बहुधा खिन्नाप्रपेदेऽगस्त्ययोगिनः ॥ ३२॥ पाषण्डं पतितं वरात्यं वेदविक्रयिणं तथा। कृतन्न पापनिरतं कदाचिवाSभिवादयेत्। सुवर्णमुखरीतीरे ऋषिसङ्कनिषेविते। आश्रमं परमं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्।। तथा स्नानं प्रकुर्वन्तं समित्युप्पकरं तथा। उदपात्रधरश्चव भुख्जन्तं नाडभिवादयेत ।। १०।। प्रणासमकरोत्तस्मै गार्दभास्योऽतिदुः खिितः ॥

८६ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे त्रयोविंशोऽध्यायः ] * चक्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ८9 पुण्यशील उवाच तपोनिधे! नमस्तुभ्यमगस्त्य! मुनिसेवित !। कुत्सितास्यंमहापापरक्षरक्षदयानिधे! सर्वपापप्रशमनमायुरारोग्यवर्धनम्। त्वं गत्वा वेङ्कटं शैलं स्वामिपुष्करिणीजले।। केन दोषेण मे चाऽत्र मुखस्याSSसीत्कुरूपता॥ ३७॥ स्नात्वा सङ्कल्पपूर्व तु गङ्गातीर्थमनन्तरम्। गत्वा तीर्थविधानेन स्नानं कुरु महामते ! मयि प्रीत्या महाभाग! वदस्व मुनिसत्तम !॥ ३८। स्नानमात्रात्ततःसद्योमुखस्याऽस्यमहामते। वेरुप्यंतत्क्षणादेवनङक्ष्यत्येव न संशयः एवमुक्त: पुण्यशीलो ह्यगस्तेन महात्मना। तं प्रणम्य महात्मानं वेङटाद्रिततो ययो अगस्त्य उवाच विप्रवर्य! महाभाग! पुण्यशील! महामते!। आननस्य विरूपं वे शृणु नान्यमना द्विज तत्र गत्वा महाभाग: स्वामिपुष्करिणीजले। किश्चिद्विप्रं गुणनिरधिवेदवेदाङ्गपारगम्। श्रोत्रियं पुत्ररहितं श्राद्धे त्वं विनियुक्तवान् स्नात्वा नियमपूर्व तु वियद्गङ्गासमीपगः ॥ ५८॥ तेन दोषेण महता मुखे तव विरूपता। तत्रस्ानेनधर्मात्माकामवक्त्रोपमंभुखम्। प्राप्तवान्पुण्यशीलस्तुअहोतीर्थस्य वैभवम् सुत उवाच ये लोके हव्यकव्यादौ वन्ध्यायाः स्वामिनं द्विजम् ॥ ४१॥ नियोजयन्ति ते यान्ति मुखेगर्दभरूपताम्। शुभकर्मणि वा विप्रपेतृकेवाऽयिकर्मणि एवन्वः कथितं विप्रा नारदेन प्रभाषितम्। सनत्कुमारमुनयेशीनकाद्या महोजसः॥ वन्ध्यापति महापापं कदाचिन्न निमन्त्रयेत्। वन्ध्यापति महाक्ररंतृपलीपतिमेव वा इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रेयस्कामी हि विप्रेन्द्र! श्राद्धे तु न निमन्त्रयेत्। श्रीवेङ्टाचलमाहात्म्यआकाशगङ्गामाहात्म्यवर्णनं नाम द्वाविशतितमोऽध्यायः॥ वेदशास्त्रादियुक्तोऽपि कुलीनः कर्मठोपि वा॥ ४४॥ वन्ध्याभर्ता द्विजश्रेष्ठ श्राद्वेत्याज्य: कथश्चन। ज्योतिष्टोमादियज्ञेषुव्रतेषुचतपःसुच समर्थोऽपि द्विजश्रेष्ठः श्राद्धे वन्ध्यापति त्यजेत्। त्रयोविंशोऽव्यायः अलभ्ये तु द्विजे पात्रे तन्तुमात्रोपजीविनम् ॥४६ ॥ चक्रतीर्थमाहात्म्यवर्ण नेपद्मनाभाख्यद्विजवृत्तान्तवणनम पुत्रवन्तं सदाचारं श्राद्धार्थ तु निमन्त्रयेत्। तदभावे द्विजश्रेष्ठपुत्रं वाऽनुजमेव वा ॥ सूत उवाच आत्मानं वा नियुञ्जीत श्राद्धे वन्ध्यापति त्यजेत्। पुण्यशील! महाभाग ! चोद्धृत्य भुजमुच्यते ॥४८ ॥ अथा हंसम्प्रवक्ष्यामिद्विजेन्द्राःसत्यवादिनः। चक्रतीर्थस्यमाहात्म्यंसर्वपापप्रणाशनम् सवथा पुत्रहीनंतुश्राद्धार्थननियोजयेत्। वन्ध्यापतिद्विजंयस्तुश्राद्धकर्तानियोक्ष्यति ये शृण्वन्तिरमहापुण्यंचक्रतीर्थस्यवैभवम्। तेयान्तिविष्णुभवनंपुनरावृत्तिवजितम् तच्क्राद्धमासुरं ज्ञेयं कर्ता च नरकं व्रजेत् ॥ ५०॥ अव्दाने च विमुखा जलदाने तथेव च। गोदानविमुखाये च शुद्धास्तेSत्रनिमजनात् बहुनात्र किमुक्तेन तह्टाषविनिवृत्तये। उपायं ते प्रवक्ष्यामि स्वर्णमुख्यास्तटे शुभे। तस्मात्पुण्यतमं तीथं चक्रतीर्थमनुत्तमम्॥४॥ सूत उवाच वर्तते देवसङ्गश्व सेवितो वेङ्कटाचलः । मेरुपुत्रो महापुण्यः सर्वकामफलप्रदः ॥५२॥ तस्मिन्वेङ्कटशलेन्द्रे सुरासुरनमस्कृते। वियद्गङ्गेति नाम्ना वे तीर्थमस्ति महत्तरम् पुराश्रीवत्सगोत्रीयः पद्मनाभो जितेन्द्रियः। चक्रपुष्करिणीतीरे सोऽतप्यतमहत्तपः

• र्कन्द्रपुराणम * [ २ वैष्णवखण्डे त्रयोविंशोऽध्यायः ] * चक्रतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * ८६ सर्वभूतहितो दान्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः । प्रचुक्रोश दयाम्भोधिमापन्नानां परायणम्। नारायणं चक्रपाणि रक्ष रक्षेति वे मुहुः वर्णाणि कतिचित्सोडयं जीर्णपर्णाशलोऽभवत्।।9।। वेटुटेश. दयासिन्धो! शरणागतपालक।। त्राहि मां पुरुषव्यात्र! रक्षोवशुपागतम्॥। कश्चित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः । एवं द्वादशवर्गणिपद्मनाभोमहामुनिः लक्ष्मीकान्त! हर! विष्णो! वेकुण्ठ! गरुडध्वज!। अतप्यत तपो घोरं देवरपि सुदुष्करम्। मां रक्ष राक्षसाक्रान्तं ग्राहाक्रान्तं गजं यथा ॥ २६॥ अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान्कमलापतिः॥ ६॥ दामोदर! जगननाथ! हिरण्यासुरमदन।। म्रहादमिव मां रक्ष शक्षसेनाऽतिपोडितम् प्रत्यक्षतामगात्तस्य शङ्चकगदाघरः। विकचाम्तरुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः ।१० इत्येवं स्तुवतस्तस्य पद्मनाभस्य हे द्विजाः। उन्सील्य चक्षुषी तत्र द्ृष्टवान्वेङगटेश्वरम्। शङ्गतकपरं शान्तंश्री निवासंकृपानिधिम् स्वभक्तस्य भयं ज्ञात्वा चक्रपाणिर्दयानिधिः॥३१॥ द्ृष्टा देवं महात्मानं स्तोतुं समुपचक्रमे।। ११।। स्वचकं प्रेषयासास भक्तरक्षणकारणात्। प्रेरितं विष्णुचक तद्विप्णुना प्रभविष्णुना नमो देवाघिदेवाय वेङुटेशाय शा्ङगिगे। नारायगादिवासाय श्रीनिवासाय ते नमः॥ आजगामाS्थ वेगेन चक्रपुष्करिणीतटम्। अनन्तादित्यसङ्काशमनन्ताह्विसममसम् नमः कल्मपनाशाय वासुदेवाय विष्णवे। शेवाचलनिवासाय श्रीनिवासाय ते नमः महाज्वालं महानादं महासुरविमर्दनम्। द्ृष्टा सुदर्शनं विष्णो राक्षसोथ प्रदुद्डुवे।। नमस्त्रे लोक्यनाथाय विश्वरूपाय साक्षिणे। शिवब्रहादिवन्द्याय श्रीनिवासाय ते नमः नमः कमलनेत्राय क्षीराब्धिशयनाय ते। दुष्टराक्षससंहत्रे श्रीनिवासाय ते नमः ॥१५ ततो विपवरो दूष्टा राक्षसम्पतितं भुवि। मुदा परमया गुक्तस्तुष्ाव च सुदर्शनम्। भक्तभ्रियाय देवाय देवानां पतये नम्ः ॥ १६ ॥ पद्मनाभ उवाच प्रणतार्तिविनाशाय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ १७ ॥ योगिनां पतये नित्यं वेदवेद्याय विष्णवे। भक्तानां पापसंहत्रे श्रीनिवासाय ते नमः युद्ेप्घसुरसंहारकुशलाय महारव। सुदर्शन नमस्तुम्यं भक्तानामातिनाशन ।॥ २८॥ एवं स्तुतो महाभाग:श्रीनिवासोजगन्मयः । पम्मनाभाख्यऋविणाचक्रतीर्थनिवासिना रक्ष मां भयसम्विग्नं सर्वस्मादपि कल्मपाल्। सन्तोषं परमं प्राप्य वेङुटेशो दयानिधिः॥ २०॥ स्वामिन्सुदर्शन! विभो! चक्रतीर्थे सदा भवान् ॥ ३६ ।। पञ्मनाभं द्विजवरं शान्तं धर्मपरायणम। सुधाधारोपमं वाक्यमत्रवीत्पुरुपोत्तमः ।।२१ श्रीनिवास उवाच तं ग्राह पद्मनाभाख्यं प्रीणयलिव सौहदाल् ॥ ४१॥ द्विजवर्य ! महाभाग सत्पादकमलार्चक।। चक्रतीर्थस्व तीरे त्वमाकल्पं पूजयन्वस।। सुदशन उवाच इत्युक्तवाभगवान्विष्णुस्तत्रवाउन्तरधीयत। अन्तर्धानं गते देवे श्रीनिवासेजगदगुरौ पझ्मनाभ महापुण्यं चकतीर्थमनुस्तमम्। अस्मित्वसामि सततं लोकानांहितकाम्यया चक्रतीर्थस्य तीरे तु वासं चके महामतिः। ततः कालान्तरे कश्चिद्वाक्षसोभीमदर्शनः त्वत्पीडां परिचिन्त्याऽहं रक्षसेन दुरात्मना ।। ४३।। मुनि तं पद्मनाभाख्यं नारायणपरायणम्। आययो भक्षितुं क्ररः स्ुधया परिपीडितः मेरितोविष्णुना वित्र त्वरयासनुयागतः। त्वत्वीडकोऽपिनिहतोमयाऽयंराक्षसाघमः ब्राह्मणं तरसा सोडयं गक्षसो जगृहे तदा। गृहीतस्तरसा तेन विप्रो वेदाङ्गपारगः॥ मोचितसत्वं भयादस्मात्वं हि भक्तो हरे: सदा। चक्रतीर्थे महापुण्ये सर्वपापहरेद्रिज

• स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे चतुर्विशोऽध्याय: ] * व सिष्ठशापानुग्रहवर्णनम् * सततं लोकरक्षार्थसन्निधानं करोमि ते। अस्मिन्मत्सन्निधाना्तेतथाऽन्येषामपिद्विज कदाचित्तत्र गन्धर्वो वीरबाहुसुतो बली। इतः परं न पीडा स्याद भूतराक्षससम्भवा। सुन्दरो नाम विप्रेन्द्रा विटगोष्ठीपरायणः॥५॥ अस्मिन्मत्सन्निधानात्स्याच्चकतीर्थमिति प्रथा॥ ४ ॥ ललनाशतसंयुक्तो विवस्त्र:सलिलाशये। चिक्रीड स विवस्त्राभिःसाकयुवतिभिर्मुदा स्नानं येडत्र प्रकुर्वन्ति चक्रतीर्थे विमुक्तिदे। तेषां पुत्राश्च पौत्राश्चवंशजा:सर्वएव हि कुबेरजायासतीर्थनुवसिष्ठोमुनिभिःसह। माध्याह्निकंकर्तुमनाययौ श्रीरङ्गमन्दिरात् विधूतपापा यास्यन्तितद्विष्णोःपरमंपदम्। इत्युत्तवाविष्णुचक्रंतत्पद्मनाभस्यपश्यतः तातृषीनवलोक्याथरामास्ताभयकातराः। वासांस्याच्छादयामासुःसुन्दरोनतुसाहसी अन्येषामपि विप्राणां पश्यतां सहसा द्विजाः । ततो वसिष्ठः कुपितः शशापेनं गतत्रपम्॥। ६।। चक्रषुष्करिणीं तां तु प्राविशत्पापनाशिनीम्।। ५०।। वसिष्ठ उवाच श्रीसुत उवाच यस्मात्सुन्दर गन्धर्व! द्वष्टाऽस्मालजया त्वया। चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं विप्रेन्द्रा:पापनाशनम्। युष्माकंकथितंसर्वशौनकाद्यामहौजसः वासोनाच्छादितं शीघ्र याहि राक्षसतां ततः ॥ १०॥ चक्रतीर्थसमं तीर्थ न भूतं न भविष्यति। अत्र स्नात्वा नरा विग्रामोक्षभाजोनसंशयः एवमुक्ते वसिष्ठेन रामाः प्राश्जलयस्तदा। प्रणिपत्य वसिष्ठं तं भक्तिनम्रेण चेतसा॥ कीर्तयेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः। चक्रतीर्थाभिषेकस्य प्राप्तोति फलमुत्तमम् मुनिमण्डलमध्ये तु वसिष्ठमिदमब्रुचन्। १२॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे रामा ऊचुः। श्रीवेङ््टाचलमाहात्म्ये चक्रतीर्थमहिमानुवर्णनंनाम त्रयोविशतितमोऽध्यायः॥२३॥ भगवन्सर्वधर्मज्ञ चतुरानननन्दन!। दयासिन्धोऽवलोक्यास्मान्न कोपं कर्तुमर्हसि ॥ पतिरेव हि नारीणां भूषणम्परमुच्यते। पतिहीना तु या नारी शतपुत्राऽपि सा मुने विधवेत्युच्यतेलोकेतासांजन्मनिरर्थकम्। तत्प्रसादं कुरु मुने पत्यावस्माकमादरात् चतुविशोऽध्यायः एकोऽपराधः क्षन्तव्यो मुनिभिस्तत्वदशिभिः।

सुन्दराख्यगन्धवस्य राक्षसत्वप्राप्तिनिवृत्त्योरुपोद्धातवर्णनम् क्षमां कुरु दयासिन्धो! युष्मच्छिप्येऽत्र सुन्दरे॥ १६ ॥ श्रीसूत उवाच ऋषय ऊचु वसिष्ठः प्रार्थितस्त्वेवंसुन्दरस्याङनाजनैः। प्रोवाच्वचनं भूयः प्रसन्नः स द्विजोत्तमः भगवव्राक्षसः कोडसी सूतपौराणिकोत्तम।। विष्णुभक्तं महात्मानंयोब्राह्मणमबाधत वसिष्ठ उवाच श्रीसूत उवाच वक्ष्यामि राक्षसं क्ररंतंविप्राःशणुतादरात्। यथाचराक्षसोजातोमुनीनांशापवैभवात् न मे स्याद्वचनं मिथ्याकदाचिदपिसुभ्नवः।। उपायंवः प्रवक्ष्यामिश्णुध्वंधद्धया सह

पुरा वैकुण्ठसट्टरे श्रीरङ्गेविष्णुमन्दिरे। वसिष्ठाऽत्रिमुखाः सर्वेविष्णुभक्तामहौजस षोडशाब्दावधि: शापो भर्तुर्व भविताघ्रुवम्।

श्रीरङ्गनार्थं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्। उपासाश्चक्रिरे मुक्त्ये श्रीरङ्गपुरवासिनः ॥। ४% घोडशाब्दावधौ चैव सुन्दरो राक्षसाकृतिः।१६।। यहच्छया वेङ्डटाद्रिं सर्वपापहरं शुभम्। गत्वाऽसौ चक्रतीर्थ तद्गमिष्यति सुराङना

ह२ * स्कन्द्रपुराणम् * [२ वष्णवखण्डे आस्ते तत्र महायोगीपद्मनाभोमुनीश्वरः। भक्षार्थतंमुनिसोऽयंगक्षसोऽभिगमिष्यति चतुविशोऽध्याय: ] * सराक्षसत्वापनोदनंचक्रतीर्थवर्णनम्* ततो ब्राह्मणरक्षार्थ प्रेरितं चक्रमुत्तमम्। विष्णुनास्य शिरःकायाद्धरिष्यतिन संशया त्वन्मनस्को भविष्यामि यावजीवं यथा ह्यहम्। ततः स्वं रूपमासाद्य शापान्मुक्त: स सुन्दरः। तथा रूपं कुरुष्व त्वं मयि चक्र ! नमोऽस्तु ते ॥ ३६ ॥ पतिर्वस्त्रिदिवं भूयो गन्ता नाऽस्त्यत्र संशयः ॥२३।। एवं स्तुतंविष्णुचक्रंसुन्दरेणसभक्तिकम्। अनुजग्राह सहसातथाSस्त्वतिमुनीश्वराः ततस्त्रि दिवमासाद्य सुन्दरोऽयं पतिर्हि वः। रमयिष्यतिसुन्दर्योयुष्मान्सुन्द्रवेषभृत् श्रीसूत उवाच सुन्दरे तु गतेस्वगंपदमनाभोमुनीश्वरः। तख्कंप्रार्थ यामास विष्ण्वायुध! नमोऽस्तुते चक्रायुध! नमामि त्वां महासुरविमर्दन। सव्निधानं कुरुच्व तवं चक्रतीर्थडमले शुभे अथ रामास्तमालिङय सुन्दरम्पतिमात्मनः। रुरुदुःशोकसन्तमादुःखसागरमध्यगा त्वत्सन्निधानात्सर्वेषां स्नातानां पापिनामिह। दृश्यमानासु तास्वेवंसुन्दरोराक्षसोऽनवत्। महादंभ्ी महाकायो रक्तमश्रुशिरोरुह पापनाशं कुरुप्व त्वं मोक्षश्च कुरु शाश्वतम्॥ ४४ ॥! तं द्वष्टाभयसम्विझ्याजग्मू रामास्त्रिविष्टपम्। ततो राक्षसवेपोऽयं सुन्दरोभेरवाकृतिः नक्षयन्ाणिन: सर्वान्देशादेशं वनावनम्। भ्रमन्ननिलवेगोडयं वेङुटाद्रि नगोत्तमम् इतः परम्भवत्वार्य चक्रायुध नमोडस्तु ते। भूतप्रेतपिशावेम्यो भयं मा भवतु प्रभो प्रविश्याऽसौ सहापाषी चक्रतीर्थ ततो ययौ। इति सम्प्रार्थित चकं पद्मनामेन योगिना। एवं पोडशवर्शाणि भ्रमतोऽस्य ययुस्तदा॥। ३०।। तथवाऽस्विति सम्भाष्य तस्मिस्तीर्थ तिरोहितम्॥। ४७॥। ततस्तु पोडशाव्दान्तेगक्षसोऽयंमुनीशवरा। भक्षितुं पद्मनाभंतं चक्रनीर्थनिवासितम् श्रीसृत उचाव एवम्पकथितोविय्ा राक्षनसयोदवोमया। साहात्म्यंचकतीर्थस्यकथितञ्चमलापहम् योगिना च स्तुतो विष्णुस्तदा चक्रमचोदयत् ॥ ३२॥। यच्कत्वा सर्वपापेस्यो मुख्यते मानवो सुवि ॥ ४६ ॥ रक्षितुं पम्मनाभं तं राक्षसेन प्रपीडितम्। अथाऽडगत्यहर्श्रकं राक्षसस्यशिरोऽहरत् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरूयां संहितायां द्वितीये पैष्णखण्डे ततोऽयं राक्षसं देहं त्यकत्वा दिव्यकलेवरः। विमानवर्मारुहय सुन्दरः पुष्पवर्पितः प्राज्जलि: प्रणतो भूत्वा ववन्दे तत्सुदर्शनम्। चनुर्विशोऽध्याय: ।२४।

सुन्दर उवाच सुदरशन नमस्नेऽस्तु विष्णुहस्तकभूपण। नमस्तेऽमु्संहत्रे सहस्त्रादित्यतेजसे । कृपावेशेन मवतस्त्यततवाहंराक्षसींतनुम्। सवं रूपमभजंविप्णोश्चकायुधनमोडस्तुते अनुजानीहि मां गन्तुंत्रिदिवं विष्णुवल्लभ।। भार्या मे परिशोचन्तिविरहातुरचेतसः

पश्चविंशोऽध्यायः ] * दुराचारविमोक्षणवर्णनम् * ६५ असौ परवशस्तेन वेतालेनाऽतिपीडितः। देशाद्ेशं भ्रमन्विप्रोवनाच्चेव वनान्तरम्॥ पञ्चविंशोऽध्यायः पूर्वपुण्य विपाकेन देवयोगेन स द्विजः। वेङ्ुटाद्रि महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥१६॥। अनुदुतः पिशाचेन वेतालेन द्विजौ ययौ। न्यमजयत्स वेतालो महापातकनाशने॥ जाबालितीर्थे विप्रेन्द्रा महापातकिसङ्गिनम्। उदतिष्ठत्क्षणादेव वेतालेन विमोहितः भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । वेङुटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने॥ श्रीसूत उवाच उत्थितोऽसी द्विजो विप्रास्तस्मातीर्थात्तु पावनाल। स्वस्थो व्यचिन्तयत्कोऽयं स्वर्णमुख्याः समीपतः ॥१६।। ततो जाबालितीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयाम्यहम्। कथं मयागतमहो कावेरीतीरवासिना। इतिचिन्ताकुल:सोडयंजावालेस्तीर्थमुत्तमम् दुराचाराभिधो यत्र स्नात्वा मुक्तोऽभवद दविजाः ॥॥२॥ जाबारलिंच महात्मानंयोगीन्द्रवरसुत्तमम्। समागम्यपणम्याSSलौदुराचारोऽभ्यभाषत मुनय: ऊचुः न जाने भगवन्वित् पर्वतोऽयंवदाऽछुना। कावेरीतीर निलयो दुराचाराभिघोह्यहम् डुराचाराभिधःकोडसौ सूततत्त्वार्थकोविद!। किश्चपापंकृतन्तेन दुराचारेण वै मुने! कृपया ब्रुहि मे ब्रह्मन्मयाऽत्र कथमागतम्। इतिपृष्ठो मुनिस्तेनदुराचारेण सुव्रतः। ध्यात्वा मुहतमवद्द्दुराचारं कृपानिधिः ॥२४॥ एतच्क्रश्रूषमाणानां विस्तराद्द नो मुने!॥४॥ जावालिरुवाच सूत उवाच महापातकिसंलगाददुराचारस्य ते पुरा। ब्राह्मण्य नष्टमभवद्वेतालस्त्वां ततोऽग्रहीत् मुनयः श्रूयतां तस्य दुरचारस्य पातकम्। जाबालितीर्थल्नानेन यथामुक्तश्चपातकम् तेनाSSविश्सत्वमायातो विवशोऽत्र विमूढधीः। दुराचाराभिधो विप्रः कावेरीतीरमाश्रितः । कश्चिदास्तेद्विज:पापीक्रूरकर्मरतः सदा।। न्यमजयस्वां वेतालस्तीर्थेऽस्मिन्नतिपावने ॥ २६॥ ब्रह्मघ्नंश्च सुरापैश्चस्तेयिभिगु रुतल्पगैः। सदासंसर्गदुष्टोऽसोतैःसाकन्यवसद्द्विजाः अत्रमजनपात्रेग वितुक्त पातकादवान्। जावालितीर्थे ये ज्ानंगुण्यं कुर्वन्तिमानवा: महापातकसंसर्गदोषेणाडस्यद्विजस्य वे। ब्राह्मण्यं सकलं नषं निःशेषेण द्विजोत्तमाः तेवं नश्यन्तितनव्वंषखपतकवखया। सकंसेुण्यतीर्थस्पतवपा्त्रतः महापातकिभिः सार्धं दिनमेकंतु यो द्विजः। निवसेत्सादरंतस्यतत्क्षणाद्वैद्विजन्मनः महापातकिसंसर्गदोपस्ते विलयं गतः। त्वामप्रहीद्यो वेताल: पुरायंब्राह्म गोडभवत् ब्राह्मणस्य तु चैकांशोनश्यत्येव न संशयः। द्विदिनंसेवनात्स्पर्शाद्गर्शनाच्छयनात्तदा मृतेऽहनिपितृ श्राद्धं नाऽकरोत्पार्वणेन वे। तेन स्वपितृभिः शतोवेताल्त्वपगाद्यस्।। भोजनात्सह पङ्क्तौ च महापातकिभिर्द्विजाः ! मोडपिजाबालितीर्थस्यजलेल्वानप्रभावतः। वेतालत्वंविहायेव विष्णुलोकमवाप्रवान् द्वितीयभागो नश्येत ब्राह्मण्यस्य न संशयः ॥११।। त्रिदिनाच्च तृतीयांशोनश्यत्येव न संशयः। चतुर्दिनाच्चतुर्थाशो विलयंयातिहिध्रुवम् न कुर्याद्यो नरः श्राद्धंमातापित्रोमृ तेऽहनि। वेतालत्वमवाप्याऽडशुपश्रान्रकमश्नुते सूत उवाच अतः परं च तैः साकं शयनाशनभोजनेः। तत्तुल्यपातकीभूयान्महापातकिसङ्गवान् तेन ब्राह्मण्यहीनोऽयं दुराचाराभिधो द्विजः। ग्रस्तोऽभवद्गीषणेनव्यालेनेववलीयसा रवम्घः कथितं पुण्यं दुराचारविमोक्षणम्। तस्पात्पुण्यतमंतीर्थ सर्वपापहरं शुभम्

• स्कन्दपुराणम् [२ वैष्णवखण्डे बड्विशोऽध्याय: ] * घोणतीर्थस्ानमहत्त्ववर्णनम् *

यत्र हि स्नानमात्रेण दुराचारो विमोचितः। श्रीसूत उवाच यानि निष्कृतिहीनानि पापान्यपिविनाशयेत्॥३५॥ पापिनो मनुजाः सर्वे ह्यस्मासु स्नान्ति यत्नतः। शृद्रेण पूजितं लिङ्गंविष्णुंवायोनमेद्द्विजः । प्रायश्चित्तंनस्पृतिषुतस्योक्तंपरमर्षिभि: विसृज्य पापजालानि कृतार्था यान्ति वे जनाः ॥ ६ ॥ नश्येत्तस्यापि तत्पापंतीर्थेजाबालिसञ्जके। विग्रनिन्दाकृतांचैवप्रायश्चित्तंन विद्यते॥ अस्माकं पापजालं तत्कथं नश्यति सर्वतः । एवमालोच्यतीर्थानिगङ्गादीनिप्रयत्नतः विश्वासघातकानां च कृतप्नानां च निष्कृतिः। भ्रातृमार्यारतानांचप्रायश्चित्तंनविद्यते संस्मृत्य ब्रह्मपुत्रस्य नारदस्य महात्मनः । वाक्यं मनोहरंदिव्यं सर्वपापनिषूदनम्॥ नेषां जावालितीर्थ वे स्नानाच्छुद्धिर्भविष्यति। गत्वा श्रीवेङ्कटं शैलंब्रह्महत्यादिशोधकम्। तत्रस्रात्वातीर्थवर्येस्वामिपुष्करिणीजले एवम्व: कथितंविप्राजावालेस्तीर्थवैभवम्॥३६॥ अनन्तरं ततो विप्रा घोणतीर्थऽतिपावने। उत्तराफल्गुनीयुक्तशुक्कपक्षीयपर्वणि ॥१ यच्कत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो भुवि ॥ ४०॥। स्नान्तितीर्थानिसर्वाणिमीनसंस्थेप्रभाकरे। तस्यतीर्थस्यमाहात्म्यंकोवेत्तिभुवनत्रये इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहरूयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे तस्मात्पुण्यतमं तीर्थ घोणतीर्थ द्विजोत्तमाः ॥। १२ ।। श्रीवेड्टाचलमाहात्म्ये जावालितीर्थमहिमानुवर्णनंनाम पञ्चविंशोऽध्यायः॥। २५॥ आरामोच्छेदकं क्रूरं कन्यातुरगविक्रयम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तमाहुर्ब्रह्मयातुकम्॥ देवद्रव्यापहर्तारं तथा दत्तापहारकम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तमाहुर्ब्रह्मघातुकम् ।।१४। तटाकसेतुभेत्तारं परस्त्रीसङ्गलोलुपम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तमाहु: स्तेयिनं बुधाः॥

षडविशोऽन्यायः ददामीति द्विजायोत्तवा पश्चाद्यो नास्तिकोऽघमः । घोणस्नानपरित्यक्तं सुरापं तं विदुर्वु धाः ॥ १६ ॥ तुम्बुरुघोणतीथमाहात्म्यवणनम् गुरुविप्रजनद्वेष्यमात्मस्तुतिपरायणम्। वोणस्नानपरित्यक्तं तमाहुः स्तेयिनं बुधाः॥

सुत उवाच असंस्कृतान्नभोक्तारं पितृशेषान्नभोजिनम्। घोणस्ञानपरित्यक्तं तमाहुःस्तेयिनंद्विजाः अथाऽहं सम्पवक्यामि शौनकादया महौजसः ॥ पितृशेषाऽन्नदातारंमातापितृविरोधिनम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तमाहुः स्तेयिनं बुधाः घोणतीर्थस्य साहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्॥ १॥ परस्त्रीसङ्गनिरतं भ्रातृभार्यारतिप्रियम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तमाहुगु रुतल्पगम् ।।२ तत्रस्ानं जनानां तु जन्मान्तरतप:फलम्। उत्तराफल्गुनीयुक्तशुक्कपक्षीयपर्वणि ॥।२॥। चण्डालभाषिणं विप्रं सदैवादर्भपाणिकम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तत्संसर्ग तु पश्चमम् तुम्बोस्तीर्थ मीनसंस्थे रत्रौ तीर्थानि सर्वशः। अपराह्ेसमायान्तिगङ्गादीनिजगत्त्रये रजस्वलाश्वचण्डालध्वनिंश्रुत्वाऽन्नभोजिनम्। वोणस्ानपरित्यक्तंतत्संसगंतुपश्चमम् ऋृषय ऊचु: भगवन्सूत! सर्वज्ञ! सर्वशास्त्रार्थपारग! शरणागतहन्तारं सर्वतीर्थपराङ्मुखम्। घोणप्ञानपरित्यक्तं तमाहुभ्रणहं बुधाः॥२४ गङगदाः सरितः सर्वा घोणतीर्थेऽतिपावने।।४॥ पितृथज्ञपरित्यक्तं त्यक्तभार्य कुलाधमम्। घोणस्ानपरित्यक्तं तमाहुर्गोविघातुकम्॥ किमर्थ स्नान्ति वै तत्र मीनसंस्थे प्रभाकरे॥५॥ महापापसमानानि क्षुद्रपापानि यानि च । घोणस्ानपरित्यक्तमाश्रयन्ति द्विजोत्तमा: 9

• स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे पड्विशोऽध्याय: ] * गन्धर्वेणपत्नीम्प्रतिशापवर्णनम् * महापापरतं विप्राः श्वपचं वा कुलाधमम्। क्रूरं कुलान्तकं कष्टमदत्तं कर्मवर्जितम्॥२७॥ माघमास्युदिते सूर्ये सर्वकल्मपनाशने। तीरेSस्मिन्विष्णुपूजार्थगोमयालेपनं कुरु

पशुध्नं च परद्रोहमाश्रितं पिशुनं तथा। असत्यभाषिणं दम्भपरदाररतं तथा ॥२८ रङवल्यादिभि: शुभ्रपद्मस्वस्तिकधातुभिः । मित्रद्रोहं कृतघ्नं च भ्रूणहं चाऽतिपातकम्। परदाररतं पापं पराणामर्थसूचकम् शुश्रूषां कुरु मे विष्णोर्मासेऽस्मिन्मङ्गलप्रदे ॥ ४६ ॥ अनृतं कृषिकर्साणं स्वामिद्रोहं च वश्चकम्। सलोभंपितृहन्तार' सर्वदेवपराङमुखम माघेऽस्मिन्माधवस्याऽस्य कुरुत्वंदीपवर्तिकाम। सधूपंपावकभत्तयासमर्पयहरे:पुरः

आत्मप्रशंसां कुर्वाणं धर्मविभ्नकर शठम्। अपात्रव्ययकर्तारं साऽनुकूल्यविभेदकर कुरु पाकं शुचिर्भूत्वा माधवाय महात्मने। प्रदक्षिणानमस्कारर्भक्तया माधे मया सह

सुपल्लवफलोपेतवृक्षविच्छेदकारकम्। विश्वासघातुकं चैव वीरहत्यापरायणम् कुरुष्व देवदेवस्य सपर्या विष्णवेऽन्वह। पुराणश्रवणं विष्णोःकुरुनित्यमतन्द्रिता

अनन्निकमपुत्रं च वित्रकर्मप्रयोगिणम्। गुरुद्रेषकरं पापं दम्पत्योर्विरसावहम्॥३३ नित्यं स्नात्वा प्रयत्नेन पिबपादोदकं हरे:। कृष्णविष्णो मुकुन्देति नारायणजनार्दन

प्रामाधिपत्यं कुर्वाणं तथा देवालयस्य च। भृतकाध्यापकं विप्र क्ररकर्मपरायणम अच्युतानन्त विश्वात्मन्निति कीर्तय सन्ततम्।

प्रकृतीकृतपापौघं गुह्याघौघपरायणम्। अज्ञानादघकर्तारं ज्ञानाद्दुष्कर्मकारकम्। क्रोधमात्सर्यलोभादीस्त्यकत्वा त्वं व्रतमाचर ॥५१॥

एतान्सर्वांश्च विभ्रेन्द्रा घोणतीर्थ मनोहरम्। पुनाति स्नानपानादैरहोतीर्थस्यवेभवम नेन ने जायते मुक्तिविष्णुलोकश्च शाश्वतः । इत्थंसा भर्तृ गदितं श्रुत्वागन्ध्ववल्लभा भर्तारम्रवीत्कोपादसह्यं दुर्गतिप्रदम् ॥ ५२॥ सूत उवाच अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्। संर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम्।३७ माघेचोदभूतशीते तु प्रातर्मन्दोदिते रवौ। कथं निमज्येदस्मिन्माघेशीतार्तिदेSनघ

पुरा गाग्यो महातेजा:सर्वविद्याविशारद्ः। सर्वज्ञोनीतिवान्विप्रःप्राहचेत्थंजितेन्द्रिय यत्त्वयोक्तानि कर्माणि न शक्यानि मयाऽसकृत्।

देवलं च महात्मानं नमस्कृत्य प्रसन्नधीः । कथयस्व महाभाग! मयिकारुणिको भव न करोमि पते! स्नानं प्रातःकाले त्वया सह ॥। ५४॥।

घोणतीर्थस्य माहात्म्यं सर्वपापहरं शुभम्। मृतीशीतातिपातेन न च मे रक्षको भवान्। इत्येवमुदितं श्रुत्वा पतिर्गन्धर्ववल्लभः

देवल उवाच स शान्तोऽपि शशापाऽथ भार्या चाऽप्रियवादिनीम्।

तुम्ुरुर्नाम गन्धर्वो भार्या शप्त्वा पतिव्रताम्। पुत्रं च धर्मविमुखं भार्या चाऽप्रियभाषिणीम् ॥५६ ॥

अत्रस्ात्वा समभ्यर्च्य वेङुटेशं दयानिधिम् ॥४०॥ अब्रह्मण्यश्चराजानंसद्य:शापेन दण्डयेत्। इतिन्यायंविचिन्त्याSसौशशापेत्थंसतींतदा

प्राप्तवान्विष्णुलोकं वै पुनरावृत्तिवर्जितम् ।। ४१।। बेङ्डटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने। घोणतीर्थसमीपे च पिप्पलदुमकोटरे॥। ५८॥ नत्राम्चुरहिने मूढे! मण्डका भव केवलम्। इत्येवं भर्तृ वाक्यंतच्क्रत्वा गन्धर्ववल्लभा गार्ग्य उवाच किमर्थ देवलऋषे! भार्या रूपवतीं स्त्रियम्। तुम्बुरुर्नाम गन्घर्वः सर्वविद्याविशारदः रतित्वा पादयोस्तस्य तुम्बुरुं प्रार्थयत्सती। विशापमवदत्पश्चाद्गत्तवितुम्बुरुस्तदा

शप्वान्केनदोषेण भार्या सर्वगुणान्विताम्। तद्वदस्वमहाभाग! श्रोतुं कौतूहलंहि मे अगस्त्यो वे महाभागस्तपस्वी विजितेन्द्रियः।

तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वो भार्यां प्रीत्या ह्युवाच ह। माघत्रये मयासाकं स्नानं कुरुमलापहम् घोणतीर्थवरे स्नात्वा पौर्णमास्यां महातिथौ॥ ६१॥ शिष्येभ्यो वै यदा तस्मिन्नश्वत्थद्रुमसन्निधौ।

१०० * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखर्ण वोणतीर्थस्य माहात्म्यं वक्ति वै ब्राह्मणोत्तमः ॥ ६२ ।। षडविशोऽध्याय: ] * घोणतीर्थप्रशस्तिवणनम् * १०१

तदापिप्पलवृक्षस्यकोटरेत्वंसमाहिता। श्रुत्वावै घोणतीर्थस्यमाहात्म्यंमोक्षदायकर अगस्त्य उवाच विधूयसर्वपापानि मया साकं रमिष्यसि। इत्युक्ता विररामाथ धर्मपत्नी पतिव्रता कुशाग्रवुद्धिस्ते भर्ता शशाप त्वांरुषान्वितः। एवंशापोयुक्तएवपतिवाक्यविरोधिनीम् भर्तृ शापान्महावोरां मण्डरूकतनुमाश्रिता। पतिवाक्यमनादृत्य स्वेच्छया वर्तते तु या। सा नारी निरये घोरेपतत्याचन्द्रतारकम् शेषाद्रिशिखरे तस्मिन्योणतीथस्य दक्षिणे॥ ६५॥ न स्वातन्त्रयंतु नारीणां नोलङ्ध्यं पतिभाषणम्। पातिव्रत्येनपुण्येनपतिशुश्रूषणेनच शनैःशनैर्गतानारी पिप्पलद्गुमकोटरम्। अब्दायुतं गतं तस्या अश्वत्थद्रुमकोटरे स्त्रियो विष्णुपदं यान्ति न चाऽन्यैरपि सुव्रतैः। ततः कालान्तरेऽगस्त्यो वेङ्कटाद्रिं मनोहरम्। पतिर्माता पतिर्विष्णुः पतिर्ब्रह्मा पतिः शिवः॥ ८४॥। गत्वा श्रीस्वामितीर्थे च स्नात्वा नियमप्ूवकम् ॥ ६७ ॥ पतिगुरुः पतिस्तीर्थमिति स्त्रीणांविदुर्बुधाः। पतिवाक्यमपाकृत्ययानारीसुकृतैःपरः वराहस्वामिनं देवंनत्वातीर्थस्यदक्षिणे। वेङ्कटेशालयंगत्वा श्रीनिवासं कृपानिधि सदेव युज्यते सापि नेव शुद्धा भवेत्सकृत्। पतिहीना तु या नारीगुरुभिर्धर्मवित्तमैः वेदवेद्यं विशालाक्षं देवदेवं सनातनम्। नत्वाऽगस्त्योमहाभागो वोणतीर्थंततो यर्य सा कृतज्ञा विदध्यान्तु व्रतं धर्मफलप्रदम्। पतिना प्रेरिता सैव पतिवुद्धिपरायणा॥ तत्र स्नात्वा तीर्थवर्ये स्वशिष्यर्यागिनाम्वरः। पतिपादाब्जतीर्थेन या स्नाता सा हरिप्रिया। सा स्नाता सर्वतीर्थेषुगङ्गादिषुनसंशयः पिप्पलद्गुमच्छायायां शिष्येभ्यो भक्तिपूर्वकम् ॥७० ॥ तस्मात्वत्कृतदोषस्तु त्वामायातीति तत्फलम्। घोणतीर्थस्य माहात्म्यं ब्रह्महत्याविनाशकम्। सर्वमङ्गलदम्पुण्यंसर्वसम्पत्प्रदाय कर्म भुञ्जन्त्यास्तेत्र शृण्वन्त्या घोणतीर्थस्य वैभवम्॥ ८६॥ उक्तवान्योगिनां श्रेष्ठो ह्यगस्त्यो भगवान्नृषिः॥ ७२॥ मुक्तिरासीच्छुभाङ़गं तन्नारीरूपं पुनर्यथा। तस्माद्वोणस्य तीर्थस्यतुम्बुतीर्थमितीहवै तदा श्रुत्वा तु वर्षाभू: पादयोस्तस्ययोगिनः । पतित्वाज्ञानदीपेनविदित्वावैभवंमुने लोके प्रसिद्धरभवदहो तीर्थस्य वैभवम्॥ पूर्वरूपं समासाद्य नारीरूपं मनोहरम्। अगस्त्य! योगिनां श्रेष्ट रक्षरक्ष दयानिधे! श्रीसूत उवाच मांरक्षदययाव्रह्मन्पतिवाक्यविरोधिनीम्। इत्युत्तवा तं विशालाक्षी विररामततःपरम् घोणतीर्थे महापुण्येसर्वपापविनाशिनि। स्नान्तियेपौर्णमास्यांवैशौनकाद्यामहौजसः

अगस्त्य उवाच तेषां क्रतुफलं पुण्यं तीर्थायुतफलं भवेत्। कपिलागोसहस्त्रं तु यो ददाति दिनेदिने का त्वंसुश्रोणिभद्रन्तेभेकजन्मप्रदायकम्। पापं पूर्वभवेचाSSसीत्तद्वदस्वचमाचिरम तत्फलं समवाप्नोति स्नानान्तुम्बुरुतीर्थके। रत्नकोटिसहत्ाणि यो ददाति दिनेदिने नायु वाच मत्तेभानां सहस्राणि तथैवाश्वायुतान्यपि। तत्फलंसमवाप्नोति घोणतीर्थावगाहनात् कन्याकोटिप्रदानेनयत्फलंचर्षिभिःस्मृतम्। तत्फलंसमवाप्नोतिघोणतीर्थाच्चपावनात् भर्ता मे सर्वधर्मज्ञस्तुम्बुरुमुनिसत्तमः । सर्वधर्मान्मनोज्ञा त्वं कुरु नित्यम्मया सह ॥ हेमाम्बरसहसरं यः कुरुक्षेत्रे प्रयच्छति। तत्फलं समवाप्नोति घोणतीर्थस्य वैभवात् पतिवाक्यं तदा श्रुत्वा परलोकोपकारकम्। असह्यम्वाक्यमत्युग्र' दुर्गतिप्रदमेव हि गुर्वर्थे ब्राह्मणार्थे चस्वाम्यर्थेयस्त्यजेत्तनुम्। तत्फलंसमवाप्नोतिघोणतीर्थस्यवेभवात् मया चोक्तं हि दुबुद्धय्ा हे तात! मुनिसत्तम !॥। ८०।। आपन्नार्तिहराणां च तीर्थसेवापरात्मनाम्। सत्यव्रतानां यत्पुण्यंघोणतीर्थाञ्चतद्गवेत् यत्फलं श्राद्धकर्त णांपितणामिन्दुसंक्षये। तःफठंसमचाप्नोतिघोणतीर्थाद्दिपावनात्

१०२ १०३ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे सप्तविशोऽध्यायः] पुराणश्रवणनामसङ्कीरत्तनमहत्त्ववर्णनम् * गङ्गायां नर्मदायां च सरयूचन्द्रभागयोः। सर्वेषु पुण्यतीर्थेषु यः स्नानं कुरुते नरः ॥ कुमारधारिका यान्ति सर्वतीर्थानि हे द्विजाः !॥१०॥ तत्फलं समवान्नोति घोणतीर्थाद्धि पावनात् ॥ १०१॥ तत्र यः स्नाति विप्रेन्द्रा राजसूयफलं लेत्। मुक्तिश्चभ वितातत्रनात्रकार्याविचारणा तस्मात्पुण्यतमं तीर्थ घोणतीर्थ विदुर्बुधाः॥ १०२॥ य इमं शृणुतेऽध्यायं सर्वपापनिवर्हणम्। वाजपेयफलं तस्य विष्णुलोकश्च शाश्वतः अन्नदानविधिस्तत्र सार्ध दक्षिणया द्विजाः। उत्तराफल्गुनीयुक्तशुकपक्षीयपर्वणि॥ तुम्बोस्तीर्थ मीनसंस्थै रवौ तीर्थानि सर्वशः। अपरालेसमायान्तितत्रप्नातोन जायते इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे मौ्जीबन्धं विवाहं च कारयेद्द्रव्यदानतः। मेघसङक्रमणे भानौ चित्रानक्षत्रसंयुते। श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये तुम्बुरुतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पड्विशोऽध्यायः॥२६॥ पौर्णमास्यां समायान्ति वियद्रङ्गां तथव च। तत्र स्नात्वानरःसद्य:शतक्रतुफलंलभेत सुवर्ण तत्र दातव्यं कन्यादानं विशेषतः । वृषभस्थे रवौ विप्रा द्वादश्यां हरिवासरे शुक्ले वाऽप्यथ कृष्णे वा भौमेनाऽपि समन्विते। सप्तविंशोऽध्यायः पाण्डुतीर्थ समायान्ति गङ्गादीनि जगर्त्रये॥ १७ ॥ श्रीवेङ्कटाचलस्य सर्वपुण्यतीर्थाधारत्ववर्णनम् उत्तरापाढयुक्तायां तथा पापविनाशनम्। उत्तराभाद्रयुक्तायां द्वादश्यां वा समागतः ऋषय ऊचु: वे डडटाद्रौ महापुण्ये सर्वसङ्टनाशने। सन्ति वे कति तीर्थानि सूतपौराणिकोत्तम ! शालग्रामशिलां दत्त्वा स्नात्वा चविधिपूर्वकम्। मुच्यतेसर्वपापेश्रजन्मकोटिशतोद्गवेः तेषां संख्यां च मे ब्रहि कति मुख्यानितत्रवै। तत्राप्यत्यन्तमुख्यानिवदमेमुनिसत्तम धनुर्मासे सिते पक्षे द्वादश्यामरुणोद्ये। आयान्तिसर्वतीर्थानिस्वामिषुष्करिणाजले सद्धर्मरतिदान्यत्र कति मुख्यानि तानि च। कानि ज्ञानप्रदान्यत्र भक्तिवैराग्यदानि च तत्र स्नात्वा नरः सद्योमुक्तिमेति न संशयः। यस्य जन्मसहस्रेषु पुण्यमेवाडजित पुरा तस्य स्ानं भवेद्विपा नान्यस्य त्वकृतात्मनः । विभवानुगुणं दानं कार्यतत्रयथाविधि मुक्तिप्रदानि कान्यत्र तानि मे वद सुव्रत !॥४॥ शालिग्रामशिलादानं गां दद्याच् विशेतः॥२४॥ श्रीसृत उवाच ये शृण्वन्ति कथां चिष्णो: सदा भुवनपावनीम्। षट्षष्टिकोटितीर्थानि पुण्यान्यत्र नगोत्तमे। अष्टौत्तरसहस्राणितेषु मुख्यानि सुव्रत. ते वै मनुष्यलोकेऽस्मिन्विष्णुभक्ता भवन्ति हि॥ २॥ सद्धर्मरतिदान्यत्र सन्ति चाऽष्टोत्तरं शतम्। यद्यशक्त: सदा श्रोतुं कथां भुवनपावनीम्। मुह्तं वातदर्धवाक्षणंवाविष्णुसत्कथाम् सहस्रभ्यश्च मुख्यानि पृथक्तेभ्यश्च तानि च ।। ६ ॥ यः शृणोति नरो भक्तया दुर्गतिर्नास्ति तस्य हि ॥ २६॥ भक्तिवैराग्यदान्यत्र षप्टिरप्रोत्तरे शते॥७॥ मुक्तिदान्यत्र पट् चैववेड्टाचलमूर्धनि। स्वामिपुष्करिणी चेव वियद्गङ्गा ततःपरम् यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वद्ानेषु यत्फलम्। सकृत्युराणश्रवणात्तत्फलं विन्दुते नरः ॥२9 पश्चात्पापविनाशं च पाण्डुतीर्थमतःपरम्। कुमारधारिकातीर्थतुम्बोस्तीर्थमतःपरम् कली युगे विशेषेण पुराणश्रवणाद्गते। नाऽस्ति धर्मःपरःपुसां नाऽस्तिमुक्तिप्रदंपरम् कुम्भमासे पौर्णमास्यां मवायोगो यदा भवेत्। पुराणश्रवणं विष्णोर्नामसङ्कीर्तनं परम्। उभे एव मनुष्याणां पुण्यदुममहाफले ॥२६ पिबन्नेवा5मृतं यत्नादेक: स्यादजराऽमरः। विष्णोः कथामृतंकुर्यात्कुलमेवाजरामरम्

१०४ * कटाहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् १०५ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे अष्टाविशोऽध्यायः ] बालो युवाऽथवृद्धोवादरिद्रोदुर्भगोऽपिवा। पुराणज्ञःसदावन्य्यःसपूज्य:सुकृतात्मभि: कथायां कीर्त्यमानायां विन्न कुर्वन्ति ये नराः। नीचबुद्धिं न कुर्वीतपुराणज्ञे कदाचन। यस्य वक्त्रोद्गतावाणी कामधेनुःशरीरिणाम कोट्यव्दं नरकान्भुत्तवा भवन्ति ग्रामसूकराः ॥ ५० ॥ भवकोटिसहस्रेषुभूत्वाभूत्वावसीदताम्। योददात्यपुनत्न त्तिंकोऽन्यस्तस्मात्परोगुर: येकथामनुमोदन्तेकीर्त्यमानांनरोत्तमाः । अशण्वन्तोऽपि तेयान्तिशाश्वतंपदमव्ययम् व्यासासनसमाSडरूढो यदा पौराणिको द्विजः। आसमाप्तेः प्रसङ्गस्य नमस्कुर्यान्न कस्यचित्॥३४॥ आसनार्थ प्रयच्छन्ति पुराणज्ञस्य ये नराः । कम्बलाजिनवासांसि तथामश्चकमेववा न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते। देशे न द्यतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः ॥३५ स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्तवा भोगान्यथेप्सितान्। सुग्रामे सुजनाकीर्णे सुक्षेत्रे देवतालये। पुण्ये वाऽथ नदीतीरे वदेत्पुण्यकथांसुधी: स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यान्ति निरामयम्॥५४॥ श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नाऽन्यकार्येषु लालसाः। पुराणस्य प्रयच्छन्ति ये च सूत्रं नवं वरम्। भोगिनो ज्ञानसम्पन्नास्तेभवन्तिभवेभवे वाग्यता: शुचयोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः ॥ ३७॥ ये महापातकेयुक्ता ह्युपपातकिनश्च ये। पुराणश्रवणादेव ते यान्ति परमम्पदम्॥५६॥ अभत्तया ये कथां पुण्यां शण्वन्ति मनुजाधमाः । वेङ्कटाद्रेस्तु माहात्म्यंश्रुत्वातऋषयस्ततः। व्यासप्रसाइसस्पन्नंसूतंपौराणिकोत्तमम् तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं जन्मनि जन्मनि ॥३८॥ पूजयित्वा यथान्यायं प्रहर्षमतुलं गताः ॥५७॥ पुराणं ये तु सम्पूज्यताम्बूलादयैरुपायनैः। शण्वन्ति च कथां भक्त्यानदरिद्रानपापिनः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीवे ङ्कटाचलमाहात्म्ये सर्वतीर्थमहिमोपसंहारपूर्वकपुराणश्रवणप्रक्रियाद्नु सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वन्ति पावनीम्। वर्णनंनाम सप्तविंशोऽध्यायः ते बालकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः॥४१॥ ताम्ब्रूलं भक्षयन्तो ये कथांशृण्वन्तिपावनीम्। श्वचिष्ठांभक्षयन्त्येतेनरकेचपतन्तिहि ये च तुङ्गासनारूढा: कथां शृण्वन्ति दाम्भिकाः । अष्टाविंशोऽध्यायः अक्षव्यान्नरकान्भुत्तवा ते भवन्त्येव वायसाः ॥ ४३॥ ये च वीरासनारूढा ये च सिंहासनस्थिताः। शण्वन्तिसत्कथांतेवैभवन्त्यजु नपादपः कटाहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् असम्प्रणम्य शृण्वन्तोविषवृक्षाभवन्तिहि। तथाशयानाःण्वन्तोभवन्त्य जगराहिते ऋषय ऊचु: यः शणोति कथां वक्तः समानासनसंस्थितः । गुरुतल्पसमंपापं सम्प्राप्यनरकंव्रजेत् सून! सर्वार्थतत्त्व्रज्ञ ! वेदवेदान्तपारग!। श्रीवेङ्डटाचले तीर्थ कटाहाख्यं सुपावनम्॥ ये निन्दन्ति पुराणज्ञं सत्कथांपापहारिणीम्। तेवेजन्मशतंमर्त्याःशुनकाश्चभवन्तिहि श्रूयते तस्य माहात्म्यंघुष्यतेचजगत्त्रये। अर्माकमेतदब्रुहित्वंकृपयाव्यासशासित! कथायां कीर्त्यमानायां ये वदन्ति दुरुत्तरम्। तेगर्दभाःप्रजायन्तेकृकलासास्ततःपरम् पुरा वै नारदः श्रीमान्व्रह्मपुत्रो महानृषिः। द्ष्ट वे नेमिषारण्यं सम्प्राप्तो द्विजसत्तमः कदाचिदपि ये पुण्यां नश्टण्वन्तिकथांनराः । तेभुक्त्वानरकान्घोरान्भवन्तिवनसूकराः तदानीं ब्रह्मपुत्रं तमर्ध्यपाद्यादिभिः शुभेः।

१०६ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे अष्टाविशोऽध्याय: ] * केशवाख्यद्विजवृत्तवर्णनम् * १०७ पूजयित्वा यथान्यायं पवित्रे च कुशासने ॥४ ॥ सन्निवेश्य महाभक्त्या विन्यानतकन्धराः । प्रणम्य प्रार्थयामासुरिमे सर्वे महर्षयः ॥ अर्थवादोऽयमिति च न वक्तव्यं कदाचन। येरऽर्थवादमिदंब्रयुस्तेषांवैनास्तिकात्मनाम् त्वां विनानारदश्रीमन्नस्माकभुवनत्रये। धर्मोपदेशकः कश्चिन्नाऽस्ति नाऽस्तिमहर्षिषु जिह्वाय्रे परशु तमं प्रक्षिपन्ति च किङ्गराः। तस्मात्कटाहतीर्थ तु सेवनीयं प्रयत्नतः वेङ्गटाद्रौ महापुण्ये सर्वदेवनिषेविते। वैकुण्ठादागते दिव्येसिद्धगन्धर्वसेविते ॥। सर्वदुःखप्रशमनमपवर्गफलप्रद्म्। यत्र पीत्वा नरो भत्तया सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।

कटाहतीर्थमाहात्म्यं वर्णयाऽ्य्य वनौकसामू॥ ८॥ संक्षेपतश्च भगवान्नेमिषे ह्यक्तवान्खलु। इदानीं श्रोतुमिच्छाम: कटाहस्य व् वैभवम् श्रीनारद् उवाच शृणुध्वमृपयः सर्वे शौनकाद्या महौजसः। कटाहतीर्थमाहात्म्यं को वेत्ति भुवनत्रये सुविस्तरेण चाऽस्माकं वद सत! कृपावशात्॥२७॥ श्रीसूत उवाच महादेवो विजानाति तस्य तीर्शस्य वैभवम्। यानि कानि च पुण्यानि ब्रह्माण्डान्तर्गतानि वै॥ १० ॥ भोभोस्तपोधनाः सर्वे नेमिषारण्यवासिनः । कटाहतीर्थमाहात्म्यंश्णुध्वंद्विजसत्तमाः तानि गङ्गादितीर्थानि स्वपापपरिशुद्धये। कटाहतीर्थसेवांच कुर्वन्तिद्विजसत्तमाः कटाहतीर्थ भो विप्राःसर्वलोकेषुविश्रतम्। सर्वसम्पत्करं शुद्धं सर्वपापप्रणाशनम् दुःस्चप्ननाशनं ह्येतन्महापातकनाशनम्। महाविम्प्रशमनं महाशान्तिकरं नृणाम्॥३२

स हि चाण्डालतां प्राप्य कुम्भीपाके पतिष्यति। स्मृतिमात्रेण तत्यु सां सर्वपापनिषूदनम्। मन्त्रेणाSप्टाक्षरेणैव पिवेत्तीर्थ मनोहरम्

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो पतीश्वरः ॥१३॥। अथवा केशवाद्येश्च नामभिर्वा पिवेजलम्। यद्वा नामत्रयेणाऽपि पिवेत्तीर्थ शुभप्रदम् सेवयातस्यतीर्थस्य प्राप्नोति परमंपदम्। श्रुतिस्मृतिपुराणेघुतत्तीर्थस्य प्रशंसनम् आहोस्विद्वेङ्कुटेशस्थ मन्त्रेणाSष्टाक्षरेण वे। पिवेत्कटाहतीर्थ तद्गक्तिमुक्तिप्रदायकम् बहुधा वण्यते पश्चमहापातकनाशनम्। अत्यद्गुततरं विप्राः सर्वलोकेकपावनम् ॥१५ विना मन्त्रेण योः विप्रः सम्पिवेत्तीर्थमुत्तमम्। पापं मे नाशयक्षिप्रंजन्मान्तरकृतंमहत

ब्रह्महत्यायुनं चापि सुराणानायुतं तथा। अयुतं गुरुदाराणां गमनंपापकारणम् ।। इत्युत्तवा स पिवेन्नित्यं मोक्षमार्गैकसाधनम्। स्वामिपुष्करिणीस्ानंव राह्श्रीशदर्शनम् स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसगश्च कोटयः। कटाहतीर्थपानं च त्रयं त्रैलोक्यदुर्लभम्। बहुना किमिहोक्तेन ब्रह्महत्यादिनाशनम्॥ शीघ्रं विलयमायान्ति तस्य तीर्थस्य संवया॥१७॥ पुरा कश्चिद द्विजो मोहात्केशवाख्यो बहुश्रुतम्। यानि निष्कृतिहीनानि पापानि विविधानि च। हत्वा खद्गेन दुबुद्धया ब्रह्महत्यामवाप्वान् ॥ ३७॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति तीर्थस्याऽस्य निवेवणात् ॥१८॥ सोऽपितम्मिन्महातीर्थे पीत्वाजलमनुत्तमम्। केशवास्थोमहापापीविमुक्तोब्रह्महत्यया इदं तीर्थ महापुण्यं भगवत्पादनिस्सृतम् । कुष्ठादिरोगयुक्तोयःप्रत्यहंच पिवेदिदम् ऋषय ऊचु: सोऽपि रोगविही: सन्विष्णुलोकं च गच्छति। कम्य पुत्र: केशवाख्यः कथं प्राप्तो भयङुरीम्। ब्रह्महत्यामतिक्ररामस्माकं वक्तुमर्हसि श्रीसूत उवाच भगवाञ्छङ्करो देवो रहस्यानुभवे पुर ॥। २० ॥ पार्वत्य कथयामास तस्य तीर्थस्य वैभवम्। उक्ेष्वेतेषु सन्देहो न कर्तव्यःकदाचन नुङ्गभद्वातटे रम्ये गन्घर्व रुपसेविते। अग्रहारो महानासीद्वेदाव्य इति नामतः ॥४०॥ तम्मिन्वेदपुरे रम्ये ब्राह्मणा वेदपारगाः। शव्दशास्त्रपराः सर्वे ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः

१०८ १०६ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे अष्टाविशोऽध्यायः ]* भरद्वाजद्वाराब्रह्महत्यापनोदनोपायवर्णनम् * मीमांसातर्कशास्त्रज्ञाः सर्वे वेदान्तवादिनः । धर्मशास्त्रेषु निरता अन्नदानपरा सदा। पद्मनाभ उवाच पुत्रवन्तश्च ते सर्वे ह्यग्रहारे महाजनाः । वेदाव्य ऽप्यग्रहारे वे पद्मनाभ इति श्रुतः॥ बाधते मां सुतस्नेह: कथं पुत्रं परित्यजे। ब्रह्महत्या तदाकण्य पद्मनाभं तमब्रवीत् ॥ अस्य पुत्र: केशवाख्यः सर्वकर्मबहिष्कृतः। मातरं पितरंत्यत्तवा भार्यामपिपतिव्रताम् ब्रह्महत्योवाच सर्वदा गणिकासक्तो वेश्यागारं विवेश ह। दिनद्वये च तां वेश्यामनुभूय द्विजस्ततः पुत्रोऽयंपतितोऽभूत्तेवर्णाश्रमबहिष्कृतः। पुत्रेऽस्मिन्माकुरुस्नेहं निन्दितंतस्यदर्शनम् निष्कद्वयं प्रदातव्यं हस्ते दत्त्वागतःसुखम्। वेश्ययाचाधनस्त्यक्तस्तत्संयोगेकतत्पर: इत्यु्तवा ब्रह्महत्या सा पद्मनाभस्य पश्यतः । हस्तेन प्रजहाराऽस्यसुतं केशवनामकम् इतस्ततश्चोरयित्वा बहुद्रव्याणि सन्ततम्। दश्वातया चिरंरेमे तद गृहे बुभुजे च सः रुरोद ताततातेति जनकं प्रब्रुवन्मुहुः। रुरुदुर्जनको माता भार्या तस्य दुरात्मनः ॥ एकेन चषकेणाSसौ तया सह सुरां पपौ। सकदाचित्किरातैस्तु द्रव्यं हर्तुंययौद्विज: तस्मिन्काले महाभागो भरद्राजो महामुनिः। विप्रस्य कस्यचिद्गेहे सोऽपि कैरातवेषधृक्। दिष्ट्या समाययौ योगी शौनकाद्या महौजसः ॥६६ ॥ केशवो विप्रबन्धुवे साहसी खड्गहस्तवान् ॥ ४६॥ पदमनाभोऽथ तं दूष्टा भरद्वाजं महामुनिम्। स्तुत्वा प्रणम्यशरणंययाचे पुत्रकारणात् तद्गृहस्वामिनं विप्रं हत्वा खड्गेन साहसात्। समादाय बहु द्रव्यंवेश्यागारंविवेशह भरद्राज महाभाग साक्षाद्विष्ण्वंशको भवान्। त्वदर्शनमपुण्यानां भविता न कदाचन तं यान्तमनुयातिस्म ब्रह्महत्या भयङ्करी। नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा ॥ ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चाडभूत्सुतो मम। पुत्रं प्रहतुमायाता ब्रह्महत्या भयङुरा गर्जन्ती सादृहासं सा कम्पयन्ती च रोदसी। अनुद्ुतस्तया विप्रो बभ्रामजगतीतले भूयाद्यथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः । वोरेयं ब्रह्महत्या च यथा शीघ्र लयं व्रजेत् एवं भ्रमन्धरां सर्वा विप्रबन्धुर्दुरात्मवान्। तमुपायं वदस्वाऽद्य मम पुत्रे दयां कुरु। एक एव हिपुत्रोमे नाऽन्योऽस्तितनयोमुने स्वग्रामं प्रययौ भीत्या शौनकाद्या महौजसः ॥५३॥ सुने मृते तुवंशोमेसमुच्छिद्येतमूलतः । ततःपितृम्यःपिण्डानांदाताSपिनभवेद्ध्रुवम् अनुद्ुतस्तया भीतः प्रययौ स्वनिकेतनम्। ब्रह्महत्याप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं ययौ ततः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्मुने। इत्युक्त: सभरद्ाज:साक्षान्नारायणांशक: जनकं रक्ष रक्षेति केशवः शरणं ययौ। मा भैधीरिति स प्रोच्य पिता रक्षितुमुद्यतः ध्यात्वा तु सुचिरं कालं पद्मनाभं वचोऽब्रवीत्॥ ७४ ॥ क्ररेनं ब्रह्महत्या सा जनकं प्रत्यभाषत ॥५६ ॥। भरद्वाज उवाच

ब्रह्महत्योवाच पद्मनाभ कृतं पापमतिक्ररं सुतेन ते। नाऽस्य पापस्यशान्तिःस्यात्प्रायश्चित्तायुतैरपि मैनं त्वं प्रतगिह्वीष्व पद्मनाभ द्विजोत्तम !। अयं सुरापीस्तेयी च ब्रह्महा चातिपातकी तथाऽपि तेसुतस्याऽहमस्य पापस्थशान्तये। प्रायश्चित्तंवदिष्यामिपझ्मनाभश्णुद्विज मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी चदुष्धीः । गणिकासक्तचित्तश्चह्मेनंमुश्चदुरात्मकम् गङ्गाया दक्षिणे भागे द्विशतीयोजने द्विज। पूर्वाम्भोधेःपश्चिमेतु पश्चभियजनैर्मिते गृह्णासि चेत्सुतं विप्र महापातकिनं वृथा। त्वद्धार्यामस्य भार्या चत्वांचपुत्रमिमंद्विज सुवर्णमुखरीतीरे चोत्तरे क्रोशमात्रके। वेङ्ुटाद्रिरिति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः॥ भक्षयिष्यामि वंशं च तम्मान्मुश्च दुरात्मकम् । मेरुपुत्रोमहापुण्य:सर्वदेवाभिवन्दितः। वैकुण्ठलोकादानीतोविष्णोः क्रीडाचलोमहान् इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मुश्चामि साम्प्रतम् ॥ ६० ।। गरुत्मता वेगवता स्वर्णमुख्यास्तटे शुभे। वर्तते देवसङ्गश्च ऋषिसङ्गश्च पूजितः ॥ नैकस्याऽर्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते!। इत्युक्त: सतयातत्रपद्मनाभोऽब्रवीच्चताम् तस्मिन्वेङ्कटशैलेन्द्रे साक्षान्नारायण: स्वयम्।

११० * स्कन्दपुराणम् * [२ वैष्णवखण्डे लक्ष्मीदेव्या च भूदेव्या नीलादेव्या समागतः।।८१।। वर्तते वेङ्गुटेशः स साक्षान्मोक्षप्रदायकः । तस्य वेङ्कटनाथस्य ह्यालयस्य तथोत्तरे। कटाहतीर्थ विप्रेन्द्र वर्तते मङ्गलप्रदम्। ब्रह्महत्यादि पापघ्नं वाञ्छितार्थप्रदायकम्॥ एकोनत्रिंशोऽध्यायः सुतेनसाकंविप्रेन्द्र! पिब तीर्थ मनोहरम्। भरद्वाजस्यवाक्यंतक्क्र त्वावेवेदसम्मितम् अर्जुनतीर्थयात्रोपोद्धातवर्णनम् शिरसा तं प्रणम्याऽथ ययौ वेङुटपर्वतम्॥। ८५॥ ऋषय ऊचु: तं गत्वा वेङ्कटं शेलं स्वामिपुष्करिणीजले। सुतेनस/कंविप्रेन्द्रःसम्नौनियम पूर्वकम तीर्थानामिह सर्वेषां प्रभाव: कथितरत्वया। नदीनांपर्वतानाञ्च क्षेत्राणां सरसामपि वराहस्वामिनं नत्वा श्रीनिवासालयं गतः। प्रदक्षिणं ततःकृत्वविमानंसम्प्रणम्यच निदेशात्पद्गर्भस्य सुवर्णमुखरी नदी। नीता भुवमगस्त्येन व्याख्याता भवताऽनघ पम्मनाभोऽथ पुत्रेण केशवेन दुरात्मना। पपौ कटाहतीर्थं तद्ब्रह्महत्याविनाशकम्॥ तदानीं ब्रह्महत्या सा शीघ्रलेव लयं गता। अनन्तरं ततो गत्वा वेङ्डुटेशं कृपानिधिम प्रणम्थ शम्भुं नन्दीशं वडास्यं व्यासलेवच। मुनिभि: प्रार्थितःसूतस्तदावक्तुंप्रचक्रमे पुत्रेण सह विप्रेन्द्रः पद्मनाभो ददर्श सः। तदा प्रादुग्भूद्ेवो वेङ्डटेशो दयानिधि:॥ श्रीसूत उवाच कटाहतीर्थपानेन तोषितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६१॥ साधु पृष्टंमहाभागा! भवद्विर्मङगलावहम्। आख्यानमेतदास्नायश्रवणोदभूतसिद्धिदम् श्रीभगवानुवाच शणुताऽव हितादिध्यां कथांकल्मपनाशिनीम्। भरद्वाजेनकथितांपार्थायकथयामि वः पद्मनाभ! महाबुद्धे वेदवेदान्तपारग।। भरद्वाजस्य वाक्येन प्राप्य वेङुटवतम् ॥ ६२॥ अवाप्य दुपदात्प्राज्ञाद्याजसेनीं पृथासुताः। छृतराष्द्रनिदेशेन जग्मुः करिपुरं शुभम्॥ कटाहतीर्थ त्वं पीत्वा कृतार्थोऽसि नसंशयः। तवपुत्र:केशवाख्योविमुक्तो ब्रह्महत्यया भाष्मेणचाऽम्बिकेयेनत त्रसम्मानितास्तदा। दुर्योधनादिभिःसार्द्धन्यवसन्पश्चवत्सरान् तस्मात्कटाहतीर्थं तु सेवनीयंप्रयततः । तस्मिस्तीर्थ महाभाग! पीत्वाजलमनुत्तमम् ततोऽनुशिष्टोभीष्माद्यैघृ तराष्ट्रो महायशाः । सर्वेयांकुलवृद्धानांवासुदेवस्थचाऽग्रतः पापिनोऽपिकृतार्थाःस्युःसत्यंसत्यं न संशयः। मामकंलोकमागत्यसुखीभवमहामते प्रददौ पाण्डुपुत्रेभ्यस्तत्सेवाहष्टमानसः। सार्धराज्यं पुरवरंखाण्डवप्रस्थसञ्ज्ञिकम् इत्युत्तवा वेङ्कटेशोऽसावन्तर्धानं गतस्ततः ॥ ६६ ॥ आमन्त्र्यपाण्डुतनयाधृतराष्ट्रादिकान्कुरून्। जगमुस्तत्खाण्डवप्रस्थंपुरं कृष्णसमन्विताः श्रीसूत उवाच इन्द्रप्रस्थाह्नये तत्र रक्षिते विश्वकर्मणा। वसन्पुरेऽशिपत्पृथ्वीं सानुजो धर्मनन्दनः तम्मात्तपोधना: सर्वे शौनकाद्या महौजसः। कटाहतीर्थमाहात्म्यमितिहासमन्वितम् गले कृष्णेनिजपुरं नारदस्याऽनुशासनात्। प्रतिज्ञांचक्रिरे पार्था धर्मज्ञा द्रौपदीं प्रति यथाध्रुनं मया सम्यक्तथोक्तं भवतां द्विजाः !॥ ६८ । यथाक्रमेण सा कृष्णा वर्षमेकेकमादरात्। एकैकस्य गृहे तिष्ठेत्प्रतिनिर्णयपूर्वकम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे ःपश्येत्तांपरगृहेस्थितांपाश्चालनन्दिनीम्। तेनैकहायनमितं विधेयं तीर्थसेवनम्।। श्रीवे ङ्टाचलमाहात्म्ये सृतशीनकसम्वादेकटाहतीर्थप्रशंसनंनामाSप्राविशोऽध्यायः ॥ एवं कृतप्रतिज्ञास्ते पाण्डुभूपालनन्दनाः । व्यापारैल किसामान्येरनिन्युःकालमतन्द्रिताः अथ जानपदो विग्रो राजगेहाङ्गणे स्थितः । चुक्रोश बहुधा धेनुहंता मे तम्करैरिति :0: समाश्वास्य च तं वित्रं प्रविवेश धनक्रयः। आयुधानि समानेतुं त्वरयाशस्त्रमन्दिरम्

१६२ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे ऊनत्रिशोऽध्याय: ] सुवर्णमुखरीमाहात्म्यवर्णनम् * ११३ तत्रापश्यत्समासीनौ पाश्चालीधर्मनन्दनौ। जानन्नपि प्रतिज्ञां स धनुर्जग्राह सेषुघि: पौराणिका ज्यौतिषिका भिषजो धरणीसुराः। स गत्वा तस्करानाजौ निहत्य नृपनन्दनः । निवर्त्यधेनुं तांतस्मैददौविप्राय सादरम् अथ विज्ञापयामास फाल्गुनो धर्मनन्दनम्। अनुजग्मुर्भृ त्यगणा: शिल्पिनः सूतमागधाः॥ ३७॥ तीर्थयात्रा मया कार्या समयोल्लड्कनादिति ॥ २१॥ युधिष्टिराज्ञया तस्य भोगत्यागक्षमं धनम्। अनुजस्य वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदाम्वरः। उवाच वचनं धीरः सादरं धर्मनन्दनः। गृहीत्वाऽनुययु: स्त्निग्धाः सभ्याः कोशाधिकारिणः॥ ३८॥। युधिष्ठिर उवाच स राजपुत्र: प्रथमं प्राप्य भागीरथीं नदीम्। गङ्गाद्वारं प्रयागं चसिषेवेकाशिकामपि गवार्थ ब्राह्मणार्थश्च यद्वदेदनृतं वचः। यदाचरेदसत्कर्म तत्सत्यं तत्समख्जसम् ॥२३ पश्यंस्तीर्थानि जाह्नव्यास्तत्तीरोपान्तवर्त्मना। ब्राह्मणार्थ गवार्थ च त्वया कर्मेदूशं कृतम्। तदसद्गावमाप्नोति कथं कथय सुव्रत!॥ आससाद समुत्तुङ्कल्लोलं दक्षिणोदधिम्॥ ४० ॥ प्रजापालनकृत्यस्य चोरोपेक्षणशिक्षणैः। नूनं फलं भवेद्राज्ञो ब्रह्महत्याश्वमेधजम्॥ महानदी महापुण्यां प्रसिद्ध पुरुषोत्तमम्। सिंहाचलंचसम्वीक्ष्यप्राप्तवान्कृतकृत्यताम् असाध्यान्वैरिणो ज्ञात्वाऽप्यवनीशो न भद्रभाक्। ततो ददर्श कौन्तेयः पुण्यांगोदावरींनद्ीम्। समस्तदुरितव्रातशातनोत्तीर्णगौरवाम् स्वदेशोपप्लवकरास्तस्करा यद्यशिक्षिताः ॥२६ कृताभिषेकस्तत्तोथे विधिवत्पाण्डुनन्दनः। प्रमोदं विविधैर्दानैरकरोदभूसुवर्णकैः॥४३ अस्माकं भूभुजांलोकजालस्यच हितंहियत्। त्वयेद्वशंकृतंकर्मनाSस्तिदोषोह्यतस्तव नदी मलापहाख्यां चद्टष्टामोदंययौशुभम्। ततःसमाससादाSसौकृष्णवेणींसरिद्विराम् शिवस्य नियतावासं चतुर्द्वारसमन्वितम्। नानातीर्थगणाकीर्ण श्रीपर्वतमवैक्षत॥ श्रीसूत उवाच धर्मपुत्रस्य वचनमाकर्ण्य रचिताञ्जलिः। पुनर्विज्ञापयामास धर्मनित्यो धनञ्ञयः॥ नदीं पिनाकिनीं तीत्वगित्वादेवर्षिसेवितम्। नारायणप्रियावासमपश्यद्वेङ्कटाचलम् शृङ्गडस्य भूभृतस्तुङ्ग स्थितं लोकेकनायकम्। अपूजयद्धरिंभत्तयाप्रसिद्धंशुभसिद्धये अजन उवाच मैवं भूपाल! वादीस्त्वं स्वप्रतिज्ञाऽतिलड्गनम्। जानताधर्मसर्वस्वमुल्लसद्वर्ममूर्तिना अवरुह्य वेङ्कटमहाद्रिश्द्गतः स ददर्श सिद्धमुनिसङ्गसेविताम्। कृत्याकृत्यविदादक्षेणाSSत्मनाप्राक्समीरिता। नोल्लङ्गनीयासततं प्रतिज्ञापुरुषेण हि कलशोद्गवेन मुनिना समाहतां तटिनीं सुवर्णमुखरीसमाह्नयाम्॥४८॥ अशक्तानां गतिः सेयं यद्बन्धुगुरुवाक्यतः। इति श्रीस्कन्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे धर्मं त्यजन्ति समयं त्यक्त्वा प्राक्स्वं समीरितम्॥ ३१॥ कृपया तीर्थगमनादार्यो यदि निवर्तयेत्। हतप्रतिज्ञं मां लोकाअ्जल्पतः को निवारयेत् वर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः॥२६॥ ममाऽपि तीर्थयात्रायां कौतुकोत्तरलं मनः । कर्तव्यं चस्मृतंराजन्नारदादिष्शासनम् तत्प्रसीद महाराज यत्तीर्थगमनोद्यमे। सम्माननीयः प्रभुभिः समयो ह्यनुजीविनाम तथेति भ्रातृभिः सार्द्धं कृतानुमतिरजनः । अग्रजं तोषयामास प्रणामप्रश्रयादिभिः ॥

त्रिशोऽध्याय: ] * भरद्वाजाश्रमशोभावर्णनम् * ११५ प्रशान्तान्याश्रमपदान्यवेक्षत समन्ततः । वलिनीवारविलसद्द्वारभूमीश्च पाण्डवः ॥ त्रिंशोऽध्यायः निराहारान्वायुभुज: पणांदानातपाशनान्। सुवर्णमुखरीवर्णनेऽर्जु नस्यतत्तीरस्थकालहस्तीश्वरादिसेवाप्रा प्रिवर्णनम् शान्तानालोकयामास मुनीन्नियमितेन्द्रियान्॥२०॥ मुदं वितेनिरे तस्य नेत्रयो: कमलाकराः। फुललसौगन्धिकामोदसम्वासितदिगन्तरा सूत उवाच तथा सर्वाणि तीर्थानि समालोक्यागतस्य च। मुदं प्रगुणयाश्चक्रेसापार्थस्यमहापगा ददशन्यिषितमृगान्किरातान्वनितायुतान् । ततो दक्षिणदिग्भागे चरन्नदर्मनोहरे॥ यस्यास्तटनिकुञ्जेषुमोदन्तेव निता:सुखाः। सिद्धा:संसेवितावातैःशीकरासारशीतलैं: पुण्य पाश्रममद्वाक्षीद्वुरद्वाजस्प कौरवः। कटलीनारिकेलाप्रकोलचम्पकचन्दनैः ।।२४ ।। या समुद्यतहस्तेव गङ्गामाकाशवाहिनीम् । आलिद्गितुं समुत्तुङ्ः कल्लोलैरभ्नसङ्गिभि: नकोलाशोकहिन्तालतालकेत किदाडिमैः। जम्बुकदम्बकतकखदिराजुनपाटलैः॥२५॥ धमैराहुतिसम्भूतैस्तरुशाखोपलम्भिभिः । वल्कलंश्च विराजन्ते यत्तटाश्रमभूमयः ॥४॥ नागपुन्नागसरलदेवदारुकरखकेः। लवडलुङलवलीप्रियङगूतिल कैरपि । २६॥ भुनीन्द्रैः सुरवर्यश्चस्थापितानि समन्ततः । यत्तटद्वितये भान्ति दिव्यलिङ्गानिशलिन: यदीयसकतावासविश्रान्ता मानसं सरः। न स्मरन्ति निजावासं मरालाविहगोत्तमाः अत्येश्च फलषुष्पाड्य: शोभितं घरणीरुहैः। शमितावग्रहातङ्क: कुल्यामुखविनिर्गतः। पुष्णातितोयैःसस्यानिलोकरक्षाक्षमाणिया वासन्तीकुन्दजात्यादिलताभि: परिवेष्टितम् ॥२८। चकवाककुचोत्तुङ्वी चवललीविभूषिता। आवर्तनाभिविलसत्सैकतश्रोणिमण्डला।।4 प्रफुलपझ्मवदना चलन्मीनयुगेक्षणा। विलसत्फेनवसना हंसयानमनोहरा॥ ६॥ जलपक्षिरवालापा नयनानन्दकारिणी। अपूर्वकामिनीरूपा या विभात्यम्बुधिप्रिया॥ समापादितलक्ष्मीकं कोतुकेकनिकेतनम् । सिंहदन्तावलव्याघ्रतरमुरुरुरङ्कुभिः ॥ रोधस्यन्तरवाहिन्या नद्याः प्राच्यां धनञ्जयः। ददर्श शैलमुत्तुङं कालहस्तिसमाह्नयम् मृगारन्येः समाकीर्णमन्योऽन्यहितकारिभिः। जितचैत्ररथोद्यानसधरीकृतनन्दनम्॥ उदग्रशिखराभोगोलिखिताकाशमण्डलम्। सप्रपातालमूलाधोरूढ मूलोपलाश्चितम्।। अतिवाङ्मनसोदार परमानन्दकारणम्। शिवागमानां दिव्यानामर्थजातमनुत्तमम्॥। स्नात्वातस्यांमहानद्यांतस्मिञ्छेलेसुराचितम्। अपश्यदर्जु नोदेवंकालहस्तीशनामकम् प्रकाशयन्तिशावानांयत्रमञ्जुगिर: शुकाः। यस्मिन्हुताशनोदार जरमश्यामलितंनभः सम्पूज्य च महादेवं नगेन्द्रतनयासखम्। मनसा भक्तियुक्तेनकृतार्थत्वमुपेयिवान्॥।१४ अकालजलदभ्रान्तिमातनोति शिखण्डिनाम्। ततो महागिरौ तम्मिन्नद्गुतेकनिकेतने। चचाराऽभूतपूर्वाणां विशेषाणां दिदृक्षया। गस्मिन्विहारश्रान्तानां सिहानां स्वेच्छयागतःः॥ ३५। सिद्धानालोकयामास वसतो गिरिसानुषु। गायतो देवदेवस्य चरित्राण्यबलायुतान् निर्वापयन्ति गात्राणि करिणः करशीकरः। तदाश्रमपदंपश्यन्विस्मयाक्रान्तमानसः अप्सरोललनाजुष्टान्पुष्पासवमदाकुलान्। पभावं पाण्डुतनथः प्रशशंस तपस्विनाम्। निवार्य तत्र तत्रैव सकलाननुजीविनः॥ निकुञ्जेषु समासीनान्गन्धर्वानैक्षतादरान्॥१७। मित्रेविप्रवरः सार्धं प्रचिवेश तमाश्रमम्। अग्रे ददर्श कौन्तेयः स्फुरत्पावकतेजसम् विविक्ेषु प्रदेशेषु शिवध्यानपरायणान्। अपश्यद्योगिनो दिव्यानादरानन्दशालिनः॥ भरद्वाजं मुनिवरेरनेके: परिवारितम्। भस्मानुलिप्तसर्वाङ्गं मृगचर्मोत्तरीयकम्॥३६॥

११६ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्ड नववारिदसम्वीतं कैलासमिव भास्वरम्। जटाभिर्लम्बमानाभिर्भास्वन्तं स्वर्णकान्तिमिः ॥४०॥ स्थिरविद्युल्लताकीर्णमिव शारदनीरदम्। श्रुतिस्मृतिपुराणाथेरेकीभूय समागतैः॥ एकत्रिंशोऽध्यायः

अङ्गीकृतमिवाऽडकारं दिव्यज्ञानशुभास्पदम् । सुवणमुखरीप्रभावशुश्रूषया भरद्वाजम्प्रत्यर्जु नप्रश्नवर्णनम् धृतिक्षान्तिदयातुष्टिशान्तिभिर्नित्यसेवितम् ।। ४२।। श्रीसूत उवाच प्रियाभिरिव रक्ताभिरखण्डव्रह्मवर्चसम्। उपगम्य शनेः पार्थस्तत्पादाम्बुजयोःपुरः॥ कृतसायन्तनविधिं हुताशनसमद्युतिम्। सुखासीनं मुनिपति प्रणम्य भरतर्षभः ॥१ चक्रे प्रणामं साष्टाङं समालिड्गितभूतलम् ॥४४ ॥ तदीयशीतलामोदसुधापूरानुमोदितः। गम्भीरं प्रश्रयोपेतमिदम्वचनमब्रवीत्॥२॥ तमागतं पृथापुत्रमुत्थाप्य मुनिपुङ्गवः । आशी्भिरेधयाश्चके प्रहर्षोत्फुलमानसः ॥४५॥ अजुन उवाच सम्पूज्यचयथान्यायंतमर्ध्याद्यःप्रियातिथिम्। विनिर्दिष्टासनासीनंतमपृच्छदनामयम सुनिपुङ्गव! लोकेऽस्मिन्धन्य एकोऽहमेव हि। पुत्राविशेषं भवता यदवं सम्यगादृतः सम्माननमवाप्याSस्मान्मुनेःपाण्डवमध्यमः । प्रियेर्वाक्यमुनिपतेरकरोन्मनसो मुदम भवदादरसञ्जातकौतुकं मम मानसम् । भवद्वाक्यामृतं दिव्यं पातुं त्वरयतीव माम् सस्माराऽथ भरद्वाजः स्वर्धेनुं कामदोहिनीम्। कम्माच्छेलादियं जाताकेनानीतामहानदी। किम्पुण्यंस्नानदानादयैःकृतैस्तत्रोपलभ्यते सा वितेनेऽतिमहतीं भक्ष्यभोज्यादिकल्पनाम् ॥ ४८ ॥ अस्या:प्रभावं प्रभवं प्रह्लस्य मस सन्मुखे। वक्तुमर्हसि कार्यो हि भक्तानुग्रह एव ते।। भुक्ता पार्थ: सानुचरस्तमुपास्यतपोनिधिम्। दिनशेषंकथालापकौतुकेनात्यडवाहयत् अजुनस्यवचःश्रुत्वाभरद्वाजोद्विजोत्तमः। तदाननं समालोक्यवाक्यं वाक्यविद्व्रवीत् ततःसायन्तनींसंध्यामुपास्यहुतपावकः । विप्रेरमात्येः सहितो ययौतस्यकुटीगृहान भरद्वाज उवाच तत्रासीनो मुनिपतेराशीर्भिरभिनन्दितः । आनन्द्यमानो मुमुदे तन्नदीशीतलानिलैं:। त्वमरजुन! महाबाहो कौरवान्वयपावनः । विशेषान्मम मान्योऽसि धर्मपुत्रानुजोयतः सम्प्रापिता केन भुवः प्रभूता कस्मान्महीध्रादधिकप्रभावा। अनेके भूमिपा द्वृष्टा न ते त्वमिवफाल्गुन। लीलार्जवदयौदार्यधैर्यगाम्भीर्यशालिनः इति प्रभावं परिपृच्छन नद्या: श्रोतुं मुनीन्द्रान्मतिरस्य जज्ञे ॥ ५२॥ कुलं विद्या धनश्चव बलिनां मदकारणम्। भवाद्वशानांभव्यानां तानि प्रश्रयकारणम् इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशातिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पाज्येषु राज्यभोगेषु विद्यमानेषुकौरव। ऋतेभवन्तंकोवाऽन्यो नोपैति विकृतेर्वशम् श्रीवेङ्टाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरीमाहात्म्यप्रशंसायां भरद्वाजाश्रमवर्णनं परवानस्मि कौन्तेय! गुणलोकोत्तरस्तव। किमस्त्यकथनीयन्ते कौतुकोपेतमानस! नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥। ३० ॥ शृणु राजन्कथां दिव्यां मया मुनिमुखाच्क्रताम्। यां श्रुत्वा पातकातङ्गान्मुच्यन्ते सर्वजन्तवः ॥ १३॥ पूर्व दाक्षायणी देवीजनकेनाऽवमानिता। त्यकत्वा तनुन्तां नीहारगिरेरभवदात्मजा सतर्षिभिरुपागम्य प्रार्थितो धरणीधरः। मृत्युञ्जयाय स्वां पुत्रीं विवाहे दातुमुद्यतः वृषभाङ्को जगत्स्वामीविवोठुंसर्वमङ्गलाम्। प्राप्तो हिमवदावासमोषधीप्रस्थनामकम्

११८ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे ११६ तच्छासनात्समाजग्मु: स्थावराणि चराणि च। प्रशस्तसौभाग्य समन्वितोऽद्रिरगस्त्यशैलाह्वयमाससाद॥ ३७ ॥ भूतानि भूतनाथस्य कल्याणमभिनन्दितुम् ॥ १७॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे तभूरिभारसम्भझ्ा भूमिरुत्तरसंथ्रया। निम्नतामाययौ तावद्यावत्पातालमास्थिता वेङ्गटाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरीमाहात्म्यप्रशंसायामर्जु नभरद्वाजसम्वादे निर्भारलाघवादस्मादभृशं दक्षिणगामिनी। ऊर्ध्वगता च तं द्वष्टा सर्वेामभवद्बयम् ज्ञात्वा तां विकृति भूमेद् ष्रागस्त्यंमहेश्वरः। इत एहिमहाप्राशेत्युक्त्वावचनमब्रवीत आगतेषु समस्तेषु भूतेष्वत्र वसुन्धरा। तद्धारेण समाक्रान्ता विकृति समुपागता॥ तङ्गुवः साम्यकरणे त्वमहसि महामते। ऋते त्वामत्र हि त्वत्तः परेणैतत्कथम्भवेत् मत्तेज:सम्भवो हि त्वं लोकसंरक्षणोद्यतः । तस्मान्मद्वचनाद्वत्स भुवमेतां समाकुरु: द्वात्रिंशोऽध्यायः मत्पाणिग्रह पाललोककौतुकायत्तवुद्धिषु। आगतेषु समस्तेषु स्थातव्यम्भवित्ताऽपिच त्वं न तिष्ठसि चेदत्र नकश्िद्विकृतिम्भुचः । अपनेतुं हि शकोति तद्गन्तव्यंत्वयाSनघ भरद्वाज उवाच इमांगिरिसुतापाणिग्रहकल्याणभासुराम्। मूर्तिप्रदर्शयिष्यामि यत्र तिष्ठसि तत्र ते स कदाचिन्मुनिवर: कृतपौर्वालिकक्रियः। विवेश देवतागारं समाराधयितुं शिवम् इत्युत्तवातं परिष्वज्यविससर्जमहेश्वरः । तथेतितंप्रणम्याऽसीययौयान्यांदिशंमुनिः अदृश्यरूपा वागदेवी तत्राश्राऽवि महात्मना। तेनाद्गुतोपपन्नेन व्यक्तवर्णसमुज्जवला। विन्ध्यादिं समतिक्रम्य दक्षिणामागते दिशम्। आकाशवाण्युवाचेनपगस्त्यं जपताम्वरन्। अगस्त्ये मुनिशार्दले मही साम्यमुपाययौ॥ २८॥ नदीहीनो ह्ययं देश: प्रसिद्धोऽपि न शोभते॥३॥ भुवोऽपनीय विकृति स्थितं कलशजं मुनिम्। तुष्टुबुर्हर्पतरलाः सुरगन्धर्वकिन्नराः॥ ज्ञानविज्ञानविमुखः साकार इव भूसुगः। दीक्षेव दक्षिणाहीना ज्योत्सनाहीनेवशर्वरी स ददर्श ततो गत्वा कश्चिच्छेलं समुनतम्। चिततर्धरणींस्पादैर्धृत्वासंस्थितमग्रतः न विभाति नदीहीना पृथ्वीयं भूसुरोत्तम। प्रवर्तय नदींकाज्िल्लोकानांहितकाम्यया महौषधीनां रतानामशेषाणां स्वयम्भुवा। अखण्डतेजोदीपानांविनिर्मितमिवाकरम् अगाधदुरितोद्भूतभीतिमोचनशालिनीम्। हितमेतत्सुरौदानामेनन्मुनिवरार्थिंतम्।। समुन्नतर्यः शिखर नियतद्व्योमभूतले। उदारधारासम्प्न्नर्दधातीव निरन्तरम्॥३२ शनैरारुह्य तं शैलमगस्त्यो मुनिपुङ्ग्यः। निवासाय मति चक्रे रम्ये तच्छिखरस्थले भद्रमेतन्मनुष्याणामेतदाचर सुवत। देवानासृषिवर्याणां भृजनानां हितावहाम्॥ पापपङ्गप्रशमनीं प्रवर्तय महानदीम् ॥८ ॥ तस्यामृतोपमेयस्य पद्मोत्पलकुलश्रियः। नानाहुमपरीता्य कासारस्योत्तरे तटे॥ श्रीभरद्वाज उवाच मनोहरे महीभागे विधायाऽडअ्रसमृत्तसप् । तद़ाकर्ण्य ६चो चिप्रः क्षणं चिन्तापरायणः। समाप्य देवतापूजांबहिर्वद्यामुपाविशन् आराध्य पितृदेवर्णीन्चिधिवद्वास्तुदेवताम्॥ ३॥ आनाययामास तदा तदाश्रमगतान्मुनीन्। तेपामकथयच्चाऽसौ दिव्यवाणीरितं वचः उवास सुचिरन्तत्र मुनिसङ्कसमन्वितः। देवतासिद्धगन्धर्वाप्सरोजुष्सहीघर॥ २ तदद्गुतमुपश्रुत्य मुनयो हष्टमानसाः ॥ ११॥ तपः समावेशितचित्तवृत्त तपोवने तिष्ठति कुम्भजाते। अभिवन्द्य मुनिश्रेष्ठं मैत्रावरुणिमत्रवन् ॥ १२॥।

१२० * स्कन्दपुराणम् * [२ वंष्णवखण्डे द्वात्रिशोऽ्ध्यायः ] गङ्गारूपायासुवर्णमुखर्याभूलोकेगमनवर्णनम् * १२१

आश्चर्याणां महाश्चर्यं मङ्गलानां च मङ्गलम्। तवव शोभते दिव्यंत्वच्चरित्रं कृपानिधे मुनय ऊचु: तदा तथाविधँ घोरं जगत्संक्षोभमागतम्। देवाविज्ञापयामासुर्नमस्कृत्याऽब्जजन्मने तव हुङ्कारमात्रेण भ्रष्टो देवाधिराज्यतः। नहुषः कीटतां प्राप ततश्चित्रं न विद्यते तानाश्वास्य ततो ब्रह्मा सिद्धगन्धर्व सेवितः। प्रादुरासीत्कुम्भभुवः पुरोभागे तपस्यतः ॥ ३५॥ समावृतधराचक्र: कल्लोलाताडिताम्बरः । किन्वतो विद्यतेचित्रं यदब्धिश्चुलुकीकृतः सूर्यमार्गनिरोधार्थप्रवृत्तोविन्ध्यभूधरः । त्वयाप्रशान्तिंगमितः किन्वतो विद्यते परम् तमागतं समालोक्य ब्रह्माणंपरमंद्विजः । प्रणम्यविविधैःस्तोत्रैस्तोषयामासतन्मनाः तवाऽ्दुतानि कर्माणि क: स्तोतुं प्रभवेद्गवि। ततस्तं विनयानम्रमगस्त्यं वीक्ष्य पद्मभूः। प्रसादसुमुखो भूत्वा पूतां गिरमुपाददे।। ब्रह्मोवाच मन्महाभाग्ययोगात्वं प्राप्तोऽसीति शरीरिताम् ॥ १७॥ वयं कृतार्थाः सञ्जातास्त्रैलोक्येयन्महामुने!। निवसामोSत्रभवतासनाथाह्याश्रमस्थले धरितुप्टोऽस्मि तपसा दुश्चरेण तवाऽनय !। वृणीष्वयद्यदिष्टंतेतत्तद्वास्यामिसुव्रत! वर्ण्यो हि याम्यतोदूरेविषयोऽयंद्विजोत्तम। समस्तवस्तुपूर्णोऽपि नदीहीनोनराजते अगस्त्य उवाच किमलब्धनदीस्रानेनाSमुनाहतजन्मना। अनदीके जनपदे वासादजननं वरम् ॥ २०॥ तव प्रसादात्सकलमुपपन्नं मम प्रभो!। सम्प्रयच्छसि चेत्कामं याचरेनिःशङ्डया धिया परिपाकस्तु भाग्यानामस्माकंसमुपस्थितः । यदादिष्टोऽसिविवुधैःप्रवर्तयमहानदीम् नदीहीनमिमं देशं दवृष्टा खिद्यति मे मनः। अर्थावबोधरहितं श्रुतिपाठमिवाऽधिकम् उर्वों पावयितुं दक्षां रक्षितुं च महानदीम्। प्रसादं कुरु देवेश ममेष्टमिदमेव हि॥४१ किं वितर्केण बहुना प्रयतनः क्रियतां ध्रुवम्। समानेतुंजगद्वन्द्यांशरण्यांसरिदुत्तमाम् श्रीभरद्वाज उवाच अगस्त्यस्यवचः श्रुत्वाभूयादेवमितिब्रुवन्। सस्मार मनसाव्रह्मासुरवर्त्माश्रयांनदीम् श्रीभरद्वाज उवाच स तेषां वचनं हद्यंमानयित्वामहाद्विजः। समानेष्यामिसरितमितिचक्रेविनिश्चयम् अथोपेत्य वियद्गङ्गा पुरस्तात्परमेष्टिनः । अतिष्ठन्मुकुटन्यस्तप्रशस्ताञ्जलिभासुरा॥ मुनीश्वररनुज्ञातस्तानभ्यर्च्य सुरानपि । विशेपूजां विधिवद्विधायपुरविद्विष: ॥ स्वशासनात्समायातां विनयानतमस्तकाम्। तां सर्वजगतांधात्रीमिदंवचनमब्रवीत् अङ्गीकृत्य व्रतं गाढं बहुलक्ठेशदुः सहम्। अनन्यसुलभं यत्नात्स चकार महत्तपः॥ ब्रह्मोवाच घोरेषु धर्मदिवसे व्वन्तरस्थोहविर्भु जाम्। चतुर्णां सवितृन्यस्तदवष्टिर्नापययौ क्रमम् गङ्गमयाऽतुशास्यासिकार्ये लोकोपकारके। तवापिलोकरक्षायांममेवनियतास्थितिः वार्षिकेषु दिनेषूग्रवायुसम्पातदुःसहैः। आसारेस्ताड्यमानोऽपि नोद्वेगमगमद्धृदि देशे नदीविहीनेऽत्र प्रवर्तयितुमापगाम्। हितार्थ सर्वलोकानां कुम्भजन्मा समीहते हेमन्ते समये तिष्ठन्कण्ठदघ्नेषु वारिषु। जपध्यानपरोभूत्वानकिश्चिद्विकृति ययौ।। नम्मात्वमवतीर्योवीं स्वांशेनैकेन भूजनान्। पुनीहि गच्छ वसुधामेतद्द्शितवर्त्मना ततः समीहितार्थस्य विलम्बमवलोक्यसः। पुनर्गाढतरां निष्ठां प्रपेदेलोकभीषणाम् भूलोके सम्प्रवृत्ते तु प्रवाहेसिद्धिकाङक्षिणः। सेविष्यन्तेसुरवरामुनिवर्याश्चसन्ततम् निगृह्य मानसीं वृत्तिनिराहारोजितेन्द्रियः। अविज्ञातब हिवृ तिस्तस्थौपाषाणवत्तदा नद्ीषूत्तमतांथाहि त्राहि त्वत्संश्रयाञ्जनान्। कुरुप्रियमगस्त्यस्यगच्छभद्रेयथासुखम् एवं तपस्यतस्तस्य सर्वाङ्गेषु हुताशनः । अभ्रंल्लिहो ज्वलज्ज्योतिर्निश्चक्रामभयङ्करः भरद्वाज उवाच ततोऽद्ुतशिखाजालैवृतःः सर्वतो दिशः। समुद्ग्रभयोद्विया जनौघाः परिचुक्रुशुः इत्युतवाऽन्तर्दधे ब्रह्मा तया नद्ा च तेन च। प्रणामजूजनस्तोत्रेविशेषैरभिनन्दितः । अथ गङ्गा मुनिपतेः पुरस्तात्स्वांशसम्भवाम्।

१२२ * स्कन्दपुराणम् * दिव्यतेजोमयीं मूर्ति दर्शयित्वा वच्चोऽब्रवीत् ॥५१॥ [ २ वैष्णवखण्डे त्रयस्त्रिशोऽ्ध्याय: ] * सुवर्णमुखरीस्तववणनम्* १२३

गङ्गोवाच तदा निदेशाद्वेवस्य पद्मयोने: समीरणः। शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रर्वीत्॥ मदीयांशोऽयमवनीं सम्प्राप्य मुनिवल्लभ!। पूरयिष्यति तेऽभीष नदीरूपं समाश्रितः वायुरुवाच

भरद्वाज उवाच सुवर्णमिव लोकानां भागधेयादियं नदी। नीता भुवमगस्त्येन मुखरीकृतदिङमुखा इत्युक्तवा सिद्धवाहिन्यां गतायां तत्प्रयुक्तया तस्माद्यास्यति विख्याति सर्वलोकाभिनन्दिताम्। गन्तव्यं वर्त्मना केनेत्युक्तो मुनिरुवाच ताम् ॥५३ ॥ सुवर्णमुखरीनाम्ना धाम्ा केवल्यसम्पदा।७॥

अगस्त्य उवाच एषा सुवर्णमुखरी सरित्सु सकलास्वपि। विशिष्टा सेवनीया च ब्रह्मणोवचनंत्विदम् गच्छन्पुरस्तात्कल्याणि ! त्वदीयगमनोचितम्। अहंप्रदर्शयिष्यामिमार्गत्वंमामनुव्रज भरद्वाज उवाच इत्युक्तामुनिना तेन सम्प्रहष्टा तवानव। यदिएं तत्करिष्येऽहमिति प्रोवाच साशुभा श्रृत्वेत्थं पवनेनोक्तं वचनंकुम्भसम्भवः । तुतोषविस्मयाक्रान्तःस्वान्तःपुलकिताङ्गक:

अथ मुनिरवतार्य तां नगेन्द्रादधृततटिनीतनुमन्नसङ्गिशङ्गात्। एवसेपा दिव्यनदी स्नानपानादिकल्पनेः । सौख्यावहा मनुष्याणां प्रतिष्ठामगमद्गुवि

मुदिततरमना यथौ पुरस्तात्तदभिमतां पदवीं प्रदर्शयन्सः ॥५६॥ आजया पद्मगर्भस्य तटिन्याकाशवाहिनी। सुवर्णमुखरीनाख्रा पुनात्यात्मैकसंश्रयान्

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहर्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे बहन्गिरीन्द्रान्वनमण्डलश्च देशाननेकान्सरिदुत्तमेयम्।

श्रीवेङ्टाचलमाहात्म्ये श्रीसुवर्णमुखरीमाहात्म्यप्रशंसायां सुवर्णमुखर्या- क्रमादतिक्रम्य निषेव्यमाणा महानदीभिर्गिरिसम्भवाभिः॥१२॥

विर्भाववर्णनं नाम द्वात्रिशोऽध्यायः॥३२॥ रोगाहतानामधिकातुराणामनासयकप्रतिपादकानि। अन्तर्बहिःसम्भृतभूरितापनिवारणानि प्रियकारणानि ॥ १३ ॥ चिहारलोलद्विरदप्रकाण्डशुण्डामहाघातरयोत्थितेन। पुष्पोपहारं पृपतोत्करेण हर्षाहृदातीव दिवाकरस्य ॥ १४॥ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः सौगन्धिकाम्भोरुहकेरवाणां सौरभ्यसम्वासितदिङमुखानाम्।

सुवणसुखरीम्प्रति शक्रादिस्तुतिवर्णनम् लीलावगाहोत्सुकना कनारीसीमन्त सिन्दूररजोऽरणानि। तदादिव्यविमानस्था:शक्रमुख्यादिवौकसः। अगस्त्यमनुयान्तींतामनुजग्मुर्महापगाम् भरद्वाज उवाच तत्केशपाशच्युतपारिजातप्रसूनगन्धरधिवासितानि॥ १६ ॥ नवावतारां तां दिव्यां सर्वे च मुनिपुङ्गवाः। कृताक्षलिपुठा:स्तोत्रैरनुयाताःसिधेविरे सा विभ्रती सम्भृतमङ्ग्लानि स्वादून्यपङ्गान्यतिनिर्मलानि। सिद्धचारणगन्घर्वाः सम्भृता्च सहस््रशः। तां नदी तं मुनीन्तंचप्रशशंसुःशुभेःसतवैंः सुधोपमानानि सुरेन्द्रसूनो: पयांसि पापप्रतिातुकानि॥१७॥ सुधोपमानममलं दिष्टया लब्धमिदं जलम्। इत्यौत्सुक्यरसायत्ता ननन्दुर्धरणीजना अगस्त्यशैलात्समवाप्जन्मा नीता सुवं कुम्भसमुदवेन।। प्रशम्ततीथौघविराजमाना समाययौ दक्षिणवारिगशिम॥ १ ॥

१२४ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे * सुव्णमुखरीमहत्त्ववर्णनम् * शीकराक्षत विन्यासे रत्नदीपार्पणैरपि। प्रत्युद्ययुस्तामम्भोधेर्वीचयोऽभिमुखागताः ॥ त्रयस्त्रिशोऽध्याय: ] १२५

तरङ्गहस्तैरालिडन्य सम्भाव्यनां समागताम्। चकार सरितां नाथःप्रियमाघोषभाषणैः अनन्त इव नागेषु हिमाचल इवाऽद्रिषु ॥ ३६ ॥ प्राप्तायामनुकूलायां तदा तस्यामपांनिधेः। प्रहृष्टेन तरङ्गेण जीवनं ववृधेतराम् ॥।२१।b पोत्रिक्षेत्रमिव क्षेत्रेष्विन्द्रियेष्विव मानसम्। नद्ीष्वपि चसर्वासुसु्व्तर्ण्मुखरीवरा इत्थं संसृज्यसरितमगस्त्यस्तामुदन्वता। स्तुत्वाययौसमामन्त्रयकृतकृत्योयददच्छया शुद्धिक्षेमशिवापेक्षी सुवर्णमुखरीं शुभाम् ॥ ४१ ॥ त्वयेष कथितो ब्रह्मन्महानद्याः समुद्धवः । अस्याः प्रभावं भगवन्निदानीं श्रोतुमुत्सहे अजुन उवाच अगस्त्याचलसम्भूतां दक्षिणोदधिगामिनीम्। समस्तपापहन्त्रीत्वांसुवर्णमुखरीं श्रये ॥ ४२॥ अहोनिबर्ह णंसर्वश्रेयसामेककारणम्। शणुमाहात्म्यमस्यास्तेकथयिष्यामिपाण्डव! भरद्वाज उवाच महापातकविप्लुएंगात्रं ममतपोदकेः । क्षाल्यामि जगद्धात्रि! श्रेयसा योजयस्माम् पाश्चात्त्यं जन्म सम्प्राप्य ज्ञानिनां कर्मणः क्षये। इति सूक्तद्वयं सम्यगुच्चार्य नियतो नगः। सुवर्णमुखरीतोये स्नात्वा शुद्धः प्रमोदते॥ सुवर्णमुखरीस्ानं सिद्ध्येद्व्रह्मत्वकारणम् ॥ २५॥ ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वमगस्त्येन समाहता। स्वयं मन्दाकिनी मूर्ता सुवर्णमुखरी वरा एतां सुवर्णमुखरीं योजनानां शतरपि। स्सृत्वा मनुष्यः पापेस्यो मुच्यतेनात्रसंशयः एवंग्रभावादिव्येयंकीर्तनीयाशुभार्थिभिः। मनसाभक्तियुक्तेनस्नातव्या शुभ काङ्क्षिि निःक्षिप्मस्थि जन्तूनां सुवर्णमुखरीजले। सोपानतां समायातिव्रह्मलोकाधिरोहणे सोमसूर्योपरागेषु स्ानदानादिकं कृतम्। स्यादमेयफलम्पार्थ! सुवर्णमुखरीतट ।४७ स्मरन्तः स्वर्णमुखरींयत्र कुत्राऽपिमानवाः। तोयान्तरेघुस्तात्वापिलभन्तेफलमुत्तमम् सडक्रान्तावयने पुण्येव्यतीपातेऽथ वासरे। सुबर्णमुखरीस्नानं कुलकोटि समुद्धरेत् तावदेवाऽभिभूयन्ते नराः पातककोटिभिः। सुवर्णमुखरीस्ानंयावन्नोलभ्यते शुभम् जन्मर्क्षे जन्मदिवसे सुवर्णमुखरीजले। दिव्यान्तरिक्षभौमानितीर्थानि निजसिद्धये। स्परन्त्यहरहः प्रातः सुवर्णमुखरींनदीम् स्नात्वा विधिवदास्ोति क्षेमारोग्यसुखथ्रिय: ॥४६॥ अगस्त्याचलसम्भूता दक्षिणोदधिगामिनी। पापानिस्वर्णमुखरीम्मरणदेवनाशयेत् दुःस्व्प्नविल्नजं भूतग्रहदुःस्थानजंतथा। सुवर्णमुखरीतोये स्नात्वा तरति किल्बिषम् सुवर्णमुखरीस्ानलोलुपेनाऽन्तरात्मना। वाञ्छन्ति मर्त्यतामेव देवा: शक्रपुरोगमाः॥ सवर्णमुखरीतीरे गोपादप्रमितां भुवम्। दर्वासवमहीदानाद्यत्फलन्तदवाप्नुयात्।। सुवर्णमुखरीतोयपुष्टसस्यान्नभोजिनः । न लिप्यन्ते महापापेदु र्भोजनशतोदवैः॥३३॥ धेनुं सवस्त्रालङ्कारां सुवर्णमुखरीतटे। दत्त्वा विप्राय विधिवद्याति व्रहमा सनातनम् अपि निष्कमितं पीतं सुवर्णमुखरीजलम्। नाशयेदद्वितुल्यानि ह्याशुपावानिदेहिनाम् पुण्यकालेषु दानानि विधेयान्यखिलान्यपि। इहाऽमुत्रफलप्राप्त्ये सुवर्णमुखरीतटे प्राप्याऽपि मानुषं जन्म सुवर्णमुखरीजले। ये वा स्ानं न कुर्वन्तितेषांजन्मनिरर्थकम् जपो होमस्तपो दानं पितृकर्म सुरार्चनम्। कृतम्भवेच्छतगुणं सुवर्णमुखरीतटे॥ सुवर्णमुखरीखानं यदेकं विधिना कृतम्। जाह्नवीस्ानकोटीनां समं भवति पर्वसु। अन्यत्ते कथयिष्यामि विधेयंव्रतमुत्तमम्। सुवर्णमुखरीतीरे प्रतिवर्ष सुखाथिभि:॥ गोविन्द इव देवेषु नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः । नरेप्विव महीपालो भूरुहेप्विव कल्पकः मेघकाले रविकरस्तिरोधानमुपागतः । यदोदेति मुनिः श्रीमान्मित्रावरुणनन्दनः ॥ महाभूतेष्विव विथन्मायेवाSखिलशक्तियु। गायत्रीव च मन्त्रेषु वज्रं देवायुधेष्चिव।। तम्मिन्दिने येनियता:स्नानमस्याम्प्रकुर्वते। तैः कल्पश्च सुरावासेस्थीयतेकुरुनन्दन तदाऽगस्त्यस्य यदूपं सुवर्णेन विनिर्मितम्। तत्वेष्चिवाSडत्मनस्तत्वं रुद्राध्यायो यज्जषि्वव। विधिना ददते पार्थ! ते यान्ति ब्रह्म शाश्वतम् ॥५८॥

१२६ *स्कन्दपुराणम् * [ २ वेष्णवखण्डे अजु न उवाच विधिना केन कर्तव्यंव्रतमेतन्महामुने!। तन्ममाSSचक्ष्वसकलं जिज्ञासोस्तु महात्मन: चतुस्त्रिंशोऽध्यायः भरद्वाज उवाच अगस्त्यस्योदयदिनं ज्ञात्वा नियतमानसः । स्वशत्तयाकारयेदपन्तस्य हेस्ना महामुने: अगस्त्यतीर्थागस्त्येश्वरयोः प्रभाववर्णनम् सुवर्णभास्वरच्छायं जटावन्धमनोहरम्। दधानं करपझ्माभ्यामक्षमालां कमण्डलुम्।। अर्जुन उवाच वसानं मृदुलं वल्कं मृगचर्मोत्तरीयकम्। सौम्यं नस्माङ्ुरचिरं सद्राक्षकृतमूषणम् एवं विधाय तदू्प स्नात्वा नियतमानसः। आचार्य गन्धपुप्पाचेरलड्कृत्ययथाविधि शालेयतण्डुलानां तामाढकस्योपरि स्थिताम्। क्रियासममिहारो मेत्वद्वाक्याकर्णनैषिणः । भनः खेदाय मा भूत्ते करुणाभरितात्मनः इदानीं श्रोतुमिच्छामि नद्यामस्यांमहामुने। कुत्रकुत्र समर्थानि तीर्थान्यधनिवर्हणे वस्त्रद्रयसमायुक्तां प्रतिमां प्रतिपूजयेत्॥ ६४॥ विन्ध्यसंस्तम्भनो वार्धिचुलकीकृतिपेशलः। ब्रह्मादिसर्वदेवानांतेजका सुप्रकाशितः का:काः पुण्यतरङ्गिण्यः सङ्गता अनयासुने। कुत्र स्नानेनकृत्ताघानोपयान्तियमाद्गयम् अगस्त्यः कुम्भसम्भूतो देवासुरनमस्कृतः । प्रीतिमाप्तोतुमहतीं दानेवाडनेन मे प्रभुः इमं मन्त्रं समुचार्य धारापूर्व सदक्षिणम्। दत्त्वाविमुक्तपापेभ्योयातिव्रह्ालनातनम् नेषु क्षेत्रेषु मनुजयंत्फलं समवा्यते। विहितैविधिवत्स्नानदानादिशुभकर्मभिः॥६॥ सोपाख्यानमिदं सर्व वेदितं वेदवित्तम!। सज्जातामहतीप्रीतिविस्तार्थाचक्ष्वमेक्रमात् जन्मान्तरकृतंतनसिह जन्मकृतेरपि। महापापोपपापीधर्मुच्यते नाऽत्र संशयः ।६८।। भरद्वाज उवाच ब्रह्माद्याः सकला देवाः सनकादा महर्षयः। चराचराणिमूतानिशीति यान्तिनसंशयः कृत्वा त्रतमिदम्पुण्यमगस्त्यस्य च सन्सुनेः। प्रीत्यर्थम्भोजयेद्विप्रान्यथाशक्ति सदक्षिणम्॥०0 ॥ अखण्डज्ञानरूपेण सर्वलोकहितेषिणा। सुरासुराणां सम्भाव्येनागस्त्ये महात्मना तस्मिन्कर्मणिचाऽशक्तो यथाशक्ति महीसुरान। वसुधामवतीर्णायांप्रथमंतदराधरात्। स्नात्वायत्र महानद्यां सम्पाप्नोतिकृतार्थताम् स्वर्णधान्यादिदानेन तोपयेद्धक्तिसंयुतः ॥७१ ॥ अगस्त्यतीर्थमित्युक्तं पावनं तजगच्तये। तत्र स्नानेन शुद्धि: स्थान्महापातकिनामपि तिथि न वितथीकुर्यात्तांयत्नेनसमाचरेत्। यत्किश्चिदपिचाऽवश्यंकर्मकुर्याच्चपुरुषः अनेकजन्माचरितमहापातकसंहतिम। निरस्य दिवि मोदन्ते तत्र स्नानरता जनाः महामुनेरगस्त्यस्थ परिपक्क तपःफलम्। नदी सुवर्णमुखरी कीर्तनीया सुरासुरेः॥ ये तत्र तीर्थे यतिनः कृतस्नाना यतेन्द्रियाः। गोभूतिलहिरण्यादि महादानानिकुर्वते एवं ते कथितः सम्यङमहानद्या: समुद्धवः। प्रभावश्चतदाचक्ष्वयद्भूयःश्रोतुमिच्छसि ने प्राप्नुवन्ति सम्पूर्ण गङ्गाद्वारेसमाहितैः। विहितानां शतगुणं दानानां फलमर्जुन इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वष्णवखण्डे अत्राऽस्ति भगवानीशः ख्यातोऽगस्त्येशसज्ज्ञया। वेङूटाचलमाहात्म्ये सुचर्णमुखरीप्रभावप्रशंसानाम त्रयस्त्रिशोऽध्यायः।३३॥ स्थापितोऽगस्त्यमुनिना लोकानन्दविधायिना॥ १५॥ स्नात्वा तस्यां महानद्यां तल्लिङं पूजयन्ति ये। दशानामश्वमेधानां फलं सम्प्राप्नुवन्ति ते ॥१६ ॥

१२८ * स्कन्द्पुराणम् * [ २ वैष्णवखण् पञ्चत्रिशोऽध्यायः ] * सुवणमुखरीकल्यानदीसङ्गमवर्णनम् * १२६ धनूराशि परित्यज्य यदा मकरमंशुमान्। विशेत्तदयनं पुण्यमुत्तरं परिकीर्तितम्। सिद्धगन्धर्वललनालीलागाहनशालिनी। तस्मिन्दिने ये नियता नद्यां स्नात्वा समाहिताः। तपस्विकन्यानिःक्षिप्तबलिपुष्पविराजिता ॥ ३६॥ पश्यन्ति पार्वतीनाथमगस्त्येशं सुरारचितम् ॥।१८।। हंसकारण्डवक्रौश्चकुलकोलाहलाकुला। प्राक्प्रवाहा समागत्य शेलान्तरगताऽध्वना।। अग्निष्टोमसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च। फलं सम्प्राप्य मोदन्ते दिविदेवगणार्चिता: सङ्गमे सरितोस्तत्र कृतस्नानानरोत्तमाः। समग्रमश्वमेधानां दशानां प्राप्तुयु: फलम् मृगसङकमवेलायां पुरुषैर्मद्गगलाथिभिः। अवश्यमेवकर्तव्यमगस्त्येशस्य दर्शनम्। तत्र व्याघ्रपदाख्यायास्तटेलोकमलापहे। अनघं सर्वपापघ्नं शङ्गतीर्थ विराजते॥ ऐशान्यां तस्य तीर्थस्यदेशक्रोशमितेऽर्जुन। अस्थितीर्थत्रयंख्यातंदेवर्षिपितृनामभि: ब्रह्मषिनियतावासं सुरगन्धर्वसेवितम्। दर्शनस्नानपानादैरमितानन्ददायकम्॥ ४३॥ देवर्षिपितरस्तत्र मुनिना तेन पूजिताः। प्रददुर्हष्टमनसः सर्वान्समभिवाञ्छितान तत्राऽडस्ते भगवानीशः शङखेशो नाम फाल्गुन !। तदादेवर्षिपितृ भिरिदंतीर्थत्रयंक्रमात् । अस्मन्नामभिरीड्य स्यादित्युक्तंतस्यसन्निधौ शङ्खनाम्ना मुनीन्द्रेण लिङ्गरूपं प्रतिष्ठितम्॥४४॥ तस्मिंस्तीर्थत्रयेयेतुस्त्नात्वाविहिततर्पणाः। ऋणत्रयविनिर्मुक्तास्तेयान्तिदिवमक्षयाम् ततः प्रागुत्तरक्षोण्यां योजनद्वयसीमनि। प्राप्ता सुवर्णमुखरीं वेणानाम महानदी॥ युक्ता तया व्याघ्रपदाभिधानया गत्वा ततो योजनसम्मितां भुवम्। समुद्ग्ररयाघातनिपातिततटदुमा। कुल्यानिर्गतवाः पूरसमाप्लावितकानना ॥ २६ ॥ ययौ मुनीन्द्रर्वृ षभाचलान्तिकं संसेव्यमाना शुभनिर्मलोदका ॥ ४६ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे अतिक्रम्य समुत्तुङ्गाननेकान्धर णीधरान्। प्रभूतोयरुचिरा सुवर्णमुखरीं गता॥२८॥ चतुस्त्रिशोऽध्याथः॥३४॥ नरदाद्वयव्यतिकरे कृतस्नाना यथाविधि। दशानामश्वमेधानामखण्डं प्राप्नुयु: फलम् सङ्गता वेणया पुण्या सुवर्णमुखरी नदी। गिरिदुर्गममार्गेण ययावुत्तरवाहिनी॥३२ मध्यगेन महीध्राणां मार्गेण विवमेण सा। गत्वा विरेजे तटिनीयोजनानांचतुप्रयम् पूर्वतस्तस्य देशस्य विधये सार्धयोजने। उदक्कूले महानद्याः प्राग्वाहिन्या मनोहरे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः अगस्त्येश्वर नामास्तेर्यातं लिङ्गंपुरद्विपः। स्परणादेवमर्त्यानांसमस्ताघनिवारणम् सुवर्णमुखरीकल्यानदीसङ्गमवर्णनम् तत्र स्नात्वा महानद्यांयेनरानियतेन्द्रियाः। पश्यन्तिपार्वतीनाथमगस्त्येनप्रतिष्ठितम् भरद्वाज उवाच अनेकः पूर्वजननैरर्जितं पापसश्चयम्। ते निरस्य सुरावासे मोदन्ते कालमक्षयम्॥ सुवर्णमुखरीं तत्र सङ्गता मङ्गलप्रदा। कल्यानाम नदी पुण्या कालिन्दी जाह्नवीमिव ततः सोदङ्मुखी भूत्वा सुवर्णमुखरी ययौ। योजनार्धमिदं देशं तीर्थसङ्कसमन्विता इृपभाचलसम्भूता तीर्थराजविराजिता। नदीनामुत्तमा कल्या कलुषौघविनाशिनी। तस्मिन्देशे तु हिन्तालतालसालमनोरमे। गता सुवर्णमुखरीं नदी व्याघ्रपदाह्या। नानातरुलताव्रात विभूषिततद्द्या। मुनिसङ्गसुखावासा पुण्याश्रमसमुत्कटा॥ ३॥ दुर्वारभूरिदुरितविनिवारणपेशला। नीरन्ध्रतीरवानीरवनमण्डलमण्डिता ॥ ३८। द्विजदत्तार्ध्यविलसत्कुशाक्षतलसत्तटा। अप्सर: कुचकस्तूरीप ङ्गक्षालनपङ्किला।।8।।

१३० * स्कन्दपुराणम् * [ २ वष्णवखप १३१ दन्तावलकटच्योतन्मदाम्तुसुरभीकृता। विप्रभूपालविततमख यूपशतावृता।।५ * विष्णुमाहात्म्येतद्वैभववर्णनम्*

अनाविलजलापूरतो पिताशेमानवा। एकेवाSलंपरा कर्तु महानद्योस्तु पातकम् ॥ ६ धन्योऽसि देवदेवस्य माहात्म्यं मधुविद्विषः । तयो: लङ्तयोः स्तोतुं महिमानं क ईशते। यत्र ब्रह्मशिलानाम सरिन्मध्ये च वत यद्धक्तियुक्ताऽभूत्तात! श्रोतुम्मतिररिन्द्रम !॥ २४॥ अगसन्यतपसा पश्ाप्रयासान्निध्यमेति च। नदीदवयजले तत्र स्ाता पुण्ये कुरुद्व कृत पुण्योऽस्म्यहंपार्थ सर्वभूतपतेर्हरेः। पवित्राणिचरित्राणिस्तोष्यन्ते यन्मयाऽधुना मखानां पौण्डरीकाणां शतस्य फलमाप्नुयुः। घुरा भागीरथीतीरे जनकाय महात्मने। क्रतुदीक्षाप्रसक्ताय विशुद्धज्ञानशालिने।। ब्रह्महत्यादिपापानि समायान्ति परिक्षयम्॥ ६ ॥ वामदेवेनकथितांकथांपापप्रणाशिनीम्। कथविष्यामि तेपार्थ! विष्णुकीर्तनपावनीम् तत्राऽभिषेकजूतानां नदीद्वितयसङ्गले। सङ्गताभवनाशिन्या कृष्णवेणीच पावनी ॥ सर्वपामेव भूतानामाद्यो नारायण: प्रभुः।जगन्मयो जगत्कर्ता चित्स्वरूपो निरञ्ञनः राजते स्वर्णमुखरी कल्यया सङ्गता तदा॥ ११।। सहस्रशीर्षा भगवान्सहस्राक्ष: सहस्रपात्। अथोदीच्यांमहानद्यायोजनार्द्धेविराजते। योजनोत्सेधसहितो विख्यातोवे ड्ुटाच यस्य भासा जगदिदं विभाति सचराचरम् ॥ २६॥ सर्वषाजेव तीर्थानामाश्रयोऽयं नगोत्तमः। अञ्ञानानन्तवृषभनीलकेसरिपोात्रिण: नम्मात्परतरं तेजसतर्पात्परतरन्तपः। तरमात्यरतरं ज्ञानं योगस्तस्पात्परो न च एतान्युपवनान्यद्रे: स्युर्नारायणवङटौ। वराहवपुषा पूर्व स्त्रीकृतत्वान्मघुद्विषा विद्या तममादपि परा नाऽस्ति पार्थ नरर्षभ!। सर्वेष्वपिच भूतेषु सदासन्निहितःप्रभुः वराहक्षेत्रमित्याथेः कीर्तितोऽयं महीधरः। सुवर्णमुखरीतीरे विर्याते वेङुटाचले सर्वाण्यपि च भूतानि तस्मिन्नेवाऽडसते सुखम्। निवसत्यच्युतो नित्यमब्धीन्द्रतनयान्वितः । स एव यज्ञो यज्वा च साधनं स्त्ुक्स्ुवादिकम् ॥ ३२ ॥ तस्मिन्गिरौ थ्रिया सार्द्ध वसन्तं वेङ्कटाधिपम्॥ १६ ॥ फलम्फलप्रदाता च तत्सम्प्राप्या गतिस्तथा। वहनौ प्रणीते पशुना प्रोक्षितेनप्रजुह्वति सेवन्ते सिद्धगन्धर्वमुनिमानवदानवाः। तस्मिन्विन्यस्तचित्तानां भक्तानांपुरुत्रोत्तमे ये तं प्रयान्ति ते यान्ति गति तत्प्रतिपादिताम्॥ ३३॥ वाञ्छितान्याशु सिध्यन्ति नश्यन्ति विपदोऽर्जुन। कर्मबन्धं पशुं कृत्वा ज्ञानाग्ौसम्प्रवर्तिते। ये जुह्वते समुद्दिश्य ते तत्सायुज्यभागिनः ये स्मरन्ति जगन्नाथं वेङ्डटाद्रिनिवासिनम् ॥ १८ ॥ हरि: सदाशिवो ब्रह्मा महेन्द्र:परमःस्वराट्। सर्वेश्वरस्य तस्यैतेपर्यायाः परिकीर्तिताः निरस्तदोषास्ते यान्ति शाश्वतम्पदमव्ययम्॥१६॥ समाहितोऽनुसन्धत्ते य इदंपरमात्मनः। नारायणस्य माहात्म्यं स न याति पुनर्भवम्

अर्जुन उवाच चिदानन्दमयः साक्षी निगुणो निरुपाधिक:। बेङ्डटाद्रौ महापुण्ये सुरासुरनमस्कृतः। कथं प्रादुरभूद्देवो भगवान्कमलापतिः॥२०।। नित्योऽपि भजते तान्तामवस्थां स यदच्छया॥ ३७॥ कस्य वा कृतिनस्तत्र प्रसन्नो निजपद्भुतम्। रूपम्प्रकाशयाञ्चके भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् वित्राणां पवित्रं यो ह्यगतीनां परा गतिः। दैवतं देवतानाश्च श्रेयसां श्रेयउत्तमम् विर्ष्णोदेवादिदेवस्य महिमानंमहामुने!। श्रोतुमिच्छामितश्वेन तन्मेकथयविस्तरात् बोध्यानां बोध्य एकोऽसौ ध्येयानां ध्येय उत्तमः ।

भरद्राज उवाच विनयानां समधिको विनयो नयसंयुतः ॥ ३६ ॥ शृणु वेङ्कटनाथस्य महिमानं समाहितः। विस्तरेणसमारयातं ब्रह्म गाSपिनशक्य ते नेजसां जनकं तेजः प्रक्रुष्ठं तपसान्तपः। आधारः सर्वभूतानामनादयन्तो जनार्दनः ॥ नम्येदं भाव विज्ञानेमूढाब्रह्मादयोऽपि च। अजोगृह्गाति जननं सर्वात्माहन्तिविद्विपः

१३२ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखा १३३ स्वतन्त्रोऽपिस्वभक्तानांपरतन्त्र:प्रवर्तते। स साक्षी कर्मणां देवः सवज्ञोगरुडध्वजः पञ्चत्रिशोऽध्यायः ] * विष्णोःसकाशात् सृष्टयादिवर्णनम् * तस्य स्वरूपं मुनयो मृगयन्ते समाहिताः। सङ्गर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नश्च तथा पुनः सञ्चार्यति भूतानां वृत्ति सूर्येन्दुरूपधृक् । तमोनिरसनाच्चापि कालधर्मप्रवर्तनात् अनिरुद्धइतिख्यातंतन्मू तीनांचतुष्टयम्। कीर्तितः प्रणवः पश्चाद्धृदयन्तस्यभास्वरम् जगन्ति कल्पविरमेविन्यस्यस्वोदरान्तरे। लीलाबालाकृतिः शेते वटपत्रे महाम्बुधौ भगवान्वासुदेवश्च मन्त्रोऽयं तत्प्रकाशकः ॥। ४५॥ अथ चोदग्रभोगीन्द्रभोगतल्पे सुखोचिते। मन्त्रराजमिमं नित्यं प्रजपेद्य: समाहितः । योगनिद्रामवाप्नोति सद्वितीयोऽब्जवासया॥ ६२॥ स विष्णोः करुणायोगात्सिद्धीनां भाजनम्भवेत् ॥४६ ॥ नाभिकासारसम्भूताजनयामास पङ्कजात्। आपन्निवारकं सम्पत्प्रापको भुक्तिमुक्तिदः। यथा ससर्ज भूतानिकल्पादावेषमाधवः सर्वेषां जगता नाथो विधातारं चतुर्मुखम् ॥ ६३॥ तत्सर्वंकथयिष्यामि समाहितमनाः शृणु। तस्य चिन्तयतः सर्ग तेजोरूपम्परं हरे: लीलाह्येषा मुकुन्दस्य स्वेच्छायोगप्रवर्तिनः। विज्ञायते न केनाSपियाथार्थ्येनसईश्वरः विरिश्च इति विख्यातंराजसंगुणमाश्रितम्। तस्य देवस्य वदनाच्छक्रोदेवःसपावकः यदा धर्मस्य हानिः स्यादधर्मोवर्धते यदा। यदा वा महतीं पीडांभजन्तेदेवतागणाः जज्ञे यश्च त्रिलोकेश: पापकर्मणि यः प्रभुः ॥४६॥ यदावलेपदुर्वारा यान्ति वृद्धिं सुरदुहः। भूमेर्भमिजनानाश्च यदोदेति महद्धयम् ॥६६॥ यदा वा निजभक्तानां साधूनामनिवारिता। दुरान्तातङुजननी विपत्समुपजायते।। नेत्राभ्यामुदभूत्सूर्यस्तस्यविश्वप्रकाशकः । शीतोष्णवर्षकृत्कालकारणंतेजसांनिधि: तदा तदनुरूपाणि रूपाण्यास्थाय कौतुकात्। प्राणेभ्योऽस्य जगत्प्राणः समीर: समजायत। अधर्ममवधूयाऽडशु कुरुते जगतो हितम् ॥ ६८॥ धर्ता ग्रहर्क्षस्वर्गङगाविमानानां महाबलः ॥५२॥ सृजति विधिसमाख्यो राजसेनात्मनाSसौ वहति हरिसमाख्यः सत्त्वनिष्ठः प्रपश्चम् ना भिदेशात्समुत्पन्नमन्तरिक्षं महात्मनः । हरति हरसमाख्यस्तामसीमेत्य वृत्ति मधुमथनमहिस्नामस्ति वेत्ता न कोऽपि॥ई ६।। तस्याSSसीच्छिरसोव्योमभूतसम्भवकारणम् ॥ ५३॥ यज्ञाङ: कृतसकलाङ्गसन्धिबन्धं वाराहं वपुरधिगम्य लोकनाथः । पादाम्वुजाभ्यामुदभूद्भूमिभूतगणाश्रया। शैलेडस्मिन्नभजदसौ यथा निवासं तद्वक्ष्ये शृणु विबुधाधिनाथसूनो ।॥ ७0॥ विनिःसृता दिशः सर्वा श्रोत्राभ्यास्परमात्मनः ॥५४॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे भू भुवाद्यास्तथालोकाः स्मरणात्तस्य जज्ञिरे। रसातलादिलोकाश्च यक्षरक्षोगणादय: श्री घे डूटाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरीमाहात्म्ये विष्णुमाहात्म्यप्रस्तावे सृषटच्ादिवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥३५॥ छन्दांसि यज्ञस्तुरगा गावो मेषाविकादयः। अतर्क्यप्रभवां तस्मादुत्पत्तिप्रतिपेदिरे सङ्कल्पाद्देवदेवस्य तस्यस्थावरजङ्गमम्। भूतजातमभूत्कालो भूतोभावीभवंस्तथा॥। पिवत्यम्तु समुद्राणां वडवानलरूपधटृक्। कल्पान्तकाले तत्सवं विसृजत्यात्मनि स्थितम् ॥५६॥

बटत्रिशोऽध्याय:] * मनूनांक्रमशोवर्णनम् * १३५

गम्भीरवोषैरम्भोधि: प्राप मङ्गलतूर्यताम्। उद्वृत्तवीचिविक्षिप्शीकरासा रसङगतः।। षटूत्रिंशोऽध्यायः भेजे मुक्ताफलचयो मङ्गलाऽक्षतबिभ्रमम्। उदूढा तेन देवेन सा बभौ सलिलाप्लुता वराहकृतधरण्युद्धरणक्रमेश्वेतवराहावतारवणनम् गाढरागसमुत्पन्नस्वेदक्िन्नतनूरिव। इत्थमुदधृत्य भगवान्महीम्पातालमूलतः ।।२।।

पुरा निशात्यये धातु: प्रबुद्धो मधुसूदनः। पुनः प्रवृत्ति भूतानामन्वियेष घिया भृशम भरद्वाज उवाच सुदृढ़ं स्थापयामास मध्येऽम्वुनिधिपाथसाम्। तेनोद्धृतायां मेदिन्यां पूर्णन्तद भूनभोऽन्तरे॥ २१॥ विना वसुमतीमन्ये भूतौघधरणक्षमाः। न भवन्तीति हृदये तर्कस्तस्याऽजनिष्ट चा जलं तत्कृतमर्यादाऽव्यवच्छिन्नमभूत्तदा। संस्थाप्य पृथिवीमित्थं तदीयाधारसिद्धये अपश्यत्प्रणिधानेन महीं पातालगोचराम्। अतिमात्रभयोद्विस्नांपरीतां महताऽम्बुना दिग्गजानहिराजश्च कमउश्च न्यवेशयत्। तेषामपि च सर्वेषामाधारत्वेन सादरम्॥ प्रतिपेदे तदा रूपं भूसमुद्धरणोचितम्। उपकर्मोष्ठमनलजिह्वं प्रणवघोषणम्॥४॥ अध्यक्तरूपां स्वां शक्ति युयोज च दयानिधिः। चतुराम्रायचरणं प्रायश्चित्तखुराश्चितम्। प्राग्वंशकायं विलसदर्भरोमावलीयुतम्॥।५ ततो धरां समुद्धृत्य स्थितां किितनुं हरिम्॥ २४॥ प्रवर्ग्यावर्तसम्पन्नं दक्षिणाग्न्युदरान्वितम्। तुष्टवुः सनकाद्यास्तं जनलोकनिवासिनः। तदा वराहवपुपमाराध्य पुरुपोत्तमम् ।।२ स्त्रुक्तुण्डमखिलैः सर्वेः सम्विभक्ताङसन्धिकम् ॥ ६ ॥ तदाजया जगद ब्रह्मा यथापूर्वमकल्पयत्॥ २६॥ दिव्यसूक्तसटाजालं परव्रह्मशिरस्तथा। हव्यकव्यरसोपेतं विशुद्धपशुजानुकम् ॥।॥ अजु न उवाच उक्तात्युक्तादिकच्छन्दोमार्गमन्त्रबलान्वितम्। सर्वयज्ञमयं दिव्यं वाराहंरूपमास्थित कल्पान्तसलिले मग्ना कथं तिष्ठति भूरियम्। सप्तपाताललोकाघ: किमाधारामहामुने कल्पकालः किया नेष स्यात्तदतृत्तिश्च कीदशी॥ २८॥

कल्पान्तसमयस्फीतं तमिस््मपसारयन्। अभिभूताम्बुभृद्धोषर्मुहुर्ब्रह्माण्डकन्दराम्।। एतद्विस्तार्य सकलं मम ब्रह्मन्मुने! वद॥ २६॥ निनादमुखरां कुर्वन्नन्गाढर्घुरुघुरुस्वनैः । खुरप्रखुरविन्यासेरजर्जरीकृतविग्रहम् ॥११॥ भरद्वाज उवाच

इतस्ततो विलुठयन्लुरगाणामधीश्वरम्। तीव्रेनिःवासपवनैरापातालं सरित्पतेः ॥१२ विनाडिकानां पष्टना स्यान्नाडिकेंका दिनम्सवेत्।

प्रापयन्नतलम्पर्शमन्तरं दर्शनीयताम्। अतिदीर्घेण पोत्रेण मग्रोन्मग्नेन वारिधे: ॥१३ तत्षष्टया दिवसास्त्रिंशन्मासः पक्षद्वयात्मकः ॥३० ॥।

संक्षोभितानि पाथांसि कुर्वन्नन्तर्ययौ तदा। मासौ द्वावृतुरित्युक्तस्तैः षड्भिर्वत्सरोभवेत्। अयनद्वितयाकारःशीतवर्षोष्णसंश्रयः

सप्तपातालमूलाधःस्थितां तोये भयाकुलाम्॥१४॥ देवासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात्। उत्तरं दक्षिणं भानोरयने ते यथाक्रमम्॥

वेपमानां समालोक्य धरणीं हृष्टमानसः । तामारोप्य स्वदष्द्राग्रमुन्ममज सरित्पतेः मानुषाब्दे:खखव्योमखाक्षिपावकसागरः। महायुगं भवेत्पार्थ! कृताद्याकारसंगुतम्॥

संस्तूय मानोमुनिभिर्जनलोकनिवासिभिः। तस्मिन्नुद्वहतिप्रेम्णादेवेवसुमतीक्षणम् सप्तत्या सैकया कालो युगानामन्तरं मनोः।

प्रतिसीरा बभूवाऽधो वारिधेर्मदलोचिता। तदुत्तारणवेलायां वराह्वपुषोऽर्जुन!।१9 अस्मिञ्छूचेतवराहाख्ये कल्पे जातान्मनूञ्छृणु॥३॥

१३७ १३६ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे घटत्रिशोऽध्याय: ] * ब्रह्मणोऽनुरोधेनदिव्यतनुधारणवर्णनम् * एते गताः प्राङ्मनवः षट् सेन्द्रसुरतापसाः। वेवस्वतो वर्ततेऽयय सप्तमो मनुरजु न अस्मिन्कल्पे श्वेतवर्णां प्राप्तवान्यज्ञपोत्रिताम्। वराहवपुषा देवो विहरन्नवनीतले॥ आदित्यव सुरु्द्राद्यास्तत्काले देवतागणाः। इष्टाऽश्वमेधशतकं तेजस्वी प्राप शक्रताम विश्वामित्रोऽहमत्रिश्च जमदग्निश्च कश्यपः। वशिष्ठो गौतमश्चैव ते वै सप्तर्षयोऽर्जुना स्वपूर्व नियतावासं प्रपेदे वे ङ्कटाचलम्। स्वमिपुष्करिणीतीरेचरंश्चिरमधोक्षजः ।।५८ भक्त्या परमया युक्तमपश्यजलजासनम्। इक्ष्चाकुप्रमुखाः शरा मनुपुत्रा महाबलाः। अवनिम्पालयामासुर्नित्यं धर्मपरायणाः॥ सम्पूज्य प्रार्थयामास ब्रह्मा तं भूतभावनम् ॥ ५६॥ सूर्यदक्षब्रह्मधर्मर्द्राणां पञ्च सूनवः । सावर्णिरौच्यभौमाद्या भविष्यन्मनुसप्तकम्॥ चतुर्दशविधातुस्तेभव न्तिमनवोऽहनि। तत्कल्पसञ्जञंतस्याऽन्तेनिशास्यात्तत्समाशणु पुरातनीं निजां स्वामिन्भज दिव्यां तनूमिति। दिनावसानसमये ब्रह्मण: पाण्डुनन्दन!। जायतेऽवग्रहो घोर: पृथिव्यां शतवार्षिकः।। गृहीत्वाऽनुनयं तस्य त्यक्तवा तां सूकराकृतिम् ॥ ६०॥ अनन्यभजनीयां स्वाम्प्राप विश्वात्मिकां तनुम्। तस्मिन्नवग्रहे पृथ्व्यां नीरसायां धनञ्जय।। चतुर्विधानि भूतानि समायान्ति परिक्षयम् ॥ ४३ ॥ तथा स्थितं गिरौ तत्र कृत्वाऽप्युत्साहमूर्जितम् ॥ ६१॥ तदा तप्तशिखाकारे रुपेतो वर्मदीधितिः । मयूखैर ग्रिस द्वशैर्वमद्गि:पावकच्छटाः॥४४ द्रषुं न शेकु: सर्वेऽपि कालेन बहुनाऽपि च ॥ ६२॥ अजु न उवाच विनष्टग्रामनगरशैलवृक्षादिकानना। कूर्मपृष्ठोपमोर्वी स्यात्तपाऽयःपिण्डसन्निभा॥ ततो विधातुगात्रम्यः समुत्पन्ना महावनाः । अच्छादयन्तोगगनंगर्जितध्वानबन्धुराः दर्शनस्मरणादीनां हरिरित्थमगोचरः। कथं प्रत्यक्षतां प्राप मानुषाणां महामुने॥६३ सितपीतारुणश्यामाश्चित्र वर्णाश्च भीषणाः। शैलेभसौधवृक्षादिनानारूपसमन्विताः माग्यभूतोऽथजगतांयः को वाऽडराध्यतंविभुम्। इहप्रकाशयामासकथामेतांनिवेदय ते शताब्दमितं कालं महावृष्टिं वितन्वते। तेनाऽम्भसाशमंयाति सूर्योदभूतोमहानलः हरिकथाश्रवणं दुरितापहं कथयतां सकलागमविद्धवान्। भूयश्च शतवर्षाणि वर्षन्त्युय्रं महाघनाः । तदम्भसा समुद्रेला विकृति यान्तिवार्द्धयः सुकृतिनां ननु सम्प्रति धुर्यता मुनिवरेण्य! ममाऽय्य समागता ॥ ६५॥ कल्पान्ताम्वुदनिर्मुक्तं लोकान्व्याप्नोति तज्लम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहकूयां संहितायां द्वितीयेवैष्णवखण्डे भूर्भुवःस्वर्महर्लोकानावृणोति तमो महत्। श्रीवे डटाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरीमाहात्म्यप्रशंसायां वराहावतारकीर्तनं नाम षटुत्रिशोऽध्यायः॥ ३६ ॥ तदा निमगा सलिले मही पातालमूलगा॥ ५०॥ उत्सारय तितान्सर्वान्कल्पान्तोत्थान्महाघनान्। एवं प्रवृद्ध:पवनःशतसम्वत्सरात्मकम् कालं निरन्तरं वाति दुर्निवाररयोत्थितः। तमुग्रमनिलंहित्वा हरेरनाभिसरोरुहे ॥५३॥ योगनिद्रामवाप्नोति तस्मिन्पाथसिपद्मभूः। योगानद्रानुषक्तस्य यातितस्यजगद्विभोः तावती शर्वरी पार्थ. दिनंयावत्प्रमाणकम्। निशायांसमतीतायामुत्थितोवेगचान्पुनः सृजत्य खिलजन्तून्वे पूर्ववच्छासनाद्धरेः। कल्ेकल्पे समुचितै रूपैः पाति जगद्धरिः

सप्तात्रशोऽध्याय: ] १३६

सप्तत्रिंशोऽध्यायः हा धिङ्मां विहितागस्कं क्रियासाफल्यवर्जितम्। नारायणकृपादूरं संसारक्लेशगोचरम् ।। १७॥ भरद्वाज उवाच

भरद्वाज उवाच इति चिन्ताकुलेतस्मित्राज्ञि जीवितनिःस्पृहे। अदृश्यमूर्तिः सर्वेषांशृण्वतामाहकेशवः ऋणु पार्थ! प्रवक्ष्यामि कथामाश्चर्यकारिणीम्। श्रीभगवानुवाच यथाऽसौभगवानस्मिञ्छेले प्राप प्रकाशताम् ॥।१॥ मा शोकस्य वशं याया: शृणु वक्ष्यामि ते हितम्। श्रुताभिधानो नृपतिरस्ति हैहयवंशजः। यः प्रजाः स्वा इवचिरंशशासधरणींशुभाम् मदेकशरणं साधुं त्वां त्यक्ष्यामि कथं नृप! ॥ १६ ॥ तस्य पुत्रो गुणनिधि: शङ्गो नाम महीपतिः। पालयामास वसुधांसर्वशास्त्रविशारद्: अयं वेङ्डटनामाद्रिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । वैकुण्ठादपि मे राजन्नावासोऽतिप्रियावह तस्य विष्णौ जगन्नाथेपुण्डरीकायतेक्षणे। बभूव निश्चलाभक्तिःपरित्यक्ताऽन्यसंश्रया तं गत्वा भूधरवरं तव भत्तयातपस्यतः । गतेसहस्त्रेवर्षाणांयाम्याम्यालोकनीयताम् देवदेवं जगन्नाथमनन्तं पुरुषोत्तमम्। प्रगाढनिश्चयो नित्यं ध्यायन्नद्भुतवैभवम्॥५॥ भवानिवोद्यतोऽगस्त्यो मम दर्शनमख्जसा। कव वा संदृश्यते विष्णुरेवमाह चतुमुखम् चक्रे व्रतानि दानानि पुण्यानि विविधानि च। वेदवेद्यस्यनियतंप्रीत्यर्थम्मधुविद्विष: वृषभाद्रो हररि्द्रएं लभ्यते नियतात्मभिः। गच्छ तत्रेति मुनये कथयामास पदमभूः॥ तमुद्दिश्यैव विदधेवाजिमेधादिकान्क्रतून। यथोक्तदक्षिणायोगात्प्रीणिताऽशेषभूसुर: अम्भोजसम्भवेनेत्थमादिष्टः कुम्भसम्भवः। अञ्जनाद्रौ महावासे तपस्तपुं समेष्यति इष्टापूर्त्तात्मकं चक्रे कर्मजातमतन्द्रितः । विन्यस्तहृदयो नित्यं केशवे भक्तवत्सले ॥। तस्मिन्महीधरे पुण्ये कृतवासो भवानपि। स्मरत्यजसत्रं गोविन्दं जपत्यच्युतमव्ययम्। पूजयत्यव्जनयनंसङ्कीतयति शार््गिणम् आराध्य मां तपोनिष्ठी मम दशनमाप्स्यसि ॥ २५॥ शृणोति सततं राजा संसारार्णवतारिणीः। भरद्वाज उवाच पौराणिकैः समाख्याता: पवित्रा वैष्णवीः कथाः॥१०॥ ब्राह्मणानर्चतिस्माऽयंहरिप्रीत्यर्थमेवच। इत्थंसर्वात्मनायुक्तोऽप्यश्रान्तःपृथिवीपतिः विन्यस्य तनयं वज्रं म्रजापालनकर्मणि। गोविन्ददर्शनापेक्षीनारायणगिरिं ययौ॥ नाऽपश्यच्छाश्वतेः्वर्यं स्वतन्त्रं पुरुषोत्तमम्। अप्राप्य दर्शनं विष्णोःसर्वयज्ञमयात्मनः सशोकाक्रान्तहृदय: परां चिन्तामुपागमत्॥ १३॥ अनेकसिद्धगन्धर्वदेवर्षिगणसेविताम्। भवतापप्रशमनी सर्वतीर्थसमाश्रयाम्॥ २६॥ जलकाकबकक्रौश्चहंसकारण्डवाकुलाम् । कुमुदोत्पलराजीवसौगन्धिकमनोहराम् । परः सहस्तरैर्जननरतीतैदुष्कृतं बहु। कृतम्मया यदप्राप्तं हृरषीकेशस्य दर्शनम् ॥१४॥ शङ्क उवाच उपार्जितानां तपसामनेकेः पूर्वजन्मभिः। अखण्डं हि फलं विप्णोर्दर्शनं मधुघातिन: सर्वकर्माणि विन्यस्य जगदीशे जनार्दने ॥ ३२ ॥ कथं नु यायाद्वगवान्विषयं मम नेत्रयोः। कदावा लभ्यते श्रेयस्तद्वाक्याकर्णनात्मकम् जपध्यानपरो नित्यं तपस्तेपे सुदारुणम्। तस्मिन्नेवमुनिः काले शासनात्परमेप्ठिनः अगस्त्योऽप्याससादादं शेल्मुनिशतवृतः। प्रतीची दिशमारभ्यकृतयपरदक्षिणे

१४१ १४० * विष्णोराविर्भाववणनम् * * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण्डे! अष्टत्रिशोऽध्याय: ] पश्यंस्तीर्थानिपुण्यानि बभ्रामसुचिरं गिरौ। तत्र तत्रददर्शाऽसौहरिदर्शनलालसान् शुकानां कोकिलानाश्च तदा शुश्रुविरे गिरः॥५६ ॥ तत्र तत्र समासीनान्विस्तीर्णासु द्ूषत्सु ते। सिद्धगन्धर्वदैतेययक्षराक्षसपन्नगान्। तैस्तैः सम्मान्यमानोऽसौ प्रश्रयप्रियभाषणैः ॥ सिद्धानपश्यन्कृष्णस्य गायतो गुणवेभवम्॥५॥ पश्यन्नाश्चर्यभूतानि सर्वाणिविचचार ह। स्नात्वातीर्थेषुसर्वेषुस्कन्दधारादिकेषुच तत्रतत्रार्चयामासगोविन्दं जगताम्पतिम्। एवंभ्रान्त्वागतेऽव्द्ानांसहस्रेमुनिसत्तमः तत्तीरे विहितावासमपश्यच्छङ्भूपतिम्। नाऽपश्यत्पुण्डरीकाक्षं चिन्ताशोकपरोऽभवत् ॥४० ।। वाङ्मनःकायजं कर्म सन्निवेश्य स्थितं हरौ ॥"६॥ तस्मिन्काले समाजग्मुर्धिषणोशनसौ पुनः। राजोपरिचरोनाम वसुश्च तमृषीश्वरम् स तानालोक्य सहसा मुनीन्द्रान् संशितव्रतान्। अस्माकं सफलं जातं जीवितं मुनिसत्तम !। दूष्टो भवान्यदस्माभिर्नारायणइवापरः यथोक्तमकरोत्पूजां प्रणामस्तुतिषूविकाम् ॥ ६० ॥ ब्रह्मणा लोकनाथेन यदादिष्टा वयं मुने। अच्युतालोकनपरास्तदिदंकथ्यते तव ।।४३ आसीनास्तत्र ते सर्वे सम्भाव्याऽन्योन्यमुत्सुकाः। अस्ति दक्षिण दिग्भागे वेङ्कटोनाम भूधरः। श्वेतद्वीपादपि हरेरवासोऽयमभीप्सितः गोविन्दकीर्तनपराः कृतार्थत्वं प्रपेोिरे॥ ६१॥ तस्मिन्गिरावगस्त्यस्य शङ्गस्य च महीपतेः। इति श्रीस्कान्द महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैप्णवखण्डे दर्शयिष्यति गोविन्दो निजरूपं जगदगुरुः ॥४५॥ श्रीवेङ्टाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरीमाहात्म्यप्रशंसायां श्रीवेङ्कटाचलम्प्रति तदानीं सर्वदेवानामृषीणां यक्षरक्षसाम्। अस्माकं देवदेवस्य दर्शनं सम्भविष्यति शङ्कागस्त्याद्यागमनवर्णनं नाम सपत्रिशोऽध्यायः॥३७॥ इत्याSSज्ञपा वयं धात्रा समागम्याऽत्रभाग्यतः। द्वूष्टवन्तोमहाभागंभवन्तंभूरितेजसम् भवतासहितागत्वास्वामिपुष्करिणीतटे। तमप्यालोकयिष्यामःशङ्कभागवतोत्तमम् अष्टत्रिंशोऽध्यायः भरद्वाज उवाच गीष्पतिप्रमुखरित्थमादिष्टःकुम्भसम्भवः। शोकजालम्परित्यज्यययौतेःसहितोद्रुतम् स ददर्श महावृक्षान्फलपुष्पभरानतान्। प्ररूढशाखानिकरच्छायाच्छादितदिक्तटान् भरद्वाज उवाच सिंहदन्तावलव्याघ्रवराहमहिषादिकान्। मृगानालोकयामास पन्थानंचाऽन्तरान्तरा तेषां हरौ जगन्नाथे समावेशितचेतसाम्। दिनत्रयं गतं तत्र पूजास्तोत्रपरात्मनाम् तैस्तदानीं दद्दशिरेसानवोऽप्यम्वुभृद्भृतः । सवर्णरौप्यताम्रादिशोभितास्तत्र तत्रतु तृतीये दिवसे प्राप्त ते सर्वे निद्रिता निशि। अन्तेचतुर्थयामस्य दद्दशुः स्वप्नमुत्तमम् उच्चलच्छीकरासारनिर्वाहितदिवौकसः। शङ्चक्रगदापाणि प्रसन्नं पुरुषोत्तमम्। वरदानाय सम्प्राप्तमपश्यन्स्मेरलोचनम् ।।३।। वेगोद्धृतशिला दृष्टा शतशो गिरिनिर्भराः॥५४॥ उत्थायमुदितात्मानोगृहान्निर्गत्यपावने। स्वामिपुष्करिणीतोयेसस्नुविधिवदादरात् तेषामापादयामास प्रमोदं मन्दमारुतः । कमलामोदसम्व्ाही विचरन्गिरिसानुषु।। विधाय विधिवत्कर्म सर्वेदिनमुखोचितम्। गृहान्प्रत्याययुर्देवमाराधयितुमच्युतम्

१४३ ३४२ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवखण अष्टत्रिशोऽध्यायः ] अगस्त्येनविष्ण्वावचलाभक्तिप्रार्थनवर्णनम्* सद्यः श्रेयस्करं मार्गे निमित्तं पक्षिसूचितम्। द्ृष्टा प्रसादंदेवस्य करस्थं मेनिरे तदा अनन्तमक्षरं शान्तमवाङ्मनसगोचरम्। ततस्त्रिलोककर्तारं पूजयित्वा जनार्दनम्। तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रेः पवित्रैर्वेदवर्णितैः। को वा भवन्तं जानाति चिदानन्दमयात्मकम्॥२७॥ स्तोत्रावसाने कौन्तेय मुनीन्द्रःकुम्भसम्भवः। जजापशङ्कसहितो मन्त्रमष्टाक्षरं हर: अणोरणुतरं स्थूलात्स्थूलं सर्वान्तरस्थितम्। त्वमामनन्ति पुरुषंप्रकृतेः परमच्युतम् इत्थं तेयां जगत्स्वामिन्यच्युतेऽर्पितचेतसाम्। अग्रभागेप्रादुरभूदेकं तेजो महाद्गुतम् वेदान्तसाररूपं त्वां सर्वान्तर्बाह्यवर्तिनम्। को हि वर्णयितुं शक्तो मायायत्तेषु देहिषु अनेककोटिसङ्ख्यानामादित्येन्दुहविर्भु जाम्। सवदीयमिदं रूपं दूष्ट्राऽतिभयदायकम्। भयोद्विया व्यं सर्वे शान्तं रूपं भजस्व ह॥ एकीभूयाऽम्बरतले ज्योतिर्जालमिव स्थितम् ॥ १० । भरद्वाज उवाच तत्तेजो वीक्ष्य ते सर्वSमितान्ताश्चर्यगोचराः। दध्युनारायणंदिव्यंपरमानन्दविग्रहम् इति स्तुतो विशश्विदय: प्रसन्नो गरुडध्वजः । मेवघोषप्रतिमया वाचा सादरमब्रवीत् घाङ्मानसपथातीतं विश्रुतैश्वर्यभासुरम्। सहस्रनेत्रं साहस्रवाहुपादैः समन्वितम् श्रीभगवानुवाच तप्तकार्तस्वर निभस्कुरत्कान्तिमनोहरम् । दंड्राकरालं दुर्दर्शं वमन्तं दहनच्छटाः ॥ कौस्तुभेन विराजन्तं दधानमुरसिश्रियम्। अविचिन्त्यमनाद्यन्तमत्यन्तभयदाय कम् इत्युत्तवाउन्तर्हिंतो भूत्या तस्मिश्षेव क्षणान्तरे। विमानेरलखचिते बभूव सुखदर्शनः प्रकाशयन्तं ब्रह्माण्डं सर्वमात्मनि सर्वगम्। अगस्त्यशङ्गप्रमुखास्ते सर्वे हष्टचेतसः चन्द्रबिर्बाननः शान्तो नीलोत्पलद्लद्युतिः । सुवर्णवर्णवसनो रत्नभूषणभूषितः॥ तमालोक्य जगन्नाथं भूयोभूयो ववन्दिरे। भ्रमन्ति लोकरक्षार्थमायुधानि तदा हरेः।। शङ्कचक्रगदापझमलसत्करचतुष्टयः । तमालोक्य रमाकान्तं भूयो भूयो ववन्दिरे ॥३५॥ निजतेजोबलोपेतान्याजग्मुस्तं निषेवितुम्। चक्रमर्कप्रभं दिव्या गदाखङगश्च नन्दकः सन्तोषयित्वा ब्रह्मादीनभीष्टप्रतिपादनेः। अवोचद्विनयानम्रमगस्त्यं मुनिपुङ्गवम्॥ पुण्डरीकं चोग्ररवः पाश्चजन्यः शशिप्रभः। तदा ब्रह्माण्डमखिलं पूरयामास निर्भरः श्रीभगवानुवाच पाश्चजन्यस्य निनद्ः सर्वासुरभयङ्करः। पाश्चजन्यध्वनि श्रुत्वानितान्ताश्चर्थभीषणम् त्वं मुनीन्द्र ! व्रतैधोरेश्रीर्णेर्माम्प्रति सम्प्रति। आययुर्देवताः सर्वाः स्वंस्वंवाहनमास्थिताः। ब्रह्मारुद्वःशतमखःसनकाद्याश्चयोगिनः परिक्विष्टोऽसि दास्यामि वरांस्तेऽभीप्सितान्वद ॥ ३७ ॥ भरद्वाज उवाच सरूपाश्चव ये नित्या: श्वेतद्वीपनिवासिनः । सुमनोद्रुमसम्भूता सुमनोवृष्टिरद्ुता॥ २२॥ अगस्त्य उवाच पपात मेदुरामोदमोदिताशेष्रमानसा। ननृतुर्दिव्यसुद्ृशो जगुः किन्नरपुङ्खवाः॥२३॥ पद्तं यत्तपस्तप्तं यदधीतं श्रुतं मया। तत्सर्वं सफलं जातमाद्वतोऽस्मि यतस्त्वया तुष्टुवुर्हर्षतरलाः सुरगन्धर्वचारणाः। दूष्टा ते पुण्डरीकाक्षं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्॥ २४ एषोऽहमेव धर्मात्मा त्रिषु लोकेष्वपि प्रभो !। प्रणम्य तोषयामासुः साष्टाङ्कं विविधेः स्तवैः॥२५॥ त्वां विचिन्वन्तमधुनामामन्विष्यागतोऽसि यत् ॥।४० ॥। ब्रह्मादय ऊचु: त्वत्प्रसादात्पुर वाऽहंप्राप्ताखिलमनोरथः। नपश्यामिविचिन्त्यापिप्राप्यंसम्प्रतिमाधव जय विष्णो कृपासिन्धो जय! तामरसेक्षण!। जय लौकैकवरद जय भक्तार्तिभञ्ञना।। नथापिचापलादेतत्तव विज्ञाप्यते प्रभो! त्व-पादाम्वुजयोर्भक्तिपेवं कुरुनिरन्तरम्

१४५ १४४ * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवख अवधारय चैतत्त्वं सुरप्रार्थनया मया। नदासुवर्णमुखरीस्नातावौधविनाशिनी॥ ४ श्रीभगवानुवाच सा भवच्छेलकटकसमासन्ना समागता। तां कृतार्थय लोकेश! त्वदनुग्रहवृत्तिभिः प्रीतोऽस्मि शङ्क ! भत्तयाते वृणीष्वाऽभीप्सितं वरम्। सुवर्णमुख़रीतोये स्नात्वा ये वेङ्टे स्थितम्। ददामि वरदोऽहं ते क्रशिष्ठस्य तपस्यतः ॥ ६१॥ पश्यन्ति भुक्तिमुत्त्योस्तुभूयासुर्भाजनानि ते ॥ ४५॥ शङ् उवाच अल्पायुषो नरा मूढाज्ञानयोगपरिच्युताः। न शक्नुवन्तित्वांद्रष्टु व्रताध्ययनकर्मभिः न याचेऽन्यन्महाबाहो! त्वत्पादाम्वुजसेवनात्। सदाऽस्मिन्नास्थितः शैलेसर्वेषांचजगद्गुरो। प्रसादसुमुखोदेवकांक्षितार्थप्रदोभव याम्प्राप्नुवन्ति त्वद्भक्तास्तां याच्तरे गतिमुत्तमाम् ॥ ६२॥ श्रीभगवानुवाच श्रीभगवानुवाच यत्प्रार्थितं त्वया विप्र! तत्तथव भविष्यति। नूनमप्रतिमालाकेमयिभक्तिःकृत्वात्वया यत्प्राथितं त्वया श्ङ्ग! तत्तथैव भविष्यति। मत्सेवायोगभव्यानामलभ्यंकिमुविद्यते जाह्नवीवनदी सेयंसुवणमुखरीमुने। स्यादाशास्यासुराणांच वाञ्छितश्रीविधायिनी आकल्पमिन्द्रलोकस्थो ह्यप्सरोगणसेवितः। स्वामिपुष्करिणीचेयंनदीमूर्त्यासमन्विता। भुक्तवा बहुविधान्भोगांस्ततो मल्लोकमेष्यसि॥ ६४॥ सङक्रमिष्यति तां दिव्यां नदीं तीर्थौंघसंथ्रयाम् ॥ ५०॥ वैकुण्ठनाम्नि शैलेऽस्मिन्नद्यप्रभृति सर्वदा। कृतावासो भविष्यामि मुने प्रार्थनयातव एवं दर्दो वरानिष्टाञ्छङ्डाय पृथिवीपते।। नारायणो जगद्योनिर्भजतां कल्पभूरुहः॥ ततो ब्रह्मादिकान्सर्वान्विसृज्य कमलेक्षणः। संस्तूयमानसैर्भत्तयातत्रेवाऽन्तर्धेप्रभुः सुवर्णमुखरीस्ानक्षालिताघौघकर्दमाः। अस्मिन्वैकुण्ठशैलेमां ये पश्यन्तिसमाहिताः भरद्वाज उवाच भुवि पुत्रादिसम्पन्नाः सर्वेश्वर्यसमन्विताः। मृतास्त्रिविष्टपे भोगानाकल्पमनुभूय च पुनरावृत्तिरहितंकेवलानन्दभासुरम्। मत्पदं समवाप्स्यन्तिनाSत्र कार्या विचारण॥ मां द्रष्टुमागतान्सर्वान्प्रतीक्ष्यामीप्सितैः शुभैः। योजयिष्यामि सततं त्वद्वचो गौरवान्मुने!॥५५॥ पश्चादगस्त्यशङ्गाम्यां प्रार्थितः सुखदर्शनम्। ददीनितान्तसुभगंशान्तंभोगात्मकंवपुः पुत्रार्थिनां बहन्पुत्रान्धनानिचधनार्थिनाम्। वे कटादरिसमं स्थानं ब्रह्माण्डेनास्तिकिश्चन। वेङ्कटेशसमोदेवो न भूतो न भविष्यात तथैवाSSरोग्यकामानां रोगशान्ति गरीयसीम्॥५६॥ वे क्ुटाद्रिसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति। स्वामितीर्थसरस्तुल्यंनकुत्रापिचविद्यते तीव्रापत्परिभूतानांतर्थवापन्निवारणम्। दास्याम्यभीप्सितान्भोगान्दुर्लभानपिसर्वदा प्रातरुत्थाय ये नित्यंवेङ्कटेशं स्मरन्ति वै। तेषांकरस्थामोक्षश्रीर्नात्रकार्याविचारणा ये यान्कामानपेक्ष्येह प्रेक्षन्तेमांसमागताः । अवाप्नुवन्तितेसर्वेतांस्तान्कामान्नसंशयः स्वामिपुष्करिणीतीर्थे स्न्नात्वा सर्वात्मकं हरिम्। ये वा पश्यन्ति नियता वराहाचलवासिनम्॥9॥ भरद्वाज उवाच ते 5वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च। प्राप्नुवन्ति फलं पूर्ण नाSत्रकार्या विचारणा इत्युक्त्वा तंमुनिदेव: शङ्गमालोक्भूपतिम्। शण्वतांब्रह्ममुख्यानामिदंवचनमब्रवीत् वे ङूटाचलमाहात्म्यं येश्ण्वन्ति नरोत्तमाः । तेषाम्मुक्तिश्चभुक्तिश्च इह लोके परत्र च

१४६ * स्कन्दपुराणम् * वेङ्कटाचलमाहात्म्यं संक्षिप्य कथितं तव। अतः परं महानद्या: प्रभावःकथ्यतेऽर्जुन [ २ वैष्णवखणं नचत्वारिशोऽध्यायः ] अञ्जनायेमतङ्गेनपुत्रप्राप्त्युपायवर्णनम् # १४७ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे ततःकालान्तरे विप्रः केसर्या्यो महाकपिः। ययाचैमांददस्तेतिपितरंमेततःपिता श्रीवेङ्गटाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरीमाहात्म्यप्रशंसायामगस्त्यशङ्गादितपस्तुष्ट- तस्मै मां दत्तवांश्चैव पारिबर्हं ददौ च सः। गवां लक्षसहस्राणि गजलक्षं महामनाः वाजिनामर्बुदं चेव रथानामर्बुदं तथा। वस्त्ररत्ान्यनेकानि दासदासीसहस्रकम् ॥१२ धन्तः पुरचरीर्नारीन त्यगीतविशारदाः। ददौ वासःसहस्त्रं च मया साक महामते॥ पत्या मे रममाणायाभूयान्कालोगतो मुने!। अपुत्रादुःखिताविप्रव्रतानिविविधानिच

ऊनचत्वारिंशोऽध्यायः कितानिच मयातत्रकिष्किन्धायांमहापुरि। माघेमासिचविप्रेन्द्र! वैशाखेकार्त्तिकेतथा स्नानदानव्रतादीनि चातुर्मास्यव्रतं तथा। नमस्कारस्तथा विप्र प्रदक्षिणमनुत्तमम्॥ पुत्राथमञ्जनाकृततपःप्रकारवर्णनम् शालग्रामान्नदानानि दीपदानं तथैव च। गोदानं तिलदानं च वस्त्रदानं महामुने ॥१७

पुत्रहीनाऽख्ना पूर्व दुःखितातपसि स्थिता। तांदृष्ट्रामुनिशार्दूलोमतङ्गोविष्णुतत्पर: श्रीसूत उवाच भूदानंवारिदानंचदत्त्वापुष्पादिकंमुने!। या नियानिचमुख्यानिवैष्णवानि व्रतानि च। मया कृतानि सर्वाणि सत्पुत्रफलकाङक्षया॥ १८।। अञ्जनाख्यामुवाचेदमत्युग्रे तपसि स्थिताम् ॥२॥ श्रवणादिषु यत्प्रोक्तं व्रतं विप्रैर्महात्मभिः। मया कृतश्च विप्रेन्द्र वैशाखेकार्तिके तथा यानिया निचमुख्यानिफ लानिविविधानिच। मयादत्ता निसर्वाणिसत्पुत्रफ लकाङ्क्षया समुत्तिष्ठाऽञ्जने देवि! किमर्थ तपसि स्थिता। वद देवि! महाभागेकार्य तव वरानने मतङ उवाच मया कृतान्य संख्यानित्रतानि विविधानि च । अञ्जनोवाच पुत्रं तथाप्यलब्ध्वाऽहं दुःखिता तपसि स्थिता॥ २१॥ मतङ्ग मुनिशार्दूल ! वचनं मे शणुष्व ह। पिता मे केसरी नाम राक्षसः शिवतत्परः॥४॥ भविष्यति कथं विप्र! पुत्रस्त्रैलोक्विश्रुतः। याचेऽहं तु मुनिश्रेष्ठ प्रणताचतवाऽग्रतः

शैवं घोरं तपश्चक्रे पुत्रार्थ तु सुदुष्करम्। पार्वतीसहितः शम्भुर्वृ षभोपरि संस्थितः वद त्वं मुनिशार्दूल ! दीनाऽहं तपसि स्थिता ॥ २३॥

प्रादुरासीत्तदा देवो ददौ तस्मै वरं शुभम् ॥ ६॥ श्रीसूत उवाच एवं वदन्तीं तां प्राह मतङ्गो मुनिसत्तमः। शणु मद्वचनं देवि! पुत्रपौत्रप्रदायकम्॥ शृणु राजन्प्रवक्ष्यामिविधिना निर्मितं तव। अस्मिञ्जन्मन्यपुत्रत्वंतथाप्यन्यद्ददामिते शम्भुरुवाच इनो दक्षिणदिग्भागे दशयोजनदूरतः । घनाचल इति ख्यातो नृसिंहस्य निवासभूः विश्रुता सर्वलोकेषु पुत्री तव भविष्यति। तम्योपरि महाभागे ब्रह्मतीर्थ मनोहरम्। तस्याऽपि पूर्वदिग्भागे दशयोजनमात्रतः॥। तस्या: पुत्रो महाबुद्धिस्तव प्रीति करिष्यति । ८।। सुवर्णमुखरी नाम नदीनां प्रवरा नदी। तस्या एवोत्तरे भागे वृषभाचलनामतः ।२७ इति तस्मै वरं दच्वा तत्रैवाऽन्तर्दधे हरः। मां लब्ध्वामत्पिताविप्रःकृतकृत्योबभूवह एतेन-अञ्जनायाः पिता केसरीनाम राक्षस, अञ्जनायाः पतिः केसरीनामवानरश्च इति केसरीत्यभिधाश्वशुरजामात्रोः राक्षसावनरयोः समानैवाऽSसीत्।

१४८ * स्कन्दपुराणम् * २ वैष्णवखण १४६ चत्वारिशोऽध्याय: ] * स्वामिपुष्करिणीवर्णनम्* तत्र स्नात्वा विधानेन वराहं तम्प्रणम्य च। वेङ्कटेशं नमस्कृत्य ततो गच्छ वरानने! वसिष्ठाद्या महात्मानः सनकाद्याश्च योगिनः॥४॥ उत्तरेस्वामितीर्थस्य सिंहशार्दूलसंयुते। चूतपुन्नागपनसैर्वकुलामलकैः शुभैः॥ ३० व्यासादयश्च विप्रेन्द्रा लक्ष्म्या साकं जगत्पतिः। चन्दनागुरुनिम्बैश्च तालहिन्तालकिंशुकेः। कपित्थाश्वत्थविल्वैश्चइङ्गुदैश्र वरानने मुनिपत्न्यो देवपत्न्य ऋषिपत्न्यस्तरथेव च ॥ ४८ ॥ एताद्वशैर्महापुण्येव्ृक्षैश्च विविधै शुभैः। वियद्गङ्गेति विख्यातं तीर्थमेकं विराजते स्वंस्वंवाहनमारुह्यदारभृत्यसुतादिभिः। आगतास्तेमहामानोद्रष्टुंतांतपसिस्थिताम् तस्मिस्तीर्थेऽञ्ने देवि ! सङ्कल्पविधिपूर्वकम्। आश्चर्यमाश्चर्यमिति ब्रुवाणा ब्रह्मदयो देवगणाश्च सर्वे। स्नात्वा पीत्वा शुभं तीर्थ तीर्थस्याऽभिमुखी स्थिता॥३३॥ आलोकयन्तो दिवि दूरतस्ते स्थितास्तदा ब्रह्ममहेशमुख्याः॥५०॥ वायुमुद्दिश्य हे! देवि! तपः कुरु वरानने !। देवेश्च राक्षसैविप्रैर्मनुजैमुनिसत्तमैः। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशी तिसाहरयां संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे भृद्गँं: पक्षिभिरस्त्रश् शस्त्रैश्च विविधेः शुभैः। अवध्यो भवितापुत्रस्तपसातेनसंशयः श्रीघेडुटाचलमाहात्ये अक्षनातपःकरणप्रकारादिवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः श्रीसूत उवाच इति प्रोक्ताऽख्जनादेवी तम्प्रणम्य पुनः पुनः। भर्त्रा साकययावाशुवेङ्कटाचलसञजकम् चत्वारिंशोऽध्यायः कापिलं तीर्थमासाद्य सात्वा निर्मलमानसा। वेङ्कटाद्रि समारुह्य स्वामिपुष्करिणीं थयौ॥ ३७ ॥ व्यासप्रोक्ताकाशगङ्गास्नानकालनिर्णयवर्णनम् स्नात्वा वराहमानम्य वेङ्डुटेशकृतानतिः। मतङ्गस्य ऋषरवाक्यं स्मरन्ती च मुहुर्मुद्ु: श्रीसूत उवाच वियह्गङ्गां यवावाशु चासना मञ्जुमाषिणी। अक्षनाऽपि वरं लब्घ्वाभत्रा साकमुमोद ह। ब्रह्मादीनागतान्दृष्टाविस्मयाविष्टमानसा स्नात्वा पीत्वा शुभं तोयं तीरे तस्यतदुन्मुखी॥ ३६॥ पत्या साकं ततः स्वस्था चाऽना मञ्जुभाषिणी। प्राणवायु समुद्दिश्य तपश्चक्र यतव्रता। फलाहारा जलाहारा निराहारा ततः परम्॥ ब्रह्मादिभिरनुज्ञातो व्यासो वेदविदाम्वरः॥२॥ सहस्राब्दं तपश्चक्रे न्यस्तनासाग्रदवृष्टिका। वयस्या विपुला नाम शुश्रुषामकरोच्छुभा: अञ्चनां तामुवाचेदं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३ ॥ वर्षाणांचसहस्त्रान्ते वायुर्देवो महामतिः। प्रादुरासीत्तदा तां वै भाषमाणो महामतिः मेषसङ्कमणं भानौ सम्प्राप्त मुनिसत्तमाः । पूर्णिमाख्येतिथौ पुण्येचित्रानक्षत्रसंयुते अक्षने! शृणुमद्वाक्यंसर्वलोकोपकारकम्। मतङगस्य ऋ पर्वाक्यं श्रुतधानिम उच्चेत्सा तवेप्सितमहं दास्ये वरं वरय सुव्ते!। इति तद्वचनं श्रुत्वा ततः प्राहाऽञ्जना सती॥ यस्मात्तु वेङुटं गत्वा तप: कृत्वा सुदुष्करम्। पुत्रं देहि महाभाग! वायो देव महामते। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वाऽब्रवीत्ततः प्रसूयते त्वया पुत्रः शूरस्त्रेलोक्यविक्रमः॥५॥ पुत्रस्तेऽहंभ विष्यामिख्यातिंदास्येशुभानने। इतितस्यैवरं दत्वातत्रैव्याSडस्तेमहाबल इर्द तीर्थोत्तमं तस्मात्प्रत्यक्षदिवसे तव। गङ्गाद्यानिच तीर्थानि समायान्ति जगत्तये तदा ब्रह्मादयो देवा इन्द्राद्या लोकपालकाः। वेङ्डटाद्रिसमं तीर्थ ब्रह्माण्डे नास्ति किश्चन। तत्राप्यत्यन्तपुण्या वै स्वामिपुष्करिणी शुभा॥७॥

१५१ १५० * स्कन्दपुराणम् * [ २ वैष्णवस वत्वारिंशोऽध्याय: ] * अध्यायफलश्रुतिवर्णनम् * ततोऽधिकमिदं तीर्थ प्रत्यक्षंदिवसेतव। स्नानार्थ ये समायान्ति चित्राऋक्षसमनि ततो मुक्तिं समायाति प्रसादाच्चक्रपाणिनः । इत्येतत्कथितं देवि वेङ्ड्टाचलवैभवम् मेषं पूषणि सम्प्राप्ते पूर्णिमायां शुभे दिने। य एतच्छृणुयान्नित्यंयश्चापिपरिकीर्तयेत्। सर्वपापविनिर्मुक्तोविष्णुलोकंसगच्छति शृणु तेषां फलं देवि ! वक्ष्यामि तव सुव्रते!॥ ६॥ इत्येतत्कथितंपूर्वं व्यासेनैव महात्मना। शृणुयाद्वा पठेद्वाऽपि कृतकृत्यो भविष्यति गङ्गादिसर्वतीर्थेषु द्वादशाब्दं वरानने!। यत्फलं विद्यते देवि ! तत्फलं भवति घ्रुक्म तस्यव वंशजाः सर्वे मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥२८॥ दानानि कुर्वतांपुसां तेषाशणुफलोन्नतिम्। स्थानेतूक्तं फलंदेविविद्धितेषां वरानने इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां द्वितीये वैष्णखण्डे अञ्जनोवाच कार्याणि यानि दानानि वेङटाद्रौ नगोत्तमे। तानिसर्वाणि विप्रेन्द्रवदवेदविदाम्वर चत्वारिशोऽध्यायः ॥४० ।। व्यास उवाच समाप्तमिदं स्कान्दपुराणान्तर्गतं श्रीवेङ्डटाचलमाहात्म्यम्॥ अन्नदानं वस्त्रदानं द्वयमेतत्प्रशस्यते। पितुः श्राद्धं विशेषेण वेङ्टाद्रौ नगोत्तमे।। सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति प्रीतये मधुघातिनः । इति श्रीस्कान्दे महापुराणे द्वितीये वैष्णवखण्डे प्रथमोभूमिवाराहखण्डः समाप्तः ॥। :0 सर्वलोकं समासाद्य मोदन्ते मुनिसत्तमाः ॥ १४ ॥। शालग्रामशिलादानं ये कुर्वन्ति नगोत्तमे। अङ्गभङ्गमवाप्नोति स्वानुभूति च विन्दति यो ददाति द्विजेन्द्रायगोदानं चकुटुम्बिने। रोमसङ्ख्याप्रमाणेनविष्णुलोकेविराजते भूमिं ददाति यो देवि! ब्राह्मणाय कुटुम्बिने। तस्य पुण्यफलं वक्तुं कः शक्तो दिवि वा भुवि ॥ १७॥ कन्यांददातियो देवि! श्रोत्रियायद्विजातये। विष्णुलोकंसमासाद्यमोदतेपितृभिःसह प्रपां कुर्वन्ति ये देवि शीतलोदकसंयुताम्। तेषां पुण्यफलं वक्तुंशेषेणाSपिनशक्यते तिलं ददाति विप्राय श्रोत्रियायकुटुम्बिने। सर्वपापवि निर्मुक्तोविष्णुलोकंसगच्छति धान्यदानं प्रशंसन्ति विप्रा वेदविदाम्वराः। बहुपुत्रा भविष्यन्ति धान्यदानं प्रकुर्वताम् ॥ २१॥ गन्धचम्पकपुष्पादीञ्छत्रव्यजनचामरान्। ताम्बूलघनसारादीन्यो ददाति द्विजातये। भुक्त्वा भोगं चिरं कालं स्वर्गलोकं ततो व्रजेत्। दिव्यवर्षसहस्त्रश्च भुक्त्वा भोगाननेकशः ॥ २३॥ सार्वभौमस्ततो भूत्वा तत्र भुक्त्वाचिरंमहीम्। ततोविप्रत्वमासाद्यवेदवेदान्तपारगः