1. skanda_purana_03brahma_02dharmaranya

• श्रीगणेशायनमः *

• ॐ नमोभगवतेवासुदेवाय *

प्रथमोऽध्यायः धमराजनब्रह्मसंसदिगमनवर्णनम् तर्तु संसृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभो- र्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम्। यश्चैतन्यघनप्रमाणविधुरो वेदान्तवेद्यो विभु- स्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् ॥१॥ दारा: पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बन्धुवर्गः प्रियो वा, माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्य ऐश्वर्व्यवित्ते। विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा, सर्वं व्यर्थ मरणसमये धर्म एक: सहायः॥२॥ नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत॥

२८८ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे प्रथमोऽध्याय: ] * ब्रह्मसभावर्णनम् * २८६

एकदा सूतमायान्तं द्ृष्ट तं शौनकादयः। परं हर्ष समाविष्टाः पपुर्नेत्रः सुचेतसा तस्यां स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान्।

चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्चिनः ॥ २॥ स्वय तेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥१८॥

अथ तेषूपघिष्ेषु तपस्विषु महात्मसु । निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः ।। उपतिष्ठन्ति चाप्येन प्रजानांपतयः प्रभुम्। दक्षः प्रचेताः पुलहोमरीचिःकश्यपःप्रभुः भृगुरत्रिवसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथाऽङ्गिराः। पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादःकर्द्मस्तथा

पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता।। कच्चित्वयापि तत्सर्वमधीतंलोमहर्षणे! अथर्वांगिरसश्चैव बालखिल्यामरीचिपाः । मनोऽन्तरिक्षंविद्याश्चवायुस्तेजोजलंमही

कथयस्व कथां सूत! पुण्यां पापनिषूदिनीम्। शब्दस्पशौ तथा रूप रसो गन्धस्तथैव घ। प्रकृतिश्च विकारश्रसदसत्कारणं तथा

श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्गवम् ॥ ६ ॥ अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान्। जमदग्निर्भरद्वाजःसम्वर्त्तश्चन्वनस्तथा

श्रीसूत उवाच दुर्वासाश्च महाभागऋप्यशुङ्श्वधामिकः। सनत्कुमारोभगवान्योगाचार्य्योमहातपाः

श्राभारत्यङ्व्रियुगलं गणनाथपदद्यम्। सर्वेषां चेव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम् असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित्। आयुर्वेदस्तथाष्टाङ्को गान्धर्वश्रैव तत्रहि

शक्तींश्चैव वसंश्रैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः । नमस्कृत्यशुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्चसर्वशः चन्द्रमाः सह नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान्। वायवस्तन्तवश्चैवसंकल्पःप्राण एव च

अर्भाप्देवताश्चंव प्रणम्य गुरुसत्तमम्। नमस्कृत्य शुभान्देवात्रामादींश्च विशेषतः। मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः। एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे अर्थोधर्मश्च कामश्चहर्षोद्वेषःशमोदमः। आयान्तितस्यांसहितागन्धर्वाप्सरसांगणाः

सर्वेषां च नियन्तारं धर्मात्मानं प्रणम्य च ॥ १०॥ शुक्राद्याश्च ग्रहाश्चैव ये चान्ये तत्समीपगाः । मन्त्रा रथन्तरं चैव हरिमान्वसुमानपि

धर्मारण्यपति स्त्रिविष्टपपतिर्नित्यंभवानीपतिः, महितो विश्वकर्मा च वसश्चैव सर्वशः। तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणिच हर्वींष्यथ

पापाद्वःस्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः। ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथव च। अथववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह।।

सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा, इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः। मेधा धृतिः स्मृतिश्चवप्रज्ञाबुद्धिर्यशःसमा:

ध्यात्वा यं न पुनर्विशन्ति मनुजा: संसारकारागृहम्॥ ११ कालचक्रं व तद्िव्यं नित्यमक्षयमव्ययम्। यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वाएवमनोजवा:

सूत उवाघ गार्हपत्या नाकचराः पितरोलोकविश्रुताः। सोमपाएकशद्गाश्च तथा सर्वे तपस्विनः

एकदा तुस धर्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि। तां सभांससमालोक्यज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा नागा:सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते । स्थावराजङ्गमाश्चापि महाभूतास्तथा परे

देवर्मुनिवरः क्रांतांसभामालोक्यविस्मितः । देवैर्यक्षैस्तथा नागैःपन्नगैश्चतथाऽसुरैः पुरन्दरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदस्तथा। महादेवः सहोमोऽत्र सदागच्छति सर्वदः॥

ऋषिभि: सिद्धगन्धवेःसमाक्रान्तोचितासना। ससुखासासभाब्रह्मन्नशीतानघवर्म्मदा गच्छन्ति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः।

न क्षुधं न पिपासांचनग्लानिप्राप्नुवन्त्युत । नानारूपैरिवकृतामणिभिःसासभावरैः ऋषयो बालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा॥ ३७॥

स्तम्भैश्च विधृतासातुशाश्वती न चसक्षया। दिव्येर्नानाविधैर्भावैर्भासद्विरमितप्रभा यत्किश्चित्त्रिषु लोकेषु द्ृश्यते स्थाणुजङ्गमम्।

अति चन्द्रं चसूर्च्यंचशिखिनंचस्वयंप्रभा। दीप्य तेनाकपृष्ठस्थाभर्त्सयन्तीवभास्करम् तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्॥३८॥ १६

२६० * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे प्रथमोऽध्याय: ] * नारदधर्मराजसम्वादवणनम् * २६१ देवैर्मुनिवरैः क्रान्तां समालोक्यातिविस्मितः । हर्षेणमहता युक्तोरोमाश्चिततनूरुह: पापिनां यमनं चैवमेतदूपं महत्तरम्। सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो!॥ ५८ तत्रधर्मोमहातेजा: कथां पापप्रणाशिनीम्। वाच्यमानांतुशुश्राव व्यासेनामिततेजसा धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम्। धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रींतथवच अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना। कथयस्य महाकाय हर्षस्येवहि कारणम् धर्मराज उवाघ पुत्र पौत्रप्रपौत्रादिफलदात्रीं तथैव च । धारणाच्क्रवणाच्चापि पठनाच्चाऽवलोकनात् श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः। पुराऽहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवन्दितुम् ॥६० तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्माण्डसम्भवाम्। तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकेकपूजिते। नानाकथा: श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गासमन्विताः प्रमोदोत्फुललनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च ॥ ४३ ॥ कथा: पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः। कृतकार्योSयिधर्मात्मा गन्तुकामस्तदाभवत्। नमस्कृत्यतदाधम्रिह्माणंसपितामहम् धर्मकामार्थसंयुक्ता: सर्वावौघविनाशिनीः ॥६२॥ अनुज्ञातस्तदातेन गतोऽसी यमशासनम्। पितामहप्रसादाच्चश्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम् धर्सारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम्। याः श्रुत्वासर्वपापेभ्यो मुच्यन्तेव्रह्महत्यया। तारयन्तिपितृगणाञ्छतमेकोत्तरंमुने! नारद उवाच स गतोऽनुचरैः सार्द्ध ततः संयमिनीं प्रति ॥४६ ॥ कीद्दशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम्। अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः । तत्रान्तरे महातेजानारदो मुनिपुङ्गवः॥ कथां यम महाबाहो! श्रोतुकामोऽस्म्यहं च ताम् ॥ ६४ ॥ दुर्निरीक्ष्यःकृपायुक्त: समदर्शी तपोनिधिः। तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायण सर्वगः सर्वविच्चेव नारदः सर्वदा शुचधिः। वेदाध्ययनशीलश्च त्वागतस्तत्र संसदि यम उवाच

तं द्रष्टा सहसा धर्मों भार्यया सेवकेः सह। सम्मुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेवस सत्वरः एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमरकर्तुं पितामहम्। गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे अद्य मे सफलं जन्म अद्य मेसफलंकुलम्। अद्य मे सफलो धर्मस्त्वव्यायातेतपोधने मया तत्राद्गुतं दवष्टं श्रुतंच मुनिसत्तम। ध्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वेपायनेरिताम् अर्ध्यपाद्यादिविधिना पूजांकृत्वा विधानतः। दण्डवत्तंप्रणम्याथविधिनाचोपवेशितः श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्त्रह्माण्डगां शुभाम्। आसनेस्वे महादिव्ये रत्नकाश्चनभूषिते। चित्रार्पिता सभासर्वा दीपा निर्वातगा इव गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः ॥ ६७॥ विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनन्द्य तम्। प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन् अन्यच्चेव मुनिश्रेष्ठ! तवागमनकारणम्। शुभाय च सुखायेव क्षेमाय च जयाय हि नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनान्तरात्मना। हर्षितं तु यमं दृष्टा नारदो विस्मिताननः । अद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृतीमुने!। धर्मोनामाद्य जातोऽहंतव पद्युग्मदर्शनात् चिन्तयामास मनसा किमिदं हषितो हरिः। अतिहर्ष व तं हृट्ट य राजस्वरूपिणम् पूज्योऽहंच कृतार्थाऽहंधन्योऽहंचाद्यनारद। युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहंभुवनत्रये आश्चर्यमनसं चैव नारद: पृष्टवांस्तदा ॥५६ ॥ सूत उवाच एवं विधैर्व चोभिश्च तोषितोमुनिसत्तमः। पप्रच्छपरयाभक्त्या धर्मारण्यकथांशुभाम् नाग्द उवाच कि दूष्ट भवताऽडश्चर्य्य कि वा लब्घं महत्पदम्। नारद उवाच दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपवृक ॥५७॥ श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म! धर्मारण्यकथा शुभा। तत्सवं हि कथय मे विस्तीर्ण च यथातथम् ।।७२।।

२६२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे प्रथमोऽध्याय: ]* नारदम्प्रतिधर्मारण्यकथाविषयकोयुधिष्ठिरप्रश्नः* २६३ यम उवाच व्यग्रोऽहंसततंब्रह्मन्प्राणिनांसुखदुःखिनाम्। तत्तत्कर्मानुसारेणगतिदातुंसुखेतराम् नारद उवाच

तथापि साधुसङ्गो हि धर्मायैवप्रजायते। इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च सर्वतः कुशलं मेऽद्यप्रसादादुब्रह्मणः सदा। कुशलीत्वंमहाभाग! धर्मपुत्र! युधिष्ठिर!

ब्रह्मणःसन्निधौयच्चश्रुतंव्यासमुखेरितम्। तत्स्वंकथयिप्यामि मानुषाणांहितायवै भ्रातृभिः सह राजेन्द्र! धर्मेषु रमते मनः। दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः औरसानिव पुत्रांश्चप्रजाधर्मेण धर्मज। पालयसि किमाश्चर्यत्वया धन्याहिसाप्रजा सूत उवाच यमेन कथितं सर्व यच्क्रतं ब्रह्मसंसदि। आदिमध्यावसानं च सर्व नैवात्र संशयः पालनात्पोषणान्नृणां धर्मोभवतिवैधुवम्। तत्तद्वर्मस्य भोक्तात्वमित्येवंमनुरब्रवीत्

कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिप्टिरम्। गतोऽसौनारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्यवै युधिष्टिर उवाच

आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यद्वश्यत। ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसद्गशेक्षणः कुशलं ममराष्र' चभवतामङ्घ्रिस्पर्शनात्। दर्शनेनमहाभागजातोऽहं गतकिल्बिषः

सव्यापवृत्तं विपुलं जटामण्डलमुद्रहन्। चन्द्रांशुशुक्ले वसने वसानो रुक्मभूषणः धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले।

वीणां गृहात्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव। अद्याऽहं सुकृती जाती ब्रह्मपुत्रे गृहागते॥ ६७॥

कृष्णाजिनोत्तरासङ्ो हेमयज्ञोपवीतवान् ॥ ८० । कुत्र आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम। अनुग्रहार्य साधूनां कि वा कार्येण केन च।।

दण्डीकमण्डलुकर साक्षाद्वह्िरिवापरः। भेत्ताजगतिगुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः नारद उवाच

महर्षिगणसंसिद्धोविद्वान्गान्धर्ववेदवित्। वैरिकेलिकलो विप्रोब्राह्मःकलिरिवापरः आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ! सकाशाच्छमनस्य च।

देवगन्धर्वलोकानामादिवक्तासुनिग्रहः। गन्ताचतुर्णावेदानामुद्गाताहरिसद्गुणान व्यसेनोक्तां ब्रह्मणोग्रे कथां पौराणिकीं शुभाम्॥ ६६ ॥

सनारदोऽथ विप्रर्पिर्व्रह्मलोकचरोऽव्ययः। आगतोऽथ पुरींहर्षाद्धर्मराजेन पालिताम् धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसन्तापहारिणीम्।

अथतत्रोविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु। महत्सु चोपविश्ेषु गन्घर्वेषु च तत्र वे ॥ ८५ यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ १०० ॥

लोकाननुचरन्सर्व्वानागतः समहर्पिराट्। नारदःसुमहातेजाऋषिभिः सहितस्तदा हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम्। यां वेश्रुत्वातिभक्त्याचकठिनोमृदुतां भजेत्

तमागतमृषि द्रृष्टा नारदं सर्वधर्मवित्। सिंहासनात्समुथाय प्रययौ सम्मुखस्तदा धर्मराजेनतां श्रुत्वाममाग्रेचनिवेदिताम्। तमपृच्छदमेयात्मा कथांधर्मविनोदिनीम्

अभ्यवाद्यत प्रीत्या विनयावनतस्तदा। तदर्हमासनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि युधिष्ठिर उवाच

गां चैव मधुपर्क च सम्प्रदायार्वमेव च। अर्चयामासरत्नेश्च सर्वकामैश् धर्मवित्॥ धर्मारण्या त्रितांपुण्यांकथामेद्विजसत्तम!। कथयस्वप्रसादेन लोकानांहितकाम्यया

तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य च धर्मवित्। नारद उवाच

कुशली त्वं महाभाग! तपसः कुशलं तव ॥। ६० ।। स्रानकालोऽयमस्माकं न कथावसरो मम। परन्तु श्रूयतां राजन्नुपदेशं ददाम्यहम्

नकश्चिद्बाधतेदुष्टोदैत्योहिस्वर्गभूपतिम्। मुने.कल्याणरूपस्त्वंनमस्कृतःसुरासुरे मासानामुत्तमोमाघ: स्नानदाना दिकेतथा। तस्मिन्माघेचयःस्नातिसवंपापैःप्रमुच्यते

सर्व्वगः सर्व्ववेत्ता घ ब्रह्मपुत्र! कृपानिधे!। ६१ ॥ स्नानार्थयाहिशीघ्रं त्वंगङ्गायांनृपतेऽधुना। व्यासस्यागमनंचाद्य भविष्यतिनृपोत्तम! तं पृच्छस्व महाभाग श्रावयिष्यति ते शुभम्।

२६४ * स्कन्दपुराणम् [३ ब्रह्मखण्डे: तीर्थानां चैव सर्वेषां फलं पुण्यं यदद्गुतम् ॥ १०७ ॥ भूतंभव्यं भविष्यं च उत्तमाधममध्यमाः। वाचयिष्यति तत्लर्वमितिहाससमुद्धवम् धर्मारण्यस्यसकलं वृत्तंयद्यत्पुरातनम्। व्यासःसत्यवतीपुत्रोवदिष्यतिघतेऽखिलम् द्वितीयोऽध्यायः

सूत उवाच धर्मारण्यमाहात्म्यविषयेयुधिष्ठिरप्रश्नवर्णनम् एवमुक्तवा विधे: पुत्रस्तत्रैवान्तरधीयत। तस्मिन्गतेस नृपतिः क्रीडते सचिवैःसह व्यास उवाघ एतस्मिन्नन्तरे तत्र प्राप्तः सत्यवतीसुतः। विज्ञापयामास तदा विदुरःपाण्डवस्य हि पृथ्वीपुरन्ध्रयास्तिलकं ललाटे लक्ष्मीलताया: स्फुटमालवालम् सूत उवाच वाग्देवताया जलकेलिरम्यं धर्माटवीं संप्रति वर्णयामि॥ १॥ अगातं तु मुनि श्रुत्वा सर्वे हर्षसमाकुलाः। समुत्तस्थुर्हि भीमाद्याःसह धर्मेण सर्वशः साधु पृष्टं त्वया राजन्वाराणस्यधिकाधिकम्। तदा हि सन्मुखो भूत्वा मुमुदे नतकन्धरः। दण्डवत्तंप्रणम्याथ भ्रातृभिःसहितस्तदा धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ! शृणुष्वाऽवहितो भृशम् ॥२ ॥ मधुपर्केण विधिना पूजां कृत्वा सुशोभनाम्। सिंहासनेसमावेश्यपप्रच्छानामयं तदा सर्वतीर्थानि तत्रैव ऊपरं तेन कथ्यते। ब्रह्मविष्णुमहेशादैरिन्द्रादयैः परिसेचितम् ततः पुण्यांकथांदिव्यांश्रावयामासधर्मवित्। कथान्ते मुनिशार्दूलं वचनंचेदमब्रवीत् लोकपालैश्र दिक्पालैर्मातृभि: शिवशक्तिभिः। युधिष्ठिर उवाच गन्धर्वेश्चाप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः ॥४॥ त्वत्प्रसादान्मयाब्रह्मञछ्वतास्तुप्रवराःकथाः। आपद्धर्म्माराजधर्मामोक्षधर्म्मा ह्यनेकशः शाकिनीभूतवेतालग्रहदेवाधिदैवतैः । ऋतुभिर्लाासपक्षेश्च सेव्यमानं सुरासुरैः पुराणानांचधर्माश्च व्रतानि बहुशस्तथा। तीर्थान्यनेकरूपाणि सर्वाण्यायतनानि च तदादं च तृप! स्थानं सर्वसौख्यप्रदं तथा। यज्ञैश्चबहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः इदानीं श्रोतुमिच्छामि धर्मारण्यकथां शुभाम्। सिंहव्याघ्रैद्विपैश्चैव पक्षिभिर्विविधैस्था। गोमहिष्यादिभिश्चैव सारसैमृगयू करैः श्रुत्वा यां हि विनश्येत पापं ब्रह्मवधादिकम् ॥११८॥ लेवितं नृपशार्दूल श्वापदैविविधैरपि। तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः धर्म्मारण्यस्थतीर्थानां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। पशवः श्वापदार्श्चेवजलस्थलघराश्च ये। खेघरा भूचराश्चैवडाकिन्यो राक्षसास्तथा कस्येदं स्थापितं स्थानं कस्मादेतद्विनिर्मितम्॥ ११६॥ एकोत्तरशतःसार्द्वमुक्तिस्ते गंहिशाश्वती। तेसर्वे विष्णुलोकाँश्चप्रायान्त्येव नसंशयः रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम्। सन्तार्यति पूर्वज्ञानदश पूर्वान्दशापरान्। यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया किंकि त्वत्राऽभवत्पूर्वं शंसैतत्पृच्छतो मम ॥ १२० ॥ गुडैश्चैवोदकैर्नाथ तत्र पिण्डं करोति यः। उद्धरेत्सप्रगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् वृक्षेरनेकधा युक्तं लतागुल्मेः सुशोभितम्। सदा पुण्यप्रदं तच्च सदा फलसमन्वितम् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायांतृतीये ब्रह्मखण्डे निर्वेरं निर्भयं चैव धर्मारण्यं च भूपते। गोव्याघ्रेः क्रीडयते तत्र तथा मार्जारमूषकेः पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्येयुधिष्ठिरप्रश्नवर्णनंनाम भेकोडहिना क्रीडते च मानुषा राक्षसैः सह। निर्भयं वसते तत्र धर्म्मारण्यं चभूतले प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ महानन्दमयं दिव्यं पावनात्पावनं परम्। कलकण्ठः कलोत्कण्ठमनुगुक्जति कुञ्जगः

२६६ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे ध्यानस्थः श्रोष्यति तदा पारावत्येति वार्च्यते। कोक: कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्गयात् ॥६७॥। चकोरश्रंद्रिकाभोक्तानक्त व्रतमिवस्थितः । पठन्ति सरिकाःसारंशुकंसम्बोधयन्त्यहो तृतीयोऽध्यायः

अपारवारसंसार सिन्धुपारप्रदः शिवः। आलस्येनापि यो यायादुगृहाद्धर्मवनं प्रति इन्द्रभयकथनम् अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्चपदेपदे। शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र सन्ति वै व्यास उवाच अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः । श्रयतांनृपशार्दूल!कथां पौराणिकींशुभाम्। यांश्रुत्वासर्वपापेभ्योमुच्यतेनात्रसंशयः पट्त्रिशत्तु सहस्राणि भृत्यास्ते वणिजो भुवि ॥ २१॥ एकदा धर्मराजो वे तपस्तेषे सुदुष्करम्। ब्रह्मविष्णुमहेशादेजलवर्पापादिवाट्॥ द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः । आदौ त्रेतायुगे राजन्वर्षाणामयुतत्रयम्। मध्येवनं तपस्यन्तमशोकतरुमूलकम्॥ पुराणज्ञा: सदाचारा धार्मिका: शुद्धवुद्धयः। शुष्कस्त्रायुपिनद्धास्थिसंचयं निश्चलाकृतिम्। स्वर्गे देवा: प्रशंसन्ति धर्म्मारण्यनिवासिनः ॥२२॥ युधिष्ठिर उवाच्च निर्मांसकीकसचयंस्फटि कोपल निश्चलम्। शङगकुन्देन्दुतुहिनमहाशङगलसच्छ्रियम्॥ धर्मारण्येति त्रिदशैःकदा नामप्रतिष्ठितम्। पावनंभूतलेजातंकस्मात्तेन विनिर्मितम् निमेपोन्मेषसंचार पिशुनीकृतजन्तुकम्। पिशङ्गितस्कुरद्रश्मिने र द्रीपितदिङ्सुखम्।। अष्टादशसहस्त्राणि किमर्थस्थापितानिवे। कस्मिन्वंशेसमुत्पन्ना ब्रह्मणाव्रह्मसत्तमाः तत्तपोग्निशिखादावचुम्बितम्लानकाननम्। तच्छांत्युदसुधावर्षसंसिक्ताखिलभू रूहम् सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः। ऋग्वेदेषु च निष्णाता यजुर्षेदकृतश्रमाः॥ साक्षात्तपस्यंतमिवतपोधृत्वानराकृतिम्। निराकृतिनिराकांक्षं कृत्वाभक्तिचकाश्चनम् सामवेदाङ्गपारज्ञास्त्रे विद्या धर्मवित्तमाः । तपोनिष्ठा: शुभाचारा: सत्यव्रतपरायणाः॥ कुरङ्गशावैर्गणशो भ्रमद्विः परिवारितम्। निनादभीषणास्यश् वनजैः परिरक्षितम्।। मासोपवास: कृशितास्तथा चान्द्रायणादिभिः। एताहशं महाभीमं द्वष्टादेवा: सवासवाः। ध्यायन्तं च महादेवं सर्वेषां चाभयप्रदम्।। सदाचाराश्च ब्रह्मण्या: केन नित्योपजीविनः । ब्रह्माद्या दैवताः सर्वे कैलासं प्रतिजग्मिरे। पारिजाततरुच्छायामासीनं च सहोमया तत्सर्वमादितः कृत्स्नं ब्रूहि मे वदताम्वर॥ २८॥ नन्दिर्भृ ड्विर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः । स्कन्दस्वामीचभगवान्गणपश्चतर्थेवच दानवास्तत्र देतेया भूतवेतालसंभवाः। राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वजन्ते कथं न तान् तत्र देवा: सत्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे॥१३॥ इतिश्रीस्कान्देमहापुराणए काशीतिसाहस्यां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे ब्रह्मोवाच सेतुमाहात्म्ये पूर्वार्धे धर्मा्यमाहात्म्ये युधिष्टिरप्रश्नवर्णनंनाम- नमोऽस्त्वनन्तरूपायनीलकण्ठ नमोऽस्तुते। अविज्ञातस्वरूपायकेव्पायासृताय च द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ नान्तंदेवाविजानन्ति यस्यतस्मैनमोनमः । यंनवाचःप्रशंसन्ति नमस्तस्मैचिदात्मने योगिनोयंहृद्ःकोशे प्रणिधानेननिश्चलाः। ज्योतीरूपंप्रपश्यन्ति तस्मैश्रीब्रह्मणेनमः

२६८ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे तृतीयोऽध्याय: ] * धर्मराजतपोभङ्गायोर्वशीप्रेषणम् * २६६

कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय घ । गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे। तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गान्तकारिणे। इन्द्रोऽपिवैसुधर्मायां गतवान्प्रभुरीश्वरः। ननिद्रांलब्घवांस्तत्र नसुखंनच निवृ तिम् मनसा चिन्तयामास विघ्नंमेसमुपस्धितम्। अवापमहतींचिन्तांतदा देवःशचीपतिः नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाऽहंकाररूपिणे। मम स्थानं पराहर्तुं तपस्तेपे सुदुश्चरम् । सर्वान्देवान्समाहूय इदं वचनमब्रवीत्॥ पञ्चतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे॥ १६॥ इन्द्र उवाच नमो नमः स्वरूपाय पञ्चबुद्धीन्द्रियात्मने। क्षित्यादिपश्चरूपाय नमस्ते विषयात्मने नमो ब्रह्माण्डरूपाय तदन्तर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः ॥२१ शृण्वन्तुदेवताःसर्वा मम दुःखस्यकारणम्। दुःखेन ममयलब्धंतत्कि वा प्रार्थयेद्यमः बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान्देवानथाव्रवीत्॥३७॥ अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह!॥ बृहस्पतिरुवाध तव विश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलंजगत्। विश्वभूतानितेपाद: शिरो द्यौसमवर्तत तपसेनास्ति सामर्थ्यविघ्नंकर्तु दिवौकसः । उर्वश्याद्याः समाहय संप्रेष्यंतांचतत्रवे नाभ्याआसीदन्तरिक्षं लोमानिचवनस्पतिः । चन्द्रमामनसोजातश्चक्षोः सूर्यस्तवप्रभो तासामाकारणार्थाय प्रतिहारःप्रतस्थिवान् । त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं सर्वस्तुतिस्तव्य इह त्वमेव। स गत्वा ताः समादाय सभायां शीघ्रमाययौ ॥ ३६॥ ईश! त्वया वास्यमिदं हि सर्वं नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥२५॥ आगतास्ता हरिः प्राह महत्कार्यमुपस्थितम्। इतिस्तुत्वा महादेवं निपेतुर्दडवतिक्षितौ। प्रत्युवाचतदा शम्भुर्वरदोऽस्मिकिमिच्छथ गच्छन्तु त्वरिताः सर्वा धर्मारण्यं प्रति द्रुतम् ॥४० ॥ महादेव उवाच यत्र वै धर्मराजोऽसौतपश्चक्रेसुदुष्करम्। हास्यभाव कटाक्षेश्चगीतनृत्यादिभिस्तथा कथंव्यग्राःसुराःसर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः। तत्समाचक्ष्वमां ब्रह्मन्भवतां टुःखकारणम् तं लोभयत्वं यमिनंतपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत्। देवस्यवचनंश्रुत्वातथाअप्सरसांगणा ब्रह्मोवाच मिथः संरेभिरे कर्तु विचार्य च परस्परम्। धर्मारण्यं प्रतस्थेसावुर्वशीस्ववराङ्गना नीलकण्ठ! महादेव! दुःखनाशाभयप्रद। शणु त्वं दुःखमस्माक भवतो यद्वदाम्यहम् नुष्टुवुः पुष्पवर्षाश्च ससृजुस्तच्छिरस्यमी। ततस्तुदेवर्विप्रेश्च स्तूयमानासमन्ततः धमराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम्। निर्ययौ परमप्रीत्या वनं परमपावनम्। बिल्वार्कखदिराकीर्ण कपित्थधवसङ्कलम् न जानेऽसौ किमिच्छति देवानां पदमुत्तमम्॥ २६॥ तेन त्रस्तास्तत्तपसा सर्व इन्द्रपुरोगमाः । भवतोङ्घौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् न सूर्यो भाति तत्रेव महान्धकारसंयुतम्। निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम् मृगैः सिंहैरवृ तं घोरेर्यैश्चापि वनेचरैः। पुष्पितैः पादपेः कीर्ण सुमनोहरशाद्लम् तमुत्थापय देवेश! किमिच्छति स धर्मराट्॥ ३० ॥ विपुलं मधुरानादैरनादितंविहरगैस्तथा। पुस्कोकिलनिनादाढ्य भिल्लीकगणनादितम् ईश्वर उवाच प्रवृद्धविकटैवृ क्षैः सुखच्छायैः समावृतम्। वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्यापरमयायुतम् भवतां नास्ति तु भयं धर्मात्सत्यं ब्रवीम्यहम्॥ ३१ ॥ नापुष्पःपादपः कश्चिन्नाफलोनापिकण्टकी। पटपर्देरप्यनाकीर्णनास्मिन्वैकाननेभवेत् तत उत्थाय ते सर्वे देवा: सह दिवौकसः। रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वापुनःपुनः इन्द्रेण सहिताःसर्वेकेलासात्पुनरागताः । स्वस्वस्थानेतदाशीघ्रंगताःसर्वेदिवौकसः विहंगैर्नादितं पुष्पेरलंकृतमतीव हि। सर्वर्तुकुसमैरवृ क्षैः सुखच्छायेः समावृतम् ॥ मारुताकम्पितास्तत्र द्रुमा: कुसुमशाखिनः । पुष्पवृष्टिविचित्रांतुविसृजन्तिचपादपाः

३०० * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे तृतीयोऽध्याय: ] व्यासेनयुधिष्ठिरम्प्रतिनारीमोहरूपेतिवर्णनम् * ३०१

दिवसपृशोऽथ संपुष्टाःपक्षिभिर्मधुरस्वनैः । विरेजुः पादपास्तत्र सुगन्धकुसुमैर्वृताः महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम्। कुङ्गमैः कजलैर्वस्त्रेर्मूषणेश्चैव भूषिता ॥ तिष्ठन्ति च प्रवालेषु पुष्पभारावनादिषु। रुवन्ति मधुरालापाः षट्पदामधुलिप्सवः कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता। भणत्कारेस्तथा क्प्टभू षिताचपददये तत्र प्रदेशांध् वहनामोदाङ्करमण्डितान्। लतागृहपरिक्षितान्मनसः प्रीतिवर्द्धनान्॥ नानाभूषणभूषाढ्या नानाचन्दनचर्चिता। नानाकुसुममालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा सम्पश्यन्तीमहातेजा बभूव मुदिता तदा। परस्पराश्लिप्रशाखैः पादपैःकुसमानितैः प्रगृह्य वीणां संशुद्धां करे सर्वाङ्गसुन्दरी। नर्तनं त्रिविधं तत्र चक्रे लोकमनोरमम् अशोभत वनं तत्तु महेंद्रध्वजसन्निभैः । सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः ॥ तारस्वरेण मधुरेवंशनादेन मिश्रितम् ॥ ७६ ॥ एवंगुणसमायुक्तं ददर्श सा वनं तदा। तदा सूर्योद्वां तत्र पवित्रां परिशोभिताम् मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम्। क्षणेन सहसा देवोधर्मराजोजितात्मवान् आश्रमप्रवरं तत्र ददर्श च मनोरमम्। यतिभिर्बालखिल्येश्च वृतं मुनिगणावृतम् ॥ विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः॥99॥ अग्नन्गारेश्चबहुभिर्वृक्षशाखावलम्बितैः। धम्रपानकणैस्तत्र दिग्वासोयतिभिस्तथा युधिष्ठिर उवाच पाल्या वन्या मृगास्तत्रसौम्याभूयोबभूविरे। मार्जारामूषकैस्तत्रसर्पेश्चनकुलास्तथा आश्चर्यं परमं ब्रह्मञ्जातं मे ब्रह्मसत्तम। कथं व्रम्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभृवह॥७८ ।। नृगशावैस्तथा सिंहा: सत्त्वरूपा बभूविरे। परस्परं चिक्रीडुस्तेयथाचैव सहोदरा: धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालसेव च। धर्मे र्चद्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः । दूराहदर्श च वनं तत्र देवोऽब्रवीत्तदा॥ ६२॥ धर्मचववाखिलंविश्वंसधर्मोव्यग्रतांकथम्। गतःस्वामिस्तद्वयग्रय तथ्यंकथयसुब्रत इन्द्र उचाच व्यास उवाच अयं च खलुधर्मराट् तपस्युग्रेऽवतिष्ठते। मम राज्याभिकांक्षोऽसावतोर्थेयत्यतामिह पतनं साहसानां च नरकस्येव कारणम्। योनिकुण्डमिदं सृपटं कुम्भीपाकसमं भरुवि तपोविघ्नं प्रकुचंतु ममाज्ञा तत्र गम्यताम्। इन्द्रस्य वचनंश्रृत्वाउर्वशीचतिलोत्तमा नेत्ररज्ज्वा दवृढं बद्ध्वा धर्षयन्तिमनस्विनः । कुचरूपर्महादण्डंस्ताध्यमानमचेतसम् सुकेशी मञ्जुयोषा चपुतावी मेनकातथा। विश्वाचीचैवरंभाचप्रम्लोचाचारुभाषिणी कृत्वा वे पातयन्त्याशु नरकं नृपसत्तम!। मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता॥ पूर्वचित्तिः सुरूपाच अनुम्लोचायशस्विनी। तावद्धंत मनः स्थैर्य श्रुतं सत्यमनाकुलम्। यावन्मत्ताङ्गनाशे न वागुरेव सुचेतसाम् एताश्चान्याश्च बहुशस्तत्र संस्था व्यचिन्तयन् ॥ ६६ ॥ तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दयादमः । तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचंघृतंव्रतम् परस्परं विलोक्ये शंकमाना भयेन हि। यमश्चैव तथा शक्र उभौ चायतनं हि वः यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिंचपलांनविलोकयेत्। तावन्माता पितातावद्भ्रातातावत्सुहजन: एवं विचार्य बहुधा वर्दधनीनाम भारत। सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा सर्वाभरणभूषिता तावलजा भयं तावत्स्वाचारस्तवदेव हि। ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते उवाचैवोर्वशी तत्र किं खिद्यसि शुभानने!। देवानां कार्यसिद्ध्र्थ मायारूपबलेनच यावन्मत्ताङनापाशेः पातितो नेव बन्धनेः ॥८७॥ वर्णधर्मो यथा भूयात्करिष्ये पाकशासन !॥ ६६ ।। इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरुयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे इन्द्र उवाच धर्मारण्यमाहात्म्ये इन्द्रभयकथनंनाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥ साधु साधु महाभागे वर्द्धनीनाम सुवता। शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे कुरुकार्यं कृशोदरि धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्! त्वयाविना। वर्द्धनीचतथेत्युक्तवागतायत्र सघर्मराट्

; चतुर्थोऽध्याय: ] * वर्द्धनीधर्मराजसम्वादवर्णनम् * ३०३ तपसैव त्वयाधर्म! भयभीतोदिवस्पतिः। तेनाहंनोदिताचात्र तपोविघ्नस्यकाङक्षया चतुर्थो ध्यायः :इन्द्रासनभयाद्गीता हरिणा हरिसन्निधौ। प्रेषिताहं महाभाग! सत्यं हि प्रवदाम्यहम् सूत उवाच क्षत्रस्थापनवर्णनम् सत्यवाक्येन च तदा तोषितो रविनन्दनः । उवाचैनां महाभागो वरदोऽहं प्रयच्छ मे व्यास उवाच यमोऽहं सर्वभूतानां दुष्टानां कर्मकारिणाम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम्। यच्छ्रुत्वा यमदूतानांनभयंविद्यतेक्कचित् धर्मरूपो हि सर्वषां मनुजानां जितात्मनाम् ॥१७ ॥ धर्मराजेन सा दूष्टा व्द्धनी च वराप्सरा। महत्यरण्ये का ह्येषासुन्दराङ्यतिसुन्दरी सधर्माऽहं वरारोहे! ददामि तवदुर्लभम्। तत्सर्वं प्रार्थय त्वं मे शीघ्रं चाप्सरसां वरे निर्मानुयवनं चेदं सिंहव्याघ्रमयानकम्। आश्चर्य परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम् वर्द्धन्युवाच धर्मराज उवाच इन्द्रस्थानेस दारम्ये सुस्थिरत्वंत्रयच्छमे। स्वामिन्वर्ममृतांश्रेष्ठ लोकानांचहितायवै कस्मात्वं मानिनि! ह्ेका वने चरसि निर्जने। यम उवाच कस्मात्स्थानात्समायाता कस्य पत्नी सुशोभने!॥४ ॥ एवमसत्वतितां प्राहचान्यंवरयसत्वरम्। ददााम वरमुत्कषंगानेन तोषितोस्म्यहम् सुतात्वं कस्य वामोरु अतिरूपवती शुभा। मानुषी वाथ गन्धर्वी अमरीवाथकिन्नरी वर्द्धन्युवाच अप्सरा पक्षिणीवाथ अथवा वनदेवता। राक्षसी वा खेचरी वाकस्य भार्याच तद्वद अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे ममतीर्थमहामते। भूयाच्च सर्वपापघ्नं मन्नाम्नेति चविश्रुतम् सत्यं च वदमेसुभ्ररित्याहारकसुतस्तदा। किमिच्छसि त्वयाभद्रे! किंकार्यवावदात्रवे तत्र दत्तं हुतं ततं पठितं वाऽकयं भवेत्। पश्चरात्रं निषेवेन वर्द्धमानं सरोवरम्। यदिच्छसि त्वं वामोरु! ददामि तव वाञ्छितम् ॥।८॥ पूर्वजास्तस्यतुष्येरंस्तर्प्यमाणादिनेदिने। तथेत्युक्तवातुतांधर्मामौनमाचप्टसंस्थितः वद्धन्युवाच त्रिः परिक्रष्य तं धर्म नमस्कृत्य दिवं ययौ ॥ २३ ॥ धर्मेततिष्ठति सर्वं वै स्थावरं जङ्गमंविभो। स धर्मोदुष्करं कर्म कस्मात्त्वं कुरुषेऽनघ वद्धन्युवाच यम उवाच मा भयं कुरु देवेश! यमस्यार्कसुतस्य च। अयं स्वार्थपरो धर्म! यशसेच समाचरेत् ईशानस्य च यदूपं द्रष्टमिच्छामि भामिनि। तेनाहं तपसायुक्त: शिवयासहशङ्गरम् व्यास उवाच यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्ये श रोमि यसुडुष्करम्। वर्द्धनी पूजिता तेन शक्रेण च शुभानना। साधुसाधु महाभागे! देवकार्य कृतं त्वया॥ युगे युगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम ॥११॥ निर्भयत्वं वरारोहे! सुखवासश्चतेसदा। यशःसौख्यं श्रियंरम्यांप्राप्स्यसित्वंशुभानने कल्पेकल्पे महाकल्पे भूयःख्यातिर्भवेदिति। एतसात्कारणात्सुभ्रूस्तप्यते परमंतपः तथेति देवास्तामूचुनिर्भयानन्दचेतसा। नमस्कृत्य च शक्रंसा गतास्थानंस्वकंशुभम् कस्मात्वमागताभद्रे! कथयस्वयथातथा। किकार्यकस्यहेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि सूत उवाच वर्द्धन्युवाच गतेप्सरसिराजेन्द्र धर्मस्तस्थीयथाविधि। तपस्तेपेमहावोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्

2. ३०४ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे चतुर्थोऽध्याय: ] * शङ्करेणयमायवरदानवर्णनम् # ३०५ पश्चाग्निसाधनं शुक्रे मासि सूर्येण तापिते। चक्रे सुदुःसहं राजन्देवैरपि दुरासदम्॥ सूत (व्यास) उवाच ततो वर्षशते पूर्णेअन्तको मौनमास्थितः । काष्ठभूत इमवातस्थौवल्मीकशतसंवृतः एवं संभाषमाणं तु द्ृष्टा देवं महेश्वरम्। वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुढम् नानापक्षिगणेस्तत्र कृतनीडे: स धर्मराष्र। उपविष्टे व्रतं राजन्दृश्यते नैव कुत्रचित् तुष्टाव वचने: शुद्धर्लोकनाथमरिन्दमम् ॥४२॥ सस्मरन्तोऽथ देवेशमुमापतिमनिन्दितम्। ततोदेवाःसगन्धर्वायक्षाश्चोद्विग्रमानसाः धर्म उचाच केलासशिखरं भूय आजग्मु: शिवसन्निधौ॥३२॥ ईश्वराय नमस्तुभ्यं नमस्तेयोगरूपिणे। नमस्ते तेजोरूपाय नीलकण्ठ! नमोऽस्तु ते देवा ऊचु: ध्यातृणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप! नमोऽस्तुते त्राहित्राहि महादेव, श्रीकण्ठ! जगतःपते!। त्राहि नो भूतभव्येशत्राहि नोवृषभध्वज नमःस्थूलाय सूक्ष्मायअणुरूपाय वे नमः । नमस्तेकामरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे दयालुस्त्वं कृपानार्थ! निविघ्नं कुरु शङ्कर!॥ ३३।। नमो नित्याय सौम्यायमृडाय हरये नमः। आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च ईश्वर उवाच सृष्टिरूप! नमस्तुम्यंलोकपाल! नमोऽस्तु ते। नमउग्रायभीमाय शान्तरूपायते नमः केनापराधिता देवाःकेन वा मानमर्हिता: । मर्त्येस्वर्गेऽथवा नागेशीघ्रं कथयताचिरम् नमश्चानन्तरूपाय विश्वरूपाय ते नमः। नमो भस्माङलिप्ताय नमस्ते चन्द्रशेखर!॥ अनेनव त्रिगलेन खट्धाङ्नाथवा पुनः। अथ पाशुपतेनेव निहनिष्यामि तं रणे॥ नमोऽस्तु पश्चवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते ॥४८॥। शीघ्रं वे वद्तास्माकमत्रागमनकारणम् ॥ ३५॥ नमस्तेव्यालभूषायकक्षा (काष्ठा) पटधरायच। नमोऽन्धकविनाशायदक्षपापापहारिणे देवा ऊचु: कामनिर्द्वाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे! नमोऽस्तु ते ॥ ४६ ॥ कृपासिन्धो! हि देवेश जगदानन्दकारक॥। न भयं मानुषाद्द्य न नागादेवदानवात् चत्वारिशच्चनामानि मयोक्तानिचयःपठेत्। शुचिर्भू त्वा त्रिकालं तुपठेद्वाशणुयादपि मर्त्यलोके महादेव ! प्रेतनाथो महाकृतिः। गोघ्नश्चैव कृतप्नश्च सुरापो गुरुतल्पगः । ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः॥ आत्मकार्य महावोरं क्लेशयेदिति निश्चयः ॥ ३७॥ स्त्रीबालवातकश्चैव पापी चानृतभाषणः । अनाधारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा उग्रेण तपसाकृत्वा क्विश्यदात्मानमात्मना। तेनात्र वयमुद्विग्रादेवाः सर्वे सदाशिव! परापवादी द्वेषी च वृत्तिलोपकरस्तथा। अकार्यकारी कृत्यप्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाघमः शरणं त्वामनुप्राप्ता यदिच्छसि कुरुष् तत् ॥। ३८ ।। मुच्यते सर्वपापेभ्यः कैलासं स च गच्छति ॥५३॥ सूत उचाच सूत उवाच देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः । आयुधान्परिसंग्रह्य कवचं सुमनोहरम् । इत्येवं बहुभिर्वाक्येर्धर्मराजेन वमुहुः। ईडितोऽपि महद्वक्त्या प्रणम्यशिरसास्वयम् गतवानथ तं देशं यत्र धर्मो व्यवस्थितः ॥ ३६॥ तुष्टः शम्भुस्तदा तस्मा उवाचेदं वचः शुभम्। वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्त्तते ईश्वर उवाच यम उवाघ अनेन तपसा धर्म संतुषं मम मानसम्। घरं ब्रूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रहीत्युवाच ह॥ यदितुष्टोऽसि देवेश! दयांकृत्वा ममोपरि। तत्कुरुष्वमहाभाग! त्रेलोक्यंसघराघरम् इच्छसेत्वंयथा कामान्यथातेमनसिस्थितान्। यंयं प्रार्थयसेभद्रददामितवसाम्प्रतम् मन्नाम्रा स्थानमेतद्धिरयातं लोकेभवेदिति। अच्छेद्यंचाप्यभेद्यं चपुर्ण्यपापप्रणाशनम् २०

३०६ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे चतुर्थोऽध्याय: ] * धर्मवाप्यांयमतर्पणमहत्त्ववर्णनम् * ३०७

स्थानंकुरुमहादेव! यदि तुष्टोऽसिमेभव!। शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यंतदा नृप! शिव उवाच तहुत्वा च पुनः प्राह अन्यं चरय सत्तम!॥५८॥ साधु प्रोक्तं त्वया युक्तमेकांशेनात्र मे स्थिति: । धर्म उवाघ न मया त्यजितं साधु स्थानं तव सुनिर्मलम् ।। ७२॥। यदि तुष्टोऽसि देवेश दयांकृत्वाममोपरि। तंकुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम् विश्वेश्वरं महालिङ्गं मन्नाम्नात्र भविष्यति। एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत वरेणेवं यथा ख्याति गमिष्यामि युगे युगै ॥५६॥ शिवस्य वचनात्तत्र तदा लिङ्गं तदद्गुतम्। तं दृष्टा च सुरैस्तत्र यथानामानुकीर्त्तनम् ईश्वर उवाच स्वंस्वंलिङगंतदा सृष्टंधर्मारण्येसुरोत्तमैः। यस्यदेवस्य यल्लिङ्गंतन्नाम्ना परिकीर्तितम् व्रहि कीनाश!तत्सर्व प्रकरोमितवेप्सितम्। तपसातोषितोऽहंवेददामिवरमीप्सितम् सूत उवाच यम उवाच धर्मेण स्थापितं लिङ्गं धर्मेश्वरमुपस्थितम्। स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्चपापैःप्रमुच्यते यदि मे वाञ्छितं देव! ददासित्हि शङ्कर !। अस्मिन्स्थानेमहाक्षेत्रेमन्नाम्नाभवसर्वदा यद्व्रह्म योगिनांगम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम् धर्मारण्यमिति ख्यातिस्त्रलोक्ये सवराचरे। यथा सख्जायते देव ! तथाकुरु महेश्वर! तिष्ठते यस्य लिङ्गं तु स्वयंभुघमिति स्थितम्॥७9॥ ईश्वर उचाच भूतनाथं च सम्ाज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः । धर्मवापींततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्॥ धर्मारण्यमिदं ख्यातंमदाभूयाद्युोयुगे। त्वन्नाम्नास्थापितंदेव ख्यातिमेतद्ग मिष्यति आहृत्यकोटितार्थानां जलं वाप्यां मुमोचह। यमतीर्थस्वरूपेचस्नानं कृत्वामनोरमम् अथाऽन्यदपि यत्किश्चित्करोम्येष वदस्व तत् ॥ ६३ ॥ स्नानार्थ देवतानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। यम उचाच तत्र म्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ ८०॥ योजनद्वयविस्तीर्ण मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम्। मुक्तेश्रशाश्वतंस्थानं पावनंसर्वदेहिनाम् धर्मवाप्यांनरःसनात्वाद्ृष्टा धर्मेश्वरं शिवम्। मुच्यते सर्वपापेभ्यो नमातुर्गर्भमाविशेत् मक्षिका: कीटकाश्चव पशुपक्षिमृगादयः । पतङ्गा भूतवेताला पिशानोरगराक्षसाः॥ तत्र स्नात्वा नरो यम्तु करोति यमतर्पणम्। नारी वाथ नरो वाथ मत्क्षेत्रे धर्मसञ्ज्ञके। त्यजतेयःप्रियान्प्राणान्मुक्तिर्भवतुशाश्वती व्यधिदोषविनाशार्थ क्लेशद्रोषोपशान्तये।। ८२।। एवमस्त्विति शर्वोऽपि देवा ब्रह्मादयस्तथा। पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परंहर्षमवाप्नुयुः यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च। देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वपतयो जगुः । ववुः पुण्यास्तथा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः।। वैवस्वताय कालाय दध्नाय परिमेष्ठिने ॥८३॥ सूत उवाच वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः। नीलायचित्रगुपाय चित्र वैचित्र ते नमः ॥ यमेन तपसा भक्त्यातोषितो हि सदाशिवः । उवाच वघनंदेवं रम्यं साधुमनोरमम् यमार्थ तर्पणं योवैधर्मवाप्यां करिष्यति। साक्षतैर्नाम भिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत् अनुज्ञां देहि मे तात! यथागच्छामि सत्वरम्। कैलासं पर्वतश्रेष्ठंदेवानांहितकाम्यया यम उवाच पीडयन्तिनचेतस्य यस्यैव मतिरीदूशी। रेवत्यादिग्रहादोषा डाकिनीशाकिनीतथा न मे स्थानं परित्यक्तुं त्वयायुक्तं महेश्वर !। कैलासादघिकं देव! जायतेवचनादिदम् धनधान्यममृद्धि: स्यात्सन्ततिर्वर्धतेसदा। भूतेश्वरंतुसंपूज्यसुस्नातोविजितेन्द्रियः

३०८ * स्कन्द्रपुराणम् # [३ ब्रह्मखण्डे पश्चमोऽध्याय: ] * सदाचारवर्णनम् * ३०६

साङ्गंर्द्रजपंकृत्वा व्यधिदोषात्प्रमुच्यते। अमावास्यां सोमदिने व्यतीपातेघवैधृतौ। धर्म उघाच सङक्ान्तौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृत नृणाम्॥ ८८॥ अस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वन्तिविष्णुमायाविमोहिताः। पारदार्यमहादुष्टंस्वर्णस्तेयादिकंतथा श्राद्धं कृतं तेन समा: सहस्त्रं निरस्य चैतत्पितरस्त्वदन्ति। अन्यच्च विकृतं सर्वं कुर्वाणो नरकंत्रजेत्। अन्यक्षेत्रे कृतंपापं धर्मारण्ये विनश्यति॥ पानीयमेवापि तिलैविमिश्रितं ददाति यो वै प्रथितो मनुष्यः॥ ८६॥ धर्मारण्ये कृतं पापं घञ्रलेपो भविष्यति। यथा पुण्यं तथापापंयत्किश्चिच्चशुभाशुभम् एकविशतिवारस्तुगयायां पिण्डदानतः । धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितृणां चाक्षयं भवेत्॥ तत्सरवं वर्द्धते नित्यंवर्षाणिशतमित्युत। कामिनांकामदंपुण्यंयोगिनांमुक्तिदायकम् धर्मेशात्पश्चिमेभागेविश्वेश्वरान्तरेपिवा। धर्मवापीति विख्यातास्वर्गसोपानदायिना सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं तु सर्वदा। अपुत्रोलभते पुत्रान्निर्वनोधनवान्भवेत् धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थ धर्मवुद्धिना। एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा। यः शणोतिनरोभक्त्यानारीवाश्रावयेत्तुयः तत्र स्नात्वा घ पीत्वा घ तर्पिताः पितृदेवताः॥ ६२॥ गोसहस्रफलं तस्य अन्ते हरिपुरं व्रजेत् ॥ १०६ ॥ शमीपत्रप्रमाणं तु पिण्डंदद्याच् यो नरः। धर्मवाप्यां महापुण्यांगर्भवासंनचाप्ुयात्, कुम्भीपा कान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः । अन्धता मिस्रकाद्राजन्मुच्यतेनात्र संशयः इति श्रीर्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये क्षेत्रस्थापनंनाम चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ सूत उवाच एकवर्ष तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः । ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं घ जायते॥ बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च आज्यपा: सोमपास्तथा। तृप्तिं प्रयान्ति परमां वाप्यां वे तर्पणेन तु॥ ६६ ॥ पञ्चमोऽध्यायः कुरुक्षेत्रादि क्षेत्राणिअयोध्यादिपुरस्तथा। पुष्कराद्यानिसर्वाणिमुक्तिन मा नि सं्ति ै सदाचारवर्णनम् तानि सर्वाणि तुल्यानि धर्मकूपोऽधिको भवेत्। व्यास उवाच मन्त्रो वेदास्तथा यज्ञा दानानि च व्रतानि च ॥ ६८ ॥। अक्षयाणि प्रजायन्तेदत्त्वाजप्त्वा नरेश्वर !। अभिचाराश्चये धान्येसुसिद्धाथर्ववेदजा अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना। यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता।।

तेसर्वेसिद्धिमायान्तितस्मिन्स्थानेकृताअपि। आदितीर्थ नृपश्रेष्ठकाजेशैरुपसेवितम् धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणा: शुद्धवंशजाः । अष्टादशसहस्राश्चकाजेशेश्च विनिर्मिताः

सिद्धिस्थानं सुसौम्यं धब्रह्मादयैरपि सेवितम्। कृतेतुयुगपर्यन्तंत्रेतायां लक्षपश्चकम् सदाचारा: पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः। तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

द्वापरे लक्षमेकं तु दिनैकेन फलं कलौ। एतदुक्तं मया ब्रह्मन्धर्मारण्यस्य वर्णनम् युधिष्ठिर उवाच पाराशर्य! समाख्याहिसदाचारं घ वैप्रभो।। आचारद्वर्ममाप्नोतिआचाराल्लभतेफलम् फलं चैवात्र सर्वं हि उक्तं द्वैपायनेन तु॥ १०२॥ आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे ॥४ ॥ सूत उवाच व्यास उवाघ अतः परं प्रवक्ष्यामिधर्मवाक्यं मनोरमम्। देवानां हितकामाय आज्ञाप्यचय दुक्तवाना स्थावरा: कमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः।

३१० * स्कन्द्पुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पञ्चमोऽध्याय: ] * मलमूत्रत्यागवर्णनम् * ३११

क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धामिका: सुराः॥५॥ एकलः सुकतंभुङक्ते भुङक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पञ्चत्वमापन्ेत्यक्त्वैकंकाष्टलोष्ठवत् सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा। सर्व एतेमहाभागा: पापान्मुक्तिसमाश्रयाः बान्धवाविमुखायान्तिधर्मोयान्तमनुवजेत्। अतःसश्चिनुयाद्धर्म्ममत्राSमुत्रसहायिनम् चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव घोत्तमाः। धर्मसहायिनंलब्ध्वा सन्तरेद्दुस्तरं तमः। सम्बन्धानाघारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः प्राणिभ्योऽपि मुनि (नृप) श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीवनः॥७॥ अधमानधमांस्त्यत्तवा कुलमुनकर्षतां नयेत्। उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीमांश्चवर्जयेत् मतिमद्धयो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शृद्रताम् ॥ २८॥ विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्धन्यः कृतवुद्धयः ।। ८।। अनध्ययनशीलंच सदाघारविलख्टिनम्। मालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेऽन्तकः कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृ भ्यो ब्रह्मतत्पराः । अनोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाघारं सदा द्विजः । न तेभ्योऽभ्यधिक: कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत ॥॥ ६ ॥ तीर्थान्यव्यभिलस्यन्ति सदाचारिसमागमम्॥ ३० ॥ अन्योन्यपूजकास्ते वै तपोविद्याविशेषतः। ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरोयतः । रजनीप्रान्तयापार्द्ध ब्राह्मःसमय उच्यते। स्वहितं चिन्तयेत्प्राजञस्तस्मिश्चोत्थायसर्वदा गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहाम्बया। श्रारङ्गं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्धवम् तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना। विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने!। इन्द्रादीन्सकलान्देवान्त्सिष्ठादीन्मुनीनपि। सिद्धयस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्वुधाः। लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशलाद्यखिालान्गिरीन्॥ ३३॥ श्रद्धालुरनस्युश्च नरो जीवेत्समाः शतम्। श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितंस्वेषुस्वेषुचकर्मसु क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि घ। वनानि नन्दनादीनिधेनू: कामदुघादयः सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराधाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् ॥ कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्काश्चनमुख्यतः। व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्। दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या: प्रह्ादाद्यान्हर: प्रियान्॥ ३५॥ त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा ॥ १६ ॥ जननीचरणौस्मृत्व।सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ। पितरंघगुरू श्चापिहृदिध्यात्वा प्रसन्नधीः दुःखी यतः पराधीनःसदैवात्मवशःसुखी। यस्मिन्कर्मण्यंतरात्माक्रियमाणेप्रसीदति नतश्चावश्यकं कर्त, नैततीं दिशमाव्रजेत्। ग्रामाद्नु:शतं गच्छेन्नगराच्चचतुगु णम् तदेव कर्म कर्त्तव्यं विपरीतं न घ क्वचित्। प्रथमंधर्मसर्वस्वं प्रोक्तं यन्नियमा यमाः ॥ तृणैराच्छाद वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा। अतस्तेष्वेव वै यत्न: कर्त्तव्योधर्ममिच्छता। सत्यंक्षमार्जवंध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् कर्णापवीत उद्ग्वक्त्रो दिवसे सन्ध्ययोरपि॥ ३८॥ दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश। शौघं स्नानंतपोदानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् विष्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः। उपोषणोपस्थदण्डो दशैतेनियमा: स्मृताः। कामं क्रोधं दमं मोहंमात्सर्यलोभमेवच न तिष्ठन्नाशु नो विप्रगोवह्नयनिलसम्मुखः ॥३६॥ अमून्षड्वैरिणोजित्वासर्वत्रविजयी भवेत्। शनैःसश्चिनुयाद्धर्मंघल्मीकंशृङ्वान्यथा न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले। परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः। नाऽडलोकयेद्विशो भागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् ॥४० ॥ पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बन्धुजनाधिकः । जायते घैकलः प्राणी म्रियते घ तथैकलः वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान।

३१२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पञ्चमोऽध्याय: ] * प्राणायामप्रकरणवर्णनम्* ३१३

अथो मृदं समादद्याज्जन्तुकक्करवर्जिताम् ॥४१॥ प्रतिपद्वर्शषष्टीषु नवम्यां रविवासरे। दन्तानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्॥ विहायमूषकोत्खातांचोच्छिष्टांकेशसंकुलाम्। गुह्यदद्यान्मृदंघैकांप्रक्षाल्यचांबुनाततः अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे। गण्डूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये पुनर्वामकरेणेति पश्चधा क्षालयेद्गुदम्। एकेकपादयोर्दद्यात्तिस्त्रः पाण्योर्मृदस्तथा कनिष्ठाग्रपरीमाणंसत्वचं निर्वणारुजम्। द्वादशाङ्गलमानं च सार्द्र स्यादंतधावनम् इत्थं शौघं गृही कुर्याद्गन्धलेपक्षयावधि। क्रमाद्वगुण्यतःकुर्याद्ब्रह्मघर्यादिषु त्रिषु एककांगुलमानंतच्चर्वयेद्दन्तधावनम्। प्रातः स्नानं चरित्वाचशुद्धत तीर्थे विशेषतः दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्ध समाचरेत्। परग्रामे तदर्ध च पथि तस्यार्धमेव घ प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध् त्कायोऽयं मलिनः सदा। तदर्धरोगिणां चापिसुस्थेन्यूनं नकारयेत्। अपि सर्वनदीतोयेमृ त्कूटैश्ाप्यगोपमैः यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम् ॥६१॥ आपातमाचरेच्छौघं भावदुष्टो न शुद्धिभाक्। आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः।।४७।। प्रातः स्नानंहरेत्पापमलक्ष्मींग्लानिमेव घ। अशुचित्वंचदुःस्वप्नंतुष्टिंपुष्टिंप्रयच्छति सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चान्द्रायणेपिघ। नोपसर्प्पन्ति घै दुष्टाः प्रातःस्नायिजनं क्वचित्। प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि॥ ४८॥ द्वष्टाद्वष्टफलं यस्मात्प्रातःसनानं समाघरेत्॥ ६४ ॥ प्रसङगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तम !। विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्॥ ६५ ॥ ब्राह्मणोब्रह्मतीर्थेण द्वृष्टिपूताभिराचमेत्। कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः विशुद्धां मृदमादाय बर्हिस्तिलगोमयम्। स्त्रीशद्रावथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः। शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याम्य स्नानमाचरेत्॥ ६६ ॥ शिरः शब्दं सकण्ठं वा जले मुक्तशिखोऽपिवा॥५१॥ उपग्रहीबद्ध शिखोजलमध्येसमाविशेत्। स्वशाखोक्तविधानेनस्नानं कुर्याद्यथाविधि स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्लीयाद्धौतवाससी। त्रिः पीत्वाऽम्बु विशुद्धन्र्थ ततः खानि विशोधयेत् ॥५२॥ आचम्य घ ततः कुर्यात्प्रातःसन्ध्यां कुशान्वितः ।। ६८ ।। अङ्गष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परिमृजेत्। स्पृष्टाजलेन हृदयं समस्ताभि: शिरःस्पृशेत् प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्यमानसंदृढम्। अहोरात्रकृतैःपापर्मुक्तो भवतितत्क्षणात् अङ्गल्यग्रस्तथा स्कं्धौ साम्बु स्व्त्र संस्पृशेत् । दश द्वादशसंर्या वा प्राणायामाः कृता यदि। नियम्य मानसं तेन तदा तप्तंमहत्तपः आघ्ान्तः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्॥५४॥ सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश। अपि भ्रणहनं मासात्पुनन्त्यहरहःकृताः स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारम्भे शुभकमणाम्। यथा पार्थिवधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । सुप्त्वा वास: परीधाय दृष्टा तथाप्यमङ्गलम् ॥५५॥ तथेन्द्रिगैः कृता दोषा ज्वाल्यन्ते प्राणसंयमात्॥ ७२॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायाम: परं तपः। गायत्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम आचान्तोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दन्तधावनम् ॥५६॥ कर्मणा मनसावाचायद्रात्रौकुरुते त्वयम्। उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायांप्राणायामैर्विशोधयेत्

३१४ * स्कन्दपुराणम * [ ३ ब्रह्मखण्डे पञ्चमोऽध्याय: ] * तर्पणविधानवर्णनम् * ३१५

यदह्वा कुरुतेपापंमनोवाक्कायकर्मभिः। आसीनः पश्चिमांसंध्यांप्राणायामैर्व्यपोहति पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ॥७५॥ काललोपोनकर्त्तव्यो द्विजेनस्वहितेप्सुना। अर्द्धोदयास्तसमये तम्माद्वज्रोदकंक्षिपेत् नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम्। विधिनाऽपि कृता सन्ध्या कालातीताऽफला भवेत्। स शद्रषद्रहिष्कार्यः सर्वस्मादृद्विजकर्मणः ॥ ७६ ॥ अयमेव हि द्वष्टान्तो वन्ध्यास्त्रीमैथुनं यथा॥ ६४ ॥ अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत्। तत आघ्मनं कुर्याद्यथाविध्यनुपर्वशः॥ जलेवामकरं कृत्वा यासन्ध्याSऽचरिता द्विजैः। वृपलीसापरिज्ञेया रक्षोगणमुदावहा आपोहिष्टेतितिसृभिर्मार्जनंतु ततश्चरेत्। भूमौ शिरमिचाकाश आकाशेभुवि मस्तके उपस्थानंततःकुर्याच्छाखोक्तविधिनाततः। सहस्रकृत्वोगायत्र्याःशतकृत्वोऽथवापुनः मस्तकेच तथाकाशेभूमौ च नवधाक्षिपेत। भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयंस्मृतम् दशकृत्वोऽथदेव्यैचकुर्यात्सौरीमुपस्थितिम्। सहस्रपरमां देवींशतमध्यांदशावराम् शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्॥ ७६॥ गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते। रक्तचन्दनमिश्राभिरद्विश्च कुसुमैःकुशैः वारुणादपि चाग्नेयाद्रायव्यदपि चेन्द्रतः । मन्त्रस्नानादपिपरं ब्राह्मंस्नानमिदं परम् वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मन्चैररवं प्रदापयेत्। अर्नितः रविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्।। ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः॥८० ॥ अर्चितःसविता दत्ते सुतान्पशुवसूनि च। व्याधीन्हरेद्द्दात्यायुः पूरयेद्वाञ्छितान्यपि सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि। नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु केवर्ताः किमुपावनाः अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेप दिवाकरः । शतशोऽपितथास्नातानशुद्धाभावदूषिताः । अन्तःकरणशुद्धांश्चतान्विभूतिःपवित्रयेत् रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा ॥ १०१॥ किम्पावनाः प्रकीर्त्यन्ते रासभा भस्मघूसराः। सस्नातःसर्वतीर्थेषुमलैःसघे विवर्जितः ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । तेन क्रतुशतरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम्। ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन् ॥ १०२॥ तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने!शृणु॥८४॥ चन्दनागुरुकप्पू रगन्धवत्कुसुमैरपि। तर्पयेच्छरुचिभिस्तोयैस्तृप्यन्त्विति समुच्चरेत् घिश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्थान्नान्यथा क्वचित्। सनकादीन्मनुष्यांश्च निवीती तर्पयेद्यवैः । अङ्गष्ठद्वयमध्ये तु कृत्वा दर्भानृजून्द्विजः तम्माच्चेतोविशुद्धन्र्थं काशीनाथं समाश्रयेत्॥८५॥ कव्यवाडनलादींश्च पितृन्दिव्यान्प्रतर्प्पयेत्। इदं शरीरमुत्सृज्यपरं ब्रह्माधिगच्छति। द्रुपदान्तं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना प्राचीनावीतिको दर्भैद्विगुणैस्तिलमिश्रितैः ॥१०५॥ रवौ शुक्ले त्रयोदश्यां सप्तम्यां निशि सन्ध्ययो: । जले वापिस्थले वापि यःकुर्यादघमर्षणम्। तस्यावौघो विनश्येत यथासूर्योदयेतमः श्रेयोर्थी ब्राह्मणो जातु न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ १०६ ॥। गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्धिकाम् । यदि कुर्यात्ततः कुर्याच्छ्रुक्लैरेव तिलैः कृती। चतुर्दश यमान्पश्चात्तर्पयेन्नामउच्चरन्॥ प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदम्भोञ्जलित्रयम्।। ८६ ।। ततः स्वगोत्रमुच्चार्य तर्पयेत्स्वान्पितन्मुदा। सव्यजानुनिपातेन पितृतीर्थेन वाग्यतः तेन वज्रोदकेनाशु मन्देहानाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपन्ते शैला इव विवस्वतः॥ मङ्गल्यग्रेण वे दैवमार्षमङ्गलिमूलगम्। ब्राह्ममङ्गष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः॥

३१६ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पञ्चमोऽध्याय: ] * सदाघारवर्णनम् * ३१७

मध्येङ्गष्ठप्रदेशिन्योः पित्रं तीर्थ प्रचक्षते । आव्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः॥ शुनांच पतितानाश्चथ्वपां पापरोगिणाम्। काकानांचकमीणांचबहिरन्नं किरेद्ुवि तृप्यंतुसव्वे पितरोमातृमातामहादयः । अन्येचमन्त्राः प्रोक्तायेवेदोक्ताःपुराणसम्भवाः ऐन्द्रवारुणवायव्या:सौम्यावैनैऋ् ताश्चये। प्रतिगृह्वंत्विमंपिंडंका काभूमौमयार्पितम् साङ्गंचतर्प्पणं कुर्यात्पितृणांचसुखप्रदम्। अग्निकार्यततः कृत्वावेदाभ्यासं ततश्चरेत् इत्थं भूतबर्लिकृत्वाकालंगोदोहमात्रकम्। प्रतीक्ष्यातिथिमायातं विशेद्गोज्यगृहंततः श्रुत्यभ्यासः पश्चधा स्यात्स्वीकारोरऽर्थविचारणम्। अदत्त्वा वायसबलि नित्यश्राद्धं समाचरेत्। अभ्यासश्च तपश्चापि शिष्येभ्यः प्रतिपादनम् ॥ ११४ ॥ नित्यश्राद्धे स्वसामर्थ्यात्त्रीन्द्रावेकमथापि वा॥१३२।। लब्धस्य प्रतिपालार्थमलब्धस्यच लब्धये। प्रातःकृत्यमिदंप्रोक्तं द्विजातीनांनृपोत्तम! भोजयेत्पितृयज्ञार्थ दद्यादुद्धृत्य वारि च। नित्यश्राद्धं दैवहीनंनियमादिविवर्जितम् अथवा प्रातरुत्थाय कृत्वावश्यकमेव घ। शौचाचमनमादाय भक्षयेद्दन्तधावनम्॥ दक्षिणारहितं त्वेतद्वातृभोक्तृसुतृप्तिकृत्। पितृयज्ञं विधायेत्थं स्वस्थबुद्धिरनातुरः विशोध्य सर्वगात्राणि प्रातःसन्ध्यां समाघरेत्। अदुष्टासनमध्यास्य भुज्जीत शिशुभि: सह। वेदार्थानधिगच्छेद्वै शास्त्राणि विविधान्यपि॥ ११७॥ सुगन्धिः सुमनाः स्ग्वी शुचिवासोद्वयान्वितः ॥ १३५ ।। अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मेधासमन्वितान्। प्रागास्य उदगास्यो वाभुक्जीतपितृसेवितम्। विधायान्नमनग्नंतदुपरिष्टादधस्तथा उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये॥ ११८॥ आपोशानविधानेन कृत्वाऽश्नीयात्सुधीर्द्विजः। भूमौ बलित्रयं कुर्यादपोदद्यात्तदोपरि ततो मध्याह्नसिद्धच्र्थ पूर्वोक्तं स्नानमाचरेत्। सकृञ्चाप उपस्पृश्य प्राणाद्याहुतिपश्चकम् । दद्याजठरकुण्डाग्नौदर्भपाणि: प्रसन्नधीः स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यामुपासीत विचक्षणः ॥ ११६॥ दभपाणिस्तुयो भुङक्तेतस्यदोषो नविद्यते। केशकीटादिसंभूतस्तदश्नीयात्सदर्भकः देवतां परिपूज्याथ विधिनैमित्तिकं चरेत्। पवनाग्नि समुज्ज्वाल्यवैश्वदेवंसमाचरेत् ततो मौनेन भुज्जीत न कुर्याद्दन्तवर्षणम्। प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणाङ्गष्टमूलतः॥ रौरवेऽपुण्यनिलये अधोलोकनिवासिनाम्। तेलपक्वमपकवान्नं सर्घं लवणयुक्त्यजेत् ॥ १२१ ॥ आढक्यन्नं मसूरान्नं वर्तुलधान्यसंभवम्। भुक्तशेपर्युत्रितं वैश्वदेवे षिवर्जयेत्॥ पुनराचम्य मेधावी शुचिरमू त्वा प्रयत्नतः । मुखशुद्धि ततः कृत्वा पुराणश्रवणादिभिः दर्भपाणिःमाचम्य प्राणायामंविधायच। पृषोदिवीति मन्त्रेण पर्च्युक्षणमथाचरेत् अतिवाह्य दिवाशेषं ततःसन्ध्यांसमाचरेत्। गृहेषुप्राकृतासन्ध्यागोप्ठेदशगुणास्मृता प्रदक्षिणंचपच्यु क्ष्य द्विःपरिस्तीर्यवेकुशान्। रापोर्द्ध देवमन्त्रेण कुर्याद्वह्निंस्वसन्मुखे नद्यामयुतसंख्या स्यादनन्ता शिवसन्निधौ। अनृतं मद्यगन्धं व दिवामैथुनमेव घ।। वैश्वानरं समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतैस्तथा। स्वशाखोक्तप्रकारेण होमंकुर्याद्विचक्षणः पुनाति वृषलस्थानं सन्ध्या बहिरुपासिता॥१४४॥। अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च विद्यार्थी गुरुपोषकः । यतिश्च ब्रह्मचारी च षडेतेधर्मभिक्षुकाः उद्देशतः समाख्यातएष नित्यतनोविधिः। इत्थं समाचरन्विप्रोनावसीदतिकर्हिचित् अतिथि: पान्थिको ज्ञेयोऽनूचान: श्रुतिपारगः । इति श्रीरकान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरुयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे मान्यावेतौ गृहस्थानां ब्रह्मलोकमभीप्सताम् ॥ १२७॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये सदाचारवर्णनंनाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ अपिश्वपाकेशुनिवा नेवान्नं निष्फलंभवेत्। अत्राथिनि समायातेपात्रापात्रंनचिन्तयेत्

षष्ाऽध्याय: ] * अष्टविवाहवर्णनम् # ३१६ गृहस्थस्तत्परो भूत्वासुसमाहितमानसः। ततस्तोयमुपादायतेष्वेवार्पणसत्क्रियाम् षष्ठोऽध्यायः स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञोनाम्ना तूद्दिश्यदेवताः । एवं बलिं गृहे दत्वागृहेगृहपतिःशुचिः आचम्य व ततः कुर्यात्प्राज्ञोद्वारावलोकनम्। मुहर्तस्याष्टमंभागमुदीक्षेतातिथिततः सदाचारलक्षणम् अतिथिं तत्र संप्राप्तमर्ध्यपादयोदकेन च। वुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिश्चनम् व्यास उवाच ब्राह्मणंप्राहुरतिथिसम्पूज्यशक्तितो बुधेः। नपृच्छेत्तत्राघरणंस्वाध्यायंचापिपण्डितः उपकाराय साधूनां गृहस्थाश्रमवासिनाम्। यथा च क्रियतेधर्मा यथावत्कथयामिते शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम्। वत्स! गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत्। अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ २२॥ पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान् ॥२॥ तस्मै दत्त्वातुयोमुङ्क्ते सतुमुङ्क्तेऽमृतनरः। अतिथिर्यस्यभग्नाशोगृहात्प्रतिनिवर्तते पितरो मुनयो देवा भूतानिमनुजास्तथा। कृमिकीटपतङ्गाश्च वयांसिपितरोऽसुराः स दत्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति। अपि वा शाकदानेन यद्वातोयप्रदानतः गृहस्थ मुपजीवन्ति ततस्तृप्तिप्रयान्तिच। मुखंवास्यनिराक्षन्तेअपोनोदास्यतीतिच पूजयेत्तं नरः शक्त्या तेनेवाऽतो विमुच्यते॥२४॥ सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी। अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वंविश्वहेतुश्चयामाता युधिष्ठिर उवाच ऋवपृष्ठासौ यजुर्मध्या सामकुक्षिपयोधरा। इष्टापूर्तविषाणा व साधुसूक्ततनूरुहा विवाहा ब्राह्मदेवार्षाःप्राजापत्यासुरीतथा। गान्धर्वो राक्षसश्चापिपैशाचोऽष्टमउच्यते शान्तिपुष्टिशकन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता। उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटावनैः॥ एतेषां च विधि ब्रूहि तथाकार्यच तत्वतः । गृहस्थानांतथाधर्मान्त्रहिमेत्वंविशेषतः स्वाहाकारस्वधाकारौ घषट्कारश्च पुत्रक !। पराशर उवाच हन्तकारस्तथैवान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम् ॥८॥ स ब्रह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलङ्कृता। दायते तत्सुतःूयात्पुरुषानेकविंशतिम् स्वाहाकारस्तनं देवा पितरश्च स्वधामयम्। मुनयश्च वषट्कारं देवभृत पुरेश्वराः ॥ यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्ः पाति चतुरदश। वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तजः पुनातिषट् हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततंस्तनम्। एवमध्यापयेदेव वेदानां प्रत्यहं त्रयीम् तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनन्तपापकृत्। स तमस्यन्धतामिस्त्रे नरकेहिनिमज्ति प्रसह्य कन्याहरणाद्राक्षसोनिन्दितः सताम् ॥ २६॥ यस्त्वेनां मानवो धेनु स्वर्वत्सैरमरादिभिः। पूजयत्युचिते कालेसस्वर्गायोपपद्यते छलेन कन्याहरणात्पंशाघो गर्हितोऽष्टमः । प्रायःक्षत्रविशोरुक्ता गान्धर्वासुरराक्षसाः तस्मात्पुत्र! मनुष्येण देवर्षिपितृमानवाः। भूतानिचानुदिवसम्पोष्याणिस्वतनुर्यथा अष्टमसत्वेघपापिष्ठःपापिष्ठानाश्च सम्भवः। सवर्णया करोग्राह्यो धार्यः क्षत्रिययाशरः तस्मात्स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम्। प्रतोदोवैश्ययाधार्योवासोन्तःपद्रयातथा। असवर्णास्वेष विधिः स्मृतौद्वष्टश्चवेदने यज्ञस्यान्ते तथवाऽद्वि: काले कुर्यात्समाहितः ॥ १४। सवर्णाभिस्तु सर्वाभि: पाणिर्ग्राह्यस्च्वयं विधिः। सुमनोगन्धपुष्पेश्चदेवानभ्यर्च्य मानवः । ततोऽग्नेस्तर्पणं कुर्याद्दद्याच्चापिचलींम्तथा धर्म्ये विवाहे जायन्ते धर्म्याः पुत्राः शतायुयः॥३३॥ नक्तश्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतोहरेत्। पितृणांनिर्वपेत्तद्वद्दक्षिणाभिमुखस्ततः अधर्म्याद्धर्मर्मरहिता मन्दभाग्यधनायुनः। कृतकालाभिगमने धर्मोडयं गृहिण: परः॥

३२० * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे पष्ठोऽध्याय:] * सदाचारलक्षणवर्णनम् * ३२१ स्त्रीणांवरमनुस्मृत्ययथाकाम्यथवाभवेत्। दिवाभिगमनंपु सामनायुष्यं परं भतम् रजस्वलांनसेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया। एकवासा न भुज्जीत न भुज्जीतोत्कटासने श्राद्धाहःसर्वपर्वाणि न गन्तव्यानिधीमता। तत्रगच्छन्स्त्रियंमोहार्द्धर्मात्प्रच्यघतेपरात् नाशुचिस्त्रियमीक्षेत तेजस्कामोद्विजोत्तमः। असन्तर्प्य पितृन्देवान्नाद्यानंचाकुतचित ऋतुकालाभिगामीयःस्वदारनिरतश्चयः। स सदाब्रह्मघारी हि विज्ञेयः सगृहाश्रमी पक्कान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । आर्षेविवाहेगोद्वन्द्वंयदुक्तं तत्र शस्यते। शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याविक्रयपापकृत् न मूत्रणं व्रजे कुर्यान्न वल्मीके न भस्मनि ॥ ५॥ अपत्य विक्रयात्कल्पंचसेद्विट्कृमिभोजने। अतो नाण्वपि कन्यायाउपजीव्यंनरैर्धनम् न गर्त्तेषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । ब्राह्मणं सूर्यमग्नि व चन्द्रऋक्षगुरूनपि॥ तत्र तुषटा महालक्ष्मीनिवसेद्दानवारिणा। वाणिज्यं नीघसेवा च वेदानध्ययनं तथा अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्जनम्। मुखेनोपधमेन्नाग्नि नग्नां नेक्षेत योषितम् कुविवाह: क्रियालोप: कुले पतनहेतवः। कुर्याद्वैवाहिके घाग्नौगृह्यकर्म्मान्वहं गृही नाडघी प्रतापयेदग्नौ न वस्तु अशुचि क्षिपेत्। पश्चयज्ञक्रियां चापि पक्ति दैनन्दिनीमपि। गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिने दिने प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्सन्ध्ययोरई्योः॥ ६० ॥ कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी। तासां च पश्चसूनानांनिराकरणहेतव: न संविशेच्सन्ध्यायांप्रातःसायंक्कचिद्बुधः। नाचक्षीतधयन्तींगांनेन्द्रचापं प्रदर्शयेत् क्रतचः पश्च निर्द्िष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः॥४३॥। नैक: सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत्। पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृकतुः। होमो दैवोबलिर्भौत आतिथ्यंनृक्रतु: क्रमात् पन्थानं नैकलो यायान्न वार्व्यञ्जलिना पिबेत् ॥ ६२॥ वैश्वदेवान्तरे प्राप्तः सूर्योढो वाऽतिथिः स्मृतः। न दिवोद्धृतसारं चभक्षयेद्द्धिनोनिशि। स्त्रीधर्मिणीं नाभिवदेन्नाद्यााृप्ति रात्रिु अतिथेरादितोऽप्येते भोज्या नात्र विचारणा ॥ ४२॥ तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादी न धावयेत्। पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्त्वाश्नात्यमृतंगृही। अद्त्वान्नंघयो भुङ्क्ते केवलं स्वोदरम्भरि: श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः ॥ ६४ ।। वैश्वदेवेन ये हीना अतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाप्राप्तवेदा अपिद्विजाः अकृत्वा वैश्वदेवंतु भुञ्जन्तेयेद्विजाधमाः । इहलोकेऽन्नहीनाःस्युः काकयोनिव्रजंत्यथो न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नासीताग्न्यादिदूषिते। आरोहणंगवांपृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तटम् वेदोक्तं विदितं कर्म्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः। बालातपंदिवास्वापंत्यजेद्गीर्घजिजीविषुः। स्नात्वानमार्जयेद्गात्रंविसृजेन्न शिखांपथि यदि कुर्याद्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गति पराम् ॥४६॥ हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा। करेण नोमृजेद्गात्रं स्नानवस्त्रेण वापुनः षष्ठथ्ष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि। चतुर्दश्यां पश्चदश्यां तथव च क्षुरे भगे शुनोच्छिष्टं भवेद्गात्रं पुनः स्नानेन शुध्यति। नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन ।। उदयन्तंन वीक्षेत नास्तं यान्तं न मस्तके। नराहुणोपस्पृष्टं चनाण्डस्थंवीक्षयेद्रिम् करजैः करजच्छेदं विवर्जयेच्छुभाय तु। यदापत्यां त्यजेत्तन्न कुर्यात्कर्म प्रयत्नतः॥ न घीक्षेतात्मनो रूपमप्सुधावेन्नकर्दमे। न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाचिशेत् अद्वारेणनगन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन। क्रीडेन्नाज्ैःसहासीतनधर्म्मध्नैर्न रोगिभि: देवतायतनं विप्रं धेनु मधु मृदं तथा। जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथव च।। न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुज्जीत नैव च। अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरु जलभृतं घटम्। आर्द्रपादकरास्योऽश्नन्दीर्वकालं न जीवति॥७२॥ सिद्धान्नं दधि सिद्धार्थ गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्॥५४॥ २१

३२२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे पष्ठोऽध्याय: ] * सदाचारलक्षणवर्णनम् * ३२३ सोपानत्को नोपविशेन्न जलं चोत्थितः पिबेत्। श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम्। पतिव्रतानांनारीणां निन्दांकुर्यान्नकर्हिचित् सर्व्चमम्लम्मतं नाद्यादारोग्यस्याभिलाषुकः।।9४॥ उदधृत्य पश्चमृत्पिण्डान्स्नायात्परजलाशये। श्रद्धया पात्रमासाद् यत्किश्चिद्दायतेवसु न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः। देशेकाले च विधिनातदानन्त्यायकल्पते। भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्रसुखितोऽन्नदः तोयदातासुरूप: स्यात्पुष्टश्रान्नप्रदोभवेत्। प्रदीपदोनिर्मलाक्षोगोदातारडर्यमलोकभाकू पतितैः सह संवासः पतनायेव जायते। दद्यादूर्ध्वासनं मञ्चं न शद्राय कदाचन । स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलद्: स्याच्च सुप्रजः । ब्राह्मण्याद्वीयतेविप्रःशूद्रो धर्माच्च हीयते। धर्मोपदेशः शद्राणांस्वश्रेयः प्रतिघातयेत् वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक॥ ६७ ॥ द्वि जशुश्रूषणंधर्म्मःशद्राणां हि परोमतः। कण्डूयनंहिशिरसःपाणिभ्यां न शुभंमतम् हयप्रदो दिव्यदेहो लक्ष्मीवान्वृषभप्रदः। सुभार्यः शिधिकादाता सुपर्यङ्कप्रदोऽपि च आदिशेद्ैदिकंमन्त्रंन शूद्राय कदाचन। ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रःशद्रो धर्म्माच्चहीयते आताडनंकशस्यां च क्रोशनंकेशलुश्चनम्। अशास्त्रवर्तनंभूयो लुब्धात्कृत्वाप्रतिग्रहम् अनृतेन क्षरेद्यज्ञसतपो विस्मयतः क्षरेत्। क्षरेत्कीर्तिविना दानमायुविप्रापमानतः।। ब्राह्मणः स च वे याति नरकानेकविशतिम्। अकालमेघस्तनिते वर्षतौं पांसुवर्षणे गन्धं पुष्पं कुशागावः शाक मांसं पयो दधि। महावालध्वनी रात्रावनध्यायाःप्रकीरतिताः। उल्कापातेच भूकम्पे दिग्दाहेमध्यरात्रिषु मणिमत्स्यगृहंधान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम् ॥१०१ ॥ सन्ध्ययोर्घृ पलोपान्ते राज्यहारे च सूतके। दशाष्टकासु भूतायां श्राद्धाहेप्रतिपद्यपि पूर्णिमायां तथाष्टम्यां विड्वरेराष्ट्रविपुवे। उपाकर्मणि चोत्सर्गेकल्पादिषु युगादिषु मवृदकं फलं मूलमेधांस्यमयदक्षिणा। अम्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः दासनापितगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः। भोज्यान्नाः शूद्रवर्गेडमी तथात्मविनिवेदकः आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपिध्वनौ। अनध्यायेषुघैतेषु चाधीयीतनवैक्वचित् इत्थमाचारधर्मोऽयं धर्मारण्यनिवासिनाम्। भूताष्टम्योःपञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत्। अनायुष्यकरं चेह परदारोपसपणम्।। श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मोडयं युधिष्टिर! निवेदितः ॥१०४॥ तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां घोपसेवनम्॥ ८६॥ पूर्वर्द्धिभिःपरित्यक्तमात्मानंनावमानयेत्। सदोद्यमवतां यस्माच्क्रियोविद्यानदुर्लभाः इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहर्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रयान्न ब्रयात्सत्यमप्रियम्। पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्येसदाचारलक्षणवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ॥६॥

प्रियं च नानृतं ब्रयादेष धर्मो विधीयते॥। ८८॥ वाचोवेगंमनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत्। गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत् पादधौतोदकंमू त्रमुचछिष्टान्युदकानिच। निष्ठीवनंचश्लेष्माणंगृहाद्दूरंविनिःक्षिषेत् अहनिशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात्। अद्रोहवत्या बुद्धया च पूर्वजन्म स्मरेद् द्विजः ॥ ६१ ॥ वृद्धान्प्रयताद्वन्देत दद्यात्तेषांस्वमासनम्। विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात्ततश्च तानू

सप्तमोऽध्याय: ] * पत्तिवरताधर्मवर्णनम् * ३२५

मेनयाचसुनीत्याचसञ्ज्ञया स्वाहयासमाः। पतिव्रतानां धर्माहिमुनिनाच प्रकीर्तिताः सप्तमोऽध्यायः भुङ्क्तेभुक्तेस्वामिनिच तिष्ठति त्वनुतिष्ठति। विनिद्वितेयानिद्रातिप्रथमंपरिवुध्यति

धर्माचारवर्णनम् अनलङकृतमात्मानं देशान्तेभर्तरि स्थिते। कार्यार्थ प्रोपिते क्वापि सर्वमण्डनवर्जिता भतुरनाम न गृह्लाति ह्यायुपोऽस्य हि वृद्धये। पुरुषान्तरनामापि न गृह्लाति कदाचन।। व्यास उवाच आकृष्टापि च नाक्रोशेत्ताडितापिप्रसीदति। इदंकुरुकृतं स्वामिन्मन्यतामितिवक्तिच सम्प्राप्य धर्मवाप्यांचयःकुर्यात्पितृतर्पणम्। तृप्तिप्रयान्तिपितरो यावदिन्द्राश्चतुर्दश आहृता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम्। किमर्थ व्याहता नाथ ! स प्रसादो विधीयताम्॥२०॥ त्रेतायां पश्चदिवसैर्द्वापरे त्रिदिनेन तु। एकचित्तेन यो विप्राः पिण्डंद दयात्कली युगे न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते। अदातव्यं स्वयंकिश्चित्कर्हिचिन्न ददात्यपि लोलुपा मानवा लोक सम्प्राप्ते तु कलौ युगे। परदाररता लोका: स्त्रियोऽतिचपलाः पुनः ॥४॥ पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम्। नियमोदकवही षि.पत्रपुष्पाक्षतादिकम्।

परद्रोहरताः सर्वे नरनारीनपु सकाः। परनिन्दापरा नित्यं परच्छिद्रोपदर्शकाः ॥५ प्रतीक्षमाणा च वरं यथाकालोचितंहि यत्। तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विस्नातिहष्टवत् सेवते भर्त्तु हच्छिष्टमिष्टमन्नं फलदिकम्। दूरतो वर्ज्जयेदेषा समाोत्सदर्शनम्।। परोद्ेगकरा नूनं कलहा मित्रभेदिनः। सर्वे ने शुद्धतां यान्ति काजेशाः स्वयमन्रुवन न गच्छेत्तीर्थयात्रादिविवाहप्रेक्षणादिषु। सुखसुपं सुखासीनं रममाणं यददच्छया।। एतदुक्तं महाभाग धर्मारण्यस्य वर्णनम्। फलं चैवात्र सर्व हि यदुक्तं शूलपाणिना॥ अन्तरायेऽपि कार्येषु पति नोत्थापयेत्क्वचित्। वाङ्मनःकायशुद्धाश्च परदारपराङमुखाः। अद्रोहाश्च समा:क्रुद्वा मातापितृपरायणा अलौल्यालोभरहिता दानधर्मपरायणाः। आस्तिकारश्चेवधर्मज्ञाः स्वामिभक्तिरताश्चये स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रंतु स्वमुखं नव दर्शयेत् ॥२६ ।

पतिव्रता तु या नारी पतिशुश्रृषणे रता। स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नात्वा न शुध्यति।

अहिंसका आतिथेयाः स्वधर्मनिरताः सदा॥१० ॥ सुस्नाता भतृ वदनमीक्षेतान्यस्य न क्वचित्। अथवा मनसि ध्यात्वा पति भानु विलोकयेत् ॥२ ॥ शौनक उवाच शृणु सूत! महाभाग सर्वधर्मविदाम्वर। गृहस्थानां सदाचार: श्रुतश्च त्वन्मुखान्मया हरिद्रां कुङ्गमंचैव सिन्दूरं कजलं तथा। कूर्पासकं च ताम्बूलं माङगल्याभरणं शुभम्

एकं मनेप्सितं मेऽद्य तत्कथयस्व सूतज !। पतिव्रतानां सवासां लक्षणं कीदशं वद केशसंस्कारकं चैव करकर्णादिभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता॥

सूत उवाच नोलूखले न मुशले न वर्द्धन्यां द्वृषद्यपि। न यन्त्रके न देहल्यांसतीचोपविशेत्क्वचित् विना व्यवायसमयात्प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत्। यत्र यत्र रुचिर्भर्तुस्तत्र प्रेमवती सदा पतिव्रतास्त्वरुन्धत्या सावित्र्याऽप्यनसूयया। शाण्डिल्या चैव सत्या व लक्ष्म्या व शतरूपया ॥ १४॥ इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेव परो वृषः । इयमेव च पूजा च भर्तुर्वाक्य न लङ्गयेत् ।। कीवं वा दुरवस्थं वाव्याधितं वृद्धमेव वा। सुस्थिरंदुःस्थिरंवापिपतिमेकंनलड्डग्येत्

३२६ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे सप्तमाऽध्याय: ] विधवाधर्मवर्णनम् * ३२७

सर्पिर्लवणहिंग्वादिक्षयेऽपि च पतिव्रता। पति नास्तीतिन ब्रयादायसीषुन भोजयेत् व्यालग्राही यथाव्यालं बलादुद्धरतेबिलात्। एवमुत्कम्यदूतेभ्यःपतिस्वर्गव्रजेत्सती तीर्थस्नानार्थिनीचैपतिपादोदकं पिवेत्। शङ्करादपिवाविष्णोःपतिरेवाधिकःस्त्रियः यमदूताः पलायन्ने तमालोक्य पतिव्रताम्। तपनस्तप्यते नूनं दहनोपि च दह्मते॥ व्रतोपवासनियमं पतिमुल्लङ्ध्य या चरेत्। आयुष्यं हरतेभर्तुर्मृता निर्यमृच्छति कम्पन्ते सर्वतेजांसि द्रृष्टा पातिव्रतं महः।

उक्ताप्रत्युत्तरं दद्यान्नारी या क्रोधतत्परा। सरमा जायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने॥ स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः । अभ्यर्च्य चरणौ भतुर्भोक्तव्यंकृतनिश्चया भर्त्रास्वर्गसुखं भुङकते रममाणापतिव्रता। धन्यासाजननीलोकेधन्योSसौजनकःपुनः

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु। तत्र पारुष्यवाक्यानि व्रयान्नेव कदाचन॥ ध्न्यः स व पतिःश्रीमान्येषांगेहेपतिव्रता। पितृवंश्यामातृवंश्याःपतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः

गुरूणां सन्निधौ वापि नोच्चैत्रयान्न वाहयेत्॥ ४१॥ पतिव्रताया: पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुञ्जते ॥५८॥

या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः। उलूकी जायते क्रर वृक्षकोटरशायिनी॥ शीलभङ्गन दुवृ ताः पातयन्ति कुलत्रयम्। पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहामुत्रचदुःखिताः ताडिता ताडयेच्चेत्तंसाव्याघ्रीवृषदंशिका। कटाक्षयतियाऽन्यंवेकेकराक्षीतुसाभवेत् पतिव्रतायाश्चरणो यत्रयत्रस्पृशेङ्गवम्। सातीर्थभूमिर्म्मान्येतिनात्रभारोऽस्तिपावनः या भर्तारं परित्यज्यमिष्टमश्नातिकेवलम्। ग्रामेसा सूकरीभूयाद्वल्गुलीवाथविड्भुजा विभ्यत्पतिव्रतास्पर्श कुरुतेभानुमानपि। सोमो गन्धर्वएवापिस्वपावित्र्यायनान्यथा

हुन्त्वंकृत्याप्रियं ब्रते मूका सा जायते खलु। या सपत्नींसदेष्येत दुर्भगासापुनःपुनः आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यन्ति सर्वदा।

द्वष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कश्चिदन्यं समीक्षते ॥४५॥ गायत्र्यघविनाशो नो पातिव्रत्येन साऽवनुत् ॥ ६२ ॥

काणा च विमुखावापि कुरूपापिचजायते। बाह्यादायांतमालोक्यत्वरिताचजलासनेः गृहेगृहे न किनार्व्योरूपलावण्यगर्विताः । परंविश्वेश्वशभकत्यैव्लभ्यतेस्त्रीपतिव्रता ताम्वूलैर्व्यजनैश्च्ैव पादसंवाहनादिभिः ॥४६ ॥ मार्या मूलं गृहस्थस्य भार्यामूलंसुखस्यच। भार्या धर्मफलायेव भार्यासन्तानवृद्धये तथव चारुवचनैः स्वेदसन्नोदनैः परः। या प्रियं प्रीणयेत्प्रीतात्रिलोकीप्रीणितातया परलोकसत्वयं लोको जीयते भार्यया द्यम्। देवपित्रतिथीनांचतृ पिःस्याद्गार्ययागृहे

मितं ददाति हि पिता मितं भ्रातामितं सुतः ॥४७ ॥ गृहस्थः स तु विज्ञेयो गृहे यस्य पतिव्रता॥ ६५॥ अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्। भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानिच् यथा गंगावगाहेन शरीर पावनं भवेत्। तथा पतिव्रतां दृष्टा सदनं पावनं भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत् ॥४८ ॥ पर्यङ्कशायिनी नारीविधवापातयेत्पतिम्। तस्मादभूशयनंकार्व्यपतिसौख्यसमीहया जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचितां व्रजेत्। नैवाङ्गोद्वर्त्तनं कार्व्य स्त्रिया विधवया कवचित्। भर्तृ हीना तथा योषित्सुस्नाताऽप्यशुचिः सदा ॥४६ ॥ गन्धद्रव्यस्य सम्भोगो नैव कार्व्यस्तया क्वचित् ॥६८॥

अमङ्ग्लेभ्यः सर्वेभ्योविधवास्यादमङ्गला। विधवादर्शनात्सिद्धि:क्वापिजातुनजायते तर्प्पणं प्रत्यहं कार्व्यभर्तुःकुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापिनामगोत्रादिपूर्वकम् विहाय मातरं चैकां सर्वामङ्गलवर्जिताः। तदाशिषमपिप्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम् विष्णोःसम्पूजनंकार्यपतिबुद्धयानचान्यथा। पतिमेवसदाध्यायेद्विष्णुरुपधरंहरिम् कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः । भर्तुःसहचरीभूयाज्जीवतोऽजीवतोपिवा यद्यदिष्टतमं लोके यद्यत्पत्युः समीहितम्। तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया अनुवजन्ती भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा। पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥। वैशाखे कार्त्तिकेमासे विशेषनियमांश्चरेत्। स्नानं दानं तीर्थयात्रां पुराणश्रवणंमुह्द:

३२८ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे सप्तमोऽध्याय: ] * धर्माचारवर्णनम् * ३२६

वैशाखे जलकुम्भाश्च कार्तिकेतृतदीपिकाः । उद्धृतेष्यथपिण्डेषु यवान्नकणिका भुवि। ताभिराप्यायनंतेषां येचपातालमागताः माघे धान्यतिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते॥ ७३॥ ये वा वर्णाश्रमाचार क्रियालोपा ह्यसंस्कृताः । प्रपाकार्या च वैशाखे देवेदेया गलन्तिका। उशीरं व्यजनंछत्रंसूक्ष्मवासांसिचन्दनम् विपन्नास्तेभवन्त्यत्र सम्मार्जनजलाशिनः ।। ६१ ।। सकपू रश्चताम्वूलं पुष्पदानं तथैव च। जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्पगृहाणि च भुक्त्वा वाऽडचमनं यच्च जलं पततिभूतले। ब्राह्मणानां तर्थवान्येतेनतृपिप्रयान्ति वै पानानि च विचित्राणि द्राक्षारम्भाफलानि च। एवं यो यजमानश्च यच्चतेषां द्विजन्मनाम् । क्वचिजलान्नविक्षेप:शुचिरसपृष्ट एव च देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति ॥७६॥ ये चान्ये नरके जातास्तत्र योन्यन्तरं गताः । ऊज्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः। वृन्ताकं सूरणं चैव शकशिम्बीं च वर्जयेत् प्रयान्त्याप्यायनं वत्स! सम्यक्त्राद्धक्रियावताम्॥ ६४ ॥ कार्त्तिकेवर्ज्जयेत्तैलं कांस्यं चापिविवर्जयेत्। कार्ततिकेमौननियमेचारूघण्टांप्रदापयेत् अन्यायोपारजितैर्द्रव्यैः श्राद्धं यत्क्रियतेनरैः। तृप्यन्तितेनचाण्डालपुल्कसादिपुयोनिषु पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्ण प्रयच्छति। एवमाप्यायिता वत्स! तेन चानेकबान्धवाः। श्राद्धंकर्तुमशक्तिश्चेच्छाकैरपिहिजायते भूमिशच्याव्रते देया शच्या ग्स्णा सतूलिका ॥ ७६॥ तस्माच्क्राद्धं नरोभत्तया शाकेरपि यथाविधि। फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसः । धान्यत्यागेचतद्धान्यसथवाशालयःस्मृताः कुरुते कुर्वतः श्राद्धं कुलं क्वचिन्न सीदति॥ ६७॥ धेनु दद्यात्प्रयत्नेन सालङ्डारां सकाश्चनाम् ।। ८० ।। पापं यदिकृतं सर्व पापश्चवद्धते घुवम्। कुर्वाणोनरकेघोरे पच्यते नात्र संशयः॥ एकतःसर्वदानानि दीपदानं त्थकतः । कार्ततिके दीपदानस्य कलांनार्हन्तिषोडशीम् यथापुण्यं तथा पापं कृतं कर्म शुभाशुभम्। तत्सर्वं वर्द्धतेनूनं धर्मारण्ये नृपोत्तम !।। इत्यादिविधवानां च नियमा: सम्प्रकीर्तिताः । कामिकं कामदं देवं योगिनांमुक्तिदायकम्। सिद्धानांसिद्धिदप्रोक्तंधर्मारण्यंतुसर्वद्ा तेषां फलमिदं राजन्नान्येषाञ्च कदाचन ।। ८२।। इतिश्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहरुयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे धर्मवापीं समासाद्य दानंदद्याद्विचक्षणः। कोटिधा वर्द्धतेनित्यं ब्रह्मणो वचनं यथा पूर्वभागे धर्मारण्यक्षेत्रमाहात्म्ये धर्माचारवर्णनंनाम तिलधेनु च योदद्याद्वर्मेश्वरपुर: स्थितः। तिलसङ्ख्यानिवर्षाणिस्वर्गेलोकेमहीयते सप्मोऽध्यायः॥।9॥ धर्मक्षेत्रे तु सम्प्राप्य श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः । तस्य सम्वत्सरं यावत्तुप्ता: स्युः पितरो ध्रुवम ॥८५॥ येचान्ये पूर्वजाः स्वर्गेयेचान्येनरकौकसः। येचतिर्यक्त्वमापन्नायेचभूतादिसंस्थिताः तान्सर्वान्यर्मकूपे वै श्राद्धंकुर्याद्यथाविधि। अत्र प्रकिरणं यत्तु मनुष्येः क्रियते भुवि तेन ते तृप्तिमायान्ति ये पिशाचत्वमागताः॥ ८७।। येषां तु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौपतति पुत्रक!। तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते या वे यवानां कणिकाः पतन्ति धरणीतले। ताभिराप्यायनंतेषांये तुदेवत्वमागताः

अष्टमोऽध्याय: ]* विष्णुनाब्रह्माणम्प्रतिसृष्ट् त्पादनार्थकथनम् * ३३१

देवदानवयुद्धं वा कि कार्य वा महत्तरम् ॥ १०॥ अष्टमोऽध्यायः शिव उवाच

शिवस्कन्दसम्वादेविष्णुसमागमवर्णनम् शृणुष्वैकाग्रमनसा येनाहं व्यग्रचेतसः । अस्तिस्थानं महापुण्यं धर्म्मारण्यंचभूतले

युधिष्टिर उवाघ तत्रापि गन्तुकामोऽहं देवेःसह पडानन!॥१२॥

धर्मारण्यकथां पुण्यां श्रुत्वातृप्तिर्न मे विभो!। यदायदा कथयसि तदाप्रोत्सहतेमनः स्कन्द उवाच

अतः परं किमभवत्परं कौतूहलं हि मे ॥ १ ॥ तत्रगत्वामहादेव कि करिष्यसिसाम्प्रतम्। तन्मेब्रहि जगन्नाथ कृत्यंसर्वमशेषतः॥ शिव उवाचः व्यास उवाच शृणु पार्थ! महापुण्यां कथां स्कन्दपुराणजाम्। श्रूयतां वचनंपुत्र ! मनसोल्हादकारणम्। आदितःसर्ववृत्तानांसृष्टिस्थितिकरंमहत्

स्थाणुनोक्तां च स्कन्दाय धर्मारण्योद्ववां शुभाम् ॥२॥ परन्तु प्रलये जाते सर्वतस्तमसा वृतम्। आसीदेकं तदा ब्रह्मनिगु णं बीजमव्ययम्

सर्वतीर्थस्यफलदां सर्वोपद्रवनाशिनीम्। कैलासशिखरासीनं देवदेवं जगद्गुरुम् ।। निर्मितं वै गुणरादौ महद्द्रव्यं प्रघक्ष्यते ॥ १६ ॥

पश्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ॥ ३।। महाकल्पे च सम्प्राप्ते चराचरे क्षयं गते। जलरूपी जगन्नाथो रममाणस्तुलीलया

कपालखट्घाङ्गकरं नागयज्ञोपवीतिनम्। गणैःपरिवृतं तत्रसुरासुरनमस्कृतम् ॥४॥ चिरकाले गतेसोऽपिपृथिव्यादिसुतत्वकैः। वृक्षमुत्पादयामासायुतशाखामनोरमम्

नानारूपगुणैगीतं नारदप्रमुखैयु तम्। गन्धर्वश्चाऽप्सरोभिश्च सेवितं तमुमापतिम् फलविशालैराकीर्ण स्कन्धकाण्डादिशोभितम्।

तत्रस्थं च महादेवं प्रणिपत्याऽब्रवीत्सुतः॥५॥ फलौघाढयो जटायुक्तो न्यग्रोधो विटपो महान् ॥ १६ ॥ बालभावं ततः कृत्वा वासुदेवो जनार्ईनः । शेतेऽसौ वटपत्रेषुविश्वं निर्मातुमुत्सुक: स्कन्दू उवाच स्वामिन्निन्द्रादयोदेवा ब्रह्माद्याश्चैव सर्वशः। तव द्वारेसमायातास्त्वद्वर्शन कलालसाः सनाभिकमले विष्णोर्जातोव्रह्माहि लोककृत्। सर्वजलमयं पश्यन्नानाकारमरूपकम्

किमाज्ञापयसे देव! करवाणि तवाग्रतः॥६॥ तं द्रष्टा सहसोद्वेगादुब्रह्मा लोकपितामहः। इदमाहतदापुत्र कि करोमीतिनिश्चितम् खेजजान ततो वाणी दैवात्सा चाशरीरिणी। तपस्तप विधे धातर्यथा मेदर्शनंभवेत् व्यास उवाच स्कन्दस्य वचनं श्रुत्वा आसनादुत्थितो हरः। वृषभंनसमारूढोगन्तुकामोऽभवत्तदा तच्क्रत्वा वघनं तत्रब्रह्मा लोकपितामहः। प्रातप्यत तपो वोरं परमं दुष्करं महत्

गन्तुकामं शिवं द्ृष्टा स्कन्दो वाक्यमथाब्रवीत् ॥७॥ प्रहसन्स तदा बालरूपेण कमलापतिः। उवाच मधुरां वाघं कृपालुर्बाललीलया॥ श्रीविष्णुरुवाघ स्कन्द उवाच किं कार्य देव! देवानां यत्त्वमाहूयसे त्वरम्। पुत्र! त्वं विधिना चाद्य कुरु ब्रह्माण्डगोलके। पातालं भूतलंचेव सिन्धुसागरकाननम्

वृषं त्यकत्वा कृपासिन्धो! कृपाऽस्ति यदि मे वद ॥ ८॥ वृक्षाश्च गिरयो येवैद्विपदाः पशवस्तथा। पक्षिणश्चेवगन्धर्वाःसिद्धायक्षाश्चराक्षसाः श्वापदाद्याश्च ये जीवाश्चतुराशीतियोनयः ।

३३२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे अष्टमोऽध्याय: ] * ब्रह्मकृताविष्णुस्तुतिवर्णनम् * ३३३ उद्विजा: स्वेदजाध्वैव जरायुजास्तथाण्डजाः॥२८॥ एकविशतिलक्षाणि एकेकस्य च योनयः। कुरुत्वंसकलं चाशु इत्युक्त्वान्तरधीयत धर्मारण्यस्य चाख्यानं परमं पावनं तथा। श्रोतुमिच्छामि तत्सवंकथयस्व महेश्वर. ईश्वर उवाच ब्रह्मणा निर्मितं सर्व ब्रह्माण्डं च यथोदितम् ॥ २६॥ यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेक: प्रजापतिः। स्थाणुः सुरगुरुर्भानुः प्रचेताः परमेष्ठिनः इन्द्राद्या: सकलादेवा अन्वयुब्रह्मणा सह। अहं वे तत्र यास्यामि क्षेत्रं पापनिषूदनम् स्कन्द उवाच यथा दक्षो दक्षपुत्रास्तथा सप्तर्षयश्च ये। ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविशतिः॥ अहमप्यागमिष्यामि तं द्रष्टु शशिशेखर॥॥४9॥ पुरुषश्चाप्रमेयश्च एवं वंश्यर्पयो विदुः। विश्वेदेवास्तथादित्या वसवश्चाश्विनावपि सूत उवाच यक्षा: पिशाचाः साध्याश्च पितरो गुह्यकास्तथा। ततः स्कन्दस्तथा रद्रः सूर्यश्चैवानिलोऽनलः । ततः प्रसूता विद्वांसो ह्यष्टौ ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥३३॥ शजर्षयश्च वहवः सर्वे समुदिता गुणैः । दौरापःपृथिधी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा॥ सिद्धाश्चैव सगन्धर्वास्तथैवाप्सरसः शुभाः ॥४८॥ पिशाचागुह्यका:सर्वइन्द्रोवरुणएव च । नागाःसर्वाःसमाजग्मुः शुक्रोवाचस्पतिस्तथा ग्रहा:सर्वे सनक्षत्रा वसवोऽप्टौ घ्रुवादयः । अन्तरिक्षचराः सर्वे ये चान्ये नगवासिनः ग्रहचक्रं सनक्षत्रं युगा मन्वन्तराद्यः । यच्चान्यदपि तत्सर्वं सम्भूतं लोकसाक्षिकम् यदिदं द्ृश्यते चक्र किश्चित्स्थावरजङ्गमम्। पुनः संक्षिप्यते पुत्र जगत्प्राप्ते युगक्षये ब्रह्मादय:सुराःसर्वेवेकुण्ठंपरयामुदा। मन्त्रणार्थतदाब्रह्मा(राजन) विष्णवेऽमिततेजसे गत्वा तस्मिश्च वेकुण्डे ब्रह्मा लोकपितामहः। यथर्तावृतुलिङ्गानि नामरूपाणि पर्यये। ध्यात्वा मुहूर्तमाचाष्ट विष्णु प्रति सुहर्षितः ॥५२॥ दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा वत्सयुगादिकम् ॥ ३८॥ ब्रह्मोवाच शिव उवाच कृष्णकृष्ण! महाबाहोकृपालो! परमेश्वर !। स्त्रष्टा त्वं चेव हर्ता त्वं त्वमेवजगतः पिता अतःपरंप्रवकष्यामि कथां पौराणिकींशुभाम्। ब्रह्मणश्चतथा पुत्रवंशस्यैवानुकीर्तनम् नमस्ते विष्णवे सौम्य नमस्ते गरुडध्वज। नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते ब्रह्मरूपिणे ब्रह्म णोमानसा: पुत्रा विदिताःषण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहःकतुः नमस्ते मत्स्यरूपाय विश्वरूपाय वै नमः । नमस्ते देत्यनाशाय भक्तानामभयाय च॥ मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपाच्चरमाः प्रजाः। प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश कंसप्नायनमस्तेऽस्तु बलदैत्यजितेनमः। ब्रह्मणवं स्तुतश्चासीत्प्रत्यक्षोऽसौजनार्दनः अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिहिका तथा। पीताम्बरो घनश्यामो नागारिकृतवाहनः । चतुर्भु जो महातेजाः शङ्चक्रगदाधरः॥ क्रोधा प्रोवा वसिष्ठा च विनता कपिला तथा॥ ४२॥ स्तूयमानःसुरैः सर्वेःसदेवोऽमितविक्रमः। विद्याधरैस्तथा नागैःस्तूयमानश्च सर्वशः कण्डूश्चैवसुनेत्रा चकश्यपाय ददौतदा। अदित्यांद्वादशादित्या: सञ्जाताहिशुभाननाः उत्तस्थौ स तदा देवो भास्करामितदीप्तिमान्। सूर्याद्व धर्मराड् यज्ञे तेनेदं निर्मितं पुरा। धर्मेण निर्मितं दृष्ट धर्मारण्यमनुत्तमम् ॥ कोटिरत्नप्रभाभास्वन्मुकुटादिविभूषितः ॥५६॥ धर्मारण्यमिति प्रोक्तं यन्मया स्कन्द! पुण्यदम्।। ४४ ।। इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहर्यांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे स्कन्द उवाच पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये विष्णुसमागमोनामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥।

जवमोऽध्याय: ] * व्यासयुधिष्ठिरसम्वादवर्णनम् * ३३५

व्यास उवाच

नवमोऽध्यायः एवंस्तुतस्तदा विष्णुपप्रोवाचमधुरंवचः। तुष्टोऽस्मिधर्मराजेन्द्र अहंस्तोत्रेणतेविभो किश्चित्प्रार्थय मत्तोऽहं करोमि तव वाञ्छितम्। गोत्रप्रवरगोत्रदेवीकथनम् यत्तेऽस्त्यभीप्सितं तुभ्यं तद्ददामि न संशयः॥१५॥ व्यास उवाच यम उवाच श्रयतां राजशार्दूल! पुण्यमाख्यानमुत्तमम्। स्तूयमानो जगन्नाथ इदं वचनमब्रवीत् यदि तुष्टोऽसि देवेश वाञ्छितंकुरुषे यदि। धर्मारण्ये महापुण्ये ऋृषीणामाश्रमान्कुरु विष्णुरुवाच चसन्ति घाडवा यत्र यजन्ति घैवयाज्ञिकाः । वेदनिर्घोषसंयुक्तं भाति तत्तीर्थमुत्तमम् किमर्थमागताःसर्वेब्रह्मादयाः सुरसत्तमाः। पृथिव्यांकुशलं कच्चित्कुतो वोभयमागतम् अत्राह्मण मिदंतीर्थ पीडयिष्यन्तिजन्तवः। तस्मात्वंवाडवाञ्छौरेसमानयऋषीन्वहन् ततः पोवाच वे हृष्टो ब्रह्मातं केशवं वचः। नभयं विद्यतेऽस्माकं त्रैलोक्येसचराचरे धर्मारण्यं यथा भाति त्रेलोक्ये सचराघरे॥ १८॥ एकविज्ञापनार्थाय आगतोऽहं तवान्तिके। तदहं सम्प्रवक्ष्यामि तदेतच्छणु मे वघः ततोविष्णुः सहस्राक्ष:सहस्रशीर्षःसहस्रपात्। सहस्रशस्तदा रूपंकृतवान्धर्मवत्सलः परं तु पूर्व धर्मेण स्थापितं तीर्थमुत्तमम्। तद्द्रष्टुकामोऽहं देव!त्वत्प्रसादाजनार्दन यस्मिन्स्थाने च ये विप्राः सदाचाराः शुभव्रताः ॥१६॥ तत्र त्वं देवदेवेश! गमने कुरु मानसम्। अशेषधर्मकुशला: सर्वशास्त्रविशारदाः । तपोज्ञाने महाख्याता ब्रह्मयज्ञपरायणाः । यथा सत्तीर्थतां याति धर्मारण्यमनुत्तमम् ॥६॥ स्थापिता ऋषयः सर्वे सहस्राण्यप्रादशेव तु॥ २०॥ विष्णुरुवाच नानादेशात्समानीय स्थापितास्तत्र तैः सुरैः। साधुसाधु महाभाग! त्वर्च्यतांतत्रमाचिरम्। ममापिचित्तंत त्रवतद्दर्शनेऽस्तिलालसम् आश्चमांश्च बहन्स्तत्र काजेशैरपि निर्मितान् ॥२१॥ व्यास उवाच धर्मोपदेशात्कृष्णेन ब्रह्मणाचशिवेनच। स्वेस्वेस्थानेयथायोग्ये स्थापयामासकेशवः युधि्ठिर उवाच ब्रह्मविष्णुमहेशादा दवृष्टा दूरान्मुमोद च। धर्मराजोपि तान्दृष्टा देवान्विष्णुपुरोगमान् कस्मिन्वं शेसमुत्पन्ना ब्राह्मणावेदपारगाः। स्थापिताःसपरीवाराः पुत्रपौत्रसमावृताः आगतः स्वाश्रमात्तत्र पूजां प्रगृह्य तत्पुरः। आसनादुत्थितः शीघ्रं सपर्यादं प्रगृह्य च शिष्यैश्च बहुभियु क्ताअग्निहोत्रपरायणाः। तेषां स्थानानि नामानि यथावच्चवदस्वमे एकेकस्य चकाराथ पूजां घैव पृथकपृथक् ॥ १० ॥ व्यास उवाच घकार पूजां विधिवत्तेपां तत्रारकनन्दनः। आसनेषूपवेश्याथ पूजां कृत्वा गरीयसीम् श्रूयतां नृपशार्दूल ! धर्म्मारण्यनिवासिनाम्। यम उवाच महात्मनां ब्राह्मणानामृषीणामूर्ध्वरेतसाम्। तेषांवेपुत्रपौत्राणां नामानिचवदाम्यहम् तीर्थरूपमिदं क्षेत्रं प्रसादाद्वेवकीसुत !। त्वत्तोषविधिना चाद्य कृपया व शिवस्य व चतुर्विशतिगोत्राणि द्विजानां पाण्डवर्षभ!। अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलंतपः । अद्यमेसफलंस्थानं काजेशानां समागमात् तेषां शाखाः प्रशाखाश्च पुत्रपौत्रादयस्तथा॥ २६॥

३३६ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखणं नवमोऽध्याय: ] * ऋृषीणांगोत्रप्रवरवणनम् * ३३७ जज्ञिरे बहवः पुत्राः शतशोऽथसहस्रशः । चतुविशतिमुख्यानां नामानि प्रवदामि ते शान्ता दान्ता:सशीलाश्च धर्मपुत्रैःसुसंयुताः। वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाःसर्वकर्मसु द्विजानामृषयः प्रोक्ता: प्रवराणि तथा शृणु ॥ २७॥ सुरूपाश्च सदाचारा: सर्वधर्मेषु निष्ठिताः। दानधर्मरताः सर्वे अन्नदा जलदा द्विजा: भारद्वाजस्तथा वत्स:कौशिक: कुश एव घ। दयालद: सुशीलाश्च सर्वभूतहिते रताः । काश्यपा ब्राह्मणा राजन्प्रवरत्रयसंयुताः॥ शाण्डिल्यः काश्यपश्चैव गौतमश्छान्धनस्तथा॥२८॥ काश्यपश्चापवत्सारो नैध्ुवश्च तृतीयकः । वेदज्ञा गौरवर्णाश्च नैष्टिका यज्ञकारकाः ॥ जातूकर्ण्यस्तथा वत्सो वसिष्ठो धारणस्तथा। प्रियवासा महादक्षा गुरुभक्तिरताः सदा। प्रतिष्ठामानवन्तश्च सर्वभूतहिते रताः॥ आत्रेयो भाण्डिलश्चैव लौकिकाश्च इतः परन्॥ २६॥ यजन्ते च महायज्ञान्काश्यपेया द्विजातयः। कृष्णायनोपमन्युश्च गार्ग्यमुद्गलमौषकाः । पुण्यासनःपराशरः कौण्डिन्यश्च ततःपरम् धारीणसगोत्रजाश्च प्रवरेस्त्रिभिरन्विताः॥४६॥। तथागाङ्गासनश्चव प्रवराणि चतुविशतिः। जामदग्न्यस्य गोत्रस्य प्रवराःपश्च एवहि अगस्तिदर विश्वेताश्वद्ध्यवाहनसंज्ञकाः । अस्मिन्गोत्रे च येजाता धर्मकर्मसमाश्रिताः भार्गवश्च्यवनाप्तुवानौर्वश्च जमदग्निकः। पञ्चते प्रवरा राजन्विख्याता लोकविश्रुताः कर्मक्रराश्च ते सर्वे तथैवोदरिणस्तु ते। लम्बकर्णा महादंष्रराद्विजा धनपरायणाः॥ एवं गोत्रसमुत्पन्ना वाडवा वेदपारगाः। द्विजपूजाक्रियाशुक्ता नानाक्रतुक्रियापराः॥ क्रोधिनो द्वेषिणश्चैव सर्वसत्त्वभयङ्कराः। लौगाक्षसोद्गवा ये वैवाडवाः सत्यसंश्रिताः गुणेनसहिता आसन् षट्कर्मनिरताश्च ये। एवंविधा महाभागा नानादेशभवाद्वित्राः प्रवराश्च त्रयस्तेषां ततत्वज्ञानस्वरूकाः । कश्यपश्चेव वत्सश्च वसिष्ठश्च तृतीयकः॥ भामेवसं तृतीयं च प्रवराः पश्चएव हि। भार्गवच्यवनाप्नुवानौर्वजामदग्न्य संयुता: सदाचारास्तु विख्याता वैष्णवा बहुवृत्तयः। आत्रेयोऽर्चनानसश्च श्यावास्येति तृतीयकः॥ ३५॥ रोमभिर्बहुभिर्व्याप्ता: कृष्णवर्णास्तु वाडवाः॥५४॥ अस्मिन्गोत्रे भवा चिप्रा दुष्टाः कुटिलागामिह। शान्ता दान्ता: सुशीलाश्च स्वदारनिरताः सदा। धनिनो धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदाङ्गपारगाः॥३६॥ कुशिकसगोत्रे ये जाताः प्रवरेस्त्रिभिरन्विताः ॥५५॥ दानभोगरताःसर्व श्रौतस्मार्तेषुसंमताः। माण्डव्यगोत्रे विज्ञेयाः प्रवरःपश्चभिर्युता विश्वामित्रो देवरात औदलश्र त्रयश्च ये। अस्मिन्गोत्रे तुयेजाता दुर्बलादीनमामसाः असत्यभाषिणो विप्राः सुरूपानृपसत्तमाः । सव्वविद्याकुशलिनोब्राह्मणा्रह्मसत्तमाः अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः॥३८॥ उपमन्युसगोत्रेया: प्रवरत्रयसंयुताः । वसिष्ट्श्च भरद्वाजस्त्विद्रप्रमद एव वा ॥५८॥ रोगिणो लोभिनोदुष्टायजने याजने रताः । ब्रह्मक्रियापराः सर्वे माण्डव्याःकुरुसत्तम अस्मिन्गोत्रेतुयेविप्राःक्रूराःकुटिलगामिनः । दूषणाद्वेषिणस्तुच्छा: सर्वसंग्रहतत्पराः गार्ग्यस्य गोत्रेयेजातास्तेषांतु प्रवरास्त्रयः । अद्गिराश्चाम्बरीषश्चयौवनाश्वस्तृतीयकः कलहोत्पादने दक्षा धनिनो मानिनस्तथा। सर्वदेव प्रदुष्टाश्च दुष्टसंगरतास्तथां।। अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्नाः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः। रोगिणो दुर्बलाश्चैव वृत्त्युपकल्पवर्जिताः । वात्स्यगोत्रेभवाविप्राःप्रवरैःपश्चभिर्युताः शान्ताश्च भिन्नवर्णाश्च निर्द्धनाश्च कुघैलिनः॥४१॥ भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । अस्मिन्गोत्रेभवाविप्राः स्थूलाश्चबहुबुद्धयः सङ्गवात्सल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः। वत्सगोत्रे द्विजा भूप! प्रवराःपञ्चएवहि सर्वकर्मरताश्चैव सर्वधर्मेषु निश्चला। वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः ॥ ६३ भार्गवश्च्यवनाप्नुवानौर्वश्चजमदग्निकः। एभिस्तुपश्चविख्याताद्विजा:ब्रह्मस्वरूपिणः सदाचारा: सुरूपाश्च बुद्धितोदीर्घदर्शिनः। वात्स्यायनसगोत्रेयाः प्रवरैःपश्चभियुताः २२

.३३८ * स्कन्द्पुराणम् # [३ क्र्ह्मखण्डे नवमोऽध्याय: ] * जम्भकयक्षाख्यानवर्णनम् * ३३६ भार्गवच्यावनाप्नुवानौर्वश्च जमदग्निकः । पूर्वोक्ताः प्रवराश्चास्य कथितास्तवभारत परोपकारिणः सर्वेश्रुतिरमृतिपरायणाः। वकासनाश्चकुटिलाश्छद्ृत्तिरास्तथा अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता पाकयज्ञरताः सदा। लोभिनःकरोधिनश्चैवप्रजायन्ते बहुप्रजाः स्नानदानादिनिरताः सर्वदाच जितेन्द्रियाः। वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः नानाशास्त्रार्थनिपुणा नानाभरणभूषिताः । वृक्षादिकर्मकुशला दीर्घरोषाश्च रोगिण:॥

व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः ॥६७॥ कौशिकवंशे ये जाता:प्रवरत्रयसंयुताः । विश्वामित्रोऽयमर्षीच कौशिकश्चतृतीयकः अस्मिन्गोत्रे च ये जाता: सत्यसम्भाषिणस्तथा।

अस्मिन्गोत्रेच येजाताब्राह्मणाब्रह्मवेदिनः । शान्तादान्ता:सुशीलाश्चसर्वधर्मपरायणाः जितेन्द्रिया: सुरूपाश्च अल्पाहाराः शुभाननाः॥ ६० ।

अपुत्रिणस्तथारूक्षास्तेजोहीनाद्विजोत्तमाः । भारद्वाजसगोत्रेयाःप्रवरैःपश्चभिरयुताः महाव्रताः पुराणज्ञा महादानपरायणाः। निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः

आङ्गिरसो बार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तु सैन्यसः। गाग्यश्रैवेति विज्ञेयाःप्रवराःपञ्चएवच दीर्घदर्शिमहातेजोमहामायाविमोहिताः । शाण्डिलसगोत्रे ये जाताःप्रचरत्रयसंयुताः

अस्मिन्गोत्रे च ये जातावाडवाधनिनःशुभाः। वस्त्रालङ्करणोपेताद्विजभक्तिपरायणा: अ्रसितो देवलश्चैव शांडिलस्तु तृतीयकः ।

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वधर्मपरायणाः। काश्यपगोत्रे ये जाता प्रवरत्रयसंयुता ।७३ अस्मिन्गोत्रे महाभागा: कुब्जाश्च द्विजसत्तमा: ६३॥ नेत्ररोगी महादुष्टा महात्यागा अनायुषः। कलहोत्पादने दक्षाः सर्वसंग्रहतत्पराः ॥

जिह्वालौल्यरताः सर्वे सर्वे ते पारमार्थिनः । निर्धना रोगिणश्चैतेतस्करानृतभाषिणः मलिना मानिनश्चेतज्योतिः शास्त्रविशारदाः । आत्रेयसगोत्रेयेजाताःपश्चप्रवरसंयुताः

शास्त्रार्थवेदिनः सर्वे वेदस्मृतिविवर्जिताः । शुनकेषु च येजाताविप्राध्यानपरायणा: तपस्विनो योगिनश्च वेदवेदाङ्गपारगाः । साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः चन्द्रवच्छीतलाः सर्वेधर्मारण्येव्यवस्थिताः । सदाचारमहादक्षा श्रुतिशास्त्रपरायणाः

ह्रस्वकाया भिन्नवर्णाबहुरामाद्विजोत्तमाः । दयालाःसरलाःशांताब्रह्मभोज्यपरायणाः याज्ञिकाश्च शुभाचाराःसत्यशौघपरायणाः। धर्मज्ञा दानशीलाश्चनिर्मलाश्चमहोत्सुकाः

शौनकसेषु ये जाता: प्रवरत्रयसंयुताः । भार्गवशौनहोत्रति गार्त्स्यप्रमद इति त्रयः तपः स्वाध्यायनिरता न्यायधर्मपराय णा:॥ ६६॥

अस्मिन्वंशे समुत्पन्ना वाडवा दुःसहानृप। महोत्कटा महाकाया:प्रलंवाश्चमदोद्धताः युधिष्ठिर उवाच रथयस्व महावाहो!धर्मारण्यकथामृतम्। यच्क्रत्वा मुच्यतेपापाद्दोरादुब्रह्मवधादपि

सुवस्त्रभूषारूपा वे ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । वसिष्ठगोत्रे ये जाताः प्रवरत्रयसंयुताः॥ व्यास उवाच

वसिष्ठो भारद्वाजञ्च इन्द्रप्रमद एव च। तस्मिन्गोत्रे भवा विप्रा वेदवेदांगपारगा: शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथामेतां सुटुर्ल्लभाम् ॥१०१॥

याज्ञिका यज्ञशीलाश्च सुस्वराः सुखिनस्तथा। यक्षरक्षःपिशाचाद्या उद्वेजयन्ति बाडवान्।

द्वेषिणो धनवन्तश्च पुत्रिणो गुणिनस्तथा॥।८४॥ जुम्भको नाम यक्षोऽभूद धर्म्मारण्यसमीपतः॥१०२॥

विशालहृदया राजजछूरा: शत्रुनिवर्हणाः। गौतमसमोत्रे ये जाता:प्रवराः पश्च एवहि उद्वजयति नित्यं स धर्मारण्यनिवासिन: ।

कौत्सगार्ग्य प्रवाहाश्च असितोदेवलस्तथा। अस्मिन्गोत्रेचयेजाताचिप्राःपरमपावनाः ततस्तैश्च द्विजाग्रयस्तु देवेभ्यो विनिवेदितम्॥१०३ ॥ यक्षरक्षादिनाघैव परिभूता वयं सुराः। त्यक्ष्यामोऽ्द्य वरं स्थानं तद्गयान्नात्रसंशयः

३४० स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे दशमोऽध्याय: ] देवैर्वणिगभ्योविप्रसेवाकरणायकथनम् # ३४१

ततो देवैःसगन्धवेः स्थापितास्तत्र भूमिषु। संस्मरन्कामधेनु वै स्मरणेनैव तत्क्षणे। आगता तत्र सा धेनुर्धर्मारण्ये पवित्रके।। सिद्धाश्च वरयोगिन्यः श्रीमातृप्रभृतयस्तथा॥ १०५॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशातिसाहस्रयां संहितायां तृतीयेव्रह्मखण्डे रक्षणार्थ हि विप्राणां लोकानां हितकाम्यया। पूर्वार्द्धे धर्मारण्यमाहात्म्ये गोत्रप्रवरगोत्रदेवीकथनंनाम गोत्रान्प्रति तथैकैका स्थापिता योगिनी तदा ॥ १०६ ॥ नवमोऽध्यायः॥६॥। यस्य गोत्रस्य या शक्ती रक्षणेपालने क्षमा। सा तस्य कुलदेवीतिसाक्षात्तत्रबभूवह श्रीमातातारणीदेवीआशापूरीघगोत्रपा ।इच्छाSSर्तिनाशिनीचेव पिप्पलीविकरावशा जगन्माता महामाता सिद्धा भट्टारिका तथा। कदम्बा विकर मीठा सुपर्णा वसुजा तथा ॥ १०६ ॥ दशमोऽध्यायः मातङ्गी च महादेवी वाणी च मुकुटेश्वरी। भद्री चैव महाशक्ति: संहारीच महाबला वणिक्परिग्रहवर्णनम् घामुण्डा च महादेवी इत्येतागोत्रमातरः। ब्रह्मविष्णुमहेशादैःस्थापितास्तत्ररक्षणे व्यास उवाघ ताः पूजयन्ति विप्रेन्द्राः स्वधर्मनिरताः सदा। ऋणु राजन्यथावृत्तं धर्मारण्ये शुभं मतम्। यदिदं कथयिष्यामि अशेषावौघनाशनम् ततः प्रभृति योगिन्यः स्वेस्वे काले सुरक्षिताः ॥११२॥ अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयम्भुवा। कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति घाडवाः स्वस्थतां जग्मुःपुत्र पौत्रेःसमावृताः। ततोदेवाःसगन्धर्वाःहर्पनिर्भरमानसाः विप्रेम्योऽनुचरान्देहि एकेकस्मै द्विजातये। द्वो द्वौशुद्वात्मकौचैवंदेहिमातःप्रसीदमे विमानवरमारूढा जग्मुर्नाकेऽमृताशनाः ॥ ११३।। तथेत्युत्तवा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम्। गते वर्षशते राजन्व्रह्मविष्णुमूहेश्वराः। स्मृत्वा तु धर्मारण्यस्य प्रेक्षणार्थ कुतूहलात् हुङ्गारात्तस्य निष्क्रान्ता: शिखासूत्रधरा नराः ॥४ ॥ समाजग्मुस्तदा राजन्प्रभाते उदिते रवौ। विमानवरमार्ह्य अप्सरोगणसेविताः॥ पटत्रिशच्च सहस्राणिवणिजश्चमहावलाः । सोपवीतामहादक्षाःसर्वशास्त्रविशारदाः गन्धर्वेर्गीयमानास्ते स्तूयमाना: प्रबोधकेः । द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ने तपोन्विताः। तत्र स्थाने द्विजा राजन्समित्पुष्पकुशान्वहून् ।।११६ ।। पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका ब्रह्मभोजकाः ॥ ६॥ आश्रमांस्तान्परित्यज्य गताः सर्वे दिशो दश। तमाश्रमपदं द्वष्ट्ा शान्यंचेव महेश्वरः मवर्गे देवा:प्रशंसन्तिधर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषुसर्वकालेप्यतीन्द्रियाः उवाघ वाक्यं धर्मज्ञो वाडवानिकृिशतेविभो। शुश्षार्थहिशुश्रुपून्कल्पयेदितिमेमतिः एककस्मै द्विजायेव दत्तं जातु चरदयम्। वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते श्रुत्वा तु वचनं शम्भोर्देवदेवो जनार्दनः । सत्यंसत्यमितिप्रोच्यब्रह्माणमिदमब्रवीत् परस्परं च तद्गोत्रंतस्यचानुचरस्य च। इति कृत्वाव्यवस्थां चन्यवसंस्तत्रभूमिषु भोभो ब्रह्मन्दिजातीनां शुश्रूषार्थ प्रकल्पय। ततश्च शिष्यता देवेदेत्ता चानुचरान्ुवि। ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै। सृष्टिर्हि शाश्वतीवाद्य द्विजौघोऽपि सुखी भवेत्। कुरुध्वं वचनंचे पांददध्वंच यदिच्छितम्। समित्युष्पकुशादीनिआनयध्वं दिनेदिने विष्णोर्वाक्यमभिश्रृत्य ब्रह्मा लोकपितामहः ॥१२० ॥ अनुज्ञयेषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित्। जातकं नामकरणं तथाऽन्नप्राशनं शुभम्

३४२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे दशमोऽध्यायः ] गन्धर्वकन्याभि:सहवण्णिजांविवाहवर्णनम् * ३४३ क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा। क्रियाकर्मादिकं यञ्च व्रतं दानोपवासकम् अनुज्ञयेषां कर्तव्यं काजेशा इदमब्रुवन्। अनुज्ञया विनेषां यः कार्यमारभते यदि॥ अन्तरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम्। यौवनस्था: सुरूपाश्चकन्यागन्धर्वजाःशुभाः

दर्श वा श्राद्धकार्यवाशुभंवायदिवाऽशुभम्। दारिद्रत् पुत्रशोकंचकीर्तिनाशंतथैवच रुद्रस्यानुचरौ राजन्नन्दी भृङ्गीशुभाननौ। पूर्वद्ृष्टाश्चता:कन्याःकथयामासतुःशिवम्

रोगैरनिपीड्यते नित्यंनक्वचित्सुखमाप्नुयुः। तथेतिघततोदेवाःशक्राद्ाःसुरसत्तमाः द्रष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो !। विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः

स्तुति कुर्वति ते सर्वे कामधेनोः पुरः स्थिताः। ता आनीय बलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो। एवं श्रुत्वाततोदेवस्त्रिपुरम्ःसदाशिव:

कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥१७॥ प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत। स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्ववसुररिन्दमः ॥

त्वं मातासर्वदेवानां त्वंचयज्ञस्यकारणम्।त्वं तीर्थसर्वतीर्थानांनमस्तेऽस्तुसदानघे उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् । धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिमिता:

शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः। सरस्वती च हुङ्गारे सर्वे नागाश्चकम्बले स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदाङगपारगाः। तेषां वै परिचर्यार्थ कामधेनुश् प्रार्थिता

खुरपृष्टे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च। मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणिचराणि च तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजाः।

एवंविधेश्च बहुशो वघनैस्तोषिताचसा। सुप्रसन्नातदाधेनःकिकरोमीतिचाव्रर्वीत् षटुत्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्तेःमहाबलाः॥ ३५॥ शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थ हि महाभाग देहिदेहीत्युवाचह देवा ऊचु: गन्धर्व उवाच सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यतेऽनुचराः शुभाः। त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽभवन् ॥ २२ ॥ देवानां चैव सर्वेगं गन्धर्वाणां महामते। परित्यज्य कथंलोके मानुषाणां ददामि वै

ततोऽसौ सुरभीराजन्गतानाकंयशस्विदी। ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रेवान्तरघुस्ततः श्रत्वातुवचनंतस्य निवृत्तो विजयसतदा। कथयामास तत्सर्व गन्धर्वचरितं महत् व्यास उवाच युधिष्टिर उवाच ततः कोपसमाविष्टो भगवाँल्लोकशङ्करः। वृपभे च समारूढः शलहस्तः सदाशिवः॥ अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा। भूतप्रेत पिशाचादैः सहस्रैरावृतः प्रभुः। ततो देवास्तथा नागा भूनवेतालखेचराः उद्वाहिता: कथं ब्रह्मन्सुतास्तेषां कदाऽभवन् ॥ २४॥ क्रोधेनमहतावि्ाःसमाजग्मुः सहस्रशः। हाहाकारोमहानासीत्तस्मिन्सैन्येविसर्पति व्यास उवाच परिग्रहार्थ वै तेषां रुद्रेण च यमेन च। गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः प्रकम्पिता धरादेवी दिशापाला भयाऽडतुराः। घोरा वातास्तदाऽशान्ता:शब्दं कुर्वन्ति दिग्गजाः ॥४२॥ युधिष्ठिर उवाच व्यास उवाच को वा गन्धर्वराजाऽसौ किनामा कुत्र वा स्थितः। तदागतं महासैन्यं द्रृष्टा भयविलोलितम्। गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश॥ कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा व्रवीहि मे ॥ २६ ॥ गन्धर्वराजो नगरंत्यक्त्वामेरु गतोनृप ।। ताः कन्या यौवनोपेतारूपौदार्यसमन्विताः व्यास उवाच विश्वावसुरितिख्यातोगन्धर्वाधिपतिर्नृप। पष्टिकन्यासहस्राणिआसतेतस्यवेश्मनि ग्रृहीत्वा प्रददौसर्वात्णिग्भ्यश्च तदा नृप!। वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ आज्यभागं तदा दत्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः ।

३४४ t* स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे देवानां पूर्वजानां घ सूर्याचन्द्रमसोस्तथा॥ ४६ यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः। दतवाज्यभागान्विधिवद्वविरे ते शुभव्रताः ततः प्रभृतिगान्धर्वविवाहेसमुपस्थिते। आज्यभागंप्रगृह्कन्तिअद्यापि सर्वतो भृशम् एकादशोऽध्यायः षटूत्रिंशच्च सहस्राणिकुमारायेनिवेदिताः। तेषां पुत्राश्चपौत्राश्चशतशोऽथ सहस्रशः अत एव हि ताः (ते) सर्वा (सर्वे) दासत्वे हि विनिर्मिताः । युधिष्ठिर उवाच क्षत्रियाश्च महावीरा किङ्करत्वे हि निर्मिताः ॥ ५०॥ अतः परं किमभवदव्रवीतु द्विजसत्तम। त्वद्वचनामृतं पीत्वातृप्तिर्नास्ति मम प्रभो! व्यास उवाच पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः । पठन्ति वेदान्वेदज्ञा:क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन् अथ किश्चिद्रते काले युगान्तसमये सति। त्रेतादौ लोलजिद्वाक्ष अभवद्राक्षसेश्वरः केविद्विष्णु' जपन्तीहशिवंकेचिजपन्तिहि। ब्रह्माणं व जपन्त्येके यमसूक्तंहि केचन तेनविद्रावितंसर्वं त्रैलोक्यंसचराघरम्। जित्वाससकलाँलोकान्धर्मारण्ये समागतः यजन्ति याजकाश्चेव अग्निहोत्रमुपासते। स्वाहाकारस्वधाकार वषट्कारेंश्च सुव्रत नदद्ृष्ट सकलं पुण्यंरम्यं द्विजनिषेवितम्। ब्रह्मद्वेषाच्च तेनैव दाहितं च पुरं शुभम् शब्दैरापूर्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। वणिजश्च महादक्षाद्विजशुश्रूणोत्सुकाः दह्यमानं पुरं द्ृष्टा प्रणष्ट द्विजसत्तमाः। यथागतं प्रजग्मुस्ते धर्मारण्यनिवासिनः॥ धर्मारण्येशुभेदिव्येतेवसन्तिसुनिष्ठिताः। अन्नपानादिकं सर्व समित्कुशफलादिकम् श्रीमाताद्यास्तदादेव्य:कोपिताराक्षसेन वे। घातयन्त्येवशव्देनतर्जयित्वाच राक्षसम् आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः॥५७।। समुक्तितास्तदा देव्य: शतशोऽथ सहस्रशः। त्रिशलवरधारिण्य:शङ्गचकरगदाधराः पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम्। उपलादिकनिर्माणं मार्जना दिशुभ क्रियाः ॥ । रमण्डलुघराकाश्वित्कशाखड्गघरा: पराः।पाशाङ्कशघरा काचित्खड खेट कधारिणी वणिकिस्न्रयःप्रकुर्वन्तिकण्डनंपेषणादिकम्। शुश्रषन्तिव तान्विप्रान्काजेशवचनेनहि काचित्परशुहस्ता च दिव्यायुधधरा परा। नानाभरणभूषाढय्यानानारत्नाभिशोभिता स्त्रस्थाजातासतदासर्वेद्विजाहर्षपरायणाः। काजेशादीनुपासन्तेदिवारात्रौहिसन्ध्ययोः रक्षसागां विनाशाय ब्राह्मणानां हिताय न। इतिश्रीसकान्देमहापुराणए काशी तिसाहस्त्रयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे आजम्मुस्तत्र यत्रास्ते लोलजिह्वो हि राक्षस: ॥१० ॥। पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये वणिक्परित्रहवर्णनंनाम महादंश्रो महाकायो विद्युज्ह्ो भयङुरः। द्रूष्ट ता राक्षसो घोरं सिंहनादमथाकरोत् दशमोऽध्यायः ॥१। तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रथम्। आपूरिता दिश सर्वाः श्रुभितानेकसागराः कोलाहलो महानासीद्धर्मारण्ये तदा नृप। तच्क्रत्वा वासवेनाथ प्रेषितो नलकूबरः किमिदं पश्य गत्वा त्वं द्वष्टामद्ंनिवेदय। तत्तस्य ववनंश्रुत्वा गतो वे तलकूबरः दुष्टा तत्र महायुद्धं श्रीमातालोलजिहयोः। यथादूए्टं यथाजातं शक्राग्रे स न्यवेदयत्।। उद्वजयति लोकांस्त्रीन्धर्मारण्यमितो गतः । तच्क्रत्वा वासवो विष्णु निवेद क्षितिमागमत् ॥१६ ॥।

३४६ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे दाहितं तत्पुरं रम्यें देवानामपि दुर्लभम्। न द्रृष्टावाडवास्तत्र गताः सर्वे दिशोदश श्रीमातायोगिनी तत्र कुरुते युद्धमुत्तमम्। हाहाभूता प्रजा सर्वा इतश्चेतश्च धावति॥ तच्छ्र त्वावासुदेवोहिगहीत्वाचसुदर्शनम्। सत्यलोकात्तदा राजन्समागच्छन्महीतले द्वादशोऽध्यायः धर्मारण्यं ततो गत्वातच्चक्रंप्रमुमोचह। लोलजिह्वस्तदा रक्षो मूर्च्छितो निपपातह गणेशप्रस्थापनावणनम् त्रिशलेन ततो भिन्नः शक्तिभिः क्रोधमूच्छितः । व्यास उवाच हन्यमानस्तदा रक्ष: प्राणांस्त्यक्तवा दिवं गतः ॥२१॥ ततो देवैन पश्रेष्ठ रक्षार्थसत्यमन्दिरम्। स्थापितं तत्तदाद्ैवसत्याभिख्याहिसा पुरी ततो देवा: सगन्धर्वा हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुस्तं जगन्नाथं सत्यलोकात्समागताः पूर्व धर्मेश्वरो देवो दक्षिणेन गणाधिपः। पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरे च स्वयंभुवः उद्वसं तत्समालोक्य विष्णुर्वचनमब्रवीत्। क्वच ते ब्राह्मणाः सर्वे ऋषीणामाश्रमेपुनः युधिष्टिर उाच ततो देवा:सगन्धर्वाइतस्ततः पलायितान्। संशोध्यतरसा राजन्व्राह्मणानिदमब्रुवन् गणेशः स्थापितः केन कस्मात्स्थापितवानसौ। श्रूयतां नो वचो विप्रा निहतो राक्षसाधमः। वासुदेवेन देवेनचक्रेण निरकृन्तत किं नामासौ महाभाग! तन्मे कथय मा चिरम् ॥ ३॥ तच्कुत्वा वाडवा: सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः। व्यास उवाच

समाजग्मुस्तदा राजन्स्वस्वस्थाने समाविशन् ॥ २६॥। अधुनाहं प्रवक्ष्यामि गणेशोत्पत्तिकारणम् ।। ४ ॥ श्रीकान्ताय तदा राजन्वाक्यमुक्तं मनोरमम्। ममयेमिलिता: सर्वेदेवता मातरस्तथा। धर्मारण्ये महाराज स्थापितश्चण्डिकासुतः यस्मात्वं सत्यलोकाञ्च आगतोऽसि जगत्प्रभु: ॥ आदौ देवैन पश्रेष्ट भूमौवैसत्ययोषिताम् । प्राकारश्चाभवत्तत्र पताकाध्वजशोभितः स्थापितं च पुरं चेदं हिताय च द्विजात्मनाम्॥ २७॥ ब्राह्मणायतने तत्र प्राकारमण्डलान्तरे। तन्मध्ये रचिनं पीठमिष्टकाभि: सुशोभितम् सत्यमन्दिरमितिख्यानंतदालोकेभविष्यति। कृतेयुगेधर्मारण्यंत्रेतायांसत्यमन्दिरम् प्रतोल्यश्च चतस्रो वे शुद्धा एव सतोरणाः। पूर्वे धर्मेश्वरोदेवो दक्षिणे गणनायकः तच्कुत्वा वासुदेवेन तथेति प्रतिपद्य च। ततस्ते वाडवाः सर्वे पुत्रपौत्रसमन्विताः पश्चिमे स्थापितो भानुरुत्तरेच स्वयम्भुवः । धर्मेश्वरोत्पत्तिवृत्तमाख्यातं तत्तवाग्रतः सपत्नीकाः सानुघरा यथापूर्व न्यवात्सिषुः। तपोयज्ञक्रियाद्येषुवर्तन्तेऽध्ययनादिषु अधुनाहं प्रवक्ष्यामिगणेशोत्पत्तिहेतुकम्। कदाचित्पार्वती गात्रोद्वर्त्तनं कृतवत्यभूत् एवं ते सर्वमाख्यातं धर्म ! वै सत्यमन्दिरे॥ ३१॥ मलं तजनितं दृष्टा हस्ते धृत्वा स्वगात्रजम्। प्रतिमां च ततः कृत्वासुरूपंचददर्श ह इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे जीवं तस्यां च संचार्य उदतिष्ठत्तदग्रतः। मातरं स तदोवाच किं करोमि तवाज्ञया पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये लोलजिह्वासुरवधपूर्वकंसत्यमन्दिर- पार्वत्युवाच

संस्थापनवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः॥११॥ यावत्स्नानंकरिष्यामितावत्त्वंद्वारितिष्ट मे। आयुधानिचसर्वाणि परश्वादीनियानितु त्वयितिष्ठतिमद्द्वारे कोऽपिविघ्नंकरोतुन। एवमुक्तोमहादेव्याद्वारेऽतिष्ठत्ससायुधः एतस्मिन्नन्तरे देवो महादेवो जगाम ह।

३४८ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः ] अश्विन्योरुत्पत्तिप्रसङ्वर्णनम् * ३४

आभ्यन्तरे प्रवेषु' घ मर्ति दध्रे महेश्वरः ॥ १५॥ देवा ऊचु: द्वारस्थेन गणेशेन प्रवेशोदायि तस्य न। ततः क्रुद्धो महादेवः परस्परमयुध्यत॥ त्वमत्रस्थोमहाभाग कुरुकार्यघनःप्रभो। धर्मारण्येवविप्राणांवणिग्जननिवासिनाम् युद्धं कृत्वा ततश्चोभौ परस्परवधैषिणौ। परशु जन्निवान्देवललाटे परमे शुभम्॥ ब्रह्मचर्यादियुक्तानां धार्मिकाणां गणेश्वर। वर्णाश्रमेतराणां घ रक्षिता भव सर्वदा॥ ततो देवो महादेवः शलमुदम्य वाहनत्। शिरश्चिच्छेद शूलेन तद्भूमौ निपपात ह त्वत्प्रसादान्महाभाग धनसौख्ययुता द्विजाः । भवन्तुसर्वे सततंवणिजश्च महाबलाः तंदष्टापतितं पुत्रं पार्वती प्ररुरोद ह। हाहाकारो महानासीत्तदा तत्र निपातिते॥। रक्षितव्यास्त्वयादेवयावच्चन्द्रार्कमेदिनी। एवमस्त्विति सोऽवादीद्गणनाथोमहेश्वरः पार्वतीं विकलांदृष्ट देवदेवोमहेश्वरः। चिन्तयामास देवोऽपि कि कृतं वा मुधामया देवाश्च हर्षमापन्नाः पूजयन्ति गणाधिपम्। एतस्मिन्नन्तरे तत्र गजासुरमपश्यत। तं द्रूष्टा च महादैत्यं सर्वलोकैकपूजितः ॥२१ ततो देवा मुदा युक्ता: पुष्पध्रूपादितर्पणेः ॥ ३७॥ जन्निवांस्तच्छिरोगृह्य पार्वत्याकृतमर्भकम्। ये चान्ये मनुजा लोके निर्विघ्नार्थ च (ह्य) पूजयन्॥ ३८ ॥ उत्तस्थौ सगणस्तत्र महादेवस्य सन्निधौ॥ २२॥ विवाहोत्सवयज्ञेषु पूर्वमाराधितो भवेत्। धर्मारण्योद्गवानां च प्रसन्नो भव सर्वदा ततोनाम चकारास्य गजानन इतिस्फुटम्। सुराःसर्वे च संपृक्ता हर्षिता मुनयस्तथा इतिश्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहरूयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे स्तुवन्ति स्तुतिभि: शश्वत्कुटुम्बकुशलङगरम्। पूर्वभागे गणेशप्रस्थापनावर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ विक्रीणाति (विपुष्णाति) कुटुम्बं यो मोदकार्थ समर्चके॥ २४॥ दक्षिणस्यां प्रतोल्यां तमेकदन्तं च पीवरम्। आर्चयच्च महादेवं स्वयंभू: सुरपूजिनम् जटिलं वामनं चेव नागयज्ञोपवीतकम्। तर्यक्षं चैव महाकायं करध्वजकुठारकम्॥ दधानं कमलं हस्ते सर्वविभ्नविनाशनम्। त्रयोदशोऽध्यायः

रक्षणाय च लोकानां नगराद्दक्षिणाश्रितम्॥२७॥ बकुलाकमाहात्म्यवर्णनम् सुप्रसन्नं गणाध्यक्षंसिद्धिबुद्धिनमस्कृतम्। सिन्दूराभं सुरश्रेष्ठं तीव्रांकुशधरं शुभम्॥। व्यास उवाच शतपुष्पैः शुभैः पुष्पेरर्चितं ह्यमराधिपः। प्रणम्य च महाभक्त्या तुष्टवुस्तं सुरास्ततः शम्भोश्च पश्चिमे भागे स्थापिनः कश्यपात्मजः । देवा ऊचु: तत्राऽस्ति तन्महाभाग! रविक्षेत्रं तदुच्यते ॥१॥ नमस्तेऽस्तु सुरेशाय गणानां पतये नमः । गजानन! नमस्तुभ्यं महादेवाधिदेवत!॥ तत्रोत्पन्नौ महादिव्यौरूपयौवनसंयुती। नासत्यावश्विनौदेवौ विख्यातीगदनाशनी भक्तिप्रियायदेवायगणाध्यक्ष.नमोऽस्तुते। इत्येतैश्चशुभैःस्तोत्रैःसतूयमानोगणाधिपः युिष्टिर उवाच सुप्रीतश्च गणाध्यक्ष: तदाSसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥ पितामह महाभाग कथयस्व प्रसादतः । उत्पत्तिरश्विनोश्चैव मृत्युलोके च तत्कथम् गणाध्यक्ष उवाच रविलोकात्कथं सूर्यो धरायामवतारितः । एतत्सर्वं प्रयत्नेन कथयस्व प्रसादतः ॥ तुष्टोऽहं वः सुरा! व्रत वाञ्छितं च ददामि वः॥३२॥ यच्क्रत्वा हि महाभाग ! सर्वपापैः प्रमुच्यते॥५॥

३५० * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे ३५१

त्वांतुमेपश्यतोवत्से दिनानि सुबहून्यपि। मुहर्तेन समानिस्युः किंतुधर्माविलुप्यते व्यास उवाच साधु पृष्टं त्वया भूप! ऊर्ध्वलोककथानकम्। यच्क्रत्वा नरशार्दूलसर्वरोगात्प्रमुच्यते॥ बान्धवेषुचिरंवासोन नारीणांयशस्करः। मनोरथोबान्धवानांभार्यापितृगृहेस्थिता विश्वकम्मसुता सज्ज्ञा अंशुमद्रविणा वृता । ६ ॥ सात्वं त्रेलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येणसङ्गता। पितुगृहे चिरं कालंवस्तुंनार्हसिपुत्रिके! सूयं द्रृष्ट्रासदासंज्ञा स्वाक्षिसंयमनंव्यधात्। यतस्ततः सरोपोऽर्कःसंज्ञांवचनमब्रवीत् अतो भर्तृ गृहं गच्छ द्वष्टोऽहं पूजिता च मे। पुनरागमनं कार्य दर्शनाय शुभेक्षणे॥

सूर्य उवाच व्यास उवाच

मयिदृष्टेसदा यस्मात्कुरुषे स्वाक्षिसंयमम्। तस्माज्निष्यते मूढे प्रजासंयमनोयमः इत्युक्ता सा तदा क्षिप्रं तथेत्युत्तवा च वे मुने!। ततःसा चपलं देवी ददर्श च भयाकुलम्। विलोलितदशं द्वृष्टा पुनराह च ता रविः पूजयित्वा तु पितरं सा जगामोत्तरान्कुरून् ॥ २६ ॥

यस्माद्विलोलिता दवष्टिर्मयि दवृष्टे त्वयाऽधुना। सूर्य तापम निच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती। तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी तस्माद्विलोलितां सञ्ज्ञे! तनयां प्रसविष्यसि॥ १०॥ सञ्ज्ञामित्येव मन्वानो द्वितीयायां दिवस्पतिः।

व्यास उवाच जनयामास तनयौ कन्यां चैकां मनोरमाम्॥२८॥

ततस्तस्यास्तु सञ्जज्ञे भर्तृ शापेन तेन वै। यमश्चयमुना येयं विख्याता सुमहानदी छाया स्वतनयेष्वेव यथा प्रेम्णाध्यवर्तत। तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चाप्यवर्तत साच संज्ञारवेस्तेजोमहद्दुःखेन भामिनी। असहन्तीवसा चित्तेचिन्तयामासवै तदा लालनासु च भोज्येषु विशेषमनुवासरम्॥ २६॥

किंकरोमिक्वगच्छामिक्वगतायाश्चनिर्वृतिः। भवेन्ममकथंभर्तुःकोपमर्कस्यनश्यति इति संचिन्त्य बहुधाप्रजापतिसुता तदा। साधु मेने महाभागा पितृसंश्रयमाप सा तस्याः पुनः क्षान्तमना न तु देहे न्यपातयत् ॥ ३०॥ ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी। छायामाहयात्मनस्तु सा देवी दयिता ग्वेः ततः शशापतंकोपाच्छायासंज्ञायमंनृप। किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा तां चोवाचत्वया स्थेयमत्रभानोर्यथा मया। तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यंतथारवौ पत्न्यांपितुर्मयियदि पादमुदयच्छसेबलात्। भुवितस्मादयंपादस्तवादेवपतिष्यति न दुष्टमपि वाच्यं ते यथा बहुमतं मम। सैवास्मि संज्ञाहमिति वाच्यमेवं त्वयानघे इत्याकर्ण्य यमः शापं मातर्यतिविशङ्कितः । अभ्येत्य पितरं प्राहप्रणिपातपुरस्सरम् छायासंज्ञोवाच तातैतन्महदाश्चर्यमद्वष्टमिति च क्वचित्। मातावात्सल्यरूपेण शापं पुत्रे प्रयच्छति आकेशग्रहणाच्चाहमाशापाच्च वचस्तथा। करिष्ये कथयिष्यामि यावत्केशापकर्षणात् यथा माता ममाचष्ट नेयंमाता तथा मम। निर्गु णेष्वपि पुत्रेषु न मातानिर्गु णाभवेत् इत्युक्ता सा तदा देवी जगामभवनं पितुः। ददर्श तत्र त्वषटारं तपसा धूतकिल्बिषम् यमस्यैतद्वघः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः। छायासज्ज्ञामथाहूय पप्रच्छक्वगतेति च बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्म्मणा। सा चाहतनया त्वषुरहं संज्ञाविभावसो॥। पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानिजनितानिमे तस्थौपितृगृहे सा तु किश्चित्कालमनिन्दिता॥ २०॥ इत्थं विवस्वतस्तां तु बहुशः पृच्छतो यदा। ततः प्राह स धर्मज्ञः पिता ना तिचिरोषिताम्। नाघचक्षे तदा क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्ुमुद्यतः ॥३८ ॥ विश्वकर्मा सुतां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम् ॥ २१॥ ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वते। विदितार्थश्च भगवाञ्जगाम त्वष्टुरालयम्

३५२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः ] * बकुलार्कमाहात्म्यवर्णनम् * ३५३

ततः सम्पूजयामास त्वष्टा त्रैलोक्यपूजितम्। रविकुण्डे व ये स्नाताःनते वै गर्भगामिनः । सङ्कान्तौ चव्यतीपातेवैधृतेषुचपर्वसु भास्वन्किं रहिता शक्त्या निजगेहमुपागतः ॥। ४० ॥। पूर्णमास्याममावास्यां चतुर्दृश्यां सितासिते। संज्ञां पप्रच्छ तं तस्मैकथयामास तत्त्ववित्। आगता सेह मे वेश्म भवतःप्रेषिता रवे रविकुण्डे च यः स्नातः क्रतुकोटिफलं लभेत् ॥ ६२ ॥ दिवाकर: समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम्। तपश्चरंतीं दद्दशे उत्तरेषुकुरुष्वथ ॥ पूजयेदबकुलार्क च एकचित्तेन मानवः । स याति परमं धाम स यावत्तपते रविः असह्यमाना सूर्यस्य तेजस्तेनातिपीडिता। वह्वन्ाभनिजरूपंतु च्छायारूपंविमुच्यच तम्य लक्ष्मीः स्थिरानूनंलभतेसंततिसुखम्। अरिवर्गःक्षयंयातिप्रसादाच्चदिवस्पतेः धर्मारण्ये समागत्य तपस्तेपे सुदुष्करम्। छायापुत्रं शनि द्ृष्ट यमं चान्यं च भूपते नाग्नेर्भयं हि तस्य स्यान्न व्याघ्रान्नचदन्तिनः। नचसर्प्पभयंक्वापिभूतप्रेतादिभीर्नहि तदैव विस्मितः सूर्यो दुष्टपुत्रौ समीक्ष्य घ। वालग्रहाश्च सर्वेडपि रेवती वृद्धरेवती। ते सर्वे नाशमायान्तिवकुलार्कनमोऽस्तुते ज्ञातुं दध्यौ क्षणं ध्यात्वा विदित्वा तञ्च कारणम् ॥ ४५॥ गावस्तस्य विवर्द्धन्ते धनं धान्यं तथैव च। अविच्छेदो भवेद्वंशो बकुलार्केनमस्कृत घृण्यौष्ण्यादग्धदेहा सा तपस्तेपेपतिव्रता। येन मां तेजसासहं द्रष्टु नेवशशाकह काकवन्ध्याचयानारीअनपत्यामृतप्रजा। वन्ध्याविरूपिताचैव विषकन्याश्चया:स्त्रियः पश्चाशद्ायनेतीते गत्वा कौ तप आचरत्। प्रद्योतनो विचार्य वंगत्वाशीघ्रंमनोजव: एवं दोषैः प्रमुच्यन्तेस्नात्वाकुण्डेच्भूपते। सौभाग्यस्त्रीसुतांश्चैवरूपंचाप्नोतिसर्वशः धर्मारण्ये वरे पुण्ये यत्र संज्ञास्थिता तपः। आगतं तं रवि दूष्टा वडवा समजायत व्याधिग्रस्तोऽवियोमर्त्यःषण्मासाच्चैवमानवः। रविकुण्डेचसुस्नातःसर्वरोगात्प्रमुच्यते सूर्यपत्नी यदा सज्ज्ञा सूर्यश्चाश्वस्ततोऽभवत्। नीलोत्सर्गविधिं यस्तुरविक्षेत्रेकरोति वै। पितरस्तृप्तिमायान्ति यावदाभूतसंप्वम् ताभ्यां सहाऽभूत्संयोगो ध्राणे लिङ्गं निवेश्य घ ॥ ४६ ॥ कन्यादानं च यः कुर्यादस्मिन्क्षेत्र च पुत्रक!। उद्वाहपरिपूतात्मा ब्रह्मलोके महीयते तदा तौ च समुत्पन्नौ युगलावश्विनौ भुवि। प्रादुर्भूतं जलं तत्रदक्षिणेन खुरेण च धेनुदानं च शच्यां च विद्ुमं घ हयं तथा। दासीमहिषीघण्टाश्चतिलंकाश्चनसंयुतम् विदलिते भूमिभागे तत्रकुण्डं समुदबभौ। द्वितीयं तु पुनः कुण्डंपश्चार्धचरणोद्गवम् धेनु तिलमयी दद्यादस्मिन्क्षेत्रे च भारत !। उपानहौच छत्रं च शीतत्राणादिकंतथा उत्तरवाहिन्या: काश्या:कुरुक्षेत्रादिवे तथा। गङ्गापुरासमफलंकुण्डेSत्रमुनिनोदितम् तत्फलं समवाप्नोति तप्तकुण्डे न संशयः । स्नानं विधाय तत्रैवसर्वपा्पः प्रमुच्यते एककस्य फलं तात! वक्ष्यामि शणुनत्त्वतः । दानेन लभते भोगनिह लोके परत्र घ न पुनर्जायते देहः कुष्ठादिव्याधिपीडितः। उतत्ते कथितं भूपदस्रांशोत्पत्तिकारणम् राज्यं च लभते मर्त्यःकृत्वोद्वाहंतुमानुषा। जायातोधर्मकामार्थाःप्राप्यन्तेनात्रसंशयः तदा ब्रह्मादयो देवा आगतास्तत्र भूपते। दत््वासज्ज्ञावरंशुभ्रं चिन्तितादधिकंहि तैः पूजया लभते सौख्यं भवेजन्मनिजन्मनि। सप्तम्यां रवियुक्तायांबकुलार्कस्मरेत्तुयः स्थापयित्वा रवि तत्र बकुलाख्यवनाधिपम्। आनर्चु स्तेतदासञ्ज्ञांपूर्वरूपाभवत्तदा ज्वरादेः शत्रुतश्चैव व्याधेस्तस्य भयं नहि॥ ७६॥ स्थापिता तत्र रज्षी च कुमारौ युगलौ तदा। एतत्तीर्थफलं वक्ष्ये शृणुराजन्महामते युधिष्ठिर उवाच बकुलार्केति वे नाम कथं जातं रवेर्मुने!। एतन्मे वदतां श्रेष्ठ! तत्त्वमाख्यातुमर्हसि॥ तारयेत्स पितृन्सर्वान्महानरकगानपि। श्रद्धया यः विवेत्तोयं संतर्प्य पितृदेवताः॥ व्यास उवाच स्वल्पं वापि बहुवापि सर्वं कोटिगुणं भवेत्। सपम्यांरविवारेणग्रहणेचन्द्रसूर्ययो: यदा सज्ज्ञा व राजेन्द्र सूर्यार्थ चैकचेतसा। तेपे बकुलवृक्षाधः पत्युस्तेजः प्रशान्तये २३

३५४ * स्कन्द्पुराणम् * [३ ब्रह्मखण्टे चतुर्दशोऽध्याय: ] * विष्णोर्वमुखप्रसङ्गवर्णनम् * ३५५

प्रादुर्भावं रवेद्टषा वडवा समजायत। अत्यन्तं गोपतिः शान्तो बकुलस्यसमीपतः यस्य नाम्नामहाभाग पातकानि बहून्यपि। विलीयन्तेतु वेगेन तमः सूर्योदये यथा सुषुवे च तदा राज्ञी सुतौ दिव्यौ मनोहरौ। तेनास्य प्रथितं नामबकुलार्केतिवैरवेः श्रयन्ते यस्य कर्माणि अद्गुतान्यद्गतानि वै। सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिस्तस्य न पीडयेत्। धर्ममर्थ चकामंचलभतेनात्रसंशयः षष्मासात्सिद्धिमाप्नोति मोक्षं च लभते नरः। एतदुक्तं महाराज बकुलार्कस्यवैभवम् प्राणरूपेण यो देवो हयरूप: कथं भवेत्। सर्वेषामपि तन्त्राणमेकरूपः प्रकीर्तितः । भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः। इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशी तिसाहस्रयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सवंगो निर्गु णस्तथा ॥। ११॥। पूर्वभागे धर्मारण्योपाख्याने बकुलार्कमाहात्म्यकथनंनाम स्रष्टाऽसौ पालको हन्ता अव्यक्त:सर्वदेहिनाम्। त्रयोदशोऽध्यायः।१३।। अनुकूलो महातेजा: कस्मादश्वमुखोऽभवत् ॥१२॥ यस्यरोमोद्गवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः। कल्पेकल्पे जगत्सर्व जायतेयस्य देहतः स एव विश्वप्रभवः स एवात्यन्तकारणम् । येनानीताःपुनविद्यायज्ञाश्चप्लयं गताः चतुर्दशोऽध्यायः घातितो दुष्टदैत्योऽसौवेदार्थकृतउद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुःकथमश्वमुखोऽभवत् रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया। कृत्या व्यवस्थितं सवें जगत्स्थावरजङ्गमम् स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत्। युधिष्ठिर उवाच कृपासिन्धो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर। कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा हिरण्याक्षस्य हन्ता यो रूपं कृत्वा वराहजम् ॥ १७ ॥

स्कन्दाय कथितं चव शर्वेण व महात्मना। आनुपूर्व्येण सर्व हि कथयस्वत्वमेवहि सुपवित्रं महातेजा: प्रविश्य जलसागरे। उद्धृता च महीसर्वा ससागरमहीधरा॥ उद्धृता च महीनूनं दंष्ट्राग्रेयेन लीलया। कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम् व्यास उवाच शणुवत्स प्रवक्ष्यामि धम्मरण्ये नृपोत्तम!। एकदात्रतपस्तप्तंविष्णुनाS्मिततेजसा स देवःकथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम् नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम्। पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम् ॥ २१॥ स्कन्द उवाव कथं देवसरोनाम पम्पा चम्पा गया तथा। वाराणस्यधिका चेवकथमश्वमुखोहरि: हिरण्यकशिपु दुष जवान रजनीमुखे। इन्द्रासने च संस्थाप्यप्रह्लादस्य सुखप्रदम् म्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसावभूत्तदा ईश्वर उवाच यज्ञेचैवाश्वमेधे वै वलिना यः समर्चितः। हता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी।। अत्रनारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम्। दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातःसुष्टाननश्च सः तपस्नेपे महाविष्णुः सुरूपार्थश्चपुत्रक!। वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थानेमहाद्युते विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः। त्रिःसप्रवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले।। हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा। घातितो हैहयो राजा येनैव जननीहता स्कन्द उवाच कारणं ब्रहि नोद त्वमश्वाननः कथं हरिः। महारिपोश्चहन्ता च देवदेवो जगत्पतिः येन वै शिशुनोव्यां हि घातिता दुष्टचारिणी। राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः॥ २७॥

३५६ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मख विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येनलीलानृदेहिना। चतुर्द्शसहस्राणि घातिता राक्षसा बला चतुर्दशोऽध्याय: ] * वम्रीकृतगुणभक्षणवर्णनम् * ३५७

हताशर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः। सुत्रीवं वालिनं हत्वासुग्रीवेणसहायवान प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव! महाविष्णु' कथयस्व प्रसादत ःर

कृत्वासेतुं समुद्रस्य रणेहत्वा दशाननम्। धर्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजय बृहस्पतिरुवाच --. -.--. शासनं द्विजवर्यभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहुंस्तथा। मै न जाने केन कार्येणयोगारूडोमहात्मधान्। योगरूपोऽभव द्विष्णुर्योगीशोहरिरच्युतः

स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्॥ ३१॥ क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः।

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरत्मनाम्। एवमन्यानिकर्म्माणिश्रतानिवधरातले तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः ॥४६ ॥

स देवो लीलया कृत्वा कथंचाश्वमुखोऽभवत्। तदा दूष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः ।

यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम् ॥ ३३॥ ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम् ॥४9 ॥

अरिष्ठदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ। शकटासुरो महासुरस्तृणावर्तश्च धेनुक:॥ समाधिस्थं ततोद्ृष्टा बोधोपायं प्रचक्रमे। आह तांश्च तदा घम्रतोधनुर्गुणं प्रयत्नतः मलश्चैव तथा कंसो जरासन्धस्तथैव च। कालयवनस्य हन्ता च कथं वैसहयाननः छेत्स्यन्ति चेत्तच्छव्देन प्रवुध्येत हरिःस्वयम् ॥४८॥

तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा॥ ३५॥ देवा ऊचुः

कन्याश्चोद्वाहिता येनसहस्राणि च पड्दश। गुणभक्षं कुरुध्वं वे येनासौ बुध्यते हरिः।क्रत्वर्थिनो वयंवम्रत्यः प्रभु विज्ञापयामहें

अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्॥३६॥ चम्रय ऊचुः

त्राता यः सर्वभक्तानां हन्ता सर्वदुरात्मनाम्। निद्राभङ्गं कथाच्छेदं दम्पत्योमेत्रभेदनम्। शिशुमातृ विभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किविष्णुपदे स्थितः॥ ३॥ योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः। तस्यश्रीजगदीशस्यविघ्नंनव तुकुर्महे

एतद्व महदाश्चर्य भवता यत्प्रकाशितम्। एतदाचक्ष्व मे सर्व कारणं त्रिपुरान्तक [॥ ब्रह्मोवाच

श्रीरुद्र उवाच सवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्य क्रियेतचैत । कर्त्तव्यं च ततोवम्रयोयज्ञसिद्धिर्यथाभवेत्

साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्यवच्म्यहम्। हयग्रीवस्यकृष्णस्यशृणुष्वेकाग्रमानसः वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह॥५२॥ वम्रश्न वाच व्यास उवाच पुरा देवैः समारब्धो यज्ञोनूनं धरातले। वेदमन्त्रैराह्यितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः ॥ ४०॥ दुःखसाध्यो जगन्नाथोमलयानिलसन्निभः। कथंवाबोध्यतांब्रह्मन्नस्याभिःसुरपूजितः वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये। नवयज्ञेन मे कार्य सुरेश्चैव तथव च। सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः ॥॥ ५४॥

पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्॥४१॥ देवा ऊचु:

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैवद्ृष्टस्तदातैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः ॥ प्रदास्यामो वयं वम्रय भागंयज्ञेषुसर्वदा। यज्ञाय दत्तमस्माभिःकुरुष्वैवं वचोहि नः विचारयन्तिते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः। क्व गतोऽसौमहाविष्णुःकेनोपायेन दवृश्यते थेति विधिनाप्युक्तं वत्रीचोद्यममाश्रिता। गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप युधिष्ठिर उवाच

३५८ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे- पञ्चदशोऽध्याय: ] * देवैरहयग्रीवस्तुतिवर्णनम् * ३५६

अशक्या वोधनेदेवा गुणभङ्गे समाधिषु। एतदाश्चर्यविप्रर्षे! सत्यं सत्यवतीसुत त्रह्मोवाच व्यास उवाच दास्यामि सर्वयज्ञेषु विभागं सुरवर्द्धके!। सोमे त्वं प्रथसं वीर पूज्यसेश्रतिकोविदै: व्यग्रचित्ता:सुराः सर्वेआकृष्टंहरिकार्मुकम्। नजानेकेनकार्येण विष्णुमायाविमोहिताः तद्विष्णोश्च शिरस्तावत्सन्धत्स्वाSमरवर्द्धके!। मुदितास्ता: प्रमुश्चन्ति वल्मीकं चाग्रतो हरे:। विश्वकर्माऽब्रवीद्ेवानानयध्वं शिरस्त्विति ॥७॥ कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम् ॥५६॥ तन्नास्तीति सुराः सर्वेवदन्तिनृपसत्तम। मध्याह्वेतुसमुद्भूते रथस्थोदिविचांशुमान् गुणे च भक्षिते तस्मिस्तत्क्षणादेवदूषिते। दृष्टं तदा सुरैः सर्वे रथादश्वमथानयन्। छित्वा शीर्ष महीपाल कबन्धाद्वाजिनोहरे:॥ ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्ष छित्वा दिवंगतम् ॥ ६० ॥ कबन्धे योजयामास विश्वकर्मातिचातुरः। द्रष्टा तं देवदेवेशं सुराः स्तुतिमकुर्वत॥ गते शीर्षे च ते देवा भृशमुद्वित्नमानसाः। धावन्ति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते देवा ऊचु: इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे नमस्तेऽस्तु जगदुबीज! नमस्तेकमलापते। नमस्तेऽस्तुसुरेशान! नमस्तेकमलेक्षण! पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये विष्णुशिरोनाशोनाम त्वं स्थितिः सर्वभूतानां त्वमेव शरणं सद्टाम्। चतुर्दशोऽध्यायः॥१४ ॥ त्वं हन्ता सर्वदुष्टानां हयग्रीव! नमोऽस्तु ते ॥ १२॥ त्वमोङ्कारोवषटकारःस्वाहास्वधा चतुर्विधा। आद्यसत्वं चसुरेशानत्वमेवशरणंसदा यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा द्रव्यं होता हुतस्तथा। त्वदर्थ हूयते देव त्वमेव शरणं सखा॥

पञ्चदशोऽध्यायः काल:करालरुपस्त्वंत्वं वार्कःशीतदीधितिः । त्वमग्निर्वरुणश्चैव त्वंचकालक्षयङकूरः

हयग्रीवाख्यानवणनम् गुणत्रयं त्वमेवेह गुणहीनस्त्वमेव हि। गुणानामालयस्त्वं च गोप्ता सर्वषु जन्तुषु॥ स्त्रीपु सोश्चद्विधात्वं चपशुपक्ष्यादिमानवैः। चतुर्विधं कुलं त्वंहिचतुराशीतिलक्षणः व्यास उवाच दिनान्तश्चैव पक्षान्तो मासान्तो हायनं युगम्। नपश्यन्तियदाशीरषंब्रह्माद्यास्तुसुरास्तदा। किंकुर्मइतिहेत्युक्तवाज्ञा निनस्तेव्य चिन्तयन् कल्पान्तश्च महान्तश्च कालान्तस्त्वं च वे हरे।॥१८॥ उवाघ विश्वकर्माणं तदा ब्रह्मा सुरान्वितः॥२॥ एवंविधैर्महादिव्यैः स्तूयमानः सुरैर्नप। सन्तुष्टः प्राह सर्वेषां देवानां पुरतः प्रभुः॥ ब्रह्मोपाच श्रीभगवानुवाच विश्वकर्मस्त्वमेवासि कार्यकर्तासदाविभो। शीघ्रमेघकुरु त्वंवैवक्त्रंसान्द्रंचधन्विन: किमर्थमिह सम्प्राप्ताःसर्वे देवगणाभुवि। किमेतत्कारणं देवाःकिंतु देत्यप्रपीडिताः नमस्कृत्यतदातस्मै स्तुतोऽसौदेववर्द्धकिः। उवाचपरयाभक्त्या ब्रह्माणंकमलोद्गवम् देवा ऊचु: यज्ञकार्यं (अश्वकायं) निवृत्याशु (निकृन्ताऽडशु) वदन्ति विविधा: सुराः॥४॥ न दैत्यस्य भयं जातं यज्ञकर्मोत्सुका वयम्। त्वद्दर्शनपराः सर्वे पश्यामोवैदिशोदश यज्ञभागविहीनं मां कि पुनर्वच्मि तेऽग्रतः । यज्ञभागमहं देव लभेयेवं सुरेः सह ॥५ त्वन्मायामोहिताः सर्वे व्यग्रचित्ता भयातुराः।

३६० * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डेन पञ्चदशोऽध्याय: j * मुक्तेशमाहात्म्यवर्णनम् * ३६१ योगारूढस्वरूपं व दृष्टं तेऽस्माभिरुत्तमम् । २२॥ वम्री घ नोदितास्माभिर्जागराय तवेश्वर। ततश्चापूर्वमभवच्छिरश्छिन्नं बभूच ते॥ ततो ब्रह्मोवाच चेदं न त्वं जानासि भो विभो: ॥ ३७॥

सूर्याश्वशीर्षमानीयविश्वकर्मातिचातुरः। समधत्तशिरोविष्णोहयग्रीवोऽस्यतःप्रभो! नैव मुह्यन्ति ते मायाबलेन नैवमेव च। गर्वहिंसापरो देवो जगद्गर्ता जगत्प्रभुः॥ ज्येष्ठं त्वां न विदुः सर्वे विष्णुमायावृताः खिलाः। विष्णुरुवाच ततो ब्रह्मा स रोषेण क्रुद्धःप्रस्फुरिताननः॥ ३६॥ तुष्टोऽहंनाकिन:सर्वेददा मिवरमीप्सितम्। हयग्रीवोऽस्म्यहं जातोदेवदेवोजगत्पतिः न रौद्रं न विरूपं च सुरैरपि व सेवितम्। जातोऽहं वरदो देवा हयाननेति तोषितः उवाच वचनं कोपाद्धेविष्णो शृणुमेवचः। येन वक्त्रेण सभायां वचनंसमुदीरितम् तच्छीर्षं पततादाशु चाल्पकालेन वे पुनः। ततो हाहाऊृतं सर्व सेन्द्रा: सर्विपुरोगमा: व्यास उवाच कृते सत्रे ततो वेधा धीमान्सन्तुष्टचेतसा। ब्रह्माणं क्षमयामासुर्विष्णु प्रति सुरोत्तमाः। विष्णुश्च तद्वचः श्रुत्वा सत्यं सत्यं भविष्यति ॥ ४२॥। यज्ञभागं ततो दत्त्वा वम्रीभ्यो विश्वकर्मणे॥ २७॥ ततो विष्युर्महातेजासतीर्थस्योत्पादनेन च। तपस्तेपेतु वै तत्र धर्मारण्ये सुरेश्वरः यज्ञान्ते च सुरश्रेष्ठनमस्कृत्य दिवं ययौ। एतच्च कारणं विद्धि हयननो यतो हरिः। अश्वशीर्षम्मुखं द्ृष्टा हयग्रीवो जनार्नः ॥४३॥ युघिष्ठिर उवाच तपस्तेपे महाभाग! विधिनासह भारत। न शक्यं केनचित्कर्तु मात्मनात्मैवतुष्टवान् येनाक्रान्ता मही सर्वा क्रमेणैकेन तत्त्वतः । विवरे विवरे रोम्णांवर्तन्तेचपृथकपृथक् ब्रह्मापि तपसा युक्तस्तेपे वर्षशतत्रयम्। तिष्ठन्नवपुरोविष्णोविष्णुमायाविमोहितः ब्रह्माण्डानिसहस्राणि दृश्यन्तेचमहाद्युते। नवेत्तिवेदोयत्पारं शीर्षघातोहिवकथम् यज्ञार्थमवदत्तुष्टो देवदेवो जगत्पतिः। ब्रह्मंस्ते मुक्तताद्यास्ति मममायाप्यदुःसहा व्यास उवाच ततो लब्धवरो ब्रह्मा हृष्टचित्तो जनार्दनः । उवाचमधुरां वाचं सर्वेषां हितकारणात् शृणु त्वं पाण्डवश्रेष्ठ कथां पौराणिकीं शुभाम्। इश्वरस्यचरित्रंहिनेववेत्तिचराचरे अत्राभवन्महाक्षेत्रं पुण्यंपापप्रणाशनम् । विधिविष्णुमयं चेतद्गवत्वेतन्न संशयः॥ एकदा ब्रह्मसभायां गता देवा: सवासवाः। तीर्थस्य महिमाराजन्हयशीर्षस्तदा हरिः। शुभाननो हि सञ्जातःपूर्वेणेवाननेन तु।। भूर्लोकाद्याश्च सर्वे हि स्थावराणि चराणि घ ॥ ३२॥ देवाब्रह्मर्षयःसर्वे नमस्कर्त्तु पितामहम्। विष्णुरप्यागतस्तत्र सभायांमन्त्रकारणात् कन्दर्पकोटिलावण्यो जातःकृष्णस्तदा नृप। ब्रह्मापि तपसा युक्तो दिव्यं वर्षशतत्रयम् ॥ ५० ॥ ब्रह्माचापि विगर्विष्ट उवाचेदंवचस्तदा। भोभोदेवाःशणुध्वं कस्त्रयाणांकारणंमहत् सावित्र्या च कृतं यत्र विष्णुमाया न बाधते। सत्यं ब्रुवन्तुवै देवा ब्रह्मेशविष्णुमध्यतः । तांवाचं चसमाकर्ण्यदेवा विस्मयमागताः मायया तु कृतं शीर्ष पश्चमं शार्दुलस्य वा ॥५१॥ ऊचुश्चैव ततो देवा न जानीमोवयं सुरा। ब्रह्मपत्नी तदोवाच विष्णु प्रतिसुरेश्वरम् धर्मारण्ये कृतं रम्यं हरेण च्छेदितं पुरा। तस्मै दत्त्वा वरं विष्णुर्जगामादर्शनं ततः त्रयाणामपि देवानां महान्तं घ वदस्व मे ॥ ३६ ॥ स्थापयित्वा विधिस्तत्र तीर्थश्चैवत्रिलोघनम्। मुक्तेशंनामदेवस्यमोक्षतीर्थमरिन्दम विष्णुरुवाच गतःसोऽपि सुरश्रेष्ठः स्वस्थानं सुरसेवितम्। तत्रप्रेतादिवं यान्तितर्पणेनप्रतर्पिताः विष्णुमायाबलेनैव मोहितं भुवनत्रयम्। अश्वमेधफलंस्नाने पानेगोदानजं फलम्। पुष्कराद्यानितीर्थानिगङ्गाद्याःसरितस्तथा

३६२ * स्कन्दपुराणम् # [३ ब्रह्मखण्डे' पश्चदशोऽध्याय: ] * हयग्रीवाख्यानफलश्रुतिवर्णनम् * ३६३ स्नानार्थमत्रागच्छन्ति देवताःपितरस्तथा। कार्ततिक्यांकृत्तिकायोगेमुक्तेशंपूजयेत्तुयः शङ्गशुक्त्यादिभियुक्तं राजहंसैः सुशोभितम् ।। ७१ ॥ स्नात्वा देवसरे रम्ये नत्वा देवं जनार्द्दनम्। घटपक्षेः समायुक्तमश्वत्थाम्रैश्च वेष्टितम्। चक्रवाकसमोपेतंबकसारसटिट्टिमैः॥ ७२ यः करोति नरो भत्तया स्व्वपापैः प्रमुच्यते॥५७॥ कमनीयप्रगन्धाच्छच्छत्रपत्रैः सुशोभितम्। भुक्त्वा भोगान्यथाकामं विष्णुलोकं स गच्छति। सेव्यमानं द्विजैःसर्वेः सारसादैः सुशोभितम्।७३॥ अपुत्रा काकवन्ध्या च मृतवत्सा मृतप्रजा।५८ ।। संदेवैर्मुनिभिश्चैव विप्रैर्मत्यश्च भूमिप। सेवितं दुःखहं चैव सर्वपापप्रणाशनम्॥४ एकाम्बरेण सुस्नातौ पतिपत्न्यौ यथाविधि। तद्दोषंनाशयेन्नूनंप्रजाप्तिप्रतिबन्धकम् अनादिनिधनोपेतं सेवितं सिद्धमण्डलैः। स्नानादिभिः सर्वदैवतत्सरोनृपसत्तम! मोक्षेश्वरप्रसादेन पुत्रपौत्रा दि वर्द्धयेत्। दद्या्द्वैकेन चित्तेन फलानि सत्यसंयुता । विधिना कुरुते यस्तु नीलोत्सर्गश्च तत्तटे। प्रेता नैव कुले तस्य यावद्रिन्द्राश्चतुर्दश निधाय वंशपात्रेऽपि नारीदोषात्प्रमुच्यते। कन्यादानं च ये कुयुरविधिना तत्रभूपते!। ते तिष्ठन्ति ब्रह्मलोकेयावदाभूतसम्प्लवम् प्राप्नुवन्ति च देवाश्च अग्निष्टोमफलं नृप ॥ ६१॥ महिषीं गृहदासीं च सुरभीं सुतसंयुताम्। हेमविद्यां तथा भूमि रथांश्चगजवाससी वेधाहरिर्हरश्चैव तप्यन्ते परमं तपः। धर्मारण्ये त्रिसन्ध्यं च स्नात्वादेवसरस्यथ। ददाति श्रद्धया तत्र सोडक्षयंस्वर्गमश्नुते। देवखातस्यमाहात्म्यंयःपठेच्छिवसन्निधौ तत्र मोक्षेश्वरः शम्भुः स्थापितो वै ततः सुरैः। दीर्घमायुस्तथा सौख्यं लभते नात्र संशयः॥७६॥ तत्र साङ्गं जपं कृत्वा न भूयः स्तनपो भवेत् ॥६३ ॥ यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा त्विदमद्गतम्। एवं क्षेत्रं महाराज प्रसिद्धं भुवनत्रये। यस्तत्र कुरुने श्राद्धं पितृणां श्रद्धयान्वितः कुले तस्य भवेक्क्रेय: कल्पान्तेऽपि युधिष्ठिर!॥ ८० ॥ उद्धरेत्सप्रगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्। देवसरो महारम्यं नानापुष्पैः समन्वितम् एतत्सर्वं मयाख्यातं हयग्रीवस्य कारणम्। प्रभावस्तस्यतीर्थस्यसर्वपापापनुत्तये श्यामं सकलकल्हारेविधेर्जलजन्तुभिः ॥६५॥ ब्रह्मविष्णुमहेशादैः सेवितं सुरमानुषैः। सिद्धर्यक्षैश्च मुनिभिः सेवितं सर्वतः शुभम् इतिश्रीस्कादेमहापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये हयग्रीवस्याख्यानवर्णनंनाम युधिष्टिर उवाघ पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ कीद्वशं तत्सरः ख्यातं तस्मिन्स्थाने द्विजोत्तम। तस्य रूपं प्रकार्च कथयस्व यथातथम् ॥ ६७॥ व्यास उवाच साधुसाधु महाप्राज्ञ! धर्मपुत्र! युधिष्टिर!। यस्यसङ्कीर्तनान्नून सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ अत्तिस्वच्छतरं शीतं गङ्गोदकसमप्रभम्। पवित्रं मधुरं स्वादु जलं तस्य नृपोत्तम ! महाविशालं गम्भीरं देवखातं मनोरमम्। लहर्यादिभिर्गम्भीरैः फेनावर्तसमाकुलम् भषमण्ड्रककमटैर्मकरेश्च समाकुलम्।

बोडशोऽध्याय: ] * आनन्दास्थापनवर्णनम् * ३६५

एवमेषा महादिव्याकाजेशैःस्थापितातदा। रक्षार्थसर्वजन्तूनांसत्यमन्दिरवासिनाम्

षोडशोऽध्यायः सादेवीनृपशार्दूल!स्तुतासम्पूजितासदा। ददातिसकलान्कामान्वाञ्छितान्नृपसत्तम धर्मारण्यात्पश्चिमतः स्थापिता छत्रजा शुभा। नानाशक्तिस्थापनपूर्वकमानन्दास्थापनवर्णनम् तत्रस्था रक्षते विप्रान्कियच्छक्तिसमन्विता॥१५॥

युधिष्ठिर उवाघ भैरवं रूपमास्थाय राक्षसानां वधाय च। धाश्यन्त्यायुधानीत्थं विप्राणामभयायच रक्षसां चैव दैत्यानां यक्षाणामथ पक्षिणाम्। सरश्चकार तस्याग्रे उत्तमंजलपूरितम्। सरस्यस्मिन्महाभाग कृत्वास्रानादितर्पणम् भयनाशाय काजेशैर्धर्मारण्यनिवासिनाम्॥ १॥ पिण्डदानादिकंसर्वमक्षयं चैव जायते। भूमौ क्षिप्ाञ्जलीन्दिव्यान्धूपदीपादिकं सदा शक्ती: संस्थापिता नूनं नाना रूपा ह्यनेकशः । तस्य नोबाधतेव्याधिःशत्रणांनाशएव च। बलिदानादिकंतत्रकुर्यादभूयःस्वशक्तितः तासां स्थानानि नामानि यथारूपाणि मे वद ॥२ ॥ शत्रवो नाशमायान्तिधनंधान्यं विवर्धते। आनन्दास्थापिताराजञ्छत्तयंशाचमनोरमा

व्यास उवाच रक्षणार्थ द्विजातीनां माहात्म्यं शणुभूपते!। शुक्लांबरधरा दिव्या हेमभूषणभूषिता शृणुपार्थ! महावाहोधर्ममूर्तेनृपोत्तम !। स्थाने वैस्थापिताशक्तिःकाजेशेश्चैवगोत्रपा सिंहारूढा चतुर्हस्ता शशाङ्ककृतशेखरा। मुक्ताहारलतोपेता पीनोन्नतपयोधरा॥ २२ श्रीमाता मदारिकायां शान्ता नन्दापुरे वरे। अक्षमालासिहस्ता च गुणतोमधारिणी। दिव्यगन्धाम्वरधरादिव्यमालाविभूषिता रक्षार्थ द्विजमुख्यानां चतुर्दिक्षु स्थिताश्च ताः॥४॥ सान्विकी शक्तिरानन्दास्थितातस्मिन्पुरे पुरा। पूजयेत्तांचवैराजन्कपू रारक्तचन्दनेः युक्ताश्चैवसुरेःसवेःस्वस्वस्थाने नृपोत्तम। वनमध्येस्थिता:सर्वाद्विजानांरक्षणायवै भोजयेत्पायसैः शुभ्रर्मध्वाज्यसितया सह। भवान्याः प्रीतयेराजन्कुमार्याःपूजनंतथा सा बभूव महाराज ! सावित्रीति प्रथाशिवा। तत्र जप्ं हुतं दत्तं ध्यानं च तृपसत्तम !। तत्सर्वं चाक्षयं तत्र जायते नात्र संशयः॥ असुराणां वधार्थाय ज्ञानजा स्थापिता सुरेः॥६॥ गायत्री पक्षिणी देवी छत्रजा द्वारवासिनी। शीहोरी चूटसंज्ञायापिपलाशापुरीतथा न हानिर्न च रोगश्चन शत्रुर्नच दुष्कृतम्। गावस्तस्यविवर्द्धन्तेधनधान्यादिसङ्कलम् अन्याश्च बहवश्चैव स्थापिता भयरक्षणे॥७ ॥ न शाकिन्या भयं तस्य न च राज्श्च वरिणः। नचव्याधिभयंचेवसर्वत्रविजयीभवेत प्रतीच्योदीच्यां याम्यां वै विवुधैः स्थापिता हि सा। विद्याश्चतुर्द्दशास्येच भासन्ते पठिता इव। सूर्यवद्दयोतते भूमावानन्दामाश्रितो नरः नानायुधधरा सा च नानाभरणभूषिता॥ ८॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे नानावाहनमारूढा नानारूपधरा च सा। नानाकोपसमायुक्ता नानाभयविनाशिनी॥ पूर्वार्धे धर्मारण्यमाहात्म्य आनन्दास्थापनवर्णनं नाम स्थाप्या मातर्यथास्थाने यथायोग्या दिशोदश। गरुडेन समारूढात्रिशलवरधारिणी पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ सिंहारूढा शुद्धरूपा वारुणी पानदर्पिता। खद्गखेटकबाणाढ्य: करर्भाति शुभानना रक्तवस्त्रावृता चैव पीनोन्नतपयोधरा। उद्यदादित्यबिम्बाभा मदाधूर्णितलोचना।।

:सप्तदशोऽध्याय: ] * श्रीमाताःपूजनप्रकारवर्णनम् * ३६७

: रक्तमाल्या दशभुजा पञ्चवक्त्रा सुरेश्वरी। चन्द्रावतंसिका माता सुरासुरनमस्कृता

सप्तदशोऽध्यायः साक्षात्सरस्वतीरूपा रक्षार्थ विधिना कृता। ऊकारा सा महापुण्या काजेशेन विनिर्मिता॥ १८॥ श्रीमातामाहात्म्यवर्णनम् ऋषिभि: सिद्धयक्षादिसुरपन्नमानवै ःां। प्र्यङ्रियुगेयतिम सेप्सितम् व्यास उवाघ पालयन्ती च संस्थानं द्विजातीनां हिताय वे। दक्षिणेस्थापिताराजञ्छान्तादेवीमहाबला। साविचित्राम्बरधरावनमालाविभूषिता यथौरसान्सुतान्माता पालयन्तीह सद्गुणेः॥ २०॥ तामसी सा महाराज मधुकेटभनाशिनी। विष्णुनातत्र वै न्यस्ताशिवपत्रीनृपोत्तम अथपालयती देवी श्रीमाता कुलदेवता। उपद्रवाणि सर्वाणि नाशयेत्सततं स्तुता सा वैवाष्टभुजा रम्या मेवश्यामा मनोरमा। कृष्णाम्बरधरादेवीव्याघ्रवाहनसंस्थिता सर्वविघ्ोपशमनी श्रीमाता समरणेन हि। विवाहे चोपवीते च सीमन्ते शुभकर्मणि द्वीपिचर्मपरीधाना दिव्याभरणभूषिता। वण्टात्रिशलाक्षमालाकमण्डलुधरा शुभा सर्वेषु भक्तकार्येषु श्रीमाता पूज्यते सदा। यथा लम्बोदरं देवं पूजयित्वा समारभेत अलङकृतभुजा देवीसर्वदेवनमस्कृता। धनं धान्यंसुतान्भोगान्स्वभक्तभ्यःप्रयच्छति कार्य शुभं सर्वमपि तथा श्रीमातरं नृप।। यत्किञ्चिद्वोजनंत्व त्रव्राह्मणेभ्यःप्रयच्छति पूजयेत्कमलैर्दिव्यः कर्पू रागरुचन्दनैः । तदुद्वेशेन तत्रैव पूजयेद्द्विजसत्तमान् ॥६।। अथवा विनिवेदं च क्रियतेयत्परस्परम्। अनिवेदच तां राजन्कुर्वाणोविभ्नमेष्यति कुमारीर्भाजयेदन्नैर्विविधैर्भक्तिभावतः। धूपैदीपैः फलैः रम्येः पूजयेच्च सुरादिभिः तस्मात्तस्यै निवेदाथ ततः कर्म समारभेत्। मांसैस्तुविविधैदिव्यैरथवाधान्यपिष्टजैः। अन्येश्चविविधैर्धान्यैःपायसैर्वटकैस्तथा तद्वरेणाखिलं कर्म अविघ्नेन हि सिद्धत्ति॥ ओदने: कृशरापूपैः पूजयेत्सुसमाहितः । स्तुतिपाठेन तत्रैव शक्तिस्तोत्रैर्मनोहरैः॥ हेमन्ते शिशिरे प्राप्त पूजयेद्धर्मपुत्रिकाम् ॥ २६॥ रिपवस्तस्य नश्यन्ति सर्वत्र विजयीभवेत्। रणे राजकुले द्यूते लभते जयमङ्गलम् हेमपत्रे समालिख्य राजते वाथकारयेत्। पादुकांचोत्तमां राजञक्ीमाताये निवेदयेन सौम्या शान्ता महाराज स्थापिता कुलमातृका । स्नात्वा चैव शुचिर्भू त्वा तिलामलकमिश्रितैः। श्रीमाता सा प्रसिद्धा च माहात्म्य शणु भूपते !॥ ११ ॥ वासोभि: सुमनोभिश्च दुकूलैः सुमनोहरैः ॥२८॥ कुलमाता महाशक्तिस्तत्रास्ते नृपसत्तम। कुमारी ब्रह्मपुत्री सारक्षार्थ विधिनाकृता लेपयेच्चन्दनेः शुभ्र:कुङ्गमैः सिन्दुरादिकेः। कपू रागुरुकस्तूरीमिश्रितैः कर्दमैस्तथा॥ स्थानमाता च सा देवी श्रीमाता साभिधानतः। कर्णिकारैश्र कह्ारै:करवीरेः सितारुणैः। चम्पकेः केतकीभिश्च जपाकुसुमकैस्तथा त्रिरूपा सा द्विजातीनां निर्मिता रक्षणाय घ ॥ १३॥ यक्षकरईमकेश्चैव बिल्वपत्रैरखण्डितैः । पालाशजातिपुष्पेश्च वटकैर्माषसम्भवैः। कमण्डलुधरा देवी वण्टाभरणभूषिता। अक्षमालायुता राजञ्छुमा सा शुभरूपिणी पूपभक्तादिदालीभिस्तोषयेच्छाकसञ्चयेः॥ ३१॥ कुमारी चादिमाता च स्थानत्राणकरापि च। देत्यप्नीकामदाचैवमहामोहविनाशिनी धरपदीपादिपूर्व तु पूजयेजगदम्बिकाम्। तद्धियव कुमारीवे विप्रानपि च भोजयेत्॥ भक्तिगम्या च सा देवी कुमारी ब्रह्मणः सुता। पायसैरव् तयुक्तेश्व शर्करामिश्रितैर्नृप।। ३२ ॥ रक्ताम्बरधरा साधुरक्तचन्द्नचर्चिता ॥ १६ ॥ रकान्नैर्मोदका दैश्च तर्पयेद्गक्तिभावतः । तर्प्यमाणे द्विजैकस्मिन्सहस्त्रफलमश्नुते॥।

३६८ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण) अष्टादशोऽध्याय: ] * कर्णाटककृतोपद्रववर्णनम् * ३६६ दैत्यानांघातकंस्तोत्रंवाचयेच्चपुनःपुनः। एकाग्रमानसोभूत्वास्तौतिश्रीमातरंतुयः तस्यतुष्टावरं दद्यात्स्नापितापूजितास्तुता। अनिष्टानिचसर्वाणिनाशयेद्धर्मपुत्रिका कोडसौ दुष्टो महादैत्यः कस्मिन्वंशे समुद्धवः। किं किं तेन कृतं तात! सर्वं कथय सुवत !।।७॥ अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनवान्भवेत्। व्यास उवाच राज्यार्थी लभते राज्यं विद्यार्थी लभते च ताम् ॥ ३६ ॥ श्रियोर्थीलभतेलक्ष्मींभार्यार्थीलभतेचताम्। प्रसादाच्चसरस्वत्यालभतेनात्रसंशयः शृ गुराजन्प्रवक्ष्यामि कर्णाटकविचेष्टितम्। देवानांदानवानांयोदुःसहोवीर्यदर्पितः दुष्टकर्मादुराचारो महाराष्ट्रोमहाभुजः। जित्वाचसकलॉल्लोकांस्त्रैलोक्येचगतागतः अन्ते च परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्। यत्र देवाश्च ऋपयस्तत्र गत्वा महासुरः। छझ्मना वा बलेनैव विघ्नं प्रकुरुते नृप !। प्राप्नोति पुरुषो नित्यं सरस्वत्या: प्रसादतः ॥३८॥ न वेदाध्ययनं लोके भवेत्तस्य भयेन घ। कुर्वते वाडवा देवा न च सन्ध्याद्युपासनम् न करतुर्वर्तते तत्र न चैव सुरपूजनम्। देशेदेशे च सर्वत्र ग्रामेग्रामे पुरेपुरे॥ १२ ॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रीमातामाहात्म्यवर्णनंनाम तीर्थेतीर्थे च सर्वत्र विघ्नं प्रकुरुतेऽसुरः । परन्तु शक्यते नैव धर्मारण्ये प्रवेशितम्॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ भयाच्छक्त्याश्च श्रीमातुर्दानवोविक्कवस्तदा। केनोपायेनतत्रैवगम्यतेत्वितिचिन्तयन् विघ्नंकरिष्येहिकथंब्राह्मणानांमहात्मनाम्। वेदाध्ययनकर्तृ णां यज्ञेकर्माधितिष्ठताम् वेदाध्ययनजं शब्दं श्रुत्वा दूरात्स दानवः। विव्यथे स यथा राजन्वज्राहत इध द्विपः

अष्टादुशोऽध्यायः निःवासान्मुमुचे रोषाद्दन्तैर्दन्तांश्च वर्षयन्।

मातङ्गीकर्णाटकोपाख्यानवर्णनम् दशमानो निजावोष्ठौ पेषयंश्र करावुभौ ॥१७॥ उन्मत्तवद्विचरत इतश्चेतश्र मारिष। सन्निपातस्य दोषेण यथा भवत मानवः ॥ १८ रुद्र उचाच तरथव दानवो वोरो धर्मारण्यसमीपगः। भ्रमते द्रवते चेव दूरादेव भयान्वितः ॥ १६ शृणु स्कन्द! महाप्राज्ञह्यद्गुतं यत्कृतंमया। धर्मारण्ये महादुष्टोदैत्यःकर्णाटकाभिधः निभृतं हि समागत्यदम्पत्योर्विप्नमाचरत्।तं द्ष्टा तद्गयाल्लोकः प्रदुद्गाव निरन्तरम् विवाह कालेविप्राणां रूपंकृत्वाद्विजन्मनः । तत्रागत्यदुराधर्षोनीत्वा दाम्पत्यमुत्तमम् उत्पपात महीपृष्ठाद्गगने सोऽसुराधमः । स्वयं च रमतेपापो द्वेपाजातिस्वभावतः॥ त्यकत्वा स्थानं गता: सर्वे वणिजो वाडवादयः। एवं च बहुशःसोऽथ धर्मारण्याच्च दम्पती। गृहीत्वा कुरुते पापं देवानामपिटुःसहम् मातङ्गीरूपमास्थाय श्रीमात्रा त्वनया सुत !॥ ३॥ विघ्नंकरोतिदुष्टोऽसौ दम्पत्योः सततं भुवि। महाघोरतरं कर्म कुर्वस्तस्मिन्पुरेवरे हतः कर्णाटकोनामराक्षसो द्विजघातकः। तदासर्वेऽपि वे विप्राहष्टास्ते तेनकर्मणा तत्रोद्विय्ना द्विजा: सर्वे पलायन्ते दिशो दश। स्तुवन्तिपूजयन्तिस्म वणिजो भक्तितत्पराः। वर्षेवर्षेप्रकुर्वन्ति श्रीमातापूजनंशुभम् शुभकार्येषु सर्वेषु प्रथमं पूजयेत्तु ताम्। न स विघ्नं प्रपश्येत तदाप्रभृतिपुत्रक॥ ६ गता: सर्वे भूमिदेवास्त्यत्तवा स्थानं मनोरमम्॥ २४॥ सत्रयत्र महातीर्थ तत्रतत्र गता द्विजाः। उद्दसं तत्पुरं जातं तस्मिन्काले नृपोत्तम युधिष्ठिर उवाच न वेदाध्ययनं तत्र न च यज्ञः प्रवर्तते। मनुजास्तत्र तिष्ठन्ति न कर्णाटभयार्दिताः॥ २४

३७० * स्कन्दपुराणम् * [३ क्रहमखणे अष्टादशोऽध्याय: ] * श्रीमातु:क्रोधरूपवर्णनम् # ३७१

द्विजा:सर्वेततो राजन्वणिजश्चमहायशाः । एकत्रपिलिताः सर्वेवक्तुंमन्त्रंयरथोचितम कर्णाटस्यवधोपायं मन्त्रयन्तिद्विजर्षभाः । विचार्यमोणेतैदेवाद्वाग्जाताचाशरीरिणी नमस्तुभ्यं जगन्मातर्घृ तिपुष्टिस्वरूपिणि ।।।४३।।

आराधयत श्रीमातांसर्वदुःखापहारिणीम्। सर्वदैत्यक्षयकारीं सर्घोपद्रवनाशनाम्। रतिःक्रोधा महामाया छायाज्योतिः स्वरूपिणि !। सृप्रिस्थित्यन्तकृद्देवि! कार्यकारणदा सदा ॥ ४४॥ तच्करुत्वा वाडवाः सर्वे हर्षव्याकुललोचनाः। श्रीमातां तु समागत्य गृहीत्वा बलिमुत्तमम्॥३० ॥ धरातेजस्तथावायुः सलिलाकाशमेव च। नमस्तेऽस्तु महाविद्ये! महाज्ञानमयेऽनघे!

मधु क्षीरं दधि घृतं शर्करा पश्चधारया। धूपं दीपं तथा चैव चन्दनं कुसुमानिच। ह्रीङ्कारीदेवरूपा त्वं कीङ्कारी त्वं महादयुते !।

फला निवि विधान्येव गृहीत्वावाडवानृप। धान्यंतुविविधं राजन्भक्तापूपाघृताचिता आदिमध्यावसाना त्वं त्राहि चास्मान्महाभयात् ॥४६ ॥

कुल्माषावटकाश्चैवपायसंघृतमिश्रितम्। सोहालिकादीपिकाश्चसार्द्राश्च घटकास्तथा महापापोहि दुष्टात्मा दैत्योऽयंबाधतेऽधुना। त्राणरूपात्वमेकाचअस्माकं कुलदेव ता

राजिकाभिश्च संलिप्ा नवच्छिद्रसमन्विताः। त्राहित्राहि महादेवि! रक्षरक्षमहेश्वरि!। हन हन दानवं दुष् द्विजानां विघ्नकारकम्

चन्द्र बिम्बप्रतीकाशा मण्डकास्तत्र कल्पिताः॥ ३४॥ पवंस्तुता तदादेवी महामायाद्विजन्मभिः। कर्णाटस्यवधार्थाय द्विजातीनांहितायच

पश्चामृतेन स्नपनं कृत्वा गन्धोदकेन च। धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्तोषयामासुरीश्वरीम्॥ प्रत्यक्षा साऽभवत्तत्र वरं ब्रहीत्युवाच ह॥४६॥

नाराजनैः सकपूरैः पुष्पैर्दीपैः सुचन्दनैः। श्रीमातातोषिता राजन्सर्वोपद्रव नाशिनी श्रीमातोवाच

श्रीमाता च जगन्माता ब्राह्मी सौम्या घरप्रदा। रूपत्रयं समास्थाय पालयेत्सा जगत्त्रयम्॥। ३७ ॥। क्षीणायुषं नरं वित्तयेन यूयं निपीडिताः। ददामि वो द्विजातिभ्योयथेष्टवक्तुमर्हथ

त्रयीरूपेण धर्मात्मत्रक्षते सत्यमन्दिरम्। भक्याहि भवतां विप्रा:करिष्ये नात्र, संशयः ॥५२।।

जितेन्द्रिया जितात्मानो मिलितास्ते द्विजोत्तमाः ॥३८॥ द्विजा ऊचुः

तैः सर्वरर्चिता माता चन्दनाद्ेन तोषिता। स्तुतिमारेभिरेतत्र वाङ्गन:कायकर्मभि: कर्णाटाख्यो महारौद्रोदानवोमदगर्वितः। विघ्नंप्रकुरुतेनित्यं सत्यमन्दिरवासिनाम्

एकचित्तेन भावेन ब्रह्मपुत्र्या: पुरः स्थिताः ॥ ३६॥ ब्राह्मणान्सत्यशीलांश्च वेदाध्ययनतत्परान्। द्वेषादुद्वेष्टिद्वेषणस्तान्नित्यमेव महामते

विप्रा ऊचु: वेदविद्वेषणो दुष्टो घातयेनं महादयुते।॥ ५४ ॥ व्यास उवाच नमस्तेब्रह्मपुत्र्यास्तु! नमस्ते ब्रह्मचारिणि!। नमस्तेजगतां मातर्नमस्ते सर्वगे! सदा सुन्निद्रा त्वं तृषा त्वं च क्रोधतन्द्रादयस्तथा। नथेत्युक्त्वा तु सादेवीप्रहस्यकुलदेवता। वधोपायंविचिन्त्यास्यभक्तानांरक्षणायवै

त्वं शान्तिसत्वं रतिश्चैव त्वं जया विजया तथा ॥४१ ॥। नतः कोपपरा जाता श्रीमाता नृपसत्तम। कोपेन भृकुटींकृत्वा रक्तनेत्रान्तलोघनाम् कोपेन महताSडविष्टा वमन्तीपावकंयथा। महाज्वालामुखान्नेन्रान्नासाकर्णाच्चभारत

ब्रह्मविष्णुसुरेशानास्त्वदाधारे व्यवस्थिताः। नत्तेजसा समुद्भूता मातङ्गी कामरूपिणी। कालीकरालवदनादुर्दर्शवदनोज्ज्वला इक्त माल्याम्बरधरा मदाघर्णितलोचना। न्यग्रोधस्यसमीपेसा श्रीमातासंश्रिता तदा

३७२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे अष्टादशभुजा सा तु शुभामाता सुशोभना। धनुर्बाणधरा देवी खङ्गखेटकधारिणी अष्टादशोऽध्यायः ] श्रीमाताकर्णाटयोर्यु द्धवर्णनम् * ३७३

कुठारं क्षुरिकां बिभ्रत्त्रिशलं पानपात्रकम्। गदां सर्पश्च परिवं पिनाक चैवपाशकम् तच्क्र त्वा रक्तताम्राक्षो द्विजद्विट् कोपपूरितः । अक्षमालाधरा राजन्मद्यकुम्भानुधारिणी। शक्ति च मुसलं घोग्रं कर्त्तरीं खर्परं तथा अभ्यधावन्महाभाग यत्र ते दम्पती नृप ॥ ७६॥ कण्टकाढ्यां च बदरींबिभ्रती तु महानना। तत्राभवन्सहायुद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्। खमाश्रित्य तदा दैत्यमायां कुर्वन्स राक्षसः। अहरदृदम्पतीराजन्सर्वालङ्कारसंयुतान् मातङयाः सह कर्णाटदानवेन नृपोत्तम।॥ ६४ ।। तत:ते वाडवाः सर्वे सङ्गता भुवनेश्वरीम्। बुम्बारवंप्रकुर्वाणास्त्राहित्राहीतिचोचिरे युधिष्टिर उवाच तच्कत्वा विश्वजननी मातङ्गी भुवनेश्वरी। सिंहनादं प्रकुर्वाणात्रिशलवरधारिणी कथं युद्धं समभवत्कथं चैवाऽपवर्तत। जितं केनैव धर्मज्ञ ! तन्ममाचक्ष्व मारिष!॥ ततः प्रववृते युद्धं देवीकर्णाटयोस्तथा। ऋषीणां पश्यतांतत्रवणिजांचद्विजन्मनाम् व्यास उचाच पश्यतामभवयुद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । अस्त्रेश्चिच्छेद मातङ्गीमदविह्वलितं रिुम्॥ एकदा शृणु राजेन्द्र! यजातं देत्यसदूरे। तत्सर्वं कथयाम्याशु यथावृत्तं हि तत्पुरा सोऽपि देत्यस्ततस्तस्य वाणेनेकेन वक्षसि। प्रणष्टयोषा ये विप्रा वणिजश्वव भारत। चैत्रमासे तु सम्प्राप्त धर्मारप्ये नृपोत्तम! असावपि त्रिशलेन घातितःकश्मलं गतः ॥ ८५॥ गौरीमुद्धाहयामासुविप्रास्ते संशितव्रताः । स्वस्थानंसुशुभंज्ञात्वातीर्थराजंतथोत्तमम् मुष्टिभिश्चैव तां देवीं सोऽपि ताडयतेडसुरः। विवाहं तत्र कुर्वन्तो मिलितास्ते द्विजोत्तमाः। सोऽपि देव्या ततः शीघ्र नागपाशेन यन्त्रितः ॥ ८६॥ कोटिकन्याकुलं तत्र एकत्रासीन्महोत्सवे। ततन्लेनेव देत्येन गरुडात्त्रं लनादवे। तया नारायणास्त्रं तु सन्दधे शरपातनम् ।। धर्मारण्ये महाप्राज्ञ! सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥ ६६ ॥ एवमन्योन्यमाकृष्य युध्यमानौ अयेच्छया। ततः परिघमादाय आयसं देत्यपुङ्गवः मातङ्गीं प्रति सक्रदो जघान परवीरहा। देवी करद्ा सुष्टिपातश्चूर्णयामाल दानवम्। स्थालीपाकं च कृत्वाऽथ कृत्वा वेदी: शुभास्तदा। तन सुष्टिप्रहारेण मर्च्छितो निपपात ह। ततस्तु सहसोत्थाय शक्ति छृत्वा करेमुदा चतुर्हस्ता: सकलशा नागपाशसमन्विताः ॥। ७१॥ शतव्नीं पातयामास तस्याउपनिदानवः। शक्ति चिच्छेदसादेवी मातङ्गीचशुमानना वेदमन्त्रेण शुभ्रेण मन्त्रयन्ते ततो द्विजाः। चरतांदम्पतीनांहि परिवेश्ययथोचितम् ब्रह्मणा सहितास्तत्र वाडवास्ते सुहषिताः। कुर्वते वेदनिर्घोषं तारस्वरनिनादितम् ततस्त्रिगलेन हतो हृढये निपपान ह। तेन शब्देन महता कृत्स्मापूरितं नभः। तं श्रुत्वादानवो वोरो वेदध्वनि द्विजेरितम् मृच्छा विहाय दैत्योऽसो मायां कृत्वा व राक्षसीम् ॥ ६३॥ उत्पपातासनात्तूर्ण ससैन्यो गतचेतनः । धावतः सर्वभृत्यांस्तु ये चान्येतानुवाचसः पश्यतां तत्र तेषां तु अट्टश्योऽमून्महासुरः। पपी पानंततो देवी जहासारुणलोचना श्रूयतां कुत्र शब्दोऽयं वाडवानां समुत्थितः । तस्य तद्वचनंश्रुत्वादेतेयाःसत्वरंययुः सर्वत्रगं तं सा देवी त्रैलोक्ये सचराचरे॥ ६५॥ विभ्रान्तचेतसः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः। धमरण्येगता केचित्तत्र द्वष्टा द्विजातयः क्कयास्यसीतिव्रतेसाव्र हित्वंसाम्प्रतंहि मे। कर्णाटकमहादुष्ट एहिशीघ्रंहियुध्यताम् उद्गिरन्तो हि निगमान्विवाहसमये नृप !। सर्व निवेदयामासुः कर्णाटाय दुरात्मने ततोऽभवन्महायुद्धं दारुणं च भयानकम्। पपौ देवी तु मैरेयं वधार्थ सुमहाबला॥ मातङ्गी चततःकरुद्धावक्त्रेचिक्षेपदानवम्। ततोऽपि दानवोरौद्रोनासारन्ध्रेणनिर्गतः

३७४ * सकन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे। अष्टादशोऽध्याय: ] * ब्राह्मणान्प्रतिदेवावाक्यवर्णनम् * ३७५

युध्यते स पुनदत्य: कर्णाटो मदपूरितः। ततो देवी प्रकुपिता मातङ्गी मदपूरित।॥ माधेकष्णतृतीयायां धर्मारण्ये महारणे। मध्याह्वसमये भूप कर्णाटाख्यो निपातितः दशनैर्मथयित्वा च चर्वयित्वा पुनःपुनः । शवास्थिमेदसायुक्तं मज्जामांसादिपूरितम् कर्णाटः पतितस्तत्र यत्र देव्या निपातितः। तच्छैलशृङ्गप्रतिमं पपातशिरउत्तमम् नखरोमाभिसंयुक्तं प्रक्षिप्य चोदरेऽसुरम्। करैकेण मुखं रुद्धं करेणैकेन नासिकाम्॥ चवाल सकला पृथ्वीसाब्धिद्वीपासपर्वता। ततो विप्राःप्रहष्टास्ते जयमातरुदैरयन ततोमहाबलो दैत्यः कर्णरंध्रेण निर्गतः। ततस्तया महादेव्या नाम चक्रे तदाभुचि॥ जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः। ततोत्सवं प्रकुर्वन्तो गीतं नृत्यं शुभप्रदम्॥ कर्णरन्न्ध्रप्रसूतोऽयं कर्णाटेति विदुर्वुधाः। पुनर्युद्धार्थमायातोदैत्यो हि बलदर्पितः॥। पायसैर्वटकैश्चैव नैवेदयैर्मोदकैस्तथा। तुष्टवुःशुभवाण्याते स्थाने मोटेरके वरे॥ गर्जमानोसुरस्तत्र सायुधो युधि संस्थितः। तं द्ृष्टादुःसहं देत्यंविमृश्यच पुनःपुनः श्रीमती पूजिता सा च सुतसौख्यधनप्रदा। वधोपायंहि मातङ्गी चिन्तयामास भारत। यदा चिन्तयते देवी मातङ्गी मदपूरिता महोत्सवे च सम्प्राप्ते मातङ्गीपूजनं हितम् ॥ १२२॥ मायारूपं समास्थाय कर्णाटः कुसुमायुधः। येऽर्चयन्तिस्थापयित्वा धनपुत्रार्थसिद्धये। सुखंकीतितथायुष्यंयशःपुण्यंसमाप्नुयुः गौरश्चाम्बुजपत्राक्षस्तथा षोडशवार्षिक: ॥ १०६ ॥ व्याधयो नाशमायान्ति चादित्याद्याग्रहा: शुभाः। अभ्येत्य देवीं ब्रूते स्म मां त्वं वरय शोभने!॥ १०७॥ भूतवेतालशाकिन्यो जम्भाद्याः पीडयन्ति न ॥ १२४॥ श्रीमातोवाच न जायते तथा क्वापि प्रेतादीनांप्रपीडनम्। ततोविप्राःप्रहष्टाश्च स्तुतिकर्तुसमुद्यताः साधु चेदं त्वया प्रोक्तं दैत्यराजसुनिश्चितत्। रूपेण सद्ृशो नान्योविद्यते भुवनत्रये प्रतिज्ञा मे कृता पूर्वश्रुता किमसुरोत्तम!। ममानुजाशुभाश्यामा विवाहे विघ्नकारिणी श्रीमातां चैव शक्तीश्च मातङ्गीमस्तुवंस्तदा। श्यामलां च महादेवींहर्षेणमहतायुताः विप्रा ऊचु: पित्रा मे स्थापिता दैत्य रक्षार्थ हि द्विजन्मनाम्। मातसत्वमेवमस्माकं रक्षिका स्थानके भव। केवलं श्यामलाङ्गी सा सर्वलोकहितावहा ॥ ११० ॥ दम्पतीनां हितार्थाय (स्थातव्यं स्थानकेसदा) यथा नोद्विजते द्विजाः ॥ १२७॥ न कश्चिद्वरयेत्कन्यामित्युक्त्वा स्थापिता तुसा। मातंग्युवाच कथयाशु तव शुभं श्रुत्वोपायं करोम्यहम् ॥ १११॥ भगिनी मेस्ति दैत्येन्द्र श्यामलाह्यपरिग्रहा। तवार्थ रक्षिता शर तां च पूर्वेणचोद्वह तुष्टाऽहंवो महाभागा: स्तवेनानेनवोद्विजाः। वरयध्वं वरंयद्वोमनसासमभीप्सितम् ब्राह्मणा ऊचुः स पिता तां महावीर! दास्यते व्रै शुभामिमाम्। दास्यामहे बलि देवि!यस्तेमनसिवर्तते। अस्माकंचैव दम्पत्यो रक्षार्थत्वंस्थिरा भव गच्छ त्वं व्रियतां ह्येव श्यामला कोपसंयुता॥ ११३॥ देव्युवाच ततः कर्णाटकः क्रुद्धो गृहीत्वा शक्तिमूर्जिताम्। स्वस्था सन्तु द्विजा: सर्वे न च पीडा भविष्यति। अभ्यधावत दुष्टात्मा श्यामलानिधनेच्छया॥११४॥ मयि स्थितायां दुर्धर्षा दैत्या येऽन्ये च राक्षसाः ॥ १३०॥ आगतं चासुरं द्ृष्टा श्यामला सुमहामनाः। विवाहार्थ परं ज्ञात्वाऽभिप्रायं दुष्टचैतसः शाकिनीभूतप्रेताश्चजम्भाद्याश्चग्रहास्तथा। शाकिन्यादिग्रहाश्चैवसर्पाव्याघ्रादयस्तथा महायुद्धमभूत्तत्र श्यामलाऽसुरवर्ययोः। मासत्रयं ततो राजंश्राभवत्तुमुलं क्षितौ॥ पीडयिष्यन्ति न क्वापि स्थितायां (स्थितानां) मयि (मम)शासने।

३७६ ३७9 * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे अष्टादशोऽध्यायः ] * कर्णाटस्ययक्ष्मरूपप्राप्तिवर्णनम् * महोत्सवं यः कुरुते विवाहे समुपस्थिते॥१३२॥ दम्पत्योश्चहितार्थं हिपूजयेन्मांमुदानरः। तस्याहंसकलां बाघांनाशयिष्याम्यसंशयम् शैवेया विमलास्तत्र पर्पटाः शालकादयः। पूरणं तस्य मांसस्य कुर्याच्छुभ्रंमनोरमम् राजमाषा: सूपचिताः कल्पयेत्तत्र दम्पती। नाधयो व्याधयश्चैव न क्लेशो नचसम्भ्रमः। प्राप्यतेपरमं सौख्यं यशःपुण्यंधनंसदा फेणिका रोपिकास्तत्र कुर्यच्चव मनोरमाः ॥१५२॥ नाकाले मरणं तस्य वातापित्तादिकं नहि ॥१३४॥ एतान्यप्रादशान्यानि पक्कान्नानिप्रकल्पयेत्। आज्यशर्करायुक्तानियुक्तानिशाकसश्चयः विप्रा ऊचु: केन वा विधिना पूजा नैवेदं कीदशं भवेत्। ध्रपंच की दूशं मातःकथं पूजांप्रकल्पयेत् रात्री जागरणं कार्य पूजयेच्च सुवासिनीम्। मुखावलोकनंचाज्येकुवीयातांचदम्पती परस्परं हि कुर्वीत उत्पातपरिशान्तये। एवम्विधं मयाऽडख्यातं मातङ्गीयूजन शुभम् श्रीदेव्युवाच श्रयतां मे वचो विप्राःपत्रे चैव हिरण्मये। लिखित्वापूजयेद्यस्तु घिरायुर्दम्पतीभवेत् न पूजयति यो सूढस्तस्य विघ्नं करोति सा। दम्पत्योर्मरणंचाथचननाशंमहाभयम् क्लेशं रोगं तथा वह्नः प्रादुर्भावं प्रपश्यति। अथवा राजते पत्रे कांस्यपत्रेऽथवा पुनः। अष्टादशभुजा देवी चन्दनेन विचर्चिता एतस्पात्कारणाद्विप्रा मातङ्गीं पूजयेत्सुधीः॥१५७॥ शर्प शरैः करे श्वानं पझमं तु परमं पुनः। कर्त्तरीं कारयेदेकां तूणीरं च धनू षि च चर्म पाशं मुद्गरं च कांलालं तोमर तथा। शङ्खं चक्र गदांशुभ्रां मुशलं परिवंशुभम् म्पतीनाश्च सर्वेषं द्विजातीनाञ्च शासने। वणिज्ञां च महादेवीनिविध्नंकुरुते सदा

खट्याङगं बदरीश्चेच अङ्कशश्च मनोरमम्। अप्टादशायुधेरेभिः संयुता भुवनेश्वरी॥ थेति चैव तरुक्ते पुनर्वचनमव्रवीत्। श्रयतां ब्राह्मणाः सर्वे विवाहादिमहोत्सवे

लिखेत्सकुण्डलां देवीं बहुनू पुरभूपिताम्। केयूरमुक्तापपेश्चमुण्डमालाभिरन्विताम् पदीयवचनं श्रुत्वा तथाकुरुत वे विधिम्। विवाहकालेसम्प्राप्ेदम्पत्योःसौख्यहेतवे निर्विभ्नार्थ तु कर्त्तव्यं निजेश्च सहसेवकेः। अश्नं नयनेकुर्यात्सम्बन्धिनां व सर्वशः मातृकाक्षरपरिवृतासङ्गलीयकसंयुताम्। नानाभरणशोभाढ्यां लिखित्वाभुचनेश्वरीम् स्रमध्यात्त प्रकर्त्तव्यम्द्धचन्द्रसमाकृति । चिन्दुं तु कारयेद्विप्रास्तस्योपरमनोहरम् मातङ्गीमिति विख्यातां प्रतिष्ठार्थ द्विजोत्तमाः। एवं कृते तदा विग्राः शान्तिर्भवतिवान्यथा। पुत्रवृद्धिकरं चतत्तिलकं चार्द्धविम्बकम् चन्दनेन च हृद्येन पुष्पेश्चेव प्रपूजयेत् ॥ १४३॥ सर्वविघ्नहरं सर्वदौःस्थ्यव्याधिघिनाशनम्। यक्षकर्दममानीय मातङ्गींयूजयेत्सुधीः । घृतेनबोधयेद्वीपं सप्तवर्तियुतं शुभम् ॥ १४४ व्यास उवाच धरूपयेद्गुग्गुलेनाथ साज्येनाति सुगन्धिना। नालिवेरेणशुभ्रेण दद्यादर्व च दम्पती ततः शान्ता: प्रजाः सर्वा धर्मारण्ये नराधिप!। प्रदक्षिणा: प्रकुर्षीत चतुरः सुमनोरमम्। वस्त्रांशुकं गुण्ठयित्वा अग्रकृत्वाचदम्पती प्रसादाच्चेव मातङय्या देव्या वे सत्यमन्दिरे॥ १६४॥ प्रोक्षिणीकृत्य मातङगयाः प्राश्य माध्वीकमुत्तमम्। ततोहष्टहदा विप्रा: पुपूजुस्ते विधे: सुताम्। मातङ्गयाश्चप्रकर्त्तव्यं वर्षेवर्षेचपूजनम् गीतवादित्रनिर्घोषर्मातङ्गीं पूजयेत्सुधीः॥१४७॥ मावासिते तृतीयायां भक्ष्यभोज्यादिभिस्तथा। सुवासिनीस्तु तदूपा मातङ्गी सम्भवाइति। नृत्यन्तीदम्पतीचाग्रेसर्वोषद्रवशान्तये कर्णाटस्य तथोत्पत्तिः पुनर्जाता तु भूले॥ ६६६। नैवेद्यं विविधान्नेन अष्टादशविधं शुभम्। वटकापूपिका: शुभ्राःक्षीर शर्करया युतम् भयाच्चैव हि तत्स्थानं त्यकत्वा याम्यमगात्ततः। बल्लाकरं वरं पूपा क्षिप्तकुल्माषकं तथा। सोहालिकाभिन्नवटालाप्सिकापदचूर्णकम् गच्छमानस्तदा दैत्यो यक्ष्मरूपो ह्यभाषत ॥ १६७॥।

३७८ * स्कन्दपुराणम् * श्रूयताम्भोद्विजा:सर्वेधर्मारण्यनिवासिनः । वणिजश्चमहच्चेदंमद्वावयंपरिपाल्यताम् [३ ब्रह्मखण्डे

माघमासे हि मत्प्रीत्या निर्विघ्नार्थं सदा भुवि। त्रिदलेनचधान्येनमूलकेन विशेषतः तिलतैलेन वा कुर्यात्पुरुषो नियतव्रतः। एकाशनं हिकुरुतेयक्ष्मप्रीत्यै निरन्तरम्॥ आबालयौवनेनैव वृद्धेनापीह सर्वदा। वर्ष वर्षे प्रकर्त्तव्यं यक्ष्मणो व्रतमुत्तमम् १७१ एकोनविंशोऽध्यायः यस्मिन्गृहे हि यावञ्च पुरुषाकाररूपिणः। तस्यव्रतं प्रकुर्युस्त एकभक्तरता: सदा वालस्यार्थे तु जननी कुरुते व्रतमुत्तमम्। पिता वाप्यथवा भ्राता यन्निमित्तंव्रतं घरेत् इन्द्र श्वरजयन्तेश्वरमहिमवर्णनम्

न च तस्य भयं क्वापि न व्याधिर्नच बन्धनम्। भर्तुर्निमित्तेस्त्री कुर्यादशक्तेत्वितरेणच व्यास उवाच

एवं समादिशन्दैत्यः सत्यमन्दिरमुत्सृजन्। गतोऽसौयाम्यदिग्भागउदधेस्तीरउत्तमे नरइन्द्रसरे स्नात्वा दरृष्टा चन्द्रेश्वरं शिवम्। सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यतेनात्र संशयः

विपुलंदेहमासाद्य कर्णाटः स नराधिप!। स्वनाम्ना चैवतंदेशं स्थापयामासचोत्तमम् युधिष्ठिर उवाघ

यस्मिश्च सर्ववस्तूनि धनधान्यानि भूरिशः। कर्णाटदेशंतंराजन्परिवार्यचिरंस्थितः केनचादौ निर्मितं तत्तीर्थ सर्वोत्तमोत्तमम्। यथावद्वर्णय त्वं मे भगवन्द्विजसत्तम॥ व्यास उषाच धर्मारण्यकथां पुण्यां कथितां नरसत्तम !। श्रीमातुश्चैव माहात्म्यं शृण्वन्ति श्रावयन्ति ये॥१७८॥ इन्द्रेणैव महाराज तपस्तप्तं सुदुष्करम्। ग्रामादुत्तरदिम्भागे शतवर्षाणि तत्र वै।।

तेषांकुले कदाचित्तु अरिष्ठं नैव जायते। अपुत्रो लभते पुत्रान्धनहीनस्तु सम्पदः॥ शिवोद्देशं महावोरमेकाङ्गष्ठेन भारत !। उर्द्धबाहुर्महातेजा: सूर्यस्याभिमुखोऽभवत्॥ तृत्रस्य वधतो ज्ञातं यत्पापं तस्य नुत्तये। एकाग्रः प्रयतो भूत्वाशिवस्याराधनेरतः आयुरारोग्यमैश्वर्यं श्रीमातुश्च प्रसादतः ॥ १७६॥ इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्यांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे तपसाच तदाशम्भुस्तोषितःशशिशेखरः। तत्राSSजगामजटिलोभस्माङ्गोवृषभध्वजः

पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये मातङ्गीकर्णाटकोपाख्यानवर्णनंनामIS- खट्वाड़ी पश्चवकत्रश्च दशबाहुस्त्रिलोचनः। गङ्गाधरोवृषारूढो भूतप्रेतादिवेष्टितः सुप्रसन्नः सुरश्रेष्ठः कृपालुर्वरदायकः । तदा हृष्टमना देवो देवेन्द्रमिदमूचिवान्॥८॥ प्रादशोऽध्यायः ॥१८॥ हर उवाच यत्त्वं याचयसे देव! तदहं प्रददामि ते ।। ६ ।। इन्द्र उवाच यदि तुष्टोसि देवेश! कृपासिन्धोमहेश्वर!। ब्रह्महत्या हि मां देव उद्वेजयतिनित्यशः वृत्रासुरस्य हनने जातं पापं सुरोत्तम !। तत्पापं नाशय विभो मम दुःखप्रदं सदा ।। हर उवाघ धर्मारण्ये सुरपते ब्रह्महत्या न पीडयेत्। हत्या गवांद्विजातीनां बालस्ययोषितामपि वचनान्मम देवेन्द्र ब्रह्मणः केशवस्य घ। यमस्य वघनाजिष्णोहत्यानैवात्र तिष्ठति प्रविश्य त्वं महाराज! अतोऽत्र स्नानमाचर ॥ १३॥

विंशोऽध्याय: ] * शिवतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * ३८१ ३८० * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे इन्द्र उवाघ ततः शक्रो महातेजा गतो वे स्त्रपुरं प्रति। जयन्तेनापि तत्रैवस्थापितंलिङ्गमुत्तमम् यदित्वं मम तुष्टोऽसि कृपासिन्धो महेश्वर!। मन्नास्नाचमहादेवस्थापितोभवशङ्कर! जयन्तस्य हरस्तुष्टस्तस्मिल्लिङ्गे स्तुतः सदा। त्रिकालं पुत्रसंयुक्त:पूजनार्थसुरेश्वरः तथेत्युक्त्वा महादेवः सुप्रसन्नो हरस्तदा। दर्शयामास तत्रैव लिङ्गं पापप्रणाशनम् आयाति च महाबाहो! त्यत्तवा स्थानं रवकं हि वै। कूर्मपृष्ठात्समुत्पाद्यआत्मयोगेन शम्भुना। स्थितस्तत्रैवश्रीकण्ठःकालत्रयविदोविदु: एतत्सर्वं समाख्यातं सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥३५॥ वृत्रहत्यासमुत्त्रस्तदेवराजस्य सन्निधौ। इन्द्रेश्वरस्तदा तत्र धर्मारण्ये स्थितोनृप इन्द्रेश्वरे तु यत्पुण्यं जयन्तेशस्य पूजनात्। तदेवाप्नोतिराजेन्द्रसत्यंसत्यं न संशयः सर्वपापविशुद्धधर्थ लोकानां हितकाम्यया। इन्द्रेश्वरं तु राजेन्द्रपुष्पधूपादिके: सदा स्नात्वा कुण्डे महाराज सम्पूज्ये काग्रमानसः। सर्वपापविशुद्धात्माइन्द्रलोकेमहीयते पूजयेञ्च नरोभक्त्या सर्वपापेः प्रमुच्यते। अष्टम्यां च चतुर्दश्यां माघमासे विशेषतः यः शृणोति नरोभत्तया सर्वपापैः प्रमुच्यते। सर्वान्कामानवाप्नोतिजयन्तेशप्रसादतः सर्वपापविशुद्धध्र्थ शिवलोके महीयते। नीलोत्सर्गं तु योमर्त्यः करोतिच नदग्रतः इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहर्यां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्। साङ्गरुद्रजपं यस्तु चतुर्द्रश्यां करोति वै पूर्वभागे धर्मारण्यमाहातम्य इन्द्रेश्वरजयन्तेश्वरमहिमवर्णनं- सर्वपापविशुद्धात्मा लभते परमं पदम् ॥ २२॥ नामैकोनर्विशोऽध्यायः ॥१६॥ सौवर्णनयनंकृत्वामध्ये रत्नसमन्वितम्। यो ददाति द्विजातिभ्य इन्द्रतीर्थे तथोत्तमे अन्धता न भवेत्तस्य जन्मानि पष्टिसङ्ख्यया। निर्मलत्वं सदा तेषां नयनेषु प्रजायते। महारोगास्तथाचान्येस्नात्वा यान्ति तदग्रतः विंशोऽध्यायः पूजिते चेकचित्तेन सर्वरोगात्प्रमुच्यते। स्नात्वा कुण्डे नरोयस्तुसन्तर्पयतिथःपितृन् धराक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् तस्य तृप्ताः सदा भूप पितरश्च पितामहाः। ये वै ग्रस्ता महारोगैः कुष्ठादश्रंवदेहिनः स्नानमात्रेण संशुद्धा दिव्यदेहाभवन्ति ते। ज्वरादिकष्टमापन्नाःनराःस्वातमहितायवे व्यास उवाच स्नानमात्रेण संशुद्धा दिव्यदेहाभवन्ति ते। स्नात्वा चपूजयेद्वेवंमुच्यतेज्वर बन्धनात् अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवतीर्थमनुत्तमम्। यत्रासौ शङ्करोदेवः पुनर्जन्मधरोऽभवत् एकाहिक द्वयाहिकं च चातुर्थ वा तृतीयकम्। कीलितो देवदेवेशः शङ्रश्च त्रिलोचनः। गिरिजयामहाभागपातितो भूमिमण्डले विषमज्वरपीडा च मासपक्षादिकं ज्वरम् ॥ २६॥ छलितो मुह्यमानस्तु दिचारात्रिन वेत्ति च। पुस्त्रीनपु सकांश्चैवजडीभूतस्त्रिलोचनः इन्द्रेश्वरप्रसादाच्च नश्यते नात्र संशयः। विज्वरो जायते नूनं सत्यंसत्यं च भूपते।। कल्पान्तमिवसञ्जातं तदा तस्मिश्च कीलिते। पार्वत्यासहसातस्यकृतंकीलनकं तदा वन्ध्या व दुर्भगा नारी काकवन्ध्या मृतप्रजा। युधिष्ठिर उवाच मृतवत्सा महादुष्टा स्नात्वा कुण्डे शिवाग्रतः । एतदाश्षपपरतुलं वचनं यत्पपोदितम्। यो गुरुः सर्ववेदानां योगिनां चैव सर्वदा। पूजयेदेकचित्तेन स्नानमात्रेण शुद्धय्यति ॥ ३१॥ पार्वत्या कीलितः कस्मान्नप्टवृत्ति: शिवः कथम्। एवंविधांश्च बहुशो वरान्दत्त्वापिनाकधृकू। गतोऽसीस्वपुरंपार्थसेव्यमानःसुरासुरेः कारणं कथ्यतां तत्र परं कौतूहलं हि मे॥ ६ ॥

३८२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे विशोऽध्याय: ] * धराक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् * ३८३

्यास उषाघ एतत्कूटं चाद्यबीजं द्वितीयं च चिभोर्मतम्। तृतीयं चाग्निबीजंतुसंयुक्तंबिन्दुनेन्टु न ा मन्त्रौघा विविधाराजञ्छङ्ुरेण प्रकाशिताः । पार्वत्यग्रे महाराज! अथर्वणोपवेदजाः वतुर्थ युक्तंशेषेण ब्रह्मबीजमृषिस्तथा। पश्चमं कालबीजं च षष्ठंपार्थिवबीजकम्। शाकिनी डाकिनी चैव काकिनी हाकिनी तथा। सप्मे चाष्टमे बाह्यं नृसिंहेन सनन्वितम्। नवमेद्वितीयमेकं च दशमेघाष्टकूटकम्॥ एकिनी लाकिनी ह्येताः षड्भेदास्तत्र कीर्तिताः॥८। विपरीतं तयोरबीजं रुद्राख्ये वरचारिणि। चतुर्दशे चतुर्थ्यर्थ पृथ्वीबीजेन संयुतम् बीजान्युद्धृत्य वे ताभ्यो मालाचैकवृताकृता। शम्भुनाकथिताचैवपार्वत्यग्रेनृपोत्तम क्ृटा:शेषाक्षराः केचिद्रक्षिता मेनकात्मजे। सा पपात यदोर्व्यां हि शिवपत्नीतदानृप अन्यश्चैवाष्टभिर्बीजमन्त्रोद्धार: कृतस्तदा। साधयेत्सामहादुष्टाशाकिनीप्रमदानघा रमेणाश्वासिता तत्र प्रहसंस्त्रिपुरान्तकः । भद्रेकस्मान्वमापन्नातवशक्तिर्भविष्यत श्रीपार्वत्युवाच मारणे मोहने वश्ये आकर्षणे च क्षोभणे। यंयंकामयसेनूनं तत्तत्सिद्धिर्भविष्यति। प्रकाशितास्त्वया नाथ! भेदा ह्योते षडेव हि। इति श्रुत्वा तदा देवी हृष्टचित्ताशुचिस्मिता। षड्विधा: शक्तयो नाथ अगम्या योगमालिनीः । कूटशेषास्ततो वीरा! प्रोक्तास्तस्यै तु शम्भुना ॥ २८ ॥ षड्विधोक्तं त्वये केन कूटात्कृतं वदस्व माम् ॥११॥ उवाचचकपासिन्धुः साधयस्व यथाविधि। कैलासात्तु हरस्तत्रधर्मारण्यंगतोभृशम् श्रीमहादेव उवाच ज्ञात्वा देवी ययौ तत्र यत्रासौवृषभध्वजः । तत्क्षणात्पतितोभूमौधर्मारण्येनृपोत्तम अप्रकाशो महादेवि! देवासुरैस्तु मानवैः ॥१२॥ जटाचन्द्रोरगा: शूलं वृषभाद्यायुधानि वे। मुण्डमाला च कौपीनंकपालं ब्रह्मणस्तु वे पार्वत्युवाच गता गणाश्च सर्वत्र भूतप्रेता दिशोदश। विसञ्ज्ञंचस्वमात्मानं ज्ञात्वादेवोमहेश्वरः नमस्तेसर्वरूपाय! नमस्ते वृषभध्वज !। जटिलेश! नमस्तुभ्यं नीलकण्ठ.नमोऽस्तुते स्वेदजास्तु समुत्पन्ना गणाःकूटादयस्तथा। पश्चकूटान्समुत्पाद्यतदातस्मैचशालिने कृपासिन्धो! नमस्तुभ्यं नमस्ते कालरूपिणे!। साधकास्ते महाराज जपहोमपरायणाः। प्रेतासनास्तुतेसर्वे कालकूटोपरिस्थिताः एतैश्च बहुभिःर्वाक्यैः कोमलैः करुणानिधिम् ॥१४॥ कथयन्ति स्वमात्मानं येनमोक्ष: पिनाकिनः। ततःकष्टसमाविष्ठागौरीवह्निभयातुरा तोषयित्वाद्वितनया दण्डवत्प्रणिपत्य व। जग्राह पादयुगलं तां प्रोवाच दयापर: सभाजितः शिवम्तैश्चगौरीहीणात्वधोमुखी। तपस्तेपेचतत्रस्थाशङ्करादेशकारिणी किमश स्तूयसे भद्रे! याच्यतां मनसीप्सितम् ॥ १६ ॥ पश्चाग्निसेवनं कृत्वा धूम्रपानमधोमुखी। कूटाक्षरःस्तुतस्तैस्तु तोषितोवृषभध्वजः पार्वत्युवाच धराक्षेत्रमिदं राजन्पापघ्नं सर्वकामदम्। देवमजनकं शुभ्रं स्थानकेऽस्मिन्विराजते समाहारं च सन्ध्यानं कथयस्व सविस्तरम्। असन्देहमशेषं घ यद्यहं वल्लभा तव आश्विने कृष्णपक्षे च वतुईश्यादिने ृप। तत्र स्नात्वाचपीत्वाघसर्वपापःप्रमुच्यते श्रीर्द्र उवाच पूजयित्वा च देवेशमुपोष्य च विधानतः। शाकिनी डाकिनीचेववेताला:पितरोग्रहा न प्रकाश्यं त्वयादेवि समाहारोद्गवं फलम्। सर्व तत्त्वमहं वक्ष्ये मन्त्रकूटाद्यमेन हि ग्रहा धिष्ण्या न पीड्यन्ते सत्यंसत्यं वरानने। साङ्गं रुद्रजपंतत्रकृत्वापापैःप्रमुच्यते मायाबीजं तु सर्वेषां कूटानां हि वरानने। सर्वेषांमध्यमोवर्णोबिन्दुनादादिशोभितः नश्यन्ति विविधा रोगा:सत्यंसत्यं च भूपते। एतत्सर्वं मयाख्यातंदेवमज्नकंशुभम् चह्निबीजं सवातं च कूर्मबीजसमन्वितम्। आदित्यप्रभवं बीजं शक्तिबीजोद्गवं सदा अश्वमेधसहस्त्रैस्तु कृतैस्तु भूरिदक्षिणैः। तत्फलं समवाप्नोति श्रोताश्रावयिता नरः

३८४ * स्कन्दपुराणम् * : ३ ब्रह्मखण्डे एकर्विशोऽध्याय: ] * गोत्रप्रवरवर्णनम् * ३८५ अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनो धनमाप्नुयात्। आयुरारोग्यमैश्वर्यं लभते नात्र संशयः ॥ मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधं च यत्। तत्सर्वंनाशमायातिस्मरणात्कीर्तनान्नृप सगोत्र ३ गोत्रजा दारभट्टारिका ३ प्रवर ५ भार्गवच्यवनाअत्रिऔर्वजमदग्नि: ५ कुशिकसगोत्रजातारणी ६ महाबलाप्रवर ३ विश्वामित्रदेवराजउद्दालक ६ शौनक- धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसन्तानदायकम्। माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स सर्वसौख्यान्वितो भवेत ॥ ४६ ॥ सगोत्र ७ गोत्रदेवी ७ शान्ता प्रवर ३ भार्गवाणैनहोत्रगार्त्समद ३ कृष्णात्रेयस-

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम्। सर्वयशैश्चयत्पुण्यं जायते श्रवणान्तृप॥। गोतरवीगोत्रदेव्याभद्रयोगिनी ८ प्रवर ३ आत्रेयअर्चनानसश्यावाश्व ३ गार्ग्यायण-

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायांतृतीये ब्रह्मखण्डे सगोत्र गोत्रजा शान्ता प्रवर भार्गवच्यवनआप्नुवान् और्वजमदग्नि: १० गार्गायण-

पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये धराक्षेत्रवर्णनंनाम गोत्रगोत्रजाज्ञानजा प्रवर ५ काश्यपअवत्सारशाण्डिलअसितदेवलगाङ्गेयसगोत्र- देवा शान्ताद्वारवासिनी प्रवर ३ गारग्यगार्गि शङ्क लिखित १२ पैङ््यसगोत्रजा- विंशोऽध्यायः ॥२०॥ ज्ञानजा प्रवर ३ आङ्गिरसआम्बरीषयौवनाश्व १३ वत्ससगोत्र गोत्रजाज्ञान- जान्वर' भार्गवच्यावनआप्नुवानऔर्वपुरोधसः १४ वात्ससगोत्रगोत्रजाज्ञानजाप्रवर

एकविंशोऽध्यायः ५ भार्गवच्यावनआप्नुवान् और्वपुरोधस: १५ वात्स्यसगोत्रस्य गोत्रजा शीहरी- प्रचर ५ भार्गवच्यावनआप्नुवान् और्वपुरोधसः १६ श्यामायनसगोत्रस्य गोत्रजा शीहरी प्रवर१ भार्गवच्यावनआप्नुवान् और्व जमदग्निः१७ धारणसगोत्रस्यगोत्रजा व्यास उवाच तया चोत्पादिता राजञ्छरीरात्कुलदेवताः । छत्रजा प्रवर ३ अगस्त्यदार्वच्युतदध्यवाहन १८ काश्यपगोत्रस्य गोत्रजा चामुण्डा

भट्टारिकी १ तथा छत्रा २ ओविका ३ ज्ञानजा तथा ४ ॥ १ ॥ पवर ३ काश्यपस्यावत्सार नेध्रुव १६ भरद्वाजगोत्रस्य गोत्रजा पक्षिणी प्रवर ३ आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाज २२ माण्डव्यसगोत्रस्य वत्ससवात्स्यसवात्स्या- भद्रकाली च ५ माहेशी ६ सिंहोरी 9 धनमर्द्दनी ८। यनस ४ सामान्यलौगाक्षसगोत्रस्य गोत्रजा भद्रयोगिनी प्रवर ३ काश्यपवसिष्ठ गात्रा ६ शान्ता १० शेपदेवी ११ वाराही १२ भद्रयोगिनी १३॥ २॥ योगेश्वरी १५ मोहलजा १५ कुलेशी १६ शकुलाघिता १७। अवत्सार २० कौशिकसगोत्रस्य गोत्रजापक्षिणी प्रवर ३ विश्वामित्र अथर्व भार- दाज २१ सामान्यप्रवर १ पैड्यसभरद्वाज २ समानप्रवरा २ लौगाक्षसगार्ग्यायन- तारणी१८ कनकानन्दा १६ चामुण्डा २० च सुरेश्वरी २१॥ ३ ॥ सकाश्यपकश्यप ४ समानप्रवर ३ कौशिककुशिकसा: २ समानप्रवरः ४ औपमन्यु- दारभट्टारिकेत्या २२ द्या प्रत्येका शतधा पुनः। लौगाक्षस २ समानप्रवराः ५।। उत्पन्नाः शक्तयस्तस्मिन्नानारूपान्विताः शुभाः। यावतां प्रवरेष्वेको विश्वामित्रोऽनुवर्तते। अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रवराण्यथ देवताः।।४॥ औपमन्यवसगोत्रप्रवर ३ गोत्रदेव्यागात्रावसिष्ठ १ भरद्वाज २ इन्द्रप्रमद् ३ काश्यप- न तावतां सगोत्रत्वाद्विवाहःस्यात्परस्परम् ॥५॥

सगोत्रसगोत्रदेव्याज्ञानजा २ प्रवर ३ काश्यप: १ अवत्सार: २ रभ्यः ३ माण्डव्य- त्यजेत्समानप्रवरां सगोत्रां मातु: सपिण्डामचिकित्स्यरोगाम्। अजातलोम्नीं च तथान्यपूर्वां सुतेन हीनस्य सुनां सुकृष्णाम्॥ ६ ॥ २५

३८६ * स्कन्दपुराणम् * : ३ ब्रह्मखण्डे

एक एव ऋषिर्यत्र प्रवरेष्वनुवर्तते। तावत्समानगोत्रत्वमृते भृग्वंगिरोगणात्। पश्चसु त्रिषु सामान्यादविवाहस्त्रिषुद्धयोः। भृग्वङ्गिरोगणेष्वेवं शेषेष्वेकोपिवारयेत् समानगोत्रप्रवरां कन्यामूद्वोपगम्य च। तस्यामुत्पाद्य चाण्डालंब्राह्मण्यादेवहीयते कात्यायनः देवतास्थापनवर्णनम् परिणीय सगोत्रां तु समानप्रवरां तथा। युधिष्ठिर उवाच त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १० ॥ स्थानवासिन्यो योगिन्य: काजेशेन विनिर्मिताः। उत्सृज्य तां ततो भार्यां मातृवत्परिपालयेत् ॥११॥ कस्मिन्स्थाने हि का देव्यः कीदृश्यस्ता वदस्य मे ॥ १ ॥ याज्ञवल्क्य: व्यास उवाच अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम्। पश्चमात्सप्तमादूर्ध्व मातृतः पितृतस्तथा असमानप्रवरविवाह इतिगौतमः । यद्ेकं प्रवरं भिन्नं मातृगोत्रवरस्य च। नानाभरणभूपाढ्या नानारत्ोपशोभिताः। नानावसनसम्वीता नानायुधसमन्विताः तत्रोद्वाहो न कर्तव्यः सा कन्या भगिनी भवेत् ॥ १३॥ दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते। परिवेत्ता स विज्ञेयःपरिवित्तिस्तुपूर्वजः नानावाहनसंयुक्ता नानास्वरनिनादिनीः । भयनाशायविप्राणां काजेशेन विनिर्मिता: प्राच्यां यास्यामुदीच्यां च प्रतीच्यां स्थापिता हि ताः। सदा पौनर्भवा कन्या वर्जनीया कुलाधमा। वाचादत्तामनोदत्ता कृतकौतुकमङगला।। आग्नेयां नैऋ ते देशे वायव्येशानयोस्तथा॥ ५॥ उदकस्पर्शिता याघ याच पाणिगृहीतका। अग्निपरिगता याच पुनभू :प्रसदा च या आशायुरीचगात्रायीछत्रायीज्ञानजातथा। पिप्पलाम्वातथाशान्तासिद्धाभट्टारिकातथा इत्येताः काश्यपेनोक्ता दहन्ति कुलमग्निवत्॥१७॥ कदम्वा विकटा मीठा सुपर्णा वसुजा तथा। मातङ्ी चमहादेवी वाराहीमुकुटेश्वरी अथावटङ्गाः कथ्यन्ते गोत्र १ पात्र २ दात्र ३ त्राशयत्र ४ लडकात्र १५ मण्डकी- !भद्राचैवमहाशक्ति: सिंहारा च महाबला। एताश्चान्याश्च बह्नय्यस्ताःकथितुंनैवशक्यते यात्र १६ विडलात्र १७ रहिला १८ भादिल १६ वालूआ २० पोकीया २१ वाकीया नाना रूपधरादेव्यो नानावेषसमाश्रिताः। स्थानादुत्तरदिग्भागे आशापूर्णा समीपतः २२ मकाल्या २२ लाडआ २४ माणवेदा २५ कालीया २६ ताली २७ वेलीया २८ पूर्व तु विद्यते देवी आनन्दानन्ददायिनी। वसन्तीचोत्तरे देव्यो नानारूपधरा मुद्रा पांवलण्डीया २६ मूडा ३० पीतूला ३१ धिगमघ ३२ भूतपादवादी ३४ होफोया ३५ इष्टान्कामान्ददात्येता जलदानेन तर्प्पिताः । शेवार्दत ३६ वपार ३७ वथार ३८ साधका ३६ बहुधिया ४० ॥ १८॥ स्थाने नैत्र तिदिग्भागे शान्ता शान्तिप्रदायिनी ॥ ११॥ मातुलस्य सतामूद्वा मातृगोत्रां तथेव च। समानप्रवरांचैवत्यत्तवाचान्द्रायणंचरेत् सिहोपरिसमासीना चतुर्हस्ता वरप्रदा। भट्टारीच महाशक्ति: पुनस्तत्रैव तिष्ठति॥ इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे संस्तुता पूजिता भक्तया भक्तानां भयनाशिनी। पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रीमाताकथितनामगोत्रप्रवरकृतदेव्य- स्थानात्तु सप्मे क्रोशे क्षेमलाभा व्यवस्थिता॥१३॥ कटडुकथनंनामैकविशोऽध्यायः॥ २१॥ सा विलेपमयी पूज्या चिन्तिता सिद्धिदायिनी।

३८८ * स्कन्दपुराणम् * पूर्वस्यां दिशि लोकेस्तु बलिदानेन तर्पिता। [३ ब्रह्मखण्ड त्योविशोऽध्यायः] देवैर्यज्ञेब्राह्मणभोजनवर्णनम् * ३८६

परिवारेण संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी॥ १४ ॥ ब्रह्मोवाच

अचिन्त्यरूपचरिता सर्वशत्रुविनाशिनी। सन्ध्यायास्त्रिषु कालेषु प्रत्यक्षवहि द्रृश्यते मथा हि शङ्करेणैव विष्णुना हि तथापुरा। यमस्य तपसा दुषटैर्धर्मारण्यंविनिर्मितम्

स्थानात्तु सप्मेक्रोशेदक्षिणेविन्ध्यवासिनी। सायुधारूपसम्पन्नाभक्तानांभयहारिणी तत्र यद्ीयते दानं यजञं वा तप उत्तमम्। तत्सर्वं कोटिगुणितं भवेदिति न संशयः

पश्चिमे निम्बजा देवी तावद्भूमिसमाश्रिता। महाबलासाद्वाष्टापिनयनानन्ददायिनी पापवायदि वापुण्यं सर्वकोटिगुणम्भवेत्। तस्माद्वैत्यैर्धर्पितंनकदाचिद पिभोःसुराः

स्थानादुत्तरदिम्भागे तावदभूमिसमाश्रिता। शक्तिर्बहुसुवर्णाक्षापूजितासासुवर्णदा श्रुत्वातुब्रह्मणोवाक्यंदेवाःसर्वेसविस्मयाः। ब्रह्माणंत्वग्रतःकृत्वा धर्मारण्यमुपाययुः

स्थानाट्वायव्यकोणे च क्रोशमात्रमितेश्रिता। क्षेत्रधरामहादेवी समयेच्छागधारिणी सत्रं तत्र समारभ्य सहस्राव्दमनुत्तमम्। वृत्वाSSचार्य चाङिरसं मार्कण्डेयं तर्थवच

पुरादुत्तरदिम्भागे क्रोशमात्रे तु कर्णिका। सर्वोपकारनिरता स्थानोषद्रवनाशिनी अत्रिश्च कश्यपश्चैव होता कृत्वामहामतिः। जमदग्नि गौतमश्च अध्वयुत्वंन्यवेदयन्

स्थानान्नित् तिदिग्भागे ब्रह्माणीप्रमुखास्तथा। भरद्वाजं वसिष्ठन्तु प्रत्यध्वर्युत्वमादिशन्। नारदश्चववाल्मी किनोदनायाकरोत्तदा

नानारूपधरा देव्यो विद्यन्ते जलमातरः॥२१॥ ;ब्रह्मासनेच ब्रह्माणंस्थापयामासुगदरात्। क्रोशचतुष्कमात्राञ्चवेदिकृत्वा सुरेस्ततः

इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे द्विजा:सर्वे समाहृता यज्ञस्यार्थेहिजापकाः। ऋग्यजुःसामाथर्वान्ववेदानुद्विरयन्तिये

पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये देवतास्थापनंनाम गणनाथं शम्भुसुतं कार्त्तिकेयं तर्थव च। इन्द्रं वज्रधरश्चव जयन्तं चेन्द्रसनुकम्॥

द्वाविशोध्यायः ॥२२॥ चत्वारो द्वारपालाश्च देवाः शरा विनिर्मिताः । ततो रक्षोप्नमन्त्रेणह्यते हव्यवाहनः तिलांश्च यवमिश्रांश् मध्वाज्येन मिश्रितान्। जहुवुस्ते तदा देवा वेदमन्त्रर्नरेश्वर आवारावाज्यभागौ च हुत्वा चैव ततःपरम्। द्राक्षेक्षुपूरानारिङ्गजम्वीरं बीजपूरकम् उत्तरतो नालिकेरं दाडिमश्च यथाक्रमम्। मध्वाज्यं पयसायुक्तं कृशरंशर्करायुतम्॥

त्रयोविंशोऽध्यायः तण्डुलैः शतपत्रेश्च यज्ञे वाचं नियम्य च।

लोहासुरोपाख्यानपूर्वकंज्ञातिभेदवर्णनम् विधिन्त्य च महाभागाः! कृत्वा यज्ञं सदक्षिणम् ॥ १६॥ उत्तमश्च शुभं स्तोमं कृत्वा हर्षमुपाययुः। अवारितान्नमददन्दीनान्धकृपणेष्वपि। व्यास उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यत्कृतम्पुरा। तत्सर्वं कथयाम्यद्य शृणुष्वकाग्रमानसः ब्राह्मणेभ्यो विशेषेणदत्तमन्न यथेप्सितम्। पायसंशर्करायुक्तं साज्यशाकसमन्वितम्

देवानां दानवानाश्च वैरदयुद्धं बभूवह। तस्मिन्युद्धे महादुष्टे देवा संक्िष्टमा न सा: ॥ मण्डकावटकाःपूपास्तथाववेष्टिकाःशुभाः। सहस्रमोदकाश्चापि फेणिकाघुर्घु रादयः ओदनश्च तथा दालीआढकीसम्भवाशुभा। तथा वे मुद्गदालीचपर्पटा बटिका तथा बभूवुस्तत्र सोद्वेगा ब्रह्माणं शरणं ययुः॥३॥ प्रलेह्यानि विचित्राणि युक्तास्त्रयूषणसञ्चयैः।

ब्रह्मन्केन प्रकारेण दैत्यानां वधमेवच। करोम्यद्य उपायं हि कथ्यतां शीघ्रमेव मे॥ देवा ऊचु: कुल्माषा वेल्लकाश्चैव कोमला वालका: शुभाः ॥२४॥ कर्कटिकाश्चार्द्रयुतामरिचेनसमन्विताः। एवंविधानिघान्नानि शाकानिविविधानिच

३६१ ३६० * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे चतुर्विशोऽध्याय: ] * धर्मारण्यमाहात्म्यप्रभाववर्णनम् # भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्धर्मारण्यनिवासिनः । अष्टादशसहस्राणिसपुत्रांश्रतदानृप यस्मिन्य्रामे निवासी यो यत्सज्ज्ञश्च वणिग्भवेत्। प्रतिदिनं तदा देवा भोजयन्ति स्मवाडवान्। एवं वर्षसहस्त्रं वे कृत्वा यज्ञंतदामरा: तस्य ग्रामस्य तन्नाम ह्यभवत्पृथिवीपते।॥ ४७॥ कृत्वा दैत्यवधं राजन्निर्भयत्वमवाप्नुयुः। स्वर्गं जग्मुस्तेसहसा देवा सर्वेमरुद्रणाः वणिजश्चतथाविप्रामोहंप्राप्ताभयार्दिताः । तस्मान्मोहेतिसञ्ज्ञांते राजन्सर्वे निरब्रुवन् तथैवाप्सरसः सर्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। कैलासशिखरं रम्यं वैकुण्ठंविष्णुवल्लभम् एवं प्रनषणं नष्टास्ते गताश्चदिशोदश। धर्मारण्येन तिष्ठन्ति वाडवावणिजोऽपिवा ब्रह्मलोकं महापुण्यं प्राप्य सर्वे दिवौक्सः। परं हर्षमुपाजग्मुः प्राप्यनन्दनमुत्तमम् उद्दसं हि तदा जातं धर्मारण्यश्च दुर्लभम्। भूषणं सर्वतीर्थानांकृतंलोहासुरेणतत् स्वे स्वे स्थाने स्थिरीभूत्वा तस्थुः सर्वे हि निभयाः ॥३१॥ नष्टद्विजंनष्टतीर्थ स्थानं कृत्वाहि दानवः। परां मुदमवाप्येव जगाम स्वालयं ततः ततःकालेन महता कृताख्ययुगपर्यये। लोहासुरो मदोन्मत्तो ब्रह्मवेषधरः सदा ॥३२ इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे आगत्य सर्वान्विप्रांश्च धर्षयेद्धर्मचित्तमान्। शद्रांश्चवणिजश्चैव दण्डवातेन ताडयेत् पूर्वार्द्धे धर्मारण्यमाहात्म्ये ज्ञातिभेदवर्णनंनाम विध्वंसयेञ्च यज्ञादीन्होमद्रव्याणिभक्षयेत्। वेदिका दीघिका दृष्टा कश्मलेनप्रदूषयेत्। त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३ ॥ मूत्रोत्सर्गपुरीषेण दूषयेत्पुण्यभूमिकाः । गहनेन तथा राजन्स्त्रयो दूषयते हि सः ततस्ते वाडवाः सर्वे लोहासुरभयातुराः। प्रनष्टाः सपरीवारा गतास्ते वे दिशो दश वणिजस्ते भयोद्विया विश्ाननुययुर्नप। चतुविशोऽध्यायः महाभयेन सम्भीता दूरं गत्वा विमृश्य च ।। ३७ ॥। सह शाद्रैर्द्विजैः सर्व एकीभूत्वा गतास्तदा। मुक्तारण्यं पुण्यतमं निर्जनं हि ययुश्च ते धर्मारण्यमाहात्म्यप्रभावकथनम् निवासंकारयामासुर्नातिदूरे नरेश्वर। वजिड्नाम्ना हि तद्ग्रामं वासयामासुरेव ते। व्यास उवाच लोहासुरभयाद्राजन्विप्र नाम्ना विनिर्मितम्। एतत्तीर्थस्य माहात्म्यं मयाप्रोक्तं तवाग्रतः । अनेकपूर्वजन्मोत्थपातकघ्नं महीपते ।॥ शम्भुना वणिजो यस्मात्तस्मात्तन्नामधारणम् ॥४० ॥ 1 स्थानानामुत्तमंस्थानंपरं स्वस्त्ययनंमहत्। स्कन्दस्याग्रेपुराप्रोक्तं महारूद्रेण धीमता शम्भुग्राममितिख्यातंलोकेविख्यातिमागतम्। अथकेचिद्गयान्नप्टा वणिजःप्रथमन्तदा त्वं पार्थ! तत्र स्नात्वा हि मोक्ष्यसे सर्वपातकात्। ते नातिदूरे गत्वावै मण्डलं चक्रुरुत्तमम्। विप्रागमनकाड्कास्ते तत्र वासमकल्पयन् तच्क्रत्वाव्यासवाक्यं हि धर्म्मराजो युधिष्ठिरः॥३॥ मण्डलेति च नाम्नावैग्रामंकृत्वान्यवीवसन्। विप्रसार्थपरिभ्रष्टाःकेचित्तवणिजस्तदा धर्मात्मजस्तदा तात धर्मारण्यं समाविशत्। महापातकनाशाय साधुपालनतत्यरः। अन्यमार्गे गतायेवै लोहासुरभयार्दिताः । धर्मारण्यान्नातिदूरे गत्वा चिन्तामुपाययु: विगाह्य तत्र तीर्थानि देवतायतनानि च। इष्टापूर्तादिक सर्व कृतं तेन यथेप्सितम् कस्मिन्मार्गे वयं प्राप्ता: कस्मिन्प्राप्ता द्विजातयः। ततः पापविनिर्मुक्त: पुनर्गत्वा स्वकं पुरम्। इन्द्रप्रस्थं महासेन! शशास वसुधातलम् इति चिन्तां पराम्प्राप्ता वासं तत्र त्वकारयन्॥ ४५।। इदं हि स्थानमासाद्य ये शृण्वन्ति नरेत्तमाः । अन्यमार्गगतायस्मात्तस्मात्तन्नामसम्भवम्। ग्रामंनिवासयामासुरडालंजमितिक्षितौ! तेषां भुक्तिश्च मुक्तिश्च भविष्यति न संशयः।।७॥

३६२ ३६३ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पश्चविंशोऽध्याय: ] * सरस्वतीमाहात्म्यवर्णनम् * भुक्त्वा भोगान्पार्थिवांश्च परं निर्वाणमाप्नुयुः। अक्षोभ्यं ज्ञानिनं स्वस्थंपितामहसमद्युतिम्। एवंद्ृष्टासमाधिस्थंप्रहर्षात्फुल्ललोचनम् श्राद्धकाले घ सम्प्राप्ते ये पठन्ति द्विजातयः ॥ ८॥। प्रणम्य स्तुतिभिरयुक्त्या मार्कण्डं मुनयोऽब्रुवन्। भगवन्नैमिषारण्ये सत्रे द्वादशवार्षिके॥ ६ ।। वारिमात्रे धर्मवाप्यांगयाश्राद्धफलं लभेत्। अत्रागतस्य मर्त्यस्यपापंयमपदेस्थितम् त्वयाऽवतारिता ब्रह्मन्नदी या ब्रह्मणः सुता। तथा कृतं च तत्रैव गङ्गावतरणं क्षितौ कथितं धर्मपुत्रेण लोकानां हितकाम्यया। विना अन्नैर्विना दर्भेविना चासनमेव वा गीयमानं कुलपतेः शौनकस्य मुनेः पुरः। सूनेन मुनिना ख्यातमन्येषामपिशृण्वताम् तोयेन नाशमायाति कोटिजन्मकृतं त्वयम्। सहस्ररुक्मशुङ्गीणां धेनूनांकुरुजाङ्गले तच्छ्रत्वा महदाख्यानमस्माकं हदि संस्थितम्। दत्त्वा सूर्यग्रहे पुण्यं धर्मवाप्यां च तर्पणम् (तर्पणात्)।। १२।। पापभ्ी पुण्यजननी प्राणिनां दर्शनादपि॥ ६ ॥ एतद्वःकथितंसर्वधर्मारण्यस्यचेष्टितम्। यच्क्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः मार्कण्डेय उवाच एकविशतिवारैस्तुगयायांपिण्डपातने। तत्फलं समवाप्नोतिसकृदस्मितक्क्रते सति धर्मारण्ये मया विग्राः! सत्यलोकात्सरस्वती। इतिश्री स्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे समानीता सुरेखाद्री (सुरेन्द्रादैः) शरण्या शरणार्थिनाम्॥ १०॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये प्रभावकथनंनाम लाद्रपदे सिते पक्षे द्वादशीपुण्यसंयुता। तत्रद्वारावतीतीर्थे मुनिगन्धर्वसेचिते॥ चतुविशोऽध्यायः॥ २४॥ तस्मिन्दिनेच तत्तीर्थेपिण्डदानादिकारयेत्। तत्फलंसमवाप्नोतिपितृणांदत्तमक्षयम् महदाख्यानमखिलं पापघ्नं पुण्यदं च यत्। पवित्रंयत्पवित्राणां महापातकनाशनम् सर्वमङ्गलमाङल्यं पुण्यं सारस्वतं जलम्। पश्चविंशोऽध्यायः ऊध्वं किं दिवि यत्पुण्यं प्रभासान्ते व्यवस्थितम् ॥१४॥

सरस्वतीमाहात्म्यवर्णनम् सारस्वतजलंनुणां ब्रह्महत्यांव्यपोहति। सरस्वत्यांनराःस्रात्वाःलन्तर्प्यपितृदेवताः पश्चात्पिण्डप्रदातारो न भवन्ति स्तनन्धयाः ॥ १५॥ सूत उवाघ यथाकामदुघा गावो भवन्तीष्टफलप्रदाः। तथा स्वर्गापवर्गेकहेतुभूता सरस्वती॥ अथाऽन्यत्सम्प्रवक्ष्यामि तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां तृतीयेव्रह्मखण्डे धर्मारण्ये यथाऽडनीता सत्यलोकात्सरस्वती॥ १॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये सरस्वतीमाहात्म्यवर्णनंनाम मार्कण्डेयं सुखासीनं महामुनिनिषेवितम्। तरुणादित्लसङ्काशं सर्वशास्त्रचिशारदम् पञ्चविंशोऽध्यायः॥ २५॥ सर्वतीर्थमयं दिव्यमृषीणां प्रवरं द्विजम्। आसनस्थं समायुक्तं धन्यं पूज्यंदृढव्रतम् योगात्मानं परं शान्तं कमण्डलुधरं विभुम्। अक्षसूत्रधरं शान्तं तथा कल्पान्तवासिनम्॥।४ ॥

सप्तविंशोऽध्याय: ] * बलाह कोपाख्यानवर्णनम् ३६५

अक्षय्यां तृप्तिमाप्नोति परमात्मा जनार्हनः । दीयतेऽत्रयदुद्विश्य तदक्षय्यमुदाहृतम्

षड्विंशोऽध्यायः इतिश्रीसकादेमहापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे

द्वारिकामाहात्म्यवणनम् पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये द्वारिकामाहात्म्यवर्णनंनाम षड्विंशोऽध्यायः ॥२६॥

व्यास उवाच मार्कण्डेयोद्वाटितं वे स्वर्गद्वारमपावृतम्। तत्रये देहसंत्यागं कुर्वन्तिफलकाङ्क्षया लभन्ने तत्फलं ह्यन्ते विष्णोः सायुज्यमाप्नुयुः। अतः कि बहुनोक्तेन द्वारवत्यां सदा नरैः ॥ २ ॥ सप्तविंशोऽध्यायः

देहत्याग: प्रकर्त्तव्यो विष्णोलोकजिगीषया। अनाशकेजलेवाग्रौयेवसन्तिनरोत्तमाः बलाहकोपाख्यानवर्णनम् सर्वपापविनिर्मुक्ता यान्ति विष्णोः पुरी सदा। ३ ॥ अन्योऽपि व्याधिरहितोगच्छेदनशनंतु यः। सर्वपापविनिर्मुक्तोयातिविष्णोःपुरींनरः सूत उवाच तत्रतस्य समीपस्थं मार्कण्डेनोपलक्षितम्। तीर्थ गोवत्ससञ्ज्ञंतुसर्वत्रभुविसंत्रुतम् शतवर्षसहस्त्राणां वसेदन्ते दिवि द्विजः । तत्रावतीर्य गोवत्सस्वरुपेणाम्बिकापतिः । स्वयंभूलिङ्गरूपेणसंस्थितोजगतांपतिः ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पवित्रं पावनं भुवि॥ ५॥ उपवासस्तथा तुल्यं तपःकर्म्मनविद्यते। नास्तिवे दात्परशास्त्रंनास्तिमातृसमोगुरु आसीदबलाहकोनाम रद्रभक्तो महाबलः । आखेटकसमायुक्तो नृपः परपुरंजयः मृगयूथे स्थितं द्ूष्टा गोवत्सं तत्पदातिना। उक्तो राजा मयादृष्टं कौतुकं नृपसत्तम! न धर्मात्परमस्तीह तपो नाऽनशनात्परम्। गोवत्सोमृगयथस्य द्वृष्टो मध्यस्थितो मया। स्नात्वा यः कुरुतेऽत्रापि श्राद्धं पिण्डोदकक्रियाम् ॥॥ तेषामेवानुरक्तोऽसी जनन्या रहितस्तथा॥५॥

समुक्त:पातकेः सर्वेर्विष्णुलोक्तमवाप्तुयात। तीर्थानामुत्तमंतीर्थयत्रसंनिहितो हरिः द्रष्ट' तु कौतुकं राजातंपदाति पुरःस्थितम्। उद्याचदर्शयस्वेतिगोवत्संचसमाविशत्

हरते सकलं पापं तस्मिस्तार्थ स्थितस्य सः ॥६ ॥ गत्वाटवीं तदा राजोदर्शितः सपदातिना। पदातिभिमृ गानीकं दुद्राव त्रासितं यदा

मुक्तिदं मोक्षकामातां धनदें च धनाथिनाम्। आयुर्दसुखद चैव सर्वकामफलप्रदम् किमन्येनात्र तीर्थेन यत्रदेवो जनार्दनः । स्वयंचसततिनित्यं हि सर्वेषामनुकम्पया॥ तत्रस्थितं सगोवत्समपश्यन्तृपतिः स्वयम्।

तत्रयद्दीयते किश्चिद्वानं श्रद्धासमन्वितम्। अक्षयं तद्गवेत्सर्वमिह लोके परत्र च । यावद् गृहाति तं तावलिङ्गंजातं समुज्जवलम् ॥ ६॥

यज्ञैदरनिस्तपोभिश्च यत्फलं प्राप्यते बुधैः। तदत्र स्वानमात्रेण शद्ररपि सुसेवकेः तंदृष्ट चिम्मितो राजाकिमेतदित्यचितयत्। यावच्वितयते ह्येवंदेहंत्यवत्वादिवंगतः

तत्र श्राद्धं च यः कुर्यादेकादश्यामुपोपितः।स पितनुद्धरेत्सर्वास्षरकेभ्योन संशयः अन्रान्तरे गगनतले समन्ततः श्रयते सुरजयकारगर्जितम्। पपात पुष्पत्रप्टिरम्वराद्राजा गतः शिवभुबनं च तत्क्षणात् ॥ ११॥

३६६ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे सप्तविशोऽध्याय: ] * गङ्गकूपकमाहात्म्यवर्णनम् * ३६७

तावत्पश्यतितन्नाभ्यं गोवत्संबालकं स्थितम्। नूनमेष महादेवो वत्सरूपी महेश्वरः तमानेतुं समुदुक्तो राजा तमुजहार च। यदा तद्देवलिङ्गं तु नोत्तिष्ठति कथंचन शिववाण्युवाच

तदा देवा: सहानेन प्रार्थयामासुरीश्वरम्॥१३॥ हे लोका! मा भयं वोऽस्तु उपायः श्रूयतामयम्। कश्चिच्चण्डालमानीयमत्पुरः स्थाप्यतां ध्रुवम् ॥३०॥ देवा ऊचु: भगवन्सर्वदेवेशस्थातव्यं भवताघिभो। शुक्लेनलिङगरूपेण सर्वलोकहि तषिणा ।। चण्डालांश्च समानीय दघुर्देवस्य ते पुरः। तथापि तस्य वृद्धिस्तुनेव निर्वर्ततेपुनः वागुवाच श्रीमहादेव उवाच स्थास्याम्यहं सदेवात्र लिङ्गरूपेण देवताः। यस्माद्वाद्रपदे मासिकृष्णपक्षे कुहदिने कम्मणा यस्तु चण्डाल: सोडग्रे मे स्थाप्यताख्ञनाः ।

तथा तहिचसे तत्रस्रानंकृत्वा विधानतः । लिङ्गं येपूजयिष्यंति न तेषां विद्यतेभयम् तच्चत्वा महदाश्चर्यं मति चक्रुर्विलोचने (चक्रुश्चवीक्षणे)। ३२।।

ऋते चपिण्डदानेनपूर्वजाः शाश्वतीः समाः। गौरवेनरके घोरेकुम्भीपाके च ये गताः मार्गमाणास्तदाते तुग्रामाणि च पुराणिच। कश्चित्कर्मरतं पापं दद्दशुर्व्राह्मणब्रुवम्

अनेकनरकस्थाश्च तिर्यग्योनिगताश्च ये। सकृत्पिण्डप्रदानेन स्यात्तेषामक्षया गतिः वृषभान्भारसंयुक्तान्मध्याह्वेवाह्यत्तु सः। क्षततृट्श्रमपरीतांश्च दुर्बलान्क्रूरमानसः

ततो बलाहको राजा सर्वदेवसमन्वितः। स्थापयामास तल्लिङं सर्वदेवसमीपतः अस्नात्वापिप्यु षितं भक्षयन्तीह वे द्विजाः। तं समादाय देवेशंजग्मुर्यत्रजगद्गुरु:

चकार बहुदानानि लोकानां हितकाम्यया। यावदर्चयते ह्वेवं रुद्रोऽपि स्वयमागतः देवालयाग्रभूमौ तं स्थापयासुरादूताः। भस्मी बभूव सहसा गोवत्साग्रे निरूपितः चण्डालस्थल इत्येष प्रसिद्धःसोऽभवत्क्षितौ। सद्र उवाच अस्यां रात्रौतुमनुजाशश्रद्धाभक्तिसमन्बिताः । येर्घयिष्यंति देवेशंतेषांपुण्यमनंतकम् तत्र स्थितैरन चाद्यापि प्रासादो दृश्यते हि सः॥३७॥

जागरंयेकरिध्यन्ति गीतशास्त्रपुरःसरम्। उद्धरिप्यन्ति तेमर्च्याःकुलमेकोत्तरंशतम् तदाप्रभृतितलिङ्गंसाम्यभावमुपागतम्। धौतपाप्मागतस्तीर्थद्विजोलिङ्गनिरीक्षणात्

तावद्गर्ज न्तितीर्थानिनेमिषं पुष्करं गया। प्रयागं च प्रभासं च द्वारकामथुराऽवुदः प्रत्यहं पूजयामास गोवत्संगतकिल्बिपः । विशेषात्कृष्णपक्षस्य चतुर्ददश्यांसमागतः

यावन्न दृश्यते लिङ्गं गोवत्सं परमाद्गुतम्। यदा हि कुरुते भावं गोवत्सगमनं प्रति एतत्तद्द्गुतं तस्य देवस्य च त्रिशलिनः ।शणुयाद्योनरो भक्तया सर्वपापेः प्रमुच्यते॥ सूत उवाच स्ववंशजास्तदा सर्वे नृत्यन्ति हर्षिताध्रुवम् ॥२५॥ गोवत्समिति विख्यातं नराणांपुण्यदंपरम्। अनेकजन्मपापघ्नंमार्कण्डेयेनभाषितम् सूत उवान यच्चान्यदद्गुतं तत्र वृत्तान्तं शणुत द्विजाः। येन वै श्रुतमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् तत्र तीर्थे सकृत्स्नानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम्। पापदेहविशुद्धच्र्थ पापेनोपहतात्मनाम्

यदावेस्था पितंलिङ्गंसर्वदेवेः पुरातनम्। विष्णोःप्रतिष्ठानगुणात्सर्वेषाश्चदिवौकसाम् कृपेतर्पणतश्चैव श्राद्धतश्चव तृप्तता। भाद्रपदे विशेषेण पक्षस्यान्ते भवेत्कलौ॥ ४३

अणुमात्रप्रमाणेन प्रत्यहं समवर्द्धत। ततस्ते मनुजा देवा भीतास्तं शरणं ययुः एकविशतिवारांस्तु गयायां तर्पणे कृते। पितृणां परमातृप्तिः सकृद्वै गङ्गकूपके तस्मिन्गोवत्ससामीप्ये तिष्ठते गङ्गकूपकः । देवा ऊचु: वृद्धिं संहरदेवेश! लोकानांस्वस्ति तद्गवेत्। एघमुक्ते ततो लिङ्गाद्वागुवाचाशरीरिणी तस्मिस्तिलोद केनापि सद्गति यान्ति तप्पिताः ॥४५।। 4 पितरो नरकाद्वापि सुपुण्येन सुमेधसा। गोप्रदानं प्रशंसन्ति तस्मिस्तीर्थेमुनीश्वराः

३६८ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे अष्टाविशोऽध्याय: ] * लोहयष्टिकातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् # ३६६

विप्राय स्वर्णदानं तु रुद्रलोके नयेन्नरम्। सरस्वतीशिवक्षेत्रे गङ्गा च गङ्गकूपके।। लोहयष्ट्यां कृते श्रा्ेनभस्येचन्द्रसंक्षये। प्रेतयोनिघिनिर्मुक्ता:कीडन्तिपितरोदिवि एकस्थमेतत्त्रितयंस्वर्गापवर्गकारणम्। सेवितंचर्षिभिः सिद्धैस्तीर्थ सर्वत्रविश्रुतम् अपि नः सकुले भूयाद्योवैदद्यात्तिलोदकम्। पिण्डं वाप्युदकंवापि प्रेतपक्षे विधूदये पीलुयुग्मं स्थितं तत्र तत्तीर्थ मुनिसेवितम्। लोहयष्ट्याममावस्यां कार्यभाद्रपदे जनेः। श्राद्धं वे मुनयः प्राह्टः पितरोयदिवल्लभाः स्नानात्स्वर्गपदश्चेव पानात्पापविशुद्धिदम् ॥४६॥। कीर्त्तनात्पुण्यजननं सेवनान्मुक्तिदंपरम्। तद्व पश्यन्ति ये भक्त्या ब्रह्महायदिमातृहा वालवातीच गोप्श्च ये च स्त्रीशूद्रघातकाः । गरदाश्चाग्निदाश्चैव गुरद्रोहरताश्चये तपस्विनिन्दकाश्चैव कूटसाक्ष्यं करोति यः। वक्ताचपरदोषस्य परस्य गुणलोपकः गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः। तं ध्यात्वा पुण्डरीकाक्षंमुच्यते चऋ्र्णत्रयात् सर्वपापमयोऽप्यत्र मुच्यते लिङ्गदर्शनात् ॥ ५३॥ प्रार्थयेत्तत्र गत्वा तं देवदेवंजनार्दनम्। आगतोऽस्मिगयांदेव!पितृभ्यःपिण्डदित्सया इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरूयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन।॥ १० ॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये बलाहकोपाख्यानवर्णनंनाम परलोकगतेभ्यश्च त्वं हि दाता भविष्यसि। अनेनेवच मन्त्रेण तत्र दद्याद्वरे: करे

सप्रविंशोऽध्यायः ॥२७॥ चन्द्रे क्षीणे चतुर्दश्यां नमस्येपिण्डमाहरेत्। पितृणामक्षया तृनिर्भविप्यतिनसंशयः एकविशतिवारांश्र गयायां पिण्डपातनेः । भक्त्या तृप्तिमवान्नोति लोहयष्ट्यां (च तर्पणे) पितृतर्पणे ॥ १२॥ चारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षव्यमन्नदः। फलप्रदः सुतान्भक्तानारोग्यमभयप्रदः अष्टविंशोऽध्यायः वित्तं न्यायार्जितंदत्तंस्वल्पं तत्र महाफलम्। स्नानेनापिहितत्तीर्थरुद्रस्यानुचरोभवेत्

लोहयष्टिकातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् इतिश्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहर्यांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये संक्षेपतस्तीर्थमाहात्म्यवर्णनंनासा- व्यास उवाच

श्रीमार्कण्डेय उवाध मोक्षतीर्थे सरस्वत्या नभस्ये चन्द्रसंक्षये। विप्रान्सस्पूज्यविधिवत्तेभ्यो दत्त्वा च दक्षिणाम्॥ १॥ एकविशतिवारांस्तु भक्त्या पिण्डस्य यत्फलम्। गयायां प्राप्यते पुंसां ध्रुवं तदिह तर्पणात् ॥२॥

एकोनत्रिशोऽध्याय: ] * लोहासुरम्प्रतिब्रह्मवाक्वर्णनम् * ४०१

शर्वलब्धवरो दैवात्पुनस्तेपे महत्तपः। रम्ये सरस्वतीतीरे तरणाय भवार्णवात् ॥ ऊनत्रिंशोऽध्यायः वत्सगणांसह स्राणिप्रयुतान्यर्वुदानिच। शङ्कतेभगवानिन्द्रो भीतस्तस्यतपोबलात्

लोहासुरस्यशिवाराधनवर्णनम् मा मे पदच्युतिर्भूयाद्वैत्यलोहासुरात्क्कचित्। मघवागुप्तरुपेण समेत्याश्रमका न नम् तपोभङंप्रकुरुते कम्पयित्वामहासुरम्। ताडयन्ति शरीरे तं मुष्टिभिस्तीक्ष्णकर्कशेः सूत उवाच अतःपरंशृणुध्वंहिलोहासुरविचेष्टितम्। बले:पुत्रशतस्यापि कथयिप्यामिविश्रुतम् अथ तेन त दैत्येन ध्यानमुत्सृज्य वीक्षितम्। इन्द्रेणतत्कृतं सर्वं तपोबलविनाशनम्

यथा तौ भ्रातरौ वृद्धौ प्रापतुः स्थानमुत्तमम्। तस्य तेरभवद्युद्धमिन्द्रादैरथ कक्कशेः। एकस्य बहुभिः सार्द्ध देवास्ते तेन संयुगे

तदाप्रभृति वैराग्यं दैत्यो लोहासुरे दधौ॥ २ ॥ रुधिराक्किन्देहाघ प्रहारेजर्जरीकृताः। केशवं शरणम्प्राप्ता त्राहि त्राहीति भाषिणः॥

किं करोमि क्व गच्छामि तपसे स्थानमुत्तमम्। यस्यपारंनजानन्तिदेवतामुनयोनरा: सूत उवाच

को मयाSSराध्यतां देवो हृदि चिन्तयतेभृशम्। देवानां वाक्यमाकर्ण्य वासुदेवो जनार्दनः। युयुधे केशवस्तेन युद्धे वर्षशतक्किल॥

इति चिन्तयतस्तस्यमतिर्जाता महात्मनः ॥४॥ तनो नारायणं तत्र जिगाय स वरोर्जितः । अथ नारायणो देवो जितोलोहासुरेणतु

दधौ गङ्गां स्वशीर्षेण पुष्पवन्तौचनेत्रयोः। हृदा ना रायणं देवं ब्रह्माणं कटिमण्डले मन्त्रयामास रूद्रेण ब्रह्मणा च पुनः पुनः। नीमांसित्वात्रयोदेवाः पुन्युद्धरमुद्यमम् लोहासुरस्य देत्यस्य वपुद्ृक्टा पुनर्नवम्। महदासीत्पुनर्युद्धं देत्यकेशवयोस्ततः॥ इन्द्रादया देवता सर्वे यद्ेहे प्रतिबिम्धिताः। प्रपश्यतितदात्मानं भास्कर:सलिलेयथा न समार यदा दैत्यो विष्णुनाप्रभविष्णुना। तरसा तं केशवोऽपिपातयामासभूतले तमेवाराधयिष्यामि निरञ्जनमकल्मषम्। एवं कृत्वा मति देत्यस्तपस्तेपे सुदुष्करम् उत्तानं पतितं द्रृष्ट पिनाकी परमेश्वरः। दधार हृदये तस्य स्वरूपं रूपवर्जितः॥ भीतो जन्मभया्वोरादुदुष्करं यन्महात्मभिः।।ड।। कण्ठे तस्थौ ततो ब्रह्मा तस्य लोहासुरस्य च। अम्बुभक्षो वायुभक्षः शीर्णपर्णाशनस्तथा। दिव्यं वर्षशतं सागं यदा तेपे महत्तपः॥ चरणौ पीडयामास स्वस्थित्या पुरुषोत्तमः ॥ २६ ॥ ततस्तुतोष भगवांस्त्रिशलवरधारकः ॥८॥ अथ देत्यः समुत्तस्थौ भृशंबद्धोपिभूतले। द्ृष्ट्रोत्थितंततोदेत्यं पातयन्तंसुरोत्तमान् ईश्वर उवाच उवाच दिव्यया वाचा विरश्चिः कमलासनः ॥२८॥ वरं वृणीष्वभद्रन्ते मनसायदभीप्सितम्। लोहासुर! मयादेयंतव नास्तितपोबलात् ब्रह्मोवाच इत्युक्तो दानवस्तत्र शङ्गराग्रे बचोऽब्रवीत् ॥ १०॥ लोहासुर सदा रक्ष वाचोधर्ममभीक्ष्णशः। त्वयायत्प्राथितरद्रात्तदेव समुपस्थितम् लोहासुर उवाच यदि तुष्टोऽसि देवेश वरमेकं वृणोम्यहम्। शरीरस्याजरत्वश्चमा सृत्योरपि मेभयम् अहं विष्णुश्च रुद्श्च त्रयोऽमी सुरसत्तमाः। त्वद्रेहमुपवेक्ष्यामो यावदाभूतसंपुवम् दानवेश शिवप्राप्तिर्भावभक्त्यँव जायते। शिवं चालयितुं बुद्धि: कथं तव भविष्यति जन्मन्यस्मिन्प्रभो! भूयात्स्थातव्यं हृदये मम। अचलांश्चालयैद्यस्तु प्रासादां्व्राह्मणान्पुरान्। अचिर णैवकालेन पातकेनैव लिप्यते एवमस्तु शिवः प्राह तत्र तं दानवेश्वरम् ॥ १२ ।। सशानवत्परित्याज्य: सत्यधर्मवहिष्कृतः । सत्यवागसिभद्रन्तेमा विचालयदेवताः २६

४०२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे एकोनत्रिशोऽध्याय: ] * अज्ञातगोत्रेभ्यःपिण्डदानवर्णनम् * ४०३

येन यातास्तु पितरो येनयाता:पितामहाः। तेनमार्गेणगन्तव्यंनघोलङ्यासतांगतिः त्रिषु लोकेषु दुष्प्रापं सत्यं ते दिवि संस्थितम् ॥ ५२॥ दानवेश! पिता ते हि ददौ लोकत्रयंहरे: । वाक्पाशवद्धःपातालेरज्यंचक्रेमहीपतिः अस्मद्वाक्येन सत्येन तत्तथाऽसुरसत्तम। गयासमधिकं तीर्थ तव जातं धरातले। तथात्वमसिवाक्पाशाच्छिवभक्तिसमन्वितः। भूतलेतिष्ठद्रेत्येन्द्र!मावाग्व कल्प्यमाप्तुहि अम्माकं स्थितिरव्यग्रा तवदेहे न संशयः। सत्यपाशेनबद्धाः स्म दृढमेवत्वयाSनघ वरांस्ते च प्रदास्यामो मा विचाल्या (विचालय) हि देवताः॥ ३७॥ विष्णुरुवाच व्यास उवाच गयाप्रयागकस्याऽपि फलं समधिक स्मृतम् । तच्क्रत्वा ब्रह्मणो वाक्यं सन्तुष्टो दानवेश्वरः । प्राहप्रसन्नयावाचा ब्रह्माणं केशवंहरम् चतुर्द्दश्याममावास्यां लोहयष्ट्यां पिण्डदानतः॥ ५५।। लोहासुर उवाच चलिपुत्रस्य सत्येन महती तृप्तिरत्र हि। मा कुरुष्वात्र सन्देहं तवदेहेस्थिताम्वयम् वाक्पाशबद्धस्तिष्ठामि न पुनर्भवतां बले। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चत्रयोऽमीसुरसत्तमाः सरस्वतीपुण्यतोया ब्रह्मलोकात्प्रयात्युत।प्वयिष्यन्ति देहाङ्गं मयासह सुसङ्गता स्थास्यन्तिचेच्छरीर मे कि न लब्धंमया ततः। इदंकलेवरं मे हि समारूढंत्रिभिःसुरैः यथा वे द्वारकावासो देवस्तत्र महेश्वरः । विरश्चिर्यत्र तीर्थानि त्रीण्येतानिधरातले भूम्यां भवतु विख्यातं मत्प्रभावात्सुरोत्तमाः ।। ४१। मविष्यन्ति च पाताले स्वर्गलोके यमक्षये। विख्यातान्यसुरश्रेष्ट पितणां तृप्निहेतवे लोहासुरस्यवाक्येन हर्षितास्त्रिदशास्त्रयः। ददुः प्रत्युत्तरं तस्मै ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि गाथां पितृकृतां पराम्। सत्यवाक्पाशतो दैत्यो न सत्याच्चलितो यतः। आज्ञारूपां हि पुत्राणां तां शृणुष्व ममाऽनय ॥ ६० ॥ तेन सत्येन सन्तुष्टा दास्यामस्ते मनी (हदी) प्सितम् ॥ ४३॥ पितर ऊचु: ब्रह्मोवाच शङुरस्याग्रतः स्थानं रुद्रलोकप्रदं नृणाम्। पापदेहविशुद्धधर्थ पापेनोपहतात्मनाम् यथा स्नानं ब्रह्मज्ञानं देहत्यागो गयातले। धर्मारण्ये तथा दैत्य धर्म्मेश्वरपुरः स्थिते तस्मिस्तिलोदकेनापि सद्गतियान्ति तर्दिताः । पितरोनरकाद्वापि सुपुत्रेणसुमेधसा कृपे पर्प्पणकं श्राद्धं शंसन्तिपितरोदिचि। सन्तुष्टाः पिण्डदानेनगयायां पितरोयथा गोप्रदानं प्रशंसन्ति तत्तत्र पितमुक्तये। पित्रादिकान्समुद्दिश्य द्ृष्टा रुद्रश्च केशवम् वाञ्छन्ति तर्प्पण कूे धर्मारण्येविशुद्धये। दानवेन्द्र शरीरन्तु तीर्थ तव भविष्यति एकविशतिवारांस्तुगयायांतर्प्पणे कृते। पितृणां या परातृप्तिर्जायते दानवाधिप! अज्ञातगोत्रजन्मानस्तेभ्यः पिण्डांस्तु निर्वपेत्। धर्मेश्वरपुरस्तात्सात्वेकदापितृतर्पणात् । स्याद्वैदशगुणातृप्निः सत्यमेव न संशयः तेऽपि यान्ति दिवं सर्वे पिण्डे दत्त इति श्रुतिः ॥६५॥ पितणां पिण्डदानेन अक्षव्या तृप्तिरस्त्विह ॥४८॥ शिवरूपान्तराले वे धर्मारण्ये धरातले। श्रद्धयव हिकर्तव्या:श्राद्धपिण्डोदकक्रिया अज्ञातगोत्रनाम्नान्तु पिण्डमन्त्रमिमं शणु ॥ ६६॥ तथान्तगाले चास्माकं श्राद्धपिण्डो विशेषतः ॥ ५०॥ पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैवच। अतीतगोत्रजास्तेस्यः पिण्डोऽयमुपतिष्ठतु तथा शरीर कर्त्तव्यो भविप्यत्यसुरोत्तम। ब्रह्मणोवाक्यमाकर्ण्यरुद्रःप्राहतताऽसुग्म् विष्णुरुवाच लोहासुर न ते कार्या चिन्ता सत्योऽसि सुवत !। जनेनेव तु मन्त्रेण ममाप्रे सुरसत्तम।क्षीणेचन्द्रे चतुरदश्यां नभम्ये पिण्डमाहरेत्

४०४ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पितृणामक्षयातृप्तिर्भविष्यतिनसंशयः । तिलापिण्याकपिण्डेन पितरोमोक्षमाप्नुयु: ऋणत्रयविनिर्मुक्ता मानवाजगतीतले। भविष्यन्तिनसन्देहो लोहयप्ट्यांतिलतर्षणे त्रिंशोऽध्यायः स्नात्वा यः कुरुते चाऽत्र पितृपिण्डोदकक्रिया। पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावद ब्रह्म दिवानिशम् ॥७? ॥ रामचरित्रवर्णनम् अमावास्यादिनंग्राप्यमासिभाद्रपदेसरः। ब्रह्मणोयष्टिकायांतु यः कुर्यात्पितृतर्पणम् व्यास उवाच पितरस्तम्यतृपाः स्युर्यावदाभूतसम्पुवम्। तेषां प्रसन्नो भगवानादिदेवो महेश्वरः पुगत्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रबृद्हः। सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामोराजीवलोचनः। अस्य तीर्थस्य यात्रायां मतिर्येषां भविष्यति। स गामो लक्ष्मणश्चैवकाकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रती गोक्षीरेण तिलैंः श्वेतेः स्रात्वा सारस्वते जले॥ ७४॥! यजमंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौकुमारकौ। धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकों ॥ ३ तर्पयेदक्षया तृप्ति: पितृणां तस्य जायते। श्राद्धश्चव प्रकुर्वीत सक्तुभिः पयसासह पथि प्रवजतो यावत्ताडकानामराक्षसी। तावदागम्य पुरतस्तस्थी वे चिप्नकारणात् अमावास्यादिनम्प्राप्य पितृणां मोदमिच्छुकः। ऋपेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत्। प्रादिशञ्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः॥ धेनु दद्यादुद्रतीर्थे वस्त्राणि यमतीर्थके॥ ७६ ॥ नम्य पादतलस्पर्शाच्छिलावासवयोगतः । अहल्यागौतमवधःपुनर्जाताम्वरूपिणी विष्णुतर्थ हिरण्यश्च पितणां मोक्षमिच्छुकः। विनाक्षतेविनादभेविना चासनमेवच विष्वामित्रस्य यज्ञे तु सम्प्रवृत्ते रघृत्तमः । मारीचं व सुवाहुं व जघान परमेषुभिः॥ वारिमात्राल्लोहयप्ट्यां गयाश्राद्धफलं लभेत्॥७9 ॥ ईवरस्य धनुर्भप्नक्षनकस्य गृहे स्थितम्। रामः पञ्चदशे वर्षे पड् वर्षाचेचमेथिलीम् सूत उवाच एतद्वः कथितं विप्रा लोहासुरविचेष्टितम्। यच्छ्रुत्वात्रह्महागोप्नोमुच्यतेसर्वपातकें: अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदारजन्द्रेवानामपिडुःसहः एकविशतिवारन्तु गयायां पिण्डपातने। तत्फलं समवाप्नोति सकृदस्मिञ्छुते सति ननो रामं पराजित्य सीतयागृहमागतः। ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह चतुःप्कोटिद्विलक्षं च सहस्त्रं शतमेव च। धेनवस्तेनदत्ताःस्युर्माहात्म्यं शणुयात्तुयः सनविशतिमे वर्षे यौवराजयप्रहायकम्। राजानमथ केकेयी वरद्यमयाचत ॥ १२ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे नयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः। जटाधरः प्रबजतां वर्ाणीह् चतुर्दश॥१३ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये लोहासुरमाहात्म्यसम्पूर्ति- भरतस्तुद्वितीयेन यौवराज्याधिपोऽनतुमे। मन्थरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत॥१४ ज्ञानकोलक्ष्मणसखं रामं प्राव्ाजयन्तृपः। त्रिरत्रमुदकाहारश्चतुर्थेडह्ि फलाशनः ॥ पश्चमे चित्रकृटे तु रामो वासमकल्पयत्। तदा दशरथः स्वर्ग गतो गम इति ब्रुवन् ब्रह्मशापं तु सफलंकृत्वा स्वर्ग जगाम सः। ततो भरतशत्रुम्ी चित्रकटे समागतौ स्वर्गतं पितरं राजव्रामाय विनिवेदच। सात्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निर्वर्तनं प्रति नतो भरतशत्रुम्नी नन्दिग्रामं समागतौ। पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

• स्कन्दपुराणम् # [ ३ ब्रह्मखण्डे त्रिशोऽध्याय: ] * वानरराक्षसयुद्धवर्णनम् # ४०७

आत्र द्रष्टा महात्मानंदण्डकारण्यमागमत्। रक्षोगणवधारम्भे विराधेविनिपातिते अद्धत्रयोदशे वर्षे पश्चवट्यामुवास ह। ततो विरूपयामास शर्पणखां निशाचरीम् पुनरागत्य वर्षेऽह्वि छत्रस्तं मधुवनं किल। सप्म्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम् मणिप्रदानं सीताया सर्व रामाय शंसयत्। अष्ठम्युत्तरफाल्गुन्यांमुहर्तेविजयाभिधे वने विघरतस्तस्य जानकीसहितस्य व। आगतो राक्षसोघोरःसीतापहरणाय सः मध्यप्राप्तसइस्रां शौ वस्थानंरववस्य च । राम:कृत्वाप्र तिज्ञां हिप्रियातुंदक्षिणांदिशम् ततोमाघासिताष्टम्यांमुहर्तेवृन्दसञ्ज्ञके। राघवाभ्यांविना सीतां जहारदशकन्धर: तीत्वहिंसागरमपिहनिष्येराक्षसेश्वरम्। दक्षिणाशांप्रयातस्यसुग्रीबोऽथाभवत्सखा मार्रवस्याश्रमं गत्वामृगरूपेणतेन च। नीत्वादूरंराघवं च लक्ष्मणेनसमन्वितम् ततो रामो जघानाशुमारीचंमृगरूपिणम्। पुनःप्राप्याश्रमंरामोविनासीतांददर्श ह उपम्थानं ससैन्यस्य राघवस्यवभूव ह। विभीषणश्चतुर्थ्या तु रामेण सह संगतः तत्रेंव हियमाणा सा चक्रन्दकुररी यथा। रामरामेतिमारक्षरक्ष मां रक्षसा हताम् समुद्रतरणार्थाय पक्चम्यां मन्त्र उद्यतः । प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् यथा श्येन: स्ुधायुक्तः क्रन्दन्तीं वर्तिकां नयेत्। समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः॥४७॥ तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् ॥२७॥ सेतोईशम्यामारम्भस्त्रयोदश्यांसमापनम्। चतुर्दश्यांसुवेलाद्रौरामःसेनां न्यवेशयत् नयत्येप जनकजां तच्छ्रत्वापक्षिराट् तदा। युयुधेराक्षसेन्द्रेण रावणेन हतोऽपतत् पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम्। मावासितनवम्यां तु वसन्तींगवणालये। मार्गमाणौतदातीतु भ्रातरौरामलक्ष्मणौ तीर्त्वा तोयनिधिं राम: शरवानरसैन्यवान्॥ ४६॥ जटायुपंतु दूष्ट्ं व ज्ञात्वाराक्षससंहताम्। सीतांज्ञात्वाततःपक्षीसंस्कृतस्तेनभक्तितः अग्रतः प्रययो रामोलक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पम्पाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च रुरुध च पुरीं लड्डां सीतार्थ शुभलक्षणः। तृतीयादिदशम्यन्तं निवेशश्च दिनाष्टरकः शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने। पौषासितेच द्वादश्यांसैन्यसड्ख्यानमेवच् तज्लं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम्। ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकारह शार्दू लेनकपीन्द्राणांसारासारोपवर्णनम्। त्रयोदश्याद्यमान्तेचलङ्कायां दिव सैस्त्रिभि: ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्बालिवानरम्। प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम् रावणःसैन्यसङख्यानंरणोत्साहंतदाSकरोत्। प्रययावङ्गदो दौत्ये माघशुक्काद्यवासरे अङ्गलीयकमादाय वायुसूनुस्तदा गतः। सम्पातिर्दशमेमासिआचख्यौ वानरायताम् सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम्। माघशुककद्वितीयायांदिनेःसप्नभिर्ष्टमीम्

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः। द्वादश्यां शिशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः रक्षसां वानराणाञ्च युद्धमासीच्चसंकुलम्। माघशुक्कनवम्यां तु रात्राविन्द्रजितारणे गामलक्ष्मणयोर्नागपाशबन्धः कृतः किल। आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः॥ तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाSSह संकथाम्। वायूपदेशाट्गरुडं सस्मार राघवस्तदा। नागपाशविमोक्षार्थदशम्यां गरुडोभ्यगात् अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत। ३७॥ अवहारो माघशुक्कस्यैकादश्या दिनद्वयम्। द्वादश्यामाञ्जनेयेन धूम्राक्षस्यवधः कृतः ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्ध: शक्रजिता कपिः। त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकम्पनो रणे। मायासीतां दर्शयित्वारामायदशकन्धरः दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्॥ ३८ ।। त्रासयामासच तदासर्वान्सैन्यगतानपि। माघशुककतुर्द्दश्या यावत्कृष्णादिवासरम् अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः। वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकायादहनं कृतम् त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः। पूर्णिमायां महेन्द्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पञ्चभिः पथि वासरः। माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यन्तं त्रिभिर्दिनै: ॥ ६१॥

४०८ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे त्रिशोऽध्याय: ] * रामराज्यमहिमवर्णनम् * ४०६

रामेण तुमुले युद्धे रावणोद्रावितोरणात्। पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधित! कुम्भकर्णस्तदाचक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम्। कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादि् चतुर्द्दि नै गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु ॥ ८२।।

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः। अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभू ह आदायपरया प्रीत्याजानकींसन्यवर्तत। वैशाखस्य चतुर्थ्यान्तु रामःपुष्पकमाश्रितः

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यन्तश्चतुर्दिनः । नरान्तकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः॥ विहायसानिवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति। पूर्णेचतुर्दशेवर्षे पश्चम्यां माधवस्यच

पञ्चम्याः सप्तमीं याचदतिकायवधस्त्र्यहात्। भारद्वाजाश्रमे रामः सगण:समुपाविशत्। नन्दिग्रामे तु पष्थां स पुष्पकेणसमागतः सप्तम्यामभिषिक्तोऽसाव थोऽयोध्यायां रबूद्रहः। अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतौ दिनपश्चकात्॥ ६६ ॥ दशाहाधिकमासांश्च चतुद्ृश हि मैथिली ॥ ८६ ॥

तृतीयादी सप्तम्यन्तदिनपश्चकमेद च। ओषध्यानयवैयग्रशादवहारो बभूव है॥ ६८॥ उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने। द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामोराज्यमकार्यत्।।

अष्टम्यांरावणोमायामैथिलींहतवान्कुधीः। शोकावेगात्तदारामश्चक्रेसैन्यावधारणम् सीतायास्तु त्रयस्त्रिशद्वर्षाणितुतदाभवन्। स चर्तुदशवर्षान्ते प्रविष्टःस्वांपुरींप्रभु:

ततस्त्रयोदशीं यावद्विन: पश्चभिरिन्द्रजित्। लक्ष्मणेनहतो युद्धे विख्यातवलपौरुषः अयोध्यांनाम मुदितो रामोरावणदर्पहा। भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामोराज्यमकारयत्

चतुदश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः। अमावास्यादिने प्रागाद्यद्धाय दशकन्धरः दशवर्षसहस्त्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

चैत्रशुक्कप्रतिपदः पश्चमीदिनपश्चके। रावणो युध्यमानोऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः॥ गमराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमानसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नगः॥

वैत्रंशुक्काष्टमीं यावत्स्यन्दनाथ्वादिसूदनम्। चेत्रशुककनवम्यां तु सौमित्रे शक्तिभेदने कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च।

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकन्धरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च।9४॥ गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदाफलाः॥ ६२॥

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादायलक्ष्मणंतामपाय यत् नाधयो व्याधयश्चैव रमराज्ये नराधिप। नार्यःपतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नगः

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौयुद्धंतु रक्षसाम्। एकादश्यां तु रामायरथो मातलिसारथिः दविजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विजसेविनः। कुर्वतेवैश्यवर्णाश्च भक्ति द्विजगवांसदा

प्राप्तोयुद्धायद्वादश्यायावत्कृष्णांचतुर्दशीम्। अष्टादशदि नैरामोराव्णं द्ैरथेडवधीत् न योनिसङ्करश्रासीत्तत्र नाचारसङकरः।न वन्ध्यादुर्भगा नारी काकवन्ध्यामृतप्रजा

संस्कारा रावणादीनाममावास्यादिनेऽभवन्। विधवानवकाप्यासीलप्यते न सभतृ का। नावज्ञांकुर्व ते के पिमातापित्रोग रोस्तथा

सङ्य्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्रवान्॥ ७८॥ न त् वाक्यं हि वृद्धानांमुल्लंघयतिपुण्यकृन। न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखा:

माघशुक्कद्वितीयादि चेत्रकृष्णचतुर्द्दशीम्। सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पञ्चदशाहकम् नापवादपरोलोको नदरिद्रोन रोगभाक्। न स्तेयो दयतकारी च मैरेयी पापिनोनहि

युद्वावहारःसङय्रामोद्वासप्ततिदिनान्यभूत्। वैशाखादितिथौराम उवास रणभूमिषु न हेमहारी ब्रह्मप्नो न चव गुरुतल्पगः। न स्त्रीघ्नो न च वालप्नो न चेवानृतभाषणः

अभिषिक्तो द्वितीयायां लङ्गाराज्ये विभीषणः ॥ ८० ॥ न वृत्तिलोपकश्चासीत्कृटसाक्षी न चैव हि। न शठो न कृतघ्श्च मलिनोनेवदवश्यते

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलम्भनम्। दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम् मदा सर्वत्र पूज्यन्तेव्राह्मणावेदपारगाः। नावैष्णवोऽवरती राजव्रामराज्येऽतिविश्रुते

हत्वा त्वरेण लडेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः। राज्यं प्रकुर्वतस्तस्यपुरोधावदताम्वरः। वसिष्ठो मुनिभिःसार्द्धकृत्वातीर्थान्यनेकशः आजगाम ब्रह्मपुत्रो महाभागस्तपोनिधिः।

४१० * स्कन्द्पुराणम् # [ ३ ब्रह्मखण्डे: एकत्रिशोऽध्याय: ] * वैशाखेशिप्रास्नानमहत्त्ववर्णनम् # ४११

रामस्तं पूजयामास मुनिभिः सहितं गुरुम् ॥१०३॥ अभ्युत्थानार्घपादेश्च मधुपर्कादिपूजया। पप्रच्छ कुशलं रामं वसिष्ठो मुनिपुङ्वः॥ नर्मदातीग्माश्रित्य शाकमूलफलैरपि। एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिभोजफलंलभेत

राज्ये चाश्वे गजे कोशे देशे सद्भ्रातृभृत्ययोः । कुशलं वर्त्तते राम इतिपृष्ठमुनेस्तदा गङ्गा गङ्ग ति यो ब्रयाद्योजनानां शतैरपि। मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥9। राम उवाच सर्वत्र कुशलं मेऽय प्रसादाङ्गवतः सदा। पप्रचछ कुशलं रामो वसिष्ठं मुनिपुङ्गवम् फाल्गुनान्ते कुहूम्प्राप्य तथाप्रौष्ठपदेऽसिते। पक्षेगङ्गामधिप्राप्यस्तानंचपितृतर्प्पणम्

सर्वनःकुशली त्वं हिभार्यापुत्रसमन्वितः। स सवं कथयामास यथातीर्थान्यशेषतः कुरुते पिण्डदानानिसोऽक्षयंफलमश्नुते। शुघौमासेच सम्प्राप्ेस्ानंवाप्यांकरोतियः

सेवितानि धरापृष्ट क्षेत्राण्यायतनानि च। रामाय कथयामास सर्वत्र: कुशलन्तद्ा। चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप। तपत्याः स्मरगे राम महापातकिनामपि उद्धरेत्सप्रगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम । यमुनायां नरःस्रातया सर्वपापः प्रमुच्यते ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषत्तमोत्तमम् ॥१०६।। महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमांगतिम।

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमजयेत ॥ १२॥

पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये रामचरित्रवर्णनंनाम गच्छेत्स गरुडारूढ: स्तृयमानः सुरोत्तमैः। स्नात्वा यः कार्ततिके मासि यत्र प्राच्ी सरस्वती॥ १३।। त्रिंशोऽध्यायः॥ ३०॥ प्राचींमाधवमास्तूय स गच्छेत्परमांगतिम्। गण्डकीपुण्यतीर्थेहिस्ानं यःकुरुतेनर: शालग्रामशिलामर्च्यन भूयःस्तनपोभवेन। गोमतीजलकलोलर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ चतुर्भु जो नरे भूत्वावेकुण्ठेमोदतेचिरम्। चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपःस्पृशतियोनरः एकत्रिंशोऽध्यायः स ताग्यति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान्। द्वयोश्चसङ्गमंद्ृष्टाश्रृत्वा वा सागरध्वनिम्

तीर्थमाहात्म्यवणनपूर्वकंदृतागमनवणनम् ब्रह्महत्यायुतोवापि पूतो गच्छेत्परांगतिम्। माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः इहलोके सुखं भुक्त्वा अन्तेविष्णुपदम्वजेत्। प्रभासे ये नराराम त्रिरात्रंब्रह्मचारिण: श्रीराम उवाच भगवन्यानि तीर्थानिसेवितानि त्वया विभो!। एतेषां परमं तीर्थतन्ममाचक्ष्वमानद यमलोकंनपश्येयुःकुम्भापाकादिकंतथा। नेमिषारण्यवासी योनरोदेवत्वमाप्नुयात्

मया तु सीताहरणे निहताब्रह्मराक्षसाः। तत्पापस्यविशुद्धतर्थ वद तीर्थोत्तमोत्तमम् देवानामालयं यस्मात्तदेवभुवि दुर्लभम। कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः॥ हेमदानाच्च राजेन्द्र न भूय: स्तनपो भवेत्। वसिष्ठ उवाच गङ्गाच नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती। गण्डकीगोमतीपूर्णा एतानद्यः सुपावनाः श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्म्रमुच्यते ॥२२॥

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गङ्गा त्रिपथगामनी। दहते किल्विषं सर्व दर्शनादेव राघव ।। सर्वदुःखविनाशे न विष्णुलोकेमहीयते। काश्यपी स्पर्शयेद्योगांमानवो भुविराघव

हष्ट जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम्। स्नात्वा जन्म सहस्त्रश्च हन्तिरेवाकलौयुगे सर्वकामदुघावासमृषिलोकंसगच्छति। उञ्जयिन्यांतुवैशाखेशिप्रायांस्नानमाचरेत् मोचयेद्रौरवाद्वोरात्पूर्वजांश्रसहस्त्रशः। सिन्धुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

४१२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे' एकत्रिशोऽध्याय: ] * रामेणधर्मारण्यगमनवर्णनम् * ४१३ सर्वपापविशुद्धात्माकैलासेमोदतेनरः । कोटितीर्थे नरःस्नात्वा द्रृष्ट कोटीश्वरंशिवम् ब्रह्महत्यादिभि: पापैर्लिप्यते न च स क्वचित्। लक्ष्मणोलक्षणोपेतो भरत्चमहामतिः। शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

अज्ञानामपि जन्तूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम् ॥२७॥ प्रकृतयो नरव्याघ्र! धर्मारण्ये विनिर्ययुः। अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमयायुताः

पादोद्भूतं पयः पीत्वासर्वपापंप्रणश्यति। वेदवत्यां नरो यस्तु स्नातिसूर्योदयेशुभे तीर्थयात्राविधि कर्तु गृहात्प्रचलितो नृपः। वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाहमहीपते श्रीराम उवाच सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात्। तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः नाशयन्ति मनुष्याणां सर्वपापानिलीलया। तीर्थानां परमं तीर्थ धर्मारण्यंप्रचक्षते एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत्। कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे वसिष्ठ उवाच ब्रह्मविष्णुशिवादेर्यदादौ संस्थापितंपुरा। अरण्यानाञ्चसर्वेषां तीर्थानाञ्च विशेषतः धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम। नजानामि महाराजकियत्कालादभूदिदम्। लोमशोजाम्बवांश्चेवजानातीतिचकारणम्

स्वर्गे देवा: प्रशंसन्ति धर्मारण्यनिवासिनः ॥ ३२॥ शर्रीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरे्वपि। प्रायश्चित्तं हि सर्वेपामेतत्क्षेत्रं परं स्मृतम्

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतोयेवसन्ति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्विपनाशने श्रत्वेति वचनंतस्य रामो ज्ञानवतां वरः। गन्तुं कृतमतिस्तीर्थयात्राविधिमथाचरत्

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानिच। परदारप्रसङ्गादि अभक्ष्यभक्षणादि वे ॥३४ वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थेपश्चिमांदिशम्। ग्रामाद्गाममतिक्रम्य देशाद्वेशंवनाद्वनम् अगम्यागमनाद्यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः। भस्मीभवन्ति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्॥३५॥ गजवाजिसहस्त्रौवे रथैर्यानेश्च कोटिभिः॥ ५४॥ ब्रह्ममश्चकृतप्नश्च वालस्नोऽनृतभाषणः। स्त्रीगोप्नश्चैव ग्रामन्नो धर्मारण्ये विमुच्यते शिविकाभिश्चासङख्याभि: प्रययौ राघवस्तदा। जातः परं पाव नंहिपा पिनांप्राणिनांभुवि। स्वर्ग्ययशस्यमायुष्यं वाञ्छितार्थप्रदंशुभम् गजारूढ: प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्॥१५॥ कामिनांकामदंक्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम्। सिद्धानांसिद्धिदम्प्रोक्तंधर्मारण्यंयुरोयुगे श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च। वीजितश्च जनौधेन रामस्तत्र समभ्यगात् ब्रह्मोवाच वादित्राणां स्वनंर्धोरेंनृत्यगीतपुरः सरः। स्तूयमानोपिसूतश्चययौरामोमुदान्वितः वसिष्ठवचनं श्रत्वा रामो धर्मभृतां वरः। दशमेऽहनि सम्प्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम्। अदूरे हि ततो रामोदृष्टा माण्डलिकंपुरम् परं हषमनुपाष्य हृदयानन्दकारकम् ॥ ३६॥ प्रोत्फुलहृदयो गमौ रोमाश्चिततनूरुहः । गमनाय मति चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः व्याघ्रसिंहाकुलं तञ्च यक्षराक्षससेवितम्। श्रुत्वाजनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषा पशवस्तथा। त्रिरात्रसेवनेनव मुच्यन्तेः सर्वपातकैः तच्कत्वा (उवाच) रामदेवस्तु न चिन्ता क्रियतामिति। कुशस्थली यथा काशीशूलपाणिश्चमेरवः । यथा वै मुक्तिदोरामधर्मारण्यं तथोत्तमम् तत्रस्थान्वणिजः ३श्दक्षान्स्वव्यवसायके ॥ ६१॥ ततोरामो महेष्वासोमुदापरमया युतः। प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतयाभ्रातृभिःसह समर्थानूहि महाकायान्महाबलपराक्रमान्। समाहूय तदाकाले वाक्यमेतदथाब्रवीत् अनुजग्मुस्तदा रामंहनुमांश्च कपीश्वरः। कौशल्याचसुमित्राचकैकेयी चमुदान्विताः शिबिकां सुसुवर्णां मेशीघ्रं वाहयताचिरम्। यथाक्षणेन चैकेनधर्मारण्यं व्रजाम्यहम्

४१४ * स्कन्दपुराणम् # [३ ब्रह्मखण्डे द्रात्रिशोऽध्याय: ] * धर्मारण्याधिदेव्याश्रीरामप्रशंसाकरणम् * ४१५

तत्र स्नात्वा चपीत्वा चसर्वपापात्प्रमुच्यते। एवं तेवणिजःसर्वेरमेणप्रेरितास्तदा तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुचन् ।। ८५।। तथत्युक्वा चतेसर्वेऊहुस्तच्छिबिकां तदा। क्षेत्रमध्ये यदारामःप्रविष्टःसहसेनिकः इतिश्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे तद्यानस्य गतिर्मन्दासञ्ञाता किलभारत। मन्दशब्द्ानि वाद्यानिमातङ्गामन्दगामिन: पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये दूतागमनंनामैकत्रिशोऽध्यायः हयाश्च तादशा जाता रामो विस्मयमागतः । गुरुम्पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुङ्गवम् ॥ ६७॥ किमेतन्मन्दगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर। त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम् तीर्थे पुरातने रामपादवारेण गम्यताम्। एवंकृते ततःपश्चात्सैन्यसौख्यंभविष्यति द्वात्रिंशोऽध्यायः पादचारी ततो रामः सैन्येन सह संयुतः। मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमपावने सत्यमन्दिरस्थापनवणनम् गुरुणा चोक्तमार्गेण मातृणांजूजनं कृतन्। नानोपहारेविविधै: प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम् व्यास उवाच ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे। निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीवे बहुशस्तथा ततश्च रामदूतास्ते नत्वा राममथाब्रुवन्। रामराम महाबाहो वरनारी शुभानना कृतकत्यं तदात्मानं मेने रामो रघुद्वहः। सुवस्त्रभूषाभरणांमृदुवाक्यपरायणाम्। एकाकिनींक्रन्दमानांदृष्टातांविस्मितावयम् धर्मस्थानं निरीक्ष्याथ सुचर्णाक्षोत्तरे तटे॥ ७३॥ समीपवर्तिनोभूत्वा पृष्टा सासुरसुन्दरी। कात्वंदेविवरारोहे देवी वा दानवीनुकिम् सन्यसङ्कं समुत्तीर्व्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः। तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च राम:पृच्छ तिदेवि त्वांब्रूहि सर्वयथातथम्। तच्क्रत्वावचनंरामा सोवाचमधुरम्वच्चः यथोक्तानि चकर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रेश्रद्धया परयायुतः गमं प्रेषयत भद्रं वो मम दुःखापहम्परम्। तदाकर्ण्यततोराम: सम्भ्रमात्वरितोययी स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः। स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णोभयतस्तटे दृष्ट तां दुःखसन्तप्ों स्वयं दुःखमवाप सः। उवाच वचनं रामः कृताञ्जलिपुटस्तदा कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामोदशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिश्चैवसभार्यःसमुपाविशत् श्रीराम उवाच तां निशां स नदीतीरेसुष्वाप रघुनन्दनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोघनः का त्वं शुभे! कस्य परिग्रहो वा केनाऽववृता विजने निरस्ता। जागृतस्तुतदाकालएकाकीधर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणेतस्मित्रामोनारीविरोदनम् मुष्ं धनं केन च तावकीनमाचक््व मातः! सकलं ममाग्रे। ॥ निशायां करुणेयक्य रुदन्तींकुररीमिव। चारेविलोक्यामासरामस्तामतिसंभ्रमात दृष्टातिविह्वलां नारीं क्रन्दन्तींकरुणेः स्वरेः। पृष्ा सादुःखितानारीरामदूतेम्तदानघ इत्युक्त्वाचातिदुःखार्तोरामो मतिमताम्वरः। प्रणामं दण्डवच्चके त्तक्रपाणिरिवापरः तयाभिनन्दितोरामः प्रणम्यव पुनः पुनः। तुष्टया परया प्रीत्या स्तुतो मधुरयागिरा दूता ऊनः काऽसि त्वंसुभगेनारि!देवी वादानवी नुकिम्। केनवात्रासितासित्वंमुष्टक नधनंतव परमात्मन्परेशान दुःखहारिन्सनातन। यदर्थमवतारस्ते तञ्ञ कार्य त्वया कृतम्॥१० रावणः कुम्भकर्णश्च शक्रजित्प्रमुखास्तथा। खरदूपणत्रिशिरोमारीचाक्षकुमारकाः॥ असङरूया निर्जिता रौद्रा राक्षसाःसमराङ्गणे ॥ १२ ॥ तयोक्तं स्वामिनंदूताःप्रेषयध्वं ममान्तिकम्। यथाहं मानसंदुःखंशान्त्यतम्मेनिवेदये किं वच्मि लोकेश! सुकीर्त्तिमद्य ते वेधास्त्वदीयाङ्गजपद्मसम्भवः।

४१६ ४१७ * स्कन्दपुराणम् * [२ ब्रह्मखण्डे द्वात्रिशोऽध्यायः ] श्रीरामेणविप्रानयनायस्चभृत्यप्रेषणवर्णनम् * विश्वंनिविष्टश्चततो (तवोदरस्थं) ददर्श वटस्य पत्रे (बीजे)हि यथा वटो मतः ॥१३ तस्मिन्स्थाने निषीदन्ति गवया ऋक्षशल्लकाः । धन्यो दशरथोलोकेकौशल्याजननीतव। ययोर्जाताऽसि गोविन्दजगदीशपरःपुमान् आवासा यत्र द्वश्यन्ते द्विजानां वणिजां तथा॥ ३२॥ धन्यश्च तत्कुलं राम यत्र त्वमागतः स्वयम् । कुट्टिमप्रतिमाराम! द्वश्यन्तेऽत्रबिलानि वै। कोटराणीव वृक्षाणांगवाक्षाणीह सर्वतः धन्याऽयोध्यापुरी राम धन्योलोकस्त्वदाश्रयः ॥१५॥ चतुष्का यज्ञवेदिर्हि सोच्क्रायाह्यभवत्पुरा। तेऽत्रवल्मीकनिचर्यद्व श्यन्तेपरिवेष्टिताः धन्यः सोऽपि हि वाल्मीकिर्येन रामायणं कृतम्। एवंविधं निवासं मे विद्धिरामनृपोत्तम !। शन्यंतु सर्वतोयस्मान्निवासारयद्विजागताः कविना विप्रमुख्येभ्य आत्मवुद्धत्या ह्यनागतम् ॥ १६। तेनमे सुमहद्दुःखं तस्मात्त्राहि नरेश्वर । एतच्क्रत्वा वघो राम उवाघ वदताम्वरः त्वत्तोऽभवत्कुलं चेदं त्वया देव! सुपावितम् ॥१७॥। श्रीराम उवाच नरपतिरितिलोकैःस्मर्यते वैष्णवांशः स्वयमसिरमणीयैस्त्वं गुणेविष्णुरेव। न जाने तावकान्विप्रांश्चतुर्दिक्षु समाश्रितान्। किमपि भुवनकार्यं यद्विचिन्त्यावतीर्यं तदिह घटयतस्ते वत्स निर्विन्नमस्तु॥ न तेषां वेद्म्यहं सङ्ख्यां नामगोत्रे द्विजन्मनाम्॥३७॥ स्तुत्वा वाचाथ रामं हि त्वयि नाथे नु साम्प्रतम्। यथाज्ञातिर्यथागोत्रंयाथातथ्यंनिवेद्य। ततआनीयतान्सर्वान्स्वस्थानेवासयाम्यहम् शून्यावर्त चिरं कालं यथा दोषस्तर्थव हि। १६ ॥ श्रीमातोवाघ धर्मारण्यस्य क्षेत्रस्य विद्धि मामधिदेवताम्। ब्रह्म विष्णुमहेशेश्च स्थापिता ये नरेश्वर !। अष्टादश सहस्राणि ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥। वर्षाणि द्वादशेहव जातानि दुःखिरताऽस्म्यहम् ॥२०॥ त्रयीविद्यासु विख्याता लोकेऽस्मिन्नमितद्युते! निर्जनत्वं ममाद्य त्वमुद्दरस्वमहामते। लोहासुरभयाद्रामविप्राः सर्वे दिशो दश ॥ चतुष्पष्टिकगोत्राणां वाडवा ये प्रतिष्ठिताः ॥४। गताश्च वणिजः सर्व यथास्थानंसुदुःखिताः। स देत्योघातितोरमदेवेंःसुरभयड्कगः आक्रम्यात्रमहामायोदुराधर्षोदुरत्ययः। न ते जना समायान्ति तद्धयार्दातशङ्किताः आर्यवृत्तास्तु विज्ञेया द्विजशुश्रूषणेरताः। बहु(कु)लार्को नृपो यत्र सञ्ज्ञयासहराजते अद्य वेद्वादशसमाःशन्यागारमनाथवत्। यस्यांहिदीघिकायां मे स्नानदानोद्यतोजनः कुमारावश्विनौ देवौ धनदो व्ययपूरकः । अधिष्ठात्रीत्वहं राम नाम्नाभट्टारिकास्मृता राम!तस्यां दीर्घिकायांनिपतन्तिचशकराः। यत्राङ्गना भतृयुता जलक्रीडापरायणा: श्रीसूत उचाच चिक्रीडुस्तत्रमहिपानिपतन्तिजलाशये। यत्रस्थाने सुपुष्पाणां प्रकर:प्रचुरोऽभवत स्थाना वाराश्चये केचित्कुलावारास्तर्थवच। श्रीमात्राकथितंसर्वरामस्याग्रेपुरातनम् तद्ुद्धंकण्टकेर्वृ क्षैः सिंहव्याघ्रसमाकुलेः। संचिक्रीडुःकुमाराश्चयस्यांभूमौ निरन्तरम् तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रामोमुदमवापह। सत्यंसत्यंपुनःसत्यंसत्यंहिभाषितन्त्वया कुमार्यश्चित्रकाणाञ्च तत्र क्रीडन्तिहषिताः । अकुर्वन्वाडवा यत्र वेदगानं निरन्तरम् गस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं तन्नाम्नानगरंशुभम्। वासयामिजगन्मातःसत्यमन्दिरमेवच त्रैलोक्ये ख्यातिमाप्नोतु सत्यमन्दिरमुत्तमम् ॥४9 ॥ तत्र दावा:सधूमाश्च दृश्यन्तेऽत्युल्वणाभृशम्। नृत्यन्तेनर्त्तकायत्रहर्पिताहिद्विजाग्रतः एतदुक्त्वा ततो राम: सहस्रशतसंख्यया। स्वभृत्यान्प्रेषयामास विप्रानयनहेतवे॥ तत्रवभूतवेतालाःप्रेताःनृत्यन्तिमोहिताः। नृपा यत्र सभायां तु न्यषीदन्मन्त्रतत्परा: गस्मिन्देशे प्रदेशे वा वने वा सरितस्तटे। पर्यन्ते वा यथास्थानेग्रामे वा तत्रतत्रघ

४१८ * स्कन्दपुराणम् * L३ ब्रह्मखणे धर्मारण्यनिवासाश्च यातायत्रद्विजोत्तमाः । अर्वपादयैःपूजयित्वा शीघ्रमानयतात्रतान अहमत्र तदा भोक्ष्ये यदा द्रक्ष्ये द्विजोत्तमान् ।। ५१॥ त्रयसि्त्रिंशोऽध्यायः तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं दुःसहंदुष्प्रघर्षणम्। रामाज्ञाकारिणोदूतागताःसर्वेदिशोदश श्रीरामचन्द्रस्यपुरप्रत्यागमनवर्णनम् शोधिता वाडवाः सर्वे लब्धाः सर्वेसुहर्षिताः। यथोक्तेन विधानेन अर्थपाधेरपूजयन राम उवाच स्तुतिचक्रुश्चविधिव द्विनयाचारपूर्वकम्। आमन्त्रयचद्विजान्सर्वाम्रामवाक्यंप्रकाशयन जीणोर्द्धर करिष्यामि श्रीमातुर्वचनादहम्। आज्ञाप्रदीयता मह्यं यथादानंददामिव: ततस्ते वाडवाः सर्वे द्विजा: सेवकसंयुताः । गमनायोद्यताःसर्वे वेदशास्त्रपरायणाः पात्रे दानं प्रदातव्यं कृत्वायज्ञवरं दविजाः।। नापात्रे दीयते किश्चिद्नं नतुसुखावहम् आगता रामपाश्वश्च बहुमानपुरःसराः। समागतान्द्विजान्द्ृष्टा रोमाश्चिततनूरूहः॥ सुपात्रं नौरिव सदा तारयेदुभयोरपि। लोहपिण्डोपमं ज्ञेयं कुपात्रं भञ्जनात्मकम् कृतकृत्यमिवात्मानं मेने दाशरथिर्नृपः। स सम्भ्रमात्समुत्थाय पदातिःप्रययौ पुरः जातिमात्रेणविप्रत्वंजायतेनहिभोद्विजाः । क्रिया बलवतीलोकेक्रियाहीनेकुतःफलम् करसम्पुटकं कृत्वा हर्षाश्रु प्रतिमुश्चयन्। जानुभ्यामवनि गत्वा इदं वघनमब्रवीत्॥ पूज्यास्तस्मात्पूज्यतमा ब्राह्मणाःसत्यवादिनः । विप्रप्रसादात्कमलावरोऽहं विप्रप्रसादाद्वरणीधरोऽहम्। यज्ञकार्ये समुत्पन्न कृपां कुर्वन्तु सर्वदा ॥ ५॥ विप्रप्रसादाजगतीपतिश्च चिप्रप्रसादान्मम रामनाम ।। ६० ॥ ब्रह्मोवाच इत्येवमुक्ता रामेण वाडवास्तेप्रहर्षिताः । जयाशीर्भिःप्रपूज्याथ दीर्घायुरितिचाब्रुवन् आवर्जितास्तेशमेणपाद्याध्यविष्ठरादिभिः। स्तुर्तिचकार विप्राणंदण्डवत्प्णपत्यच सन्तोषं परमास्थाय स्थिता धर्मपरायणाः। प्रतिग्रहप्रयोगेण न व्ास्माकंप्रयोजनम् कृस्ताक्षलिपुटः स्थित्वा चक्रे पादाभिवन्दनम्। दशसूनासमश्चकी दशचक्रिसमोध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ आसनानि विचित्राणि हैमान्याभरणानि च॥ ६३॥ गजप्रतिग्रहो वोरो रामसत्यं न संशयः । तस्माद्वयं न बेच्छामःप्रतिग्रहं भयावहम् समर्पयामास ततो रामो दशरथात्मजः । अङ्गलीयकवासांसि उपवीता निकर्णकान् एकाहिका द्विजा: केचित्कोचत्स्वामृतवृत्तयः। प्रददौविप्रमुख्येभ्योनानावर्णाश्चधेनवः । एकेकशतसङ्ख्याका घटोध्नीश्चसवत्सकाः कुम्भीधान्या द्विजा: केचित्केचित्षट कर्मतत्पराः॥ १० ॥ सवस्राबद्धघण्टाश्चहेमशङ्गविभूषिताः । रूप्यखुरास्ताम्रपृष्ठीः कांस्यपात्रसमन्विताः त्रिमूर्त्तिस्थापिता: सर्वे पृथग्भावाः पृथगुणाः। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे केचिदेवं वदन्ति र्म त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयम् ॥ ११॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसम्वादे सत्यमन्दिरस्थापन- प्रतिग्रहस्य स्त्रीकारंकथं कुर्यामहद्विजाः। न ताम्त्रूलंस्वीकृतंनोह्यओोदानेनभृपितम् वर्णनंनाम द्वात्रिशोऽध्यायः॥३२॥ विमृश्य स तदारामो वसिष्ठेन महात्मना। ब्रह्मविष्णुशिवादीनांसम्मार गुरुणासह *सृतमात्रास्ततोदेवास्तंदेश समुपागमन्। सूर्यकोटिप्रतीकाशंविमानाव लिसम्वृताः रामेण ते यथान्यायं पूजिता: परया मुदा।

• देवैःसवस्थानगमनवर्णनम् ४२१ ४२० * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे

निवेदितं तु तत्सर्वं रामेणाSतिसुबुद्धिना ॥ १५॥ माण्डलीकास्तु तेज्ञेयाराजानोमण्डलेश्वराः। द्विजशुश्रूषणे दत्ता रामेणवणिजांवराः

अधिदेव्या वचनतो जीर्णोद्धारं करोग्यहम्। धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः चामरद्वितयं रामो दत्तवान्खङ्गमेव च। कुलस्य स्वामिनं सूर्य प्रतिष्ठाविधिपूर्व कम्

ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्ती: प्रणिपत्यच। महता हर्षवृन्देन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः व्र ह्राणं स्थापयामास चतुर्वेदसमन्वितम्। श्रीमातरंमहाशक्तिंशन्यस्चामिहरि तथा

अ्ध्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन्। क्षणंविश्रम्य ते देवाब्रह्मविष्णुशिवादयः विभ्नापध्वंसनार्थायदक्षिणद्वारसंस्थितम्। गणं संस्थापयामासतथान्याश्चेवदेवताः

ऊचू रामं महाशक्ति विनयात्कृतसम्पुटम् ॥ १६॥ कारितास्तेनवीरेणप्रासादाःसप्तभूमिकाः। यत्किश्चित्कुरुतेकार्यशुभं मांगल्यरूपकम्

देवा ऊचु: पुत्रे जातेजातके वाऽन्नाशने मुण्डनेऽपि वा। लक्षहोमे कोटिहोमे तथा यज्ञक्रियासुच

देवद्रुहस्त्वया राम! ये हता रावणादयः। तेन तुष्ा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण।॥२० वास्तुपूजा ग्रहशान्त्यो: प्राप्ते चैव महोत्सवे।

उद्धरस्व महास्थानं महतीं कीर्तिमाप्नुहि॥२१॥ यत्किश्चित्कुरुतेदानं द्रव्यं वाधान्यमुत्तमम् ॥४४॥

लब्ध्वासनेषामाज्ञांतुप्रीतोदशरथात्मजः। जीर्णोद्धारेऽनन्तगुणंफलमिच्छन्निलापतिः वस्त्रं व धेनवो नाथ! हेमरूप्यं तथैव च। विप्राणामथ शद्राणां दीनानाथान्धकेषु च

देवानांसन्निधौतेषांकार्यारम्भमथाकरोत। स्थण्डिलंपूर्वतःकृत्वामहागिरिसमंशुभम् प्रथमं बकुलार्कस्य श्रीमातुश्चवमानवः। भागं दद्याच्चनिर्विघ्नकार्यसिद्ध्येनिरन्तरम्

तस्योपरि वहिःशाला गृहशालाह्यनेकशः । ब्रह्मशालाञ्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः वचनं मे समुल्लङ्ध्यकुरुतेयोऽन्यथानरः। तस्यतत्कर्मणोविघ्नंभविष्यतिनसंशयः

निधानेंश्च समायुक्ता गृहोपकरणैवृताः। सुवर्णकोटिसम्पूर्णा रसवस्त्रादिपूरिता: एवमुक्त्वा ततो राम:प्रहृष्टेनान्तरात्मना। देवानामथवापीश्च प्राकारांस्तु सुशोभनान्

धनधान्यसमृद्धाश्च सर्वधातुयुतास्तथा। एतत्सवं कारयित्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदा ददौ दुर्गोपकरणैयु क्तान्प्रतोलीश्च सुविस्तृताः।

एकेकशोदशदश ददौधेनू:पयस्विनीः। चत्वारिशच्छतं प्रादादग्रामाणां चतुराधिकम् निर्ममे चैव कुण्डानि सरांसि सरसीस्तथा॥ ४६॥

त्रविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामोदशरथात्मजः । काजेशेन त्रयेणव स्थापिता द्विजसत्तमा धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यान्देवनिर्मितान्। एतत्सर्वं च विस्तार्यधर्मारण्येमनोरमे

तस्मात्त्रयीविद्यइतिख्यातिलोंके बभूवह। एवंविधंद्विजेम्यः स दत्त्वादानंमहाद्गुतम् ददौ त्रैविद्यमुख्येभ्यः श्रद्धयापरया पुनः । ताम्रपट्टस्थितं रामशासनं लोपयेत्तु यः

आत्मानं चापि मेने स कृतकृत्यं नरेश्वरः। ब्रह्मणा स्थापिता: पूर्वविष्णुनाशङ्करेणये पूर्वजास्तस्य नरके पतन्त्यग्रेन सन्ततिः। वायुपुत्रं समाहय ततो रामोऽब्रवीद्चः

ते पूजिता राघवेण जीर्णोद्धारेकृतेसति। षटत्रिशञ्च सहस्राणिगोभुजायेवणिग्वरा: वायुपुत्र! महावीर तव पूजा भविष्यति । अम्य क्षेत्रस्य रक्षार्येत्वमत्र स्थितिमाचर

शुश्रूषार्थ प्रदत्तावे देवैहरिहरादिभिः। सन्तुष्टेन तु शर्वेण तेभ्यो दत्तं तु वेतनम् ॥ आक्जनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्यशिरमादधौ। जीर्णोद्धारं तदा कृत्वा कृतकृत्योवभूवह

श्वेताश्ववामरो दत्तो खड्गं दत्तं सुनिर्मलम्। तदा प्रबोधितास्तेच द्विजशुश्रुषणायवे श्रीमातरं तदाभ्यच्य प्रसन्नेनान्तरात्मना। श्रीमातरंनमस्कृत्यतीर्थान्यन्यानिराघवः

विवाहादौसदाभाव्यं चामरमङ्गलंवरम्। खड्गंशुभंतदाधार्व्य ममचिह्न करेसन्थितम् नेऽपि देवा: रवकं स्थानं ययुर्ब्रह्मपुरोगमाः ॥५६ ।।

गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याः पुनः पुनः। वृद्धयागमेषु प्राप्तेषु वृद्धिदायकदक्षिणा दत्त्वाSडशिषं तु रामाय वाञ्छितं ते भविष्यति।

एकादश्यां शनेवारे दानंदेयं द्विजन्मने। प्रदेयंबालवृद्धेभ्यो मम रामस्य शासनात् रम्यं कृतं त्वया राम! विप्राणां स्थापनादिकम् ॥५9॥

मण्डलेषु च येशुद्धावणिग्वृत्तिरता: पराः। सपादलक्षास्ते दत्ता रामशासनपालकाः अस्माकमपि वात्सल्यं कृतं पुण्यचता त्वया।

४२२ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे धतुस्त्रिशोऽध्याय: ] * भूमिहरणदोषवर्णनम् # ४२३

इति स्तुवन्तस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे॥५८॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांतृतीये ब्रह्मखण्डे मुनिपुत्रं मृतंरामो यमलोकादुपानयत्।. दुन्दुभिर्निहतो येन कबन्धोऽभिहतस्तथा

पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रारामचन्द्रस्य पुरप्रत्यागमनवर्णनंनाम निहता ताडकाचेव सप्तताला विभेदिताः। खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः॥

त्रयस्त्रिशोऽध्यायः॥३३॥ चतुर्दशसहस्त्राणि जवेन निहता रणे। तेनेदं शासनंदत्तमक्षयं न कथं भवेत् ॥१५।। स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु। देशकालादिकं सरव लिलेखविधिपूर्वकम् स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ। चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामोदशरथात्मजः तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्त किल भारत !। तत्र स्वर्णोपमं घापि रौप्योपममथापि च ॥ १८॥ उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम्। स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत्।।

व्यास उवाघ तद्द्वष्टामहदाश्चर्यरामोविष्णु® प्रपूज्य च। त्रयींविद्यामयीं दत्त्वाब्रह्मार्पणमनाशुचिः एवं रामेण धर्मज्ञ! जीर्णोद्धार: पुरा कृतः। द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन व रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम् ॥ २० ॥

युधिष्टिर उवाच यद्द्रष्टाऽथ द्विजा: सर्वे संसारभयबन्धनम्। कुर्वतेनैवयस्माच्चतस्मान्निखिलरक्षकम्

कीदृशं शासनंब्रह्मब्रामेण लिखितं पुरा। कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमन्दिरे॥ ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये। तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा रामलेखविच्नित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके। वाक्यानीमानि श्रूयन्ते शासने किल नारद

धर्मारणये वरे विव्ये बकुलार्केस्वधिष्टिते। शान्यस्वामिनिविप्रेन्द्रस्थितेनारायणेप्रभ व्यास उवाच आम्फोटयन्ति पितरः कथयन्ति पितामहाः।

रक्षणाधिपती देवे सर्वज्ञे गणनायके। भवसागरमग्नानां तारिणी यत्र योगिनी॥ भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति॥२४॥

शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः। शृणुताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभि:पृथिवी त्वियम्।

महाश्चर्थकरं तञ्च ह्वनेकयुगसंस्थितम्। सर्वो धातुःक्षयं यातिसुवर्ण क्षयमेति च।। यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम् ॥ २५॥

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम्। अचिनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते पष्टिवर्षसहस्राणि स्व्र्गे वसनि भूमिदः आच्छेत्ता चातुमन्ता न तान्येवनरकंव्रजेत्

वेदोक्तं सकलं यम्माद्विष्णुरेवहि कथ्यते। पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत !॥! संदंशेस्तुद्यमानस्तु मुद्गरेरविनिहत्य च। पाशेःसुबध्यमानस्तुरोरवीति महास्वनम् सर्वत्रगीयते विष्णुर्नानाभावसमाश्रयः। नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः॥ ताड्यमान: शिरे दण्डैः समालिड्ग्य विभावसुम्।

नानाभेदेस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिन्त्यते। अवतीर्णःस वैसाक्षात्पुराणपुरुषोत्तमः क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम् ॥२८ ॥

देवघैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च। तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत !॥ ११॥ यमदूतैर्महावोरै्व्रह्मवृत्तिविलोपकाः । एवंविधैर्महादुषटेः पीड्यन्ते ते महागणे: ॥२६॥

यम्यप्रतापाद्दपदस्तारिता जलमध्यतः। वानरर्घेष्टिता लङ्डा हेलया शक्षसा हताः ततस्तिर्यक्त्वमान्नोति योनि वा राक्षसीं शुनीम्। व्यालीं भृगालीं पैशाचीं महाभूतभयङ्करीम् ॥३०॥

४२४ *स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखच्े * श्रीरामस्यायोध्यागमनवर्णनम् ४२५

भूमेरङ्गलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत्। भूमेरङगलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्॥ तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि। सप्तवर्तियुतंराजन्नर्ध्यं प्रकुर्वते द्विजाः ॥ ४६॥ अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च। कन्याशतप्रदानस्यफलंप्राप्नोति भूमिदः॥ नंवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्व द्विजोत्तमाः । रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरन्ति हि आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः। सन्तानंवर्द्धतेनित्यंभूमिद: सुखमश्नुते अशने शयने पाने गमने चोपवेशने। सुखेवाप्यथवादुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत्॥ ४८ भूमेरङ्गलमेकं तु ये हरन्ति खला नराः। विन्ध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिन न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाSSधिव्याधिभयं भवेत्। कृष्णसर्पाः प्रजायन्ते दत्तदायापहारकाः ॥ ३४॥ आयुःश्रियं बलं तस्य वर्द्धयन्ति दिने दिने ॥४६॥ तडागानां सहस्त्रेण अश्वमेधशतेन वा। गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता चिशुध्यति। रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वे दारुणादपि। नरकंनहिगच्छेतगतिप्राप्नोतिशाश्वतीम् यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि। व्यास उवाच औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत॥ ३६ ॥ इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत। प्रदक्षिणीकृत्यतदा प्रणम्यच द्विजान्वहून् चलदलदललीलाचश्चले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौर्ये। दत्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम्। ततः सर्वान्निजांस्तांश्चवाक्यमेतदुवाच ह अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः॥ अत्रैवस्थीयतां सवैर्यावच्चन्द्रदिवाकरौ। यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्र एव च।। ये पास्यन्ति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यन्ति भुक्त्वाऽखिलां, नावदत्रैव स्थातव्यं भवद्गिहिं न संशयः। यदाहिशासनं विप्रा न मन्यन्ते नृपाभुवि नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा। अथवा वणिजः शरा मदमायाविमोहिताः। यत्किञ्चिद्गुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी, मदाज्ां न प्रकुर्वन्ति मन्यन्ते वा न ते जनाः ॥।५५॥ त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः ॥३८॥ तदा वे वायुपुत्रस्य स्मरणंक्रियतांद्विजाः। स्मृतमात्रोहनूमान्वैसमागत्यकरिष्यति एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेवभूभुजाम्। न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्तावसुन्धरा सहसा भस्मतान्सत्यं वचनान्मे न संशयः । य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यतिभूपतिः दत्वा भूमि भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः । वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धि प्रदास्यति। सामान्योऽयं धर्मसेतुर्न पाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्गिः ॥४० ।। ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम् ॥५८॥ अस्मिन्वंशे क्षितौ कोऽपि राजा यदि भविष्यति। इत्येवं कथयित्वा च हनुमन्तं प्रवोध्य च। निवर्तितो रामदेवः ससैन्यःसपरिच्छतः तस्याऽहं करलग्नोऽस्मि मद्दतं यदि पाल्यते ॥४१॥ वादित्राणां स्वनैर्विष्वकसूच्यमानशुभागमः । लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान्। श्वेतातपत्रयुक्तोऽसी चामरैरवीजितो नरैः । सम्पूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य घ सन्निधौ॥४२॥ अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह॥। ६० ॥ ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्ट रामाज्ञया शुभम्। ताम्र' हैमाक्षरयुतं धर्म्यधर्मचिभूषणम् इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरूयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत। चन्दनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारदसम्वादे श्रीरामेणब्राह्मणेभ्यः तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः । अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाःशुभाम् शासनपट्टप्रदानवर्णनंनाम चतुस्त्रिशोऽध्यायः॥३४॥

पञ्चत्रिशोऽध्याय: ]* रामेणब्राह्मणेभ्यःपञ्चपश्चाशद्ग्रामदानम् * ४२७

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः तच्छुत्वा चैव गुरुतो यज्ञारम्भं चकारसः। तस्मिन्नवसरे सीता रामं व्यज्ञापयन्मुदा स्वामिन्पूर्वं त्वया विप्रा वृता ये वेदपारगाः । ब्रह्मविष्णुमहेशेन निर्मितायेपुराद्विजाः कृतेत्रेतायुगेचैवधर्मारण्यनिवासिनः । विप्रांस्तान्वैवृणुष्वत्वं तैरैव साधकोऽध्वरः नारद उवाच भगवन्देवदेवेश सृष्टिसंहारकारक।। गुणातीतो गुणैर्युक्तो मुक्तीनां साधनं परम् ॥ तच्क्रत्वारामदेवेन आहृता ब्राह्मणास्तदा। स्थापिताश्चयथापूर्वमवस्मिन्मोहेरकेपुर

संस्थाप्य वेदभवनं विधिवढ द्विजसत्तमान्। किं चक्रे रघुनाथस्तु भूयोऽयोध्यां गतस्तदा ॥ २॥ कुशिक:कौशिकोवत्सउपमन्युश्चकाश्यपः। कृष्णात्रेयोभरद्वाजोधारिणःशौनकोवरः

स्वस्थाने ब्राह्मणास्तत्र कानि कर्माणि चक्रिरे। माण्डव्यो भार्गवः पैंग्यो वात्स्यो लौगाक्ष एव च। गाड्गायनोऽथ गाङ्गय: शुनकः शौनकस्तथा॥ २१॥ ब्रह्मोवाच इष्टापूर्तरताः शान्ता: प्रतिग्रहपराङ्मुखाः ॥३॥ ब्रह्मोवाच

राज्यं चक्रुर्वनस्यास्य पुरोधा द्विजसत्तमः। उवाचरामपुरतस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् एभिविप्रैःकतुंरमःसमाप्यविधिवन्तृपः। चकारावभृथं रामो विप्रान्सम्पूज्यभक्तितः यज्ञान्ने सीतयारामोविज्ञप्तःसुविनीतया। अस्याध्वरस्यसम्पत्तौदक्षिणांदेहिसुव्रत प्रयागस्य च माहात्म्यं त्रिवेणीफलमुत्तमम। प्रयागतीर्थमहिमा शुककतीर्थस्यचैवहि सिद्धक्षेत्रस्य काश्याश्च गङ्गाया महिमा तथा। मन्नाम्रा च पुरं तत्र स्थाप्यतांशीघ्रमेवच। सीताया वघनं श्रुत्वा तथाचक्रे नृपोत्तमः नेषांच ब्राह्मणानां न स्थानमेकंसुनिर्भयम्।दत्तं रामेणसीतायाःसन्तोषायमहीभृता वसिष्ः कथयामास तीर्थान्यन्यानि नारद । : ॥ सीतापुरमिति ख्यातं नामचक्रतदाकिल। तस्थाधिदेव्यौ वर्त्तेते शान्ताचैवसुम्रडगला धर्मारण्यसुवर्णाया हरिक्षेत्रस्य तम्यत। स्नानदानादिकंसर्ववाराणस्यायवाधिकम् मोहेरकम्य पुरतो ग्रामद्वादकमपुरः। ददो विप्राय बिदुषे समुत्थाय प्रहर्गितः ।।२७। एतक्क्र त्वा रामदेवः स चमत्कृतमानसः । धर्मारण्ये पुनर्यात्रांकर्त्त कामःसमभ्यगात सीतया सह धर्मज्ञो गुरुसेन्यपुरःसरः। लक्ष्मणेन सहभ्रात्रा भरतेन सहायवान्॥ ६ तीर्थान्तरं जगामाशुकाश्यपीसरितस्तटे। वाडवाःकेऽपिनीतास्तेरमेणसहधर्मवित् धर्मालये गतः सदो यत्र मूलार्कमण्डपः। पुराधर्मेण सुमहत्कृतं यत्र तपो मुने!॥ शत्रुघ्नेन परिवितो गतो मोहेरके पुरे। तत्र गत्वा वसिष्ठं तु पृच्छतेऽसौ महामना: तदारभ्य सुविख्यातं धर्मालय मितिश्रुतम्। ददौ दाशरथिस्तत्र महादानानिषोडश राम उवाच ये पश्चाशत्तदा ग्रामाः सीतापुरसमन्विताः। सत्यमन्दिरपर्यन्ता रवनाथेन वे तदा धर्मारण्ये महाक्षेत्रे कि कर्त्तव्यंद्विजोत्तम। दानंवानियमोवाथ स्रानं वा तपउत्तमम् सीताया वचनात्तत्र गुरुवाक्येनचैव हि। आत्मनोवंशवृद्धयर्थद्विजेम्योऽदाद्रघूत्तमः

येनवे क्रियमाणेन तीर्थेऽस्मिन्द्विजसत्तम !। ब्रह्महत्यादिपापेभ्योमुच्यतेतद्व्रवीहि मे अप्रादशसहस्राणां द्विजानामभवत्कुलम्। वात्स्यायनउपमन्युर्जात्कर्ण्याऽथपिट्गलः भारद्वाजस्तथा वत्स: कौशिक: कुश एव च। वसिष्ट उवाच शाण्डिल्यः कश्यपश्चैव गौतमछान्धनस्तथा॥३४॥ यज्ञङरु महाभाग धर्मारण्ये त्वमुत्तमम्। दिनेदिने कोटिगुणं यावद्वर्षशतं भवेत्। कृष्णात्रेयस्तथावत्सो वसिष्टो धारणस्तथा।

४२८ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पञ्चत्रिशोऽध्याय: ] * जीर्णोद्धारवर्णनम् * ४२६ भाण्डिलश्चैव विज्ञेयो यौवनाश्वस्ततः परम् ॥३५॥ कृष्णायनोपमन्यूच गार्ग्यमुद्गलमौखकाः । पुशिःपराशरश्रैव कौण्डिन्यश्चततः परम् प्रेषणीयंवाचिकंमे सर्वदाद्विजसत्तमाः। यं यं कामंप्रार्थयध्वं तं तं दास्याम्यहंविभो पञ्चपश्चाशद्ग्रामाणां नामान्येवंयथाक्रमम्। सीतापुरं श्रीक्षेत्रं च मुशली मुद्लीतथा ततो राम: सेवकादीनादरात्प्रत्यभाषत। विप्राज्ञा नोल्लङ्गनीया सेवनीया प्रयत्नतः ज्येश्ठला श्रेयस्थानश्च दन्ताली वटपत्रका। राज्ञःपुरं कृष्णवाटं देहं लोहंचनस्थनम् यं यं कामं प्रार्थयन्ते कारयध्वं ततस्तः । एवं नत्वा च विप्राणां सेवनंकुरुते तु यः कोहेचं चन्दनक्षेत्रं स्थलं च हस्तिनापुरम्। कर्पटं कंनजह्ववी वनोडफनफावली। स शद्र: स्वर्गमाप्नोति धनवान्पुत्रवान्भवेत्। अन्यथानिर्धनत्वं हि लभते नात्रसंशयः मोहोधंशमोहोरलीगोविन्द णंथलत्यजम्। चारणसिद्धं सोद्गीत्राभाज्यजंवटमालिका यवनो म्लेच्छजातीयो दैत्यो वा राक्षसोऽपि वा। गोधरं मारणजश्चैव मात्रमध्यश्च मातरम्। बलवती गन्धवती ईआम्लीच राज्यजम् योऽत्र विघ्न' करोत्येव भस्मीभवति तत्क्षणात् ॥ ५६॥ रूपावली बहुधनं छत्रीटवंशजन्तथा। जायासंरणं गोतिकी च चित्रलेखं तथेव च ब्रह्मोवाच दुग्धावलीहंसावली च वैहोलंचेलजंतथा। नालावलीआसावलीसुहालीकामतःपरम् ततःप्रदक्षिणीकृत्यद्विजान्गमोऽतिहर्षितः। प्रस्थानाभिमुखोविप्रैराशीभिरभिनन्दितः रामेण पश्चपश्चाशदग्रामाणिवसनाय च। स्वयं निर्मायदत्तानि द्विजेभ्यस्तेम्यएवच आसीमान्तमनुव्रज्य स्नेहव्याकुललोचना:। तेषां शुश्रूषणार्थाय वैश्यात्रामो न्यवेदयत्। द्विजा: सर्वे विनिवृत्ता धर्मारण्ये विमोहिताः ॥६१॥ षटत्रिंशच्च सहस्राणि शद्रांस्तेभ्यश्चतुर्गु णान् ॥ ४५॥। एवं कृत्वा ततो रामःप्रतस्थे स्वांपुरीं प्रति। कश्यपाश्चेव गर्गाश्चकृतकृत्यादृढव्रताः तेभ्यो दत्तानि दानानि गवाश्ववसनानि च । हिरण्यं रजतं ताम्रं श्रद्धया परया मुदा गुर्वासन (गुरुसेना) समाविष्टाः (प्रः) सभार्याः (्यः) ससुहत्सुताः (तः)।

नारद उवाच राजधानीं तदा प्राप रामोऽयोध्यां गुणान्विताम्॥ ६३॥ अष्टादशसहस्रास्ते ब्राह्मणा वेदपारगाः। कथं ते व्यभजन्य्रामान्ग्रामोत्पन्नंतथा वसु हृष्टरा प्रमुदिता: सर्वेलोकाःश्रीरघुनन्दनम्। ततोरामः स धर्मात्माप्रजापालनतत्परः वस्त्राद्ं भूषणाद्यञ्च तन्मे कथय सुव्रतम्॥ ४9 ॥ सीतयासहधर्मात्मा राज्यं कुर्वस्तदा सुधीः। जानक्यांगर्भमाधत्तरविवंशोद्गवाय च ब्रह्मोवाच इतिश्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्यांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे यज्ञान्तेदक्षिणायावत्सत्विग्भिःस्वीकृतासुत। महादानादिकंसर्वं तेभ्यएवसमर्पितम् पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये श्रीरामचन्द्रकृतधर्मारण्यतीर्थक्षेत्र- ग्रामा:साधारणादत्तामहास्थानानिवतदा। येवसन्तिचय त्रैव तानि तेषांभवन्त्विति जीर्णोद्धारवर्णनंनाम पञ्चत्रिशोऽध्यायः॥३५॥ वशिष्ठवचनात्तत्र ग्रामास्ते विप्रसात्कृताः। रुद्वहेन धीरेण नोद्वसन्ति यथा द्विजाः धान्यंतेषांप्रदत्तंहिविप्राणांचामितंवसु। कृताक्जलिस्ततोरामो ब्राह्मणानिदमब्रवीत् यथा कृतयुगे विप्रास्त्रेतायां च यथा पुरा। तथाचाद्ैव वर्त्तव्यं मम राज्ये न संशयः यत्किश्चिद्धनधान्यं वा यानंवावसनानि वा। मणयःकाश्चनादीश्चहेमादींश्चतथा वसु ताम्रादयं रजतादींश्चप्रार्थयध्वंममाधुना। अधुना वा भविष्येवाऽभ्यर्थनीयं यथोचितम्

• कलियुगधर्मवर्णनम् * ४३१

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः। सर्वेदेवाः क्षिति त्यकत्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः॥१४। रामोऽपि सेतुबन्धं हि ससहायो गतो नृप !। १५।। कलिधर्मवर्णनपूर्वकंहनुमत्समागमवर्णनम् युधिष्ठिर उवाच नारद उवाच कीदशं हि कलौ प्राप्ते भयंलोकेसुदुस्तरम्। यस्मिन्सुरैः परित्यक्तारत्नगर्भावसुन्धरा अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुवत।। पूर्व च तदशेषेण शंस मे वदताम्वर ॥। १॥ व्यास उवाच स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वद्स्व मे। शृणुष्व कलिधर्मांस्त्वं भविष्यन्ति यथा नृप !। केन वे रक्ष्यमाणं च कस्याऽडज्ञा वर्तते प्रभो।॥२॥ असत्यवादिनो लोका: साधुनिन्दापरायणाः ॥१७॥ ब्रह्मोवाच दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः । स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः त्रेतातो द्वापरान्तं च यावत्कलिसमागमः । तावत्संरक्षणेचेको हनूमान्पवनात्मजः॥। ब्रह्म विद्वेषिणः लर्वे परस्परविरोधिनः। शरणागतहन्तारो भविष्यन्ति कली गुगे समर्थो नान्यथा कोपि विनाहनुमतासुत !। लंकाविध्वंसितायेनराक्षसाःप्रबलाहताः वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः। स एव रक्षतेतत्र रामादेशेन पुत्रक। द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च।। भविष्यन्ति कलौ प्राप्ते सन्ध्यालोपकरा द्विजाः ॥२० ॥। शान्तौ शरा भयेदीना:श्राद्धतर्पणवर्जिताः । असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः अथर्वणश्चापि तत्र पठन्ति स्म दिवानिशम्। वेदनिर्घोषज:शब्दस्त्रैलोक्येसचराचरे परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोचग्रहणेरताः। अस्नातभोजिनोविप्राःक्षत्रियारणवर्जिताः उत्सवास्तत्र जायन्तेग्रामेग्रामे पुरेपुरे। नाना यज्ञा:प्रवर्तन्तेनानाधर्मसमाश्रिताः।८ भविष्यन्तिकलीप्राप्त मलिनादुष्टवृत्तयः । मद्यपानरताः सर्वेडप्ययाज्यानां हियाजकाः युधिष्ठिर उवाच अतृ द्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः। भ्रातृद्वेपकराःक्षुद्रा भविष्यन्ति कलौ युगे कदापि तम्यस्थानस्यभङ्गोजातोथ वा नवा। देत्येर्जितंकदास्थानमथवादुष्टराक्षसः गव्यविक्रयिणस्ते वे ब्राह्मणावित्ततत्पराः। व्यास उवाघ गावो दुग्धं न दुह्यन्ते सम्प्राप्ते हि कलौ युगे ॥ २५॥ साधुपुष्ठं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः। फलन्ते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत !। कन्याचिक्रयकर्त्तारोगोजाविक्रयकारकाः आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्वृत्तं तच्छणुष्च भोः ॥१०॥ लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च। विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः। वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यन्ति कलौ युगे नारीगर्भ समाधचे हायनेकादशेन हि। एकादश्युपवासस्य विरता सर्वतो जनाः। यदहं कथयिष्यामि तत्सर्वं शणुभूपते !॥ ११ ॥। इदानीं चकलौप्राप्तौआमोनाम्ना बभूवह। कान्यकुब्जाधिपःश्रीमन्धर्मज्ञोनीतितत्परः न तीर्थसेवनरता भविष्यन्ति च वाडवाः। वह्ाहाराभविष्यन्ति बहुनिद्रासमाकुलाः जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिन्दापरायणाः। यतिनिन्दापराश्चेव चछप्मकारा: परस्परम् शान्तो दान्तः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः। द्वापरान्तेनृपश्रेष्ठ अनागते कलौ युगे सपर्शदोषभयं नैव भविष्यतिकलौयुगे। क्षत्रियाराज्यहीनाश्चम्लेच्छोराजाभविध्यति

४३२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे षटूत्रिशोऽध्याय: ] * कुमारपालवृत्तान्तवर्णनम् * ४३३

विश्वासवातिनः सर्वे गुर्द्रोहरतास्तथा। मित्रद्रोहरता राजज्छिश्रोदरपरायणाः॥ किमर्थमागता विप्राः! किस्वित्कार्य ब्रुवन्तु तत् ॥५२॥ एकवर्णा भविष्यन्ति वर्णाश्चत्वार एव च। विप्रा ऊचु: कलौ प्राप्ते महाराज! नान्यथा वचनं मम ॥३३॥ धर्मारण्यादिह्यातास्त्वत्समीपं नराधिप।। राजस्तवसुतायास्तु भर्ताकुमारपालकः एतच्क्रत्वागुरोरेव कान्यकुब्जाधिपोबली। राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्नाहिभूतले तेनप्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्गुतम् । वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेन्द्रसूरिणा॥५४॥ सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः। प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत॥ राजोवाच वैष्णवं धर्ममुत्सृज्य बौद्धधर्ममुपागताः। प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः केन वे स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे। एतद्धिवाडवाः स्व ब्रूत वृत्तं यथातथम् तस्यराज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता। गर्भ दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता विप्रा ऊचुः सम्पूर्णे दशमे मासि जाता तस्या: सुरूपिणी। काजेशे:स्थापिताः पूर्व धर्मराजेन धीमता। कृता चात्र शुभेस्थाने रामेणचततः पुरी दुहिता समये राज्या: पूर्णचन्द्रनिभानना॥ ३८ ॥ शासनं रामचन्द्रस्य द्रृष्टाऽन्येश्चैव राजभिः। पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम रत्नगङ्गेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता। एकदा दैवयोगेन देशान्तराडुपागतः॥ इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि। नाम्ना चैवेन्द्रसूरिर्वे देशेऽस्मिन्कान्यकुब्जके। तच्क्रत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत् ॥५८॥ घोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा।।४० ।। यान्तुशीघ्रं हि भो विप्रा:कथयन्तुममाज्ञया। राजेकुमारपालाय देहित्वंब्राह्मणालयम् दास्यान्तरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविक:। श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रा: परं हर्षमुपागताः। शाबरीं मन्त्रविद्यां च कथयामास भारत !॥४१॥ जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम् ॥ ६० ॥ एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मचिमोहिता। ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत्। क्षपणैर्बोधिता वत्स! जैनधर्मपरायणा। ब्रह्मावर्ताधिपतये कुम्भीपालाय धीमते॥ कुमारपाल उवाच रत्नगङ्गां महादेवीं ददो तामतिविक्रमी। मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि ॥ ६१॥ धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा। देवांश्च स्थापयामासजैनधर्मप्रणीतकानू त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिसापरायणान्। सर्वेवर्णास्तथाभूता जैनधर्मसमाश्रिताः। ब्राह्मणा नेवपूज्यन्तेनचशान्तिकपौष्टिकम् तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद द्विजाः ।॥ ६२॥ न ददाति कदा दानमेवं काल: प्रवर्तते। लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम् ब्राह्मणा ऊचुः समाकुलितचित्तास्ते नृपमानं समाययुः। कान्यकुब्जस्थितंशरंपाखण्डेःपरिवेष्टितम् कथं पाखण्डधर्मेण लुप्तशासनको भवान्। पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्मपापे मनःकृथाः कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरेर्नृप। गङ्गोपकण्ठेन्यवसञ्छ्वांतास्तेमोढवाडवाः राजोवाच चारश्च कथितास्तेच नृपस्याग्रे समागताः। प्रातराकारिता विप्राआगतानृपसंसदि अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा न परं तपः। अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम् प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रेसादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छद सौतत तृणेषु चैव वृक्षेषु पतङ्गेषु नरेषु च। कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च ॥ ६५॥ २८

४३४ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे षटत्रिशोऽध्यायः] हनुमत्समीपेविप्राणांगमनवर्णनम् * ४३५ लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा। जन्तवः सद्गशा विप्राः सूक्ष्मेषु चमहत्सुच कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्राहिंसापरायणाः। तच्क्रत्वा वज्रतुल्यं हि वचनंचद्विजोत्तमाः पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश।

प्रत्यूचुर्वाडवा: सर्व क्रोधरक्तेक्षणा (स्तदा) दशा ॥ ६८ ॥ काश्यप्यां चेव गङ्गायां महादानानि पोडश ॥। ८३॥ दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामा: सुशोभनाः । ब्राह्मणा ऊचु: अहिंसा परमोधर्मः सत्यमेतत्वयोदितम्। परंतथापिधर्मोऽस्तिशणुष्वैकाग्रमानसः पुनः सङुल्पिता वीर! पट्पश्चाशकसङ्ख्यया॥८४ ॥

या वेदविहिता हिंसा सान हिसेति निर्णयः। शस्त्रेणाहन्यतेयच्चपीडाजन्तुषुजायते पटत्रिशच्च सहस्राणिगोभुजाजज्ञिरेघरा। सपादलक्षावणिजोदत्तामाण्डलिकाभिधाः

स एवाधर्म एवास्ति लोकेधर्मविदाम्वरः। वेदमन्त्रैविहन्यन्ते विनाशस्त्रेण जन्तवः नेनोक्तं वाडवाःसर्वेदर्शयध्वंहिमारुतिम्। यस्याभिज्ञानमात्रेणस्थिरतिपूर्वाददाम्यहम्

जन्तुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी। परोपकार: पुण्याय पापायपरिपीडनम् विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि। ततःसर्वेभविष्यन्तिवेदधर्मपरायणाः

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैन लिप्यते। विप्राणांवचनंश्रुत्वापुनर्वचनमब्रवीत् अन्यथाजिनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः। नृपवार्क्यतुतेश्रुत्वास्वेस्वेस्थानेसमागताः वाडवाः खिन्नमनसःक्रोधेनान्धीकृताभुवि। निश्वासान्मुश्चमानास्तेहाहेतिप्रवदन्तिच राजोवाध ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम्। ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या नेदानीमत्र सन्ति ते॥ दन्तान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करे: करानू। परस्परंभाषमाणा: कथंकुर्मोवयंत्वितः

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो राम: स मानुषः । मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मन्त्रमुत्तमम् ।

क्व वाऽपि लम्बपुच्छोऽसौ यो मुक्तो ररक्षणाय वः॥७५॥ रामवाक्यं हदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवाऽञ्जनीसुतम्॥ ६१॥

शासनं चेन्न दष्ं वो नेवतत्पालयाम्यहम्। द्विजा: कोपसमाविष्ठाददुः प्रत्युत्तरं तदा द्विजमेलापकं चक्रर्वाला वृद्धतमा अपि। तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा चतुःपष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः। द्विजा ऊचु: रे मूढ त्वं कथं वेत्थं भाषसे मदलोलुपः। स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च स्वस्वगोत्रस्यावटङ्का एकग्रामाभिभा (ला) षिणः ॥ ६३ ।। प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विज:सुधीः। रामश्चतुभु जः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि। अगतीनां च गतिदः स वैधर्मपरायणः रामेश्वरं सेतुबन्धं हनूमांस्तत्र विद्यते॥ ६४ ॥। दयालुश्च कृपालुश्च जन्तूनां परिपालकः ॥७८ ॥ जव प्रयान्तु तत्रव रामपार्श्वे निरामयाः । निराहारा जितक्रोधा माययावर्जिताःपुनः राजोवाच कुतोऽद्यवर्त्तते रामः कुतो वै वायुनन्दनः । भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपन्तु तम्।

परन्तुरामोहनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः । इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु ॥ ६६ ॥

दर्शयध्वं हनूमन्तं रामं वा लक्ष्मणं तथा। शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे। महता तपसा तुष्टःप्रदास्यति समीहितम्

यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम् ॥८१॥ यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै।

उक्तं तै रामदेवेन दूतं कृत्वाऽञ्ञनीसुतम्। चतुश्चत्वारिशदधिकं दत्तं ग्रामशतं तृप ! स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः॥६८।। वणिग्वृत्ते न सम्बन्धे न विवाहेकदाचन। ग्रामवृत्ते न सम्बन्धःसर्वस्थानेबहिष्कृताः

४३६ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे पट त्रिंशोऽध्याय: ] * ब्राह्मणानापरस्परवार्त्तावर्णनम् * ४३७

सभावाक्यं च तच्करत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः। पञ्चदशसहस्रास्ते वाडवा नृप्रसत्तमात्। भयाल्ोभाच्च दानाच्च तत्सर्व भवतामिति

वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्॥ १०० ॥ वृत्तोपकल्पनेनैव करिष्यामः कदाचन। कृषिकर्म करिष्यामो भिक्षाटनमथापि वा

प्रतिवाक्यं दत्ततालं तिष्ठन्नतद्वचोऽब्रवीत्। असत्यवादिनां यञ्च पातकं परिनिन्दके ततश्च ते पञ्चदशसहस्त्रा द्विजसत्तमाः । दारुणंवाक्यमूचुस्तान्यान्तुचान्येयथोचितम्

परदाराभिगमने परद्रोहरते नरे॥ १०१॥ शासनंभवतामस्तुरामदत्तं न संशयः । त्रशीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुङ्गवाः

मद्यपेषु च यत्पापं यत्पापं हेमहारिषु। तत्पापं च भघेत्तस्य गमने यः पराङ्मुखः सहस्राणि च त्रीण्येव त्रैविद्या अभवन्ध्रुवम्।

अथ कि बहुनोक्तेन यान्तु सत्यं द्विजोत्तमाः ॥॥१०२॥ राजोवाच

तच्क्रत्वा दारुणं वाक्यं गमनाय मनो दधे। चतुर्थाशेन राज्यं व किश्चिद्दत्ता वसुन्धरा। तस्माच्चतुरविधेत्येवंज्ञातिबन्धमतः परम्

गच्छतस्तान्द्विजाञब्गत्वा राजा कुमारपालकः ॥ १०३॥ समाहूय कृषे:कर्मभिक्षाटनमथापि वा। नानागोत्रेभ्योब्राह्मणेभ्यःप्रापयिष्येनसंशयः इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयीविद्याश्च वाडवाः।

तच्कुत्वा व्यथिताः सर्वे किम्भविष्यत्यतः परम्। स्वे स्वे स्थाने गताः सर्वे सङ्कतादनिवृत्त्य च ॥१२४॥

तथा त्रीणि सहस्राणि प्रबन्धं चक्रिरे तदा ॥ १०५। पञ्चदश सहस्राणि ततस्तु द्विजपुङ्गताः। यथागतंगताः सर्वेचातुर्विद्याद्विजोत्तमाः गमिष्यामो वयं सर्वे रामं प्रति न संशयः । हस्ताक्षरप्रदानं वैअन्योन्यंतुकृतं द्विजैः नद्िनेअतिवाह्याथ चिंताविष्टेनचेतसा। वार्यमाणाःस्वपुत्रैस्तेदारेश्व विनयान्वितैः कृताञ्जलिपुटाविप्रा वाक्यमेतदथाब्रुवन्। नश्यतेऽत्र त्रयीविद्यात्रयीमूर्तिः प्रकुष्यति एकाग्रमानसाः सर्वे न निद्रामुपलेभिरे।

तम्मात्तत्रेव गन्तव्यमप्ादशसहस्त्रकेः। ततःस वणिजः सर्वान्समाहूय गोभुजान् ब्राह्ममुहुर्त्ते चोत्थाय मायां त्यक्त्वा हि लौकिकीम् ॥१२७॥

वाक्यमूचे नृपश्रेष्ठो वारयध्वं द्विजानिति ॥१०६॥ परित्यज्य प्रियान्पुत्रान्दारान्सनिलयानपि। ग्रामोपान्तेषुमिलिताःसर्वेवा डवपुङवाः

व्यास उवाच सहस्राणि तदा त्रीणि कृतनित्याह्निकक्रियाः ।

न जैनधर्मे ये लिप्ा गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन् विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्वा संपूज्य कुलमातरम् ॥ १२६ ॥

वार्याम कथं विप्रान्वह्निरूपान्दहन्ति ते। शापाग्निना नरपते द्विजा मृत्युपरायणा: विघ्नसङ्कविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः। सिन्दूरपुष्पमालाभिःपूजितो गणनायकः

अडालयेषु ये जाता: शद्रा आहयतान्तृपः । निवार्यन्तामितिप्राहवाडवागमनोद्यताः पूजितोबकुलस्वामीसूर्यः सर्वार्थसाधकः। आदराच्चमहाशक्तिःश्रीमातापूजितातथा

तेषां मध्ये कतिपया जैनधर्म समाश्रिताः । गता वाडवपुञ्जेषु राजादेशान्निवारणें शान्वां चैव नमस्कृत्य ज्ञानजां गोत्रमातरम् । गमनेनोद्यमानास्ते परं हर्षमुपाययुः

केचिच्छूद्रा ऊचु: वातुविद्या द्विजाश्चैव पुनरामन्त्र्य तान्प्रति। पप्रच्छुश्च मुहुः सर्व समागमनकारणम्

क्व रामोलक्ष्मणोपेतः क्व व वायुसुतो बली। वर्तमानेन कालेनवक्तव्यंद्विजसत्तमाः घिप्रा ऊचु:

व्याघ्रसिंहाकुलेदुर्गेवनेवनगजाश्रिते। परित्यज्यप्रियान्प्राणान्पुत्रान्दारान्निकेतनान न गन्तव्यं भवद्विव गत्वा वाऽडयान्तु सत्वराः॥१३४।।

किमर्थगम्यतेविप्राराज्येवें दुष्टशासने। तच्छ्ृत्वावाडवाःकेचिद्वाक्येनमनसाSस्मरन् यथारामप्रदत्तंहि उपकल्पयसेऽ्विरात्। श्रुत्वापुनरथोचुस्ते चातुर्विद्याद्विजोत्तमाः

४३८ * स्कन्दपुराणम् # [३ ब्रह्मखण्डे पटुत्रिशोऽध्याय: ] विप्राणांसमीपेवृद्धविप्ररूपेणहनूमतागमनम् * ४३६ न स्थानेन द्विजैर्वापि न व वृत्त्याकथश्चन। वयंनैवागमिष्यामः कथनीयं न वैपुनः रघूद्रहेनदत्ता वै वृत्तिरनो द्विजसत्तमाः । तां वृत्तिप्रतियास्यामो जपहोमार्चनादिभि: दृढव्रताः सत्यपरा: कन्दमूलफलाशनाः। ध्यायन्तो रामरामेति हनूमन्तेति वै पुनः

ते पश्चदशसाहस्त्राः पुनस्तानूचुरादरात्। अस्माभिरत्र स्थातव्यमग्निसेवार्थतत्पर: गृहीत्वा नियमन्तेऽपि त्यक्त्वा चान्नं तथोदकम्।

युष्माभिस्तत्र गन्तव्यं सर्वेषां कार्यसिद्धये। तृषार्ताश्च क्षुधात्ताश्च ययुर्व्रतपरायणाः॥ १५६।।

अन्योन्यं सर्वसाहाया वृत्ति याम न संशयः ॥१३६॥ एवं तु क्किश्यमानानांद्विजानांभक्तिभाजनः । उद्विग्नमानसोरामो हनूमन्तमथाब्रवीत्

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ। ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्ातुविद्य उवाचह शीघ्रंगच्छद्विजार्थेत्वंपवनात्मजधर्मवित्। क्विश्यन्तेवाडवाःसर्वे धर्मारण्यनिवासिनः दह्यतेमानसंमेऽद्यनान्यथाशान्तिरस्तिमे। विप्राणांदुःखकर्त्ताचशास्तव्योनात्रसंशयः चातुविद्य उवान पूर्वहिवृत्तिमस्माकंरामोवेदत्तवान्दिवजाः। चातुर्विद्यामहासत्वाः स्वधर्मप्रतिपालकाः येनवे दुःखिताविप्रास्तेनाहंदुःखितःकपे। याहिशीघ्र हिमांत्यकत्वाविप्राणांपरिपालने

याजनाध्ययनायुक्ता:काजेशेनविनिर्मिताः। दानं दत्वा तु रामेण उक्तंहि भवतांपुनः रामस्य वचनं श्रृत्वा नमस्कृत्यचराघवम्। कृपया परयाविष्टः प्रादुरासीदधरीश्वरः

स्थानं त्यक्त्वा न गन्तव्यमित्थं हि नियमः कृतः । वृद्धब्राह्मणरूपेण परीक्षार्थ द्विजन्मनाम्। उवाच परया भक्त्याब्राह्मणाञछ्मदुर्बेलान्

आपत्काले तु स्मर्तव्यो वायुपुत्रो महावलः ॥१४३॥ कृताञ्जलिपुटोभूत्वाकरान्मुक्त्वाकमण्डलुम्। सर्वान्प्रत्य भिवाद्याथवचनंचेदमब्रवीत्

इति रामेण पूर्व हि स्वे स्थाने स्थापितास्तदा। कुतःस्थानादिह प्राप्ता गन्तुकामाश्चवेकुतः । किमर्थ वे भवद्विश्चगम्यते दारुणंवनम् वि्रा ऊचु: रामवाक्यमन्यथा तत्कृत्वा गच्छेत्कथं पुनः ॥ १४४।। तस्याद्युष्मान्वयंत्रमोगच्छतःकार्यसिद्धये। भवतांकार्यसिद्ध्र्थवयं होमार्चनादिभिः धर्मारण्यात्समायातानिजदुःखंनिवेदितुम्। रामस्यदर्शनार्थ हि गन्तुकामावयंद्विजाः सेतुबन्धं महातीर्थसर्वकामप्रदायकम्। नियमस्थाः क्षीणदेहारामं द्रष्टु'समुत्सुकाः

प्रस्थानञ्च विधायाऽSदी गमनाय मनो दधुः। पत्र रामेश्वरोदेवःसाक्षाद्वायुसुतःकपिः। तच्क्रत्वा स द्विजःप्राह क्व रामःकचवायुजः

त्रिसाहस्रास्तदा तस्मात्प्रस्थिता द्विजसत्तमाः ॥ १४७॥ क्व सेतुबन्धरामेशो दूगाद्दूरतरो द्विजाः। व्याघ्रसिंहाकुलं चोग्रं वनं घोरतरं महत् देशाद्वेशान्तरं गत्वा वनाच्चेव वनान्तरम्। तीर्थेतीर्थेकृतश्राद्धाःसुसन्तर्पितपूर्वजाः गत्वा यम्मान्न वर्त्तन्ते तदुग्रमनुजीविनः। निवर्तध्वं महाभागा यदि कार्य हिमदूचः

ध्यायन्तो रामरामेतिहनुमन्तेतिवपुनः । एकाशनाः सदाचारा द्विजा जग्मुःशनेःशनैः अथवागम्यतांविप्राश्चिरंजीवसुखीभव। वृद्धस्य वाक्यंतक्कन्वावाडवार्श्चैकमानसाः

त्यक्तप्रतिग्रहाः शान्ताः सत्यव्रतपरायणाः। ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः॥ विम्य गच्छामहे सर्वे रामपार्श्वमसंशयः। म्रियेतयदिमार्गेऽस्मिव्रामलोकमवाप्नुयात्

सन्ध्यामुपासतेनित्यंत्रिकालश्चैकमानसाः । एवंतुगच्छतांतेषां शकुनाअभवञछुभाः जीवन्वृत्तिमवाप्नोति रामादेवनसंशयः । अन्यथा शरणंनास्ति अस्माकं राघवंविना

एवं तु गच्छतां तेषां पाथेयंत्रुटितंतदा। श्रान्ता ग्लानिगता:सर्वेपदंपरममास्थिताः इत्युक्त्वा निर्गताः सर्वे रामदर्शनतत्पराः। दिनान्तमतिवाह्याथ प्रभाते चिमले पुनः

क्रमित्वाकियतींभूमिपदंगतुंन तु क्षमाः। मनसा निश्चयंकृत्वादृढवीकृत्यस्वमानसम् हनुमान्त्रह्मरूपी स वृद्ध: पूर्वगुणान्वितः । कमण्डलुघरो धीमानभिवादनतत्परः

हनुमन्तमद्ृष्टूव न यास्यामो वयं गृहान्। त्रेविद्यास्तुगतास्तत्र यत्र रामेश्वरो हरिः कुत्रस्थाना दिहप्राप्ताःसर्वेयूयंहिवाडवाः। कुत्रास्तिवा महालाभोविवाहत्सवएववा इतितस्यवचः श्रुत्वावाडवाविस्मयङगताः। प्रणामपूर्वां विज्ञप्ति कथयामासुरादृताः

४४० * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे षटूत्रिशोऽध्याय: ] हनूमताविप्राणांसमीपेस्वरूपप्रकटीकरणर्णनम् * ४४१

अस्माकं तु पुरा वृत्तं महदाश्चर्यकारकम्। भूमिदेव शणुष्व त्वं दयालुद्द श्यसेयतः कस्त्वंवाडवरूपेणरामोवाप्यथवायुजः। सत्यंकथय नःस्वामिन्दयांकृत्वामहाद्विज! आदौ सृष्टिसमारम्भे स्थापिताकेशघेनच। शिवेनब्रह्मणाचैव त्रिमूर्तिस्थापितावयम् हनुमान्कथयामासगोपितंयदद्विजाग्रतः । हनुमानित्यहंविप्रावुध्यध्वंनिश्चिताहिमाम् श्रीरामेण ततः पश्चाजीर्णोद्धारेण स्थापिताः । स्वरूपं प्रकटीकृत्य लांगूलं दर्शयन्महत् ॥ १६७ ॥ ग्रामाणां वेतनं दत्तं हरिराजेन चाऽडदरात् ॥ १७६ ॥ हनुमानुवाच चतुश्चत्वारिशदधिकचतुःशतमितात्मनाम्। ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थसीतापुरसमन्चिताः अयमम्भोनिधिःसाक्षात्सेतुबन्धोमनोरमः। अयं रामेश्वरो देवो गर्भवासविनाशकृत इयं तु नगरी श्रेष्ठा लङ्डानामेति विश्रुता। यत्र सीता मयाप्राप्तारामशोकापहारिणी ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजास्तथा। तजन्यग्रे द्विजश्रेष्ठाअगम्यामांविनापरः। सा सुवर्णमयीभातियस्यांराज्येविभीषणः माण्डलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः ॥१८२॥ स्थापितो रामदेवेन सेयं लङ्कामहापुरी। नियमस्थैः साधुवृन्दैस्तीर्थयात्राप्रसङ्गतः वृत्त्यर्थ तेन तत्ता वे ह्यनघ्या रत्नकोटयः । तदा ते मोढ १८००० गोभूजा १८००० आनीय गङ्गासलिलंरमेशमभिषिच्य च। क्षिप्ा एते महाभागा दृश्यन्तेसागरान्तरे माण्डलीया १२५००० अडालजा:१८००० । ८३।। निष्पापास्तेन सञ्जाताः साधवस्ते दृढव्रताः। अधुना वाडवश्रेष्ठ आमोनाम महीपतिः। शासनं रामचन्द्रस्य न मानयति दुर्मतिः नूनं पुण्योदये वृद्धि: पापे हानिश्च जायते॥ २०३॥ जामाता तस्य दुष्टो वे नाम्नाकुमारपालकः । पाषण्डैर्वेष्टितोनित्यंकलिधर्मेणसम्मनः स्थानभ्रष्टा:कृताः पूर्वचातुर्विद्याद्विजातयः। जीर्णोद्धारेणरामेणस्थापिताःपुनरेवहि इन्द्रसूत्रेण जैनेन प्रेरितो बौद्धधर्मिणा। शासनं तेन लुप्ं हि रामदत्तं न संशयः॥ पूर्वजन्मनि भो विप्रा! हरिपूजा कृता मया ॥२०४॥ वणिजस्तादृशाः केऽपितन्मनस्का बभूविरे। निषेधयन्तिरामं तेहनुमन्तंमहामतिम् साम्प्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्स्वेवहिदवश्यते। तेन पुण्यप्रभावेणतुष्टोदास्यामिवोवरम् प्रत्ययं तु विना विप्रानदास्यामीतिनिश्चितम्। तं ज्ञात्वातुइमेविप्रारामंशरणमाययुः धन्योऽहंकृतकृत्योहंसुभाग्योहंधरातले। अद्यमेसफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् हनुमन्तं महावीरं रामशासनपालकम्। तस्माद्गच्छामहे सर्वे रामं प्रति महामते।। यदहं ब्राह्मणानाञ्च प्राप्तवांश्चरणान्तिकम् ॥२०७॥ आञ्जनेयो यदस्माकं न दास्यति समीहितम्। व्यास उवाच अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम् ॥ १६० ॥ दृष्ट्व हनुमन्तं ते पुलकाङ्कितविग्रहाः। सगद्गदमथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः अस्माभिस्तेविशेषेणकथितंपरिपृच्छते। स्नेहभावं विचिन्त्याशुनिजवृत्तिंप्रकाशय इति श्रारकान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे हनुमानुवाच पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये हनुमत्समागमो नाम प्राप्ते कलियुगे चिप्राःकदेवदर्शनंभवेत्। निवर्त्तध्वं हि विप्रेन्द्रा यदीच्छथ सुखंमहत् व्याघ्रसिंहाकुले शन्ये वने वनगजाश्रिते। बहुदावसमाविष्टे प्रवेष्टुं नैव शक्यते विप्रा ऊचु: अतीते दिव्से चिप्र एकं कथितवानिदम्। अद्यैव त्वं समागम्ह एवमेव प्रभाषसे

सप्तत्रिशोऽध्याय: ] हनुमताब्राह्मणेभ्यःपुटिकाद्वयप्रदानम् * ४४३

एवमुक्तास्तदा विप्रा: सर्वकार्यसमुत्सुकाः। सप्तत्रिंशोऽध्यायः महारूपं महाकायं महापुच्छसमाकुलम् ॥१७ ॥

ब्राह्मणानाम्प्रत्यागमनवर्णनम् द्ृष्ट दिव्यस्वरूपं तं हनुमन्तं जहषिरे। कथञ्विद्वैर्यमालंव्य विप्राः प्रोचुः शनैः शनैः यथोक्तंतुपुराणेषु तत्तथैव हिद्ृश्यते। उवाचसहि तान्सर्वांश्चक्षुः प्रच्छाद्यसंस्थितान् व्यास उवाच ततस्तेब्राह्मणाःसर्वे प्रत्यूचुःपवनात्मजम्। अधुनासफलंजन्मजीवितं च सुजीवितम् अद्यनोमोढलोकानां धन्योधर्मश्च वे गृहाः। धन्या च सकलापृथ्वीयत्रधर्माह्यनेकशः धर्मारण्यं विना चाद्य क्षुधा वः शाम्यति घृतम् ॥२१॥

नमः श्रीरामभक्ताय अक्षविध्वंसनाय च। नमो रक्षःपुरीदाहकारिणे वञ्रधारिणे व्यास उवाघ

जानकीहृदयत्राणकारिणे करुणात्मने। सीताविरहतप्रस्य श्रीरामस्य प्रियाय च स्ुधाक्रान्तस्तदा विप्रेः कृतं वे फलभक्षणम्। अमृतप्राशनमिव तृप्निस्तेषामजायत

नमोऽस्तु ते महावीर रक्षास्मान्मजतःक्षितौ। नमोब्राह्मणदेवाय वायुपुत्रायतेनमः न तृषा नैव क्ुच्चैव विप्राःसंक्किष्टमानमाः। अभवन्सहसा राजन्विस्मयाविष्टचेतसः

नमोडस्तु रामभक्ताय गोब्राह्मणहिताय च। नमोस्तु रुद्ररूपाय कृष्णवक्त्रायतेनमः ततः प्राहाऽञनीपुत्रः सम्प्रात्ते हि कली द्विजाः!

अञ्जनीसूनवे नित्यं सर्वव्याधिहराय च। नागयज्ञोपवीताय प्रबलाय नमोऽस्तु ते नागमिष्याम्यहं तत्र मुत्तवा गमेश्वरं शिवम् ॥ २४॥

स्वयं समुद्रतीर्णाय सेतुबन्धनकारिणे॥८॥ अभिज्ञानं मया दत्तं गृहीत्वा तत्र गच्छत। तथ्यमेतत्प्रतीयेततस्य राज्ञो न संशयः इत्युत्तवाबाहुमुद्धृत्य भुजयोरुभयोरपि। पृथग्रोमाणि संग्रृह्य चकार पुटिकाद्यम् व्यास उवाच स्तोत्रेणेवामुनातुष्टो वायुपुत्रोऽब्रवीद्चः। वृणुध्वंहि वरंविप्रा यद्ो मनसिरोचते भूर्जपत्रेणसंवेष्न् ने अदाद्विप्रकक्षयोः। वामेतुवामकक्षोत्थां दक्षिणोत्थांतु दक्षिणे कामदां रामभक्तस्य अन्येषां क्षयकारिणीम्। उवाचच यदाराजाव्रते चिह्नंप्रदीयताम् विप्रा ऊचु: यदि तुष्टोऽसि देवेश रामाज्ञापालक प्रभो। स्वरूपं दर्शयस्वाद्यलड्ायांयत्कृतं हरे! तदा प्रदीयतां शीघ्रं वामकक्षोद्गवा पुटी। अथवा तस्य राजञस्तु द्वारेतुपुटिकांक्षिप

तथा विध्वंसयाऽय्य त्वं राजानंपापकारिणम। दुष कुमारपालं हि आमंचेवनसंशयः ज्वालयति च तत्सैन्यं ग्ृहं कोशं तर्थव व।

वृत्तिलोपफलं सद्यःप्राप्तुयात्त्वं तथाकुरु। प्रतीत्यर्थ महावाहो किश्चिच्चिह्नंददस्वनः महिष्यः पुत्रकाः सर्वं ज्वलमानं भविष्यति॥ ३० ॥

येन चिह्नेनदत्तेन स राजा पुण्यभाग्भवेत्। प्रत्यये दशितेवीर शासनंपालयिप्यति यदा तु वृत्ति ग्रामाश्च वणिजाश्च बलिं तथा।

त्रयीधर्म्मःपृथिव्यां तु विस्तारं प्रापयिष्यति। धमधीरमहावीर स्वरूपंदर्शयस्वनः पू्व स्थितं तु यत्किश्चित्तत्तद्वास्यति वाडवाः ॥ ३१॥ लिखित्वा निश्चयं कृत्वाप्यथदद्यात्स पूर्ववत्। करसम्पुटकंकृत्वाप्रणमेच्चयदानृपः हनुमानुवाच सम्प्राप्य च पुरा वृत्ति रामदत्तां द्विजोत्तमाः । मत्स्वरूपं महाकायंन वस्ुविषयं कलौ। तेजोराशिमयंदिव्यमिति जानन्सुवाडवाः तथापि परयाभत्तयाप्रसन्नोऽहंस्तवादिभिः। वसनान्तरितंरूपं दर्शयिष्यामिपश्यतः ततो दक्षिणकक्षास्थकेशानांपुटिका त्वियम् ॥३३ ॥ प्रक्षिप्यतां तदा सैन्यं पुरावच्चभविष्यति। गृहाणिचतथाकोशःपुत्रपौत्रादय्तथा

४४४ .* स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे सप्तत्रिशोऽध्यायः ] * ब्राह्मणैःकान्यकुब्जगमनवर्णनम् * ४४५

अलभन्त मुदं विप्रा ननृतु: प्रजगुर्भृशम्। जयं चोदैरयन्केऽपि प्रहसन्ति परस्परम् अन्तर्वुद्धयासमालोक्य प्रभावंवायुजस्यच।श्रुत्वा वेदध्वनिविप्राः परंहर्षमुपागताः पुलका कितसर्वाङ्गा:स्तुवन्तिचमुद्ुर्मु ह्युः। पुच्छं तस्यचसंग्रह्यचुचुम्वुःकेचिदुत्सुकाः ग्रामीणाश्चततोलोकादृष्ट तुमहतींशिलाम्। अद्भुतंमेनिरेसर्व किमिदं किमिदंत्विति व्रूतेऽन्यो मम यत्नेनकार्य नियतमेव हि। अन्यो व्रते महाभाग मयेदं कृतमित्युत गृहेगृहेहितेलोकाः प्रवदन्तितथाद्गुतम्। ब्राह्मणेः पूर्यमाणा सा शिला च महतीशुभा ततःप्रोवाच हनुमांस्त्रिरात्रं स्थीयतामिह। रामतीर्थस्यचफलंयथाप्राप्स्यथ वाडवाः अशुभा वा शुभा वापि न जानीमो वयं किल। तथेत्युक्त्वाऽथ ते विप्रा ब्रह्मयज्ञ प्रचक्रिरे। ब्रह्मवोषेण महता तद्वनं बधिरं कृतम् संचदन्ते ततो लोकाः परस्परमिदं वचः ॥५9॥ स्थित्वा त्रिरात्रं तेविप्रा गमनेकृतबुद्धयः । रात्री हनुमतोऽय्रे त इदमूचुः सुभक्तितः व्यास उवाच

ब्राह्मणा ऊच: ततो द्विजानां ते पुत्रा: पौत्राश्चैव समागताः । वयंप्रातर्गमिष्यामोधर्मारण्यंसुनिर्मलम्। न विस्मार्या वयंतातक्षम्यतांक्षम्यतामिति ऊचुश्च दिष्टया भो विप्रा! आगताः पथिका द्विजाः॥५८॥ ततो वायुसुतो राजन्पर्वतान्महतीं शिलाम्। वृहतीं चचतुःशालांदशयोजनमायतीम् ते तु संतुष्टमनप्ता सन्मुखाः प्रययुमुदा। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यांपरिरम्मणकं तथा आस्तीर्य प्राह तान्विप्राञ्छिलायां द्विजसत्तमाः। आघ्राणकादीश्च कृत्वा यथायोग्यंप्रपूज्यच। सर्व विस्तार्य कथितंशीघ्रमागममात्मनः रक्ष्यमाणा मया विप्राः शयीध्वं विगतज्वराः॥ ४४॥। इति श्रुत्वाततः सवे निद्रामापुःसुखप्रदाम्। एवं तेकृतकृत्यास्तु भूत्वासुप्तानिशामुखे कृपालः स च रुद्रात्मा रामशासनपालकः । रक्षणार्थं हि विप्राणामनिष्ठच्च धरातले आश्चर्य परमं प्रापुः किमेतत्स्थानमुत्तमम्। व्यास उवाच अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते सर्वे निद्रामुपागताः। तातं संप्रार्थयामास कृतानुग्रहको भवान् अयं तु दक्षिणद्वारे शान्तिपाठोऽत्र पठ्यते ॥ ६३ ॥

समीरण! द्विजानेतान्स्थानं स्वं प्रापयस्व भोः। गृहा रम्या:प्रदवृश्यन्ते शचीपतिगृहोपमाः। प्रासादाःकुलमातृणांदृश्यन्तेचाग्निशोभनाः

ततो निद्राभिभूतांस्तान्वायुपुत्रप्रणोदितः ॥४८॥ एवं ब्रुवत्सु विप्रेषु महाशक्तिप्रपूजने। आगतो ब्राह्मणोऽपश्यत्तत्र विप्रकदम्बकम्

समुद्धत्यशिलां तांतुपितापुत्रेणभारत। निशीथेयापयामास स्वस्थानं द्विजसत्तमान् हर्षितो भावितस्तत्र यत्र विप्राः सभासदः ।

षड्भिर्मासेश्च यः पन्था अतिक्रांतो द्विजातिभिः। उवाच दिष्टया भो विप्रा ह्यागता: पथिका द्विजाः ॥६६ ॥

त्रिभिरेव मुहत्तस्तु धर्मारण्यमवाप्तवान् (तञ्चप्रापुर्द्विजर्षभाः) ॥५०॥ प्रत्युत्तस्थुस्ततो विप्रा: पूजां गृहीत्वा (गरह्य) समागताः । भ्रममाणां शिलां ज्ञात्वा चिप्र एको द्विजाग्रतः । प्रत्युत्थानाभिवादौ चाऽकुर्वस्ते च परस्परम् ॥ ६७॥

वात्स्यगोत्रसमुत्पन्नो लोकान्संगीतवान्कलम् ।। ५१॥ तेतेसंपूज्य वेगात्तु यथायोग्यंयथाविधि। हरीश्वरस्य यद्वत्तं विप्राग्रे सम्प्रकाशितम् गीतानि गायनोक्तानि श्रुत्वाविस्मयमाययुः। प्रभाते सुप्रसन्ने तुउदतिष्ठन्परस्परम् पथिकानांवचःश्रुत्वा हर्षपूर्णाद्विजोत्तमाः । शान्तिपाठंपठन्तस्तेहष्टानिजगृहान्ययुः ऊचुस्तेविस्मिता:सर्वेम्चप्नोऽयंवाथ विभ्रमः। ससंभ्रमा:समुत्थायद द्वशुःसत्यमंदिरम् विमृश्य मिलिता: प्रातर्ज्योतिविद्धिः प्रतिष्ठिताः । बाह्मे मूहर्ते चोत्थाय कान्यकुब्जं गता द्विजाः ॥७0॥

४४६ * स्कन्दपुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्डे अष्टत्रिशोऽध्याय: ] * अग्निज्वालयाक्षपणकपलायनवर्णनम् *

दोलाभिर्वाहिता: केचित्केचिदश्वैरथैस्तथा। केचित्तु शिबिकारूढानानावाहनगाश्चते योगशाला हि गन्तव्या कर्त्तव्यंगुरुवन्दनम्। नचकारं महामन्त्रं जपितव्यमहर्निशम् तत्पुरं तुसमासाद् गङ्गायाःशोभनेतटे। अकुर्वन्वसति धीराः स्नानदानादिकर्म्म च चरेण केनचिद्दृष्टाः कथितानृपसन्निधौ। शवाध्च बहुशो दोला रथाश्च बहुशोवृषाः पञ्चूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणं सदा।

विप्राणामिह दृश्यंते धर्मारण्यनिवासिनाम्। श्रुत्वा वाक्यं ततो चिप्रास्तस्य दन्तानपीडयन् ॥ १० ॥

नूनं ते च समायाता नृपेणोक्त ममाग्रतः ।। ४ ॥ विमुच्य दीर्घनिश्वासम्चुस्ते जृपतिम्प्रति। रामेण कथितं राजन्धीमताच हनूमता दीयतां विप्रवृत्तिच धर्मिष्ठोऽसि घरातले। ज्ञायते तव दत्ता स्यान्मद्दत्ता नैवनैव च अभिज्ञापय (अभिज्ञानाय) मे पूर्व प्रेषिताः कपिसन्निधां॥७॥ रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव ॥ १३॥ इतिश्रीस्कादेमहापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे राजोवाच पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्राह्मणानांप्रत्यागमनवर्णनंनाम यत्र रामहनू मन्तौयान्तुसर्वेऽपितत्रवै। रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इहवैद्विजाः सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥३७॥ न दास्यामिनदास्यामिएकाञ्चैववराटिकाम्। नग्रामंनेववृत्ति च गच्छध्वंयत्ररोचते तच्करत्वा दारुणं वाक्यं द्विजा: कोपाकुलास्तदा। सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतश्च हनूमतः ॥१६ ॥

अष्टत्रिंशोऽध्यायः इत्युक्त्वाहनुमद्दत्तावामकक्षोद्गवा पुटी। प्रक्षिप्ताचास्यनिलये व्यावृत्ताद्विजसत्तमाः गते तदा विप्रसक्कजवालामालाकुलंत्वभूत्। अग्निज्वालाकुलंस्वंसञ्जातञ्चैष तत्र हि दह्यन्ते राजवस्तूनिच्छत्राणिचामराणिघ। कोशागाराणि सर्वाणिआयुधागारमेवच व्यास उवाच महिष्यो राजपुत्राश्च गजाअश्वाह्यनेकशः । विमानानि च दह्यन्ते दह्यन्ते वाहनानिच ततः प्रभाते िमले कृतपूर्वाहिकक्रिया। शुभवस्त्रपरीधानाः फलहस्ताःपृथवपृथक् शिविकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः। सर्वत्र दह्यमानश्चद्ष्टाराजापि विव्यथे रत्ाङ्गदाढ्य दोर्दण्डा अङ्गलीयकभूषिताः। कर्णाभरणसंयुक्ता: समाजग्मुः प्रहर्षिताः न कोऽपि त्राता तस्याऽस्ति मानवा भयविक्ृवाः। राजद्वारं तु सम्प्राप्य सन्तस्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्टा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली न मन्त्रयन्त्रर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकेः ॥ २२ ॥ कौटिल्यकोटिनाशीचयत्ररामः प्रकुप्यते। तत्र सर्वे प्रणश्यन्तिकिं तत्कुमारपालकः एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः। सर्वंतज्ज्व लितंद्रूष्टानग्नक्षपणकास्तदा। धृत्वा करेण पात्राणिनीत्वादण्डाञछुभानपि ततो द्वित्रा द्विजा: सर्वे उपविष्ठाः क्रमात्ततः ॥५॥ रक्तकम्बलिका ग्रह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः। अनुपानहिकाश्चैष नष्टाः सर्वे दिशो दश॥ क्षेमं पप्रच्छुर्नृपति हस्तिरथपदातिषु। ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः कोलाहलं प्रकुर्वाणाः पलायध्वमितिब्रुवन्। दाहिताविप्रमुख्येश्चवयं सर्वे न संशयः अर्हन्देवप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम। सा जिह्वायाजिनंस्तौति तौकरौयौजिनार्चनौ केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदण्डास्तथापरे। प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमितिब्रुवन् सादृप्टिर्याजिने लीनातन्मनो यज्जिनेरतम्। दयासर्वत्रकर्तव्या जीवात्मापूज्यतेसदा अर्हन्तमेव केचिच्च पलायनपरायणाः। ततो वायुः समभवद्वह्निमान्दोलयन्निव।

४४८ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे ४४६

प्रेषितो वे हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया। धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्चवैतदा तेषां मध्यात्तुसञ्जाताअढवीजाव णिग्जना:। शुश्रूषार्थ ब्राह्मणानांराज्ञासर्वेनिरुपिताः पदातिरेक:प्ररुदन्क्विप्रा इतिजल्पकः । लोकाच्क्रत्वाततोराजा गतस्तत्रयतोद्विजाः सदाचारा: सुनिपुणा देषब्राह्मणपूजकाः । गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वाचरणौतदा। विप्राणांनृप तिर्भमौमूर्च्छितोन्यपतत्तदा त्यक्त्वा पाखण्डमार्गन्तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते ॥। ४६।। उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः। जपन्दाशरथि रामं रामरामेति वे पुनः॥ जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविदयेभ्योददौनृपः। शासनं तुयदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम् तस्य दासस्य दासोऽहं रामस्य च द्विजस्य च। स्थानधर्मात्प्रघलिता वाडवास्ते समागताः। अज्ञानतिमिरान्धेन जातो स्म्यन्धो हि सम्प्रति ॥३३॥ नृपोविज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः ॥५१॥ अक्जनं च मयालब्धं रामनाममहौषधम्। रामंमुत्तवा हि ये मत्या ह्यन्यं देवमुपासते ये त्यक्तवाचो विप्रेन्द्रास्तान्निःसारय भूपते। परस्परं विवादास्तुसज्जाता दत्तवृत्तये दह्यन्ते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः ॥ ३४॥ न्यायप्रदर्शनार्थश्च कारितास्तु सभासदः। हस्ताक्षरेषु दृष्टेषुपृथक्पृथक् प्रपादितम् हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः। भागीरथी हरिर्विप्राःसारमेकंजगत्त्रये एतच्छ्रृत्वा ततो राजा तुलादानश्चकार ह। दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिर स्वर्गस्यचैव सोपानं विप्राभागीरथी हरिः। रामनाममहारज्ज्वा वैकुण्ठे येननीयते अस्माभिर्हारिता जाति: कथं कुर्मः प्रतिग्रहम्। इत्येवंप्रणमन्राजाप्राश्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। वह्निःप्रशाम्यतां विप्राः शासनंवोददाम्यहम् निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः ॥५५॥ दासोऽस्मि साम्प्रतं विप्रा! न मे वागन्यथा भवेत्। दशपश्च सहस्राणि वेदवेदाङ्गपारगाः। ततस्तेन तदा राजव्राज्ञा रामानुवर्तिना ॥५६॥। यत्पापं ब्रह्महत्यायाः परदाराभिगामिनाम्॥३८॥ आहूयवाडवांस्तास्तुज्ञातिभेदश्चकारसः। त्रयीविद्यावाडवा ये सेतुबन्धं प्रतिप्रभुम् यत्पापं मद्यपानां व सुवर्णस्तेयिनांतथा। यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम गतास्तेवृत्तिभाजःस्युर्नान्येवृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैवगताये वे चातुर्विद्यत्वमागताः यं यं चिन्तयतेकामं तं तं दास्याम्यहं पुनः। विप्रभक्तिःसदाकार्यारामभक्तिस्तर्थवच वणिग्भिर्नचसम्बन्धोन विवाहश्चतैःसहः । ग्रामवृत्तौ न सम्बन्धोज्ञातिभेदेकृतेसति अन्यथा करणीयं मे न कदाचिद द्विजोत्तमाः।।। ४१ ॥ व्यास उवाच ये च पाखण्डनिरतारामशासनलोपकाः। सर्वे विप्रास्तथा शद्रा प्रतिबन्धेनयोजिता: तस्मिन्नवसरेविप्राजाताभूपदयालवः। अन्या या पुटिकाचासीत्सादत्ताशापशान्तये सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्था: सुखिनोऽभघन्। जीवितंचैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्ेबुरोमसु। दिशःप्रसन्नासञ्जाताःशान्तादिग्जनितस्वनाः चातुर्विद्या बहिर्य्रामे राज्ञा तेन निवासिताः ॥६२॥ प्रजा स्वस्थाऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा। अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा यथा रामोनकुप्येततथाकार्य मया ध्रुवम्। पराङ्मुखायेरामस्यसन्मुखानगता:किल विप्राज्ञाकारिणोलोका: सञ्जाताश्च यथा पुरा। विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानन्ति ते वृषम् ॥४५॥ विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वघस्तदा। ग्रामवृत्तिर्नमे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्॥ नवीनंशासनंकृत्वापूर्ववद्विधिपूर्वकम्। निष्कासितास्तुपाषण्डा:कृतशास्त्रप्रयोजकाः स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते। वेदवाह्याः प्रनप्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः। षटत्रिशच्च सहस्राणियेऽभूवन्गोभुजाःपुरा यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्वैवयोगतः॥६६॥ २६

४५० * स्कन्दपुराणम्ं * [ ३ ब्रह्मखण अष्टत्रिशोऽध्याय ]* भट्टारिकयामातङ्गीपूजनायकथनम् * ४५१

भवद्गिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्यहेतवे। रामस्य शासनंकृत्वाचायुपुत्रस्य हेत वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुपे जनार्दने। पौषे च लुप्त कृत्वा व श्रौतंस्मार्त्तकरोतिय: व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते। अवसाने हरि स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा॥ ६८॥ सर्वेषु वृद्धिकालेषु मातङ्गीम्पूजयेद बुधः॥ ६०॥ विष्णुलोकं व्रजत्याशुसंशयस्तुकथंभवेत्। महत्पुण्योदयेनणां बुद्धि: श्रेयसिजायते मुहत (पूजनं) गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम् ॥ ६१॥ पापस्योद्यकाले व विपरीता हि साभवेत्। सकृत्पालयतेयस्तुधर्मेणैतजगत्त्रयम् योऽन्तरात्माचभूतानांसंशयस्तत्रनोहितः । इन्द्रादयोऽमरा:सर्वेसनकाद्यास्तपोधना: अत्राऽडश्चर्यमभूदेकं तच्छणुष्वमहामते। आसीत् कश्चित्पुरारक्षो रुद्रालब्धरोमुने!॥ मुक्त्यर्थमर्चयन्नीह संशयस्तत्रनो हितः। सहस्रनामतत्तल्यंरामनामेतिगीयते ॥ ७२ मोहेरकादुत्तरतो चटवृक्षसमाश्रयः । पाणिग्रहणकाले स जहारवरकन्यके॥ ६४॥ तस्मिन्ननिश्चयं कृत्व कथं सिद्धिर्भवेदिह। मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौहरि एवं बहुन्वरान्कन्या जहार स दुराशयः। ततः कालेन कियता देवीं भट्टारिकां तदा पाखण्डाद्यत्कृतं पापं मृष्टंतद्वः प्रणामतः। प्रसीदन्तु भवन्तश्चत्यत्तवाक्रोधं ममाधुना द्विजा विज्ञापयामासुर्बहुरूजापुरस्सरम्। ततस्तुप्टातुसादेवीद्विजान्भट्टारिकाऽव्रवीत् ब्राह्मणा ऊचु: भट्टारिकोवाच राजन्धर्मो बिलुप्तस्तेप्रापितानां तथापुनः । अवश्यं भाविनो भावाभवन्तिमहतामपि उद्विस्नमनसो यूयं किमर्थमिहच्ागताः । किश्चकार्यहिभवतां कथ्यतामविलम्बितम् नग्नत्वं नीलकण्ठस्यमहाहिशयनं हरे:। एतद्रैवकृतं सर्वं प्रभुर्यःसुखदुःखयोः ॥ ७६॥ द्विजा ऊचु: सत्यप्रतिज्ञास्त्रविद्या भजन्तु रामशासनम्। अस्माकं तु परं देहि स्थानंयत्र वसामहे अस्माकं दम्पतीमातः पाणिग्रहणयोगतः । हयेते तु न जानीमस्तद्रक्षांकर्त्तुमर्हसि तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम्। तेषांस्थानंतुद्दत्तंवैसुखवासं तुनामतः तथेत्युक्वा तदा देवी तत्रवान्तरधीयत। पुनर्विवाहे सम्पाप्े तद्रक्षो दम्पतीं तदा ह्िरण्यं पुष्पतासांसि गावः कामदुधा नृप। स्वर्णालङ्करणं सर्वं नानावस्तुचयंतथा आवेदिकां गतो हत्वा तत्रेवाऽन्तरधीयत॥ ६६। श्रद्धया परया दत्त्त्वामुदंलेमेनराघिपः । त्रयीविद्यास्तुतेज्ञेयाःस्थापिता येत्रिमूर्तिभि: चतुर्थेनव भूपेन स्थापिताः सुखवासने। ते बभूवुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे ततः क्रोधसमाविष्टा देवी पूलं सप्राददे। युयुधे रक्षसा तेन दिनानि सुबहून्यपि। चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः। वेदोक्ताआशिषोदत्वातस्मैराज्ञेमहात्मने ततो भट्टारिकाशान्ताचिरं युद्धसमाकुला। निद्राम्प्राप्तातथाग्लानासुष्वापवटसन्निधी तदा त्वेहसम्भूता मातङ्गी रक्तलोचना। मदाघूर्णितलोलाक्षी रक्तपुष्पाम्बरावृता पौषशुक्कत्योदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम् तद्रक्ष: पीडयामास बलेन महता मुने!। सा तद्रक्षो निहत्याऽडशु वटवृक्षमुपाश्रिता वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि। कार्य च मङ्गलस्नानं पुरुषेण महात्मना गीतं नृत्यं तथा वादयं कुर्वीत तहिने ध्रुवम्। तन्मासे तहिने नैववृत्तिनाशोभवेद्यथा *इत उत्तरं लक्ष्मणपुर (लखनऊ) प्रकाशितग्रन्थे मोहेरकस्य भङ्गोहि दैवादतीतकाले चेत् वृद्धिरापद्यते यदा। तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चादवृद्धिर्विधीयते इत आरभ्य-धर्मारण्यम्प्रविविशुः हृष्टाः प्राप्तमनोरथाः" इत्यन्तः पाठोविशेष ये भिन्नग्नपाप्रायास्त्रविद्या मोढवंशजाः। तथा घातुर्वेदिनश्च कुर्वन्ति गोत्रपूजनम् उपलभ्यते।

४५२ * स्कन्दपुराणम् # [३ ब्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिशोऽध्याय: ] * का जेशनिर्मितज्ञातिविभागवर्णनम् * ४५३

ततांनिद्ां विहायाSSशु प्रबुद्धाआदियोगिनी। देवीभट्टारिकादृष्वाहतंरक्षोमुदान्विता १ स्वध्यायाश्चवषट् का राःस्वधाकाराश्च्नित्यशः। रामाज्ञापालका्श्चैवहनुमद्ग क्ितत्राः

अचिन्तयत्केन हतो राक्षसो बलगर्वितः। मातङ्गय्यानिहतंज्ञात्वा देवीध्यानप्रभावत एकदा तु ततो देवा ब्रह्माणंसमुपागताः। ब्राह्मणान्द्रष्टकामास्ते ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

उवाच विप्रान्भद्रम्वो जातं रक्षोविनाशनम्। अद्यप्रभृतिविप्रेन्द्रा!भवद्विस्स्वगृहेषुच तान्देवानागतान्दृष्ट स्वस्थानाच्चलितास्तु ते। अर्घपादं पुरस्कृत्य मधुपकतधेव व

विवाहोत्सवकालेषु मौज्जीचूडादिकर्मसु। महोत्सवेषुसर्वषु मातङ्गीपूज्यतांद्विजा पूज यित्वा ततो विश्रा देवां्व्रह्मपुरोगमान्। ब्रह्माग्र उपविष्टास्ते वेदानुञ्चाग्यन्तिहि

श्वेतवस्त्रपरीधाना पानपात्रधरा परा। योत्रं कलशपूर्पादिशिरसा विभ्रती शुभा। संहितां च पदं चैव क्रमं घनं तथैव च। उच्चेः स्वरेण कुर्वीतऋचामृग्वेदमंहिताम्

अष्टादशभुजादेवी सारमेयकरा तथा। पूजनीया द्विजवरा मातङ्ी मदविह्वला॥ सामगाश्च प्रकुर्वन्ति स्तोत्राणि विविधानि न।

इत्युत्तधा सा तदा देवी तत्रेवाऽन्तरधीयत। अतःपूज्याद्विजेर्देवीमातड्गीवटसन्निधौ शास्त्राणि व तथा याज्या:पुरोनुवाक्यांस्तथा।७।।

विवाहादिपु कालेषु कुलरक्षणकारिणी। मातङ्गीमदघूर्णाक्षींशर्पयोत्रादिधारिणीम् घतुरक्षरं परं चैव चतुरक्षरमेव घ। द्वनक्षरं च तथापश्चाक्षरं द्वशक्षरमेव च। यो नैव पूजयेदवृद्धौ तत्कुलं याति संक्षयम्। अतएव सदापूज्या मातङ्गीवृद्धिहेतवे एतद्यज्ञस्वरूपं च यो जपेज्ज्ञानपूर्वकम् ॥८॥ नाना बलिप्रदानेनमोढानां कुलदेषता। ततोद्विजास्तां सम्पूज्यमोढानांकुलदेवताम अन्ते ब्रह्मपदप्राप्तिः सत्यंसत्यं वढाम्यहम् । एकाग्रमानसाः सवे वेदपाठरता द्विजाः नेपामंग णदेशेषु कण्ड्यन्ते कचान्मृगाः। ब्राह्मणा वेदमातां चजपन्ति विधिपूर्वकम्

निर्वासितास्तुयेविप्राआमराज्ञास्वशासनात्। पश्चदशसहस्राणिययुस्तेसुखवासकम हम्ते वृतांश्च तैर्दर्भान्भक्षन्ते मृगपोतकाः। निर्वरं तं तदा दृष्टा आश्रमंग्ृहमेधिनाम्

पश्चपश्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरास्वयम्। तत्रस्थावणिजश्चैवतेषांवृत्तिम कल्पयन ननुपुः परमं देवा ऊचुस्तेचपरस्परम्। त्रेतायुगमिदानींचसर्वेधर्मंपरायणाः ॥२२॥ कलिर्दुष्टस्तथा प्रोक्तः किं करिष्यति पापकः।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहर्यां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे ातुर्विद्यान्समाहय ऊचुस्ते त्रय एव च ।। १३ ।।

पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ब्राह्मणातां शासनवृत्तिप्राप्रिवर्णनं- उन्पर्थ भवतां चैतत्रैविद्यानां तथैव त। विभागंव्रदास्यामोयथावन्प्रनिपाल्यताम्

नामाऽष्टत्रिशोऽध्यायः॥३८॥ ये वणिजः पुरा प्रोक्ता: पटत्रिशञ्च सहस्त्रकाः । त्रिसहस्रास्तु त्रैविद्या दशपश्चसहस्रकाः ॥।१५।। चातुर्विद्यास्तथा प्रोक्ता अन्योन्यं वृत्तिमाथ्रिताः।

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः सत्रिभागास्तु त्रैविद्याश्चतुर्भागास्तु चात्रिणः ॥१६ ॥ ्व णिज्ञांगृहमागत्यपीरोहित्यस्यनित्यशः। भागंविभज्यसंप्रापुःकाजेशेनविनिर्मिताः ज्ञातिभेदवर्णनम् परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्यत्रिविद्ययो:।

ब्रह्मोवाच चातुविंद्या मया प्रोक्तास्त्रिविद्यास्तु तर्थैव च ॥ १८॥।

ऋणु पुत्र प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं मतम्। एते ब्रह्मविद: प्रोक्ताश्चातुविद्यामहाद्विजा तविभामेन त्रविद्याश्चतुर्भागेन चात्रिणः। एवं ज्ञातिविभागस्तु काजेशेनविनिमितः

४५४ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिशोऽध्याय:] * ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् # ४५५

कृतकृत्यास्तु ते विप्रा: प्रणेमुस्तान् सुरोत्तमान्। कथं च ज्ञायते गोत्रं कथं तु ज्ञायते कुलम्। कथं घा ज्ञायते देवी तद्वदस्वयथार्थतः वृत्तिं दत्त्वा ततो देवा: स्वस्थानञ्च प्रतस्थिरे॥२०॥ ब्रह्मोवाच

पश्चपश्चाशदग्रामाणां ते द्विजाश्च निवासिनः । सीतापुरं तु प्रथमं प्रवरद्यमेव च। कुशवत्सौ तथा चात्र मया ते परिकार्नितौ॥ वतुर्विद्यास्तु ते प्रोक्तास्तदादि तु त्रिविद्यका: ।। २१ ।। :. द्वितीयञ्चैव श्रीक्षेत्रं गोत्राणां त्रयमवच। छान्दनसस्तथावत्सस्तृतीयं कुशमेघत वानुर्विद्यम्यगोत्राणि दशपञ्च तथैवच। भारद्वाजस्तथा वत्स:कौशिक: टकुशएवच तृतीयं मुद्लञ्चैव कुशभारद्वाजरेव च ३।शोहोली च चतुर्थम्वें कुशप्रवरमेव न शाण्डिल्यः कश्यपश्चैव गौतमश्छादनस्तथा ८। जातृकर्ण्यस्तथा कुन्तो वशिष्ठो ११ धारणस्तथा ॥ २३॥ दन्ताली सप्रमञ्चैव भारद्वाज: कुशस्तथा १। चटस्थानमट्ट्मञ्च निबोध सुतसत्तमः आत्रेयो्माण्डिलश्रैव १४ लोगाक्षश्च १५ ततः परम्। तत्र गोत्रं कुशं कुन्सं भारद्वाजं तथव न। राज्ः पुरं नवमश्च भारद्वाजप्रवरमेवनः । स्वस्थानानां च नामानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः॥२४॥ कृष्णवाट दशमञ्चैव कुशप्रवरमेवच। दहलोडमेकादशं वत्सप्रचरमेव हि॥। ४३॥ सीतापुरत्च श्रीक्षेत्रंर मगोडी ३ तथास्मृता। ज्येप्रलोजस्तथाचव शेरथाचततः परम् चेखलीद्वादशं पौककुशप्रवरमेव व ॥ ४४ ॥ छेदे ताली वतोडी व गोव्यन्दली तर्थवच। कण्टाचोपलीनेव कोहेचं चन्दुनस्तथा घाश्चोदखे १२ देहोलोडी आत्रयश्च वत्सकुत्सकश्चे। थलग्रामश्च सोहच्च हाथंजं कपडवाणकम्। भारद्वाजी कोणाया न भारद्वाजगोलंद्ठ णाशकुस्तथा ?॥४५॥ व्रजन्होरी च वनोडी व फीणां वगोलं दूणस्तथा (?) । २७ ।। थलत्यजाद्वयेचैवकुशधारणमेव। नरणसिद्धा व स्वस्थानं कुत्संगोत्र प्रकीर्तितम् थलजा चारणंसिद्धा भालजाश्चततःपरम्। महोवीआईयामलीआगोधरीआमतःपरम् भालजां कुत्सवत्सौ च मोहोवी आकुशस्तथा। वाठसुहाली तथा चेव माणजा सा नदीयास्तथा। ईयाश्षीआ शाण्डिलश्च गोधरीपात्रमेव च॥। ४७।। आनन्दीया पाटडीअ टीकोलीया ततः परम्॥ २६॥ आनन्दीया छ्वे चैव भारद्वाजशाण्डिलश्रेवपाटडीआ कुशमेव व ॥४८॥ गम्भीधणीआमात्राच नातमोरास्तर्थेवच। वलोला रान्त्यजार्थ्चेवरुपोलाबोधणीचवे वांसडीआश्चैव जास्वा कौत्समणा वत्सआत्रेयी गीता आकुशगौतमाँ । छत्रोटा अल पवा च वासतडीआमतः परम्। चरणीआ भारद्वाज: दुधीआधारणसा हि अहो सोन्नामा (शा) ण्डिल्यस्तथा जापासणा गोतीया च चरणीया दुधीयास्तथा॥ ३१ ॥ वैलोला हुशश्चैवा असाला कुशश्चैव धारणाव द्वितीयकम ॥५१॥ हालोलाव होलाचअसालानाला डास्तथा। देहोलोसौहासीयाचसण्हालीयास्तर्थेवच नालोलावत्सधारणीया च देलोलाकुत्समेव च। सोहासीयाभारद्वाजकुशचत्समेवच्त सुहालीआ वत्सम्वै प्रोक्तं गोत्राणि यथाक्रमम् । अतःपरंप्रवक्ष्यामिस्वस्थानस्यच गोत्रजान्। तथाहिप्रवशांश्रव यथावद्विधिपूर्वकम् मया प्रोक्तानि चैवात्र स्वस्थानानि यथाक्रमम् ॥५३॥ ज्ञात्वातुगोत्रदेवींचतथाप्रवरमेव च। स्वस्थानं जायते चॅव द्विजाःस्वस्थानवासिन: शीतवाडिया ये प्रोक्ता: कुशोवत्सस्तथैवच। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयोदलमेवच नारद उवाच भा वच्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निरेव हि। वचार्द्शेषावुटला गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः ।

४५६ * स्कन्दपुराणम् * [३ त्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिशोऽध्याय: ] * ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् * ४५७ इति प्रथमं गोत्रम् १ सुरूपाश्च सदाचारा: सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म्मरताः सर्वे अत्रजा जलदाद्विजाः श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च। छान्दनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव घ इति पञ्चमं स्थानम् ५ आङ्गिरसाम्बरीषश्च यौवनाश्वस्तर्थैवच। भृगुच्यवन आप्नवानौर्वजमदग्निमेव च।। देवी भट्टारिका प्रोक्ता द्वितीयाशेपलातथा। एतद्वंशोद्गवायेच शणु तान्मुनिसत्तम शेरथाग्रामेषु वे जाता: प्रवरद्वयसंयुताः। कुशभारद्वाजाश्चैव देवीद्वयं तर्थेव च। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दल एव च। आद्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तर्थव च सक्रोधना: सदाचारा: श्रौतस्मार्तक्रियापराः। कमला च महालक्ष्मीद्वितीया यक्षिणी तथा। पञ्चयज्ञरता नित्यं स्वसम्बन्धसमाश्रिताः । अम्मिन्गोत्रे घ ये जाता: श्रौतस्मार्तरता बुधाः॥७४॥ कृतज्ञा: क्रतुजाश्चैव ते सर्वे नृप (द्विज) सत्तमाः ॥५६॥ ंदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्द्नाः। रोषिणो लोभिनो दुष्टा यजनेयाजने रताः इति द्वितीयं गोत्रम् २ ब्रह्मक्रियापराः सर्वे ब्राह्मणास्ते मयोदिताः ॥७५॥ तृतीयं मगोडोआ वे गोत्रद्वितयमेव च। भारद्वाजस्तथाकुत्सं देवी द्वितयमेव च इति षषं स्थानम् ६ आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च। विश्वामित्रदेवरातौ प्रवरत्रयमेव च । ६१॥ दन्तालीया भारद्वाजकुत्सशायास्तथेव च। आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तर्थेव च शेषला बुधला प्रोक्ताधारशान्तिस्तथैव घ। देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया कर्मलातथा। अस्मिन्य्रामे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ॥ ६२॥ अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः॥७9॥ द्विजपूजाक्रियायुक्तानानायज्ञक्रियापराः। अस्मिन्गोत्रेसमुत्पन्नाद्विजाःसर्घमुनाश्वराः वस्त्रालक्कुरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः। ब्रह्ममोज्यपराः सर्वसर्वे धर्मपरायणाः इति तृतीयं गोत्रम् ३ इति सत्मं स्थानम् ७ चतुर्थ शीहोलियाग्रामं गोत्रद्वितयमेव च । विश्वामित्रदेवरात तृतीयोदलमेव च।। देवी चचाईवै तेषां गोत्रदेवीप्रकीर्तिता। अस्मिन्गोत्रे तु येजातादुर्बलादीनमानसाः तत्प्रवराण्यहंवक्ष्ये तथा गोत्राण्यनुकमात्। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयोदलएव च असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम। सर्वविद्याप्रवीणाश्च ब्राह्मणा त्रह्मसत्तम इति चतुर्थ स्थानम् ४ भागवश्च्यावनाप्न (नु) वानौर्वजमदग्निस्तर्थेवच । ८१॥ ज्येष्ठलोजा पश्चमञ्च स्वस्थानं परिकीर्तितम्। आद्गिरसवार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथेव च। कर्मला क्षेमला चैव धारभट्टारिका तथा वत्सशीया कुत्सशीया प्रवरद्वितयं स्मृतम् ॥ ६७ ॥ चतुर्थी क्षेमलाप्रोक्तागोत्रमाताअनुक्रमात्। अस्मिन्गोत्रे तु येजाता:पञ्चयज्ञरताःसदा आवस्वृवाप्रः यौवनाश्वभृगुच्यवन आप्नोर्वजमदग्निस्तरथव हि?॥ ६८॥ लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्तेवहुप्रजाः। स्नानदानादिनिरताःसदाविनिर्जिते दियाः चचाई वत्सगोत्रस्य शान्ता व कुत्सगोत्रजा। वापीकृफ्तडागानां कर्त्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवजिताः एतैस्त्रिभि: पञ्चभिश्च द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः ॥ ६६॥ इत्यप्टमंस्थानम् ८ शान्ता दान्ता: सुशीलाश्च धनपुत्रेश्च संयुताः। वेदाध्ययनहीनाश्चकुशलाःसर्वकर्मसु गोदणीयाभिधे ग्रामेगोत्रौद्वातत्र संस्थितौ। वत्सगोत्रंप्रथमकंभारद्वाजंद्वितीयकम्

४५८ * स्कन्दपुराणम्. * [३ ब्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिशोऽध्यायः ] ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् * ४५६

भृगुच्यवनाप्नवानौर्वपुरोधसमेव च। शीहरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया यक्षिणी तथा कुशप्रवरं तृतीयं तुप्रवरत्रयमेव च। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयोदलमेव च ॥१०४ अस्मिन्गोत्रोद्धवा विप्रा धनधान्यसमन्विताः ।।८८ ।। यक्षिणी प्रथमाप्रोक्ता द्वितीयाशीहुरी तथा। तृतीयाचचाई प्रोक्तायथानुक्रमगोत्रजा सामर्षा लौल्यहीनाश्च द्वेषिण: कुटिलास्तथा। अस्मिन्गोत्रे भवा विग्रा: श्रीतस्मार्त्तरता बुघाः। हिंसिनो धनलव्घाध्च मया प्रोक्तास्तु भृपते !॥ ८६ ॥ इति नवमं स्थानम ६ रोषिणो लोभिनो दुषा यजने याजने रताः। ब्रह्मकर्मपराः सर्वमयाप्रोक्ताद्विजोत्तमाः कण्डवाडीआ ग्रामे विग्राः कुशगोत्रसमुद्धवाः। इति त्रयोदशं स्थानम् १: प्रवरं तस्य वकष्यामि शृणुत्वं व नृपोत्तम !॥ ६०।। बान्द्णखे डे ये जाता भारद्वाजसमुखवाः। विश्वमित्रो देवरात उदलश्च त्रयः स्मृताः। आङगगिग्सोवार्हस्पत्य स्तृतीयो भारद्वाजस्तथा॥ २०८ ॥। चच्नाई देवी सा प्रोक्ता शणु त्वं नृपसत्तम !॥६१॥ गक्षिणी वास्य वे देवी प्रोकता व्यासेन धीमता। यजन्ने क्रतुभिस्तत्र हटच्तितकमानसाः। सर्वविद्यासु कुशलाब्राह्मणाःसत्यवादिनः भारद्वाजास्तु ये जाता द्विजा ब्रह्मस्वरूपिण: ॥ १०६ । इति दशमं स्थानम् १० वेखलोया मया प्रोक्ता कुत्सवंशे समुद्गवाः। प्रवरत्रयसंयुक्ता: शृणु त्वं व नृपोत्तम शान्ता दान्ता: सुशीलाश्च धनपुत्रसमन्विताः । धर्मारण्ये द्विजा: श्रेष्ठा: क्रतुकर्मणि कोविदाः ॥ ११० । विश्वामित्रो देवराजौदलश्चेति त्रयः समृताः। चचाई देवीतेषांविकुलरक्षाकर्रास्मृता गुरुभक्तिरताः सर्वे भासयन्ति स्तकं कुलम् ॥१११।। ब्राह्मणाश्च महात्मानःसत्ववन्ती गुणान्विताः। तपस्वियोगिनश्चववेदवेदाङ्गपारगाः इति चतुर्दशं स्थानम् १४ साधवश्र सदाचाराविष्णुभक्तिपरायणाः। न्ानसंध्यापरानित्यं ब्रह्मभोज्यपरायणा: थलग्रामेच येजाताभारद्वाजसमुद्धवाः । आङगिरसो वार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतायक अमन्मिन्वंशे मया प्रोक्ता: शृणु त्वंच अतःपरम् ॥ ६७ ।। अस्मिन्गोत्रे च येजातावाडवाधनिनःशुभाः। वस्त्रालक्करणोपेताद्विजभक्तिपरायणा: इत्येकाद्शं स्थानम् ११ त्रह्मभोज्यपगः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः। गोत्रदेवी मयाख्यातायक्षिणीनाम रक्षिणी देहलोडीआा ये प्रोक्ता: कुन्सप्रवरसंसुताः। आंगिरस आम्वरीपोयुवनाश्वस्तृतीयकः इति पश्चदशं स्थानम् १५ गोत्रदेवीसयाप्रोक्ताश्ीशेपदुर्वलेति च। कुत्सवंशेन येजाता:सद्वृत्ताःसत्यभाषिणः मोऊत्रीयाश्च ये जाताड्ौगोत्रौतत्रकार्तितौ। भारद्वाजःकश्यपश्च देवीद्वितयमेव न नामुण्डा यक्षिणी चेंव देवीचात्रप्रकीर्तिता। कश्यपावत्सारश्रेवनेघ्रवध्चतृतीयक: हिसिनो धनलुव्घाश्च ये न कुत्ससमुद्धवाः ॥१०१॥ आङ्गगिरसो वार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः । इति द्वादश स्थानम् १२ प्रियवाक्या महादक्षा गुरुभक्तिरता:सदा॥ ११७॥ कोहे च ब्राह्मणाः प्रोक्तागोत्रत्नितयसंयुताः। भारद्वाजम्तथावत्सस्तृतीयःकुशएव च सदा प्रतिष्ठावन्तश्च सर्वभूतहिते रताः । यजन्तिते महायज्ञान्काश्यपा ये द्विजातयः प्रवगण्यहं तथावक्ष्येयागोत्रक्रमेण हि। भार्गवच्यवनाप्नवानीर्वजमदग्निस्तर्थेवच् सर्वेषां याजनकरा याज्ञिकाःपरमाः स्मृताः ।

४६० * स्कन्दपुराणम् * [३ त्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिंशोऽध्याय: ] * ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् * इति षोडशं स्थानम् १६ हाथाजणेच येजातावत्साभार द्राजास्तथा। ज्ञानजायक्षिणी चैवगोत्रदेव्योप्रकीर्तिते इतिविंशतितमं स्थानम् २०

अस्मिन्गोत्रे च येजाताःपश्चयज्ञरताःसदा। लोभिनःक्रोधिनश्चैव प्रजावन्तोबहुश्रुताः कीणावाचनकं स्थानं यदेकाधिकविशति।

स्नानदानादिनिरता विष्णुभक्तिपरायणाः। व्रतशीलागुणज्ञानमूर्खा वेदविवर्जिताः भारद्वाजाश्च विप्रेन्द्राः कथिता ब्राह्मणाः शुभाः ॥१३७॥

इति सप्तदशं स्थानम् १७ आद्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथै च। यक्षिणी चतथादेवीगोत्रदेवी प्रकीर्तिता अस्मिन्गोत्रे च येजातावाडवाधनिनःशुभाः । वस्त्रालङुरणोपेताद्विजभक्तिपरायणाः कपडवाणजा ब्राह्मणास्तु भारद्वाजा: कुशास्तथा। देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया चचाई तथा॥ १२३॥ ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः॥१४०॥

आद़गिरसबार्हस्पत्यौ भारद्वाजस्तृतीयकः। विश्वामित्रोदेवरातस्तृतीयोदल एव च इत्येकविशतितमं स्थानम् २१

अस्मिन्गोत्रे च ये जाता: सत्यवादिजितव्रताः । गोविन्दणाचस्वस्थाने ये जाता ब्रह्मसत्तमाः। कुशगोत्रं च वे प्रोक्तंप्रवरत्रयमेव क

जितेन्द्रियाः सुरूपाश्च अल्पाहारा शुभाननाः ॥ १२५॥ विश्वामित्रो देवरातौदलप्रवरमेव च। चचाई च महादेवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता॥

सदोदता: पुराणज्ञा महादानपरायणाः। निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः। अस्मिन्गोत्रे च ये जाताव्राह्मणाब्रह्मवेदिनः । यजन्तेक्रतुभिस्तत्रहष्टचित्तंकमानसाः

दीर्घदर्शिनो महातेजा महामायाविमोहिताः ॥१२७॥ सर्वविद्यासु कुशला ब्रह्मण्या ब्रह्मचित्तमाः ॥ १४४ ॥ इति द्वाविशतितमं स्थानम् न२ इत्यप्रादशंस्थानम् १८ जन्होरीवाडवाः प्रोक्ता: कुशप्रवरसंयुताः। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च थलत्यजा हि विप्रेन्द्रा द्वौ गोत्री चाप्यधिष्टितीं।

तारणी च महामाया गोत्रदेवीप्रकीर्निता। अम्मिन्वंशेसमुत्पन्नावाडवा दुःसहानृप धारणं सङ्कशं चैव गोत्रद्वितयमेव घ् ॥ १४५॥ अगस्त्यो दाढ्य च्युतश्च रथ्यवाहन मेव व। विश्वामित्रोदेवरातस्तृतीयौदलएवन

बहुभुग्धनिनो दक्षा द्वेषपापविवर्जिताः। सुवस्त्रभूषा वे रूपा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । देवी च छत्रजा प्रोक्ता द्वितीया थलजा तथा।

इत्येकोनविशतितमं स्थानम् १६ धारणसगोत्रे ये जाता ब्रह्मण्या ब्रह्मवित्तमाः ॥ १४७।।

वनोडीयाश्च ये जातागोत्राणांत्रयमेवच। कुशकुत्सौचप्रवरौतृतीयोभारद्राजस्तथा त्रिप्रवराश्चव विख्याताः सत्ववन्तो गुणान्विताः।

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव न। आद्गिरस आम्बरीपो युवनाश्वस्तृतायकः तदन्व ये च ये जाता धर्मकर्म समाशश्रिताः॥१४८॥

आङ्गिग्मवाहंस्पत्यभारद्वाजास्तथेव च। शेलाप्रथमाप्रोक्ता तथाशान्ताद्वितीयका धनिनोज्ञाननिष्ठा च तपोयज्ञक्रियादिषु। त्रयोविशंप्रोक्तमेतत्स्थानंमोढकजातिनाम

तृतीया धारशान्तिश्च गोत्रदेव्यो ह्यनुक्रमात्। इतित्रयोविशतितमं स्थानम्

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बलादीनमानसाः ॥१३५॥ वारणसिद्धाश्च ये प्रोक्ता ब्राह्मणा ज्ञानवित्तमाः ।

असत्यभाषिणो चिप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्वविद्या कुशलिनोब्राह्मणाब्रह्मवित्तमा: अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितव्रताः॥ १५०॥ जितेन्द्रिया: सुरूपाश्च अल्पाहारा शुभाननाः। सदोदताःपुराणज्ञामहादानपरायणा:

४६२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे एकोनघत्वारिंशोऽध्यायः ] ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् ४६३ निर्द्वेषिणोऽलोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः । दीर्घदर्शिनोमहातेजामहामायाविमोहिताः अस्मिन्वंशे च ये जातासते द्विजा: सूर्यवर्चसः। चतुविशतितमं प्रोक्तं स्वस्थानं परमं मतम् ॥ १५३ ॥ चन्द्रवच्छीतलाः सर्वे धर्मारण्ये व्यवस्थितःः ॥ १६७। इतिचतुविशतितमं स्थानम् २४ सदाचारा महाराज वेदशास्त्रपरायणाः। याज्ञिकाश्च शुभाचारा: सत्यशौचपरायणाः भालजाध्चात्र वे प्रोक्ता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः ॥ १५४। धर्मज्ञा दानशीलाश्च निर्मलाहिमदोत्सुकाः। तपःस्वाध्यायनिरतान्यायधर्मपरायणाः वत्सगोत्रं कुशंचैव गोत्रद्वितयमेव च। तेषां प्रवराण्यहं वक्ष्ये पञ्चत्रितयमेव च॥ सप्तविशतिमंस्थानं कथितं ब्रह्मचित्तमैः । भृगुश्च्यवनाप्न (नु) वानौर्वजमदग्निस्तरथेव च॥१५५॥ इतिसप्तविशं स्थानम् २ आड्िरसोम्वरीषश्च यौवनाथ्वस्तृनीयकः। शान्ता च शेण्लाचात्र देवीद्वितयमेव व गोधरीयाश्च येजाता ब्राह्मणा ज्ञानसत्तमाः। गोत्रत्रयमथोवक््ये यथाचैवाप्यनुक्रमात् अस्मिन्वंशे समुत्पन्ना सद्वृत्ताःसत्यभािणः। प्रथमं धारणसं चेवजातूकर्णद्वितीयकम्। तृतोयं कौशिकं चैवयथाचैवाप्यनुक्रमात् शान्ताध्च भिन्नवर्णाश्च निर्धनाश्च कुचेलिनः ॥१५३॥ धारणसगोत्रेयेजाता: प्रवरस्त्रिभिःसंयुताः। अस्तिश्चदाढच्युतइष्मवाहनसञ्ज्ञकः सगर्वा लौल्ययुक्ताश्च वेदशास्त्रेषु निश्चलाः । वसिष्ठश्च तथाSड्रेयो जातूकर्णस्तृतीयकः। पश्चविशतितमं प्रोक्तं स्वस्थानं मोढज्ञातिनाम् ॥१५८॥ विश्वामित्रो माधुच्छन्दसअघमर्षणस्तृतीयकः ॥ १७३॥ इतिपञ्चविशतितमं स्थानम २५ महाबला च मालेया द्वितीया चैव यक्षिणी। महोवीभाश्च ये सन्ति ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः। एकमेवच वे गोत्रंकुशसञ्ज्ञंपवित्रकम् तृतीया च महायोगी गोत्रदेव्य: प्रक्ीर्तिताः ॥१७४।। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च। देवी चचाई चैवात्ररक्षारूपा व्यवस्थिता अस्मिन्वंशेचये जाताब्राह्मणाःसत्यवादिनः। अलौल्याश्चमहायज्ञावेदाज्ञाप्रतिपालकाः अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः सत्यवादिजितेन्द्रियाः। इत्यष्टाविशं स्थानम २८ सत्यव्रताः सुरूपाश्च अल्पाहारा शुभाननाः ॥ १६१। वाटस्त्रहाले ये जाता गोत्रत्ितयमेव व। धारणं प्रथमं ज्ञेयं वत्ससञ्ज्ञ द्वितीयकम् दयालवः सुशीलाश्चसर्वंभूतहिते रताः। षड्विशतितमंप्रोक्तंस्वस्थानंब्रह्मवादिनम् तृतीयं कुत्ससअ्ज व गोत्रदेव्यस्वथेवव। प्रथमं धारणसगोत्रं प्रवरत्रयमेव च रामेण संस्तुताश्चैव सानुजेन तथैव घ ॥ १६३ ॥ अगस्तिशार्दव्युतश्चैव इष्मवाहन एव च। इतिषड्विंशतितमं स्थानम् २६ द्वितीयं वत्ससंज्ञ हि प्रवराणि च पञ्च वे ॥ १७८ ॥ तियाश्रीयामथो वक्ष्ये स्वस्थानं सप्तविशकम्। भृगुच्यवनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथेव च। तृतीयं कुत्ससञ्ज्ञ® हि प्रवरत्रयमेव च अस्मिन्स्थाने व ये जाता ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ १६४ ॥ आड्गिरसाम्बरीयौ चयौवनाश्वन्तृनीयकः। देवी चच्छत्रजाचैवद्वितीया शेषलातथा शाण्डिल्यगोत्रं चेवात्र कथितं वेदसत्तमैः । पञ्चप्रवरमथोप्रोक्तंज्ञानजा चात्र देवता ज्ञानजा चैव देवी च गोत्रदेव्यो ह्यनुक्रमात्। काश्यपावत्सारश्रैवशाण्डिलोऽसित एव च। पश्चमो देवलश्चैव प्रवराणितथाक्रमात् अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितेन्द्रियाः ॥१८१॥ ज्ञानजा च तथा देवी कथिता स्थानदेवता॥ १६६ ॥ सुरूपाश्चाल्पाहाराश्च महादानपरायणाः । निर्द्वेषिणो लोभयुता वेदाध्ययनतत्पराः

• स्कन्दपुराणम् # [ ३ ब्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिशोऽध्याय:] * ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् * ४६५

दीर्घदर्शिनो महातेजा महोत्काः सत्यवादिनः ॥ १८३। इति त्रयस्त्रिशं स्थानम् ३३

इत्येकोनत्रिंशं स्थनम् २६ टीकोलिया परंस्थानं कुशगोत्रं तथैव । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव च

माणजाच महास्थानंगोत्रद्वितयमेव च। शाण्डिल्यश्च कुशश्चैवगोत्रद्वयमितीरितम् चचाई चात्रवैदेवीगोत्रदेवीप्रकीर्तिता। अस्मिन्गोत्रेभवाविप्राः श्रुतिस्मृतिपरायणाः

काश्यपोऽवत्सारश्च शांडिल्योऽसितएवच। पश्चमो देवलश्चेव एकगोत्रं प्रकीर्तितम् रोगिणो लोभिनो दुष्टा यजने याजने रताः।

ज्ञानजा घ तथा देवी कथिता चात्र सैव च। द्वितीयं व कुशं गोत्रं प्रवरत्रयमेव च ब्रह्मक्रियापराः सर्घे मोढाः प्रोक्ता मयात्र वै ॥ २०४॥

विश्वामित्रो देवराजस्तृतीयौदलमेव च। ज्ञानदा चात्र वै देवीद्वितीयासंप्रकीर्तिता इति चतुस्त्रिशं स्थानम् ३४

अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः। गमाधाणीयंपरमं स्थानं प्रोक्तंवैपंचत्रिशकम्। गोत्रंधारणसं चैवदेवीचात्रमहाबला

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम !॥१८८॥ अगस्तिदार्ढच्युतइध्मवाहनसंज्ञकाः। अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणा ब्रह्मतत्पराः

सर्वविद्याकुशलिनो ब्रह्मणा ब्राह्मसत्तमाः ॥१८६ ।। अलौल्याश्च महाप्राज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः ।

इति त्रिशं स्थानम् ३० इति पञ्चत्रिशं स्थानम् ३५

साणदा चपरंस्थानं पवित्रंपरमं मतम्। कुशप्रवरजा विप्रास्तत्रस्था:पावनाःममृताः मात्राच परमं स्थानं पवित्रंसर्वदेहिनाम्। कुशगोत्रं पवित्रं तु परमं चात्र धिष्ठितम्

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव व। ज्ञानदा च महादेवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता विश्वामित्रो देवरातो दलश्रैव तृतीयकः। ज्ञानदा च महादेवी सर्वलोकैकरक्षिणी

अस्मिन्गोत्रेतुये जाता दुर्बलादीनमानसाः। असत्यभाषिणोविप्रालोभिनोनृपसत्तम अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा देवतत्पराः।

सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ॥ १६३।। सस्वाध्यायवषटकारा वेदशास्त्रप्रवर्तकाः॥२१० ॥

इत्येकत्रिशं स्थानम् ३१ इति षटुत्रिशं स्थानम् ३६

आनन्दीया चसंस्थानं गोत्रद्वितयमेवच। भारद्वाजंनामचेकंशांडिल्यं न द्विर्तीयकम् नातमोरा परंस्थानं पवित्रंपरमं शुभम्। कुशगोत्रं व तत्रास्ति प्रवरत्रयसंयुतम्

आद्गिरसोबार्हस्पत्यो भारद्वाजस्तृतीयकः। चचाईचात्रया देवीगोत्रदेवी प्रकीर्तिता विकामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेवच। ज्ञानजा चात्र वे देवी गोत्रदेवी प्रकीर्तिता

काश्यपावत्सारश्च शाण्डिल्योऽसितए व च । पश्चमो देवलश्चैव प्रवराणियथाक्रमम् अस्मिन्वंशे भवा ये घ ब्राह्मणाब्रह्मवित्तमा। धर्मज्ञाः सत्यवक्तारो व्रतदानपरायण:

ज्ञानजावतथादेवीकथितागोत्रदेवता। अस्मिन्गोत्रेचयेजातानिर्लोभा: शुद्धमानसा इति सप्तत्रिशं स्थानम् ३७

यदूच्छालाभसंतुष्टा ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः ॥१६८॥ बलोला च महास्थानं पवित्रं परमाद्गुतम्। कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव च इति द्वात्रिंशं स्थानम् ३२ पर्वोक्तंप्रवरं चैव देवीचैवात्र मानदा। वंशेस्मिन्परमाः प्रोक्ताः काजेशेनविनिर्मिता पाटडीया परं स्थानं पवित्रं परिकीर्नितम्। कुशगोत्रं भवेदत्र प्रवरत्रयसंयुतम् असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम। विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलएव हि। अस्मिन्गोत्रेच ये जातावेदशास्त्रपरायणा: सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तमाः ॥ २१६ ॥ मदोद्धराश्च ते विप्रा न्यायमार्गप्रवर्तकाः ॥२०१॥ इत्यष्टत्रिशं स्थानम् ३८ ३०

४६६ * स्कन्दपुराणम् # L३ ब्रह्मखार एकोनचत्वारिशोऽध्याय: ] * ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् # ४६७

राज्यजाच महास्थानं लौगाक्षाप्रवरं तथा। काश्यपावत्सारवाशिष्ठ प्रवरत्रयमेव अस्मिन्गोत्रे भवा विप्राः श्रौताग्निसुनिषेवकाः । भद्राच योगिनीचैव गोत्रदेवी प्रकीर्तिता। अस्मिन्वंशे समुदभूताब्राह्मणावेदतत्परा: वेदाध्ययनशीलाश्च तापसाश्चारिमर्दनाः॥३५॥ नित्यस्नाननित्यहोमनित्यदान परायणाः । नित्यधर्मरताश्चैव नित्यनेमित्ततत्पर गंषिणो लोभिनो हृष्टा यजने याजने रताः। सर्वभूतदयाविष्टास्तथापरोपकारिणः इत्येकोनचत्वारिंशं स्थानम् ३६ इति त्रय (त्रि) श्चत्वारिशं स्थानम् ४३ रूपोला परमं स्थानं पवित्रमतिपुण्यदम्। अस्मिन्गोत्रत्रये चैव देवीत्रितयमेवस वासन्तड्याश्च विप्राणां कुशगोत्रमुदाहृतम्। विश्वामित्रो देवारास्तृतीयौदलमेवहि प्रथमंकुत्सवत्साख्यौभारद्वाजस्तृतीयकः। आद्गिरसोम्बरीषश्चयौवनाश्वस्तृतीयक: चचाईचात्रवैदेवीगोत्रदेवीप्रकीर्तिता। अस्मिन्वंशे च ये जाता: पूर्वोक्ताब्रह्मतत्पराः भृगुच्यवनाप्न (प्नु) वानौर्वजगदग्निस्तथैव च। परोपकारिणश्चैव परचित्तानुवर्तिनः । परस्वविमुखाश्चैव परमार्गप्रवर्त्तकाः ॥३६॥ इति चतुश्चत्वारिशं स्थानम् ४४ क्षेमलाचैव वैदेवीघारभट्टारिका तथा। तृतीया क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाताह्यनुक्रमात् अतःपरं चसंस्थानंजाखासणमुदाहृतम्। गोत्रंवे वात्स्यसंज्ञन्तु गोत्रजाशीहु्रीतथा अस्मन्गोत्रेच ये जाता पश्चयज्ञरताःसदा। लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायन्तेबहुप्रजाः प्रवराणि च पञ्चैव मया तव प्रकाशितम् ॥२४० ।। स्नानदाना दिनिरता: सदा च विजितेन्द्रियाः। वापीकूपतडागानांकर्त्तारश्चसहस्रशः नार्गवच्यावनाप्नवा नौर्वपुरोधसःस्मृताः । अस्मिन्वंशेचयेजातावाडघाःसुखवासिन: इति चत्वारिशं स्थानम् ४० विप्रा: स्थूलाश्च ज्ञातारः सर्वकर्मरताश्चव॥४१॥ बोधणी परमं स्थानं पवित्रं पापनाशनम्। कुशश्च कौशिकश्चैव गोत्रद्वितयमेव घ सर्वे धर्मकविश्वासाः सर्वलोकैकपूजिताः । वेदशास्त्रार्थनिपुणा यजने याजने रताः विश्वामित्रश्च प्रथमो देवरातोदलेति च। विश्वामित्राघमर्षणकौशिकेति तथैव घ सदाचारा: सुरूपाश्च तुन्दिलादीर्घदर्शिनः। शीहुरी चात्र वै देवीकुलदेवीप्रकीतिता यक्षिणी प्रथमा चैव द्वितीया तारणी तथा। इति पञ्चवत्वारिशं स्थानम् ४५ अस्मिन्गोत्रे तु ये जाता दुर्बला दीनमानसाः॥ २२८॥ पनचत्वारिंशकं स्थानं मोटानां तु प्रकाशितम् । असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्वविद्याकुशलिनो ब्राह्मणाब्रह्मसत्तमाः गोतीआनामसज्ज्ञा तु कुशगोत्रमिहास्ति व ॥ ४४॥ इत्येकचत्वारिंशं स्थानम् ४१ विश्वामित्रं प्रथमञ्चैव द्वितीयं देवरातकम्। तृतीयमौदल चैवप्रवरत्रितयं त्विदम् छत्रोटा च परं स्थानं सर्वलोककपूजितम्। कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव हि यक्षिणीचात्रवैदेवी राक्षसानांप्रभख्जनी। अस्मित्वंशेचये जाता ब्राह्मणाब्रह्मतत्पराः विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव वै। चचाई चात्र वै देवी गोत्रदेवी प्रकीतिता धर्मे मतिप्रवृत्ताश्च धर्मशास्त्रेषु:निष्ठिताः।४४।। अस्मिन्वंशेभवाश्चैव वेदशास्त्रपरायणाः। महोदयाश्च ते विप्रा न्यायमार्गप्रवर्तकाः इति घट्चत्वारिंशं स्थानम् ४६ इति द्विचत्वारिंशं स्थानम् ४२ सतचत्वारिंशकश्च संस्थानं परिकीर्तितम्। वरलीयाख्यसंस्थानं पवित्रं परमंमतम् खल एवात्र संस्थानंत्रयश्चत्वारिशमेव हि। वत्सगोत्रोद्धवाविप्रा कृषिकर्मप्रवर्तकाः भारद्वाजं तथा गोत्रं प्रवराणि तथवच। यक्षिणीचात्र वै देवी कुलदेवी प्रकीर्तिता गोत्रजाज्ञानजादेवीप्रवरा:पश्चएव, हि। भार्गव च्याव नाप्नवानौर्वजामद्ग्न्येतिचैवहि आङ्गिरसंबार्हस्पत्यंभारद्वाजंतृतीयकम्। अस्मिन्वंशे च ये जाताब्राह्मणाःपूतमूतयः

४६८ * स्कन्दपुराणम् * L३ ब्रह्मखण्डे एकोनचत्वारिशोऽध्यायः ] * ज्ञातिभेदगोत्रदेवीवर्णनम् *

येषां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति पापिनो नराः ॥२५१॥ बहुनोक्तेन कि विप्राः सर्व एवात्र सत्तमाः। सर्वे शुद्धा महात्मानःसर्वे कुलपरम्पराः इति सप्तचत्वारिशं स्थानम् ४9 इति द्वाप्चाशत्तमं स्थानम् ५२ दुधीयाख्यं परं स्थानं गोत्रद्वितयमेव च। धारणसं तथा गोत्रमाङ्गिरकसमेव व दरहोलं परमं स्थानं ब्राह्मणानां परंतप । कुशवंशोद्गवा विप्रास्तत्र जाता नसत्तम अगस्तिदार्ढच्युतइध्मवाहनसंज्ञकम्। छत्राई च महादेवी द्वितीयं प्रवरं शणु ॥५३॥ पूर्वोक्तप्रवराण्येव देवीपूर्वोदिता मया। तस्मिन्गोत्रेद्विजाजाता: पूर्वोक्तगणशालिनः आद्गिरसाम्वरीषौ चयौवनाश्वस्तृतीयकः। ज्ञानदा शेषलाचेव ज्ञानदा सर्वदेहिनाम् इति त्रिपश्चाशत्तमं स्थानम् ५३ अस्मिन्वंशेसमुत्पन्नावाडवा।दुःसहा नृप। मदोत्कटामहाकायाःप्रलम्भाश्चमदोद्धताः मोहासीयापुरं स्थानं गोत्रत्रितयमेवहि। भारद्वाजस्तथा ख्यातं गोत्रंवत्संतर्थेव च क्लेशरूपा: कृष्णवर्णाःसर्वशास्त्रविशारदाः। बहुभुग्धनिनोदक्षा द्वेषपापविवर्जिताः यक्षिणी ज्ञानजा चेव सिहोली व यथाक्रमम्। इत्यष्टवत्वारिशकं स्थानम् ४८ एतद्वंशपरीक्षा च पूर्वोक्ता नृपसत्तम!॥२७२॥। हासोलासं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानं चात्र संश्रुतम्। इति चतुःपश्चाशत्तमंस्थानम् ५४ शाण्डिल्यगोत्रं चैवात्र प्रवरः पश्चभिरयुतम्॥२५७॥ पश्चपश्चाशकं स्थानंप्रवक्ष्यामितवाधुना। नाम्नासंहालियास्थानं दत्तं गमेण वे पुरा भार्गवच्याव नाप्नघानौर्ववजामदग्न्यकम्। यक्षिणीचात्र वे देवीपवित्रापापनानिशी तत्र वेकुत्सगोत्रस्थाब्राह्मणा ब्रह्मवर्चसः। स्वधर्मनिरता नित्याःस्वकर्म्मनिरताश्चते अस्मिन्वंशे घ ये जाता ब्राह्मणाः स्थूलदेहिनः । आङ्गिरसाम्बरीषेच यौवनाश्वमतः परम्। लम्बोदरा लम्बकर्णा लम्बहस्ता महाद्विजाः ॥ २५६ ॥ शान्ता नेवाऽत्र वै देवी शान्तिकर्म्मणि शान्तिदा ॥ २७५॥ अरोगिणः सदा देवा: सत्यव्रतपरायणाः ॥ २६०॥ इति पश्चपश्चाशत्तमं स्थानम् ५ इत्येकोनपञ्चाशत्तमं स्थानम् ४६ एवं मया ते गोत्राणि स्थानान्यपि तथैव च। प्रवराणि तथेवात्र ब्राह्मणानां परंतप वहालास्यं व संस्थानं पश्चाशत्तममेव हि। कुशगोत्रं तथा चेव देवाचात्र महावला अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रविदानां परंतप। स्वस्थानं मया प्रोक्तं यथानुक्रमेण तु अस्मिन्गोत्रे भवाविप्रादुष्टाः कुटिलगामिनः। धनिनो धर्मनिष्ठाश्चवेदवेदाङगपारगाः शीलाया: प्रथमं स्थानं मण्डोरा न द्वितीयकम्। दानभोगरता: सर्वे थ्रौते व कृतबुद्धयः ॥२६३॥ एवडी व तृतीयं हि गुन्दराणा चतुथकम् ॥ २७८ ॥ इति पञ्चाशत्तमं स्थानम् ५० पश्चमं कल्याणीया देगामा षष्टकं तथा। नायकपुरा सप्तमं च डलीआ चाष्टमं तथा असाला परमं स्थानं प्रवरद्यमेव हि। कुशश्च धारणश्चेव प्रवराणि क्रमेण तु। कडोव्या नवमं चेव कोहाटोयादशमं तथा। विश्वामित्रो देवरातोदेवलस्तु तृतीयकः। ज्ञानजा च तथा देवीगोत्रदेवी प्रकीर्तिता हरडीयेंकादशं चेव भदुकीयाद्वादशं तथा॥२८० ॥ इत्येकपश्चाशत्तमं स्थातम् ५१ संप्राणावातथा चात्र कन्दरावाप्रकीर्तितम्। वासरोवा त्रयोदशं शरंडावा चतुर्दशम् नालोलोपरमंस्थानंद्विपञ्चाशत्तमंकिल। वत्सगोत्रंतथाख्यातं द्वितीयंधारणसंतथा लोलासणा पञ्चदशं वारोला पोडशं तथा। प्रवराश्चेव पूर्वोक्ता देव्युक्ता पूर्वमेव हि। अस्मिन्वंशेच येजाता: पवित्राःपरमामताः नागलपुरा मया चात्र उक्तं सप्तदशं तथा ।२८२ ॥

४७० * स्कन्द्पुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे* एकोनवत्वारिशोऽध्यायः ] * त्रैविद्यानांब्राह्मणानांकथानकवर्णनम् # ४७१

ब्रह्मोवाच स्वकर्मनिरताः शान्ता: कृषिकर्मपरायणाः । धर्मारण्यान्नातिदूरेधेनूः सञ्चारयन्ति ते चातुर्विद्यास्तु येविप्रा नागता: पुनरागताः। वसति तत्र रम्येच चक्रिरेतेद्विजोत्तमा: बहघस्तत्र गोपाला बभूवुर्द्विजबालकाः ।

चतुविशतिसंख्याका रामशासनलिप्सया। हनूमन्तंप्रति गता व्यावृत्ताःपुनरागताः चातुर्विद्यास्तु शिशवस्तेषां धेनूरघारयन्॥ ते षांदोषात्समस्तास्ते स्थानभ्रंशत्वमागताः । कियत्काले गतेतेषांविरोधःसमपद्यत तेषां भोजनकामाय अन्नपानादिसत्कृतम्॥३०१॥

भिन्ना चारा भिन्नभाषा वेशसंशयमागताः । अनयन्चयुवतयो विधवाअपिवालकाः । कालेन कियताराजंस्तेषां प्रीतिरभून्मिथः पञ्चदशसहस्राणां मध्ये ये के च वाडवाः॥२८६॥ गोपाला वुभुजः प्रेम्णा कुमार्यो द्विजबालिकाः। कृषिकर्मरता आसन्केचिद्यज्ञपरायणाः । केचिन्मलाश्च सज्जाताः केचिद्वे वेदपाठका जाता: सगर्भास्ताः सर्वा द्वष्टास्तैर्द्विजसत्तमैः॥ आयुर्वेदरता: केचित्केचिद्रजकयाजकाः। सन्ध्यास्नानपराःकेचिन्नीलीकर्तृ प्रयाजकाः परित्यक्ताश्च सदनाद्धिक्कृताः पापकर्मणा॥ ३०४॥। ताभ्यो जाता कुमारा ये कातीभा गोलकास्तथा। शद्रेषु जातिभेदः स्यात्कली प्राप्ते नराधिप !। धेनुजास्ते धरालोके ख्याति जग्मुर्द्विजोत्तमाः ॥३०५ ॥ भ्रष्टाचारा: परं ज्ञात्वा ज्ञातिबन्धेन पीडिताः ॥ २६०॥ वृत्तिबाह्यास्तु ते विप्रा भिक्षां कुर्वन्ति नित्यशः । भोजनाच्छादनेराजन्परित्यक्तानिजर्जनः। न कोऽपिकन्यां विवहेत्संसर्गेणकदाचन अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम्॥३०६॥ ततस्ते वणिजोराजंस्तैलकारा:कलौकिल। केचिच्चकुम्भकाराश्चकेचित्तन्टुलकारिणः कुष्टी कोऽपि तथा पङ्मूरखों वा वधिरोऽपिवा। राजपुत्राथ्रिता: केचिन्नानावर्णसमाश्रिताः। कलौप्राप्ते तु वणिजो भ्रष्टाःकेपिमहीतले काणो वाऽप्यथ कुब्जोवा बद्धवागथवा पुनः॥ ३०७॥

तेषां तु पृथगाचारा: सम्बन्धाश्च पृथक्कृताः। अप्राप्तकन्यकाहयेतेचातुर्विद्यांसमाश्रिताः। वित्तेन महताराजन्सुतास्तेषांकुमारिकाः सीतापुरे व वसतिः केषाश्चित्समजायत ॥ २६३ ॥ उद्दाहितास्तदा राजंस्तस्माजातार्भकास्तु ये। साभ्रमत्यास्तटे केचिद्त्र कुत्रव्यवस्थिताः। सीतापुरात्तयेपूर्व भयभीताःसमागताः त्रिद्लजास्ते विख्याताः क्षितिलोकेऽभवंस्ततः ॥ ३०६॥ साम्रमत्युत्तरेकूले श्रीक्षेत्रीये व्यवष्थिताः। यदातेषां पदंस्थानंदत्तंवे सुखवासकम् वृत्ति चक्रुर्वराह्मणास्तेऽन्योन्यं मिश्रसमुद्धवाः। पुनस्तेऽपि गताः सद्यस्तस्मिन्सीतापुरे स्वयम्। अन्यच्च श्रयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम्॥३१० ॥ पञ्चपश्चाशद्ग्रामाश्च दत्तास्तु पुनरागमे॥। २६६ ॥ रमदत्तेनग्रामेण करग्रहणहेतवे। एकीभूय द्विजैः सर्वर्ग्रामंप्रादाय तं बलिम्॥११॥ गमेण मोढविप्राणां निवासांस्तेय चक्रिरे। अर्द्ध निवेदयामासुरर्द्धतंवोपरक्षितम्। वृत्तिबाह्यास्तु ये विप्रा धर्मारण्यान्तरस्थिताः॥२६७॥ एतलब्धं हि मन्वानास्तेद्विजा लौल्यभागिनः ॥। ३१२।। महास्थानगता ये त ते हि विस्मयमाययुः। इत्युक्ते समनुज्ञातास्त्रैविद्यैस्तैर्द्विजोत्तमैः । तेष ग्रामेष तेविप्राश्चतुर्विद्या द्विजोत्तमाः तन्मध्ये कोऽपि विप्रस्तानुवाच कुपितोवचः॥३१३॥

४७२ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्

विप्र उघाच अनृतं चैच भाषन्ते लौल्येन महता वृताः। पुत्रपौत्रविनाशाय ब्रह्मस्वेष्वतिलोलुपा: नविषंविषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते। विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकमु चत्वारिंशोऽध्यायः

ब्रह्मस्वेन व दग्धेषुपुत्रदारगृहादिषु। न च तेह्यपि तिष्ठन्ति ब्रह्मस्वेन विनाशिता। धर्मारण्य निवा सिव्यवस्थावर्णपूर्वकंधर्मारण्यपुराणश्रवणमाहात्म्यवणनम् ननाकं लभते सोऽथसदा ब्रह्मस्वहारकः । यदावराटिकां चैव ब्रोह्मणस्य हरन्ति ये नारद उवाच

ततो जन्मत्रयाण्येव हर्त्ता निरयमाव्रजेत्। जातिभेदे तु संजाते तस्मिन्मोहेरके पुरे। त्रैविद्यैः किकृतंब्रह्मंस्तन्ममाचक्ष्वपृच्छतः पूर्वजा नोपभुञ्जन्ति तत्प्रदत्तं जलं क्वचित् ॥ ३१८॥ ब्रह्मोवाच

क्षयाहेनोपभुञ्जन्ति तस्य पिण्डोदकक्रियाः। सन्तर्तिनवलभते लभ्यमानानजीवति म्वस्थाने वाडवाः सर्वे हर्षनिर्भरनानसाः । अग्निहोत्रपराः केऽपिकेऽपियज्ञपरायणाः यदि जीवति दैवाच्चेद भ्रष्टाचारा भवेदिति ॥ ३२० ॥ एकादशविप्रा ऊचु: सुखेन स्वान्सदाचारान्कुर्वन्तोब्रह्मवादिनः । एवंधर्मसमाचारान्कुर्वतांकुशलात्मनाम् नासत्यं भाषितं विप्रा: कथंदूगयसे हि नः । अपराधंविनाकस्यकटक्तिर्यु ज्यतेकिल स्थानाचारान्कुलाचारानधिदेव्याश्च भाषितान्। तच्क्रत्वा तैद्विजैः पार्थग्रामग्राहयिता वणिक्। धर्मशास्त्रस्थितं सर्वं काजेशैरुदितं च यत् ॥।५॥ परिपृष्टः स तत्सवं कथयामास कारणम्॥ ३२२॥ परम्परागतं धर्ममूचुस्ते वाडवोत्तमाः ।। ६ ।। वणिजैरेव मे दत्तो बलिश्च द्विजसत्तमाः । तत्सर्वं शुद्धभावेन कथितं तु द्विजन्मसु ब्राह्मणा ऊचु:

ततोऽर्द्धदलं ज्ञात्वा ते कुपिता द्विजपुत्रकाः । उपास्ते यश्च लिखितं रक्तपादेस्तु वाडवाः। ज्ञातिश्रेष्ठःसविज्ञेयोब लिर्देयस्ततःपरम् वृत्तर्बहिष्कृतास्ते वे एकादश द्विजास्ततः ॥३२३॥ रक्तचन्दनं प्रसाध्याथ प्रसिद्धं स्वकुलं तथा। कुङ्गमारक्तपादैस्तैर्गन्धपुष्पादिचर्चितैः एकादशसमा ज्ञातिरविख्याता भुवनत्रये। न तेषां सहसम्बन्धो न विवाहश्चजायते॥ सम्भूय लिखितं यञ्च रक्तपादं तदुच्यते। गमस्य लेख्यं ते सर्वे पूजयन्तुसमाहिताः एकादशसमाये व बहिर्य्रामे वसन्ति ते। एवं भेदा: समभवन्रानामोढद्विजन्मनाम्।। रामस्य करमुद्रां च पूजयन्तु द्विजाः सदा। येषांदोषाःसदाचारेव्यभिचारादयोयदि युगानुसारात्कालेन ज्ञातीनां च वृषस्य वा ॥ ३२६ ॥ तेपांदण्डो विधेयस्तु य उक्तो विधिवद्द्विजैः। चिह्ननरममुद्रायायावद्दण्डंददातिन इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां तृतीयेब्रह्मखण्डे विनादण्डप्रदानेन मुद्रािह्नं न धार्यते। मुदाहस्ताश्च विज्ञया वाडवा नृपसत्तम!॥ पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये ज्ञातिभेदवर्णनंनामैकोन- पुत्रेजाते पिता दथाच्क्रोमात्रेतुबलिंसदा। पलानि विशतिःस्प्पिगु डःपश्चपलानि त् चत्वारिशोऽध्यायः ॥ ३६॥ कुङ्कमादिभिसम्य्च्य जातमात्र: सुतस्तदा। षष् च दिवसेरजन्पष्टीं पूजयते सदा दद्यात्तत्र बलिं साज्यं कुर्याद्धि बलिपश्चकम्।

४9४ * स्कन्दपुराणम् * [३ ब्रह्मखण्डे चत्वारिशोऽध्याय: ] चिप्राणांमाध्यन्दिनीकौथमीशाखावर्णनम् ४७५

कुङ्गमादिभिरभ्यर्च्यश्रीमात्रे भक्तिपूर्वकम्। वित्तशाठ्य न कुर्वीतकुलेसन्ततिवृद्धये तद्धिचार्पयता द्रव्यंवृद्धो यद्भाषितं पुनः । जन्मनोऽनन्तरंकार्यंजातकर्म यथाविधि पापभागी स विज्ञेय इति सत्यं न संशयः ।

विप्रानुकीर्तिता याऽत्रवृत्तिःसापिविभज्यते। प्रथमालभ्यमानाच्वृत्तिवैयावतीपुनः उत्कोचं यस्तु गृह्लाति पापिनांदुष्टकर्मिणाम्। सकलंभवेत्तस्यपापंनैवात्रसंशयः

तस्या वृत्तेरर्द्धभागोगोत्रदेव्ये तु कल्प्यताम्। द्विगुणंवणिजांचेवपुत्रेजाते भवेदिति तस्यान्नं ग्रह्यते नैव कन्यापिन कदाचन। हितमाचरते यस्तु पुत्राणामपि वै नरः

माण्डलीयाश्च ये शूद्रास्तेषामर्क (र्ध) करं त्विदम्। स एतान्नियमान्सर्वान्पालयेन्नात्र संशयः। एवं पत्रं लिखित वातुवाडवास्ते प्रहर्षिताः प्राप्ते कलियुगे घोरे यथा पापं न कुर्वते। इति ज्ञात्वा तु सर्वे ते न्यायधर्म प्रचक्रिर अडालजानां त्रिगुणं गोभुजानां चतुर्गु णम् ॥ २० ॥ व्यास उवाच इत्येतत्कथिन्तसर्वमन्यच्चशूद्रजातिषु। यस्यदोषस्तुहत्यायाःसमुदभूतो विधेर्वशात् कलौ प्राप्ते द्विजा: सर्वे स्थानभ्रष्टा यतस्ततः । दण्डस्तु विधिवत्तस्य कर्त्तव्यो वेदशास्त्रिभिः। पक्षमुत्कलं ग्रहीष्यन्ति तथा स्युः पक्षपातिनः॥ ३८॥ अगम्यागमनाद्यस्य दोषउत्पद्यते यदा। तस्यदण्डःपुनःकार्यआर्येस्त्रेंविद्जातिभि: भोक्ष्यन्ते म्लेच्छकग्रामान्कोलाविध्वंसिभि: किल। अन्यायो न्यायवादी स्यान्निद्दोषि दोषदायकः ॥२२॥ वेदभ्रष्टाश्च ते विप्रा भविष्यन्ति कलौ युगे ॥४0 ॥ पङक्तिभेदस्यकर्त्ता चगोसहस्रवधःस्मृतः। वृत्तिभागविभजनंतथान्यायविचारणम् सुधिष्ठिर उवाच श्रीरामदूतकस्याग्रे कर्त्तव्यमिति निश्चयः ॥ २३॥ तस्य पूजां प्रकुर्वीत तदाकालेऽथवा सदा। तैलेन लेपयेत्तस्य देहे वे विभ्नशान्तये देशेदेशे गमिप्यन्ति ते विप्रा वणिजस्तथा। कथं वे ज्ञायते सर्वः केनचिह्नेनमारिप

धूपं दीपं फलं दद्यात्पुष्पैर्नानाविवैः किल। पूजितोहनुमानेवददातितस्यवांछितम् यस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना वाडवा ये महावलाः ॥ ४२॥ व्यास उवाच प्रतिपुत्रं तु तस्याग्रे कुर्यान्नान्यत्र कुत्रचित्। श्रीमाताबकुलस्वामिभागधेयं तुपूर्वतः ज्ञायते गोत्रसञ्ज्ञाऽथ केचिच्चेव पराक्रमैः। यस्ययस्य घयत्कर्मतस्यतस्यावटङ्कक: पश्चात्प्रतिग्रहं विप्रेः कर्त्तव्यमिति निश्चितम्। अवटडैहिं ज्ञायन्ते नान्यथा ज्ञायते क्वचित्। गोत्रेश्च प्रवरश्चैव अवटङ्गर्नृ पात्मज !॥ समागमेषु विप्राणां न्यायान्यायविनिर्णथे॥ २६ ॥ ज्ञायन्ते हि द्विजा राजन्मोढब्राह्मणसत्तमाः॥४५॥ निर्णयंहृदयेधृत्वातत्रस्थंश्रावयेद द्विजान्। केवलं धर्मबुद्धया च पक्षपातं विवर्जयेत् युधिष्ठिर उवाच सर्वेषां सम्मतंकार्यं तद्वयविकृतमेव च। आकारितस्ततोविप्रःसभायांभयमेतिच्ेत् नतस्यवाक्यंश्रोतव्यंनिर्णतार्थनिवारणे। यस्यवर्जस्तुक्रियतेमिलित्वासर्ववाडवैः गोत्रेश्च प्रवरेश्चैव श्रुता एतेतवाननात्। कां वा शाखामधीयानास्तन्मेब्रहि पितामह व्यास उवाच अन्नपानादिकं सर्व कार्य तेन विवर्जयेत्। तस्यकन्यानदातव्यातत्संस्गी चतादृशः ततो दण्डंप्रकुर्वीतसवरेवद्विजोत्तमैः। भोजनंकन्यकादानमितिदाशरथेर्मतम्॥।३१ ॥ ज्ञायन्ते यत्र य (त) त्रस्था माध्यन्दिनीया महाबलाः । कौथमीं च समाश्रित्य केचिद्विप्रा गुणान्विताः।४७।। यत्किश्चित्कुरुतेपापंलघुस्थूलमथापिवा। शुष्कार्द्रवसतिचान्ने तस्मादन्नं परित्यजेत् सगथर्वणजा शाखा:नष्टा सा व महामते। एवंवे वर्तमानास्ते वाडवा धर्मसम्भवाः धर्मारण्येमहाभागा: पुत्रपौत्रान्विताभवन। शद्राःसर्वे महाभागाःपुत्रपौत्रसमावृताः

४७६ *स्कन्दपुराणम् [३ ब्रह्मखण्डे धर्मारण्ये महातीर्थे सर्वे ते द्विजसेवकाः। अभवत्रामभक्ताश्च रामाज्ञां पालयन्ति व वत्वारिशोऽध्याय: ] * वाचकपूजाविधानवर्णनम् *

आज्ञामत्याऽऽदरेणेह हनूमन्तश्च (?) वीर्यवान्। ब्रह्मोवाच

पालयेत्सोऽपि चेदानीं सम्प्राप्त वै कलौ युगे ॥ ५१॥ य इदं शृणुयात्पुत्रं श्रद्धयापरया युतः। धर्मारण्यस्यमाहात्म्यंसर्वकिल्बिषनाशनम् अद्टष्टरूपी हनुमांस्तत्र भ्रमति नित्यशः । त्रैविद्या वाडवा यत्र चातुर्विद्याम्तर्थेव च मनोवाक्कायजनितं पातकं त्रिविधश्च यत्। सभायामुपविष्टा येऽन्यायात्पापं प्रकुर्वते। तत्सर्वं नाशमायाति श्रवणात्कीर्तनात्सकृत् ॥ ६६ ।। जयो हि न्यायकर्तृ णामजयोऽन्यायकारिणाम् ॥५३॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं सुखसन्तानदायकम्। सापराधेयस्तु पुत्रे ताते भ्रातरि चापि वा। पक्षपातं प्रकुर्वीततम्यकुप्यतिवायुजः माहात्म्यं शृणुयाद्वत्स! सर्वसौख्याप्ये नरः॥ ७0॥ कुपितो हनुमानेष धननाशं करोति वै। पुत्रनाशं करोत्येव धामनाशं तर्थेव च। सवतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वक्षेत्रेषुयत्फलम्। तत्फलं समवाप्नोतिधर्मारण्यस्यसेवनात् सेवार्थ निमितः शद्रो न विप्रान्परिषेवते। वृत्तिवा न ददात्येवहनुमांस्तस्यकुप्यति नारद उवाच अर्थनाशं पुत्रनाशं स्थाननाशं महाभयम् । कुरुतेवायुपुत्रो हि रामवाक्यमनुस्मरन् धर्मारण्यस्य माहात्म्यं यच्करतं त्वन्मुखाम्बुजात्। यत्रकुत्रस्थिताविप्राशद्रावा तृपसत्तम!। ननिर्द्धनाभवेयुस्ते प्रसादाद्राववम्य न ॥ धर्मवाप्यां यत्र धर्म्मस्तपस्तेपे सुदुष्करम्॥ ७२॥ तस्य क्षेत्रस्य महिमा मया त्वत्तोऽवधारितः। सस्य पूर्वकृतं पुण्यं भस्मी भवति नान्यया। अन्येषां दीयतेदानंस्वल्पंचायदिवाबह्दु स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि धर्मारण्यदिदृक्षया॥9३॥ वृथा भवतिवै पूर्व ब्रह्मविष्णुशिवः कृतम्। तस्यदेवान गृह्वन्ति हव्यंकव्यश्चपवजाः तव वाक्यजलौघेन पावितोऽहं चतुर्मुख॥॥ ७४॥

वश्चयित्वा निजान्विप्रानन्येभ्यः प्रददेत्त यः। व्यास उवाच

तस्य जन्मार्जितम्पुण्यं भस्मीभवति तत्क्षणात् ॥ ६२ ॥ इदमाख्यानकं सर्व कथितंपाण्डुनन्दन। यच्क्रत्वा गोसहस्रस्य फलं प्राप्नोतिमानवः ब्रह्म विष्णुशिवैश्वैव पूजिता ये द्विजोत्तमाः । तेपांयेविमुखायूद्रा रौरवे निवसन्तिते अपुत्रोलभतेपुत्रान्निर्द्धनो धनवान्भवेत्। रोगीरोगात्प्रमुच्येतबद्धो मुच्येत बन्धनात् योलौल्याच्चकुलाचारं गोत्राचारं प्रलोपयेत। स्वाचारं योनकुर्वीतकदाचिद्विमोहितः विद्यार्थी लभते विद्यामुत्तमां कर्मसाधनाम्।

सर्वनाशो भवेत्तस्य भस्मीभवति तत्क्षणात्। तीर्थयात्राफलं तस्य कोटिकन्याफलं लभेत्॥।99॥

तम्मात्सर्वःकुलाचार: स्थानाचारस्तथैव च ॥ ६५॥ यः शृणोति नरो भक्तया नारी वाथनरोत्तम। निरयं नैच पश्येत्स एकोत्तरशतःसह

गोत्रावार: पालनीयो यथावित्तानुसारतः। एवं ते कथितं राजन्धर्मारण्यं पुरातनम् शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्रादिभिस्तथा। पुराणपुस्तकं राजन्प्रयतःशिष्टसम्मतः

स्थापितं देवदेवैश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः। अर्चयेच्च यथान्यायं गन्धमाल्ये: पृथक्पृथक।

धर्मारण्यं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमन्दिरम्॥। समाप्तौ नृपग्रन्थस्य वाचकस्यानुपूजनम् ॥८०॥

द्वापरे वेदभवनं कलौ मोहेरकं स्मृतम् ॥ ६७॥ दानादिभिर्यथान्यायं सम्पूर्णफलहेतवे। मुद्रिकां कुण्डले चेध ब्रह्मसूत्रं हिरण्मवम् वस्त्राणि च विचित्राणि गन्धमाल्यानुलेपनैः ।

४७८ * स्कन्द्पुराणम् * [ ३ ब्रह्मखण्े

देववत्पूजनं कृत्वा गां च दद्यात्पयस्विनीम् ॥ ८२ ।। एवंविधानतःश्रुत्वाधर्मारण्यकथानकम्। धर्मारण्यनिवासस्यफलमाप्नोत्यसंशयम इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीये ब्रह्मखण्डे पूर्वभागे धर्मारण्यमाहात्म्ये धर्मारण्यनिवासिव्यवस्थावर्णनपूर्वकं धर्मारण्यपुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णनं नाम चत्वारिशोऽध्यायः॥४० ॥

समाप्तमिदं धर्मारण्यमाहात्म्यम्

---: 0: --