1. skanda_purana_04kashi_01purva

(त)

६७ क्षेत्रतीर्थाध्यायफलश्रुतिवर्णनम् ६७६

६८ मुक्तिमण्डपगमनवर्णनम् ६८० * श्रीगणेशायनमः * विष्णवेशङ्करवरदानवर्णनम् ६८१ ६८३ श्रीमन्महर्षि-कृष्णद्व पायनव्यासविरचितम् कुक्कुटमण्डपमहत्त्ववर्णनम् ६८५

६६ विश्वेश्वर लिङ्गमहिमाख्यानवर्णनम् ६८६ स्कन्दपुराणम् विश्वेश्वरलिङ्ग प्रशंसावर्णनम् ६८६

१०० समनुक्रमणिकाध्यायवर्णनम् ६६१ --: 0 :- यात्रापरिक्रमवर्णनम् ६६३ क्षेत्रतीर्थेनानापरिक्रमणवर्णनम् ६६५ तस्येदंच तुर्थकाशीखएडम्प्रारभ्यते काशीखण्डश्रवणमाहात्म्यवर्णनम् ६६७

समाप्तेयं स्कन्दमहापुराणान्तर्गतस्य चतुर्थकाशीखण्डस्य पूर्वार्धोत्तरार्धयो- विषयानुक्रमणका तस्य

इति विद्वज्जन कृपाभिलाषिणौ लक्ष्मणदुर्गाभिजन (लक्ष्मणगढ़-सीकरनिवासि) पूर्वार्द्ध म् ब्रह्मदत्त त्रिवेदि- नवलदुर्गवास्तव्य (नवलगढ़-जयपुर निवासि) रामनाथमिश्रदाधीचौ प्रथमोऽध्यायः शुभमस्तु सताम् विन्ध्यवर्धनवर्णनम् --: 00 :- तं मन्महेमहेशानं महेशानप्रियार्भकम्। गणेशानं करिगणेशानाननमनामयम्॥ १॥ भूमिष्ठाऽपि न याऽत्रभूस्त्रिदिवतोऽप्युच्चैरधःस्थाSपि या, या बद्धा भुवि मुक्तिदा स्युरमृतं यस्यां मृता जन्तवः । या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनीतीरे सुरैः सेव्यते, सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाजगत्॥२॥

2 * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे प्रथमोऽध्याय: ] * विन्ध्येननारदपूजनवर्णनम् * AY

नमस्तस्मै महेशाय यस्य सन्ध्यात्त्रयच्छलात्। क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्काञ्चनकेतकेः । कृतमालैर्नक्तमालैः शोभमानं क्वचित्क्कचित् यातायातं प्रकुर्वन्ति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्॥ ३॥ कर्कन्धुबन्धुजीवेश्च पुत्रजीवैर्विराजितम्। सतिन्दुकेङदी भिश्चकरुणेः करुणालयम् अष्टादशपुराणानां कर्त्तासत्यवतीसुतः। सूताग्रे कथयामास कथांपपापनोदिनीम् श्रीव्यास उवाच सर्जार्जु नाञ्जनेर्बीजव्यजनेवीज्यमानवत्। नारिकेल: सखज रर्ष्तच्छ त्रमिवाम्बरे कदाचिन्नारदः श्रीमान् स्नात्वा श्रीनर्मदाम्भसि। श्रीमदोङ्कारमभ्य्च्य सर्वदं सर्वदेहिनाम् ॥५॥ उद्दणडश्चापिशेहुण्डरेरण्डगु डपुप्पक । वकुर्लेस्तिलकेश्चव तिलकाड्कितमस्तकम् वरजन् विलोकयाश्चक्रे पुरोविन्ध्यंधराधरम्। संसारतापसंहारिरेवावारिपरिष्कृतम् अक्ष: प्लक्षेःशलकी भिर्देवदारुहरिदुमैः 1 सदाफलसदापुष्पवृक्षवल्ीविराजितम्।

रसालयं रसालैस्तैरशोकैः शोकहारिणम्। शाकशङ्गवनरम्यं चन्द्रनेरक्तवन्द्रनेः । हरीतरकी-कणिकार-धात्रीवन-विभूषणम्॥। तालैस्तमालैर्हिन्तालै: सालैः सर्वत्र शालितम् ॥८॥ शक्षावलीनागवललीकणावलीशतावृतम्। मल्लिकायूथि काकुन्दमदयन्ता सुगन्धिनम् खपुरैः खपुराकारं श्रीफलंश्रीफलैःकिल। गुरुश्रियंत्वगुरुभि: कपिपिङ्गं कपित्थकेः प्रमदभ्रमरमालाभिर्मालतीभिरलङकृतम्। अलिच्छलागतं कृप्णं गोपीरन्तुमनेकशः वनश्रिय:कुचाकारेर्लकुचेश्चमनोहरम्। सुधाफलसमारम्भिरम्भाभिः परिभासितम् जानामृगगणाकीर्णनानापक्षिविनादितम्। नानासरित्सरःस्त्रोतः पत्वलैपरितोवृतम् सुरङ्गश्ापिनारङ्गे रङ्गमण्डपवच्क्रियः। वानीरैश्चापि जम्बीरैर्बींजपूरैः प्रपूरितम्॥ उत्सृजन्तमिवाध्यव पत्रपुष्पेरितस्ततः । केकिकेकारवर्दूरात्कुर्वन्तं स्वागतंकिल मन्दान्दोलित कपू रकद्लीदलसञ्ज्ञया। विश्रमायश्रमापन्ना नाहयन्तमिवाध्वगान् अथसूर्यशताभासं नभसिद्योतिताम्बरम्। नारदं दवूष्टवाञ्शंलोदूरात्प्रत्युजजगाम तम् पुन्नागमिवपुन्नागपल्लवेः करपलवैः । कलयन्तमिवाऽलोलैर्मलिकास्तबकस्तनम् ।। विदीर्णदाडिमैःस्वान्तं दर्शयन्तन्तुरागवत्। माधवीं धवरूपेणश्लिष्यन्तमिव कानने ग्रह्मसूनुवपुस्तेजोदूरीकृतदरीतमाः । तमागच्छन्तमालोक्य मानसं तमउज्जहा ॥ ब्रह्मतेज:समुदभूतसाध्वसःसाघुसत्क्रियः । कठिनोपिपरित्यज्यधत्तेमृदुलतांकिल उदुम्बररम्बरगैरनन्तफलमालितैः । ब्रह्माण्डकोटीविभ्रन्तमनन्तमिघ सर्वतः ॥१६ इष्टामृदुलतांतस्य द्वैरूप्येऽपि स नारदः । मुमुदे सुतरां सन्तः प्रश्रयग्राह्यमानसाः ॥ पनसैर्वननासाभे: शुकनासैः पलाशकेंः । पलाशनाद्विरहिणांपत्रत्यक्तग्वावृतम् ।। गृहानायान्तमालोक्य गुरुंवाऽगुरुमेववा। योऽगुरुर्नम्रतां धत्ते स गुरुनगुरुगु रुः।४१ कदम्बवादिनोनीपान द्रूष्टाकण्टकितैरिव। समन्ततोभ्राजमानं कदम्बककदम्बकोः॥ तं प्रत्युच्चेः शिराः सोऽपि चिनम्रतरकन्धरः। नमेरुसिश्चमेरुच्चशिखररिवराजितम्। राजादनैश्च मदनैः सदनैरिच कामिनाम् ॥१६ शैलस्त्विलामिलन्मौलि: प्रणनाम महामुनिम् ॥ ४२॥ नटेतटेपटुवर्टेरुच्चे: पटकुटीवृतम्। कुटजस्तवकैर्भान्तमधिष्टित बकैरिव ॥ २०॥ नमुत्थाप्यकराग्राभ्यामाशीभिरभिनन्द्य च। तदुद्विष्टासनंभेजे मनसोपिसमुच्क्रितम् करमदेः करीरेश्च करञ्जेश्चकरम्बकैः। सहस्रकरवद्धान्तमर्थिप्रत्युद्गतैःकरेः ॥ २१॥ सद्ध्नामधुनाज्येन नीरार्द्राक्षतदूर्वया। तिलेंः कुशेः प्रसूनेस्तमष्टाङ्गाघ्यरपूजयत्। नीराजित मिवोद्दीपे राजचम्पककोरकैः। सपुष्पशाल्मलीभिश्चजितपद्माकरथ्रियम् गृहीतार्ध्यं किलश्रान्तं पादसम्वाहनादिभिः। गतश्रममथालोक्यवभाषेऽवनतोगिरिः

४ * स्कन्दपुराणम् [ ४ काशीखण्डे प्रथमोऽध्याय: ] * विन्ध्यचिन्तनवर्णनम् * ५ अद्यसद्यःपरिहतं त्वदङ्घरिरजसारजः । त्वदङगसड्गिमहसा सहसाऽ्यान्तरं तमः॥ विन्ध्य उवाच सफलर्धिरहंचाद्य सुदिवाद्यघमेमुने !। प्राक्कृतैः सुकृतैश्द फलितंमेचिरार्जितैः ॥४9 धिग्जीवितं शास्त्रकलो्भितस्य धिग्जीवितं घोद्यमवर्जितस्य। धराधरत्वं कुलिषु मान्यं मेऽद्य भविष्यति। धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य॥ ६५॥ इति श्रुत्वा तदा किञ्चिदुच्छ्वस्य स्थितवान्मुनिः॥४८॥ कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौस्वपित्यहो। रहःशर्मकथंतस्ययस्याभिभवनंरिपोः पुनरूचेकुलिवरः सम्भ्रमापन्नमानसः। उच्छ्वासकारणंब्रह्मन् ब्रहि सर्वार्थकोविद ! अहोदवाग्निदवथुस्तथामांनसबाधते । वाधतेतुयथाचित्ते घिन्तासन्तापसन्ततिः अद्ृष्टं तवनोदूष्टं यदिष्ं विष्टपत्रये। अनुक्रोशोऽ्रमयिचेदुच्यता प्रणतोऽस्म्यहम त्वदागमनजानन्दसन्दोहेमेंदुरारवः। अलंनवक्तुमसकृत्तथाऽप्येक वदाम्यहम्। चिन्ताज्वरोमनुष्याणां स्षुधांनिद्रांबलंहरेत्। रूपमुत्साहबुद्धिश्रीजीवितञ्चनसंशयः धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौपूर्वपूरुषैः। वर्ण्यते समुदायात्तदहमेको दधे धराम् ॥५२॥ ज्वरोव्यतीतेषडहे जीर्णज्वरइहोच्यते। असौचिन्ताज्वरस्तीतःप्रत्यहंनवतां व्रजेत् गौरीगुरुत्वाद्धिमवानादिपत्याच्च भूभृताम्। धन्योधन्वन्तरिरनात्र चरकश्चरतीहन। नासत्यावपिनाऽसत्यावत्रचिन्ताज्वरे किल सम्बन्धित्वात्पशुपतेः स एको.मान्यभृत्सताम् ॥५३॥ किंकरोमिक्कगच्छामिकथंमेरुं जयाम्यहम्। उत्प्लुत्यतस्यशिरसिपतामिनपताम्यतः नमेरु:स्वर्णपूर्णत्वाद्रतसानुतयाथवा। सुरसद्तयावापि क्वापि मान्योमतो मम ॥ शक्रंकोपयतापूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित्। पक्षहीनः कृतोयत्र धिगपक्षस्य त्ेष्टितम् परंशतंनकिशेला इलाकलनकेलयः। इहसन्तिसतां मान्या मान्यास्ते तु स्वभूमिषु अथवासकथंमेरुस्तथोच्चेःसपर्द्धतेमया। भूमेर्भारभृतः प्रायो भवन्ति भ्रान्ति भूमयः मन्देहदेह सन्देहादुदयेकदयाश्रितः । निषधोनौषधिधरोऽप्यस्तोप्यस्तमितप्रभः॥ अली कवाक्त्वमथवासम्भाव्यंनारदेकथम्। ब्रह्मचारिणिवेदज्ञे सत्यलोकनिवासिनि नीलश्चनीलीनिलयो मन्दरोमन्दलोघनः । सर्पालयःसमलयो रायं नावैतिरैवतः॥ युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते । पराक्रमेष्वशक्तानां विचारंगाहते मनः॥ हेमकूटत्रिकूटाद्या: कूटोत्तरपदास्तु ते। अथवाचिन्तनरेतेः किव्यर्थ विश्वकार कम्। विश्वेशंशरणंयायां समेवुद्धि प्रदास्यति किष्किन्धक्रौञ्चसह्याद्या भारसह्या न ते भुवः ॥५८॥ अनाथनाथःसर्वेषां विश्वनाथोहिगीयते। क्षणंमनसि सश्चिन्त्यभवेदित्थमसंशयम् इतिविन्ध्यवचःश्रुत्वा नारदोऽचिन्तयद्धृदि। अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्वाय कल्पते एतदेवकरिष्यामि नेपंकालविलम्बनम्। विचक्षणैरुपेक्ष्यौन वर्द्धमानौ परामयौ। श्रीशैलमुख्या:किंशैलानेहसन्त्यमलश्रियः । येषां शिखरमात्रादि दर्शनं मुक्तयेसतामू मेरुंप्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः। सग्रहर्क्षगणोनूनं मन्यमानो बलाधिकम् ॥ अद्यास्य बलमालोक्य मितिध्यात्वाऽब्रवीन्मुनिः। इतिनिश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधेसमृधेक्षणः। अनन्तगगनस्यान्तं कुर्वद्गिः शिखरेरिव सत्यमुक्तं हि भवता गिरिसारं विवृण्वता॥ ६१ ॥ कँश्वित्सार्धविरोधोन कर्तव्यःकेनचित्कचित्। कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेनयथानोपहसेजनः परंशैलेषु शैलेन्द्रो मेरुसत्वामवमन्यते। मयानिः्वसितंचैतत्त्वयिचापि निवेदितम् निरुद्धय व्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट्। अथवा मद्विधानां हि केयं चिन्ता महात्मनाम्। स्वस्थोऽभवद्गवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता॥ ८३।। स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि ॥ ६३॥ यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणंप्रक्रमिष्यति। सकुलीनः सघ श्रीमान्समहान्महितःस घ यावत्स्वशक्ति शक्तोऽपि न दर्शयति कर्हिचित्।

• स्कन्दपुराणम् * [ ४ कशखण्डे द्वितीयोऽध्याय: ] * सूर्यगत्यवरोधवर्णनम् * तावत्स लङ्डन्यः सर्वेषां ज्वलनो दारुगो यथा॥ ८५ ॥ त्रिकूटस्वर्णरत्नाङ्गीं सुबेलाद्रिनितम्बिर्नीम् ॥ ६ ॥ इति चिन्तामहाभारं त्यत्तवा तस्थौ स्थिरोद्यमः । कावेरीगौतमीजङ्डां घोलघोलांशुकावृताम्। आकाङ्क्षमाणस्तरणेरुदयं ब्राह्मणो यथा॥ ८६ ॥ सह्यदर्दुरवक्षोजां कान्तीकाञ्चीविभूषणाम् ॥ १० ॥। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीये काशीखण्डे सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहराम्। पूर्वार्द्धे विन्ध्यवर्धनवर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ अद्यापि न महालक्ष्मीर्यां विमुश्चति सद्गुणाम्॥११॥ सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथःप्रतस्थिवान्। क्रमन्तःसर्वमर्णन्तोहेलयाहेलिकस्य खम् न शेकुरग्रतो गन्तुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत्॥ १३॥ द्वितीयोऽध्यायः अनूरुरुवानर

सत्यलोकवणनम् भानो ! मानोन्नतो विन्ध्यो निरुद्धय्य गगनंस्थितः। स्पर्शते मेरुणा प्रेप्सुस्त्वद्दत्तान्तु प्रदक्षिणाम् ॥ १४ ।। व्यास उवान अनूरुवाक्यमाकण्यसविताहद्यचिन्तयत् । अहोगगनमार्गोपिरुद्धय्ते चातिचिस्मयः सूर्यआत्मास्यजगतस्तस्थुषस्तमसोरिपुः। उदियायोदयगिरौ शुचचिःप्रसमरेः करेंः व्यास उवान सम्वर्धयन् सतां धर्मान््यक्कुर्वस्तामसीं स्थितिम्। पद्मिनीं बोधयंस्त्विष्टां रात्री मुकुलिताननाम्॥ २ ॥ हव्यंकव्यंभूतवर्लिदेवादीनां प्रवर्तयन्। प्राह्मापराह्मध्याह्नक्रियाकालं विजम्भयन् राहुवाहुग्रहत्यग्रो यःक्षणंनावतिष्ठति । शन्यमार्गे निरुद्धः स किकरोतु विधिर्बली योजनानांसहस्रेद्व द्वशतेद्व चयोजने। योजनस्यनिमेषार्धाद्यातिसोपिचिर स्थितः असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम्। गतेबहुतिथेकाले प्राच्यौदीच्याभृशार्दिताः। चण्डरश्मे:कर व्रातपातसन्तापतापिताः यामिनीकालकलितं जगदुजीवयन् पुनः॥४॥ यस्मिन्नभ्युदितेजातः सम्यक्पुण्यजनोदयः। अहोपरोपकरणं सद्यःफलतिनेतिचेत् पाश्चात्या दाक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः। शयिता एव वीक्षन्ते सतारग्रहमम्बरम् ॥ २० ॥ सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । अहो नाऽहस्कराभावान्निशानेवाऽनिशाकरात्। सानुरागकरस्पशः प्राचीमाश्वास्य खण्डिताम् ॥ ६ ॥ अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेष नेक्ष्यते ॥ २१॥ यामंभुत्तवातथाग्नेयीं ज्वलन्तीं विरहादिव। लवड्गेलामृगमदचन्द्रचन्दनचर्चिताम ब्रह्माण्डंकिमकाण्डे वै लयमेष्यतितत्कथम्। परापतन्तिनाद्यापिपारावाराइतस्ततः ताम्बूलीरागरक्तौष्ठी द्राक्षास्तबकसुस्तनीम्। स्वाहास्वधावपट्कारवर्जितेजगतीतले। पश्चयज्ञक्रियालोपाच्चकम्पे भुवनत्रयम्। लवलीवललिदोर्वलीं कङ्गोलीपलवाङ्गलिम् ॥८॥ मलयानिलनिःश्वासां क्षीरोदकवराम्बराम्। चित्रगुप्तादयःसर्वे कालंजानन्तिसूर्यतः । स्थितिसर्गविसर्गाणांकारणं केवलं रविः

[४ काशीखण्डे W * स्कन्दपुराणम् * द्वितीयोऽध्याय: ] * ब्रह्म णादेव सान्त्वनवर्णनम् * V

तत्सूर्यस्य गतिस्तम्भात् स्तम्भितं भुवनत्रयम्। यःस्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान् प्रत्यहं'शुचिः। यद्यत्र ततिस्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवाखिलम्॥ २६ ॥ मां वा हरं वा विष्णु वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्॥४४॥ एकतस्तिमिरान्नैशादेकतस्तुदिवातपात्। बहूनांप्रलयोजातः कान्दिशीकमभूजगत् दास्याम: सकलान् कामान् पुत्रान्पौत्रान्पशन्वसु। इतिव्याकुलितेलोके सुरासुरनरोरगे। आःकिमे तद काण्डेभूद्रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः॥ २८ सौभाग्यमायुरारोग्यं निर्भरत्वं रणे जयम् ॥ ४५॥ ततःसर्वेसमालोक्य ब्रह्माणंशरणंययुः। स्तुघन्तोविविधैःस्तोत्रे रक्षरक्षेतिचाव्रुचन् ऐहिकामुष्मिकान्भोगानपवर्गतथाऽक्षयम्। यद्यदिष्टतमंतस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति देवा ऊचु: तस्मात्सर्वप्रयत्नेनपठितव्य: स्तवोत्तमः । अभीप्रदइतिख्यातःस्तवोऽयंसर्वसिद्धिद: नमोहिरण्यगर्भाय ब्रह्मणेब्रह्मरूपिणे । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायासृताय च ॥। पुनःप्रोवाच तान्वेधाः प्रणिपत्योत्थितान्सुरान्। यन्नदेवाविजानन्ति मनोयत्रापिकुण्ठितम्। न यत्रवाक्प्रसरति नमस्तस्मैचिदात्मने स्वस्थास्तिष्ठति भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः ॥४८॥ योगिनोयंहृदाकाशे प्रणिधानेननिश्चलाः । ज्योतीरूपंप्रपश्यन्ति तस्मैश्रीब्रह्मणेनमः एतेवेदामूर्त्तिघराइमाविद्यास्तथाखिलाः। सदक्षिणा अमीयज्ञाःसत्यंधर्मस्तपोदमः कालात्परायकालाय स्वेच्छयापुरुषाय च। गुणत्रयस्वरूपाय! नमः प्रकृतिरूपिणे ब्रह्मचर्यमिदंचेषाकरुणाभारती त्वियम्। श्रुतिस्मृतीतिहासार्थचरितार्थाअमीजनाः विष्णवेसत्वरूपाय रजोरूपायवेधसे । तमसेरुद्ररूपाय स्थितिसर्गान्तकारिणे॥ नेह क्रोधोन मात्सर्य लोभः कामोऽधृतिर्भयम्। नमोबुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकृतयेनमः । पञ्चतन्मात्ररूपाय पञ्चकर्मेन्द्रियात्मने। हिंसा कुटिलता गर्वो निन्दासूयाऽशुचिःक्कचित्॥ ५१॥ नमोमनःस्वरूपाय पञ्चबुद्धीन्द्रियात्मने। क्षित्यादिपश्चरूपाय नमस्ते विषयात्मने ये ब्राह्मणा ब्रह्मरतास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः। नमोब्रह्माण्डरूपाय तदन्तर्वर्तिनेनमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः॥३9 अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतयेनमः । समस्तभक्तकृपयास्वेच्छाविष्कृतविग्रह!॥ चातिव्रत्यरतानार्यों ये चान्ये ब्रह्मचारिणः। ते चामीपश्यतसुरायेषण्ढाःपरयोषिति तव निः्वसितंवेदास्तवस्वेदोखिलंजगत्। विश्वाभूतानितेपादःशीष्णोद्यौःसमवर्तत मातापित्रोरमी भक्ता अमीगोग्रहणे हताः । व्रतेदानेजपेयज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे नाभ्या आसीदन्तरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । तीर्थेतपस्युपकृती सदाचारादिकर्मणि। फलाभिलाषिणी वुद्धिर्न येषान्तेजनाअमी चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोःसूर्यस्तव प्रभो।।४० ॥ गायत्रीजापनिरता अग्निहोत्रपरायणाः । द्विमुखीगोप्रदातारः कपिलादानतत्पर: त्वमेव सर्वं त्वयि देव ! सर्वं स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव। निःस्पृहा सोमपा ये वै द्विजपादोदपाश्चये। मृताःसारस्वतेतार्थद्विजशुश्रूषकाश्च ये ईशात्वयावास्यमिदं हि सर्वं नमोस्तु नूयोऽपि नमो नमस्ते ॥४१॥ प्रतिग्रहसमर्था हि ये प्रतिग्रहवर्जिताः । त एते मत्प्रिया विप्रास्त्यक्ततीर्थप्रतिग्रहाः इतिस्तुत्वाविधिंदेवानिपेतुर्दण्डवत् क्षितौ। परितुष्टस्तदाव्रह्माप्रत्युवाचदिचौकसः प्रयागे माघमासो यैरुषःस्नातोऽमलात्मभिः । मकरस्थे रवौशुद्धास्तइमे सूर्यवर्चसः ब्रह्मोवाघ वाराणस्यां पाश्चनदे व्यहं स्नातास्तु कार्तिके। यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोऽस्मि प्रणताःसुराः। अमी ते तु शुद्धवपुषः पुण्यभाजोतिनिर्मलाः ॥ ६० ॥ उत्तिष्ठत प्रसन्नोऽस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥४३॥ स्नात्वा तु मणिकर्णिक्यां प्रीणिता ब्राह्मणा धनैः।

१० * स्कन्दपुराणम् # [ ३ काशीखण्डे द्वितीयोऽध्याय: ] * पुराणप्रशंसनवर्णनम् *

त एते सर्वभोगाढ्या: कल्पं स्थास्यन्ति मत्पुरे ॥६१॥ गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम्। ततःकाशीं समासाद्य तेनपुण्येननोदिताः। विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेव्यन्त्यसंशयम् प्रदक्षिणीकृतातेन सप्रद्वीपा वसुन्धरा ॥ ८१।। अविमुक्त कृतं कर्म यदल्पमपि मानवेः। श्रेयोरूपं तद्विपाको मोक्षं जन्मान्तरेप्वपि या लक्ष्मी:सर्वभूतानां यादेवेषु व्यवस्थिता। धेनुरूपेणसादेवी मम पापं व्यपोहतु अहोवैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपि नो भयम्। यत्रसर्वेप्रतीक्षन्ते मृत्यु प्रियमिवातिथिम् विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः। ब्राह्मणेभ्यःकुरुक्षेत्रे य्दत्तं वसुनिर्मलम्। निर्मलाङ्गास्तपतेव तिष्ठन्ति मम सन्निधौ स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा।॥ ८३ ॥ पितामहं समासाद्य गयायां येःपितामहाः। तर्पिता ब्राह्मणमुखे तेषामेते पितामहाः गोमयंयमुनासाक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा। गङ्गाक्षीरंतुयासां वै किं पवित्रमतः परम् न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया। मलोकप्राप्यते देवाः प्राप्यतेद्विजतर्पणात् गवामङ्गेषुतिष्ठन्ति भुवनानिचतुर्दश। यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र व सोपस्कराणि वेश्मानि मुसलोलूखलादिभिः। इतिमन्त्रंसमुच्चार्य धेनूर्वा धेनुमेववा। योदद्याद द्विजवर्याय ससर्वेभ्यो विशिष्यते येर्दत्तानि सशव्यानि तेषां हर्म्याण्यमूनि वै॥ ६ै८ ॥ मयाच विष्णुनासार्द्धं शिवेननत्र महर्षिभिः। विचार्यगोगुणान्नित्पं प्रार्थनेतिविधीयते ब्रह्मशालां कारयन्ति वेदमध्यापयन्ति च। विद्यादानक्चयेकुर्युः पुराणंश्रावयन्तिच गावो मे पुरतःसन्तु गावो मेसन्तुपृष्ठतः । गावोमेहदयेसन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् पुराणानि च ये दद्युःपुस्तकानि दृदत्यपि। धर्मशास्त्राणियेदद्युस्तेषांवासोऽत्रमेपुरे नीराजयति योऽङ्गानि गवां पुच्छेन भाग्यवान्। यज्ञार्थश्च विवाहार्थ व्रतार्थ ब्राह्मणाय वे। अखण्डं वसु ये दद्युस्तेऽत्रस्युर्वसुवर्चसः अलक्ष्मीः कलहो रागास्तम्याङ्गाद्यान्ति दूरतः ॥ ८६॥ आरोग्यशालां यःकुर्याव्विद्यपोषणतत्परः। आकल्पमत्रवसत सर्वभोगसमन्वितः गोभिर्विप्रैश्चवेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानिशीलैश्चसप्तभिर्धार्यतेमही नुक्तीकुर्न्ति तीर्थानि ये चटुष्टावरोधतः। ममावरोधे ते मान्या औरसास्तनयाइच ममलोकात्परोलोकोवैकुण्ठ इतिगीयते। तस्योपरिष्ठात्कौमार उमालोकस्ततःपरम् विष्णोर्वा मम वा शम्भोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः। शिवलोकस्तदुपरि गोलोकस्तत्समीपतः। नेशं सूर्त्या वयं साक्षाद्विचरामो महीतले॥। ७४ ॥। गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र सन्ति शिवप्रियाः ॥६२॥ ब्राह्मणाश्चेवगावश्च कुलमेकंद्विधाकृतम्। एकत्रमन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्रतिष्ठति गवां शुश्रूषका ये च गोप्रदा ये व मानवाः । एषामन्यतमेलोकेते स्युःसर्वसमृद्धयः ब्राह्मणा जङ्ुमं तीर्थ निर्मितं सार्वभौमिकम्। यत्र क्षीरवहा नद्योयत्र पायसकर्दमाः। न जरा वाधते यत्र तत्र गच्छन्ति गोप्रदा: येपां वाक्योदकेनेव शुदध्यन्ति मलिना जनाः ॥| ७ ॥ श्रतिस्मृतिपुगणज्ञा ब्राह्मणा: परिकीर्तिताः। तटुक्ताचारचरणा इतरे नामधारकाः गावःपवित्रमतुलं गावोमङगलमुत्तमम्। यासां खुरोत्थितोरेणुर्गङ्गावारिसमो भवेत् श्रतिम्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम्। शुङ्गाग्र सर्वतीर्थानि खुराग्र सर्वपर्वताः। शङ्गयोरन्तरे यस्या:साक्षाद्वौरी महेश्वरी श्रतिस्मृतिभ्यां हीनोऽन्धः काणस्यादेकया चिना॥ ६६ ॥ दीयमानाश्च गां दृष्टा नृत्यन्तिप्रपितामहाः। प्रीयन्तेऋषयःसर्वे तुष्यामो दैवतैः सह पुराणहीनाद्धृच्छन्यात्काणान्धावपि तौवरौ। रोरुयन्ते च पापानि दारिद्रय व्याधिभि: सह। श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मपुराणे परिगीयते॥ ६७॥ धात्रचः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा॥। ८० ॥ तदब्राह्मणायगौरदेयासर्वत्रसुखमिच्छता। न देयाद्विजमात्रायदातार सोप्यधोनयेत्

१२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे तृतीयोऽध्याय: ] * देवैर्मणिकर्णिकास्नानवर्णनम् * १३ यस्यधर्मेडस्तिजिज्ञासायस्यपापाद्गयंमहत्। श्रीतव्यानि पुराणानिधर्ममूलानितेनवै सत्यलोके घिरंस्थित्वा ततो यास्यन्ति शाश्वतम् ॥ ११४॥ चतुदशसुविद्यासुपुराणंदीपउत्तमः । अन्धोऽपिनतदालोकात्संसाराब्धौक्कचित्पतेत् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे श्रोतव्यानि पुराणानि वस्तव्यं जाह्नवीतटे। पूर्वार्द्धे सत्यलोकवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ तर्पणीया द्विजा नित्यं ममलोकेप्सुभिःसदा॥ १०१॥। इत्युद्देशान्मयाख्याता सत्यलोकव्यवस्थितिः। अभयं यद्धयार्तानां न भेतव्यश्च हेसुराः॥॥१०२॥ स्पर्धते मेरुणाविन्ध्यो व्रध्नाध्वपरिरोधकृत्। तदर्थमागतायूयं तदुपायं दिशामिच: तृतीयोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच अगस्त्योश्रमवर्णनम् अस्त्यगस्त्यस्तप्यमानस्तपउग्रंमहातपाः। मैत्रावरुणिराधाय चित्तंविश्वेश्वरेविभौ सूत उवाच अविमुक्ते महाक्षेत्रे सर्वेषां मुक्तिहेतुके। तारकस्योपदेशार्थविश्वेशाऽधिष्ठितेस्वयम् भगवन् !भूतभव्येश!सर्वज्ञानमहानिधे!। अवाप्यकाशींगीर्वाणैःकिमकारिवदाच्युत याचध्वं तत्र गत्वा तं स वः कार्यं विधास्यति। अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम्। तेनेकदाऽविता लोका वातापील्वलभक्षणात् ॥ १०६ ॥। शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्॥२॥ अनिमित्रं तत्र तेजो मित्रावरुणजे मुनौ। तदाप्रभृतिलोकेषु कोगस्त्यान्नैवबिभ्यति कथं विन्ध्योप्यवाप स्वां प्रकृति तादूगुन्नतः । इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे:वेधास्तेऽपि प्रमुदिताननाः। तव वागमृताम्भोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम् ॥ ३॥ देवा: परस्परं प्रोचुरहोधन्यतमा वयम्॥ १०८ ॥ इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यास: पाराशरो मुनिः। प्रसङ्गतोपिद्रष्टव्यौ काशीकाशीपतीशिवौ। अहोअहोभिर्वह्ुभिःफलितोनोमनोरथः श्रद्धावते रवशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे ॥४ ॥ उत्फुल्लपद्मनयना निर्मिता: सुकृतार्थिनः। तावेवचरणौ धन्यौकाशीम भिप्नयायिनी पाराशर उवाच येयं कथा श्रुताऽस्माभिर्वेधसा समुदीरिता। शृणुसूत! महाबुद्ध!भक्तिश्द्धासमन्वितः। शुकवैशम्पायनाद्याःण्वन्त्वेतेवालकाः तस्या: श्रवणजात्पुण्यात्प्राप्नुमस्त्वद्य काशिकाम् ॥ १११॥ ततोवाराणसीं प्राप्यगीर्वाणाःसमहर्षयः। अविलम्बंप्रथमतोमणिकर्ण्याम्विधानतः एका क्रियाद्व्यर्थकरी प्राप्यते पुण्यगौरवात्। सघैलमभिमज्ज्याथ कृतसन्ध्यादिसत्क्रियाः। एवं वदन्तो हष्टास्या: सुराः काशी समाययुः ११२। सन्तर्प्य तर्प्यादिपितृन् कुशगन्धतिलोदकैः ॥७॥ व्यास उवाच तीर्थवासार्थिनः सर्वान् सन्तर्प्य च पृथक पृथक्। इदंपुण्यतमाख्यानं ये श्राष्यन्तीहमानवाः । विधूय सर्वपापानिपुत्रदारसमन्विताः रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः॥८॥ इह वंशं परिस्थाप्य भुक्त्वा सर्वसुखानि च। विचित्रैश्चतथापात्रैः स्वर्णरौप्यादिनिर्मितैः। अमृतस्वादुपक्कान्नैःपायसश्रसशर्करैः

१४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे तृतीयोऽध्याय: ] * अगस्त्याश्रमेपशूनांपरस्परमवैरत्ववर्णनम् * १५

सगोरसैरन्यदानैर्धान्यदानेरनेकधा। गन्धचन्दनकपू रैस्ताम्वूलैश्चारुचामरैः ॥ १०॥ शीलयन्ति परं धाम शान्तं शान्तपदाप्ये। ३१॥ सतूलैमृ दुपर्य ङंर्दीपिकादर्पणासनैः। शिविकादासदासीभिविमाने: पशुभिगृहैः॥ तपनस्तप्यतेऽत्यर्थ दहनोपिहि दह्यते। यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाऽ्भवत्।। चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचंश्चन्द्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानेश्च गृहोपस्करसंयुतेः॥ यस्याश्रमेऽत्र द्वश्यन्ते हिंस्रा अपि समन्ततः । उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यःपटदुकूलैश्च विविधेश्चित्ररलकेः॥ सत्वरूपा अमी सत्वास्त्यकत्वा वैरं स्वभावजम् ॥ ३३॥ दण्डैःकमण्डलुयुतेर जिनैमृ गसम्भवैः। कौपीनेरुच्वमश्चंञ्च परिचारककाख्चने:।१४ शुण्डादण्डेन करटिःसिंहं कण्डूयतेऽभयः । अष्ठापदाङ्क स्वपितिकेसरीकेसरोट्वट: मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थमहाधनेः । महापुस्तकसम्भारे ्लेखकानाश्च जीवनेः ॥१५ सूकर: स्तव्धरोमापि विहायनिजयूथकम्। चरेद्वनशुनांमध्येमुस्तान्यस्तेक्षणोबली भूदारोपिनभूदारंतथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वालिङ्ुम्यीकाशी यतस्तद्गीतियन्त्रितः छत्राच्छादनिकादर्थ वर्षाकालेचितैरबहु। रात्रौपाठप्रदीपेश्च पाढाम्वञ्जनकादिभिः । क्रोडीकृत्य क्रोडपोतंतरक्षः क्रीडयत्यहो। शार्हूलवालानुत्सार्य शार्हूलीमेणपोतकः घुपाणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनेः । देवालये नृत्यर्गीतकरणार्थेरनेकशः ॥१८।। चलत्पुच्छोथ पिवति फेनिलेनाननेन वे। स्वपन्तं लोमशं भल्लं वानरश्चलद्ङुलि: देवालयसुधाकार्यरजीर्णोद्धारेग्नेकधा । चित्रलेखनमूल्यश्च रङूमालादिमण्डनेः।। यूकां सम्वीक्ष्य वीक्ष्येव भक्षवेह्दन्तकोटिभिः । नीराजनर्गुग्गुलुभिर्दशाङ्गादिसुधूपकैः। कर्पू रवर्तिकादेश्च देवाचार्थैरनेकशः ।२० गोलाङ्गूला रक्तमुखा नीलाङ्गायूथनायकाः ॥ ३६॥ पश्चामृतानां स्नपनेः सुगन्धस्नपनेरपि। देवार्थ मुखवासेश्च देवोद्यानेरनेकशः॥ महापूजार्थमाल्यादिगुम्फनार्थस्त्रिकालतः। शङ्गभेरीमृदङ्गादिवाद्यनादै: शिवालये आखुश्चाखुभुजःकर्ण कण्डूयेतचलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुःसुखाधिकम् घण्टागडुककुम्भादिस्नानोपस्करभाजनेः । श्वेतैमार्जिनवस्तरेश्च सुगन्धर्यक्षकर्दमैः ॥ स्वकण्ठंघर्षयत्येव केकिकण्ठे भुजङ्गमः। भुजङ्गमफटापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम् जपहोमैः स्तोत्रपाठे: शिवनामोच्चभाषणेः। रासक्रीडादि संयुक्तश्चलनेंःस प्रदक्षिणैः वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लृत्य लीलया। एवमादिभिरद्ण्ड: क्रियाकाण्डेरनेकशः। आलोक्य सूषकं सर्पश्चरन्तं वदनाप्रतः ॥ ४३॥ पश्चरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः ॥ २५॥ स्षुधान्धोऽपि न गृह्ाति सोऽपि तस्मादविभेति नो। दीनानाथांश्च सन्तर्प्यनत्वाविश्वेश्वरं विभुम्। ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थवंप्ररुध्यच्च प्रसूयमानां हरिणीं दृष्टा कारुण्यपूर्णदक्। ४४॥ ुनः पुनविश्वनाथं दृष्टा स्तुत्वा प्रणम्य च। जग्मुःपरोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्रति स्वनाम्ना लिङ्गमास्थाप्य कुण्डं कृत्वा तद्ग्रतः । उभे कथयतोऽन्योन्यं सख्याविव मुदान्विते॥ ४५॥ शतरुद्रियलूक्तेन जपन्निश्चलमानसः ॥२८॥ द्ष्टाप्युद्दण्डकोदण्डं शवरं शम्बरोमृगः। धृष्टो न वर्त्मत्यजतिसोपिकण्डूयतेऽपितम् तं दष्टा दूरतोदेवाद्वितीयमिवभास्करम्। ज्वलज्ज्वलनस ड्काशै्ड सर्व त्रसोज्ज्वलम् रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्पतिनिराकुलः। चमरी शवरीकेशेः संमिमीते स्वबालधिम् साक्षात्किम्वाडवाग्निर्वामूर्त्यावितप्यतेतपः। स्थाणुघन्निश्चलतर निर्मलंसन्मनोयथा गवयः शल्यकश्चाऽयमुभावेकत्रतिष्ठतः । तीव्रमात्सर्यमुत्सृज्यमुनितेजोनियन्त्रितौ अथवा सर्वतेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणी तनुम्। हुण्डौचमुण्डयुद्धायनसज्जेतेजयैषिणी। एणशावंशृगालोऽपि मृदुस्पृशतिपाणिना

१६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे तृनीयोऽध्याय: ] * काशिवासफलवर्णनम् * १७ तृण्वन्ति तृणगुल्मादीञ्छापदास्त्वापदास्पदम्। निरुद्धयमानाचक्रेणचक्रीक्रेक्गितभाषणैः । वदतीतिकिमत्रापिकामिताकामिनाम्वर लोकद्वये दुःखदं हि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम् ॥ ५०॥ कलकण्ठः किलोत्कण्ठं मञ्जु गुञ्जति कुञ्जगः। यः स्वार्थ मांसपचनंकुरुतेपापमोहितः! यावन्त्यस्यतुरोमाणि तावत्सनर केवसेत् ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते॥ ७0 ॥ परप्राणैस्तु ये प्राणान् स्वान्पुष्णन्तिहिदुर्धियः । केकी केकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्यात्। आकल्पं नरकान् भुक्त्वा ते भुज्यन्तेऽत्रतैः पुनः ॥५२॥ चकोरश्चन्द्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः ॥ ७१॥ जातुमांसं न भोक्तव्यंप्राणैःकण्ठगतैरपि। भोक्तव्यं तर्हिभोक्तव्यं स्वमांसंनेतरस्यच पठन्ती सारिकासारं शुकंसम्बोधयत्यहो। अपारावारसंसार सिन्धुपारप्रदः शिवः वरमेते श्वापदावै मैत्रावरुणिसेवया। येषान्नहिं सने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः ॥ कोकिल:कोमलालापैः कलयन् किल काकलीम्। बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेघरानपि। कलिकालौ कलयतः काशिस्थान्नेति भाषते ॥ ७३ ॥ न महान्तोऽप्यमहतो मत्स्यामत्स्यानदन्ति वै॥ ५५॥ एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकतः । वरमेते पक्षिमृगा: पशवःकाशिवासिनः । येषां न पुनरवृत्तिर्नदेधा न पुनर्भवाः॥ स्मृतिःस्मृतेति किन्त्वेभिरतो मत्स्याञ्जहत्यमी ॥५६॥ काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणःककचित्। श्येनोपि वर्तिकां द्ृष्टा भवत्येष पराड्मुखः । चित्रमत्रापिमधुपाभ्रमन्तिमलिनाशयाः काश्यां पाताद्वयं नास्ति स्वर्गे पाताद्वयं महत् ॥ ७६ ॥ सुचिरं नर कान् भुक्त्वामदिरापानलम्पटा। मधुपा एव जायन्ते भ्रान्तिभाजःपुनःपुनः वरं काशीपुरीवासो मासोपवसनादिभिः। अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते। स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्वं पिनाकिन: विचित्रच्छत्रसञ्छायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु॥ ७9॥ क्व मांसं क्व शिवे भक्ति: क मद्यं क शिवाचनम्। मद्यमांसरतानाञ्चदूरेतिष्ठतिशङ्करः शशकैर्मशकैःकाश्यांयत्पदंहेलयाप्यते। तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुत्त्यापियोगिभिः विनाशिवप्रसादंहि भ्रान्तिः क्वापिननश्यति। अतएवम्रमन्त्येते भ्रमराःशिववर्जिताः घरं वाराणसीरङ्गो निःशङ्को यो यमादपि। नवयंत्रिदशायेषांगिरितोऽपीद्रशीदशा इत्याश्रमचरान्दृष्टा तिर्यश्चोपिमुनीनिव। अबोधि विवुधेरित्थंप्रभावक्षेत्रजस्त्वयम् ब्रह्मणोदिवसाष्टांशे पदमैन्द्रं विनश्यति। सलोकपालं सार्कश्च स चन्द्रग्रहतारकम् यतोविश्वेश्वरेणैतेतिर्यश्चोप्यत्र वासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारकस्योपदेशतः परार्धद्वयनाशेऽपि काशीस्थो यो न नश्यति। ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत् कृतनिश्चयः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाघरेत् ॥८१॥ तं तार्यति विश्वेशो जीवन्तमथवा मृतम् ॥ ६४ ॥ जन्मान्तरसहस्त्र बुयत्पुण्यंसमुपार्जितम्। तत्युण्यपरिवर्तेन काश्यांवासोSत्रलभ्यते इत्याश्चर्यपरादेवा यावद्यान्त्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्टा भृशं मुमुदिरे पुनः॥ लब्धोऽपि सिद्धिं नो यायाद्यदि क्रुद्धेध्यत्त्रिलोघनः । सारसोलक्ष्मणाकण्ठेकण्ठमाधायनिश्चलः । मन्यामहेननिद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्॥८४॥ कण्डूयमाना वरटा स्वचञ्चुपुटकोटिभिः। हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः धर्मार्थकाम मोक्षाख्यंपुरुषार्थचतुष्टयम्। अखण्डंहियथाकाश्यांनतथान्यत्रकुत्चित् २

१८ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशी खण्डे चतुर्थोऽध्याय: ] * पतिव्रताख्यानवर्णनम् १६ आलस्येनाऽपि यो यायाद गृहाद्विश्वेश्वरालयम्। विसर्जितसमाधिश्च वृतकर्णाक्षमालिकम्। अधिष्टितवृसीपृष्ठ परमेष्ठिवदुत्कटम् अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याञ्च पदेपदे॥ ८६॥ पुरोऽगस्त्यं समालोक्यसर्वे देवाः सवासवाः। प्रहष्टवदना: प्रोचु:प्रोच्चैर्जयजयेतिच यःस्नात्वोत्तरवाहिन्यांयाति विश्वेशदर्शने।श्रद्धयापरयातस्यश्रेयसोन्तो न विद्यते मुनिरुत्थाय तान्सर्वानुपावेश्य यथोचितम्। स्वर्धु नीदर्शनात्स्पर्शात् स्नानादा चमनादपि। सन्ध्योपासनतोजप्यात्तर्पणादेवपूजनात् आशीर्भिरभिनन्द्याथ प्रपच्छाऽडगमकारणम्॥१०५॥ पञ्चतीर्थावलोकाच्च ततोविश्वेश्वरेक्षणात्। श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्याधूपदीपादिदानतः व्यास उवाच प्रदक्षिणैस्तोत्रजपैर्नमसकारैस्तुनर्तनैः । देवदेवमहादेव! शम्भो! शिवशिवेति च॥ इदं पुण्यतमाख्यानं श्रुत्वाभक्तिसमन्वितः । पठित्वा पाठयित्वाचव्रतश्रद्धावताम्पुरः धूर्जटे! नीलकण्डेश! पिनाकिञ्च्छशिशेखर।। त्रिशूलपाणे!विश्वेश!रक्षरक्षेतिभाषणैः विधूयसर्वपापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि। हंसवर्णेन यानेनगच्छे्छिव पुरंधुवम् मुक्तिमण्डपिकायाश्च निमेषार्धोपवेशनात्। तत्रधर्मकथालापात् पुराणश्रवणादपि इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थ काशीखण्डे नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्घनैः । परोपकरणाद्ैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः। शुक्कपक्षे यथा चन्द्रः कलया कलयेधते। एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे श्रद्धाबीजो विप्रपादाम्वुसिक्त: शाखाविद्यास्ताश्चतस्त्रो दशापि। पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्म्मवृक्षोऽयमीड्यः ॥ ६५॥ सर्वार्थानामत्र दात्री भवानी सर्वान् कामान्पूरयेदत्र दुण्ढिः। चतुथो डध्यायः सर्वाञ्जन्तून मोचयेदन्तकाले विश्वेशोऽत्रश्रोत्रमन्त्रोपदेशात्॥ ६६।। पतिव्रताख्यानवणनम् काश्यां धर्मस्तच्वतुष्पादरूप: काश्यामर्थः सोप्यनेकप्रकारः । सूत उवाघ काश्यांकाम: सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु कि नात्र यञ्च ॥ ६७॥ मुनिपृष्टास्तदा देवा भगवंस्ते किमब्रवन्। सर्वलोकहितार्थायतदाख्याहि महामुने! विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । श्रीव्यास उवाघ स्वरूपरूप: स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशीसदशी त्रिलोकी॥ ६८ ॥ अगस्तिवचनंश्रत्वा बहुमानपुरस्सरम्। धिषणाधिपतेरास्यं विबुधाव्याललोकिरे इतिब्रुवाणा गीर्वाणा दद्दशुस्तूटजं मुनेः । होमधूपसुगन्धाढ्य घटुभिर्बहुभिवृ तम् वाक्पतिरुवाच श्यामाकाञ्जलियाच्ार्थमृषिकन्यानुयायिभिः। भृण्वगस्तेमहाभाग देवागमनकारणम्। धन्योसिकृतकृत्योसिमान्योसिमहतामपि धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृ गशावैर्लड्कृतम् ॥१०० ।। प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यरण्यं तपोधनाः । किन्नसन्तिमुनिश्रेष्टकाचिदन्यवतेस्थितिः साद्र वल्कलकौपीनैर्वृ क्षशाखावलम्बिभिः । तपोलक्ष्मीस्त्वयीहाऽस्ति ब्राह्मं तेजस्त्वयि स्थिरम्। बद्धु' विघ्नमृगान् दिक्षु वागुराभिरिवावृतम् ॥ १०१॥ पुण्यलक्ष्मीस्त्वयि परा त्वय्यौदार्य मनस्त्वयि ॥५॥ पतिव्र ताशिरोरत्लोपामुद्राङघ्रिमुद्रया। मुद्रितं वीक्ष्य सन्नेमुःपर्णशालाऽङ्गणंसुराः पतिव्रतेयं कल्याणी लोपामुद्रासधर्मिणी।

• नारीदोषवर्णनम् * २० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे ततुर्थाऽध्याय: ] २१

तवाङच्छायया तुल्या यत्कथा पुण्यकारिणी ॥ ६ ॥। नरजक्यानहैतुक्या तथाश्रमणया न च। न च्त दुर्भगया क्वापि सखित्वं कुरुते सती

पतिव्रतास्वरुन्धत्या सावित्र्याऽप्यनसूयया। भर्तृ विद्वेषिणीं नारीं नैषा सम्भाषते क्वचित्।

शाण्डिल्यया च सत्या च लक्ष्म्या व शतरूपया ॥७॥ नैकाकिनी क्वचिद् भूयान्न नग्ना स्नाति व क्वचित्॥ २७॥ मेनयाचसुनीत्याचसञ्ज्ञयास्वाहयातथा। यथेषा वर्ण्यतेश्रेष्ठानतथान्येति निश्चितम् नोलूखलेन मुसले न वर्द्धन्यां दवूषद्यपि। न यन्त्रके न देहल्यांसतीचोपविशेत्क्वचित् भुङ्क्तेभुक्तेत्वयिमुनेतिष्ठतित्वयितिष्ठति। विनिद्रितेच निद्राति प्रथमं प्रतिबुध्यते विना व्यवायसमयं प्रागल्म्यं न क्वचिच्चरेत्। यत्र यत्र रुचिर्भर्त्तुस्तत्रप्रेमवती सदा

अनलङ्कृतमात्मानं तवनो दर्शयेत्कचित्। कार्यार्थ प्रोषितेक्कापि सर्वमण्डनवर्जिता इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेव परो वृषः । इयमेका देवपूजाभर्त्तुर्वाक्यं न लङ्टयेत्।। न च ते नामगृह्ीयात्तवायुष्यविवृद्धये। पुरुषान्तरनामापि न गृह्लाति कदाचन ।I क़ीबं वा दुरवस्थं वा व्याधितं वृद्धमेव वा। सुस्थितं दुःखितं वापि पतिमेकं न लङ्डयेत्॥ ३१॥ आहूता गृहकार्याणि त्यत्तवा गच्छति सत्वरम्। हृष्टा हृष्टे विषण्णास्या विषण्णास्ये प्रिये सदा। किमर्थ व्याहता नाथ! स प्रसादो विधीयताम्॥ १३॥ एकरूपा भवेत्पुण्या सम्पत्सु घ विपत्सु च ॥ ३२ ॥ नचिरं तिष्ठतिद्वारि न द्वारमुपसेवते। अदापितन्त्वयाकिश्चित्कस्मैचिन्नदात्यपि सर्पिर्लव णतैलादिक्षयेऽपि च पतिव्रता। पति नास्तीतिनब्रयादायासेषु न योजयेत् पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम्। नियमोदकबहीं पि पत्रपुष्पाक्षतादिकम् तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं पिबेत्। प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हि यत्। तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विग्रातिहृष्टवत् शङ्रादपि विष्णोर्घा पतिरेकोऽधिक: स्त्रियः॥३४ ॥ सेवतेभर्त्तु रुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् । महाप्रसादइत्युत्तवा पतिदत्तं प्रतीच्छति घतोपवासनियमं पतिमुल्लङ््य या चरेत्। आयुष्यं हरतेभर्त्तुमृता निर्यमृच्छति अविभज्य न वाश्नीयाद्वेवपित्रतिथिष्वपि। परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च ॥। उक्ता प्रत्युत्तरं दद्यादया नारीक्रोधतत्परा। सरमाजायते ग्रामे शृगाली निर्जने वने॥ संयतोपस्करादक्षा हृष्टाव्ययपराङ्मुखी। कुर्यान्वयाननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम स्त्रीणां हि परमश्चेको नियमःसमुदाहृतः। अभ्यर्च्यचरणौभर्त्तुर्भोक्तव्यंकृतनिश्चयम् दूरतो वर्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम्। न गच्छेत्तीर्थयात्रादििवाहप्रेक्षणादिषु॥ उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु। न त्रपाकरवाक्यानि वक्तव्यानि कदाचन।। सुखंसुपतं सुखीसीनं रममाणंयदृच्छया। आन्तरेप्वपिकार्येषुपतिनोत्थापयेत्क्वचित अपवादो न वक्तव्यः कलहं दूरतस्त्यजेत्। स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत्। गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चेव्रयान्न वा हसेत्॥ ३६ ॥ स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नाता न शुद्धितः॥ या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः। उलूकी जायतेक्रूरा वृक्षकोटरशायिनी सुस्नाता भर्तृ वदनमीक्षतेऽन्यस्य न क्वचित्। ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका। अथवा मनसि ध्यात्वा पति भानु चिलोकयेत् ॥ २३ ॥ कटाक्षयति याऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत् ॥ ४१॥ हरिद्रां कुङ्गमञ्घैव सिन्दूरं कज्लं तथा। कूर्पासकश्चताम्बूलंमाङ्गल्याभरणं शुभम याभर्तारंपरित्यज्यमिष्टमन्नातिकेवलम्। ग्रामेवासूकरीभूयाद्वल्गुर्वापिस्वविड्भुजा केशसंस्कारकवरीकरकर्णादिभूषणम् । भर्त्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता यात्वंकृत्वाप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खल। या सपतीं सदेष्येतदुर्भगासापुनःपुनः

२२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे चतुर्थोऽध्याय:] * विधवाकर्तव्यवर्णनम् * २३

दृष्टि विलुप्यभर्तुर्याकञ्चिदन्यंसमीक्षते। काणाच घिमुखाचापिकुरूपाचापिजायते पतिव्रताया: पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुञ्जते॥६१॥ बाह्यादायान्तमालोक्य त्वरिताचजलाशनैः । ताम्बूलैर्व्यजनैश्वैवपादसंवाहनादिभिः शीलभङ्गेनदुर्तृ त्ता: पातयन्तिकुलत्रयम्। पितुर्मातुस्तथा पत्युरिहामुत्रचदुःखिताः तथैवचाटुवचनैः खेदसन्नोदनैः परैः। या प्रियं प्रीणयेत्प्रीतात्रिलोकी प्रीणिता तया पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्गवम्। तत्रेतिभूमिर्मन्येत नात्रभारोस्ति पावनी मितं ददाति हिपितामितंभ्रातामितं सुतः । अमितस्यहिदातारं भर्तारंपूजयेत्सदो विभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि। भर्ता देवो गुरुर्भ्ता धर्मतीर्थव्रतानि च। तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकंसमर्चयेत् सोमो गन्धवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा॥ ६४॥ जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचितां व्रजेत्। आपः पतिव्रतास्पर्शमभिलष्यन्ति सर्वदा। भर्तृ हीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिः सदा ॥४६ ।। अद्य जाड्यविनाशो नो जातास्त्वद्याऽन्यपावनाः॥ ६५॥ अमङ्गलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा त्यक्तमङ्गला। ग्रृहेगृहे न किं नार्यो रूपलावण्यगर्विताः । परं विश्वेशभत्तयैव लभ्यतेस्त्रीपतिव्रता विधवा दर्शनात्सिद्धि: क्वापि जातु न जायते ॥ ५०॥ भार्यामूलंगृहस्थस्यभार्यामूलंसुखस्यघ। भार्या धर्मफलावाप्त्यैभार्यासन्तानवृद्धये विहायमातरञवैकांसर्वामङ्गलवर्जिताम्। तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशाविषोपमाम् परलोकस्त्वयंलोकोजीयतेभार्यया दयम्। देवपित्रतिथीज्यादिनाभार्यःकर्मचार्हति कन्याविवाहसमयेवाचयेयुरितिद्विजाः। भर्तुः सहचरीभूयाजीवतोऽजीवतोऽपिा गृहस्थः सहिविज्ञेयोयस्यगेहे पतिव्रता। ग्रसतेऽन्याप्रतिपदं राक्षस्या जरयाथवा भर्त्ता सदाऽनुयातव्यो देहवच्छायया स्त्रिया। यथा गङ्गाऽवगाहेनशरीरंपावनं भवेत्। तथा पतिव्रता दूष्टताशुभया पावनं भवेत् चन्द्रमाज्योत्स्नया यद्वद्विद्युत्वान् विद्युता यथा ॥ ५३॥ अनुयाति न भर्त्तारंयदिदैवात्कथश्चन। तत्रापि शीलंसंरक्ष्यं शीलभङ्गात्पतत्यधः अनुव्रजति भर्त्तारं गृहात्पितृवनं मुदा। पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् तद्वैगुण्यादपिस्वर्गात्पतिःपतति नान्यथा। तस्या:पिताघमाताघभ्रातृवर्गस्तर्थेवच व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्ूरतेबिलात्। पत्यौमृतेच्यायोषिद्वैधव्यंपालयेत्क्वचित्। सापुनःप्राप्यभर्त्तारंस्वर्गभोगान्समश्नुते एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पति स्वर्ग नयेत्सती॥५५॥ विधवाकबरीबन्धो भर्तृ बन्धाय जायते। शिरसोवपनं तस्मातकार्यविधवयासदा यमदूताः पलायन्ते सतीमालोक्यदूरतः। अपिदुष्कृतकर्माणंसमुत्सृज्य च तत्पतिम् एकाहार: सदाकार्यो नदितीय: कदाचन। त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा पक्षव्रतमथापिवा न तथाविभीमोवह्न ्नतथाविद्युतोयथा। आपतन्तींसमालोक्य वयं दूताःपतिव्रताम् मासोपवासंवाकुर्याञ्चान्द्रायणमथापिया। वृच्क्रंपराकं वा कुर्यात्तपवृक्क्रमथापि वा तपनस्तप्यतेत्यन्तं दहनोपि च दह्यते । कम्पन्तेसर्वतेजांसि द्ृष्टा पातिव्रतं महः यवान्नैर्वाफलाहारैःशाकाहारैः पयोव्रतैः। प्राणयात्रांप्रकुर्वीतयावत्प्राणः स्वयंत्रजेत् यावत्स्वलोमसङ्ख्याऽस्ति तावत्कोट्ययुतानि च। पर्यङ्कशायिनी नारी विधवा पातयेत्पतिम्। भर्त्रा स्वर्गसुखं भुङ्क्ते रममाणा पतिव्रता ॥५६॥ तस्माद्भूशयनं कार्यं पतिसौख्यसमीहया॥ ७८॥ धन्या सा जननी लोके धन्योऽसौ जनकः पुनः । न चाङ्गोद्वर्तनंकार्यस्त्रियाविधवया क्वचित्। गन्धद्रव्यस्यसंयोगोनैवकार्यस्तयापुनः धन्यःस घ पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता ॥ ६० ॥ तर्पणंप्रत्यहं कार्यभर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्वापिनामगोत्रादिपूर्वकम् पितृवंश्या मातृवंश्या: पतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । विष्णोस्तु पूजनं कार्य पतिबुद्ध्या न घान्यथा।

२४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे चतुर्थोऽध्याय: ] * वृहस्पतिनाविन्ध्यवृद्धिनिषेधायप्रार्थनकरणम् # २५ पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम् ॥ ८१॥ यद्यदिष्टतमंलोके यच्चपत्युःसमीहितम्। तत्तद्गुणवतेदेयं पतिश्रीणनकाग्यया मृटुला: पादरक्षाश्च सुगन्ध्युद्वर्त्तनानि घ ॥ ६६॥

वैशाखे कार्ततिकेमाघेविशेषनियमांश्चरेत्। स्नानंदानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहंमुह्द: घृतकम्बलपूजाभिर्महास्नानपुरः सरम्। कृष्णागुरुप्रभृतिभिर्गर्भागारे प्रधूपनैः॥

वेशाखेजलकुम्भाश्चकार्त्तिकेधृतदीपकाः । माघेधान्यतिलोत्सर्गःस्वर्गलोकेविशिष्यते स्थूलवर्तिप्रदीपैश्च नेवेदैविविधैस्तथा। भर्तृ स्वरूपोभगवान् प्रीयतामितिचोच्चरेत् एवंविधेश्चविधवा विविधैनियमैर्वतैः। वैशाखान्कार्तिकान्माघानेवमेवातिवाह्येत् प्रपाकार्या चवैशाखे देवेदेयागलन्तिका। उपानद्व्यजनंछत्रं सूक्ष्मवासांसिचन्दनम् नाधिरोहेदनड्वाहं प्राणेः कण्ठगतैरपि । कञ्चुकन्नपरीदध्याद्वासोनविकृतन्न्यसेत् सकपू रश्चताम्वूलं पुष्पदानं तर्थव च। जलपात्राण्यनेकानितथा पुष्पगृहाणि घ। अपृष्टा तुसुतान् किश्चिन्नकुर्याद्वर्तृतत्परा। एवं चर्यापरानित्यं विधवापि शुभा मता पानानि च विचित्राणि द्राक्षारम्भाफलानिघ। एवंधर्मसमायुक्ताविधवापिपतिव्रता। पतिलोकानवाप्नोतिन भवेत्क्वापिदुःखभाक् देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति॥८७॥ ऊर्जे यवान्नमश्नायादेकान्नमथवा पुनः । वृन्ताकं सूरणश्चैव शुकशिम्बीं व वर्जयेत् न गङगयातया भेदो या नारी पतिदेवता। उमाशिवसमासाक्षात्तस्मात्तांपूजयेद्बुधः बृहस्पतिरुवाच कार्त्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन् मधु। गङ्गास्नानफलंत्वेतद्यजातं तव दर्शनम्। लोपामुद्रे! महामातर्भर्तृ पादाम्वुजेक्षणे ! कार्त्तिके वर्जयेत्कांस्यं कार्तिके चापि सन्धितम् ॥ ८६।। कार्ततिकेमौननियमे वण्टाश्चारुप्रदापयेत्। पत्रभोजीकांस्यपात्रं घृतपूर्णप्रयच्छति इति स्तुत्वा महाभागां राजपुत्रीं पतिव्रताम्।

भूमिशय्याव्रतेदेया शव्याश्लक्ष्णा सतूलिका। फलत्यागेफलंदेयं रसत्यागेचतद्रसम् प्रणम्य च गुरुः प्राह मुनि सर्वार्थकोविद: १०८।। प्रणवस्त्वंश्रुतिरियंक्षमैषात्वंस्वयंतपः। सत्क्रियेयंफलंत्वं हि धन्योसीतिमहामुने धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः । इदं पातिव्रतं तेजो ब्रह्मतेजोभवान्परम्। तत्राप्येतत्तपस्तेजः किमसाध्यतमं तव।। धेनूर्दद्यात्प्रयत्नेन सालङ्काराः सकाश्चनाः ॥ ६२ । तवनाविदितं किश्चित्तथापि च वदाम्यहम्। यदथमागतादेवाऽस्तन्मुनेSत्रनिशामय एकतः सर्वदानानिदीपदानं तथकतः । कार्तिके दीपदानस्यकलां नार्हन्तिषोडशीम् अयं शतमखः श्रीमान् वृत्रहा कुलिशायुधः। किश्चिदभ्युदिते सूर्ये माघस्नानं समाघरेत्। सिद्ध्ष्टकं हि यद द्वारि दरकप्रसादं समीक्षते ॥ ११२ ।। यथाशक्तया च नियमान् मावस्नायी समाचरेत्॥ ६४ ॥ वस्य पुर्याः परिसरे कामधेनुव्रजश्चरेत्। यत्पौराःकल्पवृक्षाणांनित्यं छायासुशेरते पक्कान्नैभोंजयेद्विप्रान् यतिनोऽपि तपस्विनः । यद्थ्यासुच तिष्ठन्ति ते चिन्तामणिकर्कराः। अयमग्निर्जगद्योनिर्धर्मराजस्त्वयं पुनः लड्डकेः फेणिकाभिश्च वटकेण्डरिकादिभिः॥६५॥ निऋ तिर्वरुणोवायुःश्रीदरुद्रादयस्त्वमी। आराध्यन्तेचचारित्रेःसर्वकामार्थमीश्वराः घृतपक्वैः समरिचैः शुचिकर्पू रवासितैः। गर्भेशर्कर्यापूणर्नेत्रानन्दैः सुगन्धिभिः॥ समभ्यर्थ यितारोऽमी त्वं याच्यस्तु जगत्कृते। चाङ्मात्रोद्यमसाध्यन्तत् तव विश्वोपकारकम् ॥११६॥ मश्चिष्ठारक्तवासांसि तथातूलवनींपटीम्। जातीफललवद्गश्च ताम्बूलानिबहन्यपि कश्चिच्छैलो विन्ध्यनामा भानुमार्गावरोधकः । कम्बलानि विचित्राणि निर्वातानि गृहाणि च। वर्धितःस्पर्धया मेरोस्तद्वृद्धिं त्वं निवारय॥ ११७॥

२६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पश्चमोऽध्याय: ] * काशीमाहात्म्यवर्णनम् * २७

ये च स्वभावकठिना ये च मार्गावरोधकाः । विश्वेदेवास्तथा दस्रौ ये घान्येपि दिवौकसः॥७॥ ये स्पर्धया वृद्धिमन्तस्तद्वृद्धिर्वर्धिताऽशुभा ॥ ११८॥ ग्रेथां दकपात्रमात्रेण पतन्ति भुवनान्यपि। ते कि समर्थानोकान्ते!नगवृद्धिनिषेधने इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यमविचार्यमहामुनिः। क्षणंमुनिःसमाधाय तथेतिप्रत्युवाच ह आज्ञातं कारणं तच्च स्मृतं वाक्यं सुभाषितम्। साधयिष्यामि वः कार्य विसर्जेति दिवौकसः। काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः॥६॥ पुनश्चिन्तापरो भूत्वाऽगस्तिर्ध्यानपरोऽभवत् ॥ १२०॥ अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः। वेदव्यास उवाच किन्तु चिन्ना भविष्यन्ति काश्यांनिवसतां सताम् ॥ १०॥ इमंपतिव्रताऽध्यायंश्रुत्वास्त्रीपुरुपोपिया। पापकञचुकमुतसृज्यशक्रलोकंप्रयास्यति उपस्थितोऽयं कल्याणि! सोऽन्तरायो महानिह। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे न शक्यते ऽन्यथाकर्तुं विश्वेशो विमुखो यतः ॥ ११॥ पतिव्रताख्यानवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ काशीद्विजाशीभिरहो यदाप्ा कस्तां मुमुसुर्यदिवा मुमुकुः। ग्रासं करस्थं स विसृज्य हृद्ं स्वकूर्परं लेढि विमूढचेताः ॥ १२॥ अहोजना वालिशवत्किमेतां काशीं त्यजेयुः सुकृतेकराशिम्।

पञ्चमोऽध्यायः शालूककन्दः प्रतिमज्जनं कि लभेत तद्वत्सुलभा किमेषा ॥ १३ ॥ भवान्तराव र्जितपुण्यराशि कृच्करेर्ममहद्विर्ह्यवगम्य काशीम्। अगस्त्यप्रस्थानवर्णनम् प्राप्यापि किं सूढ धियोऽन्यतो वै यियासवो दुर्गतिमुद्यियासवः॥१४॥ पाराशर उवाच क्व काशिका विश्वपदप्रकाशिका क्व कार्यमन्यत्परितोऽतिदुःखम्। ततोध्यानेनविश्चेशमालोक्यसमुनीश्वरः। सूत प्रोवाचतां पुण्यांलोपामुद्रामिदंघचः तत्पण्डितोन्यत्र कुतः प्रयाति कि जातिकूष्माण्डफलंह्यजास्ये॥ १५॥। अथिपश्यवरारोहे किमेतत्समुपस्थितम् । क्व तत्कार्य क्व चवयंमुनिमार्गानुसारिणः काशीं प्रकाशीकृतपुण्यराशि हा शीघ्रनाशी विसृजेन्नरः किम्। येनगोत्रभिदागोत्रा विपक्षाहेलया कृताः। भवेत्कुण्ठितसामर्थ्यःसक्थं गिरिमात्रके नूनं र्वनूनं सुकृतं तदीयं मदीयमेवं विवृणोति चेतः ॥ १६ ॥ कल्पवृक्षोऽङणे यस्य कुलिशं यस्य वायुधम्। नरो न रोगी यदिहाऽविहाय सहायभूतां सकलस्य जन्तोः। सिद्धशष्टकं हि यद द्वारि स सिद्धेत्य प्रार्थयेद द्विजम् ॥४॥ काशीमनाशी: सुकृतैकराशिमन्यत्र यातुं यततां न चान्यः ।१७।। क्रियन्ते व्याकुलाःशेला अहो दावाग्निनाऽपि ये। वित्रस्तपापां त्रिदशैर्दुरापां गङ्गा सदापां भवपाशशापाम्। तद्वृद्धिस्तम्भने शक्तिः क्व गता साऽडशुशुक्षणेः ॥५॥ शिवाचिमुक्ताममृतैकशुक्ति मुक्ता विमुक्तां न परित्यजति ॥१८॥ नियन्ता सर्वभूतानांयोसौदण्डधरःप्रभुः। स कि दण्डयितुं नालमेकंतंग्राचमात्रकम हं होकिमंहोनिचिता: प्रलब्धा बंहीयसायासभरेण काशीम्॥। आदित्या वसवो रुद्रास्तुषिता: समरुद्रणाः। प्रभूतपुण्यद्रविणैकपण्यां प्राप्याऽपि हित्वा क्व च गन्तुमुद्यतः ॥१६॥

२८ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे पञ्चमोऽध्याय: ] * अगस्त्यप्रस्थानवर्णनम् * २६

अहो जनानां जडता विहाय काशीं यदन्यत्र नयन्ति चेतः । हा कालभैरव! भवानभितोभयार्तान्माभेष्ट चेतिभणनैःस्करं प्रसार्य।

परिस्फुरद्राङजलाभिरामां कामारिशलाग्रधृतां लयेपि॥ २० ॥ मूर्ति विधाय विकटां कटुपापभोक्त्रीं वाराणसीस्थितजनान्परिपातिकिं न रेरे भवे शोकजलैकपूर्णे पापेस्मलोकाः पतिताब्धिमध्ये। हे यक्षराज!रजनाकरचारुमूर्ते! श्रीपूर्णभद्रसुतनायकदण्डपाणे।। विद्राणनिद्राणविरोधिपापां काशीं परित्यज्य तरिं किमर्थम् ॥२१॥ त्वंचै तपोजनितदुःखमवैषि सर्वं किं मां बहिर्नयसिकाशिनिवासिरक्षिन्॥ न सत्पथेनापि न योगयुत्तया दानैर्न वा नैव तपोभिरुत्रैः । त्वमन्नदस्त्वं किल जीवदाता त्वं ज्ञानदरत्वं किलमोक्षदोऽपि। काशीद्विजाशीर्भिरहो सुलभ्या कि वा प्रसादेन व विश्वभर्त्तुः ॥। २२॥ त्वमन्त्यभूषांकुरुषे जनानां जटाकलापेरुरगेन्द्रहारैः । ३६॥ धर्मस्तु सम्पत्तिभरैः किलोह्यतेप्यर्थो हि कामैर्वहुदानभोगकैः। गणौत्वदीयौकिल सम्भ्रमोदभ्रमावत्रस्थवृत्तान्तविचारकोविदौ। अन्यत्र सर्व स घ मोक्ष एक: काश्यां न चान्यत्र तथा यथात्र ॥२३॥ सम्भ्रान्तिमुत्पाद्यपरामसाधून् क्षेत्रात्क्षणं दूरयतस्त्वमुष्मात् ॥ ३।। क्षेत्रं पवित्रं हि यथाऽविमुक्तं नान्यत्तथा यच्क्र तिभि: प्रयुक्तम्। शृणु प्रभो!दुव्ढिविनायकस्त्वं वावं मदीयां तु रटाम्यनाथवत्। न धर्मशास्त्रैरन घ तैः पुराणैस्तस्माच्छरण्यं हि सदाऽविमुक्तम् ॥२४॥ त्वत्स्था: समस्ताः किलविघ्नपूगा: किमत्र दुर्वृ त्तवदास्थितोऽहम्॥३८॥ स होवाचेति जाबालिररुणेडसिरिडा मता। शृण्वन्त्वमी पञ्चविनायकाश्च चिन्तामणिश्चापि कर्पादनामा। वरणा पिङगला नाडी तदन्तस्त्वविमुक्तकम् ॥२५॥ आशागजाख्यौ च विनायकौ तौ शृणोत्वसौसिद्धि विनायकश्च ॥ ३६॥ सासुषुम्णापरानाडी त्रयंवाराणसीत्वसौ। तदत्रोत्क्रमणेसर्वजन्तृनां हिश्रतौहर: परापवादो न मया किलोक्त: परापकारोपि मयाकृतो न। तारकं ब्रह्म व्याचष्टे तेन ब्रह्मभवन्ति हि। एवं श्ोको भवत्येष आहुरवबेदवादिनः॥ परस्वबुद्धि: परदारवुद्धि: कृता मया नात्र क एष पाकः ॥ ४० ॥ भगवानन्तकालेSत्र तारकस्योपदेशतः । अिमुक्तेस्थिताञ्जतून्मोचयेन्नात्र संशयः।। गङ्गात्रिकालंपरिसेविता मया श्रीविश्वनाथोपि सदा विलोकितः। नाविमुक्तसमं क्षेत्रं नाविमुक्तसमागतिः। नािमुक्तसमंलिङ्गं सत्यं सत्यं पुनः पुनः यात्रा: कृतास्ता: प्रतिपर्व सर्वतः कोयं विपाको मम विभ्नहेतुः ॥ ४१॥ अविमुक्तं परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते रतिम्। मातर्विशालाक्षि! भवानि! मङ्गले! ज्येष्ठे! शिसौभाग्यविधानसुन्दरि!। मुक्ति करतलान्मुत्तवा सोऽन्यां सिद्धिं गवेषयेत् ॥ ३० ॥ विश्वे.विधे. विश्वभुजे! नमोऽस्तुते श्रीचित्रघण्टे! विकटे! च दुर्गिके!॥ ४२ इत्थं सुनिश्चित्य मुनिर्महात्मा क्षेत्रप्रभावं श्रुतितः पुराणात्। साक्षिण्य एता: किल काशिदेवताः शण्वन्तु नस्वार्थमहं व्रजाम्यतः। श्रीविश्वनाथेन समं न लिङ्गं पुरी न काशीसद्गशी त्रिकोस्याम् ॥ ३१॥ अभ्यर्थितो देवगणैःकरोमि कि परोपकाराय न किं विधीयते॥४३॥ श्राकालराजश्च ततः प्रणम्य विज्ञापयामास मुनीशवर्यः । दधीघिरस्थीनिन कि पुरा ददौ जगत्त्रयं कि न ददेऽर्थिने बलिः। आपृच्छनायाहमिहागतोस्मि श्रीकाशिपुर्यास्तु यतः प्रभुस्त्वम्॥ ३२॥ दत्तःस्म किं नो मधुकेटभौ शिरो बभूव ताक्ष्योऽपि च विष्णुवाहनम्॥४४ हा कालराजप्रतिभूतमत्र प्रत्यष्टमिप्रत्यवनीसुतार्कम्। आपृच्छन सर्वान् समुनीन् मुनीश्वरः सबालवृद्धानपि तत्र वासिनः। नाराधयेमूलफलप्रसूनैः किं मव्यनागस्यपराधद्टकस्याः।।३३।। तृणानि वृक्षांश्च लताः समस्ताः पुरीं परिक्रम्य च निर्ययौ च ।। ४५॥

३० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे * अगस्त्येनमहालक्ष्मीदर्शनम् * ३१

प्रोषितस्य परितोऽपि लक्षणैनीचवर्त्मपरिवर्तिनोपि वा। निजेश्चरणविन्यासैस्तयासाध्व्या तपोनिधिः ॥५८॥ चन्द्रमौलिमवलोक्य यास्यतः कस्यसिद्धिरिह नो परिस्फुरेत् ॥४६॥ गते तस्मिन्मुनिवरेवेपमानस्तदागिरिः। पश्यत्युत्कण्ठमिवचगतश्चेत्साध्वभूत्ततः वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाश्चरन्ति पापं न चरन्ति नान्यतः । अ्रद्य जातःपुनरहं न शप्तो यदगस्तिना। न मया सद्गशोधन्य इति मेने सचे गिरिः॥ वयंचराणां प्रथमा धिगस्तु नो वाराणसीं हाऽयय विहाय गच्छतः ॥ ४9 ॥ अरुणोऽपि च तत्काले कालज्ञोऽश्वानकालयत्। अरसि ह्यपस्पृश्य पुनः पुनर्मुनिः प्रासादमाला: परितोविलोकयन्। जगत्स्वास्थ्यमवापोच्चै: पूर्ववद्भानुसश्चरेः ॥ ६१॥ उवाच नेत्रे सरले प्रपश्यतं काशीं युवां क्व क्व पुरीत्वियं बत ॥ ४८ ॥ अद्य श्वो वा परश्वो वाप्यागमिष्यति वै मुनिः। स्वैरं हसन्त्वद्य विधाय तालिकां मिथःकरेणापि करं प्रगुह्य। इति चिन्तामहाभारेर्गिरिराक्रान्तवतिस्थितः ॥ ६२।। सीमा चराभूतगणाव्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतेकराशिम् ॥४६॥ नाद्यापि मुनिरायाति नाद्यापिगिरिरधते। यथा खलजनानां हि मनोरथमहीरुहः॥ इत्थं विलप्य बहुशःस मुनिस्त्वगस्त्यस्तत्क्रौञ्चयुग्मवदहो अवलासहायः । विवर्धिपतियो नीचःपरासूयांसमुद्रहन्। दूरे तद्वृद्धिवार्तास्ताम्प्राग्वृद्धेरपि संशयः मूच्छामवापमहतीं विरहीव जल्पन् हाकाशि!काशि! पुनरेहिचदेहिद्दप्टिम् मनोरथा न सिद्ध्येयु: सिद्धा नश्यन्त्यपि घ्रुवम्। स्थित्वा क्षणं शिवशिवेति शिवेतिचोत्तवा, खलानां तेन कुशलिविश्वं विश्वेशरक्षितम् ॥ ६५॥ यावःप्रियेति कठिनाहि दिवौकसस्ते। किं न स्मरेस्त्रिजगतीसुखदानदक्षं त्यक्षं प्रहित्यमदनं यदकारि तैस्तु।। मवेत्कूलङुषाय द्वदल्पवर्षेण कन्नदी। खलर्धिरल्पवर्षेण तद्वत्स्यात्स्वकुलङ्कषा॥ यावद्व्र जेत्त्रिचतुराणिपदानिखेदात्स्वेदोद विन्दुकणिकाश्चितभालदेशः। अविज्ञायान्यसामर्थ्यं स्त्रसामर्थ्यं प्रदर्शयेत्। उपहासमवाप्नोति तथैवायमिहाचलः प्रत्युद्रमाSकरणतः किल मे विनाशस्तावद्वराभयभरादिवसं चुकोच॥५२॥ व्यास उवाच तपोयानमिवारुह्य निमेषार्धेन वै मुनिः। अग्रे ददर्श तं विन्ध्यं रुद्धाम्बरमथोन्नतम् गोदावरीतटं रम्यं विचरन्नपि वे मुनिः। नतत्याज च तं तापं काशीविरहजं परम् चकम्पे चाचलस्तूर्ण द्ृष्टवाग्रस्थितं मुनिम्। उदीचीदिक् स्पृशमपि स मुनिर्मातरिश्वनम्। तमगस्त्यं सपत्नीकं वातापील्वलवैरिणम् ॥५४॥ प्रसार्य बाहुसंश्लिष्य: काश्या:पृच्छेदनामयम् ॥ ७०॥। तपःक्रोधसमुत्थाभ्यांकाशीविरहजन्मना। प्रलयानलवत्तीव्रंज्वलन्तंत्रिभिरग्निभिः लोपामुद्रेन सामुद्राकापीह जगतीतले। वाराणस्या:प्रदृश्येत तत्कर्तानयतो विधि: क्वचित्तिष्ठन् क्वचिजल्पन् क्वचिद्धावन् क्वचित्स्खलन्। अगस्त्य उवाच क्वचिच्चोपविशंश्रेति बभ्रामेतस्ततो मुनिः ॥७२॥ विन्ध्य!साधुरसि प्राज्ञ! माश्च जानासि तत्त्वतः । ततो व्रजन् ददर्शाऽग्रे पुण्यराशिस्तपोधनः । पुनरागमनं चेन्मे तावत् खर्वतरो भव ॥५७ ॥ चश्चच्चन्द्रशताभासां भाग्यवानिव सुश्रियम्॥७३॥ इत्युत्तवा दक्षिणामाशां सनाथामकरोन्मुनिः। विजित्य भानुना भानु दिवापि समुदित्वराम्।

३२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पश्चमोऽध्याय: ] * लक्ष्मीस्तोत्रमाहात्म्यवर्णनम् ३३

निर्वापयन्तीमिव तां स्वचेतस्तापसन्ततिम्॥७४॥ प्रणनाम सपतीक: साष्टाङ्गं दण्डवन्मुनिः ॥८८॥ तत्रागस्त्यो महालक्ष्मीं दद्दशे सुघिरं स्थिताम्। श्रीरुवाच रात्रावब्जेषुसङ्कोघोदर्शेष्वब्ज कक्कचिद् वजेत्। क्षीरोदेमन्दरत्रा सात्त त्रा ध्यु षितामिव उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते मित्रावरुणसम्भव !। पतिव्रते! त्वमुत्तिष्ठ लोपामुद्रे! शुभव्रते! यदारभ्यदधारैनां माधवो मानतःकिल। तदारभ्य स्थितांनूनं सपत्नीर्ष्यावशादिव स्तुत्यानया प्रसन्नाहंव्रियतांयद्घृदीप्सितम्। राजपुत्रिमहाभागेत्वमिहोपविशामले त्रैलोक्यं कोलरूपेण त्रासयन्तं महासुरम। विनिहत्यस्थितांतत्र रम्ये कोलापुरेपुरे त्वदङ्गलक्षणैरेभि: सुपवित्रैश्च ते व्रतैः। सम्प्राप्याथमहालक्ष्मीं मुनिवर्यःप्रणम्य च। तुष्टाववाग्भिरिष्टाभिरिष्टदां हृष्टमानस: निर्वापयितुमिच्छामि दैत्यास्त्रैस्तापितां तनुम् ॥ ६१॥ अगस्तिरुवाच इत्युक्तवा मुनिपतीं तां समालिङ्गन्य हरिप्रिया। मातर्नमामि कमले कमलायताक्षि! श्रीविष्णुहृत्कमलवासिनि! विश्वमातः !। अलश्चकार व प्रात्या बहुसौभाग्यमण्डनैः ॥ ६२॥ क्षीरोदजे! कमलकोमलगर्भगौरि! लक्ष्मि!प्रसीद सततं नमतां शरण्ये i ८० ॥ पुनराह मुने जाने तवहत्तापकारणम्। स चेतनं दुनोत्येव काशीविश्लेषजोऽनलः।। त्वंश्रीरुपेन्द्रसदनेमदनैकमातर्ज्योत्सासि चन्द्रम सिचन्द्रमनोहरास्ये !। यदा सदेवो विश्वेशोमन्दरंगतवान् पुरा। तदाकाशीवियोगेन जातातस्येद्वशीदशा सूर्येप्रभाऽसि च जगत्त्रितयेप्रभासि लक्ष्मि! प्रसीद सततं नमतां शरण्ये!। तत्प्रवृत्ति पुनर्ज्ञातुं ब्रह्माणं केशवं गणान्। गणेश्वरञ्च देवांश्च प्रेषयामास शूलधृक त्वं जातवेदसि सदा दहनात्मशक्तिर्वेधास्त्वयाजगदिदं विविधंविदध्यात्। ते च काशीगुणान् सर्वे विचार्य च पुनः पुनः। विश्वम्भरोऽपि बिभृयादखिलं भवत्या लक्ष्मि! प्रसीद सततं नमतां शरण्ये ! व्रजन्त्यद्यापि न क्वापि तादगस्ति क्व वा पुरी।। ६६ ।। त्वत्यक्तमेतदमले हरते हरोपि त्वं पासि हंसि विद्धासि परावरासि। इति श्रुत्वाथसमुनिः प्रत्युवाच श्रियं ततः । प्रणिपत्यमहाभागोभक्तिगभंमिदं वचः ईड्यो बभूव हरिरप्यमले त्वदाप्त्या लकष्मि! प्रसीद सततं नमतां शरण्ये!॥। ८३ यदिदेयो घरो मह्यं वरयोग्योऽस्म्यहं यदि। तदावाराणसीप्राप्िः पुनरस्त्वेषमे वरः शरः सएव स गुणी स बुधः सधन्यो मान्य: स एव कुलशीलकलाकलापेः। ये पठिष्यन्ति व स्तोत्रं त्वद्गक्तया मत्कृतं सदा। एक: शुधिः स हि पुमान् सकलेपि लोके यत्रापतेत्तव शुभे! करुणाकटाक्षः।। ८४।। • तेषां कदाचित्सन्तापो माडस्तु माऽस्तु दरिद्रता ॥ ६६ ॥ यस्मिन्वसे: क्षणमहो पुरुषे गजेऽश्वे स्त्रैणे तृणे सरसि देवकुले गृहेऽन्रे। माऽस्तु चेष्टवियोगश्च माऽस्तु सम्पत्तिसंक्षयः । रत्ने पतत्त्रिणि पशौ शयने धरायां सश्रीकमेव सकले तदिहास्तिनान्यत्॥। ८५॥ सवत्र विजयश्चाऽस्तु विच्छेदो माऽस्तु सन्ततेः॥१०० ॥ त्वत्स्पृष्टमेव सकलं शुचितां लभेत त्वत्यक्तमेव सकलं त्वशुचीह लक्ष्मि!। श्रीरुवाच त्वन्नाम यत्र च सुमङ्गलमेव तत्र श्रीविष्णुपति! कमले! कमलालयेऽपि॥ ८६ ॥ एवमस्तु मुने! सर्व यत्त्वयापरिभाषितम्। एतत्स्तोत्रस्यपठनंममसान्निध्यकारणम् लक्ष्मीं श्रियश्च कमलां कमलालयाश्च पद्मां रमां नलिनयुग्मकराश्च माश्च। अलक्ष्मी: कालकर्णी च तद्गेहे न विशेत्कचित्। क्षीरोदजाममृतकुम्भकरामिराश्च विष्णुपियामितिसदा जपता क दुःखम्॥ ८७॥ गजाश्वपशुशान्त्यर्थमेतत्स्तोत्रं सदाजपेत्॥ १०२। इतिस्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं हरिप्रियाम्। वालग्रहाभिभूतानांबालानांशान्तिकृत्परम्। भूर्जपत्रेलिखित्वातुबध्नीयात्कण्ठदेशतः ३

३४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे षष्टोऽध्याय: ] * अगस्त्येनतीर्थवर्णनम् * ३५ इदं बीजरहस्यं मे रक्षणीयंप्रयत्नतः । श्रद्धाहीने न दातव्यं न देयश्चाशुधौ क्वचित् उपकतु रगस्त्यस्यजातमेतन्निदर्शनम् । क्वताद्वक्काशिजंदुःं क्वतादवकश्रीमुखेक्षणम् अन्यच्च शृणुविप्रेन्द्रभविष्येद्वापरेभवान्। एकोनत्रिशकेत्ह्मन सत्यंव्यासोभविष्यति करिकर्णाग्रचपलक्जीवितंचिविधंवसु। तस्मात्परोपकरणंकार्यमेकं विपश्चिता तदा वाराणसीं प्राप्य सिद्धिं प्राप्स्यस्यभीप्सिताम्। यलक्ष्मीनाममात्राप्त्या नरो नो माति कुत्रचित्। व्यस्य वेदान् पुराणनि धर्मान्समुपदिश्य च॥ १०६॥ साक्षात्समीक्ष्य तां लक्ष्मी कृतकृत्योभवन्मुनिः ॥ १० ॥ हितञ्च तेवदाम्येकंसाम्प्रतंतत्समाचर। पश्यकिश्चिदितोगत्वास्कन्दमग्रेस्थितंप्रभुम गच्छन् यदच्छयासोथदूराक्क्रीशैलमैक्षत। यत्रसाक्षान्निवसतिदेव: श्रीत्रिपुरान्तकः वाराणस्यारहस्य्चयथावच्छिवभाषितम्। तवतुष्टिकरंब्रह्मन् कथयिष्यतिषण्मुखः उवाच वचनं पत्नीतदाप्रीतमनामुनिः। इहस्थितेवपश्य त्वं कान्तेकान्ततरं परम् इति लब्ध्वा वरं सोऽथ महालक्ष्मीं प्रणम्य च। श्रीशैलशिखरंश्रीमदिदन्तद्यद्विलोकनात। पुनर्भवोमनुष्याणांभवेऽत्रनभवेत कवचित् ययावगस्तिर्यत्रास्ति कुमारः शिखिवाहनः ॥ १०६॥ गिरिश्चतुरशीत्यायं योजनानां हि विस्तृतः । इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहर्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे- सर्वलिङ्गमयो यस्मादतः कुर्यात्प्रदक्षिणम्॥१४॥ डगस्त्यप्रस्थानं नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ लोपामुद्रोवाच किश्चिद्विज्ञप्तुमिच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत्। ब्रूते हि याऽननुज्ञाता पत्या सा पतिता भवेत् ॥१५॥ षष्ठोऽध्यायः अगस्त्य उवाच

तीर्थाध्यायवर्णनम् के व क्तुक्का म देविःत्वंब्रुहितत्त्व मश ड्डिता। न त्वादगशीनांवाक्यंहिपत्यु: खेा्य जायते तनः पप्रच्छ सा देवी प्रणम्य मुनिमानता। सर्वेषाञ्च हितार्थाय स्वसन्देहापनुत्तये पाराशर्य उवाच लोपामुद्रोवाच शृणुसूत महाभाग कथांश्रुतिसहोदराम्। यां वै हृदिनिधायेह पुरुषः पुरुषार्थभाक् ततः श्रीदर्शनानन्दसुधाधाराधुनीं मुनिः। अवगाह्य सपत्ीकः परांमुदमवाप सः॥ श्रीशेलशिखरंद्वृष्टा पुनर्जन्मनविद्यते। इदमेव हि सत्यश्चेत्किमर्थकाशिरिष्यते। अगस्तिरुवाच वह्निकुण्डसमुद्भूत! सूतनिर्मलमानस। शणुष्वैकं पुराविद्विर्भाषितं यत्सुभाषितम् परोपकरणं येषां जागरतिहृदये सताम्। नश्यन्ति विपदस्तेषां सम्पदःस्युः पदे पदे आकर्णय वरारोहे.सत्यं पृष्टंत्वयामले !। निर्णीतमसकृच्चैतन्मुनिभिस्तत्व चिन्तकैः

तीर्थस्नानैरनसा शुद्धिर्बहुदानैर्न तत्फलम्। तपोभिरुग्रेस्तन्नाप्यमुपकृत्या यदाप्यते मुक्तिस्थानान्यनेकानि कृतस्तत्रापि निर्णयः।

परोपकृत्यायोधर्मोधर्मोदानादिसम्भवः । एकत्रतुलितौ धात्रा तत्रपूर्वोऽभवदगुरुः॥ तानि ते कथयाम्यत्र दत्तचित्ता भव क्षणम्॥ २०॥

परिनिरमथ्य वाग्जालं निर्णीतमिदमेव हि। प्रथमंतीर्थ राजन्तुप्रयागाख्यंसुविश्रुतम्। कामिकंसर्वतीर्थानांधर्मकामार्थमोक्षदम्

नोपकारात्परो धर्मो नापकारादवं परम्॥७॥ नेमिषश्च कुरुक्षेत्रं गङ्गाद्वारमवन्तिका। अयोध्या मथुरा चेच द्वारकाप्यमरावती

३६ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे पष्ठोऽध्याय: ] * तीर्थेपापशमनवर्णनम् * ३१ कालश्ञरंप्रभासश्च तथा बदरिकाश्रमः । महालयस्तथोङ्कारक्षेत्रं वैपौरुषोत्तमम गोकर्णोभृगुकच्छश्च भृगुतुङश्चपुष्करम्। श्रीपर्वतादितीर्थानिधारातीर्थंतथैवस तथापृथिव्यामुद्देशाः केचित्पुण्यतमाः स्मृताः॥४३॥ मानसान्यपितीर्थानिसत्यादी निचवैप्रिये। एतानिमुक्तिदान्येवनात्रकार्याविचारण प्रभावादद्गुताद्गमे: सलिलस्य च तेजसा। परिग्रहान्मुनीनाश्चतीर्थानांपुण्यतास्मृता गयातीर्थञ्च यत्प्रोक्तं तत्पितृणां हि मुक्तिदम्। तस्माद्गौमेषु तीर्थेषुमानसेषुचनित्यशः । उभयेष्वपियः स्नातिसयाति परमांगतिम् अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्यघ। अदत्वा काश्चनंगाश्चदरिद्रोनामजायते पितामहानामृणतो मुक्तास्तत्तनया अपि॥ २७॥ अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरष्ा विपुलदक्षिणैः। न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेनयत् सधर्मिण्युवाच यस्यहस्तौ च पादौचमनश्चैव सुसंयतम्। विद्यातपश्चकीर्तिश्चसतीर्थफलमश्नुते मानसान्यपितीर्थानियान्युक्तानिमहामते। कानिकानिघतानी हह्येतदाख्यातुमर्हसि प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो येनकेनचित्। अहङ्कारविमुक्तश्च स तीर्थफलमश्नुते॥ अगस्त्य उवाच अदम्भको निरारम्भोलघ्वाहारोजितेन्द्रियः। विमुक्तःसर्वसङगर्यः सतीर्थफलमश्नुते शणुतीर्थानिगदतोमानसानिममानये। येषुसम्यङनरः स्नात्वाप्रयातिपरमांगतिम अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादीदृढव्रतः । आत्मोपमश्चभूतेषु स तीर्थफलमश्नुते सत्यं तीर्थ क्षमातीर्थ तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः। सर्वभूतदयातीर्थ तीर्थमार्जवमेवच दानंतीर्थःदमस्तीर्थ सन्तोषस्तीर्थमुच्यते। ब्रह्मचर्य परंतीर्थ तीर्थश्चप्रियवादिता तीर्थान्यनुसरन् धीर: श्रद्दधानः समाहितः। ज्ञानंतीर्थधृतिस्तीर्थं तपस्तीर्थमुदाहतम्। तीर्थानामपि तत्तीर्थ विशुद्धिर्मनसः परा कृतपापो विशुद्धयेत किंपुनः शुद्धकर्मकृत् ॥५२॥ तिर्यग्योनि न वै गच्छेत्कुदेशे नैव जायते। न जलाप्लुतदेहस्यस्नानमित्यभिधीयते। सस्नातोयोदमस्नातःशुचिःशुद्धमनोमल: यो लुब्धः पिशुनः क्ररोदाम्भिकोविषयात्मकः। न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायश्च विन्दति ॥५३॥ सर्वतीर्थेष्वपि स्नातः पापो मलिन एवसः॥३४॥ अश्रद्दधानः पापात्मानास्तिकोSच्छिन्नसंशयः। हेतुनिष्ठश्चपश्चैतेनतीर्थफलभागिनः नीर्थानिचयथोक्तेनविधिनासञ्चरन्तिये। सर्वद्वन्द्वसहाधीरास्तेनर: स्वर्गभागिनः न शरीरमलत्यागान्नरो भवतिनिर्मलः । मानसे तु मले त्यक्तेभवत्यन्तः सुनिर्मल तीर्थयात्राश्चिकीर्षुः प्राग्विधायोपोषणं गृहे। जायन्ते च प्रियन्तेचजलेष्वेवजलौकसः। न च गच्छन्तितेस्वर्गम विशुद्धमनोमलान गणेशञ्च पितृन्विप्रान्साधूञ्छक्त्या प्रपूज्य च।५६।। विगयेष्वतिसंरागो मानसोमल उच्यते। तेष्वेव हि विरागोस्यनैर्मल्यं समुदाहतम कृतपारणकोहप्टो गच्छेन्नियमधृकपुनः । आगत्याभ्य्च्यचपितृन्यथोक्तफलभाग्भवेत् चित्तमन्तर्गतं दुष्टंतीर्थस्नानान्न शुद्यति। शतशोथजलैधौंतंसुराभाण्डमिवाशुचि नपरीक्ष्योद्विजसतीर्थेष्वन्नार्थीभोज्यएवच। सक्तुभिः पिण्डदानश्च चरुणापायसेनच दानमिज्यातपः शौघंतीर्थसेवाश्रुतं तथा। सर्वाण्येतानितीर्थानिय दिभावोननिर्मल कर्तव्यमृषिभिद्व प्ंपिण्याकेन गुडेन च। श्राद्धंतत्र प्रकर्तव्यमर्ध्यावाहनवर्जितम्॥ निगृहीतेन्द्रियग्रामोयत्रैवचवसेन्नरः। तत्रतस्य कुरुक्षेत्रं नैमिषंपुष्कराणिघ॥ ४०। अकालेप्यथवा काले तीर्थेश्राद्धश्च तर्पणम्। अविलम्बेनकर्तव्यंनैवविन्न समाचरेत् ध्यानपूते ज्ञानजले रोगद्वेषमलापहे। यः स्नाति मानसे तीर्थे स यातिपरमांगतिम तीर्थप्राप्य प्रसङ्गन स्नानं तीर्थे समाचरेत्। एतत्ते कथितं देवि!मानसंतीर्थलक्षणम्। भौमानामपि तीर्थानांपुण्यत्वेकारणंशण यथा शरीरस्योद्देशा: केचिन्मेध्यतमाः स्मृताः। स्नानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राश्रितं न घ ॥ ६१॥ नृणांपापकृतांतीर्थेपापस्यशमनंभवेत्। यथोक्तफलदंतीर्थ भवेच्छ्रद्धात्मनांनृणाम्

३८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशोखण्डे

बोडशांशंसलभतेयः परार्थश्च गच्छति। अर्धंतीर्थफलंतस्ययः प्रसङ्गेन गच्छति॥ कुशप्रतिकृतिकृत्वा तीर्थवारिणि मज्जयेत्। मज्जयेञ्च यमुद्दिश्य सोष्टमांशं लभेतवै सप्तमोऽध्यायः तीर्थोपवास: कर्तव्य:शिरसोमुण्डनंतथा। शिरोगतानिपापानियान्तिमुण्डनतोयतः यदह्ितीर्थप्राप्तिः स्यान्ततोह्नःपूर्ववासरे। उपवासस्तुकर्तव्यःप्राप्ताह्नि श्राद्धदोभवेत् सप्तपुरीवर्णने शिवशर्म विप्रकथानकवर्णनम् तीर्थप्रसङ्गात्तीर्थाङ्गमप्युक्तं त्वत्पुरो मया। स्वर्गसाधनमेवैतन्मोक्षोपायश्च वै भवेत् अगस्तिरुवाच काशी कान्ती व मायाख्या त्वयोध्या द्वारवत्यपि। मथुरायांद्विजः कश्चिदभृद्भूदेवसत्तमः। तस्यपुत्रोमहातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः मथुरावन्तिका चैताः सप्तपुर्योऽत्र मोक्षदाः॥ ६८॥ श्रीशैलो मोक्षदः सर्वः केदारोपि ततोऽधिकः। अङ्गान्यभ्यस्यतर्कांश्च परिलोड्य समन्ततः । श्रीशैलाच्चापि केदारात्प्रयागं मोक्षदं परम् ॥ ६६॥ मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदंविगाह्य च॥ ३॥ प्रयागादपितीर्थाग्रन्यादविमुक्तंविशिष्यते। यथा विमुक्तेनिर्वाणनतथाक्काप्यसंशयम् आयुर्वेदंविचार्य्यापि नाट्यवेदेकृतश्रमः । अर्थशास्त्राण्यनेका निप्राप्याश्वगजच्नेष्टितम् अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च। कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः। काशीं प्राप्याऽपि मुच्येत नान्यथा तीर्थकोटिभिः॥७१॥ भाषाश्च नानादेशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः॥५॥ अत्रार्थे कथयिष्येहमितिहासंपुरातनम्। यथाविष्णुगणैरुक्तं द्विजाय शिवशर्मणे॥ अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुत्तवा भोगान्यदूच्छया। तीर्थाध्यायमिमंश्रुत्वा नरोनियतमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थ विभज्य च ॥ ६ ॥ थ्रावयित्वा द्विजांश्चापि श्रद्धाभक्तिसमन्वितान्॥ ७३॥ यावनं गत्वरंज्ञात्वाजरांद्ृष्टाशितांश्रतिम्। चिन्तामवापमहतींशिवशर्मा द्विजोत्तमः पउतोमेगतः कालस्तथोपार्जयतोधनम्। नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः॥ शद्रान्द्विजेषु भक्तांश्च निष्पापो जायते द्विजः ॥ ७४ ॥ न मयातोषितोविष्णुः सर्वपापहरोहरिः। सर्वकामप्रदोनणां गणेशोनार्चितोमया इति श्रीरकान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे तमस्तोमहरःसूर्यो नार्चितोचै मयाक्कचित्। महामायाजगद्धात्रीनध्याताभवबं्घहत् तीर्थाध्यायवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ न प्रीणिता मया देवा यज्ञैःसर्वेसमृद्धिदाः । तुलसीवनशुश्रृषा न कृतापापशान्तये॥ न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरैरसैः। इहाषि व परत्रापि विपदामनुतारकाः॥ बहुपुष्पफलोपेता: सुच्छाया: स्त्निग्धपल्लवाः। पथि नारोपिता वृक्षाइहामुत्रफलप्रदाः दुकलैःस्वानुकूलैश्च चोलेंःप्रत्यङ्गभूषणैः। नालड्कृताःसुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः द्विजाय नोवर दत्ता यमलोकनिवारिणी। सुवर्ण न सुवर्णाय दत्तं दुरितहत्परम् नाऽलङ्कृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता।

४० * स्कन्द्रपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे सप्तमोऽध्याय: ] * विप्रेणप्रयागगमनवर्णनम् * ४१

इह पापापहन्त्याशु सप्रजन्मसुखावहा ॥ १६ ॥ गवाह्निकश्च नोदत्तं गोकण्डूतिर्नवै कृता। नोद्धृतापङ्कमग्नागौगौलोकसुखदायिनी ऋ णापनुत्तयेमातुःकारितोनजलाशयः। नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः नार्थिनःप्रार्थितैरर्थेकृतार्थाहिमयाकृताः। देहिदेहीतिजल्पाकोभविष्याम्यन्यजन्मनि छत्रोपानत्कुण्डिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः । न वेदा न त शास्त्राणि नार्थो दारा न नो सुतः। यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः॥१८। न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मा यान्तमनुयास्यति॥३६ ॥ न च कन्याविवाहार्थ वसु क्वाऽपि मयार्पितम्। शिवशर्मेति सश्चिन्त्य वुद्धिं सन्धायसर्वतः । निश्चिकायमनस्येवंभवेत्क्षेमतरं मम इह सौख्यसमृद्ध्र्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि ॥ १६ ॥ यावत्स्वस्थोऽस्तिमे देहो यावन्नेन्द्रियविक्कवः। न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम्। इह जन्मनि चान्यांस्मन्बहुमृष्टान्नपानदे तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्॥ ३८॥ न मया स्थापितं लिङ्गं कृत्वा देवालयं शुभम्। दिनानिपश्चषाण्येवमतिवाह्यगृहेद्विजः । शुभेतिथौ शुभेवारे शुभलग्नबले द्विजः ।। यस्मिन्संस्थापिते लिङ्गे विश्वं संस्थापितं भवेत् ॥ २१॥ उपोष्य रजनीमेकां प्रातःश्राद्धं विधाय च। विष्णोरायतनंनेव कृतं सर्वसमृद्धिदम्। न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारितामया गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुत्तवा प्रस्थितवान्सुधीः॥४०॥ न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते। प्रतिमाकरणेचैषांनकुरूपो न दुर्भगः॥ इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम्। सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यम्बराण्यपि। सर्वेषामेव जन्तूनां तत्र संस्थितिकारिणाम् ॥ ४१॥ समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्याम्बरसमृद्धये॥ २४॥ अथ पन्थानमाक्रम्य कियन्तमपि स द्विजः । न तिलाश्च घृतेनाक्ता:सुसमिद्धे हुताशने। हुतावै मन्त्रपूताश्च सवपापापनुत्तये।। मुहूतं पथिविश्रम्याSचिन्तयत्प्राक् क्वयाम्यहम् ॥ ४२॥ श्रीसूक्तं पावमानीघ ब्राह्मणोमण्डलानिघ। जप्ं पुरुषसूक्तन्न पापारिशतरुद्रियम्॥। भुवितीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलंमनः । तत सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत् अश्वत्थसेवानकृतात्यत्तवाचार्क त्रयोदशीम्। सद्य:पापहरासाहिनरात्री न भृगोर्दिने अयोध्याश्च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च। तत्तत्तीर्थेषु सन्तर्प्य पितृन्पिण्डप्रदानतः शयनीथं न चोत्सृष्टं मृदुलाघ प्रतूलिका। दीपीदर्पण संयुक्तं सर्वभोगसमृद्धिदम् पश्चरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्यच। प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहष्टवत्। अजाश्वमहिषी मेषी दासीकृष्णाजिनं तिलाः । सकरम्भास्तोयकुम्भानाSडसनं मृदुपादुके॥। २६॥ क्षत्रंप्रजापतेः पुण्यंसर्वेषामेवदुर्लभम्। लभ्यतेपुण्यसम्भारैर्नान्यथाऽर्थस्यराशिभिः पादाभ्यङ्गं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनंचस्त्रताम्वूलं तथान्यंमुखघासकृत्। दमयन्तीं करलिंकालंकलिन्दतनयां शुभाम्। नित्यश्राद्धंभूतबरलिंतथाऽतिथिसमर्चनम्। विशन्त्यन्यानिदत्त्त्वाचप्रशस्यानियमालये आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरङ्गिणी॥ ४८॥ न यमं यमदूतांश्च नयामीरपियातनाः । पश्यन्ति ते पुण्यभाजो नैतच्चापि कृतंमया मकृप्ठं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते। यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्।। कृच्क्रचान्द्रायणादीनि तथा नक्तवतानि घ। यत्रस्थितःस्वयंसाक्षाच्छूलटङ्गोमहेश्वरः । तत्राप्लुतानांजन्तूनांमोक्षवर्त्मोपदेशकः शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया॥३३॥

४२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे सप्तमोऽध्याय: ] * विप्रेणकाशीगमनवर्णनम् * ४३

हिरण्यगर्भो विज्ञेय: स साक्षाद्वटरूपधृक्। तच्छ्रुद्ध्यै सेव्यते तीर्थेःप्रयागमधिकं ततः ॥ ६८ ॥ तत्समीपे द्विजान्भत्तया सम्भोज्याक्षयपुण्यभाक॥ ५२॥। प्रयागस्य गुणाउज्ञात्वा शिवशर्माद्विजः सुधीः। य त्रलक्ष्मीपतिःसाक्षाद्वैकुण्ठादेत्यमानवान्। श्रीमाधवस्वरूपेणनये द्विष्णोःपरम्पदम् तत्र माघमुषित्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम् ॥ ६६॥ प्रवेशएवसम्वीक्ष्य सद्ेहलिविनायकम् । अन्वलिम्पत्ततोभक्तयासाज्य सिन्दूरकर्दमैः शिवलोकाद ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः। निवेद् मोदकान्पश्चवश्चयन्तं निजं जनम्। महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोऽन्तःक्षेत्रमाविशत् कुमारलोकाद्वेकुण्ठात्सत्यलोकात्समन्ततः ॥५५।। आगत्य द्रष्टा मणिकर्णिकायामुदग्वहांस्वर्गतरङ्गिणीं सः। तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः । संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैःस्थाणुगणैरिवावृताम्॥। ७२।। भुवोलोकाच्च भूर्लाकान्नागलोकात्तथाऽसिलात् ॥५६॥ अचलाहिभवन्मुख्या: कल्पवृक्षादयोनगाः। स्नातुंमाधे समायान्तिप्रयागमरुणोदये सन्तर्प्य देवर्षिमनुष्यदिव्यपितृन्पितृन्स्वान्स हि कर्मकाण्डवित्॥७३॥ दिगङ्गनाः प्रार्थयन्तियत्प्रयागानिलानपि। तेपिनःपावयिष्यन्तिकिकुर्मःपङ्गवोवयम् विधाय च द्राक स हि पश्चतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वयम् । अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजःपुनः । तुलितंब्रह्मणापूर्व न ते तद्रजसासमाः ॥ पुनःपुनर्वीक्ष्य पुरीं पुरारेरिदं मयाऽलोकि नवेति विस्मितः॥७४॥ मजागतानिपापानिब हुजन्मार्जितान्यपि। प्रयागनामश्रव णातक्षीयन्तेऽतीव चिहलम् नस्वःपुरीसात्वनया पुरासमंसमञ्जसापिप्रतिसाम्यमावहेतु। धर्मतीर्थमिदंसम्यगर्थतीर्थमिद परम्। कामिक तीर्थमेतञ्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्॥ ब्रह्महत्यादिपापानि तावद्रर्जान्त देहिषु। यावन्मज्ञन्ति नोमाघे प्रयागे पापहारिणि पयोपि यत्रत्यमचिन्त्यवैभवं दिविस्थितासाघुसुधाप्यते मुधा। तद्विष्णोःपरमंपदं सदा पश्यन्ति सूरयः । एतद्यत्पस्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः॥ तथाप्रसूतेस्तुपयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित् ॥ ७६ ॥ सरस्वतीरजारूपा तमोरूपाकलिन्दजा। सत्वरूपा च गङ्गात्र नयन्तिब्रह्मनिगु णम् अनामयाश्चिन्तनया नयेशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना। इयं वेणी हि निशश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्म यास्यतः । न कर्मसत्कर्मकृतोषि कुर्वतेऽनुकुर्वते सर्वगणांश्च सर्वतः॥ ७9॥ जन्तोविशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च॥ ६५॥ न वर्ण्यते के:किल काशिकेयं जन्तोःस्थितस्यात्र यतोऽन्तकाले। काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्ककेशवचिलोलचिलोचना च। तद्दोयु गश्च वरणासिरियं तदीया वेणीतियाऽत्रगदिताऽक्षयशर्मभूमिः ॥६६ ॥ संसारिचिन्तामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम्। अगस्तिरुवाच शिवोभिधत्ते सहसान्तकाले तद्गीयतेऽसौ मणिकर्णिकेति॥७६॥ सुधमिणि! गुणांस्तस्य कोऽत्र वर्णयितुं क्षमः । मुक्तिलक्ष्मीमहापीठमणिस्तच्चरणाब्जयोः । कर्णिकेयं ततःप्राहुर्यांजनामणिकर्णिकाम् तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थः संसेवितस्य घ ॥ ६७॥ पापिनां यानि:पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो! ममजन्मवृथाजातं दुर्वृ त्तस्यजडात्मनः । नाद्ययावन्मयेंक्षिष्टकाशिकामुक्तिकाशिका

[ ४ काशीखण्डे सप्तमोऽध्याय: ] * विप्रेणमायापुरीगमनम् * ४४ * स्कन्दपुराणम् * ४५

पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्य नेत्रयोः । विचित्रं च पवित्रं च तृप्ति नाधिजगाम ह महाकालस्य तल्लिङ़ं यैर्द्ट्ष्ंकष्टिभिः क्वचित्। सप्तानां च पुरीणां हि घुरीणामवयाम्यहम् । न स्पृष्टास्ते महापापैर्न-द्रष्टास्ते यमोद्भटैः ॥ ६७॥ वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्॥।८४॥ महाकालपताकाग्र: स्पृष्टपृष्ठास्तुरङ्माः । अरुणस्यकशाघातं क्षणंविश्रमयन्ति खे। तथा पिनचतस्रोऽन्यामयादग्गोचरीकृताः। तासांप्रभावंविज्ञायाप्यागमिष्याम्यहंपुनः महाकालमहाकालमहाकालेतिसन्ततम्। स्मरतःस्मरतोनित्यंस्मरकर्तृ स्मरान्तकौ तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम्। एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः। जगाम नगरींकान्तींकान्तांत्रिभुवनादपि न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थ काश्यां तिले तिले। ८६ ॥ लक्ष्मीकान्तः स्वयं साक्षाजन्तू स्तत्र निवासिनः। अगस्तिरुवाघ श्रीकान्तानेव कुरुते परत्रेह व निश्चितम् ॥१०१॥ जानन्नपि गुणान्देवि ! क्षेत्रस्याऽस्य परान्दिवजः। द्ृष्टा कान्तीं कान्तिमनीं कान्तिमद्विरनिषेविताम्। नानाप्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो॥ ८७॥ कान्तिमानभवत्सोऽपि नाऽकान्तिस्तत्र कस्यचित्॥ १०२।। किंकुर्वन्ति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुन्दरि!। तत्रकृत्यश्च यत्कृत्यं तत्कृत्वा सर्वकृत्यवित्। सप्तरात्रमुषित्वातुययौद्वारवतींपुराम् महामायां भवित्रीं तां को निवारयितु क्षमः ॥८८॥ चतुर्णामपि वर्गाणां यत्रद्वाराणिसर्वतः । अतोद्वारवतीत्युक्ता विद्वद्विस्तत्ववेदिभिः कः समुच्च लितश्चेतस्तोयं वासं प्रतीपयेत्। प्रोच्चस्थानस्थितमपि स्वभावो यच्चलस्तयोः ॥८६॥ अन्तकः शिक्षयत्येवं निजदूतान्मुहुमुंद्यः। शिवशर्माव्रजन्सोऽथदेशाद्वेशान्तरंक्रमात्। महाकालपुरींप्रापकलिकालविवर्जिताम् ते त्याज्या यैर्द्वारवत्या नामापि परिगरृह्यते ॥१०६॥ कल्पे कल्पेऽखिलं विश्व कालयेदयः स्वलीलया। श्रीखण्डे क्व स आमोद: स्वर्णे वर्णः क्व ताद्दशः। तं कालं कलयित्वा यो महाकालोऽभवत्किल ॥ ६१ ॥ तत्पावित्र्यं क्व वै तीर्थे तद्गोपीचन्दने यथा॥ १०७॥ पापाद्वन्ती साविश्वमवन्तीतिनिगद्यते। युगेयुगेन्यनाम्नीसा कलावुजयिनीतिच विपन्नो यत्र वै जन्तुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम्। तुलस्यलङकृता येये तुलसीनामजापकाः । तुलसीवनपालाये ते त्याज्यादूरतोभटाः न पूतिगन्धमाप्नोति समुच्छ्रयति न कचित् ॥ ६३ ॥ युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानिपरितो मुषन्। अब्धीरत्ाकरोद्यापि लोकेषुपरिगीयते॥ यमदूतानयस्यांहिप्रविशन्तिकदाचन। परः कोटीनिलिङ्गानितस्यां सन्ति पदेपदे द्वारवत्यां ्रियन्तेयेजन्तवःकालनोदिताः ।चतुर्भु जाःस्युर्वेकुण्ठेतेपीताम्वरधारिणः हाटकेशोमहाकालस्तार केशस्तर्थैव च। तत्रापि सन्तर्प्यपितृन्ससदेवर्षिमानवान्। तत्र तेषु च तीर्थेषु सस्रौसर्वेष्वतन्द्रितः एकं लिङ्गं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्॥ ६५॥ ततो मायापुरीं प्राप्तो दुष्प्रापां पापकारिभिः। ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यन्तीह ये द्विजाः । यत्र सा वैष्णवी माया माया पाशैन पाशयेत् ॥११३ । अथवा श्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः॥६६॥ केचिदूचुर्हरिद्वारं मोक्षद्वारं ततःपरे। गङ्गाद्वारञ्च केप्याटु: केचिन्मायापुरीं पुनः॥

• स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे अष्टमोऽध्याय: ] * शिवशर्मविप्रविष्णुदूतसम्वादकथनम् * ४9 यतोवि निर्गतागङ्गाख्याताभागीरथीभुवि। यन्नामोच्चारणात्पु सांपापयातिसहस्त्रधा पुण्यशालसुशीलाभ्यां गणाभ्यां व विराजितम्। चैकुण्ठस्यैकसोपानं हरिद्वारंजगुर्जनाः। अत्राप्लुतानरायान्तितद्विष्णोःपरमम्पदम् चतुभु जाभ्यां स्वास्याभ्यां किड्डिणीजालमालितम्॥। १३४ ।। तीर्थोपवासकंकृत्वानिशाजागरणंतथा। प्रातःस्रात्वाचगङ्गायां तर्प्यान्सन्तर्प्यसर्वतः तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलश्चक्रे नभोवर्त्म सद्विजो दिव्यभूषणः यावत्स पारणंकर्तुमियेष द्विजसत्तमः । तावच्छीतज्वराक्रान्तश्चकम्पेऽत्यर्थमातुरः इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे वैदेशिकसतथैकाकी तथाऽतिज्वरपीडितः। सप्तपुरीवर्णनेशिवशर्मविप्रकथानकवर्णनंनाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥ चिन्तामवाप महतीं किमेतत्समुपस्थितम् ॥ ११६॥ चिन्तार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशोजीवितेधने। सांयात्रिकइवागाधे भिन्नप्रोतोमहार्णवे क्क क्षेत्रं क्व कलत्रं मे क्व पुत्रा: क्वचतद्वसु। क्वतद्विचित्रं वेह्म्यंक्कसापुस्तकसम्भृतिः अद्यापिनायुः पर्याप्तं पलितं न तथा मयि। ज्वरोऽयंदारुणःप्राप्तःकालज्ञश्चातिदारुणः अष्टमोऽध्यायः

मृत्युमू र्िन कृतावासो वासो दूरे व्यवस्थितः । यमलोकवणनम् अग्नौ गृहोपरि प्राप्ते कूपं तुखनयेदिह ॥ १२३ ॥ लोपामुद्रोवाच किमेभिश्चिन्तनैव्यर्थरतितापकरैर्मम। चिन्तयामि हृषीकेशं शिवदं शिवमेव च॥। जीवितेश ! कथामेतां पुण्यां पुण्यपुरीश्रिताम्। अथवामुक्त्युपायो वे मर्येकः सदनुष्ठितः । मुक्तिपुर्यस्तुसप्ता स्वनेत्रविषयीकृताः न तृप्तिमधिगच्छामि श्रुत्वा त्वच्क्रीमुखेरिताम् ॥। १॥ स्वर्गापवर्गयोरेक: साध्यो हि विदुषाध्रुवम्। तयोरसाधनेपश्चात्सन्तापेनचतप्यते मायापुर्यामुक्तिपुर्याशिवशर्माद्विजोत्तमः । मृतोपिमोक्षंनैवाप ब्रहितत्कारणम्विभो! अथवा चिन्तया कि मे त्वनया दुरवस्थया। रणेवा मरणं श्रेयस्तार्थे वात्रयथामम अगस्त्य उवाघ किमहं मन्दभागीव रथ्यां क्वापि म्रियेऽधुना। साक्षान्मोक्षोनचैतासुपुरीषु प्रियभाषिणि॥ पुरोद्दिश्यामुमेवार्थमितिहासोमयाश्रतः भागीरथ्यां म्रिये वाद्य का चिन्ता मम मूढवत् ॥ १२८ ॥ शृणु कान्ते! विचित्रार्थां कथां पापप्रणाशिनीम्। वर्मास्थिसश्चये नाहमनेनवपुषाध्रुवम्। प्राप्स्यामिनिधनाद त्रसिद्धिंनेशश्रेयसींध्रुवम् पुण्यशीलसुशीलाभ्यां कथितां शिवशर्मणे॥४॥ शिवशर्मोवाच म्मर्त्तव्यं विसमृतंसर्वक्काहंकोहंनवेत्तिच। दिनानिसप्तसप्तेति स्थित्वापञ्चत्वमागतः अथिविष्णुगणौ पुण्यौ पुण्डरीकदलेक्षणौ। किश्चिद्विज्ञप्तुकामोऽहंप्रबद्धकरसम्पुटः तावद्वेकुण्ठभुवनाद्विमानं समुपस्थितम्। ननाम युवयोवेदनि वेदम्याकृत्याचकिश्चन। पुण्यशीलसुशीलाख्यौयुवांभवितुमर्हथः ताक्ष्यपिलक्षितो यत्र ध्वजश्चातिसमुच्क्रितः ॥ १३२॥ गणाव्चतु: अधिष्टितं सुकन्यानां स्वर्णकौशेयवाससाम्। नगवद्गक्तियुक्तानां किमज्ञातं भवादृशाम्। एतदेव हि नौ नाम यदुक्त श्रीमता त्वया चामरव्यग्रहस्तानां स सहस्त्रेणातिविस्तृतम् ॥१३३ ॥। यदत्यदपि ते चित्ते प्रष्व्यं तदशङ्गितम्। सम्प्रच्छस्वमहाप्राज्ञ! प्रीत्यातत्प्रब्रुवावहे

अष्टमोऽध्याय: ] ४८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे * शिवशर्मधर्मराजसम्वादवर्णनम् * ४६ इति श्रत्वास वचनं भगवद्रणभाषितम्। अतिप्रीतिकरं हृद्यं ततस्तौप्रत्युवाचह।। राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनान्यपि। दिव्यद्विज उवाच द्रव्याण्यपि सुगन्धीनि कर्पू रादीन्यनेकशः ।। २३।। क एष लोकोऽल्पश्रीकःस्वल्पपुण्यजनाकृतिः । कइमेविकृताकाराब्रुतमेतन्ममाग्रतः ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्तिगीतंगायन्त्यहर्निशम्। श्रुतावेवमनस्तेषांनाट्यशास्त्रकृतश्रमाः गणावघतुः तेन पुण्येन गान्धर्वो लोकस्त्वेषां विशिष्यते। अयंपिशाचलोकोत्रव सन्तिपिशिताशनाः। दत्वानुतापभाजोयेनोनो कृत्वाददत्यपि ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः ॥२५॥ शिवं प्रसङ्गतोऽम्यर्च्य सकृत्त्वशुचिचेतसः। गातविद्याप्रभावेन देवषिर्नारदो महान्। मान्योवैष्णवलोकेवै श्रीशम्भोश्चातिवल्लभः अल्पपुण्याल्पलक्ष्मीकाः पिशाघास्तइमे सखे॥॥ १२ ॥ तुम्बुरुरनारदश्चोभौ देवानामतिदुर्लभौ। नादरूपीशिवः साक्षान्नादतत्वविदौहितौ ततो गच्छन्ददर्शाग्रे हृष्टपुष्टजनावृतम्। पिचण्डिलैःस्थूलवक्त्रैर्मेघगम्भीर्रानःरवनै यदि गीतंक्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरान्तिके। मोक्षस्तुतत्फलंप्राहुः सान्निध्यमथवातयोः लोकैरध्युषितंलोकं श्यामलाद्गुश्च लोमशैः । गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमम्पदम्। रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनेष सह मोदते गणौ कथयतां केऽमी को लोकःपुण्यतःकुतः॥॥१४॥ अस्मिलोके सदाकालं स्मृतिरेषा प्रगीयते। तद्गीतमालया पूज्यौ देवौहरिहरौसदा गणावूचतुः इतिशण्वन्क्षणात्प्रापपुनसन्यन्मनोहरम्। शिवशर्माथपप्रच्छकिसञ्ज्ञ® नगरन्त्वदम् गुह्यकानामयंलोकस्त्वेतेवै गुह्यकास्मृताः। न्यायेनोपारज्यवित्तानिगूहयन्तिथयेभुवि गणावचतु: स्वमार्गगा धनात्याश्च शद्रप्रायाःकुटुम्बिनः । असौवैद्याधरोलोको नानाविद्याविशारदाः। एतेविद्याथिनामन्नमुपानद्वस्त्रकाबलम् संविभज्य च भोक्तार: क्रोधासूयाविवर्जिताः ॥ ६६ ॥ औषधान्यपि यच्छन्ति तत्पीडाशमनानि हि। न तिथिन्नैववारञ्च संक्रान्त्या दिन पर्वघ। नाधरमं न च धर्मश्चविदन्त्येतेसदासुखा नानाकला: शिक्षयन्ति विद्यागर्वविवजिताः॥३३। एकमेव हि जानन्ति कुलपूज्यो हि यो द्विजः। शिष्यंपुत्रेणपश्यन्ति वस्त्रताम्वूलभोजनेः। अलङ्कृताश्चसत्कन्याधर्मादुद्वाह्यन्तिच तस्मै गाः सम्प्रयच्छन्ति मन्यन्ते तद्वघः स्फुटम् ॥१८॥ अभिलाषधिया नित्यं पूजयन्तीष्टदेवताः। एतैःपुण्यैर्वसन्तीह विद्याधरवराइमे।। समृद्धिभाजो ह्यत्रापि तेनपुण्येनगुह्यकाः। भुञ्जते स्वर्गसौख्या निदेववञ्चाकुतोभया यावदित्थं कथां चक्रुस्तावत्संयमिनीपतिः। ततो विलोकयामास लोकं लोघनशर्मदम्। धर्मराजोऽभिसम्प्राप्तो देवदुन्दुभिनिःस्वनैः॥३६॥ केडमी जनास्त्वसौ लोक: किनामावदतां गणौ ॥॥ २० ॥ सौम्यमूर्तिर्विमानस्थो धर्मज्ञैःपरिवारितः। सेवाकर्मसु चतुरेभृत्येस्त्रिचतुरैःसह गणावूचतुः धर्मराज उवाच गान्धर्वस्त्वेष लोकोऽमी गन्धर्वाश्चशुभव्रताः । साधुसाधुमहावुद्धे!शिवशर्मन्! द्विजोत्तम !। कुलोचितंब्राह्मणानांभवताप्रतिपादितम् देवानां गायना होते घारणा: स्तुतिपाठकाः ॥२१॥ वेदाभ्यास: कृतःपूर्व गुरवश्चापितोषिताः । धर्मशास्त्रपुराणेषु द्ृष्टोधर्मस्त्टयाSSदृतः गीतज्ञाअतिगीतेनतोषयन्तिनराधिपान्। स्तुवन्तित्धनाढ्यांश्चधनलोभेनमोहिता क्षालितं मुक्तिपुर्यद्विराशुगन्तृशरीरकम्। कोविदोऽस्तिभवानेव जीवितेजीवि तेतरे oC

५० * स्कन्दपुराणम् * [३ काशीखण्डे अष्टमोऽध्याय: ] * नरकवर्णनम् * ५१ कलेवरंपूतिगन्धि सदैवाशुचिभाजनम्। सुतीर्थपुण्यपण्येन सम्यग्विनिमितं त्वया आताडयेनं दुवृत्तं धृत्वा पादौशिलातले। उत्पाटयास्य नेत्रेत्वं निधायचरणंगले अतएवहिपाण्डित्यमाद्रियन्ते विघक्षणाः। अहःक्षेपंन क्षिपन्तिक्षणमेकंहिते बुधाः निमेषान्पञ्चषान् मर्त्ये प्राणन्ति प्राणिनो ध्रुवम्। एतस्यगल्लावुत्फुल्लौ क्षुरेणाशुविपाटय। पाशेन कण्ठं वद्ध्वास्य समुल्लम्बय भूरुहे विदारयास्य मूर्धानंकरपात्रेणदारुवत्। पार्षि्णघातै्घ्नतास्यास्यंसमुच्चूर्णयदारुणैः तत्राऽपि न प्रवर्तेयुर्घकर्मणि गर्हिते ॥४३॥ परदारप्रसृमरं करंछिन्ध्यस्य पापिनः । परदारगृहं यातुः पादौचास्यचिखण्डय।। स्थिरापायः सदाकायो नधनं निधनेऽवति। तन्मूढःप्रौढकार्ये कि नयतेतभवानिव सूचाभी रोमकपेषु तनु व्यधिहि सर्वतः। दातुः परकलत्राङ्के नखपङ्क्तीर्दुरात्मनः सत्वरङ्गत्वरञ्चायुर्लोक: शोकसमाकुलः । तस्माद्धर्मेमतिःकार्या भवतेघसुधार्मिकैः परदारमुखाघ्रातुमु खे निष्ठीवयास्य हि। वक्तुःपरापवादस्य कीलं तीक्ष्णंमुखेक्षिप सत्कर्मणोविपाकोऽयं तववन्द्यौममाप्यहो। यदेतौभगवद्गकौ सखित्वंभवतोगतौ मर्जय नश्चणकवत्ततवालुककर्परः । भ्राष्ट विकटवक्त्रत्वं परसन्तापकारिणम् ॥६४ ममाज्ञादीयतां तस्मात्साहाव्यंकरवाणिकिम्। यत्कर्तव्यंमादूशैस्तेतत्कृतंभवतैवहि दोषारोपं सदा कर्तुरदोषे क्रूरलोचन!। अद्य धन्यतरोऽस्मीह यददृष्टी भगवद्गणौ। सेवा सदैवमे ज्ञाप्याश्रीमच्चरणसन्निधौ निमजयास्य वदनं पूयशोणितकर्दमे॥ ६५॥ ततः प्रस्थापितस्ताभ्यां प्राविशत्स्वपुरीं यमः । अद्त्तपरवस्तूनां गृह्तः करपल्लवम्। आप्लुत्याप्लुत्य तैलेन तप्राङ्गारे पचोत्कट।। अप्राक्षीच्च ततो विप्रस्तौ गणौ प्रस्थिते यमे ॥४६॥ अपवादं गुरोर्वक्तुर्निन्द्वाकर्तु: सुपर्वणाम्। तप्तलोहशलाकाश्च मुखेभीषण! निक्षिप शिवशर्मोवाच परमर्मरपृशश्चास्य परच्छिद्रंप्रकाशितुः। सुतप्नायो मयाञ्छङकून्सर्वसन्धिषुरोपय साक्षादयं धर्मराजो ननुसौम्यतराकृतिः। धर्माण्येववचांस्यस्यमनःप्रीतिकराणिच अन्येन दीयमाने स्वे निषेद्धु: पापकारिणः। पुरी संयमनीसेयमतीव शुभलक्षणा। आकर्ण्ययस्यनामापिपापिनोऽतीव बिभ्यति आच्छेतः परवृत्तीनां जिह्वाञ्छिन्ध्यस्य दुर्मुख!॥ ६६॥ यमरूपं वर्णयन्ति मर्त्यलोकेऽन्यथाजनाः । अन्यथाऽयं मयादृष्टो व्रतंतत्कारणंगणौ देवस्वभोक्तु: क्रोडास्य ! ब्राह्मणस्वस्यभोजिनः । के न पश्यन्त्यमु लोकं निवसन्ति तथाऽत्र के। विदार्योदरमस्याशु विट्कीटे: परिपूरय॥७० ॥ इदमेवास्य कि रूपं किश्चान्यच्च निवेदताम्॥५३॥ न हेवार्थे न विप्रार्थेनातिथ्यर्थेपचेत्क्वचित्। तममुंस्वार्थपक्तारं कुम्भीपाकेपचान्धक गणावचतुः शृणु सौम्य! सुसौम्योऽसौ द्ृश्यतेऽत्र भवादवशैः । उग्रास््य शिशुहन्तारममुं विश्रम्भवातिनम् । कृतघ्नं नय वेगेन महारौरवरौरवम्।।

धर्ममूर्तिः प्रकृत्यैव निःशङ्कै: पुण्यराशिभिः ॥५४॥ ब्रह्मघ्नं चान्धतामिस्रे सुरापं पूयशोणिते। कालसृत्रे हेमचौरमवीचौगुरुतल्पगम् तत्संसर्गिणमावर्षमसिपत्रवने तथा। एतान्महापातकिनस्तप्ततैल कटाहके॥ ७४ ।। अयमेव हि पिङ्गाक्षः क्रोधरक्तान्तलोचनः । दंष्राकरालवदनो विद्युललनभीषणः । उधर्वकेशोऽतिकृष्णाङ्ग: प्रलयाम्बुदनिःस्नः । आप्लुत्याप्लुत्य दुर्दष्ट्र! काकोलैर्लोहतुण्डकेः। सन्तोद्यमानान्पापिष्ठान् नित्यं कल्पं निवासय॥७५॥ कालदण्डोद्यतकरो भ्रुकुटीकुटिलाननः ॥५६ ॥ आनयैनं पातयैनं बधानामुश्चदुर्दम!। घातयेनं सुदुर्वृर मूर्ध्नि तीव्रमयोघनैः ॥५॥ त्राध्नंगोघ्नं च मित्रध्नंकूटशाल्मलिपादपे। उल्लम्वयचिरं कालमूर्ध्वपादमधोमुखम् ्वचमस्य व संदंशैस्त्रोटयत्वं महाभुज!। आश्लेषितुर्मित्रपत्न्याभुजावुत्पाटयाशुघ

५२ * स्कन्द्पुराणम् * [४ काशीखण्डे अष्टमोऽध्याय: ] * यमेनाष्टोत्तरशतनाममाहात्म्यवर्णनम् * ५३ ज्वालाकीले महावोरे नरकेऽमुं निपातय। योवह्निनादाहयति परक्षेत्रं परालयम् । कालकूटे च गरदं कूटसाक्ष्याभिवादिनम्। मानकूटं तुलाकूटं कण्ठमोटेन पातय गोविन्दमाधवमुकुन्दहरेमुरारे! शम्भो! शिवेश! शशिशेखर! शूलपाणे!।

लालापिबेच दुष्प्रेक्ष्य तीर्थाप्सुष्ठीविनंनय। आमपाकेघगर्भघ्नंश्ूलपाकेऽन्यतापिनम् दामोदराच्युत! जनार्दन! वासुदेव! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति॥

रसविक्रयिणं विप्रमिक्षुयन्त्रे प्रपीडय। प्रजापीडाकरं भूपमन्धकूपे निपातय॥ ८६ गङ्गाधरान्धकरिपो! हर ! नीलकण्ठ ! वैकुण्ठ ! कैटभरिपो! कमठाब्जपाणे !।

गोतिलांश्चतुरङ्गांश्च विक्रेतारंद्विजाधमम्। मातुलान्या:सुरायाश्चिक्रेतारंहलायुध! भूतेश!खण्डपरशो! मृड! चण्डिकेश ! त्याज्या भटा य इतिसन्ततमामनन्ति॥

मुसलोलूखले वैश्यं कण्डयैनं पुनःपुनः। शद्धं द्विजावमन्तारं द्विजाग्र मश्चसेविनम विष्णो! नृसिह! मधुसूदन! चक्रपाणे! गौरीपते! गिरिश! शङ्र! चन्द्रचूड!। अधोमुखे व नरके दीर्घग्रीव! प्रपीडय ॥ ८४ ॥ नारायणासुरनिबर्हण! शार्डपाणे! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति ॥ १०१॥ शद्र ब्राह्मणजेतारं वैश्यं ब्राह्मणमानिनम्। क्षत्रियं याजकञ्चापि विप्रंवेदविवर्जितम् मृत्युञ्जयोग्रविषमेक्षण! कामशत्रो! श्रीकान्त!पीतवसनाम्बुदनीलशौरे।। लाक्षालवणमांसानांसतेलविषसर्पिषाम्। आयुधेक्षुविकाराणांविक्रेतारंद्विजाधमम् ईशान!कृत्तिवसन! त्रिदशैकनाथ! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति ॥१०२ पाशपाणेकशापाणे बद्ध्वैतांश्चरणेद्ृढम्। घातयन्तौ कशाघातर्नयतं तप्तकर्दमें लक्ष्मीपते! मधुरिपो! पुरुषोत्तमाद्य ! श्रीकण्ठ! दिग्वसन! शान्तपिनाकपाणे!। इमांस्त्रियं श्लेषयाशु पुश्चलींकुलकल्मषाम्। तेनोपपतिना सार्धं तप्तायसमयेन व आनन्दकन्द ! धरणीधर ! पद्मनाभ! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति॥ स्वयंगृहीत्वा नियमं यस्त्यजेदजितेन्द्रियः । तं प्रापय दुराधर्ष बहुभ्रमरदंशके। सर्वेश्वर! त्रिपुरसूदन! देवदेव! ब्रह्मण्यदेव! गरुडध्वज! शङ्गपाणे!। इत्यादिजल्पन्दुवृ त्ैःश्रूयते दूरतोयमः । स्वकर्मशङ्कितेःपापेद्टश्यतेतिभयङ्करः त्यक्षोरगाभरणबालमृगाङ्कमौले! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति॥ येप्रजा:पालयन्तीह पुत्रानेवनिजौरसान्। दण्डयन्तिचधर्मेणभूपास्तेऽस्यसभासद श्रीरामराघवरमेश्वर! रावणारे! भूतेश!मन्मथरिपो! प्रमथाधिनाथ!। वर्णाश्रमाश्च यद्राष्ट्रऽनुतिष्ठन्ति निजां क्रियाम्। चाणूरमर्दनहपीकपते!मुरारे! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति ॥ १०५॥ कालेनापन्ननिधना भूपास्तेऽस्य सभासदः॥६१॥ शलिन्! गिरीश! रजनीशकलावतंस! कंसप्रणाशन! सनातन! केशिनाश! नैव दीनो न दुवृ त्तो नापदग्रस्तो न शोकभाक। जर्ग! त्रिनेत्र! भव!भूतपते! पुरार! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति॥१०६ येषां राष्ट्र प्रदृश्यन्तु भूपास्तेऽस्य सभासद्ः॥६३॥ गोपीपते! यदुपते! वसुदेवसूनो! कर्पू रगौर! वृषभध्वज! भालनेत्र!। गोवर्द्धनोद्धरण!धर्मधुरीण ! गोप! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति ॥

उशीनरःसुधन्वा च वृषपर्वा जयद्रथः । रजिःसहस्त्रजित्कुक्षिर्दूढधन्वा रिपुञ्जय स्थाणो! त्रिलोचन! पिनाकधर! समरार! कृष्णानिरुद्ध! कमलाकर!कल्मवारे!

युवनाश्वोदन्तवक्त्रो नाभागो रिपुमङलः । करन्धमो धर्मसेनःपरमर्दः परान्तकः। विश्वेश्वर! त्रिपथगार्द्रजटाकलाप! त्याज्या भटा य इति सन्ततमामनन्ति ॥

एते चान्ये च बहवो राजानोनीतिवर्तिनः । धर्माधर्मविचारज्ञाः सुधर्मायां समासते अष्टोत्तराधिकशतेन सुघारनाम्नां संदर्भितां ललितरत्नकदम्बकेन।

अन्यञ्च ते प्रवक्ष्यावो ये न पश्यन्ति भास्करिम्। सन्नायकां दवढगुणां द्विजकण्ठगां यःकुर्यादिमां स्रजमहो स यमं न पश्येत्।

दण्डपाशोद्यतकरान् दूतानुग्राननान्कचित्॥६८।। इत्थं द्विजेन्द्रनिजभृत्यगणान् सदैवसंशिक्षयेदवनिगान्सहि धर्मराजः। अन्येऽपि ये हरिहराङ्कधराधरायां ते दूरतःपुनरहो परिवर्जनीयाः॥११०॥

५४ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे नवमोऽध्याय: । * अप्सरसांकृत्यवर्णनम् * ५५ अगस्तिरुवाच अनङगलतिकाचापि तथा मदनमोहिनी। चकोराक्षी चन्द्रकला तथा मुनिमनोहरा यो धर्मराजरचितां ललितप्रबन्धां नामावलीं सकलकल्मषबीजहन्त्रीम्। आ्रयद्रावातपोद्वेष्टरीचारुनासासुकर्णिका। दारुस ्वी विनी सुश्री : क्रतुशुल्का शु भा न न ा धीरोडत्र कौस्तुभभृतः शशिभूषणस्य नित्यं जपेत्स्तनरसं स पिबेन्न मातु: ॥ तपःशुल्का तीर्थशुल्कादानशुल्काहिमावती। पश्चाश्वमेधिकाचैव राजस्यार्थिनी तथा इति शृण्वन्कथां रम्यां शिवशर्मा प्रियेऽनघाम्। अष्टाग्निहोमिका तद्वद्वाजपेयशतोद्गवा। इत्यादयप्सरसां श्रेष्ठंसहसत्रं षष्टिसम्मितम् प्रहष्टववत्रः पुरतो ददर्शाप्सरसां पुरीम् ॥११२॥ एतस्मिन्नप्सरो लोके वसन्त्यन्या अपि स्त्रियः। इतिश्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहरुयांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे सदा रखलितलावण्या: सदास्खलितयौवनाः॥१३॥ पूर्वार्द्धे यमलोकवर्णनं नामाऽष्टमोऽध्यायः॥८॥ दिव्याम्बरा दिव्यमाल्या दिव्यगन्धानुलेपनाः । दिव्यभोगैः सुसम्पन्नाः स्वेच्छाविधृतविग्रहाः ॥१४॥ कत्वामासोपवासानिस्खलन्तिब्रह्मचर्यतः । सकृदेवद्विकृत्वोवात्रिःकृत्वोदैवयोगतः नवमोऽध्यायः ता इमा दिव्यभोगिन्यो रूपलावण्यसम्पदः। अप्सरःसूयलोकवर्णनम् निवसन्त्यप्सरोलोके सर्वकामसमन्विताः ॥१६॥ कृत्वा व्रतानि साङ्गानि कामिकानि विधानतः। शिवशर्मोवाघ भवन्ति स्वैरचारिण्यो देवभोग्या इहागताः।। १७।। का इमा रूपलावण्यसौभाग्यनिधयःस्त्रियः । पतिव्रतधृता नारयो बलेनबलिना वृताः। भर्तृ बुद्धच्यारमन्ते तं कदाचित्ताइमा द्विज दिव्यालङ्गारधारिण्यो दिव्यभोगसमन्विताः ॥ १॥ भर्तरिप्रोषिते याश्चब्रह्मचर्यव्रताः सदा। विप्लवन्ते सकृद्दैवात्ता एता वामलोचनाः गणावचतुः कुसुमानि सुगन्धानि सुवासञ्चन्दनं तथा। एतावारविलासिन्योयज्ञभाजांप्रियङ्कराः । गीतज्ञा नृत्यकुशलावाद्यविद्याविचक्षणा: सुगौरश्चापि कर्पूरं सुसूक्ष्माण्यम्बराणि व॥ २०॥ कामकेलिकलाभिज्ञा द्यूतविद्याविशारद्राः। रसज्ञा भाववेदिन्यश्चतुराश्चोचितोक्तिषु पर्णानि ऋजुताराणि जीर्णानि कठिनानि च। नानादेशविशेषज्ञा नानाभाषासु कोविदाः। सङ्केतोदन्तनिपुणानैका:स्वेरचरामुदा साग्राणि स्वर्णवर्णानि स्थूलनीलशिराणि च् ॥ २१॥ लीलानर्मसु साभिज्ञा: सुप्रलापेषुपण्डिताः। यूनांमनांसिसततंस्वेहविरमयन्त्यमूः सुवासोपरकराढ्यानि नागवल्लया द्विजोत्तम !। निर्मथ्यमानात्क्षीरोदात्पूर्वमप्सरसस्त्वम्ः। श्याविचित्राभरणारतिशालोचितानि च ॥ २२ ॥ निःसृतास्त्रिजगज्जेतुर्मोहनास्त्रं मनोभुवः ॥६॥ बहुकौतुकवस्तूनि समर्च्यद्विजदम्पती। भोगदानमिदं काम्यं प्रतिसंक्रमणं रवेः ॥ उर्वशीमेनकारम्भाचन्द्रलेखातिलोत्तमा। वपुष्मतीकान्तिमती लीलावत्युत्पलावती कि वा प्रतिव्यतीपातमेकसंघत्सरावधि। कोदादिति च मन्त्रेणयादद्याद्वरवोणनी अलम्बुषागुणवतीस्थूलकेशी कलावती। कलानिधिर्गु णनिधि: कपू रतिल करो र्व रा

५६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे नवमोऽध्याय: ] * गायत्रीमहत्त्ववर्णनम् * ५9

कन्यारूपधराकाचिद्वय्याभुक्ताकेनचित्क्वचित्। देवरूपेणतं कालमारभ्यब्रह्मचारिणी वर्षन्ति तोयदा: काले तस्मात्कालं न लङ्ड्येत्॥४४॥ तदेव वृत्तं ध्यायन्तीनिधनंयातिकालतः । दिव्यरूपधरा सेहजायतेदिव्यभोगभाक्- मन्देह देहनाशार्थमुदयास्तमये रविः । समीहते द्विजोत्सृष्टं मन्त्रतोयाञ्जलित्रयम् निदानमप्सरोलोकस्येति शणवन्द्विजाग्रणीः । गायत्रीमन्त्रतोयाळ्य दत्तंयेनाक्जलित्रयम। कालेसचित्रेकिनस्यात्तेनदत्तं जगत्त्रयम् सौरं लोकमथ प्राप्य क्षणेन सविमानगः ॥२८।। किंकिनसवितासूनेकालेसम्यगुपासितः। आयुरारोग्यमैश्वर्य वसूनि स पशनि च यथा कदम्बकुसुमंकिश्जल्कैःसर्वतोवृतम्। देदीप्यमानंहि तथा समन्ताद्धानुभानुभिः मित्रपुत्रकलत्राणि क्षेत्राणि विविधानि च। दूराद्रवि सविज्ञाय धृततामरसद्वयम्। नवभिर्योजनानां घ सहस्रैःसम्मितेन ह।३० भोगानष्टविधांश्चापि स्वर्ग चाप्यपवर्गकम् ॥४८ ॥ विचित्रेणैकचक्रेण सप्तसप्नियुतेन घ । अनूरुणाधिष्ठितेन पुरतोधृतरश्मिना॥ अप्ादशसुविद्यासु मीमांसातिगरीयसी। ततोपितर्कशास्त्राणिपुराणे तेभ्य एव च अप्सरोमुनिगन्धर्वसर्पग्रामणिनैऋतैः। स्यन्दनेनातिजचिना प्रणनाम कृताञ्जलिः सत्य प्रणामंदेवोपि भ्रभङ्गनानुमन्य च। अतिदूरं नभोवर्त्म व्यतिचक्रामसक्षणात् दुर्लभासर्वमन्त्रेषु गायत्रीप्रणवान्विता। न गायत्र्याधिकंकिश्चित्त्रयीषु परिगीयते प्रकान्ते द्युमणौ दूरं शिवसर्मातिशर्मवान्। नगायत्रीसमो मन्त्रोनकाशीसद्वशीपुरी। नविश्वेशसमंलिङ्ग सत्यं सत्यं पुनः पुनः प्रोवाच भगवद्भक्तौ! कथं लभ्यं रवेःपदम् ॥ ३४ ॥ गायत्री वेदजननी गायत्रीब्राह्मणप्रसूः। गातारं त्रायतेयस्माद्ायत्री ते न गीयते एतदिच्छाम्यहं श्रोतुमाचक्षाथां ममाग्रतः। सतांसाप्तपदीमैत्रीतन्मेमैतर्याप्रणोदितौ वाच्यवाचकसम्बन्धोगायत्र्याः सवितुरद्वयोः। गणावचतु: वाच्योसौ सविता साक्षाद्वायत्री वाचिका परा॥ ५४॥ शृणु द्विजमहाप्राज्ञत्वव्यकथ्यन्न किश्चन। सत्सङ्गादेवसाधूनां सत्कथासम्प्रवर्तते नियन्तासर्वभूतानां य एक:कारणं परम्। अनामागोत्ररहितो रूपादिपरिवर्जितः ।। सामर्थ्यं प्राप चात्युच्चेरन्यद्गुवनसर्जने। कि कि न ददयाद्गायत्री सम्यगेवमुपासिता आविर्भावतिरोभावौ यदभ्नूनर्तनवतिनौ। स एवं वक्ति सततं सर्वात्मावेदपूरुषः॥ न ब्राह्मणो वेदपाठान्न शास्त्रपठनादपि। योऽसावादित्यपुरुषः सोसावहमितिस्फुटम्। देव्यास्त्रिकालमभ्यासाद ब्राह्मणः स्याद्वि नान्यथा॥५७॥ अन्धं तमः प्रविश्यन्ति ये चैवान्यमुपासते॥ ३६॥ गायतयेवपरं विष्णुर्गायत्येव परःशिवः। गायत्येवपरोब्रह्मा गायत्येव त्रयी ततः निश्चितार्थां श्रुतिमिमांब्राह्मणासोद्विजोत्तम!। तमेकमुपतिष्ठन्तेनिश्चित्येतिपुनःपुनः देवत्रयं सभगवानंशुमाली दिवाकरः। सर्वेषां महसांराशिः कालः कालप्रवर्तकः उपलभ्यचसावित्रींनोपतिष्ठेतयः पराम्। कालेत्रिकालंसप्ताहाहात्स पतेन्नात्र संशयः अकमुद्दिश्य सततमसमल्लोकनिवासिनः । श्रुतिह्यदाहरन्तीमां सारासारविवेकिनः तावत्प्रातर्जपंस्तिष्ठद्यावदर्धोदयो रवेः। आसनस्थोजपेन्मैनी प्रत्यशातारकोदयात् एषोहदेवः प्रदिशोनुसर्वाः पूर्वोह जातःस उ गर्भे अन्तः । सादित्यां मध्यमां सन्ध्याञ्जपेदादित्यसम्मुखः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनस्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥६१॥ काललोपो न कर्तव्यस्ततःकालं प्रतीक्षयेत् ।। ४३।। सदेवमुपतिष्ठेरन् सौरैः सूक्तैरतन्द्रिता। येनमन्त्यत्रते विप्रा विप्राभास्करसन्निभाः काले फलन्त्योषधयः काले पुष्पन्ति पादपाः। पुष्यार्केप्यथहस्तार्के मूलार्केप्यथवाद्विज। उत्तरार्केऽथयत्कार्यं तत्फलत्येवनान्यथा

५८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे नवमोऽध्याय: ] * सूर्यलोकवर्णनम् * ५६ पौषेमास्यर्कदिवसेयः स्नात्वाभास्करोदये। दानं होमंजपंकुर्यादर्चामर्कस्यसुव्रतः एकचक्रग्थो मित्रो मन्देहारिस्तमिस्रहा । दैत्यहा पापहर्ता च धर्मो धर्मप्रकाशकः श्रद्धावानेकभक्तश्च कामक्रोधविवर्जितः । सहाप्सरोभिद्यु तिमान्सवसेदत्रभोगवान् अयनेविषुवेचापि षडशीतिमुखेषु वा । विष्णुपद्याश्चये दद्यर्महादानानि सुव्रताः धर्मरशिमदु र्निरीक्ष्यश्चण्डांशुः कश्यपात्मजः । तिलाञ्जुद्वति साज्यांश्च ब्राह्मणान् भोजयन्ति च। एभिः सप्रतिसंख्याकेः पुण्येः सूर्यस्य नामभिः॥८४॥ पितनुद्दिश्य व श्राद्धं ये कुर्वन्ति विपश्चितः ॥ ६७॥ पणवादिचतुर्थ्यन्तैर्नमस्कारसमन्वितैः । प्रत्येकमुचरन्नाम दृष्टा दृष्टा दिवाकरम् महापूजाश्च ये कुयुर्महामन्त्राञ्जपन्ति च । तेऽत्र वैकर्तने लोके विकर्तनसमप्रभाः ॥ विगृह्यपाणियुग्मेन ताम्रपात्रं सुनिर्मलम्। जानुभ्यामवनीं गत्वा परिपूर्यजलेन छ न दरिद्रा न दुःखार्ता न व्याधिपरिपीडिताः । करवीरादिकुसुमैरक्तवन्दनमिश्रितैः । दूर्वांङ्गरैरक्षतैश्चनिक्षितः पात्रमध्यतः ॥ ८॥ संक्रमेष्वर्कभक्ता ये नविरूपा न दुर्भगाः ॥ ६६ ॥ दद्यादर्ध्यमनध्यायसवित्रेध्यानपूर्वकम्। उपमौलि समानीय तत्पात्रं नान्यदृङ्मनाः संक्रमेषु न यैर्दत्तं न स्नातंतीर्थवारिषु। विशेषहोमोन कृतःकपिलाज्याप्लुतैस्तिलै: प्रतिमन्त्रं नमस्कुर्यादुदयासतमये रविम्। अनया नाम सप्तत्या महामन्त्ररहस्यया ते दृश्यन्ते प्रतिद्वारं विहीननयनाननाः । देहिदेहीति जल्पन्तो देहिनः सपटच्घराः एवं कुर्वन्नरो जातु न दरिद्रोनदुःखमाक्। व्याधिभिर्मुच्यतेघोरैरपिजन्मान्तरार्जितैः समंकृष्णलकेनापि यो दद्यात्काश्चनं कृती। विनौषधैर्विनावैद्यैर्विना पथ्यपरिग्रहैः । कालेन निधनं प्राप्तःसूर्यलोके महीयते॥ सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे सवसेदत्र पुण्यभाक्॥ ७२॥ इत्येकदेश: कथितो भानुलोकस्य सत्तम। महातेजो निधेरस्य को विशेषमवैत्यहा सवंगङ्गासमन्तोयं सर्वेब्रह्मसमाद्विजाः । सर्वंदेयं स्वर्णसमंराहुग्रस्ते दिवाकरे स्वकर्णविषयी कुर्वन्नितिपुण्यकथामिमाम्। दत्त जप्ंहुतं स्नातं यत्किश्चित्सदनुष्ठितम्। भानूपरागेश्राद्धादि तद्धेतुर्व्रध्नसन्निधे: क्षणादालोकयाश्चके महेन्द्रस्य महापुरीम्॥ ६३॥ रविवारे संक्रमश्चेदुपरागोऽथवा भवेत्। तदा यदर्जितं पुण्यं तदिहाक्षयमाप्यते॥ अगस्तिरुवाच भानुवारो यदा षष्टथां सप्तम्यामथ जायते। तदायत्सुकृतंकर्म कृतन्तदिह भुज्यते श्रुत्वा सौरीं कथामेतामप्सरोलोकसंयुताम्। न दरिद्रोभवेत्कापि नाधर्मेषु प्रवर्तते हंसो भानु: सहस्रांशुस्तपनस्तापनोरविः। ब्राह्मणेः सततं श्राव्यमिदमाख्यानमुत्तमम्। वेदपाठेन यत्पुण्यं तत्पुण्यफलदायकम् विकर्तनो विवस्वांश्च विश्वकर्मा विभावसुः॥७9॥ ब्राह्मणा: क्षच्तिया वैश्या: शण्वन्तोऽध्यायमुत्तमम्। विश्वरूपो विश्वकर्ता मार्तण्डो मिहिरोंऽशुमान्। पातकानि विसृज्येह गति यास्यन्त्यनुत्तमाम् ॥ ६६ ॥ आदित्यश्चोष्णगुः सूर्योऽर्यमा ब्रध्नोदिवाकरः॥७८॥ इति श्रीस्कन्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे द्वादशात्मा सप्तहयोभास्करोऽहस्कर: खगः। सूरःप्रभाकर:श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः त्रिलोकेशोलोकसाक्षी तमोरिः शाश्वतः शुचिः । पूर्वार्द्धेऽप्सरःसूर्यलोकवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः॥६॥

गभस्तिहस्तस्तीव्रांशुस्तरणिः सुमहोरणिः ॥। ८० ।। द्युमणिर्हरिदश्वोर्कोभानुमान्भयनाशनः । छन्दोश्वोवेदवेद्यश्चभास्वान्पूषा वृषाकपिः

दशमोऽध्याय: ] * अग्न्युपासनवर्णनम् * ६१

स्वर्गेष्विन्द्रपदादन्यन्नविशिष्येत किश्चन। यदयत्त्रिलो क्या मै्ववर्य न तन्तुल्यमनेन ह्ि

दशमोऽध्यायः अश्वमेधसहस्त्रस्यलभ्यंविनिमयेन यत्। किन्तेन तुल्यमन्यत्स्यात्पवित्रमथवामहत् अर्चिष्मती संयमिनी पुण्यवत्यमलावती। गन्धवत्यलकेशी च नैतत्तुल्यामहर्द्धिभिः इन्द्राग्निलोकवर्णनम् अयमेव सहस्राक्षस्त्वयमेवदिवस्पतिः । शतमन्युरयंदेवो नामान्येतानि नामतः ।I शिवशर्मोवाच सतापिलोकपालाये तएनं समुपासते। नारदादयैर्मुनिवरैश्यमाशीभिरीड्यते॥१६॥ रमयन्तीमनोतीवकेयं कस्येयमीशितुः। नयनानन्दसन्दोहदायिनीपूरनुत्तमा ॥। १॥ एतत्स्थैर्येण सर्वेषां लोकानां स्थैर्यमिष्यते।

गणावचतु: पराजयान्महेन्द्रस्य त्रैलोक्यं स्यात्पराजितम्॥ २०॥ शिवशर्मन्महाभाग! सुतीर्थफलितद्रुम !। लोकोऽत्र रमते विप्र सहस्राक्षपुरीत्वियम् दनुजा मनुजादैत्यास्तपस्यन्त्युग्रसंयमाः । गन्धर्वयक्षरक्षांसि महेन्द्रपदलिप्सवः तपोबलेन महता विहिता विश्वकर्मणा। सगरादा महोपाला वाजिमेधविधायकाः । कृतवन्तो महायत्न' शक्रश्वर्यजिघृक्ष दिवापि कौमुदी यस्या: सौधश्रेणीश्रियं श्रयेत् ॥ ३॥ निष्प्रत्यूहं क्रतुशतं यः कश्चित्कुरुतेऽवनौ। यदा कलानिधि: क्वापि दर्शे दृश्यत्वमावहेत्। जितेन्द्रियोमरावत्यां स प्राम्नोति पुलोमजाम् ॥२३॥ तदा स्वप्रेयसीं ज्योत्स्नां सौधेष्वेषु निगूहयेत्॥४॥ असमाप्तक्रतुशता वसन्त्यत्रमहीभुजः । ज्योतिष्टोमादिभिर्यागैर्येयजन्त्यपितेद्विजाः यदच्छभित्तौ वीक्ष्यस्वमन्ययोषिद्विशङ्किता। तुलापुरुषदानादिमहादानानिषोडश। ये यच्छन्त्यमलात्मानस्ते लभन्तेSमरावतीम् मुग्धानाशु विशेच्चित्रमपि स्वां चित्रशालिकाम् ॥५॥ अक्लीबवादिनो धीरा: संग्रामेष्वपराङमुखाः। हर्म्येषु नीलमणिभिर्निर्मितेष्वत्रनिर्भयम्। सवनीलिमानमाधायतमोहःस्वपितिष्ठति विक्रान्ता वीरशयने तेऽत्र तिष्ठन्ति भूभुजः ॥ २६ ॥ इत्युद्देशात्समाख्यातामहेन्द्रनगरीस्थितिः। यायजूकावसन्त्यत्रयज्ञविद्याविशारदा: कुविन्दा न च सन्त्यत्र न चतेपश्यतोहराः । चैलान्यलंकृतीरत्रयतःकल्पद्रुमोऽर्पयेत् इमार्माचष्मतीं पश्य चीतिहोत्रपुरींशुभाम्। जातवेदसियेभक्तास्तेवसन्त्यत्र सुव्रताः गणका नात्र विद्यन्ते चिन्ताविद्याविशारदाः। अग्निप्रवेशंयेकुयु द्रढसत्वाजितेन्द्रियाः । स्त्रियोवासत्वसम्पन्नास्तेसर्वेह्यग्नितेजसः यतश्चिकेति सर्वेषां चिन्तां चिन्तामणिर्द्रुतम्॥ ६ ॥ सूपकारा न सन्त्यत्र रसकर्मचिचक्षणाः । दुग्धे सर्वरसानेका कामधेनुर्तो यतः ॥ शीते शीतापनुत्यै यस्त्विध्मभारान्प्रयच्छति। कुर्यादग्निष्टिकां वाऽथ स वसेदग्निसन्निधौ॥३१॥ ऐरवतो दन्तिवरश्चतुर्दन्तोत्र राजते । द्वितीय इचकेलासो जङ्गमस्फटिकोज्ज्वलः तरुरत्न' पारिजातः स्त्रीरत्नं सोर्वशीत्विह। नन्दनं वनरतश्च रत्न मन्दाकिनीह्यपाम् जठराग्निविवृद्धयैयोदद्यादाग्नेयमौषधम्। मन्दाग्नयेसपुण्यात्माव ह्निलोकेव सेच्चिरम त्रयस्त्रिंशत्सुराणांयाकोटिःश्रुतिसमीरिता। प्रतीक्षतेसाऽघसरं सेवाय प्रत्यहंत्विह यज्ञोपस्करवस्तूनि यज्ञार्थद्रविणंतु वा। यथाशक्तिप्रदद्याद्यो ह्यर्चिष्मत्यांवसेत्स

६२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशी खण्डे वरमोऽध्याय: ] * विश्वानराख्यानवर्णनम् * ६३ अग्निरेकोद्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः। गुरुर्देवोव्रतंतीथ नर्वमन्निर्विनिश्चितम् स्रात्वाचाप्यहुत्वाव: वत्वावाश्नातियोगृही। देवादीनामृणीभूत्वानरकंप्रतिपद्यते अपावनानिसर्वाणिव ह्निसंसर्गतःक्षणात् । पावमानिभवन्त्येवतस्माद्यःपावकःस्मृतः अस्न्नाताशी नलं भुङ्क्ते त्वजपी पूयशोणितम्। अपिवेदंविदित्वायस्त्यत्तवावैजातवेदसम् । अन्यत्रबध्नातिर तिब्राह्मणोनसवेदवित् अहुताशी कमीन्भुङ्क्तेऽप्यदत्वा विड्विभोजन: ॥ ५२॥ अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चितो ह्याशुशुक्षणिः । ब्हाचर्यहि गार्हस्थ्ये याद्वक्वल्पनयोज्भितम्। स्वभावचपलेचित्ेकता द्बचरिि मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम् ॥३८॥ हउाद्वा लोकभीत्यावा स्वार्थाद्वाब्रह्मचर्यभाक्। सङ्कल्पयतिचित्तचेतकृतमप्यकृतंतदा तैजसी शाम्भवीमूर्त्ति: प्रत्यक्षा दहनात्मिका। परदारपरित्यागात्स्वदारपरितुष्टितः। ऋतुकालाभिगामित्वादब्रह्मचारी ग्रृहीरितः करत्री हन्त्री पालयित्री विनैनां किं विलोक्यते॥ ३६॥ विमुक्तरागद्वेपो यःकामक्रोधविवर्जितः। साग्निःसदारःसगृहीवानप्रस्थाद्विशिष्यते चित्रभानुरयं साक्षान्नेन्रं त्रिभुवनेशितुः । अन्धन्तमोमयेलो के विन प् ाक रराग्यादगृहमुत्सृज्य गृहधर्मान् हदिस्मरेत्। सभवेदुभयभ्रष्टोवानप्रस्थोनवा ग्रृही धूपप्रदीपनवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् । एतङ्गुक्तंनिषेवन्ते सर्वे दिवि दिवकसः॥४॥ सयाचितोपस्थितया योवृत्त्यावर्तते गृही। येनकेनापिसन्तुष्टोभिक्षुकांत्सविशिप्यते शिवशर्मावाच प्रार्थयेद्यत्कचित्किश्चिद दुष्प्ापं वा भविष्यति। कोयं कृशान: कस्यायं सूनुः कथमिदंपदम्। आग्नेयं लब्घमेतेन वूतमेतन्ममाग्रतः अशनेषु न सन्तुष्टः स यतिः पतितो भवेत् ॥५६॥ गणाव्चतु: गुणागुणं विचार्येत्थं सवैविश्वानरो द्विजः। आकर्णय महाप्राज्ञवर्णयावोयथातथम्। योयंयस्य यथाऽनेनप्रापिज्योतिष्मतीपुरी उद्धवाह विधानेन स्वोचितां कुलकन्यकाम्॥ ६० ॥ नर्मदायास्तटे रम्ये पुरे नर्मपुरेपुरा। पुरारिभक्तः पुण्यात्माऽभवद्विश्वानरो मुनिः ॥ ग्निशुश्रूषणरतः पश्चयज्ञपरायणः । घट्कर्मनिरतोनित्यं देवपित्रतिथिप्रियः॥ ६१ ब्रह्मचर्याश्रमेनिष्ठो ब्रह्मयज्ञरतः सदा। शाण्डिल्यगोत्रः शुचिमान्ब्रह्मतेजोनिधिर्वशी धर्मार्थकामान् युक्तात्मा सोऽर्जयन् स्वस्वकालतः । विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो लौकिकाचारचञचुरः। परस्परमसङ्कोचं दम्पत्योरानुकूल्यतः ॥ ६२॥ कदाचिच्चिन्तयामास हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् ॥४६॥ र्वाह्न देविकं कर्म सोकरोत्कर्मकाण्डचित्। मध्यंदिनेमनुष्याणांपितृणामपराह्हके वतुर्णामप्याश्रमाणां कोऽतीव श्रेयसे सताम्। वंबहुतिथेकाले गते तस्याग्रजन्मनः । भार्या शुचिष्मती नाम कामपत्नी वसुव्रता यस्मिन् प्राप्नोति संक्षुण्णेपरत्रेहत्त वा सुखम् ॥४७ ॥ ।पश्यन्त्यक्करमपि सन्ततेः स्वर्गसाधनम्। विज्ञायशङ्करं कान्तंप्रणिपत्यव्यजिज्ञपत् इदं श्रेयस्ति्विदं श्रेयस्त्विदं तु सुकरं भवेत्। इत्थंसर्वसमालोड्यगार्हस्थ्यंप्रशशंसह शुचिष्मत्युवाघ ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। आर्यपुत्रार्यधिषण! प्राणनाथ! प्रियव्रत।। नदुर्लभम्ममास्तीह किश्चित्वच्चरणार्चनात् एघामाधारभूतोसौ गृहस्थो नाऽन्यथेति घ ॥४६॥ ये वै भोगा: समुघिता: स्त्रीणां ते त्वत्प्रसादतः । देवैर्मनुष्येः पितृभिस्तिर्यग्भिश्चोपजीव्यते। अलङ्कृत्य मया भुक्ता: प्रसङ्गाद्वच्मि तान्यपि॥ ६७ ॥ गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माच्क्रेष्ठो गृहाश्रमी॥५० ॥ सुवासांसि सुवासाश्च सुशव्या सुनितम्बिनी।

६४ * स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे दशमोऽध्याय:] * विश्वानरेणकाशीस्थलिङ्गमहिमवर्णनम् * ६५ स्रक्ताम्बूलान्नपानाश्च अष्टौ भोगा: स्वधर्मिणाम् ॥६८ ।। एकं मे प्रार्थितंनाथचिराय हृदिसंस्थितम्। गृहस्थानांसमुचितंतत्वंदातुमिहार्हसि श्रीमदोङ्कारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु। कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव च विश्वानर उवाच केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोघनम्। ज्येष्टेशंजम्बुकेशं वा जैगीषव्येश्वरंतुवा किमदेयंहि सुश्रोणि!तवप्रियहितैषिणि। तत्प्रार्थयमहाभागेप्रयच्छाम्यचिलम्बितम् दशाश्वमेधमीशानं द्रुमिचण्डेशमेव च। दवृक्केशं गरुडेशं च गोकर्णेशं गणेश्वरम्॥ महेशितु: प्रसादेन ममकिश्चिन्न दुर्लभम्। इहामुत्रचकल्याणि! सर्वकल्याणकारिणः दुण्ढ्याशागजसिद्धाख्यं धर्मेशं तारकेश्वरम्। नन्दिकेशंनिवासेशंपत्रीशंप्रीतिकेश्वरम् इतिश्रुत्वा वचःपत्युस्तस्य सापतिदेवता। उवाच हृष्टवदना यदि देयो वरो मम पर्वतेशं पशुपति ब्रह्मेशं मध्यमेश्वरम्। बृहस्पतीश्वरं वाथ विभाण्डेश्वरमेव च॥ वरयोग्यास्मिचेन्नाथ नान्यं वरमहंतृणे। महेशसद्वशं पुत्रं देहि माहेश्वरानय !॥ ७३ भारभूतेश्वरं किघा महालक्ष्मीश्वरं तुवा। मरुत्तेशं तु मोक्षेशं गङ्गेशं नर्मदेश्वरम् इति तस्या वचःश्रुत्वा शुचिष्मत्या: शुचिव्रितः। मार्कण्डंमणिकर्णोशं रत्नेश्वरमथापिवा। अथवायोगिनीपीठंसाधकस्येवसिद्धिदम् क्षणं समाधिमाधाय हृद्येतत्समचन्तयत् ॥४ ॥ यामुनेशं लाङ्गलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरंविभुम्। अविमुक्तेश्वरंवाथ विशालाक्षीशमेवच अहोकिमेतया तन्व्या प्रार्थितं ह्यतिदुर्लभम्। मनोरथपथाद्दूरमस्तुवासहिसर्वकृत् व्याघ्रेश्वरं वराहेशं व्यासेशं वृषभध्वजम्। वरुणेशं विधीशंवा वसिष्ठेशं शनीश्वरम् तेनेवास्या मुखे स्थित्वा वाक्स्वरूपेण शम्भुना। सोमेश्वरं किमिन्द्र शं स्वर्लीनं सङ्गमेश्वरम्। व्याहतं कोऽन्यथाकर्तुमुत्सहेत भवेदिदम् ॥ ७६ ॥ हरिश्रन्द्रेश्वरं किम्वा हरिकेशेश्वरं तुवा॥ ६५॥ ततःप्रोवाचतांपत्नींमेकपत्नीव्रतेस्थितः । विश्वानरमुनिःश्रीमानितिकान्तेभविष्यति त्रिसन्ध्येशं महादेवमुपशान्ति शिवं तथा। भवानीशंकपर्दीशंकन्दुकेशंमखेश्वरम्॥ इत्थमाश्वास्य तां पत्नीं जगामतपसेमुनिः। मित्रावरुणसञ्ज्ञं वाकिमेषामाशुपुत्रदम्। क्षणं विचार्य स मुनिरितिविश्वानरःसुधी यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्काशीनाथोऽधितिष्ठति॥७८॥। आज्ञातं विस्मितं तावत्फलितो मे मनोरथः । प्राप्यवाराणसींतूर्णदृष्टाथ मणिकर्णिकाम्। तत्याजतापत्रितयमपिजन्मशतार्जितम् सिद्धैःसंसेवितं लिङ्गं सर्वसिद्धिकरम्परम्॥ ६८॥ द्रष्टासर्वाणिलिङ्गानि विश्वेशप्रमुखानि च। स्नात्वासर्वेषुकुण्डेषु वापीकृपसरःसुच दर्शनात्पर्शनाद्यस्य मनोनिवृतिभाग्भवेत्। उद्धाटितं सदैवास्तेस्वर्गद्वारंहि यत्र वै नत्वा विनायकान्सर्वान् गौरी: सर्वाः प्रणम्य घ। दिवानिशं पूजनार्थ विज्ञाप्य त्रिदशेश्वरम्। पश्चमुद्रे महापीठे सिद्धिदे सर्वजन्तुषु सम्पूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम् ॥८१॥ यत्र सा विकटा देवी प्रकटा सिद्धिरूपिणी। दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः । यत्र स्थितानां भक्तानां साक्षात्सिद्धिविनायकः ॥ १०१॥ आदिकेशवमुख्यांश्र केशवान् परितोष्य घ ॥ ८२॥ निर्धूय विघ्नजालानि सर्वाः सिद्धी: प्रयच्छति। लोलार्कमुख्यसूर्याश्च प्रणम्यचपुनःपुनः । कृत्वापिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्तन्द्रितः अविमुक्ते महाक्षेत्रे सिद्धिक्षेत्रं हि तत्परम् ॥ १०३॥ सहस्रभोजनाद्यैश्चयतीन् विप्रान् प्रतर्प्यच। महापूजोपचारैश्चलिङ्गान्यभ्यर्च्यभक्तितः यत्र वीरेश्वरं लिङ्गं महागुह्यतमम्मतम्। असकृच्चिन्तयामासकि लिङ्गं क्षिप्रसिद्धिदम्। यत्रनिश्चलतामेतितपस्तनयकाम्यया तिलान्तरापि नो काश्यां भूमिर्लिंङ्गं चिना क्वचित् ॥१०३ ॥ परंचीरेशसदशं न लिङ्गं त्वाशु सिद्धिदम्। धर्मदं चार्थदं सम्यकामदं मोक्षदं तथा ५

६६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे दशमोऽध्याय: ] * विश्वानरकृताभिलाषाष्टकस्तोत्रवर्णनम् * ६७ यथा वीरेश्वरं लिङ्ग काश्यां नान्यत्तथा ध्रुवम्। तमालोक्यस्तुतिघक्रेरोमकञ्चुकितोमुदा। प्रोच्चरद्र द्वदालापोनमोऽस्त्वितिपुनःपुनः पञ्चस्वरोऽत्रगन्धर्वः परां सिद्धिमगात्पुरा॥ १०५॥ विश्वानर उवाच विद्याधरः स्वच्छविद्यो वसुपूर्णश्चयक्षराट्। नृत्यन्तीनिजभावेनपुराह्यत्राप्सरोवरा सदेहाकोकिलालापा लिङ्गमध्येलयंगता। ऋषिर्वेदशिरा नाम जपन् वे शतरुद्रियम् एकं ब्रह्मैवाऽद्वितीयं समस्तं सत्यं सत्यं नेह नानाऽस्ति किश्चित्। एको रुद्रो न द्वितीयोऽवतस्थे तस्मादेकं त्वां प्रपद्ये महेशम् ॥ १२६॥ मन्त्रज्योतिर्मयेलिङ्ग सशरीरोऽविशत्पुरा। चन्द्रमौ लिभर द्वाजावुभौपाशुपतोत्तमौ एक: कर्ता त्वं हि सर्वस्य शम्भो! नानारूपेष्वेकरूपोऽस्यरूपः । वीरेश्वरं समभ्यर्च्य गायमानो लयं गतौ। शङ्ग्चूडो हि नागेन्द्रः स्वफणामणिभिर्निशि॥१०६॥ यद्वत्प्रत्यप्सवर्क एकोप्यनेकस्तस्मान्नान्यं त्वां विनेशं प्रपद्ये ।। १२७।।

पण्मासात्सिद्धिमगमदबहुनीराजनैरिह । किन्नरी हंसपद्यत्र भर्त्रावेणुप्रियेण वै।। रज्जी सर्पः शुक्तिकायाश्च रूप्यं नेरःपूरस्तन्मृगाख्ये मरीची।

गायन्ती सुस्वरं याता परांनिर्वाणभूमिकाम्। यद्वत्तद्वद्विष्वगेषप्रपश्चो यस्मिन् ज्ञाते तं प्रपद्ये महेशम् ॥ १२८ ॥ तोये शैत्यं दाहकत्वञ वह्नौ तापो भानौ शीतभानौ प्रसाद: । असङ्ख्याताः सहस्राणि सिद्धाः सिद्धिमिहागताः ॥१११॥ सिद्धलिङ्गमिहाख्यातं तस्माद्वीरेश्वरम्परम् ॥११२॥ पुष्पे गन्धो दुग्धमध्येऽपि सर्पिर्थत्तच्छम्भो त्वं ततस्त्वां प्रपद्ये । १२६।।

वीरेश्वरं समाराध्य भ्रष्टराज्यो जयद्रथः। हत्वारिपूनसखलितं राज्यंप्राप विदेहजः शब्दं गृह्ास्यश्रवास्त्वं हि जिघ्रेरवाणस्त्वं व्यङ्घिरायासि दूरात्।

चिदूरथोऽथ नृपतिरपुत्रः पुत्रवानभूत्। वीरेश्वरप्रसादेन मगधाधिपतिर्वशा ॥११४ व्यक्ष: पश्येस्त्वं रसज्ञोऽप्यजिद्वः कस्तवां सम्यग्वेत्यतस्त्वां प्रपद्ये ॥ १३० नो वेदसत्वामीश! साक्षाद्धि वेद नो वा विष्णुरनो विधाताSखिलस्य। वसुदत्तोऽत्र च वणिक् सुतां वसुसुतोपमाम्। नो योगीन्द्रा नेन्द्रमुख्याश्च देवा भक्तो वेद त्वामतस्त्वां प्रपद्ये। १३१॥ अब्दमभ्यर्च्य वीरेशं रत्नदत्तोप्यवाप्तवान्॥ ११५॥ नो ते गोत्रं नेश जन्मापि नाख्या नो वा रूपनेव शीलं नदेशः । अहमप्यत्र वीरेशं समाराध्यत्रिकालतः । आशुपुत्रमवाप्स्यामियथाभिलषितंस्त्रिया इति कृत्वा मतिधीरो विप्रोविश्वानरःकृती। चन्द्रकूपजलैःस्ात्वाजग्राह नियमं्रती इत्थंभूतोऽपीश्वरस्त्वं त्रिलोक्याः सर्वान् कामान् पूरयेस्तद्वजे त्वाम्। त्वत्तः सर्वत्वंहिसर्वं समरारे त्वं गौरीशस्त्वञ्च नग्रोऽतिशान्तः। एकाहारो भवन्मासं मासंनक्ताशनोऽभवत्।अयाचिताशनोमासंमासंत्यक्ताशनःपुनः पयोवतोऽभवन्मासं मासंशाकफलाशनः । मासंमुष्टितिलाहारोमासं पानीयभोजनः त्वं वे वृद्धस्त्वंयुवा त्वश्च वालस्तत्वं यत्किल्वाऽस्यतस्त्वां नतोऽस्मि।

पञ्चगव्याशनोमासं मासं चान्द्रायणव्रती। मासं कुशाग्रंजलभुङ्मासं श्वसनभक्षणः स्तुत्वेति भूमौ निपपातविप्रः सदण्डवद्यावदतीवहए्ः ।

अथत्रयोदशेमासि स्नात्वात्रिपथगाम्भसि। प्रत्यूषएववीरेशं यावदायाति सद्विजः तावत्सबालोऽखिलवृद्धवृद्धः प्रोवाच भूदेव! वरं वृणीहि॥ १३४॥

तावद्विलोकयाश्चके मध्येलिङ्' तपोधनः । विभूतिभूषितं बालमष्टवर्षाकृति शुभम् तत उत्थाय हष्टात्मा मुनिविश्वानर: कृती। प्रत्यव्रवीतिकमज्ञातं सर्वज्ञस्य तवप्रभो!

आकर्णपूर्णनेत्रञ्चसुरक्तदशनच्छदम् । चारुपिङ्गजटामौलि नग्नं प्रहसिताननम्। सर्वान्तरात्मा भगवान् सर्वः सर्वप्रदो भवान्।

शैशवोचितनेपथ्यधारिणं चित्तहारिणम् । पठन्तंश्रुतिसूक्तानिहसन्तश्चस्वलीलया याच्यां प्रतिनियुङ्क्े मां किमीशो दैन्यकारिणीम्॥ १३६ ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवो विश्वानरस्य ह।

६८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्ड

शुचे: शुचिव्रतस्याशु शुचिस्मित्वाऽब्रवीच्छिशुः॥१३७॥ बाल उवाच एकादशोऽध्यायः त्वया शुचे! शुचिष्मत्यां योऽभिलाष: कृतो हृदि। अचिरेणैव कालेन सभविष्यत्यसंशयः ॥ १३८॥ तव पुत्रत्वमेष्यामिशुचिष्मत्यांमहामते। ख्यातो गृहपतिर्नाम्नाशुचिःसर्वामरप्रियः अगस्तिरुवाच

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम्। अब्दंत्रिकालपठनात्कामदंशिवसन्निधौ अणु सुश्रोणिसुभगे! वैश्वानरसमुद्धवम्। पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तंशिवशभणे

एतत्स्तोत्रस्य पठनं पुत्रपौत्रधनप्रदम् । सर्वशान्तिकरं चापि सर्वापत्परिनाशनम् अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्ीबभूवह। विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि

स्वर्गापवर्गसम्पत्तिकारकं नाऽत्र संशयः। प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिङ्गमभ्यर्च्य शाम्भवम् ॥ १४२।। सीमन्तोथाष्टमे मासिगर्भरूपसमृद्धिकृत्। सुखप्रसवसिद्धयैच तेनाकारिक्रियाविदा

वर्ष जपन्निदं स्तोत्रमपुत्रः पुत्रवान्भवेत्। वैशावे कार्तिके माघे विशेषनियमैयुतः अथातः स सुतारासु ताराधिपवराननः । केन्द्रे गुरौशुभेलग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च॥।

यः पठेत्स्नानसमये सलभेत्सकलं फलम् । कार्तिकस्यतुमासस्यप्रसादादहमव्ययः अरिष्टं दीपयन् दीप्त्यासर्वारिष्टविनाशकृत्। तनयोनामतस्यांतुशचिष्मत्यांबभूवह

तव पुत्रत्वमेष्यामि यस्त्वन्यस्तत्पठिष्यति। सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुघः सवर्निवासिनाम्।

अभिलाषाष्टकमिदं न देयं यस्य कस्यचित् ॥१४५॥ गन्धवाहा गन्धवाहा दिग्वधमुखवासनाः ॥७॥

गोपनीयंप्रयत्नेन महावन्ध्या प्रसूतिकृत्। स्त्रियावापुरुषेणापिनियमाल्लिड्सन्निधौ इष्टगन्धप्रसूनौघेर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयोनेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः॥

अब्दं जप्तमिदंस्तोत्रं पुत्रदं नात्रसंशयः। इत्युत्तवान्तर्दधेबालः सोऽपिविप्रोगृहंगतः परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह। तमोऽताम्यत्त नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्॥ ६॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे सच्वा: सत्वसमा युक्ता वसुधाऽडसीच्छुभा तदा। पूर्वार्धे इन्द्राग्निलोकवर्णनंनाम दशमोऽध्यायः॥१०॥ कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयन्त्यभूत् ॥ १०. तिलोत्तमोर्वशीरम्भाप्रभाविद्युत्प्रभाशभा। सुमङ्गलाशभालापासुशीलाढ्यावराङगना: क्वणत्कङ्कणपात्राणि कृत्वा करतले मुदा। मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवन्ति च वञ्रवैदूर्यदीपानि हरिद्रालेपनानि त । गारुत्मतैकरूपाणिशङ्गशुक्तिदधीनि च॥ पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुङ्गमवन्ति घ । गोमेदपुष्परागेन्द्रनीलसन्माल्यभाज्ञि घ। विद्याधर्यश्चकिन्नर्यस्तथाSमर्यः सहस्रशः । चामरव्यग्रहस्ताग्रमङ्गल्यद्रव्यपाणयः गन्धर्वारगयक्षाणां सुवासिन्य:शुभस्वराः। गायन्त्योललितं गीतंत त्राजग्मुरनेकशः

७० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकादशोऽध्याय: ] * नारदेनमातापित्रोर्महत्त्ववर्णनम्* मरीघिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरद्गिराः। वसिष्टः कश्यपश्चाहं विभाण्डो माण्डवीसुतः॥१७॥ विश्वानरं समापृच्छन् संप्रहष्टतनूरुहाः॥ ३४॥

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः। भृगुस्तुगालवोगर्गो जातूकर्ण्यःपराशरः अतः पुत्रंसमीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

आपस्तम्बो याज्ञवल्क्दक्षवाल्मीकिमुद्लाः। अपुत्रस्य गृंहं शन्यमपुत्रस्यार्जनंतृथा। अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः

शातातपश्च लिखितः शिलादः शङ्ड उञ्छभुक॥ १६॥ न पुत्रात्परमो लाभो नपुत्रात्परमं सुखम्। न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

जमदग्निश्च संवर्तो मतङ्गो भरतोंऽशमान्। औरस: क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः। आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्ताऽन्रकीतिताः॥३८। व्यास: कात्यायन: कुत्स: शौनकः सुश्रुतः शकः॥२०॥ ऋष्यशुद्गोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुम्बुरू। उत्तङ्ो वामदेवश्च व्यवनोऽसितदेवली एपामन्यतमः कार्योगृहस्थेन विपश्चिता। पूर्वपूर्वःसुतः श्रेयान् हीनःम्यादुत्तरोत्तरः गणावचतुः शालङ्कायनहारीतौविश्वामित्रोथ भार्गवः। मृकण्डः सहपुत्रेणदाल्म्यउद्दालकस्तथा धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः। निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात्।

तच्छान्त्यर्थ समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्॥२३॥ अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाव्दे चार्थवत्कृता॥४०॥

ब्रह्मा वृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नन्दिभृङ्गिसमायुक्तो गौर्यासहवृषध्वजः कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवण्क्षे स कर्मवित्। ब्रह्मतेजोभिवृद्धयर्थपश्चमेऽब्दे व्रतं ददो

महेन्द्रमुख्यागीर्वाणा नागा: पातालवासिन: । उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः। त्यब्दं वेदान् सविधिनाऽध्यैष्ट साङ्गपदक्रमान् ॥ ४२।। रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः ॥२५॥ विद्याजातं समस्तञ्च साक्षिमात्राद गुरोमुखात्। स्थावराजङगमंरूपंधृत्वायाताः सहस्रशः। महामहोत्सवेतस्मिन् बभूवाकालको मुदी जातकर्मस्वयं चक्रेतस्यदेवः पितामहः। श्रुतिविचार्य तदूपां नाम्नागृहपतिस्त्वयम् विनयादिगुणानािष्कुर्वन् जग्राह शक्तिमान् ॥ ४३ ।।

इतिनाम ददौतस्मै देयमेकादशेऽहनि। नामकर्मविधानेन तदर्थ श्रुतिमुञ्चरन् ॥२ ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रषणे रतम्। वैश्वानरं गृहपति दृष्टा कामचरो मुनिः ॥

अयमग्निगृ हपतिर्गाहपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । विश्वानरोटजं प्राप्य देवषिर्नारद: सुधीः । पप्च्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनःक्रमात्

अग्ने गृहपते भिद्युम्नमभिसह आयच्छस्व ॥ २६॥ नारद उवाच

अग्ने गृहपतेस्तुत्या परामपिनिदर्शयन्। चतुर्निगममन्त्रोत्तेराशीर्भिरभिनन्द्य च । विश्वानर! महाभाग! शुचिष्मति! शुभव्रते !। कुरुते युवयोर्वाक्यमयंग्रृहपतिः शिशुः

कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेणहरिणा सह। निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः नान्यत्तीर्थ न वादेवोनगुरुनचसत्क्रिया। विहायपित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतसयहि

अहोरूपमहोतेजस्त्वहोसर्वाङगलक्षणम्। अहोशुिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयंहरः न पित्रोरधिकं किश्चित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि।

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो। आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोर्द्रास्तदर्चकाः गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी॥ ४८ ।।

इति स्तुवन्तस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम्। अम्भोभिरभिषिच्य स्वं जननीचरणच्युतैः। प्राप्नुयात्स्वर्धु नीशुद्धकबन्धाधिकशुद्धताम्॥ ४६॥

७२ * स्कन्दपुराणम् # [४ काशीखण्डे एकादशोऽध्यायः ] शुचिष्मत्यापुत्रषिषयेिन्ताकरणम् * संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वन्द्योहिमस्करी। सर्ववन्द्येन यतिनाप्रसूर्वन्द्या प्रयत्नतः पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशोभनौ। इदमेव तपोत्युग्रमिदमेघ परं व्रतम्। अयमेव परोधर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्॥ समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्त्निग्धावैश्वर्यसूचकौ॥ ६७॥ मन्ये मान्यो नाऽधमस्य तथाऽन्यस्य यथा युवाम्। स्वल्पाभि: कररेखाभिरारक्ताभिःसदासुखी। लिङ्गेनकृशहस्वेन राजराजोभविष्यति सुखाकारर्विनीतस्य शिशोगृ हपतेरहम् ॥ ५२॥ वेश्वानर!समभ्येहि ममोत्सङ्गेनिषीद भो!। लक्षणानिपरीक्षेऽहंपाणिदर्शयदक्षिणम् उत्कटासनगुल्फस्फिग्राभिरस्यापि वर्तुला। दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका धारैका मूत्रयत्यस्मिनदक्षिणावर्तिनी यदि। गन्घश्च मीनमधुनोर्यदिवीर्येतदानृपः इत्युक्तो मुनिना बाल: पित्रोराज्ञामवाप्य सः। विस्तीणौं मांसलौ स्त्निग्धौ स्फिघावस्य सुखोघितौ। प्रणम्य नारदं श्रीमान् भत्त्ता प्रह्न उपाविशत् ॥५४॥ वामावर्तौ सुप्रलम्बौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ।। ७१॥ ततो दृष्टाऽस्य सर्वाङ्गं तालुजिह्वाद्विजानपि। आनीयकुङ्गमारक्तं सूत्रश्चत्रिगुणीकृतम् स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङमुखम्। तथाऽस्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिचस्पतिः॥ ७२॥ मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम् ॥५६ ॥ तिर्यगूर्ध्वंसमोमाने योऽष्टोत्तरशताङ्गलः। सभवेत्पृथिवीपालो बालोऽयंतेयथाद्विज द्वात्रिशद्दशनश्चायं करकम्बुशिरोधरः । क्रौञ्चदुन्दुभिहंसाभ्रस्वरः सर्वेश्वराधिकः मधुपिङ्गलनेत्रोऽसौननं श्रीस्त्यजतिक्वचित् । पश्चरेखललाटस्तु तथासिहोदरःशुभः पश्चसूक्ष्म: पश्चदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुंगम्भीरो द्वात्रिशलक्षणस्त्विति पश्चदीर्घाणि शस्यानियथादीर्घायुपोस्यवै। भुजौनेत्रेहनुर्जानुनासाऽस्यतनयस्यते ऊर्ध्वरेखाङ्गितपदो निःश्वसन् पद्मगन्धवान्। अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम् ॥ ७५॥ किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । सम्पूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधि: स्वरेण सत्वनाभिभ्यां त्रिगम्भीरःशिशुः शुभः ॥६० ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयम्त्वसौ शिशुः। त्वक्केशाङ्कलिदशनाः पर्वाण्यङ्गलिजान्यपि। गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि॥ ७9। तथाऽस्य पश्चसूक्ष्माणि दिक्पालपद्भाग्यथा ॥६१॥ शङ्कडस्य द्वादशे वर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । वक्ष: कुक्ष्यलकंस्कन्धं करं वक्त्रं पडुन्नतम्। तथाऽत्रदृश्यतेवाले महदैश्वर्यभाग्यथा इत्युत्तवा नारदो धीमान् सजगाम यथागतम् ॥७८॥ पाण्योस्तले व नेत्रान्ते तालुजिह्वाधरौष्ठकम्। विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम्। तदेव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम् सप्तारुणश्च सनखमस्मिन् राज्यसुखप्रदम्॥ ६३॥ हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत्। मूर्च्छामवाप महतींपुत्रशोकसमाकुलः ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीरणो यथा ह्यसौ। शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम्। सर्वतेजोऽतिगैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा॥ ६४॥ आर्तस्वरेण हारावैरत्यन्तव्याकुलेन्द्रिया॥ ८१॥ कमठीपृष्ठ कठिनावकर्मकरणौ करौ। राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ वाध्वनिकोमलौ हाशिशो! हागुणनिधे!हापितुर्वाक्यकारक!। हाकुतो मन्दभाग्यायाजठरेमेसमागतः अच्छिन्ना तर्जनींव्याप्यतथारेखास्यदृश्यते। कनिष्ठापृष्ठनिर्यातादीर्घायुष्यंयथार्पयेत्

• स्कन्दपुसाणम् * [ ४ काशीखण्डे एकादशोऽध्याय: ] * गृहपतिनाकाशीगमनवर्णनम् * हा वाल! हाविमल! हाकमलायताक्ष! हालोकलोघनचकोरकुरङगलक्ष्मन्। उच्चैर्वदन् गरृहपतिःक् स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयः सकलेन्द्रियेशः॥ हा तात! तात! नयनाव्जमयूखमालिन!हामातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो ।॥ ८४॥ अगस्त्य उवाच हापूर्णचन्द्रमुख! हासुनखाङगलीक! हाचाटुकारवचनामृतवीचिु । ततो दृष्टा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ। डुःखैः कियद्विरहहाङ्गमया त्वमाप्तः किकिकृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्ये ।८५॥ स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृककुतो हि वाम् ॥ ६६ ॥ नोप्तोवलिर्नबतकासु च देवतासु तीर्थानि कानि न मयाऽध्युषितानि वत्स !। नमांकृतवपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः। कालःकलयितुं शक्तो वराकीचश्चलाल्पिका के के मया न नियमौषधमन्त्रयन्त्रा: संसाधितास्तवकृते सुकृतैकलभ्यः॥८६॥ प्रतिज्ञां शृणुतंतातौ यदिवांतनयोह्यहम्। करिष्येऽहंतथातेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेन्दुमभिदर्शय सौख्यसिन्धो!। मृत्युक्षयं समाराध्य सर्वज्ञं सवदं सताम्। कालकालं महाकालंकालकूटविषादिनम् पुन्नामतीवनरकार्णघवाडवाग्ने स्जीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षेः॥८७॥ इतिश्रृत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदम्पती। अकालामृतवर्षौघशान्ततापौतदोचतुः कि देवता अहह! जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भावि मिलितायुगपत्समस्ताः अपयोदपयोवृष्टिरदुग्धाव्धि: सुधोदयः। अनिन्दुः कौमुदीकान्तिः कुतो नौ सुखयत्यलम् ॥ १०१॥ शम्भो! महेश! करुणाकर ! शालपाणे! मृत्युञ्जयस्त्वमिति वेदविदो वदन्ति। पुनत्र हि पुनव्र हि की दूक्कीदूक्पुनःपुनः । कालःकलयितुं नालं वराकी चश्चलाल्पिका त्वद्दत्तबालतनये यदिकालकाल: स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः ॥ ८६॥ आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः । मृत्युञ्जयस्य देवस्य समाराधनलक्षणः हा! हन्त! हन्त! भवता भवतापहारी कस्माद्विधेऽत्र बिदधे बहुभिः प्रयत्नेः। तद्गच्छशरणं तात! नातः परतरं हितम्। मनोरथपथातीतकारिण: कालहारिण:। वालो विशालगुणसिन्धुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय॥ ६० कि न श्रतं त्वया तात! श्वेतकेतुं यथा पुरा। पाशितं कालपाशेन ररक्षत्रिपुरान्तकः हा! काल! बालकवती किमुतेन राज्ी त्वत्कालतां न हृतवान्न सुताननेन्टुः। शिलादतनयं मृत्युग्रस्तमष्टाब्दमर्भकम्। शिवोनिजजनं चक्रे नन्दिनं विश्वनन्दिनम् बालेति कोमलमृणाललताङगलीले दम्भोलिनिप्ठुरकठोरकुठारदं्र: ।। ६१।। क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम्। पीत्वा हालाहलं घोरमरक्षद्गुवनत्रयम् ॥ इत्थं विलप्य बहुशो नयनाम्वुधारासम्पातजाततटिनीशतमुत्तरङ्गम्। जालन्धरं महाद्प हृतत्रेलोक्यसम्पदम्। चरणाङ्गष्ठरेखोत्थचक्रेण निजवान यः ॥ सा तोकशोकजनितानलतापतप्ता प्रोच्छवस्य दीर्वविपुलोष्णमहो शुशोष ॥६२ य एकेषुनिपातोत्थज्वलनेस्त्रिपुरंपुरा । विधायपत्त्रिणंविष्णु ज्वालयामासधूर्जटि: आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानिदुमाव्रततयःकुसुमाश्रुपातैः। अन्धकं यस्त्रिशलाग्रप्रोतंवर्षायुतं पुरा। त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढंशोषयामास भानुना ।। प्रायो रुदन्ति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन॥ ६३ ।। कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम्। निनायानङगपदवीं वीक्षमाणेष्वजादिषु रुण्णन्तया किल तथा बहुमुक्तकण्ठमार्तस्वरैः प्रतिर्वच्छलतो यथोच्चैः। तं ब्रह्माधेककर्तारं मेघवाहनमच्युतम्। प्रयाहि पुत्र! शरणं विश्वरक्षामणि शिवम् तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकन्दरास्याः सर्वादिशः स्थगितपत्त्रिमृगागमा हहि॥६४ पित्रोरनुज्ञां प्राप्येति प्रणम्यचरणौ तयोः। प्रदक्षिणमुपावृत्यबह्वाश्वास्यविनिर्ययौ श्रुत्वाऽडर्तनादमिति विश्वनरोऽपि मोहं, स प्राप्य काशीं दुष्प्रापां ब्रह्मनारायणादिभिः। हित्वोत्थितःकिमिति कि त्विति कि किमेतत्। महासम्वर्तसम्वृत्ततापाद्विश्वेशपालिताम् ॥११४।

७६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकादशोऽध्याय: ] * गृहपतिसमीपेशिवागमनवर्णनम् # स्वर्धु न्याहारयष्ट्य वराजितांकण्ठभूमिषु। विचित्रगुणशालिन्याहारनीहारगौरया 99

वहुसंसारसन्तापसन्तप्तजनतोद्गषम्। वारयन्तीं घरणया छिन्दन्तीमसिधारया॥ जग्राहनियमान् घोरान् दुष्करानकृतात्मनाम्। अष्टोत्तरशतैःकुम्भैः पूर्णेगङ्गामृतद्रवैः यल्लभ्यते घ केवल्यं सुद्ृढाष्टाङ्गयोगतः। संस्राप्य वाससापूतैः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम्। विकाशयन्तीं तत्सम्यक् काशिकायां जगुर्वुधाः ॥११७॥ नीलोत्पलमयीं मालां समर्पयति सोऽन्वहम् ॥ १३४॥ संसारतापतप्ाभ्यां लोचनाभ्यां स दवष्टवान्। अष्टाधिकसहस्त्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम्। सपक्षार्धेन षण्मासं कन्दमूलफलाशनः कर्णाकर्णप्रकीर्णांभ्यां प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् ॥११८॥ शीर्णपर्णाशनःपक्षे त्वाषण्मासं बभूव सः। तत्र स्नात्वा विधानेन द्ूष्टा विश्वेश्वरं विभुम्। षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जलबिन्दुभुक् ॥ १३६ ॥ त्रैलोक्यप्राणिसन्त्राणकारिणं. प्रणनाम है॥११६। एवंवर्षद्वयं तस्य व्यतिक्रान्तं तथासतः । जन्मतोद्वादशेवर्षेतदचो नारदेरितिम्॥ आलोक्यालोक्य तल्लिङ' तुतोषहृदयेबहु। परमानन्दकन्दाख्यंस्फुटमेतन्न संशयः सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः। उवाघचवर ब्रुहिदझनितन्मनसिस्थितम् अहोनमत्तोधन्योस्ति त्रैलोक्येसचराचरे। यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम् अहंशतक्रतुर्विप्र! प्रसन्नोऽस्मि शुभव्रतैः । इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्यवाक्यं मुनिकुमारक: त्रिलोकीसारसर्वस्वं पिण्डीभूतमिदं किल। उवाच मधुरं धीरःकीरवन्मधुराक्षरम्। मघवन् वृत्रशत्रो! त्वांजानेकुलिशपाणिनम् किम्वा पीयूपपिण्डोऽयमुद्रतः क्षीरनीरधेः ॥१२२॥ नाऽहं वृणे वरं त्वत्तः शङ्करो वरदोऽस्ति मे॥ १४१॥ आत्मावबोधमहसः किमसौ प्रथमाङ्करः । ब्रह्मानन्दसुकन्दोवा किमुब्रह्मरसायनम् इन्द्र उवाच योगिहत्पद्मनिलयं यदनाकारमुच्यते। तदाकारत्वमापेदे किमिदं लिङ्गकेतवात् न मत्तः शङ्करोऽस्त्यन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो!। ब्रह्माण्डभाण्डमथवा नानारतौघपूरितम् । अथवामोक्षवृक्षस्य फलमेतन्न संशयः विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याघस्व मां वरम् ॥ १४२॥ निर्वाणलक्ष्म्या: किमथ केशपाशःसुपुष्पयुक्। ब्राह्मण उवाच केवल्यमल्लीवल्ल्या: कि स्तबक: स्तावकार्थदः॥१२६ ।। गच्छाहल्यापतेऽसाधोगोत्रारेपाकशासन। नप्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम् निःश्रेयसश्रियः किंवाऽSनन्दक्रीडनकन्दुकः । अपवर्गोदयाद्रेः किमुदियायसुधाकरः इति तस्यवचःश्रुत्वाक्रोधसंरक्तलोचनः । उद्यम्यकुलिशंघोरंभीषयामास बालकम् संसारमोहतिमिरभिदुरःकिमसौ रविः । किमुकल्याणरमणीरम्यशङ्गारदर्पणः। स दृष्टा बालको वज्रंविद्युज्ज्वालाशताकुलम्। स्मरन्नारदवाक्यश्चमुमूर्छभयविह्हलः आज्ञातं न भवेदन्यत्सर्वेषांदेहधारिणाम् । अनेककर्मबीजानां बीजपूरोऽयमद्गुतः॥ अथ गौरीपतिः शम्भुरापिरासीत्तमोनुदः। उत्तिष्ठोत्तिष्ठभद्रं ते स्पर्शःसक्जीवयन्निव विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो गतः । उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिवाक्षये। अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम् अस्मिन्निर्वाणदे लिङ्के विश्वलिङ्गमिदं ततः ॥१३० ॥ भालेलोघनमालोक्य कण्ठेकालंवृषध्वजम्। वामाङ्गसंनिविष्ठाद्वितनयं चन्द्रशेखरम् मम भाग्योदयेनैव नारदेन महर्षिणा। तदागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहं ततः॥ कपर्देन विराजन्तं त्रिशलाजगवायुधम्। स्फुरत्कपू रगौराङगं परिणद्धगजाजिनम् इत्यानन्दामृतरसैविधायसहिपारणम्। ततःशुभेSह्निसंस्थाप्य लिङ्ग' सर्वहितप्रदम् परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात्। हर्षघाष्पाकुल:सन्नकण्ठो रोमाश्चकञ्चुकः ॥ १५० ॥

• स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे क्षणं स्थगितवत्तस्थौचित्रकृत्रिमपुत्रकः। यथातथासुसम्पन्नोविस्मृत्यात्मानमेवच न स्तोतुं न नमस्कर्तुंकिश्चिद्विज्ञप्मेव च। यदासनशशाकालंतदास्मित्वाSडहशटुरः ईश्वर उवाच द्वादशोऽध्यायः शिशोगृहपते! शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो। ज्ञातो भींतोऽसि माभेषीर्जिज्ञासाते कृतामया नित तिवरुणलोकवर्णनेपिङ्गाक्षाख्यानवर्णनम् ममभक्तस्य नोशक्रो न वज्र नान्तकोपि वा। प्रभवेदिन्द्ररूपेण म्यव त्वंहिभीषितः शिवशर्मोवाच वरं ददामिते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव। सर्वेषामेव देवानां वदनं त्वं भविष्यसि ॥ न श तादीन् क्रमाल्लोकानाख्यातंपुरुषोत्तमौ। पुरुषोत्तमपादाब् जपरागोद ्धुस रा ल क् सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरोभव। धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि गणावचतु: त्वयेदं स्थापितं लिङ्ग तव नाम्ना भविष्यति। आकर्णय महाभाग! संयमिन्याः पुरीं पराम्। अग्नीश्वर इतिख्यातं सर्वतेजोभिवृ हणम् ॥ १५७॥ दिक्पतेर्निर् तस्याऽसौ पुण्या पुण्यजनोषिता ॥ २ ।। अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विदयदग्निजम्। अग्निमान्द्यभयं नेवनाकालमरणंक्कचित् राक्षसानिवसन्त्यस्यामपरद्रोहिण सदा। जातिमात्रेण रक्षांसि वृत्तैः पुण्यजनाइमे अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यांसर्वसमृद्धिदम्। अन्यत्रापिमृतो देवादग्निलोकेमहीयते ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पान्ते भोक्षमाप्नुयात्। परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङमुखाः। जाताजातौनिकृष्टायामपि पुण्यानुसारिणः वीरेश्वरस्य पूर्वेण गङ्गाया: पश्चिमे तटे॥ १६०॥ द्विजातिभत्तयुत्पन्नार्थेरात्मानं पोषयन्ति ये। अग्नीश्वरं समाराध्यवह्निलोके वसेन्नरः। पितृभ्यां स्वजनैः साधमित्रबन्धुसमायुतः सदा सङ्कचिताङ्गाश्च द्विजसम्भाषणादिषु॥ ६॥ विमानमिदमारुह्यप्रयाह्येव दिशःपते। इत्युक्तवानीयतद्बन्धून् पित्रोश्च परिपश्यतोः आहूता वस्त्रवदना वढन्ति द्विजसननिधौ। दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्नि तत्र लिङ्गे शिवोऽविशत् ॥१६३॥ जयजीव भगोनाथ स्वामिन्निति हि वादिनः।७ ॥ गणावूचतुः तार्थस्नानपरानित्यंनित्यं देवपरायणाः। द्विजेषु नित्यंप्रणताःस्चनामाख्यानपूर्वकम् इत्थमग्निस्वरूपंते शिवशर्मन्प्रवर्णितम्। किमन्यक्क्रांतुकामोसि कथयावस्तदीरय दमदानदयाक्षान्तिशोचेन्द्रिय विनिग्रहाः । अस्तेयसत्याहिसाश्च सर्वेवां धर्महेतवः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां तृतीये काशीखण्डे आवश्येषु सदोदुक्ता ये जातायत्रकुत्रचित्। सर्वभोगसमृद्धास्ते वसन्त्यत्र पुरोत्तमे पूर्वार्द्धे वह्निलोकवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ म्लेच्छा अपि सुतीर्थेषुये मृतानात्मघातकाः । विहाय काशीं निर्वाणविश्राणान्तेऽत्र भोगिनः ॥ ११ ॥ अन्धन्तमो विशेयुस्ते ये चैवात्महनोजनाः । भुक्तवानिरयसाहस्त्रंतेचस्युर्ग्रामसूकराः आत्मघातो न कर्तव्यस्तस्मात्क्वापि विपश्चिता। इहापि व परत्रापि न शुभान्यात्मघातिनाम् ॥१३॥

८० [४ काशीखण्डे द्वादशोऽध्याय: ] * वरुणलोकनिवासप्रदकर्मवर्णनम् * ८१ * स्कन्दपुराणम् * चिन्तयेच्चेत्तदाSचिन्त्यो मोक्षोपायो न चेतरः ॥ ३१ ॥ यथेष्टमरणं केचिदाहुस्तत्वावबोधकाः । प्रयागे सर्वतीर्थानां राजि सर्वाभिलाषदे॥ व्युष्टायामथ यामिन्यामभूत्कोलाहलो महान्। वातयध्वं पातयध्वंनग्नयध्चंद्रुतंभटाः अन्त्यजा अपिये केचिद्वियाधर्मानुसारिणः । परोपकृतिनिष्ठास्तेवसन्त्यत्र तुसत्तमाः मा मारयध्वं त्रायध्वं भटाःकार्पटिकावयम्। अनायासंलुण्ठयध्वंनयध्वं चयदस्तिनः अस्य स्वरूपं वक्ष्यावो दिक्पतेः क्षणतःश्ृणु। वयंपान्थाअनाथाःस्मोविश्वनाथपरायणा। सनाथास्तेनदूरंसनाथतांपथिकोऽपर: मध्ये विन्ध्याटवि पुरा पक्कणस्थजनाग्रणीः॥१६॥ वयं पिङ्गाक्षविश्वासादस्मिन्मार्गेऽकुतोभयाः। पल्लीपतिरभूदुग्रः पिङ्गाक्ष इति विश्रुतः। निर्विन्ध्यायास्तटे शरः क्ररकर्मपराङ्मुखः घातयेद्दरसंस्थोऽपि यः पान्थपरिपन्थिनः। यातायातं सदा कुर्मः स च दूर इतो वनात्॥ ३५॥

व्याघ्रादीन् दुष्टसत्वांश्च स हिनस्ति प्रयत्नतः ॥ १८।। इतिश्रुत्वाऽथपिङ्गाक्षो भटःकार्पटिकेरितम्। दूरान्माभैप्टमाभैष्ट ब्रुवन्निति समागतः तत्कर्मसूत्रैराकृष्टो भिल्लःकार्पटिकप्रियः। तूर्णतदायुष्यमिवतत्रोपस्थितवान्क्षणात् जीवेन्मृगयुधर्मेण तत्रापिकरुणापरः। न विश्वस्तान् पक्षिमृगान्न सुप्तान्नव्यवायिनः कोयं कोयं दुराचारःपिङाक्षे मयिजीवति। न तोयगृधून्न शिशन्नान्तर्वत्नित्वलक्षणान्। स घातयति धर्मज्ञो जातिधर्मपराङ्मुखः श्रमातुरेभ्यः पान्थेभ्यः सविश्रामंप्रयच्छति। हरेत्स्रुधां स्रुधार्तानामुपानद्दोऽनुपानहे उल्लुलुण्ठयिषुः पान्थान् प्राणलिङ्गसमान्मम । ३८॥ इतितद्वाक्यमाकर्ण्यताराक्षस्तत्पितृव्यकः। धनलोभेनपिङ्गाक्षेपापंपापोव्यचिन्तयत् मृगत्व चोतिमृदुलाविवस्त्रेभ्योतिसर्जति। अनुवरजतिकान्तारेप्रान्तरे पथिकानूपथि कुलधर्म व्यपास्यैष वर्ततेकुलपांसनः । चिरं चिन्तितमद्यामुं घातयिष्याम्यसंशयम् नजिघृक्षतितेभ्योरऽर्थमभयं चैतियच्छति। आविन्ध्याटवि मेनाम ग्राह्यंदुष्टभयापहम् नित्यं कार्पटिकान् सर्वान् सपुत्रेण प्रपश्यति। विचार्येति स दुष्टात्मा भृत्यानाज्ञापयत् क्रुधा। तेऽपि च प्रतितीर्थ हि तमाशीर्वाद्यन्ति वे ॥ २४॥ आदावेनं वातयन्तु ततः कार्पटिकानिमान्॥ ४१॥ ततोऽयुध्यन् दुराचारास्तेनेकेन व तेऽखिलाः। इतितिष्ठतिपिङ्गाक्षेसाटवीनगरायिता। अध्वनीनेऽध्वगान्कोपिनरुणद्धिससाध्वसः यथाकथञ्चित्ताननयत्स च स्वावसथान्तिकम् ॥ ४२॥ कदाचित्तत्पितृव्येण समीपग्रामवासिना। आच्छिन्नं हि धनुर्बाणं छिन्नं सन्नहनंशरैः । असूदयिष्यमेतांस्तद्भविष्यं यदीश्वरः श्रतः कार्पटिकानांहि सार्थः सार्थो महास्वनः॥ २६॥ अभिलष्यन्निति प्राणानत्याक्षीत्स परार्थतः। लुब्धकस्तद्वने लुब्धःस्षुद्रस्तन्निघनोदतः। सरुरेध तमध्वानमग्रेगत्वाSतिगूढवत् तेपि कार्पटिका: प्राप्तास्तत्पल्लीं गतसाध्वसाः ॥४४॥ तदायुष्यस्य शेषेणपिङ्गाक्षोमृगयांगतः । तस्मिन्नरण्येतन्मार्गनिकषाप्युषितोनिशि या मतिसत्वन्तकाले स्याद्गतिस्तदनुरूपतः। परप्राणद्रुहां पुसां न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः। विश्वं कुशलि:तेनैतद्विश्वेशपरिरक्षितम् ॥ २६॥ दिगीशत्वमतः प्राप्तो निरमत्यां नैऋ्त तेश्वरः॥४॥

न चिन्तयेदनिष्ठानि तस्मात्कृष्टिः कदाचन। इन्थमस्यस्वरूपंते आवाभ्यांसमुदीरितम्। एतस्योत्तरतोलोकोवरुणस्यास्यमद्गतः कृपवापीतडागानां कर्तारो निर्मलैर्धनैः । इहलोके महीयन्तेवारुणे वरुणप्रभाः ॥४७ विधिदृष्टं यतोभावि कलुषं भावि केवलम् ॥ ३० ॥ निर्जले जलदातारःपरसन्तापहारिणः । अर्थिभ्योयेप्रयच्छन्ति चित्रच्छत्रकमण्डलून तस्मादात्मसुखं प्रेप्सुरिष्टानिष्टं न चिन्तयेत्।

८२ * स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे द्वादशोऽध्याय: ] * वरुणकथानकवर्णनम् * पानीयशा लिका:कुयु र्नानोपस्करसंयुताः। दद्युर्धर्मवटांश्चापि सुगन्धोदकपूरितान् हरार्घनोपविष्टस्य समाधौनिश्चलात्मनः। श्रुतबालविपत्तेश्च चचाल न मनो हरात् अश्वत्थसेकंयेकुर्युःपथिपादपरोपकाः । विश्रामशालाकर्तारःश्रान्तसन्तापनोदकाः अधिकंशीलयामास ससर्वजं त्रिलोचनम्। पश्यञ्छम्भोःसमीपेसभुवनानि चतुर्दश ग्रीष्मोष्महन्तिमायूरपिच्छादिरचितान्यपि। जानाभूतानिभूतानि ब्रह्माण्डान्तर्गतानि घ। चन्द्रसूर्यर्क्षताराश्चपर्वतान्सरितोदुमान् चित्राणि तालं वृत्तानि वितरन्ति तपागमे ॥५१॥ समुद्रानन्तरीयाणि ह्यरण्यानि सरांसि च। नानादेवनिकायांश्चबह्वीर्दिविषदांपुरीः रसवन्ति सुगन्धीनि हिमवन्ति तपर्तुषु। विश्राणयन्ति वा तृप्तिपानकानिप्रयत्नतः वापीकूपतडागानि कुल्या:पुष्करिणीबहु। इस्रुक्षेत्राणि सङ्कल्प्य ब्राह्मणेभ्योददत्यपि। तथानानाप्रकारांश्चविकारानैक्षवान्बहून् एकस्मिन्क्वापि सरसि जलक्रीडापरायणान्॥ ७० ॥ गोरसानां प्रदातारस्तथा गोमहिषीप्रदाः । धारामण्डपकर्तारश्छायामण्डपकारिणः बहन्मुनिकुमारांश्र मज्नोन्मजनादिभिः। करयन्त्रविनिर्मुक्ततोयधाराभिपेचनैः देवालयेषु ये दद्युर्बहुधारागलन्तिकाः । तीर्थे वा करहर्तारस्तीर्थमार्गावनेजकाः ॥ करताडितपानीयशब्ददिङ्मुखनादिभिः। जलखेलनकेरित्थं संसक्तान्बहुवालकानू अभयं ये प्रयच्छन्ति भयार्तोद्यतपाणयः। तेषां मध्ये ददर्शाथ समाधिस्थः सकर्दमः । निर्भया वारुणे लोके ते वसन्ति लसन्ति घ ॥५६॥ स्वं शिशु' शिशुमारेण नीयमानं सुविहलम् ॥। ७३ ॥। विपाशयन्ति ये पुण्या दुवृ त्तेःकण्ठपाशितान्। कयाचिजलदेव्याथ तर्माच्चकरयादसः। प्रसह्य नीत्वोद्धये द्ृष्टवांस्तं समर्पितम् निर्भत्स्य सरितांनाथं केनचिद्ुद्ररूपिणा। त्रिशलपाणिनेत्युक्तं क्रोधताम्राननेन च नौकाद्युपायर्नद्यादौ पान्थान् ये तार्यन्त्यपि। कुतोजलानामधिप शिवभक्तस्य बालकः । प्रजापतेःकर्दमस्य महाभागस्य धीमतः तारयन्त्यपि दुःखाब्धेस्तत्रनागरिका द्विज!॥ ५८॥ अज्ञात्वा शिवसामथ्यं भवता चिरमासितः । घट्टान् पुण्यतटिन्यादेर्बन्धयन्ति शिलादिभिः। भयत्रस्तेन तद्वाक्यश्रवणात्तमुदन्वता॥ ७७॥ तोयार्थिसुखसिद्ध्यर्थं ये नरास्तेऽत्र भोगिनः ॥ ५६ ।। वालं रत्नैरलङ्कृत्य बद्ध्वातंशिशुमारकम्। समर्पितंसमानीयशम्भुपादाब्जसन्निधौ वितर्षयन्ति ये पुण्यास्तृषिताञ्छीतलैर्जलैः। तेऽत्रवैवारुणेलोके सुखसन्ततिभागिनः नत्वा विज्ञापयत्तञ्चनापराध्याम्यहं विभो!। अनाथनाथविश्वेश!भक्तापत्तिविनाशन! जलाशयानां सर्वेषामयमेकतमःपतिः । प्रचेता यादसांनाथः साक्षीसर्वेषु कर्मसु मक्तकल्पतरोशम्भोऽनेनायं दुष्टयादसा। अनायि न मया नाथ! भवभक्तजनार्भकः॥ अस्योत्परत्तिशृणु पतेर्वरुणस्यमहात्मनः । आसीन्मुनिरमेयात्मा कर्दमस्य प्रजापतेः गणेन तेन विज्ञाय शम्भोरथ मनोगतम्। पाशेनबद्ध्वातद्याद:शिशुहस्ते समर्पितम् शुचिष्मानिति विख्यातस्तनयो विनयोचितः । गृहा गेमं स्वतनयं पार्षदे शङ्कराज्ञया। याहि स्वभवनं वत्स ! ब्रुवतीति सकर्दमः ॥ स्थैयमाधुर्यधैयाद्यैगु णैरुपचितो हितः ॥ ६३॥ समाधिसमये सर्वमितिश्णुण्वन्नुदारधीः। उन्मील्यनयनेयावत्प्रणिधानंविसृज्यच अच्छोदे सरसिस्नातुं सगतो बालकैःसह। जलक्रीडनसंसक्तं शिशुमारोऽहरच्च तम् संपश्यते शिशु तावत्पुरतःसमवेक्षत । ग्रृहीतशिशुमारञ्च पार्श्वेडलङ्कृतकर्णिकम् ततस्तस्मिन्मुनिसुते हतेऽत्याहितशंसिभिः। नोयार्द्रकाकपक्षाग्रं कषायनयनाश्चलम्। किश्चिद्विरूक्षंत्ववक्षोभं सम्भ्रमापन्नमानसम् तैः समागत्य शिशुभिः कथितं तत्पितुः पुरः॥६५॥ कृतप्रणाममालिङय जिघ्रंस्तन्मुखपङ्गजम्। पुनर्जातमिवामंस्त पश्यंश्चापिमुदु्मुद्यः

• स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे शतानिपश्चवर्षाणि प्रणिधानस्थितस्य हि। कर्दमस्यव्यतीतानिशम्भुमर्चयतस्तदा कर्दमोऽपि चतत्कालमज्ञासीत्क्षणसङ्गतम्। यतोनप्रभवेत्कालोमहाकालस्यसन्निधौ ततस्तं तनयःपृष्ता पितरं प्रणिपत्य च। जगामतूर्ण तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम् त्रयोदशोऽध्यायः तत्र तप्त्वा तपोघारं लिङ्ग संस्थाप्य शाम्भवम् पञ्चवर्षसहस्राणि स्थित:पाषाणनिश्चलः॥ ६०।। गन्धवत्यलकावर्णनम् आविरारसीन्महादेवस्तुष्टस्तत्तपसा ततः । उवाच कार्दमे!ब्रूहि कंददामि वरोत्तमम् गणाव्चतु: कार्दमिरुवाच इमां गन्धवतीं पुण्यां पुरींवायोविलोकय। वारुण्याउत्तरे भागे महाभाग्यनिधेद्विज! यदि नाथ! प्रसन्नोसि भक्तानामनुकम्पक।। सर्वासामाधिपत्यंमे देह्यपां यादसामपि अस्यां प्रभञ्जनो नाम जगत्प्राणो दिगीश्वरः । इतिश्रुत्वामहेशानः सर्वचिन्तितदः प्रभुः। अभ्यषिश्चत तं तत्र वारुणे परमे पढे आराध्य श्रीमहादेवं दिक्पालत्वमवाप्तवान् ॥ २ ॥ रत्नानामब्धिजातानामब्धीनां सरितामपि। पुरा कश्यपदायाद: पूतात्मेति व विश्रुतः । धूर्जटे राजधान्यां सचचार विपुलंतपः सरसां पल्वलानाञ्च वाप्यम्बुस्रोतसां पुनः ॥६४॥ वाराणस्यां महाभागोवर्षाणामयुतं शतम्। स्थापयित्वामहालिङ्गं पावनंपवनेश्वरम् जलाशयानांसर्वेषां प्रतीच्याश्चापिवेंदिशः। अधीश्वरःपाशपाणिर्भव सर्वामरप्रियः यस्य दर्शनमात्रेण पूतात्मा जायतेनरः । पापकञचुकमुत्सृज्य स वसेत्पावने पुरे॥ ददामि वरमन्यश्च सर्वेषां हितकारकम्। त्वयतत्स्थापितंलिङ्गं तवनाम्नाभविष्यति ततस्तस्योग्रतपसा तपसां फलदः शिवः। वरुणेशमिति ख्यातं वाराणस्यां सुसिद्धिदम्। आविरासीत्ततो लिङ्ाज्योतीरूपो महेश्वरः ॥ ६॥ मणिकर्णेशलिङ्गस्य नैऋरत्यां दिशि संस्थितम् ॥ ६७॥ उवाच च प्रसन्नात्मा करुणामृतसागरः। उत्तिष्ठोत्तिष्ट पूतात्मन् ! वरं वरय सुवत! आराधितं सदापु सां सर्वजाड्यविनाशकृत्। वरुणेशस्य येभक्तान तेषां मद्गयंक्कचित् अनेन तपसोग्रेण लिङस्याराधनेन च। तवादेयं न पूतात्मंस्त्रेलोक्ये सचराचरे॥ ८ न सन्तापभयं तेषां नापायमरणं क्वचित्। जलोदरभयं नैव नभयं वैतृषः क्वचित् पूतात्मोवान नीरसान्यन्नपानानि वरुणेश्वरसंस्मृतेः। सरसानि भविष्यन्ति नात्रकार्याविचारणा देवदेव! महादेव! देवानामभयप्रद!। ब्रह्मनारापणेन्द्रादिसर्वदेवपदप्रद।॥६।। इत्युर्त्कान्तर्दधे शम्भुर्वरुणोपिस्वबन्धुभिः। इमंलोकमलंकुर्वस्तदारभ्यस्थितोद्विज: वेदास्त्वांनचविन्दुन्तिकिमात्मकइतिप्रभो!। प्राप्ताःशतपथत्वञ्च नेतिनेतीतिवादिनः इदं वरुणलोकस्य स्वरूपन्ते निरूपितम्। ब्रह्मष्पिवोरपि गिरां गोघरो न चवाक्पतेः । प्रमथेशंकथंस्तोतु मादशःप्रभवेत्प्रभो! यच्क्रत्वा न नरः क्वापि दुरपायेः प्रबाध्यते ॥ १०२॥ प्रसह्य प्रमिमीतेश (?) भक्तिरमा स्तुतिकर्मणि। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे करोमि कि जगन्नाथ! न वश्यानीन्द्रियाणि मे ॥ १२॥ पूर्वार्द्धे नि तिवरुणलोकवर्णनंनामद्वादशोऽध्यायः॥१२॥ विश्वन्त्वं नास्ति वै भेदस्त्वमेकःसर्वगोयतः। स्तुत्यं स्तोता स्तुतिस्त्वश्च सगुणो निर्गुणो भवान्॥ १३॥ सर्गात्पुरा भवानेको रूपनामविवर्जितः। योगिनोपिन ते तत्त्वं विन्दन्ति परमार्थतः

८६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः। अलकाधिपपूर्वभववृत्तान्तवर्णनम् ८७ यदैकलो नशक्रोषि रन्तु स्वैरघर प्रभो!। तदिच्छा तवयोत्पन्ना सेव्या शक्तिरभूत्तव निधीनां पद्ममुख्यानां दाता भोक्ता हरार्वनात्॥ ३२।। त्वमेको द्वित्वमापन्नः शिवशक्तिप्रभेदतः । शिवशर्मोवाघ त्वं ज्ञानरूपो भगवान् स्वेच्छाशक्तिस्वरूपिणी ॥ ६६ ॥ कोडसौ कस्यपुनःकीटृग्भक्तिरस्य सदाशिवे। ययासखित्वमापन्नोदेवदेवस्यधुर्जटे: उभाभ्यां शिवशक्तिभ्यां युवाभ्यां निजलीलया। इति श्रोतु मम मनः श्रुतिगोघरतांगतम्। युवयोर्वाकसुधास्वादमेदुरोदरमन्थरम् उत्पादिता क्रिया शक्तिस्ततः सर्वमिदं जगत् ॥१७॥ गणावूघतुः ज्ञानशक्तिर्भवानीश इच्छाशक्तिरुमास्मृता। क्रियाशकक्तिरिदं विश्वमस्यत्वंकारणंततः दक्षिणाङ्गं तव विधिर्वामाङ्ग तव चाच्युतः। शिवशर्मन्महाप्राज्ञ,परिशुद्धेन्द्रियेश्वर!। सुतीर्थक्षालिताशेषजन्मजातमहामल।॥ ३५

चन्द्रसूर्याग्निनेत्रस्त्वं त्वन्निःश्वासः श्रुतित्रयम्॥ १६॥ सुहृदि प्रेमसम्पन्ने त्वव्यनुद्ं न किश्चन। साधुभिः सहसंवाद: सर्वश्रेयोऽभिवृद्धये

त्वत्स्वेदादम्बुनिधयस्तवश्रोत्रंसमीरणः । बाहवस्तेदशदिशोमुखन्तेब्राह्मणाः स्मृताः आसीत्काम्पिल्यनगरेसोमयाजिकुलोद्गवः। दीक्षितोयज्ञदत्ताख्योयज्ञविद्याविशारद्रः राजन्यवर्यास्तेबाहू वैश्या ऊरुसमुद्धवाः। पदमांशद्रस्तवेशान! केशास्तेजलदाःप्रभो! वेदवेदाङ्गवेदार्थान् वेदोक्ताचारचञघुरः । राजमान्योबहुधनो वदान्यःकीर्तिभाजनम्

त्वं पु' प्रकृतिरूपेण ब्रह्माण्डमसृजःपुरा । मध्ये ब्रह्माण्डमखिलं विश्वमेतच्चराचरम् अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । तस्य पुत्रो गुणनिधिश्चन्द्रबिम्बसमाकृतिः॥

. अतस्त्वत्तो न मन्येऽहं किश्चिद्विन्नं जगन्मय । कृतोपनयनः सोऽथ विद्यां जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातोदयुतकर्मरतोऽभवत्

त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतमयो भवान् ॥। २३ ॥ आदायादाय बहुशो धनं मातुः सकाशतः। ददाति द्यूतकारेभ्यो मैत्री तैश्चचकारसः

नमस्तुभ्यंनमस्तुभ्यंनमस्तुभ्यंनमोनमः । अयमेव वरोनाथत्वयिमेऽस्तुस्थिरामतिः सन्त्यक्तब्राह्मणाचार: सन्ध्यास्नानपराङ्मुखः।

इत्युक्तवति देवेशस्तस्मिन्पूतात्मनिप्रभुः। स्वमूर्तित्वंसमारोप्य दिक्पालपदमादधे निन्दको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिन्दकः ॥४२ ॥

सर्वगो ममरूपेण सर्वतत्त्वावबोधकः। सर्वेषामायुषो रूपं भवानेव भविष्यति ॥ म्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक। नटपाखण्डिभण्डेश्च बद्धप्रेमपरम्परः॥

तव छिङ्गमिदंदिव्यंयेद्रक्ष्यन्तीह मानवाः। सर्वभोगसमृद्धास्ते त्वलोकसुखभागिनः प्रेरितोऽपि जनन्या स न याति पितुरन्तिकम्।

पवमानेश्वरं लिङ्गं मध्येजन्म सकृन्नरः। यथोक्तविधिना पूज्यसुगन्धस्नपनादिभिः गृहकार्यान्तरव्यग्रो दीक्षितो दीक्षितायिनीम् ॥४४॥

सुगन्धचन्दनैः पुष्पैर्मम लोके महीयते। यदा यदैव तां पृच्छेदये! गुणनिधि: सुतः।

जेष्ठेशात्पश्चिमे भागे वायुकुण्डोत्तरेण तु ॥ २६॥ न दृश्यते मया गेहे क्व याति विदधातिकिम् ॥४५॥

पावमानंसमाराध्यपूतोभवतितत्क्षणात्। इतिदत्वावरान्देवस्तास्मल्लिँडेलयंययौ नदातदेति साब्रयादिदानीं स बहिर्गतः। स्नात्वासमर्च्य वै देवानेतावन्तमनेहसम् अधीत्याध्ययनार्थ स द्वित्रैर्मित्रैः समंययौ। एकपुत्रेति तन्माताप्रतारयतिदीक्षितम् गणावचतुः इतिगन्धवतीपुर्या: स्वरूपं तेनिरूपितम्। तस्या:प्राच्यां कुबेरस्य श्रीमत्येषालक्कापुरी न तत्कर्मच तद्वृत्तंकिञ्चिद्वत्तिसदीक्षितः। सचकेशान्तकर्मास्यकृत्वावर्षेऽथपोडशे

शभ्भो: सखित्वमापेदे नाथोऽस्या भक्तियोगतः। ग्ृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयत्। प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिर्धिमृदु शास्ति स्नेहाद्र हृदया क्रोधनस्ते पितेत्यलम्।

८८ * स्कन्दपुराणम् # [४ काशीखण्डे- त्रयोदशोऽध्याय: ] * दीक्षितेनपुत्र दुर्वृ त्तश्रवणवर्णनम् * ८६ यदि ज्ञास्यति ते वृत्त त्वां च मां ताडयिष्यति॥५०॥ स्वपन्त्यास्त्वेकदाऽSदाय दुरोदरिकरेऽर्पयत्। आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम्। लोकमान्योऽस्ति ते तातः सदचारैरन वै धनैः॥५१॥ एकदा गच्छता राजभवनान्निजमुद्रिका ॥ ६८॥

ब्राह्मणानां धनं पुत्र! सद्विद्या साधुसङ्गमः । दीक्षितेनपरिज्ञातादैवादद्युतकृतः करे। उवाचदीक्षितस्तं च कुतोलब्धात्वयोमिका पृष्टस्तेनाथ निर्बन्धादसकृत्प्रत्युवाच किम् ॥ ६६॥ सच्क्रोत्रियास्त्वनूचाना दीक्षिता: सोमयाजिनः ॥ ५२।। इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहा । त्यत्तवा दुर्घृत्तसंसर्ग साधुसङ्गरतोभव ममाSडक्षिपसि विप्रोच्चें कि मया चौर्यकर्मणा।

सद्विदासु मनो धेहि ब्राहमणाचारमाचर। तवानुरूपारूपेण वयसा कुलशीलतः। लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैषा ममाऽर्पिता॥ ७० ॥

ऊनविशतिकोSसित्वमेषा षोडशवार्षिकी। तवपत्रीगुणनिधे साध्वीमधुरभाषिणी मम मातुर्हि पूर्वेद्य जित्वा नीतो हि शाटकः। न केवलं ममाप्येतदङ्गलीयं समर्पितम्

एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव। शवशुरोऽपिहितेमान्यःसर्वत्रगुणशीलतः अन्येषां द्युतकर्त णां भूरि तेनार्पितंवसु। रत्नकुप्यदुक्कूलानि भृङ्गारुप्रभृतीनि च।।

ततोऽपत्रपसे किं न त्यज दुर्वृ त्ततां शिशो ।। भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च। नग्नीकृत्य प्रतिदिनं वध्यते द्यूतकारिभिः॥७३॥ मातुलास्तेऽतुला: पुत्र! विद्यारशीलकुलादिभिः॥५७॥ तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः। न तेनसदूशः कश्चिदाक्षिको भूमिमण्डले। अद्य यावत्वया चिप्र!टुरोदरशिशेमणिः

पश्यैतान् प्रतिवेश्मस्थान् ब्राह्मणानां कुमारकान्॥५८॥ कथं नाज्ञायितनयोऽविनयानयकोविदः । इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकन्धरः॥

गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान् पितुस्ते विनयोचितान्। प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्।

राजाऽपि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत !॥५६॥ महापतित्रतामास्यपत्नीं प्रोवाच तामथ ॥। ७६ ॥

श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपंकरिष्यति । बालचेष्टितमेवैतद्वदन्त्यद्यापि ते जनाः दीक्षितायिनि!कुत्रासि क्वतेगुणनिधिःसुतः। अथ तिष्ठतुकि तेनक्वसाममशुभोरमिका

अनन्तरं हसिष्यन्ति युक्तं दीक्षिततास्त्वति। अङ्गोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङलितो हता। नवरत्नमयी शीघ्र तामानीयप्रयच्छमे

सर्वेप्याक्षारयिष्यन्ति तव विप्रं च मां घ वै ॥ ६१ ॥ इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायिनी।

मातुश्चरित्रंतनयोधत्तेदुर्भाषणैरिति। पिताऽपितेनपापीयान्श्रुतिस्सृतिपथीनकिम् प्रोवाच सातु माध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्वथ॥ ७६॥

तदङघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः। नघर्तुस्नातयाऽपीहमुखंदुष्टस्यवीक्षितम् व्यग्राऽस्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणणि । समयोयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

अहोबलीयान् सविधिर्येनजातोभवानिति। प्रतिक्षणंजनन्येतिशिक्ष्यमाणोतिदुर्मदः इदानीमेव पक्कान्नकरणव्यग्रयामया। स्थापिताभाजने क्वापिविस्मृतेति नवेदम्यहम्

न तत्याज च तद्दमं दुर्बोधो व्यसनीयतः । मृगयामद्यपैशुन्यवेश्याचौर्यदुरोदरेः॥ दीक्षित उवाच

स पारदारैर्व्यसनैरेभि:कोऽत्रनखण्डितः । यद्यन्मध्येगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः हं. होसत्पुत्रजननिनित्यं सत्यप्रभाषिणि!। यदायदात्वांसंपृच्छेतनयःक्वगतस्त्विति

अर्पयेद्द्यतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्। नवरत्नमयींमातु: करतः पितुरूमिकाम् तदा तदेति त्वं ब्रया नाथेदानींसनिर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थचद्वित्रेमित्रःसयुग्बहिः कुतस्त्वच्छाटक: पत्नि! माश्िष्ठो यो मयाऽर्पितः।

६० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे त्रयोदशोऽध्याय: ] यज्ञदत्तपुत्रानयनायशिव पार्षदागमनम् * ६१

लम्बते वस्त्रधान्यां यस्तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज ॥ ८४ ॥। इत्याशामवलम्ब्याथद्वारि शम्भोरुपाविशत्। ददर्श च महापूजांतेन भक्तेननिर्मिताम् साम्प्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृङ्गारुर्मणिमण्डितः । पट्टसूत्रमयीसापित्रिपटाक्कनृपार्पिता विधाय नृत्यगीतादि भक्ता: सुप्ता:क्षणं यदा। नैवेद्यं स तदादातु गर्भागारंविवेशह क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा। दीपं मन्दप्रभं द्रूष्टा पकवान्नावेक्षणाय सः। निजैल्चार्त्ति दत्वा समुददीपयत् नागदन्तमयी सा क्व सुखकौतुकमश्चिका ॥ ८६॥ ततः पक्वान्नमादाय त्वरितंगच्छतोबहिः। तस्यपादतलाघातात्प्रसुप्नःकोप्यवुध्यत कोयं कोयं त्वरापन्नश्चोरोऽयं ग्रृह्यतामिति। यावदब्रयात्समागत्यतावत्सपुररक्षके: किं बहूक्तेन कुलजे! तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा। तदाभ्यवहरिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा पलायमानो निहतःक्षणात्पश्चत्वमागतः । अभक्षयञ्च नेवेद्यं भाविपुण्यबलान्न सः॥ अनपत्योऽस्मितेनाहंदुप्टेनकुलदूषिणा। उत्तिष्ठानयदर्भाभ्बु तस्मैदद्यांतिलाञ्जलिम् अथ बद्ध:समागत्य पाशुमुद्गरपाणिभिः। निनीषुभिःसंयमिनीं यामैःसविकटैर्भैटैः॥ अपुत्रत्वं वरं नृणां कुपुत्रात्कुलपांसनात्। तावत्पारिषदा:प्राप्ता: किङ्किणीजालमालितम्। त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी ॥ ६० ॥ दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं शलपाणयः ॥। १०८। स्नात्वा नित्यविधि कृत्वा तस्मिन्नेवाऽह्नि कस्यचित्। शम्भोर्गणान्समालोक्यभीतैस्तैर्यम किङ्डरैः। अवादिप्रणतैरित्थंदुर्वृ त्तोयंगणाद्विजः श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणि जग्राह दीक्षितः॥ ६१।। कुलाचारप्रतीपोयं पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः। सत्यशौचपरिभ्रष्टःसन्ध्यास्नानविवर्जितः श्रुत्वा तथा सवृत्तान्तं प्राक्तनं स्वं विनिन्द्य च। आस्तां दूरेऽस्य कर्माणि शिवनिर्माल्यहारकः । काश्चिद्दिशं समालोच्य निर्ययौ दीक्षिताङ्जः ॥६२॥ प्रत्यक्षतोऽत्र वीक्षध्वमस्पृश्योयं भवादशाम् ॥१११॥ चिन्तामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम्। शिवनिर्माल्यभोक्तार: शिवनिर्माल्यलङ्ककाः । नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न वैवास्तिधनोऽस्म्यहम्॥ ६३ ॥ शिवनिर्माल्यदातारःस्पर्शस्तेषां ह्यपुण्यकृत् ॥ ११२।। देशान्तरे ह्यस्तिधनःसद्विद्यःसुखमेधते। भयमस्ति धने चौरात्सविद्यःसर्वतोऽभयः विषमालोड्य वा पेयं श्रेयोवाऽनशनं परम्। सेवितव्यंशिवस्वंनप्राणैःकण्ठगतैरपि यायजूककुले! जन्म क्व क्व मे व्यसनं तथा। यूयं प्रमाणं धर्मेषु यथानचतथावयम्। अस्तिचेद्धर्मलेशोस्य गणास्तच्छणुमोवयम् अहो बलीयान् स विधिर्भाविकर्मानुसन्धयेत् ॥ ६५॥ इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य प्रोचुः पारिषदास्ततः । भिक्षितु' नाधिगच्छामि न मे परिचित: क्वचित्। किङ्करा: शिवधर्मा ये सूक्ष्मास्ते वै भवाद्ृशैः ॥११५॥ न च पार्श्वे धनं किश्चित्किमत्र शरणं भवेत् ॥ ६६ ॥ स्थूललक्ष्यः कथंलक्ष्या लक्ष्यायेसूक्ष्मदष्टिभिः। अनेनानेनसाकर्म यत्कृतंशणुतेह तत् सदानभ्युदिते भानौ प्रसूर्मेमृष्टभोजनम्। दद्यादद्यात्र कं याचे याचेह जननी न मे।। पतन्तीलिङ्गशिरसिदीपच्छायानिवारिता। स्वचैलाश्चलतोऽनेनदत्वादापेदशांनिशि इति चिन्तयतस्तस्य भानुरस्ताचलं गतः । एतस्मिन्नेव समयेकश्चिन्माहेश्वरो नरः अपरोपि परोधर्मो जातस्तत्रास्य किङ्राः। शण्वताशिवनामानि प्रसङ्गादपिगृह्लता महोपहारानादाय नगराद बहिरभ्यगात्। समभ्यरचितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः भक्तेन विधिना पूजा क्रियमाणानिरीक्षता। उपोषितेनभूतायामनेन स्थिरचेतसा पकवान्नगन्धमाघ्राय स्षुधितःसतमन्वगात्। इदमन्नं मया ग्राह्यंशिवायोपस्कृतंनिशि कलिङ्गराजोभविताऽधुना विधुतकल्मषः । एषद्विजवरो दूता यूयं यातयथागताः

त्रयोदशोऽध्याय: ] * कुबेरायशिववरदानवर्णनम् * w ह२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितस्त्विति सद्विजः । अरिन्दमस्यतनयःकलिङ्गाधिपतेर्दमः प्राणसंरोध निर्वातंनिर्मलंनिर्मलेक्षणात्। संस्थाप्यशाम्भवंलिङ्गंसद्वावकुसुमार्चितम् क्रमाद्राज्यमवाप्याथ पितुर्यु परते युवा। नान्यं धर्म विजानाति दुर्दमो भूपतिर्दमः तावत्तताप स तपस्त्वगस्थिपरिशेषितम्। यावद बभूव तद्वर्ष्म वर्षाणामयुतंशतम् शिवालयेषु सर्वेषु दीपदानादृते द्विज! । ततः सह विशालाक्ष्या देवो विश्वेश्वरःस्वयम्। ग्रमाधीशान् समाहूय सर्वान् स्वविषयस्थितान् ॥१२३।। अलकापतिमालोक्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥। १४१।। इत्थमाज्ञापयामास स मे दण्ड्यो भविष्यति। लिङ्ग मनःसमाधाय स्थितं स्थाणुस्वरूपिणम्। यस्य यस्याभितो ग्रामं यावन्तश्च शिवालयाः॥१२४॥ उवाच वरदोऽस्मीति तप्त्वाऽलमलकापते ।॥ १४२ ॥ तत्र तत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम्। उन्माल्य नयने यावत्सपश्यति तपोधनः । तावदुद्यत्सहस्त्रांशुसहस्राधिकतेजसम् ममाज्ञाभङ्गदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम् ॥ १२५॥ पुरोददर्श श्रीकण्ठं चन्द्रचूडमुमाधवम्। तत्तेज: परिभूताक्षितेजाःसंमील्य लोचने! इतितद्यतोदीपा दीपा: प्रतिशिवालयम् । अनेनैवसधर्मेण यावजीवं दमो नृपः उवाच देवदेवेशं मनोरथपथातिगम्। निजाङ्प्रिदर्शनेनाथद्वक्सामर्थ्य प्रयच्छ मे धर्मद्दि महतीं प्राप्यकालधर्मवशंगतः। सदीपवासनायोगादबहन् दीपान् प्रदीप्य वै अयमेव वरो नाथ! यत्वं साक्षान्निरीक्ष्यसे। अलकाया: पतिरभूद्रत्नद्दीपशिखाश्रयः। एवं फलति कालेन शिवेऽल्पमपि यत्कृतम् किमन्येन वरेणेश! नमस्ते शशिशेखर!॥ १४६ ॥ इतिज्ञात्वा शिवेकार्यभजनंस्वसुखार्थिभिः। क्वसदीक्षितदायादःसर्वधर्मपराङमुखः इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेव उमापतिः। ददौदर्शनसामर्थ्यं स्पृष्टापाणितलेन तम्॥ स्वार्थदीपदशोद्योतलिङ्गमौलितमो हरः। कलिङविषये राज्यं प्राप्तोधर्मरतिः सदा प्रसार्य नयने पूर्वमुमामेव व्यलोकयत्। शम्भोः समीपेकायोविदेषा सर्वाङ्गसुन्दरा शिवालये समुद्दीप्य दीपान् प्राग्वासनोदयात्। अनया किन्तपस्तप्तं ममापि तपसोधिकम्। कवैषा दिक्पालपदवी शिवशर्मन्!चिलोकय। मनुष्यधर्मणानेनसाम्प्रतं येहभुज्यते अहो रूपमहो प्रेम सौभाग्यश्रीरहो भृशम् ॥ १४६ ॥ गणावचतुः करूरदग्वीक्षते यावत्पुनःपुनरिदं वदन्। तावत्पुस्फोट तन्नेत्रं वामं वामविलोकनात् सर्वदैव शिवेनासौ सखित्व्च यथेयिवान्। तदप्येकमना विप्र संशृणुष्व ब्रवावहै अथ देव्यब्रवीद्वेवं किमसौ दुष्टतापसः। पाझेकल्पेपुराविप्र! ब्रह्मणोमानसात्सुतात्। पुलस्त्याद्विश्रवाजज्ञेतस्यवेश्रवणःसुतः असकृद्वीक्ष्य मां वक्तिन्यक्कुर्वन्मे तपःप्रभाम् ॥६५१॥ नेनेयमलका भुक्तापुरीविश्वकृताकता। आराध्यत्र्यम्वकंदेवमत्युग्रतपसा पुरा ॥१३४ असकृद्दक्षिणेनाक्ष्णापुनर्मामेव पश्यति । असूयमानो मे रूपंप्रेमसौभाग्यसम्पदः॥ व्यतीतेतत्र कल्पे वे प्रवृत्ते मेघवाहने। याज्ञदत्तिरसौ श्रीदस्तपस्तेपे सुदुःसहम् इतिदेवागिरं श्रुत्वा प्रहस्य प्राह तां प्रभुः । उमेत्वदीय:पुत्रोऽयंनचक्रूरेंण चक्षुषा भक्तिप्रभावं विज्ञाय शम्भोस्तद्वीपमात्रतः । संपश्यते तपोलक्ष्मीं तव किन्त्वधिवर्णयेत्। पुरीं पुरारेःसम्प्राप्य काशिकाश्चित्प्रकाशिकाम ॥१३६ ॥। इति देवीं समाभाष्य तमीशः पुनरब्रवीत् ॥१५४॥ शिवैकदशमुद्बोध्यचित्तरत्नप्रदीपकम्। अनन्यभक्तिस्नेहाढ्य तन्महोध्याननिश्चलम् वरान्ददामिते वत्स! तपसाऽनेन तोपितः । निधीनामधिनाथस्त्वंगुह्यकानांभवेश्वरः शिवैक्यसुमहापात्रं तपोग्निपरिवृहितम्। कामक्रोधमहाविन्नपतङ्गाघातवर्जितम् यक्षाणां किन्नराणां च राजा रज्ञाश्च सुवत !।

६४ठ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे

पतिःपुण्यजनानाञ्च सर्वेषां धनदो भव ॥१५६ ॥ मयासख्यश्चतेनित्यं वत्स्यामिच तवान्तिके। अलकांनिकषामित्रतवप्रीतिविवृद्धये चतुर्दशोऽध्यायः आगच्छपादयोरस्या: पततेजननीत्वियम्। इतिदत्त्वावरान्देव: पुनराह शिवांशिव: प्रसादं कुरु देवेशि! तपस्विन्यङजेऽत्र घे ॥ १५८ ॥ सोमलोकवर्णनम देव्युवाच गणावूचतुः वत्स! ते निश्चलाभक्तिर्भवे भवतु सर्वदा। भवैकपिङ्गोनेत्रेण वामेन स्फुटितेन ह अलकायाः पुरोभागे पूरेशानीमहोदया। अस्यां वसन्ति सततं रुद्रभक्तास्तपोधना: देवेन दत्ता ये तुभ्यं वराः सन्तु तथैव ते। कुबेरोभवनाम्नात्वं ममरूपेर्ष्यया सुत! शिवस्मरणसंसक्ताः शिवव्रतपरायणाः। शिवसात्कृतकर्माणः शिवपूजारताः सदा त्वयेदं स्थापितं लिङ्ग' तवनाम्नाभविष्यति। सिद्धिदंसाधकानाश्चसर्वपापहरंपरम् साभिलाषास्तपस्यन्तिस्वर्गभोगोस्त्वितीह नः । तेऽत्र रुद्रपुरे रम्ये रुद्ररूपधरानराः न धनेन वियुज्येत न सख्या न च बान्धवैः । कुबेरेश्वरलिङ्गस्य कुर्याद्यो दर्शनं नरः अजकपादहिर्वु ध्न्यमुख्या एकादशापि वै। रुद्रा: परिवृढाश्चात्र त्रिशलोद्यतपाणयः विश्वेशाद्दक्षिणे भागे कुबेरेशं समर्चयेत्। नरोलिप्येतनो पापैर्नदारिद्रय णनोऽसुखैः पुर्यष्टकञ्च दुष्टेभ्यो देवध्ुग्भ्यो ह्यवन्ति ते। इतिदत्त्वा वरान्देवो देव्यासह महेश्वरः। धनदायाविवेशाथ धामवैश्वेश्वरं पदम् प्रयच्छन्ति वरान्नित्यं शिवभक्तजने वराः ॥५॥ गणावूधतु: एतैरपि तपस्ततं प्राप्यवाराणसीं पुरीम्। ईशानेशंमहालिङ्ग' परिस्थाप्य शुभप्रदम् इत्थं सखित्वं श्रीशम्भोः प्रापैष धनदःपरम्। अलकां निकषाचैषकेलास: शङ्करालयः ईशानेशप्रसादेन दिश्यैश्यां हिदिगीश्वराः। एकादशाप्येकचरा जटामुकुटमण्डिताः पुर्या यक्षेश्वराणान्ते स्वरूपमिति वणितम्। यच्क्रत्वा सर्वपापेभ्यो नरो मुच्येदसंशयम् ॥ १६६ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां चतुर्थेकाशीखण्डे विपन्नास्तेन पुण्येन जायन्तेऽत्र पुरोहिताः । पूर्वार्द्धे गन्धवत्यलकावर्णनंनामत्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यामीशानेशं यजन्ति ये ॥ १० ॥ न एव रुद्रा विज्ञेया इहामुत्राप्यसंशयम्। कृत्वा जागरणं रात्रावीशानेश्वरसन्निधी उपोष्य भूतां यां काश्चिन्न नरो गभभाक पुनः। स्वर्गमार्गे कथामित्थं शृण्वन् विष्णुगणोदिताम्॥१२॥ शिवशर्मादिवाप्युच्चैरपश्यच्चन्द्रचन्द्रिकाम्। आह्लादयन्तींबहुशः समं सर्वेन्द्रियैर्मनः घमत्कृत्यचमत्कृत्य कोयंलोकोहरेर्गणौ। पप्रच्छशिवशर्मातौप्रोचतुस्तश्चतौद्विजम् गणावूचतु: शिवशर्मन्महाभाग लोक एष कलानिधेः। पीयूषवर्षिभिर्यस्यकरै राप्याय्यते जगत्

• स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे चतुर्दशोऽध्याय: ] * चन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * ६७ पितासोमस्यभोविप्रजज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः। ब्रह्म णोमानसात्पूर्व प्रजासगंविधित्सतः तत्रैव तप्तवान् सोमस्तपः परमदुष्करम्। अनुत्तरं नामतपोयेन तप्तं हि तत्पुरा। त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीतीहनौ श्रुतम् तत्रैव राजसूयश्च चक्रे चन्द्रेश्वराग्रतः ॥ ३५।। ऊध्वमाचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वमीयिवत्। तत्रैव ब्राह्मणैः प्रीतैरित्युक्तोऽसौ कलानिधिः। नेत्राभ्यां तच्च सुस्राव दशधा द्योतयद्विशः ॥१८॥ सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा त्रैलोक्यदक्षिणः॥ ३६॥ तं गर्भ विधिनादिष्टा दशदेव्यो दधुस्ततः । समेत्य धारयामासुनेवताः समशक्नुवन् तत्रैव देवदेवस्य विलोचनपदंगतः । देवेन प्रीतमनसा त्रैलोक्याह्लादहेतवे॥ ३७॥ यदानधारणेशक्तास्तस्यगर्भस्यतादिशः। ततस्ताभिःसजःसोमोनिपपातवसुन्धराम् त्वं ममास्यपरामूर्तिरित्युक्तस्तत्तपोबलात्। जगत्तवोदयंप्राप्यभविष्यतिसुखोदयम् पतितंसोममालोक्य ब्रह्मालोकपितामहः। रथमारोपयामास लोकानांहितकाम्यया त्वत्पीयूषमयर्हस्तैः स्पृष्टमेतच्चराचरम्। भानुतापपरीतञ्च परां ग्लानि विहास्यति स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम्। एतहुत्तवा महेशानो वरानन्यानदान्मुदा। द्विजराज!तपस्तप्तं यदत्युग्रं त्वयात्र वै।। त्रिः सप्तकृत्वो द्रुहिणश्चकारामुं प्रदक्षिणम् ॥ २२॥ यञ्च क्रतुक्रियोत्सर्गस्त्वया मह्यं निवेदितः। तस्ययत्प्लावितंतेजःपृथिवीमन्वपद्यत। तथौषध्यःसमुद्भूतायाभिःसन्धार्यतेजगत् स्थापितं यच्विदं लिङ्गं मम चन्द्रेश्वराभिधम्॥ ४१॥ स लब्धतेजा भगवान् ब्रह्मणा वर्धितः स्वयम्। तपस्तेपे महाभाग ! पद्मानां दशतीर्दश ॥ २४॥ अहोरात्रं वसिष्यामि त्रेलोक्येश्वर्यसंयुतः । अविमुक्तं समासाद्य क्षेत्रं परमपावनम्। संस्थाप्य लिङ्ग्ममृतं चन्द्रेशाख्यंस्वनामतः ततोऽत्र पूर्णिमायां तु कृता स्वल्पाऽपि सक्क्रिया॥४३॥ बीजौषधीनांतोयानां राजाभूदग्रजन्मनाम्। प्रसादाद्वेवदेवस्यविश्वेशस्यपिनाकिन: तत्र कूपं विधायैकममृतोदमिति स्मृतम्। जपहोमार्चनध्यानदानब्राह्मणभोजनम्। महापूजा व सा नूनं मम प्रीत्यै भविष्यति जीर्णोद्धारादिकरणंनृत्यवाद्यादिकार्पणम्। ध्व जारोपणकर्मादितपस्वियतितर्पणम् यस्याम्बुपानस्नानाभ्यां नरोऽज्ञानात्प्रमुच्यते॥२७॥ चन्द्रेश्वरे कृतंसर्वं तदानन्त्याय जायते। अन्यञ्च ते प्रवक्ष्यामि शणुगुह्यं कलानिधे! तुप्टेनदेवदेवेनस्वमौलौ योधृतःस्वयम्। आदाय तांकलामेकां जगत्सञ्जीवनींपराम् अभक्ताय घ नाऽडख्येयं नास्तिकाय श्रुतिद्रुहे। पश्चाद्दक्षेण शप्ोऽपि मासोने क्षयमाप्य च। आप्याव्यतेऽसौकलयापुनरेवतयाशशी अमावास्या यदा सोम! जायते सोमवासरे॥ ४७ ॥ सतत्प्राप्य महाराज्यं सोमः सोमवतां वरः। राजसूयं समाजह सहस्रशतदक्षिणम् तदोपवासःकर्तव्यो भूतायांसद्विरादरात्। कृतनित्यक्रियः सोमत्रयोदश्यांनिशामय दक्षिणामददत्सोमस्त्रील लोकानिति नौ श्रुतम्। शनिप्रदोषे संपूज्य लिङ्गं चन्द्रेश्वराह्नयम्। नक्तं कृत्वा त्रयोदश्यां नियमंपरिगृह्य च तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च भोद्विज।॥ ३१ ॥ हिरण्यगर्भोत्रह्माऽत्रिर्भृ गुर्यत्रत्विजोऽभवन्। सदस्योभूद्धरिस्तत्र मुनिभिर्बहुभिर्वृतः उपोष्य च चतुर्दश्यां कृत्वा जागरणं निशि। प्रातः सोमकुहूयोगे स्नात्वा धन्द्रोदवारिभिः॥५०॥ तंसिनीचकुहूश्चैव द्युतिः पुष्टिःप्रभावसुः। कीर्तिधृतिश्च लक्ष्मीश्च नवदेव्यःसिषेविरे उपास्यसन्ध्यांविधिवत्कृतसर्वोदकक्रियः। उपचन्द्रोदतीर्थेषु श्राद्धंविधिवदाचरेत् उमया सहितंरद्रं सन्तर्प्याध्वरकर्मणा। प्राप सोमइतिख्याति दत्तां सोमेन शम्भुना आवाहनाध्यरहितं पिण्डानूदद्यात्प्रयततः। वसुर्द्रादितिसुतस्वरूपपुरुषत्रयम्।।

६८ * स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे चतुर्दशोऽध्याय: ] * चन्द्रश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * मातामहांस्तथोद्दिश्य तथाऽन्यानपि गोत्रजान्। परं योगीश्वरीपीठाद्भूपृष्ठेनाशु सिद्धिदम् ॥ ६८॥ गुरुश्वशुरबन्धूनां नामान्युच्चार्य पिण्डदः ॥ ५३॥ यत्र चन्द्रेश्वरं लिङ्गं त्वयेदंस्थापितं शशिन् !। इदमेवहि तत्पीठमद्ृश्यमकृतात्मभिः कुर्वञच्क्राद्धश्च तीर्थेऽस्मिन् श्रद्धयोद्वरतेऽखिलान्। जितकामा जितक्रोधा जितलोभस्पृहास्मिताः । गयायां पिण्डदानेन यथा तुष्यन्ति पूर्वजाः ॥ ५४॥ योगीश्वरीं प्रपश्यन्ति मम शक्ति परां हि ताम्॥ ७० ॥ तथा चन्द्रोदकुण्डेडत्र श्राद्धस्तृप्यन्ति पूर्वजाः। ये तुप्रत्यष्टमिजनास्तथाप्रतिचतुर्दशि। सिद्धयोगीश्वरीपीठेपूजयिष्यन्तिभाविताः गयायाञ्च यथा मुच्येत्सर्वर्णात्पितृजान्नरः ॥५५॥ अदवष्टरूपां सुभगां पिङ्गलां सर्वसिद्धिदाम् । तथाप्रमुच्यते चर्णाच्चन्द्रोदेपिण्डदानतः । यदाचन्द्र श्वरंद्रष्टु' यायात्कोपिनरोत्तमः धृपनैवेददीपाद्यस्तेषामा विर्भवष्यति।। ७२ ।। तदा नृत्यन्ति मुदितास्तत्पूर्वप्रपितामहाः। इतिदत्वा वराजच्छम्भुस्तस्मै चन्द्रमसेद्विज!। अन्तर्हितो महेशानस्तत्रवैश्वेश्वरेपुरे अयं चन्द्रोदतीर्थेस्मिस्तर्पणं नः करिष्यति।॥ ५७॥ तदारभ्य चलोकेऽस्मिन् द्विजराजोधिपोभवत्। अस्माकं मन्दभाग्यत्वाद्यदिनैवकरिष्यति। तदातत्तीर्थसंस्पर्शादस्मत्तप्तिर्भविष्यति स्पृशेन्नापि यदा मन्दस्तदाद्रक्ष्यति तृप्तये। एवं श्राद्धं विधायाथसपृष्टाचन्द्र श्वरंव्रती दिशो वितिमिरा: कुर्वन्निजैः प्रसृमरैः करैः ॥७४॥ सोमवारत्रतकृतः सोमपानरता नराः। सोमप्रभेण यानेन सोमलोकं वसन्ति हि॥ सन्तर्प्य विप्रांश्च यतीन कुर्याद्वै पारणं ततः ॥५६॥ एवं वतेकृते काश्यां सदर्शेसोमवासरे। भवेद्वणत्रयान्मुक्तोमृगाङ़! मदनुग्रहात्॥ चन्द्रेश्वरसमुत्पत्ति तथा चान्द्रमसं तपः। यः श्रोष्यति नरो भक्तता चन्द्रलोके स इज्यते॥ ७६॥ अत्र यात्रा महाचैत्यांकार्या क्षेत्रनिवासिभिः। तारकज्ञानलाभायक्षेत्र चिघ्ननिवर्तिनी अगस्तिरुवाच चन्द्र श्वरं समभ्यरच्य यद्यन्यत्रापि संस्थितः। शिवशर्मणि शर्मकारिणीं पथि दिव्ये श्रमहारिणीं गणौ !। अघौघपटलीं भिच्वा सोमलोकमवाप्स्यति ॥ ६२॥ कथयन्तौ तु कथामिमां शुभामुडुलोकं परिजग्मतुस्ततः॥ ७9॥ कलौ चन्द्र शमहिमा नाभाग्यैरवगम्यते। अन्यञ्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यनिशापते! इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहर्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे सिद्धयोगीश्वरं पीठमेतत्साधकसिद्धिदम्। सुरासुरेषु गन्धर्वनागविद्याधरेष्वपि पूर्वार्द्धे सोमलोकवर्णनंनामचतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥ रक्षोगुह्यकयक्षेषु किन्नरेषु नरेषु च । सप्तकोस्यस्तु सिद्धानामत्र सिद्धाममाग्रतः ।। षण्मासं नियताहारो ध्यायन् विश्वेश्वरीमिह। चन्द्रेश्वरार्धनायातान् सिद्धान् पश्यति सोडग्रगान्॥ ६६ ॥ सिद्धयोगीश्वरी साक्षाद्वरदा तस्य जायते। तवापि महती सिद्धि: सिद्धयोगीश्वरीक्षणात्॥ ६७ ॥ सन्ति पीठान्यनेकानि क्षितौ साधकसिद्धये।

पञ्चदशोऽध्याय: ] * बुधलोकवर्णनम् * १०१

पुरुनायि तसंज्ञेन ततं यत्तपसाऽघुना। भवतीभिस्ततःपुस्त्वमिच्छया वोभविष्यति पञ्चदशोऽध्यायः ज्योतिश्चक्रे समस्तेऽस्मिन्नग्रगण्या भविष्यथ।

नक्षत्रबुधलोकतयोर्वर्णनम् मेषादीनाश्च राशीनां योनयो यूयमुत्तमाः ॥१४ ॥ औपधीनांसुधायाश्चब्ाह्मणानांच यः पतिः। पतिमत्योभवत्योपितेनपत्याशुभाननाः अगस्तिरुवाच शृणु पत्नि! महाभागे! लोपामुद्रे! सधर्मिणि! नवतीनामिदं लिङ्ग नक्षत्रेश्वरसंज्ञितम्। पूजयित्वा नरो गन्ता भवतीलोकमुत्तमम्

कथां विष्णुगणाभ्याश्च कथितां शिवशर्मणे॥१॥ उपरिष्ठान्मृगाङ्कुस्य लोको वस्तु भविष्यति।

शिवशर्मोवाच सर्वासां तारकाणाश्च मध्ये मान्या भविष्यथ ।। १७।।

अहो! गणौ! विचित्रेयं श्रृता चान्द्रमसी कथा। नक्षत्रपूजका ये व नक्षत्रव्रतचारिणः । ते वो लोके वसिष्यन्तिःनक्षत्रलदूशप्रभाः॥

उडुलोककथां ख्यातं विध्वगाख्यानकोविदौ।॥२ ॥ नक्षत्रग्रहराशीनांबाधास्तेषां कदाचन। न भविष्यन्तिये काश्यां नक्षत्रेश्वरवीक्षकाः

गणावघतु: अगस्त्य उवाच

पुरासिसृक्षतः सृष्टि स्रष्टरङ्ष्ठपृष्ठतः । दक्षः प्रजाविनिर्माणे दक्षो जातः प्रजापतिः अतिथित्वमवाप नेत्रयोर्वु धलोक: शिवशर्मणस्त्वथ।

षष्टिदु हितरस्तस्यतपोलावण्यभूषणाः। सर्वलावण्यरोहिण्योरोहिणीप्रमुखाःशुभाः गणयोर्भगणस्य संकथां कथयित्रोरिति विष्णचेतसोः ॥२०॥

ताभिस्तप्त्वा तपस्तीवं प्राप्य वैश्वेश्वरींपुरीम्। शिवशर्मोवाच

आराधितो महादेवः सोमः सोमविभूषणः॥५॥ कम्यलोकोयमतुलो व्रतं श्राभगवद्गणौ। पीयूषभानोरिव मे मनः प्रीणयतेतराम्।।

यदा तुष्टोऽयमीशानोदातुवरमथाययौ। उवाच च प्रसन्नात्मायाचध्वं वरमुत्तमम् गणावचतु:

शम्भोर्वाक्यमथाकर्ण्यऊचुस्ताश्च कुमारिकाः । शिवशर्मनशणु कथामेतांपापापहारिणीम्। स्वर्गमार्गविनोदायतापत्रयविनाशिनीम्

यदि देयोवरोऽस्माकं वरयोग्या: स्म शङ्र!॥७॥ योऽसौपूर्वमहाकान्तिरावाभ्यांपरिवर्णितः । साम्राज्यपदमापन्नोद्विजराजस्तवाग्रतः

भवतोपि महादेव भवतापहरो हि यः। रूपेण भवता तुल्यः स नो भर्ता भवत्विति दक्षिणाराजसूयस्य येनत्रिभुवनं कृता। तपस्तताप योऽत्युग्रं पद्मानां दशतीर्दश।

लिद्गं संस्थाप्य सुमहन्नक्षत्रेश्वरसंज्ञितम् । वरणायास्तटे रम्ये सङ्गमेश्वरसन्निधौ अत्रिनेत्र समुदभूतःपौत्रो वद्ुहिणस्य यः। नाथः सर्वोषधीनांचज्योतिषांपतिरेवच

दिव्यं वर्षसहस्रन्तु पुरुषायितसंज्ञितम्। तपस्तप्तं महत्ताभिः पुरुषैरपि दुष्करम्॥ निर्मलानां कलानां न शेवधिर्यश्च गीयते। उदन्परोपतापं यः स्वकरेर्गलहस्तयेत्

ततस्तुष्टो हि विश्वेशो व्यतरद्वरमुत्तमम्। सर्वासामेकपत्नीनामेकत्रस्थिरचेतसाम् नुदं कुमुदिनीनां यस्तनोति जगता सह। दिग्वधूचारुशङ्गारदर्शनादर्शमण्डलः।।

श्रीविश्वेश्वर उवाघ किमन्यैर्गु णसम्भारैरतोपि न समं विधो:।

नक्षान्तं हि तपोऽत्युग्रमेतदन्याभिरीदवशम्। पुराऽबलाभिस्तस्माद्वोनामनक्षत्रमत्रवे निजोत्तमाङ्गे सर्वज्ञः कलां यस्यावतंसयेत् ॥२८॥ बृहस्पतेः स वै भार्यामैश्वर्यमदमोहितः। पुरोहितस्यापि गुरोर्भ्रातुराद्गिरसस्य

१०२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पश्चदशोऽध्याय: ] * बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * १०३

जहार तरसातारां रूपवान् रूपशालिनीम्। वार्यमाणोपिगीर्वाणैर्बहुदेवर्षिभिः पुनः तदा स मूध्न्यु पाघ्ाय राजागभप्रजापतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्यबालस्यधीमतः नायंकलानिधेर्दोषो द्विजराजस्यतस्यवै। हित्वा त्रिनेत्रंकामेन कस्यनोखण्डितंमनः ततश्च सर्वदेवेभ्यस्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समापृच्छन तपसेकृतनिश्चयः ध्वान्तमेतदभितः प्रसारि यत्तच्छमाय विधिना विनिर्मिंतम्। जगाम काशीं निर्वाणराशि विश्वेशपालिताम्। दीपभास्करकरामहौषधं नाधिपत्यतमसस्तु किश्चन ॥ ३२ ॥ तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य स स्वनाम्ना बुधेश्वरम् ॥ ४८ ॥ आधिपत्यमदमोहितं हितं शंसितं स्पृशति नो हरेर्हितम्। तपश्चचार चात्युग्रमुग्रं संशीलयन्हद्धि। वर्षाणामयुतं बालो बालेन्दुतिलकंशिवम्।। दुर्जनं विहिततीर्थमज्जनैःशुद्धधीरिव विरुद्धमानसम्॥३३॥ ततोविश्वपतिः श्रीमान् विश्वेशोविश्वभावनः । धिग्धिगेतदधिक्द्धिचेष्टितं चङक्रमेक्षणविलक्षितं यतः। बुधेश्वरान्महालिङ्गादाविरासीन्महोदयः॥५० ॥ वीक्षते क्षणमचारुचक्षषा घातितेन विपदः पदेन च ॥३४॥ उवाचचप्रसन्नात्माज्योतीरूपोमहेश्वरः । वरं्रूहि महावुद्धे! वुधान्यविबुधोत्तमः ॥ क: कामेन न निर्जितस्त्रिजगतां पुष्पायुधेनाप्यहो। तवानेनातितपसा लिङ्गसंशीलनेन च। प्रसन्नोस्मि महसौम्य!नादेयं त्वयिविद्यते कः क्रोधस्य वशङ्गतो नन च को लोभेन सम्मोहितः ॥ इति श्रुत्वावचः सोऽथ मेवगम्भीनिःस्वनम्। अवग्रहपरिम्लानसस्यसञ्जीवनोपमम् योषिल्लोचनभल्लभिन्नहृदयः को नाप्तवानापदम्। उन्मील्य लोचने यावत्पुरःपश्यति बालकः। को राज्यश्रियमाप्य नान्धपदवीं यातोऽपि सललोघनः॥३५॥ तावल्लिङ्के ददर्शाथ त्र्यम्बकं शशिशेखरम ॥५४॥ आधिपत्यकमलातिचञ्चला प्राप्यतांचयदिहार्जितंकिल। बुध उवाच निश्चलं सदसदुच्चकैर्हितं कार्यमार्यचरितैः सदैव तत्॥ ३६ ा नमःपूतात्मने तुभ्यं ज्योतीरूपनमोस्तुते। विश्वरूपनमस्तुभ्यं रूपातीताय ते नमर न यदाङ्गिरसे तारां स व्यसर्जयदुल्बणः। रुद्रोथ पाष्णि जग्राहगृहीत्वाजगवन्धनु: नमः सर्वार्तिनाशाय प्रणतानांशिवात्मने। सर्वज्ञायनमस्तुभ्यं सर्वक्त्रे नमोस्तुते॥ तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना । उत्सृष्टं देवदेवाय तेन तन्नाशितं ततः।। कृपालवे नमस्तुभ्यं भक्तिगम्याय ते नमः। फलदात्रे घ तपसां तपोरूपाय ते नमः तयोस्तद्युद्धमभवद्धोरं वैतारकामयम्। ततस्त्व काण्ड ब्रह्माण्डभङ्गाद्वीतोऽभवद्विधि: शम्भो!शिव!शिवाकान्त! शान्तश्रीकण्ठशलभृत्। शशिशेखर!सर्वेशश ङुरेश्वरघूर्जटे! निवार्य रुद्रं समरात्संवर्तानलवर्चसम्। ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः॥ पिनाकपाणे!गिरिश!शितिकण्ठ!सदाशिव !। महादेव! नमस्तुभ्यंदेवदेव! नमोऽस्तुते अथान्तर्गर्भमालोक्य तारां प्राह बहस्पतिः । स्तुति कर्तु न जानामि स्तुतिप्रिय! महेश्वर !। मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्य: कथञ्चन ॥ ४१॥ तव पादाम्बुजद्वन्द्वे निर्द्वन्द्वा भक्तिरस्तु मे॥६०॥ इषीकास्तम्बमासाद्य गर्भसाचोत्ससर्जह। जातमात्र:सभगवान् देवानामाक्षिपद्वपुः अयमेव वरोनाथ! प्रसन्नोऽसि यदीश्वर।। नान्यं वरं वृणे त्वत्तःकरुणामृतवारिधे! ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः। सत्यंब्रुहिसुतःकस्यसोमस्याथवृहस्पतेः ततःप्राहमहेशानस्तत्स्तुत्यापरितोषितः। रौहिणेयमहाभाग!सौम्यसौम्यवचोनिधे! पृच्छ थ्यमानायदादेवैनाहताराऽतिसत्रपा। तदा साशप्तुमारब्धा कुमारेणाSतितेजसा नक्षत्रलोकादुपरितव लोकौभविष्यति। मध्ये सर्वग्रहाणांच सपयालप्स्यसेपराम् तंनिवार्यतदाब्रह्मातारांपप्रच्छसंशयम्। प्रोवाच प्राञ्जलिःसातंसोमस्येतिपितामहम् त्वयेदंस्थापितं लिङ्गंसर्वेषांबुद्धिदायकम्। दुर्वु द्धिहरणं सौम्यत्वल्लोकवसतिप्रदम्

१०४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे थोडशोऽध्याय: ] * शुक्रेणमृतसञ्जीवनीविद्याप्राप्तिवर्णनम् * १०५ इत्युत्तवा भगवान् शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत । बुधः स्वर्लोकमगमद्देषदेवप्रसादतः। आ्ाजौप्रवर्तमानायामन्धकान्धकवेरिणोः। अनिभद्यगिरिव्यूहवज्रव्यूहाधिनाथयोः॥ गणावचतुः अपसृत्य ततोयुद्धादन्धक:शुक्रसन्निधिम्। अधिगम्य वभाषेद्मवरुह्यरथात्ततः।८ काश्यां बुधेश्वरसमर्चनलब्धवुद्धि: संसारसिन्धुमधिगम्य नरो ह्यगाधम् । भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान्। मज्जेन्न सज्जनविलोचनचन्द्रकान्तिः कान्ताननस्त्वधिवसेव्च बुधेऽत्र लोके।। मन्यामहे तृणैस्तुल्यान् र्द्रोपेन्द्रादिकादपि॥ ६ ॥ चन्द्रेश्वरात्पूर्वभागे दवृष्ट्ा लिङ्गं वुधेश्वरम्। कुख्वरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः। अस्मत्तोविभ्यतिसुरागुरोयुष्मदनुग्रहात् न बुद्धत्या हीयते जन्तुरन्तकालेऽपि जातुचित् ॥ ६७ ॥ वञ्रव्यूहमनिर्भेद्य विविशुदत्यदानवाः । विधूयप्रमथानीकं हदं तापार्दिता इव ॥११ गणौयावत्कथामित्थं चक्रातेबुधलोकगाम्। तावद्विमानं सम्प्राप्तंशुक्रलोकमनुत्तमम् व्यं त्वच्छरणं भूत्वापर्वताइवनिश्चलाः । स्थित्वाच रामनिःशङ्काब्राह्मणेन्द्र!महाहवे इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहरुयांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे आपभावेन च वयंपादौ तवसुखप्रदौ। सदारा:ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम् पूर्वार्द्धे नक्षत्रबुधलोकयोर्वर्णनंनाम पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥ अभिरक्षाभितो विप्र! प्रसन्नःशरणागतान्। पश्गहुण्डंतुहुण्डं च कुजम्भंजम्भमेव च पाकं कार्त्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम्। तं चन्द्रदमनंशर शरामरविदारणम्। प्रमथैर्भीमविक्रान्तै:क्रान्तं मृत्युप्रमाथिभिः। षोडशोऽध्यायः सूदितान् पतितांश्चैव द्राविडेरिव चन्दनान् ॥ १६ ॥

शुक्रलोकवणनम् या पीत्वा कणधूमंवे सहस्रंशरदां पुरा। वराविद्या त्वया प्राप्तातस्याकालोयमागतः अथविद्याफलं तत्ते देत्यान् सञ्जीवयिष्यतः। गणावचतुः पश्यन्तु प्रमथाः सर्वे त्वया सञ्जीवितानिमान् ॥१८ ॥ शिवशर्मन् ! महावुद्धे! शुक्लोकोऽयमद्गुतः। दानवानांच दैत्यानांगुरुरत्रवसेत्कविः पीत्वावर्षसहस्त्र वे कणवूमंसुदुः सहम्। यःप्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसञ्जीवनींहरात् इत्यन्धकवचःश्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवो मुनिः । किश्चित्स्मितं तदाकृत्वा दानवाधिपमब्रवीत् ॥ १६॥ इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योऽतिदुष्कराम्। दानवाधिपते! सर्व तथ्यंयद्धाषितं त्वया। विद्योपार्जनमैतद्वि दानवार्थ मया कृतम् ऋते मृत्युञ्जयात्स्कन्दात्पार्वत्या गजवक्त्रतः ॥ ३॥ घीत्वा वर्षसहस्त्रं वें कणधूमं सुदुःसहम्। एपाप्रापेश्वराद्विद्या बान्घवानांसुखावहा शिवशर्मोवाच निव्रणान्नीरुजःस्वस्थान् सुप्त्वेव पुनरुत्थितान्। आचख्यातामिदं देवौ! यदि प्रीतिर्मयि प्रभू!। अस्मिन्मुहर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप॥। २३।। ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम् ॥५॥ यो श्रुत्वा चापमृत्युभ्योहीयन्तेश्रद्धयायुताः। भूतप्रेतपिशाचेभ्यानभयंचापिजायते इत्युक्तवा दानवपति विद्यामावर्तयत्कविः। एकेकं दैत्यमुद्दिश्यतउत्तस्थुर्धृप्ायुधाः चेदाइव सदभ्यस्ता:समये वा यथाम्बुदाः।। ब्राह्मणेभ्योयथादत्ताश्रद्धयार्थामहापदि

१०६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे बोडशोऽध्याय: ] अन्धकेनदैत्यप्रोत्साहनवर्णनम् * उज्ीवितांस्तुतान् द्ृष्टा तुहुण्डाद्यान्महासुरान्। विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवाम्बुदाः ॥ २६ ॥ दम्भोलिशलासिपरश्वधानामुद्दण्डचक्रोपलकम्पनानाम्।

शुक्रेणोजीवितान् द्ृष्टा दानवांस्तान् गणेश्वराः। नन्दीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षववर्षु र्जलदा।इवोग्रम्॥ ३८ ॥

विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्॥२७॥ तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा।

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे। आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः॥३६॥

अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्टा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम् ॥ २८॥ अयं सशुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम्।

जयेति चोत्तवा जय योनिमुग्रमुवाचनन्दी कनकावदातम्। जग्राह शुक्र स घ देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम् ॥४० ॥

गणेश्वराणां रणकर्म देवदेवैश्चसेन्द्रैरपिदुष्करं यत् ॥ २६॥ न किश्चिदुत्त्वा सहिभूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम्। हा हारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैविमुक्तोहहहेति भूरि॥४१॥ तद्गार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः सञ्जीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान्। आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश!॥ ३० ॥ काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः ।

तुहुण्डहुण्डादिकुजम्भजम्भविपाकपाकादिमहासुरेन्द्राः। हस्तैविमुक्ता इव वारणेन्द्रा: शङ्गैविहीना इवगोवृषाश्च ॥ ४२॥

यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयन्यःप्रमथांश्चरन्ति॥ ३१॥ शरीरहीना इव जीवसङ्गाद्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः।

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्सक्जीवयेदत्र पुनः पुनस्तान्। निरुद्यमा: सत्वगुणा यथा वैयथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्॥४३॥

जयः कुतो नो भविता महेशगणेश्वराणां कुत एव शान्तिः ॥ ३२॥। पत्याविहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणाघाः।

इत्येवमुक्त: प्रमथेश्वरेण स नन्दिना वे प्रमथेश्वरेशः । आयूषि हीनानि यथैव पुण्येवृ त्तेनहीनानि यथाश्रुतानि॥४४॥ विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवन्ति हीना: स्वफलैः क्रियौघाः। उवाच देवःप्रहसंस्तदानीं तं नन्दिनं सर्वगणेशराजम् ॥३३॥ तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशाविमुखा बभूवुः॥४५॥ नन्दिन् !प्रयाहि त्वरितोऽतिमात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम्। नन्दिनापहृतेशुक्रेगिलिते च विषादिना। विषादमगमन् दैत्या हीयमानरणोत्सवाः मध्यात्समुद्धृत्य तथाSSनयाSSशु श्येनो यथा लावकमण्डजातम्॥३४॥ तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानन्धकः प्रत्यभाषत। स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नन्दी वृषसिहनादः। कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वश्चिता वयम् ॥४9॥ जगाम तूर्णश्च विगाह्य सेनां यत्राभवद्गार्गववंशद्रीपः॥ ३५॥ तं रक्ष्यमाणंदितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः। तनूर्विना हता: प्राणाःसर्वेषामद्य तेननः । धैर्य वीर्यं गतिःकीर्ततिःसत्त्वं तेजःपराक्रमः

विक्षोभ्य दैत्यान् बलवान् जहार काव्यं स नन्दी शर्भो यथेभम्॥३६॥ युगपन्नोहृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हुते। धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपिकुलसत्तमः

स्रस्ताम्बरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम्। गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि॥ ४६॥

विमोचयिष्यन्त इवानुजग्मुः सुरारयःसिहरवान् सृजन्तः ॥ ३७॥ तद्धर्यमवलम््येह युध्यध्वमरिभिःसह। सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान्सहनन्दिना अद्य तान् विवशान् हत्वा सह देवैःसवासवैः।

१०८ *स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे बोडशोऽध्याय: ] * शुक्रस्यवाराणस्यांतपञ्चर्यावर्णनम् * १०६

भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः ॥ ५१॥ छिद्रान्वेषी भ्रमन् सोऽथ विनिकेतो यथानिलः । स चापि योगीयोगेनय दिनामस्वयंप्रभुः। शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता सप्तलोकान् सपातालान् रुद्रदेहे व्यलोकयत्॥ ७२॥ इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःसवनाः । प्रमथानर्दयामासुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः ब्रह्मनारायणेन्द्राणामादित्याप्सरसां तथा। सत्यायुषि न नो जातु शक्ता: स्युः प्रमथावलात्। भुवनानि विचित्राणि युद्धश्च प्रमथासुरम्॥७३॥ असत्यायुषि किं गत्वात्यक्तवास्वामिनमाहवे॥ ५४॥ सवर्षाणां शतं कुक्षी भवस्य परितो भ्रमन्। नतस्य दद्दशे रन्ध्रंशुचेरन्ध्रंखलोयथा येस्वामिनंविहायाजौव हुमानधनाजनाः । यान्तितेयान्तिनियतमन्धतामिस्रमालयम् शाम्भवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चम्कन्दाथननामापिततो देवेन भाषितः अयशस्तमसाख्यारतिम लिनीकृत्यभूरिशः। इहामुत्रापिसुखिनोनस्युर्भग्नारणाजिरात् शुकव न्निःसृतोयस्मात्तस्मात्वंभृगनन्दन!। कर्मणानेन शुक्रसतवंममपुत्रो सििगम्यताम् कि दानैः किंतपोभिश्च किंतीर्थपरिमज्जनैः। धरातीर्थे यदिस्नातु पुनर्भवमलापहे जठरान्निर्गतेशुक्र देवोऽपि मुमदेतगाम्। ्रमन्श्रेयो भवदयन्मे न मृतो जठरेद्विज:॥ सम्प्रधार्येतितेऽन्योन्यं दैत्यास्तेदनुजास्तथा। ममन्थुःप्रमथानाजौरणभेरीनिनाद्व इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसद्गशद्य तिः । विवेशदानवानीकं मेघमालां यथा शशी ॥। तत्रबाणासिवज्रौघैः कटङ्डटशिलामयैः । भुशुण्डीभिन्दिपालेश् शक्तिभल्लपरश्वधेः शुक्रोदयान्मुदं लेभे नदानवमहार्णवः । यथा चन्द्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः॥ खटवाङ्गे: पट्टिशैः शालैर्लकुटैर्मुसलैरलम्। परस्परमभिन्नन्तः प्रचक्र: कदनं महत् अन्धकान्धकहन्त्रोवे वर्तमाने महाहवे। इत्थं नाम्नाभवच्छुक्र: सवै भार्गवनन्दनः ॥ कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां व पतत्रिणाम्। यथा न विद्यां तां प्राप मृतसख्जीवनीं पराम्। भिन्दिपालभुशुण्डीनां क््वेडितानां रवोऽभवत् ॥ ६१॥ शम्भोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुवत !॥८१॥ रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुृ हितैः । हेषारवैर्हयानाश्च महान् कोलाहलोऽभवत् गणावूचतु: पुराऽसौ:भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम्। गजवाजिमहारावस्फुटच्छव्द्रग्रहाणि व। भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च।। अण्डजस्वेदजोद्विज्जजरायुजगतिप्रदाम् ।। ८२।। रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्हस्तिरथानि च। पिपासितानिसेन्यानिमुमछु रुभयत्रवे संस्थाप्य लिङ्ग श्रीशम्भो: कूपं कृत्वा तदग्रतः । द्रष्टा सैन्यश्च प्रमथर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्रावरथमास्थाय स्वयमेवान्धकोगणान् बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन् विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ ८३ ॥ शरवञ्रप्हारेस्तर्वञ्रावातैरनगा इच। प्रमथा नेशिरेवातैर्निस्तोया इव तोया॥ राजचम्पकधत्तरकरवीर कुशेशयैः। मालतीकर्णिकारैश्चकदम्बैर्वकुलोत् लैः॥ यान्तमायान्तमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम्। मलििकाशतपत्रीभिः सिन्दुवारैःसकिशुकेः। अशोकैः करुणैःपुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद बाणेस्तदान्धकः ॥ ६८॥ भ्षुद्रा भिर्माधवीभिश्च पाटलाबिल्वचम्पकैः। विनायकेनस्कन्देन नन्दिना सोमनन्दिना। नैगमे येनशाखेनविशाखेन बलीयसा। नवमल्लीविचिकिलैः कुन्दैःसमुचुकुन्दकैः ॥ ८६ ॥ इत्याद्यैस्तुगणैरुग्रैरन्धकोप्यन्धकीकृतः । त्रिशलशक्तिबाणौधधारासम्पातपातिभिः मन्दारैबिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुवकैर्बकैः । ग्रन्थिपरणैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः ॥ ८७॥ ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः। तेन शब्देन महता शुक्रःशभ्भूदरेस्थितः

११० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे बाडशोऽध्याय: ] * शुक्रोद्येशुभ कार्यकरणवर्णनम् * १११

काश्चनारे: कुरुबकेदू र्वाङ्गरकुरण्टकैः। प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि॥ ८६॥ आकाशरूप! बहिरन्तरुताव काशदानाद्विकश्वरमिहेश्वरविश्वमेतत्। पत्रैः शतसहस्त्रैश्च स समानर्शङ्करम्। पश्चामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः ॥६०॥ स्नापयामास देवेशं सुगन्धस्नपनैर्बहु। सहस्रकृत्वो देवेशं चन्दनर्यक्षकर्दमैः ॥६१॥ विश्वम्भरात्मक! विभर्ति विभोऽत्रविश्वंकोविश्वनाथ! भवतोऽन्यतमस्तमोरे! समालिलिम्पदेवेशं सुगन्धोद्वर्तनान्यनु। गीतनृत्योपहारेश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बद तत्वां विना न शमिनां हिमजाहिभूषस्तव्योऽपरः परपरप्रणतस्ततस्त्वाम्।। नाम्नां सहस्रैरन्येश्च स्तोत्रैस्तुष्टावशङ्करम्। सहस्र पश्चशरद्वामित्थं शुक्रःसमचयन् आत्मस्वरूप! तव रूपपरंपराभिराभिस्ततं हर! चराचररूपमेतत्। यदादेवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम्। तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम् सर्वान्तरात्मनिलय! प्रतिरूपरूप! नित्यं नतोस्मि परमात्मतनोऽष्टमूर्ते!॥१०८ प्रक्षाल्य चेतसोऽत्यन्तं चाश्चल्याख्यं महामलम्। इत्यष्टमूर्तिभिरिमाभिरुमाभिवन्द्य वन्दातिवन्द्! भव! विश्वजनीनमूर्ते!। भावनावार्भिरसकृदिन्द्रियः सहितस्य व ॥ ६५॥ एतत्ततं सुविततंप्रणतप्रणीत सर्वार्थसार्थपरमार्थ ततो नतोस्मि॥ १०६॥ निर्मलीकृत्य तच्चेतोरत्नं दत्त्वा पिनाकिने। प्रपपौ कणधमौघं सहस्र शरदांकविः अष्टमूर्त्यप्टकेनेष्टं परिष्टत्वेतिभार्गवः । भर्ग भूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनः पुनः प्रससादतदादेवो भार्गवायमहात्मने। तस्मालिङ्गाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्य तिः इतिस्तुतोमहादेवोभार्गवेणातितेजसा। उत्थाप्य भूमेर्बाहुभ्यां वृत्वातंप्रणतंद्विजम् उवाघ चविरूपाक्ष: साक्षाद्वाक्षायणीपतिः। तपोनिधेप्रसन्नोस्मि वरं वरयभार्गच! उवाच दशनज्योत्स्ना प्रद्योतितदिगन्तरः। अनेनात्युग्रतपसा ह्यनन्या चरितेन च निशम्येतिवचः शम्भोरम्भोजनयनो द्विजः। उददानन्दसन्दोहरोमाश्चाश्चितविग्रहः लिङ्गस्थापनपुण्येन लिङ्गस्याराधनेन च। चित्तरतोपहारेण शुचिनानिश्चलेन च तुष्टावाऽप्टतनु' तुष्टः प्रफुल्लनयनाञ्चलः । मौलावञ्जलिमाधाय वदञ्जयजयेति च अविमुक्तमहाक्षेत्रे पवित्राचरणेन च। त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि तवादेयं न किच्चन भागव उवाच अनेनैव शरीरेण ममोदरदरीं गतः। मद्वरेन्द्रियमार्गेण पुत्रजन्मत्वमेष्यसि॥ ११५॥ त्वं भाभिराभिरभिभूय तमःसमस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम्। अन्यं वरं प्रयच्छामि दुष्प्रापं पार्षदेरपि। देदीप्यसे दिनमणे गनने हिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर! तं नमस्ते ॥१०१॥ हरौ हिरण्यगर्भेऽपि प्रायशोऽहं जुगोप याम् ॥११६ ॥ लोकेऽतिवेलम तिवेलमहामहोभिर्निर्मासि कौमुदमुदश्चसमुत्समुद्रम्। मृतसक्षीवनीनाम विद्या या ममनिर्मला। तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता॥ विद्राविताखिलतमाः :सुतमोहिमांशोपीयूषपूरपरिपूरित तं नमस्ते ॥ १०२॥ त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मन्त्ररूपां महाशुचे!। तवं पावने पथि सदागतिरस्युपास्यः कस्त्वां विनाभुवनजीवनजीवतीह। योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याः शुचितपोनिधे।॥ ११८॥ स्तब्धप्रभक्षनविवर्धितसर्वजन्तो सन्तोषिता हि कुलसर्वगतंनमस्ते ॥१०३॥ यं यमुद्दिश्य नियतमेतामावर्तयिष्यसि। विद्यांविदेश्वरश्रेष्ठ ससप्राणिष्यतिध्र वम् विश्वैकपावक! न तावकपावकैकशक्ते तेऽमृतवतामृतदिव्यकार्यम्। अत्यर्कमत्यग्निचतेते जोव्योम्न्यतितारकम्। देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रबरोभव प्राणित्यदोजगदहो जगदन्तरात्मंस्तत्पावकप्रतिपदं शमदं नमस्ते ॥ १०४॥ अभित्वां ये करिष्यन्ति यात्रां नार्यो नरोपि वा। पानीयरूप! परमेश! जगत्पवित्र! चित्रंविचित्रसुचरित्रकरोषि नूनम्। तेषां त्वददृष्टिपातेन सर्वं कार्य प्रणङ्क्ष्यति ॥१२१॥ विश्वं पवित्रममलं किलविश्वनाथ ! पानावगाहनत एतदतो नतोऽस्मि॥ १०५ नवोदये भविष्यन्ति विवाहादीनिसुव्रत। सर्वाणिधर्मकार्याणिफलवन्तिनृणामिह

११२ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे सर्वाश्च तिथयोमन्दास्तव संयोगतः शुभाः। तव भक्ता भविष्यन्ति चहुशुक्रा बहुप्रजाः॥१२३॥ त्वयेदं स्थापितं लिङ्गं शुक्रे शमितिसंज्ञितम्। सप्तदशोऽध्यायः येऽर्चयिष्यन्ति मनुजास्तेषां सिद्धिर्भविष्यति॥१२४॥ भौमगुरुशनिलोकवर्णनम् आवर्षप्रतिशुक्रं ये नक्तव्रतपरा नराः । त्वढिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः ॥१२५ शिवशर्मोवाच शुक्रशमर्चयिष्यन्ति शृणु तेषां तु यत्फलम् । शुक्रसम्बन्धिनीदेवौ! कथाऽश्राविमयाशुभा। यस्याः श्रवणमात्रेणप्रीणितेश्रवणेमम अबन्ध्यशुक्ास्ते मर्त्याः पुत्रवन्तोऽतिरेतसः ॥ १२६॥ पुस्त्वसौभाग्यसम्पन्ना भविष्यन्ति न संशयः। कस्य पुण्यनिधेरलोकःशोकहत्वेष्र निर्मलः। एतदाख्यातुमुदक्तौ भवन्तौ भवतांमम धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम्। व्यपेतविन्नास्ते सर्वे जनाः स्युः सुखवासिनः ॥ न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्॥ ३॥ इति दत्त्वा वरान् देवस्तत्र लिङ्के लयं ययौ॥ १२७॥ गणावघतु: गणावचतु: शुक्रेश्वरस्य ये भक्ता:शुकरलोके वसन्तिते। विश्वेश्वराद्दक्षिणतःशुक्रशोस्ति परंतप लोहिताङस्य लोकोऽयं शिवशर्मन्निबोध ह। तस्य दर्शनमात्रेण शुक्रलोकेमहीयते। इत्येषा शुक्रलोकस्यस्थितिरुक्तामहामते!॥ उत्पत्ति वास्य वक्ष्यावो भूसुतोऽयं यथाऽ्भवत् ॥४॥ पुरातपस्यतःशम्भोर्दाक्षायण्यावियोगतः। भालस्थलात्पपातैकःसवेद विन्दुर्महीतले अगस्त्य उवाच ततः कुमारः सञ्जज्ञे लोहिताङ्ो महीतलात्। स्नेहसंवर्धितः सोऽथ धात्या धात्रीस्वरूपया ॥ ६ ॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशातिसाहर्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे पूर्वार्द्धे शुक्रलोकवर्णनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥१६॥ माहेयइत्यतः ख्यारति परामेषगतःसदा। ततस्तेपे तपोऽत्युग्रमुग्रपुर्या पुरानघ !।।।। असिश्च वरणाचापिसरितौयत्र शोभने। द्युनदोत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते सर्वगोऽपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते। मुक्तये सर्वजन्तूनां कालोज्भितस्ववर्ष्मणाम्॥ ६॥ अमृतं हि भवन्त्येवमृतायत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह अपुनर्भवदेहास्ते ये विमुक्त तनुत्यजः । विनासाङ्ख्येनयोगेनविना नानाव्रतादिभि: संस्थाप्य लिङ्गं विधिना स्वनाम्नाङ्गारकेश्वरम्। पाश्चमुद्रे महास्थाने कम्बलाश्वतरोत्तरे॥ १२ ।। ज्वलदङ्गारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेनतप्ं महात्मना॥ ८

११४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे समदशोऽध्याय: ]* आद्गिरसकृताशिवस्तुतिवर्णनम् * ११५ ततोऽङ्गारकनाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते। महल्लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य शाभ्भवं भूरिभावनः । अयुतं शरदांदिव्यं दिव्यतेजा महातपाः तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत् ॥ १४ ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । अङ्गारकचतुर्थ्या येस्नात्वोत्तरवहाम्भसि। अम्यर्च्याङ्गारकेशानंनमस्यन्तिनरोत्तमा: आविर्भूय ततो लिङ्गान्महसां राशिरत्रवीत्॥३२॥ न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्कापिजायते। अङ्गारकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि प्रसन्नोऽस्मि वरंब्रूहि यत्ते मनसिवर्तते। इति शम्भु समालोक्यतुष्टावेति सहष्टवान् उपरागसमंपर्व तदुक्तं कालवेदिभिः। तस्यां दत्तंहुतं जप्ं सर्व भवति चाक्षयम् आड़िरस उवाच श्रद्धया श्राद्धदायेवे चतुर्थ्यङ्गारयोगतः। तेषांपितृणांभवितातृत्तिर्द्वादशवार्षिकी॥ जय शङ्गर! शान्त! शशाङ्करुचे! रुचिरार्थद! सर्वद! सर्वशुचे ।। अङ्कारकचतुर्थ्या तु पुराजज्ञे गणेश्वरः। अतएवतु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये॥ १६ शुचिदत्तगृहीतमहोपहते! हतभक्तजनोद्धततापतते!॥ ३४।। एकभक्तवती तत्र सम्पूज्य गणनायकम्। किश्चिद्त्त्वा तमुद्दिश्यन विघ्नैरभिभूयते ततसर्वहृदंवर! वरद! नते! नत! वृजिनमहावनदाहकृते!। . अङ्गारेश्वरभक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः। तेऽस्मिन्नङ्गारके लोकेवसन्ति परमर्द्धयः कृतविविधचरित्रतनो! सुतनो! तनुविशिख विशोषणधैर्यनिधे।॥ ३५॥ अगस्त्य उवाच निधनादिविवर्जित! कृतनतिकृत् !कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत्!। इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम्। भगवद्गणयोः प्राप नेत्रा तिथ्यंगुरो:पुरी जगभर्तृ सुतापितवामवपुः स्ववपुः परिपूरितसर्वजगत्॥ ३६ । नेत्रानन्दकरीं दूष्टा शिवशर्माऽथतां पुरीम्। प्रपच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा त्रिजगन्मयरूप! विरूपसुद्गक् द्वगुदश्चन कुश्चनकृतहुतभुक्!। गणावूचतुः भव! भूतपते! प्रमथकपते! पतितेष्वपि दत्तकरप्रसृते॥॥ ३७॥ सखे! सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाऽग्रतः। प्रसृताखिलभूतलसंवरण! प्रणवध्वनिसौधसुधांशुघर!। अध्वखेदापनोदाय पुनरस्या: पुरः कथाम्॥ २४॥ धरराजकुमारिकयापरयापरितः परितुष्ट नतोऽस्मि शिव!॥ ३८ विधेर्विधित्सतः पूर्व त्रिलोकीरचनां मुदा। शिव! देव! गिरीश! महेश! विभो! विभवप्रद! गिरिश! शिवेश! मृड !। आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्य सन्निभाः ॥२५॥ मृडयोडुपतिध्र! जगत्त्रितयं कृतयन्त्रणभक्तिविघातकृताम्॥३६॥ मरीच्ययड्गिरो मुख्याः सर्वेसृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरद्गिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः॥ न कृतान्तत एष विभेमि हर! प्रहराशु महाघममोघमते!। सुतश्चाद्गिरसो नाम वुद्धत्या विबुधसत्तमः । न मतान्तरमन्यद्वैमि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोऽस्मि ततः ॥४० ॥ शान्तो दान्तो जितक्रोधो मृदुवाङ् निर्मलाशयः॥२७॥ विततेऽत्र जगत्यखिलेऽवहरं हरतोषणमेव परंगुणवत्। वेदवेदार्थतत्वज्ञः कलासुकुशलोऽमलः । पारदृश्वा तुसर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः गुणहीनमहीनमहावलयं प्रलयान्तकमीश! नतोऽस्मि ततः ॥४१॥ हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा। पति स्तुत्वा महादेवंविरशमाङ्गिर:सुतः । व्यतरच्च महेशानःस्तुत्या तुष्टोवरान्बहून् रूपवान् शीलसम्पन्नो गुणवान् देशकालवित् ॥ २६॥ श्रीमहादेव उवाच सर्वलक्षणसभ्भारसम्भृतो गुरुवत्सलः। तताप तापसींवृत्तिकाश्यां समहतीं दधत् बृहता तपसाऽनेन बृहतां पतिरेध्यहो। नाम्ना वृहस्पतिरिति ग्रहेष्र्च्योभ द्विज

११६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे सप्तदशोऽध्यायः ] * शनिलोकाख्यानवर्णनम् * ११७

अस्माल्लिङ्गार्धनान्नित्यं जीवभूतोऽसि मे यतः। गुरुपुष्यसमायोगे लिङ्गमेतत्समर्च्य च। अतो जीव इतिख्याति त्रिषु लोकेषु यास्यसि॥४४॥ यत्करिष्यन्ति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति ॥ ६० ॥ वाचां प्रपश्चेश्चतुरैनिष्प्रपश्चो यतःस्तुतः। अतोवाचां प्रपश्चस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव बृहस्पतीश्वरं लिङ्गं मयागोप्यं कलौयुगे। अस्य सन्दर्शनादेवप्रतिभा प्रतिलभ्यते अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम्। चन्द्रेश्वराद्दक्षिणतोवीरेशान्नऋते स्थितम्। आराध्यधिषणेशं वे गुरुलोके महीयते तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षस्त्रिकालतः ॥४६ ॥ गुर्वङ्गनागमनजं पापं षण्माससेवनात् । अवश्यं विलयं यातितमःसूर्योदयाद्यथा ।। अतएव हिगोप्तव्यंमहापातकनाशनम्। वृहस्पतीश्वरंलिङ्गं नाख्येयंयस्यकस्यचित् अस्यस्तोत्रस्यपठनान्नियतं ममसन्निधौ। नदुवृ त्तौपवृत्तिःस्यादविवेकवतांनृणाम् इति दत्वा वरान्देवस्तत्रवान्तर्हितो भवत्। अदः स्तोत्रं पठन् जन्तुर्जातु पीडां ग्रहोद्ववाम्। द्रुहिणो गुरुणा सार्द्ध सेन्द्रोपेन्द्रो बृहस्पतिम् ॥ ६५॥ न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाऽग्रतः ।।४६।। अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येन्द्रादिकान् सुरान्। नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानचः। अलश्चकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज।॥ ६६ ॥ इमां स्तुति हरिप्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः॥५०॥ अगस्त्य उवाघ त्वत्प्रतिष्ठितलिङ्गस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । अतिक्रम्यगुरोर्लोकंलोपामुद्रे!ददर्श सः। शिवशर्मापुरी सौरेःप्रभामण्डलमण्डिताम् इमांस्तुति मधीयानो मनोवाञ्छामवाप्स्यति ॥५१॥ परष्टौ तेन चतौतत्र तांपुरींप्रददर्शतुः । द्विजेनद्विजवर्याय गणवयौं शुचिस्मिते! इति दस्वा वरान् शम्भु: पुनर्व्रह्माणमाह्नयत्। गणावूचतु: सेन्द्रान्देवगणान् सर्वान् सयक्षोरगकिन्नरान् ।।५२। मारीचे: कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः। तानागतान् समालोक्य शिवो ब्रह्माणमब्रवीत्। तस्यभार्याऽभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टः प्रजापतेः ॥६६॥ विधे! विधेहि मद्दाक्यादमुं वाचस्पति मुनिम् ॥५३॥ मर्तुरिष्ठा ततस्तस्मादूपयौवनशालिनी। संज्ञाबभूव तपसा सुदीप्रेन समन्विता गुरुं सर्वसुरेन्द्राणां परितः स्वगुणगुरुम्। अभिषिश्च विधानेनदेवाचार्यपदेमुदे आदित्यस्यहितदूप मण्डलस्यतुतेजसा। गात्रेषुपरिदध्यौ वैनातिकान्तमिवाभवत अतीवधिषणाधीशो मम प्रीतो भविष्यति। नखल्वयं मृतोऽण्डस्थ इतिस्नेहाद्भाषत। तदाप्रभृतिलोकेयंमार्तण्ड इतिचोच्यते

महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात् ॥५५॥ तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुविवस्वतः। सुरज्येष्टः सुराचार्यचकाराङ्गिरसं तदा। देवदुन्दुभयोनेदुर्ननृतुश्चाप्सरो गणाः। येनाऽतितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्॥७३॥। गुरुपूजां व्यधु: सर्वेगीर्वाणामुदिताननाः। अभिषिक्तो वशिष्ठादयैर्मन्त्रपूतेनवारिणा त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन् !सञ्ज्ञायां महसां निधिः। पुनरन्यं वरं प्रादाद्विरीशः पतये गिराम्। शण्वाद्गिरसधर्मात्मन् देवेज्यकुलनन्दन आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती॥। ७४॥ भवतास्था पितं लिङ्गंसुवुद्धिपरिवर्धनम्। बृहस्पतीश्वरइति ख्यातंकाश्यांभविष्यति चैवस्वतं मतु ज्येष्ठयमं व यमुनांततः । नातितेजो भयं रूपंसोढु साऽलंविवस्वतः

११८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे सप्तदशोऽध्याय: ] * सञ्ज्ञाम्प्रतिसूर्योक्तिवर्णनम् * "११६

मायामयीं ततश्छायां सवर्णा निर्ममे स्वतः। मह्यंश्रेय: कथंवास्यादितिसापरिचिन्त्यच। अगच्छद्वडवाभूत्वातपसेपर्यनिन्दिता प्राञ्जलिःप्रणता भूत्वा सज्ज्ञां छाया तदाऽब्रवीत्॥ ७६ ॥ उत्तरांश्च कुरून् प्राप चरन्तीनीरसं तृणम्। व्युत्तेपे च तपस्तीव्रंपतिमाधायचैतसि तवाज्ञाकारिणीं देवि! शाधि मां करवाणि किम्। तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम् ॥ ६४ ॥ सज्ज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे! शृणु सुन्दरि।॥७9॥ मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायांतदा रविः। सावणि जनयामासमनुमष्टममुत्तमम् अहंयास्यामिसदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्रमे। भवने घसकल्याणि! निर्विशङ्कं ममाज्ञया शनैश्चरं द्वितीयश्च सुतां भद्रां तृतीयिकाम्। मनुरेष यमावेतौ यमुनायमसंज्ञकौ। स्वापत्यद्वूष्टन्या द्रष्टव्य मेतद्बालत्रयं त्वया अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते!। इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्टीं देवीं छायां जगादह ॥। ८० ॥ कनिष्ठष्वधिकं द्ूष्टा सावर्ण्यादिषु नो यमः । आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन। आख्यास्यामि चरित्रंतेयाहिदेवियथासुखम् कदाचिद्रोषतो बाल्याद्वाविनोऽर्थस्य गौरवात्॥ ६८ ॥ इत्यादिश्य सवर्णा सा तथेत्युक्ता सवर्णया। पढा सन्तर्जयामासयम:संज्ञासरूपिणीम्। तं शशाप च साक्रोधात्सावर्णेर्जननीतदा पितुरन्तिकमासाद्य नत्वा त्वषारमब्रवीत् ॥ ८२॥ पितः सोढ़ नशक्ोमितेजस्तेजोनिधेरहम्। तीव्रंतस्यार्यपुत्रस्यकाश्यपस्यमहात्मनः जिघांसतात्वयापाप! मांयदङघ्रिसमुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेषतवेतिभृशदुःखिता मातृशापपरित्रस्तो यमोऽपिपितुरग्रतः । शशंस सर्वं तद्वृत्त रक्षरक्षेत्युवाच च। निशम्योदीरितं तस्याः पित्रा निर्भत्सिता बहु। मात्रा सुतेषु सर्वेषु वर्तनीयं समं यतः। तस्यां मयोद्यतः पादो न देहेपरिपातितः॥ भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनः पुनः॥८४॥ बाल्याद्वा यदिवामोहात्तद्ववान्क्षन्तुमर्हसि। गोपतेशापतोमातुर्मापतत्व ङ्रिरेष मे चिन्तामवाप महतीं स्त्रीणां धिक् चेष्टितं त्विति। विवस्वानुवाच निनिन्द बहुधाऽऽत्मानं स्त्रीत्वं चाऽतिनिनिन्द सा॥ ८५।। अपराधसहस्त्रेपि जननी न शपेत्सुतम्। स्वातन्त्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातन्त्र्यजीवितम्। तस्मात्किमपि भो बाल! भविष्यत्यत्र कारणम् ॥ १०४॥ शैशवे यौवने प्रान्ते पितृभर्तृ सुताद्गयम् ॥ ८६॥ येन त्वां साऽशपत्कोधाद्वर्मज्ञंसत्यवादिनम्। त्यक्तं भर्तृ गृहं मौग्ध्याद्न्तदुर्वृ त्तयामया। अविज्ञातापिचेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम् मातृशापोऽन्यथाकर्तु न शक्य: केनचित्कचित् ॥ १०५॥ तत्रास्ति सा सवर्णावैपरिपूर्णमनोरथा। अथावतिष्टे सात्रैवपित्रानिर्भत्सिताप्यहम् कृमयो मांसमादाय यास्यन्त्यस्मान्महीतलम्। ततोतिचण्डश्चण्डांशुःपित्रोरतिभयङ्करः । अहो यदुच्यते लोकरुपाख्यानमिदंहितत् इत्थन्तुचरितार्थः स्याच्छापस्त्रातो भवानपि॥ १०६॥ स्फुटं दृष्टं मयाद्येतिस्वकराङ्गारकर्षणम्। नष्टंभर्तृ गृहंमौग्ध्याक्करयोवानपितुर्गृ हम् इति पुत्रंसमाश्वास्य रविरन्तःपुरं ययौ। चिरमालोक् तां भार्यामुवाचसवितावचः वयश्च प्रथमं चारु रूपंत्रैलोक्यका्वितम्। सर्वाभिभवनंस्त्रीत्वं कुलंचातीव निर्मलम् अयि भामिनि! बालेषु समेष्वपि कुतस्त्वया। पतिश्च ताद्रकसर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः। सर्वेषां कर्मणांसाक्षी सर्वःसर्वत्रसश्चरः विधीयतेऽधिकःस्नेहः सावर्ण्यादिप्वनादिषु॥ १०८॥

१२० *स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे अष्टादशोऽध्याय: ] * सप्तषिलोकवर्णनम् * १२१ नाघचक्षे यदा साऽथभास्वतेपरिपृच्छते। तदात्मानंसमाधायसोऽज्ञासीत्सर्वमेवद्ि नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतःसतः ॥। १२६॥। ततो भगवते शप्तुमुद्यते साशशंसह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि ॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्यांसंहितायांचतुर्थे काशीखण्डे तथ्यभाषणतस्तां तुरविर्ज्ञात्वानिरागसम्। न शशापचसंक्रुद्धोययौचत्वपरन्तिकम पूर्वार्द्धे भौमगुरुशनिलोकवर्णनंनाम सतदशोऽध्यायः॥१७॥ त्वष्टापि च यथान्यायंसान्वयंतिग्मतेजसम्। निर्दग्धुकामं कोपेन प्रागानर्चमुदातदा विज्ञाय तदभिप्रायं त्वष्टोवाचाऽऽशु तं रविम् ॥११२॥ त्वष्टोवाच तवातितेजसो भीता प्राप्योत्तरकुरून् रवे। वडवारूपमास्थाय वने चरति शाद्वले अष्टादशोऽ्यायः द्रष्टा हितां भवानद्य स्वां भार्यामार्यचारिणीम्। सप्तर्षिलोकवणनम् अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसां नियमेन व ॥११४॥ अगस्तिरुवाच त्वष्ट्रा यत्तक्षितःसूर्यस्तस्येवानुमतेनघ। भ्रमिमारोप्ययत्नेनसोतिकान्ततरोऽभवत् इति शृण्वन कथां रम्यां शिवशर्माऽथ माथुरः। लब्धाज्ञोऽथसवितागत्वोत्तरकुरूनरम्। साक्षात्तपोमयींलक्ष्मींचरन्तीश्चतपोमहत् मुक्तिपुर्या सुसंस्नातो मायापुर्यां गतासुकः ॥१॥ ददर्शवडवारूपां वाडवानलतेजसम्। नीरसानि तृणान्येव वृण्वन्तीं योगमायया नेत्रयो:प्राघुणीचक्रततः सप्तर्षिमण्डलम्। व्रजन्सवैष्णवंलोकमन्तेविष्णुपुरीक्षणात् अनेनसंसविज्ञाय तां त्वाष्टीमश्वरूपिणीम्। स हरिर्हरिरूपेण मुखेन समभावयत् उवाचचप्रसन्नात्मास्तुतश्चारणमागधैः। प्रार्थितोदेवकन्याभिस्तिष्ठतिष्ठेतिचक्षणम् त्वरमाणा च परितः परपूरुषशङ्डया। सातन्निरवमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ। स्वरूपमनुरूपश्च द्यमणिस्तामदर्शयद स्थितासु तासु निःश्वस्य मन्दभाग्या वयं त्विति।

तुतोष सापि तं द्रष्टा मित्रंनेत्रमुदावहम्। पतिपतिव्रताकान्तंस्वान्तसन्तापहारिणम् गतः पुण्यतमाँल्ोकानसौ यत्पुण्यवत्तमः ॥४॥ इति 2ण्वन्मुखात्तासां वचनानि विमानगः । निर्वृत्ति च परां प्राप दुष्प्रापं तपसाथ किम्। तप एव परं श्रेयस्तपएवपरंधनम् देवौ! कस्यायमतुलो लोकस्तेजोमयःशुभः॥५॥ तप एव हि देवत्वे कारणं परमम्मतम्। शिवशर्मन् !यदेतद्वै दृश्यते चातिदीप्तिमत् ज्योतिश्चक्रस्वरूपश्च व्योम्न्युपर्यध एव च। तत्सर्वमिहजानीहिसुमहत्तापसम्महः इतिद्विजवचःश्रुत्वा प्रोचतुर्गणसत्तमौ। शिवशर्माजि्च्छवमते सदा सप्तर्षयोमलाः वसन्तीह प्रजा:स्त्रष्टु' विनियुक्ता:प्रजासृजा। मरीचिरत्रिपुलहःपुलस्त्यःकतुरद्गिराः एवं शनेश्चरोजज्ञे सवर्णायांविवस्वतः। सोऽथवाराणसींगत्वासर्वत्रिदशवन्दिताम् वसिष्ठश्च महाभागोब्रह्मणोमानसाःसुताः । सप्व्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयङ्गताः।

शनश्चरेश्वरं द्ृष्टा वाराणस्यां सुशोभनम्। शनिबाधा नजायेत शनिवारे तदर्चनात् सम्भूतिरनसूया चक्षमाप्रीतिश्चसन्नतिः। स्मृतिरूर्जाक्रमादेषांपत्न्योलोकस्यमातरः एतेषां तपसाघतर्द्धार्यते भुवनत्रयम्। उत्पाद्य ब्रह्मणा पूर्वमेते प्रोक्ता महर्षयः ॥ १० विश्वेशाद्वक्षिणेभागे शुक्रेशादुत्तरेण हि। शनैश्चरेशमभ्यर्च्य लोकेऽत्र परिमोदते॥ प्रजा:सृजतरे पुत्रा! नानारूपाःप्रयत्नतः । ततःप्रणम्यब्रह्माणं तपसे कृतनिश्चयाः॥११ श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते। अविमुक्तं समासाद्य क्षेत्रंक्षेत्रज्ञधिष्ठितम्। मुक्तये सर्वजन्तूनामविमुक्तं शिवेनयत्।।

१२२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनविशोऽध्यायः ] ध्र वम्प्रतिसुरुच्याSSक्रोशवाक्यवर्णनम् * १२३

प्रतिष्ठाप्य च लिङ्गानि ते स्वनाम्नाङ्कितानि च। ब्रुवतोरिति संकथां तथा गणयोवैष्णवयोर्मुदावहाम्। शिवेति परया भक्त्या तेपुरुग्रन्तपो भृशम् ॥ १३ ॥ ध्रुघलोक उपागतस्ततो नयनातिथ्यमतथ्यवर्जितः ॥ ३१॥ तुष्टस्तत्तपसा शम्भु: प्राजापत्यपदंददौ। लिङ्गान्यत्रीश्वरादीनिदृष्टाकाश्यांप्रयत्नतः इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे

लिङ्गमत्रीश्वरं द्ृट्टा ब्रह्मतेजोभिवर्धते कर्कोटवाप्या।ईशाने मरीचेःकुण्डमुत्तमम्॥१६ पूार्द्धे सप्तर्षिलोकवर्णनंनामाSप्रादशोऽध्यायः॥१८॥

तत्र स्नात्वा नरो भक्तया भ्राजते भारकरो यथा। मरीचीश्वरसञ्ज्ञन्तु तत्र लिङ्ग प्रतिष्ठितम् ॥१७॥ तलिङ्गदर्शनाद्विप्र! मारीघंलोकमाप्नुयात्। कान्त्यामरीचिमालीव शोभते पुरुषर्षभः एकोनविंशोऽध्यायः पुलहेशपुलस्त्येशौ स्वर्गद्वारस्य पश्चिमे । तौ दृष्टा मनुजोलोके प्राजापत्ये महीयते ध्र वलोकवर्णनेध्र वोपदेशवर्णनम् हरिकेशवने रम्ये दवृष्ट्वाद्गिरसेश्वरम्। इहलोकेवसेद्विप्र! तेजसा परिवृहितः ॥२० शिवशर्मोवाच वरणायास्तटे रम्ये दृष्टाव।सिष्ठमीश्वरम्। क्रत्वीश्वरञ्चतत्रैव लभते वसतिन्त्विह॥ काश्यामेतानि लिङ्गानि सेवितानि शुभैषिभिः। तिष्टन्नेकेन पादेन कोऽयंभ्रमतिसत्तमौ!। अनेकरशनाव्यग्रहस्ताग्रोव्यग्रलोचनः ॥१ त्रिलोकीमण्डपस्तम्भसन्निभोभाभिरावृतः। अतुलंज्योतिषांराशितुलयातुलयन्निव मनोऽभिवाञ्छितं दद्युरिहलोके परत्र च ॥। २२।। सूत्रधारइवव्योमव्यायामपरिमापकः। त्रैविक्रमोङध्रिदण्डोवा प्रोद्दण्डो गगनाङ्गणे गणावचतु: शिवशर्मन्महाभाग! तिष्ठते सात्रसुन्दरी। अरुन्धती महापुण्या पतिव्रतपरायणा अथवाम्बरकासारसारयूपस्वरूपधृक्। कोयं कथयतंदेवौकृपया परया मम॥४ ॥ निशम्येति वचस्तस्यवयस्यस्यविमानगौ। प्रणयादाहतुस्तस्मैध्रुवांध्रुवकथांगणौ यस्या:स्मरणमात्रेण गङ्गास्नानफलंलभेत्। अन्तःपुरचरैर्द्वित्रैः पवित्रैः सहितोविभुः गणावचतुः सदानारायणोदेवो यस्याश्चकरे कथां मुदा। कमलायाःपुरोभागेपातिव्रत्यसुतोषितः मनोःस्वायम्भुवस्यासीदुत्तानचरणःसुतः । तस्यक्षितिपतेविप्र! द्वौसुतौसम्बभूवतुः पतिव्रतास्वरुन्धत्या: कमले विमलाशयः । सुरुच्यामुत्तमोज्येष्ठः सुनीत्यांतु ध्रवोऽपरः । मध्येसभं नरपतेरुपविष्टस्य चेकदा यथाऽस्ति न तथाऽन्यस्या: कस्याश्चित्क्वापि भामिनि॥॥ २६ ॥ न तदूपं न तच्छीलं नतत्कौलीन्यमेव च.। नतत्कलासुकौशल्यंपत्युःशुश्रूषणंनतत् सुनीत्या राजसेवायैनियुक्तोऽलङकतोऽर्भकः। ध्रुवोधात्रेयिकापुत्रैःसमंविनयतत्परः सगत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनामह। द्रृष्टोत्तमं तदुत्सङ्क निविष्ं जनकस्य वै॥ न माधुर्यं न गाम्भीर्यं नचार्यपरितोषणम्। प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्वाल्यचापलात्। अरुन्धत्या यथा देवि ! तथाऽन्यासां क्वचित्प्रिये।॥ २८। आरोुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा घ्रुवः ॥ १० ॥ धन्यास्ता योषितोलोकेसभाग्याःशुद्धबुद्धयः। अरुन्धत्या:प्रसङ्ग यानामापिपरिगृह्णते यदा पतिव्रतानांतु कथास्मद्गवनेभवेत्।तदाप्राथमिकींरेखामेषाSलङ्करुते सती आरुरभुमवेक्ष्यामुं सुरुचिरध्रुचमब्रवीत् । दौभंगेय ! किमारोढुमिच्छेरङ्कं महीपतेः॥ बालबालिशबुद्धित्वादभाग्याजठरोद्वव !। अस्मिन् सिंहासनेस्थातुंनत्वयासुकृतंकृतम्

१२४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनविंशोऽध्यायः ] * सुनीत्याध्र वम्प्रतिराज्यप्राप्त्युपायवर्णनम् * १२५ यदि स्यात्सुकृतं तत्कि दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवाऽनुमानेन वुध्यस्व स्वाऽल्पपुण्यताम्॥४०॥ किश्चिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशान्तये॥ २६॥ भूत्वा राजकुमारोऽपि नालं कुर्या ममोदरम्। स्वभावमधुरां वाणी वक्तुं समुपचक्रमे। सापत्र प्रतिवंत्यत्तवाराजनीतिविदां वरा सुकुक्षिजममु पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम् ॥ १४ ॥ सुनीतिरुवाच अधिजानुधरजानेर्माेन परिवृहितम्। प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्रेदधिरोहणे अयि तात महावुद्धे!विशुद्धनान्तरात्मना। निवेदयामि ते सर्वम्माऽपमाने मतिकृथाः कुक्षिंहित्वा किमवसः सुरुचेश्चसुरोचिषम्। मध्येभूपसभंबालस्तयेतिपरिभर्त्सितः तया यदुक्तंतत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा। सापत्युर्महिषी राज्ञो राज्ञीनामतिवलभा पतन्निपीतबाष्पाम्वुधैर्यात्किश्चिन्न चोक्तवान्। तया जन्मान्तरे तात!यत्पुण्यं समुपार्जितम्। उचिताऽनुचितं किश्चिन्नोचिवान् सोऽपि पार्थिवः॥१७॥ तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृ शम् ॥ ३३॥ नियन्त्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात्। मादृश्यो मन्दभाग्याया: प्रमदासुप्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासुनतद्रुचिः विसृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः ॥१८॥ महासुकृतसम्भारेरुत्तमश्चोत्तमोदरे। उवास तस्याः पुण्याया नृपसिंहासनोचितः॥ शेशवैःस शिशुर्नत्वा नृपंस्वसदनं ययौ। सुनीतिनीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम् आतपत्रं व चन्द्राभं शुभेचापि चचामरे। भद्रासनंतथोच्चं च सिन्धुराश्चमदोद्धुरा: मुखलक्ष्म्येव चाऽज्ञासीदुध्र वं समवमानितम्। तुरङ्गमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम्। निःसपल्न शुभंराज्यंप्राज्यंहरिहरार्चनम् अभिसृत्य च तं बालं मूध्न्यु पाव्राय साऽसकत् ॥ २० ॥ विपुलं चकलाज्ञानमधीतमपराजितम्। तथाजयोरिषड्वर्गेस्वभावात्सातत्विकीमति ः किश्चित्परिम्लानमिव ससान्त्वं परिषस्वजे। दृष्टिः कारुण्यसम्पूर्णा चाणी मधुरभाषिणी। अथ दृष्टा सुनीति स रहोन्तःपुरवासिनीम्॥ २१॥ अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः ॥ ३६ ॥ दीर्घ निःश्वस्यबहुशो मातुरत्े रुरोद ह। सान्त्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च सर्वत्र शुचितातात.सा परोपकृतिःसदा। और्जस्वलामनोवृत्तिःसदेवादीनवादिता डुकूलाश्चलसंपकेमृ दुलैम दुपाणिना। पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम्।। सदोजिरे च पाण्डित्यं प्रागल्म्यंचरणाङगणे। आर्जवं बन्धुवर्गेषु काठिन्यंक्रयविक्रये विद्यमाने नरपतौ शिशो! केनाऽपमानितः ॥ २३।। मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च। ब्राह्मणेभ्यो भयंनित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम् अपोऽथसमुपरपृश्य ताम्त्रूलं परिग्रृहच। मात्रापृष्टःसोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत॥ वासोभागीरथीतीरे तीर्थेवामरणंरणे। अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यःप्रत्यथिभ्योविशेषतः संपृच्छेजननित्वाहंसम्यकशंसममाग्रतः । भार्यात्वेपिचसामान्येकथं सासुरुचिःप्रिया भोगः परिजनः सार्द्धं दानावन्ध्यदिनागमः । कथं न भवती मातः!प्रिया क्षितिपतेरसि। कथमुत्तमतांप्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः विद्याव्यसनिता नित्यं पित्रोरुपस्थितिः॥४४॥ कुमारत्वेऽपिसामान्येकथंत्वहमनुत्तमः। कथंत्वंमन्दभाग्यासिसुकुक्षिःसुरुचिःकथम् यशसः सञ्चयो नित्यं नित्यं धर्मस्य सञ्चयः। कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कर्थनमे। कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्। स्वर्गापवर्गयोः सिद्धि: सदा शीलस्य नण्डनम् ॥ ४५॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः। सद्विश्च सङ्गतिर्नित्यं मैत्र च पितृमित्रकैः। इतिहासपुराणानामुत्कण्ठा श्रवणेसदा विपद्यपि परं धैर्य स्थैर्य सम्पत्समागमे। गाम्भीर्य वाग्विलासेषुऔदार्यपात्रपाणिषु

१२६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनविशोऽध्याय: ] * ध्र वस्यतपोवनगमनवर्णनम् * १२७ देहे परैकाकृशता तपोभिनियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलन्त्येव तपोद्रुमाः ॥४८ त्वदीय:शीतलालापःप्राप श्रुतिपथंयदा। सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैव स्यत्सवेपथुः॥ तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते !। यदङ्ग! निद्रासि चिरं ध्यायन्त्यस्मि तदेत्यहम् । प्राप्याऽपि राजसान्निध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम् ॥४६ ॥ कदा निद्रादरिद्रोऽसौ भविताऽर्कोदयेऽब्जवत्॥ ६६॥ मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणंपरम्। स्रष्टापिनापमाष्ट तत्परीप्रेस्वकृतांकृतिम् यदोपेया गृहान्वत्स!खेलित्वा बालखेलनेः । माशोचस्त्वमतःपुत्र!दिष्टमिष्टं समर्पयेत्। तदाऽनर्ध्यार्व्यमुत्सष्टु' स्तनौ स्यातामिवोन्मुखौ।। ६७॥ इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । यदासौधाद्विनिर्याया:पममरेखाङ्कितंपदम्। प्राणाना ते यियासूनांता तदवल्वनम् सौनीतेयो ध्रुवोवाचमाददे वक्तमुत्तरम्॥ ५१॥ यदा यदा वहिर्यासिपुत्र!त्रिघतुरं पदम्। तदा तदाममप्राणःकण्ठप्राघुणिकीभवेत् ध्रुव उवाघ चित्रं पुत्र!त्वर्यति यातुंमेमानसाण्डजः । सुधाधाराधर इवबहिश्चिय्यति त्वयि जनयित्रि! सुनीते! मे शणु वाक्यमनाकुलम्। अथ तिष्ठन्तु कठिना: प्राणा: कण्ठाटदीतटे। मा बाल इति मत्वा मामचमंस्थास्तपस्विनि ॥॥ ५२ ॥ तपस्यन्तोतिसन्तप्तास्तपसेत्वयि यास्यति॥ ७१॥ यद्यहं मानवे वंशे जातोऽस्म्यत्यन्तपावने। उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदरसम्भवः।। इत्यनुज्ञामनुपप्य जननीचरणाम्बुजौ। क्षणं सौलिजजम्बालजडीकृत्वाध्ुवो ययौ तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसम्पदाम्। तत्तदासादितंविद्धि पदमन्येर्दुरासदम् तयापिधैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुम्फ्य च। नेत्रेन्दावरजा मालाध्रुवस्योपायनीकृता एकमेवहि साहाव्यं कुरु मातरतन्द्रिता ।अनुज्ञादानमात्रं च आशीर्भिरभिनन्दय।। सापि ज्ञात्वा महावीर्य कुमारं कुक्षिसम्भवम्। मात्रा तन्मार्गरक्षार्थ तदातदनुगीकृताः। परेरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः म्व सौधात्स विनिर्गत्यवालोऽबालपराक्रमः। अनुकूलेनमरुतादरशिताध्वाSविशद्वनम् महत्योत्साहसम्पत्त्या राजमानमुवाघ तम् ॥५६ ॥ सुमरुत्तरुशाख्राग्रप्सारणमिषेणसः । कृताहृतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्।। अनुज्ञातुं न शक्ताऽहंत्वामुत्तानशयाङ्गज !। साप्ट्कवर्षदेशीयं तथापि कथयाम्यहम् ॥ समातृदेवतोऽभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । नवेदकाननाध्वानं क्षणंदध्यौनृपात्मजः सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्नमहति मे हृदि। तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठन्ति करोमि किम् ॥५८ ॥ यावदुन्मील्यनयने पुरःपश्यतिसध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कितगतीन्वने ॥ ७८॥ बालिशेष्वसहायेषु भवेद्धाग्यंसहायकृत्। अरण्यान्यांरणेगेहेततोभाग्यं हि कारणम्

त्वदेकतनया तात!त्वदाधारे कजीविता। त्वमङ्गयप्टिरसिमे त्वन्मुखासक्तलोघना ।। ई. राजतनयोवालो गहनं कव च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रकुर्वत्ये नमस्तेभवितव्यते यत्रयस्यहियद्धाव्यं शुभंवाऽशुभमेवचआकृष्यभाविनी रज्जुस्तरस्हिदा पयेत्

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत । त्वदङ्गसङ्गसम्भूतसुखसन्दोहशीतला ।। अन्यथा विद्धात्येष मानवो बुद्धिवेभवात्।

सुखं शये सुशयने प्रावृत्य पुलकाम्बरम्। अपोऽथ समुपस्पृश्य ताम्बूलं परिगृह्य घ भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा॥ ८२॥

त्वदास्यस्यौष्ठपुट कदुग्धवार्धिविवर्धिताम्। सुधांसुधांशुवदन!धयन्त्यपिधिनोमि न न वयोन व वैचित्र्यं न चित्रं विदधे हितम्। न बलं नोदमः पुसां कारणं प्राकृतं कृतम् ॥ ८३॥

१२८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनविशोऽध्याय: ] * ध्रुवम्प्रतिसप्तर्षिवाक्यवर्णनम् # १२६ अथ दृष्टा ससप्तर्धीन सप्तसप्त्यतितेजसः। भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान् प्रमुमोदह तिलकाङ्कितसद्वालान् कुशोपग्रहिताङगलीन्। कृष्णाजिनोपविष्टांश्चयज्ञसूत्रैरलंकृतान ऋृषय ऊचु: किमम्माभिरहो कार्य कस्तवास्तिमनोरथः। ज्ञातोभवतुतावत्सनःश्रवोगोचरीकुरु साक्षसूत्रकरान् किंचिद्विनिमीलितलोचनान्। सुधौतसूक्ष्मकाषायवास:प्रावरणान्वितान्॥ ८६। ध्रुव उचाच मुनयोमम योबन्धुरुत्तमश्चोत्तमोत्तमः । पित्रादत्तश्च सोऽध्यास्तांतद्रद्रासनमुत्तमम् अकाण्डेडपि महाभागान् मिलितान् सप्तनीरधीन्। चित्रंविपद्विनिर्मत्रानुद्दिधीषू निव प्रजाः ॥८७॥ भवत्कृतंहिसाहाय्यमेतदिच्छामिसुव्रताः । प्रायोजानेनबालत्वादुपदेशस्तदुच्यताम् उपगम्य विनम्रांसः प्रबदूकरसम्पुटः । ध्रुवोविज्ञापयाञ्चके प्रणम्यललितं वचः ॥ अनन्यनृपभुक्तं यद्यदन्येभ्यः समुच्क्रितम्। इन्द्रादिदुरवापं यत्कथं लभ्यं दुरासदम् पित्रोत्सृष्ट न काड्डामिकाड्कामिस्वभुजर्जिम्। मनोसथपथातीतंभ वैदयत्पितुरप्य हो अवैत मां मुनिवराः! सुनीत्युदरसम्भवम्। उत्तानपादतनयं ध्रुवंनिविष्णमानसम् ध्रव उवाच पितृसम्पत्तिभोक्तार: प्रायशो नयशोधनाः। नरोत्तमास्तुतेज्ञेयायेपित्राधिक्यदर्शिनः उपार्जितं हि पित्रा ये नाशयन्ति यशःश्रुतम्। इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदङ्ध्रिभिः। प्रायोनभिज्ञंसर्वत्र महद्ध्यु षितमानसम् धनं निधनमेवास्तु तेषां दुर्वृ त्तचेतसाम् ॥ १०७॥ ते द्ृष्ट्रोर्जस्वलंबालं स्वभावमधुराकृतिम्। अन्ध्यनयनेपथ्यं मृदुगम्भीरभाषिणम् इतिश्रुत्वावचस्तस्य मुनयःसुनयोर्जितम्। यथार्थमेवंप्रत्यूचुमरीच्याद्यास्तथाघ्रुवम् उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुवे विस्मिता भृशम् । मरीचिरुवाच अहो बाल! विशालाक्ष ! महाराजकुमारक !॥ ६२॥ विचार्यापि न जानीमो वदनिर्वेदकारणम्। अद्यतेह्यर्थचिन्तानो क्वापमान: प्रसूग हे अन चिंताच्युतपद: पद्मापद्यते कथम्। यथातथात्वमात्थार्ङ! नातथ्यंकथयाम्यहम् अत्रिरुवाच नीरुक्शरीरसम्पत्तिनिर्वेदे किन्नु कारणम्। अनास्वादितगोविन्दपादाम्बुजरजोरसः। मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम् अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम् ॥ ६४ ॥ अड्विरा उवाच सप्तद्वीपपतेराज्ञःकुमारस्त्वंतथा कथम्। स्वभाव भिन्नप्रकृतौलोकेऽस्मिन्नमनोगतम् अवगन्तुं हि शक्येत यूनोवृद्धस्यवाशिशोः । इतिश्रुत्वावचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम अद्वीय:पदं तस्यसर्वासांसम्पदामिह। कमलाकान्तकान्ताङ् घ्रिकमलेय : सुशीलयेत् पुलस्त्य उवाच वाघं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसन्ततिः । परमान्तमवाप्नोतिसविष्णुःसर्वदो ध्र वः ध्रुव उवाच पुलह उवाच प्रेषितो राजसेवार्थ जनन्याऽहं मुनीश्वराः॥ ६७॥ यदाहुःपरमंब्रह्म प्रधानपुरुषात्परम्। यन्मायया ततं सर्व सर्व दास्यति सोऽच्युतः राजाङ्कमारुरसुहि सुरुच्या परिभत्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्यमाश्चमन्मातरं तथा क्रतुरुवाच धिक्कृत्य प्रशशंसस्वं निर्वेदेकारणं त्विदम्। निशम्येतिशिशोर्वाक्यंपरस्परमवेक्ष्यते यो यज्ञपुरुषो विष्णुर्वेदवेद्यो जनार्दनः । अन्नरात्माऽस्यजगतः सतुष्टः किन्नयच्छति क्षात्रमेव शशंसुस्तदहोवालेऽपि न क्षमा ॥ १०० ॥ वसिष्ठ उवाच

१३० *स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः सिद्धयोऽषौ नृपात्मज! । तमाराध्यहषीकेशमपवर्गोऽप्यदूरतः ध्र व उवाच सत्यमुक्तं मुनीशाना! विष्णोराराधनं प्रति। विंशोऽध्यायः कथं वा भगवानिज्यः स विधिश्चोपदिश्यताम्॥ ११६॥ ध्र वाख्यानेभगवद्दर्शनवर्णनम् मुनय ऊचु: तिष्ठतागच्छतावापि स्वपता जाग्रता तथा। शयानेनोपविष्टेनजप्योनारायणः सदा, गणावूचतु:

द्वादशाक्षरमन्त्रेण वासुदेवात्मकेन च। ध्यायंश्चतुभु जंविष्णु जप्त्वासिद्धिनकोगतः औत्तानपादिर्निर्गत्य ततःकाननतोद्विज!। रम्यं मधुवनंप्राप यमुनायस्तटे महत्॥

अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्। आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः।

क्षणं सर्वात्मकं पश्यन् को न सिद्ध्यति भूतले ॥ ११६॥ पापोऽपि जन्तुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रु वम् ॥२॥

पुत्रान् कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम्। जपन्स वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म निरामयम्।

वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥१२०॥ अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः ॥ ३॥

वासुदेवजपासक्तानपिपापकृतोजनान्। नोपस्पृशन्ति घेविघ्ना यमदूताश्च दारुणा: हरिहरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमराचिषु। शिवामृगमृगेन्द्रादिरूपः काननगो हरिः ॥ पितामहेन तेप्येष महामन्त्र उपासितः । मनुनाराज्यकामेन वेष्णवेन महर्द्धिना ॥१२२ जले शालूरकूर्मादिरूपेण भगवान् हरिः। हरिरश्वादिरूपेण मन्दुरास्वपि भूभुजाम् त्वमप्येतेन मन्त्रेण वासुदेवपरोभव। यथाभिलषितामृद्धिक्षिप्रमाप्नुहि सत्तम!॥ अनन्तरूप: पाताले गगनेऽनन्तसञ्ज्ञक: ।

इत्युक्तवान्तर्हिता:सर्वे महात्मानोमुनीश्वराः। वासुदेवमनाभूत्वाध्र वोऽपितपसंगतः एकोप्यनन्ततां यातो रूपभेदैरनन्तकेः ॥६॥

इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थेकाशीखण्डे देवेपुयो वसेन्नित्यंदेवानां वसतिर्हियः। स चासुदेवःसर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

पूर्वार्द्धे ध्र वलोकवर्णने ध्रु चोपदेशोनामैकोनविशोऽध्यायः॥१६॥ विश हव्याप्तावयं धातुर्यत्रसार्थकताङ्गतः। विष्णुनामस्वरूपेहि सर्वव्यापनशीलिनि सर्वेषाञ्च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्र संस्थितः॥ ६॥

इदं चराघरं विश्वं यो बभार स्वलीलया। भृत्या स्वरूपसम्पत्त्या सोऽत्र विश्वम्भरोऽखिलम् ॥ ११॥ नम्येक्षणेसमीक्षेतेनान्यद्विष्णुपदाद्वते। निरीक्ष्य: पुण्डरीकाक्षोनान्योनियमतोह्यतः नान्यशब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि। विना मुकुन्दगोविन्द!दामोदरघतुर्भुज! गोविन्दचरणर्थार्ची तत्प्रियंकर्म वै विना। शङघक्राङ्कितौतस्य नान्यकर्मकरौ करौ

१३२ विशोऽध्याय: ] * इन्द्रेणध्र वसमीपेभूतालिप्रेषणम् * ६३३ * स्कन्दपुराणम् # [ ४ काशीखण्डे निर्द्वन्द्वघरणद्वन्द्व तन्मनो मनुते हरेः। हित्वाऽन्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप है॥ समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियन्तु यमिनां यमान्।

चरणौ विष्णुशरणौहित्वानारायणाङ्गणम्। तस्य नोघरतोऽन्यत्रचरतोविपुलन्तपः स तु यनि प्रभवति नाऽत्र बाले करोमि किम्॥ ३३॥

वाणी प्रमाणीक्रियते गोविन्दगुणवर्णने। तपस्विनान्तपोहन्तु द्वो मत्साहाच्यकारिणौ।

जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता॥ १७॥। कामक्रोधौ न तावस्मिन् प्रभवेतां शिशौ ध वे ॥ ३४ ॥

नितान्तकमलाकान्तनामधेयसुधारसम् । रसयन्ती न रसनातस्यान्यरससस्पृहा ॥ एकएव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति। भूतालीं भीषणाकारांप्रहिणोमीहतद्विये

श्रीमुकुन्दपदद्वन्द्वपद्मामोदप्रमोदितम्। गन्धान्तरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम् बालत्वाद्गीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रवम्। त्वगिन्द्रियं मधुरिपोः परिपृश्य पदद्वयम् । इति निश्चित्य भूतालीं प्रेषयामास वासवः॥३६॥ सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः # २०॥ नल्नूकाकार सर्वाङ्ग उब्टलम्बशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम् ।। शब्दादिविषयाधारं सारंदामोदरं परम्। ध्रुवेन्द्रियाणि संप्राप्यकृतार्थान्यभवंस्तदा लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये। चन्द्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपितजगत्त्रये।। उवात्तुमांसकं भुञ्जन् कश्चिद्विकटदंष्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव द्रूष्टा सन्तर्जयन्निच।। इन्द्रधन्द्राग्निवरुणसमीरणधनाधिपाः। यमनैऋ तमुख्याश्च जाता: स्वपदशङ्किता अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन्। वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । खराग्रैर्दलयन् भूमि महोक्षोऽभिजगर्ज तम् ॥४० ॥ ततो घ्रुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारेघिताधयः॥२४॥ कश्चिद्धि पत्नगीभूयफटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनःपुस्फूर्ज निकषा च तम्

यत्र यत्र ध्रवः पादं मिनोति पृथिवीतले। धरा तस्यभराक्रान्ता विनमेत्तत्र तत्र वै कश्चिच्च महिषाकार: क्षिपञच्छङ्गाग्रतो गिरीन्। अहो तदङगसङ्गीनि त्यत्तवा जाड्य जलान्यपि। लाङ्गूलताडितधरः श्वसन् वेगात्तमाप्तवान्॥ ४२॥ रसवन्ति पदस्थानि स्फुरन्त्यन्यत्र तद्गयात् ॥२६॥ कश्चिद्दावानलालीढखर्जूरदुमसन्निभम्। बिभ्रदूरुद्वयं भूतोव्यात्तास्यस्तमभीषयत् यावन्ति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च। नौलिजैरभ्रसङ्कर्षं कुर्वन् दीर्घकृशोदरः। निमग्नपिङ्गनयनःकश्चिद्वीषयति स्म तम् ।। नेत्रातिथीनि तावन्ति तत्तपस्तेजसाऽभवन् ॥२७॥। कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत्। अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना। दूरदेशान्तरस्थोपितत्वचोविषयीकृतः॥ प्रचण्डं क््वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम् ॥ ४५॥ व्योम्नापि शब्द्गुणिनाध्रुवाराधनवुद्धिना। शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्णशरणीकृतः विशालशालमादाय कुर्वन्किलकिलारवम्। कश्चित्तमभितोयातिकालोदण्डधरोयथा आराधितोऽनुदिवसं सभूतेरपि पश्चभिः। तमः सङ्केतसदनं व्याघ्रं वै वदनंमहत्। कृतान्तकन्दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात् तप एव परं मेने गोविन्दार्पितमानसः॥३०॥ उल्लूकाकारतां कृत्वा फूत्काररतिदारुणैः। कौस्तुभोद्गासितहदः पीतकौशेयवाससः। ध्यानात्तेजोमयं विश्वंतेनैक्षि नृपसूनुना मरुत्वतातिमहती चिन्ताप्ता तत्तपोभयात्। मत्पदं चेदाकाङ्डिष्यदहरिष्यद्ध्रुवंध्रुवः यक्षिणी काचिदानीय रुदन्तं कस्यचिच्छिशुम्।

१३४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशी खण्डे विशोऽध्याय: ] * देवैर्ब्रह्मसमीपेध वतपःप्रभाववर्णनम् १३५ अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थिमृणालवत् ॥ ४६॥ पिपासिताऽद्य रुधिरं तेऽपि पास्याम्यहं ध्रुव !। मृदुुलानितवाङ्गानिक्वेमानि क्व तपस्त्विदम्। परुषं पुरुषैः साध्यंपरुषाड्ैर्नरर्षभ।। अनेन तपसा वत्स! त्वयाऽSप्यं किमनेनसा। धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वाऽस्थीनि वादिनी॥ ५० ॥ अनेन वयसा बाल!खेलनीयंत्वयाSनिशम्। बालक्रीडनकैरन्यैःसवयःशिशुभिःसमम् आनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समन्ततः । दावार्सि ज्वालयायास काचिद्वात्याविवर्धितम् ॥५१॥ ततः कौमारमासाद्यवयोऽभिध्यानशीलिना। भवतासर्वविद्यानांभाव्यंवैपार दूश्वना

वेतालीरूपमास्थाय भङ्क्तवा काचित्तरून् गिरीन्। वयोऽथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चन्दनादिकानू। निर्वेक्ष्यसि बहन् भोगानिन्द्रियार्थान्कृतार्थयन्॥७०॥ रुरोध गगनाध्वानं कम्पयन्ती च तं भृशम् ॥५२॥ अन्यासुनीतिरूपेणतमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीघदुःखार्ता वक्षोघातं मुहर्मुहुः॥ उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनोधर्मवत्सलान्। परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथोत्वंतपश्चर उवाच च वचश्चाटुबहुमायाविनिर्मितम्। कारुण्यपूर्णवात्सल्यमतीवातन्वतीसती इदानीमेव तपसिबाल्येवयसिक: श्रमः। पादाङष्टकरीषाग्निः कदामौलिमवाप्स्यति

त्वदेकशरणां वत्स! बतमृत्युजिघांसति। रक्ष रक्षगतासु मां शरणागतवत्सल I विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित्। परिभ्रष्टश्रिया वापितप्तव्यं तेषुकोभवान्। प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वंप्रतिकाननम्। प्रत्याश्रमं प्रतिगिरि श्रान्तात्वद्वीक्षणातुरा हतमानेन तप्तव्यं निशम्येतिवचोध्र वः । दीर्घमुष्णं हिनिः्वस्यपुनर्दध्यौहरिंहदि

यदाप्रभृति रेबाल! निरगात्तपसे भवान्। जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिविहाय घ। ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह।

तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे॥ ५७॥ मापिभूतावलीभीति बहुभीषणभूषणा। दर्शयन्ती तमभितोऽद्राक्षीञ्चक्रंसुदर्शनम् परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैःरफुरत्प्रभम्।

न निद्रामि न जागर्मि न श्नामि न पिवाम्यहम्। रक्षणाय व रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षजनिर्मितम्॥७9॥

ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी॥५६॥ भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रंसुदर्शनम्। ज्वालामालाकुलं तीव्रंरक्षन्तंपरितोधवम् निद्वादरिद्रनयना स्वप्नेऽपि न तवाननम्। आनन्दिसर्वथा यन्मेमन्दभाग्याचिलोकये श्रतीव निष्कम्पहृदं गोविन्दार्पितचैतसम्। तपोङ्गरमिवोद्विद्य मेदिनीं समुदित्वरम् त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया। उदित्वरोपि नालोकि तापंवेत्यक्तुकामया मापिप्रत्युतभीता तं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम्। नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा त्वादालापसमालापं कलयन् किल काकलीम्। गर्जत्कादम्बिनीजालं व्योस्निवै व्याकुलं यथा। कोकिलोऽपि मयाSडकर्णि नालकाकीर्णकर्णया॥ ६२॥ वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम् ।। ८१।।

त्वदङ्गसङ्गमधुरो ध्रुव धूपितया मया। नानिलोपिमयालिद्रि क्वचिद्विश्रान्तयाभृशम् केदेशा: काश्चसरितःकेशैलास्त्वत्कृतेध्रुव!। मयाचरणचारिण्याराजपत्न्यानलड्डिताः नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्यपितामहम्। वचोऽवसरमालोक्यपृष्टागमनकारणाः देवा ऊचु: अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यन्त्यन्धीकृताऽस्म्यहम्। धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र! प्राप्य त्वं मेऽन्धयष्टिताम् ॥६५॥ धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा। तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकीतलवासिनः सम्यक संविझहे तात! घ्रुवस्य न मनीषितम्।

१३६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकविंशोऽध्याय: ] * भगवत्स्तुतिवर्णनम् * १३७ पदं परिजिहीषुः स कस्याऽस्मासु महातपाः॥। ८५॥ इति विज्ञापितोदेवैविहस्य चतुराननः। प्रत्युवाचाथतान्सर्वा्धुवतो भीतमानसान् हरिस्तु परिपसपर्श तदङ्गंधूलिधूसरम्। कराभ्यांसुकठोराभ्यां नित्यंशस्त्रपर्रिग्रहात् स्पर्शनाद्ेवदेवस्य सुसंसकृतमयी शुभा । ब्रह्मोवाध नभेतव्यंसुरास्तस्माद्घुवाद्ध्रुवपदैषिणः। व्रजन्तु विज्वरा:सर्वेनसवः पदमिच्छति वाणी प्रवृत्ता तस्याऽडस्यान्तुष्टावाऽथ ध्रुवो हरिम् ॥ १०३॥ इति श्रीरकान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे आराध्य विष्णु देवेशं लब्घ्वा तस्मात्स्वकाङ्क्षितम्। पूर्वाद्धे ध्रुवाख्याने भगवद्दर्शनन्नामविशतितमोऽध्यायः ॥ २०॥ भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति॥ ८६॥। निशम्येति घ गीर्वाणा: प्रणीतं ब्रह्मणा वचः। प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहष्टाः परिवव्रजुः॥६०॥ एकविंशोऽध्यायः अथ नारायणोदेवस्तं दवूष्टा दृढमानसम्। अनन्यशरणं बालं गत्वातार्क्ष्यरथोऽब्रवीत् ध्र वकृताभगवत्स्तुतिवर्णनम् श्रीविष्णुरुवाच ध्रुव उवाच

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्यचिलोचने। नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टिविधायिने । हिरण्यरेतसे तुभ्यं सुहिरण्यप्रदायिने ॥ नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । महाभूतात्मभूताय भूतानां पतये नमः ॥ इन्द्रनीलमणिज्योति: पटलींपर्यलोकयत्॥६३॥ प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानांनिकुरमबकेः। प्रोत्फुल्लितांसमन्ताच्च रोदसीसरसीमिच नमः स्थितिकृतेतुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे। तृष्णाहरायकृष्णायमहाभारसहिष्णवे

लक्ष्मीदेवीकटाक्षौघैः कटाक्षितमिवाखिलम्। नमो दैत्यमहारण्यदाववह्निस्वरूपिणे। दैत्यद्रमकुठारायनमस्ते शार्ड्पाणये॥४ ॥ नमः कौमोदकीव्यग्रकराग्राय गदाधर !। महादनुजनाशाय नमो नन्दकधारिणे ध्रुवस्तदा निरेक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् ॥ ६५॥ प्रोद्यत्कादम्बिनीमध्यविद्यद्दामसमानरुक्। नमः श्रीपतयेतुभ्यं नमश्चकधराय च । धराधराय वाराहरूपिणे परमात्मने ।। नमः कमलहस्ताय कमलावल्लमाय ते। नमो मत्स्यादिरूपाय नमः कौस्तुभवक्षसे पुरः पीताम्बरःकृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः ॥६६॥ नमो वेदान्तवेद्याय नमः श्रीवत्सधारिणे। नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते नभोनिक षपाषाणोमेरुकाञ्चनरेखितः । यथातथाघ्रुवेणेक्षि तदा गरुडवाहनः ॥ ६७ सुनीलगगनं यद्वद्भूषितन्तु कलावता। पीतेन वाससायुक्तं स ददर्श हरिंतदा।। नमस्ते पद्मनाभाय पाश्चजन्यधराय च । वासुदेव! नमस्तुभ्यं देवकीनन्दनाय च।। दण्डवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुख्य घ। रुरोद द्वृष्ट्रवचिरंपितरं दुःखितःशिशु: प्रदयुम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः । नमः कंसविनाशाय नमश्चाणूरमर्दिने॥ नारदेन सनन्देन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्येः सनत्कुमारादैयौगिभियोगिनां घरः॥ दामोदरहषीकेश! गोविन्दाच्युतमाधव !। उपेन्द्रकेट भाराते.मधुहन्तरघोक्षज !॥ ११ कारुण्यबाष्पनीसर्द्रपुण्डरीकविलोचनः। ध्रुवमुत्थापयाञ्चके चक्रीधृत्वा करेण तम् नारायणाय नरकहारिणे पापहारिणे। वामनाय नमस्तुभ्यं हरये शौरये नमः ॥६२॥ अनन्ताय नमस्तुभ्यमनन्तशयनाय घ। रुक्मिणीपतये तुभ्यं रुक्मिप्रमथनाय च

१३८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकविंशोऽध्याय: ] * भगवत्स्तुतिवर्णनम् * १३६

चैद्यहन्त्रे नमस्तुभ्यं दानवारे सुरारये। मुकुन्दपरमानन्दनन्दगोपप्रियाय च॥ १४ गरुडोऽस्यण्डजेष्वीश! व्यवहारेषु वाग्भवान्॥ ३३ ॥ नमस्ते पुण्डरीकाक्ष!दनुजेन्द्रनिषूदन !। नमोगोपालरूपाय वेणुवादनकारिणे॥ १५ घदेषूपनिषद्पो मन्त्राणां प्रणवोह्यसि। अक्षराणामकारोसि यज्वनां सोमरूपधृक् गोपीप्रियाय केशिघ्ने गोवर्धनधराय च। रामाय रुनाथाय राघवाय नमो नमः ।। प्रतापिनामग्निरसि क्षमाऽसि त्वं क्षमावताम् । रावणारे! नमस्तुभ्यं विभीषणशरण्यद !। दातृणामसि पर्जन्यः पवित्राणां परो ह्यसि॥३५॥ अजाय जयरूपाय रणाङ्गणविचक्षण॥॥१७॥ नापोसिसर्वशस्त्राणांवातोवेगवतामसि। मनोऽसीन्द्रियवर्गेषु निर्भयाणांकरोह्यसि क्षणादिकालरूपाय नानारूपाय शार्ङ्गिणे। गदिने चक्रिणे तुभ्यं दैत्यचक्रविमर्दिने व्योम व्याप्तिमतां त्वं वै परमात्माऽसि घात्मनाम्। बलाय बलभद्राय बलारातिप्रियाय च। बलियज्ञप्रमथन! नमोभक्तवरप्रद!॥१६॥ सन्ध्योपास्तिर्भवान् देव सर्वनित्येषु कर्मसु ॥३७ ॥ हिरण्यकशिपोर्वक्षोविदारणरणप्रिय!। नमोब्रह्मण्यदेवाय गोब्ाह्मणहिताय घ॥ क्रतूनामश्वमेधोसि दानानामभयंभवान्। लाभानांपुत्रलाभोसिवसन्तस्त्वमृतुप्वहो नमस्तेधर्मरूपाय नमःसत्वगुणाय घ। नमः सहस्रशिरसे पुरुषाय पराय च ॥ २१ युगानां प्रथमोऽसि त्वं तिथीनान्त्वं कुहू ह्यसि। सहस्राक्ष! सहस्राड्घ्े! सहस्रकिरणाय च। सहस्रमूर्ते! श्रीकान्त! नमस्तेयज्ञपूरुष! पुष्योडसि नक्षत्रगणे संक्रमः सर्वपर्वसु॥ ३६॥ वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च। वेदाय वेदगदिने सदाचाराध्वगामिने॥ योगेषुव्यतिपातस्त्वं तृणेषुहिकुशोभवान्। उद्यमानांहिसर्वेषां निर्वाणंत्वमसतिप्रभो वैकुण्ठाय नमस्तुभ्यं नमो वैकुण्ठवासिने। विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमो गरुडगामिने सर्वासामिह बुद्धीनां धर्मबुद्धिर्भवानज। अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु सोमवललीलतासु च विष्वक्सेन! नमस्तुभ्यंजगन्मयजनार्दन!। त्रिविक्रमायसत्याय नमःसत्यप्रियाय च केशवाय नमस्तुभ्यं मायिने ब्रह्मगायिने। तपोरूपाय तपसां नमस्ते फलदायिने मित्राणां हि कलत्रन्त्वं धर्मस्त्वं सर्वबन्धुषु। स्तुत्याय स्तुतिरूपायभक्तस्तुतिरताय च। नमस्ते श्रुतिरूपाय श्रुत्याचारप्रियायच त्वत्तो नान्यजगत्यस्मिन्नारायणघरावरे॥ ४३ ॥ अण्डजाय नमस्तुभ्यं स्वेदजाय नमोऽस्तु ते। जरायुजस्वरूपाय नमउद्विज्रूपिणे त्वमेवमातात्वंतातस्त्वंसुहत्त्वंमहाधनम्। त्वमेवसौख्यसम्पत्तिस्त्वमायुर्जी व ने श्व र : देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणामसि भानुमान्। सा कथायत्रतेनामतन्मनो यत्वदर्पितम्। तत्कर्म यत्वदर्थ वै तत्तपो यद्धवत्स्मृतिः लोकानां सत्यलोकोऽसि सिन्धूनां क्षीरसागरः॥२६॥ तद्दनंधनिनांशुद्धं यत्त्वदर्थेव्ययीकृतम्। सएवसकल:कालोयस्मि्षिष्णोत्वमर्च्यसे सुरापगाSसि सरितां सरसां मानसं सरः। नावच्चजीवितं श्रेयो यावत्वं हृदिवर्तसे। रोगा:प्रशममायान्ति त्वत्पादोदकसेवनात् हिमवानसि शैलानां धेनूनां कामधुग्भवान्॥ ३० ॥ महापापानिगोविन्द!बहुजन्मार्जितान्यपि। सद्योविलयमायान्तिवासुदेवेतिकार्तनात् धातूनां हाटकमसि स्फटिकश्चोपलेष्वसि। नीलोत्पलं प्रसूनेषु वृक्षेषु तुलसीभवान अहो पुसां महामोहस्त्वहो पुसां प्रमादता। वासुदेवमनादृत्य यदन्यत्र कृतश्रमाः सर्वपूज्य शिलानां वै शालग्रामशिला भवान्। इदमेव हि माङल्यमिदमेव धनार्जनम्। जीवितस्य फलं चैतद्यद्दामोदरकीर्तनम्॥ मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं प्रयागस्तीर्थपङ्क्तिषु ॥ ३२ ॥ अधोक्षजात्परो धर्मानार्थो नारायणात्परः। न कामःकेशवादन्यो नापवर्गाहरिविना वर्णेषु श्वेतवर्णोऽसि द्विपदां ब्राह्मणो भवान्। इयमेव पराहानिरुपसर्गायमेव हि। अभाग्यं परमं चैतद्वासुदेवं न यत्स्मरेत्।

१४० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकविशोऽध्याय: ] * ध्र वस्तुतिफलवर्णनम्* १४१ हरेशराधनं पुसां किकि न कुरुते बत। पुत्रमित्रकल त्रार्थराज्यस्वर्गापवर्गदम्।। ननमामिनघसतौमि नपश्यामीहचक्षुषा। नस्पृशामिनवायामि गायामिनहरिंविना हरत्यवं ध्वंसयति व्याधीनाधीन्नियच्छति। धर्मविवर्धयेतिक्षिप्रं प्रयच्छतिमनोरथम् जलेस्थले च पातालेप्य निले चानलेऽचले। विद्याधरासुरसुरे किन्नरे वानरे नरे।। भगवच्चरणद्वन्द्वनिर्द्वन्द्वध्यानमुत्तमम्। पापिनापि प्रसङ्गेन चिहितं स्वहितं परम् ।। पापिनां यानि पापानि महोपपदभाञ्ज्यपि। तृषस्त्रैणेचपाषाणे तरुगुल्मलतासुच। सर्वत्रश्यामलतनु वीक्षे श्रीवत्सवक्षसम्। सर्वेषांहृदयावास:साक्षात्साक्षीत्वमेवहि। बहिरन्तर्विनात्वान्तु नह्यन्यंवेदनिसर्वगम् सुलीनध्यानसम्पन्नो नामोच्चारो हरेर्हरेत् ॥ ५६ ॥ प्रमादादपि संस्पृष्टो यथाऽनलकणो दहेत्। तथौष्ठपुटसंस्पृष्टं हरिनामहरेदघम्।। इत्युक्त्वा विररामाSसौ शिवशर्मन्ध्रुवस्तदा।

नितान्तं कमलाकान्तेशान्तंचित्तं विधाय यः। संशीलयेत्क्षणंनूनंकमलातत्रनिश्चला देवोऽपि भगवान्विष्णुस्तमुवाघ प्रसन्नदृक॥ ७६ ॥ श्रीभगवानुवाच अयमेव परो धर्मस्त्विदमेव परन्तपः। अथि बालविशालाक्ष! ध्रुव! ध्रवमतेऽनघ। परिज्ञातो मयासम्यकतवहत्स्थोमनोरथः इदमेव परं तीर्थं विष्णुपादाम्बु यत्पिबेत् ॥ ५६॥ अन्नाद्गवन्ति भूतानि वृष्टेर्न्नसमुद्धवः । तद्वृष्टःकारणं सूर्यः सूर्याधारो घ्रुवैधि भो:। तवोपहारं भक्तया य:सेवते यज्ञपूरुष!। सेवितस्तेन नियतं पुरोडाशो महाघिया॥ ज्योतिश्चकस्यसर्वस्यग्रहक्षदेःसमन्ततः। गगनेभ्रमतो नित्यंत्वमाधारोभविष्यसि स चैवावभृथस्नानः स घ गङ्गाजलाप्लुतः। विष्णुपादोदकं कृत्वा शङ्खे यःस्नाति मानवः ॥ ६१ ॥ मेढीभूतस्तु वै सर्वान्वायुपाशैनियन्त्रितान्। आकल्पं तत्पदं तिष्ठ भ्रामयञ्ज्योतिषाङ्गणान्॥। ८० ।। शालग्रामशिला येन पूजिता तुलसीदलैः । स पारिजातमालाभिः पूज्यते सुरसदनि ब्राह्मणःक्षत्त्रियोवेश्यःशद्रोवायदिवेतरः। विष्णुभक्तिसलायुक्तोज्ञेयःसर्वोत्तमश्चसः आराध्य श्रीमहादेवपुरापदमिदं मया । आसादियत्तदेतत्ते तपसा प्रतिपादितम्॥। केचिच्चतुर्यु गं यावत्केचिन्मन्वन्तरं ध्र व!। तिष्ठन्तित्वन्तुवेकल्पंपदमेतत्प्रशास्यति शङ्गचक्राङ्गिततनुः शिरसा मञ्जरीधरः । गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो दष्टश्चेत्तदवं कुतः॥ प्रत्यहंद्वादश शिलाःशालग्रामस्ययोऽर्वयेत्। द्वारवत्याःशिलायुक्ता: सवैकुण्ठेमहीयते। मनुनाऽपिनयत्प्रापि किमन्यैर्मानवैधुव!। तत्पदं विहितंत्वत्साच्छक्रादैरपिदुर्लभम् अन्यान्ववरान्प्रयच्छामिस्तवेनानेनतोषितः।सुनीतिर पितेमातात्वत्समीपेघरिष्यति तुलसी यस्य भवने प्रत्यहं परिपूज्यते। तद्गृहं नोपसर्पन्ति, कदाचिद्यमकिड्कराः हरिनामाक्षरमुखं भाले गोपीमृदाङ्कितम्। तुलसीमालितोरस्कं स्पृशेयुर्नयमानुगाः इदं स्तोत्रवरं यस्तु पठिष्यति समाहितः। त्रिसन्ध्यं मनुजस्तस्य पापं यास्यति संक्षयम् ॥।८५॥ गोपीमृत्तुलसीशङ्ग: शालग्रामःसचक्रकः। गृहेऽपि यस्यपञ्चैते तस्यपापभयं कुतः ये मुहर्ताः क्षणा ये व याः काष्ठा ये निमेषकाः। नतस्य सदनं लक्ष्मीं: परित्यक्ष्यत्यसंशयम्। नजनन्यावियोगश्च नबन्धुकलहोदयः

ऋते विष्णुस्मृतेर्यातास्तेषु मुष्टो यमेन सः ॥६६॥ घ्रुवस्तुतिरियं पुण्यामहापातकनाशिनी। ब्रह्महापिविशुद्ध् त का कथेतरपापिनाम्

क्क द्वशक्षरंहरेरनाम स्फुलिङ्गसदशं ज्वलत्। महतीपातकानाञ्च राशिस्तूलोपमा क्कच महापुण्यस्य जननी महासम्पत्तिदायिनी। महोपसर्गशमनी महाव्याधिविनाशिनी

गोविन्दं परमानन्दं मुकुन्दं मधुसूदनम्। यस्याऽस्ति परमाभक्तिर्मयि निर्मलचेतसः।

त्यकत्वाऽन्यं नैव जानामि न भजामि स्मरामि न । ७१॥ ध्रुवस्तुतिरियं तेन जप्या मत्प्रीतिकारिणी॥ ८६ ॥ समस्ततीर्थस्नानेन यत्फलं लभते नरः। तत्फलं सम्यगाप्नोति जपन्स्तुत्यानयामुदा

१४२ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे एकविशोऽध्याय: ]ध्र वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * १४३

सन्ति स्तोत्राण्यनेकानि मम प्रीतिकराणि घ। कार्त्तिकस्य घतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेत्। ध्रुवस्तुतेर्नचैतस्या: कलामर्हन्ति षोडशीम् ॥ ६१॥ स्नात्वा चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः ॥ ११० ॥ श्रुत्वापीमांस्तुति मर्त्यःश्रद्धयापरयामुदा। पातकेमु च्यतेसद्योमहत्पुण्यमवाप्नुयात् इत्युक्त्वातार्क्ष्यमारोप्यध्रुवमानन्दमेदुरम्। क्षणाद्वाराणसींप्रापहरिःस्मरहरोषिताम् अपुत्रःपुत्रमाप्नोति निर्धनो धनमाप्नुयात्। पश्चकरोश्याश्च सीमानं प्राप्य देवो जनार्दनः । वैनतेयादवारुह्य करेधृत्वाध्रुंवं ततः॥ अभक्तो भक्तिमाप्नोति कीर्त्तनाच्च ध्रुवस्तुतेः ॥६३॥ मणिकर्ण्यापरिस्नाय विश्वेशमभिपूज्य च। ध्रवंबभाषे भगवान् हितंतस्यकीर्षयन् दच्वादानान्यनेकानिकृत्वानानाव्रतानिच। यथालाभानवाप्नोतितथास्तुत्याऽनयानरः लिङ्गंस्थापययत्नेन क्षेत्रेऽत्रैवाविमुक्तके। त्रैलोक्यस्थापनंपुण्यं यथाभवतितेऽक्षयम् त्यक्तवा सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा जप्यान्यनेकशः। नियुतंयत्परिस्थाप्यलिङ्गा निफलमाप्यते। अन्यत्र तदिहैकेन लिङ्गेन परिलभ्यते॥ ध्रुवस्तुतिरियं जप्या सर्वकामप्रदायिनी॥ ६५॥ कालेन भङ्गमापन्नंजीर्णोद्धारं करोतियः। इह तस्यफलस्यान्तःप्रलयेऽपि न जायते श्रीभगवानुवाच चित्तशाठ्य परित्यज्य प्रासादं योऽत्रकारयेत्। तेनदत्तो भवेत्सर्वेमेरुर्नियुतयोजनः घ्रुवावधेहिवक्ष्यामि हितं तवमहामते!। येन ते निश्चलं सम्यक्पदमेतद्गविष्यति॥ कृपवापीतडागानि शक्तया योऽत्र तु कारयेत्। अहंजिगमिषुस्त्वासंपुरींवाराणसींशुभाम्। साक्षाद्विश्वेश्वरोयत्रतिष्ठतेमोक्षकारणम् अन्यत्र करणात्तस्य पुण्यं कोटिगुणाधिकम् ॥ ११८॥ विपन्नानाश्च जन्तूनां यत्रविश्वेश्वरः स्वयम्। कर्णेजापं प्रकुरुते कर्मनिमू लनक्षमम् इज्यार्थमत्रयः कुर्यात्सुरम्यांपुष्पवाटिकाम्। पुष्पेपुष्पेफलंतस्यसुवर्णकुसुमाधिकम् अस्यसंसारदुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः। उपायएकएवास्ति काशिकानन्दभूमिका। अत्र ब्रह्मपुरीं कृत्वायोविप्रेभ्याप्रयच्छति। वर्षाशनेन संयुक्तांतस्य पुण्यफलंशणु इदं रम्यमिदं नेति बीजंदुःखमहातरोः। तस्मिन्काश्यग्निनादग्धे दुखःस्यावसरःकुतः क्षीयन्ते सलिलान्यब्धेर्भौमाश्चत्रसरेणवः। क्षयोनतस्यपुण्यस्यशिवलोकेसमासतः प्राप्यं संप्राप्यते येन नभूयोयेन शोच्यते। पराया निवृ तेःस्थानं यत्तदानन्दकाननम् मठानपि तपस्विभ्य:कारयित्वाSत्र योऽर्पयेत्। अमृतायनमुत्सृज्यपुरुषोन्यत्र यो वसेत्। आनन्दकाननं शम्भोः कुतस्तस्यसुखोदयः जीवनोपायसंयुक्तान्सोऽपि पूर्वफलाश्रयः ॥ २२।। वरंशरावहस्तस्य चाण्डालागारवीथिषु। भिक्षार्थमटनंकाश्यां राज्यंनान्यत्रनीरिपु उत्वामहान्ति पुण्यानियोऽत्र विश्वेश्वरेऽर्पयेत्। नतस्यपुनरावृतिघरिसंसारसागरे चैकुण्ठनगरात्काशींनित्यं विश्वेशमचितुम्। अहमाया मिनियमाज्ञगदर्च्यन्तदर्चिताम् अनन्तइति वादोऽयंमयिलोकेऽत्रगीयते। परंकाशीगुणानांहिमयाप्यन्तोनलभ्यते॥ मयि या परमा शक्तिस्त्रिलोक्यारक्षणक्षमा। तत्रहेतुर्महेशानः ससुदर्शनचक्रदः॥ तर्मात्प्रयतनतःकाश्यांध्र व.श्रयःसमाश्रयेत्। काशीश्रेय:फलंपु सामक्षयायोपजायते पुरा जालन्धरं दैत्यं ममापिपरिकम्पनम्। पादाङगष्ठाग्ररेखोत्थं चक्रं सृष्टाहरोऽहरत् गणावूचतुः तञ्च चक्रं मया लब्धं नेत्रपद्मार्चनाद्विभोः । एतत्सुर्दनाख्यंवै दैत्यचक्रप्रमर्दनम्।। न वमित्युपदिश्याथजगाम गरुडध्वजः। ध्र वोपिलिङ्गंसंस्थाप्य वैद्यनाथसमीपतः तन्मया तव रक्षार्थं भूतविद्रावणं परम्। तावत्प्रणुन्नं पुरतस्ततश्चाहमिहागतः॥ प्रसादंसुमहत्कृत्वाकृत्वाकुण्डं तदग्रतः । विश्वेश्वरं समभ्य्च्य कृतकृत्यो गृहं ययौ काशीमिदानीं यास्यामि विश्वेश्वरविलोकने। त्र वेश्वरं समभ्यर्च्यध्रुवकुण्डेकृतोदकः । ध्र वलोकमवाप्नोतिनरो भोगसमन्वितः ॥ अद्य यात्राऽस्ति महती कार्ततिक्यां बहुपुण्यक्ा।। १०६।। त् वस्य परमाख्यानं यः पठेत्पाठयेदपि। स विष्णुलोकमासाद्जायतेविष्णुवल्लभः

१४४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डें द्वाविशोऽध्याय: ] * शिवशर्मणासत्यलोकगमनम् * १४५ नरोधर वस्य घरितं प्रसङ्गेन स्मरन्नपि। न पापैरभिभूयेत महत्पुण्यमवाप्तुयात्।। शिलोञ्छवृत्तयोयेवै दन्तोलूखलिकाश्च ये। अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्चये इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे- ग्रीष्मेपश्चाग्नितपसोवर्षासुस्थण्डिलेशयाः। हेमन्तशिशिरार्धेयेक्षपन्तिसलिलेक्षपाः पूर्वार्द्धेध्र वस्तुतिवर्णनंनामैकविशतितमोऽध्यायः ॥२१॥ कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन्। वाताशिनोऽतिक्षुधिता: पादाग्राङष्टभूस्पृशः ॥१५॥

द्वाविंशोऽयायः ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः॥१६॥ मासोपवासव्रतिनश्चातुरमास्यव्रताश्च ये। ऋत्वन्ततोयपानाये येषण्मासोपवासकाः ब्रह्मकृतकाशीप्रशंसावर्णनम् ये न वर्षनिमेषा वै वर्षधाराम्वुतर्षकाः। येघस्थाणूपमां प्राप्ता मृगकण्डूतिसौख्यदाः शिवशर्मोवाच जटाटवी कोटरान्त: कृतनीडाण्डजाश्च ये। प्ररूढषामलूराङ्गा:स्रायुनद्धास्थिस्चयाः भवाख्यानमिदंरम्यंमहापातकनाशनम्। महाश्चर्यकरंपुण्यंश्रुत्वातृप्तोऽस्मिभो गणौ! लताप्रतानै: परितो वेष्टितावयवाश्च ये। सस्यानिच प्ररूढानि यदङ्गेषु चिरस्थिति अगस्त्य उवाच इत्यादिसुतपःक्किष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसन्त्यकुतोभयाः॥ २१॥ द्विजोऽथलोकंसंवीक्ष्यसर्वतोमहसावृतम्। तौगणौप्रत्युवाचेदंकोऽयंलोकोमनोहर: यावदित्थं स पुण्यात्मा शणोति गणयोर्मुखात्। तावूचतुस्ततोविप्रंनिशामयमहामते !। अयं सहि महर्लोकःस्वर्लोकात्परमाद्भुतः॥ तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोजज्वलः ॥ २२॥ कल्पायुषोवसन्त्यत्रतपसाधूतकल्मषाः । विष्णुस्मरणसंक्षीणसमस्तकशसञ्चयाः त्वरावन्तौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ। स्रष्टारं सर्वलोकानां तेनसार्द्धप्रणेमतुः निर्व्याजप्रणिधानेनद्ृष्वा तेजोमयं जगत्। महायोगसमायुक्तावसन्त्यत्र सुरोत्तमाः ब्रह्मोवाच इत्थं कथांकथयतोर्भगवद्गणयोःप्रिये!। क्षणार्धेनविमानंतज्जनलोकं निनाय तान्। गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदाङ्गपारगः। निवसन्त्यमलायत्रमानसा ब्रह्मणःसुताः। सनन्दनाद्ा योगीन्द्राःसर्वेतेह्यदर्ध्वरेतसः स्मृत्युक्ताचारचञ्चुञ्च प्रतीप: पापकर्मसु ॥ २४ ॥ अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यरखलद्ब्रह्मचारिणः । अयिद्विज!महाप्राज्ञ!जानेत्वांशिवशर्मक।। साधूकृतं त्वयावत्ससुतीर्थप्राणमोक्षणात् सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तास्ते वसन्त्यतिनिर्मलाः॥ ६॥ सत्वरंगत्वरंसर्वं यच्चैतद्धवतेक्षितम् । दैनंदिनंप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः॥ जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोघनगोघरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता आवैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्॥ वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषांवासुदेवार्पितक्रियाः॥ चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एवगुणोनृणाम् । तस्मिन्वै भारतेवर्षे कर्मभूमौ महीयसि तपसा तोष्य गोविन्दमभिलाषविवर्जिताः । नपलानिविनिर्जित्येन्द्रियाणिमनसा सह। विहायचैरिणंलोभंविष्वग्गुणगणस्यच तपोलोकमिमं प्राप्य वसंन्ति विजितेन्द्रियाः ॥ १२॥ धर्मवंशहरं काममर्थसश्चयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः॥ १०

१४६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे द्वाविशोऽध्याय: ] * ब्रह्मणाप्रयागमहिमवर्णनम् * १४७

जित्वा क्रोधरिपु' धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विजवर्षमिलावृतम्। शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्॥ ३१ ॥ रत्नसानु समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्॥४८॥ सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च सम्पदां विनिवर्तकम् सद्ा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज!। नवयौवनसम्पन्ना नित्यं यत्र मृगीदवशः सर्वत्र लघुताहेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्न कुर्वाणं सज्जनेष्वपि।। भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयोविनिमयारजिता। हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम्। अत्यन्तमन्धीकरणमन्घतामिस्रदर्शकम् भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्तदेहकैः॥ ५०॥ श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तंपरिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमार्ह्य यदिहायान्ति हेलया कर्मभूमि समीहन्ते सर्वेस्वगौंकसोद्विज ! यत्तत्रार्जितभोक्तार: पदेपूच्चावचेष्वमी सन्ति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारान्तरस्थिताः। नार्यावर्तसमो देशो न काशीसदूशीपुरी। नविश्वेशसमं लिङ्गंक्कापि ब्रह्माण्डमण्डले जम्बूद्वीपसमोद्वीपो न क्वापि जगतीतले ॥ ५२॥ सन्ति स्वर्गा बहुविधा: सुखेतरविवर्जिताः । तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा सुकृतकफलाः सर्वे युक्ता: सर्वसमृद्धिभिः ॥३८ ॥ अष्टी कि पुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु। स्वर्लोकादधिकं रम्यं न हिब्रह्माण्डगोलके। सर्वेयतन्तेस्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः तेषु स्वर्गात्समागत्य रमन्ते त्रिदिवौकसः ॥ ५४॥ स्वर्लोकादपि रम्याणि पातालानीति नारदः । योजनानां सहस्राणिनव विस्तारतस्त्विदम्। भारतंप्रथमं वर्षमेरोर्दक्षिणतःस्थितम् प्राह स्वर्गसदां मध्येपातालेभ्यः समागतः ४०। तत्रापिहिमविन्ध्यादरेरन्तरं पुण्यदंपरम्। गङ्गायमुनयोर्मध्येह्यन्तर्वेदी भुवः पराः॥ आह्रादकारिणः शुभ्रामणयो यत्रसुप्रभाः। नागाङ्गाभरणप्रोताः पातालं केनतत्समम् कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकंततः । ततोऽपिनेमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम् दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते। पातालेकस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापिजायते नैमिषारण्यतोऽपीह सर्वस्मिन् क्षितिमण्डले। दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वन्ति नाऽडतपम्। सर्वेभ्योऽपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते ॥५८॥ शशिनश्च न शीताय निशिदोताय केवलम् ॥४३॥ स्वर्गदो मोक्षदश्चचैव सर्वकातफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः॥ यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः। यागा: सर्वे मया पूर्व तुलया विधृताद्विज !। तञ्च तीर्थवरंरम्यंकामिकं कामपूरणात् वनानि नद्यो रम्याणि सदम्भांसि सरांसि घ॥४४ ॥ हृष्टा प्रकृष्टं यागेभ्यः पुष्टभ्योदक्षिणादिभिः। प्रयागमिति तन्नामकृतंहरिहरादिभि: कला: पुस्कोकिलालापा: सुचैलानिशुवीनि घ। नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्यत्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नोजातुपापंवसतिकुत्रचत् भूषणान्यतिरम्याणि गन्धाद्यमनुलेपनम्॥ ४५ सन्ति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च। वीणावेणुमृदङ्गादिनिस्वना: श्रुतिहारिणः । हाटकेशंमहालिङ्गं यत्र वै सर्वकामदम् न शक्तान्यधिकं दातु कृतैनः परिशुद्धितः ॥६३॥ एतान्यन्यानि रम्याणि भोगयोग्यानि दानवैः। जन्मान्तरेष्वसङख्येषुयःकृतःपापसश्चयः । दुष्प्रणोद्योहिनितरांव्रतैर्दानिस्तपोजपैः दैत्योरगैश्च भुज्यन्ते पातालान्तरगोघरैः सतीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अङ्गेषु वेपतेऽत्यन्तं दुमो वातहतोयथा॥

१४८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे द्वाविशोऽध्याय: ] * वाराणसीपापकरणदोषवर्णनम् * १४६

ततः क्रान्तार्धमार्गस्य प्रयागदवृढचेतसः । पु'सः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदान्तरम्॥ अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्माण्डमध्यगम्। ब्रह्माण्डमध्ये न भवेत्पश्चक्रोशप्रमाणतः।। भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरंतमः सूर्योदये यथा॥ यथायथाहि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च। तथा तथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि। सप्तधातुमयीभूततनौ पापानि यानि घै। क्षेत्रमेतत्त्रिशलाग्रेशलिनस्तिष्ठतिद्विज !। अन्तरिक्षे न भूमिष्ठं नेक्षन्ते मूढवुद्यः॥ केशेषु तानि तिष्ठन्ति वपनाद्यान्ति तान्यपि। ६ै८ ।। सदाकृतयुगंचात्र महापर्वसदाऽत्र वै। न ग्रहास्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे।। एवं निष्कलुषीभूय ततः स्नायात्सितासिते। सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मङ्गलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः यं यं काममभिध्याय तं तमाप्नोति नान्यथा॥ ६६॥ यथाभूमितलेविप्रपुर्यःसन्तिसहस्त्रशः। तथाकाशीन मन्तव्याक्कापिलोकोत्तरात्वियम् पुण्यराशि च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान्। मयासृष्टानिविप्रेन्द्रभुवनानिचतुर्दश ॥। अस्या:पुर्या विनिर्मातास्चयं विश्वेश्वरप्रभु: स्वर्ग प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्॥ ७० ॥। पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम्। स्नायाद्योऽभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय घ। त्रैलोक्याधिकृति प्राप्तस्त्यत्तवा वाराणसीं पुरीम् ॥६०॥ सोऽपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः ॥७१॥ चराघरस्य सर्वस्ययानि कर्माणि तानि वै। गोघरे चित्रगुप्तस्यकाशीवासिकृतादूते तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति। प्रवेशो यमदूतानांनकदाचिदद्विजोत्तम । मध्येकाशीपुरींक्कापिरक्षिणस्तत्र तद्गणाः। भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम् ॥ ७२॥ स्वयं नियन्ता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम्। सत्यलोके प्रयागे च नान्तरं वेदम्यहंद्विज!। तत्रयेशुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिन: तत्राऽपि कृतपापानां नियन्ता कालभैरवः ॥ ६३ ॥। तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यस्सेव्यं तीर्थान्तरंनहि। अन्यत्रभूमिवलयेतीर्थराजात्प्रयागतः तत्र पापं न कर्त्तव्यं दारुणा रुद्रयातना। अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्॥ यथान्तरं द्विजश्रेष्ट! भूपेत्वितरसेवके। द्ूष्टान्तमात्रंकथितं प्रयागेतरतीर्थयोः॥५॥ पापमेव हिकर्तव्यं मतिरस्ति यदीदशी। सुखेनान्यात्रकर्तव्यं महीह्यस्तिमहीयसी यथाकथश्चित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः। अपिकामातुरोजन्तुरेकांरक्षति मातरम् ।अपि पापकृता काशीरक्ष्यामोक्षार्थिनैकिका तस्यात्मघातदोषो न प्राप्तुयादीप्सितान्यपि॥ ७६ ॥ परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा। तेन काशी न संसेव्याक्क काशीनिरयः क्वसः यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठन्त्यस्थीन्यपि द्विज!। अभिलष्यन्ति ये नित्यं धनंचात्रप्रतिग्रहैः। परस्वं कपटैर्वापि काशीसेव्या नतैर्नेरैः

न तस्य दुःखलेशोऽपि क्वाऽपि जन्मनि जायते॥। ७9॥ परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत्।

ब्रह्महत्या दिपापानांप्रायश्चित्तंचिकीर्षुणा। प्रयागंविधिवत्सेव्यंद्विजवाक्यान्नसंशयः तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम् ६६॥। किं बहूक्तनविप्र न्द्र! महोदयमभीप्सुना। सेव्यं सितासितंतीर्थप्रकृष्टं जगतीतले॥ त्यकत्वा वैश्वेश्वरीं भक्ति येऽन्यदेवपरायणाः। प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि। अनायासेन वै मुक्ति: काश्यांदेहावसानतः सर्वथा तैर्नवस्तव्या राजधानी पिनाकिनः ॥ १०० ॥ प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्रविश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समितिष्ठति अर्थार्थिनस्तुये विप्र! ये च कामार्थिनोनराः। अविमुक्तं नतैःसेव्यं मोक्षक्षेत्रमिदंयतः अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेशसमधिष्ठितात्। नचकिश्चित्कचि द्रम् मि द् ब्र्र हमण्डगोलके शिवनिन्दापरा ये चवेदनिन्दापराश्च ये। वेदाचारप्रतीपा ये सेव्या वाराणसी नतैः

१५० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे

परद्रोहधियो ये घ परेष्याकारिणश्च ये। परोपतापिनो ये वै तेषांकाशी न सिद्धये मनसाSपिनये काशीमभिनन्दन्तिदुर्धियः। तेषांनिर्वाणवार्त्तापि दूरेदुर्वृ त्तचेतसाम् ज्ञानेन नविनाभोक्ष:कचिदस्तीह भूतले। तज्ज्ञानं न व्रतैर्लभ्यमपिचान्द्रायणादिभिः त्रयोविंशोऽध्यायः

तुलापुरुषमुख्येश्च दानैश्चश्रद्धयान्वितैः। देशे काले च विधिनापात्रेभ्यः प्रतिपादितैः लोकपरिस्थितिवणनम् शिवशर्मोवाच न महामन्त्रजप्यैश्च गुरुभिः प्रतिपादितैः। सत्यलोकेश्वरविधे! सर्वेषांप्रपितामह !। किश्चिद्विज्ञप्तुकामोऽस्मिनभयाद्वक्तुमुत्सहे न स्वाध्यायैर्यथोक्तैश्च नाग्निशुश्रूषणैः परैः ॥ १०८॥ ब्रह्मोवाच न सेवया गुरूणां च न श्राद्वैर्देवतार्चनैः। न नानातीर्थयात्राभिर्ज्ञानं समधिगम्यते यत्त्वंप्रष्मनाविप्र!ज्ञातंते तन्मनोगतम्। पिपृच्छिषुस्त्वंनिर्वाणंगणौतत्कथयिष्यतः न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्वार्थशीलनम्। गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च नैतयोरविष्णुगणयोरगोचरमिहास्तिहि। सर्वमेतौविजानीतो यत्किश्चिदव्रह्मगोलके तस्यान्तराया बहवःसुदूरश्रवणादयः। अतो न प्राप्यते ज्ञानं योगादेकेन जन्मना । चिना तपोजपादैश्चविनायोगेन सुवरत!। निशश्रेयो लभ्यते काश्यामिहैकेनैवजन्मना इत्युक्त्वासत्कृतास्तेवैब्रह्मणाभगवद्गणाः। प्रणम्यलोककर्तारंतेऽपिहृष्टाः प्रतस्थिरे पुनःस्वयानमारुह्यवे कुण्ठमभितोययुः। गच्छतापिपुनस्तत्र द्विजेनाSSपृच्छितौगणौ त्वया शुद्धधिया काश्यां यच्छ्र य:समुपार्जितम्। शिवशर्मोवाच तच्छ्र यसोप्युदर्कस्ते महानस्ति द्विजोत्तम !॥। ११३।। कियद्दूरंवयंप्राप्तागन्तव्यं व कियत्पुनः । पृच्छाम्यन्यञ्चवांभद्रौव्रतंप्रीत्यातदप्यहो उक्त्वेति विररामाऽजः शृण्वतर्गणयोस्तयोः। काञ्च्यवन्तीद्वारवतीकाश्ययोध्याचपश्चमी । मायापुरीचमथुरापुर्यः ससविमुक्तिदाः सोऽपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामना: ॥। ११४ ।। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे विहायषट्पुरीश्चान्या:काश्यामेवप्रतिष्ठिता। मुक्तिरविश्वसृजातत्किमममुक्तिर्नसम्प्रति

पूर्वार्द्धे ब्रह्मकृतकाशीप्रशंसावर्णनंनाम द्वाविशतितमोऽध्यायः ॥२२॥ इति सर्व मम पुरः प्रसादाद्वक्तु मर्हतम्। इति तद्वाक्यमाकर्ण्यगणावूचतुरादरात्।। गणावूचतुः यथार्थ कथयावस्ते यत्पृष्टं भवताऽनघ !। विष्णुप्रसादाज्जानीवो भूतं भाविभवत्तथा विप्रावभासते यावत्किरणैः पुष्पवन्तयोः। तावती भूःसमुद्दिष्टा ससमुद्राद्रिकानना वियच्च तावदुपरि विस्तारपरिमण्डलम्। योजनानाश्च नियुते भूमेर्भनुर्व्यवस्थितः भानो:सकाशादुपरि लक्षे लक्ष्यःक्षपाकरः। नक्षत्रमण्डलं सोमाल्लक्षयोजनमुच्छ्रितम् उडुमण्डलतःसौम्य! उपरिष्ाद्विलक्षतः। द्विलक्षे तु वुधाच्छुक्:शुकाद्गोमोद्विलक्षके माहेयादुपरिष्ठाच्च सुरेज्यो नियुतद्वये। द्विलक्षयोजनोत्सेधः सौरिर्देवपुरोहितात्।। दशायुतसमुच्छ्रायंसौरेःसप्तर्षिमण्डलम्। सप्तर्षिभ्यःसहस्राणांशतादूर्ध्वंध्रुवःस्थितः

१५२ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे त्रयोविंशोऽध्याय: ] * गणाभ्यांमहेशकृताभिषेकवर्णनम् * १५३

पादगम्यं हि यत्किश्चिद्वस्त्वस्ति धरणीतले। मराङजरजःपुञ्जपूजितावयवोज्ज्वलम्। विचित्रगात्रविधृतमहाव्यालविभूषणम् तद्भूर्लोक इति ख्यातः साब्धिद्वीपाद्रिकाननम् ॥ १७॥ महोक्षस्यन्दनगमं विरुताजगवायुधम्। गजाजिनोत्तरासङ्ग' दशार्धवदनं शुभम् भूर्लोकाच्च भुवर्लोकोब्रध्नावधिरुदाहतः। आदित्यादाघुवं चिप्रास्व्लोक इतिगीयते उत्त्रासितमहामृत्युमहाबलगणावृतम्। शरणाथिकृतत्राणं नतनिर्वाणकारणम्।। महर्लोकःक्षितेरूर्ध्वमेक कोटिप्रमाणतः । कोटिदिये तु सङ्गयातोजनो भूर्लोकतोजनैः मनोसथपथातीतं वरदानपरायणम्॥ ३६ ॥ चतुष्कोटिप्रमाणस्तु तपोलोकोऽस्ति भूतलात्। तस्य तत्ततस्वरूपस्य रूपातीतस्य भोद्विज!। परावरेरुद्ररूपे सर्व व्याप्यावतिष्ठतः उपरिष्टात्क्षितेरष्टी कोटयःसत्यमीरितम्॥ २० ॥ निराकारोपिसाकारःशिव एव हिकारणम् । मुक्तयेभुक्तयेवापि नशिवान्मोक्षदोपरः सत्यादुपरिवैकुण्ठोयोजनानांप्रमाणतः। भूर्लोकात्परिसङ्गयातःकोटिोडशसम्मितः यथा तेनाखिलं ह्येतत्पार्वतीपतिसात्कृतम्। इदं चराचरंसर्वं दृश्याद्वश्यमरूपिणा यत्रास्तेश्रीपतिःसक्षात्सर्वेषामभयप्रदः। ततस्तुषोडशगुणःकैलासोऽस्तिशिवालयः तथा मृडानीकान्तेन विष्णुसादखिलं जगत्। पार्वत्या सहितः शम्भुर्गजास्यस्कन्दनन्दिभिः। विधाय क्रीड्यते विप्र! नित्यं स्वच्छन्दलीलया॥४० ॥ यत्र तिष्ठति विश्वेशः सकलः सपरः स्मृतः ॥२३॥ यथा शिवस्तथा विष्णुर्यथा विष्णुस्तथाशिव:। तस्य देवस्य खेलोऽयं स्चलीलामूर्तिधारिणः। अन्तरं शिवविष्ण्योञ्च मनागपि न विद्यते ॥४१॥ स विश्वेश इति ख्यातस्तस्याज्ञाकृदिदं जगत् ॥२४॥ आहूय पूर्वब्रह्मादीन्समस्तान्देवतागणान्। विद्याधोरगादींश्च सिद्धगन्धर्वचारणान् सर्वेषां शासकश्चासौ तस्य शास्ता न चापरः। निजसिंहासनसमं कृत्वा सिंहासनं शुभम्। उपवेश्यहरि तत्र च्छत्रं कृत्वामनोहरम् स्वयं सृजति भूतानि स्वयं पाति तथाऽत्ति च ॥ २५॥ श्लक्ष्णं कोटिशलाकं च विश्वकर्मविनिर्मितम्। सर्वज्ञएकःसप्रोक्तः स्वेच्छाधीनविचेष्टितः । तस्यप्रवर्तकः कोपि नहि नैव निवर्तक: पाण्डुरं रत्नदण्डं च स्थूलमुक्तावलम्बितम् ॥४४॥ अमूतं यत्परं ब्रह्म समूर्त श्रुतिघोदितम्। सर्वव्यापिसदानित्यंसत्यंद्वैतविवर्जितम् कलशेन विचित्रेण ह्यपरिष्टाद्विराजितम्। सहस्रयोजनायामं सर्वरत्रमयं शुभम् ॥ सर्वेभ्यः कारणेभ्यश्च परात्परतरं परम्। आनन्दं ब्रह्मणोरूपं श्रुतयो यत्प्रचक्षते।। पदृसूत्रमयै रम्यैश्चामरैश्च परिष्कृतम् । राजाभिषेकयोग्यैश्चद्व्यैः सर्वोषधादिभिः संविदन्ते न यं वेदा विष्णुर्वेदनवैविधिः। यतोवाचोनिवर्तन्ते ह्यप्राप्य मनसा सह प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिःपश्चकुम्भैर्मनोहरैः। सिद्धार्थाक्षतदूर्वाभिर्मन्त्रैःस्वयमुपस्थितैः स्वयं वेद्यः परंज्योतिः सर्वस्य हृदि संस्थितः । देवानां व तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि। योगिगम्यस्त्वनाख्येयो यः प्रमाणैकगोचरः।।३० ।। आनीय मङ्गलकरा: कन्या: पोडश षोडश ॥ ४८ ॥ नानारूपोऽप्यरूपो यःसर्वगोऽपि नगोचरः। अनन्तोप्यन्तकवपुःसर्ववित्कर्मवर्जितः तस्येदमैश्वरं रूपं खण्डचन्द्रावतंसकम्। तमालश्यामलगलं स्फुरद्वालचिलोचनम् ब्रह्मघोषमहारावैरापूरितनभोद्गणे । शुभे तिथौ शुभे लग्ने ताराचन्द्रबलान्विते।। लसद्वामार्धनारीकं कृतशेषशुभाङ्गदम्। आबद्धमुकुटं रम्यं कृतकौतुकमङ्गलम्। मृडानीकृतश्ङ्गारं सुश्रियासुश्रियायुतम्॥ गङ्गातरङ्गसत्सङ्गसदाधौतजटातटम्॥३३॥ अभिषिच्य महेशेन स्वयं ब्रह्माण्डमण्डपे। दत्तं समस्तमैश्वर्यं यन्निजं नान्यगामि च

१५४ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे चतुर्विशोऽध्याय: ]* गणाभ्यांशिवशर्मणोभाविजन्मवृत्तान्तवर्णनम्* ६५५

ततस्तुष्टाव देवेशः प्रमथः सहशार्ङ्गिणम्। ब्रह्माणंलोककर्तारमुवाच व वघस्त्विदम् सर्वाधिकारदानेषु नववेश्मप्रवेशने ! पठितव्यं प्रयत्नेन तत्कार्यपरिसिद्धये॥७ ॥ मम वन्दस्त्वयं विष्णुःपरणमत्वममुं हरिम्। इत्युत्तवाथस्वयंरुद्रोननामगरुडध्वजम् अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनवान्भवेत्। ततोगणेश्वरैः सरवरब्रह्मणा च मरुद्रणैः। योगिभिः सनकाद्यैश्च सिद्धैर्देवर्षिभिस्तथा विद्याधरैः सगन्धवैर्यक्षरक्षोप्सरोगणैः । गुह्यकैश्चारणैभूतैः शेषवासुकितक्षकैः व्याधितो मुच्यते रोगी बद्धो मुच्येत बन्धनात्॥। ७१ जप्यमेतत्प्रयत्नेन सततं मङगलार्थिना। अमङगलानां शमनं हरनारायणप्रियम्॥७२ पतत्रिभिः किन्नरैश्च सर्वेःस्थावरजङ्गमैः । इति श्रीस्कन्देमहापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां सहितायां चतुर्थे काशीखण्डे ततो जयजयेत्युत्तवा नमोऽस्त्वति नमोऽस्त्विति ॥५७॥ पूर्वार्द्धे लोकपरिस्थितिवर्णनंनाम त्रयोविशोऽध्यायः ॥२३॥ ततो हरिर्महेशेन संसदि द्युसदां तदा। एतैर्महारवै रम्येश्चानर्चि परमार्चिषा॥ त्वं कर्ता सर्वभूतानांपाता हर्ता त्वमेव च। त्वमेव जगतां पूज्यस्त्वमेव जगदीश्वरः दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम्। अजेयस्त्वश्च संग्रामे ममापि हि भविष्यसि॥ ६० ॥ इच्छाशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्तथोत्तमा। चतुर्वि शोऽध्यायः

शक्तित्रयमिदं विष्णो! गृहाण प्रापितं मया ॥ ६१॥ शिवशर्मनिर्वाणप्रापणवर्णनम त्वद्द्वेष्टारोहरेनूनं मयाशास्याःप्रयत्नतः। त्वद्गक्तानांमयाविष्णो देयंनिर्वाणमुत्तमम् गणावचतुः मायां चापि गृहाणेमां दुष्प्रणोद्यां सुरासुरैः। शिवशर्मन्नुदर्कन्तेकथयावोनिशामय। त्वमत्रवैष्णवेलोकेभुत्तवाभोगान्सुपुष्कलानू यया सम्भोहितं विश्वमकिश्चिज्ज्ञं भविष्यति ॥ ६३॥ ब्रह्मणो वत्सरं पूर्ण रममाणोऽप्सरोगणैः। सुतीर्थमरणोपात्तपुण्यशेषेण वै पुनः॥ वामबाहुर्मदीयसत्वं दक्षिणोऽसौ पितामहः। भविष्यसि महीपालो नगरे नन्दिवर्धने। राज्यं प्ाप्यासपत्नञ्च समृद्धबलवाहनम् अस्यापि हि विधे: पाता जनिताऽपि भविप्यसि ॥ ६४॥ कृष्टिभिह प्पुष्टैश्च रम्यहाटकभूषणैः । संजुष्टमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृ भिः वैकुण्ठैश्वर्यमासाद्यहरेरित्थंहरः स्वयम्। कैलासे प्रमथैः सार्धस्वैरंक्रीडत्युमापतिः सदासम्पन्नसस्यश्च सूर्वरक्षेत्रसंकुलम्। सुदेशं सुप्रजं सुस्थं सुतृणं बहुगोधनम् ॥ तदाप्रभृतिदेवोसौशार्ङ्गधन्वागदाधरः। त्रैलोक्यमखिलं शास्ति दानवान्तकरोहरि: देवतायतनानाश्चराजिभि: परिराजितम् । सुयूपायत्रवैग्रामाः सुवित्तर्द्धिविराजिताः इति ते कथिता विप्र! लोकानाश्च परिस्थितिः। सुपुष्पकृत्रिमोद्याना: ससदाफलपादपाः। सपभिनीककासारा यत्र राजन्तिभूमयः इदानीं कथयिष्यावस्तव निर्वाणकारणम्॥ ६७॥ सदम्भानिम्नगाराजिर्नयत्रजनता क्वचित्। कुलान्येवकुलीनानि न चान्यायधनानिच इदन्तु परमाख्यानं शृणुयाद्यः समाहितः । विभ्रमोयत्रनारीषुनविद्वत्सु च कर्हिचित्। नद्य:कुटिलगामिन्यो न यत्रविषयेप्रजाः स्वर्लोकमभिगम्याथ काश्यां निर्ाणमाप्नुयात्॥ ६८॥ तमोयुक्ता: क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः । रजोयुजः स्त्रियोयत्र न धर्मबहुलानराः॥ यज्ञोत्सवे विवाहे घ मङ्गलेष्वखिलेष्वपि। राज्याभिषेकसमये देवस्थापनकर्मणि धनैरनन्धो यत्रा स्तिमनो नैव च भोजनम्। अनयः स्यन्दनंयत्र न च वैराजपूरुषः

१५६ * स्कन्दपुराणम् # [ ४ काशीखण्डे चतुविशोऽ्ध्याय: ] * शिवशर्मणोभाविजन्मवृत्तान्तवर्णनम् * १५७ दण्डः परशुकुद्दालबालव्यजनराजिषु। आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधापराधजः। येन पुण्येन ते प्राप्त राज्यंप्राज्यमकण्टकम्। तत्पुण्यशेषतोभूयाद्विश्वनाथे मतिस्तव अन्यत्राक्षिकवृन्देभ्यः क्वचिन्नपरिदेवनम्। आक्षिका एव द्वश्यन्ते यत्रपाशकपाणयः यस्य प्रसादात्सुलभमायुःपुत्राम्बराङनाः । समृद्धय:स्वर्गमोक्षौसविश्वेशःप्रसीदतु जाड्यवार्ता जलेष्वेव्र स्त्रीमध्या एव दुबलाः। कठोरहृदया यत्र सीमन्तिन्यो न मानवाः ॥ १४।। नामश्रवणमात्रेणयस्यविश्वेशितुर्विभोः। महापातकविच्छेद:सविश्वेशोऽस्तुतेहदि

औषधेष्वेवयत्रास्तिकुष्ठयोगोनमानवे। वेधोप्यन्तःसुरत्नेषु शलंमूर्तिकरेषु वै॥१५॥ त्वं वृद्धकालो भूपालःश्रुत्वेत्याशीः परम्पराम्। स्मरिष्यसीदं वृत्तान्तं पुलकाङकचपुस्तदा ॥ ३५॥ कम्पः साश्विकभावोत्थो न भयात्क्कापि कस्यचित्। संज्वरः कामजो यत्र दारिद्रय कलुषस्यच ॥ १६ ॥ आकारगोपनं कृत्वा तेभ्यो दत्त्वा धनं बहु। सुमुहर्तमनुप्राप्य सुतेराज्यं विधाय घ

दुर्लभत्वं सदा कस्य सुकृतेन च वस्तुनः । इभा एव प्रमत्ता वै युद्धंवीच्योर्जलाशये अनङ्गलेखया राज्या ततः काशीं गमिष्यसि।

दानहानिर्गजेष्वेवद्ुमेष्वेवहिकण्टकाः। जनेष्वेवविहाराहिनकस्यचिदुरः स्थली॥ दच्वा दानानि भूरीणि प्रीणयित्वाऽर्थिनो जनान् ॥ ३७॥

वाणेषुगुणविश्लेषोबन्धोक्ति: पुस्ततेदृढा। स्नेहत्यागः सदैवास्तियत्रपाशुपतेजने स्वनाम्ना तत्र संस्थाप्य लिङ्गं निर्वाणकारणम्। प्रासादं तत्र कृत्वोच्घैस्तदग्रे कूपमुत्तमम्॥३८॥ दण्डवार्त्तासदायत्र कृतसंन्यासकर्मणाम्। मार्गणाश्चापकेष्वेव भिक्षुका ब्रह्मचारिणः विधायविधिवत्तत्र कलशारोपणादिकम् । मणिमाणिक्यचाम्पेयदुकूलेभाश्वगोधनम् यत्र क्षपणका एव दृश्यन्ते मलधारिणः । प्रायो मधुव्रता एव यत्र चश्चलवृत्तयः इत्यादिगुणवद्देशे त्वयिराज्यं प्रशासति। धर्मेण राजधर्मज्ञशौण्डीर्यगुणशालिनि महाध्वजपताकाश्च च्छत्रचामरदर्पणम् । देवोपकरणं भूरि विश्राण्यश्रमवर्जितः॥।

सौभाग्यभाजि रूपाढ्ये शौयौदार्यगुणान्विते। व्रतोपवासनियमैःपरिक्षीणकलेवरः। मध्यह्ने निर्जने तत्र द्रक्ष्यस्येकं तपोधनम्॥ अतीवजीर्णवपु्षं परिपिङ्गजटान्वितम् । मूर्तिमन्तमिव प्रांशुधर्म जनमनोहरम् सीमन्तिनीनां रम्याणां लावण्यार्जितसुश्रियाम्॥ २३॥ भारं शरीरयष्टेश्वदृढयष्ट्यांसमर्प्य च। गर्भागाराद्विनिष्क्रम्याभ्यायान्तं रङ्गमण्डपे राज्ञीनामयुतं भाविकुमाराणां शतत्रयम्। वृद्धकालइति ख्यात उग्र: परपुरञ्जयः उपविश्यसमीपेते प्रक्ष्यत्येवमनुक्रमात्। कोसित्वं किमिहासित्वंद्वितीयइवकस्त्वयम् विजितानेकसमरः श्रीसन्तर्पितमार्गणः । अनेकगुणसम्पूर्णः पूर्णचन्द्रनिभद्युतिः ।। प्रासाद: कारितःकेनजानास्येष ततोवद। अस्यलिङ्गस्य किनामप्रायोजानेनवार्धकात् सन्ततावभृथक्किन्नमूर्धजः क्षितिपर्षभः । प्रजापालनसम्पन्नः कोशप्रीणितभूसरः पृष्स्त्वमितितेनाथ तदावृद्धतपस्विना। कथयिष्यस्यहं राजा वृद्धकालइतिश्रुतः पदारविन्दं गौविन्दं हृदिध्यायन्नतन्द्रितः । वासुदेवकथालापपरिक्षिप्दिनक्षपः। दाक्षिणात्य इहप्राप्तस्त्वेतयासहकान्तया। ध्यायामिलिङ्गमेतच्चप्रार्थयामिनकिञ्घन कदाचिदुपविष्टःसन्मध्येराजसभंद्विज !। दूरात्कार्पटिकैर्द्द ष्टोवाराणस्याः समागतैः त्वत्कर्मभाविसद्वशैस्तदा त्वमभिनन्दितः । तैः सर्वेराजर्शादूल स्वाशीर्वादैरनेकशः प्रासादस्यास्य जटिल! स्वयङ्कारयिता शिवः।

श्रीमद्विश्वेश्वरो देवोविश्वेषांजगतांगुरुः। काशीनाथस्तु ते कुर्यात्कुमतेरपवर्जनम् विशेषतोऽस्य लिङ्गस्य नाम नो वेझनि निश्चितम् ॥४८ ॥

नैःश्रेयसीं घ सम्पत्ति यो देयात्स्मरणादपि। इति श्रुत्वा नरपतेर्वाक्यं प्राहजटाधरः। सत्यमुक्तं त्वयैकं हिलिङ्गनामनवेत्सियत्

काशीनाथः स ते दिश्याजज्ञानं मलविवर्जितम् ॥ ३१॥ पश्येयन्त्वामहं नित्यमुपविष्टं सुनिश्चलम्। श्रुतोभविष्यतितवप्रासादो येनकारितः ममाग्रे तत्समाचस्चयदिजानासितत्वतः । आकर्ण्येति वचस्तस्यपुनःप्राह्भवानिति

१५८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे चतुविशोऽध्याय: ] शिवशर्मणोनिर्वाणपदप्राप्तिवर्णनम् * १५६ कर्ता कारयिता शम्भु: किमतथ्यं ब्रवीम्यहम्। निश्चितं विश्वनाथेन प्रेरितेन त्वयाऽनघ। कृतंहि कृतकृत्येन प्रासादादिहवेद्मयहम् अथवा चिन्तया किं मे तपस्विन्ननया विभो!॥ ५२ ॥ वृद्धकालेश्वरं नाम लिङ्गमेतन्महीपते!। जानीह्यनादिसंसिद्धंनिमित्तंकिन्तु वै भवान् इतित्वयिस्थिते जोषं सपुनर्वृद्धतापसः। पिपासुरस्मि पानीयमानीयाशुप्रयच्छमे दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य पूजानाच्ट्रवणान्नतेः। इति तेनचनुन्नस्त्वं वार्यानीय च कूपतः । पाययिष्यसि तं वृद्धतापसंतत्क्षणाञ्चसः वृद्धकालेशलिङ्गस्य सर्व प्राप्नोति वाञ्छितम्॥ ७३॥ तदम्बुपानतो भूयात्सुपार्वणशशिप्रभः। तरुणो रूपसम्पन्नःकोशोन्मुक्तोरगो यथा कृपःकालोदको नाम जराव्याधिविवातकृत्। यदीयजलपानेनमातु स्तन्यमपा न वान् जाताश्चर्येण भवता पुनरेवाभ्यभापिसः । कः प्रभावोहि भगवन्नेष ये न भवान्पुनः कृतकूपोदकस्नान: कृततल्लिङपूजनः । वर्षेणसिद्धिमाप्नोति मनोभिलषितां नरः ॥ परित्यज्याऽत्रजरसं न वोभ्राजसिसाम्प्रतम्। अस्तिचेदवकाशस्तेततो ब्रहितपोधन न कुष्ं न च विस्फोटा न रङ्का न विचर्चिका। तपोधन उचाच पीतात्स्पृष्टात्प्रतिष्ठन्ति कफ: कालदमोदकात् ॥ ७६ ॥ वृद्धकालक्षितिपते! जाने त्वां सुमहामते। इमामपि चज नेऽहं तव पत्नींपतिव्रताम् नाग्निमान्द्यं नेवशलं नमेहोनप्रवाहिका। नमूत्रकृच्छ्रं नोपामापानीयस्यास्यसेवनात् जन्मनोऽस्मादियं राजन्नासीद्विप्रस्य कन्यका। तुर्वसोर्वेदवषुषः शुभाचाराशुभानना भूतज्वराश्च ये केचिद्ये केचि द्विषमज्वराः। तेक्षिप्रमुपशाम्यन्तिह्यतत्कपोद सेवना त् तेनदत्ता विवाहार्थ नैध्रवाय महात्मने। स च कालवशं प्राप्तो नेध्र वोऽप्राप्तयौवनः तवाग्रतो मम जरापलितं च यथाविधि। एतत्कूपोदपानेन क्षणान्नप्टं नवोऽभवम्॥ वंधव्यं पालयन्त्येषा मृताऽवन्त्यांशुभव्रता। तेनपुण्येनसंजातापाण्ड्यस्यनृपतेःसुता द्धकालेश्वरेलिङ्गे सेविते न दरिद्रिता। नोपसर्गा न वा रोगा न पापं नाधजं फलम् परिणीतात्वयाराजन्पतिव्रतरता सदा। त्वयासहेह संप्राप्तामुक्ति प्राप्स्यत्यनुत्तमाम् उत्तरे कृत्तिवासस्यवाराणस्यां प्रयत्नतः । वृद्धकालेश्वरंलिङ्गं द्रष्टव्यंसिद्धिकामुकै: अयोध्यायामथावन्त्यां मथुरायामथापि वा। इत्युक्त्वातंमहीपालं हस्तेधृत्वातपोधनः। सानङ्गलेखाराज्ञीकंतस्मिल्लिँड्ेलयंययौ द्वारवत्यां च कान्त्यां वा मायापुर्यामथो नृप ।॥६३॥ महाकालमहाकालमहाकालेतिकीर्तनात्। शतधा मुच्यते पापर्नात्रकार्याविचारणा॥ अपिपातकिनो येचकालेननिधनंगताः । तेहिस्वर्गादिहागत्य काश्यांमोक्षमवाप्नुयुः इत्थंभवित्री ते मुक्ति:केटभारातिदर्शनात्। भोगान्भुक्त्वाबह्ुविधान्वेकुण्ठनगरेशुभे अवैमित्वामपि नृप!द्विजोऽभू:पूर्वजन्मनि। माथुरःशिवशर्माख्योमायापुर्याभवान्मृतः इति संहृष्टतनूरूहः स विप्रो भगवत्तद्गणवक्त्रतो निशम्य। तत्पुण्यात्प्राप्य वैकुण्ठं भुक्त्वा भोगान्मनोरमानू। स्वमुदर्कमथार्ककोटिरम्यं हरिलोकं परिलोकयाश्चकार॥८५॥ तत्पुण्यशेषात्क्षितिपो जातस्त्वं नन्दिवर्धने ॥ ६६॥ मैत्रावरुणिरुवाच वृद्धकालावनीपाल! तेनेव सुकृतेन च। मोक्षक्षेत्रमिदंप्राप्तोमुक्ति प्राप्स्यस्यनुत्तमाम् लोपामुद्र!सविप्रेन्द्रोभोगान्भुक्त्वामनोरमान्। मायापुर्याकृतप्राणत्यागपुण्यवलेनच अन्यञ्च शृणु राजेन्द्र! त्वया यत्समुदीरितम्। कर्ता कारयिता शम्भुः प्रासादस्येति तत्स्फुटम् ॥ ६८॥ वैकुण्ठलोकादागत्य पत्तने नन्दिवर्धने।

सुकृतं नैव सततमाख्यातव्यं कदाचन। कृतं मयेति कथनात्पुण्यं क्षयतितत्क्षणात् भौमानि भुक्तवा सौख्यानि पुत्त्रानुत्पाद्य सुन्दरान्॥ ८७॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गोपनीयं निधानवत्। सुकतं कीर्तनाद्व्यर्थ भवेद्स्महुतं तथा॥ तेषु राज्यं विनिक्षिप्य प्राप्य वाराणसीं पुरीम्। विश्वेश्वरं समाराध्य निर्वाणपदमीयिवान् ॥ ८८॥

१६० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डं पञ्चविशोऽध्याय: ] * अगस्त्यकृतास्कन्दस्तुतिवर्णनम् * १६१

एतत्पुण्यतमाख्यानं विप्रस्य शिवशर्मणः। श्रुत्वा पापविनिर्मुक्तो ज्ञानंपरममृच्छति नमोऽस्तु तुभ्यं प्रणतार्त्तिहन्त्रे कर्त्रे समस्तस्य मनोरथानाम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे दात्रे रथानां परतारकस्य हन्त्रे प्रचण्डासुरतारकस्य ॥ ११ ॥ पूर्वार्धे शिवशर्मनिर्वाणप्रापणंनामचतुर्विशोऽध्यायः॥२४॥ अमूर्तमूर्ताय सहस्रमर्तये गुणाय गुण्याय परात्पराय। अपारपाराय परापराय नमोऽस्तु तुभ्यं शिखिवाहनाय ॥ १२ ॥ नमोऽस्तु ते ब्रह्मविदां वराय दिगम्बरायाऽम्बरसंस्थिताय। हिरण्यवर्णाय हिरण्यबाहवे नमोहिरण्याय हिरण्यरेतसे ॥ १३॥ तपःस्वरूपाय तपोधनाय तपःफलानां प्रतिपादकाय। पञ्चविंशोऽध्यायः सदा कुमाराय हि मारमारिणे तृणीकृतैश्वर्यविरागिणे नमः ॥१४ ॥ स्कन्दागस्त्यदर्शनवर्णनम् नमोऽस्तु तुभ्यं शरजन्मने विभो! प्रभातसूर्यारुणदन्तपङ्क्तये।

व्यास उवाघ बालाय चाबालपराक्रमाय षाण्मातुरायालमनातुराय॥ १५॥ शृणु सूतप्रवक्ष्यामि कथां कलशजन्मनः । यामाकर्ण्य नरो भूयाद्विरजाज्ञानभाजनम् मीदुष्टमायोत्तरमीदुषे नमो नमोगणानां पतये गणाय।

गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य श्रीसञ्ज्ञं कलशोद्वः। सपत्रीको ददर्शाथरम्यंस्कन्दवनंमह नमोऽस्तु ते जन्मजरातिगाय नमोविशाखाय सुशक्तिपाणये॥ १६॥

सर्वर्तुकुसुमात्य च रसवत्फलपादपम् । सुसेव्यकन्दमूलाव्य® सुवल्कलमहीरुहम्. सर्वस्य नाथस्य कुमारकाय क्रौश्चार्ये तारकमारकाय।

निवीतश्वापदगणं ससरित्पल्वलावृतम्। स्वाहेय! गाङेय! व कार्ततिकेय! शैवेय! तुभ्यं सततं नमोऽस्तु॥ १७॥ स्वच्छगम्भीरकासारं सारं सर्वभुवः परम् ॥४॥ इत्थं परिषटत्य सकार्त्तिकेयं नमोनमस्त्वित्यभिभाषमाणः ।

नानापतत्रिसंधुष्टं नानामुनिजनोषितम्। तपःसङ्कतनिलयमिवकं सम्पदा पदम् द्विस्त्रि: परिक्रम्य पुरोविवेश स्थितो मुनीशोपविशेति घोक्त ॥ १८ ॥ लोहितो नाम तत्रास्तिगिरिःस्वर्णगिरिप्रभः। सुकन्दरप्रस्त्रवणःस्वसानुशिखरप्रभ कार्त्तिकेय उवाघ

कैलासस्यैकशकलं कर्मभूमाविहागतम्। तपस्तपुमिव प्रोच्चैर्नाना्श्चर्यसमन्वितम् क्षेमोऽस्ति कुम्भजमुने! त्रिदशकसहायकृत्। जाने त्वामिह संप्राप्तं तथा विन्ध्याचलोन्नतिम् ॥ १६॥

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ सपत्ीको महातपाः ॥। ८ ।। तुष्टाव गिरिजासूनु सूक्तेःश्रुतिसमुद्धवैः। तथा स्वकृतया स्तुत्या प्रबद्धकरसम्पुट भूर्भु वः स्वस्तले वाऽपि न पातालतले मलम्।

अगस्तिरुवाच नोदुर्ध्वलोके मया दृष्टं ताद्गक् क्षेत्रं क्वचिन्मुने।॥ २१ ॥ नमोस्तु वृन्दारकवृन्दवन्द्यपादारविन्दाय सुधाकराय। अहमेकचरोप्यत्र तत्क्षेत्रप्राप्तये मुने !। तप्ये तपांसि नाद्यापि फलेयुर्मे मनोरथाः षडाननायामितविक्रमाय गौरीहदानन्दसमुद्गवाय॥१०॥ न तत्पुण्यैर्नतद्दानैर्नतपोभिर्नतज्पैः । न लभ्यं विविधयज्ञैर्लभ्यमैशादनुग्रहात्॥ ११

१६२ * स्कन्दपुराणम् # [ ४ काशीखण्डे पश्चविशोऽध्यायः] स्कन्देनशिवकथितवाराणसीमाहात्म्यवर्णनम् १६३

ईश्वरानुग्रहादेव काशीवासः सुदुर्लभः । सुलभः स्यान्मुने! नूनं नवसुकृतकोटिभिः एतानि यानि प्रोक्तानि काशीप्राप्तिकराणि च। अन्यैव काचित्सा सृष्टिर्विधातुर्याऽतिरेकिणी। प्राप्य काशीं भवेन्मुक्तो जन्तुर्नान्यत्र कुत्रचित्॥। ४२।। न तत्क्षेत्रगुणान्वक्तमीश्वरोऽपीश्वरो यतः ॥ २५॥ अत एवहितत्क्षेत्रंपवित्रमतिचित्रकृत्। विश्वेशितुःप्रियं नित्यंविष्वग्बह्माण्डमण्डले अहो मतेः सुदौर्बल्यमहोभाग्यस्यदौविधम्। इदमेवहितत्क्षेत्रं कुशलप्रश्नकारणम् । एह्येहिदेहिमेस्पर्श निजगात्रस्य सुवत!॥ अहो मोहस्य माहात्म्यं यत्काशीह न सेव्यते ॥२६ ॥ अपि काश्याः समागच्छत्स्पर्शवत्स्पर्श इष्यते। शरीरं जीर्यते नित्यं संजीर्यन्तीन्द्रियाण्यपि। मयाऽत्र तिष्ठता नित्यं किन्तु त्वं तत आगतः ॥। ४५। आयुर्मृगो मृगयुना कृतलक्ष्यो हि मृत्युना ॥ २ ॥ त्रिरात्रमपिये काश्यां वसन्तिनियतेन्द्रियाः । तेषांपुनन्तिनियतंस्पृष्टाश्चरणरेणवः सापदं सम्पदं ज्ञात्वा सापायंकायमुच्चकेः। चपलाचपलं चायुर्मत्वाकाशींसमाश्रयेत् त्वन्तुतत्रकृतावास: कृतपुण्यमहोच्चयः । उत्तरप्रवहास्ानजातपिङ्गलमूर्धजः॥४9॥ यावन्नैत्यायुषश्चान्तस्तावत्काशी न मुच्यते। तवतत्रतुयत्कुण्डमगस्तीश्वरसन्निधौ। तत्रस्रात्वा च पीत्वा च कृतसर्वोदकक्रियः काल: कलालवस्यापि सङ्गयातु नैव विस्मरेत् ॥२६॥ पितृन् पिण्डैः समभ्यर्च्य श्रद्धाश्राद्धविधानतः । जरानिकट निक्षिप्ाबाधन्तेव्याधयो भृशम्। तथापि देहोनानेहोनाहोकाशीसमीहते कृतकृत्यो भवेज्न्तुर्वाराणस्या: फलं लभेत् ॥४६॥ तीर्थस्तानेनजप्येनपरोपकरणोक्तिभिः । विनारऽर्थ लभ्यतेधर्मोधर्मादर्थःस्वयम्भवेत् इत्युक्तवा सर्वगात्राणि स्पृष्टा कुम्भोद्गवस्य च। विनैवार्थार्जनोपायं धर्मादर्थोभवेदधुघम्। अतोऽर्थचिन्तामुत्सृज्यधर्ममेकंसमाश्रयेत् स्कन्दोऽमृतसरोवारि विगाह्य सुखमाप्तवान् ॥ ५०॥ धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सर्वसुखोदयः। जयविश्वेश! नेत्राणि विनिमील्य वदन्नपि। स्वर्गोऽपि सुलभो धर्मात्काश्येका टुर्लभा परम् ॥ ३३॥ ततः किश्चित्क्षणं दध्यौ गुहः स्थाणुसुनिश्चलः॥ ५१॥ उपायत्रयमेवात्र स्थाणुनिर्वाणकारणम्। शर्वाण्यग्रेबभाणाद्धा परिनिर्णीयसर्वतः कन्दे विसर्जितध्याने सुप्रसन्नमनोमुखे। प्रतीक्ष्य वागवसरं पप्रच्छाथ मुनिर्गुहम् पूर्व पाशुपतोयोगस्ततस्तीर्थसितासितम्। ततोप्येकमनायासमविमुक्तंविमुक्तिदम् अगस्तिरुवाच श्रीशैलहिमशैलाद्यानानान्यायतनानिच। त्रिदण्डधारणंचा पिसंन्यासःसर्वकर्म्मणाम् म्चामिन्यथा भगवता भगवत्येपुराऽकथि। वाराणस्यास्तुमहिमाहिमशैलभुवेमुदा तपांसि नानारूपाणिव्रतानिनियमायमाः । सिन्धूनामपिसम्भेदाअरण्यानिबहून्यपि वयायथा समाकर्णि तदुत्सङ्गनिवासिना। तथाकथयषड्ववत्र!तत्क्षेत्रंमेSतिरोचते मानसान्यपि भौमानि धारातीर्थादिकानि घ। स्कन्द उवाच ऊषराध्चापि पीठानि ह्यच्छिन्नाम्राय पाठनम् ॥३८॥ णुष्व मैत्रावरुणे! यथा भगवताऽकथि। तत्क्षेत्रस्याविमुक्तस्य मममातु: पुरःपुरा जपश्चापिमनूनां च तथाऽग्निहवनानि च। दानानि नानाक्रतवो देवतोपासनानि च श्रुतश्च यत्तदुत्सङ्के स्थितेनस्थिरचेतसा। माहात्म्यंतच्छृणुमुनेकथ्यमानंमयाSनघ! गुह्यानांपरमंगुह्यमविमुक्तमिहेरितम्। तत्र संनिहितासिद्धि स्तत्रनित्यंस्थितोविभुः पुर्यश्चापिसमाख्यातामृतजन्तुविमुक्तिदाः। केवल्यसाधनानीहभवन्त्येवचिनिश्चितम भूर्लोकेनैव संलग्न' तत्क्षेत्रं त्वन्तरिक्षगम्। अयोगिनोनवीक्षन्तेपश्यन्त्येवचयोगिन:

१६४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे बड़विशोऽध्याय: ] र्कन्देममहाप्रलयावस्थावर्णनम् * १६५ यस्तत्र निवसेद्विप्रसंयतात्मासमाहितः। त्रिकालमपि भुआ्जानोवायुभक्षसमोभवेत् निमेषमात्रमपि यो ह्यविमुक्तेऽतिभक्तिभाक्। ब्रह्मचर्यसमायुक्तं तेन तप्तं महत्तपः वक्तुं शक्यं न शक्ोति सहस्रास्योऽपि यत्परम्॥७८ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थेकाशीखण्डे यस्तु मासं वसेद्धीरो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। सर्वं तेन व्रतं चीर्ण दिव्यं पाशुपतं भवेत् ॥ ६१ ॥ संवत्सरं वसंस्तत्रजितक्रोधो जितेन्द्रियः ।अपरस्वविपुष्टाङ्ग: परात्रपरिवर्जकः परापवादरहितः किश्चिद्वानपरायणः। समाः सहस्रमन्यत्र तेन तप्ं महत्तपः ॥ ६३॥ यावजीवं वसेद्यस्तुक्षेत्रमाहात्म्यविन्नरः। जन्ममृत्युभयंहित्वा सयातिपरमाङ्गतिम् षड्विंशोऽध्यायः नयोगैर्यागतिर्लभ्या जन्मान्तरशतैरपि । अन्यत्र हेलया साऽन्र लभ्येशस्यप्रसादतः मणिकर्णिकाख्यानवर्णनम् ब्रह्महा योऽभिगच्छेद्वे दैवाद्वाराणसीं पुरीम्। अगस्तिरुवाच तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद ब्रह्महत्या निवर्तते॥ ६६ ॥ आदेहपतनं यावद्योविमुक्तं न मुश्चति। न केवलं ब्रह्महत्या प्रकृतिश्च निघर्तते॥ प्रसन्नोऽसियदिस्कन्द!मयिप्रीतिरनुत्तमा। तत्समाचक्ष्वभगवंश्चिरं यन्मेहदिस्थितम्

अनन्यमानसो भूत्वा तत्क्षेत्रं यो न मुश्चति। समुश्चतिजरामृत्यु गर्भवासंसुदुःसहम् अविमुक्तमिदंक्षेत्रं कदारभ्य भुवस्तले। परां प्रथितिमापन्नं मोक्षदश्चाभवत्कथम्

अविमुक्तं निषेवेत देवर्षिगणसेवितम्। यदीच्छेन्मानवो धीमान्नपुनर्जननं भुवि॥ कथमेषा त्रिलोकीड्या गीयते मणिकर्णिका।

अविमुक्तं नमुश्चेत संसारभयमोचनम्। प्राप्य विश्वेश्वरं देवं न स भूयोऽभिजायते । तत्राऽडसीत्किम्पुरा स्वामिन्यदा नाऽमरनिम्रगा॥ ३॥ वाराणसीतिकाशीति रुद्रावासइतिप्रभो!। अवाप नामधेयानि कथमेतानि सा पुरी कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं घरं त्विह। आनन्दकाननं रम्यमचिमुक्तमनन्तरम् ।।४। न तु क्रतुशतप्राप्यः स्वर्गः काशीपुरीं विना।। ७१॥। अन्तकाले मनुष्याणां भिद्यमानेषु मर्मसु। वातेनातुद्यमानानां स्मृतिर्नेवोपजायते महाश्मशान इतिचकथं ख्यातंशिखिध्वज!। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सन्देहंमेऽपनोदय स्कन्द उवाच तत्रोत्क्रमणकाले तुसाक्षाद्विश्वेश्वरःस्वयम्। व्याघष्टेतारकंब्रह्मयेनासौयन्मयोभवेत् प्रश्नभारोयमतुलस्त्वया यः समुदाहृतः । कुम्भयोनेऽमुमेवार्थमप्राक्षीदम्बिकाहरम् अशाश्वतमिदं ज्ञात्वामानुष्यं बहुकिल्बिषम्। अविमुक्तं निषेवेतसंसारभयनाशनम् विघ्नैरालोड्यमानोऽपि योऽविमुक्तं न मुश्चति। यथा च देवदेवेन सर्वज्ञेन निवेदितम्। जगन्मातुः पुरस्ताच्च तथैव कथयामि ते।।

नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्य दुःखान्तं सोऽधिगच्छति॥७५॥ महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजङमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्॥

महापापौघशमनींपुण्योपचयकारिणीम्। मुक्तिमुक्तिप्रदामन्ते कोनकाशींसुधीशश्रयेत् अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूतलम्। अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्धितम् दष्टत्वादिविहीनश्च शव्दस्पर्शसमुज्भितम्। व्यपेतगन्धरूपश्च रसत्यक्तमदिङ्मुखम् एवं ज्ञात्वा तु मेधावी नाविमुक्तंत्यजेन्नरः । अविमुक्तप्रसादेन विमुक्तो जायते यतः अविमुक्तस्य माहात्म्यं षडभिर्वक्त्रैः कथ मया। इत्थं सत्यन्धतमसि सूचीभेद्ये निरन्तरे। तत्सद्ब्रह्मेति यच्करुत्यासदैकं प्रतिपाद्यते अमनोगोचरोवाचां विषयं न कथंघन। अनामरूपवर्णश्च नस्थूलं नच यत्कृशम्।।

१६६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे षड्विशोऽध्यायः] चक्रपुष्करिण्युत्पत्तिवर्णनम् १६७

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम्। न यत्रोपचयः कश्चित्तथा चापचयोपिच।। अनाराध्य महेशानमनवाप्यचकाशिकाम्। योगाद्युपायविज्ञोऽपिननिर्वाणमवाप्नुयात् अभिधत्ते सचकितं यदस्तीति श्रुतिःपुनः । सत्यं ज्ञानमनन्तश्च यदानन्दं परं महः अस्यानन्दवनं नाम पुराऽकारिपिनाकिना। क्षेत्रस्यानन्दहेतुत्वादविमुक्तमनन्तरम् अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यश्च सर्वव्याप्येककारणम्॥। निर्विकल्पं निरारम्भं निर्मायं निरुपद्रवम्। आनन्दकन्दबीजानामङ्कराणि यतस्ततः । ज्ञेयानि सर्वलिङुनि तस्मिन्नानन्दकानने॥ अविमुक्तमिति ख्यातमासीदित्थं घटोद्गव !। यस्येत्थं संविकल्प्यन्ते संज्ञाः संज्ञोदितस्यवै॥ १६ ॥ तस्यैकलस्य चरतोद्वितीयेच्छाभवत्किल। अमूर्तेनस्वमूर्त्तिश्च तेनाकल्पिस्वलीलया तथा चाख्याम्यथ मुने ! यथाऽSसीन्मणिकर्णिका ॥ ३६ ॥

सर्वैश्वर्यगुणोपेतासर्वज्ञानमयी शुभा। सर्वगा सर्वरूपा व सर्वदृकूसर्वकारिणी॥ प्रागानन्दवने तत्र शिवयोरममाणयोः। इच्छेत्यभूत्कलशज! सृज्यः कोप्यपरः किल

सवकवन्द्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसङ्कृतिः। यस्मिन्न्यस्ते महाभारे आवां स्वःस्वरचारिणौ।

परिकल्प्येति तां मूर्त्तिमीश्वरीं शुद्धरूपिणीम् ॥ १६॥ निर्वाणश्राणनं कुर्वः केवलं काशिशायिनाम्॥३८॥

अन्तर्दधे पराख्यं यद ब्रह्म सर्वगमव्ययम्॥२०॥ स एव सर्वं कुरुते स ए व परिपाति घ। स एव संवृणोत्यन्ते सवेश्वर्यनिधिःसच

अमूर्त्तं यत्पराख्यं वैतस्यमूर्त्तिरहं प्रिये!। अर्वाचीनपराचीना ईश्वरं मां जगुर्वुधाः। चेतःसमुद्रमाकुञ्च्यचिन्ताकललोलदोलितम्। सत्वरत्न तमोग्राहंरजोविद्ुमवल्लितम्

ततस्तदेकलेनापि स्वैरं विहरतामया। स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टास्वशरीरानपायिनी यस्य प्रसादात्तिष्ठावः सुखमानन्दकानने। परिक्षिप्रमनोवृत्ती क्वहिचिन्तातुरे सुखम

प्रधानं प्रकृतित्वाश्च मायांगुणवतींपराम्। बुद्धितत्वस्यजननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम् संप्रधार्येतिस विभु:सर्वतश्चित्स्वरूपया। तया सहजगद्धा्याजगद्धाताऽथधूर्जटिः

युगपञ्च त्वयाशततयासाकंकालस्वरूपिणा। मयाऽद्यपुरुषेणैतत्क्षेत्रं्ापिविनिर्मितम् सव्ये व्यापारयाञ्चके दृशमङ्ग सुधामुचम्। ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रलोक्यसुन्दर: शान्त: सत्त्वगुणोद्रिक्तो गाम्भीर्यजितसागरः। स्कन्द उवाघ तथा च क्षमयायुक्तो मुनेऽलब्धोपमोऽभवत् ॥४४॥

परमानन्दरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणि। पञ्चक्रोशपरीमाणे स्वपादतलनिर्मिते॥ इन्द्रनीलद्यतिःश्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः । सुवर्णाकृतिसुच्छायदुकूलयुगलावृतः।।

मुने! प्रलयकालेऽपि न तत्क्षेत्रंकदाचन। विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तंततोविदुः लसत्प्रचण्डदोर्दण्डयुगलद्वयराजितः । उल्सत्परमामोदनाभीहदकुशेशयः॥ ४६॥

न यदा भूमिवलयं न यदाऽपां समुद्धव !। तदा विहर्तुमीशेन क्षेत्रमेतद्विनिर्मितम् एक:सर्वगुणावासस्त्वेकःसर्वकलानिधिः । एक:सर्वोत्तमोयम्मात्ततोयःपुरुषोत्तमः

इदं रहस्यं क्षेत्रस्य वेदकोऽपि न कुम्भज। नास्तिकाय न वक्तव्यंकदाचिच्चर्मचक्षुषे ततो महान्तं तं वीक्ष्य महामहिमभूषणम्। महादेव उवाचेदं महाविष्णुर्भवाच्युत

श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे। शिवभक्तायशान्ताय वक्तव्यञ्चमुमुक्षवे। तव निःश्वसितं वेदास्तेभ्यः सर्वमवैष्यसि। वेदद्वष्टेन मार्गेण कुरु सर्व यथोचितम्

अविमुक्तं तदारभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते। पर्यङ्कभूतं शिवयोर्निरन्तरसुखास्पदम्॥ ३१॥ इत्युक्त्वा तं महेशानो बुद्धितत्त्वस्वरूपिणम्।

अभावः कल्प्यते मूढैर्यदा च शिवयोस्तयोः। शिवया सहितो रुद्रो विवेशाऽऽनन्दकाननम् ॥ ५०॥

क्षेत्रस्यास्य तदाभावः कल्प्यो निर्वाणकारिणः ॥ ३२॥ ततःसभगवान्विष्णुर्मौलावाज्ञां निधायच। क्षणंध्यानपरोभूत्वा तपस्येवमनोद्धौ खनित्वा तत्रचक्रेणरम्यां पुष्करिणींहरिः। निजाङ्गस्वेदसन्दोहंसलिलैस्तामपूर्यत्

१६८ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे षड्विशोऽध्याय: ] * आनन्दकाननमहत्त्ववर्णनम् * १६६ समा:सहस्त्रं पश्चाशत्तप उग्रश्चार सः। क्रपुष्करिणीतीरे तत्र स्थाणुसमाकृतिः ततःसभगवानीशो मृडान्यासहितोमृडः। दृष्टाज्वलन्तंतपसा निश्चलंमीलितेक्षणम् अस्मिस्तीर्थव रेशम्भो!मणिश्रवणभूषणे। सन्ध्यां स्नानंजपंहोमंवेदाध्ययनमुत्तमम्

तमुवाच हृषीकेशं मौलिमान्दोलयन्मुहुः। अहो महत्त्वं तपसस्त्वहोधैयं च चेतसः तर्पणं पिण्डदानश्च देवतानाञ्च पूजनम्॥ ७०॥ गोभूतिलहिरण्याश्वदीपान्नाम्बरभूषणम् । कन्यादानं प्रयत्नेन सप्ततन्तूननेकशः ॥ अहो अनिन्धनो वह्निर्ज्वलत्येष निरन्तरम्। अलं तप्त्वा महाविष्णो! वरं वरय सत्तम।।५६ ।। व्रतोत्सर्गवृषोत्सगंलिङ्गादिस्थापनंतथा। करोतियोमहाप्राज्ञोज्ञात्वायुःक्षणगत्वरम् विपत्ति विपुलां चापि सम्पत्तिमतिभङ्गराम्। मृडस्याSSम्रेडितमिदं प्रत्यभिज्ञाय भाषितम्। उन्मीलितदूगम्भोज: समुत्तस्थौ चतुर्भुजः ॥५७॥ अक्षया मुक्तिरेकास्तु िपाकस्तस्य कर्मणः ॥ ७३॥ अन्यञ्चापि शुभंकर्मयदत्रश्रद्धयायुतम्। विनात्मघातमीशान! त्यक्त्वाप्रायोपवेशनम् श्रीविष्णुरुवाघ यदि प्रसन्नो देवेश!देवदेवमहेश्वर!। भवान्या सहितं त्वान्तु द्रष्टुमिच्छामि सर्वदा नैःश्रेयस्याः श्रियो हेतुस्तदस्तु जगदीश्वर !।

सर्वकर्मसु सर्वत्र त्वामेव शशिशेखर !। पुरश्चरन्तं पश्यामि यथा तन्मे वरस्तथा॥ नाऽनुशोघति नाऽऽख्याति कृत्वा कालान्तरेऽपि यत् ॥७५॥

त्वदीयघरणाम्भोजमकरन्दमधूत्सुकः। मच्चेतोभ्रमरोभ्रान्ति विहायास्तुसुनिश्चलः तदिहाक्षयतामेतु तस्येशत्वदनुग्रहात्। तव प्रसादात्तस्येश सर्वमक्षयमस्तु तत्।। यदस्ति यद्धविष्यच्चयद्भूतञ्च सदाशिव !। तस्मादेतच्वसर्वस्मात्क्षेत्रमस्तुशुभोदयम् श्रीशिव उवाच एवमस्तु हृषीकेश! यत्त्वयोक्तं जनार्दन !। अन्यं वरं प्रयच्छामि तमाकर्णय सुत्रत!। तथा सदाशिव! त्वत्तो न किश्चिदधिकं शिवम्।

त्वदीयस्यास्य तपसो महोपचयदर्शनात्। यन्मयांदोलितोमौलिरहिश्रव णभूषणः तथा नन्दवनादस्मात्किश्चिन्मास्त्वधिकं क्वचित् ॥ ७८ ।।

तदान्दोलनतःकर्णात्पपात मणिकर्णिका। विना साङून् न योगेन विना स्वात्मावलोकनम्।

मणिभिः खचिता रम्या ततोऽस्तु मणिकर्णिका ॥ ६३ ॥ विना व्रततपोदानैः श्रेयोऽस्तु प्राणिनामिह॥ ७६।।

चक्रपुष्करिणीतीर्थ पुराख्यातमिदं शुभम्। त्वया चक्रेण खननाच्छडूचक्रगदाधर शशका मशकाः कीटा: पतङ्गास्तुरगोरगाः ।

ममकर्णात्पपातेयं यदाचमणिकर्णिका। तदाप्रभृतिलोकेऽत्रख्यातास्तुमणिकर्णिका पञ्चक्रोश्यां मृताः काश्यां सन्तु निर्वाणदीक्षिताः ॥८०॥ नामाऽपि गृह्तां काश्या: सदैवास्त्वेनसःक्षयः ॥ ८१॥ श्रीविष्णुरुवाच मुक्ताकुण्डलपातेन तवाद्रितनयाप्रिय !। तीर्थानां परमं तीर्थ मुक्तिक्षेत्रमिहास्तु वै।। सदाकृतयुगंचास्तुसदाघास्तूत्तरायणम्। सदामहोदयश्चास्तुकाश्यांनिवसतांसताम्

काशतेSत्रयतोज्योतिस्तदनाख्येयमीश्वरः। अतोनामापरञ्चास्तुकाशीतिप्रथितंविभो- यानिकानिप वित्राणिश्रुत्यु क्तानिस दाशिव। तेभ्योऽधिकतरंघास्तुक्षेत्र मेत त्त्रि लो घ न

अन्यं वरं वरे देव! देयः सोप्यविचारितम्। स ते परोपकारार्थजगद्रक्षामणे! शिव! चतुर्णामपिवेदानांपुण्यमध्ययनाच्चयत्। तत्पुण्यंजायतांकाश्यांगायत्रीलक्षजाप्यतः

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किश्चिजन्तुसज्ज्ञितम्। चतुर्षु भूतग्रामेषु काश्यां तन्मुक्तिमाप्स्यतु॥ ६६॥ कृच्क्र चान्द्रायणाद्येश्च यच्क्रेय: समुपार्ज्यते। तदकेनोपवासेन भवत्वानन्दकानने अन्यत्र यत्तपस्तप्त्वा श्रेय: स्याच्छरदांशतम्।

१७० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे बडविंशोऽध्याय: ] * मणिकर्ण्यांस्नानादिमहत्त्ववर्णनम् * १७१

तदस्तु काश्यां वर्षेण भूमिशच्या व्रतेन हि।। ८७॥ प्राप्याऽविमुक्तं तत्पुण्यान्निर्वाणपदभाग्भवेत् ॥ १०७॥ आजन्ममौनवरततोयदन्यत्रफलंस्मृतम्। तदस्तुकाश्यांपक्षाहःसत्यवाक्परिभाषणात् बहुकालमुषित्वाऽत्र नियतेन्द्रियमानसः । यद्यन्यत्रविपद्येत दैवयोगाच्छ्रुचिस्मिते! अन्यत्रदत्त्वासर्वस्वंसुकृतंयत्समीरितम्। सहस्रभोजनात्काश्यांतद्भूयादयुताधिकम् सोऽपि स्वर्गसुखं भुत्तवा भूत्वा क्षितिपतीश्वरः। मुक्तिक्षेत्राणि सर्वाणि यत्संसव्योदितंफलम्। पुनः काशीमवाप्याथ विन्देन्नैश्श्रेयसीं श्रियम् ॥ १०६॥ पञ्चरात्रात्तदत्रास्तु निषेव्य मणिकर्णिकाम् ॥६० ।। विप्णोऽविमुक्तेसंवास:कर्मनिमू लनक्षमः। द्वित्राणांहिपवित्राणांनिर्वाणायेहजायते विष्णुरुवाच यत्पुण्यमश्वमेधेन यत्पुण्यं राजसूयतः। काश्यां तत्पुण्यमाप्नोतु त्रिरात्रशयनाद्यमी देवेशक्षेत्रमाहात्म्यं योनजानातितत्त्वतः । नश्रद्दधातिम्रियते मृते तस्येह का गतिः तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं सम्यगाप्यते। काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्तु वै शिव उाच इतिविष्णोर्वरंश्रुत्वा देवदेवोजगत्पतिः। उवाच व प्रसन्नात्मा तथाऽस्तु मधुसूदन अन्यत्रकृत्वापापानि बहनिसुमहान्ति च। अश्रद्दधानोऽतत्वज्ञो यद्यत्र च विपद्यते श्रीमहादेव उवाच महिमन्यनभिज्ञोपिक्षेत्रस्यास्यजनार्दन!। तस्ययागतिरुद्विष्टा तां निशामय सुवत!॥ शृणुविष्णोमहाबाहोजगतःप्रभवाप्यय। विधेहिसृष्टिविविधांयथावत्त्वंश्रुतीरिताम् पञ्चक्रोशींप्रविशतस्तस्यपातकसन्ततिः। वहिरेव प्रतिष्ठेत नान्तर्निविशते क्वचित् पितेवसर्वभूतानां धर्मतः पालको भव। विध्वंसनीयाविविधा धर्मध्वंसविधायिनः भयाद बहिः स्थितायाञ्च तस्य पातकसन्तती। धर्मेतरपथस्थानामुपसंहृतये हरे। हेतुमात्रं भवान्यस्मात्स्वकर्मनिहताहि ते ॥ ६७ त्रिशलपाशपाणीनां गणानां सीमचारिणाम् ॥ ११५।। यथा परिणतं सस्यंपतेत्प्रसवबन्धनात्। तेपरीणतपाप्मानःपतिष्यन्तितथास्वयम् प्रवेशमात्रादनघः सर्वरेनोभिरुज्यितः। संस्ायमणिकर्णिक्यांपुण्यंप्राप्नोत्यनुत्तमम् ये च त्वामवमन्यन्ते दर्पिताः स्वतपोबलैः। तेषांचैवोपसंहृत्यैप्रभविष्याम्यहं हरे! उपपातकिनोयेच महापातकिनश्चये। तेऽपि काशीं समासाद्य भविष्यन्तिगतैनसः विधिनातत्रसंस्ायमृद्गोमयकुशादिभिः। स्वशाख्रावारुणैर्मन्त्रैर्दूर्वापामार्गदर्भकेः॥ इदंममप्रियंक्षेत्रं पश्चकोशीपरीमितम्। ममाज्ञाप्रभवेदत्र नाऽन्याज्ञा प्रभवेदिह ॥१०१ सर्वतीर्थेषुयत्पुण्यंसर्वदानेषुयत्फलम्। मणिकर्ण्यांविधिस्नातःश्रद्धयातदवाप्नुयात् पुनर्विष्णुर्मया प्रोक्तो मृडानि! शुभलोचने!। अत्युग्रतेजसातेजोभ्रमंस्त्रेलोक्यविभ्रमः पापिनामपि जन्तूनामविमुक्तनिवासिनाम्। श्रद्धया विधिवत्स्नात्वा कृत्वा देवादितर्पणम् । नान्यः शासयिता विष्णो! तेषां शास्ताऽहमेव हि॥ १०३॥ तिलबर्हिर्यवैः सम्यक्सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ १२१॥ योजनानांशतस्थोपियोऽविमुक्तंस्मरेद्धृदि। बहुपातकपूर्णोऽपि नसपापैःप्रभाव्यते श्रद्दधानोविधिस्रातः कृतसर्वोदकक्रियः। जपन्देवान्समभ्यर्च्य सर्वमन्त्रफलं लभेत ममप्रियस्यक्षेत्रस्ययोऽविमुक्तस्यसंस्मरेत्। प्राणप्रयाणसमये दूरगोऽप्यघवानपि स्नात्वामौनेन विश्वेशदर्शनान्नियतेन्द्रियः । सर्वव्रतकृतं श्रेयोलभेद्वाचंयमः शिवे सपापपूगमुत्सृज्यस्वर्गभोगान्समश्नुते। काशीस्मरणपुण्येनस्वर्गादभ्रष्टोहिजायते स्नाने देवार्चने जप्ये मलमूत्रविसर्जने। मौनं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनहोमयोः पृथिव्यामेकराड् भूत्वा भुत्तवा भोगननेकशः । विश्वेश्वरं समभ्यर्च्य सूपचारैविधानतः।

१७२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पड्विंशोऽध्याय: ] * वाराणसीगमनमाहात्म्यवर्णनम् * १७३

यावजीवं शिवार्चाया: फलमाप्नोति वै सकृत् ॥१२५॥ भूत्वा रुद्रपिशाचोऽपि पुनमुक्तिमवाप्स्यति ॥१४१॥ दत्वाडल्पमपि देवेशि!न्यायेनोपार्जितंधनम्। अविमुक्तेममक्षेत्रे न दरिद्रोभवेत्कचित् काश्यां मृतानां जन्तूनांदैवात्पापकृतामपि। न पातोनरकेतेषांतेषा शास्ताहमेवयत् विविधंधनमावर्ज्ययोऽविमुक्ते न यच्छति। संप्राप्यनिधनंमूढोऽन्यत्रशोचतिसर्वदा कायं विज्ञाय सापायं स्मृत्वा गर्भस्य वेदनाम्। रम्याणि यानि रत्नानि गोगजाश्वाम्बराण्यपि। त्यत्तवा राज्यमपिप्राज्यं सेव्या काशी निरन्तरम् ॥१४३॥ कृतानि तानि श्रेयोर्थमविमुक्तनिवासिनाम् ॥१२८॥ अतर्कितंसमभ्येत्य यमदूताःसुदारुणाः। बद्ध्वापाशेहनिष्यन्तिक्षिप्रंकाशींततःश्रयेत् विश्वेशप्रीणनार्थायधनंनिधनमेववा। न्यायेनकाश्यांयःकुर्यात्सधन्यःसचधर्मवित् नपापेभ्यो भयंयत्र नभयंयत्रवै यमात्। न गर्भवासभीर्यत्र तां काशीं को न संश्रयेत् योऽसौ विश्वेश्वरो देव: काशीपुर्यामुमे ! स्थितः। अद्यप्रातःपरश्वोवामरणंप्राप्यमेव च। यावत्कालविलम्बोऽस्तितावत्काशीसमाश्रयेत् लिङ्गरूपधरः साक्षान्ममश्रेयासपदं हितत् ॥ १३०॥ प्राप्ते तु मरणे पुसां पुनर्जन्म पुनमृ तिः। अपुनर्भवभूमि च तस्मात्काशी श्रयेदबुधः अविमुक्तं महत्क्षेत्रंपश्चक्रोशपरीमितम्। ज्योतिर्लिंङ्ग' तदेकंहिज्ञेयं विश्वेश्वराभिधम् पुत्रक्षेत्रकलत्राख्यां त्यत्तवा मायां हि वैष्णवीम्। एकदेशस्थितमपियथामार्तण्डमण्डलम्। द्ृश्यते सर्वगं सर्वेःकाश्यांविश्वेश्वरस्तथा भवान्तरेऽनेकरूपाम्भवन्नीं काशिकां श्रयेत् ॥ १४८॥ निष्प्रत्यूहेन योगेन नानाजन्मार्जितेन च। स्कन्द उवाच यत्फलं लभ्यतेऽन्यत्र तत्काश्यां त्यजतस्तनुम् ॥१३३॥ दूरं मे मरणं युवाहमधुना धार्व्य न चित्ते त्विति, तप्त्वा तपांसि सर्वाणि बहुकालं जितेन्द्रियैः। श्रोतव्यो निभृतं कृतान्तमहिषग्रैवेयघण्टारवः। यत्फलं लभ्यतेऽन्यत्र तत्काश्यामेकरात्रतः ॥ १३४॥ नैकट्यात्प्रकटोत्कटश्रमघटामप्राप्य हित्वा द्रुतं, अक्षेत्रमहिमज्ञोऽपि श्रद्धाहीनोऽपि कालतः। काशीप्रवेशादनघोऽमृतत्वं लभते मृतः जीर्णां पर्णकुटीं ततः पटुमतिर्गच्छेत्पुरीं धूर्जटेः ॥ १४६॥ कृत्वाप्येनांसि चोग्राणि कालात्प्राप्याथ काशिकाम्। व्यास उवाच त्यत्तवा तनु प्रसादान्मे मामेव प्रतिपद्यते ॥१३६ ॥ अगस्त्यस्य पुरःसूत! कथयित्वा कथामिमाम्। सर्वपापप्रशमनीं पुनःस्कन्दउवाचह विना मम प्रसादं वे क:काशीप्रतिपद्यते। विना व्रध्नंविशालाक्षिदिनकृत्कइहोच्यते इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे अप्राप्यकाशीं कोदेवि!निरन्तरसुखंलभेत्। ब्रह्माद्याः प्राकृतैः पाशैर्यतोबद्धानिरन्तरम् पूर्वार्धे मणिकर्णिकाख्यानं नामषड्विशोऽध्यायः॥२६॥ चतुर्विशतिभि: पाशस्त्रिगुणैः क्रियया दृढैः। कण्ठे बद्धा विमुच्यन्ते कथं काशीं विना जनाः ॥१३६॥ बहूपसर्गो योगोडयं कृच्क्रसाध्यन्तपो हियत्। योगाद भ्रष्टस्तपोभ्रष्टो गर्भक्लेशसहः पुनः॥१४० ॥ कृत्वाऽपि काश्यां पापानि काश्यामेव म्रियेत चेत्।

सप्रविंशोऽध्याय: ] * गङ्गास्मरणफलवणनम् * १७५

मनोवाक्कायजैर्दोषेर्टुष्टो बहुविधैरपि। वीक्ष्य गङ्गां भवेत्पूतःपुरुषो नात्र संशयः॥ सप्तविंशोऽध्यायः कृते सर्वत्र तीर्थानि त्रेतायां पुष्करम्परम्। द्वापरेतुकुरुक्षेत्रं कलौ गङ्गवकेवलम्।।

गङ्गाम हिम वर्णनपूर्वकंदशहरास्तोत्रकथनम् पूर्वजन्मान्तराभ्यासवासनावशतो हरे।। गङ्गातीरे निवासःस्यान्मदनुग्रहतः परात् ध्यानं कृते मोक्षहेतुस्त्रेतायां तच्चवे तपः। द्वापरे तद्द्वयं यज्ञा:कलौ गङ्गव केवलम् स्कन्द उवाच यो देहपतनाद्यावद्ङ्गातीरं न मुश्चति। स हि वेदान्तविद्योगी ब्रह्मचर्यव्रती सदा। वाराणसीतीप्राथतं यथा चानन्दकाननम्। तथा च कथयामीहदेवदेवेन भाषितम् कलौ कलुषचित्तानां परद्रव्यरतात्मनाम्। विधिहीनक्रियाणाञ्च गतिर्गङ्गांविनानहि ईश्वरउवाच अलक्ष्मी: कालकर्णीच दुःस्वप्नो दुविचिन्तितम्। गङ्गागङ्गेतिजपनात्तानि नोपविशन्ति हि॥ २२॥ निर्दग्धान्लागराञ्छुत्वा कपिलक्रोधवह्निना। गङ्गा हि सर्वभूतानामिहामुत्र फलप्रदा। भावानुरूपतो विष्णो सदा सर्वजगद्विता अश्वभेधाश्वसंयुक्तान्पूर्वजान् स्वान् भगीरथः ॥३॥ यज्ञदानतपोयोगजपाः सनियमायमाः । गङ्गासेवासहस्त्रांशं न लभन्ते कलौ हरे !॥ सुर्यवंशे महातेजा राजा परमधामिकः। आरिराधयिषुर्गङ्ां तपसे कृतनिश्चयः ॥४॥ किमष्टाङ्गेन योगेन किं तपोभि:किमध्वरः। वासएवहिगङ्गायांब्रह्मज्ञानस्य कारणम् हिमवन्तं नगश्रेष्ठममात्यन्यस्तराज्यधूः। जगाम यशसां राशिरुद्विधीर्षुःपितामहान् अपि दूरस्थितस्यापि गङ्गामाहात्म्यवेदिनः । ब्रह्मशापाग्निनिर्दग्धान्महादुर्गतिगानपि। अयोग्यस्यापि गोविन्दःभक्तया गङ्गा प्रसीदति ॥२६ ॥ विना त्रिमार्गगां विष्णो!कोजन्तू स्त्रिदिवं नयेत् ॥ ६ ॥ ध्रद्धाधर्मः परःसूक्ष्मः श्रद्धाज्ञानम्परन्तपः। श्रद्धास्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धया साप्रसीदति ममेव सापरामूर्ततिस्तोयरूपा शिवात्मिका। ब्रह्माण्डानामनेकानामाधारःप्रकृतिःपरा अज्ञानरागलोभादैःपु.सां सम्मूढचेतसाम्। श्रद्धा न जायते धर्मे गङ्गायां चविशेषतः शुद्ध विद्यास्वरूपा चत्रिशक्ति:करुणात्मिका। आनन्दामृतरूपा चशुद्धर्मस्वरूपिणी वहिःस्थितंजलंय द्वन्नारिकेलान्तरे स्थितम्। तथाब्रह्माण्डबाह्यस्थंपरब्रह्माम्वु जाह्नवी गङ्गालाभात्परो लाभःकचिदन्योन विद्यते। तस्माद्गङ्गामुपासीत गङ्गवपरमः पुमान् त्रैलोक्ये यानितीर्थानिपुण्यक्षेत्राणियानित। सर्वत्रसर्वेयेधर्माःसर्वे यज्ञा:सदक्षिणाः शक्तस्यपण्डितस्यापिगुणिनोदानशीलिनः। गङ्गास्नानविहीनस्यहरे!जन्मनिरर्थकम् तपांसि विष्णो!सर्वाणि श्रुतिः साङ्गा चतुर्विधा। तृथाकुलं वृथाविद्यावृथायज्ञा वृथातपः। वृथादानानितस्येह कलौगङ्गां न यो भजेत् अहं च त्वश्च कश्चापि देवतानां गणाश्च ये ॥ ११ ॥ गुणवत्पात्रपूजायांन स्याद्वैतादशं फलम्। यथागङ्गाजलस्नानपूजनेविधिना फलम् पुरुषार्थाश्च सर्वे वैशक्तयो विविधाश्च याः । गङ्गायांसर्व एवैते सूक्ष्मरूपेणसंस्थिताः ममतेजोऽग्निगर्भे यं ममवीर्यातिसंवृता। दाहिका सर्वदोषाणां सर्वपापविनाशिनी सस्नातःसर्वतीर्थेषु सर्वक्रतुषु दीक्षितः । वीर्णसर्ववरतःसोपि यस्तुगङ्गां निषेवते तपांसि तेन तप्तानि सर्वदानप्रदःस च। सप्राप्तयोगनियमो यस्तुगङ्गां निषेवते। मन्मरणादेव गङ्गायाः पापसङ्कातपश्जरम्। शतधा भेदमायाति गिरिवज्रहतो यथा॥ गङ्गां गच्छति यस्त्वेको यस्तु भक्त्याऽनुमोदयेत्। सर्ववर्णाश्रमेभ्यश्चवेदविद्धश्श्च वै तथा। शास्त्रार्थपारगेभ्यश्चगङ्गास्नायीविशिष्यते तयोस्तुल्यं फलं प्राहुर्भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ ३६॥

१७६ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे सप्तविंशोऽध्यायः ] * गङ्गामाहात्म्यवर्णनम् * १७७ गच्छंस्तिष्ठञ्जपन् ध्यायन् भुञ्न् जाग्रत् स्वपन् वदन्। गङ्गाभक्तिमतामर्थे महेन्द्रादिपुरेषु च। हर्म्याणि रम्यभोगानिनिमितानिस्वयम्भुवा यः स्मरेत्सततं गङ्गां स हि मुच्येत बन्धनात्॥ ३७॥ सिद्धय: सिद्धिलिङ्गानि स्पर्शलिङ्गान्यनेकशः। पितुनुद्दिश्ययोभक्त्यापायसंमधुसंयुतम्। गुडसर्पिस्तिलैःसार्धंगङ्गाम्भसिवि निक्षिपेत् प्रासादा रत्नरघिताश्चिन्तामणिगणा अपि॥५७॥ तृप्ताभवन्तिपितरस्तस्यवर्षशतंहरे। यच्छन्ति विविधान्कामान्परितुष्टाः पितामहाः गङ्गाजलान्तस्तिष्ठन्ति कलिकल्मषभीतितः। लिङ्गे सम्पूजिते सर्वमर्चितंस्याज्जगद्यथा। गङ्गास्नानेन लभते सर्वतीर्थफलं तथा अत एव हि संसेव्या कलौ गङ्गेष्टसिद्धिदा ॥५८ ॥ गङ्गायांतुनरः स्नात्वायोलिङगंनित्यमर्चति। एकेनजन्मनामुक्तिपरां प्राप्नोतिसध्रुवम् सूर्योदये तमांसोव वज्रपातभयान्नगाः। तार्क्ष्येक्षणादथा सर्पा मेघा वाताहता इव अग्निहोत्रंच यज्ञाश्चव्र तदानतपांसिच। गङ्गायांलिङ्गपूजायाःकोस्य शेनापिनोसमाः तत्वज्ञानादथामोहः सिंहंद्ृष्टयथामृगाः। तथासर्वाणिपापानियान्तिगङ्गक्षणात्क्षयम् गङ्गां गन्तुं विनिश्चित्य कृत्वा श्राद्धादिकं गृहे। दिव्यौषधैर्यथारोगालोभेनच यथागुणाः। यथाग्रीष्मोष्मसम्पत्तिरगाधहदमजनात् स्थितस्य सम्यक्सङकल्पात्तस्य नन्दन्ति पूर्वजाः ॥४३॥ तूलशैल: स्फुलिट्रेन यथा नश्यति तत्क्षणात्। पापानिचरुदन्त्याशुहा क्वयास्यामइत्यलम्। लोभमोहादिभिःसार्द्धमन्त्रयन्तिपुनःपुनः तथा दोषा: प्रणश्यन्ति गङ्गाम्भःस्पर्शनाद ध्रुवम् ॥ ६२॥ यथानगङ्गांयात्येषतथाविम्न प्रकुर्महे। गङ्गागतोयथाचैष न उच्छित्ति विधास्यति॥ क्रोधेन च तपोयद्वत्कामेन घ यथा मतिः। अनयेन यथा लक्ष्मीर्विद्यामानेन वै यथा गृहाद्वङ्गावगाहार्थगच्छतस्तु पदे पढे। निराशानिव्रजन्त्येवपापान्यस्य शरीरतः॥ दम्भकौटिल्यमायाभिर्यथा धर्मोविनश्यति। तथा नश्यन्तिपापानिगङ्गाया दर्शनेनतु पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैस्त्यत्तवा लोभादिकं हरे!। मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्सम्पातचश्चलम्। गङ्गां यः सेवतेसोऽत्रबुद्धे:पारंपरंगतः व्युदस्य सवविन्नौधान् गङ्गां प्रापनोति पुण्यवान् ॥४७ ॥ विध्ुतपापायेमर्त्याःपरंज्योतिःस्वरूपिणीम्। सहस्रसूर्यप्रतिमांगङ्गांपश्यन्तितेभुवि अनुषङ्गेन मौल्येन वाणिज्येनापि सेवया। साधारणाम्भसापूर्णा साधारणनदीमिव। पश्यन्तिनास्तिकागङ्गांपापोपहतलोचनाः कामासक्तोऽपि वा मर्त्यो गङ्गास्नातो दिवं व्रजेत् ॥ ४८॥ संसारमोचकश्चाहं जनानामनुकम्पया। गङ्गातरङ्गरूपेण सोपानं निर्ममे दिवः॥ अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनोहियथादहेत्। अनिच्छयापिसंस्नातागङ्गापापंतथादहेत् सर्व एव शुभः काल: सर्वोदेशस्तथाशुभः। सर्वोजनो दानपात्रं श्रीमती जाह्नवीतटे तावदभ्रमति संसारे यावद्रङ्गां न सेवते। संसेव्य गङ्गांनो जन्तुर्भवक्लेशं प्रपश्यति यथाऽश्वमेधो यज्ञानांनगानां हिमवान्यथा। व्रतानाश्चयथा सत्यं दानानामभयंयथा योगङ्गाम्भसिनिस्रातो भक्तया संत्यक्तसंशयः । मनुष्यघर्मणानद्धःसदेवोनात्रसंशयः प्राणायाम्च तपसां मन्त्राणां प्रणवो यथा। गङ्गास्ानार्थमुद्युक्तोमध्येमार्ग मृतो यदि। गङ्गास्नानफलं सोऽपि तदाप्नोतिनसंशयः धर्माणामप्यहिंसा च काम्यानां श्रीर्यथा वरा॥ ७१॥ माहात्म्यं येच गङ्गाया: शण्वन्ति च पठन्ति च। यथात्मविद्याविद्यानां स्त्रीणां गौरीयथोत्तमा। सर्वदेवगणानाञ्चयथात्वं पुरुषोत्तम तेप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यन्ते नाऽत्र संशयः ॥ ५३॥ सर्वेषामेव पात्राणां शिवभक्तो यथा वरः। तथा सर्वेषु तीर्थेषु गङ्गातीर्थविशिष्यते दुर्वु द्धयोदुराघारा हैतुका बहुसंशयाः । पश्यन्ति मोहिताविष्णो गङ्गामन्यनदीमिव हरे! यश्चावयोर्भेदं न करोति महामतिः । शिवभक्तः सविज्ञेयो महापाशुपतश्च सः जन्मान्तरकृतैर्दाैस्तपोभिनियमैर्व्रतैः। इह जन्मनिगङ्गायां नृणां भक्ति: प्रजायते पापपांसुमहावात्या पापद्रुमकुठारिका। पापेन्धनदवाजनिश्च गङ्गयं पुण्यवाहिनी

१७८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे सप्रविशोऽध्यायः ] * गङ्गातटेगोदानादिमाहात्म्यवर्णनम् * १७६ नानारूपाश्च पितरो गाथा गायन्ति सर्वदा। पितुनुद्दिश्ययोलिङ्गं स्नपयेद्राङ्गवारिणा। तृप्ताः स्युस्तस्यपितरोमहानिरयगाअपि अपि कश्चित्कुलेऽस्माकं गङ्गास्नायी भविष्यति ॥ ७६ ॥ अष्टकृत्वो मन्त्रजप्तैर्वस्त्रपूतैःसुगन्धिभिः। प्रोचुर्गाङ्गजलैः स्नानंघृतस्नानाधिकंबुधाः देवर्षीन्परिसन्तर्प्य दीनानाथांश्च दुःखितान्। अष्टद्रव्यविमिश्रेण गङ्गातोयेन यः सकृत्। मागधप्रस्थमात्रेण ताम्रपात्रस्थितेन च श्रद्धया विधिना स्नात्वा दास्यते सलिलाञ्जलिम्॥। ७9॥ भानवेरऽर्वं प्रदद्याच्चस्वकीयपितृभिः सह। सोतितेजो विमानेन सूर्यलोकेमहीयते अपि नः स कुले भूयाच्छिवे विष्णौ च साम्यदूक्। आप: क्षीरं कुशाग्राणि घृतं मधुगवां दधि। रक्तानि करवीराणिरक्तचन्दनमित्यपि तदालयकरोभक्तथा तस्य सम्मार्जनादिकृत्॥।८।। अष्टाङ्गार्घोयमुद्दिष्टस्त्वतीव रवितोषणः। अकामोवासकामोवातिर्यग्योनिगतोऽपिवा। गङ्गायांयोमृतोमर्त्योनरकंसनपश्यति तीर्थमन्यत्प्रशंसन्ति गङ्गातीरेस्थिताश्च ये। गङ्गांनबहुमन्यन्ते ते स्युर्निरयगामिनः गाङ्र्वार्भिः कोटिगुणो ज्ञेयो विष्णोऽन्यवारितः ॥ ६६।।

मां चत्वां चैवयोद्वेष्टि गङ्गांच पुरुषाधमः। स्वकीयेःपुरुषैःसार्धसवोरं नरकं व्रजेत् गङ्गातीरे स्वशक्तया यः कुर्याद्देवालयं सुधीः। अन्यतीर्थप्रतिष्ठातो भवेत्कोटिगुणं फलम् ॥ १०० ॥ पप्टि णसहस्राणि गङ्गां रक्षन्ति सर्वदा। अभक्ताना्च पापानां वासेविन्नम्प्रकुर्वते अश्वत्थवटचूतादिवृक्षारोपेण यत्फलम्। कूपवापीतडागादिप्रपासत्त्रादिभिस्तथा कामक्रोधमहामोहलोभादिनिशितैः शरैः। अन्ति तेषांमनस्तत्रस्थितिचापनयन्तिच अन्यत्र यद्धवेत्पुण्यं तद्गङ्गादर्शनाद्गवेत्। गङ्गां समाश्रयेद्यस्तुसमुनिः स चपण्डितः । कृतकृत्यः सविज्ञेयः पुरुषार्थघतुष्टये गङ्गायाश्च सकृत्स्नातो हयमेधफलं लभेत्। तर्पयंश्चपितृ स्तत्र तारयेन्नरकार्णवात् पुष्पवास्यादिभिश्चापि गङ्गास्पर्श ततोऽधिकम् ॥ १०२॥

नैरन्तर्येण गङ्गायांमासंय:स्नातिपुण्यवान्। शक्लोके स वसतियावच्छक्रःसपूर्वजः कन्यादानेन यत्पुण्यं यत्पुण्यं गोऽन्नदानतः ।

अब्दं यः स्नाति गङ्गायां नैरन्तर्येण पुण्यभाक्। तत्पुण्यं स्याच्छतगुणं गङ्गागण्डूषपानतः ।। १०३।।

विष्णोर्लोंकं समासाद्य ससुखं संवसेन्नरः॥ ८॥ गङ्गायां स्नातियोमर्त्योयावजीवंदिने दिने। जीवन्मुक्त:सविज्ञेयोदेहान्तेमुक्तएवसः भक्तया गङ्गावगाहस्य किमन्यत्फलमुच्यते। अक्षयः स्वर्गवासोऽपि निर्वाणमथवा हरे।॥ १०५॥ तिथिनक्षत्रपूर्वादिनापेक्ष्यं जाह्नवीजले। स्नानमात्रेण गङ्गायां सश्चितावंविनश्यति पण्डितोऽपि स मूर्खः स्याच्छक्तियुक्तोप्यशक्तिक: । गङ्गाया: पाटुकायुग्मं नित्यमर्चति यो नरः ।

यस्तु भागीरथीतीरं सुखसेव्यं न संश्रयेत् ॥ ६० ॥ आयुः पुण्यं धनं पुत्रान्स्वर्गमोक्षौ च विन्दति ॥१०६॥

किं वाSडयुषाऽप्यरोगेण विकासिन्याऽथ किं श्रिया। नास्ति गङ्गासमं तीर्थ कलिकल्मषनाशनम्। नास्ति मुक्तिप्रदं क्षेत्रमचिमुक्तसमंहरे!

किंवा बुद्धया विमलया यदि गङ्गां न सेवते॥ ६१ ॥ गङ्गास्तानरतं मर्त्य द्वष्ट्रैव यमकिङ्कराः।

यः कारयेदायतनंगङ्गाप्रतिकृतेर्नरः। भुक्तवा सभोगान्प्रेत्यापियातिगङ्गासलोकताम् दिशो दश पलायन्ते सिंहं दृष्टा यथा मृगाः ॥१०८॥ गङ्गाभजनशीलस्य गङ्गातटनिवासिनः ॥अर्चा कृत्वायथान्यायमश्वमेधफलंलभेत्॥ शृण्वन्तिमहिमानं ये गङ्गायानित्यमादरात्।गङ्गास्नानफलंतेपांवाचकप्री णनाद्ने गोभूहिरण्यदानेन भक्तया गङ्गातटे शुभे। नरो न जायते भूय: संसारे दुःखसङटे॥

सप्तविंशोऽध्याय: ] * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे * गङ़गापूजनप्रकारवर्णनम् * "८0 दीर्घायुष्यश्चवासोभिर्ज्ञानंपुस्तकदानतः । अन्नदानेन सम्पत्ति कीत्ि कन्याप्रदानतः चन्द्रसूर्यग्रहेलक्षंव्यतीपाते त्वनन्तकम् । अयुर्तं विषुवे चैव नियुतं त्वयनद्वये।

अन्यत्रयत्कृतंकर्मव्रतं दानं जपस्तपः । गङ्गातटे तु तत्सवं हरे! कोरिगुणं भवेत् सोमग्रहः सोमदिने रविवारे रवेर्ग्रहः। तच्चूडामणिपर्वाख्यं तत्रस्नानमसङ्ख्यकम्

धेनु सवत्सां यो दद्यादङ्गातीरे विधानतः। स्नानंदानंजपोहोमोयद्यच्चूडामणौकृतम्। तदक्षयं सर्वमिहविष्णो ! भागीरथीतटे

गोरोमसंख्यया विष्णो! युगान्सर्वसमृद्धिमान् ॥ ११३॥ श्रद्धया भक्तियुक्तस्तु गङ्गां स्नात्वा विधानतः ।

गोलोकेममलोकेवाकामधेनुव्रजावृतः । भुआ्जानःसर्वकामांस्तु दिव्यान्नानाविधान्बहून् ब्रह्महाऽपि विशुदध्येत कि पुनस्त्वन्यपातकी ॥ १३३॥

देवानामप्यलभ्यांश्र भुत्तवातुसहबान्धवैः । पितृभिश्च सुहृद्विश्च सर्वरत्रविभूषितः कुमिकीटपतङ्गाद्या येमृताजाह्नवीतटे। कूलात्पतन्तियेवृक्षास्तेपि यान्तिपरांगतिम् जायते सत्कुलेपश्चाद्वनधान्यसमाकुले। रत्नकाश्चनसम्पन्ने शीलविद्यासमन्विते ज्येष्ठेमासि सितेपक्षेदशम्यांहस्तसंयुते। गङ्गातीरे तु पुरुषो नारी वा भक्तिभावतः

भुक्त्वा स विपुलान भोगान् पुत्रपौत्रसमन्वितः । निशायां जागरं कुर्याद्रङ्गां दशविधैर्हरे!। पुष्पैः सुगन्धैर्नेवेदयैः फलैर्दशशोन्मितैः

पुनर्गङ्गां समासाद्य काम्यामुत्तरवाहिनीम् ॥ ११७॥ प्रदीपेर्दशभिधू पैर्दशाङगर्गरुडध्वज!। पूजये च्क्रद्धयाधीमान्दशकृत्वो विधानतः॥ ३७

विश्वेश्वरंसमाराध्य प्राग्जनुर्वासनावशात्। कालाद्वेहान्तमासाद्यव्रह्मसम्पद्यते ततः साज्यांस्तिलान्क्षिपेत्तोये गङ्गायाः प्रसृतीर्देश।

विवर्तनद्वयमपिभूमेर्भागीरथीतटे। नरो ददाति यो भक्तया तस्य पुण्यफलं शणु गुडसक्तुमयान् पिण्डान्दद्याच्च दशमन्त्रतः ॥ १३८॥

तद्भूमित्रसरेणूनांसङ्ख्ययायुगमानया। महेन्द्रचन्द्रलोकेषुभुत्तवाभोगान्मनःप्रियान् नमःशिवाये प्रथमंनारायण्यै पदंततः। दशहरायै पदमिति गङ्गायै मन्त्र एब वै।।

सप्रद्वीपपतिर्भू त्वा महाधर्मपरायणः। नरकस्थान्पितृन्सर्वान् प्रापयेत्त्रदिवं हरे ! स्वाहान्तःप्रणवादिश्चभवेद्विंशाक्षरो मनुः। पूजादानंजपोहोमोऽनेनैव मनुनास्मृतः

स्वर्गस्थांश्च पितृन् सर्वान् मोचयित्वा महाद्युतिः। हेम्नारूप्येण वा शत्त्या गङ्गामूर्ति विधाय घ।

अन्ते ज्ञानासिना छिच्वा ह्यविद्यां पाञ्चभौतिकीम् ॥१२२॥ वस्त्राच्छादितवक्त्रस्य पूर्णकुम्भस्य चोपरि॥ १४१॥

परं वैराग्यमापन्नो युञ्जानो योगमुत्तमम्। प्राप्याथवाविमुक्तश्च परं ब्रह्माधिगच्छति प्रतिष्ठाप्या येद्देवींपश्चामृतविशोधिताम्। चतुर्भु जांत्रिनेत्राश्च नदीनदनिषेविताम्

सुघर्णमात्रमपि थः सुवर्ण संप्रयच्छति। सुवर्णाय सुवर्णश्च हरे! भागीरथीतटे॥ लावण्यामृतनिष्पन्दसंशीलद्वात्रयष्टिकाम् । पूर्णकुम्मसिताम्भोजवरदाभयसत्कराम्

सहेमरत्खचिते विमाने सर्वगे शुभे। सर्वेश्वर्यसमायुक्तः सर्वलोकेषु पूजितः॥ ततो ध्यायेत्सुसौम्याश्च चन्द्रायुतसमप्रभाम्। चामरैर्वीज्यमानाश्च श्वेतच्छत्रोपशोभिताम ॥१४४॥ ब्रह्माण्डान्तरसंस्थेषु भुञ्जन्भोगान्मनोरमानू। सर्वेः सम्पूजितो विष्णो ! यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १२६ ॥ सुधाप्लावितभूपृष्ठांदिव्यगन्धानुलेपनाम्। त्रैलोक्यपूजितपदांदेवर्षिभिरभिष्टुताम् ध्यात्वा समर्च्यमन्त्रेणधूपदीपोपहारतः । मां च त्वाश्चविधिव्रध्नंहिमवन्तंभगीरथम् एकराट् च ततोभूत्वाजम्वूद्रीपेप्रतापवान्। ततोऽविमुक्तमासाद्यपदंनिर्वाणमृच्छति जन्मर्क्षे तु कृते स्नाने गङ्गायां भक्तिपूर्वकम्। प्रतिमाग्रे समभ्यर्च्यचन्दनाक्षतनिर्मिताम्। दशप्रस्थतिलान्दद्याद्दशविप्रेभ्यआदरात्

जन्मप्रभृतिपापौघात्सश्चितान्मुच्यते क्षणात् ॥ १२८। पलश्चकुडवःप्रस्थआढकोद्रोणएव च। धान्यमानेन बोद्धव्या: क्रमशोऽमीचतुर्गुणाः

वैशाखे कार्ततिकेमाघेगङ्गास्नानंसुदुर्लभम्। दर्शे शतगुणंपुण्यंसंक्रान्तौ च सहस्त्रकम्

१८२ स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे सप्तविंशोऽध्याय: ] गौरीगङ्गयो:शिवविष्ण्वोश्चाभेदवर्णनम् * १८३

एवंकृत्वाविधानेन वित्तशाठ्यचिवर्जितः । उपवासी वक्ष्यमाणैर्दशपापैःप्रमुच्यते॥ अदत्तानामुपादानं हिंसाघैवाविधानतः । परदारोपसेवाचकायिकं त्रिविधंस्मृतम्। आदौत्वमन्तेमध्येचसर्वंत्वंगाङगते शिवे।। त्वमेव मूलंप्रकृतिस्त्वं पुमान् पर एव हि

पारुष्यमनृतं चैव पेशुन्यं चैव सर्वशः। असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्गयं स्याञ्चतुविधम्॥ गङ्ग! त्वं परमात्मा च शिवस्तुभ्यं नमःशिवे।॥१७४॥ यइदंपठते स्तोत्रं शृणुयाच्छ्रद्धयाऽपियः। दशधामुच्यतेपापैःकायवाकचत्तसम्भवैः परद्रव्येष्वभिध्यानंमनसानिष्टचिन्तनम्। वितथाभिनिवेशश्चमानसंत्रिविधंस्मृतम् एतैर्दशविधैः पापैर्दशजन्मसमुद्धवैः। मुच्यते नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं गदाधर !॥ रोगस्थो रोगतो मुच्येद्विपद्गच्श्च विपद्युतः ।

उद्धरेन्नरकात्पूर्वान्दशवोराद्दशावरान्। वक्ष्यमाणमिदं स्तोत्रं गङ्गाग्रे श्रद्धया जपेत् मुच्यते बन्धनाद बद्धो भीतो भीतेः प्रमुच्यते॥१७६॥ सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य च त्रिदिवं व्रजेत्। ॐनमःशिवायैगङ्गायैशिवदायनमोनमः। नमस्तेविष्णुरूपिण्यैब्रह्ममू्त्ये नमोऽस्तुते दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवीजितः ॥। १७७ ॥। नमस्ते रुद्ररूपिण्ये शाङ्डुयं ते नमोनमः। सर्वदेवस्वरूपिण्य नमो भेषजमूर्तये॥ सर्वस्य सर्वव्याधीनां भिषकश्रेष्ठ्य नमोऽस्तु ते। ज्येश्ठे मासे सितेपक्षे दशमीहस्तसंयुता। संहरेत्त्रिविधं पापं बुधवारेण संयुता॥ स्थास्नुजङ्गमसंभूतविषहन्त्र्ये नमोऽस्तु ते ॥१५६॥ संसारविषनाशिन्यै जीवनायैनमोऽस्तुते। तापत्रितयसंहन्त्यै प्राणेश्यैंते नमोनमः तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रंगङ्गाजलेस्थितः। यःपठेद्दशकृत्वस्तु दरिद्रोवापिचाक्षमः

शान्तिसन्तानकारिण्यनमस्ते शुद्धमूर्तये। सर्वसंशुद्धिकारिण्ये नमः पापारिमूर्तये॥ सोऽपि तत्फलमाप्नोतिगङ्गांसंपूज्ययत्नतः। पूर्वोक्तन विधानेनयत्फलंसंप्रकीर्तितम्

भुक्तिमुक्तिप्रदायिन्यैभद्रदायनमोनमः। भोगोपभोगदायिन्यै भोगवत्ये नमोऽस्तुते मन्दाकिन्यैनमस्तेऽस्तुस्वर्गदायैनमोनमः। नमस्त्रैलोक्यभूषायै त्रिपथाये नमोनमः॥ यथाहं त्वंतथा विष्णोयथात्वन्तुतथाह्युमा। उमायथातथागङ्गाचतूरूपंन भिद्यते

नमस्त्रिशुक्कसंस्थाय क्षमावत्ये नमोनमः । त्रिहुताशनसंस्थाये तेजोवत्ये नमोनमः विष्णुर्द्रान्तरं चैव श्रीगौर्योरन्तरंतथा। गङ्गागौर्यन्तरं चैव योब्रते मूढधीस्तु सः

नन्दायै लिङ्ग्धारिण्य सुधाधारात्मने नमः । नमस्ते विश्वमुख्यायै रेवत्यैतेनमोनमः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां तृतीये काशीखण्डे

बृहत्यैतेनमस्तेऽस्तु लोकधात्यैनमोऽस्तुते। नमस्तेविश्वमित्रायैनन्दिन्यैतेनमोनमः गङ्गामहिमवर्णनपूर्वकंदशहरास्तोत्रकथनं नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ॥ २॥

पृथ्व्येशिवामृताये च सुवृषाय नमोनमः। परापरशताढ्यायै ताराय ते न मोनमः पाशज्ञाल निकृन्तिन्यें अभिन्नायैनमोऽस्तुते। शान्ताये चवरिष्ठायै वरदायै नमोनमः उग्राये सुखजग्ध्यै चसक्जीविन्य नमोऽस्तुते। ब्रह्मिष्ठायैब्रह्मदायेदुरितध्न्यै नमोनमः प्रणतार्त्तिप्रभञ्जिन्ये जगन्मात्रे नमोऽस्तुते। सर्वापत्प्रतिपक्षायै मङ्गलायै नमोनमः॥ शरणागतदीनार्त्तपरित्राणपरायणे !। सर्वस्यार्तिहरे! देवि! नारायणि! नमोऽस्तुते।। निर्लेपायैदुर्गहन्त्यै दक्षायै तेनमानमः । परापरपरायैच गङ्गे! निर्वाणदायिनि!॥

अष्टाविशोऽध्यायः] गङ्गातटेखण्डस्फुटितसंसकारमहत्त्ववर्णनम् * १८५

जात्यन्तरसहस्त्रेषुभ्राम्यन्ते येस्वकर्मभिः। येतुपक्षिमृगादीनांकीटवृक्षादिवीरुधाम्

अष्टाविंशोऽध्यायः योनिं गतास्त्वसङ्ग्याताः सङ््याता नामशोभनाः । प्रापिता यमलोकं तु सुघोरेर्यमकिड्डिरैः ॥ १६ ॥ गङ्गामहिमवर्णनम् येऽबान्धवाबान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवा:।

उमोवाच येऽपि चाऽज्ञातनामानो ये चाऽपुत्रा: स्वगोत्रजाः॥१७। किश्चित्प्रष्टुमनानाथ!स्वसन्देहापनुत्तये। वद खेदो यदि न ते त्रिकालज्ञानकोविद!॥ विषेण च मृता वै ये ये वैश्ङ्गिभिराहताः। कृतप्नाश्च गुरुम्नाश्च ये घ मित्रद्रुहस्तथा तथाभगीरथो राजाक्कक्वभागीरथीतदा। यदाविष्णुस्तपस्तेपेचक्रपुष्करिणीतटे ।। स्त्रीबालघातकाये च येच विश्वासवातकाः । असत्यहिंसानिरताः सदापापरताश्च ये शिव उवाघ अश्वविक्रयिणोये व परद्रव्यहराश्चये। अनाथा:कृपणादीना मानुष्यं प्राप्तुमक्षमाः सन्देहोऽत्रनकर्तव्योविशालाक्षि!सदाऽमले।। श्रुतौ स्मृतौ पुराणेषुकालत्रयमुदीर्यते तर्पिता जाह्नवीतोयेर्नरेण विधिना सकृत्। भूतंभाविभवच्चापिसंशयंमावृथाकृथाः । इत्युक्वापुनराहेशो गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम्॥ प्रयान्ति स्वर्गति तेऽपि स्वर्गिणो मुक्तिमाप्नुयुः ॥।२१॥

अगस्त्य उवाच एतान्मन्त्रान्समुच्चार्थयःकुर्यात्पितृतर्पणम्। श्राद्धंपिण्डप्रदानश्च सविधिज्ञ इहोच्यते पार्वतीनन्दन! पुनर्दयुनद्याः परितो वद। महिमोक्तो हरौ यद्वद्देवदेवेन वे तदा ॥५॥ कामप्रदानि तीर्थानि त्रैलोक्ये यानि कानिचित्।

स्कन्द उवाच तानि सर्वाणि सेवन्ते काश्यामुत्तरवाहिनीम्॥ २३ ॥ मुनेऽत्र मैत्रावरुणे!यथादेवेन भाषितम्। शृणुत्रिपथगामिन्यामाहात्म्यंपातकापहम् स्वःसिन्धुःसर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी। त्रिस्रोतसं समासाद्य सकृत्पिण्डान्ददाति यः। काश्यां विशेषतो विष्णो यत्र चोत्तरवाहिनी॥ २४॥ उद्धृताःपितरस्तेनभवाम्भोधेस्तिलोदकेः ॥७॥ गायन्तिगाथामेतांवैदेवर्षिपितरोगणाः । अपिदृग्गोचरानः स्यात्काश्यामुत्तरवाहिनी यावन्तश्च तिलामत्येगृ हीताःपितृकर्मणि। तावद्वर्षसहस्राणि पितरः स्वर्गवासिनः यत्रत्यामृतसंतृप्तास्तापत्रितयवर्जिताः । स्यामत्वमृतमेवाद्धा विश्वनाथप्रसादतः देवाःस पितरोयस्माद्गङ्गायांसर्वदास्थिताः । आवाहनंविसर्गश्चतेषां तत्र ततो नहि गङ्गवकेवला मुक्यैनिरणोता परितोहरे। अविमुक्ते विशेषेणममाधिष्ठानगौरवात् पितृवंशे मृता ये घ मातृवंशे तथैव च। गुरुश्वशुरबन्धूनां ये घान्ये बान्धवा मृताः ज्ञात्वा कलियुगं धोरं गङ्गाभक्तिःसुगोपिता। अजातदन्ता येकेविद्ये च गर्भेप्रपीडिताः । अग्निविद्युच्चोरहता व्याघ्रदंष्टिभिरेव च।। न विन्दन्ति जना गङ्गां मुक्तिमागेकदायिकाम् ॥ २८॥ उदबन्धनमृता ये व पतिता आत्मघातकाः । अनेकजन्म नियु तंभ्राम्यमाणस्तुयोनिषु। निरवृ तिप्राप्नुयात्कोऽत्र जाह्नवीभजनंविना आत्मविक्रयिणश्चोरा ये तथाऽयाज्ययाजकाः ॥१२॥ नराणामल्पबुद्धीनामेनोविक्षिप्रचेतसाम्। गङ्गैव परमं विष्णो! भेषजं भवरोगिणाम् रसविक्रयिणोयेचयेचान्ये पापरोगिणः। अग्निदागरदाश्चैवगोप्ाश्चैव स्ववंशजाः खण्डस्फुटितसंस्कारंगङ्गातीरेकरोतियः । मम लोकेचिरं कालं तस्याऽक्षयसुखं हरे! असिपत्रवनेये च कुम्भीपाके च येगताः । रौरवेऽप्यन्धतामिस्र कालसूत्रे व येगताः गन्तुमुद्दिश्ययोगङ्गां परार्थं स्वार्थमेववा। नगच्छतिपरं मोहात्स पतेत्पितृभिः सह

१८६ * स्कन्दपुराणम् # [४ काशीखण्डे अष्टाविंशोऽध्याय: ] * चित्रगुप्तेनवाही विप्रस्यकर्मवर्णनम्* १८७ जातकर्मकृतं नाऽस्य पित्राऽज्ञानवता हरे:। चरमेऽपि वयोभांगे स्व:सिन्धु योनि षेवते। गर्भनः शमने हेतुः समस्तायुः सुखप्रदम्। एकादशेऽह्नि नामास्यनकृतं विधिपूर्वकम् कृत्वाऽप्येनांसि बहुशः सोपि यायाच्छुभां गतिम्॥३४॥ ख्यातः स्यादयेन विधिना सर्वत्र विधिपावनम्। यावदस्थिमनुष्याणां गङ्गातोयेषुतिष्ठति। तावदब्दसहस्राणि स्वर्गलोकेमहीयते॥ नाकार्षीन्निर्गमं चाऽस्य चतुर्थे मासि मन्दधीः ॥५३॥ विष्णुरुवाच जनकः शुभतिथ्यादौ विदेशगमनापहम्। पष्ठेऽन्नप्राशनं मासिनकृतं विधिपूर्वकम् देवदेवजगन्नाथ!जगता हितकृत्प्रभो !। कीकसञ्चेत्पतेद्दैवाददुर्वृ त्तस्य दुरात्मनः॥ सर्वदामिष्टमन्नातिकर्मणा येन भास्करे॥ न चूडाकरणं चास्य कृतमब्देयथाकुलम् जलेद्यनद्यानिष्पापेकथं तस्य परागतिः। अपमृत्युविपन्नस्य तदीश!विनिवेद्यताम्॥ कर्मणा येन केशा: स्युः स्निग्धाः कुसुमवर्षिणः। महेश्वर उवाच नाऽकारि कर्णवेधोऽस्य जनित्रा समये शुभे ॥५६॥ अत्रार्थकथ यिष्यामिपुरावृत्तमधोक्षज !। शणुष्वेकमनाविष्णो!वाहीकस्यद्विजन्मनः सुवर्णग्राहिणौयेन कर्णोस्याताञ्चसुश्रुती। मौञ्जीबन्धोप्यभूदस्यव्यतीतेव्देऽप्मेहरे पुरा कलिङ्गविषये द्विजो लवणविक्रयी। सन्ध्यास्नानविहीनश्चवेदाक्षरविवर्जितः ब्रह्मचर्याभिवृद्धये यो ब्रह्मग्रहणहेतुकः ॥५७॥ वाहीकोनामतोयज्ञसूत्रमात्रपरिग्रहः । परिग्रहश्चतस्यासीतकौविन्दीविधवा नवा।। मौक्जीमोक्षणवार्ताऽपि कृता नास्य जनु: कृता। दुर्भिक्षपीडितेनाऽथ वृपलीपतिना बिना। प्राणाधार तदा तेन देशाद्वेशान्तरं ययौ गाहस्थ्यं प्राप्यते यस्मात्कर्मणोऽनन्तरं चरम् ॥५८॥ मध्येऽथदण्डकारण्यंक्षुत्क्षामःसङ्गवर्जितः । व्याघ्रेणवातितस्तत्र नरमांसप्रियेण सः यथा कथञ्चिदूढाऽथपत्नीत्यक्तकुलाध्वगा। वृषलीपतिना तेन परदारापहारिणा॥ तस्य वामपदं गृधो गृहीत्वोदपतत्ततः । मांसाशिनाऽन्यगृध्रेणतस्य युद्धमभूिवि। आरभ्यपश्चमाद्वर्षात्परस्वस्यापहारकः । अभूदेष दुरावारो दुरोदरपरायणः ॥ ६०॥ गृध्रयोरामिषंगृध्न्वोःपरस्परजयैषिणोः। अवाप तत्पादगुल्फं कंकचञ्चुपुटात्तदा।। रुमायां वसताऽनेन हता गौरेकवार्षिकी। एकदा दवढदण्डेन लिहन्ती लवणं मृता तस्य वाहीकविप्रस्य व्याघ्रव्यापादितस्य ह। जननीं पादघातेन बहुशोऽसावताडयत्। कदाचिदपि नो वाक्यं पितुः कृतमनेन वै मध्येगङ्गं दैवयोगादपतद्यद द्वन्द्कारिणोः ॥४५॥ विषं भक्षितवानेष बहुशः कलहप्रियः । जनोपतापशीलोऽसौ कृतोदरविदारणः यदेव हतवान् द्वीपीतंवाहीकमरण्यगम्। तस्मिन्नेव क्षणेवद्गः सपाशेः क्रुरकिङ्कुरैः धत्तुरकरवीरादि बहुधोपविषाणि च । क्रीडाकलहमात्रेण भक्षयच्चैष दुर्मतिः॥ कशाभिर्घातितोत्यन्तमाराभिः परितोदितः । घमन् रुधिरमास्येननीतस्तैःसयमाग्रतः आपृच्छिधर्मराजेनचित्रगुप्तोऽथमापते !। धर्माधर्मविचार्यास्यकथयाशुद्विजन्मनः।। दन्दशकैरभृ शं दष्टो दुष्टः शिष्टैर्विगर्हितः । काष्टेप्टलोप्टैः पापिष्टः कृतानिष्टःसदात्मनः वैवस्वतेन पृष्टोऽथचित्रगुप्तोविचित्रधीः। सर्वदा सर्वजन्तूनां वेदिता सर्वकर्मणाम् आस्फालितं शिरोऽनेनासकृच्चापि दुरात्मना। यदर्च्यतेसदासद्विरुत्तमाङ्गमनेकधा जगाद यमुनावन्धु' वाहीकस्य द्विजन्मनः । कर्मजन्मदिनारभ्य दुवृ त्तस्य शुभेतरम् असौ हि ब्राह्मणो मन्दो गायत्रीमपि वेद न। चित्रगुप् उवाच कामतो मत्स्यमांसानि जग्धान्येकेन दुर्धिया॥ ६८॥ गर्भाधानादिकं कर्म प्राक्कृतं नाऽस्य केनचित्। आत्मार्थ पायसमसौपर्यपाक्षीदनेकधा। लाक्षालवणमांसानां स पयोदधिसर्पिषाम्

१८८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्ड अष्टाविशोऽध्याय: ] * गङ्गाविषयेश्रुत्युक्तिवर्णनम् * १८६ विषलोहायुधानाश्च दासीगोवाजिनामपि। विक्रेताऽसौ सदा मूढस्तथा वै केशचर्मणाम् ७०॥ व्योमाङ्गणमनकंश्च नक्तेऽदीपं यथागृहम् । अवेदाब्राह्मणा यद्वद्रङ्गाहीनास्तथादिशः शद्रान्नपरिपुष्टाङ्ग: पर्वण्यहनि मैथुनी। पराङ्मुखो दैवपित्र्यकर्मण्येष दुरात्मवान्। चान्द्रायणसहस्रन्तु यः कुर्याद्देहशोधनम्। पक्षिणो घातितानेन मृगाश्चापि परः शतम्। अकारणद्ुमच्छेदीसदा निर्दयमानसः गङ्गामृतं पिबेद्यस्तु तयोर्गङ्गाम्बुपोऽधिक:॥ ६२॥ उद्वेगजनको नित्यं निजबन्धुजनेष्वपि । असत्यवादी सततं सदाहिंसापरायणः॥ पादेनकेनयस्तिष्ठेत्सहस्त्र शरदांशतम्। अब्दंगङ्गाम्वुपो यस्तुतयोर्गङ्गाम्वुपोऽधिक: अदत्तदान: पिशुनः शिश्नोदरपरायणः। किं बहूक्तेन रविज! साक्षात्पातकमूर्ततिमान् अवाकशिरा: प्रलम्बेद्यः शतसंवत्सरान्नरः। भीष्मसूवालुकातल्पशयस्तस्माद्वरोहरे पापतापाभितप्तानां भूतानामिह जाह्नवी। पापतापहरायद्वद्रङ्गा नान्यत्तथाकलौ।। ...... -- रौरवेऽप्यन्धतामिस्रे कुम्भीपाकेऽतिरौरवे। कालसूत्रेकृमिभुजि पूयशोणितकर्दमे असिपत्रवने घोरे यन्त्रपीडे सुदंष्रके। अधोमुखे पूतिगन्धे विष्ठागर्त्तेष्वभोजने॥। तार्क्ष्यवीक्षणमात्रेण फणिनो निर्विषा यथा। सूचीभेद्येऽथसंदंशे लालापे क्षुरधारके। प्रत्येकं नरके त्वेष पात्यतां कल्पसङ्गयया निष्प्रभाणि तथैनांसि भागीसथ्यवलोकनात्॥ ६६ ॥। धर्मराजः समाकर्ण्यचित्रगुप्तमुखादिति। निर्भत्स्य तं दुरचारं किङ्डरानादि देशह गङ्गातटोद्गवां मृत्स्नां यो मौलौ बिभृयान्नरः। भ्रूसञ्ज्ञया हतर्नीतःसबद्ध्वानिरयालयम्। आक्रन्दरावोयत्रोच्चैःपापिनांरोमहर्षणः बिभर्ति सोऽर्कबिम्बं वै तमोनाशायनिश्चितम्॥ ६७॥

ईश्वर उवाच व्यसनैरभिभूतस्य धनहीनस्य पापिनः । गङ्गेव केवलं तस्य गतिरुक्ता नचान्यथा॥ यातनास्वतितीवरासुवाहीकेसंस्थिते तदा। तत्कालपुण्यफलदे गाङयाम्भसिनिर्मले श्रुताऽभिलषिता दृष्टा स्पृष्टापीतावगाहिता। पुसां वंशदयं गङ्गातारयेन्ना्संशयः पतितंतद्धि गृधास्याद्वाहीकस्यद्विजन्मनः । हरे! विमानं तत्कालमापन्नं सुरसद्मतः कीर्तनादर्शनात्स्पर्शाद्गङ्गापानावगाहनात्। दशोत्तरगुणाज्ञेया पुण्यापुण्यर्धिनाशयोः घण्टावलम्बितं दिव्यं दिव्यस्त्रीशतसङ्कलम्। आरुह्य देवयानं सदिव्यवेषधरोद्विज: नसुतैरन च वा वित्तैर्नान्येनाऽपि सुकर्मणा। वीज्यमानोऽप्सरोवृन्देर्दिव्यगन्धानुलेपनः। जगाम स्वर्गभुवनं गङ्गास्थिपतनाद्धरे तत्फलं प्राप्यते म्त्यो गङ्गामाप्य यदाप्यते ॥१०१॥ जात्यन्धाः पङ्गवस्ते वै जीवन्तोप्यथ ते मृताः। स्कन्द उवाच समर्था अपि ये गङ्गां न स्नायुर्मोक्षगर्भिणाम्॥१०२॥ करुणामृतपूर्णेन देवदेवेन शम्भुना। एषा प्रवर्तिता गङ्गा जगदुद्धरणाय वै॥८५॥ श्रुति निशामय हरे! गङ्गामाहात्म्यभाषिणीम्। यथान्या: सरितोलोकेवारिपूर्णाःसहस्रशः। तथेषानानुमन्तव्यासद्विस्त्रिपथगामिनी विनिश्चितार्थां यां श्रुत्वा श्रयेद्रङ्गां नरोत्तमः ॥ १०३।। श्रुत्यक्षराणिनिश्चोत्य कारुण्याच्छम्भुना मुने। निर्मितातद्द्रवैरेषागङ्गागङ्गाधरेणवै इरावतीं मधुमतीं पयस्विनीममृतरूपामूर्जस्वतीम्। योगोपनिषदामेतं सारमाकृष्य शङ्करः । कृपयासर्वजन्तूनांघकारसरिताम्वराम्॥ त्रिदिवप्रसूतां गङ्गां श्रितासस्त्रिदिवं व्रजन्ति॥१०४॥ अकलानिधयो रात्योविपुष्पाश्चैव पादपाः। यथा तथैव तेदेशायत्रनास्त्यमरापगा ऋषिजुष्टां विष्णुपदीं पुराणां सुपुण्यधारां मनसा हि लोके। अनया: सम्पदो यद्वन्मखायद्वददक्षिणाः। तद्वदवशादिशः सर्वाहीनागङ्गाम्भसाहरे !। सर्वात्मना जाह्ववीं ये प्रपन्नास्ते ब्रह्मणःसदनं सम्प्रयान्ति ॥ १०५ ॥ लोकानिमान्नयति या जननीव पुत्रान्स्वर्ग सदा सर्वगुणोपपत्ना।

१६० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनत्रिशोऽध्याय: ] गङ्गास्नाना दृतेऽपितत्फलप्राप्त्युपायवर्णनम् # १६१ यावन्ति तस्या लोमानिमुनेतत्सन्ततेरपि। तावद्वर्षसहस्त्राणिसस्वर्गसुखभुग्भवेत् उस्त्रर्जुष्टा मिषतीं विश्वरूपामिरवतीं जनयित्रीं गुहस्यशिष्ठैः। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे सेव्याममृतां ब्रह्मकान्तां गङ्गां श्रयेदात्मविशुद्धिकामः ॥१०७॥ पूर्वार्धे गङ्गामहिमवर्णनंनामाऽप्टाविशतितमोऽध्यायः ॥ २८॥ गङ्गायान्तुनरः स्नात्वा ब्रह्मारीसमाहितः। विधूतपापोभव तिवाजपेयश्च विन्दति -:*:- अशुभेः कर्मभिर्ग्रसतान्मजमानान्महार्णवे। पततो निरये गङ्गा संश्रितानुद्धरेत्सदा।। ब्रह्मलोकस्तु लोकानां सर्वेषामुत्तमो यथा। सरितांसरसांवापिवरिष्ठाजाह्नवी तथा एकोनत्रिंशोऽध्यायः अन्यत्र सम्यक्सङुलप्य तपः कृत्वा समात्रयम्। यत्फलं तद्गवेदत्तया गङ्गायां घटिकारऽर्धतः॥१११॥ गङ्गासहस्त्रनामवर्णनम् स्वर्गस्थस्यनसाप्रीतिभु अ्ञतःसुखमक्षयम्। यास्याद्ङ्गातटेपु' सांरात्रौचन्द्रोदयेसति अगस्त्य उवाच जरारोगाभिपन्नन्तु कुणपश्जाह्मवीजले। धैर्येण तृणवत्त्यकत्वा प्रविशेदमरावताम् विना स्नानेन गङ्गायां नृणां जन्म निररर्थकम्। वार्योवैः सततं यस्या: प्लाव्यते शशिमण्डलम्। उपायान्तरमस्त्यन्यद्येन स्नानफलं लभेत् ॥ १ ॥ भूयोऽधिकतरां शोभां बिभर्ति तदहःक्षये ॥११४॥ अशक्तानाश्च पङ्गूनामालस्योपहतात्मनाम्। दूर देशान्तरस्थानां गङ्गास्नानं कथं भवेत् ॥ २ ॥ पितृभ्यःश्रद्धयायत्रदत्तास्त्वापःस्ववंशजेः। प्रयच्छन्तिपरां तृप्ति शरदां त्रयमच्युत! दानं वाऽथव्रतंवाथमन्त्रःस्तोत्रंजपोऽथवा। तीर्थान्तराभिषेकोवादेवतोपासनन्तुवा तारयेत्क्षितियान्मर्त्यानधस्थांश्च सरीसृपान्। यदस्तिकिश्चित्पड्वक्त्र! गङ्गास्नानफलप्रदम्। विधानान्तरमात्रेण तद्वदप्रणतायमे स्वर्गे स्वर्गे सदो विष्णो! गङ्गा त्रिपथगा ततः ॥ ११७ ॥ त्वत्तो न वेद स्कन्दान्यो गङ्गागर्भसमुद्व।। पर स्वर्गतरङ्गिण्या महिमानंमहामते तीर्थानामुत्तमं तीर्थ सरितामुत्तमासरित्। स्वर्गदा सर्वजन्तूनां महापातकिनामपि स्कन्द उवाच अध्युष्टाः कोटयो विष्णो सन्ति तीर्थानि सर्वतः। सन्ति पुण्यजलानीह सरांसि सरितो मुने!। दिवि भुव्यन्तरिक्षे च जाह्नव्यां तानि कृत्स्नशः ॥११६। स्थाने स्थाने च तीर्थानि जितात्माध्युषितानि च॥ ६॥ ज्ञात्वाऽज्ञात्वा च गङ्गायांयःपञ्चत्वमवाप्नुयात्। दष्प्रत्ययकारीणिमहामहिमभाञ्ज्यपि। परंस्वर्गतरङ्गिण्या:कोट्य शोषि न तत्र वै अनात्मघाती स्वर्गी स्यान्नरकान्स न पश्यति ॥१२० ॥ अनेनैवानुमानेन बुद्ध्स्व कलशोद्गव !। दधे गङ्गोत्तमाङ्गेन देवदेवेन शम्भुना ।। ८। गङ्गवसर्वतीर्थानि गङ्गव च तपोवनम्। गङ्गवसिद्धिक्षेत्रं हि नात्र कार्या विचारणा स्नानकालेऽन्यतीर्थेषु जप्यतेजाह्नवीजनैः । विनाविष्णुपदीं क्वान्यत्समर्थमधमोचने यत्रकामफलावृक्षा महीयत्रहिरण्मयी। जाह्नवीस्नायिनस्तत्र निवसन्ति घटोद्धव! गङ्गास्नाफलंब्रह्मन्गङ्गायामेव लभ्यते। यथा द्राक्षाफलस्वादो द्राक्षायामेवनान्यतः धेनु भागीरथीतीरे सुशीलाश्चपयस्विनीम्। वासोरत्नेरलंकृत्वाब्राह्मणायददातियः पस्त्युपायइहत्वेकः स्यादेनाविकलं फलम्। स्नानस्यदेवसरि तोमहा गुह्यत्मो मुने ं

[ ४ काशीखण्डे एकोनत्रिंशोऽध्याय: ] १६२ * स्कन्दपुराणम् * * गङ्गासहस्रनामस्तोत्रवर्णनम् * १६३

शिवभक्ताय शान्तायविष्णुभक्तिपराय घ।श्रद्धालवेत्वास्तिकायगर्भवासमुमुक्षवे आलस्यध्न्या90 पदांहन्त्री ह्यानन्दामृतवर्षिणी।

कथनीयं न चान्यस्य कस्यचित्केनच्वित्कचित्। इरावतीष्रदात्रीष्टा त्विष्टापूर्तफलप्रदा ॥२६॥

इदं रहस्यं परमं महापातकनाशनम् ॥ १३॥ इतिहासश्रुतीड्यार्थात्विहामुत्रशुभप्रदा। इज्याशीलसमिज्येष्ठात्विन्द्रादिपरिवन्दिता महाश्रेयस्करं पुण्यं मनोरथकरं परम् । द्युनदीप्रीतिजनकं शिवसन्तोषसन्तति॥ इलालङ्कारमालेद्वा त्विन्दिरारम्यमन्दिरा। इदिन्दिरादिसंसेव्यात्वीश्वरीश्वरवल्लभा नाम्नां सहस्रं गङ्गाया:स्तवराजेषुशोभनम्। जप्यानांपरमंजप्यंवेदोपनिषदासमम् ईतिभीतिह रेड्याचत्वीडनीयचरित्रभृत् ६०। उत्कृष्टशक्तिरुत्कृष्टोडपमण्डलचारिणी जपनीयं प्रयत्नेन मौनिना वाचकं विना। शुचिस्थानेषु शुचिना सुस्पष्टाक्षरमेव व उद्िताम्बरमार्गोस्रोरगलोकविहारिणी। उक्षोर्वरोत्पलोत्कुम्भा१००उपेन्द्रचरणद्रवा

स्कन्द उवाच उदन्वत्पूतिहेतुश्चोदारोत्साहप्रवर्धिनी। उद्धेगध्न्युष्णशमनी उष्णरश्मिसुतप्निया ऊनमो गङ्गादेव्ये उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिण्युपरिचारिणी। ऊर्जवह ११०नत्यूर्जधरोर्जावती चोर्मिमालिनी ॥ ३२॥

अत्युदाराऽमयाऽशोकाऽलकनन्दराऽमृता १०Sमला॥ १७॥ ऊर्ध्वरेतःप्रियोरध्वाध्वाह्यू मिलोर्ध्वगतिप्रदा।

अनाथवत्सलाऽमोघाऽपांयोनिरमृतप्रदा। ऋषिवृन्दस्तुतर्द्धिश्च ऋणत्रयविनाशिनी १२०।।३३।।

अव्यक्तलक्षणाऽक्षोभ्याSनवच्छिन्नाऽपराऽजिता २०॥१८।। ऋतम्भरर्द्धिदात्री च ऋक्स्वरूपा ऋजुप्रिया। ऋक्षमार्गवहर्क्षार्चित् जुमार्गप्रदर्शिनी एधिताऽखिलधर्मार्था त्वेकैकामृतदायिनी १३०। अणिमादिगुणाधाराऽग्रगण्याऽलीकहारिणी॥ १६॥ एधनीयस्वभावैज्या त्वेजिताशेषपातका ॥ ३५॥ ऐश्वर्यदैश्वयरूपा ह्यैतिह्यं ह्यैन्दवीद्यतिः। ओजस्विन्योषधीक्षेत्रमोजोदौ १४० दनदायिनी॥ ३६ ॥ ओष्ठामृतान्नत्यदात्री त्वौषधम्भवरोगिणाम्।

अनन्तमहिमाSपारा ४० Sनन्तसौख्यप्रदाऽन्नदा॥२१॥ औदार्यचञ्चुरौपेन्द्री त्वौग्री ह्यौमेयरूपिणी॥ ३७॥ अशेषदेवतामूर्त्तिरवोराऽमृतरूपिणी। अविद्याजालशमनी ह्यप्रतरकर्यगतिप्रदा ॥ २२ अम्बराध्ववहाऽम्बष्ठा १५० म्बरमालाऽम्वुजेक्षणा।

अशेषविघ्नसंहत्री त्वशेषगुणगुम्फिता। अज्ञानतिमिरज्योति ५०रतुग्रहपरायणा ॥ अंशुमालाह्यं शुमतीत्वङ्गी कतषडानना। अन्धतामिस्रहन्त्य १६० न्धुरअनाह्यञ्जनावती आरोग्यदाSSनन्दवली त्वापन्नार्तिविनाशिनी॥ २४॥ कल्याणकारिणी काम्या कमलोत्पलगन्धिनी। कुमुद्वती कमलिनी कान्तिः कल्पितदायिनी १७०॥४० ।। आप्यायिन्याप्तविद्याऽडख्या त्वानन्दाऽऽश्वासदायिनी॥ २५॥ काश्चनाक्षी कामधेनुःकीर्त्तिकृत्क्लेश नाशिनी। क्रतुश्रेष्ठाक्रतुफला कर्मबन्धविभेदिनी १३

१६४ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीख एकोन त्रिशोऽध्याय: ] * गङ्गासहस्रनामस्तोत्रवर्णनम् * १६५ कमलाक्षी कमहराकृशानुतपनद्युतिः१८०। करुणाद्रचकल्याणीक लिकल्मषनाशिक चाम्पेयलोचना चारु २६० श्रार्वङ्गी चारुगामिनी। कामरूपा क्रियाशक्तिःकमलोत्पलमालिनी। चार्या चारित्रनिलया चित्रकृच्चित्ररूपिणी ॥ ५६॥ कूटस्था करुणा कान्ता कूर्मयाना १६० कलावती॥ ४३॥ चम्पूश्चन्दनशुच्यम्वुश्चर्चनीया चिरस्थिरा ३००। कमलाकल्पलतिका कालीकलुषवैरिणी। कमनीयजला कम्रा कपर्दिसुकपर्दगा चारुचम्पकमालाढ्या चमिताशेषदुष्कृता॥६०॥ कालकूट प्रशमनीकदम्बकुसुमप्रिया२००।कालिन्दीकेलिललिता कलकल्लोलमालिका चिदाकाशवहा विन्त्याचञवच्चामरवीजिता। चोरिताशेषवृजिना चरिताशेषमण्डला क्रान्तलोकत्रया कण्डु:कण्डूतनयवत्सला। खड्गिनी खड्गधाराभा खगा खण्डेन्टुधारिणी २१० । ४५।। छुरितामृतधारौघा छिन्नेनाश्छन्दगामिनी। छत्रीकृतमरालौधा छटीकृतनिजामृता खेखेलगामिनी खस्था खण्डेन्दुतिलकप्रिया। जाह्नवी ज्या ३२० जगन्माता जप्या जङ्गालवीचिका। सेचरी खेघरीवन्द्या ख्याति: ख्यातिप्रदायिनी॥ ४9॥ जया जनार्दनप्रीता जुषणीया जगद्विता ॥ ४ ॥ खण्डितप्रणताघौधा खलबुद्धिविनाशिनी। जीवनं जीवनप्राणा जग ३३० जयेष्ठा जगन्मयी। खातैनः कन्दसन्दोहा २२० खडगखटवाङुखेटिनी॥। ४८ ॥ जीवजीवातुलतिका जन्मिजन्मनिबर्हिणी॥ ६५॥ खरसन्तापशमनी खनिः पीयूयपाथसाम्। गङ्गा गन्धवती गौरी गन्धर्वनगरप्रिया जाड्यविध्वंसनकरी जगद्योनिर्जलाविला। जगदानन्दजननी जलजा जलजेक्षणा गम्भीराड़ी गुणमयी गतातङ्का २३० गतिप्रिया। जनलोचनपीयूषा जटातटविहारिणी। जयन्ती जञ्जपूकप्नी जनितज्ञानविग्रहा॥ गणनाथाम्बिका गीता गद्यपद्यपरिष्टुता॥५० ॥ फलरीवाद्यकुशलाभलज्कलजलावृता। फिण्टीशवन्द्याभा ङ्कारकारिणी भर्भरावती गान्धारीगर्भशमनीग तिभ्रष्टगतिप्रदा। गोमतीगुह्यविद्यागौ२४० गोप्त्रीगगनगामिनी टीकिताशेषपाताला टड्डिकनोद्रिपाटने। टङ्गारनृत्यत्कल्लोला टीकनीयमहातटा।। गोत्रप्रवर्धिनी गुण्या गुणातीता गुणाग्रणीः। डम्बरंप्रवहा डीनराजहंसकुलाकुला। डमड्मरुहस्ता च डामरोक्तमहाण्डका॥७०॥ गुहाम्बिका गिरिसुता गोविन्दाङ्घ्रिसमुद्धवा॥ ५२॥ ढौकिताशेषनिर्वाणा ढक्कानादचलजला३६०। गुणनीयचरित्रा २५० चगायत्रीगिरिशप्रिया। गूढरूपा गुणवती गुर्वी गौरववर्धिनी ढण्ढिविघ्नेशजननी ढणड्दुणितपातका॥ ७१॥ ग्रहपीडाहरा गुन्द्रा गगन्नी गानवत्सला २६०। धर्महन्त्री घृतवती वृततुष्टिप्रदायिनी उपणीतीर्थतीर्था चत्रिपथात्रिद शेश्वरी। त्रिलोकगोप्त्रीतोयेशीत्रैलोक्यपरिवन्दिता घण्टारव प्रियाघोरावौघविध्वंसकारिणी। घ्राणतुष्टिकरी घोषा वनानन्दाघनप्रिया नापत्रितयसंहत्री ३० तेजोबलविवर्धिनी। त्रिलक्षातारणीतारातारापतिकराचिता घातुका २७० घूर्णितजला घृष्टपातकसन्ततिः। घटकोटिप्रपीतापा घटिताशेषमङगला त्रैलोक्यपावनी पुण्या तुष्टिदा तुष्टिरुपिणी। घृणावतीवृणनिधिर्घस्मरा घूकनादिनी। घुसृणापिञ्जरतनुर्घर्वरा २८० घर्घरस्वना तृष्णाछेत्री तीर्थमाता ३८० त्रिविक्रमपदोद्गवा॥ ७४॥ तन्द्रिका चन्द्रकान्तास्वुश्चञ्चदापा चलद्युतिः। नपोमयी तपोरूपा तपस्तोमफलप्रदा। त्रेलोक्यपावनी तृप्तिस्तृप्तिकृत्तत्वरुपिणी॥ चिन्मयी चितिरूपा च चन्द्रायुतशतानना ॥।५८।। त्रैलोक्यसुन्दरी तुर्या ३६० तुर्यातीतपदप्रदा।

१६६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनत्रिशोऽध्यायः ] * गङ्गासहस्रनामस्तात्रवर्णनम् * १६७ त्रैलोक्यलक्ष्मीस्त्रिपदी तथ्या तिमिरचन्द्रिमा ॥ ७६ ॥ तेजोगर्भा तपःसारा त्रिपुरारिशिरोगृहा। धूधू जंटिजटासंस्था धन्या धीर्धारणावती ५३०।

त्रयीस्वरूपिणी तन्वी ४०० तपनाङगजभीतिनुत्।।७७।। नन्दा निर्वाणजननी नन्दिनी नुन्नपातका॥ ६६॥ निषिद्धविघ्ननिचया निजानन्दप्रकाशिनी। नभोङगणचरीनू तिर्नम्यानारायणी५३नुता तरिस्तरणिजामित्रन्तर्पिताशेषपूर्वजा । तुलाविरहिता तीव्रपापतूलतनूनपात्॥ निर्मलानिर्मलाख्यानानाशिनीतापसंपदाम् । नियतानित्य सुखदानानाश्चर्यमहानिधिः दारिद्रयदमनी दक्षा दुष्प्रेक्षा दिव्यमण्डना ४१०। दीक्षावती दुरावाप्या द्राक्षामधुरवारिभृत्॥७६ ॥ नदनदसरोमातानायिका५४०नाकदीरघिका। नष्टोद्धरणधीराव नन्दनानन्ददायिनी॥

दर्शितानेककुतुका दुष्टदुर्नयदुःखहत् । दैत्यहृददुरितप्नी च दानवारिपदाब्जजा।। निर्णिक्ताशेषभुवना निःसङ्गा निरुपद्रवा। निरालम्बा निष्प्रपश्चा निर्णाशितमहामला ५५०॥ १०० ॥ दन्दशकविषन्नी चदारिताघौघसंततिः ४२०। द्रुतादेवद्रुमच्छन्नादुर्वाराघविघातिनी निर्मलज्ञानजननी निःशेषप्राणितापहत्। नित्योत्सवानित्यतृप्ता नमस्कार्यानिरञ्ञना दमग्राह्या देवमातादेवलोकप्रदर्शिनी। देवदेवप्रियादेवी दिक्पालपददायिनी॥ ८२॥ दीर्घायु:कारिणी ४३० दीर्घा दोग्धरी दूषणवर्जिता। नन्दिभृद्गिगणस्तुत्यानागानन्दानगात्मजा। निष्प्रत्यूहानाकनदी निरयार्णवदीर्घनौः दुग्धाम्बुवाहिनी दोह्या दिव्या दिव्यगतिप्रदा॥ ८३॥ द्युनदीदीनशरणंदेहिदेह निवारिणी ४४०। द्रावीयसीदाघहन्त्रीदितपातक सन्ततिः॥ पुण्यप्रदापुण्यगर्भा पुण्यापुण्यतरङ्गिणी। पृथुःपृथुफलापूर्णाप्रणतार्त्तिप्रभञ्जिनी

दूरदेशान्तरचरी दुर्गमा देववल्लभा। दुवृ त्घ्नी दुर्विगाह्या दयाधारा दयावती ४५० प्राणदा प्राणिजननी ५८० प्राणेशी प्राणरूपिणी।

दुरासदादानशीला द्राविणीद्ुहिणस्तुता। दैत्यदानवसंशुद्धिकत्री दुर्बुद्धिहारिणी पझ्मालया पराशक्ति: पुरजित्परमप्रिया॥ १०५॥ परापरफलप्राप्ति: पावनी व पयस्विनी। परानन्दा ५६० प्रकृष्टार्थाप्रतिष्ठापालनीपरा दानसारादयासाराद्यावाभूमिविगाहिनी। द्ूष्टादूष्टफलप्राप्ति ४६० देवता वृन्दवन्दिता दीर्घव्रता दीर्घदृष्टिर्दीप्ततोया दुरालभा। दण्डयित्री दण्डनीतिर्दुष्टदण्डधरार्चिता पुराणपठिता प्रीता प्रणवाक्षररूपिणी। पार्वती प्रेमसम्पन्ना पशुपाशविमोचनी६००

दुरोदरघ्नीदावार्चि ४७० ई्रवद्द्रव्यैकशेवधिः। दीनसंतापशमनी दात्रीदवथुवैरिणी परमात्मस्वरूपा च परब्रह्मप्रकाशिनी। परमानन्दनिष्पन्दा प्रायश्चित्तस्वरूपिणी॥ पानीयरूपनिर्वाणा परित्राणपरायणा। पापेन्धनदवज्वाला पापारिः पापनामनुत्।। दरीविदारणपरादान्तादान्तजनप्रिया। दारिताद्वितटादुर्गा४८० दुर्गारण्यप्रचारिणी धर्मद्रवा धर्मधुराधेनुर्धीराधृतिर्ध्ुवा। धेनुदानफलस्पर्शा धर्मकामार्थमोक्षदा॥ ६१।। परमैश्वर्यजननी ६१० प्रज्ञा प्राज्ञा परापरा। प्रत्यक्षलक्ष्मीः पद्माक्षीपरव्योमामृतस्रवा

धर्मोर्मिवाहिनी ४६० धुर्या धात्रीधात्रीविभूषणम्। प्रसन्नरूपा प्रणिधि: पूता प्रत्यक्षदेवता ६२०।

धर्मिणी धर्मशीला च धन्विकोटिकृतावना॥ ६२॥ पिनाकिपरमप्रीता परमेष्ठिकमण्डलुः ॥१११॥

ध्यातृपापहराध्येयाधावनीधूतकल्मषा ५००। धर्मधारा धर्मसारा धनदाधनवर्धिनी॥ पद्मनाभपदाध्येण प्रसूता पद्ममालिनी। परर्धिदा पुष्टिकरी पथ्या पूर्तिः प्रभावती

धर्माधर्मगुणच्छेत्री धत्तूरकुसुमप्रिया। धर्मेशी धर्मशास्त्रज्ञा धनधान्यसमृद्धिकृत्। पुनाना ६३० पीतगर्भप्नी पापपर्वतनाशिनी।

धर्मलभ्या ५१० धर्मजलाधर्मप्रसवधर्मिणी। ्यानगम्यस्वरूपाचधरणी धातृपूजिता फलिनी फलहस्ता च फुल्लाम्बुजविलोचना॥ ११३ ॥ फालितैनोमहाक्षेत्रा फणिलोकविभूषणम्। फेनच्छलप्रणुन्नैना: फुल्लकैरवगन्धिनी

१६८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनत्रिशोऽध्याय: ] * गङ्गासह स्रनामस्तोत्रवर्णनम् * १६६ फेनिलाच्छाम्बुधाराभा ६४० फुडुच्चाटितपातका। भागीरथी ७४० भानुमती भाग्यं भोगवतीभृतिः ॥ १२६॥ फाणितस्वादुसलिला फाण्टपथ्यजलाचिला ॥ ११५॥ भवप्रिया भवद्वेष्ट्री भूतिदा भूतिभूषणा। विश्वमाता च विश्वेशी विश्वा विश्वेश्वरप्रिया। भाललोचनभावज्ञा भूतभव्यभवत्प्रभु: ७५०॥ १३०॥ ब्रह्मण्या ब्रह्मकृद ब्राह्मी ६५० ब्रह्मिष्ठा विमलोदका ॥ ११६ ॥ विभावरी चविरजाविक्रान्तानेकविष्टपा। विश्वमित्रंविष्णुपदीवैष्णवीवैष्णवप्रिया भ्रान्तिज्ञानप्रशमनी भिन्नव्रह्माण्डमण्डपा। भूरिदा भक्तिसुलभाभाग्यवद्दृष्टिगोघरी

विरूपाक्षप्रियकरी ६६० विभूतिर्विश्वतोमुखी। विपाशावैबुधीवेद्यावेदाक्षररसस्रवा भञ्जितोपप्लवकुला भक्ष्यभोज्यसुखप्रदा।

विद्या वेगवती वन्दा बृहणी ६७० ब्रह्मवादिनी। भिक्षणीया भिक्षुमाता भावा ७६० भावस्वरूपिणी॥ १३२॥ मन्दाकिनी महानन्दा मातामुक्तितरङ्गिणी। महोदया मधुमती महापुण्या मुदाकरी वरदा विप्रकृष्टा च वरिष्ठाच विशोधनी॥११६॥ विद्याधरी विशोका च वयोवृन्दनिषेविता। मुनिस्तुता ७७० मोहहन्त्री महातीर्था मघुस्वा। माधवी मानिनी मान्या मनोरथपथातिगा॥ १३४ ॥ बहूदका बलवती ६८० व्योमस्था विबुधप्रिया॥ १२०॥ वाणी वेदवती वित्ताब्रह्मविद्यातरङ्गिणी। ब्रह्माण्डकोटिव्याप्ताम्वुर्व्रह्महत्यापहारिणी मोक्षदा मतिदा मुख्या ७८० महाभाग्यजनाश्रिता। महावेगवती मेध्या महामहिमभूषणा॥ १३५॥ ब्रह्मेशविष्णुरूपा च बुद्धि ६६० विभववर्धिनी। विलासिसुखदा वैश्या व्यापिनी च वृषारणिः ॥ १२२॥। महाप्रभावामहतीमीनचश्चललोवना। महाकारुण्यसम्पूर्णामहर्द्धि ७६० श्चमहोत्पला मूर्तिमन्मुक्तिरमणी मणिमाणिक्यभूषणा। मुक्ताकलापनेपथ्या मनोनयननन्दिनी वृषाङ्कमौलिनिलया विपन्नार्तिप्रभख्जिनी। महापातकराशिप्नीमहादेवार्धहारिणी। महोर्मिमालिनीमुक्ता ८००महादेवामनोन्मनी विनीता विनता ब्रध्नतनया ७०० विनयान्विता ॥ १२३ ॥ महापुण्योदयप्राप्यामायातिमिरचन्द्रिका। महाविद्या महामाया महामेधामहौषधम् विपश्ची वाद्यकुशला वेणुश्रुतिविचक्षणा। वर्चरकरी बलकरी बलोन्मूलितकल्मषा मालाधरी महोपाया ८१० महोरगविभूषणा। महामोहप्रशमनी महामङगलमङ्गलम् विपाप्मा विगतातङ्का विकल्पपरिवर्जिता ७१०। मार्तण्डमण्डलचरी महालक्ष्मीर्मदोज्भिता। वृष्टिकर्त्री वृष्टिजला विधिविच्छिन्नबन्धना॥ १२५।। यशस्विनी यशोदा च योग्या युक्तात्मसेविता ८२०।१४१।। व्रतरूपा वित्तरूपा बहुविभ्नविनाशकृत्। योगसिद्धिप्रदा याज्या यज्ञेशपरिपूरिता। यज्ञेशी यज्ञफलदा यजनीया यशस्करी वसुधारा वसुमती विचित्राङ्गी ७२० विभावसुः ॥१२६॥ यमिसेव्या योगयोनियोगिनी ८३० युक्तबुद्धिदा। विजया विश्वबीजश्चवामदेवी वरप्रदा। वृषाश्रिताविषन्नी च विज्ञानोर्म्यशुमालिनी योगज्ञानप्रदा युक्ता यमाद्यष्टाङयोगयुक॥ १४३॥ भव्या भोगवती ७३० भद्रा भवानी भूतभाविनी। यन्त्रितावौघसश्चारा यमलोकनिवारिणी। यातायातप्रशमनी यातनानामकृन्तनी भूतधात्री भयहरा भक्तदारिद्र्घातिनी ॥ १२८॥ भुक्तिमुक्तिप्रदा भेशी भक्तस्वर्गापवर्गदा! यामिनीशहिमाच्छोदा युगधर्मविवर्जिता ८४० रेवतीरतिकृद्रम्यारत्नगर्भारमारतिः रत्नाकरप्रेमपात्रं रसज्ञारसरूपिणी। रत्नप्रासादगर्भा च ८५० रमणीयतरङ्गिणी।

२०० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनत्रिंशोऽध्याय: ] २०१ रत्नार्चीरुद्ररमणी रागद्वेषविनाशिनी। रमा रामा रम्यरूपा रोगिजीवातुरुपिणी ।।। रुचिकृद्रोचनी ८६० रम्या रुचिरा रोगहारिणी। षण्ढ ताहारिस लिला ष्रथायन्नदनदीशता। सरिद्विरा च सुरसा सुप्रभा सुरदीर्घिका॥ राजहंसा रत्नवती राजत्कल्लोलराजिका ॥ १४८ ॥ स्वःसिन्धुःसर्वदुःखघ्नी ६६० सर्वव्याधिमहौषधम्। रामणीयकरेखा च रुजारी रोगरोषिणी। सेव्या सिद्धि: सती सूक्ति: स्कन्दसूश्च सरस्वती॥१६३॥ राका ८७० रङ्कार्तिशमनी रम्या रोलम्बराविणी ॥ १४६ ॥ सम्पत्तरद्गिणी स्तुत्या स्थाणुमौलिकृतालया ६७० स्थैर्यदा सुभगा सौख्या स्त्रीषु सौभाग्यदायिनी॥ १६४ ॥ लीलावती ८८० लोकनूमिर्लोकलोचनचन्द्रिका। स्वर्गनिःश्रेणिका सृक्ष्मा स्वधा स्वाहा सुधाजला। लेखस्रवन्ती लटभा लघुवेगालघुत्वहृत् ॥ १५१॥ समुद्ररूपिणी ६८० स्वर्या सर्वपातकवैरिणी॥ १६५॥ लास्यत्तरङ्गहस्ता च ललिता लयभङ्गिगा । स्मृताघहारिणी सीता संसाराब्धितरण्डिका। लोकबन्धु ८६० ्लोकधात्री लोकोत्तरगुणोर्जिता॥ १५२ ।। सौभाग्यसुन्दरी सन्ध्या सर्वसारसमन्विता ॥ १६६ ॥ लोकत्रयहिता लोका लक्ष्मीर्लक्षणलक्षिता। हरप्रियाहषीकेशी ६६० हंसरूपा हिरण्यमयी। हृताघसङ्गाहितकृद्धेला हेलाघगर्वहृत् लीलालक्षित निर्वाणा लावण्याऽमृतवर्षिणी॥ ६५३॥ वैश्वानरी ६०० वासवेड्या वन्ध्यत्वपरिहारिणी। क्षेमदा क्षालिताधौया क्षद्रविद्राविणी क्षमा १०००। इति नामसहस्त्रं हि गङ्गाया:कलशोद्गव !। कीर्तयित्वानरःसम्यग्गङ्गास्नानफलंलभेत् वासुदेवाङ्ध्रिरेणुप्नी वज्िवज्रनिवारिणी॥१५४॥ सर्वपापप्रशमनं सर्वविघ्नविनाशनम् । सर्वस्तोत्रजपाच्छ ष्ठं सर्वपावनपावनम्।। शुभावती शुभफला शान्तिः शान्तनुवल्लभा। शलिनी शैशववया: ६१० शीतलाऽमृतवाहिनी॥१५५॥ श्रद्धयाऽभीष्टफलदश्चतुर्वर्गसमृद्धिकृत् । सकृजपादवाप्नोति ह्येकक्रतुफलं मुने!॥

शोभावतीशीलव तीशोषिताशेष किल्बिया। शरण्याशिवदाशिष्टा शरजन्मप्रसूःशिवा सर्वतीर्थेषुयः स्नातः सर्वयज्ञेषु दीक्षितः। तस्य यत्फलमुद्दिष्ं त्रिकालपठनाच्चतत् सर्वत्रतेषु यत्पुण्यं सम्यक्चीर्णेषुवाडव। तत्फलंसमवाप्नोति त्रिसन्ध्यन्नियतःपठन् र्नानकाले पठेद्यस्तु यत्र कुत्र जलाशये। तत्र सन्निहिता नूनं गङ्गात्रिपथगा मुने! शुचि: शुचिकरी शेषा शेपशायिपदोद्गवा। श्रेयोर्थी लभते श्रेयो धनार्थी लभते धनम्। श्रीनिवासश्रुतिः ६३० श्रद्धा श्रीमती श्रीः शुभव्रता ॥ १५८॥ कामी कामानवाप्नोति मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ॥१७४॥ शुद्धविद्या शुभावर्ता श्रुतानन्द्रा श्रुतिस्तुतिः। शिवेतरघ्नी शबरी ६४० शाम्बरीरूपधारिणी ॥ १५६॥ श्मशानशोधनी शान्ता शश्वच्छतधृतिष्टुता। नाकालमरणंतस्यनाग्निघोराहिसाध्वसम्। नाम्नांसहस्त्रं गङ्गायायोजपेक्क्रद्यामुने

शालिनी शालिशोभााढ्या शिखिवाहनगर्भभृत्॥ १६० ।। गङ्गानामसह स्रन्तुजप्त्वाग्रामान्तरं व्रजेत्। कार्यसिद्धिमवाप्नोतिनिरविघ्नोगेहमाविशेत् तिथिवारक्षयोगानां नदोषः प्रभवेत्तदा। यदा जप्त्वा व्रजेदेतत्स्तोत्रं ग्रामान्तरन्नरः

२०२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनत्रिशोऽध्यायः ] गङ्गासहस्रनामस्तोत्रफलवर्णनम् * २०३ आयुरारोग्यजननं सर्वोपद्रवनाशनम्। सर्वसिद्धिकरं पुसांगङ्गानामसहत्त्रकम् ॥दिव्याभरणसम्पन्नो िव्यभोगसमन्वितः। नन्दनदिने स्वैरेववत्स ! रमोते जन्मान्तरसहस्त्रेषु यत्पापं सम्यगजितम्। गङ्गानामसहस्रस्य जपनात्तत्क्षयं व्रजेत् भुज्यमानेषु विप्रेषु श्राद्धकाले विशेषतः। जपन्निदंमहास्तोत्रं पितृणांतृप्तिकारकम् ब्रह्मप्नो मद्यपःस्वर्णस्तेयीच गुरुतल्पगः। तत्संयोगीभ्रणहन्ता मातृहा पितृहा मुने! यावन्ति तत्र सिक्थानि यावन्तोऽम्बुकणास्थिताः। विश्वासाती गरदः कृतप्नोमित्रघातकः। अग्निदो गोवधकरो गुरुद्रव्यापहारकः तावन्त्येव हि वर्षाणि मोदन्ते स्व: पितामहाः ॥२०२॥ महापातकयुक्तोपि संयुक्तोऽप्युपपातकेः । मुच्यतेश्रद्धयाजप्त्वा गङ्गानामसह स्रकम् यथा प्रीणन्ति पितरो गङ्गायां पिण्डदानतः । आधिव्याधिपरिक्षिपो घोरतापपरिप्लुतः । तथैव तृप्नुयुः श्राद्वे स्तवस्यास्याऽनुसंश्रवात्॥ २०३॥ मुच्यते सर्वदुःखेभ्यः स्तवस्यास्यानुकीर्तनात् ॥१८४।। एतत्स्तोत्रं गृहेयस्य लिखितं परिपूज्यते। तत्र पापभयं नास्ति शुचितद्गवनं सदा सम्वत्सरेणयुक्तात्मा पठन्भक्तिपरायणः । अभीप्सितांलभेत्सिद्धिसर्वैःपापैःप्रमुच्यते अगस्ते! किम्बहूक्तेन शृणुमेनिश्चितं वचः। संशयो नात्रकर्तव्यः संदेग्धरि फलन्नहि यावन्ति मर्त्ये स्तोत्राणि मन्त्रजालान्यनेकशः। वर्णाश्रमपथीनस्तु कामक्रोधविवर्जितः । यत्फलं लभतेज्ञानीतदाप्नोत्यस्यकीर्त्तनात् तावन्ति स्तवराजस्य गाङ्ग यस्य समानि न ॥२०६॥ गायत्र्ययुतजप्येन यत्फलं समुपाजितम्। सकत्पठनतःसम्यक तदशेषमवाप्नुयात् यावजन्म जपेद्यस्तु नाम्नामेतत्सहस्त्रकम्। सकीकटेष्वपि मृतो न पुनर्गभमाविशेत् गां दत्वा वेदविदुषे यत्फलं लभतेकृती। तत्पुण्यंसम्यगाख्यातंस्तवराजसकृज्जपात् नित्यं नियमवानेतद्योजपेत्स्तोत्रमुत्तमम्। अन्यत्रापिविपन्न:सगङ्गातीरे मृतोभवेत् गुरुशुश्रूषणं कुर्वन्यावजीवं नरोत्तमः । यत्पुण्यमर्जयेत्तद्वाग्वर्षं त्रिषवणश्जपन्।१६० एतत्स्तोत्रवरंरम्यं पुराप्रोक्तं पिनाकिना। विष्णवेनिजभक्तायमुक्तिबीजाक्षरास्पदम् वेदपारायणात्पुण्यं यदत्र परिपठ्यते। तत्षण्मासेन लभते त्रिसन्ध्यं परिकीर्तनात् गङ्गास्त्नानप्रतिनिधिः स्तोत्रमेतन्मयेरितम्। गङ्गायाः स्तवराज्यस्य प्रत्यहं परिशीलनात् सिस्नासुर्जाह्ववीं तस्मादेतत्स्तोत्रं जपेत्सुधीः॥ २१०॥ शिवभक्तिमवाप्नोति विष्णुभक्तोऽथवा भवेत् ॥ १६२।। इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थेकाशीखण्डे यः कीर्तयेदनुदिनं गङ्गानामसहस्रकम्। तत्समीपेसहघरी गङ्गादेवी सदाभवेत् । पूर्वार्धे गङ्गासहस्रनामकथनं नामैकोनत्रिशत्तमोऽध्यायः॥२६॥ सर्वत्रपूज्योभवति सर्वत्रविजयी भवेत। सर्वत्र सुखमाप्नोति जाह्नवीस्तोत्रपाठतः सदाचारी स विज्ञेय: स शुचिस्तु सदैव हि कृतसर्वसुरार्चः स कीर्तयेद्य इमां स्तुतिम् ॥१६५॥ तस्मिस्तृप्त भवेत्तृप्ता जाह्नवी नात्रसंशयः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गङ्गाभक्तंसमर्चयेत् स्तवराजमिमंगाङ़गं शृणुयाद्श्च वे पठत्। श्रावयेदथतद्गक्तानदम्भलोभविवर्जितः॥

सर्वदेवप्रियश्चापि सर्वर्षिगणसम्मतः । अन्ते विमानमार्ह्य दिव्यस्त्रीशतसम्वृतः

त्रिशोऽध्याय: ] * धनञ्जयवैश्याख्यानवर्णनम् * २०५

प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि॥ १६ ॥ त्रिंशोऽध्यायः यायात्स्वं हेलया त्यत्तवा तद्विष्णोःपरमम्पदम्।

वाराणसीमहिमवर्णनम् यमेन्द्राग्निमुखा देवा द्ृष्टा मुक्तिपथोनमुखान्॥१७॥ सर्वान्सर्वेसमालोक्य रक्षाश्चक्रःपुरापुरः। अरसिमहासिरूपाश्चप्राप्यसन्मतिखण्डनीम् स्कन्द उवाघ टुष्टप्रवेशन्धुन्वानान्धुनीन्देवा विनिर्ममुः। वरणाञ्च व्यघुस्तत्रक्षेत्रविघ्ननिवारिणीम् शृण्वगस्त्यमहाभागसचराजाभगीरथः । आराध्यश्रीमहादेवमुद्दिधीर्षुः पितामहान् ब्रह्मशापविनिर्दग्धान्सर्वान् राजर्षिसत्तमः । महतातपसाभूमिमानिनाय त्रिवर्त्मगाम् दुर्वृ त्तसुप्रवृत्तेश्च निर्वृ त्तिकरणींसुराः। दक्षिणोत्तरदिग्भागेकृत्वासि वरणां सुराः क्षेत्रस्यमोक्षनिक्षेपरक्षांनिवृ तिमाप्नुयुः। क्षेत्रस्यपश्चाद्दिग्भागेतं देहलिविनायकम् त्रयाणामपिलोकानांहितायमहतेनृपः। समानैषीत्ततोगङ्गांयत्राSSसीन्मणिकर्णिका स्वयंव्यापारयामास रक्षार्थं शशिशेखरः । अनुज्ञातप्रवेशानां विश्वेशेन कृपावता ॥ आनन्दकाननं शम्भोश्चक्रपुष्करिणीहरे: । परब्रह्मैकसुक्षेत्रं लीलामोक्षसमर्पकम्॥। ने प्रवेशम्प्रयच्छन्ति नान्येषांहि कदाचन। इत्यर्थेकथयिष्येऽहमितिहासम्पुरातनम् प्रापयामास तांगङ्गां दैलीपि: पुरतश्चरन्। निर्वाणकाशनाद्यत्र काशीति प्रथितापुरी आश्चर्यकारिपरमं काशीभक्तिप्रवर्धनम्॥२३॥ अविमुक्तं महाक्षेत्रं न मुक्तं शम्भुनाक्कचित्। प्रागेवहिमुनेऽनध्यजात्यंजाम्वूनदंस्वयम् स्कन्द उवाच पुनर्वारितरेणापि हीरेणयदिसङ्गतम्। चक्रपुष्करिणीतीर्थप्रागेव श्रेयसाम्पदम्।। दक्षिणाब्धितट कश्चित्सेतुबन्धसमीपतः । वणिग्धनञ्जयोनाममातृभक्तिसमन्वितः ततःश्रेष्ठतरंशम्भोर्मणिश्रवणभूषणात्। आनन्दकानने तस्मिन्नविमुक्ते शिवालये।। पुण्यमार्गार्जितधनो धनतोषितमार्गणः । मार्गणस्फारितयशा यशोदातनयार्चक: प्रागेवमुक्ति:संसिद्धागङ्गासङ्गात्ततोधिका। यदाप्रभृतिसागङ्गामणिकर्ण्यांसमागता समुन्नतोऽपिसम्पत्याविनयानतकन्धरः । आकरोपिगुणानांहिगुणिष्वाकारगोपकः तदा प्रभृतितत्क्षेत्रंदुष्प्रापन्त्रिदशैरपि। कृत्वाकर्माण्यनेकानिकल्याणानीतराणिवा रूपसम्पदुदारोपि परदारपराङमुखः। स सम्पूर्णकलोऽप्यासीन्निष्कलङ्कोदयःसदा तानि क्षणात्समुत्क्षिप्य काशीसंस्थोऽमृतोभवेत्। ससत्यानृतवृत्तिश्च प्रायः सत्यप्रियो मुने !। वर्णेतरोऽप्यभूल्लोके सुवर्णकृतवर्णनः॥ तस्यां वेदान्तवेद्यस्य निदिध्यासनतो विना । ११ ।। सदाचरणगोऽप्येष सुखयानचरःकृती। अदरिद्रोऽपि मेधावी सोऽभूत्पापदरिद्रधीः विना साङ्ख्येन योगेन काश्यां संस्थोऽमृतो भवेत्। तस्यैवंवर्तमानस्यकदाचित्कालपर्ययात्। जननीनिधनम्प्राप्ता व्याधितातिजरातुरा कर्मनिर्मू लनवता विना ज्ञानेन कुम्भज !॥ १२॥ तया घ यौवनम्प्राप्यमेवच्छायातिचञ्चलम्। प्रावृण्नदीपूरसमं स्वपतिः परिवश्चितः शशिमौलिप्रसादेन काशीसंस्थोऽमृतोभवेत्। दिनत्रिचतुरस्थायि या नारी प्राप्य यौवनम्। यत्नतोऽयत्नतो वापि कालात्यक्त्वा कलेवरम् ॥ १३ ॥ भर्त्तारं वञ्चयेन्मोहात्साऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३२ ॥ तारकस्योपदेशेनकाशीसंस्थोमृतोभवेत्। अनेकजन्मसंसिद्धैर्बद्धोऽपिप्राकृतैगु णैः असिसम्भेदयोगेनकाशीसंस्थोऽमृतोभवेत्। देहत्यागोऽत्रवैदानंदेहत्यागोऽत्रवैतपः शीलभङ्ग न नारीणां भर्त्ता धर्मपरोऽपि हि।

देहत्यागोऽत्र चै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत्। पतेदु दुखार्जितात्स्वर्गाच्छीलं रक्ष्यन्ततःस्त्रियाः॥३३॥ विष्ठागर्ते घ निरये स्वयम्पतति दुर्मतिः। आभूतसंप्लवंयावत्ततःस्याद्ग्रामसूकरी

२०६ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखय त्रिशोऽध्याय: ] विश्वेश्वराज्ञयैवकाशीप्राप्तिर्भवतीतिवर्णनम् * २०9

स्वविष्ठापायिनी चाथ वल्गुली वृक्षलम्बिनी। द्रष्टाऽस्थीनि विनिःश्वस्य तानि त्यकत्वा गृहं ययौ ॥५३॥ उलूकी वा दिवान्धा स्याद वृक्षकोटरवासिनी ॥ ३५॥ वणिक्चतद्गृहं प्राप्य शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः। द्ृष्टाऽथचैलशकलं तृणकुट्यन्तरे तदा रक्षणीयम्महायतादिदं सुकृतभाजनम्। आशया किञ्चिदाश्वस्य तत्पत्नीं परिपृष्टवान्। वपुःपरस्य दुःस्पर्शात्सुखाभासात्मकात्स्न्रयाः॥ ३६॥ सत्यं ब्रूहि न भेतव्यं दास्याम्यन्यदपि ध्रुवम् ॥५५॥ अनेनवशरीरेण भर्तृ साद्विहितेन हि। किं सती न च तस्तम्भभानुमुद्यन्तमाजञया वसु!क्वतेगतोभर्तामातुरस्थीनि मेऽर्पय। वयं कार्पटिकाभद्रे भवामो न व ुःखदाः अत्रिपत्न्यनुसूया किम्भर्तृ भक्तिप्रभावतः । दधार न त्रयींगर्भे पतिव्रतपरायणा॥ अज्ञात्वालोभवशतस्तेन नीतोऽस्थिसम्पुटः। तस्यैषदोषोनोभद्रेमातुर्मेकर्मतादरशम् इह कीरततिश्च विपुला स्वर्गे वासस्तथाऽक्षयः । अथवा न प्रसुदोषो मन्दभाग्योऽस्मि तत्सुतः । पातिव्रत्या्स्त्रया लभ्यं सखित्वश्च श्रिया सह॥ ३६ ।। सुतेन कृत्यं यत्कृत्यं तत्प्राप्तिर्नास्ति भिल्लि! मे ॥५८ ॥ सादुवृ श्यापरित्यज्यपतिधम सनातनम्। स्वच्छन्द्चारिणीभूत्वामृतानिरयमुद्ययौ उदमंकृतवानस्मिनसिद्ध्येन्मन्दभाग्यतः। आयातुसत्यवाक्यान्मेमाबिभेतुवनेचर: धनक्जयोऽपिच मुने! केनचिच्छिवयोगिना। सार्धन्तपोदयादित्थंसोऽभवद्धर्मतत्पर: अस्थीनि दर्शय त्वाऽडशु धनं दास्येऽधिकंततः । धनञ्जयोऽपि धर्मात्मा मातृभक्तिपरायणः । इत्युक्ता तेन सा भिल्ली व्याजहार निजं पतिम् ॥ ६०॥ आदायाऽस्थीन्यथो मातुर्गङ्गामार्गस्थितोऽभवत् ॥४२॥ उजानम्रशिरा: सोऽथवृत्तान्तंविनिवेद्य च। निनायतामरण्यानींशबरस्तं धनञ्जयम् पश्चगव्येन संस्ताप्यततःपश्चामृतेनवैं। यक्षकर्दमलेपेन लिप्त्वापुष्पेः प्रपूज्य च।। वनेघरोऽथ तत्स्थानं दैवाद्विस्मृतवान्मुने!। दिग्भ्रान्तिसमवाप्याथपरिबभ्रामकानने आवेष्ट्य नेत्रवस्त्रेण ततःपट्टाम्बरेण वै। ततः सुरसवस्त्रेण ततो माश्िष्ठवाससा ॥ इतोरण्यात्ततो याति ततोऽरण्यादितो व्रजेत्। नेपालकम्बलेनाथ मृदाचाऽथविशुद्धया। ताम्रसम्पुटकेकृत्वामातुरङ्गान्यहोवणिक वनाद्वनान्तरं भ्रान्त्वा खिन्नः सोऽपि वनेचरः ॥ ६३॥ अस्पृष्टहीनजातिः स शुचिष्मान्स्थण्डिलेशयः । विहाय मध्येऽरण्यानि तं ययौ च स्वपक्णम्। आनयञ्ज्वरितोऽप्यासीन्मध्येमार्ग धनञ्जयः॥४६॥ द्वित्राण्यहानि सम्भ्रम्य स कार्पटिकसत्तमः ॥ ६४ ॥ भारवाह: कृतस्तेनकश्चिद्दृत्वोचितांभृतिम्। किम्बहक्तेनघटज!काशीप्राप्ताऽथतेनवै स्षुत्क्षामः शुप्ककण्ठोष्ठो हाहेति परिदेवयन्। वृत्वा सम्भृतिरक्षार्थ भारवाहंधनञ्जयः । जगामापणमानेतुंकिश्चिद्वस्त्वशनादिकम् पुनः काशीपुरीं प्राप्तः परिम्लानमुखो वणिक॥ ६ै५॥ भारवाह्यन्तरं प्राप्य तस्यसम्भृतिमध्यतः। ताम्रसम्पुटमादाय धनंज्ञात्वा गृहं ययौ तन्मन्दभाग्यतांश्रुत्वा लोकात्कार्पटिकोमुने। कृत्वागयांप्रयागञ्चततःस्वविषयंययौ वासस्थानमथागत्य तमदृष्टा धनञ्जयः। त्वरावान्सम्भृतिवीक्ष्यताम्रसम्पुटवर्जिताम् काश्यां प्रवेशं प्राप्याऽपि तदस्थीनि घटोद्रव!। हाहेत्याताड्य हृदयं चक्रन्द बहुशो भृशम्। इतस्ततस्तमालोक्यगतस्तदनुसारतः विना वैश्वेश्वरीमाज्ञाम्वहिर्यातानि तत्क्षणात् ॥ ६७ ॥ अकृत्वाजाह्नवीस्नानमनवेक्ष्य जगत्पतिम् । तस्यसंवसथंप्राप्तो भारवोदुर्धनञ्जयः॥ एवंकाश्यांप्रविश्यापिपापीधर्मानुषङ्गतः। नक्षेत्रफलमाप्नोतिबहिर्भवति तत्क्षणात् भारवाडप्यरण्यान्यां ताम्रसस्पुटमध्यतः। तस्माद्विश्वेश्वराजञैवकाशीवासेSत्र कारणम्। असिश्चवरणायत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते

२०८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण त्रिशोऽध्याय: ] * काशीवासमहत्त्ववर्णनम् * २०६ वाराणसीतिविख्याता तदारभ्यमहामुने!। असेश्चवरणायाश्च सङ्गमं प्राप्यकाशिका शम्भोरनुग्रहपरिग्रहलभ्य काशीं मूढो विहाय किमु याति करस्थमुक्तिम्॥ वाराणसीह करुणामयदिव्यमूत्तिरुत्सृज्य यत्र तु तनु तनुभृत्सुखेन। तीर्थान्तराणि कलुषाणि हरन्ति सद्यःश्रेयोददत्यपि बहु त्रिदिवं नयन्ति। विश्वेशदिङ्महसि यत्सहसा प्रविश्य रूपेण तां वितनुताम्पदवीं दधाति॥ पानावगाहनविधानतनुप्रहाणैर्वाराणसी तु कुरुते बत मूलनाशम्॥ ८३ ॥ जातो मृतो बहुषु तीर्थवरेषु रेत्वं जन्तो! न जातु तव शान्तिरभून्निमज्ज्य। काशीपुरीपरिसरे मणिकर्णिकायां त्यक्तवा तनुन्तनुभृतस्तनुमाप्तुवन्ति। वाराणसी निगदतीह मृतोऽमृतत्वं प्राप्याऽधुना मम बलात्स्मरशासनःस्याः॥ भाले विलोचनवतीं गलनीललक्ष्मीं वामार्धबन्धुरवधू विधुरावरोधाः ॥। ८४ ॥ अन्यत्र तीर्थसलिले पतितो द्विजन्मा देवादिभावमयते न तथा तु काश्याम्। ज्ञात्वा प्रभावमतुलं मणिकर्णिकायां यःपुद्गलन्त्यजति चाशुचि पूयगन्धि। चित्रं यदत्र पतितःपुनरुत्थितिं न प्राप्नोति पुल्कसजनोऽपिकिमग्रजन्मा ॥ ७३॥ स्वात्मावबोधमहसा सहसा मिलित्वा कल्पान्तरेष्वपि स नैव पृथत्तवमेति सैषा पुरी संसृतिरूपपारावारस्यपारम्पुरहापुरारि:। रागादिदोघपरिपूरमनोहृषीका: काशीपुरीमतुलदिव्यमहाप्रभावाम्। यस्यां परं पौरुषमर्थमिच्छन्सिद्धिन्नयेत्पौरपरम्परां सः॥७४॥ ये कल्पयन्त्यपरतीर्थसमां समन्तान्ते पापिनो न सहतैःपरिभाषणीयम् ॥ ८६॥ तीर्थान्तराणि मनुजःपरितोऽवगाह्य हित्वा तनु कलुषितां दिवि दैवतं स्यात् वाराणसीं स्मरहरप्रियराजधानीं त्यक्त्वा कुतो व्रजसि मूढ! दिगन्तरेषु। वाराणसीपरिसरे तु विसृज्य देहं सन्देहभाग्भवति देहदशाप्येऽपि॥ ७५॥ प्राप्याप्यजाद्यसुलभां स्थिरमोक्षलक्ष्मी लक्ष्मी स्वभावचपलांकिमु कामयेथाः वाराणसीसमरसीकरणाद्वृतेऽपि योगादयोगिजनतां जनतापहन्त्री। विद्याधनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्वन्दनानि वनिताश्च नितान्तरम्याः। तत्तारकं श्रवणगोघरतां नयन्ती तद्ब्रह्म दर्शयति येन पुनर्भवो न ॥७६ ॥ स्वर्गोऽप्यगम्य इह नोद्यमभाजि पुसि वाराणसी त्वसुलभा शलभादिमुक्ति: ॥ वाराणसीपरिसरे तनुमिष्टधात्रीं धर्मार्थकामनिलयामहहा विसृज्य। धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुण्ठमुख्यभुवनानि च काशिका च। इषं पदं किमपि हृष्टतरोऽभिलष्य लाभोऽस्तु मूलमपि नो यदवाप शून्यम् ७७ तान्युद्ययुर्लघुतयान्यगियं गुरुत्वात्तस्थौ पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य ॥ ८६॥ आः काशिवासिजनता ननु वश्चिताऽमृद्धाले चिलोचनवता वनितार्धभाजा। काशीपुरीमधिवसन्हि नरो नरोऽपि ह्यारोप्यमाण इह मान्य इवैकरुद्रः। आदाय यत्सुकृतभाजनमिष्टदेहं निर्वाणमात्रमपवर्जयता पुनभु॥८॥ नानोपसर्गजनिसर्गजदुःखभार: कर्मापनुद्य स विशेत्परमेशधाम्नि॥ ६०॥ वाराणसीस्फुरदसीमगुणैकभूमिर्यत्र स्थितास्तनुभृतःशशिभृत्प्रभावात्। स्थिरापायंकायञ्जननमरणक्लेशनिलयं चिहायास्यांकाश्यामहहपरिगृह्णीतनकुतः सर्वे गले गरलिनोऽक्षियुजो ललाटे वामार्धवामतनवोऽतनवस्ततोऽन्ते॥ ७६॥। वपुस्तेजोरूपं स्थिरतरपरानन्दसदनं, आनन्दकाननमिदं सुखदं पुरैव तत्रापि चक्रसरसीमणिकर्णिकाऽथ। विमूढोऽसौ जन्तुः स्फुटितमिव कांस्यं विनिमयन्। ६१॥ स्वःसिन्धुसंगतिरथोपरमास्पदश्च विश्वेशितुः किमिह तन्नविमुक्तये यत् ८० ।। अहो! लोकःशोकं किमिह सहते हन्त हतधीर्विपद्गारैःसारैर्नियतनिधनैध्वसितधनैः वाराणसीह वरणासिसरिद्विरिष्ठा सम्भेदखेदजननी दयुनदी लसच्छ्रीः। क्षितौ सत्यां काश्यां कथयति शिवो यत्र निधने। विश्रामभूमिरचलामलमोक्षलक्ष्म्या हैनां विहाय किमु सीदति मूढजन्तुः ८१॥ श्रुतौ किश्चिद भूयः प्रविशति न येनोदरदरीम् ॥ ६२॥ कि विस्मृतं त्वहह गर्भजमामनस्यं कार्तान्तदूतकृतबन्धनताडनश्च। काशिवासिनि जने वनेचरे द्वित्रिमुज्पपि समीरभोजने। १४

२१० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण र्रिशोऽध्याय: ] * एतद्ध्यायफलवर्णनम् * २११ स्वैरधारिणि जितेन्द्रियेप्यहोकाशिवासिनि जने विशिष्टता। पञ्चविशतिः तमः परः पुमान्देहगेहपतिरेषजीवकः॥ १०७॥ नाऽस्तीह दुप्कृतकृतां सुकृतात्मनां वा काचिद्विशेषगतिरन्तकृतां हि काश्याम प्राकृतः प्रलय एष उच्यते हंसयानहरिर्द्रवर्जितः । बीजानि कर्मजनितानि यदूषरायां नाङ्कूरयन्ति हरदूग्ज्वलितानि तेषाम् ६४। कालमूर्त्तिरथ तञ्च पूरुषं हेलया कलयतीश्वरः परः॥१०८॥ शशका मशका बकाः शुकाः कलविङ्काश्च वृकाः सजम्बुकाः। स वै महाविष्णुरितीर्यते बुधैस्तं वै महादेवमुदाहरन्ति। तुरगोरगवानरा नरा गिरिजे! काशिमृता: परामृतम् ॥ ६५॥ सोऽन्तादिमध्येः परिवर्जितः शिवः स श्रीपतिः सोऽपिहि पार्वतीपतिः अरुद्ररुद्राक्षफ णीन्द्रभूषणास्त्रिपुण्द्रचन्द्रार्धधरा धरां गताः। दैनन्दिनेऽथ प्रलये त्रिशूलकोटौ समुत्क्षिप्य पुरीं हरः स्वाम्। निरन्तरं काशिनिवासिनो जना गिरीन्द्रजे! पारिषदा मता मम ॥६६ ॥ बिभर्त्ति संवर्तमहास्थिभूषणस्ततो हि काशी कलिकालवर्जिता ॥ ११० यावन्त एव निवसन्ति च जन्तवोऽत्र काश्याञ्जलस्थलघरा भषजम्बुकाद्याः। स्कन्द उवाच तावन्त एवमदनुग्रहरु्द्रदेहादेहावसानमधिगम्य मयि प्रविष्ठाः॥६७॥ वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति द्विज!। ये तुवर्षेषवो रुद्रा दिवि देवप्रकीर्तिता । वातेषवोऽन्तरिक्षे ये ये भुव्यन्नेषवः प्रिये! महाश्मशानमित्येवं प्रोक्तमानन्दकाननम् ॥ १११॥ रुद्रा दशदशप्राच्यवाचीप्रत्यगुदकस्थिताः । इति देवीपुरः प्रोक्तं देवदेवेन शम्भुना। यथाविष्णोः पुराख्यातं तर्थेव च मयाश्रुतम् ऊर्ध्वदिक्स्थाश्च ये रुद्राःपठ्यन्ते वेदवादिभिः॥६६॥। तञ्च त्वदग्रे कथितं रहस्यं काशिजं महत्। असङ्ग्याता:सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूतले। जप्त्वाऽध्यायमिमं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ ११३॥ तत्सर्वेभ्योऽधिकाःकाश्यां जन्तवो रुद्ररूपिणः ॥ १०० ।। श्रावयित्वा द्विजान्सम्यक शिवलोकेमहीयते। अतःपरं कलशज! किशुश्रूषसितद्वद रुद्रावासस्ततःप्रोक्तमविमुक्तं घटोद्गव !। काशीकथा कथ्यमाना ममाऽपि परितोषकृत् ॥११५॥ यस्मात्समर्च्य काशिस्थान्वर्णान्वर्णेतराश्रमान्॥१०१॥। इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे- श्रद्धयेश्वरवुद्धया च रुद्रार्चाफलभाङनरः ।।१०२।। पूर्वार्धे वाराणसीमहिमवर्णनंनामत्रिशत्तमोऽध्यायः॥ ३०॥ शमशब्देनशवः प्रोक्त:शानं शयनमुच्यते। निर्वचन्ति श्मशानार्थमुने!शब्दार्थकोविदाः महान्त्यपि च भूतानि प्रलयेसमुपस्थिते। शेरतेऽत्र शवा भूत्वा श्मशानंतुततोमहत् अप्सु भूरिह लये लयं व्रजेदाप और्ववदनोग्रकन्दरे। मातरिश्वनि महातनूनपाद्वयोम्नि संक्षयति वै सदागतिः॥१०५।। व्योम ापि लयमेत्यहंकृतौ साऽपि पोडशविकारसंयुता। लीयते महति बुद्धिसञ्जके हा! महान्प्रकृतिमध्यगो भवेत् ॥ १०६ ॥ सागुणत्रयमयी च निर्गु णन्तं पुमांसमवगुह्य तिष्ठति।

एकत्रिशोऽध्याय: ] * ऋगादिचतुर्वेदानांवाक्यवर्णनम् * २१३

तस्यवम्ब्रुवतो धातु: क्रतुर्नारायणांशजः। प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

एकत्रिंशोऽध्यायः अविज्ञाय परंतत्त्वं किमेतत्प्रतिपादते। अज्ञानं योगयुक्तस्य नचैतदुचितन्तव।। अहंकर्ता हिलोकानां यज्ञो नारायण:परः। न मामनादृत्य विधे! जीवनञ्जगतामज भैरवप्रादुर्भाववर्णनम् अहमेव परञ्ज्योतिरहमेव परा गतिः। मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते अगस्त्य उवाच एवं विप्रकृतौ मोहात्परस्परजयषिणौ। पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानागमांश्चतुरोपि तौ सर्वज्ञहृदयानन्दस्कन्द!स्कन्दितारक! नतृप्तिमधिगच्च्छामिशृण्वन्वाराणसीकथाम् विधिक्रतू ऊघतुः

अनुग्रहो यदिमयियोग्योऽस्मि श्रवणे यदि। तदा कथयमेनाथकाश्यांभैरवसंकथाम् वैदा: प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठाम्परमामिताः । यूयमेव न सन्देहः किन्तत्त्वम्प्रति तिष्ठत कोऽसौभैरवनामात्रकाशिपुर्याव्यवस्थितः । किंरूपमस्यकिंकर्मकानिनामानिचास्यवै श्रुतय ऊचु: कथमाराधितश्चैव सिद्धिद: साधकस्यवै। आराधितःकुत्रकाले क्षिप्रंसिध्यतिभैरवः यदि मान्यावयन्द्वेवौसृष्ठिस्थितिकरौविभू। तदा प्रमाणंवक््यामोभवत्सन्देहभेदकम् स्कन्द उवाच श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति। वाराणस्यां महाभाग!यथातेप्रेमवर्तते। तथा न कस्यचिन्मन्ये ततो वक्ष्याम्यशेषतः युष्मदुक्तम्प्रमाणं नौ किन्तत्वं सम्यगुच्यताम् ॥ २३॥ प्रादुर्भावंभैरवस्य महापातकनाशनम्। यच्क्रत्वाकाशिवासस्यफलंनिर्विघ्नमाप्नुयात् ऋृ गुवाच

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च। यदन्तःस्थानि भूतानि यतः सर्व प्रवर्तते। यदाहुस्तत्परन्तत्वं स रुद्रस्त्वेक एवहि ब्रह्माण्डं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः॥ यजुरुवाच पायं पायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तैरसै- से यज्ञैरखिलैरीशो योगेनचसमिज्यते। येन प्रमाणं हि वयं सएकः सर्वदक् शिवः र्नृत्यंस्ताण्डवडम्बरेण विधिना पायान्महाभैरवः॥७॥ साम उवाच

कुम्भयोने! न वेतत्येवमहिमानंमहेशितुः। चतुर्भु जोऽपिचैकुण्ठश्चतुर्वक्त्रोपिविश्वकृत् येनेदम्भ्राम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते। नचित्रमत्रभूदेव! भवमाया दुरत्यया। तया संमोहिताः सर्वेनावयन्त्यपितं परम् यद्धासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः ॥ २६॥ वेदयेद्यदि चात्मानं सएव परमेश्वरः। तदा विदन्ति ब्रह्माद्याः स्वेच्छयव न तं विदुः अथर्व उवाच ससर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामोमहेश्वरः। देववद बुध्यतेमूढेरतीतो योमनोगिराम् यम्प्रपश्यन्ति देवेशम्भक्त्यानुग्रहिणो जनाः। तमाहुरेकंकेवल्यं शङ्करं दुःखतस्करम् पुरापितामहं विप्रमेरुशङ्के महर्षयः। प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकन्तत्वमव्ययम् श्रुतीरितं निशम्येत्थन्तावतीव विमोहितौ। समायया महेशस्यमोहितो लोकसम्भवः। अविज्ञाय परम्भावमात्मानम्प्राहवर्षिणम् स्मित्वाSSहृतुः क्रतुविंधी मोहान्ध्येनाङ्ितौ मुने।॥ २८॥ जगद्योनिरहंधाता स्वयम्भूरेक ईश्वरः । अनादिमदहम्ब्रह्म मामनर्च्य न मुच्यते कथम्प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम्। दिगम्बरःपितृवने शिवया धूलिधूसरः प्रवर्तको हिजगतामहमेको निवर्तकः। नान्योयदधिकःसत्यं कश्चित्कोपिसुरोत्तमाः विटङ्कवेशो जटिलोवृषगोव्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व चतत्सङ्गवर्जितम्

२१४ * स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकत्रिशोऽध्यायः ] * भैरवेणविष्णुसमीपेगमनवर्णनम् * २१५ तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्त्तो मूर्त्तिमान्भूत्वाहसमान उवाघ तौ प्रणव उवाच नह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनोव्यतिरिक्या। कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरोहर: ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दशयन्। चर त्वं सततम्भिक्षांकापालवरतमास्थितः

असौ हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः । इत्युक्तवाऽन्तर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदाशिवः॥५३॥

आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा ॥ ३३॥ उत्पाद्य कन्यामेकांतु ब्रह्महत्येति विश्रुताम्। रक्ताम्बरधरांरक्तांरक्तस्ग्गन्धलेपना म्

इत्येवमुक्तेSपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि। नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्येव मायया दंष्रकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम्। अन्तरिक्षकपादाग्राम्पिबन्तीं रुधिरम्बहु

प्रादुरासीत्ततोज्योतिरुभयोरन्तरे महत्। पूर्यन्निजयाभासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् क्त्रीकर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिङ्गोग्रतारकाम्। ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो दद्दशे पुरुषाकृतिः। प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणःपश्चमं शिरः गर्जयन्तीम्महावेगाम्भैरवस्यापि भीषणाम् ॥५६।

आवयोरन्तरं कोऽसौ विभृयात्पुरुषाकृतिम्। विधिःसम्भावयेद्यावत्तावत्सहि विलोकितः ॥ ३७॥ सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यत्तवा वाराणसीम्पुरीम्।

स्रष्ट्राक्षणेन चमहान्पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषण: नियोज्यतामिति शिवोऽप्यन्तर्धानं गतस्ततः ॥५८।।

हिरण्यगर्भस्तम्प्राह जाने त्वाश्चन्द्रशेखरम्। भालस्थलान्ममपुरा रुद्र:प्रादुरभृद्गवान् तत्सान्निध्याद भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालतः। रोदनाद्रुद्रनाम्नापि योजितोसिमया पुरा। मामेव शरणं याहि पुत्र! रक्षांकरोमि ते स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम् ॥ ५६॥ अथेश्वरः पद्मयोने: श्रुत्वागर्ववतींगिरम्। सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम् कपालपाणिर्विश्वात्मा वचार भुवनत्रयम्। नात्याक्षीच्चापि तन्देवंत्रह्महत्यासुदारुणा सत्यलोकेऽपिघेकुण्ठे महेन्द्रादिपुरीष्वपि। त्रिजगत्पतिरु ग्रोपिवती त्रिजगतीश्वर प्रतितीर्थम्भ्रमन्नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥ ६२॥

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टोदुष्टात्मनोयतः । आमर्दक इतिख्याति ततःसर्वत्रयास्यति अनेनैवानुमानेन महिमा त्ववगम्यताम्। ब्रह्महत्यापनोदिन्या: काश्याकलशसम्भव.

यतःपापानि भक्तानांभक्षयिष्यतितत्क्षणात्। पापभक्षण इत्येव तव नामभविष्यति सन्ति तीर्थान्यनेकानि बहन्यायतनानि च।

यामेमुक्तिपुरी काशीसर्वा्योपिगरीयसी। आधिपत्यश्चतस्यास्तेकालराजस दैवहि अधित्रिलोकिनो काश्या: कलामर्हन्ति षोडशीम् ॥ ६४॥

तत्रये पापकर्तारस्तेषांशास्ता त्वमेवहि। शुभाशुभंन तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति तावद्गर्जन्ति पापानि ब्रह्महत्यादिकान्यलम्।

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथतत्क्षणात्कालभैरवः। वामाङ्गलिनखाग्रण चकर्त्त चशिरोविधे: यावन्नाम न शृण्वन्ति काश्या: पापाचलाशनेः ॥६५॥

यद्ङ्गमपराध्नोति कार्यन्तस्यैव शासनम्। अतो येनकृतानिन्दातच्छिन्नम्पश्चमंशिर: प्रमथः सेव्यमानोऽयन्त्रिलोकीं विचरन्हरः ।

यज्ञमूर्त्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शङ्करम्। भीतोहिरण्यगर्भोपिजजाप शतरुद्रियम् कापालिको ययौ देवो नारायणनिकेतनम् ॥ ६६ ॥

आश्वास्यतौ महादेवः प्रीतःप्रणतवत्सलः। प्राह स्वाम्मूर्तिमपराम्भैरवं तंकपदिनम् अथायान्तम्महाकालन्त्रिनेत्रं सर्पकुण्डलम्। महादेवांशसंभूतं भैरवं भीषणाकृतिम् पपात दण्डवद्भूमौ दृष्टा तं' गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्यः समंततः ॥

२१६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण् एकत्रिशोऽध्याय: ] * विष्युम्प्रतित्रह्महत्यायाकथनम् * २१७

निपेतु: प्रणिपत्यैनंप्रणतःकमलापतिः। शिरस्य्जलिमारोप्य स्तुत्वाबहुविधैःस्तव मदादयो महादेव! मायया तव मोहिताः। यथावद्वगच्छामि चेष्टितन्तेशिवापते! क्षीरोदमथनोद्भूतां प्राहपदमालयांहरिः। प्रिये!पश्याऽब्जनयनेधन्याSसिसुभगेSने संहारकालेसम्प्राप्तेस देवानखिलान्मुनीन्। लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदाहर धन्योऽहं देवि! सुश्रोणि! यत्पश्यावो जगत्पतिम्। तदा क्व ते महादेव पापंब्रह्मवधादिकम्। पारतन्त्र्यं न तेशम्भो!स्वैरंक्रीडेत्ततोभवान् अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः॥७१॥ अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रक्कण्ठे तव भासते। तदा तदा क्वनु गता ब्रह्महत्या तवानघ अनादि: शरण: शान्तः परः षड्विशसंमितः। सर्वज्ञः सर्वयोगीशःसर्वभूतैकनायक: कृत्वाऽपि सुमहत्पापं त्वां यः समरति भावतः। सर्वभूतान्तरात्मा यं सर्वेषां सर्वदः सदा। आधार जगतामीशं तस्य पापंविलीयते॥ ६३॥ यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शान्ता ध्यानपरायणाः॥७३॥ यथा तमो न तिष्ठेत सन्निधावंशुमालिनः। तथा न भवभक्तस्यपापं तस्यव्रजेतक्षयम् धिया पश्यन्तिहृदयेसोऽयमद्यसमीक्ष्यताम् । यंविदुर्वेदतत्वज्ञायोगिनोयतमानसाः यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम् । अरूपो रूपवान्भूत्वा सोयमायाति सर्वगः। अहोविचित्रं देवस्य चेष्टितं परमेष्ठिनः ब्रह्महत्यादिकमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम् ॥ ६५॥ यस्याख्याम्त्रुवतान्नित्यंनदेहः सोऽपि देहधृक्। यं दृष्टा नपुनर्जन्मलभ्यतेमानवैभुवि सोयमायाति भगवांस्त्रयम्बकःशशिभूषणः। पुण्डरीकदलायामे धन्येमेऽद्यविलोचने तव नामानुरक्तावाग्यस्य पुसो जगत्पते। अप्यद्रिकूटतुलितं नेनस्तमनुबाधते।। रजसा तमसा विवर्धितं क नु पापं परितापदायकम्। धिग्धिक्पदन्तु देवानां परं द्वष्टात्रशङकरम्। लभ्यतेयन्ननिर्वाणं सर्वदुःखान्तकृत्तुयत् क्व च ते शिवनाममङ्गलं जनजीवातुजगद्गुजापहम्॥ ६७ ॥ देवत्वादशुभंकिश्चिद्ेवलोके न विद्यते। द्वुष्ट्ाऽपि सर्वदेवेशं यन्मुक्ति न लभामहे॥ यदि जातुचिदन्धकद्विषस्तव नामोष्ठपुटाद्विनिःसृतम्। एवमुक्त्वाहषीकेशःसम्प्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्यमहादेव मिदमाह वृषध्वजम्॥ ८० ॥ किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो। क्रियते जगतांधात्रा सर्वपापहराऽव्यय शिव ! शङ्कर ! चन्द्रशेखरेत्यसकृत्तस्य न संसृतिः पुनः ॥ ६८ ॥

क्रीडेयं तव देवेश! त्रिलोचन! महामते।। कि कारणं विरूपाक्ष! चेष्टितन्तेस्मरार्दन परमात्मन्परन्धाम स्वेच्छाविधृतविग्रह। कुतूहलं तवेशेदं क्व पराधीनतेश्वरे॥ ६६।

किमर्थम्भगवञ्छम्भो! भिक्षां चरसि शक्तिप!। अद्य धन्योऽस्मिदेवेश! यन्नपश्यन्ति योगिनः । पश्यामितंजगन्मूलम्परमेश्वरमक्षयम् अद्य मे परमोलाभस्त्वद्य मे मङ्गलम्परम्। त्वद्दृष्टय्मृततृप्तस्य तृणं स्वर्गापवर्गदम् संशयो मे जगन्नाथ! नतत्रेलोक्यराज्यद।।८३।। इत्थं वदतिगोविन्दे विमला पद्मया तया। मनोरथवती नाम भिक्षापात्रे समर्पिता एवमुक्तस्ततः शम्भुविष्णुमेतदुदाहरत् । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमङ्गल्यग्रनखेन ह॥ तदघप्रतिघं विष्णो! चराम्येतद व्रतं शुभम्। एवमुक्तो महेशेन पुण्डरीकविलोचनः भिक्षाटनाय देवोऽपि निरगात्परया मुदा। द्ृष्टाऽनुयायिनींतां तु समाहय जनार्दनः

स्मित्वा किश्चिन्नतशिरा: पुनरेवंव्यजिज्ञपत्। यथेच्छसि तथाक्रीडसर्वविष्टपनायक सम्प्रार्थयद ब्रह्महत्यां विमुश्च त्वं त्रिशलिनम्। ब्रह्महत्योवाच मायया मांमहादेव न च्छादयितुमर्हसि। नाभीकमलकोशानतु कोटिशःकमलासनान अनेन निमिषेणाऽहं संसेव्याऽमुं वृषध्वजम्। कल्पे कल्पे सृजामीशत्वन्नियोगबलाद्विभो। त्यज मायामिमां देव ! दुस्तरामकृतात्मभिः॥।८८॥ आत्मानं पावयिष्यामि क्व पुनर्भवदर्शनम् ॥ १०४॥ सा तत्याज न तत्पार्श्वं व्याहताऽपि मुरारिणा।

२१८ * स्कन्दपुराणम् # [ ४ काशीखण्डे एक त्रिशोऽध्याय: ] * कालभेरवमाहात्म्यवर्णनम् * २१६

तमूचेऽथ हरि शम्भुः स्मेरास्यो वचनं शुभम् ॥१०५॥ क्षेत्रे प्रविष्टमात्रेऽथ भैरवे भीषणाकृत। हाहेत्युक्त्वा ब्रह्महत्यापातालतलमाचिशत् त्वद्वाक्पीयूपपानेन तृप्तोऽस्मि बहुमानद। वरंवृणीष्व गोविन्दवरदोऽस्मितवानघ कपालंब्रह्मणोरुद्रः सर्वेषामेव पश्यताम्। हस्तात् पतितमालोक्य ननतपरयामुदा न माद्यन्ति तथाभेक्षेभिक्षवोप्यतिसंस्कृतैः । यथामानसुधापानेर्नुन्नभिक्षाटनज्वराः विधे: कपालं नाऽमुश्चत्करमत्यन्तदुःसहम्। महाविष्णुरुवाच हरस्य भ्रमतः क्वापि तत्काश्यां क्षणतोऽपतत् ॥१२३॥ एष एव वरः श्लाध्यो यदहं देवताधिपम्। पश्यामि त्वान्देवदेवंमनोरथपथातिगम् शलिनोब्रह्मणोहत्यानापैतिस्मचयाक्कचित्। साकाश्यांक्षणतोनष्टाकथंकाशीनदुलभा अनभ्रेयं सुधावृष्टिरनायासो महोत्सवः। अयल्नोनिधिलाभोयद्वीक्षणं हरते सताम् अतः प्रदक्षिणीकार्या पूजनीया पुरी त्वियम् ।॥ १२५॥ अवियोगोऽस्तुमे देवत्वद्ङ्ध्रियुगलेनवे। एष एव वरः शम्भो! नान्यं कश्विद्वरंवृणे वाराणसीतिकाशी तिम हामन्त्रमिमंजपन्। यावज्जीवं त्रिसन्ध्यन्तुजन्तुर्जातुनजायते श्रीईश्वर उवाच अविमुक्तं महाक्षेत्रंस्मरन्प्राणांस्तुयस्त्यजेत्। दूरदेशान्तरस्थोपिसोपिजातुन जायते एवम्भवतु तेऽनन्त यत््वयोक्तम्महामते !। सर्वेषामपि देवानांवरदस्त्वम्भविष्यसि॥ आनन्दकानने यस्यचित्तं संस्मरते सदा। तत्क्षेत्रनामश्रवणान्न स भूयोऽभिजायते अनुगृह्यति दैत्यारि केन्द्रादिभुवने चरन्। रुद्रावासे वसेन्नित्यं नरोनियतमानसः। एनसामपि सम्भारं कृत्वा कालाद्विमुच्यते भेजे विमुक्तिजननीं नाम्ना वाराणसीं पुरीम् ॥११२॥ महाश्मशानमासाद्य यदि दैवाद्विपद्यते। पुनः श्मशानशयनं न क्वापिलभते पुमान् यत्र स्थितानां जन्तूनां कलां नार्हन्ति षोडशीम्। कपालमोचनं काश्यां ये समरिष्यन्ति मानवाः। अपि ब्रह्मादिदेवानां पदानि विपदाम्पदम्॥ ११३॥। तेषां विनङ्क्षतति क्षिप्रमिहान्यत्रापि पातकम् ॥१२१॥ वरं वाराणसीवासी जटी मुण्डीदिगम्बरः। नान्यत्रच्छत्रसंछन्नव सुधामण्डलेश्वरः आगस्त्यतीर्थप्रवरे स्नानंकृत्वाविधानतः। तर्पयित्वापितृन्देवान्मुच्यते ब्रह्महत्यया वरं वाराणसीभिक्षा न लक्षाधिपताऽन्यतः। अशाश्वतमिदं ज्ञात्वावाराणस्यांवसन्तिये। देहान्तेतत्परंज्ञानंतेषां दास्यति शङ्करः लक्षाधीशो विशेद्गर्भं तद्गिक्षाशी न गर्भभाक् ॥ ११५॥ इय काशीपुरी विप्र!साक्षादुद्तनुः परा। अनिर्वाच्यापरानन्दादुष्प्राप्येशविरोधिभि: भिक्षाऽपि यत्र भिक्षुभ्यो दत्ताSडमलकसम्मिता। अस्यास्तत्वमहंजाने शिवभक्तिपरोऽपिवा। मुच्यन्तेजन्तवोऽत्रैवयथायोगेनयोगिनः सुमेरुणाऽपि तुलिता वाराणस्यां गुरुर्भवेत्॥ ११६ ॥ परम्पदमियं काशी परानन्द इयम्पुरी। इयमेवपरंज्ञानं सेव्याऽसौ मोक्षकाङ्डिभिः वर्षाशनं हि यो दद्यात्काश्यां सीदत्कुटुम्बिने। यावन्त्यव्दानि तावन्ति युगानि स दिवीज्यते ॥ ११७॥ कपालमोचनं तीर्थपुरस्कृत्वा तु भंरवः । तत्रैवतस्थौ भक्तानां भक्षयन्नघसन्ततिम् वाराणस्यां वर्षभोज्यंयोदद्यान्निरुपायिने। सकदाचित्तुदक्षुधानोटुःखंभुङ्क्तेनरर्षभः पापभक्षणमासाद्य कृत्वा पापशतान्यपि। कुतोविभेति पापेभ्यः कालभैरवसेवकः वाराणस्यां निवसतां यत्पुण्यमुपजायते। तदेव संवासयितुः फलंत्वविकलंभवेत आमर्दयति पापानि दुष्टानाश्चमनोरथान्। आमर्दकइतिख्यातस्ततोऽसौ कालभैरव: ब्रह्महत्यादिपापानि यस्या नाम्नोऽपि कीर्तनात्। कलिं कालं कलयति सदा काशीनिवासिनाम। त्यजन्ति पापिनं काशा सा केनेहोपमीयते ॥१२० ॥ अतः ख्याति पराम्प्राप्तः कालभैरवसज्ज्ञिताम् ॥ १४१ ॥

२२० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्ड

मार्गशीर्षाऽसिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ। उपोष्य जागरन्कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यतें यत्किश्चिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धितः। तत्सर्वंविलयं याति कालभैरवदर्शनात् द्वात्रिंशोऽयायः अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वयम्। तत्सर्वं विलयत्याशु कालभेरवदर्शनात् दण्डपाणिप्रादुर्भाववर्णनम् कृत्वा च विविधां पूजां महासम्भारविस्तरैः। अगस्त्य उवाच नरो मार्गासिताष्टम्यां वार्षिकं विभ्रमुत्सृजेत्॥१४६ ॥ अष्टम्याश्च चतुर्दश्यां रविभूमिजवासरे। यात्राश्च भैरवीं कृत्वा कृतैः पापैः प्रमुच्यते कथश्च देवदेवस्यप्रियत्वं समुपेयिवान्। काशीवासिजनीनोऽभूतकथं वादण्डनायक: कालभेरवभक्तानां सदा काशीनिवासिनाम्। विघ्न यःकुरुतेमूढःसदुर्गतिमवाप्नुयात् एतदिच्छाम्यहं श्रोतुम्प्रसादंकुरुमे विभो !। अन्नदत्वश्च सम्प्राप्तः कथमेष महामतिः विश्वेश्वरेऽपि ये भक्तानोभक्ता: कालभैरवे। काश्यान्तेविघ्नसङ्कातंलभन्ते तु पदे पदे सम्भ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथंतदनुगामिनौ। तीर्थे कालोदकेस्नात्वाकृत्वातर्पणमत्वरः। विलोक्यकालराजंचनिरयादुद्धरेत्पितृन विभ्रान्तिकारिणौ क्षेत्रवैरिणां सर्वदा नृणाम् ॥४ ॥ अष्टौ प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यहं पापभक्षणम्। नरो न पापर्लिप्येत मनोवाक्कायसम्भवैः स्कन्द उवाच तस्मिन्नामर्दके पीठे जप्त्वा स्वाभीष्टदेवताम्। सम्यगापृच्छि भवता काशीवासिसमाहितम्। षण्मासं सिद्धिमाप्नोति साधको भैरवाज्ञया ॥ १५२॥ कुम्भसम्भव ! विप्रर्षे! दण्डपाणिकथानकम् ॥५॥ वाराणस्यामुषित्वा यो भेरवंन भजेन्नरः। तस्यपापानि वर्धन्ते शुक्कपक्षे यथा शशी यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ! काशीवासस्य यत्फलम्। यं यं सश्चिन्तयेत्कामं पापभक्षणसेवया। बलिपूजोपहारेश्च तंतं स समवाप्नुयात् निष्प्रत्यूहन्तदाप्नोति विश्वभर्त्तुरनुग्रहात् ॥६॥ कालराजं नयःकाश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम्। भजेत्तस्यक्षयेत्पुण्यं कृष्णपक्षेयथाशशी रत्नभद्र इतिख्यातः पर्वते गन्धमादने । यक्षः सुकृतलक्षश्रीः पुरापरमधार्मिकः श्रुत्वाऽध्यायमिमम्पुण्यं ब्रह्महत्यापनोदकम्। भैरवोत्पत्तिसञ्ज्ञंच सर्वपापैःप्रमुच्यते पूर्णभद्रं सुतम्प्राप्य सोऽभूत्पूर्णमनोरथः । वयश्चरममासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदम्पराम्। शाम्भवेनाथयोगेनदेहमुत्सृज्य पार्थिवम्। आससादशिवंशान्तंशान्तसर्वेन्द्रियार्थकः प्रादुर्भावम्भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कठात् ॥१५७॥ पितर्यु परते सोऽथ पूर्णभद्रो महायशाः। सुकृतोपात्तविभवभवसम्भोगभुक्तिभाक् इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे सर्वान्मनोरथॉल्लेभेविनास्वर्गकसाधनम्। गार्हस्थ्याश्रमनेपथ्यंपथ्यम्पैतामहं महत् पूर्वर्धे भैरवप्रादुर्भाववर्णनंनामैकत्रिशोऽध्यायः ॥३१॥ संसारतापसंतप्तावयवामृतशीकरम् । अपत्यं पतताम्पोतं बहुक्लेशमहार्णवे पूर्णभद्रोऽथसंवीक्ष्य मन्दिरं सर्वसुन्दरम्। तद्बालकोमलालापविकलं त्यक्तमङ्गलम्

आहूय गृहिणीं सोऽथ यक्ष: कनककुण्डलाम्।

२२२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे द्वात्रिशोऽध्याय: ] * हरिकेशकृतशिवाराधनवर्णनम् २२३ उवाच यक्षिणीं श्रेष्ठां पूर्णभद्रो घटोद्गव ।॥ १५।। विधातु: शाम्भवींभक्तिप्रिय! सर्वेमनोरथाः ! सिद्धयोऽष्टौगृहद्वारंसेवन्तेनात्रसंशयः जहम्यं सुखदं कान्ते! दर्पणोदरसुन्दरम्। मुक्तागवाक्षसुभगं चन्द्रकान्तशिलाजिरम नारायणोऽपि भगवानन्तरात्मा जगत्पतिः। चराचराणामविताजातःश्रीकण्ठसेवया पझमरागेन्द्रनीलार्चिरर्चिताट्टालकं क्वणत्। ब्रह्मणः सृष्टिकर्त्तृत्वं दत्तं तेनैव शम्भुना। इन्द्रादयोलोकपालाजाता:शम्भोरनुग्रहात् विद्रुमस्तम्भशोभाळ्य स्फुरत्स्फटिककुड्यवत् ॥ १७ ॥ मृत्युक्षयं सुतं लेभे शिलादोऽप्यनपत्यवान्। श्वेतकेतुरपि प्रापजीवितंकालपाशितः प्रेङ्गत्पताकानिकरं मणिमाणिक्यमालितम्। कृष्णागुरुमहाधूपबहुलामोदमोदितम् अनर्ध्यासनसंयुक्तं चारुपर्यङ्गभूषितम् । रम्यार्गलकपाटाढ्य® टुकूलच्छन्नमण्डपम् जिगाय शार्डिणं सङ्ख्ये दधीचिः शम्भुसेवया। सुरम्यरतिशालाळ्य वाजिराजिविराजितम्। प्राजापत्यपदं प्राप दक्ष: संशील्य शङ्करम् ॥ ३६॥ दासीदासशताकीर्ण किङ्किणीनादनादितम् ॥ २० ॥ मनोरथपथातीतं यञ्च वाचामगोचरम्। गोचरो गोघरीकुर्यात्तत्पदं क्षणतोमृड: नूपुरारावसोत्कण्ठ केकिकेकारवाकुलम्। कूजत्पारावतकुलं गुरुसारीकथावरम् अनाराध्य महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनाम्। खेलन्मरालयुगलं जीवञ्जीवककान्तिमत्। माल्याहूत द्विरेफाणांमञ्जुगुआ्जारवावृतम् कोऽपि क्वाऽपि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम् ॥४१॥। कपू रैणमदामोदसोदरानिलबीजितम्। क्रीडामर्कटदंष्राग्रीकृतमाणिक्यदाडिमम् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शङ्डरं शरणं व्रज। यदिच्छसिप्रियं पुत्रं प्रिय!सर्वजनीनकम् दाडिमीबीजसम्भ्रान्तशुकतुण्डात्तमौक्तिकम्। धनधान्यसमृद्ध्चपद्मालय मिवापरम् इति श्रुत्वा वघःपत्न्याःपूर्णभद्रःसयक्षराट्। आरध्यश्रीमहादेवंगीतज्ञोगीतविद्यया कमलामोदगर्भ च गर्भरूपं विनाप्रिये। गर्भरूपमुखम्प्रेक्ष्ये कथं कनककुण्डले दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः । पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत््यां दवृढव्रतः यद्युपायोऽस्तितद्ब्रूहि धिगपुत्रस्य जीवितम्। सर्वशन्यमिवाभातिगृहमेतदनङ्गजम् नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिन्तितम्। धिगेतत्सौधसौन्दर्यं धिगेतद्धनसञ्चयम्। विनापत्यं प्रियतमे!जीवितञ्चधिगावयोः तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः॥४५॥ प्रलपन्तमिव प्रोच्चेः प्रियं कनककुण्डला। अन्तर्वत्न्यथ कालेन तत्पत्नी सुषुवे सुतम्। तस्यनामपिता चक्रे हरिकेश इतिद्विज! बभाषेऽन्तर्विनिः्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता॥२८॥ प्रीतिदायंददौ चाथ भूरि पुत्राननेक्षणात्। पूर्णभद्रस्तथाऽगस्त्य!हृष्टाकनककुण्डला कनककुण्डलोवाच वालोऽपि पूर्णचन्द्राभवदनो मदनोपमः । वृद्धिप्रतिक्षणं प्राप शुक्कपक्षइवोडुराट् किमर्थ खिद्यसे कान्त! ज्ञानवानसि यद्धवान्। यदाष्टरवर्षदेशीयो हरिकेशोऽभवच्छिशुः । नित्यं तदाप्रभृत्येवं शिवमेकममन्यत अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय॥ २६॥ पांसुक्रीडनसक्तोऽपि कुर्याल्लिङ्ग रजोमयम्। शाद्वलैःकोमलतृणैःपूजयेञ्चसकौतुकम् किमुद्मवताम्पु' सां दुर्लभं हि चराचरे। ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुरन्त्यग्रे मनोरथाः आकाशयतिमित्राणिशिवनाम्नाऽखिलानिसः। चन्द्रशेखरभूतेश!मृत्यु जय!मृडेश्वर! दैवं हेतुं वदन्त्येवंभृशंकापुरुषाः पते!। स्वयम्पुराकृतंकर्मदैवं तच्च नहीतरत्॥ ३१॥ धूर्जटे! खण्डपरशो! मृडानीश! त्रिलोचन !। भर्गशम्भो! पशुपते! पिनाकिन्नग्रशङ्कर ततः पौरुषमालम्व्य तत्कर्म परिशान्तये। ईश्वरं शरणं यायात्सर्वकारणकारणम श्रीकण्ठ! नीलकण्ठेश! समरारे! पार्वतीपते!। कपालिन्भालनयन! शालपाणे! महेश्वर! अपत्यं द्रविणं दाराहाराहर्म्यहया गजाः। सुखानिस्वर्गमोक्षौ च न दूरेशिवभक्तितः अजिनाम्बर! दिग्वास :! स्वर्धु नीक्किन्नमौलिज!।

२२४ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे द्वात्रिशोऽध्याय:] * आनन्दकाननदर्शनवर्णनम् * २२५

विरूपाक्षाऽहिनेपथ्य! गृणन्नामावलीमिमाम्॥५४॥ स वयस्कानिति मुहुः समाहूयति लालयन्। अहो बालिशबुद्धित्वात्कुतस्त्यक्तं गृहं मया ॥ ७१॥ शब्दग्रहौ न गृह्ीतस्तस्यान्याख्यां हरादूते-॥५५॥ क्व यामि क्व स्थिते शम्भो! मम श्रेयो भविष्यति पद्धयां न पद्यते वान्यदृते भूतेश्वराजिरात्। द्रष्टु रूपान्तरंतस्यवीक्षणेनविचक्षणे पित्रानिर्वासितश्चाऽहं न घ वेदयथ किश्चन ॥ ७२॥ रसयेत्तस्य रसना हरनामाक्षरामृतम्। शिवाङ्घरिकमलामोदादुघ्राणं नैव जिघृक्षति इतिश्रुतंमया पूर्वपितुरुत्सङ्वर्तिना। गदतस्तात पुरतः कस्यचिद्वचनं स्फुटम् करौतत्कौतुककरौ मनो मनति नापरम्। शिवसात्कृत्यपेयानि पीयन्तेतेनसद्धिया मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबन्धुभिः। भक्ष्यन्ते सर्वभक्ष्याणि त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि। येषां क्वाऽपि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसीगतिः।।9४।। सर्वावस्थासु सर्वत्र न स पश्येच्छिवं विना ॥ ५६॥ जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः। गच्छन् गायन्स्वपंस्तिष्ठञ्छयानोऽदन्पिबन्नपि। येषां क्वाऽपि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसीगतिः॥ ७ परितस्त्रयक्षमैक्षिष्ट नान्यं भावं चिकेति सः ॥ ६० ॥ पदेपदेसमाक्रान्तायेचिपद्विरहर्निशम् । येषां क्वाऽ पिगतिर्नास्तितेषांवाराणसीगतिः पापराशिभिराक्रान्ता ये दारिद्रन्यपराजिताः । स्पष्टां चेष्टां विलोक्येतिहरिकेशस्यतत्पिता। अशिक्षयत्सुतंसोऽथगृहकर्मरतोभव येषां क्वाऽपिगतिर्नास्ति तेषां वाराणसीगतिः।।७9।। एते तुरङ्गमा वत्स! तवेतेऽश्वकिशोरकाः । संसारभयभीता येयेबद्धाःकर्मबन्वनैः । येषांक्वापिऽ्गतिर्नास्तितेषांवाराणसीगतिः चित्राणीमानि वासांसि सुदुकूलान्यमूनि च॥ ६३॥ श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । रत्नान्याकरशुद्धानि नानाजातीन्यनेकशः । कुप्यं बहुविधंचैतद्गोधनानि महान्तिच येषां क्वाऽपि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसीगतिः॥ ७६ ।। अमत्राणि महार्हाणि रौप्यकांस्यमयानि घ। येच योगपरिभ्रष्टास्तपोदानविवर्जिताः। येषांक्कापिगतिर्नास्तितेषांवाराणसीगतिः पणनीयानि वस्तूनि नानादेशोद्गवान्यपि॥ ६५॥ मध्येबन्धुजने येषामपमानं पदे पदे। तेषामानन्ददं चैक शम्भोरानन्दकाननम् ॥ ८१ चामराणि विचित्राणि गन्धद्रव्याण्यनेकशः। आनन्दकाननं येषां रुचिववसतां सताम् । विश्वेशानुगृहीतानान्तेषामानन्दजोदयः एतान्यन्यानि बहुशस्त्वनेके धान्यराशयः ॥६६॥ मज्यन्ते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवह्निना। अतोमहाश्मशानं तदगतीनां परा गतिः एतत्वदीयं सकलं वस्तुजातं समन्ततः । अर्थोपार्जनविद्याश्च सर्वाः शिक्षस्वपुत्रक. हरिकेशोऽविचार्येति यातो वाराणसीं पुरीम्। चेष्टास्त्यज दरिद्राणां धूलिधूसरिणाममूः। यत्राऽविमुक्ते जन्तूनां त्यजतां पार्थिवीं तनुम्॥ ८४॥ अम्यस्य विद्याः सकला भोगान्निविश्य चोत्तमान् ॥ ६८ ॥ धुनर्नोतनुसम्बन्धस्तनुद्वेषिप्रसादतः । आनन्दवनमासाद्य स तपः शरणं गतः ॥ तां दशाश्चरमां प्राप्य भक्तियोगं ततश्चर। असकृच्छिक्षितःपित्रेत्यवमन्यगुरोर्गिरम अथकालान्तरेशम्भुःप्रविश्यानन्दकाननम्। पार्वत्यैदर्शयामास निजमाक्रीडकाननम् रुष्टदृष्टिश्च जनक कदाचिद्वलोक्य सः। निर्जगाम गृहाद्वीतो हरिकेशउदारघी अमन्दामोदमन्दारं कोविदारपरिष्कृतम्। चारुचम्पकचूताढ्य प्रोत्फुल्लनवमल्लकम १५

२२६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखप द्वात्रिशोऽध्याय: ] * न्यायार्जितधनोत्सर्गमहत्त्ववर्णनम् * २२७ विकसन्मालतीजालं करवीरिराजितम्। प्रस्फुटत्केतकिवनं प्रोद्यत्कु रबकोर्जितम् जृम्भद्विचकिलामोदं लसत्कङकेलिपल्लवम्। नवमल्लीपरिमलाकृष्टषट्पदनादितम्।। स्थलभाकपद्मचरणं मत्तमातङ्गगामिनम् । लसत्कदलिकेदारदलच्चीनांशुकावृतम्।

पुष्प्यपुन्नागनिकरं बकुलामोदमोदितम्। मेदस्विपाटलामोदसदामोदित दिङमुखम् नाना कु सुममाला भिर्मालितञ्चसमन्ततः । अकण्टकितरुच्छन्नम्महिषश्वापदावृतम्।। बहुशो लम्बिरोलम्बमालामालितभूतलम्। चलच्चन्दनशाखाग्ररममाणपिकाकुलम् चन्द्रकान्तशिला सुप्तकृष्णेणहरितोडुपम्। तरुप्रकीर्णकुसुमजितस्वर्लोकतारकम् दर्शयन्नित्थमाक्रीडन्देव्ये देवोऽविशद्वनम् ॥ ११०॥ देवदेव उवाघ मेरुतुङ्गनमेरुस्थच्छायाक्रीडित किन्नरम्। किन्नरीमिथुनोद्गीतंगानवच्छुककिशुकम्।। यथा प्रियतमादेवि ! ममत्वं सर्वसुन्दरि। तथा प्रियतरश्चैतन्मे सदानन्दकाननम्॥ कढम्बानां कदम्बेषु गुअ्ट्रोलम्वयुग्मकम्। जितसौवर्णवर्णोच्चकणिकारचिराजितम् अत्रानन्दवने देवि! मृतानां मदनुग्रहात्। वपुस्त्वमृततां प्राप्तमपुनर्भविनस्तु ते।। लसत्सप्च्छदामोदं खर्जू रीराजिराजतम्। नारिकेलतरुच्छन्नं नारङ्गीरागरज्जितम् भविनो ये विपद्यन्ते वाराणस्यां ममाज्ञया। फलिजम्बीरनिकरं मधूकमधुपाकुलम् । शाल्मलीशीतलच्छायं पिचुमन्दमहावनम् तेषां बीजानि दुग्धानि श्मशानज्वलद्ग्निना।। ११३। मधुरामोददमनच्छन्नं मरुवनोदितम्। लवलीलोललीलाभृन्मन्दमारुतदोलितम्।। भिल्लीहल्लीस कप्रीतिभिल्लीराघ चिराचिणम्। सहाश्मशाने ये प्राप्ता दीर्घनिद्रांगिरीन्द्रजे। न पुनर्गर्भशयने ते स्वपन्ति कदाचन ब्रह्मज्ञानेन मुच्यन्ते नाऽन्यथा जन्तवः क्वचित्। ब्रह्मज्ञानमये क्षेत्रे प्रयागे वा तनुत्यजः ॥ ११५॥ मरालीगलनालीस्थ बिसासक्तसितच्छदम्। विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेड्कारसुन्दरम्॥ ६६॥ ब्रह्मज्ञानं तदेवाहं काशीसंस्थितिभागिनाम्। दिशामि तारकं प्रान्ते मुच्यन्ते ते तु तत्क्षणात् ॥ ११६ ॥ वकशावकसश्चारं लक्ष्मणासक्तसारसम् । मत्तवर्हिणसंघुष्टं कपिज्जलकुलाकुलम्॥। जीवञ्जीवलसञ्जीवं क्वणत्कारण्डवोत्कटम्। गृह्लीयुः पापकर्माणि काशीमृतविनिन्दकाः।

दीर्घिकावारिसश्चारिशीतमारुतवीजितम् ॥१०१॥ सुकृतानि स्तुतिकृतो मुच्यन्ते तेऽत्र जन्तवः ॥ ११७॥

मन्दान्दोलितक ह्वार परागपरिपिडगलम्। उल्लसत्पङ्गजमुखं नीलेन्दी घ रलो च न म् ।्र। 5 ह्मज्ञानंकुतोदेविक लिनोपहतात्मनाम्। स्वभाव चञ्चलाक्षाणांतद्ब्रह्म हदिशाम्यहम्

तमालकबरीभारं विलसद्वाडिमीरदम्। भ्रमरालीलसद्भ्रकं शुकनासाविराजितम् योगिनो योगविभ्रष्टाः पतन्त्यैश्वर्यमोहिताः।

महान्धुश्रवणन्दूर्वाश्मश्रुभि: परिशोभितम्। काश्यां पतित्वा न पुनः पतन्त्यपि महालये॥ ११६॥

कमलामोदनिःश्वासं बिम्बीफलरदच्छदम् ॥ १०४॥ त्रह्मज्ञानं न विन्दन्ति योगैरेकेन जन्मना । जन्मनेकेनमुच्यन्तेकाश्यामन्तकृतो जना:

सुपझपत्रवसनंकर्णिकारविभूषणम्। कम्रकम्बुलसत्कण्ठं शङरस्कन्धबन्धुरम् । प्रथेहमुच्यते जन्तुर्गिरिजे मदनुग्रहात्। अविमुक्ते महाक्षेत्रे न तथाऽन्यत्र कुत्रचित् गन्धसारसमासक्ताहीनदोर्दण्डमण्डितम्। अशोकपलवाङष्टंकेतकीनखरोज्जवलम् ब्रहुजन्मसमभ्यासाद्योगी मुच्येत वा न वा। मृतमात्रोविमुच्येतकाश्यामेकेनजन्मना लसत्कण्ठीरवोरस्कंगण्डशैलप्रृथूदरम्। जलावर्तलसन्नाभितरुजङ्गायुगान्वितम् न सिध्यति कलौ योगो न सिध्यति कलौ तपः। न्यायार्जितधनोत्सर्गः सर्गः सिध्येत्कलौ नरः ॥१२३॥

२२८ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्ये * शिवेनयक्षायवरदानवर्णनम् * २२६ न व्रतं न तपो नेज्या न जपो न सुरार्वनम्। दानमेव कलौमुक्त्यैकाशीदानैरवाप्यते तत्तपोग्निशिखादावचुम्बितम्लानकाननम्। कलौविश्वेश्वरोदेव: कलौवाराणसीपुरी। कलौभागीरथीगङ्गाकलौदानंविशिष्यते गङ्गोत्तरवहाकाश्यां लिङ्गं विश्वेश्वरं मम। उभेविमुक्तिदेपु सां प्राप्येदानबलात्कल साक्षात्तपस्यन्तमिव तपो धृत्वा नराकृतिम्। पुण्यवानितरो वापि ममक्षेत्रस्य सेवया। मुक्तोभवति देवेशि!नात्रकार्याविचारणा निराकृति निराकाङ्ड कृत्वा भक्तिश्च काश्चन ॥ १४३॥ अविमुक्तस्य माहात्म्यात्पुण्यपापेन कर्मणा। देवि!प्रभवतःपु'सामपिजन्मशतार्जिते अविमुक्तं न मोक्तव्यं तस्माद्देवि! मुमुक्षुणा। हन्यमानेन बहुधा ह्युपसर्गशतैरपि कुर द्ूशावैर्ग णशोभ्रमद्गिः परिवारितम्। नितान्तभीषणास्यैश्चपश्चास्यैःपरिरक्षितम् तं तथाभूतमालोक्य देवीदेवं व्यजिज्ञपत्। वरेणच्छन्दयेशामुं निजभक्तंतपस्विनम् विधाय क्षेत्रसंन्यासं ये वसन्तीह मानवाः । जीवन्मुक्तास्तु ते देवि! तेषां विघ्नं हराम्यहम् ॥ १३० ॥ त्वदेकचित्तं त्वदधीनजीवितं त्वदेककर्माणममुं त्वदाश्रयम्।

न योगिनां हृदाकाशे न कैलाशेन मन्दरे। तथावासरतिर्मेऽस्तियथाकाश्यांरतिर्मम तीव्रैस्तपोभिः परिशुष्कविग्रहं कुरुष्व यक्षस्य वरेरनुग्रहम् ॥१४६ ॥ काशीवासिजनो देवि!ममगर्भे वसेत्सदा। अतस्तं मोचयाम्यन्तेप्रतिज्ञेयं यतो मम देवो वृषेन्द्रादवरुह्य देव्या शैलादिनादत्तकरावलम्ब ।

तामसीं प्रकृति प्राप्य कालौ भूत्वा चराचरम्। समाधिसङ्कोचितनेत्रपत्रं पस्पर्श हस्तेन दयार्द्रचेताः ॥ १४७॥

ग्रसामि लीलया देवि! काशी रक्षामि यत्नतः ॥ १३३।। ततः स यक्षो विनिमील्य चक्षुषी त्र्यक्षं पुरो वीक्ष्य समक्षमात्मनः । प्रेमपात्रद्वयं देवि! नितरां नेतरन्मम। त्वं वा तपोधने! गौरि! काशीवानन्दभूमिका उद्यत्सहस्त्रांशुसहस्रतेजसं जगादहर्षाकुलगद्गदाक्षरम् ॥ १४८।। विना काशीं न मे स्थानं विना काशीं न मे रतिः । जयेश! शम्भो! गिरिजेश! शङ्कर! त्रिशलपाणे! शशिखण्डशेखर!। विना काशीं न निर्वाणं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ १३५॥ स्पर्शत्कृपालो! तव पाणिपङ्कजं प्राप्याऽमृतीभूततनूलतोऽभवम्॥१४६॥

ब्रह्माण्डगोलके यद्वन्मुक्ति: काश्यां व्यवस्थिता। श्रुत्वोदितां तस्य महेश्वरो गिरं मृद्धीकया साम्यमुपेयुषी मृदु।

अष्टाङ्योगयुक्त्या वा न तथा हेलयाऽन्यतः ॥ १३६ ॥ भक्तस्य धीरस्य महातपोनिधे! ददौ वराणां निकरन्तदा मुदा॥१५० ॥ इतिब्रुवाणो देवेशो हरिकेशमवैक्षत । मध्ये वनं तपस्यन्तमशोकतरुमूलगम्। क्षेत्रस्य यक्षाऽस्य मम प्रियस्य भो भवाऽ्धुना दण्डधरोवरान्मम।

शुष्कस्नायुपिनद्धास्थिसश्चयं निश्चलाकृतिम्। स्थिरस्त्वमद्यादिदुरात्मदण्डकः सुपालकः पुण्यकृताश्च मत्प्रियः ॥१५१॥

वल्मीककीटकाकोटिशोषितासृगसृग्धरम् ॥ १३८॥ त्वं दण्डपाणिर्भवनामतोऽधुना सर्वान्गणाञ्छाधि ममाज्ञयोत्कटान्। निर्मांसकीकसचयंस्फ टिकोपल निश्चलम्। शङ्गकुन्देन्दुतुहिनमहाशङ्गलसच्क्रियम गणाविमौ त्वामनुयायिनौ सदा नाम्ना यथार्थौ नृषु संभ्रमोद्भ्रमौ॥१५२ ॥

सत्त्वावलग्बितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम्। त्वमन्त्यभूषां कुरु काशिवासितां गलेसुनीलाम्भुजगेन्द्रकङगणाम्। भाले सुनेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षितवामभागाम् ॥१५३॥ निमेषोन्मेषसश्चार पिशुनीकृतजन्तुकम्। पिङ्गतारस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम मौलौ लसत्पिङ्गकपर्दभारिणीं विभूतिसंक्षालितपुण्यविग्रहाम्। अहो हिमांशो: कलयालसच्क्रियं वृषेन्द्रलीलागतिमन्दगामिनीम्॥ १५४॥

२३० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे द्वात्रिशोऽध्याय: ] * यक्षराजाष्टकवर्णनम् * २३१ त्वमन्नदःकाशिनिवासिनां सदा त्वं प्राणदो ज्ञानद एक एव हि। दण्डपाणिमनाराध्य क:काश्यां सुखमाप्नुयात्। त्वं मोक्षदो मन्मुखसूपदेशस्त्वं निश्चलां सद्वसति विधास्यसि॥१५५॥ त्वं विघ्नपूगैःपरिपीड्यपापिनः सम्भ्नान्तिमुत्पाद्य विनेष्यसे बहिः। प्रविविक्षुरहं काशीं दूरगोपि भजामि तम् ॥ १६८॥

आनीय भक्तान् क्षणतोपि दूरतो मुक्ति परां दापयितासि पिङ्गल ।॥ १५६ ॥ रतभद्राङगजोद्भूत!पूर्णभद्रसुतोत्तम !। निर्विघ्नं कुरु मे यक्ष! काशीवासं शिवासये धन्योयक्ष:पूर्णभद्रो धन्याकाश्चनकुण्डला। ययोर्जठरपीटेडभूर्दणडपाणे! महामते!॥ त्वत्सात्कृते क्षेत्रवरे हि यक्षराट् कस्त्वामनाराध्य विमुक्तिभाजनम्। जययक्षपते ! धीर जयपिङगललोचन।। जयपिङ्ग! जटाभार ! जयदण्ड! महायुध! स भाजनं पूर्वत एव ते चरेत्ततःसमर्चा मम भक्त आचरेत् ॥ १५७॥ अविमुक्तमहाक्षेत्रसूत्रधारोग्रतापस !। दण्डनायक! भीमास्य!जयविश्वेश्वरप्रिय !॥ त्वं ग्रामवासप्रद एव मे पुरेऽध्यक्षस्त्वमेधीह च दण्डनायकः । सौम्यानां सौम्यवदनभीषणानां भयानक !। क्षेत्रपापधियांकालमहाकालमहाप्रिय! दुष्टान्समुद्टाटय काशिवेरिण:काशींपुरी रक्ष सदा मुदान्वितः॥ १५८।। जय पाणद! यक्षेन्द्र! काशीवासान्नमाक्षद! । महारत्नस्फुरद्रश्मिचय चर्चित वि ग्र ! पूर्णभद्रसुत! दण्डनायक! त्रश्यक्ष! यक्ष! हरिकेश! पिङ्गल !। महासम्भ्रान्तिजनक! महोदभ्रान्निप्रदायक !। काशिवासवसतां सदाऽन्नद ! ज्ञानमोक्षद ! गणाग्रणीर्भव ॥ १५६ ॥ अभक्तानां च भक्तानां सम्भ्रान्त्युद्भ्रान्तिनाशक ।॥१७१॥ मद्धक्तियुक्तोऽपि विना त्वदीयां भक्ति न काशी वसति लभेत। गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दण्डपाणे!॥ १६० ।। प्रान्तनेपथ्यचतुर! जयज्ञाननिधिप्रद ! जय गौरीपदाब्जाले! मोक्षेक्षणविचक्षण यक्षराजाष्टकं पुण्यमिदंनित्यं त्रिकालतः। जपामिमैत्रावरुणे!वाराणस्याप्तिकारणम् ज्ञानोदतीर्थे चिहितोदकक्रियो यस्त्वां समाराधयिता गणेशम्। दण्डपाण्यष्टकंधीमान् जपन्विघ्नैर्नजातुचित्। श्रद्धयापरिभूयेतकाशीवासफलंलभेत् स एव लोके कृतकृत्यतामगान्ममातुलानुग्रहतोऽत्रपुण्यवान् ॥ १६१। प्रादुर्भावं दण्डपाणेः शृण्वन् स्तोत्रमिदं गृणन्। त्वं दक्षिणस्यां दिशि दण्डपाणे! सदैव मे नेत्रसमक्षमत्र। विपत्तिमन्यतः प्राप्य काशीं जन्मान्तरे लभेत् ॥ १७६॥ त्वं दण्डयन्प्राणभृतो दुरीहानिहास्वनुन्स्वानभयं दिशन्वै ॥ १६२॥ श्रुत्वाध्याय मिमंपुण्यंदण्डपाणिसमुद्धवम्। पठित्वापाठयित्वाऽपिनविघ्नैरभिभूयते स्कन्द उवाच इति दत्त्वावरान्विप्र गिरीशोदण्डपाणये। वृषेन्द्रमधिरुह्याथ विवेशानन्दकाननम् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे पूर्वार्धे दण्डपाणिप्रादुर्भावो नाम द्वात्रिशोऽध्यायः ॥ ३२॥ कुम्भोदव! तदारभ्य यक्षराड्दण्डनायकः। पुरीवाराणसींसम्यगनुशास्ति निदेशतः अहमप्यत्रवसति चक्रे तदनुसूयया। वसन्नपि मयाकाश्यां यतः सम्भवितो न सः मुने! क्षेत्रं यदत्याक्षीस्त्वमप्येवंविधो वशी। शङ्क तत्राऽहमेवाद्धा कामं तस्यैव विक्रियाम्॥ १६६ ॥ मनाग्विरुद्धाचरणं यदि द्विज! विलक्षयेत्। हरिकेशस्तदा काश्यां क्व स्थितिः क घ निर्वृतिः ॥१६७॥

त्रयस्त्रिशोऽ्ध्याय: ] * ज्ञानवाप्यांश्राद्धतर्पणमहत्त्ववर्णनम् * २३३

पृथिव्यावरणाम्भोसि निष्क्रान्तानि तदा मुने !। भूप्रमाणादशगुणैयेरियं वसुधावृता त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः तैर्जलैःस्नापयाञ्चके त्वस्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जञ्जपूकौघहारिभिः

ज्ञानवापीमाहात्म्यवर्णनम् सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत्। ज्योत्स्नाव दुज्ज्वलच्छाये: पावनैः शम्भुनामवत्॥२०॥ अगस्त्य उवाघ स्कन्द!ज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद साम्प्रतम्। विजिताब्जमहागन्धैःपाटलामोदमोदिभिः । अद्ृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः ज्ञानवापीं प्रशंसन्ति यतः स्वर्गौकसोप्यलम् ॥ १ ॥ अज्ञानतापसं तप्तप्राणिप्राणैकरक्षिभिः। पश्चामृतानां कलशैः स्नपनाति फलप्रदैः स्कन्द उवाघ श्रद्धोपस्पर्शि हृदयलिङुत्रितयहेतुभिः। अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदाननिदायकैः २४॥। घटोद्गवमहाप्राज्ञ! शृणुपापप्रणोदिनीम्। ज्ञानवाप्या: समुत्पत्तिकथ्यमाना मयाधुना विश्वभत्तु रुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः। महावभृथसुस्नानमहाशुद्धिविधायिभिः अनादिसिद्धे संसारेपुरा देवयुगे मुने!। प्राप्तः कुतश्चिदीशानञ्चरन्स्वैरमितस्ततः नवर्षन्तियदाभ्राणिनप्रावर्तन्त निम्नगाः। जलाभिलाषो न यदास्नानपानादिकर्मणि सहस्रधार: कलशैः स ईशानोघटोद्गव।। सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः ततः प्रसन्नो भगवान् विश्वात्माविश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानंरुद्रंस्द्रवपुर्धरम् क्षारस्वादूदयोरेव यदासीजलदर्शनम्। पृथिव्यां नरसंघारे वर्तमाने क्वचित् क्वचित् तव प्रसन्नोऽस्मीशान कर्मणाSनेन सुव्रत !। गुरुणानन्यपूर्वेण ममाति प्रीतिकारिणा निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानन्दकाननम् : महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम् नतस्त्वं जटिलेशान! वरं ब्रूहि तपोधन!। अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण! महाशयनसुप्तानां जन्तूनांप्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्तपतज्जन्तुतरण्डकम् ईशान उवाच यातायातातिसंखिन्नजन्तुविश्राममण्डपम्। अनेकजन्मगुणितकर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम् य्दि प्रसन्नो देवेश! वरयोग्योऽस्म्यहं यदि। तदेतदतुलं तीर्थ तव नाम्नास्तु शङ्कर! सच्चिदानन्दनिलयम्परब्रह्मरसायनम् 1 सुखसन्तानजनकम्मोक्षसाधनसिद्धिदम् विश्वेश्वर उवाच प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा। लसत्त्रिशलविमलरश्मिजालसमाकुलः त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भु वःस्वःस्थितान्यपि। आलुलोके महालिङ्गं वैकुण्ठपरमेष्ठिनोः 1 महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः तेभ्यो खिलेभ्यस्तीर्थेम्यः शिवतीर्थमिदं परम् ॥ ३१॥ ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिःपरितःपरिवेष्टितम्। वृन्दैर्वृ नदारकर्षीणांगणानाञ्चनिरन्तरम् सिद्धानां योगिनांस्तोमैर्च्यमानंनिरन्तरम्। गीयमानं चगन्धर्वेःस्तूयमानंचचारणैः शिवंज्ञानमिति व्रयुः शिवशब्दार्थचिन्तकाः। तच्च ज्ञानन्द्रवीभूतमिहमे महिमोदयात्

अङ्गहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततन्नागीभिर्मणिदीपकैः अतो ज्ञानोदनामैतत्तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। अस्य स्पर्शनमात्रेण सर्वपापैःप्रमुच्यते

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालंकृतमण्डनम्। अमरीचमरीराजिवीज्यमानमितस्ततः ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्याञ्च राजसूयाश्वमेधयोः

अस्येशानस्य तल्लिङ्गं द्ृष्ट्च्छेत्यभवत्तदा। स्नपयामि महल्लिङ्गं कलशैः शीतलैर्जलैः फल्पुतीर्थे नरः स्नात्वासन्तर्प्यचपितामहान्। यत्फलंसमवाप्नोतितदत्रश्राद्धकर्मणा

घखान घत्रिशलेन दक्षिणाशोपकण्ठतः। कुण्डं प्रघण्डं वेगेन र्द्रोर्द्रवपुर्धरः गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातोयदाभवेत्। तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणंभवेत् यत्फलं समवाप्नोतिपितृन्सन्तर्प्यपुष्करे। तत्फलं कोटिगुणितंज्ञानतीर्थेतिलोदकैः

२३४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे त्रयस्त्रिशोऽध्यायः ] * हरिस्वामिपुत्र्याख्यानवर्णनम्* २३५१ सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति। यत्फलं पिण्डदानेन तज्ज्ञानोदेदिनेदिने कलाकलापकुशला स्वरेण जितकोकिला॥ ५५॥ पिण्डनिर्वपणं येषांज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम्। मोदन्ते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम् न नारी तादगस्तीह नाऽमरीकिन्नरीन च। विद्याधरीननो नागागन्धर्वीनासुरीनचा अष्टम्याश्च चतुरदश्यामुपवासी नरोत्तमः । सर्वसौन्दर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः। प्रातः स्नात्वाऽथ पीताम्भस्त्वन्तर्लिंङ्गमयो भवेत्॥ ४० ॥ अधिशेते ध्रवं ध्वान्तन्तन्मोलि व्रध्नसाध्वसात् ॥।५9॥ एकादश्यामुपोष्यात्रप्राश्नातिचुलुकत्रयम्। हृदयेतस्यजायन्तेत्रीणिलिङ्गान्यसंशयम् तदास्यंशरणंयातोमन्येदर्शभयाच्छशी। दिवापि नत्यजेत्तान्तुत्रस्तश्चण्डमरीचितः ईशानतीर्थेय:स्नात्वाविशेषात्सोमवासरे। संतर्प्यदेवर्षिपितृन्दत्वादानं स्वशक्तितः तद्भूभ्र मरराजीवगण्डपत्रलतान्तरे। उदश्चन्न्यञ्चदुड्डीनगतेरभ्यासभाजिनी॥ ततः समर्च्यश्रीलिङ्गंमहासंभारविस्तरः। अत्रापि दच्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः तव्चारुलोचनक्षेत्रे विचरन्तौ च खख्जनौ। सदैव शारद्री प्रीति निर्विशेते निजेच्छया उपास्य सन्ध्यांज्ञानोदेयत्पापं काललोपजम्। क्षणेनतदपाकृत्यज्ञानवान्जायतेद्विजः सुदत्या रद्नश्रेणीछद्देषु विषमेषुणा। विहिता काश्चनी रेखा क्वेन्द्रावेतावतीकला शिवतीर्थमिदं प्रोक्तंज्ञानतीर्थमिदंशुभम्। तारकाख्यमिदं तीर्थ मोक्षतीर्थमिदं ध्रवम् प्रायो मदनभूपालहर्म्यरत्नान्तरेशुभे। जितप्रवालसुच्छाये तस्यारदनवाससी स्मरणादपि पापौवो ज्ञानोदस्य क्षयेद ध्रुवम्। दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसम्भवः ॥४:॥ शङ्क चित्तभुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम्। अनध्यरत्नकोशात्यन्तस्यावक्षोरुहद्वयम् डाकिनीश।किनीभूतप्रेतवेतालराक्षसाः। अनङ्ग्भूनियमतोऽद्वश्येमध्ये नतभ्रवः। रोमालीलक्षिकामूध्वामिवयष्टिविधिर्व्यधात् ग्रहा: कूश्माण्डभोटिड्गा: कालकर्णी शिशुग्रहाः॥ ४७॥ नस्या नाीदरीं प्राप्य कन्दर्पोऽनङ्गताङगतः। पुनः प्राप्तमिवाङ्गानि तप्यते परमंतपः ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः। सर्वे प्रशममायान्तिशिवतीर्थजलेक्षणात् गुरुणैत न्नितम्बेन महामन्मथदीक्षया। भुविकेकेयुवानो न स्वाधीनाःप्रापितादृशाम् ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिङ्गंयः स्नापयेत्सुधीः। सर्वतीर्थोदकैस्तेनध्रुवं संस्नापितम्भवेत् ऊरुस्तम्भेन चैतस्या: स्तम्भवत्कस्यनोमनः। तस्तम्भेनमुनेर्वापिसुवृत्तेनसुवर्तनम् ज्ञानरूपोऽहमेवात्रद्रवमूतिविधाय च। जाड्यविध्वंसनंकुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्॥ पादाङ्गष्ठनखज्योतिःप्रभयाकस्यनप्रभा। विवेकजनिताऽध्वंसि मुने! तस्यामृगीदृशः इति दत्त्वावराञ्छम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत। कृतकृत्यमिवात्मानंसोप्यमंस्तत्रिशलभृत् सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये। ईशानो जटिलोस्द्रस्तत्प्राश्य परमोदकम्। अवाप्तवान् परंज्ञानं येन निवृ तिमाप्तवान संमार्जनादिकर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा॥ ७० ॥ स्कन्द उचाच नत्पादप्रतिविम्बेषु रेखाशष्पाङ्गरश्चरन्। नान्यद्वनान्तरंयाति काश्यांयूनांमनोमृगः कलशोद्गव! चित्रार्थमितिहासं पुरातनम्। तदास्यपङ्कजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया। नलतान्तरमासेविअप्यामोदप्रसूनयुक ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तन्तदाख्यामि निशामय॥ ५३॥ सुलोघनाऽपि सा कन्या प्रेक्षेताऽडस्यं न कस्यचित्। हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद द्विजः पुरा। सुश्रवा अपि सा बाला नाऽऽदत्ते कस्यिद्वचः॥ ७३ ॥ तस्यैका तनया जाता रूपेणाSप्रप्िमा भुवि॥५४॥ सुशीला शीलसम्पन्नारहस्तद्विरहातुरैः। प्रार्थितापि सुरूपाठ्यैर्नाभिलाषम्बबन्धसा न समा शीलसम्पच्या तस्या:काचन भूतले। धनैस्तस्या जनेतापि युवभिः प्राथितो बहु।

२३६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे त्रयस्त्रिंशोऽध्याय: ] * मणिकर्णिकामहत्त्ववर्णनम् * २३७

नाऽशकत्तां सुशीलां स दातुं शीलोजितश्रियम्॥७५॥ मुक्तावैदूर्यमाणिक्यपुष्परागेभ्य एव सा। मेने रुद्राक्षनेपथ्यमनध्य गर्भसुन्दरी ज्ञानोदतीर्थभजनात्सासुशीलाकुमारिका। बहिरन्तस्तदाSद्राक्षीत्सर्वंलिङ्गमयंजगत् कलावती माल्यकेतुं पति प्राप्य पतिव्रता। अपत्यत्रितयंलेभेदिव्यभोगसमृद्धिभाक् कदाचिदेकदातां तु प्रसुप्तांसदनाङगणे। मोहितोरूपसम्पत्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत् एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतु नरेश्वरम्। व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम्। सनिनीषतितावञ्चविद्यन्मालीसमागतः चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ॥ ६६ ॥ राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुण्डलः । वसारुधिरलिप्ाङ्ग: शमश्रुलः पिड्गलोघनः तांतु चित्रपटीं राजा कलावत्यै समार्पयत्। साथ चित्रपटींरम्यां संप्रहष्टतनूरुहा राक्षस उवाच मुहुर्मुहुः प्रपश्यन्ती रहसि प्राणदेवताम्। मम दृग्गोघरं यातो विद्याधरकुमारक ।। अद्य त्वामेतया सार्ध प्रेषयामियमालयम् विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी॥ ६८ ॥ इति श्रुत्वाऽथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्ाता मृगी यथा। क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथि पटीम् । चकम्पेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुह्यः ॥। ८१।। तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्॥ ६६।। निज्धान त्रिग्ूलेन रक्षोविद्याधरं घ तम्। विद्याधरकुमारेऽपि नितरांमधुराकृतिः संभेदोऽयमसे! रम्यउपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्विरा ॥ १००॥ तद्गीषणत्रिशूलेन भिन्नोरस्कोमहाबलः। जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम् ॥८३ नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे। घूर्णितोमुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले अलक्ष्या मोक्षलक्ष्मीर्या वेदान्ते परिपठ्यते। शाक्षसो मृत्युवशगो वञ्रेणेव महीधरः। विद्याधरोपि तच्छूलवातेन विकलीकृतः विमुक्तये सतां सैषा श्रीमती मणिकर्णिका ॥ १०२॥ उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णितविलोचनः । प्रिये मुधासमानीतासुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन् मरणं मङ्गलं यत्र सफलं यत्र जीवितम्। स्वर्गस्तृणायते यत्र सैषाश्रीमणिकर्णिका जहौ प्राणान् रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन् ॥ ८७॥ यत्र सम्पत्तिसम्भारान्विश्राण्यनिधनेच्छया। अनन्यपूर्वसंस्पर्शसुखं समनुभूय सा। तमेघ च पति मच्वा चक्रेशोकाग्निसात्तनुम् यतिव्रतं समालम्व्य तिष्टते मूलकन्दभुक् ॥ १०४ ॥ लिङ्गत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि। यत्र त्रिमार्गगां गङ्गांमार्गमाणोमृतान् हरः। स्वमौलिबालचन्द्रेणमुक्तिमार्गप्रदर्शयन् दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ ॥ ८६॥ संसारं यत्र दुर्वारं प्रतारयति शङ्करः । मृता अप्यमृतायन्ते कर्णधाराद्यतो नराः रणेषणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोऽपि सः। अन्ते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः संसारसारपदवी यत्र स्याददवीयसी। कर्णे जपान्महेशानात्करुणावरुणालयात् ध्यायन्ती साऽपि तं बाला विद्याधरकुमारकम्। अनेकभवसम्भूतप्रभूतसुकृतैर्नराः । कर्णेजपं भवं यत्र लभन्ते ते भवापहम् ॥ १०८ ॥ विरहाग्रौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्॥ ६१॥ स्वीकृत्य क्षेत्रसंन्यासंयद् बलेनमहाधियः। तृणं कृतान्तंमन्यन्तेसेयंश्रीमणिकर्णिका सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान्। तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । माल्यकेतुरनङश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम् ॥ ६२॥ हरिश्चन्द्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद भूरियं हिसा ११०॥ सापि प्राग्वासनायोगाललिङ्गार्घनरता सती। हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिबह्नमंस्तवै अभिलष्यन्ति यत्रत्यमपि वैकुण्ठवासिनः। सैकतंमृदुलं तल्पंसैषाश्रीमणिकर्णिका

२३८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ] * नानाशिव लिङ्गानाम्वर्णनम् # २३६

अनेकजन्मजनितकर्मसूत्रनियन्त्रणम्। उन्मुच्य यत्रमुक्ता:स्युः सैषाश्रीमणिकर्णिका यज्ञः संस्थापितश्चैतल्लिङं यज्ञेश्वराभिधम्। यदर्चनाल्लभेन्मर्त्यः सर्वयागफलं महत् सत्यलोकेऽपि ये लोकास्तेऽर्थयन्ति निरन्तरम्। पुराणेश्वरनामैत ललिङ्गमप्टादशाङ्गलम्। अष्टादशानां विद्यानांस्यादाधारोयदीक्षणात् यामहोदीर्घनिद्रायै सेयं श्रीमणिकर्णिका ॥ ११३॥ धर्मशास्त्रेश्वरश्चायं स्मृतिभिश्च प्रतिष्ठितः । अयं हिसकुलस्तम्भो यत्रश्रीकालभेरवः। क्षेत्रपापकृतःशास्ति दर्शयंस्तीव्रयातनाम् स्मृत्यध्ययनजम्पुण्यं यद्विलोकनतोभवेत् ॥ १३३॥ अन्यत्र चिहितम्पापं नश्येत्काशीनिरीक्षणात्। सारस्वतमिद लिङ्गं सर्वजाड्यविनाशकृत्। सर्वतीर्थेश्वरंलिङ्गमेतत्सद्योविशुद्धिदम् काश्यां कृतानां पापानां दारुणेयन्तु यातना ॥ ११५॥ शलश्वरस्यलिङ्गस्य मण्डपोऽयंमशाद्गुतः। सर्वेषांरत्नजातानां योविभर्तिपरां श्रियम् कपालमोचनंतीर्थमेतत्तदपि पावनम् । कपालं पतितं यत्र विधेभैरवपाणितः॥ सप्सागरसंज्ञं वे लिङमेतन्मनोहरम्। यद्वीक्षणालभेन्मत्यःसप्ताब्धिस्नानजं फलम् ऋणत्रयाद्विमुच्यन्ते यत्र स्नाता नरोत्तमाः। तीर्थविशुद्धिजनकं तदेतद्वृणमोचनम् असौमन्त्रेश्वरःश्रीमान्मन्त्रजाप्यफलप्रदः । सप्तकोटिमहामन्त्रैः स्थापितोयःपुरायुगे प्रणवाख्यं परंब्रह्म यत्र नित्यं प्रकाशते। स पश्चायतनोपेत ऊङ्कारेशोऽयमद्गुतः॥ त्रिपुरेशस्य लिङगस्यपुर: कुण्डमिदंमहत्। त्रिपुरः खानितम्पूर्व त्रिपुरारिप्रियम्परम् अश्च उश्चमकारश्च नादो बिन्दुश्च पश्चमः। पञ्चात्मक परं ब्रह्म यत्र नित्यं प्रकाशते इदं वाणेश्वरं लिङ्गं सहस्रभुजपूजितम्। द्विभुजस्यापि बाणस्य सहस्रभुजहेतुकम् एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । अंरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात्। वलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः ॥ १४० ।। मातुर्जातूदरदरी न घिशेदेष निश्चयः ॥ १२०॥ आदिकेशवपूर्वेण त्वयमादित्यकेशवः । भीष्मकेशवनामासौ दत्तात्रेयेश्वरस्त्वयम् त्रिलोचनोयंभगवान्कुर्यादेवत्रिलोचनम्। निजभक्तंकृपायुक्तस्त्वपिदेशान्तरस्थितम् दत्तात्रेयेश्वरात्पूर्वमेष आदिगदाधरः । भृगुकेशवनामासावेष वामनकेशवः ॥ १४२।। असौ कामेश्वरो देवोय:कामान्पूरयेत्सताम्। दुर्वासाअपियत्रापनिजकाममहोदयम् जरनारायणावेतौ यज्ञवाराहकेशवः। विदारनारसिंहोऽयं गोपीगोविन्द एष ह ॥१४३ स्वयंलीनो महेशोत्रत्रभक्तकामसमृद्धये। तस्मात्स्वर्लीनसञ्ज्ञास्यदेवदेवस्यशलिनः उष लक्ष्मीनृसिंहस्य प्रासादो रत्नकेतनः । यस्य प्रसादात्प्रह्लाद: पदमैन्द्रमवाप्तवान् वाराणस्यां महादेवो यः पुराणेषुपठ्यते। क्षेत्राभिमानीभगवांस्तत्प्रासादोऽयमद्गतः अखर्वसिद्धिदःपु सामेष खर्वविनायकः। शेषमाधवनामासौ शेषेण स्थापितः पुरा असौस्कन्देश्वरोदेव: श्रद्धयायद्विलोकनात्। आजन्मब्रह्मचर्यस्य फलमाप्नोतिमानघः यस्य भक्ता न दह्यन्ते त्वपि संवर्तवह्निना। घिनायकेश्वरश्चायं सर्वसिद्धिप्रदायकः । यत्सेवया प्रणस्यन्तिनणां सर्वेिनायकाः शङ्गमाधवनामाSसौ शङ्क' हत्वाऽत्रसंस्थितः ॥ १४६ ॥ इयं वाराणसी देवी साक्षान्मूर्ततिमयी शुभा। इदं सारस्वतंस्रोतः परं ब्रह्म रसायनम्। सरस्वत्या महानद्या सङ्गमो यत्र गङ्गया यस्याविलोकनात्पु सां भूयो नो गर्भसम्भवः ॥ १२७॥ यत्राप्लुतानरा भूयःसम्भवन्तिनभूतले। श्रीबिन्दुमाधवस्त्वेषसाक्षालक्ष्मीपतिःपरः पार्वतीश्वरलिङ्गस्य महदायतनंत्विदम्। यत्रनित्यं महेशानो गौर्यासह विमुक्तिदः श्रद्धया यं नमन्मर्त्यो न वसेद्गर्भवेश्मनि। नदारिद्रन्यमवाप्नोतिव्याधिर्नाऽभिभूयते एव भृङ्गीश्वरः श्रीमान्महापातकनाशनः । बिन्दुमाधवभक्तो यस्तं यमोऽपि नमस्यति। जीवन्मुक्तोऽभवद भृङ्गी यस्य लिङ्गस्य सेवया ॥ १२६॥ प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिन्दुस्वरूपधृक्॥ ६५० । चतुर्वे देश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम् ।। अमूत्त यत्परंब्रह्म बिन्दुमाधव एवसः। पतत्पश्चनदन्तीर्थ पञ्चब्रह्मात्मसञ्ज्ञकम्॥१५१

२४० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे त्रयस्त्रिंशोऽध्याय: ] * ज्ञानवापीसमीपेनानापीठानाम्वर्णनभ् * २४१ यत्र स्नातो न गृह्ीयाच्छरीरं पाश्चभौतिकम्। एषा सा मङ्गलागौरीकाश्यां परममङ्गलम् ॥१५२।। गोकर्णभारभूतेशौ तत्कर्णौं परिकीर्तितौ॥१६८॥ यत्प्रसादादवाप्नोति नरोऽत्र चपरत्र च । मयूखादित्यसञ्ज्ञोऽयंरश्मिमालीतमोपहः विश्वेश्वराविमुक्तौ च द्वावेतौदक्षिणौ करौ। धर्मेशमणिकर्णेशौद्वौकरौदक्षिणेतरौ गभस्तीशो महालिङ्गमेतद्दिव्यमहःप्रदम् । कालेश्वरकपरदीशौघरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरौ नितम्बश्च नाभिर्वैमध्यमेश्वरः कपर्दोऽस्य महादेव: शिरोभूषा श्रुतीश्वरः। चन्द्रेशोहृदयन्तस्य आत्मावीरेश्वरःपरः मृकण्डुसूनुनाऽप्यत्र तपस्तप्तं पुरा महत् ॥ ६५४॥ लिङ्ग' संस्थाप्य परमं स्वनाम्नायुःप्रद्म्परम्। लिङ्गन्तस्यतु केदारःशुक्रंशुक्रश्वरं विदुः। अन्यानियानिलिङ्गानिपरःकोटिशतानि च किरणेश्वरनामैतल्लिङ्' त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥१५५॥ ज्ञेयानिनखलोमानिवपुषोभूषणान्यपि। यावेतौदक्षिणौहस्तौनित्यनिर्वाणदौहिती सकृन्नतमिदं लोकं नयेत्किरणमालिनः। धौतपापेश्वरं लिङ्गमेतत्पातकधावनम् जन्तूनामभयं दच्वा पतताम्मोहसागरे। इय दुर्गाभगवती पितृलिङ्गमिदम्परम् निर्वाणनरसिंहोऽयं भक्तनिर्वाणकारणम्। मणिप्रदीपनागोऽयं महामणिविभूषणः इयं हि चित्रवण्टेशी घण्टाकर्णहदस्त्वयम्। यदर्चनान्नरो जातु न नागैः परिभूयते। कपिलेशमिदं लिङ्गंकपिलेन प्रतिष्ठितम् इयं सा ललिता गौरी विशालाक्षीयमङ्गता॥ १७५॥ मुच्यन्ते कपयोऽप्यस्य दर्शनात्किमु मानवाः। प्रियव्रतेश्वर लिङ्ग' महदेतत्प्रकाशते आशाविनायकस्त्वेषधर्मकूपोऽयमङ्गुतः। यत्रपिण्डान्नरो दत्वा पितुन्ब्रह्मपदं नयेत् यस्यार्चनाल्लभेजन्तुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु। इदमायतनं श्रेष्ठमणिमाणिक्यनिर्मितम् एषा विखवभुजादेवी विश्वैकजननीपरा। असौ वन्दीमहादेवीनित्यन्त्रैलोक्यवन्दिता श्रीमतः कालराजस्य कलिकालात्तिहारिणः। निगडस्थानपि जनान् पाशान्मोचयति स्मृता। निजभक्तं जनं पाति यः पापात्पापभक्षणः॥ १६१।। दशाश्वमेधिकं तीर्थमेतत्त्रैलोक्यवन्दितम्॥१८॥ क्षेत्रविघ्नकरान्पापान्यातयन्यातनाशतैः । इयं मन्दाकिनी रम्या तपस्तपुमिहागता काशीवाससुखं प्राप्य नाद्याऽपि दिवमीहते। अशोकाख्यमिदं तीर्थ गङ्गाकेशव एष वै। मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्गद्वारमिदं विद्ुः स्नात्वाSत्र सन्तर्प्य पितृञच्छाद्धं कृत्वा विधानतः॥:६३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थेकाशीखण्डे नरे न नरकंपश्येदपि दुष्कृतकर्मकृत्। पूर्वार्धे ज्ञानवापीवर्णनं नाम त्रयस्त्रिशत्तमोऽध्यायः॥३३॥ यानि कानि च लिङ्गानि काश्यां सन्ति सहस्रशः ॥ १६४॥ रत्षभूतमिदंतेषु लिङ्गं रत्नेश्वराभिधम् । रत्नेश्वरप्रसादेन भुक्तवा रतान्यनेकशः पुरुषार्थमहारत्नं निर्वाणं को न लव्धवान्। कृत्तिवासेश्वरस्येषामहाप्रासादनिमितिः यां दृष्टाऽपि नरो दूरात्कृत्तिवास:पदं लभेत्। सर्वेषामपि लिङ्गानां मौलित्वं कृत्तिवाससः ॥१६७॥ ऊङ्कारेशः शिखा ज्ञेया लोघनानि त्रिलोचनः।

१६

अथ चतुस्त्रिशोऽध्यायः

स्कन्द उवाच- पुनर्ददर्श तन्वङ्गी चित्रपटयां घटोद्भव। स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्॥ १ संसारसर्पदष्टानां जन्तूनां यत्र शङ्गर:। अपसव्येन हस्तेन ब्रूते ब्रह्म स्पृशन् श्रुतिम् ॥ २। न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः। या गतिः प्राप्यते पुंभिस्तां दद्यान्मोक्षभूरियम् ॥ ३। वैकुण्ठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः। जपेयुः सततं सुक्त्यै श्रीमतीं मणिकणिकाम्॥ ४। हुत्वाऽग्निहोत्रमपि च यावज्जीवं द्विजोत्तमाः । अन्ते श्रयन्ते मुक्त्यै यां सेयं श्रीमणिकर्णिका॥ ५। वेदान् पठित्वा विधिवद् ब्रह्मयज्ञरता भुवि। यां श्रयन्ति द्विजा मुक्त्यै सेयं श्रीमणिकर्णिका ॥ ६। इष्ट्वा कतूनपि नृपा बहून पर्याप्तदक्षिणान्। श्रयन्ते श्रेयसे धन्याः प्रान्तेऽधिमणिकर्णिकम् ॥ ७ सोमन्तिन्योऽपि सततं पतिव्रतपरायणा:। मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयन्ति मणिकर्णिकाम् ॥द। वैश्या अपि च सेवन्ते न्यायोपाजितसम्पदः । धनानि साधु सात्कृत्वा प्रान्ते श्रीमणिकर्णिकाम् ॥र्द। त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छद्रा न्यायमार्गगा: । निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम्॥ १०। यावज्जीवं चरन्तोऽपि ब्रह्मचयं जितेन्द्रियाः। निःश्रेयसे श्रयन्त्येनां श्रीमतीं मणिकर्णिकाम् ॥ ११। अतिथीनपि सन्तर्प्य पञ्चयज्ञरता अपि। गृहस्थाश्रमिणो नेमां त्यजेयुर्मणिकर्णिकाम् ॥ १२। वानप्रस्थाश्रमयुजो ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम्। सन्नियम्येन्द्रिय प्रामं मणिकर्णीमुपासते॥ १३ । अनन्यसाधनां मुक्ति ज्ञात्वा शास्त्ररनेकधा। मुमुक्षुभिस्त्वेकदण्डेः सेव्यते मणिकर्णिकाम् ॥ १४। दण्डयित्वा मनो वाचं कायं नित्यं त्रिदण्डिनः । नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयन्ते मणिकर्णिकाम ॥ १५।

३०२ काशीखण्डे संन्यस्ताऽखिलकर्माणो दण्डयित्वा चलं मनः। एकदण्डव्रता मुक्त्यै भजेयुर्मणिकणिकाम् ॥ १६। शिखी मुण्डी जटो वाडपि कौपीनी वा दिगम्बरः । मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकरणिकाम्॥ १७। तप: कर्तु न शक्ता ये दानं वा दातुमक्षमाः। योगाभ्यासविहीना ये तेषामेषा विमुक्तिदा॥ १८। सन्त्युपायाः सहस्रन्तु मुक्तये न तथा मुने। हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वां मणिकर्णिका ॥ १६। अनशनव्रतभुते त्रिकालाभ्यवहारिणे। प्रान्ते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका ॥ २० यथोक्तमाचरेदेको निष्ठापाशुपतं व्रतम्। निरन्तरं स्मरेदेको हृद्येनां मणिकर्णिकाम्॥ २१। दृष्टात्र वपुषः पाते द्वयोश्र सदृशी गतिः । तस्मात्सवं विहायाशु सेव्येषा मणिकर्णिका ॥ २२। स्वर्गद्वारे विशेयुर्ये विगाह्य मणिकणिकाम्। तेषां विधूतपापानां क्वापि स्वर्गो न दूरतः ॥ २३। स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेखा मोक्षभूर्मणिकणिका। नोपरिष्टान्न चाप्यधः॥२४। दत्वा दानान्यनेकानि विगाह्य मणिकणिकाम्। स्वर्गद्वारं प्रविष्टा ये न ते निरयगामिनः ॥ २५। स्वर्गापवर्गयोरर्थः कोविदैश्व निरूपितः । स्वर्गः सुखं समुद्दिष्टमपवर्गो महासुखम् ॥ २६। मणिकर्ण्युपविष्टस्य यत्सुखं जायते सतः । सिंहासनोपविष्टस्य तत्सुखं क्व शतक्रतोः ॥२७। महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम्। श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते ॥ २८। स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्र पश्चिमे। सौभाग्यभाग्यकनिधि: काचिदेका महास्थली ॥ २६। यावन्तो भास्वतः स्पर्शाद् भासन्ते सैकताः कणाः । तावन्तो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका॥ ३०॥

चतुस्त्रिशोऽध्याय: ३०५

सन्ति तोर्थानि तावन्ति परितो मणिकणिकाम्। यावद्भिस्तिलमात्रापि न भूमिविरलीकृता ॥ ३१॥ यदन्वये कोऽपि मुक्तः सम्प्राप्य मणिकरणिकाम्। तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वगौं कसामपि ॥ ३२। तर्पिताः पितरो येन सम्प्राप्य मणिकर्णिकाम्। सप्त सप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः ॥ ३३। आमध्याद्देवसरित आहरिश्रन्द्रमण्डपात्। आगङ्गाकेशवादा च स्वर्गद्वारान्मणिकर्णिका ॥ ३४। एतद्रजः कणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति। एतत्प्राप्त्ये प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी॥ ३५॥ कलावती चित्रपटों पश्यन्तीत्थं मुहुर्मुहुः। ज्ञानवापीं ददर्शाडथ श्रीविश्वेश्वरदक्षिणे ॥ ३६॥ यदम्बु सततं रक्षेद्दुर्वृत्ताद्दण्डनायकः । सम्भ्रमो विभ्रमश्ासौ' दत्वा भ्रान्ति गरीयसीम् ॥३७॥ पुराणे परिपठचते। तस्यैषाम्बुमयी सूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका ॥ ३८ । नेत्रयोरतिथीकृत्य ज्ञानवापों कलावती। कदम्बकुसुमाकारां बभार क्षणतस्तनुम् ॥ ३६। अङ्गानि वेपथुं प्रापुः स्विन्ना भालस्थली भृशम्। हर्षवाष्पाम्बुकलिले जाते तस्य विलोचने॥ ४०। तस्तम्भ गात्रलतिका मुखं वैवर्ण्यमाप च। स्वरोऽथ गद्गदो जातो व्यभ्रंशत्तत्करात्पटी ॥ ४१।

साक्षणं स्वं विसस्मार काऽहं क्वाऽहं न वेति च। सौषुप्तायां दशायां च परमात्मेव निश्चला ॥ ४२। अथ तत्परिचारिण्यस्त्वरमाणा इतस्ततः । किं कि किमेतदेततिंक पृच्छन्ति स्म परस्परम् ॥ ४३। तदवस्थां विज्ञाय समालोक्य तां ताश्र्वतुरचेतसः। सात्त्विकेर्भावैरिदमूचुः परस्परम्॥ ४॥

चतुस्त्रिशोऽष्याय: ३०७

भवान्तरे चिरातेन प्रेमपात्रमेतयैक्षि तु किञ्चन। सङ्कत्य सुखमूर्च्छामवाप ह॥ ४५। अथ नेत्थं कथमियमकाण्डात्पर्यमूमुहत्। प्रेक्षमाणा तन्मोहस्य निदानं ताः सम्यगेव विचार्य च। उपचेरुर्म हाशान्तैरुपचारैरनाकुलम् ॥। ४७। काचित्तां वीजयाञ्चक्रे कदलीतालवृन्तकैः। बिसिनीवलयैरन्या धन्यां तां पर्यभूषयत् ॥४८। पुरा। अशोकपल्लवैरस्या: काचिच्छोकमनीनशत् ॥४्६॥

इष्टार्थविरहग्लानां सिञ्चयामास काचन ॥ ५० ।

जलाद्रवाससा काचिदेतस्यास्तनुमावृणोत्। कर्पूरक्षोदजालेपैरन्यास्तामन्वलेपयन् । ५१।

पझ्मिनीदलशय्यां च काचिद् व्यरचयन्मृदुम्। काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदङ्गत: ॥५२। मुक्ताकलापं रचयाञचक्रे वक्षोजमण्डले। काचिच्छशिमुखी तां तु चन्द्रकान्तशिलातले ॥। ५३। स्वापयामास तन्वङ्गों स्रवच्छीताम्बुशीतले। दृष्टवापचार्यमाणां तामित्थं बुद्धिशरीरिणी॥ ५४। अतितापपरीताङ्ग्ी ताः सखीः प्रत्यभाषत। एतस्यास्तापशान्त्यर्थं जानेऽहं परमौषधम् ॥ ५५। उपचारानिमान् सर्वान् दूरीकुरुत माचिरम्। अपतापां करोम्येनां सद्यः पश्यत कौतुकम्॥ ५६। दृष्टवा चित्रपटीमेषा सद्यो विह्वलतामगात्। अत्रेव काचिदेतस्याः प्रेमभूरस्ति निश्चितम् ॥ ५७। परितापं विहास्यति। वाक्यादबुद्धिशरीरिण्यास्ततस्तत्परिचारिकाः ॥ ५ू८।

चतुहित्रिशोडड्याय: ३०९

निधाय तत्पुरः प्रोच: पटों पश्य कलावति। तवानन्दकरी यत्र काचिदस्तीष्टदेवता॥ पू६। सापीष्टदेव तानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च। सुधासेकमिव प्राप्य सूच्छां हित्वोत्थिता द्रुतम् ॥ ६। अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः । पुनरालोकयाञ्च क्रे ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम् ॥ ६१। स्पृष्टवा कलावती तां तु वापीं चित्रगतामपि। लेभे भवान्तरज्ञानं यथासोत् पूर्वजन्मनि ॥ ६२। पुनर्विचारयाञचक्रे वापोमाहात्म्यमुत्तमम् । अहो चित्रगताऽपीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका ॥ ६३। ज्ञानं मे जनयामास भवान्तरसम्द्भवम् । अथ तासां पुरो हृष्टा कथयामास सुन्दरी ॥ ६४। निजं प्राग्भववृत्तान्तं ज्ञानवापोप्रभावजम् । कलावत्युवाच- एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मण कृन्यका ॥ ६५।

उपविश्वेश्वरं काश्यां ज्ञानवाप्यां रमे मुदा। जनको मे हरिस्वामी जनयित्री प्रियंवदा ॥ ६६। आख्या मम सुशोलेति मां च विद्याधरोहरत्। मध्येमागं निशीथेऽथ तदोपमलयाचलम् ॥६७। रक्षसा सह हतो वीरो राक्षसं स जघान है। रक्षोऽपि मुक्तं शापात्तु दिव्यं वपुरदाप है॥ ६८। अवाप जन्म गन्धर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः। कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाऽहं कलावती ॥ ६६। इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्षणात्। इति तस्या वः श्रुत्वा साऽपि बुद्धिशरीरिणी॥ ७०। ताश्र तत्परिचारिण्यः प्रहृष्टास्यास्तदाऽभवन्। प्रोचुस्तां प्रणिपत्याऽथ पु्यशोलां कलावतोम्॥ ७१। अहो कथं हि सा लभ्या यत्प्रभावोऽयमोदृशः । धिग्जन्म तेषां मर्त्येऽस्मिन् येनेक्षि ज्ञानवापिका ॥ ७२।

२१२ काशोकण्ड

कलावति नमस्तुभ्यं कुरु नोऽपि समोहितम्। जनि सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम् ॥७३। अयं च नियमोऽस्माकमद्यारभ्य कलावति। निर्वेक्ष्यामो महाभोगान् दृष्टवा तां ज्ञानवापिकाम् ॥ ७४। अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति। चित्रं चित्रगताऽपीह या तव ज्ञानदायिनी॥ ७५। ॐकृत्य तासां वाक्यं सा स्वाकारं परिगोप्य च। प्रियाणि कृत्वा भूभर्तृः प्रस्तावज्ञा व्यजिज्ञपत् ॥ ७६। कलावत्युवाच- जीवितेश न मे त्वत्तः किश्चित् प्रियतरं क्वचित्। त्वामासाद्य पति राजन् प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः ॥ ७७। एको मनोरथः प्रार्थ्यो ममाऽस्त्यत्राऽर्डर्यपुत्रक। महाहितः ॥ ७८। मम तु त्वदधीनायाः सुदुष्प्रापतरो महान्। तव स्वाधीनवृत्तेस्तु सिद्धप्रायो मनोरथः ॥७६। प्राणेश कि बहूक्ेन यदि प्राणैः प्रयोजनम्। तदाऽभिलषितं देहि प्राणा यास्यन्त्यथाऽन्यथा ॥ ८० । प्राणेभ्योऽपि गरीयस्यास्तस्या वाक्यं निशम्य सः । उवाच वचनं राजा तस्या: स्वस्याऽपि च प्रियम् ॥द१॥ राजोवाच- नाऽहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि। प्राणा अपि मम क्रोतास्त्वया शोलकलागुणैः ॥ ८२।

अविलम्बितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति। भवद्विधार्ना साध्वीनां मन्येऽप्राप्यं न किञ्चन ॥ ८३। कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं कि को वा प्रार्थयिता प्रिये। न पृथग्जनवत्किञ्चिद्वर्तनं नौ कलावति ॥ ८४। देशः कोशो बलं दुर्ग यदन्यदषि भामिनि। तत्त्वदीयं न मे किञ्चित् स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे ॥८५ । तच्च स्वाम्यं ममाऽन्यत्र त्वदृते जीवितेश्वरि। राज्यं त्यजेयं त्वद्वाकयात्तृणीकृत्याऽपि मानिनि ॥८६। माल्यकेतोर्महीजानेरिति वाक्य निशम्य सा। प्राह गम्भीरया वाचा वचश्र्ारु कलावती॥ ८७।

३१५

कलावत्युवाच- नाथ प्रजासृजा पूर्व सृष्टा नानाविधा: प्रजाः । प्रजाहिताय संसृष्टं तद्विहीना पुरुषार्थचतुष्टयम्॥दद। जनिरपि जलबुद्बुदवन्मुधा। तस्मादेकोऽपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे॥ ८९॥ यत्राऽनुकूल्यं दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते। यदुच्यते पुरा विद्भिरिति तत्तथ्यमीक्षितम्॥ ९०। मदिधानां तु दासीनां शतं तेऽस्तोह मन्दिरे। तथापि नितरां प्रेम स्वामिनो सवि दृश्यते॥ ९१। तव दास्यवि भोगाढया किमुतांकस्थली चरी। तत्राप्यनन्यसम्पत्तिस्तन्र स्वाधीनभर्तृता विपश्चिवत् संचयेदर्थानिष्टापूर्ताय ।। ९२। कर्मणे। तपोऽर्थमायुनिविघ्नं दारांश्रापत्यलब्धये ॥। ९३। तवैतत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय। पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वत्म्यहं शृणु ॥ ९४। तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति । प्राणाः प्रयाता: प्रागेव वपुःशेषाऽस्मि केवलम् ॥ ९५॥ माल्यकेतुः कलावत्या इत्याकर्ण्य वच: स्फुटम्। क्षणं विचार्य स्वहृदि राजा प्रोवाच तां प्रियाम्॥ ९६। प्रिये कलावति यदि तव गन्तव्यमेव हि। राज्यलक्ष्म्याऽनया किं मे चलया त्वद्विहीनया ॥ ९७। न राज्यं राज्यमित्याहू राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवम्। सप्ताङ्गमपि तद्राज्यं तया होनं तृणायते ॥ ९८। निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्त्वा भोगान्निरन्तरम्। हृषीकार्थाः कृतार्थाश्र विधृता आधृतिः प्रिये ॥ ९९। अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहाऽस्ति मे। अवश्यमेव गन्तव्याSSवाभ्यां वाराणसीपुरी॥ १००॥ माल्यकेतुः प्रियामित्थमाश्वास्य कृतनिश्च्चयः। समाहय च दैवज्ञान् प्रकृतीः परिपूज्य च ॥ १०१।

२४८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पञ्चत्रिशोऽध्याय: ] * अविमुक्तप्रशंसनवर्णनम् * २४६ पुत्रेराज्यंनिधायाथ राजाकाशीम्प्रतस्थिवान्। रत्नजातंकियद पिपुत्रादर्थम्प्रगृह्यघ उद्योतयन्नभोवर्त्म देवोऽपि स्वालयंययौ। द्ृष्टा विश्वेश्वरपुरी हष्टरोमा नरेश्वरः। मेने कृतार्थमात्मानं संसाराम्बुधिपारगम्॥ स्कन्द उवाच प्राग्जन्मवासनायोगात्सापिराज्ञीकलावती। ग्रामान्तरादागतेवपुरीमार्गानवेत्स्वयम् तदाप्रभृति लोकेऽत्र ज्ञानवापी विशिष्यते॥ १२२ ॥ मणिकर्ण्यामथ स्नात्वा भूरिदत्त्वाततो वसु। विश्वेशमर्चयित्वाऽ्थरत्नजातेरनेकशः दत्वातत्रापिरत्नानिगजानश्वान् गवांव्रजम्। टुकूलानिविचित्राणिपूजोपकरणानिच सर्वभ्यस्तीर्थमुख्येभ्यः प्रत्यक्षज्ञानदा मुने। सर्वज्ञानमयी चैपा सर्वलिङ्गमयी शुभा साक्षाच्छिवमयी मूर्ततिर्ज्ञानिकृज्ज्ञानवापिका। सन्ति तीर्थान्मनेकानि सद्य: शुचिकराण्यपि॥१२४॥ ध्वजस्तम्भपताकाश्च विचित्रोल्लोचकानि च॥ १०७॥ परन्तु ज्ञानवाप्या हि कलां नार्हन्ति पोडशीम्। अथप्रदक्षिणीकृत्य मुक्तिमण्डपमाविशत्। तत्रधर्मकथां श्रृत्वादत्त्वातत्रापि सद्धनम् ज्ञानवाप्याः समुत्पत्ति यः श्रोष्यति समाहितः॥ सायन्तनीम्महापूजाम्पुनः कृत्वाक्षितीश्वरः । तत्रजागरणंकृत्वा तौर्यत्रिकमहोत्सवैः न तस्य ज्ञानविभ्रंशो मरणे जायते क्वचित् ॥ १२५॥ अथप्रातःसमुत्थायकृत्वाशौचाचम क्रियाम्। राइ्याविनिर्दिष्टपथाज्ञानवापीनृपोययौ महाख्यानमिदम्पुण्यम्महापातकनाशनम्। महादेवस्य गौर्याश्च महाप्रीतिविवर्धनम् तृपः सार्धं कलावत्या तत्र सस्नौ प्रहष्टवत्। पठित्वा पाठयित्वा वा श्रुत्वा वा श्रद्धयाऽन्वितः । अथ पिण्डान्सनिर्वाप्य सन्तर्प्य श्रद्धया पितृन् ॥ १११॥ ज्ञानवाप्या: शुभाख्यानं शिवलोके महीयते ॥ १२७॥ तत्र रूप्यसुवर्णादि पात्रेम्यः प्रतिपाद्य च। दीनान्धकृपणानाथान् महार्हेरत्नजातकेंः प्रीणयित्वा नरपतिः पारणां कृतवांस्ततः। संस्कार्यरत्नसोपानैर्ञानवापी कलावती इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे

आबबन्ध रति तत्र सह भर्त्रा तपस्विनी। एकान्तरोपवासैश्च कदाचिच्च त्र्यहोव्रतैः पूर्वार्धे ज्ञानवापीप्रशंसनवर्णनंनामचतुस्त्रिशत्तमोऽध्यायः ॥ ३४॥ षडहोभोजनैश्चापि पक्षार्धनियमैरथ । पक्षान्तरोपवासेश्च मासोपवसनादिभिः॥ चान्द्रायणव्रतैः कृच्क्रैर्भर्त्तुः शुश्रूषणैरपि। निनाय क्षणवत्कालमायुःशेषस्यसाSनघाः एकदा ज्ञानवाप्यान्तु प्रातः स्नात्वोपरिष्टयोः। पञ्चत्रिंशोऽध्यायः आगत्य जटिलः कश्चिद्विभूर्ति दत्तवान्करे॥ ११७॥ सदाचारवर्णनम् उवाच च प्रसन्नास्य आशीर्भिरभिनन्द्यच। उत्तिष्ठतम्प्रकुरुतं महानेपथ्यमद्य वै॥ कुम्भयोनिरुवाच तारकोदयसम्प्राप्तिर्भवित्री वां क्षणादिह। यावदित्थंसमाचष्ट जटिलोऽग्रे तयोर्षच्ः अविमुक्तं महाक्षेत्रं परं निर्वाणकारणम्। क्षेत्राणाम्परमं क्षेत्रं मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् तावद्विमानमापन्नं स क्वणत्किक्किणीगणम्। पश्यतां सर्वलोकानाञ्चन्द्रमौलिस्थोस्थात् ॥ १२० ॥ शमशानानाञ्च सर्वेषां शमशानम्परमं महत्। पीठानाम्परमम्पीठमूषराणां महोषरम् उत्तीर्यतच्क्र तिपुटेकिमपिस्वयमादिशत्। अनाख्यंयत्परंज्योतिरुच्चक्रामघतत्क्षणात् धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरम्परम्। अर्थार्थिनां शिखिरथ! परमार्थप्रकाशकम्॥ ३॥

२५० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पञ्चत्रिशोऽध्याय: ] * सदाचारवर्णनम् * २५१

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणाश्च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम् क्षेत्रकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्या: कथाम्पराम्। श्रुत्वेमामितिमन्येऽहं गौरीहृदयनन्दन सहस्रभाग: प्रथमादद्वितीयोनुक्रमात्तथा। सर्व एतेमहाभागायावन्मुक्तिसमाश्रयाः चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकाशिनी। प्राणिस्योऽपि मुने!श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः ॥ २० ॥ मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्धये न मुधा क्वचित्॥ ६ ॥ कियन्ति सन्ति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले। मतिमद्धयो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तुवाडवाः। विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्गन्यः कृतबुद्धयः॥२१॥ परं काशीरजोमात्रतुलासाग्यं क्व तेष्वपि।। ७ ॥ कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृ भ्योब्रह्मतत्पराः। नतेषोमर्चनीयोऽन्यस्त्रिषुलोकेषुकुम्भज कियन्त्यो न स्रवन्त्योऽत्र रत्नाकरमुदावहाः । अन्योन्यमर्चकास्तेवै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणोब्रह्मणासृष्टः सर्वभूतेश्वरोयतः परं स्वर्गतरङ्गिण्याः काश्यां का साम्यमुद्धहेत्॥८॥ अतोजगत्स्थितंसरवंत्राह्मणोऽर्हतिनापरः। सदाचारोहिसर्वार्होनाचाराद्विच्युतःपुनः कियन्ति सन्ति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख !। तस्माद्विप्रेण सनतं भाव्यमाचारशीलिना॥२४॥ परं मन्येऽविमुक्तस्य कोस्यशोपि न तेष्वहो॥ ६॥ विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्तियंमुने !। विद्वांसस्तं सदाचारंधर्ममूलं विदुर्बुधाः गङ्गाविश्वेश्वरः काशीजागर्तित्रितयंयतः। तत्रनैशश्रेयसीलक्ष्मीर्लभ्यतेचित्रमत्रकिम् लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः। श्रद्धालुरनस्युश्च नरोजीवेत्समाःशतम् कथमेषा त्रयीस्कन्द! प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगेविशेषेणनितरांचञ्चलेन्द्रियैः श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु च कर्मसु। सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः ॥ तपस्तादक् क्व वा तिष्ये तिष्ये योग: क्वताद्वशः। दुराचाररतोलोकेगर्हणीयःपुमान्भवेत्। व्याधिभिश्चाभिभूयेतसदाल्पायुःसुदुःखभाक् क्व वा व्रतं क्व वा दानंतिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः ॥१२॥ त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा। विनाऽपि तपसा स्कन्द! विना योगेन षण्मुख !। विना व्रतैविनादानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः ॥१३ ॥ दुःखीयतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी॥ २६॥

किंकिमाचरता स्कन्द काशीप्राप्येत तद्वद। मन्येविनासदाच्ारंनसिद्धयेयुर्मनोरथाः यस्मिन्कर्मण्यन्तरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति। तद्षेव कर्मकर्तव्यंविपरीतं न घक्कचित्

आचार: परमो धर्म आचार: परमं तपः। आचारादवर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्तायन्नियमायमाः। अतस्तेष्वेव वै यत्नःकर्तव्योधर्ममिच्छता सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्। आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख!। देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथावद दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश॥ ३२ ॥ स्कन्द उवाच मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम्। शौघं स्नानन्तपोदानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्।

यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥१७।। उपोषणोपस्थदण्डौ दशैतेनियमा: स्मृताः॥३३॥

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः। कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च।

क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिका: सुराः॥१८॥ अमून् षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ ३४ ॥ शनैः शनैः सश्चिनुयाद्धर्मवल्मीकशङ्वत्। परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्

२५२ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे पञ्चत्रिशोऽध्याय: ] * सदाचारवर्णनम् * २५३ धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः। पितृमातृसुतभ्नातृयोषिद्बन्धुजनादिक: जायते चैकल: प्राणी प्रम्रियेततथैकलः । एकलः सुकृतम्भुङ्क्ते भुङ्क्तेदुष्कृतमेकलः पितरश्च गुरू श्चापिहृदिध्यात्वाप्रसन्नधीः। ततश्चावश्यकंकत्तु नैऋ तींदिशमाश्रयेत् देहं पञ्चत्वमापन्नं त्यत्तवा कौ काष्ठलोष्टवत्। ग्रामद्धनुःशतंगच्छेन्नगराच्चचतुर्गु णम्। तृणैराच्छाद् वसुधां शिर: प्रावृत्य वाससा कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे सन्ध्ययोरपि। बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मो यान्तमनुव्रजेत् ॥३८॥ कृती सश्चिनुयाद्व्मं ततोऽमुत्रसहायिनम्। धर्मसहायिनंलब्ध्वासन्तरेददुस्तरंतमः विष्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः॥५६॥ नतिष्ठन्नाप्सुनो विप्रगोवह्नयनिलसम्मुखः । न फालकृष्ट भूभागेन रथ्यासेव्यभूतले उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांश्च वर्जयन्। ब्राह्मणःश्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शद्रताम् नालोकयेद्विशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम्। अनध्ययनशीलञ्च सदाचारविलङ्घिनम्। सालसञ्च दुशन्नादं ब्राह्मणम्वाधतेऽन्तकः वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् ॥।५८।। अथो मृदं समादाय जन्तुकर्करवर्जिताम्। ततोऽम्यसेत्पयत्नेन सदावारं रूदा द्विजः। तीर्थान्यप्यभिलप्यन्ति सदाचारिसमागमम ॥ ४३॥ विहाय सूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टाञ्च नाकुलाम् ॥५६॥ रजनीप्रान्तयामार्ध ब्राह्मःसमयउच्यते। सवहितश्चिन्तयेत्प्राज्ञस्तस्मिश्चोत्थायसर्वदा गुह्ये दद्यान्मृदश्चैकाम्पायौपञ्चाम्वुसान्तराः। दश वामकरे चापि सपपाणिद्वये मृदः गजास्यंसंस्मरेदादौ ततईशंसहाम्बया। श्रीरङ्गं श्रीसमेतन्तु ब्रह्माण्या कमलोद्धचम् एकैकाम्पदयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योमृ दस्तथा। इत्थं शौच गृहीकुर्याद्गन्धलेपक्षयावधि क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्मादब्रह्म वर्यादिषुत्रिषु। दिवाविहितशौचस्य रात्रावर्ध समाचरेत् रुज्यर्धश्च तदर्धक्च पथिौरादिबाधिते। तदर्धयोषिताश्चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत् गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलादखिलान्गिरीन्॥ ४६॥ क्षीरोदादीन्समुद्रांश्चमानसादिसरांसि च। वनानिनन्दनादीनिधेनू:कामदुघादिकाः अपिसर्वनदीतोयैमृ त्कूटैश्चापि गोमयैः। आपादमाचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक आर्द्रघात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिता: ! सर्वाश्चाहुतयोऽप्येव ग्रासाश्चान्द्रायणेऽपि च॥६५॥ नागांश्च शेषप्रमुखान् गजानैरावतादिकान्। प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि। अश्वानुच्चेःश्रवोमुख्यान् कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान्॥ ४६॥ उपस्पृशेद्विहीनायान्तुषाङ्गारास्थिभस्मभिः ॥६६ ॥ स्मरेदरुन्धतीमुख्या:पतिव्रतवतीवधः। नैमिषादीन्यरण्यानि पुरी: काशीपुरीमुखाः विश्वेशादीनि लिङ्गानि वेदानृकप्रमुखानपि। अनुष्णाभिरफेनाभिरद्विर्हद्वाभिरत्वरः। ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दवृष्टिपूताभिराचमेत् कण्ठगाभिनृ पः शुद्ध् त्तालुगाभिस्तथोरुजः। गायत्रीप्रमुखान्मन्त्रान्योगिनःसनकादिकान् ।।५१। स्त्रीशद्रावास्यसंस्पर्शमात्रेणापि विशुद्यतः ॥ ६८।। वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चन्द्रादिभूपतीन्। शिर:प्रावृत्यकण्ठं वाजलेमुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वन्द्वआचान्तोप्यशुचिर्मतः जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ ॥ ५३॥ त्रिः पीत्वाम्वुविशुद्धचर्थन्ततः खानि विशोधयेत्। अङ्गष्टमूलदेशेनद्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्॥७0 ।

२५४ *स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पञ्ञत्रिशोऽध्यायः ] * स्नानविधिवर्णनम् * २५५

प्रातः स्नानान्ततोऽर्हः स्यान्मन्त्रस्तोत्रजपादिषु॥ ६१॥ अङ्गष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षः श्रोत्रेपुनः पुनः। कनिष्ठाङष्टयोगेननाभिरन्ध्रमुपस्पृशेत् प्रातःप्रातस्तुयत्स्नानं सञ्जातेचारुणोदये। प्राजापत्यसमम्प्राहुस्तन्महाघविघातकृत् स्पृष्टा तलेन हृदयं समस्ताभि: शिरः स्पृशेत्। प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव घ! अङ्गल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ साम्बु सर्वत्र संस्पृशेत्॥ ७३ ॥ अशुचित्वश्च दुःस्वप्नं तुष्टिम्प्रपुष्टिम्प्रयच्छति॥ ६३॥ आचान्तःपुनराचामेत्कृतेरथ्योपसर्पणे। स्नात्वामुक्तवापयःपीत्वाप्रारम्भेशुभकर्मणाम् सुप्त्वावासःपरीधायतथाद्गश्वप्यमङ्गलम्। प्रमादादशुचिस्पृद्ाद्विराचान्तः शुधिर्भवेत् प्रसङ्गतः स्नानविधि वक्ष्यामि कलशोद्गव !। अथो मुखविशुद्धर्थ गृह्लीयाद्दन्तधावनम्। विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्॥ ६५।। आचान्तोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दन्तधावनम् ॥ ७६ ॥ विशुद्धां मृदमादाय बहीं षि तिलगोमयम्। प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे। दन्तानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्मं कुलम् शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत्॥ ६६ ।। अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धेवाऽथ वासरे। गण्डूषा द्वादशग्राह्या मुखस्यपरिशुद्धये उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत्। उरुशहीति मन्त्रेण तोयमावर्त्यसृष्टितः कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचंनिवणंऋजुम्। द्वादशाङ्गलमानश्च सारध स्याद्दन्तधावनम् येते शतन्ततो जप्त्वा तोयस्यामन्त्रणाय च। एकेकाङ्गलह्रासेनव र्णेष्वन्येषुकीर्तितम्। आम्नाम्रातकधात्रीणां कङ्डोलखदिरोद्गवम् सुमित्रियानो मन्त्रेण पूर्व कृत्वा जलाञ्जलिम्। शम्यपामार्गखजू रीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनश्च नारङ्ं कपायकटुकण्टकम् क्षिपेद द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन् दुर्मित्रिया इति ॥६८ ॥ इदं विष्णुरिमञ्जप्त्वा लिम्पेदङ्गानि मृत्स्नया। अन्नाद्यायव्यूहध्वंसो सोमोराजायमागतम्। समेमुखम्प्रमाक्ष्यते यशसाच भगेन च मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि॥ ६६॥ आयुर्बलं यशोवर्चः प्रजाः पशुवसूनिच। ब्रह्मप्रज्ञाश्च मेधाश्च त्वन्नो देहि वनस्पते नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत्। मन्त्रावेतौ समुच्चार्ययःकुर्याद्दन्तधावतम्। वनस्पतिगतःसोमस्तस्यनित्यम्प्रसीदति मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन् ॥। १०० ।। मुखेपयुषिते यस्माद्रवेदशुचिभाङ्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेनशुद्धच्र्थ दन्तधावनम् उदिदाभ्यः शुचिरिति मन्त्र उन्मज़्ने मतः। उपवासेऽपिनो दुष्येद्दन्तधावनमञ्जनम्। गन्धालङ्कारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम् ८७ मानस्तोक इमं जप्त्वा लिम्पेद्गात्राणि गोमयेः ॥ १०१॥ प्रातःसन्ध्यां ततःकुर्याद्दन्तधावनपूर्विकाम्। प्रातःस्नानश्चरित्वाचशुद्धेतीर्थेविशेषतः इमम्मेवरुणेत्यादिमन्त्रै: स्वात्माभिषेवनम्। प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध् त्कायोऽयं मलिनः सदा। तत्त्वायामि तथा त्वन्नः सत्वं नश्चाप्युदुत्तमम् ॥ १०२॥ छिद्रितोनवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम् ॥ ८६॥ धाम्नो धाम्नस्तथा मापोमौषधीरिति संजपेत्। उत्साहमेधासौभाग्यरूपसम्पत्प्रवर्तकम्। मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातः स्नानम्प्रशस्यते प्रस्वेदलालाद्याककिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । यदाहुरध्न्या मुश्चन्तु मेति चावभृथेति च ॥ १०३ ॥ अब्दैवता इमे मन्त्रा: प्रोक्ता: स्वात्माभिषेचने।

२५ २५६ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे प्रणवेन ततो विप्रो महाव्याहृतिभिस्ततः ॥ १०४ ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायाम: परन्तपः। गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं कलशोद्गव आत्मानम्पावयेद्विद्वान् गायत्र्या च ततः कृता। कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम्। आपोहिष्ठेति तिसृभिः प्रत्यचंपावनं स्मृतम् ॥१०५॥ उत्तिष्ठन्पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत् ॥१२४॥ एतेऽपिपावना मन्त्रा इदमापो हविष्मतीः । देवीराप अपो देवा द्रुपदादिव संज्ञकाः यदहा कुरुतेपापंमनोवाक्कायकर्मभिः। आसीनः पश्चिमांसन्ध्यांतत्प्राणायामतोहरेत् शन्नोदेवीरपो देवीरपाशरसमित्यपि। पुनन्तु मेति व नव पावमान्यः प्रकीर्तिताः पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेत्सावित्रीमार्कदर्शनात्। ततोऽयमर्षणं जप्त्वा द्रुपदाश्च ततो जपेत्। प्राणायामञ्चविधिवद्थवान्तर्जलेजपेत् पश्चिमान्तु समासीनः सम्यगर्क्षविभावनात् ॥ १२६।। प्रणवं त्रिर्जपेद्वापि विष्णु वा संस्मरेत्सुधीः। पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशमेनो व्यपोहति। स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृहीयाद्धौतवाससी॥ १०६॥ पश्चिमान्तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ॥१२७॥ आचम्य व ततःकुर्यात्प्रातःसन्ध्यां कुशान्विताम्। नोपतिष्ठेत्तुयः पूर्वा नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम्। यो न सन्ध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः ॥ ११०॥ स शद्रवद् बहिष्कार्यः सर्वस्माद द्विजकर्म्मणः ॥ १२८॥ स जीवन्नेव शद्रस्तु मृतःश्वाजायते घ्रुवम्। सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हःसर्वकर्मसु अपांसमीपमासाद्य नित्यकर्म्मसमाचरेत्। गायत्रीमप्यधीर्यात गत्वारण्यंसमाहितः गृहाद् बहुगुणा यस्मात्सन्ध्याबहिरुपासिता। चतुःस्रक्तिरिमं मन्त्रं पठित्वा नान्यदृङ्गनाः ।११३।। गायत्र्यभ्यासमात्रोऽपि वरं विप्रो जितेन्द्रियः ॥ १३० । प्राङमुखोबद्धचूडोवाप्युपविष्टउद्ङ्मुखः। प्रदक्षिणंस्वमभ्युक्ष्यप्राणयामंसमाचरेत् त्रिवेदपि चनोमान्यः सर्वभुक्सर्वविक्रयी। सवितादेवतायस्यामुखमग्निस्त्रिपाच्चया विश्वामित्रोऋषिश्छन्दो गायत्री सा विशिष्यते। प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियतेन्द्रियमानसः । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तोभवतितत्क्षणात् गायत्रीमुषसि ध्यायेल्लोहितां ब्रह्मदेवताम् ॥१३२॥ दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामा: कृता यदि। नियम्य मानसं तेन तदातपंमहत्तपः हंसाSSरूढामष्टवर्षा रक्तस्त्रगनुलेपनाम्। ऋक्स्वरूपामभयदा मक्षमाला्व्वव्लम्बिनिम् सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तुषोडश। अपिभ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः यथा पार्थिवधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । सूर्यश्चेति च मन्त्रेण स्यादाचमनमुत्तमम्। आपोहिष्ठेतितिसृभिर्मार्जनन्तु ततश्चरेत् तथेन्द्रियः कृता दोषा ज्वाल्यन्ते प्राणसंयमात् ॥ ११६॥ भूमौ शिरसि चाऽडकाशे आकाशे भुवि मस्तके। एक सम्भोज्य विधिवद् ब्राह्मणं यत्फलं लभत्। मस्तके घ तथाSडकाशे भूमौ च नवधा क्षिपेत् ॥ १३६ ॥ प्राणायामैर्द्वादश भिस्तत्फलं श्रद्धयाऽडप्यते॥ १२० ॥ भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयंस्मृतम्। शिरस्येवशिरः शब्दो मार्जनज्ञैरुदाहृतः॥ वेदादिवाङ्मयं सर्व प्रणवे यत्प्रतिष्ठितम्। ततः प्रणवमभ्यस्येद्वेदादिं वेदजापकः वारुणादपिचाग्नेयाद्वायव्यादपिचेन्द्रतः। मन्त्रस्नानादपि परं ब्राह्म स्नानमिदं परम् ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यन्तरे शुचिः। १७

२५८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्टे प्चत्रिशोऽध्याय: ] * तर्पणविधिवर्णनम् * २५६ सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि ॥ १३६॥ विधिनापि कृता सन्ध्या कालातीताऽफलाभवेत्। नक्तन्दिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः। शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः॥ १४० ॥ अयमेव हि द्वष्टान्तो वन्ध्यास्त्रीमैथुनं यथा ॥ १५७॥ जलं वामकरे कृत्वा या सन्ध्याचरिताद्विजैः। वृषली सा परिज्ञेयारक्षोगणमुदावहा अन्तःकरणशुद्धा येतान्विभूतिःपवित्रयेत्। किंपावनाःप्रकीर्त्यन्तेरसभाभस्मधूसरा उद्धयन्तमुदुत्यश्च चित्रन्देवेतितत्परम्। तच्चक्षुरित्युपस्थानमन्त्राव्रध्नस्य सिद्धिदा: स स्नात: सर्वतीर्थेषु ससर्वमलवर्जितः । तेन क्रतुशतैरिष्टंचेतो यस्येहनिर्मलम्। सहस्रकृत्वो गायत्र्या: शतकृत्वोऽथवा पुनः। तदेव निर्मलश्चेतो यथा स्यात्तन्मुने! शरणु। दशकृत्वोऽथ देव्येव कुर्यात्सौरीमुपस्थितिम् ॥१६०॥ विश्वेशश्चेत्प्रद्न्नः स्यात्तदास्यान्नान्यथा क्वित् ॥१४३॥। सहस्रपरमां देवीं शतमध्यान्दशावराम्। गयत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापेः प्रलिप्यते तस्माच्चेतोविशुद्धन्नर्थंकाशीनाथंसमाश्रयेत्। तदाश्रयेणनियतंसंक्षीयन्तेमनोमला: विभ्राडित्यनुवाकं वा सूक्तंवापौरुषं जपेत्। शिवसङ्कल्पमथवा ब्राह्मणं मण्डलन्तुवा संक्षीणमानसमलो विश्वेशानुग्रहात्परात्। इदं शरीरमुत्सृज्य परमब्रह्माधिगच्छति छतानि चोपस्थानानि रविप्रीतिकराणि च। रक्तचन्दनमिश्राद्विरक्षतैः कुसुमैःकुशैः विश्वेशानुग्रहेहेतुःसदाचारोमतो नृणाम्। श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितंतस्मात्तमनुसंश्रयेत् वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मन्त्रैरर्वम्प्रदापयेत्। अरचितः सवितायेन तेन त्रंलोक्यमचितम् द्रुपदान्तु ततोजप्त्वा जलमादायपाणिना। कुर्याद्वृतञ्चमन्त्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् अचितः सवितासूनेसुतान् पशुवसूनिच। व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वाञ्छितान्यपि निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम् । अ्रयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः। रविर्हिरण्यगर्भोडसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा यथाश्वमेधावभृथस्तस्य स्यात्तत्तथा ध्रुवम्॥ १४८॥ जलेवाऽपि स्थलेवाऽपियःकुर्यादघमर्षणम्। तस्याघौघोविनश्येतयथासूर्योदयेतमः रेस्तु तोषणात्तुष्टा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। इन्द्रादयोऽखिला देवा मरीच्याद्यामहर्षयः मानवा मनुमुख्याश्च सोमपाद्याःपितामहाः। रवेरचां विधायेत्थं ततस्तर्पणनारभेत् इमंमन्त्रन्ततश्चोत्तवा कुर्यादाचमनंद्विजः। आचार्याःकेचिदिच्छन्तिशाखाभेदेनंचापरे इजानगर्भानादायनव सप्तचपश्चवा। साग्रान्समूलानच्छिन्नान् द्विजोदक्षिणपाणिना अन्तश्चरसि भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः। अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत् षडुविनायकानू। त्वं यज्ञस्त्वं चषट्कार आपो ज्योतीरसोऽमृतम् ॥१५१॥ ब्रह्मादीनखिलान्देवान् मरीच्यादींस्तथा मुनीन् ॥ १७०॥ गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्विकाम्। प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन् क्षिपेदम्भोक्जलित्रयम् ॥ १५२ ।। मनकादीन्मनुष्यांश्च निवीती तर्प्पयेद्यवेः । अङ्गष्ठद्वयमध्ये तु कृत्वा दर्भानृजून्द्वजः तेन वज्रोदकेनाशुमन्देहानाम राक्षसाः । सूर्यारयः प्रलीयन्ते शैला वज्रहताइव॥ कव्यवाडनलादींश्च पितृन्दिव्यान्प्रतर्प्पयेत्। विवस्वतःसहायार्थयोद्विजोनाञ्जलित्रयम्। क्षिपेन्मन्देहनाशायसोपिमन्देहतांव्रजेत् प्राचीनावीतिको दर्भेर्द्विगुणैस्तिलमिश्रितैः ॥१७३॥ प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम्। उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्॥१५५॥ रवौ शुक्े त्रयोदश्यां सप्तम्यां निशि सन्ध्ययोः । काललोपोनकर्तव्योद्विजेनस्वहितेप्सुना। अर्द्धोदयास्तसमयेतस्माद्वज्रोदक क्षिपेत् श्रेयोऽर्थी ब्राह्मणो जातु न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥१७४। रदि कुर्यात्ततः कुर्याच्छुक्लैरेवतिलैःकृती। चतुर्दश यमान्पश्चात्तर्पयेन्नाम उच्चरन्॥

२६० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे पञ्चत्रिशोऽध्यायः ] * बलिवैश्वदेवविधिवर्णनम् * २६१

ततःस्वगोत्रमुच्चार्य तर्प्पयेत्स्वपितृन्मुदा। सव्यजानुनिपातेन पितृतीर्थेन वाग्यतः एकैकमञ्जलि देवा द्वौ द्वो तु सनकादिकाः। त्रिष्टुप्छन्दःसमायुक्तां सावित्रीं रुद्रदैवताम् ॥१६२।। कश्यपर्षिसमायुक्तां युज्ुर्वेदस्वरूपिणीम्। त्रयक्षरांवृषभारूढां भक्ताभयकाराम्पराम् पितरस्त्रीन्प्रवाञ्छन्ति स्त्रिय एकेकमञ्जलिम्॥१७७॥ अङ्गल्यग्रे भवेद्ैवमार्षमङ्गलिमूलगम्। ब्राह्ममङ्गष्टमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः॥१७८ निष्पावान्कोद्रवान्माषान् कलायांश्चणकांस्त्यजेत्। मध्येऽङ्गष्टप्रदेशिन्योःपितर्यन्तीर्थम्प्रचक्षते। नवर्चमुच्चरन्विद्वान्विदध्यात्पितृतर्पणम् तैलपक्कञ्च पक्कान्नं स्व्चं लवणयुक् त्यजेत् ॥ १६५॥ उदीरतामङ्गिरस आयन्तु न इतीप्यते। ऊर्जवहन्तीपितृभ्यःस्वधायिभ्यस्ततःपठेत् आढकीश्च मसूरांश्च वर्तुलान्वरटांस्तथा। भुक्तशेषं पर्युषितं वैश्वदेवे विवर्जयेत् दर्भपाणिः समाचम्यप्राणायामं विधायच। पृष्ठोद्षीवीतिमन्त्रेण पर्युक्षणमथाचरेत् आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः॥ पदक्षिणश्चपर्युक्ष्य त्रिपरिस्तीर्यवेकुशान्। एषोहदेवमन्त्रेण कुर्याद्वह्निं सुसम्मुखम् अतीतकुलकोटीनांसप्तद्वीपनिवासिनाम्। आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तुतिलोदकम् वैश्वानरं समभ्यर्च्य साज्यपुष्पाक्षतैरथ। ये वाऽस्माकं कुले जाता अपुता गोत्रिणोसृताः। भूरादयाश्चाहुतीस्तिस्त्रः स्वाहान्ताः प्रणवादिकाः ॥१६६॥ सर्वे ते तृप्तिमायान्तु वस्त्रनिप्पीडनोदके: ॥ १८४॥ अग्निकार्यन्ततः कृत्वा वेदाभ्यासन्ततश्चरेत्। यमाय तूष्णीमेकाज्च तथा स्विष्टकृतीदयम्। श्रुत्यभ्यासःपञ्चधा स्यात् स्वीकारोऽर्थविचारणम्॥१८५॥ विश्वेभ्यध्चापि देवेभ्यो भूमौ दद्यात्ततो बलिम्॥२०१॥ अभ्यासश्च जपश्चापि शिष्येभ्यः प्रतिपादनम्। सर्पेम्यश्चापि भूतेम्योनमोददयातदुत्तरे। तह्दक्षिणेपितृस्यश्च प्राचीनावीतिको ददेत् लब्धस्य प्रतिपालार्थमलब्धस्य च लब्धये॥ १८६॥ निर्णेजनोदकान्न्वैशान्यां वै यक्ष्मणेऽर्पयेत्। ततोब्रह्मादिदेवेभ्यो नमोदद्यात्तदुत्तरे दातारं समुपेयाद्वै स्वगुरुत्वञ्च वर्धयेत्। प्रातःकृत्यमिदम्प्रोक्तंद्विजातीनांद्विजोत्तम! निवीती सनकादिभ्यः पितृम्यस्त्वपसव्यवान्। अथवाप्रातरुत्थाय कृत्वाSSवश्यकमेव घ। शौचाचमनमादाय भक्षयेदवन्तधावनम्॥ हन्तः पोडशभिरग्रसिश्चतुभि: पुष्कलं स्मृतम् ॥ २०४॥ विशोध्य सर्वगात्राणि प्रातः सन्ध्यां समाचरेत्। वेदार्थानधिगच्छेञ्च शास्त्राणि विविधान्यपि॥ १८६॥ पासमात्राभवेद्विक्षा गृहस्थसुकृतप्रदा। अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च विद्यार्थी गुरुपोषकः यतिश्चब्रह्मचारीचषडेते धर्मभिक्षुकाः। अतिथिः पथिको ज्ञेयोऽनूचानः श्रुतिपारगः

उपेयादीश्वरञ्चैवयोगक्षेमादिसिद्धये॥ १६०॥ मान्यावेतौ गृहस्थानां ब्रह्मलोकमभीप्सताम्।

ततोमध्याह्नसिद्ध्यर्थ पूर्वोक्तं स्नानमाचरेद्। अपि श्वपाके शुनि वा नैवान्नं निष्फलम्भवेत् ॥ २०७॥ अन्नार्थि निसमायातेपात्रापात्रं नचिन्तयेत्। शुनाश्चपतितानाश्चश्वपचाम्पापरोगिणाम् स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यामुपासीत विचक्षणः ॥ १६१॥। नवर्यौवनभिन्नाङ्गीं शुद्धस्फटिकनिर्मलाम्। काकानाश्चरूमीणाश्चवहिरन्नंकिरेदधवि। ऐन्द्रवारुणवायव्याःसौम्या वै नैऋ्ये

• स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे पश्चत्रिशोऽध्याय: ] * सदाचारेनित्यविधिवर्णनम्* २६३ ताभ्याम्पिण्डम्प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसकौ। देवा मनुष्या: पशवो रक्षोयक्षोरगा: खगाः ॥ २११॥ इत्यन्नं परिसङ्कल्प्य प्रक्षाल्य चरणौकरौ। ततोऽन्नपरिणामार्थ मन्त्रानेतानुदीरयेत् दैत्या:सिद्धा:पिशाचाश्चप्रेताभूताश्चदानवाः। तृणानितरवश्चापिमद्दत्तान्नाभिलाषुकाः अग्निराप्याययन्धातून्पार्थिवान्पवनेरितः। दत्तावकाशोनभसा जरयत्वस्तुमे सुखम्

कृमिकीटपतङ्गाद्याः कर्मबद्धावुभुक्षिताः। तृप्त्यर्थमन्नं हि मयादत्तन्तेषां मुदेऽस्तुवै प्राणापानसमानानामुदानव्यानयोस्तथा। अन्नम्पुष्टिकरश्चास्तु ममाऽस्त्वव्याहतं सुखम् ॥२३३॥ इत्थम्भूतबलिन्दत्त्वा कालंगोदोहमात्रकम्। प्रतीक्ष्यातिथिमायान्तं विशेद्गोज्यगृहन्ततः ॥ २१४।। समुद्रोवडवाग्निश्च ब्रध्नोब्रध्नस्य नन्दनः । मयाऽभ्यवहृतं यत्तदशेषं जर्यनत्वमे।। मुखशुद्धिततःकृत्वा पुराणश्रवणादिभिः। अतिवाह्यदिवाशेषंततः सन्ध्यां समारभेत् भोजयेत्पितृयज्ञार्थं दद्यादुद्धृत्यदुर्बलः । नित्यश्राद्धं दैवहीनं नियमादिविवरजितम् गरृहेगोष्ठे नदीतीरे सन्ध्या दशगुणा क्रमात्। दक्षिणारहितंत्वेतद्वातृभोक्तवतोज्भितम्। पितृयज्ञं विधायेत्थं स्वस्थबुद्धिरनातुर: सम्भेदे स्याच्छतगुणा ह्यनन्ताशिवसन्निधौ॥ २३६॥ उपासिता बहिःसन्ध्या विवामैथनपातकम्। शमयेदनृतोक्ताघं मद्यगन्धजमेव च। अदुष्टासनमध्यास्य भुज्जीत शिशुभि सह। सामवेदस्वरूपाञ्च वसिष्ठषिसमायुताम्। सुगन्धिः सुमनाः स्ग्वी शुचिवासोद्वयान्वितः ॥। २१८। कृष्णाङ़गीं कृष्णवसनां मनाक् रूखलितयौवनाम् ॥ २३८॥ प्रागास्य उदगास्यो वा भुश्जीतपितृसेवितम् ॥।२१६। विधायान्नमनग्नन्तदुपरिष्टादधस्तथा। आपोशानविधानेन कृत्वाऽश्रीयात्सुधीर्द्विजः सरस्वतीं तार्क्ष्ययानां विन्ध्ीं विष्णुदेवताम्। जगतीच्छन्दसायुक्तां ध्यायेदेकागम्पराम् ॥ २३६॥ प्रददयाद्गवः पतये भुवनपतये तथा। भूतानाम्पतये स्वाहेत्युक्त्वा भूमौ बलित्रयम् अग्निश्चेति न मन्त्रेण विधायाचमनंसुधीः । पश्चिमास्योजपेत्तावद्यावकक्षत्रदर्शनम् सकृञ्चापउपस्पृश्य प्राणाद्याहुतिपश्चकम्। दद्याजठरकुण्डायनौर्भपाणि:प्रसन्नधीः अतिथि सायमायान्तमपिवाग्भूतृणोदकैः। दर्भपाणिस्तु यो भुङ्क्ते तस्य दोषो न विद्यते। सम्भाव्य परिकल्प्येत्थं निशः प्राक् प्रहरं सुधीः ॥२४१॥ इत्थंदिवाकर्मकृत्वाश्रुतेःपठनपाठनैः। एककाष्ठमयींशच्यां नातितृप्ोऽथ संविशेत् यावद्रुच्यन्षमश्नीयान्नव्रयात्तद्गुणागुणान् । भुञ्जते पितरस्तावद्यावन्नोक्तागुणागुणा: अतो मौनन यो भुङ्के सभुङ्क्तेकेवलामृतम्। अनुपीयततःक्षीरन्तक्रम्पानीयमेववा उद्देशतःसमाख्यातोह्यषनित्यतमोविधिः। इत्थंसमाचरन्विप्रोनावसीदतिकर्हिचित्

अमृतापिधानमसीत्येवं प्राश्योदकं सकृत्। पीतशेषंक्षिपेद्भूमौतोयंमन्त्रमिमम्पठन् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे पूर्वार्धे सदाचारवर्णनं नामपञ्चत्रिशोऽध्यायः॥३५॥ अप्रक्षालितहस्तस्य दक्षिणाङ्गष्टमूलतः । रौरवेऽपुण्यनिलये पदमार्वुदनिवासिनाम् -:*:- उच्छिष्टोदकमिच्छनामक्षव्यमुपतिष्ठताम् ॥२२८॥ पुनराचम्य मेधाची शुरभि त्वा प्रयत्नतः । हस्तेनोदकमादाय मन्त्रमेतमुदीरयेत् ।। अङ्गष्ठमात्रःपुरुषस्त्वंगुष्ठश्चसमाश्रितः । ईशःसर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणातिविश्वभुक

षटू त्रिशोऽध्याय: ] * ब्रह्मचारिधर्मवर्णनम् * २६५

धारयेन्मेखलादण्डोपवीताजिनमेव च। अनिन्द्येषु चरेदभैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये।। षटूत्रिंशोऽध्यायः ब्रह्मचारिसदाचारवर्णनम् वाग्यतो गुर्वनुज्ञातो भुश्जीतान्नमकुत्सयन्। एकान्नं न समश्नीयाच्क्राद्वेऽश्रीयात्तथापदि ॥ १८॥ स्कन्द उवाच पुनर्विशेषंवक्ष्यामि सदाचारस्यकुम्भज!। यंश्रुत्वापिनरोधीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत् ब्राह्मणा: क्षत्तिया वैश्यास्त्रयोवर्णा द्विजाः स्मृताः । न द्विर्भुज्जीत चैकस्मिन्दिवा क्वापि द्विजोत्तमः ।

प्रथमं मातृतो जाताद द्वितीयं चोपनायनात् ॥२ ॥ मधुमांसम्प्राणिहिंसाभास्करालोकनाख्ने। स्त्रियंपर्यु षितोच्छिएंपरिवादंविवर्जयेत्

स्पन्दनात्प्राक् पुसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः। मासिषष्टऽष्टमेवापिजातेथोजातकर्मच औपनायनिकःकालो ब्रह्मक्षत्रविशाम्परः । आपोडशादाद्वाविशादाचतुविशदब्दतः

नामाह्न् कादशेगेहाच्चतुर्थेमासिनिष्क्रमः। मासेSन्नप्राशनंषष्ठेवडाब्दे वा यथाकुलम् इतोप्यूर्ध्वं न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः ।

शममेनो व्रजेदेवंबैजंगर्भजमेव घ । स्त्रीणामेता:क्रियास्तृष्णीम्पाणिग्राहस्तुमन्त्रवान् व्रात्यस्तोमेन यज्ञेन तत्पातित्यम्परिव्रजेत् ॥। २३॥। सावित्रीपतितैःसार्द्ध सम्बन्धंन समाचरेत्। वणश्वचरौरवंवास्तंक्रमाच्चर्मद्विजन्मनाम्

ब्रह्मतेजोऽभिवृदध्यर्थ विप्रोऽब्दे पञ्चमेऽर्हति। वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षीमाविकानिच। द्विजस्यमेखलामौज्जीमौर्वीचभुजजन्मनः

षष्ठे बलार्थी नृपतिमौक्षी वैश्योऽष्टमे ध्रियेत् ॥ ८ ॥ भवेत्त्रिवृत्समा श्लक्षणा विशस्तु शणतान्तवी।

महाव्याहतिपूर्वश्च वेदमध्यापयेदगुरुः। उपनीय च तं शिष्यंशौचाचारे च योजयेत् मुआ्जाभावे विधातव्या कुशाश्मन्तकबल्वजैः। ग्रन्थिनैकेनसंयुक्तात्रिभिःपञ्चभिरेववा

पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनन्तथा। उपवीतं क्रमेण स्यात्कार्पासंशाणमाविकम्। त्रिवृदूदर्ध्ववृतन्तञ्च भवेदायुर्विवृद्धये

दन्ताज्िह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम् ॥१० ॥ स्नात्वाम्बुदैवतैर्मन्त्रैः प्राणानायम्य यत्नतः। उपस्थानंरवेःकृत्वासन्ध्ययोरुभयोरपि आमौर्लि वाऽडललाटं चाऽडनासमूध्वप्रमाणतः ।

अग्निकार्य ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवाद्येत्। ब्रुवन्नमुकगोत्रोहमभिवादय इत्यपि ब्रह्मक्षत्रविशां दण्डस्त्वगाढ्यो नाग्निदूषितः ॥ २६॥

अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च। आयुर्यशोबलम्वुद्धिर्वर्धतेऽहरहोऽधिकम् प्रदक्षिणं परीत्याऽग्निमुपस्थाय दिवाकरम्।

अधीते गुरुणाहूतः प्राप्तंतस्मैनिघेदयेत्। कर्मणामनसावाचा हितं तस्याचरेत्सदा दण्डाजिनोपवीताव्यश्चरेद्धैक्ष्यं यथोदितम्॥ ३० ॥

अध्याप्या धर्मतोनार्थात्साध्वाप्ज्ञानवित्तदाः । मातृमातृष्वसृस्वसृपितृस्वसृपुराः सराः। प्रथमं भिक्षणीयाःस्युरेतायाचननोवदेत्

शक्ता: कृतज्ञा: शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः ॥१५॥ यावद्ेदमधीते च चरन्वेदव्रतानिच। ब्रह्मचारीभवेत्तावदूर्ध्व स्नातो गृहीभवेत् प्रोक्तोऽसावुपकुर्धाणो द्वितीयस्तत्र नैष्टिकः।

• स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे षटत्रिशोऽध्याय: ] * ब्रह्मचारिधर्मवर्णनम् * २६७

तिष्ठेत्तावद् गुरुकुले यावत्स्यादायुष: क्षयः ॥ २३ ॥ श्रुतिमेवसदाभ्यस्येत्तपस्तपतु' द्विजोत्तमः । श्रृत्यभ्यासोहिविप्रस्य परमंतपउच्यते गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक। हित्वा श्रुतेरध्ययनं योऽन्यत्पठितुमिच्छति। नाऽसौ यतिर्वनस्थो वा स्यात्सर्वाश्रमवर्जितः ॥ ३४ ॥ स दोग्धीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामक्रोडीं दुघुक्षति ॥५२॥ अनाश्रमी न तिष्ठेतदिनमेकमपिद्विजः । आश्रमन्तु विनातिष्ठन्प्रायश्चित्तीयतोहिसः उपनीय चवैशिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पंसरहस्यश्च तमाचार्यं विदुर्बुधाः जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम्। योऽध्यापयेदेकदेशं श्रुतेरङ्गान्यथापि वा। वृत्त्यर्थसउपाध्यायो विद्वद्धि: परिगीयते कुर्वाणोऽथाऽडश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात् ॥ ३६॥ यथाविधिनिषेकादियः कर्मकुरुते द्विजः। सम्भावयेत्तथान्नेन गुरुः स इह कीर्त्यते मेखलाजिनदण्डाश्च लिङ्गं स्यादब्रह्मचारिणः । ग्रृहिणोवेदयज्ञादिनखलोमवनस्थितेः अग्न्याधेयम्पाकयज्ञान ग्निष्टोमादिकान्मखान्। त्रिदण्डादियतेरुक्तमुपलक्षणमत्र वै। एतललक्षणहीनस्तु प्रायश्चित्ती दिने दिने यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते॥५६ ॥ जीणं कमण्डलु दण्डमुपवीताजिने अपि। उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्यात्तु शतम्पिता। सहस्त्रंतु पितुर्मातागौरवेणातिरिच्यते अप्स्वेव तानि निक्षिप्य गृहीतान्यञ्च मन्त्रवत् ॥ ३६ ॥ विप्राणां ज्ञानतो ज्येष्ठथ' बाहुजानान्तु वीर्यतः। विदध्यात्योडशे वर्षे केशान्तंकर्मचक्रमात्। द्वाविशे व चतुर्विशेगार्हस्थ्यप्रतिपत्तये वैश्यानां धान्यधनतः पज्जातानां तु जन्मतः ॥।५८ ॥ तपोयज्ञव्र तेभ्यश्च सर्वस्माच्छुभकर्मणः। द्विजातीनांश्रुतिर्हयेकाहेतुर्निःश्रयसश्रियः यथा दारुमयो हस्ती यथा कृत्तिमयो मृगः। वेदारम्भे विसर्गे च विदध्यात्प्रणवं सदा। तथा विप्रोऽनधीयानस्त्रयोऽमी नामधारिणः ॥ ५६॥ अफलोऽनोङ्कृतो यस्मात्पठितोऽपि न सिद्धये॥ ४२॥ स्वप्ने सित्तवा ब्रह्मचारी द्विजः शुकमकामतः। वेदस्य वदनम्प्रोक्तं गायत्री त्रिपदा परा। तिसृभिःप्रणवाद्याभिर्महाव्याहृतिभिःसह स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचञ्जपेत्॥ ६०॥ सहस्रं साधिकंकिश्चित्त्रिकमेतज्पन्यमी। मासम्बहिः प्रतिदिनंमहावाद पिमुच्यते स्वधर्मनिरतानाञ्च वेदयज्ञक्रियावताम्। ब्रह्मचारी चरेद्वेक्ष्यं वेश्मसुप्रयतोऽन्वहम्॥ अत्यव्दमिति योऽ्भ्यस्येत्प्रतिघस्त्रमनन्यधीः । अकृत्वाभेक्ष्यचरणमसमिध्य हुताशनम्। अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतश्चरेत्॥ ६२ स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति॥४५॥ त्रिवर्णमयमोङ्कारं भूर्भुवः स्वरितित्रयम्। पादत्रयश्चसावित्र्यास्त्रयोवेदा अदूडुहन् यथेष्टच्ेष्टो न भवेद गुरोर्नयनगोचरे। न नाम परिगृह्लीयात्परोक्षेप्यविशेषणम् गुरुनिन्दाभवैद्यत्र परिवादस्तुयत्र च। श्रती पिधायवास्थेयं यातव्यं वाततोऽन्यतः एतदक्षरमेनाञ्च जपेद व्याहतिपूर्विकाम। सन्ध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते खरो गुरोः परीवादाच्छवा भवेद गुरुनिन्दकः । विधिक्रतोर्दशगुणं जपस्य फलमश्नुते। विधिक्रतोर्दशगुणो जपक्रतुरुदीरितः मत्सरी क्ुद्रकीट: स्यात्परिभोक्ता भवेत् कृमिः ॥६५॥ उपांशुस्तच्छतगुणः सहस्रो मानसस्ततः ॥।४६।। नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्टाङघी युवती सती। अधीत्य वेदान्वेदौ वा वेदं वा शक्तितो द्विजः। क्वापि विशति वर्षेण ज्ञातृणा गुणदोषयोः ॥ ६६ ॥ सुवर्णपूर्णधरणीदानस्य फलमश्नुते॥ ५०॥

२६८ [४ काशीखण्डे षटत्रिशोऽध्याय: ] २६६ * स्कन्दपुराणम् * * ब्रह्मचारिसदाध्ारवर्णनम् *

विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ताधर्षयन्त्यलम्। स्ववशंवापिकुर्वन्तिसूत्रबद्धशकुन्तवत् जलौकाकेवलं रक्तमाददानातपस्विनी । प्रमदा सर्वदादत्ते चित्तं वित्तं बलं सुखम् न मात्रा न दुहित्रा वा न स्वस्रैकान्तशीलता। दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक्च वशंवदा। बलवन्तीन्द्रियाण्यत्र मोहयन्त्यपि कोविदान ॥ ६ै६ ॥ गुणैरमीभिः संयुक्ता सा श्रीःस्त्रीरूपधारिणी।। ८७। प्रयत्नेनखनन्य द्वद्भूमेर्वार्यधिगच्छति। शुश्रपयागुरोस्तद्वद्विद्यांशिष्योऽधिगच्छति गुरोरनुज्ञयास्नात्वाव्रतं वेदं समाप्यच। उद्धहेत ततो भार्या सवर्णा साधुलक्षणाम् शयानमम्युदयते व्रध्नश्चेदब्रह्मचारिणम् ! प्रमादादथ निम्लोचेज्जपन्नुपवसेदिनम् जनेतुरसगोत्राया मातुर्याप्यसपिण्डका। दारकर्मणियोग्या साद्विजानां धर्मवृद्धये सुतस्य सम्भवे क्लेशंसहेते पितरौ घ यत्। शक्या वर्षशतेनापि नो कर्तु तस्य निष्कृतिः ॥७२॥। अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसू त्यजेत् ॥ ६० ॥ अतस्तयोः प्रियं कुर्याद गुरोरपि चसर्वदा। त्रिषु तेषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किश्चिलवीयसीम्। तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमन्तप उच्यते। तानतिक्रम्य यत्कुर्यात्तन्नसिद्ध्येत्कदाचन उद्धहेत द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम्॥ ६१ ॥ त्रीनेवासून्समाराध्य त्री ल्लोकान्स जयेत्सुधीः। नपर्वतर्क्षवृक्षाद्वां न नदीसर्पनामिकाम्। नपक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत्सु्धाः देववद्विवि दीव्येत तेषां तोषं विवर्धयन्॥ ७५॥। न घाऽतिरिक्तहीनाङीं नातिदीर्घा न घा कुशाम्। भूर्लोकञ्जननीभक्तया सुवर्लोकन्तथापितुः । गुरोःशुश्रूषणात्तद्वत्स्वर्लोकश्चजयेत्कृती नाऽलोमिकां नाऽतिलोमां नाऽस्निग्धस्थूलमौलिजाम्॥ ६३॥ एतदेव वृणाम्प्रोक्तम्पुरुपार्थचतुष्टयम्। यद्ेतेषां हि सन्तोष उपधर्मोऽन्य उच्यते मोहात्समुप्यच्छेतकुलहीनांनकन्यकाम्। हीनोपयमनाद्याति सन्तानमपि हीनताम् अधीत्य वेदान्वेदौवा वेदंवापिकरमादद्विजः। अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्योगृहाश्रममथाश्रयेत् लक्षणानिपरीक्ष्यादौततःकन्यां समुद्दहेत्। सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुविवर्धयेत अविप्लुतब्रह्मचर्योविश्वेशानुग्रहाद्गवेत् । अनुग्रहश्च वेश्वेशः काशीप्राप्तिकरः परः ब्रह्मचारिसदाचार इति ते समुदीरितः। घटोद्गव! प्रसङ्गेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे॥ ६६। काशी प्राप्त्या भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्निर्वाणमृच्छति। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरूयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे निर्वाणार्थम्प्रयत्नो हि सदाचारस्य धीमताम्॥८०॥ पूवार्धे ब्रह्मचारिसदाचारवर्णनंनाम षटत्रिशत्तमोऽध्यायः॥ ३६॥ सदाचारो गृहे यद्वन्न तथाऽस्त्याऽड्रमान्तरे। विद्याजातम्पठित्वाऽन्ते गृहस्थाश्रममाश्रयेत्।। ८१॥ गृहाश्रमात्परं नास्ति यदि पत्नीवशंवदा। आनुकूल्यंहि दम्पत्योस्त्रिवर्गोदयहेतवे आनुकूल्यं कलत्रं चेत्त्रिदिवेनाऽपि कि ततः। प्रातिकूल्यं कलत्रं चेन्नरकेणाऽपि किंततः ॥ ८३॥ गृहाश्रमःसुखार्थायभार्यामूलंचतत्सुखम्। साचभार्या विनीतायात्रिवर्गोविनयोध्ुवम् जलौकयोपमीयन्ते प्रमदामन्दबुद्धिभिः। मृगीदृशां जलौकानां विचारान्महदन्तरम्

सप्तत्रिशोऽध्याय: ] * स्त्रीलक्षणवर्णनम् * २७१

सा पांसुला प्रजायेत कुलत्रयविनाशिनी। सप्त्रिंशो ऽध्यायः यस्या: कनिष्टिका भूमि न गच्छन्त्या: परिस्पृशेत् ॥ १६॥ स्त्रीलक्षणवर्णनम् सानिहत्यपतियोषाद्वितीयंकुरुतेपतिम्। अनामिकाचमध्याचयस्याभूमिनसंस्पृशेत् , पतिद्वयंनिहन्त्याद्या द्वितीयाचपतित्रयम्। पतिहीनत्वकारिण्यौहीने ते द्वे इमे यदि सदागृहीसुखंभुङ्क्तस्त्रीलक्षणवतीयदि। अतः सुखसमृद्धच्यर्थमादौ लक्षणमीक्षयेत् स्कन्द उवाच प्रदेशिनीभवेद्यस्याअङ्गष्ठाव्यतिरेकिणी। कन्येवकुलटा सा स्यादेष एव विविश्चयः वपुरावर्तगन्धाश्च छायासत्त्वं स्वरोगतिः । वर्णश्चेत्यप्टधा प्रोक्ता वुधैर्लक्षणभूमिका स्निग्धा समुन्नतास्ताम्रा वृत्ता: पादनखाः शुभाः।॥२३॥ आपादतलमारभ्ययावन्मौलिरुहंक्रमात्। शुभाशुभानिवक्ष्यामि लक्षणानिमुने! शणु राज्ञीत्वसूचक स्त्रीणांपादपृष्ठ समुन्नतम्। अस्वेदमशिराठ्यश्च मसृणं मृदुमांसलम् दरिद्रामध्यनप्रेण शिरालेन सदाध्वगा। रोमाढ्य न भवेदासी निर्मांसेन च दुर्भगा ऊरूकटीनितम्बस्फिग्भगोजघनवस्तिके। नाभिःकुक्षिद्वयं पार्श्वोदरमध्यबलित्रयम् गूढो गुल्फौ शिवायोक्तावशिरालौ सुवर्तुलौ। रोमालीहृदयंवक्षोवक्षोजद्वयचूचुकम् । जत्ुस्कन्धांसकक्षादोमेणिबन्धकरद्वयम्॥। स्थपुटौ शिथिलौ दृश्यौ स्यातां दौर्भाग्यसूचकौ ॥ २६॥ पाणिपृष्ठम्पाणितलंरेखाङ्गष्ठाङ्गलीनखाः। पृष्टिः कुकाटिका कण्ठेचिबुकश्चहनुद्वयम् समपाष्णिः शुभा नारी पृथुपाष्णिश्च दुभंगा। कपोलोवक्त्रमधरोत्तरोष्ठौ द्विजजिह्निकाः। घण्टिकातालुहसितंनासिकाक्षुतमक्षिणी कुलटोन्नतपाष्णिः स्याद्दीर्घपाष्णिश्च दुःखभाकू॥ २७॥ पक्ष्मभ्रकर्णभालानिमौलिसी मन्तमौलिजाः। षष्टिः षडुत्तरायोषिदङ्गलक्षणसत्खनिः रेमहीने समे स्निग्धे यजक्के क्रमवर्त्तले। सा राजपत्नी भवति विशिरे सुमनोहरे एकरोमा राजपत्री द्विरोमा च सुखावहा। त्रिरोमारोमकूपेषु भवेद्वैधव्यदुःखभाक रूक्षंविवर्णम्परुषंखण्डितप्रतिबिम्बकम्। शर्पाकारं विशुष्कश्च दुःखदौर्भाग्यसूचकम् वृत्तं पिशितसंलग्नंजानुयुग्मम्प्रशस्यते। निर्मासंस्वैरचारिण्यादरिद्रायाश्चविश्लथम् विशिरैः करभाकारैररुभिर्मसृणैर्धनैः। सुवृत्तैरोमरहितैर्भवेयुर्भू पवललभा ॥३१॥ वैधव्यंरोमशैरुक्तं दौर्भाव्यश्चिपिटैरपि । मध्यच्छिद्रैर्महादुःखं दारिद्रय् कठिनत्वचैः रेखाऽडखसर्पकाकाभा दुःखदारिद्रन्सूचिका ॥ १३ ॥ चतुभिरङ्गलैः शस्ता कटिर्विशतिसंयुतैः । समुन्नतनितम्बाढ्या चतुरस्रा मृगीदशाम् उन्नतोमांसलोऽङ्गष्ठोवर्त्तुलोऽतुलभोगदः । वक्रोह्रस्वश्चचिपिटःसुखसौभाग्यभञ्जकः विनताचिपिटादीर्घानिर्मांसासङ्कटाकटिः। ह्रस्वारोमयुतानार्यादुःखवैधव्यसूचिका विधवाविपुलेनस्याद्दीर्घाङ्गष्टेनदुर्भगा। मृदवोऽङ्लयः शस्या घनावृत्ताः समुन्नताः नितम्बबिम्बोनारीणामुन्नतोमांसलःपृथुः। महाभोगायसम्प्रोक्तस्तदन्योऽशर्मणेमतः दीर्घाङ्गलीभिःकुलटाकृशाभिरतिनिर्धना ह्रस्वायुष्याचह्नस्वाभिर्भु ग्नाभिर्भुग्नवर्त्तिनी कपित्थफलवद् वृत्तौ मृदुलौ मांसलौ घनौ। चिपिटाभिर्भवेद्दासी विरलाभिर्दरिद्रिणी। परस्परंसमारूढा:पादाङ्गल्योभवन्तिहि स्फिचौ बलिविनिर्मुक्तौ रतिसौख्यविवर्धनौ॥ ३६॥ शुभ: कमठपृष्ठाभो गजस्कं्धोपमोभगः। वामोन्नतस्तु कन्याजःपुत्रजोदक्षिणोन्नतः आखुरोमा गूढमणिः सुश्लिष्टः संहतः पृथुः । तुङ्ग:कमलपर्णाभःशुभोश्वत्थदलाकृतिः

२७२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे सप्तत्रिशोऽध्याय: ] * स्त्रीलक्षणवर्णनम् * २७३ कुरङ्गखुररूपो यश्चुल्लिकोदरसन्निभः । रोमशो विवृतास्यश्च द्वश्यनासोऽतिदुर्भगः॥३६॥ अष्टादशाङ्गलततमुरःपीवरमुन्नतम्। सुखाय दुःखाय भवेद्रोमशं विषमं पृथु॥

शङ्गावर्तो भगोयस्या:सागर्भमिहनेच्छति । चिपिटः खर्पराकारः किङ्करीपददोभगः वनौ वृत्तौ दूढी पीनौ समौ शस्तौ पयोधरौ। स्थूलाग्रौ विरलौ शुष्कौ वामोरूणां न शर्मदौ॥।५८ ॥ वंशवेतसपत्राभो गजरोमोच्चनासिकः। विकट: कुटिलाकारो लम्बगलस्तथाऽशुभः दक्षिणोन्नतवक्षोजा पुत्रिणी त्वग्रणीर्मता। भगस्य भालअ्ञघनंविस्तीर्णन्तुङ्गमांसलम्। मृटुलंदुलोमाळ्य दक्षिणावर्तमीडितम् वामावर्तश्च निर्मांसं भुग्नं वेधव्यसूचकम्। सङुटस्थपुटं रूक्षं जघनं दुःखदं सदा वामोन्नतकुचा सूते कन्यां सौभाग्यसुन्दरीम्॥ ५६॥

वस्तिःप्रशस्ताविपुलामृद्वी स्तोकसमुन्नता। रोमशाचशिरालाच रेखाङ्कानेवशोभना अरघट्टघटीतुल्यौ कुचौ दौःशील्यसूचकौ। पीवरास्यौ सान्तरालौ पृथूपान्तौ न शोभनौ ॥ ६० ॥ गम्भीरा दक्षिणावर्ता नाभी स्यात्सुखसम्पदे। वामावर्ता समुत्ताना व्यक्तग्रन्थिर्न शोभना।।४५।। मूले स्थूलौक्रमकशावग्रे तीक्ष्णौपयोधरौ। सुखदौपूर्वकाले तु पश्चादत्यन्तदुःखदौ

सूतेसुतान्बहून्नारीपृथुकुक्षिः सुखास्पदम्। क्षितीशञ्जनयेत्पुत्रंमण्डूकाभेन :कुक्षिणा सुदृढं चूचुकयुगं शस्तं श्यामं सुवर्तुलम्। अन्तर्मग्रञ्च दीर्घश्च कृशं क्लेशाय जायते

उन्नतेन वलीभाजासावर्तेनापि कुक्षिणा। बन्ध्याप्रव्जिता दासीक्रमाद्योषा भवेदिह पीवराभ्याञ्च जत्रुभ्यां धनधान्यनिधिर्वधूः।

समैः समांसैमृ दुभिर्योषिन्मग्नास्थिभिःशुभः। श्लथास्थिभ्याश्च निम्नाभ्यां विषमाभ्यां दरिद्रिणी॥६३॥

पाश्वेः सौभाग्यसुखयोनिधानं स्यादसंशयम्॥ ४८॥ अबद्धावनतौ स्कन्धावदीर्घावकृशौ शुभौ। चक्रौ स्थूलौ च रोमाळ्यौ प्रेष्यवैधव्यसूचकौ॥ ६४ ॥ यस्या दृश्यशिरेपार्श्वेउन्नते रोमसंयुते। निरपत्या च दुःशीलासाभवेद्दुःखशेवधिः उदरेणातितुच्छेन विशिरेणमृदुत्वचा। योषिट्ववति भोगाढ्यानित्यंमिष्ठान्नसेविनी निगूढसन्धी स्रस्ताग्रौ शुभावंसौ सुसंहतौ। वैधव्यदौ समुच्चाग्रौ निर्मांसावतिदुःखदौ॥ ६५ कुम्भाकारं दरिद्राया जठरश्च मृदङ्गवत्। कक्षेसुसूक्ष्मरोमे तु तुङ्गेस्निग्ध च मांसले। शस्तेन शस्तेगम्भरेशिले स्वे मेुरे कूष्माण्डाभं यवाभश्च दुष्पूरञजायते स्त्रियाः ॥५१॥ सुविशालोदरी नारी निरपत्या व दुर्भगा। प्रलम्बजठरा हन्ति श्वशुरञ्चापिदेवरम् स्यातां दोषौ सुनिर्दोषौ गूढाऽस्थिग्रन्थिकोमलौ। विशिरौ च विरोमाणौ सरलौ हरिणीदशाम् ॥ ६७॥ मध्मक्षामा च सुभगा भोगाढ्या सबलित्रया। ऋज्वी तन्वी च रोमाली यस्या: सा शर्मनर्मभू:॥५३॥ वैधव्यं स्थूलरोमाणौ ह्रस्वौ दौर्भाग्यसूचकौ।

कपिला कुटिला स्थूला विच्छिन्ना रोमराजिका। परिक्लेशाय नारीणां परिद्र्श्याशरौभुजौ ।। ६८ ॥

चौरवैधव्यदौर्भाग्यं विदध्यादिह योषिताम्॥५४॥ अम्भोजमुकुलाकारमङ्गष्ठाङ्गलिसम्मुखम्। हस्तद्वयं मृगाक्षीणां बहुभोगाय जायते निर्लोमहृदयं यस्याः समं निम्नत्ववर्जितम्। ऐश्वर्यश्चाप्यवैधव्यं प्रियप्रेमचसालभेत् मृदुमध्योन्नतं रक्तं तलं पाण्योररन्ध्रकम्। प्रशस्तं शस्तरेखाढ्यमल्परेखं शुभश्रियम् विस्तीर्णहृदया योषापुश्चलीनिर्दयातथा। उद्धिन्नरोमहृदयापतिहन्तिविविश्चितम् विधवा बहुरेखेण विरेखेण दरिद्रिणी। भिक्षुकी सुशिराळ्य न नारीकरतलेन वै।। विरोमविशिरं शस्तं पाणिपृष्ठं समुन्नतम्। १८

२७४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण सप्त्रिंशोऽध्याय: ] * स्त्रालक्षणवर्णनम् # २७५

वैधव्यहेतुरोमाळ्य® निर्मांसं स्नायुमत्यजेत्। ७२।। चितुकंद्वयङ्गलंशस्तंवृत्तंपीनंसुकोमलम्। स्थूलंद्विघासंविभक्तमायतं रोमशंत्यजेत् हनुश्चिवुकसंलग्नानिर्लामासुघनाशुभा। वक्रास्थ लाकृशा हस्वा रोमशा न शुभप्रदा मत्स्येन सुभगा नारी स्वस्तिकेन वसुप्रदा। पद्मेन भूपतेः पत्नी जनयेदभूपतिसुतम् शस्तौ कपोलौ वामाक्ष्याः पीनौ वृत्तौ समुन्नतौ। चक्रवर्तिस्त्रिया: पाणौनन्द्यावर्तः प्रदक्षिणः। शङ्गातपत्रकमठा नृपमातृत्वसूचकाः रोमशौ परुषौ निम्नी निर्मांसौ परिवर्जयेत्॥ ६३॥ तुलामानाकृती रेखे वणिकपत्नीत्वहेतुके। गजवाजिवृषाकारा: करे वामे मृगीदृशाम् समं समांसं सुस्निग्धं स्वामोदं वर्तुलम्मुखम् । रेखा:प्रासादवज्राभाव्रयुस्तीर्थकरं सुतम्। कृषीबलस्य पत्नीस्याच्छकटेन युगेन वा जनेतृवदनच्छायंधन्यानामिह जायते ।। ६४ ।। चामरांकुशकोदण्डेरजपली भवेद्धुवम । अङ्गष्टमूलान्निर्गत्यरेखायाति कनिष्टिकाम् यदि सा पतिहन्त्री स्याद दूरतस्तां त्यजेत्सुधीः। कृशः प्रलम्बः स्फुटितो रूक्षो दौर्भाग्यसूचकः । त्रिशलासिगदाशक्तिदुन्दुभ्याकृतिरेखया। श्याव: स्थूलोऽघरोष्ठःस्याद्वधव्यकलहप्रदः ॥६६॥ नितम्बिनी कीर्तिमती त्यागेन पृथिवीतले ॥ ७६ ॥ मसृणो मत्तकाशिन्याश्चोत्तरोष्ठः सुभोगदः। किश्चिन्मध्योन्नतोऽरोमा चिपरीतो विरुद्धकृत्॥ ६७॥ शुभद: सरलोऽङ्गष्टो वृत्तो वृत्तनखो मृदुः ॥८ गोक्षीरसन्निभा: स्त्िनिग्धा द्वात्रिशद्दशनाः शुभाः। अधस्तादुपरिष्ठाञ्च समाः स्तोकसमुन्नताः॥६८॥ अतिह्रस्वा: कृशावक्राघिरलारोगहेतुकाः। दुःखायाङ्गलयः स्त्रीणां बहुपर्वसमन्चिताः पीता: श्यावाश्च दशना: स्थूला दीर्घाद्विपङ्क्तयः । अरुणा: सशिखास्तुङ्गा: करजाः सदशांशुभाः । शुक्तयाकाराश्च विरलादुःखदौर्भाग्यकारणम्॥ ६६ ॥ निम्ना विवर्णाः शुक्त्याभा: पीता दारिद्रय्यदायकाः ॥ ८४॥ अधस्तादधिकर्दन्तैर्मातरं भक्षयेत्स्फुटम्। पतिहीना व विकटै: कुलटाविरलैर्भवेत् नखेषु बिन्दवः श्वेताः प्रायः स्युः स्वैरिणीस्त्रियाः। जिह्व प्टमिष्टभोक्त्री स्याच्छोणा मृद्वी तथासिता। पुरुषा अपि जायन्ते दुःखिनः पुष्पितेर्नखैः ॥ ८५॥ दुःखाय मध्यसङ्कीर्णा पुरोभागसविस्तरा॥ १०१॥ अन्तर्निमग्नवंशास्थि: पृष्टठिः स्यान्मांसलाशुभा। पृष्ठेनरोमयुक्तेन वैधव्यं लभतेध्रुवम् सितयातोयमरणं श्यामयाकलहप्रिया। दरिद्रिणी मांसलयालम्बयाऽभक्ष्यभक्षिणी भुग्नेनविनतेनापिसशिरेणापिदुःखिता। ऋज्वीकृकाटिकाश्रेष्ठासमांसाचसमुन्नता विशालया रसनयाप्रमदातिप्रमादभाक्। स्निग्धं कोकनदाभासंप्रशस्तं तालुकोमलम् शुष्काशिरालारोमाढ्याविशालाकुटिलाशुभा। मांसलोवर्तुल:कण्ठःप्रशस्तश्चतुरङ्गलः सिते तालुनि वैधव्यं पीते प्रव्रजिता भवेत्। शस्ता ग्रीवा त्रिरेखाड्का त्वव्यक्ताऽस्थि:सुसंहता। कृष्णेऽपत्यवियोगार्ता रूक्षे भूरि कुटुम्बिनी ॥ १०४ ॥ निर्मांसा चिपिटा दीर्घा स्थपुटा न शुभप्रदा॥ ८६॥ कण्ठे स्थूला सुवृत्ता च क्रमतीक्ष्णा सुलोहिता। अप्रलम्बा शुभा घण्टी स्थूला कृष्णा च दुःखदा॥१०५॥

२७६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण् सप्तत्रिशोऽध्याय: ] * स्त्रीलक्षणवर्णनम् * २७9

अलक्षितद्विजं किश्चित्किश्चित्फुलकपोलकम्। गजकुम्भनिभो वृत्तः सौभाग्यैश्वर्यसूचकः ॥१२१॥ स्मितं प्रशस्तं सुद्ृशामनिमीलितलोचनम् ॥ १०६ ॥ स्थूलमूर्धा च विधवा दीर्घशीर्षा च बन्धकी। समवृत्तपुटानासा लघुच्छिद्रा शुभावहा। स्थूलाग्रामध्यनम्रा च नप्रशस्तासमुन्नता विशालेनाऽपि शिरसा भवेद्दौर्भाग्यभाजनम् ॥१२२ ॥ आकुश्चितारुणाग्रा व वैधव्यक्लेशदायिनी। केशा अलिकुलच्छाया: सूक्ष्मा: स्निधाः सुकोमलाः। परप्रेष्या च चिपिटा ह्रस्वा दीर्घा कलिप्रिया॥१०८॥ किश्चिदाकुश्चिताग्राश्च कुटिलाश्चातिशोभनाः ॥१२३। दीर्घायुः कृत्क्ुतंदीर्घ युगपद्द्वित्रिपिण्डितम्। ललनालोचने शस्ते रक्तान्ते कृष्णतारके ॥ १०६॥ भ्र वोरन्तर्ललाटे वा मशकोराज्यसूचकः । वामेकपोलेमशकःशोणोमिष्ठान्नदःस्त्रियाः गोक्षीरवर्णविशदे सुस्तिग्धेकृष्णपक्ष्मणी। उन्नताक्षी नदीर्घायुर्वृत्ताक्षीकुलटाभवेत् तिलकं लाञ्छनं वापि हदिसौभाग्यकारणम्। मेषाक्षी महिषाक्षी च केकराक्षीनशोभना। कामगृहीलानितरां गोपिङ्गाक्षीसुदुर्वृता यस्या दक्षिणवक्षोजे शोणो तिलकलाञ्छने ॥ १२६ ॥ पारावताक्षी दुःशीला रक्ताक्षी भर्तृ वातिनी। कोटरानयनादुष्टा गजनेत्रा न शोभना कन्याचतुष्टयंसूते सूतेसा च सुतत्रयम। तिलकंलाञ्छनं शोणं यस्यावामेकुचेभवेत् पुश्चली वामकाणाक्षी बन्ध्या दक्षिणकाणिका। एकं पुत्रं प्रसूयादौ ततः साविधवाभवेत्। गुह्यस्य दक्षिणे भागेतिलकंयदियोषितः मधुपिङ्गाक्षी रमणी धनधान्यसमृद्धिभाक् ॥ ११३॥ तदाक्षितिपतेः पत्नीसूनेवाक्षितिपं सुतम्। नासाग्रेमशकःशोणोमहिष्याएवजायते पक्ष्मभिः सुघनैः स्त्निग्धैः कृष्णैः सूक्ष्मैः सुभाग्यभाक्। कृष्णः स एव भर्तृ घयाः पुश्चल्याश्च प्रकीर्तितः । कपिलैविरलैः स्थूलैर्निन्द्या भवति भामिनी ॥११४॥ नाभेरधस्तात्तिलकं मशको लाञ्छनं शुभम् ॥१३०॥ भ्रुवौ सुवर्तुलेतन्व्या:स्त्निग्धेकृष्णे असंहते। प्रशस्तेमृदुरोमाणौ सुभ्रुवःकार्मुकाकृती मशकस्तिलकं चिह्न' गुल्फदेशे दरिद्रकृत्। करे कर्णेकपोले वा कण्ठे वामेभवेद्यदि खररोमा च पृथुला विकीर्णा सरला स्त्रिया:। उषां त्रयाणामेकं तुप्राग्गर्भ पुत्रदम्भवेत्। भालगेन त्रिशलेन निरमितेन स्वयम्भुवा न भ्रः प्रशस्ता मिलिता दीर्घरोमा च पिङ्गला ॥ ११६ ॥ नितम्बिनी सहस्राणां स्वामित्वं योषिदाप्नुयात्। लम्बौ क्णौं शुभावर्तौ सुखदौ घ शुभप्रदौ। सुप्ता परस्परं यातु दन्तान् किटिकिटायते ॥१३३॥ शष्कुलीरहितौ निन्दौ शिरालौ कुटिलौ कृशौ ॥ ११७॥ सुलक्ष्मापि न सा शस्ता या किश्चित्प्रलपेत्तथा। भाल: शिराविरहितो निर्लोमार्धेन्दुसन्निभः। पाणौप्रदक्षिणावर्त्तो धर्म्यो वामो न शोभनः ॥१३४॥ अनिम्नस्त्र्यङ्गलो नार्याः सौभाग्यारोग्यकारणम् ॥ ११८ ॥ नाभौ श्रुतावुरसि वादक्षिणावर्तईडितः। सुखाय दक्षिणावर्तः पृष्टवंशस्यदक्षिणे व्यक्तस्वस्तिकरेखञ्च ललाटंराज्यसम्पदे। प्रलम्बम्मस्तकंयस्यादेवर हन्तिसाध्रुवम् रोमशेन शिरालेन प्रांशुनारोगिणी मता ॥ १२० ॥ अन्तःपृष्ठं नाभिसमो वह्वायुः पुत्रवर्धनः । राजपत्न्याः प्रदूश्येत भगमौलौप्रदक्षिणः

सीमन्तः सरलः शस्तो मौलि: शस्तः समुन्नतः। सचेच्छकटभङ्ग: स्याद्बह्नपत्यसुखप्रदः । कटिगो गुह्यवेधेन पत्यपत्यनिपातनः स्यातामुदरवेधेन पृष्ठावतौंन शोभनौ। एकेन हन्ति भर्तारं भवेदन्येन पुश्चली

२७८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण् कण्ठगो दक्षिणावर्तोदुःखवैधव्यहेतुकः । सीमन्तेऽथललाटेवात्याज्योदूरात्प्रयत्नतः सा पति हन्ति वर्षेण यस्या मध्ये कृकाटिकम्। अष्टत्रिशोऽध्यायः प्रदक्षिणो वा वामो वा रोम्णामावर्त्तक: स्त्रियाः ॥१४० ॥ एको वा मूर्धनि द्वौ वा वामे वामगती यदि। सदाचारवर्णनेऽष्टविवाहवर्णनम् आदशाहम्पतिन्नौ तौ त्याज्यौ दूरात्सुवुद्धिना ॥१४१॥ स्कन्द उवाच क्यावर्ता व कुलटा नाभ्यावर्ता पतिव्रता। पृष्ठावर्त्ता च भर्तृ प्ीकुलटावाथजायते विवाहा ब्राह्मदेवार्षा: प्राजापत्यासुरौतथा। गान्धर्वोराक्षस्वापि पैशाचोऽषमउच्यते स्कन्द उवाच सव्राह्मोवरमाह्ययत्रकन्या स्वलङकता। दीयते तत्सुतः पूयात् पुरुषानेकविशतिम् सुलक्षणाऽपि दुःशीला कुलक्षणशिरोमणिः। यज्ञस्थायर्त्व जेदैवस्तजः पातिचतुर्दश। वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तजःपुनातिषट्ट अलक्षणाऽपि सा साध्वी सर्वलक्षणभूस्तु सा॥। १४३ ॥। सहोभौचरतां धर्ममित्युक्त्वा दीयतेऽर्थिने। सुलक्षणा सुचारित्रा स्वाधीना पतिदेवता। विश्वेशानुग्रहादेव गृहेयोषिदवाप्यते यत्र कन्या प्राजापत्यस्तजो वंशान्पुनाति पट॥ ४ ॥। अलड्कृता:स्ववासिन्योया भिःप्राक्तनजन्म नि नानाविधैरल ङ्गारेस्ताःसुरूपाभवन्तिहि चत्वार एते विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः । सुतीर्थेषु वपुर्याभिः क्षयितं वा विहायितम्। आसुरः क्रयणाद द्रव्येर्गान्धर्वोऽन्योन्यमैत्रतः ॥५॥ ता लावण्यतरङ्गिण्यो भवन्तीह सुलक्षणाः॥१४६ ॥ अर्चिता जगताम्माता याभिर्मृ डवघूरिव। ता भवन्ति सुचारित्रा योषा: स्वाधीनभर्तृ काः ॥ १४७॥ सवर्णयाकरोग्राह्यो धार्यःक्षत्तिययाशरः। प्रतोदोवैश्ययाधार्योवासोन्तः पजयातथा स्वाधीनपतिकानाञ्च सुशीलानांमृगीद्वशाम्। स्वर्गापवर्गावत्रैव सुलक्षणफलंहितत् असवर्णस्त्वेषविधि: स्मृतो दूष्टश्चवेदने। सुलक्षणेः सुघरितैरपि मन्दायुषम्पतिम्। दीर्घायुषम्प्रकुर्वन्ति प्रमदा:प्रमदास्पदम् सवर्णामिस्तु सर्वाभि: पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः॥ ६॥ अतः सुलक्षणायोपापरिणेयाविचक्षणैः। लक्षणानिपरीक्ष्यादौहित्वा दुर्लक्षणान्यपि ध्म्य विवाहैर्जायन्ते धर्म्या एव शतायुषः । अधम्यर्धर्मरहिता मन्दभाग्यधनायुपः॥ लक्षणानिमयोक्तानि सुखाय गरृहमेधिनाम्। विवाहानपिवक््यामितन्निबोधघटोद्व! ऋतुकाला भिगमनंधर्मोडयंगृहिणः परः। स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवाभवेत् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां तृतीये काशीखण्डे दिवाभिगमनंपु सामनायुष्यं परं मतम्। श्राद्वाहःसर्वपर्वाणियतान्याज्यानिधीमता स्त्रीलक्षणवर्णनं नाम सप्तत्रिशोऽध्यायः॥३७॥ तत्र गच्छन् स्त्रियं मोहाद्वर्मात्प्रच्यवतेपरात् ॥१३॥ ऋतुकालाभिगामीयःस्वदारनिरतश्चयः। ससदाब्रह्मचारी च विज्ञेय: सद्गृहाश्रमी ऋतुषोडशयामिन्यश्चतस्रस्तासु गर्हिताः। पुत्रास्तास्वपि या युग्मा अयुग्मा: कन्यकाप्रजाः॥१५॥

२८० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखा * सदाचारवर्णनम् * २८१

त्यक्त्वा चन्द्रमसं दुःस्थं मवां पौष्णं विहाय च। बलिपात्रकरेविप्रे यद्यन्योतिथिरागतः । अदश्वातम्बलिं तस्मै यथाशत्तयान्नमर्पयेत् शुचिःसन्निर्विशेत्पत्नींपुन्नामर्क्षे विशेषतः। शुचि पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधक कुमाराश्च सुवासिन्यो गर्भिण्योऽतिरुजान्विताः । आर्षेविवाहे गोद्वन्द्वं यदुक्तंतन्नशस्यते। शुल्कमण्वपिकन्यायाःकन्याविक्रयपापकृ अतिथेरादितोप्येते भोज्या नाऽत्र विचारणा ॥ ३६ ॥ अपत्यविक्रयीकल्पंवसे द्विटकृमिभोजने। अतोनाण्वपिकन्यायाउपजीवेत्पिताधनम स्त्रीधनान्युपजीवन्ति येमोहादिह बान्धवाः। नकेवलंनिरयगास्तेषामपि हि पूर्वजा: माध्याह्निकं वैश्वदेवं गृहस्थः स्वयमाचरेत्। पत्यातुष्यति यत्र स्त्री तुष्येद्यत्र स्त्रिया पतिः। तत्रतुष्टामहालक्ष्मीनिवसेद्दानवारिणा पत्नी सायम्बलिं दद्यात्सिद्धान्नैर्मन्त्रवर्जितम् ॥३८॥ वाणिज्यं नृपतेः सेवावेदानध्यापनं तथा। कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतव: एतत्सायन्तनंनाम वैश्वदेवं गृहाश्रमे। सायम्प्रातर्भवेदेवं वश्वदेवं प्रयत्नतः ॥ ३६ ॥ कुर्याद्वैवाहिके वह्नी ग्रृह्यंकर्मान्वहं गृही। पश्चयज्ञक्रियां चाऽपि पक्ति दैनन्दिनीमपि वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेया:प्राप्तवेदाअपिद्विज।: गृहस्थाश्रमिणः पश्चसूनाकर्म दिने दिने। कण्डनी पेषणीचुल्ली ह्यदकुम्भस्तुमार्जनी अकृत्वावैश्वदेवंतु भुख्जते ये द्विजाधमाः । इहलोकेऽन्नहीनाःस्युःकाकयोनिव्रजन्त्यथ तासां च पश्चसूनानां निराकरणहेतवः। क्रतवः पञ्चनिर्दिष्टा गृहिश्रेयोऽभिवर्धनाः वेदोदितंस्वकंकर्मनित्यंकुर्यादतन्द्रितः। तद्धिकुर्वन्यथाशक्तिप्राप्तुयात्सद्गतिम्पराम् पाउनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणञ्चपितृकतुः। होमोदैवोबलिभौतोSतिथ्यर्चानृकतु क्रमात षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्यापं तैले मांसे सदैव हि। पञ्चदश्याश्चतुर्दश्यां तथैव च भगे भुरे पितृभ्रीतिम्प्रकुर्वाणः कुर्वीतश्राद्धमन्वहम्। अन्नोदकपयोमूलै: फलैर्वापि गृहाश्रमी उदयन्तं न चेक्षेत नास्तं यान्तं न मध्यगम् । गोदानेन व यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम्। न राहुणोपसृष्टश्च नाऽम्बुसंस्थं दिवाकरम् ॥ ४४॥ सकृत्य भिक्षवे भिक्षां दत्त्वा तत्फलमाप्नुयात्॥२७॥ नवीक्षेतात्मनो रूपमाशुधावेन्नवर्षति। नोलङ्कयेद्वत्सतन्त्रीं न नग्नो जलमाविशेत् तपोविद्यासमिद्दाप्रेहुतं विप्रास्यपावके। तारयेद्विघ्नसङ्क भ्यःपापाब्धेरपिदुस्तरात् देवतायतनं विप्रं धेनु मधुमृदं घृतम्। जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तपस्विनम् अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्गग्नाशो यस्य गच्छति। अश्वत्थञ्चैत्यवृक्षश्च गुरुं जलभृतं घटम्। आजन्मसश्चितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत् ॥ २६॥ सिद्धान्नन्दधिसिद्धार्थ गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्॥४७॥ सान्त्व पूर्वाणिवाक्यानिशव्यार्थेमूस्तृणोद के। एतान्यपिप्रदेयानिसदाऽभ्यागततुष्टये रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया। एकवासान भुश्जीत न भुज्जीतोत्कटासने गृहस्थः परपाकादी प्रेत्य तत्पशुतांव्रजेत् । श्रेयः परान्नपुष्टस्यगृह्णीयादन्रदो यतः नाश्नन्तीं स्त्रीं समीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः। आदित्योढोऽतिथिःसायं सत्कर्तव्यः प्रयत्नतः। असन्तर्प्य पितृन्देवान्नाद्यादन्नंनवं क्वचित् ॥ ४६ ॥ असत्कृतोऽन्यतो गच्छन्दुष्कृतं भूरि यच्छति ॥ ३२ ॥ पक्वान्नश्चापि नोमांसं दीर्घकालक्िजीविषुः। नमूत्रंगोव्रजेकुर्यान्नवल्मीकेनभस्मनि भुञ्जानोऽतिथिशेषान्नमिहायुर्धनभाग्भवेत्। न गर्त्तेषु ससत्वेषुनतिष्टन्न त्रज्न्नपि। गोविप्रसूर्यवाध्वग्निचन्द्रर्क्षाऽम्बुगुरूनपि। प्राणोद्यातिथिमन्नाशी किल्बिषी च गृहाश्रमी ॥ ३३ ॥ अभिपश्यन्नकुर्वीत मलमूत्रविसर्जनम्:। तिरस्कृत्यावनिलोष्टकाष्टपर्णतृणादिभिः वैश्वदेवान्तसम्प्राप्तः सूर्योढोवातिथिःस्मृतः। न पूर्वकालआयातोनचद्रष्टचरःकचित् प्रावृत्य वाससा मौलिं मौनोविण्मूत्रमुत्सृजेत्।

२८२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे अष्टत्रिशोऽध्याय: ] * सदाचारवर्णनम् * २८३

यथासुखमुखो रात्रौ दिने छायाऽन्धकारयोः ॥५३॥ धर्मोपदेशःशद्राणांस्वश्रेयः प्रतिवातयेत्। द्विजशुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां हि परो मतः भीतिषु प्राणबाधायां कुर्यान्मलविसर्जनम्। मुखेनोपधमेन्नाग्निनग्नांनेक्षेतयोषितम् कण्ड्रयनंहिशिरसःपाणिभ्यां नशुभम्मतम्। आताडनंकराभ्याश्चक्रोशनंकेशलुश्चनम् नाङ््घ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत्। अशास्त्रवर्तिनो भूपाल्लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम्। प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्सन्ध्ययोर्ई्यो: ॥५५॥ ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानेकविशतिम्॥७४॥ न संविशेत सन्ध्यायां प्रत्यक्सौम्यशिरा अपि। अकालविद्युत्स्तनिते वर्षतौपांसुवर्षणे। महावातध्वनौरात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः विष्मूत्रष्टीवनंनाप्सु कुर्याद्वीघं जिजीविषुः॥ ५६॥ उल्कापातेव भूकम्पेदिग्दाहेमध्यरात्रिषु। सन्ध्ययोर्वृ षलोपान्ते राज्ञोराहोश्च सूतके नाचक्षीत धयन्तींगांनेन्द्रचापं प्रदर्शयेत्। नेक:सुप्यात्कचिच्छन्येनशयानम्प्रबोधयेत् पन्थानंनैकलो यायान्नवार्यश्चलिनापिवरेत्। नदिवोदषृतसारञ्च भक्षयेद्वधि नो निशि दर्शाष्टकासुभूतायांश्राद्धिकम्प्रतिगृह्यच । प्रतिपद्यपिपूर्णायांगजोष्टाभ्यां कृतान्तरे खरोष्ट्रकोष्टविरुते समवाये रुदत्यपि। उपाकर्मणि चोत्सर्गे नाविमार्गे तरौ जले स्त्रीधर्मिण्या नाभिवदेन्नाद्यादावृप्तिरत्रिषु। आरण्यकमधीत्यापिवाणसाम्नोरपिध्वनी। अनध्यायेषुचैतेषुनाधीयीतद्विजः क्वचित् तौर्य त्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पाढौ न धावयेत् ॥५६॥ कृतान्तरायोनपठेदेकाखश्वा हिबभ्रभिः। भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः। अनायुष्यकरश्चैवपरदारोपसर्पणम्। तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणाश्चोपसेवनम् दातुः श्राद्वफलंनास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत् ॥ ६० ॥ पूर्वर्धिभिःपरित्यक्तपात्मानं नावमानयेत। सदोदमवतांयस्माच्छिवयोविदानदुर्लभाः

आरोहणं गवां पृष्ठप्रेतधूमं सरित्तरम्। वालातपंदिवा स्वापं त्यजेद्वीर्घजिजीविषुः भद्रमेव वदेन्नित्यं भद्रमेव विचिन्तयेत्। भद्रैरैवेह संसर्गो नाभद्रैश्च कदाचन स्नात्वानमार्जयेद्ात्रं विसृजेन्न शिखांपथि। हस्तौशिरो न धुनुयान्ाकर्षेदासनम्पदा नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन। करजेः करजच्छेदं तृणच्छेदं विवर्जयेत् वाचोवेगं मनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत्। उत्कोचद्यूतदौत्यार्त्तद्रव्यं दूरात्परित्यजेत शुभाय न यदायत्यां त्यजेत्तत्कर्मयत्नतः । अद्रारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मपरवेश्मनोः गोब्राह्मणग्नीनुच्छिष्टपाणिना नैव संस्पृशेत्। क्रीडेन्नाक्षैःसहासीत नधर्मध्नैर्नरोगिभिः। नशयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुश्जीत नैव व न स्पृशेदनिमित्तेन खानि स्वानि त्वनातुरः॥८७॥ गुह्य जान्य पिलोमानितत्स्पर्शादशुचिर्भवेत्। पादधौतोदकंमूत्रमुच्छिष्टान्नोदकानिच शयनस्थोन चाश्नीयान्नपिवेन्नजपेद्द्विजः। सोपानत्कश्चनाचामेव्नतिष्ठन्धारया पिबेत् निष्ठीव नश्चश्लेष्माणंगृहाद्दूरं विनिक्षिपेत्। अहर्निशश्रतेर्जाप्याच्छौचाचार निषेवणात् सवं तिलमयंनाद्यात्सायं शर्माभिलाषुक:। अद्रोहवत्या बुद्धत्ा च पूर्वञ्जन्म स्मरेद द्विजः ॥ ८६॥ न निरीक्षेत विष्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः॥ ६६ ॥ नाधितिष्ठेत्तुषाङ्गारभस्मकेशकपालिकाः । पतितेःसह संवासः पतनायैव जायते वृद्धान्प्रयत्नाद्वन्देतदद्यात्ते गंस्वमासनम्। विनम्रधमनिस्तस्मादनुयायात्ततश्च तान्

श्रावयेद्वैदिकं मन्त्रं नशूदराय कदाचन। ब्राह्मण्याद्वीयते विप्रः शद्रो धर्माच्च हीयते श्रुतिभूदेवदेवानांनृपसाधुतपस्विनाम्। पतिव्रतानांनारीणांनिन्दांकुर्यान्नकर्हिचित् नमनुष्यस्तुतिकुर्यान्नात्मानमपमानयेत्। अभ्युद्यतं न प्रणुदेत्परमर्माणि नोच्चरेत्

२८४ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण ऊनवत्वारिशोऽध्यायः। अविमुक्तमाहात्म्यवर्णनम् * २८५ अधर्मादेधतेपूर्वविद्वेष्ट्रनपिसञ्जयेत्। सर्वतोभद्रमाप्यापि ततो नश्येच्व सान्वय जानिकानिघलिङ्गानिरकं्द!ज्ञानप्रदानिच। वाराणस्याम्परिब्रहितानिमेपरिपृच्छतः उद्धृत्य पञ्चमृत्पिण्डान्स्नायात्परजलाशये। विना काशींनमेप्रीतिर्विना काशीनमेरतिः। चित्रपुत्रकवच्चास्मि विनाकाशीषडानन! अनुद्धृत्य च तत्कर्तुरेनसः स्यान्तुरीयभाक॥ ६४ ॥ ननिद्रामिनजागर्मिनाश्नामिनपिबाम्यपः। काशीद्वयक्षरपीयूषं पिबामि हि चकेवलम् श्रद्धयापात्रमासादययत्किश्चिद्ीयतेवसु। देशे काले व विधिना तदानन्त्याय कल्पते भूप्रदोमण्डलाधीशःसर्वत्रसुखिनोऽन्नदाः। तोयदातासदातृप्तोरूपवान्रूप्यदो भवेत् इति श्रुत्वा वच: स्कन्दो मैत्रावरुणिभाषितम्।

प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्ऽर्यमलोकभाक्। अविमुक्तस्य माहात्म्यं वक्तु' समुपचक्रमे ॥ ११५॥

स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्यात्तु सुप्रजाः॥६७॥ इति श्रीरकान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां सहितायां चतुर्थे काशीखण्डे

वेश्मदोऽत्युच्च सौधेशोवस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक्। हयप्रदोदिव्ययानोलक्ष्मीवान्वृषभप्रदः पूर्वार्धे सदाचारवर्णनंनामाSष्टत्रिशोऽध्यायः॥३८॥

सुभार्य: शिबिकादाता सुपर्यङ्कप्रदोऽपि च। धान्यैः समृद्धिमान्नित्यमभयप्रदईशिता ब्रह्मदोब्रह्मलोकेज्योब्रह्मदः सर्वदो मतः। उपायेनापि यो ब्रह्म दापयेत्सोऽपि तत्समः श्रद्धया प्रतिगृह्लाति श्रद्धया यः प्रयच्छति। ऊनचत्वारिंशोऽध्यायः स्वर्गिणौ तावुभौ स्यातां पततोऽश्रद्धयात्यधः ॥ १०१॥ अविमुक्तेशा विर्भाववर्णनम् अनृतेनक्षरेद्यज्ञस्तपोविस्मयतः क्षरेत् । क्षरेत्कीर्तनतो दानमायुर्विप्रापवादतः स्कन्द उवाच गन्धपुष्प कुशाञच्छच्यां शाकं मांसम्पयोदधि। शृण्वगस्त्य महाभाग! कथास्पापप्रणाशिनीम्। मणिमत्स्यगृहं धान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम्॥ १०३॥ नैःश्रेयस्याः श्रियोहेतुमविमुक्तसमाश्रयाम् ॥ १॥ मधूदकंफलं मूलमेधांस्यभयदक्षिणा। अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः परंब्रह्म यदाम्नातं निष्प्रपञ्चंनिरात्मकम्। निर्विकल्पंनिराकारमव्यक्तं स्थू लसूक्ष्मवत् दासनापितगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः । भोज्यान्नाःूद्रवर्गेडमीतथात्मविनिवेदकः तदेतत्क्षेत्रमापूर्यस्थितंसर्वगमप्यहो। किमन्यत्र नशक्तोऽसौजन्तून्मोचयितुम्भवात् भवो धरुवं यदत्रैवमोचयेत्तं निशामय। महत्या योगयुक्तता वामहादानैरकामिकैः गेहेऽपि ज्ञानमभ्यस्येत्काशी वाथ समाश्रयेत्। सुमहद्गिस्तपोभिर्वाशिवोऽन्यत्रविमोचयेत्। योगयुक्तिनमहतीं नदानानिमहान्ति च सम्यग्ज्ञानेन वा मुक्ति: किंवा विश्वेशवेश्मनि ॥ १०७॥ न तपांस्यति दीर्घाणि काश्याम्मुत्तयेशिवोऽर्थयेत्। सम्या्ज्ञानम्भवेत्पु सां कुतएकेनजन्मना। वाराणस्यां ध्रुवामुक्ति:शरीरत्यागमात्रतः वियुनक्ति न यत्काश्या उपसर्गे महत्यपि॥ ६ ॥ अयमेव महायोग उपयोगस्त्विहापरः । नियमेन तुविश्वेशे पुष्पम्पत्रं फलं जलम् साचवाराणसीलभ्यासदाचारवतासदा। मनसापि सदाचारमतो विद्वान्न लङ्टयेत् आकण्येतिततोऽगस्त्यःपुनःप्राहषडाननम्। पुनः काशींसमाचक्ष्वसदाचारेण याप्यते यददत्तंसुमनोवृत्त्या महादानं तदत्र वै। मुक्तिमण्डपिकायां च क्षणं यतिस्थिरमास्यते स्नात्वागङ्गामृते शुद्धेतपएतदिहोत्तमम्। सत्कृत्यभिक्षवे भिक्षायत्काश्याम्परिदीयते

२८६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशी खण्डे ऊनचत्वारिशोऽध्याय: ] * दिवोदासाख्यानवर्णनम्* २८७

तुलापुरुष एतस्या: कलां नार्हति षोडशीम् ।॥ ६॥ हृदि सश्चिन्त्य विश्वेशंक्षणंयद्विनिमील्यते। देवस्यदक्षिणे भागे महायोगोऽयमुत्तम अगस्त्य उवाच कथंसभगवान् रुद्रोद्ुहिणेन कृपाम्वुधिः। प्रार्थितोऽभूत्किमर्थश्च तन्मे ब्रुहि षडानन

मासि मासि यदाप्येत व्रताच्चान्द्रायणात्फलम्। स्कन्द उवाच

अन्यत्र तदिहाप्येत भूतायां नक्तभोजनात् ॥१२॥ पाझेकल्पेपुरा वृत्तेमनो: स्वायम्भुवेऽन्तरे। अनावृष्टिरभूद्विप्र सर्वभूतप्रकम्पिनी ॥

मासोपवासादन्यत्र यत्फलंसमुपाज्यते। श्रद्धयेकोपवासेनतत्काश्यांस्यादसंशयम् महानिम्नेषु कच्छेषुमुनिवृत्त्याजनाः स्थिताः। अरण्यान्यव निर्जाताग्रामखर्वटवर्जिता

षण्मासान्नपरित्यागाद्यदन्यत्रफलंलभेत्। शिवरात्र्युपवासेनतत्काश्याज्जायते ध्रुवम् क्रव्यादा एव सर्वेषु नगरेषु पुरेषु च। आसन्नभ्नंलिहोवृक्षाः सर्वत्र क्षोणिमण्डले

वर्षकृत्वोपवासानिलभेदन्यत्र यदवरती। तत्फलं स्यात्त्रिरात्रेणकाश्यामचिकलं मुने चौराएवमहाचौररुल्लुव्यन्तइतस्ततः। मांसवृत्त्योपजीवन्ति प्राणिनः प्राणरक्षिणः

मासि मासि कुशाग्राम्वुपानादन्यत्रयत्फलम्। काश्यामुत्तरवाहिन्यामेकेनचुलुकेनतत् अनन्तो महिमा काश्या: कस्तं वर्णयितुम्प्रभुः । चिन्तामवाप महतीं जगदयोनिः प्रजाक्षयात्।

विपत्तिमिच्छतो जन्तोर्यत्रकर्णेजपः शिवः ॥ १८। प्रजासु क्षीयमाणासु क्षीणा यज्ञादिका: क्रियाः॥३२॥

शम्भुस्तत्किश्चिदाचष्टे म्रियमोणस्य जन्मिनः । तासुक्षीणासुसंक्षीणा: सर्वेयज्ञभुजोऽभवन्। ततश्चिन्तयता स्रष्ा दृष्टोराजर्षिसत्तमः

कर्णेऽक्षरं यदाकर्ण्य मृतोऽप्यमृततां व्रजेत् ॥ १६ अविमुक्ते महाक्षेत्रे तपस्यन्निश्चलेन्द्रियः । मनोरन्वयजो वीरःक्षात्त्रो धर्म इवोदितः

स्मारं स्मारं स्मररिपोःपुरींत्वमिघशङ्करः। अदुनोन्मन्दरं यातो बहुशस्तद्वातये रिपुञ्जय इति ख्यातो राजा परपुरञ्जयः । अथ ब्रह्मा तमासाद्य बहुगौरवपूर्वकम् उवाच वचनं राजन् रिपुञजयमहामते !। इलां पालय भूपाल! ससमुद्राद्रिकाननाम् अगस्त्य उवाच स्वकार्यनिपुणैः स्वामिन! गीर्वाणैरतिदारुणैः। नागकन्यां नागराजः पत्न्यर्थ ते प्रदास्यति।

त्याजितोऽहम्पुरींकाशी हरोऽत्याक्षीत्कुतः प्रभुः ॥२१॥ अनङ्गमोहिनीं नाम्ना वासुकि: शीलभूषणाम् ॥ ३9॥

पराधीनोऽहमिव किंदेवदेवः पिनाकवान्। दिवोपिदेवा दास्यन्ति रत्नानि कुसुमानि घ। प्रजापालनसन्तुष्टा महाराजप्रतिक्षणम्

काशिकां सोऽत्यजत्कस्मान्निर्वाणमणिराशिकाम् ॥२२॥ दिवोदास इतिख्यातमतोना मत्वमाप्स्यसि। मत्प्रभावाच्चनृपतेदिव्यं सामर्थ्यमस्तुते परमेष्ठिवचः श्रुत्वा ततोऽसौराजसत्तमः। वेधसं बहुशः स्तुत्वा वाक्यं चेदमुचाचह स्कन्द उवाच मित्रावरुणसम्भूत! कथयामि कथामिमाम्। राजोवाच

तत्याज च यथा स्थाणु: काशीं विद्ध्युपरोधतः॥। २३॥ पितामहमहाप्राज्ञ! जनाकीर्णे महीतले। कथंनान्ये च राजानो मां कथं कथ्यते त्वया

प्ार्थितस्त्वं यथा लेखैः परोपकृतये मुने।। दरुहिणेन तथा रुद्रः स्वरक्षणविचक्षणः ब्रह्मोवाच त्वयिराज्यं प्रकुर्वाणेदेवो वृष्टिविधास्यति । पापनिष्टेचवैराज्ञि न देवो वर्षते पुनः

२८८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे ऊनचत्वारिशोऽध्याय: ] अविमुक्तप्रशंसाकथनम् # २८६

राजोवाचत्र प्रणम्याऽग्रेसरो भूत्वा मौलौ बद्धकरद्वयः ॥ ६० ॥ पितामहमहामान्य! त्रिलोकीकरणक्षम!। महाप्रसाद इत्याज्ञां त्वदीयां मूध्न्यु पाददे ब्रह्मोवाघ किञ्चिद्विज्ञप्तुकामोऽहं तन्मदर्थकरोषिचेत्। ततःकरोम्यहं राज्यंपृथिव्यामसपत्नवत् विश्वेश जगतां नाथ! पत्या व्यापारितोऽस्म्यहम्। ब्रह्मोवाच कृतप्रसादेन विभो! सृष्टि कर्तुं चतुर्विधाम्॥ ६१॥ अविलम्बेन तद्ब्रूहिकृतं मन्यस्व पार्थिव !। यत्तेहृदि महाबाहोतवादेयंन किश्चन प्रयत्नेन मयासृष्टा सासृष्टिस्त्वदनुज्ञया। अवृष्ट्याषष्टिहायिन्या तत्रनष्टाऽप्रजाभुवि राजोवाच यद्यहंपृथिवीनाथः सर्वलोकपितामह। तदा दिविषदो देवा दिवि तिष्ठन्तु मा भुवि अराजकं महच्चासीद दुरवस्थमभूजगत् । ततो रिपुञ्जयो नाम राजर्षिर्मनुवंशजः

देवेषुदिवितिष्ठत्सुमयितिष्ठति भूतले। असपत्नेन राज्येन प्रजासौख्यमवाप्स्यति मयाभिषिक्तोराजर्षिःप्रजा: पातुं नरेश्वरः। चकारसमयंसोऽपि महावीर्यो महातपाः

तथेतिविश्वसृकप्रोक्तोदिवोदासोनरेश्वरः। पटहंघोषयाश्चक दिवंदेवा व्रजन्त्विति तवाSडज्ञया चेत्स्थास्यन्ति सर्वे दिविषदो दिवि। नागलोके तथा नागास्ततो राज्यं करोम्यहम् ॥ ६५॥ मागच्छन्त्विह वे नागा नराः स्वस्था भवन्त्वितः। मयि प्रशासति क्षोणी सुराः स्वस्था भवन्त्विति ॥४६॥ तथेति व मया प्रोक्तं प्रमाणीक्रियतां तु तत्। मन्दराय वरो दत्तो भवेदेवं कृपानिधे।॥ ६६ ॥

लोकेश्वरसमायाहिमन्दरोनाम भूधरः । कुशद्वीपादिहागत्य तपस्तप्येत दुष्करम् तस्य राज्: प्रजास्त्रातुम्भूयाच्चेष मनोरथः । ममनाडीदयराज्यंतस्यापिघ शतक्रतोः

यावत्तस्मैवरंदातुं बहुकालं तपस्यते। इत्युत्तवा पार्वतीनाथो नन्दिभृङ्गिपुरोगमः मर्त्यानांगणनाक्वेह निमेषार्धनिमेषिणाम्। देवोऽपिनिर्गलं मत्वामन्दरंचारुकन्दरम् विवेश्चगौरवंरक्षंस्तथोरीकृतवान्हरः। जम्वूद्वीपे यथा काशी निर्वाणपददासदा जमाम वृषमारुह्य मन्दरो यत्र तिष्ठति। उवाच च प्रसन्नात्मादेवदेवो वृषध्वजः उत्तिष्ठोत्तिष्ठभद्रन्ते वरम्ब्रूहि धरोत्तम!। सोऽथ श्रुत्वामहेशानं देवदेवं त्रिलोचनम् तथा बहुतिथं कालं द्वीपोभूत्सोऽपि मन्दरः। यियासुनाचदेवेन मन्दरंचित्रकन्दरम्

प्रणम्यबहुशो भूमावद्रिरेतद्वयजिज्ञपत्। लीलाविग्रहभृच्छम्भो प्रणतैककृपानिधे! ! निजमूर्नतिमयं लिङ्गम विज्ञातं विधेरपि। स्थापितंसर्वसिद्धीनांस्थापकेभ्यःसमर्पितुम्

सर्वज्ञोऽपि कथं नाम न वेत्थममवाञ्छितम्। शरणागतसन्त्राणसर्ववृत्तान्तकोविद! विपन्नानाश्चजन्तूजांदातुंनैःश्रेयसींश्रियम्। सर्वेषामिहसंस्थानांक्षेत्रंचैवाभिरक्षितुम्

सर्वेषांहृदयानन्द! शर्वसर्वगसर्वकृत्। यदि देयो वरो मह्यं स्वभावाद दवषदात्मने॥। मन्दराद्रिगतेनापि क्षेत्रंनैतत्पिनाकिना। विमुक्तंलिङ्गरूपेण अविमुक्तमतः स्मृतम् पुराSSनन्दवनंनामक्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम्। अविमुक्तं तदारभ्यनामाऽस्य प्रथितम्भुचि याचकायाऽतिशोच्याय प्रणतार्त्तिप्रभक्षक।। ततोऽविमुक्तक्षेत्रस्य साम्यं ह्यभिलषाम्यहम् ॥५८॥ नामाविमुक्तमभवदुभयोः क्षेत्रलिङ्योः। एतद् द्वयंसमासाद्य न भूयो गर्भभाग्भवेत्

कुशद्वीप उमासार्ध नाथादयसपरिच्छदः। मन्मौलौ विहितावासः प्रयात्वेष वरोमम अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं द्ृष्ट्राक्षेत्रेऽविमुक्तके। विमुक्त एव भवतिसर्वस्मात्कर्मबन्धनात्

सर्वेषां सर्वदः शम्भुः क्षणं यावद्वििन्तयेत्। अर्धन्ति विश्वे विश्वेशं विश्वेशोऽर्चति विश्वकृत्।

विज्ञातावसरो ब्रह्मा तावच्छम्भु' व्यजिज्ञपत्। अविमुक्तेश्वरं लिङ्ग भुविमुक्तिप्रदायकम्॥ ७9॥ पुरा न स्थापितं लिङ्ग' कस्यचित्केनचित्कचित्। १६

२६१ २६० * स्कन्दपुराणम् # [ ४ काशीख चत्वारिशोऽध्याय: ] * अभक्ष्यवर्णनम् *

किमाकृति भवेल्लिङ्ग नैतद्वत्यपि कश्चन ॥ ९८ ॥ आकारमविमुक्तस्यद्ृष्टब्रह्माच्युतादयः । लिङ्ग' संस्थापयामासुर्वसिष्ठाद्यास्तथर्षय इतिश्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे- आदिलिङ्गमिदंप्रोक्तमविमुक्तेश्वरम्महत्। ततो लिङ्गान्तराण्यत्रजातानिक्षितिमण्डले अविमुक्तेशनामाऽपि श्रुत्वा जन्मार्जितादघात्। क्षणान्मुक्तो भवेन्मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ ८१ ।। अविमुक्तेश्वरंलिङ्ग स्मृत्वादूरगतोऽपि च। जन्मद्वयकृतात्पापात्क्षणादेवचिमुच्यते चत्वारिंशोऽध्यायः अविमुक्तेमहाक्षेत्रेऽविमुक्तमवलोक्य च। त्रिजन्मजनितं पापं हित्वा पुण्यमयोभवेत् यत्कृतं ज्ञानविभ्रंशादेन: पञ्चसुजन्मसु। अविमुक्तेशसंस्पर्शात्ततक्षयेदेव नाऽन्यथा गृहस्थधर्मवर्णनम् अर्धयित्वामहालिङ्गमविमुक्तेश्वरं नरः। कृतकृत्योभवेदत्र न च स्याजन्मभाक्कुतः स्कन्द उवाच स्तुत्वा नत्वाऽचयित्वा च यथाशक्ति यथामति। अविमुक्तेशमाहात्म्यंवर्णितंतेऽग्रतो मया। अथोकिमसिशुश्रषुःकथयिष्यामितत्पुनः अविमुक्ते विमुक्तेशं स्तूयते नग्यतेऽ्च्यते॥ ८६॥ अगस्त्य उवाच अनादिमदिदंलिङ्गं स्वयंविश्वेश्वरार्चितम्। काश्याम्प्रयत्नतःसेव्यमविमुक्तंचिमुक्तये अविमुक्तेशमाहात्म्यं श्रावंश्रावं श्रुतीमम । अतीवसुश्रुते जातेतथापि न धिनोम्यहम् सन्ति लिङ्गान्यनेकानि पुण्येष्वायतनेषु च। अविमुक्तेश्वरंलिङ्ग क्षेत्रं चाप्यविमुक्तकम्। एतयोस्तुकथंप्राप्तिभवेत्षण्मुख तद्वद आयान्ति तानिलिङ्गानि माघीं प्राप्य चतुर्देशीम्॥। ८८॥ स्कन्द उवाच कृष्णायां माघभूतायामविमुक्तेशजागरात्। रणु कुम्भज!वक्ष्यामि यथाप्राप्तिर्भवेदिह। स्वश्रेयो दातुरेतस्याविमुक्तस्यमहामते सदाविगतनिद्रस्य योगिनो गतिभाग्भवेत् ॥। ८६ ।। समीहितार्थसंसिद्धिर्लभ्यते पुण्यभारतः । तञ्चपुण्यम्भवेद्विप्र! श्रुतिवर्त्म सभाजनात् नानायतनलिङ्गानि चतुर्वर्गप्रदान्यपि। माघकृष्णचतुर्दश्यामविमुक्तमुपासते॥ ६० प्रुतिवर्त्मजुपःपु'सःसंस्पर्शान्नश्यतोमुने!। कलिकालाव पिसदाछिद्रंप्राप्य जियांसतः किंबिभेति नरोधीर: कृतादवशिलोच्चयात्। अविमुक्तेश लिङ्गस्य भक्तिवज्रधरोयदि र्जितस्य विधानेन प्रोक्तस्याकरणेन वै। कलिकालावपिहतो ब्राह्मणं रन्घ्रदर्शनात् क्वाविमुक्तं महालिङ्गं चतुर्वर्गफलोदयम्। निषिद्धाचरणंतस्मात्कथयिष्ये तवाग्रतः । तद्दूरतः परित्यज्य नरो न निरयीभवेत् क्व पापिपापशलोऽल्पो यः क्षयेन्नाम्नि संस्मृते ॥६२॥ पलाण्डु' विड्वराहश्च शेलु लशुनगृज्जने। गोपीयूषं तण्डुलीयं वज्यश्च कवकं सदा अविमुक्तेमहाक्षेत्रे विश्वेशसमधिष्ठिते। यैर्नदृष्टं विमूढास्तेऽिमुक्तं लिङ्गमुत्तमम् वश्चनान्वृक्षनिर्यासान्पायसापूपशष्कुलीः। अदेव पित्यंपललमवत्सागोपयस्त्यजेत् द्रष्टारमविमुक्तस्य द्वष्टादण्डघरो यमः । दूरादेव प्रणमतिप्रबद्धकरसम्पुटः॥६४ ॥ पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम्। धन्यंतन्नेत्र निर्माणं कृतकृत्यौ तु तौ करौ। अविमुक्तेश्वरंयेनयाभ्यामैक्षिष्टयःसपृशेत् रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम् ॥ ११॥ त्रिसन्ध्यमविमुक्तेशं योजपेन्नियतः शुचिः। दूरदेशविपन्नोऽपि काशीमृतफलंलभेत् टिट्टिभंकलविङ्श्च हंसं चक्रं प्लवम्बकम्।

२६२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशी खण् चत्वारिशोऽध्याय: ] * नारीणांमेध्यत्ववर्णनम्* २६३ त्यजेन्मांसाशिन: सर्वान् सारसं कुक्कुट शुकम् ॥१२॥ जालपादान्खञ्जरीटान् बुडित्वा मत्स्यभक्षकान्। मातापित्रिविहीनं यो मौञ्जीपाणिग्रहादिभिः। मत्स्याशी सर्वमांसाशी तन्मत्स्यान् सर्वथा त्यजेत् ॥ १३॥ संस्कारयेन्निजैरर्थस्तस्य श्रेयस्त्वनन्तकम् ॥ ३१॥ हव्यकव्यानि युक्तौ तु भक्ष्यौ पाठीनरोहितौ। अग्निहोत्रैर्नतच्क्रेयोना ग्निष्टोमादिभिर्मखैः । यच्क्रेयः प्राप्यते मत्येद्विजेचैकेप्रतिष्ठिते मांसाशिभिस्त्वमी भक्ष्या: शशशलकच्छपाः ॥ १४॥ यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पार्णि ग्राहयते कृती। श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः। इह सौख्यमवाप्नोति सोऽक्षयं स्वर्गमाप्नुयात्॥३३॥ आयुष्कामैः स्वर्गकामैस्त्याज्यं मांसम्प्रयत्नतः॥१५॥ पितृगेहे तु या कन्या रजःपश्येदसंस्कृता। भ्रणहातत्पिताज्ञेयो वृषलीसापिकन्यका यज्ञार्थ पशुहिसाया सास्वग्यानेतराक्कचित्। त्यजेत्पयुषितं सर्वमखण्डस्नेहवर्जितम् यस्तां परिणयेन्मोहात्सभवेद्वृषलीपतिः। तेन सम्भाषणंत्याज्यमापङ्क्तेयेनसर्वदा प्राणात्ययेक्रतौश्राद्धभेषजेविप्रकाम्यया। अलौल्यमित्थं पललम्भक्षयन्नैव दोषभाक् विज्ञायदोषमुभयोः कन्यायाश्चवरस्यच। सम्बं्धंरचयेत्पश्चादन्यथादोषभाकूपिता न तादशम्भवेत्पापं मृगयावृत्तिकाङक्षिणः। स्त्रियःपवित्राः सततं नैता दुष्यन्ति केनचित्। मासि मासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति॥३७॥ यादूशम्भवति प्रेत्य लौल्यान्मांसोपसेविनः ॥१८ ।। मखार्थम्ब्रह्मणा सृष्टाःपशुद्रुममृगौषधीः। निम्नन्नहिंसको विप्रस्तासामपि शुभागतिः पूर्वस्त्रियः सुरैर्भुक्ताःसोमगन्धर्ववह्निभिः। भुक्जतेमानुा : पश्चानैव ताु्न्तिकनचत् पितृदेवक्रतुकते मधुपर्कार्थमेव च। तत्र हिंसाप्यहिंसा स्याद्विंसान्यत्र सुदुस्तरा स्त्रीणां शौचं ददौ सोमः पावकः सर्वमेध्यताम्। योजन्तूनात्मपुष्टनर्थ हिनस्तिज्ञानर्बलः। दुराचारस्यतस्येहनामुत्राऽपि सुखं क्वचित् कल्याणवाणीं गन्धर्वास्तेन मेध्या: सदा स्त्रियः॥ ३९॥

भोक्ताऽनुमन्ता संस्कर्ता क्रयिविक्रयिहिंसकाः। दृश्यरोमा त्वपत्यप्नी कुलध्न्युद्गतयौवना। उपहर्ता घातयिता हिंसकाश्चाऽष्टधा समृताः॥२२॥ पितृ्न्याविष्कृतरजास्ततस्ताः परिवर्जयेत् ॥४१॥ प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतंवर्षाणि यो यजेत्। अमांसभक्षको यश्च तयोरन्त्योविशिष्यते यथैवात्मापरस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता। सुखदुःखानितुल्यानि यथात्मनि तथापरे कन्यादानफलप्रेप्सुसतस्माह्दद्यादनग्निकाम्। अन्यथा न फलंदातुः प्रतिग्राहीपतेदधः सुखंचायदिवाचान्यद्यत्किश्चित् क्रियतेपरे। तत्कृतंहिपुनःपश्चात्सर्वमात्मनिसम्भवेत् कन्यामभुक्तां सोमादेर्ददद्दानफलंभेत्। देवभुक्तांददद्दाता न स्वर्गमधिगच्छति॥ नक्लेशेन विनाद्रव्यमर्थहीने कुतःक्रियाः। क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतःसुखम् शय नाशनयानानिकुणपंस्त्रीमुखं कुशाः। यज्ञपात्राणिसर्वाणिन दुष्यन्तिवुधाक्कचित् सुखंहिसर्वेराकाङक्ष्यं तञ्च धर्मसमुद्धवम्। तस्माद्वर्मोडतर कर्तव्यश्चातुर्वर्व्येन यत्नतः वत्स: प्रस्नवणेमेध्यः शकुनिःफलपातने। नार्योरतिप्रयोगेषु श्वामृगग्रहणे शुचिः॥ न्यायागतेनद्रव्येणकर्तव्यम्पारलौकिकम्। दानञ्च विधिना देयंकाले पात्रे च भावतः अजाश्वयोर्मुखम्मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । विधिहीनन्तथाऽपात्रे यो ददातिप्रतिग्रहम्। नकेवलंहितद्यातिशेषं तस्य घ नश्यति पादतो ब्राह्मणामेध्या: स्त्रियोमेध्यास्तु सर्वतः ॥ ४६ ।। व्यसनार्थे कुटुम्बार्थे यद्टूणार्थे च दीयते। तदक्षयंभवेदत्र परत्रच न संशयः बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा। न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते॥। ४७॥

२६५ २६४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्ड चत्वारिशोऽध्याय: ] * नवकार्याकार्यादीनांवर्णनम् * अम्लेन ताम्रशुद्धिःस्याच्छुद्धि: कांस्यस्य भस्मना। ब्राह्मणं कुशलम्पृच्छेदु बाहुजातमनामयम्। वैश्यंसुखंसमागम्य शद्र सन्तोषमेव व संशुद्धीरजसा नार्यास्तटिन्या वेगतःशुचिः॥४८॥ जातमात्र: शिशुस्तावद्यावदष्टौ समाः स्मृताः। मनसाऽपि हि या नेह चिन्तयेत्पुरुषान्तरम्। भक्ष्याभक्ष्येषु नो दुष्येद्यावन्नैवोपनीयते॥ ६५॥ सोमया सह सौख्यानि भुङ्के चात्राऽपि कीर्तिभाक॥ ४६॥ भरणम्पोष्यवर्गस्य द्वष्टादृष्टफलोदयम् । प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस्तत्प्रयत्नतः पितापितामहोभ्रातासकुल्योजननीतथा। कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः पर: परः माता पिता गुरुः पत्नी त्वपत्यानि समाश्रिताः । अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रृणहत्या मृतावृतौ। अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव ।। ६॥। स्वयं त्वभावे दातणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥ ५१॥ सजीव तिपुमान्योऽत्रबहुभिश्चोपजीव्यते। जीवन्मृतोऽथ विज्ञेयःपुरुषःस्वोदरम्भरिः हृताधिकारां मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम्। दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यम्भूतिकाम्यया। अदत्तदाना जायन्तेपरभाग्योपजीविनः परिभूतामधः शय्यां वासयेद व्यभिचारिणीम् ॥५२॥ विभागशीलसंयुक्तोदयावांश्चक्षमायुतः। देवतातिथिभक्तस्तुगृहम्थोधार्मिकःस्मृतः व्यभिवारादृती शुद्धिर्गर्भेत्यागो विधीयते। गर्भभर्तृवधादौ तु महत्यपि च कल्मषे शर्वरीमध्ययामौ यौ हुतशेषश्च यद्धविः। तत्र स्वपंस्तदश्नश्च ब्राह्मणो नावसीदति शद्रस्य भार्या शद्र व सा च स्वा घ विशः स्मृतेः। नवैतानि गृहस्थस्य कार्याण्यभ्यागने सदा। ते च स्वा चैव राजस्तु ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः ॥ ५४॥ सुधाव्ययानि यत्सौम्यं वाक्यञ्चक्षर्मनोमुखम्॥७२॥ आरोप्य शद्रांशयने विप्रोगच्छेदधोगतिम्। उत्पाद्यपुत्रंशूद्रायां ब्राह्मण्यादेव हीयते अभ्युत्थानमिहायातसस्नेहम्पूर्वभाषणम् । उपासनमनुव्रज्या गृहस्थोन्नतिहेतवे दैवपित्र्यातिथे यानि तत्प्रधानानि यस्य तु। देवाद्यास्तन्न चाश्नन्ति स च स्वर्ग न गच्छति ॥५६ ॥ जामयो यानिगेहानिशपन्त्यप्रतिपूजिताः । कृत्याभिर्निहतानीवनश्येयुस्तान्यसंशयम् तथा नव विकर्माणि त्याज्यानि गृहमेधिनाम्॥s५॥ तदभ्यर्च्याःसुवासिन्यो भूषणाच्छादनाशनैः। भूतिकामैर्नरैनित्यंसत्कारेषूत्सवेषुच पैशन्यम्परदाराश्रद्रोहः क्रोधानृताप्रियम्। द्वेषोदम्भश्चमायाचर्वर्गमार्गार्गलानि हि यत्रनार्यः प्रमुदिता भूषणाच्छादनाशनेः । रमन्ते देवतास्तत्रस्युस्तत्रसफलाःक्रियाः नवावश्यककर्माणि कार्याणि प्रतिवासरम्। यत्र तुष्यति भर्त्रा स्त्री स्त्रिया भर्ता व तुष्यति। स्नानं सन्ध्या जपोहोम: म्वाध्यायो देवतार्वनम्॥ ७७॥ तत्र वेश्मनि कल्याणं सम्पद्येत पदे पढे॥ ६० ॥ वैश्वह्ेवंतथाSSतिथ्यं नवमं पितृतर्पणम्। नव गोप्यानि यान्यत्रमुने तानि निशामय अहुतश्च हुतश्चैव प्रहुतम्प्राशितं तथा । ब्राह्म हुतम्पश्चमंच पश्चयज्ञा इमे शुभाः॥ जन्मक्षमैथुनं मन्त्रो गृहच्छिद्रश्च वश्चनम्। आयुर्धनापमानंस्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा जपोऽहुतो हुतो होम: प्रहुतो भौतिको बलिः। नवैतानिप्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम्। प्रायोग्यमृणशुद्धिश्चसान्वयःक्रयवक्रयौ प्राशितम्पितृसंतृप्तिहुतं ब्राह्म द्विजार्चनम् ॥ ६२॥ कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित् ॥। ८० ।। पश्चयज्ञानिमान् कुर्न् ब्राह्मणोनावसीदति। एतेषामननुष्ठानात्पश्चसूनाअवाप्नुयात् पात्रमित्रविनीतेषु दीनानाथोपकारिषु। मातापितृगुरुष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम्

२६६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखप चत्वारिशोऽध्याय: ] * यज्ञशिष्टभोजनमहत्त्ववर्णनम् # २६७ निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे। कुवैदये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च वन्दिन आपत्स्वपि नदेयानि नववस्तूनिसर्वथा। अन्वये सतिसर्वस्वं दारांश्च शरणागतान अन्नन्तस्य न भोक्तव्यं वृथापाको हि स स्मृतः ॥१०२॥

न्यासाधीकुलवृत्ति चनिक्षेपंस्त्रीधनंसुतम्। योददातिसमूढात्माप्रायश्चित्तैर्विशुध्यति दाराग्निहोत्रदीक्षाश्चकुरुतेयोऽग्रजेस्थिते। परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः एतन्नवानांनवकं ज्ञात्वाप्रियमवाप्नुयात्। अन्यच्चनवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम परिवित्तिः परिवेत्तायया च परिविद्यते। सर्वेते नरकं यान्तिदातृयाजकपश्चमाः

सत्यं शौघमहिंसा च क्षान्तिर्दानं दया दमः । कीबे देशान्तरस्थे च सूके प्रवजिते जडे। कुब्जे खर्वे च पतिते न दोष: परिवेदने

अस्तेय मिन्द्रियाकोघः सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥ ८६॥ वेदाक्षराणियावन्ति नियुञ्ज्यादर्थकारणे। तावतीवे भ्रूणहत्या वेदविक्रयकल्लभेत्

अभ्यस्य नवतिश्चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम्। यस्तु प्रवजितो भूत्वा सेवते मैथुनम्पुनः । षष्टिवर्षसहस्राणिविष्ठायांजायते कृमिः

सतामभिमताम्पुण्यां गृहस्थो नावसीर्दात ॥ ८७॥ शद्रान्नं शद्रसम्पर्क: शद्रेणच सहासनम्। शद्राद्विद्यागमः कश्चिज्ज्वलन्तमपिपातयेत् शद्रादाहत्यनिर्वापं ये पचन्त्यवुधाद्विजाः। तेयान्ति नरकंघोरम्ब्रह्मतेजो विवर्जिताः पानंदुर्जनसंसर्गः पत्या व विरहोटनम्। रवप्नोऽन्यगृहवासश्चनारीणांदूषणानि घट् माक्षिकंफाणितं शाकंगोरसंलवणं घृतम्। हस्तदत्तानि भुक्तानि दिनमेकमभोजनम् समधंधान्यमुद्धृत्यमहर्घं यः प्रयच्छति। सहिवाघु षिको नामतस्यान्नं न च भक्षयेत् हस्तदत्ताश्चयेर्नेहालवणं व्यक्षनानिच। दातारंनोपतिष्ठन्तेभोक्ताभुङ्क्तेतुकिल्बिषम् अग्रेमाहिषिकंदृष्टा मध्येचवृषलीपतिम्। अन्ते वाघुषिक्श्चव निराशाः पितरोगताः आयसेनैवपात्रेण यदन्नमुपदीयते। भोक्तातद्विट्समं भुङ्क्ते दाता च नरकं व्रजेत्

महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद्वन्यभिचारिणा। अङ्ल्यादन्तकाष्ठश्च प्रत्यक्षंलवणञ्चयत् । मृत्तिकाभक्षणं यञ्च समं गोमांसभक्षणैः

तां दुष्टां कामयेद्यस्तु सवे माहिषिक: स्मृतः ॥ ६२॥ पानीयम्पायसम्भेक्षं घृतं लवणमेव च । हस्तदत्तं न गृहीयात्तुल्यं गोमांसभक्षणेः

स्ववृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते। वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषलीभवेत् अग्रतोनिव सेन्मूर्खो दूरतश्चगुणान्वितः । गुणान्वितायदातव्यंनास्तिमूर्खेव्यतिक्रमः

यावदुष्णम्भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते । तावदश्नन्तिपितरोयावन्नोक्ताह विर्गु णाः ब्राह्मणातिक्रमोनास्ति विप्रे वेदविवर्जिते। ज्वलन्तमग्निमुतसृज्यनहिभस्मनि हयते विद्याविनयसम्पन्न श्रोत्रियेगृहमागते। क्रीडन्त्योषधयः सर्वायास्यामःपरमांगतिम् सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत्। भोजने चैव दाने च दहेदासप्तमं कुलम्

भ्रष्टशौचव्रताचारे विप्रे वेदविवर्जिते। रोदित्यन्नंदीयमानं कि मया दुष्कतं कृतम् गोरक्षकानू वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् यस्यकोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति। स तारयति दातारं दशपूर्वान्दशापरान् प्रेष्यान्वाधु षिकांश्चैव विप्राञच्छद्रवदाचरेत् ॥ १८।। नस्त्रीणांवपनंकार्य नचगा:समनुवरजेत्। न च रात्रौवसेद्गोष्ठ न कुर्याद्वैदिकीं श्रुतिम् देवद्रव्यविभागेनब्रह्मस्वहरणेन च । कुलान्याशु विनश्यन्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम्। एवमेवतुनारीणांशिरसो मुण्डनम्भवेत् मादेहीतिचयोब्रयाद्गवाग्निव्राह्मणेषु च। तिर्यग्योनिशतंगत्वा चाण्डालेष्वभिजायते राजावाराजपुत्रो वाब्राह्मणो वाबहुश्रुतः। अकारयित्वा चपनम्प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् वाचा यञ्ञ प्रतिज्ञातं कर्मणानोपपादितम्। ऋणं तद्धर्मंसंयुक्तमिह लोके परत्र च केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतमादिशेत्। द्विगुणा दक्षिणा देया ब्राह्मणे वेदपारगे विवसाशी भवेन्नित्यंनित्यश्चामृतभोजनः । यज्ञशेघोऽमृतम्भुक्तंशेषन्तु विघसं विदुः यो गृहीत्वा विवाहात्नि गृहस्थ इतिमन्यते। सव्यादंसात्परिभ्रष्टेनाभिदेशेव्यवस्थिते। वस्त्रेसएकवासास्तं दैवेपित्र्ये व वर्जयेत् यदेव तपयत्यद्गिः पितृन्स्नात्वा द्विजोत्तमः ।

२६८ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे चत्वारिंशोऽध्याय: ] * क्षमादोषवर्णनम् * २६६

तेनैव सर्वमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥१२४॥ हस्तेन ब्राह्मणो दत्वा कृच्क्रं चान्द्रायणश्चरेत्॥ १४०॥ हस्तौ प्रक्षाल्य गण्टूयं यःपिबेद्गोजनोत्तरम्। दैवं पित्रयं तथात्मानंत्रयंसउपघातयेत् गन्धाभरणमाल्यानि यः प्रयच्छतिधर्मवित्। ससुगन्धिः सदाहृष्टोयत्रयत्रोपजायते गणान्नं गणिकान्नक्चयदन्नं ग्रमयाजके। स्त्रीणांप्रथमगर्भेषु भुत्तवा वान्द्रायणश्चरेत् नीलीरक्तं तु यद्वस्त्रं दूरतः परिवर्जयेत्। स्त्रीणांक्रीडार्थसंयोगे शयनीये न दुष्यति पक्षे वा यदि वा मासे यस्य गेहेऽत्ति न द्विजः । पालनाद्विक्रयाच्चैव तद्वृत्तेरुपजीवनात्। अपवित्रोभवेद्विप्रस्त्रिभि:कृच्क्रैविशुध्यति भुत्तचा दुरात्मनस्तस्य चरेच्चान्द्रायणव्रतम्॥ १२७ ॥ सत्रिणां दीक्षितानाश्च यतीनां ब्रह्मचारिणाम्। स्नानं दानं तपो होम: स्वाध्यायः पितृतर्पणम्।

एतेषां सूतकं नास्ति ऋत्विजां कर्म कुर्वताम्॥ १२८ ॥ वृथा तस्य महायज्ञा नीलीवासो विभर्ति यः ॥१४४॥

अजीर्णेडभ्युदिते वान्ते शमश्रुकर्मणिमैथुने। दुःस्वप्नेदुर्जनस्पर्शेस्नानमेवविधीयते नीलीरक्तंयदा वस्त्रं विप्रः स्वाङगेषुधारयेत। तन्तुसन्ततिसंख्याकेनरकेसवसेद्ध्रुवम्

वैत्यवृक्षं चिर्ति यूपं शिवनिर्माल्यभोजनम्। अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥१४६ ॥

वेदविक्रयिणं स्पृष्टा सचेलो जलमाविशेत् ॥ १३०॥ नीलीरक्तेन वस्त्रेण यदन्नमुपकल्पयेत्। भोक्ताविष्ठासमम्भुङक्ते दाता चनरकंत्रजेत्

अग्न्यगारेगवांगोष्ठ देवब्राह्मणसन्निधौ। स्वाध्याये भोजने पानेपादुकेवैविसर्जयेत् अमृतम्ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नम्पयः स्मृतम्।

खलक्षेत्रगतं धान्यं कूपवापीषु यजलम् । अग्राह्यादपितद्ग्राह्यं यञ्चगोष्ठगतम्पयः वैश्यस्य चान्नमेवान्नं शूद्रस्य रुधिरं स्मृतम् ॥१४८॥

यद्वेप्टितशिराभुङ्क्ते यद भुङ्क्ते दक्षिणामुखः। वैश्वदेवेन होमेन देवताभ्यर्चनैर्जपैः । अमृतन्तेनविश्ान्नमृग्यजुःसामसंस्कृतम्

सोपानत्कश्च यद भुङक्ते तद्व रक्षांसि भुञ्जते ॥ १३३॥ व्यवहारानुरूपेण न्यायेन तु यदर्जनम्। क्षत्रियस्य पयस्तेन प्रजापालनतो भवेत् प्रहरानद्धवाहाद्यदन्नमुत्पाद्य यच्छति। सीतायज्ञविधानेन वैश्यान्नन्तेन संस्कृतम् यातुधाना: पिशाचाश्च राक्षसाः क्ररकर्मिणः । अज्ञानतिमिरांन्धस्य मद्यपानरतस्य च। रुधिरं तेन शद्रान्नं वेदमन्त्रविवर्जितम् हरन्ति रसमन्नस्य मण्डलेन विवरजितम् ॥ १३४॥ ब्रह्मादाश्चसुराः सर्वेवसिष्ठाद्यामहर्षयः। मण्डलश्चोपजीवन्ति ततः कुर्वीत मण्डलम् न वृथाशपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरोत्तमः । वृथा हि शपथंकुर्षन्प्रेत्यच्वेहविनश्यति

ब्राह्मणे चतुरस्त्रं स्यात् तर्यस्त्र वे बाहुजन्मनः । कामिनीषु विवाहे च गवाम्भुक्त धनक्षये।

वर्तुलञ्च विशः प्रोक्तं शूद्रस्याभ्युक्षणं स्मृतम् ॥१३६ ॥ ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ व शपथैर्नास्ति पातकम् ॥ १५४ ॥

नोत्सङ्के भोजनं कृत्वा नोपाणौ नैव कर्पटे। नासनेनवश्यायाम्भुज्जीतनमलार्दितः सत्येनशापयेद्विप्र क्षत्रियंवाहनायुधैः। गोबीजकाश्चनैर्वश्यंशद्रं सर्वस्तुपातकेः

धर्मशास्त्ररथारूढावेदखदगघरा द्विजाः। क्रीडार्थमपियद्व्रयुः सधर्मः परमः स्मृतः अग्निवाहारयेदेनमप्सुचैनं निमज्येत्। स्पर्शयेत्पुत्रदाराणां शिरांस्येनश्चवापृथक्

रात्रौ धाना दधियुतं धर्मकामो न भक्षयेत्। नयमंयममित्याहुरात्मावैयमउच्यते। आत्मासंयमितोयेन तं यमः किकरिष्यति

अश्नतो धर्महानिःस्याद्वयाधिभिश्चोपपीड्यते॥ १३६॥ न निस्त्रिंशस्तथा तीक्ष्ण: फणी वा दुरतिक्रमः ।

फाणितं गोरसं तोयं लवणम्मधुकाश्जिकम्। रिपुर्वा नित्यसंक्रुद्धो यथात्मा दुरधिष्ठितः ॥ १५८॥ एक:क्षमावतां दोषोनद्वितीय: कथश्चन। यदेनं क्षमया युक्तमशक्त मन्यतेजनः ॥१५६

३०० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्यावसथप्रियस्य। न भोजनाच्छादनतत्परस्य न लोकवित्तग्रहणे रतस्य ॥ १६०॥ एकचत्वारिंशोऽध्यायः एकान्तशीलस्य सदैव तस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य। स्वाध्याययोगे गतमानसस्य मोक्षो ध्रुवं नित्यमहिंसकस्य ॥ १६१॥ योगाख्यानवर्णनम् क्वैकान्तशीलत्व मिहास्ति पुसः क्वचेन्द्रियप्रीतिनिवृत्तिरस्ति। स्कन्द उवाच क्व योगयुक्ति: क्वचदैवतेज्याकाश्यांविनैभिः सहजेन मुक्तिः ॥ १६२॥ उषित्वैवंगृहे विप्रोद्वितीयादाश्रमात्परम्। वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत् विश्वेशसंशीलनमेव योगस्तपश्च विश्वेशपुरीनिवा सः। अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च।

व्रतानि दानं नियमा यमाश्च स्नानं दयुनयां यदुदृग्वहायाम् ॥ १६३॥ पत्नीं पुत्रेषु सन्त्यज्य पत्त्या वा वनमाविशेत् ॥२॥

स्कन्द उवाच वसानश्चर्मचीराणिसाग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायम्प्रगेस्नायीश्मश्रुलोनखलोमभृत् शाकमूलफलैर्वापिपश्चयज्ञान्न हापयेत्। अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चये द्विकुकातिथीन् दीनान्धकृपणाथिभ्योदत्त्वान्नानिविशेषतः । अनादाता व दाताचदान्तःस्वाध्यायतत्परः। वैतानिकश्चजुहुयादग्निहोत्रंयथाविधि

कृत्वा गार्ह्याणि कर्माणि गृहस्थ: श्रेय आप्नुयात् ॥ १६५॥ मुन्यन्नैः स्वयमानीतेःपुरोडाशांश्चनिर्वपेत्। सवयंकृतश्चलव णंखादेत्स्नेहंफलोद्ववम्

इत्थमाचरताम्पुसां काशीनाथः प्रसीदति। काशीनाथप्रसादेन काशीप्राप्तिस्तु मोक्षकृत् ॥ १६६ ॥ ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नञ्च सन्त्यजेत्। स सर्वतीर्थसुस्नातः स सर्वक्रतुदीक्षितः । सदत्तसर्वदानस्तुकाशीयेननिषेविता दन्तोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोऽथ वा भवेत् ॥८॥

इति श्रीस्कान्देमहापुराणे एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पूर्वार्धे काशीखण्डे सदःप्रक्षालको वास्यादथवा माससश्चयी। त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

गृहस्थधर्माख्यानं नाम चत्वारिशोऽध्यायः॥४० ॥ नक्ताश्येकान्तराशी वा षष्टकालाशनोऽपि वा। चान्द्रायणवरती वा स्यात्पक्षभुग्वाऽथ मासभुक ॥ १० ॥ वैखानसमतस्थस्तु फलमूलाशनोऽपिगा। तपसा शोषयेद्वेहं पितृन्देवांश्च तर्पयेत् अग्निमात्मनि चाधाय विघरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थ तापसान्वनवासिनः ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने। इत्थं वनाश्रमीविप्रोब्रह्मलोके महीयते अतिवाह्यायुषो भागंतृतीयमितिकानने। आयुषस्तुतुरीयांशेत्यत्तवासङ्गान्परिव्रजेत् ऋृणत्रयमसंशोध्यत्वनुत्पाद्य सुतानपि। तथा यज्ञाननिष्ठा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः मनागपि न भूतानां यस्मादुत्पद्यतेभयम्। सर्वभूतानि तस्येह प्रयच्छन्त्यभयं सदा

३०२ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीख एकचत्वारिशोऽध्याय: ] * योगाङ्गवर्णनम् * ३०३

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्धनर्थमसहायः स्यादग्राममन्नार्थमाश्रये जीवितम्मरणं वाथनाभिकाङक्षेत्क्वचिद्यतिः। कालमेवप्रतीक्षेत निर्देशम्भृतको यथ असंयतःकुबुद्धीनामात्मा बन्धाय कल्पते। धीमद्गि: संयतःसोऽपिपदंदद्यादनामयम् श्रुतिस्मृतिपुराणश्च विद्योपनिषद्स्तथा। सर्वत्र ममताशन्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिहशस्य ध्यानं शौचं तथाभिक्षा नित्यमेकान्तशीलता। यतेश्चत्वारिकर्माणिपश्चमं नोपपद्य श्लोका: सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्॥ ३६ ॥। वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासःस्वातन्त्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः वार्षिकांश्चतुरो मासान्विहरेन्न यतिःक्वचित्। सहिसवे विजिज्ञास्यआत्मैवाश्रमवर्तिभिः। श्रोतव्यस्त्वथमन्तव्योद्रष्टव्यश्चप्रयत्नतः बीजाङ्कराणां जन्तूनां हिंसा तत्र यतो भवेत् ॥ २१॥ आत्मज्ञानेनमुक्तिःस्यात्तञ्च योगाद्वतेनहि। सचयोगश्चिरं कालमभ्यासादेवसिध्यति गच्छेत्परिहरञ् जन्त्म् पिबेत्कंवस्त्रशोधितम्। वाचंव देदनुद्वेगांनक्रुध्येत्केनचित्क्क चित नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रन्थचिन्तनात्। न दानैर्नव्रतैर्वापि नतपोभिर्नवा मखै: घरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेशनखो वशी नच पद्मासनाद्योगो न वाघ्राणाग्रवीक्षणात्। न शौचेन न मौनेन न मन्त्राराधनैरपि कुसुम्भवासा दण्डाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात्। अलाबुदारुमृद्वेणुपात्रं शस्तं न पञ्चमम् ॥२४॥ पुनः पुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा।।४५।। जग्राह्यन्तैजसम्पात्रं भिक्षुकेन कदाचन। वराटके संगृहीते तत्र तत्र दिने दिने॥२५॥ आत्मक्रीडस्यसततं सदात्ममिथुनस्यच । आत्मन्येव सुतृप्तस्य योगसिद्धिर्नदूरतः गोसहस्रवधम्पापं श्रुतिरेपा सनातनी। हृदिसस्नेहभावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रयमेकदा अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो नपश्यति। आत्मारामःसयोगीन्द्रोब्रह्मीभूतोभवेदिह कोटिद्वयम्ब्रह्मकल्पं कुम्भीपाकी न संशयः। एककालश्चरेद्गेक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम् संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यतेबुधेः। प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि केश्चन विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवजने । वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यश्चरेद्यतिः विषयेन्द्रियरूंयोगोयोगइत्यप्यपण्डितैः। विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः अल्पाहारो रहःस्थायी त्विन्द्रियार्थेष्वलोलुपः। दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यवत्सा ननिवर्तते। किवदन्त्यपि योगस्य तावन्नेदीयसी कुतः रागद्वेषविनिर्मुक्तो भिक्षर्मोक्षाय कल्पते ॥ २६॥ वृत्तिहीनंमन: कृत्वाक्षेत्रज्ञे परमात्मनि। एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्त: सउच्यते आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत्। किन्तस्यानेकतन्त्रेणकृतकृत्यः स जायते व हिर्मुखानिसर्वाणिकृत्वाखान्यन्तराणिवे। मनस्येवेन्द्रियग्रामंमनश्चात्मनियोजयेत् सश्चितं यद गृहस्थेनपापमामरणान्तिकम् । निर्धक्ष्यतिहितत्सर्वमेकरात्रोषितोयतिः सर्वभावविनिर्मुक्तंक्षेत्रज्ञंत्रह्मणि न्यसेत्। एतद्धय्यानंचयोगश्च शेषोऽन्योग्रन्थविस्तरः द्ृष्टा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम्। देहत्यागं पुनर्गर्भंगर्भक्लेशश्च दारुणम् यन्नास्तिस्र्वलोकेषु तदस्तीतिविरुध्यते। कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते नानायोनिनिवासञ्च वियोगश्च प्रियै:सह। अप्रियैःसहसंयोगमधर्माद्दुःखसम्भवम् स्वसंवेद्यहितदुब्रह्म कुमारी स्त्रीसुखंयथा। अयोगीनेतद्वेत्ति जात्यन्ध इव वर्तिकाम् पुननिर्यसंवासं नानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणां गतिरनेकधा नित्याभ्यसनशीलस्यस्वसंवेद्यहि तद्गवेत्। तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यंषरंब्रह्म सनातनम् देहेष्वनित्यतां द्वृष्टानित्यतां परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्र यत्राश्रमे रतः करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिताः । तेषांशतगुणम्पुण्यम्भवत्येवदिनेदिने क्षणमप्येकमुदकं यथानस्थिरतामियात्। वाताहतंयथाचित्तं तस्मात्तस्यनविश्वसेत् अतोऽनिलंनिरुन्धीत चित्तस्यस्थैर्यहेतवे। मरुन्निरोधनार्थाय षडङगं योगमभ्यसेत् आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पण्डितः। निर्द्वन्द्वस्त्यक्तसङ्श्चब्रह्मभूयाय कल्पते आसनंप्राणसंरोधः प्रत्याहारश्चधारणा। ध्यानंसमाधिरेतानियोगाङ्गानिभवन्तिषट्

३०४ * स्कन्दपुराणम् # [४ काशीखण्डे एकत्त्वारिशोऽ ्याय: ] योगेप्राणायामादिषडङ्गवर्णनम् * ३०५ आसनानीह तावन्ति यावन्त्यो जीवयोनयः । स्वेदंकम्पविषादं व जनयेत्क्रमशस्त्वसौ। प्रथमे न जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम् सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम् ॥ ६० ॥। विषादं हि तृतीयेन सिद्ध: प्राणोऽथ योगिनः । एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदाढर्मवाप्नुयात् ॥६१॥ भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोऽथ योगिना। दक्षिणं चरणं न्यस्यवामोरूपरियोगवित्। याम्योरूपरि वामं चपझमासनमिदं विदुः क्रमेण सेव्यमानोऽसौ नयते यत्र चैच्छति ॥७८॥ हठान्निरुद्प्राणोऽयं रोमकूपेषु निःसरेत्। देहं विदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि अथ बाह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते। तत्प्रत्याययितव्योऽसौ क्रमेणाSरण्यहस्तिवत्! स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युश्जीत योगवित्॥ ६ै४॥ वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृद्गुतामियात् ॥ ८० ॥ नतोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः। नदंशमशकाकीर्णेनचेत्यैन च चत्वरे करोति शास्तृनिर्देशंन च तंपरिलङ्येत्। तथा प्राणोहदिस्थोयंयोगिनाक्रमयोगतः केशभस्मतुपाङ्गारकीकसादिप्रदूषिते। नाभ्यसेत्पूतिगन्धादौ न स्थाने जनसङ्गले गृहीतः सेव्यमानस्तुविश्रम्भमुपगच्छति ॥ ८१। सर्ववाधाविरहिते सर्वेन्द्रियसुखावहे। मनः प्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते षटत्रिश इङ्गलो हंस: प्रयाणं कुरुते बहिः। सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राणउच्यते नातितृप्तः क्षुधार्तो न नविष्मूत्रप्रबाधितः । शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्रमनाकुलम्। तदैव जायतेयोगा क्षमः प्राणनिरोधने नाध्वखिन्नो न चिन्तार्तो योगं युञ्जीत योगवित्॥ ६८ ॥ दृढासनो यथाशक्ति प्राणंधन्द्रेण पूरयेत्। रेचयेदथ सूर्येण प्राणयामोऽयमुच्यते ऊरुस्थोत्तानचरण: सव्ये न्यस्योत्तरं करम्। स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्रन्द्रसमन्चितम्। उत्तानंकिञ्चिदुन्नम्य वक्त्रं विष्टस्य चोरसा ॥ ६६॥ प्राणायामेन योगीन्द्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात॥८५।। निमीलिताक्ष: सत्त्वस्थो दन्तर्दतान्न संस्पृशेत्। रत्रिणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम्। कुम्भयित्वाशनैःपश्चाद्योगीचन्द्रेणरेचयेत् तालुस्थाचलजिह्वश्च सम्वृतास्यः सुनिश्चलः ॥७0॥ जव लज्जव लनपुआ्ाभं शीलयन्रुष्मगु दि। अनेन याम्याय।मेनयोगीन्द्रःशर्मभाग्भवेत् सन्नियम्येन्द्रियग्रामंनाति नीचोच्क्रितासनः । मध्यमंचोत्तमंचाथप्राणायाममुपक्रमेत् इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात्। चलेSनिलेचलं सर्व निश्चले तत्र निश्चलम् । सिद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोऽभिधीयते ॥। ८८॥ स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुन्धनात्॥ ७२॥ यथेष्ठंधारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम्। नादाभिव्य क्तिरारोग्यंभवेन्नाडीविशोधनात् यावद्देहे स्थितः प्राणोजीवितं तावदुच्यते। निर्गते तत्र मरणंततःप्राणंनिरुन्धयेत् प्राणोदेहग तोवायुरयामस्तन्निबन्धनम्। एकश्वासमयीमात्राप्राणयामो निरुच्यते यावद्बद्धो मरुदुदेहेयावच्चेतोनिराश्रयम्। यावदृदृष्टिभ्रु वोमध्येतावत्कालभयंकुतः प्राणायामेऽधमेवर्मः कम्पोभवतिमध्यमे। उत्तिष्ठदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुह्यः कालसाध्वसतो ब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत्। प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम्। मनोधैर्य धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम् योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक् प्राणनियन्त्रणात् ॥ ७५॥ समाधिना लभेन्मोक्ष त्यत्तवा धर्म शुभाशुभम्। मन्दोद्वादशमात्रस्तुमात्रालध्वक्षरामता। मध्यमो द्विगुणःपूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः आसनेन वपुर्दाढ्य षडङ्गमिति कीर्तितम्॥६३॥ २०

३०६ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण :एकचत्वारिशोऽध्यायः] * समाधिमहत्त्ववर्णनम् * ३०१

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारेद्वदशभिर्धारणा परिकीर्तिक चतुष्कोणां हृदि ध्यायेदेषास्यात् क्षितिधारणा ॥ ११३।। भवेदीश्वरसङगत्ये ध्यानं द्वादशधारणम्। ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते कण्ठेऽम्बुतत्वमर्धेन्दु निभं विष्णुसमन्वितम्। समाधेःपरतोज्योतिरनन्तंस्वप्रकाशकम्। तस्मिन दवूष्टेक्रियाकाण्डंयातायातंनिवर्तत वकारबीजं कुन्दाभं ध्यायन्नम्बुजयेदिति ॥ ११४॥ पवने व्योमसम्प्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान्। घण्टादीनाम्प्रवाद्यानां ततःसिद्धिरदूरतः तालुस्थमिन्द्रगोपाभंत्रिकोणरेफसंयुतम्। रुद्रेणाघिष्ठितंतेजो ध्यात्वावहिजयेदि प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयो भवेत्। अयुक्ताम्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्धक वायुस्तत्वंभ्र वोर्मध्ये वृत्तमञ्ञनलन्निभम्। यम्बीजमीशैवत्ंध्यायन्वायुजिति हिक्काश्वासश्च कासश्च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः । आकाशश्चमरीचिवारिसदूशं यदब्रह्मरन्ध्रस्थितं, भवन्ति विविधा दोषा: पवनस्य व्यतिक्रमात्॥ ६६ ॥ यन्नाथेन सदाशिवेन सहितं शान्तं हकाराक्षरम्। युक्त युक्तं त्यजेद्वायु' युक्त' युक्तश्व पूरयेत्। प्राणं तत्र विनीय पञ्चघटिकं चिन्तान्वितं.धारये- युक्तं युक्तश्च वध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित् ॥ १०० ॥ देषा मोक्षकपाटपाटनपटु: प्रोक्ता नभोधारणा॥ ११७ इन्द्रियाणां हि चरतांविषयेषु यदृच्छया। यत्पत्याहरणंयुक्तयाप्रत्याहारःसउच्यते स्तम्भनीप्लावनी चेव दहिनी भ्रामणीतथा। शमनीचभवन्त्येताभूतानांपश्चधारणा: प्रत्याहरति यः स्वानिकूर्मोङ्गानीवसर्वतः । प्रत्याहृतिविधानेनसस्याद्विगतकल्मष ध्यैचिन्तायां स्मृतो धातु श्विन्तातत्त्वे सुनिश्चला। नाभिदेशेवसेद्धानुस्तालुदेशे च चन्द्रमाः । वर्षत्यधोमुखश्चन्द्रोग्रसेदूर्ध्वमुखोरवि: एतद्ुध्यानमिह प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं द्विघा ॥ ११६॥ करणन्तञ्चकर्तव्यंयेन सा प्राप्यते सुधा। ऊर्ध्व नाभिरधस्तालुरूर्ध्व भानुरध: शशी सगुणंवर्णभेदेन निर्गु णंकेवलम्मतम्। समन्त्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मन्त्रवर्जितम् करणं विपरीताख्यमभ्यासादेव जायते॥ १०४ ॥ अन्तश्चेतो बहिश्चक्षुरवस्थाप्य सुखासनम्। समत्वश्चशरीरस्यध्यानमुद्रातिसिद्धिदा काकचञ्चुवदास्येन शीतलंशीतलंपिवेत्। प्राणं प्राणविधानज्ञो योगीभवतिनिर्जर नाश्वमेधेन तत्पुण्यं नघ वे राजसूयतः। यत्ुण्यमेकध्यानेन लभेद्योगी स्थिरासनः रसनां तालुविवरे निधायोध्वमुखोऽमृतम्। धयन्निर्जरताङच्छेदाषण्मासान्न संशयः शब्दादीनाञ्च तन्मात्रा यावत्कर्णादिषु स्थिता। ऊर्ध्वजिह्नः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः। तावदेव स्मृतं ध्यानं स्यात्समाधिरतःपरम् ॥१२३॥ मासार्धेन न सन्देहो मृत्युञ्जयति योगवित् ॥१०७॥ धारणा पञ्चनाडीका ध्यानं स्यात्पष्टिनाडिकम्। सम्पीड्य रसनाग्रेणराजदन्तर्बिलं महत्। ध्यात्वासुधामयींदेवींपण्मासेनकविरभवेत दिनद्वादशकेन स्यात्समाधिरिह भण्यते॥ १२४॥ अमृतापूर्णदेहस्ययोगिनोद्वित्रिवत्सरात्। ऊध्व प्रवर्ततेरेतोह्यणिमादिगुणोदयम जलसैन्धवयोः साम्यं यथा भवति योगतः। तथात्ममनसोरैक्यंसमाधिरिहमण्यते नित्यं सोमकलापूर्णशरीरं यस्ययोगिनः । तक्षकेणापिदष्टस्यविषं तस्य न सर्पति गदासंक्षीयते प्राणो मानसश्च प्रलीयते। तदा समरसत्वं यत्ससमाधिरिहोच्यते आसनेन समायुक्तप्राणायामेन संयुतः । प्रत्याहारेण सम्पन्नोधारणामथचाभ्यसेतु। यत्समत्वंद्योरत्र जीवात्मपरमात्मनोः। स नष्टसर्वसङ्कल्पः समाधिरभिधीयते॥ हृदये पश्चभूतानां धारणं यत्पृथक्पृथक्। मनसोनिश्चलत्वेन धारणासाभिधीयते नात्मानंनपरवेत्ति न शीतं नोष्ममेव च। समाधियुक्तो योगीन्द्रोनसुखंन सुखेतरत् हरितालनिभां भूमि सलकारां सवेधसम्। काल्यते नैवकालेन लिप्यते नैव कर्मणा। भिद्यते न घशस्त्रास्त्रर्योंगीयुक्तसमाधिना

३०८ * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण)) एकचत्वारिशोऽध्याय ] * योगसिद्धिवर्णनम् * ३०६ युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टोहि कर्मसु। युक्तनिद्रावबोधश्च योगीतत्त्वं प्रपश्यति वध्नाति हिशिराजालमधोगामिनभोजलम्। एषजालन्धरोबन्ध:कण्ठेदुःखौघनाशनः तत्वंविज्ञानमानन्दम्ब्रह्मब्रह्मविदोविदुः । हेतुद्ृष्टान्तरहिनं वाङ्गनोभ्यामगोघरम् तत्र योगी निरालम्बे निरातङ्क निरामये। षडड्गयोगविधिना परेब्रह्मणि लीयते। जालन्धरे कृतेबन्धे कण्ठसङ्कोचलक्षणे। न पीयूषंपतत्यग्रौ न च वायुः प्रधावति॥ पाष्थिभागेन सम्पीड्ययोनिमाकुश्चयेदगुदम्। अपानमूर्ध्वमाकृष्यमूलबन्धोविधीयते यथा घृते घृतं क्षिप्तं घृतमेव हि तद्गवेत्। क्षीरेक्षीरं तथा योगी तत्रतन्मयतां व्रजे अनसं जातपानीयै विदध्यादङ्गमर्दनम्। त्यजेत्कदुष्मं लवणं क्षीरभोजी सदा भवेत अपानप्राणयोरेक्ये क्षयो मूत्रपुरीषयोः। युवाभवतिवृद्धोऽपि सततम्मूलबन्धनात् प्राणापानवशो जीव ऊ्ध्चाधः परिधावति। ब्रह्मचारी जितक्रोधो जितलोभो विमत्सर:। वामदक्षिणमार्गेण चश्चलो न स्थिर्ति लभेत्॥ १५३॥ अब्दमित्थं सदाभ्यासात्स योगीति निगद्यते ॥ १३५॥ महामुद्रां नभोमुद्रामुड्डीयानअ्जलन्धरम्। मूलबन्धन्तुयोवेत्तिसयोगीयोगसिद्धिभाक गुणबद्धोयथापक्षी गतोप्याकृष्यतेपुनः । गुणैरबद्धस्तथाजीवः प्राणायामेन कृष्यते

शोधनंनाडीजालस्य घटनश्चन्द्रसूर्ययोः। रसानां शोषणंसम्यड्महामुद्राभिधीयते अपानः कर्षति प्राणम्पाणोऽपानञ्च कर्षति।

योनि वामाङ्ब्रिणाSSपीड्य कृत्वा वक्षस्थले हनुम्। ऊर्ध्वाधःसंस्थितावेतौ संयोजयति योगवित॥१५५। हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः । हंसहंसेत्यतोमन्त्रंजीवोजपति सर्वदा हस्ताभ्यां प्रसृतम्पादं धारयेद्दक्षिणं चिरम् ॥ १३८॥ प्राणेन कुक्षिमापूर्य चिरं संरेचयेच्छनेः । एषाप्रोक्ता महामुद्रा महावौघविनाशिनी षट्शतानि दिवारात्री सहस्राण्येक विंशतिः।

चन्द्राङ्ग तु समभ्यस्य सूर्याङ् पुनरभ्यसेत्। एतत्सङ्गत्ान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा ॥ १५७॥ अजपा नामगायत्री योगिनां मोक्षदायिनी। अस्या: सङ्कल्पमात्रेणनरःपापःप्रमुच्यते यावत्तुल्या भवेत्सङ्खय्या ततो मुद्रां विसर्जयेत् ॥ १४० ॥ नहि पथ्यमपथ्यं वा रसाःसर्वेऽपिनीरसाः। अपिघोरं विषम्पीतम्पीयूषमिवजीर्यति अन्तराया भवन्तीह योगिनोयोगहानिदाः। श्रूयतेदूरगा वार्ता दूरस्थं दृश्यते पुरः

क्षयकुष्ठगुदावतगुल्माजीर्णपुरोगमाः। तस्यदोषाःक्षयंयान्तिमहामुद्राञ्चयोऽभ्यसेत, योजनानां शतं यातुं शक्ति: स्यान्निमिषार्धतः। अचिन्तितानि शास्त्राणि कण्ठपाठी भवन्ति हि॥ १६०॥ कपालकुहरेजिह्वाप्रविष्ठाविपरीतगा। भ्रुवोरन्तर्गतादवष्टिमुंद्रा भवति खेचरी॥ ४३ धारणाशक्तिरत्युग्रा महाभारोलघुर्भवेत्। क्षणंकृशःक्षणंस्थलः क्षणमल्पःक्षणंमहान् न पीड्यते शरौघेण न च लिप्येत कर्मणा। परकायं प्रविशति तिरश्चां वेत्ति भाषितम्। बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥१४४ ॥ दिव्यगन्धं तनौ धत्ते दिव्यां वाणीं प्रवक्ति च ॥ १६२॥ चित्तं चरति खे यस्माजिह्वा चरति खेगता। तेनेषा खेचरीनाम मुद्रासिद्धर्निषेविता यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः। प्राथ्यते दिव्यकन्याभिर्दिव्यं धारयते वपुः। इत्यादयोऽन्तरायाः स्युर्योगसंसिद्धिसूचकाः ॥१६३॥ यावद बद्धा नभोमुद्रा तावद बिन्दुर्नगच्छति ॥१४६ ॥ यद्येभिरन्तरायैर्नक्षिप्यतेऽस्येहमानसम्। तदग्र तत्समाप्नोति पदम्ब्रह्मादिदुर्लभम् उड्डीनंकुरुतेयस्वोदहोरात्रं महाखगः। उड्डीयानन्ततः प्रोक्तं तत्र बन्धो विधीयते॥ यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्यन च शोचति। तल्लभ्यते षडड्गेन योगेन कलशोद्गव जठरेपश्चिमं तानंनाभेरूर्ध्वश्चधारयेत्। उड्डीयानो ह्ययम्बन्धो मृत्योरपिभयं त्यजेत एकेन जन्मनायोग:कथमित्थम्प्रसिद्ध्यति। ऋतेचयोगसंसिद्धे:कथंमुक्तिरिहाप्यते

३१० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्ड द्विवत्वारिशोऽध्यायः] कुमारागसत्ययोःसम्वादवर्णनम् * ३११

उभे एव हि निर्वाणवर्त्मनी किल कुम्भज !। क्रुद्धोऽपि जीवहत्कालस्तञ्च काश्यां सुमङ्गलम् ॥ १८६ ॥ किम्वा काश्यां तनुत्यागः किम्वा योगोऽयमीद्शः ॥१६७॥ आतिथ्येनेहसि यथा प्रतीक्षेताऽतिथि कृती।

चश्चलेन्द्रियवृत्तित्वात्क लिकल्मषजुम्भ णात् । काश्यां कालं तथा यान्तं भाग्यवान्सम्प्रतीक्षते ॥ १८७॥ अल्पायुषां तथा नृणां क्वेह योगमहोदयः ॥ १६८॥ कलिः काल: कृतंकर्मत्रिकण्टकमितीरितम् । एतत्त्रयं न प्रभवेदानन्दवनवासिनाम् अतएव हि जन्तूनां महोदयपदप्रदः। सदैव सदयावार्धिःकाश्यां विश्वेश्वरःस्थितः अन्यत्राऽतर्कित: काल: कलयिष्यत्यसंशयम्। काश्यांसुखेनकैवल्यं यथालभ्येतजन्तुभिः। योगयुक्त्याद्युपायैश्चनतथान्यत्रकुत्रचित् कालादभयमिच्छेच्चैत्ततः काशीं समाश्रयेत् ॥ १८६॥ काश्यांस्वदेहसंयोगः सम्यग्योग उदाहृतः । मुच्यतेनेह योगेन क्षिप्रमन्येन केनचित् इति श्रीसकान्देमहापुराणएकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे विश्वेश्वरोविशालाक्षीदनदीकालभैरवः। श्रीमान् दुण्ढिर्दण्डपाणिडङ्गोयोग एषवैं पूर्वार्धे योगाख्यानंनामैकचत्वारिशोऽधयायः ॥४१॥ एतत्षडङ्गं यो योगं नित्यंकाश्यां निषेवते। सम्प्राप्य योगनिद्रांसदीर्घाममृतमश्नुते ॐङ्गारः कृत्तिवासाश्चकेदारश्च त्रिविष्टपः। वीरेश्वरोऽथविश्वेशः षडङ़ो यमिहापर: पादोदकासिसम्भेदज्ञानोदमणिकर्णिकाः। षडङ्गोऽयम्महायोगो ब्रह्मधर्महदावपि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः षड्डुसेवनादस्माद्वाराणस्यां नरोत्तम !। न जातु जायते जन्तुर्जननीजटरे पुनः गङ्गास्नानं महामुद्रामहापातकनाशिनी। एतन्मुद्राकृताभ्यासोऽप्यमृतत्वमवाप्नुयात् कालवश्चनोपायवर्णनम्

काशीवीथिषु सश्चारो मुद्रा भवति खेचरी। खेचरो जायते नूनं खेचर्यामुद्रयानया अगम्तिरुवाच

उड्डीयसर्वतो देशादानं वाराणसीम्प्रति। उड्डीयानो महाबन्ध एष मुक्त प्रकल्पते कथंनिकटतःकालो ज्ञायतेहरनन्दन।। तानि छिह्वानि कतिचिद्ब्रहि मे परिषृच्छतः जलस्य धारणंमूर्ध्नि विश्वेशस्नानजन्मनः । एष जालन्धरो बन्धः समस्तसुरदुर्लभः कुमार उवाच

वृतोविध्नशतेनापियन्न काशीं त्यजेत्सुधीः। मूलबन्धःस्मृतोह्येषदुःखमूलनिकृन्तनः वदामिकालचिह्वानिजायन्ते यानिदेहिनाम्। मृत्यौनिकटमापनमुने! तानि निशामय इतियोग: समाख्यातो मयातेद्विविधो मुने!। सपडङ़: समुद्रश्च मुक्तयेशम्भुभाषितः याम्यनासापुटेयस्यवायुर्वाति दिवानिशम्। अखण्डमेवतस्यायुःक्षयत्यब्दत्रयेणहि यावन्नेन्द्रियवैकृव्यं यावद्याधिर्न बाधते। द्य्यहोरात्रं तर्यहोरात्रं रविर्वहति सन्ततम्। अब्दमेकश्च तस्येह जीवनावधिरुच्यते यावत्कालविलम्बोऽस्ति तावद्योगरतो भवेत् ॥ १८३ ॥। वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरन्तरम्। वातश्चेत्सहसंक्रान्तिस्तया जीवेद्दिनत्रयम् उभयोर्यागयोर्मध्येकाशीयोगोऽयमुत्तमः। काशीयोगंसमभ्यस्यप्राप्नुयाद्योगमुत्तमम् नासावर्त्मद्यं हित्वामातरिश्वामुखाद्वहेत्। शंसेद्िनद्वयादर्वाक् प्रयाणंतस्यचाध्वनि आधिव्याधिसहायिन्या जरया मृत्युलिङ्गया। अकस्मादेवयत्कालेमृत्युःसन्निहितोभवेत्। चिन्तनीयःप्रयत्नेनसकालोमृत्युभीरुणा कालं निकटतो ज्ञात्वा काशीनाथं समाश्रयेत् ॥१८५॥ सूर्येसतमराशिस्थेजन्मर्क्षस्थेनिशाकरे। पौष्णःसकालोद्रष्टव्योयदा याम्ये रविर्वहेत् काशीनाथं समाश्रित्य कुतः कालभयं नृणाम्। अकस्माद्वीक्षतेयस्तुपुरुषंकृष्णपिङ्गलम्। तस्मिन्नेव क्षणेडरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

३१३ ३१२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखर्ण द्विचत्वारिशोऽध्याय: ] शिवकाशीमहत्त्ववणनम् * यस्यबीजम्मलंमूत्रं क्षुतम्मूत्रं मलं तु वा। इहैकदा पतेद्यस्य अब्दन्तस्यायुरिष्यक यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशासमाश्रिताम्। इन्द्रनीलनिभं व्योम्नि नागवृन्दं यईक्षते। इतस्ततः प्रसमरं षण्मासं न सजीवति दिनानि पञ्च जीवित्वा पञ्चत्वमुपयाति सः॥२६॥ व्य्रेऽह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम्। प्रोह्यते भक्ष्यते घापि पिशाचासुरवायसैः। भूतैः प्रेतैः श्वभिगृ ध्रैर्गामायुखरसूकरेः फत्कृत्याश्विन्द्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः ॥। १२।। रासमैः करभेः कीशैः श्येनैरश्वतरैर्बकेः। स्वप्ने स जीवितंत्यत्तवावर्षान्तेयममीक्षते अरुन्धतींध्रुवश्चैव विष्णोस्त्रीिपदानिच। आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थ मातृमण्डलम् गन्धपुष्पांशुकैःशोणैः स्वां तनु भूषितां नरः। अरुन्धतीभवे जिह्वाघ्रुवोनासाग्रमुच्यते। विष्णोःपदानि भ्रूमध्येनेत्रयोर्मातृमण्डलम् यः पश्येत्स्वप्रसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो ॥ ३२ ॥ वेत्ति नीलादिवर्णस्य कट्वम्लादिरसस्य हि। पांसुराशिश्चवल्मीकंयूपदण्डमथापि वा। योऽधिरोहतिवैस्वप्नेसषष्टेमासिनश्यति अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन समृत्युभाक्॥ १५॥ रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तश्च मुण्डितम् । षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कण्ठोष्ठरसनारदाः। नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्॥३४।। शुष्यन्ति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपञ्चमाः ॥१६॥ स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । रेतःकरजनेत्रान्तानी लिमानम्भजन्ति चेत्। तहिकीनाशनगरी षष्ठे मासि व्रजेन्नरः तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्टे मासि न तिष्ठति॥३५॥ सम्प्रवृत्तेनिधुवने मध्येऽन्तेक्षौति चेन्नरः। निश्चितं पञ्चमेमासि धर्मराजातिथिर्भवेत् लोहदण्डधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम्। द्रुतमारुह्य सरटस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके। प्रयातियातितस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम् स्वयं योऽये स्थितम्पश्येत्स त्रीन मासान्न लङ्कयेत्॥ ३६ ॥ सुम्नातस्याऽपि यस्याशु हृदयम्परिशुष्यति। काली कुमारीयं स्वप्नेबध्नीयादवाहुपाशकैः । समासेनसमीक्षेतनगरीशमनोषिताम् चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम् ॥ २० ॥ जरोयोवानरारूढोयायात्प्राचीं दिशंस्वपन्। दिनेःसपश्चमिरेवपश्येत्संय मिनीम्पुरीम् प्रतिबिम्बम्भवेद्यस्य पदंखण्डपदाकृति। पांसौ वा कर्दमेवापिपश्चमासान्सजीवति कृपणोऽपि वदान्यः स्याद्वदान्य: कृपणो यदि। छायाप्रकम्पते यस्य देहबन्धेऽपि निश्चले। कृतान्तदूता बध्नन्ति चतुर्थेमासितंनरम् प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पञ्चत्वमृच्छति॥३६॥ निजस्य प्रतिबिम्बस्यनीराज्यमुकुरादिषु। उत्तमाङ्गं न यःपश्येत्समासेनविनश्यति एतानि कालचिह्वानि सन्त्यन्यानि बहून्यपि। मतिभ्र श्येत्खलेद्वाणी धनुरेन्द्र निरीक्षते। रात्रौधन्द्रद्वयञ्चापिदिवाद्वौचदिवाकरौ ज्ञात्वाऽम्यसेन्नरो योगमथवा काशिकां श्रयेत् ॥४० ॥ दिवा घ तारकाचक्रं रात्रौव्योमवितारकम्। युगपञ्चचतुर्दिक्षुशाक्रंकोदण्डमण्डलम् न कालवश्चनोपायं मुनेऽन्यमवयाम्यहम्। विनामृत्युञ्षयंकाशीनाथं गर्भावरोधकम् भूरूहे भूधराग्रे चगन्धर्वनगरालयम्। दिवापिशाचनृत्यश्च एते पञ्चत्वहेतवः॥ २६॥ तावद्गर्जन्ति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतोव्रजेत् सर्वेष्वेतेषु विह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते। तदामासावधि मृत्यु: प्रतीक्षेत नचाधिकम् प्राप्तविश्वेश्वरादासःपीतोत्तरवहापयाः। स्पृष्टविश्वेशसल्लिङ् कञ्चयातिनवन्द्यताम् करावरुद्वश्रवणःशणोति न यदा ध्वनिम्। करिष्येत्कुपितः काल: किंकाशीवासिनां नृणाम्। स्थूल: कृशः कृशः स्थूलस्तदा मासान्निवर्तते ॥२८॥ काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मन्त्रोपदेशकः ॥ ४४ ॥

३१४ * स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे यथाप्रयाति शिशुता कौमारञ्च यथागतम्। सत्वरंगत्वरं तद्वद्यौवनश्चापिवार्द्धकम्

अन्यानि काललक्ष्माणितिष्ठन्तुकलशोद्गव !। जरैवप्रथमं लक्ष्मचित्रं तत्रापिभीर्नहि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः पराभूतो हि जरया सर्वेश्च परिभूयते। हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीन: पुमानिव दिवोदासप्रतापवणनम् सुतावाक्यं न कुर्वन्ति पत्नीप्रेमापि सुश्चति। बान्धवानैवमन्यन्तेजरसाश्लेषितंनरम् अगस्तिरुवाच दिवोदासं नरपर्तिकथंदेवस्त्रिलोचनः। काशी सन्त्याजयामासकथमागाच्चमन्दरात् नजरासदूशो व्याधिर्नदुःखं जश्यासमम्। कारयित्र्यपमानस्य जरेव मरणं नृणाम् एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतृणाम्प्रमुदे भगोः ॥१॥ न जीयते तथाकालस्तपसायोगयुक्तिभिः। यथाचिरेण कालेनकाशीवासाद्विजीयते स्कन्द् उवाच मन्दरंगतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्यगौरवात्। तपसा तस्य सन्तुष्टोमन्दरम्येवभूभृतः काशीप्राप्तिरयं योग: काशीप्राप्तिरिदं तपः। गतेविश्वेश्वरे देवे मन्दरंगिरिसुन्दरम् । गिरिशेन समञ्जग्मुरपिसर्वेदिवौकसः काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्ति: शिवैकता॥ ५४ ॥ क्षेत्राणिवैष्णवानीह त्यक्तवा विष्णुरपि क्षितेः। प्रयातोमन्दरं यत्र देवदेवउमाधवः कः कलि: कोऽथवा काल: का जरा किश्च दुष्कतम्। स्थानानिगाणपत्यानिगणेशोपिततोव्रजत्। हित्वाहमपिविप्रेन्द्रगतचान्मन्दरम्प्रति का रुजः केऽन्तराया वा शिता वाराणसी यदि॥ ५५॥ सूरः सौराणि सन्त्यज्य गतश्चायतनादरम्। कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्र जिवांसति। स्वं स्वं स्थानं क्षितौ त्यत्तवा ययुरन्येऽपि निर्जराः ॥ ई ॥ एनांसि तांश्च वाधन्ते ये न काशी समाशिताः ॥५६॥ गतेषुदेवसङ्गेषुपृथि=याः पृथिवीपतिः। चकार राज्यं निर्द्वन्द्वं दिवोदासःप्रतापवान् काशीसमाशश्रितायैश्चयेश्चविश्वेश्वरोऽर्चितः । तारकंज्ञानमासाद्यतेमुक्ता कर्मपाशतः विधाय राजधानीं सवाराणस्यांसुनिश्चलाम्। एघाश्चक्रेमहावुद्धिःप्रजाधर्मेणपालयन् धनिनो न तथा सौख्यम्प्राप्तुवन्ति नराः क्वचित्। सूर्यवत्सप्रतपिता दुर्हदां हृदिनेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वपि यथा निधनतः काश्यां लभन्ते सुखमव्ययम्॥५८॥ अखण्डमाखण्डलवत्कोदण्डं कलयन रणे। पलायमानैरालोकि शत्ुसैन्यवलाहकैः वरंकाशीसमावासी नासीनो द्यसदाम्पदम्। दुःखान्तंलभतेपूर्वःसुखान्तंलभतेपरः सधर्मराजवजातोधर्माधर्मविवेचकः। अदण्ड्यान्मण्डयन् राजादण्ड्यांश्चपरिदण्डयन स्थितोऽपि भगवानीशो मन्दरं चारुकन्दरम्। धनञ्जय इवाऽधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयाश्चकरे वैरिचक्रविदूरगः काशीं विना रति नाऽडप दिवोदासनृपोषिताम्॥ ६० ॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे सोऽभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्पर: राजराजः सएवाभूत्सर्वेषान्धनदः सताम्। सएवरुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभीरणे कालवश्चनोपायो नाम द्विचत्वारिशोऽध्यायः ॥४२॥ असाध्यः सहि साध्यानां वसुम्यो वसुनाऽधिकः।

३१ ६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे त्रिचत्वारिशोऽध्याय: ] * राज्यप्रजास्थितिवर्णनम् # ३१७

ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक् ॥ १६ ॥ गतं वर्ष दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्॥३४॥ मर्द्रणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि गीर्वाणाविप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः। गुरुणा मन्त्रयाञ्चकुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः अगर्वानेव गन्धर्वान्यश्चक्रेनिजगीतिभिः। ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्ग स्वर्गसोदरम् नागा नागांसिचक्रुश्च तस्य नागबलीयसः। दनुजा मनुजाकारं कृत्वातश्चसिषेविरे भवाद्ृशामिव मुने प्रायशोधर्मचारिणाम्। विबुधाविदधत्येव महतीरापदांततीः यद्यप्यसौधराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः। तानध्वरभजोऽत्यन्तंतथापिसुहृदोनते जाता गुह्यचरा यस्यगुह्यकाःपरितोनृषु। संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वांस्ववैंभवैः स्वभाव एवद्युसदाम्परोत्कर्षा सहिष्णुता। बलिबाणदधीच्यादैरपराद्धं किमत्र तैः चयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः। अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्यतुरङमान् अन्तरायाभवन्त्येव धर्मस्यापि पदे पदे। तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथि स्थितः॥२१॥ अधर्मिणःसमेधन्ते धनधान्यसमृद्धिभिः। अधर्मादेव च परं समूलं यान्त्यधोगतिम् अगजान्वस्य तुगजान्नगवष्मसु वर्ष्मणः। अजस्रदानिनो द्ष्टाऽभवन्नन्येऽपि दानिनः सदोजिरे चबोद्धारोयोद्धारश्चरणाजिरे। न यस्यशास्त्रैविजितानशस्त्रैःकेनचित्क्वचित् प्रजाः पालयनस्य पुत्रानिव निजौरसान्। रिपुञ्जयस्य नाऽल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

ननेत्रविषये जाता विषये यस्य भूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाSनष्टरपदाःप्रजाः पाङगण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त जितचेतसः। चतुरोपायवित्तस्यनरन्ध्रविविदुःसुराः बुद्धिमन्तोऽपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपिन संशेकुरपकर्तु तदीशितुः कलावानेक एवाडस्ति त्रिदिवेऽपि दिवौकसाम्। एकपत्नीव्रताःसर्वेपुमांसस्तस्य मण्डले। नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः॥२५॥ अनधीतो न विप्रोऽभूदशरो नैव बाहुजः । वैश्योऽनभिज्ञोनैवासीदर्थोपार्जन कर्मसु

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतोगोत्रभित्क्वचित्। अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणम्प्रति । तस्य राष्ट्र समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

स्वर्गे स्वर्ग सदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः॥ २७॥ अविप्लुतब्रह्मचर्व्यास्तद्राष्ट्र ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः आतिथ्यधर्मप्रवणाधर्मशास्त्र विचक्षणाः। नित्यंसाघुसमाचारागृहस्थास्तस्यसर्वतः क्षयी च तस्य विषये कोप्याSडकर्णि न केनचित्। तृनीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः। निःस्पृहाग्रामवार्तासुवेदवर्त्मानुसारिणः त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षे पक्षे क्षयीष्यते॥२८॥ सर्वसङ्गविनिर्मुक्तानिर्मुक्तानिष्परिग्रहाः। वाङ्मनःकर्मदण्डाढ्यायतयोयत्रनिःसपृहाः नाके नवग्रहाः सन्ति देशास्तस्याऽनवग्रहाः ॥२६॥ हिरण्यगर्भःस्वलोकेऽप्येक एवप्रकाशते। हिरण्यगर्भाःसर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः अन्येऽनुलोमजन्मानःप्रतिलोमभवा अपि। स्वपारम्पर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः अनपत्योनतद्राष्ट्रधनहीनोऽपि कोपि न। अवृद्धसेवी नो कश्चिदकाण्डमृतिभाक्चन सप्राश्व एक: स्वलोंके नितरां भासतेऽशुमान्। नचाटानैववाघाटावञ्चकानोन हिसकाः। नपाखण्डानवैभण्डानरण्डानच शौण्डिकाः सदंशुकाः प्रतिदिनं बद्वश्वास्तत्पुरौकसः ॥ ३१॥ श्रविघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे। सर्वत्र सुभगालापा मुदामङ्गलगीतयः सदप्सरा यथा स्वर्भू स्तत्पुर्यपिसदप्सराः। एकैव पद्मावेकुण्ठेतस्यपद्माकराःशतम् अनातयश्च तद्ग्रामा नाराजपुरुषा: क्वचित्। गृहे गृहेऽत्रधनदा नाकएकोऽलकापतिः वीणावेणुप्रवादाश्च मृदङ्गा मधुरस्वनाः। सोमपानं विनाऽन्यत्र पानगोष्ठीनकर्णगा

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । मांसाशिन: पुरोडाशेनैवान्यत्र कदाचन। न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णानतस्कराः पुत्रस्यपित्रोःपदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थ देवताराधनम्परम्

३१८ * स्कन्दपुराणम् [४ काशीखण्डे त्रिचत्वारिशोऽध्यायः] दिवोदासाख्यानेदेवागमनवर्णनम् ३१६

नारीणां भर्तृ पदयोरर्चनं तद्वचः श्रुतिः । समर्चयन्ति सततं मनुजानिजमग्रजम् प्रजासुचविरक्तासुराज्यकामदुघासुवे। कृच्छेणोपार्जितोऽपार्थोराजशव्द्रोभविष्यति सपर्ययन्ति मुदिताभृत्या:स्वामिपदाम्वुजम्। हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः चरिवस्यन्तिभूयोऽपित्रिकालंकाशिदेवताः । सर्वत्रसर्वेविद्वांसःसमर्च्यन्ते मनोरथैः प्रजाविरहितो राजाकोशदुर्गवलादिभिः। समृद्धोऽप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इवद्रुमः विद्वद्विश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठजितेन्द्रियाः। त्रिवर्गसाधनाहेतु:प्राकप्रजेव महीपतेः। क्षीणवृत्त्याम्प्रजायांवैत्रिवर्गः क्षीयतेस्वयम् जितेन्द्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः॥ ६१॥ क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लाकद्वयात्मिका॥ ८० ।। मन्त्रपूतंमहाहश्च विधियुक्तं सुसंस्कृतम्। वाडवानां मुखाग्नी च हयतेऽहर्निशं हविः इतीन्द्रवचनाद्वह्विरह्वायक्षोणिमण्डलात्। आचकर्षनिजाम्मूर्तियोगमायावलान्वितः वापीकूपतडागानामारामाणाम्पदे पढे। शुचिभिर्द्रव्यसम्भारैः कर्तारोयत्र भूरिशः निन्ये नकेवलं व्रेतांजाउराग्निमपिप्रभुः। वज्रिणो वचसावह्निर्निजशक्तिसमन्वितम् यद्राष्ट्र हृष्टपुष्टाश्च दवश्यन्तेसर्वजातयः। अनिन्द्यसेवासम्पन्ना विना मृगयुसौनिकान वहीस्वर्लो कमा पन्रेे्यन्दिनेवृपः। कृतमाध्या ह्निकस्तूर्ण प्राविशद्गोज्यमण्डपम् इत्थंतस्यमहीजाने: सर्वत्रशुचिवर्तिनः । उन्मिषन्तोऽप्यनिमिषामनाकछिदंनलेभिरे महानसाधिकृतयोवेपमानास्ततोमुहः। सुधार्तमपि भूपालमिदं मन्द व्यजिज्ञपन् अथोवाचामरगुरुर्देवानपचिकीर्षुकानू। तस्मिन् राजनि धर्मिष्ठेवरिष्ठ मन्त्रवेदिषु सूपकारा ऊचु: गुरुरुवाच अत्यहस्करतेजस्कप्रतापविजितानल। किश्चिद्विज्ञप्तकामाःस्मोप्य काण्डेरणपण्डित सन्धिविग्रहयानास्तिसंश्रयंद्वैधभावनम्। यथास राजासं वेतति नतथाऽत्रापिकश्चन यदि विश्राणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम्। तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसम्पुटाः उपायोप्येक एवास्तिचतुप्चिहदिवौकसः। भेदोनामसचेत्सिध्येत्तपोवलिनि तत्रहि भ्रूसञ्ज्ञयाकृतादेशा:प्रशस्तास्येनभूभुजा। मृद्ु विज्ञापयाश्चक: पाकशालाधिकारिणा तेनयद्यपिभूभर्त्राभूमेर्देवाविवासिताः। तथापिभूरिशस्तत्र सन्त्यस्मत्पक्षपातिनः नजानीमोव्यंनाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथकयाविद्वान्नष्टो वेश्वानरः पुरात् कालो निमिषमात्रोऽपि यान् विना न सुखं व्रजेत्। कृशानौकृशताम्प्राप्तकथं पाकक्रियाभवेत्। तथाऽपि सूर्यपाकेनसिद्धा पक्तिर्हिकाचन अस्माकमपि तम्यापि सन्ति ते तत्र मानिताः ॥। ७० ॥। प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे। मन्यामहे च भूजाने! पक्तिरद्यतनी शुभा अन्तर्वहिश्चरानित्यं सर्वविश्रम्भभूमयः। समागतेषु तेष्वत्रसर्व नः सेत्स्यतिप्रियम् श्रुत्वाऽन्धसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः। समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशागीष्पतीरितस्। नृपतिश्चिन्तयामास देवानां वे कृतं त्विदम् ॥ ६१॥ निर्णीतवन्तस्तस्याऽर्थ तस्मादन्तर्वहिश्चरान्॥ क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्शतपसो बलात। न केवलञ्रही गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरी: ...... अभिनन्द्याऽथ तं सर्वे प्रोचुरित्थम्भवेदिति॥ ७२॥ अप्यहासीदितो लोकाजगामचसुरालयम्। भवत्विह हिकाहानिरस्माकं ज्वलनेगते ततःशक्रःसमाहयवीतिहोत्रम्पुरः स्थितम्। ऊन्चे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम् तेषामेव विचाराज्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च कि राज्यं मयेदमुररीकृतम् हृव्यवाहनयामूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षित्रं विषयात्तस्य भूपतेः पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम्। इति चिन्तयतस्यस्य मध्यलोकशतक्रतोः समागतायां तन्मूर्तौ सर्वा नष्टाग्नयः प्रजाः। पौराःसमागता द्वारि सह जानपदेर्नरैः । द्वाऽस्थेनचाजयाराज्ञस्ततस्तेन्तःप्रवेशिताः हव्यकव्यक्रिया शून्या विरजिष्यन्ति राजनि॥ ७५ ॥। दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुःक्षोणिवज्रिणम्। केचित्सम्भाषिताराज्ञादरसोदरया गिरा

३२० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशीखण्डे

केषिच्च समुदा द्ूष्टना केचिञ्च करसञ्ज्ञया। विसर्जितासनाराज्ञा बहुमानपुरःसरम् तेऽजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते। विजितामोदसन्दोहे सुरानोकहसौरभैः राज्ञ: शतशलाकस्य च्छत्रस्य च्छायया शुभे ॥ ६६॥ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः विशाम्पतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम्। काशीवर्णनम् घिज्ञाय तदभिप्रायमलम्भीत्या पुरौकसः॥ १०० ॥ स्कन्द उवाच विकारकारिभिर्लेखैर्यदिनीतोऽनलोभुवः। एतावतैव किसिद्ध्येन्मयि तेषाम्पराभवः चिकीर्षु रहमेवासंपौरा:कार्यमिदम्पुरा। परंह्यपेक्षितप्रायं दिष्टयातैःस्मारितश्चिरात् परितः समधिष्ठितामरे निजशिखरैर्वसनीकृताम्बरे॥१॥ गतोऽनलोऽभवद्गद्ं जगत्प्राणोऽपि यात्वितः। निवसञ्जगदीश्वरो हर: कृशरजनीशकलामनोहरः। वरुण: पुष्पवन्ताभ्यामचिलम्बम्प्रयात्वितः॥ १०३॥। अहमेव हि पर्जन्योभविष्यामि तपोबलात् । मुदे जनपदानाश्च सर्वसस्यसमृद्धिद: लभते स्म न शर्म शङ्कर: प्रसरत्काशिवियोगजज्वरः ॥ २॥ विरहानलशान्तये तदा समलेपि त्रिपुरारिणाऽपि यः। तपोयोगबलेनाहमात्मानम्परिकल्प्य च। त्रिधावह्निस्वरूपेण पक्तीष्टिव्युष्टिकृत्तमः अन्तर्वहिश्चयोद्वेधानभस्वत्पद्वीं दधत्। सर्वेषामेववेत्स्यामित्वन्तःकरणचेप्टितम् मलयोद्गव पङ्क एष सम्प्रतिपेदे ह्यघुनापि पांसुताम् ॥ ३ ॥

विधायचाम्भसीम्मूर्तिसर्वजीवैकजीवनीम्। प्रजाःसख्जीवयिष्यामिकिश्जडैविषयेमम परितापहराणि पग्मिनीनां मृदुलान्यपि कङणीकृतानि।

यदाखेतमसापौराग्रस्येतेश शिभारकरौ। तदानकिंविनाताभ्यांजीवाम:क्षितिमण्डले गदितानि यदीश्वरेण सर्पास्तदभूत्सत्यमहो महेश्वरेच्छा॥४ ॥

श्रियश्चान्द्रमसीम्प्राप्य ह्रादयिष्याम्यहम्प्रजाः । यदु दुग्धनिधिं निमथ्य देवैमृ दुसारः समकर्षि पूर्णचन्द्रः।

निशाचरेण किमिह क्षयिणा च कलड्डिना॥ १०६॥ यददीधरदेष जाततापः पृथुले मौलिजटानि कुञ्जकोणे। अस्मत्कुलेमूलभूतोभास्करोमान्य एव नः। स तिष्ठतु सुखेनाऽत्रयातायातं करोतु च परितापहरां हरस्तदानीं द्युनदीं तामधुनापि नोजिहीते॥ ६ ॥ सएकोजगतामात्मा विशेषात्कुलदेवता। सोपकर्तु नवेत्त्येव तस्येदं व्रतमुत्तमम् इति नरपतिवावसुधारसौयं श्रुतिपुटकैः परिपीय पौरवर्गः। महतो विरहस्य शङ्करः प्रसभं तस्य वशी वशङगतः । विविदे न सुरैः सदोगतैरपि संवीतसुतापवेष्टितः॥।७॥ विकसितवदनाम्वुजो जगाम निजनिजमालयमाधिमुक्तचित्तः ॥११२। क्षितिपतिरपि तत्तथाविधाय तपसोऽसाध्यमिहास्तिकित्रिलोक्याम्। अति चित्रमिदं यदात्मना शुचिरप्येष कृपीटयोनिना।

अतिवह्नयर्कमसौ दधच्च तेजो दयसदां शल्यमिोच्चकर्बभूव ॥ ११३॥ स्वपुरीविरहोद्वेन वै पंरिताप्येत जगत्त्रयेश्वरः ॥।८।।

इति श्रीस्कान्द्ेमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे निजभालतलं कलानिधे: कलया नित्यमलङ्करोति यः।

पूर्वार्धे दिवोदासप्रतापवर्णनं नाम त्रिचत्वारिशोऽध्यायः॥४३॥ स तदीश्वरमप्यतापयद्विघुरेको विपरीत एव तु ॥ ६ ॥ गरलं गलनालिकातले विलसेदस्य न तेन तापितः ।

२१

३२२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे चतुश्वत्वारिशोऽध्यायः] अचिमुक्तमाहात्म्यवर्णनम् * ३२३ अमृतांशुतुषारदीधितिप्रचयैरेव तु तापितोऽद्गुतम् ॥ १०॥ विलसद्धरिचन्दनोदकच्छटयातद्विरहापनुत्तये। तव सर्वगसर्वमस्तिहस्तेविलसद्योगचियोग एव कस्ते। तव भूतिरहो विभूतिदात्री सकलापत्कलिकाऽपि भूतधात्री ॥ २२॥ त्वदनीक्षणतः क्षणाद्विभो! प्रलयं यान्ति जगन्ति शोच्यवत्। सकलम्भ्रममेष नाशयेत्स्रगहित्वाद्यपदेशजं हरः। इदमद्गुतमस्य यद भ्रमः स्फुटमाल्येऽपि महाहिसम्भवः ॥१२॥ च्यवते भवतः कृपालवादितरोपीश नयस्त्वयोङ्कृतः ॥२३॥

स्मृतिमात्रपथङ्गतोऽपि यस्त्रिविधन्तापमपाकरोत्यलम्। भवतः परितापहेतवो न भवन्तीन्दुदिवाकराग्नयः।

स हि काशिवियोगतापितः स्वगतं किञ्चिदजल्पदित्यजः ॥१३॥ नयनानि यतस्त्रिनेत्र तेऽमी प्रणयिन्यस्तिलसज्ला च मौलौ॥। २४ ॥

अपि काशिसमागतोऽनिलो यदि गात्राणि परिष्वजेन्मम। भुजगा भुजगा: सदैव तेऽमी न विषं सङक्रमते च नीलकण्ठ !।

दवथुः परिशान्तिमेति तन्नहि मानी परिगाहनैरपि॥ १४॥ अहमस्मि च वामदेव वामा तव वामं व पुरत्र चित्तयुक्ता।।२५॥

अगमिष्यदहो कथं स तापो ननु दक्षाङ्गजयाय एधितः। इति संसृतिसम्बीजजनन्याभिहितेहिते। गिरांनिगुम्फेगिरिशोधक्तुमप्याददे गिरम्

मम जीवा तुलता भटित्यलं ह्यभविष्यन्नहि माद्रिजा यदि ॥१५॥ ईश्वर उवाच

न तथोज्भितदेहया तया मम दक्षोद्ववया मनोऽदुनोत्। अविमुक्तवियोगजन्मना परिदूयेत यथा महोष्मणा ॥ १६ ॥ अथ बालसखीभूततत्तत्काननवीरुधम्।

अथि काशि मुदा कदा पुनस्तव लप्स्ये सुखमङ्गसङ्गजम्। शिवा प्रस्तावयाश्चक विमुक्तां मुक्तिदाम्पुरीम् ॥२८॥

अतिशीतलितानि येन मेऽद्गुतगात्राणि भवन्ति तत्क्षणात् ॥ १७॥ पार्वत्युवाच

अयि काशि विनाशिताघसङ्क तव विश्लेषज आशुशुक्षणिः। गगनतलमिलितस लिले प्रलयेऽपि भवत्रिशलपरिविधृताम्।

अमृतांशुकलामृदुद्रवैरतिचित्रं हविषेव वर्धते ॥१८॥ कृतपुण्डरीकशोभां स्मरहरकाशीम्पुरीं यावः ॥ २६॥

अगप्रन्मम दक्षजावियोगजो दवथुः प्राग्घिमवत्सुतौषधेन। धराधरेन्द्रस्य धरातिसुन्दरा न मां तथास्यापि धिनोति घूर्जटे!।

अधुना खलु नैवशान्तिमीयां यदि काशीं न विलोकयेहमाशु॥ १६॥ धरागतापीह नयाघुवन्धरापुरी धुरीणा तव काशिका यथा॥ ३० ।।

मनसेतिगृणंस्तदाशिवः सुतरां सम्वृततापचेकृतः। न यत्र काश्यांकलिकालजम्भयं न यत्र काश्यां मरणात्पुनर्भवः।

जगदम्बिकयाधियाञ्जनन्या कथमप्येष वियुक्त इत्यमानि॥ २॥ न यत्र काश्यांकलुषोद्गवम्भयंकथं विभो! सा नयनातिथिर्भवेत्॥ ३१ ॥

प्रियया वपुषोऽर्धयाऽनयाप्यपरिज्ञातवियोगकारणः। किमत्र नो सन्ति पुरः सहस्रशः पदेपदे सर्वसमृद्धिभूमयः ।

वचनैरुपचर्यते स्म स प्रणतप्राणिनिदाघदारणः॥२१॥ परं न काशीसद्वशीद्ृशोः पदं क्वचिद्गता मे भवता शपे शिव।॥ ३२ ॥

श्रीपार्वत्युवाच त्रिविष्टपे सन्ति नकिम्पुरः शतं समस्तकौतूहलजन्मभूमयः। तृणीभवन्तीह च ताः पुरः पुरः पदम्पुरारे भवतोभवद्वियः॥३३॥

• देवदेवेनबोधनम् * ३२१ ३२४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे न केवलंकाशिवियोगजो ज्वर: प्रबाधते त्वान्तु तथा यथाऽत्रमाम्। किमु निर्वाणपदस्य भद्रपीठं मृदुलं तल्पमथोनु मोक्षलक्ष्म्याः ।

उपाय एषोऽत्रनिदाघशान्तये पुरी तु सा वा मम जन्मभूरथ॥ ३४॥। अथवा मणिकर्णिकास्थली परमानन्दसुकन्दजन्मभूमिः ॥४६ ॥

मया न मेने मम जन्मभूमिका वियोगजन्मापरिदाघ ईशितः । समतीत विमुक्तजन्तुसङख्या क्रियते यत्र जनेः सुखोपविष्टैः।

अवाप्य काशीं परितः प्रशान्तिदां समस्तसन्तापविघातहेतुकाम्॥ विलसद्द्युतिसूक्ष्मशर्कराभिः स्ववपुःपातमहोत्सवाभिलाषैः॥ ४७॥ स्कन्द उवाच न मोक्षलक्ष्म्योऽत्र समक्षमीक्षितास्तनूभृता केनचिदेव कुत्रघित्। अवैम्यहं शर्मद सर्वशर्मदासरूपिणी मुक्तिरसौ हि काशिका ॥ ३६ ॥ अपर्णापरिवण्येति पुरीं वाराणसींमुने!। पुन्विज्ञापयामासकाशीप्राप्त्य पिना किनम् श्रीपार्वत्युवाच न मुक्तिरस्तीह तथा समाधिना स्थिरेन्द्रियत्वोज्भिततत्समाधिना । क्रतुक्रियाभिर्न न वेदविद्यया यथा हि काश्याम्परिहाय विग्रहम्॥३॥ प्रमथाधिप! सर्वेश !नित्यस्वाधीनवर्तन। यथानन्दवनं यायां तथा कुरु वरप्रद!

न नाकलोके सुखमस्ति तादशं कुतस्तु पातालतलेऽतिसुन्दरे। जितपीयूषमाधुर्यां काशीस्तवनसुन्दरीम्।

वार्ताऽपि म्त्ये सुखसंश्रया क्व वा काश्यां हि याददक् तनुमात्रधारिणि। अथाकर्ण्याह मुदितो गिरिशो गिरिजां गिरम् ॥५०॥

क्षेत्रे त्रिशलिन्भवतोऽविमुक्ते िमुक्तिलक्ष्म्या न कदापि मुक्ते। श्रीदेवदेव उवाघ

मनोऽपि यः प्राणिवरः प्रयुङ्क्ते षड्ङ्गयोगं स सदैव युङ्के॥ ३६॥ अयिप्रियतमेगौरि!त्वद्वागमृतसीकरैः। आप्यायितोस्मिनितरांकाशीप्राप्त्यैयतेधुना

षडङ्गयोगान्नहि तादशी नृभि: शरीरसिद्धि: सहसाSत्र लभ्यते। त्वं जानासि महादेवि ममयत्तन्महदव्रतम्। अभुक्तपूर्वमन्येन वस्तूपाश्नामिनेतरत्

सुखेन काशीं समवाप्य याद्दशी दृशौ स्थिरीकृत्य शिव त्वयि क्षणम् ॥ ४० ॥ पितामहस्य वचनाद्विवोदासे महीपतौ। धर्मेण शासतिपुरीं क उपायोविधीयताम्

वरंहि तिर्यकृत्वमबुद्धिवैभवं नमानवत्वम्बह्ु बुद्धिभाजनम्। कथं स राजाधर्मिष्ठः प्रजापालनतत्परः। वियोज्यतेपुरःकाश्यादिवोदासोमहीपतिः

अकाशिसन्दर्शननिष्फलोदयं समन्ततः पुष्करबुद्बुदोपमम् ॥ ४१॥ अधर्मवर्तिनो यर्माद्विम्नः स्यान्नेतरस्य तु।

द्वशौ कृतार्थे कृतकाशिदर्शने तनुः कृतार्था शिवकाशिवासिनी। तस्मात्कं प्रेषयामीशे यस्तं काश्या वियोजयेत्॥५५॥

मनः कृतार्थ धृतकाशिसंश्रयं मुखं कृतार्थ कृतकाशिसम्मुखम् ॥४२॥ धर्मवर्त्मानुसरतां यो विघ्नंसमुपाचरेत्। तस्यैवजायते विघ्नः प्रत्युत प्रेमवर्धिनि॥ वरं हि तत्काशिरजोऽतिपावनं रजस्तमोध्वंसि शशिप्रभोज्जवलम्। विनाच्छिद्रेण तं भूपं नोत्सादयितुमुत्सहे। मयेव हियतोरक्ष्याः प्रियेधर्मधुरन्धराः कृतप्रणामैर्मणिकर्णिकाभुवे ललाटगं यद्बहुमन्यते सुरैः ॥४३॥ न जरा तमतिक्रामेन्न तंमृत्युर्जिघांसति। व्याधयस्तं न बाधन्ते धर्मवर्त्मभृदत्रयः

न देवलोको न च सत्यलोको न नागलोको मणिकर्णिकायाः। इतिसञ्चिन्तयन्देवो योगिनी चक्रमग्रतः । ददर्शातिमहाप्रौढं गाढकार्यस्य साधनम् तुलां व्रजेद्यत्र महाप्रयाणकृच्छुतिर्भवेद् ब्रह्मरसायनास्पदम्॥ ४४॥ अथदेव्या समालोच्य व्योमकेशोमहामुने !। योगिनीवृन्दमाह्यजगौवाक्यमिदं हरः महामहोभूर्मणिकर्णिकास्थलीतमस्ततिर्यत्र समेति सङ्क्षयम्। सत्वरं यात योगिन्यो मम वाराणसीं पुरीम। परः शतैर्जन्मभिरेधितापि या दिवाकराग्रीन्दुकरैरनिग्रहा॥ ४॥ यत्र राजा दिवोदासो राज्यं धर्मेण शास्त्यलम् ॥ ६१॥

३२६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे स्वधर्मविच्युतः काशीं यथातूर्णत्यजेन्नृपः । तथोपचरतप्राज्ञायोगमायाबलान्विताः योगिनीनांकाशिप्रेमवर्णनम् * ३२७

यथापुनर्नवीकृत्य पुरीं वाराणसीमहम्। इतःप्रयामियोगिन्यस्तथाक्षिप्रंविधीयताम् वैश्या च काचिदभवत्क्रयविक्रयचञचुरा।

इति प्रसादमासाद्य शासनं शिरसावहन्। कृतप्रणामोनिर्यातोयोगिनीनांगणस्ततः व्यालग्राहिण्यभूरकाचिद्दासी धात्री घ कावन। ७॥

ययुराकाशमाविश्यमनसोप्यतिरंहसा। परस्परंभाषमाणायोगिन्यस्तामुदान्विताः एका व नृत्यकुशला त्वन्यागानविशारद्रा। अपरा वेणुवादज्ञा परावीणाधराऽभवत्

अद्य धन्यतरा: स्मोऽवै देवदेवेन यत्स्वयम्। कृतप्रसादाःप्रहिताःश्रीमदानन्दकाननम् मृदङ्गवादनज्ञाऽन्या काचित्तालकलावती।

अद्यसदो महालाभावभूतांनोतिदुर्लभौ। त्रिनेत्रराजसम्मानस्तथा काशीघि लो कनम् इति मुदितमना: सयोगिनीनां निकुरम्बस्त्वथमन्दराद्रिकुआ्जात्। गन्धभागविधिज्ञान्याकाचिदक्षकलालया। आलापोल्लासकुशलाकाचिच्चत्वर ववारिणी

नभसि लघुकृतप्रयाणवेगो नयनातिथ्यमलम्भयत्पुरीं ताम् ॥ ६८॥ वंशाधिरोहणेदक्षा रज्जुमार्गेण चेतरा । काघिद्वातुलचेष्टाऽभूत्पथि चीवरवेष्टना।।

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे अपत्यदाऽनपत्यानांपरातत्रपुरेऽवसत्। काचित्कराङध्रिरेखाणांलक्षणानिचिकेतिच

पूर्वार्धे काशीवर्णनं नामचतुश्चत्वारिशोऽध्यायः॥४४॥ चित्रलेखननैपुण्यात्काचिज्नमनोहरा । वशीकरणमन्त्रज्ञा काचित्तत्र चचार है।। गुटिकासिद्धिदा काचित्काचिदञ्जनसिद्धिदा। धातुवादविदग्धाऽन्या पादुका सिद्धिदा परा ॥ १४ ॥ अग्निस्तम्भं जलस्तम्भं वाक्स्तम्भं चाप्यशिक्षयत्। खेचरीत्वं ददौ काचिदददृश्यत्वं परा ददौ ॥ १५॥

चतुःषष्टियोगिन्यागमनवर्णनम् काचिदाकर्षणीं सिद्धिददावुच्चाटनंपरा। काचिन्निजाङसौन्दर्ययुवचित्तविमोहिनी

स्कन्द उवाच चिन्तितार्थ प्रदाकाचित्काचिज्ज्योतिः कलावती।

अथ तद्योगिनीवृन्दं दूराददवृष्टि प्रसार्य च। रवनेत्रदैध्यनिर्माणंप्रशशंसफलान्वितम् इत्यादिवेशषमाषाभिरनुकृत्य समन्ततः ।।१७।।

दिव्यप्रासादमालानां पताकाश्चलपल्लवाः। सादरं दूरमार्गस्थान्पान्थानाह्वयतीरिक प्रत्यङ्गणं प्रतिगृहं प्राविशद्योगिनीगणः। इत्थमब्दंचरन्त्यस्तायोगिन्योऽहर्निशंपुरि न च्छिद्रं लेभिरे क्वाऽपि नृपविभ्नचिकार्षवः।

सुनीलमपि घ व्योम वीक्ष्यमाणं सुनिर्मलम् ॥ ३॥ ततः समेत्य ताः सर्वा योगिन्योबन्ध्यवाञ्छिताः ।

देवत्वं माययाच्छाद्यवेषंकार्पटिकोचितम् । विधायकाशीम विशदयोगिनी चक्रमक्रक्मम् तस्थुः सम्मन्व्य तत्रैव न गता मन्दरं पुनः ॥ १६ ॥

काचिच्च योगिनीभूता काचिज्ाता तपस्विनी। प्रभुकार्यमनिष्पाद्यसदःसम्भावनैधितः। क:पुरःशक्नुयात्स्थातुंस्वामिनोक्षतविग्रहः

काचिद् बभूव सैरन्ध्री काचिन्मासोपवासिनी॥५॥ अन्यच्चचिन्तितंताभिर्योगिनी भिरिदंमुने!। प्रभु विनापिजीवामोनतुकाशीचिनापुनः

मालाकारवधू:का चित्का चिन्नापितसुन्दरी। सूतिकर्मविचार ज्ञाऽप राभैषज्य कोिदा प्रभू रुष्टोऽपि सद्भृत्गे जीविकामात्रहारकः। काशीहरेत्कराद्भ्रष्टापुरुषार्थचतुष्टयम् नाद्यापि काशीं सन्त्यज्य तदारभ्य महामुने!।

३२८ * स्कन्दपुंराणम् * [ ४ काशीखण्डे पञ्चचत्वाररिशोऽध्याय: ] * चतुःषष्टियोगिनीवर्णनम् * ३२६

योगिन्योऽन्यत्र तिष्ठन्ति चरन्त्योऽपि जगत्त्रयम्॥ २३॥ तापनी शोषणीदृष्टिः कोटरी स्थूलनासिका ॥ ४0 ॥ प्राप्यापिश्रीमतींकाशीयस्तितिक्षतिदुर्मतिः। सएवप्रत्युतत्यक्तोधर्मकामार्थमुक्तिभिः विद्युत्प्रभा बलाकास्यामार्जारीकटपूतना। अट्टाटृहासा कामाक्षीमृगाक्षीमृगलोचना क:काशीं प्राप्यदुबु द्विरपरत्रयियासति। मोक्षनिक्षेपकलशी तुच्छश्रीकृतमानसः नामानीमानि योमर्त्यश्चतुःषष्टिं दिनेदिने। जपेत्त्रिसन्ध्यं तस्येह दुष्टबाधाप्रशा्यति विमुखोपीश्वरोऽस्माकं काशीसेवनपुण्यतः। नडाकिन्यो न शाकिन्यो न कूष्माण्डा न राक्षसाः । सम्मुखो भविता पुण्यं कृतकृत्याःस्म तद्वयम् ॥ २६ ॥ दिनैः कतिपयैरेव सर्वज्ञोऽपि समेष्यति। विनाकाशींन रमते यतोऽन्यत्रत्रिलोघनः तस्य पीडां प्रकुर्वन्ति नामानीमानि यः पठेत् ॥४३। शिशनां शान्तिकारीणिगर्भशान्तिकराणिच! रणेराजकुले वापिविवादेजयदान्यपि शम्भोःशक्तिरियंकाशीका चित्सर्वेरगोचरा। शम्भुरेवहिजानीयादेतस्या:परमंसुखम् लभेदभाप्सितां सिद्धिं योगिनीपीठसेवकः। इतिनिश्चित्य मनसि शम्भोरानन्दकानने। अतिष्ठद्योगिनीवृन्दंकयाचिन्माययावृतम् मन्त्रान्तराण्यपि जपंस्तत्पीठे सिद्धिभाग्भवेत् ॥४५।। व्यास उवाच ब लिपूजोपहारैश्च धूपदीपसमर्पणैः । क्षिप्रंप्रसन्ना योगिन्यः प्रयच्छेयुर्मनोरथान् इत्थं समाकर्ण्यमुनिः पुनःपप्रच्छषण्मुखम्। कानिकानिचनामानितासां तानिवदेश्वर शरत्कलेमह।पूजांतत्र कृत्वाविधानतः । हवींषिहुत्वामन्त्रज्ञो महतींसिद्धिमाप्नुयात् भजनाद्योगिनीनां च काश्यां कि जायते फलम् । कस्मिन्पर्वणि ता: पूज्या: कथं पूज्याश्च तद्वद । ३१।। आरभ्याश्वयुजःशुक्कांतिथिप्रतिपदं शुभाम्। पूजयेन्नवमीं यावन्नरश्चिन्तितमाप्नुयात् श्रुत्वेतिप्रश्नमौमेयो योगिनीसंशयंततः। प्रत्युवाचमुनेवच्मिश्णोत्वव हितोभवान् कृष्णपक्षस्य भूतायामुपवासी नरोत्तमः । तत्रजागरणं कृत्वामहतींसिद्धिमाप्नुयात् प्रणवादिचतुर्थ्यन्तैर्नामभिर्भक्तिमान्नरः । प्रत्येकं हवनं कृत्वा शतमष्टोत्तरं निशि स्कन्द उवाच ससर्पिषा गुग्गुलुना लघुकोलिप्रमाणतः । नामधेयानि वक्ष्यामि योगिनीनां घटोद्व ।। यां यां सिद्धिमभीप्सेत तां तां प्राप्नोति मानवः ॥५१ ॥। आकर्ण्य यानि पापानि क्षयन्ति भविनां क्षणात् ॥ ३३।। चत्रकृष्णप्रतिपदि तत्र यात्रा प्रयत्नतः । क्षेत्रविभ्नप्रशान्त्यर्थ कर्तव्या पुण्यकृज्जनेः गजानना सिंहमुखी गृध्रास्याकाकतुण्डिका। उष्रग्रीवा हयग्रीवावाराहीशरभानना यात्रां घ सांवत्सरिकीं यो न कुर्यादवज्ञया। उलूकिका शिवारावामयूरी विकटानना। अष्टवक्त्राकोटराक्षी कुब्जाविकटलोचना तस्य विघ्न प्रयच्छन्ति योगिन्यः काशिवासिनः ॥५३॥ शुष्कोदरी ललजिह्वाश्वदंष्द्रावानरानना। ऋक्षाक्षीकेकराक्षी चबृहत्तुण्डासुराप्रिया अग्रे कृच्वा स्थिताः सर्वास्ताः काश्यां मणिकर्णिकाम्। कपालहस्तारक्ताक्षी शुकीश्येनी कपोतिका। तन्नमस्कारमात्रेण नरोविघ्नैन बाध्यते॥ ५४॥ पाशहस्ता दण्डहस्ता प्रचण्डा चण्डविक्रमा॥३७॥ शिशुघ्नी पापहन्त्री व कालीरुधिरपायिनी। वसाधयागर्भभक्षाशवहस्तान्त्रमालिनी इति श्रीसकान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां तृतीये काशीखण्डे

स्थूलकेशी बृहत्कुक्षिः सर्पास्या प्रेतवाहना। दन्दशूककराक्रौश्चीमृगशीर्षावृषाननः व्यात्तास्याधूम निःश्वासाव्योमैकवरणोर्ध्वद्टक्।

बट्चत्वारिंशोऽध्याय: ] * सूर्यविचिकित्सावर्णनम् # ३३१

स.कदाचिजाङलिको विषविद्याविशारद्रः॥१७॥ सर्वपाखण्डधर्मज्ञः कदाचिद्ब्रह्मवाद्यभूत्।

लोलारकवणनम् ऐन्द्रजालिक आसीञ्च कदाचिद् भ्रामयञ्जनान्॥१८॥ नानाव्रतोपदेशैश्च कदाचित्स पतिव्रताः। क्षोभयामास बहुशः स दूष्टान्तकथानकेः

गतेऽथ योगिनीवृन्दे देवदेवोघटोद्गव!। काशीप्रवृत्ति जिज्ञासुः प्राहिणोदंशुमालिनम् स्कन्द उवाच कापालिकव्रतधरः कदाघिच्चाभवद्द्विजः। कदाचिदपि विज्ञानी धातुवादी कदाचन

देवदेव उवाच क्वचिद्विप्रः क्वचिद्राजपुत्रो वैश्योऽन्त्यजः क्वचित्।

सप्ताश्वत्वरितोयाहिपुरींवाराणसींशुभाम्। यत्रास्तिसदिवोदा सोधर्ममूर्तिर्महीपतिः ब्रह्मचारी क्वचिदभूद गृहीवनचर: क्वचित् ॥ २१ ॥

तस्यधर्मविरोधेनयथा तत्क्षेत्रमुद्धसेत्। तथा कुरुप्व भोःक्षिप्रं मावमंस्थाश्च तंनृपम् यतिः कदाचिदितिस रूपैरभ्रामयजनान्। सर्वविद्यासुकुशलः सर्वज्श्चाभवत्क्कवित्

धर्ममार्गप्रवृत्तस्य क्रियते याऽवमानना । साभवेदात्मनो नूनं महदेनश्च जायते इति नानाविधैरूपैश्चरन्काश्यां ग्रहेश्वरः। न कदापि जने क्वापि च्छिद्रं प्राप कदाचन

तव बुद्धिविकासेन च्यवतेचेत्सधमतः । उदासानगरी भानोत्वयोद्वास्याऽसहै:करः ततो निनिन्द चात्मानं चिन्तार्तः कश्यपात्मजः ।

कामक्रोधौलोभमोहौ मत्सराहड्कृतीअपि। तेत्तभवेतांय सत्कालोऽपिनतं जयेत् धिक्परप्रेष्यतां यस्यां यशो लभ्येत न क्वचित् ॥२४॥

यावद्धर्मेस्थिरा बुद्धिर्यावद्धर्मेस्थिरं रनः। तावद्विप्नोदयः क्वास्ति विषद्यपि रवे नृषु मार्तण्ड उवाच

सर्वेषामिह जन्तूनां त्वं वेत्सि ब्रध्नचेष्रितम्। अत एव जगच्चक्षुर्वजत्वंकार्यसिद्धये मन्दरं यदि याम्यद्य सद्यस्तत्क्रुद्धयतीश्वरः।

रविरादायदेवाज्ञांमूर्तिमन्यांप्रकल्प्य च। नभोध्वगामहोरात्रं काशीमभिमुखोऽभवत् अनिष्पादितकार्यार्थे मयि सामान्यभृत्यवत् ॥२५॥

मनसातीवलोलोऽभूत्काशीदर्शनलालसः। सहस्रचरणोऽप्येच्छत्तदा खेनैकपादताम् कोपमप्युररीकृत्य यदि यायां कथश्चन। कथंतिष्ठे पुरस्तस्य तहि वै मूढभृत्यवत्

हंसत्वंतस्यसूर्यस्य तदासफलतामगात्। सदानभोध्वनीनस्यकाशींप्रति यियासतः अथोङकृत्यावहेलंवायामि चेञ्चकथश्चन। क्रोधान्निरीक्षेत् त्र्यक्षो मांविषंपेयन्तदामया

अथ काशीं समासाद्य रविरन्तर्वहिश्चरन्। मनागपि न तद्भूपे धर्मध्वस्तिमवैक्षत हरकोपानलेनूनं यदियातःपतङ्गताम्। पितामहोऽपि मांत्रातुंतदा शक्ष्यतिनस्फुटम्

विभावसुर्वसन्काश्यां नानारूपेण वत्सरम्। क्कचिन्नावसरं प्राप तत्र राज्िसुधर्मिणि स्थास्याम्यत्रैव तन्नित्यं न त्यक्ष्यामि कदाघन।

कदाचिदतिथिर्भू तोदुर्लभं प्रार्थयन् रविः। न तस्य राज्ञो विषये दुर्लभं किश्चिदैक्षत क्षेत्रसंन्यासविधिना वाराणस्यां कृताश्रमः॥२६।

कदाचिद्याचको जातो बहुदोऽपि कदाऽप्यभूत्। पुरः पुरारे: कार्यार्थमनिवेद्ेह तिष्ठतः । यत्पापंभाविमेतस्य काशीपापस्य निष्कृतिः

कदाचिद्दीनतां प्राप्तः कदाचिद्गणकोऽप्यभूत्॥ १५।। अन्यान्यपि च पापानि महान्त्यल्पानि यानि च। क्षयन्ति तानि सर्वाणि काशी प्रविशतां सताम् ॥ ३१ ॥

कदाचिज्जटिलो जातः कदाचिच्च दिगम्बरः। बुद्धि पूर्वमयाचैतन्नपापं समुपार्जितम्। पुरारिणैव हि पुराऽडशासिध्मो हिरक्ष्यताम् धर्मोहि रक्षितोयेन देहे सत्वरगत्वरे । त्रैलोक्यं रक्षितं तेनकि कामार्थः सुरक्षितैः

३३२ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे रक्षणीयोयदिभवेत्काम: कामारिणाकथम्। क्षणादनङ्गतांनीतो बहनां सुखकार्यपि * काशीमहत्त्ववर्णनम् * ३३३ अर्थश्चेत्सर्वथारक्ष्य इति कैश्चिदुदाहतम् । तत्कथं न हरिश्रन्द्रोऽरक्षत्कुशिकनन्दने नश्यन्ति क्षणतस्तानि षष्ठचर्के लोलदर्शनात् ॥५१॥ धर्मस्तु रक्षितः सर्वेरपि देहव्ययेन च । शिबिप्रभृतिभूपालैदधीचिप्रमुखर्द्विजेः नरः स्नात्वाSसिसम्भेदे सन्तर्प्य पितृदेवताः । अयमेव हि वै धर्मः काशीसेवनसम्भवः । रुषितादपि रुद्रान्मां रक्षिप्यति न संशयः श्राद्धं विधाय विधिना पित्रानृण्यमवाप्तुयात् ॥५२॥ अवाप्यकाशींदुष्प्रापांको जहातिसचेतनः । रत्नंकरस्थमुत्सृज्यकः काचंसश्जिघृक्षति लोलार्कसङ्गमे स्नात्वादानंहोमंसुरार्नम्। यत्किश्चित्क्रियतेकर्मतदानन्त्याय कल्पते वाराणसीं समुत्सृज्य यस्त्वन्यत्र यियासति। सूर्यों परागे लोलार्के स्नानदानादिका:क्रियाः हत्वा निधानं पादेन सोऽर्थमिच्छति भिक्षया॥ ३६ ॥ कुरुक्षेत्राद्दशगुणा भवन्तीह न संशयः॥ ५४॥ पुत्रमित्रकलत्राणिक्षेत्राणिघ धनानिच। प्रतिजन्मेह लभ्यन्ते काश्येका नैव लभ्यते लोलार्के रथसप्तम्यांस्नात्वागङ्गासिसङ्गमे। सप्जन्मकृतैःपापर्मुक्तोभवतितत्क्षणात् येनलब्धापुरी काशीत्रैलोक्योद्वरणक्षमा। त्रैलोक्येश्वर्यदुष्प्रापं तेनलब्धं महासुखम् प्रत्यर्कवारं लोलार्कं यः पश्यति शुचिव्रितः। कुपितोऽपि हि मे रुद्रस्तेजोहानि विधास्यति। न तस्य दुःखं लोकेऽस्मिन्कदाघित्सम्भविरष्यतत ॥५६॥ काश्यां च लप्स्ये तत्तेजो यद्वै स्वात्मावबोधजम् ॥४२॥ न तस्य दुःखं नोपामा नददुर्न विचर्चिका। लोलाकमर्के यःपश्येत्तत्पादोदकसेवक: इतराणीह तेजांसिभासन्ते तावदेवहि। खद्योताभानि यावन्नोजम्भते काशिजंमहः वाराणस्यामुषित्वाऽपि यो लोलार्क न सेवते। इति काशीप्रभावज्ञो जगच्चक्षुस्तमोनुदः । सेवन्ते तं नरं नूनं क्लेशा: क्ुद्वयाघिसम्भवाः ॥५८॥ कृत्वाद्वादशधात्मानं कशीपुर्यां व्यवस्थितः ॥४४॥ सर्वेषां काशितीर्थानां लोलार्कः प्रथमं शिरः। लोलार्क उत्तरार्कश्च साम्बादित्यस्तर्थवच। चतुर्थोद्रुपदादित्योमयूखादित्यएव च ततोऽङ्गान्यन्यतीर्थानि तज्लप्लावितानि हि॥ ५६॥ खखोल्कश्चारुणादित्यो वृद्धकेशवसञ्ज्ञकौ। तीर्थान्तराणि सर्वाणि भूमीवलयगान्यपि। दशमो विमलादित्यो गङ्गादित्यस्तर्थव च ॥ ४६ ॥ असिसम्भेदतीर्थस्य कलां नार्हन्ति घोडशीम् ॥ ६० ॥ द्वादशश्चयमादित्य:का शिपुर्याघटोद्गव। तमोऽधिकेम्योदुष्टेभ्यः क्षेत्रंरक्षन्त्यमीसदा सर्वेषामेंव तीर्थानां स्नानाद्यलभ्यते फलम्। तत्फलं सम्यगाप्येतनरेगङ्गासिसङ्गमे तस्याऽर्कस्य मनो लोलं यदासीत्काशिदर्शने। नार्थवादोऽयमुदितःस्तुतिवादो न वै मुने। सत्यंयथार्थवादोऽयंश्रद्धेयःसद्विरादरात अतो लोलार्क इत्याख्या काश्यां जाता विवस्वतः ॥४८ ॥ यत्रविश्वेश्वरःसाक्षाद्यत्रस्वर्गतरङ्गिणी। मिथ्यातत्रानुमन्यन्तेतार्किकाश्चानुसूयकाः लोलार्कस्त्वसि सम्मेदे दक्षिणस्यां दिशि स्थितः। उदाहरन्ति येमूढा:कुतर्कबलदर्पिताः । काश्यांसर्वेरऽर्थवादोऽयन्तेविट् कीटायुगेयुगे योगक्षेमं सदा कुर्यात्काशीवासिजनस्य घ॥ ४६॥ कस्यचित्काशितीर्थस्य महिम्नो महतस्तुलाम् मार्गशीर्षस्यसप्तम्यांषष्ठ्याम्वा रविवासरे। विधायवार्षिकींयात्रांनरःपापैःप्रमुच्यते नाधिरोहेन्मुने! नूनमपि त्रैलोक्यमण्डपः॥ ६५॥ कृतानि यानि पापानि नरैः संवत्सरावधि। नास्तिका वेदबाह्याश्च शिश्नोदरपरायणाः। अन्त्यजाताश्च ये तेषां पुरः काशी न वर्ण्यताम्॥ ६६ ॥

३३४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्ड सप्तचत्वारिशोऽध्याय: ]* सुलक्षणाकन्यातपोवर्णनम् * ३३५ लोलार्ककरनिष्ठप्ताअसिधारविखण्डिताः । काश्यांदक्षिणदिग्भागेनविशेयुर्महामलोः स विप्रः पञ्चतां प्राप्तस्त्यत्तवा सर्व गृहादिकम् ॥ १२॥ महिमानमिमं श्रुत्वालोलार्क स्य नरोत्तमः। न दुःखीजायतेक्कापिसंसारेदुःखसागरे पितर्यु परते तस्या: कन्यायाः सा जनन्यपि। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां चतुर्थ काशीखण्डे शुभव्रता परित्यज्य तां कन्यां पतिमन्वगात् ॥ १३॥ पूर्वार्धे लोलार्कवर्णनं नामषट्चत्वारिशोऽध्यायः॥४६॥ वर्मोडयं सहचारिण्या जीवताजीवतापि वा। पत्यासहैवस्थातव्यंपतिव्रतयुजासदा नापत्यं पाति नो माता नपितानैवबान्धवाः। पत्युश्चरणशुश्रुषापायाद्वकेवलंस्त्रियम्

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः चिन्तामवापमहतीमनाथा दैन्यमागता। कथमेकाकिनी पित्रामात्राहीनाभवारवुधे: दुस्तरं पारमाप्स्यामि स्त्रीत्वं सर्वाभिभावि यत्। उत्तरार्कवर्णनम् न कस्मैचिद्वरायाऽहं पितृभ्यां प्रतिपादिता॥१८॥ स्कन्द उवाच तददत्ता कथ स्वैरमहमन्यं वरंतृणे। वृतोऽपि न कुलीनश्चेद गुणवान्न च शीलवान् अथोत्तरस्यामाशायाँ कुण्डमर्काख्यमुत्तमम्। स्वाधीनोऽपिन तत्तेन वृतेनाऽपि हि किम्भवेत्। तत्र नाम्नोत्तरार्केण रश्मिमाली व्यवस्थितः ॥ १॥ इति सश्चिन्तयन्ती सा रूपौदार्यगुणान्विता॥ २०। तापयन् दुःखसङ्गातंसाधूनाप्याययन् रविः। उत्तरार्को महातेजाःकाशीरक्षततिसर्व डा युवभिर्वद्दुभिर्नित्यं प्रार्थिताऽपि मुहुर्मुद्दुः। नकस्यापि ददौबालाप्रवेशं निजमानसे तत्रेतिहासो यो वृत्तस्तं निशामय सुव्रत!। विप्रःप्रियव्रतोनाम कश्चिदात्रेयवंशजः पित्रोरुपरति द्रृष्टा वात्सल्यं व तथाविधम्। निनिन्दबहुधात्मानंसंसारंचनिनिन्दह आसीत्काश्यांशुभाचार:सदातिथिजनप्रियः। भार्याशुभव्रतातस्यबभूवातिमनोहरा याभ्यामुत्पादिता चाऽहं याभ्याञ्च परिपालिता। भर्तृ शुश्रूषणरता गृहकर्मसुपेशला। तस्यां स जनयामास कन्यामेकां सुलक्षणाम् पितरौ कुत्र तौ यातौ देहिनो धिगनित्यताम् ॥२३॥ मूलक्षप्रथमे पादे तथा केन्द्रे बृहस्पतौ। ववृधे सा गृहे पित्रोः शुक्लेपक्षेयथाशशी अहोदेहोऽप्यहोङ्गत्वंयथापित्रोःपुरोमम। इतिनिश्चित्यसाबालाविजितेन्द्रियमानसा सुरूपा विनयाघारा पित्रोश्च प्रियकारिणी। अतीव निपुणाजातागृहोपस्करमाजंने ब्रह्मघ्य दृढ्वं कृत्वा तपउग्रं चचार ह। उत्तरार्कस्य देवस्य समीपे स्थिगमानसा तस्यां तपस्यमानायामेकाछागीलवीयसी। तत्रप्रत्यहमागत्यतिष्ठ त्तत्पुरतोऽचला कस्मैदेया घरा कन्यासुरम्येयंसुलक्षणा। अस्या अनुगुणो लभ्यः क्क मया वरउत्तमः तृणपर्णादिकं किश्चित्सायमभ्यवहृत्य सा। कुलेन वयसा चापिशीलेनापि श्रुतेन च । रूपेणार्थेन संयुक्त: कस्मै दत्तासुखंलभेत् तत्कुण्डपीतपानीया स्वस्वामिसदनंत्रजेत्॥ २७॥ इति चिन्तयतस्तस्य ज्वरोऽभूदतिदारुणः। उतइत्थंव्यतीतासुपश्चपासुसमासुच। लीलयाविचरन्देवस्तत्र देव्यासहागतः यश्चिन्ताख्यो ज्वरः पुसामौषधैर्नापि शाम्यति ॥ ११॥ सन्निधावुत्तरार्कस्य तपस्यन्तीं सुलक्षणाम् । तन्मूलर्क्षचिपाकेन चिन्ताख्येन ज्वरेण च। स्थाणुवन्निश्चलां स्थाणुरद्राक्षीत्तपसा कृशाम् ॥ २६॥

• ऊत्तरार्कवर्णनम् * ३३७ ३३६ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे

ततो गिरिजयाशम्भुविज्ञप्ःकरुणात्मना। वरेणानुगृहाणेमांबन्धुहीनां सुमध्यमाम् दिव्याम्बरा दिव्यगन्धा दिव्यज्ञानसमन्विता।

शर्वाणीगिरमाकर्ण्यततःशर्वःकृपानिधिः। समाधिमीलिताक्षींतामुवाचवरदोहर: स मया मां सदैवास्तां चञ्चच्चामरधारिणी॥५२॥

सुलक्षणे प्रसन्नोऽस्मिवरंधरयसुवते। चिरंखिन्नासि तपसा कस्तेऽस्तीह मनोरथः एषाऽपि काशिराजस्य कुमार्यस्त्विह वर्करी।

सापिशम्भोरगिगरंश्रुत्वामुखपीयूषवर्षिणीम्। महासन्तापशमनींलोचनेउदमीलयत् अत्रैव भोगान्सम्प्राप्य मुक्ति प्राप्स्यत्यनुत्तमाम् ॥५३॥

त्र्यक्षं प्रत्यक्षमावीक्ष्य वरदानोन्मुखंपुरः । देवीश्च वामभागस्थां प्रणनाम कृताञ्जलिः अनयात्वककुण्डेऽस्मिन्पुष्ये मासि रवेर्दिने। स्नातंत्वनुदितेसूर्येशीतादक्षुब्धचित्तया

किं वृणे यावदित्थं सा चिन्तयेच्चारुमध्यमा। तावत्तया निरैक्षिष्टवराकीवर्करी पुरः राजपुत्री ततः पुण्यादस्त्वेषा शुभलोचना। वरदानप्रभावेण तव विश्वेश्वर प्रभो!

आत्मार्थ जीवलोकेऽस्मिन्को न जीवति मानवः। वर्करीकुण्डमित्याख्या त्वर्ककुण्डस्य जायताम्।

परं परोपकारार्थ यो जीवति स जीवति॥ ३६ ॥ एतस्याः प्रतिमा पूज्या भविष्यत्यत्र मानवैः ॥५६॥

अनया मत्तपोवृत्तिसाक्षिण्या बह्ननेहसम्। असेव्यहन्तदेतस्ये वरयामि जगत्पतिम् उत्तरार्कस्य देवस्यपुष्ये मासि रवेदिने। कार्यासांवत्सरीयात्रानतैःकाशीफलेप्सुभिः

परामृश्यमनस्येतत्प्राह त्र्यक्षं सुलक्षणा । कृपानिधे महादेव! यदि देयो वरो मम मृडान्याभिहितं सर्व कृत्वैतद्विश्वगो विभुः। विश्वनाथो विवेशाऽथ प्रासादं स्वमतर्कितः ॥५८॥ स्कन्द उवाच इतिवाचं निशम्येशः परोपकृतिशालिनीम्। सुलक्षणाया नितरां तुतोष प्रणतार्तिहा देवदेवस्ततः प्राह देवि! पश्य गिरीन्द्रजे!। साधूनामीदर्शी बुद्धि: परोपकरणोर्जिता लोलार्कस्यचमाहात्म्यमुत्तरार्कस्यचद्विज ! कथितंतेमहाभागसाम्बादित्यंनिशामय

तेधन्या: सर्वलोकेषु सर्वधर्माश्रयाश्च ते। यतन्ते सर्वभावेन परोपकरणाय ये श्रुत्वैतत्पुण्यमाख्यानं शुभं लोलोत्तरार्कयो: ।

संचया: सर्ववस्तूनां चिरंतिष्ठन्ति नोक्कचित्। सुचिरं तिष्ठते चैंकं परोपकरणंप्रिये व्याधिभिर्नाभिभूयेत न दारिद्रयण बाध्यते॥। ६० ।।

धन्यासुलक्षणा चषायोग्याऽनुग्रहकर्मणि। ब्रहिदेविवरो देयःकोऽस्यैछाग्यैचकःप्रिये इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहरुयां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे

श्रीदेव्युवाच पूर्वार्धे उत्तरार्कवर्णनंनामसप्रचत्वारिशोऽध्यायः ॥४७॥

सर्वसृष्टिकृतांकर्तः सर्वज्ञप्रणतातिहन्। सुलक्षणाशुभाचारा सखी मेऽस्तु शुभोद्यमा यथा जयाचविजयायथा चैवजयन्तिका। शुभानन्दा सुनन्दाच कौमुदीच यथोर्मिला यथा चम्पकमाला घ यथा मलयवासिनी। कपू रलतिका यद्वद्गन्घधारा यथा शुभा अशोकाच विशोका च यथामलयगन्धिनी। यथाचन्दननिःश्वासायथा मृगमदोत्तमा यथा च कोकिलालापायथा मधुरभाषिणी। गद्यपद्यनिधिर्यद्वदनुक्तज्ञा यथा च सा दगञ्चलेङ्गितज्ञा व यथा कृतमनोरथा। गानचित्तहरा यद्वत्तथास्त्वेषा सुलक्षणा अतिप्रिया भवित्री मे यदबालब्रह्मचारिणी। अनेनैव शरीरेण दिव्यावयवभूषणा २२

अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ] कृष्णंद्रष्टु नारदसम्वादगमनवर्णनम् * ३३६

स्वभावचश्चलाक्षीणां चेतोवृत्तिः सुचश्चला ॥१५॥ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः अपेक्षन्ते न मुग्धाक्ष्यः कुलंशीलं श्रुतं धनम्। रूपमेव समीक्षन्तेविषमेषु विमोहिताः

साम्बादित्यमाहात्म्यवर्ण नम् अथवा विदितन्नो ते बल्लवीनां विचेष्टितम्। विनाऽष्टौ नायिका: कृष्ण कामयन्तेऽबला ह्यमुम् ॥१७॥ स्कन्द उवाच शृणुष्व मैत्रावरुणे! द्वारवत्यां यदूद्रहः। दानवानां वधार्थाय भुवो भारापनुत्तये वामभ्रुवां स्वभावाच्च नारदस्य च वाक्यतः । विज्ञाताऽखिलवृत्तान्तस्तथ्यं कृष्णोऽप्यमन्यत ॥ १८।। आविरासीत्स्वयंकृष्ण: कृष्णवर्त्मप्रतापधान्। वासुदेवो जगद्धामदेवक्यांघसुदेवतः तावद्धैर्य चलाक्षीणां तावच्चेतोविवेकिता। साशी तिलक्षंतस्यासन्कुमाराअर्कवर्चसः। स्वर्गेपिता दशाबालाःसुशीलानहिकुम्भज यावन्नार्थी विविक्तस्थो विविक्तेऽर्थिनि नाऽन्यथा॥ अतीव रूपसम्पन्ना अतीव सुमहाबलाः । अतीव शस्त्रशास्त्रज्ञा अतीव शुभलक्षणा: इत्थं विवेचयंश्चित्ते कृष्णः क्रोधनदीरयम्। तां द्वष्टुम्मानसः पुत्रो ब्रह्मणस्तपसां निधिः। विवेकसेतुनाSSस्तम्य नारदं प्राहिणोत्सुधीः॥२०॥ कृतवल्कलकौपीनो धृतकृष्णाजिनाम्बरः ॥५॥ साम्वस्य वैकृतं किश्चित्कचित्कृष्णो न वैक्षत। गृहीतब्रह्मदण्डश्च त्रिवृन्मौश्जी सुमेखलः । उरस्थलस्थतुलसीमालयासमलङ्कृतः गते देव मुनौ तस्मिन्वीक्षमाणोऽप्यहर्निशम्॥ २१॥ गोपीचन्दननिर्यासलसदङ्गविलेपनः । तपसा कृशसर्वाङ्गो मूर्ता ज्वलनवज्ज्वलन् कियत्य पिगतेकालेपुनरप्याययौमुनिः। मध्येलीलावतीनाञ्च ज्ञात्वाकृष्णमवस्थितम् आजगामाम्बरचरो नारदोद्वारकां पुरीम्। विश्वकर्मविनिर्माणां जितस्वर्गपुरीश्रियम् तं द्ूष्टा नारदं सर्वे विनम्रतरकन्धराः । प्रबद्धमूर्धाञ्जलयःप्रणेमुवृ विष्णनन्दनाः वहिः क्रीडन्तमाहूय साम्बमित्याहनारदः। याहिकृष्णान्तिकं तूर्ण कथयागमनं मम लाम्बोपियामिनोयामिक्षणमित्थमचिन्तयत्। कथरहःस्थंपितरंयामिस्त्रैणसखंप्रति साम्बः स्वरूपसौन्दर्यगर्गसर्वस्वमोहितः। न ननाम मुनि तत्र हसंस्तदूपसम्पदम् नयामिच कथंवाक्यादस्याहं ब्रह्मचारिणः । ज्वलद्ङ्गारसङ्गाशस्फुरत्सर्वाङ्गतेजसः साम्बस्यतमभिप्रायं विज्ञायसमहामुनिः। विवेश सुमहारम्यं नारदः कृष्णमन्दिरम् कृष्णोऽथ द्वष्टाऽडगच्छन्तम्प्रत्युद्गम्य च नारदम्। उणमत्सु कुमारेषु व्रीडितोयम्मयैकदा। इदानीमपि नोयायामस्य वाक्यान्महामुने

मधुपर्केण सम्पूज्य स्वासने चोपवेशयत् ॥१२॥ अत्याहितं तदस्तीह तदा गोदयदर्शनात्। पितुः कोपोऽपि सुश्लाध्यो मयि नो ब्राह्मणस्य तु॥२॥ कृत्वा कथा विचित्रार्थास्तत एकान्तवर्तिनः । कृष्णस्य कर्णेऽकथयन्नारदः साम्बचेष्टितम् ॥१३॥ म्ह्मकोपाग्निनिर्दग्धाःप्ररोहन्तिनजातुचित्। अपराग्निविनिर्दग्धारोहन्तेदावदग्धवत्

अवश्यं किश्चिदत्राऽस्ति यशोदानन्दवर्द्धन!। इति ध्यात्वा क्षणं साम्बोऽविशदन्तःपुरम्पितुः। मध्ये स्त्रैणसभं कृष्णं यावज्जाम्बवतीसुतः॥२६॥ प्रायशस्तन्न घटतेऽसम्भाव्यन्नाथवा स्त्रियाम् ॥१४॥ यूनां त्रिभुवनस्थानां साम्बोऽतीव सुरूपवान्। हरात्प्रणम्यविज्ञप्ति स चकार सशङ्कितः। तावत्तमन्वगच्छच्च नारदः कार्यसिद्धये लसम्भ्रमोथकृष्णोऽपिट्ृष्वासाम्बश्च नारदम्। समुत्तसथौपरिदधत्पीतकौशेयमम्बरम्

३४० * स्कन्दपुराणम् * [४ काशी खण्डे अष्टचत्वारिशोऽध्याय: ] * साम्बादित्यमाहात्म्यवर्णनम् * ३४१

उत्थिते देवकीसूनौ ताः सर्वा अपि गोपिकाः । साम्बादित्यस्तदारभ्यसर्वव्याधिहरोरविः। ददातिसर्वभक्तभ्योऽनामयाःसर्वसम्पदः विलजिता: समुत्तस्थुर्गृ ह्वन्त्यः स्वं स्वमम्बरम् ॥ ३२॥ साम्बकुण्डे नरः स्नात्वा रविवारेऽरुणोदये। महार्हशयनीये तं हस्ते धृत्वा महामुनिम्। समुपावेशयत्कृष्णःसाम्बश्चक्रीडितुंययौ साम्बादित्यश्च सम्पूज्य व्याधिभिर्नाभिभूयते॥४८॥ तासां रखलितमालोक्य तिष्ठन्तीनाम्पुरोमुनिः। न स्त्री वैधव्यमाप्नोति साम्बादित्यस्य सेवनात्। कृष्णलीलाद्रवीभूतवराङ्गानां जगौ हरिम्॥३४॥ बन्ध्या पुत्रम्प्रसूयेत शुद्धरूपसमन्वितम् ॥ ४६॥। पश्य पश्यमहाबुद्ध! द्वुष्टा जाम्बवतीसुनम्। इमाः स्खलितमापन्नास्तदूपक्षुब्धचेतसः शुक्कायां द्विजसप्तम्यां माघेमासिरवेर्दिने। महापर्वसमाख्यातं रविपर्वसमं शुभम् कृष्णोपिसाम्बमाहृयसहसैवाशपत्सुतम्। सर्वाजाम्बवतीतुल्याःपश्यन्तमपिदुर्विधे: महारोगात्प्रमुच्येत तत्र स्नात्वाऽरुणोदये। यस्मान्वदूपमालोक्य गोपाल्य: रखलिता इमाः। साम्बादित्यम्प्रपूज्याऽपि धर्ममक्षयमवाप्नुयात्॥ ५१॥ तस्मात्कुष्ठी भव क्षिप्रमवाण्डागमनेन च॥ ३७ ॥ सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यं राहुदर्शने। तत्पुण्यं रविसप्म्यां माघेकाश्यांनसंशयः वेपमानो महाव्याधिभयात्साम्बोऽपि दारुणात्। मधौ मासि रवेर्वारे यात्रा साम्वत्सरी भवेत्। कृष्णं प्रसादयामास बहुशः पापशान्तये॥३८॥ अशोकैस्तत्र सम्पूज्य कुण्डे स्नात्वा विधानतः ॥ ५३।। कृष्णोऽप्यनेनसंजानन्साम्बं स्वसुतमौरसम्। साम्बादित्यंनरोजातु नशोकैरभिभूयते। संवत्सरकृतात्पापादवहिर्भवतितत्क्षणात् अब्रवीत्कुष्ठमोक्षाय व्रज वैश्वेश्वरीम्पुरीम्॥३६॥ विश्वेशात्पश्चिमाशायां साम्बेनाऽत्र महात्मना। तत्र ब्रध्नं समाराध्य प्रकृति स्वामवाप्स्यसि। सम्यगाराधितामूर्त्तिरादित्यस्य शुभप्रदा॥ ५५॥ महैनसांक्षयोऽन्यत्र नास्ति वाराणसीं विना॥ ४०। इयम्भविष्या तन्मूर्तिरगस्ते! त्वत्पुरोऽकथि। यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्रस्वर्गापगाचसा। येषां महैन सांदूष्टामुनिभिनैंवनिष्कृतिः तामभ्यर्च्य नमस्कृत्य कृत्वाष्टौ च प्रदक्षिणाः। तेषां विशुद्धिरस्त्येव प्राप्य वाराणसीम्पुरीम्॥। ४१॥ नरो भवति निष्पापः काशीवासफलं लभेत् ॥ ५६ ॥ न केवलंहिपापेभ्योवाराणस्यांविमुच्यते। प्राकृतेभ्योपिपापेभ्योमुच्यतेशङराज्ञया साम्बादित्यस्य माहात्म्यंकथितंतेमहामते! यच्छ्रत्वापिनरोजातयमलोकंनपश्यति पुरा पुरारिणासृष्टमविमुक्तं विमुक्तये। सर्वेषामेव जन्तूनां कृपयाऽन्ते तनुत्यजाम् इदानींद्रौपदादित्यंकथयिष्यामितेऽनघ। तथाद्रौपदआदित्य:संसेव्योभक्तसिद्धिद: तत्रानन्दवनेशम्भोस्तवशापनिराकृतिः। साम्बतत्वेरितंयाहि नान्यथाशापनिर्वृतिः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थेकाशीखण्डे ततः कृष्णं समापृच्छन्त कर्मनिर्मुक्तचेष्टितः । नारद: कृतकृत्यः सन् ययावाकाशवर्त्मना ॥ ४५॥ साम्बोवाराणसीम्प्राप्य समाराध्यांशुमालिनम्। कुण्डन्तत्पृष्ठतः कृत्वा निजाम्प्रकृतिमापवान् ॥४६ ॥

v एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय: ] * मयूखादित्यमाहात्म्यवर्णनम् * ३४३

इत्थं वरस्तयालब्धः काश्यामादित्यतो मुने।। अपरश्चवरोदत्तस्तस्यैदेवेनभास्वता एकोनपश्चाशत्तमोऽध्यायः रविरुवाच

द्रौपदादित्यमयूखादित्यमाहात्म्यवर्णनम् विश्वेशाद्दक्षिणे भागे यो मां त्वत्पुरतः स्थितम्। आराधयिष्यति नरः क्षुद्बाधा तस्य नश्यति ॥१५॥ सूत उवाच पाराशर्य!मुने! व्यास! कुमारः कुम्भजन्मने। यदावदत्कथामेतां तदाक्कद्रुपदात्मजा। अन्यश्च मे वरोदत्तो विश्वेशेन पतिव्रते !। तपसापरितुष्टेन तं निशामय वच्मि ते॥। प्रागरवेत्वां समाराध्य योमांद्रक्ष्यतिमानवः। तस्यत्वंदुःखतिमिरमपानुदनिजैःकरेः व्यास उवाच अतो धर्मप्रिये नित्यं प्राप्य विश्वेश्वराद्वरम्। पुराणसंहितासृतव्रुतेत्रेकालिकींकथाम्। सन्देहोनात्रकर्तव्योयतस्तद्वोघरोऽखिलम् काशीस्थितानां जन्तूनां नाशयाम्यघसञ्चयम् ॥ १८॥ स्कन्द उवाच आकर्णयमुने पूर्व पश्चवक्त्रोहरःस्वयम्। पृथिव्यांपश्चधाभूत्वाप्रादुरसीजगद्वितः ये मामत्र भजिष्यन्ति मानवाः श्रद्धयान्विताः। त्वद्वरोद्यतपाणिश्च तेषां दास्यामि चिन्तितम् ॥ १६।। उमापि व जगद्धात्री द्रुपदस्य महीभुजः । यजतोवह्निकुण्डाञ्च प्रादुश्चक्रेतिसुन्दरी भवतींमत्समीपस्थांयुधिष्टिरपतिव्रताम्। विश्वेशाद्दक्षिणेभागेदण्डपाणेसमीपतः पञ्चापि पाण्डुतनयाः साक्षाद्ुद्रवपुर्धराः। अवतेरुरिहस्वर्गाद दुष्टसंहारकारकाः नारायणोपिकृष्णत्वंप्राप्यतत्साहचर्यकृत। उद्वृत्तवृत्तशमनः सद्वृत्तस्थितिकारक: प्रतपन्तः पृथिव्यां ते पार्थाश्रेरु पृथक पृथक्। उदयानुदयौ तस्मिन्सम्पदां विपदामपि।७॥ इति दत्त्वा वरान्देव आदित्यः सर्वदःसताम्। शम्भुमाराधयामासधर्मद्रौपद्युपाययौ

कदाघित्ते महावीरा भ्रातृव्यप्रतिपादिताम्। विपत्तिमाप्यमहतींबभूवुःकाननौकसः आदित्यस्य कथामेतां द्रौपद्याराधितस्य वै। यः श्रोष्यति नरो भक्तया तस्यैनः क्षयमेष्यति॥२४॥ पाश्चाल्यपिच तत्पत्नीपतिव्यसनतापिता। धर्मज्ञाप्राप्यतन्वङ्गीव्रध्नमाराधयद्भृशम् स्कन्द उवाच आराधितोऽथसचितातयाद्गुपदकन्यया। सदर्वी सपिधानाञ्चस्थालिकामक्षयांददौ उवाच च प्रसन्नात्मा भास्करो द्रुपदात्मजाम्। पुरापश्चनदे तीर्थे त्रिषुलोकेषुविश्रुते। सहस्त्ररश्मिर्भगवां स्तपस्तेपे सुदारुणम् आराधयन्तीम्भावेन सर्वत्र शुचिमानसाम् ॥ ११ ॥ स्थाल्येतयामहाभागे! यावन्तोऽन्नार्थिनोजनाः। प्रतिष्ठाप्य महालिङगं गभस्तीश्वरसज्ज्ञितम्। गौरीश्चमङ्गलानाम्नींभक्तमङ्गलदांसदा

तावन्तस्तृप्तिमाप्स्यन्ति यावञ्च त्वं न भोक्ष्यसे ॥ १२ ॥ दिव्यंवर्षसहस्रन्तुशतेन गुणितम्मुने। आराधयञ्छिवंसोमं सोमार्धकृतशेखरम्

भुक्तायां त्वयि रिक्तेषा पूर्णभक्ता भविष्यति। म्वरूपतस्तुतपनस्त्रिलोकीतापनक्षमः । ततोऽतितीव्रतपसा जज्वाल नितरां मुने!

वंमानिकैर्विष्णुपदे तत्यजे च गतागतम्। तीव्रे पतङ्गमहसि पतङ्गत्वभयादिव

३४४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे एकोनपश्चाशत्तमोऽध्याय: ]* रविकृतदेवीप्रार्थनवर्णनम् ३४५

मयूखा एव द्ृश्यन्ते तिर्यगूर्ध्वमधोऽपि घ। नीललोहित! समीहितार्थदद्वन कलोचन! विरूपलोचन!। आदित्यस्य न चादित्यो नीपपुष्पस्थितेरिव ॥ ३२॥ तस्य वै महसां राशेस्तपोराशेस्तपोर्चिषाम्। व्योमकेश! पशुपाशनाशन! त्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रद॥।४८।। वामदेव! शितिकण्ठ!शलभृच्चन्द्रशेखर! फणीन्द्रभूषण!। चकम्पे साध्वसात्तीवात्त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ३३॥ सूर्यआत्माऽस्य जगतोवेदेषु परिपठ्यते। स एव चेज्ज्वालयिता कोनस्त्राताभवेदिह कामकृत्पशुपते! महेश्वर! त्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रद!॥४६॥

जगच्चक्षुरसौसूर्यो जगदात्मैष भास्करः । जगद्योयन्मृतप्रायं प्रातः प्रातः प्रबोधयेत् त्रयम्बक! त्रिपुरसृदनेश्वर! त्राणकृत्त्रिनयन त्रयीमय।

तमोन्धकूपपतितमुदन्नेष दिने दिने। प्रसार्य परितः पाणिन्प्राणिजातं समुद्धरेत् कालकूटदलनान्तकान्तक! त्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रद ।॥५०।

उदितेऽत्रोदिमोनित्यमस्तंयात्यस्तमाप्नुमः । उदयेऽनुदयेतस्मादस्माकंकारणंरविः शर्वरीरहित! शर्व! सर्वग! स्वर्गमार्गसुखदापवर्गद!। अन्धकासुररिपोकपर्दभृत्त्वां नतोऽस्ति नतवाञ्छितप्रदः॥५१॥ इति व्याकुलित विश्वम्पश्यन्विश्वेश्वरः स्वयम्। शङ्करोग्रगिरिजापते पते! विश्वनाथ! विधिविष्णुसंस्तुत। विश्वत्राता वरं दातुं सञ्जग्मे तिग्मरश्मये॥३८॥ वेदवेद्यविदिताऽखिलेङित त्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रदः॥५२।। मयूखमालिनं शम्भुरालोक्यातिसुनिश्चलम्। विश्वरूप! पर! रूपवर्जित! ब्रह्म! जिह्मरहितामृतप्रद!। समाधिविस्मृताSडत्मानं विसिस्माय तपःप्रति ॥३६॥ वाङ्मनोविषयदूरदूरगत्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रद!॥५३॥ उवाच च प्रसन्नात्मा श्रीकण्ठःप्रणतार्तिहन्। अलन्तप्त्वावरंब्रुहिद्युमणेमहसां निधे इत्थंपरीत्यमार्तण्डोमृडन्देवंमृडानिकाम्। अथतुष्टावप्रीतात्माशिववामार्धहारिणीम् निरुद्धन्द्रियवृत्तित्वाद ब्रध्नो ध्यानसमाधिना। रविरुवाच न जग्राह वचः शम्भोद्वित्रिरुक्तोऽप्यकर्णवत् ।। ४१ ।। देवि! त्वदीयचरणाम्वुजरेणुगौरीं भालस्थलीं वहति यः प्रणतिप्रवीणः । काष्ठीभूतं तु तं ज्ञात्वा शिवःपसपर्शपाणिता। महातपःसमुद्भूतसन्तापामृतवर्षिणा ततउन्मीलयाश्चके लोचने विश्वलोचनः । तस्योदयमिव प्राप्य प्रगे पङ्कजिनीवनी जन्मान्तरेऽपि रजनीकरचारुलेखा तां गौरयत्यतितरांकिलतस्य पुसः॥५५

परिव्यपेतसन्तापस्तपनःस्पर्शनाद्विभोः । अवग्रहितसस्यश्रीरुललासयथाम्बुदात् श्रीमङ्गले! स कलमङ्गलजन्मभूमे! श्रीमङ्गले! स कलकल्मपतूलवहे।।

मित्रो नेत्रातिथीकृत्यत्र्यक्षंप्रत्यक्षमग्रतः । दण्डवत्प्रणनामोच्चैस्तुष्टावचपिनाकिनम् श्रीमङ्गले सकलदानवदर्पहन्त्रि! श्रीमङ्गलेऽखिलमिदें परिपाहि विश्वम् ॥५६॥ विश्वेश्वरि! त्वमसि विश्वजनस्य कत्री त्वंपालयित्र्यसि तथाप्रलयेऽपि हन्त्री रविरुवाच देवदेव! जगतांपते विभो! भर्ग! भीम! भव! चन्द्रभूषण!। त्वन्नामकीर्तनसमुललसदच्छपुण्या स्रोतस्विनीहरतिपातककूलवृक्षान्॥५७॥

भूतनाथ! भवभीतिहारक! त्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रद। ४६ ।। मातर्भवानि! भवती भवतीव्रदुःखसम्भारहारिणिशरण्यमिहास्तिनान्या।

चन्द्रचूड! मृड! धूर्जटे! हर! त्र्यक्ष! दक्षशततन्तुशातन!। धन्यास्त एव भुवनेषु त एवमान्या येषु स्फुरेत्तव शुभ: करुणाकटाक्ष:।। ५८।।

शान्तशाश्वतशिवापते! शिव त्वां नतोऽस्मि नतवाञ्छितप्रद।॥४७। ये त्वां समरन्ति सततं सहजप्रकाशां काशीपुरीस्थितिमतीं नतमोक्षलक्ष्मीम् तां संस्मरेत्स्मरहरो धृतशुद्धबुद्धीन्निर्वाणरक्षणविचक्षणपात्रभूतान् ।। ५६॥

३४ * स्कन्द्पुराणम् * [ ४ काशीखण्डे * मयूखादित्यमाहात्म्यकथनम् * ३४७

मातस्तवाङ्घ्रियुगलं विमलं हृदिस्थं यस्यास्ति तस्य भुवनं सकलं करस्थम्। तदावयोःस्तवादस्मान्निष्प्रपश्चोजनोभवेत्। समृद्धिमाप्यमहतीं पुत्रपौत्रवतीमिह यो नाम ते जपति मङ्गलगौरि! नित्यं सिद्धन्यष्टकं न परिमुश्चति तस्य गेहम् ॥ अन्तेनिर्वाणमाप्नोति जपन् स्तोत्रमिदंनरः । अन्यच्च शृणुसप्ताश्वग्रहराजदिवाकर! त्वं देवि! वेदजननी प्रणवस्वरूपा गायत्र्यसित्वमसि वै द्विजकामधेनुः । त्वयाप्रतिष्ठितंलिङ्ग गभस्तीश्वरसञ्ज्ञितम्। सेवितंभक्तिभावेन सर्वसिद्धिसमर्पकम् त्वं व्याहतित्रयमिहाखिलकर्मसिद्ध्य स्वाहा स्वधाऽसिसुमनः पितृतृप्तिहेतुः त्वया गभस्तिमालाभिश्चाम्पेयाम्बुजकान्तिभिः। गौरीत्वमेव शशिमौलिनिबेधसित्वं सावित्र्यसित्वमसिचक्रिणि चारुलक्ष्मीः यदर्चित्वैश्वरं लिङ्गं सर्वभावेन भास्कर ।॥ ७८॥ काश्यां त्वमस्यमलरूपिणि! मोक्षलक्ष्मीस्त्वं मे शरण्यमिह मङ्गलगौरि मातः गभस्तीश्वर इत्याख्यां ततोलिङ्गमवाप्स्यति। स्तुत्वेति तां स्मरहरार्धशरीरशोभां श्रीमङ्गलाष्टकमहास्तवनेन भानु:। अर्चयित्वा गभस्तीशं स्नात्वा पञ्चनदे नरः ॥ ७६॥ देवीं च देवमसकृत्परितः प्रणम्य तृष्णी वभूव सविताशिवयोःपुरस्तात्। नजातुजाय तेमातुर्जठरेधूतकल्मपः। इमाश्च मङगलागौरी नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥८० देवदेव उवाच त्रशुककतृतीयायामुपोषणपरायणः । महोपचारः संपूज्य दुकूलाभरणादिभिः उत्तिष्ठोत्तिष्ठभद्रन्ते प्रसन्नोऽस्मि महामते। मित्रमन्ने्रगोनित्यं प्रपश्येतच्चराचरम् रात्रीजागरणंकृत्वागीतनृत्यकथादिभिः। प्रातःकुमारीःसंपूज्यद्वादशाच्छादनादिभिः मममूर्तिर्भवान्सूर्य सर्वज्ञो भवसर्वगः । सर्वेषां महसां राशिः सर्वेषां सर्वकर्मवित् सम्भोज्य परमान्नाधयैर्दच्वाऽन्येभ्योपि दक्षिणाम्। सर्वेषां सर्वदुःखानि भक्तानां त्वं निराकुरु। होमं कृत्वा विधानेन जातवेदस इत्यृचा ।। ८३ ।। त्वया नाम्नां चतुः षष्ट्या यद्प्टकमुदीरितम्॥ ६६ ॥ अप्टोत्तरशताभिश्च तिलाज्याहुतिभिःप्रगे। एकंगोमिथनंदत्वा ब्राह्मणाय कुटुम्विने अनेन माम्परिष्टुत्य नरो मद्धक्तिमाप्स्यति। अष्टकंमङ्गलागौर्यामङ्गलाष्टकसञ्ज्ञकम् श्रद्धया समलङकृत्य भूषणैर्द्विजदम्पती। भोजयित्वा महार्हान्नः प्रीयेतां मङ्गलेश्वरौ अनेन मङ्गलागौरीं स्तुत्वामङ्गलमाप्स्यति । चतुःषष्ट्यप्टकं स्तोत्रंमङ्गलाष्टकमेवच इति मन्त्रं समुच्चार्य प्रातःकृत्वाऽथपारणम्। नदुर्भगत्वमाप्नोतिनदारिद्रय कदाचन एतत्स्तोत्रवरंपुण्यं सर्वपातकनाशनम् । दूरदेशान्तरस्थोऽपि जपन्नित्यं नरोत्तमः न वै सन्तानविच्छित्ति भोगोच्छित्ति न जातुचित्। त्रिसन्ध्यम्परिशुद्धात्मा काशीं प्राप्स्यति दुर्लभाम्। स्त्रीवैधव्यं न चाप्नोति न ना योषिद्वियोगभाक्॥ ८७॥ अनेन स्तोत्रयुग्मेन जप्तेन प्रत्यहं नृभिः॥७ ॥ पापानि विलयं यान्तिपुण्यराशिश्चलभ्यते। अपिबन्ध्याप्रसयेत कृत्वेतन्मङ्गलाव्रतम् भ्वं देनन्दिनंपापक्षालितंनात्रसंशयः । नःतस्यदेहिनोदेहेजातुचित्किल्बिषस्थितिः एतद्व्रतस्यकरणात्कुरूपत्वंनजातुचितू। कुमारीविन्दतेऽत्यन्तं गुणरूपयुतम्पतिम् त्रिकालं यो जपेन्नित्यमेतत्स्तोत्रद्वयंशुभम्। कुमारोऽपि व्रतंकृत्वाविन्दतिस्त्रियमुत्तमाम्। सन्तिव्रतानिबहुशोधनकामप्रदानि च नाप्नुयुर्जातुघित्तानि मङ्गलाव्रततुल्यताम्। एतत्स्तोत्रद्वयं दद्यात्काश्यान्नैःश्रेयसीं श्रियम्। कर्तव्या चादिकी यात्रा मधौ तस्यां तिथौ नरैः ॥ ६१॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानवै्मो क्षकाङ्डिभिः ॥७३ ॥ सर्वविभ्नप्रशान्त्यर्थ सदा काशीनिवासिभिः। अपरं दयमणेवन्मितव चात्र तपस्यतः एतत्स्तोत्रद्वयंजप्यं त्यत्तवा स्तोत्राण्यनेकशः । प्रपश्चआवयोरेव सर्वएष चराचरः मयूखाएवखेदृष्टा न च दष्ट कलेवरम्। मयूखादित्य इत्याख्या ततस्तेदितिनन्दन

३४८ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पञ्चाशत्तमोऽध्याय: ] * सर्पेभ्यःशापदानवर्णनम् * ३४६

त्वदर्धनान्नणां कश्चिन्न व्याधि: प्रभविष्यति। कद्ररुवाच भविष्यति न दारिद्रय रविवारे त्वदीक्षणात् ॥ ६४॥। क्रीडेयंनात्र भगिनिकारणंकिमपिक्रुधः। खेलस्य व्यवहारोऽयं पणेयत्किञ्चिदुच्यते इत्थंमयूखादित्यस्यशिवोदत्त्वाबहन्वरान्। तत्रैवान्तर्हितोभूतोरविस्तत्रैवतस्थिवान् विनतोवाच

श्रुत्वाख्यानमिदम्पुण्यम्मयूखादित्यसंश्रयम्। द्रौपदादित्यसहितं नरो ननिरयंत्रजेत् तथाकुरुयथा प्रातिस्तवास्ति पवनाशिनि।। अथतांचिनतामाहकट्ू: कुटिलमानसा इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांरसहितायां चतुर्थे काशीखण्डे तस्यास्तुसाभवेद्दासीपराजीयेतयायया। अस्मिन्पणेइमाःसर्वाःसख्यसाक्षिण्यएवनौ इत्यन्योन्यम्पणीकृत्यसर्पिण्यपिपतत्त्रिणी। उवाचकर्वुरं कद्ूरश्वं श्वेतं गरुत्मती कढ़ागन्तव्यमितिचचक्रातेतेगमावधिम्। जग्मतुश्चविरम्याथक्रीडनात्स्वस्वमालयम् विनतायांगतायां तु कदूराहयचाङजान् । उवान यात वे पुत्राद्गुतं वचनतो मम

पञ्चाशत्तमोऽध्यायः तुरङ्गमुच्चःश्रवसं प्रोद्भूतं क्षीरनीरधेः । सुरासुरैमंथ्यमानान्मन्दराघातसाध्वसात् कार्य कारणरूपस्य सादृश्यमधिगच्छति। अतस्तं क्षीरवर्णाभंकल्मषायतपुत्रकाः खखोल्कादित्यगरुडेशयोर्वेणनम् तम्यवालध्रिमध्यास्यकृष्णकुन्तलतांगताः। तथातदङ्ुलोमानि विधत्तविषसीत्कृतैः स्कन्द उवाच इतिश्रुत्वावचोमातु: काद्रवेया: परस्परम् । सम्मन्त्यमातरम्प्रोचुःकद्ू कदूपमागताः वाराणस्यां तथादित्याये चान्येतान्वदान्यतः । कलशोद्गव!तेप्रीत्यासर्वेसर्वाधनाशनाः नागा ऊचुः खखोल्कोनामभगवानादित्य: परिकीर्ततितः । त्रिविष्टपोत्तरेभागेसर्वव्याधिविघातकृत् मातर्वयं त्वदाह्वानाद्विहायक्रीडनं बलात्। प्राप्ता: प्रहृष्टा मृष्टान्नं दास्यत्यद्यप्रसूरिति यथाखखोल्क इत्याख्यातस्यादित्यस्यतक्क्रणु। पुराकदूश्चचिनता दक्षस्य तनये शुभे मृष्टन्तिष्ठतु तद्दूरं विषादप्यधिकं कटु। तच्वयावादियन्मन्त्रैरौषधैर्नोपशाम्यति कश्यपस्य च ते पत्न्यौ मारीचे: प्रावप्रजापतेः। क्रीडन्त्यावेकशडन्योऽन्यं मुने! ते ऊचतुस्त्विति ॥४ ॥ स्कन्द उवाच

कद्ररुवाच अन्येऽपि ये कुटिलगा: पररन्ध्रनिषेविणः। अकर्णाः क्ररहृदयाःपितरौव्रीडयन्ति ते विनते!त्वंविजानासियदितदुव्रहिमेग्रतः । अखण्डितागतिस्तेऽस्तियतोगगनमण्डले पित्रोर्गिरं निराकृत्ययेतिष्ठेयुःसुदुर्मदाः। अत्याहितमिहप्राप्यगच्छेयुस्तेऽचिराल्लयम् तेषांवचनमाकर्ण्य न यामइतिसोरगी। शशापतान् क्रधाविष्टानागांश्चागःसमागतान् पणश्चकुरुकल्याणि! तुभ्यं यो रोचतेऽनघे !। एवमेवनयात्येष काल: क्रीडनकंविना तार्ष्यस्य भक्ष्या भवत यूयं मद्दाक्यलङ्गनात्। विनतोयाच जातमात्रांश्च सर्पिण्यो भक्षयन्तु स्वबालकान्॥ २६ ॥ कि पणेनभगिन्यत्र कथयाम्येवमेव हि। त्वजयेका च मेप्रीतिर्मजयेकि नु ते सुखम इतिशापानलाद्गीतैः कैश्चित्पातालमाश्रितम्। जिजीविषुभिरन्यैश्चद्वित्रैश्चके प्रसूवचः ज्ञात्वापणोनकर्तव्योमिथः स्नेहमभीप्सता। ध्रुवमेकस्यचिजये क्रोधोन्यस्येहजायते तेपुच्छमौच्चैःश्रवसमधिगस्य महाधियः। सुनीलचिकुराभासं चक्रुरङ्गश्चकबु'रम्

३५० * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पञ्चाशत्तमोऽध्याय: ] * विनतागरुडसम्वादवर्णनम् * ३५१

तत्क्ष्वेडानलधूमौैः फूत्कारभरनिःसृतैः । मातृवाक्कृतिजाद्धर्मान्नदग्धाभानुभानुभिः धिक तांश्चपुत्रान्यन्माता तेषु जीवत्सु दुःखभाक्। विनतापृष्ठमारुह्य कद्ूः स्नेहवशात्ततः । वियन्मार्गमलङ्कृत्य ददर्शोष्णांशुमण्डलम् वरं बन्ध्यैव सा यस्या: सुता बन्ध्यमनोरथाः॥५०॥ तिग्मरश्मिप्रभावेण व्याकुलीभूतमानसा। कद्रस्ततः ख्गी प्राह विस्रब्धं विनते व्रज इत्यूर्जस्वलमाकर्ण्यवचः सूनोर्गरुत्मतः । विनताप्राहतम्पुत्रम्मातृभक्तिसमन्वितम् उष्णगोरुष्णगोभिर्मेताप्यते नितरांतनुः। विस्त्रब्धाहं स्वभावेनत्वंसापेक्षाहि सर्वतः अहं दास्यस्मिरेबाल!कद्रवाश्चकरचेतसः। पृष्ठे वहामि तांनित्यं तत्पुत्रानपि पुत्रक स्वरूपेणपतङ्गीत्वम्पतङ्गोऽसौ सहस्रगुः । अतएव न ते बाधागगने तापसम्भवा कदाचिन्मन्दर यामिकदाचिन्मलयाचलम्। कदाचिदन्तरीपेषु चरेयं तदुदन्वताम् वियत्सरसिहंसोयम्भवती हंसगामिनी। चण्डरश्मिप्रतापाग्नि सत्वामतोनेहबाधते यत्रयत्रनयेयुस्तेकाद्रवेयाः सुदुर्मदाः। व्रजेयंतत्रतत्राऽहं तद्धीना यतः सुत!॥५४ खगीमुद्गीयमानां खेपुनरूचेबिलेशया। त्राहि त्राहिभगिन्यत्र यावोन्यत्रवियत्पथः गरुड उवाच विनते ! विनताम्मांत्वं किन्नावसि पतत्त्रिणी। दासीत्वकारणम्मातः किते जातं सुलक्षणे!। दक्षप्रजापतेः पुत्रि!कश्यपस्यप्रियेऽनघे तव दासी भविष्यामि त्वदुच्छिष्टनिषेविणी॥ ३६ ॥ विनतोवाच गरुडम्पुरावृत्तमशेषतः । दासीत्वकारणं यद्वदादित्याश्वविलोकनम् यावज्जीवमहंभूयांत्वत्पादोदकपायिनी। खखोल्कानिपतेदेषा भृशं गद्गदभाषिणी श्रत्वेतिगरुडः प्राहमातरं सत्वरं व्रज। पृच्छाद्यमातस्तान्दुष्टान् काद्रवेयानिदं वचचः यददुर्लभं हिभवतां यत्रात्यन्तरुचिश्चवः। मह्दासीत्वविमोक्षायतद्याचध्वं ददाम्यहम् खखोल्केतियदुक्ता गीः कद्रवा सम्भ्रान्तचेतसा। तथाकरोच्चविनताते पिश्रुत्वा तदीरितम्। सर्पाःसम्मन्त्रयतां प्रोचुरविनतांहष्टमानसाः तदा खखोल्कनामार्कः स्तुतो विनतया बहु॥ ३६॥ मातृशापविमोक्षाय यदि दास्यति नः सुधाम्। तदा समीहितं तेऽस्तु न दास्यत्यथ दास्यसि॥ ६०॥ उक्ताविनतयैवैषा तापोपहतलोचना। क्ररा सरीसृपीसत्यवादिन्याविश्वमान्यया इत्योङ्कृत्य समापृच्छय्यकदद्दुतगतिःखगी। गरुत्मन्तं समाचष्ट द्ृष्टा संहष्टमानसम् कद्रु ! त्वयाजितम्भद्रे!यतउच्चैश्रवाहयः। चन्द्ररश्मिप्रभोऽप्येषकल्माषइवभासते॥ नागान्तकस्ततः प्राह मातरश्चिन्तयातुराम्। आनीतंविद्धिपीयूषंमातर्मेदेहि भोजनम् विधिर्बलीयान्भुजगि!चित्रञ्जयपराजये। क्ररोऽपिविजयी क्वापित्वक्ररोऽपिपराजयी विनताप्राहतम्पुत्रं सम्प्रहृष्टतनूरुहा । भोस्सुपर्णार्णवं तूर्णं याहि मङ्गलमस्तु ते विनता विनताधारा वदन्तीतियथागतम्। कदरूनिवेशनम्प्राप्ता तस्यादास्यमचीकरत् सन्ति तत्रापिबहुशोनिषादामत्स्यवातिनः । वेलातटनिवासाश्चताम्भक्षयदुरत्मनः कदाचिद्विनतादर्शिसुपर्णेनाश्रुलोचना। विच्छायाम लिनादीनादीर्घनिःश्वासवत्यप परप्राणैर्निजप्राणान्ये पुष्णन्तीहदुर्धियः। शासनीयाः प्रयत्नेन श्रेयस्तच्छासनम्परम् सुपर्ण उवाच बहुहिंसाकृतांहिंसाभवेत्स्वर्गस्य साधनम्। विहिंसितेषुदुष्टेषुरक्ष्यन्ते भूरिशो यतः प्रातःप्रातरहोमातः क्व यासित्वं दिनेदिने।सायमायासिचकुतोविच्छायादीनमानसा निषादेष्वपिचेद्विप्रः कश्वचिद्धवति पुत्रक!। सरक्षणीयोयत्नेन भक्षणीयोनकर्हिचित् कुतोनिः्वसिसिप्रोच्चैरश्रुपूर्णविलोचना। यथाक्कीबसुतायोषिद्यथापतितिरस्कृता गरुड उवाच ब्रू हिमातर्भटित्यद्यकुतोदूनासिपक्षिणि। मयिजीवतितेबालेकालेऽपि कृतसाध्वसे मत्स्यादीनां वसन्मध्ये कथं ेयो द्विजो मया। अश्रुनिर्माणकरणे कारणं कितपस्विनि। सुचरित्रासु नारीषु नामङ्गलमिहेष्यते अभक्ष्यो यस्त्वया प्रोक्तस्तच्चिह्नं किश्चनाऽऽत्थ मे॥ ६८॥

३५२ * स्कन्द्पुराणम् # [४ काशी खण्डे पञ्चाशत्तमोऽध्याय: ] * गरुडेनामृतप्राप्तिवर्णनम् * विनतोवाच ३५३ यज्ञसूत्रं गले यस्य सोत्तरीयं सुनिर्मलम्। ते सन्नह्यन्तयुद्धायसजीकृतबलायुधाः। अध्यास्यवाहनान्याशु सर्वे वर्मभृतः सुराः नित्यधौतानि वासांसि भालं तिलकलाञ्छितम् ॥ ६६॥ तिर्यग्गतीरविर्नायंनायमग्नि: सधूमवान्। क्षणप्रभाप्यसौनैवकोनः सम्मुखएत्यसौ सपवित्रौ करौ यस्य यन्नीवी कुशगर्मिणी। यन्मौलिः सशिखाग्रन्थिः स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया॥ ७० ॥ यावत्सम्भावयन्तीति नीतिज्ञा अपि निर्जराः । उच्चरेदृग्यजुःसाम्नामृचमेकामपीह यः। गायत्रीमात्रमन्त्रोऽपिस विज्ञेयो द्विजस्त्वया तावद दुधाव स्वौ पक्षौ पक्षिराजो महाबलः ॥८६॥ गरुड उवाच निपेतु: पक्षवातेन सायुधाश्च सवाहनाः। नज्ञायन्ते क्वसम्प्राप्ता वात्ययापार्णतार्णवत् मध्ये सदा निषादानांयोवसेजननि!द्विजः। तस्येतेष्वेकमप्येवन मन्येलक्ष्मबोधकम् अथ तेषु प्रणशेषु बुद्धन्या विज्ञाय पक्षिराट्। लक्ष्मान्तरं समाचक्ष्वद्विजबोधकरम्प्रसूः। येनविज्ञाय तं विप्रंत्यजेयमपि कण्ठगम् कोशागारं सुधायाः स तत्राऽपश्यञ्च रक्षिणः॥ ६१।। तच्कत्वा विनता प्राहयस्तेकण्ठगतोऽङ्ग्ज !। खदिराङ्गारवद्दह्या्तमपाकुरुदूरतः शस्त्रास्त्रोद्यतपाणींस्तान्सुरानाधूयसर्वशः। ददर्शकर्तरीयन्त्रममृतोपरिसंस्थितम् द्विजमात्रेऽपिया हिंसासाहिसा कुशलाय न ! देशंवंशंश्रियंस्वश्चनिरमू लयतिकालतः मनः पवनवेगेन भ्रममाणम्महारयम् । अपिस्पृशन्तम्मशकंयत्खण्डयति कोटिशः निशम्यकाश्यपिरितिप्रसूपादौ प्रणम्य घ। गृहीताशीर्ययौ शीघ्रं खमार्गेण खगेश्वरः उपोपविश्यपक्षीन्द्रस्तस्ययन्त्रस्यनिर्भयः। क्षणंविचारयामास किमत्र करवाण्यहो दूरादालोकयाञ्चके निषादान्मत्स्यजीविनः । पक्षौविधूयपक्षीन्द्रोरजसापूर्य रोदसी स्प्रष्टुन्नलभ्यतेचैतद्वात्या न प्रभवेदिह। कउपायोऽत्रकर्तव्यो वृथाजातो ममोद्यमः अन्धीकृत्य दिशोभागानब्धिरोघस्युपाविशत्। नबलम्प्रभवेदत्र न किञ्चिदपिपौरुषम् । अहोप्रयतो देवानामेतत्पीयूषरक्षणे॥। व्यादाय वदनं घोरम्महाकन्दरसन्निभम्॥७८॥ यदि मे शङ्करेभक्तिर्निर्द्वन्द्वातीवनिश्चला। तदासदेवदेवोमांवियुनक्तुमहाधिया॥ कान्दिशीका निषादास्तु विविशुस्तत्र च स्वयम्। यद्यहम्मातृभक्तोडस्मि स्वामिनः शङ्करादपि। तदा मे बुद्धिरत्रास्तुपीयूषहरणक्षमा मन्ानेष्वथ पन्थानं तेषु कण्ठं विशत्स्वपि॥ ७६॥ आत्मार्थनोद्यमश्चाऽयं हत्स्थो वेत्तीति विश्वगः। जज्वालेङगलसंस्पर्शो द्विजस्तत्कण्ठकन्दलीम्। मातुर्दास्यविमोक्षाय यतेऽहममृतम्प्रति॥ ६६ प्राक् प्रविष्टानथो ताक्ष्यो निषादानौदरिंदरीम्॥ ८० ॥ जरितौ पितरौ यस्य बालापत्यश्च य: पुमान्। प्रवेश्यकण्ठतालुस्थन्तंविज्ञायद्विजंस्फुटम्। भयादुदगिरत्तूर्णम्मातृवाक्यनियन्त्रितः साध्वीभार्या व तत्पुष्टच दोषोकृत्येऽपि तस्य न॥ १०० ॥ तमुद्गीणंनरं द्ृष्टा पक्षिराट् समभाषत। कस्त्वञ्ञात्यासिनिगदममकण्ठविदाहकृत् इति चिन्तयतस्तस्य बुद्धिरासीन्महात्मनः ॥ १०१॥ सतदाऽडहेतिविप्रोऽहम्पृष्टःसन् गरुडाग्रतः । वसाम्येषुनिषादेषुजातिमात्रोपजीवकः देहश्चकारसोऽत्यन्तमणीयांसमणोरपि। परमाणुसहस्त्रांशं कृत्वारूपम्महाद्भुतम् तम्प्रेष्यगरुडोदूरम्भक्षयित्वाऽथभूरिशः। नभो विक्षोभयाञ्चके प्रलयानिलसन्निभः प्रविश्यकर्तरीयन्त्रमधोदेहस्यलाघवात्। विभ्यत् तद्यन्त्रतोदेहंवश्चयन्वायुखण्डनात् तं द्रष्टा तिग्मतेजस्कं ज्वालाततदिगन्तरम्। उवलद्दावानलंशैलमिघबिभ्युर्दिवौकसः तथा वैकुण्ठना्थं ते गत्वा प्रोचुः सुधाभुजः। २३

३५४ * स्कन्दपुराणम् * [ ४ काशीखण्डे पश्चाशत्तपोऽध्याय: ] * खखोल्कादित्यस्थापनवर्णनम् * ३५५ निर्जित्य नीयते चक्रिन्सुधा नो जीवितम्परम् ॥ १०५॥ आगत्यभुजगा: स्नात्वा न द्ृष्टा मृतमाजनम्। अहोप्रतारितानीतममृतश्चेतिचुक्र शुः इत्याकर्ण्यहरिस्तेभ्योऽभयं दत्त्वात्वरायुतः । कृत्वायुद्धश्चसुमहद्विशार्कघटिकाद्वयम् ततः पर्यलिहन् दर्भान् पीयूषस्पर्शकाङिक्षणः। शुम्भदेव्योर्यथासूतगरुडस्तत्रचाधिकः । तदाप्रसन्नोभगवान्महायुद्धेन सर्वदः आस्तान्तावत्सुधादूरंजिह्वास्तेषां द्विधाभवन् ॥ १२३ ॥। गत्वा गरुडमाहेदम्प्रसन्नोऽस्मि खगेश्वर !। वरं वृणीहिभद्र ते जितवृन्दारवृन्दक! अन्येऽप्यन्यायलब्धार्थ ये बुभुक्षन्तिकेवलम्। तन्नोपरिणतिगच्छेद्गोक्तुवातैर्नलभ्यते हसित्वागरुड: प्राहविश्वरूपञ्जनार्दनम्। अहमेव प्रसन्नोऽस्मि त्वं प्रार्थयवरद्वयम् न्यायाध्वस्थेन तार्क्ष्येण सुधाप्राप्ताऽतिदुर्लभा। ततः कैटभजित्प्राह वैनतेयम्मुदान्वितः। वृतं वृतम्महोदार देहि देहि वरद्वयम् लब्धाऽप्यन्यायतो नागेद्ठ ष्टमात्रा क्षणाद्वता ॥ १२५।। इति विष्णूदितं श्रुत्वा प्रहसन्नाहपक्षिराट्। कि विलम्बेन तदब्रूहि दत्तंदत्तंवरद्वयम् अथ दास्याद्विनिमुक्ताविनतोवाचखेघरम्। पुत्रकाशीप्रयास्यामि दास्यपापापनुत्तये अलब्धलाभेसञ्जाते द्यूतादिविजयोदये। दातव्यंसुधियापात्रे सदा लाभजयौ क्ववा श्राविष्णुरुवाच बलवानसिपक्षीन्द्र! तन्मेवाहनतां व्रज। एकोवरोऽयं चरद! द्वितीयं शृणुकाश्यप! काशीस्मरणमात्रेणकिश्चित्रंयदवं व्रजेत्। गर्भवासोपिनश्येतविश्वेशानुग्रहात्परात् दर्शयित्वाऽमृतम्प्राज्ञ!मातृदास्यविमोक्षकम् । गत्र विश्वेश्वरः साक्षात्तारापतिविभूषणः। तारयेत्तारकद्रोण्यादुस्तराद्गवसागरात् द्विजिह्वभ्यः कुरु तथा द्रागश्नन्ति न ते यथा ॥ ११४॥। विश्वेशानुगृहीतानांविच्छिन्नाखिलकर्मणाम्। भवेत्काशीप्रतिमतिर्नेतरेषांकदाचन देया सुधा सुधाभुग्भ्यो द्वितीयोऽस्तु वरो मम। काशीं प्रतिमनोयेषांनिःशेषक्षालितैनसाम्। तएव मानवालोके सत्यं नृपशवोपरे॥ तथेति स प्रतिज्ञाय निर्ययौ पक्षिराद्दिवः ॥ ११५॥ लैरेवकालोविजितस्त एव हि गतैनसः । अपुनर्गर्भवासास्ते प्राप्तावाराणसीहयैः॥ स मातरं विनिर्मोच्य दास्यात्काश्यपनन्दनः । श्रंयसाम्भाजनश्चैतन्तृजन्म न मुधा नयेत्। देवानामपि दुष्पाप्यं काशीसन्दर्शनाद्गते नागानां पुरतो धृत्वा महामृतकमण्डलुम् ॥ ११६॥ कः कलि: कोऽथवा काल: किंवा कर्माण्यनेकधा। अमृतम्पातुकामांस्तानित्याचष्ट महामतिः। परानन्दप्रदं क्षेत्रमविमुक्तं यदीक्षितम्॥१३४। नागा: शुचित्वमासाद्य भोक्तव्यैषा सुधा शुभा ॥ ११७॥ ते गर्भवासे तिष्ठन्ति पुनस्तेगर्भवासिनः । येन गर्भवनच्छेत्रीं सेवन्तेवरणामसिम् नोचेदशुचिभिः स्पृष्टा स्नानादिपरिवर्जितैः। निशम्येति वचः प्राह ताक्ष्यो नत्वाऽ्थ मातरम्। यास्यत्यद्ृश्यतामेषा सुधाऽनिमिषरक्षिता॥ ११८॥ अहमप्यागमिष्यामि काशीं द्रष्ट शिवार्चिताम् ॥ १३६ ॥ सामान्यमपि यद्धक्ष्यं स्पृश्यतेऽशुचिभि: क्वचित्। मातुराज्ञामथप्राप्य जनन्यासहपक्षिराट्। क्षणाद्वाराणसीं प्रापमोक्षनिक्षेपभूमिकाम् हरन्ति तद्रसं देवास्तव्व तिष्ठति नीरसम् ॥ ११६॥ उभाव पिच तेपातेत पउग्रम्महामती। संस्थाप्यशाम्भवंलिङ्गम्पतत्त्रीन्द्रोऽचलेन्द्रियः इत्युक्त्वा सहितोमात्रा वैनतेयोविनिर्ययौ। कुशासनेघतैरुक्तोधृत्वापीयूषभाजनम् नाम्ना खखोलकमादित्यं संस्थाप्य विनता शुभम्। यावत्स्नातुं गता: सर्पास्तावत्पीयूषभाजनम्। अचिरेणैवकालेन महतस्तपसस्तयोः ॥१३६॥ आदाय विष्णुना दत्त देवेभ्य इव जीवितम् ॥ १२१॥ काश्यां प्रसन्नौ सञ्ातौ देवौ शङ्करभासकरौ।

३५६ * स्कन्दपुराणम् * [काशीखण्डे

गरुडस्थापितालिङ्गादाविरसीदुमापतिः॥ १४० ॥ गरुडायवरान् प्रादात्सुबहूनतिदुर्लभान्। खगेन्द्र मम भक्तोऽसि तवज्ञानम्भविष्यति

परमज्ञानदम्पु सां दूष्टस्पृष्ट समर्चितम्। अन्यच्चश्णुपक्षीन्द्र हितन्तेवच्मिसाम्प्रतम् असावहंसवैविष्णुर्भास्तु ते भेददटक च नौ। एवं तस्यवपक्षीन्द्रदैत्येन्द्रबलहारिणः प्राप्य सत्पत्रतां पत्रिस्त्वमप्यर्च्यो भविष्यसि । इति दत्वा वरंशम्भु: स्वभक्ताय गरुत्मते !॥ १४५।

तपस्यन्तीमथालोक्य कदाचिद्विनतां प्रभुः । शिवस्यैव परामूर्तिः खखोल्कोनाम भास्करः॥ १४७ ॥ दत्त्वा वरं च पापम्न शिवज्ञानसमन्वितम्। काशीवासिजनानेकभवपापक्षयदुरः विनतादित्य इत्याख्यः खखोल्कस्तत्र संस्थितः । इत्थं खखोल्कआदित्य: काशीचिन्नतमोहरः॥ १४६॥ तस्यदर्शनमात्रणसर्वपापैःप्रमुच्यते। काश्यांपैशङ्गिलेतीर्थे खखोल्कस्यविलोकनात् नरश्चिन्तितमाप्नोति नीरोगो जायते क्षणात् ॥ १५०॥ नरः श्रुत्वैतदाख्यानं खखोल्कादित्यसम्भवम्। गरुडेशेनसहितं सर्वपापैःप्रमुच्यते ॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराणे एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां चतुर्थे काशीखण्डे पूर्वार्धे खखोल्कादित्यगरुडेशयोव र्णनंनामपश्चाश्तमोऽध्यायः इतिकाशीखण्डपूर्वाद्धेसमाप्तम् शम्भूयात् :*:-