1. skanda_purana_05avanti_03reva

• श्रीगणेशायनमः * । ॐ नमः श्रीपुरुषरोत्तमाय ॥ ॐ नमोहरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमोव्यासवाल्मीकिशुकपराशरभ्यो नमोगुरुगो- ब्राह्मणेभ्यः ।

माहात्म्यारम्भ:

-:*:-

प्रथमोऽध्यायः पुराण संहिता वर्णनम् ॐ नमोनर्मदायै।

स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्गमासङ्गपिङ्गम्॥ सायं प्रातर्मु नीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं, पायाद्वो नर्मदाम्भ: करिमकरकराक्रान्तरंहस्तरङ्गम्॥१ उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकललोकदुरितौघा। देवमुनिमनुजवन्दा हरतु सदा नर्मदा दुरितम् ॥२॥ नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम्। सकलपवित्रितवसुधा पुण्यजला नर्मदा भवति॥ ३ ॥

५४० * स्कन्द्पुराणम् * [ू५ रेवाखण्डे. प्रथमोऽध्याय: ] * अष्टादशपुराणानांवर्णनम् * ५४१

तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा। योनवेद पुराणंहिनस वेदात्रकिश्चन। कतमःसहिधर्मोऽस्ति किंवाज्ञानंतथाविधम् मुनिनिवह विहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा॥४॥ अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्नदृश्यते। वेदाः प्रतिष्ठिता: पूर्व पुराणे नात्रसंशयः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयंनिश्चयः पुरा नै मिपेपुण्यनिलये नानाऋविनिषेविते। शौनक:सत्रमासी नः सूतं पप्रच्छ विस्तरात् आत्मापुराणंवेदानां पृथगङ्गानितानिषट्। यच्चद्वष्टंहि वेदेषु तद्द्ूप्टस्मृतिभि:किल मन्येऽहं धर्मनैषुण्यं त्वयि सूत! सदार्चितम्। उभाम्यां यत्त दृष्टहि तत्पुराणेषुगीयते। पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमंब्रह्मणःसमृतम् पुण्यामृतकथावक्ता व्यासशिष्यस्चमेव हि ।।७ ।। अनन्तरं च वक्त्रभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः। अतस्त्वां परिषृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयंकवे।। बहनिसन्तितीर्थानिब हुशोमेश्रुतानिच पुराणभेकमेवासीदस्मिन्कल्पान्तरे मुने।॥ २४॥ श्रुतादिव्यनदीब्राह्मीतथा विष्णुनदीमया। तृतीयानमयाक्कापिश्रुतारौद्रीसरिद्विरा तां वेदगरभा विख्यातां विवुधौवाभिवन्दिताम्। त्रिवर्गसाधनं घुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्। समृत्वाजगाद्ध मुनीन्प्रतिदेवश्चतुमु खः

वद भे त्वं महाप्राज्ञ! तीर्थपूगपरिष्क्ृताम् ॥ १० ॥ प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणंदूष्टा पुराणस्यततोमुनिः

कंदेशमाश्रितारेवाकथं श्रीरुद्रसंभवा। ततसंश्रितानि तीर्थानिया नितानिवदस्तमे उपासरूपं विभु: कृत्वा संहरेत्ल युगेयुगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरेद्वापरे सदा।।

सूत उवाच साधु पृष्ट कुलपते! चरित्रं नर्मदाश्रितम्। चित्रं पवित्रं दोषघ्नंश्रृतमुक्त च सत्तम तदथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम्। पुराणानि दशाष्टौ चसाम्प्रतं तदिहोच्यते

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः। अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः नामतस्तानि वक्यामि-शृणु त्वमृषिसत्तम!॥२६॥

तं नमस्कृत्य वक््यामि पुराणानि यथाक्रमम्। सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि । वंशानुचरितं चैव पुराणं पश्चलक्षणम् ब्राह्म पुराणं तत्राद्य संहितायां विभूषितम्।

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते। श्लोकानां दशसाहसं नानापुण्यकथायुतम्॥३१॥

काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥१५॥ पाझं च पश्चपश्चाशत्सहस्त्राणि निगद्यते। तृतीयंवैष्णवंनामत्रयोविशतिसङ्ख्यया श्रुतिसपृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम्। चतुर्थ वायुना प्रोक्तवायवीयमिति स्मृतम्। यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोंऽशो साहेश्वरो मतः ॥१६॥ शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया॥३३॥ आत्मनो वेदविद्या च ईशवरेण विनिर्मिता। चतु विशतिसङ्र्यातं सहस्राणितुशौनक!। चतुर्मि:पर्वभिःप्रोक्त भविष्यंपश्चमंतथा शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या ॥१७ ॥ चतुर्दशसहस्राणि तथा पश्चशतानितत्। मार्कण्डं नवसाहसरं पष्ठं तत्परिकीर्तितम् तिस्रोविद्याइमामुख्या: सर्वशास्त्रविनिर्णये। आग्नेयं सप्तमं प्रोक्त सहस्राणितुयोडश। अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्त वै पश्चविशतिः पुराणंपश्चमोवेद इति ब्रह्मानुशासनम् ॥ १८॥ नवमं भगवन्नाम भागद्यविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्त्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया॥।

५४२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

दशमं ब्रह्मवैवर्त तावत्सङ्ख्यमिहोच्यते। लैङ्गमेकादशं ज्ञंयं तथकादशसङ्ख्यया । भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुङ्गव । चतुविशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः॥ विभक्त सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवताम्वर!। द्वितीयोऽध्यायः तदेकाशीतिसाहस्रं सङ्ख्यया वै निरूपितम् ॥४० ॥ रेवामाहात्म्यवर्णनम् ततस्तु वामनंनाम चतुर्दशतमं स्मृतम्। संख्यया दशसाहस्त्रं प्रोक्त कुलपते! पुरा॥ कौर्म पश्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम्। दशसप्तसहस्राणिपुरा साङ्ख्यपते कलौ।। सूत उवाच

मात्स्यं मत्स्येनयत्प्रोक्त मनवेषोडशंक्रमात्। तच्चतुर्दशप्ताहसत्रंसङ्ख्ययावद्ताम्वर नर्मदायास्तु माहात्म्यं कृष्णद्व पायनोऽब्रवीत्। तत्त डहं सम्प्रवक्ष्यामि यतत्वया परिपृच्छितम् ॥। १॥। गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम !। अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वय वेभूषितम्॥४४॥ तच्च द्वादशसाहस्त्रं शतमष्टसमन्वितम्। तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानिवेधसा कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्॥२॥

इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम्। संहिताद्वयसंयुक्त पुण्यं शिवकथाश्रयम् एतमेव पुरा प्रश्न' पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशम्पायनसञ्ज्ञन्तु शिष्यं द्वपायनस्य ह॥३

आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता। रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्त वक्ष्यामि शौनक!।

सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने!॥ ४७॥ पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञदीक्षासु दीक्षितः॥४॥

द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाझसंज्ञिते। शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवेमतम् सम्भृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु। आसीनेषु द्विजाग्रयेषु हयमाने हुताशने

बार्हस्पत्यं चतुर्थ च वायव्यं संमतंसदा। दौर्वाससं पश्चमं च स्मृतंभागवतेसदा वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च। श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम् यज्ञभूमौ कुलपतेदीयतांभुज्यतामिति। विविधांश्चविनोदान्वैकुर्वाणेषु विनोदिषु भविष्ये नारदोक्त च सूरिभिःकथितं पुरा। कापिलंमानवं चैवतथैवोशनसेरितम् एवम्विधे वर्तमाने यज्ञ स्वर्गसद: समे। वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः ॥।८। ब्रह्माण्डं वारुणं चाथकालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरंतथासाम्बंसौरंसर्वार्थसञ्चयम् जनमेजय उवाच पाराशरं भागवतंकौर्मचाष्टादशंक्रमात्। एतान्युपपुराणानिमयोक्तानियथाक्रमम् द्वै पायनप्रसादेनज्ञानवानसिमेमतः। वैशंपायनतस्मात्त्वां पृच्छामिऋषिसन्निधौ पुराणसंहितामेतांय:पठेद्वाशणोति च। सोऽनन्तपुण्यभागीस्यान्मृतोब्रह्मपुरंव्रजेत ब्रहि मे त्वं पुरावृत्त पितणां तीर्थसेवनम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे चिरं नानाविधान्क्लेशान्प्राप्तास्तइतिमे श्रृतम् ॥ १० ॥ रेवाखण्डे पुराणसंहितावर्णनंनाम प्रथमोऽध्यायः॥१॥ कथं द्य तजिता:पार्थाममपूर्वपितामहाः। आसमुदां महींविप्रभ्रमन्तस्तीर्थलोभतः केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः । चेरु कथयतत्सर्वसर्वज्ञोऽसि मतोमम वैशम्पायन उवाच कथयिष्यामिभूनाथ! यत्पृष्टंतुत्वयाऽनघ। नमस्कृत्यविरूपाक्षंवेदव्यासंमहाकचिम्

५४४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्वितीयोऽध्याय: ] * पुराणप्रशंसावर्णनम् * ५४५

पितामहास्तु तेपश्चपाण्डवाःसहकृष्णया। उित्वाब्राह्मणैःसार्द्धकाम्यकेवनउत्तमे ऊदर्ध्ववाहु निरालंबा आदित्यभ्रमणाः परे। सायंप्रातर्भु जश्चान्येएकाहारास्थापरे प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथमहामतिः। विभाण्डकश्चराजेन्द्र गुरुश्चैवमहामुनिः द्वादशाहात्तथाचान्येअन्येमासार्द्धभोजनाः। दर्शेदर्शेतथाचान्येअन्येशैवालभोजनाः पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथाऽन्ये पुत्रपौत्रिण। स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम् ॥ १६ ।। एवम्भूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुङ्वेः। ते च तत्राथ्रमं पुण्यं सर्वैरवृक्षैः समाकुलम्। चम्पकैः कर्णकारैश्र पुन्नागैनागकेसरैः ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः॥३५॥ बकुलैः कोविदारैश्र दाडिमैरुपशोभितम्। पुष्पितैरजु नैश्चैव बिल्वपाटलकेत कौः दृष्टा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम्। प्रादक्षिण्येनसहसादण्डवत्पतितोऽग्रतः कदम्बाम्रमधुकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः। नालिकेरैः कपित्यैश्च खर्जू रपनसैस्तथा भक्त्यानुपतितंदृष्टा चिरादादायलोचनम्। कोभवानित्युवाचेदंधमंधीमानपृच्छत नानाद्रुमलताकीर्ण नानावललीभिरावृतम्। सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथंयथा तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः। आहाऽयंधर्मराजस्तेदर्शनार्थं समागतः जलाश्रयैस्तु विपुलैः पझ्मिनीखण्डमण्डितम्। तच्क्र त्वा दारकेणोक्त वचनं प्राह सादरः। सितोत्पलैश्च सञ्छन्नं नीलपीतैः सितारुणैः ॥ २१॥ एह्य हि वत्सवत्सेति किश्चित्स्थानाञ्चलन्मुनिः। हंसकारण्डवाकीर्ण चक्रवाकोपशोभितम्। तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत् ॥ ३६ ॥ आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभि: २२॥। सिंहैर्व्याध्र र्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्चमहाकायैः कुरङगश्चित्रकैः शशैः उपविष्टे सभायांतु पूजांकृत्वायथाविधि। वन्यैर्धान्यैःफलैमू लै रसैश्वैवपृथग्विधैः पाण्डवाब्राह्मणैःसार्द्धयथायोग्यम्प्रपूजिताः। मुइर्त्तादथविश्रम्यधर्मपुत्रोयुघिष्ठिरः गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभीयुतम्। सारंगैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश् चतुष्पदैः पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितम्। तथा च कोकिलाकीर्णं मनः कान्तं सुशोभितम्। भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम ॥ ४२ ॥ जीवंजीवकसङघैश्र नानापक्षिसमायुतम्॥२५॥ सम्कल्पानशेषेण कथयस्वममाSनघ। कल्पक्षयेSपि लोकस्यस्थावरस्येतरस्य च दुःखशोकविनिर्मुक्त सत्वोत्कटमनोरमम्। न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र! कथंवाकेनहेतुना। गङ्गाद्याःसरितःसर्वाःसमुद्रांताश्चयामुने स्षुत्त षारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम् ॥ २६ ॥ सिंहीस्तनं पिवन्त्यत्र कुरङ्गा: स्नेहसंयुतम्। मार्जार मूपकौचोभावव लेहतउन्मुखौ तासां मध्ये स्थिता: काः स्वित्काश्चेव प्रलयंगताः। का नु पुण्यजला नित्यं का नुन क्षयमागता ॥४५॥ एनत्कथयमेतातप्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेणऋ पिभिःसहबान्धवैः श्रीमार्कण्डेय उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ! धर्मपुत्रयुघिष्ठिर!। कथयामियथान्यायंयत्पृच्छ सिममानघ सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभापितम्। यःशणोतिनरोभक्त्या तस्यपुण्यफलंशणु केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः॥ ३१॥ अश्वमेधसहस्त्रेण वाजपेयशतेन च। तत्फलंसमवाप्नोति राजन्नासत्यत्र संशयः॥

५४६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे तृतीयोऽध्याय: ] * मार्कण्डेयेनस्वकवीयवृत्तवर्णनम् *

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोप्नश्च यो नरः। मुच्यतेसर्वपापेभ्यो रुद्रस्यवचनं यथा सम्प्राप्ते घ महाघोरे युगस्यान्ते महाक्षये। अनावृष्टिहते लोके पुरावर्षशताधिके।। गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती। औषधीनां क्षये वोरे देवदानववर्जिते। निर्वाच्ये निर्वषट्कारे कलिनादूषितेभृशम् कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा।।५१॥ सरित्सरस्तडागेषु पल्वलोपवनेषु च। संशुष्केषु तदा ब्रह्मन्निराकारे युगक्षये।।9।। सरयू: शतर्द्रा च मही चर्मिलया सह। गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी जनं प्राप्ते महलोंके ब्रह्मक्षत्विशादयः । ऋषयश्च महात्मानो दिव्यतेजःसमन्विताः पयोष्णीच शतद्रुश्च तथाधर्मनदीशुभा। एताश्चान्याश्चसरितःसर्वपापहराःसमृताः स्थितानि कानि भूतानि गतान्येव महामुने!। किं तु ते कारणं तात! वक्ष्यामि नृपसत्तम !। एतत्सर्व महाभाग! कथयस्व पृथक्पृथक्॥ ६॥ समुद्रा: सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः॥ ५४॥ भूतानि कानि विप्रेन्द्र! कथं सिद्धिमवाप्नुयात्। सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा। नर्मदैकैव राजेन्द्र! परंतिष्ठेत्सरिद्वरा॥५ ब्रह्मविष्ण्वन्द्ररुद्राणां काले प्राप्ते सुदारुणे॥ १० ॥ तोयपूर्णा महाभाग! मुनिसङ्घैर भिष्टुता। एवमुक्तस्ततःसोऽथ धर्मराजेनधीमता। मार्कण्डः प्रत्युवाचेदमृषिसङघेःसमावृतः गङ्गाद्याः सरितश्चान्या: कल्पेकल्पे क्षयं गताः ॥५६॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ ॥५७॥ शृण्वन्तु ऋषयःसर्वे त्वया सह नरेश्वर !। महत्पुराणं पूर्वोक्त शम्भुना वायुदेवते॥। आश्चर्यभूता राजेन्द्र! त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥५८॥ वायोः सकाशात्स्कन्देन श्रुतमेतत्पुरातनम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे वसिष्ठः श्रुतवांस्तस्मात्पराशरस्ततः परम् ॥ १३॥ रेवाखण्डे रेवामाहात्म्यवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ संहिता शतसाहस्त्री पुरोक्ता शम्भुना किल। आलोड्य सर्वशास्त्राणि वेदार्थं तत्वतः पुराः॥१५॥

तृतीयोऽध्यायः युगरूपेण सा पश्चाच्चतुर्धा विनियोजिता। मन्दप्रज्ञानुसारेण नराणांतु महर्षिभिः

मारकण्डेयकृतपोतार्धारोहणवर्णनम् आराध्य पशुभर्त्तारं मयापूर्व महेश्वरम्। पुराणं श्रुतमेतद्धि तत्त वक्ष्याम्यशेषतः यच्क्र त्वा मुच्यते जन्तुः सर्वपापैर्नरेश्वर !। मानसैः कर्मजैश्चैव सपजन्मसुसश्चितैः युधिष्ठिर उवाच सप्तकल्पक्षयाघोरा मया दवष्टाः पुनः पुनः। प्रसादादवदेवस्य विष्णोश्च परमेष्ठिनः सप्तकल्पक्षया वोरास्त्वयादटष्टा महामुने!। न चापीहास्तिभगवन्दीर्घायुरिहकश्चन द्वादशादित्यनिर्द्दग्धे जगत्येकार्णवीकृते। त्वयाह्य कार्णवे सुप्रः पद्मनाभ: सुरारिहा। दृष्टः सहस्रधरणः सहस्रनयनोदरः॥ श्रान्तोऽहं विभ्रमंस्तत्र तरन्बाहुभिरर्णवम्॥ २०॥ त्वं किलानुग्रहात्तस्य दह्यमाने चरारे। न क्षयं.समनुप्राप्तो वरदानान्महात्मनः।। अथाहं सलिले राजन्नादित्यसमरूपिणम्। पुरा पुरुषमद्राक्षमनादिनिधनं प्रभुम्।। किं त्वयाश्चर्यभूतं हि द्वष्टश्च भ्रमताऽनघ। एतदाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे।। शुङ्ग' चैवाद्रिराजस्यभासयन्तंदिशोदश। द्वितीयोऽन्योमनुद्ट एःपुत्रपौत्रसमन्वितः

५४८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे चतुर्थोऽध्याय: ] * मार्कण्डेययुिष्टिरसम्वादवर्णनम्* ५४६

अगाधे भ्रमते सोऽपि तमोभूते महार्णवे। अविश्रमन्मुहत्त तु चक्रारूढ इव भ्रमन् जगत्सृष्टिविनाशानां कारणाय नमोनमः । अथाहं भयादुद्विग्नस्तरन्बाहुभिरर्णवम्। तत्रस्थोहं महामत्स्वमपश्यं मदसंयुतम्।। एवं स्तुतो महादेव: पूर्व सृषटत्या मयाऽनघ ॥ ४० ॥ ततोऽब्रवीत्स मां दृष्टा एह्येहीति च भारत ! प्रसन्नोमाऽवदत्पश्चाद्वरं वरय सुवत!॥४१॥ परं प्रधान: सर्वेषां मत्स्यरूपो महेश्वरः ॥ २५॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे ततोऽहं त्वरया गत्वा तन्मुखे मनुजेश्वर! सुध्रान्तो विगतज्ञानः परंनिर्वेदमागतः रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये मार्कण्डेयधर्मराजसम्वादे कल्पक्षये मार्कण्डेय ततोऽद्राक्षं समुद्रान्ते महदावत्त सङ्कलाम्। उदयत्तरङसलिलां फेनपुञ्ाट्ृहासिनीम् कृतपोतार्धारोहणवृत्तान्तवर्णनंनाम तृतीयोऽ्यायः॥३॥

नदीं कामगमां पुण्यां कषमीनसमाकुलाम्। नद्यास्तस्यास्तु मध्यस्था प्रसदा कामरुपिणी॥२८॥ नीलोत्पलदलश्यामा महत्प्रक्षोभवाहिनी। दिव्यहाटकचित्राङ्गी कनकोज्ज्वलशोभिता॥ २६॥ चतुथो डध्यायः

द्वाभ्यां संगरह्य जानुभ्यां ्महत्पोतं व्यवस्थिता। नर्मदापञ्चदशनामवर्णनम्

तां मनुः प्रत्युवाचेदं का त्वं दिव्यवराङ्गने।॥३० ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच

तिष्ठसे केन कार्येण त्वमत्र सुरसुन्दरि!। सुरासुरगणेनष्टे भरमसे लीलयाऽर्णवे॥। ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य्य त्रिकूटशिखरे स्थितम्। सरितःसागरा:ैलाः क्षयंताप्ाह्यनेकशः । त्वसेकातुकथंसाध्वितिष्ठसेकारणंमहत महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते ॥ १ ॥ श्रोतुमिच्छाम्यहं देवि! कथयस्त्र ह्यशोषतः ॥ ३२॥ महाशुङ्क समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम्। महादेवं महात्मानमीशानमजमव्यम्।। अबलोवाच सर्वभूतमयं तात! मनुना सह सुवत!। भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ॥ ३॥ ईश्वराङगसमुद्भूता ह्यमृतानाम विश्रुता। सरित्पापहरापुण्या मामाशित्यभयंकुतः तत्काले युगसाहस्त्रं सह रुद्रेणमानद !। तस्मिन्नेकार्णवे वोरेस्थितोऽहं कुरुनन्दन साऽहं पोतमिमं तुभ्यं गहीत्वा ह्यागता द्विज !। युधिष्ठिर उवाच न ह्यस्य पोतस्य क्षयोपत्र तिष्ठति शङ्करः॥ ३४ ॥ एनच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलंहदि। जातं तत्कथयस्वेतिशण्वतःसहवान्धवैः तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयोत्फुललोचनः । मनुना सहराजेन्द्रपोतारूढोह्यहंतदा कासापद्मपलाशाक्षी तमोभूतेमहार्णवे। योगिवद्भ्रमतेनित्यंस्द्रजांस्वांचयाब्रवीत् कृताञ्जलिपुड्ो भूत्वा प्रणम्य शिरसाविभुम्। व्यापिनंपर लेशानमस्तौषमभयप्रदम् श्रीमार्कण्डेय उवाच

सद्योजाताय देवाय वामदेवाय वै नमः । भवेभवे नमस्तुभ्यंभक्तिगस्याय ते नमः एतमेव मया प्रश्नं पुरापृष्टो मनुः स्त्रयम्। तदेत तेऽद्यवक्ष्यामि अबलायाःसमुद्धवम् भूर्भु वाय नमस्तुभ्यं रामज्येष्ठाय वैनमः। नमस्ते भद्रकालाय कलिरूपाय वै नमः व्यतीतायां निशायां तु ड्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततःप्रभाते विमलेसृज्यमानेषु जन्तुषु अचिन्त्याव्यक्तरूपाय महादेवाय धामने। विदहे देवदेवाय तन्नो रुद्र नमोनमः॥। मनु प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्य घिष्ठिर!।

५५० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेघाखण्डे * नर्मदायैमहेशवरदानम् * ५५१

केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चन्द्रनिभानना ॥। ६॥। ब्रह्महत्या दिकंपापंयदास्तेसश्चितंक्कचित्। मासमात्रेण तद्देवक्षयंयात्ववगाहनात् एकार्णवे भ्रमत्येका र्द्रजाऽस्मीतिवादिनी। यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञ षु शङ्कर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम ॥ २॥ सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती॥ १० ॥ सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शङ्कर !॥ मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा। मम तीरे नरा ये तु अध्वयन्तिमहेश्वरम्। ते गतास्तव लोकं स्युरतदेवभवेच्छिव कालरात्रिर्भवेत्लाक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता॥११॥ मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगननाथ एष एव वरो मम॥ एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसम्भवा। चरत्येकार्णवे वोरे प्रनष्टोरगराक्षसे ॥ सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः। मनुरुवाच मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्॥ ३१॥ त्रिषु लोकेषु विर्याता महापातकनाशिनी। भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदिमन्यसे पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थ सर्वलोकानामुमया सह शङ्करः एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम। नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नोवृषवाहनः ऋक्षशैलं समार्ह्य तपस्तेपे सुदारुणम्। अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी श्रीमहेश उवाच तपतस्तस्य देवस्य स्वेद: समभवत्किच। तंगिरिंप्लावयामास सर्वेदोर्द्रसंभवः एवंभवतुकल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते। नान्यावरार्हालोकेषुमुक्त्वात्वांकमलेक्षणे तस्मादासीत्समुदभूता महापुण्या सरिद्ूरा। यदैव मम देहात्वं समुद्भूता वरानने !। तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः या सा त्वयाऽर्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा॥१७। कल्पक्षयकरे काले काले वोरे विशेषतः। उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति चयेनरा: स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा। आद्य कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं हप अपिकीटपतंगाश् वृक्षगुल्म उतादयः। आदेहपतनाइ्देवि.तेऽपियास्यन्तिसद्गतिम् ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शङ्करः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्त मनसि वत्तते दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः। सरिदुवाच आमृत्योनिवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे ॥ ३८॥ प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे। प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो !॥ २०॥ अहं हि तव वाक्येन कस्मिश्चित्कारणान्तरे। सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि। तव प्रसादाद्देवेश!पुण्याक्षय्याभवे प्रभो! त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्य मया समम् ॥३६॥ पापोपपातकैर्यु क्ता महापातकिनोऽपि ये। एवं देवि! महादेवि! एवमेत्र न संशपः । ब्रह्मन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्व सह विष्णुना मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शङ्कर !॥ २२।। उत्तरेदेवि!ते कूलेवसिष्यन्तिममाजया। दक्षिणे पितृभिःसार्द्ध तथाऽन्येसुरसुन्दरि उत्तरे जाह्नवी देशे महापातकनाशिनी। भवामि दक्षिणेमार्गेयद्य वं सुरपूजिता।। वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । स्वर्गादागम्यगङ़ग तियथाख्याताक्षितौविभो। तथादक्षिणगङ्ग तिभवेयंत्रिदशेश्वर गच्छ गच्छ महाभागे! मर्त्यान्यापाद्विमोचय॥।४२।। पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यलभते फलम्। सहिता ऋषिसंवैश्च तथासिद्धसुरासुरैः। एवमुवत्वा महादेवउमयासहितोविभुः तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर ॥॥२५॥ वन्दमानोऽथ मनुना मया चादर्शनंगतः । तेन चैषा महापुण्यामहापातकनाशिनी

५५२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे: पश्चमोऽध्याय: ] * कल्पानाम्वर्णनम् * ५५३

कथिता पृच्छन्ते या ते मा ते भवतु विस्मयः । अपक्षिगणसङ्गाते जगत्येकार्णचीकृते। कीद्यूपः समभवन्महादेवो युगक्षये॥५॥ एपा गङ्गा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥४५॥ कथं संहरते विश्वं कथं चाऽस्ते महार्णवे। कथं चसृजते विश्वं कथंधारयतेप्रजाः दशभिःपश्चभिः स्रोतैःप्लावयन्ती दिशो दश। शोणोमहानदश्चैव नर्मदासुरसाकृता कीद्गग्रपा भवेद्देवीसरिदेक्ार्णवीकते। किमर्थ नर्मदा प्रोक्ता रेवेति चकथं स्मृता मन्दाकिनी दशार्णां च चित्रकूटा तथैवच। तमसाविदशा घैवकरभायमुनातथा अक्जनेति किमर्थ वा किमर्थ सुरसेति च। चित्रोत्पलाविपाशाच रख्षनावालुवाहिनी। ऋक्षपादत्रसतास्ता:सवविरुदसंभवाः मन्दाकिनी किमर्थ च शोणश्चेति कथं भवेत् ॥८ ॥ सर्वपापहरा: पुण्याः सर्वमङ्गलदा:शिवा । इत्येतैनांमभिर्दिव्यैःस्तूयतेवेदपारगैः त्रिकूटेति किमर्थ वा किमर्थ वालुवाहिनी। पुराणज्ञ महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा। इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम कोटिकोट्या हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्॥ ६॥

मनुनोक्त पुरामद्यममृताया: समुद्रवम्। पुण्यं पवित्रमतुलं रद्रोद्गीतमिदं शुभम्।। किवत्यः सरितां कोस्यो नर्मदांसमुपासते। यज्ञोपवीतैऋषिभिर्देवताभिस्तथवच ये नरा: कीत यिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च। विभक्तेयं किसर्थ च श्रयतेमुनिसत्तम। वैष्णवीति पुराणज्ञ: किमर्थमिह चोच्यते

प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च व भारत ।॥५२ ॥ केतु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिदूरा। तीर्थानिच पृथगबहि यत्रसन्निहितोहर: यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता।

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्॥५४॥ कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते । १३ ।।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे कथंम्लेच्छसमाकीरणो देशोऽयंद्विजसत्तम। एतदाचक्ष्व मांब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

रेवाखण्डे नर्मदापश्चदशनामवर्णनंनाम चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच शृव्धन्तु ऋषयः सर्वे त्वं व तातयुधिष्टिर। पुराणंनर्मदायां तु कथितंचत्रिशलिना वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात्।

पञचमोऽध्यायः अशक्यत्वान्मनुष्याणां सङ्क्षिपमृषिभि: पुरा॥ १६ ॥ मायूरं प्रथमं तातकौर्म्य च तदनन्तरम्। पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यंद्विरदमेवच नर्मदानामनिरुक्तिवर्णनम् वाराहं यन्मयादवष्टं वैष्णवं चाष्टमंपरम्। न्यग्रोधाख्यमतश्चासीदाकांक्षंपुनरुत्तमम्

युधिष्ठिर उवाच पत्न' च तामसं चैव संवर्त्तोद्वत्त सेव व। महाप्रालयसित्याह: पुराणे वेदचिन्तकाः आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम। विस्मयं परमापन्ना ऋष्सङ्कामयासह पनत्संक्षेपतः सर्व संक्षितं तैर्महात्मभिः। विभक्त व चतुर्भागैर्वह्मादश् महर्षिभिः अहो भगवतीपुण्या नर्मदेयमयोनिजा। रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयडूरी॥ नदहं संप्रवक्ष्यामिपुराणार्थविशारद!।सप कल्पामहावोरायैरियं न मृता सरित् सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत !। न मृता च महाभागाकिमतःपुण्यमुत्तमम् आजङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्। नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीदभूतविवर्जितम्।। के तेकल्पाः समुद्विष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः। न मृताचेदियं देवी त्वंचैवऋषिपुङव

५५४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे पश्चमोऽध्याय: ] * नर्मदानामनिरुक्तिवर्णनम् * ५५५

स घोङ्कारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्॥४१॥ स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराद्॥ २४॥ तथा शतसहस्त्रेण लघुत्वात्समद्ृश्यत ।.अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु व स्वदेहादसृजद्विश्वं पश्चभूतात्मसंज्ञितम्। क्रीडन्समसृजद्विश्वं पश्चभूतात्मसंज्ञितम् तां पश्यन्ति वरारोहामेकधाबहुधा पुनः। दिव्यवर्षसहस्त्रं तु भ्रामितास्तेतयापुरा क्रीडन्सृजद्विराट्सञज्ञ: सबीजं च हिरण्मयम्। न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसम्भवा। तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम् ॥२६॥ सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनः पुनः॥४४॥ तद्गित्वा पुरुवो जज्ञ चतुर्वक्त्रः पितामहः। सोऽसृजद्वि वमेवंतु सदेवासुरमानुषम् गणास्तालकसम्पातैनृ त्यन्ति व मुदान्विताः। सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम्। एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम् अकस्माद् द्ृश्यते कन्या शङ्करस्य समीपगा ॥४५॥ पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ट क्रीडन्त्या परमेष्ठिना। उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चाणवीकृतः तां दृष्टा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः। हर्षाजज्ञ शुभा कन्या उमायाः स्वेद्सम्भवा। तस्याश्चक ततो नाम.स्वयमेव पिनाकवृक ॥ ४६ ॥ शर्वस्योरःस्थलाजज्ञ उमा कुचविमदर्दनात्॥ ३० ॥ स्वेदाद्विजज्ञ महती कन्याराजीवलोचना। द्वितीय: संभवोयस्यार्द्रदेहाद् धिप्ठिर स्वरूपमास्थितोदेवः प्रापहास्यंयतोभुवि। नर्मदातेनचोक्तेयंसुशीतलजला शिवा सा परिभ्रमतेलोकान्सदेवासुरमानवान्। त्रैलोक्योन्मादजननीरूपेणाSप्रतिमातदा सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्त शम्भुना पुरा। न मृतातेनराजेन्द्र नर्मदाख्यातिमागता तां दृष्टा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम्। महार्णवायदेवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत!॥३३॥ ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रातफेनपुञ्जाट्टहासिनी। विवेश नर्मदादेवी समुद्रंसरितांपतिम् हावभाव विलासैश्चमोहयत्यखिलंजगत्। भ्रमतेदिव्यरूपासाविद्य त्सौदामिनीयथा मेवमध्ये स्थिता भाभि: सर्वयोषिदनुत्तमा। ततो रुदं सुराःसर्वेदैत्याश्चसहदानवैः एवं ब्राह्म पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात्। मात्स्ये. कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शणु ॥ ५२॥ वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाSSकुलिता भृशम्। ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोद्वयोः॥ ३६॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्यनर्मदानामनिरुक्तिवर्णनं नाम पश्चमोऽध्यायः॥५॥ स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः॥॥३७॥ ततो देवासुराःसर्वे कन्यां वै समुपागमन्। अहमेनांग्रहीष्यामि अहमेनामितिब्रुवन् पश्यतामेवसर्वेषां सा कन्याSन्तरधीयत। पुनस्तांदद्दशुःसर्वेयोजनान्तरघिष्ठिताम् जग्मुस्ते त्वरिता: सर्वे यत्र सासमदृश्यत। त्रिभिश्चतुर्भिश्चतथायोजनेर्दशभिः पुनः धिष्टितां समपश्यंस्ते सर्वे मातङ्गगामिनीम्।

षष्ठोऽध्याय: ] * नर्मदामाहात्म्यवर्णनम् * एवमुक्तो महादेवोव्यधुनोत्पक्षपञ्जरम्। तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः षष्ठोऽध्यायः तावन्तोदेवदैत्येन्द्रा:पक्षाम्यां तस्यजज्ञिरे। तेषांमध्येपुनः सासुनर्मदाभ्रमतेसरित् सहतुकं रेवानाममहत्त्वंमयूरकल्पवर्णनम् ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यतेभरतर्षभ !। त्रिभि:कूटैःसुविस्तीर्णेःशङ्गवानिवगोवृषः त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैविभूषितः। मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ॥ १६ ॥ पुनर्यु गान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम ! द्वादशार्कवपुर्भू त्वा भगवान्नीललोहितः त्रिकूटी तेन विख्याता पितृणां त्रायणी परा। सप्तद्वीप समुद्रान्तांसशैलवनकाननाम्। निर्दग्धांतुमहीं कृत्स्नांकालोभूत्वामहेश्वर: द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले॥ १७॥ ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा। तृतीयं चततः शृङ्ग सप्तधा खण्डशोगतम्। जम्बूद्वीपे तुसआ्जाताःसप्त ते कुलपर्वताः कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्॥३॥ धन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः। अण्डजं स्वेदजं जातमुद्धिज्जं च जरायुजम् प्लावयित्वा जगत्स्व्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते। एवं जगदिदं सर्व मयूरादभवत्पुरा॥ समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्धवम् ॥२० ॥ सुष्वाप विमले तोये जगत्सङ्क्षिप्य मायया॥४॥ ततो नदीः समुद्रांश्च सम्विभज्य पृथक्पृथक्। ततोऽहंभ्रममाणस्तु तमोभूते महार्णवे। दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु वायुमूने महेवरे॥ ५ नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम् ॥ २१॥ ओंकृत्वा देवदेवेशं येनेदं गहनीकृतम् । ध्यायमानस्ततो देवं राजेन्द्र! विमले जले एवंसा दक्षिणागङ्गा महापातकनाशिनी। उत्तरेजाह्ववी देशे पुण्या त्वंदक्षिणेशुभा तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । यथा गङ्गा महापुण्या मम मस्तकसम्भवा। तद्विशिष्टामहाभागेत्वंचैवेतिनसंशयः विच्नित्रचन्द्रकोपेतं नीलकण्ठं सुलोचनम् ॥७ ॥ त्वया सह भविष्यामिएकेनांशेन सुव्रते !। महापातकयुक्तानामौषधं त्वंभविष्यसि ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महारवेण। एवमुक्तातुदेवेनमहापातकनाशिनी। दक्षिणंदिग्विभागं तुसाजगामाSSशुविक्रमा चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः ॥८ ॥ ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात्। शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन्। वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता ॥ २६॥ सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौयां सुमहान्ददर्श ॥ ६॥ महताचाSपिवेगेन यस्मादेषा समुच्क्रिता। महतीतेन सा प्रोक्तामहादेवान्महीपते स तां महादेवमयूररूपो दृष्टा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः। तपतस्तस्य देवस्य शालाग्राद बिन्दवोऽपतन्। का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते॥ १०॥ तेनैषा:शोणसज्ज्ञातु दशसप्त चाताःस्मृताः॥२८॥ देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे। का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि! क्व गतासिचनक्षयम सरवषां नर्मदापुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता। सर्वाभ्यश्च सरिद्रयश्च वरद्वानान्महात्मनः नर्मदोवाघ शङ्करानुग्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे वोरे दृश्यतेमहतीघसा तव प्रसादाद्देवेश! मृत्युर्मम नविद्यत । सृजदेव! पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता। सुव्यक्ताड़गी महाकाया महती तेन सा स्मृता।

५५८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः ॥ ३१ ॥ कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा। कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता। सप्तमोऽध्यायः पुरा कृतयुगे;पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता ॥३३ ॥ पूर्वकल्पसमुद्भववर्णनम् कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला। वहत्येषा व मन्देनतेनमन्दाकिनीस्मृता श्रीमार्कण्डेय उवाच भित्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता। पुनरेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। सलिलेनाप्लुते लोके निरालोके तमोद्गवे॥ पूज्या सुरैश्र सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा ॥ ३५॥ ब्रह्म को विचरंस्तत्र तमीभूते महार्णवे। दिव्यवर्षसहस्त्रं तु खद्योत इव रूपवान्॥ शेते योजनसाहस्त्रमप्रमेयमनुत्तमम्। द्वादशादित्यसङ्काशं सहस्रचरणेक्षणम् ॥ ३॥ भित्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवंमहार्णवम्। भ्रामयन्ती दिशःसर्वा रवेणमहतापुरा प्रसुभं चार्णवे घोरे ह्यपश्यत्कूर्मरूपिणम्। तं दृष्ट्रा विस्मयापन्नो ब्रह्मा बोधयतेशनेः प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता। स्तुतिभिर्मङ्गलैश्चैव वेदवेदाङ्गसम्भवैः। वाचस्पते! विवुध्यस्वमहाभूतनमोSस्तु ते भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराज्छापेः समावृतान्॥३८॥ तवोदरे जगत्सर्वं तिष्ठते परमेश्वर !। तद्विमु्च महासत्त्व! यत्पूर्व संहृतं त्वया॥ ६॥ विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता। व्यतीता रजनी ब्राह्मी दिनं समनुवत्त ते। निरीक्ष्य सर्वलोकेश येन सम्भवते जगत् विष्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्॥ ३६॥ स निशम्य वचस्तस्य उत्थितः परमेश्वरः। पाशैन्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम्। विपाशेति चसा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी॥ ४० ॥ देवदानवगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः। सचन्द्रार्कग्रहाः सर्वे शरीरात्तस्य निर्गताः नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना। तमीभूते महाघोरेयस्मादेषा महाप्रभा ततो ह्यकार्णवंसर्वं विभज्यपरमेश्वरः। विस्तीर्णोपलतोयौवांसरित्सरविवर्द्धिताम् विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्विन्ट पसत्तम !। करैरिन्दुकरप्रख्येः सूर्यरश्मिसमप्रभा पश्यते मेदिनीं देवः सवृक्षौषधिपल्वलाम्। हिमवन्तं गिरिश्रेष्ट श्वेतं पर्वतमुत्तमम् क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते। यस्माद्रअ्जपते लोकान्दर्शनादेव भारत शङ्न्तं महाशैलं ये चान्ये कुलपर्वताः। जम्बूद्रीपंकुशं क्रौवंसगोमेदंसशाल्मलम् रञ्नाद्रञ्जना प्रोक्ताधात्वर्थेराजसत्तम। तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चःपक्षिणस्तथा पुष्करान्ताश्च ये द्वीपा ये व सप्तमहार्णवाः। तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्ग तेनोक्ता वायुवाहिनी॥ ४४ ॥ लोकालोकं महाशैलं सर्वं च पुरतः स्थितम् ॥ १३ ॥ एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमंचविशेषतः । सयातिपापनिमु क्तोरुद्रलोकं न संशय चतुः प्रकृतिसंयुक्त जगत्स्थावरजङ्गमम्। युगान्ते तु विनिष्क्रान्तमपश्यत्समहेश्वरः इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमऽवन्तीखण्डे विप्रकीर्ण शिलाजालामपश्यत्स वसुन्धराम्। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये सहैतुकरेवानाममाहात्म्यवर्णने मयूरकल्पसमुद्धवो कूर्मपृष्ठोपगां देवीं महार्णवगतां प्रभुः ॥१५॥ नाम पष्ठोऽध्यायः ॥६॥ तस्मिन्विशीर्णशैलाग्रे सरित्सरोविवर्जिते। नानातरङ्गभिन्नोद आवर्तोद्त्त सङ्कले

५६० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

नानौषधिप्रज्वलितेनानोत्पलशिलातले। नानाविहंगसंघुष्टांमत्स्यकूमसमाकुलाम् दिव्यमायामयीं देवी मुत्कष्टाम्बुदसन्निभाम्। नदीमपश्यद्देवेशो ह्यनौपम्यजलाशयाम्॥१८॥ अष्टमोऽध्यायः

मध्ये तस्या म्वुदश्यामां पीनोरुजघनस्तनीम्। वस्त्रैर नुपमैर्दिव्यैर्नानाभर णभूषिताम् बककल्पसमुद्भववर्णनम् सनूपुररवोद्दामां हारकेयूरमण्डिताम्। ताद्शीनर्मदां देवीं स्वयंस्त्रीरूपधारिणीम् मार्कण्डेय उवाच योगमायामयैश्चित्रैर्भू षणैः स्वैविभूषिताम्। नष्टे लोके पुनश्चान्येसलिलेनसमावृते। महार्णवस्य मध्यस्थोबाहुभ्यामतरंजलम् अव्यक्ताङ़गीं महाभागामपश्यत्स तु नर्मदाम् ॥ २१॥ दिव्ये वर्षशते पूर्णे श्रान्तोऽहं नृपसत्तम। ध्यातु' समारभं देवं महदर्णवतारणम्।। अर्द्धोद्यतभुजां बालां पद्मपत्रायतेक्षणाम्। स्तुवन्तीं देवदेवेशमुत्थितां तु जलात्तदा विस्मयाSSविष्टहृदयो ह्यहमुद्वीक्ष्य तां शुभाम्। ध्यायमानस्ततःकालेअपश्यं पक्षिणं परम्। हारकुन्देन्दुसङ्काशं बकंगोक्षीरपाण्डुरम्

स्नात्वा जले शुभे तस्या: स्तोतुमभ्युद्यतस्ततः ॥ २३॥ ततोऽहं विस्मयाविष्टस्तं बकं समुदीक्ष्य वै।

अर्घयामास संहष्टो मन्त्रैर्वेदाङ्सम्भवैः। सृष्टं व तत्पुरा राजन्पश्येयं सघराचरम्॥ अस्मिन्महार्णवे वोरे कुतोऽयं पक्षिसम्भवः॥४॥

सदेवासुरगन्धर्वं सपन्नगमहोरगम्। पश्याम्येषा महाभागा नैव याता क्षयं पुरा॥ तरन्वाहुभिरश्रान्तस्तं बकं प्रत्यभाषिषि। पक्षिरूपंसमास्थायकस्त्वमेकार्णवीकृते

महादेवप्रसादाच्च तच्छरीरसमुद्धवा। भूयोभूयो मया दृष्टा कथिता ते नृपोत्तम ।! भ्रमसे दिव्ययोगात्मन्मोहयन्निव मां प्रभो!।

प्रादुर्भावमिमं कौर्म्यं येऽधीयन्ते द्विजोत्तमाः । एतत्कथय मे सर्वं योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते॥ ६ ॥

येऽपि शृण्वन्ति विद्वांसो मुच्यन्ते तेऽपि किल्बिषैः॥ २७।। सोऽब्रवीन्मां महादेवोब्रह्माऽहंविष्णुरेव घ। जगत्सर्वमया वत्स!संहृतं किंनबुध्यसे

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशी तिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तव माता पिताऽहं वै विश्वस्य च महामुने!।

रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कूर्मकल्पसमुद्गवोनाम सप्तमोऽध्यायः॥७॥ कारुण्यं मम सञ्जातं दृष्टा मग्नं महर्णवे ॥८॥ पक्षिरूपंसमास्थायअतोऽत्राऽहंसमागतः। किमर्थमातुरोभूत्वाभ्रमसीत्थंमहार्णवे शीघ्रम्प्रविश मत्पक्षौ येन विश्रमसे द्विज। एवमुक्तस्ततस्तेन देवेनाऽहं नरेश्वम् ततोऽहंतस्यपक्षान्तेप्रलीनस्तु भ्रमञ्जले। कालेयुगसहस्रान्ते अश्रान्तोऽर्णवमध्यगः ततः शृणोनि सहसा दिक्ष सर्वासुसुव्रत। किश्चिन्नूपुरसंमिश्रमङ्गुतं शब्दमुत्तमम् तदार्णवजलंसर्वसंक्षिप्तं सहसाऽभवत्। किमेतदिति सश्चिन्त्यदिशःसमवलोकयम् दश कन्यास्ततोदिक्षआगताश्चमहार्णवे। वस्त्रालङ्कारसहिता दिग्भ्योनूपुरभूषिताः काचिच्चन्द्रसमाभासा काघिदादित्यसप्रभा। काघिदञ्जनपुआ्जाभा काचिद्रक्तोत्पलप्रभा ॥। १५ ।।

५६२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टमोऽ़ध्याय: ] * बककल्पवर्णनम् * ५६३

नानारूपधरा सौम्या नानाऽडभरणभूषिता। न चाऽसौ पक्षिसट् तस्मिन्न स्त्रियो न च देवताः। अ्ध्यपाद्यादिभिर्माल्यैर्बकमभ्यर्च्य सुव्रताः ॥१६॥ तदेवैकं स्थितं लिङ्गमरच्वयन्विस्मयान्वितः ॥ ३२॥ सतस्तं पर्वताकारं गुह्य पक्षिणमव्येयम् प्रिविवेशमहावोरं पर्वतोह्यर्णवं स्वराट् ततोऽहं दुःखमूढात्मा रुद्रमायेति चिन्तयन्। योजनानांसहस्राणितावन्त्येवशतानिच। त्रिशद्ोजनसाहस्रंयावद्भूमण्डलंत्विति ततः कन्याः समुत्तीर्यदिव्याम्बरविभूषणाः ॥ ३३ ॥ ततोभूमण्डलंदिव्यंपश्चरत्तसमाकुलम्। दिव्यस्फटिकसोपानं रुक्मस्तम्भमनोरमम् भासयन्त्यो जगत्स्व्व विद्युतोऽभ्रगणानिव। योजनानां!सहस्त्रं तु विस्तराद द्विगुणाऽडयतम् । पद्मैर्हिरण्मयैर्द्विव्यैरच्वयित्वा शुभाननाः॥ ३४॥ वापीकूपसमाकीर्ण प्रासादाट्टालकावृतम्॥२० ॥ विविशुस्तजलं क्षिप्रं समन्तादवरभूरणाः। तस्मिन्पुरवरेचाऽन्ये तामेवाहंपुनःपुनः कल्पवृक्षसमाकीर्णध्वजषष्टिविभूषितम्। तस्मिन्पुरवरेरम्ये नानारत्नोपशोभितम् पश्यामिह्यमरांकन्यांअर्वयन्तींमहेश्वरम्। ततोऽहंतां वरारोहामपृच्छंकमलेक्षणाम् तथाऽन्यच्च पुरं रभ्यं पताकोज्ज्वलवेदिकम्। कात्वमस्मिन्पुरेदेवि! वससे शिवमर्च्चती। शतयोजनविस्तीरणं तावद्द्विगुणमायतम्॥ २२॥ ताश्चागताः स्त्रियः सर्वाः क्वगतास्गणेश्वराः॥३७ पुरमध्ये ततस्तस्मिन्नदीपरमशोभना। महती पुण्यसलिला नानारत्नशिला तथा नमोऽस्तुते महाभागे! ब्रहि पुण्येमहेश्वरि !। तवप्रसादाद्विज्ञातुमेतदिच्छामिसुवते तस्यास्तीरमया दूष्टं तडित्सूर्यसमप्रभम्। इन्द्रनीलमहानीलैश्चितं रत्नैः समन्ततः दयां कृत्वा महादेवि! कथयस्व ममाऽनये॥ ३८ ॥ क्वचिद्व ह्निसमाकारं क्वचिदिन्द्रायुधप्रभम्। स्त्र्युवाच क्वचिद्धूम्र' क्वचित्पीतं क्वचिद्रक्त क्वचित्सितम् ॥ २५॥ विस्मृताऽहं कथं विप्र! दृष्ट्ा कल्पे पुरातने। नानावर्णे: समायुक्तं लिङ्गमद्गुतदर्शनम्। मा तेऽभूतसमृतिविभ्रंशःसचाऽहं कल्पवाहिनी॥ ३६॥ ब्रह्मविष्ण्वन्द्रसाध्यैश्च समन्तात्परिवारितम् ॥ २६॥ नर्मदानाम विख्याता रुद्रदेहाद्विनिःसृता। नन्दीश्वरगणाध्यक्षेश्चेन्द्रादित्यैश्च तद्षवृतम्। यास्ता: कन्यास्त्वया दृष्टा ह्यच्च यन्स्यो महेश्वरम् ॥४० ॥ पश्यामि लिङ्गमीशानं महालिङ्ग तमेव.च ॥ २७ ॥ याभिस्त्विह समानीतः पक्षिराजसमन्विताः । परिवार्य ततस्तं तु प्रसुप्नान्देवदानवान्। दिशस्ता विद्धि सर्वेशाः सर्वास्त्वं मुनिसत्तम !॥४१॥। निमीलिताक्षान्पश्यामि दिव्याभरणभूषितान्॥२८॥ तिर्यक्पक्षिस्वरूपेण महायोगी महेश्वरः। एभिःशिवपुराद्विप्रआनीतः स महेश्वरः ततस्ताः पद्मपत्राक्ष्यो नार्य्यः परमसम्मताः। सैषदेवो! महादेवो लिङ्गमूत्तिर्व्यवस्थितः। अर्च्यतेब्रह्मविष्णन्द्रैः सुरासुरजगद्गुरु: नद्यास्तस्या जले स्नात्वा दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः ॥ २६॥ लयमायाति यस्माद्ि जगत्सर्वं चराचरम्। तेन लिङ्गमितिप्रोक्तं पुराणशैर्महर्षिभिः॥४४॥ ततस्त्वम्यर्च्यत लिङ्ग तस्मिन्नेवपुरोत्तमे। सर्वा अदर्शनं जग्मुर्विद्युतोऽभ्रगणे्विव नेनदेवगणा:सर्वे संक्षिप्ा मायया पुरा। प्रलीनाश्चैवलोकेशन दवृश्यन्तेहिसाम्प्रतम्

५६४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

पुनद्व श्याभविष्यन्ति सृजमाना: स्वयम्भुवा। साऽहं लिङ्गार्घनपरा नर्मदानामनामतः ॥४६ ॥ कालंयुगसह स्रस्य रुद्रस्य परिचारिका। अस्य प्रसादादमरस्तथा त्वं द्विजपुङ्गव नवमोऽध्यायः नमदोत्पत्तितत्स्नानफलादिकथनम् ताः स्त्रियः स व देवेशोबकरूपोमहेश्वरः । नस्पास्त द्रचनं श्रुत्वाअवतीर्यमहानदीम् श्रीमार्कण्डेय उवाच स्नात्वा समर्चय त्वं हि'विधिना मन्त्रपूर्वकम्। पुनर्यु गान्तं ते चाऽन्यं सम्प्रवक्ष्यामितच्छृणु। सूर्येरादी पितेलोकेजङ्गमेस्थावरपुरा ततोऽहं सहसाॉतस्मात्समुत्तीर्यं जलाशयात्॥ ५०॥ सरित्सर: समुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः। न च पश्यामि तलिङ नच तां नित्नगां नृप!। निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगति गते॥२॥ तदैव लोका: सञ्जाताः क्षितिश्चैव सकानना ॥५१॥ नानारूपैस्ततो मेवैःशक्रायुधविराजितैः। सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरितेसदा ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव च नभस्तलम्। यथापूर्वमद्ष्ं तु तथव च पुनः कृतम् ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते। जगत्कृत्वोदरे सर्व सुष्वापभगवान्हरः नतोऽहं मनसा देवमपूजयं महेश्वरम्॥५२॥ प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः। एवं बके पुरा कल्पे मया द्वृष्टेयमव्यया। नर्मदा मर्त्यलोकस्यमहापातकनाशिनी॥ शेते युगसह स्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्॥५॥ तस्माद्धर्मपरैर्विप्रैःक्षत्रशद्रविशादिभिः। सदासेव्यामहाभागाधर्मवृद्धयर्थकारिभिः तत्रसुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः । भृग्वादिऋषयःसर्वेये चाऽन्ये सनकादयः येऽपि भक्त्या सकृत्तोये नर्मदाया महेश्वरम्। पर्यङ्केविमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते । शयानंदद्दशुदर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम् ॥ स्नात्वाऽ्च्चयन्ति ते सर्व पापं नाश्यन्त्यसंशयम्॥५५॥ विश्वरूपातुसानारी विश्वरूपोमहेश्वरः। गाढमालिङ्य सुप्तस्तां दद्वशेचाहमव्ययम् इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽत्रन्तीखण्डे पादमूले ततस्तस्य श्यामां तां पदमलक्षणाम्। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये बककल्पसमुद्धवोनामाSष्टमोऽघ्यायः॥८॥ कन्यां पश्यामि सुश्रोणीं चरणौ,तस्य मृद्गतीम् ॥ ६ ॥ विमलाम्बरसम्वीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम्। श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्॥ १० ॥ सकलं युगसाहस्त्रं नर्मदेयं विजानती। प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी ॥ ११ हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माऽप्येवं महेश्वरः । भृग्वाद्यर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम् भक्त्यापरमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम्। स्तुवन्तस्तत्रदेवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः अकस्मात्सम्प्रलीनास्ते घत्वारःश्रुतयोऽर्णवे। वेदैः प्रलीनैर्भगवानज्ञानतमसावृतः प्रसुपं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर! पिङ्गाक्ष! महादेव! महेश्वर!

• स्कन्दपुराणम् * [५ खेवाखण्डे नवमोऽध्याय: ] * तिसृणांनदीनांवैशिष्ट्यवर्णनम् * ५६७

मम वेदाहृता:सर्वेअतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्ं जगत्सर्वःदिव्यादिव्यंचराचरम् एतच्छ्रत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः। सस्मार सवदेवेशं शङ्गवक्रगदाधरम् अतीतं व्त्तमानं च स्मरामि व सृजाम्यहम्। स विवेश महाराज भूतले उसुरोत्तमः । दानवान्तकरो देव: सर्वदैवतपूजितः ॥ तैविना चाऽहमेकस्तु मूकोऽन्धो जडवत्सदा ॥ १७॥ मीनरूपधरो देवो लोडयामासचार्णवम्। वेदांश्च दद्गशे तत्र पातालेनिहितान्प्रभु: गतिरवीय्यंबलोत्साहौ तैविनानप्रजायते। तैविनादेवदेवेशनाऽहं किंचित्स्मरामिवै तो च दैत्यौ महावीय्यौं दूष्टवान्मधुसूदनः। महावेगौ महाबाह सूदयामासतेजसा तान्वेदान्देवदेवेश! शीघ्र मे दातुमर्हसि। जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् वेदांस्तत्राऽपि तोयस्थानानिनाय जगद्गुर:। स्थानादि दश चत्वारि न शोभंतेसुरेश्वर। प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः ॥ ३६॥ वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किश्चित्सचराचरम्। ततःप्रहृष्टो भगवान्वेदालब्ध्वा पितामहः। जनयामासनिखिलंजगद्भूयश्चराचरम् तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो !॥ २१। सा चदेवी नदीपुण्या रुद्रस्यपरिचारिका। पावनीसर्वभूतानां प्रोवाहसलिलंतदा यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः । यथोदितेन सूर्येन तमो याति विनाशताम् तस्यास्तीरे ततो देवाऋययश्चतपोधनाः। यजन्ति वयम्बकंदेवंप्रहऐ्टेनाऽन्तरात्मना एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात्। एका मूर्ततिर्महेशस्य कारणान्तरमागता। त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः ॥ वेदे रहसि थत्सूक्ष्मं यत्तद ब्रह्म सनातनम् ॥२३॥ एतेशं तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः। हृदिस्थं देव! जानामि गतं तद्वेदगर्जनात्। वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर! चाग्रतः तेपां धर्म्मः कुतः सिद्धिर्जयते पापकर्मिणाम्॥४४॥ अकस्मात्त गतावेदान सृजेयंविभोभुवम्। तेऽपिसर्वेमहादेवप्रविष्टाःसम्मुखार्णवम् एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्वाः। एकाएवत्रिया भूता गङ्गा रेवा सरस्वती ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तुस्मरणेमम। दुहितेयंविशालाक्षीसर्वः सर्वं विजानने गङ्गा तु वैष्णवी मूर्ततिः सर्वपापप्रणाशिनी । रुद्रदेहसदभूता नर्मदा वैवभेव तु ॥। जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्वेदशी। ब्राह्मी सारस्वती मूर्त्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रता। ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमताम्बरः॥२७॥ दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्ये तु संस्थिता॥ ४9॥ कल्पेकल्पे महादेव! त्वामयं पर्युपासते। जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम् ॥ नर्मदापरमाका चिन्मर्त्यमूर्त्तिकला शिवा। दिव्या कामगमा देवीसर्वत्रसुरपूजिता एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणापरमेष्ठिना। उवाच श्लक्ष्णया वाचानर्मदांसरितांचराम् व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता। कथयस्व महाभागे! ब्रह्मणस्त्वं तुपृच्छतः । केनवेदाहृताः सर्वेवेधसो जगतीगुरोः अक्षया ह्यमृता ह्यषा स्वर्गसोपानमुत्तमा॥ ४६ ॥ एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना। ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ने महेश्वर सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी॥ ० ॥ भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेSस्मिन्सलिलावृते। पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौसुरदुर्जयौ सरिजलं येऽपि पिवन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः। श्रियावृत्तौ महादेव त्वया वोत्पादितौपुरा। सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौमधुकैटभी व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम् ॥५१॥ तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात्। यथा गङ्गा तथा रेवा तथाचेवसरस्वती। समं पुण्यफलं प्रोक्त' स्नानदर्शनच्चिन्तनैः तावाशु हत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्॥३४॥ वरदानान्महाभागाह्यधिकाचोच्यतेवुधैः। कारुण्यान्तरभावेन न मृतासमुपागता

५६८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे दशमोऽध्याय: ] * कल्पान्तेनर्मदामहत्त्ववर्णनम् * ५६६

मुच्यन्ते दर्शनात्तन पातकेःस्नानमङ्गलैः। नर्मदायां नृपश्रेष्टये नमन्ति त्रिलोचनम् युगानते समनुप्राप्ते पितामहदिनत्रये। मानसा ब्रह्मणः पुत्राः साक्षादुब्रह्म वसत्तमाः उमार्द्राङ्सम्भूता येन चैषा महानदी। सनकाद्या महात्मानो:ये व वैमानिकागणाः। लोकान्प्रापयतेोस्वर्ग तेन पुण्यत्वमागता ॥। ५५ ॥ यमेन्द्रवरुणाद्याश्च लोकपाला दिनत्रये॥ ८॥ य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति। कालापेक्षास्तु तिष्ठन्ति लोकवृत्तांततत्पराः। ततःकल्पक्षयेप्राप्ते तेषांज्ञानमनुत्तमम् स याति रूद्रं महता रवेण गन्धर्वयक्षैरपि गीयमानः ॥५६॥ सर्वेषां नश्यते चायुर्यु गरूपाऽनुसारतः। भू्लोंकं ते.परित्यज्य अगमंश्च भुवं तदा इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे स्वर्लोकं च महश्चैव जनश्चैव तपस्तदा। आश्रयं सत्य लोकं ध सर्वलोकमनुत्तमम् रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नर्मदोत्पत्तितत्स्नानफलादिकथनंनाम कालंयुगसहस्रान्तंपुत्रपौत्रसमन्विताः । सत्यलोके च तिष्ठन्तियावत्सञ्जायतेजगत् नवमोऽध्यायः॥ ६॥। ब्रह्मपुत्राश्चयेकेचित्कल्पादौनभवन्ति ह। त्रैलोक्यं ते परित्यज्यअनाधारंभवन्ति च तैः सार्धं ये तु ते विप्रा अन्ये चापि तपोधनाः। यक्षरक्ष: पिशाचाश्च अन्ये वैमानिका गणाः॥ १४॥

दशमोऽध्यायः ऋषयश्च महाभागा वर्णाश्चान्ये पृथग्विधाः। सीदन्ति भूम्यां सहिता ये चाऽन्ये तलवासिनः ॥ १५ ॥ कल्पान्तेऽपिनर्मदास्थितिवर्णनम् अनावृष्टिरभूत्तत्र महती शतवार्षिकी। लोकक्षयकरी रौद्रा वृक्षवीरुद्विनाशिनी॥ युधिष्ठिर उवाच त्रैलोक्यसंक्षोभकरीसप्तार्णवविशोषणी। ततोलोकाःकुधाविष्टाभ्रमन्तीवदिशोदश कस्मिन्कल्पे महाभागा नर्मदेयं द्विजोत्तम !। कन्दैमू लैः फलैर्वापि वत्तयन्ते सुदुःखिताः। विभक्ता ऋषिभिः सर्वेस्तपोयुक्तैर्महात्मभिः ॥१॥ सरितः सागरा: कूपाःसेवन्ते पावनानि च ॥ १८॥ एतद्विस्तरतः सर्व ब्रहि मे वद्ताम्वर!। कल्पान्ते यद्गवेत्कष्टं लोकानां तत्त्वमेवच तत्राऽपि सर्वे शुष्यन्ति सरिद्विः सह सागराः। अतीते तु पुरा कल्पेयथेयंवत्त तेऽनघ। अस्यान्त्यस्यचकल्पस्यत्यवस्थांकथयप्रभो ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले ॥ १६ ।। एवमुक्त: सभामध्ये मार्कण्डो वाक्यमव्रवीत् ॥ ३॥ तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भिन्नान्युरुजलेन वै। अथसंक्षीयमाणासु सरित्सु सह सागरैः मार्कण्डेय उवाच ऋषीणांषप्टिसा हस्रंकुरुक्षेत्रनिवासिनाम्। येचवैखानसाविप्रादन्तोलूखलिनस्तथा वक्ष्येऽहं श्रूयतां सर्वेः कथेयं पूर्वतः श्रुता॥४॥ हिमाचलगुह्यगुह्य ये वसंति तपोधनाः । सर्वे ते मामुपागम्यक्षुत्तृषार्त्तास्तपोधनाः महत्कथेयं वैशिष्टी कल्पादस्मात्परं तु या। ऊचु: प्राञ्जलयः सर्वे सीदयामो महामुने। सरित्सागरशैलान्तं जगत्संशुष्यते द्विज लोकक्षयकरो घोर आसीत्काल: सुदारुणः ॥ ५ ॥ कुत्र यास्याम सहितायावत्कालस्यपर्ययः । दीर्घायुरसि विप्रेन्द्रनमृतस्त्वंयुगक्षये तस्मिन्नपि महाधोरे यथेयंनमृतासती। परितुष्टैविभक्ताच शणुध्वंतांकथामिमाम् भूतं भव्यंभविष्यच्चसर्वं तवहृदि स्थितम्। तस्मात्वंवेत्सिसर्वं चकथयस्वमहाव्रत

५७० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे दशमोऽध्याय:] ५७१

कीद्कालं महाभाग क्षपिष्यामोऽथ सुव्त। अनावृष्टिहतं सर्व सीदते सघराचरम् बभूव नर्मदा देवी प्रावृट्कालेव शर्वरी। देवतायतनैर्नेकैः पूजासंस्कारशोभिता॥ परित्राहिमहाभागन यथायामसंक्षयम्। ततः सश्चिन्त्यमनसात्वर न्विप्रानथाव्रवम् सरिद्विर्भ्राजते श्रेष्ठा पुरी शाक्री च भास्करी। कुरुक्षेत्रं त्यजध्वं च पुत्रदारसमन्विताः। त्यक्त्वोदीचीं दिशं सर्वे यामो याभ्यामनुत्तमाम्॥२८॥ केचिद्धूमकमश्नन्तितपस्युग्र व्यवस्थिताः। आत्मयज्ञरताःकेचिदपरेभक्तिभागिनः नगरग्रामवोषाढ्यां पुरपत्तनशोभिताम्। गच्छामो नर्मदातीरं बहुसिद्धनिषेवितम् वैषणवज्ञानमासाद्य केचिच्छैवं व्रतंतथा। एकरात्रंद्विरात्रं घ केचित्पष्ठाहभोजनाः र्द्राङ्गीं तां महापुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम्। चान्द्रायणविधानश्च कृच्क्रिणश्चातिकृच्क्रिणः । पश्यामस्तां महाभागां न्यग्रोधावारसङ्कलाम्॥३० ॥ एवंविधैस्तपोभिश्च नर्मदातीरशोभितैः ॥४9॥ तरङ्गावत्त सलिलांदर्दु रीमत्स्यसङ्कलाम्। यजद्विः शङ्करं देवं केशवं भातिनित्यदा। एकत्वे व पृथक्त्वे च यजतांच महेश्वरम् नानाविहगसङघुष्टामृषिकोटिनिषेविताम्॥ ३१॥ कलौ युगे महाघोरे प्राप्ताः सिद्धिमनुत्तमाम्। माहेश्वरैर्भागवतैः साङ्ख्यैः सिद्धैः सुसेविताम्। यस्य यस्य हि या भक्तिर्विज्ञानं यस्त याद्शम् ॥४६॥। अनावृष्टिभयाद्गीता: कूलयोरुभयोरपि॥ ३२॥ यस्मिन्यस्मिंश्च देवे तु तां तामीशोऽददात्प्रभुः । आश्रमे ह्याश्रमान्दिव्यान्कारयामोजितव्रताः। एवमुक्तास्तुतेस्वे समेतानुचरैःसह स्वभावैकतया भक्त्या तामेत्याऽन्तःप्रलीयते॥ ५०॥ नर्मदातीरमासाद्य स्थिता: सर्वेऽकुतोभयाः। संसारे परिवर्त्तन्तेयेपृथग्भाजिनोनराः। येमहावृक्षमीशानंत्यक्त्वाशाखावलम्बिनः किश्चित्पूर्वमनुस्मृत्य पुरा कल्पादिभिर्भयम्॥ ३४॥ पुनरावर्त्तमानास्तेजायन्तेहिचतुयु गे। देवान्तेस्थावरान्तेचसंसा रेचाS प्र मन्क्रमात् प्राप्तास्तु नर्मदातीरमादावेव कलौ युगे। ततो वर्षशतं पूर्णं दिव्यं रेवातटेऽवसन् पुनर्जन्म पुनः स्वर्गे पुनर्घोरे च रौरवे। ये पुनर्देवमीशानं भवं भक्तिसुसंस्थिताः॥ पड्विंशच्च सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च। तत्राश्चर्यमयादष्टमृषीणांवसतांनृप यजन्तिनर्मदातीरे न पुनस्ते भवन्तिच। आदेहपतनात्केचिदुपासन्तः परं गताः॥ अनावृष्टिहते लोके संशुष्के स्थावरे चरे। भिन्ने युगादिकलने हाहाभूते विचेतने।। चातुर्वर्णेप्रलीने तु नष्टेहोमबलित्रये। निः स्वाहेनिवर्षट्कारे शौचाचारविचर्जिते षड्भिर्मासैस्तु संसिद्धा स्त्रिभिर्मासैस्तथाSपरे। इयमेका सरिच्छ्रेष्ठा ऋषिकोटिनिषेविता। मुनयो देवमाश्रित्य नर्मदां यशस्विनीम् ॥ ५६॥ नान्या काचित्त्रिलोकेऽपि रमणीया! नरश्वर॥॥ ३६॥ छित्त्वा संसारदोवांश्च अगमन्ब्रह्मशाश्वतम्। एवं कलियुगे घोरेशतशोऽथसहस्रशः यथेयं पुण्यसलिला इन्द्रस्येवामरावती। देवतायतनैःशुभ्रराक्रमैश्रच सुकल्पितैः ॥ नर्मदातीरमाश्रित्य मुनयो रुद्रमाविशन् ।।५८ ।। शोभते नर्मदा देवी स्वर्गे मन्दाकिनी यथा। ये नर्मदातीरमुपेत्य विप्राः शैवे वते यत्मुपप्रपन्नाः। यावद्वृक्षा महाशैला यावत्सागरसम्भवा। ४१॥ त्रिकालमम्भ: प्रविगाह्य भक्त्या देवं समभ्यर्च्य शिवं व्रजन्ति ॥५६॥ उभयोः कूलयोस्तावन्मण्डितायतनैः शुभैः। हयद्विर ग्निहोत्रैश्चहविरधू मसमाकुला ध्यानाञ्च नैर्जाप्यमहाव्रतैश्च नारायणं वा सततं स्मरन्ति। ३9

५७२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे रकादशोऽध्याय: ] * नर्मदामाहात्म्यवर्णनम् * 192 ते धौतपाण्डुरपटा इव राजहंसा: संसारसागरजलस्य तरन्ति पारम् ॥ ६०॥ विघ्नैरनेकैरतियोज्यमाना ये तीरमुज्फन्ति न नर्मदायाः। सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते। इदमेकंसुनिष्पन्न ध्येयोनारायण:सदा ते चैव सर्वस्य हितार्थभूता वन्दाश्च ते सर्वजनस्य मान्याः ॥७३॥ यो वा हरं पूजयते जितात्मा मासं च पक्षं च वसेन्नरेन्द्र!। भृग्वत्रिगार्गेयवशिष्ठकङ्काः शतैः समेतैनियतास्त्वसङख्यैः। रेवां समाश्रित्य महानुभाव: स देवदेवोऽथ भवेत्पिनाकी ॥ ६२ ॥ सिद्धिं परां ते हि जलप्लुताङ्गाः प्राप्तास्तु लोकान्मरुतां न चान्ये॥ ७॥ कीटा: पतङ्गाश्च पिपीलिकाश्च ये वै म्रियन्तेऽम्भसि नर्मदायाः। ज्ञानं महत्पुण्यतमं पवित्रं पठन्त्यदो नित्यविशुद्धसत्त्वाः। ते दिव्यरूपास्तु कुलप्रसूताः शतं समा धर्मपरा भवन्ति ॥ ६३॥ गति परां यान्ति महानुभावा रुद्रस्य वाक्यं हि यथा प्रमाणम्॥ ७॥ कालेन वृक्षा: प्रपतन्ति येऽपि महातरङगौघनिकृत्तमूलाः। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ते नर्मदाम्भोभिरपास्तपापा देदीप्यमानास्त्रिदिवं प्रयान्ति ॥ ६४ ॥ रवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नर्मदास्ानफलश्रुतिकथनंनाम दशमोऽध्यायः॥१०॥ अकामकामाश्च तथा सकामा रेवान्तमाश्रित्य म्रियन्ति तीरे। जडान्धमूकास्त्रिदिवं प्रयान्ति किमत्र विप्रा भवभावयुक्ताः ।। ६५॥ मासोपवासैरपि शोषिताङ्गा न तां गति यान्ति विमुक्तदेहाः। म्रियन्ति रेवाजलपूतकायाः शिवार्चने केशवभावयुक्ताः ॥ ६६ ॥ एकादशोऽध्यायः

ये नर्मदातीरमनुप्रपन्ना अभ्यर्चयित्वा शिवमव्ययाख्यम्। नर्मदामाहात्म्यवर्णनम् नारायणं वा मनसा सुपूताः पिबन्ति मातुर्न पुनः स्तनं ते ॥ ६७ ॥ नीवारश्यामाकयवेङ्गदादैरन्यैर्मुनीन्द्रा इह वर्त्तयन्ति। युधिष्ठिर उवाच

आश्रित्य कूलं त्रिदशानुगीतं ते नर्मदाया न विशन्ति मृत्युम् ॥ ६८॥ अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते

भ्रमन्ति ये तीरमुपेत्य देव्यास्त्रिकालदेवार्चनसत्यपूताः। तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्ानपरायणैश्च॥१॥

विष्मू त्रचर्मास्थिशिरोपधाना: कुक्षौ युवत्या न वसन्ति भूयः ॥६६॥ यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयोधर्मवत्सलाः।

किं यज्ञदानैर्बहुभिश्च तेषां निषेवितैस्तीर्थवरैः समस्तैः। ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः ॥२॥

रेवातटं दक्षिणमुत्तरं वा सेवन्ति ते रुद्रचरानुपूर्वम्॥७०॥ मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः ।

ते वश्चिता: पङ्गजडान्धभूता लोकेषु मर्त्याः पशुभिश्च तुल्याः। दशद्वादश भिर्वाऽपि षड्भिरष्टाभिरेववा॥ ३॥

ये नाSडश्रिता रुद्रशरीरभूतां सोपानपङकिं त्रिदिवस्य रेघाम्॥ ७१॥ त्रभिस्तथा चतुर्भिर्वावर्षैर्मासैस्तथैव च। मुच्यन्तेकलिदोषैस्तेदेवेशानसमर्चनात्

युगं कलिं घोरमिमं य इच्छेद द्रष्टु' कदाचिन्न पुनर्द्विजेन्द्रः। ह्माणं वा सुरश्रेष्ठं केशवं वा जगद्गुरुम्। अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः

स नर्मदातीरमुपेत्य सर्वं सम्पूजयेत्सर्वविमुक्तसङ्ग: ।। ७२।। सद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममाऽनव!। यस्मिन्संसारगहने निमग्राः सर्वजन्तवः ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद ॥ ६ ॥

५७४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाख एकादशोऽध्याय: ] * नर्मदामाहात्म्यवर्णनम् * ५७५

श्रीमार्कण्डेय उवाच नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ २२॥ जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते। भक्तिरुत्पद्यते चाऽत्र कथज्चिदपि शङ्करे। त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात्। तीर्थदानोपवासानां यज्ञैदेवद्विजार्चनैः । अवाप्तिर्जायतेपु'सां श्रद्धया परया नृप सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ॥ २३॥ तस्माच्क्रद्धा प्रकर्त्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः। पड्भिः सिद्ध्यति मासैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत्। ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते॥ ६॥ ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः ॥२४॥ अन्यथा निष्फलं सर्व श्रद्धाहीनं तु भारत!। तस्मात्समाश्रयेद्धक्तिरद्रस्य परमेष्ठिनः यथा दिनकरस्पृष्ठं हिमंशैलाद्विशीर्यते। तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः तेषां हि सफलं जन्म येषां भक्तिरचश्चला। सद्योजाता दियुक्तेन भस्मनायेसमुक्षिताः। सूर्यवद्विमलाभान्तिद्विजार्द्रपरायणाः सा चैव त्रिविधा भक्ति: सातत्विकी राजसी तथा ॥ ११॥ वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः। तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत्। तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाऽभ्युक्षितानि है॥२७॥ ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनः पुनः ॥१२॥ नर्मदातोयपूतेन अस्मनोधूलयन्ति ये। सद्यस्तेपापसङ्गाच्च मुच्यन्तेनाSत्र संशयः जन्मान्तरशतैस्तेषांज्ञानिनां देवयाजिनाम्। देवत्रयेभवेद्धक्तिःक्षयात्पापस्त कर्मराः व्रतं पाशुपतंभक्त्यायथोक्तंपालयन्तिये। शद्रान्नेनविहीनास्तुतेयान्ति परमांगतिम् ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्यद्विजपुङ्गवाः अमृतं व्राह्मणस्याऽन्नं क्षत्तियान्नं पयःस्मृतम्। त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्तिपरमां गतिम्। वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥ ३० ॥ एकाग्रमसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम् ॥ १५॥ शद्रान्नरससम्पुष्टाये ्रियन्तेद्विजोत्तमाः। ते तपोज्ञानहीनास्तुकाकागृधाभवन्तिते अञ्च यन्तीह निरताः क्षिप्रं सिद्ध्यन्ति ते जनाः। · दुष्क्ृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्चित्य तिष्ठति। कालेन महता सिद्धिर्जारयतेऽन्यत्र देहिनाम्॥ १६ ॥ यो यस्यान्न समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्॥ ३२ ॥। नर्मदायाःपुनस्तीरे क्षित्रं सिद्धिरवाप्यते। विशेषाद्यातिधर्मेणतपोलौल्यंसमा श्रिताः। नरकंयान्त्यसंदिग्धमित्येवंशङ्ुरोऽब्रवीत् षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु साङख्यविदो जनाः ॥ १७॥ ईद्य्रपाश्चयेविप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः। ते महत्पापसङ्कातं दहन्त्येव न संशयः वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिद्ध्यन्ति चाऽग्रतः । विडम्बेनचसंयुक्तालौलुप्येनचपीडिताः। असम्भाष्याअसंग्राह्याइत्येवंश्रुतिनोदना सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः॥ १८॥। मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः। नष्टाज्ञानावलेपेन अहङ्कारेण चाऽपरे॥ एकीभवन्तिकल्पान्ते योगेमाहेश्वरे गताः। सर्वेत्रामेवयोगानां योगोमाहेश्वरो वरः शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । तमासाद्यविमुच्यन्ते येऽपिस्युपापयोनयः। शिवमर्च्यनदीकूलेजायन्तेतेन योनिषु क्विश्यमानास्तु कालेन ते यान्ति परमां गतिम्॥ ३७॥ गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयङ्करी। मुच्यन्ते मंक्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्द्धिताः। तस्मात्स्ायीभवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः। न सिद्ध्यन्ति दुरात्मान: कुद्ृष्टंतीर्थकीर्तनाः॥३८॥

५७६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाख एकादशोऽध्याय: ] * नर्मदामाहात्म्यवर्णनम् # ५७७

महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः। पठ पश्चाननंशास्त्रं मन्त्रं पश्चाक्षरं जप। धेहि पश्चात्मकं तत्त्वं यज पश्चाननं परम्॥ वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्यिताः॥३६॥ किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः। न तीर्थैनचदानैश्चदुष्कृतं हि विलुप्यते। आज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतंपापम्विनश्यति यदि पञ्चाननः श्रीमान्सेव्यते सर्वथा शिवः॥५। एवं ज्ञात्वातुविधिना वर्त्तितव्यंद्विजातिभिः । परम्ब्रह्म जपद्विश्चवर्ततितव्यं मुहर्मुहः कि संसारगजोन्मत्तवृहितैर्निभृतैरपि। यदि पञ्चाननोदेवो भावगन्धोपसेवितः॥ ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽवीतेरुद्रमेव च। ईशानंपश्यते साक्षात्पण्मासात्सङ्गवर्जितः र मूढ! किं विषादेन प्राप्यकर्मकदर्थनाम्। भवानीवल्लभंभीमं जप त्वं भयनाशनम् संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । नर्मदातटमाश्रित्य समुच्येत्सर्वपातकैः नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयङ्करम्। स्वर्गमोक्षप्रदं भर्ग भज मूढ सुरेश्वरम्॥ पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि। विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थश्च हरं हरिं च। यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः॥४४॥ उन्मत्तवद्धाव विवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ! दिगन्तराणि॥ ६१॥ आभूतसङ्क्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते। संसारव्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तंतु नन्दिना भज रेवाजलं पुण्यं यजरुद्रं सनातनम्। जपपश्चाक्षरींविद्यां व्रजस्थानंचवाञ्छितम् देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवायेशिवालये। नन्दिगीतामिमांराजञ्छृणुष्वेकमना:शुभाम् क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम्। स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम् ॥४७॥ भज रेवां शिवम्प्राप्य सुखसाध्यं परम्पदम् ॥ ६३॥ संसारगह्हरगुहां प्रचिहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः। एवं कैलासमासाद्य नन्दी स शिवसन्निधौ। नानाविधैनिजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शणुतैकहितं मयोक्तम्॥84 जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाऽधुना ॥ ६४ ॥ शक्र वक्रगति मा गा मा कृथा यमयातनाम्। चेतःप्रचेतःशमयलौलुप्यंत्यजवित्तप मार्कण्डेय उवाच दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज। यदि संसारजलधे्वीचीप्रेङखोलनातुरः स्रानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुवतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः॥ जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम्। विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः। स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः ॥५१॥ मृत्युलाङल्यजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः ॥ ६६॥ मा धेहि गर्व कीनांशहास्यं यास्यसि पीडयन्। बीजयोन्यविशुद्धस्तुयथा रुद्रंनविन्दति। तथा लाङलमन्त्रोऽपिनतिष्ठतिगतायुषि प्राणिनं सर्वशरणं तद्धावि शरणं तव ॥५२॥ गायत्रीजपसंयुक्त संयमीह्यधिकोगुणैः। अग्रिमीलेइ षेत्वोवाअग्नआयाहिनित्यदा काल: करालको बाल: को मृत्यु: को यमाधमः । शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बियैः॥ ६६॥ शिव विष्णु पराणां हिनराणां किं भयं भवेत् ॥५३॥ साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाअ्जपन्नित्यं समाहितः। भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिचिभेदनौ न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा॥ ७० ॥ शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज॥ रुद्राध्यायंसकृज्प्त्वा विप्रोवेदसमन्वितः ।मुच्यतेसर्वपापेभ्योविष्णुलोकंसगच्छति शिवं नम वराक! त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि ॥५५॥ अन्यद्व जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा।

५७८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्वादशोऽध्याय: ] * नमंदास्तोत्रवर्णनम् * ५७६

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति॥ ७२ ॥ ते समस्ता गताः स्वर्ग समाश्रित्य महानदीम्॥ ६१॥ यत्किश्चित्क्रियते जाप्यं यञ्च दानं प्रदीयते। नर्मदाजलमाश्रित्यतत्सर्वंचाक्षयंभवेत् भृग्वाद्याः सप् ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः। एवंविधैर्वतैनित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः। ते मृता वैष्णवंयान्तिपदंवाशैवमव्ययम् धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता। सत्यलोकं नरा: केचित्सूर्यलोकं तथापरे। अप्सरोगणसम्वीतायावदाभूतसंप्लवम् मनस्वती च या माता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा॥ ६२ एवं वै वर्तमानेऽस्मिल्ोकेतुनृपपुङ्च!। ऋवीणांदशकोट्यस्तुकुरुक्षेत्र निवासिनाम् पुलस्त्यः पुलहश्चैववसिष्ठात्रेयकाश्यपाः। तथान्येचमहाभागानियमव्रतचारिणः मया सहमहाभागनर्मदातटमाश्रिताः। फलमूलकृताहाराअर्चयन्तःस्थिता:शिवम् अन्य च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः॥ ६३॥ तञ्चवर्वशतंदिव्यंकालसंख्यानुमानतः। षड्विंशतिसहस्त्राणितानि. मानुषसङख्यया तस्मादियं महाभागा न सोक्तव्या कदाचन। ततस्तस्यामतीतायांसंध्यायांनृपसत्तम!। शेषं मानुष्यमेकंतुकालेवर्षशतं स्थितम् नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा॥ ६४ ॥ ततोऽभवदनावृष्टिलोंकक्षयकरीतदा। यया यातं जगत्सर्व क्षयं भूयो हि दारुणम् द्न्द्ररनेकैर्वहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः। मुच्यन्ते नराः सदो नर्मदातीरवासिनः॥ ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः। तेषां प्रभावाङ्गगवान्ववर्ष बलवृत्रहा॥। तम्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा। वाञ्छद्धि: परमं श्रेय इह लोके परत्र च महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशी तिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततो वृष्टयां तु तेषां वै वर्तनं समजायत ॥ ८२॥ रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ श्यामाकेङ्गद बिल्वाद्यैर्नर्मदातीरमाश्रितैः। नीयते स महान्कालो महासिद्धमभीप्सुभिः॥८३॥ पुनर्युगान्ते संप्राप्तेकिश्चिच्छेषे कलौयुगे। निःशेषमभवत्सर्वशुष्कंस्थावरजङ्गमम् निर्वृ क्षौषधमुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम्। अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूदभृशम्॥ द्वादशोऽध्यायः ततस्ते ऋषयः सर्वे क्ुत्तृपार्ताः सहस्रशः। युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वाभवन्नृप नर्मदास्तोत्रवर्णनम् नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते। श्रीमार्कण्डेय उवाच किं कार्य क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत् ॥ ८७॥ एतच्चर त्वा वचो राजन्संहष्टा ऋषयोऽभवन्। तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्ठेति पुनः पुनः । ईद्वग्विधा मया दष्टा बहवःकालपर्यया: नर्मदा स्तोतुमारब्धा: कृताञ्जलिपुटा द्विजाः ॥१॥ नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया। एत हि शरणं देवी संप्राप्ते हि युगक्षये नमोऽस्तु ते पुण्यजले नमोमकरगामिनी। नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः। नमस्ते पापमोचिन्यै नमो देवि! वरानने! ॥२ ॥ जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः॥। ६० | नमोऽस्तु ते पुण्यजलाश्रये! शुभे! विशुद्धसत्त्वेःसुरसिद्धसेविते। पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः। नमोस्तु ते तीर्थगणैनिषेविते नमोऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्धवे! वरे॥ ३॥

५८० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयोदशोऽध्याय: ] * मुनिभ्गोऽभयवरदानवर्णनम् *

नमोऽस्तु ते देवि! समुद्रगामिनि! नमोनतु ते देवि वरप्रदेऽरुशिवे। पठन्ति ये स्तोत्रमिदं द्विजेन्द्राः शृण्वन्ति ये घापि नराः प्रशान्ताः। यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताश्च॥ १६ सरिद्वर! पापहरे! विचित्रिते! गन्धर्वयक्षोरगसेवितान्द। ये स्तोत्रमेतत्सततं पठन्ति स्नात्वा तु तोये खलु नर्मदायाः। सनातनि! प्राणिगणानुकम्पिनि! मोक्षप्रदे! देवि! विधेहि शं नः ॥५॥ अन्ते हि तेषां सरिदुत्तमेयं गति विशुद्धामचिराद्ददाति ॥१७ ॥ महागजौवैर्महिषैर्वराहैः संसेविते देवि महोमिमाले!। प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेताऽनुदिनं स्तवं च। नता: स्म सर्वे वरदे! सुखप्रदे! विमोच पास्पान्पशुपाशबन्धात्॥ ६ स मुक्तपापः सुविशुद्धदेहः समाश्रयं याति महेश्वरस्य ॥ १८ ॥ पापैरनेकैरशुभैविंबद्धा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्याः । इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे महानिलोद्भूततरङ्ग्भूतं यावत्तवाम्भो हिन संसृशन्ति॥७॥ रेवाखण्डे श्रीनर्मदामहात्म्ये नर्मदास्तोत्रकथनंनामद्रादशोऽध्यायः ॥१२॥ अनेकदुःखौधभयार्दितानां पापैरनेकैरभिवेष्टितानाम्। गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे द्वन्द्वरनेकैरपि सम्वृतानाम्॥। ८॥ नदश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि! सम्प्राप्य न संशयोऽत्र। दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैरनेकैरभियूजिताऽसि॥ ६॥ त्रयोदशोऽध्यायः

स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्च तदैव दद्यात्परमं पदं तु। एकविंशतिकल्पकथानकवर्णनम् यत्रोपला: पुण्यजलाप्लुतास्ते शिवत्वमायान्ति किमत्र चित्रम्!॥ १० ॥ श्रीमार्कण्डय उवाच

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या दुःखातुराः पापपरीतदेहाः एवं भगवती पुण्या स्तुता सा मुनिपुङ्गवैः। महानिलोद्भूततरङ्गभङ्ग' यावत्तवाम्भो न हि संश्रयन्ति ॥ ११ ॥ चिन्तयामास सर्वेषां दास्यामि वरमुत्तमम् ॥ १ ॥ म्लेच्छा: पुलिन्दास्त्वथ यातुधाना: पिबन्ति येऽम्भस्तव देवि! पुण्यम् ततः प्रसुप्नांस्ताज्ज्ञात्वा रात्री देवी जगाम ह। मुक्ता भवन्तीह भयात्तु वोरान्निसंशयं तेऽपि किमत्र चित्रम् ॥ १२॥ एकैकस्य ऋषेः स्वप्ने दर्शनं चारुहासिनी ॥ २ ॥ सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगेऽस्मिन्हि कलौ प्रदूषिते। ततोऽर्धरात्रेसंप्राप्तउत्थिताजलमध्यतः। विमलाम्बरसंवीतादिव्यमालाविभूषिता त्वं भ्राजसे देवि! जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे च गङ्गा ।। १३ ।। धृतातपत्रा सुश्रोणी पद्मरागविभूषिता। जगाद माभैरिति तानेकैकंतुपृथक्पृथक तव प्रसादाद्वरदे वरिष्ठेकालं यथेमं परिपालयित्वा। वसध्वं मम पार्श्वे तु भयं त्यक्त्वा क्षुधादिजम् ॥५॥ यामोऽथ रूद्रं तव सुप्रसादाद्वयं तथा त्वं कुरु वै प्रसादम् ॥ १४॥ एवमुक्त्वा तदा देवी स्वप्नान्ते तान्महामुनीन्। गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रांस्त्वं पाहि नो यावदिमंयुगान्तम्। जगामादर्शनं पश्चात्प्रविश्य जलमात्मिकम् ॥ ६ ॥ काले त्वनावृष्टिहतं सुघोरं यावत्तरामस्तव सुप्रसादात् ॥१५ ततः प्रभाते मुनयो मिथ ऊचुर्मुदान्विताः।

५८२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयोदशोऽध्यायः] * नर्मदायाःपुराकल्पस्थितिवर्णनम् * ५८३

तथा दष्टा मया दृष्टा स्वप्ने देवी सुदर्शना॥७॥ समेता: पुत्रदारैश्च ततः सिद्धिमवाप्स्यथ॥२४॥ अभयं दत्तमस्माकं सद्विश्चाप्यचिरेण तु। प्रशस्तं दर्शनं तस्यानमदायानसंशयः यस्य यस्य हि या वाञ्छा तस्य तां तां ददाम्यहम्। अथान्यदिवसे राजन्मत्स्यानां रूपमुत्तमम्। विष्णु ब्रह्माणमीशानमन्यं वा सुरमुत्तमम्॥ २५॥ पश्यन्ति सपरीवाराः स्वकीयाश्रमसन्निधौ।॥ ६॥ तत्रसर्वान्नयिष्या मिप्रसन्नावरदाह्यहम्। प्राणायामपराभूत्वामांविशध्वंसमाहिता तान्दष्टा विस्मयाविष्ठा मत्स्यांस्तत्र महर्षयः। सह पुत्रेश्च दारैश्र त्यक्त्वाश्रमपदानि च। कालक्षेपोनकर्तव्यःप्रलयोऽयमुपस्थितः पूजयामासुरव्यग्रा हव्यकव्येन देवताः ॥१० ॥ संहारः सर्वभूतानां कल्पदाहः सुदारुणः। एकाहमभवं पूर्व महाघोरे जनक्षये॥। तान्मत्स्यसङ्कान्सम्प्राप्य महादेव्या: प्रसादतः। शेषा नद्यः समुद्राश्च सर्व एव क्षयंगताः । वरदानान्महेशस्यतेनाहं न क्षयं गता॥ सपुत्रदारभृत्यास्ते वर्तयन्ति पृथक्पृथक ।। ११ ।। अमृतः शाश्वतो देव: स्थाणुरीशः सनातनः। दिनेदिनेतथाप्येवमाश्रमेषुद्विजातयः। मत्स्यानांसश्चयंद्ूष्टाविस्मिताश्चाभवंस्तदा स पूजितः प्रार्थितो वा कि न दद्याद्द्विजोत्तमाः।।३० ॥। मृतांस्तांस्तु सुपुष्टाङ्गान्पाठीनांश्च विशेषतः। एवमुक्त्वा ऋषीत्रेवा प्रविवेश जलंततः। करात्तशूलासादेवीव्यालयज्ञोपवीतिनी द्वारेद्वारे चाश्रमाणां तापसानां युधिप्टिर! ॥ १३॥ ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा विस्मयापन्नमानसाः । अभिवन्द्यचमांसर्वेक्षामयन्तःपुनःपुनः हष्टपुष्टास्तदा सर्वे नर्मदातीरवासिनः । ऋषयस्ते भयं सर्वेतत्यजुः स्ुत्तृपोद्धवम्॥ क्षम्यतां नो यदुक्तं हि वसतां तव संश्रये। ते जपन्तस्तपन्तश्च तिष्ठन्ति भरतर्षभ!। अर्वयन्ति पितृन्देवान्नर्मदातटमाश्रिताः गृहांस्त्यक्त्वा महाभागा: सशिष्या: सह बान्धवाः॥३३॥ तैर्जपद्विस्तपद्विश्च सततं द्विजसत्तमैः। भ्राजते सासरिच्छ्रेश्ठाताराभिद्यौग्रहैरिव जप्त्वा चैकाक्षरं ब्रह्म हृदि ध्यात्वा महेश्वरम्। तत्र तैर्बहुलैः शुभ्रर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। स्नात्वा च मन्त्रयूताभिरथ चाद्विर्जिंतव्रताः॥३४ ॥ नर्मदा धर्मदा पूर्व सभ्विभक्ता यथाक्रमम्॥१७॥ विविशुर्नर्मदातोयं सपक्षा इव पर्वताः। द्योतयन्तोदिशःसर्वाःकुशहस्ताःसहाग्रयः ऋषिभिर्दशकोटीभिनर्मदातीरवासिभिः। विभक्तयं विभक्ताङ्गीनर्मदाशर्मदानृणाम् गतेषु तेषु राजेन्द्र अहमेक: स्थितस्तदा। अमरेशं समासाद्य पूजयन्नर्मदां नदीम्।। यज्ञोपवीतैश्च शुभैरक्षसूत्रेश्च भारत! । कूलद्वयेमहापुण्यानर्मदोदधिगामिनी॥ १६॥ अनुभूता: सप्तकल्पा मायूराद्या मया नृप!। प्रसादाद्वधमः सर्वे रेवया सह भारत पृथगायतनैः शुत्र लिंङ्गर्वालुकमृण्मयैः। भ्राजते या सरिच्छ्रेष्ठा नक्षत्ररिच शर्वरी जन्मतोऽद्य दिनं यावन्न जानेऽस्या: पुरा स्थितिम्॥३८॥ एवं त ऋषयः सर्वे तर्पयन्तः सुरान्पितन्। न्यवसन्नर्मदातीरेयावदाभूतसम्प्लवम् इयं हि शाङ्करी शक्ति: कला शम्भोरिलाह्नया । किश्चिद्गते ततस्तस्मिन्घोरे वर्षशताधिके। अर्धरात्रे तदा कन्याजलादुत्तीर्यभारत नर्मदा दुरितध्वंसकारिणी भवतारिणी॥ ३६॥ विद्युत्पुअ्जसमाभासा व्यालयज्ञोपवीतिनी। यदाहमपि नाभूवं पुराकल्पेषु पाण्डव! । चतुर्दशसुकल्पेषु तेष्वियं सुखसंस्थिताः त्रिशलाग्रकरा सौम्या तानुवाचऋषींस्तदा॥ २३॥ चतुर्दश पुरा कल्पा न मृता येषु नर्मदा। तानहं सम्प्रवक्ष्यामि देवी प्राहयथा मम आगच्छध्वं मुनिगणा विशध्वं मामयोनिजाम्। कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम्।

५८४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे चतुर्दशोऽध्याय: ] * भगादिशब्दानांनिर्वचनवर्णनम् * ५८५

ब्राह्म सौम्यं घ सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम् ॥ ४२॥ सृष्टिसंहाररक्षार्थ भवेदेवं महेश्वर!॥ ६॥

माहेन्द्रमग्निकल्पं घ जयन्तं मारुतं तथा। वैष्णवं बहुरूपं व ज्यौतिषं च चतुर्दशम् एतच्च्क्र त्वावघस्तथ्यंविष्णोश्चपर मेष्ठिनः। सगण:सपरीवारःसहताभ्यांसहोमया एते कल्पा मयाSSख्याता न मृतायेषुनर्मदा। मायूरं पश्चदशमंकौर्म चैवात्रबोडशम् सप्तलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः।

बकं मात्स्यं च पाद चवटकल्पंचभारत! । एकविंशतिमंचैतं वाराहं सांप्रतीनकम् भूराद्यव्रह्मलोकान्तं भित्त्वाऽण्डं परतः परम्॥ ८॥ इमे सप्तमया साकंरेवयापरिशीलिताः। एकविशतिकल्पास्तु नर्मदायाःशिवांगतः शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैविभुः। न तत्र वायुर्नाकाशंनाग्निस्तत्र न भूतलम् सञ्जाताया नृपश्रेष्ट मयादूष्टा ह्यनेकशः । कथिता नृपतिश्रेष्ठ! भूयः किं कथयामिते यत्र संतिष्ठते देव उमया सह शङ्करः। न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणिदिशस्तथा

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम! ।११।

रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्य एकविंशतिकल्पकथानकवर्णनंनाम ब्राह्म पदं यत्कवयो वदन्तिशैवं पदं यत्कवयो वदन्ति।

त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये साङ्ख्याध्च गायन्ति किलादिमोक्षम्॥ १२ यदब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिदं सर्वमीशानमजं पुराणम्। तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम् ॥१३॥ अवर्णमप्यर्थमनामगोत्रं तुर्य पदं यत्कवयो वदन्ति। चतुर्दशोऽध्यायः ध्यानार्थविज्ञानमयं सुसूक्ष्ममात्मस्थमीशानवरं वरेण्यम्॥ १४॥ कालरात्रिकृतजगत्संहरवर्णनम् ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य सङ्क्षिप्य भवन्त्यथैकम्।

युधिष्टिर उवाच पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति ॥ १२॥

ततस्त ऋषय:सर्वेमहाभागास्तपोधनाः। गतास्तुपरमं लोकं ततः किंजातमदुतम् संहारं सर्वभूतानां रद्रत्वे कुरुते प्रभु: ।

श्रीमार्कण्डय उवाच विष्णुत्वे पालयेलोकान्व्रह्मत्वे सृष्टिकारकः ॥ १६॥

ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहार: सर्वभूतक्षयङ्करः ॥ २।। प्रकृत्या सह संयुक्त: कालो भूत्वा महेश्वरः ।

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम्। विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता॥१७॥

ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन्द्रेवमृग्यजुःसामभिः शिवम् ॥ ३॥ यामाहु: प्रकृति तज्ज्ञा:पदार्थानांविचक्षणाः। पुरुवत्वेप्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

संहरत्वं जगद्दव!सदेवासुरमानुषम्। प्राप्तोयुगसहस्रान्तःकालः संहरणक्षमः ॥।४ ॥ तम्मादेतज्गत्सर्वंसमुदभूतं चराचरम्। तस्मिन्नेवलयं याति युगान्ते समुपस्थिते मदूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम्। भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना। भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः॥ वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्॥५॥ भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भु वादिषु। प्रविष्टः सर्वभूतेषुतेनविष्णुर्भगः स्मृतः एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी। विशना द्विष्णुरित्युक्त: सर्वदेवमयो महान्। भासनाद्गमनाच्चैवभगसज्ज्ञाप्रकीर्तिता

५८६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे धतुर्दशोऽध्याय: ] * कालरात्रिकृतं जगत्संहरणवर्णनम् ५८७

ब्रह्मा दिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेतिलयंजगत्। एकभावंसमापन्नंलिङ्ग तस्माद्विदुर्वुधाः जाताट्टहासादुर्नासावह्निकुण्डसमेक्षणा। प्रोद्यत्किलकिलारावाददाहसकलंजगत् महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा। दह्यमाना: सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले। पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभनेः ॥२४॥ पतन्ति भूतङ्सघाश्च हाहाहैहैविराविणः ।बुम्बापातैःसनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि। त्यज सौम्यमिदंरूपंसितचन्द्रांशुनिर्मलम्। रौद्रंरूपं समास्थायसंहरस्व चराचरम् व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सघराचरम्। रौद्रैभू तग णैघोरेर देवि त्वं परिवारिता। जीवलोकमिमं सर्व भक्षयस्वाम्वुजेक्षणे॥ सम्पतद्गिः पतद्गिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही ॥४३॥ ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावथिष्ये तथा जगत्। जातैश्रटचटाशब्दैः पतद्गिर्गिरिसानुभिः। तत्र रौद्रोत्सवे जातार्द्रानन्दविवर्धिनी कृच्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह॥२७॥ विहिंसमानाभूतानिचर्वमाणाचरानपि। तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी श्रीदेव्युवाच गलच्छोणितधाराभिमुखादिग्धकलेवरा। चण्डशीलाSभवञ्चण्डीजगत्संहारकर्मणि नाहं देवजगच्चैतत्संहरामि महादयते। अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामिभृशातुरम् येजपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम। कथं वै निर्दहिष्यामिजगदेतजगत्पते॥ तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्रविशादयः॥४9॥ तस्मात्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्गर! । अथवमुक्तस्तां देवीं; धर्जटिनीललोहितः ॥ देवासुराभयत्रस्ता:सयक्षोरगराक्षसाः। विशन्तिकेऽपिपातालं लीयन्तेचगुहादिषु क्रद्ो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम्। सा घ देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता। ॐ हुफट् त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः॥ ३१ ॥ युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता ॥। ४६ ॥ हुङ्गारिताविशालाक्षीपीनोरुजघनस्थला। तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्राकालरात्रीवभारत एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा। हुङ्गवंती महानादैनादयन्ती दिशो दश। व्यवर्धतमहारौद्रा विद्यत्सौदामिनीयथा घतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी॥ ५०॥ विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्सङ्कातचञ्चला। जज्ञे सहस्ररूपाचलक्षकोटितनु: शिवा। नानारूपायुधाकारानानावादनचारिणी विद्यज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा॥ ३४॥ एवंरूपाSमवद्देवीशिवस्यानुज्ञया नृप!। दिक्ु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिन: मुक्तकेशी विशालाक्षीकृशग्रीवा कृशोदरी। व्याघ्रचर्माम्बरधराव्यालयज्ञोपवीतिनी रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वरा: स्थिताः। वृश्चिकैर ग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता। त्रैलोक्यंपूरयामासविस्तारेणोक्क्रयेण व विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः॥५३॥ भासुराङ्गा तु सम्वृत्ता कृष्णसर्पेककुण्डला। ततो मातृगणा: केचिद्विनायकगणैःसह। व्यवर्धन्त महारौद्राजगत्संहारकारिणः चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता॥३9॥ ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्राः कुन्देन्दुसन्निभाः। व्यवर्धत महारौद्राजगत्संहारकारिणी। सृक्किणीलेलिहानाचक्ररफृत्कारकारिणी योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्वुद्दानि च ॥५५॥ व्यात्तास्या घुधु रारावा जगत्सङ्क्षोभकारिणी। दंष्टवलि: कररहा: क्ररास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः। खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छासकारिणी॥ ३६ ॥ वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्रद्वीपां वसुन्धराम्॥५६ ॥ ३८

५८८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

तस्यादंष्टाभिसम्पातैश्च्ूर्णितावनपर्वताः । शिलासञ्चयसङ्काताविशीर्यन्तेसहस्रशः हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः। माल्यवांश्चैवनीलश्च श्वेतश्चैव महागिरि: मेरुमध्यमिलापीठंसप्रद्वीपं च सार्णवम्। लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम! पञ्चदुशोऽध्यायः दंष्टाशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । सृष्टिसंहरणसंरम्भववर्णनम् उत्पातैश्च दिशो व्याप्ताघोररूपैः समन्ततः ॥६० ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच तारा ग्रहगणा: सर्वे ये वैमानिका गणाः। शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा ॥ ६१॥ ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता। कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीपलोचना॥ ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः। सा चचार जगत्कृत्स् युगान्ते समुपस्थिते। भ्रमद्विश्च ब्रुवद्विश्च क्रोशद्गिश्च समन्ततः ॥ ६२॥ वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः ॥२॥

प्रमथद्विरज्वलद्गिश्च रौद्रै व्याप्तादिशो दश। स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः ।

विस्तीर्ण शैलसङ्कातं विघूर्णितगिरिद्ुमम् ॥ ६३॥ प्रभिन्नगोपुर द्वारं केशशुष्कास्थिसङ्कलम्। प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुआ्जाभिसम्वृतम् खट्वाङ्गरुल्मुकैदी पव्यचरन्मातरःक्षये। उमासंनोदिता:सर्वाःप्रधावन्त्योदिशोदश

चिताधूमाकुलं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम्। हाहाकाराकुलंसर्वमहहस्वननिस्वनम् नासांचरणविक्षेपैहु ङकारोद्गारनिस्वनैः। त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रद्ग्धं समन्ततः

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम् ॥ ६६॥ हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च।

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे बभूव धोरा धरणी समन्तात्कपालकेशाकुलकवु राङ्ग्ी॥ ६ ॥ यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते। सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य टृपोत्तम!।|9।। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कल्पानुकथने कालरात्रिकृतजगत्संहरणवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः॥१४॥ जम्बु शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा। पुष्करद्वीपसहिता ये व पर्वतवासिनः ॥८॥ -:* ने ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतर्मातृगणैस्तथा। महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः

रुधिरोद्गारशोणाङ्गीमहामायासुभीषंणा। पिबन्ती रुधिरं तत्रमहामांसवसाप्रिया कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरानू। नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा ॥ १२ ॥ त्रैलोक्यसन्त्रासकरी विद्य त्संस्फोटहासिनी। सप्रद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम् ॥१३॥

५६० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे पश्चदशोऽध्याय: ] * सृष्टिसंहरणसंरम्भवर्णनम् * ५६१ ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः। नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह॥ महोत्पातसमुद्भूतंनष्टनक्षत्रमण्डलम्। अलातचक्रवत्तूर्णमशेषंभ्रामयंस्ततः॥३१॥ अमराणां कटे तुङ्गनृत्यन्ती हसितानना। अमरा देवताः प्रोक्ता:शरीरंकटमुच्यते विमानकोटिसङकीर्णःसकिन्नरमहोरगः। महावातःसनिर्घातोयेनाकम्पच्चराचरम् तैः कटैरावृतो यस्मात्पर्वतोऽयं नृपोत्तम। छिन्नभिन्नास्थिनिकरैर्वसामेदोस्त्रविप्लुतैः ॥१६ ॥ र्द्रवक्त्रात्समुदभूतःसम्वर्तोनामविश्रुतः। वायुःसंशोषयामासविततन्सप्सागरान् उद्धूलिताङ्: कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः। अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः। महापवित्रो लोकेषुशम्भुना सविनिमितः महारवो दीप्रविशालशूलधृक्सपातु युष्मांश्च दिने दिने हरः॥ ३४॥ नित्यंसन्निहितस्तत्रशङ्करोह्य मयासह। ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः । प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम्। कपालमालकुलाकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः॥३५॥ ततस्तालकसंपातैर्गणैर्मातृगणैःसह ॥ १६॥ स गोनसौधैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः। सम्प्रनृत्यति संहष्टो मृत्युना सह शङ्करः। खट्वाङ्गरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैःपरिवैस्तथा पिनाकखट्वाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः ॥३६ ॥ स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महाभुजावेष्टितसर्वगात्रः । महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च । नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकांकूरनिभोदरेण.॥ ३७॥ विकृतैराननैघोरैभु जोल्बणमुखादिभिः ॥२२॥ सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्य त्प्रकरारुणेन। अमरं कण्टकं चक्र:प्राप्तेकालविपर्यये। तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम् तप्तेन लिङ्गेन व लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले॥। ३८॥ मृत्यु पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम्। हिरण्मयेनैव समुत्सृजन्सदण्डेन यद्वद्गगवान्समेरुः । तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्॥ २४॥ पादाग्रविक्षेप विशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र ॥ ३६॥ कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम्। विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्ती,महेश्वरम्॥ २५॥ संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुश्चमानो विकृताट्टहासम्। जहार सर्व त्रिदिवं महात्मा सङ्क्षोभयन्वै जगदीश एक ॥ ४० ॥। अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम्। तं देवमीशानमजं वरेण्यं द्ृष्ट्रा जगत्संहरणं महेशम्। नानातरङ्गां सावरता सुवेलार्णवसन्निभाम्॥२६ ॥ सा कालरात्रि: सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति ॥ ४१।। महासरः सरित्पातैरदृश्यां दवश्यरूपिणीम्। वन्धमानांसुरैःसिद्धैर्मुनिसङ्घेश्चभारत एतस्मिन्नन्तरे वोरां सप्तसप्रकसज्ज्ञताम्। नन्दी च भृङ्गी घ गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम्। जगद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते ॥४२॥। महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत् ॥ २८ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे द्ृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः। सधुमाशनिनिहरादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा ॥। नर्मदामाहात्म्ये सृष्टिसंहरणसंरम्भवर्णनंनाम पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥ इति संहारमतुलं दृष्टवात्राजसत्तम!। नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम् ॥ ३० ॥

बोडशोऽध्याय: ] * ब्रह्मणेशान्तिप्रदानवर्णनम् * ५६३

न दृष्टमेतद्विषमं कदापि जानासि तत्वं परमो मतो नः ॥ १०॥ षोडशोऽध्यायः निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्कान्॥ ११ ॥

ब्रह्मकृतशिवस्तुतिवर्णनम् श्रीव्रह्मोवाच स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामोजगदक्षयात्मा । श्रीमार्कण्डेय उवाच पूर्णे च शते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम् ॥। १२ ।। समातृभिभू तगणैश्च वोरैवृतः रूसन्तात्स ननर्त शूली। सम्घत्सरोऽयं परिवत्सरश्च उद्धत्सरो वत्सरएष देव:। गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्॥१॥ द्ृष्टोऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेबः ॥ १३॥ महेश्वरःसर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैरनेकरवयद्धमाली। नातः परं किश्चिदिहाऽस्ति लोके परापरोऽयं प्रभुरात्मवादी। मेदोवसारक्तविचर्चिताङस्त्ैलोक्य दाहे प्रणनर्त शम्भुः॥२॥ तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः ॥ १४॥ स कालरात्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार। सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः सन्तोषयामास ततो यतात्मा ॥ १५ ॥ सम्वर्तकाख्यः समहानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः ॥ ३॥ ब्रह्मोवाच स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम्। नमोऽस्तु सर्वाय सुशान्तमूर्तये ह्यवोररूपाय नमोनमस्ते। ततोऽटृहासं प्रमुमोच वोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम् ॥४॥ सर्वात्मने सर्व नमोनमस्ते महात्मने भूतपते. नमस्ते ॥१६ ॥ सहस्रवज्राशनिस न्निभेन तेनाऽट्टहासेन हरोद्गतेन। ओङ्कारहुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते। आपूरितास्तत्र दिशोदशैवासङक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च॥५॥ गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥१७॥ स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम्। किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः ॥६ ॥ त्वं शङ्करस्त्वं हि महेश्वरोऽसि प्रधानमग्रय त्वमसि प्रविष्टः। त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः ॥ १८ ॥ प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम्। भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगश्च ॥७॥ स्त्रष्टाऽसि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्य च परं निधानम्।

विद्य त्प्रभाभासुरभीषणाङ्ग: क एष चिक्रीडति भूतलस्थः। आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परोऽसि॥ १६

कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याद्ृहासेन जगद्विमूढम्॥ ८।। सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचोनिवर्तन्तिमनो यतश्च ॥ २०॥

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम्। श्रीमहादेव उवाच

सार्धं त्वया सप्तभिरर्णवैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति॥६॥ त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने!। ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम् ॥२१॥ संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाऽप्रमेय!। एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः।

५६४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तद्शोऽध्याय: ] * द्वादशादित्यरूपेणजगत्संहरणम् * ५६५

पितामहं समाश्वास्य तत्रैवाऽन्तरधीयत ॥२२॥ विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्र' घननादघोरम् ॥ १०॥ इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठस्तोत्रं निशम्येह गति लभन्ते। ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोरा सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः। पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्ं विमलैविमानैः ॥२३॥ अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशा: प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च॥११॥ भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्रयाः । ततो रविज्वालसहस्त्रमालि बभूववक्त्रं चलजिह्ृदंष्द्रम्। सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाऽब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयोऽत्र ॥२४॥ महेश्वरस्याङ्गुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एक: ॥ १२ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां नंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये ब्रह्मकृतशिवस्तुतिवर्णनंनामपोडशोऽघयायः॥१६॥ आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुन्धराम् ॥ १३ ॥ भौमं यज्ीवनंकिश्चिन्नानावृक्षतृणालयम्। शुष्कं पूर्वमनावृष्टयासकलाकुलभूतलम् तद्टीप्यमानं सहसा सूर्येस्तै रुद्रसम्भवैः। धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

सप्तदशोऽध्याय जज्वाल सहसा दीपं भूमण्डलमशेषतः। ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

द्वादशादि त्यरूपेणजगत्सहरणवर्णनम् सप्तद्वीपसमुद्र षु सरित्सु च सरस्सु च। अग्निरत्तिजगत्सर्वमाज्याहुतिमिवाध्वरे विशालतेजसा दीप्तामहाज्वालासमाकुलाः । ददहुवेजगत्सर्वमादित्यार्द्रसम्भवाः श्रीमार्कण्डेय उवाच आदित्यानां रश्मयश्चसंस्पृष्टा वै परस्परम्। एवंददाहभगवांस्त्रेलोक्यं सचराचरम् एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यर्मुनिपुङ्वैः। ब्रह्मलोकगतैस्तत्र सञ्जहार जगत्प्रभुः सप्तद्वीपप्रमाणस्तुसोऽग्रिभू त्वामहेश्वरः। सप्तद्वीपसमुद्रान्तांनिर्ददाह वसुन्धराम् स तद्गीमंमहारौद्रं दक्षिणंवक्त्रमव्ययम्। महादंष्द्रोत्कटारावंपातालतलसन्निम् सुमेरुमन्दरान्तां घ निर्दहुर्वसुधांतदा। भित्त्वा तु सप्तपातालंनागलोकंततोऽदहत् विदयज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम्। महाजिह्व' महादंष्द्र' महासर्पशिरोधरम् भूम्यधःसप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह। चचाराग्निः समन्तात्तुनिर्दहन्वैयुघिष्ठिर महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हवि: ॥ वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रण जगत्सर्व लेलिहानमपश्यत निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिनिर्निर्भरसरःसरित्। योजनानांसहस्राणिसहस्त्राणांशतानिघ। दिशोदशमहाघोरामांसमेदोवसोत्कटाः विशीर्णशैलभङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाऽभवत् ॥२४॥ तस्य दंष्द्राव्यवर्धन्तशतशोऽथ सहस्रशः। सासुरान्सुरगन्धवान्सयक्षोरगराक्षसान ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदात्मकम् । तस्य दंष्ट्राग्रस लग्नान्स ददर्श पितामहः। दन्तयन्त्रान्तसम्विष्टंविचूर्णितशिरोधरम् महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः ॥ २५॥ जगत्पश्यामि राजेन्द्रविशन्तंव्यादिते मुखे। नानातरङ्गभङ्गाङ्गामहाफेनौघसङ्कलाः समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा। ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्र प्राप्य सस्वनाः॥ ६॥ निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनःशिखा। तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम्। जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोंकैः सहाऽनघ! ॥२७॥

५६६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम्। युगानामयुतं देवो मया घाद्य वुभुक्षणात् ॥ २८ ॥। पुरा ह्याराघितः शूली तेनाहमजरामरः। अघमर्षणघोरं व वामदेवं व त्रयम्बकम् अष्टादशोऽध्यायः

ऋृषभं त्रिसुपर्ण च दुर्गा सावित्रमेव च। बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम् नर्मदामाहात्म्यवर्णनम् रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा। यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युअ्यंतथा श्रीमार्कण्डेय उवाच सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता। निर्दग्धेऽस्मिस्ततो लोकेसूर्येरीश्वरसम्भवैः। सपभिश्चार्णवैःशुष्कैद्वीपैःसप्तभिरवच वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्॥३२ ॥ ततो मुखात्तस्य घना महोल्बणा निश्चेरुरिन्द्रायुधतुल्यरूपाः। महेन्द्रो मलयः सह्योहेमकूटोऽथमाल्यवान। विन्ध्यश्चपारिया त्रश्चसप्तैतेकुलपर्वताः घोरा: पयोदा जगदन्धकारं कुर्वन्त ईशानवरप्रयुक्ता: ॥२।। द्वादशानित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिला: पृथक्। नीलोत्पलाभा: क्वचिदञ्जनाभागोक्षीरकुन्देन्दुनिभाश्च केचित्। भस्मीभूतास्तु द्ृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा ॥ ३४॥ मयूरचन्द्राकृतयस्तथाऽन्ये केचिद्विधूमानलसप्रभाश्च ॥३॥ हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः। केचिन्महापर्वतकल्परूपाः केचिन्महामीनकुलोपमाश्च। माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नील: श्वेतोऽथ शुङ्गवान् ॥ ३५॥ केचिद्गजेन्द्राकृतयः सुरूपाः केचिन्महाकूनिभा: पयोदाः॥।४॥ एते पर्वतराजानोदेवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाःसर्वेशीर्णमहाशिलाः चलत्तर ङ्गोमिसमानरूपामहापुरोधाननिभाश्च केचित्। एवं मया पुरा द्वष्टो युगान्ते सर्वसङ्क्षयः। वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम! सगोपुराट्टालकसन्निकाशाः सविद्युदुल्काशनिमण्डितान्ता:॥५॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे समावृताङ्ग: स बभूव देवः सम्वर्तकोनाम गणः सरौद्रः। रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये द्वादशादित्यरूपेण जगत्संहरणवर्णनंनाम- प्रवर्षमाणो जगदप्रमाणमेकार्णवं सर्वमिदं चकार ॥ ६ ॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ततो महामेधविवर्द्धमानमीशानमिन्द्राशनिभिर्वृ ताङ्गम्। ददर्श नाहं भयविह्वलाङ्गो गङ्गाजलौघैश्च समावृताङ्ग ॥ ७॥ गजा: पुनश्चैव पुनः पिबन्तो जगत्समन्तात्परिदह्यमानम्। आपूरितं च्वैव जगत्समन्तात्सर्वैश्च तैर्जग्मुरदर्शनं घते॥८॥ महार्णवाः सप्त सरांसि द्वीपा नद्योऽथ सर्वा अथ भूर्भुवश्च। आपूर्यमाणा: सलिलौघजालैरकार्णवं सर्वमिदं बभूव ॥।॥६ ॥ न दृश्यते किश्चिदहो घराचरे निरग्निचन्द्रार्कमयेऽपि लोके। प्रणष्टनक्षत्रतमोऽन्धकारे प्रशान्तवातास्तमितैकनीडे॥ १०॥

५६८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकोनविंशोऽध्यायः ] मार्बण्डेयद्वाराभगवद्दर्शनवर्णनम्# ५६ह

महाजलौघेऽस्य विशुद्धसत्त्वा स्तुतिर्मया भूप! कृता तदानीम्। ररास सलिलोत्क्षेप: क्षोभयन्ती महार्णवम्। ततोऽहमित्येव विचिन्तयानः शरण्यमेकं क्व नुयामि शान्तम्॥११॥ सा मामाह महाभाग!श्लक्ष्णगम्भीरया गिरा ॥७ ॥ स्मरामि देवं हृदि चिन्तयित्वा प्रभु शरण्यं जलसन्निविष्टः। मा भैषीर्वत्सवत्सेति मृत्युस्तव न विद्यते। महादेवप्रसादेन न मृत्युस्तेममापिच नमामि देवं शरणं प्रपद्ये ध्यानं च तस्येतिकृतं मया च ॥ १२॥ ममाश्रयस्वलांगूलंत्वामतस्तारयाम्यहम्। वोरादस्माद्गयाद्विप्रयावत्संप्लवतंजगत् ध्यात्वा ततोऽहं सलिलं ततार तस्य प्रसादादविमूढचेताः । क्षुत्तृषाप्रतिघातार्थ स्तनौ मे त्वं पिबस्व ह। ग्लानिः श्रमश्चैव मम प्रणप्टौ देव्या: प्रसादेन नरेन्द्रपुत्र!।१३।। पयोऽमृताश्रयं दिव्यं तत्पीत्वा निर्वृतो भव ॥ १० ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हर्षात्पीतो मया स्तनः । रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्यवर्णनंनामाSष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ न क्षुत्तृषा पीतमात्रे स्तने मह्य तदाऽभवत् ॥ ११ ॥ दिव्यंप्राणबलं जज्ञे समुद्रप्लवनक्षमम्। ततस्तां प्रत्युवाचेदं का त्वसेकार्णवीकृते भ्रमसे ब्रूहि तत्त्वेन विस्मयो मे महान्हदि। भ्रमतोऽत्रममार्तस्य मुमूर्गोःप्रहतस्यह

एकोनविशोऽव्यायः त्वं हि मे शरणं जाता भाग्यशेषेण सुव्रते!॥ १४॥ गौरुवाच वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनम् किमहं विस्मृता तुभ्यं विश्वरूपामहेश्वरी। नर्मदाधर्मदानृणांस्वर्गशर्मबलप्रदा ।। श्रीमार्कण्डेय उवाच द्ृष्टा त्वां सीदमानं तु रुद्रेणाऽहंविसर्जिता। नतस्त्वेकार्णवे तस्मिन्मुमूर्षु रहमातुरः । तं द्विजं तार्यस्वार्ये मा प्राणांस्त्यजतां जले ॥१६ ॥ काकूच्छवासस्तरंस्तोयं बाहुभ्यां नृपसत्तम! ॥१॥ गोरूपेण विभोर्वाश्यात्त्वत्सकाशमिहागता। शृणोम्यर्णवमध्यस्थो निःशब्दस्तिमिते तदा। मा मृषावचनः शम्भुर्भवेदिति व सत्वरा॥ १७॥ अम्भोरवमनौपम्यं दिशोदशविनादिनम् ॥ २ ॥ एवमुक्तस्तयाSSहंतुइन्द्रायुधनिभंशुभम्। लांगूलमव्ययंज्ञात्वाभुजाभ्यामवलम्वितः हंसकुदेन्दुसङ्काशां हारगोक्षीरपाण्डराम्। ततोऽन्तरं तं जलधिंलागूलध्वजमाश्रितः। असौ देवो महादेव इति मां प्रत्यभाषत नानारत्नविचित्राङ्गीं स्वर्णश्गां मनोरमाम् ॥.३ ॥ ततो युगसहस्रान्तमहं कालं तया सह। व्यचरं वै तमीभूते सर्वतः सलिलावृते। खुरैःप्रवालकमयैरलाङ्गूलध्वजशोभिताम्। प्रलम्बघोणांनर्दन्तींखुरैरर्णवगाहिनीम गां ददर्शाहमुद्विग्रो मामेवाऽभिसुखीं स्थिताम्। निर्वाते चान्धकारे च निरालोके निरामये ॥ २१॥ किङ्किणीजालमुक्ताभि: स्वर्णघण्टासमावृताम्॥५॥ अकस्मात्सलिले तस्मिन्नतसीपुष्पसन्निभम् । तस्याश्चरणविक्षेपैः सर्वमेकार्णवंजलम्। विक्षिप्फेनपुञ्जघैन्नत्यन्तीव समन्तत विभिन्नांञ्जनसङ्काशमाकाशमिव निर्मलम् ॥ २२ ॥

[५ रेवाखण्डे एकोनविंशोऽध्याय: ] * वाराहकल्पवृत्तान्तेसृष्टिवर्णनम् * ६ ०१ * स्कन्दपुराणम् * नीलोत्पलदलश्यामं पीतवाससमव्ययम्। किरीटेनार्कवर्णेनविद्यद्विद्योतकारिणा स याति वोरं नरकं क्रमेण विभागकृद्द्रेषमतिर्दुरात्मा। भ्राजमानेन शिरसाखमिवात्यन्तरूपिणम्।कुण्डोद्वष्टगल्ल तुहारोद्द्ययोतितवक्षसम् या यस्य भक्तिः स तयैव नूनं देहं त्यजन्स्वं ह्यमृतत्वमेति ॥३६॥ जाम्बूनदमयैर्दिव्यैभू षणैरुपशोभितम्। नागोपधानशयनं सहस्रादित्यवर्चसम्।। सम्मोह्यन्मूर्तिभिरत्र लोकं स्रष्टा च गोप्ता क्षयकृत्स देवः। अनेकबाहूरुधरं नैकवक्त्रं मनोरमम्। सुप्रमेकार्णवे वीरं सहस्राक्षशिरोधरम्। तस्मान्न मोहात्मकमाविशेत द्वेषं न कुर्यात्प्रविभिन्नमूर्तिः ॥४० ॥ जटाजूटेन महतास्फुरद्विद्यत्समाचिया। एकार्णवंजगत्सर्व व्याप्यदेवंव्यवस्थितम् वाराहमीशानवरोऽप्यतोऽसौ रूपं समास्थाय जगद्विधाता। ग्रसित्वा शङ्करं सर्व सदेवासुरमानवम्। प्रपश्याम्यहमीशानं सुप्रमेकार्णवे प्रभुम् नष्टे त्रिलोकेऽर्णवतोयमग्ने विमार्गितोयौघमयेऽन्तरात्मा॥ ४१॥ भित्त्वाऽर्णवं तोथमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन। सर्वव्यापिनमव्यक्तमनन्तं विश्वतोमुखम्। तस्यपादतलाभ्याशेस्वर्णकेयूरमण्डिताम् विश्वरूपां महाभागां विश्वमायावधारिणीम्। जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम् । ४२।। श्रीमयीं ह्रीमयीं देवीं धीमयीं वाङ्मयीं शिवाम्॥३० ॥ विशीर्णशैलोत्पलशङ्गकूटां वसुन्धरां तां प्रलये प्रलीनाम्। सिद्धिं कीति रति ब्राह्मीं कालरात्रिमयोनिजाम्। दंष्ट्र कया विष्णुरतुल्यसाहस: समुद्दधार स्वयमेव देवः ॥ ४३॥ सा तस्य दंष्द्राग्रविलम्बिताङ्गी कैलासशुङ्गाग्रगतेव ज्योत्स्ना। अद्राक्षं चन्द्रवदनां धृति सर्वेश्वरीमुमाम्॥ ३२॥ विभ्राजते साप्यसमानमूर्तिः शशाङ्कुङ्ग च तडिद्विलग्ना॥४४॥ शान्तं प्रसुप्तं नवहेमवर्णमुमासहायं भगवन्तमीशम्। तामुजहारार्णवतोयमग्नां करी निमग्नामिव हस्तिनीं हठात्। तमोवृतं पुण्यतमं वरिष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्करोमि ॥३३॥ नावं विशीर्णामिव तोघमध्यादुदीर्णसत्त्वोनुपमप्रभावः॥४५॥ ततः प्रसुप्नः सहसा विवुद्धो रात्रिक्षये देववरः स्वभावात्। स तां समुत्तार्य महाजलौघात्समुद्रमार्यो व्यभजत्समस्तम्। विक्षोभयन्बाहुभिरर्णवाम्भो जगत्प्रणष्ं सलिले विमृश्य॥ ३४ ॥ महार्णवेष्वेव महार्णवाम्भो निक्षेपपामास पुनर्नदीषु ॥४६ ॥ किं कार्यमित्येव विश्विन्तयित्वा वाराहरूपोऽभवद्द्गुताङ्ग:। शीर्णा ञ्च शैलान्स चकार भूयो द्वीपान्समस्तांश्च तथार्णवां्च। महावनाम्भोधरतुल्यवर्चाः प्रलम्बमालाम्बरनिष्कमाली ॥ ३५॥ शैलोपलैर्ये विचिताः समन्ताच्छिलोच्चयांस्तान्स चकार कल्पे ॥। ४७ ॥ सशङ्खचक्रासिधरः किरीटी सवेदवेदाङ्गमयो महात्मा। अनेकरूपं प्रविभज्य देहं चकार देवेन्द्रगणान्समस्तान्। त्रैलोक्यनिर्माणकरः पुराणो देवत्रयीरूपधरश्च कार्ये॥ ३६॥ मुखाच्च वह्निर्मनसश्च चन्द्रश्चक्षोश्च सूर्यः सहसा बभूव ॥४८ ॥ स एव रुद्रः स जगज्हार सृष्टयर्थमीशः प्रपितामहोऽभूत्। जज्ञेऽथ तस्येश्वरयोगमूर्तेः प्रध्यायमानस्य सुरेन्द्रसङ्ग: । संरक्षणार्थं जगतः स एव हरिः सुचक्रासिगदाब्जपाणिः॥ ३७॥ वेदाश्च यज्ञाश्च तथैव वर्णास्तथा हि सर्वौंषधयो रसाश्न ॥४६॥ तेषां विभागो न हि कर्तुमर्हो महात्मनामेकशरीरभाजाम्। जगत्समस्तं मनसा बभूव यत्स्थावरं किश्चिदिहाऽण्डजं वा। मीमांसहेत्वर्थविशेषतर्कर्यस्तेषु कुर्यात्प्रविभेदमज्ञः ॥ ३८॥ जरायुजं स्वेदजमुद्धिजं वा यत्किश्चिदाकीटपिपीलकाद्यम्॥ ५०॥

६०२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

ततो विजज्ञे मनसा क्षणेन अनेकरूपाः सहसा महेशः। घकार यन्मूर्तिभिरव्ययात्मा अष्टाभिराविश्य पुनः स तत्र ॥५१॥ लीलां चकाराऽथ समृद्धतेजा अतोऽत्र मे पश्यत एव विप्राः। विंशोऽध्यायः तेषां मया दर्शनमेव सर्वं यावन्मुहूर्तात्समकारि भूप! ॥५२॥ कृत्वा त्वशेषं किल लीलयैव स देवदेवो जगतां विधाता। वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनम् सर्वत्रदवृक्सर्वग एव देवो जगाम चाऽदर्शनमादिकर्ता ५३।। युधिष्ठिर उषाघ यत्तन्मुहर्तादिह नामरूयं तावत्प्रपश्यामि जगत्तथैव। श्रृता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः। द्वीपैः समुद्रैरभिसम्वृनं हि नक्षत्रतारादिविमानकीर्णम्॥५४॥ कृता देवेन सर्वेण ये च हष्टास्त्वयाऽनव! ॥१। वियत्पयोदग्रहघ्क्रचित्रं नानाविधैः प्राणिगणैरवृतं च। साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । तां वै न पश्यामि महानुभावां गोरूपिणीं सर्वसुरेश्वरींच।५५ ॥ त्वयाऽनुभूतं विपेन्द्र! तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥२॥ क्व साम्प्रतं सेति विचिन्त्य राजन्विभ्रान्तचित्तस्त्वभवं तदैव। श्रीमार्कण्डेय उवाच

दिशो विभागानवलोकयान ऋते पुनस्तां कथमी ्वराङ्गीम्॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम्। यच्चिह्न द्वृश्यते तत्र यथाकल्पोविधीयत पश्यामि तामत्र पुनश्च शुभ्रां महाभ्रनीलां शुचिशुभ्रतोयाम्। उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च। वृक्षैरनेकैरुपशोभिताङ्गीं गजैस्तुरङ्गैविहगैरवृ तां च॥५॥ पतते पांशुवर्ष घ निर्घोषश्चैव दारुणः ॥४॥ यथा पुरा तीरमुपेत्य देव्या: समास्थितश्चाप्यमरकण्टकेतु। यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। सर्वे तेप्रलरंयान्तियुगान्तेसमुपस्थिते तथैव पश्यामि।सुखोपविष्ट आत्मानमव्यग्रमवाप्तसौख्यम् ॥।५८॥ पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि घ। तथैव पुण्यामलतोयवाहां द्ृष्टा पुनः कल्पपरिक्षयेऽपि। वृक्षा: शोषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि घ ॥ ६ ॥ अम्बामिवार्यामनुकम्पमानामक्षीणतोयां विरुजां विशोक: ॥ ५६।। एवं हि व्याकुलीभूते सर्वोषधिजलोज्भिते। काष्ठभूते तु सञ्जातेत्रैलोक्येसघराघरे एवं महत्पुण्यतमं च कल्पं पठन्ति शण्वन्ति च ये द्विजेन्द्राः। यावत्पश्यामि मध्याह्न स्नानकाल उपस्थिते । महावराहस्य महेश्वरस्य दिने दिने ते विमला भवन्ति ॥ ६० ॥ त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम् ॥। ८ ।। अशुभशतसहस्त्रं ते विधूय प्रपन्नास्त्रिदिवममरजुष्टं सिद्धगन्धर्वयुक्तम्। द्वौ सूर्यौंपूर्वतस्तातपश्चिमोत्तरयोस्तथा। तथैव दक्षिणे द्वौ च सूयौदष्टौप्रतापिनौ द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य घ। इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम् ॥ १०॥ रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः।१६। पृथिवीमदहन्सर्वा सशैलवनकाननाम्। नादग्धं दृश्यते किश्चिदृतेरेवां घ मां तथा पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते।ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवंदुरासदा

[५ रेवाखण्डे विशोऽध्याय: ] * मार्कण्डेयस्यदेव्यादर्शनवर्णनम्* ६०५ ६०४ * स्कन्दपुराणम् * त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा। प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत् न हि चिन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः। त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं काल: सर्वसङ्क्षयः । यावत्कमण्डलु' वीक्षे शुष्कं तत्रापि तजलम् ॥ १३ ॥ त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वाः वै देवयोनयः ॥ ३२॥ ततोऽहंशोकसन्तप्तो विशेषात्सुत्तृपार्दितः । उत्पपातक्षितेरुध्वं पश्यमानोदिवंप्रति त्वं पन्था: सर्वलोकानां त्वं च मोक्ष: परा गतिः । तावत्पश्यामि गगनेगृहंश्ङ्गारभूषितम्। ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहंप्रस्थितोराजसत्तम ब्रह्मा त्वदुद्गवो देवो रजोरूपः सनातजः । प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम्। विचित्रशिखरोपेतंद्वारदेशमुपागतः। रद्र: क्रोधोद्गवोऽप्येवं त्वं च सत्वे व्यवस्थितः ॥३३॥ षडशीतिसहस्त्राणि योजनानां समुच्छये। तदर्धं तु पृथक्त्वेन काश्चनंरत्भूषितम् एतञ्चराघरं देव! क्रीडनार्थ/त्वया कृतम्। एवं सन्तप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभु: तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम!। शयोपरिशयानंतु पुरुषंदिव्यमूर्घजम् अक्त्यापरमथाराजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः ।स्तुवन्वैतत्रपश्यामिवारिपूर्णा स्ततोघटान विकुश्चिताग्रकेशान्तंसमस्तंयोजनायतम्। मुकुटेनविचित्रेणदीप्तिकान्तेनशोभितम् ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्द्धिता पुनः । श्यामं कमलपत्राभंसुप्रभं च सुनासिकम्। सिंहास्यमायतभुजंगल्लश्मश्रुवराङ्गितम् उपासर्प ततस्तस्य पार्श्व वै पुरुषस्य हि॥ ३६ ॥ त्रिवलीसङ्गसुभगंकणकुण्डलभूषितम्। विशालाभंसुपीनाङ्गंपाश्व स्वावर्तभूषितम् पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः। शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्डयोः। पद्माङ्किततलंदेवमाताम्रसुनखांगुलिम नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न व बुध्यते॥ ३७ ॥ मेघनादसुगम्नीरं सर्वावयवसुन्दरम्। शय्यामध्यगतंदेवमपश्यं पुरुषोत्तमम् ।।२३।। यस्तु पापेनसम्मूढ: सुखं सुपं प्रबोधयेत्। जायतेतस्य पापस्यव्रह्महत्याफलं महत शङ््चकगदापाणि शयानं दक्षिणेन तु। अक्षसूत्रोद्यतकरंसूर्यायुतसमप्रभम् ॥२४॥ एवं सश्चिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान्। तं दृष्टा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः। नेक्षते जल्पते किश्चिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी॥ ३६॥ जयेश! जय वागीश! जय दिव्याङ्गभूषण! ॥२५॥ जटी कमण्डलुधरोदण्डीमेखलयावृतः। भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गोमहातेजास्त्रिलोघनः जय देवपते श्रीमन्साक्षादुब्रह्म सनातन!। तवलोका शरीरस्थास्त्वं गतिःपरमेश्वर! त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः। यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा। त्वं श्रेश्ठः सर्वसत््वानां त्वं कर्ता धरणीधरः।।२७H तावत्स्वाङगसम्भूत्या महत्या रूपसम्पदा ॥ ४१॥ त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव घ। अपश्यं सम्ृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम्। गोकर्ण भद्रकर्ण च त्वं घ माहेश्वरं पदम् ।२८।। द्ृष्टा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः ॥ ४२।। त्वं कीर्तिः सर्वकीतीनां दैन्यपापप्रणाशिनी। जय रुद्राङ्ुसंभूते जयव्राह्मिसनातनि। जय कौमारिमाहेन्द्रि वैष्णवीवारुणीतथा त्वं नैभिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम् ।। २६॥ जयकौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने। तृष्णया तप्तदेहस्य रक्षां कुरु घराचरे त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता घ मेदिनी। श्रीदेव्युवाच त्वया बद्धो बलिर्देव! त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्॥ ३०.॥ प्रसन्ना विप्रशादूल तव वाक्यैःसुशोभनैः। वर्त्तते मानसे यत्तेमया ज्ञातं द्विजोत्तम

६०६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे विशोऽध्याय: ] * नर्मदायाःसर्वदास्थितिवर्णनम् * ६०७ शणु विप्रममाऽप्यस्तिव्रतमेतत्सुदारुणम्। स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धंदुष्करंमन्दमेधया भवित्रीतवहत्या चमहाभागवतःपुनः। जन्मानि चशतान्यप्टौक्लिश्यतेभ्रृणहत्यया यदि भावी घ मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः। मृतः शुनत्वंघाप्नोतिवर्षाणां तु शतत्रथम्। ततस्तस्यक्षयेजातेकाकयोनिंव्र जेत्पुन: विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्ास्यामि बालके॥। ४७॥ तत्रापि च शतान्यष्टौक्किश्यते पापकर्मणि। वराहो दशजन्मानितदन्तेजायतेकृमिः स ने पुत्र:समुत्पन्नोयथोक्तो मे महामुने!। स्तनंपिबत्वंविप्रेन्द्रय दिजीवितुमिच्छसि ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजावनृजन्मभाक्। श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परन्तप! ॥ ६६ ॥ अकायमेत द्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम्। पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिनगच्छति सर्वपापाधिकम्पापम्बालहत्या द्विजोत्तम!। बालहत्यायुतोविप्रःपच्यतेनरकेध्रुवम् ब्राह्मणत्वंत्रिभिलोंकैदु र्ल् भंपदलोचने। संस्कारैःसंस्कृतोविप्रोयैश्चजायेततच्छणु वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम्। प्रथम चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापनम्। बीजप्रक्षेपणादेव वीजक्षेपः स उच्यते॥ तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव ॥ ६८ ॥ तदन्ते च महाभागेगर्भाधानंद्वितीयकम्। पुसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम् तथैवापिबतःपापंजायतेब हुवार्षिकम्। स्षुधातृवाविरामस्त पुण्यं चपिबतःस्तनम् पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते। निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्॥] अतो न चेतः सन्दिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित्। नवमं वै चूडकर्म दशमं मौख्िवन्धनम्।ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा एहि विप्र! यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्॥ ७०॥ पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम्। मानुष्यं पितृकर्म स्याद्शमाष्टासुशोभनें ततोऽहं वचनं श्रुत्वास्तनं पातुंसमुद्यतः। नच तृप्तिविज्ानामिपिबतःस्तनमुत्तमम् भूतं भव्यं तथेष्टंच पार्वणश्च ततः परम्॥५६ ॥ त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च। ततःप्रवुद्धोत्सङ्ग Sहंमायानिद्राविमोहितः श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणश्च चैत्राखयुज्यां दशपौर्णमास्याम्। निद्राविगतमोहोऽहंयावत्पश्यामि पाण्डव। तावत्सुप्तंनपश्यामिनचतंबालकंचिभो चतुरस्तांश्र वै कुम्भान्पश्यामि तत्र भारत। षोडशीवाजपेयातिरात्रा प्तोर्यामोदशवाजपेयाः। न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते।। ७४ । सर्वभूतेषु क्षान्तिरनस्या शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति ॥५८।। एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । ईशद्धसितयावाचा देवीवचनमब्रवीत् एभिरष्टवत्वारिंशद्गि: संस्कारैः संस्कृतो ब्राह्मणो भवति ॥"६॥ श्रीदेव्युवाच एवं ज्ञात्वा महाभागे! न तु मां पातुमर्हसि। कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः। शिशुपेयं स्तनं भद्रे! कथं वै मद्विधः पिबेत् ॥ ६० ॥ ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम! ॥ ७६ । ममैतद्वघनं श्रृत्वा नारी वचनमब्रवीत्॥ ६१॥ य्चवालस्त्वया दृष्टो ब्रह्मालोकपितामहः। अहं च पृथिवीज्ञेया सप्तद्वीपासपर्वता यदि त्वं न पिबेः स्तन्यम्पयो बालो मरिष्यति। खर गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता। श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु घ स्मृतिष्वपि। इमां घ प्रेक्षसे विप्र! नर्मदां सरितां वराम्॥७८॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुश्चति ॥६२॥ सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा। रेवानदी तु विख्याता न मृतातेन नर्मदा

६०६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकविंशोऽध्याय: ] * नर्मदायास्तदेतीर्थानांमाहात्म्यवर्णनम् * ६०८ एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने!। तत्र देवाश्चगन्घर्वाऋतषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वामहाराज सिद्धिंपरमिकांगताः

इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवाऽन्तरधीयत॥ ८० ॥। तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः।

एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा। उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम् ॥ ६ ॥

सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम् ॥८१॥ सिद्धिक्षेत्रं परं तात! पर्वतो ह्यमरंकटः। सर्वदेवाश्रितो यस्मादृषिभिः परिसेवितः ॥१० ॥ एवं मयानुभूतं तुद्ृष्टमाश्चर्यमुत्तमम्। सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम: ॥। ८२।। विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम्। सिद्धविद्याधरा भूतगन्धर्वाः स्थानमुत्तमम्।

भूय एव महाबाहो! किमन्यच्क्रोतुमिच्छसि ॥ ८३॥ दृश्यादवश्याश्च राजेन्द्र! सेवन्ते सिद्धिकाङक्षिणः ॥११ ॥ अहं च परमं स्थानं ततः प्रभृति संश्रितः । इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे वाराहकल्पवृत्तान्तवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः॥२०॥ अत्र प्रणवरूपो वै स्थाने तिष्ठत्युमापतिः ॥१२॥ श्रीकण्ठः सगण: सर्वभूतसङ्घैनिषेवितः । अस्माद्विरिवराद्भूप!वक्ष्ये तीर्थस्य विस्तरम् ॥१३ ॥ यानि सन्तीहतीर्थानिपुण्या निनृपसत्तम!। यानियानीहतीर्थानिनर्मदायास्तटद्रये एकविंशोऽध्यायः न तेषां विस्तरं वक्तुं शक्तोब्रह्माऽपिभूपते। योजनानां शतं साग्रं श्रतेसरिदुत्तमा कपिलासरित्सम्भववर्णनम् विस्तरेण तु राजेन्द्र अर्धयोजनमायता। प्ष्टितीर्थसहस्राणि पष्टिकोक्ास्तथैवच पर्वतादुदधि यावदुभे कूले न संशयः॥१७॥ युधिष्ठिर उवाच सप्तपष्टि सहस्राणि सप्तषष्टिशतानि घ्व। श्रुतं मेविविधाश्चर्यत्वत्प्रसादादुद्विजोत्तम। भूयश्चश्रोतुमिच्छापितन्मेकथयसुव्रत. सप्तपष्टिस्तथा कोट्यो वायुस्तीर्थानि चाव्रवीत् ॥ १८ ।। कथमेषा नदी पुण्या सर्वनदीषुघोत्तमा। नर्मदानामविख्याताभूयो मे कथयाऽनव परं कृतयुगे तानि यान्ति प्रत्यक्षतां नृप!। पश्यन्ति मानवाः सर्वेसततं धर्मवुद्धयः श्रीमार्कण्डेय उवाच यथायथा कलिर्घोरो वर्ततेदारुणोनृप। तथातथाल्पतांयान्तिहीनसत्वायतोनरा: नर्मदा सरितां श्रेष्ठासर्वपापप्रणाशिनी। तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणिघराणिश्व जालेश्वरादितीर्थानि पर्वतेऽस्मिन्नराधिप। पितृतृपिप्रदान्याहुःस्वर्गमोक्षप्रदानिच नर्मदायास्तु माहात्म्यं यत्पूर्वेण मया श्रुतम्। श्रेष्ठ दारुवनं तत्र चरुकासङ्मः शुभः । उत्तरे नमेदायास्तु चरुकेश्वरमुत्तममम्॥ तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शणुष्वैकमना नृप! ।।४ ।। दारुके्वरतीर्थ च व्यतीपातेवरं तथा। पातालेवरतीर्थ व कोटियज्ञं तथैव च। गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रेसरस्वती। ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्रनर्मदा इति चैवोत्तरे कूले रेवाया नृपसत्तम!। अमरेश्वरपार्श्वे च लिङ्गान्यप्टोत्तरं शतम् ॥ त्रिभि: सारस्वतं तोयंसप्ताहेनतु यामुनम्। सद्यः पुनातिगांगेयंदर्शनादेवनार्मदम् वरुणेश्वरमुख्यानि सर्वपापहराणि च॥ २५॥ कलिद्गदेशात्पश्चार्द्धे पर्वतेऽमरकण्टके। पुण्या घ त्रिषु लोकेषु रमणीया पदेपदे।

६१० *स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकविंशोऽध्याय: ] * अमर कण्टकमहत्त्ववर्णनम् * ६११

मान्धातृपुरपार्श्वे च सिद्धेश्वरयमेश्वरौ। ॐकारात्पूर्वभागे घ केदारं तीर्थमुत्तमम् सप्ताष्टभूमिसुद्ारे दासीदाससमाकुले। मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्वाजिह्न षितनादितैः तत्समीपे महाराज स्वर्गेद्वारमवापहम्। नाम्रा ब्रह्म श्वरं पुण्यं सप्तसारस्वतं पुरः क्षुभ्यतेतस्य तद्द्वारमिन्द्रस्य भुवनं यथा। राजराजेश्वरःश्रीमान्सर्वस्त्रीजनवल्लभः र्द्राष्टकं घ सावित्रं सोमतीर्थ तथैव घ। एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ!॥ तस्मिन्गृहे वसित्वा तु क्रीडाभोगसमन्वितः। अस्मिस्तु पर्वते तात रुद्राणां कोटगः स्थिताः। जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ ४५।। स्नानैस्तुष्टिर्भवेत्तेषां गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥२६॥ एवं तेषां भवेत्सर्वं ये मृता ह्यमरेश्वरे। अग्निप्रवेशं यः कुर्याद्गक्त्या ह्यमरकण्टके॥ प्रीतास्तेऽपि भवन्त्यत्र रुद्रा राजन्न संशयः । स मृतः स्वर्गमाप्नोति यास्यते परमां गतिम्। जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते॥ ३० ॥ स्नानं दानं जपो होम: शुभं वा यदि वाऽशुभम्॥४॥ दानेन भोगानाप्नोतिइत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्। पर्वतात्पश्चिमेदेशे स्वयं देवो महेश्वरः पुराणे श्रूयते राजन्सर्वं कोटिगुणं भवेत्। स्थितः प्रणवरूपोऽसौ जगदादिः सनातनः ॥ ३१॥ तस्यास्तीरे तु ये वृक्षा: पतिताः कालपर्यये॥४८॥ तत्र स्नात्वा शुचिभू त्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गप्तिम्। पितृकार्य प्रकुर्वात विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३२॥ अनिवृत्तिका गतिस्तस्य पवनस्याऽम्बरे यथा ॥ ४६॥ तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत्पितृदेवताः। आसप्तमं कुलं तस्य स्वर्गेमोदति पाण्डव!॥ पतनं कुरुते यस्तु तस्मिस्तीर्थे नराधिप! । आत्मना सह भोगांश्चविविधाँलभते सुखी। पष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडतेसुरपूजितः कन्यास्त्रीणि सहस्राणि पाताले भोगभागिनः॥ ५० ।। मोढते सुचिरं कालं पितृपूजाफलर्धितः। ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टोजायते विमले कुले तिष्ठन्ति भवने तस्य प्रेषणे प्रार्थयन्ति घ। धनवान्दानशीलश् जीरोगो लोकपूजितः । दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीडते कालमीप्सितम् ॥ ५१॥ पुनः स्मरति तत्तीर्थ गमनं कुरुते पुनः॥ ३६ ॥ पृथिव्यां ह्यासमुद्रायां ताद्वशो नैव जायते। याद्शोऽहं नरश्रेष्ठ पर्वतोऽमरकण्टकः द्वितीये जन्म निभवेद्ध्रदस्यानुचरोक्कटः । तथैव ब्रह्मचर्येणसोपवासो जितेन्द्रियः तत्र तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्यानु पश्चिमे। हदो जालेश्वरोनाम त्रिषुलोकेषुविश्रुतः सर्वहिंसानिवृत्तस्तु लभतेफलमुत्तमम्। एवं धर्मसमाचारो यस्तुप्राणान्परित्यजेत् तत्र पिण्डप्रदानेनसन्ध्योपासनकेन तु। पितरो द्वादशाब्दानितर्पितास्तुभवन्तिवै तस्य पुण्यफलं यद्व तन्निबोध नराधिप!। शतं वर्षसहस्राणिस्वर्गे मोदतिपाण्डव दक्षिणे नर्मदातीरे कपिला तु महानदी। सरलार्जु नसंच्छन्नाखदिरैरुपशोभिता।। अप्सरोगणसङ्कीरणे दिव्यशब्दानुनादिते। माधवीसल्लकी भिश्चवल्ली भिश्चाप्यलङकृता।9वापदैर्गर्जमानैश्चगोमायुवानरादिभिः दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्यालङ्गारभूषितः ।।४० ।। पक्षिजातिविशेषैश्च नित्यं प्रमुदितानृप। साग्र' कोटिशतंतत्रऋषीणामितिशुश्रुम क्रीडते दैवतैः सार्द्धं सिद्धगन्घर्वसंस्तुतः। तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न वागमः। येन तत्रतपस्तप्तंकपिलेन महात्मना ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान् । ४१॥ तत्र तच्चाऽ्भवत्तीर्थ पुण्यं सिद्धनिषेवितम्। हस्त्यश्वरथयानैश्च धर्मज्ञः शास्त्रतत्परः। गृहे स्तम्भशताकीर्णे सौवर्णे रजतान्विते ये न सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभि: पुरा ॥ ५६॥

६१२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे' द्वाविशोऽध्याय: ] * विशल्यासम्भववर्णनम् * ६१३

तेन सा कपिलानाम गीता पापक्षयङ्करी। तत्रकोटि शतं साग्र' तीर्थानाममरेश्वरे। अहोरात्रोषितो भूत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । गलितं तेन कपिला वर्णतो नामतोऽभवत्।

दानं च विधिवद् दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजोत्तमे ।। ६१। तथा गन्धरसैयु क्तं नानापुष्पैस्तु वासितम् ॥।७५॥

ईश्वरानुग्रहात्सर्व तत्र कोटिगुणं भवेत्। यस्मादनक्षरं रूपं प्रणवस्गेह भारत!॥ नानावर्णारुणं शुभ्रं वस्त्राद्यद्वारिनिःसृतम्। पीड्यमानंकरैःशुभ्ैस्तैस्तुपलकोमलै

शिवस्वरूपस्य ततः कृतमात्राक्षरं भवेत्। तिर्यश्चः पशवश्चैववृक्षा गुल्मलतादयः।' कपिलंजलमिश्रैस्तुतस्मादेवासरिद्वरा। कपिलाचोच्यतेतज्ज्ञैःपुराणार्थविशारदैः

तेऽपि तत्र क्षयं याता: स्वर्ग यान्ति न संशयः। एपा वै वस्त्रसम्भूता नर्मदातोयसम्भवा। महापुण्यतमा ज्ञेया कपिला सरिदुत्तमा

विशल्या तत्र या प्रोक्ता तत्रव तु महानदी॥ ६४ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कचिलासरित्सम्भववर्णनंनामैकविशोऽध्यायः ॥२१॥ स्नात्वा दत्त्वा यथान्यायं तत्राऽपि सुकृती भवेत्। तत्र देवगणा: सर्वे सकिन्नरमहोरगाः ॥ ६५॥ यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः। सर्वे समागतास्तां वै पश्यन्ति ह्यमरेश्वरे तैश्च सर्वैः समागम्य वन्दितौ तौ शुभौ कटौ। द्वाविंशोऽध्यायः पुरा युगे महाघोरे सर्वलोकभयङ्करे॥ ६७॥ विशल्यासम्भववर्णनम् नर्मदाया: सुतस्तत्र सशल्योविशलीकृतः। सर्वदेवैश्चऋ षिभिर्विशल्यातेनसास्मृता श्रीमार्कण्डेय उवाच युधिष्ठिर उवाच उत्पन्ना तु कथं तात! विशल्या कपिला कथम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि साविशल्या ह्यभूदथा। आश्चर्यभूतालोकस्यसर्वपापक्षयडुरा

कथं वा नर्मदापुत्रः शल्ययुक्तोऽभवन्मुने!॥ ६६॥ ब्रह्मणो मानसः पुत्रोमुख्योह्यग्निरजायत। मुखयोवह्निरितिप्रोक्तषिःपरमधार्मिकः

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छामि सुवत!॥७० ।. तस्य स्वाहाऽभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तुसा।

श्रीमार्कण्डेय उवाच तस्यां मुख्या महाराज! त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्।।३॥

पुरा दाक्षायणीनामसहिताशलपाणिना। क्रीडित्वानर्मदातोयेपरया च मुदानृप अग्निराहवनीयस्तुदक्षिणाग्निस्तथैव च। गार्हपत्यस्तृतीयस्तुत्र लोक्यंयैश्चधार्यते

जलादुत्तीर्य सहसावस्त्रमन्यत्समाहरत्। देव्यास्तुप्नानवस्त्रं तत्पीडितंलीलयानृफ तथा वै गार्हपत्योग्निर्जज्ञे पुत्रद्रयं शुभम्। पद्मकः शङ्कनामा व तावुभावग्निसत्तमौ

सहितानुघरीभिस्तु इन्द्रायुधनिभं भृशम्। वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्ित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मासुसमाहितः

तस्मिन्निष्पीड्यमाने तु वारि यन्निःसृतं तदा॥ ७३ ॥। दशवर्षसहस्राणि चचारविपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नोवृषभध्वजः ॥७॥

तस्मादियं सरिजज्ञे कपिलाख्या महानदी। भोभो ब्रूहि महाभागयत्तेमनसिवर्तते। दाता ह्यहमसन्देहोयद्यपि स्यात्सुदुल्ल भम्

संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम्।।9 ॥ अग्निरुवाच नर्मदयं महाभागा! सरितोयाश्चपोडश। भवन्तु ममपत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर

६१४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्वाविंशोऽध्याय:] * विशल्यासम्भववर्णनम् * ६११ तासु वे चिन्तितान्पुत्रानग्यानुत्पादयाम्यहम्। ततो घिष्णि: पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना। एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर!॥१०॥ निर्द्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेयमहासुरान्॥२४॥ ईश्वर उवाच अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुती। देत्यान्ददहतः सर्वान्मयतारपुरोगमान्॥ एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः ॥११॥ दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरत्निं त्ववेष्टयन्। दिव्यैर् ग्रयर्कसङ्काशैः शतशोऽथसहस्त्रशः

तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽघ्वरे स्मृताः। तांश्रान्निःस्त्रनिकरैनिर्ददाहमहासुरान्। ज्वालामालाकुलंसर्ववायुनानिर्मितंतदा

धिष्ण्यानाम सुविख्धाता यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ १२।। दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः। प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः ॥ २८॥ एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रेवाऽन्तरधीयत। नर्मदा व सरिच्क्रष्ठा तस्यभार्या बभूवह कावेरी कृष्णवेणीचरेवाचयमुनातथा। गोदावरीवितस्ता च चन्द्रभागाइरावती ततः कुमारमग्नि तु नर्मदापुत्रमव्ययम्। पूजयित्वा सुराः सर्वेजग्मुस्तेत्रिदशालयम्

विपाशा कौशिकी चैव सरयू: शतरुद्रिका। सशल्यस्तु महातेजारेवापुत्रोव्ृतोऽगनिभिः। नर्मदामागतः क्षिप्रंमातरंद्रष्टुमुत्सुकः

शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा ॥ १५॥ तं द्ृष्ट पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम्।

एता: षोडश नद्यो वै भार्यार्थ सम्व्यवस्थिताः । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता ॥ ३१ ॥

तदाऽऽत्मानं विभज्याSSशु धिष्णीषु स महाद्युतिः ॥ १६ ।। पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्वापीडितस्तनी। सशल्यं पुत्रमादायकापिलंहदमाविशत

व्यभिचारात्तु भर्त्तुर्वे नर्मदाद्यासु धिष्णिषु। प्रविष्टमात्रे तु हदे कापिलेपापनाशिनि। सशल्यं तं विशल्यंचक्षणात्कृतवतीतदा स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्या: शिवं जलम् । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः ॥१७॥ कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः॥३४॥ तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रोनाम विश्रुतः । अन्येऽपि तत्र थे स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः। बभूव पुत्रो बलवान्र पेणाSप्रतिमो नृप! ॥१८ ।। ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम्। मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्॥३५॥

तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः। ताडितास्तेसुरास्त्रस्ताविष्णु' वै शरणं ययुः एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया। उत्पत्तिकारणं तात! विशल्याया नरेश्वर!।३६ ॥ त्रायस्व नो हृषीकेश! घोरादस्मान्महाभयात्। इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान् ॥। २१ ॥ रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये विशल्यासम्भवोनाम द्वाविंशोऽध्यायः॥२२ एवमुक्त: स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत्। ततो भगवता दृष्टौ रणेपावकमारुतौ आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात्। स्थितौ तौ प्रणतौ घाग्र देवदेवस्य धीमतः ॥२३

वतु विशोऽध्याय: ] * करनर्मदासङ्गममाहात्म्यवर्णनम् * ६१७

पृथिव्यां सागरान्तायां स्नानदानेन यत्फलम्। त्रयोविंशोऽध्यायः विशल्यासङ्गमे स्नात्वा सकृत्तत्फलमश्नुते॥ १४ ॥

विशल्यासङ्गममाहात्म्यव्णनम् एवं पुण्या पवित्रा चकथिता तव भूपते। भूयोमांपृच्छ सिचयत्तच्चैवकथयाम्यहम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे श्रीमार्कण्डेय उवाघ रेवाखण्डे विशल्यासङ्गममाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविशोऽध्यायः ॥२३॥ तत्रैव सङ्गमे राजन्! भक्त्या परमया नृप!। प्राणास्त्यजन्ति ये मर्त्यास्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १॥ सन्न्यस्तसर्वसङ्कल्पो यस्तु प्राणान्परित्यजेत्। अमरेश्वरमासाद्य स स्वर्गे नियतं वसेत्॥२ ॥ चतुर्विशोऽध्यायः शैलेन्द्रं यः समासाद्य आत्मानं भुश्चतेनरः। विमानेनार्कवर्णेनसगच्छेदमरावतीम् करनमदासङ्गममाहात्म्यवर्णनम् नरं पतन्तमालोक्य नगादमरकण्टकात्। ब्रुवन्त्यप्सरसः सर्वा मम भर्त्ता भवेदिति श्रीमार्कण्डेय उवाच समं जलं धर्मविदो वदन्ति सारस्वतं गाङ्गमिति प्रबुद्धाः। सङ्गम: करनर्मदयोः पुरे मान्धातृसज्जिते। तस्योपरिष्ठात्प्रवदन्ति तज्ज्ञा रेवाजलं नात्र विचारणाऽस्ति॥५॥ अनेकविद्याधरकिन्नराधरध्यासितं पुण्यतमाधिवासैः। गत्वा स्नात्वा तर्पयित्वा पितृन्विष्णुपुरं नयेत् ॥ १॥ मईयित्वाकरौ पूर्व विष्णुर्दैत्यजिघांसया। चक्रं जग्राहतत्रैव स्वेदाजातासरिद्वरा रेवाजलं घारयतो हि मूर्ध्ना स्थानं सुरेन्द्राघिपतेः समीपे ॥ ६॥ सङ्गता रेवया तत्र स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते॥३॥ नर्मदा सर्वदा सेव्या वहुनोक्तेन किं नृप!। यदीच्छेन्न पुनर्द्रष्टु घोरंसंसारसागरम् इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे त्रयाणामपि लोकानांमहतीपावनीस्मृता । यत्रतत्रमृतस्या पिध्रवंगाणेश्वरीगतिः रेवाखण्डे जर्मदामाहात्म्ये करनर्मदासङ्गममाहात्म्यवर्णनंनाम- अनेकयज्ञायतनैवृ ताङ्गी न ह्यत्र किञ्चिदद्तीर्थमस्ति । चतुविशोऽ्ध्यायः॥ २४॥ तस्यास्तु तीरे भवता यदुक्तं तपस्विनो वाप्यतपस्विनो वा ॥६॥ प्रियन्ति ये पापकृतोमनुष्यास्ते स्वर्गमायान्ति यथाऽमरेन्द्राः॥१०।। एवं तु कपिला चैव विशल्याराजसत्तम!। ईश्वरेणपुरासृष्टालोकानांहितकाम्यया

अनाशकं घ यः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। सर्वंपापविनिर्मुक्तो याति वै शिवमन्दिरम्॥ १३ ॥

षड्विंशोऽध्याय: ] देवगणैःशिवस्तवनवर्णनम् # ६१६

कच्छपैर्मकरैश्चान्ये जग्मुरन्ये पदातयः। प्राप्य ते परमं स्थानमशक्यं यद्धार्मिकैः

पञ्चविंशोऽध्यायः द्ृष्ट्रा पद्मोद्गवं देवंसर्वलोकस्य शङ्करम्। तेसर्वें तत्र गत्वा तु स्तुतिचक्र:समाहिताः

नीलगङ्गासङ्गममाहात्म्यवर्णनम् देवा ऊचु: जयामेय जयाभेद जय सम्भूतिकारक !। पद्मयोने सुरश्रेष्ट त्वां वयं शरणं गताः ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच तच्क्र त्वा तु वचोदेवो देवानां भावितात्मनाम्। ऊँका रात्पूर्वभागे वै सङ्गमो लोकविश्रुतः। रेवया सङ्गता यत्र नीलगङ्गानृपोत्तम मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच पितामहः ॥ ६॥ तत्र स्नात्वा जपित्वा च कोर्ऽर्थोऽलभ्यो भवेद्गुवि। क वो ह्यागमनंदेवा:सर्वेषां चविवर्णता। केनावमानिता: सर्वे शीघ्रंकथयतामराः षष्टिवर्षसहस्राणि नीलकण्ठपुरे वसेत्॥२ ॥ देवा ऊचु: तर्पयित्वा पितृञ्छाद्धेतिलमिश्रेरजलैरपि। उद्धरदात्मना सार्द्धं पुरुषानेकविंशतिम् बाणोनाम महावीर्यो दानवोबलदर्पितः। तेनास्माकं हृतं सर्वधनरत्नैवियोजिताः इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे देवानांवचनंश्रुत्वाब्रह्मालोकपितामहः। चिन्तयामासदेवेशस्तस्यनाशाययाक्रिया रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नीलगङ्गायाः सङ्गममाहात्म्यवर्णनंनाम- अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वै दिवौकसाम्। पश्चविंशोऽध्यायः॥ २५॥ मुक्त्वा तु शङ्करं देवं न मया न च विष्णुना ॥ १३ ।। तत्रैव सर्वे गच्छामो यत्र देवो महेश्वरः। सगतिश्चैव सर्वेषां विद्यतेऽन्यो नकश्चन एवमुक्त्वा सुरैः सर्वैरब्रह्मा वेदविदांवरः। ब्राह्मणेः सह विद्वद्विर्गतो यत्र महेश्वरः

षड्वि शोऽध्यायः स्तुतिभिश्च,सुपुष्टाभिस्तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ १६ ॥ देवा ऊचु: मधूकतृतीयाव्रतविधानवर्णनम् जय त्वं देवदेवेश! जयोमार्द्धशरीरधृक्!। युधिष्ठिर उवाच वृषासन!महाबाहो शशाङ्ककृतभूषण! ॥१७।। जालेश्वरेऽपि यत्प्रोक्तंत्वयापूर्वद्विजोत्तम। तत्कथंतु भवेत्पुण्यमृषिसिद्धनिषेवितम् नमः शूलाग्रहस्ताय नमः खट्वाङ्गधारिणे। जय भूतपते देव! दक्षयज्ञविनाशन॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच जाले वरात्परं तीर्थनभूतंन भविष्यति। तस्योत्पत्तिकथयतःशणु त्वं पाण्डुनन्दन पश्चाक्षर नमो देव पश्चभूतात्मविग्रह। पश्चवक्त्रमयेशान वेदैस्त्वं तु प्रगीयसे॥ सृष्टिपालनसंहारांस्त्वं सदाकुरुषे नमः । अष्टमूर्ते स्मरहरस्मर सत्यं यथा स्तुतः पुरा ऋषिगणा: सर्वेसेन्द्राश्चैवमरुद्रणाः। तापिताअसुरैः सर्वैः क्षयंनीताह्यनेकश पश्चात्मिका तनुर्द्ेव ब्राह्मणैस्ते प्रगीयते। सद्ो वामे तथाऽयोरेईशे तत्पुरुषे तथा बाणासुरप्रभृतिभिर्जम्भशुम्भपुरोगमैः। वध्यमाना ह्यनेकैश्च ब्रह्माणं शरणं गताभ हेमजाले सुविस्तीर्णे हंसवत्कूजसेहर। एवं स्तुतोमुनिगणैर्व्रह्मादैश्च सुरासुरैः विमानै: पर्वताकारैहयैश्चैव गजोपमैः । स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशादू लयोजितैः प्रहृष्टः सुमना भूत्वा सुरसङ्कानुवाचह ॥२३॥ ४०

६२० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे बडुविंशोऽध्याय: ] * शिवनारदसम्वाद्वर्णनम् * ६२१ ईश्वर उवाच स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताऽद्य शर्वरा। आश्वासयित्वा तान्देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान्

किं कुर्मा वदत क्षिप्रं कोऽन्यःसेव्य:सुरासुरः॥२४॥ चिन्तयामास देवेशस्त्रिपुरस्य वधम्प्रति ॥ ४० ॥

किं दुःखं को नु सन्तापः कुतो वो,भयमागतम्। कथं केन प्रकारेण हन्तव्यं त्रिपुरं मया। तमेकंनारदंमुक्त्वा नान्योपायोविधीयने

कथयध्वं महाभागाः! कारणं यन्मनोगतम् ॥२५॥ एवं संस्तभ्य चात्मानं ततो ध्यातः स नारदः ।

एवमुक्तास्तु र्द्रेण प्रत्यवोचन्सुरर्षभाः । तत्क्षणादेव सम्प्राप्तो वायुभूतो महातपाः ॥ ४२।।

सन्वान्स्वान्देहान्दर्शयन्तो लजमाना अधोमुखाः ॥२६॥ कमण्डलुधरो देवस्त्रिदण्डीज्ञानकोविदः। योगपट्टाक्षसूत्रेण च्छत्रेणैव विराजिनः

अस्तिवोरोमहावीर्यादानवोवलदर्पितः। बाणोना मेतिविर्यातोयस्यतत्त्रिपुरंमहत् जटाजूटाबद्धशिराज्वलनार्कसमप्रभः। त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्पतितोभृचि

नेन वै सुतपस्तप्तं दशवर्पशतानि हि। तस्य तुष्टोऽभवद्व्रह्मा नियमेन दसेन च कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदो भगवान्मुनिः।

पुराणि तान्यभेद्यानिददौकामगमानि वै। आयसं राजतं चैवसौवर्णचतथापरम स्तोत्रेण महता शर्वः स्तुतो भक्त्या:महामनाः ॥ ४५॥

त्रिपुरं ब्रह्मणा सृएं भ्रमत्तत्कामगामि च। नारद उवाच

तस्यैव तु बलोत्कृष्टास्त्रिपुरे दानवाः स्थिताः ॥ ३० ॥ जय शम्भोविरूपाक्ष! जय देव त्रिलोचन। जय शङ्कर ईशान रुद्रेश्वर नमोऽस्तुने॥

त्रैलोक्य' सकलंदेव! पीडयन्तिमहासुराः। दण्डपाशासिशस्त्राणिअविकारेविकुर्वते त्वं पतिस्त्वं जगत्कर्ता त्वमेव:लयकृद्विभो।

त्रिपुरं दानवैर्ुएं भ्रमत्तच्चक्रसन्निभम् ॥ ३१॥ त्वमेव जगतांनाथोदुष्टान्तकनिपूद्नः ॥४9 ॥

क्वचिद् दृश्यमद्ृश्यं वा मृगतृष्णैव लक्ष्यते ॥ ३२॥ त्वं नः पाहि सुरेशान! त्रयीमूर्ते सनातन। भवमूर्ते भवारे त्वं भजतामभयो भव

वस्मिन्पततितद्दिव्यं द्वप्नस्य त्रिपुरंमहत्। नतत्रव्राह्मणादेवागावो नैव तुजन्तवः भवभावविनाशार्थ भव त्वां शरणं भजे।

न तत्र दूषपते किश्चिपतेद्यत्र पुरत्रयम्। नद्यो ग्रामाश्चदेशाश्चबहवोभस्मसात्कृताः किमर्थ चिन्तितो देव! आज्ञा मे दीयतां प्रभो!। ४६!॥

सुधर्ण रजतं चैव मणिमोक्तिकमेवच । स्त्रीरत शोभनं यञ्च तत्सर्व कर्षते बलात् कस्य संक्षोभये चित्त को वाऽद्यपततु क्षितौ। कमद्यकलहेनाहंयोजये जयताम्बर

न शस्त्रेण न चात्त्रेण न दिवा निशि वा हर। शक्यतेदेवसङघेश्चनिहन्तुं सकथश्चन नारदस्य वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः । उन्फुल्लनयनो भूत्वा इदं वचनमव्रवीत् ॥

तद्हस्वमहादेव त्वं हिनः परमा गतिः । एवं प्रपादं देवेश! सर्वेषां कर्तुमर्सि स्वागतं ते मुनिश्रेष्ट सदैव कलहप्रिय!। वीणावादनतत्त्वज्ञ! ब्रह्मपुत्र सनातन ॥।

येन देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः। परां धृतिसमायान्ति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि गच्छ नारद! शीघ्रं त्वं यत्र तत्त्रिपुरं महत्।

ईश्वर उवाच बाणस्य दानवेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम् ॥५३॥

एतत्सर्वं करिप्यामि मा विषादं गमिष्यथ। भर्तारो देवतातुल्या: स्त्रियस्तत्राSप्सरःसमाः।

आचरेणेव कालेन कुर्यां युष्म-सुखावहम्॥ ३६ ॥ तासां वै तेजसा चैव भ्रमते त्रिपुरं महत्॥५४॥ न शक्यते कथं भेत्तुसर्वोपायैर्द्विजोत्तम। गत्वा त्वं मोहय क्षिप्रं पृथग्धर्मेरनेकया

६२२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षड्विंशोऽध्याय: ] * नारदस्यबाणपुरेगमनवर्णनम् * ६२३

नारद उवाच बाण उवाध तघ वाक्येन देवेश भेदयामि पुरोत्तमम् । अभेद्यं बहुधोपायैर्यत्तु देवैः सवासवैः॥ ब्रह्मपुत्रं सतेजस्कं दुःसहं दुरतिक्रमम्। प्रत्रेशय महाभागं किमर्थं वारितो बहिः एवमुक्त्वा गतो भूप! शतयोजनमायतम्। बाणस्य तत्पुरश्रेष्ठमृद्धिवृद्धिसमायुतम् श्रुत्वा प्रभोर्वघस्तस्य प्रावेशयदुदीरितम्। गत्वा वेगेन महता नारदं गृहमागतम् कृतकौतुकसम्बाधं नानाधातुविचित्रितिम्। अनेकहर्म्यसञ्छन्नमनेकायत नोउवलम् द्ृष्ट्रा देवर्षिमायान्तं नारदं सुरपूजितम्। सहसोत्थाय संहष्टो ववन्दे चरणौ मुनेः द्वारतोरणसंयुक्तं कपाटार्गलभूषितम्। बहुयन्त्रसमोपेतं प्राकारपरिखोज्जवलम्।। ददौ चाSडसनमर्घ्य च पादं पूजां यथाविधि। वापीकूपतडागैश्च देवतायतनैरयु तम्। हंसकारण्डवाकीर्ण पझ्मिनीखण्डमण्डितम् न्यवेदयच्च तद्राज्यमात्मानं बान्धवैः सह ॥ ७६ ॥ अनेकवनशोभाळ्य नानाविहगमण्डितम्। पप्रच्छ कुशलश्चाऽपि मुनि बाणासुरः स्वयम् ॥७9॥ एवं गुणगणाकीर्ण बाणस्य पुरमुत्तमम् ॥। ६१॥ नारद उवाघ तस्य मध्ये महाकायं सप्तकक्षं सुशोभितम्। साधुसाधु महाबाहोद नोर्वंश विवर्द्धन।कोऽन्यस्त्रिभुवनेश्लाध्यस्त्वांमुत्तवादनुपुङ्गव वाणस्य भवनं दिव्यं सर्वं काश्चनभूषितम् ॥ ६२॥ पूजितोऽहंदनुश्रेष्ठ धनरत्नैः सुशोभनैः ।राज्येन चात्मना वापि ह्यवं क: पूजयेत्परः न मे कार्यं हि भोगेन भुङ्क्ष्व राज्यमनामयम् । रुक्मपट्टतलाकीरणं रत्भूम्या सुशोभितम्॥ ६३ ॥ त्वद्दर्शनोत्सुकः प्राप्तो द्ृष्टा देवं महेश्वरम्॥ ८० ॥ मत्तमातङ्गनिःवासैः स्यन्दनैः सङ्कलीकृतम्। हयहर षितशब्दैश्च नारीणांनूपुरस्वनैः भ्रमते त्रिपुरं लोके स्त्रीसतीत्वान्मया श्रुतम्। खड्गतोमरहस्तैश्च वज्राङ्गशशरायुधैः। रक्षितं घोररूपैश्च दानवैर्बलदर्पितैः ॥६५॥ एवंगुणगणाकीरणं बाणस्य भवनोत्तमम्। कैलासशिखरप्रख्यं महेन्द्रभवनोपमम् मन्यसेयदि मे शीघ्रंदर्शयस्वचमाचिरम्। नारदस्यवचःश्रुत्वाकञ्चुकिं समुदीक्ष्यवै नारदो गगने शीघ्रमगमत्पुरसनुखः । द्वारदेशं समासाद् क्षत्तारं वाक्मब्रवीत् अन्तःपुरचरंवृद्धंदण्डपाणिगुणान्वितम्। उवाच राजा हष्टात्माशब्देनापूरयन्दिशः भोभो: क्षत्तर्महावुद्धे राजकार्यविशारद!। नारदाय महादेवीं दर्शयस्वेह कञ्चुकिन् !। अन्तःपुरचरैः सर्वेः समेतामविशङ्कितः शीघ्रं बाणाय चाचक्ष्व नारदो द्वारि तिष्ठति ॥ ६८ ॥ नाथस्याज्ञांपुरस्कृत्यगृहीत्वा नारदंकरे। प्रविश्याकथयद्देव्यैःनारदोऽयंसमागतः स वन्दयित्वा चरणौ नारदस्य त्वरान्वितः। द्ृष्टा देवी मुनिश्रेष्ठंकृत्वा पादाभिवन्दनम्। सभामध्यगतं बाणं विज्ञप्तुमुपचक्रमे॥ ६६॥ आसनं काश्चनं शुभ्रमर्ध्यपाद्यादिकं ददौ ॥। ८६ ॥ वेपमानाङ्गयष्टिस्तु करेणापिहिताननः। शण्वतां सर्वयोधानामिदं वचनमव्रवीत् तस्यै स भगवांस्तुष्टो ह्याशीर्वादमदात्परम्। चन्दितो देवगन्धवेर्यक्षकिन्नरदानवैः। कलिप्रियो दुराराध्यो नारदो द्वारितिष्ठति नान्या:देवि! त्रिलोकेऽपि त्वत्समा दृश्यतेऽङूना ॥ ८७॥ द्वारपालस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा बाणस्त्वरान्वितः। पनिव्रताशुभाचारासत्यशौघसमन्विता। यस्या: प्रभावात्त्रिपुरंभ्रमतेचक्रवत्सदा द्वाःस्थमाह महादैत्यः सविस्मयमिदं तदा॥ ७२ ॥ तच्क्र त्वा वचनं देवी नारदस्य मुदान्वितम्।

६२४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षड्विशोऽध्याय: ] * नानातिथिषुदानवर्णनम्* ६२५ पर्यपृच्छदवृषि भक्त्या धर्म धर्मभृताम्वरा॥ ८६/ न रजो नैव सन्तापोजायते राजवलभे। द्वितीयायांतुयानारीनवनीतं मुदान्विता राज्युवाघ भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यन्ति कैर्वतैः। ददाति द्विजमुख्याय सुकुमारतनुर्भवेत्। लवणं विप्रचर्याय तृतीयायां प्रयच्छति

कानि दानानि दीयन्ते येषां व स्यान्महत्फलम्॥ ६० ॥ गौरी मे प्रीयतां देवी तस्या: पुण्यफलं शणु।

उपवासाश्च ये केचित्स्ीधर्मे कथिता बुधैः। कौमारिका पतिं प्राप्य तेन सार्द्धमुमा यथा ॥ १०६ ॥

यैः कृतैः स्वर्गमायान्ति सुकृतिन्यः स्त्रियो यथा ॥ ६१ ॥ क्रीउत्यविधवा चापि लभते सा महद्यशः।

एतत्सवंमहाभाग!कथयस्वयथातथम्। श्रोतुमिच्छाम्यहंसर्व कथयस्वाविशङ्गितः नक्तं कृत्वा चतुर्थ्याम्वै दद्याद्विप्राय मोदकान् ॥ १०७॥ प्रीयतां मस देवेशो गणनाथो विनायकः। तस्यास्तेनफलेनाशुसर्वकर्मसुभामिनि नारद उवाच साधुसाधु महाभागे! प्रश्नोऽयं वेदितस्त्वया। विघ्न' न जायते क्वापि एवमाह पितामहः।

यं श्रुत्वा सर्वनारीणां धर्मवृद्धिस्तु जायते॥ ६३॥ पश्चमीं तु ततः प्राप्य ब्राह्मणे तिलदा तु या॥ १०६॥

उपवासैश्च दानैश्र पतिपुत्री वशानुगौ। बान्धवैः पूज्यते नित्यं यैःकृतैःकथयामिते सा भवेद्रपसम्पन्नायथा चैव तिलोत्तमा। पष्ठ्यांतुयामधूकस्यफलदा तुभवेत्सदा

दुर्भगा सुभगायैस्तु सुभगादुर्भगाभवेत्। पुत्रिणी पुत्ररहिताह्यपुत्रा पुत्रिणीतथा उद्विश्यवागिजंदेवं ब्राह्मणे वेदपारगे। तस्या:पुतोयथा सकन्दोदेवसङ्घेषुचोत्तमः

भर्त्तारं लभतेकन्यातथान्या मर्तृ वर्जिता। कृताकृतैश्चजायन्ते तन्निबोधस्वसुन्दरि उत्पदयने महाराज: सर्वलोकेषु पूजितः। सप्तम्यां या द्विजश्रेष्ठं सुवर्णेन प्रपूजयेत्

तिलधेनु सुवर्ण रूप्यं गा वाससी तथा। उद्विश्य जगतोनाथं देवदेवं दिवाकरम्। तस्यपुण्यफलं यदै कथितं द्विजसत्तमैः

पानीयं भूमिदानं च गन्धधूपानुलेपनम्॥ ६७॥ तन्ते राजि! प्रवक्ष्यामि शणुष्वैकमनाः सति!।

पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्ञनानि च। ददूचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विच्चर्चिका ॥ ११४॥

पादाभ्यङ्ग शिरोभ्यङ्ग स्नानं शय्यासनानि घ ॥ ६८॥ न भवन्तीहच्ाङ्गषु पूर्वकर्मार्जितान्यपि।

एतानि ये प्रयच्छन्ति नोपसर्यति ते यमम्। मधुमाषंपयःसर्पिर्लवणं गुडमौषधम् कृष्णां धेनु तथाऽष्टम्यां या प्रयच्छति भामिनी ॥११५॥

पानीयं भूमिदानं घ शालीनिक्षुरसांस्तथा। ब्राह्मणेवृत्तसम्पन्नेप्रीयतां मे महेश्वरः। तस्याजन्मार्जितं पापनश्यतेविभवान्विता

आरक्तवाससीश्लक्ष्णे दम्पत्योर्ललितादिने॥ १०० ॥ जायते नात्र सन्देहो यस्माद्दानमनुत्तमम् ।

सौभाग्यं जायते चैव इहलोके परत्र घ। ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने सुरूपे ध गुणान्विते गन्धधूपं तु या नारी भक्त्या विप्राय दापयेत् ॥ ११७॥

तिथौ यस्यामिदं देयं तत्ते राज्ञि वदाम्यहम्। कात्यायनीं समुद्दिश्य नवम्यां शृणु यत्फलम्।

प्रतिपत्सु च या नारी पूर्वाह्न घ शुचिव्रता ॥ १०२॥ तस्या भ्राता पिता पुत्र: पतिर्वा रणमुत्तमम्॥११८॥

इन्धनं ब्राह्मणेदद्यात्प्रीयतां मे हुताशनः। तस्याजन्मनि षत्रिशदङ्गप्रत्यङसन्धिषु प्राप्यते नैव सीदन्ति तेन दानेन रक्षिताः। इसुदण्डरसंदेवि! दशम्यांयाप्रयच्छति लोकपालान्समुद्दिश्य ब्राह्मणे व्यङ्गवर्जिते। तेन दानेनसानित्यं सर्वलोकस्यवल्लभा

६२६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षड्विंशोऽध्याय: ] * मधूकतृतीयाव्रतवर्णनम् * ६२७ जायतेना त्रसन्देह इत्येवं शङ्रोऽब्रवीत्। एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामुदकप्रदा पादौनमःशिवायेतिमेढ़ वै मन्मथाय च। कालोदरायेत्युदरंनीलकण्ठायकण्ठकम् नारायणं समुद्दिश्य ब्राह्मणेविष्णुतत्परे। सा सदास्पर्शसम्भाषैर्द्रावयेद्गाघयेजनम् शिरः सर्वात्मने पूज्य उमां पश्चात्प्रपूजयेत्। यस्माद्दानं महल्ोंके ह्यनन्तमुदके भवेत्। क्षामोदरायै हयुदरं सुकण्ठाये च कण्ठकम् ॥ १३८ ॥ पादाभ्यङ्' शिरोभ्यङ्ग काममुद्दिश्य वै द्विजे ॥ १२३ ॥ शिरः सौभाग्यदायिन्यै पश्चादध्यम्प्रदापयेत् ॥ १३६। ददाति च त्रयोदश्यां भक्त्या परमयाङना। नमस्ते देवदेवेश उमावर जगत्पते। अ्ध्येणानेन मे सर्वं दौर्भाग्यं नाशय प्रभो !॥ यस्यां यस्यां मृता जायेद भूयो योन्यां तु जन्मनि॥ १२४॥ इति अर्ध्यमन्त्रः तस्यां तस्यां तु सा भर्तुर्न वियुज्येत कर्हिचित्। अ्ध्य दत्त्वा ततः पश्चात्करकंवारिपूरितम्। मधूकपात्रोपमतं सहिरण्यंतुशक्तितः तथाप्येवं चतुद्द श्यां दद्यात्पात्रमुपानहौ॥ १२५॥ करकं वारिसम्पूर्ण सौभाग्येन तु संयुतम्। ब्राह्मणे धर्ममुद्दिश्य तस्यालोका ह्यनामयाः। दत्तं तुललिलिते! तुभ्यं सौभाग्यादिविवर्धनम्॥ १४२॥ एवं च पक्षपक्षान्ते श्राद्धे तर्पेद्द्विजोत्तमान् ॥। १२६ ।। इति करकदानमन्त्र: अव्युच्छिन्ना सदा राज्ञि! सन्ततिर्जायते भुवि। मंत्रेणानेन विप्राय दद्यात्करकमुत्तमम्। लवणंवर्जयेच्छुकांयावदन्यांतृतीयिकाम् एवं ते तिथिमाहात्म्यं दानयोगेन भाषितम् ॥ १२७॥ क्षमाप्य देवींदेवेशंनक्तमद्यात्स्वयंहविः। अनेन विधिनासार्धमासिमासिह्यपक्रमेत् तथा वनस्पतीनांतु आराधनविधिंश्ृणु । जम्बू निम्बतरु वैव तिन्दुकंमधुकंतथा फाल्गुनस्य तृतीयायां शुक्कायां तु समाप्यते। आम्र' चामलकञ्चैव शाल्मलिं वटपिप्पलौ। वैशाखे लवणं देयं ज्येष्ठे चाज्यं प्रदीयते ॥ १४५॥ शमीबिल्वामलीवृक्षं कदलीं पाटलीं तथा॥ १२६॥। आषाढे मासि निष्पावाः पयो देयं तु श्रावणे। अन्यान्पुण्यतमान्वृक्षातुपेध स्वर्गमाप्नुयात्॥ १३०।। मुद्रा देया नभस्ये तु शालिमाश्वयुजे तथा ॥१४६ ॥ नारद उवाच कार्ततिके शर्करापात्रं करकं रसम्भृतम्। मार्गशीर्षे तु कार्पासं करकं घृतसंयुतम् चैत्रे मासे तु या नारी कुर्याद्व्रतमनुत्तमम्। पौषे तुकुङ्गमं देयंमाघेपात्रंतिलैभ तम्। फाल्गुनेमासिसम्प्राप्ेपात्रंमोदकसम्भृतम् तस्य व्रतस्य धान्यानिःकलांनार्हन्ति बोडशीम् ॥ १३१ ॥ श्रतेन येन सुभगे दुर्भत्वं न पश्यति। यथा हिमं रवि प्राप्य विलयं याति भूतले पश्चात्तृतीयादेयं यत्तत्पूर्वस्यां विवर्जयेत् । विधानमासां सर्वासां सामान्यं मनसः प्रिये! ॥ १४६॥ तथा दुःखश्च दौर्भाग्यंव्रतादस्माद्विलीयते। मधुकाख्यांतुललितामाराधयतियेनवै विधिंतंश्णुसुभगे! कथ्यमानं सुखावहम्। चैत्रेशुक्कतृतीयायां सुस्नाताशुद्धमानसा प्रतिमां मधुवृक्षस्य तामेव प्रति पूजयेत्। तस्मै सर्व तु विप्रायआचार्यायप्रदीयते

प्रतिमांमधुवृक्षस्य शाङ्करीमुमयासह। कारयित्वा द्विजवरैः प्रतिष्ठाप्ययथाविधि ततः सम्वत्सरस्यान्ते उद्यापनविधिं शृणु। मधुवृक्षं ततोगत्वा बहुसम्भारसम्वृतः

सुगन्धिकुसुमैधू पस्तथा क्पू रकुङ्गमैः। पूजयेद्विधिनादेवं मन्त्रयुक्तेन भामिनी निखनेत्प्रतिमां मध्ये माधूकीं मधुकस्य च । तत्रस्थं पूजयेत्सर्वमुमादेहार्द्धधारिणम् ॥ १५२॥

६२८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तविंशोऽध्याय: ] * त्रिपुरक्षोभणवर्णनम् * ६२६ पूजोपहारैविपुलैः कुङ्गमेन पुनःपुनः। अन्यत्पृच्छस्व सुभगे वाञ्छितं यद्वृदि स्थितम् ॥१६६॥ श्लक्ष्णाभिःपुष्पमालाभिःकौसुम्भैःकेसरेण च ॥१३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे कौसुम्भे वाससी शुभ्रे अतसीपुष्पसन्निे। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये मधूकतृतीयाव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनंनाम परिधा्य तां प्रतिमां दम्पती रविसंख्यया।। १५४।। षड्विंशोऽध्यायः॥ २६॥ उपानद्य गलैश्छत्रैः कण्ठसूत्रैः सकण्ठिकैः। कटकैरङ्गलीयैश्च शपनीयैः शुभास्तृतेः॥१५५॥ कुङ्गमेन विलिप्ताङ्गौ वटुपुष्पैश्च पूजिती। भोजयेद्विविधैरत्नैर्मधकावासके स्थितौ भुक्तोत्थितौ तु विश्राम्य शज्यासुच क्षमापयेत्। सप्तविशोऽध्यायः गुरुमूलं यतः सर्व गुरुर्जेयो महेश्वरः॥ १५ ॥ त्रिपुरक्षोभणवर्णनम् प्रीते गुरौ ततः सर्व जगत्प्रीतं सुरासुरम्। यद्यदिप्टतम लोके यत्किंचिद्दयितं गृहे श्रीमार्कण्डेय उवाच तत्सवं गुरवे देयमात्मनः श्रेय इच्छता। इद्ंतु धनिभिर्द्वेयमन्यैर्देयं यथोच्यते। नारदस्य वचः श्रत्वा राज्ञी ववनमव्रवीत्। प्रसादंकुरु विप्रेन्द्र गृह्न दानंयथेप्सितम् दाम्पत्यम्रेकं विधिवत्प्रतिपूज्य शुभव्रतैः। द्वितीयंगुरुदाम्पत्य वित्तशास्य विवर्जयेत् सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च। ततःक्षमापयेददेवीं देवं च ब्राह्मणं गुरुम। यथा त्वंदेविललितेनवियुक्तासिशम्भुना तत्त दास्यामि विप्रेन्द्र! यच्चान्यदपि दुर्लभम् ॥२ ॥ तथा मे पतिपुत्राणामवियोग: प्रदीयताम्। राज्यास्तु वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्। अनेन विधिना कृत्वा तृतीयां मधुसञ्जिकाम् ॥१६२॥ अन्येषां दीयतां भद्रे! ये द्विजा: क्षीणवृत्तयः ॥ ३॥ इन्द्राणी चेन्द्रपत्नीत्वमवाप सुतमुत्तमम्। सौभाग्यं सर्वलोकेषुसर्वरद्धिसुखमुत्तमम् वयं तु सर्वसम्पन्नाभक्तिग्राह्याःसदैव हि। इत्युक्तासातदाराज्ञीवेदवेदाङ्गपारगान अनेन विधिना यातुकुमारीव्रतमाचरेत। शोभनं पतिमाप्नोतियथेन्द्राण्याशतक्रतु: दुर्भगा सुभगत्वं च सुभगा पुत्रिणी भवेत्। तेन दानेन मे नित्यं प्रीयेतां हरिशङ्करौ। ततो राज्ञीच सा प्राह नारदंमुनिपुङ्वम् पुत्रिण्यक्षयमाप्नोति न शोकं पश्यति क्वचित् ॥ १६५॥ रा्युवाच अनेकजन्मजनितं दौर्भाग्यं नश्यति घरुवम्। मृता तु त्रिदिवंप्राप्य उमयासहमोदते दानं दत्त त्वयोक्तंयद्धर्त कर्मपरं हि तत्। आजन्मजन्म मे भर्ताभवेद्वाणोद्विजोत्तम कल्पकोटिशतं साग्रं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्। नान्यो हि देवतं तात! मुक्त्वा बाणं द्विजोत्तम! । पुनस्तु सम्भवे लोके पार्थिवं पतिमाप्नुयात् ॥१६७॥ तेन सत्येन मे भर्त्ता जीवेच्च शरदां शतम् ॥ ८॥ सुभगा रूपसम्पन्ना पार्थिवं जनयेत्सुतम् ॥१६८। नान्यो धर्म्मो भवेत्स्त्रीणां दैवतं हि पतिर्यथा। एतत्त कथितं सर्वं व्रतानामुत्तमं व्रतम्। तथापि तव वाक्येन दानं दत्त यथाविधि॥ ६ ॥

६३० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टाविंशोऽध्याय: ] त्रिपुरध्वंसनायरथवर्णनम् ६३१ स्वकंकर्मकरिष्यामोभर्त्तारंप्रतिमानद। ब्रह्मर्षेगच्छचेदा नींत्वमाशीर्वाद:प्रदीयताम् तथेति तामनुज्ञाप्य नारदो नृपसत्तम !। सर्वासां मानसं हत्वा अन्यतःकृतमानसः फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्। सुपर्ण पुङ्गयोर्मध्ये जवे वायु प्रकल्प्य च रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ। अक्षे सुरेश्वरं देवमग्रकील्यांधनाधिपम् जगामादर्शनं विप्रःपूज्यमानस्तु खेचरैः । ततो गतमनस्कास्ताभर्त्तारंप्रति भारत विवर्णा निष्प्रभा जाता नारदेन विमोहिताः ॥१३॥ यमं तु दक्षिणेपारश्वेवा मेकालंसुदारुणम्।आदित्यचन्द्रौधक्रे तुगन्धर्वानारकादिषु यन्तारं च सुरज्येष्ठ' वेदान्कृत्वा हयोत्तमान्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये त्रिपुरक्षोभणवर्णनंनाम सप्तविंशोऽध्यायः॥२७॥ खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाऽकरोत् ॥ १३ ॥ कृत्वा प्रतोदमोङ्कारं मुखग्राह्य महेश्वरः। धातारं चाग्रतःकृत्वाविधातारंचपृष्ठतः मारुतात्सर्वतोदिग्भ्यऊर्ध्वयन्त्रेतथैवच। महोरगपिशाचांश्चसिद्धविद्याधरांस्तथा गणांश्च भूतसङ्कांश्च सर्वे सर्वाङ्सन्धिषु। ............- अष्टाविशोऽध्यायः युगमध्ये स्थितो मेरुर्यु गस्याऽधो महागिरिः ॥ १६ ॥ त्रिपुर विध्वंस ने जालेश्वरतीर्थाम रेश्वरतीर्थवर्णनम् सर्पा यन्त्रस्थिता घोरा: शम्ये वरुणनैत्र्ततौ। गायत्री वैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने॥ १७॥ मार्कण्डेय उवाच सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः॥ एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदातपमास्थितः। क्रीडते ह्य मया सार्द्ध नारदस्तत्रचागतः सन्नद्ध: कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गलित्रवान्। प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम्। व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा॥ २॥ गतोऽहं स्वामिनिर्द्वशादत्र तद्बाणमन्दिरम्। बद्ध्वा परिकरं गाढ जटाजूर्ट नियम्य घ्॥ १६ ॥ द्ृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत् ॥ ३॥ सज कृत्वा धनुर्दिदव्यं योजयित्वा रथोत्तमम्। रथमध्येस्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर।॥२० ॥ तत्रभायासहस्रा णिदष्टाबाणस्यधीमतः। यथ।योग्यं यथाकममागतःक्षोभ्यतत्पुरम् धनुषःशब्दनादेनाकम्पयच्चजगत्त्रयम्। स्थानं कृत्वा तु ैशाखंनिमृतंसंस्थितोहरः नारदस्य वचः श्रत्वा साधुसाध्विति पूयजन्। निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंर क्तलोचनः । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि॥५॥ ध्यात्वा तं परमं मन्त्रमात्मानं घ निरुध्य सः ॥ २२॥ करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना। महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम स च मेभक्तिनिरतोवाणोलोके चविश्रुतः। भारतीचमयादत्ताव्राह्मणानांविशेषतः मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया। एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः। चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यप्रतिजनेश्वरः यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानितु॥२३॥ ततोऽसी मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम्। ततः कालनिमेषार्धं द्वृष्ट्वैक्यंत्रिपुरस्य च। त्रिपर्वणा त्रिशल्येनततस्तान्यवसादयत् ततो लोकाभयत्रस्तास्त्रिपुरे भरतोत्तम। सर्वासुरविनाशाय कालरूपाभयावहाः विष्णु सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोघनः ॥ ६ ॥ अट्टहासान्प्रमुश्चन्ति कष्टरूपा नरास्तदा ! निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्तिलिपिकर्मसु

६३२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टाविशोऽध्यायः ] त्रिपुरेनानाध्वंसक्रियावर्णनम् * निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इच । अन्योन्यं घ परिष्वज्य हुताशनशिखाद्विताः। देवायतनगा देवा रटन्ति पहसन्ति घ। दह्यमाना नृपश्रेष्ठ! सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः॥४४॥ स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्॥२७॥ अथान्ये दाजवास्तत्र दह्यन्तेऽग्निविमोहिताः। रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे। न शक्ताश्चाऽन्यतो गन्तुं धूमेनाकुलितानना:॥ पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम् ॥२८॥ हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्योहेमपङ्कजाः॥४॥ पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्चनृपोत्तम !। संवर्त्तकोमहावायुर्यु गान्तप्रतिमो महान् दह्यन्ते विविधास्तत्र वाप्य: कूपाश्च भारत !। गृहानुन्मूलयामासवृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाःसनिर्धाताउल्कापाताःसहस्रशः दृश्यन्तेऽनलद्ग्धानि पुरोद्यानानि दीर्विकाः॥ रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु। अग्निकुण्डेपुविप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः॥ अम्लानै: पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णा वसुयोजनाः॥। ४६ ॥ ज्वलते धुमसंयुक्तो विस्कुलिङ्गकणैः सह। कुञ्जरा विमदा जातास्तुरगा: सत्त्ववर्जिताः ॥ ३२।। जरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः। निरईयं ज्वलते वह्गिहाहाकारो महानभूत् अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । काचिव्च एखसंसुपा प्रमत्ताऽन्या नृपोत्तम !।। ४८॥। ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च ॥ ३३॥ क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना। ज्वलन्तिपादपास्तत्रपर्णानिचसमन्ततः। सर्वतद्वयाकुलीभूतं हाहा कारसमन्वितम् काचित्सुत्ा विशालाक्षी हारावलिविभूषिता। उद्यानानि विचित्राणि प्रबभस्ज प्रभञ्जनः । धूमेनाऽडकुलिता दीना न्वपत्तद्वव्यवाहने ॥४६ ॥ तेन सम्प्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः॥३५॥ काचित्तस्मिन्पुरे दीपे पुत्रस्नेहानुलालसा। पुत्रमालिदतेगाढं दह्यतेत्रिपुरेऽग्निना वृक्षगुल्मलतावल्ल्योगृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्चसर्वेश्च प्रवृत्तोहव्यवाहनः काचित्कनकवर्णाभाइन्द्रनील विभृषिता। भ्त्तरं पतितंदृष्टा पतितातस्य वोपरि सर्व किंशुकपणभिंग्रज्वलच्चैव दृश्यते। गृहाद्गृहं तद्रागन्तुं नैवधूमेनशक्ते ॥३७॥ हरकोपाग्निनिर्दग्धा: क्रन्दन्ते त्रिपुरे]जनाः। प्रदीप सर्वतो दिक्षुदह्यने त्रिपुरं परम् सषेघचर्जा परा नारी चलत्कनकमेखला। ।श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले।। पतन्तिशिखराग्राणिविशीर्णानिसहस्रशः। पावकोधूमसम्पृक्तो दह्यमानःसमन्ततः का चितकुन्देन्दुवर्गाभा नीलरल विभूपिता। नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति। शिरसा प्राश्जलिर्भूत्वा विज्ञापयति पावकम्॥५४॥ देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्वालकेषु च ॥। ४० ॥ कस्याश्चिज्ज्वलते चस्त्रं केशा: कस्याश् भारत!। प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह 5लोकनसर्वत्र हरकोपप्रकोपितः ॥ दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्धितम्। सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप ॥ ४२।।।चत्प्रभूतदुःखाता चिललापवराङना। भस्मीभूतंप्ति दृष्टा करनदन्तीकुररीयथा केचिद्वोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे। अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः आलिङय गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्दनि।

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टाविंशोऽध्याय: ] * बाणकृताशिवस्तुतिवर्णनम्* ६३५ ६३४ गोब्राह्मणाहतानित्यमिहलोकेपरत्र घ। काचिच्च बहुदुःखार्त्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि॥५॥ नाशितान्यन्नपानानिमठारामाश्रमास्तथा॥७२।। भस्मसाच्च कृतं दृष्टा क्रन्दते कुरुरी यथा। मातरं पितरं काचिद्दृष्टाविगतचेतनम् ऋषी णामाश्रमाश्चैव देवारामागणालयाः। तेनपापेन मे:ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च वेपते पतिता भूमौ खेदिता बडवा यथा। इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमानावराङना किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च॥७ ॥ नापश्यद्वालमुत्सङ्ग विपरीतमुखी स्थिता। वरं शङ्करपादौघ शरणंयामि मूढधी:। न माता न पिताचैव न बन्धुर्नापरो जनः कुम्भिलस्व गृहं दग्धं पतितं धरणीतले ॥ ६० ॥ मुक्त्वा चैव महेशानंपरमार्तिहरंपरम्। आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य वकस्य च। विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि ॥ ६१॥ अहंपुनःसमस्तेश्चदह्यामिसहसाधुभिः। एवमुक्त्वाशिवंलिङ्ग कृत्वातन्मस्तकोपरि निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः। शुम्भोडिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लाद्श्चासुरोत्तम: । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर्मुहुः॥७८॥ दण्डपाणिरविपाणिश्च सिंहवक्त्रस्तथाऽनय।।। ६२॥ दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस्तथैव च। त्वत्प्रसादान्महादेवमासे लिङ्ग प्रणश्यतु। बाणभ्राताच बाणश्चक्रव्यादव्पाघ्रवक्त्रकौ॥ ६३॥ अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यानं भक्त्या मया विभो ॥ ८० ॥ एवमन्येऽपि येकेचिद्वानवा बलदर्पिताः। तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलत निर्ट्यो नृप प्राणादिष्टतमं देव! तस्माद्रक्षितुमर्हसि। यदि तेऽहमनुग्राह्मो वध्यो वा सुरसत्तम दह्यमाना: स्त्रियस्तात! विलपन्ति गृहेगरहे॥ ६४ ॥ प्रतिजन्म महादेव त्वद्धक्तिरचलास्तु मे। पशुकीपतङ्गषु तिर्यग्यांनिगतेषु ॥ करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गता: शिवम्। यदिवैरंसुरारेश्चपुरुनोपरि पावक स्वकर्मणा महादेव त्वद्गक्तिरचलास्तु मे ॥ ८२॥ स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः। एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः। अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्तेकोपःस्त्रियम्प्रति ॥ ६६ ॥ स्तोत्रेण देवदेवेशं च्छन्दयामास भारत !॥।८३॥ किं त्वया न श्रतंलोके अवध्या सर्वथा स्त्रियः । बाण उवाच किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः ॥ ६७॥ शिवशङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । न कारुण्यं त्वया किश्चिद्वाक्षिण्यं च स्त्रियम्प्रति। दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्॥ ६८॥ कुसुमायुधदेहविनाशकर! प्रमदाप्रियकामर्क! देव नमः ॥८४॥ जय पार्वतीश! परमार्थसार! जय विरचितभीमभुजङ्गहार!। म्लेच्छानामपि च म्लेच्छो दुर्न्निवार्च्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत ॥ ६६॥ जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र! जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र !।।८:।। जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविधृतपिनाकचाप!। ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः। एवं दृष्टा ततो बाणो दह्यमान उवाच अवज्ञाहविनष्टोऽहंपापात्माहरमञ्जसा। मया पापेन मूर्खेण येलोकाना शिताघ्रुघम जय विष्रमनयतपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग!॥ ८६ ॥ ४१

६३६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे अ्रष्टाविंशोऽध्यायः ] * अमरकण्टकमहत्त्ववर्णनम् * ६३७ जय भीमरूप खट्टाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त ! त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा ॥ १०० ॥ जय सुरवरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दरघसार!।। ८७॥ एतदबाणकतंस्तोत्रं श्रुत्वादेवो महेश्वरः। क्रोधंमुक्त्वाप्रसन्नात्मातदावचनमब्रवीत् जय कीर्त्तनीय! जगतां पवित्र! जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र !। ईश्वर उवाच जय विरचितनरकङ्कालमाल अवासुरदेहकक्कालकाल !॥ ८८ ॥ न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव !। सौवर्णे भवने तिष्ठ,मम पार्श्वेऽथवा पुनः जय नीलकण्ठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन !। पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्र बान्घवैः सह भार्यया। जय सिद्धसुरासुरविनतचरण.जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण!॥ ८६ ।। अद्यप्रसृति वत्स! त्वमवध्य: सर्वशत्रुषु॥१०३॥ जय गिरीश सुरेश्वरमाननीय! जय सूक्ष्मरूप सश्चिन्तनीय !। मार्कण्डेय उवाच जय दग्धत्रिपुर!विश्वसत्त्व! जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व!॥ ६० ।। भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत !। स्वर्गे मर्त्ये चःपातालेपूजितः ससुरासुरैः जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुपमहार्णवघोरतार!। अक्ष पश्चाऽव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम्। ततोनिवारयामासरुद्रःसप्तशिखंतदा जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख!।। ६१॥ वृतीयंरक्षितं तस्य वुरं देवेन शम्भुना। ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले अतिहस्वस्थ्लसुदीर्घतम उपलब्धिर्नशक्यते ते ह्यमरैः । अर्द्धेन प्रस्थितादूदर्ध्व तस्य ज्वाला दिवं गताः। प्रणतोऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर ॥६२।। हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः ॥ १०७॥ अप्राप्य त्वां किमत्यन्तमुच्क्रयी न विनाशयेत्। दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः। एकं तु पतितंतत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम् अतिप्रमाथि तदा तपो महत्सुदारुणम्। ६३।। द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके। प्रज्वलत्पतितं तत्र तेनज्वालेश्वरं स्मृतम् न पुत्रबान्धवादारा नसमस्तःसुहजनः। सङ्क्टेऽभ्युपगच्छन्तिवजन्तमेकगामिनम् दग्धे तुत्रिपुरेराजन्पतितेखण्डउत्तमे। रुद्रो देव:स्थितस्तत्रज्वालामालानिवारक: यदेवकर्मकैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम्। तदेव सार्थवत्तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः॥ हिहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयंमूर्तिर्महेशान उमावृषभसंयुतः॥ निर्द्धनस्यैव चरतोन भयं विद्यते क्वचित्। मनसाऽपि स्मरेद्यस्तुभक्त्या ह्यमरकण्टकम्। धनी भयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्॥ ६६ ॥ चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः ॥ ११२ ॥ लुब्धा: पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः। अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद्वरतसत्तम !। अस्मान्नित्यं भवेद्राजन्सर्वपापक्षयड्रः श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रृत्वा चैवाऽवधार्य तत्॥ ६७।। नानादुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः। त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः। नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिरावृतः॥११४। इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ! नमोऽस्तु ते ॥ ६८ ॥ सिंहव्याघ्रसमाकीर्णोमृगयूथैरलङकृतः। शरवापदा नांचयो षेण नित्यंप्रमुदितो ऽ भ्व्यत्तष त्वं क्षि तर्वरुणश्चैव पवनस्त्वंहुताशनः। त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोमएवच बह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैह्यमरैश्र सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते ॥ ११६॥ त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेवच। पितनं कुरुते योऽस्मिन्पर्वतेऽमरकण्टके।कीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश॥

६३८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टाविंशोऽध्याय: ] * चपलेश्वरतीर्थवर्णनम् * ६३६

ऐन्द्रं वाह्न घ कौबेरं वायव्यं याम्यमेव घ। अमराणां शतैश्रैव सेवितो ह्यमरेश्वरः। तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान् नैऋत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च ॥ ११८॥ समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्यमरकण्टकम्। रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्॥ ब्राह्मं च पदमक्किष्टं वैष्णवं तदनन्तरम्। उमारुदरं महाभाग! ऐश्वरं तदनन्तरम् तस्य पर्वतराजस्य यः करोतिप्रदक्षिणम्। प्रदक्षिणीकृतातेनपृथिवीनाSत्र संशयः परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम्। वाघिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत्। तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः ॥ १२० ॥ नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १३६ ॥ युधिष्ठिर उवाच असरेश्वरपार्श्वे च तीर्थ शक्रेश्वरं नृप!। तपस्तप्त्वापुरा तत्र शक्रेण स्थापितंकिल कोऽप्यत्रविधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम !। एतन्मे सर्वमाचक्ष्वसंशयोऽस्तिमहामुने कुशावर्त नाम तीर्थ ब्रह्मणा घ कृतं शुभम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच ब्रह्मकुण्डमिति रयातं हंसतीर्थं तथा परम् ॥ १३८॥ शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन !। अम्बरीषस्य तीर्थ च महाकाले्वरंतथा। कावेर्याः पूर्वभागे चतीर्थवैमातृकेश्वरम् यत्कृत्घा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम् ॥ १२२॥ एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ। संसेवनस्ानदानैः पापसङ्गहराणि घ।। कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्व जप्त्वा लक्षं दशैवतु। शाकयावकभुक्वैवशुचिस्त्रिषवणो नृप भृगुतुङ्ग महाराज प्रसिद्धो भैरवःशिवः। तस्ययान्यविभागेच तीर्थ वैचपलेश्वरम् त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम्। दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्। एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे। लक्षवारं जवेदेवं गन्धमात्यैश्चपूजयेत्। रात्रीस्वप्ने तदापश्येद्विमानस्थंततःक्षिपेत् तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग्यात्राफलं भवेत्। अनेनैव विधानेन आत्मानंयस्तुनिक्षिपेत्। स्वर्गलोकमनुप्राप्यक्रीडते त्रिदशैःसह अद्वष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ ॥ १४२ ॥ त्रिशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथैव च। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे भुक्त्वा मनोरमान्भोगांस्तदागच्छेन्महीतलम् । १२७।। रेवाखण्डे त्रिपुरविध्वंसने ज्वालेश्वरतीर्थामरश्र्वतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाऽष्टा- पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । विंशोऽध्यायः॥२८॥ व्याधिशोकविमिर्मुक्तोजीवे च् शरदां शतम् ॥ १२८॥। ज्वालेवरं तुःतत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रतम्। तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रता शिवनिर्मिता॥ १२६ ॥ निर्वाप्य तद्बाणपुरंरेवया सह सङ्गता। तत्रत्नात्वा महाराजविधिनामन्त्रसंयुतः तिलसम्मिश्रतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः। पिण्डदानेनघपितृन्पौण्डरीकफलं लभेत् अनाशकन्तु यःवुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। मुच्यते सर्वपापेभ्यो रद्रलोकं स गच्छति॥ १३२॥

एकोनत्रिशोऽध्याय: ]* कावेरीसङ्गमेऽग्निप्रवेशमहत्त्ववर्णनम्* ६४१

एवं तत्र नरश्रेष्ठ! कामरागविवर्जितः । स्थितोवर्षशतं साग्र' कर्षयन्स्वं तथा वपुः एकोनत्रिंशोऽध्यायः ततो वर्षशतस्यान्ते देवदेवो महेश्वरः। तुष्टस्तु परया भक्त्या तमुवाघ हसन्निव

कावेरीसङ्गममाहात्म्यवर्णनम् भोभो यक्ष! महासत्व वरं वरय सुव्रत !।

युधिष्ठिर उवाच परितुष्टोऽस्मि ते भक्त्या तव दास्ये यथेप्सितम् ॥१६ ॥ यक्ष उवाच कावेरीति च विख्याता त्रिषु लोकेषु सत्तम !। माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तस्या मार्कण्ड!तत्त्वतः ॥ १॥ यदि तुष्टोऽसि देवेश उमया सह शङ्कर !। अद्यप्रभृति सर्वेपां यक्षाणामधिपो भवे

कीदूशं दर्शनंतस्या:फलंस्पर्शेऽथवाविभो!। स्नानेजाप्येऽथवादानउपवासेतथामुने अक्षयश्चाव्ययश्चैव तव भक्तिपुरस्सरः। धर्मे मति त् मे नित्यं ददस्व परमेश्वर!। ईग्वर उवाच कथयस्व महाभागकावेरीसङ्गमेफलम्। धर्मःश्रुतोऽथद्रष्टोवाकथितोवाकृतोऽपिवा अनुमोदितो वा विप्रेन्द्र पुनातीति श्रतं मया। यत्त्वया प्रार्थितं सर्व फलं धर्मस्य तत्तथा॥I.इत्येवमुक्त्वा तं तत्र जगामादर्शनंहरः सोऽपि स्नात्वा विधानेन सन्तर्प्य पितृदेवताः। यथा धर्मप्रसङ्ग तु मुने धर्मोऽपिजायते॥४ ॥ आमन्त्रयिंत्वा तत्तीर्थ कृतार्थश्च गृहं ययौ ॥ २०॥ स्वर्गश्च नरकश्चैव इत्येवं वैदिकी श्रतिः॥५॥ पूजितस्तत्र यक्षैस्तु :1Sभिषिक्तो विधानतः। श्रीमार्कण्डेय उवाघ चकार विपुलं तत्र राज्यमीप्सितमुत्तमम् ॥ २१॥

अस्ति यक्षो महासत्त्व: कुबेरोनाम विश्रुतः। तत्र चान्ये सुराःसिद्धायक्षगन्धर्वकिन्नराः। गणाश्चाप्सरसांतत्रऋषयश्चतथाSनव

सोऽपि तीर्थप्रभावेण राजन्यक्षाधिपोऽभवत्॥७॥ कावेरीसङ्गमं तेन सर्वपापहरं विदुः। स्वर्गाणासवि सर्वेषां द्वारमेतद्युघिष्ठिर!॥

तच्छृणुष्व विधानेन भक्त्यापरमयानृप !। सिद्धिं प्राप्तोमहाभागकावेरीसङ्गमेन तु ते अन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्।

कावेर्या नर्मदायास्तुसङ्गमेलोकविश्रुते। तत्रस्त्रात्वाशुचिर्मू त्वाकुबेरःसत्यविक्रमः कावेरीसङ्गमे छ्नात्वा यैर्दत्त हि:तिलोदकम्॥ २४ ॥

विधिवन्नियमं कृत्वा शास्त्रयुक्त्या, नरोत्तम!। दश पूर्वे परे तात! मातृतः पितृतस्तथा। पितरः पितामहास्तेन उद्धृतानरकार्णवात् ॥ २५॥ आराधयन्महादेवमेकचित्तः सनातनम्॥ १० ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नायीतमानवः । अर्चयेदीश्वरं देवंयदीच्छेच्छाश्वतोंगतिम् एकाहारोवसन्मासंतथाषष्ठाह्नका लिकः। पक्षोपवासीन्यवसत्कश्चित्कालंनृपोत्तम मूलशाकफलैश्चान्यं कालं नयति बुद्धिमान्। कावेरीसङ्गमे राजन्स्नानदानार्चनं नरैः। कृतं भक्त्या नरश्रेश्ठ! अ्वमेधाधिकंफलम्

किश्चित्कालं वसंस्तत्र तीर्थे शैवालभोजनः ॥ १२॥ होमेन चाक्षय: स्वर्गो जपादायुविवर्धते। ध्यानतो नित्यमायाति पदं शिवकलात्मकम् ॥२८॥ अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नरेश्वर !। अग्निलोकेवसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम्

६४२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रिशोऽध्याय: ] * दारुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६४३

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। अस्मिस्तीर्थे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति॥४७ ॥ तस्य पुण्यफलं यद्व तच्छृणुष्व नरोत्तम !॥।३० ।। वषा ने कथिता तात कावेरी सरितां वरा। रुद्रदेहसमुत्पन्ना तेन पुण्यासरिद्वरा गन्धर्वाप्सरसङ्कीणे विमाने सूर्यसन्निभे। वीज्यमानो वरस्त्रीभिर्देवतैः सह मोदते इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि घ। क्रीडते रुद्रलोकस्थस्तदन्ते भुवि चागतः रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कावेरीसङ्गममाहात्म्यवर्णनंनामैको- भोगवान्दानशीलश्च जायते पृथिवीपतिः। नत्रिशोऽध्यायः॥२६॥ आधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥३३ ॥ एवंगुणगणाकीर्णा कावेरी.सा सरिन्नृप। त्रिषु लोकेषुविख्यातानर्मदासंगमेसदा जितवाक्कायचित्ताश्च ध्येयध्यानरतास्तथा। कावेरीसङ्गमे तात! तेऽपि मोक्षमवाप्नुयुः॥३५॥ त्रिशोध्यायः शृणु तेऽन्यत्प्रवक्ष्यामिआश्चर्यतृपसत्तम। त्रिषुलोकेषुकात्वन्याद्वश्यतेसरितासमा दारुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् लब्धं यैर्नर्मदातोयं ये चाकुर्युः प्रदक्षिणम्। येपिबन्ति जलंतत्र तेपुण्यानात्रसंशयः श्रीमार्कण्डेय उवाच न तेषां सन्ततिच्छेदो दश जन्मानि पश्च घ। नर्मदोत्तरकूले तु दारुतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धोमहाभाग! तपस्तप्त्वाद्विजोत्तम: तेषां पापं विलीयेत हिमं सूर्योदये यथा॥ ३८ ॥ युधिष्ठिर उवाघ गङ्गायमुनसङ्ग वै यत्फलं लभते नरः। तत्फलं लभते मर्त्यः कावेरीस्नानमाचरन्॥ कोऽमो द्विजवरश्रेष्ठः सिद्धस्तत्रमहामुने!। दारुकेति सुतः कस्यएतन्मेवक्तुमहंसि भौमे तु भूतजायोगे व्यतीपाते बसङकमे। राहुसोमसमायोगेतदेवाष्टगुणं स्मृतम् श्रीमार्कण्डेय उवाच अशीतिश्च यवा: प्रोक्ता गङ्गामुनसङ्गमे। कावेरीनर्मदायोगेतदेवाष्टगुणं स्मृतम् भार्गवे विपुले वंशे धीमतोदेवशर्मणः। दारुनाममहाभागोवेद्वेदाङ्गपारगः॥।३॥ गङ्गा ष्टिसहस्त्रैस्तु क्षेत्रपालैः प्रपूज्यने। तदद्धरन्यतीर्थानि रक्षन्ते नाऽत्र संशयः ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो विधिक्रमात्। अमरे वरे तु सरितां ये योगा: परिकीर्तिताः। यतिधर्मविधानेन घघार विपुलं तपः ॥४ ॥ ते त्वशीतिसहस्त्रैस्तु क्षेद्रपालैस्तु रंक्षिताः ।४३।। ध्यायन्वै समहादेवंनिराहारोयुधिष्टिर!। उवासतीर्थेतस्मिन्वैयावत्प्राणपरिक्षयम् तथामरेश्वरे याम्ये लिंङ्ग वैचपलेवरम्। द्वितीयंचण्डहस्ताख्यं द्वलिङ्ग तीर्थरक्षके तस्य नाम्ना तु तत्तीर्थ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। शिवेन स्थापिते पूर्व कावेर्याद्यभिरक्षके। तत्र स्नात्वा विधानेन अर्वयेत्पितृदेवताः ॥ ६॥ लक्षेण रक्षिता देवी नर्मदा बहुकल्पगा ॥ ४५॥ सत्यवादीजितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः। सर्वान्कामानवाप्नोति राजन्नत्रैव सर्वथा धनुषां षष्टयभियुतैः पुरुषैरीशयोजितैः। ॐकारशतसाहस्त्रैः पर्वतश्चाभिरक्षितः॥ यः कुर्यादुपवासंघसत्यशौघपरायणः। सौत्रामणिफलंघास्यसंभवत्यविचारितम् अन्यदेशकृतं पापमस्मिन्क्षेत्रे विनश्यति। ऋग्वेदजापी ऋग्वेदी साम वा सामपारगः।

६४४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकत्रिंशोऽध्याय: ] * पत्रेश्वराख्यानवर्णनम् * ४५ यजुर्वेदी यजुर्जप्त्वा लभते फलमुत्तमम्॥ ६॥ तत्रतत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि घ ॥ १० ।। प्राणांस्त्यजति यो मर्त्यस्तस्मिस्तीर्थे विधानतः। इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ १०॥ ब्रह्मावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकत्रिशोऽध्यायः॥३१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस््र्यांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे दारुतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामत्रिंशोऽध्यायः॥३०॥ द्वात्रिशोऽध्यायः

एकत्रिशोऽध्यायः पत्रेश्वरतीर्थमाहात्म्यवणनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच ब्रह्मावत्त तीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पत्रेश्वरं ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम्। यत्र सिद्धो महाभागश्चित्रसेनसुतोवली श्रीमार्कण्डेय उवाच युधिष्ठिर उवाच् ततोगच्छेच्चराजेन्द्रतीर्थत्रैलोक्य विश्रुतम्। ब्रह्मावर्त्तमि तिरू्यातंसर्वपापप्रणाशनम् कोऽसौ सिद्धस्तदा ब्रह्मस्तस्मिस्तीर्थे महातपाः। तत्र सन्निहितो ब्रह्मा नित्यसेवी युधिष्ठिर !। पुत्रः कस्य तु को हेतुरेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ २ ॥ ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बश्चकार भ्रमणं सद्ा ॥२ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच एकाहारवशेऽतिष्ठद्ध द्वादशाब्दं महाव्रती। अत्र तीर्थे विधानेनचिन्तयन्वैमहेश्वरम् चित्रोनाम महातेजाइन्द्रस्य दथितः पुरा। तस्पपुत्रोनृपश्रेष्ठ! पत्रेश्वर इति श्रृतः तेन तत्पुण्यमाख्यातं ब्रह्मावर्त्तमति प्रभो!। तत्र स्नात्वाविधानेनतर्पयेत्पितृदेवताः रूपवान्सुभगश्चैव सर्वशत्रुभयङ्करः । इन्द्रस्य दयितोऽत्यर्थ जय इत्येव चाऽपरः ॥ अर्चयेद्व्वेवमीशानं विष्णु' वा परमेश्वरम्। यत्फलंसर्वपज्ञानांविधिवद्वक्षिणावताम स कदाचित्सभामध्ये सर्वदेवसमागमे। मेनकानृत्यगीतेन मोहितः सुचिरं किल।। तत्फलं समवाप्नोति तत्तीर्थस्य प्रभावतः । तिष्ठते गतमर्यादो गतप्राण इव क्षणात्। यस्मिस्तीर्थे तु यो देवो दानवो वाउद्विजोऽथ वा ॥ ६ ॥ तावत्सुरपतिर्देवः शशापाऽथाSजितेन्द्रियम्॥ ६ ॥ सिद्धस्तेनैव तन्नाम्ना ख्यातं लोके महच्च तत्। यस्मात्त्वं स्वर्गसंस्थोऽपि मर्त्त्यधर्ममुपेयिवान्। न जलं न स्थलं:नाम क्षेत्रं वा ह्पराणि च ॥ ७ ॥ तस्मान्मर्त्त्ये चिरं कालं क्षपगिष्यस्यसंशयम्॥७॥ पवित्रत्वं लभन्त्येते पौरुषेण:विना नृणाम्। एवमुक्त: सुरेन्द्रेण चित्रसेनसुतोयुवा। वेपमानः सुरश्रेष्ठं कृताञ्जलिरुवाच ह॥ सामर्थ्यान्निश्चयाद्धैर्यात्सिध्यन्ति पुरुषा नृप ॥। ८।। पत्रेश्वर उवाघ प्रमादात्तस्य लोभेन पतन्ति नरके ध्रवम्। सन्निरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः मया पापेन मूढेन अजितेन्द्रियचेतसा। प्राप्तं वै यत्फलं तस्य प्रसादं कर्त्तुमर्हसि

६४६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयस्त्रिशोऽध्याय: ] * दुर्योधनराजवृत्तान्तवर्णनम् * ६४७

शक्र उवाच स्नात्वाऽम्यर्ध्य पितृन्देवान्सोऽमेधफलं लभेत्॥ २३॥ नर्मदातटमाश्रित्य द्वादशाब्दं जितेन्द्रियः। मृतो वर्षशतं सामं क्रीडयित्वा च शिवे पुरे। आराधय शिवं शान्तं पुनः प्राप्स्यसि सद्गतिम् ॥ १०॥ राजा वा राजतुल्यो वा पश्चान्मर्त्येषु जायते॥ २४॥ सत्यशौचरतानां चुधर्मिष्ठानां जितात्मनाम्। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञ! जीवेच्चशरदःशतम्। व्याधिशोर्का निर्मुक्त पुनःस्मरति तजलम् लोकोऽयं पापिनां नैव इति शास्त्रस्य निश्चयः ॥११॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्त्रनां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे एवमुक्ते महाराज सहस्राक्षेण धीमता। गन्धर्वतनयो धीमान्प्रणग्यागात्त भूतलम् रेवाखण्डे पत्रेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वात्रिशोऽध्यायः ॥३२॥ रेवाया चिम लेतोयेब्रह्मावत्त समीपतः। स्नात्वाजप्त्वाविधानेनअर्चयित्वाचशङगरम् वाय्वम्वुपियाकफलैश्च पुष्पैः पर्णेश्च मूलाशनयावकेन। तताप पञ्चाग्नितपोभिरुग्रैस्ततञ्च तोषं समगात्स देवः॥ १४ ॥ पिनाकपाणि वरदं त्रिशलिनमुमापति ह्यन्धकनाशनं घ। त्रयस्त्रिशोऽध्यायः

चन्द्रार्धमौलिं गजकृत्तिवाससं दृष्टा पपाताऽग्रगतं समीक्ष्य।।१५।। अग्नितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ईश्वर उवाघ श्रीमार्कण्डेय उवाच वरं वृणीष्व भद्रं ते वरदोऽहं तवाऽनव !। ततो गच्छेत्त राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम्। यत्रसंनिहितोह्यग्निर्गतः कामेनमोहितः यमिच्छसि ददाम्यद्यनाऽत्र कार्या विचारणा॥ १६ ॥ युधिष्ठिर उवाच पत्रेश्वर उवाच कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः। कथं नित्यदावासयकस्थानेषुजायते यदि तुष्टोऽसि देवेश!यदि देयोवरो मम। अत्र:त्वं सततं तीर्थे ममनाम्ना भव प्रभो एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम्। कथयस्व महाभाग! परंकौतूहलं मम॥३॥ एतच्क्र त्वा महादेवो हर्षगद्गदयागिरा। तथेत्युक्त्वा ययौ हृष्ट उमया सह शङ्कर: श्रीमार्कण्डेय उवाच सोऽपि तत्तीर्थमाप्लुत्य गते, देवे;दिवम्प्रति। साधुसाधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयाऽनघ। कथयामि यथापूर्वश्रुतमेतन्महेश्वरात् स्नात्वा जाप्यविधानेन तर्पयित्वा पितृन्पुनः ॥ १६॥। आसीत्कृतयुगेरजानाम्नादुर्योधनोमहान्। हिस्त्यश्वरथसम्पूर्णोमेदिनीपरिपालकः स्थापयामास देवेशं तस्मिस्तीर्थे विधानतः। रूपयौवनसम्पन्नं दृष्टा तं पृथिवीपतिम्। दिव्योपभोगसम्पन्न प्रार्थयामासनर्मदा पत्र शरवरं तु विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत!॥२०। स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वाऽन्यं प्रमदाजनम्। इन्द्रलोकं गतः शापान्मुक्तः सोऽपिनरेश्वर !। हृष्टःप्रमुदितोरम्यं जयशब्दादिमङ्गलैः मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्या: पतिर्नृ प!॥ ७॥ एष ते कथितः प्रश्नः पृष्टो यो वै युधिष्ठिर !। तत्र स्ानेन चैकेन सर्वपापैः प्रमुच्यते रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम!। नर्मदा जनयामास कन्यां पदमदलेक्षणाम् यस्त्वर्चयेन्महादेवं तस्मिस्तीर्थे युघिष्टिर!। अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्नायस्माल्लोकेषुविश्रुता। तस्यांपिताचमाताचचक्रु:प्रेमन्धनम्

६४८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयस्त्रिशोऽध्यायः ] * अग्निनासहकन्योद्वाहेपणवर्णनम् * ६४६

कालेनाऽतिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङजा। भंमम वा दुष्कृतं किश्चिदुताहोभवतामिह। येननष्टोऽग्निशालायां हुतभुक्क नहेतुना प्रा्थ्यमानाऽपि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति॥ १० ॥ मन्त्रच्छउद्रमथान्यद्वा नैव किश्चिददक्षिणम्। क्रियाहीनंकृतंवाथ केनवह्निर्त् दृश्यते ततोऽन्यदिवसेव ह्निर्द्विजरूपो महातपाः। राजानंप्रार्थयामास रहो गत्वा शनैःशनैः अन्नहीनोदहेद्राष्टर मन्त्रहीनस्तुऋत्विजः। दातारंदक्षिणाहीनोनास्तियज्ञसमोरिपुः भोभो रघुकुलश्रेष्ठद्विजोऽहं मन्दसन्ततिः। दरिद्रोह्यसहायश्चभार्यार्थेवरयामिताम् ब्राह्मणा ऊचु: कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाSप्रतिमा भुवि। न मन्त्रहीना हिःवयं न च राजन्वतैस्तथा। तां ददस्व महाभाग! वर्द्धते तव मन्दिरे ॥ १३ ॥ द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत्पापं विचिन्त्यताम्॥२८॥ ब्रह्मचर्येण निर्विष्ण एकाकी कामपीडितः। याचमानस्यमेतात प्रसादं कर्तुमर्हसि राजोवाच राजोवाच तथापि यूयं सहिता उपायं चित्तयन्त्विति। येनश्रेयोभवेन्नित्यमिहलोके परत्र च नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित्। दास्याभि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुङ्गव !॥ १५। ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्बाह्मणांस्तदा। एवमुक्तस्तदावह्निःपरांपीडामुपागतः। नकिश्चिदुक्त्वाराजानं तत्रैवान्तरधीयत उवाधश्रूयतां सव्घेर्मम नाशस्य कारणम् ॥ ३१ ॥ गतेवादर्शनं विग्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः। मन्त्रयित्वाऽकालेतुतुष्टोमखमुखेस्थितः प्रार्थितोऽयंमयाराजासुतांदातुंन चेच्छति। तेननप्रोऽग्निशरणादहंभोद्विजसत्तमाः यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत !। यदि मे स्वसुतां राजा ददाति परमार्चिताम्। ततश्राऽदर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात् ॥१८॥ तदाऽस्य ज्वलमानोऽहं गहे तिष्ठामि नान्यथा॥ ३३॥ चिप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम्। नक्क्र त्वा वचनंविप्रावैश्वानरमुखोद्गतम्। विस्मयोत्फुलनयना राजानमिदमब्रुवन् वह्निनाशं विमनसो राजानमिदमब्रुवन्॥१६॥ भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाSग्निमन्दिरम्। ब्राह्मणा ऊचु: निराहाराः स्थिता रात्री पश्यामो जातवेदसम् ॥ ३५॥ दुर्योधन! महाराज श्रूयतां महदद्गुतम्। न श्रृतं न घ दूष्टं वा कौतुकं नृपपुङ्गच !।। तेनोक्ता: स्वसुतां चेत्त राजा मे दातुमिच्छति। अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप!। केनाऽपि हेतुनावह्निद शयतेनज्वलत्युत ततोऽस्त भूयोऽपि गृहे ज्वलेऽहं नान्यथा द्विजाः ॥ ३६ ॥ तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा।विप्रमुखाच्च्युतम्। एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि॥ ३७॥ आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥२२॥ राजोवाच आश्वस्य मुहृत्त न उन्मत्त इव संस्तदा। निरीक्ष्यच दिशःसर्वा इदं वचनमब्रवीत् भवतांतस्यवाकार्यदेवस्य वचनं हदि। समयं कर्तुमिच्छामि कन्यादानेह्यनुत्तमम् किप्रेतदाश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः!। मम सन्निहितोनित्यंगृहे तिष्ठतुपाचकः। ददामिरुचचिरापाङ्गीं नान्यथा कर वाणिै कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य घ ॥२४॥ एवं ते ब्राह्मणा: श्रृत्वा तथामि प्राप्य सत्वरम्।

६५० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण घतुस्त्रिशोऽध्याय: ] * रवितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६५१ कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु चै॥४ ॥ सुदर्शनायालाभेन परितुष्टोहुताशनः। ज्वलतेसन्निधौनित्यं माहिष्मत्यांयुधिष्ठिर भोभोमुनेमहासत्त्वअलंतेव्रतमीद्वशम्। सर्वव्याप्यस्थितंपश्य स्थावरंजङ्गमंचमाम् ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थप्रचक्षते। ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविता तपाम्यहं ततो वर्ष निगृद्लाम्युत्सृजामि घ। तर्पयन्तिपितृन्देवांस्वेS वनेधफलैर्युताः। सुवर्णयेप्रयच्छन्तितस्मिस्तीर्थेनराधिप न मृतं चैव मृत्युश्च यः पश्यति स पश्यति ॥८॥ पृथ्वीदानफलं तत्र जायने नात्र संशयः। अनाशकं तु यःकुर्यात्तस्मिंतीर्थेनराघिप वरं वरय भद्रं त्वमात्मनो बस्तवेप्सितम्॥ ६॥ स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः। एपंते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवःकथितोमया ब्राह्मण उवाच

सर्वपापहरः पुण्यः श्रतमात्रोनरोत्तम!। धन्य:पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत यदि तुष्टोऽसि मे देव देयो यदिवरो मम। उत्तरे नर्मदाकूले सदा सन्निहितो भव इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ये भक्त्या परया देव! योजनानां शते स्थिताः। स्मरिष्यन्ति जितात्मानस्तेषां त्वं वरदो भव ॥ ११ ॥ कुब्जान्धबधिरामूकाये केचिद्विकलेन्द्रियाः। तवपादौनमस्यन्तितेषांत्वंवरदोभव -::- शीर्णघ्राणागतिधियो ह्यस्थिचर्मावशेषिताः। तेषांत्वंकरुणादेव अचिरेणकुरुष्वह येऽपित्वांनर्मदातोये स्रात्वातत्र दिनेदिने। अर्चयन्ति जगन्नाथ हेषां त्वं वरदोभव चतुस्त्रिशोऽध्यायः प्रभाते येस्तविष्यन्तिस्तवैवैदिकलौकिकैः। अभिप्रेतंवरंदेवं तेषां त्वं ददभोऽच्युत रवितोर्थमाहात्म्यवर्णनम् तवाग्रे वपनं देव कारयन्ति नरा भुवि। स्वामिस्तेषां वरो देय एषमे परमो वर॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच एवमस्त्विति तं चोक्त्वा मुनि करुणया पुनः। तत्रैवतु भवेदन्यदादित्यस्य महात्मनः । कीत्तयामि,नरश्रेष्ठ! यदि ते श्रवणे मतिः शतभागेन राजेन्द्र! स्थित्वा चाऽदर्शनंगतः ॥ १७॥

युधिष्ठिर/उवाच तत्र तीर्थे नरो भक्त्या गत्वा स्नानं समाचरेत्। एतदाश्चर्यमतुलंश्रुत्वातवमुखोद्गतम्। विस्मयाद्घृष्टरोमाSहंजातोऽस्मिमुनिसत्तम तर्पयेत् पितृदेवांश्च सोऽग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ १८॥ सहस्र किर णोदेवो हर्ता कर्ता निरञ्जनः । अवतारेण लोकानामुद्धर्ता नर्मदातटदः॥३॥ अग्निप्रवेशं यःकुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। पुरुषाकारो भगवानुताऽहो तपसःफलात्। कस्यगोत्रेसमुत्पन्नःकस्यदेवोऽभवद्वशी द्योतयन्चै दिशः सर्वा अग्निलोकं स गच्छति ॥ १६॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच यस्तत्तीर्थसमासाद्यत्यजतीहकलेवरम्। स गतो वारुणंलोकमित्येवंशडूरोऽब्रवीत् कुलिकान्वयसम्भूतो ब्राह्मणोभक्तिमाञ्छुचिः। तत्रतीर्थे तु यः कश्चित्संन्यासेन ततु त्यजेत्। पष्टिवर्षसहस्त्रा णिस्वर्गलोकेमहीयते ईक्ष्यामीति रविं तत्र तीर्थे यात्राकृतोद्यमः॥५॥ योजनानांशतंसाग्रंनिराहारोगतोदकः। प्रस्थितोदेवदेवेनस्वप्नान्तेवारितः किल व्याधिशोकविनिर्मुक्तो धनकोटिपतिर्भवेत्।:पुत्रदारसमोपेतोजीवेच् शरदः शतम् प्रातरुस्थाय यस्तत्र स्मरते भास्कर तदा। ४२

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे पञ्चत्रिशोऽध्याय: ] * मेघनादतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६५३ आजन्मजनितात्पापान् मुच्यते नाSत्र संशयः ॥ २४॥ गृहीत्वा तां तदा रक्षोऽभ्यर्च्यमानो निशाघरैः। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे देवोद्याने विमानैश्च क्रीडते स तया सह ॥ १३॥ रेवाखण्डे रवितीर्थवर्णनं नाम घतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥३४॥ केनचित्वथ कालेन रावणो लोकरावणः। पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो जनयामास भारत तेनैवजातमात्रेणरावो मुक्तोमहात्मना। सम्वर्त्तकस्यमेवस्य तेन लोकाजडीकृताः श्रुत्वातन्नर्दितंघोरं ब्रह्मालोकपितामहः । नाम घक्रे तदा तस्य मेवनादोभविष्यति पञ्चत्रि शोऽध्यायः एवंनामा कृतसोऽपि परमं व्रतमास्थितः । तोषयामास देवेशमुमया सह शङ्करम् मेघनादतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् व्रतैन्नियमदानैश्च होमजाप्यविधानतः । कृच्क्रान्द्रायणैनित्यं कृशंकुर्वन्कलेवरम् एवमन्यद्दिने तात! कैलासं धरणीधरम्। गत्वालिद्द्वयंगृह्यप्रस्थितोदक्षिणामुखः युघिष्ठिर उवाघ नर्मदातटमाश्रित्य स्नातुकामो महाबलः । जलमध्ये महादेवः केनतिष्ठति हेतुना। उत्तरं दक्षिणं कूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तम निक्षिप्य पूजयन्देवं कृतजाप्यो नरेश्वर ॥॥ २० ।। श्रीमार्कण्डेय उवाघ तत्रायतनवासेन स्न्नातो हुतहुताशनः । कृतकृत्यमिवात्मानं मानयित्वा निशाघरः एतदाख्यानमतुलंपुण्यं श्रुतिसुखावहम्। पुराणे यच्छ्रुतं तात तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः गन्तुकाम: परंमार्ग लङ्डायां नृपसत्तम!। एकमुद्धरतो लिङ्ग' प्रणतः सव्यपाणिना त्रेतायुगे महाभाग रावणो देवकण्टकः । त्रैलोक्यविजयी रौद्र: सुरासुरभयङ्कर: द्वितीयं तु द्वितीयेन भक्त्या.पौलस्त्यनन्दनः । देवदानवगन्धर्वैत्र षिभिश्च तपोधनैः। अवध्योऽथ विमानेन यावत्पर्यटतेमहीम्॥ तावदेव महालिङ्ग पतितं नर्मदाऽम्भसि ॥ २३॥ तावद्विन्ध्यगिरेर्मध्येदानवोबलदर्पितः । मयोनामेतिविख्यातोगुहावासी तपश्चरन् याहियाहीति चेत्युक्त्वा जलमध्ये प्रतिष्ठितः । तस्य पार्श्वगतो रक्षो विनयादनिंगतः । पूजितो दानसन्मानैरिदं वचनमब्रवीत् नमित्वा रावणिस्तस्य देवस्य परमेष्टिनः ॥ २४॥ कस्येयं पद्मपत्राक्षी पूर्णधन्द्रनिभानना। किनामधेया तपति तप उग्रं कथं विभो जगामाकाशमाविश्य पूज्यमानोनिशाघरैः। तदाप्रभृतितत्तीर्थमेवनादेतिविश्रुतम् मय उवाघ पूर्वं तु गर्जनं नाम सर्वपापक्षयङ्करम्। दानवानां पतिः श्रेष्ठो मयोऽहं नाम नामतः । तस्मिस्तीर्थे तु राजेन्द्र!यस्तु स्नानं समाचरेत्॥ २६ ॥। भार्या तेजोवती नाम तस्यास्तु तनया शुभा ॥८॥ अहोरात्रोषितोभूत्वाअ्वमेधफ लंलभेत्। पिण्डदानंतुयःकुर्यात्तस्मिस्तीर्थेनराधिप मन्दोदरीतिविख्यातातपते भर्तृ कारणात्। आराधयन्तीभर्त्तारमुमयादयितंशुभम यत्फलं सत्रयज्ञेन तद्गवेन्नाSत्र संशयः । तेन द्वादशवर्षाणि पितरः सम्प्रतंर्पिताः॥ तच्छ्रुत्वा वघनं तस्य रावणोमदमोहितः। प्रसृतःप्रणतो भूत्वा मयम्वचनमव्रवीत यस्तु भोजयते विप्रं षड्साSन्नेनभारत!। अक्षयं पुण्यमाप्नोति तत्र तीर्थे नरोत्तम पौलस्त्यान्वयसञ्जातो देवदानवदर्पहा। प्रार्थयामिमहाभागसुतां त्वं दातुमर्हसि प्राणत्यागं तुयः कुर्याद्धावितो भावितात्मना। ज्ञात्वापैतामहंवृत्तंमयेनाSपि महात्मना। रावणायसुतादत्ता पूजयित्वाविधानतः स वसेच्छाङ्करे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ ३० ॥

६५४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखज़े * दारुकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६५५

एषा ते नरशार्दूल! गर्जनोत्पत्तिरुत्तमा। कथिता स्नेहबन्धेन सर्वपापक्षयङ्करी प्रणम्य शिरसाभूमिमागतोऽसौ ह्यचेतनः । नर्मदातटमाश्रित्य कर्षयन्निजविग्रहम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे व्रतोपवाससंखिन्नो जपहोमरतः सदा। महादेवं महात्मानं वरदं शूलपाणिनम्॥ रेवाखण्डे मेवनादतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चत्रिशोऽध्यायः॥३५॥ भक्त्या तु परया राजन्यावदाभूतसम्प्लवम्। अंशावतरणाद्विष्णोः सूतो भूत्वा महामतिः ॥१२॥ तोषयन्वै जगन्नाथं ततो यातो हि सद्गतिम्॥१३॥

पट्त्रिशोऽध्यायः एपतत्संभवस्तात दारुतीर्थस्पसुव्रत !। कथितोऽयं मया पूर्वयथामेशङ्रोऽत्रवीत् ततो युधिष्ठिरःश्रुत्वा विस्मयंपरमंगतः । भ्रातृन्विलोकयामास हष्टरोमा मुहुर्मुह्ुः दारुकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच

श्रीमार्कण्डेय उवाघ तस्मिस्तीर्थेनरः स्नात्वा विधिपूर्वनरेश्वर। उपास्यसन्ध्यांदेवेशमचयेदश्च शङरम्

ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! दारुतीर्थमनुत्तमम्। दारुको यत्र संसिद्धइन्द्रस्यदयितःपुरा वेदाऽभ्यासं तु तत्रैव यः करोति समाहितः।

युधिष्ठिर उवाच सोऽश्वमेधफलं राजँलभते नाऽत्र संशयः ॥१७॥

दारुकेण कथं तात! तपश्चीर्ण पुराऽनघ! तस्मिस्तीर्थे तु यो भक्त्या भोजयेद ब्राह्मणाञ्छुचिः ।

विधानं श्रोतुमिच्छामि त्वत्सकाशाद् द्विजोत्तम i।। २।। स तु विप्रसहस्रस्य लभते फलमुत्तमम् ॥१८॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच स्रानंदानं जपोहोमः स्वाध्यायोदेवतार्चनम्। यत्कृतंशुद्धभावेन तत्सर्वंसफलंभवेत्

हन्त ते कथयिष्यामि विचित्रं यत्पुरातनम्। इत श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

वृत्तं स्वर्गसभामध्ये ऋषीणां भावितात्मनाम्। ३॥ रेवाखण्डे दारुकतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पटुत्रिशोऽध्यायः॥३६॥

सूतो वज्रधरस्येष्टोमातलिर्नामनामतः। सपुत्रं शप्तवान्पूर्व कस्मिश्चित्कारणान्तरे शापाहतो वेपमान इन्द्रस्य चरणौ शुभौ। प्रपीड्य मूर्ध्ना देवेशं विज्ञापयति भारत !॥"॥

नर्मनातटमाश्रित्य तोषयन्वैमहेश्वरम्। तिष्ट यावद्युगस्यान्तं पुनर्जन्मह्यवाप्स्यसि पुनर्भू त्वा तु पूतस्त्वं दारुकोनाम विश्रुतः। संसेव्य परमं देवं शङ्चक्रगदाधरम मानुषं भावमापन्नस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि। एवमुक्तस्तु देवेन सहस्राक्षेण धीमता।। ६ ।।

अष्टत्रिशोऽध्याय: ] * मार्कण्डेययुघिष्ठिरसम्वादवर्णनम्*

गीयते त्रिषुलोकेषु सर्वपापक्षयंकरम्। तत्र गत्वाघयो मर्त्त्यो विधिनासंयतेन्द्रियः सप्तत्रिशोऽध्यायः स्नानं समाघरद्धक्त्या स लभेन्मौक्तिकं फलम् ।

देवतीर्थवर्णनम् यस्तु भोजयते विप्रांस्तस्मिस्तीर्थे नराधिप! ॥१६ ॥ सलभेन्मुख्यविप्राणां फलं साहस्त्रिकंनृप। तत्रदेवशिला रम्या महापुण्यविवर्द्धिनी श्रीमार्कण्डेय उवाघ सन्न्यासेनमृतायेतुतेषांस्यादक्षयागतिः। अग्निप्रवेशंयः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थेनराधिप ततोगच्छेत राजेन्द्रदेवतीर्थमनुत्तमम्। येन देवास्त्रयस्त्रिशत्स्नात्वासिद्धिंपरांगताः रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम्। एवं स्नानंजपोहोमःस्वाध्यायोदेवतार्घनम् युधिष्ठिर उवाघ सुकृतं दुष्कृतं वाऽपितत्रतीर्थेऽक्षयंभवेत्। एषतेविधिरुद्विष्ट उत्पत्तिश्चैव भारत !॥ कथंतातसुराःसर्वे दानवैर्बलवत्तरैः। निर्जितास्तत्र तीर्थेघस्नात्वासिद्धिंपरांगताः देवतीर्थस्य निखिलायथावै शङ्कराच्छ्रुता। पठन्तिये पापहरंसर्वदुःखविमोघनम् मार्कण्डेय उवाघ ददेवतीर्थस्य चरितं देवलोकं व्रजन्ति ते ॥। २२॥। पुरादैत्यगणैरुग्रैयु द्धेऽतिबलवत्तरैः। इन्द्रो देवगणैःसार्द्ध स्वराज्याच्च्यावितोनृप इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे हस्त्यश्वरथयानौघैर्मईयित्वा वरूथिनीम्। रेवाखण्डे देवतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिशोऽध्यायः॥३॥ विध्वस्ता भेजिरे मार्गं प्रहारैरजर्जरीकृताः ॥४॥ जम्भशुम्भनिशुम्भैश्चकूष्माण्डकुहकादिभिः। वेपमानार्दिताःसर्वेब्रह्माणमुपतस्थिरे प्रणम्य शिरसा देवंब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। तदा विज्ञापयामासुर्देवा वह्निपुरोगमाः पश्यपश्य महाभाग दानवैःशकलीकृताः। वियोजिताःपुत्रदारैस्त्वामेवशरणंगताः अष्टत्रिशोऽध्यायः परित्रायस्व देवेश सर्वलोकपितामह। नाऽन्यागतिःसुरेशान!त्वांमुक्त्वापरमेश्वर नर्मदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् ब्रह्मोवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ दानवानां विघातार्थ नर्मदातटमास्थिताः। ततो गच्छेत राजेन्द्र! गुहावासीति घोत्तमम्। तपः कुरुध्वं स्वस्थाः स्थ तपो हि परमं बलम्॥ ६॥ यत्र सिद्धो महादेवो गुहावासी समार्वुदम् ॥ १ ॥ नाऽन्योपायोनवैमन्त्रोविद्यतेनघ मेक्रिया। विनारेवाजलं पुण्यं सर्वपापक्षय ङूरम् युधिष्ठिर उवाच दारिद्रयव्याधिमरणबन्धनव्यसनानिघ। एतानि चैवपापस्य फलानीति मतिर्मम केन कार्येण भोतात महादेवो जगद्गुरुः । गुहायामनयत्कालं सुदीर्घं द्विजसत्तम! एवं ज्ञात्वातत श्चैवतपः कुरुतदुष्करम्। तथा चैव सुराः सर्वेदेवा ह्यग्निपुरोगमाः एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्वममानव!। श्रोतुमिच्छाम्यहंसर्वं परंकौतूहलंहि मे॥ तच्क्र त्वा वचनंतथ्यंब्रह्मणः परमेष्टिनः । नर्मदामागता: सर्वे देवा ह्यग्निपुरोगमाः॥ मार्कण्डेय उवाघ चेरुव तत्र विपुलं तपः सिद्धिमवाप्नुवन्। तदाप्रभृति तत्तीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्॥ साधुप्रश्नोमहाराजपृष्टोयोवैत्वयोत्तमः। पुराणेविस्तरो ह्यस्यनशक्योहिमयाऽधुना

६५८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टत्रिंशोऽध्याय: ] * दारुवनेस्त्रीणांक्षोभवर्णनम् * ६५६

कथितुं वृद्धभावत्वादतीतोबहुकालिकः। सङ्क्षेपात्तेनतेतात कथयामिनिबोध मे देव्युवाघ पुरा कृतयुगेराजन्नासीद्दारुवनं महत्। नामाद्रमलताकीर्ण नानावल्ल्युपशोभितम् नाहं ते दयितादेव नाऽहं तेवशवर्ततिनी। अकृत्वाऽधश्च वैतासांमानंसुरसुपूजितम् सिंहव्याघ्रवराहैश्र गजैः खड्गैनिषेवितम्। बहुपक्षियुतं दिव्यंयथा चैत्ररथं वनम् लोकालोके महादेव अशक्यंनास्ति ते प्रभो!। क्रियतांममचैवैकमेतत्कार्यसुरोत्तम तत्र केचिन्महाप्राज्ञा वसन्ति संशितव्रताः। एवमुक्तो: महादेवोदेव्या वाक्हिते रतः। कृत्वा कापालिकं रूपं ययौदारुवनंग्रति वसन्ति परया भक्त्या चतुराश्रमभाविताः॥८।। महाहितजटाजूटं नियम्य शशिभूषणम्। कण्ठत्राणं परं कृत्वा धारयन्कर्णकुण्डले ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोयतिस्तथा। स्वधर्मनिरताःसर्वेवाञ्छन्तःपरमंपदम् व्याघ्रचर्मपरीधानो मेखलाहारभूषितः। नूपुरध्वनिनिर्वोतैः कम्पयन्वै वसुन्धराम् तावद्वसन्तसमयेकस्मिंश्चित्कारणान्तरे। विमानस्थोम हादेवोगच्छन्वह्य मयासह महानूदर्ध्वजटामाली कृत्तिभस्मानुलेपनः । ददर्शतोय आवासमृक्सामयजुर्नादितम्। अलक्ष्यागतनिर्गम्यं सर्वपापक्षयङ्करम् कृत्वा हस्ते कपालं तु ब्रह्मणश्चःमहात्मनः॥२८॥ तं दृष्टा मुदिता देवी हर्षगद्गदया गिरा। पप्रच्छ देवदेवेशं शशाङ्ककृतभूषणम्। महाडमरुवोषेण कम्पयन्वै वसुन्धराम्। प्रभातसमये प्राप्तो महादारुवनं प्रति ॥ देव्युवाघ तावत्पुण्यजनः सर्वपुष्पपत्रफलार्थिकः। निर्गतो बहुभिःसार्द्धं पवमानः समन्ततः कस्यायमाश्रमोःदेव;वेदध्वनिनिनादितः। यंद्रष्टा क्षुत्पिपासादैःश्रमैश्च परिहीयते तद्दवष्टा महदाश्चर्य रूपं देवस्यभारत। युवतीनां मनस्तासां कामेन कलुषीकृतम् महेश्वर उवाघ शोभनं पुरुषं दृष्टा सर्वा अपि वराङगनाः। क्लेदभावं ततो जग्मुर्मुदा दारुवनस्त्रियः किं त्वया नश्रतंदेवि! महादारुवनं महत् । बहुविप्रजनो यत्र गृहधर्मेण वर्त्तते।। विकार बहवस्तासांदेवं द्ृष्टा महाद्गुतम्। सञ्जाता विप्रपत्नीनांतदातासुनरोत्तम अत्र यः स्त्रीजनः कश्चिद्वर्तशुश्रूषणेरतः। नान्यो देवो नवै धर्मो ज्ञायते शैलनन्दिनि परिधानं न जानन्ति काश्विद्दृष्टा वराङ्गनाः। एतच्क्र त्वा परं वाक्य देवदेवेन भाषितम्। कौतूहलसमाविष्टा शङ्करंपुनरव्रवीत् उत्तरीयं तथा चान्या महामोहसमन्विताः॥३४॥ यत्त्वयोक्तं महादेव पतिधर्मरताःस्त्रियः। तासांत्वं मदनोभूत्वा चारित्रंक्षोभयप्रभो केशभारपरिभ्रष्टा काघिदेवासनोत्थिता। दातुकामातदाभेक्ष्यंचेष्टितुंनैवचाशकत् ई वर उवाच काचिद् द्ृष्टा महादेवं रूपयौवनगर्विता। यत्त्वायोक्तं व वचनं नहिमेरोचतेत्रि। ब्राह्मणा हि महद्भूतं न चेत्रांविप्रियंचरेत् उत्संगे संस्थितं बालं विस्मृता पायितुं स्तनम् ॥ ३६ ॥। मन्युप्रहरणा विप्राश्चकप्हरणो हरिः। चक्रात्करतरोमन्युस्तस्माद्विप्रं न कोपयेत् कामबाणहता चाऽन्या बाहुभ्यां पीड्य सुस्तनौ। न ते देवा न ते लोका न ते नागा न घासुराः। निःश्वसन्ती तदा चोष्णं न किश्चित्प्रतिजल्पति॥३७॥ दृश्यन्ते त्रिषु लोकेषु ये तैद्व ष्टैर्न नाशिताः॥ २०॥ एवं संक्षोभ्य तं सर्व स्त्रीजनंपरमेश्वरः। जगाम तत्र वै तासांक्षोभंकृत्वामहाङ्गुतम् तेषां मोक्षस्तथा स्वर्गो भूमिर्मर्त्ये फलानि घ। तावत्ते ब्राह्मणाः सर्वे भ्रमित्वा कानन महत् । :---::---- येषां तुष्टा महाभागा ब्राह्मणा: क्षितिदेवताः॥२१॥ आगता: स्वगृहे दारान्दद्वशुश्च हतौजसः ॥ ३६॥ एवं ज्ञात्वामहाभागेअसदग्राहं परित्यज। तत्रलोके विरुद्धं वै कुप्यन्तेयेन वैद्विजाः यासां पूर्वतरा भक्ति: पातिव्रत्ये पतीन्प्रति।

६६० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टत्रिंशोऽध्याय: ] * न्मदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् # ६६१ घलितास्ता विदित्वाशु निर्जग्मुर्द्विजसत्तमाः॥४० ॥ सम्विदं परमांकृत्वाज्ञात्वादेवंमहेश्वरम्। क्षोभयित्वामनस्तासांततश्चादर्शनंगतम् न तच्छ्रयोऽग्निहोत्रेणनाग्निष्टोमेनलभ्यते। प्राप्नुवन्ति वयच्छ्रेयोमानवालिङ्गपूजने

क्रोधाविष्टो द्विजः कश्चिद्ण्डमुद्यम्य धावति। देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। वचनेनतु विप्राणामेतत्पूज्यं भविष्यति॥

कल्माषयष्टिमन्ये घ तथान्ये दर्भमुष्टिकाम्॥४२॥ ब्रह्म विष्ण्वन्द्रचन्द्रा णामेतत्पूज्यं भविष्यति। यत्फलं तवलिंङ्गस्यइह लोके परत्रघ इतश्चेतश्च ते सर्वेभ्रमित्वाकाननं नृप। एकीभूत्वामहात्मानो व्याजह् श्ररुपागिरम् एवमुक्तोजगन्नाथः प्रणिपत्य द्विजोत्तमान्। मुदा परमया युक्त: कृताञ्जलिरभाषत यदिदं घ हुतं किश्चिद्गुरवस्तोषिता यदि। तेनसत्येन देवस्यलिङ्ग पततुघोत्तमम् ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं निर्जलं सार्वकामिकम्। येषां वाक्योदकेनैव शुद्धयन्ति मलिनो जनाः ॥ ६१॥ आश्रमादाश्रमं सर्वे न त्यजामो विधिक्रमात्। तेन सत्येन देवस्यालिङ्ग पततु भूतले ॥ ४५॥ न तत्क्षेत्रं न तत्तीर्थमूषरंपुष्कराणि च। ब्राह्मणेमन्युमुत्पाद्ययत्र गत्वा सशुद्धयति न तच्छास्त्रं यन्न विप्रप्रणीतं न तद्दानं यन्न विप्रप्रदेयम्। एवं सत्यप्रभावेण त्रिरुक्तेनद्विजन्मनाम्। शिवस्य पश्यतोलिङ्ग पतितंधरणीतले न तत्सौख्यं यन्नविप्रप्रसादान्न तद्दुःखं यन्न विप्रप्रकोपात् ॥६३॥ हाहाकारो महानासीललोकालोकेऽपि भारत !। देवस्य पतिते लिङ्ग जगतश्च महाक्षये॥४७॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा। एकस्य विप्रवाक्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ६४ ॥ पतमानस्य लिङ्गस्य:शब्दोऽभूच्च सुदारुणः। उल्कापाता दिशां हाहा भूमिकम्पाश्च दारुणाः ॥४८ ॥ अभिनन्द्य द्विजान्सर्वाननुज्ञातो महर्षिभिः । ततोऽगमत्तदादेवो नर्मदातटमुत्तमम्॥। पतन्ति पर्वताग्राणि शोषं यान्ति च सागराः। परमं व्रतमास्थाय गुहावासी समार्बुदम्। तपश्चचार भगवाञ्जपत्नानरतः सदा देवस्य पतिते लिंगे देवा विमनसोऽभवन् ॥ ४६॥ समाप्ते नियमेतात स्थापयित्वामहेश्वरम्। वन्दमानःसुरेःसार्द्धकेलासमगमत्प्रभु: समेत्य सहिता: सर्वे ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। नर्मदायास्तटेतेन स्थापितःपरमेशवरः। तेनैव कारणेनासौनर्मदेश्वर उच्यते॥ ६८॥ योऽर्वयेन्न्मदेशानं यतिवै सञ्वितेन्द्रियः। कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः॥५०॥ ततस्तुष्टो जगन्नाथश्चतुर्वदनपङ्गजः। आर्त्तान्प्राह सुरान्सर्वान्मा विषादं गमिष्यथ स्नात्वा चैव महादेवमश्वमेधफलं लभेत्॥ ६६॥ ब्रह्मशापाभिभूतोऽसौदेवदेव स्त्रिलोघनः । तुष्टैस्तैस्तपसा युक्तैः पुनर्मोक्षंगमिष्यति ददाति यः पिंतृभ्यस्तु तिलपुष्पकुशोदकम्। त्रिः सप्तपूर्वजास्तस्य स्वर्गे मोदन्ति पाण्डव !॥७०॥ एतच्छ्रुत्वा ययुरद्दवा यथागतमरिन्दम। भावयित्वा ततः सर्वे मुनयश्चैव भारत॥ विश्वामित्रवसिष्ठाद्या जाबउलिरथ कश्यपः। यस्तु भोजयते विप्रांस्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। समेत्य सहिता: सर्वे तमूचुस्त्रिपुरान्तकम् ॥ ५४ ॥ पायसं घृतमिश्रं तु सलभेत्कोटिजं फलम्॥ ७१॥ ब्रह्मतेजोहि बलवद्द्विजानांहिसुरेश्वर। क्षान्तियुक्तस्तपस्तप्त्वाभविष्यसिगतक्कमः यतः क्षोभादृषीणांच तदेवंलिङ्गमुत्तमम्। पतितं ते महादेव न तत्पूज्यं भविष्यति अष्टम्यांवा चतुर्द्दश्यांनिराहारोवसेत्तुयः। नर्मदेश्वरमासाद्य प्राप्तुयाजन्मनःफलम् अग्निप्रवेशं यःकुर्यात्तस्मिस्तीर्थेनराथिप। तस्यव्याधिभयंनस्यात्सप्जन्मसुभारत

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। एकोनघत्वारिशोऽध्याय: ] कपिलामाहात्म्यवर्णनम् * ६६३

अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोके भविष्यति॥७५॥ ज्वलमानात्तु कपिला तावत्कुण्डात्समुत्थिता॥ ६ ॥ अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी। पुराणे विहिता तात! सज्ज्ञा तस्य तु विस्तरात्॥ ७६ ॥ अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणास्विलोचना॥७॥ एतंकीर्त्तयतेयस्तुनर्मदेश्वरसम्भवम्। भक्त्याश्णोति च नरःसोऽपिस्ानफलंलभेत् इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे द्ृष्टा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम्। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामा- ब्रह्मा लोकगुरुस्तात प्रणस्येदमुवाघ ह॥ ६॥

Sष्त्रिंशोऽध्यायः॥ ३८॥ नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कते। मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनूपमे ।। त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिमेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने!। उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः ॥११ ॥

एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः वैष्णवी त्वं महादेवीब्रह्माणी त्वं वरानने। कुमारीत्वंमहाभागेभक्ति:श्रद्धातथेवच कालरात्रिस्तु भूतानां कुसारी परमेश्वरी। त्वं लवस्त्वं त्रटिश्चैव मुहर्त्त लक्षमेवच कपिलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा।

श्रीमार्कण्डेय उवाच नास्ति किश्चित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सघराचरे॥ १४॥ ततो गच्छेच्च राजेन्द्र! कपिलातीर्थमुत्तमम्। एवं स्तुता तु मानेन कपिला परमेष्ठिना। तमुवाच महाभागं प्रहृष्यपप्रसम्भवम् स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १॥ प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरों। किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रुहि सर्वंपितामह

युधिष्ठिर उवाच ब्रह्मोवाच

आश्चर्यभूतं लोकेवु कथितं द्विजसत्तम। नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे॥ जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि!। यस्मिन्कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम्। स्वर्गान्मत्यं ततो याहि लोकानां हितकाग्यया ॥ १७॥ सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थ जातं कथं प्रभो !। ३ ।। सर्वदेवमयी त्वं तुसर्वलोकमयी तथा। विधिना येप्रदास्यन्तितेषांवासस्त्रिविष्टपे

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्त्वा ततो देवी ब्रह्माणं परमेश्वरी। वन्दमानासुरैः सिद्धैराजगामधरातलम् शृणु वक्ष्येऽद्यतेराजन्कपिलातीर्थमुत्तमम्। येनतेविस्मयःसर्वःश्रुत्वागच्छतिभारत युघिष्ठिर उवाघ पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः। उत्पादयित्वासकलंभूतग्रामंघतुर्विधम् यदा यातेह सा तात! ब्राह्मणोवचनाच्छुभा। जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा घ तिष्ठति। तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गषु संस्थिताः॥२०॥ कथं वासंस्थितागत्य कपिलासा द्विजोत्तम। तीर्थे वाह्य परेक्षेत्रएतन्मेकथयद्विज

• स्कन्दपुराणम् * ['५ रेवाखण्डे मार्कण्डेय उवाच सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत !। ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम्॥। २२॥ चत्वारिंशोऽध्यायः तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता! चचार पृथिवींसवा सशैलवनकाननाम् करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्यवर्णनम् तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम्। सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैरनिषेवितम् श्रीमार्कण्डेय उवाच तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलां यः प्रयच्छति। ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! करज्जेश्वरमुत्तमम्। यत्रसिद्धोमहाभागोदैत्योलोकेषुविश्रुतः पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना ॥ २५ ॥ युधिष्ठिर उवाच तां तु पश्यति योभक्त्यादीयमानांद्विजोत्तमे। तस्य वर्षशतंपापंनश्यतेनात्रसंशयः योऽसौ सिद्धो महाभाग! तत्र तीर्थे महातपाः। भूर्भु वः स्वर्महश्चैवजनःसत्यंतपस्तथा। तेतत्पृष्ठंसमाश्रित्यस्थिता लोकानृपोत्तम कस्य पुत्र: कथं सिद्धः कस्मिन्काले वद द्विज !॥२॥ मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः। मार्कण्डेय उवाच धाताविधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती॥ २८॥ सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ सुलोचनौ। नासिकामध्यगश्चैवमारुतोनृपसत्तम पुरत कृतयुगे राजन्मानसो ब्रह्मणः सुतः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो मरीचिर्नाम नामतः ॥ तस्यापितपसोराशे: कालेनमहतानघ !। पुत्रोऽथमानसोजातःसाक्षादब्रह्मेवचापरः ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौकर्णसंस्थितौ। नरनारायणौशङ्गशृङ्मध्येपितामहः कम्बलोधिगतस्तात पाशघृग्वरुणस्तथा। यमश्च भगवान्देव आश्रित्यचोदरंश्रितः क्षमा दमोदयादानंसत्यंशौचमथार्जवम्। मरीचेश्चगुणाह्यते सन्ति तस्यचभारत एवंगुपगणाकीर्णकश्यपं द्विजसत्तमम् । ज्ञात्वाप्रजापतिर्दक्षोभार्यार्थेस्वसुतांददौ खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रेसूर्यरश्मयः । एवंभूतांहिकपिलांसर्वदेवमयीं नृप ॥ ३२ ॥ ये धारयन्तिचगृहेधन्यास्तेनात्रसंशयः । प्रातरुत्थाययस्तस्याःकुरुतेतुप्रदक्षिणाम् अदितिदिंतिर्दनुश्चैव तथाऽप्येवं दशापराः।

प्रदक्षिणा कृता तेन सशैलवनकानना। कपिलापश्चगव्येन यः स्ापयति शङ्करम्॥ यासां पुत्राश्च सञ्जाताः पौत्राश्च भरतर्षभ !॥७॥

उपवासपरो यस्तुतस्मिस्तीर्थेनराधिप!। स्रात्वाह्य क्तविधानेनतर्पयेत्पितृदेवताः तस्य ते वंशजा:सर्वेदशपूर्वेदशापरे। तृप्तारोहन्तिवै स्वर्गेध्यायन्तोऽस्यमनोरथान् यैस्तु लोकत्रयंव्याप्तंस्थावरं जङ्गमंमहत्। तथान्यस्यमहाभागोदनोःपुत्रोव्यजायत

एष ते विधिरुद्विष्टःसम्भवोनृपसत्तम। तीर्थस्य व फलं पुण्यंकिमन्यत्परिपृच्छसि सर्वलक्षणसम्पन्नः करज्जो नाम नामतः । बाल एव महाभाग चचार स महत्तप: ॥ नर्मदातटमाश्रित्य चातिवोरमनुत्तमम्। दिव्यं वर्षसहस्त्रं च कृच्क्रचान्द्रायणं नृप! धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखन्नमुत्तमम्। यच्त्रृत्वासर्वपापेभ्योमुच्यतेनात्रसंशयः इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहत्त्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे शाकमूलफलाहार: स्नानहोमपरायणः। ततस्तुष्टो महादेव उमया सहितः किल॥। वरेण च्छन्दयामास त्रिपुरान्तकर: प्रभु:। रेवाखण्डे श्रीनर्मदामाहात्म्ये कपिलातीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोन- भो: करञ्ज! महासत्त्व! परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ॥॥१३॥ घत्वारिशोऽध्यायः॥ ३६॥ वरं वृणीष्व ते ददनि ह्यमरत्वमृते मम ॥ १४ ॥

:६६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

करअ उवाघ यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम। तर्हिपुत्राश्च पौत्राश्चसन्तु मे धर्मवत्सलाः एक चत्वारिंशोऽध्यायः तथेत्युक्त्वा महादेव उमया सहितस्तदा। वृषारूढो गणेः सार्द्धं तत्रैवान्तरधीयत ॥ १६ ॥ कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् गतेचादर्शनंदेवेसोSपिदैत्योमुदान्वितः। रवनाम्नात्रमहादेवंस्थापयित्वाययौगृहम् श्रीमार्कण्डेय उवाच तदाप्रभृति तत्तीर्थं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्। स्नानमात्रान्नरस्तत्र मुच्यते सर्वपातकैः॥ ततो गच्छेच्च राजेन्द्र!कुण्डलेश्वरमुत्तमम्। यत्रसिद्धो महायक्ष:कुण्डधारोनृपोत्तम तत्र तीर्थे तु यः स्रात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः। तपः कृत्वा सुविपुलं सुरासुरभयङ्करम्। पौलस्त्यमन्दिरे चैव चिक्रीड नृपसत्तम! सोऽग्रिष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ १६॥ युधिष्ठिर उवाच अनाशकं तुयः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। कस्मिन्युगेसमुत्पन्नःकस्यपुत्रोमहामतिः। तपस्तप्त्वासुविपुलं तोषितोयेनशङ्कर: अनिवर्त्या गतिस्तस्य रुद्रलोकं स गच्छति॥२० ॥ एतद्विस्तरतस्तात कथयस्व ममाऽनघ। शण्वतश्च न तृह्तिमे कथामृतमनुत्तमम्॥ अथवाग्निजले प्राणान्यस्त्यजेद्धर्मनन्दन!। अयुतद्वितयं वस्ते वर्षाणां: शिवमन्दिरे श्रीमार्कण्डेय उवाच ततश्चैवक्षये जातेजायते चिमलेकुले। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञःसर्वशास्त्रविशारदः॥२२॥ त्रेतायुगे ब्रह्मसमः पौलस्त्योनाज विश्रवाः। तपः कृत्वासुविषुलंभरद्वाजसुतोद्गवः राजा वा राजतुल्यो वा जीवेच्च शरदः शतम्। पुत्रं पौत्रगणैथुक्तं पत्न्याभक्त्या सुतोषितः। धनदंजनयामाससर्वलक्षणलक्षितम् पुत्रपौत्रसमोपेतः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ २३॥ जातमात्रंतु तं ज्ञात्वाब्रह्मालोकपितामहः। चकार नाम सुनीतऋ्मषिदेवसमन्वितः एवं ते सर्वमाख्यातं पृष्ठं यद्यत्त्वयाSाघ। तीर्थस्य तु फलं तस्य स्नानदानेषु भारत यम्माद्विश्रवसो जातो ममपौत्रंत्वमागतः । तस्माद्वैश्रवणो नामतव दत्तंमयाऽनघ एतत्युण्यं पापहरंधन्यंदुःस्वप्ननाशनम्। पठतां शण्वतां चैवतीर्थयाहात्म्यमुत्तमम् तथा त्वंसर्वदेवानांधनगोप्ताभविष्यसि। चतुर्थोलोकपालानामक्षयश्चाव्ययोभुवि यस्तु श्रावयते श्राद्धे पठेत्पितृपरायणः। अक्षयं जायते पुण्यमित्येवंशङ्करोऽब्रवीत् तस्य भार्या महाराज! ईश्वरीति च विश्रुता। इति श्रीसकान्देमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे यक्षो यक्षाधिपः श्रेष्ठस्तस्य कुण्डोऽभवत्सुतः॥ १०॥ रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये करंजेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम- स च रूपं परं प्राप्य मातापित्रोरनुज्ञया। तपश्चघार चिपुलं नर्मदातटमाश्रितः॥ घत्वारिंशोऽध्यायः ॥४० ॥ ग्रीष्मे पञ्चाग्निसन्तप्तो वर्षासु स्थण्डिलेशयः। हेमन्ते जलमध्यस्थो वायुभक्षः शतं समाः ॥१२॥ एवं वर्षशते पूर्णे एकाङ्गष्टेऽभवन्नृप !। अस्थिभूतः परं तात! ऊर्ध्वबाहुस्ततः परम् अतपच्च धृतश्वासः कुण्डलो भरतर्षभ। चतुर्थे वर्षशतके तुतोष वृषवाहनः ॥ १४॥ वरं वृणीष्व भो वत्सयत्तेमनसिरोघते। ददामि ते न सन्ह्ेहस्तपसातोषितोह्यहम् ४३

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

कुण्डल उवाच यक्षाधिपप्रसादेन तस्यैवानुचर: पुरे। विचरामि यथाकाममवध्यः स्वशत्रुषु ॥ तथेत्युक्त्वा महादेवः सर्वलोकनमस्कृतः । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम् ॥१७ ॥ पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् गते घादर्शनं देवेसोऽपियक्षोमुदान्वितः। स्थापयामास देवेशंकुण्डलेश्वरमुत्तमम् अलंकृत्वा जगन्नाथं पुष्पधूपानुलेपनैः । विमानैश्चामरैश्छ त्रैस्तथा वै लिङ्गपूरणैः ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच

तर्पयित्वा द्विजान्सम्यगन्नपाना दिभूषणैः। ततो गच्छेत्तुराजेन्द्रपिप्पले वरमुत्तमम् । यत्रसिद्धोमहायोगी पिप्पलादोमहातपाः

प्रीणयित्वा महादेवं ततः स्वभवनं ययौ॥ २० ॥ युधिष्टिर उवाच

तदाप्रभृति तत्तीर्थ त्रिषुलोकेषु विश्रुतम्। उत्तमं परमं पुण्यं कुण्डलेश्वरनामतः॥ पिप्पलादस्य चरितं श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो !।

तत्र तीर्थे तु यः कश्चिदुपवासपरायणः। अर्चयेद्देवमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य यत्र सिद्धो महातपाः॥२॥

सुवर्ण रजतंवापिमणिमौक्तिकमेव व। दद्याद्वोज्यं ब्राह्मणेभ्यःस सुखीमोदतेदिवि कस्य पुत्रो महाभाग! किमर्थ कृतवांस्तपः। एतद्विस्तरतः सर्वकथयस्व ममानघ

तत्र तीर्थे तु यः स्ात्वा ऋग्यजुः सामगोऽपि वा। मार्कण्डेय उवाच

ऋचमेकां जपित्वा तु सकलं फलमश्नुते ॥ २४ ॥ मिथिलास्थो महाभागो वेदवेदाङपारगः । याज्ञवल्क्य: पुरातातचवारविपुलंतपः

गां प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तत्फलं शृणु पाण्डव !। तापसी तस्यभगिनी याज्ञवल्क्स्य धीमतः ।

यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु घ ॥ २५ ॥ सा सप्तमेऽपि वर्षे च वैधव्यं प्राप दैवतः॥५॥

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। स्वर्गे वासो भवेत्तस्यपुत्रपौत्रैःसमन्वितः पूर्वकर्मचिपाकेन हीनाऽमूत्पितृमातृतः।

तावन्ति वर्षाणि महानुभावः स्वर्गे वसेत्पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धम्। नाभूत्ततपतिपक्षेऽपि कौऽपीत्येकाकिनी स्थिता ॥ ६ ॥

तत्रान्नदो याति महेशलोकमसङ्ख्यवर्षाणि न संशयोऽत्र ॥ २७॥ भूमौ भ्रमन्ती भ्रातुः सा समीपमगमच्छनैः।

स वै सुखी मोदते स्वर्गलोके गन्धर्वसिद्धाप्सरःसम्प्रगीते। चचार च तपः सोऽपि परलोकसुखेप्लथा।।७।

एवं तु ते धर्मसुत! प्रभावस्तीर्थस्य सर्वः कथितश्च पार्थ!॥ २८॥ घचार सापि तत्रस्था शुश्रुषन्ती महत्तपः।

श्रुत्वा स्तुवन्मुच्यते सर्वपापैः पुनस्त्रिलोकीमिह तत्प्रभावात्॥ २६॥ कस्मिश्चित्सम ये साऽथ स्नाताऽहनि रजस्वला॥ ८॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे अन्तर्वासो धृतवती दूष्टा कर्पटकं रहः। याज्ञवल्क्योपि तद्रात्रौ सुप्ो यत्र सुसंवृतः

रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैक- स्वप्न द्ृष्टाऽत्यजच्छुकं कौपीने रक्तबिन्दुवत्। विराजितेन तपसा सिद्धं तदनलप्रभम् ॥ १० ॥ यावत्पवुद्धो चिप्रोऽसौ वीक्ष्योच्छिष्टं तदंशुकम्।

६७० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ] शनैश्चरपिप्पलादसम्वादवर्णनम्* ६७१ घिक्षेप दूरतोऽसपृश्यं शौघं कृत्वा विधानतः ॥११॥ निषिद्धं तु निशि स्नानमिति सुष्वाप स द्विजः । पाणिपादौविनिक्षिप्य निकुञव्यनयनेशुभे। आस्यंतुविवृतंकृत्वारुरोदविकृतैःस्वरैः

निशीथे साऽपि तद्वस्त्रं भगस्यावरणं व्यधात् ॥१२॥ तेनशब्देन वित्रस्ता:स्थावराजङ्गमाश्चये। आकम्पितामहोत्पातैःसशैलव नकानना

प्रातरन्वेषयामास मुनिर्वस्त्रमितस्ततः। ततः सा ब्राह्मणी प्राह किमन्वेषयसे प्रभो ततो ज्ञात्वामहदभूतंक्षुधाविष्टंद्विजर्षभम्। नजहातिनगश्छायांपानार्थायततःपरम्

केन कार्यं तव तथा वदस्व मम तत्त्वतः ॥ १३ ॥ अपिबच्च स्त्रतं तस्मादमृतं चैव भारत!॥२८॥ एवं स वर्द्धितस्तत्रकुमारोनिजचेतसि। चिन्तयामास विश्रब्धःकिंममग्रहगोघरम् याज्ञवल्यप उवाच अपवित्रो मयाभट्रे स्वनोद्टष्टोऽय वैनिशि। सक्लेदं तत्र मे वस्त्रंनिक्षिप्तं तन्नदृश्यते ततः क्रूरसमाचार: क्ररं द्ृष्टा निरीक्षितः। पपात सहसा भूमौ शनैश्रारी शनैश्वरः

तच्छ्रत्वा ब्राह्मणी वाक्यं भीतभीताऽवदन्नृप !। उवाघ च भयत्रस्तः कृताञ्जलिपुटस्तदा। किं मयाऽपकृतंचिप्र पिप्पलाद महामुने

तद्वस्त्रं तु मया विप्र स्नात्वा ह्यन्तः कृतं महत् ॥ १५॥ चरन्वे गगनाद्येन पातितोधरणीतले। सौरिणा ह्यवमुक्तस्तुपिपलादो महामुनिः क्रोधरूपोऽब्रवीद्वाक्य तच्छृणुष्व नराधिप! पितृमातृविहीनस्यमसवालस्यदुर्सते!

किमेतदिति सेत्युक्त्वा ह्याकाशमिव निर्मला। पीडां करोषि कस्मात्वं सौरे! ब्रहि ह्यशेषतः ॥ ३३॥

आश्वासयन्ती तं विप्रं प्रोवाच वचनं तदा ॥१॥ शनैश्चर उवाच

वद्स्च कारणं तात गुह्यादगुह्यतरं यदि। प्रतीकारोSस्ययेनैव विमृश्य क्रियतेत्वरा क्ररस्वभावः सहजोममदृष्टिस्तथेदशी। मुश्चस्त्रमां तथाकर्त्ता पदव्रवीषि नसंशयः

ततः स सुधिरं ध्यात्वा लब्घवाग्वै ततःक्षणम्। पिप्पलाद उवाच

प्रोवाच साध्वसमना यत्तच्छ्णु नरश्वर ।॥ १६ ॥। अद्यप्रसृति बालानांवर्षादाषोडशादग्रह !। पीडा त्वया नकर्त्तव्याएपते समय:कृतः

नात्र दोपोऽस्ति ते कश्चिन्मम चैवशुभव्रते !। तवोदरेतु गर्भोयस्तत्रदैवंपरायणम् एवमस्त्विति घोक्त्वा स जगाम पुनरागतः।

तस्य तत्वेनरक्षाचत्वयाकार्या सदैवहि। विनाशीनैवकर्त्तव्योयावत्कालस्यपर्ययः देवमार्ग शनैश्चारी प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ ३६ ।।

तथेति व्रीडिता साध्वी दूयमानेनचेतसा। अपालयच्च तं गर्भ यावत्पुत्रोह्यजायत गते चादर्शनं तत्र सोऽपि बालो महाग्रहः । विचिन्तयन्वै पितरंक्रोधेन कलुषीकृतः

जादमात्रं च तं गर्भ गृहीत्वा ब्राह्मणी च सा। आग्नेयीं:धारणां ध्यात्वा जनयामास पावकम्।

अश्वत्थच्छायामाश्रित्य तमुत्सृज्य वचोऽब्रवीत्॥२३॥ कृत्यामन्त्रैजु हावाSग्ौ कृत्या वै सम्भवत्विति॥३८॥

यानि सत््वानि लोकेषु स्थावराणि चराणि च। तावज्फटिति सा कन्या ज्वालामालाविभूषिता।

तानि सर्वाणि रक्षन्तु त्यक्तं वै बालकं मया॥ २४॥ हुतभुक्सद्ृशाकारा किं करोमीति चाव्रवीत्॥ ३६ ॥

एवमुक्त्वा गता सा तु ब्राह्मणी नृपसत्तम !। शोषयामि समुद्रान्कि चूर्णयामि घ पर्वतान्।

तथागतः स तु शिशुस्तत्र स्थित्वा मुहर्त्तकम्॥ २५॥ अवनिं वेष्टयामीति पातये किं नभस्तलम् ॥ ४० ॥ कस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि वातयामि च कं द्विज !।

६७२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्विचत्वारिंशोऽध्याय: ]* पिप्पलादतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * ६७३ शीघ्रमादिश्यतां कार्य मा मे कालात्ययो भवेत् ॥ ४१॥ कटिस्थं याज्ञवल्क्यं घ मन्त्रयामास मन्त्रवित् ॥ ६० ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पिप्पलादो महातपाः।क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमव्रवीत्।। योगीश्वरेतिविप्रस्यकृत्वानामयुधिष्ठिर!। विसज्जयित्वा देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत महताक्रोधवेगेनमयात्वंचिन्तिताशुभे। पितामेयाज्ञवल्क्यश्च तस्यत्वंपतमाचिरम् प्रेषयित्वा तु तं भूतं पिप्पलादोपि दुर्मनाः। पितृमातृसमुद्वियनो नर्मदातटमाश्रितः एवमुक्त्वाऽगमच्क्रीघं स्फोटयन्ती नभस्तलम्। मिथिलास्थो महाप्राज्ञस्तपस्तेपे महामनाः ॥। ४४।। एकाङ्गष्टो निराहारो वर्षादाषोडशान्नृप। तोषयामास देवेशमुमया सह शङ्करम्॥

यावत्पश्यतिदिग्भागंज्वलनार्कसमप्रभम्। याज्ञवल्क्योमहातेजामहदभूतमुपस्थितम् ततस्तत्तपसा तुष्टः शङ्करो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४॥ ईश्वर उवाच तद्दष्टा सहसायान्तं भीतभीतमहामुनिः। अनुयुक्तोऽथ भूतेन जनकं नृपति ययौ परितुष्टोऽस्मि ते चिप्र तपसानेन सुवरत। वरंवृणीष्वते दझ्निमनसा चेप्सितंशुभम् शरण्यं मामनुप्रामं विद्धि त्वं नृपसत्तम !। महदभूतभयाद्रक्ष यदि शक्नोषिपार्थिव ब्रह्मतेजोभवं भूतमनिवार्यं दुरासदम्। न च शक्नोम्यहं त्रातुं राजा वचनम्रवीत् पिप्पलाद उवाच यदि मे भगवांस्तुष्टो यदि देयो वरो मम। अत्र सन्निहितो देव तीर्थे भव महेश्वर ततध्चान्यं वृपश्रेष्ठं शरणार्थी महातपा:। जगामतेनमुक्तोऽसौचेन्द्रस्यसदनंभयात् देवराज नमस्तेSस्तुमहाभूतभयान्नप। कम्पमानोऽब्रवीहविप्रो रक्षस्वेति पुनःपुनः एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वापिप्पलादं महामुनिम्। जगामादर्शनं देवो भूतसङ्क्समन्वितः पिप्पलादेगतेदेवेप्नात्वातत्रमहाम्भसि। स्थापयित्वा महादेवंजगामोत्तरपर्वतम् तस्य तद्वचनं श्रृत्वा देवराजोऽब्रवीदिदम्। नशक्नोमिपरित्रातुं ब्रह्मकोपादहं मुने तत्र तीर्थेनरो भक्त्या स्ात्वा मन्त्रयुतं नृप!। ततः स ब्रह्मभवनं ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः। जगामविष्णुलोकं व तेनापीत्युक्तएव च ततः स मुनिरुद्विय्नो निराशो जीविते नृप!। तर्पयित्वा पितृन्देवान् पूजयेञ्च महेश्वरम्॥ ६६॥

अनुगम्यमानो भूतेन अगच्छच्छड्डरालयम् ॥५३ ॥ अश्वमेधस्य यज्ञस्यफलंप्राप्नोत्यनुत्तमम्। मृतोर्द्रपुरं याति नात्रकार्या विचारण

तस्य योगबलोपेतोमहादेवस्य पाण्डव!। नखमांसान्तरे गुप्तो यथादेवोन पश्यति अथयोभोजयेद्विप्रान्पितृनुद्दिश्यभारत। तस्यते द्वादशाब्दानिमोदन्तेदिवितर्पिताः

तदन्ते चागमद्भूतं ज्वलनार्कसमप्रभम्। मुश्चमुञ्चेति पुरुषं देवदेवं महेश्वरम्॥ संन्यासेन तु यः कश्चित्तत्र तीर्थे तनु त्यजेत्।

एवमुक्तो महादेवस्तेन भूतेन भारत। योगीन्द्रं दर्शयामारु नखमांसान्तरे तदा।। अनिवर्त्िका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन॥ ७२॥

संस्थाप्यभूतंभूतेशः परमापद्गतं मुनिम्। उवाचमाभैस्त्वंबिप्र निर्गच्छस्वमहामुने एतत्सर्व समाख्यातं यत्पृष्टं हि त्वयाऽनय !।

ततः सुसूक्ष्मदेहस्थं भूतंदृष्टाऽव्रवीदिदम्। किमस्यत्वं महाभृत करिष्यसिवदस्वमे माहात्म्यं पिप्पलादस्य तीर्थस्योत्पत्तिरेव च॥ ७३ ॥ --......-:-.- एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःस्वप्ननाशनम्। कृत्योवाच क्रोधाविष्टेन देवेश ! पिप्पलादेन चिन्तिता। पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत्॥। ७४॥।

अस्य देहं हनिष्यामि हिंसार्थ विद्धि मां प्रभो!॥ ५६॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

एतच्क्र त्वा महादेवो भूतस्य वदनाच्च्युतम्। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये पिप्पलादतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विघत्वारिंशोऽध्यायः॥४२॥

त्रिचत्वारिंशोऽ्ध्याय: ] विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् *

युधिष्ठिर उवाघ

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः व्याधिं सत्त्वक्षयं मोहं ज्ञात्वा वर्णा द्विजोत्तम!। पापेभ्यो विप्र ! मुच्यन्ते केन तत्साधनम्वद् ॥ १२॥ विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ

श्रीमार्कण्डेय उवाघ तिलोदकी तिलस्नायी कामक्रोधविवर्जितः। ततो गच्छेत्तुराजेन्द्र चिमलेश्वरमुत्तमम्। तत्र देवशिलारम्या स्वयं देवैविनिर्मिता ब्राह्मणोऽनशनैः प्राणांस्त्यजँल्लभति सद्गतिम् ॥१३ ॥

तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्पूजयेन्नृप !। सङग्रामेसद्गतिंतात क्षत्रियोनिधनेलभेत्। तदभावान्महाप्राज्ञ सेवमानोलभेदिति स्वल्पेनापि हि दानेन तस्य धान्तो न विद्यते॥२॥ व्याधिग्रहगृहीतो वा वृद्धो वा विकलेन्द्रियः।

युधिषिर उवाच आत्मानं दाहयित्वाग्नौ विधिना सद्गति लभेत्॥ १५॥ कानि दानानि विप्रेन्द्र ! शस्तानि धरणीतले। वैश्योऽपि हि त्यजन्प्राणानेवं वै शुभभाग्भवेत्। यानि दत्त्वो नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ३॥ जले वा शुद्धभावेन त्यक्त्वा प्राणाञ्छिवो भवेत् ॥ १६ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच शद्रोऽपि द्विजशुश्रूषुस्तोषयित्वा महेश्वरम्। विमुच्यनान्यथापापःपततेनरकेध्रुवम् सुवर्ण रजतं ताम्र मणिमौक्तिकमेव च। भूमि दानश्च गोदानं मोचयत्यशुभान्नरम् अथवाप्रणवाशक्तो द्विजेम्योगुरवेतथा।। पञ्चाग्ौ शोषयेद्देहमापृच्छयद्रिजसत्तमान् तत्रतीर्थे तु यः कश्चित्कुरुतेप्राणसंक्षयम् । रुद्रलोकेवसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् शान्तदान्तजित क्रोधाञ्छास्त्रयुक्तान् विघक्षणान्। ततःपुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापभयङुरीम्। तत्र स्नात्वार्चयेद्दवंतेजोराशिदिवाकरम् तेषां चैवोपदेशेन करीषाग्निं प्रसादयेत् ॥ १६ ॥। ऋचमेकां जपेत्साम्न: सामवेद मलंलभेत्। यजुर्वेदस्य जपनादृग्वेदस्य तथैव च।। एवं वर्णा यथात्वेन मूढाहङ्कारमोहिताः। पतन्ति नरके घोरे यथान्धो गिरिगह्वरे अक्षरं वा जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम्। ये शास्त्रविधिमुत्सृज्यवर्त्तते कामचारतः। कृमियोनिप्रपद्यन्तेतेषांपिण्डोनचक्रिया आदित्यहृदयं जप्त्वा मुचाते सर्वकिल्बिषैः॥८॥ श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं (?) त्यक्त्वा यथेच्छाचारसेविन: । तत्र तीर्थे तु यः प्नात्वा विधिना पूजयेद द्विजान्। अष्टाविंशतिवै कोट्यो नरकाणां युधिष्ठिर!॥ २२॥ तस्य कोटिगुणं पुण्यं जायते नात्र संशयः॥ ६। प्रत्येकं वा पतन्त्येते मन्नानरकसागरे। दुर्ल्लभं मानुनं जन्म बहुधर्मार्जितं नृप ! अनाशकेनाग्निगत्या जले वा देहपातनात्। तलब्ध्वा मदमात्सर्य यो वै त्यजति मानवः। तस्मिस्तीर्थे मृतो यस्तु स याति परमां गतिम् ॥१०॥ संनियम्य सदात्मानं ज्ञानचक्षुर्नरो हि सः॥२४॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शद्रो मा नृपसत्तम !। विहितं कर्म कुर्वाणः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥। ११॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया॥२५॥ यस्य नोन्मीलितं चक्षुर्ज्ेयो जात्यन्ध एव सः। एतत्तेकथितं स्व्वं यत्पृष्टंतृपसत्तम

६७६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे * शूलभेदप्रशंसावर्णनम् * तथानिष्टतराणां हि रुद्रस्य वचनं यथा। नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता एतदार्याहि मे सर्वं प्रसादाद द्विजसत्तम !॥।४।। तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि घ। मार्कण्डेय उवाच सर्वदेवाधिदेवेन ईश्वरेण महात्मना॥ २८॥ शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात्तीर्थान्तरं महत्। लोकानां हितार्थाय महापुण्यावतारिता। श्रते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादधान्॥ ५॥ मानसं वाचिकं पापं स्नानान्नश्यति कर्मजम्॥ २६॥ वाचिकर्मानसैर्वापि शारीरैश्र विशेषतः । रुद्रदेहाद्विनिष्क्ान्तातेनपुण्यतमाहिसा। प्रातरुत्थाययोनित्यंभूमिमाक्रम्यभक्तितः कीर्त्तनात्तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातके:॥ ६॥ एतन्मन्त्रं जपेत्तात स्नानस्य लभते फलम्। नमः पुण्यजलेदेवि नमःसागरगामिनि नमोस्तु पापनिर्मोचे नमो देवि शरानने!॥ ३२॥ पश्चक्रोशप्रमाणं तु तञ्ञ तीर्थमहीपते!। भुक्तिमुक्तिप्दंदिव्यंप्राणिनांपापकर्मिणाम् रेवाया दक्षिणेकूलेपर्वतोभृगुसज्जिञितः। तस्यमूर्धन व ततीर्स्थापितंचवशम्भुना नमोस्तु ते ऋषिवरसङ्कसेविते ! नमोऽस्तु ते त्रिनयनदेहनिःसृते!। नमोऽस्तु ते सुकृतवतां सदा वरे! नमोऽस्तु ते सततपवित्रपावनि!॥ ३३॥ शलभेदेति विख्यातंत्रिषुलोकेषुभूपने। तत्रस्थिताश्चये वृक्षास्तीर्थाच्चैवचतुर्ददिशम्

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे पतितानिलयंयान्ति रुद्रस्यनात्रसंशयः। ऋृतास्पत्वयेकेविजन्तवो भुवि पक्षिण: ने यान्तिपरमंलोकंतत्रतीर्थेनसंशयः। पातालान्निःसृता गङ्गाभोगवतीतिसज्जिता रेवाखण्डे विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥४३॥ निष्क्रान्ता शलभेदाच्च सर्वपापक्षयडुरी। या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत्पुण्या महानदी ॥१२॥ पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशलिना।

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः शम्भुना घ पुरा तात ! उत्पाद्य च सरस्वती ॥ १३ ॥

शूलभेदप्रशंसावर्णनम् सा तत्र पतिता राजन्प्राचीनाघविमोचिनी। भास्वत्या.त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसञ्ज्ञिता॥ १४।। श्रीमार्कण्डेय उवाघ तीर्थानां परमंतीर्थ तच्छृणुष्वनराधिय।। रेवाया दक्षिणेकूले निर्मितंशूलपाणिना तत्र तीर्थे व तत्तीर्थ न भूतं न भविष्यति। केदारश्च प्रयागश्च कुरुक्षेत्रं गया तथा

मोक्षार्थ मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम !। अन्यानि व सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति पोडशीम्। पश्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च। १६ ॥ युघिष्ठिरःउवाघ वक्ष्यामि घ समासेन एकैकं च पृथकपृथक्। श्रत्वा मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि घ। दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद द्विजोत्तम !॥ २ ।। गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थ च तत्समम् ॥१७ ॥

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामिसंसारश्छिद्यतेयथा। पुनरागमनंनास्तिमोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा धर्मारण्ये यथा कूपं शालभेदं व तत्समम्। ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च यथा गयाशिर: पुण्यं सुराणां घ यथा शिला।

६७८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डहद एव घ । १६ ॥ दत्त्वापिण्डोदकंतत्रपितृणां व तथाक्षयम्। यस्तत्रकुरुतेश्राद्धंतोयंपिबतिनित्यशः मुच्यतेसर्वपापैस्तु.उरगःकञ्चुकैरिव। अनिन्द्यान्पूजयेद्विप्रान्दम्भक्रोधविवर्जितान् पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणम्भवेत्। अभ्यर्चितं सुरं दृष्टा गणनाथं गजाननम् शूलभेदनामकथनेऽन्धकप्रशंसनवर्णनम् सर्वे विन्नाविनश्यन्ति दूष्ट्ा कम्बलक्षेत्रपम्। पूजयेत्परयाभक्त्याशलपाणिमहेश्वरम् श्रीमार्कण्डेय उवाच देवर्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः । एप एव पुरा प्रश्नः परिपृष्ठो महेश्वरम्। राज्ञाचोत्तानपादेनऋषिदेवसमागमे ।। १॥ मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद गुहवासिनम्॥२४॥ उतानपाद उवाच मुच्यन्तेपातकैः सव्चैरज्ञानज्ञानसश्चितैः। गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत्सुक्तंतुत्र्यक्षरम् इदं तीर्थ महापुण्यं सर्वदेवमयं परम्। गुद्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर !॥' नीलपर्वतजं पुण्यं पष्ठांशेन लभेत सः। त्रिनरास्तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह शलभेदं कथं जातंकेनैवोत्पादितंपुरा। माहात्म्यंतस्यतीर्थस्यविस्तराच्छंसमेप्रभो सर्वदेवमयंस्थानंकोटिलिङ्गमनुत्तमम्। यथानदीनदाःसर्वे सागरे यान्तिसङ्क्षयम् ईश्वर उवाच तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात्। आसीत्पुरा महावीर्योदानवो बलदर्पितः। मर्त्ये न ताद्वशःकश्चिद्विक्रमेण बलेन वा प्रत्थक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते ॥॥ २८॥ विस्कुलिङ्गालिङ्गम पयेस्पन्दन्वेज्वानयोगतः। द्विती पःप्रत्ययस्तत्रतैलबिन्दुर्न्नसर्पति हष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयने। भवनंतस्यपापस्य वहनेरुपवनं यथा ॥ ६॥ एवं हि प्रत्ययस्तत्र शलभेदप्रभावजः । यः स्मरेच्छलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामासभारत। तोषयामि महादेवंयेनसानुग्रहो भवेत प्रार्थयामि वरंदिव्यं योभेमनसिवर्त्तते। परंसनिश्चयं कृत्वासोऽन्धकोनिर्गतोगृहात गुह्यादुगुह्यतरं तीर्थ सदा गोप्यं कृतं मया। सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषप्नमुत्तमम्॥। रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः। सर्वतीर्थमयं तीर्थ शूचभेदं जनेश्वर !। श्रुते यस्य प्रभावेतुमुच्यतेसर्वपातकैः ॥ ३३॥ उग्रं तपश्चचाराऽसौ दारुणं लोमहर्षणम्॥ ६॥ शलभेदं मयातातसंक्षेपात्कथितं तव। यःशणोतिनरोभक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः दिव्यं वर्षसहस्त्रं स निराहारोऽभवत्ततः । द्वितीयं तु सहस्त्रं स न्यवसद्वारिभोजनः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रपां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तृतीयं तु सहस्त्रं स धूमपानरतोऽभवत्। चतुर्थं वर्षसाहस्रंयोगाभ्यासेन संस्थितः रेवाखण्डे शालभेद प्रशंसावर्णनंनाम घतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥४४॥ कोऽपीह नेदशं चक्रेतपःपरमदारुणम्। अस्थिघर्माऽवशेषोऽसौ यावत्तिष्ठतिभारत तस्य मूर्ध्नि ततो राजन्धूमवर्त्तिविनिःसृता। देवलोकमतीत्याऽसौ कैलासं व्याप्य संस्थिता॥१३॥ तावद्वेवसमीपस्था उमावचनमब्रवीत्। कोऽस्त्ययं मानुषेलोकेतपसोग्रेणसंस्थितः ततुर्वर्षसहस्त्राणि व्यतीयुः परमेश्वर!। न केनाऽपीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा॥

६८० * स्कन्दपुराणम् * L५ रेवाखण्डे पश्चचत्वारिंशोऽध्याय: ] * अन्धकवरप्रदानवर्णनम् * ६८१ अवज्ञांकुरुषे देव किमत्रनियमाSन्विते।सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसाविभो ईश्वर उवाच नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्यत्वया सहमहेश्वर !। यावन्नोत्थाप्पतेह्यषदानवोभक्तवत्सल यदि दास्ये वरं देविइच्छाभूतंकदाचन। ततो न मंस्यतेविष्णु नब्रह्माणंनमामपि ईश्वर उवाच उच्चत्वमाप्तो देवेशि! अन्यानपि सुरासुरान् ।। ३२।। साधुसाधु महादेवि! सर्वलक्षणलक्षिते। अहं तंनविजानामिक्किश्यन्तं दानवेश्वरम् देव्युवाच योगाभ्यासे स्थितो भद्र! ध्यायंस्तत्परमं पदम्। कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर !। विष्णुवर्ज सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद।। तत्रागच्छ मया सार्द्ध यत्र तप्यत्यसौ तपः ॥ १६॥ ईश्वर उवाच उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः। अस्थिघर्मावशेषस्तु दूष्टो देवेन शम्भुना उपायः शोभनो देवि! यो मे मनसि वर्त्तते। प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः। भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणंलोमहर्षणम् तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः ॥ ३४॥ ईद्वशंच तपो घोरंकस्माद्वत्स त्वया कृतम्। वरंद्रास्याम्यहंवत्स यस्तेमनसिवर्त्तते ततोऽमृतेन संसिक्त: स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम्। अन्धक उवाच तथा पुनर्नवो जातः सर्वाऽवयवशोभितः॥ ३५॥। यदि तुष्टोऽसिमे देववरदोयदि शङ्कर। सुरान्सर्वान्विजेष्यामित्वत्प्रसादान्महेश्वर! शृणुष्वेकमनाभूत्वागृहाण वरमुत्तमम्। विष्णुवर्जप्रदास्यामियत्तवाभिमतंप्रियम् ईश्वर उवाच सर्व च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत्। स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्या: कदाचन। ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चाऽसुर!॥ ३७॥ असम्भाव्यं न वक्तव्यंःमनसो यन्न रोघते॥ २४॥ विष्णुवर्ज सुरान्सर्वा्जेष्यसि त्वंच मां विना॥ ३८॥ अन्यं किमपि याघस्व यस्ते मनसि वर्त्तते। अन्धक उवाघ स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्॥२५॥ भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थायकेत्रलम्। विष्णुवर्ज विजेष्येऽहंस्वबलेन महेश्वर! म्त्येषु विविधान्भोगान्भोक्ष्यसि त्वं यर्थेप्सितान्। कृतार्थोऽहं हि सक्जात इत्युक्त्वा प्रणति गतः। कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा ॥२६॥ गच्छ देवो सया सार्द्धं कैलासशिखरं वरम् ॥४॥ देवस्य वचनं श्रत्वा सोऽन्धको विमना: स्थितः । वृपपुङ्गवमारुह्य देवोऽसावुमया सह। वरंदत्त्वा स तस्थैवंतत्रैवान्तरधीयत ।४१ वृथा क्लेशश्च मे जातो न किश्चित्साधितं मया ॥२७॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे निः9वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले। रेवाखण्डे अन्धकवरप्रदानवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिशोऽध्यायः॥४॥ मूलच्छिन्नोयथावृक्षोनिरुच्छासस्तदाभवत्॥ २८॥ मूच्छापन्नं ततो द्वूष्टा देवी वचनमत्रवीत्। यं कामंकामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर! भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाSकीर्ततिर्भविष्यति॥३० ।।

षटूघत्वारिशोऽध्याय: ] इन्द्रान्धक पोःसम्वाद्वर्णनम् #

शक्र उवाच कथमागमनंोऽत्र सर्वेषामपिनाकिनाम्।

शचीहरणवर्णनम् कस्माद्वो भयमुत्पन्नमागता:शरणं कथम। ततस्ते ह्यनरा: सर्वे शक्रमेतद्वघोऽब्वन्॥ १६॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ देवा ऊचु: स दानवोवरं लब्ध्वाजगामस्वपुरं प्रति। ददर्श स्त्रपुरंराजञच्छोभितंचित्रचत्वरै: सुरनाथान्धकोनाम दैत्यः शम्भुवरोर्जितः । अजेयःसर्वदेवानांकि नुकार्यमतः परम् उद्यानैश्चैव विविधैः कदलीखण्डमण्डितैः। पनसैर्बकुलैश्रैवाम्रातैराम्रश्च चम्पकैः तत्त्वं चिन्तय देवेश! क उपायो विधीयताम्। अशोकैर्ना लिकेरैश्रमातुलिङ्ग:सदाडिमैः। नानावृक्षैश्रशोभाढ्य तडागैरुपशोभितम् इत्थं वदन्ति ते देवा: शक्राग्रे मन्त्रणोद्यताः॥।१८।। मन्त्रयन्ति व यावद्वैतावच्चारमुखेरितम्। ज्ञात्वातत्र स देवौवंदानवोनिर्गतोगृहात प्राविशद्धवने दिव्ये काश्चने रुक्ममालिनि। एकाकी स्यन्दनाSSरूढ आयुधर्बहुभिवृ तः। दुर्गमं मेरुपृष्ठ स लीलयैव गतो नृप अपश्यत्स सुतान्भार्याममात्यान्दासभृत्यकान् ॥५॥ स्वर्णप्राकारसंयुक्तं शोभितं विविधाथमैः । ततो जयप्रदान्सर्वान्नितश्चेतश्चधावतः। हच्छोभां च प्रकुर्वाणान्वैजयन्तीभिरुच्चकैः दुर्गमं शह्रुवर्गस्य तदा पार्थिवसत्तम!॥२१॥ केचित्तोरणमाबद्य केचित्पुष्पाण्यवाकिरन। प्रचिवेशाSSसुरस्तत्र लीलया रवगहे यथा। वृत्रहाभयमापन्नःस्वकीयं चासनंददौ मातुलिङ्गकराश्चान्ये धावन्ति ह्यन्धकं प्रति ॥७॥ उपिष्टोऽन्धकस्तत्र शक्रस्येवाऽ5सने शुभे। पुरे जनाश्च दृश्यन्ते भाजनैरन्नपूरितः। पूर्णहस्ताः प्रदृश्यन्ते तत्रैव वहवो जना: आस्थानं कलयामास सर्वतस्त्रिदशावृतम्॥ २३॥ साक्षतैर्भाजनैस्तत्रशतसाहस्त्रयोषितः। मन्त्रान्पठन्ति विप्राश्चमङ्गलान्यपियोषितः शक्र उवाच अमात्याश्चैव भृत्याश्च गजांश्चाढौकयन्ति च। किं तवाऽडगमनं चाऽतर किं कार्यं कथयस्व मे। वर्धापयन्ति ते सर्वे ये केचचित्पुरवासिनः ॥ १० ॥ यदस्मदीयं वित्तं हि तत्ते दास्यामि दानव !॥ २४॥ हृष्टस्तुष्टोऽवसत्तत्र सचिवैःसह सोऽन्धकः। ददर्श सजगत्सर्वंतुरङ्गांश्चपदा तिकान् अन्धक उवाघ तथैव विविधान्कोशांस्तत्र काञ्चनपूरितान्। महिषीर्गा वृषांश्रैवापश्यच्छत्राण्यनेकधा । १२।। रेरावतं महानागं तं चैवोच्चैः श्रवोहयम्। उर्वश्यादीनि रत्नानि मम दर्शय गोपते स एवमन्धकस्तत्र कियन्तं कालमावसत्। हृष्टस्तुष्टोऽवसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभ्यभूयत वरं लब्धं तु तं ज्ञात्वा शङ्किताः स्वर्गवासिनः । पारिजातकपुष्पाणि वृक्षजातीननेकशः ।

एकीभूताश्च ते सर्व वासवं शरणं गताः ॥ १४ ॥ वादित्राणि घ सर्वाणि दर्शयस्व शखीपते।॥ २३॥ तस्प्र तद्वचनं श्रुचा शकरश्चिन्तितवानिदम्। ४४

६८४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

योऽमुं निहन्ति पाप्मानं न पशपामि कर्हिघित्॥२८॥ नास्ति रक्षाप्रदः कश्चि-स्वर्गलोकस्प दुःखिनः। भयत्रस्तो ददावन्यद्वादित्राद्यप्सरोगणैः ॥। २६।। रङ्गभूमावुपाविश्य कारयामास ताण्डवम्। उपविटा:सुराःसर्वेयममारुतकिनरा: सत्रअ देवैपिष्गारुपस्वानम नुस्वलोकगमनवर्णनम् उर्वश्याद्या अप्सरसो गीतवादित्रयोगतः। ननृतुः पुरतस्तस्पसर्वाएककशो नृप! मार्कण्डेय उवाच न व्यश्राम्यत तच्चितं द्ूष्टावाप्सरसस्वदा। शव्रीं प्रतिमनस्तस्पसकाममभवन्तृप गीर्वाणाश्च तनः सर्घे ब्रम्माणं शरण गताः । गजैर्गिरिवराकारैहयैश्चैव गजोपमैः॥ गृहीत्वा शक्रमार्या स प्रस्थित: स्वपुरं प्रति । स्यन्दनैर्नगराकारेः सिंहशार्दू तोजितैः। कच्छपैरसहिप्रैश्चान्यैर्मकरैश्च तथाऽपरे ततः प्रववृते युद्धमन्घकस्त्र सुरैः सह॥३३ ॥ ब्रह्मलोकमनुप्राप्ता देवा:शक्रपुरोगमाः। दृष्टापद्मोदवं देवं साष्टाङ्ग प्रणताः सुराः तेन देवगणा: सर्वे ध्वस्ता: पार्थितसत्तम !। देवा ऊचु: सङग्रामे विविधैः शसत्रैश्चक्वज्रादिभिर्नैः॥३४॥ जयदेव जगद्वन्य जय संसृतिकारक !। दझयोने सुरश्रेष्ठ त्वामेव शरणं गताः ॥४॥ सन्तापिता: सुरा:सर्वेक्षांनीतादयनेकराः। सर्वेपिमल्सवेन भजाःसङ्नाममूर्दनि सोद्वेंगं भावितं श्रत्वादेवा गंभा विनात्ननाम्। मेवगंभीरयावाच्यादेवराजमुवाघह यथा सिंहोगजान्सर्वान्विजित्य विचरेउनम्। तददेके तिदेशाजिता:सर्वेपराङमुखाः बालोऽधिपो यथाग्रामे स्पेच्छग पीडयेजनानू। देवा ऊचु: स्वैरमाक्रम्य गृह्णाति कोशवासांसि घाऽसकृन्॥ ३9 ॥ अन्धकाख्य्रो महावैवयो वच्वान्पद्मसम्भव । गतं न पश्यत्यात्मानं प्रजासन्तापनेन घ। गृहोत्वाशकमार्या सगतोवैदानवोत्तमः तेन देवगणा: सर्वे धनर नैवियोजिताः॥॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रगं संहितायां पश्चनेऽवन्तीखण्डे हत्वा देवगणांस्तावदसिचिक्रारवधैः। शूलभेदमाहात्म्ये शचीहरणवर्ण नंनाम उचत्वारिशोऽध्यायः॥४६॥ गृहीत्वा शक्रभा। स दानवोऽपि गतो बलात् ॥ ८।। देवानां वचतं श्रृत्वा ब्रमालोकविवानड:। चिन्तयामासराजेन्द्रवधार्थदानवस्यह अवध्यो दानवः पा: सर्वेगं वो दिवौकसान्। स त्राता सर्वजगतां नानो विद्येत कुत्रचित्॥ १॥ एवमुक्ता: सुराः सर्वे ब्रह्मणा तदनन्तरम्। ब्रह्माणं ते पुरस्कृत्य गतायत्र स केशचः तुष्टुबुर्विविधैः स्तोतैरवसयाद्याश्कपाणिनम्॥ ११॥ देवा ऊचु: जय त्वं देवदेवेश लक्ष्मा वक्षस्थला:Sश्रितः । असुरक्षय देवेश चयं ते शरणं गताः

६८६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

स्तूयमान: सुरैः सर्वेत्रह्माद्ैश्च जनार्दनः। संप्रहृष्टमना भूत्वा सुरसङ्गमुवाघ ह॥ श्रीवासुदेव उवाघ अष्टचत्वारिशोऽध्यायः स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताऽद्य शर्वरी। किं कार्य प्रोच्यतां क्षिप्रं कस्य रुष्टा दिघौकसः ॥१४॥ अन्धकवधतद्वरप्रदानवर्णनम्

किं दुःखं कश्च सन्तापः कुतो वा भयमागतम्। उत्तानपाद उवाघ

कथयन्तु महाभागा :! कारणं यन्मनोगतम्॥ ६५। कस्मिन्स्थानेऽवसद् देव! सोऽन्धको दैत्यपुङ्गवः ।

पराभव: कृतो येनसोऽ्द्ययातुयमालयम्। एवमुक्तास्तु कृष्णेन कथ पामा सुरस्पतत् सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः ॥१॥

दर्शयन्तः स्वकान्देहाँलजमाना ह्यधोमुखाः। श्रीमहेश उवाध

हृतराज्या ह्यन्धकेन कृता निस्तेजसः प्रभो।॥१७॥ प्रविटो दानवोयत्रकथयामिनराधिप !। पाताललोकमाश्रित्यकन्याविध्वंसतेतुसः

पितेव पुत्रं परिरक्ष देव जहीन्द्रशत्रु सह पुत्रपौत्रैः। तत्र स्थितं तं विज्ञाय घापमादाय केशवः।

तथेति घोक्तः कमलासनेन सुरासुरैर्वन्दितपादपद्मः॥।१८। व्यसृजद् बाणमाग्नेयं दद्यतामिति चिन्तयन्॥ ३।।

शङ्खं घक्रं गदां चापं संग्रृह्य परमेश्वरः। उत्थितो भोगपर्यङ्कादेवानां पुरतस्तदा दह्यमानोऽग्निनासोऽपिवारुणास्त्रंतसन्दधे। वारुणास्त्रेण महताआग्नेयंशमितंतदा

श्रीवासुदेव उचाच ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः ।

पाताले यदिवामर त्र्येनाकेवाय दितिष्ठति। तंहनिष्याम्यहंपापंयेनसन्ता पिताःसुराः कस्यैया पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम् ॥५॥

सवं स्थानं यान्तु गीर्वाणा: सन्तुष्ठा भावितौजसः। ततोऽन्धको मृधेकरुद्धोबाणमार्गेण निर्गतः। सदष्टाबाणमार्गेणचापहस्तंजनाद्दनम्

विष्णोस्तद्वघनं श्रुत्वा व्रह्माद्यास्ते सवासवाः ॥२१॥ अन्धक उवाच

स्वयानैस्तु हरि नत्वा हृदि तुष्टा दिवं ययुः ॥२२॥ न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया द्वष्टयाऽभिवीक्षितः।

इत श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहिता यां पश्चमेऽतन्तीखण्डे न शक्नोषि तथा गन्तुं नाग: शादू लदर्शनात्॥७॥

रेवाखण्डे विष्णुप्रार्थनमनुगीर्वाणस्वर्गमनवर्णनंनाम आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य घ मूषिक: । न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाऽग्रतः ।।८।। अहं त्वांप्रेषयिष्या मियममार्गेसुदारुणे। अहमन्वेषयिष्यामिकिलयास्यामितेगृहम् उपनीतोऽसि कालेन संग्रामेमम केशव। येत्वयानिर्जिता: पूर्वं दानवाअप्यनेकशः न भवन्ति पुमांसस्तेस्त्रियस्ताश्चैव केशव। परं न शस्त्रसंग्रामंकरिष्यामित्वयासह चदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः। अयुध्यमानं तं दवष्टाचिन्तयामास दानक:

६८८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे * महेश्वरान्धकयुद्धवणनम् * द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप। सकृष्णेन पदाक्षिपःपतितःपृथिवीतले अन्धक उवाघ मुहर्त्तात्ससमाश्वस्यउत्थायेदंव्यचिन्तयन्। अशक्तोद्वन्द्वयुद्धायततःसामप्रयुक्तवान् पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्ग प्रणतः शुचिः॥१४॥ न तत्र सिद्धयते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम्॥ २६॥ श्रीभगवानुवाच अन्धक उवाच पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन का ॥ ३० ॥ जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः। हृपीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने नमः पङजनाभाय नमः पहुजमालिते। जनादर्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे विधूते तत्र देदेशः कोपंकर्त्ता सुदारुणम्। कोपितःशङ्करोरौद्रं युद्धंदास्यतिदानव

गोविन्दाय नमो नित्यंनमोजलघिशा यिने। नमःकरालवक्त्राय नरसिंहायनादिने विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्हरः ।

शा्ङ्गिणे सितवर्णायशङच्कगदाभृते। नमोवामनरूपाययज्ञरूपाय ते नमः ॥१८ ॥ कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुर्मुद्दः ॥ ३२॥।

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च। व्यापाशेपदिगन्ताय केशवाय नमोनमः॥ धूनिते तत्र शिखरे कम्पितंभुवनत्रयम। निपेतुः शिखराग्राणिकम्पमानान्यनेकशः

वासुदेव नमस्तुम्यं नमः कैदभनाशिने। लक्ष्म्पालय सुरश्रेष्ट नमस्ते सुरनायक॥ घच्चारः सागरा: क्षिप्रमेकीभृता मरीपते। निपेतरु्कापाताश्चपादपा अप्यनेकशः

विष्णोर्द्ेवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपिकुर्वते। प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेवामपि नमाम्यहम् उमया सहितो देवो विस्मयंपरगंगतः । गाढमालिड्डय गिरिजा देवं वचनमब्रबीत्

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः। प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम् किमर्थ कम्पते शैलः किमर्थ कम्पतेधरा। किमर्थकम्पते नागो मर्त्यःपातालमेवच

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपिनमाम्यहम् किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि॥३६॥

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनः पुनः। ईश्वर उबाच कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्ः सर्पमुखे करः। कारुण्याम्वुनिधे ! देव ! सर्वभक्तिप्रियाय च ॥२४ ॥ ललाटे घ कृतं वर्म्म स यास्यति यमालयम्॥३७॥ श्रीभगवानुवाच तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम्। ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम् कैलासमाश्रितो येन सुप्नोऽहंयेनबोघितः। तं वधिप्येन सन्देहसग्मुखोवाभवेद्यदि चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः। अन्धक उवाच यदि तुष्टोऽसि मे देव !वरं दास्यसि त्रेप्सितम्। उपायं चिन्तयामास येनाऽसौ वध्यते क्षणात् ॥ ३६ ॥

तदा ददस्व मे देव !युद्धं परमशोभनम्। आगताश्च सुराःसर्वे ब्रह्माद्याः वसुभिः सह। रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम्

त्वद्धस्तपूतो येनाहं लोकान् गन्ताऽस्मि शोभनान् ॥२६॥8 केचिद्देवा: स्थिताश्चक्रे केचवित्तुण्डाग्रपाश्वयोः।

श्रीभगवानुवाच केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केिद्घुर्येषु संस्थिताः॥।४१।।

कथंददा मितेयुद्धंतोषितोऽहंत्वयापुनः। न त्वांतुप्रभवेत्कोप: कथंयुध्यामितेऽन्धक घुरीषु निश्चला: केित्केष्विद्युपेषु संस्थिताः।

यदि ते वर्त्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः। ततो गच्छस्वयुद्धाय देवं प्रतिमहेश्वरम् आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः।

६६० :५४* स्कन्दपुराणम् # [५ रेपासण्टे अष्चत्वारिशोऽध्याय: ] *घण्डिकयारक्तपानवर्णनम् * रिपोर्भयङ्करं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम् ॥४३ ॥ स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले। ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवोनृपसत्तम रथंदेवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः। निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वर: क्रोधाघिष्टेन देवेशःसंग्रामेदेवशत्रुणा। कक्ष गोःकुहरेक्षिप्त्वाबन्धेनाSSक्रम्यपीडितः तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाऽथ क्व प्रयास्पसि दुर्नने!। शरासनंकरे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे निस्पन्दश्चाऽभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः। दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चि-्छेद सायकान्। मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः ॥ ६२ ॥ शरासारेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा॥ ४६ ॥ हाहाकष्टं कृतं मेद्यदुष्कृतंपापकर्मणा। किंकरोमिकथंकर्म्मकस्मिन्स्थानेतुमोचये न तत्रदृश्यतेसूर्यो नाकाशंन घधन्द्रमा: । आग्नेर रुस्तं व्यस्जद्ानवोऽपिशि.वगप्रति गृहीत्वादेवमुत्सङ्गगतः कैलासपर्वतम्। शप्यायांशङ्गरंन्यस्यनिर्ययौदैत्यराटततः दह्यमाना: शराङ्गारैस्तत्रसुः सर्वदेवताः। रक्षरक्ष महादेव दह्यमानांस्तु दानघात् शच्यायां पतितोदेव' प्रपेदे वेदनांततः। तावद्दर्श वात्मानं र्वकीयभवनस्थितम् ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रम गेऽजयत्। पराभवः कृतोमह्य' कथं तेन दुरात्मना। क्रोधावेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवम्प्रति वारुणाऽस्त्रेण निमिगादाग्नेयं नाशितं तदा ।।४६ ।। आयसीं लगुडीं गरृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम्। दानवेन तदामुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे। वारुणंघगतंतात वा व्यास्त्रदिनाशितम् दानवं च ततो दृष्टा प्राक्षिपत्तस्य मूर्द्नि॥ ६७॥ देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेनचेतसा। मारुनं नाशितंवाणेःसप्पैस्तत्रनसंशयः खड्गेनताडयामास दानवः प्रहसत्रणे। देवेंनाथस्मृतं चाऽस्त्रंकौच्छेराख्यंमहाहवे दानवेन ततोमुक्तं गरुडास्त्रंच लीलया। गारुडास्त्रं घ तद्टृष्टा साप्पनेध व्यद्ृश्यत ततो देवाधिदेवेशनारसिंहं विसर्जितम्। नार सिंहास्त्रबाणेनगारुडास्त्रं प्रशामितम् दीप्यमानंसमुत्सृज्यहृदयेताडितःक्षणात्। ततः स ताडिस्तेन रुधिरोद्गारमुद्दमन् पतितोऽधोमुखोभूत्वा ततः शूलेन भेदितः । पुनश्च देवदेवेन शालेन द्विदलीकृतः॥ अस्त्रमस्त्रेण शाम्येत न बाध्येत परस्परम्। महद्यद्धमभूत्तात! सुरासुरभयङ्गरम्॥ शूलाग्र Sसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा। ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः ॥ ७१॥ एवं न-शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः। ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाःशस्त्रपाणयः। व्याकुलस्तुततोदेवो दानवेन तरस्विना तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमरा:॥५:॥ देवेनाऽथ स्मृता दुर्गा घामुण्डा भीषणानना। वृषाङ्कन विमुक्तास्तुसमरे दानवम्प्रति। न संस्पृशन्तिशस्त्राणिगात्रंगौडघधूरिवा आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता॥ ७३ ॥। आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाह्युयुद्धमुपस्थितौ। महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका। करं करेण संग्रृह्य प्रहरन्ती स्वमुष्टिभि:॥ आदेशो दीयतां देव! को यास्यति यमालयम्॥ ७४॥ रणप्रयोगैयु ध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ॥५८॥ ईश्वर उवाच श्रीमार्कण्डेय उघाघ पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेषटं दानवस्य घ। निपतद्रुधिरंभूमौदुर्गेगृह्वीष्व मा चिरम् अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम्। निहन्मि दानवंयावत्साहाय्यंकुरुसुन्दरि। एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौघरुधिरंततः हनिष्यामि न सन्देहो दुषात्मानं न संशयः ॥५६॥ निहतादानवाःसर्वे देवेशेन सहस्रशः। अन्धकोऽपिघतान्दृष्टा दानवानवनिंगतान

६६२ * स्कन्दपुराणम् # [५ रेवासन्टे ततो वाग्भि: प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम्॥७9॥ अन्धक उवाच जयस्व देवदेवेश उमार्द्धार्द्धशरीरधृक्। नमस्ते देवदेवेश! सर्वाय त्रिगुणात्मने॥। एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः वृषभासनमारूढ शशाङकृतशेखर !। जयखट्टाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तुते ॥७६ शूलभेदोत्पत्तिमा हात्म्यवर्णनम् नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने। स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते मार्कण्डेय उवाच पूष्णोदन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । जयस्वरूपदेहाथ अरूपबहुरूपिणे ॥८१॥ अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः । उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम्॥ उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञचेर पिशङ्डर ! श्मशानवासिने नित्वं नित्यंभेरवरूपिणें आगताश्चततोदेवा ब्रह्माद्याश्चसवासवाः। हृष्टास्तुष्टाश्रतेसर्वेप्रणेमुःपार्यतीपतिम् त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्त्ता त्वं हर्त्ता नान्य एव च। ईश्वर उवाघ त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा॥८३॥ उपाविशन्तु ते सर्वे ये केघन समागताः। निहतो दानवोह्यष गीर्वाणार्थेपितामह सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथेव च। ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेवध रक्तेन तस्य मे शूलं निर्म्मलं नैव जायते। शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः ॥ एवं स्तुति तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यकृतीर्थयात्रां चतुर्मुख !। संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम् ॥। ८५॥ आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह सङ्गताः॥५॥ ईश्वर उवाच इत्युक्त्वादेवदेवेशःप्रभासंप्रतिनिर्ययौ। प्रभासाद्यानितीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः साधुसाधुसहासत्त्ववरंयाघस्वदानव। दाताऽहंयाचकस्त्वंहिददामीहयथेप्सितम् अवगाह्यापिसर्वाणि नैर्मल्यंनाभवन्नृप !। नर्मदायांततो गत्वा देवोदेवैः समन्वितः अन्धक उवाच उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः। गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसज्ज्ञितम्॥ यदि तुष्टोऽसि देवेश यदिदेयोवरो मम। तदात्मसद्टशोऽहं ते कर्त्तव्यो नाऽपरोवर: तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते!। भस्मीजटीत्रिनेत्री घ त्रिशलीच चतुर्भुजः । व्याघ्रवर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतक: भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निरविण्णो निषसाद है॥ ६।। एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर!।। ८६।। मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिचौकसाम्। ईश्वर उवाच तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः ॥ १० ॥ ददामितेवरंह्यद्ययस्त्वयाचाचितोऽजघ। गणेषुमे स्थितःपुत्रमङ्गीशस्त्वंभविष्यसि गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे निर्मलं चाऽभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित् ॥ ११ ॥ देवैराह्वा नितातत्र महापुण्याच भारती। पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्यासरस्वती द्वितीय:सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यांसितासितः। तत्रब्रह्मास्वयंदेवोब्रह्मेशंलिङ्गमुत्तमम् संस्थापयामासपुण्यं सर्वदुःखप्नमुत्तमम्। तस्ययाग्येदिशोभागेस्चयंदेवोजनार्दनः

६६४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकोनपश्चाश तमोऽध्याय: ] शूलभेदतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * ६६५.

शलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप!। तत्तोयं घ गतं तत्र यत्र रेवा महानदी कुण्डत्रयं नरव्याघ्र! महत्कलकलान्वितम्॥३३॥

जललिङ्ग' महापुण्यं चक्रतीर्थ नृपोत्तम !। सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखन्नमुत्तमम्। तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः॥

शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥ १७॥ दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते वाब्दिकादघात्।

आत्मानंमन्यतेशुद्धं न किश्चित्कल्मषंकृतम्। तस्यैवोत्तर काष्ठायांदेव देवोजगद्गुरु ये पुनर्षिधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पश्चभिरेव घ॥ ३५॥

आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः । वेदोक्तैः पश्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः। अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वात्रिभिरेव वा

सर्वतीर्थेषु तत्ती्थं सर्वदेवमयं परम् ॥१६॥ पृथग्भूतर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप!।

सर्वपापहरं पुण्यं सवंदुःखन्नमुत्तमम्। तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरु:॥ ब्रह्मक्षत्त्रविशां वाऽपि स्त्रीशूद्राणां तथैव घ॥ ३७॥

रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं घाष्टविनायकान्। पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि।

क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः ॥ २१॥ दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिवन्ति जलं नराः॥३८॥

विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति। ने गच्छन्ति परंलोकं यत्र देवोमहेश्वरः। केदारे घ यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च।

केघित्कुटुम्बचिन्तासु व्यग्रा: केित्कृपीषु व॥ २२॥ पश्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम्। ॐकारेण समायुक्तमेतद्वंद्यं प्रकीर्तितम्।

केचित्सभांप्रकुर्व न्तिकेघिद्दव्पार्जनेरताः। परोक्षवादंकुर्वन्तिकेSपिहिंसारताः सदा यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः । तिलमिश्रेणतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

परदारता: केघित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः। अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथंतीर्थेषु गम्यते कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशाषरान्। गयादिपश्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः

क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा। मोहजालेषुयोज्यन्ते एवं देवगणैर्नरा: स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः ।

पापाचाराश्चयेमर्त्त्या स्नानं तेषां न जायते। संरक्षन्तिघतत्तीर्थदेवभृत्यगणा:सदा यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः ॥४३ ॥ तदक्षयं फलंतत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा। गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा

अयं तु सङ्गम: पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः। शालभेदं तथा पुण्यं स्नानादानादितर्पणैः।

दृष्टा तीर्थ तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः॥२८॥ भक्त्या ददाति यस्तत्र काश्चनं गां महीं तिलान् ॥४५H.

देवस्य सन्निधौभूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम्। इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेनते समम् आसनोपानहौ शच्यां वरावान्कत्रियस्तथा।

गुह्याद्गुह्यतमंतीर्थ न भूतं न भविष्यति। शूलपाणिःसमभ्यर्च्यइन्द्रादैरप्सरोगणै: वस्त्रयुग्मं घ धान्यं घ गृहं पूर्ण प्रयत्नतः ।।४६ ।।

यक्ष किन्नरगन्धवे र्दिक्पा लैलोंकपैरपि। नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैःसर्वैश्चापि सुरासुरैः स योक्त्रं लाङगलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुन्धराम्।

पूज्यमानो गणैः सर्वेः सिद्धैर्नांगैर्महेश्वरः। देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रण नराघिप!। दानान्येतानि यो दद्यादु ब्राह्मणे वेदपारगे॥। ४७ ॥

त्रिधा यत्रेक्ष्यंतेऽद्यापि ह्याचर्त्तः सुरपूरितः। श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये। श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते।

६६६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे पश्चाशत्तमोऽध्याय: ] * तीर्थेनानादानफलवर्णनम् * ६६७ त्रयोदशाहःस्व्रेकेकं त्रयोदशगुणं भवेत् ॥। ४८ । कुनखीवृगली स्ेयी वादर्घुष्य:कुण्डगोलकौ। महादानरतोयश्च यश्चात्महननेरतः इति श्रीरूकान्देमहापुराण रकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे भृतकाध्यापकः क़ीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः। रेवाखण्डे शूलभेदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामै- एते विप्राः सदा त्याज्या: परिभाव्य प्रयत्नतः ॥१०॥ कोनपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥४६॥ प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत्। तस्प दानं न दातव्यं वथा भवति तस्य तत् ॥ ११।। श्रताऽध्यनसम्पन्ना ये द्विजावृत्ततत्पराः। तेगं यद्दीयते दानं सर्वमक्षपताम्वजेत् पञ्चाशत्तमोऽध्यायः दरिद्रान्भरभूपालमासमृद्धान्कदाघन। व्याधितस्तौरधंपथ्यं नीरुजस्यकिमोषधै: उत्तानपाद उवाघ पात्रापात्रपरीक्षादानादिनियमवर्णनम् कीद्शोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया। उत्तानपाद उवाघ दानं च दीयते यद्वत्तन्ममार्वाहि शङ्कर !॥ १४ ॥ द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्या: कीदशाः स्मृताः। ईश्वर उवाघ श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः ॥१॥ श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चाऽपि जितेन्द्रियः। यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्क्राद्धादिके विधौ। गुरु प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः ॥१५। एतदाख्याहि मे देव! कस्य दानं न दीयते॥२॥ वाग्यतः प्रत्रजेतावद्यावत्सीमांनलङ्गयेत्। शाउ्रभेइंततोगत्वास्त्रानं कुर्याद्यथाविधि ई2वर उवाघ पञ्चस्थानेषु व श्राद्धं हव्यकव्यादिभि: क्रमात्। यथाकाष्ठमयोहस्ती यथाचर्ममयोमृगः। ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्तेनामधारकाः पिण्डदानश्च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिता॥ १७ ॥ यथा षण्ढोऽफल: स्त्रिषु यथा गौर्गवि चाफला। पितरस्तस्त् तृप्यन्ति द्वादशाब्दानिपश्च च। अक्षनैबंदरैबिल्वैरिङ्गदैर्मघुसपिषा॥ यथाधाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः॥४॥ सोऽपि तन्फ उमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नाSत्र संशयः । यथाऽनृणेबीजमुप्त्वावप्तानलभते फलम्। तथाSनृचेहविर्दत्त्वानदातालभते फलम् उपानहौ घ यो दद्यादुव्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः ॥ ६॥ रोगी हीनाऽतिरिक्ताङ: काणःपौनर्भवस्तथा। सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः। अवकीणों श्यावदन्तः सर्वाशी वृक्लीपतिः ॥६॥ शाव्यामश्वं व यो दद्याच्छत्रिकां वा विशेषतः ॥२० ॥ मित्रधुक्पिशुनःसोमविक्रयीपरनिन्दकः। पितृमात् पुरुत्यागी नित्यंब्राह्मणनिन्दक: शद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नप !। स्वेच्छ पामेवसेल्लोकेकाश्चनेभवनेहिसः। तिलधेनुश्चयो दद्यात्सवत्सांवरर संप्लुताम् सोऽस्पृश्य: कर्मचाण्डाल: स्पृष्टा स्नानं समाचरेत्॥८॥ नाकपृष्ठेवसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लम्। गृहे वा यदि वाऽरण्येतीर्थवर्त्मनिवानृप

• स्कन्द्पुराणम् * [ रेवाखण्डे पश्चाशत्तमोऽध्यायः ]* दानादिवर्णनेऽन्नदानादिप्रशंसनवर्णनम् * ६६६

तोयमन्नं घ यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते। सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते। ईश्वर उवाच उदकं चान्नदानं घ दद्यादभयमेव घ। अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति॥ अवित्तेनैव कर्त्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप !। कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन। कन्यादानं तु यः कुर्याद् वृषं घा यः समुत्सजेत्। अभिगम्योत्तमं दानं यञ्च दानमयाचितम्। तस्य घासो भवेत्तत्र यत्राऽहमिति नान्यथा ॥ २६ ॥। भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते॥३८॥ उत्तानपाद उपाघ अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाह्य मध्यमम् । कन्यादानं कथं स्वामिन्कर्त्तव्यं धा्मिके: सदा। परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव घ॥२७॥ याच्यमानं कनीय: स्याद्वेहिदेहीति चाघमम्॥३६॥ यथैवाऽश्माSश्मना बद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः। अन्यत्पृच्छामि देवेश! कस्य कन्या न दीयते। दातव्यं कुत्र तद्ेव! कस्मै दत्तमथाऽक्षयम्॥२८॥ द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके ॥। ४० ।।

उत्तम मध्यमं वाऽपि कनीयः स्यात्कथं विभो!। असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन। दातारं नयतेऽधस्तादात्मानञ्च विशेषतः॥ समर्थस्तारयेद द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले। राजसं तामसं वाऽपि निःश्रेयसमथाऽपि घा॥२६॥ यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम् ॥ ४२॥ ईश्वर उवाघ आहिताग्निश्च गृह्ाति यः शद्राणां प्रतिग्रहम्। सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते। यो दद्यात्परया भक्त्याऽभिगम्य तनयां निजाम्॥ ३० ॥ इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतःश्वा चोपजायते॥४३॥

कुलीनायसुरूपाय गुणज्ञायमनीषिणे। सुलग्ने सुमुद्दते व दद्यात्कन्यामलङकृताम् वृथा क्लेशश्चजायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि। असत्प्रतिग्रहंकुर्वन्गुप्तंनीचस्यगर्हितम्

अश्वान्नागांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः । अभोज्यः स भवेन्मर्च्यो दह्यते कारिषाऽग्निना।

तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम् ।। ३२।। कटकारो भवेत्पश्चात्सप्तजन्म न संशयः ४५

येनाऽत्रदुहितादत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। तेनसर्वमिदंदत्तंत्रैलोक्यंसचराचरम् लजादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम्।

यः कन्यार्थं ततो लब्ा िक्षने चैव तद्धनम्। भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत् ॥४६ ॥

सभवेत्कर्मघण्डाल: काष्ठकीलो भवेन्मृतः ॥।३४ ।। इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे

गृहेऽपि तसन्य योऽश्रीयाजिह्वालौल्यात्कयश्चन। रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये पात्रापात्रपरीक्षादानादिनिर्णयवर्णनं

घान्द्रायणेन शुद्धेन्यत तप्तकृष्क्र ण वा पुनः।३५॥ नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥५०॥

उत्तानपाद उपाध विसं न विदते यस्यकन्यैवास्तिध यदगृहे। कथंघोद्वाहनंतस्पनयाच्जांकुरुतेयदि

एकपश्चाशत्तमोऽध्याय: ] ।* शालभेदेश्राद्धमहत्त्ववर्णनम् *

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः दानं दद्याद्यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम् ॥१३॥

दानधर्मप्रशंसनवर्णनम् पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्। श्राद्धदस्तुव्रजेत्तत्रयत्रदेवो जनार्द्दनः त्रयोदश्यां ततो गच्छेद गुहावासिनि लिङ्गके। उत्तानपाद उवाच काले तत्क्रियतेकस्मिञ्छाद्धं दानं तथेश्वर ! दृष्टा मार्क ण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः ॥ १५॥

यात्रा तत्र प्रकर्त्तव्या तिथौ यस्यां वदाऽडशु तत् ॥ १ ॥ उत्तानपाद उवाच गुहामध्ये महादेव लिङ्ग' परमशोभितम्। येन प्रतिष्ठितं देव! तन्ममाख्यातुमर्हसि ईश्वर उवाच पितृतीर्थयथापुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम्। इदं तीर्थतथापुण्यं स्नानदानादितर्पणैः ईश्वर उवाघ

विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु। मन्वन्तराद्योवत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्क ण्डेयो मुनीश्वरः। दिव्यं वर्ष सहस्त्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १७ ॥ अश्वयुक्छुकनवमी द्वादशीकार्त्तिकस्यच। तृतीया चैत्रमासस्यतथाभाद्रपदस्य च आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी। गुहामध्यं प्रविष्टोऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः ।

श्रावणस्थाऽष्टमी कृष्णा तथाSSपाढस्य पूर्णिमा॥ ५॥ लिङ्ग' तुः स्थापितं तेन मार्क ण्डेश्वरसज्जिञितम् ॥ १८॥

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता। तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः।

कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा ॥ ६ ॥ तत्र जागरणं कुर्वन्दद्याद्दीपं प्रयत्नतः ।। १६।। देवस्यस्त्पनंकुर्यादमृतैःपश्चभिस्तथा। यथाशक्त्यासमालभ्य पूजांकुर्याद्यथाविधि मन्वन्तराद्यश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः । अयनेघोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत् कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका। स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपंकुयु र्द्विजातयः । सावित्र्यष्टसहस्त्रन्तुशताष्टकमथापि वा

पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य घ विशेषतः॥८॥ एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ! जन्मनः फलमाप्नुयात्।

अष्टकासुचसंक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव घ। श्राद्धकाला इमेसर्वेदत्तमेष्वक्षयंस्मृतम् चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि॥२२॥

मधुमासे सितेपक्ष एकादश्यामुपोषितः । निशि जागरणं कुर्याद्विष्णुपादसमीपतः पात्रं परीक्ष्य दातव्यमात्मन: श्रेयइच्छता।

धूपदीपादिनैवैद्यैः स्त्रङ्मालागुरुचन्दनैः। पितरस्तस्यतृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्॥२३॥

अर्चा कुर्वन्ति ये विष्णुः पठेयुःप्राक्तनीं कथाम् । ११॥ दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगा: सनातनाः। गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः ॥ २४॥ ऋृग्यजुः साममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ १२॥ नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते। शलभेदे तु यः कुर्याच्क्राद्धं पर्वणि पर्वणि ॥२५॥

७०२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकपश्चाशत्तमोऽध्याय: ] * गोदानमहत्त्ववर्णनम् * ७०३ विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शणु। केद्ारेचैवयत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः । अर्वुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते अग्निमीत्यादिजाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः।

गयादिसर्वतीर्थानां फलमान्नोति मानवः । विधिमन्त्रसमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः रुद्रान्पुरुषसूक्तश्च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्॥।४४॥

कुलानां तारयेद्विशं दशपूर्वान्दशापरान्। इषेत्वादिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च।

दक्षिणस्यां ततो मूत्तौं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ २६॥ गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि घ॥४५॥

न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्यादष्टपुष्पिकाम्। एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदीजपेद्यदि। देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्भमेव च।।

शास्त्रोक्तेरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा॥ ३० ॥ बवृहद्रथन्तरञ्चैव यो जपेद्क्तितत्परः। स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः॥

वारिजं सौस्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः। पादशौचं तथाऽभ्यङ्' कुरुते योऽत्र भक्तितः ।

वानस्पत्यं भवेत्षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम् ॥ ३१ ॥ गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नाऽत्र संशयः ॥ ४८ ॥

अष्टमंशिवपुष्पं स्यादेषां शृणु विनिर्णयम्। वारिजंसलिलं ज्ञेयं सौम्यंमघुघृतंपयः ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्रमधुनापायसेनच। एकस्मिन्भोजितेविप्रेकोटिर्भवतिभोजिता

आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम्। सुवर्ण रजतं वस्त्रं दद्याद्वक्त्या द्विजोत्तमे।

पार्थिवं कन्दमूलादयं वानस्पत्यं फलात्मकम्॥३३ ॥ तर्प्पितास्तेन देवा: स्युर्मनुष्या: पितरस्तथा ॥ ५०॥

प्राजापत्यं तु पाठादं शिवपुष्पं तु वासना। अहिंसाप्रथमंपुष्पपुष्पमिन्द्रियनिग्रहः चन्द्रसूर्यग्रहे भक्त्या स्नानं कुर्वन्ति ये नराः। देवार्चनश्चयेकुयुर्जपहोमं विशेषतः

तृतीयं तु दयापुष्पं क्षमापुष्पं चतुर्थकम्। ध्यानपुष्पंतपःपुष्पं ज्ञानपुष्पंतुसप्तमम् दद्याद्वानं यथाशक्ति ब्राह्मणे वेदपारगे॥ ५१॥

सत्यञ्चैवाष्टमं पुष्पमेभिस्तुष्यन्ति देवताः। अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च। शकटं यः प्रद्दाद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम्॥५२

भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप॥॥ ३६॥ सयोक्त्रं लाङलं दद्याद्युवानौ तुघुरन्धरौ।

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्यगलं तथा। तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः॥ गोभूतिल हिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम् ॥। ५३॥

स्वर्गलोकेव सेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम्। शालपाणेस्तुभक्त्यावैजाप्यंकुर्वन्तियेनराः अपात्रे विदुषा किश्चिन्न देयं भूतिमिच्छता।

पश्चामृतैः पश्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्गमैः। समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः ॥३६॥ यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल ॥ ५४॥

नानाविधेश्च ये पुष्पैरर्चा कुर्वन्ति शलिनः । निशिजागरणं कुयुरदीपदानंप्रयत्नतः ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौधमालिनी।

धूपनैवेद्यकं दद्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम्। अथाऽन्यच्छृणु राजेन्द्र! गोदानस्य तु यत्फलम् ॥ ५५॥

तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः ॥ ४१॥ यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते।

श्रीसूक्तंपौरुषं सूक्तंपावमानंवृषाकपिम्। वेदोक्तश्रैववमन्त्रैश्र रौद्रींवाबहुरूपिणीम् तावद्रौ पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुश्चति ॥५६॥

ब्राह्मणान्यूजगेद्क्त्यापूजयित्वाप्रणम्य व। नानाविधैरमंहाभोगैःशिवलोकेमहीयते येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत्। पृथ्वी दत्ता भवेत्तेन सशैलवनकानना।। तारयेन्नियतं दत्ता कुलानामेकविंशतिम्।

७०४ * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे द्विपञ्चाशत्तमोऽध्याय: ] * दीर्घतपोमुन्याख्यानवर्णनम्* रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां घ पयस्चिनीम्॥५८॥ ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे। शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वजनविभूषिता। इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसम्वृता

तेषां सङ्ख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशतैरपि॥ ५६॥। बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता। वणिग्जनैर्बहुर्विधैः क्रयविक्रयशालिनी यन्त्राSSदानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता। सर्वस्याऽपि हि दानस्य सङ्ख्याऽस्तीह नराधिप ! देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता।।७। चन्द्रसूर्योपरागे च दानसङख्या न विद्यते॥ ६ ॥ यत्रगौद्व श्यतेराजन्त्सर्वतीर्थानितत्रहि। तत्रपर्वविजानीयान्नाऽत्रकार्याविचारणा नानापुष्पफलै रम्या कदलीखण्डमण्डिता। पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा

पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद्गमनं नरः। राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता। वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङगला॥

अथवा म्रियते योऽत्र रुद्रस्याऽनुघरो भवेत् ॥ ६२॥ तस्याउत्तर दिग्भागेआश्रमोऽभूत्सुशोभनः। तन्मन्दारवनंनाम त्रिषुलोकेषुविश्रुतम् इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः। विप्रो दीर्घतपानाम सर्वदा तत्र तिष्ठति॥ तपस्तपति सोऽत्यर्थ तेन दीर्घतपाः स्मृतः। रेवाखण्डे शलभेदे दानधर्मप्रशंसावर्णनंनामैकपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥५१॥ स तिष्ठति सपत्नीक: ससुतः सस्नुषः तथा॥१२॥ शुश्रूषन्ति सदातस्यपुत्राः पश्च प्रयत्नतः । तस्यपुत्र:कनीयांस्तुऋक्षशङ्गोमहातपाः वेदाऽध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः। द्विपश्चाशत्तमोऽध्यायः योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः॥। १४।।

ऋक्षशृङ्गचरित्रेदीर्घतपोमुन्याख्यानवर्णनम् तिष्ठतेमृगरूपेण मृगयूथघरस्तदा। दिनान्ते घ दिनान्ते व मातापित्रोः समीपगः अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः । पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्रे॥ ईश्वर उवाच क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः। कदाघिद्वैवयोगेनऋक्षङ्गो ममारसः अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरावृत्तं नराधिप!। सकुटुम्बोगतःस्वर्ग मुनिर्यत्रमहातपाः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे उत्तानपाद उवाघ रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये ऋक्षशङ्गचरित्रे दीर्घतपोमुन्याख्यानवर्णनं कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः। कौतुकं परमं देव कथयस्वमम प्रभो नाम द्विपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥५२॥ ईश्वर उवाघ चित्रसेनइति ख्यातः काशीराजः पुराऽभवत्। शारो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्॥ ३ ॥ सा पुरी जनसङ्कीर्णा नानारत्नोपशोभिता। वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता॥४॥

त्रिपश्चाशत्तमोऽध्यायः ] चित्रसेनबाणेनऋक्षशङ्वेधनवर्णनम् * अधावत्सहितःसर्वेःसराजाराजपुत्रक। वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषांशीघ्रंजग्मुर्दिशोदश त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः एकमार्गगतो राजा चित्रसेनोमहीपतिः । एकाकीसगतस्तत्रयत्रयत्र च ते मृगाः ऋक्षशृङ्गस्वर्गगमनवर्णनम् प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्ग काननं गिरिगह्वरम्। वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते ॥१५।। उत्तानपाद उवाच अदृश्यांस्तु मृगान्मत्त्वा दिशो राजा व्यलोकयत्। आश्रमेवसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः कां दिशं नु गमिष्यामि क्क मे सैन्यसमागमः ॥ १६ ॥ ईश्वर उवाच एवंकष्ं गतो राजाचित्रसेनोनराधिपः। वृक्षच्छायांसमाशित्य विश्राममकरोन्नपः

काशीराजोमहावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इतिख्यातो धरण्यांसनराधिप हंसकारण्डवाकीर्ण चक्रवाकोपशोभितम्। तस्य राज्ये सदा धर्मो नाऽधर्मो विद्यते क्वचित्। ततो दूष्टा स राजेन्द्रः सम्प्रहप्टतनूरुहः ॥ १६॥ वेदधर्म्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्।।४॥ स्वधर्मनिरतश्चैवयुद्धा तिथ्यप्रियःसदा। क्षत्रधर्मसमाश्रित्यभोगान्भुङक्तेसकामतः आच्छाद्यशतपत्रेश्च पूजयामासशङ्करम्। धयौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान्। उत्तीर्य सलिलात्तीरे दूष्टा वृक्षं समीपगम्। उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह सङकथाम्॥ ६॥ चिन्तयन्तुपविष्टोऽसौ किमद् प्रकरोम्यहम्। कथयत्राजते राजा कैलास इव शङ्करः। एवं सपालयत्राज्यं राजामन्त्रिणमब्रवीत् मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने। तत्राऽडसीनो दद्शाऽथ चनोद्ेशे मृगान्बहन्॥। २३॥ केचित्पूर्वमुखास्तत्र चाऽपरे दक्षिणामुखाः। गम्यतां सच्िवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः ॥८॥ वारुण्यभिमुखाः केचित्केचित्कौवेरदिङ्मुखाः॥२४॥ अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाघिपाः। छत्रैश्छत्राणि वृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननम्प्रति॥ ६॥ केचिन्निद्रापरा: केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिता: परे। मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशुङ्गो महातपाः॥२५॥ रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहयम्। तेनैतच्छादितं स्व्वं सदिङ्मार्तण्डमण्डलम् ॥ १० ॥ मृगान्दृष्टा ततोराजाआहारार्थमचिन्तयत्। हत्वातेषुमृगंकश्चिद्वक्षयामियदच्छया स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात्। न तत्र दृश्यते सूर्यो न काठ्ठा न च चन्द्रमाः। काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः ॥२७॥ पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशङ्गाणि सर्वतः ॥११॥ १ विचिन्त्येवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापंगृद्यकराग्रेण स शरं सन्दधे ततः परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धेवार्षिके यथा। तत्राऽसौसुमहद्यूथ मृगाणांसमलक्ष्यत विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः। तेषांमध्येस वैविद्ध ऋक्षशङ्गोमहातपाः

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे घतुःपश्चाशत्तमोऽध्याय: ] चित्रसेनसङ्कल्पविकल्पवर्णनम् जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः। धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः। अकामात्पातकंजातं कथंशुद्धिर्भविष्यति॥ स ऋष्टिः पतितस्तत्र कृष्णकृष्णेति चाव्रवीत्॥ ३० ॥ ऋक्षशङ्ग उवाच हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहंघातितोऽधुना। कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धर्ममोपरि मांगृहीत्वाSSाश्रमंगच्छयत्रतौपितरौमम। आवेदयस्वचात्मानंपुत्रवातिनमातुरम् मृगमध्ये स्थितश्चाऽहं न कश्चिदुपरोधये। तेद्रष्टामांकरिष्यन्तिकारुण्यंचतवोपरि। उपायंकथयिष्यन्तियेनशान्तिर्भविष्यति तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः ॥। ३२।। तस्य तद्वघनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम !। शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यदब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा। स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्र' जगामाऽऽश्रमसन्निधौ॥४५॥ हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनाऽसौ घातिनो द्विजः॥ ३३ ॥ न शक्नोति यदा वोढ विश्राम्यति पुनः पुनः। चित्रसेन उवाच तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्च्छितं विकलेन्द्रियम् ॥४६ ॥ अकामाद्ातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयाऽनय ! मुमोच् चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः। वस्त्रंचतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुदुर्मुद्ुः गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनु दाहयाम्यहम्॥३४॥ पश्यतस्तस्यराजेन्द्रऋश्षशटङ्गोमहातपाः। पश्चत्वमगमच्छीव्रं ध्यानयोगेनयोगवित् द्ृष्टाद्वूष्टन्तु यत्किश्चिन्न समंत्रह्महत्यया। अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मेनभविष्यति दाहयामास तं विप्रं विधिद्वष्टेत कर्मणा। स्नानंकृत्वासशोकार्त्तो विललापमुहुर्मुदुः ऋक्षभुङ्ग उवाच इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे न ते सिद्धिर्भवेत्काचचिन्मयि पञ्चत्वमागते। रेवाखण्डे शूलभेदमाहात्म्ये ऋक्षशङ्गस्वर्गगमनवर्णनं नाम बह्वयो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम् ॥ ३६॥। जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्चतपस्विनः । भ्रातृजायामरिष्यन्तिमयिपश्चत्वमागते एताहत्या भविष्यन्ति कथंशुद्धिर्भवेत्तव। उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुयदिमन्यसे चित्रसेन उवाच उपायः कथ्यतांमेऽद्य यस्ते मनसि वर्त्तते। करिष्ये तमहंसर्वं यत्नेनापि महामुने! ऋक्षशङ्ग उवाच दीर्घतपसःस्वर्गारोहणवर्णनम् पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चाऽडगतः । ईश्वर उवाच ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शद्रजः॥४॥ ततश्चानन्तरं राजाजगामोद्वेगमुत्तमम्। कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहंपुनः चित्रसेन उवाघ ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्रौ कलेवरम्। नाहं शद्रोऽस्मि भोस्तात! न वैश्यो ब्राह्मणो न वा।, अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमम्प्रति ॥२॥ न घान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र! क्षत्रियोऽस्मि महामुने!॥४१॥ कथयामियथावृत्तंगत्वातस्यमहामुने। एवंसश्चिन्त्यराजासौजगामाश्रमसन्निधौ

७१० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे स्तुःपश्चाशत्तमोऽध्याय: ] दीर्घतपसाशलभेदमहत्त्ववर्णनम् * १११

ऋक्षणङ्गस्य वास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः । किं त्वया वातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम ॥१८॥ द्वृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ॥४॥ दीर्घतपा उवाच एवमुक्त्वाततोविप्रोविचिन्त्यच पुनःपुनः। परित्यज्यतदाक्रोधंमुनिभावाजगादह आगच्छ स्वागतंतेऽस्तुआसने Sत्रोपविश्यताम्। अर्घददाम्यहंयेनमधुपर्कसविष्टरम् दीर्घतपा उवाच चित्रसेन उवाच उद्वेगंत्यजभो वत्स!दुरुक्तं गदितो मया। पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद अर्धस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे ! नाऽस्मि भाषणे। किं करोति नरः प्राज्ञः प्रर्यमाण: स्वकर्मभिः। मृगमध्यस्थितो विग्रस्तव पुत्रो मया हतः ॥ ६ ॥ प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धि: कर्मानुसारिणी ॥ २२ ॥ पुत्रध्नंचिद्धिमांविप्र तीव्रदण्डेन दण्डय। मृगभ्रान्त्याहतोविप्रऋक्षशुङ्गोमहातपाः अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम। हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः इति मत्वामुनिश्रेष्टकुरुमेत्वं यथोचितम्। मातातद्वघनंश्रुत्वागृहान्नि क्रम्यचिह्वला ब्रह्मक्षत्रविशां मध्येशद्रचण्डालजातिषु। कस्तवं कथयसत्यंमेकस्माच्चनिहतोद्विज हा हताऽस्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले। चित्रसेन उवाच विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता।। ६ ।। विज्ञापयामि विप्ररषे! क्षन्तव्यं ते ममोपरि। हा हता पुत्रपुत्रेति करुणं कुररीयथा। विललापाऽतुरामाता क्वगतोमांचिहायवै नाऽहं विप्रोऽस्मि वै तात ! न वैश्यो न च शद्रजः ॥२५॥ मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हिमानय ॥ १० ॥ न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने !। श्रुताध्यनसम्पन्नं जपहोमपरायणम्। काशीराजो मृगान्हन्तुमागतो वनमुत्तमम् ॥ २६॥ आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक !॥११॥ लोकोक्त्या श्रूयतेचैतच्चन्दनं किलशीतलम्। पुत्रगात्रपरिष्वङ्श्चन्दनादपिशीतलः किं कर्त्तव्यं मया विग्र! उपायं कथयस्व मे ॥२८॥ किं चन्दनेन पीथूप्बिन्दुना कि किमिन्दुना ॥ १३॥ दीर्घतपा उवाच पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि।। १४ ।। ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो !। परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय !। दशैका च कथं शक्यास्ता: शृणुष्व नरेश्वर/॥ २६॥ पश्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता ।। १२।। चत्वारो मे सुताराजन्सभार्यामातृपूर्वकाः। मयासहनजीवन्तिऋक्षशङ्गस्यकारणे एवंचिलपतीदीना पुत्रशोकेनपीडिता। मूर्च्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले उपायं शोभनंतातकथयिष्येशणुप्वतम्। शक्नोषि यदि तंकर्तु सुखोपायं नरेश्वर भार्या च पतितांदृश्ट पुत्रशोकेनपीडिताम्। चुकोपसमुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते सकुटुम्वं समस्तं मां दाहयित्वाऽनलेनृप। अस्थीनिनर्मदातोये शूलभेदेविनिक्षिप दीर्घतपा उवाघ नर्मदादक्षिणे कूले शालभेदं हि विश्रुतम्। सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्॥ याहि याहि महापाप! मा मुखं दर्शयस्व मे। शुचिर्भूत्वा ममाऽस्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप।

७१२ *स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे धतुःपश्चाशत्तमोऽध्यायः ] दीघतपसःस्वर्गारोहणवर्णनम् * ७१३ मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्ान्न संशयः॥ ३४॥ बहुद्ुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् । ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः राजोवाच एकपादास्थिता:केचिदपरे सूर्यद्वष्टयः। आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः । एकाङ्गष्टस्थिता: केचिदूदर्ध्वबाहुस्थिताः परे॥५०॥ समस्तं मेऽस्ति यत्किश्चिद्राज्यं कोशः सुहत्सुताः॥३१॥ दिनैकभोजना: केचित्केचित्कन्दफलासनाः। तवाधीनं महाविप्र! प्रयच्छामि प्रसीद मे। परस्परंविवद्तोर्विप्रराज्ञोस्तदा नृप त्रिरात्रभोजना: केच्वित्पराकव्रतिनोऽपरे ॥५१॥ स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्यामृता तदा। चान्द्रायणरता: केचित्केित्पक्षोपवासिन:। पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ॥ ३७॥ मासोपवासिन: केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः॥५२॥ पुत्राश्चमातृशोकेनसर्वेषश्चत्वमागताः । स्नुषाश्चैवतदा सर्वामृताश्च सह भतृ भिः योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम्। पश्चत्वं च गता:सर्वेमुनिमुख्यानृपोत्तम !। विप्रानाह्वापयामासयेतत्राश्रमवासिन: शीर्णपर्णाशिनःकेचित्केचिच्च कटुकाशनाः॥५३॥ तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः । स तैस्तदाऽभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः ॥४० ॥। गार्हस्थ्ये च स्थिता:केचित्केचिच्चैवाSग्निहोत्रिणः॥५४॥ दाहं सञ्चयनंचक्रे चित्रसेनोमहीपतिः। ऋक्षश्ङ्गादिसर्वेषांगृहीत्वाऽस्थीनियत्नतः याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते!। चित्रसेन उवाघ न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति॥४२॥ कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः ! विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्धाराक्रान्तो महीपतिः। येनाभिवाञ्छिता सिद्धि: सफला मे भविष्यति ॥५६॥ सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वाऽस्थीनि पदे पदे।। ४३।। ऋषय ऊचु: पिबेजलं निराहारः सगच्छन्दक्षिणामुखः । अचिरेणैवकालेन सङ्गतो नर्मदातटम् धन्वन्तरशतंगच्छ भृगुतुङ्गस्पमूर्दनि। कुण्डंद्रक्ष्यसितत्पूर्ण विस्तीर्णपयसाशिवम् आश्रमस्थान्द्विजान्दृष्टा पप्रच्छ पृथिवीपतिः॥४५॥ तेषां तद्वचनंश्रुत्वागतःकुण्डस्यसन्निधौ। द्ृष्टाचैवतुतत्तीर्थं भ्रान्तिर्जातानृपस्य वै चित्रसेन उवाघ ततोविस्मयमापन्नश्चिन्तयन्त्रैमुहुर्मुद्यः। आकाशस्थंददर्शाऽसौ सामिषं कुररं नृप कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः! भ्रममाणंगृहीता हिंवध्यमानं निरामिषैः। परस्परंच्युयुधुःसर्वेऽप्यामिषकाङक्षया येन यामि महाभागा स्वकार्यार्थस्य सिद्धये॥४६ ॥ हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽम्भसि। शालेनशलिनायत्र भूभागो भेदितः पुरा मुनय ऊचु: तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्य: पुरुषोऽभवत्। इतःक्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थंपरमशोभनम्। नर्मदादक्षिणेकूले ततोद्रक्ष्यसिनाऽन्यथा विमानस्थं ददर्शाSसौ पुमांसं दिव्यरूपिणम् ॥ ६२॥ ऋषिवाक्येन राजाऽसौ शीव्रंगत्वानरेश्वरः। सददर्शततःशीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम गन्धर्वाऽप्सरसोयक्षास्तंयान्तं तुष्टबुर्दिवि। अप्सरोगीयमानेतु गतेसूर्यस्य मूर्द्धनि

७१४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्य परमं गतः। ऋषिणा कथितंयद्वत्तद्वत्तीर्थ न संशयः हृष्टरोमाऽभवद्दृष्टा प्रभावं तीर्थसम्भवम्॥ ६ै४ ॥ ममाऽय्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः । पञचपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि॥ ६५॥ काशीराजमोक्षवर्णनम् तिलमिश्रेणतोयेनातर्पयत्पितृद्ेवता। ग्रृह्यास्थीनि ततोराजाचिक्षेपाऽन्तर्जलेतदा उत्तानपाद उवाच क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोदर्ध्ववदनः स्थितः। माहात्म्यं तीर्थगंद्ृष्टाचित्रसेनोनरश्वरः। किंचकारक्ववा वासं किमाहारो बभूवह तान्ददर्श पुनः सर्वान्दिव्यरूपधराञ्ुभान्॥६॥ ईश्वर उवाघ भृगुतुङ्ग' समार्ह्य ऐशानीं दिशमाश्रितः । तपश्चचारविपुलं कुण्डे तत्र नृपोत्तमः सर्वान्देवान्हदि ध्यात्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्। पृथग्भूतांश्च तान्सर्वान्विमानेषु व्यवस्थितान। विचिक्षेप यदात्मानं प्रत्यक्षौ रुद्रकेशवौ। उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षितोऽमवत् ॥ ६६॥ करे गृहीत्वा राजानं रुद्रो वघनमब्रवीत्॥ ३ ॥ ऋषिरविमानमारूढश्चित्रसेनसथाव्रवीत्। भो भोः साधोमहाराजचित्रसेन महीपते ईश्वर उवाघ त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ट गतिर्द्िव्या ममेदशी। जातेयंयत्वया कार्य कृतं परमशोभनम् प्राणत्यागं महाराज! मा काले त्वं कृथा वृथा। स्वसुतोऽपि न शक्नोति पितृणां कर्त्तु सीदशम्। अद्याप्यसि युवा त्वं वै न युक्तं मरणं तव ॥।४ ।। मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि॥ ७२॥ स्वस्थानं गच्छ शीघ्र त्वं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्। फलं प्राप्स्यसिराजेन्द्र! कामिकं मनसेप्सितम्। कुरु निष्कण्टकं राज्यं नाके शक्र इवापरः॥॥ आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते॥ ७३॥ चित्रसेन उवाघ स्वर्ग जगाम ससुतस्ततो दीर्घतया सुनिः। न राज्यं कामये देव ! न पुत्रान्न च बान्धवान्। इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे न भार्या न च कोशं व न गजान्न तुरङ्गमान्॥ ६ ॥ दीर्घतपसःस्वर्गारोहणवर्णनंनाम चतुःपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥५॥ मुश्चमुश्च महादेव मा विम्नःक्रियतां मम। स्वर्गप्राप्तिर्ममाऽद्यैवत्वत्प्रसादान्महेश्वर ईश्वर उवाच यस्याऽग्रतो भवेद ब्रह्मा विष्णुःम्भुस्तथैव घ। स्वर्गेण तस्य कि कार्यं स गतः किं करिष्यसि ॥ ८॥ तुष्ावयंत्रयोदेवा वृणीष्व वरमुत्तमम्। यथेप्सितं महाराज सत्यमेतदसंशयम्। ४६

७१६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेाखण्डे पश्चपश्चाशत्तमोऽध्यायः] शलभेदमाहात्म्यवर्णनम् * ११७ चित्रसेन उवाध नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसुजायते। एकविशर्तिपितु:पक्षेमातुश्चैवैकविशतिम् यदि तुष्टास्त्रयोदेवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। अद्यप्रभृतियुष्माभिःस्थातव्यमिहसर्वदा भार्यापक्षे दशैवेह कुलान्येतानि तारयेत् । शूलभेदवनेराजञ्छाकमूलफलैरपि॥ गयाशिरो यथापुण्यं कृतं युष्माभिरेव घ। तथैवेदं प्रकर्त्तव्यं शूलभेदं च पावनम् एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवतिभोजिता। यत्रयत्रस्थिता यूयं तत्रतत्रवसाम्यहम्। गणानां चैवसर्वेषामाधिपत्यमथाऽस्तुमे पश्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते भक्तिमान्नरः ॥२६॥ ईश्वर उवाच कुलानिप्रेतभूतानि सर्वाण्यपि हि तारयेत्। द्विजदेवप्रसादेन पितृणांच प्रसादतः अद्यप्रभृति तिष्ठामः शलभेदे,नरेश्वर। त्रिकालं हि त्रयोदेवाः कलांशेन वसामहे॥ श्राद्धदो निवसेत्तत्र यत्रदेवो महेश्वरः। स्युरात्मघातिनोयेघ गोब्राह्मणहनाश्च ये नन्दिसज्ज्ञो गणाधीशो भविष्यति भवान्ध्रुवम्। दंष्द्रिभिर्जलपाते च विद्युत्पातेषु ये मृताः। मत्समीपे तु भवत आदौ पूजा भविष्यति ॥ १४ ॥ न येषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया॥ २६॥ प्रक्षिप्य तानि चास्थीनि यत्र दीर्घतपा ययौ। तत्र तीर्थे तु यस्तेषां श्राद्धंकुर्वीत भक्तितः । मोक्षावाप्तिर्भवेत्तेषांयुगमेकंन संशयः सकुटुम्बो विमानस्थः स्वर्गतस्त्वं तथा कुरु॥१५॥ अज्ञानाद्यत्कृतं पापं बालभावाञ्च यत्कृतम्। तत्सर्वनाशयेत्पापंस्नानमात्रेण भूपते एवं देवा वरं दत्त्वा चित्रसेनाय पार्थिव !। रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवतिनिर्मलम्। तथापापोऽपितत्तीर्थेस्नातोभवतिनिर्मलः कुण्डमूर्द्धनि याम्यायां त्रयो देवास्तदा स्थिताः॥१६॥ संन्यासं कुरुते योऽत्र तीर्थे विधिसमन्वितम्। परस्परं वदन्त्येवं पुण्यतीर्थमिदं परम्। यथाहि गयाशिर: पुण्यं पूर्वमेव पठ्यते।। ध्यायन्नित्यं महादेवं स गच्छेत्परमं पदम् ॥३३॥ तथा रेवातटे पुण्यं शालभेदं न संशयः ॥ १७॥ क्रीडित्वा स यथाका्म स्वेच्छया शिवमन्दिरे। ईश्वर उवाच वेदवेदाङ्गतत्वज्ञो जायतेऽसौ शुभे कुले॥ ३४॥ इदं तीर्थं तथा पुण्यं यथा पुण्यं गयाशिरः। सकृत्पिण्डोदकेनैवनरोनिर्मलतांव्रजेत् रूपवान्सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः । एकं गयाशिरोमुक्त्वा सर्वतीर्थानि भूपते !। राजा वा राजपुत्रो वा धर्माघारसमन्वितः।। ३५।। शालभेदस्य तीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ १६॥ एतत्ते कथितं राजस्तीर्थस्य फलमुत्तमम् । कुण्ड मुदीच्यांयाम्यायांदशहस्तप्रमाणतः। रौद्रवारुणकाष्ठायांप्रमाणंचैकविशति यच्च्क्र त्वा मानवो नित्यं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ३६॥ एतत्प्रमाणं तत्तीर्थ पिण्डदानादि कर्मसु। नाधर्मनिरता दातुं लभन्ते दानमत्र हि य्य इदंश्रावयेन्नित्यमाख्यानं द्विजपुङ्गवान्। श्राद्धेदेवकुलेवाऽपि पठेत्पर्वणि पर्वणि विष्णुस्तु पितृरूपेण ब्रह्मरूपी पिता महः। प्रपितामहोरुद्रोऽभूदेवंत्रिपुरुषाःस्थिताः गीर्वाणास्तस्य तुष्यन्ति मनुष्या: पितृभिः सह। कदा पश्यति तीर्थ वै कदा नस्तारयिष्यति। पठतां शृण्वतां चैव नश्यते सर्वपातकम् ॥३८॥ इति प्रतीक्षां कुर्वन्ति पुत्राणां सततं नृप !। लिखित्वा तीर्थमाहात्म्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः। शूलभे दे नरः स्नात्वा दृष्टा शालधरं सकृत् ॥२३ ॥ जातिस्मरत्वं लभते प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥ ३६॥

७१८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षटूपश्चाशत्तमोऽध्याय: ] * वीरसेनपुत्र्या:कथानकवर्णनम् * ७१६

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदक्षरमन्वितम्॥४0॥ देवनद्या: प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती॥ ६॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेरेवाखण्डे याम्यायां शलभेदस्य तत्रतीर्थमनुत्तमम्। तत्रदेवशिलापुण्यास्वयं देवेन निर्मिता शलभेदमाहात्म्ये काशीराजमोक्षगमनवर्णनंनाम पश्चपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥५५॥ तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः। पितरस्तस्यतृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ ११ ॥ तत्रस्नात्वा तु योभक्त्या ब्राह्मणान्भोजयेन्नृप।

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चाऽन्तो न विद्यते॥ १२ ॥ उत्तानपाद उवाच सगङ्गावतरणव्याधवाक्योपदेशकथनपूर्वकंदानादिफलवर्णनम् कानि दानानि दत्तानि शस्तानि धरणीतले।

उत्तानपाद उवाच यानि दत्त्वा नरो भक्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥१३॥ अन्यञ्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गाऽवतारिता। देवशिलाया माहात्म्यंस्नानदाना दिजंफलम्। व्रतोपवास नियमैर्यत्प्राप्यंतद्वदस्वने रुद्रशीर्षे स्थिता देवी पुण्या कथमिहाSडगता॥१॥ ईश्वर उवाच पुण्यादेव शिलानाम तस्यामाहात्म्यमुत्तमम्। एतदाख्याहिमेसर्वंप्रसन्नोय दिशङ्कर आसीत्पुरामहावीर्यश्चेदिनाथोमहाबलः। वीरसेनइतिख्यातोमण्डलाधिपतिर्नप ईश्वर उवाघ राष्ट्र तस्यरिपुर्नास्निनव्याधिर्नचतस्कराः। न चाधर्मोऽभवत्तत्रधर्म एवहिसर्वदा शृणुष्वैकमना भूत्वा यथागङ्गाऽवतारिता। देवैःसरवैर्महाभागासर्वलोकहितायवै सदा मुदान्वितो राजा सभार्यो बहुपुत्रकः। अस्ति विन्ध्यो नगोनाम याम्याशायां महीपते!। एकासीद दुहिता तस्य सुरूपा गिरिजा यथा ॥ १७ ॥ गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर !॥४।। इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च। कृतंवैवाहिकंकर्मकालेप्राप्तेयथाविधि तत्रघाह्वानितागङ्गा ब्रह्मादैरखिलैःसुरैः। अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम् अनन्तरं चेदिपतिर्द्वादशाब्दमखेस्थितः। ततस्तस्यास्तु योभर्त्तासमृत्युवशमागतः जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले। विधवां तां सुतां दृष्टा राजा शोकसमन्वितः। भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि॥ ६॥ उवाच वघनं तत्र स्वभार्या दुःखपीडिताम्॥ २० ॥ तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम्। प्रिये दुःखमिदं जातं यावजीवं सुदुःसहम्। नैषारक्षयितुं शक्या रूपयौवनगविता ततो देवनदी जाता सा हिताय नृणां भुवि॥७॥ दूषयेतकुलंक्काऽपिकथंरक्ष्याहिबालिका। नोपायोविद्यतेक्वाSि ुमत्याश्रक्षणे वसन्ति ये तटे तस्या: स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः । परस्परं विवद्तो: श्रुत्वा तत्कन्यकाऽव्रवीत् ॥२२॥ पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम्॥८॥ भानुमत्युवाच यत्र सा पतिता कुण्डे शालभेदे नराधिप !। न लजामि तवाग्रऽहं जल्पन्ती तात ! कर्हिचित्।

७२० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षट्पश्चाशत्तमोऽध्याय: ] भानुमत्याशलभेदगमनवर्णनम् * ७२१

सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराघिप ।॥।२३।। जन्मत्रयकतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । जलेन तिलमात्रेण प्रदद्यादञ्जलित्रयम्॥ अद्यप्रभृत्यहं तात! धारयिष्ये न मूर्द्धजान्। स्थलवस्त्रपटार्द्धतुधारयिष्यामिते गृहे तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्यसंशयम्। करिष्यामि व्रतान्याशु पुराणविहितानि घ। यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर्व्राह्मणैर्नृप॥ ४०॥ आत्मानं शोषयिष्यामि तोषथिष्ये जनार्दनम् ॥२५॥ वार्घु ष्याद्यास्तु वज्यन्ते पितृणां दत्तमक्षयम्। ममैषा वर्तते वुद्धिर्यदित्वंतातमन्यसे। भानुमत्यावचःश्रुत्वा राजासंहर्षितोऽभवत् अपरेऽह्नि ततोगच्छेत्पुण्यां देवशिलां शुभाम् ॥। ४१॥ तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम्। वीक्ष्यते जाह्नवीपुण्यादेवैरुत्पादिता पुरा। स्नात्वातत्रजलंदद्यात्तिलमिश्रंनराधिप विसृज्य पुरुषान्वृद्धान्कृत्वा तस्या: सुरक्षणे ॥ २9॥ सकृत्पिण्डप्रदानेन मुच्यते ब्रह्महत्यया। पुरुषान्त्सायुधांध्चापि ब्राह्मणान् स पुरोहितान्। एकादश्यामुपोषित्वा पक्षयोरुभयोरपि ॥ ४३॥ दासीदासान्पदातींश्च घास्या:संरक्षणक्षमान्॥२८॥ क्षपाजागरणं कुर्यात्पठेत्पौराणिकींकथाम्। विष्णुपूजां प्रकुर्वीतपुष्पधूपनिवेदने: ततःपितुर्मतेनैव गङ्गातीरंगतासती। अवगाह्य तटे द्वे तु गङ्गायाः स नराधिप!॥ प्रभाते भोजयेद्विप्रान्दानं दद्यात्स्वशक्तितः । नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः। चतुर्थेडह्नि ततो गच्छेद्यत्र प्राच्ी सरस्वती॥४५॥ द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायां समवस्थिता॥३० ॥ ब्रह्मदेहाद् विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम्। त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम्। तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः॥४६ प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी॥ ३१॥ श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान्भोजयेद द्विजान्। समा:पञ्च स्थितातत्रॐकारेऽमरकण्टके। उदग्याम्येषुतीर्थेषुतीर्थात्तीर्थंजगामसा पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्॥४७॥ स्नात्वा स्नात्वाSडपूज्यविप्रान्भक्तिपूर्वमतन्द्रिता। सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा। देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम् वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे।। ३३॥ त्रिरात्रं कुरुते योऽत्र शुचि: स्रात्वा जितेन्द्रियः। ददर्शचाश्रमंपुण्यं मुनिसङ्घैःसमाकुलम्। द्ृष्टा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदमब्रवीत् पक्षं मासं च षण्मासमब्दमेकं कदाचन॥ ४६ माहात्म्यमस्य तीर्थस्य नाम चैवाऽस्य कीदशम्। न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद्दिवि। कथयन्तु महाभागाः! प्रसाद: क्रियतां मम ॥ ३५॥ नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात्॥५॥ ऋषय ऊचु: विनापु सातुयानारी द्वादशाब्दं शुघिव्रता। तिष्ठतेसाऽक्षयंकालं रुद्रलोकेमहीयते चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरे:। महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शालिना॥। मुनीनां वचनं श्रुत्वा मुदा परमया ययौ। ततोऽवगाह्य तत्तीर्थमहन्निशमतन्द्रिता अत्रतीर्थेतुयःस्रात्वातर्पयेत्पितृदेवताः । अनिवर्त्तिकागतिस्तस्यजायतेनात्रसंशयः द्ृष्टा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमव्रषीत्। श्रूयतां वचनं मेऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिता: द्वितीये Sह्निततोगच्छेच्छूलभेदेतपस्विनि!। पूर्वोक्तेन विधानेनस्न्रानंकुर्याद्यथाविधि नं त्यजामीदृशं स्थानं यावजीवमहर्दिशम्।

७२२ *स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षटूपश्चाशत्तमोऽध्याय: ] व्याधस्यदेव शिलाम्प्रतिगमनवर्णनम् * ७२३

मत्पितुश्च तथा मातु: कथयध्वमिदं वचः ॥५४॥ पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित्सूर्येन्दुसम्प्लवः । त्वत्कन्या शूलभेदस्था नियता व्रतचारिणी। अयनं किं भवेद्द्य किं वाऽक्षयतृतीयका॥ ७० ॥ एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृप ।॥५५॥ ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थितातदा। पप्रच्छनारींदृष्टाऽग्रेदत्त्वाग्रे कमले शुभे एकान्तरोपवासस्था शनैर्मासोपवासिता तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे। देवशिलास्थिता नित्यं दध्यौ सा चक्रपाणिनम् ॥५६ ॥ किमयं स्नाति लोकोडयं किं वा स्नानस्य कारणम्॥ ७२॥ अहन्निशं दहेद धूपं चन्दनश्च सदीपकम्। नायु वाघ पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान्॥ अद्य चैकादशीपुण्या सर्वपापक्षयङ्करी। उपोषिता सक्द्येन नाकप्राप्तिं करोतिसा द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुवरता तत्र संस्थिता॥५७॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वाशबरी शबराय वै। कथयामासचाव्यग्रास्त्रीवाक्य नृपसत्तम ईश्वर उवाच अद्य त्वेकादशीपुण्या बालवृद्धैरुपोषिता। मदनैकादशीनाम सर्वपापक्षयङुरी॥ अन्यद्वेवशिलायास्तु माहात्म्यंशणुभूपते। कथयामिमहाबाहोसेतिहासंपुरातनम् नियता श्रूयते तत्र राजपुत्री सुशोभना। कश्चिद्वनेघरोव्याधः शबरः सह भार्यया। दुर्भिक्षपीडितस्तत्र आमिषार्थ वनगतः व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती॥ ७६ ॥ नापश्यत्पक्षिणस्तत्र न मृगान्न फलानि घ। नैतया सदशी काचित्त्रिषु लोकेषु विश्रुता। सरस्ततो ददर्शाऽथ पझ्मिनीखण्डमण्डितम् ॥ ६० ॥ दृश्यते सा वरारोहा ह्यवतीर्णा महीतले॥ 99॥ दृष्टा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यमब्रवीत्। भार्याया वचनं श्रत्वा शवरस्तां जगाद ह। कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये ॥ ६१॥ कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम् ॥ ७८ ॥ देवस्य पूजनार्थ तु शालभेदस्य यत्नतः । विक्रयो भवितातत्र धर्मशीलो जनो यतः ममैवाव र्त्ततेवुद्धिर्नभोक्तव्यंमयाध्रुवम् । न मयोपार्जितंभद्रे ! पापबुद्धयाशुभंक्कचित् , भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानिसः। उत्तीर्णस्तुतटे यावददृष्टाश्रीवृक्षमग्रतः शबयु वाच श्रीफलानिगरृहीत्वा तु सुपक्कानिविशेषतः। शलभेदं स सम्प्राप्तोददर्श सुबहूञ्जनान् न पूर्व तु मया भुक्तं कस्मिश्चैवतुवासरे। भुक्तशेषंमयाभुक्तंयावत्कालंस्मराम्यहम् चैत्रमासेसितेपक्षेए कादश्यांनराघिप। तस्मिन्नहनिनाश्रीयुर्बालावृद्धास्तथास्त्रियः भार्यया निश्चयं:ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह। मण्डपं दद्दशे तत्रकृतं देवशिलोपरि। वस्त्रैः सम्वेष्टितंदिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशीसितम् अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तुभक्तितः ॥। ८१ ।। ऋषवश्चाSडगतास्तत्र ये चाऽऽश्रमनिवासिन: । सर्वान्देवान्नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति। सोपवासाः सनियमा: सर्वे साग्निपरिग्रहाः॥ ६७॥ तस्थौ स शङ्कमानोऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम् ॥ ८२॥ देवनद्यास्तटेरम्ये मुनिसङ्यैः समाकुले। आगच्छद्गिनृ पश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्यै निवेदितम्। दृष्टाजनपदंतत्रतांभार्या शबरोऽब्रवीत्। गच्छपृच्छस्व कमपिकिमद्यस्ानकारणम् तद्दृष्टा पद्मयुगलं तां दासीं सदाऽ्रवीत्तदा ॥। ८३॥

७२४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखखण्डे षट्पश्चाशत्तमोऽध्याय: ] सपत्नीकस्यशबरस्यरात्रिजागरणवर्णनम् ७२५ कुत्र पदद्वयं लब्धं कथ्यतामग्रतो मम। शीघ्रं तत्रैव गत्वाच पद्मानानय पापरान् धान्येन वसुना वाऽपि कमलानि समानय। शवयु वाच निषेधश्च कृतः पूर्वं स्व्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्। सत्येनतपते सूर्यःसत्येन ज्वलतेऽनलः भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति ॥ ८५॥ श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे॥। ८६ ॥ सत्येन तिष्ठत्युदधिर्वायुः सत्येन वाति हि। सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्वन्ति च ॥ ६६॥ शबयु वाघ श्रीफलानि सपुष्पाणि दास्यामि व विशेषतः। सत्याधारमिदं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम्।

न लोभो न स्पृहा मेऽम्ति गत्वा राजञीं निवेदय॥ ८७॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत् ॥ १०० ॥

तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तंनिवेदितम्। शव्यु क्तंपुरस्तस्या : सविस्तर परंव च ः देवकार्य तु मे मुक्त्वा नाऽन्या बुद्धि: प्रवर्त्तते।

तस्यास्तु वघनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता। गृहाण राजि! पुष्पाणि कुरु पूजां गद्ाभृतः। १०१।। श्रयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो चिद्यते क्वचित्। उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः ॥ ८६॥ कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि॥ शबयु वाच न मूल्यं कामयेदेवि! फलपुष्पसमुद्धवम्। श्रीफलानिचपुष्पाणियथेष्टंमम गरृह्यताम् मांसं शय्याSSसनं धाना: प्रत्याख्येया न वारि च ॥ १०२॥ राज्युवाच अचा कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ। आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च। क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुविधम्।। राज्युवाच विना मूल्यं न गृह्लामि कमलानि तवाऽधुना। उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च। मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च॥

धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम्॥ ६१॥ प्रतिग्रहेण यलब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः॥१०४॥

दशविशत्यथत्रिशच्चत्वारिशदथाऽपिवा। गृहाण वा खारिशतंदुर्भिक्षांभोधिमुत्तर पुरोहित उवाच

वसुरत्नंसुवण घ अन्यत्ते यदभीप्सितम्। तत्सर्वसम्प्रदास्यामिकमलार्थे नसंशयः ग्ृहाणराजि! पुष्पाणिकुरुपूजां गदाभृतः । उपकार:प्रकर्त्तव्योव्यपदेशेन कर्हिचित् इश्वर उवाच शवयु वाच नाहारंचिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देव वरानने। देवकार्यविनाभद्रे नान्याबुद्धिःप्रवर्त्तते श्रीफलानि सपझानि दत्तानि शबरेण तु। गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजाश्चके सुशोभनाम् ॥१०६॥ राश्युवाच नत्वयाऽन्नंपरित्याज्यंसर्वमन्नेप्रतिष्ठितम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेनममान्नंप्रतिगृह्यताम् क्षपाजागरणश्चक्रेश्रुत्वापौराणिकींकथाम्। शबरस्तुततोभार्यामिदं वचनमब्रवीत

तपस्विनो महाभागा येघाऽरण्यनिवासिन: । दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि!।

गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्तेऽन्नमतन्द्रिताः॥ ६६॥ कृत्वां दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम्॥ १०८॥ चक्रतुर्जागरंरात्रौध्यायन्तो धरणीधरम्। ततः प्रभातसमये दृष्टास्नानोत्सुकं जनम्

७२६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे षट्पश्चाशत्तमोऽध्याय: ] शबरशबर्योःपरस्परवार्त्तावर्णनम् * 929 स्नाति वै शलभेदे तु देवनद्यांतथाSपरे। सरस्वत्यां नराःकेचिन्मार्कण्डस्यहदेSपरे चक्रतीर्थ गताश्चक: स्नानं केचिद्विधानतः। शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम्।

शुचयस्ते जनाः सर्व्वे स्नात्वा देवशिलोपरि ॥ १११॥ संसारसागराद्गीतः सत्यं भद्रे! वदामि ते ॥ १२६ ॥

श्राद्धं चक्रः प्रयत्नेनश्रद्धयापूतचेतसा। तान्दृष्टा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रेप्रयत्नतः अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया।

भानुमत्या तथा भत्तु ः पिण्डनिर्वणं कृतम्। घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा ॥ १२७॥

अनिन्य्या भोजिता विप्रा दम्भवार्धुष्यवर्जिंताः ॥११३॥ तेन पापेन दग्धोऽहं दारिद्रंय न निवर्त्तते।

हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा। पायसेनतु गव्येन कृतान्नेनविशेषतः तीर्थावगाहनं पूर्व पापेन न कृतं मया ॥ १२८॥

भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि। तेनाऽहं दुःखितो भद्रे !दारिद्रयमनिवर्त्तकम्।

पादुकोपानहौ छत्रं शध्यां गोवृषमेव च ॥ ११५॥ मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि॥

विविधानि च दानानिहेमरलधनानि च । चक्रतीर्थेमहाराजकपिलांयःप्रयच्छति नगशुङ्ग' समारुह्य मोक्तुमिच्छाम्यहं तनुम् ॥ १२६॥

पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशेलवनकानना ॥ ११६ ।। शवयु वाच मात्रा पित्रा न मे कार्यं नाऽपि स्वजनवान्धवैः । उत्तानपाद उवाच यानि यानि च दत्तानि शस्तानि जगतीपतेः। या गतिस्तव जीवेश! सा ममापि भविष्यति ॥ १३० ॥

तानि सर्वाणि देवेश! कथयस्व प्रसादतः ॥ ११७॥ न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम्।

ईश्वर उवाघ श्रयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा ॥ १३१ ॥

तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चपुरुत्तमम् । भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः पारणं कुरुभोजेन्द्रवतंयेनननश्यति। यत्तेऽभिवाञ्छितं किश्चिद्विष्णवेकर्तुमर्हसि

गृहदो रोगरहितो रूप्यदो रूपवान्भवेत्। वासोदश्चन्द्रसालोक्यमर्कसायुज्यमश्वदः भार्याया वचनं श्रत्वा मुमुदे शबरस्ततः।

वृषद्स्तु श्रियंपुष्टां गोदाताच त्रिविष्टपम्। यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि॥ १३३ ॥

धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम्। सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तोऽपि च तया सह।

वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम् ॥ १२१॥ चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम् ॥१३४॥

सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते। येनयेन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे

तेनतेन सभावेन प्राप्नोतिप्रतिपूजितम्। दृष्टा दानानिसर्वाणिराज्ञीदत्तानियानिच् रेवाखण्डे सगङ्गावतरणव्याधवाक्योपदेशकथनपूर्वकंदानादिफलवर्णनं नाम

उवाच शबरो भार्या यत्तच्छृणु नरेश्वर। पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः॥ षट्पश्चाशत्तमोऽध्यायः॥५६॥

श्रुतश्च तन्मया सर्व दानधर्मफलं शुभम। पूर्वजन्मार्जितं पापं स्ानदानव्रतादिभि:

सप्तपश्चाशत्तमोऽध्याय:] व्याधेनपरान्नभक्षणदोषवर्णनम् * ७२६

व्यतीपातस्तथा योग: करणं विष्टिरेव घ॥१३ ॥

सतपचाशत्तमोऽध्यायः पद्मकंनाम पर्वैतदयनादिघतुर्गु णम। अत्र दत्तं हुतं जप्ं सर्वं भवति चाऽकयम्॥ ते द्विजा भानुमत्याऽथ शालभेदं गता: सह। व्याधस्वर्गगमनवर्णनम् दद्वशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम् ॥१५॥ ईश्वर उवाच पेशानीं स दिशंगत्वा पर्वते भृगुमूर्द्धनि। पतितुं च समारूढोभार्ययासहपार्थिव भानुमतीद्विजान्भोज्य बुभुजेभुक्तशेषतः । भुक्ता सुसुखमास्थायतदन्नंपरिणाम्यच भानुमत्युवाच त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा। तिष्ठतिष्ठ महासत्त्व शृणुष्ववचनंमम। किमर्थत्यजसि प्राणानद्यापिचयुवाभवान् मार्कण्डस्य हदे स्नात्वाSडनर्च्य देवं गुहाशयम् ॥२॥ कः सन्ताप: क उद्धेगः किं दुःखं व्याधिरेव घ। कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम्। पश्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः॥ शिशुः संदृश्यसेऽद्याऽपि कारणं कथ्यतामिदम् ॥१८॥ आर्चयद्विविधैः पुष्पैरनेवेदैश्च सुशोभितैः। शबर उवाच क्षपाजागरणं कृत्वा श्रृत्वा पौराणिकीं कथाम् ॥४॥ कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किश्चिदेव तु। नृत्यगीतैस्तथास्तोत्रैर्दध्यौदेवंमहेश्वरम्। अन्नंविस्तारितंसर्वंदेवस्याSप्रेयथाविधि संसारभयभीतोऽहं नान्या: बुद्धि: प्रवर्त्तते॥ १६॥ वातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिता: सपरिच्छदाः। दुःखेनलभ्यतेयस्मान्मानुष्यंजन्मभाग्यतः। मानुष्यंजन्मचासाद्ययोनधर्मसमाचरेत् चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य चृषभध्वजम् ॥ ६॥ स गच्छेन्निरयं वोरमात्मदोषेण सुन्दरि !। शङ्गवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम्। क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसङ्कलम् तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने ॥ २१॥ नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा। राज्युवाच प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा ॥८॥ अ्रद्यापि वर्त्तते कालो धर्मस्योपार्जनेतव। कृतापकृतकर्मावै व्रतदानैविशुद्धयति॥ दत्त्वा दानानि विप्रेस्यः शक्त्या विप्रातुसारतः। अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु। अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च॥ ६॥ नित्यमाघर धर्म त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्॥ २३॥ विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्यवेष्टितः। स्त्रग्दामलम्वमानैश्चबहुदीपसमुज्ज्वलैः शबर उवाच पक्कान्नैविविधैर्भक्ष्यैःसुवृत्तैर्मोदकादिभिः। यतस्तेव्राह्मणाःसव्वेवेदाध्ययनतत्पराः नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च। तत्पर्व कीर्त्तयाञ्चकः पद्मकं नाम नामतः। यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याऽश्राति किल्बिषम् ॥२४॥ आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा॥ १२॥ राज्युवाच त्वाष्ट्रमेव न नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवंतथा। कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम्। अवगाह्यसुतीर्थानि सर्वपापैःप्रमुच्यते

अष्टपश्चाशत्तमोऽध्याय:] * शालभेदमाहात्म्यवर्णनम् * ७३० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे ७३१

ततो विमुक्तपापस्तु यत्किश्चित्कुरुते शुचिः। दत्त्वा तु विधिवद्दानं ब्राह्मणेभ्यो नृपात्मज!।।३।

कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गति प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥ २६ ॥ निश्चयंपरमंकृत्वास्थिताशान्तेनचेतसा। ततःसम्पूज्यविधिवत्पितृन्देवान्नराधिप

शबर उवाच अन्नमद्यमयात्यक्तंप्राणेभ्योऽपिमहत्तरम्। सत्यं न लोपयेद्देविनिश्चिताSत्रमतिर्मम नगशङ्ग समारुह्यकृत्वामुकुलितौ करौ। विज्ञाप्य ब्राह्मणान्सर्वानिदं वघनमब्रवीत्

प्रसाद:क्रियतांदेवि क्षमस्वाऽद्य जनैः सह। अर्धोत्तरीयवस्त्रेणसंयम्यात्मानमुद्यतः मम माता पिता भ्राता ये चान्ये सखिबान्धवाः।

भार्यया सहितो व्याधो हरि ध्यात्वा पपात ह। क्षमापयित्वा सर्वा स्तान्वघनं मम कथ्यताम्॥७॥

नगार्द्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप।॥२६॥ त्वत्पुत्री शालभेदे तु तपः कृत्वा स्वशक्तितः ।

चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्रा कुण्डस्योपरि भूमिप !। विसृज्य चैव साऽऽत्मानं तस्मिस्तीर्थे दिवं ययौ ।। ८ ।।

त्रिमुहर्त्ते गते काले शबरो भार्यया सह॥ ३०॥ ब्राह्मणा ऊचु:

दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम् ॥ ३१ ॥ सन्देशंकथयिष्यामस्त्वयोक्त शोभनव्रते।मातापितृभ्यांसुश्रोणिमातेभूSदत्रसंशयः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततोविसृज्यताँलोकान्स्थिता:पर्वतमूर्द्दनि। अर्धोत्तरीय वस्त्रेणगाढंबद्ध्वापुनःपुनः

रेवाखण्डे व्याधस्वर्गगमनवर्णनंनाम सप्तपश्चाशत्तमोऽध्यायः॥॥ ततश्चिक्षेप साऽडत्मानमेकचित्ता नराधिप! नगार्द्धे पतिता यावत्तावद्दृष्टाः सुराङगना: ॥११॥ भोभो वत्से महाभागे! भाठुमत्यतितापसि। दिव्यं विमानमारुह्म कैलासम्प्रतिगम्यताम्॥१२॥ ततः सा पश्यतां तेषां जनानां त्रिदिवं गता ॥ १३॥ अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच शूलभेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् इनि ते कथितः सर्वः शलभेदस्यविस्तरः। यःश्रुतःशङ्करात्पूर्वमृषिदेवसमागमे॥

उत्तानपाद उवाच यइदं पठतेभक्त्यातीर्थेदेवकुलेSपिवा। स मुच्यते महापापादपिजन्मशतार्जितात् अथाता देवदेवेश भानुमत्यकरोच्च किम्। एष मे संशयोदेव कथयस्त्र प्रसादतः ॥ ब्रह्महाच सुरापीघ स्तेयी घ गुरुतल्पगः। गोघातीस्त्री विघाती चदेवब्रह्मस्वहारक:

ईश्वर उवाच स्वामिद्रोही मित्रघाती तथा विश्वासघातकः। चिन्तयित्वा मुहूत्त सा गता कुण्डस्य सन्निधौ। परन्यासापहारी घ परनिक्षेपलोपकः ॥ १७ ॥

द्ृष्टा कुण्डस्य माहात्म्यं राज्ञी हर्षेण पूरिता ॥ २ ॥ रसभेदी तुलाभेदी तथा वाद्घुषिकस्तु यः।

विप्रान्बहन्समाहूय पूजयामास तत्क्षणात्। यः कन्याविभ्नकर्त्ता व तथा विक्रयकारकः ॥१८॥

७३२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकोनषष्टितमोऽध्याय: ]* आदित्यतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * ७३३

परभार्या भ्रातृभार्या गौः स्नुषाकन्यका तथा। अभिगामीपरद्वेषीतथाधर्मप्रदूषक: पुष्करिण्यां तथा स्थानं यथा स्थानं नरे स्मृतम् ॥५॥ मुच्यन्ते सर्व एवैते शूलभेदप्रभावतः ॥ २० ॥ सूर्यग्रहे तु यः स्नात्वा दद्याद्दानं यथाविधि। य इदंश्रावयेच्क्राद्धे विप्राणांभुञ्जतांनृप। मुदं प्रयान्ति संहष्टाःपितरस्तस्यसर्वशः हस्त्यश्वरथरत्नादि गृहं गाश्च युगन्धरान् ॥ ६ ॥ यश्चेदं शृणुयाद्गक्त्या पठ्यमानं नरोवशी। सुवर्णरजतं वाऽपि ब्राह्मणेभ्योददाति यः। त्रयोदशदिनं यावत्त्रयोदशगुणम्भवेव् स मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वकल्याणभाग्भवेत ॥२२।। तिलमिश्रेण तोयेन तर्प्ययेत्पितृदेवताः। द्वादशाब्दे भवेत्प्रीतिस्तत्र तीर्थे महीपते! इदं यशस्यमायुष्यमिदं पावनमुत्तमम। पठतांश्ण्वतां नृणामायुःकीर्त्तिविवर्द्धनम् गस्तत्र कुरुते श्राद्धं पायसैर्मधुसर्पिया। श्राद्धदो लभते स्वर्ग पितृणां दत्तमक्षयम् इति कथितमिदं ते शूलभेदस्म पुण्यं महिम न हि मनुष्यै श्रूयतेः यत्सपापैः। अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैरिङ्गदेर्वा तिलैः सह। अक्षयं फलमाप्नोति तस्मिस्तीर्थे न संशयः मदनरिपुतटिन्या याम्यकूलस्थितस्य प्रबलदुरितकन्दोच्छेदकुद्दालकल्पम् ।।२४।। तत्र स्नात्वा तु यो देवं पूजयेच्च दिवाकरम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे आदित्यहृदयं जप्त्वा पुनरादित्यमर्चयेत्। स गच्छेत्परमं लोकं त्रिदशैरपि वन्दितम् ॥ ११॥ सचमेकां जपेद्यस्तु यज्जुर्वासामएव च। स समग्रस्य वेदस्य फलमान्नोति वै नृप शालभेदमाहात्म्यं समाप्तम् यस्त्र्यक्षरं जपेन्मत्रं ध्याधमानो दिवाकरम्। आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वपातकैः॥ १३॥ यस्तत्र विधिवत्प्राणांस्त्यजते नृपसत्तम।

एकोनषष्टितमोऽध्यायः स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः॥ १४ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेवन्तीखण्डे पुष्करिण्यामादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् रेवाखण्डे पुष्करिण्यामादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं

श्रीमार्कण्डेय उवाघ नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥५६॥ ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम्। श्रुते यस्या: प्रभावे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १॥ रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम्। यत्राऽस्ते सर्वदा देवो वेदमूर्ततिर्दिवाकर: कुरक्षेत्रं यथापुण्यं सार्वकामिकमुत्तमम्। इदं तीर्थ तथा पुण्यं सर्वकामफलप्रदम् कुरुक्षेत्रे यथावृद्धिर्दानस्य जगतीपते। पुष्करिण्यांतथा नाऽत्र वर्द्धते नाSत्संशयः यवमेकं तु यो दद्यात्सौवर्ण मस्तके नृप।

पष्टितमोऽध्याय: ] * नर्मदास्तुतिवर्णनम् * ७३५

षष्टितमोऽध्यायः जम्बीरैरजु नैःकुब्जैःशमीकेशरकिंशुकैः। तस्मिस्तीर्थेम हापुण्ये सुगन्धिकुसुमाकुले पुन्नागनारिकेलैश्च खदिरैः कल्पपादपैः। अनेकश्वापदाकीर्णं मृगमार्जारसङ्कलम्॥ आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ऋक्षहस्तिसमाकीर्णं चित्रकैश्चोशोभितम्। प्रविष्ाऋषयः सर्वे नेपुष्पसमाकुले श्रीमार्कण्डेय उवाघ वनान्ते व स्त्रियो दृष्टा रक्ता रक्ताम्बरान्विताः । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि आदित्येश्वरमुत्तमम्। सर्वदुःखहरंपार्थसर्वविभ्नविनाशनम् रक्तमाल्यानुशोभाळ्या रक्तवन्दनघर्चिताः ॥ १७॥ रक्ताभरणसंयुक्ता: पाशहस्ताभयावहाः। नालभन्त श्रियं नाके मर्त्ये पातालगोचरे। तासां समीपगा दृष्टाः कृष्णजीभूतसन्निभाः॥१८॥ कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा नैमिषं पुष्करं तथा॥ ३॥ महाकाया भीमवक्त्राः पाशहस्ता भयावहाः। वाराणसी च केदारं प्रयागं रुद्रनन्दनम्। महाकालं सहस्राक्षं शुककतीर्थ नृपोत्तम अनावृष्ट्य पमा दृष्टा आतुराः पिङ्गलोचना: ॥ १६॥ रवितीर्थस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति पोडशीम्। दीर्घजिह्वा करालास्या तीक्ष्णदंष्ट्रा दुरासदा। रवितीर्थे हि यद्वृत्तं तच्क्र णुष्व नृपोत्तम !॥ ५। वृद्धानारी कुरुश्रेष्ठ दृष्टाऽन्या ऋषिपुङ्वैः॥२०॥ स्नेहात्तेकथयिष्यामिवार्द्धकेना तिपीडितः। शप्वन्तुऋषयःसर्वेतपोनिष्ठामहौजसः ततः समीपगा वृद्धा तस्य वृन्दस्य भारत !। श्रुतं मे रुद्रसानिध्ये नन्दिस्कन्दगणैः सह। स्वाध्यायनिरता विप्रा दृष्टास्तैः पापकर्मभिः ॥२१॥ पार्वत्या पृष्टः शम्भुश्च रवितीर्थस्य यत्फलम् ॥७ ॥ ऊचुस्ते तु समूहेन ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान्। शम्भुना च यदाख्यातं गिरिजाया: ससम्भ्रमम्। अस्माकं स्वामिन: सर्वे तिष्ठन्ते तीर्थमध्यतः॥ तत्सर्वमेकचित्तेन रुद्रोद्गीतं श्रुतं मया ॥ ८ ॥ ते प्रस्थाप्या महाभागा: सर्वथैव त्वरान्विताः ॥ २२।। तत्तेऽह सम्प्रवक्ष्यामि शणुयत्नेनपाण्डव। दुर्भिक्षोपहताविप्रानर्मदांतुसमाश्रिताः तच्क्र त्वा वचनं तेषांसर्वेचैवत्वरान्विताः । जग्मुस्तेनर्मदाकक्षंद्ृष्टारेवांद्विजोत्तमाः उद्दालको वशिष्ठश्च माण्डव्यो गौतमस्तथा। ततः केघित्स्तुवन्त्यन्ये जय देवि! नमोऽस्तु ते ॥ २४॥ याज्ञवल्क्योऽथ गर्गश्च शाण्डित्यो गालवस्तथा॥ १० ॥ नमोऽस्तु ते सिद्धगणैनिषेविते! नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रमङगले!। नाचिकेतो विभाण्डश्च बालखिल्यादयस्तथा। नमोऽस्तु ते विप्रसहस्रसेविते! नमोऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्धवे! वरे!॥ २५॥ शातातपश्च शङ््श्च जैमिनिर्गोभिलस्तथा॥११॥ नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने! नमोऽस्तु ते देवि! वरप्रदे! शिवे!। जैगीषव्य:शतानीकःसर्व एवसमागताः। तीर्थयात्राकृतातैस्तु नर्मदायाःसमन्ततः नमामि ते शीतजले! सुखप्रदे! सरिद्विरे! पापहरे! विचित्रिते ।॥ २६ ॥। आदित्येश्वरमायाताप्रसङ्गादृष्टिपुङ्गवाः। वृक्षैःसञ्छादितं शुभ्रंधवतिन्दुकपाटलै अनेकभूतौघसुसेविताङ्ग !गन्धर्वयक्षोरगपाविताङ्ग ! महागजौघैर्महिषैर्वरा हैरापीयसे तोयमहोर्मिमाले!॥ २७॥

७३६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे पष्टितमोऽध्याय:] ७३9

नमामि ते सर्ववरे! सुखप्रदे! विमोघयास्मानघपाशबद्धान्॥२८॥ देहक्षयं स्वे सलिले ददाति समाश्रयं तस्य महानुभाव!॥४०॥

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या यावत्तवाम्भो नहि संश्रयन्ति। पापैर्विमुक्ता दिवि मोदमाना: सम्भोगिनश्चैव तुनान्यथा घ॥४१॥

स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्रेत्तद्वेवि दद्यात्परमं परमं पदं तु ॥ १६ ॥ प्रसन्नानर्मदादेवीस्त्रोत्रेणाSनेनभारत। जलेनाप्यायितान्विप्रान्दक्षिणापथवाहिनी

अनेकसंसारभयार्दितानां पापैरनेकैरभिवेष्टितानाम्। अमृतत्वं तु वो दद्नि योगिभिर्यन्नगम्यते। दुर्ल्भं यत्सुरैःसर्वेर्मत्प्रसादाललभिष्यथ

गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे! द्वन्द्वैरनेकैर भिसम्वृतानाम्॥३० ॥ इति ते ब्राह्मणाराजलुँब्धा वरमनुत्तमम्। गमिष्यन्तःप्रीतचित्तादद्वशुश्चित्रमद्गुतम्

नदश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि! सम्प्राप्य न संशयोऽत्र। श्रीमार्कण्डेय उवाच

दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैरनेकैर भिपूजिताऽसि॥३१॥ द्ृष्टास्तैः पुरुषा:पार्थनर्मदातटसंस्थिताः। स्ानदेवार्चनासक्ताःपश्चएवमहावलाः

विण्मूत्रदेहाश्च निमग्नदेहा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मत्याः। ते दृष्टा ब्राह्मणैः सव्चेर्वेदवेदाङ्गपारगैः। सम्पृष्टास्तैर्महाराज यथा तदवधारय॥

महाबलध्वस्ततरङ्गभङ्ग जलं न यावत्तव संस्पृशंति ॥ ३२॥ विप्रा ऊचु:

म्लेच्छा: पुलिन्दास्त्वथ यातुधाना: पिबन्ति येऽम्भस्तवदेवि! पुण्यम् । वनान्ते स्त्रीयुगं द्रष्टा महारौद्रं भयावहम्। वृद्धाश्चपुरुषास्तत्रपाशहस्ताभयावहा:

तेऽपि प्रमुच्यन्ति भयाच्च वोरात्किमत्र विग्रा भवपाशभीताः ॥ ३३॥ दुर्धर्षा दुननिरीक्ष्याश्च इतश्रेतश्च,चश्चलाः। व्याहरन्तःशुभांवाचं न तत्रगतिरस्तिवै

सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगेऽस्मिन्कलिनावसृष्टे। अपरस्परयोः सर्वे निरीक्षन्तः पुनः पुनः।

त्वं भ्राजसे देवि जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे घ गङ्गा ॥ ३४।। तैस्तु तद्वचनं प्रोक्तं तत्सर्व कथ्यतामिति ॥४६॥

तव प्रासादाद्वरदे विशिष्टे कालं यथेमं परिपालयित्वा। अस्माकं;पुरुषाः पञ्च तिष्ठन्ति तत्र सत्तमाः ।

यास्याम मोक्षं तव सुप्रसादाद्वयं यथा त्वं कुरु नः प्रसाक्षम्॥ ३५॥ ते प्रस्थाप्या महाभागाः स्वथैव त्वरान्विताः॥५०॥

त्वामाश्रिता ये शरणं गताश्च गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रान्। अथ ते पुरुषा: पश्च श्रुत्वा वाक्पमिदं शुभम्।

त्वत्पालिता याव दिमं सुघोरं कालं त्वनावृष्टिहतं क्षिपामः ॥३६ ॥ परस्परं निरीक्षन्तो वदन्ति घ पुनः पुनः॥५१॥

एवंस्तुता तदादेवी नर्मदासरितां वरा। प्रत्यक्षासापरामूर्ध्टिनिर्व्राह्मणानांयुघिष्टिर क्व ते कस्य कुतो याताः किमुक्तं तैर्भयावहैः॥॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच पुरुषा ऊचु:

पठन्ति ये स्तोत्रमिदं नरेन्द्र! शृण्वन्ति भक्त्या परया प्रशान्ताः । तीर्थावगाहनंसर्वैः पूर्वदक्षिणपश्चिमैः। उत्तरश्चकृतंभक्त्या न पापं तैर्व्यपोहितम् ते यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताङ्ाः॥३८॥ निष्पापाश्चाथ सञ्जातास्तीर्थस्याऽस्य प्रभावतः।

ये स्तोत्रमेतत्सततं जपन्ति स्नात्वा घ तोयेन तु नर्मदायाः। शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे वह्निकालोपमा हविजाः ॥५४॥

तेभ्योऽन्तकाले सरिदुत्तमेयं गति विशुद्धामघिराद्ददाति॥३६ ॥ पातकानि व्तघोराणि यान्यचिन्त्यानि देहिनाम्।

प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेतानुदिनं स्तवेन्द्रम्। पापिष्टेन तु चैकेन गुरुदारा निषेचिता॥५५॥

७३८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे पष्टितमोऽध्यायः ]* आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ७३६

हतंघा ऽन्येनमित्रस्वंसुवर्णच धनन्तथा। ब्रह्महत्यामहारौद्राकृताचाऽन्येनपातकम् कुरुक्षेत्रे समं पुण्यं नाऽत्र कार्या विचारणा॥ ७0 ॥ सुरापानं तु चान्यस्य सञ्जातं चाप्यकामतः । ग्रमे वा यदि चाऽरण्ये पुण्या सर्वत्रनर्मदा। रवितीर्थेविशेषेण रेवा पुण्यफलप्रदा गोवध्या चाप्यकामेन कृता घैकेन पापिना॥५७॥ षष्ठ्यां सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वैधृतौ। अकामतोऽपि सर्वेषां पातकानि नराघिप!। सङक्रान्तौ ग्रहणेऽमायां ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः॥७२॥ ब्राह्मणानां तुते श्रुत्वा वाक्यं तद्विस्मयान्विताः ॥५८॥ कामक्रोधैविमुक्ताश्चरागद्वेषैस्तथैवच। उपोष्यपरया भक्त्या देवस्याऽग्रेनराधिप सदएवतदाजातापा पिष्ठागतकल्मराः। तीर्थस्याऽस्यप्रभावेणनर्मदाया:प्रभावतः रात्रौजागरणं कृत्वा दीपंदेवस्यबोधयेत्। कथां वै वैष्णवींपार्थ वेदाभ्यसनमेवच न क्वचित्पातकानां तु प्रवेशश्चाSत्रजायते। एवं सश्चित्यतेसर्वेपापिष्ठाश्चपरस्परम् ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदमथर्वणम्। ऋचमेकां जपेद्यस्तु स वेदफलमाप्नुयात् चित्रभानु: स्मृतस्तैस्तु विचिन्त्य हृदये हरिम्। गायत्र्या व चतुर्वेदफलमाप्नोति मानवः । प्रभाते पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः॥ स्नात्वा रेवाजले पुण्ये तर्पिता: पितृदेवताः॥ ६१॥ भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन शक्तितः। छत्रोपानहशय्यादि गृहदानेनपाण्डव!॥। नत्वा तु भास्करं देवं हृदि ध्यात्वा जनार्द्दनम्। ग्रामधूर्वहदानेन गजकन्याहयेन घ। विद्याशकटदानेन सर्वेषामभयं भवेत्॥।७८। प्रदक्षिणं तु तं भक्त्या ज्वलन्तं जातवेदसम् ॥ ६२॥ शत्रुश्च मित्रतां याति विषं चैवाऽमृतं भवेत्। पतिता: पाण्डवश्रेष्ठ! पापोद्विग्ा महीपते!। ग्रहा भवन्ति सुप्रीताः प्रीतस्तस्य दिवाकरः॥ ७६॥ सासत्विकीं वासनां कृत्वा त्यक्त्वा रजस्तमस्तथा ॥६३॥ एनते सर्वमाख्यातंरवितीर्थफलंतृप। ये शण्वन्ति नराभक्त्या रवितीर्थफलंशुभम् हतं तैः पावके सर्व्वंरेवायाउत्तरे तटे। विमानस्थास्तदादष्टाब्राह्मणैस्तैयुधिष्ठिर! तेऽपि पापविनिर्मुक्ता रविलोके वसन्ति हि। गोदानेनचयत्पुण्यं यत्पुण्यंभृगुदर्शने आश्चर्यमतुलं दवृष्टमृषिभिर्नर्मदातटे। तदाप्रभृति ते सर्वे रागद्वेषविचर्जिताः॥६५॥ केदार उदकं पीत्वा तत्पुण्यं जायते नृणाम्। रवितीर्थ द्विजा हृष्टा: सेवन्ते मोक्षकाङक्षया। अब्दमश्वत्थसेवायां तिलपात्रप्रदो भवेत् ॥ ८२॥ तीर्थस्याऽस्य च यत्पुण्यं तच्छणुष्व नराधिप।॥ ६६ ॥ तत्फलं समवाप्नोति आदित्येशवरकीर्त्तनात्। पीडितो वृद्धभावेन भक्त्या प्रीतो नरेश्वर !। श्रुते यस्य प्रभावे न जायते यन्नृपात्मज!॥।८३।। उद्देशं कथयिष्यामि द्विक्रोशाभ्यन्तरे स्थितः ॥ ६७॥ नत्सर्वकथ यिष्यामिभक्त्यातव महीपते। पापानिचप्रलीयन्तेभिन्नपात्रेयथाजलम् कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं रवितीर्थ श्रृतं मना। ईवरेण पुरार्ातं षण्मुखस्य नरायिप तीर्थस्याऽभिमुखोनित्यंजायतेनाSत्रसंशयः। गुह्याद्गुह्यतरंतीथंकथितंतवपाण्डव श्रुतं रुद्राच्च तैःसर्व्वेरहं तत्र समीपगः। पापिष्ठानां कृतम्नानां स्वामिमित्रावघातिनाम्। ईश्वरउवाच तीर्थाऽख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः ॥ ८६ ॥ मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन!। रवितीर्ये कुरुक्षेत्रे तुल्यमेतत्फलं लभेत्।। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे स्नाने दाने तथा जप्ये होमे चैव विशेषतः। रेवाखण्डे आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंताम षष्टितमोऽध्यायः॥६०॥

एकषष्टितमोऽध्यायः शक्र श्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् द्विषष्टितमोऽध्यायः करोडीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत्परंपुण्यं नर्मदादक्षिणेतटे। शक्रतीर्थं सुविख्यातमशेषाघविनाशनम्॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच

पुराशक्रेण तत्रैव तपो वै दुरितक्रमम्। प्रारब्धं परया भक्त्या देवं प्रति महेश्वरम् ततो गच्छेत्तराजेन्द्रकरोडीश्वरमुत्तमम्। यत्र वै निहतास्तात दानवा:सपदानुगा:

ततः सन्तोषितो देव उमापतिर्नराधिप। देवेन्द्रत्वं वरं राज्यं दानवानां वध ददौ इन्द्रादिदेवैः संहष्टैः सततं जयबुद्धिभिः। तेषां ये पुत्रपौत्राश्च पूर्ववैरमनुस्मरम् ॥

लब्धं शक्रेण नृपते नर्मदातीर्थभावतः। क्रुद्वैद्देवसमूहैश्च दानवा निहता रणे।

ततः पुण्यतमं तीर्थ सञ्जातं वसुधातले॥४॥ तेषां शिरांसि संग्रह्य सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ३॥

कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे त्रयोदशीम्। निक्षिप्य नर्मदातोये बन्धुभावमनुस्मरम्।

उपोष्य वै नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते॥५॥ तत्र स्नात्वा सुराः सर्वे स्थापयित्वा उमापतिम् ॥४॥

दुःस्चम्नसम्भवैः पापैदु र्न्निमित्तसमुद्धवैः। ग्रहशाकिनिसम्भूतैर्मुच्यते पाण्डुनन्दन इन्द्रेणसहिता:सर्वेडपूजयँलोकसिद्धये। हृष्टचित्तासुराःसर्वे जग्मुराकाशमण्डलम्

शक्रेश्वरं नृपश्रेष्ट ये प्रपश्यन्ति भक्तितः । तेषां जन्मकृतं पापं नश्यते नाऽत्रसंशयः दानवानां महाभाग सूदिता कोटिरुत्तमा।

अगभ्यागमने चैव अवाह्य चैववाहिते। स्वामिमित्रविघातेयन्नश्यते नाSत्रसंशयः तदाप्रभृति तत्तीर्थं करोडीति महीतले ॥ ६ ॥

गोप्रदानं प्रकर्त्तव्यं शुभं ब्राह्मणपुङ्डचे। धुर्य वा दापयेत्तस्मिन्सर्वाङरुचिरं नृप।। विख्यातं तु तदा लोके पापघ्नं पाण्डनन्दन !।

दातव्यं परया भक्त्या स्वर्गे वासमभीप्सता। अष्टम्यां घ चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ व भक्तितः ।

एतत्ते सर्वमारूयातं शक्रेश्वरफलं नृप ॥ १० । उपोष्य शलिनश्चाग्र रात्री कुर्वीत जागरम् ॥७॥

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे सत्कथापाठसंयुक्तो वेदाध्यनसंयुतः । प्रभाते विमले प्राप्ते पूजयेत्त्रिदशेश्वरम् ॥ पञ्चामृतेन संस्ाप्य श्रीखण्डेन व गुण्ठयेत्। शस्तैः पल्लवपुष्पेश्च पूजयेत्तु प्रयत्नतः बहुरूपंजपन्मन्त्रंदक्षिणाशांव्यवस्थितः । यथोक्तेन विधानेन नाभिमात्रेजलेक्षिपेत् तिलाञ्जलिं तु प्रेताय दक्षिणाशामुपस्थितः। श्राद्धं तत्रैव विप्राय कारयेद्विजितेन्द्रियः ॥ ११॥ विषमैरग्रजातैश्च वेदाध्ययनतत्परैः । गोहिरण्येन सम्पूज्य ताम्बूलैर्भोजनैस्तथा ॥ भूषणैःपादुकाभिश्च ब्राह्मणान्पाण्डुनन्दन।

&४२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे भवेत्कोटिगुणं तस्य नात्र कार्या विचारणा॥ १३॥ तस्मिस्तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजेदेहं विधानतः। त्रिषष्टितमोऽध्याय. तस्य भवति यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप!॥ १४ ॥ कुमारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् यावदस्थीति तिष्ठन्ति मर्त्यस्य नर्मदाजले। श्रीमार्कण्डेय उवाच ताद्वसति धर्मात्मा शिवलोके सुदुर्ल भे ॥१५॥ ततोगच्छेत्तुराजेन्द्र! कुमारेश्वरमुत्तमम्। प्रसिद्धं सर्वतीर्थानामगस्त्येश्वरसन्निधी ततः कालाच्च्युतस्तस्मादिह मानुषतां गतः। कोटीधनतिः श्रीमाआ्जायते राजपूजितः ॥ १६ ।। षण्मुखेन पुरा तात! सर्वपातकनाशनम्।

सर्वधर्मसमायुक्तो मेधावी बीजपुत्रकः। विख्यातो वसुधापृष्ठदीर्घायुर्मानवोभवेत् आराध्य परया भक्त्या सिद्धि: प्राप्ता नराधिप!॥२॥

पुनःस्मरति तत्तीर्थतत्र गत्वा नृपोत्तम!। करोडीश्वरमभ्यर्च्यप्राप्नोतिपरमांगतिम् देवसैन्याधिपो जातः सर्वशत्रुनिवर्हणः। उग्रतेजा महात्माऽसौ सञ्जातस्तीर्थसेवनात्॥ ३॥ इन्द्रचन्द्रयमै रुद्रैरादित्यैर्वसुभिस्तथा। विश्वेदेवैस्तथासवेः स्थापितस्त्रिदशेश्वरः तदाप्रमृतितत्तीर्थसञ्जातं नर्मदातटे। तत्रतीर्थे तु यो गत्वा एकचित्तो जितेन्द्रियः रेवाया उत्तरे कूले लोकानां हितकाम्यया। मानवो भक्तिसंयुक्त: प्रासादं कारयेत्तु यः ॥ २० ॥ कान्तिकस्य चतुर्दश्यामष्टम्यांघविशेषतः। स्नापयेद्विरिजानाथंदधिदुग्धेनसर्पिषा तस्मिस्तीर्थे नरश्रेष्ठ सद्गतिं समवाप्नुयात्। न्यायोपात्तधनेनैवदारुपाषाणकेष्टकैः गीतं तत्रप्रकर्त्तव्यं पिण्डदानं यथाविधि। ब्राह्मणैःश्रोत्रियैःपार्थषट्कर्मनिरतैःशुभैः ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शद्रैः स्त्रीभिश्च शक्तितः । यत्किश्चिद्वीयते तत्र अक्षयं पाण्डुनन्दन। सर्वतीर्थमयंतीर्थ निर्मितं शिखिना नृप तेऽपि यान्ति नरा लोके शाङ्करे सुरपूजिते ॥। २२ ॥। एतत्तेसर्वमाख्यातं कुमारेश्वरजं फलम्। कुमारदर्शनात्पुण्यं प्राप्यते पाण्डुनन्दन. यः शणोति सदा भक्त्या माहात्म्यं जीर्थजं नृप!। मृतः स्वर्गमवाप्नोति सत्यमीश्वरभाषितम्॥ ६॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तस्य पापं प्रणश्येत षण्मासाभ्यन्तरं घ यत् ॥। २३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यांसँहितायां पश्चमेरेवाखण्डे कुमारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥६३॥

करोडीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः॥६२॥

• मातृतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ७४५ यूजितो दैवतैः सर्वैः किन्नरैर्यक्षपन्नगैः । आनन्दसंयुतो देवो ननर्त वृषवाहनः॥

चतुःषष्टितमोऽध्यायः भैरवंरूपमास्थाय गौर्याधार्धाङ्गसंस्थितः । भूतवेतालकङ्कालैभैरवैर्भेरवो वृतः ॥ ननर्त नर्मदातीरे दक्षिणेपाण्डुनन्दन!। तुष्टैर्मरुद्रणैः सर्वेः स्थापितः कमलासनः अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तदाप्रभृति तत्तीर्थमानन्देश्वरमुच्यते। अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यांनराघिप श्रीमार्कण्डेय उवाच विधिवच्चार्च्चयेद्द वं सुगन्धेन विलेपयेत्। ब्राह्मणान्पूजयेत्तत्रयथाशक्त्यायुघिष्ठिर ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थ परमशोभनम्। नराणांपापनाशायअगस्त्येश्वरमुत्तमम् गोदानं तत्र कर्त्तव्यं वस्त्रदानं शुभावहम्। वसन्तस्यत्रयोदश्यांश्राद्धं तत्रैव कारयेत् तत्रस्नात्वा नरोराजन्मुच्यते ब्रह्महत्यया। कार्ततिकस्यतुमासस्यकृष्णपक्षेघतुर्दशी इङ्गदैर्बदरैबिल्वैरक्षतैश्च जलेन वा। प्रेतानां कारयेच्क्राद्धमानन्देश्वर उत्तमे ॥ १०। वृतेन स्नापयेद देवं समाधिस्थो जितेन्द्रियः। आनन्दिताभवेयुस्तेयावदाभूतसम्प्लवम्। सन्ततेवे न विच्छेद: सप्तजन्मसुजायते एकविंशतिकुलोपेतो न च्यवेदैश्वरात्पदात् ॥३॥ आनन्दोहि भवेत्तेषां प्रतिजन्मनि भारत ॥ ११ ॥ धनं चोपानही छत्रं दद्याच्च घृतकम्बलम्। भोजनं चैव सर्वेषांसर्व कोटिगुणं भवेत् इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे आनन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चषष्टितमोऽध्यायः॥६५॥ अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः॥६४॥

षट्षष्टितमोऽध्यायः पञ्चषष्टितमोऽध्यायः मातृतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् आनन्देश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच ततोगच्छेत्तु राजेन्द्र! मातृतीर्थमनुत्तमम्। सङ्गमस्य समीपस्थं नर्मदादक्षिणे तटे ततोगच्छेत्तु राजेन्द्र! आनन्देश्वरमुत्तमम्। रुद्रस्य परमानन्दो यत्रजातो युघिष्ठिर मातरस्तत्र राजेन्द्र! सञ्जाता नर्मदा तटे। उमार्द्धनारिर्देवेशो व्यालयज्ञोपचीतधृक् तत्तीर्थं कथयिष्यामि सर्वपापक्षयं वरम् ॥ १ ॥ उवाघयोगिनीवृन्दं कष्टं कष्टमहो हर। अजैयाः सर्वदेवानां त्वत्प्रसादान्महेश्वर। युधिष्ठिर उवाघ तीर्थमत्र विधानेन प्रख्यातं वसुधातले। आनन्दश्चैव सञ्जातो रुदरस्य द्विजसत्तम। कथ्यतांमेघतत्सर्वंसङ्स्षेपात्सहबान्धवैः एवं भवतु योगिन्य इत्युक्त्वाऽन्तरधाच्छिवः ॥४॥। श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ कथयामि नृपश्रेष्ठ ! आनन्देश्वरमुत्तमम्। दानवानांवधं कृत्वा देवदेवोमहेश्वरः॥ तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या नवम्यां नियतः शुधि:।

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे * कालपृष्ठायशिववरदानवर्णनम् *

उपोष्य परया भक्त्या पूजयेन्मातृगोघरम् ॥५॥ मूर्खस्त्रीबालशत्रूणां यश्छन्देनाऽनुवत्त ते। व्यसने पतते वोरे सत्यमेतदुदीरितम् देव्युवाच स्नापनंघारभेत्तत्र मन्त्रशास्त्रविदुत्तमः । सहिरण्येन कुम्भेन पश्चरत्नफलान्वितः भार्यायाऽभ्यर्थितो भर्त्ता कारणं बहु भाषते। स्नापयेत्पुत्रकामाया कांस्यपात्रेण देशिकः । लघुत्वं याति सा नारी एवं शास्त्रेषु पठयते॥। ६॥ पुत्रं सा लभते नारी वीर्यवन्तं गुणान्वितम्॥८॥ प्राणत्यागं करिष्यामि यदि मां त्वं न मन्यसे। योयं काममभिध्यायेत्ततः सलभते नृप। मातृतीर्थात्परंतीर्थ न भूतं न भविष्यति पार्वत्या प्रेरितो देवो गतोऽसौ दानवं प्रति ॥ १० ॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे ईश्वर उवाघ मातृतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्षष्टितमोऽध्यायः॥६६॥ किमर्थ पिवसेधूमं किमर्थतप्यसेतपः। कि दुःखंकिनुसन्तापोवदकार्यमभीप्सितम् युवा त्वं दृश्यसेऽद्यापिवर्षविशतिरेवच। तदाचक्ष्व हि मे सर्व तपसः कारणंमहत् दानव उवाच

सतषष्टितमोऽध्यायः अचला दीयतां भक्तिर्मम स्थैर्य्यं तवोपरि। अपरं वर्षसाहस्र निर्विन्न मेगतंविभो

लुङ्क श्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् दिवसानां सहस्रे द्वे पूर्णे त्वत्तपसा मम ॥ १४ ॥ ईश्वर उवाव श्रीमार्कण्डेय उवाच याचयाऽभीप्सितंकार्यंतुष्टोऽइं तव सुव्रत। देवस्यवधनंश्रुत्वाचिन्तयामासदानवः तस्यैवानन्तरं तात! जलमध्ये व्यवस्थितम्। किं नाकं याचयाम्यद्य किमद्य सकलां महीम्। लुङ्गश्र्वरमितिख्यातं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ १ ॥ एवं सचिन्तयामास कामबाणेन पीडितः ॥ १६ ॥ इदंतीर्थं महापुण्यं नानाश्चर्य महीतले। अस्यतीर्थस्यमाहात्म्यमुत्पत्तिशणुभारत दानव उवाच आसीत्पुरामहावीर्यो दानवोबलदर्पितः । कालपृष्ठ इतिख्यातः सुतोब्रह्मसुतस्य च यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि मे प्रभो। गङ्गातटं समाश्रित्य चघार विपुलं तपः॥ संग्रामेस्तु न तुष्टोऽहं बलं नास्तीति किश्च न ॥ १७। अधोमुखोऽपि संस्थित्वाSपिबद् धूममहर्निशम् ॥४ ॥ यस्य मूर्द्धन्यहंदेवपाणिनासमुपस्पृशे। देवदानवगन्धर्वोभस्मसाद्यातु तत्क्षणात् ततश्चानन्तरं देवस्तिष्ठतेह्य मयासह। दृष्टा तं पार्वती सा तु तपस्युग्रेव्यवस्थितम् ईश्वर उवाच पश्यपश्य महादेव धूमाशी तिष्ठते नरः। प्रसीद तं कुरुष्वाSद्यदेहिशीघ्रं वरं विभो! यत्त्वया चिन्तितं किश्चित्तत्सर्वं सफलं तव। उत्तिष्ठ गच्छशीघ्रंत्वंभवनंप्रतिदानव ईशदर उवाच दानव उवाच यदुक्तं वचनं देवि! नतन्मेरोघते प्रिये। स्वकार्य च सदाचिन्त्यं परकार्यं विसर्जयेत् स्थीयतां देवदेवेश! यावज्ज्ञास्यामि ते वरम्।

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्वष्टितमोऽध्यायः ] विष्णुसमीपेनारदगमनवर्णनम् * युष्मन्मूर्ध्नि न्यसे पा्णि प्रत्ययो मे भवेद्यथा ॥ २० ॥। नारद उवाच ततश्चानन्तरं देवश्चिन्तयानो महेश्वरः। नस्कदोनहखिह्मा यः कार्येषु क्षमोऽधुना देवदानवसिद्धानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। सर्वेषामेव देवेशो हरते ध्रुवमापदम्।। ज्ञात्वाचैवापदं प्राप्तां देवः प्रार्थयते वृषम्। अनेन सह पापेन युध्यस्वसांप्रतंक्षणम् असंभाव्यं न वक्तव्यंमनसापि न चिन्तयेत्। ईद्वशींनैवबुद्धयामिआपदंचविभोतव करं प्रासारयद्वैत्यो देवं मूर्ध्नि किल स्पृशेत्। ईश्वर उवाच लांगूलेनाऽहतो दैत्यो विषण्णः पतितो भुवि॥२३॥ देवस्तु दक्षिणामाशां गतश्चैवोमयासह। भयभीतो निरीक्षेत ग्रीवां भज्यपुनःपुनः गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र देवो जनार्दनः । विदितं च त्वया सर्वं यत्कृतंदानवेनतु अवध्यो दानवो ह्यष सेन्द्रैरपि मरुद्गणैः । गत्वा तु केशवं देवं निवेदय महामुने !।। गते चाऽदर्शनं देवे युयुधे वृषभेण सः। द्वावेतौ बलिनां श्रेष्ठौ युयुधातेमहाबलौ नार्द उवाच प्रहारैर्वज्रसद्ृशैः कोपेन घटिकात्रयम्। न तु गच्छाम्यहं देव सुप्तः क्षीरोदधौसुखी। केशवःप्रेरणे ह्यषामादेशोदीयतांप्रभो पाणिभ्यां नस्पृशेदो वै वृषभस्य शिरस्तथा ॥ २६ ॥ हत्वा लांगूलपातेन आगतो वृषभस्तदा। उत्थितश्चाप्यसौ दैत्यो व्रजते वृषपृष्ठतः मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा राजानं घ तथा प्रभुम्। गुरुं चैवाऽदित: कृत्वा शयानं न प्रबोधयेत्॥ ४३॥ वायुवेगेन संप्राप्तो यत्र देवो महेश्वरः। आगतं दानवं द्ूष्टा वृषो वचनमब्रवीत्॥ ईश्वर उवाच आरुह्य पृष्ठ मे देव! शीघ्रमेव हि गम्यताम्। यदि क्वचिदगारेषु वह्निरुत्पद्यते महान्। निधनंयान्ति तत्रस्था यद्बुद्ध्येरन्नसूरयः आरुह्य वृषभं देवो जगाम चोमया सह॥ २६॥ नारद उवाच नाकं प्राप्तस्ततो देवो गतःशक्रस्यमन्दिरम्। नात्यजद्देवपृष्ठ तु दानवोबलदर्पितः इन्द्रलोकं परित्यज्य ब्रह्मलोकंगतस्तदा। यत्रयत्र व्रजेद देवो भयात्सहदिवौकसैः शीघ्रं गच्छ महादेवआत्मानं रक्ष सुप्रभो। गच्छाम्यहं न सन्देहो यत्रदेवोजनार्द्दनः ततो नन्दिमहाकालौ स्तम्भहस्तौ भयानकौ। अपश्यत्तत्रतत्रैवपृष्ठ लग्न तुदानवम्। सर्वा ल्लोकान्भ्रमित्वा तु देवो विस्मयमागतः जन्नतुर्दानवं तत्र मुद्ररादिभिरायुधैः ॥४६॥ न स्थानं विद्यते किश्चिद्यत्र विश्रम्यते क्षणम्। त्रयोऽपि च महाकायाः सप्ततालप्रमाणकाः । देवदानवयोस्तत्र युद्ध ज्ञात्वा सुदारुणम्॥ ३३ ॥ हर्षितात्मा मुनिस्तत्र चिरं नृत्यति नारदः। न शमो जायते तेषां युध्यतां च परस्परम् ॥४ ॥

धन्योऽहमद्य मे जन्म जीवितं च सुजीवितम्॥ ३४ ॥ ततश्चानन्तरंविप्रोऽगच्छत्तंकेशवं प्रति। सुप्तं क्षीरार्णवेऽपश्यच्छेषपर्यङसंस्थितम्

महान्तं च कलिं द्वृष्टा सन्तोषः परमोऽभवत्। लक्ष्म्या पादयुगं ग्रृह्य ऊरूपरि निवेशितम्। अप्सरोगीयमानं तु भक्त्याSSनम्य च केशवम् ॥ ४६॥ देवदानवयोस्तत्र युद्धं त्यक्त्वा च नारद्ः॥ ३५।। आजगाम ततो विप्रो यत्रदेवोमहेश्वरः। द्ृष्टा देवोथ तं चिप्रं प्रतिपूज्याव्रवीदिदम् अद्य मे सफलंजन्मजीवितंचसुजीवितम्। उत्थापयस्वदेवेशंलक्ष्मित्वमविशंकिता

भो नारद मुनिश्रेष्ठजानीषेकेशवं क्वचित्। गत्वा तत्रचशीघ्रं त्वं केशवाय निवेदय नारदस्यवचः श्रुत्वा पदाङ्गष्ट' व्यम्द्दयत्। नारदस्तिष्ठतेद्वारिउत्तिष्ठमधुसूदन देवोऽपि नारदं द्ृष्टापरंहर्षमुपागतः। स्वागतं तु मुनिश्रेष्ट ! सुप्रभाताऽद्यशर्वरी॥

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तषष्टितमोऽध्याय: ] * विष्णुमाययादानवमोहवर्णनम् ७५१ नारद उवाच अद्य मे सफलं देव प्रभातं तव दर्शनात्। कुशलं व न देवानां शीघ्रमुत्तिष्ठगम्यताम् तत्समं च महातीर्थ न मर्त्येचैव दृश्यते। स्नानं ये तत्रकुर्वन्तिदानञ्चैवतुभक्तितः

श्रीविष्णुरुवाच् सप्जन्मकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः । एतत्तीर्थ महापुण्यं सर्वपातकनाशनम्

ब्रह्माचेन्द्रश्च रदूश्च ये वान्ये तु मरुद्गणाः। आपद: कारणंयच्चतत्समाख्यातुमर्हसि गम्यतां तत्र देवेश! लुङ्गुेशं त्वं सहामरैः। विष्णोस्तु वचनादेव प्रविष्टो हृदमुत्तमम् ॥ ६६॥ नारद उवाच दानवेन महातीवं तपस्तपं सुदारुणम्। रुद्रेण च वरो दत्तोभस्मत्वं मनसेप्सितम् रतिं सुमहतीञ्चक्रे सह तत्र मरुद्गणैः। ततश्चानन्तरं देवो मायां कृत्वा ह्यनेकधा ।

वरदानबलेनेव स देवं हन्तुमर्हति। ईद्दशं चेष्टितं ज्ञात्वा नीतो देवोऽमरैः सह॥ वसन्तमासं संसृज्य उद्यानवनशोभितम्। अशोकैर्बकुलैश्चैव ब्रह्मवृक्षैः सुशोभनैः।

नारदस्य वचः श्रुत्वाजगामसमुनिर्हरिः। द्ृष्टा देवस्तमीशानंगच्छन्तंदिशमुत्तराम् श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषै राजचम्पकैः।

दृष्टा देवं च स्ट्रोऽथ परिष्वज्य पुनः पुनः। नमस्कृत्य जगन्नाथ देवं च मधुसूदनः श्रीफलैश्च तथा तालैः कदम्बोदुम्बरैस्तथा॥। ७२॥

विष्णुरुवाच अश्वत्था दिद्रुमैश्चैव नानावृक्षैरनेकशः । नानापुष्पैःसुगन्धाढ्य भ्रमरैश्चनिनादितम्

भयस्य कारणं देव! कथ्यतां च महेश्वर। देवदानवयक्षाणां प्रेषयेयं यमालयम्। तस्मिन्मध्ये महावृक्षो न्यग्रोधश्च सुशोभनः ।

ललाटे व कृतो धर्म्मो युष्माकश्च महेश्वर !। बहुपक्षिसमायुक्त: कोकिलारावनादिनः॥७४॥

छित्वा शिरस्तथाङ्गानि इन्द्रियाणि न संशयः ॥ ६० ॥ कृष्णेन च कृतं तस्मिन्कन्यारूपं च तत्क्षणात्।

ईश्वर उवाच न तस्या: सद्दशी कन्या त्रैलोक्ये सघराचरे॥ ७॥

नास्ति सौख्यं च मूर्खेषु नास्ति सौख्यं च रोगिषु। अन्याश्च कन्यकाः सप्त सुरूपाः शुभलोचनाः।

पराधीने न सौख्यं तु स्त्रीजिते च विशेषतः ॥ ६१॥ दिव्यरूपधराः सर्वा दिव्याभरणभूषिताः ॥७६॥

स्त्रीजितेन मया विष्णो! वरो दत्तस्तु दानवे। पुमांसमभिकाङ्क्षन्त्यो यद्येकः कामयेत्स्नयः।

यस्य मूर्ध्नि न्यसेत्पाणि स भवेद्स्मपुञ्जवत् ॥ ६२॥ मोक्तिकै रत्नमाणिक्यैवैड्र्येश्च सुशोभनैः॥७9॥

अजेयश्चामरश्चैव मया ह्य क्तः स केशवः!। हन्तुमिच्छतिमां पापउपायस्तवविद्यते कामहारैश्चवंशैश्चबद्धोहिन्दोलकःकृतः। आरूढाश्च महाकन्या गायन्ते सुस्वरंतद्ा मारुतः शीतलो वाति वनं स्पृष्टा सुशोभनम्। विष्णुरुवाच वातेन प्रेरितो गन्धो दानवो घ्राणपीडितः॥ ७६॥। गच्छन्तु अमरा: सर्व युष्माभिः सहशङ्कर। उपायं सर्जयाम्यथ वधार्थदानवस्यन रेवायाश्च तटे तिष्ठ देव त्वममरैः सह। कालक्षेपो न कर्त्तव्योगम्यतांत्वरितम्प्रभो ततः कुसुमगन्धेन विस्मयं परमंगतः । आघ्राय चेदशं पुण्यं न दृष्ट न श्रुतं मया

दक्षिणा यत्र गङ्गा च रेवा चैव महानदी। वने चिन्तयतः किञ्चिद्ध्वनिगीतं सुशोभनम्।

यत्र यत्र व दृश्येत प्राीचैव सरस्वती॥ ६६ ॥ गीतस्य व ध्वनि श्रुत्वा मोहितो मायया हरेः ॥ ८१॥ व्याधस्यैव महाकूटे पतन्ति च यथा मृगाः।

७५२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तषष्टितमोऽध्यायः ] * लुङ्डश्वरेदानादिफलवर्णनम् * ७५३

कालस्पृष्ट (कालपृष्ठ ) स्तथा कृष्णे पतितश्च नराधिप ॥ ८२ ।। दृष्टा कन्यां घ तां दैत्यो मूच्छया पतितो भुवि। दानव उवाच यत्त्वया गदितं वाक्यं तन्मया धारितं हृदि। पतितेन तु दृष्टैका कन्या वटतले स्थिता ॥ ८३॥ प्रत्ययं मे कुरुष्वाऽद्य यत्ते मनसि रोघते ॥ ६३॥ आस्यं दृष्टा तु नारीणां पुनः कामेन पीडितः । कन्योवाघ गृहीत्वा हेमदण्डं तुतां पातयितुमिच्छति॥८४॥ जानीष्व गोपकन्यां मां क्रीडामि सखिभि: सह। कन्योवाच अस्मत्कुलेषु यद्दिव्यं तत्कुरुष्व यथाविधि॥ ६४ ॥ मा मानुस्पर्शय त्वं हि कुमार्यहं कुलोत्तम !। न तद्दिव्यं कुलेऽस्माकं विषं कोशं न तत्तुला। भो मुश्चमुश्च मां शीघ्र यावद्गच्छाम्यहं गृहम् ॥८५॥ गोपान्वयेषु सर्वेषु हस्तः शिरसि दीयते॥ ६५॥ दानव उवाच कामान्धेनैव राजेन्द्र! निक्षिप्तो मस्तके करः। अहं विवाहमिच्छामि त्वयासहसुशोभने। भूपृष्ठे सकले राज्ञी भवस्येवंनसंशयः तत्क्षणाद्गस्मसाद्भूतो दग्धस्तृणचयो यथा ॥ ६६ ॥ कन्योवाच केशवोपरिदेवैस्तुपुष्पवृष्टिः शुभाकृता। हृष्टाःसर्वेऽगमन्देवास्वस्थानंविगतज्वरा पितारक्षति कौमार्ये भर्त्तारक्षतियौवने। पुत्रोरक्षतिवृद्धत्वे न स्त्रीस्वातन्त्रयमर्हति क्षीरोदं केशवोऽगच्छत्कालपृष्ठे निपातिते। यइदंशणुयाद्गक्त्याचरितंदानवस्यच न स्वातन्त्रयं ममैवास्ति उत्पन्नाऽहं महत्कुले। स जयी जायते नित्यं शङ्करस्य वचोयथा। याच्यस्तु मत्पिता भ्राता मातापि हि तथैव घ ॥ ८८॥ एतस्मात्कारणाद्राजँलिङ्गश्वर (लुङ्कश्वर ) मितिश्रुतम् ॥ ६६ ॥ दानव उवाच लीनं घ पातकं यस्मात्स्ानमात्रेण नश्यति। यदि मां नेच्छसे त्वद्य स्वातन्त्र्यं नावलम्बसे। त्वगस्थिशोणितं मांसं मेदस्नायुस्तथैव घ॥ १०० ॥ ममापि घ तदा हत्या सत्यं घ शुभलोचने!॥। ८६। मज्ाशुक्रगतंपापं नश्यते जन्मकोटिजम्। लुङ्केवरे महाराज तोयं पिबति भक्तितः कन्योवाच त्रिभि:प्रसृतिमात्राभिः पापं याति सहस्रधा। विश्वासो नैव कर्तव्यो याद्शे ताद्वशे नरे। विशेषेण चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ तु चाष्टमी॥ १०२॥ नरा: स्त्रीषु विचित्राश्च लम्पटा: काममोहिताः॥ ६० ॥ परिणीय तु मां त्वं हि भुङ्क्ष्व भोगान्मया सह। उपोष्य यो नरो भक्त्या पितृणां पाण्डुनन्दन !। उद्धृतान ते सर्वे नारकीया:पितामहाः॥१०३॥ जन्मनाशो भवेत्पश्चान्न त्वं नान्यो भवेन्मम।। ६१॥ काकिणीं चैव यो दद्यादुब्राह्मणेवेदपारगे। तेन दानफलंसर्वकुरुक्षेत्रादिकं च यत् ब्राह्मणी क्षत्रिणी वैशी शद्री यावत्तथैव घ। द्वितीयो न भवेद्र्त्ता एकाकी चेह जन्मनि ॥ ६२ ॥ प्राप्तं तु नान्यथा राजञ्च्छङ्करो वदते त्विदम्। स्पर्शलिङ्गमिदं राजञच्छङ्करेण तु निर्मितम् ॥ १०५ ॥

७५४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकोनसप्ततितमोऽध्याय: ] मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यर्णनम् * ७५५

स्पर्शमात्रे मनुष्याणांरुद्रवासोऽभिजायते। तेन दानफलंसर्वकुरुक्षेत्रादिकंच यत् धनदस्य तु यस्तीर्थे विद्यादानं प्रयच्छति॥ ६॥

एतस्मात्कारणाद्राजँलोकपालाश्च रक्षकाः । स याति भास्करे लोके सर्वव्याधिविवर्जिते।

दुर्गा घ रक्षणे सृष्टा चतुर्हस्तधरा शुभा ॥१०७॥ देवद्रोणीं च तत्रैव स्वशक्त्या पाण्डुनन्दन !॥ १०।।

धनदो लोकपालेशो रक्षकश्चेश्वरस्य घ। रक्षति घ सदा कालं ग्रहव्यापाररूपतः॥ ये प्रकुर्वन्ति भूयिष्ठां रेवाया दक्षिणे तटे। तेयान्ति शाङ्करे लोकेसर्वदुःखविवर्जिते पुत्रभ्रातृसमारूपैःस्वामिसम्बन्धरूपिभिः। लुङ्कश्वरं चराजेन्द्रदेवैर्नाSद्यापिमुच्यते इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे- रेवाखण्डे धनदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टपष्टितमोऽध्यायः॥६८॥ रेवाखण्डे लुङ्कश्र्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः॥६७॥

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः अष्टषष्टितमोऽध्यायः मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् धनदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत्तुराजेन्द्रमङ्गलेश्वरमुत्तमम्। स्थापितंभूमिपुत्रेणलोका ना हितका म्य्या धनदस्य तु तत्तीर्थ ततो गच्छेद्युधिष्ठिर। नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापक्षय ङ्रम्।। तोषितः परया भक्त्या शङकरः शशिशेखरः। सर्वतीर्थफलं तत्र प्राप्यते नात्र संशयः । चैत्रमासत्रयोदश्यां शुक्कपक्षे जितेन्द्रियः चतुर्द्द श्यां गुरुर्देवः प्रत्यक्षो मङ्गलेश्वरः ॥ २॥ उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्। व्र हि पुत्र! वरं शुभ्र तत्ते दास्यामि मङ्गल !॥३॥ पञ्चामृतेन राजेन्द्र! स्नापयेद्धनदं बुधः॥ ३॥ मङगल उवाच दीपं घृतेन दातव्यं गीतं वाद्यंचकारयेत्। प्रभातेपूजयेद्विप्रानात्मनः श्रेय इच्छति प्रसादं कुरु मे शम्भो प्रतिजन्मनि शङ्कर। त्वदङ्गस्वेदसम्भूतो ग्रहमध्येवसाम्यहम् प्रतिग्रहसमर्थाश्च विद्यासिद्धान्तवादिनः । त्वत्प्रसादेन ईशान पूज्योऽहं सर्वदैवतैः । कृतार्थोह्यद्य सञ्जातस्तव दर्शनभाषणात् स्थानेऽस्मिन्देवदेवेश मम नाम्ना महेश्वरः। एवं भवतुतेपुत्रेत्युक्त्वाचान्तरधीयत पूजयेद्गोहिरण्येन वस्त्रोपानहभोजनैः । छत्रशय्याप्रदानेन सर्वपापक्षयोभवेत्।। मङ्गलोऽपि महात्मा वै स्थापयित्वा महेश्वरम्। त्रिजन्मजनितं पापंधनदस्यप्रभावतः । स्वर्गदं दुर्विनीतानांविनीतानांचमोक्षदम् आत्मयोगबलेनैव शूलिनाऽपूजयत्ततः ।9।। अन्नदं च दरिद्राणांभवेजन्मनिजन्मनि। कुलीनत्वंदुःखहानिः स्वभावाजायतेनरे सर्वदुःखहरंलिङ्ग नाम्नावै मङ्गले)वरम्। तत्र तीर्थेतु वैराजन्ब्राह्मणान्प्रीणयेत्सुधीः व्याधिध्वंसो भवेत्तेषां नर्मदोदकसेवनात्। सपत्ीकान्नृपश्रेष्ठ चतुर्थ्यद्गारके व्रते। पत्नीभर्त्तारसंयुक्तं विद्वांसं श्रोत्रियं द्विजम्

७५६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकसप्ततितमोऽध्याय: ] * कामेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् *

व्रतान्ते चैव गौधुर्येः शिवमुददिश्य दीयते। धनाढयोव्याधिनिमुक्तो जीवेजन्मनि जन्मनि ॥४ ॥ प्रीयतां मे महादेव: सपत्नीको वृषध्वजः ॥ १० ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण!काशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे वस्त्रयुग्मं प्रदातव्यंलोहितं पाण्डुनन्दन। धूर्वहौ रक्तव्णौं घ शुभ्रं कृष्णं तथैव ध रेवाखण्डे रवितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ततितमोऽध्यायः॥७॥ छत्रं शच्यां शुभां चैव रक्तमाल्यानुलेपनम्।

चतुर्थ्यान्तु तथाऽष्टम्यां पक्षयोः शुकककृष्णयोः। एकसप्ततितमोऽध्यायः श्राद्ध तत्रैव कर्त्तव्यं वित्तशाठयेन वर्जितः ॥१३॥ प्रेता भवन्तिसुप्रीता युगमेकं महीपते। सपुत्रो जायते मर्त्यः प्रतिजन्म नृपोत्तम का मेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तस्य तीर्थस्य भावेन सर्वाङ्गरुचिरो नृप। मङ्गलंभवते वंशेनाऽशुभं विद्यते क्वचित् श्रीमार्कण्डेय उवाच भक्त्या यः कीर्त्तयेन्नित्यं तस्य पापं व्यपोहति ॥१६ ॥ कामेश्वरंततश्चान्यच्छणु पाण्डवसत्तम। सिद्धोय त्रगणाध्यक्षोगौरीपुत्रोमहाबलः इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे तत्रतीर्थे तु यो भक्त्या भक्तियुक्तो जितेन्द्रियः। रेवाखण्डे मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोननप्ततितमोऽध्यायः ॥ ६६॥ पश्चामृतेन संस्राप्य धूपनैवेद्यपूजनैः ॥ २ ॥ प्रसाद्यजगतामीशं सर्वपापः प्रमुच्यते। अष्टम्यां मार्गशीर्षस्यतत्र स्ात्वायुधिष्टिर यो येन यजते तत्र स तं काममवाप्तुयात्॥४॥ सप्ततितमोऽध्यायः इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहरुयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कामेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकसप्ततितमोऽध्यायः॥७॥ रवितीर्थमाहात्म्यवणनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम्। रविणा निर्मितं पार्थ! सर्वपापक्षयङ्करम् स्वांशेन भास्करस्तत्र तिष्ठते चोत्तरे तटे। सर्वव्याधिहरः पुसां नर्मदायां व्यवस्थितः ॥२॥ षष्टयांषष्टयांनृपश्रेष्टह्यष्टम्यांघचतुर्दशीम्। स्नानंयः कारयेन्मर्त्यःश्राद्वंप्रेतेषु भक्तितः तस्य पापक्षयः पार्थ सूर्यलोके महीयते॥३॥ ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते चिमले कुले।

द्विसप्ततितमोऽध्याय: ] मात्रासहसर्पसम्वादवर्णनम् *

ताभ्यां सार्द्ध क्रीडते व कश्यपोऽपि प्रजापतिः।

द्विसप्ततितमोऽध्यायः ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना ॥१२॥

मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् उच्चेःश्रवं हयं दृष्टा मनोवेगसमन्वितम्। पश्यपश्य हि तन्वङ्गीहयंसर्वत्रपाण्डुरम् धावमानमविश्रान्तंजवेनमनसोपमम्। तं द्ृष्टासहसाचाऽवमीर्ष्याभावेनचाव्रवीत् - श्रीमार्कण्डेय उवाच कद्ररुवाच ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेवरंशुभम्। उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयङ्करम्। व्र हिभद्रेसहस्त्रांशोरथ्व:किंवर्णकोभवेत्। अहंब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं कि वदसितद्वद स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया॥ १ ॥ विनतोवाच युधिष्ठिर उवाच पश्यसे ननु नेत्रेश्च कृष्णंश्वेतं न पश्यसि। असत्यभाषणाद्गदे यमलोकंगमिप्यसि आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम्। सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु। सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे॥ क्ुद्राःसर्वस्य लोकस्य भयदा घिषशालिनः॥२॥ असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैश्श्रवा यदि। कथ्यतांतात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम्। मम सन्तापजंदुःखंदुर्योधनसमुद्धवम् तदाऽहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके।॥१८॥ कर्णभीष्मोद्ववं रौद्रं दुःखं पाश्चालिसम्भवम्। य दिउच्वैश्रवाःश्वेतोऽहंदासीचतवैवतु। एवं परस्परंद्वाम्यां सम्वादोऽयंव्यवर्द्धत तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृति गतः ॥४॥ आश्रमेषु गता वाला रात्री चिन्तापरा स्थिता। श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम्। बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम् ॥२०॥ अयुक्तमिदमस्माकं द्विज! क्लेशो न शाम्यति॥५॥ पुत्राणांकथितंपार्थपणञ्चैवमयाकृतम्। हाहाकार:कृतःसपेःश्रुत्वामात्रापणंकृतम् अथवाप्राप्स्यतेतातविद्यादानस्ययत्फलम्। तत्फलंप्राप्यतेनित्यंकथाश्रवणतोहर: जातादासीनसन्देहःश्वेतोभास्करवाहनः। उच्चैःश्रवाह्यःश्वेतोनकृष्णोविद्यतेक्कचित् श्रीमार्कण्डेय उवाच कदूरुवाच यथा यथा त्वं नृप! भाषसे व तथा तथा मे सुखमेति भारती। यथाऽहंनभवेदासीतत्कार्यच विचिन्त्यताम्। विषध्वंरोमकूपेषुह्य च्चैश्रवहयस्यतु शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात !॥ एकं मुहर्त्तमात्रं तु यावत्कृष्णःस दृश्यते। क्षणमात्रेणचैकेन दासीसा भवते मम शणुष्व तस्मात्सह बान्धवेश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्॥७॥ दासीं कृत्ता तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम्। कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्॥८॥ ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम् ॥२५॥ कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत!॥६॥ सर्पा ऊचु: द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तांसर्वलोकेष्वनुत्तमे। गरुत्मन्तं व विनताSसूतकदररहीनथ यथात्वंजननीचाम्बसर्वषांभुवि पूजिता। तथासाSपिविशेषेणवश्चिव्यानमातरःः सन्तोषेण घ ते तात तिष्ठतः कश्यपे गृहे। कदूश्च विनतानाम हृष्ट्ेच वनिते सदा माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही।

• स्कन्दयपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्विसप्ततितमोऽध्यायः ]* मणिनागेश्वरतीर्थेनानादानवर्णनम्* ७६१

कर्मणा मनसा वाघा हितं तासां समाचरेत्॥२७॥ अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते ममम्। साततस्तेन वाक्येन क्रुद्धाकालानलोपमा। ममवाक्यमकुर्वाणायेकेचिद्गविपन्नगाः दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः।। ४१।। हव्यवाहमुखेसर्वेते यास्यन्त्यविचारितम्। मातुस्तद्वचनंश्रुत्वासरवेचैवभुजङमा: स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम्। कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्।। केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चःश्रवहयस्य घ। नष्टाःकेचिद्दशदिशं कदूशापभयात्ततः।। स्नाप्यमानश्च ये भक्त्या पश्यन्ति परमेश्वरम्। केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केघिन्नष्टाः सरस्वतीम्। ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जिते ॥४३ ॥ केचिन्महोदधौ लीना: प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे।। ३१ ॥। श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पश्चमीषु च। ब्राह्मणैश्चसदायोग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप। तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे।। स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । षट्कर्मनिरतैस्तात शद्रप्रेषणवर्जितैः मातृशापभयात्पार्थ! ध्यायते कामनाशनम्। खश्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वादर्घुष्याश्च कृषीवलाः। अच्छेद्यमप्रतर्क्य च विनाशोत्पत्तिवर्जिंतम्॥३३॥ भिन्नवृत्तिकरा: पुत्र! नियोज्या न कदाचन ॥ ४६ ॥ वायुभक्ष: शतं साग्र' तदर्घ रविवीक्षकः। एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तक: वृषली मन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत्। साधुसाधुमहाभागसत्त्ववांस्तुभुजङ्ग्म। त्वयाभक्त्यागृहीतोऽहंप्रीतस्तेह्य रगेश्वर स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप ।॥४॥ वरं याचय मे क्षिप्रं यत्ते मनसि वर्त्तते॥ ३५॥ काणाष्टुण्टाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः। मणिनाग उवाच नते पूज्या द्विजा: पार्थ! मणिनागेश्वरे शुभे ॥४८ ॥ आतृशापभयान्नाथक्किष्टोऽहं नर्मदातटे। त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापोभवेद्वृथा यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह। ईश्वर उवाच सर्वाङ्गरुचिरां धेनु यो दद्यादग्रजन्मने॥ ४६ हव्यवाहमुखं वत्स! न प्राप्स्यसि ममाऽजया। स याति परमं लोकं यावदाभूतसंप्लवम्। मम लोके निवासश्च तव पुत्र! भविष्यति॥३७॥ ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले ॥५० ॥ मणिनाग उवाच ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं तृप !। अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः। सहस्रांशेन भागेन स्थीयतांनर्मदाजले न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप।।।५१।। उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर!॥ ३८ । पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात्। सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले ईश्वर उवाघ फलानि चैवदानानांशृणुष्वाऽथनृपोत्तम । अन्नंसंस्कारसंयुक्तं ये ददन्तेनरोत्तमा: स्थापस्व परंलिङमाज्ञया मम पन्नग। इत्युक्त्वान्तहितो देवो जगामह्य मयासह तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम्। मार्कण्डेय उवाघ पात्रे देयं यतो राजन्यदीच्छेच्छ्रेय आत्मन: ।।५४ ॥ तत्रतीर्थे तु येगत्वाशुचिप्रयतमानसाः। पश्चम्यांचाचतदश्यामष्टम्यांशुककृष्णयो सुरभीणि घ पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत्।

७६२ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

दीपं धान्यं गृहं शुभ्र' सर्वोपस्करसंयुतम् ॥५५॥ येददन्तेपरं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम्। मणिनागे नृपश्रेष्ट' यच्चदानंप्रदीयते तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम्। त्रिसप्ततितमोऽध्यायः पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम् ॥५७॥ गोपारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् नर्मदातोयसंसिद्धंभोज्यं विप्रेददातियः। सोऽपिपापैर्विनिमुक्तक्रीडते दैवतैःसह श्रीमार्कण्डेय उवाच ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम्। नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थ परमशोभनम्। सर्वपापहरं पार्थ! गोपारेश्वरमुत्तमम् दीर्घायुषोजीवपुत्राधनवन्तः सुशोभनाः॥५६॥ गोदेहान्निःसृतं लिङ्ग' पुण्यं भूमितले नृप !॥ १।। सर्वव्याधिविनिर्मुक्ता: सुतभृत्यैः समन्विताः। युधिष्ठिर उवाच त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा॥ ६० ॥ गोदेहान्निः सृतं कस्माल्लिङ्ग पापक्षयङ्गरम्। देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणा:। दक्षिणे नर्मदाकूले मणिनागसमीपतः॥ मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः ॥६१॥ संक्षेपात्कथ्यतां विप्र! गोपारश्वरसम्भवम् ॥२॥ एभिरवगुणैयु क्तायेनरा:पाण्डुनन्दन!। सत्यन्तेस्वर्गादायाताःस्वर्गेवासंव्रजन्तिते श्रीमार्कण्डेय उवाच सर्वतीर्थवरं तीर्थ मणिनागं नृपोत्तम!। तीर्थाख्यानमिदं पुण्ययः पठेच्छणुयादपि कामधेनुस्तपस्तत्र पुरा पार्थ चकार ह। ध्यायते परया भक्त्या देवदेवं महेश्वरम् सोऽपि पापैरविनिर्मुक्त:शिवलोकेमहीयते। न विषंक्रमते तेषांविघरन्ति यथेच्छया। तुष्टस्तस्या जगन्नाथ:कपिलायामहेश्वरः। निःसृतो देहमध्यात्तुअच्छेद्यःपरमेश्वरः भाद्रपद्यां व यत्पष्टयांपुण्यं सूर्यस्यदर्शने। तत्फलंसमवाप्नोतिआख्यानश्रवणेनतु तुष्टो देवि! जगन्मात: कपिले परमेश्वरि। आराधनं कृतंयस्मात्तद्वदाSSशुशुभानने इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे सुरभ्युवाघ रेवाखण्डेमणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः॥७२॥ लोकानामुपकाराय सृष्टाऽहं परमेष्ठिना। लोककार्याणि सर्वाणि सिद्धयन्ति मत्प्रसादतः ॥ ६ ॥ लोका: स्वर्ग प्रयास्यन्ति मत्प्रसादेन शङ्कर !। तीर्थे त्वं भव मे शम्भो! लोकानां हितकाम्यया ॥७॥ तथेति भगवानुक्त्वा तीर्थे तत्रावसन्मुदा। तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातं वसुधातले। स्नानेनैकेन राजेन्द्र! पापसङ्क व्यपोहति॥८॥ गोपारेश्वरगोदानं यस्तु भक्त्या च कारयेत्। ४६

७६४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

योग्ये द्विजोत्तमे देया योग्या धेनुः सकाञ्चना ॥ ६ ।। सवत्सा तरुणी शुभ्रा बहुक्षीरासवस्त्रका। कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामष्टम्यांवाप्रदापयेत् सर्वेषुचैव मासेषुकार्त्तिके चविशेषतः । दापयेत्परयाभक्त्या द्विजेस्वाध्यायतत्परे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

विधिना चप्रद्द्याद्योविधिनायस्तुगृह्लते। तावुभौपुण्य कर्माणौप्रेक्षकःपुण्यभाजनम् गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पिण्डदानंप्रकुर्याद्यः प्रेतानांभक्तिसंयुतः। पिण्डेनैकेनराजेन्द्र प्रेतायान्तिपरांगतिम् श्रीमार्कण्डेय उवाच भक्त्या प्रणामं रुद्रस्य ये कुर्वन्ति दिनेदिने। तेषांपापंप्रलीयेतभिन्नपात्रेजलं यथा रेवाया उत्तरे कूले तीर्थ परमशोभनम्। सर्वपापहरं मर्त्ये नाम्ना वै गौतमेश्वरम् तत्र तीर्थे तुयो राजन्वृषभं च समुत्सृजेत्। पितरश्चोद्धृतास्तेन शिवलोकेमहीयते स्थापितं गौतमेनैव लोकानां हितकाम्यया। युघिष्टिर उवाघ स्वर्गसोपानरूपं तु तीर्थ पुसां युधिष्ठिर ।॥ २।। वृषोत्सर्गे कृते तात फलं यजायते नृणाम्। तत्स्वंकथयस्वाशु प्रयत्नेन द्विजोत्तम । तत्र गच्छ परंभक्त्यायत्रदेवोजगद्गुरुः। पातकस्यविनाशार्थ स्वर्गवासप्रदस्तथा श्रीमार्कण्डेय उवाच सौभाग्यवर्द्धनंतीर्थ जयदं दुःखनाशनम्। पिण्डदानेन चैकेन कुलानामुद्धरेत्त्रयम् सर्वलक्षणसंपूर्णे वृषे चैव तु यत्फलम्। तदहं संप्रवक्ष्यामि शणुष्व धर्मनन्दन।। यत्किश्चिद दीयते भक्त्या स्वल्पं वा यदि वा बहु। कार्त्तिके चैव वैशाखे पूर्णिमायां नराधिप!। तत्सवं शतसाहस्रमाज्ञया गौतमस्य हि॥५॥ रुद्रस्य सन्निधौ भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रिय: ॥ १८॥ तीर्थानां परमं तीर्थ स्वयं रुद्रेण भाषितम् ॥ ६ ॥ वृषस्यैवसमुत्सर्ग कारयेत्प्रीयतांहरः। सान्निध्येकारयेत्पुत्रघतस्रोवत्सिका: शुभाः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे दत्वा तु विप्रमुख्याय सर्वलक्षणसंयुताः। प्रीयतांचमहादेवो ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः वृषभे रोमसङ्ख्या या सर्वाङ्गषु नराधिप। तावद्वर्षप्रमाणं तु शिवलोके महीयते रेवाखण्डे गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः॥७४॥

शिवलोके वसित्वा तु यदामर्त्येषु जायते। कुले महतिसम्भू तिर्धनधान्यसमाकुले नीरोगो रूपवांश्र्ैव विद्याढ्य: सत्यवाकच्छुचिः। गोपारेश्वरमाहात्म्यं मया ख्यातं युघिष्ठिर !। गोदेहान्निःसृतं लिङ्ग नर्मदादक्षिणे तटे॥ २३॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे गोपारेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः॥७३॥

घट्सप्ततितमोऽध्यायः ] पारेश्वरेश्राद्धमहत्त्ववर्णनम् * ७६७

पराशर उवाघ परितुष्टाऽसि मे देवियदिदेयोवरोमम। देहि पुत्रं भगवतिसत्यशौचगुणान्वितम् पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः वेदाभ्यसनशीलं हि सर्वशास्त्रविशारदम्।

शङ्चूडतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तीर्थे चाऽत्र भवेद देवि! सन्निधानवरेण तु॥ ६ ॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच लोकोपकारहेतोश्च स्थीयतां गिरिनन्दिनि! पराशराभिधानेन नर्मदादक्षिणेतटे

नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थ पामशोभनम्। शङ्गचूडस्य नाम्ना वै प्रसिद्धं भूमिमण्डले श्रीदेव्युवाच

शङ्गघूड: स्वयं तत्र संस्थितः पाण्डुनन्दन। वैनतेयभयात्पार्थ! सुखदं नर्मदातटे एवं भवतु ते विप्र! तत्रैवान्तरधीयत। पराशरोमहात्मावै स्थापयामास पार्वतीम्

तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शुधिर्भू त्वा समाहितः। शङ्करं स्थापयामास सुरासुरनमस्कृतम्। अच्छेद्यमप्रतर्क्य घ देवानां तुदुरासदम्

स्नापयेच्छङ्घ्ूडं तु क्षीरक्षौद्रेण सर्पिषा ॥ ३ ॥ पराशरो महात्मा वै कृतार्थो ह्यमवन्नृप !॥१०।

रात्रौजागरणंकुर्याद्देवस्याग्र नराधिप।दधिभक्तेनसंपूज्य ब्राह्मणाञच्छंसितव्रतान् तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शुचिः प्रयतमानसः।

गोप्रदाने द्विजेन्द्रोऽयं सर्वपापक्षयङ्करः ॥४ ॥ स्त्र्यथवा पुरुषो वाऽपि कामक्रोधविवर्जितः ॥ ११।।

तस्मिस्तीर्थे तुयः पार्थ! सर्प्पदष्टंप्रतर्प्पयेत्। सयातिपरमंलोकं शङ्रस्यवचोयथा साघे चैत्रेऽथ वैशाखेश्रावणे नृपदन्दन!। मासिमार्गशिरे चैव शुक्लपक्षे तुसर्वदा

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे तत्र गत्वा शुभे स्थाने नर्मदादक्षिणे तटे॥ १३ ॥

रेवाखण्डे शङ्गघूडतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः॥७॥ उपोष्य परया भक्त्या व्रतमेतत्समाघरेत्। रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपदानं स्वशक्तितः ॥ १४। गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कामक्रोधविवर्जितः । प्रभाते विमले प्राप्ते द्विजा: पूज्या: स्वशक्तितः ॥१५॥ संपूज्य ब्राह्मणान्पार्थ धनदानहिरण्यतः । वस्त्रेण छत्रदानेनशय्याताम्बूलभोजनैः पारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् प्रीणयेन्नर्मदातीरे ब्राह्मणाञ्छंसितव्रतान्। श्राद्धं कार्य नृपश्रेष्ठआमैः पक्वैर्जलेनच

श्रीमार्कण्डेय उवाघ स्त्रीणां चैव तुशद्राणामामश्राद्धं प्रशस्यते। आमंचतुगु णंदेयं ब्राह्मणानांयुघिष्ठिर

ततोगच्छेत्तु राजेन्द्र पारेश्वरमनुत्तमम्। पराशरो महात्मा वै नर्मदायास्तटे शुभे वेदोक्तेनविधानेन द्विजा: पूज्या: प्रयत्नतः । हस्तमात्रे: कुशैश्वैवतिलैश्च्वैवाक्षतैर्नृप

तपश्चचार विपुलं पुत्रार्थ पाण्डुनन्दन !। हिमवद्दुहिता तेन गौरी नारायणी नृप विप्रा उदङ्मुखाः कार्याः स्वयं वै दक्षिणामुखः।

तोषिता परया भक्त्यानर्मदोत्तरके तटे। तस्य तुष्टा महादेवी शङ्करार्द्धाङ्गधारिणी दर्भेषु निक्षिपेदन्नमित्युच्चार्य द्विजाग्रतः ॥ २०॥

भोभोऋषिवर श्रेष्ठ! तुष्टाऽहं तव भक्तितः । वरं याचयमेविप्र पराशर महामतेः! प्रेता यान्तु परेलोके तीर्थस्याऽस्य प्रभावतः। पापं मेप्रशमं यातुएतुवृद्धि शुभंसदा

७६८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे वृद्धिं यातु सदा वंशो ज्ञातिवर्गोद्विजोत्तम। एवमुच्चार्यविप्राय दानंदेयंस्वशक्तितः गोभूतिसहिरण्यादि चान्नं वस्त्रंस्वशक्तितः । दातव्यंपाण्डवश्रेष्ट! पारेश्वरवराश्रमे ये शण्वन्ति परं भक्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः॥ २४॥ अष्टसप्ततितमोऽध्यायः

इति श्रीरकान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे नारदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गच्छेत्त राजेन्द्रनारदेश्वरमुत्तमम्। तीर्थानां परमं तीर्थ निर्मितं नारदेन तु॥ युधिष्ठिर उवाच

सप्तसप्ततितमोऽध्यायः नारदेन मुनिश्रेष्ठ कस्मात्तीर्थं विनिर्मितम्। एतदाख्याहिमे सर्वप्रसन्नोयदिसत्तम! श्रीमार्कण्डेय उवाच भीमेश्वरतीर्थ माहात्म्यवर्णनम् परमेष्ठिसुतः पार्थ!नारदो मुनिसत्तमः । रेवायाश्चोत्तरे कूले तपस्तेन पुरा कृतम्॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच नवनाडीनिरोघेन काष्ठावत्यां गतेन च। तोषितः पशुभर्त्ता वै नारदेन युधिष्ठिर! भीमेश्वरं ततो गच्छेत्सर्वपापक्षयङ्करम्। सेवितं ऋषिसङ्गश्रभीमव्रतधरैः शुभैः ॥ ईश्वर उवाच

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः। तुष्टोऽहं तव विप्रेन्द्र! योगिनाथ अथोनिज !। वरंप्रार्थय मे वत्स यत्ते मनसिवर्त्तते जपेदेकाक्षरं मन्त्रमूर्ध्वबाहुर्दिवाकरे॥२॥ नारद उवाघ तस्यजन्मार्जितंपापंतत्क्षणादेव नश्यति। सप्तजन्मार्जितं पापंगायत्र्यानश्यतेध्रवम् त्वत्प्रसादेन मे शम्भो योगश्चैव प्रसिध्यतु। अचलातेभवेद्धक्ति: सर्वकालं ममैव तु दशभिर्जन्मभिर्जातंशतेनतुपुराकृतम्। सहस्त्रेण त्रिजन्मोत्थंगायत्रीहन्तिकिल्बिषम् स्वेच्छाचारी भवे देव वेदवेदाङ्गपारगः । त्रिकालज्ञोजगन्नाथगीतज्ञोऽहं सदा भवे वैदिकं लौकिकं वापिजाप्यं जप्तं नरेश्वर। तत्क्षणाद्हते सर्वं तृणन्तुज्वलनोयथा दिनेदिने यथा युद्धं देवदानवमाुषैः। पातालेमर्त्त्यलोके वा स्वर्गे वाऽपि महेश्वर न देवबलमाश्रित्य कदाचित्पापमाचरेत्। अज्ञानान्नश्यतेक्षिप्ं नोत्तरं तु कदाचन पश्येयं त्वत्प्रसादेन भवन्तं पार्वतीं तथा। तीर्थ लोकेषुविख्यातं सर्वपापक्षयङ्करम् तत्र तीर्थे तु यो दानंशक्तिमाश्रित्य चाचरेत्। तदक्षव्यफलंसर्वंजायतेपाण्डुनन्दन! ईश्वर उवाच इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे एवं नारद! सर्वं तु भविष्यति न संशयः । चिन्तितंमत्प्रसादेन सिद्ध्यतेना त्रसंशयः स्वेच्छावारो भवेर्वत्स स्वर्गे पातालगोघरे। म्त्त्ये वा भ्रम वै योगिन्न केनाऽपि निवार्यसे ॥ ११॥ सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनाश्च्ैकविशतिः। ताना एकोनपश्चाशत्प्रसादान्मे तव घ्रुवम् ॥ १२॥

990 * स्कन्द्पुराणम् * L.५ रेवाखण्डे एकोनाशीतितमोऽ्ध्याय: ]* दधिस्कन्दमधुस्कन्दतीर्थवर्णनम् * ७७१ मम प्रियङ्करं दिव्यं नृत्यगीतं भविष्यति। कलिं घ पश्यसेनित्यं देवदानवकिन्नरैः त्वत्तीर्थं भूतले पुण्यं मत्प्रसादाद्गविष्यति। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो ह्यशेषज्ञानकोविदः॥ पूजिते हव्यवाहे तु दारिद्रंय नैव जायते ॥ २७॥

एकस्त्वमसि निःसङ्गो मत्प्रसादेन नारद ॥ १४॥ धनेन विपुला प्रीतिर्जायते .प्रतिजन्मनि। कुलीनाश्च सुवेषाश्च सर्वकालं धनेन तु

इत्युक्त्वान्तर्द्धे देवो नारदस्तत्र शालिनम्। प्लवो नदीनां पतिरङ्गनानां राजा सद्वृत्तरतः प्रजानाम्।

स्थापयामास राजेन्द्र सर्वसत्त्वोपकारकम् ॥१५॥ धनं नराणामृतवस्तरूणां गतं गतं यौवनमानयन्ति ॥ २६॥

पृथिव्यामुत्तमं तीर्थ निर्मितंनारदेन तु। तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ यो गच्छेद्विजितेन्द्रियः धनदत्वं धनेशेन तस्मिस्तीर्थे ह्य पार्जितम्। यमेनघ यमत्वं हि इन्द्रत्वंचैववज्रिणा

मासि भाद्रपदे पार्थ! कृष्णपक्षे चतुद्दशी। अन्यैरपि महीपालैः पार्थिवत्वमुपार्जितम्।

उपोष्य परया भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जोगरम् ॥ १७ ॥ नारदेश्वरमाहात्म्याद ध्रृवो निश्चलतां गतः ॥ ३१ ॥ सर्वतीर्थवरं तीर्थ निर्मितं नारदेन तु। पृथिव्यां सागरान्तायां रेवायाश्चोत्तरे तटे छत्रं तत्र प्रदातव्यं ब्राह्मणे शुभलक्षणे। शस्त्रेणतु हता येवे तेषां श्राद्धं प्रदापयेत्। ते यान्ति परमं लोकं पिण्डदानप्रभावतः ॥ १८ ॥ तद्वरं सर्वतीर्थानां महापातकनाशनम्॥३२॥

कपिलातत्रदातव्यापितृनुदिश्यभारत !। इत्युच्चार्यद्विजेदेव्यायान्तु ते परमांगतिम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

अस्य श्राद्धस्य भावेन ब्राह्मणस्यप्रसादतः। नर्मदातोयभावेनन्यायाजिंतधनस्यच तेषां चैव प्रभावेण प्रेता यान्तु परां गतिम ॥२० ॥ इत्युच्चार्य द्विजे देया दक्षिणा घ स्वशक्तितः। हविष्यान्नं विशालाक्ष! द्विजानां चैव दापयेत् ॥। २१॥। एकोनाशीतितमोऽध्यायः दीपं भक्त्या प्रदातव्यं नृत्यं गीतं घ कारयेत्। दधिस्कन्दमधुस्कन्दतीथमाहात्म्यवर्णनम् अवापं तेन वै सव्चं यः करोतीश्वरालये॥ २२॥ स याति रुद्रसान्निध्यमिति रुद्रः स्वयं जगौ। श्रीमाण्डेय उवाच

विद्यादानेन चैकेन अक्षयां गतिमाप्नुयात् ॥ २३॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! तीर्थद्वयमतुत्तमम्। दधिस्कन्दंमधुस्कन्दं सर्वपापक्षयङ्करम्

घूर्वहास्तत्रदातव्याभूमिःसस्यवती नृप। चित्रभानु शुभैर्मन्त्रैःप्रीणयेत्तत्रभक्तितः दधिस्कन्दे नरः स्ात्वा यस्तु दद्याद द्विजे दधि।

आज्येन सुप्रभूतेन होमद्रव्येणभारत। ये यजन्ति सदा भक्त्या त्रिकालंनृत्यमेवध उपतिष्ठेत्ततस्तस्य सतजन्मनि भारत !॥२॥

तीर्थे नारदनामाख्ये रेवायाश्चोत्तरे तटे। घित्रभानुमुखादेवाः सर्वदेवमयो ऋषिः न व्याधिर्न जरा तस्य न शोको नैव मत्सरः।

ऋषिणा प्रीणिता: सर्वे तस्मात्प्रीत्यो हुताशनः। दशचन्द्रशतं यावजायते विमले कुले ॥ ३ ॥ मधुस्कन्देऽपि मधुना मिश्रितान्यस्तिलान्ददेत्। *प्रीत्यः-प्रीणनीयः-इत्यर्थः । नाऽसौ वैघस्वतं देवं पश्येद्वै जन्मसप्ततिम्॥४॥

७७२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एकाशीतितमोऽध्याय: ]* वरुणेश्वरेऽन्नदानमहत्त्ववर्णनम् * ७७३ मधुनासह सम्मिश्रं पिण्डयस्तुप्रदापयेत्। तस्यपौत्रप्रपौत्रभ्योदारिद्रंननैवजायते जन्म जन्मान्तरेऽप्यस्तु भक्तिस्त्वयि ममाऽचला ॥ ६ ॥ दधिभि:सहसंमिश्रं पिण्डं यस्तु प्रदापयेत्। तथेत्युक्त्वा महादेव: परया कृपया नृप!। तस्मिस्तीर्थे नरः स्नात्वा विधिवद्दक्षिणामुखः ॥६॥ गृहीत्वा तं करे सिद्धं जगाम निलयं हरः॥७॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। तस्मिस्तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या त्र्यक्षं प्रपूजयेत्। द्वादशाव्दानि तुष्यन्ति नाऽत्र कार्या विचारणा॥७॥ अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ८॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा प्राणत्यागं करोति चेत्। रेवाखण्डे दधिस्कन्दमधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्यवर्णनं शिवस्याऽनुघरो भूत्वा मोदते कल्पमक्षयम् ॥ ६ ॥ नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः॥७६॥ ततः कालेन महता जायते विमले कुले। वेदवेदाङगतत्त्वज्ञो जीवेच्च शरदां शतम् एतत्तेकथितंतात!तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। दुर्ल्लभं मर्त्त्यसञ्ज्ञस्य सर्वपापक्षयंकरम् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽघन्तीखण्डे

अशीतितमोऽध्यायः रेवाखण्डे नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाशीतितमोऽध्यायः॥८०॥

नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच एकाशीतितमोऽध्यायः ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नन्दिकेश्वर मुत्तमम्। यत्रसिद्धो महानन्दीतत्तेस्वंवदाम्यहम् रेवायां पुरतः कृत्वा पुरा नन्दीगणेश्वरः। तपस्तपंजयं कुर्वस्तीर्थात्तीर्थजगाम ह वरुणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

रदाधिस्कन्दं मधुस्कन्दं यावत्त्यकत्वा तुगच्छति। श्रीमार्कण्डेय उवाच

तावत्तुष्टो महादेवो नन्दिनाथमुवाच ह॥३॥ ततो गच्छेन्महाराज वरुणेश्वरमुत्तममम्। यत्र सिद्धो महादेवो वरुणो नृपसत्तम

ईश्वर उवाघ पिण्याकशाकपर्णेश्च कृच्क्रवान्द्रायणादिभिः।

भोभोः प्रसन्नो नन्दीश वरंवृणुयथेप्सितम्। तपसातेनतुष्टोऽहं तीर्थयात्राकृतेन ते आराध्य गिरिजानाथं ततः सिद्धिं परां गतः ॥२॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः। नन्दीश्वर उवाच न चाऽहं कामये वित्तं न चाऽहं कुलसन्ततिम्। पूजयेच्छङ्करं भक्त्या स याति परमां गतिम्॥ ३॥ कुण्डिकांवर्द्धनीं वाऽपि महद्वा जलभाजनम्। अन्नेनसहितंपार्थतस्यपुण्यफलंशणु मुक्त्वा न कामये कामं तव पादाम्बुजात्परम् ॥ ५॥ कृमिकीटपतङ्गषु तिर्यग्योनि गतस्य वा। सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परंस्मृतम्। सद्यःप्रीतिकरंतोयमन्नंघ नृपसत्तम !॥ ६॥B

• स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे दयशीतितमोऽध्याय: ] * हनूमन्तेश्वरतीर्थवर्णनम् * ७७५. तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम्। वरुणस्य पुरे वासो यावदाभूतसंप्लवम्॥७॥ आग्नेये यत्फलंतात स्नात्वा तत्फलमाप्नुयात्॥८॥

पश्चात्पूर्णे ततः काले मर्त्यलोके प्रजायते। अन्नदानप्रदो नित्यं जीवेद्वर्षशतं नरः॥ ते चन्दा मानुषे लोके धन्या:पूर्णमनोरथाः। यैस्तुद्ृष्टमहापुण्यंनर्मदातीर्थपश्चकम्

इत श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ते यान्ति भास्करे लोके परमे दुःखनाशने। भास्करादैश्वरेलोकेचैश्वरादनिवत्त के नीय तेसपरेलोकेयाव दिन्द्राश्चतुर्द्दश। ततःस्वर्गाच्च्युतोमर्त्यो राजाभवतिधार्मिक: रेवाखण्डे वरुणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकाशीतितमोऽध्यायः॥८१॥ सर्वरेगविनिर्मुक्तोभुनक्तिसघराचरम्। विष्णुश्च देवता येषांनर्मदातीर्थसेविनाम् अखण्डितप्रतापास्ते जायन्ते नाऽत्र संशयः । गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती ॥ १३ ॥ ग्रामे वा यदिवाऽरण्ये पुण्यासर्वत्रनर्मदा। रेवातीरेवसेन्नित्यं रेवातोयंसदापिवेत् दधिस्कन्दादिपश्चतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् स स्नात: सर्वतीर्थेषुसोमपानंदिनेनिने। गङ्गाद्याःसरितःसर्वाःसमुद्राश्चसरांसिघ

श्रीमार्कण्डेय उवाघ कल्पान्ते सङ्क्षयं यान्ति न मृता तेन नर्मदा ॥ १५॥

ततो गच्छेन्महीपालवह्नितीर्थमनुत्तमम्। यत्र सिद्धोमहातेजास्तपःकृत्वा हुताशनः इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्ताखण्डे

सर्वभक्ष्यः कृतो योऽसौ दण्डके मुनिना पुरा। रेवाखण्डे दधिस्कन्दादिपश्चतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वयशीतितमोऽध्यायः

नर्मदातटमाश्रित्य पूतो जातो हुताशनः ॥२॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम्। अग्निप्रवेशं कुरुते स गच्छेदग्निसाम्यताम्॥ ३॥ त्रयशीतितमोऽध्यायः भक्त्या स्नात्वा तु यस्तत्र तर्प्पयेत्पितृदेवताः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्॥४॥ हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

तस्यैवाSनन्तरंराजन्कौबेरंतीर्थमुत्तमम्। कुबेरोयत्र संसिद्धोयक्षाणामधिपः पुरा श्रीमार्कण्डेय उवाध

तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य जगद्गुरुम्। ततो गच्छेन्महाराज तीर्थ परमशोभनम्। ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् ।।'

उमया सहितं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ ६ ॥ हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम् ॥ १ ॥

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दद्याद्विप्राय काश्चनम्। युधिष्ठिर उवाघ

नाभिमात्र जले तिष्ठन्स लभेतार्वुदं फलम् ॥७॥ हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे। ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

दधिस्कन्दे मधुस्कन्दे नन्दीशे वरुणालये। श्रीमार्कण्डेय उवाघ साधुसाधु महाबाहो! सोमवंशविभूषण!।

७७६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्यशीतितमोऽध्यायः ]* हनूमन्तेश्वरेनृपसुपर्वणआख्यानवर्णनम् * 999, गुह्याद गुह्यतरं तीर्थ नाख्यातं कस्यचिन्मया॥ ३॥ गन्धवाहसुतोऽप्येवंनन्दिनोक्तंनिशम्य घ। प्रयातोनर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम् तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु। पूर्व जातं महदयुद्धं रामरावणयोरपि दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरुपाक्षंत्रिशलिनम्। जटामुकुटसंयुक्तंव्यालयज्ञोपवीतिनम् पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः। भस्मोपचितसर्वाङ्ग डमरुस्वरनादितम्। उमाद्धाङ्गहरंशांतंगोनाथासनसंस्थितम् रावणस्तेन सञ्जातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः ॥५॥ वत्सरान्त्सुबहून्यावदुपासाश्चक ईश्वरम्। तावत्तुष्टो महादेव आजगामसहोमया त्रैलोक्यविजयीभूतः प्रसादाच्छलिनः स च। उवाघ मधुरां वाणीं मेवगम्भीरनिस्वनाम्। गीर्वाणा विजिता: सर्वे रामस्य गृहिणी हता ॥ ६ ॥ साधुसाध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्॥२३॥ वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचयमोचय। विभीषणेन वै पापोमन्दोदर्यापुनःपुनः नचपूर्वत्वयापापंकृतंरावणसङ्क्षये। स्वामिकार्यरतस्त्वंहिसिद्धोऽसिममदर्शनात् त्वं जितः कार्तवीर्येणरैणुकेयेनसोऽपि च। सरामोरामभद्रेणतस्यसङख्येकथंजयः हनुमांश्र हरं द्ृष्टा उमार्द्धाङ्गहरं स्थितम्। रावण उवाच साष्टाङ्ग प्रणयोऽवोघ्जय शम्भो! नमोऽस्तु ते। वानरैश्च नरैऋ क्षैर्वराहैश्च निरायुधैः। देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन॥ जयाऽन्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर॥२५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत्। वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव सुग्रीवहनुमद्गयां च कुमुदेनाङ्देन च। एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः श्रीहनूमानुवाच रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः सङ्ख्ये महाबलः। वनंभग्नंहताःशराः प्रभञ्जनसुतेन च ब्रह्मरक्षोवधाजाता मम हत्या महेश्वर। न पापोऽहंभवेदेव युष्मत्सम्भाषणेक्षणात् रावणस्य सुतो जन्येहतश्चाक्षकुमारकः। आयामोरक्षसां भीमःसंपिष्टोवानरेणतु ईश्वर उवाच एवं रामायणे वृते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यांतुगतेरामेहनुमान्समहाकपिः नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः। मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसिनसंशयः कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः। अन्यश्च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुङ्व !। उपकारायलोकानां नामानितव मारुते तिष्ठतिष्ठेत्यऽसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः ॥ १४ ॥ हनूमानञ्जनिसुतोवायुपुत्रोमहाबलः । रामेष्टःफाल्गुनोगोत्रःपिङ्गाक्षोSमितविक्रमः ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि। भैरवस्य समानूनं नद्रष्टव्यात्वयाकपे उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा। लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्त्तनः हनुमानुवाच इत्युक्त्वाऽन्तर्दधेदेव! उमयासह शङ्करः । हनूमानीश्वरंतत्र स्थापयामासभक्तितः नन्दिनाथ! हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम्। आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्ग' कामप्रदं हि तत्।। पापोऽहं प्लवगो यस्मात्सञ्जातः कारणान्तरात् ॥१६॥ अच्छेद्यमप्रतर्क्य च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्॥ ३३॥ नन्दवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच र्द्रदेहोद्गवाकि ते न श्रुताभूतलेस्थिता। श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणंकीर्तनादव्रजेत् हनूमन्तेश्वरे पुत्र! प्रत्यक्षप्रत्ययं शणु। यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन त्रिशज्न्मार्जितंपापं न श्येद्रेवावगाहनात्। तस्मात्त्वंनर्मदातीरंगत्वाघरतपोमहत् सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले।

७७८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्यशीतितमोऽध्याय: ]* कन्ययास्वपूर्वभववृत्तान्तवर्णनम् *

तस्य राज्ञ: सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा ॥ ३५॥ सुपर्वण: सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य घ।

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवाऽस्यः पुत्रो भीमपराक्रमः॥ कृताक्षलिपुटोभूत्वाव्राह्मणायनरेश्वर!। समस्तं कथयामासवृत्तान्तंस्वं पुरातनम्

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधमेनरेश्वर। ब्राह्मण उवाच

अटाट्यत धरां सर्वा पर्वतांश्च वनानि व॥ ३७॥ शिखण्डीनाम राजाऽस्ति कान्यकुब्जे प्रतापवान्।

वधार्थ मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम्। अपुत्रोऽसी महीपाल: कन्या जाता मनोरथैः ॥४६॥

तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाघिते॥३८॥ जातिस्मरा सुचार्वङ्ी नर्मदायाः प्रभावतः।

सिंह चित्रकशोभाढ्य मृगवाराहसङकले। क्रीडित्वासवनेराजा नर्मदामानतःकचित् पित्रा घ सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता॥ ५० ॥

हनूमन्तवनेप्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके। चिंचिणीवनशोभाढ्य कदम्बतरुसङले॥। अनित्ये पुत्रि! संसारे कन्यादानं ददाम्यहमू।

नित्यं पालाशजम्बीरैः करञ्जखदिरैस्तधा। शवः कृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्न चाऽपराह्निकम्॥

पाटलैर्बदरैयुक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्॥४१॥ न हि प्रतीक्षते मृत्यु: कृतं घास्य न चाकृतम्।।५१॥

मृगयूथैः समाच्छन्नशिखण्डिस्वरनादितम्। कन्योवाच

पारावतकसङ्कानां समन्तात्स्वरशोभितम् ॥ ४२॥ इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः।

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाऽश्विनस्य सः। पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमव्रवीत् ॥ ५२॥

वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम् ॥४३॥ शिखण्ड्युवाच

पुस्तिकाकरसंस्थं घ पप्रच्छ चपलं द्विजम् ॥ ४४॥ कथ्यतां मे महाभागे! साश्चर्य भाषितं त्वया।

शतबाहुरुवाच पितुर्वाक्येन सा बाला उत्तमा ह्मागतान्तिकम् ॥५३॥

एकाकी त्वं वने कस्माद भ्रमसे पुस्तिकाकरः। कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप। कलापिनी ह्यहं तात युता भत्रावसं तदा

इतस्तोऽपि सम्पश्यन्कथयस्व द्विजोत्तम !।।४५।। रेवौव्यसिंगमान्तिस्था रेवायादक्षिणेतटे। हनूमन्तवनेपुण्येचिकीडाहं यदच्छया

ब्राह्मण उवाच भर्तृ युक्ता च संसुप्ारजन्यां सरलेनगे। आगतालुब्धकास्तत्र क्षुधार्त्तावनमुत्तमम्

कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यका। भर्तृ योगयुता पापैद्ट ष्ाऽहंवधचिन्तकैः। पाशबन्धंसमादाय बद्धाहं स्वमिनासह

अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले॥४६ ॥ ग्रीवां ते मोटयामासु: पिच्छाच्छोटनकं कृतम्।

राजोवाच हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः॥ ५८॥

अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज !। .परिभर्ज्यावयोर्मा सं भक्षयित्वा यथेष्टतः ।

क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम ॥४9 ॥ सुप्ा: स्वस्थेन्द्रिया रात्री सा गता शर्वरी कयम् ॥ ५६॥

७८० * स्कन्दपुराणम् # [५ रेवाखण्डे तयशीतितमोऽध्याय: ] * ब्राह्मणस्वर्गगमनवर्णनम् * प्रभाते मांसशेषञ्च जम्बुकैर्गृध्रवातिभिः। ७८१

मच्छरीरोद्गवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम् ॥ ६० ॥ इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ! विमुक्तिस्तस्य जायताम् ॥७॥ गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा। क्षिप्त्वाऽस्थीनि पुनः स्नानं कर्त्तव्यं त्वघनाशनम्। तं मांसभक्षणं द्रृष्टा परे पक्षिण आगताः ॥६१ । एवं कृते तु राजेन्द्र! गतिस्तस्य भविष्यति॥७६ ॥ द्ृष्टा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत्। कथितं कन्यया यञ्च तत्स्वं पुस्तिकाकृतम्। विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम् ॥ ६२॥ आगतोऽहं नृपश्रेष्ट! तीर्थेऽत्र दुरितापहे॥ ७9॥ पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप। मदीयमस्थिखण्डं घ पतितं नमंदाजले ॥६३ तस्यतीर्थस्यपुण्येनजाताऽहंपुत्रिका तव। भूपकन्यात्वहंजातापूर्णचन्द्रनिभानना पुष्पवृष्टिःपपाताऽडशु साधुसाध्विति पाण्डव !। जातिस्मरानरेन्द्रस्यसआ्ञाताभवतःकुले। तस्माद्विवाहं नेच्छामिममभर्त्तानृपोत्तम विमानं घ ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा॥ ७६॥ विषमे वर्त्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु। दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान्। तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र! तस्मिस्तीर्थे भविष्यति ॥ ६६ ॥ एवं तु प्रत्ययं दृष्टा हनूमन्तेश्वरे नृप ॥। ८० ।। तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाऽय्य द्विजोत्तमम्। एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणंनृपसत्तम चकारानशनं विप्र: शतबाहुश्च भूपतिः। शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधनेरतां मद्गर्त्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु। यदि प्रेत्रयसे तात कश्चित्त्वं नर्मदातटे ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ। मासार्धेनमृतोराजा शतबाहुर्महामना: तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नञ्चलक्षितम्। किङ्कणीजालशोभाठ्य विमानं तत्रचागतम्। साधुसाधुनृपश्रेष्टचिमानारोहणंकुरु शिखण्डिनाऽप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते!॥ ६६ H शतबाहुरुवाच दास्यामिविंशतिग्रामानगच्छत्वं नर्मदातटे। प्रेप्रणंमेप्रतिज्ञातमलस्ष्म्यापी डिते नतु नाथामि स्वर्गमार्गाग्र® विप्रो यावन्न संस्थितः । उपदेशप्रदो मह्य गुरुरूपी द्विजोत्तमः ॥८४ ॥ कन्योवाच गच्छ त्वं नर्मदांपुण्यांसर्वपापक्षयङ्रीम्। आग्न व्यांसोमनाथस्यहनूमन्तेश्वरःपर: अप्सरस ऊचु:

अर्द्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः। करअ्ः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य घ लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः। न्यग्रोधमूलसान्निध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि। हनूमन्तेश्वरे राजन् ! ये मृताः सत्त्वमास्थिताः॥८५॥ समूद्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम !। ३॥ ने यान्ति शाङ्करेलोके सर्वपापक्षयङ्करे। नैवपापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्र्वर!। आश्विनस्याऽसिते पक्षे त्रिपुरारेस्तु वै तिथौ। ।गृहं च गृहिणीचित्तंवराह्मणस्य प्रवर्तते। शतबा हुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः स्नाप्य त्रिशलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम् ॥ ४ ॥ ।न्याजमूलमनर्थस्यलोभमेनंद्विजोत्तम। इत्युक्त्वास्वर्ययौराजास्वर्गकन्यासभावृतः क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः। दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः। वहीं च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः॥ ८६॥

व्यशीतितमोऽध्यायः ] हनुमन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् *

७८२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे हुङ्कारे चतुरो वेदान्विद्यात्साङ्गपदक्रमान् । १०५-।। आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यघिन्तयन्। ऋषयो रोमक्ूपेषु ह्यसड्ख्यातास्तपस्विनः। सा घ तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च। दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः ॥१०६ ॥ स्वयम्वरे स्वभर्त्तारं लेमे साध्वी वृपात्मजम् ॥। ६० ।। यम: पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । श्रीमार्कण्डेय उवाच घत्वारः सागरा: पुण्या: क्षीरधाराः स्तनेषु घ॥१०७॥ एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिस्तीर्थे नृपोत्तम। एतस्मात्कारणान्मेध्यंतीर्थमेतत्सदानृप विष्णुपादोद्ववा गङ्गा दर्शनात्पापनाशिनी। अष्टम्यांवा चतुद्दश्यां सर्वकालंनरेश्वर। विशेषाच्चाश्नेमासि कृष्णपक्षेचतुर्द्दशीम् प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्य्या सदा बुधैः॥१०८॥ स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरंण सर्पिषा। लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङगला। दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः॥६३ ॥। गोमयालेपनं तस्मात्कर्त्तव्यं पाण्डुनन्दन!॥। १०६।। श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम्। ततः सुगन्धपुष्पैश्च बित्वपत्रैश्च पूजयेव। गन्धर्वाप्सरसोनागा: खुराग्रेषु व्यवस्थिताः। मुचुकुन्देनकुन्देन जातीकाशकुशोङ्गवैः। उन्मत्मुनिपुष्पौघैःपुष्पैस्तत्कालसम्भवैः पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत !। अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम्। घनेन दापयेद्दीं तैलेन तदभावतः तानि सर्वाणि जानीयाद्गर्गव्यं तेन पावनम् ॥ ११०॥ श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। सर्व्वतक्षणरम्पूणैः कुलीनैर्गृहपालकैः युधिष्ठिर उचाच तर्पयेदु ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणादयैरलङकृता। एतत्कथयमे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद द्विजान् ॥ ६८ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच पतितान्वर्जयेद् विप्रान्वृषली यस्य गेहिनी। स्ववृषश्चाप रित्यज्यवृषैरन्यैर्वृ पायते सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः। वृषलीं तां विदुर्देवा न शद्री वृषली भवेत्। व्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेराम् देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिताविविधा जनैः ॥११२॥ सुवर्णहरणन्यास मित्रद्रोहोद्गवं तथा। नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽव्रवीत् श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन। श्रीमार्कण्डेय उवाच सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्राऽवगुण्ठिता।।११३।। वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया। सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्वानंद्विजन्मने कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशुङ्गी सुभूषिता। गोदानश्च प्रकर्त्तव्यमस्मिस्तीर्थे विशेषतः। हनूमन्तेश्वरस्याऽग्र भक्त्या विप्राय दापयेत् ॥११४॥ गोदानं हि यतः पार्थ! सर्वदानाधिकं स्मृतम् ॥१०३॥ नियमस्थेनसा देयास्वर्गमानन्त्यमिच्छता। असमर्थाययेद द्युर्विष्णुलोकेप्रयान्तिते सर्वदेवमया गावःसर्वेदेवास्तदात्मकाः। शद्गाग्रषुमहीपाल शक्रोवसतिनित्यशः असौलोकेच्युतोराजन्भूतले द्विजमन्दिरे। कुशलोजायतेपुत्रोगुणविद्याधनर्द्धिमान् उरः स्कन्दः शिरोब्रह्माललाटेवृषभध्वजः। धन्द्राकौलोचनेदेवौजिह्वायाञ्चसरस्वता सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरंनृप ।। शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसङ्करसम्भवात्।। मरुद्रणा: सदा साध्या यस्या दन्ता नरेदर !

• स्कन्दपुराणम् # [५ रेवाखण्डे दूरस्थश्चिन्तयन्पश्यन्मुच्यते नाऽत्र संशयः॥११८॥ वतुरशी तितमोऽघ्याय: ]* सलक्ष्मणेनरामेणरेवातटेतपश्चरणवर्णनम् ७८५

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे हनुमानुवाघ

रेवाखण्डे हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णन नाम किं मयाऽकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा।

त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३॥ राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङघातिनः ॥ ६ ॥ ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम्। उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरः स्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः ॥१० ॥ ईश्वर उवाच चतुरशीतितमोऽध्यायः गङ्गा गया कपे! रेवा यमुना च सरस्वती। सर्वपापहरानद्यस्तासुस्न्नानं समाघर कपितीर्थरामेश्वरलक्ष्मणेश्वरकुम्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थ परमशोभनम्। सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर

श्रीमार्कण्डेय उवाच तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाSडज्ञया।

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। उत्पत्य वेगाद्धनुमाञक्क्रीरेवादक्षिणे तटे॥१३॥

कैलासे पृच्छते भक्त्या षष्मुखाय शिवोदितम्॥ १ ॥ जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम्। तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः बिलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः। ततो देवैःसमं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः॥ ईश्वर उवाच पूवंत्रेतायुगेस्कन्द! हतोरामेणरावणः। चतुद्श तदा कोटयो निहता ब्रह्मरक्षसाम् कपिमालिङ्ग्यामास वरं तस्मैप्रदत्तवान्। अद्यप्रभृति ते तीर्थभविष्यति न संशयः

हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम्। महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः। हनूमन्ते वरोनाम्नासर्वहत्याहरस्तदा

ततः सीतांसमासाद्यसमंवानरपुङ्वैः। रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेनकृतोत्सवः तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्ग प्रपूजयेत्।

तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः ॥४ ॥ सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा ॥ १८।।

तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम्। तत्राऽस्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः।

कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगत्पुरा ॥५॥ यत्किञ्चिद्वीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत् ॥ १६ ॥

ततो नन्दीप्रतीहारोरुद्रांशमपि तं कपिम्। नचसङ्गमयामासरुद्रेणाSवौधहारिणा हनुमानप्ययोध्यायां रामंद्रष्टुमथाऽगमत्। चकार कुशलप्रश्नंस्वस्वरूपंन्यवेदयत् श्रीराम उवाघ तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम्। येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम् ।७।। कुर्वतोदेवकार्यं तेममकार्यंच कुर्वतः। ततोऽहमपिपापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम् नत्रेव दक्षिणे कूले रेवाया: पापहारिणि। चतुर्विशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथराघवः नन्द्यवाघ ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थ: श्रीरेवास्तानमाचरन्। त्वयाऽवतरणं चक्रे कपीन्द्राSमरहेतुना। तथाऽपि हि कृतं पापमुपभोगेनशाम्यति तस्य शुश्रूषणं चक्रें लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया॥ २३ ॥

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे घतुरशी तितमोऽध्याय: ] कपितीर्थादिकुम्भेशवरान्ततीर्थवर्णनम् #

स्थापयामासतुर्लिङ्ग तौ तदारामलक्ष्मणौ। प्रभावात्सा्यतपसोरेवातीरेमहामती स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥४० ॥ निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ॥। २४॥ तत्र तीर्थेतुयःस्नात्वाश्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर। एकोत्तरंकुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात् ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि चै पुण्यमुनीशवरैः सह। यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च। आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे।। २५। शिवलिङ्गारच्च नस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ४२ ॥ मुनिभि: सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुचि। एवं देवा वरं दत्त्वाहरीश्वरपुरोगमाः। स्वस्थानमगमन्पूर्वमुक्त्वातन्नामचोत्तमम् एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथऽभवत्॥ २६॥ तीर्थस्याऽस्य वरं दत्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः। अयोध्यां प्रविवेशाऽसौ निष्पापो नर्मदाजलात्॥ ४४॥ रामोऽपि पूजयामास तलिङ्ग देवसेवितम् ॥२9 ॥ सौवर्णी घ ततः कृत्वा सीतां यजञं चकार सः। ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये। चतुर्विशतिमे वर्षे रामो निष्पापतांगतः अनुमन्त्र्य मुनींलोकान्देवताश्च निजं कुलम् ॥ ४ ॥ यदा कन्यागतः पङ्गर्गुरुणा सहितो भवेत्। तदेवदेवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा॥ पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थ स्कन्दनामकम्। यथा गोदावरीतीर्थ सर्वतीर्थफलं भवेत्। तथा त्ररेवास्नानेनलिङ्गानांदर्शनन णाम् नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्ग्दर्शनम् ॥४६ ॥ करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धंपितृणांनर्मदातटे। कुम्भे वरसमीपस्थास्तत्फलंशणुषण्मुख नावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि। यावन्नप्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम् यावन्तो रोमक्ूपा: स्युःशरीरेस्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेनपितृणामक्षयागतिः ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। पृथिव्यां देवताः सर्वा सर्वतीर्थानि यानि तु। ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यंति हरं परम् ॥ ४८ ॥ लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्॥ ३३ ॥ तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात्। अपुत्रो लभतेपुत्रंनिर्द्धनोधनमाप्नुयात्। सरोगोमुच्यतेरोगान्नाSत्रकार्याविचारण तीर्थाशेपकलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्॥। ४६॥ सिंहराशिगते जीवे यत्स्या द्रोदावरीफलम्। मार्कण्डेय उवाच तद्द्वादशगुणं स्कन्द! कुम्भे्वरसमीपतः॥ ३५॥ श्रुत्वेति शम्भुवचसा स वडाननोऽथ नत्वा पितुःपद्युगाम्बुजमादरेण। ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम्। सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याःकीशाग्रयरामकलशाख्यशिवान् ददर्श नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ ३६॥ इति श्रीसकान्देमहापुराण रकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे यथा गोदावरीयात्राकर्तव्यामुनिशासनात्। चतुर्विशतिमे वर्षेतथेयंदेवभा षितम् रेवाखण्डे कपितीर्थरामेश्वरलक्ष्मणेश्वर कुम्भेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम- यावच्न्द्रश्च सूर्यश्र यावद्ै दिवि तारकाः। तावत्तदक्षयं दानंरेवाकुम्भेश्वरान्तिके घतुरशीतितमोऽध्यायः॥ ८४॥ मददादानानि देयानि तत्र लौकैविचक्षणैः। गोदानमत्रशंसन्ति सौवर्ण राजतंतथा. यस्या: स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः।

पश्चाशीतितमोऽध्याय: ]

ब्रह्मोवाच

पञ्चाशीतितमोऽध्यायः निस्तेजा: शर्वरीनाथ कलाहीनश्च दृश्यसे। उद्विग्नमानसस्तात सञ्जातःकेनहेतुना सोम उवाच सोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णमम् दक्षशापेन मे ब्रह्मन्निस्तेजस्त्वंजगत्पते। निर्हारश्चाऽस्यशापस्यकथ्यतांमेपितामह श्रीमार्कण्डेय उवाघ ब्रह्मोवाच ततो गच्छेत्तु राजेन्द्रनर्मदाया: पुरातनम्। ब्रह्महत्याहरंतीर्थवाराणस्यासमंहितत् सर्वत्र सुलभा रेवा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा। ओङ्कारेऽथभृगुक्षेत्रेतथाचैवौविसङमे युधिष्ठिर उवांच तत्र गच्छ क्षपानाथयत्र रेवान्तरं तटम्। त्वरितोऽसौ गतस्तत्रयत्ररेवौर्वसङ्गम: आश्चर्य कथ्यतां ब्रह्मन्यदवृतंनर्मदातटे। वाशाणस्या समं कस्मादेतत्कथयमे प्रभो काष्ठावस्थः स्थितः सोमो दध्यौ त्रिपुरवैरिणम्। निमग्नो दुःखसंसारे हृतराज्यो द्विजोत्तम !। यावद्वर्षशतं पूर्ण तावत्तुष्टोमहेश्वरः ॥ १६॥ युष्मद्वाणीजलस्नातो निर्टुखः सह बान्धवैः॥३ ॥ प्रत्यक्षः सोमराजस्य वृषासन उमापतिः। श्रीमार्कण्डेय उवाच साष्टाङ प्रणिपत्योच्चैर्जय शम्भो! नमोऽस्तुते ॥१७॥ साधुमाधु महाबाहोसोमवंश विभूषण। पृष्टोऽस्मिदुर्ललभंतीर्थ गुह्याद्गुह्यतरंपरम् जय शङ्कर! पापहराय! नमोजय ईश्वर ते जगदीश! नमः। आदौ पितामहस्तावत्समस्तजगतः प्रभुः । जय वासुकिभूषणधार! नमो जय शूलकपालधराय नमः ॥१८॥ मनसा तस्य सख्जाता दशैव ऋषिपुङवाः॥॥ जय अन्धकदेहविनाश! नमो जय दानववृन्दवधाय नमः । मरीचिमत्रयद्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। प्रचेतसं वसिष्ठं व भृगु नारदमेव न जय निष्कलरूप! सकलाय नमोजय काल कामदहाय नमः ॥१६॥ जज्ञे प्राचेतसं दक्षं महातेजाः प्रजापतिः। जय मेचककण्ठधराय नमो जय सूक्ष्मनिरञ्जनशब्द! नमः । दक्षस्याऽपि तथा जाता: पश्चाशद दुहिता: किल ॥७॥ जय आदिश्नादिश्नन्त! नमो जय शङ्कर! किङ्डरमीश भज ॥ २० ॥ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। तर्थैव स महाभागः सप्विशतिमिन्दवे एवं स्तृतोमहादेवःसोमराजेनपाण्डव। तष्टस्तस्य नृपश्रेष्ठ! शिवयाशङ्करोऽव्रवीत् रोहिणी नाम या तासामभीष्टा साऽभवद्विघोः। ईश्वर उवाच शेषासु करुणां कृत्वा शप्तो दक्षेण चन्द्रमाः ॥। ६ ।। वरं प्रार्थय मे भद्र! यत्ते मनसि वर्त्तते। साधुसाधुमहासत्त्व तुष्टोऽहं तपसा तव क्षयरोग्यभवच्चन्द्रो दक्षस्यायं प्रजापतेः। सच शापप्रभावेणनिस्तेजाःशर्वरीपतिः सोम उवाघ गतः पितामहं सोमो वेपमानोऽमृतांशुमान्। दक्षशापेन दग्धोऽहं क्षीणसत्वो महेश्वर। शापस्योपशमं देव कुरु शर्म मम प्रभो !॥ पद्मयोने! नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोऽस्तु ते॥ ईश्वर उवाच शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि पाहि मां कमलासन !॥ ११ ॥ तव भक्तिगृहीतोऽहमुमया सह तोषितः।

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

निष्पापः सोमनाथस्त्वं सञ्जातस्तीर्थसेवनात्॥ २४॥ पश्चाशीतितमोऽध्याय: ] कण्वेनकन्यासमीपेदूतप्रेषणम् *

इत्यूचे देवदेवेशः क्षणं ध्यात्वेन्टुना ततः। स्त्र्युवाच

स्थापितं परमं लिङ्ग' कामदं प्राणिनां भुवि॥ सन्देशं श्रूयतां विप्र! यदि गच्छसि सङ्गमे।

सर्वदुःखहरं तत्तु ब्रह्महत्याविनाशनम् ॥ २५॥ मद्गर्त्ता तिष्ठते तत्र शीघ्रमेव विसर्जय ॥४१॥

युधिष्ठिर उवाघ तकाकिनी घ ते भार्या तिष्ठते वनमध्यगा। इत्याकर्ण्यगतोविप्र सङ्गमें सुगदुर्लमे

सोमनाथप्रभावं मे संक्षेपात्कथयप्रभो। दुःखार्णवनिमग्नानांत्राताप्राप्ोद्विजोत्तम वृक्षच्छायान्वितः कण्वो ब्राह्मणेनाऽवलोकितः।

श्रीमार्कण्डेय उवाच उवाच तं प्रति तदा वचनं ब्राह्मणोत्तमः ।।४३ ।।

शृणु तीर्थप्रभावं ते संक्षेपात्कथयाम्यहम्। यद्वृत्तमुत्तरे कूले रेवाया उरिसङ्गमे ब्राह्मण उवाच

शम्बरोनामराजाभूत्तस्यपुत्र स्त्रिलोघनः। त्रिलोचनसुत कण्वःसपापर्द्धिपरोऽभवत् वनान्तरे मया दूष्टा वाला कमललोचना। रक्ताम्बरधरा तन्वी रक्तचन्दनवर्चिता

घने नित्यंभ्रमन्सोऽथमृगयूथं ददर्शह। मृगयूथं हतं तत्तु त्रिलोघनसुतेन घ ॥ २६॥ रक्तमाल्या सुशोभाळ्या पाशहस्तामृगेक्षणा।

मृगरूपी द्विजोमध्येघरतेनिर्जने वने। स हतस्तेन संगेनकण्वेन मुनिसत्तम!॥ ३०॥ ब्रह्महत्यान्वितः कण्वो निस्तेजा व्यचरन्महीम्। कण्व उवाच

व्यचरंश्रैव सम्प्राप्तो नर्मदामुरिसङ्गमे ।। ३१ ॥ कस्मिन्स्थानेतु विप्रेन्द्रविद्यते मृगलोचना। कस्यसाकेनकार्येणसर्वमेतद्वदाशु मे

किंशुकाशोकब हुले जम्बीरपनसाकुले। कदम्बपाटलाकीर्णे बिल्वनारङ्गशोभिते॥ ब्राह्मण उवाच

चिश्चिणीचम्पकोपेते ह्यगस्तितर्छादिते। प्रभूतभूतसंयुक्तं वनं सर्वत्र शोभितम्।। मङ्गमादर्द्धक्रोशे सा उद्यानान्तेहिविद्यते। वचनादब्राह्मणस्ये नज्ञातापार्थिवेनतु

चित्रकर्मृ गमार्जार हिस्ैः शम्बरशकरैः। शमैर्गवयसंयुक्तै: शिखण्डिखरमण्डितम्।। तदा स कण्वभूपाल: स्वकं दूतं समादिशत्।

प्रविष्टस्तु वने कण्वस्तृषार्त्तःश्रमपीडितः। स्नातो रेवाजलेपुण्ये सङ्गमेपापनाशने कण्व उवाच

अचितः परया भक्त्या सोमनाथो युधिष्टिर!। गच्छ त्वं पृच्छतां तां क्वाऽडगता क्वच गमिष्यसि।

पपौ सुविमलं तोयं सर्वपापक्षयङ्करम् ॥ ३६ ॥ प्रेषितस्त्वरितो दूतो गतो नारीसमीपतः ॥ ४८ ॥

फलानि चविचित्राणिचखादसह किङ्करैः। सुप्तःपादपच्छायायांश्रान्तोमृगवधेनघ वृक्षस्थां दद्वशे वालामुवाच नृपसत्तम!।

तावत्तीर्थवर विप्रःस्नानार्थसङ्गमं गतः१ मार्गगो ब्राह्मणोहर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः मन्नाथः पृच्छति त्वां तु काऽसि त्वं क्व गमिष्यसि ॥ ४६ ॥

अबला तमुवाचेदं तिष्ठतिष्ठ द्विजोत्तम। त्रस्तो निरीक्षते यावद्दिशःसर्वानरेश््वर कन्योवाच गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम्।

रक्ताभरणशोभाढ्यां पाशहस्तां ददर्श ह॥ ४० ॥ इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥५०॥ ब्रह्महत्याघसञ्जाता मृगरूपधरद्विजात्। मयायुक्तोऽपितेराजामुक्तस्तीर्थप्रभाषतः

७६२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे पश्चाशीतितमोऽध्यायः ]* सोमेश्वरेधेनुदानमहत्त्ववर्णनम् * ७६३

अर्द्धक्रोशान्नरान्मध्ये ब्रह्महत्या न सम्विशेत्। घृतेनबोधयेद्दीपंनृत्यंगीतं च कारयेत्।सोमवारे तथाऽष्टम्यांप्रभातेपूजयेद्द्विजान् सोमनाथप्रभावोऽयं वाराणस्या: समः स्मृतः ॥ ५२॥ जितक्रोधानात्मवतः परनिन्दाविवर्जितान्। गच्छत्वं प्रेष्यतां राजाशीघ्रमत्र न संशयः । गतोभृत्यस्ततःशीघ्रंवेपमानःसुविह्वलः सर्वारुचिराञच्छस्तान् स्वदारपरिपालकान्॥ ६८।। समस्तंकथयामासयद्वृत्तंहि पुरातनम्। तस्यवाक्याद सौराजापतितोधरणीतले गायत्रीपाठमात्रांश्च विकर्मचिरतान्सदा। पुनर्भूवृपली शद्री चरेयुर्यस्य मन्दिरे॥ भृत्य उवाच दूरतोऽसौ द्विजस्त्याज्य आत्मनः श्रेय इच्छता। कस्मात्वं शोघसे नाथ! पूर्वोपात्तं शुभाशुभम्। हीनाड्गाऽनतिरिक्तांगान्येषां पूर्वापरं न हि।। ७0 ॥। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा वचनमत्रवीत् ॥५५॥ व्रजे श्राद्धे तथा दाने दूरतस्तान्विवर्जयेत्। प्राणत्यागं करिष्यामि सोमनाथसमीपतः। आयसीतरुणीतुल्या द्विजा: स्वाध्यायवर्जिंताः।।७१॥ शीघ्रमानीयतां वह्निरिन्धनानि बहनि घ ॥५६ ॥ आत्मानं सह याज्येन पातयन्ति न संशयः। आनीतं तत्क्षणात्सर्वं भृत्यैस्तद्वशवर्त्तिभिः। स्नानंकृत्वाशुभेतोयेसङ्गमेपापनाशने शाल्मलीनावतुल्या: स्युः पट्कर्मनिरता दविजाः॥ ७२॥ अर्चितः परया भक्त्या सोमनाशे महीभृता। दातारंघतथाSSत्मानंतारयन्तितरन्ति घ। श्राद्धंसोमेश्वरेपार्थ.यःकुर्याद्गतमत्सरः त्रिप्रदक्षिणतः कृत्वा ज्वलन्तं जातवेदसम् ॥५८॥ प्रेतास्तस्य हि सुप्रीता यावदाभूतसम्प्लवम्। प्रविष्टः कण्वराजाSसौ हृदि ध्यात्वा जनार्दनम्। अन्नं वस्त्रं हिरण्यं च यो दद्यादग्रजन्मने॥। ७४॥ पीताम्बरधरं देवं जटामुकुटधारिणम् ॥ ५६॥ स यातिशाङ्करेलोक इतिमेसत्यभाषितम्। हयंयोयच्छते तत्र सम्पूर्णतरुणंसितम् श्रियायुक्तं सुपर्णस्थं शङ्गचकगदाधरम्। सुरारिसूदनं दध्यौ सुगतिर्मे भवत्विति रक्तं वा पीतवर्ण वा सर्वलक्षणसंयुतम्। कुङ्गमेन विलिप्ताङ्गावग्रजन्महयावपि॥ पपात पुष्पत्ृष्टिस्तु साधुसाधु नृपात्मज !। स्त्रग्दामभूषितौ कार्यौ सितवस्त्रावगुण्ठितौ। आश्चर्यमतुलं द्ृष्टा निरीक्ष्य व परस्परम् ॥ ६१॥ अङ्घि: प्रदीयतां स्कन्धे मदीये हयमारुह॥99॥ मृतं तैः पावके भृत्येहदि ध्यात्वा गदाधरम्। आरूढे ब्राह्मणेब्रयाद्गास्करःप्रीयतामिति। स यातिशाङ्करंलोकंसर्व्वपापविवर्जितः चिमानस्थास्ततः सर्वे सञ्जाता: पाण्डनन्दन।॥ ६२॥ उपरागे तु सोमस्य तीर्थं गत्वा जितेन्द्रियः। निष्पापास्तेदिवंयाताःसोमनाथप्रभावतः। ब्राह्मणेसङ्गभेतत्रध्यायमानेवृषध्वजम् सत्यलोकाच्च्युतश्चाऽपि राजा भवति धार्मिकः॥ ७६॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच तस्यवास:सदाराजन्न नश्यति कदाचन। दीर्घायुर्जायते पुत्रो भार्या च वशवर्तिनी सोमनाथप्रभावोऽयंशणुष्वैकमनाविधिम्। अष्टम्यां वा चतुर्दश्यांसर्वकालंरवेर्टिने जीवेद्वर्षशतंसाग्र' सर्वदुःखविवर्जितः। सोपवासोजितक्रोधो धेनु दद्याद्द्विजन्मने विशेषाच्छुककपक्षेचेत्सूर्यवारेणसप्तमी। उपोष्य योनरोभक्त्यारात्रौकुर्वीतजागरम् सवत्सां क्षीरसंयुक्तां श्वेतवस्त्रावलोकिताम्। पश्चामृतेन गव्येन स्नापयेत्परमेश्वरम्। श्रीखण्डेन ततो गुण््यपुष्पधूपादिकं ददेत् शबलां पीतवर्णाश्च धूम्रां वा नीलकवु राम् ।। ८२।।

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे बडशीतितमोऽध्याय:] पिङ्गलेवरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ७६५ कपिलां वा सवत्सां व वण्टाभरणभूषिताम्। रूप्यखुरां कांस्यदोहां स्वर्णशुङ्गीं नरेश्वर ॥। ८३॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं सोमनाथस्य यत्फलम्।

श्वेतयावर्द्धतेवंशोरक्ता सौभाग्यव्द्धिनी। शबलापीतवर्णाघ दुःखघ्न्यौसम्प्रकीर्तिते श्रुत्वा पुत्रमवाप्नोति स्नात्वा चाऽष्टौ नसंशयः॥ ६६॥

कपिलानाशयेत्पापं सप्तजन्मसमुद्धवम्। सत्यलोकमवाप्नोति गोप्रदायी नरेश्वर॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

पक्षान्तेऽथव्यतीपातेवैधृतौरविसङ्क्मे। दिनक्षये गजच्छायां ग्रहणेभास्करस्यव रेवाखण्डे सोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चाशीतितमोऽध्यायः॥८॥

ये व्रजन्ति महात्मान: सङ्गमेसुरदुर्लभे। मृदावगुण्ठयित्व्रातुचात्मानंसङ्गमेविशेत् हृदयान्तर्जलेजाप्याप्राणायामोऽथवानृप। गायत्रीवैष्णवीचैव सौरीशैवीयदवच्छया तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्रोऽब्रब्रीत् ॥८८॥ षडशीतितमोऽध्यायः जगतीं सोमनाथस्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणाम्। पिड्ग लेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा॥ ८६॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच ब्रह्महत्या सुरापानंगुरुदारनिषेवणम्। भ्रृणहा स्वर्णहर्त्ता न मुच्यन्तेनाSत्संशयः तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः शणोति जितेन्द्रियः। ततो गच्छेन्महाराज पिङ्गलावत्त मुत्तमम्। सङ्गमस्य समीपस्थं रेवायाउत्तरेतटे

व्याधितो मुच्यते रोगी वारोगी सुखमाप्नुयात्। ६१ ॥ हव्यवाहेन राजेन्द्र! स्थापितः पिङ्गलेश्वरः ॥ १॥

यत्ते सन्दह्यते चेतः शृणु तन्मे युघिष्ठिर !। युधिष्ठिर उवाघ

नैकाऽपि नृप! लोकेऽस्मिन्भ्रणहत्या सुदुस्त्यजा ॥ ६२।। हव्यवाहेन भगवन्नीश्वरःस्थापितःकथम्। एतदाख्याहि मेसर्वंप्रसादाद्वक्तुमर्हंसि

किमु षड्विशति पार्थ! प्राप या: क्षणदाकरः। मार्कण्डेय उवाच

सोऽपि तीर्थमिदं प्राप्य तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ॥ ६३ ॥ विमुक्त: सर्वपापेभ्यःशीतरश्मिरभूतसुखी। श्रूयतेनृपपौराणीगाथागीतामहर्षिभिन हव्यवाहमुखे क्षिप्तं रुद्रेणामिततेजसा। र्द्रस्य रेनसा दग्धस्तीर्थयात्राकृतादरः॥

लिङ्ग' प्रतिष्ठितंह्य कंदशभ्र णहनं भवेत्। अतोलिङ्गत्रयंसोमः स्थापयामासभारत सागरांश्च नदीर्गत्वाक्रमाद्रेवां समागतः। चचारपरयाभक्त्याध्यानमुग्र हुताशनः

रेवोरिसङ्गमे ह्यादं द्वितीयंभृगुकच्छके। ततःसिद्धिं परां प्राप्यप्रभासे तुतृतीयकम् वायुभक्षः शतं साग्रं यावत्तेपे हुताशनः । तावत्तुष्टो महादेवो वरदो जातवेदसः॥

इति ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। सन्निधौ समुपेत्याथ वचनं चेदमब्रवीत्॥ ६॥

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं संशुद्धिकृन्तृणाम्।। ६७ ॥। ईश्वर उवाच

पुत्रार्थो लभते पुत्रान्निष्कामः स्वर्गमाप्नुयात्। वरं वृणीष्व हव्याश! यत्ते मनसि वर्तते॥७॥

मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तीर्थ कृत्वा पर नृप !॥ ६८ ।। वह्िरुवाच्च नमस्ते सर्वलोकेश! उग्रमूर्ते नमोऽस्तु ते। रेतसा तव सन्दग्धःकुष्ठीजातो महेश्वर ५१

७६६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टाशीतितमोऽध्याय: ] कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * कृपां कुरु महादेव! मम रोगं विनाशय ।। ८ ।। ईश्वर उवाघ प्रत्यक्षं दुरितं तत्र दृश्यते फलरूपतः । तत्र तीर्थे तु यो राजन्नेकचित्तो जितेन्द्रियः

हव्यवाह! भवारोगो मत्प्रसादाच्च सत्वरम्। स्नात्वा दानं च वै दद्यादर्चयेद्विरिजापतिम्।

अत्रतीर्थे कृतस्नानः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे ॥ ६॥ ऋणत्रयविनिर्मुक्तो नाके दीप्यति देववत् ॥५॥

इत्युक्त्वा च महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत। अनन्तरंहव्यवाहः सस्तौरेवाजलेत्वरन् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे

तदैवरोग निर्मुक्तोऽभवद्दिव्यस्वरूपवान्। स्थापयामासदेवेशंसवह्निःपिङ्गलेश्वरम् नाम्नासम्पूजयामासतुष्टावस्तुतिभिर्मुदा। ततोजगामदेशं स्वं देवानांहव्यवाहनः हव्यवाहेन भूपैवं स्थापितः पिङ्गलेश्वरः। जितक्रोधोहियस्तत्र उपवासंसमाचरेत् अतिरात्रफलं तस्य अन्ते रुद्रत्वमाप्तुयात्। अष्टाशीतितमोऽध्याय. गुणान्विताय विप्राय कपिलां तत्र भारत ।॥ १४। कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अलङ्कृत्य,सवत्सां च शक्त्याऽलङ्गारभूषिताम्। यः प्रयच्छति राजेन्द्र! स गच्छेत्परमां गतिम् ॥१५॥ श्रीमार्कंडेय उवाघ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तस्यैवानन्तरंपार्थ कापिलंतीर्थमाश्रयेत्। स्थापितं कपिलेनैवसर्वपातकनाशनम् रेवाखण्डे पिङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीतितमोऽध्यायः ॥८६॥ अष्टम्यां च सिते पक्षे चतुरद्दश्यां नरेश्वर !। स्नापयेत्परया भक्त्या कपिलाक्षीरसर्पिषा ॥ २ ॥ श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेतमहेश्वरम्। ततःसुगन्धपुष्पैश्चश्वेतैश्चनृपसत्तम !॥। ३।

सप्ताशीतितमोऽध्यायः येऽर्वयन्ति जितक्रोधा न ते यान्ति यमालयम्। असिपत्रवनं घोरं यमचुह्ी सुदारुणा॥४ ॥ ऋणत्रयमोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् द्वश्यते नैव विद्धद्गि: कपिलेश्वरपूजनात्। श्रीमार्कण्डेय उचाच स्नात्वा रेवाजले पुण्ये भोजयेद् व्राह्मणाञ्छुभान्॥ ५॥ ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थ परमशोभनम्। स्थापितंमुनिसङ्घैर्यद्ब्रह्मवंशसमुद्धवैः गोप्रदानेन वस्त्रेण तिलदानेन भारत। छत्रशच्या प्रदानेन राजा भवति धार्मिक: ऋणमोघन मित्याख्यंरेवातटसमाश्रितम्। पण्मासंमनुजोभक्त्यातर्पयन्पितृदेवताः तीवतेजाविघोरश्चजीवत्पुत्रःप्रियम्वदः। शत्रुवर्गोनतस्यस्यात्कदा चित्पाण्डुनन्दन देवैः पितृमनुष्यैश्च ऋणमात्मकृतं यत्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे मुच्यते तत्क्षणान्म्त्यः स्नातो वै नर्मदाजले ॥३॥ रेवाखण्डे कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाSष्टाशीतितमोऽध्यायः॥८८॥

नवतितमोऽध्यायः ] निरुत्साहान्देवान्प्रतिब्रह्मचितर्कचर्णनम्

युधिष्ठिर उवाच चक्रतीर्थ समाचक्ष्व मुनिसङ्घैश्च वन्दितम्।

एकोननवतितमोऽध्यायः विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम् ॥ ३ ॥

पूतिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच साधुसाधु महाप्राज्ञ! चिरक्तस्त्वं युधिष्ठिर!। श्रीमार्कण्डेय उवाघ गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थ निरमितं वक्रिणा स्वयम्॥॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! पूतिकेश्वरमुत्तमम्। नर्मदादक्षिणेकृले सर्वपापक्षयङुरम् तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम्। स्थापितं जाम्बवन्तेन लोकानां तु हितार्थिना। आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः॥५॥ राजा प्रसेनजिन्नाम तस्यां वक्षस्थलान्मणौ॥२॥ तेनदेवा जिता:सर्वेहृतराज्यानराधिप। यज्ञभागान्त्स्वयंभुङ्क्तेअहंविष्णुर्नसंशयः समुत्क्षिप्ते तु तेनैव सपूतिरभवद्वणः। तत्र तीर्थे तपस्तत्प्वा निर्तणः समजायत धनदस्य हतं वित्तं हतः शक्रस्य वारणः। इन्द्राणीं वाञ्छतेपापो हयरत्नंरवेरपि तेन तत्स्थापितं लिङ्ग पूतिकेश्वरमुत्तमम्। यस्तत्रमनुजोभक्त्यास्नायाद्गरतसत्तम सर्वान्कामानवान्नोति सम्पूज्य परमेश्वरम्। सवाक्पतिमहेशाश्चनष्टचित्ता:पितामहम्। गतादेवाब्रह्मलोकं तत्र दष्ट्ापितामहम् कृष्णाष्टभ्यां चतुर्द्दश्यां सर्वकालं नराधिप!। तुष्टुबुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखा: सुराः। गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे येऽचर्चयन्ति सदा देवं ते न यान्ति यमालयम्॥५॥ द्ृष्टा देवान्निरुत्साहान्विवर्णानवनीपते। प्रसादाभिमुखोदेवः प्रत्युवाचदिवौकसः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ब्रह्मोवाच रेवाखण्डे पूतिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोननवतितमोऽध्यायः॥८६॥ प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीणं सुरायुधम्। वृत्रस्य हन्तु: कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते ॥१३॥

नवतितमोऽध्यायः किं चायमरिदुर्वार: पाणौ: पाशः प्रचेतसः।

जलाशायितीर्थमाहात्म्यवणनम् मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः ॥१४॥ कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम्। अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इवद्रुमः । श्रीमार्कण्डेय उवाघ यमोऽपि विलिखन्भूमि दण्डेनास्तमितत्विषा। रेवायाउत्तरेकूलेवैष्णवं तीर्थमुत्तमम्। जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्॥ १६॥ दानवानां वर्ध कृत्वा सुप्स्तत्र जनार्दनः। घक्रं प्रक्षालितेतत्र देवदेवेन चक्रिणा अमी घ कथमादित्या: प्रतापक्षतिशीतलाः। सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात्॥२॥

८०० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे नव तितमोऽध्याय: ] पाश्चजन्यशब्देनतालमेघक्रोधवाक्यवर्णनम्* ८०१ चित्रन्यस्ता इव गता: प्रकामालोकनीयताम्॥१७॥ तद्ब्रुत वत्सा किमितः प्रार्थयध्वं समागताः। ब्रह्मोवाच

किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः ॥१८॥ तालमेवभयात्कृष्ण! सम्प्राप्ता तव मन्दिरम्।

मयि सृष्टिर्हिलोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता। न वध्यः कस्यचित्पापतालमेवो जनार्दन।॥३२॥

ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना ॥। १६॥। त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्यु यास्यति नान्यथा॥ ३३॥

गुरु नेत्रसहस्र ण प्रेषयामास वृत्रहा। स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् ॥ श्रीकृष्ण उवाघ

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राश्जलिर्जलजासनम्। स्वस्थानं गम्यतां देवा: स्वकीयां लभत प्रजाम्।

युष्मद्वंशोद्गवस्तात! तालमेघो महाबलः ॥२१॥ दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम् ॥३४॥

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्क्रितः। तेनदेवगणा:सर्वे दुःखितादानवेन च ॥२२ स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा! वसेदत्र स दानवः ॥ ३५॥

तालमेवो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली। देवा ऊचु:

तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता: शरणं नो विधे भव ॥ २३॥ हिमाचलगुहायां सवसते दानवेश्वरः। चतुविशतिसाहस्त्रैः कन्याभिःपरिवारितः

ततः प्रसन्नो भगवान्वेधास्तानब्रवीदघः ॥२४॥ तुरङ्ग: स्यन्दनै: कृष्ण! सङ्ख्या तस्य न चिद्यते।

ब्रह्मोवाच नटा नानाविधास्तत्र असङख्यातगुणा हरे।॥ ३७॥

तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः। विनामाधवदेवेनसाध्योमे नैवदानवः द्विरदा: पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः। महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः

ततःसुरगणा:सर्वेविरश्चिप्रमुखा नृप। क्षीरोदंप्रस्थिता:सर्वे दुःखितास्तेनवैरिणा श्रृत्वादेवोवघस्तेषांदेवानामातुरात्मनाम् । अचिन्तयद्गरुत्मन्तंशत्रुसङ्कविनाशनम्

त्वरिता: प्रस्थिता देवा: केशवं द्रष्टुकाम्यया। घक्रं करेण संग्रृह्य गदाघक्रधरः प्रभुः। शार्ङ्गच मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः॥

क्षीरोदं सागरं गत्वाऽस्तुवंस्ते जलशायिनम् ॥२७॥ आरूढ: पक्षिराजेन्द्रं वधार्थ दानवस्य घ। दानवस्य पुरेपेतुरुत्पाता वोररूपिण:

देवा ऊचु: गोमायुर्गृ ध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत्। विनापातेनतस्यैवध्वजदण्डःपपातह

जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः । सर्पमूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः। उन्मार्गाःसरितस्तत्रावहत्रक्तविमिश्रिताः

जगन्मूर्त्तिर मूर्त्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजितः ॥२८॥ अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः ॥।४३।।

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदावृत !। जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन. नतः प्राप्तोजगन्नाथो हिमवन्तंनगेश्वरम्। पाञ्चजन्यश्च सहसा पूरितः पुरसन्निधौ

जय शङ्गगदापाणे जय चक्रधरप्रभो!। इति देवस्तुति श्रुत्वा प्रबुद्धोजलशाय्यथ तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्दरः।

उवाघ मधुरांवाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम्। उवाघ घ तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः ॥४५॥

किमर्थं बोधितो ब्रह्मन्समर्थर्वः सुरासुरैः॥३१॥ तालमेघ उवाघ कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम्।

८०२ * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे नव तितमोऽध्याय: ] जलशायितीर्थेभगवत्स्नानमहत्त्वफलवर्णनम्* ८० ३

धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः ॥:॥ खड्गेनाताडयह्वैत्यो गदापा णिजनार्ईनम्। मण्डलाग्र ततो ग्रृह्य केशवोहृष्टमानसः बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बाहुशालिनम्॥४॥ जवनोरःस्थले पार्थ तालमेवं महाहवे। जनार्दनस्तदा दैत्यंदैत्यो हरिमहन्मृधे॥ धुन्धुमार उवाच जना्दद नस्ततः क्रुद्धस्तालमेवाय भारत !। अमोवं चक्रमादाय मुक्तं तस्यच मूर्द्धनि आनयामि न संदेहःसुरोयक्षोऽथ किन्नरः। स्यन्दनौघैःसमायुक्तोगजवाजिभटैःसह निपपातशिरस्तस्यपर्वताश्चचकम्पिरे। समुद्राःक्ुभिताःपार्थनद्यउन्मार्गगामिनीः हृष्टस्ततो जगद्योनिःसुपर्णस्थो महाबलः। गृद्यतांपृद्यतामेपइत्युक्तास्तेनकिट्ठराः पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि। अवध्यः सुरसङ्कानां सूदितः केशवत्वया चतुदर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः। सुपर्णेनाSग्निरुपेण दग्ास्ते शलभा यथा स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालनेवे निपातिते। धुन्धुमारोऽपिककष्णेनशरघातेन ताडितः। हतोवक्षस्थले पापोमृतावस्थोरथोपरि जनार्ईनोऽपि कौन्तेय! नर्मदातटमान्रितः॥६७॥ हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चकुरातुराः। तालमेघस्ततःक्रुद्धोरथारूढो विनिर्गतः क्षीरोदां नर्मदांमत्वाअनन्तभुजगोपरि। लक्ष्म्यासमन्वितःकृष्णोनिलीनश्चोत्तरेतटे दद्दशे केशचं पार्थ! शङ्गचक्रगदाधरम् ॥ ५२॥ चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम्। तालमेघ उवाच पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः ॥ ६६॥ अन्ये ते दानवा: कृष्ण! ये हता: समरे त्वया। निद्धू तकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः। तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन !॥। हिरण्यकशिपुप्रख्या न पुमांसो हि तेऽच्युत ॥५३॥ तत्सर्वक्षालितं सद्योनर्मदाम्भसि भारत! तदाप्रभृतिलोकेऽस्मिञ्जलशायीमहीपते इत्युक्त्वा दानवः पार्थ ! वर्षयामास सायकैः। चक्रतीर्थ वदन्त्यन्येकेचित्कालाघनाशनम्। विख्यातं भारते वर्षेनर्मदायां महीपते दानवस्य शरान्मुक्तांश्छेदयामास केशवः ॥ ६४ ॥ तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रयतामवनीपते!। गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः। यथाऽनन्तो हिनागानां देवानां च जनार्द्नः॥ ७३ ॥ कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिता: स्वशिलीमुखाः॥५५॥ मासानां मार्गर्शीर्घोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा। द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः। मासि मार्गशिरे पार्थ! ह्यकादश्यां सितेऽहनि॥ ७४॥ तानप्यष्रगुणेः कृष्णश्च्छादयामास सायकैः ॥५६ ॥ गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः। ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्॥।५9॥ वैष्णवीं भावनां कृत्या जलेशं तु व्रजेत वै॥ ७१॥ वारुणं प्रेश्यामास त्वाग्नेयं शमितं ततः। वारुणेनैववायव्यं तालमेघो व्यर्जयत् एकभुक्तं च नक्तं चतथैवाऽ्याचितं नृप। उपवासं तथा दानंब्राह्मणानांचभोजनम् सार्पं चैवह रीकेशोवायव्पस्यप्रशात्तये। नारसिंहं नृसिंहोऽपिप्रेषयामासपाण्डव! करोति च कुरुश्रेष्ठ! नसयातियमालयम्। यमलोकमयाद्गीतायेलोका:पाण्डुनन्दन नारसिंहं ततो दृष्टातालमेवोमहाबलः। उत्तीर्य स्वन्दनाच्छीघ्रंगृहीत्वाखड्गचर्मणी नेपश्यन्तुश्रिय:कान्तंनागपर्यकशाविनम्। गोपीजनसमावृत्तंयोगनिद्रांसमाश्रितम् कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्ग सुदारुणम्। विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्॥ ७८ ॥ इत्युक्त्वा दानवः पार्थ! आगतः केशवं प्रति ॥६१॥ स्रापयेत्परया भक्त्याक्षौद्रक्षीरेण सर्पिया। खण्डेनतोयमिश्रेणजगद्योनिजनार्द्नम्

८०४ * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे स्नाप्यमानं घ पश्यन्ति ये लोका गतमत्सरा:। तिलानां तु विचित्राणां धेनु वत्सं घ कारयेत्॥ ६५ ॥ ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्॥ ८० ॥ यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तुगौःस्मृता। वृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम्। रात्रौजागरणं कृत्वा देवस्याग्र विमत्सरा: द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहुना वाऽपि कामतः ॥ ६६ ॥ ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शण्वन्ति घ नपोत्तम !। यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम्। ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नाऽत्र संशयः॥ ८२॥ तेन मानेन तां कुर्बन्नक्षयं फलमश्तुने॥ ६७ ॥ प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम्। सुखपूर्व शुची भूमी पुष्पधूपाक्षतैस्तथा। कर्णाभ्यांरत्नेदातव्ये दीपौनेत्रद्वये तथा प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्रद्वीपा वसुन्धरा॥ ८३॥ ततःप्रभातेविमलेपितृन्संतर्प्पयेजलैः। श्राद्धंचब्राह्मणैस्तत्रयोग्यैः पाण्डव.मानवाः कम्वलेकम्बलंदद्याक्क्रोण्यां मघुघृतंतथा। यवसं पायसंदद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम् स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः। वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः स्वर्णशङ्गीरुप्य शिफारुक्मलांगूलसंयुता। रत्नपृष्ठीतुदातव्याकांस्यपात्रावदोहिनी नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः। यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता। श्रद्धया कारयेक्क्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥। ८६ ॥ वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्॥ १०२॥ ते धन्या मानुषे लोके वन्दा हि भुवि मानवा:। जले निष्ठीचितं चैव मुशलं वापि लड्कितम्। ये वसन्ति सदाकालं पादपझ्माश्रया हरेः॥ ८॥ वृषलीगमनञ्चैव गुरुदारनिषेवणम्॥१०३॥ जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम्। कन्याया गमनञ्चैव सुवर्णस्तेयमेव घ। सुरापानं तथा धान्यत्तिलधेनुःपुनातिहि पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम् ॥। ८८ ॥ अहोरात्रोपवासेनविधिवत्तां विसर्जयेत्। या सा यमपुरेवोरे नदीवैतरणीस्मृता मासोपतासमुग्र चषष्ठान्नंपश्चमंव्रतम्। तत्रतीर्थेतुयःकुर्यात्सोऽक्षयांगतिमाप्नुयात् वालुकाऽयोऽश्मस्थला व पच्यतेयत्रदुष्कृती। अवीचिर्नरकोयत्रयत्रयामलपर्वतौ श्रीमार्कण्डेय उवाच यत्र लोहमुखाकाका यत्र श्वानी भयडुराः। असिपत्रवनञघैवयत्रसाकूटशात्मली अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलधेनोश्च यत्फलम्। तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत्। धर्मराजस्तु तं द्रष्टा सूनृतं वक्तिभारत यथा यस्मिन्यदा देया दाने तस्या: शुभं फलम् ॥ ६० ॥ विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम्। अत्रार्ह्य नरश्रेष्ट! प्रयाहि परमां गतिम एतत्कथान्तरंपुण्यमृषे्द्वेपायनात्पुरा।श्रतं हि नैमिषे पुण्ये नारदादैरनेकधा॥। माच चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते। इदं परममायुष्यंमङ्गल्यंकीर्ततिवर्द्धनम्। विप्राणांश्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते माच काणे विरूपे व न्यूनाङ न घ देवले ॥ ११० ॥ बहुभ्यो नप्रदेयानिगौगृहं शयनंस्त्रियः । विभक्तदक्षिणाह्य तादातारंनाप्नुवन्तिच अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये। मित्रघ्ने च कृतघ्ने मन्त्रहीने तथैव च।। एकमेतत्प्रदातव्यं न बहनां युधिष्ठिर। सा घ विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुन्बिने। वेदान्तगसुते देयाश्रोत्रिये गृहपालके तिला: श्वेतास्तिला: कृष्णास्तिला गोमूत्रसन्निभाः। सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते प्रियम्वदे।

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत !॥११३। द्विनवतितमोऽध्याय: ] * यमहास्यतीर्थवर्णनम् *

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्या वाऽडपाढ्यां चैत्र्यामथाऽपिया। साधुसाध्वितितौपार्थनर्मदाया:शुभेतटे। वरंप्रार्थयतौवीरौ यथेष्टंचेतसेच्छितम् अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा ॥ ११४॥ चण्डमुण्डावूचतुः षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुश्जरस्य वा। अजेयो सर्वदेवानां भूयास्वावांसमाहितौ। सर्वरोगैःपरित्यक्तीसर्वकालंदिवाकर एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयाऽनघ ॥ ११५॥ एवमस्त्वितितौप्राह भास्करो वारितस्करः। व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि। इत्युक्वान्तर्दधे भानुर्देत्याभ्यां तत्र भास्करः ॥६॥ प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः । स्थापितः परया भक्त्या तं गच्छेदात्मसिद्धये। भित्त्वाऽशु भास्करं यान्ति नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ ११६ ॥। गीर्वाणांश्च मनुष्यांश्च पितृ स्तत्राऽपि तर्पयेत्॥७॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप !। स वसेद्धास्करे लोके चिरश्चिदिव संतृप। इलेन बोधयेद्रीपं षष्ठयां सव नरेश्वर यच्क्र त्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥११७॥ मुच्यते सर्वपापैस्तु प्रतियाति दुरं रेः ॥८॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे उत्पत्तिघण्डमानोर्यःशणोतिभरतर्षभ। विजयी ससदानूनमाधिव्याधिविवर्जितः रेवाखण्डे जलाशायितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे नचतितमोऽध्यायः॥६०॥ रेवाखण्डे चण्डादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकनवतितमोऽध्याय: ॥६१।।

एकनवतितमोऽध्यायः द्विनवतितमोऽध्यायः

चण्डादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् यमहास्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच

ततो गच्छेन्महीपाल! तीर्थ परमपावनम्। ततोगच्छेत्तराजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम् । सर्वपापहरं तीर्थ नर्मदातटमाश्रितम्।। चण्डादित्यं नृपश्रेष्ठ! स्थापितं चण्डमुण्डयोः ॥१॥ युधिष्ठिर उवाच आस्तां पुरा महादैत्यौ चण्डमुण्डौ सुदारुणौ। यमहास्यं कथं जातं पृथिव्यां द्विजपुङ्व!। एतत्सर्वंसमाख्याहिपरंकौतूहलं हिमे नर्मदातीरमाश्रित्य चैरतुर्विपुलं तपः ॥ २ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच ध्यायन्तौ भास्करं देवं तमोनाशंजगत्त्रये। तुष्टस्तत्तपसादेवः सहस्रांशुरुवाच् साधुसाधु महाप्राज्ञ पृषोहं नृपनन्दन। स्ार्थनर्पुण्यामागतस्तेपिताुरा र जकेनयथाधौतंवस्त्रं भवति निर्मलम्। तथाऽसौनिर्मलोजातो धर्मराजोयुधिष्ठिरः

[५ रेवाखण्डे द्विनवतितमोऽध्याय: ] थमहास्यतीर्थमाहात्म्यर्णनम् * * स्कन्दपुराणम् * ८०६

स पश्यन्निर्मलं देहं हसन्प्रोवाघ विस्मितः ॥५॥ लवणाचलं पूर्वस्यामाग्नेय्यां गुडपर्वतम ॥ २२ ॥ कार्पासं याम्यभागं तु नवनीतं तु नैऋ ते। यम उवाच मत्पुरंकथमाया न्तिमनुजा:पापवृहिताः। स्नानेनेकेनरेवायाः प्राप्यतेवैष्णवम्पदम् पश्चिमे सप्तधान्यानि वायव्ये तन्दुला: स्मृताः॥२३॥ समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम्। सौम्ये तु काश्चनं दद्यादीशाने वृतमेवच। प्रदद्याद्यमराजो मे प्रीयतामित्युदीरयन् यात्यन्धैस्ते समाज्ञया मृतैः पङ्गभिरेव वा ॥७ ॥ इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम्। असिपत्रवनं घोरं यमचुल्लीसुदारुणा समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां नदीम्। रौद्रावैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः। कालसूत्रो महाभीमस्तथायमलपर्वतौ एतस्मात्कारणाद्राजन्हसितो लोकशासनः॥८॥ क्रकचं तैलयन्त्रं घ श्वानो गृधा: सुदारुणाः। स्थापयित्वायमस्तत्रदेवस्वर्गंजगाम ह। यमहासेवरे राजज्ितक्रोधोजितेन्द्रियः निरुच्छासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा॥२७॥ विशेषाच्चाऽडश्विनेमासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्। एते वौरा याम्यलोके श्रयन्ते द्विजसत्तम !। उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥१०॥ त्वत्प्रसादेन ते सौम्यास्तीर्थस्याऽस्य प्रभावतः ॥२८॥ रात्रौ जारणंकुर्याद्दीपं देवस्य बोधयेत्। घृनेनचैवराजेन्द्र! शणुतत्राSस्तियत्फलम् दानस्याऽस्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः । मुच्यते पातकैः सर्वेरगम्यागमनोद्गवैः । अभक्ष्यभक्षणोदभूतैरपेयापेयजैरपि॥ १२॥ नरकेऽहं न यास्यामि द्विज! जन्मनि जन्मनि ॥ २६ ॥ यमहास्यस्य ाख्यानमिदं शृण्वन्ति ये नराः। यमलोकं न वीक्षेत मनुजः स कदाचन। पितृणां परमं गुह्यमिदं भूमौ नरश्वर !॥ तेऽपि पापविनिर्मुक्ता न पश्यन्ति यमालयम्॥ ३० ॥ ददतामक्षयं सर्व यमहास्ये न संशय। अमावास्यांजितक्रोधोयस्तुपूजयतेद्विजान् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे हिरण्यभूमिदानेन तिलदानेन भूयसा। कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः॥ यमहास्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥६२॥ विधानोक्तद्विजाग्रथाय ये प्रदास्यन्ति भक्तितः । हयं वा कुञ्जरं वाऽथ धूर्वहौ सीरसंयुतौ॥१७॥ कन्यां वसुमतीं गां घ महिषीं वा पयस्विनीम्। ददते ये नृपश्रेष्ट!नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥१८॥ यमोऽपिभवतिप्रीतःप्रतिजन्मयुधिष्ठिर। यमस्यवाहोमहिो महिष्यस्तस्यमातरः तासांदानप्रभावेणयमःप्रीतोभवेद्धुवम्। नाऽसौयममवाप्नोतियदिपापैःसमावृतः एतस्मात्कारणादत्रमहिषीदानमुत्तमम्। तस्या:शुङ्गजलंकार्यं धूम्रवस्त्रानुवेष्टिता आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः।

त्रिनवतितमोऽध्यायः चतुर्नवतितमोऽध्यायः

कल्होडीतीथमाहात्म्यवर्णनम् नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

श्रीमार्कण्डेय उवाघ श्रीमार्कण्डेय उवाच

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! कल्होडीतीर्थमुत्तमम्। तस्यैवानन्तरंराजन्नन्दितीर्थ व्रजेच्छुभम्। सर्वपापहरंपुसां नन्दिनानिमितम्पुरा

विख्यातं भारते लोके गङ्गाया: पापनाशनम्॥ १॥ पापौघहतजन्तूनां मोक्षदं नर्मदातटे। अहोरात्रोषितो भूत्वा नन्दिनाथे युधिष्टिर

दुर्लभं मनुजैः पार्थ रेवातटसमाश्रितम्। प्राणिनां पापनाशाय ऊषरं पुष्करं तथा पश्चोपचारपूजायामच्च येन्नन्दिकेश्वरम्। रत्नानि चैव विप्रेभ्यो यो दद्याद्वर्मनन्दन!

तत्तु तीर्थमिदं पुण्यमित्येवं शूलिनोवचः। जाह्नवी पशुरूपेण तत्र रुानार्थमागता स याति परमं स्थानं यत्र वास: पिनाकिन:।

अतस्तद्विश्रुतंलोंके कल्होडीतीर्थमुत्तमम्। त्रिरात्रंकारयेत्तत्र पूर्णिमायांयुधिष्ठिर सर्वसौख्यसमायुक्तोऽप्सरोभि: सह मोदते॥४॥

रजस्तमस्तथा क्रोधं दम्भं मात्सर्यमेव च। इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशी तिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे

एतांस्त्यजति यः पार्थ तेनातं मोक्षजं फलम् ॥५ ॥ रेवाखण्डे नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम

पयसास्रापयेदेचंत्रिसन्ध्यंचत््यहंतथा। पयोगोसम्भवं सद्यः सवत्साजीवपुत्रिणी कृत्वा तत्ताम्रजे पात्रे क्षौद्रेण चैव योजिते। ॐ नमः श्रीशिवायेति त्ानं देवस्य कारयेत् ॥७ ॥ स याति त्रिदशस्थानं नाकस्त्रीभिः समावृतः। यस्तत्र विधिवत्स्नात्वा दानं प्रेतेषु यच्छति ॥८॥ नारायणीतीथमाहात्म्यवर्णनम् शुक्कां गां दापयेत्तत्रप्रीयन्तां मे पितामहाः। ब्राह्मणेशौघसम्पन्नेस्वदारनिरतेसदा सवत्सां वस्त्रसंयुक्तां हिरण्योपरि संस्थिताम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच

सत्त्वयुक्तो ददद्राजञ्च्छाम्भवं लोकमाप्तुयात् ॥ १०॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! बद्याश्रममुत्तमम्। सर्वतीर्थवरं पुण्यं कथितं शम्भुना पुरा

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे यश्चैष भारतस्याऽर्थे तत्र सिद्ध: किरीटभृत्।

रेवाखण्डे कल्होडीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः॥६३॥ भ्राता ते फाल्गुनो नाम विद्धेयनं नरदैवतम् ॥२॥ नरनारायणौ दवौ तावागती नर्मदातदे। ज्ञानंतसपैव यो राजन्भक्तिमान्वैजनार्दने समम्पश्यति सर्वेषु स्थावरेषु घरेषु च। ब्राह्मणं श्वपवं चैव तत्र प्रीतो जनार्ईनः

८१२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे पञ्चनवतितमोऽध्याय: ] नारायणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ऐकात्म्यं पश्य कौन्तेय! मयि चाऽऽत्मनि नान्तरम्। ८१३

नरनारायणाभ्यां हि कृतं बदरिकाश्रमम्॥५॥ पितृणांपरमंलोकंयदीच्छेद्धर्मनन्दन। वर्जयेत्तान्प्रयत्नेन काणान्दुष्टांश्चदाम्भिकान् स्थापितं शङ्करस्तत्र लोकानुग्रहकारणात्। पुरुषान्क्रूरषण्ढांश्च ब्राह्मणानां च निन्दकान्।

त्रिमूर्त्तिस्थापितं लिङ्ग स्वर्गमार्गानुमुक्तिदम् ॥ ६ ॥ एतांश्र वर्जयेद्विप्रान्यदीच्छेक्क्रय आत्मनः॥२१॥

तत्र गत्वा शुचिर्भूत्वा ह्यकरात्रोपवासकृत्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेनयोग्यंचिप्रंसमाश्रयेत्। नरकान्मोचयेत्प्रेतान्कुम्भीपाकपुरोगमान्

रजस्तमस्तथा त्यक्त्वा सात्त्विकं भावमाश्रयेत्॥७॥ मोक्षो भवति सर्वेषां पितृणां नृपनन्दन !।

रात्रौ जागरणं कृत्वामधुमासाष्टमीदिने। अथवाच चतुर्दश्यामुभौपक्षौचकारयेत्, विप्रेभ्यः काञ्चनं दद्यात्प्रीयतां मे पितामहः ॥२३॥

आश्विनस्य विशेषेण कथितं तव पाण्डव!। अन्नं च दापयेत्तत्रभक्त्या वस्त्रं च भारत। गां वृषंमेदिनीं दद्याच्छत्रंशस्तंतृपोत्तम !

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षीरेण मधुना सह ॥ ६॥ स पुमान्स्वर्गमाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्।

दध्नाशर्करया युक्तं घृतेन समलङ्कृतम्। पश्चामृतमिदंपुण्यं स्तापयेद्वृषभध्वजम् प्राणत्यागं तु यः कुर्याच्छिखिना सलिलेन वा ॥ २५॥

स्नाप्यमानं शिवं भक्त्या वीक्षते यो विमत्सरः। अनाशकेन वा भूयः स गच्छेच्छिवमन्दिरम्।

तस्य वास: शिवोपान्ते शक्रलोके न संशयः। ११॥ नरनारायणीतीरे देवद्रोण्यां च यो नृप ।॥ २६ ।।

शाञ्य नाऽपि नमस्कार: प्रयुक्त: शलपाणिने। स वसेदीश्वरस्याग्र यावदिन्द्राश्चतुर्दश।

संसारमूलबद्धानामुद्रेष्ठनकरो हियः ॥१२ ॥ पुनः स्वर्गाच्चयुतः सोऽपि राजा भवति वीर्य्यवान्॥२७॥

तेनाधीतं श्रुतं तेन तेनसर्वमनुष्ठितम्। येनोंनम:शिवायेतिमन्त्राभ्यास:स्थिरीकृतः सर्व्वेश्वर्यगुणैयुक्तः प्रजापालनतत्परः। ततः स्मरति तत्तीर्थ पुनरेवाSSगमिष्यति

यः पुनः स्नापयेद भक्त्या एकभक्तो जितेन्द्रियः । इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

तस्याऽपि यत्फलं पार्थ! वक्ष्ये तल्लेशतस्तव ।। १४।। रेवाखण्डे नारायणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम

पीडितो वृद्धभावेन तव भक्त्या वदाम्यहम्। पञ्चनवतितमोऽध्यायः॥ ६५॥

ते यान्ति परमं स्थानं भित्त्वा भास्करमण्डलम् ॥१५॥ संसारे सर्वसौख्यानां निलयास्ते भवन्ति घ। आश्चर्यं ज्ञातिवर्गाणां धर्माणां निलयास्तु ते ॥१६ ॥ सन्पन्नाःसर्वकामैस्तेपृथिव्यांपृथिवीपते। श्राद्धंतत्रैव यः कुर्यान्नर्मदोदकमिश्रितम् योग्यैश्र ब्राह्मणै राजन्कुलीनैर्वेदपारगैः। सुरूपैश्र सुशीलैश्च स्वदारनिरतैः शुभैः आर्यदेशप्रसूतैश्च श्रक्ष्णैश्चैव सुरूपिभिः। कारयेत्पिण्डदानं वै भास्करेकुतपस्थिते'

षण्णवतितमोऽध्यायः कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् सप्नव तितमोऽध्यायः

श्रीमार्कण्डेय उवाच व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

ततोगच्छेत्तराजेन्द्रतीर्थकोटीश्वरं परम्। ऋषिकोटि: समायाता यत्र वैकुरुनन्दन श्रीमार्कण्डेय उवाच

कृष्णद्वैपायनस्यैव क्षेमार्थ मुनिपुङ्गवाः। मन्त्रयित्वाद्विजैः सर्वैर्वेदमङ्गलपाठकैः ततोगच्छेन्महीपालव्यासतीर्थमनुत्तमम्। दुर्ल्लभंमनुजैःपुण्यमन्तरिक्षेव्यव स्थितम् स्थापितः शङ्करस्तत्र कारणं बन्धनाशनम्। युधिष्ठिर उवाच संसारच्छेदकरणं प्राणिनामार्त्तिनाशनम् ॥। ३ ॥ कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम्। कोटीश्वरमितिप्रोक्तंपृथिव्यांनृपनन्दन। स्नापयेत्तंतु योभक्त्या पूर्णिमायांनृपोत्तम एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम् ॥२ ॥ पितृणां तर्प्पणं कृत्वा पिण्डदानं यथाविधि। श्रीमार्कण्डेय उवाच

श्रावणस्य विशेषेण पूर्णिमायां युधिष्टिर॥॥५॥ साधुसाधुमहावाहो धर्मवान्साधुवत्सल। स्वकर्मनिरतः पार्थतीर्थयात्राकृतादरः

पितृणामक्षया तृप्तिर्यावदाभूतसम्प्लवम्। पितृणांपरमं गुह्य रेवातटसमाश्रितम् दुर्ल्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर। पीडितोवृद्धभावेन अकल्पोऽहंनपात्मज

मोक्षदं सर्वजन्तूनां निर्मितं मुनिसत्तमैः॥ ६॥ चिसञ्ज्ञो गतवित्तस्तु सज्जातः स्मृतिवर्जितः।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे गुह्याद गुह्यतरं तीथ नाSडख्यातं कस्यचिन्मया॥५॥ रेवाखण्डे कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षण्णवतितमोऽध्यायः॥६६॥ कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद व्याससंश्रयात्। अन्तरिक्षे तु सञ्जातं रेवायाश्चेष्टितेन तु॥ ६॥ विरिश्चिर्नेव शक्नोति रेवाया गुणकीर्त्तनम्। कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्॥७॥ व्यासतीर्थविशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्यकलौयुगे विहङ्गोगच्छतेनैवभित्त्वाशलंसुदारुणम्। तस्योत्पत्तिसमा सेन क थ ्यामि नृपात्मज आसीत्पूर्वमहीपालमुनिर्मान्य:पराशरः। तेनात्युग्रंतपश्चीरणं गङ्गाम्भसिमहाफलम् पराणायामेन सन्तस्थौप्रविष्टोजाह्नवीजले। पूर्णेद्वादशमेवर्षे निष्क्रान्तोजलमध्यतः भिक्षार्थी सञ्चरेद ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति। तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा ॥ १२॥

८१६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे सतनवतितमोऽध्याय: ] मत्स्योदर्याख्यानवर्णनम् # ८१७ तां द्ृष्टा स व कामार्त्त उवाच मधुरं तदा। मां नयस्व परं पारं काऽसि त्वं मृगलोचने।॥ १३॥ मन्मथेन तु सन्तप्ताऽचिन्तयत्सा शुभेक्षणा॥२७॥

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि। एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्यऋषिपुङ्वम् दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः। आहतः सत्वरं दूत! गच्छत्वं नृपसन्निधौ

कथयामास घाऽडत्मानं दृष्टा तं काममोहितम्। दूत उवाघ

कैवर्त्तानां गृहे दासी कन्याऽहं द्विजसत्तम ॥ १५॥ परतीरं गतो देवि वसुराजाऽरिशासनः । तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैविना शुभे

नावा संरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो!। तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे।

मया विज्ञपितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि ॥ १६॥ दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता॥३० ॥

एवमुक्तस्तथा सोऽथ क्षणं ध्यात्वाऽव्रवीदिदम् ॥१७॥ तत्सखी तामुवाचाऽथ कस्मात्त्वं परितप्यसे।

पराशर उवाच स्वलेखः प्रेष्यतां देवि ! शुकहस्ते यथार्थतः ॥ ३१॥

अहंज्ञानबलाद्गद्वेतवजानामिसम्भवम्। कैवर्त्तपुत्रिका न त्वंराजकन्याSसिसुन्दरि समुद्र लङ्कयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि!।

कन्योवाघ सखिवावयेन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप।॥ ३२॥

कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्य दरोद्गवा। व्याहतोलेखकस्तत्रलिखलेखं ममाज्या। त्वद्धीनासत्यभामाद्यवसोराजन्नजीवति

कस्मिन्वंशे प्रसूताऽहं कैवर्त्ततनया कथम् ॥ १६॥ ऋतुकालोऽद्यसआ्जातो लिखलेखं तु लेखक !। लिखितेभूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेनतु

पराशर उवाच शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोऽद्यैव सन्निधौ॥३५॥

कथयामि समस्तंयत्त्वया पृष्टमशेषतः । वसुर्नामेतिभूपालः सोमवंशविभूषणः ॥ सत्यभामोवाच

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रणां भयवर्धनः। शतानि सप्तभार्याणां पुत्राणांचदशेवतु नीत्वालेखं गच्छशीघ्रंसुराज्ञःसमीपतः। शकुनिःप्रणतोभूत्वागृहीत्वालेखमुत्तमम्

धर्मेण पालयेलोकानीशवत्पूज्यते सदा। उत्पत्य सहसाराजअ्जगामाSSकाशमण्डलम्। ततःपक्षीगतःशीघ्रंघसुराजसमीपतः

म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः ॥२२॥ क्षिप्रे लेखेशुकेनैव सत्यभामािसर्जिते। वसुराज्ञा ततो लेखोगरृह्यहस्तेऽवधारितः लेखार्थ चिन्तयित्वातुगृह्यवीर्यं नरश्र्वरः। अमोघंपुटिकांकृत्वाप्रतिलेखेनमिश्रितम्

समरंतैःसमारब्धंम्लेच्छैश्रवसुनासह। जिताम्लेछा:समस्तास्ते वसुनामृगलोचने शुकस्य सोऽर्पयामास गच्छराज्ञीसमीपतः। प्रणम्यवसुराजानं बीजंगृह्योत्पपातह

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः। प्रधाना तस्य साराज्ञी तवमातामृगेक्षणे समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः।

प्रवासस्थे महीपाले सञ्जाता सा रजस्वला। सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत ॥ ४१॥

नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत् ॥ २६ ॥ हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत!। मू्च्छया तस्यतद्बीजंपतितंसागराम्भसि

विशेषण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः। मत्स्येन गिलितंतच्च बीजंवसुमहीपतेः। कन्यामत्स्योदरेजातातेन बीजेन सुन्दरि प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः।

८१८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तनवतितमोऽध्यायः ] व्यासान्तिकेपितामहादीनामागमनम् * ८१६

यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद दृष्टा त्वमुत्तमे।। ४४।। नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि॥ ५६॥ शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजः समप्रभा। द्ृष्टा त्वां हर्षिता:सर्वे कैवर्त्ताजाह्रवीतटे शन्तनुर्नाम राजा यः स ते भर्त्ता भविष्यति। हर्षितास्तेगता:सर्वे प्रधानस्यचमन्दिरम्। स्त्रीरत्नंकथयामासुर्ग हाणत्वंमहाप्रभम् प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा॥ ६० ॥ गृहीता तेन तन्वङ्गीह्यपुत्रेणमृगेक्षणा। भार्या स्व्रामाहतन्वङ्िपालयस्वमृगेक्षणे गच्छत्वंस्वाश्रयंशुभ्र पूर्वरूपेणसंस्थिता। माविषादंकुरुष्वाSत्रदूष्वं ज्ञानस्यमेबलम् ततः सा चिन्तयामास पराशरवघस्तदा। इत्युक्त्वा प्रयथौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता। एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्ताऽडत्मानं नरेश्वर।। ४८ ।। नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ विनयानतः ॥ ६२॥ उवाच साधु मे ब्रह्मन् ! मत्स्यगन्धोऽनुवर्त्तते। क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसाद: क्रियतामपि। ईवराराधने यत्नंकरिष्याम्यहमम्बिके ततस्तंन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता ॥४६॥ ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमव्रीत् ॥ ६४ ॥ कृतायोगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम्। कृत्वाप्रदक्षिणंवह्निमूढातेनरसात्तदा योजनगन्धोवाच जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत्। मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम्। ज्ञात्वा कामोत्सुकं विग्रं भीता सा धर्मनन्दन !॥५१॥ त्वद्वियोगेन मे पुत्र! पञ्चत्वं भाव्यसंशयम् ॥ ६५॥ हसन्तीतमुवाचाऽथदेव!त्वंलोकसन्निधौ। नलजसेकथंधीमन्कुर्वाणःपामरोचितम् नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भातृसमं कुलम् । ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । नाऽस्ति,सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्॥ ६६ ॥ आगता तामसी माया यया व्यापं चराघरम्।५३॥ चालभावे मयाजात आधार:किलजायसे। न मे भर्त्ता नमेपुत्रःपश्यकर्मबिडम्बनम् ततः साविस्मितातेन कर्मणैवतुरज्चिता। ब्रह्मचर्याभितप्तेनस्त्रीसौख्यंक्रीडितंतदा उयास उवाघ ततः सा तत्क्षणादेव! गर्भभारेणपीडिता। प्रसूनाबालकंतत्रजटिलंदण्डधारिणम् मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यम्रेतन्मयेरितम्। कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम्। आपत्कालेऽस्मि ते देवि ! स्मर्त्तव्यः कार्यसिद्धये ॥ ६८॥ उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम् ॥५६॥। आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम्। ततोऽपि शङ्किता पार्थ! दृष्टा तं कलबालकम्। इत्युक्त्वा प्रथयौ व्यास: कन्या साऽपि गता ग्रहम् ॥ ६६॥ वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः॥५॥ पराशरसुतस्तत्र विषण्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर॥। रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ! पराशर महामते!। जातं मेऽत्यद्गुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम्।। व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाःशक्रपुरोगमाः। आख्यातोनारदेनैवपुत्रःपराशरस्यसः दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीय विभूषितम् ॥५८॥ कैवर्त्तपुत्रिकाजातो ज्ञानीजह्न सुतातटे। ततोनारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः पराशर उवाघ राम: पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः। मा भैपी:स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि। आस्यादिकं पृथग दत्त्वा साधुसाध्वित्युदीरयन्॥७३॥

८२० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तनवतितमोऽध्यायः ] * व्यासकृतंनर्मदास्तोत्रवर्णनम् * ८२१

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य घ। देवैर्वर्द्धापितः सर्वैर्विरिञ्चेन्द्रपुरोगमै: द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्॥७ ॥ पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः। तीर्थयात्राप्रसङ्गन पराशरपुरोगमाः॥ कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति। विरश्चिनाऽभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनः पुनः ॥ ७५॥ यमापस्तम्बसम्वर्त्ता कात्यायनबृहस्पती॥ ६१॥ व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः। एवमादिसह स्राणिलक्षकोटिशतानिच। सशिष्याश्चमहाभागानर्मदातटमाश्रिता: तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु ॥ ७६ ॥ व्यासाश्रमे शुभे रम्ये सन्तुष्टा आययुर्नृप। गङ्गावगाहितातेन केदारथ्च सपुष्करः। गयाघ नैमिषं तीर्थ कुरुक्षेत्रं सरस्वती॥ द्ृष्टा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः॥६३।। उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके। पृथिव्यां सागरान्तायां स्रात्वा यातो महामुनिः॥८॥ कृताख्चलिपुटोभूत्वावाक्यमेतदुवाचह। उद्धतोऽहं नसन्देहोयुष्मत्सम्भाषणार्चनात अमृतां नर्मदांप्राप्तो रुद्रदेहोद्ववांशुभाम्। साहादोनर्मदांदूष्टाचित्तविश्रान्तिमापच आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च। तपश्चचारविपुलं नर्मदातटमाश्रितः । ग्रीष्मेपश्चाक्िमध्यस्थोवर्षासुस्थण्डिलेशयः तानि दास्यामि युष्मारकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्॥ ६६ ॥ सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम्। न्यमन्त्रयत तान्सर्वान्प्रत्येकं प्रणिपत्य च। ततस्ते प्रणतं द्ृष्टा कृष्णद्वैपायनंमुनिम् स्वान्तह त्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्॥ ८१॥ वर्द्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम्। पराशरःसमस्तैश्र वीक्षितोमुनिपुङ्गचैः सृष्टिसंहारकर्त्तारमच्छेद्यं वरदं शुभम्। नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्ग पूजयेद्धयानतत्पर: उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य घ। एवमुक्तस्तु तेः सवर्भगवान्स पराशरः ॥ अर्धनात्सिद्धलिङ्गस्यध्यानयोगप्रभावतः । प्रत्यक्ष:शङ्करोजातःकृष्णद्वैपायनस्य सः प्रोवाच स्वात्मजंव्यासमृषीणां यच्ञचिकीर्षितम्॥ ६६ ।। ईश्वर उवाच श्रीपराशर उवाच तोषितोऽहं त्वया वत्स! वरं वरय शोभनम् ॥ ८४ ॥ नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ। भोजनं भोक्तकामास्ते श्राद्धेचैवविशेषतः

व्यास उवाच व्यास उवाघ यदितुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरोमम। प्रत्यक्षो नर्म्मदातीरे स्वयमेवभविष्यसि करोमिभवतामुक्तमत्रैवस्थीयतां क्षणम्। यावत्प्रसाद्यसरितं करोमिविधिमुत्तमम् अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते!॥८२॥ एवमुक्त्वा शुचिभू त्वा नर्मदातटमास्थितः । ईश्वर उवाच स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर ॥॥१०२॥ एवं भवतु ते पुत्र ! मत्प्रसादादसंशयम्। त्वयिभक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे जय भगवति! देवि! नमो वरदे! जय पापचिनाशिनि! बहुफलदे !! सहस्रांशार्द्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे। इत्युक्त्वाप्रययौदेवः कैलासंनगमुत्तमम् जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे! प्रणमामि तु देवनराततिहरे!॥ १०३॥ पत्नीसंग्रहणं जातं कृप्णद्वैपायनस्य तु। शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नीं पालयतस्तथा जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे! जय पावकभूषितवक्त्रवरे!।

[५ रेवाखण्डे सप्तनवतितमोऽध्यायः ] नर्मदाऽSगमनेनसर्वेषांतुष्टिवर्णनम् * ट२२ * स्कन्दपुराणम् * जय भैरवदेहनिलीनपरे! जय अन्धकरक्तविशोषकरे।॥१०४॥ हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राऽऽजग्मुः सहस्रशः॥११८॥

जय महिषविमर्दिनि! शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे!। व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम्।

जय देवि! पितामहरामनते! जय भास्करशक्रशिरोऽवनते !॥ १०५॥ ब्राह्मणार्थे घ संक्िष्टो नात्महेतोः सरिद्विरे॥११६॥ गवार्थे ब्राह्मणार्थे सद्यः प्राणान्परित्यजेत्। जय षण्मुखसायुधईशनुते! जय सागरगामिनि! शम्भुनुते! जय दुःखदरिद्रविनाशकरे! जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे!॥ १०६।। एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्मादैः सुरसत्तमैः ॥१२०॥

जय देवि! समस्तशरीरधरे! जय नाकविदशिनि! दुःखहरे!। सुशीतलैस्तं बहुभिश्चवातै रेवाऽभिषिश्चत्स्वजलेन भीता।

जय व्याधिविनाशिनि! मोक्षकरे! जय वाञ्छितदायिनि!सिद्धवरे!॥१०७ सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद् ॥ १२१॥

एतदव्यासकृतंस्तोत्रंयः पठेच्छिवसन्निधौ। गृहे वाशुद्धभावेनकामक्रोधविवर्जितः व्यास उवाच

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः। प्रीतास्यान्नर्मदादेवीसर्वपापक्षयङरी तीर्थ: समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिप्टं मम भन्दभाग्यात्।

न ते यान्ति समालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा। गह्ेवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्॥ १२२।

पितामहोऽपि मुह्येत देवि! त्वदगुणकीर्त्तनात् ॥ ११० ।। नर्मदोवाच

वाक्पतिर्नेव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे!। कथं गुणानहं देवि त्वदीयाज्ज्ञातुमुत्सहे यतो यतो मां हि महानुभाव! निनीपते चित्तमिलातलेऽत्र।

इति ज्ञात्वा शुचिभावंवाङमनःकायकर्मभिः। प्रसन्नानर्मदादेवी ततोवचनमव्रवीत् विन्ध्येन सार्द्ध तत मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे॥ १२३॥

सत्यवादेन तुष्टाऽहं भोभो व्यास महामुने!। एघमुक्तो महातेजा: व्यास: सत्यवतीसुतः।

यदीच्छसि वरं किश्चित्तं ते सर्वं ददाम्यहम् ॥ ११३ ॥ दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्विराम् ॥१२४ ॥। दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः। व्यास उवाच यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम। आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणांदातुमर्हसि व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी ॥ १२५॥

नमदोवाच दण्डेन दर्शयन्मार्ग देवीतत्र प्रवर्ततिता। व्यासमार्ग गता देवी दवष्टाशक्रपुरोगमैः

अयुक्तंयाचित व्यास विमार्गेयत्प्रवर्तनम्। इन्द्रचन्द्रय मैःशकामुन्मार्गेनप्रवर्त्तितुम पुष्पवृष्टि ततोदेवा व्यमुश्चन्त्सहकिङुरैः। प्रोत्फुलनयनाजाताःपराशरमुखाद्विजाः

याचस्वान्यं वरं पुत्र! यत्किञ्चिद्गुवि दुर्लभम्। किं कुर्मो ब्रहि मे पुत्र ! कर्मणा ते स्म रख्िताः ॥१२७॥

एतच्क्र त्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छा गतस्तदा ॥ ११६ ॥ व्यास उवाघ

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह। नपश्च विपुलं कृत्वा दानंदत्त्वा महाफलम्। एतदेवनरेः कार्यसाधूनांयत्सुखावहम्

धरणी चलिता सर्वा सशैलव नकानना ॥। ११७।। गदि तुष्टा महाभागअनुग्राह्योह्यहंयदि। तस्मान्ममाश्रमेसर्वेःस्थीयतांनाSत्रसंशयः

मूरच्छापन्नं ततो व्यासं द्ृष्टा देवा: सवासवाः। आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिथरितम्। प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम

• स्कन्द्पुराणम् * सप्तनवतितमोऽध्यायः] पात्रापात्रब्राह्मणवर्णनम् * ८२४ [५ रेवाखण्डे ८२५

स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वे रेवाया उत्तरे तटे ॥ १३० ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ मार्कण्डेय उवाच कथयामिसमस्तंतेभ्रातृभिःसहपाण्डव। कार्त्तिकस्यसितेपक्षेचतुर्दश्यांजितेन्द्रियः स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः। उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्। व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः ॥१३१॥ स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण स्प्पिया ॥१४५॥ श्रीफलैविल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम्। गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदोलोमशस्तथा दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वे पुनः। श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम् पराशरस्तथा शङ्ग: कौशिकश्च्यवनो मुनिः । ततः सुगन्धकुसुमैबिल्वपत्रेश्च पूजयेत् । मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूतकेः॥ पिप्पलादो वसिष्टश्च नाचिकेतो महातपाः ॥१३३॥ उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः। अर्चयेत्परयाभक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम् विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यन्ध उद्दालकयमौ तथा। इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः। गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोजिंतम् ॥१४६ शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्ोशनोङ्गिराः ॥१३४ ।। मासार्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च। षाण्मासिकं सहस्त्रेण द्विगुणैरब्दिकंतथा शातातपो दधीचिश्चकपिलोगालवस्तथा। जैगीषव्यस्तथादक्षोभरतोमुद्गलस्तथा आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति। द्विगुणर्नश्यतेव्याधिस्त्रिगुणैःस्याद्धनागमः वात्स्यायनो महातेजा: सम्वर्त्तः शक्तिरेव घ। षड्गुणेर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा। जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा ॥ १३६ ॥ र्द्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नाऽत्र संशयः ॥१५२॥ एवमादिसहस्त्राणि जुह्वतेजातवेदसम्। अक्षमालाकरोत्कीर्णाध्यानयोगपरायणाः पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ! स्नानं कुर्वीतभक्तितः । मन्त्रोक्तेन विधानेनसर्वपापक्षयङ्करम् एकचित्ता द्विजा:सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा। वारुणंच तथाग्नेयंब्राह्मय चैवाक्षय ङ्गरम्। देवान्पितन्मनुष्यांश्चविधिवत्तर्पयेदबुधः ततःसमुत्थित लिङ्ग मोक्षदं व्याधिनाशनम् ॥ १३८॥ ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत्। अच्छेद्यं परमं देवंद्ृष्टाव्यासस्तुतोषु च। पुष्पवृष्टिंददुर्देवा आशीर्वादान्दिवजोत्तमाः यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात् ॥१५५॥ साष्टाङ् प्रणतो व्यासो देवं द्ृष्टा त्रिलोचनम्। अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम्। अथवावैष्णवंमन्त्रंद्वादशाक्षरसज्ज्ञितम् ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च ॥ १४० ।। पूजयेद ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान्। पितृपूर्वं द्विजा: सर्वे भोजिता पाण्डुनन्दन!। स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्॥ १५७॥ आशीर्वादांस्ततः पुण्यान्दत्त्वा विग्रा ययुः पुनः ॥१४१॥ तदा प्रभृति तत्तीर्थ व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः॥ १४२॥ शाद्रीग्रह णसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे ॥ १५८ ॥ युधिष्ठिर उवाघ परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान्। वेदद्रेषणशीलांश्चहैतुकान्वकवृत्तिकान् व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्स्वं कथयस्व मे। ईद्वशान्वर्जयेक्क्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु घ। गायत्रीसारमात्रोऽपिवरंविप्रःसुयन्त्रितः स्नानदानविधानं यस्मिन्काले महाफलम् ॥१४३॥ नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वचिक्रयी। ईद्वशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

८२६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्तनवतितमोऽध्याय: ] * व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * उपानहौ घ वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम्। ८२७

यो दद्याद ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते॥ १६२॥ न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम्। प्रथमंपूजयेत्तत्र लिङ्ग सिद्धेश्वरं ततः प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता। तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथेव छ यत्र सिद्धो महाभागा व्यास: सत्यवतीसुतः। कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषो: । अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः॥१७८॥ कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्तुयात् ॥१६४॥ तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति घ।

धूर्वाहौ खरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ। सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ॥१७६॥ दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम् ॥१६५॥ समा:सहस्राणि व सप्त वै जले दशैकमग्नौ 'पतने व षोडश।

सूत्रेण वेष्टयेद द्रीपमथवा जगतीं शुभाम्। महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत! चाक्षया गतिः॥१८० ॥ मन्दिरं परया भत्या परमेशमथापि वा ॥ १६६॥ पिता पितामहश्चैव तथैवप्रपितामहः। वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तंस्वगोत्रजम्

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः। अस्मद्गोत्रेऽस्ति क: पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम्। जम्बुप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्राऽपरो नृप ॥ १६७॥ कार्ततिक्यां च विशेषेण वैशाख्यां वा तथैव च ॥ १८२॥

कुशः क्रौञ्चस्तथा काश: पुष्करश्चैव सप्तमः। सप्सागरपर्यन्ता वेष्टितातेन भारत स्वर्गति घ प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात्। द्वीपेश्वरे महाराजवृषोत्सर्ग व कारयेत्। वृषेणाSरुणवर्णेन माहेशंलोकमाप्नुयात् एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम् ॥ १८३॥ यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा। यः पठेत्परया भक्त्या शणुयात्तद्वतो नृप !।

लाङगूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः ॥ १७० ॥ सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे॥ १८४॥

नीलोऽयमीद्ृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत्। ऊपरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुङ्डचैः। कामप्रदं नृपश्रेष्ट! व्यासतीर्यं न संशयः॥ स समा रोमसङ्ख्याता नाके वसति भारत॥१७१॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे सौरं घ शाङ्करं लोकं वैरञ्वं वैष्णवं क्रमात्। रेवाखण्डे व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः॥६७॥ भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः ॥१७२॥ सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः । सितरक्तानिवस्त्राणि योदद्यादग्रजन्मने।। कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगदगुरुः। नास्तिविप्रसमो वन्धुरिहलोकेपरत्रध यमलोके महावोरे पतन्तं योऽभिरक्षति। इतिहासपुराणज्ञंविष्णुभक्तं जितेन्द्रियम् पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः। द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः॥१७६॥ ५३

अष्टनवतितमोऽध्यायः ] प्रभासेश्वरेगोदानमाहात्म्यवर्णनम् * ८२६ वृथा क्लेशो भवेदस्याः प्रभायाः परमेश्वर!॥। ६।। अष्टनवतितमोऽध्यायः उमावाक्यान्महेशान ध्यातस्तिमिरनाशनः । आगतो गगनाद्गानुनमदोत्तररोधसि॥ १० ॥ प्रभासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् भानुरुवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ आहूतोऽम्मि कथं देव! ह्यवासुरनिषूदन ॥ ११ ॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्रप्रभासेश्वरमुत्तमम्। विर्यातंत्रिषुलोकेषुस्वगसोपानमुत्तमम् ईश्वर उवाघ युधिष्ठिर उवाध प्रभां पालय भो भानो! सन्तोषेण परेण हि॥ १२॥ प्रभासं तात! मे ब्रुहि कथंजातंमहाफलम्। स्वर्गसोपानदं दृश्यंसंक्षेपात्कथयाशुमे उमोवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच वमायामन्दिरे नित्यंस्थीयतांहिमनाशन। अग्रपत्नीसमस्तानांभार्याणांक्रियतांरवे दुर्भगा रविपत्नी घ प्रभा नामेति विश्रुता। भानुरुवाच तया चाSडराधित: शम्भुरुग्रेण तपसा पुरा॥ ३॥ एवंदेविकरिष्या मितववाक्यम्वरानने। एतच्क्र त्वाप्रभाSडहूता प्रत्युवाचमहेश्वरम् वायुभक्षा स्थिता वर्षवर्षध्यानपरायणा। ततस्तुष्टोमहादेवःप्रभाया:पाडुनन्दन प्रभोवाच ईश्वर उवाघ स्वांशेन स्थीयतां देव! मन्मथारे! उमापते!। कस्मात्संक्किश्यसे बाले! कथ्यतां यद्विवक्षितम्। एकांशः स्थाप्यतामत्र तीर्थस्योन्मीलनाय घ॥ १५॥ अहं हि भास्करोऽप्येको नानात्वं नैव विद्यते॥५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच प्रभोवाघ सर्वदेवमयं लिङ्ग स्थापितं तत्र पाण्डव!। प्रभासेशइतिख्यातं सर्वलोकेषुदुर्लल भम् नान्यो देव: स्त्रियः शम्भो! विना भर्त्रा क्वचित्प्रभो!। अन्यानि यानि तीर्थानि काले तानि फलन्ति वै। सगुणो निर्गुणो वाऽपि धनाढ्यो वाऽप्यकिश्चनः ॥ ६॥ प्रभासेशस्तु राजेन्द्र सद्यः कामफलप्रदुः ॥१७॥ प्रियो वा यदि वा द्वेष्यःत्रीणांभर्तैव दैवतम्। दुर्भगत्वेनद्ग्धाहं सखीमध्येसुरेश्वर गधमासे सितेपक्षे सप्तम्यां च विशेषतः । अश्वं यः स्पशयेत्तत्र यथोक्तव्राह्मणेनृप भर्त्तर्यलब्धसौख्यास्मि तेन क्विश्याम्यहं भृशम् ॥७॥ इन्द्रत्वं प्राप्यते तेन भास्करस्याऽथवा पदम्। ईश्वर उवाघ स्नात्वा परमया भक्त्या दानं दद्याद द्विजातये॥ १६॥ गीप्रदातालभेत्स्वर्गसत्यलोकंवरेश्वर। सर्वाङ्गसुन्दरीं शुभ्रां क्षीरिणींतरुणींशुभाम् वल्लभा भारकरस्यैव मत्प्रसादाद्गविष्यसि ॥। ८।। पावत्युवाच सवत्सां घण्टासंयुक्तां कांस्यपात्रावदोहिनीम्। अप्रमाणं भवद्वाक्य भास्करोऽपि करिष्यति। ददते ये नृपश्रेष्ट! न ते यान्ति यमालयम् ॥ २१॥

८३० * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्े

अथ यः परया भक्त्या स्नानं देवस्य कारयेत्। स प्राप्नोति परं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ २२॥ दौर्भाग्यं नाशमायाति स्नानमात्रेण पाण्डव !। एकोनशततमोऽध्यायः तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या कन्यादानं प्रयच्छति ॥२३॥ नागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ब्राह्मणाय विवाहेन दापयेत्पाण्डुनन्दन। समानवयसे देया कुलशीलधनैस्तथा श्रीमार्कण्डेय उवाच ये ददन्ते महाराज ह्यपि पातकसंयुताः। तेषां पापानि लीयन्ते ह्य दकेलव णंयथा ततोगच्छेन्महीपालनर्मदादक्षिणे तटे। स्थापितंवासुकीशंतु समस्ताघौघनाशनम् स्वामिद्रोहकृतं पापं निक्षेपस्याऽपहारिणी। युधिष्ठिर उवाच मित्रघ्ने व कृतघ्ने च कूटसाक्ष्यसमुद्धवम् ॥ २६ ॥ कस्माच्च कारणात्तात रेवाया दक्षिणे तटे। तद ग्रामोद्यानभेदोत्थं परदारनिषेवणम्। वासुकीशः स्थापितो वै विस्तराद्वद मे गुरो!॥२॥ वाद्घु षिकस्य यत्पापं यत्पापं स्तेयरुम्भवम् ॥ २७॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच कूपभेदोद्ववं यच्च बेडालव्रतधारिणः। एतत्सर्वं समास्थाय नृत्यं शम्भुञ्चकार वै॥ ३॥ दाम्भिकं वृक्षच्छेदोत्थं विवाहस्य निषेधजम्॥२८॥ श्रमादजायत स्वेदो गङ्गातोयविमिश्रितम्। आरामस्थतरुच्छेदमगम्यागमनोद्गवम्। स्वभार्यात्यजने यञ्च परभार्यासमीहनात् पतन्तमुरगोऽ्श्नाति हरमौलिविनिर्गतम्॥४॥ ब्रह्मस्वहरणे यञ्च गरदे गोविघातिनि। विद्याविक्रयणोत्थं घ संसर्गाद्यच्चपातकम् मन्दाकिनी ततः क्रुद्धा व्यालस्योपरि भारत !। शबिडालवधाद्वोरं सर्पशद्रोद्धवं तथा। प्राप्नुह्यजगरत्वं हि भुजङ्ग स्षुद्रजन्तुकः ॥५ ॥ भूमिहर्त्तुश्च यत्पापं भूमिहारिणि चैव हि॥ ३१ ॥ वासुकिरुवाच माददस्वेतियत्पापंगोव ह्विव्राह्मणेषु च। तत्पारपं याति विलयं कन्यादानेनपाण्डव अनुग्राह्योऽस्मिते पापोदुर्नयोऽहंहरादूते। त्रैलोक्यपावनीपुण्यासरित्त्वंशुभलक्षणा स गत्वा भास्करं लोक स्द्रलोके शुभे व्रजेत्। संसारच्छेदनकरीह्यार्त्तानामार्त्तिनाशनी। स्वर्गद्वारेस्थितात्वंहिदयांकुरुमयीश्वरि क्रीडते रद्रलोकस्थो यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश॥ ३३॥ गङ्गोवाघ सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना। एतद्वरजतियस्तीर्थ प्रभासं पाण्डुनन्दन कुरुष्व विपुलं विन्ध्यं तपस्त्वं शङ्करं प्रति। सर्वतीर्थफलं प्राप्य सोऽमेधफलं लभेत्। गोप्रदानं महापुप्यं सर्वपापक्षयं परः ततः प्राप्स्यसि स्वं स्थानं पन्नगत्वं ममाज्ञया॥। ८।। प्रशस्तं सर्वकालं हि चतुर्द्दश्यां विशेषतः ॥ ३५ । श्रीमार्कण्डेय उवा इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे ततोऽसौ त्वरितो विन्ध्यं नागो गत्वा नगं शुभम्। रेवाखण्डे प्रभासतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः॥६८॥ तपस्तप्तुं समारभे शङ्कराराधनोद्यतः।। ६।।

८३२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे नित्यं दध्यौ महादेवं त्र्यक्षंडमरुकोद्यतम्। ततो वर्षशतेपूर्ण उपरुद्धो जगद्गुरुः॥ आगतस्तत्समीपं तु श्रक्ष्णां वाणीमुदाहरत्॥ १० ॥ वरं वरय मे वत्स! पन्नग! त्वं कृपादर ॥ ११॥ शततमोऽध्यायः

वासुकिरुवाघ मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसिशङ्कर। प्रसादात्तव देवेश भूयान्निष्पापतामम श्रीमार्कण्डेय उवाच तीर्थ किश्चित्समाख्याहि सर्वपापप्रणाशनम् ॥१२॥ ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थ परमरोचनम्। मार्कण्डेशमिति ख्यातं नर्मदादक्षिणेतटे ईश्वर उवाच उत्तमं सर्वतीर्थानां गीर्व्वाणैर्वन्दितं शिवम्। पन्नगत्वंमहाबाहोरेवांगच्छशुभङ्करीम्। याम्येतस्यास्तटेपुण्ये स्नानंकुरुयथाविधि गुह्याद गुह्यतरं पुत्र! नाख्यातं कस्यचिन्मया ।।२। इत्युक्त्वान्तर्दधेदेवोवासुकिस्त्वरयान्वितः । रूपेणाऽजगरेणैवप्रचिष्टोनर्मदाजलम स्थापितं तु मया पूर्वं स्वर्गसोपानसन्निभम्। मार्गेण तस्य सञ्जातं जाह्नव्या: स्रोत उत्तमम्। ज्ञानं तत्रैव मे जातं प्रसादाच्छडुरस्य घ ॥ ३ ॥ निद्रधू तकल्मषः सर्पः सञ्जातो नर्मदाजले ॥१५॥ अन्यस्तत्रैव यो गत्वा द्रुपदामन्तर्जलेजपेत्। स पातकैरशेषैश्च मुच्यतेपाण्डुनन्दन स्थापितः शङ्गरस्तत्रनर्मदायांयुधिष्ठिर। ततो नागेश्वरंलिङ् प्रसिद्धं पापनाशनम वाचिकैर्मानसैश्धैव कर्मजैरपि पातकैः। अष्टम्यां वा चतुरदश्यां स्नापयेन्मधुना शिवम्। पिण्डिकां चाप्यवष्टभ्य याम्यामाशां घ संस्थितः ॥५॥ विमुक्तकल्मषः सदो जायते नाSत्र संशयः॥१७॥ योजयेच्छलिनंभक्त्याद्वा त्रिशद्बहुरूपिणम्। देहपातेशिवं गच्छेदितिमेनिश्चयोनृप अपुत्रा ये नरा: पार्थ! स्नानं कुर्वन्ति सङ्गमे। आज्येनबोधयेद्दीपमष्टम्यांनिशिभारत। स्वर्गलोकमवाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् श्राद्धं तत्रैवयोभक्याकुव्वीतनृपनन्दन। पितरस्तस्यतृप्यन्तियावदाभूतसम्प्लवम् श्राद्धं तत्रैव यः कुर्यादुपवासपरायणः। कुर्वन्प्रमोचयेत्प्रेतान्नर कान्नपनन्दन!॥१६ इङ्गदैर्बदरैबिल्वैरक्षतेनजलेन वा। तर्प्ययेत्तत्र यो वंश्यानाप्नुयाजन्मनः फलम्॥ सर्पाणां घ भयं वंशे ज्ञातिवर्गे न जायते। निर्दोषं नन्दते तस्य कुलंनागप्रसादता इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे एतत्ते सर्वमाख्यातं तव स्नेहान्नृपोत्तम ।॥२० । रेवाखण्डे मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर णननाम शततमोऽध्यायः॥१००॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्ताखण्डे- रेवाखण्डे नागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनशततमोऽध्यायः॥ ६६॥

द्वयधिकशततमोऽध्याय: ] * मन्मथेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् # ८३५

उपोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३ ॥

एकाधिकशततमोऽध्यायः कामिकंतीर्थराजंतु ताद्वशं न भविष्यति। त्रिरात्रंकुरुतेराजन् स गोलक्षफलंलभेत् **

सङ्कर्षणतीर्थमाहात्म्यवणनम् तत्र नृत्यं प्रकर्त्तव्यं तुष्यते परमेश्वरः। गीतवादित्रनिर्वोषै रात्रौ जागरणेन घ।। एरण्ड्यां घ महादेवो दृष्टोमे मन्मथेश्वरः। श्रीमार्कण्डेय उवाघ किं समर्था यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति॥ ६॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! तीर्थं परमशोभनम्। उत्तरे नर्मदाकूले यज्ञवाटस्य मध्यतः कामेन स्थापितः शम्भुरेतस्मात्कामदो नृप !। सङ्गर्षणमितिख्यातं पृथिव्यां पापनाशनम्। तपश्चीरण पुरा राजन्वलभद्रेणतत्र वै सोपानः स्वर्गमार्गस्य पृथिव्यां मन्मथेश्वरः॥७॥ गीर्वाणा अपि तत्रैव सन्निधौतृपनन्दन!। उमयासहित:शम्भुःस्थितस्तत्रैवकेशवः विशेषश्चात्रसन्ध्यायांश्राद्धदाने च भारत। अन्नदानेनराजेन्द्र!कीर्त्तितफलमुत्तमम् बलभद्रेणराजेन्द्रप्राणिनामुपकारतः। स्थापितःपरया भक्त्या शङ्कर: पापनाशनः एतत्ते सर्वमाख्यातं तव भवत्या तु भारत !। यस्तत्र स्नाति वै भक्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः। पृथिव्यां सागरान्तायां प्रख्यातो मन्मथेश्वरः ॥ ६ ।। एकादश्यां सिते पक्षे मधुना स्नापयेच्छिवम्॥ ५॥ गोदानं पाण्डवश्रेष्ठत्रयोदश्यांप्रकारयेत्। चैत्रेमासिसितेपक्षे तत्रगत्वाजितेन्द्रियः श्राद्धं तत्रैव यो भक्त्या पितृणामथ दापयेत्। रात्रौ जागरणं कृत्वा देवस्याग्रे नृपोत्तम !। स याति परमं स्थानं बलभद्रवचो यथा॥ ६ ॥ दीपं भक्त्या वृतेनैव देवस्याग्रे निवेदयेत् ॥ ११॥. इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे स्त्रयथवा पुरुषो वाऽपि सममेतत्फलं स्मृतम् ॥१२ ॥ रेवाखण्डे सङ्कर्षणतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकाधिकशततमोऽध्यायः॥१०१॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्र यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखणड रेवाखण्डे मन्मथे वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम

मन्मथेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ मन्मथेशं ततो गच्छेत्सर्वदेवनमस्कृतम्। स्नानमात्रान्नरो राजन्यमलोकंनपश्यति अनपत्या या घ नारी स्नायाद्वैपाण्डुनन्दन। पुत्रंसालभतेपार्थ सत्यसन्घंदृढव्रतम् तत्र स्नात्वा नरोराजञ्च्छुचि: प्रयतमानसः।

त्र्यधिकशततमोऽध्यायः ] * अत्र्यनसूययोःसम्वादवर्णनम् * ८३७

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि। महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः॥ त्र्यधिकशततमोऽध्यायः तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि।

एरगडीसङ्गमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः ॥ १४॥ अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद ब्रह्म शाश्वतम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच ततोगच्छेन्महीपालएरण्डीसड्गमंपरम्। यच्छ्रतं वै मया राजञ्च्छवस्यवदतःपुरा नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च ॥ १५ ॥

एतदेव पुरा प्रश्न गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः। प्रोवाचनृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम् अहश्चमध्यरात्रे घ चिन्तयानस्यसर्वदा। शुष्यन्तिममगात्राणि ग्रीष्मेनद्यदकंयथा अनसूयोवाच ईश्वर उवाच शृणुदेविपरंगुह्य नाSSख्यातं कस्यचिन्मया। रेवायाश्चोत्तरेकूलेतीर्थपरमशोभनम् यत्त्वया शोचितं विप्र! तत्सर्वं शोचयाम्पहम्। तवोद्वेगकरं यञ्ञ तन्मे दहति चेतसि ॥ १७॥ भ्रणहत्याहरं देवि! कामदं पुत्रवर्द्धनम् ॥ ३ ॥ येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः। पार्वत्युवाच तत्काय घ समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः॥१८॥ कथयस्व महादेव तीथ परमशोभनम्। भ्रणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम् अत्रिरुवाच ईश्वर उवाच अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः। अग्निहोत्ररतोनित्यं देवतातिथिपूजकः तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम्। व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेणसुन्दरि

सोमसंस्थाश्च सप्नैव कृता विप्रेण पार्वति ।। क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहंमहाव्रते। तेन शोघामिचात्मानंरहस्यंकथितंमया अनसूयोवाच अनसूयेतिविख्याता भार्या तस्य गुणान्विता ॥ ३ ॥ पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता। भर्त्तुः पतिव्रतानारीरतिपुत्रविवर्धिनी। त्रिवर्गसाधनासाच श्राध्याचविदुषांजने

एवं याति ततः काले न पुत्रो न च पुत्रिका ॥७ ॥ जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम्।

अपराह्न महादेविसुखासीनौ तु सुन्दरि। वदन्तौसुखदुःखानिपूर्ववृत्तानियानिच देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि बटू॥ २२ ॥ ईद्वशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने। वदन्ति मुनयः सर्व यथोक्तं वेदभाषितम् अत्रिरुवाच सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि। विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे अनुज्ञाता त्वया ब्रह्म स्तपस्तप्स्यामि दुष्करम्।

पूर्णधन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे। न त्वया सदगशीनारी त्रैलोक्ये सचराघरे पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान् ॥। २४। अत्रिरुवाच रतिपुत्रफलानारीपठ्यते वेदवादिभिः। पुत्रहीनस्य यत्सौख्यंतत्सौख्यंममसुन्दरि यथाऽहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु। पुन्नामनरकाद्गद्रे जातमात्रेण सुन्दरि! साधुसाधु महाप्राज्ञे ममसन्तोषकारिणि।आज्ञाता त्वं महाभद्रेपुत्रार्थतपआश्रय देवतानां मनुष्याणां पितृणामनृणोभवे। न भार्यासदशो बन्धुस्त्रिषुलीकेषुविद्यते

८३८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयधिकशततमोऽध्यायः ]* अनसूयासमीपेत्रिदेवागमनवर्णनम् ८३६

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासद्गशं सुखम्। अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुरमुद्दः! सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङमुखाः ॥२७॥ उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि॥४ ॥ तेन भार्या प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुपाः। महाव्रते महाप्राज्ञे सत्ववति शुभेक्षणे अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः। दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थ तु ममाज्ञया। प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ प्रणताऽव्रवीत्। एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ प्रणताऽव्रवीत् ॥२६॥ कन्दमूलफलं शाकं नीवारउनपि पावनान्। त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र! सर्वान्कामानवाप्नुयाम्। प्रयच्छाम्यहमद्यव मुनीनां भावितात्मनाम्॥४४॥ हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी॥ ३० ॥ विप्रा ऊचु: नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम्। तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येनसुव्रते। तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुवते तवदर्शनात् शिवस्वेदोद्गवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्॥ ३१ ॥ अस्माकंकौतुकं जातंतापसेनव्रतेनय। स्वर्गमोक्षसुतस्याऽर्थेतपस्तपसिदुष्करम् यस्यादर्शनमात्रेण नश्यते पापसश्चयः। स्नानमात्रेण वे यस्या अश्वमेधफलंलभेत् अनसूगेवाच ये पिबन्ति महादेवि! श्रद्दधानाः पयः स्वयम्। तपसा सिध्यतेस्वर्गस्तपसापरमागतिः। तपसाचार्थकामौचतपसागुणवान्सुतः सोमपानेन तत्तुल्यं नाऽत्र कार्या विचारणा॥ ३३ ॥ तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्॥ ४9॥ ये स्मरन्तिदिवारात्रीयोजनानां शतैरपि। मुच्यन्तेसर्वपापेभ्योरुदरलोकंप्रयान्तिते विप्रा ऊचु: नर्मदाया: समीपेतु तावुभौ योजनद्ये। न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृतावरवर्णिनि तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्न्निग्धाङ्गी रूपसंयुता। ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्या: सङ्गमे शुभे। हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी॥ ४८ ॥ नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि॥॥ ३६ ॥ किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम् ॥ ४६ ॥ तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्च्छभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा। अनसूयोवाच श्रीष्मेषु घ महादेवि ! पञ्चात्निं साधयेत्ततः।। ३७।। यदिरूद्रश्च विष्णुश्च स्वयंलाक्षात्पितामहः। गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षयेIB वर्षाकाले घार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि घ। तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते। हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा॥ ३८ ॥ स्वस्वरूपैः स्थिता देवा: सूर्यकोटिसमप्रभाः ॥५१॥ प्रातस्रानंततःसन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम्। देवानामर्धनंकृत्वा होमंकुर्याद्यथाविधि चतुर्भु जो महादेवि! शङ्चक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्ददनः यजते वैष्णवाललोकान्स्ानजाप्यहुतेन घ। एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः गरुत्मान्वाहनं यस्यश्रियाघसहितोहरिः। प्रसन्नवदनःश्रीमान्स्वयंरूपोव्यवस्थितः सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु ऐरण्ड्या: सङ्गमे प्रिये ! पीतवासा महादेवि! चतुर्वदनपङ्गजः । हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः॥ पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति घ ॥ ४१॥ आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः।

८४0 * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयधिकशततमोऽध्यायः ] * देवानामयोनिजत्ववर्णनम्* ८४१ योऽसौ सर्वजगदव्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः॥५५॥ यस्यादर्शनमात्रेण नम्यतेपापसश्चयः । चैत्रमासे तु सम्प्राप्तेअहोरात्रोषितो भवेत् वृषभं तु समारूढोदशबाहुसमन्वितः। भस्माङ्गरागशोभाढ्यःपश्चवक्त्रस्त्रिलोघनः एरण्ड्या: सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति। जटामुकुटसंयुक्त: कृतचन्द्रार्द्धशेखरः। एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः॥ ५ रात्री जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद द्विजान् ॥। ७० ॥ अनसूया निरीक्ष्यैतददेवानां दर्शनं परम्। वेपमाना ततःसाध्वीसुरान्ट्ृष्टा मुहुमुद्यः यथोक्तेन विधानेनपिण्डंदद्याद्यथाविधि। प्रदक्षिणां ततो दद्याद्विरण्यं वस्त्रमेव च अनस्योवाच रजतं घ तथा गावो भूमिदानमथाSपिवा। सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥ ७२॥ ब्रह्मोवाच वे ्रियन्ति नरा देवि! एरण्ड्या: सङ्गमे शुभे। यावद्युगसहस्त्रंतु रुद्रलोकेवसन्ति ते प्रावृट्कालोह्यहंब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः। मेवरूपो ह्यहंप्रोक्तोवर्षयामि च भूतले अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ। अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान्। एकादशैकसञ्ज्ञांश्च स याति परमां गतिम्॥७४॥ एतद्वे कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम् ॥ ६१॥ विष्णुरुवाच विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम्।

हेमन्तश्च भवेद्विष्णुविश्वरूपंघराचरम्। पालनायजगत्स्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् पुत्रार्थी लभते पुत्राँल्भेत्कामान्यथेप्सितान्।। ७५॥ एरण्ड्या: सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले। रुद्र उवाघ ग्रीष्मकालोह्यहं प्रोक्त: सर्वभूतक्षयङ्करः । कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि महापातकिनो वाऽपि ते यान्ति परमां गतिम्॥७६ ॥ अनसूयोवाच

तथा ब्रह्मा व विष्णुश्च रुदश्चकात्मतां गतः । यदितुष्टास्त्रयोदेवा मम भक्तिप्रचोदिताः । मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिर्द्रपितामहाः

वर!दद्यश्च ते भद्रे! यत्त्वया मनसेप्सितम् ॥ ६५॥ विष्णुरुवाच

अनुसूयोवाघ पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाघिच्क्र तं मया।

धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाध्या वन्दा च सर्वदा। शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान्। रूपवन्तो गुणोपेतान्य ज्विनश्चबहुश्रतान् अनसयोवाच ब्रह्मा विष्णुश्च र्द्श्च प्रसन्नवदना: शुभाः ॥६६॥ यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि। ई प्सितंत्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितंहरे!। नान्यथाचैव कर्त्तव्याममपुत्रैषणा तुया

अस्मिस्तीर्थे तु सान्निध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा ॥ ६७ ॥ विष्णुरुवाच पूर्वं तु भृगुसम्वादे गर्भवासउपार्जितः । तस्याहं चैवपारंतु नैव पश्यामि शोभने र्द्र उवाच एवं भवतु ते वाक्यं यत्वयाप्रार्थितंशुभे। प्रत्यक्षावैष्णवीमायाएरण्डीनामनामतः स्मरमाण: पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनः पुनः । एवंसश्चित्यतेदेवाः पितामहमहेश्वराः अयोनिजाभविष्यामस्तव पुत्रा वरानने !। योनिवासेमहाप्रा ज्ञिदेवानैवव्रजन्ति

८४२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयधिकशततमोऽध्यायः ] गोविन्दविप्राख्यानवर्णनम् * ८४३

सान्निध्यात्सङ्गमे देवि! लोकानां तु वरप्रदा। तेन पापेन देवेशि! नरा यान्ति यमालयम्॥ ६७॥ एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि ॥ ८३॥ वनस्पतिगते सोमे मैथनं यो निषेवते। ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नाऽत्र संशयः॥ त्रयो देवा: स्थिता: पार्थ! रेवाया उत्तरे तटे। वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत्। वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम् ॥८४॥ गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसञ्चिताः॥६६॥ क्षीणाङ्गीशुक्कदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा। कृतयज्ञोपवीतासातपोनिष्ठाशुभेक्षणा वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वान योऽिगच्छति। शिलातलनिविष्टोऽसौ दष्टः कान्तो महायशाः। भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः ॥ १०० ॥ हृष्टचित्तोऽभवद्वेवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साऽडब्रवीत् ॥ ८६॥ अमावास्यां महादेवि! यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत्। अत्रिरुवाच अब्दमेकं विशालाक्षि! तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम् ॥ १०१॥ साधुसाधु महाप्राज्ञे! ह्यनसूये महाव्रते!। हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु। सर्वलक्षगुणं देवि लभते नाSत्रसंशयः अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्ताऽसि दुर्लभम्॥ ८७॥ एवं गुणविशिष्टोऽसौ सोमरूपः प्रजापतिः। सञ्जातःप्रथमःपुत्रो ह्यनसूयासुनन्दनः अनसूयोवाघ द्वितीयस्तुमहादेविदुर्वासानामनामतः । सृष्टिसंहारकर्त्ता घ स्वयंसाक्षान्महेश्वरः त्वत्प्रसादेनदेवर्षे वरंप्राप्तास्मिदुर्लभम्। तेनदेवाःप्रशंसन्ति सिद्धाश्चऋषयोऽमला: ऋषिमध्यगतोदेवितपस्तपतिदुष्करम्। सोऽपि रुद्रत्वमायातिसम्प्राप्तंभूतविप्लवे एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता। आलोकयेत्ततःकान्तंतेनाSपि शुभदर्शना इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने!। ईक्षणाच्चैव सञ्जातं ललाटे मण्डलं शुभम्। नवयोजनसाहस्त्रंमण्डलंरश्मिभिर्वृ तम् द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया ॥१०६॥ कदम्बगोलकाकारंत्रिगुणं परिमण्डलम्। तस्यमध्ये तु देवेशि पुरुषोदिव्यरूपधटृक दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । जयद्वयापी जगन्नाथः स्वयंसाक्षाजनार्दनः एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि। वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले चन्द्रमा इतिविख्यातः सोमरूपो नृपात्मज। पुत्रप्राप्तिकरंतीर्थ रेवायाश्चोत्तरे तटे। अनसूयाकृतं पार्थ ! सर्वपापक्षयं परम्। इष्टापूर्त्ते घ सम्पाति कलाषोडशकेन तु॥ ६३ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ प्रतिपञ्च द्वितीया व तृतीया घ महेश्वरि!। आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम्। चतुर्थी पश्चमा चैव अव्यया पोडशी कला॥ ६४ ॥ भ्रणहत्या गतास्तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप।॥ ११०। घतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने!। युधिष्टिर उवाच आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोकयं सचराघरम्॥ ६५॥ इतिहासं द्विजश्रेष्ट कथयस्व ममाऽनघ। रूर्वपापहरंलोके दुःखात्तस्यचकथ्यताम् सर्वें ते ह्य पजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम्। वनस्पतिगतेसोमे धनवांश्च वरानने श्रीमार्कण्डेय उवाघ भुञ्जन्परगृहे मूढो दहेदब्दकृतं शुभम्। वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्धाद्वनस्पतीन् सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । कृषीवलो महादेवि! भार्यापुत्रसमन्वितः ५४

८४४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयधिकशततमोऽध्यायः ] सस्त्रीकस्यगोविन्दस्यपुत्रार्थेविलापकरणम्*८४५ वसते तत्र गोविन्दः सज्जातो विपुले कुले। पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा॥ शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद् गृहम्। अपुत्रस्य गृहं शान्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः। मूर्खस्य हृदयं शान्यं सर्वशून्यं दरिद्रिता ॥ १२८॥ प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्यकाकी क्षुधयाऽन्वितः॥११४॥ रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । मृषाऽयं वद्तेलोकश्चन्दनंकिल शीतलम्। पुत्रगात्रपरिष्वङग्श्चन्दनादपि शीतलः

न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः सञ्च्छादितोऽवशः॥११५॥ शमश्रुग्रहणक्रीडन्तंधू लिधूसरिताननम् पुण्यहीनानपश्यन्तिनिजोत्सङ्गसमास्थितम्

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्त्तो नराधिप!। दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम्।

शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम् ॥११६ ॥ पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्॥१३१ घोणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल।

अजल्पमाना करुणं निक्षितं भोलिकां शिशुम्। रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम् ॥१३२ ॥

शुश्रषणे रता साध्वी प्रियस्य व नराधिप।॥ ११८॥। मृगपक्षिषु काकेषु पशनां स्वरयोनिषु। पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः।

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम्। मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा।

पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्य त्थापयति सा शनेः ॥११६॥ पुत्रोत्पत्तौ घ हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्॥१३४।।

यदाचनोत्थितः सुप्ः पुत्रःपश्चत्वमागतः। तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्तेपुत्रजन्मनि। पश्चत्वेतेऽपिशोघन्तिमन्दभाग्योऽस्मिपुत्रक

तच्क्र त्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः। ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप। इन्द्रस्थानेस्थितस्तस्यप्रोक्षतेह्यासनंयतः

किमेतदिति घोक्त्वा तु पतितो धरणीतले ॥१२१॥ स्वर्गवासं सुतादबाह्य विद्यते न तु पाण्डव !

द्वावेतौमुक्तकेशौतुभूमौनिपतितौनृप। विलेपातेचराजेन्द्र निःशवासोच्छवासितेनच चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थ यज्ञमुत्तमम् ॥१३७॥

कं पश्ये प्राङगणे पुत्रं द्ृष्ट क्रीडन्तमातुरम्। संधारयिष्येहृदयं स्फुटितं तच कारणे रामोलक्ष्मणशत्रघ्नी भरतस्तत्र सम्भवात्।

त्वजन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम्। कार्त्तवीर्यो जितो येन रामेणाऽ्मिततेजसा॥।१३८।

दृष्टा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्॥१२४॥ स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जिंतः । एका किनाहतोबाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक !। रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रेलोक्यं यस्य शङ्कते। हतः सरामचन्द्रेण सपुत्रःसहबान्धवः

एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः ॥ १२५॥ एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्त्यलोके न चिद्यते।

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः। वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती ॥ १४१॥

रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले ॥ १२६ ॥ मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते।

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरंत्रायते सुतः। तेन पुत्र इतिप्रोक्त:स्वयमेवस्वयम्भुवा ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः ॥ १४२॥ पुक्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः।

८४६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे त्रयधिकशततमोऽध्याय: ]* गोविन्देनविप्रपूजनवर्णनम् * ८४७ किं ब्रवीमीति भो वत्स! न तु सौख्यं सुतं चिना ॥ १४३॥ एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वापुनः पुनः । जनैश्चाश्वासितोविप्रो बालंगृह्यबहिर्गतः तेन प्रच्छन्नपाप्रेन दह्यमाना दिवानिशम्॥ १५८॥

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेनकर्मणा। समवेतौतुदुःखार्त्तावागतौस्वगृहं पुनः न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः ।

एवंग्ृहागते विप्रेरत्रिर्जाता युधिष्टिर। भूमौ प्रसुपो गोविन्दः पुत्रशोकेनपीडितः निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह ॥१५६॥

यावन्निरीक्षते भार्या भर्त्तारं दुःखपीडितम्। श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः।

कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत ॥ १४७॥ स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति ॥ १६० ॥

दुःखाद् दुःखतरे मग्ना द्ृष्ट्रा तं पातकान्वितम्। कीर्त्तनान्नश्यते धर्म्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात्।

एवं दुःखनिमग्रायाः शर्वरी विगता तदा॥ १४८॥ इह लोके परे चैव पापस्याऽप्येवमेव व्॥१६१॥

पशुपालस्तु महिषी मुक्त्वाऽरण्येऽगमद् गृहात्। एवं सश्चित्यमानाऽहं स्थिता रात्रौ भयातुरा।

अरण्ये महिपीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः ॥ १४६॥ कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याऽहं कथयामि किम्॥१६२॥

विज्ञप्त: पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । पुनरत्वंचाऽद्यमेद्ृष्टोभ्त्ाकृमिश्रितः। किद्विन्दन्ति तेगा त्रं ्कचि नष्टा समन्ततः

यावद्गोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे ॥ १५० ॥ एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनः पुनः ।

ततःसत्वरितोविप्रोजगाममहिषीःप्रति। नतत्रमहिषीपश्येत्पश्चात्क्षेत्रा भिसनमुखम् न जाने कारणं किश्चित्पृच्छन्त्या: कथयस्व मे ॥ १६४॥

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । तत प्रविष्टस्तुजले रेवैरण्ड्योस्तुसंगमे तडागं वा सरिद्वाऽपि तीर्थ वा देवतार्च्चनम्।

तजलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नाऽन्यस्य मे स्थितम् ॥१६५॥

अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे ॥ १५३॥ रवमुक्तस्तुविप्रोऽसौकथयामास भारत। भार्याया यद्िवावृत्तं शङ्डमानोनृपोत्तम

आजगामततः पश्चाङ्गवनंदिवसक्षये। भुक्त्वादःखान्वितोरात्रौगोविन्दःशयनंययौ अद्य: महिष्ीसार्थएरण्डीसङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले गत्वापीतवान्सलिलंबहु निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैवतुखेदितः । पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्त भार्यायुधिष्ठिर नान्यत्तीर्थ विजानामि सरितं सर एव वा।

कृमिभिर्वेष्टितं गात्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम्। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि॥॥१६८॥

पुनः सा विस्मयाऽविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता॥ एवं ज्ञात्वा सा सर्वमुपवासकृतक्षणा। सपतीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि !॥

उवाघ दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा ॥ १५३ ॥ स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम्। स्नापयामास देवेशं शङ्करं घोमया सह ॥ १७० ॥ भार्योवाघ पश्चगव्यघृतक्षीरैर्द्दघिक्षौद्रवृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेदैश्च सुशोभनैः॥ अतीतेपश्चमेवा ह्नित्विन्धनंक्षिपतस्तुते। गृहपश्चाद्गतोबालो ह्यज्ञानाद्वातितस्त्वया। पूज्यत्रयीमयंलिङ देवींकात्यायनींशुभाम्। रात्रौजागरणंकृत्वापत्यासहपतिव्रता मया तत्पातकं वोरं रहस्यं न प्रकाशितम्। ततः प्रभाते घिमले द्विजान्सम्पूज्य यत्तः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे ८४

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञच्छुभान्। पुत्रार्थ या: स्त्रिय:पार्थ! ह्यरण्डीसङ्गमे नृप। स्नाप्यन्तेर्द्रस्कैश्चघतुर्वेदोद्गवैस्तथा मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप॥१७४॥ चतुभिर्ब्राह्मणैःशस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत्। एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम्। एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत् ॥ १६०॥ पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति ॥१७५॥ दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा। पश्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रेव कारयेत्॥ क्रीडते शाङ्करे लोके यावदाभूतसम्प्वम्। यश्चैवाश्वयुजे मासि घैत्रेवा नृपसत्तम गन्धतोयसमायुक्तं सवोषधिविमिश्रितम्। आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा सप्तम्यां व सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः। गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचचितम्। सितपुष्पैस्तुसंच्छन्नंसिद्धार्थकृतमध्यमम् सात्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे॥ १७७॥ कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम्। अङ्गलग्नं तु तद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा ॥ १६४ ॥ कंसासुरनिहन्तारं शङ्गचकरगदाधरम्॥ १७८ ॥ तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थ चात्मनस्तदा। पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम्। पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम् प्रणम्य भास्करं पश्चादाव्ार्य रुद्ररूपिणम्॥ १६५।। सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम्। योह्यवं वसते तत्र त्रियमे स्थानउत्तमे ततः प्रभाते विमलेहयष्टम्यांच नराधिप!। ब्राह्मणान्पूजयेद्गत्यासर्वदोषविवर्जितान मधुरं च ततोऽश्रीयाद्देव्याभुवनउत्तमे। फलदान च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव व उपानहौ च यानंघसभवेद्दुःखवर्जितः। भास्करे क्रीडतेलोकेयावदाभूतसम्प्लवम् सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान्। दानं कोटिगुणं सर्व शुभं वा यदि वाऽशुभम्। वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा॥। १८२।। यथानदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति सङ्क्षयम् ॥ १६८ ॥ श्राद्धेदानेव्रते योग्यान्व्राह्मणान्पाण्डुनन्दन!। प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्व समारभेत एवं पापानिनश्यन्तिह्य रण्डीसङ्गमेनणाम्। समन्ताच्छस्त्रपातेनह्य रण्डीसङ्गमेनृप प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्याः पिण्डतर्पणैः। भ्र णहत्यारमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत्। दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा ॥ १८४॥ प्राणत्यागं घ यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत् ॥ २००॥ हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ। अनाशकं नृपश्रेष्ट! जले वा तदनन्तरम्। पश्चसाहस्त्रिकं मानं वर्षाणां जातवेदसि सीरेण सहितौ पार्थ ! धान्यं द्रोणकसङख्यया॥। १८५॥ जलेत्रीणिसहस्राण्यनाशकेषष्टिभुञ्जते। काकाबका:कपोतःश्चह्म लूका:पशवस्तथा अलङ्कृतां सवत्सां ध क्षीरिणीं तरुणीं सिताम्। सङ्गमोदकसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्। रक्तां वा कृष्णवर्णा वा पाटलां कपिलां तथा ॥ १८६ ॥ वृक्षाश्च तत्पदं ज्ञात्वा यां गति यान्ति योगिनः ॥ २०३ ।। कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम्। एरण्डिका मया देवी दृष्टो मे मन्मथेश्वरः। किसमर्थोयमोरुष्टोभद्रोभद्राणिपश्यति स्वर्णशुङ्गीं सवत्सां घ ब्राह्मणायोपपादयेत्। १८७॥ मृत्तिकां सङ्गमोद्भूतां ये घ गुण्ठन्ति नित्यशः। प्रीयतांमे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः। संसाररक्षणीदेवी सुरभी मां समुद्धरेत भ्र णहत्यादि पापानि नश्यन्ते नाऽत्र संशयः ॥ २०॥

८५० * स्कन्द्पुराणम् * L५ रेवाखण्डे घडधिकशततमोऽध्याय: ] * कामद्तीथमाहात्म्यवर्णनम् * ८५१

एरण्डीसङ्गभे मर्त्यो लुण्ठ्यमानोनराधिप। सर्वपापैर्विनिर्मुक्त:पदंगच्छत्यनामयम् ततः स्वर्गावतीर्णस्तु जायते विशदे कुले। एरण्ड्या: सङ्गमं मर्तत्याः कीर्त्तयन्त्याश्रमस्थिताः। धनधान्यसमोपेतः पुनः स्मरति तज्लम् ॥ ६ ॥ विमुक्तपापा जायन्ते सत्यं शङ्करभाषितम्॥२०७॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे एरण्डीपादपाग्रैस्तु दृष्टैः पापं व्यपोहति ॥ २०८॥ रेवाखण्डे सुवर्णशिलातीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामचतुरधिकशततमोऽध्यायः॥ तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं ये पठिष्यन्ति मानवा:। शृण्वन्ति चाऽपरे भक्त्या मुक्तपापा भवन्ति ते ॥ २०६॥ एतत्ते सर्वमाख्यातमेरण्डीसङ्गमं नृप !। भूयश्चाऽन्यत्प्रवक्ष्यामि सर्वपापक्षयङ्करम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः रेवाखण्डेएरण्डीसङ्गमतीर्थफलमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयधिकशततमोऽध्यायः करञ्जतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच करआ्जाख्ये ततो गच्छेत्सोपवासो जितेन्द्रियः। तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र! सर्वपाषैः प्रभुच्यते ॥१॥

सुवर्णशिलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अर्चयित्वामहादेवंदत्त्वादानंतुभक्तितः । सुवर्णरजतंवाऽपि मणिमौक्तिकविद्रुमान् पादुकोपानहौ छत्रं शघ्यां प्रावरणानि च । कोटिकोटिगुणंसर्वजायतेनात्रसंशयः श्रीमार्कण्डेय उवाच इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततोगच्छेन्महीपाल सौवर्णशिलमुत्तमम्। प्रख्यातमुत्तरे कूले सर्वपापक्षयंकरम् रेवाखण्डेकरञ्जतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चाधिकशततमोऽध्यायः॥१०२॥ समन्ताच्छतपातेन मुनिसङ्घैः पुराकृतम्। रेवायांदुर्लभंस्थानंसङ्गमस्यसमीपतः विभक्तं हस्तमात्रं व पुण्यक्षेत्रंनराधिप। सुर्णशिलकेस्रात्वापूजयित्वा महेश्वरम् नत्वा तु भास्करं देवं होतव्यं च हुताशने!। बिल्वेनाऽडज्यविमिश्रेण बिल्वपत्रैरथाऽपिवा॥४॥ षडधिकशततमोऽध्यायः प्रीयतां मे जगन्नाथो व्याधिर्नश्यतु मे घरुवम्। कामदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् द्विजाय काञ्चने दत्ते यत्फलं तच्छृणुष्व मे॥५ ॥ ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम्। सौभाग्यकरणंदिव्यं नरनारीमनोरमम् बहुस्वर्णस्य यत्प्रोक्तं यागस्यफलमुत्तमम्। तथाSसौलभतेसर्वंकाश्चनंयःप्रयच्छति तेन दानेनपूतात्मा मृतःस्वर्गमवाप्नुयात्। रुद्रस्यानुघरस्तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्दश तत्रयादुर्भगानारीनरोवा नृपसत्तम। स्नात्वाऽच्च येदुमार्द्रौसौभाग्यंतस्यजायते तृतीयायामहोरात्रं सोपवासो जितेन्द्रियः।

८५२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे सप्ताधिकशततमोऽध्याय: ]* भण्डारीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ८५३ निमन्त्रयेद द्विजं भक्त्या सपतीकं सुरूपिणम् ॥ ३॥ सौभाग्यं तस्य विपुलं जायते नाऽत्र संशयः ॥१८। गन्धमाल्यैरलङकृत्य वस्त्रधूपादिवासितम्। अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात्। भोजयेत्पायसान्नन कृसरेणाऽथ भक्तितः ॥४ । राजेन्द्र! कामदं तीर्थ नर्मदायां व्यवस्थितम्॥ १६॥ भोजयित्वायथान्यायं प्रदक्षिणमुदाहरेत्। प्रीयतां मे महादेवः सपतीकोवृषध्वजः इति श्रीस्कान्देमहापुरण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे यथा ते देवदेवेश! न वियोग: कदाचन। रेवाखण्डे कामदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥१०६॥ ममाऽपि करुणां कृत्वा तथाऽस्त्विति विचिन्तयेत्॥ ६ ॥ एवं कृते ततस्तस्य यत्पुण्यं समुदाहृतम्। तत्तेसवं प्रवक्ष्यामि यथादेवेनभाषितम् दौर्भाग्यं दुर्गतिश्चैव दारिद्रंय शोकबन्धनम्। वन्ध्यत्वं सतजन्मानि जायते न युघिष्ठिर!॥ ८॥ सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ज्येष्ठमासे सिते पक्षे :तृतीयायां विशेषतः । भण्डारीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तत्र गत्वा यो भक्त्या पञ्चात्निं साधयेत्ततः ॥ ६।। श्रीमार्कण्डेय उवाच सोऽपि पापैरशेषैस्तुमुच्यतेनाSत्रसंशयः । गुग्गुलंदहते यस्तुद्विधाचित्तविवर्जितः ततो गच्छेत राजेन्द्र !भण्डारीतीर्थमुत्तमम्। शरीरं भेदयेद्यस्तु गौर्याश्चैव समीपतः। तस्मिन्कर्मप्रविष्टस्यउत्क्रान्तिर्जायतेयदि दरिद्रच्छेदकरणं युगान्येकोनविशतिः॥१॥ देहपाते व्रजेत्स्वर्गमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्। धनदेन तपस्तस्तप्त्वा प्रसन्ने पद्मसम्भवे। तत्रैव स्वल्पदानेन प्राप्तं वित्तस्यरक्षणम् सितरक्तैस्तथा पीतैर्वस्त्रैश्च विविधैः शुभैः ॥१२॥ तत्र गत्बा तु यो भक्त्या स्नात्वा वित्तं प्रयच्छति। ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव पूजयित्वा यथाविधि। तस्य वित्तपरिच्छेदो न कदाघिद्गविष्यति॥ ३॥ पुष्पैर्नानाविधैश्चैव गन्धपुप्पैः सुशोभनैः ॥१३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे कण्ठसूत्रकसिन्दूरैः कुङ्गमेन विलेपयेत्। कल्पयेत स्त्रियंगौरीं ब्राह्मणंशिवरुपिणम् रेवाखण्डे भण्डारीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम तेषां तदूपकं कृत्वा दानमुत्सृज्यते ततः। कट्णंकर्णवेष्ं घ कण्ठिकांमुद्रिकांतथा सप्तधान्यं तथा चैव भोजनं नृपसत्तम !। अन्यान्यपि व दानानि तस्मिस्तीर्थे ददाति यः ॥१६॥ सर्वदानैश्च यत्पुण्यं प्राप्तुयान्नात्र संशयः। सहस्रगुणितं सर्वं नात्र कार्या विघारणा॥१७॥ शङ्करेण समं तस्माद्वोगं भुङ्क्ते ह्यनुत्तमम्।

अष्टाधिकशततमोऽध्यायः ] रोहिणीसोमनाथतीर्थवर्णनम् * ततः सा परमं कृत्वा वैराग्यं नृपसत्तम!। आगत्य नर्मदानीरे चघार विपुलं तपः। अष्टाधिकशततमोऽध्यायः एकरात्रैस्त्रिरात्रैश्च बड्द्वादशभिरेव घ। पक्षमासोपवासैश्र कर्शयन्ती कलेवरम् । रोहिणीसोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् आराधयन्ती सततं महिषासुरनांशिनीम्। देवीं भगवतीं तात! सर्वार्ततिविनिवारणीम्॥। १५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच स्नात्वा स्नात्वा जले नित्यं नर्मदाया: शुचिस्मिता। ततोगच्छेन्महीपाल रोहिणीतीर्थमुत्तमम्। विख्यातंत्रिषुलोकेषु सर्वपापहरम्परम् ततस्तुष्टा महाभागा देवी नारायणी नृप !। १६ ।। युधिष्ठिर उवाच प्रसन्ना ते महाभागे व्रतेन नियमेन घ। एतच्क्र त्वा तु वघनं रोहिणीशशिनःप्रिया रोहिणीतीर्थमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्। यथा भवामि न घिरात्तथा भवतु मानदे!। श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥ एवमस्त्विति सा घोक्त्वा भवानी भक्तवत्सला ॥ १८ ।। श्रीमार्कण्डेय उवाघ स्तूयमाना मुनिगणैस्तत्रैवान्तरधीयत। तदाप्रभृतितत्तीर्थं रोहिणीशशिनःप्रिया तस्मिन्नेकार्णवेघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। उदधौ घ शयानस्य देवदेवस्य चक्रिणः सञ्जाता सर्वकालं तु वलभा नृपसत्तम !। तत्रतीर्थे तुयानारीनरोवास्रातिभक्तितः नाभौसमुत्थितं पद्मं रविमण्डलसन्निभम्। कर्णिकाकेसरोपेतं पत्रैश्चसमलङ्कृतम् वल्लभा जायते सा तु भर्त्तुर्वे रोहिणी यथा। तत्र ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वदनपङ्गजः। किं करोमीति देवेश आज्ञा मे दीयतां प्रभो ! तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करोति वै॥ २१॥ एवमुक्तस्तु देवेश! शङ्गचक्रगदाधरः । उवाच मधुरां वाणी तदा देवं पितामहम् सप्तजन्मानि दाम्पत्यवियोगो न भवेत्कचित् ॥ २२॥ सरस्वत्यां महाबाहो! लोकं कुरु ममाज्ञया। इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे: भूतग्राममशेषस्य उत्पादनविधिक्षयम्॥७॥ रेवाखण्डे रोहिणीसोमनाथतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाS- एतच्क्र तं तु वचनं पद्मनाभस्यभारत। चिन्तयामास भगवान्सप्तर्षीन्हितकाम्यया ष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥१०८॥ क्रमात्ते चिन्तिता: प्राज्ञाः पुलहस्त्यः पुलहःक्रतुः। प्राचेतसो वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव घ ॥ ६ ॥ जज्ञे प्राचेतसो दक्षो महातेजाः प्रजापतिः। दक्षस्यापि तथा जाता:पश्चाशद दुहितरोऽनघ ॥ १० ॥ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। तथैव स महाभागः सप्तविशतिमिन्दवे ॥ रोहिणीनाम या तासां मध्ये तस्य नराधिप। अनिष्टा सर्वनारीणां भर्त्तुश्चैव विशेषतः ॥ १२॥

दशाधिकशततमोऽध्यायः ] धौतपापतीर्थवर्णनम् * ८५9 तत्र तीर्थे तुयः स्नात्वा पूजयेद ब्राह्मणाञच्छुभान्। नवाधिकशततमोऽध्यायः शान्तदान्तजितक्रोधान् स लभेत्कोटिजं फलम् ॥ १४ ॥। तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या त्यजते देहमात्मनः। सेनापुरेचक्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् विष्णुलोकं मृतो जाति जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ १५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ क्रीडयित्वा यथाकामंदेवगन्धर्वपूजितः । इहागत्य च भूयोऽपि जायतेविपुलेकुले ततोगच्छन्महीपाल! चक्रतीर्थमनुत्तमम्। सेनापुरमितिख्यातं सर्वपापक्षयंकरम् एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःखप्रणाशनम्। सैनापत्याभिषेकाय देवेदेवेन चक्रिणा। आनीतश्च महासेनो देवैः सेन्द्रपुरोगमैः कथितं ते महाभाग! भूयश्चान्यच्छृणुष्व मे ॥१७ ॥ दानवानां वधार्थाय जयाय च दिवौकसाम्। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे भूमिदानेन विप्रेन्द्रांस्तर्पयित्वा यथाविधि॥ ३॥ रेवाखण्डे सेनापुरे चक्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम शङ्गभेरीनिनादैश्र पटहानां घ निस्वनैः । वीणावेणुमृदङ्गश्र झलरीस्वरमङ्गलैः॥ नवोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६॥ ततः कृत्वा स्वनं घोरं दानवो बलदर्पितः। रुरुर्नाम विघातार्थमभिषेकस्यचागतः हस्त्यश्वरथपत्त्यौधैः पूरयन्वै दिशो दश। तत्र तेन महद्युद्धं प्रवृत्तं किल भारत! दशाधिकशततमोऽध्यायः शक्त्यृष्टिपाशमुशलैः खड्गैस्तोमरटडडनैः। भल्लैः कर्णिकनाराचैः कबन्धपटसङ्कलैः ।।७॥ धौतपापतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ततस्तु तां शत्रुबलस्य सेनां क्षणेन चापच्युतबाणघातैः । श्रीमार्कण्डेय उवाच विध्वस्तहस्त्यश्वरथान्महात्मा जग्राह चक्रं रिपुसङ्गनाशनः ।। ८।। धौतपापंततोगच्छेन्महापातकनाशनम्। समीपेचक्रतीर्थस्य विष्णुनानिर्म्मितंपुरा ज्वलच्च चक्रं निशितं भयङ्करं सुरासुराणां च सुदर्शनं रणे। निहतैर्दानवैरघोरैर्देवदेवो जनार्दनः। तत्पापस्य विनाशार्थ दानवान्तोद्गवस्य च घकर्त दैत्यस्य शिरस्तदानीं करात्प्रमुक्तं मधुघातिनश्च तत् ॥ ६ ।। तत्र तीर्थे जितक्रोधश्चचार विपुलं तपः। दुश्चरं मौनमास्थाय ह्यशक्य देवदानवैः तं द्रष्टा सहसा विभ्नमभिषेकेवडाननः। त्यक्त्वा तु तत्र संस्थानंचचारविपुलंतपः स्नात्वा दत्त्वा द्विजातिभ्यो दानानि विविधानि च। मुक्तं चक्रं विनाशाय हरिणा लोकधारिणा। तत्क्षणान्मुक्तपापस्तु गतस्तद्वैष्णवं पदम् ।।४ ।। द्विदलं दानवं कृत्वा पपात विमले जले ॥ ११ ॥ एवं युक्तस्तु यस्तत्र पापं कृत्वा सुदारुणम्। तदा प्रभृति तत्तीर्थ चक्रतीर्थमिति श्रुतम्। स्नात्वा जप्त्वा विधानेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥५॥ सर्वपापविनाशाय निर्मितं विश्वमूर्ततिना ॥६२।। इत श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे चक्रतीर्थे तु यः स्ात्वापूजयेद्देवमच्युतम्। पुण्डरीकस्ययज्ञस्यफलमाप्नोतिमानवः रेवाखण्डे धौतपापतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामदशोत्तरशततमोऽध्यायः॥११०॥

एकादशाधिकशततमोऽध्याय: ]* स्कन्दतपश्चर्यावर्णनम् * ८५६

तस्मात्सर्वे पुत्रहीनाभविष्यन्तिन संशयः । हरेणोक्तस्ततोव ह्निरस्मा कंबी ज मा व्ह एकादशाधिकशततमोऽध्यायः यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कतुमर्हसि।

स्कन्दतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम !॥ देवकार्यार्थसिद्धयर्थ नाऽन्यः शक्तो जगत्त्रये॥ १४॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ अग्निरुवाघ नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थ परमशोभनम्। स्कन्देन निर्मितं पूर्व तपः कृत्वासुदारुणम् तेजसस्तव में देवकाशक्तिर्धारणेविभो!। करोतिभस्मसात्सर्वंत्रेलोक्यंसघराचरम् युधिष्ठिर उवाघ ईश्वर उवाच स्कन्दस्यधरितं सर्वमाजन्मद्विजसत्तम। तीर्थस्यचविधिंपुण्यं कथयस्त्रयथार्थतः उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा। तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन श्रीमार्कण्डेय उवाच एवमुक्त्वा महादेवो अमोघं बीजमुत्तमम्। हव्यवाहमुखे सर्व प्रक्षिप्यान्तरधीयत देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्व युधिष्ठिर। विज्ञपेनसुरःसवेरुमादेवी विवाहिता॥ २॥ गते घादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः गङ्गातोंये विनिक्षिप्य जगामस्वंनिवेशनम् नास्ति सेनापतिः कश्चिदेवानां सुरसत्तम!। असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गाऽपि सरिताम्वरा। नीयन्ते दानवैघोरैः सर्वे देवा: सवासवाः॥४॥ शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाSऽशु यथागतम् ॥ १६॥ यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना। तत्र जातं तु तद दृष्ट्रा सर्वे देवाः सवासवाः। न शोभते मुहर्त वै तथा सेना जिनायका ॥५॥ कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितु तदा ॥२० ॥ एवंज्ञात्वा महादेव परया दययाविभो। सेनानीदीयतांकश्चित्त्रिषुलांकेषुविश्रुत दृष्टा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भ महामतेः। एतच्क्र त्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः। षणमुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम् ॥ २१॥ कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम् ॥७॥ जातकर्मा दिसंसकारान्वेदोक्तान्पप्मसम्भवः। चकार सर्वान्रजेन्द्र विधिदवष्टेनकर्मणा तेन मूर्च्छितसर्वाङ्ग: कामरूपो जगद्गुरुः। षण्मुखात्पण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात्। कामयामास रद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल ॥ ८ ॥ कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोडग्निजोऽपरः ॥२३॥ देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम्। सम्मन्त्र्य दैवतैःसार्द्धं प्रैषयज्ातवेदसम एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनर्धीत्य स वेदवित्। तेन गत्वा महादेव! परमानन्दसंस्थितः । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः॥ २४॥ सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः ॥ १० ॥ देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु व नदेषु च। पृथिव्या यानितीर्थानि समुद्राद्यानिभारत ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाघमुवाच ह। वेपमाना महाराज शणुयत्तेवदाम्यहमा तनः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः। नर्मदादक्षिणे कूले घचार विपुलं तपः ॥ २६ अहं यस्मात्सुरैःसर्वेर्याघितापुत्रजन्मनि। कृतारतिश्चविफलासम्प्रेष्यजातवेदसम ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्ञाप्यमहर्ननिशम्। ध्यायमानोमहादेवं शुद्िर्धमनिसन्ततः

८६० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्वादशाधिकशततमोऽध्याय: ] अङ्गिरसेशिववरदानवर्णनम् * ८६१ ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः। उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत ईश्वर उवाच शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ॥ ४१ ॥ कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले॥ अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम्। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः। वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुल भम् ॥ २६॥ इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम्। पण्मुख उवाच यदि तुष्टो महादेव! उमया सह शङ्कर। वृणोमि मातापितरौ नान्यागतिर्मतिर्मम धन्यं यशस्यमायुप्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्॥ सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्॥४४ ॥ एतच्क्र त्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्चयुतम्। तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे॥ ३१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे स्कन्दतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः॥१११॥ ततस्तं मूध्न्यु पाघ्राय ह्य मयोवाच शङ्करः ॥ ३२॥ ईश्वर उवाघ अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि॥३३॥ शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य सङ्ख्ये। सुरासुरादींश्च जयेति घोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा॥ ३४ ॥ अङ्गिरसतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् गते चाऽदर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः। स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ॥३५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच

तदाप्रभृति तत्तीर्थ स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम्। नतो गच्छेत्तु राजेन्द्र! तीर्थमाङ्िरसस्य तु। उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापविनाशनम् सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्त्यानां भुवि दुर्ल्लभम् ॥३६ ॥ पुराऽडमीदद्गिरानाम ब्राह्मणोवेदपारगः । पुत्रहेतोर्यु गस्याऽदौचचारविपुलं तपः तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वाऽच्चयेच्छिवम्। नित्यं त्रिषवणस्रायीजपन्द्ेवंसनातनम्। पूजयंश्रमहादेवं कृच्क्रचान्द्रायणादिभिः गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्॥ ३७ ॥ द्वादशाव्दे ततः पूर्णे तुतोष परमेश्वरः।

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः। वरेण च्छन्दयामामास द्विजमाङ्गिरसं वरम् ॥४ ॥ तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु॥ ३८ ।। चत्रे स तु महादेवं पुत्रं पुत्रवतां वरम्। वेदविद्याव्रतल्लातं सर्वशास्त्रविशारदम्। पिण्डदानेनचैकेन विधियुक्तेन भारत। द्वादशाब्दानितुष्यन्तिपितरोनाSत्रसंशयः देवानां मन्त्रिणं राजन्सर्वलोकेषु पूजितम्। तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यदि वा शुभम्। इहलोकेपरेचैवतत्सर्वं जायतेऽक्षयम् ब्रह्मलक्ष्म्याः सदावासमक्षयं चाव्ययं सुतम् ॥ ६ ॥ तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति। तथाभिलषितःपुत्रः सर्वविद्याविशारद्रः। भविष्यति न सन्देहश्रैवमुक्त्वाययौहरः चरेरद्गिरसश्चाऽपि वृहस्पतिरजायत। यथाऽभिलषितः पुत्रो वेदवेदाङ्गपारगः॥

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

जाते पुत्रेडद्गिरास्तत्र स्थापयामास शङ्करम्। हृष्टतुष्टमना भूत्वा जगामोत्तरपर्वतम् ॥। ६ ।। चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः तत्र चाद्िरसे तीर्थे यः स्नात्वा पूजयेच्छिवम्। सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति ॥ १० ॥ अयोनिसम्भवतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्तुयात्। इच्छते यश्च यं कामं स तं लभतिमानवः श्रीमार्कण्डेय उवाच इति श्रीसकान्द्रेमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्रपां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थ परमशोभनम्। अयोनिजं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् अयोनिजे नरः स्ात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। पितृदेवाच्च नं कृत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥२ ॥ तत्र तीर्थे तु विधिना प्राणत्यागं करोति यः।

त्रयोदशाधिकश ततमोऽध्यायः स कदाचिन्महाराज योनिद्वारं न पश्यति॥ ३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् रेवाखण्डेडयोनिसम्भवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामघतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच ततोगच्छेत्तुराजेन्द्रकोटितीर्थमनुत्तमम्। ऋषिकोटिर्गतातत्र परांसिद्धिमुपागता तत्र तीर्थे तु यः स्ात्वा भोजयेद ब्राह्मणाञच्छुचिः। पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥२ ॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः। अङ्गारकतीथमाहात्म्यवणनम् पूजिते तु महादेवे वाजपेयफलं लभेत् ॥ ३ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततो गच्छेन्महाराज तीर्थमङ्गारकं परम्। रूपदं सर्वलोकानां विश्रुतं नर्मदातटे रेवाखण्डेकोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः।११३। अङगारकेण राजेन्द्र! पुरातपं तपः किल। अबु दं च निखर्व घ प्रयुतं वर्षसङ्ख्यया॥२॥ ततस्तुष्टो महादेव: परया कृपया नृप। प्रत्यक्षदर्शी भगवानुवाच क्षितिनन्दनम् वरदोऽस्मि महाभाग दुर्ल्लभं त्रिदशैरपि। वरं दास्याम्यहं वत्स ! ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥४॥

८६४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

अङ़गारक उवाच तव प्रसादाद्वेवेश सर्वलोकमहेश्वर । ग्रहमध्यगतो नित्यं विघरामि नभस्तले ॥२ यावद्धराधरो लोके यावच्चन्द्रदिवाकरौ। षोडशाधिकशततमोऽध्यायः नद्यो नदाः समुद्राश्च वरो मे चाऽक्षयो भवेत् ।। ६ ॥ एवमस्त्विति देवेशो दत्त्वा वरमनुत्तमम्। पाण्डुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

जगामाSSकाशमाविश्य वन्दमानः सुरासुरैः ॥३॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ

भूमिपुत्रस्ततस्तस्मिन्स्थापयामास शङ्करम्। पाण्डुतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापविनाशनम्।

गतः सुरालये लोके ग्रहभावे निवेशितः ॥८॥ तत स्नात्वा नरो राजन् ! मुच्यते सर्वकित्बिषैः ॥ १ ॥

तत्रतीर्थेतुयःस्रात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। हुतहोमो जितक्रोधः सोऽमेधफलंलभेत् तत्र तीर्थे तु यः स्ात्वा दापयेत्काञ्चनं शुचिः।

घतुर्थ्यद्गारके यस्तु स्नात्वा चाभ्यचयेद् ग्रहम्। भ्रणहत्यादिपापानि नश्यन्ते नाऽत्र संशयः॥२॥

अङ्गारकं विधानेन सप्जन्मानि भारत ।॥१० ॥ पिण्डोदकप्रदानेन वाजपेयफलं लभेत्।

दशयोजनविस्तीर्णे मण्डले रूपवान्भवेत्। पितरः पितामहाश्च नृत्यन्ते व प्रहर्षिताः॥३॥

तत्रैव तु मृतो जन्तुः कामतोऽकामतोऽपि;वा॥।। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्ड

रुद्रस्याऽनुघरो भूत्वा तेनैव सह मोदते॥ ११ ॥ रेवाखण्डे पाण्डुतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामपोडशाधिकशततमोऽध्यायः:

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डेडङ्गारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११५॥ सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत्त राजेन्द्र पुण्यं तीर्थंत्रिलोघनम्। तत्रतिष्ठतिदेवेशःसर्वलोकनमस्कृतः तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्याऽक्यति शङ्करम्। रुद्रस्प भवनं याति मृतो नास्त्यत्र संशयः ॥ २॥ कल्पक्षये ततः पूर्णे क्रीडित्वा घ इहागतः।

८६६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः ]* ब्रह्महत्यापनोदायत्रह्मणोपायवर्णनम्* ८६७ आवियोगेन तिष्ठेत पूज्यमान: शतं समाः॥३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्धं जगाम तप उत्तमम्।

रेवाखण्डे त्रिलोघनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोत्तरशततमोऽध्यायः॥११७॥ पुत्रदारगृहं राज्यं वसूनि विविधानि च ॥ १० ॥

पश्यतां सर्वमेतेषां पापमेकेन भुज्यते। परं हि सुखमुत्सृज्य कर्शयन्वै कलेवरम्॥ देवराजो जगामाऽसौ तीर्थान्यायतनानि च। अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः गङ्गातीर्थेषु सर्वेषु यामुनेषु तथैव घ ॥ १३ ॥

इन्द्रतीथमाहात्म्यवर्णनम् सारस्वतेषु सर्वेषु समुद्रेषु पृथक्पृथक। नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु घ। पापं न मुश्चते सर्वे पश्चाद्वेवसमागमे। रेवाप्रभवतीर्थेषु कूलयोरुभयोरपि॥ १५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाध ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थ परमशोभनम्। इन्द्रतीर्थे तिचिख्यातं नर्मदादक्षिणे तटे पूजयन्वै महादेवं स्कन्दतीर्थ समासदत्। तत्र स्थित्वोपवासैश्च कृक्क्रचान्द्रायणादिभिः ॥१६॥ युधिष्ठिर उवाच कर्शयन्वैस्वकंदहंनलेभेशर्मवैक्कचित्। ग्रीष्मेपश्चाग्निमध्यस्थो वर्षासुस्थण्डिलेशयः नर्मदादक्षिणे कूले इन्द्रतीर्थ कथम्भवेत्। आर्द्रवासास्तुहेमन्तेचचार विपुलं तपः। एवं तु तपतस्तस्य इन्द्रस्यविदितात्मनः श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र! ह्यादिमध्यान्तविस्तरैः ॥२॥ वत्सराणां सहस्राणि गतानि दश भारत। ततस्त्वेकादशे प्राप्ते वर्षेतु नृपसत्तम! एतच्क्र त्वा तु वचनं धर्मपुत्रस्य धीमतः। कथयायासतद्वृत्तमितिहासंपुरातनम् सहसा भगवान्देवस्तुतोष परमेशवरः । तथा ब्रह्मर्षयः सिद्धा ब्रह्मविष्णुपुरोगमा: श्रीमार्कण्डेय उवाच विश्वासयित्वा शुचिरं धर्मशत्रु' महाबलम्। तत्राऽडजग्मुः सुराः सर्वे रत्र देवः शतक्रनुः।

वृत्रं जित्वाऽथ हत्वा तु गच्छमानं शचीपतिम्॥४॥ द्ृष्टा समागतान्देवानृषींश्चैव महामतिः॥२१॥

निष्क्राममाणंमार्गेण ब्रह्महत्यादुरासदा। अहोरात्रमविश्रान्ता जगामभुवनत्रयम् उवाच् प्रणतो भूत्वा :सर्वदेवपुरोहितः । विदितं सर्वमेतेषां यथा वृत्रवधः कृतः ॥

यतोयतो ब्रह्महणं याति यानेन शोभनम्। युष्माकं चाSडज्ञया पूर्व ब्रह्मविष्गुमहेश्वराः ।

दिशो भागं सुरैः सार्द्धं ततो हत्या न मुश्चति॥६॥ तथाऽप्येवं ब्रह्महणं मत्वा पापस्य कारिणम् ॥ २३॥

ब्रह्महत्यासुरापानंस्तेयं गुर्वङ्गनागमः। प्रातकानांगतिर्द्ृष्ठानतु विश्वासातिनाम् भ्रमन्तं सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुश्चति।

पापकर्ममुखं दृष्टा स्नानदानैविशुध्यति। नारीवापुरुषोवाऽपि नैवविश्वासघातिनः न नन्दति जगत्सर्वं त्रैलोवयं सचराघरम्॥२४॥

एवमादीनि चाऽन्यानि शणु वाक्यानि देवराट्। यथाविहीनचन्द्राकंतथाराज्यमनायकम्। तस्मात्सर्वेसुरश्रेष्ठाविज्ञाप्यंममसम्प्रति

वघनं तद्विधैरुक्तं विषादमगमत्परम्।। ६॥। कुर्वन्तु शक्रं निर्दोषं तथा सर्वे महर्षयः। बृहस्पतिमुखोद्गीर्ण श्रुत्वा तद्वनंशुभम् ततः प्रोवाच भगवान् ब्रह्मालोकपितामहः। एतत्पापं महावोरं ब्रह्महत्यासमुद्धवम्

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे दैवतेभ्योऽथ भूतेभ्यश्चतुर्भागं क्षिपाम्यहम्। एवं मुक्त्वाऽक्षिपच्चैनो जलोपरि महामतिः॥२८॥ अवगाह्यततःपेयाआपो वै नान्यथा बुधैः। धरायामक्षिपद्वागं द्वितीयं पद्मसम्भवः एकोनविशत्यधिकशततमोऽध्यायः अभक्ष्या तेन सञ्जाता सदाकालं वसुन्धरा। कह्ोडीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तदार्धमर्द्ध नारीणां द्वितीयेऽह्नि युधिष्टिर!॥ ३० ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच निक्षिप्यभगवान्देवः पुनरन्यजगाद ह। असंग्राह्या त्वसंग्राह्या तेनजातारजस्वला चतुर्दिनानि सा प्राशैः पापस्य महतो महात्। ततो गच्छेत्तुराजेन्द्र कह्ोडीतीर्थमुत्तमम्। रेवायाश्चोत्तरेकूले सर्वपापविनाशनम् हितार्थसर्वभूतानामृषिभिःस्थापितम्पुरा। तपसातुसमुद्धृत्यनर्मदायांमहाम्भसि चतुर्थ तु ततो भागं विभज्य परमेश्वरः ॥ ३२॥ कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यैः शद्रसेवाकरे द्विजे। ततोऽभिनन्दयामासुः सर्वेदेवामहर्षयः स्नात्वा तु कपिलातीर्थे कपिलां यः प्रयच्छति। देवेन्द्रं वाग्भिरिष्टाभिर्नर्मदाजलसंस्थितम्। वरेणच्छन्द्रयामासततस्तुष्टोमहेश्वर: श्रुत्वा चाSडख्यानकं दिव्यं ब्राह्मणाञ्च्छणु यत्फलम्॥ ३ ॥

वरं दास्यामि देवेश! वर वृणु यथेप्सितम्॥ ३५॥ सर्वेषामेव दानानां कपिलादानमुत्तमम्। ब्राह्मणान्वेषितं पूर्वमृषिदेवसमागमे।3 सद्यः प्रसूतां कपिलां शोभनां यः प्रयच्छति। इन्द्र उवाच यदितुष्टोऽसि देवेशयदिदेयोवरोमम। अत्र संस्थापदिष्यामि सदासन्निहितोभव सोपवासो जितकोधस्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥५॥

एवमस्त्विति चोक्त्वा तं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना। दत्ता चैव महावाहो पृथिवी नात्र संशयः । वाच्चिकं मानसंपापंकर्मणायत्पुराकृतम्। नश्यते कपिलां दत्त्वासप्तजन्मार्जितंनृष जग्मुराकाशमाविश्य स्तूयमाना महर्षिभिः॥३9॥ गतेषु देवदेवेषु देवराजः शतक्रतुः। स्थापयित्वा महादेवं जगाम त्रिद्शालयम् ॥ भूमिदानं धनं धान्यं हस्त्य्वकनकादिकम्। कपिलादानस्यैकस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥८॥ इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्प्ययेत्पितृदेवताः। तत्र तीर्थे नरः स्रात्वा कपिलां यः प्रयच्छति। महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ३६ ॥ इन्द्रतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। मृतो विष्णुपुरं याति गीयमानोऽप्सरोगणैः॥ ६॥ सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य पुष्कलं फलमश्नुते ॥४ ॥ यावन्ति तस्या रोमाणि सवत्सायास्तु भारत !।

एतत्ते कथितं सर्व तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। तावद्वर्षसहस्राणि स स्वर्गे क्रीडते चिरम् ॥ १०॥

श्रुतमात्रेण येनैव मुच्यन्ते पातकैर्नराः॥४१॥ ततोऽवकीर्णकालेन त्विह मानुष्यतांगतः । धनधान्यसमोपेतो जायतेचिपुलेकुले

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वशास्त्रविशारदः। रेवाखण्डे इन्द्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः॥११८॥ व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेञ्च शरदां शतम् ॥१२॥। एतत्ते सर्घमाख्यातं क्ल्होडीतीर्थमुत्तमम्।

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे यत्कृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नाऽत्र संशयः ॥१३॥ विशत्यधिकशततमोऽध्याय: ] कम्बुकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्* ८७१ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे घरितं व त्वयालोके देवदानवदुश्चरम्। वरं वृणीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि रोघते॥ रेवाखण्डे कह्ोडीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामेकोनविशत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ कम्बुरुवाच यदि प्रसन्नो देवेश यदिदेयो वरोमम। अक्षय्यश्चाव्ययश्चैव स्वेच्छयाविचराम्यहम् दैत्यदानवसङ्कानां संयुगेष्वपलायिता। भयश्चानन्यन्नविद्येत मुक्त्वादेवंगदाधरम्

विंशाधिकशततमोऽध्यायः तस्याऽहं संयुगे साध्यो येनोपायेन शङ्कर !। भवामि न सदा कालं तं वदस्व वरं मम ॥ १४ ॥ कम्बुकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ईश्वर उवाच

श्रीमार्कण्डेय उवाघ ममसन्निहितोयत्र त्वं भविष्यसिदानव। तत्रविष्णुभयंनास्तिवसात्राविगतज्वरः अतः परं प्रवक्ष्यामि कम्बुकेश्वरमुत्तमम्। हिरण्यकशिपुर्देत्योदानवो बलदर्पितः ॥ तसन्यदेवाधिदेवस्य वेदगर्भस्त्र संयुगे। शङ्गचक्रधरस्येशा नाऽहं सर्वे सुरासुराः॥ अवध्यः सर्वलोकानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। किपुनर्योद्विषत्येनंलोकालोकप्रभु हरिम्। स सुखी वत्तते कालं न निमेषं मतं मम तस्य पुत्रो महातेजा: प्रह्रादो नाम नामतः ॥२॥ तम्मात्त्वंपरयाभक्त्यासर्वभूतहितेरतः। वसिष्यसिचिरं कालमित्युक्त्वादर्शनंगतः विष्णुप्रसादाद्गक्त्या च तस्य राज्ये प्रतिष्ठितः । गतेच्ाऽदर्शनंदेवे तत्र तीर्थे महामतिः। स्थापयामास देवेशं शिवंशान्तमनामयम् विरोचनस्तस्य सुतस्तस्याऽपि बलिरेव च ॥। ३ ॥ तस्मिस्तीर्थेमहादेवंस्थापयित्वादिवंगतः । तदाप्रभृतितत्पार्थकम्वुतीर्थमितिश्रुतम् बलिपुत्रोऽभवद्बाणस्तस्मादपि च शम्बरः । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम् ॥ २० ॥ शम्बरस्याऽन्वये जातः कम्बुनाममहासुरः॥४॥ कम्बुतीर्थे नरः स्रात्वा विधिनाऽभ्यर्च्य भास्करम्। ज्ञात्वा विष्णुमयं घोरं महद्धयमुपस्थितम्। ऋग्यजुःसाममन्वैश्च स्तूयमानो नृपोत्तम !॥ २१॥ दानवानां विनाशाय नाऽन्यो हेतु: कदाचन ।५॥ नम्य पुण्यं समुद्दिषटं ब्राह्मणेर्वेदपारगैः। तत्सर्वं तु शणुष्वाऽद्य ममैव गदतो नृप सत्यक्त्वापुत्रदारांश्चसुहृद्बन्धुपरिग्रहान्। चचारमौनमास्थायतपःकम्वुर्महामतिः ऋृग्यजुः सामगीतेषु साङ्गोपाङ्गषु यत्फलम्। अक्षसूत्रकरोभूत्वादण्डीमुण्डीघ मेखली। शाकयावकभक्षश्र वल्कलाजिनसम्वृतः तत्फलं समवाप्नोति गायत्रीमात्रमन्त्रवित् ॥ २३ ॥ स्नात्वा नित्यं धृतिपरो नर्मदाजलमाश्रितः। पूजयंस्तुमहादेवमर्बुदं वर्षसङ्ख्यया तत्रतीर्थे तुयः स्रात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः। पूजयेद्वेवमीशानं सोडग्निप्टोमफलं लभेत् ततस्तुतोष भगवान्देवदेवो महेश्वरः। उवाच दानवं काले मेवगम्भीरया गिरा॥ अकामो वा सकामो वा तत्र तीर्थे कलेवरम्। भो भो कम्बो! महाभाग! तुष्टोऽहं तव सुव्त !। यस्तयजेन्नात्र सन्देहो रुद्रलोकं स गच्छति ॥२५॥ इषं व्रतानां परमं मौनं सर्वार्थसाधनम् ॥१०॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कम्घुकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामविशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥

एकविशत्यधिकशततमोऽध्याय: ]* चन्द्रहासतीर्थवर्णनम् * ८७३ ततस्तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च। एकविशत्यघिशततमोऽध्यायः भ्रमन्वै नर्मदां प्राप्तः सर्वपापप्रणाशनीम्॥१२॥ उपवासं व दानानि व्रतानि नियमांस्तथा। चन्द्रहासेसोमतीर्थ माहात्म्यवर्णनम् चघार द्वादशाब्दानि ततो मुक्तः स किल्बिषैः ॥ १३।। श्रीमार्कण्डेय उवाच स्नापयित्वा महाद्रेवं सर्वपातकनाशनम्। जगाम प्रभया पूर्णः स च लोकमनुत्तमम् लतोगच्छेन्महीपाल चन्द्रहासमतःपरम्। यत्रसिद्धिंपरां प्राप्तः सोमराजःसुरोत्तमः येनैवस्थापितो देव: पूज्यते वर्षसङ्ख्यया। तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोकेसपूज्यते युधिष्ठिर उाच तेन देवान्विधानोक्तान्स्थापयन्ति नरा भुवि। कथं सिद्धिं परां प्राप्तः सोमनाथो जगत्पतिः। अक्षयं चाव्ययं यस्मात्कालं भुक्जन्ति मानवाः ॥ १६ ॥ तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममाऽनघ ॥ २ ॥। सोमतीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम्। न भ्राजते नरोलोके सोमचत्प्रियदर्शनः श्रीमार्कण्डेय उवाच चन्द्रहासेतु योगत्वाग्रहणेचन्द्रसूर्ययोः । स्नानंसमाचरेद्गक्त्यामुच्यतेसर्वकिल्विषैः पुरा शपो मुनीन्द्रेण दक्षेणकिलभारत। असेवनाद्धि दाराणांक्षयरोगीभविष्यसि नत्र स्नानं च दानं व चन्द्रहासे शुभाऽशुभम्। कृतं नृपवरश्रेष्ट! सर्वभवतिचाक्षयम् उद्वाहितानां पतीनां ये न कुर््वन्ति सेवनम्। ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। या निष्ठा जायते नणां तां शृणुष्व नराघिप ।॥४॥ चन्द्रहासे तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः॥२० ॥ ऋतावृतौ हि नारीणां सेवनाजायते सुतः। वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम्। स्नानमात्रेण राजेन्द्र तत्रतीर्थेप्रणश्यति सुतात्स्वर्गश्च मोक्षश्च इत्येवं श्रुतिभाषितम् ॥५॥ वहवस्तं न जानन्ति महामोहसमन्विताः। देहस्थमिवसर्वेषां परमानन्दरूपिणम् पश्चिमे सागरे गत्वा सोमतीर्थे तु यत्फलम्। ततोऽवतीर्णः कालेन यां यां योनि प्रयास्यति। तत्समग्रमवाप्नोति चन्द्रहासे न संशयः ॥२३॥ तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा ।७। सक्रान्तौच व्यतीपाते अयने विषुवेतथा। चन्द्रहासे नरःस्ात्वासर्वपापैःप्रमुच्यते नारीणां तु सदा कामोऽभ्यधिक: परिवर्त्तते। ते मूढास्ते दुराचारास्तेषां जन्म निरर्थकम्। विशेषेण ऋतौ काले पीड्यते कामसायकेः ॥८॥ चन्द्रहासं न जानन्ति ये रेवायां व्यवस्थितम्॥ २५॥ परिभूता हि ता भर्त्रा ध्यायन्तेऽन्यं पति स्त्रियः चन्द्रहासे तु यः कश्चित्संन्यासं कुरुते द्विजः। ततः पुत्रः समुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम्॥ ६॥ अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य सोमलोकान्न संशयः ॥२६॥ स्वर्गस्थास्तेन पितरःपूर्वजास्तेपितामहाः। पतन्तिजातमात्रेणकुलटस्तेनचोच्यते इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तेनकर्मविपाकेनक्षयरोग्यभवच्छशी। त्यक्त्वालोकंसुरेन्द्राणां मर्त्त्यलोकमुपागतः रेवाखण्डे चन्द्रहासतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकविशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥

द्वाविशत्यधिकशततमोऽध्यायः ] यमब्राह्मणसम्वादवर्णनम् ८७५ पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्व यथाविधि। वनंगच्छेत्ततःपश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात् द्वाविशत्यधिकशततमोऽध्यायः पुत्रेषु भार्या निक्षिप्य सर्वसङ्गचिवर्जितः। इष्टाँलोकानवाप्नोति न चेहजायतेपुनः

कोहनतीर्थमाहात्म्यवणनम् क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा बसुन्धराम्। शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्॥ १४॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः। सत्यशौघसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम् ततोगच्छेन्महीपाल कोहनस्वेतिविश्रुतम्। सर्वपापहरंपुण्यं तीर्थमृत्युविनाशनम् न शाद्र स्थपृथग्धर्मोविहित-परमेष्ठिना। न मन्त्रोनच संस्कारो न विद्यापरिसेवनम् पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । पत्नीपुत्रसुहद्वर्गेः स्वकर्मनिरतोऽवसत्।। न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्घनानि घ।यथा जातेन सततं वर्त्तितव्यमहर्निशम् युधिष्ठिर उवाच स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा। ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्ति: क्षत्रियस्य तु। मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयोवर्णा द्विजातयः ॥१८॥ वैश्यस्याऽपि च शद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे॥ ३॥ तेषां मतमनादृत्य यदि वर्त्तेत कामतः। स मृतो जायते ्वा वै गतिरूर्ध्वानविद्यते धर्मस्याऽर्थस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम्। न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन्। निखिलं ज्ञातुमिच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम ॥४॥ यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते ॥ २० ॥ मार्कण्डेय उवाच एवंगुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रःसभारत!। हनस्वेतिहनस्वेतिशणोतिवाक्यमीदूशम् उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्ततितः । प्रथमं सर्वभूतानां घराचरजगद्गुरु:॥ ततो निरीक्षते ोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश। द्विजातयो मुखाजाता: क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः । वेपमान: स भीतश्च प्रस्खलंश पदे पदे॥ २२॥ ऊरुप्रदेशाद्वैश्यास्तु शद्रा:पादेष्वथाऽभवन्॥ ६॥ शङ्गलायुधहस्तैश्व पाशै्ैुूै विष्टितं महिारूढं नरंयत सन्मुखम् ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धमन्सिमाचरन्। पर्यायेणसमुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः कृष्णाञ्जनयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम्। रक्ताक्षमायतभुजंसर्वलक्षणलक्षितम् तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रृतिस्मृत्पर्थचोदितम्। द्ृष्टा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना। येन सभ्यककृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम् ॥ ८॥। जपश्जाप्यं च परमं शतर्द्रीयसंस्तवम्॥२५॥ गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्वराह्मणैः प्राप्पते नृप !। ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान्। शणुवाक्यमतोब्रह्मन्यमोऽहं सर्वजन्तुषु अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वाऽपि यथाविधि॥ ६॥ संहरस्वमहाभागर्द्रजाप्यंसुदुर्भिदम्। येनाऽहंकालपाशैस्त्वां संयमामिगतव्यथः कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम्। उद्धाह्येत्ततःपत्नी गुरुणाऽनुमते ;तदा तच्क्र त्वा निष्टुरं वावयं यतस्य मुखनिर्गतम्। ततः स्मार्न्तं विवाहान्नि श्रौतं वा पूजयेत्क्मात्। महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः ॥२८॥ प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः ॥। ११ ॥। तस्यमार्ग गताः सर्वेयमेनसह किङ्कराः। तिष्ठतिष्ेतितंविप्रमूचुस्तेसोऽप्यधावत ५६

८७६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

त्वरमाण: परिश्रान्तो हा हतोऽहं दुरात्मभिः। रक्ष रक्ष महादेव ! शरणागतवत्सल!॥३०॥ एवमुक्त्वाऽपतद्भूमौ लिङ्गमालिङय भारत !। त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम्॥। ३१॥ कर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तं द्ृष्टा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः। को हनिष्यति मा भैस्त्वं हुङ्गारमकरोत्तदा श्रीमार्कण्डेय उवाच तेन ते किङ्करा: सर्वे यमेन सह भारत !। ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कर्मदीतीर्थमुत्तमम्। यत्र तिष्ठतिविघ्नेशोगणनाथोमहाबल: हुङ्कारेण गताः सर्वे मेवा वातहता यथा॥३३॥ तदाप्रभृति तत्तीर्थ कोहनस्वेतिविश्रुतम्। सर्वपापहरंपुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् तत्र तीर्थे नरः स्ात्वा चतुर्थ्या वा ह्य पोषितः । विघ्नं न विद्यते तस्य सप्तजन्मनि भारत।॥२॥ तत्रतीर्थे तु यः स्नात्वापूजयेत्परमेश्वरम्। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्यफलमाप्नोत्यनुत्तमम् तत्र तीर्थे हि यत्किश्चिद्दीयते नृपसत्तम !। तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र! प्राणत्यागं करोति यः। तदक्षयफलं सर्वं जायते नाऽत्र संशयः॥३॥ न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ॥ ३६ ॥ अग्निप्रवेशं यः कुर्याजले वा नृपसत्तम !। अग्निलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽचन्तीखण्डे रेवाखण्डे कर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामत्रयोविशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ एवं वरुणलोकेऽपि वसित्वा कालमीप्सितम्। इहलोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत्॥ ३८ ॥ इति श्रीर्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कोहनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वाविशत्यधिक- चतुविशत्यधिकशततमोऽध्यायः :शततमोऽध्यायः ॥१२२॥ नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्यवणनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गच्छेन्महीपाल.नर्मदेश्वरमुत्तमम्। तत्रतीर्थेनरः स्नात्वा मुच्यतेसर्वकिल्विषैः अग्निप्रवेशश्चजलेऽथवामृत्युरनाशके। अनिवर्त्तिकागतिस्तस्ययथामेशङ्करोऽब्रवीत् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे नर्मदेश्वरंतीर्थमाहात्म्यवणनं नामघतुर्विशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ---- ----

पश्चविशत्यधिकशततमोऽध्यायः ]* अमन्त्रककर्मनिषेधवर्णनम् *

तिस्त्रः सन्ध्यास्त्रयो देवा: सान्निध्या: सूर्यमण्डले। पञ्चविशत्यधिकशततमोऽध्यायः नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा: नमस्कृताः ॥१२॥ रवितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् न दिवा न भवेद्रात्रि: षण्मासा दक्षिणायनम्।

श्रीमार्कण्डेय उवाच अयनं चोत्तरं चाऽपि भास्करेण विना नृप !॥१३।।

ततो गच्छेन्महीपाल!रवितीर्थमनुत्तमम्। यत्र देव:सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वादिवंगतः स्नानंदानंजपोहोमःस्वाध्यायो देवतार्ञ्चनम्। न वर्त्ततेविनासूर्य तेनपूज्यतमोरविः

युधिप्ठिर उाघ शब्द्गा:श्रुतिमुख्याश्चव्रह्मविष्णुमहेश्वराः । प्रत्यक्षोभगवान्देवो दृश्यतेलोकपावनः

कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः । तपस्तपति देवेशस्तापसोभास्करोरविः उत्पत्ति: प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम्।

आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्चपूजितः । प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः हेतुरेको जगन्नाथो नाऽन्यो विद्येत भार्करात् ॥ १६ ॥

आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते। एवमात्मभवंकृत्वाजगत्स्थावरजङ्गमम्। लोकानांतुहितार्थायस्थापयेद्धर्मपद्धतिम् नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वाऽऽत्मनस्तनम्। सर्वमेतत्समासेन:कथयस्व ममाऽनघ !॥४ ॥ सहस्रांशु' निधिं धाम्नां जगामाSSकाशमव्ययम् ॥ १८॥ मार्कण्डेय उवाच तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। सहस्रकिरणंदेवं नाममन्त्रविधानतः महाप्रश्नो महाराज! यस्त्यया परिपृच्छितः। तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम् ॥५॥ नेन तमं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्। तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमम्पदम्।

आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्। अप्रतर्कर्यमविज्ञेयं प्रसुप्नमिव सर्वतः॥६ ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्।

ततस्तेजश्च दिव्यं व सप्पिण्डमनुत्तमम्। स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम् ॥ २१॥

आकाशात्त यथैवोल्का सृष्टिहेतोरधोमुखी॥ ॥ तथादेवस्यराजेन्द्र ये कुर्षन्ति प्रदक्षिणम्। अनन्यभक्त्यासततंत्रिरक्षरसमन्विताः

तत्तेजसोऽन्तः पुरुषः सञ्जातः सर्वभूषितः। तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः । यत्पुण्यं च भवत्तेषां तदिहैकमनाः शृणु

स शिवोऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम् ॥८।। ससमुद्रगुहा तन सशैलवनकानना। प्रदक्षिणीकता सर्वा पृथिवी नाऽत्र संशयः

तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजोरूपस्य भारत !। मन्त्रमूलमिद्रं सर्व त्रैलोक्यं सचराघरम्।

पश्चात्प्रजापतिर्भूयः काल: कालान्तरेण वै॥ ६ ॥ तेन मन्त्रविहीनं तु कार्य लोके न सिद्धन्नति ॥२५॥

अग्निर्जातःसभूतानांमनुप्यासुररक्षसाम्। सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेनघोच्यते यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः।

आदौ तस्य नमस्कारोऽन्येषां च तदनन्तरम्। कार्यार्थ नैव सिद्धयत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम् ॥ २६ ॥

क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सवैर्महर्षिभिः ॥११॥ यथा भस्महुतं पार्थ! यथा तोयविवर्जितम्। निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम् ॥२॥

८८० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

काष्ठपाषाणलोष्ट्रेषु मृण्मयेषु विशेषतः । मन्त्रेणलोकेपूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः द्वादशाब्दान्नमस्काराद्क्त्या थललभते फलम्। मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तलभते फलम् ॥ २६॥ षड्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः सङक्रान्तौ व व्यतीपाते अयने विषुवे तथा। अयोनिप्रभवतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम् ॥ ३०॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच द्वादशाब्देन यत्पापमज्ञानज्ञानसश्चितम्। तत्क्षणान्नश्यते सर्वह्निना तु तुषं यथा ततोगच्छेत्तुराजेन्द्र! परंतीर्थमयोनिजम्। स्रातमात्रो नरस्तत्रनपश्येद्योनिसङ्कटम् चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोववासो जितेन्द्रियः। तत्र तीर्थे नरःस्ात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम्। अयोनिजोमहादेव! यथात्वं परमेश्वर तत्रादित्यमुखं द्ृष्टा मुच्यते सर्वकित्विषैः ॥ ३२॥ तथामोचय मांदेव सम्भवाद्योनिसङ्कटात्। गन्धपुष्पादिधूपैश्चसमुच्येत्सर्वपातकेः माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यांनृपसत्तम! । सोपवासोजितक्रोधउषित्वासूर्यमन्दिरे प्रातःस्रात्वा विधानेन ददात्यर्घंदिवाकरे। विधिनामन्त्रयुक्तेनसलभेत्पुण्यमुत्तमम् तस्य देवस्य यो भक्त्या कुरुते लिङ्गपूरणम्।

पितृदेवमनुष्याणां कृत्वाह्य दकतर्पणम्। मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत् स वसेद देवदेवस्य यावत्सिक्थस्य सङ्ख्यया॥४॥

गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैदीपनैवेद्यशोभनैः। पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत् अयोनिजे महादेवं स्नापयेद्गन्धवारिणा। मधुक्षीरेण दध्नावासलभेद्विपुलांश्रियम्

विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रोऽथ वरुणस्तथा। अष्टम्यां च सिते पक्षे असितां वा चतुर्दशीम्।

विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च। ३७ ॥ पूजयित्वा महादेवं प्रीणयेद्गीतवाद्यकैः ॥ ६ ॥

इतिद्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम्। यत्फलंलभतेपार्थ!तदिहैकमना:शृणु वसेत्स च शिवे लोके ये कुर्वन्ति मनोहरम्।

दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च। ते वसन्ति शिवे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् ॥७॥

न भवेत्सप्तजन्मानि इत्येवं शङ्करोऽव्रवीत् ॥३६॥ तस्य देवस्य भक्त्या तुयःकरोतिप्रदक्षिणाम्। विज्ञापयंश्रसततंमन्त्रेणानेनभारत

एवंज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विच्क्षणः। आराधयेद्रविभक्त्यायइच्छेत्पुण्यमुत्तमम् तस्य यत्फलमुद्दिष्टंपारम्पर्येण मानवैः। सकाशाद देवदेवस्यतच्छणुष्वसमाधिना

मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद्गक्ति देवस्यभारत!। सविडम्बतिचात्मानंपशुकीटपतङ्गवत् अयोनिजो महादेव ! यथा त्वं परमेश्वर !।

तत्रतीर्थे तु यः कश्चित्यजते देहमुत्तमम्। सगतस्तत्र देवैस्तुपूज्यमानो महर्षिभिः तथा मोघय मां शर्व! सम्भवाद्योनिसङ्कटात् ॥ १० ॥

स्वेच्छया सुचिरंकालमिहलोके नृपोभवेत्। पुत्रपौत्रसमायुक्तोहस्त्यश्वरथसङ्कलः किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः कण्ठशोषणतत्परैः।

दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले ॥४४॥ येनोङ्नमः शिवायेति प्रोक्तं देवस्य सन्निधौ॥ ११॥

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे तेनाऽधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम्।

रेवाखण्डेरवितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१२५॥ येनोङनमः शिवायेति मंन्त्राभ्यास: स्थिरीकृतः ॥१२।। नतत्फलमवाप्नोति सर्वदेवेषु वै द्विजः। यत्फलं समवाप्नोति षडक्षरउदीरणात् ॥

८८२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छिवयोगिनम्। द्विजानामयुतं साग्र सलभेत्फलमुत्तमम् ॥ १४॥ अथवा भक्तियुक्तस्तु तेषां दान्ते जितेन्द्रिये। अष्टाविशत्यधिकशततमोऽध्यायः संस्कृत्य ददते भिक्षां फलं तस्य ततोऽधिकम् ॥१५॥ भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् यतिहस्तेजलंदद्याद्विक्षांदत्त्वापुनर्जलम्। साभिक्षा मेरुणातुल्यातजलंसा गरोपमम् श्रीमार्कण्डेय उवाच इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशी तिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डेडयोनिप्रभवतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षड्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ ततोगच्छेत्तु राजेन्द्र! भृकुटेश्वरमुत्तमम्। यत्रसिद्धो महाभागो भृगु: परमकोपनः तेनवर्षशतं साग्रं तपश्चीर्ण पुराऽनघ। पुत्रार्थ वरयामास पुत्रं पुत्रवताम्वरः॥२॥ वरोदत्तो महाभाग देवेनान्धकघातिना। तत्र तीर्थेतु यः स्रात्वापूजयेत्परमेश्वरम् अग्निष्टोमस्ययज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत्। भृकुटेशं तु यः कश्चिद्घृतेन मधुनो सह।

सप्तविशत्यधिकशततमोऽध्यायः पुत्रार्थी स्नापयेद्क्त्या स लभेत्पुत्रमीप्सितम्।

अग्नितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दद्याद्विप्राय काश्चनम् ॥५॥ गोदानं वा महीं वाऽपि तस्य पुण्यफलं शणु ॥ ६ ॥ मार्कण्डेय उवाघ ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना। दत्ता पृथ्वी न सन्देहस्तेन सर्वा नृपोत्तम !॥ ततोगच्छेत्तु राजेन्द्र! अग्नितीर्थमनुत्तमम् । तेन दानेन स स्वर्गे क्रीडयित्वा यथासुखम्। तत्र स्नात्वा तु पक्षादौ मुच्यते सर्घकिल्बिषैः ॥१॥ मर्त्त्ये भवति राजेन्द्रो ब्राह्मणो वा सुपूजितः ॥। ८ ।। तत्रतीर्थे तु यः कन्यां दद्यात्स्वयमलङकृताम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नरोत्तम ।। २ ।। रेवाखण्डे भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाSप्टाविशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां शतंशतगुणीकृतम्। प्राप्नोति पुरुषो दत्त्वा यथाशक्त्या ह्यलङ्कृताम्॥ ३॥ तस्या: पुत्रत्रप्रपौत्राणां या भवेद्रोमसङ्गतिः। स याति तेन मानेन शिवलोके परां गतिम्॥४॥ एकोनत्रिशत्य धिकशततमोऽध्यायः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ब्रह्मतीर्थमाहात्म्यवणनम् रेवाखण्डेऽग्नितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तविशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गच्छेन्महीपाल ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्। अन्येषां घैव तीर्थानां परात्परतरं महत्

८८४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे तत्र तीर्थे सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकपितामहः। चतुर्णामपिवर्णानां नर्मदातटमाश्रितः वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम्। त्रिंशद्धिकशततमोऽध्यायः तत्क्षालयति देवेशो दर्शनादेव पातकम्॥ ३ ॥ श्रुतिस्मृत्युदितान्येव तत्र स्नात्वा द्विजर्षभाः। देवतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् प्रायश्चित्तानि कुर्वन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे॥। ४ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच ये पुनःशास्त्रमुत्सृज्यकामलोभप्रपीडिताः। प्रायश्चित्तंवदिष्यन्तितेवैनिरयगामिनः नर्मदादक्षिणे कूले देवतीर्थमनुत्तमम्। तत्र देवैः समागत्य तोषितः परमेश्वरः॥१॥ स्नात्वाऽदौ पातकी ब्रह्मन्नत्वा तु कीर्त्तयेदघम्। तत्र तीर्थे तुयः स्नात्वा कामक्रोधविवर्जितः। तस्य तन्नश्यते क्षिप्रं तमः सूर्योदये यथा॥६॥ स लभेन्नात्र सन्देहो गोसहस्त्रफलं श्रुतम् ॥ २ ॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वापूजयेत्पितृदेवताः। अग्निष्टोमस्ययज्ञस्यसलभेत्फलमुत्तमम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तत्र तीर्थे तु यद्दानं ब्रह्मोद्दिश्य प्रयच्छति। तदक्षयफलं सर्वमित्येवं शङ्करोऽव्रवीत् रेवाखण्डे देवतीर्थमाहात्म्यवर्णन नाम त्रिंदशदधिकशततमोऽध्यायः ॥१३०॥ गायत्रीसारमात्रोऽपितत्र यः क्रियतेजपः। शृग्यजुःसामसहितं स भवेन्नात्रसंशयः तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या त्यजेद्रेहं सुदुस्त्यजम्। अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य ब्रह्मलोकान्न संशयः ॥१॥ यावदस्थीनि तिष्ठन्ति ब्रह्मतीर्थे व देहिनाम्। एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः तावद्वर्षसहस्त्राणि देवलोके महीयते॥ ११ ॥ अवतीर्णस्ततो लोके ब्रह्मज्ञो जायते कुले। उत्तमः सर्ववर्णानां देवानामिव देवता नागेश्वरतीर्थमाहात्म्यवणनम् विद्यास्थानानि सर्वाणि वेत्ति वेदाङ्गपारगः। श्रीमार्कण्डेय उवाच जायते पूजितो लोके राजभिः स न संशयः ॥१३॥ नर्मदादक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम्। यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततोनृप पुत्रपौत्रसमोपेतः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतंशाग्र' ब्रह्मतीर्थप्रभावतः॥ युधिष्ठिर उवाच एतत्पुण्यंपापहरंतीर्थ ज्ञानवतां वरम्। ये पश्यन्ति महात्मानोह्यमृतत्वंप्रयान्तिते महाभयानांलोकस्यनागानां द्विजसत्तम। कथंजातंभयंतीवं येनतेतपसिस्थिताः इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे भूतं भव्यं भविष्यञ्च यत्सुरासुरमानवे। तात ते विदितं सर्वं तेन मे कौतुकं महत् रेवाखण्डे ब्रह्मतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनत्रिशदधिकशततमोऽध्यायः॥१२६॥ ममसन्तापजं दुःखंदुर्योधनसमुद्धवम्। तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितंनिवृ तिंगतम् श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां पापप्रणाशनीम्। भूयोभूय: स्मृतिर्जाता श्रवणे मम सुवत ॥॥५॥

८८६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे एक त्रिशदधिकशततमोऽध्यायः ] शिवेनसर्पेभ्योवरप्रदानवर्णनम् न क्लेशत्वं द्विजे युक्तं न चान्यो जानते फलम्। दासत्वं प्राप्स्यते त्वं हि पणेनाऽनेन सुवरते!॥ २०॥ विद्यादानस्य महतः श्राचितस्य सुतस्य घ॥ ६॥ कदूरुवाघ एवं ज्ञात्वा यथान्यायं यः प्रश्नः पृच्छितो मया। भवेयंनयथादासीतत्कुरुध्वं हि सत्वरम्। विशध्वं रोमकूपेषु तस्याथ्वस्यमतिर्मम कथा तु कथ्यतां विप्र! दयां कृत्वा ममोपरि॥9॥ क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम। मार्कण्डेय उवाच ततः स्वस्थोरगा: सर्वे भविष्यथ यथासुखम् ॥ २२॥ यथायथा त्वंनृप! भाषसे च तथा तथा मे सुखसेति भारती। सर्पा ऊचु: शैथिल्यभावाज्रयाऽन्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात !॥८॥ यथा त्वं जननी देवि! पन्नगानां मता भुवि। कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्। कथितं पूर्वतो वृद्धेः पारम्पर्येण भारत तथाऽपि सा विशेषेण वश्चितव्या न कर्हिचित् ॥ २३॥ द्वे भार्ये कश्यपस्याSSस्यां सर्वलोकेष्वनुत्तमे। कद्र रुवान गरुत्मतो वै विनता सर्पाणां कद्रुरेव च ॥ १० ॥ ममवाक्यमकुर्वाणायेकेचिदुविपन्नगाः। हव्यवाहमुखं सर्वे यास्यन्त्यविच्ारिताः अश्वसन्दर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम्। एतच्क्र त्वा तु वघनं घोरं मातृमुखोहवम्। प्रभातकाले राजेन्द्र! भास्कराकारकवर्चसम् ॥ ११ ॥ केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथाऽन्ये गिरिसंस्थिताः॥२॥ तंदूष्ट विनतारूपमश्वंसर्वत्र पाण्डुरम्। अथ तां कदूमवोघत्सापश्यपश्यवरानने केचित्प्रविष्टा जाह्वव्यामन्ये व तपसि स्थिताः ॥२६॥ उच्चःश्रवसः सादृश्यं पश्य सर्वत्रपाण्डुरम्। धावमानमविश्रान्तं जवेनपचनोपमम् ततो वर्षसहस्रान्ते तुतोष परमेश्वरः। महादेवो जगद्धाताह्य वाच परया गिरा ॥ तं दूष्टासहसायान्तमीर्ष्याभावेनमोहिता। कृष्णंमत्वातथाऽजल्पत्तयासहनृपोत्तम भो भोः सर्पा निवर्तध्वं तपसोऽस्य महत्फलम्। विनते त्वं मृषा लोके नृशंसे कुलपांसनि!। यमिच्छथ ददाम्यद्य नाऽत्र कार्या विचारणा॥२८॥ कृष्णं चैनं वद श्वेतं नरकं यास्यसे परम् ॥ १५॥ सर्पा ऊचुः विनतोवाच कदूशापभयाद्गीता देवदेव महेश्वर। तवपार्श्व वसिष्यामो यावदाभूतसम्प्लवम् सत्याऽनृते तु वचने पणोऽयं ते ममैव तु। सहस्त्रंवत्सरान्दासीभयेयं तव वेश्मनि देवदेव उवाच तथेति तेप्रतिज्ञायरात्रौगत्वास्वकं ग्रहम्। परित्यज्यउभेतेतुक्रोधमूर्च्छितमूर्च्छिते एकश्चायं महाबाहुर्वासुकिर्भु जगोत्तमः । मम पार्श्वे वसेन्नित्यं स्वेषां भयरक्षक: बन्धुवर्गस्यगत्वा तु कथयामास तं पणम्। कदूर्विनतया सार्द्ध यद्वृत्तंप्रमदालये अन्पेवां चैच सर्पाणां भयं नाडस्ति ममाज्ञया। तच्क्र त्वा बान्धवाः सर्वे कद्रपुत्रास्तथेव च। आप्लुत्य नर्मदातोये भुजगास्ते च रक्षिताः ॥३१।। न मन्यन्ते हितं कार्यं कृतं मात्रा विगर्हितम्॥ १६॥ नास्ति मृत्युभयं तेषां वसध्वं यत्र चेप्सितम्। आकृष्ण: कृष्णतामम्ब कथं गच्छेद्धयोत्तमः । कठूशापभयं नास्ति ह्यष मे विस्तरः पर: ॥३२ ॥'

८८८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्वात्रिशदधिकशततमोऽध्याय: ]* आदिवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ८८६

एवं दत्त्वा वरं तेषां देवदेवो महेश्वरः। रात्रौ जागरणं कार्य कथायां तत्र भारत !॥ ६ ॥ जगामाSSकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम् ॥ ३३॥ प्रभाते विमले स्नात्वा तत्र तीर्थे जगद्गुरुम्। गते चादर्शनं देवे वासुकिप्रमुखा नृप। स्थापयित्वा तथा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ये पश्यन्ति जितक्रोधास्ते मुक्ता: सर्वपातकैः॥॥ तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पश्चम्यामर्चयेच्छिवम्। यथा तु द्ृष्टा भुजगाः सुपर्ण नश्यन्ति मुक्त्वा विषमुग्रतेजः । तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन ॥ ३५॥ नश्यन्ति पापानि तथैव शीघ्रं द्ृष्टा मुखं शाकररूपिणस्तु ॥ ८ ॥ मृतःकालेनमहता तत्रतीर्थेनरेश्वरः। शिवस्यानुचरो भूत्वा वसतेकालमीप्सितम् नभोगतं नश्यति वान्धकारं द्ृष्टा रवि देववरं तथैव। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे नश्यन्ति पापानि सुदुस्तराणि द्ृष्टा मुखं पार्थ! धराधरस्य॥ ६॥ कि तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्द्दने। नमोनारायणायेतिमन्त्रःसर्वार्थसाधकः एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः। दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ ११॥ ध्यायमाना महात्मानो रूपं नारायणं हर:।

द्वात्रिंशद धिकश ततमोऽध्यायः ये त्यजन्ति स्वकं देहं तत्र तीर्थे जितेन्द्रियाः ॥१२॥ ते गच्छन्त्यमलं स्थानं यत्सुरैरि दुर्लभम्। आदिवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् क्षराक्षरविनिर्मुक्तं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥१३॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! उत्तरे नर्मदातटे। सर्वपापहरं तीर्थ वाराहं नाम नामतः।। रेवाखण्डे आदिवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम तत्रदेवो जगद्धाता चाराहं रूपमास्थितः। द्वात्रिशदधिकशततमोऽध्यायः॥१३२ ॥ स्थितो लोकहितार्थाय संसारार्णवतारकः ॥ २ ॥ तत्र तीर्थे तुयः स्नात्वा पूजयेद्धरणीधरम्। गन्धमाल्यविशेषैश्च जयशब्दादि मङ्गलैः ॥३॥ उपतासपरोभूत्वा द्वादश्यां नृपसत्तम । वृषला: पापकर्माणस्तथैवान्घपिशाघिनः

पापं संक्रमते यस्मात्तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥५॥ ब्राह्मणान्पूजयेद्गक्त्या यथाशक्त्या यथाविधि।

त्रयस्त्रिंशद धिकशततमोऽध्यायः ] भूमिदानप्रशंसनवर्णनम् ८६१

व्यापकत्वं त्रिलोकेषु प्रार्थयामास भारत !॥१४।। त्रयस्त्रिंशद्धिकशततमोऽध्यायः तेषां यदीप्सितं काममुमपा सह शङ्करः । सर्वेषांलोकपालानां दत्त्वाचादर्शनगतः

कुबेरादितीर्थचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् गते महेश्वरे देवे यथास्थानं तुते स्थिताः। स्थापना घ कृता सर्वैः स्वानाम्नैव पृथक्पृथक॥ १६ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गक्छेन्महीपाल! परं तीर्थचतुष्टयम्। येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् कुवेरश्च कुबेरेशं यमश्चैच यमेश्वरम्। वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप ॥ १७॥

कौबेरंवारुणंयाम्यंवायव्यंतुततःपरम्। यत्र सिद्धामहाप्राज्ञा लोकपालामहाबलाः तर्प्पणं विदधुः स्व्चे मन्त्रैश्च विचिधैः शुभैः। सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि॥१८॥ युधिष्ठिर उवाघ किमर्थ लोकपालैश्च तपश्चीर्ण पुराऽनघ। नर्मदातटमाश्रित्य ह्यतन्मे वक्तुमर्हसि आह्वयामासुस्तान्तिप्रान्सर्वे सर्वेश्वरा इव। क्षान्तदान्तजितक्रोधान्सर्वभूताभयप्रदान्। १६॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच अधिष्ठानंसमिच्छन्तिह्यचलंनिर्मले सति। संसारे सर्वभूतानां तृणबिन्दुवदस्थिरे कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले। स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे वतुर्विधे॥ धर्मो माता पिता धर्मो धर्मो बन्धुः सुहृत्तथा। चातुर्विध्यं तुसर्वेपांदानंदास्यामगृहत। एवमुक्त्वातुसरवेषां विग्राणांदानमुत्तमम्

आधारः सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सघराचरे॥ ६॥ तत्र स्थाने ददुस्तेषां भूमिदानमनुत्तमम्। यावच्चन्द्रश्चस्र्यश्चयावत्तिष्ठतिमेदिनी

एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे लोकपाला:कृतक्षणाः। तपस्तेचक्ररतुलं मारुताहारतत्परा तावद्वानंतुयु्माक परिपन्थी न कश्चन। राजावा राजतुत्योवालोकपालेनुत्तमम्

ततस्तुष्टो महादेव: कृतस्यार्द्धे गते तदा। अनुरूपेण राजेन्द्र युगस्य परमेश्वरः॥ दत्तं लोपयते मूढःप्रयतां तस्ययोवि ेः। शोषयेद्धनदोवित्तं तस्य पापस्य भारत शरीरंवरुणोदेवः सन्ततीञछसनस्तथा। आयुर्ननयतितस्याSSसुयमःपंयमनोमहान् वरेण च्छन्दयामास लोकपालान्महाबलान्। यो यमिच्छति कामं वै तं तं तस्य ददाम्यहम् ॥ ६॥ निःशेषं भस्मसात्कृवा हुतभुग्याति भारत! तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेश्यो युधिष्टिर! ॥ एतच्क्र त्वावचस्तस्य लोकपालाजगद्विताः। वरदं प्रार्थयामासुर्देवंवरमनुत्तमम् भक्तिः कार्या नृपैः सर्वेरिच्छहिः श्रेय आत्मनः ॥२६॥ कुवेर उवाघ यदि तुष्टो महादेव! यदि देयोवरो मम। यक्षाणामीश्वरश्चाहंभवामिधनदस्त्विति राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं भृत्या: पर्णा मंत्रिणस्तस्य शाखाः।

ततः प्रोवाच देवेशं यमः संयमने रतः। तत्र प्रधानो भगवान्भवेयं सर्वजन्तुषु ॥१२; तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं मूले गुप्े नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥-७॥

वरुणोऽनन्तरं प्राह प्रणम्य तु महेश्वरम्। क्रीडेयं वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः! स्त्रदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुन्घरा। जगादाSडशु ततो वायुः प्रणम्य तु महेश्वरम्। यस्य यस्त यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ २६॥

4

८६२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्े पश्चत्रिशदधिकशततमोऽध्यायः ]* सिद्धंश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * ८६३ देवताज्ञामनुस्मृत्यराजानोयेऽपितांनृप। पालयिष्यन्ति सततंतेषांवासस्त्रिविष्टपे नित्यं वसन्ति कौरिल्यां (कौबेर्याम्) लोकपालान्निमन्त्र्य ये॥ ४७॥ स्वदत्ता परदत्ता वा यताद्रक्ष्या युघिष्ठिर!। एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम्। पठता शण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत् मही महीक्षिता नित्यं दानाच्छ योऽनुपालनम्॥३१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे आयुर्यशो बलं वित्तं संततिश्चाऽक्षयानृप। तेषांभविष्यते नूनं ये प्रजापालने.रताः रेवाखण्डे कुबेरादितीर्थचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनंनाम एवमुक्त्वा तु तान्सर्वालोकपालान्द्विजोत्तमानू। त्रयस्त्रिशदधिकशततमोऽध्यायः॥१३३॥ पूजयित्वा विधानेन प्रणिपत्य व्यसर्जयन्।।३३॥ गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशना:। लोकपाला: क्षुधाविष्टाः पर्यटन्भैक्षमात्मनः॥।३४।। चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः शापं दत्त्वातदाक्रोधादब्राह्मणाययुधिष्टिर। दरिद्राःसततंमूर्खाभवेयुश्चययुग हान रामेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तदाप्रभृतिते सर्वेब्राह्मणा धनवर्जिताः। शापदोषेण कौबेर्या संजातादुःखभाजना: श्रीमार्कण्डेय उवाच नधनं पैतृकंपुत्रैर्न पिता पुत्रपौत्रिकम्। भुञ्जतेसकलं कालमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् नर्मदादक्षिणे कूले रामेश्वरमनुत्तमम्। तीर्थ पापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्॥। कुबेरेशे नरः स्नात्वायस्तुपूजयतेशिवम्। गन्धधूपनमस्कारैः सोऽवमेधफ लंलभेत् तत्रतीर्थेतुये स्नात्वापूजयन्तिमहेश्वरम्। महादेवंमहात्मानं मुच्यन्तेसर्वकिल्विषैः यमतीर्थे तुयःस्नात्वा संपश्यतियमेश्वरम्। सर्वपापैःप्रमुच्येतसप्तजन्मान्तरार्जितैः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा तु पितृतर्पणम्। रेवाखण्डे रामेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामचतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ यः करोति तिलैः स्नानं तस्य पुण्यफलं शणु ॥। ४१। सुतृप्तास्तेन तोयेन पितरश्च पितामहाः। स्वर्गस्था द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति प्रपितामहाः॥४२॥ वरुणेशेनरःस्नात्वा ह्यर्चयित्वामहेश्वरम्। वाजपेयस्ययज्ञस्यफलंप्राप्नोतिपुष्कलम पञचत्रिंशद धिकशततमोऽध्यायः मृतां(तः)का लेनमहतालोकेयत्रजलेश्वरः। सगच्छेत्तत्रयानेनगीयमानोऽप्सरोगणैः सिद्ध श्वरमाहात्म्यवर्णनम् वातेश्वरे नरः स्नात्वा सम्पूज्य च महेश्वरम्। जायते कृतकृत्योऽसौ लोकपालानवेक्षयन्॥४५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच

किं तस्य बहुभिर्यज्ञैरदानैर्वा बहुदक्षिणैः। स्रात्वाचतुष्टये लोकेअवापं जन्मनःफलम् तस्यैवानंतरं चान्यत्सिद्धेश्वरमनुत्तमम् । तीर्थ सर्वगुणोपेतं सर्वलोकेषु पूजितम्

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। तत्र तीर्थेतुयः स्नात्वा ह्य मारद्रंप्रपूजयेत्। वाजपेयस्ययज्ञस्यस लभेत्फलमुत्तमम् नेन पुण्येन महता मृतः स्वर्गमवाप्नुयात्। अप्सरोगणसंवीतो जयशब्दादिमंगलैः

८६४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे षटत्रिशदधिकशततमोऽध्याय: ] अहृल्यातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ८६५

सहस्रवत्सरांस्तत्र क्रीडयित्वा यथासुखम्। अहल्यां रमयामास यिश्वस्तां मन्दिरान्तिके॥ ६॥ धनधान्यसमोपेते कुले महति जायते ॥४ ॥ क्षणमात्रान्तरे तत्र देवराजस्य भारत। आजगाममुनिश्रेष्ठोमन्दिरं त्वरयाऽन्वितः पूज्यमानो नरश्रेष्ट! वेदवेदाङ्गपारगः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेञ्च शरदां शतम् आगतं गौतमंद्ृष्टवाभीतमीतःपुरन्दरः। निर्गतः सततो द्ृष्टा शक्रोऽयमितििन्तयन् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे ततः शशाप देवेन्द्रं गौतमः क्रोधमूर्च्छितः। रेवाखण्डे सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नामपञ्चत्रिशद्धिकशततमोऽध्यायः॥१३५॥ अजितेन्द्रियोऽसि यस्मात्त्वं तस्माद्बहुभगो भव ॥ १२ ॥ एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तत्क्षणादेव भारत!। भगानां तु सहस्रं ण तत्क्षणादेव वेष्टितः त्यक्त्याराज्यं सुरैः सार्द्ध गतश्रीकोजगाम ह। तपश्चचारविपुलं गौतमेनमहीतले

षटुत्रिशद धिकशततमोऽध्यायः अहल्याSपि ततः शपा यस्मात्त्वं दुष्टचारिणी। प्रेक्ष्य मां रमसे शक्रं तस्मादश्ममयी भव ॥ १५॥ अहल्यातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् गते वर्षसहस्रान्ते रामं दृष्ट्रा यशस्विनम्। मार्कण्डेय उवाघ तीर्थयात्राप्रसङ्गन धौतपापा भविष्यसि॥ १६ ॥ ततोगच्छेन्महीपालचाहल्येश्वरमुत्तमम्। यत्रसिद्धामहाभागात्वहल्यातापसीपुरा एवंगतेतःका लेद्ष्टारामेणधीमता। विश्वामित्रसहायेन त्यक्त्वासाऽश्ममयींतनुम् गौतमो ब्राह्मणस्त्वासीत्साक्षादुब्रह्मव चाऽपरः । पूजयित्वा यथान्यायं गतपापा विमत्सरा।

सत्यधर्मसमायुक्तो वानप्रस्थाश्रमे रतः ॥२॥ आगता नर्मदातीरे तीर्थे स्नात्वा यथाविधि॥१८॥

तस्य पत्नी महाभागा ह्यहल्यानामविश्रुता। रूपयौवनसंपन्नात्रिषु लोकेषुविश्रुता कृतं वान्द्रायणं मासं कृच्क्र चाऽन्यंततः परम्।

अस्याअप्यतिरूपेण देवराजः शतक्रतुः । मोहितोलोभयामासह्यहल्यां वलसूदन: ततस्तुष्टो महादेवो दत्त्वा वरमनुत्तमम् ॥ १६॥ मांभजस्व वरारोहे देवराजमनिन्दिते। क्रीडयस्वमया सार्द्धत्रिषु लोकेतु पूजिता जगामाऽदर्शनंभूयोरेमेघोमापतिश्चिरम्। अहल्यातुगतेदेवे स्थापयित्वाजगद्गुरुम् कि करिष्यसि विप्रेण शौचाचारकृशेन तु। अहल्येश्वरनामानं स्वग्रहेचागमत्पुनः । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् तपःस्वाध्यायशीलेन कविश्यन्तीव सुलोघने।॥ ६ ॥ स मृतः स्वर्गमाप्नोतियत्रदेवोमहेश्वरः। क्रीडयित्वा यथाकामं तत्रलोकेमहातपाः

एवमुक्ता वरारोहा स्त्रीस्वभावात्सुचश्चला। गने वर्षसहस्रान्ते मानुष्यं लभते पुनः । धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः॥ मनसाऽध्याय शक्रं सा कामेन कलुपीकृता॥७॥ वेदविद्याऽडश्रयो धीमाञ्जायते विमले कुले। तस्या विदित्वा तं भावं स देव: पाकशासनः । रूपसौभाग्यसम्पन्नः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रमहल्यातीर्थसेवनात् गौतमं वश्चयामास दुष्टभावेन भावितः॥८। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे विदित्वा चान्तरं तस्य गृहीत्वा वेषमुत्तमम्।

सप्तत्रिशदधिकशततमोऽध्यायः अष्टत्रिशद्धिकशततमोऽध्यायः कर्केटेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् शंक्रतीथमाहात्म्यवर्णनम्

मार्कण्डेय उवाघ श्रीमार्कण्डेय उवाच धर्मपुत्र! ततो गच्छेत्कर्कटेश्वरमुत्तमम्। उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयङ्करम् ॥ १॥ ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र! शक्रतीर्थमनुत्तमम्। यत्रसिद्धोमहाभागो देवराजः शतक्रतुः तत्र स्नात्वा विधानेन यस्तु पूजयते शिवम्। गौतमेन पुरा शप्ं जञात्वा देवा: सुरश्वरम्। ब्रह्माद्यादेवताःसर्वऋषयश्च तपोधनाः अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्॥२ ॥ गौतमं प्रार्थयामासुर्वाक्यैः सानुनयैः शुभैः। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्क्र तंमया। गतराज्यं गतश्रीकं शक्रं प्रति मुनीश्वर!॥३।। न तद्वर्णयितुं शक्यं संक्षेपेण वदाम्यतः ॥ ३॥ इन्द्रेणरहितंराज्यंन कश्चित्कामयेद्द्विज!। देवोवामानवोवाSपिएतत्तेविदितंप्रभो तत्रतीर्थेतुयःकुर्यात्किश्चित्कर्मशुभाशुभम्। हर्षान्मदान्महाराजतत्सर्वजायतेऽक्षयम् तस्यत्वं भगयुक्तस्त दयां कुरु द्विजोत्तम। गतश्चादर्शनंशको दूषितःस्वेनपाप्मना तत्रतीर्थेतपस्तप्त्वाबालखिल्यामरीचयः। रमन्तेऽद्यापिलोकेषुस्वेच्छयाकुरुनन्दन देवानां वचनं श्रुत्वा गौतमो वेदवित्तमः । तथेति कृत्वा शक्रस्य वरंदातुं प्रचक्रमे तत्रस्थास्तन्न जानन्ति नरा ज्ञानबहिष्कृताः । एतद्ुगसहस्त्रं तु पुरा जातं शतक्रतो!। तल्लोचनसहस्त्रं तु मत्प्रसादाद्गविष्यति॥! शरीरस्थमिवाऽत्मानमक्षयं ज्योतिरव्ययम् ॥ ६ ॥ एवमुक्त:सह स्राक्ष:प्रणम्यमुनिसत्तमम्। ब्राह्मणांस्तान्महाभागान्नमदांप्रत्यगात्ततः तत्र तीर्थेनृपश्रेष्ट! देवी नारायणी पुरा। अद्यापितपते घोरं तपोयावत्किलार्वुदम् स्नात्वा स विमले तोये संस्थाप्य त्रिपुरान्तकम्। तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्प्पयेत्पितृदेवताः। जगाम त्रिद्शावासं पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥ ६ ॥ तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः॥८॥ तत्र तीर्थे तु स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। परदाराभिगमनान्मुच्यते पातकान्नरः॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥१३७॥

एकोनचत्वारिशद धिकशततमोऽध्यायः चत्वारिंशद धिकशततमोऽध्यायः सोमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् नन्दाहृदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उपाघ मार्कण्डेय उवाघ ततोगच्छेन्महाराजसोमतीर्थमनुत्तमम्। यत्रसोमस्तपस्तप्त्वानक्षत्रपथमास्थितः ततो गच्छेन्महराज नन्दाहदमनुत्तम। यत्र सिद्धा महाभागा नन्दादेवी वरप्रदा।। तत्र तीर्थे तु यः स्नायादाचम्य विधिपूर्वकम् । महिषासुरे महाकाये पुरा देवभयङ्करे। शालिन्याशलभिन्नाङ्ग कृते दानवसत्तमे।। कृतजाप्यो रवि ध्यायेत्तस्य पुण्यफलं शणु ॥ २ ॥ येनेकादशरुद्राश्चह्यादित्या:समरुद्गणाः। वसवोवायुना सार्द्धंचन्द्रादित्यौसुरेश्वर ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां सामवेदेनभारत। जपतो यत्फलंप्रोक्तंगायत्र्याचाS्त्फलम् बलिना निर्जितायेनब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। सङ्ग्रामे सुमहाघोरेकते देवभयङ्करे॥४ तत्र नीर्थे तु यो भक्त्या ब्राह्मणान्भोजयेच्छरुचिः। कृत्वा तत्कदनं वोरं नन्दा देवी सुरेश्वरी। तेन सम्यग्विधानेन कोटिर्भवति भोजिता ॥।४॥ यस्मात्स्नाता विशालाक्षी तेन नन्दाहदः स्मृतः॥५॥ पादुकोपानहौ छत्र' वस्त्रकम्बलवाजिनः । तत्रतीर्थेतुयःस्नात्वानन्दामुद्दिश्यभारत। ददातिदानंचिप्रेभ्यःसोऽमेधफलंलभेत् यो दत्ते विप्रमुख्याय तस्य तत्कोटिसम्मितम् ॥५॥ भेरवं चैव केदारं तथा रुद्रं महालयम्। नन्दाहदश्चतुर्थःस्यात्पश्चमंभुविदुर्ल् भमम् बहवस्तं नजानन्ति कामरागसमन्विताः। नर्मदायांहदं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् एवं तु भोजयेत्तत्रबह्वृवं वेदपारगम्। शाखान्तगमथाध्वयु छन्दोगंवासमाप्तिगम् नत्र तीर्थेतु यः स्नात्वानन्दां देवींप्रपूजयेत्। कितस्यहिमवन्मध्यगमनेनप्रयोजनम् अग्निहोत्रसहस्रस्य यत्फलं प्राप्यते बुधैः। समंतद्वेदविदुषा तीर्थेसोमस्य तत्फलम् परमार्थमविज्ञाय पर्यटन्ति तमोवृताः । तेषां समागभे पार्थ श्रेमएव हि केवलम् भोजयेद्यः शतं तेषां सहस्रं लभते नरः । एकस्य योगयुक्तस्य तत्फलं कवयोविदु: पृथिव्यां सागरान्तायां स्नानदानेन यत्फलम्। सन्निरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः। तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि घ तत्फलं समवाप्नोति स्नात्वा नन्दाहदे नृप !॥ ११। तस्मात्सर्वप्रयत्नेनग्रहणेधन्द्रसूर्ययोः। सङक्रान्तौघव्यतीपातेयोगीभोज्योविशेषतः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे संन्यासं कुरुते यस्तुतत्र तीर्थे युधिष्ठिर। विमानेनमहाभागः सयातित्रिदिवंनर: वेवाखण्डे नन्दाहृदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिशदधिकशततमोऽध्यायः॥ सोमस्याऽनुघरो भूत्वा तेनैव सह मोदते॥ १३ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे सोमतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनघत्वारिंशद्धिकशततमोऽध्यायः॥

एकचत्त्नारिंशद धिकशततमोऽध्यायः द्विचत्वारिशदधिकशततमोऽध्यायः तापेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गच्छेन्महीपाल तापेश्वरमनुत्तमम्। यत्रसा हरिणीसिद्धा व्याधभीतानरेश्वर ततो गच्छेन्महाराज! रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम्। जले प्रक्षिप्य गात्राणि ह्यन्तरिक्षं गता तु सा। यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत् ॥१॥ व्याधो विस्मितचित्तस्तु तां मृगीमवलोक्य च ॥ २॥ विमुच्य सशरं घापं प्रारेभेतप उत्तमम्। दिव्यं वर्षसहस्त्रंतु व्याधेनाSSवरितंतपः अष्टम्यां चघतुर्द्दश्यां तृतीयायांविशेषतः । स्नानं समाचरेत्तत्र न चेह जायते पुनः यःस्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु काञ्चनम्। अतीते तु ततः काले परितुष्टो महेश्वरः। वरं ब्रहि महाव्याध यत्ते मनसि रोघते तत्तीर्थस्य प्रभावेण शोकं नाप्नोति मानवः ॥ ३ ॥ व्याध उवाच युधिष्टिर उवाच यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरोमम। तव पार्श्वेमहादेव वासोमे प्रतिदीयताम् तीर्थस्याऽस्यकथंजातोमहिमेद्दङमुनीश्वर। रूपसौभाग्यदंयेन तीर्थमेतद्ब्रवीहिमे ईश्वर उवाच मार्कण्डेय उवाच एवं भवतुते व्याध! यस्त्वयाकाङक्षितोवरः। देवदेवोमहादेवइत्युक्त्वान्तरधीयत कथयामि यथावृत्तमितिहासंपुरातनम्। कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत! गते चाऽदर्शनं देवे स्थापयित्वा महेश्वरम् ॥ ६॥ पूजयित्वा विधानेन गतो व्याधस्ततो दिवम्। तन्तेहं सम्प्रवक्ष्यामिश्णुष्वैकाग्रमानसः। नगरंकुण्डिनंनामभीष्मकोपरिपातिहि हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽतिप्रतापवान्। तदाप्रभृति तत्तीर्थ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥७॥ स्त्रीसह स्रस्य मध्यस्थ: कुरुते राज्यमुत्तमम्॥७॥ व्याधानुतापसञ्जातं तापेश्वरमितिश्रुतम्। तत्रतीर्थेतुयः स्रात्वासंपूजयतिशङगरम् शिवलोकमवाप्नोति मामुवाचमहेश्वरः। येस्नाता नर्मदातोयेतीर्थे तापेश्वरे नराः तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम् ॥ ८ ॥ तापत्रयविमुक्तास्ते नाSत्र कार्याविघारणा। द्वितीया तनया जज्ञ रुक्मिणीनामनामतः। अष्टम्यां घ चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः । तदाऽशरीरिणी वाघा राजानं तमुवा ह॥ ६॥ स्नानं समाघरेन्नित्यं सर्वपातकशान्तये॥१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्च Sवन्तीखण्डे घनुर्भु जाय दातव्याकन्येयं भुवि भीष्मक!। एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह

रेवाखण्डे तापेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ ब्राह्मणैः सह विद्वद्गि: प्रविष्टःसूतिकागृहम्। स्वस्तिकं वाच्चयित्वाऽस्याश्चके नामेति रुक्मिणी ॥ ११॥

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ]* रुक्मिणीहरणेयुद्धवर्णनम्# यतः सुवर्णतिलकोजन्मनासहभारत। ततःसा रुक्मिणीनामब्राह्मणैःकीर्तितातदा ततः साकालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत । पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम् सङ्गु्षंणमतंप्राप्य केशवः केशिसूदनः। ययौ कन्यांगृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम्

स्मृत्वा स्मृत्वाऽथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः । निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवाऽनिलो यथा।

कस्मै देया मया बाला भविताकश्चतुभु जः ॥ १४॥ हाहाकारस्तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान् ॥ ३१॥

एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात्। मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमधोषः समागतः निर्गता दानवाःकुद्धा वेलाइवमहोदधेः। गर्जन्तःसायुधाःसर्वेधावन्तोरथवर्त्मनि

प्रविष्टो राजसदनंयत्र राजासभीष्मकः। तं द्ृष्टाचाSऽगतगेहे पूजयामास भूपतिः बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गाऽनुगामिनम्

आसनं विपुलं दत्त्वा सभांगत्वानिवेशितः। कुशलंतव राजेन्द्र! दमघोषश्रियायुत तेषां युद्धं बलस्याऽसीत्सर्वलोकक्षय डुरम् ॥३३॥ यथा तारामये पूर्व सङ्ग्रामे लोकविश्रुते। पुण्याहमद्य सञ्जातमहं त्वद्वर्शनोत्सुकः । कन्या मदीया राजेन्द्र! ह्यष्टवर्षाव्यजायत गदाहस्तो महाबाहुस्त्रलोक्येऽप्रतिमो बलः ॥ ३४ ॥ चतुभु जाय दातव्या वागुवावाऽशरीरिणी। भीष्मकस्य वचः श्रत्वा दमघोषोऽव्रवीदिदम्॥ १६ ॥ हलेनाSSकृष्य सहसा गद्रापातैरपातयत्। अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः

चतुर्भु जोमम सुतस्त्रिषुलोकेषुविश्रतः । तस्येयंदीयतांकन्याशिशुपालस्यभीष्मक! बभख्ज दानवान्सर्वा स्तथौ गिरिरिवाऽचलः । तं दृष्टा च बलंक्रद्धंदुर्धर्षं त्रिदशैरपि

तस्यतद्वचनं श्रृत्वा दमघोषस्य भूमिप। भीष्मकेण ततोदत्ताशिशुपालायरुक्मिणी भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनाम महायशाः ।

प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेणयुधिष्ठिर। दिस्ु देशान्तरेष्वेवयेवसन्ति स्वगोत्रजाः नराणामतिशराणामक्षौहिण्या समन्वितः ।। ३७।।

निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर्यथाक्रमम्। चलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत्। तद्युद्धं वश्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम्

तत्तो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ ॥ २३॥ केशवोऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ।

निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु। विन्ध्यं तु लङ्डयित्वाऽग्र त्रैलोक्यगुरुरव्ययः ॥ ३६॥

भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ ॥२४॥ नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्ध: पुरा पुनः । अजेयो येन स्जातस्तीर्थस्यास्यप्रभावतः

ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी। एतस्मात्कारणात्तात योधनीपुरमुच्यते।

सखिभिः सहिता याता पूर्वहिश्चाम्बिकार्चने ॥२१॥ रुक्मोऽपि दानवेन्द्रोऽसौ प्राप्तः स्थानमनुत्तमम् ॥४१॥

साऽपश्यत्तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम्। तं दृष्टा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता प्रत्युवाचाऽच्युतं क्रद्धस्तिष्ठस्तिष्ठेति मा व्रज।

केशवोऽपि घ तां द्ृष्टा सङ्ग्षणमुवाच ह। स्त्रीरत्नप्रवरंतात हर्तव्यमिति मे मतिः अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम् ॥ ४२ ॥

केशवस्य वघः श्रुत्वा सङ्कर्षण उवाघ ह। एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि। तयोर्युद्धमभूद्धोरं तारकाग्निजसन्निभम्॥

गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाऽडशु ग्रृह्यताम्॥ २८॥ चिक्षेपशरजालानिकेशवं प्रतिदानवः। नाऽनुचिन्त्य शरांस्तस्यकेशवः केशिसूदनः

अहं घ तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः। दानवानां सर्वेषां कुर्चश्चकदनंमहत् ततो रुक्मोऽथ सङकुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम्। सायकेन सुतीक्ष्णेन तं बिभेद तदोरसि ॥ ४५॥

६०४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्याय: ] योधनीपुरमाहात्म्यघर्णनम् * ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चकं ग्रृह्य सुदर्शनम्। यावद्धियान्तिलोकेषु महाभूतानि पश्च घ। नावत्तेदिविमोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः संप्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्याऽत्र निवारितः॥४:॥ य्स्तुलोपयते मूढोदत्तं वः पृथिवीतले। नरकेतस्यवासःस्याद्यावदाभूतसम्प्लवम् त्वां न जानाति देवेशंघतुर्बाह्ु' जनादनम्। दर्शयस्वस्वकंरूपं दयांकृत्वाममोपरि स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुन्धरा। एवमुक्तस्तुरुक्मिण्यादर्शयामासभारत। देवादष्टापितदूपंस्तुवन्त्याकाशसंस्थितः यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ ६४ ॥ दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत !॥४८॥। स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुन्धराम्। रुक्म उवाच स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्ति॥ ६५॥ यन्मया प्रापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव !। सायकैराहतंवक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि॥ अन्यायेन हता भूमिरन्यायेन व हारिता। हर्त्ताहारयिताचैवविष्ठायांजायतेकृमिः पूर्व दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन व। मया प्रदत्ता देवेश! रुक्मिणी तव केशव षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः। उद्वाह्ययथान्यायं विधिद्वष्टेन कर्मणा। रुक्मस्यवचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टोजगद्गुरु: आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्॥ ६७ ॥ बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम्। यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि। गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम् ॥ ५२॥ निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति॥ ६८ ॥ केशवस्य वघः श्रुत्वा रुक्मोदानवपुङवः। तं प्रणम्य जगन्नाथ जगाम भवनं पितुः एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ न्यायेन पाण्डव!। गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान्। रुक्मिण्या विधिवत्पाणि जग्राह मधुसूदनः ॥ ६६ ॥ मरीचिमत्र्यगिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्॥ ५४॥ मुशली घ ततः सर्वाज्जित्वा दानवपुङ़वान्। वसिष्ठं घ महाभागमित्येते सप्र मानसाः। स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्य सुशोभनम्॥७0॥ इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः ॥५६ ॥ प्रयातौद्वारवत्यां तौकृष्णसङ्गर्षणावुभौ। गच्छमानं तुतं दृष्टा केशवंक्लेशनाशनम् क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङकृताः। इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः। नर्मदातटमाश्रित्यनिवसन्तिजितेन्द्रियाः। तपःस्वाध्यायनिरताजपहोमपरायणाः आगच्छमानांस्तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान्॥ ७२॥। निमन्त्रितास्तुराजेन्द्रकेशवेनमहात्मना। श्राद्धंकृत्वायथान्यायंब्रह्मोक्तविधिनाततः मुहर्त्तं तत्र विश्रम्यकेशवो वाक्यम्रवीत्। किमागमनकार्य वोब्रतसर्वं द्विजोत्तमाः हरिस्तान्पूजयामास सप्र ब्रह्मषिपुङ्गवान्। कुर्वाणा: स्वीयकर्माणि ममकृत्त्यंतुतिष्ठते। देवस्यवचनं श्रृत्वामुनयोवाक्यमब्रवन प्रददौ द्वादशग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः ।। "६।। कल्पकोटिसहस्त्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावद्दानं मयादत्तं परिपन्थी न कश्चन दुष्प्राप्योऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हिनः॥॥ मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः। ब्राह्मणानां वघःश्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत्। मथुरायांद्वारवत्यांयोधनीपुर एव च तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम्॥ ६१॥ त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः।

६०६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १४३ तमोऽध्याय: ] * योजनेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * एवं ते ब्राह्मणा: श्रुत्वा योधनीपुरमागताः।। ७9।। अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावेतुमाथुरे। एतत्तेकथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम् दानस्याऽस्य प्रभावेण लभते स्वर्गमीप्सितम्॥ ६४॥

भूतंभव्यं भविष्यच्चवर्त्तमानं तथाSपरम्। यंश्रुत्वासर्वपापेभ्यो मुच्यतेनाSत्रसंशयः ऋग्यनुः सामवेदानां पठनादत्फलंभवेत्। तत्रतीर्थेतुराजेन्द्रगायत्र्यातत्फलंलभेत्

तत्रतीर्थेतुयःस्नात्वापूजयेद्बलकेशवौ। तेन देवोजगद्धाता पूजितस्त्रगुणात्मवान् प्रयागे यद्गवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे। कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे

उपवासीनरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम्। सोमेश्वरे व यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणेतथा। तत्फलं लभंतेतत्र स्नानमात्रान्न संशयः

मुच्यते सर्वपापेभ्यो नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ ८१॥ द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्ददनम्।

तत्र तीर्थे तु येवृक्षास्तान्पश्यन्त्यपियेनराः। तेऽपिपापैःप्रमुच्यंतेभ्रणहत्यासमैरपि उद्धृताः पितरस्तेन अवापं जन्मनः फलम् ॥ ६८ ॥

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ। तेन ते सदशाः स्युर्वे देवदेवेन चक्रिणा संक्रांतौचव्यतीपातेद्वादश्यांचविशेषतः। ब्राह्मणंभोजयेदेकं कोटिर्भवतिभोजिता

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम्। पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव !।

ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम् ॥८४ ॥ तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन ॥ १०० ॥

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्नं नृप। तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्डरोऽब्रवीत् क्षयंयान्तिचदानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः। नक्षीयतेमहाराज तत्र तीर्थेतु यत्कृतम्

प्रविश्यान्नौ मृतानांचयत्फलंसमुदाहृतम्। तच्छ्णुष्व नृपश्रेष्ट! प्रोच्यमानमशेषतः यदभूतंयद्धविष्यच्चतीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कथितंतेमया सर्वं पृथग्भावेन भारतः

विमानेनाऽर्कवर्णेन किड्किणीजालमालिना। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम्॥ ८७ ॥ जले चैव मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः। वसन्तिवारुणेलोके यावदाभूतसंप्लवम् अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप !। अनिवर्त्तिका गतिर्न णां नाऽत्र कार्या विचारणा॥ ८६॥ तत्र तीर्थे तु यो दद्यात्कपिलादानमुत्तमम्। योजनेश्वरतीर्थमाहात्म्यवणनम् विधानेन तु संयुक्त शणु तस्याऽपि यत्फलम् ॥ ६०।। श्रीमार्कण्डेय उवाच

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः। ततो गच्छेन्महाराज योजनेश्वरमुत्तनम। यत्र सिद्धौ पुरा कल्पेनरनारायणावृषी

स्वर्गाच्च्युतश्चाऽपि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः तत्रतीर्थेतपस्तप्त्वासङय्रामे देवदानवैः। जयंप्राप्तौमहात्मानौ नरनारायणावुभौ

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्रप्यं काश्चनमेव वा। काञ्चनेन विमानेनविष्णुलोके महीयते दुनस्त्रेतायुगे प्राप्ते तौदेवौ रामलक्ष्मणौ। तत्रतीर्थेपुनः स्नात्वारावणोदुर्जयोहतः

तस्मिस्तीर्थे तु यो दद्यात्पादुके वस्त्रमेव च। पुनः पार्थ कलौ प्राप्ते तौ देवौबलकेशवौ। वसुदेवकुले जातौ दुष्करं कर्म घक्रतुः नरकं कालनेमिं घ कंसं घाणूरमुष्टिकौ। शिशुफालं जरासन्वं जम्नतुर्बलकेशवौ।। ५८

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

ततस्तत्र रिपून्सङख्ये भीष्मद्रोणपुरःसरानू। कर्णदुर्योधनादींश्च निहनिष्यति स प्रभुः ॥६॥ धर्मक्षेत्रेकुरुक्षेत्रेतत्र युध्यन्तितेक्षणम्। भीमार्जु ननिमित्तेन शिष्यौकृत्वापरस्परम् चतुश्चत्वारि शद्धिकशततमोऽध्यायः तत्र तीर्थे पुनर्गत्वा तपः कृत्वा सुदुष्करम्। द्वादशीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पूजयित्वा द्विजान्भक्त्या यास्येते द्वारकां पुनः॥८।। तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वापूजयेद्बलकेशवौ। तेनदेवोजगद्धातापूजितस्त्रिगुणात्मवान् श्रीमार्कण्डेय उवाच

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रजागरम्। ततो गच्छेन्महाराजद्वादशीतीर्थमुत्तमम्। क्षरन्तिसर्वदानानिजपहोमबलिक्रियाः

मुच्यते सर्वपापेभ्यो गायंस्तस्य शुभां कथाम् ॥१०॥ न क्षीयतेतुराजेन्द्रचक्रतीर्थे तु यत्कृतम्। यदभूतंयद्धविष्यञ्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

यावतस्तत्र तीर्थ तुवृक्षान्पश्यन्तिमानवाः। ब्रह्महत्यादिकंपापंतावदेषांप्रणश्यति कथितं तन्मया सव्वं पृथग्भावेन भारत !॥३॥

प्रातरुत्थाय येकेित्पश्यन्ति बलकेशवौ । तेनैवसदशाः सर्वेदेवदेवेन चक्रिणा॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चनेऽवन्तीखण्डे

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम्। रेबाखण्डे द्वादशीतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुश्चत्वारिशदधिकशततमोऽध्ययः

ये नमन्ति जगत्पूज्यं देवं नारायणं हरिम्॥१३॥ तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवारच्चनं नृप!। क्रियते तत्फलं सर्वमक्षयायोपकल्पते॥ अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूर्वेष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। पञ्चचत्वारि शद्धिकशततमोऽध्यायः लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काश्चनं गां भुचं व दद्यात् ॥१५। एतत्ते कथितं सर्व तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। अतीतंच भविष्यञ्च वर्तमानं महाबलम् शिवतीर्थसाहात्म्यवर्णनम्

श्रुत्वा वाऽपि पठित्वेदं श्रावयित्वाऽथ धार्मिकान्। मार्कण्डेय उवाच

मुच्यते सर्वपापेभ्यो नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ १७। नतोगच्छेद्धरापाल.शिवतीर्थमनुत्तमम्। दर्शनाद्यस्यदेवस्थमुच्यते सर्व्वकिल्विषैः

इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशी तिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे शिवतीर्थे तुयः स्नात्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः।

रेवाखण्डे योजनेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पूजयेत महादेवं सोडग्निप्टोमफलं लभेत् ॥ २ ॥ तत्र तीर्थे तु यो भक्या सोपवासोऽञ्च्येच्छिवम्। अनिवर्तिका गतिस्तस्य र्द्रलोकादसंशयम्॥ ३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे शिवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पश्चघत्वारि्शदधिकशततमोऽध्यायः

१४६ तमोऽध्याय: ] * अस्माहकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६११

शुक्काम्बरधरोनित्यंनियतःसजितेन्द्रियः। एककालंतुभुञ्जानो मासंतीर्थस्यसन्निधौ

षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः सुवर्णालङकृतानां तुकन्यानांशतदानजम्। फलमाप्नोति सम्पूर्णपितृलोकेमहीयते पृथिव्यामासमुद्रायांमहाभोगपतिर्भवेत्। धनधान्यसमायुक्तोदाताभवतिधार्मिकः अस्माहकतीर्थचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् उपवासी शुचिभूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्।

मार्कण्डेय उवाच अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत् ॥ १६ ॥

अस्माहकं ततो गच्छेत्पितृतीर्थमनुत्तमम्। प्रेतत्वाद्यत्रमुच्यन्ते पिण्डेनेकेनपूर्वजा: कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते। ततःस्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मादिवश्च्युतः

युधिष्ठिर उवाच सुवर्णमणिमुक्ताव्य कुलेजायेत रूपवान्। कत्वाSभिषेकविधिना हयमेधफलंलभेत्

अस्माहकस्यमाहात्म्यं कथयस्व ममानघ। स्रनदानेनयत्पुण्यंतथापिण्डोदकेनच धनाढ्यो रूपवान्दक्षोदाताभवतिधार्मिकः। वतुर्वेदेषुयत्पुप्यंसत्यवादिषुयत्फलम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थेडभिषेचनात्।

पुरा कल्पे नृपश्रेष्ट ऋषिदेवसमागमे। प्रश्नः पृष्टो मयातात तथा त्वमनुपृच्छसि तीर्थानां परमं तीर्थ निमितं शम्भुना पुरा ॥२० ॥

एकत्रसागरा:सप्तसप्रयागा:सपुष्कराः। नास्यसाम्यंलभन्तंतेनात्रकार्याविचारण हृदयेशः स्वयं विष्णुर्जपेद्वेवं महेश्वरम्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा

सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम्। तत्र सोमग्रहेपुण्यंतत्पुण्यंलभते नरः विश्वेदेवाश्चपितरःसचन्द्रा:सदिवाकराः। मरीचिरत्र्यङ्गिरसौपुलस्त्यःपुलहःकतुः मासान्ते पितरो नणां वीक्षन्ते सन्तति स्वकाम्। प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च । च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः

कश्चिदस्मात्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति ॥ ६ ॥ बालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः।

प्रपितामहास्तथादित्या: श्रुतिरेषा सनातनी। उद्दालकश्चर्ष्यशुङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः ॥ २४॥

एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः स तपोधनाः ॥9।। शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा।

सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव! यत्फलम्। अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः॥२५॥

द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुकत्वा सुशोभनम् ॥ ८॥ गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।

युगेयुगेमहाराज अस्माहकेपितामहाः। सर्वदा ह्यवलोकन्तआगच्छन्तंस्वगोत्रजम् सनातनस्तु कपिलो वह्निः पश्चशिखस्तथा॥२६॥

भविष्यति किमस्माकममावास्याप्यमाहके। अन्येऽपि बहवस्तत्रमुनयःशंसितव्रताः। क्रीडन्ति देवताःसर्व्वऋषयःसतपोधनाः

स्नानं दानं ये कुर्युः पितृणां तिलतर्पणम् ॥ १० ॥ मनुष्याञ्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः।

ते सर्वपापविनिर्मुक्ता: सर्वान्काम लमन्ति वै। अस्माहकेऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः ॥२८॥

जलमध्येऽत्र भूपाल! अग्नितीर्थं घ तिष्ठति ॥११॥ पितरः पितामहाश्चैवतथैवप्रपितामहाः। येषांदत्तमुपस्थायिसुकृतंवाSपिदुष्कृतम् दर्शनात्तस्यतीर्थस्य पापराशिर्विलीयते। स्नानमात्रेणराजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे। मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहज्नात्

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १४६ तमोऽध्याय: ] * अस्माहकेश्राद्धविधिवर्णनम् # धनं धान्यंप्रियान्पुत्रांस्तथादेहं नृपोत्तम। गच्छतेवायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्विम्बमिवोदषृतौ॥४॥ अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः। शुभाऽशुभगति प्राप्तः कर्मणास्वेनपार्थिव विभक्तौ वाऽविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा। युधिष्ठिर उवाघ शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतना। एक: प्रसूयते जन्तुरेकएच प्रलीयते॥ पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृतेपार्थ न संशयः । एवं झ्ञात्वाप्रयत्नेनपिण्डोदकप्रदोभवेत् एको हि भुङक्ते सुकृतमेकमेव हि दुष्कतम्॥ ३४ ॥ आयुर्धर्मोयशस्तेज:सन्ततिश्चैववर्द्धते। पृथिव्यांसागरान्तायांपितृक्षेत्राणियानिच मार्कण्डेय उवाच तानि ते सम्प्रवक््यामि येषु दत्तं महाफलम्। ए त्वयोक्तो नृपते! महाप्रश्नः स्मृतो मया ॥३५॥ पितामहमुखोद्गीतं श्रृतं ते कथवाम्यहम्। यन्मेपितामहात्पूर्व विज्ञातमृषिसंसदि गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा ॥ ५०॥ सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन !। पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः॥ न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहत्कचित्। अस्माहके तदाऽप्प्रोति नर्मदायां न संशयः। तत्र ब्रह्मामुरारिश्र रुद्रश्चउमया सह कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभृतस्य देहिनः ॥ ३७।। इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरोमुनयस्तथा। सागराः सरितश्चैवपर्वताश्चबलाहकाः यद्येवं न भपेस्तात लोकस्प तु नरेशर। अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम् ॥ तिष्ठन्तिपितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकंततः। स्थिता ब्रह्मशिलातत्रगजकुम्भनिभानृप एवं ज्ञात्वा पुरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृ भिः। कली न द्वश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिर:। मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति ॥३६॥ वैशाखे मासि सम्प्राप्तेऽमावास्यां नृपोत्तम !॥।५५ ।। धर्मे नष्टे मनुष्याणामधर्मोऽभिभवेत्पुनः । ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रवम्॥ लोको निरङ्गशः सर्वो मर्यादालडने रतः। व्याप्य सा तिष्टते तीर्थ गजकुम्भनिभा शिला।

मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्पिभिः ॥४१॥ तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रचक्षते ॥५६ ॥

स्नानं दानं जपो होम: स्वाध्यायो देवतार्ञ्चनम्। तस्मिन्दिनेतत्रगत्वायस्तुश्राद्धप्रदो भवेत्। पितृणामक्षयातृप्तिर्जायतेशतवार्षिकी

पिण्डोदकप्रदानं च तथैवाऽतिथिपूजनम् ॥४२॥ अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः ।

पितरः पितामहाश्च्ैव तथव प्रपितामहाः। करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम्॥५८॥

त्रयो देवा: स्मृतास्तात! ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥ ४३॥ तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छणुष्व नराधिप !।

पूजितैः पूजिता: सर्वे तथा मातामहास्त्रयः। अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम् ॥५६॥ तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोड़ब्रवीत्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रृतिस्मृत्यर्थनोदितान्॥ ४४।। धर्मं समाचरन्नित्यंपापांशेन न लिप्यते। श्रुतिस्मृत्युदितंधर्म मनसाSपिनलड्डयेत् शौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः॥६० ॥ पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा। पिण्डोंदकेन चैकेन तर्प्पणन विशेषतः इह लोके परे चैव यदीच्छेक्क्रय आत्मनः। क्रीडन्ति पितृलोकस्था यवदाभूतसम्प्लवम्।

६१४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १४६ तमोऽध्याय: ]* वृत्रोत्सर्गप्रशंसनवर्णनम् * ६१५

ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाता: प्रेतकल्मपाः ॥६२॥ रौरवादिषु ये किश्चित्पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः॥७9॥ पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते तेऽपि तत्र न संशयः। वृषोत्सर्गेण तान्सर्वा स्तारयेदेकविशतिम्। अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा॥ ६३॥ लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः॥ ७८ ॥ ब्रह्मणा निर्मिता पूर्व सर्वपापक्षयङ्करी। उपर्यस्यायथान्यायं पितृनद्दिश्य भारत पिङ्ग: खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते। दक्षिणाग्रषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विघक्षणः। भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि॥ ६५॥ यस्तु सर्वाङ्गपिङ्श्र श्वेतः पुच्छखुरेषु घ ॥ ७६॥ स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितृणां प्रीतिवर्धनः । पारावतसवर्णश्चललाटेतिलकोभवेत् श्राद्विभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु। तं वृषं बभ्रमित्याहु: पूर्ण सर्वाङ्गशोभनम्। सर्वाङ्ग ष्वेकवर्णोय:पिङ्ग:पुच्छखुरेषु घ दक्षिणा विविधा देया पितृनुदिश्य भारत!॥ ६६ ॥ खुरपिङ्ग' तमित्याहुः पित णां सद्गतिप्रदम्। नीलंसर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम् योददातिद्विजश्रेष्ठ!तत्यपुण्यफलंश्णु। तस्यतेद्वादशाब्दानितृप्तिंयान्तिन संशयः तमेवनीलमित्याहुर्नील:पञ्चविधःस्मृतः । यस्तु वैश्यगृहेजातः सवैनीलोविशिष्यते अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः। न वाहयेदगृहे जातं वत्सकं तु कदाचन। तेनेवच वृषोत्सर्गे पितृणामनृणो भवेत् वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम् ॥ ६८॥ जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत्। अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति। पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मलोकगता अपि ॥ ८५॥ श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्यामि सद्गतिम् ॥ ६६॥ यथा यथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम्। पिबन्पितृन्प्रीणयति नरकादुद्धरेद्धुनन्॥ ८६॥ केशोदबिन्दवस्तस्य ये ाऽन्ये लेपभाजिनः। यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति विन्दवः । तृप्यन्त्यनग्निसंस्कारा ये मृता: स्युः स्वगोत्रजाः।७१॥ नरकादुद्वरन्त्याशु पतितान्गोत्रिणस्तथा॥८७॥ तत्रतीर्थेतुयेकेचिच्क्राद्धं कृत्वाविधानतः। नरकादुद्वरन्त्याशुःजपन्तःपितृसंहिताम् गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन्। वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनंभवेत् । अक्षयालभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानचः खुरेभ्यो या मृदुद्धूता तया सम्प्रीणयेदृषीन्।। ८८॥ अक्षयं तत्र घै सर्वं जायते नाSत्र संशयः। पिबन्पितृन्प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान्। नरकादुद्धरन्त्थाशु जपन्ते पितृसंहिताम्॥७४॥ तस्मिस्तीर्थे त्वमावास्यां पितृनुद्दिश्य भारत ! गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज !॥ ८६॥

नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं योभिऽषिच्य रसुसृजेत्॥ ७५॥ भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा। गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत्सर्वेषामाधिनाशनम् ॥ ६० ॥। तस्य पुण्यफलंवक्तुन तुवाघस्पतिःक्षमः । अस्माहकेवृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यंसमघाप्य ते स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थि निबन्धयेत्। तव शुश्रूषणात्स्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत !। मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा ॥ ६१॥

६१६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १४9 तमोऽध्याय: ] सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * गत्वा देवसमीपंघ प्रादक्षिण्येनकेशवम्। ततःसमुच्चरन्मन्त्रंगायत्र्या वाथवैष्णवम् यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽ्वमेधफलं लभेत् ॥११२॥ नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम्। नमो यज्ञाङ्गसंभूत सर्वव्यापिन्नमोऽस्तु ते अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वासम्पूजयेद्धरिम्। नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन । दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम् ॥ ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याजागरणक्रियाम्॥११३। त्वं कर्त्ता त्वंचहर्त्ताच जगत्यस्मिश्चराघरे। त्वंपालयसिभृतानिभुवनंत्वंविभर्षि च सर्वपापविनिर्मुक्त: शक्रातिथ्यमवाप्नुयात्। प्रसीद देवदेवेश सुप्रमङ्ग' प्रबोधय । त्वद्धय्ाननिरतो नित्यं त्वद्धक्तिपरमो हरे!॥ तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्ईनम् ॥११४॥ इति स्तुतो मयादेव प्रसादं कुरुमेऽ्च्युत। मांरक्षरक्षपापेभ्यस्त्रायस्वशरणागतम् विशेषविधिनाऽभ्यर्च्य प्रणम्य नपुनःपुनः । सपुत्रेणचतेनैव पितृणांविहितागतिः एवं स्तुत्वा व देवेशंदानवान्तकरंहरिम्। पुनरुक्त्ेनवैस्न्नात्वाततोविप्रांस्तुभोजयेत् एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा: । वेदोक्तेन विधानेन प्ञानं कृत्वा यथाविधि। सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्मा: सुमहाफलाः ॥११६ ॥ पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाच्चयेत्स्वस्तिकं ततः ॥। ६६ ॥ एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम्। एवं स्तुत्वा क देवेशंदानवान्तकरंहरिम्। पुनरुक्त्तेनवैन्नात्वाततोविप्रांस्तुभोजयेत् अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ११७॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे यत्तत्रोच्चरितं किश्चित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत्। रेवाखण्डेडस्माहकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामषट्चत्वारिशदधिकशततमोऽध्यायः। तत्र तीर्थ नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा॥ शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि॥ १०२॥ तत्रतीर्थेनरो यावत्स्नापयेद्विधिपूर्वकम्। क्षीरेणमधुनावापिदध्नावाशीतवारिणा तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्तिपितरोजलम्। अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसङक्रमे पुष्पैःसंपूज्य देवेशंनैवैद्यंयःप्रदापयेत्। सोऽवमेधस्ययज्ञस्य फलं प्राप्नोतिपुष्कलम् सप्तचत्वारि शद्धिकशततमोऽध्यायः तत्र तीर्थे तु यो राजन्सूर्यग्रहणमाघरेत्। सूर्यतेजोनिभैर्यानेर्विष्णुलोके महीयते॥ सिद्ध श्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तत्र तीर्थेतु यःश्राद्धंपितृभ्यः संप्रयच्छति। सत्पुत्रेणचतेनैवसंप्रापं जन्पनःफलम् श्रीमार्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा ततोदेवा: सर्वेशक्रपुरोगमाः। ब्रह्मविष्णुमहेशाश्चस्थापयाञ्चकरीश्वरम् नतो गच्छेन्महीपाल सिद्धेश्वरमनुत्तमम् । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थ परमशोभनम् सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम्। यस्तु संवत्सरंपूर्णममावास्यां तु भावितः तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद् वृषभध्वजम्। पितृभ्यः पिण्डदानं व कुर्यादस्माहके नृप। त्रिपुष्करेगयायांचप्रभासेनैमिषे तथा सर्वपापविनिर्मुक्तो गलि यात्यश्वमेघिनाम्।।२॥ यत्पुण्यं श्राद्धकर्तृ णांतदिहैवभवेद्धुवम्। तिलोदकंकुशैमिश्रं योदद्याद्दक्षिणामुखः नत्रतीर्थे तु यः स्रात्वाश्राद्धंकुर्यात्प्रयत्नतः। पितृणांप्रीणनार्थायसर्वं तेन कृतंभवेत् मन्वादौ घ युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये। नत्र तीर्थे मृतानां तुजन्तूनां नृपसत्तम। गर्भवासे मतिसतेषां न. जायेत.कदाचन

६१८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १४८ तमोऽध्याय: ] * मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यपर्णनम् * ६१६ गर्भवासो हिदुःखाय नसुखायकदाघन । तत्तीर्थवारिणा स्नातुर्न पुनर्भवसंभवः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशी तिसाहस्रयां सहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे सौवर्ण कारयेद्देवं यथाशक्ति सुरूपिणम्। स्थापयेत्ताम्रके पात्रे गुडपीठसमन्विते रेवाखण्डे सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः गन्धपुष्पादिभिर्देवं पूजयेद गुडसंस्थितम्। ईशान्यां स्थापयेद्देवं गुडतोयसमन्वितम्॥१४॥ कासारेणतथाग्नेय्यां स्थापयेत्करकं परम्। रक्ततंदुलसंमिश्रनैऋ त्यांवायुगोघरे स्थापयेन्मोदकैः सार्ध चतुर्थकरकंबुधः। सूत्रंण वेष्टितग्रीवं गन्धमाल्यैरलङ्कृतम् अष्टचत्वारि शद्धिकशततमोऽध्यायः शङ्खतर्यनिनादेन जयशब्दादिमङ्गलैः। रक्ताम्बरधरं विप्रं रक्तमाल्यानुलेपनम्॥ मङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् वेदिमध्यगतं वाऽपि महदासनसंस्थितम्। सुरूपं सुभगं शान्तं सर्वभूतहिते रतम् श्रीमार्कण्डेय उवाच वेदविद्याव्रतन्नातं सर्वशास्त्रविशारदम्। पूजयित्वायथान्यायंवाघ्येत्पाण्डुनन्दन ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थमंगारकंशिवम्। उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् रक्तां गां व ततो दद्याद्रक्तेनानडुहा सह। प्रीयतां भूमिजोदेवः सर्वदैवतपूजितः॥ चतुथ्यंगारकदिने संकल्प्यकृतनिश्चयः। स्नायादस्तं गते सूर्ये संध्योपासनतत्परः विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य पत्नीपुत्रसमन्वितः । पूजयेल्लोहितं भक्त्या गन्धमाल्यविभूषणैः। पितृमातृसुहृद्दृत्सार्द्ध क्षमाप्य च विसच्चयेत् ॥ २१॥ संस्थाप्यस्थंडिले देवं रक्तधन्दनचर्च्चितम्॥३॥ एवंकृतस्यतस्याऽथ तस्मिस्तीर्थे विशेषतः । यत्पुण्यफलमुद्दिष्ंतत्तेसर्ववदाम्यहम् अङ्गारकायेति नमः कर्णिकायांप्रपूजयेत्। कुजायभूमिपुत्राय रक्तांगाय सुवाससे सप्त जन्मानि राजेन्द्र! सुरूपः सुभगो भवेत्। हरकोपोद्धवायेति स्वेदजायाऽतिबाहवे। सर्वकामप्रदायेति पूर्वादिषु दलेषु च तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन नाऽत्र कार्या विचारणा॥३॥ एवं संपूज्य विधिवद्द्द्यादर्घ्यविधानतः । भूमिपुत्र महावीर्य स्वेदोद्गव पिनाकिन: अकामो वा सकामोवातत्र तीर्थे मृतो नरः। अङ्गारकपुरं याति देवगन्धर्वपूजितः अङ्गारक महातेजा लोहिताङ्ग नमोऽस्तु ते। उपभुज्य यथान्यायं दिव्यान्भोगाननुत्तमान्। करकं वारिसंयुक्तं शालितन्दुलपूरितम्॥७ ॥ इह मानुष्यलोके वै राजा भवति धार्मिकः ॥२५॥ सहिरण्यं सवस्त्रं च मोदकोपरि संस्थितम्। सुरूप: सुभगश्चैव सर्वव्याधिविवर्जितः। जीवेद्वर्षशतं साप्रं सर्वलोकनमस्कृतः॥ ब्राह्मणाय निवेद्यं तत्कुजो मे प्रीयतामिति ॥ ८। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे अर्घदत्त्वाविधानेनरक्तधन्दनवारिणा। रक्तपुष्पपसमाकीर्ण तिलतन्दुलमिश्रितम् रेवाखण्डे मङलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाSष्टाघत्वारिंशद धिकशततमोऽध्यायः कृत्वा ताम्रमये पात्रेमण्डलेवर्तुलेशुभे। कृत्वा शिरसितत्पात्रं जानुभ्याधरणींगतः मन्त्रपूतं महाभाग दद्यादर्घ्यविचक्षणः । ततोभुज्जीत मौनेन क्षारतिलाम्लवर्जितम् स्त्निग्धं मृदुसमधुरमात्मनः श्रेय इच्छता। एवं चतुर्थ्थे संप्राप्ते चतुर्थ्यंगारके नृप

१५० तमोऽध्याय: ] * श्वेतवाराहतीर्थवर्णनम् * ६२१ नाऽवसर्पति हृत्पझ्ात्स योगी नाऽन्र संशयः ॥ ६६ ॥ एकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ते भाग्यहीना मनुजा: सुशोच्यास्ते भूमिभाराय कृतावताराः। अचेतनास्ते पशुभिः समाना ये भक्तिहीना भगवत्यनन्ते ॥१७॥ लिङ्गवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ते पूर्णकार्याः पुरुषा पृथिव्यां ते स्वाङ्गपाताङ्गवनं पुनन्ति। श्रीमार्कण्डेय उवाच बिघक्षणा विश्वविभूषणास्ते ये भक्तियुक्ता भगवत्यनन्ते ॥ १८॥ तस्यैवाऽनन्तरं तीर्थ लिङ्गवरमितिश्रुतम्। दर्शनाद्वेवदेवस्ययत्र पापं प्रणश्यति सएव सुकती तेन लब्धं जन्मतरो:फलम्। चित्तेवचसिकाये व यस्यदेवोजनार्द्दनः कृत्वा तुकदनं ोरंदानवानांयुधिष्ठिर। वाराहं रूपमास्थाय नर्मदायव्यवस्थितः एतत्तीर्थवरं पुण्यंलिंगोयत्र जनार्दनः । वश्चयित्वारिपून्संख्ये क्रोडोभूत्वासनातनः तत्रतीर्थे तुयःस्ानं कृत्वादेवंनमस्यति। स मुच्यते नृपश्रेष्ट महापापैः पुराकृतैः॥ उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च योह्यष्टकानामयनद्वये घ। द्वादश्यां कृष्णपक्षस्य शुक्कचसमुपोषितः। गन्धमाल्यर्जगन्नाथं पूजयेत्पाण्डनंदन पानीयमप्यत्र तिलैविमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ॥२१॥ ब्राह्मणांश्च महाभाग दानसंमानभोजनेः । पूजयेत्परया भक्त्वातस्यपुण्यफलंशणु घोणोन्मीलितमेरुरन्ध्रनिवहो दुःखाब्धिमजत्प्लवः । सत्रयाजिफलं जंतुर्लभते द्वादशाब्दकैः। ब्राह्मणान्भोजयंस्तत्रतदेव लभते फलम् प्रादुर्भू तरसातलोदरवृहत्पङ्कार्धमग्नक्षुरः ॥ तर्प्पयित्वा पितृन्देवान्स्नात्वा तद्गतमानसः। फूत्कारोत्करनुन्नवातविदलद्दिग्दन्तिनादश्रुति- जपेदद्वादशानामानि देवस्य पुरतः स्थितः॥। ७॥ न्यस्तस्त्धवपुः श्रृतिर्भवतु वः क्रोडो हरिः शान्तये॥२२॥ मासिमासि निराहारोद्वादश्यां कुरुनन्दन। केशवं पूजयेन्नित्यंमासिमार्गशिरेबुधः इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे- पौषेनारायणंदेवंमाघमासेतुमाधवम्। गोविन्दंफाल्गुनेमासिविष्णु चैत्रेसमर्चयेत् जेवाखण्डे लिङ्गवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः वैशाखेमधुहन्तारंज्येप्रेदेवं त्रिविक्रमम्। वामनंतु तथाSडपाढे श्रावणेश्रीधरंस्मरेत् हृपीकेशं भाद्रपदेपद्मनाभं तथाSSश्विने। दामोदरं कार्त्तिके तु कीर्त्तयन्नावसीदति वाधिकंमानसंपापंकर्मजंयत्पुराकृतम्। तन्नश्यति न संदेहो मासनामानुकीर्त्तनात् पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः स्वयं विशुद्धःसततमुन्मित्रन्निमिषंस्तथा। शीघ्रंप्रपश्य भुआ्जानोमन्त्रहीनंसमुद्गिरेत् परमापद्गतस्याऽपि जन्तोरेषा प्रतिक्रिया। श्वेतवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् यन्मासाधिपतेविष्णोर्मासनामानुकीर्त्तनम् ।। १४।। श्रीमार्कण्डेय उवाघ ता निशास्ते घ दिवसास्ते मासास्ते घ वत्सरा:। ततो गच्छेन्महाराजकुसुमेश्वरमुत्तमम् । दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्॥ नराणां सफला येषु चिन्तितो भगवान्हरिः ॥ १५॥। कामेन स्थापितोदवः कुसुमेश्वरसज्ज्ञितः। ख्यातःसर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः परमापद्गतस्याऽपि यस्य देवो जनार्द्दनः । कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत्।

[५ रेवाखण्डे १५० तमोऽध्याय: ] * कामदेवायवरदानवर्णनम् * ६२३ * स्कन्द्पुराणम् *

स कामान्ददाति सर्वान्पूजितो मीनकेतनः ॥ ३ ॥। एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः। भस्मीभूतोगतःकामोविनाशः सर्वदेहिनाम्

तेन निर्दग्धकायेन घाराध्य परमेश्वरम् । अनङ्गेन तथा प्राप्तमद्गित्वं नर्मदातटे॥ कामं दृष्टा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणा:।

युधिष्ठिर उवाघ भीता यथाऽऽगतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश ॥ २० ॥ कामेन रहिता लोका: ससुरासुरमानवाः। ब्रह्माणंशरणंजगमुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः अद्गिभूतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद। न श्रुतं न च मे दवष्टं भूतपूर्व कदाचन।। एतत्सवं यथा वृत्तमाघक्ष्व द्विजसत्तम!। श्रोतुमिच्छामिविपेन्द्रभीमार्जुनयमैःसह सीदमानंजगद्दृष्टा तमूचुः परमेष्ठिनम्। जानामित्वंजगच्छेदंप्रभो मैथनसम्भवात् प्रजा: सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो।॥ २२॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच आदौ कृतयुगे तात देवदेवोमहेश्वरः ! तपश्चवार विपुलं गङ्गासागरलंस्थितः॥ एतच्क्र त्वा वघस्तेषां देवानां प्रपितामहः। जगाम सहितस्तत्र यत्रदेवो महेश्वरः

तेनसम्पादितालोकास्तपसाससुरासुराः। जग्मुस्तेशरणं सर्वे देवदेवं शर्चापतिम् अतोषयज्गन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम्। स्तुतिभिस्तण्डकेः स्तोनैर्वेदवेदाङ्गसम्भचैः ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः। उवाच मधुरां वाणी देवान्ब्रह्मपुरोगमान् व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवोमहेश्वरः। संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वाSगमनकारणम्। श्रुत्वातद्वघनं तेषांदेवानां बलवृत्रहा। चिन्तयामास मनसातपोविघ्नायचादिशत् देवतानामृषीणां घ कथ्यतां मम मा चिरम् ॥ २७॥ अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम्। देवा ऊचु: वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम् ॥ ६१॥ कामनाशाजगन्नाशो भविताऽयं चराचरे। गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम्। क्षोभयध्वंगथान्यायं गङ्गासागरवासिनम् त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पातयितुमर्हसि ॥२॥ एवमुक्तास्तुते सर्वे देवराजेनभारत। देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ एतक्क्र त्वावचस्तेषांविमृश्यपरमेश्वरः। चिन्तयामासकामस्पविग्रहम्भुविदुर्ल भम् वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले। आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः। प्राणदःसर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम प्रनृत्यदेवाप्सरगीतसङ्कले प्रवाति वाते यमनैऋ्म् ताकुले ॥१४॥ तेन सम्मूर्च्छिता:सर्वे संरूर्गाच्च खगोत्तमाः । मधुमाधवगन्धेन सकिन्नर म ह ो र गा ततः शङ्गनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन घ। अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः। विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम॥ यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम्। वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतंजनम् गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत। तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः।३३।। देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयंगतः। तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतंकिल। महाभूतैर्विघ्नकरेः पीड्यमानः समन्ततः ॥ सात्त्विकीं राजसीं राजस्तामसीं तां शणुष्व मे ॥ १७ ॥ आत्मविघ्नविनाशार्थ संस्मृतः कुण्डलेश्वरः। घकार रक्षांसर्वत्र शरपाते नृपोत्तम एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः, ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रद्ः। पार्वत्या जवनस्थलस्तनतटे शुङ्गारभारालसम्। वरेण च्छन्दयामास कामं कामविनाशनः।। ३६॥ अन्यद्दूर निरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्मिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु व: ॥१८ ॥ ज्ञात्वा तुषं महादेवमुवाच भषकेतनः । प्रणतः प्राश्जलिभूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम् ५६

६२४ * स्कन्दपुराणम् * [५रेवाखण्डे यदि तुष्टोऽसि देवेश !यदि देयो वरो मम। अत्र तीर्थे जगन्नाथ! सदा सन्निहितो भव॥३८॥ तथेति चोक्त्वा वघनं देवदेवो महेश्वरः। एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः जगामाSSकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः॥ ३६॥ शवेतवाराहतीथमाहात्म्यवर्णनम् गते चाऽदर्शनंदेवे कामदेवोजगद्गुरुम्। स्थापयामास राजेन्द्रकुसुमेश्वरसञ्ज्ञितम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ तत्रतीर्थे तुयः स्नात्वा ह्य पवासपरायणः । चैत्रमासेचतुर्द्दश्यांमदनस्यदिनेऽथवाः उत्तरे नर्मदाकूले तीर्थं परमशोभनम्। जयवाराहमाहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥ प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम्। तिलमिश्रेणतोयेनतर्पयेत्पितृदेवता उद्धृता जगती येन सर्वदेवनमस्कृता। लोकानुग्रहबुद्धया च संस्थितो नर्मदातटे कृत्वास्नानंविधानेनपूजयित्वाच तं नृप। पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्यपुण्यफलंशणु तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वीक्षते मधुसूदनम्। सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम्। मुच्यते सर्वपापेभ्यो दशजन्माऽनुकीर्त्तनात्॥ ३॥ पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नाऽत्र संशयः ॥ ४४॥ मत्स्य:कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथवामनः । रामोरामश्चकृष्णश्च बुद्धःकल्किश्चतेदश अङ्कलमूलेयःपिण्डंपितृनुद्दिश्यदापयेत्। तस्यतेद्वादशाब्दानिवृप्तिंयान्तिपितामहाः युधिष्ठिर उवाघ कृमिकीटपतङ्गा येतत्र तीर्थे युधिष्ठिर। प्राप्नुवन्तिमृताःस्वर्गं किंपुनर्येनरामृताः मत्स्येन किं कृतं तात कूर्मेणमुनिसत्तम !। वराहेण च किं कर्म नरसिहेनकिंकृतम् संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः। वासनेन च रामेण राघवेण व किं कृतम्। बुद्धरूपेण किंवाऽपिकल्किनाकिकृतंवद कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम् ॥४७ ॥ एवमुक्तस्तु विप्रेन्द्रो धर्मपुत्रेण धीमता। उवाच मधुरांवाणी तदा धर्मसुतम्प्रति तत्रदिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः। क्रीडन्ते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतंनृप श्रीमार्कण्डेय उवाच पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः। मीनो भूत्वा पुरा कल्पे प्रीत्यर्थ ब्रह्मणो विभुः। जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान्॥४६॥ समर्पयत्समुद्धृत्य वेदान्मग्नान्महार्णवे॥८॥ कुरूप: सुमगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञच्छुचिः। अमृतोत्पादने राजन्कूर्मोभूत्वाजगद्गुर। मन्दरधारयामास तथादेवींवसुन्धराम् जीवेद्वर्षशतं साग्र सर्वव्याधिविवर्जितः ॥५० ॥। उजहार धरां मग्नां पातालतलवासिनीम्। एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम्। कुसुमेशेतिविख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम् वाराहं रूपमास्थाय देवदेवो जनार्दनः॥ १०॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे नरस्यार्द्धतनु कृत्वा सिंहस्यार्द्धतनु तथा। हिरण्यकशिपोर्वक्षोविददारनखांकुशैः रेवाखण्डे कुसुमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम जटीवामनरूपेण स्तूयमानोद्विजोत्तमैः । तद्विव्यंरूपमास्थायक्रमित्वामेदिनींक्रमैः पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥ ६५०॥ कृतवांश्च बलिं पश्चात्पातालतलवासिनम्। स्थापयित्वा सुरान्सर्वान्गतो विष्णु: रूवकं पुरम्॥। २३।

६२६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे जमदग्निसुतो रामो भूत्वा शस्त्रमृतां घरः।

कश्यपाय महीं दत्त्वा सपर्वतवनाकराम्। तपस्तपति देवेशो महेन्द्रेऽद्यापि भारत॥॥१५॥ ततोदाशरथी रामो रावणं देवकण्टकम्। सगणं समरेहत्वाराज्यं दत्त्वाविभीषणे भार्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पालयित्वा नयाद्भूमि मखैः सन्तपर्प्य देवताः। श्रीमार्कण्डेय उवाच स्वर्ग गतो महातेजा रामो राजीवलोचनः ॥ १७॥ ततोगच्चेद्धरापाल भार्गलेश्वरमुत्तमम्। शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतमात्राघनाशनम् वसुदेवगृहे भूयः संकर्षणसहायवान्। अवतीर्णो जगन्नाथो वासुदेवो युधिष्ठिर!॥ तत्र तीर्थेतुयः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। अश्वमेधस्ययज्ञस्य फलंप्राप्नोतिमानवः सोऽवधीत्तवसामर्थ्याद्वधार्थदुष्टभूभृताम्। चाणूरकंसकेशीनांजरासन्धस्य भारत तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति। तेनत्वं सुसहायेन हत्वाशत्रून्नरश्वर। भोक्ष्यसेपृथिवींसर्वा भ्रातृभिःसहसम्भृताम् अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्॥३॥ तथा बुद्धत्वमपरं नवमं प्राप्स्यतेऽ्च्युतः। शान्तिमान्देवदेवेशो मधुहन्तामधुप्रियः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तेन बुद्धस्वरूपेण देवेन परमेष्ठिना । भविष्यति जगत्सर्वं मोहितं सचराचरम्।। रेवाखण्डे भार्ग लेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपश्चाशद्धिकशततमोऽध्यायः न श्रोष्यन्ति पितुः पुत्रास्तदाप्रभृति भारत !। न गुरोर्बान्धिवा: शिष्या भविष्यन्त्यधरोत्तरम् ।। २३।। जितो धर्मो ह्यधर्मेण वासत्येन ऋतं जितम्। जिताश्चौरैश्च राजानः स्त्रीभिश्च पुरुषा जिताः ॥२४॥ त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरौ पूजा प्रणश्यति। आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् सीदन्ति मानवा धर्मा: कलौ प्राह्ने युधिष्टिर!॥२॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच द्वादशे दशने वर्षे नारी गर्भवती भवेल्। कन्यास्तत्रप्रसूयन्ते ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः नस्यैवानन्तरं चान्यद्रवितीर्थमनुत्तमम्। तस्य सन्दर्शनादेवमुच्यन्ते पातकैर्नराः भविष्यति ततः कल्किर्दशमे जन्मनि प्रभुः ॥२७॥ रवितीर्थे तु यः स्नात्वा नरः पश्यति भास्करम्। एतत्ते कथितं राजन्देवस्य परमेष्ठिनः । कारणं दश जन्मानां सर्वपापक्षयङ्करम् तस्य यत्फलमुद्दिष्टं स्चयं देवेन तच्छृणु ॥ २ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे नान्धो न मूको बधिरःकुलेभवतिकश्चन। कुरूपःकुनखीवापितस्य जन्मानिषोडश रेवाखण्डे श्वेतवाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः दद्रुचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका। नश्यन्ति देवभक्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ।।४।। चरितं तस्य देवस्य पुराणेयच्छ्रुतंमया। नतत्कथयितुं शक्यं सङ्क्षेपेण नृपोत्तम।

६२८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५३ तमोऽध्यायः ] * सूर्यजाबालिसम्वादवर्णनम् * ! ६रह

तत्र तीर्थे तु यद्दानं रविमुद्दिश्य दीयते। शीर्णघ्राणाङघिरभवत्तपः सर्वं ननाश घ। द्ृष्टात्मानंसकुष्ठेन व्याप्तं ब्राह्मणसत्तमः विधिना पात्रविप्राय तस्यान्तो नाऽस्ति कर्हिचित्॥ ६ ॥ विषादं परमं गत्वानर्मदातटमाश्रितः । अपृच्छद्गास्करंतीर्थं द्विजेभ्यो द्विजसत्तमः अयने विषुवे चैवचन्द्रसूर्यग्रहे तथा। रवितीर्थेप्रदत्तानां दानानां फलमुत्तमम्॥ आरोग्यं भास्करादिच्छेदिति सश्चिन्त्य चेतसि। कुतस्तद्वास्करं तीर्थं भो द्विजा: कथ्यतां मम ॥ २३॥ येनयेन यदा दत्तंयेनयेन यदा हुतम्। तस्य तस्य तदा काले सविता प्रतिदायक: तपस्तप्स्याम्यहं गत्वा तस्मिस्तीर्थे सुभावितः॥ २४॥ सप्त जन्मानि तान्येव ददात्यर्कः पुनः पुनः। शतमिन्दुक्षये दानं सहस्त्रंतु दिनक्षये द्विजा ऊचु: सङक्रान्तौ शतसाहस्त्रं व्यतीपाते त्वनन्तकम् ॥ ११ ॥ रेवावाउत्तरे कूलेआदित्येश्वरनामतः। विद्यतेभास्करंतीर्थं सर्वव्याधिविनाशनम् युधिष्टिर उवाच तत्रयाह्यविचारेण गन्तुंचेच्छक्यतेत्वया। एवमुक्तोद्विजैर्विप्रो गन्तुं तत्र प्रचक्रमे।। रवितीर्थकथंतातपुण्यात्पुण्यतरंस्मृतम्। विस्तरेणममाख्याहिश्रव णौममलम्पटौ व्याधिना परिभूतस्तु वोरेण प्राणहारिणा। श्रीमार्कण्डेय उवाच यदा गन्तुं न शक्नोति तदा तेन विघिन्तितम्॥२७॥ शृणुष्वाSवहितो भूत्वा ह्यादित्येश्वरमुत्तमम्। सामर्थ्यं ब्राह्मणानां हि विद्यतेभुवनत्रये। लिङ्गपातः कृतो विप्रैर्देवदेवस्यशलिनः उत्तरे नर्मदाकूले सर्वव्याधिविनाशनम् ॥१३॥ समुद्रः शोषितो विप्रैविन्ध्यश्चापि निवारितः। पुरा कृतयुगस्याSSदौ जाबालिर्व्राह्मणोऽभवत्। अहमप्यत्र संस्थस्तु ह्यानयिष्यामि भास्करम्॥ २६॥ वसिष्ठाऽन्वयसम्भूतो वेदशास्त्रार्थपारगः॥१४॥ नपोबलेन महताह्यादित्येश्वरसज्ज्ञितम्। इतिनिश्चित्यमनसाह्य ग्रे तपसिसंस्थितः पतिव्रता साधुशीला तस्य भार्या मनस्विनी। वायुभक्षो निराहारो ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः। ऋतुकाले तु सा गत्वा भर्त्तारमिदमब्रवीत् ॥१५॥ शिशिरे तोयमध्यस्थो वर्षास्वप्रावृताकृतिः॥३१॥ व्त्तते ऋतुकालो मे भर्त्तारं त्वामुपस्थिता। साग्रे वर्षशते पूर्णे रविस्तुष्टोऽब्रवीदिदम्॥ ३२॥ भज मां प्रीतिसंयुक्त: पुत्रकामां तु कामिनीम्॥ १६ ॥ सूर्य उवाघ एवमुक्तो द्विज: प्राह प्रियेऽद्याऽहं व्रतान्वितः। वरं वरय भद्रं ते किं ते मनसि वाञ्छितम्। गच्छेदानीं वरारोहे! दास्य ऋत्वन्तरे पुनः ॥१७॥ अदेयमपिःदास्यामि ब्रूहि मां त्वं घिरं कृथाः॥३३॥ पुनर्द्वितीये सम्प्राप्ते ऋतुकालेऽप्युपस्थिता। किमसाध्यं हि ते विप्र! इदानीं तपसि स्थितः॥ ३४॥ पुनः सा च्छन्दिता तेन व्रतस्थोऽद्येति भारत!॥१८॥ जाबालिरुवाघ इत्थं वाबहुशस्तेनच्छन्दिताचपुनःपुनः। निराशाघाऽभवत्तत्रभर्त्तारं प्रतिभामिनी यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम। मम प्रतिज्ञा देवेश ह्यादित्येश्वरदर्शने॥। दुःखेन महताविष्टा विधायानशनं मृता। तेन भ्रूणहतेनैव पापेन सहसा द्विजः॥ कृता तां पारितुं देव! न शक्तो व्याधिनावृतः।

६३० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५५ तमोऽध्याय:] शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६३१ शुककतीर्थेSत्रतिष्ठ त्वमादित्येश्वरमूर्ततिघृक्॥ ३६ ॥ एवमुक्ते तु देवेशो बहुरूपो दिवाकरः। उत्तरे नर्मदाकूले क्षणादेव व्यदृश्यत।३७॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वीक्षेत्कलकलेश्वरम्। .---.--.- तदाप्रभृति भूपाल! तद्धि तीर्थ प्रचक्षते। सर्वपापहरं प्रोक्तं सर्वदुःखविनाशनम्।। वाजपेयात्परं पुण्यं स लभेन्मानवो भुबि॥ ६ ॥ तेनपुण्येनपूतात्मा प्राणत्यागाद्विवंत्रजेत्। आरूढ:परमंयानं गीयमानोऽप्सरोगणैः यस्तु सम्वत्सरं पूर्ण नित्यमादित्यवासरे। उपभुज्यमहाभोगान्कालेनमहताततः। म्त्त्यकेलोकेमहात्माSसौजायतेविमलेकुले स्नात्वा प्रदक्षिणाः सप् दत्त्वा पश्यति भास्करम्॥ ३६॥ यत्फलं लभते तेन तच्छणुष् मयोदितम्। प्रसुमं मण्डलानीह दद्रुकुष्ठविचचिकाः ब्राह्मणःसुभगो लोके वेदवेदाङ्गपारगः। व्याधिशोकविनिर्मुक्तोजीवेच्चशरदांशतम्

नश्यन्ति सत्वरं राजंस्तूलराशिरिवाऽनले। धनपुत्रकलत्राणां पूरयेद्वत्सरत्रयात् इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कलकलेश्वरतीर्थफलमाहात्म्यवर्णनं नाम यस्तुश्राद्धप्रदस्तत्रपितृनुद्दिश्यसङक्मे। तृप्यन्तिपितरस्तस्यपितृदेवोहिभास्कर: इति ते कथितं सर्वमादित्येश्वरमुत्तमम्। सर्वपापहरं दिव्यं सर्वरोगविनाशनम्॥ घतुःपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥१५४॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशी तिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे आदित्येश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः चाणक्यसिद्धिप्राप्तिवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ

कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम्। उत्तरे नर्मदाकूले शुककतीर्थं युधिष्टिर॥ तस्थ तीर्थस्य चाऽन्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात्। श्रीमार्कण्डेय उवाच नर्मदादक्षिणेकूले तीर्थ कलकलेश्वरम्। विख्यातं सर्वलोकेषु स्वयंदेवेन निर्मितम् पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २ ॥ युधिष्ठिर उवाच अन्धकं समरे हत्वा देवदेवो महेश्वरः । सहितो देवगन्धर्वैः किन्नरश्च महोरगैः॥ शङ्गतूर्यनिनादैश्चमृदङ्गपणवादिभिः। वीणावेणुरवैश्चान्यैःस्तुतिभिःपुष्कलादिभिः तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।

गायन्ति सामानि यजषि घान्यैश्छन्दांसि चान्यै ऋचमुद्गिरन्ति। भ्रातृभिः सहितः स्व्वेस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः ॥३॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच स्तोत्रैरनेकेरपरे गृणन्ति महेश्वरं तत्र महानुभावाः॥४॥ प्रमथानां निनादेन कल्कलेन च वन्दिनाम्। शुक्कतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर!। यस्य सन्दर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते॥

यस्मात्प्रतिष्ठितं लिङ्ग' तस्माजातं तदाख्यया॥। ५॥ नर्मदासरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी। यञ्च बाल्ये कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति मोक्षदानिन सर्वत्र शुक्कतीर्थमृते नृप। शुक्कतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणेयच्क्र तं मया

६३२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५१ तमोऽध्याय: ]* चाणक्यवायससम्वादवर्णनम् * ६३३ समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव घ। कथितं देवदेवेन शितिकण्टेन भारत!" युघिष्ठिर उवाच कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते सङ्थयाम्यहम् ॥७॥ कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ट! चाणक्योनाम नामतः ।

वायुभक्षो निराहारः शुककतीर्थे व्यवस्थितः ॥८॥ शुकतीर्थस्य यो वेत्ता नाऽन्यो वेत्ता हि कश्चन ॥ २३ ॥

ततः प्रत्यक्षतामागाद्वेवदेवो महेश्वरः। प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप केनोपायेन तत्तीर्थ तेन ज्ञातं धरातले। तदहं श्रोतुमिच्छामि परंकौतूहलं हि मे श्रीमार्कण्डेय उवाच क्रोशद्वयमिदं घक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्। तस्मिस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकित्बिषैः ॥ १०॥ इक्ष्वाकुप्रभवोराजानप्ताशुद्धोदनस्यघ। चाणक्योनामराजरषिर्ु भुजेपृथिवीमिमाम् विक्रान्तोमतिमाञ्च्छूरः सर्वलोकैरवश्चितः। गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती। ग्रामेवायदिवाऽरण्ये पुण्यासर्वत्रनर्मदा सर्वोषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम्। वश्चितः सहसा घूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः ॥ २६॥ युधिष्ठिर उवाच निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्॥१२ ॥ स्नातस्याऽपि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम। कथंसवश्चितोराजावायसाभ्यां कुतोऽथवा। पुरायेनप्रतिज्ञातंधीगर्भेणमहात्मना

शुककतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर!॥१३॥ न जीवे वश्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः।

सरितां व यथागङ्गादेवतानांजनार्दनः। शुककतीर्थतथापुण्यंनर्मदायां व्यवस्थितम् एतन्मे वद विग्रेन्द्र! परं कौतूहलं मम ॥ २८॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा। प्रधानं सर्वतीर्थानां शुककतीर्थतथानृप ग्रहाणां तु यथाSडदित्यो नक्षत्राणां यथा शशी। आत्मानंवश्चितंज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ। प्रेषयामासतीव्रेणदण्डेनयमसादनम् वायसावूचतुः शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते ॥१६ ॥ तथैव पार्थ तीर्थानां शुककतीर्थमनुत्तमम्। दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मासनातनः सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ। सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुककतीर्थ तथा नृप। मन्दप्रज्ञत्वमापन्नो महामोहसमन्वितः मावधीस्त्वं महाभाग! कस्मिंश्चित्कारणान्तरे॥३० ।।

शुककतीर्थ नजानाति नर्मदातटसंस्थितम्। बहुनाSत्र किमुक्तेन धर्म्मपुत्र पुनःपुनः तावावां कृतसङ्कल्पौ त्वयाःकोपेन मानद!।

शुक्कतीर्थ महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात्। निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्॥३१॥

योऽत्र दत्तेशुधिर्भू त्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्॥ २० ॥ तदादेशय राजेन्द्रकृत्वातव महत्प्रियम्। मुक्तशापोभविष्यावो ब्रह्मणोवचनंतथा

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥२१॥ तच्क्र त्वाकाकवचनंघाणक्योनृपसत्तमः। नाहंजीवेविदित्वैवंवश्चितःकेनकर्हिघित्

एक: पुत्रो धरापृष्ठे पितृणामार्त्तिनाशनः । तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ।

घाणक्योनाम राजाऽभूच्छुककतीर्थ घ वेद सः ॥ २२॥ प्रेषयामि यथान्यायं श्रृत्वा तत्कथयिष्यथः॥३४॥ तेनैवमुक्तौ तौ काकौस्रक्चन्दनविभूषितौ। शीघ्रगौप्रेषयामासयमस्यसदनम्प्रति

१५५ तमोऽध्याय:]* शुक्लतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * ६३५ र३४ * स्कन्दपुराणम् * L५ रेवाखण्डे आगतौ शीघ्रगौ पार्थ द्रूष्टा यमपुरं महत् ॥५०॥ राजोवाघ तत्रधर्मपुरं गत्वाविघरन्तावितस्ततः । यदिपृच्छति धर्मात्मायमःसंयमनोमहान् पृष्टौतौप्रणतौराज्ञायथा वृत्तं यथाश्रुतम्। कथयामासतुः पार्थदानवौकाकतांगतौ

कुतोवामागतंब्रूतं केनवा भूषितावुभौ। मदीयाभारतीतस्य कथनीयाह्यशक्कितम् अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम्। पृथिव्या दक्षिणेभागे ह्यतीत्य बहुयोजनम् ॥५२॥ इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्ो नाम धार्मिक:। द्वादशाहे मृतस्याऽस्य तर्प्पितावशनादिना॥३८॥ तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम्। अनेकगृहसम्बाधं मणिक्काश्चनभूषितम् चतुष्पथैश्चत्वरैश्च वण्टामार्गोपशोभितम्। तच्क्र त्वा वचनं राजो गतौ तौ यमसादनम्। उद्यानवनसञ्छन्नं पझ्मिनीखण्डमण्डितम्॥५४॥ क्रीडितौ प्राङणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ॥ धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ घृष्टी च वायसौ॥ ३६॥ हंससारससङ्घुष्टं कोकिलाकुलसङ्कलम्। सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेचितम नरनारीसमाकीर्ण नित्योत्सवविभूषितम्। यम उवाघ कुतःस्थानात्समायातौकेनवाभूषितावुभौ। वृत्तंवैकथ्यतामेतद्वायसावविशङ्डया यममार्गेऽपिविहितं 'स्वर्गलोकमिवाSपरम्। गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया काकावूचतु: विदितौप्रेषितौतत्रयत्रदेवोजगत्प्रभुः। प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौसिंहासनगतःप्रभु: इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्योनाम धार्म्मिक:। द्वादशाहे मृतस्याऽस्य तर्पितावशनादिभिः॥४१॥ महाकायो महाजङ्को महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान् ॥ ५६॥ तयोस्तद्वचनंश्रुत्वातदा वैवस्वतोयमः। चित्रगुप्तंकलिकालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत् अण्डजस्वेदजातीनांभूतानांसघराचरे। विहितं लोककर्त णांसान्निध्यंब्रह्मणामम महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः। तत्राऽन्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तोमहामतिः समागती तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ। गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह। पुण्यपापानि जन्तूनां श्रृतिस्मृत्यर्थपारगौ ॥ ६१ ॥ अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः॥४४॥ ततस्तैर्धर्म्मपालैस्तुधर्मराजप्रचोदितैः। निरीक्षितापुराणोक्ताकर्मजागतिरागतिः विचारयन्तौसततंतिष्ठातेतौदिवानिशम्। ततो ह्यावां प्रणामान्तेयमेनयममूर्तिना

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृताम्वरः। शृण्वतांधर्मपालानां मेवगम्भीरयागिरा पृष्टावागमनेहेतुं तमब्रवश्णुष्व तत्। उज्जयिन्यांमहीपालश्राणक्योऽभूत्प्रतापवान् शुककतीर्थेमृतानां तु नर्मदाविमले जले। अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ द्वादशाहे मृतस्याSस्य भुक्त्वा प्रात्तौ यमालयम्।

तत्तीर्थ धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः। ततोऽस्माकं वचः श्रत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः॥ ६४॥

निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया॥४८ ॥ उवाच वचनं सत्यं सभामध्येहसन्निव। अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यःपापपूरुषः

थापोपपातकैर्यु क्ता ये नरा नर्मदाजले। शुक्कतीर्थे मृताःशुद्धानते मद्विषयाःकचित् नायातो मम लोके तु सर्वपापभयङ्करे। शुककतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परम्पदम् जायते सर्वजन्तूनां नाडत्र काचिद्विचारणा। एतच्क्र त्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम्। .

६३६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५५ तमोऽध्याय: ] * नानापापगतिवर्णनम् * ६३७

अवशः स्ववशोवाऽपि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले॥ ६० ॥ भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम्। मृतः स वैन सन्देहो रुद्रस्यानुघरो भवेत्। तद्धर्मवघनं श्रुत्वा निर्गत्यनगराद्बहिः बन्धयन्ति घ ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्॥८५॥ पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम्। पतन्तिनात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने। तत्र वर्षशतस्याऽन्तइह मानुष्यतांगताः त्रिंशत्कोट्यो हि वोराणां नरकाणां नृपोत्तम !।। ६६ ॥ कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः। द्रष्टा भीतौ परामाति गतौ तत्र महापथि। नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च।। ये त्यजन्ति स्वकां भार्या मूढा: पण्डितमानिनः ॥८७॥ पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः। ते यान्तिनरकंघोरंतामिस्रं नाऽत्रसंशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतांगताः तामिस्रश्चान्धतामिस्र: कृमिपूतिवहस्तथा॥। ७१॥ दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवाहिते। मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये दष्टश्ान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यसलपर्वतौ॥ नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः। शतसाहस्त्रिकं कालमुषित्वातत्रतेनराः नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी। शीतलं सलिलं यत्रपिवन्तिह्यमृतोपमम् इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्त्तयः । पितृदेवद्विजेम्योऽन्नमदत्त्वा येSत्र भुख्जते।। तदेवनीरंपापानां शोणितंपरिवर्तते। असिपत्रवनं चाऽन्यद्दूप्टाऽन्यामहती शिला नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्तिस्वात्मपोषकाः । ततःप्रसूतिकालेहि कृमिभुक्तश्चसव्रणः अग्निपुञ्जनिभाकारा विशाला शाल्मली परा। जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । इत्यादयस्तथवान्ये शतसाहस्रसञ्ज्िताः॥॥ स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविविर्जिताः ॥ ६३॥ नरके पूयसम्पूर्णेक्लिश्यन्ते ह्ययुतंसमाः । पूर्णेतत्र ततः काले प्राप्यमानुप्यकंभवम् अहङ्कारकृतैर्दोषैर्मायावघनपूर्वकैः। पिता माता गुरुभ्राता अनाथाचिकलेन्द्रियाः भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे। नरके विषसम्पूर्णे निमज्ति दुरात्मवान्। तत्र वर्षशतात्कालादुन्मजनमवस्थितः तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः॥७८॥ भुवि मानुषतांप्राप्य कृपणोजायतेपुनः । पादुकोपानहौ छत्रंशय्यां प्राधरणानिच इह मानुष्यके लोकेदीनान्धाश्च भवन्तिते। देवब्रह्मस्वहत् णांनराणांपापकर्मणाम् अदत्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्रतिम् । पितुर्द्रव्यापहर्त्तारस्ताडनक्रोशने रताः महाशौरवमाश्रित्य ध्रवं वासो यमालये। ततःकालेन महता पापाःपापेनवेष्टिताः पीडनं क्रियते तेषांयत्र तौ युग्मपर्वतौ। या सा वैतरणीवोरा नदी रक्तप्रवाहिनी जायन्ते कण्टकैर्भिन्ना: कोशे वा कोशकारकाः । पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम्। मृगपक्षिविदृङ्गानां घातका मांसभक्षकाः ॥८१। असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः ॥ १०० ॥ पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात्। परपीडाकरा नित्यंये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि तत्रत्यां यातनां वोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्॥ ८२॥ शिलावगूहनंतेषांजायतेजन्मसप्ततिम्। ज्वलन्तीमायसीं घोरांवहुकण्टकसम्वृताम् इह मानुष्यतां प्राप्य पङवन्धबधिरा नराः। गवार्थे ब्राह्मणार्थेघह्यनृतंवद्तामिह शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररताहिये। परस्ययोषितं हत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य घ पतनं जायतेपु'सां नरके कालसूत्रके । तत्रत्यायातना घोरा विहिताशास्त्रकर्तृ भिः अरण्ये निर्जले देशेस भवेत्क्रूरराक्षसः। देवस्वं ब्राह्मणस्वं व लोभेनेवाSSहरेञ्चयः

६३८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

स पापात्मा परे लोके गृधोच्छिष्टेन जीवति। एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्॥५॥ येषांतु दर्शनादेव श्रवणाजायते भयम्। तथादानफलं चाऽन्ये भुआ्जानायममन्दिरे षट्पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः द्वष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां चःयमाज्ञया। रथैरन्येगजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् द्ृष्टास्तत्र महाभाग! तपःसंचयसंस्थिताः। श्रीमार्कण्डेय उवाच गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः ॥८ ॥। नास्ति लोकेषु तत्तीर्थ पृथिव्यां यन्नरेश्वर। शुक्कतीर्थेन सद्ृशमुपमानेन गीयते।। शय्याशनगृहादीनां सलोक:कामदोनृणाम्। अन्नंपानीयसहितं ददतेयेSत्रमानवाः शुक्कतोर्थ महातीर्थ नर्मदायां व्यवस्थितम्। प्रागुदकप्रवणेदेशे मुनिसङ्कनिषेवितम् तत्र तृप्ता: सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने। अत्रयद्दीयते दानमपि बालाग्रमात्रकम् वेशाखे च तथामासिकृष्णपक्षेचतुरदशी। कैलासादुमयासार्द्धस्वयमायातिशङ्करः तदक्षयफलं सर्व शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितंसर्वं यददवष्टं यञ्च वैश्रृतम्।। मध्याइ्गसमये स्नात्वा पश्यत्यात्मानमात्मना। कुरुष्वयद भिप्रेतंयदिशक्नोषिमुच्यताम्। तयोस्तद्वचनंश्रुत्वा चाणक्योहृष्टमानसः ब्रह्मविष्ण्चन्द्रसहितः शुककतीर्थे समाहितः॥४॥ विसर्जयामास खगावभिनंद्यपुनःपुनः। ताभ्यांगताम्यांसर्वस्वदत्त्वाविप्रेषुभारत कात्तिक्यां तु विशेषेण वैशाख्यां व नरोत्तम!। कामक्रोधौ परित्यज्य जगामाSमरपर्वतम्। ब्रह्मविष्णुमहादेवान् स्नात्वा पश्यति तदिने॥५॥ तत्र बध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्॥ १४। देवराज: सुरैः सार्धं वायुमार्गव्यवस्थितः। प्लवमानो जगामाSडशु यायन्देवं जनार्दनम्। कृष्णपक्षे वतुर्ददश्यां स्नात्वा पश्यति शङ्करम् ॥ ६ ॥ आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः ॥ १५॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा: सिद्धविद्याधरोरगा:। प्राप्नोतिज्ञानमीशानान्मोक्षंप्राप्नोति केशवात्। नीलंरक्तंतदभवन्मेघकंयद्धिसूत्रकम् तद्विने तेऽपि देवेशं द्ृष्टा मुश्चन्ति किल्बिषम्॥॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्टा रज्तु महामतिः। अर्द्धयोजनविस्तारं तदर्द्धेनैव चायतम्। शुककतीर्थमहापुण्यं महापातकनाशनम्॥ आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम् ॥ १७॥ यत्र स्थितैः प्रदृश्यन्ते वृक्षाग्राणि नरोत्तमैः । गायन्ति यद्वेदविद: पुराणं नारायणं शाञ्वतमच्युताह्वयम्। तत्र स्थिता महापापैर्मुच्यन्ते पूर्वसश्चितैः ॥६॥ प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे॥ १८॥ पापोपपातकैर्यु क्तो नरःस्रात्वा प्रमुच्यते। एपा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूमृतः । उपार्जिता विनश्येत भ्रृणहत्याऽपि दुस्त्यजा॥१० ॥ तथाऽन्यत्तव वक्ष्यामि शणु्वैकाग्रमानसः ॥१६॥ यस्मात्तत्रैव देवेश उमया सह तिष्ठति। वैशाख्यांच विशेषेण कैलासादेतिशङ्कर: इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे तेन तीर्थ महापुण्यं सर्वपातकनाशनम्। कथितं्रह्मणा पूर्व मया तव तथा नृप रेवाखण्डे चाणक्यसिद्धिप्राप्तिवर्णनंनाम पञ्चप्चारदधिकशततमोऽध्यायः॥ रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम्। तथातत्रवपुःस्नानं पुरुषस्य भवेच्छुचि ६०

६४० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५६ तमोऽध्याय: ] शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६४१ पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा पुष्टानि मानव:। अहोरात्रोषितो भूत्वा शुककतीर्थे व्यपोहति॥१४॥ राग द्वेषविनिर्मुक्तो हृदिध्यात्वाजनार्द्दनम्। सर्वकामसुसंपूर्णःस गच्छेद्वारुणं पुरम्

शुक्कतीर्थे महाराज राकां रेवाजलाञ्जलिम्। जरोगोनजरा तत्रयत्र देवोऽम्भसांपतिः। अनाशकंतुयः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थेयुघिष्ठिर

कल्पकोटि सहस्राणि दत्त्वा स्युः पितरः शिवाः॥१५॥ अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्। न माता न पिता बन्धुः पतनं नरकाणवे। उद्धरन्ति यथा पुण्यं शुर्तीर्ये नरेश्वर अवशः स्ववशो वाऽपि जन्तुस्तद्क्षेत्रमण्डले ॥ ३४ ॥।

तपसाव्रह्मचर्य्येणनतां गच्छन्तिसद्गतिम्। शुक्कतीर्थे मृतो जन्तुर्देहत्यागेनयांलभेत् मृतः स तु न सन्देहो रुद्रस्याऽनुघरो भवेत्। कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्। शुक्कतीर्थे तु यः कन्यां शक्त्या दद्याद्लङकृताम्॥३५॥ घृतेन स्नापयेद्देवमुपोष्य प्रयतो नरः ॥ १८ ॥ विधिना यो नृपश्रेष्ट!कुरुते वृषमोक्षणम्। तस्य यत्फलमुद्दिष्टं पुराणे र्द्रभाषितम् स्नात्वाप्रभातेरेवायां दद्यात्सघृतकम्बलम्। सहिरण्यंयथाशक्तिदेवमुद्दिश्यशङ्गरम् तदहंसंप्रवक्ष्यामि शणुष्वैकमनानृप। यावन्तोरोमकूपा: स्युःसर्वाङ्गषुपृथक्पृथक् देवस्य पूरणां कुर्याद्तृतेन घृतकंबलम्। स गच्छतिमहातेजा: शिवलोकंमृतो नरः तावद्वर्षसहस्राणि र्द्रलोके महीयते। शुक्कतीर्थे तु यदत्तं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः॥३८ एकविंशकुलोपेतोयावदाभूतसम्प्लवम्। शुक्कतीर्थेनरःस्नात्वाह्य मांरदंचयोऽर्चयेत् वर्धतेतद्गुणं तावद्विनानि दशपश्चच। शुक्कतीर्थे शुचिभू त्वायः करोतिप्रदक्षिणम् गन्धपुष्पादिधूपैश्च सोऽमेवफलंलभेत्। मासोपवासं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरेश्वर पृथ्वीप्रदक्षिणा तेन कृतायत्तस्यतत्फलम्। शोभनं मिथुनं यस्तुस्द्रमुद्दिश्य पूजयेत् मुच्यते समहत्पापैः सप्तजन्मसुसंचितैः। उष्द्रीक्षीरमविक्षीरं नवश्राद्धे च भोजनम् सप् जन्मानि तस्यैव वियोगो नचवैक्कचित्। एतत्तेकथितं राजन्संक्षेपेणफलंमहत् वृषलीगमनं घैवतथाऽभक्ष्यस्य भक्षणम्। अविक्रयेऽनृतेपापं माहिषेऽ्याज्ययाजके शुकतीर्थस्य यत्पुण्यं यथा देवाच्क्र तं मया। वार्धु ष्ये पङ्क्तिगरदेदेवब्राह्मणदूषके। एवमादीनिपापानि तथाऽन्यान्यपि भारत य इदं शृणुयाद्गवत्ना पुराणे विहितं फलम् ॥४२।। चान्द्रायणेननश्यन्ति शुक्कतीर्थे नसंशयः । शुक्कतीर्थे तुय स्नात्वातर्पयेत्पितृदेवताः स लभेन्नाऽत्र सन्देहः सत्यं सत्यं पुनः पुनः।

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति सुतर्पिताः। पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् ॥४३॥

पादुकोपानहौ छत्रं शय्यामासनमेव घ॥ २७॥ मोक्षार्थी लभते मोक्षं स्नानदानफलं महत् ॥४४ ॥ सुवर्ण धनधान्यं घ श्राद्धं युक्तहलंतथा। अन्नंपानीयसंहितं तस्मिस्तीर्थेददन्तिये इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

हृष्टा:पुष्टामृता यान्तिशिलोकंनसंशयः। तत्रतीर्थे तुयो भक्त्याशिवमुद्दिश्यभारत रेवाखण्डे शुककतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्पश्चाशदधिकशततमोऽध्याय॥ भिक्षामात्रं तथाऽन्नं ये तेऽपि स्वर्य्यान्ति घै नराः। यज्विनां व्रतिनां चैव तत्र तीर्थनिवासिनाम्॥३० ॥ अपि वालाग्रमात्रं हि दत्तं भवति चाऽक्षयम्। अग्निप्रवेशं यः कुर्याच्छुककतीर्थे समाहितः ॥ ३१॥

१५८ तमोऽध्याय: ] * सङ्गमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * ६४३

सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः विषमविषयतोये मजतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्।।

हुङ्गारस्वामितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् हुङ्गारतीर्थेराजेन्द्र!शुभंवायदिवाऽशुभम्। यत्कृतंपुरुषव्याघ्र! तन्नश्यति नकरहिचित् इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे श्रीमार्कण्डेय उवाच रेवाखण्डे हुङ्गारस्वामितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्रपश्चाशदधिकशततमोऽध्यायः तस्यैवानन्तरं राजञच्छुककतीर्थसमीपतः। वासुदेवस्य तीर्थ तु सर्वलोकेषुपूजितम् तद्धि पुण्यं सुविख्यातं नर्मदायांपुरातनम्। तत्रहुङ्कारमात्रेण रेवाक्रोशंजगामसा यदा प्रभृति राजेन्द्र हुङ्कारेण गता सरित्। तदा प्रभृति स स्वामी हुङ्कारः शव्दितो वुधैः ॥३॥ अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः हुङ्गारतीर्थे यःस्रात्वापश्यत्यव्यर मव्युतम्। समुच्यतेनर: पापैः सप्जन्मकृतैरपि सङ्गमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् संसारार्णवमग्नानां नराणां पापकर्मिणाम्। नैवोद्धर्त्ताजगन्वार्थंविना ् ा र राय् णंपर : श्रीमार्कण्डेय उवाच सा जिह्रा या हरि स्तौति तच्ञचित्तं यत्तदर्पितम्। ततो गच्छेत्परं तीर्थ सङ्गमेश्वरमुत्तमम्। नर्मदा दक्षिणे कूले सर्वपापभयावहम्।। तावेव केवली श्लाध्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ॥ ६ ॥ धनदस्तत्रविश्रान्तोमुहर्त्त नृपसत्तम। पितृलोकात्समायातः कैलासं धरणीधरम् सर्वदासर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम्। येषां हृदिस्थोभगवान्मङ्गलायतनोहरि: प्रत्ययार्थ नृपश्रेष्ठ! ह्यद्यापि धरणीतले। यदन्यद्देवतार्च्चाया: फलं प्रान्नोति मानवः। साष्टाङ्ग्नणिपातेन तत्फलं लभते हरे: कृष्णवर्णा हि पाषाणा दृश्यन्ते स्फटिकोज्ज्वलाः॥ ३॥ ....- रेणुगुण्ठितगात्रस्ययावन्तोऽस्यरजःकणाः। तावद्वर्षसहस्त्राणिविष्णुलोकेमहीयते विन्ध्यनिर्भर निष्क्रान्ता पुण्यतोया सरिद्विरा। सम्मार्ज्जनाभ्युक्षणलेपनेन तदालये नश्यति सर्वपापम। प्रविष्टा नर्मदातोये सर्वपापप्रणाशने॥४॥ नारी नराणां परया तु भवत्या दृष्ट्रा त रेवा नरसत्तमस्य ॥ १० ॥ ये नार्चितो भगवान्वासुदेवो जन्मार्जितं नश्यति तस्य पापम्। सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा पूजयेत्सङ्गमेश्वरम्। अश्वमेधस्ययज्ञस्यफलंप्राप्नोत्यसंशयम्

स याति लोकं गरुडध्वजस्य विधूतपापः सुरसङ्कपूज्यताम्॥ ११॥ घण्टापताकावितनं यो ददेत्सङ्गमेश्वरे। हंसयुक्तविमानस्थो दिव्यस्त्रीशनसम्वृतः

शाठ्य नाऽपि नमस्कारं प्रयुअ्जश्चक्रपाणिनः। स रद्रपदमाप्नोति रुद्रस्यानुचरो भवेत् । दधिभक्तेन देवस्ययःकुर्य्याल्लिङ्गपूरणम्

सप्तजन्मार्जितं पापं गच्छत्याऽडशु न संशयः ॥१२॥ सिक्थसङ्ख्यं शिवे लोके स वसेत्कालमीप्सितम्।

पूजायां प्रीयतेस्द्रो जपहोमैर्द्दिवाकरः । शङ्कचक्रगदापाणिः प्रणिपातेन तुष्यति॥ श्रीफलैः पूरयेलिङ्ग' निःस्वो भूत्वा भवस्य तु ॥८॥

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारादितानाम्। सोऽपि तत्फलमाप्नोति गतः स्वर्गे नरेश्वर ! अक्षया सन्त्रतिस्तस्य जायते सप्तजन्मसु ॥६॥ स्नपनं देवदेवस्य दध्ना मधुघृतेन वा। यः करोति विधानेन तस्य पुण्यफलं शणु

६४४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेाखण्डे घृतक्षीरवहा नद्यो यत्र वृक्षा मघुस्रवाः। तत्र ते मानवायान्ति सुप्रसन्ने महेश्वरे पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्तु दद्यान्महेश्वरे। तत्सर्वं सप्तजन्मानि ह्यक्षयं फलमश्नुते सर्वेषामेव पात्राणां महापात्रं महेश्वरः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो महेश्वरः॥ एकोनषष्ठ्य त्तरशततमोऽध्यायः ब्रह्मचर्यस्थितो नित्यं यस्तु पूजयते शिवम्। अनरकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् इह जीवन्स देवेशो मृतो गच्छेदनामयम्॥ १४॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ शिवे तु पूजिते पार्थ! यत्फलं प्राप्यते बुधैः। योगीन्द्रे चैव तत्पार्थ! पूजिते लभते फलम् ॥ १५ ॥ ततो गच्छेन्महाराज तीर्थ. परमपावनम्। नर्मदायां सुदुप्प्रापं सिद्धंह्यनरकेश्वरम्

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। येषां गृहेषु भुञ्जन्ति शिवभक्तिरता नराः॥१६॥ युधिष्टिर उवाच

सन्निरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः। तत्रतत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च॥ शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह। जायन्तेलक्षणैर्यस्तु तानिमेवदसत्तम

यत्फलं वेदविदुषि भोजितेशतसङ्ख्यया। तत्फलं जायतेपार्थह्य केनशिवयोगिना यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति।

यत्र भुञ्जति भस्माङ्गी मूर्खो वा यदि पण्डितः। तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः॥४॥

तत्र भुअ्जति देवेशः सपत्ीको वृषध्वजः ॥ १६॥ त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतेः सह।

विप्राणां वेदविदुषां कोटिं सम्भोज्य यत्फलम्। विष्मूत्ररेतःसङ्काते का सज्ज्ञा जायते नृणाम् ॥५॥

भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिनाम्॥ २० ॥ एवमुक्त: स मार्कण्ड: कथयामासयोगवित्। ध्यात्वासनातनंसर्वंदेवदेवंमहेश्वरम्

सङ्गमेश्वरमासाद्यप्राणत्यागंकरोति यः। न तस्यपुनरावृत्ति: शिवलोकात्कदाघन श्रीमार्कण्डेय उवाघ

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे शृणु पार्थ! महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम्। सकाशाद ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे॥।७॥ गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम्। इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ॥८॥ अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा। यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम्॥ ६ ॥ गत्वामनुष्यभावे तु पापघिह्नाभवन्ति ते। तत्तेऽहंसम्प्रवक्ष्यामिश्णुष्वैकमनानृप सहित्वा यातनां सर्वा गत्वा वैवस्वतक्षयम्। विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति घिहनिताः ॥ ११ ॥

६४६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५६ तमोऽध्याय: ] गर्भस्थशरीरवर्णनम् * ६४७

गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । ब्रह्महाजायतेकुष्ठी स्यावदन्तस्तुमद्यपः कृत्वावै योनिमाप्नोतितैरश्चींनात्रसंशयः । एवमादीनिचान्यानिचिह्नानिनृपसत्तम कुनखीस्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मागुरुतल्पगः। संयोगीहीनयोनिःस्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः स्वकर्मविहितान्येवद्वश्यन्ते यैस्तु मानवाः। ततोजन्मततोमृत्युःसर्वजन्तुषु भारत ग्रामशकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप !। जायतेनाSत्रसन्देहः समीभूतेशुभाऽशुभे। स्त्रीपु सोसम्प्रयोगेणविशुद्धेशुक्रशोणिते खरो वै बहुयाजी स्याच्छाऽनिमन्त्रितभोजनात्॥ १४॥ पञ्चभूतसमोपेतः सषष्टः परमेश्वरः। इन्द्रियाणिमनः प्राणाः ज्ञानमायुःसुखंधृतिः अपरीक्षितभोजीस्याद्वानरोविजने वने। वितर्जकोऽथमार्जार:खद्योतः कक्षदाहतः धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च। प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीबर्दो भवेद्धि सः। तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरदिमिच्छतः। अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीवतां व्रजेत् ॥१६ ॥ प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्च्छितः ॥ ३४॥ मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन्। मास्यर्वुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियर्युतः। फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नाऽत्र संशयः॥१७॥ आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् ॥ मृतोवानरतांया तितन्मुक्तोऽथगलाडवान्। अदत्त्वाभक्षयंस्ता निह्यनपत्योभवेन्नरः वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव घ ॥ ३५॥ हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः। प्रवाजीगमनाद्राजन्भवेन्मरुपिशाचकः॥ पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम्। वातकोजलहर्त्ता घ धान्यहर्त्ता घ मूषकः । अप्राप्तयौवनागच्छन्भवेत्सर्पइतिश्रुतिः सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम्॥ ३६ ॥ गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम्। भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्त्तिमेव च। आत्मागृह्ात्यजःपूर्वतृतीयेस्पन्दतेघसः जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः ॥ २१॥ दौह दस्याSप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात्। अविक्रेयान्विक्रयन्वैविकटाक्षोभवेन्नर। अयोनिगोवृकोहिस्यादुलूक:क्रयवश्चनात् वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्य प्रियं स्त्रियाः॥३८॥ मृतस्यकादशाहे तु भुआ्जानः शवोपजायते। प्रतिश्रुत्यद्विजायार्थमददन्मधुको भवेत् स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पश्चमे शोणितोङ्गवः। राज्ञीगमाद्गवेद्दुष्टतस्करोविडराहकः। परिवादीद्विजातीनांलभतेकाच्छपीं तनुम् षष्ठे बलं च वर्णश्च नखूरोम्णां च सम्भवः ॥३६॥ व्रजेद्ेवलको राजन्योनिं चाण्डालसज्ज्ञिताम्। मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः। सपमे चाऽट्टमेचैव त्वचावान्स्मृतिवानपि दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः॥२५॥ पुनर्गर्भं पुनर्द्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति। अट्मे मास्यतो गर्भो जातःप्राणैर्वियुज्यते मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्टवा रोगवान्परमांसभुक्। सोदर्यागमनात्पण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत् ॥ २६ ॥। नवमे दशमे वाऽपि प्रबलैः सूतिमारुतैः। निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः ॥ ४२॥ ग्रामभट्टो दिवाकीततिर्देवज्ञो गर्दभो भवेत्। शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः। अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम्। कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव घ ॥। २७॥ सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा। स एव दृश्यतेराजन्प्रकाशात्परमर्मणाम्। यद्वातद्वापिपारक्यंस्वल्पंवायदिवा बहु तिस्त्रः कोट्योऽर्द्धकोटी व रोम्णामङ्गबु भारत!।।४४।।

६४८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १५६ तमोऽध्यायः ] वैतरणीतरणोपायवर्णनम्* ६४६ द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः। प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानि गच्छन्ति जन्तवः । हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा॥४५॥ घतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी ॥ ६२॥ एवं प्रवर्त्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे। उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम्॥ तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथातुपतन्ति ते। मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्य गुरुमेव च गतिरूरध्वाध धर्मेण ह्यधर्म्मेण त्वधोगतिः। जायते सर्ववर्णानांस्वधर्म्मचलनान्नृप अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु सन्ततम्। देवत्वे मानवत्वे घ दानभोगादिका: क्रियाः। पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्म्मेषु निश्चलाम् ॥ ६४॥ दवश्यन्ते या महाराज ! तत्सर्वं कर्मजं फलम् ॥४८॥ परित्यजन्ति ये पापा: सन्ततं तु वसन्ति ते। स्वकर्मविहितेघोरे कामक्रोधार्जिते शुभे। निमज्जेन्नरके वोरे यस्योत्तारोनविद्यते विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम्॥ ६५॥ उत्तारणायजन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् । एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्॥: स्त्रीबालवृद्धदीनानांच्छिद्रमन्वेषयन्ति ये। पच्यन्तेतत्रमध्येवैक्रन्दमाना:सुपापिनः नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम्। तत्तीर्थ सर्वतीर्थानामुत्तमं भुविदुर्ल भम् श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रंयोविप्नयतिदुर्मतिः । कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम् तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वापूजयेत महेश्वरम्। महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति] ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्ययोदानंनप्रयच्छति। आह्यनास्तियोव्रतेतस्यवासस्तुसन्ततम् तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्वेनु वैतरणींशुभाम्। स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यांनसंशयः अग्निदोगरदश्चैव राजगामी घ पैशुनी । कथाभङ्गकरश्रैव कूटसाक्षी च मद्यपः ॥ युधिष्ठिर उवाघ वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः । सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः ॥७0 ॥ यमद्वारेमहाघोरेयासा वैतरणी नदी। कि रूपा किंप्रमाणासाकथंसाव हतिद्विज ब्राह्मणोरसविक्रेता वृषलीपतिरेव । गोकुलस्यतृषार्त्तस्य पालीभेदं करोति यः कथं तस्या: प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु सन्ततम्। कन्याभिदूषकश्चैव दानंदत्त्वातु तापकः। शद्रस्तुकपिलापानीव्राह्मणोमांसभोजनी केषां तु साऽनुकूला सा ह्यतद्विस्तरतो वद॥ ५५॥ एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप!। सानुकूलाभवेद्येन तच्छृणुष्व नरोधिप श्रीमार्कण्डेय उवाच अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये। अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् । धर्मपुत्र महाबाहो शणु सर्व मयोदितम्। या सावैतरणीनाम यमद्वारेमहासरित् कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् अगाधा पाररहिता दूष्टमात्रा भयावहा। पूयशोणिततोयासामांसकर्ई्दमनिर्मिता स्वर्णशङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम् ॥७५॥ तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा। कृमिभिः सङ्कलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम्। शिशुमारैश्चमकरैर्वज्रकर्त्तरि संयुतैः। अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिस्र र्मर्मभेदिभिः कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने॥ ७६ ॥ तपन्ति द्वादशादित्या: प्रलयान्त इवोरबणाः । यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्य डुपं पट्टबन्धनैः पतन्ति तत्र वै मर्त्त्याः क्रन्दन्नो भृशदारुणम् ॥ ६० ॥ उड्डपोपरितांधेनु सूर्यदेह समुद्धवाम्। कृत्वाप्रकल्पयेद्विद्वांञच्छत्रोपानद्यगान्विताम् हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्तिमुद्दुर्मुहुः। अङ्गलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत्। असिपत्रवने वोरे पतन्तं योऽभिरक्षति॥ ६१॥ इममुच्चारयेन्मन्त्रं सङ्ग्रह्याऽस्याश्च पुच्छकम्॥७६॥

१५६ तमोऽध्याय: ]* अनरकेश्वरतीर्थमहत्त्ववर्णनम्* ६५१ ६५० * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले। तर्पणंविधिवत्कृत्वा पितृणां दैवपूर्वकम् ॐयमद्वारे महावोरे या सावैतरणीनदी। तर्त्तु कामोददाम्येनांतुभ्यंवैतरणिनमः सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद द्विजातये। । इत्यधिवासनमन्त्र: ।। पश्चात्सम्भोजयेद्विप्रान्स्वयं चैव विमत्सरः॥ ६४ ॥ गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः। एवंकृतेनरश्रेष्ठ! न जन्तुर्नरकं व्रजेत् । अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थिति:॥ गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्॥ ८१॥ अनेन विधिना कृत्वा नपश्येन्नरकान्नरः। तत्र तीर्थेमृतानां तु नराणांविधिनानृप ॐविष्णुरूपद्विजश्रेष्ठभूदेवपङक्तिपावन!। सदक्षिणामया दत्ता तुभ्यंवैतरणि नमः मन्वन्तरंशिवेलोकेवासोभव तिदु्ल्लमे। विमानेनाऽर्कवर्णेन किङ्किणीशतशोभिना ॥ इति दानमन्त्र: । स गच्छति महाभाग! सेव्यमानोऽप्सरोगणैः। ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुवैतरणीं शिवाम्। सर्वप्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणायनिवेदयेत् भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः॥ ६८॥ --- पुच्छ सङ्गृह्य सुरभेरग्र कृत्वा द्विजं ततः ॥। ८४ ॥। पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः। धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये। उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तुते सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ ६६ ॥ । इत्यनुव्रजमन्त्र: ॥ प्राप्यचाश्वयुजेमासिकृष्णपक्षेघतुर्दशीम्। अहोरात्रोषितोभूत्वापूजयित्वामहेश्वरम् अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्व तस्य गृहं नयेत्। एवंकृतेमहीपालसरित्स्यात्सुखवाहिनी महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नाऽत्र संशयः ॥ १०० ॥ तारयते तया धेन्वा सा सरिजलवाहिनी। अष्टाविशतिकोस्योवैनर काणांयुधिष्ठिर! विमुकानरकैर्दुःखैःशिवलोकं्रजन्तिते सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये घ मानुषाः॥८७। तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान्। रोगीरोगाद्विमुक्त: स्याच्छाम्यन्ति परमापदः। लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः॥ १०२॥ स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसम्मितम् ॥८८॥। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे मृतस्यैव तुयद्दानं परोक्षेतत्समं सन्ृतम्। स्वहस्तेन ततोदेयंमृते क:कस्यदास्यति रेवाखण्डेऽनरके वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्ट्य त्तरशततमोऽध्यायः॥ इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम्। इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो! दानं मया वैतरणीसमुत्थम्। शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम्॥ ६०॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्द्दशी। स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम्॥ ६१॥ पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः। पश्चाजागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः ॥ ६२॥

षष्ट्य त्तरशततमोऽव्यायः एकषष्ट्यु त्तरशततमोऽध्यायः मोक्षतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् सर्पतीर्थ माहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गच्छेन्महाराज सर्पतीर्थमनुत्तमम्। ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र मोक्षतीर्थमनुत्तमम् । सेवितंदेवगन्धर्वर्मुनिभिश्च तपोधनैः यत्र सिद्धा महासर्पास्तपस्तप्त्वा युधिष्टिर!॥ १॥ वहवस्तन्न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः। वासुकिस्तक्षकोघोरः सर्य ऐरवतस्तथा। कालियश्चमहाभागःकर्कोटकधनञ्जयौ यत्र सिद्धा महाभागा ऋषयः सतपोधनाः॥२॥ शङ्चूडो महातेजा धृतराष्ट्रो वृकोदरः। कुलिको वामनश्चैवतेषां ये पुत्रपौत्रिण: पुलस्त्यः पुलहो विद्वान्क्रतुश्चैव महामतिः। प्राचेतसोवसिष्ठश्च दक्षो नारदएव च तत्र तीर्थे महापुण्ये तपस्तप्त्वा सुदुष्करम्। एते चाऽन्ये महाभागा: सप्तसाहस्रसञ्ज्ञिताः। भुञ्जन्ति विविधान्भोगान्क्रीडन्ति च यथासुखम् ॥४॥ मोक्षं गता: सह सुतैस्तत्तीर्थ तेन मोक्षदम् ॥४॥ तत्र तीर्थे तुयः स्नात्वातर्पयेत्पितृदेवताः। वाजपेयफलं तस्य पुरा प्रोवाध शङ्करः तत्र प्रवाहमध्ये तु पतिता तमहा नदी। तत्र तत्सङ्गमं तीर्थ सर्वपापक्षयङ्रम्॥ स्नातानांसर्पतीर्थेतुनराणां भुविभारत। सर्पवृश्चिकजातिभ्योन भयंविद्यतेक्कचित् ऋृग्यजुःसामसञ्ज्ञानामभ्यस्तानां तुयत्फलम्। मृतो भोगवतीं गत्वापूज्यमानोमहोरगैः। नागकन्यापरिवृतो महाभोगपतिर्भवेत् सम्यग्जप्त्वा तु विधिना गायत्रीं तत्र तलभेत् ॥ ६ ॥ मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे च याऽशटमी। तत्र दत्तं हुतं जप्ं तीर्थसेवार्जितं फलम्। सर्वमक्षयतां याति मोक्षसाधनमुत्तमम् सोपवास: शुचिर्भूत्वा लिङ्ग' सम्पूरयेत्तिलैः॥ तत्र तीर्थे मृतानां तु संन्यासेन द्विजन्मनाम्। यथाविभवसारेण गन्धपुष्पेः समर्चयेत्॥।८।। अनिवर्त्तिका गतिस्तेषां मोक्षतीर्थप्रभावतः॥८।। एवं विधाय विधिवत्प्रणिपत्यक्षमापयेत्। तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छणुप्वनरेश्वर एषतेविधिरुद्विष्टःसंक्षेपेण मयाऽनघ। व्युष्टिस्तीर्थस्य महतीपुराणे याऽभिधीयते तिलास्तत्र व यत्सङ्ख्याः पत्रपुष्पफलानि घ। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यांसंहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे तावत्स्वर्गपुरे राजन्मोदते कालमीप्सितम् ॥ १० ॥ रेवाखण्डे मोक्षतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षष्ठ्य त्तरशततमोऽध्यायः॥१६० ॥ ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले । सुरूपः सुभगश्चैवधनकोटिपतिर्भवेत्॥। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे सर्पतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकषष्ट्रयुत्तरशततमोऽध्यायः॥१६१॥

१६४ तमीऽध्यायः ] साम्वौरश्वरतीर्थवर्णनम् * ६६५

अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य प्रोवाचेति शिवः स्वयम् ॥४॥ द्विषष्ट्य त्तरशततमोऽध्यायः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽचन्तीखण्डे

गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्यवणेनम् रेवाखण्डे नागतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६३॥

श्रीमार्कण्डेय उवाच गोपेश्वरं ततो गच्छेत्सर्प्पक्षेत्रादनन्तरम् । यत्र स्नानेन चैकेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः तत्रतीर्थेतुयःस्नात्वाकुरुते प्राणसंक्षयम्। सगच्छेद्यदियुक्तोपिपापेनशिवमंदिरम् चतुःषष्ट्यु त्तरशततमोऽध्यायः तत्र तीर्थे तुयः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम्। मुच्यतेसर्वपापैश्च रुद्रलोकंसगच्छति क्रीडित्वा च यथाकामं रुद्रलोके महातपा:। श्रीमार्कण्डे यउवाच इह मानुष्यतां प्राप्य राजा भवति धार्मिक:॥४॥ ततो गच्छेन्महाराज! साम्वौरं तीर्थमुत्तमम्। हस्त्यश्वरथसम्पन्नोदासीदाससमन्वितः। पूज्यमानो नरेन्द्रैश्च जीवेद्वर्षशतंसुखी यत्र सन्निहितो भानु: पूज्यमानः सुरासुरैः ॥१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तत्रयेपङ्गतांप्राप्ताःशीर्णघ्राणनखानराः। ददुमण्डलभिन्नाङ्गा मक्षिकाकृमिसङ्कलाः रेवाखण्डे गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्विषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६२: माता पितृभ्यां रहिता भ्रातृभार्याविवर्जिताः। अनाथा विकला व्यङ्गा मग्ना ये दुःखसागरे॥ ३॥ तेषां नाथो जगद्ोनिर्नर्मदातटमाश्रितः । त्रिषष्ड्य त्तरशततमोऽध्यायः साम्वौरनाथो लोकानामार्त्तिहा दुःखनाशनः।।४।।

नागतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तत्र तीर्थेतुयः स्नात्वामासमेकंनिरन्तरम्। पूजयेद्धास्करंदेवं तस्यपुण्यफलं शणु यत्फलं चोत्तरे पार्थ! तथावै पूर्वसागरे। दक्षिणेपश्चिमेस्नात्वातत्रतीर्थेतुतत्फलम् श्रीमार्कण्डेय उवाच कौमारेयौवनेपापंवार्द्धकेयच्चसश्चितम्। तत्प्रणश्यतिसाम्वौरेस्नानमात्रान्नसंशयः ततोगच्छेन्महाराज नागतीर्थमनुत्तमम्। आश्विनस्यसितेपक्षेपश्चम्यांनियतःशुचि: न व्याधिर्नैव दारिद्रय न घैवेष्टवियोजनम्। रात्रौ जागरणं कृत्वा गन्धधूपनिवेदनैः । सप्तजन्मानि राजेन्द्र! साम्वौरपरिसेवनात् ॥८ ।। प्रभाते विमले स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा यथाविधि॥२॥ सप्तम्यामुपवासेन तद्विनेधाप्युपोषिते। सतत्कलमवा ्नोति तत्रस्नात्वानसंशयः मुच्यते सर्वपापेभ्यो नाऽत्र कार्या विचारणा। रक्तचन्दनमिश्रेण यदर्घ्येण फलं स्मृतम्। तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करिष्यति॥ ३॥ तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ट! स्नात्वा तत्फलमाप्तुयात् ॥१०॥ ६१

६६६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६६ तमोऽध्याय: ] सिद्धेश्वरीदेवीमाहात्म्यवर्णनम् # ६६७ नर्मदासलिलं रम्यं सर्वपातकनाशनम्। निरीक्षितं विशेषेण साम्वौरेण महात्मना ॥। ११।। सिद्धिं ते परमां प्राप्ता नर्मदायाः प्रभावतः॥७॥

ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ स्नात्वा पश्यन्ति देवेशं साम्वौरश्वरमुत्तमम् ॥ १२ ॥ सूर्यलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्॥ १३॥ इात श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डेसा म्वौरेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम घतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः षट्षष्ड्यधिकशततमोऽध्यायः सिद्ध इवरीदेवी तीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच पश्चषष्ड्य त्तरशततमो ध्यायः ततः सिद्धेश्वरीदेवीवैष्णवीपापनाशिनी। आनन्दंपरमं प्राप्ताद्वष्टास्थानंसुशोभनम् सिद्ध श्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् तत्रतीर्थे नरः स्रात्वापूजयेत्पितृदेवताः। देवींपश्यतियोभक्त्यामुच्यतेसर्वपातकैः

श्रीमार्कण्डेय उवाच मृतवत्सा तु या नारी वन्ध्या स्त्री जननी तथा।

नर्मदादक्षिणे कूले सिद्धेश्वरमितिश्रुतम्। पुत्रं सा लभते नारी शीलवन्तं गुणान्वितम्॥ ३॥

तीर्थं परं महाराज! सिद्धैः कृतमिति प्रभो !॥ १॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पश्वेद्वेवीं सुभक्तितः।

तत्र तीर्थ महापुण्यं सर्वतीर्थेषुपावनम्। नर्मदायामहाराज दक्षिणं कूलमाश्रितम् अप्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालेऽथवा नृप ।॥४॥

तत्र तीर्थे नरः स्ात्वा तर्प्पयेत्पितृदेवताः। श्राद्धंतत्रैवयोदद्यात्पितृनुद्दिश्य भारत सङ्गमे तु ततः स्रान्ः तारीवापुरुपोऽपि वा। पुत्रंधनंतथादेवीददातिपरितोषिता गोत्ररक्षां प्रकुरुते दृष्टा देवी सुपूजिता। प्रजा च पाति सततंपूज्यमानान संशयः तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्न संशयः। तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या स्नात्वा पूजयते शिवम् ॥४॥ नवम्यां च महाराज! स्नात्वा देवीमुपोषितः ।

रात्रौ जागरणं कृत्वा पठेत्पौराणिकीं कथाम्। पूजयेत्परया भक्त्या श्रद्धापूतेन चेतसा॥७ ॥

ततः प्रभाते विमले स्नानं कुर्याद्यथाविधि॥ ५॥ स गच्छेत्परमं लोकं यः सुरैरषि दुरलभः ॥८॥

वीक्षते गिरिजाकान्तं स गच्छेत्परमां गतिम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

पुरा सिद्धा महाभागा कपिलाद्या महर्षयः॥६॥ जपन्तश्च परं ब्रह्म योगसिद्धा महाव्रताः ।

१६७ तमोऽध्याय: ]* मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् *

मामूचतुः प्रहष्टौ तौ निवासार्थं युघिष्ठिर॥॥ १२॥ सप्तषष्ट्य त्तरशततमोऽध्यायः देवावूघतुः

मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अस्मिन्स्थाने स्थितौ विद्धि सह देवैः सवासवैः।

युधिष्टिर उवाच एवमुक्त्वा ततो देवौ तत्रैवाऽन्तरधीयताम्॥१३॥

नर्मदादक्षिणेकूले त्वच्चिह्न नोपलक्षितम्। तीर्थमेतन्ममाSख्याहि सम्भवंघमहामुने अहंघस्थापयित्वातौशङ्गरंकृष्णमव्ययम्। कृतकृत्यस्ततोजातःसम्पूज्यसुसमाहितः तस्मिस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। श्रीमार्कण्डेय उवाघ मार्कण्डेश्वरनाम्ना वै विष्णु त्रिभुवनेश्वरम् ॥ १५॥ पुराकृतयुगस्यादौ दक्षिणेगिरिमुत्तममम्। विन्ध्यंसर्वगुणोपेतं नियतोनियताशन: स गच्छेत्परमंस्थानं वैष्णवं शैवमेव च। घृतेन पयसावाऽथ दध्नाच मधुना तथा ऋषिसङ्घैः कृतातिथ्यो दण्डके न्यवसं घिरम्। नार्मदेनोदकेनाSथ गन्धधूपैः सुशोभनैः। पुष्पोपहारैश्च तथा नैवेद्यैन्नियतात्मवान् उषित्वा सुघिरं कालं वर्षाणामयुतं सुखी॥ ३॥ एवं विष्णोः प्रकुर्वीतजागरंभक्तितत्परः। स्ानादीनितथाराजन्प्रयतःशुचिमानसः तान्नृषीन्समनुज्ञाप्य शिष्यैरनुगतस्ततः। निवृत्तः सुमहाभाग! नमेदाकूलमागत ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः। द्वादश्यां कारयेद्ेवपूजनं वैष्णवोनरः पुण्यं घ रमणीयं घ सर्वपापविनाशनम्। कृत्वाऽहमास्पदंतत्र द्विजसङ्गसमायुत एवं कृत्वाचतुर्दश्यामेकादश्यां नरोत्तम!। वैष्णवंलोकमाप्नोतिविष्णुतुल्योभवेन्नरः ब्रह्मचारीभिराकीर्ण गार्हस्थ्ये सुप्रतिष्ठितैः। वानप्रस्थैश्च यतिभिर्यताहारैर्यतात्मभि:॥६॥ माहेश्वरे च राजेन्द्र! गणवन्मोदते पुरे। श्राद्धं च कुरुते तत्र पितृनुदिश्य सुस्थिरः

तपस्विभिर्महाभागैः कामक्रोधविवर्जितैः। तत्राऽहंवर्षमयुतंतपःकृत्वा सुदारुणम तस्य ते ह्यक्षयां तृप्ति प्राप्नुवन्ति न संशयः। नर्मदायां द्विजः स्रात्वा मौनी नियतमानसः ॥२२॥ आराधयं वासुदेवं प्रभु' कर्त्तारमीश्वरम्। जपंस्तपोभिर्नियमैर्नर्मदा कूलमाश्रितः। उपास्य सन्ध्यां तत्रस्थो जपं कृत्वा सुशोभनम्। ततस्तौ वरदौ देवौ समायातौ युघिष्ठिर!। तर्पयित्वा पितृन्देवान्मनुष्यांश्च यथाविधि॥२३॥ प्रत्यक्षौ भास्करौ राजन्नुमाश्रीभ्यां विभूषितौ॥ ६॥ प्रणम्याऽहं ततो देवौ भक्तियुक्तो वचोऽब्रुवम्। कृष्णस्य पुरतः स्थित्वा मार्कण्डेशस् वा पुनः। ऋृग्यजुःसाममन्त्रांश्च जपेदत्र प्रयत्नतः ॥ २४॥ भवन्तौ प्रार्थयामि स्म वराहौं वरदौ शिवौ ॥ १० ॥ ऋच्मेकांजपेद्यस्तुऋग्वेदस्य फलं लभेतु। यजुवैदस्य यजुषासाम्नासामफलंलभेत् धर्मस्थिति महाभागौ भक्ति वाऽनुत्तमां युवाम्। एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता। अजरो व्याधिरहितः पश्चविंशतिवर्षवत्॥ अस्मिन्स्थाने सदा स्थेयं सह देवेरसंशयम् ॥ ११ ॥ मृतप्रजा तु या नारी वन्ध्या स्त्रीजननी तथा ॥ २६ ॥

एवमुक्तौ मया पार्थ! तौ देवौ कृष्णशङ्करौ। रुद्रांस्तु विधिवज्प्त्वा ब्राह्मणो वेदतत्त्ववित्। लिङ्गस्य दक्षिणे पार्श्ते स्थापयेत्कलशं शिवम् ॥ २७॥

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६८ तमोऽध्याय: ] * अङ्कूरश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * ६७१ रुद्रैकादशभिर्मन्त्रे स्नापयेत्कलशाम्भसा। पुत्रमाप्नोतिराजेन्द्र दीर्घायुषमकल्मषम् मार्कण्डेश्वरवृक्षान्यो दूरस्थानपि पश्यति। यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः। विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नामविश्रवसेतिघ

ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते शङ्करोऽब्रवीत् ॥ २६॥ कस्मिंश्चिदथ काले घ भरद्वाजो महामुनिः।

य इदं शृणुयाद्गक्त्या पठेद्वा नृपसत्तम !। सर्वपापविशुद्धात्मा जायतेनाSत्रसंशयः स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप !॥ ६।।

इदं यशस्यमायुष्यंधन्यं दुःस्वप्ननाशनम्। पठतांश्ण्वतां वाऽपिसर्वपापप्रमोघनम् स तया रमतेसार्धं पौलोम्या मघवा इव। मुदा परमयाराजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे केनचित्वथकालेन पुत्रः पुत्रगुणैयुत्ः। जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः

रेवाखण्डे मार्कण्डेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तषष्टयुत्तरशततमोऽध्यायः॥ सोऽपिमौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युघिष्ठिर। सर्वभूताभयंदत्त्वाचचार परमम्वतम् तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह। सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम है॥१३॥ यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि। ब्रह्माऽप्युकत्वा जगामाSडशु लोकपालत्वमीप्सितम् ॥१४॥ अङ्कूरेश्वरतीथमाहात्म्यवर्णनम् ततस्त्वनन्तरेकालेकैकसीनामराक्षसी। पातालंभूतलंत्यक्त्वाविश्रवंचकमे पतिम्

श्रीमार्कण्डेय उवाच पुत्रोऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम !।

नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वर मुत्तमम्। तीर्थ सर्वगुणोपेतं त्रिपु लोकेषु विश्रुतम् कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा घ विभीषण: ॥ १६ ।।

यत्रसिद्धंमहारक्षआराध्यतु महेश्वरम्। शङ्करंजगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम् कुम्भश्चैव निकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ। महाबलौ महावीर्योमहान्तौ पुरुषोत्तम

युधिष्ठिर उवाच अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान्।

किं तद्रक्षो द्विजथ्रेष्ठ!किनाम कस्यवाऽन्वये। एतद्विस्तरतःसर्वकथयस्वममाSनघ विभीषणं घ गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः ॥।१८।

अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांस: पापकारिणः। ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्ष: पितामहम्। परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः

युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम् ॥४॥ दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम्। नर्मदायां प्रसङ्गन ह्ङ्कूरोराक्षसेश्वर:

धर्मपुत्रवचःश्रुत्वामार्कण्डेयोमुनीश्वरः। स्मितंकृत्वाबभाषेतांकथांपापप्रणाशनीम् तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतंकिल। ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरञ्जयः ॥२१॥

मार्कण्डेय उवाच वरेण च्छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः। वरं वृणीष्व भन्द्रते तव दास्यामि सुव्रत प्रोवाच राक्षसो वाक्य देवदेवं महेश्वरम्। वरदं सोऽग्रतो द्वृष्टाप्रणम्य च पुनःपुनः मानसोब्रह्मणःपुत्रः पुलस्त्योनामपाथिवः। वेदशासप्रवक्तामसाक्षाद्वेघाइवाऽपर: तृणबिन्दुसुता तस्य भार्याSडसीत्परमेप्टिनः । यदि तुष्टो महादेव! वरदोऽसि सुरेश्वर !।

तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामना: ॥9॥ दुर्ल्ल भं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे ॥ २४ ॥ ममनाम्ना स्थितोऽनेनवरेणत्रिपुरान्तक!। सदासन्निहितोऽप्यत्रतीर्थेभ वितुमर्हसि

६७२ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६६ तमोऽध्याय: ] * देवपन्नमहीपतिवर्णनम् * ६७३

ईश्वर उवाघ अनिवर्त्तिकागतिस्तस्यर्द्रलोकादसंशयम्। कृमिकीटपतङ्गानां तत्रतीर्थेयुघिष्ठिर यावद्विभीषणमतंयावद्धर्मनिषेवणम्। करिष्यसि दृढात्मात्वं तावदेतद्धविष्यति अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत् ॥ ४१॥ एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः । विमानेनाऽर्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम् एत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम्। तीर्थ सर्वगुणोपेतं परमम्पापनाशनम्॥ गते चाऽदर्शनं देवे स्नात्वाSडघम्य विधानतः । येऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम्। स्थापयामास राजेन्द्र! ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्॥२८॥ लभन्ते नाऽत्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते॥४३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे पूज यित्वा सुरेशानं स्तोत्रैहदैः सुपुष्कलैः। रेवाखण्डे अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाSट्रषष्ट्य त्तरशततमोऽध्यायः॥ जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः॥ ३०॥ पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः। सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवासीत्सीत्तपरयामुदा॥३१॥ तत्रतीर्थे तु यः स्नात्वापूजयेत्परमेश्वरम्। अङ्कूरेश्वरनामानं सोऽश्वमेधफलंलभेत् एकोनसपत्यधिकशततमोऽध्यायः

माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वाऽपि यच्छुभम् । काममोदिनीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम् ॥ ३३ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच माण्डव्यखातात्पश्चिमतस्तीर्थं तद्ङ्कूरश्वरम्। ततोगच्छेत्परंतीर्थ पुण्यंप्रापप्रणाशनम्। माण्डव्योयत्रसंसिद्धऋषिर्नारायणस्तथा तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ॥३४॥ नारायणेन शुश्रूषाशलस्थेनकृतापुरा। तत्र स्नात्वामहाराज मुच्यतेपापकञ्चुकात् सन्ध्यामाधम्ययत्नेन जपंकृत्वाऽथभारत। तर्पयित्वा पितृन्देवान्मनुष्यान्भरतर्षभ युधिष्टिर उवाघ सचैल: क्विन्नवसनोमौनमास्थायसंयतः । अष्टम्यां वा घतुर्द्दश्यामुपोष्यविधिवन्नरः आश्रर्यमेतलोकेषु यचत्वया कथितं मुने।। न दवष्टं न श्रुतं तात! शूलस्थेन तपः कृतम् पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु। एतत्सर्वं कथय मे ऋषिभिः सहितस्य वै। साग्र' तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि घ॥ ३७॥ अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं माण्डव्यस्य कूतूहलात्॥४॥ भवन्ति तानि द्ृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते। श्रीमार्कण्डेय उवा तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते॥ ३८ ॥ शृणु राजन्यथावृत्तं पुरा वेतायुगेक्षितौ। लोकपालोपमो राजादेवपन्नोमहामतिः स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहतम्। धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च यज्वादानरतः सदा। प्रजा ररक्ष यत्नेन पिता पुत्रानिवौरसान होमाद्शगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्॥ ३६॥ दात्यायनीप्रिया भार्या तस्य राज्ञोवशानुगा। हारनूपुरवोषेण भङ्काररवनादिता त्रिगुणंचोपवासेनस्नानेन घ चतुर्गु णम्। संन्यासंकुरुतेयस्तु प्राणत्यागंकरोतिवा परस्परं तयो: प्रीतिर्वर्द्धतेऽनुदिनं नृप !।

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६६ तमोऽध्याय: ] * शम्बरेणकाममोदिनीहरणवर्णनम् * ६७५

वंशस्तम्बे स्थितोराजा संशास्ति पृथिवीमिमाम्॥ ८॥ तस्या नाम कृतं पित्रा हर्षात्कामप्रमोदिनी॥२४॥ हस्त्यश्वरथसम्पूर्णा धनवाहनसंयुताम्। अलङ्कृतो गुणैः सर्वेरनपत्यो महीपति: ततःकालेनववृधेरूपेणास्तम्भयजगत्। हंसलीलागतिः सुभ्नः स्तनभारावनामिता रक्तमाल्याम्बरधरा कुण्डलाभरणोज्ज्वला। व्रतोपवासनियमैः पत्नीभिः सह तस्थिवान्। दिव्यानुलेपनवती सखीभिः सा सुरक्षिता॥ २६॥ आराधयद्गगवतीं चामुण्डां मुण्डमर्दिनीम् ॥ ११॥ कुचमध्यगतो हारोविद्यन्मालेवराजते। भ्रमराश्चितकेशीसाबिम्बोष्ठीचारुहासिनी स्तोत्रैरनेकैर्भक्त्या घ पूजाविधिसमाधिना। कर्णा तप्राप्तनेत्राभ्यां पिवन्तीवाऽथ कामिनः । जय वाराहि चामुण्डे जय देवि! त्रिलोचने !॥। १२ ।। चन्द्रताम्बूलसौरभ्यैराकर्षन्तीव मन्मथम् ॥ २८॥ ब्राह्मि! रौद्रि! घ कौमारि! कात्यायनि ! नमोऽस्तु ते। कम्बुग्रीवा चारुमध्या ताम्रपादाङ्गगुलीनखा। प्रघण्डे! भैरवे! रौद्रि! योगिन्याकाशगामिनि।॥ १३॥ निम्ननाभि: सुजघना रम्भोरू सुदती शुभा ॥ २६॥ नास्तिकिश्चित्त्वयाहीनंत्रैलोक्येसघराचरे। राज्ञास्तुताचसंतुष्टादेवीवचनम व्रवीत् मातापितृसुहृद्धर्गे क्रीडानन्दविवर्द्धिनी। वरयस्व यथाकामं यस्ते (यत्ते) मनसि वर्त्तते। एकस्मिन्दिवसे बाला सखीवृन्दसमन्विता॥३०॥ आराधिता त्वया भक्त्या तुष्टा दास्यामि ते वरम् ॥ १५॥ चन्दनागरुताम्बूलधूपसौमनसाश्चिता। गृहीत्वा पुष्पधूपादि गता देवीप्रपूजने।। देवपन्न उवाघ तडागतट उत्सृज्यभूषणान्यङ्गवेष्टकान्। चक्रःसरसिता:क्रीडां जलमध्यगतास्तदा यदि तुष्टाऽसि देवेशि वराहो यदिवाऽप्यहम्। पुत्रसन्तानरहितं संतप्तं मांसमुद्धर क्रीडन्तींतामवेक्ष्याथससखीं विमलेजले। राक्षसःशंबरो नामश्येनरूपेणचाऽगमत् सन्तानं नयमे वृद्धिगोत्ररक्षां कुरुष्व मे। अपुत्रिणांगृहाणीह शमशानसदृशानिहि गृहीता जलमध्यस्था तेन सा काममोदिनी। पितरस्तस्यनाश्नन्ति देवताऋषिभिःसह। क्रियमाणेऽप्यहरहःश्राद्धेमत्पितरःसदा खमुत्यपात दुष्टात्मा गृहीत्वाऽडभरणान्यपि॥ ३४॥ दर्शयन्ति सदाऽत्मानं स्वप्ने क्षुत्पीडितं मम। वायुमार्ग गतः सोऽथ कामिन्या सह भारत!। इति राज्ञो वचः श्रुत्वा देवी ध्यानमुपागता॥ १६॥ अपतन्कुण्डलादीनि यत्र तोये महामुनिः ॥ ३५॥ दिव्येन चक्षुषा दृष्टं त्रैलोक्यं सचराघरम्। प्रसन्नवदना देवी राजानमिदमब्रवीत् माण्डव्यो नर्मदातीरे काष्ठवत्सञ्जितेन्द्रियः। लीनोमाहेश्वरे स्थानेनारायणपदेपरे सन्तानं नाऽस्ति ते राजंस्त्रैलोक्ये सघराचरे। तस्य घानुघरोभ्राता भ्रातुः शुश्रूषणे रतः। तपोजपकृशीभूतो दध्यौदेवं जनार्दनम् यजस्व यज्ञपुरुषमपत्यं नास्ति तेऽन्यथा।। २१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे मयाद्वष्टंमहीपालत्रैलोक्यं दिव्यचक्षुषा। एवमुक्त्वागता देवीराजास्वगृहमागमत् रेवाखण्डेकाममोदिनीहर णवर्णनं नामैकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १६६॥ इयाज यज्ञपुरुषं सञ्जाता कन्यका ततः। तेजस्विनी रूपवती सर्वलोकमनोहरा॥ देवगन्धर्वलोकेऽपि ताद्दशी नास्ति कामिनी।

१७० तमोऽध्याय: ] * माण्डव्यशलारोपणवर्णनम् *

सङग्रामभेरीनिनदैःखुररेणुर्नभोगता। एतस्मिन्नंतरे तात रक्षको नगरस्य हि॥

सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः गृहीत्वाSडभरणं तस्यास्त्वङ्गप्रत्यङ्गिकंतथा। कुण्डलाङ्गदकेयूरहारनूपुरभल्लरीः

माण्डव्यशूलारोपणवर्णनम् निवेद्याकथयद्राज्ञेमयाद्वप्टंत्ववेक्षणात्। तापसानामाश्रमे तु माण्डव्योयत्रतिष्ठति तापसैर्वेष्टितो यत्र दद्दशे तत्र सन्निधौ। दण्डवासिवःश्रृत्वाप्रत्यक्षाङ्गविभूषणम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ स क्रोधरक्तनयनो मन्त्रिणो वीक्ष्यनैगमान्। ईद्टग्भूतस्समाघारोब्राह्मणोनगरेमम कामप्रमोदिनीसख्यो नीयमानांचतेनतु। द्ृष्टाताश्चुक्रशुःसर्वानिःसृत्यजलमध्यतः धौरचर्या व्रतच्छन्नःपरद्रव्यापहारकः। तेनकन्याहता मेऽय्य तपस्विपापकर्मिणा गताराजगृहेसर्वाः कथयन्तिसुदुःखिताः। कामप्रमोदिनीराजन्हताश्येनेनपक्षिणा शाकुन्तं रूपमास्थाय जलस्थो गगनं ययौ। क्रीडन्ती घ जलस्थाने तडागे देवसन्निधौ। पाखण्डिनो विकर्मस्थान्बिडालव्रतिकाञ्छठान्॥ १६ ॥ अन्वेष्या घ त्वयाराजंस्तस्य मार्गं विजानता ॥ ३॥ चाटुतस्करदुवृ त्तान्हन्यान्नास्त्यस्य पातकम्। तासां तद्वघनं श्रुत्वा देवपन्नः सुदुःखितः। नद्रष्टव्यो मया पापः स्तेयी कन्यापहारकः ॥२० ॥ हाहेत्युक्त्वा समुत्थाय रुदमानो वरासनात ॥४ ॥ शूलमारोप्यतां क्षिप्रंन विचारस्तुतस्यवै। सच वध्योमयादुष्टोरक्षोरूपी तपोधनः मन्त्रिभि: सहितस्तस्मिस्तडागे जलसन्निधौ। एवं व्रवंश्चलन्क्रोधादादिश्य दण्डवासिनम्। न चिह्न न च पन्थानं दृष्टा दुःखान्मुमोह घ॥ ५॥ कार्याकार्य न विज्ञाय शूलमारोपयद्द्विजम्॥ २२॥ तस्य राज्ञस्तु दुःखेन दुःखितो नागरो जनः । पौरा जानपदा: सर्वे अश्रुपूर्णमुखास्तदा। क्षणेनाSSश्वासितो राजा मन्त्रिभिः सपुरोहितैः ॥ ६ ॥ हाहेत्युक्त्वा रुदन्त्यन्ये वदन्ति च पृथक्पृथक् ॥ २३ ॥ किं कुर्म इत्युवाचेदमस्मिन्काले विधीयताम्। कुत्पितं चकृतंकर्मराज्ञा चण्डालवारिणा। ब्रह्मणोनैव वध्योहिविशेषेणतपोवृतः सर्वेस्तत्सम्विदं कृत्वा वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्॥७॥ यदि रोषसमाघारो निर्वास्यो नगरादुबहिः। प्रेषयामि दिशःसर्वा हस्त्यश्वरथसंकुला। वादित्राणिचवाद्यंतेव्याकुलीभूतसङ्कले न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेऽप्यवस्थितम्॥२५॥ नाराचैस्तोमरैर्भल्लै: खड्गैः परश्वधादिभिः। राजासंनाहबद्धोऽभूद्गगनंग्रसतेकिल राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात्समग्रधनमक्षतम्। नाश्नातिचगृहे राजन्नाग्निर्नगरवासिनाम् नदेवोनघगन्घर्वोनदैत्योनघ राक्षसः । किंकरिष्यतिराजाऽद्य नजानेरोषनिष्कृतिम् सर्वेऽप्युद्विग्रमनसो गृहव्याप्तिविवर्जिताः ॥२६॥ नागरोऽपि जनस्तत्र द्ूष्टा चकितमानसः। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे चतुर्द्दशसहस्राणि दन्तिनां सृणिधारिणाम्। ११॥ रेवाखण्डे माण्डव्यशलारोपणवर्णनंनाम सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१७०॥ अश्वारोहसहस्राणि ह्यशीतिः शस्त्रपाणिनाम्। रथानां त्रिससहस्राणि विशतिर्मरतर्षभ ॥॥१२॥

१७१ तमोऽध्याय: ]*ऋषीणांमाण्डव्येनसम्वादवर्णनम् # निवारयसि किं विप्र! शापं नृपजिघांसनम् ॥ १२ ॥ अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम्। एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ऋषीणां वघनं श्रुत्वा कृच्क्रान्माण्डव्यकोऽव्रवीत्॥१३॥ शाण्डिलीमहर्षिसम्वादवर्णनम् अभिवन्दामि वोमूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा। श्रीमार्कण्डेय उवाच अध्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेडत्रोपविशन्तु ते॥ १४॥ कथितं ब्राह्मणं द्रष्टु' शलेक्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत् ॥१५॥ नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः। प्रापतं दुःखं मयाघोरं पूर्वजन्मार्जितंफलम्। माविषादं कुरुध्वं भो:कृतंपापंतुभुज्यते वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो वृहस्पतिः॥२॥ ऋषय ऊचु: कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः। केन कर्मविपाकेन इहजात्यन्तरं व्रजेत्। दानधर्मफलेनैव केन स्वर्ग च गच्छति॥ वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेप्यषिगणाऽन्वयाः॥३॥ माण्डव्य उवाध दद्धशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुङ्गवाः। प्रोचुर्नारायणं विप्रंकिंकुर्मस्तवचेप्सितम् अदत्तदाना जायन्तेपरभाग्योपजीविनः। नस्रानंनजपोहोमो नातिथ्यंनसुरार्जनम् सर्वे ते तत्र सान्निध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । जपर्वणिपितृश्राद्धंनदानं द्विजसत्तमाः। व्रजन्तिनरके वोरेयान्तितेत्वन्त्यजांगतिम् सम्भ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति॥५॥ पुनर्दरिद्रा: पुनरेव पापा: पापप्रभावान्नरके वसन्ति। अवस्थां तस्यतेद्ष्टाविषाद्मगमन्परम्। असहित्वातुतद्दुःखंसर्वेते मनसाद्विजाः तेनैव संसारिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः ॥ २० ॥ पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु। ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः। तेषां तदचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्॥७॥ ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः ॥२१॥ मयि जीवति मदभ्राता ह्यवस्थामीदशी गतः। विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदावर्जिताः। धिग्जीवितं घ मे किन्तु तपसो विद्यते फलम्॥ ८॥ तेषां न लोके भयमस्ति किित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते॥ २२॥ द्वष्टाशलस्थितंज्येष्ठं मन्मनोऽनुविदीर्यते। परंकिंतुकरिष्यामि येनराष्ट्रसराजकम् ऋषय ऊचु: भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्वि: क्षम्यतामिह। पूर्व जन्मनि विप्रेन्द्र! किं त्वयादुष्कृतंकृतम्। येन कष्टमिदंप्राप्तं सन्धानंशूलगर्हितम् एवमुक्त्वा गृहीत्वाऽसौ करस्थमभिमन्त्रयेत् ॥ १० ॥ शूलस्थंत्वांसमालक्ष्यह्यागता:सर्वएवहि। जीवन्तंत्वां प्रपश्याम त्वंतरन्नवतारयन् क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुङ्कारकोऽभवत्। रुजा सन्तापजं दुःखं सोद्वापि त्वमवेदनः ॥। २४।। तेन हुकारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा॥ ११॥ माण्डव्य उवाच माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः। स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते। सुकृतं दुष्कतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्तिकर्हिचित्

• स्कन्दपुराणम् * १७१ तमोऽध्यायः ] शाण्डिलीऋषिसम्वादवर्णनम् * ६८० [५ रेवाखण्डे ६८१

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दतिमातरम्। तथा पूर्वकृतं कर्म कर्त्तारमुपगच्छति। द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुध्वाऽथ तंऋषिम्। न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहत्। भर्त्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते सम सा ।।४० ।।

न कस्य कर्मणां लेप: स्वयमेवोपभुज्यते॥। २७॥ न दष्टः शूलके विप्रो भाराक्रान्त्या युधिष्टिर !।

श्रयतां ममवाक्यंभवद्गि: पृच्छितोह्यहम्। पूर्वेवयसिभो विप्रामलस्नानकृतक्षणः स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता ॥४१॥

अज्ञानादबालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता। सर्वाङ्गषु व्यथा जाता तस्या: प्रस्खलनान्मुनेः।

तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका धृता न हि॥ २६॥ ईद्वशीं वर्त्तमानां व ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम् ॥४२॥

कङ्कतींरोप्यकेशेषुसासा कण्टेऽधिरोपिता। तेषु पापंकृतंसद: फलमेतन्ममाभवत् पुनःपापफलं किश्चिद्धाकष्टंममवर्त्तते। व्यथितोऽहंत्वयापापे किसर्थसूनकर्मणि

किंचित्कालं क्षपित्वाऽहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम्। स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम्।

भवन्तस्त्विह सन्तापं मा कुरुध्वं महर्षयः ॥३१॥ एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्कन्दमानो मुहुर्मुद्दुः ॥४४ ॥

इमामवस्थां भुक्वाऽहं कश्चिच्छपे न घोच्चरे। तपस्विनोऽथऋषयःसर्वेसंत्रस्तमानसाः। पश्यमानामुने: कष्ट पृच्छन्तेतेयुधिप्ठिर अहानि कतिचिच्छले क्षपयिष्यामि किल्बिषम् ॥ ३२ ॥ पर्यटसे किमर्थ त्वं निशीथे वहनं नु किम्।

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया सश्चितं द्विजाः। क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवाऽSगमनकारणम्।।

क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्॥३३॥ व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद दुःखविलासिनि!॥ ४३॥

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः। शाण्डिल्युवाघ

प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधुसाध्वित्यपूजयन्॥ ३४।। नाऽसुरीं न च गन्धवों न पिशाचीं न राक्षसीम्। पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्॥४७॥ नारायण उवाच इदंजलंमन्त्रपूतंकस्मिन्स्थानेक्षिपाम्यहम्। येन राजाभवेद्गस्मसराष्ट्रःसपुरोहित नमेकामोनमेक्रोधो नवैरं न व मत्सरः। अज्ञानादुद्वप्टिमान्द्याचस्खलनं क्षन्तुमर्हथ वहनं भर्तृ सौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा। माण्डव्य उवाध इदं जलं रक्षस्वकालकूटविषोपमम्। समुद्रे क्षिपयिष्या मिदेव कार्यसमुत्थितम् अयं भर्त्ता विजानीथ ोलिका संस्थितः सदा॥ ४६॥

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य घ। भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिण:।

आमन्त्रयित्वा हर्षाञ्च कश्यपाद्या गृहान् ययुः॥३७॥ ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत ॥ ५० ॥

गच्छमानास्तु ते चोक्ता: पश्चमेऽहनि तापसाः। स्वभर्तृ धर्मिणी कोपं मा कुरुष्वातिथिंकुरु। सतांसमीपंसम्प्रातांसर्वंमेक्षन्तुमर्हथ

आगन्तव्यं भवद्गिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया॥३८॥ ऋषय ऊचुः

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम्। गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिलीघतपोधना परव्यथां न जानीषे व्यघरन्ती यदच्छया। प्रभातेऽमयुदितेस्र्येतवभर्त्तामरिप्यति ६२

६८२ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे!। तेन वाक्येन वोरेण शाण्डिली विमनाऽभवत् ॥५३॥ परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाऽब्रवीदचः । द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनीस्तदा ॥५४॥ माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यवणनम् सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चाऽपकारिणी। श्रीमार्कण्डेय उवाच सामेनातिथिपूजायां शिष्टे व गरृहमागते॥५१॥ अथ तेऋषयःसर्वे ेवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। माण्डव्यस्याSश्रमे पुण्ये समीयुर्नर्मदातटे भवद्विरीदवगातिथ्यं कृतञ्चैव ममैव तु। स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्गिन निरीक्षितम् शङदुन्दुभिनादेन दीपिकाज्वलनेन च। अप्सरोगीतनादेनृत्यन्त्यो वारयोषितः प्राजापत्यामिमां द्ूष्टा मां यथा प्राकृता: स्त्रियः । कथानकैः स्तुवन्त्यन्ये तस्य शूलाग्रधारिणः। भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः॥५॥ अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां तपस्विनाम्॥ ३॥ मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति। समाजेत्रिदशैःसार्द्ध तत्र ते चदिदृक्षया। ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तत्र हर्षात्समागताः अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाऽद्य शर्वरी॥५८ ॥ मातरो मलिकाद्याश्च क्षेत्रपालाविनायकाः । एवमुक्ते तथा वाक्पेस्तम्भितेऽर्केतमोमयम्। नचप्रजायतेसर्वंनिर्वषट्कासत्क्रियम् दिक्पाला लोकपालश्च गङ्गाद्याश्च सरिद्ूराः॥५॥ स्वाहाकार: स्त्रधाकार: पश्चयज्ञविधिरन हि। ऋविदेवसमाजे तु नित्यं हर्षप्रमोदने। तत्र राजा समायातः पौरजानपदैः सह॥६ स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः ॥ द्ष्ट्रा कौतूहलं तत्र व्याकुलीकृतमानसम्। षण्मासं घ तदा पार्थ लुपपिण्डोदकक्रियम्॥ ६० ॥ वित्रस्तमनसो भूत्वा भयात्सर्वे समास्थिताः ।9।। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तस्मिन्समागमे दिव्ये ब्रह्मविष्ण्वीशमब्रुवन्। रेवाखण्डे शाण्डिलीऋषिसम्वादवर्णनं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्याय:॥१७१॥ भो माण्डव्य महासत्त्व! वरदास्तेऽमरैः सह ॥८॥ ।अनेककष्टतपसा तव सिद्धिर्भविष्यति। प्रार्थयस्व यथाकामं यत्ते मनसिरोघते अनादित्यमयं लोकं निर्वषट्कारमाकुलम्। नष्टधमविजानीहिप्रकृतिस्थंकुरुष्व च अनुग्रहं तु शाण्डिल्या: प्रार्थयाम द्विजोत्तम! ॥१०॥ ए ते कष्टदो राजासमायातस्तवाSग्रतः। सम्भूषयस्वधिप्नर्षे जनंदेवासुरं गणम् माण्डव्य उवाघ यदि प्रसन्नामेदेवाःसमायाता:सुरैःसह। त्रिकालमत्रतीर्थेघस्थातव्यमृषिभिःसह

६८४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

तावद्रक्षो गृहीत्वाडग्रे कन्यां कामप्रमोदिनीम्। १७२ तमोऽध्याय: ] * माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् * ६८५

उवाच भगवञ्च्छापं पुरा दत्त्वोर्वशी मम ॥ १४ ॥ तस्यास्तद्वूघनं श्रुत्वा स्वप्नावस्था कृतो ह्य षिः। यदा कन्यां हरे रक्षः शापांतस्तेभविष्यति। तेनमेगर्हितंकर्म्मशापेनाSकृतवुद्धिना अन्तर्हितो मुहर्त्त घ शाण्डिल्याश्च प्रपश्य ताम् ॥ २६॥ क्षन्तव्यमितिघोक्त्वा च गतश्चाऽदर्शनं पुनः। पुनरादाय ते सर्वे कृत्वा निर्व्रणसत्तनुम् गते चैव तु सा कन्या दूष्टा पदमदलेक्षणा ॥ १६ ॥ स्नापितो नर्मदातोये शाण्डिल्यायै समर्पितः ॥३० ॥ मन्त्रयित्वासुरैःसर्वैर्दत्तामाण्डव्यधीमते। तांवजरशलिकांप्लाव्यपवित्रैन्नर्मदोदको ततःसा हृष्टमनसापतिदृष्वा तु तैजसम्। प्रणम्य तानृषीन्देवान्विमलार्कजगत्कृतम् माण्डव्यमृषिमुत्तार्य जयशब्दादिमङ्गलैः। क्रियाप्रवर्त्तिता:सर्वे देवगन्धर्वमानुषाः। हृष्टतुष्टा गताःसर्वे स्वमाश्रमपदं महत्॥ विवाहयित्वा तां कन्यां माण्डव्य ऋषिपुड्वः ॥। १८ ।। पतिव्रतास्वभर्त्रा सा मासमेवाSडश्रमे स्थिता। अभिवाद्य घ तान्सर्वा्दानसन्मानगौरवैः। माण्डव्येनाऽप्यनुज्ञाता ययौ नत्वा स्वमाश्रमम्॥३३॥ अथ राजा समीपस्थो रत्नैश्च विविधैरपि॥ १६॥ गतेषु तेषु सर्वेषु स्थापयामास चाच्युतम्। घिग्वादैनिन्दितःसर्वेस्तैर्जनैभू पितःपुनः। राज्ञाचत्राह्मणाःसर्वेभूषणाच्छादनाशनैः माण्डव्येश्वरनामानं नारायण इति स्मृतम् ॥३४ ॥ सुवर्णकोटिदानेन तुष्टान्कृत्वाक्षमापिताः। दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु पूजयामास भारत। गतोऽसावृषिसङ्घैश्चसहितोऽमरपर्वतम् वृत्ते विवाहे आहूय शाण्डिलीं तामथाव्रवीत् ॥ २१॥ तपस्तपन्तीतौतत्रह्मदयापिकिलभारत। भ्रातरौ संयतात्मानौ ध्यायतःपरमम्पदम् मानयस्व इमान् विप्रान् मोघयस्व दिवाकरम्। तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः। अपहृत्य तमो येन कृपा सद्य: प्रवर्त्तते॥२२॥ पितरस्तस्य तृप्यन्ति पिण्डदानाददशाब्दिकम् ॥ ३७॥ ऋषीणां वचनं श्रृत्वा शाण्डिली दुःखिताऽब्रवीत्। देवग्रहे तु पक्षादौ यः करोति चिलेपनम्। गोदानशतसाहस्त्रे दत्ते भवतियत्फलम् उदितेऽर्के तु मे भर्त्ता मृत्यु यास्यति भो द्विजाः ॥॥२३॥ उपलेपनेन द्विगुणमर्चने तु चतुर्गुणम्। दीपप्रज्वलने पुण्यमष्टधा परिकीर्तितम् तं कथं मोचयामीह ह्यात्मनोऽनिप्टसिद्धिये। क्रियाप्रवर्त्तनाच्चादयर्किकार्यमे महर्षय दिव्यनेत्रधरो भूत्वा त्रैलोक्ये सचराघरे। दध्ना मधुघृतैर्देवं पयसा नर्मदोदकैः॥ निःपुसी स्त्री ह्यनाथाऽहं भवामि भवतो मतम्। स्त्पनं ये प्रकुर्वन्ति पुष्पमालाविलेपनैः। येऽरञ्चन्ति विरूपाक्षंदेवंनारायणंहरिम् तिष्ट त्वमन्धकारे तु नेच्छामि रविणोदयम् ॥२५॥ तेऽपि दिव्यविमानेन क्रीडन्ते कल्पसङख्बया। तेनवाक्येनतेसर्वेदेवासुरमहर्षयः। शिरःसश्चालना:सर्व्वेसाधु साध्वितिचाऽब्रवन दीपाष्टकं तु यः कुर्यादष्टमीं च चतुर्द्दशीम् ॥४२॥ पतिव्रते महाभागे शणु वाक्यंतपोधने!। मन्त्रसे यदि नः सर्वान्कुरुष्ववचनंचय एकाद्श्यांतुकष्णस्यनपश्यन्तियमंतुत्ते। फलैर्मानाविधैः शुभ्ैर्यःकुर्य्याल्विङपूरणम् शाण्डिल्युवाघ तेऽपि यान्ति विमानेन सिद्धचारणसेविताः। येन मे न मरेद्र्त्ता येन सत्यं मुनेर्वचः। तत्कुरुध्वं विद्ार्याशु येन सम्वर्धते सुखम घण्टा चैव पताका थ विमाने पुष्पमालिका॥ ४४ ॥ वादित्राणि यथार्हाणि प्रान्ते व गच्छते शिघम्।

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १७२ तमोऽध्यायः ] गायत्रीजपमहत्त्ववर्णनम्* ६८७ देवालयं तु यः कुर्याद्वैष्णवं माण्डवेश्वरम् ॥४५॥ पूर्णिमायाममावास्यां व्यतीपातेऽर्कसडक्रमे। स्वर्गे वसति धर्मात्मा यावदाभूतसम्प्लवम्। श्राद्धं व संग्रहे कुर्यात्सगच्छेत्परमां गतिम् ॥ ६३॥ माण्डव्यनारायणाख्ये विप्रान्भोजयतेऽग्रतः ॥। ४६ ।। देवखातेत्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। तिष्ठन्ति ऋषिभिःसार्द्धपितृदेवगणैःसह एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता। तत्र तीर्थेऽश्विनेमासिचतुर्द्दश्यांविशेषतः । वायुमार्गेस्थितःशक्रस्तिष्ठते दैवतैःसह आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्कपक्षे चतुर्दशीम्॥४७॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा। कृतोपवासनियमो रात्री जागरणेन घ। दीपमालांचतुर्द्विक्षुपूजांकृत्वा तु शक्तित: विशन्ति तानि सर्वाणि देवखाते दिनद्वयम्॥ ६६॥ नारी वा पुरुषोवाऽपि नृत्यगीतप्रवादनैः। प्रभाते विमलेसूर्येस्ानादिकविधिं नृष अभिनिर्वर्त्यमौनेन पश्यते देवमीद्वशम्। सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते॥ गयाशिरे व यत्पुण्यं प्रयागेऽमकरकण्टके। प्रयागे सोमतीर्थे व तत्युण्यं माण्डवेशरे॥ ६७॥ अथवा मार्गशीर्षे व चैत्रवैशाखयोरपि। श्रावणेवा महाराजसर्वकालेथवापिघ शिवरात्रिसमं पुण्यमित्येवं शिवभाषितम्। पट्टबन्धेनयत्पुण्यंमात्रायां लकुलेश्वरे। आश्विन्यामश्विनी रोगे तत्पुष्यंमाण्डवेश्वरे

वाजपेयाS वमेधाभ्यां फलम्भवति नाऽन्यथा ॥५२॥ उज्यिन्यां महाकाले वाराणस्यां त्रिपुष्करे।

दुर्भगा दुःखिता वन्ध्या दरिद्रा व मृतप्रजा। सन्निहत्यां रविग्रस्ते माण्डव्याख्ये सनातनम् ॥ ६६॥

स्नाति रुद्रवटैर्या स्त्री सर्वान्कामानवाप्तुयात्॥५३॥ इति ज्ञात्वा महाराज सर्वतीर्थेषु चोत्तमम्। कृमिकीटपतङ्गाश्चतस्मिस्तीर्थे तु ये मृताः। स्वर्गप्रयान्तिते सर्वेदिव्यरूपधरानृप पितृन्देवान्समभ्यर्च्य स्नानदानादिपूजनैः॥ ०० ॥

अनाशके जलेऽयौ तु ये मृता व्याधिपीडिताः। चतुरदश्यां निराहार: स्थितो भूत्वा शुचिव्रतः। अनिवर्त्तिका गतिस्तेषां रुद्रलोके ह्यसंशयम ॥ ५५॥ पूजयेत्परया भक्त्या रात्रौ जागरणे शिवम् ॥। ७१ ॥ नित्यंनमतियोराजञ्च्छवनारायणावुभौ। गोदानफलमाप्नोतितस्यतीर्थप्रभावतः स्नानैश्च विविधैर्देवंपुष्पागरुविलेपनैः । प्रभातेपौर्णमास्यां तुस्त्ानादिविधितर्पणैः देवालये तु राजेन्द्र यश्च कुर्यात्प्रदक्षिणाम्। श्राद्धेन हव्यकव्येन शिवपूजार्चनेन घ । अग्निष्टोमादियज्ञेश्च विधिवच्चाप्तदक्षिणैः प्रदक्षिणीकृता तेन ससागरधरा धरा॥॥ धौतपापो विशुद्धात्मा फलते फलमुत्तमम्। गोसहस्रप्रदानेन दत्तंभवति भारत !॥ सार्द्धं शतं च तीर्थानि मल्लिकाभवनाद बहिः। स्नानादयैरविधिवत्तत्र तढिने शिवसन्निधौ। हिरण्यंतृपभं धेनु भूमि गोमिथनंहयम् तस्य तीर्थप्रमाणं तु विस्तरं राजसत्तम !॥५८॥। शिवमुद्दिश्य वै वस्त्रयुग्मे दद्यात्सुरूपिणे। पादुकोपानहौछत्रं भाजनं रक्तवाससी सूत्रेणवेष्टयेत्क्षेत्रमथवा शिवमन्दिरम्। अथवा शिवलिङ्ग' घ तस्यपुण्यफलं शृणु होमं जाप्यं तथा दानमक्षयं सर्वमेवतत्। ऋचमेकांतु ऋग्वेदेयजुर्वेदे यनुस्तथा। सामैकं सामवेदेतु जपेद्देवाग्रसंस्थितः। सम्यग्वेदफलं तस्य भवेद्व नाSत्रसंशयः भूषिता तेन राजेन्द्र सशैलवनकानना। रेवायां दक्षिणे भागे शिवक्षेत्रात्समीपत गायत्रीजाप्यमात्रस्तु वेदत्रयफलंलभेत्। कुलकोटिशतंसायं लभतेतुशिवार्ञ्चनात् देवखातं महापुण्यं निर्मितंत्रिदशैरपि। तस्मिन्यःकुरुतेन्नानं मुच्यतेसर्वपा्तकैः स्नाने दाने तथा श्राद्धे जागरे गीतवादिते।

६८८ *स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य शिवलोकात्कदाघन।। ८० ॥ कालेन महताSSविष्टो मर्त्यलोके समाविशेत्। त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः राजा भवति मेधावी सर्वव्याधिविवर्जितः ॥।८१।। जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रधनान्वितः। तच्च तीर्थ पुनःस्मृत्वा लीयमानो महेश्वरे शुद्ध श्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् उपास्ते यस्तु वै सन्ध्यां तस्मिस्तीर्थे घ पर्षणि। श्रीमार्कण्डेय उवाच साङ्गोपाङ्गश्चतुर्वेदर्लभते फलमुत्तमम् ॥ ८३॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्रतीर्थ परमशोभनम्। नर्मदादक्षिणे कुले सर्वपापप्रणाशनम्॥ तत्र सर्वं शिवक्षेत्राच्छरपातं समन्ततः। न संघरेद्गयोद्विग्ा ब्रह्महत्या नराधिप।। सिद्धेश्वरमिति ख्यातं महापातकनाशनम्। यत्रशुद्धिपरां प्राप्तो देवदेवो महेश्वरः यत्रतत्रस्थितो वृक्षान्पश्यतेतीर्थतत्परः । विविधैः पातकैर्मुक्तोमुच्यतेनाSत्रसंशयः पुराहत्यायुतःपार्थ देवदेवस्त्रिशलधृक्। पुरापश्चशिरा आसीदब्रह्मालोकपितामहः शवभ्रीतत्रमहाराजजलमध्ये प्रदृश्यते। कथानिका पुराणोक्ता वानरीतीर्थसेवनात् तेनाऽनृतं वचश्रोक्तं कस्मिश्चित्कारणान्तरे॥ ३॥ तत्र कूपो महाराज तिष्ठते देवनिर्मितः। शिवस्य पश्चिमे भागे शिवक्षेत्रमनुत्तमम् तक्क्र त्वा सहसातस्मै चुकोप परमेश्वरः। छेदयामासभगवान्मूर्द्धानं करजैस्तदा वृषोत्सर्ग तु यः कुर्यात्तस्मिस्तीर्थे नराधिप!। तस्य तत्करसंलग्नं चपवतेन कदाचन। ततो हि देवदेवेशः पर्यटन्पृथिवीमिमाम्। क्रीडन्ति पितरस्तस्य स्वर्गलोके यद्दच्छया।। ८८ ।। ततो वाराणसीं प्राप्तस्तस्यांतदपतच्छिरः। पतितेतु कपाले च ब्रह्महत्यानमुश्चति अगम्याSडगमने पापमयाज्ययाजनेकृते। स्तेयाच्चब्रह्मगोहत्यागुरुवाताच्च पातकम ततस्तु सागरे गत्वापूर्वेच दक्षिणेतथा । पश्चिमे चोत्तरे पार्थ ! देवदेवो महेश्वरः तत्सर्वं नश्यते पापं वृषोत्सर्गे कृते तु वै॥ ८६॥ पर्यटन्सर्वतीर्थेषु ब्रह्महत्या न मुश्चति। नर्मदादक्षिणे कुले सुतीर्थ प्राप्तवान्प्रभु: ॥ माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं यः शृणोति समाधिना। कुलकोटिं समासाद्य प्रार्थयामास चात्मवान्। मुच्यते सर्वपापेभ्यो नाऽत्र कार्या विधारणा॥ ६० ।। प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा बभूव गतकल्मपः॥६।। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततो निष्कल्मषोजातो देवदेवोमहेश्वरः। दत्वासुरेभ्यस्तत्स्थानंततश्चान्तर्द्रधेप्रभुः रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम तदाप्रभृति तत्तीर्थ शुद्धर्द्रेति कीर्ततितम्। विख्यातं त्रिषु ढोके ब्रह्महत्याहरं परम् द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१७२॥ मासे मासे सितेपक्षेऽमावास्यायां युधिष्ठिर। स्नात्वा तत्र विधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः ॥६२॥ दद्यात्पिण्डं पितृणां तु भावितेनान्तरात्मना। तस्य ते द्वादशाब्द्ानि सुतृप्ताः पितरो नृप ।॥१३।। गन्धधूपप्रद्वीपादैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् । शुद्धेश्वराभिधानं तु शिवलोके महीयते॥ एतत्ते कथितं राजञच्छुद्धरुद्रमनुत्तमम्। मया श्रुतंयथादेव सकाशाच्छूलपाणिनः

६६० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १७५ तमोऽध्याय: ] * कपिलेश्वरतीर्थवर्णनम् * मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति ॥ ११॥ सर्वं कोटिगुणंतस्य संख्यातुं वानशक्यते। एवंते कथितं सर्वसर्वतीर्थमनुत्तमम् ।5 इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे शुद्धश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्त्युत्तरशततमोऽध्यायः रेवाखण्डे गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच गोपेश्वरं ततो गच्छेदुत्तरे नर्मदातटे । यत्र स्नानेन चेकेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः। तत्रतीर्थेतुयःस्ात्वा कुरुते प्राणसंक्षयम्। बर्हियुक्तेन यानेन सगच्छेच्छिवमन्दिर। उत्तरे नर्मदाकूले भृगुक्षेत्रस्यमध्यतः । कपिलेवरंतु विरुयातंविशेषात्पापनाशनम् योऽसौ सनातनो देवः पुराणे परिपठ्यते। वासुदेवो जगन्नाथः कपिलत्वमुपागतः क्रीडित्वा सुघिरं कालं शिवलोके नराधिप!। पातालं सुतलंनामतस्यैव नितलंह्यघः। गभस्तिगंचतस्याSघोह्यन्धतामिस्रमेव च इह मानुष्यतां प्राप्य राजा भवति वीर्यवानू॥३॥ पातालं सप्तमं यञ्च ह्यधस्तात्संस्थितं महत् । वसतेतत्रवेदेवः पुराणःपरमेश्वरः॥ हस्त्यश्वरथसंपन्नो दासीदाससमन्वितः । पूज्यमानो नरेन्द्रैश्च जीवेद्वर्षशतं नरः ॥ सम्प्राप्ते कार्त्तिके मासि नवम्यां शुक्कपक्षतः । सब्रह्मासमहादेवःसदेवो गरुडध्वजः । पूज्यमानःसुरैः सिद्धैस्तिष्ठते ब्रह्मवादिभिः

सोपवासः शुचिभू त्वा दीपकांस्तत्र दापयेत्॥ ५॥ वसतस्तस्य राजेन्द्र! कपिलस्य जगद्गुरोः।

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य रात्री कुर्वीत जागरम्। विनाशं चाऽग्रतः प्राप्ता: क्षणेन सगरात्मजाः ॥ ६ ॥

तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नराधिप !॥ ६ ॥ भस्मीभूतांस्तु तान्दृष्टा कपिलो मुनिसत्तमः । जगाम परमं शोकं चिन्त्यमानोऽथ किल्बिषस्॥७॥ यावत्पुण्यं फलं संख्यादीपकानां तथैवच। तावद्यगसहस्राणि शिवलोकेमहीयते तस्मिस्तीर्थे तु राजेन्द्र! लिङ्गपूरणकं विधिम्। सर्वसंगपरित्यागे चित्तेनिरविषयीकृते। अयुक्त घष्टिसहस्त्राणांकत्तुमम विनाशनम् कृतस्य करणं नास्ति तस्मात्पापविनाशनम्। तथैव पद्मकैश्च्ैव दधिभक्तैस्तथैव घ॥ ८॥ गत्वा तु कापिलं तीर्थ मोघयाम्यघमात्मनः॥६॥ यस्तु कुर्यान्नरश्रेष्ठ तस्यपुण्यफलंशृणु। यावन्तितिलसंख्यानि दधिभक्तंतथैवच पातालं तु ततो मुक्त्वा कपिलोमुनिसत्तमः । तपश्चचारसुमहन्नर्मदातटमास्थितः पद्मसङख्या शिवे लोके मोदते कालमीप्सितम। तस्मिस्तीर्थे तु राजेन्द्र! यत्किश्चिद्दीयते नृप !॥ १०॥ व्रतोपवासैविविधैः स्ानदानजपादिकैः। परं निर्वाणमापन्नः पूजयन्सुद्रमव्ययम् तत्र तीर्थे तुयः सात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्। गोसहस्त्रफलंतस्य लभते नाSत्र संशयः

१७६ तमोऽध्यायः ] ईश्वरषिङ्गलसम्वादवर्णनम्# ६६३ हहर * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे श्रीमार्कण्डेय उवाच ज्येष्ठमासे तुसंप्राप्ते शुक्कपक्षे चतुर्दशी। तत्रस्नात्वाविधानेन भक्त्यादानंप्रयच्छति यात्रभूताय विप्रायस्वल्पं वायदिवाबहु। अक्षयं तत्फलं प्रोक्तं शिवेन परमेष्ठिना यदा तुशलशुद्धयर्थ रुद्रोदेवगणैः सह। बभ्राम पृथिवीं सर्वा कमण्डलुधरः शुभाम्

अङ्गारकदिने प्राप्नेचतुर्थ्या नवमीषु घ। स्नानंकरोतिपुरुषो भक्त्योपोष्यवराङ्गना प्रभासाद्य षुतीर्थेषुस्नानंचक्रःसुरास्तदा। सर्वतीर्थोत्थितंतोयं पात्रेवैनिहितंतुतैः

रूपमैश्वर्यमतुलंसौभाग्यं सन्ततिपराम्। लभते सप्तजन्मानिनित्यं नित्यं पुनः पुनः शलभेदमनुप्राप्य शूलं शुद्धं तु शूलिनः । तत्रोत्थमुदकं ग्रह्य आगता भृगुकच्छके॥।

पौर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा पिण्डं प्रयच्छति। तत्राऽपश्यंस्ततोह्यग्निपिङ्गलाक्षं च रोगिणम्। तपस्युग्रेव्यवसितंध्यायमानंमहेश्वर हविर्भागैस्तुविप्राणांराज्ञां चैवामयाविनाम्। दूष्टा तुवहुरोगार्तमन्निदेवमुखं सुर तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्ता यान्ति सुरालयम् ॥१७॥ तत्रतीर्थेतुयोभक्त्या दद्याद्दीपंसुशोभनम्। जायतेतस्यराजेन्द्रमहादीप्तिः शरीरजा प्राहुस्ते सहिता देवं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ १०॥

तत्र तीर्थे मृतानां तु जन्तूनां सर्वदा किल। देवा ऊचु:

अनिवर्त्तिका भवेत्तेषां गतिस्तु शिवमन्दिरात् ॥ १६ ।। प्रसाद: क्रियतां शम्भो पिङ्गलस्यामयाविनः ।

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे यथा हि नीरुजः कायो हविषां ग्रहणक्षमः ॥

रेवाखण्डे कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चसपत्यधिकशततमोऽध्यायः पुनर्भवति पिङ्गस्तु तथा कुरु महेश्वर !॥। १२ ।। ईश्वर उवाच भोभोः सुरा हि तपसातुप्टोऽहं वोविशेषतः। वचनाच्चविशेषेणददाम्यमिमतवरम् पिङ्गल उवाघ षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः यदि तुष्टोऽसि देवेश! दीयते देव! चेप्सितम्। चन्द्रादित्यौ घ नयने कृत्वाSत्र कलया स्थितः ॥१३॥ तथा पुनर्नवः कायोभवेद्ेमम शङ्कर। तथा कुरु विरूपाक्ष नमस्तुभ्यं पुनः पुनः॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेय उवाच ततोगच्छेन्महीपाल पिङगलावर्त्तमुत्तमम्। तीर्थसर्यगुणोपेतं का मिकंभुविदुर्ल्ल भम् चाघिकं मानसं पापंकर्मजंयत्पुराकृतम्। पिङ्गलेश्वरमासाद्य ततसर्वविलयंत्रजेत् ततःसभगवाउच्छम्भुमू ्तिमादित्यरूपिणीम् । कृत्वातुतस्यतद्रोगमपानुदतशङ्कर:

तत्र स्नानं च दानं च देवखाते कृतंनृप। अक्षयं तद्वेत्सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्॥ ततःपुनर्नवीभूतःपुनः प्रोवाचशङ्करम्। अत्रैव स्थीयतांशम्भोतथैव भास्करःस्वयम्

पृथिव्यांसर्ववीर्थेषु समुद्धृत्यशुभोदकम्। मुक्तंतत्रसुरैः खात्वादेवखातंततोऽभवत् प्राणिनामुपकाराय रोगाणामुपशान्तये। पापानांध्वंसनार्थायश्रेयसां चैव वृद्धये

सुधिष्ठिर उवाच एवमुक्तस्तु भगवान्पिङ्गलेन महात्मना। अवतारं च कृतधानूगीर्वाणानिदमब्रवीत् ईश्वर उवाघ कथंतु देवखातं तत्संजातंद्विजसत्तम! । सुराः सर्घेकथं तत्र मुमुचुर्वारि तीर्थजम् सर्वं कथय मे विप्र ! श्रवणे लम्पटं मनः ॥५॥ मुश्चध्वमुदकंदेवास्तीर्थेभ्यो यत्समाहृतम्। ममचोत्तरतःकृत्वा खातं देवमयंशुभम्

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

तत्रनिक्षिप्यतांवारि सर्वरोगिनाशनम्। सर्वपापहरं दिव्यं सर्वैरपि सुरादिभि: एवमुक्ता: सुराःसर्वे खातंकृत्वा तथोत्तरे। त्रयस्त्रिंशत्कोटिगणैर्मुक्तंतत्तीर्थजंजलम् प्रोचुस्ते सहिता: सर्वे विरूपाक्षपुरोगमाः। सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् स्नानं कृत्वा रविदिने संस्नाप्य नर्मदाजले। श्रीमार्कण्डेय उवाघ श्राद्धं कृत्वा पितृभ्यो वै दानं दत्त्वा स्वशक्तितः ॥२३॥ भूतीश्वरं ततो गच्छेत्सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्। दर्शनादेव राजेन्द्र! यस्य पापंप्रणश्यति पूजयिष्यति पिङशंतस्यवासस्त्रिविष्टपे। भविष्यतिसुरैरुक्तं शणोतिसकलंजगत् तत्र स्थाने पुरापार्थ देवदेवेन शूलिना। उद्धूलनं कृतंगात्रे तेन भूतीश्वरं तु तत् आमया भुवि मर्त्त्यानां क्षयरोगविचर्चिकाः। पुष्ये वा जन्मनक्षत्र (ब्रह्य) अमावास्यां विशेषतः। व्याधयो विकृताकारा: कासश्वासज्वरोद्गवाः॥२५॥ भूतीश्वरे नरः स्रात्वा कुलकोटिं समुद्धरेत् ॥ ३ ॥ एकद्वित्रिचतुर्थाहा ये ज्वरा भूतसम्भवाः। तत्रस्थाने तुयो भक्त्याकुसतेह्यङ्गगुण्ठनम्। तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छ्णुष्वनराधिप ये चाऽन्येविकृतादोषा दद्ुश्च कामलं तथा। दिनैतेसप्रभिर्यान्तिनाशंस्रानैरवेर्ट्विने यावन्तो भूतिकणिका गात्रे लग्ना: शिवालये। शतभेदप्रभिन्ना ये कुष्ठा बहुविधास्तथा॥२॥ तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते॥॥ शतमादित्यवाराणां स्नायादष्टोत्तरं तुयः। सम्पूज्यशङ्करं दद्यात्तिलपा त्रंद्विजा त ये सर्वेषामेव स्नानानां भस्मस्नानं परं स्मृतम्। नश्यन्तितस्यकुष्ठानिगरुडेनेवपन्नगाः। एवमुक्त्वागता:सर्वे त्रिदशास्त्रिदशालयम् पुराणैऋ षिभिः प्रोक्तं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम् ॥ ६ ॥ मार्कण्डेय उवाच एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चाऽपि यः सदा। नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरित्सु च। स्नानं समाघरेन्नित्यं नरः पापैः प्रमुच्यते स्नानं करोति चाऽडग्नेयं पापं तस्य प्रणश्यति ॥७॥ षष्टितीर्थसहस्त्रेषु षष्टितीर्थशतेषु च। यत्फलं स्ानदानेषु देवखाते ततोऽधिकम् दिव्यस्नानाद्वरंस्नानंवायव्यंभरतर्पभ। वायव्यादुत्तमंब्राह्मय वरंब्राह्मयात्तुवारुणम् देवखातेषु यः स्नात्वा तर्पयित्वा पितन्नृप। पूजयेद्वेवदेवेशं पिङ्ग्लेश्वरमुत्तमम् ॥ आग्नेयं वारुणाच्क्रष्ठं यस्मादुक्तं स्वयम्भुवा। सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य वाजपेयस्य भारत!। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्याग्नेयं स्नानमाघरेत्॥ ६ ।। द्वयो: पुण्यमवाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा॥ ३३॥ युधिष्ठिर उवाच इति श्रीस्कान्दे महापुराण।एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे आग्मेयं वारुणंब्राह्मय वायव्यंदिव्यमेवच। किमुक्तंश्रोतुमिच्छामिपरंकौतूहलंहिमे रेवाखण्डे पिङ्गलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम घट्सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ मार्कण्डेय उवाच आग्नेयं भस्मना स्नानमवगाह्य च वारुणम्। आपोहिष्ठेति घ ब्राह्मय वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥ ११॥

• स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १७८ तमोऽध्याय: ] * गङ्या विष्णोरग्रेस्वकीयदुःखवर्णनम् * सूर्ये दृष्टे तु यत्स्नानं गङ्गातोयेनतत्समम्। तत्स्नानंपश्चमंप्रोक्तंदिव्यंपाण्डवसत्तम तस्मात्सर्वप्रयत्नेनस्नात्वा भूतेश्वरेतु यः । पूजयेद्देवमीशानंसबाह्याभ्यन्तरःशुचिः चिष्णुरुवाच

तत्र स्थाने तु ये नित्यं ध्यायन्ति परमं पदम्। तपसातवतुष्टोऽहं मत्पादाम्बुजसम्भवे। मत्तः किमिच्छसेदेविब्रूहिकिंकरवाणिते सूक्ष्मं चातीन्द्रियं नित्यं ते धन्या नाऽत्र संशयः ॥ १४॥ गङ्गोवाघ

मुक्तितीर्थ तु तत्तीर्थ सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्। दर्शनादेव तस्यैव पापंयातिमहत्क्षयम् त्वत्पादकमलादुभ्रष्टागङ्गासहघराविभ। यदच्छयात्रिलोकेशवन्द्यमाना दिवौकसैः जायतेपूजया राज्यं तत्र स्तुत्वामहेश्वरम्। जपेन पापसंशुद्धिर्ध्याननेनान्त्यमश्नुते तृपो भगीरथस्तस्मात्तप:कृत्वासुदुष्करम्। समाराध्यजगन्नाथं शङ्करंलोकशङ्करम् ॐ ज्योतिः स्वरूपमनादिमध्यमनुत्पाद्यमानमनुच्चार्यमाणाक्षरम्। अवतारयामासहि मांपृथिव्यांधरणीधर!। मयावै युवयोर्वाक्यादवतारकृतोभुवि सर्वभूतस्थितं शिवं सर्वयोगेश्वरं सर्वलोकेश्वरंमोहशोकहीनंमहाज्ञानगग्यम्॥ वैष्णवीमिति मां मत्वा जनः सर्वाप्लुतो मयि।

तत्र तीर्थे तु यो गत्वा स्नानं कुर्यान्नरेश्वर। ये वै ब्रह्महणो लोके ये घ वै गुरुतल्पगाः ॥ ६ ॥

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥ त्यागिनः पितृमातृभ्यां ये च स्वर्णहरा नराः।

एवंभूतं न जानन्ति मोक्षापेक्षणिका नराः ॥१८॥ गोझ्ना ये मनुजा लोके तथा ये प्राणिहिंसकाः ॥ १० ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ देवब्राह्मणवित्तानां हर्त्तारोये नराधमाः। देवब्रह्मगुरुस्त्रीणां ये व निन्दाकरानराः ब्रह्मशापप्रदग्धा ये ये चैवात्महनो दविजाः। भ्रष्टानशनसंन्यासनियतव्रतचारिणः तथैवापेयपेयाश्चये च स्वगुरुनिन्दकाः । निषेधकायेदानानांपात्रदानपराङमुखाः ऋतुन्ना ये स्वपत्रीनां पित्रोः स्नेहपरा न हि । अष्टसप्तत्य धिकशततमोऽध्यायः वान्धवेषु च दीनेषु करुणा यस्स नास्ति वै॥ १५॥ गङ्गावाहकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् क्षेत्रसेतुविभेदीघपूर्वमार्गप्रलोपकः। नास्तिक:शास्त्रहीनस्तु विप्रःसन्ध्याविवर्जितः

श्रीमार्कण्डेय उवाच अहुताशी ह्यसन्तुष्टः सर्वाशी सर्वविक्रयी।

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र गङ्गावाहकमुत्तमम्। नर्मदायां महापुण्यं भृगुतीर्थसमीपतः कदर्या नास्तिका: क्ररा: कृतप्ना ये द्विजायः॥१७॥ तत्र गङ्गा महापुण्या चघार विपुलं तपः। पुरा वर्षशतंसाग्र' परमं व्रतमास्थिता पैशुन्या रसविक्रेया: सर्वकालिनाकृताः ।

ध्यात्वा देवं जगद्योनि नारायणमकल्मषम्। स्वगोत्रां परगोत्रां वा ये अुञ्जन्ति द्विजाधनाः॥१८॥ आत्मानं परमं धाम सरित्सा जगतीपते!॥ ३॥ ते मां प्राप्य विमुच्यन्ते पापसङ्कः सुसच्चितः।

ततो जनार्दनोदेव आगत्येदमुवाच है॥४॥ तत्पापक्षारतप्ताया न शर्म मम विद्यते॥ १६॥ तथा कुरु जगन्नाथ! यथाऽहं शर्म चाप्तुयाम्। ६३

• स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १७६ तमोऽध्याय: ] * गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * हहह एवमुक्तस्तु देवेशस्तुष्टः प्रोवाघ जाह्नवीम् ॥ २० ॥ अनिवर्त्तिका गतिस्तेषां विष्णुलोकात्कदाचन॥ ३५॥ विष्णुरुवाघ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे अहमत्र वसिष्यामि गङ्गाधरसहायवान्। प्रविशस्व सदा रेवांत्वमत्रैवचमूर्त्तिना रेवाखण्डे गङ्गावाहकतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ मम पादतलम्प्राप्य वह त्रिपथगामिनि। सदा बहदके काले नमदाजलसम्भृता प्रावृदकालं समासाद्य भविष्यति जलाकुला। प्लाव्योभयतटं देवी प्राप्य मामुत्तरस्थितम् ॥।२३॥ प्लावयिष्यति तोयेन यदा शङ्ग करे स्थितम्। एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः तदा पर्वशतोदक्तं वैष्णवं पर्वस्ज्ञितम् ॥२४॥ गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् न तेन सद्गशंकिश्चिद् व्यतीपातादि सङक्मम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच अयने द्वे च न तथा पुण्यात्पुण्यतरं यथा ॥ २५॥ ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र गौतमे वरमुत्तमम्। सर्वपापहरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् नस्मिन्पर्वणिदेवेशि शङ्गसंस्पृश्य मानवः। स्नानमाचरतेतोयेमिश्रेगाङ्गयनार्मदे गौतसेन तपस्तत्तं तत्र तीर्थे युधिष्ठिर !। दिव्यं वर्षसहसं तु ततस्तुष्टो महेश्वरः॥ पुण्यं त्वशेषपुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम्। प्रणम्य शिरसा तत्र स्थापितःपरमेश्वरः। स्थापितो गौतमेनेशो गौतमेश्वरउच्यते विष्णुना विधृतो येन तस्माच्छान्ति: प्रचक्रमे॥२७॥ तत्र देवैश्र गन्धर्वैंत विभिःवितृदैवतेः। सम्प्राताह्य तमा सिद्धिराराध्यपरमेश्वरम् तत्रान्तंपापसङ्कस्य ध्रुवमाप्नोतिमानवः । शङ्गोद्धारे नरःस्नात्वातर्पयेत्पितृदेवताः तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः। तृप्तास्ते द्वादशाब्दानि सिद्धिं घ सार्वकामिकीम्। पूजयेत्परमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥५॥ गङ्गावहे तु यः श्राद्धं शङ्गोद्धारे प्रदास्यति॥ २६॥ चहवस्तन्न जानन्तिविष्णुमायाविमोहिताः। तत्रसन्निहितंदेवंशूलपार्णि महेश्वरम् तेन पिण्डप्रदानेननृत्यन्ति पितरस्तथा। शङ्गोद्धारेनरः स्रात्वा पूजयेदबलकेशवी। ब्रह्मचारीतुयोभूत्वातत्रतीर्थे नरेश्वर। स्नात्वाऽच्चयेन्महादेवंसोऽ मेधफलं लभेत् रात्रौ जागरणं कृत्वा शुद्धो भवति जाह्नवि !। म्रह्मचारी तु यो भृत्वा तर्पयेत्पितृदेवताः। पूजयेत्परमीशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ यत्त्वं लोककृतं कर्म मन्यसे भुवि दुःसहम् ॥ ३१ ॥ तत्र तीर्थे तु यो दानं भक्त्या दद्याद द्विजातये। तस्मिन्पर्वणि तत्सर्वं तत्र स्नात्वा व्यपोहय। तदक्षपफलं सर्व नाऽत्र कार्या विचारणा॥ ६ ॥ एवमुक्त्वा वरश्रेष्ठ! विष्णुश्चान्तरधीयत ॥ ३२॥ मासे चाऽखयुजे राजन्कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्। तदा प्रभृति तत्तीर्थं गङ्गावाहकमुत्तमम्। ब्रह्मादयैऋषिभिस्तात पारंपर्यक्रमागतैः स्नात्वा तत्र विधानेन दीपकानां शतं ददेत् ॥१०।। तत्र तीर्थेतुयःस्रात्वाभक्तिभावेन भारत। गङ्गातीर्थेतुसस्नातः समस्तेषु नसंशय रजयित्वा महादेवं गन्धपुष्पादिभिर्न्नरः। मुच्यते सर्वपापेभ्योमृतःशिवपुरं व्रजेत् तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम्। अष्टम्यां च चतुद श्यां कात्तिक्यां तु चिशेषतः ।

[५ रेवाखण्डे २००० * स्कन्दपुराणम् * १८० तमोऽध्याय: ]* द्विजेनद्विजरूपशिव निमन्त्रणवर्णनम् * १००१ उपोष्य प्रयतो भूत्वा वृतेन स्नापयेच्छिवम् ॥ १२॥ कृताञ्जलिपु: देवं दृष्टा देवीदमव्रवीत् ॥ ८ ॥ पश्चगव्येन मधुनादध्नावा शीतवारिणा। सचसर्वस्ययज्ञस्यफलं प्राप्नोतिमानवः देव्युवाच भक्त्यातुपूजयेत्पश्चात्स लभेत्फलमुत्तमम्। बिल्वपत्रैरखण्डैश्च पुष्पैरुन्मत्तकोद्गवैः किमेतद्देवदेवेश! चराचरनमस्कृत !। प्रह्ननम्राञ्जलिं बदध्वा भक्त्या परमया युतः कुशापामार्गसहितैः कदम्बद्रोणजैरपि। मललिका करवीरैश्च रक्तपीतैः सितासितैः एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो! ॥१०॥ पुष्पैरन्यैर्यथालाभं यो नरःपूजयेच्छिवम्। नैरन्तर्येणपण्मासं योऽच्चयेद्गौतमेश्वरम् ईश्वर उवाच सर्वान्कामानवाप्नोति मृतः शिवपुरंव्रजेत् ॥ १६ ॥ प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि! स्थिरा भव ॥ ११ ॥ एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत्। क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसन्ततः ॥ १२।। उपविश्यभुवःपृष्ठसुस्वरंमन्त्रमुच्चरन्। क्रमप्रियोमहादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्।। १३ अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः श्रत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम्। दशाश्चमेधतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् सम्भ्रान्ता ब्राह्मणा: सर्वे स्नातं ये तत्र चाऽडगताः॥ १४॥ नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात्। श्रीमार्कण्डेय उवाघ तं दृष्टा पठमानं तु श्षुत्पिपासाऽभिपीडितम्॥ १५।। ततोगच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम्। तीर्थ सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम द्विजोन्यमन्त्रयत्कश्चिद्धवत्या तंभोजनायवे। प्रसाद: क्रियतांब्रह्मन्भोजनायगृहेमम यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेशरम्। अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफला: क्रियाः। दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥२ ॥ सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽय्य पितामहाः॥१७॥ युधिष्ठिर उवाच त्वयि भुकते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम। एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः। अशश्यः प्राकृतेः कत्तु कथंतेषांफलं लभेव म्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणंश्लक्ष्णयागिरा। मयावर्षसहस्त्रं तु निराहारं तपः कृतम् अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदतासता। यथामेजायतेश्रद्धादीवायुस्त्वंतथाव इदानीं तुगृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम। दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेषं पारणं तथा। मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो देवदेवेनव्राह्मणो विस्मयान्वितः । उत्तमाङ्ग विधुन्वन्वे जगामस्वगृहंप्रति इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्यापृष्टस्त्रियम्बकः। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतननिपुणाय वे एवंतेबहवोविप्राःप्रत्याख्यातेनिमन्त्रणे। पुराणार्थमजानन्तोनास्तिकाबहवोगताः पुरा वृषस्थो देवेश ह्य मया सह शहरः। कदाचित्पर्यटन्पृथ्वींनर्मदातटमाश्रित अथ कश्चिद् द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्वचित्। दशाश्वमेधिकं तीर्थ दृष्टा देवो महेे्वरः। तीर्थ प्रत्यक्ञलिवदध्वानमश्चकेत्रिलोचन देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्॥ २३॥

१००२ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८० तमोऽध्याय: ] * दशाश्वमेधेसरस्वत्यागमनघर्णनम् * १००३ तथैव सोऽपि देवेनप्रोक्त:सप्राह तंपुनः। मनसाचिन्तयित्वातुपुराणोक्तंद्विजोत्तमः स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथाभवेत् । इतिनिश्चित्य तंविप्रमुवाच प्रहसन्निव॥ ब्राह्मण उवाच यदि प्रीतोऽसि मेदेवयदिदेयोवरो मम। अस्मिस्तीर्थेमहादेव स्थातत्यं सर्वदैवहि भो भो विप्र! प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः। उपकाराय देवेश! एष मे वर उत्तमः । एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तम: ॥ इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्॥२६॥ स्नानं महालंभनादि कृतंतेन द्विजन्मना। जपं श्राद्वंतथादानं कृत्वाधमानुसारतः गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम्।

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः ॥ ४१॥

समायात्त्वरितं तत्र यत्राऽसौ तिष्ठते द्विजः ॥ २८॥ मार्कण्डेय उवाध एतदाश्चर्यमतुलं द्ृष्टा देवी सुविस्मिता । विस्मयोत्फुल्लनयना पुनःपप्रच्छशङरम् अथाSडगत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया। उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्॥ २६॥ पार्वत्युवाच कथमेतद्धवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम्। स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर॥ इत्युक्त शङ्करस्तेनव्राह्मणेनाSतिविस्मितः । उवाघब्राह्मणंदेव इदानीत्वमितोगतः तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गति गतः। कथमेतत्समाघक््व विस्मयः परमो मम द्विजवर्य! कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः॥३१॥ एतच्क्र त्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम्। द्विज उवाच वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते॥४५॥ न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः। चिस्मयो हिनकर्त्तव्योह्यनुमानंहितत्तथा। असंभाव्यंहिलोकानां पुराणेयत्प्रगीयते यदि वेदा: प्रसाणं ते भुवि देवा द्विजास्तथा॥ ३२ ॥ यदि पक्षं पुरस्कृत्प लोका: कुर्वन्ति पार्वति!। दशाश्वमेधिकंतीर्थतथा सत्यंद्विजोत्तम। यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यंनिःसंशयंभवेत तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः ॥४७॥ तदा प्राप्तं मया सर्व नाऽत्र कार्या विचारणा। नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः। एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः॥ ३४॥ तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्गवते घुवम् ॥४८॥ विमृश्य बहुभिः किञ्चिदुत्तरं नप्रपद्यत। जगाभ तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्॥ श्रत्वाख्यानमिदं देवीववन्देतीर्थमुत्तमम्। सर्वपापहरंपुण्यं नर्मदायांव्यवस्थितम् संप्राप्तं तं द्विजंभक्त्यापाद्यारध्येणतमर्यत्। बडसंभोजनं तेनत्तंपश्चा्ाविधि मार्कण्डेय उवा ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे। पुष्पवृष्टिः पपाताSडशु गगनात्तस्य मूर्द्धनि दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। तीर्थ सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम् तस्यास्तिक्य' तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शट्करः॥३७॥ तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती। ईश्वर उवान किं तेऽद्य क्रियतां ब्रहि वरदोऽहं द्विजोत्तन! ! पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी॥ ५१॥

अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रवम्॥३८ ॥ नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते। स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः ॥५२॥

१००४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८० तमोऽध्यायः ] दशाश्वमेधतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १००५

दशाश्वमेधे साराजन्नियताब्रह्मचारिणी। आराधयित्वा देवेशंपरंनिर्वाणमागतीः क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः ॥ ६६ ॥ कालुष्यं ब्रह्मसंभूतासंवत्सरसमुद्धवम्। प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्यघ ततोऽवतीर्णः कालेन इहराजाभवेद्ध्रुवम्। हस्त्यश्वरथसंपन्नो महाभोगी परंतपः उपोष्य रजनीं तां तु संपूज्य त्रिपुरान्तकम्। दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम्। दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नाSत्र संशयः राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम् ॥ ५५॥ सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते।

युधिष्ठिर उवाघ दुर्ल्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्॥ ७२।। सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमानदी। दशाश्वमेधमायाति स्नातुंसंवत्सरेसदा. तत्र तीर्थेतु राजेन्द्रदुर्लल भोऽपिसुरासुरैः। प्राप्यतेस्नानदानेन इत्येवंशङ्करोऽब्रवीत् किमधिक्यं भवेत्तीर्थ दशम्यां तत्र शंस मे ॥५६ ॥ अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर !।

श्रीमार्कण्डेय उवाच देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नाऽत्र कार्या विचारणा॥७४॥ राजन्नाश्वयुजेमासि दशम्यां तद्विशिष्यते। पार्थिवेषु घतीर्थे तुसर्वेष्वेव नसंशयः अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थेनरोत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्।। दशाश्वमेधिकेराजन्नित्यंहि दशमीशुभा। विशेषादाश्विनेशुक्कामहापातकनाशिनी जलप्रवेशंयः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप। ध्यायमानो महादेवंवारुणंलोकमाप्नुयात् दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छरवृत्त्या तनु त्यजेत्

श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्संपूजयेच्छिवम्॥ ५६॥ अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना।।७9।।

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम्। नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्धवे न तां गति यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः ।

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर। गन्धूपैश्च संपूज्य ह्यच्च यित्वा पुनःपुनः ध्वजाकुले दुन्दुभिशंखनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः॥७॥ दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत्। कपिलां तुततोविप्रे दद्याद्विगतमत्सर: यत्र तत्र हतःशरः शत्रुभि: परिवेष्टितः। अक्षयाँलभतेलोकान्यदि क्कीबं न भाषते सर्वलक्षणसंपन्नां सर्वोपस्करसंयुताम्। दत्त्वा विप्राय कपिलांन शोचतिकृताकृते दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः। पश्चाजागरणं कुर्याद घृतेनोज्वाल्यदीपकम् । पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन ॥। ८० ।। वेदोक्तैश्रैव जाप्यैश्रपूजयेच्छशिशेखरम्। प्रभातेविमले पश्चात्स्नात्वाचैनर्मदाजले दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेणयुधिष्टिर। कथितं परया भक्त्यासर्वपापप्रणाशनम् ब्राह्मणान्भोजयेद्गक्त्या शिवभक्तांञ्र योगिन: । इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे एवं कृते ततो राजन्सम्यक्तीर्थफलं लभेत् ॥ ६६ ॥ रेवाखण्डे दशाश्वमेधतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥

तत्र तीर्थे तुयः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करंनरः। दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम् पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्लोकं स गच्छति। आरूढ: परमं यानं कामगं च सुशोभनम् ॥ ६८ ॥ तत्र दिव्याऽप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः।

१८१ तमोऽध्याय: ]* वृषस्यजम्बूद्गीपादिपातालान्तगमनम् * १००७ दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु ध्यायमानस्यशङकरम्। ब्राह्मणस्यवरं कस्मान्नप्रयच्छसिशंसमे एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः एवमुक्तोऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनंदिनीम्। उवाघ नरशार्दूल!मेघगम्भीरयागिरा

भृगुकच्छोत्पत्तिवर्णनम् स्त्री विनश्यति गर्वेणतपः क्रोधेननश्यति। गावो दूरप्रचारेणशद्रान्नेन द्विजोत्तमा:

श्रीमार्कण्डेय उवाघ क्रोधान्वितो द्विजो गौरि! तेन सिद्धिर्न विद्यते।

अतः परंप्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्यविस्तरम्। यंश्रृत्वाव्रह्महागोप्नोमुच्यतेसर्वपातकैः वर्षायुतैस्तथा लक्षैरन किश्चित्कारणं प्रिये।॥ १७॥

तत्रतीर्थे तुविख्यातं वृषखातमितिश्रुतम्। भृगुणातत्र राजेन्द्रतपस्तप्तं पुराकिल एवंभूतस्य तस्याऽपि क्रोधस्य चरितं महत्।

युधिष्ठिर उवाघ एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे ॥१८॥

भृगु कच्छे सविप्रेन्द्रो निवसन्केनहेतुना। तपस्तप्त्वासुविपुलंपरां सिद्धिमुपागतः वृषोहि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः। ध्यानप्राप्तः क्षणादेव गर्जयन्वै मुहुर्मुह्दुः ॥

को वा वृष इति प्रोक्तस्तत्खातं येन खानितम्। किंकरोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातःकेनैव हेतुना। करोमि कस्त निधनमकाले परमेश्वर!॥

एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममाऽनघ ॥४॥ ईश्वर उवाच कोपयस्व द्विजश्रेष्ठ गत्वा त्वंभृगुसत्तमम्। येजमे श्रद्दधत्येषा गौरीलोकैकसुन्दरी श्रीमार्कण्डेय उवाच एष प्रश्नो महाराजयस्त्वया परिपृच्छितः। तत्सर्वकथयिष्यामि शृणुष्वैकमनानृप एतक्क्र त्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थ द्विजोत्तमम्।

षष्टस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः । तपश्चचार विपुलंश्रीवृते क्षेत्र उत्तमे॥। नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाऽऽ्रश्रमेभृगुः ॥२२॥

दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः । ततः शृगैरगृ हीत्वा तुप्रक्षिप्ोनर्मदाजले। ततःक्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तोमहामुनिः

निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः।।७।। पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डवातेनमस्तके। शिखायज्ञोपवीते व परिधानं वरासने

ततःकदािद्वेवेशोविमानवरमास्थितः। उमयासहितः श्रीमांस्तेनमार्गेणचागतः सुसंवृतं कृतं तेन धावन्चै पृष्ठतोऽब्रवीत् ॥ २५॥

दृष्टा तत्र महाभागं भृगु वल्मीकवत्स्थितम्। उवाच देवीदेवेशंकिमिदंदृश्यतेप्रभो! भृगुरुवाच पापकर्मन्दुराचार कथंयास्यसिमेवृष। अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्त्त खुरैस्तथा

भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम्। दिव्यंवर्षसहस्त्रं तुमम ध्यानपरायण: ईश्वर उवाच गर्जयित्वामहानादंततो विप्रमपातयत्। आत्मानं पातितंज्ञात्वावृषेणपरमेष्ठिना

जलबिन्दु' कुशाग्रेण मासेमासे पिवेच्चसः । सम्वत्सरशतं साग्र' तिष्ठते च वरानने भृगु: क्रोधेनजज्वाल हुताहुतिरिवानलः। करेगृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवाSपरम्

तच्क्र त्वा वघनं गौरीक्रोधसंवर्त्तितेक्षणा। उवाघदेवी देवेशं शूलपाणि महेश्वरम हन्तुकामो वृषंविप्रोभ्यधावत युधिष्ठिर। धावमानं ततो दृष्टास वृषः पूर्वसागरे

सत्यमुग्रोऽसि लोके त्वं र्यापितो वृषभध्वज!। जम्बूद्वीपं कुशं क्रौञ्च शाल्मर्लिशाकमेवघ। गोमेदंपुष्करंप्राप्तः पूर्वतोदक्षिणापथम्

निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयङ्करः ॥ १३॥ उत्तरं पश्चिमं चैवद्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर। पातालं सुतलं पश्चाद्वितलंच तलातलम्॥ तामिस्रमन्धतामिसत्रं पातालं सप्तमं ययौ।

२००८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेघाखण्डे १८१ तमोऽध्याय: ] करुणाभ्युदयस्तोत्रवर्णनम् * १००६

ततो जगाम भूर्लोंकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः ॥३२॥। सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव !। भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा। भवभीतो भुवनपते भुवनेश! शरणनिरतस्य ॥ ४७॥ अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित् ॥३३ ॥ यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः। पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः । ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च त्वद्भक्ते: सर्वमिव नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम् ॥४८॥ इन्द्रं चन्द्रं तथाSSदित्यैर्याम्यवारुणमारुतैः। यदा सवः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्रैः ॥ ३५॥ चिह्न' हि तव नतानां द्वृश्यत इह जन्मनि प्रकटम् ॥ ४६ ॥ तदा देवं नमस्कृत्वा रक्षरक्षस्वचाऽव्रवीत्। वध्यमानंमहादेवो भृगुणा परमेष्ठिना शाठ्य न यदि प्रणमति वितरसि तस्याऽपि भूतिमिच्छया देव।/ सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो। दृष्टा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ !॥५०॥ ततः प्रोवाघ भगवान्स्मितपूर्वमिदं वघः ॥ ३८॥ परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसन्तप्रम्।

ईश्वर उवाच परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर! मां परित्राहि॥५१॥ पश्य देवि! महाभागे! शमं विप्रस्य सुन्दरि॥॥ ३६॥ अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गरविभवविलसन्तम्। पार्वत्युवाच क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर! शरणागतं परित्राहि ॥ ५२॥ यावद्विप्रोनचास्माकंकुप्यतेपर मेश्वर !। तावद्वरंद्रयच्छाSSशुयदिचेच्छसिमत्प्रियम् दीनं द्विजं परार्थे वन्धुजनेनेव पूरिता ह्याशा। ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः। उमार्द्धदेहोभगवान्भूत्वा विप्रमुवाचह छिन्धि महेश्वर! तृष्णां कि झूढं मां विडम्बयसि ॥५३॥ भोभोद्विजवरश्रेष्ठक्रोधस्तेनशमंगतः । यस्मात्तस्मादिदंतातक्रोधस्थानं भविष्यति तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मी दद हृदयवासिनीं नित्यम्। ततो दृष्टा च तं शम्भु भृगु: श्रेष्ठं त्रिलोचनम्। छिन्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाञ्च देवेश!॥५४॥ जानुभ्यामवनि गत्वा इदं स्तोत्रमुदैरयत्॥४३॥ करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिर्द दिव्यम्। भृगुरुवाच यः पठति भृगु समरति घ शिवलोकमसौ प्रयाति देहान्ते ॥५५॥ प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्गवं भूतिदं भयातीतम्। एतच्क्र त्वा महादेव: स्तोत्रं च भृगुभाषितम्। भवभीतो भुवनपते! विज्ञप्तुं किश्चिदिच्छामि॥४४॥ उवाच वरदोऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम् ॥५६॥ त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य। भृगुरुवाच वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्त्रं भवेद्यस्य ॥४५॥ प्रसन्नो देवदेवेश! यदि देयो वरो मम। सिद्धिक्षेत्रमिदं सर्व भविता मम नामतः॥ भक्त्या तथाऽपि शङ्कर! शशिधर! करजालधवलिताशेष!। भवद्गिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया। देवक्षेत्रमिदंपुण्यंयेनसर्वम्भविष्यति स्तुतिमुखरस्य महेश्वर! प्रसीद तव चरणनिरतस्य ॥४६ ॥ अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर। तवप्रसादाद्वेवेश पूर्यन्तांमे मनोरथाः

१०१० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८२ तमोऽध्याय: ] * भृगुलक्ष्मीसम्वाद्वर्णनम् * १०११

ईश्वर उवाघ कूर्म उवाध श्रियाकृतमिदं पूर्व किं न ज्ञातंत्वयाद्विज। अनुमान्यश्रियं देवीं यदीयंमन्यतेभवान् एवमेव द्विजश्रेष्ठ ममनामाङ्कितं पुरम्। भविष्यति महत्कालं ममोपरिसुसंस्थितम् कुरुष्व यद्भिप्रेतं त्वत्कृतं न तदन्यथा। अचलं सुस्थिरं तात न भीःकार्या सुलोघने!। एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगु: श्रियम् ॥ ६१॥ एतच्क्र त्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम्॥५॥ कत्वा च पारणं तत्रवसन्विप्रस्तया सह। श्रियाघसहितःकाल इदं वचनमव्रचीत् नन्दनेवत्सरे माघे पश्चम्यां भरतर्षभ। शस्ते तु ह्य त्तरायोगेकुम्भस्थे शशिमण्डले भृगुरुवाच रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चारुवारुणि। प्रागुदक्प्रवणेदेशे कोटितीर्थसमन्वितम् यदि ते रोघते भद्र! दुःखासीनं च ते यदि। क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसङ्कलम् । अचिरेणैवकालेन तपोबलसमन्वितः ॥ त्वया गृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम् ॥ ६३ ॥ विधिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः ॥६॥ श्रीरुवाच ब्राह्मणा वेदविद्वांसो क्षत्रिया राज्यपालकाः। ममनाम्ना तु विप्रर्षेतवनाम्ना तु शोभनम्। स्थानं कुरुष्वाभिग्रेतमविरोधेनमेमतिः वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शद्रा: शुश्रूषकास्त्रिषु॥ १० ॥ भृगुरुवाच एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम्। निर्मितं भृगुणातातसर्वपातकनाशनम् कच्छपाधिष्ठितं हंतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे। संमन्त्रय सहितं तेन शोभनं भवती कुरु इति भृगुकच्छोत्पत्तिः मार्कण्डेय उवाच रेवाखण्डे भृुकच्छोत्पत्तिवर्णनं नामेकाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ ततःकालेन महता कस्मिश्चित्कारणान्तरे। देवलोक!जगामाशु लक्ष्मीऋविसमागमे॥ १२।। समर्प्य कुश्चिकाट्टालं भृगवे ब्रह्मवादिने। पालयस्व यथार्थ वै स्थानकं ममसुव्रत देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता। आजगाम रमा देवी भृगुकच्छं त्वरान्विता ॥१४॥ भृगुकच्छतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् प्रार्थितं कुश्चिकाट्टालं स्वगृहं स्वपरिग्रहम्। श्रीमार्कण्डेय उवाघ भृगुर्यदा तदा पार्थ! मिथ्या नास्ति तदाऽवदत् ॥१५॥ ततो भृगु: थ्रिया चैव समेतःकच्छपंगतः । अभिनन्द्य यथान्यायमुवाचवचनंशुभम् गवं विवाद: सुमहान्सक्जातश्च नरेश्वर। ममेति मम चैवेति परस्परसमागमे ॥१६ त्वया घृता धरा सर्वा तथा लोकाश्चराघराः। ततः कालेन महता भृगुणा परमर्षिणा। तथैव पुण्यभावत्वात्स्थितस्तत्र महामते।॥२॥ चातुर्विद्यप्रमाणार्थ चकार महतीं स्थितिम् ॥ १७॥ घातुर्विद्यस्य संस्थानं करोमि रमया सह। यदित्वंमन्यसेदेव तदादेशयमा वििभो अस्मदीयं यथा सर्वं नगरंमृगलोचने। चातुविद्या द्विजाःसर्वेतथाजानन्तिसुन्दरि

१०१२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८२तमोऽध्याय: ] *भृगुकच्छकेसौभाग्यसुन्दर्यासह शिवनिवासवर्णनम् *१०१३

श्रीरुवाच भृगुरुवाच प्रमाणंमम विप्रेन्द्रघातुर्वण्या न संशयः । मदीयंवात्वदीयंवाकथयन्तुद्विजोत्तमाः शापयित्वा द्विजान्सर्वान्पुरा लक्ष्मीर्विनिर्गता। अपवित्रमिदं चोक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः॥३३॥ अष्टादशसहस्राणि नोचुवेकिश्चिदुत्तरम्। अष्टादशसहस्त्रेषु भृगुकोपभयान्नृप।। ईश्वर उवाघ उक्तं च तालकं हस्ते यस्य तस्येदमुत्तरम् ॥ २१॥ पुरा मयायथाप्रोक्तंतत्तथा न तदन्यथा। क्रोधस्थानमसन्देहं तथाSन्यदपितच्छ्णु एतच्क्र त्वा तु सा देवी निगमं नैगमैः कृतम्। तत्र स्थानसमुदभूता महद्यविवर्जिताः। ब्राह्मणामत्प्रसादेन भविष्यन्तिनसंशयः क्रोधेन महताविष्टा शशाप द्विजपुङ्गवान्॥ २२॥ वेदविद्याव्रतस्नाता: सवशास्त्रविशारदाः। श्रीदेव्युवाच येऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह॥ ३६ ॥ यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः । अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थांगतस्य घ। उत्तरादुत्तरंशक्रो दातुंन तु भृगूत्तम मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम् ॥ २३॥ कोटितीर्थमिदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम्। अद्यप्रभृतिविप्रेन्द्र भविष्यतिन संशयः त्रिपौरुपाभवेद्विद्यात्रिपुरुषंन भवेद्धनम्। न द्वितीयस्तुवोवेदःपठितोभवतिद्विजा मत्प्रसादाद्देवगणेः सेचितश्च भविष्यति। भृगुक्षेत्रे मृताये तु क्ृमिकीटपतङ्गकाः गृहाणि न द्विभौमानि न घ भूति: स्थिरा दविजाः। वासस्तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद्गविष्यति। पक्षपातेन वो धर्मो न घ निशश्रेय भावतः ॥ २१॥ वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ॥४ ॥ इष्टो गोतजनःकश्चिलोभेनावृतमानसः। न च द्वैधं परित्यज्यह्य कंसत्यम्भविष्यति सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलंप्राहोत्यसंशयम्। भगुतीर्थेनरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः अद्यप्रभृति सर्वेषामहंकारो द्विजन्मनाम्। न पितापुत्रवाक्येन न पुत्रःपितृकर्मणि तस्य ते द्वादशाव्दानि शिन्त गच्छन्ति तर्पिताः। अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्तिनसंशयः। इति जप्त्वा रमादेवी तदैवच दिवं ययौ दधिक्षीरेण तोयेन घुतेन मधुना सह ॥ ४२॥ ततो गतायां वै लक्ष्म्यां देबाब्रह्मर्षयोऽमलाः। येस्नपन्तिविरुपाक्षंतेषां वासस्त्रिविष्टपे। मत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्टसर्वदेवानुसेवितम् क्रोधलोभमिदं स्थानं तेऽपि वोक्त्वा दिवं ययुः ॥२६॥ भविष्यति भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभि: समम्। गतां दृष्टा ततो देवीमृषींश्चैव तपोधनान्। मार्त्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं कृत्वा हिरण्मयम् ॥४४॥

भृगुश्च परमेष्ठी स विषादमगमत्परम्॥ दत्त्वा शिरसि यः स्नाति भृगुक्षेत्रे द्विजोत्तम !।

प्रसादयामास पुनः शङ्करं त्रिपुरान्तकम् ॥ ३० ॥ अविधारेण तं विद्धि संस्नातं कुरुजाडले ॥ ४५॥ तपसा महता पार्थ! ततस्तुप्टो महेश्वरः । उवाघ वचनं काले हर्षयन्भृगुसत्तमम्॥ अहं चैव वसिष्यामि अम्बिका घ मम त्रिया। किं विषण्णोऽसि विप्रेन्द्र! कि वा सन्तापकारणम्। सर्वदुःखापहा देवी नाम्ना सौभाग्यसुन्दरी॥४६॥ मयि प्रसन्नेऽपि तव ह्यतत्कथय मेऽनघ।॥३२॥ वसिष्यामि तया देव्या सहितो भृगुकच्छके। ६४

१०१४ * स्कन्द्पुराणम् # [५ रेवाखण्डे १८३ तमोऽध्याय: ] केदारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०१५ एवमुक्त्वा स्थितो देवो भृगुकच्छेऽम्बिका तथा॥४७।। स याति परमं लोकमिति रुद्रः स्वयं जगौ॥ ६३ ॥ भृगुस्तु स्वपुरं प्रायाद् ब्रह्मघोषनिनादितम्। देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाम्। ऋृग्यनुःसामघोषेण ह्यथर्वणनिनादितम् ॥। ४८॥। यां करोति नृपश्रेष्ट! तामक्षयफलां विदुः ॥ ६४॥ तत्रतीर्थेतुयःस्ात्वा वृषमुत्सृजतेनरः। स यातिशिवसायुज्यमित्येवंशडूरोऽब्रवीत् य इमं शृणुयाद्गक्त्या भृगुकच्छस्य विस्तरम्। तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा चैत्रे मासि समाचरेत्। कोटितीर्थफलं तस्य भवेद्वै नाऽत्र संशयः ॥ ६५ ॥ दद्याच्च लवणं विप्रे पूज्य सौभाग्यसुन्दरीम्॥ ५०॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे गोभूहिरणयं विप्रभ्याप्रीयेतां ललिताशिवौ। न दुःखंदुर्भगत्वंचवियोगंपतिनासह रेवाखण्डे भृगुकच्छतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वयशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः प्राप्नोतिनारीराजेन्द्रभृगुतीर्थाप्लवेन घ। यस्तु नित्यं भृगु देवं पश्येद्वपाण्डुनन्दन आब्रह्मसदनं यावत्तत्रस्थैद्वतैः सह। यत्फलं समावाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम ।। सुवर्णशुङ्गों कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम्। दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं व यत्स्यात्तदिहैव नूनम्॥५४ ॥ तयशीत्य धिकश ततमोऽध्यायः

समा: सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल्लभेद द्वादशवह्निमध्ये। केदारेश्वरतीरथमाहात्म्यवर्णनम् त्यजंस्तनु शरवृत्त्या नरेन्द्र! शक्राSतिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा ॥५५॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि। अतःपरंमहाराजगच्छेत्केदारसञ्ज्ञकम्। यत्रगत्वामहाराजश्राद्वं कृत्वा पिबेजलम् शृण्वँल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस्सदैव ॥५६ ॥ सम्पूज्य देवदेवेशं केदारोत्थं फलं लभेत् ॥ १ ॥ संन्यासं कुरुते यस्तु भृगुतीर्थे विधानतः। स मृतः परमंस्थानंगच्छेद्वैयच्च दुलल भम् युधिष्ठिर उवाघ् उतच्क्र त्वा भृगुश्रेष्ठोदेवदेवेनभाषितम्। प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्यितो द्विज: कथमत्र सुरश्रेष्ट केदाराख्यः स्थितः स्वयम्। उत्तरे नर्मदाकूले एतद्विस्तरतोवद तिरोभावं गते देवे भृगुःश्रेष्ठो द्विजोत्तमः । श्रीमार्कण्डेय उचाघ स्वमूर्तिं तत्र मुक्त्वा तु ब्रह्मलोकं जगाम है।। ५६।। भृगुकच्छस्य घोत्पत्ति: कथिता तव पाण्डघ !। पुरा कृतयुगस्याSडदौ शङ्डरस्तुमहेश्वरः । भृगुणाराधितःशप्तःश्रियाचमृगुकच्छके

संक्षेपेण महाराज! सर्वपापप्रणाशनी॥६०॥ अपवित्रमिदंक्षेत्रं सर्ववेदविवर्जितम्। भविप्यति नृपश्रेष्ठ गतेत्युक्त्वा हरिप्रिया

एतत्पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्त्तितम्। चतुर्यु गसहस्त्रेण पितामहदिनं स्मृतम्॥। तपश्चचार विपुलं भृगुर्वर्षसहस्त्रकम्। वायुभक्षो निराहारश्चिरं धमनिसन्ततः॥ ........--

प्राप्ते ब्रह्मदिनेविप्रा जायतेयुगसम्भवः। न पश्यामित्विदं क्षेत्रमितिरुद्रःस्वयंजगौ नतःप्रत्यक्षतामागा लिङ्गीभूतोमहेश्वरः। प्रादुरभू तस्तुसहसाभिच्वापातालसप्तकम्

यः शृणोति त्विदं भक्त्या नारी वा पुरुषोऽपि घा। ददर्शाऽथ भृगुर्देवमौत्पलीं केलिकामिव। स्तुति घक्रे स देवाय स्थाणवे त्र्यम्बकेति घ।। ७॥

१०१६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे:

एवं स्तुतः स भगवान्प्रोवाघ प्रहसन्निव। पुनः पुनर्भृ गुमत्तः किन्तु प्रार्थयसेमुने भृगुरुवाच पञ्चक्रोशमिदक्षेत्रं पद्मया शापितम्चिभो। अपवित्रमिदक्षेत्रं सर्ववेद विवर्जितम्॥ चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः भविष्यतीति घ प्रोच्य गता देवी दिवम्प्रति ॥६॥ धौतपापतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पुनः पवित्रतां याति यथेदं क्षेत्रमुत्तमम्। तथा कुरु महेशान! प्रसन्नो यदि शङ्कर ईश्वर उवाघ श्रीमार्कण्डेय उवाघ धीतपापं ततो गच्छेदभृगुतीर्थसमीपतः । वृषेणतु भृगुस्तत्र भूयोभूयोधुतस्ततः केदाराख्यमिदं ब्रह्म लिङ्गमाद्यम्भविष्यति। कृत्वेदमादिलिङ्गानि भविष्यन्ति दशैव हि ॥ ११ ॥ धौतपापं तु तत्तेन नाम्नालोकेषुविश्रुतम्। तत्र स्थितोमहादेवस्तुष्ट्र्थभृगसत्तमे

एकादशमद्ृश्यंहिक्षेत्रमध्येभविष्यति। पा(ल)वयिष्य तितत्क्षेत्रमेकादशःस्वयंविभु: तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा शाठ्य नाऽपि नरेश्वर !।

तथा वै द्वादशादित्या मत्प्रसादात्तु मूर्त्तितः। मुच्यते सर्वपापेभ्यो नाऽत्र कार्या विचारणा॥३॥

वसिष्यन्ति भृगक्षेत्रे रोगदुःखनिबर्हणाः ॥१३॥ यस्तु सम्यग्विधानेन तत्र स्नात्वाऽच्च येच्छिवम्।

दुर्गा: ह्यष्टादश तथा क्षेत्रपालास्तु षोडश। भृगुक्षेत्रे भविष्यन्तिवीरभद्राश्चमातरः देवान्पितन्समभ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः॥४॥

पवित्रीकृतमेतद्धि नित्यं क्षेत्रं भविष्यति। ब्रह्महत्या गवांवध्या तत्रतीर्थे युधिष्ठिर। प्रविशेन्नसदाभीताप्रविष्टापिक्षयम्वजेत्

माघमासे ह्य षःकाले स्नात्वा मासं जितेन्द्रियः॥१५॥ युधिष्ठिर उवाघ

यः पूजयति केदारं स गच्छेच्छिवमन्दिरम्। आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्कथयस्वद्विजोत्तम। प्रविशेन्नव्रह्महत्यायथावैधौतपाप्मनि

तस्मिस्तीर्थे नरः स्नात्वा पितृनुद्विश्य भारत !। ब्रह्महत्यासमं पापं भविता नेह किश्चन। कथं वा धौतपापे तु प्रविष्टं नश्यते द्विज

श्राद्धं ददाति विधिवत्तस्य प्रीताः पितामहाः॥१६॥ एतद्विस्तरतः सर्वं पृच्छामि वद कौतुकात् ॥७॥ मार्कण्डेय उवाच इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे केदारेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम तर्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ आदिसर्गे पुरा शम्भुर्ब्रह्मण: परमेष्ठिनः । विकारंपश्चमंद्ृष्टा शिरोऽश्वमुखसन्निभम् अङ्गष्टाङ्गलियोगेन तच्छिरस्तेनकृन्तितम्। कृत्तमात्रे तु शिरसिव्रह्महत्याऽभवत्तदा ब्रह्महत्यायुतश्चासीदुत्तरे नर्मदातटे। धुनितं तु यतो राजन्वृषेण धर्म्ममूर्त्तिना॥ तत्र धौतेश्वरीं देवीं स्थापितां वृषभेण तु। ददर्श भगवाञच्छम्भुः सर्वदैवतपूजिताम्॥११॥ इृष्ट्ाधौतेश्वरीं दुर्गा ब्रह्महत्याविनाशिनीम्। तत्रविश्रममाणश्चशङ्करस्त्रिपुरान्तकः स शङ्करो ब्रह्महत्या विहीनं मेने त्मानन्तस्य तीर्थस्य भावात्।

१०१८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८६ तमोऽध्याय: ] १०१६ सुविस्मितो देवदेवो वरेण्यो दृष्टा दूरे ब्रह्महत्यां व तीर्थात् ॥१३॥। एवं यःकुरुतेपार्थरुद्रलोकं सगच्छति। तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगाञ्जायतेभुविभूपतिः विधौतपापं महितं धर्मशक्त्या विशेन्न हत्या देवीभयात्प्रभीता। इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे रक्ताम्बरा रक्तमाल्योपयुक्ता कृष्णा नारी रक्तदामप्रसक्ता ॥१४॥ रेवाखण्डे धौतपापतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम घतुरशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः मां वाञ्छन्ती स्कन्धदेशं रहस्ये दूरे स्थिता तीर्थवर्यप्रभावात्। सश्चिन्त्य देवो मनसा स्मरारिर्वासाय बुद्धि तत्र तीर्थे घकार॥ १५॥। विमृश्य देवो वहुशः स्थितः स्वयं विधौतपापः प्रथितः पृथिव्याम्। बभूव तत्रैव निवासकारी विधूतपापनिकटप्रदेश॥ १६॥ पञ्चाशीत्य धिकशततमोऽधयायः तदाप्रभृतिराजेन्द्रव्रह्महत्याविनाशनम्। विधौतपापंतत्तीर्थनर्मदायांव्यवस्थितम् एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अश्वयुक्च्छुकनवमी तत्र तीर्थेविशिष्यते। दिनत्रयं तु राजेन्द्र सप्तम्यादिविशेषतः श्रीमार्कण्डेय उवाच समुपोष्याष्टमींभक्त्यासाङ्गवेदंपठेत्तुयः। अहोरात्रेणचेकेन ऋग्यजुःसामसञ्ज्ञकम् ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीतीर्थमुत्तमम्। स्नानमात्रेण तत्रैव ब्रह्महत्याप्रणश्यति अभ्यसन्ब्रह्महत्याया मुच्यते नाऽत्र संशयः । वृषलीगमनञ्घैव यश्च गुर्वङ्गनागमः मासि घाश्वयुजे तत्र शुक्कपक्षे घतुर्द्दशीम्। उपोष्य प्रयतःस्रातस्तप्पयेत्पितृदेवताः स्नात्वा ब्रह्मरसोत्कृष्टे कुम्भेनैव प्रमुच्यते। पुत्रद्धिरूपसम्पन्नोजीवेञ्चशरदांशतम्। शितलोकंमृतोयाति नाSत्कार्याविचारणा वन्ध्या स्त्री जननी या तु काक्षवन्ध्या मृतप्रजा ॥ २१॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिमाहस्रयांसंहितायांपञ्चमेऽवन्तीखण्डे सापि कुम्भोदकैः स्नात्वा जीवत्पुत्रा प्रजावती। रेवाखण्डे एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः अपठस्तु नरोपोष्य ऋृग्यजुःसामसम्भवाम्॥ २॥ ऋधमेकां जपन्विप्रस्तथा पर्वणि यो तृप !। अनृचोपोष्यगायत्रीं जपेद्वैवेदमातरम् जपन्नवम्यां विपेन्द्रो मुच्यते पापसश्चयात्। एवंतुकथितंतात पुराणोक्तंमहर्षिभिः धौतपापंमहापुण्यं शिवेनकथितंमम। प्राणत्यागं तुयःकुर्याजलेवाSग्नौस्थलेपिवा षडशीत्यधिकशततमोऽध्यायः स गच्छति विमानेन ज्वलनार्कसमप्रभः । हंसबर्हिप्रयुक्तेन सेव्यमानोऽप्सरोगणैः कनखलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् शिवस्य परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्ललभम्। श्रीमार्कण्डेय उवाघ क्रीडते स्वेच्छया तत्र यावच्चन्द्रारकतारकम्॥२७॥ धौतपापेतुयानारीकुरुते प्राणसंक्षयम्। तत्क्षणादेवमा पार्थ पुरुषत्वमवाप्तुयात् ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं कनखलोत्तमम्। गरुडेन तपस्तप्तं पूजयित्वा महेश्वरम्

अथ किं बहुनोक्तेन शुभंवायदिवाऽशुभम्। तदक्षयफलं सर्वं धौतपापे कृतं नृप !।। दिव्यं वर्षशतंयावज्जातमात्रेण भारत। तपोजपैः कृशीभूतो दृष्टो देवेन शम्भुना॥ ततस्तुष्टो महादेवो वैनतेयं मनोजवम्। उवाच परमं वाक्यं विनतानन्दवर्धनम् संन्यसेन्नियमेनान्नं संन्यसेद्विषयादिकम्। फलमूलादिकं घैवजलमेकंनसंत्यजेत्।। प्रसन्नस्ते महाभाग वरं वरय सुव्रत!। दुरललभं त्रिषु लोकेषु ददामि तव खेघर !॥

१०२० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८६ तमोऽध्याय: ] * कनकेश्वरीस्तोत्रवर्णनम् * १०२१

गरुड उवाघ मुश्चज्ज्वालाकलापैर्द्दशनकसमसैः खादति प्रेतमांसम्। इच्छा मिवाहनं विष्णोर्द्विजेन्द्रत्वं सुरेश्वर !। प्रसन्ने त्वयिमेस्तर्वंभवत्विति मतिर्मम श्रीमहेश उवाध दैत्येन्द्रैर्यक्षरक्षोऽप्सरसुरनमिता पातुवश्चर्ममुण्डा॥१७॥ दुर्लभः प्राणिनांतातयोवरः प्रार्थितोऽनय। देवदेवस्यवहनं द्विजेन्द्रत्वं सुदुर्ल भम् नारायणोदरे सर्वं त्रैलोक्यं सघराघरम्। त्वया स कथमूह्य तदेवदेवो जगद्गुरु: कल्पान्तोत्पातवाताहतपटुपटहैर्वल्गते भूतमाता। तेनैव स्थापितश्चेन्द्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे। क्षुत्क्षामा शुष्ककुक्षिः खरतरनखरैः क्षोदति प्रेतमांसम् कथमन्यस्य चेन्द्रत्वं भवतीति सुदुर्ल भम् ॥ ८॥ मुश्चन्ती चाटटहासं घुरघुरितरवा पातु वश्चर्ममुण्डा॥। १८। तथाऽपि मम वाक्येनवाहनंत्वंभविष्यसि। शङघक्रगदापाणेर्वहतोऽपिजगत्त्रयम् या सा निम्नोदराभा विकृतभवभयत्रासिनी शलहस्ता इन्द्रस्त्वंपक्षिणां मध्येभविष्यसिनसंशयः । इति दत्वावरंतस्माअन्तर्धानंगतोहर: चामुण्डा मुण्डघाता रणरुणितरणज्फलरीनादरम्या। ततो गते महादेवे ह्यरुणस्याऽनुजो नृप!। त्रैलोक्यं त्रासयन्ती ककहकहकहैर्वोररचैरनेकै आराधयामास तदा घामुण्डां मुण्डमण्डिताम्॥ ११॥ नृत्यन्ती मातृमध्ये पितृवननिलया पातु वश्चर्ममुण्डा॥ १६॥ श्मशानवासिनीं देवीं बहुभूतसमन्विताम्। या धत्ते विश्वमखिलं निजांशेनमहोज्जवला। कनकप्रसवेलीना पातुमांकनकेश्वरी योगिनीं योगसंसिद्धां वसामांसासघप्रियाम्॥१२॥ हिमाद्रिसम्भवा देवीदयादर्शितविग्रहा। शिवप्रियाशिवे सक्तापातुमांकनकेश्वरी ध्यातमात्रा तु तेनेवप्रत्यक्षाह्यभवत्तदा। जालंधरे चयासिद्धि: कौलीने उड्डिशेपरे अनादिजगदादिर्या रत्नगर्भा वसुप्रिया। रथाङ्गपाणिना पद्मापातु मां कनकेश्वरी समग्रा सा भृगुक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे तु संस्थिता। सावित्री या घगायत्री मृडानी वागथेन्दिरा। चामुण्डा तत्र सा देवी सिद्धक्षेत्रे व्यवस्थिता॥१४॥। स्मर्तृ णां या सुखं दत्ते पातु मां कनकेश्वरी॥ २३॥ संस्तुता ऋषिभि्द्धवैर्योगक्षेमार्थसिद्धये। विनताSSनंदजननस्तत्र तांयोगिनीं नृप सौम्यासौयैः सदा रूपः सृजत्यवति या जगत्। भक्त्या प्रसादयामास स्तोत्रैर्वेदिकलौकिकैः ॥१५॥ परा शक्ति: परा बुद्धि: पातु मां कनकेश्वरी ॥ २४॥ गरुड उवाच ब्रह्मणः सर्गसमये सृज्यशक्ति: परातुया। जगन्मायाजगद्धात्री पातु मांकनकेश्वरी ऊया सा क्षुत्क्षामकण्ठा नवरुधिरमुखा प्रेतपझ्मासनस्था विश्वस्य पालने विष्णोर्या शक्ति: परिपालिता। भूतानां वृन्दवृन्दैः पितृवननिलया क्रीडते शूलहस्ता। मदनोन्मादिनी मुख्या पातु मां कनकेश्वरी ॥ २६ ॥ शस्त्रध्वस्तप्रवीरव्रजरुधिरगलन्मुण्डमालोत्तरीया विश्वसंलयने मुख्या या रुद्रेण समाश्रिता। देवी श्रीवीरमाता विमलशशिनिभा पातु वश्चर्ममुण्डा॥।१६॥ रौद्री शक्ति: शिवाऽनन्ता पातु मां कनकेश्वरी॥ २७॥ या सा क्षुत्क्षामकण्ठा विकृतभयकरी त्रासिनी दुष्कृतानाम् कैलाससानुसंरुढकनकप्रसवेशया। भस्मकाभिहता पूर्व पातु मां कनकेश्वरी॥

६०२२ * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे पतिप्रभावमिच्छन्ती त्रस्यन्ती या विना पतिम्। अवला त्वेकभावा घ पातु मां कनकेश्वरी॥। २६ ॥ विश्वसंरक्षणे सक्ता रक्षिता कनकेन या। आब्रह्मस्तम्बजननी पातुमांकनकेश्वरी।। सप्ताशी यधिकशततमोऽध्यायः ब्रह्मविष्ण्वीश्वरा:शक्त्याशरीरग्रहणंयया। प्रापिताप्रथमाशक्ति:पातुमांकनकेश्वरी कालाग्निरुद्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रुत्वा तु गरुडेनोक्तं देवीवृत्तचतुष्टयम्। प्रसन्ना सम्मुखी भूत्वा वाक्यमेतदुवाचह श्रीमार्कण्डेय उवाघ श्रीचामुण्डोवाच जालेश्वरं ततो गच्छेल्लिङ्गमाद्यं स्वयम्भुवः। प्रसन्ना ते महासत्त्व वरं वरय वाञ्छितम्। ददामि ते द्विजश्रेष्ठ यत्तेमनसिरोघते कालाग्निरुद्रं विख्यातं भृगुकच्छे व्यवस्थितम् ॥१॥ गरुड उवाघ सर्वपापप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम्। क्षेत्रपापविनाशाय कृपया घ समुत्थितम्। अजरश्चामरश्चैव अधृष्यश्च सुरासुरैः। तव प्रसादाच्चवान्यैरजेयश्च भवाम्यहम्॥ पुरा कल्पेऽसुरगणैराक्रान्ते भुवनत्रये। वेदोक्तकर्मनाशे घ धर्मे घ विलयंगते॥३॥ त्वया चाऽत्र सदा देवि! स्थातव्यं तीर्थसन्निधौ। देवर्षिमुनिसिद्धेषु विश्वासपरमेषु । कालाग्निर्द्रादुत्पन्नो धूमः कालोद्गवोद्गवः मार्कण्डेय उवाघ धूमात्समुत्थितं लिङ्ग' भित्त्वा पातालसप्तकम्। एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवी देवैरभिष्टुता॥ ३५॥ अवटं दक्षिणे कृत्वा लिङ्ग' तत्रैव तिष्ठति॥५॥ जगामाकाशमाविश्यभूतसङ्समन्विता। यदालक्ष्म्यानृपश्रेष्ठस्थापितंपुरमुत्तमम् तत्रतीर्थे नृपश्रेष्ठकुण्डंज्वालासमुद्धवम्। यत्र सा पतिताज्वालाशिवस्यदहतःपुरम् अनुमान्य तदा देवीं कृतं तस्यां समर्पितम्। तत्रावाटंसमुदभूतंधूमावर्त्तस्ततोऽभवत्। तस्मिन्कुण्डेतुयःस्नानंकृत्वावैनर्मदाजले लक्ष्मीरुवाघ कुर्याच्क्राद्धं पितृभ्यो वै पूजयेञ्च त्रिलोघनम्। रक्षणाय मया देवि! योगक्षेमार्थसिद्धये।। ३७॥ कालाग्निरुद्रनामानि स गच्छेत्परमां गतिम् ॥८॥ मातृवत्प्रतिपाल्यतेसदादेविपुरंमम। गरुडोऽपिततःस्नात्वासम्पूज्यकनकेश्वरीम् यत्किश्चित्कामिकं कर्म ह्याभिघारिकमेव वा। तीर्थ तत्रैव संस्थाप्य जगामाSडकाशमुत्तमम्। रिपुसङ्क्षयकृद्वापि सान्तानिकमथापि वा ॥ तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः॥३६॥ अत्र तीर्थे कृतं सर्वमचिरात्सिद्धयते नृप!॥ ६ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते। गन्धपुष्पादिभिर्यस्तु पूजयेत्कनकेश्वरम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तस्य योगैश्वर्यसिद्धिर्योगपीटेषु जायते। मृतो योगेश्वरं लोकं जयशब्दादिमङ्गलैः रेवाखण्डे कालाग्निर्द्रतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ स गच्छेन्नाऽत्र सन्देहो योगिनीगणसंयुतः।।४१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कनखलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥

१८६ तमोऽध्याय: ] * उदीर्णवराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०२५

वसन्ति ये संन्यसित्वा च तत्र निगृह्य दुःखानि विमुक्तसङ्ाः।

अष्टाशीत्य धिकततमोऽध्यायः ध्यायन्तो वै साङ्ख्यवृत्त्या तुरीयं पदं मुरारेस्तेऽपि तत्रैव यान्ति ॥ १३ इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे शालग्रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् रेवाखण्डे शालग्रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच ततः परं महाराज चत्वारिशत्क्रमान्तरे। शालग्रामं ततो गच्छेत्सर्वदैवतपूजितम् यत्रादिदेवो भगवान्वासुदेवस्त्रिविक्रमः । स्वयं तिष्ठति लोकात्मा सर्वेषां हितकाम्यया ॥ २ ॥ एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः

नारदेन तपस्तप्त्वा कृता शाला द्विजन्मनाम्। उदीर्णवराहतीथमाहात्म्यवर्णनम् सिद्धिक्षेत्रं भृगुक्षेत्रं ज्ञात्वा रेवातटे स्वयम् ॥ ३॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच शालग्रामाभिधो देवो चिप्राणां त्वधिवासितः । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! तीर्थ परमशोभनम्। उदीरणो यत्र वाराहो ह्यभवद्धरणीधर: साधूनां घोपकाराय वासुदेवः प्रतिष्ठितः॥४॥ धुन्वन्दंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीमिमाम्। योगिनामुपकाराय योगिध्येयो जनार्दनः । शालग्रामेति तेनैव नर्मदातटमाश्रितः स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः ॥२ ॥ मासिमार्गशिरेशुक्काभवत्येकादशीयदा। स्नात्वारेवाजलेपुण्ये तद्दिनं समुपोषयेत् युधिष्ठिर उवाघ रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्यच जनार्ददनम्। पुनः प्रभातसमयेद्वादश्यां नर्मदाजले कथमुदीर्णरूपोऽभूद्दाराहो धरीणीधरः। वाराहत्वं गतः केन पश्चमः केन रज्ज्ञितः स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितन्मातृस्तथेव घ। मार्कण्डेय उवाच श्राद्धं कृत्वा ततः पश्चात्पितृभ्यो विधिपूर्वकम् ॥ ८॥ आदिकल्पेपुराराजन्क्षीरोदे भगवान्हरिः। शेतेस भोगिशयनेयोगनिद्राविमोहितः शक्तितो ब्राह्मणान्पूज्य स्वर्णवस्त्रान्नदानतः । लक्ष्मीकराम्बुजयुगमृद्यमानपददयः। तस्मिन्स्वपतिदेवेशे भाराक्रान्तावसुन्धरा क्षमापयित्वा तान्विप्रांस्तथा देवं खगध्वजम् ॥ ६ बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वैदेवसन्निधौ। अवोद्वारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम् एवं कृते महाराज यत्पुण्यञ्च भवेन्नृणाम्। शणुष्वावहितोभूत्वातत्पुण्यंनृपसत्तम द्ृष्टा देवाः समुद्विय्रा गता यत्र जनार्ददन। तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिःकेशवंजगतःपतिम् न शोकदुःखे प्रतिपत्स्यतीह जीवन्मृतो याति मुरारिसाम्यम्। देवा ऊचु: महान्ति पापानि विसृज्य दुग्धं पुनर्न मातुः पिबते स्तनोद्त्॥ ११॥। नमो नमस्ते देवेश!सुरार्तिहर!सर्वग !। विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यं त्राहि सर्वान्महद्धयात् शालग्रामं पश्यते यो हि नित्यं स्नात्वा जले नार्मदेऽयौघहारे। इत्युक्तो दैवतैर्देवो ह्य वाघ किमुपस्थितम्। स मुच्यते व्रह्महत्यादिपापैर्नारायणानुस्मरणेन तेन । ६२।। कार्य वदध्वं मे देवा! यत्कृत्यं मा घिरं कृथाः॥ ६॥

१०२६ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १८६ तमोऽध्याय: ]* उदीर्णवराहतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * १०२७

देवा ऊचु: स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारोपवृ हणम्। आजन्ममरणाद्यावत्पापं भरतसत्तम !।। धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्रा निमज्ति। तीर्थपश्चकपूतस्य वैष्णवस्य विशेषतः । युगपञ्चविनश्येत तूलराशिरिवानलात् तामुद्धर हृषीकेश लोकान्संस्थापय स्थितौ॥१० ॥ नारायणानुस्मरणाजपध्यानाद्विशेषतः। एवमुक्त: सुरेः सवेः केशवः परमेश्वरः। वाराहं रूपमास्थाय सर्वयज्ञमयं विभुः॥ विप्रणश्यति पापानि गिरिकूटसमान्यपि॥ ३० ॥ दंष्द्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुश्चितमूर्द्धजम्। दृष्टा पञ्चवराहान्वे पौरुषेमहतिस्थितः। आप्लवन्नर्मदातोयेश्राद्धंकृत्वायथाविधि कृत्वाऽनन्तं पादपीठं दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्भुवम् ॥ १२॥ उदयास्तमनादर्वाग्यः पश्येल्लोटणेश्वरम्। कलेवरविमुक्त: स इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् सपर्वतवनामुर्वी समुद्रपरिमेखलाम्। उद्धृत्य भगवान्विष्णुरुदीर्णः समजायत॥ मुक्ति प्रयाति सहसा दुष्प्रापां परमेश्वरीम्। दर्शयन्पश्चधात्मानमुत्तरे नर्मदातटे। तथाSडद्यं कोरलायां तुद्वितीयं योधनीपुरे पौरुषे क्रियमाणेऽपि न सिद्धिर्जायते यदि॥ ३३॥ जयक्षेत्राभिधानेतु जयेतिपरिकीर्त्तितम्। असुरान्मोहयल्िङ्गस्तृतीयःपरिकीर्ततितः ब्रुवन्ति स्वर्गगमनमपि पापान्वितस्य घ। यत्र तत्र गतस्यैवभवेत्पश्चवराहकी॥ पावनाय जगद्धेतोःस्थितोयस्माच्छ शिप्रभः। अतस्तुनृपशारदू लश्वेतइत्यभिध्रीयते ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र वसेननरः। आदि जयंतथा श्वेतं लिङमुदीर्णमेवच उद्धृत्य जगतां देवीमुदीणो भृगुकच्छके। ततःपश्चमउदीर्णोवराह इति सज्ज्ञितः आश्रित्य तस्या द्रष्टव्या वराहास्तु यतस्ततः । इति पश्चवराहास्ते कथिता: पाण्डुनन्दन!। युगपद्दर्शनं घैषां ब्रह्महत्यांव्यपोहति ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ विष्णुना प्रभुविष्णुना ॥ ३६ ॥। ज्येष्ठे मासि सिते पक्ष एकादश्यां विशेषतः । वाराहं रूपमास्थाय उद्ृता धरणी चिभो!। गत्वा ह्यादिवराहं तु सम्प्राप्ते दशमीदिने॥६॥ पुण्यात्पुण्यतमा तेन ह्यशेषाघौघनाशिनी॥ ३७॥ हविष्यमन्नं भुश्जीयाल्लघुसायं गते रवौ। रात्री जागरणं कुर्याद्वाराहेह्यादिसज्ञके दृष्टा पश्चवराहान्वे क्रोडमुदीर्णरूपिणम्। पूजयित्वाविधानेन पश्चाजागरणश्चरेत् ततः प्रभाते ह्य पसि संस्नात्वा नर्मदाजले। सपश्चवर्त्तिकान्दीपान्वृतेनोज्ज्वाल्य भक्तितः । सन्तर्प्य पितृदेवांश्च तिलैर्यवविमिश्रितैः॥२१॥ पुरणश्रवणैर्नृ त्यैर्गोतवादयैः सुमङ्गलैः ॥ ३६ ॥ धेनु दद्याद्द्विजेयोग्येसर्वाभरणभूषिताम्। निर्ममोनिरहङ्कारो दानंदद्याद्द्विजातये वेदजाप्यैः पवित्रेश्च क्षपयित्वा व शर्वरीम्। गत्वा सम्पूजयेद्देवं वाराहं ह्यादिस्ज्ञितम्। यत्पुण्यं लभते म्त्त्यों ह्याजमीढ! शणुष्व तत्॥ ४० ॥ २ अनेन विधिना पूज्य पश्चाद्गच्छेजयं त्वरन् ॥ २३॥ रेवाजलं पुण्यतमं पृथिव्यां तथा घ देवो जगतां पतिर्हरिः। त्वरितंतुजयंगत्वापूर्वकंविधिमाघरेत्। अश्वंदद्याद्द्विजाग्रयायजयपूर्वाभिनिर्गतम् एकादशी पापहरा नरेन्द्र! बह्वायासैर्लभ्यते मानवानाम्॥ ४१॥ लिङ्ग चैव तिला देया: श्वेते हिरण्यमेवघ। उदीर्णेचभुवंदद्यात्पूर्वकं विधिमाघरेत् एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि शक्तानि हन्तुं पापसङ्कानि राजन्। अनस्तमित आदित्ये वराहान्पश्चपश्यतः । यत्फलंलभते पार्थ! तदिहैकमना:णु नैते सर्वे युगपद्वै समेता हन्दुं शक्ता: किश्न तद्ब्रूहि राजन्!॥४२॥ ब्रह्महत्यासुरापानं स्तेयंगुर्वंगनागमः । एभिस्तुसहसंयोगो विश्वस्तानांघवञ्चनम् यथेदमुक्तं तव धर्मसूनो! श्रुतं घ यच्छङ्कराच्चन्द्रमौले: ।

१०२८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६० तमोऽध्याय: ] * चन्द्रहास्यतीर्थवर्णनम् * १०२६ श्रुत्वेदमिच्छन्मुच्यते सर्वपापैः पठन्पदं याति हि वृत्रशत्रोः॥४३॥ नारीणांतुसदाकामो ह्यधिकःपरिवर्त्तते। विशेषेणऋतोःकालेभिद्यतेकामसायकै इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे परिभूता हि सा भर्त्रा ध्यायतेऽन्यं पति ततः। रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये उदीर्णवराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनं तस्या: पुत्रः रूमुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम् ॥११ ॥ नामैकोननवत्युत्तरशततमोऽध्यारः॥१८६॥ स्वर्गस्थास्तेन पितरःपूंजातामहीपते!। पतन्ति जातमात्रेण कुलटस्तेनघोच्यते तेन कर्मविपाकेन क्षयरोगी शशी ह्यमूत्। त्यक्त्वा लोकं सुरेन्द्राणां मर्त्त्यलोकमुपागतः ।।१३॥

नवत्यधिकशततमोऽध्यायः तत्रतीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यतनानि च। भ्रमित्वानर्मदांप्राप्तःसर्वपापप्रणाशिनीम्

चन्द्रहासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् उपवासस्तु दानानि व्रतानि नियमाश्च ये। वचार द्वादशाव्दानि ततो मुक्तः स कित्बिषैः॥१५॥ श्रोमार्कण्डेय उवाच स्थापयित्वा महादेवंसर्वपातकनाशनम्। जगामप्रभया पूर्णः सोमलोकमनुत्तमम् ततो गद्छेन्महीपाल सोमतीर्थमनुत्तमम्। चन्द्रहासेतिविख्यातंसर्वदेवतपूजितम् येनैव स्थापितोदेवः पूज्यतेवर्षसंख्यया। तावद्य गसहस्राणि तस्यलोकं समश्नुते यत्र सिद्धिं परांप्राप्तः सोमो राजा सुरोत्तमः ॥२॥ तेन देवान्विधानोक्तान्स्थापयन्ति नरा भुवि। युधिष्ठिर उवा अक्षयं चाव्ययं यस्मात्कलं भवति नाऽन्यथा । १८।। कथंसिद्धिमनुप्राप्तःसोमोराजाजगत्पतिः। तत्स्वंश्रोतुमिच्छामिकथयस्वममाSनघ सोमतीर्थेतुयः स्रात्वापूजयेद्देवमीश्वरम्। जायते स नरो भूत्वा सोमवत्प्रियदर्शनः मार्कण्डेय उवाच चन्द्रप्रभासे यो गत्वा स्ानं विधिवदाघरेत्। पुरा शप्तोमुनीन्द्रेण दक्षेणकिलभारत।असेवनाद्धि दाराणां क्षयरोगीभविष्यसि व्याधिना नाभिभूतः स्यात्क्षयरोगेण वा युतः॥२०॥ उद्वाहितानां परीनां ये न कुर्वन्ति सेवनम्। चन्द्रहास्येनर:जात्वा द्वादश्यांतुनरेश्वर। च उुरदश्यामुपोत्येवक्षीरस्य जुहुयाच्चरुम् या निष्ठा जायते तेषां तां शृणुष्व नरोत्तम !॥५॥ मन्त्र: पश्चभिरीशानं पुरुषस्त्रयम्बकं यजेत्। ऋतुकालेतु नारीणांसेवनाजायतेसुतः। सुतात्स्वर्गश्चमोक्षश्चहीत्येवंश्रुतिनोदना हविःेषं स्वयं प्राश्य चन्द्रहास्येशमीक्षयेत् ॥ २२॥। तत्कालोचिप्तधर्मेण ये न सेवन्ति तां नराः। अनेनविधिना राजंस्तुष्टो देवो महेश्वरः। विधिनातीर्थयोगेन क्षयरोगाद्विमुच्यते तेषां ब्रह्मघ्नजं पापं जायते नाऽत्र संशयः॥७॥ सप्तभिःसोमवारैर्यःस्रानं तत्रसमाचरेत्। सवैकर्णकृताद्रोगान्मुच्यतेपूजयञ्छिवम् तेन पापेन घोरेण वेष्टतो शैरवेवसेत्। तस्यतद्रुधिरं पापाःपिबग्तेकालमीप्सितम् अक्षिरोगस्तथा राजंश्रन्द्रहास्ये विनश्यति। ततोऽव तीर्णकालेन यांयां योनि प्रयास्यति। धन्द्रहास्ये तु यो गत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः॥ तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा॥ ६॥ स्नानं समाधरेद्वक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ २॥ ६५

१०३० * स्कन्दपुरापाम्* [५ खेाखण्डे १६१ तमोऽध्याय: ] * द्वादशादित्यमाहात्म्यवर्णनम् * १०३१ तत्रस्ञानं वदानं चचन्द्रहास्ये शुभाशुभम् । कृतंनृपवरश्रेष्ठसर्व भवतिघाक्षयम्॥। युधिष्टिर उवाच ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम्। कथं सिद्धेश्वरे प्राप्ताःसिद्धिं देवा द्विजोत्तम!। चन्द्रहास्ये तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः॥२७॥ आदित्या इति यच्चोक्तं तत्ते विस्मापनं कृतम् ॥४॥ वाचिकं मानसंपावं कर्नजंपत्युराकृतम्।स्वानमात्रात्तु राजेन्द्रतत्रतीर्थेप्रणश्यति तपस्युग्रे व्यवसिता आदित्या: केन हेतुना। वहवस्तन्न जानन्ति महामोहसमन्विताः। देहस्थइवसर्वेषां परमात्मेवसंस्थितम् संप्राप्तास्तु द्विजश्रेष्ठ सिद्धिं चैवाभिलाषिकीम्॥५॥ पश्चिमे सागरेगत्वा सोमतीर्थतुयत्फलम्। तत्समग्रमवाप्जोतिचन्द्रहास्येनसंशयः संक्षिप्य तु मया पृष्टं विस्तराद् द्विज! शंस मे। ६ ॥ संक्रान्तौ घ व्यतीपाते विषुवे घायने तथा। मार्कण्डेय उवाच चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥३१॥ अदितेर्द्वादशादित्या जाता: शक्रपुरोगमाः। ते मूढास्ते दुराघारास्तेषां जन्म निरर्थकम्। इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणोर्यमा ॥७॥ चन्द्रहास्यं न जानन्ति नर्मदायां व्यवस्थितम्॥ ३२॥ विवस्वान्सविता पूषा ह्यं शुमान्विष्णुरेवच। चन्द्रहास्ये तु यः कश्चित्संन्यासं कुरुते नृप!। त इमे द्वादशादित्या इच्छन्तो भास्करं पदम् ॥ ८॥ अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य सोमलोकात्कदाघन॥ ३३॥ जर्मदातटमाश्रित्यतपस्युग्रेव्यवस्थिता:। सिद्धेश्वरेमहाराज काश्यपेयैर्महात्मभिः इति श्रीरकान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे परा सिद्धिरतुप्राहा द्वादशादित्यसञ्ज्ितैः। रेवाखण्डे चन्द्रहास्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः स्थापितश्च जगद्धाता तस्मिस्तीर्थे दिवाकरः ॥१०॥ स्वकीयांशविभागेन द्वादशादित्यसञ्ज्ितैः । तदाप्रभृति तत्तीर्थ राजन्ख्याति गतं सुवि ॥११ ॥। एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः अलये समनुप्राप्ते ह्यादित्याद्वादशैव ते। द्वादशादित्यतो राजन्संभवन्तियुगक्षये

द्वादशादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् इन्द्रस्तपति पूर्वेण धाता चैवाग्निगोघरे। गभस्तिपतिवैयाम्ये त्वष्टा नैऋ तदिङ्मुखः॥ १३॥ श्रीमार्कण्डेय उवा वरुण: पश्चिमे भागे मित्रस्नु वायवे तथा। सिद्धेश्वरं ततोगच्छेत्तस्यैव तुसमीपतः। अमृतस्रावितल्लिङमाद्य स्वायंभुवंतथा विष्णुश्च सौम्यदिग्भागे विवस्वानीशगोचरे। १४ ।। द्वष्टमात्रेण येनेह ह्यनृणो जायते नरः । पुरा वर्षशतं साग्रमाराध्य परमेश्वरम्॥ ऊर्ध्वतश्चैवसविताह्यधःपूपा विशोषयन्। अंशुमांस्तुतथा विष्णुर्मुखतोनिर्गतंजगत् प्राप्नुयुः परमां सिद्धिमादित्या द्वादशैव तु। पदहन्वै नरश्रेष्ठ बभ्रमुश्च इतस्ततः । यथैव ते महाराज! दहन्ति सकलं जगत्॥ अतः सिद्धेश्वरः प्रोक्त: सिद्धिदः सिद्धिकाङ्क्षिणाम्॥।३॥ तथैव द्वादशादित्या भक्तानां भावसाधना:।

१०३२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६२ तमोऽध्याय: ] * नरनारायणयोःसमीपेऽप्सरसांगमनम् * १०३३

प्रातरुत्थाय यः स्नात्वा द्वादशादित्यसञ्जितम् ॥१७॥ पश्यते देवदेवेशं शृणु तस्यैवयत्फलम्। वाघिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुराकृतम् तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन्दक्षिणाङ्गष्टसंभवः॥६॥ धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल। नश्यते तत्क्षणादेव द्वादशादित्यदर्शनम्। प्रदक्षिणं तुयः कुर्यात्तस्य देवस्यभारत प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवीनात्र संशयः। तत्रतीर्थे तुससम्यामुपवासेनयत्फलम् मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती। अन्यत्र सप्तसप्तम्यां लभन्तिनलभन्तिच। षष्टयांवारे दैनकरे द्वादशादित्यदर्शनात् संकल्पा च मुहर्त्ता घ साध्या विश्वावती ककुप् ॥ ८॥ प्रदक्षिणं तुयः कुर्यात्तस्य पापंतुनश्यति। अरोगी सप्तजन्मानि भवेद्वेनाSत्रसंशयः धर्मपत्न्थो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । यस्तु प्रदक्षिणशतंदद्याककत्यादिनेदिने। ददूपिटककुष्ठानि मण्डलानिविचर्चिकाः तासां साध्या महाभागा पुत्रानजयन्नृप।।। ६।। .- 4 नश्यन्तिव्याधयःसर्वेगरडेनेसपन्नगाः । पुत्रप्राप्तिर्भवेत्तस्व पषटया वासरसेवनात् नरो नारायणश्चैव हरि: कृष्णस्तथैवच। विष्णोरंशांशका ह्यंतेचत्वारोधर्मसूनवः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते। आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः ॥ रेवाखण्डे द्वादशादित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः व्यायमानावनौपम्यं सवं कारणमकारणम्। वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनंतरम् योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ। तयोस्तपः प्रभावेण न तताप दिवाकरः ॥१३॥ ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः ।

श्रीपत्युत्पत्तिवर्णनम् शिशिरोऽभवदत्यर्थ ज्वलन्नपि विभावसुः ॥१४ ॥ सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरः सहमृगैर्गिरौ। श्रीमार्कण्डेय उवाथ तयोगौ रिव भारार्त्ता पृथिवी पृथिवीपते!॥१५॥। तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम्। द्ृष्टा तु श्रीपति पापैर्मुच्यते मानवो भुवि। चेरुश् भूधराश्चैव चुक्षुभेच महोदधिः। देवाश्चस्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देयो जनाईनः ॥२ ॥ बभूवुरवनीपाल! परमं क्षोभमागता:।। १६।। युधिष्ठिर उवाच कोऽयंश्रियः पतिर्देवोदेवानामधिपोविभुः। कथंजन्माऽभवत्तस्य देवेषुत्रिषुवामुने देवराजस्तथा शक्रःसन्तप्तस्तपसातयोः। युयोजाप्सरसस्तत्र तयोविप्नचिकीर्षया इन्द्र उवाच सम्बन्धी चकथं जातो भृगुणासहकेशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन्वक्तमर्हसि भार्गव रम्भेतिलोत्तमे कुब्जे घृताघि ललितेशुभे। प्रम्लोचेसुन्र सुम्लोचे सौरभेयिमहोद्धते श्रीमार्कण्डेय उवाघ संक्षेपात्कथयिष्या मिसाध्यस्यचरितंमहत्। नहिविस्तरतोवक्तुंशक्ताःसर्वेमहर्षयः अलम्तुषे मिश्रकेशिपुण्डरीके वरूथिनि। विलोकनीयं बिन्राणा वपुर्मन्मथबोधनम् गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वघनंमम। नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ नारायणस्य नाभ्यब्जाजातो देवश्चतुर्मुखः। तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम्। तावस्माकं वरारोहा: कुर्वाणौ परमं तपः

१०३४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६२ तमोऽध्याय: ] * नरनारायणस्तुतिवर्णनम् * १०३५ कर्मातिशयदुःखार्त्तिप्रदावायतिनाशनौ। तद्गच्छतनभीःकार्या भवतीभिरिदंवचः दाहायनामलोवह्न र्नापःक्लेदायचाम्भसः। तद्द्रव्यमेवतद्द्रव्यविकारायन वैटतः स्मरः सहायो भविता वसंतश्चवराङनाः। रूपं वयः समालोक्यमदनोद्दीपनं परम् ततोविज्ञाय विज्ञाय परंब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पशोषित्सु विकारोनाऽभवत्तयोः कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः ॥२३॥ ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप। चक्राते ताश्चतन्वंग्यस्तत्क्षोभाय पुनः पुनः॥ मार्कण्डेय उवाच अथ नारायणो धैर्यसन्धार्योदीर्णमानसः। ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलांतदा इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समंतदा। जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते!॥ त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते। गुणरलाववमभ्येति यस्या: संदर्शनादनु ॥४२ गन्धमादनमासाद्य पुस्कोकिलकुलाकुलम्। तां विलोक्य महीपाल! चकम्पे मनसाSनिलः। चार माधवो रम्यं प्रोत्फुललवनपादपम्॥ २५॥ वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किश्चन ॥४३॥ प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः। भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्दनम् ॥ रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः। न रेजरवनीपाल तलक्ष्यहृदयेक्षणाः॥ गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्धवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः ततःकामो वसन्तश्चपार्थिवाप्सरसञ्चताः। प्रणम्य भगवन्तीतौतुष्ट्वुर्मुनिरूत्तमौ वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृती। वसन्तकामाप्सरस ऊचुः विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः ॥२८॥ जगौमनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाऽप्सराः। अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप !॥ प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया। मोहिता: स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते दयोः ॥ ४६ ॥ हावैर्भावैः सृतैहांस्यैस्तथाऽन्या वल्गुभाषितैः। तयोः क्षोभाय तन्वङ््यश्चक्ररुद्यममङ्गनाः॥३०॥ प्रसीदतु स वां देवोयस्य रूपमिदंद्विधा। धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः

तथापि नतयो:कश्चिन्मनसःपृथिवी पते!। विकारोऽभवदध्यात्मपारसंप्राप्तचेतसोः नरनारायणौ देवौ शङ्चक्रायुधावुभौ। आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्॥ ४८॥ निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप! तिष्ठतः । निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान्सर्वपापं व्यपोहतु वासुदेवार्प्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः ॥३२॥ पूर्यमाणोऽपि घाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः। शाङ्ग चिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनयः। नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम् ॥ ५० ॥ यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित् ॥ ३३ ॥। सर्वभूतहितं ब्रह्मवासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्थ घ वशंगतौ।। जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः। सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै॥५१॥ स्मरोऽपि नशशाकाथ प्रवेष्टु हृदयं तयोः। विद्यामयं दीपयुतमन्धकारइवालयम् तथाSऽत्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान्। पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान्वसन्तं दक्षिणानिलम्। त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागता:॥५२॥ ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्प्पं व महामुनी॥३६ ॥ यञ्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम्। ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणःपुरुषर्षभ! प्रसीद देव विज्ञानघन! मूढदृशामिव। भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः॥ द्ृष्टैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्मुत्तमम्। त्वयिनारायणोत्पन्ना श्रेष्ठापारवतीमतिः

१०३६ * स्कन्दपुराणम् * [५ खेवाखण्डे १६२ तमोऽध्याय: ] * अप्सरसांकृतंज्ञानोपदेशवर्णनम् * १०३9 तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन।। नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण!। सर्वेश्वरेश्वरो विष्णु: कुतो रागादयस्ततः ॥। ७०॥ प्रसन्नवुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर! सर्वगताऽच्युत! ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान्। नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम्। नमो नराय नम्याय नमोनारायणाघ प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो!। यक्षराक्षसभूतादीन्रागान्सर्पान्सरीसृपान्। मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंह जलेघरान् शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण! देहि नः ॥५८॥ मार्कण्डेय उवाघ गुल्मवृक्षलतावल्ीत्वक्सारतृणजातिषु ॥ ७३ ॥ एवमभ्यरचितःस्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः। प्राहेशःसर्वभूतानां मध्येनारायणो नृप! यञ्चकिश्चिददवश्यं वादृश्यंवात्रिदशाङनाः। मन्यध्वंजातमेकस्य तत्सवंपरमात्मनः नारायण उवाच जायमान: कथं विष्णुमात्मानं परमं चयम्। स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि। रागद्वेषौ तथा लोभं क: कुर्यादमराङनाः॥७५॥ यत्कार्यमागतानां घ इहास्माभिस्तदुच्यताम्॥ ६०॥ सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि। निपात्यतं पृथग्भूते कुतोरागादिकोगुणः यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा। एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मयैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः ॥ संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्॥ ६१॥ सम्यग्दप्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी। नवयं गीतनृत्येननाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धावैविषयैर्मन्ये विषयादारुणात्मकाः पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्॥७८ ॥ शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः। भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम्। जगद्वैह्य तदखिलं तदा भेद: किमात्मकः तदा नृत्यादयो भावा: कथं लोभप्रदायिनः ॥ ६३॥ भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः। ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य घ। न वारिभेदतो भिन्नास्तर्थवैक्यादिदं जगत् ॥ ८० ॥ माधवस्य घ शक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वचिशङ्किताः॥ ६४ ॥ योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः। परमात्मा समस्तस्यस्थावरस्यघरस्य घ यथाग्नेरचिषः पीताः पिङ्गलारुणघूसराः। तथाऽपि नाडग्नितो भिन्नास्तथैतद् ब्रह्मणो जगत् ॥ ८१॥ उत्पत्तिहेतुरेते घ यस्मिन्सर्वंप्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं सपुरन्दरः। कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम् वयमंशांशकास्तस्य तुव्यू हस्य मानिनः। भवन्त्यः सच देवेन्द्रो लोकाश्चससुरासुराः। समुद्राद्रिवनोपेतामद्देहान्तरगोघराः तदादेशितवर्त्मानी जगद्बोधाय देहिनाम्॥ ६9॥ तत्सर्वभूतंसर्वेशंसर्वत्र समदर्शिनम्। कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्य्ामोविभेदिन: यथेयं ारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाऽप्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा ैवाऽखिलं जगत् ॥ ८४ ॥ वसन्ते मयि चेन्द्रे चभवतीषु तथास्मरे। यदासएच भूतात्मा तदाद्वेषादयःकथम् प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम्। तन्मयाऽन्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु। यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विता: स्त्रियः ॥८५॥

१०३८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे

किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते। तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात् भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्गवम्। मयेयंदर्शिता तन्वी ततस्तुशममेष्यथ यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा। त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

उर्वशीनाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः॥। ८८ ।। श्रीपतिमाहात्म्यव्णनम् तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी। श्रीमार्कण्डेय उवाघ भवत्यस्तेन घाSडस्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता ॥ ८६ ॥ इत्युक्तेऽप्सरस: सर्वाःप्रणिपत्यपुनःपुनः। ऊचुर्नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया॥ १ वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नाऽस्माकं भोगकारणात्। वसन्तकामाप्सरस उचुः तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता ॥ ६० ॥ भगवन्भवता योऽयमुपदेशो हितार्थिना। सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्येकरोम्यहम्। तथानरेण सहितो जगतःपालनोद्यतः प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं घ ते ॥। २ ॥ यदि कश्चित्तवाबाधां करोतित्रिदशेश्वर !। तमहं वारयिष्यामिनिवृत्तोभववासव यत्त्वेतद्गवता प्रोक्तंप्रसन्नेनान्तरात्मना। दर्शितेयंविशालाक्षीदर्शयिष्यामिवोजगत् कर्त्ताऽसि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित्। तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानांजगत्पते ! दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेवं यथोर्वशी॥ तं चाऽपि शास्ता तदहं प्रवर्त्तिष्याम्यसंशयम्॥ ६३॥। यदि देवाऽपराधेपि नाऽस्मासु कुपितं तव। एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति। नमस्ते जगतामीश दर्शयाऽऽत्मानमात्मना॥५॥ उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव !॥ ६४ ॥ नारायण उवाघ या चेयमुर्वशी मत्तःसमुद्भूतापुरन्दर!। त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति। पश्यतेहाSखिलाँल्ोकान्मम देहे सुराङनाः। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे मधु' मदनमात्मानं यच्चान्यद द्रष्टुमिच्छथ ॥ ६ ॥ रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये श्रीपत्युत्पत्तिवर्णनंनाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः श्रीमार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वाभगवान्देवस्तदानारायणोनृप। उच्चैर्जहासस्वनवत्तत्राऽभूदखिलंजगत् ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक्। आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः ॥८॥ नासत्यदस्रावनिल: सर्वशश्च तथाग्रयः। यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाघोरगकिन्नराः समस्ताप्सरसो विद्याःसाङ्गा वेदास्तदुक्तयः । मनुष्या: पशवः कीटा: पक्षिण: पादपास्तथा॥१०॥ सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यजीवसज्ज्ञितम्।

१०४० * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे १६३ तमोऽध्याय: ] * अप्सरोभिनरनारायणस्तुतिवर्णनम् * १०४१

समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च ॥ ११॥ पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम्॥२४॥ द्वीपान्यशेषाणि तथातथा सर्वसरांसि घः। नगरग्रामपूर्णा व मेदिनीमेदिनीपते तवाऽश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवाSSस्थिता बाहुषु लोकपालाः । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः ॥१२॥ घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दू जिह्वा घ ते नाथ! सरस्वतीयम्॥२५॥ पादौ धरित्री जठरं समस्ताँलोकान्हषीकेश! विलोकयामः । जङ्घे वयं पादतलाङ्गलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङाः ॥२६॥ मदनेनसमं सर्वामधुनाघ वराङनाः। ससाध्वसाभक्तिपराः परं विस्मयमागताः पुस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः। चसन्तकामाप्सरस ऊचुः सर्वे वयं ते दशनेषु देव! दंष्द्रासु देवा ह्यमवंश्च दन्ताः॥२॥ पश्याम नादि तब देव! नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । रोमाण्यशेषास्तव देवसंघा विद्याधरा नाथ तवाङ्ध्रिरंखा:। परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम्॥१६ ॥ साङ्गा: समस्तास्तव देव! वेदाः समास्थिता: सन्धिषु वाहुभूताः॥२८। महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन्। वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम्। त्वत्तो भवत्यच्युत! सर्वमेतद्ग दादिरूपोऽसि विभो! त्वमात्मन्।॥१७।। पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यञ्च तदाऽप्रमेयम्॥ २६॥ द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता घ शब्दस्य हरे! त्वमेकः । अमी समुद्रास्तव देव ! देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथाSमी। स्रष्टा भवान्सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता घ गन्धस्य पृथक्छरीरी॥१८। इमाश्र गङ्गाप्रमुखाः स्वन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः॥३० ॥ सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित्। स्तुन्वति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्रयम्। पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव ।॥ १६ ।। त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी॥३१॥ ब्रह्माम्बुधींदुप्रमुखानि सौम्य शक्रादि रूपाणि तवोत्तमानि। त्वत्तोऽहि सौम्यं जगतीह किश्चित्वतो न रौद्रंघ समस्तमूर्ते!। समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः॥२०॥ त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव ॥ ३२॥ क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्रय शीघ्रेषु शीघ्रो बलवत्सु वायुः। प्रसीद सर्वेश्वर! सर्वभूत! सनातनात्मन्परमेश्वरेश। मनुष्यरूपं तव राजवेशोमूढेषु सर्वेश्वर! पादवोऽसि॥ २१॥ त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व ॥ ३३॥ सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सुजालश्च विवेकवत्सु। किं वाऽपराद्धं तव देवदेव! यन्मायया नो हृदयं तवाऽपि। रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम् ॥ २२॥ मायाभिशंकिप्रणतार्त्तिहंतर्मनो हि नो विद्वलतामुपैति॥३४॥ द्ृश्यस्वरूपश्च हुताशवस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे॥ न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्त्तिनीभिः। शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो! त्वम् ॥ २३ ॥ ततक्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवाऽपराधः सृजतो विघेकम्॥ ३५॥ चोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेक: सर्वत्र! सर्वेश्वर! सर्चभूत! नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दुन!। त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषंनः प्रणश्यतु

१०४२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डें ६६३ तमोऽध्याय: ] * विष्णुमहिमवर्णनम् १०४३ नमोऽनन्त! नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन!। नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः ॥५६ ॥ त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु॥ ३७ ॥ नारायण उवाघ चरेण्य यज्ञपुरुष! प्रजापालन वामन !। त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु॥। नायतामुर्वशीभद्रा यत्राऽसौत्रिदशेश्वरः। भवतीनांहितार्याय सर्वभूतेष्वजाविति नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृतेहर!। त्वन्नामस्मरणात्यापशेषं नः प्रणश्यतु ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता। यद्गच्छध्वंसमस्तोऽयं भूतग्रामोमदंशकः संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज!। त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु अहमध्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । नमःपरस्मैश्रीशायवासुदेवायवेधसे। स्वेच्छयागुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे अस्मात्परतरं नाऽस्ति योऽनन्तःपरिपठ्यते॥५६॥ उपसंहर विश्वात्मन्र पमेतत्सनातनम्। वर्धमानं न नो दष्टु' समर्थ चक्षुरीश्वर!।। तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम्। अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये॥ प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाऽच्युत। एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम् ॥ ६० ॥ प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं घ समावृतम्॥४३॥ एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम्। सपश्वादिगुणं घैव द्रष्टव्यंत्रिदशाङ्गनाः नविदः कुत्र वर्त्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते। सर्वं जगदिहैकस्थं पिण्डितंलक्षयामहे मार्कण्डेय उवाच किं वर्णयामो रूपंते किं प्रमाणमिदंहरे!। माहात्म्यं किं नुतेदेवयजिह्वायानगोघरे इत्युक्तास्तेन देवेन समस्तास्ता: सुरस्त्रियः। वक्तारो वाडयुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः। गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते प्रणम्य तौ समदना: सवसन्ताश्च पार्थिव ।॥ ६२॥ तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसाद: परमः कृतः। छन्दतो जगतामीश! तदेतदुपसंहर॥ ४9॥ आदाय चोर्वशी भूयो देवराजमुपागताः। आख्युश्च यथावृत्तं देवराजायतत्तथा श्रीमार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेय उवाघ तथा त्वमपि राजेन्द्र! सर्वभूतेषु केशवम्। चिन्तयन्समतां गच्छसमतैव हि मुक्तये दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः॥।४८॥। जानन्नवं विशेषेण भूतेषु परमे वरम्। वासुदेव कथं दोषा लोभादीन्न प्रहास्यसि विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशेर्भूतभावनः । तं दृष्टा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम्॥। सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नाऽन्यानि भूपते!। विस्मयंपरमंचक्र:समस्तादेवयोषितः। सघसर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम् तदा वैरादयो भावा: क्रियतां न तु पुत्रक!॥ ६६ ॥ जलमग्नि तथा वायुमाकाशं घ विवेश ह। इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप!। एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप ! काले दिक्ष्वथ सर्वात्मा ह्यात्मनश्चाऽन्यथाऽपि वा॥५१॥ परमेश्वरेति यदूपं तदेतत्कथितं तव। जन्मादिभावरहितं तद्विष्णोः परमम्पदम्॥ आत्मरूपस्थितंस्वेन महिम्ना भावयञ्जगत्। देवदानवरक्षांसि यक्षविद्याधरोरगा: संक्षेपेणाऽथ भूपाल.श्रयतां यद्धदामि ते। यन्मतंपुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः। येऽन्तरिक्षेतथाभूमौदिवि ये घ जलाश्रयाः सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ घ तन्मयौ। तान्विवेश स विश्वात्मापुनस्तदूपमास्थितः। नरेणसार्धयत्ताभिट्ट ष्टपूर्चमरिन्दम सद्सत्सर्वमीशोऽसौ महादेव: परं पदम्॥ ७0 ॥ ताः परं विस्मयंजग्मुःसर्वास्त्रिदशयोषितः । प्रणेमुःसाध्वसात्पाण्डुषदनानृपसत्तम भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम्।

१०४४ * स्कन्द्यपुराणम् * [१ रेवाखण्डे १६४ तमोऽध्याय: ] * विश्वरूपदर्शनवर्णनम्* १०४५

विषमविषयतोये मजतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्। तत इन्द्रादयां देवा: शङ््घक्रगदाधराः ॥१०॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे भूत्वा जग्मुस्तदर्थ ते सा तु पृष्टवती सुरान्। रेवाखण्डे श्रीपतिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६३॥ विश्वरूपं वैष्णवं यत्तदुर्शयत मा चिरम् ॥ ११॥ विलक्षा व्रीडिता देवा गत्वा नारायणं तदा। अब्रुवन्वैश्वरूपं नो शक्ता दर्शयितुं वयम् ॥१२॥

चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ततो यथेष्टं ते जग्मुः सव विष्णुरचिन्तयत्। उग्ररूपास्थितादेवीदेहंदह तिभार्गवी तां तस्मात्तत्र गत्वाऽहं चरं दत्त्वा तु वाञ्छितम्। श्रीपतिविव्ाहवर्णनम् पुनस्तपः करिष्यामि दर्शयिध्यामि वा पुनः॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ वैष्णवं विश्वरूपं यद्दुर्दर्श्यं देवदानवैः॥१४॥ तच्क्र त्वानन्तदेवेन विश्वरूपमुदाहतम्। देवराजस्तथा देवा: परं विस्मयमागता: मार्कण्डेय उवाच दृष्टा चाप्सरसं पुण्यामुव्व्शी कमलाननाम्। ततो गत्वा हृषीकेश सागरान्तस्थितां श्रियम्। सन्त्रस्तो विस्मितश्चाऽभूदिन्द्रो राजश्रिया वृतः ॥२ प्राह तुष्टोऽस्मि ते देवि! वरं वृणु यथेप्सितम् ॥ १५॥ न किश्चिदुत्तरं वाक्यमुनतवाओ्जोषमास्थितः। श्रीरुवाच इति वृत्तान्तभूतं हि नारायणविचेष्टितम्॥३॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव प्रपन्नाया जनार्ददन!। तदादर्शयतद्टूए्टमप्सरोभिस्तवाऽनघ भृगो: खा (रूया) त्यां समुत्पन्ना लक्ष्मी: श्रुत्वा तुवे नृप!। विश्वरूपमनन्तं च भूतभावन केशव!। गन्धमादनमासाद्य कृतं यञ्च तपस्त्वया॥ वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताऽिन्तयत्तदा।।४।। तद्वदस्व विभो! विष्णो! न मिथ्या यदि केशव !। केनोपायेन स स्यान्मे भर्त्ता नारायण: प्रभुः। वरतेनतपसावाSपिदानेननियमन घ श्रद्दधामि न चैवाऽहं रूपस्याऽस्य कथश्चन ॥ १८ ॥ वृद्धानांसेवनेनाSथदेवताराधनेनवा। इति चिन्तापरांकन्यांसतीज्ञात्वायुधिष्ठिर बहुभिर्यक्षरक्षोभिर्मायाघारिप्रघारिभिः। छन्दिता मम जानद्विर्भावमन्तर्गतं हरौ प्राह प्राप्तो मया भर्त्ता शङ्करस्तपसा किल। भूत्वा विष्णुस्वरूपास्ते चक्रिणश्च चतुर्भुजाः। प्रजापतिश्च गायतर्या ह्यन्याभिरभिवाञ्छिताः।७॥ सुवरीडिता!गताः सर्वे विश्वरूपो सहायतः ॥२०॥ तपसैवहि ते प्राप्यस्तस्मात्तच्चर सुवते !। तपस्त्वंहिमहच्चोग्र सर्ववाञ्छितदायकम् मार्कण्डेय उवाच मार्कण्डेय उवाच सागरान्तं समासाद्य लक्ष्मीः परपुरक्षय। चचारविपुलं कालं तपः परमदुश्चरम् ॥ रूपं परं यथोक्तं वै विश्वरूपमदर्शत। दर्शयित्वा वचः प्राह पश्चरात्रविधानतः॥ स्थाणुवत्संस्थिता साभूद्रिव्यं वर्षसहस्रकम्। योऽर्घयिष्यति मां नित्यं स पूज्य: स च पूजितः। ६६

१०४६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६४ तमोऽध्याय: ]* लक्ष्मीनारायणविवाहवर्णनम् * २०४७ धनधान्यसमायुक्त: सर्वभोगसमन्वितः ।। २३।। मूलं हि सर्वधर्माणां ब्रह्मचर्यपरन्तपः। तेनाहंतत्रस्थास्यामिमूलशरीपति सञ्ज्ञितः ते दिव्यज्ञानसम्पन्ना दिव्यदेहविचेष्टिताः।

मूलश्रीः प्रोच्यतेत्राह्मी ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी। सर्वयोगमयीपुण्या सर्वपापहरीशुभा दिव्यं लोकमवाप्स्यन्ति दिव्यभोगसमन्विताः ॥ ३७॥

पतिस्तस्या: प्रभुरहं वरदः प्राणिनां प्रिये!। मार्कण्डेय उवाघ

रेवाजले नरः स्ात्वा योऽ्च्चयेन्मां यतव्रतः ॥२६ ॥ तयोरेवं सम्चदतोर्द्ेवा इन्द्रपुरोगमाः। समागता वनोदेशं सागरान्ते महर्षयः॥

मूलश्षीपतिनामानं वाञ्छितं प्राप्तुयात्फलम्। ततो भृगु देवराजो नारायणविचिन्तितम्।

दानानि तत्र यो दद्यान्महादानानि घ प्रिये!॥२७॥ वब्रे ज्ञात्वा तु तत्कन्यां धर्मात्मा स ददौ च ताम्॥ ३६ ॥ धर्मोऽपि विधिवद्वत्स!विवाहं समकारयत्। देवदेवस्यराजरषे देवतार्थे समाहितः सहस्रगुणितं पुण्यमन्यस्थानादवाप्यते। दृष्टं त्वयातत्रदेशे सम्यक्चैवावधारितम् तदच्चित्वा परान्कामानाप्स्यसि त्वं न संशयः ॥२८।। युधिष्ठिर उवाच

वरं वृणीप्व देवेशि! वाञ्छित दुर्ल्भं सुरैः। दुर्गसंसारकान्तारपतितैः परमेश्वरि को विधिस्तत्र का दत्ता दक्षिणा भृगुणाऽपिघ॥४१॥ श्रीरुवाच नारायण जगद्धातर्नारायण जगत्पते !। नारायण परव्रह्म!नारायणपरायण!॥३० विवाह्यज्ञे समभूत्सक्सवग्रहणेचकः। ऋत्विजःकेसदस्याश्च तस्यासन्द्विजसत्तम

प्रसीद पाहि मां भक्त्या सम्यक्सग नियोजय। किं तस्याऽवमृथं त्वासीत्तत्सवं वद विस्तरात्।

प्रियो ह्यसि प्रियाऽहं ते यथा स्यां तत्तथा कुरु॥ ३१॥ त्वद्वाक्यामृतपानेन तृप्तिर्मम न विद्यते।। ४३।।

गृहं धर्मार्थकामानां कारणं देव सम्मतम्। मार्कण्डेय उवाघ

तदास्थायाSSश्रमं पुण्यं मां श्रेयसि नियोजय॥३२॥ जरायणविवाहस्य यज्ञस्य च युधिष्ठिर!। तपसस्तस्यदेवस्यसम्यगाघरणस्यघ वक्तु समर्थो न गुणान्व्रह्माऽपि परमेश्वरः । नारायण उचाच नारायणगिरा देवि! विज्ञतोऽस्मि यतस्त्वया। तथाप्युद्देशतो वच्मि शृणु भूत्वा समाहितः ॥४५॥

नारायणगिरिर्नाम तेन मेऽत्र भविष्यति ॥ ३३॥ पर्मा सप्तर्वयस्तत्र स्त्रक्स्त्रवग्रहणे रताः । अग्रीञ्जुहुविरे राजन्वेदिर्धात्री ससागरा

नारायणस्मृती याति दुरितं जन्मकोटिजम्। दङुः समुद्रा रत्नानि ब्रह्मर्षिभ्यो नृपोत्तम !।

यस्माद्विरति तस्माच्च गिरिरित्येव शब्दितम्॥३४॥ धनदोऽपि ददौ वित्तं सर्वब्राह्मणवाञ्छितम्॥ ४9॥

तस्मात्सर्वाश्रयो देवि गिरि: पर्वतराड् भवेत्। सुरासुरमनुष्याणां यथाऽहमपि चाऽऽश्रयः॥३५॥ छत्वा प्रदर्शयामासदेवेन्द्राय यशस्विने। शतक्रतुस्ततोविप्रान्कापिष्ठलपुरोगमान

य एतत्जूजयिष्यन्ति मण्डलस्थं परं मम। नारायणगिरिर्नाम देवरूपं शुभेक्षणे।। शौनकादींश्च पप्रच्छ बाष्कलाञ्छागलानपि। आत्रेयानपि राजेन्द्र! वृणुध्वमभिवाच्छिनम्॥५० ।।

१०४८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे ६६४ तमोऽध्याय: ] * ईश्वर र्षिसम्वादवर्णनम् * १०४६

द्ृष्ट्रातेचित्ररत्नानिप्राहुःसर्वे्वरश्वरम्। देवानांघ ऋपीणां व सङ्गमोडयंसुपुण्यकृत् प्राजापत्याश्चतुर्वि शसहस्त्राणि नरेश्वर !॥ ६४ ॥ अस्मिन्पुण्ये सुरेशान! वस्तु वाञ्छामहे सदा। व्रम्मचर्यव्रतस्थानां व्रतब्रह्मविचारिणाम्। द्वादशैषां सहस्राणिसन्तिवै वृपभध्यज शतक्रतु: प्राह पुनर्वासो वोऽत्र भविष्यति॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयोडिच। सत्यधर्मरता यूयं यावत्कालं भविष्यथ ॥ ५२॥ साधुसाध्वित्यमन्यन्त नोचुः केचन किश्चन ॥ ६६ ॥ मार्कण्डेय उवाघ समाह्वयत्ततो लक्ष्मीस्तान्विप्रान्भक्तिसंयुता। पृष्ंगद्राजशा्दू ल केमखे होत्रिणोऽभवन्। तत्प्रोच्यमानमधुनाशणुभूत्वासमाहितः उवाघ घरणान्गृह्य प्रसाद: क्रियतां मयि ॥ ६७॥ सनत्कुमारप्रमुखा: सदस्यास्तस्य चाऽभवन्। षटूत्रिशच्च सहस्राणि वेश्मनामत्र संस्थितिः। औद्गात्रमतपद्गिरसौ मतीचिश्च चकार है॥५४॥ विश्वकर्मकृतानां तु तेषु तिष्ठन्तु वोऽखिलाः॥ ६८॥ हौत्रं धर्मवशिष्ठौघ ब्रह्मत्वंसनकोमुनिः । षटत्रिशद्ग्रामसाहसत्रंप्रादात्तेभ्यःशतक्रतुः ते तथेति प्रतिज्ञाय स्थिता: सम्प्रीतमानसाः। धनधान्यसमृद्धाश्च वाञ्छितप्राप्तिलक्षणाः॥ दृष्ट ललाटं देशेऽसो ललाट इति सज्ज्ञितः । स देशःश्रीपतेःक्षेत्रपुर्ण्यदेवर्षिसेवितम् सर्वकामसमृद्धाश्च ह्यनारम्भेषु कर्मणाम्॥ ६६॥ सर्वाश्चर्थमयंदिव्यं दिव्यसिद्धिसमन्वितम्। इति संस्थाप्य तान्विप्रान्सा स्थिता पर्यपालयत्। ब्राह्मणानां ततः पङक्ति निवेशयितुमुद्यता॥५८॥ घतुर्द्धा तु स्थितो विष्णुः श्रिया: देव्याः प्रिये रतः॥ ७० ॥ लक्ष्मी: श्रीपतिनामानमाह देवं वघस्तदा। एवं ववाहि कमखेनिवृत्ते ऋषयस्तुतम्। ऊचुश्चावभृथस्ानं कुत्र कुर्मो जनार्दन IH श्रीरुवाच इति श्रुत्वा तु वचनं श्रीपतिःपादपङ्कजात्। मुमोचजाह्रवीतोयं रेवामध्यगमंशुचि य एते ब्राह्मणाः शिष्या भृग्वादीनां यतव्रताः। तान्निवेशयितुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज!। रुद्रेण सहिता: सर्वे देवता ऋषयस्तथा। मरीच्यादय: सुरेन्द्रेण स्थापिता गरुडध्वज !॥ ६० ।। नैष्टिकव्रतिनो विप्राबहवोऽत्रयतव्रताः। प्राजापत्येव्रते ब्राह्मेकेचिदत्रव्यवस्थिता सङ्था विस्मिताश्चकविधुन्वन्तः शिरांसि व॥७॥ ऋषय ऊचु: तानहं स्थापयिष्यामि त्वत्प्रसादादधोक्षज!॥ ६१॥ ब्रहि शम्भो! किमत्रायं अफस्माद्वारिसम्भवः। मार्कण्डेय उवाच विष्णोः पादाम्वुजोत्थश्च सम्मोहकरणः परः ॥ ७५॥ ततः कौतृहलधरोभगवान्वृषभध्वजः । पप्रच्छःवरतिनःसर्वान्वृत्तिभेदेव्यव स्थितान ईश्वर उवाघ नारदोऽपिमहादेवमुपेत्यचसतीपतिम्। प्राहकृष्णाजिनधरोनैष्टिका ब्राह्मणा ह्यमी पादोदकमिदंविष्णोरहंजानामिवै सुराः। दशाश्वमेधावभृथःस्न्वानमत्रातिरिच्यते अमी कार्याः सुवस्त्रेण छन्नगुह्या द्विजोत्तमाः। युष्माभि: श्रीपतिः पूज्यः स्नानं घावभृथं कुतः।

१०५० * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे १६५ तमोऽध्याय: ] * श्रीपतिमाहात्म्यघर्णनम् * १०५१ भविष्यतीति तेनाSऽशु इदं वोर्ऽर्थे विनिर्म्मितम्॥।७9॥ स्नात्वाSत्र त्रिदशेशाना यत्फलं सम्प्रपद्यते। वक्तु नकेनचिद्यातिततःकिमुत्तरंवघ: सन्तुष्टाः श्रीशमभ्यर्च्य स्वं स्वं स्थानं तु भेजिरे॥७॥ सूर्यग्रहेऽत्र वै क्षेत्रे स्नात्वा यत्फलमश्नुते। मार्कण्डेय उवाच एवमुक्त्वा तुते सर्वे स्नानं कृत्वा यथागतम्। जग्मुर्देवा महेशानपुरोगाभरतर्षभ स्नात्वा श्रीशं समभ्यर्च्य समुपोष्य यथाविधि॥ ८॥

ब्राह्मणाश्च ततः सर्वे स्ववेश्मान्येव भेजिरे। यद्ददाति हिरण्यानि दानानि विधिवन्नृप!।

देवतीर्थे महाराज! सर्वपापप्रणाशने॥८०॥ तदनन्तफलं सर्वं सूर्यस्य ग्रहणे यथा॥ ६॥

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे भूमिदानं धेनुदानं स्वर्णदानमनन्तकम्। वज्रदानमनन्तं च फलं प्राह शतकरतुः॥

रेवाखण्डे श्रीपतिविवाहवर्णनंनाम चतुर्नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥१६४॥ सोमो वै वस्त्रदानेनमौक्तिकानांचभार्गवः। सुवर्णस्यरविर्दानं धर्मराजोह्यनन्तकम् देवतीर्थे तु यद्दानं श्रद्धायुक्तेन दीयते। तदनन्तफलं प्राह वृहस्पतिरुदारधीः ॥१२॥ देवतीर्थं भृगुक्षेत्रे सर्वतीर्थाधिकंनृप!। देवतीर्थे नरः स्रात्वाश्रीपति योऽतुपश्यति सोमग्रहे कुलशतं स समुद्धृत्य नाकभाक्। पञचनवत्यधिकशततमोऽध्यायः दानानि द्विजमुख्येभ्यो देवतीर्थे नराधिप!॥ १४॥ श्रीपतिमाहात्म्यवर्णनम् वैर्द्दत्तानि नरैर्भोगभागिनः प्रेत्य चेह ते। देवतीर्थे विप्रभोज्यं हरिमुद्दिश्ययश्चरेत्

युधिष्ठिर उवाच स सर्वाह्लादमाप्नोति स्वर्गलोके युधिष्ठिर!।

देवतीर्थेतुकिन्नाममाहात्म्यंसमुदाहतम्। फलं किस्न्नानदानादिकारिणांजायतेमुने देवतीर्थे नरो नारी स्नात्या नियतमानसौ॥१६॥

मार्कण्डेय उवाघ उपोष्यैकादशीं भक्त्या पूजयेद्यः श्रियः पतिम्।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि देवैर्मुनिगणैरपि। रात्रौ जागरणं कृत्वा वृतेनोद्बोध्य दीपकम् ॥ १८॥

सेवितानि महावाहो! तानि ध्यातानि विष्णुना ॥ २ ॥ द्वादश्यां प्रातरुत्थाय तथावै नर्मदाजले। विप्रदां पत्यमभ्यर्च्य विधिवत्कुरुनन्दन

समागतान्येकतां वै तत्र तीर्थे गुधिष्टिर। तत्तीर्थवैष्णवंपुण्यं देवतीर्थमितिश्रुतम् चस्त्राभरणताम्बलपुष्पधूपचिलेपनैः । अक्षये विष्णुलोकेऽसी मोदते चरितव्रतः ॥

कुरुक्षेत्रं भुवि परमन्तरिक्षे त्रिपुष्करम्। पुरुषोत्तमं दिवि परं देवतीर्थ परात्परम् यः सदैकादशीतिथौ स्नात्वोपोष्याऽच्च येद्धरिम्।

देवतीर्थसमं नास्ति तीर्थमत्र परत्र घ। यत्प्राप्य मनुजस्तप्येन्न कदासिद्यत्रिप्ठिर रात्रौ जागरणं कुर्याद्वेदशास्त्रविधानतः॥ २०।।

देवैरुक्तानि तीर्थानि योऽत्र स्नानं समाघ्रेत्। धर्मराजकृतांपापांनसपश्यतियातनाम्। पश्चरात्रविधानेनर्श्रीपतियोऽञ्च्यिष्यति

देवतीर्थे स सर्वत्र स्नातो भवति मानवः ॥६ ॥ दीक्षामवाप्य विधिवद्वैष्णवीं पापनाशनीम्।

एवमस्त्विति तैरुक्तो देवा ऋषिगणा अपि। स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां भोगदां वित्तदामथ॥ २२॥ राज्यदांवामहाभागपुत्रदांभाग्यदामथ। सुकलत्रप्रदांवापिविष्णोर्भक्तिप्रदामिति

१०५२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६६ तमोऽध्याय: ]* हंसतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०५3

तरिष्यतिभवाम्भोधिंस नरःकुरुनन्दन। योऽच्च यिष्य तितत्रैवदेवतीर्थेश्रियःपतिम् माहात्म्यं श्रावयेद्विप्राजच्क्रीपतेः श्राद्धकर्मणि। विश्वरूपमथोसम्यङ्मूलश्रीपतिमेव वा। नारायणगिरिवाऽपिगृहेवैकादशीतिथौ घृतेन मधुना तेन तर्पिता: स्युः पितामहाः॥४१॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे विचित्रैर्नेत्रजैर्वाऽपि धूपैरगुरुचन्दनै। गुग्गुलैघ तमिश्रैश्च नैवेद्यैविविधैरपि॥२॥ रेवाखण्डे श्रीपतिमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१६५॥ पायसादयैर्मनुष्येन्द्र पयसा वा युधिष्टिर। पिष्टदीपैः सुविमलैर्वर्द्धमानैर्मनोहरैः॥ पूजयित्वा नरो याति यथा तच्छृणु भारत !। शङ्गी चक्री गदी पद्मी भूत्वाऽसौ गरुडध्वजः ॥ २६ ॥। देवलोकानतिक्रम्य विष्णुलोकं प्रपद्यते। षण्णवत्यधिकशततमोऽध्यायः

यस्तु वै परया भक्त्या श्रीपतेः पादपङ्कजम्॥ ३० ॥ हंसतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् चतुर्द्धाऽधिष्टितं पश्येच्क्रियं त्रैलोक्यमातरम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच नृत्यगीतविनोदेन मुच्यत पातकैर्ध्रुचम्॥ ३१ ॥ नतो गच्छेद्धराधीश हंसतीथमनुत्तमम्। यत्र हंसस्तपस्तप्त्वा ब्रह्मवाहनतांगतः नीराजनेतु देवस्यप्रातर्मध्येदिनेतथा। सायं घ नियतोनित्यं यःपश्येत्पूजयेद्धरिम् हंसतीर्थे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा चु काश्चनम्। स तीर्त्वा ह्यापदं दुर्गा नैवार्ति समवाप्नुयात्। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति॥ २ ॥ आयुः श्रीवर्द्धनं पुसां वक्षुषामपि पूरकम् ॥३३॥ इंसयुक्तंन यानेन तरुणादित्यवर्चसा। सर्वकामसमृद्धेन सेव्यमानोऽप्सरोगणैः ॥ उपपापहरं चैव सदा नीराजनं हरे:। तदा नीराजनाकाले यो हरे: पठति स्तवम् तत्र भुक्त्वा यथाकामं सर्वान्भोगान्यथेप्सितान्। स धन्योदेवदेवस्यप्रसन्नेनाऽन्तरात्मना। हरेनीराजवाशेषं पाणिभ्यांयःप्रयच्छति जातिस्मरो हि जायेत पुनर्मानुष्यमागतः।।४ । संन्यासेन त्यजेद्वेहं मोक्षमाप्नोति भारत।॥५॥ भवत्यशेषदुष्टानां नाशायाऽलंनरोत्तम । दीपप्रज्ज्वलनं यस्य नित्यमग्र श्रियः पतेः एतत्ते कथितं पार्थ! हंसतीर्थस्य यत्फलम्। सर्वपादहरं पुण्यं सर्वदुःखविनाशनम् स्नात्वा रेवाजले पुण्ये प्रदद्यादधिकम्वती। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे सप्तद्वीपवती तेन ससागरवनापगा ॥ ३८ ॥ रेवाखण्डे हंसतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षण्णवत्युत्तरशततमोऽध्यायः॥१६६॥ प्रदक्षिणीकृता स्याद्वै धरणी शङ्करोऽब्रवीत्। इदं यः पठ्यमानं तुशणुयात्पठतेऽपिवा॥३६॥ स्मरणं सोऽन्तसमये विपाप्मा प्राप्तुयाद्धरे:। इदं यशस्यमायुष्यं स्वग्यं पितृगुणप्रियम्॥४० ॥

सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः अष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः मूलस्थानतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् शूलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ तस्यैवाऽनन्तरं गच्छेत्सूर्यतीर्थमनुत्तमम्। ततोगच्छेन्महीपालभद्रकाली तिसङ्गमम्। शालतीर्थ मितिख्यातंस्वयंदेवेन निर्मितम् मूलस्थानमिति ख्यातं पद्मजस्थापितं शुभम् ॥ १॥ मूलश्रीपतिना देवी प्रोक्ता स्थापय भास्करम्। पश्चायतनमध्ये तु तिष्ठते परमेश्वरः। शूलपाणिर्महादेवः सर्वदैवतपूजितः ॥२॥

श्रुत्वा देवोदितं देवी स्थापयामास भास्करम् ॥ २ ॥ स सङ्गमो नृपश्रेष्ठ नित्यं देवैनिषेवितः । दर्शनात्तस्य तीर्थस्य स्नानदानाद्विशेषतः दौर्भाग्यं दुन्निमित्तं व ह्यभिशापो नृपग्रहः। प्रोच्यते नर्मदातीरे मूलस्थानाख्यभास्करः॥३॥ तत्रतीर्थे नरोयस्तुस्नात्वानियतमानसः। सन्तर्प्य पितृदेवांश्च पिण्डेनसलिलेनच यद्न्यद्दुष्कृतं कर्म नश्यते शङ्करोऽव्रवीत् ॥४॥ युधिष्ठिर उवानतर मूलस्थानं ततः पश्येत्स गच्छेत्परमां गतिम्। कथं शालेश्वरी देवी कथं शूलेश्वरो हरः। प्रथितो नर्मदातीरे एतद्विस्तरतो वद॥ गुह्याद्गुद्यतरस्तत्र विशेषस्तु श्रुतो मया ॥५॥ मार्कण्डेय उवाघ समागमे मुनीनांतु शङ्कराच्छशिशेखरात्। सदावैशुक्कसतम्यांमूलमादित्यवासर: तदा रेवाजलं गत्वा ल्ात्वा सन्तर्प्य देवताः। बभूव ब्राह्मणः कश्चिन्माण्डव्य इति विश्रतः ।

पितृ श्च भरतश्रेष्ट! दत्त्वा दानं स्वशक्तितः ।।७।। वृत्तिमान्सर्वधर्मज्ञः सत्ये तपसि व स्थितः ॥ ६ ॥ अशोकाश्रममध्यस्थो वृक्षमूले महातपाः। करवीरैस्ततो गत्वा रक्तचन्दनवारिणा। ऊदर्ध्वबाहुर्महातेजास्तस्थौ मौनव्रतान्वितः ॥७॥ संस्थाप्य भास्करं भक्त्या सम्पूज्य घ यथाविधि॥८॥ तस्यकालेनमहता तीव्रे तपसि वर्त्ततः। तमाश्रममनुप्राप्तादस्य वोलोप्त्रहारिणः ततः सागुरुकैधू पैः कुन्दरैश्च् विशेषतः । धूपयेद्वेवदेवेशं दीपान्बोध्य दिशो दश ॥ अनुसर्प्यमाणा बहुभिः पुरुषैर्भरतर्षभ। ते तस्यावसथे लोप्तरं न्यदधुः कुरुनन्दन उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं विशेषतः । एवं कृते महीपाल न भवेदुग्रदुःखभाक् निधाय च तदा लीनास्तत्रैवाऽडथ्रममण्डले। सूर्यलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम्। गन्धर्वेरप्सरोभिश्च सेव्यमानो वृपोत्तम तेषु लीनेष्वथो शीघ्रं ततस्तद्रक्षिणां बलम् ॥ १० ॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराणएकाशी तिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे आजगाम ततोऽपश्यंस्तमृषि तस्करानुगाः। तमपृच्छंस्तदा वृत्तं रक्षिणस्तं तपोधनम्॥ ११॥ चद केन पथा याता दस्यवो द्विजसत्तम। तेनगच्छामहेब्रह्मन्यथाशीघ्रतरं वयम्।

१०५६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेघाखण्डे १६८ तमोऽध्याय: ] * शिवमाण्डव्यसम्वाद्वर्णनम्% १०५. तथा तु वचनं तेषां ब्रुवतां स तपोधनः। न किश्चिद्वघनंराजन्नवदत्साध्वसाधुवा सन्ध्यातः शङ्करस्तेन बहुकालोपवासतः। ततस्ते राजपुरुषा विचिन्वन्तस्तमाश्रमम् । प्रादुर्भू तो महादेव; शूलं तस्य तथाSच्छिनत्॥ २८॥ संयम्यैनं ततो राज्ञे सर्वान्दस्यून्न्यवेदयन् ।। १४।। शलमूलस्थितः शम्भुस्तुष्टःप्राहपुनःपुनः। ब्रहिकिंक्रियतां विप्रसत्त्वस्थानपरायण तंराजासहितैश्चोरैरन्वशाद्वध्यतामिति। सम्बध्यतंघ तैराजञ्छूलेप्रोतोमहातपाः अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्म्यद्योमया सह। ततस्तेशलमारोप्यनं मुनिं रक्षिणस्तदा। प्रतिजग्मुमहीपाल धनान्पादायतान्यथ किं तु सत्यवतां लोके सिद्धिर्न स्याच्च भूयसी॥ ३० ।। शलस्थः सतु धर्मात्मा कालेन महता तदा। स्वकर्मणोऽनुरूपंहि फलं भुञ्जन्तिजन्तवः। शुभेनकर्मणा भूतिर्दुःखंस्यात्पातकेनतु ध्यायन्देवं त्रिलोकेशं शङ्करं तमुमापतिम् ॥ १७॥ बहुभेदप्रभिन्नं तु मनुष्येषु विपच्यते । केषां दरिद्रभावेन केषां धनविपत्तिजम् ॥ सन्तत्यभावजं केश केषाश्चित्तद्विपर्यये। धारयामास विप्राणामृषभः स हदा हरिम्। शलाग्रतप्यमानेनतपस्तेनकृतं तदा तथा दुरव त्तितस्तेषां रुलमाविर्भवेन्नणाम् ॥ ३३ ॥

दर्शयन्तो मुनेः शक्तिं तमपृच्छन्द्विजोत्तमम्। केषांचित्पुत्रमरणे वियोगात्प्रियमित्रयोः । राजचौराग्नितः केषां दुःखं स्याद्वैवनिर्मितम्॥३४॥ श्रोतुमिच्छाम ते ब्रह्मन्किं पापं कृतवानसि ॥ २१॥ तच्छरीरे तुकेषांघित्कमणासंप्रदृश्यते। जराश्चविविधाः केवांदृश्यतेव्याधयस्तथा श्रीमार्कण्डेय उवाघ दृश्यन्ते चाऽभिशापाश्च पूर्वकर्मानुसश्चिताः। ततः स मुनिशादू लस्तानुवाच तपोधनान्। दोषतः किं गमिष्यामि न हि मेऽन्योपराध्यति ॥ २२॥ कष्टा: कष्टतरावस्था गताः केचिदनागसः ॥ ३६॥ पूर्वकर्मचिपाकेन धर्मेणतपसिस्थिताः। दान्ताःस्वदारनिरताभूरिदाःपरिपूजकाः एवमुक्त्वा ततः सर्वानाचचक्षे ततो मुनिः । हीमन्तो नयसंयुक्ता अन्ये बहुगुणर्युताः। दुर्गमामापदंप्राप्य निजकर्मसमुद्धवाम् मुनयश्च ततो राज्े द्वितीयेऽह्नि न्यवेदयन् ।। २३। न संज्वरन्ति ये मर्त्त्या धर्मनिन्दां न कुर्वते। राजा तु तमृषिंश्रृत्वा निक्क्रान्तः सह बन्धुभिः। इदमेव तपो मत्त्वा क्षिपन्ति सुविचेतसः॥ ३६ ॥ प्रसादयामास तदा शूलस्थमृषिरत्तमम् ॥ २४।। हा भ्रातर्मातः पुत्रेति कशेषु न वदन्तिये। स्मरन्तिमां महेशानमथवापुष्करेक्षणम् राजोवाघ दुष्कृतं पूर्वजं भोक्तु ध्रत्रं तदुपशाम्यति ॥४१॥ यन्मयाऽपकृतं तात तवाऽज्ञानवशाद्बहु। प्रसादयेत्वांतत्राऽहंनमेत्वंक्रोद्धुमर्हसि दिनानि यावन्ति वसेत्स कष्टे यथाकृतं चिन्तयद्देवमीशम्। एवमुक्तस्ततो राज्ञा प्रसादमकरोन्मुनिः। कृतप्रपादंराजा तं ताः समवतारयत् तावन्ति सौम्यानि कृतानि तेन भवन्ति विप्र! श्रुतिनोदनैषा ॥ ४२ ॥ अव तीर्यमाणस्तु मुनिः शूले मां सत्वमागते। यस्मात्त्वया कष्टगतेन नित्यं स्मृतश्चाहं मनसा पूजितश्च। अतिसम्पीडितोविप्रः शङ्करं मनसाऽगमत् ॥२७॥ गौरीसहायस्तेन इहाऽगतोऽस्मि ब्रह्मद्य कृत्यं क्रियतां कि नु विप्र!॥

१०५८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६८ तमोऽध्याय: ] * नानादेवीस्थानस्थितिवर्णनम्* १०५६ श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ तुष्टो यद्यमया सार्ध वरदो यदि शङ्कर। तदा मे शूलसंस्थस्य संशयं परमं वद ।। न रुजा मम काऽपि स्याच्छलसम्प्रोतितेऽगके। त्रद्योतयद्विशः सर्वालिङ्ग' मूलेप्रदृश्यते। वामतः प्रतिमादेवी तदाशलेश्वरीस्थिता अमृतस्रावि तच्छलं प्रभावात्कस्य शंस मे ॥ ४५॥ चिलोभयन्ती व जगद्भाति पूरयतीदिशः। दूष्टा कृताञ्जलिपुटःस्तुतिचक्रेद्विजोत्तमः श्रीशलपाणिरुवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ शलस्थेन त्वया विप्र मनसा चिन्तितोऽस्मि यत्। त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता। अनयानां निहन्ताऽहं दुःखानां चिनिवर्हणः ॥ ४६ ॥ न त्वया रहितं किश्चिद ब्रह्माण्डेऽस्ति वरानने!॥ ६० ॥ ध्यातमात्रो ह्यऽहं विप्र! पाताले वाऽपि संस्थितः। रसादं कुरु धर्मज्ञे! ममत्वाज्ञप्तुमर्हसि। ईद्वशेनैव रूपेण केषु स्थानेषु तिष्ठसि॥ शलमूले त्वहं शंभुरग्रे देवी स्वयं स्थिता॥ प्रसादप्रवणा भूत्वा वद तानि महेश्वरि।॥ ६१॥ जगन्माताऽम्विका देवी त्वाऽमृतेनान्वपूरयत् ॥४9॥ श्रीदेव्युवाच श्रीमार्कण्डेय उवाध सर्वगा सर्वभूतेषु द्रष्टव्यासर्वतो भुवि। सर्वलोकेषु यत्किंचिद्विहितंन मया विना पूर्वमेवस्थितोयस्माच्छूलं व्याप्योमयासह। प्रसादप्रवणोमह्यमिदानींचानयासह तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः। यस्या: संस्मरणादेव दौर्भाग्यं प्रलयं ब्रजेत्। स्मर्त्तव्या भूतिकामेन तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ६३॥ न दौर्भाग्यात्परं लोके दुःखाददुःखतरं किल॥ ४६॥ वाराणस्यां विशालाक्षी नैमिषे लिङ्धारिणी। किलैघं श्रयतेगाथा पुराणेषुसुरोत्तम!। प्रैलोक्यं दहतस्तुभ्यं सौभाग्यमेकतांगतम् प्रयागे ललिता देवी कामुका गन्धमादने॥ ६४ ॥ विष्णोर्वक्षःस्थलं प्राप्य तत्स्थितं चेति नः श्रुतम्। मनसे कुमुदानामविश्वकायातथाऽपरे। गोमन्तेगोमती नाममन्दरेकामचारिणी पीतं तद्वक्षसस्त्रस्तदक्षेण परमेष्ठिना ।। ५१॥ मदोत्कटा चैत्ररथे हयन्तीहास्तिनेपुरे। कान्यकुब्जेस्थिता गौरीरम्भाह्यमलपर्वते तस्मात्सतीति संजज्ञ इयमिन्दीवरेक्षणा। यजतस्तस्यदेवेशतव मानावखण्डनात् काम्रके कीतिमती विश्वांविश्वेश्वरेविदुः। पुष्करेपुरुहताच केदारेमार्गदायिनी जुहावाSम्ौ तुसा देवी ह्यात्मानं प्राणसञ्ज्ञिकम्। नन्दा हिमवतः प्रस्थे गोकर्णे भद्रकर्णिका। आत्मानं भस्मसात्कृत्वा प्रालेयाद्रेस्ततः सुता ॥५३॥ स्थानेश्वरे भवानी तु बिल्वके बिल्वपत्रिका॥ ६८ ॥ मेनकायांप्रभोजाता साम्प्रतंयाह्य माभिधा। अनादिनिधनादेवीह्यप्रतर्क्यासुरेश्वर श्रीशैले माधवीनाम भद्रे भद्रेश्वरीतिच। जयावराहशेले तु कमला कमलालये॥ यदि तुप्टोसि देवेश! ह्यमा मे वरदा यदि। स्द्रकोट्यां तु कल्याणी काली कालज्जरे तथा। उभावप्यत्र वै स्थाने स्थितौ शालाग्रमूलयोः। महालिङ्ग तु कपिला माकोटे मुकुटेश्वरी॥७ ॥ अवतारो यत्र तत्र संस्थिति वे ततः कुरु॥५६.॥ शालिग्रामे महादेवी शिवलिङ्ग जलप्रिया।

१०६० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे १६८ तमोऽध्याय: ] # तुलादानविधिवर्णनम् १०५१ मायापुर्या कुमारी तु सन्ताने ललिता तथा॥ ७१॥ उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला। गयायांविमलानाममङ्गलापुरुनोत्तमे सूर्यविम्बे प्रभानाम मातृणां वैष्णवी मता। विपाशायाममोघाक्षी पाटलापुण्डवधने। नारायणीसुपार्श्व तुत्रिकूटेभद्रसुन्दरी अरुन्धती सतीनां तु रामासु घ तिलोत्तमा ।। ६० ।।

विपुले विपुलानामकल्याणीमलयाघले। कोटवीकोटितीर्थेषु सुगन्धागन्धमादने चित्रे ब्रह्मकलानाम शक्ति: सर्वशरीरिणाम्। गोदाश्रमे त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया। शूलेश्वरी भृगुक्षेत्रे भृगौ सौभाग्यसुन्दरी॥ ६१ ॥ शिवचण्डे सभानन्दा नन्दिनी देविकातटे॥ ७५॥ एतदुद्देशतः प्रोक्तं नामाष्टशतमुत्तमम् । अष्टोत्तरं ध तीर्थानां शतमेतदुदाहृतम्॥। रुक्मिणी द्वारवत्यां तुराधावृन्दावनेवने। देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी इदमेव परं विप्र सर्तेषां तु भविष्यति। पठत्यष्टोत्तरशतं नाम्नां यः शिवसन्निधौ।

चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्यनिवासिनी। स मुच्यते नरः पापैः प्राप्नोति स्त्रियमीप्सिताम्।

सह्याद्रावेकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चण्डिका॥७9॥ स्नात्वा नारी तृतीयायां मांःसमभ्यर्च्य भक्तितः ॥ ६४ ।।

रमणा रामतीर्थे तुयमुनायां मृगावती। करवीरे महालक्ष्मी रूपादेवी विनायके न सा स्याद् दुःखिनी जातु मत्प्रभावान्नरोत्तम!।

आरोग्यावैद्यनाथेतुमहाकाले महेश्वरी। अभयेत्युष्णतीर्थेतु मृगीवाविन्ध्य कन्दरे नित्यं मद्दर्शने नारी नियता या भविष्यति॥६५॥

माण्डव्ये माण्डुकीनाम स्वाहा माहेश्वरे पुरे। पतिपुत्रकृतं दुःखं नसाप्राप्स्यतिकर्हिघित्। मदालयेतुया नारीतुलापुरुषसंज्ञितम्

छागलिङ्ग प्रघण्डा तु घण्डिकाSमरकण्टके॥। ८०॥ संपूज्य मण्डयेद्देवाँलोकपालांश्च साग्निकान्।

सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती। वेदमातासरस्वत्यां पारापारातटे मुने सपत्नीकान्द्विजान्पूज्य वासोभिर्भूषणैस्तथा॥ ६७॥

महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेशवरी। भूतेभ्यस्तु बलिं दद्याद्वत्विग्भिः सह देशिक:।

सिंहिका कृतशौचे तु कार्तिके चैव शाङ्करी ॥ ८२॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य तुलामित्यभिमन्त्रयेत्॥ ६८ ।।

उत्पलावर्तके लोला सुभद्राशोणरुङ्गमे। मता सिद्धवटे लक्ष्मीस्तरङ्गा भारताश्रमे शुघिरक्ताम्बरो वा स्याद्गृहीत्वा कुसुमा्जलिम्।

जालन्धरे विश्वमुखीतारा किष्किन्धपर्वते। देवदारुवनेपुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं परमा स्थिता॥ ६६ ॥

भीमादेवी हिमाद्रौ तुपुष्टिर्वस्त्रश्वरेतथा। कपालमोचने शुद्धिर्माताकायावरोहणे साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना।

शङ्खोद्धारे ध्वनिर्नाम धृतिः पिण्डारके तथा। त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिहकीर्ततिता॥ १०० ॥

काला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शक्तिधारिणी॥ ८६॥ कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन्नुमामुखम्।

वेणायाममृतानाम बदर्यामुवशी तथा। ओषधी चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका ।। ततोऽपरे तुलाभागे न्यसेयुद्विजपुङ्गवाः॥१०१॥

मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी। अश्वत्थे वन्दिनीकातुनिधिवैश्रवणालये द्रव्यमष्टविधं तत्रह्यात्मवित्तानुसारतः । मदंशभूतं विप्रेन्द्र! पृथिव्यां यदधिष्ठितम्

गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ। देवलोकेतथेन्द्राणी ब्रह्मास्येतु सरस्वती सुवर्णचैवनिष्पावांस्तथाराजिकुसुम्भकम्। तृणरजेन्दुलवणं कुङ्गमं तुतथाष्टमम् एषामेकतमं कुर्याद्यथावित्तानुसारतः ।

२०५२ * स्कन्दपुराणम् * ६५ रेवाखण्डे

साम्यादभ्यधिकं यावत्काञ्चनादि भवेद द्विज !॥ १०४।। तावत्तिष्ठेन्नरो नारी पश्चादिदमुदीरयेत्। नमो नमस्ते ललिते तुलापुरुषसंज्ञिते !॥ त्वमुमे तारयस्वास्मानस्मात्संसारकर्दमात्। ततोऽवतीर्य गुरवेपूर्वमर्द्ध निवेदयेत् एकोनद्विशततमोऽध्यायः

ऋत्विग्भ्योऽपरमर्द्धं च दद्यादुदकपूर्वकम्। आश्विनतीर्थमाहात्म्यवणनम्

तेभ्यो लब्धा ततोऽनुज्ञां दद्यादन्येषु चार्थिषु॥ १०७॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच

सपत्नीकं गुरुं रक्तवाससी परिधापयेत्। तस्यैवानन्तरं राजन्नाश्विनं तीर्थमुत्तमम्। अन्यांश्च ऋत्विजः शक्त्या गुरुं केयूरकङ्कणैः॥ १०८ ॥ कामिकं सर्वतीर्थानां प्राणिनां सिद्धिदायकम् ॥ १ ॥ शुक्कां गांक्षीरिणींदद्याललिताप्रीयतामिति। अनेनविधिनायातुकुर्यान्नारीममालये तत्रतीर्थे ऽश्विनी देवौसुरूपौभिषजांवरौ। तपःकृत्वासुविपुलं सक्वातीयज्ञभागिनौ मत्तल्या सा भवेद्राज्ञां तेजसा श्रीरिवामला। सम्मती सर्वदेवानामादित्यतनयावुभी। नासत्यौ सत्त्वसंपन्नी सर्वदुःखघ्नसत्तमौ सावित्रीव च सौन्दर्ये जन्मानि दशपश्च च॥११०॥ युधिप्टिर उवाघ

श्रीमार्कण्डेय उवाच आदित्यस्य सुती तात नासत्यौ घेन हेतुना। एवं निशम्य वचनं गौर्या द्विजवरोत्तमः । नमस्कृत्यजगामाSSशुधर्मराजनिवेशनम् संजञाती श्रोतुमिच्छामि निर्णयं परमं द्विज ।॥४॥ तदा प्रभृति तत्तीर्थ ख्यातं शालेश्वरीतिच। मार्कण्डेय उवाच

तस्मिस्तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ॥ ११२।। पुराणे भार्करे तात एतद्विस्तरतो मया। संश्रुतंदेषदेवस्य मार्त्तण्डस्यमहात्मनः ब्राह्मणानन्नवासोभिः पिण्डैःपितृपितामहान्। भक्तोपहारैर्देवेशमुमयासह शङ्गरम् तत्तसंक्षेपतः सव भक्तियुक्तस्यभारत। कथयामि नमंदेहो वृद्धभावेन कर्शितः॥ धूपगुग्गलदानैश्र दीपदानैःसुबोधितैः। सर्वपापविनिर्मुक्तसगच्छेच्छिवसन्निधिम् अतितेजो रवेदक् राज्षी देवीदरोत्तम। चचार मेरुकान्तारे वडवा तप उल्बणम् तस्मिस्तीर्थ तुयःकश्चिदभियुक्तोनरेश्वर। अभिशापी तथास्नातस्त्रिदिनंमुच्यतेनर: नतः कतिपयाऽहस्य कालस्यभगवात्रविः। दूषातुरूपमुत्सृज्य परमंतेजउज्ज्वलम् कृष्णपक्षे चतुदृश्यां रात्री जागर्त्तियोनर:। उपवासपरःशुद्धः शिवं सम्पूजयेन्नरः॥ मनोभववशीभूतो हयोभूत्वालधुकमः। विस्फुर्तीयथाप्राणं धावमानाइतस्ततः प्रमुच्य पापसम्मोहं रुद्रलोकं स गच्छति॥ ११६ ॥ हपमाणः स्वरेणाSसौ मैथुनायोपचक्रमे। सम्मुखीतुततोदेवी निवृत्तालघुविक्रमा यथा तथा नासिकायां प्रविष्टं वीजमुत्तमम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे ततो नासागते बीजे सख्जातो गर्भ उत्तमः॥११॥ रेवाखण्डे शाले वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टनवत्त्युत्तरशततमोऽध्यायः॥ जाती यतः सुती पार्थ! नासत्यौ विश्रुती ततः। सुसमौ सुविभक्ताङ्गी बिम्बाद्विम्वमिवोद्यती॥ १२ ॥ अधिकौ सर्वदेवानां रूपैश्वर्यसमन्चिती। नर्मदातटमाश्रित्य भृगुकच्छेगतावुभौ

१०५४ * स्कन्द्पुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे२० तमोऽध्याय: ] * सावित्रीतीर्थमहत्त्ववर्णनम् * १०२५

परां सिद्धिमनुप्राप्तौ तपः कृत्वा सुदुश्चरम् ॥ १३॥ श्वेतवस्त्रपरिच्छन्ना श्वेतयज्ञोपवीतिनी। तत्रतीर्थे तुयः स्ात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः। सुरूपः सुभगः पार्थ जायते यत्र तत्र मध्याह्नसन्ध्या ध्यातव्या तरुणा भुक्तिमुक्तिदा॥ ६ ॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे प्रदोपे तुपुनः पार्थ!श्वेतापाण्डुरमूर्द्जा। स्मृतातुदुर्गकान्तारे मातृवत्परिरक्षति रेवाखण्डे आश्विनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनद्विशततमोऽध्यायः ॥ विशेषेण तु राजेन्द्र सावित्रीतीर्थमुत्तमम्। स्नात्वाSSम्य विधानेन मनोवाक्कायकर्मभिः ॥११॥

द्विशततमोऽध्यायः आपोहिष्ठेति मन्त्रेण प्रोक्षयेदात्मनस्तनुम् ॥ १२॥

सावित्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् नवपट् चतथातिस्रस्तत्रतीर्थेनृपोत्तम। आपोहिष्ठेति त्रिरावृत्त्य प्रतिग्राहैर्नलिप्यते अघमर्पणं त्र्यचं तोये यथा वेदमथाऽपिवा। उपपापैरन लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा श्रीमार्कण्डेय उवाघ ्यापं हि कुरुते विप्र उल्लेखत्रयमाचरेत्। चतुर्थ कारयेद्यस्तु ब्रह्महत्यांव्यपोहति तस्यैवानन्तरं पार्थ! सावित्रीतीर्थमुत्तमम्। दुपदाख्यश्च यो मन्त्रो वेदे वाजसनेयके। अन्तर्जले सकृजनः सर्वपापक्षयं करः॥ यत्र सिद्धा महाभागा सावित्री वेदमातृका ॥ १ ॥ उदुत्यमिति मन्त्रेण पूजयित्वा दिवाकरम्। गायत्रींचजपेद्देवीं पवित्रांवेदमातरम् युधिष्ठिर उवाच गायत्रीं तुजपेद्देवीं यः सन्ध्यानन्तरंद्विजः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकंसगच्छति सावित्रीकाद्विजश्रेष्ट कथंवाSSराध्यतेवुधैः। प्रसन्नावावरंकं चददातिकथयस्वमद्षश भिर्जन्मभिर्लब्धं शतेन तुपुराकृतम्। त्रियुगंतुसहस्त्रेणगायत्री हन्तिककिल्बिषम् श्रीमार्कण्डेय उवाच गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । पझ्मा पद्मासनस्थेनाऽधिष्ठिता पद्मयोगिनी। नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी॥ २० ॥ सावित्रतेज:सदृशी सावित्री तेन घोच्यते॥३॥ सन्ध्याहीनोऽशुचचिर्न्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु। पम्मानना पद्मवर्णा पद्मपत्रनिभेक्षणा। ध्यातव्याव्राह्मणैनित्यं क्षत्रवैश्यैर्यथाविधि यदन्यत्कुरुते किंचिन्न तस्य फलभाग्भवेत् ॥ २१॥ ब्रह्महत्याभयात्सा हिन तुशूद्रैः कदाचन। उच्चारणाद्धारणाद्वानरकेपतति ध्रुवम सन्ध्यां नोपासते यस्तु ब्राह्मणो मन्दबुद्धिमान्। वेदोच्चार णमात्रेण क्षत्रियैर्द्धर्मपालकैः । जिह्वाच्छेदोऽस्य कर्त्तव्यः शाद्रस्येति विनिश्चयः ॥६॥ स जीवन्नेव शद्रः स्यान्मृतःश्वा संप्रजायते ॥ २२॥ सावित्रीतीर्थमासाद्य सावित्रीं यो जपेद द्विजः। बाला बालेन्दुसदूशी रक्तवस्त्रानुलेपना। त्रैविद्य तु फलं तस्य जायते नाऽत्र संशयः ॥२३॥ उपःकाले तु ध्यातव्या सन्ध्या सन्धान उत्तमे।।७॥ पितृनुद्दिश्य यः स्नात्वा पिण्डनिर्वपणं नृप !। उत्तुङ्पीवरकुचा सुमुखीशुभदर्शना। सर्वाभरणसम्पन्ना श्वेतमाल्यानुलेपना।। कुरुते द्वादशाब्दानि तृप्यन्ति तत्पितामहाः॥२४॥

१०५६ * स्कन्दपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे

सावित्रीतीर्थमासाद्य यः कुर्यात्प्राणसंक्षयम्। ब्रह्मलोकं वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम्॥२५॥ द्वचधिकद्विशततमोऽध्यायः पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः। चतुर्वेदो द्विजो राजञ्ायते विमले कुले धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्चशरदांशतम शिखितीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे श्रीमार्कण्डेय उवाच

रेवाखण्डे सावित्रीतर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विशततमोऽध्यायः॥२००॥ तस्यैवानन्तरं धान्यच्छिखितीर्थमनुत्तमम्। प्रधानं सर्वतीर्थानां पञ्चायतनमुत्तमम् ॥ १॥ तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा शिखार्थ हव्यवाहनः ।

एकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः शिखां प्राप्य शिखी भूत्वा शिखाख्यं स्थापयञ्छिवम्॥२॥ प्रतिपच्छकृपक्षे या भवेदाश्वयुजे नृप। तदातीर्थवरे गत्वा स्नात्वा वै नर्मदाअले देवतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् देवानृषीन्पित श्चान्यांस्तप्पयेत्तिलवारिणा।

श्रीमार्कण्डेय उवाच हिरण्यं ब्राह्मणे दद्यात्संतर्प्य च हुताशनम् ॥४ ॥

ततो गच्छेन्महीपाल देवतीर्थमनुत्तमम्। गन्धमाल्यैस्तथा धूपैस्ततः सम्पूजयेच्छिचम्।

यत्र सिद्धा महाभागा देवा: सेन्द्रा युधिष्ठिर!॥ १॥ अनेन विधिनाऽभ्यर्च्य शिखितीर्थे महेश्वरम् ॥५॥

स्नानंदानं जपोहोमःस्वाध्यायोदेवतार्च्चनम्। तत्रतीर्थप्रभावेण कृतमानंत्यमश्नुते विमानेनार्कवर्णेन ह्यप्सरोगणसम्वृतः । गीयमानस्तुगन्धर्व रुद्रलोकं सगच्छति

विशेषाद्वाद्रपदे तु कृष्णपक्षेत्रयोदशीम्। प्रधानं सर्वतीर्थानां देवेरध्यासितं पुरा शत्रुक्षयमवाप्नोति तेजस्वी जायते भुवि॥७॥

स्नात्वा त्रयोदशीदिने श्राद्धं कृत्वाविधानतः। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे

देवैः संस्थापितं देवं सम्पूज्य वृषभध्वजम् ॥ रेवाखण्डे शिखितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वयधिकशततमोऽध्यायः॥२०२॥

सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्तुयात्।४॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे देवतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोत्तर द्विशततमोऽध्यायः॥२०१॥

त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पैतामहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ ततो गच्छेद्धराधीश! कोटितीर्थमनुत्तमम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच

यत्र सिद्धा महाभागा: कोटिसङ्ख्या महर्षयः॥१॥ मृगुतीर्थं ततो गच्छेत्तीर्थराजमनुत्तमम्। पैतामहं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम्

तपः कृत्वा सुविपुलमृषिभिः स्थापितः शिवः। ब्रह्मणा तत्रतीर्थेतुपुरा वर्षशतत्रयम। आराधनंकृतंशम्भो: कस्मिश्चित्कारणान्तरे

तथा कोटीश्वरी देवी चामुण्डा महिषार्दिनी॥ २ ॥ युधिष्ठिर उवाच

कृष्णपक्षे चतुरदश्यां मासि भाद्रपदे नृप !। किमर्थं मुनिशादू ल ब्रह्मालोकपितामहः। आराधयद्वेवदेवं महाभक्त्या महेश्वरम्

तीर्थकोटी: समाहूय मुनिभिः स्थापितः शिवः॥३॥ आराध्यः सर्वभूतानां जगद्गर्त्ता जगदगुरुः ।

तस्यां तिथौ घ हस्तक्ष सर्वपापप्रणाशनम्। श्रोतव्यं श्रोतुमिच्छामि महदाश्चर्यमुत्तमम् ॥४॥

तत्र तीर्थे तदा गत्वा स्नानं कृत्वा समाहितः ॥।४।। धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः। कथयामासतद्वतृत्तमितिहासपुरातनम् मार्कण्डेय उवाच नरकादुद्धरत्याशु पुरुषानेकविशतिम् । तिलोदकप्रदानेन किमुत श्राद्धदो नरः ॥ स्नानं दानं जपो होम: स्वाध्यायो देवतार्चनम्। स्वपुत्रिकामभिगन्तुमिच्छन्पूर्व पितामहः। शप्तस्तु देवदेवेन कोपाविष्टेन सत्तम॥

तस्य तीर्थस्य योगेन सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥ ६ ॥ वेदास्तव विनश्यन्ति ज्ञानंचकमलासन। अपूज्यःसर्वलोकानांभविष्यसिनसंशयः

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे एवं दत्ते ततः शापे ब्रह्मा खेदावृतस्तदा। रेवायाउत्तरे कूलेस्नात्वा वर्षशतत्रयम्

रेवाखण्डे कोटिनीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥२०३॥ तोषयामास देवेशं तुष्टः प्रोवाच शङ्करः ॥ ८ ॥ पूज्यस्त्वं भवितालोके प्राप्ते पर्वणिपर्वणि। अहमत्रच वत्स्यामिदेवैश्चपितृभिःसह श्रीमार्कण्डेय उवाघ तदाप्रभृति यत्तीर्थं ख्यारतिप्राप्तं पितामहात्। सर्वपापहरंपुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् तत्र भाद्रपदे मासिकृष्णपक्षेविशेषतः । अमावास्यांतुयःस्नात्वातर्पयेत्पितृदेवताः पिण्डदानेन चैकेन तिलतोयेनवा तृप। तृप्यन्ति द्वादशाब्दानिपितरोनाSत्रसंशयः कन्यागते तुयस्तत्रनित्यं श्राद्धप्रदोभवेत्। अवाप्यतृप्ति तत्पूर्वेवल्गन्तिघहसन्तिघ सर्वेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धंकृत्वाऽस्तियत्फलम्। तत्फलंसमवाप्नोतिदर्शेतत्र नसंशयः

१०६० * स्कन्द्पुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे पैतामहे नरः स्नात्वा पूजयन्पार्वतीपतिम्। मुच्यते नाऽत्र सन्देहः पातकैश्चोपपातकैः ॥ १५॥ तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम्। अनिवर्तिका गती राजन्सद्रलोकादसंशयम् ॥ १६ ॥ दशकन्यातीर्थमाहात्म्यवणनम् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे श्रीमार्कण्डेय उवाघ रेवाखण्डे पैतामहतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ गच्छेत्ततः क्षोणिनाथ!तीर्थ परमशोभनम्। सर्वपापहरं पुण्यंदशकन्येति विश्रुतम् महादेवकृतं पुण्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ १॥ तत्र तीर्थे महादेवो दशकन्या गुणान्विताः। ब्रह्मणोवरयामास ह्याद्वाहेनयुयोजह

पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः तदाप्रभृति तत्तर्थ दशकन्येति विश्रतम्। सर्वपापहरं पुण्यमक्षयं कीत्तितं फलम् तत्र तीर्थे तु गः कन्यां ददाति समलङ्कृतम्। कुर्कु रीतीथमाहात्म्यवर्णनम् प्राप्नोति पुरुषो दत्वा यथाशक्त्या स्वलङ्कृताम्॥४॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच तेन दानोत्थपुण्येन पूतात्मानो नरधिप !। गच्छेत्ततः क्षोणिनाथ! तीर्थ परमशोभनम्। वसन्ति रोमसङ्ख्यानि वर्षाणि शिवसन्निधौ॥५॥ कुकुर्रीनाम विरुयातं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १॥ ततः कालेन महतात्विहलोके नरेश्वर। मानु्यंप्राप्यदुःप्राप्यं धनकोटीपतिर्भवेत यंयं प्रार्थयते कामं पशुपुत्रधनादिकम्। तं तं ददाति देवेशी कुर्कुरी तीर्थदेवता तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या स्नात्वा विप्राय काञ्चनम् । क्षेत्रपालो वसेत्तत्र ढौण्ढेशो नाम नामतः । संप्रयच्छति शान्ताय सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते॥७॥

तस्य चाSडराधनं कृत्वा नारी वा पुरुषोऽपि वा॥३॥ वाचिकं मानसंवापि कर्मजंयत्पुराकृतम्। तत्सर्वं विलयंयातिस्वर्णदानेनभारत वन्दनादपि राजेन्द्र दौर्भाग्यं नाशमाप्नुयात्। अपुत्रोलभते पुत्रमधनो धनमुत्तमम् नरो दत्त्वा सुवर्ण व अपि बालाग्रमात्रकम्। नारी नरस्तथाप्येवं लभते काममुत्तमम्। तत्र तीर्थे दिवं याति मृतो नाऽस्त्यत्र संशयः॥६॥ स्पर्शनाद्दर्शनात्तस्य तीर्थस्य विधिपूर्वकम् ॥५॥ तत्रविद्याधरःसिद्धैरविमानवरमास्थितः। पूज्यमानोवसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे कु कुरीतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पश्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ रेवाखण्डे दशकन्यातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामपडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥

सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः सुवर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाघ तस्याऽय्रे पावनं तीर्थ स्वर्णबिन्दिति विश्रुतम्। यत्र स्नात्वा दिवं यान्ति मृताश्च न पुनर्भवम्॥१॥ भूमिपाल!ततोगच्छेत्तीर्थंपरमशोभनम्। विख्यातं त्रिषुलोकेषुपितृणामृणमोचनम् तत्रतीर्थे तुयः स्नात्वा दत्तेविप्रायकाश्चनम्। तेनयत्तुफलंप्रोक्तं तच्छृणुष्वमहीपते तत्र स्नात्वा विधानेन सन्तर्प्य पितृदेवताः। सर्वेषामेवरत्नानां काञ्चनं रत्नमुत्तमम् । अग्नितेजः समुदभूतं तेन तत्परमम्भुवि॥ मनुष्यश्च नृपश्रेष्ठ! दानं दत्त्वाऽनृणो भवेत् ॥ २ ॥ तेनैव दत्ता पृथिवी सशैलवनकानना। सपत्तनपुरा सर्वा काञ्चनं यः प्रयच्छति॥ इच्छन्ति पितरः सर्वे स्वार्थहेतो सुतं यतः। मानसं वाघिकं पापं कर्मणा यत्पुरा कृतम्। पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रोऽस्मानयं मोघयिष्यति॥ ३॥ तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं स्वर्णदानेन भारत!॥५॥ पिण्डदानं जलं तात ऋणमुत्तममुच्यते। पितृणां तद्धि वै प्रोक्तमृणं दैवमतः परम् स्वर्णदानं तु यो दत्त्वा ह्यपि बालाग्रमात्रकम्। अग्निहोत्रं तथा यज्ञा: पशुबन्धास्तथेष्टयः । इति देवऋणं प्रोक्तं शृणुमानुष्यकंततः तत्र तीर्थे मृतो याति दिवं नास्त्यत्र संशयः ॥६ ॥ ब्राह्मणेषु ध तीर्थेषु देवायतनकर्मसु। प्रतिश्रुत्य ददेत्तत्तद्व्यवहार: कृतो यथा॥ तत्रविद्याधरैःसिद्धैर्विमानवरमास्थितः। पूज्यमानोवसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् ऋणत्रयमिदंप्रोक्तं पुत्राणांधर्मनन्दन !। सत्पुत्रास्ते तु राजेन्द्र! स्रााोन पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यमुत्तमम्। सुवर्णकोटिसहितेगृहेवै जायते द्विजः ऋणत्रयाद्विमुच्यन्ते ह्यपुत्राः पुत्रिणस्तथा। सर्वव्याधिविनिर्मुक्त: सर्वलोकेषुपूजितः । जीवेद्वर्षशतंसाग्र' राजसंसत्सु विश्रतः तस्मात्तीर्थवरम्प्राप्य पुत्रेण नियतात्मना। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽचन्तीखण्डे पितृभ्यस्तर्पणं कार्य पिण्डदानं विशेषतः ॥। ८।। रेवाखण्डे सुवर्णविन्दुतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ तत्र तीर्थे हुतं दत्तं गुरवस्तोषिता यदि। मृतानां सप्त जन्मानि फलमक्षयमश्नुते इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे ऋणमोघनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामाप्टोत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥

२०६ तमोऽध्याय: ] बटुवेषशिवेनसहब्राह्मणसम्वादवर्णनम् * १०६५

अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः ॥ १३ ॥

नवाधिकदिवशततमोऽध्यायः प्रोवाच तं मुहर्त्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । किमर्थ तदबटो! ब्रहि किं करोमि तवेप्सितम्॥ १४॥ भारभूतितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् बटुरुवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच विद्यार्थिनमनुप्राप्तंविद्धिमांद्विजसत्तम। ददासियदिमेविद्यांततः स्थास्यामितेगृहे तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम्। तत्र तीर्थेनरःस्रात्वाह्यश्वमेधफलंलभेत् ब्राह्मण उवाच क्षमानाथ! ततो गच्छेत्तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम्। सर्वेषामेव विप्राणां बटो! त्वं गोत्र उत्तमे। देवदानवगन्धर्वेरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥२ ॥ दानानां परमं दानं कर्थं विद्या च दीयते॥ १६ ॥ तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्ुद्रोमहेश्वरः। भारेणमहताजातो भारभूतिरितिस्मृतः गुरुशुश्रषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा। अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा युधिष्टिर उवाच बटुरुवाच भारभूतीति विख्यातं तीर्थ सर्वगुणान्वितम्। यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहनिशम्। श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र! परं कौतूहलं हि मे ॥४॥ तथाऽहं बटुभिः सार्धं शुश्रषामि न संशयः ॥१८॥ श्रीमार्कण्डेय उवाघ तथेति चोक्त्वा विग्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने। भारभूतिसमुत्पत्ति शणु पाण्डवसत्तम ! विस्तरेण यथाप्रोक्ता पुरादेवेनशम्भुना वर्त्तते सह शिष्यैः स शिलोअच्छानुपहारयन्॥१६॥ आसीत्कृतयुगेविप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । विष्णुशर्मेतिविख्यातःसर्वशास्त्रार्थपारगः ततः कतिपयाहोभि: प्रोक्तोबटुभिरीश्वरः। पचनादं वटो कर्म कुरु क्रमतआगतम् क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा। तथेतिचोक्तोदेवेशो भारग्राममुपागतः। ध्यात्वावनस्पतीःसर्वाः इदंवचनमत्रवीत् विद्याविज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्॥।७॥ यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम्। ईदृग्गणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम। पतितान्नरकेघोरेतारयन्तिपितृ स्तुते अदर्शनाभि: कर्त्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम् ॥ २२॥ इन्द्रियेलीलुपा विप्रा ये भवन्तिनृपोत्तम। पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः । क्रीडनार्थगतस्तत्रवटुर्वेषधरः पृथक् ये क्षान्तदान्ता: श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः। द्ुष्टा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक्। धिकत्वां व परुपंवाक्यमचुस्तेगिरिसन्निधौ प्रतिग्रहे सङ्कचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितु समर्थाः ॥१०॥ सुत्क्षामकण्ठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम्। एवं गुणगणाकीर्णोब्राह्मणोनर्मदातटे। वसते ब्राह्मणेःसार्ध शिलोञ्छवृत्तिजीवनः त्वया सिद्धेन चाऽन्नेन तृप्ति यास्यामहे वयम् ॥२१॥ ताद्ृशंब्राह्मणंज्ञात्वादेवदेवोमहेश्वरः। द्विजरूपधरोभूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम् तदवृथा चिन्तितं सर्वं त्वयागत्य कृतं द्विज !। दृष्टा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम्। मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते ॥ २६ ॥

१०६६ * स्कन्दपुराणम् * [५ खेवाखण्डे २०६ तमोऽध्याय: ] १०६७

तद्रेवस्य वघःश्रुत्वा नष्टास्तेबटवो नृप। गुरोस्तुपश्यतोराजन्धावमानादिशोदश बटुरुवाच सन्तापमनुतापं वाभोजनार्थद्विजर्षभाः। माकुरुध्वंयथान्यायं सिद्धेSन्नेगृहमेष्यथ वायुवेगेन देवेन लुज्ितास्तेसमन्ततः। भारं बध्वा तु सर्वेषां बटूनाश्च नरेश्वर॥ शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे। ततोविषादमगमद्दृष्टा तान्नर्मदाजले॥ बटुरुवाच दिनशेषेण घास्माक पञ्चतां घ दिनेदिने। निष्पत्तियातिवानेतितदसिद्धमशेषतः गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसंकृतम्। एतेषां मातृपितरोबालकानांगृहेऽङ्ूनाः

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहतम्। यदि पृच्छन्ति ते बालान्क्वगतान्कथयाम्यहम्।

दृष्टाऽनृतं गतास्तत्र त्वां बद्ध्वाSम्भसि निक्षिपे॥ २६॥ एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति॥४४॥ तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुमर्हसि। मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवेनिश्चयो मृतः बटुरुवाघ भोभो शृणुदध्वं सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः। ब्रह्महत्याश्च ते बह्वयो भविष्यन्तिमृतेमयि। द्विजबन्धनमात्रेण नरकोभवतिध्रुवम्

प्रतिज्ञां मम दुर्द्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत् ॥ ३० ॥ मरणाद्यां गर्ति यासि न तां वेदि द्विजाधम!

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः। एवमुक्त: स्मित कृत्वा देवदेवो महेश्वरः॥ ४७॥

यूयं बध्वा मया सर्वे क्षेप्रव्या नर्मदाम्भसि ॥ ३१ ॥ भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्हार जलाद द्विजान्।

अथवाऽन्नं न सिद्धं स्याद्गवद्विर्द्गढबन्यनैः । मुक्त्वा भारं तु देवेन च्छादयित्वा तु तान्द्विजान्॥। ४८ ।।

गुरोस्तु पश्यतो बध्वा क्षेप्रव्योऽहं नर्मदाहदे: ३२॥ लिङ्ग' प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रतम्।

तथेति कृत्वा ते सर्वेसमयं गुरुसन्निधौ। स्नात्वाजाप्यविधानेन भूतग्रामंततोययुः मृतांस्तान्वै द्विजान्दृष्टा ब्रह्महत्या निराकृता॥४६॥

द्ृष्टातेविस्मयंजग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने। षङ्सेननृपश्रेष्ट भुक्त्वा हुत्वापृथक्पृथक ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः । वरदोऽस्मि वरंवत्स! वृणु यत्तव रोचते नाऽन्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्यादीशरं विना।

साङ्गोपाङ्गास्तु ते वेदा शास्त्राणि विविधानि च। ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणाममकरोद् द्विजः॥५१॥

प्रतिभास्यन्ति ते विप्र! मदीयोऽस्तु वरस्त्वयम्॥ ३५॥ अज्ञानेन मया सर्वं यदुक्तं परमेश्वर !। अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो !॥

प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम्। देव उवाच

द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले॥ ३9॥ भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः ।

क्रीडनार्थ गता: सर्वे सोपाध्याया युघिष्टिर!। वेदगर्भ! नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद् व्यतिक्रमः ॥ ५३॥

ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः ॥ ३८ ॥ जनिता घोपनेता घ यस्तु विद्यां प्रयच्छति।

उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः। अन्नदाता भयत्राता पञ्घैते पितरः स्मृताः॥५४॥

जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान्बटून्प्रभो॥ ३६ ॥ एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । ६८

१०६८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २०६तमोऽध्यायः ] * द्विजैरविश्वासघातिनां निर्णयवर्णनम् * १०६६

तत्र तीर्थे जगामाऽऽशु कैलासं धरणीधरम्॥ ५५॥ अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्वीयते विषम्॥ ७३॥ तदाप्रभृतितत्तीर्थ भारभूतीति विश्रुतम्। विख्यातंसर्वलोकेषु महापातकनाशनम् छायां सम्प्रार्थमानानांभृशं ज्वलतिपावकः। तैर्दह्यमानावहुशोविलपन्तिमुद्दुर्मुद्य: तत तीर्थे पुनर्वृ त्तमितिहासं व्रवीमिते। सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वंश्णुष्व तत् हाभ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्च्छिताः । पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः। इत्थंभूतेन मार्गेण स नीतो यमकिड्करैः ॥ ७५॥ सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः॥५८॥ यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनोयमः। ते द्वारदेशे तंमुक्त्वाSSचचस्षुर्यमकिङ्ठराः वद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम्। सहदेवमितिख्यातं सर्वकर्मसुकोविदम्। एकदा तु समन्तेन व्यवहारमचिन्तयत्।। अवधारय देवेश! बुध्यस्व यदनन्तरम्॥७9॥ सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैःशुभैः। भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने यम उवाच परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः। न तु पूर्व मुखं दृष्टं मया विश्वासयातिनाम्। इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत्समभीप्सितम् ॥ ६२॥ ये मित्रद्रोहिण: पापास्तेषां कि शासनं भवेत्।। ७८ ।। सर्व प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम्। तौगत्वातुपरंभाण्डंविक्रीयपुरतस्तदा ऋषयोऽत्र विघारार्थ नियुक्ता निपुणा: स्थिताः। प्राप्तीव हुसुवर्णचरत्नानिविविधानि घ। नावंतांसङ्गतांकृत्वा पश्चात्तावारुरोहतुः ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम्॥ ७६॥ नावमन्तर्जलेद्रष्टा निशीथेस्वर्णसम्भृताम्। द्ृष्टातुसोमशर्माणमुत्सङ्गकृतमस्तकम् शयानमतिविश्वस्तं सहदेवोव्यचिन्तयत्। एतनिद्रावशंयातोम यिप्राणान्निधाय वै द्विजा अतेन मित्रं रवं प्रसुमंनिशि घातितम्। अस्याधीनमिदं सर्व द्रव्यरत्नमशेषतः । उत्कर्षार्द्ध तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा नवा विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डोऽस्य भविष्यति ॥८१॥ इति निश्चित्य मनसा पापस्तंलवणोदधौ। चिक्षेपसोमशर्माणं पापध्यातेनचेतसा अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनंमित्रवातिनाम्। कृत्वापटान्तरेह्य नंशण्वन्तु गतिमस्यताम् उत्तीर्य तरणात्तस्माद्गत्वा संगृह्य तद्धनम्। नेशास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्चपरस्परम्। आह्य यमदूतांस्तानूचुब्राह्मणपुङवाः ततः कतिपयाहोभिः संयुक्त: कालधर्मणा॥ ६६॥ आलोकितानि शास्त्राणि वेदा: साङ्गा: स्मृतीरपि। गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिङ्करैः। स नीतस्तेनमार्गेण यत्र सन्तपते रविः॥ पुराणानि घ मीमांसा दूष्टमस्माभिरत्र व ॥८४॥ कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा। ब्रह्मघ्न च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे। सुतीक्ष्णा: कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः॥७१॥ निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नाऽस्ति निष्कृतिः ॥ ८५॥ तीक्ष्णदंष्द्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः। ये स्त्रीप्नाश्च गुरन्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः । सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत्॥ ७२॥ विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नाऽस्ति निष्कृतिः ॥ ८६॥ पानीयस्य कथा नास्ति न च्छाया नाऽडश्रमं क्वचित्। वापीकूपतडागानां भेत्तारोयेघपापिनः। उद्यानवाटिकानां चछेत्तारोयेघदुर्जनाः

१०७० * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे दावाग्निदाहका ये व सततं येऽसुहिंसकाः। २०६ तमोऽध्याय: ] * भारेश््वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०७१

न्यासापहारिणो ये घ गरदाः स्वामिवश्चकाः ॥८८।। यदा यदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ। गत्वा निवेद तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः मातापितृगुरूणां घत्यागिनोदोषदायिनः। स्वभर्त्तृ वश्चनपरायास्त्रीगर्भप्रवातिनी नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद ॥१०३॥ विवेकरहिता या स्त्री याऽस्राता भोजने रता। यम उवाच द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे॥ ६० ॥ पापिष्ठ एष वै यातु योनि तिर्यङ्निषेविताम्। तासां स्त्रीणां गतिर्द्वृष्टा न तु विश्वासयातिनाम्। कालं मुनिभिरुद्विष्टः तीर्यग्योनि प्रवेश्यताम्॥१०४॥ विश्वासवातिनां पुसां मित्रद्रोहकृतां तथा ॥ ६१॥ एवमुक्तेतु वघने प्रजासंयमनेन घ। स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक् तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु घ का कथा। इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषांन विद्यते ततोऽसौ दंशमशकान्पिपीलिकसमुद्धवान्। नाऽन्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने व नः श्रुतम्। यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वमागतः ॥ १०६ ।। इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तवातिनम्॥ ६३॥ स्थावरत्वं गतः पश्चात्पाषाणत्वं ततःपरम्। सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः॥ कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेणपृथक्पृथक। नरकेषुच सर्वेषुत्रिशत्कोटिषु संख्यया वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च शकरीं ग्रामजातिकाम्। क्षिप्यतामेष मित्रप्नो विचारो मा विधीयताम्। योनिमाश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम ॥ १०८ ॥ इति ते वचनं श्रुत्वा किङ्करास्तं निगृह्य च ॥ ६५ ॥। एताश्चान्याश्चवह्वीरवे प्रापयोनीःक्रमेणवै। सता योनीरनुप्राप्य धुर्योऽभूद्ारवाहकः यत्र ते नरका घोरास्तत्रक्षेप्तुंगतास्ततः । तेतमादाय हि नरके वोरे रौरवसंज्ञिते सग्ृहे पार्थिवेशस्यधार्मिकस्ययशस्विनः। सदृष्वा कार्ततिकींप्राप्तामेकदानृपसत्तमः िक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावोऽभवन्महान्। पुरोहितं समाहय ब्राह्मणांश्चतथाबहून्। न गृहे कार्तिकीं कुर्य्यादेतन्मेबहुशःश्रुतम् नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैत्र पापकृत् ॥ ६७॥ समेता कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः। अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत्। यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात्ज्ञानदानादिवर्जितः ॥ ११२॥ यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्वैर्दहनात्मकैः ॥ ६८॥ सम्वत्सरकृतात्पुण्यात्स बहिर्भवति श्रुतिः। भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेनकृतामलम्। यथादुर्जनसंसर्गात्सुजनोया तिलाघवम् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थ सर्वगुणान्वितम्॥ ११३॥ सन्निधानात्तथास्याSडशु क्षते क्षारावसेचनम्। सहितास्तत्र गच्छामःस्रातुं दातुं चशक्तितः । एवमुक्तेतुवचने पार्थिवेनद्विजोत्तमाः प्रसाद: क्रियतामाशु नीयतां नरकेऽन्यतः ॥ १०० ॥ ऊचु: श्रेष्ठं नृपश्रेष्ठ! रेवाया उत्तरे तटे। भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थनृपोत्तम देवमुक्तास्ततस्तैस्तु गतास्तेत्वशुचिप्रति। तत्रतेनारकाः सन्तिपूर्ववत्तेऽपिचुक्रशु तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम्। एवमुक्त: सनृपतिगृ हीत्वा प्रचुरं वसु। एवं ते किङ्करा: सर्वेडपर्यटन्नरकमण्डले। शकटं सम्भृतं कृत्वा तत्र युक्त: सधूर्वहः । यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिसमुपागतः नरकेऽपि स्थितिस्तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः ॥१०२॥ इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम्। गत्वा चतुर्द्दशीदिने ह्य पवासकृतक्षणः गत्वा स नर्मदातीरे नाम रद्रेत्यनुस्मरन्। शुचिप्रदेशाञ्च मृदंमन्त्रेणाSनेनगृह्यताम्

१०७२ * स्कन्द्पुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे २०६ तमोऽध्यायः ] * राज्ञागोदानवर्णनम् # १०७३

उद्धृताSसि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना। अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन व धकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम्। स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे। ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः ॥१३६॥ ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणाSनेन घाऽडलभेत्॥१२१॥ ते यां गति गताः पार्थ! न तां गच्छन्ति यज्विनः । अश्वक्रान्तेरथक्रान्ते विष्णुक्रान्तेवसुन्धरे। मृत्तिकेहरमे पापंजन्मकोटिशतार्जितम् तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत्। त्वंनर्मदे पुण्यजले तवाम्भ: शङ्करोद्गवम्॥ पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि॥ १४० ।।

स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चाडर्जितम्। हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम्। यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम् ॥ १४१॥ स स्नात्वाSनेन विधिना सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥१२४॥ ययौ देवालयं पश्चादुपहारः समन्वितः । निमिषेनिमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम्। उपवासपराणां व देवायतनवासिनाम् शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतांहर केशवौ। न तां बहुसुवर्णेन क्रतुनागतिमाप्नुयुः भक्त्या सश्चिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ १२५॥ पुराणोक्तविधावेन पूजां समुपचक्रमे। पूजाचतुप्रयं देवि! शिवरात्यां निगद्यते॥ शिवरात्रिस्तिथि:पुण्याकात्तिकीघ विशेषतः। रेवायाउत्तरंकूलंतीरंभारेश्वरेतिच

संस्नाप्य प्रथमं गत्ते पश्चगव्येन शङ्डरम् । घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु॥ जागृतश्चातिदुःखेन कथंपापंनहास्यति। इत्थंसजागरं कृत्वा शिवरात्यांनरेश्वरः

धूपदापौनिवेद्याद्यं संकल्प्य व यथाविधि। अर्घेणानेन देवेशंमन्त्रेणानेन शङ्गरम् प्रभाते विमलेगत्वा नर्मदातीरमुत्तमम्। स्नापितास्तेन ते सर्वेवाहनानिगजादयः यैस्तु वाहैर्गतस्तीर्थं स्नातोऽहं स्नापयामि तान्। नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण !। गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु॥ वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्ण मन्त्रकल्पितम्। अग्निर्हिदेवाः सर्वे सुवर्ण च हुताशनम् तत्र मध्यस्थितः स्नातस्तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक॥ १४७॥

अतः सुवर्णदानेन प्रीता: स्युः सर्वदेवताः। तदर्घसर्वदा दातुः प्रीतोभवतु शङ्कर: दानंददोतानुदिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः । तेन वाहकृताद्दोपान्मुक्तोभवतिमानवः

अनेन विधिना तेन पूजितःप्रथमेशिवः। यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिनाचरेत् अन्यथाऽसौ कृतो लाभ: कृतो व्रजति तान्प्रति। संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः॥। १४६।। स्नापयामासदुग्धेनगव्येनत्रिपुरान्तकम्। तन्दुर्लेःपूरणंपश्चात्कृतं लिङ्गस्यशलिन: संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि। कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम्। कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम् ॥ १५० ॥ श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्याऽतिवलभम् ॥१३४॥ प्रीतो भवति वैशम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा। यामं तृतीयं सम्प्राप्तं द्ृष्टा नृपतिसत्तमः गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोद केनच। संस्नाप्य पञ्चगव्येनततः पश्चामृतेन च

देवंसंस्नाप्यमधुनापूरणं चक्रिवांस्तिलैः। तिलद्रोणप्रदानं चकुर्यान्मन्त्रमुदीरयन् सर्वोषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च । चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम् ॥

तिला: श्वेतास्तिला: कृष्णा: सर्वपापहरास्तिलाः। कुङ्गमेश्र सकपू रैर्गन्धैश्चविविधैस्तथा। पुष्पौघैश्च सुगन्धात्य श्चतुर्थलिङ्गपूरणम्

तिलद्रोणप्रदानेन संसारश्छिद्यतां मम ॥१३७॥ कृतं नृपवरेणाSत्र कुर्वता पूर्वकं विधिम्। गोदानं चकृतं पश्चाद्विधिद्वप्टेनकर्मणा

अनेन विधिनाराजा यामिनीयामपूजनम्। अतिवाह्यविनोदेन ब्रह्मघोषेणजागरम् धेनुके रुद्ररूपाऽसि रुद्रेण परिनिर्मिता। अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर धेनु' स्वलंकृतां दद्यादनेन विधिनाततः। क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान्मोजयेद्बहन्

१०७४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे २०६ तमोऽध्याय: ] * भारभूतितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०७५

भवान्माता भवान्भ्राता भवांश्रैव पितामहः ॥१७० ॥ दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत्॥१५७॥। क्षन्तव्यं प्रणतोऽस्म्यद्य यस्मिस्तीर्थेहि मादूशाः। सस्वयं वुभुजे पश्चात्परिवारसमन्वितः । तामेव रजनींतत्र न्यवसजगतीपतिः गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः॥१७१॥। तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर !। समाराध्य महेशानं संपूज्यवयथाविधि। कागतिस्तव संभाष्यादेह्यनुज्ञांममप्रभो आकाशे सोऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम् ॥१५६॥ त्वरयन्ति च मां ह्यते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः। वागुवाच स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तर्दधे क्षणात् ॥१७३ ॥ राजन्समन्ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम्॥ १६० ॥ गतेचाSदर्शनंतत्र सराजाविस्मयान्वितः । तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरंगतः यदि सन्निधिमात्रेण फलंतत्रोच्यतेकथम्। यदिशन्तनुवंशस्य तत्रोन्मादकरंभवेत् इत्थं भूतं हि तत्तीर्थ नर्मदायां व्यवस्थितम् । य एष त्वद्गृहे चोढा ह्यतिभारधुरंधरः । अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम् सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्॥ १७५॥ कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि। उपपापानि नश्यन्तिस्नानमात्रेणभारत !। कार्त्तिकस्यचतुर्द्दश्यामुपवासपरायणः गतेन पाप्मनाSSत्मानं नरकेषु च संस्थितिः ॥ १६३॥ चतुर्द्धा पूरयेलिङ्ग' तस्य पुण्यफलं शृणु। ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैवहि। गोयोनि समनुप्राप्तस्त्वद्गृहेससुदुर्मतिः महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम्। स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन्पर्वसमागमे। सोश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम् ॥१७८॥ द्ृष्टा पूजां त्वया क्लप्तां कृता जागरणक्रिया॥१६५॥ कार्त्तिकेशुक्कपक्षस्य चतुर्द्दश्यामुपोषितः। स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्यलभतेफलम् तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाऽग्रतः । अष्टम्यां वा चतुरदृश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत्। स्वर्ग प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति ॥ १६६ ॥ दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितृन्सर्वान्विमोक्षयेत् ॥१८०।। श्रीमार्कण्डेय उवाध तत्र यद्टीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्। तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः ॥ १८१ एवमुक्ते निपतितो घुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत। विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत भारभूत्यां मृतानां तुनराणां भावितात्मनाम्। स तं प्रणम्य राजेन्द्रमुवाच प्रहसन्निव ॥ १६८॥। अनिवर्त्तिका गती राजञ्च्छिवलोकान्निरन्तरम् ॥१८२॥ वृष उाच अथवा लोकवृत्त्यर्थ मर्त्त्यलोकं जिगीषति। साङ्गवेदज्ञविप्राणांजायते चिमलेकुले भोभो नृपवरश्रेष्ठतीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्। यत्रचाSस्मद्विघस्तीर्थे मुच्यतेपातकैर्नरः धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नाऽस्ति पातकी ॥ १६६ ॥ सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेञ्च शरदां शतम् ॥ १८४ ॥ अतः परं किं तु कुया परं तीर्थाऽनुकीर्त्तनम्। पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात्॥१८५॥

१०७६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम !। भारतेदं महाख्यानं शृणुघैव ततः परम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे भारभूतितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ एकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः मुण्डितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच आश्चर्यभूतं लोकस्य देवदेवेन यत्कृतम्। तत्ते सर्व प्रवक्ष्यामि नर्मदातटवासिनाम् द्विजान्सुकृपणान्देवः कुष्ठीभूत्वा ययाचह। श्राद्धकालेतु संप्राप्ते रक्तगन्धानुलेपनः स्रवद्बुद्वुदगात्रस्तु मक्षिकाकृमिसंवृतः। दुश्चर्मादुर्मुखो गन्धी प्रस्खलंश्चपदेपदे श्रीमार्कण्डेय उवाच ब्राह्मणावसथं गत्वा रखलन्द्वारेऽब्रवीदिदम्। तस्यैवानन्तरं तात! पुड्डिलं तीर्थमुत्तमम्। तत्रतीर्थेपुरा पुङ्ग:पार्थसिद्धिमुपागतः भोभो ग्रृहपते! त्वद्य ब्राह्मणैः सह भोजनम् ॥४॥ जामदग्न्यो महातेजा:क्षत्रियांतकर:प्रभुः। तपःकृत्वा सुविपुलं नर्मदोत्तरतीरभाक् त्वद्गरहे कर्तुमिच्छामि ह्यभिः सह सुसंस्कृतम्। ततःप्रभृतिविख्यातंपुङ्गतीर्थ नरेश्वर। तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वाह्याराध्यपरमेश्वरम् ततस्तं ब्राह्मणं दृष्टा यजमानसमन्विताः॥५॥ इहलोके बलेयुक्तः परे मोक्षमवाप्नुयात्। स्रवन्तं सर्वगात्रेषु धिग्धिगित्येवमब्रवन्। देवान्पित न्समभ्यर्च्य पितृणामनृणी भवेत्॥४ ॥ निर्गच्छस्वाऽऽशु दुर्गन्ध! गृहाच्छीघ्रं द्विजाधम!॥ ६ ॥ तत्र तीर्थे नरो यस्तु प्राणत्यागं करोति वै। अभोज्यमेतत्सर्वेषां दर्शनात्तव सत्कृतम् । एवमेव तथेत्युक्त्वा देवदेवो महेश्वरः अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् ॥५॥ जगामाSSकाशममलं दश्यमानो द्विजोत्तमैः । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा हयमेधफलं लभेत्॥ ६ ॥ गते चाऽदर्शनं देवे स्नात्वाऽभ्युक्ष्य समन्ततः ॥ ८॥। तत्र तीर्थे नरो यस्तु ब्राह्मणान्भोजयेन्नृप। भुअ्जतेऽस्म द्विजा राजन्यावत्पात्रेपृथकपृथक्। यत्रयत्र चपश्यन्तितत्रतत्रकृमिर्वह्ुः एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥9 ॥ तत्र तीर्थे तुयः कश्चित्पूयेद्वृषभध्वजम्। वाजपेयस्ययज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् दृष्टा विस्मयमापन्नाः सर्वे किमिति घाऽब्रुवन्। ततः कश्चिदुवाचेदं ब्राह्मणो गुणवानजः ॥१०॥ योर्गान्द्रः शङ्कया तत्र बहुविप्रसमागमे। योऽत्रपूर्व समायातःसयोगीपरमेश्वरः॥ रेवाखण्डे पुङ्गिलतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥ तस्येदं क्रीडितं मन्ये भर्त्सितस्य विपाकजम्। फलं भवति नाऽन्यस्य ह्यतिथेः शास्त्रनिश्चयात् ॥१२॥ सम्पूज्य परमात्मावै ह्यतिथिश्चविशेषतः। श्राद्धकालेतुसम्प्राप्तमतिथियोनपूजयेत

२०७८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे पिशाघा राक्षसास्तस्य तद्विलुम्पन्तासंशयम्। रूपान्वितं विरूपं वा मलिनं मलिनाम्बरम्॥ १४ ॥ योगीन्द्रं शर्वपचश्च वाऽपि अतिथिं न विचारयेत्। एकशालडिण्डिमेश्वरतीथमाहात्म्यवर्णनम् तच्च्रू त्वा वचनं तस्य यजमानपुरोगमा:॥११॥ ब्राह्मणा द्विजमन्वेष्टुधाविता: सर्वतोदिशम्। श्रीमार्कण्डेय उवाघ तावत्कथश्चित्केनाऽपि गहनं वनमाश्रितः ॥१६ ॥। अथान्यत्यसंप्रवक्ष्यामि देवस्यघरितंमहत्। श्रुतमात्रेणयेनाSSशुसर्वपापैःप्रमुच्यते दष्टोद्वष्टइतिप्रोक्तंतेन ते सर्वआगताः। ततःपश्यन्ति तं वि्रंस्थाणुवन्निश्चलंस्थितम् भिक्षुरूपं परं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः । एकशालां गतोग्रामं भिक्षार्थीक्षुत्पिपासितः नक्रन्दते नघलति स्पन्दते न चपश्यति। जल्पन्तिकरुणंकेचित्स्तुवन्तिघतथाSपरे अक्षसूत्रोद्यतकरो भस्मगुण्ठितविग्रहः। वाग्भिः सततमिष्ठाभिः स्तूयमानस्त्रिलोघनः। स्फुरत्त्रिशलो विश्वेशो जटाकुण्डलभूषितः॥ ३॥ स्ुधार्दितानां देवेश! ब्राह्मणानां विशेषतः॥ कृत्तिवासामहाकायो महाहिकृतभूषणः। वादयन्वै डमरुकं डिण्डिमप्रतिमंशुभम् विनष्टमन्नं सर्वेषां पुनः संकर्तुमर्हसि ॥१६॥ कपालपाणिर्भगवान्बालकैर्वहुभिर्वृतः। श्रुत्वा तुवघनं तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर। परयाकपया देवः प्रसन्नस्तानुवाच ह क्वचिद्गायन्हसंश्चैव नृत्यन्वादन्कचित्कचित्॥५॥ मया प्रसन्नेन महानुभावास्तदेव वोऽन्नं विहितं सुधेव। यत्रयत्र गृहे देवो लीलयाडिण्डिमंन्यसेत्। भाराक्रान्तंगृहं पार्थ तत्रतत्रविनश्यति भुञ्जन्तु विप्राः सह बन्धुभृत्यैरर्चन्तु नित्यं मम मण्डलं च ॥ २१॥ एवं संप्रचरन्देवो वेष्टितो बहुभिर्जनैः। दृश्याद्वश्येन रूपेण निर्जगामबहिः प्रभुः॥ ततश्चायतनं पार्थ देवदेवस्य शालिनः । मुण्डिनामेति विख्यातं सर्वपापहरं शुभम् इतश्चेतश्च धावन्तं न पश्यन्ति यदा जनाः। कार्तिक्यां तु विशेषेण गयातीर्थेन तत्समम् ॥ २२॥ विस्मितास्ते स्थिता: शम्भुर्भविष्यति ततोऽस्तुवन्॥८॥। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तेषां तु स्तुवतां भक्त्या शङ्करं जगतां पतिम्। रेवाखण्डे मुण्डितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तर द्विशततमोऽध्यायः डिण्डिरूपो हि भगवान्स्तदाऽसौ प्रत्यदृश्यत॥ ६॥ तदाप्रभृति देवेशो डिण्डिमेश्वरउच्यते। दर्शनात्स्पर्शनाद्राजन्सर्वपापैः प्रमुच्यते इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे एकशालडिण्डिमेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१२॥

२१४ तमोऽध्याय: ] * श्रीकपालतीर्थवर्णनम् * १०८१ भैरवं रूपमास्थाय प्रेतासनपरिग्रहः। त्रैलोक्यस्याऽभयं दत्त्वाचघार विपुलं तपः आषाढीतु कृतातत्रह्याषाढीनामविश्रुतम्। कन्थामुक्ता ततोऽन्यत्रदेवेनपरसेष्ठिना तदाप्रभृतिराजेन्द्र! स कन्थेश्वर उच्यते। तस्य दर्शनभात्रेण ह्यथ्वमेधफल लभेत्॥ आमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् ेवो मार्गे पुनस्तत्र भ्रमते चयदृच्छया। विक्रीणातिबलाकारो द्ृष्टाचोक्तोहरेणतु श्रीमार्कण्डेय उवाच यदि भद्रन चेत्कोपं करोषिमयिसाम्प्रतम्। बलाभिर्भरमेलिङ्ग' ददामिबहुते धनम् पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि देवस्य चरितं महत्। श्रुतमात्रेण येनैव सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ एवमुक्तोऽथ देवेन स वणिग्लोभमोहितः । अबालो बालरूपेण ग्रामण्येर्बालकैःसह। आमलैःक्रीडते शम्भुस्तत्तेवक्ष्यामिभारत योजयामास बलका लिङ्ड चोत्तममध्यमान्।। ८।। सर्वस्तैरामला: क्षिप्ा ये ते देवेन पाण्डव ! तावद्यावत्क्षयं सर्वे गता: काले सुसश्चिताः। आनीतास्तत्क्षणादेव ततः पश्चात्क्षिपेद्धरः ॥ ३॥ स्थितं समुन्नतं लिङ्ग' द्ृष्टा शोकमुपागतम्॥ ६ ॥ यावद्गत्वा दिशो दिग्भ्य आगच्छन्ति पृथक्पृथक्। ऊत्वा तुखण्डखण्डानिस देवःपरमेश्वरः। उवाचप्रहसन्वाक्यं तंदृष्टागतसाध्वसम् तावत्तमामलं भूतं पश्यन्ति परमेश्वरम् ॥४॥ जचमे पूरितं लिङ्गयास्यामियदिमन्यसे। ददामि तत्रवित्तंतेयदि लिङ्ग प्रपूरितम् तृतीये चैव यत्कर्म देवदेवस्य धीमतः । स्थानानां परमं स्थानमामलेश्वरमुत्तमम् वणिगुवाच तेन पूजितमात्रेण प्राप्यते परमं पदम् ॥ ६ ॥ अधन्योकृतपुण्योऽहं निग्राह्यःपरमेश्वर। तवप्रियमकुर्वाणःशोचिष्येशाश्वतीःसमाः इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रतच्क्र त्वावचस्तस्यवणिकपुत्रस्य भारत। असंक्षयंधनं दत्त्वास्थितस्तत्रमहेश्वरः रेवाखण्डे आमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः तदा प्रभृति राजेन्द्र! बलाकैरिव भूषितम। प्रत्ययायं स्थितं लिङ्ग लोकानुग्रहकाम्यया॥ १४॥ देवेन रचितं पार्थक्रीडया सुप्रतिष्ठितम्। देवमार्गमिति ख्यातंत्रिषुलोकेषुविश्रुतम्

चतुर्दशाधिक द्विशततमोऽध्यायः पश्यन्प्रपूजयन्वाऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यते॥१५॥ देवमार्गे तुयो गत्वापूजयेद्बलाकेश्वरम्। पश्चायतनमासाद्य र्द्रलोकं सगच्छति श्रीकपालतीर्थमाहात्म्यव्णनम् देवमार्गे मृतानां तुनराणांभावितात्मनाम्। नभवेत्पुनरावृत्तीर्द्रलोकात्कदाघन श्रीमार्कण्डेय उवाघ देवमार्गस्य माहात्म्यं भक्त्या श्रृत्वा नरोत्तम !। चतुर्थ संप्रवक्ष्यामि देवस्य चरितंमहत् । श्रुतमात्रेण येनेवसर्वपापैः प्रमुच्यते॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ॥ १८॥ कपाली कान्थिको भूत्वा यथा स व्यघरन्महीम्। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे पिशाचै राक्षसैभू तैर्डाकिनीयोगिनीवृतः॥२॥। रेवाखण्डे श्रीकपालतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरद्विशततमोऽधयायः॥

पञ्चद्शाधिकद्विशततमोऽध्यायः सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः शृङ्गितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ श्रीमार्कण्डेय उवाघ शङ्गितीर्थंततोगच्छेन्मोक्षदं सर्वदेहिनाम्। मृतानांतत्र राजेन्द्र मोक्षप्राप्तिर्नसंशयः एरण्डीसङ्गमं गच्छेत्सुरसुरनमस्कृतम्। तत्तु तीर्थ महापुण्यं महापातकनाशनम् तत्रैव पिण्डदानेन पितृणामनृणोभवेत्। तेनपुण्येन पूतात्मा लभेद्गाणेश्वरींगतिम् उपवासपरो भूत्वानियतेन्द्रियमानसः। तत्र स्नात्वाविधानेन मुच्यतेव्रह्महत्यया इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या प्राणत्यागपरो भवेत्। रेवाखण्डे शङ्गितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥ अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य र्द्रलोकादसंशयम्॥ ३॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे एरण्डीतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

बोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः अषाढीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाघ अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः अषाढीतीर्थमागच्छेत्ततो भूपालनन्दन !। कामिकंरूपमास्थायस्थितोयत्रमहेश्वरः जामदग्न्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् वातुर्यु गमिदं तीर्थसर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्। तत्रस्नात्वानरो राजत्र द्रस्यानुचरोभवेत् श्रीमार्कण्डेय उवाघ तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्कुरुते प्राणमोक्षणम्। ततोगच्छेद्धराधीश!तीर्थं परमशोभनम्। जमदग्निरितिख्यातं यत्रसिद्धो जनार्दनः अनिवर्त्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्॥३॥ युधिष्ठिर उवाघ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ! वासुदेवो जगदगुरुः। मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया॥२॥ एतत्सर्वं यथान्यायंदेवदेवस्यचक्रिणः। चरितं श्रोतुमिच्छामिकथ्यमानंत्वयाSनव श्रीमार्कण्डेय उवाघ आसीत्पूर्व महाराज! हैहयाधिपतिर्महान्। ६६

१०८४ स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २१८ तमोऽध्याय:] * परशुरामप्रतिज्ञावर्णनम् * १०८५ कार्त्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्॥ ४॥ यस्याऽस्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाऽधमः । हस्त्यश्वरथसम्पनः सर्वशस्त्रभृतां वरः। वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः॥५ माहिष्मत्या: पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः। धेनु नयतु मे सद्य: क्षीणायुः सपरिच्छदः ॥२१॥

स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः ॥६ ॥ एतच्क्र त्वा वचःक्रूरं हैहयः शतशोवृतः । धावमानःक्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत्

वदुभिर्द्विवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम्। जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः हुङकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः। निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः ॥२३॥ रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः। तस्यपुत्रोऽभवद्रामःसाक्षान्नारायण:प्रभुः सर्वक्षत्रगुणैयु क्तो ब्रह्मविद्व्राह्मणोत्तमः। तोषयन्परया भक्त्या पितरौपरमार्थवत् नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुहात्। रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः॥२४॥ तंतदाचार्जु नंदृष्टाजमद्ग्निः प्रतापवान्। चरन्तंभृगयांगत्वा ह्यातिथ्येनन्यमन्त्रयत् घमन्योऽन्यमाहत्य हैहयप्टंकणान्दहन्। विनाशं सह विप्रेण गता ह्र्जु नतेजसा तथेति चोक्त्वा से नृपः समृत्यबलवाहनः । कार्त्तवीर्यो जयं लब्ध्वा सङ्ख्ये हत्वा द्विजोत्तमम्। जगाम चाऽडश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः ॥११॥ जगाम स्वां पुरीं दष्टः कृतान्तवशमोहितः ॥ २६॥ तत्क्षणादेव सम्पन्नं श्रिया परमयावृतम्। विस्मयं परमं तत्र दूष्टा राजा जगामह जतस्त्वरान्वितः प्राप्तःपश्चाद्रामोगतेरिपौ। आक्रन्दमानांजननीं ददर्शपितुरन्तिके गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेनभोजितः । समृत्यबलवा्राजा ब्राह्मणेन यददच्छया राम उवाच किमेतदिति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव घ ॥ १३ ॥ कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम्। केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात्साहसं कृतम्। मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टु मृत्युमिहेच्छति ॥२८ ॥ दक्षिणां देहि मे विप्र! कल्मषां धेनुमुत्तमाम्॥ १४॥ नतःसा रामवाक्येन गतसत्त्वेवविह्वला। उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्य चाच तम् शतं शतसहस्त्राणामयुतं नियुतं परम्। भूषितानां घ धेनूनां ददामि तवचार्वु दम् अजुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह। इहाऽडगत्यपिता तेन निहतो बाहुशालिना जमदग्निरुवाघ तंपश्य निहतं तातं गतासुगतचेतसम्। संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्वयथातथम् अयुतैःप्रयुतैनाऽहं शतकोटिभिरुत्तमाम्। कामधेनुमिमांतान नदझ्निप्रतिगम्यताम् तच्क्र त्वासवचनं जननीमभिवाद्यताम्। प्रतिज्ञामकरोद्यांता शणुष्वचनराधि एवमुक्त: सराजेन्द्रस्तेन विप्रेणभारत । क्रोधसंरक्तनयन इदं वनमब्रवीत्॥ १७ त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवीं निः क्षत्रियकुलान्वयाम्। यस्येदृशः कामघारो मय्यपि द्विजपांसन !। स्नात्वा व तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्॥३३॥ अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभि गृहात् ॥१८॥ तस्यापि परशुना बाहून्कार्त्तवीर्यस्य दुर्मतेः। द्विज उवाघ छित्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शणुष्व मे॥। ३४ ।। कः क्रीडति सरोषेण निर्भयोहिमहाहिना। मृत्युद्वष्टोऽन्तरेणाSपिममधेनुनयेतयः एवं प्रतिज्ञां कृत्वाSसौ जामदग्न्यः प्रतापवान्। एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिचाSपरम्। गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाघह क्रोधेन महताSSविष्टाः संस्कृत्य पितरं ततः ॥ ३५॥

[ ५ रेवाखण्डे २१६ तमोऽध्याय: ] * कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०८७

१०८६ * स्कन्दपुराणम् * माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्च्छितः। इति विसर्ज्जनमन्त्र:

छित्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम् ॥३६ ॥ कोऽपर: सागराद्वेवात्स्वर्गद्वारविपाटन । तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्

जगामक्षत्रियान्ताय पृथिवीमवलोकयन्। सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम् जामद्ग्न्येन रामेण तत्र देव: प्रतिष्ठितः ।

पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतःकुरून्। स्यमन्तपश्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् यत्र देवाः स गन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः॥५४॥

सतेषुरुधिराम्भस्सुहृदेषु क्रोधमूर्च्छितः । पितृन्सन्तर्प्पयामासरुधिरेणेतिनःश्रुतम् उपासते विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमम्। रेणुकांचैव येदेवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः

अथर्चीकादयोपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम्। तंक्षमस्वेति जगदुस्ततः स विरराम ह प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम्।

तेषां समीपे यो देशो हदानां रुधिराम्भसाम्। तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः ॥५६॥

स (स्य) मन्तपश्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्ततितम् ॥ ४१॥ तारयेन्नरकाद्धोरात्कुलानां शतमुत्तरम्।

निर्व्त्त्यकर्मणस्तस्मात्पित न्प्रोवाचपाण्डव। रामः परमधर्मात्मायदिदंरुधिरंमया स्नात्वा दत्त्वाSत्र सहिता: श्रृत्वा वै भक्तिपूर्वकम् ॥५॥

क्षित्ं पश्चसु तीर्थेषु तद्भूयात्तीर्थमुत्तमम्। इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्त्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः ॥४३॥ रेवाखण्डे जामदग्न्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

एवं रामस्य संसर्गोदेवमार्गे युधिष्ठिर। सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम् रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः। द्ृश्यन्तेदेव मार्गस्थाःसर्वपापक्षयंकरा: तत्र तीर्थे तुराजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे। एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः स्थानं कृत्वा विधानेनमुच्यन्सेपातकैर्नराः॥४६॥ कुशाग्रेणाऽपि कौन्तेयनस्पृष्टव्यो महोदधिः। अनेन तत्रमन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनम्

नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपांपते। सान्निध्यंकुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि श्रीमार्कण्डेय उवाच

इति स्पर्शनमन्त्रः नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थ कोटीश्वरंपरम्। यत्रस्नानं चदानं चसर्वं कोटिगुणंभवेत्

अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः। तत्र देवा: सगन्धर्वा ऋषयो ये तथाऽमलाः।

एतदबरवन्पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पति नदीनाम्॥४६॥ कोटितीर्थे परां सिद्धिं संप्राप्ता भुवि दुर्लभाम्॥२॥

पश्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्यु तम्। मन्त्रेणाSनेन राजेन्द्र दद्यादर्वं महोदधेः स्थापितश्च महादेवस्तत्र कोटीश्वरोनृप। तंद्रष्टादेवदेवेशं सिद्धि प्राप्नोत्यनुत्तमाम्

सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः। सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्वं नमोऽस्तु ते तत्र तीर्थे तु यत्किघिच्छुभं वा यदि वाऽशुभम्

इत्यर्घमन्त्रः क्रियते तन्नृपश्रेष्ठ! सर्वं कोषिगुणं भवेत्॥४।।

आजन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे। याह्यर्षितोरल्ननिधे पर्वतान्पार्वणोत्तम तत्र दक्षिणमार्गस्था ये केचिन्मुनिसत्तमाः।

१०८८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२० तमोऽध्याय: ] * लोटणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०८६

सिद्धा मृता: पदं यान्ति पितृलोकं ध्रुवं हि ते ।। ५॥ उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुङ्गवाः। देवलोकंगता: पूर्वमिति शास्त्रस्यनिश्चयः यच्क्र त्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते भुवि मानवाः॥१०॥

इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे नर्मदा सरितां श्रेष्ठासर्वतीर्थमयीशुभा। विशेषः कथितस्तस्यारेवासागरसङ्गमे

रेवाखण्डे कोटितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनविशदधिक द्विशततमोऽध्यायः आगच्छन्तीं नृपश्रेष्ठ! द्ृष्टा रेवां महोदधिः। प्रणम्यच पुनर्देवीं सङ्गमे रेवया सह।। सश्चिन्त्य मनसा केयमिति मां वै सरिद्विरा। ज्ञात्वा सश्चिन्त्य मनसा रेवां लिङ्गोद्गवां पराम्॥१३॥ लुठन्चै सम्मुखस्तात गतोरेवां महोदधिः। समुद्रेनर्मदा यत्रप्रविष्टाऽस्तिमहानदी

विशत्यधिक द्विशततमोऽध्यायः तत्र देवाधिदेवस्य समुद्रे लिङ्गमुत्थितम्।

लोटणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् लिङ्गोदभूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा ॥१५॥ लयंगता तत्र लिङ्ग तेन पुण्यतमाहिसा। नर्मदायां वसन्नित्यं नर्मदाम्बुपिबन्सदा श्रीमार्कण्डेय उवाघ दीक्षितः सर्वयज्ञ षु सोमपानं दिने दिने ॥ १६ ॥ ततो गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरमुत्तमम्। उत्तरे नर्मदावू ले सर्वपातकनाशनम्॥ तत्क्षणादेव तत्सर्वं सप्तजन्मार्जिंतं त्वयम् । नश्यते देवदेवस्य दर्शनादेव तन्नृप! सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा लोटणेश्वरमच्चयेत्। सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्ोति मानवः ॥१७॥ बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने चाऽपि यत्कृतम्। वाचिकं मानसं पापंकर्मणा यत्कृतंनृप। लोटणेश्वरमासाद्य सर्वंविलयतां व्रजेत् तत्सर्वं चिलयं याति देवदेवस्य दर्शनात् ॥ ३॥ कार्त्तिक्यां तु विशेषेण कथितंशङ्करेणतु। तच्छ्णुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम् युधिष्ठिर उवाच संप्राप्तां कार्त्तिकींदृष्टा गत्वातत्रनृपोत्तम। घतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वावैनर्मदाजले आश्चर्यभूतं लोकेषु नर्मदाघरितं महत्। त्वया वै कथितं चिप्र सकलं पापनाशनम यदेकं परमं तीर्थ सर्वतीर्थफलप्रदम्। श्रोतुमिछामितत्सर्वं दयां कृत्वावदाSSशुमे संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि।

ये केघिद्दुर्ल भाःप्रश्नास्त्रिषु लोकेषुसत्तम। त्वत्प्रसादेनते सर्वे श्रुतामेसहबान्धवैः रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम् ॥ २१॥

एतमेकं परं प्रश्नं सर्वप्रश्नविदां वर। श्रुत्वाऽहं त्वत्प्रसादेन यत्र यामि सबान्धवः सफलंजीवितं यस्य सफलं तस्यचेष्टितम्। पङ्गवस्तेन सन्देहोजन्म तेषांनिरर्थकम् एकाग्रमनसा यैस्तु नदष्टो लोटणेश्वरः। पिशाघत्वं वियोनित्वंनभवेत्तस्यवै कुले श्रीमार्कण्डेय उवाघ सङ्गमे तत्र योगत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि। साधुसाधु महाप्राज्ञ! यस्य ते मतिरीदूशी। दुर्ल्ल भं त्रिषु लोकेषु तस्य ते नाऽस्ति किश्चन ॥। ८ ।। पुण्यैश्चैव तथा कुर्याद्गीतैर्न त्यैःप्रबोधनम्॥ २४॥

धर्ममर्थ चकामं घमोक्षं चभरतर्षभ। कालेकालेघयो वेत्ति कर्त्तव्यस्तेन धीमता।। ततः प्रभातां रजनीं दृष्टा नत्वा महोदघिम्। आमन्त्र्य स्नानविधिना स्नानं तत्र तु कारयेत् ॥२५॥ तस्मात्ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम्। ॐ नमो विष्णुरूपायतीर्थनाथायतेनमः। सान्निध्यंकुरु मे देवसमुद्रलवणाम्भसि

१०६० *स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२० तमोऽध्याय: ] लोटणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०६१

इत्यामन्त्रणमन्त्र: लोटणेश्वरमभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः॥ अग्निश्चश्च तेजो मृडया घ देहो रेतोऽधा विष्णुरमृतस्य नाभिः। तस्मउत्सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम !। स्नातव्यंमानवैस्तत्र यत्र सन्निहितो हरः एवं ब्रवन्पाण्डव! सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पर्ति नदीनाम् ॥२७॥ एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान्वेदपारगान्। इति स्नानमन्त्र: पूजयेत्पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये॥। ४३।। आजन्मसतसाहस्रंयत्पापं कृतवान्नरः। सकृत्स्नानाद्वयपोहेत पापौवंलवणाम्भसि एवंगुणविशिष्टं हितत्तीर्थ नृपसत्तम। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शणुष्वैकमनानृप अन्यथा हिकुरुश्रेष्ठदेवयोनिरसौविभुः। कुशाग्रेणाऽपि विबुधैर्नस्प्रष्टव्योमहार्णवः तत्रतीर्थेनरःस्नात्वा संतर्प्यपितृदेवताः। श्राद्धंयःकुरुते तत्रपितृणांभक्तिभावितः सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्राकराकर॥ सर्वामरप्रधानेश! गृहणारघं नमोऽस्तु ते॥। दानं ददातिविप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम्। पष्टिवर्षसहस्राणिकोटिवर्षशतानिघ इति अर्धमन्त्र: विमानवरमारूढ: स्वर्गलोके महीयते। नर्मदासर्वतीर्थेभ्यः स्नानेदाने व यत्फलम् पितृदेवमनुष्यांश्च सन्तर्प्य सदनंतरम् । उत्तीर्य तीरेतस्यैव पश्चभिर्द्विजपुङ्चैः॥ तत्फलंसमवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे । सुवर्ण रजतं ताम्र मणिमौक्तिकभूषणम् श्राद्धं समाघरेत्पश्चालोकपालानुरूपिभिः। गोवृषं चमहींधान्यं तत्रदत्त्वाऽक्षयंफलम्। शुभस्याप्यशुभस्यापितत्रतीर्थेनसंशयः कृत्वाऽग्रे लोकपालांस्तु प्रतिष्ठाप्य यथाविधि॥ ३२॥ तत्र तीर्थे नरः कश्चित्प्राणत्यागं युघिष्टिर!। सम्पूज्य घ यथान्यायं तानेव ब्राह्मणेःसह। सुकृतंदुष्कृतं पश्चात्तेभ्यःसर्वंनिवेदयेत् करोति भक्त्या विधिवत्तस्य पुण्यफलं शणु ॥ ५० ॥ बाल्यात्प्रभृति यत्पापं कृतं वार्धकयौवने। कोटिवर्ष तु वर्षाणां क्रीडित्वाशिवमन्दिरे। वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमलेकुले प्रख्यापयित्वा तेभ्योऽग्रे लोकपालान्निमन्त्रयेत्॥३४॥ पुत्रपौत्रसमृद्धोऽसौ धनधान्यसमन्वितः । बाल्यात्प्रभृति यत्किश्चित्कृतमाजन्मतोऽशुभम्। सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ ५२॥ विप्रेभ्यः कथितं सर्वं तत्सान्निध्यं स्थितेषु मे ॥३५॥ अपि द्वादशयात्रासुसोमनाथे यदर्च्चिते। कार्त्तिक्यांकृत्तिकायोगे तत्पुण्यंलोटणेश्वरे इत्युक्त्वा स लुठेत्पश्चात्तेभ्योऽग्रेण घ सम्मुखम्। गयागङ्गाकुरुक्षेत्रे नैमिषेपुष्करे तथा। तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्॥ अनुमान्य च तान्पश्च पश्चात्स्नानं समाघरेत्॥ ३६ ॥ यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानमिदं शुभम्। श्राद्धंघकार्य विधिवत्पितृभ्यो नृपसत्तम!। एवंकृते नृपश्रेष्ठ सर्वपापक्षयो भवेत् सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति॥५५॥ जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुमिच्छति। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यांसंहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे शुभाऽशुभं घ यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु॥ ३८ ॥ रेवाखण्डे लोटणेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः स्नात्वा तत्र महातीर्थेलुठमानो व्रजेन्नरः। पापकर्माऽन्यतोयातिधर्मकर्माव्रजेन्नदीम् पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसश्चितम्। स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दानं दद्याद्यथाविधि॥ ४0॥

२२१ तमोऽध्याय: ] * हंसेननर्मदातीरेतपःकरणवर्णनम् * १०६३

अहं सृष्टस्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा त्वैव ॥ ११॥

एकविशत्य घिकद्विशततमोऽध्यायः शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि।

हंसेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात! मां त्राहि भक्तम् ॥ १२॥ विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्यर्निशे घ। श्रीमार्कण्डेय उवाघ नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये। १३ ।। ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र! रेवायादक्षिणेतटे। क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मातृतीर्थादनुत्तमम् एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः। नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम्। निष्कर्माखिलकर्माऽसि त्वामतः शरणं व्रजे ॥१४॥ कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः॥२॥ नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः। नमो धात्रे विधात्रे घशरण्याय नमोनमः ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत्। शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो !। सैकदाविधिनिर्देशं विनावैयग्रयमास्थितः॥ ३॥ का शक्तिः कि परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे॥। १६ ॥ अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर। दक्षयज्ञप्रमथने कान्दिशीकोविधिंविना श्रीमार्कण्डेय उवाच ब्रह्मणा संस्मृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः। एवं वदतिहंसे वै ब्रह्मा प्राहप्रसन्नधीः। शिक्षादत्ता तवैवेयं मा विषादंकृथाःखग तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात् ॥५॥ तपसा शोधयाSSत्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः। ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः। रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम्॥ पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत् ॥ ६ ॥ अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि॥ १८॥ हंस उवाच तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं नघार्हसि। स्वभाव रवतिर्यक्षु विवेकविकलंमनः यञ्चे ष्ाबहुभियज्ञः समाप्तवरदक्षिणैः। गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलंस्थापितेशिवे ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः। तथापिदेवपापोऽस्मियदहं स्वामिनंत्यजे। किंतुधावद्विरत्युग्रर्गणैःशार्वेःपितामह रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः ॥ २०॥ सहसाऽहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यकत्वा पलायितः ॥ ८ ।। तस्माद्वर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम्। अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मिविभो पुरः। तेनस्मृतोऽपि भवतानाव्रजंभवदन्तिके वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम् ॥ २१॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच एवमुक्त: सविधिना हृष्टतुष्टःखगोत्तमः । तथेत्युक्त्वा जगामाशु नमदातीरमुत्तमम् इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्र हंस: श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः । तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम् ॥ २३ ॥ तिर्यश्च मां पापिनं मूढ वुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहिपाहि ॥ १०॥ स्वनाम्ना भरतश्रेष्ट हंसेश्वरमनुत्तमम् । पूजयित्वापरं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव। तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्टिर !। पूजयेत्परमेशानं सपापैःपरिमुच्यते

२०६४ *. स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२३ तमोऽध्याय: ] * वासवेश्वरतीर्थमहिमवर्णनम् # १०६५

स्तुवन्नेकमना देवंनदैन्यंप्राप्नुयात्क्वचित्। श्राद्धंदीपप्रदानं घब्राह्मणानांघभोजनम् तिलादत्वमनुप्राप्तो ह्यब्दद्वासप्तति क्रमात्॥ ८॥ दत्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ! स्वर्गलोके महीयते ॥ २६ ॥ कालेन गच्छता तस्य प्रसन्नोऽभवदीश्वरः। त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम्। प्रादादिहामुत्रिकीं तु शुद्धि सालोक्यमात्मकम्॥ ६॥ नवप्रसूतां धेनु घ दत्वा पार्थ! द्विजोत्तमे।। तेनस स्थापितोदेवः:स्वनाम्नाभरतर्षभ। तिलादेश्वरसज्ज्ञाञ्च प्रापलोकादपिप्रभुः षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते॥२७॥ तदा प्रभृति विख्यातं तीर्थपापप्रणाशनम्। तत्रतीर्थेनरः स्नात्वाचतुर्दश्यष्टमीषुघ इति श्रीस्कान्दमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपञ्चमेऽवन्तीखण्डे- उपवासपरः पार्थ तथैव हरिवासरे। तिलहोमी तिलोद्वतींतिलस्नायीतिलोदकी रेवाखण्डे हंसेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकविशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ तिलदाता घभोक्ता घ नानापापैःप्रमुच्यते। तिलैरपूरयेहिङ् तिलतैलेन दीपदः रुद्रलोकमवाप्नोति पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥१३ ॥ तिलपिण्डप्रदानेनश्राद्धेनृपतिसत्तम!। विकर्मस्थाश्चगच्छन्तिगतिमिष्टांहिपूर्वजाः

द्वाविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः स्वर्गलोकस्थिता: श्राद्धैर्ब्राह्मणानां घ भोजनैः ।

तिलादेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अक्षयां तृप्तिमासाद्य मोदन्ते शाश्वतीः समाः ॥१५॥ पितुः कुलं मातृकुलं तथा भार्याकुलं नृप । कुलत्रयं समुद्धृत्यस्वर्गनयति वै नरः श्रीमार्कण्डेय उवाघ इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे ततः क्रोशान्तरे गच्छेत्तिलादं तीर्थमुत्तमम्। रेवाखण्डे तिलादेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वाविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः तिलप्राशनकृद्यत्र जाबालि: शुद्धिमाप्तवान्॥ १॥ -- पितृमातृपरित्यागी भ्रातुर्भार्याभिलाषकृत्। पुत्रविक्रयकृत्पापश्छलकृद्गुरुणासह एवंदोषसमाविष्टो यत्रयत्रापि गच्छति। तत्र तत्रापि घिकारंलभते सत्सु भारत! न कोऽपि सङ्गति धत्ते तेन सार्द्धं सभास्वपि॥ ३॥ त्रयोविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इति लजान्वितो विप्र: कालेन महतानृप। चिन्तामवापमहतीमगतिज्ञोहि पाचने वासवेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् चकार सर्वतीर्थानि रेवां चाप्यवगाहयत् ॥५॥ अणिवापान्तमासाद्य दक्षिणे नर्मदातटे। श्रीमार्कण्डेय उवाच

तस्थौ यत्र व्रती पार्थ! जाबालि: प्राशयंस्तिलान्॥ ६ ॥ ततः क्रोशान्तरे पार्थ! वासवं तीर्थमुत्तमम्।

तिलैरेकाशनं कुर्वस्तथैवैकान्तराशनम्। त्र्यहपड्द्वादशाहाशीपक्षमासाशनस्तथा वसुभिः स्थापितं तत्र स्थित्वा वै द्वादशाब्दकम् ॥ १॥

कृच्छ्रधान्द्रायणादीनि व्रतानि घ तिलैरपि। धरो ध्रवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्चप्रभासश्चवसवोऽष्टाविमेपुरा पितृशापपरिक्िष्टा गर्भवासाय भारत। नार्मदं तीर्थमासाद्य तपश्चक्रुर्यतेन्द्रियाः

१०६६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२५ तमीऽध्याय: ] * अलिकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०६७ आराधयन्तः परमं भवानीपतिमव्यम्। द्वादशा्दानि राजेन्द्र ततस्तुष्टो महेश्वर कोटीश्वराभिधानं तु स्वस्वभक्त्या विधानतः॥४॥ प्रत्यक्षः प्रददौ तेभ्यस्त्वभीप्टंवरमुत्तमम्। ततःस्वनाम्नासंस्थाप्यघसवस्तंमहेश्वरम् कोटीतीर्थे परां सिद्धिं सम्प्राप्ताः सर्वतोषणात्। जग्मुराकाशमाविश्य प्रसन्ने सति शङ्करे ॥ ५ ॥ तेन तत्पुण्यमतुलं सर्वतीर्थेषु चोत्तमम् ॥५॥ ततः प्रभृति विख्यातं तीर्थ तद्वासवाह्नयम्। तत्र तीर्थे तु यत्किचिच्छ्ुभं वा यदि वाऽशुभम्। तस्मिस्तीर्थे महाराज! यो भक्त्या पूजयेच्छिवम्॥ क्रियते नृपशार्दूल! सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥ ६ ॥ यथालब्धोपहारैश्र दीपं दद्यात्प्रयत्नतः ॥६॥ तत्रतीर्थेतुमार्गस्थायेकेचिदृषिसत्तमाः। सिद्धामृतपदं यान्तिपितृलोकंतथोत्तमम् शुक्कपक्षे तदाष्टम्यांप्रत्यहं वापिशक्तितः। अप्टौवर्षसहस्राणि सवसेच्छिवसन्निधौ उत्तरे नर्मदातीरे दक्षिणेघाश्रिताञ्चये। देवलोकं गतास्तत्र इति मेनिश्चिता मतिः ततःशिवालयं यातिगर्भवासं नपश्यति। पुष्पैरवापल्लवैर्वापि फलैर्धान्यैस्तथापिवा बिल्वार्कपुष्पैर्धत्तूरकुशकाशप्रसूनकः । ऋत द्ववैस्तथान्यैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् पूजयेद्वेवमीशानं सदैन्यं नाप्नुयात्कवचित्। सर्वशोकविनिर्मुक्त: स्वर्गलोकेमहीयते नानोपचारैविधिवन्मन्त्रपूर्वं युधिष्टिर। धूपदीपार्घनैवेदयैस्तोषयित्वा चघूर्जटिम् एकाहमपि कौन्तेय योवसेद्वासवेश्वरे। पापराशि विनिधूय भानुवद्विवि मोदते शिवलोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश। पौषकृष्णाष्टमीयोगेविशेषः पूजनेस्मृतः विप्रांश्च भोजयेद्धक्त्या दद्याद्वासांसि दक्षिणाम्॥११॥ नित्यं घनृपतिश्रेष्ठ घतुर्दश्यष्टमीषु च। शिवमम्र्च्य विप्रांश्चभोजयेद्गक्तितो वरान् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे वासवेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः रेवाखण्डे कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामचतुविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः

चतुर्विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् अलिकेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् श्रीमार्कण्डेय उवाच श्रीमार्कण्डेय उवाच ततः क्रोशान्तरेपार्थतीर्थ कोटीश्वरंपरम्। यत्रस्नानंघ दानंघजपहोमार्चनादिकम् ततः क्रोशान्तरे गच्छेदलिकातीर्थमुत्तमम्। भक्त्या कृतं नरैस्तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥१॥ अलिकानाम गान्धर्वी कुशीला कुटिलाशया॥१॥ तत्रदेवाःसगन्धर्वाऋषयः सिद्धचारणाः। जलधिप्रति गच्छन्तिनर्मदांवीक्षितुंकिल चित्रसेनस्य दौहित्री विद्यानन्दमृषिगता। वव्रे तंस्वीकृतातेन दशवर्षाणितंश्रिता मिलिता: कोटिशो राजव्रघासागरसङ्गमे। विनोदमतुलं द्ृष्टा रेघार्णवसमागमे पति जधान तंसुप्तं कस्मिश्चित्कारणान्तरे। गत्वानिवेदयामासपितरंरत्नवलभम् स्नात्वा शिवं व संस्थाप्य पूजयित्वा महेश्वरम्। पित्रा मात्रा च संत्यक्ता बहुभिर्भत्सिता नृप!।

१०६८ स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२६ तमोऽध्याय: ] विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् * १०६६ गर्भप्नी त्वं पतिघ्नी त्वमिति दर्शय मा मुखम् ॥४॥ दत्त्वादानंघ विप्रेभ्योलोकमापमहोत्कटम्। पितरंघसमासाद्यमातरं घ युघिष्टिर! ब्रह्मघ्नी याहि पापिष्ट! परित्य का गृहाद्वज॥५॥ तैश्चसन्मानिता प्रीत्या बन्धुभिः साडलिका ततः। मार्कण्डेय उवाघ विमानवरमारूढा दिव्यमालान्विता नृप ।॥१७।। इति दुःखान्विता मूढा ताभ्यां निर्भत्सिता सती। गौरीलोकमनुप्राप्तासखित्वेऽद्यापिमोदते। ततःप्रभृतितत्पार्थविख्यातमलिकेश्वरम् तनु त्यक्तुं मनश्चक्रे प्राप्य तीर्थान्तरं क्वचित् ॥ ६॥ तत्र तीर्थे तु या नारी पुरुषो वा युधिष्टिर !। सम्पृच्छयमाना तीर्थानि ब्राह्मणेभ्यो युधिष्टिर!। श्रत्वा पापहरं तीर्थं रेवासागरसङ्गमे॥। ७॥ स्नात्वा सम्पूजयेद्गक्त्या महादेवमुमायुतम् ॥ १६॥ सपापैर्विविधैर्मुक्तो लोकमाप्नोति शाङ्करम्। तत्रपार्थतपश्चक्रेनिराहाराजितव्रता। कृच्क्रातिकृक्क्रपाराकमहासान्तपनादिभिः मानसं वाचिकं पापं कायिकं यत्पुरा कृतम्॥।२०॥ चान्द्राय णैर्व्रह्मकूर्चेः कर्शयामासवैतनुम्। एवं वर्षशतंसार्द्ध व्यतीतं तपसा नृप!॥ सर्वं तद्विलयं यातिभोजयित्वा द्विजान्सदा। दीपंदत्त्वाघदेवाग्र नरोगैःपरिभूयते तस्या विशुद्धिमिच्छन्त्या शिवध्यानार्चनादिभिः। धूपपात्रं विमानं चघण्टांकलशमेवच। दत्त्वा देवायराजेन्द्रशाक्रं लोकमवाप्नुयात् ततः कतिपयाहोभिस्तस्या ज्ञात्वा हठं परम्॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायांपञ्चमेऽवन्तीखण्डे परितुष्टः शिवः प्राह पार्वत्या परिनोदितः ॥१०॥ ईश्वर उवाघ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२५॥ पुत्रि मा साहसं कार्षी: शुद्धदेहाSसि साम्प्रतम्। तुष्टोऽहं तपसा तेऽय्य वरं वरय वाञ्छितम् ॥ ११॥ अलिकोवाच यदि तु्टोऽसि देवेश! वरार्हायद्यहंमता। नानापापाग्नितप्ताया देहिशुद्धिंपरां मम षड् विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः त्वं मे नाथो ह्यनाथायास्त्वमेव जगतां गुरुः। विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् दीनानाथसमुद्धर्त्ता शरण्य: सर्वदेहिनाम्॥ १३ ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच ईश्वर उवाच ततः क्रोशान्तरे पुण्यंतीर्थं तद्विमलेश्वरम। यत्र स्नानेन दानेन जपहोमार्चनादिभि: त्वं भद्र! शुद्धदेहाऽसि मा किश्चिदनुशोचिथाः। विमलेश्वरमाराध्य यो यदिच्छेत्स तल्लभेत्। स्वनाम्ना स्थापयित्वेह मां ततः स्वर्गमेध्यसि ॥१४॥ स्वर्गलाभादिकं वापि पार्थिवं वा यथेप्सितम्॥२॥ इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवाऽन्तरधीयत । पुरात्रिशिरसं हत्वा त्वष्टुःपुत्रं शतक्रतुः। यस्यतीर्यस्यमाहात्म्याद्वैमल्यंपरमंगतः अलिकापि ततो भक्त्या स्नात्वा संस्थाप्य शङ्करम् ॥१५॥ य्त्रवेदनिधिर्विप्रो महत्तप्त्वा तपःपुरा। नानाकर्ममलैः क्षीणैर्विमलोऽभवदर्कवत्

११०० * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२७ तमोऽध्याय: ] तीर्थयात्रादिविशेषविधानवर्णनम् * ११०१ महादेवप्रसादेन सोमवत्प्रियदर्शनः । पुरा भानुमतीं भानु: सुतां स्मरशरार्दितः चकमे तेनदोषेण कुष्टरोगार्द्वितोऽभजत्। सचाप्यत्र तपस्तप्त्वाविमलत्वमुपागतः तत्रोपवासं यःकृत्वा पश्येतविमलेश्वरम्। अष्टम्यांच चतुर्द्ृश्यां सर्वपर्वसु पार्थिव

महादेवेन तुष्टेनस्वस्थानं मुदितोऽभजत् । तथैवघपुरापार्थ िभाण्डकसुतोमुनिः सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्।

योगिसङ्ग वनेप्राप्य पुरे व नृपतेस्तथा। राजसंसर्गदोषाद्वै मालिन्यं परमात्मनः श्राद्धं कृत्वा विधानेन पितृणामनृणी भवेत्॥

विधारयन्नम्युपेत्य रेवासागरसङ्गमम्। ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम्॥२१॥

शान्तया भार्यया साद्धं तप्त्वा द्वादशवत्सरान्॥। ६ै॥ यद्य दिष्टतमं लोके यच्चैवाS्महितं गहे। तत्तद्गुणवते देयं तत्रैवाक्षयमिच्छता

कृच्छचान्द्रायणैर्देवं तोषयंस्त्र्यम्बकं मुनिः । स्वर्णधान्यानि वासांसि छत्रोपानत्कमण्डलुम् ॥ २२॥ गृरृहं देवस्यवैशक्त्या कृत्वास्याङ्गविभूपतिः। गीतनृत्यकथाभिश्च तोषयेत्परमेश्वर महादेवेन तुष्टेन सोऽपि वैमल्यमाप्तवान्॥ १०॥ शर्वाण्याप्रेरितःशर्वः पुरादारुवनेनृप। मोहनान्मुनिपत्नीनां स्वंवीक्ष्यविमलंकिल इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे ेवाखण्डे विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पड्विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः विचार्य परमस्थानं नर्मदोदधिसङ्गमम्। तत्र स्थित्वा महाराज! तपस्तप्त्वा सहोमया ॥१२॥ विमलोऽसौ यतो जातस्तेनाSसौ विमलेश्वरः। तेन नाम्ना स्वयं तस्थौ लोकानां हितकाम्यया॥ १३॥ सप्तविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ततस्तिलोत्तमां सृष्टा ब्रह्मा लोकपितामहः। तीर्थयात्रादिविशषविधानकथनम् प्रजानाथोऽपि तां सृष्टां द्ृष्टाऽग्र सुमनोहराम्॥। १४ ॥ मार्कण्डेय उवाच भावियोगबलाक्रान्तः स तस्यामभिकोऽभवत्। तेन वीक्ष्य सदोषत्वं रेवातीरद्वयं श्रितः॥ १५ ।। एतानि तव सङ्क्षेपात्त्राधान्यात्कथितानि च।

तीर्थान्यनुसरन्मौनी त्रिस्नायी संस्मरञ्छिवम्। न शको विस्तराद्वक्तुं सङ्ख्यां तीर्थेषु पाण्डव!॥१॥ रपा पवित्रा विमला नदीत्रैलोक्यविश्रुता। नर्मदासरितां श्रेष्ठामहादेवस्यवलभा रेवार्णवसमायोगे स्नात्वा सम्पूज्य शङ्करम् ।। मनसा संस्मरद्यस्तु नर्मदां सततं नृप। चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम् कालेनाऽल्पेन राजर्षे! ब्रह्माऽप्यामलतां गतः ॥१६ ॥ अश्रद्दधाना: पुरुषा नास्तिकाश्चात्रयेस्थिताः। पतन्तिनरके वोरेप्राहैवं परमेश्वरः एवमन्येऽपि बहुशो देवर्षिनृपसत्तमाः। त्यक्त्वादोषमलं तत्र विमला बहवोऽभवन् नमंदां सेवते नित्यं स्वयं देवोमहेश्वरः। तेनपुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी तथा त्वमपि राजेन्द्र! तत्र स्नात्वा शिवार्चनात्। इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्गवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गति भारतस्य युधिष्ठिर अमलोऽपिविशेषेण वैमल्यं प्राप्स्यसे परम् ॥ १८॥ तत्र स्नात्वानरो नारी पूजयित्वामहेश्वरम्। पापदोषविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकेमहीयते जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती। इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः ।।७॥

११०२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२७ तमोऽध्यायः ] * वास्तविकतीर्थफलवर्णनम् * ११०३

यथा हि पुरुषे देवस्त्रमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा कृच्छान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया। तथा सरित्त्रये पार्थ! भेदं मनसि मा कृथाः ॥८॥ यदा तीर्थ समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप !।। कोटिशो ह्यत्रतीर्थानिलक्षशश्चाSपिभारत!। तथासहस्रशो रेवातीर द्वयगतानि तु तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेघराः॥२४॥ वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि घ। परमामोदपूर्णास्ते प्रयान्त्वस्यानुयायिनः। कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः॥१०॥ कृत्वाऽडभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्॥२५॥ स्मरणाज्न्मजनितं दर्शनाच्चत्रिजन्मजम्। सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापंरेवावगाहनात इष्टबन्धू'श्र विष्णु घशङ्ुरंसगणेश्वरम्। व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वानियमानपि देवकार्य कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः। वेदा अधीताश्चत्वारोयेनरेवावगाहिता एकाशनं ब्रह्मचर्यभूशय्यां सत्यवादिताम्। वर्जनं च परान्नस्थ प्रतिग्रहविवर्जनम् प्राधान्याच्चाऽपि सङक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया। वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्नादिनपोत्तम। साधुवेषं समास्थाय विनयेनविभूषितः न शक्यो विस्तरः पार्थ! श्रोतुं वक्तुं च वै मया ॥ १३ ॥ दम्भाहंकारमुक्तो यः सतीर्थफलमश्नुते। यस्य हस्तौ चपादौ घमनश्चैवसुसंयतम् युधिष्ठिर उवाध विद्या तपश्च कीर्तिश्चस तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्रसत्यशीलो दृढव्रतः विधानंच यमांश्चैव नियमांश्चवदस्वमे। प्रायश्चित्तार्थगमनेको विधिस्तंवद्स्व मे आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते। मुण्डनं घोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधि:

श्रीमार्कण्डेय उवाच वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम्। साधुपृष्टं महाराजयच्छ य:पारलौकिकम् ।णष्तावहितो भूत्वायथाज्ञानंवदमिते स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्॥ ३२ ॥ अध्रुवेण शरीरेण ध्रवं कर्मसमाचरेत्। अवश्यमेवयास्यन्ति प्राणाः प्राघर्णिकाइव विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः।

दानंवित्तादृतं वाघः कीर्तिध्मौंतथायुषः। परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् प्रायश्चित्तनिमिसं घ यो व्रजेद्यतमानसः ॥ ३३॥ अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिदेन्धनेन। नस्यापि घ विधिं वक्ष्ये शृणुपार्थसमाहितः । एकाशनंब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम् मासर्त्तु दर्वीपरिघट्टनेन भूतानि काल: पचतीति वार्ता ।। १८।। स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम्। वर्जयेत्पतितालापंबहुभाषणमेवध ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कत्त मिहार्हसि। परीवादं परान्नंघनीचसङ् विवर्जयेत्। व्रजेञ्च निरुपानत्को वासानोवससीशुघि: नाऽयं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥१६॥ सङकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत्। मन्त्रेतीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञेभेषजेगरौ। याद्गशी भावना यस्य सिद्धिर्भवतितादूशी तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्घनम्॥ ३७॥ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतंघयत्। असदित्युच्यते पार्थ न घ तत्प्रेत्य नो इह दुष्कर्मतो विमुक्त: स्यादनुतापीभवेद्यदि। वेदेतीर्थे च देवेच दैवज्ञे चौषधे गुरौ।। यः शास्त्रविधिमुत्सृज्यवर्ततेकामकारतः। नससिद्धिमवप्नोति नसुखंनपरांगतिम यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति ताद्दशी। सन्तीह विविधोपाया तृणां देहविशोधना:। उक्ततीर्थफलानां घ पुराणेषु स्मृतिष्वपि॥ ३६॥ तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्॥ २३॥ अर्थवादभवांशङ्कांविहाय भरतर्षभ !। कृत्वाविधारंशास्त्रोक्तंपरिकल्प्ययथोघितम्

११०४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २२७ तमोऽध्याय: ] * तीर्थयात्रादिविशेषविधानवर्णनम् * ११०५ कायेन कृच्क्रमरणे ह्यशक्तानांविशुद्धये। ज्ञात्वातीर्थविशेषंहि प्रायश्चित्तंसमाघरेत धनुःसहस्रे द्वेक्रोशश्चतु:क्रोशं घ योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ ॥ तच्छणुष्व महाराज! नर्मदायां यथोखितम्। घतुर्विशतिसङ्ख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः ॥ ४२॥ येन यात्रां व्रजन्वेत्ति फलमानंनिजार्जितम्। उक्तंकृच्छफलं तीर्थे जलरूपेनृपोत्तम

चतुर्विशति कृच्क्राणां फलमाप्नोतिशोभनम्। अतऊष्वयोजनेषु षादकृच्छउदाहृतः यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र घ। तन्मे शणु महीपाल श्रद्दधानायकथ्यते यस्मिस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फल कृच्क्रादिकं नृप !। तन्मध्ये घ महाराज यो व्रजेच्छ्ुद्धिकाङक्षया। योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्वुधाः॥४४ ॥ तत्राप्युपोषणात्कृच्छफलं प्राप्नोत्यथाधिकम् ॥ ६० ॥ दीनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छस्य शक्तितः । प्रणवाख्ये महाराज!तथारेवोरिसङ्गमे। भृगुक्षेत्रेतथागत्वा फलं तद्द्विगुणंस्मृतम् तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा द्ृष्टाभिपूज्य घ॥। ६१॥ सङ्गमे देवनद्याश्च शलभेदे नृपोत्तम! । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासङ्गमे तथा प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छभवं सुधीः। एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्चसङ्गमे। केचित्त्रिगुणितंप्राहु: कुब्जारेवोत्थसङ्गमे ओङ्कारेघमहाराजतदपिस्यात्समञ्जसम्। सङ्गमेषुतथाऽन्यासांनदीनांरेवयासह तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं ाप्युपोषणात् ॥६२॥

प्राहुस्ते सार्द्धकृक्क् वै फलंपूर्व युधिष्टिर!। त्रिगुणंकृक्क्रमाप्नोतिरेवासागरसङ्गमे तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्नादिभिः। चतुर्थंजाप्ययोगेनदेहशक्त्यात्वहर्निशम् पश्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थोयोजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम् कृच्छ चतुर्गु णंप्रोक्तं शुक्लतीर्थेयुधिष्ठिर। योजनेयोजने गत्वाध्तुविशतियोजनम् उक्तत्तीर्थफलात्पार्थ! नात्र कार्या विघारणा॥ ६५॥ तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुघिरं नृवरोत्तम !॥।५0 ॥ उपवासेन सहितं महानद्यां हि मजनम्। रेवासेवासमाधारः संयुक्त:शुद्धबुद्धिमान्। दम्भाहंकाररहित: शुद्धयर्थसविमुच्यतें अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ! दद्यात्कृच्छफलं नृणाम्॥ ६६॥ इतिते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम्। रेवायात्राविधानंघ गुह्यमेतद्युधिष्ठिर! षड्योजनवहा कुल्या नद्योऽल्पा द्वादशैवघ। युधिष्ठिर उवाघ घतुर्विशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः॥ ६७॥ योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम !। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनः शुद्धेस्तु कारणम्॥५३॥ रेवाखण्डेतीर्थयात्रा दि विशेषविधानकथनंनामसप्रविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः मार्कण्डेय उवाघ शृणु पाण्डव! वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत्। तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्क्रसम्भवम् ॥५४॥ तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वाव्रीह्यस्त्रयः। प्रमाणमङ्गलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशाङला वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम्। स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैयु धिष्ठिर !॥६॥।

२१६ तमोऽध्याय: ] * रेवाखण्डपठनादिमाहात्म्यवर्णनम् * १६०७ स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आधार्याध्यापकस्य घ॥। १४॥ अष्टाविशत्य धिकद्विशततमोऽध्यायः इत्याद्यर्थे नरः स्रात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात्। परार्थयात्राफलकथनम् साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणञ्चतुर्था शमवाप्नुयात् ॥१५॥ पतिपत्न्योमिथश्चार्द्ध फलं प्राहुर्मनीषिणः । युधिष्टिर उवाघ भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च। परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम्। षट्त्रिपश्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः ॥ १६ ॥ कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ! तन्मे ब्रृहि कृपानिधे !॥ १॥ इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम्। कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थेधर्मसाधनम् मार्कण्डेय उवाच वर्षाऋतुसमायोगेसर्वानद्योरजस्वलाः। मुक्त्वा सरस्वतींगङ्गांनर्मदांयमुनानदीम् परार्थगच्छतस्तन्मेवदतः शृणुपार्थिव। यथायावत्फलंतस्य यात्र।दिविहितंभवेत् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे उत्तमेनेह वर्णेनद्रव्यलोभादिना नृप। नाधमस्यक्वचित्कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम् रेवाखण्डे परार्थयात्राफलकथनंनामाष्टाविशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः धर्मकर्म महाराज! स्वयं विद्वान्समाचरेत्। शरीरस्याऽथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः।।४॥ धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत्। पुत्रपौत्रा दिकैर्वापिज्ञा तिभिर्गोत्रसंम्भवैः श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर। तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि। ६ एकोनत्रिशद धिकद्विशततमोऽध्यायः अधमेन कृतं सम्यङ् नभवेदितिमे मतिः। उत्तमश्चाधमार्थे वैकुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात् ! रेवाखण्डपठनश्रवणदानादिफलश्रुतिवर्णनम् न शाद्राय मति दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम्। श्रीमार्कण्डेय उवाच न चास्योपदिशेद्धर्म न वास्य व्रतमादिशेत् ॥८॥ एवं तेकथितं राजन्पुराणं धर्मसंहितम्। शिवप्रीत्यायथा प्रोक्तं वायुनादेवसंसदि जपस्तपस्तीर्थयात्राप्रवज्यामन्त्रसाधनम्। देवताराधनं दीक्षास्त्रीशद्रपतनानिषट् पष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिस्तथैवघ। आदिमध्यावसानेषु नर्मदायां पदेपदे।। पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाघरेत्। सभर्तृ का ऽशके पत्यौ सर्वकुर्यादनुज्ञया मया द्वादशसाहस्त्री संहिताया श्रुतापुरा। देवदेवस्य गदतः साम्प्रतंकथिता तव गत्वा परार्थ तीर्थादौषोडशांशफलं लभेत्। गच्छतश्चप्रसङ्ग नतीर्थमर्द्धफलंस्मृतम् पृष्टस्त्वयाऽहं भूपाल पर्वतेऽमरकण्टके। स्थितःसंक्षेपतः सर्वं मया तत्कथितं तव अनुसङ्गन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः। नर्मदाघरितं पुण्यं शणु तस्यास्तियत्फलम्। यत्फलंसर्वचेदैःस्यात्सपडङ्गपदक्मैः नैव यात्राफलं तज्ज्ञा: शास्त्रोक्तं कल्मषापहम् ॥ १२ ।। पठितैश्च श्रुतैर्वाऽपि तस्माद्बहुतरं भवेत्। पित्रर्थं घपितृत्यस्यमातुर्मातामहस्य घ। मातुलस्यतथा भ्रातुःश्वशुरस्यसुतस्यन सत्रयाजी फलं यत्र लभते द्वादशाब्दिकम्॥ ६ ॥ पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा। चरितेतु श्रुते देव्यालभते ताद्गशंफलम्। सर्वतीर्थेषु तत्पुण्यंस्नात्वा सागरमादितः

११०८ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३० तमोऽध्याय: ] * तीर्थावलिमहत्त्ववर्णनम् * ११०६ सकृत्स्नात्वा तथा श्रुत्वा नर्मदायां फलं हि तत्। सर्वपापहरं पार्थ दुःखदुःस्वप्ननाशनम्। पठता शृण्वतांराजन्सर्वकमार्थसिद्धिदम् आदिमध्यावसानेन नर्मदाघरितं शुभम् ॥८॥ शान्तिरस्तु शिवं वास्तु लोकाः सन्तु निरामयाः। यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु। गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्त्यस्तु धर्म्मं धर्म्मात्मजाSSश्रयः॥२७॥ स प्राप्य शिवसंस्थानं रुद्रकन्यासमावृतः॥६।। नरकान्तकरी रेवा सतीर्था विश्वपावनी। नर्मदा धर्मदाच्ास्तु शर्मदापार्थतेसदा रद्रस्यानुघरो भूत्वा तेनैवसहमोदंत। एतद्धर्ममुपाख्यानं सर्वशास्त्रेषु सत्तमम्।6 इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे देशेवा मण्डलेवाऽपि वाग्रामेनगरेऽपिवा। गरहेवा तिष्ठतेयस्यघातुर्वर्ण्यस्यभारत रेवाखण्डे मार्कण्डेययुधिष्टिरसम्वादे रेवाखण्डपठनश्रवणदानादिफलश्रुति सव्रह्मास शिवःसाक्षात्सघ देवोजनार्नः। त्रिविधंकारणंलोकेधर्मपन्थानमुत्तमम् वर्णनंनामैकोनत्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥२२६॥ देवतानां गुरु शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम्। श्रुत्वेश्वरमुखात्पार्थ मयाऽपि तव कीर्तितम् ॥१३॥ दक्षिणे घोत्तरे कूले यानि तीर्थानि कानिघित्। त्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः प्रधानतः सुपुण्यानि कथितानि विशेषतः ॥ १४॥ तीर्थावलिवर्णनम् स्पशनाद्दर्शनात्तेषां कीर्त्तनाक्क्रवणात्तथा। मुच्यतेसर्वपापेभ्योर्द्रलोकंसगच्छति सूत उवाघ इदं यः शृणुयान्नित्यं पुराणं शिवभाषितम्। इत्युक्त्वोपररामाथपाण्डो:पुत्रायवैमुनिः। मृकण्डतनयोधीमान्सप्रकल्पस्मर:पुरः व्राह्मणो वेदविद्यावान्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥ १६ ॥ मार्कण्डेमुनिना प्रोक्त यथा पार्थाय सत्तमाः । धनभागी भवेद्वैश्यः शद्रो वै धर्मभाग्भवेत्। तथा वः कथितं सर्व रेवामाहात्म्यमुत्तमम् ॥२॥ सौभाग्यं सन्तर्ति स्वर्ग नारी श्रृत्वाऽप्नुयाद्धनम्॥ १७॥ इयं पुण्या सरिच्छर श्ठारेवा विश्वैकपावनी। रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा। ब्रह्मघ्नश्चसुरापश्चस्तेयीघगुरुतल्पगः। माहात्म्यंनर्मदायास्तु श्रुत्वापापबहिष्कृताः ॐकारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः । तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते॥ पापभेदी कृतप्नश्च स्वामिविश्वासवातकः। गोप्नश्चगरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामिवः। सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव स् एतेश्रुत्वैवपापेभ्यो मुच्यन्ते नाऽत्रसंशयः । येपुनर्भावितात्मानः शृण्वन्तिसततंनृप कथं केनात्रशक्यन्ते वक्तु वर्षशतैरपि। तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तंपार्थाय वै यथा पूजयन्त इदं देवा पूजिता गुरवश्च तैः । नर्भदा पूजितातेन भगवांश्च महेश्वरः॥ तीर्थमोङ्कारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धपुष्पविभूषणैः। पूजितं परया भवत्या शास्त्रमेतत्फलप्रदम् प्रोच्यमानां समासेन तां शणुध्वं महर्षयः॥७॥ लेखापयित्वा सकलंनर्मदाघरितं शुभम्। उत्तमं सर्वशास्त्रेभ्योयो ददातिद्विजन्मने नत्वा सोमं महेशानं नत्वाव्रह्माच्युताबुभौ । नर्मदा सर्वतीर्थेषु स्नाने दाने घयत्फलम्। तत्फलंसमवाप्नोतिसनरोनाSत्र संशयः सरस्वतीं गणेशानं वेदव्यासाङ्घ्रिपङ्गजम् ॥८॥ एतत्पुराणं र्द्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम्। स्वर्गदपुत्रदं धन्यं यशस्यं कीरत्तिवर्द्धनम् पूर्वाघार्या स्तथा सर्वान्द्ृष्टादृष्टार्थवेदिनः ।

१११० * स्कन्द्पुराणम् * L५ रेवाखण्डे २३० तमोऽध्याय: ] * तीर्थाव लिवर्णनम् # ११११ प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावर्लिं त्विमाम्॥ ६।। चण्डपाणेश्चमाहात्म्यं का वेरीसङ्गमस्तथा। कुबेरश्वरतीर्थ घवाराहीसङ्गमस्तथा ॐनमो विश्वरूपाय ॐकारायाSखिलात्मने। सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थ चण्डेश्वरंतथा। एरण्डीसङ्गम: पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम् यमारभ्य प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः !॥ ६० ॥ पितृतीर्थ घ तत्रैव ॐकारस्य घ सम्भवम्। अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे। माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानामोङ्कारस्य मुनीश्वराः॥२६॥ पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम् ॥११॥ कोटितीर्थस्य माहात्म्यंतीर्थंकाकह्दंतथा। जम्बुकेश्रतीर्थं चसारस्वतमतःपरम् ततः प्रश्नाधिकारथ् प्रशंसा नर्मदोद्धवा। तथापश्चदशानां चप्रवाहानांप्रकीर्तनम् कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थंच कपिलेश्वरम्। दैत्यसूदनतीर्थ चचक्रतीर्थ च वामनम्॥ नामनिर्वधनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्धवाः। एकविशतिकल्पानां तद्वन्रामानुकीर्त्तनम् तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे। मार्कण्डेयानुभूतानां सप्ानां लक्षणानि घ। स्वर्गस्य नरकस्पापि लक्षणं मुनिभाषितम्॥ ३२ ॥ माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तरथेव च॥ १४॥ व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम्। अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम् संहारलक्षणं तद्वदोङ्कारस्य चसम्भवः । तथेवोङ्कारमाहात्म्यममरङटकीर्तनम्॥ अशोकेश्वरतीथ च मतङ्गश्वरमुत्तमम्। तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीथ मनोरथम्॥ अमरेश्वरतीर्थ चतथा दारुवनं महत् । दारुकेश्वरतीर्थ व तीर्थ वै चरुकेश्वरम्॥ सङ्गमोऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम्। तथा मेघवनंतीर्थ देव्यानामानुकीर्तनम् चरुकासङ्गमस्तद्वद्व्यतीपातेश्वरं तथा। पातालेश्वरतीर्थं चकोटियज्ञाह्वयं तथा॥ सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीथ कुब्जेश्वरं तथा। चरुणेश्वरतीर्थ चलिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्। सिद्धेश्वरंयमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्॥ बिल्वाम्रकं तथा तीर्थ पूर्णद्वीपमतः परम्॥३६॥ सारस्वतं चाष्टरं सावित्रं सोमसन्ज्ञितम्। तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गम:पुण्यकीर्तनः । द्वीपेश्वरं नाकतीथ पुण्यं यज्ञे्वरंतथा शिवखातं महातीर्थ रुद्रावतं द्विजोत्तमाः ॥ १६ ।्। माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा। ब्रह्मावर्त परं तीर्थ सूर्यावर्तमतः परम् । पिप्पलावर्ततीर्थ चपिप्पल्याश्चैव सङ्गमः वागीश्वरं नाम तीर्थ पुण्यो वै वागुसङ्गमः ॥ ३८ ॥ अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस्तथा। सहस्रावर्तकं तत्र तीथ सौगन्धिकंतथा। सङ्गमश्चसरस्वत्या ईशानं तीर्थ मुत्तमम् विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम् ॥ २१॥ देवतात्रयतीर्थ घशलखातं ततः परम्। ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम् विशल्यासङ्गम: पुण्यः करमर्दासमागमः । करमर्देश्वरं तीर्थ चक्रतीर्थमनुत्तमम्॥ सहस्रयज्ञतीर्थ घ कपालमोचनं तथा। आग्नेयमदितीसं वाराहं तीर्थ मुत्तमम्।' सङ्गमो नीलगङ्गायाःविध्वंसस्त्रिपुरस्यच। कीर्तनंतीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम् तथा देवपथ तीर्थ नीथ® यज्ञसहस्त्रकम्। शुक्कतीथ दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थ घयोधनम् अप्सरेश्वरतीर्थ घ देहक्षेपे विधिस्ततः । नर्मदेश्वरतीर्थ चवरुणेशं चमारुतम्। योगेशं रोहिणीतीर्थ दारुतीर्थ व सत्तमाः तीर्थ ज्वालेश्वरं नाम ज्वालाया: सङ्गमस्तथा ॥ २४॥ ब्रह्मावतं चपत्रेशं वाह्नसौरं चकीत्यते। मेघनादं दारुतीर्थ देवतीर्थ गुहाश्रयम्॥ शक्रतीर्थं कुशावर्त हंसतीर्थं तथैव घ। अम्बरीषस्य तीर्थं चमहाकालेश्वरं तथा॥ नर्मदेश्वरसञ्ज्ञं तत्कपिलातीर्थ मुत्तमम्। करंजेशं कुण्डलेशं पिपलादमतः परम्॥ मातृकेश्वरतीर्थ व भृगुतुङ्गानुवर्णनम् । तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरक्तीर्तनम्॥। विमलेश्वरतीर्थ® चपुष्करिण्याश्चसङ्गमः । प्रशंसाशलभेदस्य तत्रैवाऽन्धकविक्रमः

१११२ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३० तमोऽध्याय: * तीर्थावलिवर्णनम् * १११३

देवाश्वासनदानं घतथवान्धकनिग्रहः। शलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथापात्रपरीक्षणम् एरण्डीसङ्गम:पुण्यो मातृतीर्थ च शोभनम्। प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशङ्गानुभावनम्। तीर्थ स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम् ॥ ६६॥ स्वर्गति दीर्घतपसो भानुमत्यास्त्रथेङ्गितम्॥४८॥ करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम् । सौभाग्यसुन्दरीतीर्थ धनदेश्वरसुत्तमम्॥ शवरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शालभेदजम्। कपिलेश्वरतीथ मोक्षतीर्थ मतः परम् रोहिण्यं चक्रतीर्थ घ उत्तरेश्वरसञ्ज्ञितम्। भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्गमतःपरम् सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थ च विमलेश्वरम्। मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम्। कोटवीसङ्गम:पुण्यंकोटितीर्थचतत्रवै तथ वोलूकतीर्थ घ पुष्करिण्याश्च सङ्गमः ॥५०॥ अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम्। आदित्येश्वरतीर्थ® च तीर्थ वै सङ्गमेश्वरम्। स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्म वाल्मीकेश्वरसज्ज्ञितम्॥७० ॥ सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थ भीमेश्वरं शुभम् ॥५१॥ कोटितीर्थ कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम्। मार्कण्डेश्वरतीर्थ चतथावै पिप्पश्वरम् । करोटीश्वरतीर्थ घ तीर्थ मिन्द्रेश्वरं शुभम् कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम् ॥ ७१॥ अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् । वैद्यनाथ' च केदारमानन्देश्वरसंज्ञितम् इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शाक्रमेव घ। नागेश्वरं गौतमेशमहल्यातीर्थमुत्तमम्॥ मातृतीर्थ व मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा। सङ्गमश्चानुदु ह्यावैतीर्थेभीमार्जु नाह्वये रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथाकुशलवेश्वरौ। नर्मदेशं कपद्रीशं सागरेशमतः परम्॥ ७३ तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्कश्वरमतः परम्॥५४॥ धौरादित्यं परंतीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम्। पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम् ततो धनदतीर्थ व जटेशं मङ्गलेश्वरम्। कपिलेश्वर तीर्थ च गोपारेवरमुत्तमम्॥ दशाश्वमेधिकं तीर्थ कोटितीर्थं च सत्तमाः। मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः । तिलकेश्वरतीर्थ व गौतमेशमतः परम् मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थ च आदिवाराहमुत्तमम्॥ ७५॥ भीमेश्वरं घ चन्द्रेशमश्ववत्याश्च सङ्मः । बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम् : आशापूराभिधं तीर्थ कौबेरं मारुतं तथा। वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम् कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम्। मेघेश्वगंमत्स्यकेशमप्सराहदसञ्ज्ञकम् शक्रेशं सोमतीर्थ घ नन्दाहदमनुत्तमम्। वैष्णवं चक्रतीर्थ च रामकेशवसज्ज्ञितम् दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम्। तथैवरुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम्। जयवाराहतीर्थंच तीर्थमस्माहकाह्यम् पावके वरतीर्थं घ तथैव कपिलेश्वरम्॥ ६०॥ अङ्गारेशं च सिद्धेशं तापेश्वरमतः परम्। पुनः सिद्धेश्वरं नाम तीर्थ व वरुणेश्वरम् नारायणाह्वयं तीर्थ चक्रतीर्थमनुत्तमम्। पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम्। कुण्डलेश्वरतीर्थ च तथा कलकलेश्वरम्। चण्डादित्यं परं तीर्थ चण्डिकातीर्थमुत्तमम् ॥६१॥ न्यङ्गवाराहसञं च अङ्गोलं तीर्थमुत्तमम्। श्वेतवाराहतीर्थ चभार्गलंसौरमुत्तमम् यमहासाह्वयं तीथ तथा गङ्गश्वरंशुभम्। नन्दिके ्वरसञ्जंच नरनारायणाह्वयम् ।। हुङ्गारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम्। नलेश्वरं घ मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतःपरम्। व्यासेश्वरं परंतीर्थ तत्र सिद्धेश्वरं तथा सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थ वै सङ्ग्मेश्वरम् ॥ ८२॥ कोटितीर्थ प्रभातीर्थ वासुकीश्वरमुत्तमम्। सङ्गमश्चकरञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम् नर्मदेश्वरसञ्जं घ नदीत्रितयसङ्गमः । अनेकेश्वरतीर्थ घ शर्भेशं मोक्षसञ्ज्ञितम् ॥ तीर्थ कोटीश्वरंनाम तथा सङ्कर्षणाह्नयम्। कनकेशं मन्मथेशंतीर्थचैवानसूयकम्। कावेरीसङ्गम: पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्नयम्। मार्कण्डेशंचनागेशमुद्म्वर्याश्च सङ्गमः

१११४ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३० तमोऽध्याय: ] * तीर्थावलिकथनवर्णनम् * १११५ साम्बादित्याह्वयं तीर्थमुदम्बर्याश्च सङ्गम: । लोटणेश्वरतीर्थ तल्लुङ्केशनामकं तथा। वृषखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः सिद्धेश्वरं घ मार्क्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्॥८५॥ तथा हंसेयुरंनाम तिलादं वासवेश्वरम्। तथा कोटी रं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम् गोपेशं कपिलेशं घ वैद्यनाथमनुत्तमम्। पिङ्गले वरतीर्थ घ सैन्धवायतनं महत्॥ विमले वरतीर्थ च रेवासागरसङ्गमे॥। १०६ ॥ भूर्तीश्वराह्नयं तीर्थ गङ्गावाहमतः परम्। गौतमेश्वरतीर्थ घ दशाश्वमेधिकं तथा एवं तीर्थावलि: पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः। भृगुतीर्थ तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी। तीर्थमुक्तावलि: पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना ॥ १०७॥ वृषखातं घ तत्रैव केदारं धूतपातकम्॥ ८८ ॥ नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता। मण्डनायेहसाधूनांसर्वलोकहितायच तीर्थ धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसञ्ज्ञकं तथा। तीर्थ घ कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम् दुरितध्वान्तशमनी धार्या धर्मारथिभिः सदा। शालग्रामाह्ययं तीर्थ सोमनाथमनुत्तमम्। तथैवोदीर्णवाराहंतीर्थ धन्द्रप्रभासकम् अहोरात्रकृतं पापं सकृज्प्त्वाऽडशु नाशयेत् ॥ १०६॥ द्वादशादित्यतीर्थंघतथासिद्धेश्वराभिधम्। कपिलेश्वरतीर्थंच तथात्रैविक्रमं शुभम् त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम्। विश्वरूपाह्वयंतीर्थ नारायणकृतं तथा। मूलश्रीपतितीर्थघ वौलश्रीपतिसञ्ज्ञकम् मासं जप्त्वाऽथ वर्षोत्थं वर्ष जप्त्वा शताब्दिकम् ॥ ११० ॥ देवतीर्थ हंसतीर्थं प्रभासं तीर्थमुत्तमम्। मूलस्थानं घ कण्टेशमट्टहासमतः परम्॥ श्राद्धकाले विग्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः। भूभु वेश्वरतीर्थंच ख्याताशलेश्वरी तथा। सारस्वतंदारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम् पठँस्तीर्थावरलि पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत् ॥ १११॥ सावित्रीतीर्थमतुलंवालखिल्येश्वरं तथा। नर्मदेशं मातृतीर्थंदेवतीर्थमनुत्तमम्॥ पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पटन्। प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनातिसकलंकुलम् मच्छकेश्वरतीर्थंच शिखितीर्थ घ शोभनम्। एवं तीर्थावलि: पुण्या रेवातीरद्रयाश्रिता। कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्रकोटीश्वरी मृडा ॥ ६६ ॥ मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैव शणुताऽनघाः॥११३॥ तीर्थंपैतामहंनाम माण्डव्येश्वरसञ्ज्ञितम् । तत्रनारायणेशश्चअक्ररेशमतः परम्॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे देवखातं सिद्धर्द्रं वैद्यनाथमनुत्तमम्। तथैव मातृतीर्थघ उत्तरेशमतः परम्॥ ६८॥ तीर्थावलिकथनंनाम त्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥२३०॥ तथैवनर्मदेशं व मातृतीर्थं तथा पुनः। तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम् सुवर्णबिन्दुतीर्थ घ ऋणपापप्रमोचनम्। भारभूतेश्वरं तीर्थ तथा मुण्डीश्वरंविदु: एकशालं डिण्डिपारणि तीर्थ घाप्सरसं परम्। मुन्यालयं घ मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्॥ १०१॥ आमलेश्वरतीर्थश्च तीर्थ कन्थेश्वरं तथा। आषाढीतीर्थमित्याहुःशङ्गीतीर्थतथैव च. श्रीबकेश्वरतीर्थ व कपालेशं तथैव च। मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतः परम्। जमदग्नेः परं तीर्थ रेवासागरसङ्गम: ७१

२३१ तमोऽध्यायः ] * तीर्थसङ्ख्यापरिगणनवर्णनम् * १११७ ... अङ्गारेश्वतीर्थानितावन्त्येवमुनीश्वराः। सारस्वतानिघत्वारिघत्वारोदारुकेश्वर:

एकत्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणिरामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानित्रीणिहंसकृतानि च त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयोवैविमलेश्वराः। सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येवमुनिर्रवीत् तीर्थसङ्ख्यापरिगणनवर्णनम् भीमेश्वरास्त्रयः ख्याता: स्वर्णतीर्थानि त्रीणि घ।

श्रीसूत उवाच धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशहयं तथा ॥ १६ ॥

तथैव तीर्थस्तबकान्वक्ष्येहमृषिसत्तमाः। यैस्तुतीर्थावलीगुम्फःपूर्वोक्तरेकतः कृतः ऋणमोचनतीर्थेद्वे तथास्कन्देश्वरद्यम्। दशाश्वमेधतीर्थे द्व नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः। मृकण्डतनयः पूर्व प्राह पार्थाय पृच्छते मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा। पराशरेश्वरौ द्वौच अयोनीसम्भवद्वयम्॥

यथा तथाऽहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह। डय्रासेश्वरद्वयं प्रोक्तंपितृतीर्थद्वयं तथा। नन्दिकेवरतीर्थेद्व दौ चगोपेश्वरौस्मृतौ

शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवाकल्पलता किल॥ ३ ॥ मारुतेशद्वयं तद्वद द्वौच ज्वालेश्वरौ स्मृतौ। शुक्लतीर्थद्वयंपुण्यमप्सरेशद्वयंचथा

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैःपुष्पिताशुभा। यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्यावैत्रैलोक्यंसुरभीकृतम् पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरस्जिते। द्वीपेश्वरद्यं चैव प्राह तद्वद भृगूदह!

तत्युष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलुमार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्यी तथा ॥ २४॥

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तवकचित्रिताम्। दधातिसततंपुण्यांमुनिर्भृ गुकुलोद्वहः दे. योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम्। लुङ्गश्वरद्वयंख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः ॥६॥ सैकोनविशतिशत तीर्थान्येकैकशोद्विजाः। स्तबकेषुकृतंतीर्थद्विशतं स चतुर्शम्॥

ॐकारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम्। सङ्गमा:पश्चत्रिशद्वैनदीनां पापनाशनाः शैवान्येतानि तीथानि वैष्णवानि घ सत्तमाः!

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे। पश्चत्रिशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः॥ शृगुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि व क्रमात्॥२७॥

सङगमैःसहितान्येवंरेवातीरदयेऽपिघ। घतुःशतानितीर्थानिप्रसिद्धानिद्विजोत्तमाः अष्टाविशति तीर्थानिवैष्णवान्यत्रवीन्मुनिः। तेषुवाराहतीर्थानिषडेवमुनिसत्तमाः

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयस्त्रिशत्समन्वितम्। चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि।

तत्राऽपि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः॥॥१०॥ विष्णुनाऽधितिष्ठितान्येव प्राह पूर्व मृकण्डजः ॥ २६॥

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दशतेषु मुनीश्वराः। दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः तथेव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत्। त्रिषुघव्रह्मणः पूजाब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे

सोमसंस्थापितान्यथ्ै तावन्तो नर्मदेश्वराः। अष्टाविशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम् ।

कोटितीर्थान्यथाष्टौ घ सप सिद्धेश्वरास्तथा ॥१२॥ एतत्पवित्रमतुलं ह्यं तत्पापहरं परम्। नर्मदाघरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु। सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम् सून उताघ

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञचेन्द्रजानि घ। वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैघ धनदेश्वरा: एवमुद्देशतःप्रोक्तोरेवातीर्थक्रमो मया। चथापार्थायसङक्षेपान्मार्कण्डोमुनिरव्रवीत् देवतीर्थानि पञ्चैव घत्वारोवैयमेश्वराः। वैद्यनाथाश्च घत्वारश्चत्वारोवानरेश्वराः अवान्तराणितीर्थानितेषुगुप्तान्यनेकशः। यत्रयावत्प्रमाणानितान्याकर्णयतानयाः

१११८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३२ तमोऽध्याय: ] ६११६ ॐकारतीर्थपरितः पर्वतादमरङ्कटात। क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्द्धकोटीत्रयीमता॥ तीर्थानां सङ्ख्यया गुतप्रकटानां द्विजोत्तमा: ! शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु घ । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं बिना

कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्॥ ३५॥ कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पश्चशती तथा।

अशोकवनिकायाश्च तीर्थ लक्षं प्रतिष्ठितम्। शतमङ्गारगर्तायाःसङ्मे मुनिसत्तमाः तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः॥५०।।

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जाया: सङ्गमे स्थितम्। मोक्षतीर्थ हि सत्प्राहु: पुराणपुरुषाश्रितम् ।

शतं हिरण्यगर्भाया: सङ्गमे समवस्थितम्॥३७॥ भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता॥५१॥

तीर्थानामष्टपप्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता। साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुंशक्तोहिकोभवेत्। सर्वामराश्रयंप्रोक्तंसर्वतीर्थाश्रयंतथा

तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वायुसङ्गमे॥ ३८॥ त्रिषु लोकेषु विरूपातं पूजितं सिद्धिसाधनम् ।

शतं सरस्वतीसङ्गशुक्लतीर्थशतद्वयम्। सहस्त्रंविप्णुतीर्थेषुमाहिष्मत्यामथायुतम् भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमप्टोत्तरं शतम् ॥५३॥

शूलभेदे च तीर्थानां साग्र लक्षं स्थितं द्विजाः । अक्ररेश्वरतीर्थे व सार्द्धं तीर्थशतं स्थितम्। विमलेवरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे

देवग्रामे सहस्रं तीर्थानां मुनिरत्रवीत् ॥४0॥ दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्याव्रवीन्मुनिः॥५४॥

लङ्डेश्वरे न तीर्थामां साग्रासप्तशतीस्थिता। तीर्थान्यप्टोत्तरशतंमणिनद्याश्चसङ्मे इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे रेवाखण्डे तीर्थसंख्यापरिगणनवर्णनं नामैकत्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः वैद्यनाथं च तीर्थानां शतमप्टाधिकं विट्ठुः ॥।४१॥ एवं तावत्प्रमाणानितीर्थेकुम्भेश्वरेद्विजाः। साग्र लक्षंचतीर्थानांस्थितंरेवोरसङ्गमे ततश्चाऽप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम्। अष्टाशीतिसहस्राणिव्यासद्वीपाश्रितानि च। ४३॥ द्वात्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः सङ्गमे चकर्जायाः स्थितमप्टोत्तरायुतम्। एरण्डीसङ्गमेतद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकंशतम् धूतपापे घ तीर्थानां पष्टिरष्टाधिकास्थिता। रेवाखण्डपुस्तकदानादिमाहात्म्यवर्णनम्

स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्॥४॥ सूत उवाघ

कोहनेशे घ तीर्थानां पष्टिरष्टाधिका स्थिता। इतिवः कथितं विप्रारेवामाहात्म्यमुत्तमम्। यथोपदिष्टंपार्थाय मार्कण्डेयेनचैपुरा

सार्द्धकोटी व तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे॥४६ ॥ तथा तीर्थकदम्बाश्च तेषु तीर्थविशेषतः।

रामकेशवतीर्थ च सहस्त्रं साग्रमुक्तवान्। प्राधान्येन मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम् ॥२॥

अस्माहके सहस्रं घ तीर्थानि निवसन्ति हि॥ ४9 ॥ एतत्पवित्रमतुलं ह्यंतत्पापहरं परम्। नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्कतीर्थेद्विजोत्तमाः। तीर्थानिकथयामास पुरापार्थायभार्गव: सप्तकल्पानुगो विप्रो नर्मदायांमुनीश्वराः। मृकण्डतनयो धीमान्परमार्थविदुत्तमः संसेव्य सर्वतीर्थानि नदीःसर्वाश्चवैपुरा। बहुकल्पस्मरां रेवामालक्ष्यशिवदेहजाम्

११२० * स्कन्दपुराणम् * [ रेवाखण्डे २३२ तमोऽध्याय: ] रेवाखण्डप्रशंसनवर्णनम् * ११२१

मेकलेति घशर्वोक्तां शरणंशर्वजां ययौ। अजराममरांदेवीं दैत्य:्यंसकरीं पराम् ये पिबन्ति जलं पुण्यं पार्वतीपतिसिन्धुजम् ॥। २३ ॥ महाविभवसंयुक्तां भवभ्नीं भवजाह्रवीम्। इदं पवित्रमतुलं रेवायाश्चरितं द्विजाः। शणोति यःकीर्तयते मुच्यते सर्वपातकैः तस्यामाबध्य सत्प्रेम जातः सोऽप्यजरामरः॥9॥ यत्फलंसर्ववेदैश्र सपडङ्गपदक्मैः । श्रतैश्च पठितैस्तस्मात्फलमष्टगुणं भवेत्॥ २५ षष्टितीथसहस्राणिषष्टिकोट्यश्चसत्तमाः। व्यवस्थितानि रेवायास्तीरयुग्मेपदेपदे सत्रयाजी फलं यच्च लभतेद्वादशाब्दिकम्। श्रुत्वासकृच्चरेवायाश्चरितंतत्फलंलभेत् सरितः परितः सन्ति सतीर्थास्तु सहस्रशः। सर्वतीर्थावगाहाच्च यत्फलं सागरादिषु। नतुलां यान्ति रेवायास्ताश्च मन्ये मुनीश्वराः॥॥ ६॥ सकृच्क्र त्वा घ माहात्म्यं रेवायास्तत्फलं लभेत् ॥२७॥ एतद्वः कथितंसर्वयत्पृष्टमखिलंद्विजाः। यन्महेशमुखाच्क्र त्वावायुराह ऋषीन्प्रति एतद्धर्म्यमुपाख्यानं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम्। देशे वा मण्डले वापि नगरे ग्राममध्यतः तद्वन्मृकण्डतनयोऽप्यनूभूयाखिलां नदीम्। गृहे वा तिष्ठते यस्य लिखितं सार्ववर्णिकम्। सतीर्थां पदशः प्राह पाण्डुपुत्राय पावनीम् ॥ ११॥ स ब्रह्मा स शिवः साक्षात्स घ देवो जनार्दनः ॥२६॥ एतच्च कथितं सर्व सङ्क्षेपेणद्विजोत्तमाः। नर्मदाघरितंपुण्यं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् धर्मार्थकाममोक्षाणां मार्गोडयं देवसेवितः। किमन्यैः सरितां तोयेः सेवितैस्तु रहसशः। गुरूणां च गुरुः शास्त्रं परमं सिद्धिकारणम् ॥ ३० ॥ यदि संसेव्यते तोयं रेवाया: पापनाशनम्॥ १३॥ यश्चेदंश्णुयान्नित्यंपुराणंदेवभाषितम्। ब्राह्मणोवेदवान्भूयात्क्षत्तियोविजयीभवेत् मेकलाजलसंसेवी मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥१४॥ धनाढ्यो जायते वैश्यः शूद्रो:वै धर्मभाग्भवेत् ॥ ३२॥ यथा यथा भजेन्मर्त्यो यद्यदिच्छति तीर्थगः। सौभाग्यसन्तति नारीं श्रुत्वैतत्समवाप्नुयात्। तत्तदाप्नोति नियतं श्रद्धयाऽश्रद्धयापि च॥ १५॥ थ्रियं सौख्यं स्वर्गवासं जन्म चैवोत्तमे कुले॥ ३३ ॥ इदं ब्रह्माहरिरिदमिदं साक्षात्परोहरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं नर्मदाजलम् रसभेदी कृतघ्नश्च स्वामिध्रङ् मित्रवश्चकः। गोप्नश्च गरदश्चैव कन्याविक्रयकारकः तावद्गर्जन्ति तीर्थानि नद्योहृद्यफलप्रदाः। यावन्नस्मर्यते रेवासेवाहेवा कलौ नरैः ब्रह्मघ्नश्चसुरापी वस्तेयी व गुरुतल्पगः । नर्मदाचरितं शृण्वंस्तामब्दं योऽभिषेवते ध्रुवं लोके हितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः। शक्तिः कापिसरिद्रपा रेवेयमवतारिता सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते नात्र संशयः । पाकभेदी वृथापाकी देवब्राह्मणनिन्दक: तावद्गर्जन्ति यज्ञाश्च वनक्षेत्रादयो भृशम्। यावन्ननर्मदानाम कीर्तनं क्रियते कलौ परीवादीगुरो: पित्रोः साधूनां नृपतेस्तदा। गरिमा गण्यते तावत्तपोदानव्रतादिषु। नरैरवा प्राप्यते यावद्गुविभर्गभवा धुनी तेऽपि श्रत्वा घ पापेभ्यो मुच्यन्ते नाऽत्र संशयः॥३७॥ ये वसन्त्युत्तरेकूले रुद्रस्यानुघरा हि ते। ये पुनर्भावितात्मानः शास्त्रं शण्वन्ति नित्यशः। वसन्ति याम्यतीरे ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम् ॥ २१॥ पूजयन्ति घ तच्छास्त्रं नार्मदं वस्त्रभूषणैः ३८॥ धन्यास्ते देशवर्यास्ते येषु देशेषु नर्मदा। नरकान्तकरीशश्वत संश्रिताशर्वनिमिता' पुष्पैःफलैश्चन्दनादयैर्भोजनैविविधैरपि। शास्त्रेऽस्मिन्पूजितेदेवा पूजितागुरवस्तथा कृतपुण्याश्च ते लोकाः शोकाय न भवन्ति ते। इहलोकेपरेघैव नात्रकार्या विचारणा। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गन्धवस्त्रादिभूषणैः॥

११२२ * स्कन्द्रपुराणम् * [५ रेवाखण्डे

पूजयेत्परया भक्त्या वाचकं शास्त्रमेव घ। वेदपाठैश्चपत्पुण्यमग्निहोत्रेश्चपालितैः तत्फलं समवाप्नोति नर्मदाघरिते शुभे। कुरुक्षेत्रे व यत्पुण्यं प्रभासे पुष्करे तथा रुद्रावर्ते गयायां च वाराणस्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागेध गङ्गासागरसङ्गमे ॥ श्रीगणेशायनमः ॥

एवमादिषु तीर्थेषु यत्पुण्यंजायते नृणाम्। नर्मदाचरितंश्रृत्वातत्पुण्यंसकलंलभेत् त्रयस्त्रिशद धिक द्विश ततमोऽध्यायः आदिमध्यावसानेषु नर्मदाघरितं शुभम्। यः शणोति नरो भक्त्या शृणुध्वं तत्फलं महत् ॥ ४५॥ सत्यनारायण विप्रसम्वादवर्णनम् समाप्य शिवसंस्थानं देवकन्यासमावृतः। रुद्रस्यानुघरोभूत्वा शिवेनसहमोदते ऋषय ऊचु: धर्माख्यानमिदंपुण्यं सर्वारूपानेष्वनुत्तमम्। गृहेऽपिपठ्यतेयस्यचतुर्वर्णस्यसत्तमाः व्रतेन तपसा वाऽपि प्राप्यते वाञ्छितं फलम्। धन्यं तस्पगृहेमन्ये गृहस्थंघापि तत्कुलम्। पुस्तकंपूजयेद्यस्तु नर्मदाचरितस्य तु सर्वं तच्क्रोतुमिच्छामि कथयस्व महामुने!॥ १॥ नर्मदा पूजिता तेन भगवांश्च महेश्वरः । वाचके पूजितेतद्व द्वेवाश्चऋपयोऽर्िताः॥ श्रीसूत उवाच लेखयित्वा च सकलं रेवाचरितमुत्तमम्। भूषणं सर्वशास्त्राणांयोददातिद्विजन्मने नारदेनैवमुक्तःस भगवान् कमलापतिः । सुरर्षयेयथाप्राहतच्क्र णुध्वं समाहिताः ॥ नर्मदा सर्वतीर्थेषु स्नानदानेन यत्फलम्। तत्फलंसमवाप्नोति सनरोनाSत्र संशयः एकदा नारदोयोगीपरानुग्रहकाम्यया। पर्यटन् विविधाँलोकान्मर्त्यलोकमुपागतः एसत्पुराणं र्द्रोक्तं महापुण्यफलप्रदम्। स्वर्गदं पुत्रदं धन्यं यशस्यं कीर्त्तिवर्धनम् तत्र दष्टा जना: सव्चे नानादुःखसमन्विताः । धर्म्यमायुष्यमतुलं दुःखदुःस्वप्ननाशनम्। नानायोनिसमुत्पन्नाः क्लिशयन्ते पापकर्मभिः॥४॥ पठतां शृण्वतां घापि सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥ ५३॥ यत्प्रदत्तमिदं पुण्यं पुराणं वाच्यते द्विजैः । तत्रनारायणंदेवं शुक्लवणंच तुर्भु जम्। शङ्गचकरगदापअ्मवनमालाविभूषितम् ॥। ६ ॥ शिवलोके स्थितिस्तस्य पुराणाक्षरवत्सरी॥ ५४ ॥ द्ृष्टा तं देवदेवेशं वक्तु समुपचक्रमे। इति निगदितमेतन्नर्मदायाश्चरित्रं पवनगदितग्रथ शर्ववक्त्रादवाप्य। नारद उवाघ त्रिभुवनजनवन्द त्वेतदादौ मुनीनां कुलपतिपुरतस्तत्सूतमुख्येन साधु॥ नमस्ते वाङ्मनोऽतीतरूपायाSनन्तशक्तये।

इति श्रीस्कान्दे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे आदिमध्यान्तहीनाय निर्गुणाय गुणात्मने॥७॥ रेवाखण्डे रेवाखण्डसमाप्तिवर्णनंनामद्वात्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ मोहमयीस्थ श्रीवेङ्डटेश्वरमुद्रणालयप्रकाशितेऽवन्तीखण्डेइतः पूर्व रेवाखण्ड

कथात्मकः पाठोऽधिक: उपलभ्यते स एवाऽधुना विदुषाम्मुदेप्रस्तूयत इति सम्पादकयोः ।

११२४ * स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३३ तमोऽध्याय: ] द्विजेनसत्यनारायणव्रतकरणवर्णनम् * ११२५ सर्वेषामादिभूतायभक्तानामार्त्तिनाशिने। श्रुत्वास्तोत्रंततोविष्णुर्नारदंप्रत्यभाषत ततश्चबन्धुभिः सार्द्धं विप्रेभ्यः प्रतिपादयन्। श्रीभगवानुवाच किमर्थमागतोऽसित्वं किन्तेमनसिवर्त्तते। कथयस्वमहाभाग!तत्सवंकथयामि ते प्रसादं भक्षयेद भक्त्या नृत्यगीतादिकश्चरेत् ॥ २१॥ ततः स्तुत्वा गृहं गच्छेत् सत्यनारायणं स्मरन्। नारद उवाघ म्त्यलोके जना:सर्वे नानाक्लेशसमन्विताः । एवं कृते मनुष्याणां वाञ्छासिद्धिर्भवेद ध्रुवम् ॥ २२ ।

नानायोनिसमुत्पन्नाः पच्यन्ते पापकर्मभिः ॥१०॥ विशेषतः कलियुगे नान्योपायोऽस्ति भूतले।

तत्सर्वं शमयेन्नाथ! लघूपायेन तदूद। श्रोतुमिच्छामितत्सर्वकृपाऽस्तियदिते मयि कथामस्य प्रवक्ष्यामि कृतकृत्यो भवेद द्विज !॥ २३।। कश्चित् काशीपुरे ग्रामे आसीद्विप्रश्च निर्द्धनः। श्रीभगवातुवाच क्षुत्तृष्णाव्याकुलो भूचवा सततं भ्रमते महीम् ॥२४॥

व्रतमस्ति महापुण्यं स्वर्गे भुवि सुदुर्लभम्। दुःखितं ब्राह्मणं द्रष्टा भगवान् ब्राह्मणप्रियः। वृद्धब्राह्मणरूपेणपप्रच्छद्विजमादरात

तव स्नेहान्मया विप्र! प्रकाश: क्रियतेऽघुना ॥१३॥ किमर्थ भ्रमसे विप्र ! महीं कृत्स्ां सुदुःखितः।

सत्यनारायणस्यैतद व्रतं सम्यग् विधानतः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां यदि रोघते ॥ २६ ॥ ब्राह्मण उवाच कृत्वा सम्यक् सुखं भुक्त्वा परे मोक्षमचाप्तुयात् ॥ १४॥ तच्क्र त्वा भगवद्वाक्यं नारद:पुनखवीत्। किं फलंकिविधानश्चकृतंवाकेनतद्व्रतम् ब्राह्मणोऽतिदरिद्रोऽहं मिक्षार्थ भ्रमणं मम।

तत्सर्वं विस्तराद् ब्रहि कदा कार्य व्रतं हि तत् । १५।। उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो !॥२७॥ वृद्धव्राह्मण उवाच श्रीभगवानुवाघ दुःखशोकादिशमनं धनधान्यविवर्द्धनम्। सौभाग्यसन्ततिकर सर्वत्र विजयप्रदम् सत्यनारायणोविष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः। तस्यत्वंद्विजशादू ल!कुरुष्वव्रतमुत्तमम्

यस्मिन् कस्मिन्दिने मर्त्यो भक्तिश्रद्धारुमन्वितः। यत्कृत्वा स्व्वदुखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥२८॥ श्रीभगवानुवाच सत्यनारायणं देवं यजेत्तुष्टो निशामुखे॥ १७ ॥ बान्धवैर्ब्राह्मणैश्चैव सहितोधर्मतत्परः । नेवेद्यं भक्तितोद्द्यात्प्रसादंभक्ष्यमुत्तमम् विधानञ्च व्रतस्याऽस्य विप्रायाSडभाष्य यत्नतः ।

रम्भाफलं घृतं क्षीरं गोधूमस्य घ चूर्णकम्। सत्यनारायणो वृद्धस्तत्रैवाऽन्तरधीयत ॥ २६॥

अभावेशालिघूर्णम्वा शर्कराम्वा गुडन्तथा ॥ १६॥ प्रसादं सर्वभक्ष्याणि एकीकृत्य निवेदयेत्। ततोऽहं तत्करिष्यामि व्रतं मनसि चिन्तितम्।

विप्राय दक्षिणां दद्यात् कथां श्रुत्वा जनैः सह ॥२०॥ इति निश्चित्य विप्रोऽसौ रात्री निद्रां न लब्धवान्॥ ३१ ॥ ततःप्रातःसमुत्थायसत्यनारायणव्रतम्। करिष्येऽहश्चसङ्कल्प्यसिद्धार्थमगमद्द्विज

११२६ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३५ तमोऽध्याय: ] * सत्यनारायणव्रताख्यानवर्णनम् * ११२७ तस्मिन्नेवदिनेविप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान। तेनैचबन्धुभिःसार्द्धसत्यस्यव्रतमाचरन् चिप्र उवाच सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम्। दुःखदारिद्रयशमनं पुत्रपौत्रविवर्द्धनम्॥। ततः प्रभृति कालश्च मासि मासि व्रतं कृतम् ॥३५॥ तस्यप्रसादान्मेसर्वं धनधान्यादिकं महत्। ततस्तद्वचनंश्रुत्वाकाष्टहर्त्ताऽतिहर्षितः एवं नारायणादेतद्व्रतं ज्ञात्वाद्विजोत्तमः । सर्व्वपापविनिर्मुक्तोदुर्लभंमोक्षमाप्रवान् पपौ जलंप्रसादंच भुक्त्वातन्नगरं ययौ। सत्यनारायणंदेवं चिन्तयन्स्थिरमानसः व्रतमेतद्यदाविप्र! पृथिव्यां सञ्चरिष्यति। तदैव सर्वदुखंहिमानवानां विनश्यति काष्' विक्रीयनगरे प्राप्स्यामिचाद्ययद्धनम्। तेनैव सत्यदेवस्यकरिष्ये व्रतमुत्तमम् सूत उवाच इतिसञ्चिन्त्यमनसा काष्ठ कृत्वातु मस्तके। जगामनगरंरम्यंधनिनांयत्रसंस्थितिः एवंनारायणेनोक्तं नारदाय महात्मने। मयाऽपिकथितं विप्राःकिमन्यत्कथयामिवः तदिदे काष्टमूल्यं च द्विगुणंप्राप्तवानसौ । ततः प्रसन्नहृदयः सुपक्क' कदलीफलम् इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पश्चमेऽवन्तीखण्डे शर्करां घृतदुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम्। प्रत्येकं तु प्रसादंच गृहीत्वास्वपुरंययौ सत्यनारायणविप्रसम्वादोनाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥२३३॥ ततोबन्धून् समाह्यचकारविधिनाव्रतम्। तदव्रतस्यप्रसादेनधनपुत्रान्यितोऽभवत इहलोकेसुखंभुक्त्वाघान्तेसत्यपुरं ययौ। पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामिश्णुध्वं मुनिपुङ्गचा: इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्त्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे चतुस्त्रिशदधिक द्विशततमोऽध्यायः रेवाखण्डेसत्यनारायणव्रतकथायां विप्रकाष्टकेतुसम्वादोनाम चतुस्त्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥१३४॥ विप्रकाष्ठकेतुसम्वादवर्णनम् ऋषय ऊचु: तस्माद्विप्राद व्रतं केन पृथिव्यां चरितं मुने!। तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः श्रद्धाऽस्माकं प्रजायते॥ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः सू उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे तस्माद्यनकृतं भुवि। एकदा स द्विजवरोयथाविभवविस्तरैः नानाख्याने:सहवणिक्साधुमोक्षवर्णनम् बन्धुभिः स्वजनैः सार्द्धं व्रतं कत्तु समुद्यतः। सूत उवाच एतस्मिन्नन्तरे काले काष्टकेतुः (क्रेता) समागतः ॥ ३ ॥ आसीदुल्कामुखोनामनृपतिर्बलिनांवरः। जितेन्द्रियःसत्यवादीययौदेवालयम्प्रति बहिः काष्ठ घ संस्थाप्य विप्रस्य मन्दिरं ययौ। दिने दिने धनं दत्त्वाद्विजान्सन्तोषयत्सुधीः॥२॥ तृष्णया पीडितो भूत्वा विप्रं दृष्टा तथाविधम्॥४॥ तस्य भार्या प्रमुग्धा व सरेजवदना सती। प्रणिपत्य द्विजं प्राह किमिदं क्रियते त्वया। कृतेकिंफलमाप्नोतिविस्तराद्वदमेप्रभो भद्रशीला व्रतं सत्यं सिन्धुतीरेऽकरोन्मुने।॥ ३ ॥

११२८ * स्कन्दपुराणम् * [५ रेवाखण्डे : २३५ तमोऽध्याय: ] * मातृपुत्र्यो:सम्वादवर्णनम् * ११२६ एतस्मिन्नेवसमये साधुरेक: समागतः । वाणिज्यार्थब हुविधैरत्नादैः परिपूरिताम् दत्तवान् साधुपुत्राय कन्यां विधिविधानतः। नावं संस्थाप्यतत्तीरे जगाम तत्तटम्प्रति। द्वष्टातत्रवरतंसम्यकूपप्रच्छविनयान्वितः ततोऽभाग्यवशात्तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् । साधुरुवाच विवाहसमयेऽप्यस्यास्तेन रुष्टोऽभवद्विभुः ॥१६॥ किमिदं क्रियते राजन् ! भक्तियुक्तेन चेतसा। ततःकालेनकियता निजधर्मविशारदः। वाणिज्यार्थगतःशीघ्रंजामात्रासहितोवणिक प्रकाशं कुरु तत्स्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ ६॥ रत्नसारपुरेरम्ये गत्वा सिन्धुरूमीपतः । वाणिज्यंकुरुते साधुर्जामात्राश्रीमतासह राजोवाच पुरीं निर्माय नगरे चन्द्रकेतुनृपस्य च ॥ २१॥ धूजनं क्रियते साधो! विष्णोरतुलतेजसः। व्रतश्च स्वजनेःसार्द्धं पूजादिप्राप्तयेमया एतस्मिन्नेवकालेतु सत्यनारायण: प्रभुः । भ्रष्टप्रतिज्ञमालोक््यशापंतस्मैप्रदत्तवान् प्रत्युवाच ततोनत्वाराजानंसादरंवचः। साङ्गकथयमेराजन्! व्रतमेतत्करोम्यहम् आद्यारम्यमियत्कालं दुःखस्तेऽत्र भविष्यति ॥२३॥ ममाऽपि सन्ततिर्नास्ति एतस्माद्गविता घ्रुवम्। तस्मिन्नेवदिनेराज्ञो धनमादायतस्करः। तेनैववर्त्मनाSडयातः पृष्ठदेशं विलोकयम् ततो निवृत्त्य वाणिज्यात्सानन्दं गृहमाययौ॥ ६॥ स पश्चाद्धावतोदूतान् द्वष्टाभीतेनचेतसा। धनंसंस्थाप्यतत्रैव गतः शीघ्रमलक्षितः कियद्विने तस्यभार्याSभवद्गर्भवतीसती। ततो दूता: समायाता यत्राऽडस्तेसजनो वणिक्। दृष्टा भूपधनं तत्रबद्ध्वा दूतावणिक् सुतौ। हर्षयुक्ताधावमाना:ऊचुर्नपसमीपतः पूर्णे गर्भे ततो जाता बालिकाचातिसुन्दरी तस्करौ द्वौ समानीती विलोक्याSडज्ञापय प्रभो!। दिने दिने वर्धमाना शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ ११॥ तेनाSSज्ञप्ैस्ततः शीघ्रं दवृढं बद्ध्वा तु तावुभौ ॥ २७॥ ततोवणिकसुतायाश्च जातकादीन्समाप्य घ। स्थापितोद्वौमहादुर्गे कारागारेऽविचारतः। माययासत्यदेवस्यनश्रतंच तयोर्वघः नाम्ना कलावतीचेति तन्नामकरणं कृतम् ॥ १२॥ अतस्तयोर्धनं यञ्चगृहीतंचन्द्रकेतुना। तच्छापाच्चतयोर्गेहेभार्याऽपिदुःखिताऽभवत् ततो लीलावतीप्राह स्वामिनं मधुरंवघः। न करोषिकिमर्थम्वापुरायञ्चप्रतिश्रुतम् - . साधुरुवाच अन्नचिन्तापराभूत्वाभ्रमते च गृहे गृहे। ततः कलावतीकन्या बभ्राम प्रतिवासरम् विवाहसमयेऽप्यस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये!। एकदा सा तु भवनात् क्षुधार्त्ता द्विजमन्दिरम्। इतिःभार्या समाश्वास्य जगाम तत्तटम्प्रति ॥६४ ॥ गत्वाऽपश्यद्व्रतं तत्र सत्यनारायणस्य या ॥ ३२ ॥ ततःकलावतीकन्यावर्द्धिता पितृवेश्मनि। द्ृष्टाकन्यांततःसाधुर्नगरे बन्धुभिः सह मन्त्रयित्वाद्रुतंदूतं प्रेषयामासधर्मचित। विवाहार्थंच कन्यायावरंश्रेष्ट विचारयन् ततो लीलावतीकन्यां भर्त्सयामासताम्भृशम। तेनाSSज्ञप्तस्ततस्सोSसौकाश्चनंनगरंययौतस्मादेकंवणिक पुत्रंसमादायाSSगतोहिस: पुत्रि! रात्रौ स्थिता कुत्र किं ते मनसिवर्तते॥ ३४॥ --

द्ृष्टा तुसुन्दरबालंवणिकपुत्रंगुणान्वितम्। ज्ञातिभिर्बन्धुभिःसार्द्धपरितुष्टेनचेतसा द्विजालये व्रतं मातर्दू ष्टं वाञ्छितसिद्धिदम्।

११३० स्कन्द्पुराणम् * [५ रेवाखण्डे २३५ तमोऽध्याय:] साधुवैश्येनभगवत्स्तुतिवर्णनम् * ११३१

तच्क्र त्वा कन्यकावाक्यं व्रतं कत्तु समुद्ता॥ यात्राकृत्वाततःसाधुर्मङ्गलाघारपूर्विकाम्। ब्राह्मणेभ्योधनंदत्त्वासहर्षो नगरं ययौ ससुता सा वणिग्भार्या सत्यनारायणस्य घ।। ३५॥ कियद्दूरे गतेसाधौ सत्यनारायणः प्रभुः। व्रतं घक्रे च वै साध्वी बन्धुभिः स्वजनैः सह। जिज्ञासां कृतवान् साधो ! किमस्ति तरणौ तव॥ ५० ॥ भर्तृ जामातरौ क्षिप्रमागच्छेतां ममाSऽश्रमम्॥३६॥ ततो महाजनौ मत्तौ हेलया च प्रहस्य च। इतिदेवं वरं याचे सत्यदेवं पुनः पुनः। अपराधं तुभत्तुमें जामातुः क्षन्तुमर्हसि॥ कथं पृच्छसि भो दण्डिन ! मुद्रां कि लब्धुमिच्छसि॥ व्रतेनतस्यास्तुष्टोऽसौसत्यनारायण:प्रभुः। दर्शयामासस्वप्नंहिचन्द्रकेतुंनपोत्तमम् लतापत्रादिकं चैव वर्तते तरणौ मम ॥ ५१॥ बन्दी तौ मोचय प्रातर्वणिजौ नृपसत्तम!। देयंधनंचतत्सवंविधिनाद्विगुणीकृतम् निष्ठुरं च वचः श्रृत्वासत्यंभवतुतेवचः। एवमुक्त्वागतःशीघ्र दण्डीतस्यसमीपतः नो चेत्वां नाशयिष्यामि सराज्यधनपुत्रकम्। गते दण्डिनि साधुश्च कृतनित्यक्रियस्तदा। एवमाभाष्य राजानं ध्यानगम्योऽभवत् प्रभुः ॥४० ॥ उत्थितां (औकसां ) तरणि द्वृष्टा विस्मयं परमं ययौ ॥५३॥ ततःप्रभातसमये राजा च स्वजनैः सह। उपविश्य सभामध्ये प्राह दूतजनम्प्रति लतापत्रादिकं द्ृष्टा मूच्छितो न्यपतद् भुवि। बद्धौ महाजनी शीघ्रं मोचयध्वं वणिक् सुतौ ॥४१॥ लब्धसञ्ज्ञो वणिक् पुत्रस्ततश्चिन्तापरोऽभवत्। इति राज्ञो वचः श्रृत्वा मोचयित्वा महाजनौ। शवशुरं दुहितुः कान्तो वचनं चेदमत्रवीत्॥ ५४॥ समानीय नृपस्याऽय्रे प्रोचुस्ते विनयान्विताः ॥ ४२॥ जामातोवाच आनीती द्वौ वणिक् पुत्री मुक्तौ निगडबन्धनात्॥४३॥ किमर्थकुरुषे शोकं शापादेतच्चदण्डिनः । शक्यते तेन सर्व हि कत्तु हत्तुन संशयः ततो महाजनौनत्वाचन्द्रकेतुं नृपोत्तमम्। स्मृत्वाचपूर्ववृत्तान्तंविस्मयाद्गयविह्वलौ अतस्तच्छरणं यामो वाञ्छितार्थो भविष्यति। राजावणिकसुनौ वीक्ष्य प्रोवाच सादरं वघः। जामातुश्च वचः श्रत्वा तत्सकाशंगतस्तदा ॥ ५६॥ दैवात्प्राप्तं महत् कष्टमिदानीं नास्ति तद्गयम् ॥४५॥ द्रष्टा च दण्डिनं भक्त्या नत्वा प्रोवाच सादरम्। इदानीमेवमुक्तस्त्वं श्षुरकर्मादिकं घर ॥ ४६ ॥ क्षमस्व चापराधं मे यदुक्तं तव सन्निधौ॥५॥ ततो नृपवरः श्रीमान् स्वर्णरत्नविभूषणैः। मया दुरात्मना देव मुग्धोऽहं तवमायया। यदुक्तं तद्वचोनाथ ! दुष्मे क्षन्तुमर्हसि अलङ्कृत्य वणिक् पुत्री वघसाऽप्रीणयद् भृशम्। यतः परकृपा: सर्वे क्षमासारा हिसाधवः। पुनः पुनस्तदानत्वारुरोदशोकविह्वलः पुरानीतं घ यद्द्रव्यं द्विगुणीकृत्य दत्तवान् ॥ ४॥ तमुवाघत तोदण्डी विलपन्तंवि ोक्च। मारोदीःशणुमद्वाक्यंममपूजापराङमुखः प्रोवाच तौ ततो राजा गच्छ साधो ! निजाश्रमम्। मामवज्ञायदुर्बुद्धे! लब्ध टुःखंमहुर्मुहुः। तच्क्र त्वाभगवद्वाक्यंस्तुतिकत्त समुद्यतः राजानं प्रणिपत्याह गन्तव्यं तत्प्रसादतः ।।४८ ।। साधुरुवाच (अत्रप्रघलितसत्यनारायणपुस्तकेषु चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः) त्वन्मयामोहिता:सर्वे ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः। नजानन्तिगुणंरूपंतवाश्चर्यमिदंप्रभो

११३२ * स्कन्द्रपुराणम् * [ ५ रेवाखण्डे २३५ तमोऽध्याय: ] * वणिकसाधुमोक्षवर्णनम् * ११३३

मूढोऽहंत्वांकथंजानेमोहितस्तवमायया। प्रसीदपूजयिष्यामियथाविभवविस्तरः कन्यायाश्चरितं दृष्टा सभार्व्यः स्वजनो (सज्जनो ) वणिक्। पुत्रं वित्तं च मे देहि त्राहि मां शरणागतम्॥ ६३॥ अतिशोकेन सन्तप्तश्चिन्तयामास धर्म्मवित् ॥८१॥। श्रुत्वाभक्तियुतंवाक्य परितुष्टोजनार्दनः। वरं चवाञ्छितंदत्त्वा:तत्रवान्तरधीयत हृतोहिसत्यदेवेनजामातासत्यमायया। सत्यपूजांकरिष्यामियथाविभवविस्तरैः ततोऽसौनावमारुह्यद्ृष्टारलादिपूरिताम्। कृपयासत्यदेवस्य यत्फलंवाञ्छितं मम इति सर्वान्समाहूय कथयित्वा मनोरथम्॥ ८३॥ इत्युक्त्वा स्तजनैः सार्धं पूजां कृत्वा यथाविधि। नमाम दण्डवद भूमौ सत्यदेवं पुनः पुनः। हषेण महतासाधुः प्रयाणं चाकरोद दविजाः!॥ ६६ ॥ ततस्तुप्ः सत्यदेवो गगनाद्वणिजम्प्रति। जगाद वचनश्चदं नैवेद्यमवमन्य त् ॥ नावं संयोज्य वेगेन स्वदेशमगमत्तदा॥ ६ ॥ आगता स्वामिनं द्रष्टुमतोऽद्वश्योऽभवत्प्रभु: ॥८५॥ ततोजामातरंप्राहपश्यवत्स! पुरीं मम। दृतं च प्रेषयामास निजवित्तस्य रक्षकम् गृहं गत्वा प्रसादश्च भुक्त्वा चायातु सा पुनः। ततोऽसी नगरं गत्वा साधुभार्या चिलोक्य च। लब्धभर्तृ सुखा साधो ! भविष्यति नसंशयः ॥८६॥ उवाच वाञ्छितं वाक्यं नत्वा वद्धाञ्जलिस्तदा॥ ६६॥ ततः साप्राणदंवाक्यंश्रत्वागगनमण्डलात्। क्षिप्रंतदागृहंगत्वाप्रसादं प्रतिभुज्यच निकटे नगरस्यैव जामात्रासहितोवणिक। आगतो बन्धुवर्गेश्चधनैर्वहुविधैस्तथा अपश्यत्पुनरागत्य पति नावं जनैः सह ॥ ८9॥ श्रुत्वादूतमुखाद्वाक्य महाहर्षयुतासती। सत्यपूजांततःकृत्वाप्रोवाच तनुजांप्रति ततःकलावतीतुष्टाजगादपितरम्प्रति। एहि तात! गृहं यामो विलम्बं कुरुषे कथम् व्रजामि शीघ्रमागच्छ साधुसन्दर्शनायच॥ ७॥ तच्छ्रत्वा कन्यका वाक्य सन्तुष्टोऽभूद्वणिक् सुतः ॥ ८६॥ इतिमातृवचःश्रुत्वाव्रतंकृत्वासमाप्यध। प्रसादंसम्परित्यज्यगतासा व पति प्रति पूजनं सत्यदेवस्य कृत्वाविधिविधानतः । धनैर्बन्धुगणैःसार्द्धजगाम निजमन्दिरम् तेनरुष्टःसत्यदेवो भर्त्तारंतरणीं तथा। संहृत्य च धनेः सार्द्धं जलेतस्मिन्समार्जयत् । पौर्णमास्याञ्च सङकान्त्यां पूजां कृत्वा यथाविधि। ततः कलावती कन्यानालोक्यवणिजंपतिम्। शोकेनमहतातत्ररुदन्तीचापतद्भुवि इह लोके सुखी भूत्वा घान्ते सत्यपुरं ययौ।। ६०।। द्ष्ट्रा तथाविधां कन्यां नदृष्वातत्पतितरीम्। भयेनमहतासाधःकिमाश्चर्यमिदंमहत् इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयां संहितायां पञ्चमेऽवन्तीखण्डे विचिन्तयन्तस्ते सर्वे बभूवुस्तरिवाहकाः॥७६ ॥ रेवाखण्डे श्रीसत्यनारायणकथायां वणिक्साधुमोक्षवर्णनंनाम ततोलीलावतीसाध्वी द्ृष्टातद्विह्वलासती।विललापातिदुःखेनभर्त्तारश्च् द म ब्रर्व्ययीत् पञ्चत्रिशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥२३५॥ इदानीं नौकयासार्द्धमद्टश्योऽभूदलक्षितः। न जानेकेन दैवेन हेलयावाऽपहारितम् सत्यदेवस्य माहात्म्यं किं ज्ञातुं नहि शक्यते। इत्युक्त्वा विललापाऽथ तत्रस्था स्वजनैः सह। ततो लीलावती कन्यां क्रोडे कृत्वा रुरोद च।। ७६॥ ततःकलावतीकन्धानप्टेस्वा मिनिदुःखिता। गृहीत्वापादुकां तस्थअनुगन्तुंमनोदधे

२३६ तमोऽध्याय: ] सत्यनारायणकथाफलश्रुतिवर्णनम् * ११३५

नानारूपधरोभूत्वा सर्व्वेषामीप्सितप्रदः। भदिष्यतिकलौसत्यव्रतरूपीसनातनः

षट् त्रिंशद घिक द्विशततमोऽध्यायः य इदं पठतेनित्यंश्णोतिमुनिसत्तमाः। तस्यनश्यन्तिपापानि सत्यदेवप्रसादतः॥ इति श्रीस्कान्देमहापुराण एकाशीतिसाहस्रयांसंहितायांपश्चमेऽवन्तीखण्डे- वंशध्वजवृत्तान्तवणनम् सूत उवाच द्विशततमोऽध्यायः ॥२३६ ॥ अथ चान्यत्प्रवक््यामि शणुध्वं मुनिसत्तमाः ! आसीद्वंशध्वजोराजा प्रजापालननत्परः। प्रसादंसत्यदेवस्यत्यक्त्वादुःखमवापस: एकदा स वनं गत्वा हत्वा व विविधान् मृगान्। शुभम्भूयात्

आगत्य वटमूले च द्ृष्ट्रा सत्यस्य पूजनम् ॥ २ ॥ गोपा: कुर्वन्ति सन्तुष्टा भक्तियुक्ता: सबान्धवाः । राजा दवृष्ट्वा तु दर्पेण नागत्य न ननाम सः ॥ ३ ॥

ततः प्रसादं सन्त्यज्य राजादुःखमवापसः ॥५॥ तस्यपुत्रशतंनप्ं धनधान्या दिकश्चयत्। सत्यदेवेन तत्सर्वं नाशितं मम निश्चितम् अतस्तत्रैवगच्छामियत्रदेवस्य पूजनम्। मनसेतिविनिश्चत्यययौगोपालसन्निधिम् ततोऽसी सत्यदेवस्य पूजां गोपगणैःसह। भक्तिश्रद्धान्वितो भूत्वा चकार विधिवन्तृपः॥ ८॥ सत्यदेवप्रसादेनधनपुत्रान्वितोऽभवत्। इहलोके सुखीभूत्वा घान्तेविष्णुपुरं ययौ य इदं कुरुतेसत्यव्रतं परमदुर्लभम्। शणोति व कथां पुण्यां भुक्तिमुक्तिफलप्रदाम् धनधान्यादिकंतस्य भवेत्सत्यप्रसादतः । दरिद्रो लभतेवित्तंबद्धो मुच्येतबन्धनात् भीतोभयात्प्रमुच्येत सत्यमेतन्नसंशयः । ईप्सितश्चफलंभुक्त्वा चान्तेसत्यपुरं व्रजेत् इति वः कथितं विप्रा :! सत्यनारायणव्रतम्। यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तोभवति मानवः ॥ १३ ।। 'सत्यइत्येव वा केचित् प्रवदन्ति मनीषिणः।' इतिपुस्तकान्तर्सम्मतो विशेषतः कलिघगेसत्यपूजा महाफला। सत्यनारायणं केचित् सत्यदेवंतथा परे डधिक: पाठ।

Gurumandal Series No. XX

SKANDAPURANAM

मूलग्रन्थ के मुद्रक :- ब्रजकिशोर सिंह गोपाल प्रिण्टिङ्ग वर्क्स WITH

८७ ए, राजा दिनेन्द्र स्ट्रीट, कलकत्ता-६ Fifth Volume

कव्हर और टाइटल पेज के मुद्रक दी ओभरलैण्ड प्रिण्टिङ्ग प्रेस (Uttarardham) AVANTIKHANDA WITH REWAKHANDA ६७, इजरा स्ट्रीट, कलकत्ता-१ BY

MAHARSHI VEDAVYAS

PART V ( Latter Half )

UNIVERSITY 5, CLIVE ROW, OF CALCUTTA-1 PENNSYEV.

Vikram Samvat First Edition A. D. 2019 5000 1962