1. Skanda Purana

१

नमः परमदेवाय त्रिगुरूयाविजितात्मने सर्वतो योगरूपाय संसाराभावहेतवे

२

स्थितिसंरोधसर्गाणां हेतवेऽन्तःप्रसारिणे षड्वंशाय प्रधानाय महादेवाय धीमते

३

प्रजापतेःर्महान्त्रे गड्नाकालिन्दिसंगमे प्रयागे परमे पुरये ब्रह्मणो लोकवर्त्मनि

४

मुनयः संशितात्मानस्तपसा छींषाकल्मषाः तीर्थसंप्र्लवनार्थ्याय पौर्णामास्यां कृताहिकाः

५

पौराणिकमपश्यन्तं सूतं सत्यपरायणम् स्नात्वा तस्मिन्न्महातीर्थे प्रशामार्थमुपागतम्

६

दृष्ट्वा ते सूतमायान्तमृषयो हस्त्र्मानसाः ग्राशास्यासनसंवेशां तद्योभयं समकल्पयन्

७

स प्रशाम्य च तान्सर्वान्सूतस्तान्मुनिपुंगवान् प्रदत्तमासनं भेजे सर्वधर्म्मसमन्वितः

५

तमासीनमपृच्छन्त मुनयस्तपसैधिताः ब्रह्मस्त्रे पुरा साधु नैमिशारण्यवासिनाम्

९

कथितं भारताख्यानं पुराणां च परं त्वया तेन नः प्रतिबासि त्वं सान्नात्सत्यवतीसुतः

१०

सर्वांगमपरार्थज्ञः सत्यधर्म्मपरायणः द्विजपूजारतो नित्यं तेन पृच्छां त्वम्हसि

११

भारतरख्यानसदृशं पुराणाम्यद्दिशिष्यते तत्‍वा पृच्छामि वै जन्म कार्तिकेयस्य धीमत:

१२

एमे हि मुनय: सर्वे त्वदुपास्तिपरायणाः स्कन्दसंभवशुश्रूषासंजातोत्सुक्यमानसाः

१३

एवमुक्तस्तदा सूतः संसिद्धैरमुनिपुङ्गवैः प्रो‍वाचेदं मुनीन्सवान्वचो भूतार्थवाचकम्

१४

श्रृणुध्वं मुनयः सर्वे कार्तिकेयस्य सम्भवम् ब्रह्मण्यत्वं समाहात्यं वीर्य च त्रिदशाधिकम्

१५

मुमुक्षया परं स्थानं याते शुकमहात्मनि सुतशोकाभिसंतप्तो व्यासरूयमुनकैन्तत

१६

दृष्ट्वैव से महाशानं व्यासोऽभूदूद्रिगतत्वयथः विचरनस तदा लोकार्नुमिः सत्यवतीसुतः

१७

मेनेग्रुष्टमथ दूशे ब्रह्माणः सुतमग्रजम् सनत्कुमारं वरदं योगेश्‍वर्यसमन्वितम्

१५

विमाने रविसंकाशे तिष्ठन्तमनलप्रभम् मुनिभिर्योगसं सिद्धैस्तपोयुक्तैरमहात्मभिः

१९

वेदवेदाङ्गतत्वज्ञे सर्वधर्मागमान्विते: सकलावाप्तविद्यैस्तु चतुर्‍वक्त्रमिवावृतम्

२०

दृष्ट्वा तं सुमहात्मानं व्यासो मुनिमथास्थितम् वन्दे परया भक्त्या सान्नादिव पितामहम्

ब्रह्मासूनुरथ व्यासं समायातं महौजसम्

21

परिष्वज्य परं प्रेम्णा प्रोचाच वचनं शुभम्

22

दिष्ट्या त्वमसि धर्मज्ञ प्रसादात्पारमेश्वरात् ग्रपेतशोक: सम्प्राप्त: पृच्छस्व प्रवदाम्यहम्

23

श्रुत्वाथ वचनं सूतोरब्धेशो मनुपंगव: इदमाह वचो विप्राग्र्यं यदृदृये स्थितम्

24

कुमारस्य कथं जन्म कार्तिकेयस्य धीमत: किंनिमित्तं कुतो वास्य इच्छाम्येतद्वि वेदितुम्

25

कथं रुद्रसुतश्शासो वहिगर्भासुत: कथम् उमायास्तनयश्शैव स्वाहायाश्श कथं पुन: सुपर्णयाश्शाथ मातृगां कृत्तिकानां कथं च स:

26

कथ्याशौ पूर्वमुत्पन्नौ किंतप: कथ्य विक्रम: भूतसंमोहनं हृद्यकथ्यस्व यथातथम्

27

सूत उवाच एवं स पृष्टस्तेजस्वी ब्रह्मगा: पुत्रसत्तम: उवाच सर्वं सर्वज्ञो व्यासायाक्लिष्टकारियो तच्चरितं यथातत्वं कीर्त्यमानं मयानघा:

1

प्रपद्ये देवमीशानं सर्वज्ञमपराजितम् महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगत: पतिम्

2

शक्तिरप्रतिघा यस्य ऐश्वर्यं चैव सर्वश: स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वकृतानि प्रचक्षते

३

तस्मै देवाय सोमाय प्रशस्तं प्रयतनः शुचिः पुराणारथ्यानिज्ञासोरवद्ये स्कन्दोद्भवं शुभम्

४

देहावतारो देवस्य रुद्रस्य परमात्मनः प्राजापत्याभिषेकश्च हरस्य शिरसस्तथा

५

दर्शनं षट्कुलीयानां चक्रस्य च विसर्जनम् नैमिशस्योद्भवश्रैव सत्तस्य च समापनम्

६

ब्रह्माण्डागमसत्र तवश्वर्यां तथा शर्वस्य दर्शनं चैव देव्या श्रैव समुद्भवः

७

सत्या विवादश्च तथा दत्तशापस्तथैव च मेना यां च यथोत्तप्तिर्यथा देव्या स्वयंवरम्

५

देवानां वरदानं च वसिष्ठस्य च धीमतः पराशरस्य चोत्पत्तिर्यासस्य च महात्मनः

८

वसिष्ठकौशिकाभ्यां च वैरोद्भवसमापनं वाराणस्याश्र शून्यत्वं चैत्रमाहात्म्यवर्जनम्

१०

रुद्रस्य चात्र सानिध्यं नन्दनश्राप्यनुग्रहः गङ्गानां दर्शनं चैव कथनं चाप्यशेषतः

११

कालीन्याहरसं चैव तपश्वरशामेव च सोमनन्दिसमारूयानां वरदानं तथैव च

१२

गौरीत्वं पुत्रलम्भश्च देव्या उत्पत्तिरेव च कौशिक्या भूतमातृत्वं सिंहाश्र रथनस्तथा

गौर्याश्र निलयो विन्ध्ये विन्ध्यसूर्यसमागमः

१३

ग्रगस्त्यस्य च माहात्म्यं वधः सुन्दनिसुन्दयोः

१४

निसुम्भसुम्भनिर्यान्तं महिषस्य वधस्तथा ग्रभिषेकश्च कौशिक्या वरदानमथापि च

१५

ग्रन्धकस्य तथोत्पत्ति: पृथिव्याश्चैव बन्धनम् हिरण्याक्षवधश्चैव हिरण्यकशिपोस्तथा

१६

बिलिसंयमनं चैव देव्या: समय एव च देवानां गमनं चैव ग्रभेदूतत्वमेव च

१७

देवानां वरदानं च शुक्रस्य च विसर्जनम् सुतस्य च तथोत्पत्तिदेव्याश्चान्धकदर्शनम्

१८

शैलादिदैत्यसंमर्दो देव्यााश्र शतरूपता ग्रार्याविप्रदान च शैलादस्तव एव च

१९

देवस्यागमनं चैव वृत्तस्य कथनं तथा पतिव्रतायााश्चाख्यानं गुरुशुश्रूषास्य च

२०

ग्रारूख्यानां पञ्चचूडायास्तेजसश्राप्यधृष्यता दूतस्यागमनं चैव संवादोऽथ विसर्जनम्

२१

ग्रन्थकासुरसंवादो मन्तरागमनं तथा गय्शानामागमश्शैव संख्यानश्वराश्च तथा

२२

निग्रहश्शान्धकस्याथ युद्धेन महता तथा शरीरार्धप्रदान च ग्रशोकसुतसंग्रहः

२३

भस्मसोमोद्भवश्शैव श्मशानवसतिस्तथा रुद्रस्य नीलकण्ठत्वं तथायतनवर्गनम्

24

उत्पत्तिर्यदरासस्य कुबेरस्य च धीमतः। निग्रहो भुजगेन्द्राणां शिखरस्य च पातनम्

25

त्रैलोक्यस्य सशक्रस्य वशीकररामेव च देवसेनाप्रदानं च सेनापत्याभिषेचनम्

26

नारदस्यागमश्रैव तारकप्रेषितस्य ह वधश्र्च तारकस्योग्रे यात्रां भद्रवटस्य च

27

महिषस्य वधश्रैव क्रौञ्चस्य च निर्बर्हणम् शक्तेरुद्रद्ररां चैव तारकस्य वधः शुभः

28

देवासुरभयोत्त्पत्तिरैपुं युद्धमेव च प्रह्लादविग्रहश्रैव कृत्न्नारण्यानमेव च महाभाग्यं ब्रह्मणां विस्तारेऽपि प्रकृत्यते

29

एतज्ज्ञात्वा यथाविद्धि कुमारानुचरो भवेत् बलवान्मतिसम्पन्नः पुत्रं चाप्नोति संमतम्

इति स्कन्दपुराणे द्वितीयोऽध्यायः

1

शृणुष्वेमां कथां दिव्यां सर्वपापप्रशासननीम् कथ्यमानां मया चित्रां बहुर्थां श्रुतिसंमिताम् यां श्रत्वा पापकर्मापि गच्छेद्द्र परमां गतिम्

2

न नास्तिकाश्रद्दधाने शठे चापि कथंचन इमां कथामनुबूयाच्चथा चासूयके नरे

इदं पुत्राय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे कथनीयं महाब्रह्मन्देवभक्ताय वा भवेत्

३

कुमारभक्ताय तथा श्रद्धधानाय चैव हि

४

पुरा ब्रह्मा प्रजाध्यक्षः श्रराडेडस्मिन्सम्प्रसूयते सोज्ञानात्पितरं ब्रह्मा न वेद तमसावृतः

५

अहंमेक इति ज्ञात्वा सर्वाल्लोकान्विचेष्टत न चापश्यत तत्सान्तं तपोयोगबलान्वितः

६

पुत्र पुत्रेति चाप्युक्तो ब्रह्मा शर्वेण धीमता प्रज्ञातः प्राझलिर्भूत्वा तमेव शरणं गतः

७

स दत्त्वा ब्रह्मणे शम्भुः स्वष्टत्वं ज्ञानसंहितम् विभुत्वं चैव लोकानामन्तर्धे परमेश्वरः

८

तदेषोपनिषत्प्रोक्ता मया व्यास सनातना या श्रुत्वा योगिनो ध्यानात्प्रपद्यन्ते महेश्वरम्

९

ब्रह्मं च यो विधे पुत्राग्रे ज्ञानं च यः प्रहिगोति स्म तस्मै तमातमसं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेऽषां शान्तिं शाश्वती नेतरेषाम्

१०

स व्यास पितरं दृष्ट्वा स्वदीपचा परया युतम् पुत्रकामः प्रजाहेतोस्तपस्तीवं चकार ह

११

महता योगतपासा युक्तस्य सुमहात्मनः ऋचिरेशैव कालेन पिता सम्भ्रतुतोष ह

१२

दर्शनं चागमत्सस्य वरदोस्मीत्युवाच ह स तुष्टाव नतो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाझलिम्

१३

नमः परमदेवाय देवानामपि वेधसे सष्ट्रे वै लोकतन्राय ब्रह्मणे पतये नमः

14

एकस्मै शक्तियुक्ताय ग्रशक्तिरहिताय च ग्रन्नतायाप्रमेयाय इन्द्रियाविषयाय च

15

व्यापिने व्यासपूर्वाय ग्राधिष्ठात्रे प्रचोदिने कृतप्रचेतनायैव तत्‌वविन्यासकारिये

16

प्रधानचोदकायैव गुणिनां शान्तिदाय च दृष्टिदाय च सर्वेषां स्वयं वै दर्शनाय च

17

विषयग्राहिषे चैव नियमस्य च कारिणे मनसः करणानां च तत्त्रैव नियमस्य च

18

भूतानां गुणकर्त्रे च शक्तिदाय तथैव च कर्त्रे द्वारडस्य मह्यां च ग्रचिन्त्यायाग्रजाय च

18

ग्रप्रेमेय पितृर्नित्यं प्रीतोनो दिश शङ्करम्‌

19

तस्यैव स्तुतो व्यास देवदेवो महेश्वरः तुष्टोऽब्रवीत्स्वयं पुत्रं ब्रह्माणं प्रजापतिं तथा

20

यस्मात्ते विदितं वत्स सूक्तममेतन्महाद्युतेः तस्माद्‌ब्रह्मेति लोकेषु नाम्ना ख्यातिं गमिष्यसि

21

यस्माद्‌ज्ञाहं पितेत्युक्तस्वया बुद्धिमतां वर तस्मात्‌पितामहत्वं ते लोके ख्यातिं गमिष्यति

22

प्रजार्थं यज्ञ ते तस्मं तप उग्रं सुदुष्करम्‌ तस्मात्‌प्रजापतित्वं ते ददानि प्रयतात्मने

23

एवमुक्त्वा स देवेशो मूर्तिमत्योऽसृजत्‌स्त्रियः यास्ता: प्रकृत्यस्त्वष्ट्रे विशेषाश्चेन्द्र्रियैः सह भावाश्र सर्वे ते देवमुपतस्थुः स्वरूपिणः

24

तानुवाच ततो देवः पतिर्युक्तः स्वतेजसा एतमद्याभिषेकेण सम्पादयत मा चिरम्

25

ताभिः स्वं स्वं समादाय भावं दिव्यमतर्कितम् ग्रभिषिक्तो बभूवेत प्रजापतिरतियुतिः

26

तत्रैवं योगिनः सूतंं दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा पुराणां योगतत्त्वज्ञा गायन्ति त्रिगुणान्वितम्

27

रुद्रः स्पष्ट हि सर्वेषां भूतानां तव च प्रभो ग्रस्माभिश्र भवान्सार्धी जगतः सम्प्रवर्तकः

28

स देवस्तोषितः सम्यक्परमेश्रर्ययोगधृक ब्रह्माणामग्रजं पुत्रं प्रजापत्येडभ्यषेचयत्

29

यः कृत्या बहुविधया योगयुक्ततत्त्वार्थविद् जगदद्भुतमादर्शयन् देवानां परममनन्तयोगयुक्तं मायाभिस्त्रिभुवनमन्धमम प्रसादम्

30

सर्वेषां मनसि सदावतिष्ठमानो जानानः शुभमशुभं च भूतनाथः तं देवं प्रमथपति प्रजाम्य भक्त्या नित्यं वै शरसामुपेमि सूदमसूद्मम

इति स्कन्दपुराणे तृतीयोऽध्यायः

स्कन्दपुराण ४

1

सनत्कुमार उवाच प्राजापत्यं ततो लब्ध्वा प्रजा: स्पष्टं प्रचक्रमे प्रजास्ताः सृज्यमानाश्र न विवर्धन्ति तस्य ह

2

स कुर्वाग्रस्थ सृष्टिं शक्तिहीनः पितामहः सृष्ट्यर्थं भूय एवाथ तपश्रतुं प्रचक्रमे

9

सृष्टिहेतोस्तपस्तस्य ज्ञात्वा त्रिभुवनेश्वरः

३

तेजसा जगदाविश्य ग्राजगाम तदन्तिकम् स्रष्टा तस्य जगन्नाथोऽदर्शयत्स्वतनो जगत्

४

स्वयमागत्य देवेशो महाभूतपतिह्नः: व्याप्येव हि जगत्कृत्स्नं परमेशः स्वतेजसा शान्भुः प्राह वचं वत्स योचस्वाति पितामहम्

५

तं ब्रह्मा लोकसृष्ट्यर्थं पुत्रस्त्वं मनसाब्रवीत् स ज्ञात्वा तस्य संकल्पं ब्रह्मणः परमेश्वरः मूढोऽयमिति संचिन्त्य प्रोबाच वरदः स्वयम्

६

ग्रातं पितरं मा त्वं यस्मात्पुत्रं समीहसे मन्मूर्तिस्तनयस्तस्माद्वविष्यति ममाज्ञया

७

स च ते पुत्रतां यात्वा मदीयो गगननायकः रुद्रो विग्रहवान्भूत्वा मूढ त्वां विनयिष्यति

५

सर्वविद्याधिपत्यं च योगानां चैव सर्वशः बलस्याधिपतित्वं च शस्त्राणां च प्रयोकृता

६

मया दत्तानि तस्याशु उपस्थास्यन्ति सर्वशः धनुः पिनाकं शूलं च खड्गं परशुरेव च

९०

कमण्डलुस्तथा दण्डः शस्त्रं पाशुपतं तथा संवर्तकाशनिश्शेव चक्रं च प्रतिसर्गिकम् एवं सर्वैर्दिसम्पन्नः सुतस्ते स भविष्यति

११

एवमुक्त्वा गते तस्मिन्नन्तर्धानं महात्मनि ब्रह्मा चक्रे तदा चेष्टिं पुत्रकामः प्रजापतिः

स ज्वलद्रुमसंयुक्तः प्रतिष्ठातसमन्वितः

12

समिद्युक्तेन हस्तेन ललाटं प्रममार्ज ह

13

समित्संयोगजस्तस्य स्वेदबिन्दुरललाटजः पपात ज्वलने तस्मिन्द्रुगुं तस्य तेजसा

14

तद्धि माहेश्वं तेजः संहितं ब्रह्मणा ततम प्रेरितं देवदेवेन निपपात हविर्भुजि

15

दग्धे तस्मिन्नमहेशेन स्मृत्वा तं वरमुत्तमम् प्रेषितो गयापो रुद्रः सद्य एवाभवत्तदा

16

तद्धि संस्वेदजं तेजः पूर्वं ज्वलनयोजितं भूत्वा लोहितमाश्रेव पुनर्नीलमभूत् तदा

17

नीललोहित इत्येव तेनासावभवत्प्रभुः त्र्यम्बको दशभुजः श्रीमान्ब्रह्माणं छादयन्निव

18

शर्वोऽधैरैर्नामभिरब्रह्मा तनूभिश्र जलादिभिः स्तुत्वा तं सर्वगं देवं नीललोहितमव्ययम्

19

ज्ञात्वा सर्वसृजं पश्चान्महाभूतप्रतिष्ठितं ग्रसृज्जद्विविधास्त्वन्या: प्रजा: स जगति प्रभुः

20

सोडपि योगं समास्थाय ऐश्वर्येण समन्वितः लोकान्सर्वान्समाविश्य धारयामास सर्वदा

21

ब्रह्माणोऽपि ततः पुत्रा दत्त्वा धर्मादयः शुभाः ग्रसृजन्त प्रजा: सर्वा देवमानुषसंकुलाः

22

स्रथ कालेन महता कल्पेऽतीते पुनः पुनः प्रजा धारयतो योगादस्मिन्कल्प उपस्थिते

23

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने प्रजासु च विवृद्धासु प्रयागे यजतश्र ह

24

ब्रह्मागः षट्कुलीयास्ते ऋषयः संशितव्रता: मरीचयोडत्रयश्श्रैव वसिष्ठः ऋतवस्थथा

25

भृगवोड्डिरसश्श्रैव तपसा दग्धकिल्बिषा: ऊचुब्रह्मागमभ्येत्य सहिताः कर्मयोगन्तरे

26

भगवन्न् धकारेगां महता स्मः समावृताः खिन्ना विवादमानाग्र न च पश्याम यत्परम्

27

एतं नः संशयं देव चिरं हदित समास्थितम् त्वं हि वेत्थ यथातत्त्वं कारणां परमं हि नः

28

किं परं सर्वभूतानां बलीयग्रापि सर्वतः केन चाधिष्ठितं विश्ं को नित्यः कश्श शाश्वतः

29

कः सृष्टा सर्वभूतानां प्रकृतेश प्रवर्तकः कोड्स्मान्सर्वेषु कार्येषु प्रयुनक्ति महान्मनाः

30

कस्य भूतानि वश्यानि कः सर्वविनियोजकः कथं पश्येम तं चैव एतनः शंस सर्वशः

31

एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा सर्वश्रामव सानिधौ देवानां च ऋषीणां च गन्धर्वोरगरत्नसाम

32

यत्ताश्रामसुराश्र च ये च कुत्र प्रवर्तकाः पत्त्रिश्रा सपिशाचानां ये चान्ये तत्समीपगाः उत्थाय प्राञ्जलिः प्राह रुद्रेति त्रिः प्लुतं वचः

33

स चापि तपसा शक्यो द्रष्टुं नान्येन केनचित् स स्रष्टा सर्वभूतानां बलवांस्तन्मयं जगत् तस्य वश्यानी भूतानि तेनेंद धार्यंते जगत्

34

ततस्ते सर्वलोकेशा नमशकृमहात्मने

35

ऋषय ऊचुः किं तन्महत्तपो देव येन दृश्येत स प्रभुः तन्नो वदस्व देवेश वरदं चाभिधत्स्व नः

36

पितामह उवाच सत्त्वं महत्समासाद्यं वाङ्नोदोषवर्जिता: देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन्देशे चरिष्यथ

37

ततो मनोमयं चक्रं स सृष्टा तानुवाच ह द्वीपेऽपि तन्मया चक्रमनुव्रजत मो चिरम्

38

यत्रास्य नेमिः शीर्ण्यंत स देशस्तपः शुभः ततः मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन्

39

तस्य वै ब्रजतः नित्यं यत्र नेमिरशीर्यत नैमिशं तत्स्मृतं नाम्ना पुरषयं सर्वत्र पूजितम्

40

तत्पूजितं देवमनुष्यसिद्धै रत्तोऽहिग्रे रुरुद्ग्रेश दिव्यैः यच्च सगन्धर्वपिशाचसंघैः सर्वैरपरोभि श्च दितेः सुतैश्च

41

विप्रेश दान्तैः शमयोगयुक्तैस्तीर्थेश सर्वैरपि चावनीशैः गन्धर्वविद्याधरचारौश साध्यैश विश्वैः पितृभिः स्तुतं च

इति स्कन्दपुराणे चतुर्थोऽध्यायः

१

सनत्कुमार उवाच तन्नेमिशं समासाद्य ऋषयो दीप्ततेजसः: दिव्यं सत्रं समासत महर्षिसहस्रिकम्

२

एकाग्रमनसः सर्वे निर्ममाः शान्तहृदयाः ध्यानन्तो नित्यमीशेशं सदातनयाग्रयः

३

तत्रिष्ठास्तत्परा: सर्वे तदयुक्तास्तदपाश्रयाः सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसा गताः

४

तेषां तं भावमालद्य मातरिश्वा महातपाः सर्वप्राणिश्वरः श्रीमान्सर्वभूतप्रवर्तकः ददौ स रूपी भगवान्दर्शनं सत्रिणां शुभः

५

ते ते दृष्ट्वाचीयत्वा च मातरिश्वानमब्रवीयम् ग्रासीनमासने पुरये ऋषयः संशितव्रताः पप्रच्छुरुद्दवं कृत्स्नं जगतः प्रलयं तथा

६

स्थितिं च कृत्स्नां वंशांश्र युगमन्वन्तराणि च वंशानुचरितं कृत्स्नं दिव्यमानं तथैव च

७

ऋष्ष्टनां देवयोनीनामुत्पत्तिं प्रलयं तथा पितृसर्ग तथाशेषं ब्रह्मषो मानमेव च

५

चन्द्रादित्यगतिं सर्वां ताराग्रहगतिं तथा स्थितिं सर्वेश्वरागां च द्वीपधर्ममशेषतः वर्णाश्रमव्यवस्थानां यज्ञानां च प्रवर्तनम्

९

एतत्सर्वमशेषेण कथयामास स प्रभुः दिव्यं वर्षसहस्रं च तेषां तदभियात्तथा

१०

ग्रथ दिव्येन रूपेण सामवाग्दडिनरीक्ष्यया यजुर्ग्राङाथर्वशिरा: शब्दजिह्वा शुभा सती

११

न्यायश्रोत्रा निरुक्तत्वगृक्पादपदगामिनी कालबाहूवर्षकरा दिवसाङ्कलिधारिणी

१२

कलादिभि: पर्वभिस्तु मासै: कररुहेस्थथा कल्पसाधारसा दिव्या शित्नाविद्योन्नतस्तनी

१३

छन्दोविचितिमध्या च मीमांसानाभिरेव च पुराणविस्तीर्णकटीधर्मशास्त्रमनोरथा

१४

ग्राश्रमोरूवर्षजानुर्जगुल्फा फलाङ्घुलि: लोकवेदशरीरा च रोमभिश्चान्दसे: शुभे:

१५

श्रद्धाशुभाचारवस्त्रा योगधर्माभिभूषितां वेदीमध्याद्रिन: सृत्य प्रवृत्ता परमाम्बसा

१६

तस्यान्तेडवबृथे प्लुत्य वायुना सह संगता: तामपृच्छन्त का न्वेषा वायूं देवं महाधियम्

१७

उवाच स महातेजा ऋषिभिर्धर्मानुभावितान् शुद्धा: स्थ तपसा सर्वे महान्धर्मंश व: कृत:

१८

यस्मादयं नदी पुण्या ब्रह्मलोकादिहागता इयं सरस्वती नाम ब्रह्मलोकविभूषणा

१९

प्रथमं मर्त्यलोकेsस्मिन्युष्मत्सदृच्यर्थमागता नास्या: पुरयतमा काचितृषु लोकेषु विद्यते

ऋषय ऊचु:

२०

कथमेषा महापुरया प्रवृत्ता ब्रह्मलोकगा कारणं किं च तत्रासीदेतदिच्छाम वेदितुम्

२१

वायुरुवाच ऋत्न वो वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ब्रह्मणैैव संवादं पुरा यज्ञस्य चैव ह

२२

यज्ञैरिष्ट्वा पुरा देवो ब्रह्मा दीप्तेन तेजसा ग्रसृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

२३

स दृष्ट्वा दीप्तिमान्देवो दीप्त्या परमया युतः श्रवेधमागः स्वो लोकांश्रतुर्भिर्मुखपद्जैः

२४

देवादीन्मनुष्यार्दींश्व दृष्ट्वा दृष्ट्वा महान्मना: ग्रमन्यत न मेध्योऽस्ति समो लोके न चाधिक:

२५

योड्हमेताः प्रजाः सर्वाः सम्लोकप्रतिष्ठिताः देवमानुषतिर्यग्नु ग्रसामि विसृजामि च

२६

ग्रहं सृष्टा हि भूतानां नान्यः कश्चन विद्यते नियन्ता लोककर्ता च न मयास्ति समः क्वचित्

२७

तस्यैव मन्यमानस्य यज्ञ श्राग्निर्महामनाः उवाच चैनं दीप्तात्मा मैवं मंस्था महामते ग्रयं हि तव संमोहो विनाशाय भविष्यति

२८

न युक्तमीदृशं तेऽद्य सत्त्वस्थस्यस्यात्मयोनिनः सृष्टा त्वं चैव नान्योऽस्ति तथापि न यशस्करम्

२९

ग्रहं कर्ता हि भूतानां भुवनस्य तथैव च करोमी न च संमोहं यथा त्वं देव कत्थसे

३०

तमुवाच तदा ब्रह्मा न त्वं धारयिता विभो ब्रहमेव हि भूतानां धर्ता भर्ता तथैव च मया सृष्टानि भूतानि त्वमेवात्र विमुञ्चसि

३१

ऋथागात्तत्र संविग्रे वेदः परमदीप्तिमान् उवाच चैव ततो वेदो नेतदेवोमिति प्रभुः

३२

ग्रहं श्रेष्ठो महाभागै न वदाम्यनृतं क्वचित् श्रृणुध्वं मम यः कर्ता भूतानां युययौेश ह

३३

परमेशो महादेवो रुद्रः सर्वगतः प्रभुः येनाहं तव दत्तश्र कृतस्वं च प्रजापतिः

३४

यज्ञोडयं यत्प्रसूतिश्व ग्रहडं यत्रास्ति संस्थितम् सर्वं तस्मात्प्रसूतं वै नान्यः कर्तास्ति नः क्वचित्

३५

तमेवंवादिनं देवो ब्रह्मा वेदमभाषत ग्रहं श्रुतीनां सर्वासां नेता सृष्टा तथैव च

३६

मत्प्रसादाद्धि वेदस्त्वं यज्ञश्रायं न संशयः मूढो युवामधर्मो वा भवद्यामन्था कृतः प्रायश्चित्तं चरध्वं वः किल्बिषान्मोचयथस्ततः

३७

एवमुक्ते तदा तेन महाछब्दो बभूव ह ग्रादित्यमरडलोकैरमदृश्यत च मेरंडलम् महच्छब्देन महता उपरिष्टाद्विर्यतस्थितम्

३८

स चापि तस्माद्दृशो भूतलं समुपाश्रितः हिमवत्कुञ्जमासाद्य नानाविहगनादितम् व्योमगश्र चिरं भूत्या भूमिगः सम्भभूव ह

39

ततो ब्रह्मा दिशः सर्वा निरीक्ष्य मुखपङ्कजे: चतुर्भिर्न वियत्स्थं तमपश्यत्स पितामह:

40

स मुखं पञ्चमं दीप्तमसृजन्मूर्धि संस्थितम् तेनापश्यद्विर्यत्स्थं तं सूर्यायुतसमप्रभम् श्रीदित्यमरुडलोकारं शब्दवेदविदार्शनम्

41

तं दृष्ट्वा पञ्चमं तस्य शिरो वै क्रोधजं महत् संवर्तकाग्रिसदृशं प्रसिष्यत्तमवर्धत

42

वर्धमानं तदा ततु वडवामुखसंनिभम् दीप्तिमच्छब्दवद्रैव देवोऽसो दीप्तमरुडल:

43

हस्ताझष्टनखेनाशु वामेनावज्ञयैव हि चकर्त तन्महद्धोरं ब्रह्मणः पञ्चमं शिर:

44

दीप्तिकृतशिराः सोऽथ दुःखेनोत्त्रेश चाद्रुतः पपात मूढचेता वै योगधर्मविवर्जितः

45

ततः सुप्रस्थित इव संज्ञां लबध्वा महातपाः मरुडलस्थं महादेवमस्तौषीदीनया गिरा

46

ब्रह्मोवाच नमः सहस्रनेत्राय शतनेत्राय वै नमः नमो विवृतवक्त्राय शतवक्त्राय वै नमः

47

नमः सहस्रवक्त्राय सर्ववक्त्राय वै नमः नमः सहस्रपादाय सर्वपादाय वै नमः

48

सहस्रपाणये चैव सर्वतःपाणाये नमः नमः सर्वस्य स्रष्ट्रे च दृष्ट्रे सर्वस्य ते नमः

४९

ग्रादित्यवरशाय नमः शिरसश्छेदनाय च सृष्टिप्रलयकर्त्रे च स्थितिकर्त्रे तथा नमः

५०

नमः सहस्त्रलिङ्गाय सहस्रचरणाय च संहारलिङ्गिने चैव जललिङ्गाय वै नमः

५१

ग्रन्थश्वराय सर्वाय प्रकृतेः प्रेरकाय च व्यापिने सर्वसत्त्वानां पुरुषप्रेरकाय च

५२

इन्द्रियार्थविशेषाय तथा नियमकारिणे भूतभव्न्याय शर्वाय नित्यं सच्चवादाय च

५३

त्वमेव सृष्टा लोकानां मन्ता दाता तथा विभो शरसागताय दान्ताय प्रसादं कर्तुमर्हसि

५४

तस्यैवं स्तुवतः सम्यग्भावेन परमेष्ठ ह स तस्मै देवदेवेशो दिव्यं चक्षुरदात्तदा

५५

चक्षुषा तेन स तदा ब्रह्मा लोकपितामहः विमाने सूर्यसंकाशे तेजोराशिमपश्यत

५६

तस्य मध्यात्तो वाचं महतीं समश्रृणवत गम्भीरां मधुरां युक्तामथ सम्पन्नललामं विशदां पुत्र पुत्रेति पूर्व देवेन चोदिताम्

५७

संस्वेदात्पुत्र उत्पन्नो यतुब्यं नीललोहितः यज्ञ पूर्व मया प्रोक्तस्त्वं तदा सुतमार्गगे

५८

मदीयो गापो यस्ते मन्तूर्तिश्र भविष्यति स प्राप्य परमं ज्ञानं मूढ त्वा विनयिष्यति

५६

तस्येयं फलनिष्पत्तिः शिरसश्छेदनं तव मयैव कारिता तेन निर्वृतश्राधुना भव

५७

तस्य चैवोतपथस्थस्य यज्ञस्य तु महामते शिरश्छे तस्यत्सावेव कस्मिंश्चित्कार्ग्यान्तरे स्तवेनानेन तुष्टोस्मि किं ददानि च तेन च

६१

वायुरुवाच ततः स भगवान्हृष्टः प्रशस्य शुभया गिरा उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लज्जयालद्यं तमीश्वरम्

६२

भगवन्नेव मे दुःखं दर्शनात्ते प्रबाधते इच्छामि शिरसो ह्यास्य धारागं सर्वदा त्वया ननु स्मरेयमेतद् शिरसश्छेदनं विभो

६३

भूयश्राधनकायाभ्यस्त्वयैवेच्छं निवारयम् तथा च कृत्यमुद्दिश्य पश्येयं त्वा यथासुखम्

६४

विज्ञां ब्रह्मा श्रुत्वा प्रोवाच भुवनेश्वरः स एव सुतसंज्ञस्ते मनमूर्तिनीललोहितः शिरश्छेतस्यति यज्ञस्य विभत्स्यंति शिरश् ते

६५

इत्युक्त्वा देवदेवेशस्त्रैवान्तरधीयत गते तस्मिन्नहादेव ब्रह्मा लोकपितामहः सयज्ञः सहवेदश् स्वं लोकं प्रतिपद्यत

६६

वायुरुवाच य इमं श्रृणुयान्मत्यो गूढं वेदार्थसंमितम् स देहभेदमासाद्यसायुज्यं ब्रह्मणो व्रजेत्

यश्रेमं पठते नित्यं ब्राह्मणानां समीपतः

६७

स सर्वपापनिरुक्तो रुद्रलोके महीयते

६५

नापुत्रशिष्ययोगिभ्य इदमारण्यमेश्वेरम् ग्रारण्येयं नापि चाणाय न शठाय न मानिने

६६

इदं महद्विद्यामधर्मशासनं पठेत्सदा ब्राह्मणवैद्यासंसदि कृतावकाशो भवतीह मानवः शरीरभेदे प्रविशेत्पितामहम्

इति स्कन्दपुराणे पञ्चमोऽध्यायः

१

सनत्कुमार उवाच ततः स भगवान्देवः कर्पर्दी नीललोहितः ग्राज्ञया परमेशस्य जग्राह ब्रह्मा: शिरः

२

तद्रहीत्वा शिरो दीसं रूपं विकृतमास्थितः योगक्रीडां समास्थाय भैन्नैव्य प्रचार ह

३

स देववेश्मनि तदा भिद्यार्थमगमदिद्रुजः न चास्य कश्चित्तां भिद्यामनुरूपामददात्तिभोः

४

ग्रभ्यगात्सङ्क्रममेगौव वेश्म विष्णोर्महात्मनः तस्यातिष्ठत स द्वारे भिद्यामुद्यारयञ्चुभाम्

५

स दृष्ट्रा तदुपस्थं तु विष्णुर्वें योगचत्नुषा शिरं ललाटात्सम्भिद्य रक्तधारामपातयत् पपात सा च विस्तीर्णा योन्यर्थशतं तदा

६

तया पतन्या विप्रेन्द्रा बहून्यब्दानि धारया पितामहकपालस्य नार्द्रमप्यभिपूरितम् तमुवाच ततो देवः प्रहस्य वचनं शुभम्

सकृत्कन्या: प्रदीयन्ते सकृदग्रिश्न जायते

७

सक्रूदानो बूवते सकृदृद्वा प्रदीयते

५

तुष्टोऽस्मि तव दानेन युक्तेनानेन मानद वरं वरय भद्रं ते वरदोऽस्मि तवाद्य वै

६

एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं देवताधिपम्‌ पश्यामि शंकरं देवमुग्रं शर्वं कपर्दिनम्‌

१०

देवच्छायां ततो वीक्ष्य कपालस्थे तदा रसे ससर्ज पुरुषं दीमं विष्णोः सदृशमूर्जितम्‌

११

तमाहाथान्नयश्वासि ग्रजरामर एव च युद्धेऽष चाप्रतिद्वन्द्वी सखा विष्णोरनुत्तमः देवकार्यकरः श्रीमान्सहानेन चरस्व च

१२

नारासु जन्म यस्मात्ते विष्णुर्देहोद्भवासु च नरस्तस्माद्धि नाम्ना त्वं प्रियश्वास्य भविष्यसि

१३

तं तदाश्वास्य नित्यं नरं विष्णोः स्वयं प्रभुः ऋग्मदब्रह्मसदनं तो चाविविश्तुर्गृहम्‌

१४

य इदं नरजन्मेह श्रृणुयाद्वा पठेत वा स कीर्त्या परया युक्तो विष्णुलोके महीयते

१

ब्रह्मलोकं समासाद्य भगवान्सर्वलोकपः भैद्यं भैद्यमिति प्रोच्य द्वारे समवतिष्ठत

२

तं दृष्ट्वा विकृतं ब्रह्मा कपालकरभूषणम् ज्ञात्वा योगेन महता तुष्टाव भुवनेश्वरम्

३

तस्य तुष्टस्तदा देवो वरदोऽस्मीत्यभाषत वृषीष्व वरमव्यग्रो यस्ते मनसि वर्तते

४

ब्रह्मोवाच इच्छामि देवदेवेश त्वया चिह्नमिदं कृतम् येन चिह्नेन लोकोऽयं चिह्नितः स्याज्जगत्पते

५

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वदतां वरः सर्वश्रुतिमयं ब्रह्म ग्रोमिति व्याजहार ह

६

शम्भोर्याहारमात्रेऽपि वागियं दिव्यरूपिणी नि:सृता वदनादेवी प्रह्म समवतिष्ठत

७

तामुवाच तदा देवो वाचा संजीवयन्निव यस्माच्चमच्चरो भूत्का मम वाचो विनि:सृता सर्वविद्याधिदेवी त्वं तस्माद्देवी भविष्यसि

८

यस्मादब्रह्मसरस्वेदं मुखं मम समाश्रिता तस्मात्सरसवतीये लोकेऽख्यातिं गमिष्यसि

९

इमं लोकं वराभ्योभिः पावयित्वा च सुप्रभे सर्वाल्लोकांस्तारयित्री पुनस्त्वं नात्र संशयः

१०

यज्ञभागं च देवास्ते दास्यन्ति सपितामहाः पुण्या च सर्वसहितां भविष्यसि न संशयः

११

ततः सा समनुज्ञाता शंकरेण विभाविनी चक्रे ब्रह्मसरः पुण्यं ब्रह्मलोकेपतिपावनम्

१२

तोयामृतसुसम्पूर्णां स्वर्गाप्योपशोभितम् नानापद्मिगणाकीर्णां मीनसंछोभितोदकम् ततो विनिःसृता भूयः सेमें लोकमपावयत्

१३

तं गृहीत्वा महादेवः कपालमितौजसम् इमं लोकमनुप्राप्य देशे श्रेष्ठेऽवतिष्ठत

१४

तत्र तस्य महादिव्यं कपालं देवताधिपः स्थापयामास दीक्षाचर्गशानामग्रतः प्रभुः

१५

तत्स्थापितमथो दृष्ट्वा गङ्गाः सर्वे महात्मनः ग्रनदन्सुमहानादं नादयन्तो दिशो दश नुब्धार्शावाशनिर्झ्रव्यं नभो येन व्यशीर्यत

१६

तेन शब्देन घोरेण असुरो देवकटकः हालाहल इति ख्यातस्तं देशं सोऽभ्यगच्छत

१७

अ्रमृष्यमाणः क्रोधान्धो दुरात्मा यज्ञनाशकः ब्रह्मदत्तवरश्श्रेष्ठ गृकाव्यः सर्वजन्तुभिः महिषश्छन्नरुपाश्चासुरगां शतेर्वृतः

१५

तमापतन्तं सक्रोधं महिषं देवकटकम् सम्प्रेक्ष्याह गङ्गाध्यक्षो गङ्गान्सर्वान्पिनाकिनः

१६

दैत्योऽयं गङ्गापा दुष्टस्त्रैलोक्यसुरकटकः ग्रीयाति त्वरितो यूयं तस्मादेनं निहन्यथ

२०

ततस्ते गङ्गापाः सर्वे समायान्तं सुरद्विषम् भित्वा शूलेन संक्रुद्धा विगतासुं च चक्रिरे

हते तस्मिंस्तदा देवा दिशः सर्वा ग्रवैवत

21

ताभ्यः पिशाचा वृत्तास्याः पिशाच्यश्च महाबला: ग्रभ्यगच्छन्त देवेशं ताभ्यस्तं विनिवेदयत्

22

स ताभिरुपयुक्तश्र वियुक्तश्र सर्वशः तमेव चाप्यथावासं देवादिष्टं प्रपेदिरे

23

भक्त्रयन्त स्म महिं मित्वा मित्वा यतस्तु ता: कपालमात्र: प्रोक्तस्तमाद्देवेन धीमता

24

कपालं स्थापितं यस्मात्तस्मिन्नदेशे पिनाकिना महाकपालं तत्स्मात्तत्रिषु लोकेषु गद्यते

25

स्थापितस्य कपालस्य यथोक्तमभवत्तदा ऋष्यातं शिवतडागं तत्सर्वपापप्रमोचनम्

26

श्रागत्यार्थं ततो ब्रह्मा देवानां गौरवृतः कपर्दिनमुपामन्त्र्य तं देशं सोड्नुग्रृहीत

27

श्रध्योजनविस्तीर्णं चेत्रमेतत्समन्वत: भविष्यति न संदेहः सिद्धचेतं महात्मनः

28

श्रेति हि प्रोच्यते पापं नयं शानं विदुर्बुधा: ध्यानेन नियमैश्रैव शमशानं तेन संज्ञितम् गुह्यं देवातिदेवस्य परं प्रियमनुत्तमम्

29

एवं तत्र नरः पापं सर्वमेव प्रहास्यति त्रिरात्रोपोषितश्रैव ग्रर्चयित्वा वृषध्वजम् राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं यत्तदवाप्स्यति

30

यश्र प्राशान्प्रियांसतत्र परित्यज्यति मानवः स गुह्याग्र्यदेवानां समतां समवाप्स्यति

३१

तत्सःतत्र संस्थाप्य देवस्यार्चाद्वयं शुभं शूलेश्वरं महाकायं रुद्रस्यायतनं शुभम्

३२

तत्राभिगमनादेव कृत्वा पापस्य सञ्चयम् रुद्रलोकमवाप्नोति स प्राहवै पितामहः

३३

यत्र चापि शिरस्तस्य चिच्छेद भुवनेश्वरः कश्मीरः सोऽभवन्नाम्ना देशः पुरयतमः सदा

३४

ततो देवः सह गङ्गै रूपं विकृतमास्थितः पश्यतां सर्वदेवानामन्तर्धानमगात्प्रभुः

३५

गते च देवनाथेऽथ कपालस्थानमन्वययं सर्वतीर्थाभिषेकस्य फलं समयोजयत्

३६

तदद्यापि महदिव्यं सरस्तत्र प्रदृश्यते महाकपालं विप्रेन्द्राः स्वर्गास्त्रात्यच्चया स्मृतः

३७

इदं शुभं दिव्यमधर्मनाशनं महाफलं सेन्द्रसुरासुरार्चितं महाकपालं प्रकटोपदेशं सुरेशलोकादिविगाहने हितम्

३८

तपोधने सिद्धगणैश्वर्य संस्तुतं दिविष्ठतुल्योद्विजराजमराडले पठन्नरो यः श्रृणुयाज्छ सर्वदा त्रिपिष्टपं गच्छति सोऽभिनन्दितः

इति स्कन्दपुराणे सप्तमोऽध्यायः

५

स्कन्दपुराण ५

१

एवमेषा भगवती ब्रह्मलोकानुसारिणी युष्माकं धर्मसिद्ध्यर्थं वेदमध्येाद्यचर्वर्तत

2

एवं तेषां समाप्रेडथ सत्ते वर्षसहस्रिके प्रवृत्तायां सरस्वत्यागात्तत्र पितामहः

3

भूयोडनेन हि सत्रेण यजेव देवाश्वरं यदा वो भविता विग्रं तदा निष्कल्मषं तपः

4

विग्रं तदेव सतीर्य स तपस्तप्वा च भास्वरम् योगं प्राप्य महदुक्तस्ततो दृश्यथ शंकरम्

5

तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्सतत्वारायाजहि तदा बहूनि विविधाकारायाभियुक्ता महाब्रता:

6

नि:सोमां पृथिवीं कृत्वा कृत्स्नामेतां ततो द्विजा: राजानं सोममानय्य गृभिषेकुमियेषिरे

7

ग्रथ सोडपि कृताith्य: ग्रदृश्येन दुरात्मना स्वर्भानुना हतः सोऽसस्ततस्ते दु:खिताभवन्

8

ते गत्वा मुनयः सर्वे कलापग्रामवासिनः पुरूरवसमानीय राजानं तेऽभ्यषेचयन्

9

ऊचुश्चैनं महाभागा हतः सोमो हि नः प्रभो केनापि तद्वानुच्चप्रमुहानयतु मा चिरम्

10

स एवमुक्तो मृगयन्न तमासादयत्प्रभुः उवाच स तदा विप्रान्प्रश्नाम्य भयपीडितः

11

परमं यत्नमास्थाय मया सोमोऽभिमार्गितः न च तं वेदि केनासौ क्व वा नीत इति प्रभुः

12

तमेवंवादिनं क्रुद्धा ऋषयः संशितव्रता: ऊचुः सर्वे सुसंरब्धा इलापुत्रं महात्मतिम्

13

भवान्नाजा कुतस्त्राता कृतोऽस्माभिरभयादितः: न च नस्त्रयं शक्तो विनाशयितुमाश्वपि

14

विषयेष्वतिसक्तात्मा योगात्तं नानुपश्यसि तस्माद्विरोधमास्थाय द्विजेभ्यो वधमाप्स्यसि

15

वयमेव हि राजानमनीयिष्याम दुर्विदं तपसा स्वेन राजेन्द्र पश्य नो बलमुत्तमम्

16

ततस्ते ऋषयः सर्वे तपसा दग्धकिल्बिषा: ग्रस्तवन्वाभिरिष्टाभिर्गायत्रीं वेदभाविनीम्

17

स्तुवंतो न ततस्तेभ्यो गायत्री वेदभाविनी रूपिणी दर्शनं प्रादादुवाचेदं च तान्निद्रिजान्

18

तुष्टोस्मि वत्सः किं वोऽद्य करोमि वरदास्मि वः भूतत्कृतमेवेह भविष्यति न संशयः

19

ऋषय ऊचुः सोमो नोऽपहतो देवी केनापि सुदुरात्मना तमानय नमस्तेऽस्तु एष नो वर उत्तमः

20

सनत्कुमार उवाच सा तथोक्ता विनिश्चित्य दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा श्येनीभूता जगामाशु स्वर्भानुमसुरं प्रति

21

व्यग्राश्चामसुरां सा गृहीत्वा सोममागता ग्रामम्य तानृषीन् प्राह ग्रयं सोमोऽभिषूयताम्

22

ते तमासाद्य ऋषयः प्राप्य यज्ञफलं महत् । ग्रमन्यन्त तपोऽस्माकं निष्कल्मषमिति द्विजाः

23

ततस्तत्र स्वयं ब्रह्मा सह देवोरगादिभिः । श्रागत्य तानृषीन्प्राह तपः कुरुत मा चिरम्

24

ते सह ब्रह्मणा गत्वा मैनाकं पर्वतोत्तमम् । सर्वदेवगणैः सार्धं तपश्रेरुः समाहिताः

25

तेषां कालेन महता तपसा भावितात्मनाम् । योगप्रवृत्तिरभवत्सूक्ष्मयुक्तास्ततस्तु ते

26

ते युक्ता ब्रह्मणा साधर्मृषयः सह देवतैः । महेश्वरे मनः स्थाप्य निश्शलोपलवत्स्थिताः

27

अथ तेषां महादेवः पिनाकी नीललोहितः । अभ्यगच्छत तं देशं विमानेनार्कतेजसा

28

तद्भावभाविताज्ञानस्त्व सद्भावेन परेण ह । उवाच मेघनिह्नादः शतदुनदुभिनिस्वनः

29

भो भो सब्रह्मका देवाः सविष्णुमृषिचारसाः । दिव्यं चतुः प्रयच्छामि पश्यध्वं मां यथेप्सितम्

30

सनत्कुमार उवाच । अप्रश्यन्त ततः सर्वे सूर्यायुतसमप्रभम् । विमानं मेरुसंकाशं नानारत्नविभूषितम्

31

तस्य मध्येsग्रिकूटं च सुमहद्दीप्तिमास्थितम् । ज्वालामालापरिद्धिप्तमर्चिभिरुपशोभितम्

३२

दंष्ट्राकरालवदनं प्रदीप्तानललोचनम् त्रेताम्रिपिङ्गलजटं भुजगाबद्धमेखलम्

३३

मृष्टकुरङ्गलिनं चैव शूलासक्तमहाकरम् पिनाकिनं दरडहस्तं मुद्राराशनिपाणिनम्

३४

ग्रसिपिङ्गसहस्तं च चक्रियं चोर्ध्वमेहनम् ग्रह्नासूतकरं चैव दुष्प्रेध्रयमकृतात्मभिः चन्द्रादित्यग्रहैर्हैव कृतस्नगुपभूषितम्

३५

तपःशयन्ते सर्वे देवा दिव्येन चक्षुषा यं दृष्ट्वा न भवेमृत्युमर्त्यस्यापि कदाचन

३६

तपसा विनियोगयोगिनः प्रशामन्तो भवमिन्दुनिर्मलम् वियतीश्वरदत्तच नुष्टः सह देवैर्मुनयो मुदान्विताः

३७

प्रसमीन्त्य महासुरेशकालं मनसा चापि विचार्य दुर्विसह्यम् प्रशामन्ति गतात्मभावचिन्ता सह देवैर्जगदुद्र्वव सुतवन्तः

इति स्कन्दपुराणे ग्रहमोऽध्यायः

९

सनत्कुमार उवाच स्कन्दपुराण ६ ते दृष्ट्वा देवदेवेशं सर्वे सब्रह्मकाः सुराः ग्रस्तुवन्वाभिरिष्टाभिः प्रशम्य वृषवाहनम्

२

पितामह उवाच नमः शिवाय सोमाय भक्तानां भयहारिणे नमः शूलाग्रहस्ताय कमरडलुधराय च

३

दरिडदने नीलकण्ठाय करालदशनाय च त्रेताम्रिदीपनेत्राय त्रिनेत्राय हराय च

४

नमः पिनाकिने चैव नमोऽस्त्वशनिधारिणे व्यालयज्ञोपवीताय कुरडलाभ्रगाय च

५

नमश्शक्रधरायैव व्याघ्रचर्मधराय च कृष्णाजिनोत्तरीयाय सर्पमेखलिने तथा

६

वरदात्रे च रुद्राय सरस्वतीसृजे तथा सोमसूर्यर्चमालाय ग्रन्थसूत्रकराय च

७

ज्वालामालासहस्राय ऊर्ध्वलिङ्गाय वै नमः नमः पर्वतवासाय शिरोहेत्रे च मे पुरा

५

हालाहलविनाशाय कपालवरधारिणे विमानवरवाहाय जनकाय ममैव च वरदाय वरिष्ठाय श्मशाननरतये नमः

६

नमो नरस्य कर्त्रे च स्थितिकर्त्रे नमः सदा उत्पत्तिप्रलयानां च कर्त्रे सर्वसहाय च

१०

ऋषिदेवतनाथाय सर्वभूताधिपाय च शिवः सौम्यश्र देवेश भव नो भक्तवत्सल

११

सनत्कुमार उवाच ब्रह्माणयथैवं स्तुवति देवदेवः स लोकपः उवाच तुष्टस्तान्देवानृषींश्व तपसेधितान्

१२

तुष्टोऽस्म्येन वः सम्यकतपसा ऋषिदेवताः वरं बृणुत प्रदास्यामि सुनिश्शिन्त्य स उच्यताम्

सनत्कुमार उवाच ग्रथ सर्वानभिप्रेत्य संतुष्टांस्तपसैधितान्

१३

दर्शननेैव विप्रेन्द्र ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

१४

ब्रह्मोवाच यदि तुष्ट्रोऽसि देवेश यदि देयो वरश्र नः । तस्माच्छिवश्र सौम्यश्र दृश्यश्रैव भवस्व नः

१५

सुखसंव्यवहार्यश्र नित्यं तुष्टमनास्तथा सर्वकार्येषु च सदा हितः पथ्यश्र शंकरः

१६

सह देव्या ससूनुश्र सह देवगणैरपि एष नो देइतां देवो वरो वरसहस्त्रद

१७

सनत्कुमार उवाच एवमुक्तः स भगवान् ब्रह्मणात्व देवसत्तमः । स्वकं तेजो महदिव्यं व्यसृजत्सर्वयोगवित्

१८

गृध्रेण तेजसा स्वस्य मुखादुल्कां ससर्ज ह तामाह भव नारीति भगवान् विश्वरूपधृक्

१९

साकाशं च्यां च भूमिं च महिम्ना व्याप्य विस्तृत उपतस्थे च देवेशं दीप्यमानां यथा तडित्

२०

तामाह प्रहसन् देवो देवीं कमललोचनाम् ब्रह्माणं देवी वरदमाराधय शुचिस्मिते

२१

सा तथेति प्रतिज्ञाय तपस्तपुमु प्रचक्रमे रुद्रश्र तानृषीनाह श्रुध्दवं मम तोषये । फलं फलवतां श्रेष्ठा यद्ब्रवीमि तपोधना:

२२

ग्रामरा जरया त्यक्ता ग्ररोगा जन्मवर्जिता: मद्‌दक्तास्तपसा युक्ता इहैव च निवत्स्यथ

23

ग्रयं चैवाश्रमः श्रेष्ठः स्वर्गाशृङ्गोऽचलोत्तमः। पुरयं पवित्रं स्थानं वै भविष्यति न संशयः

24

मैनाके पर्वति श्रेष्ठे स्वर्गोऽहमभवं यतः। स्वर्गार्चीं चासृजं देवीं स्वर्गार्चीं तेन तत्स्मृतम्

25

स्वर्गाच्च ऋषयो यूयं षट्कुलीयास्तपोधनाः। निवत्स्यथ मया ज्ञाप्याः स्वर्गाच्च वै ततश्व ह समन्ताद्ग्रोजनं क्षेत्रं पवित्रं तन्न संशयः

26

देवगन्धर्वचरितमप्सरोगणसेवितम्‌ सिंहेभशरभाकीर्णं शार्दूलचर्ममृगाकुलम्‌ ग्रनेकविहगाकीर्णं लतावृक्षनुपाकुलम्‌

27

ब्रह्मचारी नियमवाझ्झितक्रोधो जितेन्द्रियः। उपोष्य त्रिगुणं रात्रिं चरुं कृत्वा निवेद्य च यत्र तत्र मृतः सोऽपि ब्रह्मलोके निवत्स्यति

28

योऽप्येवमेव कामात्मा पश्येत्तत्र वृषध्वजम्‌ गोसहस्रफलं सोऽपि मत्प्रसादादवाप्स्यति नियमेन मृतश्वात्र मया सह चरिष्यति

29

यावत्स्थास्यन्ति लोकाश्र मैनाकश्राप्ययं गिरिः। तावत्सह मया देवा मत्प्रसादाद्घरिष्यथ

30

एवं स तानृषीनुक्त्वा दृष्ट्वा सौम्येन चक्षुषा पश्यतामेव सर्वेषां तत्रैवान्तरधीयत

31

सनत्कुमार उवाच य इमं श्रृणुयान्मर्त्यो द्विजातीर्धरावयेत वा सोऽपि तत्फलमासाद्य चरेन्मृत्युविचर्जितः

३२

जयति जलदवाहः सर्वभूतान्तकालः शमदमनियतानां क्लेशहर्ता यतीनां जननमरगाहर्ता चेष्टतां धार्मिकाणां विविधकरुणायुक्तः खेचरः पादचारी

३३

मदनपुरविदारी नेत्रदन्तावपाती विगतभयविषादः सर्वभूतप्रचेता सततमभिदधानश्रेष्टानात्मचित्तः करचरश्ललामः सर्वदृग्देवदेवः

इति स्कन्दपुराणे नवमाध्यायः

१०

१

सनत्कुमार उवाच सा देवी त्रयम्बकप्रेक्ता तताप सुचिरं तपः निराहारा कदाचिच्च एकपर्णाशना पुनः वाख्वाहारा पुनश्रापि ग्रभब्दा भूय एव च

२

तां तपश्वरगे युक्तां ब्रह्मा ज्ञात्वातिभास्वराम् उवाच ब्रहि तुष्टोस्मि देवी किं करवाणि ते

३

साब्रवीत् त्रयम्बकं देवं पतिं प्राप्येन्तुवरचसं विचरेयं सुखं देव सर्वाल्लोकान्मस्तव

४

ब्रह्मोवाच न हि येन शरीरेण क्रियते परमं तपः तेनैव परमेशोऽसौ पतिः शम्भुरवाप्यते

५

तस्माद्धि योगाद्वती दक्नस्येह प्रजापतेः जायस्व दुहिता भूत्वा पतिं रुद्रमवाप्स्यसि

६

ततः सा तद्वचः श्रुत्वा योगाद्देवी मनस्विनी दक्नस्य दुहिता जज्ञे सती नामातियोगिनी

७

तां दक्नत्रयम्बकायेव ददौ भार्यांमनिन्दिताम् ब्रह्मणो वचनाद्यास्यां मानसांसृजत्सुतान्

५

ग्रात्मतुल्यबलान्दीकारामश्वरर्जितान् ग्रनेकानि सहस्वामिगा रुद्रागाममितौजसाम्

६

तान्दृष्ट्वा सृज्यमानांश्च ब्रह्मा तं प्रत्यषेधयत् मा साद्धीदवदेवेश प्रजा मृत्युविवर्जिता:

१०

ग्रन्या: सृजसि भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विता: तेन चोदकं स्थितोऽस्मीति स्थागुस्तेन तत: स्मृत:

११

देव उवाच न सत्व्ये मृत्यु: संयुचका: प्रजा ब्रह्मन्कथंचन स्थितोऽस्मि वचनात्तेऽद्य वक्तव्यो नास्मि ते पुन:

१२

ये त्विमे मानसाः सृष्टा महातmano महाबला: चरिष्यन्ति मया सार्ध सर्व एते हि याज्ञिका:

१३

सनत्कुमार उवाच ग्रथ काले गते व्यास स दक्ष: शापकारस्नात् ग्रन्यानाहूय जामातृन्सदारानर्चयदृृहे

१४

सतीं सह त्रम्बकेनाजुहाव ऋषान्वित: सती ज्ञात्वा तु तत्सर्व गत्वा पितरमब्रवीत्

१५

ग्रहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च जामात्रा सह सुव्रत मां हित्वा नार्हसे हेतात: सह भर्तृंभिरर्चितुम्

१६

क्रोधेनाथ समाविष्टे: स क्रोधोपहतेन्द्रिय: निरीदृय प्राब्रवीदच्श्रुत्वा निर्दहन्निव

१७

मामेत: सति सस्तेहा: पूजयन्नि सभर्तृंकका: न त्वं तथा पूजयसे सह भर्त्रा महाबते

१५

गृहांश्र मे सपत्नीकाः प्रविशन्ति तपोधनाः श्रेष्ठांसत्स्मात्सदा मन्ये ततस्तानर्चयाम्यहम्

१६

तस्माद्यत्ते करोम्यद्य शुभं वा यदि वाशुभम् पूजां गृहाण तां पुत्र गच्छ वा यत्र रोचते

२०

ततः सा क्रोधदीप्तास्या न जग्राहतिकोपिता पूजामसंमतां हीनामिदं चोवाच तं शुभा

२१

यस्मादसंमतामेतां पूजां त्वं कुरुषे मयि श्लाघ्यां चैवाप्यदुष्टां च श्रेष्ठां मां गर्हसे पितः

२२

तस्मादिमं स्वकं देहं त्यजाम्येषा तवात्मजा ग्रसत्कृताया: किं मेsद्य जीवितेनशुभेन ह

२३

ततः कृत्वा नमस्कारं मनसा त्र्यम्बकाय ह उवाचेदं सुसंरब्धा वचनं वचनारगिः

२४

यत्राहमुपपद्येयं पुनर्देहेऽस्वयेच्छया एवं तत्राप्यसंमूढा सम्भूता धार्मिका सती गच्छेयं धर्मपतीतं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः

२५

ततः सा धार्ष्यां कृत्वा ग्रामेग्रेयीं सहसा सती ददाह वै स्वकं देहं स्वसमुत्थेन वह्निना

२६

तां ज्ञात्वा त्र्यम्बको देवं तथाभूतां महायशाः उवाच दत्तं संगम्य इदं वचनकोविदः

यस्मात्ते निन्दितश्वाहं प्रशस्तास्थेतेरे पृथक्

27

जामातरः सपत्नीकास्तस्माद्दैवस्वते डन्तरे उत्पत्स्यन्ते पुनर्यज्ञे तव जामातरस्त्वमे

28

त्वं चैव मम शापेन नत्रियो भविता नृपः प्रचेतसां सुतश्रैव कन्यां शाखिनां पुनः धर्माविन्द्र च ते तत्र कारिष्ये कूषिकमः

29

सनत्कुमार उवाच तमुवाच तदा दत्तो दूयता हृदयेन वै मया यदि सुता स्वा वै प्रोक्ता त्यक्कापि वा पुनः किं तवात्र कृतं देव ग्रहं तस्या: प्रभुः सदा

30

यस्मात्त्वं मामभ्यशपस्तस्मात्त्वमपि शंकर भूलोंके वत्स्यसे नित्यं न स्वलोंके कदाचन

31

भाग चैव तव यज्ञेषु दत्वा सर्वे द्विजातयः ग्रपः स्पृद्द्यन्ति सर्वत्र महादेव महाद्युते

32

सनत्कुमार उवाच ततः स देवः प्रहसंस्तमुवाच त्रिलोचनः सर्वेषामेव लोकानां मूलं भूलोंक उच्यते

33

तमहं धारयाम्येको लोकानां हितकाम्यया भूलोंके हि धृते लोका: सर्वे तिष्ठन्ति शाश्वता: तस्मात्तिष्ठाम्यहं नित्यमिहैव न तवाज्ञया

34

भागान्दत्वा तथान्येभ्यो दित्सवो मे द्विजातयः ग्रपः स्पृशन्ति शुद्धार्थं भागं यच्छन्ति मे ततः दत्वा स्पृशन्ति भूयश्र धर्मस्यैवाभिवृद्धये

यथा हि देवनिर्माल्यं शुचयो धारयन्त्युत

35

ऋषुचिं स्पृष्टकामाश्व त्यक्त्वापः संस्पृशन्ति च

36

देवानामेवमन्येषां दित्सवो ब्राह्मणार्षभा: भागानप: स्पृशन्ति स्म तत् का परिदेवना

37

तं तु मच्छापनिर्दग्धो विपरीतो नृपाधम: स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि

38

सनत्कुमार उवाच एवं स भगवाच्छप्त्वा ददृशं देवो जगत्पतिः विरराम महातेजा जगाम च यथागतम्

39

चन्द्रदिवाकरवह्निसमाच्चं चन्द्रनिभाननपद्मदलाल्लाटम् गोवृषवाहममेयगुणौघं सततमिहेन्दुवहं प्रशस्ता: स्मः

40

ये इमं दत्तशापाढं देव्या:श्ववाशरीरताम् शृणुयाद्वाथ विप्रान्वा श्रावयीत यतवत: सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात्

1

सनत्कुमार उवाच कदाचित्स्वगृहं प्राप्यं कश्यपं द्विपदां वरम् ऋपृच्छद्धिमवान् प्रश्नं लोके रु्यातिकरं नु किम्

2

केनात्नुयाश्व लोकाः स्यु: रु्यातिश्र परमा मुने तथैव चार्चनीयत्वं सत्सु तं कथयस्व मे

3

कश्यप उवाच ऋपत्येन महाबाहो सर्वमेतदवाप्यते मम ऋ्यातिरपत्येन ब्रह्मयो ऋषिभिश्र ह

४

किं न पश्यसि शैलेन्द्र यतो मां परिपृच्छसि वर्तयिष्यामि तद्यापि यन्मे दृष्टं पुराचल

५

वाराणसीमहं गच्छन्नपश्यं संस्थितं दिवि विमानं स्वनवद्विघमनौपम्यमनिन्दितम्

६

तस्याधस्तादर्तनादे गर्तास्थाने शृङ्गोम्यहम् तानहं तपसा ज्ञात्वा तत्रैवान्तर्हितः स्थितः

७

ऋथागातत्र शैलेन्द्र विप्रो नियमवाड्मुचि: तीर्थाभिषेकपूतात्मा परे तपसि संस्थितः

५

ऋथ स व्रजमानेस्तु व्याघ्रेशाभीषितो द्विजः विवेश तं तदा देशं सा गर्ता यत्र भूदर

८

गर्तायां वीरासतम्बे लम्बमानांस्तदा मुनीन् अप्रश्यदातोः दुःखार्तान्पृच्छतांश्र स द्विजः

१०

के यूयं वीरासतम्बे लम्बमाना ह्यधोमुखा: दुःखिता: केन मोहश्र युष्माकं भवितानघा:

११

पितर ऊचुः: वयं तेड्कृतपुरायस्या पितरः सपितामहाः प्रपितामहाश्र क्लिश्यामस्तव दुष्टेन कर्मणा

१२

नरकोडयं महाभाग गर्तारूपं समास्थितः त्वं चापि वीरासत्मस्त्वयि लम्बामहे वयम्

१३

यावत्त्वं जीवसे विप्र तावदेव वयं स्थिता: मृते त्वयि गमिष्यामो नरकं पापचेतसः

14

यदि त्वं दारसंयोगं कृत्वापत्यं गुणोत्तरम् उत्पादयसि तेनास्मान्मुच्येम वयमेकश:

15

नान्येन तपसा पुत्र न तीर्थानां फलेन च तत्कुरुब्ध महाबुद्धे तारयस्व पितॄभ्यात

16

स तथेति प्रतिज्ञाय ञ्राराध्य च वृषध्वजम् पितॄनात्समुद्धृत्य गङ्गापानप्रचार ह

17

स्वयं च रुद्रदयितः सुकेशो नाम नामतः संमतो बलवांश्रैव रुद्रस्य गङ्गापोडभवत

18

तस्मात्कृत्वा तपो घोरमपत्यं गुणवत्तरम् उत्पादयस्व शैलेञ्र ततः कीर्तिमवाप्स्यसि

19

सनत्कुमार उवाच स एवमुक्तो ऋषिभिः शैलेञ्रो नियने स्थितः तपश्वकार विपुलं येन ब्रह्मा तुष्ट ह

20

तमागत्य तदा ब्रह्मा वरदोडस्मीत्यभाषत बूूहि तुष्टोऽस्मि ते शैले तपसानोनेन सुव्रत

21

हिमवानुवाच भगवन्पुत्रमिच्छामि गुणैः सर्वैरलंकृतम् एतदर्थं प्रयचछस्व यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो

22

ब्रह्मोवाच कन्या भविष्यती शैलेञ्र सुता ते वरवर्र्िनी यस्या: प्रभावात्सकृत कीर्तिमाप्स्यसि पुष्कलाम

ञ्रर्चितः सर्वदेवानां तीर्थकोटीसमावृतः

23

पावनश्रैव पुरषश्र देवाना मपि सर्वतः | ज्येष्ठा च सा भवित्री ते ग्रन्ये चानु ततः शुभे

24

सनत्कुमार उवाच एवंमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत | सोऽपि कालेन शनैश्र्चै मन्त्रयामुपपादयत् | ग्रपर्शामेकपर्णा च तथा चाप्येकपाटलाम्

25

न्यग्रोधमेकपर्णा तु पाटलं चैकपाटला | ग्राश्रिते द्वे ग्रपर्य्यां तु ग्रनिकेता तपोड्चरत् | शतं वर्षसहस्त्राणां दुश्चरं देवदानवैः

26

ग्राहारमेकपर्णेन सैकपर्णा समाचरत् | पाटलेन तथैकेन विदधात्येकपाटला

27

पूर्वीं पूर्वीं सहस्रे तु ग्राहारं तेन चक्रतुः | ग्रपर्यां तु निराहारा तां माता प्रत्यभाषत | निषेधयन्ती ह्य् मेधां मातृस्नेहन दुःखिता

28

सा तथोक्ता तदा मात्र्रा देवी दुश्चरचारिणी | तेनैव नाम्ना लोकेषु विरुध्याता सुरपूजिता

29

एतत्तत्विकुमारीभ्यां जगत्स्थावरजङ्गमम् | एतसां तपसा लब्धं यावदूर्मिर्धरिष्यति

30

तपःशरीरास्तः सर्वास्तस्मो योगबलान्विता | सर्वांश्रैव महाभागाः सर्वाश्र स्थिरयौवनाः

31

ता लोकमातरश्रैव ब्रह्मचारिरिय एव च | ग्रनुगृह्णन्ति लोकांश्र तपसा स्वेन सर्वदा

३२

उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्र्शिनी महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता

३३

दत्तकश्र्शोना तस्याः पुत्रः स भृगुनन्दनः ग्रसितस्तैकपर्णा तु देवलं सुषुवे सुतम्

३४

या तु तासां कुमार्यां तृतीया ह्रेकपाटला पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता तस्यापि शद्बलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजो

३५

उमा तु या मया तुभ्यं कीर्तिता वरवर्र्शिनी ग्रथ तस्यास्तपोयोगात्तैलोक्यमखिलं तदा प्रधूपितं समालद्य ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

३६

ब्रह्मोवाच देवि किं तपसा लोकास्तापयस्यतिशोभने त्वया सृष्टमिदं विश्वं मा कृत्वा तद्विनाशय

३७

त्वं हि धारयसे लोकानिमान्सर्वान्स्वतेजसा ब्रूहि किं ते जगन्मातः प्रार्थितं सम्प्रसीद नः

३८

देव्युवाच यदर्थं तपसो ह्यस्य चरणां मे पितामह जानीषे तत्त्वमेतन्मे ततः पृच्छसि किं पुनः

३९

ब्रह्मोवाच यदर्थं देिव तपसा श्राम्यसे लोकभावन स त्वां स्वयं समागम्य इहैव वरयिष्यति

४०

सर्वदेवपतिः श्रेष्ठः सर्वलोकेश्वरेेश्वरः वयं सदैवा यस्येशे वश्या किंकरवादिनः

41

स देवदेवः परमेश्वरेश्वरः स्वयं तवायास्यति लोकपोडनितकम् उदाररूपो विकृताभिरूपवान्समारूपो न हि यस्स्य कस्यचित्

42

महेश्वरः पर्वतलोकवासी चराचरेशः प्रथमोऽप्रमेयः विनेन्दुना इन्दुसमानवक्त्रो विभीष्यं रूपमिहासिथतोऽग्र्यम्

इति स्कन्दपुराणे एकादशोऽध्यायः

1

सनत्कुमार उवाच ततः स भगवान्देवो ब्रह्मा तामाह सुस्वरम् देवी येनैव सृष्टासि मनसा यस्त्वया वृतः स भरता तव देवेशो भविता मा तपः कृतः

2

ततः प्रदृश्यां कृतवा ब्रह्मा व्यास गिरेः सुताम् जगामादर्शन तस्याः स चापि विरराम ह

3

सा देवी युक्तमित्येवमुक्त्वा स्वस्याश्रमस्य ह द्वारि जातमशोकं वै समुपाश्रित्य संस्थिता

4

ऋथागाञ्ञान्द्रतिलकस्त्रिदशार्तिहरो हरः विकृतं रूपमास्थाय हस्वो बाहुक एव च

5

विभुमनासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः उवाच विकृतास्पद्र देवी त्वां वरयाम्यहम्

6

ऋथोमा योगसंसिद्धा ज्ञात्वा शंकरमागतम् ग्रन्थभावविशुद्धा सा क्रियानुष्ठानलिप्सया

7

तमुवाचाङ्ग्यमानाय्य मध्युपक्रमेगा चैव हि सम्पूज्य ससुरवासीनं ब्राह्मगां ब्राह्मगप्रिय

९

देव्युवा च भगवान् स्वस्नास्मि पिता मे डस्त्यरगो तथा तौ प्रभू मम दाने वै कन्याहं द्विजपुंगव

१०

गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रमध्ययम् से चेद्ददाति मां विप्रं तुभ्यं तद्वोचतं मम

१०

सनत्कुमार उवाच ततः स भगवांदेवस्थैव विकृतः प्रभुः उवाच शै लराजं तमु मां मे यच्छ शै लराट्

११

स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रमथाब्रवीद् भीतः शापाद् धि विमना इदं वचनमब्रवीत्

१२

भगवन्न् अवमन्यामि ब्रह्मशा प्मीदेवतान् मनीषितं तु यत्पूर्वं तच्छृणुष्व महातपः

१३

स्वयं वरो मे दुहितृ भविता विप्रपोजितः वरयेदं स्वयं तत्र स भर् तास्या भवेदिति

१४

सनत्कुमार उवाच तच् छुत्वा शै लवचनं भगवान् गोवृषध्वजः देव्या: समीपमागत्य इदमाह महामनाः

१५

देवी पित्रा तवाज्ञप्तः स्वयं वर इति श्रुतम् तत्र त्वं वरयित्रि यं स ते भर् ता किलानघे

१६

तदापृच्छे गमिष्यामि दुर्लभा त्वं वरानने रूपवन्तं समुत्सृज्य वृषी था मादृशं कथं

सनत्कुमार उवाच

१७

तेनोक्ता सा तदा तत्र भावयन्ती तदीरितम् भावं च रुद्रनिहितं प्रसादं मनसस्थथा

१५

सम्प्राप्योवाच देवेशं मा ते भूदूद्विद्रन्थया ग्रहं त्वां वरयिष्यामि नान्यदूतं कथंचन

१६

ग्रथ वा तेऽस्ति संदेहो मयि विप्र कथंचन इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोरथम्

२०

सनत्कुमार उवाच गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थितम् स्कन्धे शम्भोः समादाय देवी प्राह वृतोदसि मे

२१

ततः स भगवन्देवस्था देव्या वृतस्तदा उवाच तमशोकं वै वाचा संजीवयन्निव

२२

यस्मात्तव सुपुष्पेण स्तबकेन वृतो ह्यहम् तस्मात्त्वं जरया त्यक्तः श्रमरः सम्भविष्यसि

२३

कामरूपः कामपुष्पः कामगो दयितो मम सर्वाभरपुष्पाढ्यश्च सर्ववृक्षफलोपगः

२४

सर्वान्नभद्रदश्वैव ग्रहृस्रव एव च सर्वगन्धद्रवैस्तवं भविष्यसि दृढं प्रियः निर्भयः सर्वलोकेषु चरिष्यसि सुनिर्वृतः

२५

ग्राश्रमं चैवमत्यर्थं चित्रकूटेति विश्रुतम् योडभियास्यति पुरार्थी सोऽश्वमेधमवाप्स्यति यत्र तत्र मृतश्वापि ब्रह्मलोकं गमिष्यति

यश्वात्र नियमैयुक्तः प्राङ्नानसम्यक्परित्यजेत्

26

स देव्यासतपसा युक्तो महाग्रापतिरभवेत्

27

सनत्कुमार उवाच एवमुक्त्वा तदा देव ग्रापृच्छच हिमवत्सुताम् ग्रनतर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वर:

28

सापि देवी गते तस्मभगवत्यमितात्मनि तत एवोमुखी सित्वा शिलायां संविवेश ह

29

उन्मुखी सा गते तस्मिन्महेश्वरे प्रजापती निशेव चन्द्ररहिता स बभौ विमनास्तदा

30

श्रथ श्राव सा शब्दं बालस्यार्तस्य शैलजा सरस्युदकसम्पूर्णे समीपे चाश्रमस्य ह

31

स कृत्वा बालरूपं तु देवदेव: स्वयं शिव: क्रीडाहेतो: सरोमध्ये ग्राहग्रस्तोऽभवत्तदा

32

योगमायामथास्थाय प्रपञ्चोद्ववकारणाम् तदूपं सरसो मध्ये कृत्वेदं समभाषत त्रातु मां कश्रिदेत्येह ग्राहेष हतचेतसम्

33

धिक्कृष्टं बाल एवाहमप्राप्तार्थमनोरथ: यास्यामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मन:

34

शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तोऽपि दु:खित: यथा शोचामि पितरं मातरं च तपस्विनीम्

35

मां श्रुत्वा ग्राहवदने प्राप्तं निधनमुत्सुकौ प्रियपुत्रावेकपुत्रौ प्राणान्नूनं विहास्यत:

36

सनत्कुमार उवाच श्रुत्वा तु देवी तं नादं विप्रस्यार्तस्य शोभना उत्थाय प्रद्रुता तत्र यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः

37

सापश्यदिन्दुवदनां बालकं चारुरूपिणम् ग्राहग्रस्तमथान्तिके तस्थिवानमवस्थितम्

38

सोडपि ग्राहवरः श्रीमान्दृष्ट्वा देवीमुपागताम् तं गृहीत्वा द्रुतं यातो मध्यं सरस एव ह

39

स कृष्णमासतेजस्वी नादमात्तं तदाकरोत् ऋथाह देवी दुःखार्ता बालं दृष्ट्वा महाब्रता

40

ग्राहराज महासत्त्व बालकं होकपुत्रकम् विसृजैनं महादुष्टं निप्रेक्ष्य भीमपराक्रम्

41

ग्रह उवाच यो देवी दिवसे पष्ठे प्रथमं समुपैति माम् स ग्राहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः

42

सोडयं मम महाभागे षष्ठेऽहनि गिरिन्द्रजे ब्रह्मणा विहितो नूनं नैन्न मोद्ये कथंचन

43

देव्युवाच यन्मया हिमवच्छृङ्गं चारितं तप उत्तमम् तेन बालमिमं मुग्ध ग्राहराज नमोऽस्तु ते

44

ग्रह उवाच मा व्ययं तपसो देवी कार्यीः शैलेन्द्रनन्दने नैनं मोचयितुं शक्तो देवराजोडपि स स्वयम्

45

मध्यमीशेन तुष्टेन शर्वेशोग्रेण शूलिना । ग्रामरत्वमवध्यत्वमथ जय बलमेव च ॥

46

स्वयंग्रहणमोक्षाश्र झानं चैवाव्रय पुनः । दत्तं ततो ब्रवीमि त्वां नायं मोक्षमवाप्स्यति ॥

47

ग्रथ वा ते कृपा देवी भूषणं बाले शुभानने । ब्रवीमि यत्कुरु तथा ततः मोक्षमवाप्स्यति ॥

48

देव्युवाच ग्राहाधिप वदस्वाशु यत्सतामविरहितम् । तत्कृतं नात्र संदेहो मान्या मे ब्राह्मणा दृढम् ॥

49

ग्रह उवाच यत्कृतं वै तपः किंचिद्व्रवत्या स्वल्पमन्तशः । तत्सर्वं मे प्रयच्छस्व ततः मोक्षमवाप्स्यति ॥

50

देव्युवाच जन्मप्रभृति यत्पुरारि महाग्राह कृतं मया । तत्ते सर्वं मया दत्तं बालं मुक्त्वा ममाग्रतः ॥

51

सनत्कुमार उवाच प्रज्वाल ततोग्राहस्तपसा तेन बृंहितः । आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यस्तदाभवत् ॥

52

उवाच चेदं तुष्टात्मा देवी लोकस्य धारिणीम् । देवी किं कृतमेतत्ते ग्रनिश्वित्य महाब्रते । तपसो ह्यर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते ॥

53

ग्रहाग्रे तप एतच्च बालं चेमं शुचिस्मिते । तुष्टोऽस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माददामि ते ॥

54

सा त्वेवमुक्ता ग्राहेगा उवाचेदं महाव्रता सुनिश्शित्य महाग्राहं कृतं बालस्य मोच्त्रगाम् न विप्रेभ्यस्तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राझ्मणा मताः

55

दत्त्वा चाहं न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विदितं हि ते न हि कश्चिद्वरो ग्राहं प्रदद्यात पुनरोहते

56

दत्तमेत्तमया तुभ्यं नाददानि हि तत्पुनः त्वय्येव रमतामेतद्वालश्शायं विमुच्यताम्

57

तथोक्तस्तां प्रशस्याथ मुक्त्वा बालं नमस्य च देवीमादित्यसद्व्रासं ततैवान्तरधीयत

58

बालोऽपि सरसस्तीरे मुक्तो ग्राहेग्णा वै तदा स्वप्रलब्ध इवार्थौषस्ततैवान्तरधीयत

59

तपसोऽथ व्ययं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा भूय एव तपः कर्तुमरेभे यत्नमास्थिता

60

कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शंकरः स्वयम् प्रोवाच वचनं व्यास मा कृतास्तप इत्युत

61

मह्यामेतत्तपो देवी तवया दत्तं महाव्रते तैनैवमच्ययं तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा

62

इति लब्ध्वा वरं देवा तपसोऽनव्यमुत्तमम् स्वयंवरमुदीच्यन्ती तस्थौ प्रीतिमुदायता

63

इदं पठेद्यो हि नरः सदैव बालानुभावाचरगां हि शम्भोः स देहभेदं समवाप्य पूतो भवेद्गसस्थस्य कुमारतुल्यः

इति स्कन्दपुराणे द्वादशमोडध्यायः

[ERROR page 50 - NVIDIA client error]

१०

हैमं विमानं सचलत्पताकमारुह्य ग्रामाग्रवरितं ज्वेन

११

मशिप्रदीपोज्ज्वलकुरङलश्र वहचक्रतेनःप्रतिमे विमाने समभ्यगात्कश्यपप्रसूनुरादित्य ग्रामाद्गगनामधारी

१२

पीनाङ्यृषि: सुकृतारुह्यस्तेजोबलाजासट्शुभभावः: दरडं समादाय कृतान्त ग्रामादारुह्य भीमं महिषं ज्वेन

१३

महामहीध्रोच्छ्रयपीठनात्रः स्वर्गादिरवाचितचारुवेषः समीरशः सर्वजगद्भर्ता विमानमारुह्य समभ्यगाद्दि

१४

संतापयन्सर्वसुरासुरेशान्तेजोधिकस्तेजसि सन्निविश्य वह्निः समभ्येत्य सुरेन्द्रमध्ये ज्वलन्प्रतस्थौ वरवेषधारी

१५

नानामशिप्रज्वलिताङ्यष्टिज्जगद्वारन्दव्यविमानमगरचम् ग्रारुह्य सर्वद्रविनाधिपेशः स राजराजस्वरितोऽभ्यगात्तदा

१६

ग्राप्याययन्सर्वसुरासुरेशान्कान्त्या च वेषेण च चारुरूपः ज्वलनमहाररवि चित्ररूपं विमानमारुह्य शशी समागात्तदा

१७

श्यामाङ्यृष्टिः सुवि चितवेषः सर्वस्रगबद्धसुगन्धमाली तान्त्र्य समारुह्य महीध्रकल्पं गदाधरोऽसौ त्वरितं समेतः

१८

तथाश्विनौ देवभिषग्वरो तु एकं विमानं त्वरयाभिरुह्य मनोहरावुज्ज्वलचारुवेषावाजगमतर्देवसदः सुवीरौ

१९

शेषः सहस्त्रं स्फुरदग्निवर्णीं बिभ्रत्स्फटिकानां ज्वलनार्कतेनाः साधीं स नागेर्पैर्महात्मा विमानमारुह्य समभ्यगाद्दि

२०

दितेः सुतानां च महासुरायां वहचक्रशक्रानिलतुल्यभासाम् वरणरूपं प्रविथाय वेषं वृन्दं समागात्पुरतः सुराशाम्

२१

गन्धर्वराजः स च चारुरूपी दिव्यज्ञो दिव्यविमानचारी गन्धर्वसंघैः सहितोऽप्सरोभिः शक्राज्ञया तत् समागाम्

२२

ग्रन्ये च देवान्त्रिदिवोकसेशः पृथक्पृथक्वारुगृह्हीतवेषाः राजगुरुरारुह्य विमानपृष्ठं गन्धर्वयञ्चोरगकिन्नराश्र

२३

शचीपतिस्तत्र सुरेन्द्रमध्ये राजाधिकाराधिकलच्यमूर्तिः राज्ञाबले श्वर्यंकृतप्रमोहो वृथाधिकं यत्नमुपाचकार

२४

हेतुस्त्रिलोकस्य जगत्प्रसूतेर्माता च तेषां सुरासुराधिपां पत्नी च शम्भोः पुरुषस्य धाम्नः गीता पुराणे प्रकृतिः परार्था दत्तस्य कोपाद्दिमवद्रुहं सा कार्यार्थमागात्परमेशपत्नी

२५

एवं यतस्तां न विटुः सुरेशा मोहस्ततस्तान्पर ग्राविवेशा वरार्थमाग्मुरतो विमूढा ईशेन यस्माद्वदिता कृतास्ते

२६

ततः प्रनृत्याभिरथाप्सरोभिर्गन्धर्वसंघैश्र सुगीतशब्दैः स्थितैश्र नानाविधरूपवेषैर्देवासुरादित्यदिवौकसंघैः

२७

विमानपृष्ठे मणिहेमचिते स्थिता चलद्ग्रामरवीजिताझी सर्वर्तुपुष्पां सुसुगन्धमालां प्रगृह्य देवी प्रसभं प्रतस्थे

२८

सनत्कुमार उवाच मालां प्रगृह्य देव्यां तु स्थितायां देवसंसदि शक्रादैरागतेर्देवैः स्वयंबरमुपागतैः

२९

देव्या जिज्ञासया शम्भूभूत्या पत्न्यशिखः शिशुरुत्सृज्यतलसं सुभो विभूः

३०

ग्रकस्मादथ तं देवी शिशुं पन्नगशिखं स्थितं ज्ञात्वा योगसमाधानाज्जहषे प्रीतिसंयुता

३१

ग्रथ सा शुद्धसंकल्पा काऽऽितप्राप्तसत्फला निवृत्तेव तदास्थैः कृतवा हृदि तेमव तु

३२

ततो दृष्ट्वा शिशं देवा देव्या उत्सङ्गवर्तिनम् कोङ्यमन्त्रैः समन्त्र्य चुक्रुधुर्भूशमार्दिताः

३३

वज्रमाकारयत्तस्य बाहुमुत्सृप्य वृत्रहा स बाहुरुत्थिततस्तस्य तथेव समतिष्ठत

३४

स्तम्भितः शिशुरूपेण देवदेवेन शम्भुना वज्रं देवं न शशाक बाहुं चालयितुं न च

३५

भगो नाम ततो देवा ग्रामित्यः काश्यपो बली उत्त्पाप्य मुशलं दीप्तं देवमैच्छद्धिमोहितः तस्यापि भगवान्बाहुं तथैवास्तम्भयत्तदा

३६

शिरः प्रकम्पयन्नृषिगणः सक्रोधस्तमवैदत तस्यापि शिरसो देवः खालित्यं प्रचकार ह

३७

पूषा दन्तान्दशनदतः शर्वमैदत मोहितः तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शम्भुना

३५

यमस्य स्तम्भितो दण्डस्तेजो वह्नेः शशेः प्रभा बलं वायोस्थानीयेऽसौ तस्मिन्सर्वदिवौकसाम् बलं तेजश्व योगं च तथैवास्तम्भयद्विभुः

३८

ग्रथ तेषु स्थितेष्वेवं मन्युमत्सु सुरेषु तु ब्रह्मा परमसंविग्रो ध्यायनमास्थाय सादरम् बबुधे देवदेवेशमुमोत्सङ्गसमास्थितम्

स बुद्ध्वा परमेशानं शीघ्रमुत्थाय सादरम्

४०

ववन्दे चरणौ शम्भोस्तुवद्वृपितामहःपौराणैः सामसंगीतैः पुराणार्थैर्गुह्यानामभिः

४१

ग्रजस्त्वममरौ देव स्रष्टा हर्ता विभुः परःप्रधानपुरुषस्तत्त्वं ब्रह्म ध्येयं तदात्मकम्

४२

ग्रमृतं परमात्मा च ईश्वरः कारणं महत्ब्रह्मकृत्प्रकृतेः स्रष्टा सर्वसूक्ष्मपरमेश्वरः

४३

इयं च प्रकृतिद्देवी सदा ते सृष्टिकारङ्गम्पत्नी रूपं समास्थाय जगत्कारङ्गमागता

४४

नमस्तुभ्यं सदेशन देव्या श्री सदा नमःप्रसादात्तव देवेश नियोगाद्य मया प्रजा:

४५

देवद्वासे इमे सृष्टा मूढास्वद्यैागमोहिताःकुरु प्रसादमेतेषां यथापूर्व भवन्त्वमे

४६

तत् एवं तदा ब्रह्मा विज्ञाप्य परमेश्वरंस्तम्भितान्सर्वदेवांस्तानिदमाह महाद्युतिः

४७

मूढाः स्थ देवताः सर्वे नैवं बुध्यत शङ्करं देवदेवमिहायातं ममैवोत्तप्तिकारङ्गम्

४८

ग्रयं रुद्रो महादेवः शर्वो भीमः कपर्दिमान्उग्र ईशान ग्रात्मा च ग्रजः शंकर एवं च

४९

देवदेवः परं धाम ईश पशुपतिः पतिःजगत्स्रष्टा जगद्वद्त्री जगत्संस्थितिकारङ्गम्

गच्छध्वं शरणं श्रीमेवमेवामरेश्वराः

40

साधी मयैव देवेशं परमात्मानमव्ययम्

41

ततस्ते स्तम्भिता: सर्वे तथैव त्रिदिवौकस: | प्रशेमुर्मनसा सर्व भावशुद्धेन चेतसा

42

श्रथ तेषां प्रसन्नोऽभूद्वेदवेदो महेश्वर: | यथापूर्वं चकाराशु देवतानां तनूस्तदा

43

तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वदेवनिवारणे | वपुष्क्कार देवेशस्य परममद्भुतम् तेजसा यस्य देवास्ते चतुरप्रार्थयन्विभुम्

44

तेभ्य: परमकं चक्षु: स्वपुरूद्धष्टिशक्तिमत् | प्रादात्परमदेवेश: ऋपश्यंस्ते तदा प्रभुम्

45

ते दृष्ट्वा परमेशानं तृतीयेनैव धारिणाम् | ब्रह्माद्या नेमिरे तूर्ण सर्व एव सुरेश्वर:

46

तस्य देवी तदा हस्ता समलं त्रिदिवौकसाम् | पादयो: स्थापयामास स्वागमालाममितद्युत:

47

साधु साध्वति सम्प्रोच्य देवतास्ते पुनर्विभुम् | सह देव्या नमस्कृत्य शिरोभिर्रभूतलाश्रितै:

48

श्रथास्मिन्नन्तरे व्यासो ब्रह्मा लोकोपतिस्तमह: | हिमवन्तं महाशैलमिदमाह महाद्युति:

49

श्लाघ्य: पूज्यश्च वन्द्यश्च सर्वेषां नस्त्वमद्य हि | शर्वेषा सह सम्बन्धो यस्य तेऽद्भुतयं महान् | क्रियतां चाशु उद्धार: किमर्थं स्थीयते परम्

६०

ततः प्रगाम्य हिमवांस्तं देवं प्रत्यभाषत त्वमेव कारणं देव येन शर्वादयं मम

६१

प्रसादः सहसोत्पन्नो हेतुश्चापि त्वमेव हि उद्राहं तु यथा यादृक्दृधधात्स्व पितामह

६२

तत एव वचः श्रुत्वा गिरिराज्ञः पितामहः उद्राहः क्रियतां देव इति देवमुवाच ह तमाह शंकरो देवं यथेष्टमिति लोकपः

६३

तत्त्वज्ञान्न ततो व्यास ब्रह्मणा कल्पितं पुरम् उद्धाहार्थं महेशस्य नानारत्नोपशोभितम्

६४

रत्नानि मणयश्चित्रा हिम मौक्तिकमेव च मूर्तिमन्त उपागम्य श्रलंचक्रुः पूरत्तमम्

६५

चित्रा मारकती भूभिः सौवर्यास्तभ्भशोभिता भासवत्स्फटिकभित्तीभीरिमुक्ताहारप्रलम्बिता

६६

तस्मिंश्च्छिवपुरे रम्ये उद्धाहार्थं विनिर्मिते शुशुभे देवदेवस्य महेशस्य महात्मनः

६७

सोमादित्यौ समं तत्र भासयन्तौ महामहीं सौरभेयं मनोरम्यं गन्धमाग्राय मारुतः प्रववौ सुखसंस्पर्श ईशे भक्तिं प्रसादयन्

६८

समुद्रास्तत्र चत्वारः शक्राद्याश्र सुरोत्तमाः देवनद्यो महानद्यः सिद्धा मुनय एव च

६९

गन्धर्वाप्सरसः सर्वे नागा यत्ताः सरास्साः गुह्यकाः खेचराश्चानये किंनरा देवचारणाः

70

तुम्बुरुनारद हाहा हूहू चैव तु सामगा: रत्नान्यादाय वाद्यांश तत्राजग्मुस्तदा पुरम्

71

ऋषय: कृत्स्नशस्त्र वेदगीतांस्तपोधना: पुरयान्वैवाहिकान्मन्त्राझेपु: संहृष्टमानसा:

72

जगतो मातर: सर्वा देवकन्यााश्च कृत्स्नश: गार्यन्त हर्षिता: सर्वा उद्वाहे परमेष्ठिन:

73

ऋतव: षट् समं तत्र नानागन्धसुखावहा: उद्वाह: शंकरस्येति मूर্তिमन्त उपस्थिता:

74

नीलजीमूतसंघातमन्द्रध्वानप्रहर्षिते: केकायमानै: शिखिभिर्ृत्यमानैश सर्वश:

75

विलोलपङ्कलस्पष्टविद्युज्ज्वलेखावभासिता कुमुदापीतशुक्लाभिर्बलाकाभिश्व शोभिता

76

प्रत्यग्रसंजातशिलीन्धकन्दला लताद्रुमाभ्युदतचारुपल्लवा शुभाम्बुधाराप्रभयप्रबोधितैर्मदालसैर्भकगरेैश नादिता

77

प्रियेषु मानोन्नतमानसानां सुनिश्चितानामपि कामिनीनाम् मयूकेकाभिरुतै: चषेन मनोहरैर्मानविभ्रमकर्त्री

78

तथा त्रिवर्गोज्ज्वलचारुमूर्तिना शशाङ्लेखाकुटिलेन सर्वत: पयोदसंघातसमोपरि वर्तिना महेन्द्रचापेन भृशं विराजिता

79

विचित्रपुष्पसस्पर्शात्सुगन्धिर्धिग्धनाबुसम्पर्कतया सुशीतलै: विकम्पयन्ती पवनैर्मनोहरै: सुराझनानामलकावली: शुभा:

५०

नरीचीता सादरमुत्सुकाभिरिनिश्वासधूमं पथिकाञ्जनाभिः

५१

हंसनूपरशब्दाढ्या समुन्नतपयोधरा चलद्विद्युल्लताताकाझी स्पष्टपद्मविलोचना

५२

श्रसितजलदवृन्दैर्वानविस्रस्तहंसा विमलसलिलधारापतनम्रोतालाग्रा सुरभिकुसुमरेगुकससर्वाञ्जशोभा गिरिदुहितृविवाहे प्रावृडागाडिभूत्ये

५३

मेघकश्युकनिर्मुक्ता पद्मकोशोदृततस्तनी हंसनूपरनिहादा सर्वम्यदिगन्तरा

५४

विस्तीर्णपुलिनश्रेणी कूजत्सारसमेखला प्रफुल्लेन्दीवराभोगविलोचनमनोहरा

५५

पक्वबिम्बाधरपुटा कुन्ददन्तप्रहासिनी नवश्यामालताश्यामरोमराजिपरिष्कृता

५६

चन्द्रांशुहारवयङ्ग सौधौरःस्थलसर्पिणा प्रह्लादयन्ती चेतांसि सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

५७

समदालिकुलोद्रीतमधुरस्वरभाषिणी चलत्कुमुदसंघातचारुकुङ्डलशोभिनी

५८

रक्ताशोकाग्रशाखोस्थपल्लवाढ्युलिधारिणी तत्पुष्पसंचयमयैवासोभिः समलंकृता

५९

रक्तोत्पलाग्रचरणा जातीपुष्पनखावली कदलीस्तम्भचारूरुः शशाङ्कवदना तथा

६०

पद्यकज्जलकसम्पक्तुपवनाग्रकरे: सुरान् प्रेम्णा स्पृशन्ती कान्तेव शरदागान्मनोरमा

61

निर्मुक्तासितमेघकडुकपुटा पूर्वेन्दुबिम्बानना नीलाम्भोजविलोचनारविन्दमुकुलप्रोद्बुद्धचारुस्तनी नानापुष्परजःसुगन्धपवनप्रह्वादिनी चेतसां तत्रागात्कलहंसनूपुरवा देव्या विवाहे शरत्

62

श्रत्यर्थशिलतलाम्बुभिः प्लावयत्का गिरेः शिलाः ऋतू शिशिरहेमन्तावाजगमतुरतिद्युती

63

ताभ्यामृतुभ्यां प्राप्ताभ्यां हिमवान्स नगोत्तमः प्रालेयचूर्णवर्षिभ्यां त्रिपुरं रौप्य इवाबभौ

64

तेन प्रालेयवर्षेण घनेन स हिमाचलः ऋग्गाधेन तदा रेजे क्षीरोद इव सागरः

65

हिमस्थानेषु हिमवन्नाशयामास पादपान् साधूपचारान्सहसा कृतार्थ इव दुर्जनः

66

प्रालेयपटलच्छन्नः शृङ्गैः स शुशुभे नगः छत्रैरिव महाभोगैः पारडरेः पृथिवीपतिः

67

पारडराग्नि विशालानि श्रीमन्ति सुभगानि च तुङ्गानि चाद्रिशृङ्गाणि सौधानीव चकाशिरे

68

तस्याचलेन्द्रस्य दरीष्वतीव विचित्रसारङ्कुलाकुलासु प्रालेयधारा: शशिपादगौरा गोस्तनीधारा इव संनिपेतुः

69

बहकुसुमरजोभिरुत्कराढ्या हिमकणासङ्कसुशीतला: समीरा: वपुरमरगणेश्वराम्बराश्चि प्रतनुतमानि शनैरिवकम्पयन्तः

100

निर्धूतरूद्धानिलशीतदोषः प्रोद्बुद्धनचूताङ्कुरकर्पूरः वसन्तकालश्र् तमद्रिपुत्रीसेवार्थमागाद्दिमवन्तमाशु

१०१

तस्मिन्नृतावद्रिसुताविवाहसिषेवया तं गिरिमभ्युपेते प्रादुर्बभूवः कुसुमावतंसः समनत्तः पादपगुल्मषण्डैः

१०२

ववुः सुगन्धाः सुभगाः सुशीता विचित्रपुष्पाग्ररजोर्ज्ज्वलाङ्गाः मनोभवोद्रेककराः सुराशां सुराङ्गनानां च मुहुः समीराः

१०३

स्वच्छाम्बुपूर्णाश्र तथा नलिन्यः पद्मोत्पलानां मुकुलैरुपेताः ईषत्समुद्धिन्नपयोधाराग्रा नार्यो यथा रम्यतमा बभूवुः

१०४

ऋतुः स्वभावाद्व मदोद्धवात् फुल्लासु शाखासु नीलीनपत्नाः चेतोभिरामं त्रिदशाङ्गनानां पुंस्कोकिलाश्रातिकलं विनेदुः

१०५

नात्युष्णशीतानि सरःपयांसि किञ्जल्कचूर्णैरः कपिलीकृतानि चक्राहयुग्मैरुपनादितानि पपुः प्रहृष्टाः सुरदन्तिमुख्याः

१०६

प्रियङ्गुशीततरवश्वेताश्चाप प्रियङ्गवः तर्जयन्त इवान्योन्यं मञ्जरीभिःश्वेतकाशिरे

१०७

हिमशुक्लेषु शुज्जेषु तिलकाः कुसुमोत्कराः शुशुभे कार्यमुदिश्य वृद्धा इव समागताः

१०५

फुल्लाशोकलतास्तत्र रेजिरे शालसंसृता�ः कामिन्य इव कान्तानां करठालम्बितमूर्तयः

१०८

समदालिकुलोद्रीतलताकुसुमसंचयाः परस्परं हि मालत्यो भाषन्त्य इव रेजिरे

११०

नीलानि नीलाम्बुरुहैः पर्यांसि गौराग्नि गौरेश्र सनालदण्डैः रक्तेश्र रक्तानि भूषं कृतानि मत्तद्विरेफार्धविदृष्टपत्रैः

हैमानि विस्तीर्णजलेषु केशुचित्तिन्निरन्तरं मारकतानी केशुचित्

११९

वैदूर्यनालानि सरःसु केषुचिद्रजझिरे पधवनानि सर्वतः

११२

वाप्यस्त्राभवनतटम्याः कमलोत्पलभूषिताःः नानाविहगसंघुष्ट हेमसोपानपङ्क़यः

११३

धृतराशि तस्य तु गिरौः कार्शिकौः सुपुष्पितःः समुच्छ्रितान्यविरलेर्हैमानीव बभुर्‌मुने

११४

ईषदुद्दीप्तकुसुमैः पाटलैश्रापि पाटलाःः सम्बभूवर्दिशः सर्वाः पवनाकम्पिमूर्तिभिः

११५

कृष्णाज्ञानादिशृङ्गाभा नीलाशोकमहोरुहाःः गिरो वर्‌वृधरे फुल्लाः स्‌पर्धंयेव परस्परम्

११६

चीरुवाकविधुष्टानि किंशुकानां वनानि च पर्वतस्य नितम्बेषु सर्वेष्वेवाभिजझिरे

११७

तमालगुल्मैस्तस्यारसीच्छोभा हिमवतस्तदा नीलजीमूतसंघातैर्निलीनैरिव सन्धिषु

११५

निकामपुष्पैः सुविशालशाखैः समुच्छ्रितैस्तैश्रम्पकपादपैश्च प्रमत्तपुङ्‌स्कोकिलसम्प्लानैर्हिमाचलोऽतिव तदा रराज

११६

श्रुत्वा शब्दं ऋतुमदकं सर्वतः कोकिलानां चेष्टत्पत्त्राः सुमधुरस्ते नलिनकरेण्ठा विनन्दुःः तेषां शब्दैरुपचितबलः पुष्पचापेप्सुहस्तःः सञ्जीभूतस्त्रिदशवरनिता वेध्रुमग्जेष्वनन्‍‌झःः

१२०

पटसूर्यातपश्रापि प्रायः सोष्याजलाशयःः देवीविवाहसेवार्थ ग्रीष्म ग्रागाद्विमाचलम्

१२१

स चापि तरुभिस्तत्र बहुभिः कुसुमोत्कैरैः शोभयामास श्रृङ्गाणि प्रालयाद्रे समन्ततः

१२२

तस्यापि च ऋतुत्रस्त्र वायवः सुमनोहराः ववुः पाटलविस्तीर्णकदम्बार्जुनगन्धिनः

१२३

वाप्यः प्रफुल्लपद्मौघाः केसरारुग्मूर्तयः ग्रभवृस्तटसंघुष्टकलहंसकदम्बकाः

१२४

तथा कुरवकाश्रापि कुसुमापराड्मूर्तयः सर्वेषु जङ्गु श्रेष्ठेषु भ्रमरावलिसेविताः

१२५

बकुलाश्र नितम्बेषु विशालेषु महीभृतः उत्सर्जर्मनोज्ञानि कुसुमानि समन्ततः

१२६

इति कुसुमवाटीत्रसवृक्षादिविविधैः हिमगिरितनयाविवाहभूतये षडपययुक्रन्तवो मुनिप्रवीर

१२७

तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वभतसमागमे नानावाद्यशताकीर्णे ब्रह्मा मम पिता स्वयम्

१२५

शैलपुत्रीमलंकृत्य योग्याभरैः सम्पदा पुरं प्रवेशयामास स्वयमादाय लोकधृक्

१२६

ततस्तु पुनरेवेशं ब्रह्मा व्यजापयद्विभुम् हविर्युहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः

१३०

तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः यद्यदिषं सुरेशान तत्कुरुष्व यथेप्सितम् कर्तास्मि वचनं सर्व ब्रह्मांस्तव जगद्गुरो

१३१

ततः प्रगम्य हष्तात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः। हस्तं देवस्य देव्या च योगबन्धे युयोज ह

१३२

ज्वलनं च स्वयं कृत्वा कृताज्ञलिमुपस्थितं श्रुतिगीतैर्महानत्रैर्मूर्तिमदिरुपस्थितेः

१३३

यथोक्तविधिना हत्वा सर्पिस्तद्मृतं च हि तृश्णं तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रददिग्राम्

१३४

मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितः सर्वदेवतेः सुतेश मानसेः सर्वेः प्रहृष्टेनान्तरात्मना वृत्ते उद्वाहाकाले तु प्रशस्तनाम वृषध्वजम्

१३५

योगेनैव तयोर्व्यास तदोमापरमेशयोः उद्वाहः स परो वृत्तो यं देवा न विदु: क्वचित्

१३६

इति ते सर्वमाख्यातं स्वयंवरमिदं शुभं उद्वाहश्रैव देवस्य श्रूयत: परमाद्भुतम्

इति स्कन्दपुराणे नाम त्रयोदशोऽध्यायः

स्कन्दपुराण १४

१

सनत्कुमार उवाच ग्रथ वृत्ते विवाहे तु भवस्यामिततेजसः प्रहर्षमतुलं गत्वा देवाः सहपितामहाः तुष्टवर्वांग्भिरिष्टाभिः प्रगमन्तो महेश्वरम्

२

नमः पर्वतलिङ्गाय पर्वतेशाय वै नमः नमः पवनवेगाय विरूपायाजिताय च

३

नमः क्लेशविनाशाय दात्रे च शुभसम्पदाम् नमो नीलशिखरडाय ग्रह्मिकापतये नमः

४

नमः पवनरूपाय शतरूपाय वै नमः नमो भैरवरूपाय विरूपनयनाय च

५

नमः सहस्रनेत्राय सहस्रचरणाय च नमो वेदरहस्याय वेदाङ्गाय नमो नमः

६

विष्टम्भनाय शक्रस्य बाहोर्वेदाङ्गुराय च चराचराधिपतये शमनाय नमो नमः

७

सलिलेशयलिङ्गाय युगान्ताय तिलिङ्गिने नमः कपालमालाय कपालस्थिगिरिशे नमः

५

नमः कपालहस्ताय दण्डित्रुशे गदिने नमः नमस्त्रैलोक्यवाहाय सम्प्लोकरथाय च

८

नमः खट्वाङ्गहस्ताय प्रमथाधिपराय च नमो यज्ञशिरोहेत्रे कृष्णाकेशापहारिणे

१०

भगनेत्रनिपाताय पूष्णो दन्तहराय च नमः पिनाकशूलासिखड्गमुद्गरधारिणे

११

नमोऽस्तु कालकालाय तृतीयनयनाय च ऋनकान्तकृते चैव नमः पर्वतवासिने

१२

सुवर्णरतसे चैव सर्पकुण्डलधारिणे वाडवलेयोगनाशाय योगिनां गुरवे नमः

१३

शशाङ्कादित्यनेत्राय ललाटनयनाय च नमः श्मशानरतये श्मशानवरदाय च

नमो दैवतनाथाय त्र्यम्बकाय नमो नमः

14

ऋशनீशतहासाय ब्रह्मरयायाजिताय च

15

गृहस्थसाधवे नित्यं जटिने ब्रह्मचारिगे नमो मुरडार्थंमुरडाय पशूनां पतये नमः

16

सलिले तापमानाय योगेश्वर्यपदाय च नमः शान्ताय दान्ताय प्रलयोत्पत्तिकारिगे

17

नमोऽनुग्रहकर्त्रे च स्थितिकर्त्रे नमो नमः नमो रुद्राय वसवे श्रादित्यायाश्विने नमः

18

नमः पितृडथ साध्याय विश्वदेवाय वै नमः नमः शर्वाय सर्वाय उग्राय वरदाय च

19

नमो भीमाय सेनान्ये पशूनां पतये नमः शुचये रोरहास्याय सद्योजाताय वै नमः

20

महादेवाय चित्राय नमश्शित्ररथाय च प्रधानाय प्रमेयाय कार्याय करशाय च

21

पुरुषाय नमस्तेऽस्तु पुरुषेच्छाकराय च नमः पुरुषसंयोगप्रधानगुश्कारिगे

22

प्रवर्तकाय प्रकृते: पुरुषस्य च सर्वश: कृताकृतस्य संवेत्टे फलसंयोगदाय च

23

कालज्ञाय च सर्वत्र नमो नियामकारिगे नमो वैषम्यकर्त्रे च गुणानां वृत्तिदाय च

24

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते भूतभावन शिवः सौम्यः सुखोदृष्टं भव सोमो हि नः प्रभो

24

सनत्कुमार उवाच एवं स भगवान्देवो जगत्पतिरुमापतिः स्तूयमानः सुरैः सर्वैरमरानिदमब्रवीत्

25

दृष्टं सुखश्र सौम्यश्र देवानामस्मि भो सुराः वरं वृणु यथेष्टं च वतास्मि बदतांभः

26

ततस्ते प्रहषताः सर्व ऊचुः सब्रह्मकाः सुराः तवैव भगवन्हस्ते वर एषोडवतिष्ठताम् यदा कार्यं तदा नस्त्वं दास्यसे वर्मीfप्सितम्

27

एवमस्त्वति तानुक्त्वा विसृज्य च सुरान्हरः लोकांश्र प्रमथैः सार्धं विवेश भवनं ततः

28

यस्तु हरोत्सवमजुद्यते गायति देवतवप्रसमनतं सोऽप्रतिरूपपगोशेरसमोना दैवतपथ्यमत्य सुखी स्वात्

29

सनत्कुमार उवाच पाराशर्य स्तवं हीदं श्रृणुयाद्यः पठेत वा स स्वर्गलोको देवेैः पूज्यतेsमरराडिव

इति स्कन्दपुराणे चतुर्दशमोडध्यायः

स्कन्दपुराण १५

1

सनत्कुमार उवाच प्रविष्टे भवनं देवे सुपविष्टे वरासने स बहिर्मनसथः कूरेो देवं वेदुमनाभवत्

2

तमनाचारसंयुक्तं दुरात्मानं कुलाधमं लोकान्सर्वांस्तापयानं सर्वेष्वकरुणात्मकम्

ऋषीणां विद्नकर्तारं नियमांनां व्रतेः सह

३

चक्राहयस्य रूपेण रत्या सह तमागतम्

४

ग्रथाततायिनं व्यास वेदुकामं सुरेश्वरम् । नयनेन तृतीयेन सवज्ञं तमवैचत ॥

५

ततोऽस्य नेत्रजो वाडिर्ज्वालामालासहस्तवान् । संवृत्य रतिभर्तारमहत्सपरिच्छदम् ॥

६

स दद्यमानः करुणामतोऽक्रोशत विश्वरम् । प्रसादयंश्र तं देवं पपात स महीतले ॥

७

ग्राशु सोऽग्रिपरीताङ्गो मन्मथो लोकतापनः । पपात भस्मसाद्देव चाग्नौन समपद्यत ॥

८

पत्नी तु करुणां तस्य विललाप सुदुःखिता । देवं देवो च दु:खार्ता ग्रयाचत्करुणायती ॥

९

तस्याश्रु करुणां श्रुत्वा देवो तो करुणात्मको । ऊचतुस्तां समालोक्य समाश्वास्य च दु:खिताम् ॥

१०

दग्ध एष ध्रुवं भद्रे नास्योत्पत्तिरिहेष्यते । ग्रशरीरेऽपि ते काले कार्यं सर्वं करिष्यति ॥

११

यदा तु विष्णुर्भविता वसुदेवसुतः शुभे । तदा तस्य सुतोऽयं स्यात्पतिस्ते स भविष्यति ॥

१२

सनत्कुमार उवाच । ततः सा तं वरं लब्ध्वा कामपत्नी शुभानना । जगामेष्टं तदा देशं प्रीतियुक्ता गतक्लमा ॥

सनत्कुमार उवाच

१३

एवं दगध्वा स कामं तु शंकरो मूढचेतसम् प्रोवाच हिमवत्पुत्रीं भक्त्या मुनिवरस्य ह

१४

वसिष्ठो नाम विप्रेन्द्रो मां कृत्वा हृदि तप्यते तस्याहं वरदानाय प्रयास्यामि महाब्रते

१५

एवमुक्त्वा स देवीनं तु भक्तिप्रीत्या तदा विभुः जगाम तप्यतोऽभ्याशं वसिष्ठस्य मुनेः प्रभुः

१६

ततो मुनिवरश्रेष्ठं वरिष्ठं तपतां वरम् वसिष्ठमृषिशार्दूलं तप्यमानं परं तपः

१७

पूर्वं वर्षसहस्रे तु जलमानमिवानलम् उवाच भगवान्वाचा बृहिकिं ते ददानि ते ददामी दिव्यं चञ्चुते पश्य मां सगणां द्विज

१८

दृष्ट्वा स तु तमीशानं प्रहाम्य शिरसा प्रभुम् शिरस्यझलिमाधाय तुष्टाव हषिताननः

१९

वसिष्ठ उवाच नमः कनकलिङ्गाय वेदलिङ्गाय वै नमः नमः सहस्रलिङ्गाय वहिलिङ्गाय वै नमः

२०

नमः पुराणलिङ्गाय श्रुतिलिङ्गाय वै नमः नमः पवनलिङ्गाय ब्रह्मलिङ्गाय वै नमः

२१

नमस्त्रैलोक्यलिङ्गाय दाहलिङ्गाय वै नमः नमः पर्वतलिङ्गाय स्थितिलिङ्गाय वै नमः

२२

नमो रहस्यलिङ्गाय समद्रोपोर्ध्वलिङ्गिने नमः सर्वार्थलिङ्गाय सर्वलोकाङ्ङलिङ्गिने

२३

नमोऽस्वव्यक्तलिङ्गाय बुद्धिलिङ्गाय वै नमः नमोऽहङ्कारलिङ्गाय भूतलिङ्गाय वै नमः

२४

नम इन्द्रियलिङ्गाय नमस्तन्मात्रलिङ्गिने नमः पुरुषलिङ्गाय भावलिङ्गाय वै नमः

२५

नमः सर्वार्थलिङ्गाय तमोलिङ्गाय वै नमः नमो रजोर्ध्वलिङ्गाय सत्त्वलिङ्गाय वै नमः

२६

नमो गगनलिङ्गाय तेजोलिङ्गाय वै नमः नमो वायूर्ध्वलिङ्गाय शब्दलिङ्गाय वै नमः

२७

नमो ऋक्‌स्तुतलिङ्गाय यजुर्लिङ्गाय वै नमः नमस्तेऽथर्वलिङ्गाय सामलिङ्गाय वै नमः

२८

नमो यज्ञोर्ध्वलिङ्गाय यज्ञलिङ्गाय वै नमः नमस्तेऽनन्तलिङ्गाय देवानुगतलिङ्गिने

२९

दिश नः परमं योगमपत्यं मत्तसं तथा ब्रह्म चैवात्मयं देव शमं चैव परं विभो ग्रह्नयत्वं च वंशस्य धर्में च मतिं च नयाम

३०

सनत्कुमार उवाच एवं स भगवानव्यास वसिष्ठेनामितात्मना स्तूयमानस्ततोऽथ तुष्टश्रेदं तमब्रवीत्

३१

भगवानुवाच तुष्टस्तेऽहं ददान्येतत्तव सर्वं मनोगतम् योगां च परं सूक्ष्ममतनयं सर्वकामिकम्

पौत्रं च त्वत्समं दिव्यं तपोयोगबलान्वितम्

३२

ददानि ते ऋषिश्रेष्ठ प्रतिभास्यन्ति चैव ते

३३

दमः शमस्थथा कीर्तिस्तुष्टिरक्रोध एव च नित्यं तव भविष्यन्ति ग्रामरत्वं च सर्वशः

३४

अवध्यत्वमसत्त्वञ्च मन्त्रयत्वं च सर्वदा वंशस्य चान्नतिं विप्र धर्मे च रतिरव्यया बूहि चान्यानपि वन्ददामि ऋषिसत्तम

३५

भगवन्न्विदितं सर्व भविष्यं देवसत्तम न स्यादिति ततथा देव यथा वा मन्यसे प्रभो

३६

भविष्यं नान्यथा कुर्वादिति मे निश्श्रिता मतिः श्रह कर्ता भविष्यस्य कथं कुयाददैन्यथा

३७

तथा तन्नात्र संदेहो विहितं यद्यथा मया तस्माट्टेडनुग्रहं कर्तुं भूतः पुत्रस्त्वाव्ययः

३५

एवमुक्त्वा ततो देवः कपर्दी नीललोहितः पश्यतस्तस्य विप्रेषः द्वागादनतरधीयत

इति स्कन्दपुराणे पञ्चदशमोऽध्यायः

स्कन्दपुराण १६

१

वरान्स लब्ध्वा भगवान्वसिष्ठोऽस्मत्पितामहः कं पुत्रं जनयामास ग्रातमनः सदृशद्युतिम्

सनत्कुमार उवाच

2

तेनासौ वरदानेन देवदेवस्य शूलिनः | ग्रारन्धत्यामजनयत्तपोयोगबलान्वितं ब्रह्मिष्ठं शक्तिनामानं पुत्रं पुत्रशताग्रजं

3

तस्य बाल्यात्प्रभृत्येव वासिष्ठस्य महात्मनः | परेषां चेतसो भक्त्या भवद्भीः शिष्यवृद्वृजे

4

स कदाचिदपत्यार्थमाराधयदुमापतिं | तस्य तुष्टो महादेवो वरदोऽस्मीत्यभाषत

5

अथ दृष्ट्वा तमीशानमिदमाहानतन्नः | केन स्तोष्यामि ते देव यसत्वं सर्वजगत्पतेः सर्वान्धारयसे लोकानात्मना समयाद्विभो

6

त्वमेव भोक्ता भोज्यं च कर्ता कार्यं तथा क्रिया उत्पादकस्तथोत्पादः उत्पत्तिश्चैव सर्वशः

7

ग्रात्मानं पुत्रनामानं मम तुल्यं गुऐर्विभो इच्छामि दत्तं देवेश एष मे दीयतां वरः

8

सनत्कुमार उवाच | तमेवंवदिनं देवः प्रहस्य वदतां वरः उवाच वचसा व्यास दिशः सर्वा विनादयन

9

त्वयाहं याचितः शक्त्या स च ते संभविष्यति त्वत्तः सर्ववेदज्ञस्त्वदीयो मुनिपुङ्गव

10

बीजातमा च तथोद्भूतः स्वयमेवाडSत्मना | बीजात्मना न भवति परिIामान्तरं गतः

एवं स ग्रात्मनात्म वः संभूतोडपत्यसंज्ञितः

11

स्वेनात्मना न भविता परिशामान्तरं गतः

12

सनत्कुमार उवाच एवंमुक्त्वा तु तं देवः प्रहस्य च निरीक्ष्य च जगाम सहसा योगी ग्रहदृश्वत्मतिद्युतिः

13

तस्मिन्नते महादेवे शक्तिस्तव पितामहः वचस्तत्परिनिश्शिन्त्य एवमवेत्यमन्यत

14

ग्रथ कालेऽतिमहति समतीते शुभवते तपसा भावितश्रापि महतामग्रिसमप्रभः ग्रदृश्यन्त्यां महाप्रज्ञ ग्रादधे गर्भमुत्तमम्

15

तस्यामप्तनसत्त्वायां राजा कल्पषपादृशिम् भत्नयामास संबन्धो रक्षसा हतचेतनः

इति स्कन्दपुराणे षोडशाऽध्यायः

स्कन्दपुराण १७

1

व्यास उवाच कसमात्स राजा तमृषिं चखाद तपसान्वितम् रक्षसा स किमर्थं च हतचेताभवन्नृपः

2

सनत्कुमार उवाच वसिष्ठयाज्यो राजासीन्नाम्ना मित्रसहः प्रभुः सदासक्त्रो बलवान्द्रचन्द्रसमद्युति:

3

तमागम्योचिवाऽऽक्तिश्शरिष्ये दीक्ष्तितो वतम् तत्र मे निशि राजेन्द्र सदैव पिशिताशनम्

4

इहागतस्य यच्छस्व शुचि सर्वगुणान्वितम् अप्रतीकारसंयुक्तमेकान्त एव च

६

एवमस्त्वति तेनोक्तो जगाम स महामना: ग्रथास्यान्तर्हितं रक्षो नृपतेर्भवत्तदा नाज्ञापयत्तदा सूदं तस्यार्थे मुनिसत्तम ॥

६

गतेsथ दिवसे तात संस्मृत्य प्रयतातवान् सूदमाहूय चोवाच प्रातवत्स नराधिप: ॥

७

सौदास उवाच मयामृतवसो प्रातगुरुपुत्रस्य धीमतः पिशितं सम्प्रतीज्ञातं भोजनं निशि संस्कृतम् तत्कुरुब्ध तथा त्वि्रं कालो नो नात्यगाद्यथा

५

स एवमुक्त: प्रोवाच सूदोडमृतवसुस्तदा राजंस्वया नो नाक्यातं प्रागेव नरपुंगव साम्प्रतं नास्ति पिशितं स्तोकमप्यभिकाडितम्

८

पिशितस्यैव चाल्पत्वाद्रहूनां चैव तदुजाम् श्रमितस्य प्रदानाच्च न किंचिदवशिष्यते ॥

१०

राजोवाच जाने सर्वोपयोगं च जाने चादुष्टतां तव जाने स्तोकं च पिशितं कार्यं चेद तथाविधम् मृगयतां पिशितं द्वि्रं लब्धव्यं यत्र मन्यसे

११

सनत्कुमार उवाच एवमुक्तोsमृतवसु: प्रयत्नं महदास्थित: पिशितं मृगयन्सम्यिनाप्यविन्दत कर्हिंचित्

१२

यदा न लब्धवान्मांसं तदोवाच नराधिपम् गत्वा निशि महाराजमिदं वचनमर्थवत्

१३

राजन्न पिशितं त्वंस्त पुरेऽस्मिञ्जुचि कहिंचित् मृगयन्न्परिखिन्नोऽसि शार्धि किं करवाणि ते

१४

सनत्कुमार उवाच स एवमुक्तः सूदेन तस्मिन्काले नराधिपः नोवाच किंचित्तं सूदं तूष्णींमेव बभूव ह

१५

तदनतरमभिप्रेत्य विश्वामित्रसमीरितः रात्रासो रुधिरो नाम संविवेश नराधिपम्

१६

रात्रसा स तदाविष्टो रुधिरेण दुरात्मना उवाच सूदं शनकैः कर्म्ममूले महाद्युतिः

१७

गच्छ यत्किंचिदानीय मांसं मानवमन्ततः गार्दभं वाप्यथौत्रं वा सर्व संस्कर्तुमर्हसि

१८

किमसौ ज्ञास्यते रात्रौ त्वया भूयश्र संस्कृतम् रसवद्रन्धवद्दैव दिप्रमेव समाचर

१९

सनत्कुमार उवाच स एवमुक्तस्तेनाथ मानुषं मांसमाददे राजापकारिगो व्यास मृतोत्सृष्टस्य कस्यचित्

२०

ऋथार्धरात्रसमये भास्कराकारवर्चसम् शतानलसमप्रख्यमुपश्यन्मुनिसत्तमम्

२१

स तमध्येऽग्नि पादेन ग्रासनाग्रचवरेण च समर्चयित्वा विधिवदन्नमस्योपपादयत्

२२

स तदन्नं समानीतं समालभ्य महातपाः चुकोप कुपितश्शाह पार्थिवं प्रदहन्निव

23

पार्थिववाधम विप्रायां भोजनं राज्ञसোচितम् न दीयते विधिज्ञेन त्वं तु मामवमन्यसे

24

यस्मात्वं राज्ञसमिदं मह्यं दित्ससि भोजनम् तस्माच्च कमेशां तेन पुरुषादो भविष्यसि

25

सनत्कुमार उवाच एवमुक्तस्तु तेजस्वी राजा संचिन्त्य ततदतदा उवाच क्रोधरक्तान्तो राज्ञसाविष्टचेतनः

26

पुरुषादो भवेत्येवं मामवोचद्रवान्यत: ततस्त्वां भक्षयिष्यामि भ्रातृभिः सहितं द्विज

27

भक्षयित्वा विशुद्ध्यर्थं मुक्तशापस्ततः परमं चरिष्यामि तपः शुद्धं संयतेन्द्रियसंहतिम् पित्रा तवाभ्यनुज्ञातः स्वर्गे वत्स्ये यथेप्सितम्

1

सनत्कुमार उवाच ततः स राजा स्वं राज्यमुत्सृज्य सह भाय्रया वनं विवेश तत्राभूतपुरुषादो महाबलः

2

सोडभद्नयत तत्नाग्रे शक्तिमेव महामुनिम् ततः भातृशतं तस्य वसिष्ठस्यैव पश्यतः

3

ततः पुत्रवधं घोरं दृष्ट्वा ब्रह्मसुतः प्रभुः नोत्ससर्ज तदा क्रोधं वसिष्ठः कौशिकं प्रति पुत्रशोकेन महता भूमेवान्वकीर्यत

४

स बद्ध्वा महतीं करठे शिलां ब्रह्मसुतः प्रभुः । नद्यामात्मानमुत्सृज्य शतधा सादरवद्ययात् शतदूरित तां ग्राह्मुनियः संशितव्रता:

५

पुनः पाशैर्दैर्बद्ध्वा ग्रन्थस्यामसृजदश्शी तस्यां विपाशः सवृत्तां विपाशां सोऽभिववन्दत

६

ततोऽटटवीं समासाद्य निराहारो जितेन्द्रियः । वायुभक्षास्तदा तस्थौ स्वयं देहं परितापयन्

७

अ्रथ श्रुश्राव वेदानां ध्वनिमेकस्य सुस्वरम् । श्रधीयानस्य तत्राशु ध्यानमेवान्वपद्यत

५

अ्रथैनं चारुर्वाङ्गी पीनोन्नतपयोधरा । उपतस्थेऽग्रतः पत्नी शक्तेर्दीनाननेन च

८

तामुवाच कृत्तस्वं वै कस्यैप श्रीयते ध्वनि: । सोऽवाच दीनया वाचा रुदती श्वशुरं तदा

१०

अ्रदृश्यन्त्युवाच यदैव सुतदुःखेन निर्गतोडस्याश्रमादुरो । तदाप्रभृत्येवादृश्या भगवान्तमनुव्रता

११

श्रधीयानस्य चैवायं ध्वनि: पुत्रस्य ते विभो । उदरस्थस्य ते सुनोर्मां दुःखे त्वं मनः कृत्था:

१२

सनत्कुमार उवाच इदानामस्ति मे वत्से जीविताशोति सोऽब्रवीत् । ज्ञान्तिं धृतिं च संस्थत्य प्रययावाश्रमं मुनि:

तदाश्रमपदं गच्छन्पथि राजानमैच्छत्

13

वसारुधिरदिग्धाझूं सौदासं रक्तलोचनम्

14

ग्रभिद्रवन्तं वेगेन मन्त्रैरस्तम्भयन्तमुनि: ततोऽस्य निर्गतः कायाद्रक्तः परमदारुणः

15

उवाच चैनं दुश्चिन्तनं त्वां सद्योन्यवम् दग्धेन च त्वया किं मे गच्छ मुक्तोडसि दुर्‌मते

16

ततः स मुक्तो दीनात्मा राक्षः कूरकर्मकृत् प्रणाम्य शिरसा भीतो जगाम कुशिकान्तिकम्

17

गते निशाचरे राजा प्रयाम्य शिरसा मुनिम् प्रसादयामास तदा स चोवाचेदमर्थवत्

18

न दोषस्तव राजेन्द्र रक्तसाधिष्ठितस्य वै कृतान्तेन हताः पुत्रा निमित्तं तत्र राक्षसः

19

प्रशाधि राज्यं राजेन्द्र पितृपैतामहं विभो बूहि किं वा प्रियं तेऽद्य करोमि नरपुंगव

20

राजोवाच इच्छामि भगवान्पुत्रं त्वयोत्पादितमच्युत देव्यामस्यां महासत्वं तत्कुरु त्व मम प्रियम्

21

सनत्कुमार उवाच एवमस्त्वत्यथोक्वासौ तस्यां पन्थां महाब्रतः पुत्रं च शोशकं नाम जनयामास निर्वृतः

22

तं शोशकं ततो राज्ये स्वं पुत्रमभिषिच्य सः जगाम वनमेवाशु सभार्यस तपसि स्थितः

23

वसिष्ठस्यापि कालेन शक्तिः पुत्रः प्रतापवान् । ग्रदृश्यन्त्यां सम्भवत्पुत्रो नाम्ना पराशरः

24

वसिष्ठं तु तदा धीमांसतमतेवाभ्यमन्यत । तात तातेति च मुहुर्व्याजहार पितृगुरुम्

25

ततः कदाचिद्द्विज्ञाय भक्तितं रत्नसा शुचिम् । पितरं तपसा मन्त्रैरीज रत्नःक्रतौ तदा

26

तत्र कोटीः स पश्याश्रद्धसां कूकरकर्मगाम् । जुहावामौ महातेजस्ततो ब्रह्माभ्यगादद्भुतम्

27

सुतमभ्येत्य सम्पूज्य वसिष्ठसहितः प्रभुः । ऋषिभिर्देवतैश्चैव इदमाह पराशरम्

28

देवतास्ते पतन्ति स्म यज्ञेमन्त्रपुरस्कृतैः । ऋष्ट्रं स्थानमेतद्विद् देवानामाद्यमीडशम्

29

सह देवैर्हि सर्वाल्लोकान्धद्यामि पावकैः । दग्ध्वान्यान्प्रथयिष्यामि तत्र लोकान्न संशयः

30

तस्यैव गौरवात् वाक्यं श्रुत्वा देवः पितामहः । उवाच श्लद्गया वाचा सान्त्वयन्स्तमिदं वचः

31

कृतमेतन्न सदेहो यथा बूषे महामते । ज्ञातव्यं सर्वमेतत्तु ग्रस्मत्प्रियचिकीर्षया

३२

यैस्ते पिता महाभाग भक्तितः सह सोदरैः त एवाग्रौ च होतव्या विश्वामित्रस्य पश्यतः अन्येषां स्वस्ति सर्वत्र देवानां सह राक्षसैः

३३

तस्य संकल्पसंतमो मन्युमूलमुदाहरत् वसिष्ठस्य महाभाग त्वं निर्वारय पुत्रक

३४

देवा: प्राज्ञलय: सर्वे प्रयेमुस्ते महामुनिम् ऋषयश्चैव ते सर्वे वाग्भिस्तुष्टुःविरे तदा

३५

ततस्तेषां महातेजा वचांसि प्रत्यपूजयत् विश्वामित्रस्य मिष्टमिदं प्रोवाच सुस्वरम्

३६

य एषां ब्राह्मणो वापि क्षत्रियो वा दुरात्मवान् राक्षसां पद्मनास्थाय प्रतिकांर करिष्यति

३७

तमप्यत्रापि संक्रुद्धस्तपोयोगबलान्वितः विहत्य तपसो योगाद्दोषे दीप्ते विभावसौ

३८

सनत्कुमार उवाच ततो देवाः सगन्धर्वाः पितामहपुरःसराः प्रभावं तस्य तं ज्ञात्वा पराशरमपूजयन्

३९

हतेपु च ततस्तेषु राक्षसेषु दुरात्मसु संहार तः सतं ब्रह्मगौणुमते तदा

४०

सनत्कुमार उवाच य इमं श्राद्धकाले वा दैवे कर्मणि वा द्विजान् श्रावयीत शुचिर्भूत्वा न तं हिंसन्ति राक्षसाः

पराशरस्येदमदीनसभ्भवं विशुद्धवाकर्मविधानसम्भवम्

1

एवं तव पिता व्यास रत्नःसत्नं समाहरत् समापयित्वा च पुनस्तपस्तेपे च भास्वरम्

2

तमागत्य वसिष्ठस्तु तपसा भास्करद्युतिम् उवाच प्रीतिसम्पन्नमिदमर्थवदद्वयम्

3

पितरः पुत्रकामा वै तपः कृत्वातिदुश्चरम् पुत्रमृत्यादयन्निति स्म तपोज्ञानसमन्वितम्

4

क्रियं नः संततिं चैव ज्ञानवांस्तपसान्वितः करिष्यति गतिं चैव इति वेदविदो विदुः

5

स त्वं तपोन्वतश्श्रेष्ठे ज्ञानवान् यशसांवितः पुत्रः पुत्रवतां श्रेष्ठो विहीनः प्रजया विभो

6

तस्मात्पितॄणामानृण्यं गच्छ व्रतवतां वर सुतमृत्यादय निप्रमाधिकं सम्मेव वा

7

स एवमुक्तस्तेजस्वी वसिष्ठेनामितात्मना मैनाकं पर्वतं प्राप्य तपस्तेपे सुदुश्चरम्

8

तस्य कालेन महता तपसा भावितस्य तु उमापतिवरं प्रादात्स च वव्रे सुतं शुभम्

९

स लब्धवरग्रामस्य ययाचे पुत्रकारणात् त्रेतं सुपरिशुद्धं च स्वपुत्रो यत्र सम्भवेत्

१०

सम्भमनदाशराजस्य दुहितृत्वमुपागता्म पितृकन्या̐ ततः कालीमपश्यदिव्यरूपपीसीम्

११

मत्त्सीगर्भसमुत्पन्नां वसोर्ïजाशनात्पुरा श्रद्धिकाम्पस्सः श्रेष्ठां ब्रह्मतेjomयीं शुभाम्

१२

तस्यां स जनयामास वरं दत्त्वा महातपाː भवन्तं तपसां योनि श्रौतस्मार्तप्रवर्तककम्

१३

तव पुत्रोऽभव झापि शुको योगविदां वरः तस्य पुत्राश्र चत्वारः कन्या चैक सुमध्यमा

१४

व्यास उवाच कथम् वैरं सम्भवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः कथम् चापगतं भूय एतदिच्छामि वेदितुम्

१५

सनत्कुमार उवाच पराशरे तु गर्भस्थे विप्रत्वं गाधिजे गते सरस्वत्यां कुरुक्षेत्रे द्रूयोरप्याश्रमौ तयोः

१६

तत्र वैरमनुस्मृत्य विश्वामित्रेण धीमता मिष्टतस्तु वसिष्ठस्य हतं पुत्रशतं ऋषा

१७

मुनिरप्याह तत्रासौ विश्वामित्रः प्रतापवान् सरस्वतीमथैकान्ते वसिष्ठं मे महापगे स्रोतसा महता̐ निप्य सायमानमिहानय

सैवमुक्ता तु तं गत्वा वसिष्ठं प्राह दुःखिता

15

यदुक्तवांस्तु गाधेयः स चोवाच महानदीम्

16

एवं कुरु महाभागे मां नयस्व यथेप्सितम् मा ते क्रूरः स गाधेयः शापं दद्यादुदुसरम्

20

सनत्कुमार उवाच गाधेयस्य ततः सा तु जुहुतोग्रिं दिवाकरे मध्यं प्रापेडनयदेगाद्वासिष्ठं स्तोत्रसा शुभा

21

तं दृष्ट्वापहतं व्यास स्तोत्रसा मुनिसत्तमम् उवाच च्छद्मना यस्माद्रेगनापहृतस्व्वया तस्मात्त्वं कर्मशानेन सासृकोया भविष्यसि

22

विश्वामित्रेऽ सा शपा नदी लोकसुखप्रदा श्रवहरुद्रधिं चैव मांसमेदस्थैव च

23

ग्रथ तीर्थप्रसङ्गेन मुनिभिः समुपागतेः ग्रनुग्रहः कृतस्तस्या येन स्वच्छजलाभवत्

24

महतस्तपसः शक्त्या कालेन महता तदा वसिष्ठस्य च तां ज्ञात्वा स ऋषिपुङ्गवः

25

विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठे वैरमत्यजत् एवं तो वैरमन्योन्यं जहतुर्मुनिसत्तमौ

26

सनत्कुमार उवाच य इमं श्रृणुयात्रित्यं ब्रह्मग्नावउरावयीत वा स दुस्स्तराशि दुर्गाणि तरत्यशान्तपौरुषः

27

हीपौरुषौदार्यविहारसक्तैः समन्वितः सोज्ज्वलचारुवेषः भवेद्ध सर्वामरराजतुल्यस्त्रिपिष्टपे क्रीडति चेच्छया स्वयम्

२५

एवं तद्भवदृच्यास विश्वामित्रवसिष्ठयोः वैरं समापं लोकानां हितार्थं पुनरेव च

इति स्कन्दपुराणे ऊनविंशतितमोऽध्यायः

१

व्यास उवाच उमाहरो तु देवेशौ चक्रतुर्यच्च संगतौ तन्मे सर्वमशेषेण कथयस्व महामुने

२

सनत्कुमार उवाच उमाहरो तु संगम्य परस्परमनिन्दितौ शालङ्स्थान्वये विप्रं युयुजाते वरेण ह

३

स चाप्ययोनिजः पुत्र ग्राराध्य परमेश्वरम् रुद्रेश समतां लब्धवा महाग्रापतिरभौत्

४

व्यास उवाच कथं नन्दी समुत्पन्नः कथं चाराध्य शंकरम् समनत्वमगाच्छभिः प्रतीहारत्वमेव च

५

सनत्कुमार उवाच ग्रभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् तस्याभूच्छिलकैर्वृतः शिलादस्तेन सोऽभवत्

६

ग्रप्रश्यललम्बमानांस्तु गर्तायां स पितृन्द्विजः विच्छिन्नसंततीन्सोऽरे निरयं वै प्रपेतुषः

७

तैरुक्तोऽपत्यकामैस्तु देवं लोकेशमनव्ययम् ग्राराधय महादेवं सुतार्थं द्विजसत्तम

५

तस्य वर्षसहस्रेण तप्यमानस्य शूलधृक् शर्वः सोमो गंवृतो वरदोडस्मीत्यभाषत

६

तं दृष्ट्वा सोममीशेशं प्रहृतः पादयोरिंभोः हर्षगद्गदया वाचा तुष्टाव विभुधेश्वरम्

१०

नमः परमदेवाय महेशाय महात्मने स्रष्ट्रे सर्वसुरेशानां ब्रह्मणे पतये नमः

११

नमः कामाझनाशाय योगसम्भवहेतवे नमः पर्वतवासाय ध्यानगम्याय वेधसे

१२

ऋषीणां पतये नित्यं देवानां पतये नमः वेदानां पतये चैव योगिनां पतये नमः

१३

प्रधानाय नमो नित्यं तत्त्वायामरसंस्तुतिः वरदाय च भक्तानां नमः सर्वगताय च

१४

तन्मात्रेन्द्रियभूतानां विकाराणां गुणैः सह स्रष्ट्रे च पतये चैव नमश्र प्रभविष्णावे

१५

जगतः पतये चैव जगत्स्रष्ट्रे नमः सदा प्रकृतेः पतये नित्यं पुरुषात्परगामिने

१६

ईश्वराय नमो नित्यं योगगम्याय रंहसे संसारोत्पत्तिनाशाय सर्वकामप्रदाय च

१७

शरशय्याय नमो नित्यं नमो भस्माझरागिणे नमस्तेऽग्र्योग्रहस्ताय तेजसां पतये नमः

सूर्यानिलहुताशाम्बुचनद्राकाशधराय च

15

स्थिताय सर्वदा नित्यं नमस्त्रैलोक्यवेधसे

16

स्तोतव्यस्य कुतो देव विश्रामस्तव विद्यते यदा हेतुस्त्वमेवास्य जगतः स्थितिनाशयो:

20

प्रश्रयस्य देवेश लज्जाश्र शरणार्थिन: प्रसादं परमालम्ब्य वरदो भव विश्वकृत्

21

सनत्कुमार उवाच यः स्तोत्रमेतदखिलं पठते द्विजन्मा प्रातः शुचिर्नियमवान्पुरतो द्विजानाम् तं ब्रह्मराक्षसनिशाचरभूतयक्षा हिंसन्ति नो द्विपदपन्नगपूनाश्र

22

ततः स भगवान्देव: स्तूयमानः सहोमया उवाच वरदोऽस्मीति बूहि यत्ते मनोगतम्

23

तमववन्दे देव शैलादड्भ्यचयत्तदा उवाच चेदं देवेशं स वाचा सड्रमानया

24

भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि देयो वरश्र मे इच्छाम्यात्मसं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम्

25

एवमुक्तस्ततो देव: प्रीयमाणोऽस्त्रिलोचन: एवमस्त्वति तं प्रोच्य तत्रैवान्तरधीत

26

गते तस्मिन्महेष्वासे ऋषि: परमपूजित: स्वमाश्रममुपागम्य ऋषिभ्योऽड्कथयत्तत:

27

तैः प्रशस्तस्ततश्शैव कालेन मुनिसत्तम यियत्सुर्यजभूमिं स्वां लाञ्छनेन चकर्ष ताम्

तस्यां तु कृष्णमार्गायां सीतायां तत्समुत्थित:

२५

संवर्तकानलप्रभयः कुमारः प्रत्यदृश्यत

२६

स तं दृष्ट्वा तथोद्धूतं कुमारं दीप्तेजसम्‌ । रात्रासोडयमिति ज्ञात्वा भयान्नोपससार तम्‌

३०

कुमारोऽपि तथोद्धूतः पितरं दीप्तेजसम्‌ । उपासर्पत दीनाात्मा तात तात इति चाब्रवीत्‌

३१

स तातेत्युच्यमानोऽपि यदा तं नाभ्यनन्दत । ततो वायुसतमाकाशे शिलादं प्राह सुस्वरम्‌

३२

वायुरुवाच । शालझ्ञायन पुत्रस्ते योडसौ देवेन शम्भुना । ग्रायोनिजः पुरा दत्तः स एष प्रतिनन्दय

३३

यस्मान्नन्दीकृतस्तेन सदैव द्विजसत्तम । तस्मान्नन्दीति नाम्नायं भविष्यति सुतस्तव

३४

सनत्कुमार उवाच । ततः स वायुवचनान्नन्दनं परिषस्वजे । गृहीत्वा चाश्रमं स्वेन सोडनयतुष्टिवर्धनम्‌ । चूडोपनयनादीनि कर्माण्यस्य चकार सः

३५

कृत्वा चाध्यापयामास वेदान्साझ्ञानशेषतः । श्रायुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं शब्दलक्षणम्‌

३६

हस्तिनां चरितं यद्वा नरनार्योःश्र लल्ज्ञागम्‌ । शिल्पानि चैव सर्वाणि निमित्तज्ञानमेव च

३७

भूतग्रामचिकित्सां च मातृणां चरितं च यत्‌ । भुजंगानां च सर्वेषां यद्य किंचिद्विचेष्टितम्‌

35

दत्तः शुचिरदीना्मा प्रियवागनसूयकः | सर्वलोकप्रियोनित्यं मनोनयननन्दनः ॥ ३५ ॥

36

तस्याथ सप्तमे वर्षे ऋषी दिल्यौ तपोधनौ | ग्रामं समनुप्राप्तौ शिलादस्य महौजसौ ॥ ३६ ॥

40

तावभ्यर्च्य यथान्यायं शिलादः सुमहातपाः | सुखासीनौ समालद्य ग्रासनैः परमार्चितौ ॥ ४० ॥

41

मित्रावरुणनामानौ तपोयोगबलान्वितौ | ग्रभिज्ञौ सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ ४१ ॥

42

ताभ्यामनुज्ञातश्रैव निषसाद वरासनैः | उपविष्टस्ततः प्रीत इष्टाभिवाग्भिरस्रुवत ॥ ४२ ॥

43

ताभ्यां पृष्टश्र क्चित्ते पुत्रस्तुष्टिप्रदः शुभः | स्वाध्यायनियतः क्चिदधर्मस्य संततिः ॥ ४३ ॥

44

क्चिन्न वृद्धान्बालो न गुरून्वाप्यवमन्यते | क्चिन्नियमवान्श्रैव क्चित्तुष्टिप्रदः सताम ॥ ४४ ॥

45

स एवमुक्तस्तेजस्वी शिलादः पुत्रवत्सलः | उवाच गुणवन्सम्पकुलवंशविवर्धनः ॥ ४५ ॥

46

तमाहूय स तुष्ट्य्चा तु पुत्रं नन्दिनमच्युतम् | तयोः पादेषु शिरसा ग्रप्रणतयत नन्दिनम ॥ ४६ ॥

47

तौ तु तस्याशिषं देवौ प्रयुङ्क्ते धर्मनित्यताम् | गुरुशुश्रूषये भावं लोकांश्रैव तथानयान ॥ ४७ ॥

45

सनत्कुमार उवाच शिलादस्तामथालच्य ग्राशिषं देवयोसतदा विसृज्य नन्दनं भीतः सोऽपृच्छदृपिसत्तमौ

46

शिलाद उवाच भगवन्तावृषी सत्यौ गते शो सर्वदोहिनाम् किमर्थं मम पुत्रस्य दीर्घमायुरुभावपि प्रयुक्तवन्तौ सम्यकु नाशिषं मुनिसत्तमौ

47

मित्रावरुणावूचतु: तवैष तनयस्तात श्र्ल्पायु: सर्वसंमतः ऋतोडन्यददृशमेकं वै जीवितं धारयिष्यति

48

सनत्कुमार उवाच ततः स शोकसंतमो न्यपतद्भुवि दुःखितः विसृज्य ऋषिशादूलावेकाकी विललाप च

49

तस्य शोकार्द्रिलपतः स्वरं श्रुत्वा सुतः शुभः नन्द्यागात्तमथापश्यत्परं दुःखितं भृशम्

50

नन्द्युवाच केन त्वं तात दुःखेन दूयमानः प्ररोदिषि दुःखं ते कुत उद्दूतं ज्ञातुमिच्छाम्ययं पितः

51

शिलाद उवाच पुत्र त्वं किल वर्षशा जीवितं समग्रहास्यसि ऊचतुस्तावृषीत्येवं ततो मां कृच्छ्रमाविशत्

52

नन्द्युवाच सत्यं देवनृषी तात न तावनृतमूचतु: तथापि तु न मृत्युमे प्रभविष्यति मा शुच:

56

किं तपः किं परिज्ञानं को योगः कः श्रमश्र ते येन त्वं मृत्युमुद्युक्तं वर्जयिष्यसि कथ्यताम्

57

न तात तपसा मृत्युः वर्ज्योऽयिष्ये न विद्ययामहादेवप्रसादेन मृत्युञ्जेष्यामि नान्यथा

58

द्रष्ट्यामि शंकरं देवं ततो मृत्युर् मे भवेत् नष्टे मृत्यौ त्वया सार्धं चिरं वत्स्यामि निर्वृतः

59

मया वर्षसहस्रेण तपस्तप्वा सुदुश्चरम्महादेवः पुरा दृष्टो लब्धस्त्वं मे यतः सुतः

60

भवांस्तु वर्षशतेन तपसा नातिभावितः कथं द्रष्टा महादेवमेतदिच्छामि वेदितुम्

61

न तात तपसा देवो दृश्यते न च विद्ययाशुद्धेन मनसा भक्त्या दृश्यते परमेश्वरः

62

त्वया विसृष्टो गत्वाहमचिरेण त्रिलोचनम् दृष्टा तात न संदेहो विसृजाशु ततस्तु माम्

63

तिष्ठन्तं मां यमोऽभ्येत्य पश्यतस्तेऽभिसंमतम् न हिंस्ति तथा तस्मादितस्तात व्रजाम्यहम्

64

तिष्ठन्तं वा शयानं वा धावन्तं पतितं तथान प्रतीच्छति वै मृत्युरिति बुद्ध्वा शमं व्रज

६५

ग्रवतीर्य जलं दिव्यं भावं शुद्धं समास्थितः: ग्रभ्यस्य रौद्रमध्यानं ततो हृद्यामि शंकरम्

६६

जपतश्वापि युक्तस्य रुद्रभावार्पितस्य च न मृत्युुकाला बहवः करिष्यन्ति मम व्यथाम्

६७

सनत्कुमार उवाच तमेवंवादिनं मत्या ब्रुवागं शुद्धया गिरा व्यसर्जयददीनात्मा कृच्छ्रातपुं महातपा:

६५

ग्रभिवन्द्य पितुः पादौ शिरसा स महायशा: प्रददिगं समावृत्य सम्र्रतस्थेऽतिनिश्चितः

६६

ग्रभिवाद्य ऋषीन्सर्वान्स ददृचुरुदारधी: मुनिः स देवमगमत्ततिहरं हरम्

इति स्कन्दपुराणे विंशतितमोऽध्याय:

१

सनत्कुमार उवाच निर्गतोडथ ततो नन्दी जगाम सरितां वराम् भुवनामिति विश्रुयातां सर्वलोकसुखावहाम्

२

तां प्रविश्य ततो धीमानेकाग्रो हृदमास्थितः: स जजाप तदा रुद्रनृत्योर्भीतः समाहितः

३

जपता तेन ततैव तत्परेगा तदाशिषा कोटिरेका यदा जप्ता तदा देवस्तुतोष ह

४

तमागत्याह भगवाच्छर्व उग्रः कर्पिदमान् नन्दिंस्तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वृणु यथेप्सितम्

४

उवाच प्रष्टो भूतवा प्रश्नतर्तिहरं हरम्‌ । द्वितीयां जमुमिच्छामि कोटिं भगवतां विभो एवमस्त्वति देवेष्टि प्रोच्यागच्छद्यथागतम्‌

६

सनत्कुमार उवाच । सङ्कवर्तीति ततो भूत्वा प्रयतात्मा तथैव ह जजाप कोटिमन्यान् तु रुद्रमेवानुचिन्तयन्‌

७

द्वितीयायां ततः कोट्यां सम्पूर्णायां वृषध्वजः । ग्रभ्याजगाम तं चैव वरदोड्मीत्यभाषत

५

स प्राह भगवन्कोटिं तृतीयामपि कालहन्‌ जमुमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादादहं विभो

६

एवमस्त्वति भूरोडपि भगवान्प्रत्युवाच ह उक्त्वा जगाम स्वं वेइम देव्याः सह महाद्युतिः

१०

ततस्तृतीयां रुद्राणां कोटिमन्यान् जजाप ह युगान्तादित्यसङ्काशस्तत् सम्भवदुद्रिजः

११

तस्य कोटीत्रये व्यास समापे ज्वलनत्विषः । सोमः सह गऐर्देवस्तं देशमुपचक्रमे

१२

स तं करेण संगृह्य उद्धृत्य सलिलाच्च ह संमृजानोडग्रहस्तेन ननन्दं कालहाब्रवीत्‌

१३

देव उवाच । शैलादे वरदोऽहते तपसानेन तोषितः साधु जन्म त्वया धीमनूहि यत्ते मनोगतम्‌

शैलादिरुवाच

14

जपेयं कोटिमन्यान्तु भूयोडपि तव तेजसा वरमेतद् वृणे देव यद् तुष्टोऽसि मे विभो

15

भगवानुवाच किं ते जपेन भूयोडपि तुष्टोऽस्मि तव सर्वथा यद्यत्वं वृणुषे कामं सर्वं तत्त्वप्रददाति ते

16

ब्रह्मत्वमथ विष्णुत्वमिन्द्रत्वमथ वायुताम् आदित्यो भव रुद्रो वा बृहि किं वा ददानी ते

17

सनत्कुमार उवाच स एवमुक्तो देवेन्द्र शिरसा पादयोरन्तः तुष्टाव पुरकामाझ्कृतुपर्वतानाशनम्

18

नन्द्युवाच नमो देवातिदेवाय महादेवाय वै नमः नमः कामाझ्नाशाय नीलकण्ठाय वै नमः

19

नमस्तुषितनाशाय त्रिलोक्यदहनाय च नमः कालोग्रदरडाय उग्रदरडाय वै नमः

20

नमो नीलशिखरडाय सहस्रशिरसे नमः सहस्रपाणये चैव सहस्रचरणाय च

21

सर्वतःपाशिपादाय सर्वतोऽक्षिमुखाय च सर्वतःश्रुतेये चैव सर्वमावृत्य तिष्ठते

22

नमस्ते रुक्मवर्गाय तथैवातीन्‍द्रियाय च नमः कनकलिङ्गाय सर्वलिङ्गाय वै नमः

नमश्शन्द्रार्कवर्गाय योगेशायाजिताय च

23

पिनाकपाणये चैव शूलमुद्ररपाणये

24

गदिने खड्गिने चैव परशुधराय च रथिने वर्मिणे चैव महेष्वासाय वै नमः

25

नगत्रिशूलहस्ताय उग्रदण्डधराय च नमो गशाधिपतये रुद्राय पतये नमः

26

नमः सहस्रनेत्राय शतनेत्राय वै नमः ग्रादित्यानां च पतये वसूनां पतये नमः

27

नमः पृथिव्या: पतये ग्राकाशपतये नमः नमः स्वर्लोकपतये उमाया: पतये नमः

28

नमो योगाधिपतये सर्वयोगप्रदाय च ध्यानिने ध्यायमानाय ध्यानिभ: सस्तुताय च

29

मृत्यवे कालदण्डाय यमाय च महात्मने देवाधिपतये चैव दिव्यसंहननाय च

30

यज्ञाय वसुदानाय स्वर्गायाजन्मदाय च सवितre सर्वदेवानां धर्मायानेकरूपिणे

31

ग्रमृताय वरेशाय सर्वदेवस्तुताय च ब्रह्माश्रि शिरोहेतॄ यज्ञस्य च महात्मनः

32

त्रिपुरग्र्राय चोग्राय सर्वाशुभहराय च उमादेहार्धरूपाय ललाटनयनाय च

33

महिषान्धकभेत्त्राय स्त्रे वै परमेष्ठिने ब्रह्मणो गुरवे चैव ब्रह्मणो जनकाय च

34

कुमारगुरवे चैव कुमारवरदाय च हलिने मुषलग्र्नाय महाहासाय वै नमः

35

मृत्युपाशोग्रहस्ताय तत्त्वकब्रह्मसूत्रिणे सविद्युद्धनवाहाय तथैव वृषभायिने

36

हिमवदद्रिन्ध्यवासाय मेरुपर्वतवासिने कैलासवासिने चैव धनेश्वरसखाय च

37

विष्णोर्देहार्धदत्ताय तस्यैव वरदाय च सर्वभूतसमज्ञाय सर्वभूतानुकम्पिने

38

ग्रन्थभूताधिभूताय प्राणिनां जीवदाय च मनसे मन्यमानाय ऋतिमानाय चैव हि

39

बुध्यमानाय बुद्धाय दृष्ट्रे वै चक्षुषे नमः नमस्ते स्पर्शयित्ने च तथैव स्पर्शनाय च

40

नमस्ते रसयित्रे च तथैव रसनाय च नमो घ्राणाय घात्रे च श्रोत्रे श्रोत्राय चैव हि हस्तिने चैव हस्ताय तथा पादाय पादिने

41

नमोऽस्त्वानन्दकर्त्रे च ग्रानन्दाय च वै नमः वाचेऽथ वाग्मिने चैव तन्मात्राय महात्मने

42

सूक्ष्माय चैव स्थूलाय सत्याय रजसे नमः नमस्त्र तमसे नित्यं त्रेतज्ञायाजिताय च

43

विष्णावे लोकतन्त्राय प्रजानां पतये नमः मनवे सप्तऋषये तथ्यमानाय तापिने

44

ब्रह्मण्णायाथ शुद्धाय तथा दुर्वाससे नमः: शिल्पिने शिल्पनाथाय वितुषे विश्वकर्मणे

45

क्षत्रये भृगवे चैव तथैवाऽऽडिरसे नमः: पुलहाय पुलस्त्याय क्रतुद्नानलाय च

46

धर्माय रुचये चैव वसिष्ठाय नमोडस्तु ते भूताय भूतनाथाय कुष्माण्डपतये नमः

47

तिष्ठते द्वते चैव गायते नृत्यतेsडपि च ग्रव्यायाप्यवध्याय ग्रजरायामराय च

48

ग्रन्थायायव्यायैव तथाप्रतिहताय च ग्रनावेश्याय सर्वेषां दूश्यायादृश्यरूपिणे

49

सूक्ष्मेऽभ्यश्रोप सूक्ष्माय सर्वगाय महात्मने नमस्ते भगवञ्रूपन्न नमस्ते भगवञ्छिव नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते लोकभावन

50

न मे देवाधिपत्येन ब्रह्मत्वेनाथवा पुनः न विष्णुत्वेन देवेशा नापीनद्रत्वेन भूतप इच्छाम्ययहं तवेशान गन्तव्यं नित्यमङ्गयम्

51

नित्यं त्वां सगणां साम्बं प्रसन्नं सपरिच्छदम् दृष्टुमिच्छामि देवेश एष मे दीयतां वरः

52

त्वं नो गति: पुरा देव त्वं चैवार्तायानं प्रभु: शरणां च त्वमेवाथ नान्यं पश्यामि कहिंचित्

53

त्वया त्यक्तस्य चाशु विनाशो नात्र संशय: ग्रन्यानां गतिं न पश्यामि यस्या ग्रात्यन्तिकं शुभम्

54

ग्रनुरक्तं च भक्तं च त्वत्परं त्वद्‌पाश्रयम्‌ । प्रतीच्छ मां सदा देव एष मे दीयतां वरः

55

सनत्कुमार उवाच । य इमं प्रातरुत्थाय पठेद्‌विमना नरः । सा देवभेदान्‌पापानि निधीध्वंसो भवेत्‌

56

यश्रेमं श्रृङ्गयान्नित्यं श्रावयेद् वा द्विजातिषु । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते

57

श्रुत्वा सकृद्‌पि होतं स्तवं पापप्रणाशनम्‌ । यत्र तत्र मृतो व्यास न दुर्गतिंवाप्नुयात्‌

58

योऽधीत्य नित्यं स्तवमेतमग्रयं देवं सदाभ्यर्चयते यतात्मा । किं तस्य यज्ञैर्विधैश्‍च दानैस्तीर्थैः सुतसैश्‍च तथा तपोभिः

1

सनत्कुमार उवाच । ततस्तु देवदेवेशो भक्त्या परमया युतम्‌ । ऋषिभि: पूर्झैर्द्‌गन्‌ दीनं पदयोः शिरसा नतम्‌

2

कराभ्यां सुसुखाभ्यां तु संगृह्य परमार्थिहा । उत्थाप्य नयने सोपः ऋषिभि: पूर्झैम्ममार्ज ह

3

उवाच चैनं तुष्टतमा वचसाप्याययन्निव । नीरीक्ष्य गद्‌गपान्‌स्वान्‌देव्या सह तदा प्रभुः

4

देव उवाच । जाने भक्तिं तव मयि जाने चार्तिं तवानघ । तस्य सर्वस्य शैलादे उदर्क संनिशामय

३

ग्रामरो जरया त्यक्तो नित्यं दुःखविवर्जितः । ग्रत्तयश्राव्ययश्रेष्ठ सпита ससुहृज्जनः ॥

६

ममेष्टो गङ्गापश्रेष्ठ मत्रीयों मत्पराक्रमः । इष्टो मम सदा चैव मम पार्श्वगतः सदा मत्रूपश्रेष्ठ भाविता महोयोगबलेन्वतः ॥

७

ऋद्धिमद्चैव ते द्वीपं चीरोदममृताकरम् । संवासं सम्प्रयच्छामि तत्र रन्स्यसि सर्वदा ॥

५

कुशेशयमयीं मालामवमुच्यात्मनस्ततःः । ग्राबबन्ध महातेजा नन्दने दिव्यरूपिणीम् ॥

८

स तथा मालया नन्दी बहौ कण्ठावसक्तया । त्र्यद्नो दशभुजः श्रीमान्द्रितीय इव शङ्करः ॥

१०

ततस्तं वे समादाय हस्तेन भगवान्वरः । उवाच बूर्हि किं तेऽद्य ददानी वरमुत्तमम् ॥

११

ग्राश्रमश्रायमत्यर्थ तपसा तव भावितः । जप्येश्वर इति ख्यातो मम गुर्ह्यो भविष्यति ॥

१२

समन्ताद्योजनं क्षेत्रं दिव्यं देवगणैर्वृतम् । सिद्धचारणसङ्कीर्णमप्सरोगणसेवितम् सिद्धिक्षेत्रं परं गुर्ह्यं भविष्यति न संशयः ॥

१३

कर्मणा मनसा वाचा यत्किंचित्कुरुते नरः । शुभं वाप्यशुभं वात्र सर्वं भवितृ तच्छुभम् ॥

१४

जाप्यं मानसंतुल्यं वै रुद्राग्नां तद्वदिष्यति । यत्र तत्र मृतां मर्त्या यास्यन्ति तव लोकताम् ॥

१५

ततो जटास्नुतं वारि गृहीत्वा हारनिर्मलम् उक्त्वा नदी भवस्वेति विससर्ज महातपा:

१६

सा ततो दिव्यतोया च पुरया मणिजलाशुभा हंसकारंडवाकीर्णा चकवाकोपशोभिता पद्मोत्पलवनोपेता प्रवर्तते महानदी

१७

स्त्रीरूपधारिणी चैव प्राञ्जलि: शिरसा नता पद्मोत्पलदलाभ्रां महादेवमुपस्थिता

१५

तामुवाच ततो देवो नदिं स्वयमुपस्थिताम् यस्माज्जटोदकादेकि प्रवृत्ता त्वं शुभानने तस्माज्जटोदा नाम्ना त्वं भविष्यसि सरिद्वरा

१९

त्वयि स्नानं तु य: कुर्वीत प्रयतमनास्तु पुण्यभाक् सोऽश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते

२०

सनत्कुमार उवाच ततो देव्या महादेवो नन्दीश्वरमतिप्रभम् पुत्रस्तेऽयमिति प्रोच्य पादयोस्तं व्यनामयत्

२१

सा तमाघ्राय शिरसि पाशिभ्यां परिमार्जती पुत्रप्रेम्णाभ्यषिञ्चत् स्त्रोतोभि: स्तनजैस्त्रिभि: पयसा शङ्कगौरेण देवी देवं निरीक्षती

२२

तानी स्तोतींस्त्रयस्यास्तु: स्मुतान्योघवती नदी नदिं त्रिस्रोतसों पुण्यां ततस्तामवदद्‌द्र:

२३

त्रिस्रोतसं नदिं दृष्ट्वा वृष: परमहर्षित: ननर्द नादातस्माद्‍ज्ञ सरिदन्यास्ततोऽभवत्

24

यस्मादृषभनादेन प्रवृत्ता सा महानदी तस्माद्दितिर्करिकां तां वै उवाच वृषभध्वजः

25

जाम्बूनदमयं चित्रं सर्व देवः परमाद्भुतम् मुकुटं चाबबन्धास्मै कुरङले चामृतोद्भवैः

26

तं तथाभ्यर्चितं व्योम्नि दृश्यो मेघः प्रभाकरः देवोपवाह्यः सिषिचे सनादः सतडिद्गुणः

27

तस्याभिषिक्तस्य तदा प्रवृत्ते स्तोत्रसी भृशम् यस्मात्सुवर्णान्त्रिःसृत्य नद्येका सम्प्रवर्तत स्वर्णोदक इति नाम्ना तां महादेवोऽभ्यभाषत

28

जाम्बूनदमयाद्यस्मादिदं तीय्या मुकुटाच्चुभात् प्रावर्तत नदी पुरा ऊर्जंजम्बूनदीति ताम्

29

एतत्पञ्चनदं नाम जप्येश्वरसमीपगम् व्याख्यायतं फलमेतासां जटोदायां महात्मना

30

तत्र पञ्चनदं दिव्यं देवं जप्येश्वरं च तम् त्रिरात्रोपोषितो गत्वा स्नात्वाभ्यर्च्य च शूलिनम्

31

नन्दीश्वरस्यानुचरः क्षीरोदनिलयो भवेत्

32

यस्तु जप्येश्वरं प्राणपरित्यजति दुष्टजान् नियमेनान्यथा वापि स मे गङ्गापतिर्भवेत्

33

नन्दीश्वरसमो नित्यः शाश्वतः श्रुतयोड्नुयः मम पार्श्वादनपगः प्रियः संमत एव च

जप्येश्वरं पञ्चनदं च तद्वै यो मानवोऽभ्येत्य जहाति देहम्

१

ते गणेेश महासच्वाः सर्वे देवेश्वरेेश्वरः प्रनाम्य देवं देवीं च इदं वचनमब्रुवन्

२

भगवन्देवतारिप्र देवदेवाम्बिकापते किमर्थं वयमाहूता ग्राह्यापय कृत्तं हि तत्

३

किं सागराज्छोषयामो यमं वा सह किंकरैः हन्मो मृत्युमुतामृत्युं भवत्वद्य पद्मजः

४

बद्ध्वनेद्रं सह देवेश सर्विषुं सह वायुना ग्रानयामः सुसंक्रुद्धा दैत्यान्वा सह दानवेः

५

कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्त्वाज्ञया कस्य वाद्योत्सवं देव सर्वकामसमृद्धिमत्

६

तांस्तथावादिनः सर्वान्मतो भक्तवत्सलः उवाच देवः सम्पूज्य गाणान्ग्रापतिभर्वः

७

देव उवाच श्रद्धध्वं यत्कते यूयमिहालता जगद्धिता श्रुत्वा च प्रयतातमनः कुरुद्धं तदशड्किता

८

नन्दीश्वरोजयं पुत्रो नः सर्वेषामेश्वरेश्वर प्रियोडग्रनायकश्शेव सेनानीर्वः समाहितः

तमिमं मम संदेशङ्कूर्य सर्वेऽभिसंमता

९

सेनान्यमभिषिञ्चध्वं महायोगपतिं पतिम्

१०

ग्रद्यप्रभृति युष्माकयं नन्दीश्वरः शुभः प्रियो गौरवयुक्तश्र सेनानीरमरः प्रभुः

११

सत्कुमार उवाच एवमुक्ते भगवता गङ्गापः सर्व एव ते एवमस्त्वति संमन्य सम्भारानाहरंस्ततः

१२

तस्य रूपाश्रयं दिव्यं जाम्बूनदमयं शुभं ग्रासनं मेरुसंकाशं मनोरममथाहर्न्

१३

शातकुम्भमयं चापि चारुचामीकरप्रभं मुक्तादामावलम्बं च मणिरत्नावभासितम्

१४

स्तभ्भैश्च वैडूर्यमयैः कीर्त्यर्थाय चितिसंवृत्तं चारुरत्नसंयुक्तं मण्डपं विश्वतोमुखं कृत्वा चक्रुश्च तन्मध्ये तदासनवरं शुभं

१५

तस्याग्रतः पादपीठं नीलं वज्रावभासितं चक्रुः पादप्रतिष्ठार्थी कलशौ चास्य पार्श्वगौ सम्पूर्णों परमाम्भोभिरविन्दावृताननौ

१६

ग्रग्रतोऽग्रिं समाधाय वृषभं चापि पार्श्वतः सवत्सां सुरभिं चापि तस्य पार्श्वेऽथ ददृशुः

१७

छत्रं शतशलाकं च जाम्बूनदमयं शुभं शङ्खहाराम्बुगौरेगा पुष्पेणाभिविराजितं

१८

व्यजनं चन्द्रशुभ्रं च हेमदण्डं सुचारुमत् मालां कुशेशयानां च भ्रमरावलिसेवितां

१६

ग्रानिन्युसतत्र गङ्गापा नन्याावर्तांश्र काञ्चनान् पुनर्वसुं च पुष्यं च द्वौ मत्स्यौ वरुणालयौ

२०

स्वस्तिकं वर्धमानं च श्रीवत्सं चैव काञ्चनम् कीचकान् वेदवश्रैव कन्या चैवाभिपूजिता

२१

ऐरावतं सुप्रतीकं गजावेतौ च पूजितौ ध्वजं च पूजितं दिव्यं शङ्खं चैवेनदुर्वचसम्

२२

कलशानां सहस्रं च काञ्चनानां सुवर्चसाम् राजतानां सहस्रं च पार्थिवानां तथैव च

२३

ताम्राणामथ दिव्यानां सहस्रमनलत्विषाम् वासोयुगं वृत्तजं च विरजः सूत्रमेव च

२४

मुकुटं काञ्चनं चैव सुकृतं विश्वकर्मणा कुरङ्गले चामले दिव्ये वज्रं चैव वरायुधम्

२५

पट्टिसं च महादिव्यं शूलं चाशनिमेव च जाम्बूनदमयं सूत्रं केयूरदूयमेव च

२६

हारं च मणिचित्राङ्गं रोचनारुचकं तथा नलभां पारियात्रं च वर्षं कङ्गशिमेव च

२७

दर्भांश्र दिव्यां समिधमाज्यं धूपमथापि च समन्तात्रिन्युरव्यग्रा गङ्गापा देवसंमता:

२५

ततो दिश: समुद्राश्र वरुण: सधनेश्वर: यमौजम्रिवसवश्रैव चन्द्रादित्यौ ग्रहै: सह

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ध्रुवस्थथा

29

रुद्रा रत्नांसि यच्चाश्व ऋक्षिणौ दैत्यान् दानवाः

30

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नारदः पर्वतस्तथा पृथिवी च समुद्राश्च वर्षाश्च गिरयस्तथा

31

वृक्षाश्च वीरुधश्चैव स्रोपधयश्च महाबलाः नद्यः सर्वाः समागमुः पशवश्चैव सर्वशः

32

लोकस्य मातरश्चैव पृथिवी स्वर्ग एव च भूतानि प्रकृतिश्चैव इन्द्रियाणि च सर्वशः

33

तीर्थानि चैव सर्वाणि दानानि विविधानि च ऋचो यजूंषि सामानि ऽऽथर्वाङ्गिरसावपि

34

यज्ञाश्च क्रतवश्चैव इष्टयो नियमास्तथा छन्दांसि चैव सर्वाणि पिशाचादेवयोनयः ब्रह्मा च ऋषयश्चैव विष्णुः सानुचरस्तथा

35

तेष्वागतेषु सर्वेषु भगवान् गोवृषध्वजः सर्वकार्यविधिं कर्तुमादिदेश पितामहम्

36

एकैकं कलशं तत्र सर्वौषधिसमन्वितम् कृत्वाद्रिः पूर्वित्या च कुशेशयमुखावृतम्

37

जयां च विजयां चैव सिंहां व्याघ्री तथैव च सुवर्चलां शतावपुष्पीं विष्णुक्रान्तां पुनर्नवाम्

38

कुमारां चन्द्रकान्तां च मृतसंजीवनीमपि श्राद्धत्यर्चसं चैव ऽमृतां श्रीनिकेतनाम्

तथा कुमुद्र्तीं चैव प्राद्भिपांसतेष्वथौषधीः

३६

पार्थिवेषु तदा व्यास सर्वेषेव गणे्श्वरा:

४०

सौवर्णेषु तु सर्वेषु तीर्थानि विविधानि च दानानि चैव सर्वाणि भगवान्यन्यवेशयत्

४१

रत्नेषु च कुम्भेषु मन्त्रांशैन्द्रोदकं च ह कृत्वान्यांश विधिधा इष्टि: काम्यांसथेतरान्

४२

ग्रौदुम्बरेषु सर्वेषु सरित: सागरांस्थथा तपांसि नियमांश्रेव भगवानभ्यविन्यसत्

४३

एकैकं कलशं तत्र ग्रभिपूर्याभिमन्र्य च वेष्टयित्वा च सूत्रेण देवेभ्य: प्रददौ विभु:

४४

स जग्राह तदा ब्रह्मा एकं कलशमात्मना विष्णावे च ददावेकमेकमिन्द्राय धीमते गङ्गापेभ्यस्तथा चान्यानृषिभ्यश्व पितामह:

४५

ततस्तमानसे तस्मिनुपवेश्य महान्मना: ग्रर्चयित्वा ततों ब्रह्मा स्वयमेवाभ्यषिञ्चत

४६

ततो विष्णुस्ततः शक्रो ऋषयश्व सहामरै: गङ्गाधिपाश्र सर्वे ते ग्रभ्यषिञ्चन्त नन्दिनम्

४७

वासोयुगं च तद्बिन्दु गन्धान्द्रव्यास्तथैव च केयूर कुण्डले चैव मुकुटं हारमेव च पड्ढिसं शूलवज्रे च ग्रशर्नीं च ददौ स्वयम्

४८

छतं जग्राह देवेन्द्रों वायुर्यजनमेव च ऋषयस्तुष्टुवुश्रेव पितामहपुरोगमा:

४६

नमः कुष्माण्डराजाय वज्रोद्यतकराय च शालझ्ञायनपौत्राय हलमागोऽस्थिताय च

४७

शिलादस्य च पुत्राय रुद्रज्यप्यकराय च रुद्रभक्ताय देवाय नमोऽन्तर्जलशायिने

४८

गझानां पतये चैव भूतानां पतये नमः उमापुत्राय देवाय पड्ढिसायुधधारिणे

४९

नमो दंष्ट्राकरालाय ललाटनयनाय च प्रमथाय वरेशाय ईशानायार्पिताय च

५०

द्वाराध्यक्षाय शूराय सुशापतये नमः प्रवरमालाय वीरोदनिलयाय च

५१

महागझाधिपतये महायोगेश्वराय च दिगिडमुरडाय चरडाय एकादशरताय च

५२

श्रध्यायामृतायैव श्रजरायामराय च पशूनां पतये चैव नेत्रे मृत्योस्तथैव च

५३

नमः पवनवेगाय सर्वज्ञायाजिताय च ग्रनेकशिरसे चैव ग्रनेकचरणाय च

५४

किरीटिने कुरङ्गलिने महापरिषबाहवे सर्वान्देवान्गणांशैव पाहि देव नमोऽस्तु ते

५५

सनत्कुमार उवाच एवं स्तुत्वा ततो देवस्तस्मै व्यास महात्मने प्राझ्झलिः प्रयतो भुत्वा जयशब्दं चकार ह

५९

ततो गंगा जयेत्यूचुस्ततो देवास्ततोऽसुरा: ततः सर्वांश्च भूतानि ब्रह्मा शङ्करस्थैव च

६०

ततः शङ्ङांश्च भेर्रींश्व पटहाडम्बरांस्तथा वंशांश्रषवांश्रैव कृतवान्गोविपाशिकान्

६१

दिगिडमांवेगुकांश्रैव मर्दलांश्रैव सर्वशः: गवादयन्त गऽपा हर्षयन्तो मुदा युताः

सनत्कुमार उवाच नन्दीश्वरस्य य इयं स्तवं देवाभिनिर्मितम् पठेत सततं मर्त्यः स गच्छेनम लोकताम्

६२

६३

नमो नन्दीश्वरायेत कृत्वा यः स्वप्रमाचरेत् तस्य कुष्मांडराजेभ्यो न भयं विद्यते कवचित्

६४

यत्रांय स्थाप्यते नित्यं स्तवः परमपूजितः: न भयं तत्र भवति ग्रहेभ्यो व्यास सर्वदा

६५

नन्दीश्वरं ये प्रशमित मर्त्या नित्यं प्रसन्नेन्द्रियशुद्धसच्चा: ते देवदेवस्य सहाद्रिपुत्रया इष्टा वरिष्ठाश्र गणा भवन्ति

इति स्कन्दपुराणे चतुर्विंशतिमोऽध्यायः

२४

स्कन्दपुराण

सनत्कुमार उवाच ते गणेशा महासच्चाः सर्वे देवेश्वरेश्वराः प्रशम्य देवं देवीं च इदं वचनमब्रुवन

१

२

भगवन्देवतारिग्न देवदेवाम्बिकापते किमर्थ वयमाहूता ग्राज्ञापय कृतं हि तत्

३

किं सागराछोषयामो यमं वा सह किंकरैः हनो मृत्युं मृतामृत्युं भवत्वद्य पद्भजः

४

बद्ध्वेन्द्रं सह देवेशं सविष्णुं सह वायुना ग्रानायामः सुसंक्रुद्धा दैत्यान्वा सह दानवैः

५

कस्याद्य व्यसनं घोरं करिष्यामस्तवाञ्जया कस्य वाद्योत्सवं देव सर्वकामसमृद्धिमत्

६

तांस्तथावादिनः सर्वान्नमतो भक्तवत्सलः उवाच देवः सम्पूज्य गङ्गानगापतिंभवः

७

देव उवाच श्रृणुध्वं यत्कृतेऽस्मि यूयमिहाहूता जगद्विताः श्रुत्वा च प्रयतात्मानः कुरुध्वं तदशङ्किताः

८

नन्दीश्वरोज्जयं पुत्रो नः सर्वेषामेश्वरेś्वरः प्रियोडग्रनायकश्रेष्ठ सेनानीर्वः समाहितः

९

तमिमं मम संदेशंयूं सर्वेऽभिसंमता सेनान्यमभिषिञ्चध्वं महायोगपतिं पतिम्

१०

श्रद्दाप्रभृति युष्माकंयं नन्दीश्वरः शुभः प्रियो गौरवयुक्तश्र सेनानीरमरः प्रभुः

११

सनत्कुमार उवाच एवमुक्ते भगवता गङ्गापाः सर्व एव ते एवमस्त्वति सम्मन्य सम्भारानाहरन्सतत्

१२

तस्य रूपाश्रयं दिव्यं जाम्बूनदंयं शुभं ग्रासनं मेरुसंकाशं मनोरममथाहरन्

१३

शातकुम्भमयं चापि चारुचामीकृतप्रभम्‌ मुक्तादामावलम्बं च मणिरत्नावभासितम्‌

१४

स्तम्भेश्र वैडूर्यमये: किङ्किणीजालसंवृतम्‌ चारुरत्नकसंयुक्तं मणडपं विश्वतोमुखम्‌ कृत्वा चक्रे तदमध्ये तदासनवरं शुभम्‌

१५

तस्याग्रतः पादपीठं नीलं वज्ञावभासितम्‌ चक्रः पादप्रतिष्ठार्थी कलशौ चास्य पार्श्वगौ सम्पूर्णौ परमाम्भोभिरविन्दावृताननौ

१६

ग्रग्रतोऽग्रिं समाधाय वृषभं चापि पार्श्वतः सवत्सां सुरभिं चापि तस्य पार्श्वेऽथ ददृशे

१७

छत्वं शतशलाकं च जाम्बूनदमयं शुभम्‌ शङ्खह्‌हाराम्बुगोरोशा पुष्टेनाभिविराजितम्‌

१८

व्यजनं चन्द्रशुभ्रं च हेमदरडं सुचारुमत्‌ मालां कुशेशयानां च भ्रमरावलिसेविताम्‌

१९

ग्रानिन्यस्तत्र गङ्गापा न्यावर्तांश्र्च काञ्चनान्‌ पुनर्वसुं च पुष्यं च द्वौ मत्स्यौ वरुणालयौ

२०

स्वस्तिकं वर्धमानं च श्रीवत्सं चैव काञ्चनम्‌ कौचका वेष्टवश्र्चैव कन्या चैवाभिपूजिता

२१

ऐरावतं सुप्रतीकं गजावेतौ च पूजितौ ध्वजं च पूजितं दिव्यं शङ्खं चैवेनदुर्वचसम्‌

२२

कलशानां सहस्रं च काञ्चनानां सुवर्चसाम्‌ राजतानां सहस्रं च पार्थिवानां तथैव च

23

ताम्राशामथ दिव्यानां सहस्रमनलतिविषाम् वासोयुगं वृत्ताजं च विरजः सूत्रमेव च

24

मुकुटं काञ्चनं चैव सुकृतं विश्वकर्मणा कुरङ्गले चामले दिव्ये वज्रं चैव वरायुधम्

25

पट्टिसं च महादिव्यं शूलं चाशनिमेव च जाम्बूनदमयं सूत्रं केयूरद्वयमेव च

26

हारं च मणिचित्राढ्यं रोचनारुचकं तथा नलभां पारियात्रं च वर्ष कङ्कणिमेव च

27

दर्भांश्र दिव्यां समिधमाज्यं धूपमथापि च समन्ताद्निरुरुव्यग्रा गृणापा देवसंमता:

28

ततो दिशः समुद्राश्च वरुणः सन्धनेश्वरः यमोऽग्रिवसवश्शैव चन्द्रादित्यो ग्रहैः सह

29

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ध्रुवस्तथा रुद्रा रत्नांसि यच्चाश्रु गृक्षिणौ दैत्यदानवा:

30

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नारदः पर्वतस्तथा पृथिवी च समुद्राश्च वर्षाणि गिरयस्तथा

31

वृत्ताश्र वीरुधश्चैव ग्रोषध्यश्च महाबला: नद्यः सर्वाः समाग्मुः पशवश्चैव सर्वशः

32

लोकस्य मातरश्चैव पृथिवी स्वर्ग एव च भूतानि प्रकृतिश्चैव इन्द्रियाणि च सर्वशः

तीर्थानि चैव सर्वाणि दानानि विविधानि च

33

ऋचो यजूंषि सामानि ग्रथर्वाङ्गिरसावपि

34

यज्ञाश्र क्रतवश्रैव इष्टयो नियमास्तथा छन्दांसि चैव सर्वाणि पिशाचाश्च देवयोनयः । ब्रह्मा च ऋषयश्रैव विष्णुः सानुचरस्तथा

35

तेष्वागतेषु सर्वेषु भगवान्गोवृषध्वजः । सर्वकार्यविधिं कर्तुमादिदेश पितामहम्

36

एकैकं कलशं तत्र सर्वौषधिसमन्वितम् । कृत्वाद्भिः पूरयित्वा च कुशेशयमुखावृतम्

37

जयां च विजयां चैव सिंहां व्याघ्रां तथैव च । सुवर्चलां शतपुष्पीं विष्णुक्रान्तां पुनर्नवाम्

38

कुमारीं चन्द्रकान्तां च मृतसञ्जीवनोमपि । आदित्यवर्चसं चैव ष्रमृतां श्रीनिकेतनाम्

39

तथा कुमुद्र्ती चैव प्राणदिपस्तेष्वथौषधीः । पार्थिवेषु तदा व्यास सर्वेष्वेव गगोेश्वरः

40

सौवरर्षषु तु सर्वेषु तीर्थानि विविधानि च । दानानि चैव सर्वाणि भगवान्सन्न्यवेशयत्

41

राजतेषु च कुम्भेषु मन्त्रांशछन्दांसि चैव ह । क्रतूनन्यांश्र विविधा इष्टीः काम्यास्तहेथरान्

42

ग्रोदुम्बरेषु सर्वेषु सरितः सागरांस्तथा । तपांसि नियमाश्रैव भगवान्भ्यविन्यसत्

एकैकं कलशं तत्र ग्रभिपूर्याभिमन्त्रय च

43

वेष्टयित्वा च सूत्रेण देवेभ्यः प्रददौ विभुः

44

स जग्राह तदा ब्रह्मा एकं कलशमात्मना विष्णावे च ददावेकमेकमिन्द्राय धीमते गङ्गापेभ्यस्तथा चान्यानृषिभ्यश्च पितामहः

45

ततस्तमासने तस्मिनुपवेश्य महान्मनाः अर्चयित्वा ततो ब्रह्मा स्वयमेवाभ्यषिञ्चत

46

ततो विष्णुस्ततः शक्रो ऋषयश्च सहामरैः गङ्गाधिपाश्र सर्वे ते अभ्यषिञ्चन्त नन्दिनम्

47

वासोयुगं च तदिव्यं गन्धान्दिव्यांस्तथैव च केयूर कुण्डले चैव मुकुटं हारमेव च पद्धिसं शूलवज्रे च ग्रशन्री च ददौ स्वयम्

48

छतं जग्राह देवेन्द्रे वायुवर्जनमेव च ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव पितामहपुरोगमाः

49

विष्णुरुवाच नमः कुष्माण्डराजाय वज्रोद्यतकराय च शाल्ढ्ढायनपौत्राय हलमार्गोस्थिताय च

50

शिलादस्य च पुत्राय रुद्रजप्यकराय च रुद्रभक्ताय देवाय नमोऽन्तर्जलशायिने

51

गणानां पतये चैव भूतानां पतये नमः उमापुत्राय देवाय पद्धिसायुधधारिणे

52

नमो दंष्ट्राकरालाय ललाटनयनाय च प्रमथाय वरेशाय ईशानायार्पिताय च

५३

द्वाराऽध्यत्ताय शूराय सुयशापतये नमः नमः प्रवर्मालाय वीरोदनिलयाय च

५४

महाग्रसाधिपतये महायोगेश्वराय च दिरिडमुरडाय चक्रडाय एकाचररताय च

५५

श्रृङ्गायायामृतायैव श्रजरायामराय च पशूनां पतये चैव नेत्रे मृत्योस्तथैव च

५६

नमः पवनवेगाय सर्वज्ञायाजिताय च ग्रनेकशिरसे चैव ग्रनेकचरगाय च

५७

किरीटिने कुञडलिने महापरिषबाहवे सर्वान्देवाग्रगां श्रैव पाहि देव नमोडस्तु ते

५८

सनत्कुमार उवाच एवं स्तुत्वा ततो देवस्तमै व्यास महात्मने प्राञ्जलि: प्रयतो भूत्वा जयशब्दं चकार ह

५९

ततो गंगा जयेत्यूचुस्ततो देवास्तोडसुरा: ततः सर्वां शि भूतानि ब्रह्म शक्रस्तथैव च

६०

ततः शङ्खांश भेरींश्र पटहाडम्बरांस्तथा वंशांश्र पणवांश्रैव कृकवाक्नगोविषाणिकान्

६१

दिरिडमांनवेगुकांश्रैव मर्दलांश्रैव सर्वशः ग्रवादयन्त गयापा हर्षयन्तो मुदा युताः

६२

सनत्कुमार उवाच नन्दीश्वरस्य य इं स्तवं देवाभिनिर्मितम् पठेत सततं मर्त्यः स गच्छेनम लोकताम्

63

नमो नन्दीश्वरायेतिकृत्वा यः स्वप्नमाचरेत् तस्य कुष्माण्डराजेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्

64

यत्रायं स्थाप्यते नित्यं स्तवः परमपूजितः न भयं तत्र भवति ग्रहेभ्यो व्यास सर्वदा

65

नन्दीश्वरं ये प्रगमनित मत्या नित्यं प्रसन्नेन्द्रियशुद्धसच्चा ते देवदेवस्य सहरिद्रुपया इष्ट वरिष्ठाश्र गणा भवन्ति

इति स्कन्दपुराणे चतुर्विंशतिमोऽध्यायः

1

सनत्कुमार उवाच ततस्त्रागतान्देवान्देवताधिपतिर्भवः मरुतः प्राह सम्पूज्य कन्यार्थं सदसत्पतिः

2

मरुतो ये महान्वेगा महासच्चा महौजसः ग्रामण्य नाम्ना तानीशः शशक्रः सपितामहः

3

युष्माकं सुयशा कन्या सुभगा दिव्यरूपिणी दातुमर्हथ तां शुभां सुतां मह्यं महाबला

4

मरुत ऊचुः त्वमस्माकं च तस्याश्र सर्वस्य जगतस्तथा प्रभविष्णुस्त्रिलोकेश न तु याचितुमर्हसि

5

त्वयैव देवा ग्राह्या च त्वं नो गतिरनुत्तमा मा नः परानिवेशन याचनेऽन विभावय

6

पिता नः कश्यपः श्रीमान्मरीचीश्व पितामहः पितामहपिता ब्रह्मा तस्यापि त्वं पितामहः स त्वं पितामहोस्माकं न परान्कर्तुमर्हसि

७

स एवमुक्तो देवेशो मरुद्भिर्देवसत्तमैः sुयशां मरुतां कन्यामनयामास तत्वज्ञात्

८

स्वयं होतास्य तत्रासीदब्रह्मा लोकपितामहः कश्यपश्च तथोद्रातः ऋत्रिः साम स्वयं जगौ श्रथवाजिरसौ देवौ ब्रह्मत्वमपि चक्रतुः

९

नारदः पर्वतश्चैव चित्रसेनश्च गायनः विश्वावसू रुचिरश्चैव हाहा हूहू तथैव च

१०

तथा शालिशिरा यश्च विश्वतो गरुडमरुडकः ईतिश्रवेनद्ववाहश्च यज्ञवाहोडथ दद्न्निः एते चान्ये च गन्धर्वा जगर्मधुरकसिठिनः

११

उर्वशी चैव रम्भा च घृताची पूर्वचित्यपि तिलोत्तमा च विश्वाची ग्रन्यास्वाद्योपसर्पसः शुभाः ग्रनृत्यन्त महाभागा नृत्तं सुरमनोंहरम्

१२

सनत्कुमार उवाच स एवमभवद्व्यास विवाहस्तस्य धीमतः नन्दिनो गगमुख्यस्य ग्रनौपम्यो ह्यनिन्दितः

१३

ततः स तु कृतोद्वाहो नन्दी गत्वा महामना पादान्ववन्दे देवस्य देव्या ब्रह्मणा एव च शिलादस्य च लोकेसः श्रिया परमया युतः

१४

देव उवाच वरं वृषीष्व पुत्र त्वं सुषा चेयं तव प्रिया वरं ददामि ते वत्स ग्रनया सहमीप्सितम्

नन्द्युवाच

१५

भगवन्यदि तुष्टोऽसि त्वयि भक्तिरृढास्तु मे सदा च तुष्टो भव मे सम्बः सह गयेश्वरे:

१६

पितरं चैव मे देव उत्पादकमिमं प्रभो ग्रहप्रहेगैः युक्तेन युक्तुमहंसि कामद

१७

देव उवाच सदाहं तव नन्दीश सुतुष्टः सगणेश्वरः पार्वत्या सहितो धीमत्निदं च श्रृणु मे वचः

१८

सदेष्टश्व वरिष्ठश्व परमेश्वर्संयुतः महायोगी महेष्वासो महाबलपराक्रमः

१९

ग्रजय्यश्श्रै जेत च पूज्येज्यश्र सदा भव ग्रहं यत्र भवांस्तत्र यत्नं त्वं तत् चाप्यहम्

२०

ग्रयं च ते पिता विप्रः परमेश्वर्संयुतः भविष्यति गणाॅध्यक्षो महागणपतिरम्मम्

२१

पर्वतं चास्य वैब्राजं कामगं सर्वकामद्नम् उपेतं भवनैर्दिव्यैः प्रयच्छामि जनावृतम् तेनायं सर्वलोकेषु चरिष्यति यथेप्सितम्

२२

स्थानं श्रीपर्वते चास्य भविष्यति सुपूजितम् भृगौ तस्मिश्र यः प्रागास्त्येद्यते व सुधीमकः स कामचारो वैब्राजे गणाॅपोडस्य भविष्यति

२३

सनत्कुमार उवाच ततो देवी महाभागा शैलादेरददद्ररम् सोऽब्रवीत्त्वयि भक्तिर् मे सदैवानपगा भवेत्

24

ततो मरुत्सुता चैव उभाभ्यामपि चोदिता वरं वृणे यथेष्टं वै ताविदं प्रत्युवाच ह

25

युवयोरस्तु भक्तिरमे तथा भर्तरि चैव हि नित्यं चानपगा स्यान्मे धर्मे च मतिरुत्तमा ऐतादृच्छां देवेशि वरं वरसहस्रादही

26

सनत्कुमार उवाच ततस्तावेवमेतत्ते भवितेति शुचिस्मिते ऊचतुर्मुदितौ देवौ सुषां तां वरवर्र्षिनीम्

27

गङ्गाश्रास्य ततोडभ्येत्य सर्वे देवप्रियेप्सया वरं ददुरमहासत्त्वा: स वव्रे कामद्रुप्रभ:

28

युष्मासु मम भक्तिश्च ऐश्वर्यं चापि संमतं वश्याश्र यूं सर्वे मे प्रियौ युष्माकमेव च

29

गङ्गा ऊचु: भवान्मन्तानुमन्ता च गतिरागतिरेव च ग्रस्माकमीश: सर्वेषां देवानामपि चेश्वर:

30

कुमारडानां वरिष्ठश्रु रुद्राणां त्वं महाबल: ईतीनां द्वारपालश्र प्रथमानां तथैव च

31

महाबलो महायोगी सेनानीस्त्वं हि नो मत: त्वं भूतो भूतनेता च नायकोडथ विनायक:

32

ग्रहाणामधिपश्रैव उपग्रहरडधरसथा त्वमग्रयोधी शत्रूणां वीरस्त्वं दिवसपति:

महानुभावस्त्वं चैव वीरौदनिलयश्र ह

33

जप्येश्वरनिकेतश्र जप्येश्वरविभावितः

34

भावनः सर्वभूतानां वरदो वरदार्चितः । ग्रस्माकं वरदश्रेष्ठ भव भूतेศ्वर प्रभो

35

सनत्कुमार उवाच । स एवं गऽऽपे: सर्वैः स्तुतो नन्दीश्वरो विभुः । उवाच प्रहसन् सर्वान्बूत किं करवाणि वः

36

त एवमुक्ता गऽऽपाः सर्व एव महाबलाः । ऊचुसतं दिव्यभावज्ञा देवदेवस्य सन्निधौ

37

त्वमस्माकं गसाध्यत्तः कृतो देवे न शम्भुना । ग्रस्माभिश्श्राभिषिक्तस्त्वं नायको धर्मदायकः

38

से त्वां शिवश्र सोमेश्र गुश्रवानगुरूश्वप । नमाशौचदमोपेतो भव नः प्रियकृत्सदा

39

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्तस्तदा सर्वान्प्रशस्म्य बहुमानतः । शिरस्यन्जलिमाधाय गऽऽपानस्तुवततदा

40

नन्द्युवाच । नमो वः सर्वभूतेभ्यो नमो योगिभ्य एव च । नमश्शाप्यनिकेतेभ्यो योगीशेभ्यो नमस्तथा

41

नमः कामचरेभ्यश्र नम उग్రेभ्य एव च । मृत्युभ्यश्र यमेभ्यश्र कालेभ्यश्र नमो नमः

42

नमः काञ्चनमालेभ्यः सर्वधर्मिभ्य एव च । नमो वो वधकेभ्यश्र ग्रवध्येभ्यस्तथैव च

43

नमः परमयोगिभ्यो जटिलेभ्यश्च नमो नमः । नमो वोड्डूश्वरूपेभ्यो विकृतेभ्यस्तथैव च

44

नमो वल्कलवासेभ्यः कृतिकावासेभ्य एव च नमः श्वेताम्बरस्त्रागभ्यश्चित्रस्त्रागभ्यो नमो नमः

45

धावद्भ्यश्च द्रवद्भ्यश्च प्रस्थितेभ्यो नमो नमः । नमो मुनिभ्यो गायत्री जपद्भ्यश्च नमो नमः

46

नमः शरभरूपेभ्यः शतरूपेभ्य एव च नमः पर्वतवासेभ्यो व्याघ्ररूपेभ्य एव च

47

नमो मार्जाररूपेभ्यः काककोकेभ्य एव च नमो दैवतरूपेभ्यः पवनेभ्यस्तथैव च

48

नमोऽग्रिभ्यस्तथाद्भ्यश्च वरुणेभ्यस्तथैव च नमो धनेशरूपेभ्यः सर्वरूपिभ्य एव च

49

नमश्शोदारवकत्रेभ्यः सर्ववक्त्रेभ्य एव च नमो वामनरूपेभ्यो वामरूपेभ्य एव च

50

देवासुरमनुष्याशामप्यायिभ्यो नमो नमः । नमो वः सर्वभूतानां नमो वः सर्वतः शुभाः

51

ग्रहेभ्यश्च नमो वोऽडस्तु मोदेभ्यश्च नमस्तथा । शुभेभ्यश्च नमो वोऽस्तु ऋषिभ्यस्तथैव च मम सौम्याः शिवाश्चैव भवन्तु गणनायकाः

52

इति स्तुता गृणपतयो महाबलाः शुभैर्वचोभिः सुरशत्रुनाशनाः । दिशन्तु मे सुखमतुलं सुखप्रदा बलं च वीर्यं स्थिरतां च संयुगे

५३

तपोऽद्धयं स्थानमथातुलां गतिं यशस्थाथाग्र्यं बहु धर्मनित्यताम् दिशन्तु सर्वं मनसेप्सितं च मे सुरेश्वराः पुष्टिमनुत्तमां तथा

५४

सनत्कुमार उवाच इमौ नन्दीगणेशौ तावौ योड्घ्येति नित्यशः सौडश्मेभातभृङ्गवत्स्थापौः पमच्यते

५५

सन्ध्यायामपरस्यां तु जप्यापं दिवाकृतं पूर्वस्यां सत्यजेन्द्रापि सर्वरात्रिकृतं जपनू

५६

सनत्कुमार उवाच ततस्ते गणा: सर्वे संसुतास्तेन धीमता निसृष्टाश्र तदा जग्मुः प्रशिपत्य वृषध्वजम्

५७

देवाश्र सर्वलोकाश्र ततो देवः स्वयं प्रभुः: सृष्टा नन्दीश्वराङ्ग्रि ग्रहदप च महानगा: ईप्सितं सह देव्या वै जगाम स्थानमन्वयम्

५८

य इमं नन्दिनो जन्म वरदानं तथैव च ग्राभिषेकं विवाहं च पठेद्धा श्रावयीत वा ब्राह्मणः स मृतो याति नन्दीश्वरसलोक्ताम्

५९

यो नियतस्तु पठेत्प्रयातमा सर्वमिमं प्रहातो भवभक्त्या सोऽपि गतः परलोकविचारी नन्दसमोडनुचरो हि मम स्यात्

इति स्कन्दपुराणे पञ्चविंशतितमोऽध्यायः