1. somanatha_ragavibodha

GOVERNMENT OF INDIA

DEPARTMENT OF ARCHAEOLOGY CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY

CLASS

CALL No ._ Sa7s Som-Sis

D.G.A. 79.

The Adyar Library Series No, 48

RĀGAVIBODHA.

OF

SOMANĀTHA

WITH .

HIS OWN COMMENTARY

VIVEKA 758

EDITED BY PANDIT S. SUBRAHMANYA SASTRI

Sa 7S Som/Sul

ADYAR LIBRARY TIYA SAFI 1945 9926 (Lheary Rond) \ DELHI

GENERAL EDITOR: G. SRINIVASA MURTI, B.A., B.L., M.B. & C.M., VAIDYARATNA Director, Adyar Library

Price Rs. 6-0-0

OENTR.

758

Dat Gall Sn Sa 75./Son /Sw.

Printed by C. SUBBARAYUDU, AT THE VASANTA PRESS, ADYAR, MADRAS.

PREFACE

THIS posthumous publication of the edition of the Ragavibodha of Somanātha, prepared by the late Pandit S. Subrahmanya Sastri, is one more addition to the literature on Indian music undertaken by the Adyar Library. It is also issued now as a tribute to the great scholarship of the editor as well as to the devotion with which he pursued his studies and the disinterestedness with which he placed his scholarship at the disposal of the Adyar Library even in his old-age. He had utilised the edition already available and also some manuscripts in the Adyar Library. He has improved the readings found in the editions available already. I draw the atten- tion of readers to the following examples of improve- ment : for Text-I-3, 63, 71, 77, 78, III-19, 27, 60, V-162. For Commentary-I-22, 23, L. 5. 6, (P. 19), L. 17, 18 (P. 20); 25 to 27, L. 22, 23 (P. 21), 67 to 71, L. 13 (P. 46) ; II-22, L. 9 (P. 63) ; III-13 to 17, L. 2 (P. 85) ; 20, 21, L. 15 f. (P. 88); V-Introductory, L. 1, 2 (P. 119); 20, L. 3, 4 (P. 125); 175, L. 5 f. (P. 212, 213); 202, L. 2, 3 (P. 220); 223, L. last two (P. 226). The text with an English translation and a detailed and scholarly Introduction is available as edited by Mr. M. S. Ramaswami Aiyar. The text and the

3 author's own commentary are available in an edition published by Mehrchand Lachman Das, Lahore. I have been able to see only this one edition of the text

iv

with the author's own commentary, and this edition was published in 1895 A.D. Considering the fact that the previous edition came out half a century ago, it is necessary to publish a new edition of the work. The edition was prepared by the late Pandit S. Subrahmanya Sastri, and printing also started under his own supervision. But he suddenly passed away. The printing was taken up again only after an interval. Mr. K. Ramachandra Sarma, who was working under the supervision of the late Pandit Subrahmanya Sastri, passed the proofs for the further portions, when the book was being printed. If Pandit Subrahmanya Sastri had been alive, he would certainly have added an Introduction giving an estimate of the position which Somanatha occupies in the history of Indian Music and the value of his contri. bution, along with a comparative study of this work with other later and earlier works on the same subject. But the press copy of the work is all that has been left to us. So I am now adding an Introduction to the edition, in which I have considered some important subjects. I have not been able to find any satis- factory explanation for the two systems of Vikrta Svaras, one found in S'arngadeva's Sangitaratnakara, and the other found in the work of Ramamatya (Svaramela- kalanidhi) and in this work. I have made an attempt to give my own explanation. I was not able to get at a clear computation of the 49 S'uddha Tanas. I noticed also during my researches that there is some confusion and misunderstanding on

V

the matter. I have worked up the point, and I believe that in the charts I have added, there is a true repre- sentation of the text. Little attempt has till now been made to understand and interpret the Sruti and Svara scheme of ancient Indian music as found in the texts. I have made a start in the correct representation of the Gramas and the Tanas and to interpret them, clearing the apparent contradictions among the ancient texts. A few appendices have been added that are of help to the readers in understanding the text. It is hoped this edition will be of help to students of the history of Indian Music. I take this opportunity to express my thanks to Mr. K, Ramachandra Sarma for his part of the work, namely, reading the proofs and preparing the appendices. The Vasanta Press has also been able to print the book keeping up their usual high standard, in spite of war conditions and consequent difficulties in printing. On behalf of the Library, I express hearty thanks to the Press and I also record the sincere appreciation of the work of the Press by the Director and the Curator of the Library. Adyar Library C. KUNHAN RAJA 10th February, 1945.

CONTENTS

PAGE

Introduction . vii

List of citations xli

Text :

Chapter I 1

II 53

III 79 101 ,, IV V 119 = Appendices I. विकृतस्वरा: . 229

II. मेलानां पञ्चदशभेदा: . 230

III. मेलानामंशाङ्का: . 230

IV. प्रस्तारा: . 231

v. पश्चदशमेलप्रस्तारा: . 242 VI. (1) त्रयोविशतिमेलाः, षट्सप्ततिजन्यरागाश्च . 243 (2) त्रयोविशतिमेलरागा: . 244 (3) चतुष्पञ्चाशन्मेलरागाः . 246

Index of Half-verses . 248

INTRODUCTION

The Ragavibodha of Somanatha is one of the standard works on what is called the Carnatic Music, i.e. music current in South India. It is distinct from the form of music current in North India, which may be called the Hindustani music. The author lived in the sixteenth and seventeenth centuries, as is clear from his own satement at the end of the work. The work was finished on the following day : कु-दहन-तिथिगणितशके सौम्याब्दस्येषमासि शुचिपक्षे। सोमेडगितिथौ रविभेऽकरोदमुं मौद्गलि: सोमः॥ ५. २२५. ku-dahana-tithi indicates the year. Ku (earth) denotes 1; dahana (fire) indicates 3, there being three sacrificial fires; tithi means 15, since there are 15 tithis or days in a lunar half-month. Thus the chrono- gram means 1513 in the S'aka Era. It is well known that in such chronograms, the figures are given from units to the left for tens, hundreds etc. The year is called Saumya, in the Brhaspati cycle of 60 years. It is the 43rd counting from Prabhava. The month is the bright half of the As'vina month (işa means As'vina). The day was Monday and the Tithi was Pratipat; the naksatra was Hasta. This date corresponds to 18th September, 1609 A.D. In the third verse from the beginning, the author gives some information about himself.

viii

सकलकलोपाख्यकुल: संख्यावन्नाथमेङ्गनाथजनेः । मुद्रलसूरेस्तनुजस्तनुधीरपि सोमनामाहम् ॥ १. ३.

Thus he belonged to a family known as Sakalakala. His father was Mudgalasuri, and his grandfather was Menganatha. The name of the father is given in the concluding verse of the work also, just quoted above. Somanatha belonged to the Andhradesa. His work closely follows the Svaramelakalanidhi of Ramāmātya, another authoritative writer on Music hailing from Andhrades'a. But he does not say that he was follow- ing this work. Yet on a comparison of the two works, it would be found that the plan and the subject matter dealt with have much in common. Ramamatya was earlier than Somanatha. The work is written in the Arya metre throughout. He says that he has used this metre to enable him to express all the points easily. He has to use many consecutive short syllables like Sa, Ri, Ga and Ma, and this is the only metre that allows such short syllables in succession. The book is divided into five chapters. The first deals with S'rulis and Svaras; the second with Vina; the third with Mela; the fourth with Raga and the fifth with Raga-rupa (Raga-forms). There are 83. verses in the first, 53 in the second, 61 in the third, 48 in the fourth and 225 in the last. The author has written his own commentary on the work called Viveka. It is a very lucid commentary where he quotes many previous authorities and where he discusses many points in detail. Without such a

ix

commentary of his own, perhaps the full meaning of the verses may not be understood. The author is not merely a writer on music; he is also a great scholar and writer on other subjects. From the commentary, it would be found that he quotes mostly from Sarnga- deva's Sangitaratnakara and its commentary by Kallinatha. He also mentions Kohala, Matanga, Hanuman etc. In some places he quotes his own works in the first person as matpadya; but in the commentary, he refers to himself in the third person, as granthakrt. The work is of use only for the study of the history of Carnatic music. It has no practical value to under- stand modern music, as is in actual use at present. Music has always been changing. It is not what can be arrested as a static art. After all, man sings because he is a musician and an artist. He gives full scope to his musical genius. His training in the traditional method of presenting his art is only the starting point in his presentation of the art; it does not fix his limits. Thus, while an artist knows the art as it was current in ages preceding him, he adds to this art, and art changes through his addition. What Somanatha has done is to record the details. of the art as was presented in his days, and to compare such details with what were in vogue at an earlier age so far as known in S'astras. To that extent he refers to previous authorities on the subject. His purpose in writing the work is not to fix and standardise music for all time, and far less to try to arrest the progress of the art and to push it back to its earlier B

x

stages. He knew the differences between the details of music at an earlier stage, as was recorded in the works of earlier authorities and the details of music as was practised in his own days by the artists. In cases where there is some discrepancy between what is found in the science and what obtained in actual practice, the science must be explained in the light of what is in practice. This was the view of an even earlier authority on music, namely, Sarngadeva, the author of Sangītaratnakara whom he cites in this connection. Says the author : तदिति च शास्त्रविरोधि न वाद्याध्याये हि शार्ङ्गदेवेन । लक्ष्यस्थित्यै प्रोक्तं शास्त्रार्थस्यान्यथात्वंमपि॥१. ३३.

He makes the point quite clear in the commentary : शास्त्राणां लक्ष्यानुग्रहाय प्रवृत्तत्वात् यत्र तयोविरोध: तत्र शास्त्रैर्निय- मितस्यापि अर्थस्य उपलक्षणत्वादिना प्रकारान्तरेणापि गतिः कर्तव्या। न तु लक्ष्यमुपेक्ष्यम् ।

Science should explain facts; facts should not be twisted to fit into scientific theories. This shows the ever progressive nature of Indian genius, in all aspects of life, in religion, philosophy, social customs, arts etc. This also shows the practical bend of Indian intellect, which attempted to understand and interpret facts, instead of building up imaginary doctrines and trying then to demand of facts to conform to the preconceived doctrines. After two benedictory verses and after giving some details about himself in the third verse, Somanatha says :

xi

रागविबोधं विदधे विरोधरोधाय लक्ष्यलक्षणयोः । प्राचां वाचां किंचित्सारं सारं समुद्धृत्य ।। २. ४.

This shows the purpose of is work. It is to explain what music was at his time, not to declare what music ought to be. He divides music into two varieties. They are Marga and Des'i. The first variety, namely, Marga, is interpreted in the text itself, following earlier tradi- tions, as :

मार्ग: स यो विरिश्चादैः । अन्विष्टो भरतादैः शंभोरग्रे प्रयुक्तोऽर्च्यः ॥ १. ६.

This Marga music is that variety which was sought for (from the root Mrg, to search) by Brahman and the other gods, which was practised in the presence of S'iva by Bharata and other sages, and which was (for this reason) worthy of veneration. This is a very arbitrary way of explaining the term. The real meaning of the term Marga, must be " that which follows the path." That is, it is the traditional music which was handed down from very ancient times, which was in vogue in very ancient times. Thus the term must be related to the word marga (path). The other variety is what is obtained in the various regions (Des'as). This is latter day music. There is a very brief enunciation of the doctrine of how sound is produced. There is also an equally brief statement about the organs of speech. This doctrine is

xii

what is found in Tantras and also in grammar. The passage is : आत्मेर्यति विवक्षुश्चिततं तद्देहवह्िमाहन्ति । स प्रेरयते दीस््या ब्रह्मग्रन्थिस्थितं मरुतम् ॥ ऊर्ध्वै विचरन् क्रमतो नाभिहृदयकण्ठमूर्धवक्रैः सः । अतिसूक्ष्मादिकसंज्ञान्नादांस्तनुतेऽत्र गानार्हाः ॥ २-२०, २१ The Atman, desiring to speak, excites the mind : the mind strikes the fire of the body; this in turn, sets in motion the air that is in the Brahmagranthi; this air rises up through the navel, the chest, the throat, the head and the mouth ; and thus sound is produced. It is only the sound that passes beyond the chest, the throat and the head that can be used for singing. They alone are audible. About the organs of speech and the differences in pitch of the sound produced, the author says : हृद्यूर्ध्वनाडिकास्थद्वाविशत्यणुतिरोजनाडीषु। तावन्तः श्रुतिसंज्ञाः स्युर्नादाः परपरोच्चोच्ाः ॥ १. १३. In the chest there are the nadis that are upright, and to them are connected twenty-two nadis stretched cross-wise. Each of these twenty-two nadis produce the twentytwo Srutis respectively, each successive one being higher in pitch than the preceding. There is the same arrangement in the throat and in the head. In Indian music, what is called a "note " is not a fixture. That is the theory and practice even now. What is called, say, the Sa or the Pa note, is not a

xiii sound of a particular pitch, a sound of a certain fixed vibration-frequency. It is relative and is different for different persons. The physiological explanation of this difference is given in this section. The twenty two positions are fixed for each person in a different way and differs from individual to individual. A Sruti is a note produced at a fixed position. From these twentytwo S'rutis, there are seven Svaras pro- duced. Svara is the actual sound produced within cer- tain limits in these twenty-two S'rutis. The seven Svaras have the following limits within the twently-two posi- tions : 4, 3, 2, 4, 4, 3 and 2, thus making up 22. From this it would be found that the seven Suddha Svaras are produced in the following positions: 4th, 7th (4+3), 9th (4+3-+2), 13th (44-3+2-+4), 17th (4+3+2-+4+4), 20th (4+3+2+4+4+3)and 22nd (4+3+2+4-+4+3+2). It is in such positions that each of the seven Svaras becomes distinct and capable of clear differentiation from the neighbouring Svara. तुर्यायां सप्तम्यां तासु नवम्यां श्रुतौ त्रयोदश्याम्। सप्तदशीविशीद्वाविंशीषु च ते स्फुटाः क्रमतः ॥ १. १७. 1 2 3 4/5 6 7/8 9/10 11 12 13/14 15 16 17/18 19 20/21 22 Ri Sa Ga Ma t Pa Dha This scale shows the division of the twenty-two Srutis and the position of the seven Suddha Svaras in the twentytwo S'rutis. As distinct from the above Suddha Svaras, that is Svaras that can be clearly differentiated and fixed,

xiv

there are what are called Vikrta Svaras, Svaras that are modifications of these. The Vikrta Svaras are explained in the following :

साधारणोऽन्तरश्र श्रुतिं श्रुती चैत्य गो मस्य ।। निः कैशिकी च काकल्यथ सस्यैकां भजंश्र तां ते द्वे। निगमा मृदुपरसमपाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या ॥ १. २३. २७.

When Ga takes the first Sruti of Ma, it is called Sadharana Ga; when it takes the first two S'rutis of Ma it is called Antara. When Ni takes the first S'ruti of Sa it is called Kaisiki Ni; when it takes the first two S'rutis of Sa, it is called Kakali Ni. The three Svaras, Ni, Ga and Ma, when they take the third s'ruti of Sa, Ma and Pa, respectively, may be called Mrdu Sa, Mrdu Ma and Mrdu Pa. By looking at the above scale with twenty-two positions and seven Svaras, it would be found that since the Sa is the fourth position, there are three posi- tions vacant prior to it. It is the Sa in the fourth posi- tion that is distinctly heard as different from the lower ones. The Sa in the immediately lower position is called Mrdu Sa (soft Sa). The two still lower ones are assigned to Ni which is the last Svara; here the Sa which is the first and lowest is repeated after Ni, the last and the highest, as a higher Sa. Of this I will say something presently. Now I deal with the Vikrta Svaras. The two other positions below the Suddha Sa, assigned to Ni, are called Kakali and Kaisiki Ni. Ri

XV in the 7th position remains. Ga is in the 9th position. Then above that there are three positions before we come to the S'uddha Ma. These are called the three positions of Ma. The two, immediately above the S'uddha Ga are assigned to Ga itself and are called Sadharana and Antara Ga. Ma in the 12th position, just below its position as S'uddha Ma, is assigned to Ma itself and is called Mrdu Ma (soft Ma). Pa is Suddha in the 17th position; Pa in the position just below it, i.e., 16th position, is called Mrdu Pa. Thus there are seven Vikrta Svaras also, besides, the seven S'uddha Svaras. It comes to this. Sa in the 4th position is Suddha Sa and in the 3rd position, it is Vikrta Sa (called Mrdu Sa). Ga in the 9th position is Suddha Ga, and in the 10th and 11th positions, it is Vikrta Ga (called Sadharana and Antara Ga). Pa is Suddha in the 17th position and Vikrta in the immedi- ately lower position, namely, 16th (and is called Mrdu Pa). Ni is Suddha in the 22nd position and Vikrta when it precedes the higher Sa four positions above, in the first two positions (and is called Kaisiki and Kakali Ni respectively). Ri and Dha are S'uddha in the 7th and 20th positions. They have no Vikrta Svaras. This same scheme of Vikrta Svaras is accepted by Ramamatya also. But he has a slightly different nomenclature; that is all. He uses the word Cyuta instead of Mrdu before Sa, Ma and Pa. In the Sangitaratnakara of Sarngadeva, there are twelve Vikrta Svaras given. Both Ramamatya and Soma- natha say that five of the twelve are identical with the

xvi

S'uddha Svaras; and as such, they accept only seven of the twelve as Vikrta Svaras, distinct from the seven Suddha Svaras. Thus they have only fourteen Svaras on the whole, while S'arngadeva has nineteen as he himself says :

इति द्वादश स्मृताः ॥ ते शुद्धैः सप्तभिः सार्ध भवन्त्येकोनविशतिः । १. ३. ४५, ४६. 1. Kaisiki Ni 12. Mrdu Ma 2. Kakali Ni 13. Suddha Ma 3. Mrdu Sa 14. 4. S'uddha Sa 15. 5. 16. Mrdu Pa 6. Suddha Pa 7. S'uddha Ri 17. 18. 8. 19. 9. 10. S'uddha Ga 20. Suddha Dha Sadharaņa Ga 21. 11. Antara Ga 22. Suddha Ni This is the scheme of the seven S'uddha and the seven Vikyta Svaras according to Somanatha. Sarngadeva has the following additional five : 4. Acyuta Sa (apart from Suddha Sa in that position) 7. Vikrta Ri (apart from the Suddha Ri in that position). 13. Acyuta Ma (apart from the Suddha Ma in that position)

xvii

16. Another Vikrta Pa (apart from the Mrdu Pa in that position) 20. Vikrta Dha (apart from the S'uddha Dha in that position). On the face of it, these five have positions where the Svaras have other names and these five are not distinct from the other Svaras in those positions. There are twentytwo positions and seven of these positions are assigned to seven Suddha Svaras. One would naturally have expected fifteen other positions where the Svaras cannot be properly fixed, where the Svaras are likely to be confused as coming within the one or the other of the two neighbouring Svaras. Thus, the positions 5 and 6 lie between S'uddha Sa at 4 and Suddha Ri at 7. One is not sure if a Svara in 5 and 6 should be assigned to Sa or Ri. Now, there are three intervals where the intervening margin is three posi- . tions. In these cases, the lowest can be assigned to the lower Suddha Svara or the highest can be assigned to the higher S'uddha Svara. And the result is that the contact between two Suddha Svaras is cut off in three more positions. It is thus. Positions 1 and 2 are clearly marked out by 3. Similarly 10 and 11 are marked out by 12; and 14 and 15 are marked out by 16. Or we can as well say that positions 1, 10 and 14 mark out the three groups 2, 3; 11, 12; and 15, 16. Any- way there are three more positions which are well marked out from the position of a Suddha Svara by intervals of 2 positions. As such these three cannot create any confusion. Taking away the seven positions where the c

xviii

Svaras are S'uddha and the three positions where the higher and the lower are clearly marked out, there are 12 positions where there is a possibility of the interven- ing note being confused as belonging to the lower or the higher Suddha Svara. If we could say that the seven positions of Suddha Svaras along with the three positions where there is a two-positions interval, are S'uddha positions and the ramaining twelve are the Vikrta positions, there is mathematical consistency. Now, when one looks at the chart, one wonders why no Svaras, either as S'uddha Svara or as Vikrta Svara have been assigned to eight positions in the scale, namely, 5, 6, 8, 14, 15, 18, 19 and 21. Is it that no Svara can be produced in these posi- tions ? That is absurd. These are twenty-two positions where a sound is produced in a definite pitch. I have not entered into this consideration in the hope that the text can be interpreted on these lines. I simply wanted . to point out that there might be some such rational explanation for the original division of Svaras into seven Suddha ones and twelve Vikrta ones. If we read the text of Sarngadeva, it would be found that apart from the seven S'uddha Svaras in positions 4, 7,9, 13, 17, 20 and 22, there are twelve Vikrta Svaras as follows : Sa at 4 has 2 Vikrta Svaras Ri at 7 has 1 Vikrta Svara Ga at 9 has 2 Vikrta Svaras Ma at 13 has 2 Vikrta Svaras Pa at 17 has 2 Vikrta Svaras

xix

Dha at 20 has 1 Vikrta Svara Ni at 22 has 2 Vikrta Svaras Here it is found that out of the seven S'uddha Svaras, Ri and Dha have only 1 Vikrta Svara each and the other five have 2 Vikrta Svaras each. Corresponding to this, it is also found that above Ri and Dha there is only one position as interval before the next higher S'uddha Svara, while the others have two and three. Without allowing oneself to be prejudiced by the inter- pretations and assignments by the later writers on musical science, one is tempted to conclude that what are called Vikrta Svaras are really Svaras near their Suddha positions, but which are likely to be confused with another Suddha Svara. Now we must look into what S'arngadeva has to say on the point, before we declare that he has assinged different names as Suddha and Vikrta to a Svara in the same position. Says S'arngadeva : च्युतोऽच्युतो द्विधा षड्जो द्विश्रुतिर्विकृतो भवेत्। साधारणे काकलीत्वे निषादस्य च दृश्यते ।। २. ३.४०. Sa has really 4 Srutis (1 to 4). But in the event of its own Sadharana and in the event of Kakalitva of Ni, Sa has only two Srutis, and in that case it has two Vikrtas, one being Cyuta and the other being Acyuta. This is what the verse means. Simhabhūpala explains the words Cyuta and Acyuta as follows : तत्र च्युतो यस्यां चतुर्थ्यो श्रुतौ स्थापितः तस्याः सकाशात् प्रच्युतः। अच्युतस्तु तस्यामेव श्रुताववस्थितः पूर्वश्रुतिहीनतया विकृतो भवति।

When Sa is dragged down from its position at 4, it is Cyuta. When it is not so dragged down, it is Acyuta. And when is it that such a modification comes in ? Siņhabhūpāla says :

षड्जसाधारणे षड्जः स्वस्थानात् चतुर्थश्रुतेः प्रच्युतः तृतीयश्रुता- ववस्थितः विकृतो भवति।

In the event of Sadjasadharana, Sa is dragged down from its position at 4 and is given a position at 3. And what is this Sadjasadharana? Simhabhupāla quotes S'argadeva's own definition : निषादो यदि षड्जस्य श्रुतिमाद्यां समाश्रयेत्। ऋषभस्त्वन्तिमां प्रोक्तं षड्जसाधारणं तदा ॥ १. ५. ७.

If the position 1 is assigned to Ni and the real position of Sa, namely 4, is assigned to Ri, this is what is called Sadjasadharana. This is one Vikrta Svara for Sa, called Cyuta, since Sa is dragged down from position 4 to position 3. Acyuta is explained by Simhabhupala in : निषादस्य काकलीत्वे पूर्वश्रुतिद्वयहीनत्वात् अच्युतः स्वस्थाने चतुर्थश्रुतौ स्थित एव विकृतो भवति।

When there is Kakalitva of Ni, it is the first two positions that are given up, and as such there is no dragging down to a lower position, and in this case it is called Acyuta. In interpreting the term Kakalitva of Ni, Simhabhupāla quotes S'ārngadeva :

xxi

श्रुतिद्वयं चेत् षड्जस्य निषादः संश्रयेत्तदा । स काकली ॥ १. ४. १७. When the first two positions are assigned to Ni and only the positions 3 and 4 are assigned to Sa, then Sa still remains at 4, without being dragged down. In this modified form, it is Acyuta. Thus the total meaning is that Sa is S'uddha when it is assigned the four positions 1, 2, 3 and 4. When it is assigned only two positions, this is a modifi- cation of Sa, i.e., it is a case of Vikrta Sa. This Vikrta Sa can take two forms, either when it has only positions 2 and 3 or when it has only positions 3 and 4. The former is called the event of its own Sadharana and the latter is called the event of Kakali of Ni. The Suddha is a scheme of distribution of the positions on the scale to the seven Svaras. The Vikrta is a modifica- tion. In this modification, Sa has two sets of distribu- tion, either as 2 and 3 or as 3 and 4. This is what S'arngadeva means. Ri has only one Vikrta. Ri has usually only 3 positions assigned to it on the scale. In the event of Sadharana, as explained just now, Sa gives up its 4th position and it is assigned to Ri. Thus S'uddha Ri has positions 5, 6 and 7. In the Vikrta form, it will have four positions, namely, 4, 5, 6 and 7. This is what is said by Sarngadeva in : साधारणे श्रुति षाड्जीमृषभः संश्रितो यदा। चतुश्रुतित्वमायाति तदैको विकृतो भवेत् । १. ३. ४१.

xxii

Ga has two Vikrta Svaras. The first is when there is the event of Sadharana; and this is stated by S'arngadeva and explained by Simhabhūpāla as : साधारणे त्रिश्रुतिः स्यादन्तरत्वे चतुःश्रुतिः । गान्धार इति तद्वेदौ द्वौ निःशङ्केन कीर्तितौ ॥ १. ३. ४२. Simhabhupala: साधारणे मध्यमसाधारणे मध्यमस्य प्रथमां श्रुति गान्धारो गृह्णाति । तदा त्रिश्रुतिः विकृतो भवति ॥ Ma has the positions 10, 11, 12 and 13. When its first position, namely, 10 is given up and is assigned to Ga, i.e., when Ga is given the positions, 8, 9 and 10, instead of only 8 and 9, it is Sadharana. Then Ga has three Srutis, instead of two. This is one modification of Ga. In the event of Antaratva, there is another modifica- tion. This term is explained by Simhabhūpāla as : अन्तरस्तु गान्धारो मध्यमस्य आद्यं श्रुतिद्वयं गृह्णाति। तदा चतुःश्रुतिः सन् विकृतो भवति ॥ When Ma has to give up the first two of its four posi- tions, i.e., 10 and 11, then Ga will have four positions, namely, 8, 9, 10 and 11, instead of its original two, namely, 8 and 9; this is the case of Antaratva. Thus Ga is Suddha when it has only two positions, 8 and 9, and it has two Vikrta Svaras, namely (1) when it has three positions, 8, 9 and 10 and (2) when it has four positions, 8, 9, 10 and 11. Ma too has two Vikrta Svaras. It is just like what Sa has. Sa had two cases of its own Sadharana and Kakalitva of Nişada. When Sa gives up its first

xxiii

position to Ni (i.e., position 1) and its final position to Ri (i.e., position 4) or its first two positions to Ni, there are the two cases of its own Sadharana and Kakalitva of Ni. Similarly, when Ma gives up its first position (i.e., 10) to Ga and its final position (i.e., posi- tion 13) to Pa, it is Sadharana. In this case, Ma will have only two positions left, namely, 11 and 12. Here, the final position is dragged down from 13 to 12. So it is called Cyuta. When Ma gives up its first two positions to Ga, it is Kakalitva of Ga. Here also Ma has only two positions, namely, 12 and 13. But in this event, its final position is not dragged down from its original position at 13 and so it is called Acyuta. This is what is said by S'arngadeva : मध्यम: षड्जवद्द्वेधान्तरसाधारणाश्रयात ।१.३.४३. Simhabhūpāla explains the point thus : षड्जो यथा च्युतत्वेनाच्युतत्वेन च द्वेधा विकृतः कथितः स्व- साधारणे निषादस्य च काकलीत्वे तद्वन्मध्यमसाधारणे गान्धारस्यान्तरत्वे च मध्यमोऽपि द्वेधा विकृतो भवति ॥

Pa has also two Vikrta Svaras. Sarngadeva says: पञ्चमो मध्यमग्रामे त्रिश्रुतिः कैशिके पुनः । मध्यमस्य श्रुति प्राप्य चतुःश्रुतिरिति द्विधा । १.३.४.३४,४. Both these Vikrta Svaras appear in what is called Madhyama Grama. The division of the scale into the seven positions, which we were dealing with till now, is what is called the Sadja Grama, In the Madhyama

xxiv

Grama, Pa has only three positions, namely, 14, 15 and 16, instead of the four positions, 14, 15, 16 and 17 of the Sadja Grama. This is one Vikrta Svara. In the same Madhyama Grama (where Pa ends with the posi- tion 16), if Ma gives up its last position to Pa (i.e., in the case of the first Vikrta Svara of Ma), Pa has the positions 13, 14, 15 and 16. This is another Vikrta Svara. This is what Simhabhupala says : पञ्चमे तृतीयश्रुतिसंस्थिते सति मध्यमआ्राम इति वक्ष्यते। तस्मिन् मध्यमआ्रामे त्रिश्रुतिः पश्चमो विकृतो भवति। पुनश्च कैशिके मध्यम- साधारणे मध्यमस्यान्तिमां श्रुर्ति प्राप्य चतुःश्रुतिः सन् विकृतो भवति । In the same Madhyama Grama (where Pa ends at 15), Dha has four positions, namely, 17, 18, 19 and 20, instead of its three positions 18, 19 and 20 in the Șadja Grama. This is the only Vikrta Svara of Dha. Thus says S'arngadeva : धैवतो मध्यमग्रामे विकृतः स्याच्चतु:श्रुति: ।१.३.४४. In the two cases of the Vikrta Svaras of Sa, i.e., when Sa gives up its first position to Ni (and its last position, i.e., 4, to Ri) and when Sa gives up its first two posi- tions (1 and 2) to Ni, there are two Vikrta Svaras for Ni. Thus says Sarngadeva : कैशिके काकलीत्वे च निषादस्त्रिचतुःश्रुतिः । प्राम्नोति विकृतौ भेदौ द्वौ। .... २. ३. ४५.

And Simhabhūpāla, explains thus ;

XXV

कैशिके षड्जसाधारणे निषादः षड्जस्य प्रथमश्रुतौ यदा तिष्ठति तदा त्रिश्रुतिः सन् विकृतो भवति। यदा तु काकली भवन् षड्जस्य श्रुतिद्वयं गृहीत्वा चतुःश्रुतिर्भवति तदापि विकृतः ॥

Now the result is this: When we take into con- sideration the allocation of the twenty two positions to the seven Svaras, then there are seven S'uddha Svaras and twelve Vikrta Svaras. But if we take into con- sideration only the change in the final position of the seven Svaras in their Vikrta form, it is only in seven of the twelve cases that there is any change. Thus the Vikrta Svaras must be reduced to seven. This is the difference between S'arngadeva and Somanatha. This can be illustrated by the following table :

Svaras S'uddha No. of Vikrta No. of Vikrtas Position Srutis

Sa 1 to 4 2 2 and 3 2 3 and 4 2 Ri 5 to 7 1 4 to 7 4

Ga 8 and 9 2 8 to 10 3

8 to 11 4

Ma 10 to 13 2 11 and 12 2 12 and 13 2

Pa 14 to 17 2 13 to 16 4 14 to 16 3

Dha 18 to 20 1 17 to 20 4

Ni 21 and 22 2 21, 22 and 1 3 21, 22, 1 and 2 4

D

xxvi

The following chart too may be used to understand the scheme: .

Suddha Vikrta Vikrta Suddha Vikrta Vikrta Series Series I Series II Series Series I Series II

13 Ma * . * 1 * 13 Ma 13

2 2 * 14 14 14

3 3 Sa 3 15 15 15 4 Sa . 4 4 Sa 16 16 Pa 16 Pa 5 5 5 17 Pa 17 17 6 6 6 18 18 18 7 Ri- 7 Ri 7 Ri 19 19 19 8 8 8 20 Dha 20 Dha 20 Dha 9 Ga 9 9 21 21 21 10 10 Ga 10 22 Ni 22 22 11 11 11 Ga 1 Ni 1 12 12 Ma 12 2 2 Ni

Note: Vikrta Sparas are printed in Roman char- acters : The difference between the twelve Vikrta Svara scheme and the seven Vikrta Svara scheme lies in what is meant by the term Svara. In the twelve Vikrta Svara scheme, a Svara is the interval and in the seven Vikrta Svara scheme, it is a point or a position. I hinted at another possibility of assigning mean- ings to the term S'uddha and Vikrta Svaras. Accord- ing to that hint, the seven points or positions 4, 7, 9, 13, 17, 20 and 22, along with 3, 12 and 16, where the interval is 3 divisions, form the Suddha points. Thus

xxvii

3 and 4 form a single Suddha point unit. Similarly, 12 and 13 form another such unit, and 16 and 17 form the third unit. Then there are twelve other positions, where the note produced is not so very clear and dis- tinguishable from the lower note. As such, those twelve points are called Vikrta Svara positions. Terms like Sadharana and Antara make me think along this line.

1 V. Ni 9 S. Ga 161 2 V. Sa 10 V. Ga 17 S. Pa

31 11 V. Ma 18 V. Pa 4) S. Sa 121 19 V. Dha 5 V. Sa 13} S'. Ma 20 S. Dhạ 6 V. Ri 14 V. Ma 21 V. Ni 7 S. Ri 15 V. Pa 22 S. Ni 8 V. Ga This is the representation of the possible distribu- tion of Suddha and Vikrta Svaras among the 22 posi- tions, at an earlier stage than what is found is Sarnga- deva's Sangitaratnakara. This is a possibility that has to be examined by closer study of earlier texts on Music, regarding Sudhha and Vikrta Svaras. I will deal with this point on a later occasion in another book. I am only suggesting another stage in the S'uddha-Vikrta distribution stage where the terms had perhaps meanings different from that in which S'arnga- deva uses them, which latter meaning is different from the one in which Ramamatya and Somanatha take the terms. On this point I will elaborate further on a

xxviii

future occasion, when I will have to write a detailed Introduction to Sarngadeva's Sangitaratnakara, which I am translating into English. The scale does not stop at Ni, after starting from Sa. It starts a new scale of higher pitch. That is why Ni continues in Sa. In fixing the Svaras with the help of a Vina, the starting point is position O assigned to Sa; after 22, there starts again Sa as 1, 2, 3 and 4. Thus the highest and the lowest positions are not marked and the interval divided into 22 positions. They are marked in units of 22 divisions. Thus after one scale, the other scale starts. Such a 22 position unit is what is called Grama. I realise the insufficiency of the statement; but I have to use language which has its own limitations. The . division of the scale at the intervals of 4,.7, 9, 13, 17, 20 and 22 is what is called the Sadja Grama. If 17 is altered to 16, then we have what is called Madhyama Grama. That means that in the Sadja Grama, Pa has four positions and Dha. has only three. In the Madhyama Grama, Pa has only three and Dha is given four positions. These two Gramas are known in practice. There is mentioned a third variety, called Gandhara Grama where the division is quite different. It is stated that it is in use only in heaven. And one may note that what is called Marga music is also current only in heaven. Thus this Gandhara Grama scheme must have been the original, traditional one and this must have been given up at a later time. The three Gramas may be represented as follows.

xxix

Şadja Madhyama Gandhara Şadja Madhyama Gandhāra Grama Grama Grāma Grama Grama Grama

1 1 * 13 Ma 13 Ma 13 Ma

2 2 2 14 14 14

3 3 3 15 15 15

4 Sa 4 Sa 4 Sa 16 16 Pa 16 Pa

5 6 5 17 Pa 17 17

6 6 6 Ri 18 18 18

7 Ri 7 Ri 7 19 I9 19 Dha

8 8 8 20 Dha 20 Dha 20

9 Ga 9 Ga 9 21 21 21

10 10 10 Ga 22 Ni 22 Ni 22

11 11 11 1 Ni

12 12 I2

I am not sure about the ground for giving the names, Sadja, Madhyama and Gandhara to these three scales. One possible explanation is that in the three varieties, the starting point was Sa, Ma and Ga respec- tively. But the division does not hold good. If in the Ga Grama, we start with Ga and end with the Ri of the above scale, then the divisions should be 2, 4, 4, 3, 2, 4, 3. But this is not the division in Ga Grama. In the Ga Grama, it would be found that the division is 3, 2, 4, 3, 3, 3, 4. What I consider to be the possible explana- tion is that what is called Ga Grama was the original division of the scale. It was then changed into what is now called the Ma Grama. The later revision is into the present Sa Grama. In this last, there is some symmetry. Four divisions in the middle are kept

xxx

together, with nine divisions on either side. These nine divisions are allotted in the order of 4, 3, 2 on either side. Probably the scheme in the Ma Grama was to have some sort of order like 4, 3, 2; then 4, 3; then again 4, 2. The terms Sa, Ma and Ga are purely arbitrary. I can suggest a reason for giving the name. But I do not think that any purpose will be served by pure conjectures. There are three schemes for the allocation of the seven Suddha Svaras on the scale of 22 S'rutis. These three are called Sa, Ma and Ga Gramas. Here we start from Sa and end with Ni. If we start from Sa and end with Ni; then start from Ni and end with Dha ; then start with Dha and end with Pa; and so on, we get seven combinations called Murchanas. If we omit one, taking only six Svaras at a time, we can have 28 combinations, the omission being only of Sa, Ri, Pa and Ni. If two are omitted at a time, then there can be 21 such combinations, the omission being only of Sa-Pa, Ga-Ni and Ri-Pa. Somanatha explains the point in the commentary as follows : तत्र क्रमात् षड्जग्रामे षड्ज-ऋषभ-पश्चम-निषाद-विहीना अष्टा- विंशती रि-ग-म-प-ध-नि-इत्यादय; षाडवाः शुद्धतानाः । तथा षड्जपश्चमा- भ्यां गान्धारनिषादाभ्यां ऋषभपश्चमाभ्यां च क्रमाद्विहीना एकविशती रि-ग-म-ध-नि इत्यादय औडुवाः । (१. ४४) In this way there are 49 Tanas, 28 being for Sadava. (or six-Svaras, one being omitted) and 21 for Auduvas

xxxi

(or five-Svaras, two being omitted at a time), These are called suddha Tanas There may be a doubt that if Sa is omitted and the other six are taken up in sequence, there can be only six combinations as : ..

Ri Ga Ma Pa Dha -- Ni

Ni Ri Ga Ma Pa Dha

Dha Ni Ri Ga Ma Pa

Pa Dha Ni Ri Ga Ma

Ma Pa Dha Ni Ri Ga

Ga Ma Pa Dha Ni Ri

In this way, for each of the four omissions, there can be only six combinations. As such there can be only 24 Şadavas. But the method of combination is slightly different. It should be as follows :

(Sa) Ri Ga Ma Pa Dhh Ni

Ņi (Sa) Ri Ga Ma Pa Dha

Dha Ni (Sa) 'Ri Ga Ma Pa

Pa Dha Ni (Sa) - Ri Ga Ma

Ma Pa Dha Ni (Sa) Ri Ga

Ga Ma Pa Dha Ni (Sa) Ri

Ri Ga Ma Pa Dha Ni (Sa)

It is true that there is no difference between the first and the last. Both are Ri Ga Ma Pa Dha Ni. The difference is pointed out by Simhabhupala in the following words : ननु प्रथमायां सप्तम्यां च मूर्छनायां षड्जे लुप्ते रि-ग-म-प-ध-नि इत्येकमेव रूपं भवति इति तत्र को विशेषः । सत्यं भेदो नास्ति। परं तु मन्द्रतारकृतो भेदो विद्यते एव. १, ४, २९-३१.

xxxii

Similarly the seven varieties of each of the Auduvas must also be tabulated. There may be what may appear to be the same, in different lines. But there is the same difference as is found in the Sadavas. Perhaps the correct representation of the Seven Murchanas and the 49 Tanas is as follows :

A. The 7 Murchanas.

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

1 Sa Ri Ga Ma Pa Dha Ni

2 Ni Sa Ri Ga Ma Pa Dha

3 Dha Ni Sa Ri Ga Ma Pa

4 Pa Dha Ni Sa Ri Ga Ma

5 Ma Pa Dha Ni Sa Ri Ga

6 Ga Ma Pa Dha Ni Sa Ki 7 Ri Ga Ma Pa Dha Ni Sa

B. Tanas. I. Sadava (a) with Sa omitted

2 3 45 678. 9 10 11.1 12 13. 14i

1 X Ri Ga Ma Pa Dha N

2 Ni x Ri Ga Ma Pa Dha

3 Dha Ni X Ri Ga Ma Pa

4 Pa Dha Ni X Ri Ga Ma

5 Ma Pa Dha Ni X Ri Ga

6 Ga Ma Pa Dha Ni X Ri 7 Ri Ga Ma Pa Dha Ni x

It would be found that although 1 and 7 appear to be the same, they are not at all similar. Similarly, the other three sets of 7 each with the three Svaras omitted must be represented, for the Sadava series.

xxxiii

II Auduva. (a) with Sa-Pa omitted.

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

1 X Ri Ga Ma x Dha Ni

2 Ni X Ri Ga Ma X Dha

3 Dha Ni X Ri Ga Ma X

4 x Dha Ni X Ri Ga Ma

5 Ma X Dha Ni X Ri Ga Ma

6 Ga Ma X Dha Ni X Ri 7 Ri Ga Ma X Dha Ni X

Here 1 and 7 appear to be similar ; but they are not. Again, 3 and 4 too appear to be similar but they are not really so. Similar tables must be prepared for. the other two Auduva series with Sa-Ni and with Ri-Pa omitted. . Here I find a slight difference between what S'arngadeva says and what is found in Somanatha. According to the latter, these 49 Tanas are made of 28 Șadavas and 21 Auduvas. The enumeration in S'ār- gadeva is as follows : . ताना: स्युर्मूर्च्छना: शुद्धाः षाडवौडवितीकृताः । षड्जगाः सप्त हीनाश्रेत् क्रमात् स-रि-प-सप्तमैः ॥ तदाष्टाविशतिस्ताना मध्यमे सरिगोज्झिताः । सप्तक्रमाद्यदा ताना: स्युस्तदा त्वेकविशतिः ॥ एते चैकोनपश्चाशदुभये षाडवा मताः । सपाभ्यां द्विश्रुतिभ्यां च रिपाभ्यां सप्तवर्जिताः ॥ षड्जग्रामे पृथक्ताना एकविशतिरौड्वाः । रिधाभ्यां द्विश्रुतिभ्यां च मध्यमत्रामगास्तु ते॥ E

xxxiv

हीनाश्चतुर्दशैव स्युः पञ्चत्रिशत्तु ते युताः । सर्वे चतुरशीति स्युर्मिलिता: षाडवौडेवा: ॥ १. ४. २७-३१

In Sadava, there are 28 in Sadja Grama and 21 in the Madhyama Grama (where only Sa, Ri and Ga are omitted and not Ni as in Sadja Grama). Thus there are 49 for Sadava. In Auduva there are 21 with Sa-Pa, Ga-Ni and Ri-Pa omitted. This is in Sadia Grama. In the Madhyama Grama, only Ri-Dha and Ga-Ni are omitted and there are 14 varieties resulting. Thus there are 35 in the Auduva on the whole. Combining the two, we get 49+35 = 84. The total number of possible permutations and combinations, taking only 1, 2, 3, 4, 5, or 6 and taking all the seven, is a large number. This is what is called Kutatana. They will be respectively.

1. 1 2. 1X2 2 3. 1 X 2X3 6 4. 1X2X3 X4 24 5. 1 X 2 X 3 X 4 X 5 120 6. 1 X 2 X 3 X 4 X 5 X 6 720 7. 1 X 2 X 3 X 4 X 5 ×6×7 5040

All these are given as an appendix to the book here. Methods are given to find out the exact combination when a certain number is given and also to find out the number for the combination given. All these details are elaborately given.

XxXV

When these Svaras are sung, it is called a Varna. It is of four kinds. If the same Svara is repeated many times it is called Sthayi (continuing). . If the Svaras are sung in the ascending order, it is called Arohi. When they are sung in the descending order, it is called Avarohi. The two terms means "ascending" and "descending" respectively. When they are sung mixing them it is called Sancari (wandering). The examples for the four kinds are :

Sthayi Sa Sa Sa etc. Arohi Sa Ri Ga Ma Pa Dha Ni

Avarohi Ni Dha Pa Ma Ga Ri Sa

Sañcāri Sa Sa Ri Ga

An Alankara is a particular combination of Varnas (which has just been explained). A Svara may be Mandra (also called Mrdu or Prasanna) or it may be Tara (also called Dipta). They are respectively indi- cated in notation with a dot above or with a small vertical line above. If a Svara is repeated twice as Sa Sa Sa it is called Pluta. The combination may have the Prasanna in the beginning (with Tara in the middle and in the end); it may have the Prasanna at the end; it may have the Prasanna in the middle; it may have the Prasanna both in the beginning and in the end. The place where there is no Prasanna is taken up by the Tara. Thus the combination of the nature of the same Svara taken three times can have four varieties. If there is no such order, it is called Kramarecita (devoid of order). The examples will be :

xxxvi

संसंसे। सैसंसं। संससं। सेसंसे । संगमसं । This is called the Sthayi Varna, where the same Svara is repeated (verses 57-61). The Arohi can be of seven kinds, as follows : 1. Sa Ri Ga Ma Pa Dha Ni 2. Sa Sa, Ri Ri, Ga Ga, Ma Ma, Pa Pa, Dha Dha, Ni Ni. 3. Sa Ri, Ri Ga, Ga Ma, Ma Pa, Pa Dha, Dha Ni 4. Sa Sa Sa Ri, Ga Ga Ga Ma, Pa Pa Pa Dha, Ni Ni Ni 5. Sa, Ri Ri, Ga Ga Ga, Ma Ma Ma Ma, Pa Pa Pa Pa Pa, Dha Dha Dha Dha Dha Dha, Ni Ni Ni Ni Ni Ni Ni 6. Sa Ri Ga, Ga Ma Pa, Pa Dha Ni 7. Sa Ga, Ga Pa, Pa Ni The same seven kinds can be used in the Avarohi also (verses 61-66). In the Sañcari there are thirteen kinds. They are : 1. Sa Ri Sa, Ri Ga Ri, Ga Ma Ga, Ma Pa Ma, Pa Dha Pa, Dha Ni Dha 2. Sa Ri Ri Sa, Ri Ga Ga Ri, Ga Ma Ma Ga, Ma Pa Pa Ma, Pa Dha Dha Pa, Dha Ni Ni Dha 3. Sa Ga Ri Sa Ga Ri Sa, Ri Ma Ga Ri Ma Ga Ri, Ga Pa Ma Ga Pa Ma Ga, Ma Dha Pa Ma Dha Pa Ma, Pa Ni Dha Pa Ni Dha Pa 4. Sa Ri Ga, Ri Ga Ma, Ga Ma Pa, Ma Pa Dha, Pa Dha Ni 5. Sa Ga Ma, Ri Ma Pa, Ga Pa Dha, Ma Dha Ni 6. Sa Ri Sa Ga Sa, Ri Ga Ri Ma Ri, Ga Ma Ga Pa Ga, Ma Pa Ma Dha Ma, Pa Dha Pa Ni Pa 7. Sa Ri Ga Ri, Ri Ga Ma Ga, Ga Ma Pa Ma, Ma Pa Dha Pa, Pa Dha Ni Dha 8. Sa Ri Pa Ma Ga Ri, Ri Ga Dha Pa Ma Ga, Ga Ma Ni Dha Pa Ma 9. Sa Ri Sa, Sa .Ri Ga Ri Sa, Sa Ri Ga Ma Ga Ri Sa, Sa Ri Ga Ma Pa Ma Ga Ri Sa, Sa Ri Ga Ma Pa Dha Pa

xxxvii

Ma Ga Ri Sa, Sa Ri Ga Ma Pa dha Ni Dha Pa Ma Ga Ri Sa. 10. Sa Ga Ri Ma Ma Ri Ga Sa, Ri Ma Ga Pa Pa Ga Ma Ri, Ga Pa Ma Dha Dha Ma Pa Ga, Ma Dha Pa Ni Ni Pa Dha Ma. 11. Sa Ri Sa Ri Ga Sa Ri Ga Ma, Ri Ga Ri Ga Ma Ri Ga Ma Pa, Ga Ma Ga Ma Pa Ga Ma Pa Dha, Ma Pa Ma Pa Dha Ma Pa Dha Ni. 12. Sa Pa, Ri Dha, Ga Ni, Ma Sa. 13. Sa Ga Ri Sa, Ri Ma Ga Ri, Ga Pa Ma Ga, Ma Dha Pa Ma, Pa Ni Dha Pa. There are two more kinds of Alamkara given here. They are : १. संरिगमपधनिससं। २. संसनिधपमगरिसं। There can be innumerable varieties of the above two. Thus the first can be adapted as रिंगमपधनिसरिरिं। and the second can be adapted as रिंरिसनिधपमगरिं। There are thirty four varieties possible. But there is no end to such adaptations (verses 78-80) Then there are terms like Graha, Amsa and Nyasa. The terms are self explanatory. Graha is that by which one catches; Ams'a is the main element; Nyasa is where one closes (verse 82.) Thus all the technical terms regarding Svara are explained in the first Chapter. To a student of the Histroy of Music in India, this is the most important

xxxviii

chapter. I had to enter into some details regarding the Suddha and the Vikrta Svaras, since I found that the explanations given in many places are not at all clear and satisfactory. Then I gave a short summary of the whole of the first Chapter. On those points where I have given only a passing remark,I will give fuller ex- planations when I write the Introduction to the Sangītaratnākara. . In the second chapter there is a description of the various kinds of Vinas. The chapter is interesting to those who want to understand the history of musical instruments in India. It is not possible to deal with the subject in an Introduction. The matter must be studied from the text itself. There is no general principle involved there that can be delt with in an Introduction. The third chapter is very important for the history of Indian Music. Here the Melas are described. Mela is a very difficult term to define. It is a har- monious combination. The author explains the term as follows in the commentary. मिलन्ति वर्गीभवन्ति रागा यत्रेति तदाश्रयाः स्वरसंस्थानविशेषा मेला:। ३. १. The Melas depend on the varieties of the S'rutis taken up for combination. The total number that is possible is given as 960. The author deals with the way in which this number is arrived at. He deals with only 23 Melas which alone are found in well-known Ragas.

xxxix

तेषु प्रसिद्धरागैर्विशेषितान् विंशति त्रुवे त्यधिकान् ३. २६.

The chapter ends with a description of these twenty three Melas. The next chapter deals with Ragas. After giving the division of the Ragas according to different standards, these Ragas are briefly dealt with, giving their Graha, Amsa and Nyasa. The last chapter deals with Raga forms. The time when each Raga should be sung, Nadatma and Devamaya Rupas, the method of playing on a Vina, the Deities of the various Ragas, these are the subjects dealt with in this last chapter. The book may not have any practical value in understanding modern music. But it has a great value in understanding the condition of the art of music in ancient times in India. The work shows that they were not confined to the purely practical side of the art, but that they tried to analyse and understand the art. The minute way in which points are analysed and examined shows the intellectual keenness of the people. At present, attempts are being made to study the theory of music. Discussions are going on regarding the correct laksana of a Raga, about the various kinds of Srutis and their uses in the various Ragas and other details. There will always be a tendency to arrest any considerable deviation from accepted standards of correctness in presenting music. At the same time, geniuses set new standards and they are able to gain adherents. From this point of view, it may be that

x1

science never came up to the pace of the progress of the Art, and in science there is always a sort of tend- ency to compromise with established standards, rather than to accurately present the Arts as current at the time. Further there is also the possibility that most of the writers on music were more scholars than artists and they interpreted ancient texts from a scholar's point of view, and in spite of their promises of accurately and faithfully representing the Art as it existed at their time, there is a possibility that in their works we find more a presentation of the S'astra as known at that time than of the Art as it was current at that time. As at present, the few fix the standard of taste for the people and it is possible that even in the works of ancient times what we find is not what Art was at that time ; it is what the few thought the Art should be. In studying the texts of ancient times, we must have this possibility also in mind. What we are interested in is the science of music as given in such books. I have tried to present the facts of music as they could be studied from the texts. C. KUNHAN RAJA

सोमनाथेन स्मृता ग्रन्थाः, ग्रन्थकाराश्च

अमरकोश: ५, ८, ११६, २१४, २१६, २१७, २२०, २२४, २२५, २२६, २२७. अष्टाध्यायी-पाणिनि: ५, ८, ९, ११, १३, १४, १६, १९, २९, ३०, ४१, ४४, ५३, ५५, ५९, ६२, ६७, ७०, ७१, ७६, ७९, ९१, १०९, १३०, २११, २१४, २१५, २१६, २१८, २१९, २२३, २२४, २२५, २२६, २२७, उत्तररामचरितम्-भवभूति: २२७. ऋक्संहिता २, २२५. औमापतम्-उमापतिः १०४. कलानिधि :- संगीतरत्नाकरव्याख्या-चतुरकलिनाथ: ६, १०, २६, ३०. काव्यप्रकाश :- मम्मटभङ्क: ५, ८. काव्यालंकार :- हदट: ७, ९, २२६. काव्यालंकारसूत्रम्-वामन: ८. कोहलीयम्-कोहल: १६. तैत्तिरीय ब्राह्मणम् ५५. धातुपाठ: १०, ३०. नाव्यशास्त्रम्-भरतमुनिः ४०, ७१. न्याय: १६, ५४. नैषधम्-श्रीहर्ष: ५७. परिभाषासूत्रम् १५. पिजलसूत्रम्-पिजलनाग: ९. बृहद्देशी-मतज्: १०, १३, १६, २६, २८, ३१, १०१, १०३.

महाभाष्यम्-पतज्ञलि: ८, १३०, २१२, २१३, २२७. महाभाष्यव्याख्या प्रदीप :- कैयट; २१२.

xlii

माधवीयनिघण्टुः-माधवः ५. याज्ञवल्क्यस्मृति :- याज्ञवल्क्यः ५५. रागार्णवः १०३. वार्तिकम्-काल्यायन: ११. विश्वप्रकाश :- महेश्वरः ५, ७, १२, ११६, २१३, ११४, २१५, २१६, २१७, २१८. वैजयन्ती-यादव: ७,५६. शारदातिलकम् २. संगीतरक्नाकर :- निःशाङ्क-शार्ञदेव: ४, ६, ७, ९, १०, १२, १३, १४, २०, २१, २२, २३, २५, २६, २७, ३०, ३२, ३८, ३९, ४२, ४८, ४९, ५०, ५१, ५४, ५६, ५८, ५९, ६१, ६६, ७२, ७३, ७६, ७७, ९३, १०२, १०४, १०५, १०६, १३०. संगीतराज :- कुम्भकर्णनृपतिः ५६. संगीतसमयसार :- पार्श्वदेव: १०५. सुभाषितत्रिशती-भर्तृहरि: २२६. स्कान्दपुराणम् २, ४. स्मृति: २. हनुमान् ७, ३०.

738

शिवा्भ्या नमः

रागविबोध:

श्रीसोमनाथविरचितः

स्वकृतया विवेकाख्यटीकया संवलितः

प्रथमो विवेक:

दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा। पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघुनन्दनम् ॥ १ ॥ आर्यासूनुसमानं प्रणम्यमानं धरासुरैः प्रवरैः । झम्पाम्बयात्तमालं मुद्रलमालम्बदं कलये ।। २ ।। गुरुगणपतिविधिपुत्त्रीर्नत्वा निखिलकुलदेवता: स्तुत्वा। कुरुते विवृर्ति स्वकृतेः सकलकलकुलोद्गवः सोमः ॥३॥ अथ रागविबोधाभिधं निबन्धं विधित्सुस्तत्प्रतिपादयरागमूलभूतश्रुतिस्वरा- दीनां निदानं नादं समासोक्त्या सूचयञ्शिष्टाचारोपदिष्टमनिष्टनिवारकमिष्टदायकं स्वेष्टदेवतागुरुनमस्कारात्मकं मङ्गलमारचयति-

आर्यानन्दनिदानं गुरुं स्वराधाररागविषयमहम्। स्थानविशेषख्यातं गणपतिमतिसिद्धये वन्दे ॥ १ ॥

२ रागविबोध: आर्यानन्देत्यार्यया। गणपति गणानां समूहरूपेण ख्यातानां विन्नानां पति नियन्तारं देवमहं वन्दे प्रणमामि। गणपतिशब्दो योगरूढः । किमर्थम् ? अतिसिद्धये अन्तरायापायसच्छब्दार्थस्फुरणाभ्यां पूज्या या सिद्धिर्प्रन्थसमाप्तिस्तस्यै। सामर्थ्यद्योतनाय विशेषणान्याह-आर्यायाः पार्वत्या य आनन्दस्तस्य निदान- मादिकारणम्, पुत्न्रत्वेन महिषासुरादिवधे विन्नहरत्वेन वेत्यर्थः। तथा च स्मृति :- 'पार्वत्या महिषासुरप्रमथने सिद्धादिभिर्मुक्तये · ध्यातः पञ्चशरेण विश्वजितये पायात्स नागाननः ।' इति। अत एव गुरुमुत्कृष्टम्। तथा स्वः स्वर्ग आधारो येषां ते स्वराधारा देवा: ; तेषां यो रागस्तत्कर्तृकानुरक्तिस्तस्य विषयं गोचरम्। विन्नाख्यतदरिवधात्तत्प्रेम- पात्रमित्यर्थः । तथा तिष्ठन्ति शब्दार्था येषु तानि स्थानानि ग्रन्थाः, तेषां ये विशेषा: श्रुतिपुराणादयः, तेषु ख्यातम्। तथा च-'गणानां त्वा गणपर्ति हवामहे' इत्यादिश्रुतयः, 'वेदा विदन्ति न यथार्थतया भवन्तम्' इत्यादिशि- वोक्त्यनुवादकस्कान्दपुराणादिपुराणानि च। यद्वा गणानां प्रमथानां यः पतिर्दक्षिणामूर्तिः शिवः, तमहं वन्दे। कीदशम् ? आर्यानन्दनिदानं पार्वत्याह्लादहेतुम्, तस्यास्तदासक्तत्वात्। अथ वा, आर्याः श्रोत्रिया मुनयः, तेषामानन्दहेतुम्। यतो गुरुं तेषां ज्ञानोपदेष्टारम्। तथा स्वराधाररागविषयम् । स्वः स्वर्गः; तेन तद्रता देवा लक्ष्यन्ते। तेषामाधा- रमाश्रयं राति ददातीति स्वराधाररः कल्पवृक्षत्वादभीष्टप्रदः । स चासावगो वृक्षो दिव्यवटश्च। स विषयो यस्य तम। तन्मूलनिवासिनमित्यर्थः । तथा स्थानविशेष आगमवर्णिते हिमाचलतटे ख्यातं तपसा प्रसिद्धम्। अतिसिद्धय इति पूर्ववत्। तथा च दक्षिणामूर्तिध्याने शारदातिलकवचनम्- 'वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात्। त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं जननमरणदुःखच्छेददक्षं नमामि ॥।' इति॥

प्रथमो विवेक: ३

यद्वा गणस्य जीवसमूहस्य यः पातीति पतिः सत्त्वगुणेन रक्षकः, तं विष्णुं वन्दे। कीदशम् ? अर्य: स्वाम्यात्मैव भक्ति: सेव्यो येषां त आर्या आत्मभक्ताः, तेषामानन्दहेतुम्। तथा गुरुं श्रेष्ठम्। तथा स्वरां सावित्री दधाति पुष्णातीति स्वराधो ब्रह्मा। तस्यारमरिसमूहो मधुकैटमाख्यौ शङ्कासुरक्ष। तत्र मधुकैटभयो- र्ब्रह्मवधोद्यतत्वात्तच्छत्रुत्वम्, शङ्गासुरस्य तु तत्प्रियवेदहारित्वात्तथात्वं ज्ञेयम्। तत्र रागो मात्सर्य यस्य सः। तद्वातक इति यावत्। स चासौ विषमुदकं समुद्र- रूपं याति नारायणरूपेण मत्स्यरूपेण च प्राप्रोतीति विषयः स च तम्। तथा तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थानं वाहनं शयनं च। तथाभूतौ च तौ विशेषौ च; वि: पंक्षी गरुडः, शेषो ऽनन्तश्च; ताम्यां ख्यातः प्रसिद्धस्तम्। अत्र गणपतिशब्दो विशेषणबलाद्विष्णुवाचको ज्ञेयः । अथ वा, आर्यान्, अम्, दनिदानम् इति पदच्छेदः। अहम् अं विण्णुं वन्दे। कीदृगहम् ? आर्यैः सज्जनैः कृत्वा अनिति प्राणिति जीवतीत्यार्यान्। सज्ज- नानुगृहीत इत्यर्थः । अथ वा आर्यानमति प्रामोतीत्यार्यान्। सज्जनसेवीत्यर्थः । विष्णोर्गुरुत्वं स्फुटयति-कीदृशम् अम् ! दनिदानम्। दो वहिश्वासौ निदान- मादिकारणं च तादशम्। तत्र गणपतिमित्यनेन जगतः पालकत्वम्, दमित्यनेन प्रलयानलतया जगत्संहारकत्वम्, निदानमित्यनेन तत्सर्जकत्वं च सूचितम्। शेषं पूर्ववत्। यद्वा गुरुं मुद्रलाख्यं जनकमुपदेष्टारं च वन्दे। कीदशम् ? आर्येषु सज्जने- ष्वानन्दं नयति प्रापयतीत्यानन्दनि। तादृशं दानं त्यागो यस्य तम्। पात्रे सन्मानपुरःसरं त्यागिनमित्यर्थः । तथा स्वराधाररागस्य पूर्ववद्देवकर्तृकानुरागस्य विषया महा यज्ञाद्युत्सवा यस्य तम्। देवहृदयंगमसाङ्गयागाद्युत्सवकारिण- मित्यर्थः । तथा स्थानेन स्थित्या सद्व्यवहारेण विशेषख्यातं विशेषतः प्रसिद्धम्। अथ वा स्थानेषु सादृश्येषु ये विशेषा उत्कर्षाः, देवतासादृश्यानीति यावत, तैः ख्यातम् । तथा च मत्पद्यम् ;

'तुन्देनोन्दुरुयानमाननरुचा चन्द्रं महेन्द्रं श्रियो- पेन्द्रं पालनतो गिरा सुरगुरुं सर्वज्ञभावाच्छिवम्।

४ रागविबोध:

वेदाधारतया विधि निधितया भासां रवि भावय- न्नेवं देवमयं गुरुं कुरु चिरं चित्ते स्थिरं मुद्रलम् ॥' इति॥ तथा गणानां जनसमूद्दानां पति पातारम् ; बहुविधपरिवारपालिनमित्यर्थः । अति- सिद्धय इति पूर्ववदेव। इति प्रस्तुतवाच्यपक्षे।। अथाप्रस्तुतनादपक्षे तु, अहं वन्दे तत्प्रशंसां करोमीत्यर्थः । किमर्थम् ? अतिसिद्धये महते ऽभ्युदयाय; 'नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । भवन्त्युपासिता नूनं यस्मादेते तदात्मकाः'॥ (सं० १-३-२) इति शार्ङ्गदेवोक्तेर्नादस्तुतिर्ब्रह्मादिस्तुतिरिव महाभ्युदयहेतुरित्यर्थः । तदेव विवृ- णोति-आर्याणां विदुषां य आनन्द ऐहिकामुष्मिकं च सुखं तस्य निदानम्। तत्र नादस्यैहिकसुखहेतुत्वम्- 'सुखिनि सुखनिदानं दुःखितानां विनोद: श्रवणहृदयहारी मन्मथस्याग्रदूतः । अतिचतुरसुगम्यो वल्भ: कामिनीनां जयति जगति नाद: पञ्चमश्चोपवेदः ।l' इति शिष्टोक्तेः । आमुष्मिकसुखहेतुत्वं तु; गीतज्ञो यदि गीतेन नामोति परमं पदम्। रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥' इति स्कान्दपुराणादिभ्यः। ननु तदानन्दकत्वं स्वररागादि साध्यम्; तत्किमागतं नादमात्रस्येत्याशक्कय नादं विशिनष्टि-स्वरेति। स्वर आधारो येषां ते च ते रागा: श्रीरागवसन्तादयः ; तेषां विषय आधारस्तम्। अथ वा स्वराधारः सन्रागविषयक्च तम्। नादमूलकमेव स्वररागादिकमित्यर्थः । नादस्य स्वरा- दीनां च तादात्म्येऽपि 'भूमौ मित्तिः' इत्यादिवत्सामान्यविशेषयोरप्या- धाराधेयभाव: संगच्छते। तेन नाद एव स्वरादिरूपनानात्वभाक्सन्सुखहेतु-

प्रथमो विवेक: ५

रुचित एवेति भाव:। तथा स्थानविशेषा हृत्कण्ठमूर्धरूपाः; तेषु ख्यातो मन्द्रमध्यतारनामभि: प्रसिद्धस्तम्। 'रागस्तु रक्तौ मात्सर्ये'; 'गणः समूहे प्रमथे' इति च विश्वः। 'शैलवृक्षौ नगावगौ' इत्यमरः । 'अर्य: स्वामिनि वैश्ये च'; 'विषं तु गरले तोये' इति च विश्वः। 'विहगे गगने च विः' इति माधवीयनिघण्टुः । 'दः पुमान्वहिदात्रोः स्यात्' इति च स एव। 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः । 'स्थानं स्थितौ च सादृश्ये' इति विश्वः । पक्षे आधारर इति रातेर्दानार्थात्, स्वराध इति दधातेः पोषणार्थात्, विषय इति यातेः प्राप्त्यर्थाच्च 'आतो नुपसर्गे कः' (३-२-३) इति कः । आर्य इति 'सो डस्य भक्ति:' (४-३-९५) इत्यण्। भज्यत इति भक्तिरिति कर्मार्थः । तत्र अर्य इति स्वामिन्यर्थे 'अर्य: स्वामिवैश्ययोः (३-१-१०३) इति निपातः । आर्यानिति 'अनप्राणने' (धा० ११७६) अस्मात्किप्। 'अहन्' (८-२-६८) इति सामान्यज्ञापकानलोपाभावः । 'एकाजुत्तरपदे णः' (८-४-१२) इति प्राप्तस्य नित्यणत्वस्य 'पदान्तस्य' (८-४-३७) इत्यनेन निषेधः । पक्षे अमतेः 'मोनो धातोः' (८-२-६४) इति नः । पक्षे आनन्दनीति क्विवन्तस्य दानविशेषणत्वेन नपुंसकत्वात् 'हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' (१-२-४७) इति ह्स्वः। अत्र प्रस्तुतस्य गणेशस्य दक्षिणामूर्तेर्विष्णोर्गुरोर्वोंभयार्थैरार्यानन्दादि- विशेषणैरप्रस्तुतस्य नादादेश्च संक्षेपेण कथनात्समासोक्तिरलंकार: ; 'परोक्तिरभेंदकैः छ्िषटैः समासोक्ति:' (१०-११) इति काव्यप्रकाशलक्षणात्। अस्यार्थ :- प्रकृतार्थप्रतिपादकेन वाक्येन ल्लिष्टविशेषणसामर्थ्याद्यदप्रस्तुतस्याभिधानं सा समासेन संक्षेपेणार्थद्वयकथनात्समासोक्तिरिति ॥ १।। अथ तादृशमेव नादमर्थक्लेषरूपेण प्रकारान्तरेण सूचयन्सुशब्दापशब्दार्थ- स्फुरणकारणं सरस्वतीस्मरणमाचरति- हेतुर्जगद्वयवहृतेर्विराजयन्ती स्वयोगतो वीणाम्। जयति व्यापनशीला शब्दात्मब्रह्मशक्तिः सा ।।२।। हेतुर्जगद्वयवहतेरित्यार्यया। सा प्रसिद्धा शब्दात्मब्रह्मशक्तिः। शब्दात्मा वर्णपदवाक्यस्वरूपा शब्देष्वात्मबुद्धिर्यस्या इति वा। शब्दाभिमानिनीति यावत्।

६ रागविबोध:

सा चासौ ब्रह्मणो विरिश्चेः संबन्धिनी शक्तिर्देवता च। संबन्धो Sत्र जन्यजनक- भावरूपः । सा जयत्युत्कर्षेणास्ते। अनेनेयमुपास्येति सूचितम्। सर्वोत्कर्षमे- वाह-जगद्वयवहतेत्न्नैलोक्यव्यवहारस्य हेतुः। लोकव्यवहारस्य शुब्दमूलत्वादि- त्यर्थः । यतो व्यापनशीला सर्वत्र प्रचरन्ती। तथा स्वयोगतः स्वाङ्गसङ्गेन वीणां विपर्चीं कच्छपीसमाख्यां विराजयन्ती शोभयन्ती। न तु वीणया तस्याः शोभेत्यर्थः ; इति प्रस्तुतसरस्वतीपक्षे ॥। अथाप्रस्तुतनादपक्षे-सा प्रसिद्धा शब्दात्मा नादस्वरूपा ब्रह्मणः परमात्मनः शक्तिः सामर्थ्यविशेषो जयति। अनेनापि नाद उपासनीय इति सूचितम। तथा च शार्ङ्गदेव :- 'नादब्रह्म चिदानन्दमद्वितीयमुपास्महे'। (सं०१-३-१) इति। उत्कर्षमेव तस्या आह-जगद्वयवहृतेर्हेंतुरिति। नादस्य वर्णपदवाक्यानां व्यक्षकत्वात्सवों डपि लोकव्यवहारो नादमूल एवेति भावः । तथा च स एव- 'नादेन व्यज्यते वर्णः पदं वर्णात्पदाहूचः । वचसा व्यवहारो डयं नादाधीनमतो जगत् ॥' (सं० १-२-२) इति। तथा व्यापनशीला सर्वलोकव्यापिका। पुनः स्वयोगतो निजाविर्भावसंबन्धेन वीणां विराजयन्ती। वीणामिति नादप्रकाशविषयाणां देहमात्राणां वाद्यमात्राणां चोपलक्षणम्। नादेन विना तेषां काष्ठलोष्टादिवद्वैयर्थ्यमिति भावः। नादस्य परमात्मशक्तित्वे ससंमतिका कह्विनाथोक्ति :- 'चैतन्यं सर्वभूतानाम्-' इत्यस्य व्याख्यावसरे; "परावाक्पर्यायस्य ब्रह्मशक्तेर्नादस्य ब्रह्मणो ऽत्यन्तप्रत्यासन्नत्वात्तदु- . पासनायां कृतायां ब्रह्मप्राप्तिर्मणिप्रमाप्रवृत्तस्य मणिलाभवद्गवेदिति । तथाचोक्तम्- 'अतो गीतप्रपश्चस्य श्रुत्यादेस्तत्त्वदर्शनात्। अपि स्यात्सच्चिदानन्दरूपिणः परमात्मनः ॥ प्राप्ति: प्रभाप्रवृत्तस्य मणिलाभो यथा भवेत्। प्रत्यासन्न्तयात्यन्तं .. . ।।' इति ॥"

प्रथमो विवेक: ७

'विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बुरोस्तु कलावती। महती नारदस्य स्यात्सरस्वत्यास्तु कच्छपी ॥' इति वैजयन्ती। 'आत्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिषु' इति विश्वः । अत्र समानविशेषणेन वाक्येन शब्दात्मब्रह्मशक्तिरित्यनेकार्थविशेष्यतया सरस्वतीरूप- प्रस्तुतार्थादन्यो नादरूपो Sप्रस्तुतो जर्थों गम्यत इत्यविशेषश्लेषनामार्थल्लेषः । तथा च रुट्रट :- 'अविशेषश्लेषी 5सौ विज्ञेयो यत्र वाक्यमेकस्मात्। अर्थादन्यं गमयेदविशिष्टविशेषणोपेतम् ।' (१०-३) ।। २।। इदानीं ग्रन्थकृत्कुलपितामहपितृस्वनामख्यापनपूर्व चिकीर्षितं प्रति- जानीते- सकलकलोपाख्यकुल: संख्यावन्नाथमेङ्गनाथजनेः । मुद्रलसूरेस्तनुजस्तनुधीरपि सोमनामाहम् ॥ ३ ॥ रागविबोधं विदधे विरोधरोधाय लक्ष्यलक्षणयोः । प्राचां वाचां किंचित्सारं सारं समुद्ृत्य ।।४।। सकलकलेति रागविबोधमित्यार्यायुग्मेन। रञ्जन्ति तलीना भवन्त्येभिरिति रागाः, ते विबुध्यन्ते ज्ञायन्ते येन यस्मिन्वेति रागविबोधः । तं ग्रन्थमहं विदधे रचयामि। कीदृशो डहम ! सकलकलेत्युपाख्या अवान्तरनामधेयं यस्य तत्कुलं यस्य सः। तथा संख्यावतां पण्डितानां नाथादीश्वरान्मेङ्गनाथाज्जनिर्जन्म यस्य तस्य मुद्रलसूरेमुद्रलाख्यपण्डितस्य तनुजः पुत्त्रः। तथा सोमनामा। तनुधीरप्यल्प- बुद्धिरपि। अल्पमतिना कथं वा नवीनग्रन्थो निर्मेय इत्यत आह-प्राचामिति। प्राचीनानां हनुमन्मतङ्गनिःशङ्कादीनां या वाचो ग्रन्थरूपास्तासां किंचित्सारं सारं मुख्यमुख्यांशं समुद्ृत्य संगृह्य। तद्वागनुसारितया मम न नवीनग्रन्थनिर्माणे प्रयास इत्यर्थः। तर्हि सत्सु तन्निबन्धेषु किमनेनेत्यत आह-लक्ष्यं लोकगेयं रागादि; लक्षणं तत्प्रकाशकं शास्त्रम; तयोर्यों विरोधोऽन्यत्वाभासस्तस्य रोधाय निवारणाय। सत्यं सन्ति महान्तः प्राचीनग्रन्थाः। परं तु तदाशयानव-

८ रागविबोध:

बोधेन लक्ष्याणामन्यथात्वमाभाति। ततस्तत्परिहारेण तयोरक्यायेति भावः । 'संख्यावान्पण्डितः कविः,' 'जनिरुत्पत्तिरुद्धवः ;' 'धीमान्सूरि:' इत्यमर: । मेङ्गनाथजनेरिति वैयधिकरण्येऽपि शब्दशक्तिस्वाभाव्येन गमकत्वाद्वडुब्रीहिः। 'समानाधिकरणानां बहुब्रीहिरिष्यते' इति तु नेष्टिः । किं तु अभिधानलक्षणाः कृत्तद्वितसमासा भवन्ति इति न्यायागत एवार्थः । तेन वैयधिकरण्ये डपि गमकत्वे कण्ठेकाल इत्यादौ भवति, न तु पञ्चभिर्मुक्तमस्येति पञ्चमुक्त इति। तथा च वामनसूत्रम; '-वैयधिकरण्ये बहुब्रीहिर्जन्माधयुत्तरपदः' (१-२-१९) इति। राग इति विबोध इति च 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' (३-३-१९) इति करणे डधिकरणे वा घञ्। अत्र रागविबोध इत्यस्य संज्ञात्वाद्विबोधमात्रस्यासंज्ञात्वे 5पि चात् असंज्ञायामित्युक्तेर्न दोषः । अत्र आर्याद्येऽपि व्यअ्जनानामसकृदावर्तना- दृत्यनुप्रासः शब्दोऽलंकारः, 'एकस्याप्यसकृत्परः' (९-२) इति काव्यप्रकाश- लक्षणात् ; एकस्य अपिशब्दादनेकस्यापि व्यञ्ञनस्य द्विर्बदुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रास इति । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् ॥ ३-४ ॥ एवं सनाम चिकीर्षितं प्रतिज्ञाय मङ्गलकारि पार्वतीकीर्तनमधिकक्लेषेण सूचयन्प्रन्थनिबन्धनं छन्दः सभेदं प्रकाशयति- पथ्याख्यार्यैवास्यां मम वाण्यां जयति तु विपुलाख्यास्पृक्। यदनुम्रहादभीष्टाः सर्वे जर्था अत्र सिद्धथेयुः ॥५॥ पथ्याख्येत्यार्यया। पथ्याख्या पथ्येतिनाम्नी, आर्यैवार्याख्यं मात्राच्छन्द एव, अस्यां प्रन्थरूपायां मम वाण्यां जयत्युत्कर्षेणास्ते। न तु वर्णच्छन्दो नाप्यन्यन्मात्राच्छन्द इत्यर्थः। न केवलं पथ्याख्येत्याह। कीदृक् ? तु पुनः, विपुलाख्यां स्पृशत्यादत्त इति तत्स्पृक्। स्पर्शनोक्त्या विपुलाल्पता सूचिता। बाहुल्यं तु पथ्याया एव। आर्ययैव निबन्धने हेतुमाह-यदनुग्रहाद्यत्कर्मकाङ्गी- कारात्, अत्र ग्रन्थे, अभीष्टाः प्रतिपादयितुमिष्टाः सर्वे ऽर्था अभिधेयानि सिद्धयेयुः शब्दप्रकाश्यानि भवेयुरिति प्रौढ्या संभावनम्। सरिगमेत्यादिबहुतमकेवललध्वक्ष- रमयानि च्छन्दोनिबद्धानि वक्ष्यमाणरागरूपाणि नान्यच्छन्दःसु समावेशार्ह- णीत्यर्थः । इति प्रस्तुतार्थ: ॥

प्रथमो विवेक: ९

अथाप्रस्तुतपक्षे, आर्या पार्वत्येव मद्ाच्युत्कर्षेणास्ते। तन्नामैव कीर्तयामी- त्यर्थः । यतः पथ्या हितावहा आख्या नाम यस्याः । पुनर्विपुलाख्यास्पृम्बहुतमना- मधारिणी। तस्या एव भजने हेतुमाह-यदिति। यत्कर्तृकाङ्गीकाराच्चतुर्विधा: पुरुषार्था अत्र जंगति भक्ते वा सिद्धयेयुर्निष्पद्येरन्। अत्रार्याच्छन्दसि पूर्वार्धे चतुर्मात्राः सप्त गणा अन्ते गुरुरेकः। विषमस्थाने जगणो न। षष्ठे जगणो लघुचतुष्टयं वा भवति। एवमेवोत्तरार्धम्, परं तु षष्ठे लघुरेक एव। एवं सप्त- पश्चाशन्मात्रात्मिका आर्या। अस्यां पूर्वीर्धे षष्ठे लघुचतुष्टये सति द्वितीयलघ्वादिकं पदं भवति। तत्रैवार्धे सप्तमे तु लघुचतुष्टये प्रथमलघुतः पदं भवति। उत्तरार्धे तु प्चमे लघुचतुष्टये प्रथमलघुत एव पदम्। एवं सति दलदूये ऽप्याद्यासु द्वादशसु मात्रास्वेव पदपूर्तौ पथ्या भवति। विपुला तु पूर्वीर्धे वा दलदूये वाद्यद्वादश- मात्रोल्ड्घनेन पदविच्छेदे भवति । तथा च 'स्वरा अर्ध चार्यार्धम्' (४-१४) इत्यारभ्य 'विपुलान्या' (४-१३) इत्येतदन्तानि दश पिङ्गलसूत्राणि। स्पृगिति 'स्पृशो ऽनुदके किन्' (३-२-५८) इति किनि 'क्िन्प्रत्ययस्य कु:' (८-२-६२) इति कुत्वम्। सिद्धयेयुरिति 'संभावने Sलमिति चेत्सिद्वाप्रयोगे' (३-३-१९४) इति लिडू। अत्रेदं वाक्यमनेकार्थविशेषणं सत्प्रकृताच्छन्दोरूपा- दर्थादुत्कृष्टं पार्वतीरूपमर्थान्तरं बोधयतीत्यधिकल्लेषाख्यो Sलंकार :; 'यत्राधिकमारब्धादसमानविशेषणं तथा वाक्यम्। अर्थान्तरमवगमयेदधिकश्लेषः स विज्ञेयः ॥' (१०-७) इति रुद्रटलक्षणात् ॥ ५॥ अत्र रागविबोधं विदध इति प्रतिज्ञया रागप्रतिपादने जर्थप्राप्ते सति रागाणां, च गीतरूपत्वात्तद्द्वैविध्यं मार्गदेशीभेदाभ्यामाह- गीतं द्वेधा मार्गो देशी मार्ग: स यो विरिब्च्यायैः । अन्विष्टो भरतादैः शंभोरग्रे प्रयुक्तो ऽच्र्यः ॥ ६ ॥ गीतं द्वेघेति। मार्ग लक्षयति-मार्ग: स इति। मार्ग्यते ऽन्विष्यत इति मार्गः। यो विरिञ्च्यादैर्ब्रह्मादिभिरन्विष्टो गवेषितः । सामवेदात्कुष्टप्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थ- मन्द्रातिस्वार्याख्यान्सप्त स्वरान्संगृह्य प्रवर्तित इत्यर्थः । तथा च निःशङ्क :- 2

१० रागविबोध: 'सामवेदादिदं गीतं संजग्राह पितामहः' । (सं० १-१-२५) इति। भरतायैः शंभोरगे प्रयुक्तश्; अत एवाच्यों ज्भ्युदयहेतुत्वात्पूज्यः । यद्यपि गीत- वाद्यनृत्यानां त्रयाणामपि प्राच्यैर्मार्गदेशीत्वे उक्ते; तथापीह गीतस्यैवोपयोगात्तस्यै- वोक्तिः । मार्ग इति 'मार्ग अन्वेषणे' (चु० १७४८) इत्यस्मात्कर्मणि घञ् ॥६॥ देशी लक्षयति- देशे देशे रुच्या यज्जनहृद्रजनं तु सा देशी। स तु लोकरुचिविकलितः प्रायो लक्ष्यात्र देशी तत् ॥।७॥ देशे देश इति। यत्तु, गीतमित्यर्थात्, देशे देशे रुच्या तत्र तत्र परि- चयतो नुरक्त्या जनहद्रज्जनं लोकहृदयाह्लादकं सा देशी। तथा च कलिनाथ :- 'देशीति देशशब्देन तत्रत्या जना लक्ष्यन्ते, तैर्यथेच्छं क्रियमाणायां गीतादि- क्रियायामाचार्यकृता संज्ञा' इति। देशीति पृषोदरादित्वात्साधुता। यद्गीतं सा देशीति; 'उद्दिश्यमानप्रतिनिर्दिश्यमानयोरैक्यं प्रतिपादयन्ति सर्वनामानि पर्यायेण तत्तल्लिङ्गभाध्चि भवन्ति' इति प्रतिनिर्दिश्यमानदेशीलिङ्गता तच्छब्दस्य। एवं भेद- द्वयं लक्षयित्वा तत्र देश्या एव बाहुल्येनात्र प्रतिपाद्यत्वं सहेतुकमाह-स त्विति। स मार्ग: प्रायो यतो लोकरुचिविकलितः, लोकानां रुच्यालापादिविहीन: कृतः । यदिति तद्योगात्। तत्ततो Sत्र देशी ; प्रायोप्रहणात्कचित्कचिन्मार्गों ऽपीत्यर्थः । प्रायःपदं देहलीदीपन्यायेनोभाभ्यां संबध्यते। तथा च बृहद्देश्यां मतङ्ग :- 'अबलाबालगोपालै: क्षितिपालैर्निजेच्छया। गीयेते यानुरागेण स्वदेशे देशिरुच्यते ॥ निबद्धश्चानिबद्धश्च मार्गो 5यं द्विविधो मतः । आलापादिनिबद्धो यः स च मार्ग: प्रकीर्तितः ॥ आलापादिविहीनस्तु स च देशी प्रकीर्तितः ।' इति । कलििनाथो Sपि रागविवेकाध्यायव्याख्याने-'देशीत्वं च तत्तदेशमनोरञ्जनैक- फलत्वेन कामचारप्रवर्तितत्वम्। नियमे तु सति तेषां गीतादीनां मार्गत्वमेव' इति ॥७॥

प्रथमो विवेक: ११

अथ ग्रन्थे विवक्ष्यमाणान्पदार्थान्संगृद्गाति-

अत्र श्रुतिस्वराद्या वीणाभेदा: स्वसंख्यया मेलाः। रागास्तद्रूपाणि च पश्चविवेक्या क्रमाज्ज्ञेयम्॥८॥। अत्र श्रुतिस्वराद्या इति। अत्र ग्रन्थे। पञ्चविवेक्या ; विविच्यन्ते प्राक- रणिकपदार्था येष्विति विवेकाः; पञ्चभिर्विवेकैरध्यायसर्गादिवदवच्छेदकभेदैः । क्रमाज्ज्ञेयम् ; ज्ञेयाश्ष ज्ञेयानि चेति। तत्र प्रथमविवेके श्रुतयः स्वराश्वाद्या येषां ते पदार्था जेयाः । आद्यपदेन श्रुतिज्ञानोपायः, स्वराणां शुद्धत्वविकृतत्वे, मन्द्रत्वादि, वादिविवादित्वादि, ग्रामलक्षणम, मुर्छना, क्रमः, षाडवितौडुविते, शुद्धतानकूट- ताना:, प्रस्तारादि, वर्णभेदाः, चतुस्तिंशदलंकारा:, म्रहांशन्यासाक्षेत्येषां संग्रहः । द्वितीयविवेके तु वीणाभेदाः, वीणा च तस्या मेदाः शुद्धमेलेत्यादयक्ष ते। तृतीये तु स्वसंख्यया, सहेत्यार्थात्, मेलाः, मिलन्ति वर्गीभवन्ति रागा येष्विति तदाश्रयभूताः स्वरसंस्थानविशेषाः । थाटेति भाषायाम। अत्र संख्याग्रहणेन प्रस्तारनष्टोद्दिष्टान्यप्युपलक्ष्यन्ते। तेन मेलसंख्याप्रस्तारनष्टोद्दिष्टानि मेलाश्षेत्यर्थः । ते ज्ञेयाः। चतुर्थे तु रागा ज्ञेयाः । ग्रहादिषाडवत्वादितत्तत्कालगेयत्वैर्युक्ता इति शेषः । पञ्चमे तु तद्रूपाणि, तेषां रागाणं रूपाणि लक्ष्यप्रसिद्धनादमयानि देवता- मयानि च स्वरूपाणि ज्ञेयानि। मेलेति विवेकेति चाधिकरणे 'अकर्तरि च-' इति घञ्। पञ्जविवेकीति समाहारे द्विगौ 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः' (वा० १५९६) इति स्त्रीत्वात् 'द्विगोः' (४-१-२१) इति डीप्। ज्ञेयमिति 'नपुंसकमनपुंसकेन-' (१-२-६९) इत्येकशेषे पाक्षिक एकवद्धावः ॥ ८॥ ननु रागविबोधायारब्धे ग्रन्थे भवतु नामैवं वस्तुसंग्रहः, परं तु रागैरेव किं विबोध्यमानैरित्याशङक््य, आद्यपद्यद्वयेन सूचितं प्रतिपाद्यरागरूपं नाद- मुपास्यतया विधत्ते- पुरुषार्थसार्थसिद्धयै सिषेवयिधुरपि विरिश्बिहरिगिरिशान्। नादमुपासीत सुधीर्यदिमे गदितास्तदात्मानः ॥९॥

१२. गर्गविबौध:

पुरुषार्थेति। पुरुषार्थानां सार्थ: समूहस्तस्य सिद्धिः प्राप्तिस्तदर्थ सुधीर्नाद- मुपासीत। ननु धर्मादिसिद्धये प्रसिद्धब्रह्मादिदेवानेव सेवतामित्यत आह-सिषे- वयिषुरपि विरिच्विहरिगिरिशानिति। ब्रह्मादीन्सेवितुमिच्छ्ुरपि नादमेव सेवेते- त्यर्थः । यद्यत इमे विरिञ्चयादयस्तदात्मानो नादादभिन्ना गदिताः प्राचीनैरुक्ताः । भक्तैर्युगपत्त्रयः सेवितुमशक्या इत्येकस्मिन्नाद उपासिते नादात्मकत्वात्तेषां त्रयो- डप्युपासिता भवन्तीति भावः । सुधीरिति पदेनेदमेव सूचितम्। तथा च शार्ङ्गदेव :- 'नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । भवन्त्युपासिता नूनं यस्मादेते तदात्मकाः ॥' (सं० १-३-२) इति। 'सार्थो वणिक्समूहे स्यात्तथा संघांतमात्रके' इति विश्वः ॥ ९॥ एवं नादोपास्तिविधिना रागजिज्ञास्यतां साधयित्वा नादाभिव्यक्तिकममाह- अत्मेरयति विवक्षुश्चित्तं तद्देहवह्िमाहन्ति। स प्रेरयते दीप्या ब्रह्मग्रन्थिस्थितं मरुतम् ॥ १० ॥ ऊर्ध्व विचरन्क्रमतो नाभिहृदयकण्ठमूर्घवक्त्रे सः। अतिसूक्ष्मादिकसंज्ञान्नादांस्तनुते Sत्र गानार्हा: ॥ ११ ॥ हृत्कण्ठमूर्धनादाः क्रमादमी मन्द्रमध्यताराख्याः । द्विगुणा यथोत्तरं च श्रुतितां स्वरतां च वच्म्येषाम् ॥ १२ ॥ आत्मेरयतीत्यारम्य नादांस्तनुत इत्यन्तेन प्रन्थेन। विवक्षुर्वक्तुमिच्छु- रात्मा जीवश्चित्तं मन ईरयति प्रेरयते। तन्मनो देहवह्िमुदर्यवह्निमाहन्ति ताडयति प्रबोधयति। स वहिर्ब्ह्मप्रन्थिस्थितम्, आधाराख्यचक्रादूर्ष्व द्वय ङ्गुलान्तरेण देह- मध्यं नाम चक्रं ततो ऽप्यूर्ध्व नवाड्गुलान्तरेणोत्सेधायामयोश्वतुरङ्गुलो नाभिकंदः, स ब्रह्मप्रन्थिरुच्यते, तत्स्थितं मरुतं दीत्योष्मणा प्रेरयते तत ऊर्ध्व चालयति। तथा चोक्तो ब्रह्मग्रन्थिर्निःशङ्गेन 'आधाराद् द्वधङ्गुलात्' (सं० १-२-१४५) इत्यारभ्य 'ब्रह्मग्रन्थिरिति प्रोक्त:' (१-२-१४७) इत्यन्तेन । स मरुच क्रमादूर्ष्व विचरन्प्रसरन्सन्नाभिहृदयकण्ठमूर्धवक्त्रे पञ्चसु नाभ्यादिस्थानेषु क्रमतो 5तिसूक्ष्मा-

प्रथमो विवेक: १३

दिकसंज्ञान् अतिसूक्ष्मसूक्ष्मपुष्टापुष्टकृत्रिमाख्यान्नादांस्तनुते प्रकाशयति। क्रमत इत्युभयत्र संबध्यते। नाभावतिसूक्ष्म इत्याद्ययं निःशङ्कमतेन क्रमः। मतङ्गमते तु- 'सूक्ष्मश्वैवातिसूक्ष्मश्च व्यक्तो डव्यक्तश्ष कृत्रिमः । सूक्ष्मनादो गुहावासी हृदये चातिसूक्ष्मकः ॥' इत्याद्युक्तम्। नादानिति नाभ्याद्याश्रयभेदाद्वहुवचनम्। वक्त्र इति प्राण्यङ्गत्वात् 'द्वंद्वश्ष प्राणि-'(२-४-२) इत्येकवत् । अथ पश्चानामपि सामान्येन गीतोप- योगित्वे प्राप्ते हत्कण्ठमूर्धस्थानेष्वेव वक्ष्यमाणश्रुतिपदभूतनाडीसत्तया तत्रत्य- त्रयाणामेव गीतोपयोगितामाह-अत्र गानार्हा हृत्कण्ठमूर्धनादा इति। अत्र, एष्वित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम्। अथैतेषामेव त्रयाणां नामान्तराणि स्वरूपभेदं चाह- कमादमी मन्द्रमध्यताराख्या द्विगुणा यथोत्तरं चेति। अमी हत्कण्ठमूर्धनादा एव कमान्मन्द्राद्याख्या यथोत्तरं द्विगुणाश्च, हन्ादो मन्द्रः, कण्ठनादो मध्यः, मूर्धनादस्तार इति, द्वौ गुणावुच्चारणप्रयत्ने येषां ते द्विगुणाः, यथोत्तरमुत्तरोत्तरम्। मन्द्राख्याद्दृन्नादादुत्तरो मध्याख्य: कण्ठनादो द्विगुणप्रयत्नसाध्यत्वाद्द्विगुणः, तथा तस्मादुत्तरस्ताराख्यो मूर्धनादस्तस्मात्तथेव द्विगुण इत्यर्थः । यथोत्तरमिति 'यथा-' सादृश्ये' (२-१-७) इति वीप्सायामव्ययीभावः । एवं प्चसु त्रयाणां गानोप- *योगितां नामान्तराणि स्वरूपभेदं चोक्त्वा नादानां श्रुतिभावं स्वरभावं च प्रकाश- यितुं प्रतिजानीते-श्रुतितां स्वरतां चेति। एषां स्थानत्रयमेदमिन्ननादानां श्रुतिरूपत्वं स्वररूपत्वं च यथा तथा वच्मीत्यर्थः ॥ १०-१२॥ तत्र प्रथमोदिष्टां श्रुतितां हृदये विवृणोति-

तावन्तः श्रुतिसंज्ञाः स्युर्नादाः परपरोश्चोचाः ॥१३॥ हृद्यूध्वेति। हद्यूधर्वा या नाडिका सुषुम्णा, ऊर्ध्वे वा ये नाडिके इडा- पिङ्गले, तत्स्थास्तत्संलग्नाश्च ता द्वाविशतिर्द्वाविशतिसंख्याका अणवः सूक्ष्मास्ति- रोजास्तिरश्वीनाक्च या नाड्य: सच्छिद्रनालिकास्तासु तावन्तो द्वाविशतिर्नादाः। मरुदाघाताभिव्यक्ता इति शेषः । श्रुतिसंज्ञाः श्रुतिरिति संज्ञा नाम येषां ते स्युः ।

१४ रागविबोध:

कीदशा नादा :? परपरोच्चोच्ाः, परपरे उच्चोच्चा येषु ते। यद्वा परस्मात्पर: परपरः, उच्चादुच उच्चोच्चः, परपर उच्चोच्चो येषु ते। प्रथमात्परो द्वितीय उच्च- स्ततो Sपि परस्तृतीय उच्चोच्च इत्यर्थः । एवं द्वाविशतितमं यावत्। परेभ्यः परे उच्चेम्य उच्चा इति वा। वायुः सोपानपरंपरामिव सच्छिद्रनालिकाद्वाविशति- मारोहनुच्ोच्चतया परस्परविलक्षणा द्वार्विशतिसंख्या एव श्रुतीस्तनोतीति भावः । परपरोच्चोच्ा इति पक्षे वीप्सायां द्वित्वम, द्वितीयपक्षे ऽपि 'पश्चमी' (२-३-४२) इति योगविभागात्समासः, बहुलोक्तेर्वा ।। १३ ॥ एवं हृदय उक्तमर्थ कण्ठे मूर्धनि चातिदिशति- एवं गले च शीर्षे ताभ्यः सप्त स्वराः श्रुतिभ्यः स्युः । स्वरता तेषु निरुक्ता मनः स्वतो रजजयन्तीति॥ १४॥ एवं गले च शीर्ष इति। यथा हृदि नाडीसद्धावात्तादशश्रुतिद्वाविशतेरुद्रव एवमनयोरपीत्यर्थः। एवं प्रथमोद्दिष्टं श्रुतिभावं व्याख्याय पश्चादुददिष्टं स्वरभावं नादानां विवृणोति-ताभ्यः सप्तेति। ताभ्यो द्वाविशतिसंख्याभ्यः श्रुतिभ्यः सप्त स्वराः • स्युः। यद्वा ताभ्य इत्यस्य शास्त्रान्तरप्रसिद्धाम्य इत्यर्थाच्छयन्त इति श्रुतय इति कर्मणि निरुक्ति: सूचिता। तेन श्रवणयोग्या एव श्रुतय इति। यद्यपि श्रवणयोग्यता ऽ्नुरण- नात्मकस्य स्वराख्यस्य दीर्घस्य ध्वनेरपि वर्तते, तथापि मारुतनखाद्याघातानन्तर- प्रथमक्षणवर्तिश्रवणमात्रयोगित्वमिह गृह्यते। इदानीं स्वरशब्दस्य व्याख्यामाह- स्वरता तेष्विति। तेषु सप्तसु नादविशेषेषु स्वरता स्वरभावो निरुक्तो व्याख्यातः । कथम् ! मनः श्रोतृचित्तं स्वतः कारणान्तरनिरपेक्षं रज्जयन्त्यनुरक्तं कुर्वन्तीति स्वरा इत्येवं स्वत आत्मनैव रञ्जयतीति स्वर इत्यर्थः । तथा च निःशङ्क :- श्रवणाच्छूतयो मताः' (सं०. १-३-८) 'श्रुत्यनन्तरभावी यः शब्दोऽनुरणनात्मकः । स्वतो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते ।' (सं. १.३.२४,२५) इति। श्रुतय इति कर्मणि 'स्त्रियां क्तिन्' (३-३-९४) इति क्तिन्। स्वर इति स्वतःशब्दोपपदाद्रञ्जेः 'अन्येष्वपि दृश्यते' (३-२-१०१) इति टिलोपे तःशब्दस्य पृषोदरादित्वालोपः ॥ १४ ॥

प्रथमो विवेक: १५

एवं सप्तानां सामान्येन स्वर इति सार्थकं नामोक्त्वा पार्थक्येन सप्ता- नामपि नामान्याह-

षड्जर्षेभगान्धारा मध्यमपश्बमकधैवतनिषादाः । इत्यभिधास्ते Sमीषां सरिगमपधनीति संज्ञान्या॥ १५ ।।

षड्जर्षमेति। ते सप्त स्वरा इत्यभिधाः, इत्यमिधा नाम येषां त इति। कथम् ? षड्जेत्यादि। प्रथम: षड्जो द्वितीय ऋषभ इत्यादि। षड्जर्षभगान्धारा इति पृथग्ध्वंद्वः । पञ्चम एव पश्चमकः । शिष्टं स्पष्टम्। ग्रन्थान्तरे व्याख्यान- विशेषैरन्वर्थानि षड्जादिनामान्यभिधाय लाघवेनाग्रे व्यवहाराय सप्तानां नामान्त- राण्याह-अमीषामिति। अमीषां षड्जादीनां सरिगमपधनीत्यन्या संज्ञा नाम। जातावेकवचनम्। नामानीत्यर्थः । तत्र षड्ज एव सः, ऋषभ एव रिरित्यादि। सरिगमपधनीति पृथक्पदम् ; 'सर्वो द्वंद्वो विभाषैकवद्रवति' (प० सू० ३४) इत्येव ॥ १५ ।। 'श्रुतिभ्यः सप्त स्वराः स्युः' इत्युक्तेः श्रुतिर्द्वाविशतेरपि सामान्येन स्वर- सप्तकाभिव्यञ्जकत्वे प्राप्ते, श्रुतीनां स्वराभिव्यञ्ञकत्वं व्यवस्थापयति-

तेषां श्रुतयः क्रमतो वेदा रामा दृशौ तथाम्बुधयः । निगमा दहना: पक्षावेवं द्वाविशतिः सर्वाः ।। १६।।

·तेषां श्रुतय इति। तेषां सरिगादीनां श्रुतयः, क्रमतः षड्जादिक्रमेण। वेदा रामा दृशावित्यादि। अत्र चतुःसंख्याकनिगमरूपार्थवाचिना वेदशब्देनेहानुप- योगात्तदर्थगतं चतुरिति संख्यामात्रं लक्ष्यते, न त्वर्थो ऽप्यभिधीयते। एवं रामा इत्यादिषु। तेन सस्य श्रुतयो वेदा इति चतस्रः, रे रामा इति तिस्त्रः, गस्य दशाविति द्वे, मस्याम्बुधय इति चतस्रः । एवं पस्य निगमा इति चतस्रः, धस्य दहना इति तिस्रः, ने: पक्षाविति, द्वे इत्यर्थः । इदानीं कोहलमतङ्गादिदर्शितेषु नवधा श्रुतिविकल्पेषु तथा तथा दोषदर्शनात्समीचीनं द्वाविशतिपक्षमेव निःशङ्क मतानुसारेण समर्थयन्ननुवदति-एवं द्वार्विशतिः सर्वा इति। सर्वा: सर्वप्रकारा

१६ रागविबोध: मन्द्रादि मेदभिन्ना वेणुवीणादिस्था अपि श्रुतयो द्वाविशतिरेव, न न्यूना नाप्यधिका इत्यर्थः । 'सर्व वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायादेवकारः । कोहलमतं तु- 'द्वाविशर्ति केचिदुदाहरन्ति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः । षट्षष्टिभिन्नाः खलु केचिदासामानन्त्यमेव प्रतिपादयन्ति ॥' इति। मतङ्गमतं तु 'सा चैकापि द्विधा ज्ञेया' इत्यादि 'सम्यक्तु श्रुतयो नव' इत्यन्तम् ॥ १६ । एवं नियमितश्रुतिसंख्यानामपि स्वराणां स्वस्वान्तिमश्रुतिषु स्फुटतां कथयति- तुर्यायां सप्तम्यां तासु नवम्यां श्रुतौ त्रयोदश्याम्। सप्तदशीविशीद्वाविशीषु च ते स्फुटा: क्रमतः ॥१७॥ तुर्यायामिति। ते सरिगमपधनयस्तासु द्वार्विशतौ श्रुतिषु मध्ये क्रमतः षड्जादिक्रमेण स्फुटा: प्रकटाः । भवन्तीति शेषः । क? तुर्यायां श्रुतावित्यादि। तत्र चतुःश्रुतिरपि सक्षतुर्थ्यो श्रुतौ स्पष्टो भवति। त्रिश्रुतिरपि रिः सप्तम्याम्, स्वस्य तृतीयायामित्यर्थः । द्विश्रुतिर्गों नवभ्यां स्वस्य द्वितीयायाम्। चतुःश्रुतिर्म- स्त्योदश्यां स्वस्य चतुर्थ्याम्। चतुःश्रुतिश्व पः सप्तदश्यां स्वस्य चतुर्थ्याम्। त्रिश्रुतिधों विश्यां स्वस्य तु तृतीयायाम। द्विश्रुतिर्निर्द्वाविश्यां स्वस्य तु द्वितीया- याम्। सप्तदशीविशीद्वाविशीष्विति द्वंद्वः । अत्र श्रुतिभ्यः स्वराः स्युरित्युक्तम्। तत्र पञ्च पक्षा: संभवन्ति । जातिव्यक्त्योरिव स्वरश्रुत्योस्तादात्म्यमिति प्रथमः । दर्पणे मुखविवर्तवच्छृतिषु स्वरो विवर्तत इति द्वितीयः । घटस्य मृत्पिण्डदण्ड कार्यत्ववत्स्वरस्य श्रुतिकार्यत्वमिति तृतीयः। क्षीरं दधिरूपेणेव श्रुतय: स्वररूपेण परिणमन्त इति चतुर्थः। दीपे सत्यन्धकारस्थितघटाद्यभित्र्यक्तिवछूतिषु स्वराणा- ममिव्यक्तिरिति पक्चमः। तेषु पूर्वे त्रयस्तथा तथा दूषिता इति चरमौ द्वावदुष्टा- वङ्गीकृतौ। तयोरपि द्वितीयो Sत्राङ्गीकृतश्चतुर्थ्यो स्फुट इति । इति विस्तरभिया संक्षिप्योक्तम्। विशीद्वाविशीति 'विशत्यादिभ्यस्तमडन्यतरस्याम्' (१-२-६६) इति तमडभावपक्षे 'तिविशतेर्डिति' (६-४-१४२) इति तिलोपः। डटष्टि- त्वान्डीप्। विपुलार्याच्छन्दः ॥ १७ ॥

प्रथमो विवेक: १७

अत्र शरीरे प्रतिस्थानं द्वाविशतिनाडीसंनिवेशस्य तत्रत्यश्रुत्युत्पत्तेश्ष परो- क्षत्वात्तत्सद्धावे संदेहः स्यादिति तन्निरासार्थ प्रत्यक्षतः संवादाय वीणायां श्रुति- स्वरज्ञानोपायं ग्रन्थकृन्निजधियैवाह- पृथुवक्ष्यमाणवीणा मेरौ स्थाप्याश्रतस्त्र इति तन्त्यः । मन्द्रतमध्वनिराद्या त्रयं क्रमोच्चस्वनं किंचित् ॥ १८॥ न्यस्या: सूक्ष्माः सार्यो ऽथ द्वाविशतिरधश्चरमतन्त्र्यः । तन्त्री यथेयमुच्चोच्चतररवा किमपि तासु स्यात् ॥ १९ ॥ द्वयन्तर्नेष्टो Sन्यरवः श्रुतय इति रवा इहान्त्यतन्त्र्यां सः । ऋषभस्तृतीयसार्या गः पश्चम्यां नवम्यां मः ॥२० ॥ पस्तु त्रयोदशीस्थः श्रोडश्यष्टादशीस्थितौ च धनी। द्वाविंशीस्थः षड्जो द्विगुणसमः पूर्वषड्जेन ॥ २१ ॥ पृथुवक्ष्यमाणेत्यार्याचतुष्टयेन। पृथुस्तिर्यग्विस्तीर्णः ; यो वक्ष्यमाणाया द्वितीयविवेके कथयिष्यमाणाया वीणाया रुद्रवीणाया मेरु्मेढकः, वीणाया ऊर्ध्वभागे वज्रावष्टम्भितस्तन्त्र्याधारः सारीविशेष इति यावत्। तस्मिश्वतस्त्रस्तन्त्र्यो लोह- तन्तव इत्येवं प्रकारेण स्थाव्याः । तमेवाह-आद्येति। आद्या वाद्कवामा स ततीत प्रथमातन्त्री मन्द्रतमध्वनिरतिशिथिलीकरणेनातिनीचस्वना कार्येति शेषः। तथा त्रयं द्वितीयतृतीयतुर्यतन्त्रीत्रयं किंचिदुच्चस्वनम्। ततः किंचिदुच्चस्वना द्वितीया ; ततोऽपि तृतीया; तथा तस्या अपि तुरीया तद्वदित्यर्थः । अथ तदनन्तरं चरमतन्त्र्या अधः ; वीणादण्डपृष्ठ इत्यर्थः । सूक्ष्मा द्वाविशतिः सार्य: काष्ठादिमय्य ऊर्ध्वपट्टिका न्यस्याः स्थाप्याः। स्थापनप्रकारमाह-यथेति। यथा येन, प्रकारेणेयं तुरीया तन्त्री तासु द्वाविशतौसारीषु किमपि मनागुच्च उच्चतरक्ष रवो यस्याः सा स्याद्गवेत्, तथा स्थाप्या इत्यर्थः । अत्र मेरुस्थतुर्यतन्त्रीध्वनेः प्रथमा सारी किंचिदुच्चध्वनिः; द्वितीया तु सारी मेरुस्थतन्त्रीध्वनेरेवकिंचि- दुच्चतरध्वनिः । एवं द्वितीयसार्यपेक्षया तृतीयतुर्यसार्योरुचतरत्वे, एवमेव तृतीय- सार्याद्यपेक्षया चतुर्थपञ्चम्यादिषु द्वयोरद्वैयोरुच्ोद्चतरत्वे वेदितव्ये। तास्विति 'कटे 3

१८ रागविबोध:

आस्ते' इति वदौपश्लेषिकमधिकरणम् ॥ उच्चोच्चतरत्वयोरपि प्रकारमाह-द्वयन्त- रिति। द्वयन्तर्द्वयोद्वयोर्मध्ये ऽन्यरवो नेष्टः, नादान्तरं न कार्यम्। यथा तन्त्री- ध्वन्योः सारीध्वन्योश्च मध्ये पूर्वध्वनेः किंचिदुच्चं परध्वनेस्तु किंचिन्नीचं नादान्तरं नोत्पद्येत तथा ध्वन्योरुचोच्चतरत्वं कार्यमित्यर्थः । द्वयन्तरित्यत्र सामर्थ्याद्वीप्सा। प्रकृतमाह-श्रुतय इति। इति रवाः, तन्त्रीमेरुसारीसंक्लेषोद्धवा ये ध्वनयस्ते श्रुतयः श्रुतिशब्दवाच्याः । इति श्रुतीः प्रतिपाद तत्र यथायर्थं षड्जाद्यभिष्गक्ति कथयति-इहान्त्येति। इह सारीषु ध्वनिषु मध्ये अन्त्यतन्त्र्यां मेरुश्षिष्टतुर्य- तन्त्रीरवे सः षड्जः । अभिव्यज्यत इति शेषः । अत्र तन्त्रीशबदेन तदुद्धवो रवो लक्ष्यते। ऋषभस्तृतीयसार्यो तृतीयसारीरवे व्यज्यते। सारीणां तृतीय- पञ्चमनवमत्वादिकं सार्यपेक्षया, न तु मेर्वपेक्षयेति ज्ञेयम् । इहापि लक्षणा। गः पञ्चम्याम्, नवम्यां मः । सार्यामिति शेष: सर्वत्र ॥ पस्तु पञ्चमस्तु त्रयोदशीस्थः, त्रयोदश्यां तिष्ठति स्फुटत्वेनेति तत्स्थः । षोडश्यष्टादशीस्थितौ च धनी, षोडशी- स्थितो धः, अष्टादशीस्थितो निः। तु च शब्दौ समुच्चये। द्वार्विशीस्थः षड्जः । षड्जो 5त्र मध्यस्थानस्थ इति ज्ञेयम्। कीदृक् ? पूर्वषड्जेन मेरुतन्त्रीस्थमन्द्र- षड्जेन द्विगुणसमः, द्विगुणश्चासौ समक्ष । द्विगुणप्रयत्षसाध्यः सन्नपि समध्वनि- रित्यर्थः । यथा देवदत्तो नीचस्थलादुचस्थानगतो जपि स एवेति प्रत्यभिज्ञायते तथेत्यमिप्रायः ॥१८-२१॥ ननु देहस्थश्रुतिस्वरसंवादाय वीणायां द्वाविशतिसंख्याकैः श्रुतिपदैः स्वराभिव्यञ्षनं वक्तुं युक्तं न तु ष्ड्डिशतिसंख्याकैरित्याशङ्कयाह- ध्वनिशुद्धिनिश्चयार्थ विकृतन्यर्थ च सश्तुःश्रुतिकः । पुनरुक्त इति मतं मे श्रुतिस्वरावगमनाय लघु ॥ २२ ॥ ध्वनिशुद्धीति। चतुःश्रुतिकः सः षड्जः पुनरुक्तः । किमर्थम्? ध्वनीनां तन्त्रीमेरुसारीसंक्लेषजन्यानां श्रुतिसंज्ञार्हाणां या शुद्धिस्तनिश्चयार्थ स्थापनं शुद्धं जातमिति प्रत्ययाय। यया पूर्वोक्तस्थापनया मध्यषड्जेन सह मन्द्रषड्जस्य मेरुस्थस्य संवाद: सा शुद्धेति निश्चयः स पुनश्चतुःश्रुतिकषड्जं विना न संभवेदित्याशयः । किं च विकृतन्यर्थ च, विकृतः शुद्धादन्यो वक्ष्यमाणो यो

प्रथमो विवेक: १९

निषादस्तदर्थ च। पुनः षड्जस्य श्रुतिकथनं विना निषादस्य षड्जाद्यश्रु- त्यवलम्बनेन कैशिकत्वं तछतिद्वयावलम्बनेन काकलित्वं च वक्ष्यमाणं संवादाय नोपपद्येतेति भावः । उक्तं श्रुतिस्वरप्रत्यायनं निगमयति-इंति मतं म इति। श्रुतिस्वराणां यदवगमनं संवादाय प्रत्यायनं तदर्थ मे इति मतम्। मया इति मन्यत इत्यर्थः । कथं मतम्? लघु विस्तरभयात्संक्षित्तं यथा तथा। अत्र विस्तरकातरेण मया वीणाद्वयप्रदर्शनपूर्व सारणाभि: स्वरेषु स्वरान्तरप्रवेशो न कथितः, कि तूपायमात्रं स्वधिया कथितमित्यर्थः । मतमिति 'मतिबुद्धि-' (३-२-१८८) इत्यादिना वर्तमाने क्तः । तद्योगे 'कस्य च वर्तमाने' (२-३-६७) इति कर्तरि षष्ठी । २२।। इदानीं पूर्वोक्तश्रुतिव्यवस्थापकस्वरसप्तकमनूद्य तत्र शुद्धतां विधत्ते- इति सप्तोक्ता: शुद्धा विकृतान्सप्तैव वच्मि सह नाम्ना। साधारणोऽन्तरश्च श्रुति श्रुती चैत्य गो मस्य ॥ २३॥ निः कैशिकी च काकल्यथ सस्यैकां भजंश्र तां ते द्े। निगमा मृदुपरसमपाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या ॥ २४॥ इति सप्तोक्ताः शुद्धा इति। अत्र यत्तदोरध्याहार आर्थः । इति पूर्वोक्त- प्रकारेणोक्ता ये सप्त ते शुद्धाः । ज्ञेया इति शेषः । एवं शुद्धाः सप्त सह नामभि: प्रोक्ताः । अथ विकृतानपि सप्तसंख्याकानेव सनाम लक्षयितुं प्रति- जानीते-विकृतानिति। सप्तैव विकृतान्नाम्ना सह वच्मि वक्ष्यामि। नाम्नेति जातावेकवचनम्। नाम्ना नामभिरित्यर्थः । तत्र तावद्रान्धारनिषादयोर्द्विधा विकृतत्वं लक्षयन्द्वे द्वे नामनी आहोत्तरार्धपूर्वार्धाभ्याम्-साधारण इति। गो मस्य श्रुति श्रुती चैज्य प्राप्य साधारणोऽन्तरश्च क्रमेण स्यादिति च शेषः । गान्धारो मध्यमस्य प्रथमायां श्रुतौ, आदितस्तु दशम्यां ति8्ठन्साधारणनामा भवति। तथा गान्धार एव मध्यमस्य मस्य द्वितीयायां श्रुतौ, आदितस्त्वेकादश्यां तिष्ठन्नन्तरनामा । अथ निः सस्यैकां तां श्रुति द्वे ते श्रुती भजन्गृद्गन्स- न्कैशिकी काकली च क्रमेण स्यादिति च शेषः। निषादः षड्जस्य प्रथमायां श्रुतौ तिष्ठन्कैशिकिनामा। तथा निषाद एव षड्जस्य द्वितीयायां श्रुतौ तिष्ठन्काकली-

२० रागविबोध:

नामेत्यर्थः । कैशिकीतीन्न्तः । काकलीबन्त: ; दवयन्तो वा। इदानी निगयोस्तृतीयं मस्य तु प्रथमं विकरृतत्वं लक्षयन्नेकैकं नाम चाह-निगमा इति। निगमा निषाद- गान्धारमध्यमाः समपतृतीयश्रुतिस्थित्या समपानां षड्जमध्यमपञ्चमानां यास्तृतीय- श्रुतयस्तासु या स्थितिः स्फुटता तया मृदुपरा मृदुशब्दात्परा ये समपाः, ते स्युरिति शेष: । निषादः स्वद्वितीयश्रुति त्यक्त्वा यदा षड्जंस्य तृतीयायाम्, आदितस्त्वेकविशत्यां श्रुतौ तिष्ठति तदा मृदुसनामा। एवं गान्धारः स्वद्वितीय- श्रुति त्यक्त्वा यदा मध्यमस्य तृतीयायाम्, आदितस्तु द्वादश्यां तिष्ठति तदा मृदुमनामा। तथा मध्यमः स्वचतुर्थश्रुर्ति त्यक्त्वा यदा पञ्चमस्य तृतीयायामू, आदितस्तु षोडश्यां तिष्ठति तदा मृदुमनामा। यद्यपि स्वस्वचतृर्थश्रुतित्यागेन स्वस्वतृतीयश्रुतिस्थानां षड्जमध्यमपञ्चमानामेव प्राचोनैर्विकृतत्वमुक्तम्, तथापि देशीलक्ष्ये षड्जपञ्चमयोः स्वस्वचतुर्थश्रुतित्यागादर्शनात्स्वस्वतृतीयस्थानामपि षड्जमध्यमपञ्चमानां लक्ष्ये निषादत्वगान्धारत्वमध्यमत्वैरेव व्यवहारदर्शनाच्च निगमानामेव विकृतत्वमिहोक्तम्। एवमादिप्राचीनविरोधं तु ग्रन्थकृदेवाग्रे ससंमति परिहरिष्यति ॥ २३, २४ ।। ननु प्राचीनैर्द्वादश विकृता उक्ताः, इह तु सत्तैवेति विरोध इत्याशङ्कय प्राच्यमतसंख्यानुवादपूर्व सप्तैवेति मतं युक्त्या द्रढयति- द्वादश विकृतान्पूर्वे वदन्ति तत्र तु पृथक्पृथग्ध्वनितः । सप्तैव स्युर्भिन्ना न पश्च यदि मे समध्वनयः ॥२५॥ न पृथक्शुद्धसमाभ्यामच्युतसमकौ चतुःश्रुती च रिधौ। शुद्धरिधाभ्यां विकृतस्त्रिश्रुतिपादपि चतुश्रुतिपः ॥२६ ॥ भिन्नो न चतुःश्रुतिधो निःशङ्कमतेऽपि कूटपुनरुक्तौ। तल्लक्षणतो भेदो डप्यमीषु पश्चसु न लक्ष्ये भित्॥ २७॥ नैकश्रुतयो ऽप्येते श्रवणार्हाः स्वचरमश्रुतावेव। न त्वाद्यासु श्रुतिषु स्पष्टमिति विचित्रवीणातः ॥ २८॥ द्वादशेत्याद्यार्याचतुष्टयेन। प्राचीनास्तु विकृतान्द्वादश वदन्ति। तदथा- षड्जः स्वादिमान्तिमश्रुत्योः क्रमेण निषादर्षभाभ्यां गृहीतयोः स्वोपान्त्यश्रुति-

प्रथमो विवेक: २१ स्थित्या च्युत इत्येको विकृतः । तथा स एव स्वप्रथमद्वितीयश्रुत्योर्निषादेन गृहीतयोः स्वान्तिमश्रुतिस्थित्या अच्युत इति द्वितीयः । तथा ऋषभः षड्जस्यान्त्यां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्विकृत इति तृतीयः । तथा गान्धारो मध्यमस्याद्यां श्रुति गृहीत्वा त्रिश्रुतिः सन्विकृत इति चतुर्थः । तथा स एव मध्यमस्य प्रथम- द्वितीये श्रुती गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्विकृत इति पञ्चमः । तथा मध्यमः स्वादिमान्त्यश्रुत्योर्गान्धारपञ्चमाभ्यां गृहीतयोः स्वोपान्त्यश्रुतिस्थित्या च्युत इति विकृत: षष्ठः । तथा स एव प्रथमद्वितीयश्रुत्योर्गान्धारेण गृहीतयोः स्वान्तिम- श्रुतिस्थित्या अच्युत इति विकृतः सप्तमः । तथा प्चमो मध्यमग्रामे स्वान्तिमश्रुतौ घैवतेन गृहीतायां स्वोपान्त्यश्रुतिस्थित्या त्रिश्रुतिः सन्विकृत इत्यष्टमः । तथा स एव मध्यमग्रामे मध्यमस्यान्त्यां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्नपि स्वोपान्त्य- श्रुतिस्थित्या विकृत इति नवमः । तथा घैवतो मध्यमग्रामे पञ्चमस्यान्त्यां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्विकृत इति दशमः । तथा निषादः षड्जस्याद्यां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्विकृत इत्येकादशः । तथा स एव षड्जस्य प्रथमद्वितीये श्रुती गृहीत्वा चतुःश्रुतिः सन्विकृत इति द्वादशः। तथा च निःशङ्ग :- 'च्युतोऽच्युतो द्विधा षड्जो द्विश्रुतिर्विकृतो भवेत्' इत्यारभ्य; 'प्राम्तोति विकृतौ भेदौ द्वाविति द्वादश स्मृताः' (१-३-४०-४५) इत्यन्तेन। एवं पूर्वे प्राचीना यान्द्वादश वदन्ति। तत्रेत्युक्तेर्यानिति लभ्यते। तत्र तु तेषु द्वादशसु मध्ये सप्तैव भिन्नाः स्युः । सप्तैव विकृतान्विलक्षणत्वेन संभावया- मीत्यर्थः। ते यथा-प्राचीनमते च्युतः षड्ज एकः, त्रिश्रुतिर्गान्धारो द्वितीयः, चतुःश्रुतिर्गान्धारस्तृतीयः, च्युतो मध्यमश्चतुर्थः, त्रिश्रुतिः पञ्चमः पञ्चमः, त्रिश्रुतिर्निषादः षष्ठः, चतुःश्रुतिश्र निषादः सप्तमश्चेति। अस्मिन्मते त्वेत एव मृदुससाधारणान्तरमृदुममृदुपकैशिकिकाकलीनामानो भवन्ति। एवं सप्ताना- मेव मिन्नत्वे हेतुमाह-पृथक्तृथगिति। पृथक्पृथग्ध्वनितः ; शुद्धषड्जादिभ्यो भिन्नभिन्नतया ध्वनेः प्रतीयमानत्वादित्यर्थः । द्वादशस्ववशिष्टपञ्चके कण्ठोक्त्या भिन्नत्वं वारयति-न पश्चेति। परं तु पक्च मिन्ना नेत्यर्थः। ते यथा- तन्मतेऽच्युतषड्जः, चतुःश्रुतिर्भरषभः, अच्युतो मध्यमः, मध्यमप्रामे मध्य-

२२ रागविबोध:

मान्त्यश्रुतिगृहीतचतुःश्रुतिः प्चमः, तत्रैव चतुःश्रुतिर्धैवतश्चेति। एषामभिन्नत्वे हेतुमाह-यदिम इति। यद्वेतोरिमेऽनन्तरोक्ताः समः शुद्धषड्जादिभिस्तुल्यो· ध्वनिर्येषां ते॥ अभिन्नत्वमेव स्पष्टयति-न पृथगिति। शुद्धौ यौ समौ षड्जमध्यमौ ताभ्याम् अच्युतौ च तौ समकौ षड्जमध्यमौ च तौ न पृथक्। तन्मते तु योऽयमच्युतः षड्जो विकृतः स शुद्धषड्जेन सह स्वान्त्यश्रुतिस्थतया तुल्यध्वनिरेव श्रूयत इत्यर्थः । तथाच्युतमध्यमो विकृतः स्वान्त्यश्रुतिस्थतया शुद्धमध्यमेन तुल्यध्वनिरेव श्रूयत इत्यर्थः । च परं चतुः- श्रुती रिधौ शुद्धरिधाभ्यां न पृथक्। चतुःश्रुती ऋषभस्तिश्रुते ऋषभात, तथा चतुःश्रुतिर्धैवतस्त्रिश्रुतेधैंवताच्च स्वास्त्यश्रुतिस्थत्वादेव न भिन्नध्वनिरित्यर्थः । अपीत्यपरं विकृतश्वतुःश्रुतिर्यः पः पञ्चमः स विकृतादेव त्रिश्रुतिपात्त्रिश्रुति- पञ्चमान् पृथक्। मध्यमग्रामे तु चतुः्रुतेः शुद्धपश्वमापेक्षया विकृतस्यापि पञ्च- मस्य त्रिश्रुतेर्विकृलादेव पञ्चमान्न भेदः, स्वोपान्त्यश्रुतिस्थत्वादुभयोरपीत्यर्थः । यथा तथाधारभूतश्रुतेरपराः पूर्वश्रुतयो न्यूनाधिकभावेन भेदेऽकिंचित्करा इति भाव: ॥ अस्मिन्नेव भावार्थे शाङ्गदेवस्यापि कचित्संमतिमाह-भिन्नौ नेति। निःशङ्कमते शार्ङ्गदेवमतेऽपि कूटानां कूटतानानां या पुनरुक्तिस्तत्प्रतिपादको प्रन्थस्तत्र चतुःश्रुतिर्यों धो मध्यग्रामस्थघैवतः स मिन्नो न त्रिश्रुतेः षड्ज्रामस्थ- धैवताद्विलक्षणो नेति तस्यापि संमतमित्यर्थः । तद्था-षड्जग्रामे पश्चमः स्वान्तिमश्रुतौ तिष्ठति, मध्यमग्रामे तु स्वोपान्तिमश्रुतौ। तदा मध्यमग्रामे वैवतक्षतुःश्रुतिर्भवति षड्जग्रामे तु त्रिश्रुतिरेव। एवं सति तेनोक्तं मध्यमग्रामे पौरवीनाम्न्यां धैवताद्यायां षष्ठयां मूच्छनायां शुद्धसान्तरादि मेदभिन्नचतुर्विधे धनि- सरिगमेति षट्स्वरात्मके कमे साशीतिरष्टाविशतिशती (२८८०) कूटतानानि। तथा षड्जग्राम उत्तरायताख्यायां धैवताद्यायामेव तृतीयमूर्छनायां पूर्ववच्चतुर्विधे धनिसरिगमेति षाडवक्रमे पूर्वोक्तान्येव (२८८०) कूटतानानि भवन्ति। तानि ग्रामदवयभेदकं पञ्चमं विना सदशाकाराणीति पुनरुक्तानि। एवं पञ्चस्वरादिकमेष्व- न्यान्यपि भिन्नभिन्नसंख्यानि । ४८०। ४८।१२।४।१।। मिलितानि तु पञ्चविशत्यधिकचतुस्त्रिंशच्छतसंख्यानि (३४२५) पुनरुक्तानीति तन्मतम्। अत्र यदि मध्यमग्रामे चतुःश्रुतिर्धैवतो भिन्नः षड्जग्रामे तु त्रिश्रुतिर्धैवतो भिन्न इति

प्रथमो विवेक: २३

मन्येत तदा विसदृशतया पौनरुक्त्यं न घटेतेति भावः । तथा च निःशङ्क :- . भेदकं पञ्चमं विना'। इत्युपक्रम्य

'धैवतादेस्तु पौरव्याश्षत्वारः षटस्वराः क्रमाः । तत्तानानां तु साशीतिः शताष्टाविशतिमता ॥ औडुवानां चतुर्णो प्रागुक्ता संख्या चतुःस्वरौ। त्रिस्वरौ द्विस्वरावेकस्वरः प्रागुक्तसंख्यकाः ॥ पञ्चविशतिसंयुक्ता चतुस्त्रिंशच्छती त्वियम। तानानां सदृशाकारा स्यात्तानैरौत्तरायतैः ॥' (१-४-१०-५७) इति। तस्मादाद्यश्रुतेन्यूनत्वे वाधिक्ये वा स्वरान्तरत्वं नेति स्थितम्। अथ बहुसंमत्या भेदमभ्युपगच्छन्स्वोक्तौ लक्ष्यं प्रमाणयन्नाह-तल्लक्षणत इति । अमीषु पञ्चसु, अच्युतषड्जचतुःश्रुतिऋषभादिषु तल्लक्षणतः प्राचीनलक्षणाद्गेदे पि। सतीत्यर्थात्। लक्ष्ये लोकप्रयोज्ये गाने भिद्धेदो न। यद्यपि शास्त्रे भेद: प्रतीयते तथापि प्रयोगे नेत्यर्थः । भिदिति संपदादित्वाद्धावे क्विप् ॥ तदेव स्पष्ट्यति-नैकश्रुतयोऽपीति। द्वित्रिचतुःश्रुतयोऽप्येते गान्धारादिप्रकाराः स्व- राः स्वा या चरमा अन्त्या श्रुतिस्तस्यामेव श्रवणार्हाः श्रोतृभिः श्रूयन्त इत्यर्थः । न त्वाद्यास श्रुतिष्वन्त्यायाः पूर्वासु श्रवणार्हाः । द्विश्रुतिरपि गान्धारः स्वद्वितीय- श्रुतावेव श्रूयते न प्रथमायामपीत्यर्थः । एवमृषभादयोऽपि। इत्यन्त्यश्रुतावेव स्वरावगमनं विचित्रा विविधा या वीणास्ताभ्य इति ततः स्पष्टम्। वैणिका ह्यनुमानेन तन्त्रीषु सारीषु वान्त्यश्रुतावेव स्वरं स्थापयन्ति तथैव श्रावयन्ति च, न तु तत्र पूर्वश्रुतीनामपि प्रकाशन उपयोगः । गायनकण्ठेऽपि तत्संवाद एवेति भाव:। नैकेति निषेधनार्थनशब्दस्य सुप्सुपेति समासो नाकादिवत्॥२५-२८। अथ प्राचीनोक्तविकृतेभ्योऽन्यानपि विकृतान्संभावयन्राह- रिधयो: परश्रुतिगतेश्चतस्त्र इह पश्च षट् तथा श्रुतयः । देशीरागेष्वभिवीक्ष्यन्ते षट् तास्तथा गमयोः ॥२९॥ इति तेषु संभवन्ति त्रयोऽन्य एभ्यो विलक्षणा विकृताः । पश्चश्रुतिः शुचेर्गात्साधारणतश्च षट्श्रुतिकः ॥ ३०॥

२४ रागविबोध:

रिन पृथक् ताहग्धो ने: कैशिकिनश्च षट्श्रुतिर्गों मात्। किं तूक्तरिधगमानां व्यवहृतये पृथगिमा: संज्ञाः ॥ ३१॥ रिधयो: परेत्यार्यया सार्धया। इहैतेषु प्रसिद्धेषु देश्यां रुच्या जनहृदयरअने गाने ये रागास्ते देशीरागास्तेषु रिघयो ऋषभधैवतयोश्वतस्त्रः पञ्च तथा षट् श्रुतयोऽभिवीक्ष्यन्ते। कथमित्याह-परेति परश्रुतिगतेः, परा याः श्रुतयः क्रमेण गमयोस्तथा निसयोक्ष तासां गतिः प्राप्तिस्तस्या हेतोः। ऋषभो गान्धार- स्यादिमां श्रुति गृहीत्वा चतुःश्रुतिः, तस्यैव श्रुतिद्वयं गृहीत्वा पञ्चश्रुतिः, मस्यादिमां श्रुति गृहीत्वा षद्श्रुतिः; एवं धैवतो निषादस्य प्रथमां द्वे च षड्जस्यादिमां श्रुति गृहीत्वां चतुरादिश्रुतिकः संपद्यत इत्यर्थः । तथेति चार्ये। गमयोर्गान्धारमध्यमयोस्ताः श्रुतयः षडभिवीक्ष्यन्त इत्येव परश्रुतिगतेरित्येव च। गान्धारो मध्यमस्य श्रुतिचतुष्टयं गृहीत्वा षद्श्रुतिः, तथा मध्यमोऽपि पश्चम- स्यादिमश्रुतिद्वयं गृहीत्वा षद्श्रुतिरित्यर्थः । तत्र श्रीरागादिषु रिधौ चतुःश्रुतिकौ, मल्ार्यादिषु पञ्चश्रुतिकौ, शुद्धनाव्यादिषु षद्श्रुतिकौ, सारङ्गादिषु गः षद्श्रुतिक:, शुद्धवराव्यादिषु मः षट्श्रुतिक इति ज्ञेयम्। इतीति । इति हेतोस्तेषु स्वरेष्वेभ्यो विकृतेभ्यो विलक्षणा विसदृशा अन्ये त्रयो विकृताः संभवन्ति। ननूक्तरीत्या अषापि विकृता वकतुं युक्ता न तु त्रय एवेत्याशङ्कयाह-पश्बश्रुतिरित्युत्तराधपूर्वार्धाभ्याम्। पञ्चश्रुती री ऋषभः शुचेः शुद्धाद्राद्रान्धारात्, षद्श्रुतिकश्च रिः साधारणतः साधारणाख्यविकृतगान्धारात्। क्रमेणेत्यर्थात्। न पृथङ् न भिन्नः । स एव स इत्यर्थः । च परं तादृक्पञ्श्रुतिः षद्श्रुतिश्व धो धैवतो ने: शुचेर्निषादात्, कैशिकिनस्तदाख्यविकृतनिषादाच। क्रमेणेत्येव। षद्श्रुतिगों गान्धारो माच्छुचे- मध्यमात्, न पृथगित्येव। शुचेरिति निमाभ्यामपि संबध्यते। पञ्चश्रुतिको रिर्गान्धार एव, षद्श्रुतिकश्च रिः साधारण एव। तथा पञ्चभ्रुतिधों निषाद एव, षद्श्रुतिश्च धः कैशिक्येव। तथा षट्श्रुतिर्गों मध्यम एव न स्वरान्तरम्। तस्मादध्ट्सु त्रय एव भिन्नत्वेनावशिष्यन्त इति भावः। ननु तर्हि पञ्चश्रुति- षद्श्रुतिकरिधयोस्तथा षद्श्रुतिगस्य किमर्थमिह सहोपन्यास इत्याशङ्कय चतुरादि- श्रुतिकमेण तेषामपि वक्ष्यमाणनामकरणार्थ प्रतिज्ञयाह-किं तूक्तेति। कि तु

प्रथमो विवेक: २५

तथापि प्रयोजनमस्तीत्यर्थः । तदेवाह-उक्ताश्षतुःश्रुत्यादिप्रकारा. ये रिधगमा- स्तेषां व्यवहृतये लाघवेन शास्त्रव्यवहाराय पृथक्प्रत्येकमिमा वक्ष्यमाणाः संज्ञाः, सन्तीति शेष: ॥ २९-३१॥ ता एव श्रुतिवैशिष्टयेनाह-

तीव्रश्चतुःश्रुतित्वे पश्चश्रुतिकत्व एव तीव्रतरः । षट्श्रुतिकत्वे तीव्रतम इति परं ता यथायोगम् ॥ ३२॥

तीव्रश्चतुःश्रुतित्व इति। एवेतिशब्दयोः संबन्धः प्रत्येकम्। चतुःश्रुति- कत्व एव तीव्र इति रिधादीनां संज्ञेत्यर्थात्। एवं पञ्चश्रुतिकत्वषट्श्रुतिकत्वयोरेव तीव्रतर इति तीव्रतम इति च संज्ञेयम्। एवं सति गमयोरपि संज्ञात्रये प्राप्त आह-परं ता इति। परं तु ताः संज्ञा यथायोगं यथाहम्। गस्य मस्य च षट्श्रुतिकत्वे तीव्रतम इत्येकैव संज्ञा, न तु तीव्रतीव्रतरसंज्ञे। गस्य तु चतुः- श्रुतिकत्वपञ्चश्रुतिकत्वयोरन्तरमृदुमसंज्ञयोः प्रवृत्तेः, मस्य तु चतुःश्रुतिकत्वस्या- व्यभिचारात्पञ्चश्रुतिकस्य चासंभवादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु पूर्वोंक्तं निगमानां समपतृतीयश्रुतिस्थत्वं रिधगमानां चतुरादिश्रुतिमत्त्वं

तदिति च शास्त्रविरोधि न वाद्याध्याये हि शार्ङ्गदेवेन। लक्ष्यस्थित्यै प्रोक्तं शास्त्रार्थस्यान्यथात्वमपि॥ ३३॥

तदिति। तत्पूर्वोक्तं निगमानां समपतृतीयश्रुतिस्थत्वम् इति च रिधगमानां चतुरादिश्रुतिमत्त्वं च शास्त्रविरोधि न । कुतः १ हि यतः शार्ङ्गदेवेन वाद्याध्याये शास्त्राणां स्वोक्तपरोक्तानां योऽर्थस्तस्यान्यथात्वमपि लक्ष्यस्थित्यै लक्ष्यस्थापनाय प्रोक्तम्। शास्त्राणां लक्ष्यानुग्रहाय प्रवृत्तत्वाद्यत्र तयोर्विरोधस्तत्र शास्त्रैनियमितस्या- व्यर्थस्योपलक्षणत्वादिना प्रकारान्तरेणापि गतिः कर्तव्या न तु लक्ष्यमुपेक्ष्य- मित्युक्तम्। तेन यथोक्तश्रुतिकानामपि स्वराणां श्रुत्यन्तराक्रमणं न दोषायेति शास्त्र एवोक्तमित्यर्थः । तथा च षष्ठाध्याये किंनरीप्रकरणे निःशङ्क :-

२६ रागविबौधः - 'यद्वा लक्ष्यप्रधानानि शास्त्राण्येतानि मन्वते। तस्माललक्ष्यविरुद्व यत्तच्छास्त्रं नेयमन्यथा ।' (सं० ६-३३३) इत्यादि ॥ ३३ ॥ इदानीं रिधमानां यथायथं चतुरादिश्रुतिमत्त्वे साक्षात्संमत्यन्तरमाह- षद्श्रुतिकं मं पञ्चश्रुतिकौ च चतुःश्रुती रिधावगदत्। रागविवेकाध्यायव्याख्याने कल्िनाथोऽपि ॥ ३४॥ षट्श्रुतिकं ममिति। कलिनाथ एतदाख्यः संगीतरत्नाकरव्याख्याता। सोऽपि रागविवेकाध्यायव्याख्याने तद्द्वितीयाध्यायस्य विवरणे मं षद्श्रुतिकं रिधौ पञ्चश्रुतिकौ चतुःश्रुती-चागदत् उपलक्षणत्वेनोक्तवान्। तथा च लक्ष्ये प्रतीतानां लक्षणविरोधानां परिहारस्य प्रसङ्गे कहिनाथ :- 'क्रियाङ्गरामक्रियायां मध्यमस्य पश्चमश्रुतिद्वयाक्रमणं नट्टदेवक्रीप्रभृतिष्वृषभधैवतयोरन्तरकाकल्यादिम- श्रुतिद्वयाक्रमणेन प्रत्येकं पञ्चश्रुतिता च शास्त्रानमिहिता। श्रीरागे गान्धार- निषादयोर्मध्यमषड्जादिमकैकश्रुत्याश्रयणेन त्रिश्रुतित्वे शास्त्रविहितेऽपि षड्ज- मध्यमयोरशास्त्रविहितत्रिश्रुतित्वकरणेन कैशिकयोरर्धवैशसम्, तत्रैवर्षभधैवतयोर्गा- न्धारनिषादादिमश्रुत्याक्रमणेन प्रत्येकं चतुःश्रुतित्वं वा शासत्त्रविहितमित्यादि * *' लक्ष्यलक्षणयोर्बहुधा विरोधाः' इति ग्रन्थेन विरोधानुद्भाव्य परिहारमाह- 'देशीत्वादेतेषामनियमो न दोषाय। देशीत्वं च तत्तदेशमनुजमनोरअनैकफल - त्वेन कामचारप्रवर्तितत्वम्' (सं० २-९९) इत्यादिना ।। ३४ ।। इदानीं प्रसङ्गेनोक्तवक्ष्यमाणनानाविघलक्ष्यलक्षणदोषपरिहाराय मतङ्गनिः- शक्कादिसंमतस्य श्रीह्नूमतः संमतिमाह- आमश्रुतिस्वरादेरनियम उक्त्ता हनूमताद्येन। देशीरागे येषां श्रुतिस्वरेत्यादिपद्येन।। ३५ ।। आ्रमश्रुतीति। आध्येन सर्वमूलभूतेन हनूमता देशीरागे। जातित्वादेक- वचनम्। देशीरागेषु प्रामश्रुतिस्वरादेरनियम उक्तः । ग्रामौ षड्जप्राममध्यमप्रामौ, श्रुतयः षड्जादिषु नियताश्चतुरादय:, स्वराः शुद्धविकृतलक्षणाः, त आदयो

प्रथमो विवेक: २७

यस्येति तस्य। अर्थजातस्येति शेषः । आदिशब्देन षाडवौडुवसंपूर्णत्वानि ग्रहांशादि जातय आलापकरणादीन्यन्यान्यपि। तेषां यथेष्टतेत्यर्थः। केन कारणेन! येषां श्रुतिस्वरेत्यादि यत्पद्यं क्ोकस्तेनेत्यर्थः । तथा च स एव- 'येषां श्रुतिस्वरप्रामजात्यादिनियमो न हि। नानादेशगतिच्छाया देशीरागास्तु ते स्मृताः ॥' इति ॥ एवं यथोक्तश्रुतिकल्पनया स्वराणां शुद्धत्वविकृतत्वे अभिधाय द्विविधा- नामपि तेषां स्थानभेदेन त्रैविध्यमाह-

ते मन्द्रमध्यतारस्थानस्थित्या त्रिधा पुनस्तेषाम्। वादी संवादी च विवाद्यनुवादीति भेदा: स्युः ॥ ३६ ॥ ते मन्द्रेति। ते द्विविधा अपि स्वरा मन्द्रमध्यताराणां नादानां यानि स्थानानि हत्कण्ठमूर्धरूपाणि तेषु या स्थितिस्तया हेतुना त्रिधा त्रिविधाः । उच्चोच्चतरोच्चतमस्थानस्थितपुरुषवत्तेषां स्थानकृत एव भेदो न तु स्वरूपकृत इत्यर्थः । अथ तादृग्विधानामपि स्वराणां रागप्रयोगार्थ प्रकारान्तरेण चातुर्विध्य- माह-पुनस्तेषामिति। पुनः प्रकारान्तरेण वादी संवादी विवाद्यनुवादी चेति भेदा: स्यु:॥ ३६ ॥ तानेव लक्षणत आर्याद्वयेनाह। तत्रापि वादिनं लक्षयति-

वादी स यः प्रयोगे बहुलो राजा ययोस्तु मध्ये स्युः । द्वादश वाष्टौ श्रुतयोऽमात्यौ संवादिनौ तौ स्तः ॥। ३७॥ वादी स य इति। यः प्रयोगे रागादौ बहुलो ग्रहांशत्वादिना पुनः पुनरावर्तनान्मुख्यः स वदनाद्रागप्रतिपादकत्वाद्वादी। कीदृक्स :! राजा, नृपवन्मुख्य इत्यर्थः । 'सिंहो माणवकः' इतिवच्चेत्यर्थः, परत्र शब्दप्रयोगात्। एवमग्रेऽपि। संवादिनं लक्षयति-ययोस्त्विति। ययोस्तु मध्येऽन्तरे द्वादश वा, अथवा अष्टौ श्रुतयः स्युर्भवेयुस्तौ मिथः परस्परं संवदनाद्वादिना स्वरेण जनित- रागरञ्जकत्वस्य निर्वाहकत्वात्संवादिनौ स्तः । कीदृशौ तौ? अमात्यौ, सचिवव-

२८ रागविबोध:

द्राजारब्धकार्यनिर्वाह कावित्यर्थः । मिथ इति पुरःस्थितमपीहापि ज्ञेयम्। द्वादशाष्ट- श्रुत्यन्तरत्वेपि समश्रुतिकयोरेव संवादित्वं ज्ञेयम् । तथा च मतङ्ग :- 'संवादि- नस्तु पुनः समश्रुतिकत्वे सति त्रयोदशनवान्तरितत्वेनान्योन्यं बोद्धव्याः । तन्मते स्वराधारश्रुतेरपि गणनेति न विरोधः । तत्र संवादित्वं यथा-षड्जस्य मध्यमपञ्चमौ, ऋषभस्य वैवतः, गान्धारस्य निषादः, मध्यमस्य षड्जः, पश्चम- स्यापि षड्जः, घैवतस्य ऋषभः, निषादस्य गान्धारः। तेन यत्र रागे षड्जों- Sशस्तत्र मध्यमपञ्चमयोरप्यंशत्वेन कल्पितयो रागहानिन स्यादिति भावः । एवं सर्वेषु ॥ ३७॥ विवादिनं लक्षयति- एकश्रुत्यन्तरितौ विवादिनौ वैरिणौ मिथो भवतः । अनुवादिनस्तु शेषा भृत्या इत्थं यथार्थास्ते ॥ ३८॥ एकश्रुत्यन्तरिताविति। यौ ताविति शेषः । एकया श्रुत्यान्तरितौ व्यव- हितौ यौ तौ मिथो विवदनाद्वादिसंवाद्यनुवादिजनितरागरक्तिविनाशकत्वाद्विवादिनौ भवतः । कीदृशौ तौ ? वैरिणौ, शत्रुवदारब्धकृत्यविनाशकावित्यर्थः । विवादित्वं यथा-ऋषभस्य गान्धारः, गान्धारस्य ऋषभः, धैवतस्य निषादः, निषादस्य धैवतः । तेन ऋषभस्थाने गान्धारः प्रयुज्यमानो रागहानिकर इति भावः। एवं परत्र। अनुवादिनं लक्षयति-अनुवादिनस्त्विति। शेषाः, येषां संवादित्वं विवा- दित्वं च नास्ति त इत्यर्थः । मिथः अनुवदनाद्वादिसंवादिसंपादितरक्त्यनुकूलत्वा- दनुवादिन: स्युरिति शेष: । कीदशास्ते! भृत्याः, सेवकवद्राजविचारारब्धकर्मानु- गुणा इत्यर्थः । अनुवादित्वं यथा-षड्जस्य रिगधनयः, ऋषभस्य समपनयः, गान्धारस्य समपधाः, मध्यमस्य रिगपधनयः, पञ्चमस्य रिगमधनयः, घैवतस्य सगमपाः, निषादस्य सरिमपाः। तेन षड्जस्थाने रिगधनिष्वपि प्रयुज्यमानेषु किंचिद्रक्तिकरत्वमेवेति भाव:। एवं सार्थकतया सूचितान्वाद्यादीन्स्पष्टोक्त्या सार्थकान्निगमयति-इत्थमिति। ते वादिसंवादिविवाद्यनुवादिन इत्थं नृपादि- दृष्टान्तेन यथार्थाः सार्थका इत्यर्थः । अत्र शुद्धवाद्यादिपरिज्ञानाय वीणायां श्रुति- प्रस्तारो यथा-तियेग्रेखा द्वाविशति लिखेत्। तासु वामतो वा दक्षिणतो वा

प्रथमो विवेक: २९

रेखाप्राणि द्वाविशतिर्भवन्ति। तत्र षड्जादीन्स्वस्वश्रुतिसंख्यया विलिख्यान्तर- श्रुतयो वेदितव्याः । एवं विकृतेष्वप्यूद्यम् ॥ ३८ ॥ एवं स्वरान्निरूप्य नियतस्वरसंनिवेशरूपान्मूर्च्छनादीन्निरूपयिष्यंस्तदाश्रय- त्वाद्ग्रामयो: प्रसक्तयोर्ग्रामसामान्यलक्षणं प्रथममाह- स्वरनिकरो ग्राम: स्यादाधारो मूर्च्छनाक्रमादीनाम्। षाड्जो माध्यम इति च द्वेधा स तयो: प्रधानत्वात् ॥ ३९॥ स्वरनिकर इति। स्वराणां यो निकर: समूहः स ग्रामः स्यात्। यथा जनसमूहो ग्रामो लोके, एवमत्र स्वरसमूह इत्यर्थः । एतावत्येवोक्ते वेदवाक्येऽपि स्वरसमूहस्य सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिरिति तन्निवृत्तय आह-कीदृक्स :? आधार इति। मूच्छना च क्रमादयक्षेति तेषामाश्रय इत्यर्थः । आदिपदेन तानवर्णालंकारा- दयः। एवं सामान्येनोक्त्वा तद्द्वैविध्यमाह-षाड्ज इति। स ग्रामः षाड्ज: षड्जस्य संबन्धी, षड्जग्राम इत्यर्थः । च परं माध्यमो मध्यमस्य संबन्धी, मध्य- मग्राम इत्यर्थः । इति द्वेधा। द्वैविध्य एव हेतुमाह-तयो: षड्जमध्यमयो: प्रधान- त्वात्। तत्र षड्जस्य सप्तस्वरमुख्यत्वं सर्वाद्यत्वात्संवाद्याधिक्याच्च, मध्यमस्य तु तथात्वं शुद्धतानेष्वविलोपित्वादिति तु ग्रन्थान्तरतो ज्ञेयम्। षाड्ज इत्यादि 'तस्येदम्' (४-३-१२०) इति संबन्धेडण् ॥ ३९ ॥। द्विविधं तं क्रमालक्षयति- स्वान्त्यश्रुतावुपान्त्यश्रुतौ च सति पश्चमे क्रमात्स स्यात्। किं तु विकारो देश्यां न पश्चमे तदिह स प्रथमः ॥ ४० ॥ धत्ते रिमयोरन्त्यादिमे श्रुती गो निरप्यमू धसयोः । धः पान्त्यां चेद्रान्धारप्राम: स्वर्गलोके ऽन्यः ॥ ४१॥ स्वान्त्यश्रुताविति। पञ्चमे स्वस्य या अन्त्या चतुर्थी श्रुतिस्तस्यां सति च परमुपान्त्या तृतीया या श्रुतिः । स्वस्येति शेषः । तस्यां सति स षाड्जो माध्यम इति द्विविधोऽपि ग्रामः क्रमात्स्यात्। तत्र स्वरसमूहान्तर्गते पञ्चमे स्वचतुर्थ्या श्रुतौ, आदितस्तु सप्तदश्यां तिष्ठति षड्जग्राम इत्यर्थः । तथा पञ्चम

३० रागविबोध:

एव स्वस्य तृतीयायां श्रुतौ, आदितः षोडश्यां तिष्ठति मध्यमग्राम इत्यर्थः । एवं ग्रामौ लक्षयित्वा तयोरपि षड्जग्रामप्रचारमेव देश्यां सहेतुकमाह-किं त्विति। किं तु परं तु तद्वेतोरिह देश्यां प्रथमः स ग्रामः षड्जग्रामः । वर्तत इति शेषः । तत्कुतः१ देश्यां पञ्चमे विकार: स्वचतुर्थश्रुतेश्च्यवनं न ग्रन्थान्तरोक्तम्, तत्त- द्ग्रामरागेष्वन्येष्वपि रागेषु पञ्चमस्यैकरूपत्वादित्यर्थः । तथा च हनूमता देश्या- मुक्तो ग्रामयोरनियमः 'येषां श्रुतिस्वर-' इत्यादिपद्येन। कि च रागविवेका- ध्यायव्याख्याने कल्लिनाथोऽपि लक्ष्यलक्षणविरोधपरिहारप्रसङ्गादुक्तवान्-'त्रि- चतुःश्रुतिकत्वेन ्रमद्वयभेदकस्य पञ्चमस्यालोप्यत्वेन प्रयुज्यमानस्यापि सर्व- रागेष्वेकरूपता' (सं० २-९८) इत्यादिना ॥। ४०-४१॥ एवं ग्रामं लक्षयित्वा तदाधेयेषु मूरच्छनां तावत्सामान्यतो लक्षयति- स्वरसप्तकस्य सक्रममारोहश्चावरोहणं यदिह। सा मूर्च्छना भिदो डस्या उत्तरमन्द्रादिका: सप्र ॥ ४२॥

स्वरसप्तकस्येति। इह ग्रामे यत्स्वरसप्तकस्य सक्रममनुक्रमसहितमारोहोड- वरोहणं च सा मूच्छ्यते मोह्यते यया श्रोतेति मूर्च्छना। ज्ञेयेति शेषः । सक्रममि- त्युक्ते: कूटताने नातिव्याप्तिः । सप्तकेत्युक्तेः शुद्धतानव्यावृत्तिः । आरोहश्वावरो- हणमित्युक्तिभ्यामारोह्यवरोहिद्विविधवर्णालंकारनिवृत्तिः। सक्रमं यदित्युभयत्र सक्रमं च यश्च यच्चेति 'नपुंसकमनपुंसकेन-' (१-२-६९) इति नपुंसकशेष एकवत्त्वं च। सेति प्रतिनिर्दिश्यमानमूर्च्छनाया लिङ्गम। मूच्छनेति 'मुच्छा मोहसमुच्छाययोः' (म्वा० २१३) अस्माण्ण्यन्तात् 'ण्यासश्रन्थो युच्' (३-३-१०७) इति युच्। अथ तस्या विशेषान्ामतः संख्यापूर्व दर्शयति-भिदोऽस्या इति। अस्या मूर्च्छनाया भिदो भेदा उत्तरमन्द्रा आदिर्यासामिति ताः सप्त। भवन्तीति शेष: ।। ४२ ।। सप्तापि विशेषालैलक्षयति-

मध्यस्थसादिराद्याध: स्थन्याद्यादिका: पराः षट् च । क्रम अरोहणमेषां षाडवमिह षटस्वरं किमपि॥ ४३ ॥

प्रथमो विवेक: ३१

पश्चस्वरं तदौडुवमथ शुद्धा एव मूर्च्छना यर्हि। षाडविताश्र्ौडुविताः शुद्धास्ताना नवाम्बुधयः ॥ ४४॥

मध्यस्थसादिरिति। मध्यस्थो मध्यस्थानस्थो यः सः षड्जः स आदिर्य- स्याः सा आद्या प्रथमा। भवतीति शेषः । च परम् अधःस्थास्तस्मात्षड्जान्नी- चस्थाः । मन्द्रस्था इति यावत्। ये न्याद्या निषादादयस्त आदयो यासां ता इत्यधःस्थन्याद्यादिकाः परा अन्याः षडूजन्यादयः। तेन सरिगमपधनि निधपम- गरिसेत्युत्तरमन्द्रा। निसरिगमपध धपमगरिसनीति रजनी। धनिसरिगमप पमग- रिसनिधेत्युत्तरायता। पधनिसरिगम मगरिसनिधपेति शुद्धषड्जा। मपधनि- सरिग गरिसनिधपमेति मत्सरीकृत्। गमपधनिसरि रिसनिधपमगेत्यश्वक्रान्ता। रिगमपधनिस सनिधपमगरीत्यभिरुद्रता ॥ अथ ग्रामस्याधेयान्तरं क्रमं लक्षयति- क्रम इति। एषां स्वराणामारोहणं क्रमः । न त्ववरोहणमित्यर्थाज्ज्ञेयम्। सरिगम- पधनीत्येवं सः । अत्र स्वरसप्तकस्येति न नियमः । अत एव तस्मिन्प्रकृतेऽप्ये- षामिति पुनरुक्तम्। क्रमभेदाः शास्त्रान्तराज्ज्ञेयाः । इदानीमाधेयान्तराणि शुद्धता- नाल्लक्षयिष्यंस्तदुपयोगितया षाडवौडुवे तावलक्षयति-षाडवमिहेति। इह शास्त्रे यत्षद् स्वरा यस्मिस्तत्किमपि मूर्च्छनादि तत्षाडवम्। यत्तदोरध्याहारः । तथा पञ्चस्वरं तदेवौडुवं चेति पूर्वाचार्यकृते संज्ञे। शुद्धतानालँलक्षयति-अथ शुद्धा इति। अथातः परं शुद्धाः स्वरविकाररहिता एव मूर्च्छना यर्हि यदि षाडविताः षट्स्वरात्मिकाः कृताः, च परम् औडुविताः पञ्चस्वरात्मिकाः कृताः, तर्हि सार्थ शुद्धास्तानाः । स्युरिति शेषः । शुद्धा एव मूच्छंना इति वदता शास्त्रान्तरोक्तं शुद्ध- सान्तरसकाकलीकसान्तरकाकलीकतया मूरच्छनानां चातुर्विध्यं सूचितम् । यद्यपि मूरच्छना एव शुद्धास्ताना: स्युरित्युक्तौ तानेष्वारोहावरोहत्वं प्रतीयते, तथापि मतङ्कमतेनारोह एव तान इति ज्ञेयम्। तथा च मतङ्ग :- 'ननु कथं मूच्छना- तानयोर्भेद: ? उच्यते, आरोहावरोहक्रमयुक्तः स्वरसमुदायो मूरच्छनेत्युच्यते, तान- स्त्वारोहणं भवतीति भेदः' इति । तान्संख्याति-नवाम्बुधयः (४९) एकोन- पञ्चाशत्। तत्र क्रमात्वड्जग्रामे षड्जऋषभपञ्चमनिषादविहीना अष्टाविशती रिगमपधनीत्यादयः षाडवाः शुद्धतानाः । तथा षड्जपञ्चमाभ्यां गान्धारनिषा

३२ रागविबोघ:

दाभ्यां ऋषभपञ्चमा्यां च क्रमाद्विहीना एकविशती रिगमधनीत्यादय औडुवाः । मिलितास्त्वेकोनपञ्चाशदिति प्राचीनमतम्। तथा च निःशङ्क :-

'षड्जगा: सप्त हीनाक्षेत्क्रमात्सरिपसप्तमैः ॥ तदाष्टाविशतिस्ताना मध्यमे सरिगोज्झिताः । सपाभ्यां द्विश्रुतिभ्यां च रिधाम्यां सप्त वर्जिताः । षड्जग्रामे पृथक्ताना एकविशतिरौडुवाः'॥ (सं. १-४-२७-३०)

इति। षाडविता औडुविता इति 'तत्करोति' इति ण्यन्तानिष्ठा ॥।४३-४४॥ एवं शुद्धतानान्निरूप्य तद्विलक्षणान्कूटतानानाह-

पूर्णाश्च्ापूर्णाश्च व्युत्क्रमणोच्चारितस्वरा विविधाः । चेन्मूर्च्छनास्तु कूटास्ताना: संख्याथ पूर्णानाम् ।। ४५।। खनिगमखशरा एकैकस्वरविमुचां क्रमाच्च नखगिरयः । खार्का जिना रसा द्वौ भूरिति तत्तत्क्रमैर्युक्ता ॥ ४६ ।।

पूर्णाश्चेति। पूर्णा: सप्त स्वराः, अपूर्णाश्चैकैकान्त्यस्वरत्यागे सति षद्स्वराद्ेक- स्वरान्ताक्ष मूच्छनास्तु मूच्छना एव व्युत्क्रमणेनैकादिस्वरव्यत्यासेनोच्चारिता: स्वरा यासां तथाविधाश्वेत्तर्हि कूटास्तानाः । स्युरिति शेषः । द्वौ चौ परस्परविकल्पे। किं शुद्धा एव ! नेत्याह-विविधा ग्रन्थान्तरोक्तचातुर्विध्याः । यद्वोत्तरमन्द्रादि- नाम्न्यः। अथ सप्तस्वरादिसप्तविधानां कूटतानानां संख्यां प्रतिज्ञापूर्व कथयति- संख्याथेति। अथ संख्या, कथ्यत इति शेषः । पूर्णादिक्रमेण तामेवाह-निगम- पूर्णानां खनिगमखशरा (५०४०) इति। पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशच। एकैकस्वरं विमुश्चन्ति त्यजन्ति तेषामेकैकस्वरविमुचां च क्रमादियं संख्या भवतीति शेषः । तत्र षद्स्वराणां संख्या नखगिरय: (७२०) सप्त शतानि विशतिश्व। पश्चस्वराणां खार्का: (१२०) विशत्यधिकं शतम् । चतुःस्वराणां जिनाः (२४) चतुर्विशतिः । त्रिस्वराणां रसा: (६) षद्। द्विस्वराणां द्वौ (२) एकस्वराणां भू: (१) इत्येक इति। इयं च संख्या प्रतिमूर्च्छनं ज्ेया। षड्जग्रामे मिलिता तु सर्वा शुद्धसप्तविध-

ग्रथमो विवेक: ३३ मूर्च्छनाकूटतानसंख्या (४१३९१)। नन्वियं पूर्णादिकूटतानानां संख्या किं व्यत्यस्तस्वरूपाणामेव तेषाम्? नेत्याह-तत्क्रमैर्युक्तेति। कीदृशी संख्या ? ते ते ये क्रमाः सप्तस्वराद्ेकस्वरान्ताः सप्त, तैर्युक्ता सहिता। क्रमाणामगणने तु प्रत्येकमेकैकोनेत्यर्थः। परं तु क्रमाणामकूटतानत्वेपीहोपादानं वक्ष्यमाणप्रस्तारा- दिसिद्धये । विमुचामिति किबन्तम् ॥ ४५, ४६ ॥ एवं कूटतानानां बहुत्वात्प्रत्येकोच्चारणेन तत्स्वरूपप्रतिपानं दुःसंपाद- मिति लाघवेन तज्ज्ञानोपायान्विवक्षुस्तेषु सप्तस्वराद्येकस्वरान्तसंख्यानां ज्ञानोपायं वैपरीत्येनाह- एकादिकसप्तान्तेषूर्ध्वोध्वं्किषु पूर्वपूर्वहते। परपर एकादिकसंख्या स्यात्प्रस्तारमथ कथये ॥। ४७ ॥। न्यस्य क्रमं यथेष्ट पूर्वः पूर्वः परादध: स्थाप्यः । पूर्वो यद्युपरि स्यात्तत्तत्पूर्वः पुर उपरिगाः ॥ ४८॥ मूलक्रमक्रमेण स्थाप्या: पृष्ठेऽस्य ये ततः शेषाः । अथ नष्टस्पष्टनमिह लेख्या इत्थं क्रमस्थाङ्काः ॥४९॥

एकादिकेति। एक आदिर्येषां ते च ते सप्तान्ते येषां ते च तेषु ऊध्वों- धर्वा उपर्युपरि स्थापिता येऽङ्कास्तेषु मध्ये परपरेऽग्रिमेऽग्रिमेडड्के पूर्वपूर्वहते आद्येनादयेन गुणिते सत्येकादिका संख्या स्यात् । तद्था-(१) (२) (३) (४) (4) (६) (७) एवमू्ष्वोर्ध्वस्थितेष्वेकादिषु एकेनाद्येन परे इ्वयक्के गुणिते द्वावेव भवतः, 'एकेन गुणिते तदेव भवति' इति न्यायात्। तेनादेन व्व्यङ्केन परे त्र्यङ्के गुणिते षड् भवन्ति। एवमेव षडङ्केन चतुरक्के गुणिते चतुर्विशतिः स्यात्। तया च पश्चाङ्के गुणिते विशत्युत्तरं शतम्। तेन च षडक्के गुणिते सप्त शतानि विशत्युत्तराणि स्युः । तैश्षादैः परे सप्ताङ्के गुणिते पञ्च- सहस्राणि चत्वारिंशदुत्तराणि संपद्यन्ते। एषैवैकस्वरादिसंख्या पूर्वोंक्ता। अथ प्रस्तारं वक्तुं प्रतिजानीते-प्रस्तारमथ कथय इति । प्रस्तारो नाम प्रथमद्वितीय- तृतीयादिभेदानामा तत्तत्संख्यासमाप्तेः क्रमेण स्थापनम् ॥ न्यस्य क्रममिति। यथेष्टमेकस्वरादिसंप्तस्वरान्तेषु क्रमेधु मध्ये यं कंचित्क्रमं न्यस्य स, सरि, 5

३४ रागविबोध:

सरिगेत्याद्यात्मकं प्रथमपड्क्तिरूपेण लिखित्वा पूर्वः पूर्वः परादधः स्थाप्यः । अत्र परत्वपूर्वत्वे क्रमापेक्षया जेये ।' इह पूर्वः पूर्व इति वीप्सा आ प्रस्तारसमाप्तेः प्रतितानं सकृत्करणबुद्धया ज्ञेया, न त्वेककूटतानविषया। तेनैकवारमेव द्वितीया- दिषु पड्त्तिषु पूर्वः स्वरः परादधो लेख्यः । तत्र विशषमाह-पूर्वो यदीति। पूर्वो यद्युपरि स्यात्तत्तर्हि तत्पूर्वः स्थाप्य इति शेषः । लिखितुमारब्ध: पूर्वक्षेदूर्ध्व- पड्क्तावग्रे दृश्यते, तर्हि तस्मात्पूर्वाद्यः पूर्वः स परादधो लेख्यः । पूर्वपूर्वोऽव्यग्रे चेत्तर्हि ततोऽपि पूर्व इत्येवं षड्जपर्यन्तं विचार्यम्। षड्जपर्यन्ता अपि पुरस्ता- च्चेत्स्युस्तर्हि द्वितीयस्वरादधश्चिन्तनीयम्। तत्रापि षड्जपर्यन्ता अग्रे सन्ति चेत्त - दग्रिमस्वराधो लेखनमित्यर्थः । एवं विचार्य पूर्वस्मिल्लिँखिते तत्परं कर्तव्यमाह- पुर उपरिगा इति। उपरिगा लिखितस्य च ऊर्ष्वस्तदपेक्षया येडग्रे स्युस्ते पुरः पूर्वलिखितस्यात्रे स्थाप्या इत्यर्थ: ॥ शेषाणां तु लेखनं पूर्वमिव तस्य पश्चाद्गाग इत्याह-मूलक्रमेति। ये ततः शेषाः स्थापितेभ्योऽवशिष्टाः, त इत्यर्थात्। अस्य पूर्वलिखितस्य पृष्ठे स्थाप्याः। कथम् ? मूलक्रमक्रमेण। मूलक्रमे षड्जादिके यः कमो व्यवहितत्वेनाव्यवहितत्वेन वा परिपाटी तया। एवं प्रस्तारः । तत्र निदर्श- नाय चतुःस्वरप्रस्तारः प्रदर्श्यते। सरिगमेति पूर्व क्रमः स्थाप्यः । तत्र षड्ज- स्याध: पूर्वस्वराभावात्स्वरो न स्थाप्यते। ऋषभस्य त्वधस्तत्पूर्वः षड्जः स्थाप्यते। उपरिगतौ गान्धारमध्यमौ पुरो लेख्यौ। अवशिष्टो ऋषभः षड्जस्य पश्चाद्देयः । एवं रिसगमेति क्रमेण सहितो द्वितीयो भेदः, तं विना तु प्रथम एव। तत्र ऋषभस्याधः पूर्वः षड्जो देयक्वेत्तर्हि स पुरो वतते, षड्जस्य पूर्वों नेति तौ हित्वा गान्धारस्याधो रिः पुरो मः पश्चात्सगौ मूलक्रमे व्यवहितक्रमेण। एवं सगरिमेति तृतीयो भेदः । ततो गान्धारस्याध: पूर्वों ऋषभो देयत्वेन प्राप्तः । परं तु पुरस्तात्स विद्यत इति तस्यापि पूर्वः षड्जो लिख्यते पुरो रिमौ पश्चाद्रः । एवं गसरिमेति चतुर्थो भेदः। ततो गान्धारस्य पूर्वस्तत्पूर्वश्चाग्रे वर्तत इति गं विहाय पूर्वासंभवात्सं च विहाय रेरध: पूर्वः सः पुरो मः पश्चाद्रिगौ मूलक्रमेऽ- व्यवहितक्रमेण। एवं रिगसमेति पञ्चमः । ततः पूर्वोक्तरीत्या गान्धारस्यैवाधो रिः पुरः समौ पश्चाद्रः। एवं गरिसमेति षष्ठः । इति मान्ताः षड्मेदाः । ततः पूर्व- रीत्या मस्यैवाधस्ताद्रः । तदुपरिगतस्वराभावात्पश्चादेव सरिमाः । एवं सरिमगेति

प्रथमो विवेक: ३५ सप्तमः । ततो रेरधः सः पुरो मगौ पश्चाद्रिः । एवं रिसमगेत्यष्टमः । ततो मस्यै- वाधो रिः पुरो गः पश्चात्समौ। एवं समरिगेति नवमः । ततो मस्याधः पूर्वपूर्वपूर्वः षड्ज एव पुरो रिगौ पश्चान्म: । एवं मसरिगेति दशमः । ततः पूर्वरीत्य। मसौ विहाय रेरेवाध: पूर्वः सः पुरो गः पश्चाद्रिमौ। एवं रिमसगेत्येकादशः । ततः पूर्वरीत्या रिं त्यक्त्वा मस्यैवाध: पूर्वपूर्वो रिः पुरः सगौ पश्चान्मः । एवं मरिसगेति द्वादशः । इति गान्ता: षड्मेदाः । ततः पूर्वरीत्या मरिसान्हित्वा गस्याधो रिः सगमा एव पश्चात्। एवं सगमरीति त्रयोदशः । इत्यादयो र्यन्ता: षड्भेदाः । ततः परे सान्ताः षड्मेदाः। मिलिताश्षतुर्विशतिर्मेंदा मगरिसेत्यन्ताः । ततः परं प्रस्तारो न संभवति, सर्वेषां हि पूर्वे पुरः सन्तीति। एवमेव पञ्चस्वरादिषु प्रस्तारः। तत्र सरिगमपेति पश्चस्वरप्रस्तारे पान्ताक्षतुर्विशतिर्मेदाः, ततो मान्ता अपि चतुर्विशतिः, ततो गान्ता अपि चतुर्विशतिः, ततोर्यन्ताक्षतुर्विशतिः, ततः सान्ताक्षतुर्विशतिः । मिलितास्तु विशत्युत्तरं शतं मेदा: पमगरिसेत्यन्ता भवन्ति। सरिगमपधेति षट्स्वरप्रस्तारे तु धान्ता विशत्युत्तरं शतं भेदाः, ततः पान्तास्तावन्त एव, ततो मान्तास्तावन्त एव, ततो गान्तास्तावन्त एव, ततो यन्तास्तावन्त एव, ततः सान्तास्तवन्त एव। मिलितास्तु विंशत्युत्तराणि सप्त शतानि भेदा धपमगरिसेत्यन्ता भवन्ति। सरिगमपधनीति सप्तस्वरप्रस्तारे तु विशत्युत्तराणि सप्त शतानि न्यन्ता भेदाः, ततस्तावन्त एव धान्ताः, ततस्ता- वन्त एव पान्ताः, ततस्तावन्त एव मान्ताः, ततस्तावन्त एव गान्ताः, ततस्ता- वन्त एव र्यन्ताः, ततस्तावन्त एव सान्ताः । मिलितास्तु पञ्च सहस्राणि चत्वा- रिशदुत्तराणि मेदा निधपमगरिसेत्यन्ता भवन्ति। एवं रजन्यादिषण्मूर्च्छनाक्रमाणां पूर्णानामपूर्णानां च प्रस्तारो ज्ञेयः । इति प्रस्तारः ॥l एवं प्रस्तारमुक्त्वा प्रस्तार- करणेऽप्यशक्तस्य लघुनोपायेन तत्तद्वेदपरिज्ञानाय नष्टोदिष्टे स्पष्टयिष्यंस्तावन्ष्ट- स्पष्टनं प्रतिजानीते-अथ नष्टस्पष्टनमिति। एतावतिथ इति संख्याविशेषमुक्त्वा कीदृक्स्वरूप इति स्वरूपं विषयीकृत्य यो भेद: पृच्छयते सोऽप्रतीयमानत्वान्नष्ट इत्युच्यते। तस्य स्पष्टनं स्वरूपेण प्रकाशनम, करोमीति शेषः । तत्र पूर्व सप्त- स्वरादिक्रमेणोक्तामेव संख्यामेकादिक्रमेण तदुपयोगित्वेनाह-इह लेख्या इति। इह नष्टस्पष्टने कमस्थाङ्काः कमस्था अङ्का इत्थं लेख्या: स्थाप्याः ॥४७-४९।

३६ रागविबोध:

स्थापनमेवाह- भूर्द्वावृत्तवः श्रुतिद्ृक् खेना नखगिरि खवेदखशराश्र्। पात्यः क्रमान्तिमाङ्कात्प्रश्नाङ्कः शेषमाद्यादैः ॥ ५०॥ भाज्यं यथार्हगुणितैस्तदनु गुणकगुणकतुल्यसंख्याकाः । मूलक्रम द्वितीय द्वितीयतोऽन्त्यादयो ज्ञेयाः ॥५१॥ भागाभावे पूर्वो लब्धो लोप्यो मुहुः क्रमेऽङ्कश्च। शिष्टः प्रागथ कथयाम्युद्दिष्टमिह स्वरोऽन्त्यस्तु ॥ ५२॥ यावतिथः स्यान्मूलः क्रमद्वितीयात्तया हतः प्राच्यः । अङ्केष्वन्त्यात्पात्योऽथोद्दिष्टान्त्यो द्वयोर्लोप्यः ॥५३॥ भूरिति। भूरेकः । द्वौ। ऋतवः षट्। श्रुतिद्टक् चतुर्विशतिः । खेना: शतं विशत्युत्तरम्। नखगिरि सप्तशतानि विशत्युत्तराणि। खवेदखशराः पश्च- सहस्राणि चत्वारिंशदुत्तराणि चेति। श्रुतिद्ृक्, नखगिरीति च समाहारद्वन्द्वौ । एवं यथेष्टमेकस्वरादिक्माद्वेषु स्थापितेषु यत्कर्तव्यं तदाह-पात्य इति। क्रमस्य योऽन्तिमाङ्कस्तस्मात् प्रश्नाङ्कः प्रश्नसंख्याया योऽङ्कः स पात्यो न्यूनः कार्यः । शेषम्। अत्र वीप्सा ज्ेया। शेषं शेषमवशिष्टमवशिष्टम् आद्याधैरन्त्याङ्कात्पूर्वैः पूर्वैरङ्कैर्भाज्यं हरणीयम्। कीदशैस्तैः१ यथार्हगुणितैः, यथाह यथायोग्यं केन- चिदङ्केन ताडितैः। अन्ते पिण्डाङ्के यावन्तो भागा गच्छन्ति तावत्संख्याङ्केन ताडितैरिति यावत्। तदनु ततः परं गुणकगुणकतुल्यसंख्याका:, यैयैरगुणिता आद्याद्याङ्का भागं गृहीतवन्तस्तत्तुल्या संख्या येषां ते तादृशा अन्त्यादयो ज्ेयाः, अन्त्यो नष्टस्यान्तिमः स्वर आदिर्येषामुपान्त्योपोपान्त्यादीनां ते द्वितीयान्ताः स्वरा व्युत्क्रमेण ज्ञेया इत्यर्थः । ते कुतो गणनीया इत्यत आह-मूलक्रमद्वितीय- द्वितीयतः, मूलक्रमे यो यो द्वितीयो द्वितीयस्ततस्ततस्तावतिथसंख्याका इत्यर्थः । भागाभावे पूर्वः यदा आद्याङ्केनान्त्याङ्के भागो न गच्छति तदा मूलक्रमद्वितीय- द्वितीयतो यो यः पूर्वः स एव लेख्य इत्यर्थः । ननु पृष्टस्यैकस्य नष्टमेदस्य मूलकरमे द्वितीय एक एव, तत्कथं वीप्सा! अत आह-लब्धो लोप्य इति ।

प्रथमो विवेक: ३७

नष्टे स्वर इति च शेषः। नष्टै्लब्धः स्वरः कमे लोप्यः प्रोञ्छनीयो मुहुर्वारं वारम्। तेन क्रमेऽन्योऽन्यो द्वितीयः संभवतीति भावः। येन भागो न गच्छति सोऽप्यङ्को लोप्य इत्याह-अङ्कक्चेति। अन्येऽप्यङ्काः स्वत एव लुप्यन्त इत्यभाजनार्हस्यैव लोपविधिरित्यर्थः । न्यूनमेकं पूरयितुमाह-शिष्टः प्रागिति। शिष्टः कमे लुप्तेभ्योऽवशिष्टः स्वरः प्राङ्नष्टस्वरपड्क्तौ द्वितीयात्पूर्व देय इत्यर्थ: ॥ निदर्शनं यथा-तत्र पञ्चस्वरप्रस्तारे पञ्चत्रिशत्तमो भेदः कीदृक्स्वरूप इति प्रश्ने स्थानपञ्ञके (१) (२) (६) (२४) (१२०) इति कमस्थेष्वद्ेषु लिखिते- ष्वन्तिमादङ्काद्विंशत्युत्तराच्छतात् (१२०) प्रश्नाङ्के पञ्चत्रिशदात्मके (५३) पातिते पञ्चाशीति: (८५) शेषं भवति। ततो विशत्युत्तरशतस्य (१२०) आद्याङ्केन चतुर्विशत्या (२४) योग्यतया त्र्यङ्केन (३) गुणनाद्द्वासप्ततित्वमापन्नया तस्मिळ्शेषे पश्चाशीत्यात्मके (८५) भाजिते पुनः शेषं त्रयोदश (१३) अत्र भाजकस्य गुणकस्त्र्यङ्क (३) इति मूलक्रमद्वितीयादृषभात्तृतीयसंख्याको म इति मध्यम एव नष्टे स्थाप्यते। ततो नष्टे लब्धे म इति मः क्रमे लोप्यते। ततः क्रम: सरिगपेति स्थितः। ततः पुनश्चतुर्विशतेरप्याद्याङ्गिन षडड्गेन योग्यतया व्यङ्रेन गुणनाद्द्वादशात्मकत्वमापन्नेन त्रयोदशात्मके शेषे भाजिते पुनरेक: (१) शेषं भवति। अत्र तु भाजकस्य गुणको द्वयङ्क इति मूलक्रमद्वितीया- दृषभादेव द्वितीयो ग इति गान्धार एव नष्ट उपान्त्यः स्थाप्यते। ततो नष्टे लब्धो ग इति गान्धारः क्रमे लोप्यते। ततः क्रमः सरिपेति स्थितः । ततः पुनः षडङ्कस्याप्याद्येन व्व्ङ्केनैकाङ्कस्य शेषस्य भाजनासंभवान्मूलक्रमद्वितीया- दृषभादेव पूर्वः षड्जो नष्टे उपोपान्त्यः स्थाप्यते। ततो नष्टे लब्ध: षड्ज इति स क्रमे लोप्यते। ततः क्रमो रिपेति स्थितः । अङ्कश्व लोप्य इति

गुणितेन 'एकेन गुणितं तदेव भवति' इति न्यायादेकत्वमेवापन्नेनैकात्मके शेषे भाजिते शेषशून्यं भवति। अत्र तु भाजकस्य गुणक एकाङ्क इति मूलक्मद्विती- यात्पञ्चमात्प्रथमः प इति पञ्चम एव नष्टे उपोपान्त्यस्याप्याद्यः स्थाप्यते। ततो नष्टे लब्धः प इति क्रमे पो लोप्पते। ततः क्रमो रीति स्थितः । एवमन्त्यस्वरादयो द्वितीयस्वरान्ता नष्टभेदे चत्वारः स्वरा भवन्ति। ततः क्रमे लुप्तावशिष्टो रिः

३८ रागविबोध:

'नष्टभेदपङ्गौ शिष्टः प्राक्' इति वचनात्प्राग्दीयते। एवं पञ्चत्रिशत्तमो नष्टे मेदो रिपसगमेति स्वरूप: स्पष्टः संपद्यते। एवमन्येऽपि ज्ञेयाः । इति नष्टस्पष्टनम् ॥ अथोद्दिष्टस्पष्टनं प्रतिजानीते-अथ कथयाम्युद्दिष्टमिति। स्वरूपमुक्त्वा कथितो- डयमिति संख्याविषयत्वेनैव यो भेद: पृच्छयते, स उद्दिष्टस्वरूपत्वादुद्दिष्टसंज्ञकः, तं कथयामि। संख्याविशेषपूरकत्वेनेति शेषः। तत्प्रकारमेवाह-इह स्वर इति। इहोद्दिष्टस्वरूपेऽन्त्यस्तु स्वरो मूलक्रमद्वितीयाद्यावतिथो यावतां संख्यापूरणः स्यात्। क्रमे यो द्वितीयस्तस्मादारभ्य प्रथमो द्वितीयादिर्भवेदित्यर्थः । तया, संख्ययेति शेषः ! हतो गुणितः सन् अङ्केषु पूर्वोक्तेष्वेकद्विषडादिकमस्थाङ्रेषु प्राच्य आद्योऽन्त्यात्पात्यो न्यून: कार्यः । अथेत्यनन्तरमुद्दिष्टान्त्यः, स्वर इति शेषः । द्वयोलोंप्यः कृतकार्यत्वादुद्िष्टस्वरूपे मूलक्रमस्वरूपे च प्रोञ्छनीय इत्यर्थः । यावतिथ इति यावच्छ्दात् 'तस्य पूरणे-' (५-२-४८) इति डटि 'वतो- रिथुक्' (५-२-६३) इतीथुगागमः ॥ ५०-५३॥ क्वचिदङ्कस्यापि लोपनमाह- अन्त्ये क्रमद्वितीयात्पूर्वे लोप्योऽड्क आदिमस्तूष्णीम्। एवं भूयो भूय: शेषमिह्दोद्दिष्टसंख्या स्यात् ॥५४॥ अन्त्य इति। अन्त्य उद्दिष्टान्त्यस्वरे क्रमद्वितीयात्पूर्वे, सतीत्यर्थात्। आदिमोड़ङ्क: परापेक्षया यः कश्षन पूर्वः स तू्ष्णी लोप्यः, अकृतकृत्योऽपि प्रोञ्छनीय इत्यर्थ: । एवं भूयो भूयः । पूर्वोक्तं सर्वमपि कर्म यावत्संभवं पुनः पुनरेवमेव कर्तव्यमित्यर्थः। एवं कृत्वा सिद्धमाह-शेषमिहेति। इह क्रमाङ्कपड्क्तौ शेषं सर्वावशिष्टं तदेवोद्दिष्टस्य या संख्या प्रथमद्वितीयादिः सा स्यात्संपद्यते। निदर्शनं यथा-पञ्चस्वरप्रस्तारे रिपसगमेति स्वरूपो भेद: कतिथ इति पृष्टे, सरिगमपेति मूलक्रम उपरि स्थाप्यः, रिपसगमेत्युद्दिष्टभेदस्त्वधः स्थाप्यः । स्थानपञ्चक एवैक द्वौ षट् चतुर्विशतिर्विशत्युत्तरं शतम्, (१) (२) (६) (१४) (१२०) इति क्रमस्थाङ्काश्च तदधः स्थाप्याः । तत्रोद्दिष्टान्त्यस्वरो मध्यमः कमे द्वितीयाद्टषभात्तृतीयो वर्तत इति तत्संख्यया त्र्यङ्केन गुणितः प्राच्योऽक्कश्वतुर्वि- शतिरूपो (२४) द्वासप्ततिः (७२) तामापन्नः सन् अन्त्याक्काद्विंशत्युत्तराच्छतात्

प्रथमो विवेक: ३९ (१२०) पात्यते। तत्र शेषमष्टचत्वारिंशत् (४८) अनन्तरं मध्यम उद्दिष्टस्वरूपे कमे च लोप्यते। तथा सति क्रमः सरिगपेति स्थितः । उद्दिष्टस्वरूपं रिपसगेति स्थितम्। एवं भूय इति वचनात्पुनरेवमेव कर्तव्यम्। तत्रोद्दिष्टान्त्यस्वरो गान्धारः कमद्वितीयात्तस्मादेव ऋषभाद्वितीय इति तत्संख्याया द्वयङ्केन गुणितः प्राच्योऽङ्कः षडूपो (६) द्वादशतामापनः (१२) सननन्त्याङ्कादष्टचत्वारिंशतः (४८) पात्यते। तत्र तु शेषं षद्त्रिशत् (३६) अनन्तरं ग उद्दिष्टस्वरूपे कमे च लोप्यते। तथा च क्रमः सरिपेति स्थितः । उद्दिष्टस्वरूपं रिपसेति स्थितम्। एवं भूयःकरणे तूद्दिष्टान्त्यस्वरः षड्जः क्रमद्वितीयात्तस्मादेव ऋषभात्पूर्व इति प्राच्यो द्वयङ्कस्तूष्णी लोप्यते। अनन्तरं षड्ज उद्िष्टस्वरूपे क्रमे च लोप्यते। तथा सति क्रमो रिपेति स्थितः । उद्दिष्टस्वरूपमपि रिपेति स्थितम्। एवं भूयस्तत्रोद्िष्टान्त्यस्वरः पञ्चमः क्रमद्वितीयात्पञ्चमादेवारभ्य प्रथम एवेति तत्संख्ययैकाङ्केन गुणितः प्राच्योऽङ्क एकरूपः 'एकेन गुणितं तदेव भवति' इति न्यायादेकत्वमापन्नः सन्नन्त्याङ्कात्षट्त्रिशतः (३६) पात्यते। शेषं पञ्चत्रिशत् (३५) अनन्तरं प उद्दिष्टस्वरूपे क्रमे च लोप्यते। तथा सति क्रमो रीति स्थितः । उद्दिष्टस्वरूपमपि रीत्येव स्थितम्। अतः परं मूलद्वितीयस्य प्राच्याङ्कस्य चाभावात्। एवं भूय :- करणं नास्ति। तस्मात्पञ्चत्रिशतः सर्वावशिष्टतया रिपसगमेति भेद: पश्चत्रि- शत्तम: संपद्यते। एवमन्यदप्युद्दिष्टिमेदमात्रं ज्ञेयम्। उद्दिष्टस्य शुद्धये प्रस्तारो नष्टप्रकारो वा विलोक्यः । शार्ङ्गदेवेन तु खण्डमेरुप्रकारेण नष्टोदिष्टे स्पष्टीकृते। इत्युद्दिष्टम्॥ ५४॥ इदानीं आ्रामस्याधेयान्तरं वर्ण सप्रभेदं लक्षयति- गानक्रिया स्वराणां या वर्णः स कथितश्चतुर्भेदः । स्थाय्यारोह्यवरोही संचारी चेत्यथ स्थायी ॥ ५५ ॥ स्थित्वा स्थित्वैकस्य प्रयोग आरोहणात्तथारोही। अवरोहात्ववरोही संचारी तद्विमिश्रणतः ॥५६॥ गानक्रियेति। स्वराणां या गानक्रिया वक्ष्यमाणप्रकारेण मानकरणम्, उच्चारणमिति यावत्। सं वर्णनात्स्वरविस्तारणाद्वणः कथितः । कीदृक् ? चतुर्मे-

४० रागविबोध:

दश्षतुःप्रकारः । तानेव प्रभेदानाह-स्थाय्यारोह्यवरोही संचारी चेतीति। स्पष्टम्। तत्र स्थायिनं वर्ण लक्षयति-अथ स्थायीति। स्थित्वा स्थित्वा विलम्ब्य विलम्ब्यैकस्यैव प्रयोग उच्चारणं स्थायी। वर्ण इति शेष: सर्वत्र। सा सा सा री री री एवमादिरित्यर्थः । आरोहिणं वर्ण लक्षयति-अरोहणात्त- थेति। प्रयोगपदं सर्वत्र संबध्यते। आरोहणात्प्रयोगः सरिगमपधनीत्यारोही वर्णः । अवरोहिणं लक्षयति-अवरोहासत्विति। अवरोहात्प्रयोगो निधपम- गरिसेत्यवरोही वर्णः । संचारिणं लक्षयति-संचारीति। तद्विमिश्रणतः, तेषां त्रयाणां ससारिरीसनिधासरिगेत्येवं यथायोगं विमिश्रणात्संचारी वर्णः । यत्र गानक्रियायां यस्य वर्णस्य बाहुल्यं दृश्यते तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्य इति ज्ञातव्यम् ॥ ५१-१६॥ वर्णप्रथनविशेषरूपमलंकारं लक्षयंस्तत्संख्याविशेषं कथ्यमानत्वेन प्रति- जानीते - सविशेषवर्णगुम्भो Sलंकारो ऽत्र कथयामि तद्गेदान्। द्वात्रिशतं तथा द्वौ प्रकरण इह हि परिभाषेयम् ॥५७॥ सविशेषवर्णगुम्भ इति। विशेषेण वक्ष्यमाणनियतकलादिरूपेण सहितो यो वर्णगुम्भ: पूर्वोक्तवर्णप्रथनं सः अलंक्रियते गीतमनेनेत्यलंकारः। तथा च भरत :- 'शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुष्पेव। अविभूषितेव कान्ता गीतिरलंकारहीना स्यात् ॥' इति। अत्र ग्रन्थे द्वात्रिशतं तथा द्वौ तद्गेदानलंकारभेदान्कथयामि। यद्यपि निः- शङ्कादिभिस्त्रिषष्टिरलंकारा उक्तास्तथापि तन्मध्यतश्वतुस्तिशतमेव ताल्लाघवाय कथयामीत्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्वात्रिशदपेक्षया द्वयोर्विलक्षणत्वात्पृथगुक्तिः । अलंकारेष्वेवोपयोगिनीं परिभाषां वक्तुं प्रतिजानीते-प्रकरण इह हीति। हिरवधारणे। इह प्रकरणे हि अलंकारप्रकरण एव इयं वक्ष्यमाणा परिभाषा व्यापिका संकेतोक्तिः ॥ ५७।।

प्रथमो विवेक: ४१

तामेवाह- मन्द्रः स यस्तु पूर्वः स्वर उक्तोडसौ मृदुः प्रसन्नश्च। बिन्दुशिराः स तु लिप्यां तारो द्विगुणः स दीप्रश्व ॥५८ ॥ रेखामूर्धा लेखे प्लुतस्त्रिरुक्तेरथ प्रसन्नादिः । मन्द्रद्वयतस्तारे तद्विपरीतः प्रसन्नान्तः ॥५९॥ सं सं से ; इति प्रसन्नादिः ॥ १ ॥ से सं सं; इति प्रसन्नान्तः ॥२॥

मन्द्रः स इति। यस्तु पूर्वः स्वरः स मन्द्र उक्त इत्यन्वयः । मध्यरूप- परापेक्षया मन्द्र एव मन्द्रः, ताररूपपरापेक्षया तु मध्योऽपि मन्द्र इत्यर्थः । मन्द्रस्यैव व्यवहाराय पर्यायान्तरे कथयति-असौ मृदुः प्रसन्नक्चेति। स्पष्टम्। मन्द्रस्य लेखनसंकेतं कथयति-बिन्दुशिराः स इति। स तु मन्द्रो लिप्यां लेखने बिन्दुयुक्तं शिर उपरिभागो यस्येति बिन्दुशिराः, ज्ञेय इति शेषः । बिन्दुशिरा इति शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपः । तारस्यापि परिभाषणमाह- तारो द्विगुण इति। मन्द्ररूपपूर्वापेक्षया मध्यस्वरो द्विगुणस्तारशब्दवाच्य, मध्यरूपपूर्वापेक्षया तु तारस्वर एव द्विगुणस्तारशब्दवाच्य इत्यर्थः । तारस्यापि पर्यायान्तरं लेखनसंकेतं चाह-स दीप्रश्चेति। स तारः, दीप्ो लेखे रेखा- मूर्धा च, दीप्तशब्दवाच्यो लिखने रेखायुक्तोपरिभागश्चेत्यर्थः। रेखामूर्घेति पूर्ववत्। प्लुतपरिभाषणमाह-प्लुतस्त्रिरुक्तेरिति। यः स्वरः प्लुत इत्युच्यते स त्रिवारमुच्चारणीय इत्यर्थः। त्रीन्वारानिति त्रिरिति 'द्वित्रिचतुर्म्य :- ' (१-४-१८) इति सुच्। एवं परिभाषा निरूप्य स्थायिवर्णाश्रितान्प्रसन्नादि-

लक्षयति-अथ प्रसन्नादिरिति। मन्द्रद्वयतस्तारे, परे सतीति शेषः। प्रसन्नादि:, स्यादिति शेष: । द्विवारं मन्द्रस्वरमुच्चार्य यदि सकृत्तारस्वर उच्चार्यते तदा प्रसन्नादिरित्यर्थः । यथा-सं सं सं इति। अथ प्रसन्नान्तं लक्षयति-तद्विपरीत इति। तस्मात्प्रसन्नादेर्विपरीतः । यदि पूर्व सकृत्तारः पश्चाद्द्विर्मन्द्रस्तदा प्रसन्नान्तः । यथा-से सं सं इति ॥५८-५९॥ 6

४२ रागविबोध:

अथ प्रसन्नादयन्तं लक्षयति- अन्वर्थकः प्रसन्नाद्यन्तस्तादक्प्रसन्नमध्योऽपि। मृदुमध्यगो द्वितीयस्तृतीयतुयौं च तादक्षौ ॥ ६० ॥ तद्वच्च पश्चमादयं त्रितयं क्रमरेचितस्त्रिकल एवम्। स्थायिगता इति पश्चारोहिगतास्ते पुनः सप्त ॥ ६१॥ सं से सं; इति प्रसन्नाद्यन्तः ॥ ३ ॥ से सं से ; इति प्रसन्नमध्यः ॥४॥ संरिस (१) संगमसं (२) संपधनिसं (३) इति क्रमरेचितः ॥५॥ अन्वर्थक इति। प्रसन्नादन्तोऽन्वर्थकः सार्थकः प्रसन्नो मन्द्र आदिरन्तश्ष यस्येति। तेनादौ मन्द्रो मध्ये तारोऽन्ते च मन्द्रो यदि तदा प्रसन्नादन्तः। यथा- सं से सं इति। अथ प्रसन्नमध्यं लक्षयति-तादक्प्रसन्नमध्योऽपीति। प्रसन्न- मध्योऽपि तादृक्, अन्वर्थक इत्यर्थः ; प्रसन्नो मध्ये यस्येति। तेनादौ तारो मध्ये मन्द्रोऽन्ते पुनस्तारो यदि तदा प्रसन्नमध्यः । यथा-स सं से इति। अथ क्रमरेचितं लक्षयति-मृदुमध्यगो द्वितीय इति। एवं त्रिकल:, तिस्त्रः कला भागा यस्य स क्रमरेचितः, स्यादिति शेषः। एवं कथम्? तदाह-मद्वोर्मन्द्रयोर्मध्यं गच्छतीत्येवं- भूतो द्वितीयो ऋषभ इत्याद्या कला। च परं तृतीयतुर्यौ गान्धारमध्यमौ तादृक्षौ मृदुमध्यगावेवेति द्वितीया कला। पश्चमादं त्रितयं तद्वच्च, पध्मषष्ठसप्तमाः पधनयो मृदुमध्यगा एवेति तृतीया कला। यथा-संरिसं, संगमसं, संपधनिसं इति। तान्निगमयति-स्थायिगता इति पश्चेति। स्थायिनं वर्ण गता आश्रिताः ; पक्चा- नामप्येषामाद्यन्तयोरेकस्वरत्वादित्यर्थः । तथा च निःशङ्क :- 'येषामाद्यन्त- योरेक: स्वरस्ते स्थायिवर्णगाः' (सं० १-६-४) इति। इदानीमारोहिवर्णाश्रि-

प्रतिजानीते-आरोहिगतास्ते पुनः सप्तेति। स्पष्टम् ॥ ६०-६१ ॥ तत्र विस्तीर्ण लक्षयति- यत्रारोहेत्क्रमतः सविश्रमं सप्तभि: स्वरैदीघैः । विस्तीर्णोडयं शीघ्रं द्विर्गदितैस्तैस्तु निष्कर्षः ॥ ६२ ॥

प्रथमो विवेक: ४३

सा री गा मा पा धा नी ।। इति विस्तीर्ण: ॥ १ ॥ सस रिरि गग मम पप धध निनि ॥ इति निष्कर्षः ॥ २॥

यत्रारोहेदिति। यत्र दीर्घैर्लम्बीकृतैः सप्तभि: स्वरैः सविश्रमं यथा तथा, स्थित्वा स्थित्वेत्यर्थः । क्रमत आरोहेत्सोऽयं विस्तीर्णः । यत्रेति संबन्धात्स इति लभ्यते। यथा-सारीगामा पाधानी इति। निष्कर्ष लक्षयति-शीघ्रं द्विरिति। द्विर्द्विवारं शीघ्रं द्रुतं गदितैस्तैस्तु सप्तभिरेव स्वरैर्निष्कषः । यथा-सस रिरिगग मम पप धध निनि इति ॥ ६२॥ प्रेङ्गितं लक्षयति- यत्रारोद्द्वौ द्वौ दोलितचरमं विहाय तु क्रमतः । पूर्व पूर्व प्रेङ्खित इति स तु बिन्दुर्यदारोहे ॥ ६३ ॥ क्रमतः प्लुतः सकृच्च प्लुतः सकृत्स्यात्प्लुतः सकृत्प्लुतकः । हसितो यत्रैकोत्तरवृद्धयावृत्ति: स्वरारोहः ॥ ६४ ॥

सरी रिगा गमा मपा पधा धनी ॥ इति प्रेङखितः ॥ ३ ॥ सससरि गगगम पपपध निनिनि ॥ इति बिन्दुः ॥ ४ ।। सा रीरी गगगा ममममा पपपपपा धधधधधधा निनिनिनिनिनिनी॥५।।

यत्रारोहेदिति। यत्र दोलितचरमम्, दोलितः कम्पितश्वरमः प्रान्त्यः, द्वितीय इति यावत्, यस्मिन्कर्मणि तथा द्वौ द्वावारोहेत्स प्रेड्खित इति। कि कृत्वा? क्रमतः पूर्व पूर्व तु विहाय त्यक्त्वा। प्रथमस्वरं गीत्वा द्वितीयमान्दोलितं गायेत्। ततः प्रथमत्यागे द्वितीयं गीत्वा तृतीयमान्दोलितं गायेत्। ततो द्विती- यादित्यागे तृतीयादिकं गीत्वा चतुर्थादिकमान्दोल्य गायेदित्यर्थः । यथा-सरी रिंगा गमा मपा पधा धनी इति। बिन्दुं लक्षयति-स बिन्दुर्यदारोह इति। यदारोहे यस्यारोहे क्रमतः प्लुतः सकृच्चेत्यादिः स्यात्। स्वर इति शेषः । स बिन्दुः । तत्र प्रथमस्त्रिरुच्चार्यते, द्वितीय एकवारम्, तृतीयस्त्रिः, चतुर्थः सकृत्, पश्चमस्त्रिः, षष्ठः सकृत्, सप्तमस्त्रिरित्यर्थः। यथा-सससरि गगगम पपपध

४४ रागविबोध:

निनिनि इति। सकृदिति 'एकस्य सकृच' इति साधु। प्लुतक इति स्वार्थे कः । हसितं लक्षयति-हसितो यत्रेति। यत्र एकोत्तरा वृद्धिर्यासां तादृश्य आवृत्तय आवर्तनानि यस्मिन्स एकोत्तरवृद्धयावृत्ति: स्वरारोहः सप्तस्वरारोहणं स हसितः । स इति यत्रेति संबन्धात्। यस्मिन्प्रथमः स्वरः सकृत, द्वितीयो द्विः, तृतीयस्त्रिः, चतुर्थश्चतुः, पक्चमः पञ्चकृत्व इत्याद्युच्चार्यते स हसित इन्यर्थः । यथा-स रिरि गगग मममम पपपपप इत्यादि ॥ ६३-६४ ॥ संधिप्रच्छादनं लक्षयति- संधिप्रच्छादनके त्रिस्वरकाद्या कला तथान्ये द्वे। स्वस्वप्राच्यान्त्यस्वरपूर्वे तद्वत्स आक्षिप्तः ॥ ६५ ॥ मध्यमहीनद्विद्विस्वरमाद्यकलान्तिमादिमं भवति। यत्र कलात्रयमेते पुनरवरोहिश्रिता: सप्त ॥ ६६ ॥ सरिगा सगमा पधनी ॥ इति संधिप्रच्छादनः ॥६ ॥ सगा गपा पनी ॥ इत्याक्षिपः ॥ ७॥ संधिप्रच्छादनक इति। अस्मिन्नाद्या प्रथमा कला त्रिस्वरका तथान्ये द्वे, कले इति शेषः । स्वस्वप्राच्यान्त्यस्वरपूर्वे स्वस्वप्राच्या आत्मात्मपूर्वा या कला तस्या अन्त्यस्वरः पूर्व आदिमो ययोस्ते तद्वत्, त्रिस्वरके एव भवत इति शेषः । यथा-सरिग गमप पधनि इति। आक्षिप्तं लक्षयति-स आक्षिप्त इति। मध्यमेन मध्यभवेन हीनौ रहितौ द्वौ द्वौ स्वरौ यस्मिस्तादृशं कलात्रयं यत्र भवति स आक्षिप्तः । कथ भवति ? आद्यकलाया योऽन्तिमः स आदिमः पूर्वो यस्मिन्कर्म- णीति क्रियाविशेषणम्। वीप्सात्र जेया। यथा-सग गप पनि इति। अथैतानेव विस्तीर्णादीन्सप्तावरोहिवर्णाश्रितत्वेनापि संख्याद्वैगुण्याय कथयति-एते पुनरव- रोहिश्रिता: सप्तेति। स्पष्टम्। यथा-नीधा पा मा गा री सा इति विस्तीर्ण इत्यादि ॥ ६१-६६ ॥

प्रथमो विवेक: ४५

संचारिगास्त्रयोदश पूर्वः पूर्वः परस्य यदि भवति। आद्यन्तयोः प्रसाद: स्यात्स प्रेङ्ग: कला यस्य ॥ ६७ ।। कुरुते गमनागमने द्विस्वरकाद्या कलास्तथैवान्याः । एकैकस्वरहान्या रश्जित आदिमकलाद्यान्त्या ॥ ६८ ।। द्वि:प्रथमतृतीयद्वैतीयीकास्तद्वदु ज्झितैकैकाः। आक्षेपे त्रिस्वरकाद्यकलान्याः परपरग्रहणात् ॥ ६९ ॥ हित्वा पूर्व पूर्व समास्तयाथ परिवर्त आद्यकला । उक्ता द्वितीयमुक्ता त्रिस्वरका मुक्तमुक्तादाः॥ ७०॥ अन्यकलाः पूर्वसमा भवन्ति कूजिते प्रसादस्य । सकलाः कलाः स्युराद्यात्तृतीयमेत्याद्यगानेन ॥। ७१ ॥ सरिस रिगरि गमग मपम पधप धनिध ॥ इति प्रसादः ॥ १ ॥ सरिरिस रिगागरि गममग मपपम पधधप धनिनिध । इति प्रेङ्ग: । सगरि सगरिस रिमग रिमगरि गपम गपमग मधप मधपम पनिध पनिधप ॥I इति रञ्जितः ॥। ३ ।। सरिगा रिगमा गमपा मपधा पधनी ॥ इत्याक्षेपः ॥ ४ ॥ सगमा रिमपा गपधा मधनी ॥ इति परिवर्तः ॥५॥ सरि सगसरिग रिमरिगम गपग मप मधम पध पनिप॥ इति निःकूजितः ॥ ६ ॥

संचारिगास्त्रयोदशेति। संचारिणं वर्ण गच्छन्ति संचारिगासत्रयोदशा- लंकाराः । तत्र प्रसादं लक्षयति-पूर्वः पूर्व इति । यदि पूर्वः पूर्वः परस्याद्यन्तयो- र्भवति। अत्र पूर्वः पूर्व इत्युक्तेः परस्य परस्येति ज्ञेयम्। आदौ पूर्वः स्वरः, मध्ये तत्पर: स्वरः, अन्ते च पूर्वः स्वर एव, एवं द्वितीय आदावन्ते च, तृतीयो मध्य इत्यादि, तर्हि प्रसादः स्यात्। तहीति यदिसंबन्धात्। यथा-सरिस रिगरि गमग मपम पधप धनिध इति। प्रेङ्कं लक्षयति-स प्रेङ्गः कला यस्येति। यस्य द्विस्वरकाद्या कला गमनागमने आरोहावरोहौ कुरुते। अन्या अन्यकलाः ।

४६ रागविबोध:

एकैकस्वरस्य या हानिस्तया, उपलक्षिता इत्यर्थात्। तथैव स्युरिति शेषः । एकमेकं हित्वा द्विस्वरा एव सत्य आराहावरोहौ कुर्वत इत्यर्थः । स प्रेङ्गः। यथा- सरिरिस रिगगरि गममग मपपम पधधप धनिनिध इति। रजितं लक्षयति- रब्जित आदिमकलाद्यान्त्येति । रज्जिते आदिमकला द्विर्द्विरुक्ताः प्रथमतृतीयक- मध्यमा यस्यां सा द्विःप्रथमतृतीयकमध्यमा, तथा आद्यः प्रथमस्वरोऽन्त्यो यस्याः सा आद्यान्त्या। प्रथमतृतीयद्वितीयान्द्विरुच्चार्य पुनरन्ते प्रथम उच्चार्यत इत्यर्थः । परा अन्यकला: उज्झितस्त्यक्त एकैको यासु तथाविधाः सत्यस्तद्वत् । तास्वपि प्रथमतृतीयद्वितीयांस्तद्वद्द्विरुच्चार्य पुनरन्ते प्रथम उच्चार्यत इत्यर्थः। यथा- सगरिसगरिस रिमगरिमगरि गपमगपमग मधपमधपम पनिधपनिधप इति॥ आक्षेपं लक्षयति-आक्षेप इति। आक्षेपे आद्या कला त्रिस्वरका, अन्याः कलाः पूर्व पूर्व हित्वा त्यक्त्वा परपरग्रहणात्परस्य परस्य यद्ग्रहणमङ्गीकारस्तस्मात, स्युरिति शेष: । कीदृश्यस्ताः? तया आद्यकलया समाः, त्रिस्वरत्वेन तुल्या इत्यर्थः । यथा-सरिग रिगम गमप मपध पधनि इति ॥ परिवर्त लक्षयति- अथ परिवर्त इति। अस्मिन्नाद्यकला द्वितीयमुक्ता द्वितीयेन त्यक्ता त्रिस्वरकोक्ता । अन्यकला मुक्तमुक्तादाः, यः पूर्व पूर्व त्यक्त: स्वरः स आद्यः प्रथमो यासां तादृश्य: सत्यः पूर्वसमा भवन्ति, आद्यकलावद्द्वितीयपरित्यागेन त्रिस्वरा इत्यर्थः । यथा-सगम रिमप गपध मधनि इति ॥ निःकूजितं लक्षयति-निःकूजित इति। तस्मिन्प्रसादस्य पूर्वोक्तस्य सकला: कलाः प्रथमद्वितीयप्रथमस्वरा द्वितीय- तृतीयद्वितीयस्वरेत्यादिरूपाः, आद्यात्प्रथमात्तृतीयमेत्योच्चार्याद्यगानेन स्युः । अत्र सकला इत्युक्ते: आद्यादाद्यात्, तृतीयं तृतीयम, आद्यादगानेनेति वीप्सा झेया। यथा-सरिसगस रिगरिमरि गमगपग मपमधम पधपनिप इति ॥ ६७-७१॥ उद्वाहितं लक्षयति- उद्वाहिते त्रयं प्राङ्मध्यगतश्चापरा: कलास्त्यक्त्वा । पूर्व पूर्व तादृग्विधा:स्युरुद्धट्टिते त्वाद्यात् ॥ ७२॥ गीत्वा स्वरद्वयं पश्वमतश्चतुरः स्वरान्समारोहेत्। आद्या कलैवमन्ये त्यागात्पूर्वस्य पूर्वस्य॥। ७३।।

प्रथमों विवेक: ४७

सरिगरि रिगमग गमपम मपधप पधनिध ॥ इत्युद्वाहितः ॥ ७ ॥ सरि पमगरि रिग धपमग गमनिधपम ॥I इत्युद्धट्टितः ॥ ८ ॥ उद्वाहित इति। अस्मिन्प्राक्पूर्वस्यां कलायां त्रयं त्रयः स्वरा मध्यगतो द्वितीयक्ष। अपराः कलाः पूर्व पूर्व त्यक्त्वा तादृग्विधाः पूर्वकलाप्रकारा: स्युः । द्वितीयतृतीयादीनारभ्य त्रिस्वरका: स्वस्वद्वितीयसहिताश्चेत्यर्थः । यथा-सरिगरि रिगमग गमपम मपधप पधनिध इति ॥ उद्धट्टितं लक्षयति-उद्धट्टिते त्वाद्या- दिति। उद्धद्टिते तु चेत् आद्यात्प्रथमादारभ्य स्वरदयं गीत्वा ततः पञ्चमतः आद्यादः पञ्चमस्तमारभ्य चतुरः स्वरानवरोहेत्, तर्हीत्यर्थात्। आद्या कला, भवतीति शेषः । अन्ये कले पूर्वस्य पूर्वस्य त्यागादेवम्। तयोरपि द्वौ द्वौ स्वरौ गीत्वा, आद्यादाद्यादः पञ्चमः पञ्चमस्तं तमारभ्य स्वरचतुष्टयमवरोहेदित्यर्थः । यथा-सरिपमगरि रिगधपमग गमनिधपम इति। आद्यात्पञ्चमत इति च ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी ॥ ७२-७३॥ हुंकारं लक्षयति- हुंकारे द्विस्वरका कलादिमान्त्यं विनावरोहन्ती। एकैकोत्तरवृद्धस्वराः स्युरपरा: कलास्तद्वत् ॥ ७४॥ सरिस सरिगरिस सरिगमगरिस सरिगमपमगरिस सरिगमपधपम- गरिस सरिगमपधनिधपमगरिस ॥ इति हुंकारः ॥ ९ ॥ हुंकार इति। अस्मिन्नादिमा कल। द्विस्वरका सती, अन्त्यं विनावरो- हन्ती, स्यादिति शेषः । प्रथमद्वितीयप्रथमस्वरूपेत्यर्थः । अपराः कला एकैकोत्तर- वृद्धा: स्वरा यासु तास्तद्वत्स्युः । द्वितीयकला त्रिस्वरा अन्त्यं विनावरोहन्ती च, एवं तृतीयादयक्षतुरादिस्वरका अन्त्यं विनावरोहन्त्यश्षेत्यर्थः । यथा-सरिस सरिगरिस सरिगमगरिस सरिगमपमगरिस सरिगमपधपमगरिस सरिगमपधनिध- पमगरिस इति॥ ७४॥ स्खलितं लक्षयति- स्खलिते चतुःस्वराद्या विपरीतान्तर्द्वया गतागतभृत्। प्राच्यप्राच्यत्यागाज्ज्ञेया इतराः कलास्तद्वत् ॥ ७५॥

४८ रागविबोध:

सगरिम मरिगसरिमगप पगमरिगपमध धमपगमधपनि निपधम ॥ इति स्खलितः ॥ १० ॥ स्खलित इति। अस्मिन्नाद्या, कलेति प्रकरणात्, चतुःस्वरा, तथा विप- रीतमन्तर्मध्ये द्वयं स्वरद्वयं यस्याः सा प्रथमतृतीयद्वितीयचतुर्थस्वरूपा, तथा गतागतमृदारोहावरोहधारिणी। इतरा: कलाः प्राच्यप्राच्यत्यागात्पूर्वपूर्वत्यागात्तद्व- ज्ज्ञेयाः चतुःस्वरका विपरीतमध्यमस्वरद्वयास्तथैव पुनरवरोहवत्यश्चेत्यर्थः। यथा- सगरिममरिगस रिमगपपगमरि गपमधधमपग मधपनिनिपधम इति ॥ ७५॥ क्रमं लक्षयति- द्वित्रिचतुःस्वरकलकाः प्रथमादिपुरःसराः क्रमे क्रमतः । तिस्रस्तिस्त्रः श्येन: संवादिद्वन्द्वतः क्रमतः ॥७६॥ सरि सरिंग सरिगमरिग रिगम रिगमपगम गमप गमपधमप मपध मपधनि ॥ इति क्रमः ॥ ११ ॥ सपा रिधा गनी मसा ॥ इति श्येनः ॥ १२ ॥ द्वित्रिचतुरिति। क्रमे क्रमतः प्रथमादिपुरःसरास्तिस्त्रस्तिस्रः, ज्ञेया इति शेषः। तत्र प्रथमपुरःसरा द्विस्वरा, प्रथमपुरःसरा त्रिस्वरा, प्रथमपुरःसरा चतुः- स्वरेति तिस्रः कलाः । तथा द्वितीयपुरःसरा द्विस्वरा, द्वितीयपुरःसरा त्रिस्वरा, द्वितीयपुरःसरा चतुःस्वरेति तिस्रः कलाः। एवं तृतीयपुरःसरा द्विस्वरादयस्तिस्त्रः चतुर्थपुरःसरा अपि द्विस्वरादयस्तिस्रः । यथा-सरिसरिगसरिगम रिगरिगम- रिगमप गमगमपगमपध मपमपधमपधनि इति॥ श्येनं लक्षयति-श्येन: संवादीति। श्येन: संवादिनामन्तर्गतद्वादशश्रुतिकानां स्वराणां यानि द्वन्द्वानि युग्मानि तैः क्रमतः श्येनः, स्यादिति शेषः । यद्यप्यन्तर्गतश्रुत्यष्टकत्वेन समेत्यपि युग्मं संभवति, तथापि क्रमत इत्युक्ते: सरिगमाद्यानि चत्वारि युग्मानि। यथा- सप रिध गनि मस इति। तथा च निःशङ्क :- 'श्येनः संवादियुग्मकः । क्रमात्सरिगमादयैः स्यात्' (सं० १-६-४३, ४४) इति। द्वन्द्वत इति सार्ववि- भक्तिकस्तसिः ॥ ७६॥

ग्रथमो विवेक: ४९

हादमानं लक्षयति-

स्याद्धादमान आद्यस्तृतीयको डथ द्वितीय आद्यश्ष। मुक्त्वैकैकं पुनरिति परमत एते Sवरोहे डपि॥। ७७॥ सगरिस रिमगरि गपमग मधपम पनिधप । इति हादमानः ॥१३। स्याद्धरादमान इति। अस्मिन्नाद्यः अथेति ततः परं तृतीयो द्वितीय आद्यक्ष, इत्येका कलेत्यर्थात्। कलान्तराण्यपि कथयति-मुक्त्वैकैकं पुनरिति। एकमेकं त्यक्त्वा प्रथमतृतीयद्वितीप्रथमस्वरूपा द्वितीयादयः कला ज्ेया इत्यर्थः । यथा-सगरिस रिमगरि गपमग मधपम पनिधप इति। इति पञ्च सप्त सप् त्रयोदश च मिलिता द्वात्रिशदलंकाराः। निःशङ्कमतेन संचार्यलंकारानवरोहेऽप्याह -परमत इति। एते संचारिवर्णालंकारा: परमतेऽवरोहेऽपि, भवन्तीति शेषः । तथा च शाङ्गदेव :-

'एते संचार्यलंकारा आरोहेण प्रदर्शिताः । एतानेवावरोहेऽपि प्राह श्रीकरणाग्रणीः ॥' (सं० १-६-६३) इति। यथा-धनिध पधप मपम गमग रिगरि सरिस इति प्रसादः। एवं प्रेङ्मादयो ऽपि द्वादश॥ ७७॥

प्रसिद्धतरसप्तालंकारमध्यस्थौ तारमन्द्रप्रसन्नमन्द्रतारप्रसन्नाख्यालंकारौ लक्षयन्प्रथमं लक्षयति- द्वौ यावपरौ तत्रारुह्याद्यादष्टमस्वरावधिकम्। आद्यं यस्मिन्गायेत्स तारमन्द्रप्रसन्नाख्यः ॥ ७८ ।।

संरिगमपधनिससं ॥I इति तारमन्द्रप्रसन्नः ॥ १॥

द्वौ यावपराविति। तत्र तयोर्मध्ये स तारमन्द्रप्रसन्नाख्यः, यस्मिन्ाद्या- त्प्रथमस्वरमारभ्य अष्टमस्वरोऽवधियत्रेत्यष्टमस्वरावधिकमारुह्य प्रथमस्वराद्यष्टस्वरा- 7

५० रागविबोध:

न्गीत्वादं गायेत्। यथा-संरिगमपधनिससं इति। परं तु प्रथमकलेयम्। अस्य द्वितीयादिकला अग्रे वक्ष्यन्ते॥ ७८ ॥

द्वितीयं लक्षयति-

आद्यत उत्कृत्याष्टममवरोहः प्राक्तनस्य यत्र भवेत्। स्वरसप्तकस्य गदितः समन्द्रतारप्रसन्नश्र ॥ ७९॥ संसनिधपमगरिसं ॥। इति मन्द्रतारप्रसन्नः ॥२॥

आद्यत इति। यत्र आद्यतोऽष्टममुत्कृत्य। आद्यं गीत्वा मध्यस्थानं विहा- याष्टमं च गीत्वेत्यर्थः । प्राक्तनस्याष्टमात्पूर्वस्य स्वरसप्तकस्यावरोहो वैपरीत्येन गानं भवेत् । स च मन्द्रतारप्रसन्नो गदितः । यथा-संसनिधपमगरिसं इति। इयमप्यस्य प्रथमकला। अपरा वक्ष्यन्ते ॥ ७९॥ द्वयोरपि द्वितीयादिका: कला: कथयति- पूर्वैकैकत्यागात्तयोर्द्वितीयादिका: कला ज्ञेयाः । त इति चतुस्त्रिंशदिह हि परं तु तेषामनन्तत्वम् ॥। ८० ।।

पूर्वैकैकेति। तयोस्तारमन्द्रप्रसन्नमन्द्रतारप्रसन्नयोर्द्वितीयादिका: कला: पूर्वे योऽयमेकैकस्तस्य त्यागाज्ज्ञेयाः । यथा-रिंगमपधनिसरिरिं इत्यादयः षट् तार- मन्द्रप्रसन्नस्य कलाः । यथा च-रिंरिसनिधपमगरि इत्यादयक्ष षट् मन्द्रतार- प्रसन्नस्य कलाः। उक्तानलंकारान्समुदितत्वेन निगमयति-त इति चतुस्त्रिंशदिति। इह हि ग्रन्थे अलंकारा इति चतुस्त्रिशत्। अलंकाराणां सामस्त्येन कथनं प्राचीनैरप्यशक्यमित्याह-परं तु तेषामनन्तत्वमिति। स्पष्टम्। तथा च निःशङ्क :- 'इति प्रसिद्धालंकारास्त्रिषष्टिरुदिता मया। अनन्तत्वात्तु शास्त्रे न सामस्त्येन प्रकीर्तिताः ॥' (सं० १-६-६३) इति ॥ ८० ॥

प्रथमो विवेक: ५१ अलंकारनिरूपणे प्रयोजनं कथयन्गानसिद्धये तदभ्यासं विधत्ते- अलमेते Sलंकारा रख्जनलब्ध्यै स्वरावबोधाय। वर्णाङ्गच्यासाय च तदवश्यं पूर्वमभ्यस्याः ॥ ८१॥ अलमेत इति। एतेऽलंकारा अलं समर्थाः । कस्मै? रञ्जनलब्ध्यै स्वराणां रक्तिलाभाय च पुनः स्वराणां योऽवबोध: स्वरूपज्ञानं तस्मै, पुनर्वर्णाङ्गानां स्थाय्यादीनां यो व्यासो विस्तारस्तस्मै च। तत्तस्मादवश्यं पूर्वमादावभ्यस्या अलंकारा अभ्यसनीया इत्यर्थः । तथा च निःशङ्क :- 'रक्तिलाभ: स्वरज्ञानं वर्णाङ्गानां विचित्रता। इति प्रयोजनान्याहुरलंकारनिरूपणे ॥' (सं० १-६-६४) इति ॥ ८१ ॥ एवं मूर्छनाद्यलंकारान्तान्प्रामाधेयान्तिरूप्य वक्ष्यमाणरागाणामपि ग्ररामा- धेयत्वात्तदविनाभावित्वेन पारंपर्यतो ग्रामाधेयान्प्रहादीनपि लक्षयति- स्वर आदिस्थो गीते ग्रहःप्रयोगबहुलोऽंश आदिष्टः । गीतिसमाप्तिविधायी न्यास: प्रतिरागमेते स्युः ॥८२ ॥

स्वर आदिस्थ इति। गीते रञ्जकस्वरसंदर्भरूपे रागादौ आदिस्थ उपक्रमे गृह्यमाण: षड्जाद्यन्यतमः स्वरः ग्रह आदिष्टः कथितः। आदिष्टपदं मध्यपठितमपि ग्रहन्यासाभ्यामपि संबध्यते। प्रयोगबहुलः रुच्या पुनः पुनरा- वर्त्यमान: स्वरः अंश आदिष्टः । गीतिसमाप्तिविधायी रागादयुपसंहारकः स्वरः, न्यस्यते समाप्यते गीतमनेनेति न्यास आदिष्टः । नन्वपन्याससंन्यासविन्यासाना- मन्येषामपि ग्रहादिवत्सद्धावात्कथं त्रय एवेह लक्षिता इत्यत आह-प्रतिरागमेते स्युरिति। ग्रन्थप्रतिपाद्येषु रागमात्रेषु त्रय एवैते ऽव्यभिचारेण सन्ति। अपन्या- सादयस्तु गीतिखण्डरूपायां विदार्यामेवेति क्वाचित्कत्वेन, नेह ते लक्षिता इति भाव:॥। ८२ ।।

५२ रागविबोध:

सकलकलेत्युपनामकमुद्रलसूरिसुतसोमनाथेन। प्रथम: श्रुतिस्वरादे रागविबोधे विवेकोऽयम् ॥ ८३॥ सर्वमुक्तं विवेकनाम्ना ग्रन्थैकदेशावच्छेदकविशेषेण निगमयति-सकल- कलेति। अयं श्रुतिस्वरादे: श्रुतिस्वरादिपदार्थजातसंबन्धी विवेक :; विविच्यन्ते प्राकरणिकपदार्था अस्मिन्निति विवेकः रागविबोधे प्रथमः ॥ ८३॥ सकलकलेत्युपनामकमुद्रलसूरिसुतसोमनाथेन। रागविबोधविवेक: प्रथमज एवं मनाग्विवृतः ॥

इति श्रीसोमनाथनिर्मिते रागविबोधे प्रथमो विवेकः ॥ १ ॥

द्वितीयो विवेक:

रागविबोधनहेतोरिह मेला ये मयाभिधास्यन्ते। तदभिव्यक्तिनिदानं वीगादौ वर्ण्यते रौद्री ।। १।।

एवं श्रुतिस्वरादिनिरूपणानन्तरं रागाणां निरूपणस्यावसरः प्राप्तः ; ते तु मेलै: प्रकाश्यन्ते; मेलाश्च वीणया अभिव्यज्यन्त इति रुद्रवीणानिरूपणमादौ प्रतिजानीते-रागविबोधनहेतोरिति। इह ग्रन्थे ये मेलाः, मिलन्ति वर्गी- भवन्ति रागा येष्विति तदाश्रयाः स्वरसंस्थानविशेषाः, 'थाट' इति भाषायाम्, रागविबोधनहेतोमया अभिधास्यन्ते तृतीयविवेके कथयिष्यन्ते। तदभिव्यक्तिनिदानं तन्मेलानां प्रकाशन आदिकारणम्, रौद्री रुद्रसंबन्धिनी, रुद्रप्रियेति यावत्; वीणा आदौ वर्ण्यते। रौद्रीति 'तस्येदम्' इत्यणि 'टिड्ढाणन्-' इति डीप् ।। १ ॥ ननु स्वरमण्डलादावपि मेला अभिव्यज्यन्ते; तत्किमस्या एव निरूपणे- नेत्याशङ्गय, अस्यास्तेषु तेष्वङ्गेषु तत्तदेवताऽधिष्ठानान्महापातकनाशकतयोत्कर्ष- माह- शंभुर्दण्डो गौरी तन्तुर्यस्या रमापतिः ककुभः । मा पत्रिका विरिध्चिस्तुम्बं वागीश्वरी नाभिः ॥२॥ अहिपो दोरक इन्दुर्जीवो डर्कः सारिकाश्च वीणा सा। अपि हरति दृष्टमात्रा देवमयत्वान्महापापम्॥ ३॥ शंभुरिति द्वाभ्याम्। सा वीणा देवमयत्वाद्देवप्रचुरत्वादेवस्वरूपत्वाद्वा दृष्टमा- त्रापि महापापं ब्रह्महत्यादिकं हरति, किमुत स्पृष्टेत्यर्थात्। अपि हरतीत्यपि-

५४ रागविबोध: र्भिन्नकमः । देवमयत्वमेवाह-शंभुरिति। यस्या दण्डः शंभुः । शंभोरधिष्ठा- नाच्छंभुरुच्यत आधाराधेययोरमेदोपचारतः । एवं गौर्यादिषु। यस्यास्तन्तु- स्तन्त्रिका गौरी पार्वती। ककुमः प्रसेवको वक्ष्यमाणलक्षणः । 'कहो' इति भाषायाम्। स रमापतिः । पत्रिका ककुभोर्ध्वभागस्था नादातिशयहे तुर्लोह- पट्टिका। सा मा लक्ष्मीः । तुम्बमलाबूफलं विरिश्चिर्ब्रह्मा। नाभिर्वक्ष्यमाणलक्षणा। 'चुम्बकी' इति भाषायाम्। सा वागीश्वरी सरस्वती। दोरको नागपाशयुता तन्त्र्या बन्धनरज्जुः । सोऽहिपो वासुकिः। जीवा वक्ष्यमाणलक्षणा जिह्राली। 'झारा' इति भाषायाम्। सेन्दुश्चन्द्रः । सारिका वक्ष्यमाणलक्षणाः । ता अर्कः सूर्यः । तथा च शार्ङ्गदेव :- 'दर्शनस्पर्शने चास्या भोगस्वर्गापवर्गदे। पुनीतो विप्रहत्यादिपातकैः पतितं जनम् ॥ दण्डः शंभुरुमा तन्त्री: ककुभः कमलापतिः । इन्दिरा पत्रिका ब्रह्मा तुम्बं नाभि: सरस्वती॥ दोरको वासुकिर्जीवा सुधांशुः सारिका रविः । सर्वदेवमयी तस्माद्वीणेयं सर्वमङ्गला' ॥ इति। (सं० ६-१४-५६) सर्वदेवमयीत्युक्त्या यथासंभवमन्येषामङ्गानां प्रत्यङ्गानामपि तत्तदेवतात्वमेव सूचितम्। ग्रन्थान्तरे तु सारिकाश्रेणे: सूर्यत्वं कीलकद्वयस्याश्विनीसुतत्वं मेढकस्य शकत्वमपि साक्षात्कथितम्। 'प्रकृति: सर्ववीणानामेषा' (सं० ६-६३) इति शार्ङ्गदेवोक्तेः । विकृतेरन्यवीणाया अपि 'प्रकृतिवद्विकृतिः' इति न्यायात्तथा- त्वमेव बोद्धव्यम् ॥ २, ३।। न केवलं पापापहारितया अस्याः श्रैष्ठथम्, कि तु धर्मादिचतुष्टयसाधन- तयापीत्याह धर्मस्तयेति सार्धद्वये नाक्षरषट्कन्यूनेन। धर्मस्तयाश्वमेधे गानविघेर्ब्राह्मणाविति श्रुतितः । वीणाप्रियेण राज्ञार्प्यते द्रुतं वैणिकायार्थः ॥४ ॥ तस्माद्रायन्तमिति श्रुतेस्तया गायतः स्फुटः कामः । वीणावादनतत््वेति याज्ञवल्क्यस्मृतेः स्मृतो मोक्षः ॥५॥

द्वितीयो विवेक: ५५

इति पुरुषार्थचतुष्ट्यसाधनमपि साधिका च सर्वाभ्यः । द्रुतकारिणी स्वरगतेः सारीभिर्मञ्जुलतमरवा ॥ ६ ॥ धर्म इति। तया वीणया धर्मः पुण्यम्, फलं भवतीति शेषः । कुतः? अश्वमेधे तद्यागप्रकरणे ब्राह्मणाविति श्रुतितः 'ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायतः, ब्राह्मणोऽन्यो गायेत्' (तै० ब्रा० ३-९-१४-१) इति श्रुतेस्तया वीणया गानविधेर्गानचोदनात्। तयेत्युभयत्रापि संबध्यते। सांगात्कर्मणः फलावश्यं- भावनियम इति वीणागानरूपाङ्गचैकल्ये तु तद्धानिः स्यादिति भावः । अर्थ- साधनत्वं तु वीणाप्रियेण वीणागानरुचिना राज्ञा वैणिकाय, वीणा तद्वादनं शिल्पमस्येति वैणिकस्तस्मा अर्थो धनं द्रुतं सपद्यर्प्यते दीयते, प्रसिद्धमेतदित्यर्थः। वैणिकायेति 'शिल्पम्' (४-४-५५) इति ठक्। कामसाधनत्वं तु 'तस्माद्रा- यन्तम्' इति श्रुतेः, तया वीणया गायतो गातुः पुंसः कामः स्त्रीभोगः स्फुटो लोकप्रसिद्धः । मोक्षसाधनत्वं तु वीणावादनतत्त्वेति। 'वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग स गच्छति ॥' (या० प्रा० ४-११५) इति याज्ञवल्क्यस्मृतेर्मोक्षः स्मृत उक्तः, इति पुरुषार्थानां यच्चतुष्टयं तस्य साधनमपि संपादिका च रुद्रवीणा। अपिश्चार्थे। प्रकारान्तर द्वयेनाप्यस्याः श्रैष्ठयमाह-अधिका चेति। सा सर्वाभ्यो ऽधिका च। सेतीहापि संबध्यते। हेतुगर्भ विशेषणद्वयमाह-द्रतेति। मञ्जुलेति। सारीभि: पूर्वोक्तसारिकाभि: स्वरगतेः स्वरज्ञानस्य द्रुतकारिणी। वीणायां सारीसहितायां बालानां शीघ्रं श्रुति- स्वरज्ञानं भवति। सारीरहितायां तु चिरकालेनेति भावः। मञ्जुलतमो Sतिशयित- कोमलो रवो ध्वनिर्यस्याः सा। सारीभिरित्यत्रापि संबध्यते। यथा सारी- वीणाया नादे माधुर्य न तथा अन्यवीणाया इति लोकप्रसिद्धमेवेति भावः ॥४-६॥ एवं श्रुतिस्मृतिबोधितत्वं निगमयन्वीणावादनस्य शिष्टाङ्गीकृतत्वादप्यङ्गी- कारं विधत्ते-

श्रुत्या स्मृत्या दृष्टां रुद्रेष्टं नारदादिभिर्जुष्टम्। कलयन्त्वलयं वीणां सन्तः संतोषपोषार्थम्॥७॥

५६ रागविबोध: श्रुत्येति। सन्तः संतोषाणामैहिकामुष्मिकसुखानां यः पोषो वृद्धिस्तदर्थ वीणां तद्वादनमलयमनवरतं कलयन्तु सेवन्ताम्। कीहशीम्! श्रुत्या स्मृत्या दृष्टाम्। अन्तर्भावितण्यर्थतया दर्शितामिति ज्ञेयम्। रुद्रेष्टां शंकरप्रीतिकारिणीम। तथा नारदादिमिर्जुरष्टां सेविताम्। आदिशब्देन सरस्वतीतुम्बुरुगणादयो गृद्यन्ते। वीणावादित्वं तेषाम् 'रुदरस्य वीणानालम्बी महती नारदस्य च' (वेज० २-२०२) इत्यादुकते:॥७॥ एवं वीणाप्रशंसां निरूप्य प्रकृतोपयुक्तं तस्याः समुदितलक्षणमाह सप्तभिः। तत्र दण्डं लक्षयति- सार्धैकादशमुष्टिर्दण्डः क्रियते त्र तदुपरि च हित्वा। अङ्गुलपश्चकमेकं रन्ध्रं तिर्यक् चलच्छङ्को: ॥८॥ सार्धेति। अत्र वीणायां दण्डः सार्धा एकादश मुष्ट्यो यस्य मानत्वेन स तादृशः क्रियते। षट्चत्वारिंशदङ्गुलः कार्य इत्यर्थः। क्रियत इति सर्वत्र संबध्यते। अत्र तु 'देशीसंसिद्धम्' इत्युपक्रम्य 'तिर्यग्यवोदरैः षड्भिर्निस्तुषैः स्यादिहाङ्गुलम्' (सं० ६-२७६,७) इति शार्ङ्गदेवोक्त्या तादृशमङ्गुलं ज्ेयम्। 'तावच् 'सुषिरं दधदन्तरा' (सं० ६-३०) षडङ्गुलो sत्र परिधि:' (सं० ६-२७८) इत्यादिकया च तस्यवोक्त्या दण्डस्यान्तः सुषिरत्वपरिधी च ज्ञेयौ। 'वैणवः खादिरो वापि रक्तचन्दनजो Sपि वा। कांस्यजो वा भवेद्दण्ड ऋजु: श्रक्ष्णो व्रणोज्झितः ॥I' इति संगीतराजे कुम्भकर्णोक्त्याSपि तादशो दण्डो ज्ञेयः। कीलकरन्ध्रं लक्षयति-तदुपरि चेति। तदुपरि दण्डस्योर्ध्वे ऽग्रभागे डङ्गुलपञ्चकं हित्वा तावन्मानप्रदेशं त्यक्त्वा चलन्पुनः पुनर्भ्राम्यमाणो यः शङ्कुः खादिरादि- रूर्ध्वतन्त्रीबन्धनकीलस्तत्संबन्धि, एकं तिर्यक् तिरश्षीनं रन्ध्रं क्रियते। तच्च 'रन्ध्रं · चोभयतोमुखम्' (सं० ६-२८३) इति शार्ङ्गदेवोक्त्योभयतोमुखं ज्ञेयम् ॥८॥ ऊर्ध्व तन्त्रीसुषिरवदपरं षष्ठे डङ्गुले त्वचलशङ्को:। तिर्यङूमात्रं तस्मान्मेढक ऊर्ध्बो डङ्गुलात्परतः ॥ ९॥

द्वितीयो विवेक: ५७

ऊर्ध्वमिति। कीदशं तत्? ऊर्ध्व तन्त्रीसुषिरवत् उपरि तन्त्रीच्छिद्रयुक्तम्। तिर्यग्रन्ध्रस्याप्युपर्येकदेश ऊर्ध्व तन्त्रीप्रवेशायापरमणु रन्ध्रं कार्यमित्यर्थः । अपरं तु द्वितीयं रन्ध्रं तु, अचलः स्थिरो यः शङ्कुश्चलशङकुदार्ढ्यायाकर्षकलोहकीलक- बन्धनाधारः, तत्संबन्धि षष्ठे डड्गुले क्रियते। मध्ये पञ्चाङ्गुलानि परित्यज्य षष्ठे कार्यमित्यर्थः । कीदशं तत्? तिर्यङ्मात्रं तियगेव, न तु प्रथमरन्ध्रवदूर्ध्व तन्त्रीच्छिदसंयुक्तमित्यर्थः। एतदप्युभयतोमुखं ज्ञेयम्। द्वे अपि रन्ध्रे कनिष्ठा- ग्रस्थौल्ये च जेये। कीलौ षडड्गुलदैर्ध्यो पृथुलशिरसौ। तत्र चलस्तु गले बहुच्छिद्रो मुनिवचनाज्ज्ञेयः । एवं कीलावपि लक्षितौ। मेरुं लक्षयति- तस्मादिति। तस्मात्स्थिरशङ्कुच्छिद्रात्, अङ्गुलात्परत ऊ्ध्वों मेढक ऊर्ध्व- तन्त्रिकाधारो मेर्वाख्य: क्रियते। तच्छिद्रादङ्गुलमतिक्रम्यानुमानेन दण्डपृष्ठ- मध्य उच्चो मेरु: स्थाप्य इत्यर्थः । अत्र करोतिः 'कुरु करे गुरुमेकमयोघनम्' (नैष० ४-६९) इतिवत्स्थापनार्थः। स च वक्ष्यमाणककुमलक्षणानुसारेण दण्डाद्यवन्यूनव्य ड््गुलोच्चश्रतुरड्गुलविपुलश्च ज्ञेय: ।l ९ ॥ तुम्बे लक्षयति- तुम्बं तदधो डङ्गुलतो Sष्टाविशत्यड्गुलान्तरेणान्यत्। नाभिद्वयं सुवृत्तं सच्छिद्रं त्र्यङ्गुलोच्चततम् ॥। १० ॥ तुम्बमिति। तदधो मेरोरधोभागे, अङ्गुलतः, परमिति शेषः । तुम्ब- मलाबूफलम्, प्रथममिति शेषः, क्रियते। अनुमितान्मेवघोभागादङ्गुलमतिक्रम्यैकं तुम्बं स्थापनीयमित्यर्थः । तद्वन्धनक्रिया त्वग्रे वक्ष्यते। अन्यद्द्वितीयं तुम्बमष्टा- विशत्यड्गुलान्तरेण क्रियते। अष्टाविशत्यङ्गुलान्यतिक्रम्यैकोनत्रिशत्तमे डड्गुले स्थाप्यत इत्यर्थः । नाभी लक्षयति-नाभिद्वयमिति। नाभी तुम्बवृन्तभागस्थे दण्डल्लिष्टे काष्ठादिनिर्मितचक्रिके, तयोद्वयं सुवृत्तमतिवर्तुलं सच्छिद्रं मध्य ऊर्ध्वाधो- मुखरन्ध्रयुक्तं त्र्यङगुलमुच्चमुच्छितं च तत्ततं विस्तीर्ण च, तादशं क्रियते। ते · चाधोभागान्तर्गतगर्ते मध्यकृशे ऊर्ध्वभागान्तर्गतपूर्वपश्चिममुखगतें च ज्ञेये ॥१०॥ ककुभं लक्षयति-

वीणादण्डान्तर्गतदण्डो ऽधःपक्ष उत्कीलः ॥ ११ ॥ 8

५८ रागविबोध:

ककुभ इति। ककुभो दण्डाधोभागाग्रगतं तन्त्रीबन्धनाधारभूतं काष्ठ- शकलम्, एवं क्रियते। कीदक्! द्वय ङ्गुलमुच्च:, वीणादण्डादड्गुलद्वयमुच्छितः । तथा चतुरङ्गुलं दीर्घ लम्बं च तद्विपुलं विस्तृतं च तादशं मसृणं श्रक्ष्णं शिर उपरिभागो यस्य सः। तथा वीणादण्डान्तर्गतो वीणादण्डस्य मध्ये प्रविष्े दण्डो यस्य सः । सो स्य दण्डः पश्चाङ्गुलश्रतुरङ्गुलो वा ज्ञेयः । तथा, अधो दण्डानुसारिणोः पार्वभागयोः पक्षौ पक्षिपक्षाकार।वुन्नतावयवौ यस्य सः। तथा, उदुद्ूता: कीलास्तन्त्रीणां बन्धनाधारभूता हस्वलोहशङ्कवो यस्मिन्सः ॥ ११ ॥ तथा मेरोमेंढकात्किचिद्यवमात्रमुच्चः ; कस्मिन्प्रदेश उच्चः! इत्यत्राह- मेरोरुच्च: किंचित्स्वद क्षिणतुरीयतन्त्रिकास्थाने। उच्चोच्चान्य त्रिपद: सचतुरयःपत्रमूर्धीशः ॥१२॥ दृढ वेणुजाणुजीवो Sथ सारिका मेरुककुभवद्विपुलाः । एकादशाङ्गुला लघुसारीदशकक्षमा पट्टी ।। १३ ॥।

स्वदक्षिणेति। स्वस्य वादकस्य दक्षिणं दक्षिणहस्तगं यत्तुरीयतन्त्रिकाया ऊर्ध्वस्थचतुर्थतन्त्र्याः स्थानं पदं तत्रोच्चः। तथा, उच्चादुच्चान्युच्चोच्चान्यन्यानि त्रीणि पदानि यस्य सः1 तत्र चतुर्थतन्त्रीपदापेक्षया तृतीयतन्त्रीपदं किंचि- दुच्चम् ; ततो द्वितीयतन्त्रीपदं किंचिदुच्चम् ; ततो Sपि प्रथमतन्त्रीपदं किंचिदुच्च- मित्यर्थः । तथा चतुर्मिरयःपत्रैर्लोहपत्रिकाभिः सहितः सचतुरयःपत्रः, तादृशो मूर्धोश उपरिभागो यस्य सः। लोहपत्राणि च लाक्षासंल्िष्टानि मध्ये कूर्मपृष्ठोन- तानि ककुभोच्चत्वान्तर्गतानि च ज्ञेयानि। एवं पत्रिका अपि लक्षिताः ; तथा दृढ़- वेणुजाः पकवंशत्वगुद्गवा अणवोऽल्पीयस्यो जीवास्तन्त्रीपत्रिकयोरन्तर्गतास्तयोः संक्लेषे संदेहकारिण्यो नादातिशयहेतवः कलाख्या यस्मिन्सः । एवं जीवा अपि लक्षिताः । सारिका लक्षयति-अथ सारिका इति। सारिका लोहादिनलिका : 'गृधवक्षोऽस्थिनलिका यद्वा तच्चरणास्थिजाः । आयस्यः कांस्यमय्यो वा नलिकाः सारिकाभिधाः॥' (स० ६-२५९)

द्वितीयो विवेक: ५,९ इति निःशङ्कोक्तेः। उपचारात्तु तदाधारभूताः काष्ठादिनिर्मितपट्टिका दण्ड- पृष्ठस्थिता लोके उच्यन्ते। 'सारी' इति भाषायाम्। ता मेरुककुभवद्विपुलाः क्रियन्ते। मेरुककुभाम्यां विस्तारे समा इत्यर्थः । ताश्च यथा तन्त्री न स्पृशन्ति, तथा दग्धवस्त्रमिश्रितेन सिक्थकेन दण्डे श्लेष्या इति ज्ञेयम्। पट्टिकां लक्षयति- एकादशेति। पट्टी शाकादिकाष्टनिर्मिता दण्डपृष्ठस्थिता पट्टिकेकादशाङ्गुला क्रियते। कीदशी? लघूनां पूवपिक्षया हस्वानां सारीणां यो दश परिमाणमस्येति दशकः, तस्य क्षमा योग्या। दश लघुसारिका यस्यां स्थाप्यन्त इत्यर्थः । दशक इति 'संख्याया: संज्ञासंघ-'(५-१५८) इति कन्। पुनः कीदशी पट्टी! तुम्बाग्रमनु द्वितीयतुम्बवृन्तभागं लक्षीकृत्य गताग्रा, दण्डपृष्ठे डनुमानेन स्थापितद्वितीयप्रान्ते- त्यर्थ:। यथा तुम्बं नोल्लड्घयेत्तथा दीघसारीसंनिधौ स्थापितेति यावत् ॥१२,१३-।। दोरकलँलक्षयति- बन्धार्थ दोरका दृढास्त्रिगुणाः। तुम्बादिबन्धनादि तु लोकात्स्याद्रुद्रवीणेति ॥ १४ ॥ बन्धार्थमिति। दोरकाः कार्पाससूत्रेण पट्टसूत्रेण वा निर्मिता रज्जवः, त्रिगुणास्त्रिवृताः क्रियन्ते दढाः सार्धहस्तमिताश्ष ज्ेयाः । अवशिष्टं लक्षयति- तुम्बादीति। तुम्बादिबन्धनं तुम्बनामितन्त्रीबन्धनमादिर्यस्य कर्मणस्तत्तु लोका- त्क्रियते। तुम्बबन्धनं यथा-द्विगुणां दढां स्नायुमयीं तन्त्री लघुलोहकीलेन सह दण्डाधःस्थरन्ध्रे प्रवेश्यावष्टम्य च, ततस्तां दण्डाध:ल्लिष्टनाभ्याश्छिद्रे तुम्बाग्र- च्छिदे च प्रोतां तुम्बान्तर्गतवेणुशकलादौ निबध्य युक्त्या यावद्दृढबन्धं तुम्बं भ्रामयेदिति बन्धनदिक्। तन्त्रीबन्धनं च यथा-ककुमकीलनिबद्धकप्रान्ताया- स्तन्त्र्या अपरप्रान्तं दोरकाग्रे निबध्य दोरकतन्त्रीसंधि रज्ज्वन्तरेणाकृष्य दोरकेण तन्त्रीसहितं दण्डपृष्ठ त्रिश्षतुर्वा अग्रे डम्रे संवेष्ट्य ततो दोरकप्रान्तं तन्त्र्या अधो- भागेन वेष्टनानामुपरि नीत्वा आकर्षणरज्जुकृतच्छिद्रेण प्रवेश्य दोरकं यावद्दृढ- बन्धमाकृष्य वेष्टनं यथायथमाकर्षयेत्। उपरितनचतुर्थतन्त्रीबन्धने तु तस्या एकप्रान्तं ककुभकीले निबध्य द्वितीयं प्रान्तं चलशड्कुच्छिद्रोर्ध्वगतरन्घ्रेण दण्डान्तर्गतचलशङ्कोर्मध्यरन्ध्रे युक्त्या प्रवेश्य प्रथयित्वा चलशङ्कुं तन्त्रीदाढर्

६० रागविबोध:

यावङ्भामयेत्। ततः स्थिरशङ्कुं निबद्धवक्रलोहकीलाग्रं चलशङ्कोगलच्छिद्रेष्व- न्यतमरन्घ्रे Sवष्टम्भयेत्। तेन चलशङ्कोः स्थैर्य भवति। एवं लोकत एव कीललक्षणं तन्त्रीसंधानादि च ज्ञेयम्। एवं लक्षितां रुद्रवीणां निगमयति- स्याद्रुद्रवीणेति। क्रियत इति सवत्र संबन्धः । क्रियादीपकमलंकारः ॥ -१४ ॥ एवं सामान्येन रुद्रवीणां लक्षयित्वा तद्विशेषान्वक्तुं प्रतिजानीते; उक्तात्रेति सपादयार्यया-

उक्त्ात्र शुद्धमेलाथ मध्यमेलेति सा द्विधा सापि। पुनरेकैकं द्विविधा तत्राखिलरागमेलैका॥ १५ ॥ अपरैकरागमेला तत्राद्या भेदयोरवान्तरयोः । स्थानत्रये Sपि यत्राखिलरागार्ईस्वराः सार्यः ॥ १६ ॥

उक्तेति। अत्रास्मिन्प्रकरणे सा रुद्रवीणा शुद्धमेला मध्यमेला चेति द्वि- विधोक्ता। अथेति चार्थे। सापि द्विविधापि पुनरेकैकं प्रत्येकं द्विविधा। तत्र तयोरवान्तरभेदयोर्मध्ये, एकाखिलरागमेला, अखिलरागः सर्वरागसंबन्धी मेलो यस्यामित्यर्थः । अपरैकरागमेला, एकरागो विशिष्टरागसंबन्धी मेलो यस्या- मित्यर्थः । शुद्धमेलाखिलरागमेलेत्येक:, शुद्धमेलैकरागमेलेति द्वितीयः, मध्य- मेलाखिलरागमेलेति तृतीयः, मध्यमेलैकरागमेलेति चतुर्थो भेदः। तत्र यथोद्देशं लक्षणं कर्तव्यमिति न्यायाद्यदयपि शुद्धमेलामध्यमेले प्रथमं लक्ष्ये, तथाप्यवान्तर- भेदावल्पवक्तव्यत्वात्सूचीकटाहन्यायेन प्रथमं लक्षयति-तत्राद्येति। तत्र तयोर- वान्तरयोरमेंदयोरुपभैदयोर्मध्ये, आद्याखिलरागमेला, सेत्यर्थात्। सा का१ यत्र यस्यां वीणायां स्थानत्रयेऽपि मन्द्रमध्यतारस्थानेष्वपि, अखिलरागार्हाः सर्वराग- प्रकाशनयोग्याः स्वराः शुद्धा विकृताश्च षड्जादयो याभ्यस्तादृश्यः सार्यः, भवन्तीति शेषः । यत्र पूर्वमेव स्थापिताखिलसारीकत्वात्सारीचालनं विना सर्व- रागोत्पत्तिः साखिलरागमेलेत्यर्थः । 'वज्रथाट' इति भाषायाम् ॥ १५, १६ ॥ सान्या यत्र यथाहै रागव्यक्त्यै मुहुश्चलन्तीमाः। अथ शुद्धमेलवीणेह लक्ष्यमनु लक्ष्यते प्रथमा ॥ १७॥

द्वितीयो विवेक: ६१

सेति। सान्या द्वितीयैकरागमेला। सा का? यत्रेमा: सारयों रागव्यक्त्यै प्रतिनियतरागप्रकाशनार्थ मुहुश्चलन्ति; तत्तत्स्थानादुद्वत्य स्थानान्तरे स्थाप्यन्त इत्यर्थः। किं स्थानत्रये जपि? नेत्याह-यथार्है यथायोग्यम्। तेन शुद्धमेलायां मध्यतारस्थानयोरेव सारीचालनम्, मन्द्रस्थाने त्वधिकसारीस्थापनया तच्चालनं नैव। मध्यमेलायां तु मध्यस्थाने घैवतनिषादयोरेव सारीचालनम, तारस्थाने तु सर्वत्रापि। सर्वस्मिन्मन्द्रस्थान आपञ्चमं च मध्यस्थाने धिकसारीस्थापनया तच्चालनं नैव। अतः परं शुद्धमेलां लक्षयितुं प्रतिजानीते-अथ शुद्धेति। प्रथमा पूर्वोद्िष्टा मुख्या वा शुद्धमेलवीणा, इह लक्ष्यमनु वीणाया लोकस्थितिमनुसृत्य लक्ष्यते, 'यद्वा लक्ष्यप्रधानानि शास्त्राण्येतानि मन्वते' (सं० ६-३३३) इति शार्ङ्गदेवोक्तेते: ॥ १७ ॥ तल्लक्षणमेव सोपपत्तिकमाह ; स्थाप्या मेरोरित्याद्यार्याभि: ष्ड्विशति- संख्याभि :- स्थाप्या मेरोरूर्व्व चतस्र इह तन्त्रिका मिथो विषमाः । दक्षिणपार्श्चें दाण्डे तिस्रश्चतसृषु च वामाद्या ॥। १८ ।। स्थाप्येति। इहास्यां शुद्धमेलायां मेरोरूर्ध्व चतस्रस्तन्त्रिकाः स्थाप्याः, त्रिमिर्दोरकः कीलद्येन च पूर्वोक्तरीत्या बन्धनीयाः । अत्र मेरुस्यैर्य लाक्षया दण्डपृष्ठान्तर्गताधःस्थकीलेन वा लोकतो ज्ञेयम्। कीदृश्यस्ताः ? मिथः परस्पर विषमा विसदृश्यः। तत्र प्रथमा लोहमयी तन्त्री गजकेशतः किंचित्स्थूला, द्वितीया ततः कृशा, तृतीया कृशतरा, चतुर्थी कृशतमेत्यर्थः। च परं दाण्डे दण्डसंबन्धिनि दक्षिणपार्श्वे तिस्रस्तन्त्रिकाः स्थाप्या इति चात्रानुषज्यते। दोरकत्रितयेनान्यदपि तन्त्रीत्रयं दण्डमध्यभागमनुसृत्य सार्यवकाशप्रदेशे पूर्व- वद्वन्धनीयमित्यर्थः । एता अपि तिस्र उपरितनादिक्रमेण पूर्ववन्मिथो विषमा ज्ेयाः। एवं तन्त्रीसप्तकस्थापनं निरूप्य मेरोरुपरिस्थासु तासु स्वरस्थापनं तावदाह-चतसृष्विति। चतसृषु मध्ये वामा आद्या, तन्त्रीरित्यप्रतोऽप- कृष्यते। स्कन्धस्थायां वीणायां वादकस्य वामहस्तगा तन्त्रीः प्रथमेत्यर्थः ॥१८॥

६२ रागविबोध:

अनुमन्द्रषड्जमर्हेदनुमन्द्रे पं द्वितीयका तन्त्रीः। मन्द्रं सं च तृतीया चतुर्थिका मध्यमं मन्द्रम् ॥ १९ ॥

अनुमन्द्रषड्जम्हेदिति। अनु हीनो मन्द्रो नुमन्द्रः, मन्द्रान्नीच इति यावत्। स चासौ षडजः । यद्वा, अनुमन्द्रे मन्द्रस्य पश्चाद्धागे यः षड्जः, यस्माद्द्विगुणो मन्द्रषड्ज इति यावत्। तमहेत् प्राप्तुं योग्यः स्यात्। अर्हेदि- त्यार्याद्वये 5पि संबध्यते। रञ्षकः सन्ननुरणनात्मको ध्वनिविशेषो यस्मात्पूर्वमन्यो न संभवति तादृग्लक्षणो ऽनुमन्द्रषड्जो यथोदियात्तथा प्रथमतन्त्री: शिथिलं बन्धनीयेत्यर्थः । द्वितीयका च तन्त्री:, अनुमन्द्रे, वर्तमानमिति शेष :; पं प्चममर्हेत्। अनुमन्द्रषड्जापेक्षया प्रथमविवेकोक्ताभ्यो ऽनुमन्द्रश्रुतिभ्यो द्वादशभ्यः परस्रयोदशो ऽनुमन्द्रपञ्चमाख्यो ध्वनिभेदो यथोदियात्तथा द्वितीयतन्त्रीः प्रथमायाः किंचिद्दृढं बन्धनीयेत्यर्थः ।,तृतीया च तन्त्रीर्मन्द्रं सं षड्जम्, अनुमन्द्रषड्जाद्- द्विगुणमिति यावत; अर्हेत्। मन्द्रषड्जो यथोदियात्तथा सा द्वितीयस्या अपि किंचिद् दृढं बन्धनीयेत्यर्थः । चतुर्थिका मन्द्रं मध्यममर्हेत। मन्द्रषड्जापेक्षयाष्टाभ्यः श्रुतिभ्यः परो नवमो मन्द्रमध्यमाख्यो ध्वनिभेदो यथोदियात्तथा तृतीयस्या अपि- किंचिद्दृढा चलकीलभ्रमणेन कार्येत्यर्थः । अनुमन्द्रषड्जमिति 'विशेषणं विशे- ष्येण-' (२-१-९७) इति तत्पुरुषगर्भस्तत्पुरुषः; यद्वा-अव्ययीभावगर्भः सप्तमी- तत्पुरुषः । अनुमन्द्र इति पश्चादर्थे 'अध्ययं विभक्ति-' (२-१-६) इत्यादिना- डन्ययीभावः । 'तृतीयासप्तम्यो :- ' (२-४-८४) इति पक्षे Sममावश् ॥१९॥ दण्डपार्श्वस्थतन्त्रीष्वपि स्वरस्थापनमाह पार्श्वें तुपरिगाद्या मन्द्रं सं मध्यमा च मन्द्रं पम्। अन्त्या मध्यं षड्जं श्रुत्याख्यास्तिस्त्र एताः स्युः ॥२०॥ सति वा षड्जे श्रुतयो मन्द्रे मध्ये क्रमात्सकृद्द्विश्र। यद्वा षड्जे मन्द्रे मध्ये तारे तथा ताः स्युः ॥२१॥

पार्श्धे त्विति। पार्श्रे दण्डपार्श्े तु, उपरिगोपरि स्थिता सती, आदा प्रथमा तन्त्री मन्द्रं सं षड्जमर्हेत ; मेरुस्थतृतीयतन्त्र्या समध्वनिः कार्येत्यर्थः ।

द्वितीयो विवेक: ६३

मध्यमा च तन्त्रीर्मन्द्रं पं पश्चममर्हेत ; मेरुस्थद्वितीयतन्त्रीध्वनिना द्विगुणसमान- ध्वनि: कार्येत्यर्थः । अन्त्या मध्यं षड्जमर्हेत; दण्डपार्श्वस्थप्रथमतन्त्रीध्वनिना द्विगुणसमानध्वनिः कार्येत्यर्थः । एतत्तन्त्रीत्रयस्य प्रत्येकं लौकिकीं संज्ञामाह- श्रुत्याख्या इति। तिस्त्र एता दण्डपार्श्वगास्तन्त्रयः श्रुत्याख्याः स्युः, श्रुतिसंज्ञया लोके व्यवहियन्त इत्यर्थः ॥ प्रकारान्तराभ्यां तास्वेव स्वरस्थापनमाह-सति वेति। बाथ वा, मन्द्रे षड्जे सकृदेकवारं मध्ये च षड्जे द्विर्द्विवारं सति श्रुतयः क्रमात्स्युः । उपरितनश्रुतौ मन्द्रषड्जः, मध्यमायामधस्तन्यां च मध्यषड्ज इत्यार्थ: । यद्वा, मन्द्रे मध्ये तारे च षंड्जे कमादुपरितनादिक्रमेण सति ताः श्रुतयः स्युः । तारो Sत्र मध्याद्द्विगुणत्वाद्धस्वतमतन्त्रयां बोद्धव्यः । क्रमात्स्युरिति चोभ- यत्र संबध्यते। तथेति चार्यें ॥ २०, २१ ॥ पूर्व मेरुस्थे तन्त्रीचतुष्टये षड्जपञ्चमषड्जमध्यमेति क्रमेण स्वरस्थापन- मुक्तम् ; इदानीं तस्मिन्नेव तन्त्रीचतुष्टये ऽघः सारिकाषट्कस्थापनहे तुकमवशिष्ट- स्वरस्थापनं वदन्प्रथमतन्त्र्यां षट्सारीस्थापनेनानुमन्द्रे षट् स्वरानाह- अनुमन्द्रषड्जतन्त्रयां षट् सारी: स्थापयेद्यथा स्युरिमे। शुद्ध रिशुद्धगसाधारणमृदुमशुचिममृदुपसंज्ञाः ॥२२॥

अनुमन्द्रेति। अनुमन्द्रषड्जस्य या तन्त्रीस्तस्यामिमे षट् स्वरा यथा स्यु: स्वस्वश्रुतिस्थतया प्रकाशेरंस्तथा षट् सारी: स्थापयेत्। इमे के ? तानाह- शुद्धरीति। तत्रानुमन्द्रषड्जात्परस्यामनुमितायां तृतीयश्रुतौ यथा शुद्धरिः स्यात्तथा प्रथमसारी स्थाप्येत्यर्थः । तस्माच्छुद्वर्षभाद्द्वितीयश्रुतौ यथा शुद्धगः स्यात्तथा द्वितीयसारी ; तस्माच्छुद्धगान्धारान्मध्यमस्य प्रथमायां श्रुतौ यथा साधारणः स्यात्तथा तृतीयसारी ; तस्मान्मध्यमप्रथमश्रुतिस्थगान्धारात्तु द्वितीयश्रुतौ यथा मृदुमः स्या- त्तथा चतुर्थसारी ; तस्मान्मध्यमोपान्त्यश्रुतिस्थगान्धारात्प्रथमश्रुतौ यथाशुचिमः स्यात्तथा पञ्चमसारी; तथा तस्मादेव शुद्धमध्यमात्तृतीयश्रुतौ यथा मृदुपसंज्ञो मध्यमः स्यात्तथा षष्ठसारी च स्थाप्येत्यर्थः । शुद्धर्यादयः संज्ञा येषामिति बहुब्रीहिर्वा। एते षडनुमन्द्रा एव झेयाः ॥२२॥

६४ रागविबोध:

तत्रैव सारीषद्के द्वितीयतन्त्र्यां क्रमेण स्वराविर्भावमाह- अनुमन्द्रपस्य तन्त्र्यां स्युरिमे तास्वेव षट्सु सारीषु। शुद्धधशुद्ध निकैशिकिमृदुसशुद्धऋषभाख्याः ॥ २३ ॥ शुद्धौ सरी इमौ न ग्राह्यौ तन्त्र्या तृतीयया जननात्। अनुमन्द्रसतन्त्रीवन्मन्द्रसतन्त्र्यां स्वरास्तेषु ॥ २४॥ त्याज्यौ शुद्धममृदुपाविमौ चतुर्थ्यी समुद्धवाद्ूयः । मन्द्रमतन्त्रयां त्वित्थं सारीषु स्युः स्वरास्तासु ॥ २५॥ अनुमन्द्रपस्येति। शुद्धधादयः शुद्धऋषभान्ता आख्या येषां ते तथोक्ताः । तत्र स्वतृतीयश्रुतिस्थः शुद्धधः शुद्धघैवतः प्रथमसार्यामुदियात् । द्वितीयश्रुतिस्थः शुद्धनिः शुद्धनिषादो द्वितीयसार्याम्; कैशिकी षड्जप्रथमश्रुतिस्थो निषादस्तृतीय- सार्याम् ; मृदुसः षड्जोपान्त्यश्रुतिस्थो निषादश्चतुर्थ्याम; शुचिसः शुद्धषड्जः पञ्चमसार्याम् ; शुद्धऋषभः स्वतृतीयश्रुतिस्थः षष्ठसार्यो चोदियादित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम्। तत्र शुद्धधशुद्धनिकैशिकिमृदुसा अनुमन्द्रे ज्ञेयाः । शुचिसशुद्धऋषभौ तु मन्द्रे। शुद्धधादय आख्याः संज्ञा येषामिति बहुब्रीहिर्वा ॥ तत्रान्तिमौ द्वौ मन्द्रौ प्रयोगे न वादनीयावित्याह-शुद्धौ सरी इति। इमौ द्वितीयतन्त्रीस्थौ शुद्धौ सरी न ग्राह्यौ। कुतः१ तृतीयया तन्त्र्या करणेन जननात्; पुनरपीति शेषः । तन्त्र्यां तृतीयायां मन्द्रौ शुद्धषड्जऋषभौ पुनरप्युदित इति तावेव वादनीयौ, न तु पूर्वौ मन्द्रध्वनित्वादित्यर्थः । प्रथमतन्त्रीवतृतीयतन्त्र्यां तास्वेव सारीषु शुद्धरिशुद्धगसाधारणमृदुमशुद्धममृदुपाः क्रमेण ज्ञेया इत्याह-अनुमन्द्रसतन्त्री- वन्मन्द्रसतन्त्र्यां स्वरा इति। स्पष्टम्। किं तु तन्त्रीभवाः शुद्धऋषभादयो डनुमन्द्रे। एते तु शुद्धऋषभादयो मन्द्र इति विशेषः । एष्वपि षद्स्वन्तिमौ दवौ प्रयोगे त्याज्यावित्याह-तेष्विति। तेषु शुद्धऋषभादिष्विमौ मन्द्रौ शुद्धममृदुपौ त्याज्यौ। कुतः१ चतुर्थ्यो भूयः समुद्धवात्। मन्द्रमतन्त्र्यां पुनरपि शुद्धमध्यम- मृदुपञ्चमयोर्मन्द्रयोरुत्पत्तेरित्यर्थः। चतुर्थतन्त्र्यां तस्मिन्नेव सारीषट्स्वराविर्भवन- माह-मन्द्रमतन्त्र्यां त्विति। अस्यां तु तासु सारीषु, इत्थमनेन प्रकारेण स्वराःस्युः ॥२३-२१ ॥

द्वितीयो विवेक: ६५

तमेव प्रकारमाह- आद्याद्वितीययोः स्तो मृदुपोज्ज्वलपौ तृतीयकां त्यक्त्वा। तुर्यायां शुद्धो घः शुद्धो निः स्याञ्च पश्चम्याम्॥ २६॥ षष्ठयां तु मृदु: पड्जः कैशिक्यर्थ परान्तरा सारी। मेरौ च प्रतिसारि स्वरस्थितिरियं प्रमाणं हि ॥ २७ ॥

आद्याद्वितीययोरिति। आद्याद्वितीययोर्मृदुपोज्ज्वलपौ मृदुपञ्चमशुद्धपञ्चमौ स्तः । तत्र प्रथमसार्यो मृदुपः, द्वितीयसार्यो शुद्धपञ्चम इत्यर्थः । तृतीयकां तृतीय- सारीं त्यक्त्वा तुर्यायां चथुर्थ्यो शुद्धो धः शुद्धघैवतः । स्यादिति सर्वत्र संबध्यते। तृतीयायां तु न कोऽपीत्यर्थः । पञ्चम्यां तु शुद्धो निः शुद्धनिषादश्च स्यात्। षष्ठयां षष्ठसार्या च मृदु: षड्जः स्यात्। कैशिकिन: सारीमाह-कैशिक्यर्थमिति। कैशिकिन: प्रादुर्भावाय, अन्तरा निषादमृदुषड्जसार्योर्मध्ये परा अन्या सारी स्यात्। सा तु निषादसार्या समीपे स्थाप्येत्यर्थः । एवं च सप्त सारयों भवन्ति । ननु प्राचीनैरैवं साक्षादनुपदिष्टत्वादेतादृश्येव स्वरस्थितिरिति कुत इत्याशङ्कयाह- मेरौ चेति। मेरौ मेढके प्रतिसारि सार्या सार्यो च, इयं तन्त्रीचतुष्टये सपसमरि- धरिमृदुपादिरूपा स्वरस्थिति: स्वरस्थापनं प्रमाणं युक्ता ; मान्येति यावत् । हिरेवार्थे। प्रमाणमित्यजहल्लिङ्गं स्त्रीविशेषणम्। स्थितिरित्यन्तर्भावितण्यर्थस्तिष्ठतिः ॥ २६, २७।। तत्र हेतुमाह- संवादिनां समाजो रखजनकारी भवेदिति न्यायात्। ध्वनितं निःशङ्कादिभिरिहापि संवादिसांनिध्यम् ॥२८।। सपसममुख्याः संवादिन: स्वरा एकसंश्रयाः प्रायः । श्रुतयो द्वादश वाष्टौ तेषामन्तर्यतः सन्ति ॥२९॥ संवादिनामिति। संवाद एककार्यत्वं येषामस्ति तादृशानां समाज: समूहः, सहावस्थितिरिति यावत् ; रञ्जनकारी रञ्षको भवेदिति न्यायाल्ोकप्रथातः। 9

६६ रागविबोध:

शास्त्रेऽपि प्राचीनानुमतिमत्राह -ध्वनितमिति। निःशङ्कादिभिः शाङ्गदेव- प्रमुखैरपि, इह शास्त्रे संवादिनो: स्वरयोयत्सांनिध्यं राजामात्यवत्कार्यसिद्धये सहावस्थानं तद् ध्वनितं सूचितम् । तथा च शार्ङ्गदेव :- ' ..... .. वादी राजत्र गीयते। संवादी त्वनुसारित्वादस्यामात्योडभिधीयते ॥ '(सं १-३-५०) इति। शास्त्रीयं परस्परसंवादित्वमेवास्यां स्वरस्थापनायामिति सहेतुकमाह-सपस- ममुख्या इति। एकः संश्रय आधारो मेरुः सारिका वा येषां ते सपसममुख्याः सपसमरिधरिमृदुपादयः प्रायो वाहुल्येन संवादिन: । संवादित्वे हेतुमाह-श्रुतय इति। द्वादशाष्टौ वा श्रुतयस्तेषां सपसमादीनामन्तर्मध्ये सन्ति यतः । तथा च निःशङ्क :- 'श्रुतयो द्वादशाष्टौ वा ययोरन्तरगोचराः । मिथ: संवादिनौ तौ स्त: .... ... (सं १-३-२८,२९) इति। यद्यपि द्वयोरद्वैयोरेव मध्ये श्रुतिविचारस्तथापि तेषामिति बहुत्वमनेकयुग्मा- पेक्षया। प्रायःपदेन क्वचिदेव संवादित्वं नेति सूचितम्। तत्र तन्त्रीचतुष्टयेन मेरावुदितेषु सपसमेषु मध्येऽनुमन्द्रसानुमन्द्रपयोरनुमन्द्रपमन्द्रसयोर्मैन्द्रसमन्द्र- मयोक्ष संवादित्वम्। प्रथमसार्यो रिधरिमृदुपेषु मध्येऽनुमन्द्रऋषभानुमन्द्रधयो- रनुमन्द्रधमन्द्रऋषभयोर्मन्द्रऋषभमन्द्रमृदुपयोक्ष संवादित्वम्। द्वितीयसार्यी गनि- गपेषु मध्येऽनुमन्द्रगानुमन्द्रनिषादयोरनुमन्द्रनिषादमन्द्रगयोश्ष संवादित्वम्। पस्य तु गेन नास्ति। तृतीयसार्यो साधारणकैशिकिसाधारणेषु मध्येऽनुमन्द्र- साधारणानुमन्द्रकैशिकिनोरनुमन्द्रकेशिकिमन्द्रसाधारणयोश्ष संवादित्वम्। अत्र चतुर्थ एव नास्ति। चतुर्थसार्यो मृदुममृदुसमृदुमधैवतेषु मध्येऽनुमन्द्रमृदु- मानुमन्द्रमृदुसयोरनुमन्द्रमृदुसमन्द्रमृदुपयोश्च संवादित्वम्। धस्यापि नास्ति। पञ्चमसार्यो मसमनिषु मध्येऽनुमन्द्रममन्द्रसयोर्मन्द्रसमन्द्रमयोर्मन्द्रममन्द्रन्योक्ष संवा- दित्वम्। षष्ठसार्यो मन्द्रः कैशिक्येव। सप्तमसार्यो मृदुपऋषभमृदुपमृदुसेषु

दित्वम्॥ २८,२९।।

द्वितीयोविवेक: ६७

एवं संवादित्वेन तादृक्स्थापनाया प्रामाण्यमुक्त्वा तत्तन्निजश्रुतिमानेन स्थापितानामपि सपसमानां तावत्स्वयंभूत्वेनापि प्रामाण्यमाह- किं च स्वभुवः सपमा नियतश्रुतयोऽपि कल्पिता नो तु। वच्मि स्फुटमिह हेतुं सारीतन्त्र्योर्विना श्लेषम् ॥ ३० ।। अपरस्तुरीयतन्त्र्यां द्वितीयसार्यूर्ध्वमणुरवोऽस्ति समः । तन्मन्द्रपः स्वयंभूर्मध्ये च समध्यमौ स्वमुवौ॥ ३१ ॥ किंचेति। नियता: शास्त्र एतावत्तया कल्पिताः श्रुतयो येषां तादृदशा अपि सपमाः षड्जपश्चममध्यमाः स्वस्मादेव भवन्तीति स्वमुवः स्वप्रकाशाः ; नो तु कल्पिताः । स्वयंभूत्वे स्पष्ट हेतुं बक्तुं प्रतिजानीते-वच्मि स्फुटमिह हेतुमिति। स्पष्टम्। हेतुमेव प्रकटयति-सारीतन्त्र्योरिति। तुरीयतन्त्र्यां मन्द्रमध्यमतन्त्र्यां द्वितीयसार्यूर्ध्व मन्द्रपश्चमप्रकाशिकायाः सार्या उपरि सारीतन्त्र्योः ल्लेषं संघट्टनं विनापरो द्वितीयः, समस्तेनैव मन्द्रपश्चमेन तुल्यः, अणुरवः सूक्ष्मो ध्वनिरस्ति; यथा द्वितीयसार्यो तन्त्रीसंघट्टनेन, मन्द्रपश्चम उदेति तथा तस्या उपर्यसंलग्नायामपि तन्त्र्यां वामकराड्गुलिस्पर्शनमात्रेणाव्यन्यो मन्द्रपश्चमः सूक्ष्म: भ्रूयत इत्यर्थः । तत्ततो हेतोर्मन्द्रपो मन्द्रपञ्चमः स्वयंभूः। च परं मध्ये समध्यमौ मध्यस्थानस्थषड्जो मध्यस्थानस्थमध्यमश्च स्वभुवौ स्वयंभुवौ स्वप्रकाशौ॥ ३१॥ हेतुमाह- अष्टम्येकादश्योः सार्योरूर्ष्व समापरध्वनितः । तत्तैः समा: सपसमाः स्वयंभुवो मुक्ततन्त्रीजाः ॥३२॥ अष्टम्येकादश्योरिति। एतयो: सार्योरूर्ध्व समौ यावपरौ ध्वनी ततः । मृदुषड्जापेक्षयैकश्रुतिमानेन स्थापिताया अष्टमसार्या उपरि तस्यामेव तन्त्र्यां तत्सारीश्लेषं विनापि पूर्ववन्मध्यषड्जान्तरं स्पष्टमेव श्रूयते। तथा तत्षड्जा- दुपरि तृतीयश्रुतिमानेन नवमी ऋषभसारी, ततोऽपि द्वितीयश्रुतिमानेन दशमी गान्धारसारी, ततोऽपि चतुर्थश्रुतिमानेनैकादशी मध्यमसारी, तस्या उपरि चतुर्थतन्त्र्यामेव तत्सारीक्षेषं विनापि पूर्ववन्मध्ये मध्यमान्तरं च श्रूयते,

६८ रागविबोध:

तस्माद्वेतोरिमौ च स्वयंभुवावित्यर्थः । एकादशसारीस्थो मध्यमस्त्वेकरागमेल- वीणायां सुबोधायोक्तः। अखिलरागमेलवीणायां तु त्रयोदशसारीस्थो मध्यमो भवेत्, साधारणमृदुमध्यमसारीद्वयस्याप्यन्यस्य सद्भावात्। एवं साधितेन मन्द्रपादीनां स्वयंभूत्वेन मेरौ तन्त्रीजनितानामपि सपसमानां स्वयंभूत्वं साध- यति-तत्तैरिति। तत् मन्द्रपमध्यसमध्यमानां स्वयंभूत्वाद्धेतोः, तैमन्द्रपञ्च- मादिभि: समा: सदशनादाः, मुक्ततन्त्रीजा:, मुक्ता वामहस्ताङ्गुलिल्लेषरहिता यास्तन्त्र्यः प्रथमादयश्चतस्रः, ताभ्यो जाताः सपसमा अनुमन्द्रषड्जानुमन्द्र- पञ्चममन्द्रषड्जमन्द्रमध्यमाः स्वयंभुवः; ज्ञेया इति शेषः। नीचोच्चस्थानकृत एवैषां भेदो न रूपभेद इत्यर्थ: ।। ३२ ।। एवं मेरुगतस्वयंभूस्वरपड्क्तिप्रामाण्येन प्रथमद्वितीयादिसारीगतानामपि स्वरपङ्क्तीनां प्रामाण्यमाह-

ये रिधरिमृदुपमुख्यास्तन्मूलं स्थापिता यथाशास्त्रम्। तेडपि स्वयंभुव इवाष्टम्यूर्ध्व तिसृषु तन्त्रीषु॥ ३३ ॥ पूर्ववदपराच्च रवात्पगपैस्तत्रोचितैः समात्क्रमतः । श्रुत्यैकयाधिकत्वं न्यूनत्वं वा न दोषाय ॥ ३४॥

ये रिधरिमृदुपमुख्या इति। रिधरिमृदुपा मुख्या आद्या येषां गनिग- पादीनां ते, ये, यथाशास्त्रं शास्त्रोक्तस्वस्वश्रुतिमानेन, तन्मूलम, ते मेरुगत- सपसमा मूलं यस्मिन्कर्मणीति, ताननुसृत्येति यावत् ; तथा स्थापिताः, प्रथमादि- सारीसप्तक इति शेष: ; तेऽपि स्वयंभुव इव, प्रमाणभूता इति शेष: ; स्वयंमुवः सपसमा यथा सप्रामाण्यास्तथा तदनुसारेण स्थापिता एतेऽपीत्यर्थः। तत्र प्रथमसार्यो रिधरिमृदृपाः, द्वितीयायां गनिगपाः, तृतीयायां साधारणकैशिकि- साधारणा:, तुरीयायां मृदुममृदुसमृदुमघैवताः, पञ्चम्यां मसमनिषादाः, षष्ठयां कैशिक्येक एव, सप्तम्यां मृदुपतषर्भमृदुपमृदुसाः । एवं पड्क्तिसप्तकप्रामाण्ये हेत्वन्तरमप्याह-अष्टम्यूर्ध्वमिति। अष्टमी, अनुमन्द्रमृदुपमन्द्रऋषभमन्द्रमृदुप-

द्वितीयो विवेक:

ष्टमसारी, तस्या ऊर्ध्वमुपरि, पूर्ववत्, चतुर्थतन्त्र्यां तस्या एव सार्या उपरि तच्छ्लेषं विना मध्यषड्जापरध्वनिवत्, तिसृषु तन्त्रीषु प्रथमाद्वितीयातृतीयासु, अपराद्रवाच्चान्यसूक्ष्मध्वननाच्च। कीदृशात्१ तत्रोचितैरष्टमसार्या योग्यैः पगपैः, अनुमन्द्रपश्षममन्द्रगांधारमन्द्रपञ्चमैः, कमतः समात्सदशात्। आदया मेरुगतस्वयं- भूस्वरपड्क्त्या अन्त्ययाष्टमसारीगतस्वयंभूस्वरपडक्त्या च मध्यगतस्वरपड्क्ती- नां सर्वासामपि प्रामाण्यमिति भावः । एतेषु स्थापितस्वरेषु क्वचनैकश्रुत्याधि- कत्वन्यूनत्वे अपि रञ्जनहानिकरे न भवत इति ससंप्रदायमाह-श्रुत्यैकयेति। एकया श्रुत्याधिकत्वं न्यूनत्वं वा दोषाय न ।। ३४ ।।

अनुमन्द्रमन्द्रतारेष्विति स्थितिरपि स्वरस्वरूपविदाम्। स्वधिया मयेति गदितं तत्प्रामाण्यं निजानुभवात्॥ ३५॥ अनुमन्द्रमन्द्रयोरिति ते द्वादश मेरुसारिकासूक्ताः । तन्मानतः स्वराणां सार्योऽत्र च मध्यताराणाम्॥ ३६ ॥

केषु? अनुमन्द्रतारेषु मध्यस्थानस्थस्वरान्विना स्वरेषु, इति स्वरस्वरूप- विदामपि स्थितिः स्वरतत्त्वं जानतामपि व्यवहारः। अनुमन्द्रमन्द्रेत्यादिद्वंद्व आनुपूर्व्येण पूर्वनिपातः । इत्युक्तं स्वरप्रमाणं निगमयति-स्वधियेति। मया, इति तत्प्रामाण्यं तेषां स्थापितस्वराणां यत्प्रामाण्यं तत्, निजानुभवात्स्वानु- भवतः स्वधिया स्वबुद्धया गदितम्। एवं स्थापिताननुमन्द्रमन्द्रस्वरान् संख्यापूर्व निगमयन्मध्यतारस्वरार्थमपि सारीस्थापनमाह-अनुमन्द्रमन्द्रयोरि- तीति। अस्मिन्स्थानद्वये ते स्वरा मेरुसारिकासु मेरौ सारिकासु च छवाद- शोक्ता: । तत्र शुद्धाः सरिगमपधनयः सप्त, विकृताः साधारणमृदुममृदुप- कैशिकिमृदुसा: पञ्चेत्यर्थः । अत्रास्यां शुद्धमेलायां मध्यताराणां च स्वराणां सार्य:, तन्मानतः, तासां स्वस्वश्रुतीनां मानादनुमानात्, यद्वा तेषामनुमन्द्राणां मन्द्राणां वा स्वराणां मानात्, ध्वनिसादृश्येनेति यावत् ॥ ३६ ॥

मध्यास्ताराश् परं ते ग्राह्मास्तुर्यतन्त्रीजाः ॥ ३७ ॥

रागविबोध:

अन्तरकाकल्यौ तीव्ररिधौ तीव्रतममध्यमश्च्ेति। पथ्च न किं द्वादशवत्सारीपूक्ता ज्रुवे तत्र॥ ३८ ॥। स्थाप्या इति। चतुर्दश स्थाप्याः । अन्ये केचिदिदार्नीतनाः परामपि पञ्चदशीमपि सारीम ; अतितारस्तारमतिक्रान्तः, ततोऽधिक इति यावत् ; स चासौ षड्जश्च तदर्थम् आहुर्वदन्ति। एतेनैकरागमेलाख्यैव शुद्धमेलासंकीर्णताया- उक्ता भवति। अखिलरागमेलाख्यशुद्धमेलायां त्वन्या दश सारिका मतान्त- रेणैकादश वा वक्तव्याः स्युः। तदेवमेकरागमेलाख्यायां शुद्धमेलायां मेरु सहिता द्वाविशतिः सार्यः, मतान्तरे तु त्रयोविशतिः । एवमखिलरागमेलाख्य- शुद्धमेलायामपि समेरवो द्वात्रिशत्, मतान्तरे त्रयस्त्रिंशद्यथास्वं सारिका ऊह्याः । आहुरिति 'ब्रुव: पञ्चानामादित आहो ज्रुवः' (३-४-८४) इति साधु। एवं सकलस्वरार्थ सारीस्थापनं निरूप्य तन्त्रीविशेषेण स्थानविशेषे स्वरवादनं निय- मयति-मध्या इति। मध्यास्ताराश्च ते शुद्धविकृतस्वराः, तुर्यतन्त्रीजाः परं चतुर्थतन्त्रीसमुत्था एव ग्राह्याः प्रयोज्याः; न तु प्रथमद्वितीयतृतीयतन्त्री- जनिता इत्यर्थः । तास्वग्रेऽग्रे सारीतन्त्रीसंक्लेषवैषम्येण स्वरस्वरूपस्य मन्दत्वा- दिति भावः । अत्र प्रथमविवेके शुद्धाः सप्त विकृताक्षतुर्दश स्वरा अवबोधिताः । तत्रानुमन्द्रयोर्द्वादशस्वरसिद्धयर्थ सारीस्थापने कश्िदाशङ्कते-अन्तरकाकल्या- विति। द्वादशवत्, शुद्धसरिगमपधनिसाधारणमृदुममृदुपकैशिकिमृदुसा इव, अन्तरकाकल्यौ तीव्ररिधौ तीव्रतम्मध्यमश्चेति प्च, स्वरा इति शेष :; सारीषु किं नोक्ता:१ यथा द्वादशसिद्धयर्थ समेरु सार्योऽष् स्थापितास्तथान्तरादिपश्च- कसिद्धयर्थमपरा अपि पञ्च किं न स्थापिताः? इति प्रश्नार्थः । तन्त्रान्तरो नाम मध्यमश्रुतिद्वयम्राही गान्धारः, काकली षड्जश्रुतिद्वयग्राही निषादः, तीव्ररिर्गा- न्धारादिमश्रुतिम्राह्यृषभः, तीव्रधो निषादादिमश्रुतिग्राही घैवतः, तीव्रतममध्यमः पञ्चमश्रुतिद्वयग्राही मध्यमः । प्रत्युत्तरं प्रतिजानीते-ब्रुवे तत्रेति। स्पष्टम ॥।३८।। तदेवाह- साधारणादिसारीष्वपकर्षादधिकिता यदा श्रुतयः । पथ् तदान्तरमुख्या इह स्युरिति ताः पृथङ नोक्ताः ॥ ३९॥

द्वितीयो विवेक: ७१

साधारणादिसारीष्त्रिति। साधारणादीनां या: सार्यस्तासु यदापकर्षा- द्वामहस्ताङ्गुल्या तन्त्र्याकर्षणात्, श्रुतयोऽधिकिता अधिकाः कृताः, तदा- न्तरमुख्या अन्तरकाकल्यादयः पञ्च, इह साधारणादिसारीष्वेव स्युरिति ताः पञ्च सार्य: पृथङ् नोक्ताः। तत्र प्रथमतन्त्र्यास्तृतीयतन्त्र्याक्ष तृतीयसार्यो यदैकश्रुतिरपकर्षादधिका कृता, तदा तस्यामेव सार्यो मध्यमश्रुतिद्वयलाभादनु- मन्द्रमन्द्रावन्तरावुत्पद्येते। एवं द्वितीयतन्त्र्यास्तृतीयसार्यो चतुर्थतन्त्र्याः षष्ठ- तन्त्र्यां चाकर्षणादेकश्रुत्यधिकीकरणेन षड्जश्रुतिद्वयलाभादनुमन्द्रमन्द्रे काकल्या- वुत्पद्येते। एवमेव प्रथमतन्त्र्यास्तृतीयतन्त्र्याश्च प्रथमसार्यामाकर्षणादेकश्रुत्यधि- कीकरणेन गान्धारादिमश्रुतिलाभात्तीव्ऋषभावनुमन्द्रमन्द्रावुत्पद्येते। तथा द्वितीय- तन्त्र्याः प्रथमसार्यो चतुर्थतन्त्र्याश्षतुर्थसार्यो चाकर्षणादेकश्रुत्यधिकीकरणेन निषा- दादिमश्रुतिग्राहिणावनुमन्द्रमन्द्रौ तीव्रधैवतावुत्पद्येते। तद्वत्प्रथमतन्त्र्यास्तृतीय- तन्त्र्याश्च पञ्चमसार्यामाकर्षणेन श्रुतिद्वियस्याधिकीकरणात्पश्चमश्रुतिद्वयग्राहिणावनु- मन्द्रमन्द्रौ तीव्रतममध्यमावुत्पद्येते इत्यर्थः। आकर्षणेन स्वरान्तरत्वकरणं भरतादीनामपि संमतम्। तथा च भरत :- 'द्विधा तानक्रिया तन्त्र्यां प्रवेशान्नि म्रहात्तथा। तत्र प्रवेशनमधरस्वरविप्रकर्षादुत्तरस्वरमार्दवाद्वा, निग्रहश्षासंस्पर्शः' (नाव्य० २८-३२) इति। अधिकितेति 'तत्करोति' इति ण्यन्तान्निष्ठा ॥ ३९॥ अमुमेव विप्रकर्षपक्षमङ्गीकृत्य मतान्तरमाह-

केचन मध्यमतन्त्रीनिषादसार्यो प्रवेशतो त्रुवते। कैशिकिकाकल्यावपि सार्यूनैका मते तेषाम् ॥ ४० ॥ अत्रानुमन्द्रषडजस्थाने त्वनुमन्द्रमध्यमोऽप्यस्ति । मध्यममृदुपौ तत्र त्राह्यौ नान्ये पतन्त्र्यां ते ।। ४१।।

केचनेति। केचन केचित्, मध्यमतन्त्री मन्द्रमध्यमसंबन्धिनी चतुर्थ- तन्त्रीः, तस्या या निषादसारी पञ्चमी सारी तस्यां कैशिकिकाकल्यावपि प्रवेशतो त्रुवते वदन्ति। पूर्ववदेकश्रुत्याकर्षणेन कैशिक्युदेति, श्रुतिद्वयाकर्षणेनच काकल्युदेति। फलितिमाह-सारीति। तेषां मते, एका सार्यूना, निषादसारी-

७२ रागविबोध: समीपस्था कैशिकिसारी न लगतीत्यर्थः। तदा त्वेकरागमेलाख्यशुद्धमेलायां मेरुणा सहैकविशतिः सार्य:, अतितारषड्जसारीपक्षे तु तेनैव सह द्वाविशतिः सार्यो भवन्ति। एवमखिलरागमेलवीणायामपि कैशिकिसारीत्रये न्यूने मेरुणा सहैकोनत्रिशत्। अतितारपक्षे तु तेनैव सह त्रिशत्।। एवं ज्ञातस्वर- स्थापनाप्रसङ्गेन प्रसिद्धमतान्तरमाह-अत्रानुमन्द्रेति। अत्रास्मिन्कैशिकिसारी- न्यूनत्वपक्षेऽनुमन्द्रषड्जस्य यत्स्थानं प्रसङ्गस्तत्र त्वनुमन्द्रमध्यमोऽप्यस्ति प्रथम- तन्त्र्यामनुमन्द्रमध्यमो मेरौ भवति। प्रथमसार्यो तु मृदुपः, द्वितीयायां शुद्धप:, चतुर्थ्यो शुद्धधः, पञ्चम्यां शुद्धनिः, तत्रैव प्रवेशतः कैशिकिकाकल्यौ, षष्ठयां मृदुसः । सर्वेऽप्यनुमन्द्राः । एतेषु प्रयोगारहौं द्वावेवेत्याह-मध्यमेति । तत्र तेषु मध्यममृदुपौ प्राह्यौ, नान्ये पञ्चमादयः । तत्र हेतुमाह-पतन्त्र्यां त इति। ते पञ्चमादयः पतन्त्र्यामनुमन्द्रपञ्चमसंबन्धिन्यां द्वितीयतन्त्र्याम्, पुनः सन्तीति शेष: ।। ४१ ॥ एवमस्यां वीणायामनुमन्द्रादयक्षतुर्विधाः स्वराः कथिताः । तत्र कश्वि- त्पृच्छति- ननु तनुवीणे तुल्ये गदिते शास्त्रेऽत्र नादसंवादात्। - मन्द्रादित्रयमह तनुवत्तन्नानुमन्द्र इह ॥ ४२ ॥ नादोऽतिसूक्ष्मनामा नाभौ वदतेति शार्ङ्गदेवेन। सूचित इहदानुमन्द्रो वीणार्होडयं तदुक्तोऽत्र ॥ ४३ ॥ ननु तनुवीणे इति। ननु प्रश्ने। अत्र संगीतशास्त्रे तनुवीणे देहवल्लक्यौ तुल्ये गदिते समे कथिते। कुतः१ नादस्य श्रुत्यादेर्यः संवाद एकत्वप्रकाशनं तस्मात्। तथा च श्रुतिस्वरूपनिश्चये निःशङ्क :- 'व्यक्तये कुर्महे तासां वीणाद्वंद्वे निदर्शनम्'। (सं१-३-१०) इति। तत्तस्मात्तनुवीणयोः साम्याद्धेतोः, इह वीणायां तनुवद्देह इव मन्द्रादि त्रयमह वक्तुं योग्यम; न त्वनुमन्द्रः, देहेऽनुमन्द्रस्याभावात्। वीणायामनुमन्द्रकथनम- युक्तमिति प्रश्नार्थः ॥ तत्रोत्तरयति-नाद इति। नाभौ, अतिसूक्ष्मनामा अति-

द्वितीयो विवेक: ७३

सूक्ष्म इतिसंज्ञो नादः, आविर्भवतीति शेष:, इति वदता शार्ङ्गदेवेन, इह देहे नाभौ वाऽनुमन्द्र: सूचितः, तत्सूचनामात्रं कृतम् ; परं तु नाभिस्थस्य तस्य गानेऽनुपयोगान्मन्द्रादिवदनुमन्द्र इत्यपि नाम व्यवहाराय न कथितमित्यर्थः । तथा च निःशङ्क :- 'नाभिहृत्कण्ठेत्यादि नादोऽतिसूक्ष्मः, (सं १-३-४,५) इति। तत्प्राचीनानुमतत्वाद्धेतोः, वीणाहों वीणोपयुक्तः, अयमनुमन्द्रोऽत्र ग्रन्थ उक्तः। नाभौ द्वाविशतिनाड्यसंभवाच्छूतीनामनुदयः, वीणायां त्वतिनीचानामपि श्रुतीनां सद्धावादनुमन्द्रो युक्तमेवातोक्त इति भाव: ॥ ४२, ४३ ।। एवं प्रथमं शुद्धमेलाख्यभेदं लक्षयित्वा द्वितीयं मध्यमेलाख्यभेदं लक्षयितुं प्रतिजानीते- अथ मध्यमेलवीणा लक्ष्यत इतरात्र चतसृपूर्ध्वासु। मेढकतस्तन्त्रीषु ज्ञेया त्वाद्यानुमन्द्रपगा ॥ ४४॥ मन्द्रसयुता द्वितीया तृतीयका मन्द्रपश्बमं दधती। तुर्या समन्द्रषड्जा तिस्रः श्रुतयस्तु पार्श्धस्थाः ॥ ४५॥ मन्द्रसमन्द्रपमध्यसयुक्ता: क्रमतः स्वरस्थिति: सैवा। सारीषट्के तेषु प्रामाण्यं पूर्ववर्त्कि तु ॥ ४६ ॥ पश्चमतन्त्रीजसरी तदप्रयोज्यौ पुनः सतन्त्र्योर्यत्। तत्संख्याश्च न सार्योऽतितारगाः परमते शिष्टाः ॥४७॥

अथेति। अथेतरा पश्चादुद्दिष्टा मध्यमेलवीणा लक्ष्ते। लक्षणमेवाह- अत्र चतसृष्वित्यादिना मात्राविशत्योनेनार्यासप्तकेन। अत्वैतस्यां चतसृषु मेढकतो मेरोरूर्ध्वासु तन्त्रीषु, मध्य इत्यर्थात् ; आद्या प्रथमा तु, अनुमन्द्रो यः पः पञ्चमस्तं गच्छति प्राम्नोतीत्यनुमन्द्रपगा जेया। ज्ञेयेति सर्वत्रान्वेति॥ द्वितीया मन्द्रसयुता मन्द्रषड्जयुक्ता, तृतीयका तृतीया मन्द्रपञ्चमं दधती, तुर्या चतुर्थी समध्यड्जा मध्यषड्जेन सह वतमाना। दधतीति शत्रन्तम्। श्रुतित्रये स्वरानाह-तिस्र इति। तिस्रः पार्श्वस्थाः श्रुतयस्तु क्रमत ऊध्वमध्याधरक्रमेण मन्द्रसमन्द्रप्रमध्यसयुक्ता जेयाः । अत्र वचनविपरिणामः । मन्द्रषड्जयुक्तोर्ध्व- श्रुतिः, मन्द्रपञ्चमयुक्ता मध्यश्रुतिः, मध्यषड्जयुक्ताधरश्रुतिरित्यर्थः । सारीषट्के 10

७४ रागविबोध:

सैव पूर्वैव स्वरस्थितिः स्वरस्थापना। तेषु स्थापितस्वरेषु प्रामाण्यं पूर्ववत्। ज्ञेयमिति शेष: । तत्र मेरावनुमन्द्रपमन्द्रसमन्द्रपमध्यसाः पूर्ववत्संवादिनः । प्रथमसार्यामनुमन्द्रधमन्द्ररिमन्द्रधमध्यऋषभाः संवादिनः । द्वितीयसार्यामनुमन्द्रनि- मन्द्रगमन्द्रनिमध्यगान्धाराः संवादिन: । तृतीयसार्यामनुमन्द्रकैशि किमन्द्र सा धयार ण मन्द्रकैशिकिमध्यसाधारणाः संवादिनः । चतुर्थ्यामनुमन्द्रमृदुसमन्द्रमृदुममन्द्रमृदु- समध्यमृदुमा: संवादिनः । पञ्चम्यां मन्द्रसमन्द्रममध्यसमध्यमध्यमा: संवादिन: | षष्ठयां मन्द्ररिमन्द्रमृदुपमध्यरिमध्यमुदुपाः संवादिनः । एवं संवादित्वेन पड्क्ति- सप्तकेऽपि प्रामाण्यम्। अनुमन्द्रपञ्चमादिप्रथमपङ्क्तेः पूर्ववत्स्वयंभूत्वान्मन्द्र-

पङ्क्तीनामपि स्वयंभूत्वेन च प्रामाण्यं ज्ञेयम्। एवं सप्रामाण्येष्वपि स्वरेषु त्याज्यावाह-किं त्विति। किं तु, परं तु पश्चमयोरनुमन्द्रमन्द्रपञ्चमयोर्ये तन्त्र्यौ तयोर्जायेते इति तौ तज्जौ सरी मन्द्रौ मध्यौ च षड्जऋषभौ तत्ततो हेतो- रप्रयोज्यौ त्याज्यौ। कुतः१ यत्पुनर्भूयः सयोर्मन्द्रमध्यमषड्जयोरयें तन्त्र्यौ तयोः, ताविति वतेते इति च शेषः । त्यागे मुख्यहेतुस्तु पूर्वयोर्मन्द्रध्वनित्वम्। अस्यां शुद्धमेल।पेक्षया न्यूनसारीकतां चाह-तत्संख्याश्च्वेति। अत्रेति प्रकरणाद्रम्यते। अत्र सार्य:, सा संख्या यासामिति तत्संख्याः, शुद्धमेलासारीसमसंख्याका न सन्ति, अस्मिन्मते तारस्थानात्परं स्थानान्तराभावादिति भावः । इयमपि शुद्धमेलावदेकरागमेलाखिलरागमेलेति च द्विधा। तत्रैकरागमेलाख्यमध्य- मेलायां समेरवः सप्तदश सार्यः। एकरागमेलाख्यशुद्धमेलापेक्षया गान्धारा- देव, इहत्यनिषादात्परस्य सारीचतुष्टयस्य कैशिक्यर्थाधिकमार्याश्ष न्यूनत्वात्। मतान्तरेण त्वतितारे षड्जेऽषादश सार्यः। अखिलगागमेलाख्यशुद्धमेला- पेक्षया मृदुमादेव, इहत्यमृदुषड्जात्परस्य सारीसप्तकस्य कैशिक्यर्थाधिक- सार्याक्ष न्यूनत्वात्। मतान्तरेण त्वतितारे षड्जे पञ्चविशतिः । एवमवशिष्टाः पञ्चाष्ट च सारीः सार्थकयितुं परमतमाह-अतितारगा इति। शिष्टाः, अस्मन्मतेऽवशिष्टाः सार्य: परमते केषांचिन्मतेऽतितारगा अतिताराख्यषड्जादि- · स्वरगामिन्यः, भवन्तीति शेषः । अन्यमते पञ्चमपर्यन्तमतितारस्वरा अपि सन्तीति भाव: ॥ ४४-४७॥

द्वितीयो विवेक: ७५ मध्यमेलायामेव मतान्तरेण स्वरस्थापने विशेषमाह- इयमपि मयुतान्यमते पश्चमतन्त्रीषु पूर्ववच्छेषम्। त्याज्यौ मन्द्रसतन्त्र्याः शुद्धममृदुपौ मतन्त्र्यां यत् ॥। ४८ ।। इयमपीति। इयमन्यमते पञ्चमतन्त्रीषु मयुताप्यस्यामेव मेरुस्थयोः प्रथमतृतीयतन्त्र्योरनुमन्द्रपञ्चमयोः स्थाने तादृशावेव मध्यमौ स्थाप्येते इत्यर्थः । पञ्चमतन्त्रीष्विति बहुवचनेन श्रुतितन्त्रीस्थपञ्चमस्थानेऽपि मध्यमः स्थाप्यते। शेषं पूर्ववत्, अवशिष्टं मध्यमेलालक्षणवज्ज्ञेयम। तेन मेरावनुमन्द्रमध्यममन्द्र- षड्जमन्द्रमध्यममध्यषड्जाः; प्रथमसार्यामनुमन्द्रमृदुपमन्द्ररिमन्द्रमृदुपमध्यऋष- भाः; द्वितीयायामनुमन्द्रपमन्द्रगमन्द्रपमध्यगान्धारा :; तृतीयायामनुमन्द्रधमन्द्र- साधारणमन्द्रधमध्यसाधारणाः ; चतुर्थ्यामनुमन्द्रनिमन्द्रमृदुममन्द्रनिमध्यमृदुमाः ;

. मृदुपमन्द्रमृदुसमध्यमृदुपाः; ऊर्ध्वतन्त्रीचतुष्टये। श्रुतित्रये तु, ऊर्ध्वतन्त्र्यां. मन्द्रसः, मध्यतन्त्र्यां मन्द्रमः, अधरतन्त्र्यां च मन्द्रसः । स्वरपङक्तिप्रामाण्य- मपि यथायोगं संवादित्वेन स्वयंभूत्वेन च ज्ञेयम्। सारीन्यूनत्वादि च तद्वदेव। अत्रापि त्याज्यस्वरावाह-त्याज्याविति। मन्द्रसतन्त्र्याः शुद्धममृदुपौ त्याज्यौ; द्वितीयाया मन्द्रषड्जस्य तन्त्र्याः पञ्चम्यां सारयो मन्द्रमध्यमः, षष्ठयां मन्द्रमृदु- पश्च प्रयोगाहौं नेत्यर्थः। कुतः१ मतन्त्र्यां मन्द्रमध्यमसंबन्धिन्यां तृतीय- तन्त्र्यां शुंद्धममृदुपौ, मेरुप्रथमसार्येवितेते इति च शेषः । त्यागे मन्द्रध्वनित्वमेव हेतुः ॥l ४८ ॥ मतान्तरेण मध्यमेलाया एव चतुस्तन्त्रीकं मेदमाह द्वाभ्याम्- पूर्वास्तिस्त्रस्तन्त्रीर्विनात्र तन्त्र्यां तु मध्यषड्जस्य। त्रिस्थानस्वरतिद्धयै स्थाप्यन्ते सारिका: कैश्चित् ॥ ४९॥ अतितारपश्बमादा वामे पार्श्वे श्रुतिस्तु मन्द्रसयुक्। दक्षिणपार्य्ें 'मध्यसतारसयुक्ते श्रुती चास्याम् ॥ ५०॥

७६ रागविबोध:

पूर्वास्तिस्त्र इति। अत्र मध्यमेलायां पूर्वास्तिस्त्रस्तन्त्रीः प्रथमा द्वितीया तृतीया विना आसां बन्धनमकृत्वैव मध्यषड्जस्य तन्त्रयां तु मध्यषड़जवत्यां चतुर्थतन्त्र्यामेव कैश्चित्सारिकाः स्थाप्यन्ते। किमर्थम्? त्रिस्थानस्वराणां मध्य- तारातिताराणां स्वराणां या सिद्धिस्तस्यँ॥ अतितारस्वराणां मर्यादामभिविधि चाह-अतितारपश्वमादिति। अतितारपब्मादू आ तं मर्यादीकृत्य, अतितार, पञ्चमं विना सार्य: स्थाव्यन्त इत्पर्थः । यद्वा तत्पश्चमाद् आ तमभिव्याप्य सार्य: स्थाव्यन्ते तेन मर्यादापक्षे मेरुणा सहाष्टादश सार्यो भवन्ति; अभिविधिपक्षे तु मेरुणा सहैकोनविशतिः । ०पञ्चमादिति 'आङ्मर्यादाभिविध्योः' (२-१-१३) इति कर्मप्रवचनीयत्वात् 'पञ्चम्यपाड्-' (२-३-१०) इति पञ्चमी। श्रुतिषु स्वरानाह-वाम इति। अस्यामूध्वैंकतन्त्र्यां वीणायां वामे पार्श्े, दण्डस्ये- त्यार्थम्। तत्र श्रुतिस्तु मन्द्रसयुग् मन्द्रषड्जवती; च परं दक्षिणपार्श्े श्रुती मध्यसतारसयुक्ते मध्यषड्जतारषड्जत्यौ। एवं चतुस्तन्त्रिकेयम्। इयमेव . पार्श्वयोमन्द्रसमध्यसयुतश्रुतिका त्रितन्त्रीत्यन्ये। इयमेवाखिलरागमेला पूर्ववदि- त्यपरे। इयमेव पट्टिकाराहित्येन सदृशसर्वसारीकेति केचन ॥ ४९, ५० ॥ ननु प्राचीनैरनुक्तमतितारं परेऽपि कथं मन्यन्त इत्यत्राह- तन्त्र्यां मन्वत एकेडतिवारमपि कृत्रिमोक्तित: प्राचाम्। किं त्वतितीव्रे नादे न स्वरता रखनाभावात् ॥५१॥

तन्त्र्यां मन्वत इति। एके केचन तन्त्र्यां वीणातन्त्रिकायाम्,'अतितार- मपि, एतदाख्यं पञ्चमं नादमपि मन्वते मन्यन्ते। तत्र प्राचीनसूचनार्थ हेतुमाह- प्राचां कृत्रिमोक्तितः कृत्रिम इत्युक्ति: कृत्रिमोक्तिः, तंस्या हेतोः। तत्र निःशङ्क :- "अतिसूक्ष्मक्च सूक्ष्मश्च पुष्टोऽपुष्टश्च कृत्रिमः । इति पश्चाभिधा धत्ते पश्चस्थानेष्वनुक्रमात् ॥' (सं० १-३-५) इति। ततश्च मुखे कवलं स गानानुपयोगी, वीणायां तु तादृक्श्रुतिसद्भावादुपयुक्त इति तेनापि सूचितमिति भावः। तर्ह्यनुसन्द्रवद्धवतापि किं नाङ्गीक्रियत इत्यत्राह- *नादोऽतिसूक्ष्म: सूक्ष्मश्व इति संगीतरल्नाकरपाठः

द्वितीयो विवेक: ७७

किं त्वििति। किं तु परं तु, अतितीब्रेऽतितीक्ष्णे नादे स्वरता स्वरत्वं न, संगच्छत इति शेषः । तत्र हेतुमाह-रञजनाभा वाददिति ति तैक्् क ः स न भवतीत्यर्थः । तथा च निःशङ्क :- . 'स्वतो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते' (सं० १-३-२४) इति। एवं सति वीणाविशेषेण स्थापनविशेषेण वा यदातितीब्रेऽपि रञ्जनकारित्वं तदा अस्मन्मतेऽप्यतितारो विद्यत एवेति भावः ॥ ५१॥ एवं प्रसिद्धमेदानुक्त्वान्यानपि भेदान्मन्यमान आह-

अन्येऽपि सन्ति भेदा अतिप्रसिद्धा न ते नतो नोक्ताः । सप्रामाण्यो भेद: परं त्वनुक्तोऽप्युपादेयः ॥ ५२॥

अन्येऽपीति। अन्येऽप्युक्तेम्यः परेऽपि भेदाः सन्ति। ते किमिति नोक्ता इत्यत्राह-ते भेदा अतिप्रसिद्धा न, ततो हेतोर्नोक्ता :; अति- प्रसिद्ध लक्ष्याणामेवात्रानुलक्षितत्वादिति भावः । प्रामाण्यभेदमनुक्तमपि गृद्भीया- दित्याह-सप्रामाण्य इति। परं तु मयानुक्तोऽपि भेदः सप्रामाण्य उपादेयो ग्राह्यः । तद्यथा-शुद्धमेलायाश्चतुर्थ्यो तन्त्र्यां मन्द्रमध्यमस्थाने मन्द्रपञ्चगो डप्यस्ति। श्रुतयः पूर्ववत्। तत्र मेरुस्था अनुमन्द्रसानुमन्द्रपमन्द्रसमन्द्रपश्चमाः संवादिन: । प्रथमसार्यामनुमन्द्रऋषभानुमन्द्रघैवतमन्द्रऋाषभ मन्द्र ध्या : संवादिन द्वितीयायामनुमन्द्रगानुमन्द्रनिमन्द्रगमन्द्रनिषादाः संवादिनः । तृतीयायामनुमन्द्र- साधारणानुमन्द्रकैशिकिमन्द्रसाधारणमन्द्रकैशिकिन: संवादिन: । तुर्यायामनुमन्द्र- मृदुमानुमन्द्रमृदुसमन्द्रमृदुममन्द्रमृदुसाः संवादिनः। पञ्चम्यामनुमन्द्रमानुमन्द्र- समन्द्रममन्द्रसाः संवादिन:। षष्ठयामनुमन्द्रमृदुपानुमन्द्रऋषभमन्द्रमृदुपमन्द्र- ऋषमाः संवादिनः । प्रामाण्यं तु पङ्क्तीनां संवादित्वेन मेरुपड्क्त्यष्टमपड्क्यो: स्वयंभूत्वेनापीति दिक् ॥ ५२ ॥

सकलकलेत्युपनामकसोमकविहिते हितेऽल्पबुद्धीनाम्। वीणाभिदां द्वितीयो रागविबोधे विवेकोऽयम् ॥५३॥

रागविबोध: सकलकलेति। वीणाभिदां रुद्रवीणाभेदानां संबन्ध्ययं विवेको रागविबोधे द्वितीयः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५३ ॥ सकलकलेत्युपनामकमुद्रलसूरिसुतसोमनाथेन। रागविबोधविवेको द्वितीय एवं मनाग्विवृतः ॥ इति श्रीसोमनाथनिर्मिते रागविबोधे द्वितीयो विवेक: ॥२ ॥

तृतीयो विवेक:

एवं नानाभेदां वीणां निरूप्य तया प्रकाश्यान्मेलान्वक्तुं प्रतिजानीते- अथ कथ्यन्ते मेलाः क्रमरूपास्ते भवन्ति खरसाङ्काः । पश्चद्शभी रिगमधनिभेदैर्नियतश्रुतितया च'॥ १ ॥ - अथ कथ्यन्त इति। मिलन्ति वर्गीभवन्ति रागा यत्रेति तदाश्रयाः स्वरसंस्थानविशेषा मेलाः, 'थाट' इति भाषायाम ; ते कथ्यन्ते। कीदशा: ? क्रमरूपाः, क्रम आनुपूर्वर्या स्वरारोहणमेव रूपं येषां ते, अव्युत्क्रमस्थापितस्वर। इति यावत्। एवं तेषां सामान्यलक्षणमुक्त्वा तत्सख्यां प्रतिजानीते-ते भवन्तीति। ते मेला: खरसाङ्का: (९६०) • षष्ट्यधिकानि नव शतानि भवन्ति संभवन्ति। कैः कृत्वा? पञ्चदशभी रिगमधनिभेदैः, तीव्ररिप्रमुखैऋषभगा- न्धारमध्यमधैवतनिषादभेदैः, च पुनः, नियताश्चतुस्तिद्वयादित्वेन निश्चिताः श्रुतयो येषां तेषां भावस्तत्ता, तया। शुचि सप्तकेनापीति वा पाठः। शुचि शुद्धं चतुस्िद्वयादित्वेन पूर्व नियतश्रुतिकं यत्सप्तकम्, शुद्धाः सप्त स्वरा इति यावत्। तेन च। अपिः समुच्चये। तद्वेदपञ्चदशकेन शुद्धशब्दस्वरतया च सा संख्या संपद्यते । पुञ्चदशभी रिगेति 'दूलोपे- (६-३-१११) इति दीर्घः ॥ १॥ प्रथमविवेकोक्तानपि पञ्चदश भेदानानुपूर्वीमात्रनिरूपणाय पुनरप्याह तीव्र- रीति सार्धयार्यया- तीव्ररितीव्रतररितीव्रतमरिसाधारणान्तरा मृदुमः । तीव्रतमगतीव्रतमममृदुपा धौ तीव्रतीव्रतरौ ॥२ ॥ तीव्रतमधकैशिकिनौ काकल्यथ मृदुस इत्यमी क्रमतः । 1.मेदेः श्रुतिसप्तकेनापि.

८० रागविबोध: तीव्रेति। अमी भेदा इति क्रमतः, ज्ञेया इति शेषः । तीव्ररीत्याद्यन्तरा इत्यन्तमेकं पदम् ; तीव्रतमगेत्यादि मृदुपा इत्यन्तं च। धौ तीव्रतीव्रतरौ, तीव्रधस्तीव्रतरधश्षेत्यर्थः । अथ ततः । शिष्टं स्पष्टम ॥ २- ॥ इदानीमम्र उपयोगाय केषां के भेदा इत्यपि पुनरत्र स्पष्यति, तीव्र- रिमुंखमिति सार्धयायया -- तीव्ररिमुखं त्रिभिद्रेर्भेदाः साधारणप्रमुखाः ॥३॥ गस्य मताश्चत्वारो द्वौ तीव्रतमममुखौ मतौ मस्य। तीव्रधमुखाश्र धस्य त्रयस्त्रय: कैशिकिमुखानेः ॥४॥ ती्रेति। रेर्त्र्व्विषभस्य, तीव्ररिर्मुखमादिर्यस्य तत्, तिसृणां भिदां समाहार- स्त्रिमित् ; तीव्ररितीव्रतररितीव्रतमरय ऋषभस्य भेहा इत्यर्थः। साधारणमुखाक्षत्वारो भेदा गस्य मताः, साधारणान्तरमृदुमतीव्रतमगा गान्धारस्य भेदा इत्यर्थः । तीव्रतममुखौ द्वौ, भेदाविति शेष:, मस्य मतौ ; तीव्रतमममृदुपौ मध्यमस्य मेदावित्यर्थः । तीव्रधमुखात्त्रयः, घ्रस्य, भेदा मता इति शेष: ; तीव्रधतीव्रतरध- तीव्रतमधा धैवतस्य मेदा इत्यर्थः । कैशिकिमुखात्त्रयः, नेः, भेदा मता इत्येव ; कैशिकिकाकलिमृदुसा निषादस्य भेदा इत्यर्थ: ॥-३, ४ ॥। मृदुममृदुपमृदुसानां मध्यमपञ्चमषड्जभेदत्वप्रतीति निराकरोति- उक्ता मृदुमो गभिदा मृदुमो मभिदा च नेर्भिदा मृदुसः । पूर्वान्पथ्वदशभ्यः स्त्ररान्त्रुवे भेदभेदकरान् ॥५॥ तीव्ररिमुखत्रयात्स: साधारणमुखचतुष्टयाद्टषभः । स्याद्रस्तीव्रतमममुखयुगलात्तीव्रधमुखत्रयतः ॥। ६ ।। पूर्व पथ्चम उक्त: कैशिक्यादेख्त्रिकाच्च धः शुचिवत्। एवं यथा तथैते भिद्धय: पूर्व स्वरा नियताः ॥७॥ उक्त्ेति। मृदुमो गभिदा गान्धारस्यैव भेदः, तथा मृदुपौ मभिदा मध्यम- स्यैव भेदः, मृदुसश्च नेर्मिदा निषादस्यैव भेदः, उक्ता कथितैव प्रथमविवेके 'निगमा मृदुपरसमपाः' इत्यायया। अत्र मृदुमादिसंज्ञाकरणं तु च्युतमध्य-

तृतीयो विवेक: ८१

मादिप्राचीनसंज्ञानुसारेण। इदानीं तीव्रतररितीव्रतमर्योंः शुद्धगसाधारणाभ्याम्, तीव्रतमगस्य शुद्धमध्यमेन, तीव्रतरधतीव्रतमधयोः शुद्धनिकैशिकिनिभ्यां च सहैक्याद्वेदपञ्चदशकत्वहानौ प्राप्तायां तत्संख्यास्थापनाय भेदपश्चदशकात्पूर्वा- न्नियतस्वरान्वक्तुं प्रतिजानीते-पूर्वान्पश्बदशम्यः स्वरान्त्रुवे भेदभेदकरानिति। मेदानां यो भेदस्तत्करन्। शिर्ष्ट स्पष्टम्। तानेवाह-तीव्ररिमुखत्रयादिति सार्धयार्यया। तीव्ररिमुखात्त्रयात्पूर्व सः; तीव्ररितीव्रतररितीव्रतमरिभ्यः पूर्व प्रत्येकं षड्ज एव भवतीत्यर्थः । किंवत् ! शुचिवत्, शुचिना शुद्धेन तुल्यम् ; यथा शुद्धऋषभात्पूर्व सः, तथैभ्योऽपीत्यर्थः । शुचिवदित्यन्त उक्तमपि सर्व- वाक्यशेषत्वात्सर्वत्र संबध्यते। साधारणमुखचतुष्टयात्पूर्वमृषभः ; साधारणान्तर- मृदुमतीव्रतमगेभ्यः पूर्वमृषभ एव भवेत्। तीव्रतमममुखयुगलात्पूर्व गः स्यात ; तीव्रतमममृदुपाभ्यां पूर्व गान्धार एव भवति। तीव्रधमुखत्रयतस्तीव्रधतीव्रत- रधतीव्रतमधेम्यः पूर्व पञ्चम उक्त: कथितः। कैशिक्यादेस्त्रिकात्कैशिकिकाकली- मृदुसेभ्यश्च पूर्व धो धैवतः । पूर्वमिति मध्य उक्तमपि सर्वत्र संबध्यते। निगम- यति-एवमिति। एवमेते षड्जादयः, यथातथा स्वस्वश्रुतिस्थाः परश्रुतिस्था अन्यभेदान्तर्गता वा भिद्धयो भेदेभ्यः पूर्व नियता निश्चितं भवन्ति। ततश्ष केषांचिदेकश्रुतिस्थतया ध्वनिसाम्येऽपि तत्तत्पूर्वस्वरकृतो मेलेषु भेद इति भाव:||4-७॥ अथ पूर्वोक्तां मेलसंख्यां साधयति एकद्वित्रीत्यार्यया- एकद्वित्रिचतुः पश्वभिदास्तिथयोऽङ्ककरि च भूरसदक्। गजगिरिगुणाश्च नृपट्टक् क्रमतो मेला अभिच्चेन्दुः ॥८॥ एकेति। एकद्वित्रिचतुःपञ्रभिदाः, एका द्वे तिस्रश्तस्त्रः पञ्च मिदा भेदा येषु ते मेला: क्रमतस्तिथय इत्यादिकाः, स्युरिति शेषः । तत्रैकैक- मेदा मेलास्तिथय: (१५) पश्चदश, द्विद्विभेदा अङ्ककरि (८९) चैकोना नवतिः, त्रित्रिभेदा भूरसदक् (२६१) एकषष्ट्यधिकं शतद्वयम, चतुश्चतुर्भेदा गजगिरिगुणाश्च (३७८) अष्टसप्तत्यधिकं शतत्रयम्, पञ्चपश्चभेदा मेला नृप- दक् (२१६) षोडशाधिकं शतद्वयम्, अभिद्वेदरहितः, शुद्धसप्तस्वर इति यावत्, 11

८२ रागविबोध:

स इन्दुः (१) एकश्च। एवं मिलिता: स्वरसाक्काः (९६०) मेला इत्यर्थः । षड्जपश्चमयोरविकृतत्वात्षड्मेदसप्तभेदासंभवः । अत्र त्रयक्षशब्दा द्वयोद्वयोः समुच्चये। अङ्ककरि, भूरसद्ृक्, नृपद्टक् इति च समाहारद्वंद्वः ॥। ८।। उक्तप्रत्ययार्थ संख्याज्ञानोपायादीन्वत्तुकाम: पञ्चदशानां भेदानां लाघवाय संज्ञान्तराण्याह-

पथ्बदशैते मेदा एकाद्यक्काभिधा य्रुवेशाङ्कान्।

पञ्चदशेति। पञ्चदशते तीव्ररिप्रमुखा मेदा एकाद्यक्काभिधा एकादयो- डङ्कास्तेऽभिधा नामे येषां तादृशाः, ज्ञेया इति शेषः । तत्र तीव्ररेः संज्ञकाङ्क, तीव्रतररेर्द्वयङ्क इत्यादि पञ्चदशाङ्कपर्यन्तं संज्ञाः। अथ पश्चदशैकोननवत्यादि- संख्यानां साधकांस्तीवर्याद्यतीव्रतवर्यादिमेलानां बोधकांस्तत्तत्संख्यावयवभूता- नङ्कान्वक्तुं प्रतिजानीते-त्रुवेंऽशाङ्कानिति। स्पष्टम्। कीदृशान्? संख्याहेतून्, यैर्मिलितैः पञ्चदशादय एकान्ता मेलसंख्याः साध्यन्ते, तथा, एकाद्यव्वयाद्यप्रमुख- मेलदिश:, एकस्तीवरिराद्यो भेदेषु प्रथमो येषां मेलानां त एकाद्याः, द्वौ नाम तीव्रतररिराद्यो भेदेषु प्रथमो येषां मेलानां ते व्याद्याः, ते प्रमुखा येषां तीव्रतमर्याद्यसाधारणाद्यादिमेलानां तान्दिशन्ति बोधयन्तीति तद्िशः। यैरं- शाङ्कैस्तीवरर्याद्यतीव्रतरर्याद्यादयो मेला एतावन्त इति ज्ञायन्त इत्यर्थः ॥ ९॥ तानेवांशाङ्कानाह-

एकभिदां पध्बार्हा एकाङ्का: पश्बदश ततो द्विभिदाम्। रवयस्त्रिधा चतुर्धा त्विभा द्विधा षट् त्रिधा रामाः ॥१० ॥ त्रिभिदां त्रिधाग्निबाणा: कुदक् चतुर्धा नव द्विधा गदिताः । त्रेधा चतुर्भिदां दृग्टशश्रतुर्धा गजक्षितयः ॥ ११ ॥ पश्चभिदां दग्गिरयस्त्रिघेति यदि पूर्वपूर्वसंख्योना। सस्थानैः स्वैरङ्कस्तज्नयेत्परपरांशाङ्कान् ॥ १२ ॥

तृतीयो विवेक: ८३

एकभिदामिति। एकैकभेदवतां मेलानां पज्चदशैकाङ्का अंशाङ्ाः । मेला- नामंशाङ्का इति च शेष: सर्वत्र। कीदृशाः १ पश्चार्हाः, त्रिचतुर्द्वित्रित्रभेदवर्ता रिगमधनीनामर्हा योग्याः । तेन प्रथमरेस्त्रिष्वेकाङ्केऽवच्छेदः, ततो गस्य चतुर्ष, ततो मस्य द्वयोः, ततो धस्य त्रिषु, ततो नेस्तिषु। एवमुत्तरत्रापि। ततश्ष पश्चदशभिरेकाङ्गैः पञ्चदशसंख्या साध्यते। ततो द्विभिदां द्विद्विभेदवतां मेलाना- मंशाङ्कास्त्रिधा रवयः (१२) त्रिस्थानस्था द्वादश। चतुर्धा त्विभाः (८) चतु :- स्थानस्था अष्टौ। द्विधा स्थानद्वयस्थाः षद्। त्रिधा रामाः (३) स्थान- त्रयस्थास्त्रयः । ततश्रैवं द्वादशभिरंशाङ्गैरेकोननवतिसंख्या साध्यते। त्रिमिदां त्रित्रिभेदवतां मेलानामंशाङ्कास्त्रिधा अग्निबाणाः (५३) स्थानत्रयस्थास्त्रि- पश्चाशत्। चतुर्धा कुट्टक् (२१) स्थानचतुष्ट्यस्था एकविशतिः । द्विधा स्थानद्वयस्था नव। गदिता उक्त्ाः । गदिता इति सर्वत्र क्रियापदम्। ततश्वेति नवमिरंशाङ्कैरेकषष्ट्यधिकशतद्वयसंख्या साध्यते। कुदृदगिति समा- हारद्वंद्वः । चतुर्मिदां चतुश्षतुर्भेदवतां मेलानामंशाङ्कास्त्रेधा दृग्दिशः (१०२) स्थानत्रयस्य द्वयधिकं शतम्। चतुर्धा गजक्षितयं: (१८) स्थानचतुष्टयस्था अष्टादश। ततश्वमि: सप्तभिरंशाङ्करष्टसप्तत्यधिकशतत्रयसंख्या साध्यते। पञ्च- मिदां पञ्चपञ्वभेदवतां मेलानामंशाङ्कास्त्रिधा दृग्गिरयः (७२) स्थानत्रयस्था द्विसप्ततिः । ततश्वैमिस्त्रिमिरंशाङ्कः षोडशाधिकशतद्वयसंख्या साध्यते। इति- शब्द: प्रकारे। एवंप्रकारास्त इत्यर्थः । एवं पश्चविधानां मेलानामंशाङ्गिषूत्त- रोत्तरमधोऽधो निषादभेदा निषादधैवतभेदा निषादधैवतमध्यमभेदा निषादधैवत- मध्यमगान्धारभेदाक्ष हीयन्ते। तेऽङ्कतो यथा। इदानीं विश्वासायांशाङ्काना- मुत्पत्तिमाह-यदि पूर्वपूर्वसंख्येति। यदि पूर्वपूर्वसंख्या प्रथमप्रथमसंख्या सस्थानैस्त्रिचतुरादिस्थानसंख्यासहितैः स्वैरद्वैरंशाङ्गरूना हीयेत, तत्तर्हि परपरां- शकाअनयेत्। तद्था-भेदपश्दशमूलैः पञ्चदशभिरेकाङ्कैः साधितायां प्चदश- संख्यायामूर्ध्वतस्त्रिष्वेकांशेषु न्यूनेषु जाता द्वादश। तेष्वपि चतुर्षु तेषु न्यूनेषु जाता अष्टौ। तेष्वपि द्वयोस्तयोन्यूनयोर्जाता षट्। तेष्वपि त्रिपु तेषु न्यूनेषु जातास्त्रयः। तेष्वपि त्रिष्ु तेषु न्यूनेषु जातं शून्यम्। एवं ते क्रमेण

८४ रागविबोध:

यथारहै त्रिस्थानस्थाः सन्तो द्विभेदसंख्याया अंशाङ्काः संपद्यन्ते। तस्यां चैकोन- नवतिसंख्यायामूर्ध्वतस्त्रिषु द्वादशाङ्केषु न्यूनेषु जातास्त्रिपञ्चाशत्। तस्यामपि चतुर्ष्वष्टाद्केषु न्यूनेषु जातैकविशतिः। तस्यामपि द्वयोः षडङ्कयोन्यूनयोर्जाता नव। तेष्वपि त्रिष्ु त्र्यङ्गेषु न्यूनेषु स्थितं शून्यम्। एवं तेऽपि क्रमेण यथार्ह त्रिचतुर्द्विस्थानस्थाः सन्तस्त्रिभेदसंख्याया अंशाङ्काः संपद्यन्ते। तस्यां चैकषष्टय- धिकशतद्वयसंख्यायां पूर्ववत्त्रिषु त्रिपश्चाशदङ्गेषु न्यूनेषु जातं व्वयधिकं शतम्। तस्मिश्च चतुर्ष्वेकविशत्यङ्वेषु न्यूनेषु जाता अष्टादश। तेष्वपि द्वयोनवाक्कयो- न्यूंनयो: स्थितं शून्यम्। एवं तेऽपि क्रमेण यथारह त्रिचतुःस्थाः सन्तश्वतुर्भेद- संख्याया अंशाङ्का: संपद्यन्ते। तस्यां चाष्टसप्तत्यधिकशतत्रयसंख्यायां त्रिषु द्वयधिकशताङ्केषु न्यूनेषु जाता द्विसप्ततिः । तस्यां च चतुर्ष्वष्टादशाङ्केषु न्यूनेषु स्थितं शून्यम्। एवमेकभेदादिमेलांशाङ्कोत्पत्तिः । तत्र पञ्चदशमितेष्वेकमेदेषु तीवरर्याद्यस्तीव्रतरर्याद्यस्तत्प्रमुखाद्याश्चैकैक एव मेलाः । एकोननवतिमितेषु द्विभेदेषु तीव्रर्याद्या मेल। द्वादश। तीव्रतरर्याद्या द्वादश। तीव्रतमर्याद्याक्ष द्वादश। साधारणाद्या अष्टौ। अन्तराया अष्टौ। मृदुमाद्या अष्टौ। तीव्रतमगाद्याक्षाषटौ। तीव्रतममाद्याः षद्। तीव्रधाद्यात्त्रयः । तीव्रतरधाद्यात्त्रयः । तीव्रतमधाद्यात्त्रयः । कैशिक्याद्या न संभवन्ति, निषादात्परस्य भेदवतो द्वितीयस्याभावात्। एक- षष्ट्यधिकशतद्वयमितेषु त्रिभेदेषु तु तीवर्याद्या मेलाव्तिपञ्चाशत्। तीव्रतरर्याद्या- स्तिपश्चाशत्। तीव्रतमर्याद्यास्त्रिपञ्चाशत्। साधारणाद्या एकविशतिः। अन्तरादा एकविशतिः । मृदुमाद्या एकविशतिः । तीव्रतमगाद्याश्चैकविशतिः । तीव्रतममाद्या नव। मृदुपाद्याक्ष नव। तीव्रधाद्यप्रमुखानां त्वसंभवः, धैवतनिषादाभ्यां परस्य भेदवतस्तृतीयस्याभावात्। अष्टसप्तत्यधिकशतत्रयमितेषु चतुर्मेदेषु तु तीव्रर्याद्या मेलाव्वयधिकं शतम्। तीव्रतमर्याद्याश्च द्ववधिकं शतम्। साधारणाद्या अष्टादश। अन्तरादा अषादश। तीव्रतमगाद्याश्षाष्टादश। तीव्रतममादीनांत्वसंभव :,मध्यम- धैवतनिषादेभ्यः परस्य भेदवतश्चतुर्थस्याभावात्। षोडशाधिकशतद्वयमितेषु तु पञ्चभेदेषु तीव्रर्याद्या द्विसप्ततिः । तीव्रतरर्याद्या द्विसप्ततिः। तीव्रतमर्याद्याश्ष द्विसप्ततिः । साधारणाद्यादीनां त्वसंभवः, गान्धारमध्यमधैवतनिषादेभ्यः परस्य भेदवतः पञ्चमस्वरस्याभावात् ॥१०-१२॥

तृतीयो विवेक: ८५

अथ प्रत्ययदार्ड्याय प्रस्तारादि कथयिष्यंस्तन्मूलभूतां पञ्चविधां भेदक्रम- पड्क्तिमाह- एकश्चत्वारोऽष्टौ दश त्रयोदश च मूलपङ्क्ति: सा। न्यस्या प्रस्तारार्थ सैवैकैकाधिकान्ते च ।। १३ ।। तिथ्यङ्कादा चाधोऽध उपान्त्ये सैकिताखिलाधःस्था। अग्रे मूलाङ्कवती पङ्क्तिरध: प्रागिवाधोऽघः ॥ १४॥ सैकोपान्त्य इति प्राग्वदुपान्त्ये द्वादशाङ्ककेऽधःस्था। अन्त्यात्तृतीय एकाढ्याग्रे मूलाङ्कवत्येव । १५॥ पूर्ववदखिलं भूयोऽधःस्थान्त्यतृतीयगे नवाङ्के तु। सैकान्त्यतुरीयेऽ्रे मूलाङ्कवती पुनः प्राग्वत् ॥ १६ ॥

शेषं पूर्ववदेवं प्रस्तारो द्व्यादिभेदानाम् ॥ १७॥ एक इति। एकश्वत्वारोडष्टौ दश त्रयोदश च मूलपड्क्ति :; रिगमधनीनां प्रथमप्रथमभेदक्रममय्येव मूलभूता पड्क्तिः, तेषां तीव्रतरर्यादिद्वितीयादिमेदानां तु युगपत्सहावस्थानासंभवादित्यर्थः । तत्रैकभेदानामेक इति, द्विभेदानामेक- श्वत्वार इति, त्रिभेदानामेकश्वत्वारोऽष्टाविति, चतुर्मेदानामेकश्चत्वारोऽष्टौ दशेति, पञ्चभेदानामेकश्चत्वारोऽषटौ दश त्रयोदशेति च यथायथं मूलपङ्क्तयो बोदव्याः । प्रस्तारमाहैकाक्षराधिकार्धसहितचतसृमिरार्यामि :- सान्यस्येति। सा मूलपङ्क्ति: प्रस्तारार्थ न्यस्या, आदावृर्ध्व लेख्या। च पुनः सैव लिखिता पङ्क्तिरेव, अन्तेऽन्त्याङ्क एकैकाधिकाधोडधो लिखितव्या। न्यस्येति सर्वत्र । अभि- विधिमाह-तिथ्यङ्कादा चेति। यावत्पश्चदशाङ्को भवेत्तावल्लेख्येत्यर्थः । अखि- लाध:स्थान्त्या पश्चदशाङ्का पड्क्ति:, उपान्त्ये सैकिता, अन्त्यात्पूर्वेडड्के सैका कृता। 'तथाग्रे पञ्चदशाङ्गस्थाने मूलाङ्कवती तत्स्थानोचितमूलपड्क्त्ङ्गयुक्ता सत्यधो न्यस्या। अधोऽधः प्रागिव न्यस्या, पूर्ववललिखितपड्क्तिरेवान्ते सका सती पञ्चदशाङ्कपर्यन्तं लेख्येत्यर्थः । उपान्त्ये सैका, इति, इत्यादिकक्रिया,

८६ रागविबोध:

प्राग्वत् पञ्चदशाङ्कपड्क्तिः, उपान्त्ये पुनः सैका, अग्रे मूलाङ्कवती, अधः सैवान्ते सैकसैका पश्चदशाङ्कपर्यन्तमिति पूर्ववदित्यर्थः । द्वादशाङ्कक उपान्त्ये सति, अधःस्था पञ्चदशाङ्कपड्क्तिः, अन्त्यात्तृतीये, उपान्त्यात्पूर्वांङ्कि, एकाढ्या सैका। तथाग्रे द्वादशाक्कपश्वदशाङ्मयोमूलाङ्कवत्येव तत्स्थानोचितमूलपड्क्त्यक्क- द्वययुक्तैवाधो लेख्येत्यर्थः । भूयः पुनरपि, अखिलं पूर्ववत्, आ पश्चदशभ्यो- उन्तेऽन्ते सैककरणमग्रे मूलाङ्ककरणमित्यादि च वारं वारं पूर्ववत्कार्यमित्यर्थः । अधःस्था पञ्चदशाङ्कपडक्तिः, नवाक्के त्वन्त्यतृतीयगेऽन्त्यातृतीयस्थाने सति, अन्त्यतुरीयेऽन्त्याच्तुर्था्कि सैका, अग्रे नवद्वादशपश्चदशाङ्विषु मूलाङ्कवती तत्स्थानत्रयोचितमूलपड्क्त्यङ्कत्रययुक्ता च सती, अधो लेख्येत्यर्थः । पुनः प्राग्वत्। आ पञ्चदशभ्योऽन्तेऽन्ते सैककरणमुपान्त्ये च सैककरणमित्यादि पूर्ववदेव कार्यमित्यर्थः । अधःपङ्क्ति: पञ्चदशाङ्कपड्क्तिस्तु, सप्ताङ्किन्त्यातुर्ये चतुर्थे सति, अन्त्यपश्वमेऽन्त्यात्पश्बमाङ्कि सैका। शेर्ष पूर्ववत्। सप्तनव- द्वादशपञ्चदशाङ्वेषु मूलषड्क्तिवच्चतुरष्टदशत्रयोदशाङ्ककरणम्, अन्तेऽन्ते सैक- करणादि, उपान्त्ये सैककरणादि, अन्त्यतृतीये सैककरणादि, अन्त्यचतुर्थ च सैककरणादि च कर्म, यावदन्त्यात्पश्चमस्त्रयङ्को भवति तावत्कार्यमित्यर्थः । प्रस्तारं निगमयति-प्रस्तार इति। दयादिभेदानामेवं प्रस्तारः। एकमेदप्रस्तारो निगमनविशेषाभावानोक्तः । तत्र द्विभेदप्रस्तारे मूलपङ्क्ति: १,४। अन्त्य- पड्क्ति: १२, १९ । त्रिभेदप्ररतारे मूलपड्क्ति: १, ४, ८ । अन्त्यपड्क्ति: ९, १२, १५ । चतुर्भेदप्रस्तारे मूलपड्क्ति: १, ४, ८, १०। अन्त्यपङ्क्ति: ७, ९, १२, ११। पञ्चभेदप्रस्तारे मूलपड्क्ति: १, ४, ८, १०, १३। अन्त्यपड्क्ति: ३, ७, ९, १२, १५। तत्तद्वेदप्रस्तारोदाहरणानि यथा- अथ त्रिभेदप्रस्तारे तीव्रर्याद्या मेलास्त्रिपञ्चाशत; तीव्रतरर्याद्या मेलास्ता- वन्त एव; तीव्रतमर्याद्या मेला अपि तावन्त एव ; साधारणाद्या मेला एकर्वि- शतिः; अन्तराद्यास्तावन्त एव ; मृदुमाद्यास्तावन्त एव ; तीव्रतमगाद्या अपि तावन्त एव ; तीव्रतममाद्या नव; मृदुपाद्याक्च मेला नवेति ज्ञेयम्। एवं शेष- प्रस्तारा अपि बोद्धव्याः ॥ १३-१७ ॥ इति प्रस्तारः ।

तृतीयो विवेक: ८७

अथ नष्टमार्याचतुष्टयेनाह-

नष्टाक्के स्वांशाङ्काः पात्या एकाद्यमुखदिशो लेख्या। पडक्ति: शेषभिदाद्या मूलाख्या त्वन्यर्थैकाद्या ॥। १८।

नषङ्क इति। नष्टाक्के नष्टप्रश्नसंख्यायाम्, स्वांशाङ्काः, यज्ञातीयं नष्टं तदंशाङ्का:, ऊर्ध्वतः सकृत्सकृत्पात्या न्यूनाः कार्याः। ऊर्ध्वत इति शेषः । सकृत्सकृदित्यग्रे वक्ष्यमाणमिहाप्याकर्षणीयम। कीदृशास्ते? एकाद्यमुखदिशः, एकाद्यस्तीव्रर्या्द्यमेलो मुखमादिर्यषां तीव्रतरर्यादीनां तान्दिशन्ति कथयन्ति ते तादृशाः, यैरंशाङ्गैर्द्विभेदादिमेलसंख्यासु तीव्र्याद्यप्रमुखा मेला ज्ञायन्त इत्यर्थः । ततः परं कर्तव्यमाह-लेख्येति । मूलाख्या पडक्तिर्मूलपडक्तिः, शेषभि- दाद्या लेख्या, ये पातितास्तीवरर्याद्यमेलबोधका अंशाङ्कास्तेम्यः परं शेषा या मिदा पञ्चदशान्यतमो भेदः, स आद्यः प्रथमो यस्या एवंविधा सती लेख्या। तं भेदमादौ लिखित्वाग्रे चत्वारोऽष्टौ दश त्रयोदशेति यथासंभवं लेख्येत्यर्थः । यत्र स्वांशाङ्क: प्रथमो न पतति तत्र मूलपड्क्तेलिखने विशेषमाह- त्वन्यथेति। अन्यथा तु, एकाद्या लेख्येत्येव। एकश्चत्वार इत्यादिका शुद्धैव

ततः परं कर्तव्यमाह-

प्राच्यप्राच्यांशाङ्कैः शेषं शेषं सकृत्सकृद्गाज्यम्।

प्राच्येति। प्राच्यप्राच्यांशाङ्कः, यज्ञातीयं नष्टं पञ्चभेदचतुर्मेदादिस्थं ततः पूर्वे पूर्वे ये चतुर्भेदत्रिभेदादीनामंशाङ्कास्तैः शेषं शेषं सकृत्सकृद्धाज्यम्, एकैकवारमेव हरणीयम्। कीदशैस्तैः? दृष्टमिदस्तादंशमूलपड्क्तौ दृष्टात्साधा- रणादिभेदादधोऽधःस्थैः। तत्र हेतुमाह-अप्रथमैस्त्रिस्थोर्ध्वाङ्कव्यतिरिक्तः। साधा- रणाद्यध:स्थेष्वपि विशेषमाह-लब्धयोग्यहैंः, वक्ष्यमाणलब्धस्य योगो योजनं तदस्यास्तीति लब्धयोगी मूलपड्क्तिस्थमेद:, तस्यार्हैस्तज्जातीयैः साधा-

रागविबोध: रणाधंशाङ्गैर्माजनसंभवेऽपि चेल््धं मूलपड्क्तौ तीव्रतमर्यादिभिर्योज्यते तर्हि तीव्रतममाद्याधोऽधःस्थैरित्यर्थः ॥ १९ ॥ यत्र निःशेषमंशाङ्कपतनं शेषं रक्षणीयम; तदपि च सविशेषमित्याह- रक्ष्यं तथैव शेषं यथा तु तद्योगतोऽन्तिमे न भवेत्। समतोनता च पूर्वेणैकस्वरभेदतावसितौ ॥ २० ॥ क्रमतोऽन्त्यात्तुर्यादिषु लब्धं योज्यं चतुर्भिदादिभवैः। भागेऽ्रेशाङ्कैरन्ते शेषं कृत्वा तर्थैकोनम ॥ २१॥ रक्ष्यमिति। शेषं तथा रक्ष्यमेव रक्षणीयमेव। एवशब्दो भिन्नक्रमः । यथा तु येन प्रकारेण त्वन्तिमे मूलाङ्कपङ्क्तेरन्त्याङ्के तद्योगतो वक्ष्यमाणेनैकोन- शेषयोगेन, अवसिताववसाने, अन्त इति यावत; पूर्वेण समतोनतैकस्वरभेदता च न भवेत्, एकोनशेषस्यान्त्याङ्के मेलने यथान्त्यभेदः पूर्वभेदेन सहाभिन्न- स्ततो न्यूनो वा पूर्वभेदो यस्य स्वरस्य तस्यैव भेदो वा न स्यात्, तथा विचार्य शेषं रक्षणीयम्। अन्यथा अशास्त्रीयता स्यादिति भावः । मूलाङ्क- पडङ्क्तेरन्त्याङ्कात्पूर्वेष्वप्येवमेव समतोनतेत्यादि विचार्य लब्धमात्रयोगो ज्ञेयः ॥ एवमंशाङ्कैः सकृत्सकृद्धाज एकैकाङ्करूपस्य लब्धस्य योगे योग्यान्मूलपडक्तिभेदा- नाह-क्रमत इति। चतुर्भेदादिभवैरंशाङ्कैर्मागे यल्ब्धं तत्क्रमतोऽन्त्यात्तुर्यादिषु योज्यम्। पञ्चभेदनष्टे चतुर्मेदांशाङ्कर्माजने लब्धा एकाङ्का एकीकृत्य तन्मूल- पड्क्तेरन्त्याचतुर्थे योज्याः । त्रिभेदांशाङ्कैर्मूलपड्क्तेरन्त्याततृतीये योज्याः । द्विभे- दांशाड्कैर्मूलपड्क्तेर न्त्यादूद्वितीये योज्याः। चतुर्मेदनष्टे त्रिभेदांशाड्कैर्भाजने लब्धा

योज्या: । त्रिभेदनष्टे द्विभेदांशाड्कैर्भाजने लब्धा एकाङ्कास्तन्मूलपङ्क्तेरन्त्या- द्द्वितीये योज्याः । द्विमेदनष्टे एकभेदांशाङ्कैर्भाजने लब्धा एकाङ्कास्तन्मूलपङ्क्ते- रन्त्याङ्क एव योज्या इत्यर्थः । ततः परं कर्तव्यमाह-अन्त इति। शेषं सर्वावशिष्टमेकेनोनं कृत्वान्ते मूलपङ्क्तेरन्त्याडके योज्यम्। तथा चार्ये। च परम्। आद्यतो यत्र स्वांशाङ्कपातो न संभवति तदप्यङ्कजातमेकोनं कृत्वा

तृतीयो विवेक: ८९

पूर्ववदन्ते योज्यम्। तत एतादृशो नष्टमेल इति कथनीयम्। अत्रोदाहरणम् - त्रिमेदमेलप्रस्तारे पञ्चपश्चाशदधिकशतस्य (१५५) पूरणं मेलरूपं कीदृशमिति प्रश्ने तत्संख्यायाः प्रथमः स्वांशाङ्स्तीवर्याद्यमेलबोधकस्त्रिपञ्चाशदङ्गरूप: (५३) पात्यते। शेषं द्वयधिकशतम् (१०२)। तस्मिन्नपि द्वितीयः स्वांशाङ्गस्तीव्रत- रर्याद्यमेलबोधकस्त्रिपञ्चाशदङ्गरूप (५३) एव पुनः पात्यते। शेषमेकोनपञ्चा- शत् (४९)। ततः शेषभिदाद्या त्रयश्षत्वारोऽष्टौ च (३, ४, ८) इति मूल- पड्क्तिर्लिख्यते। ततोSप्रथमै्द्वादशाङ्गव्यतिरिक्तर्दष्टमिदो मूलपड्क्तौ दृष्टस्य चतुरक्क- रूपसाधारणस्य भेदात् ऊर्ध्वादष्ाङ्कादधोऽघःस्थैस्त्रिभिरन्तरादीनामष्टाड्वैरद््यां तीव्रतमममृदुपयोः षडङ्काभ्यां तीव्रधतीव्रतरधयोद्वाभ्यां त्र्यङ्काम्यां चैकोनपश्चाश- दूपे (४९) शेषे सकृत्सकृद्धाजिते सर्वशेषं सप्ताङ्कः (७)। ल्धा अपि सप्तैकाङ्का: मूलपङ्क्तेरन्त्यादू द्वितीये चतुरङ्के योज्यन्ते। शेष: सप्ताङ्कस्त्वे- कोनषडङ्करूपः सन्नन्ते मूलपड्क्तेरष्टाङ्के योज्यते। ततश्र त्रय एकादशं चतुर्दश च (३, ११, १४) इति नष्टमेलरूपं कथनीयम्। अत्र द्वाभ्यामेव त्र्यङ्काभ्यां भागो युक्तः । त्रिमिस्त्रयङ्कैश्वेद्धागो गृहयेत तर्ह सर्वशेषं चतुरङ्क स्यात, लब्धाश्वाष्टावेकाङ्काः स्युः । ततश्र पूर्ववद्योजने क्रियमाणे त्रयो द्वादशैका- दश च (३, १२, ११) इति क्रमहानेरशास्त्रीयता प्रसज्यते। ततस्तथा शेषं नैव स्थाप्यम्। अन्यद् द्वयादिभेदप्रस्तारनष्टमप्येवमेव ज्ञेयम् ॥। २१ ।। अथोद्िष्टं द्वाभ्यामाह- यद्ेदाघुद्िष्टं तद्वेदादयेव मूलमुन्नेयम्।

प्राच्यप्राच्यांशाङ्कास्तावन्तो नष्टवत्तु लभ्येरन्। शेषैः स्वांशाङ्कैः सह लब्धैक्ये सैकमुद्िष्टम् ॥ २३ ॥ यद्भेदादीति। उद्दिष्टमुद्दिष्टस्वरूपं सत्संख्याविषयत्वेनेष्टं मेलरूपम्, यद्रे- दादि, यो भेद आदिर्यस्य तादृशम्, वर्तत इति शेष :; तद्रैदाद्येव, स भेद आदिर्य- स्यैतादृशमेव मूलमुल्लेख्यमूर्ध्व लेखनीयम्। मूलपड्क्तिरप्युद्दिष्टप्रथममेदादि: सत्यु- द्िष्टपड्क्तेरूर्ध्व लेखनीयेत्यर्थः । ततः किम्! तत्राह-एकाङ्कैरिति। अस्यो- 13

९० रागविबोध:

द्िष्टपड्क्तिरूपस्य मिदाः साधारणादयन्यतमभेदा मूलान्मूलपड्क्ते: साधारणादि- भेदेभ्यो यावद्विरेकाङ्वर्वृद्दा अधिकाः, तावन्तः प्राच्यप्राच्यांशाङ्काः, लभ्येरन् लब्धा भवेयुः कथम्? नष्टवन्नष्टेन तुल्यम्। ततश्ष पञ्चभेदादिक उद्दिष्टे मूलपड्क्तेरन्त्यचतुर्थादिभ्यो यावन्त एकाक्का उद्दिष्टस्यान्त्यचतुर्थादिष्वधिकाः, तावन्त एव चतुर्मेदादीनामंशाङ्का अप्रथमा लब्धयोग्यार्हाश्च क्रमेण लभ्यन्ते। ततः परं कर्तव्यमाह-शेषैरिति। शेषैः स्वांशाङ्किः सहोदिष्टादो यो मेदः, ततः पूर्वे ये मेदा:, तद्वोधकैरंशाङ्गैः सार्ध लब्घैक्ये लब्धानां प्राच्यप्राच्यां- शानामैकीकरणे सति, उद्दिष्टम, भवेदिति शेष:। कीदृशम् ? सैकम, अन्ते पुनरेकेन सहितम्। अत्रोदाहरणम्-त्रिभेदप्रस्तारे त्रय एकादश चतुर्दशेति (३, ११, १४) मेलरूपं कतिधमिति संख्याप्रश्ने, उद्दिष्टस्य त्र्यङ्काद्यत्वान्मूल- पड्क्तिरपि त्र्यङ्कादैवम् (३, ४, ८) उद्दिष्टपड्त्तेरूर्व्व लिख्यते। ततश्र मूलपड्क्तेरन्त्यद्वितीय चतुरङ्कापेक्षयोद्दिष्टपङ्क्तेरन्त्यद्वितीय एकादशाङ्क सप्तभि- रेकाङ्वैरधिक इति सत्तैव द्वितीयभेदांशाङ्का नष्टवद् द्वादशव्यतिरिक्ता दृष्टभेदा- दूर्ध्वादष्टाद्ादधोऽघःस्थाः अष्टाष्टाष्ट षद्षद् त्रयस्त्रय इति लब्धाः सप्तैव।

इति षडपि लब्धाः । तथोद्दिष्टाद्यो भेदस्रयङ्कः, ततः पूर्वौं तीव्रर्याद्यतीव्रतरर्याद्य- बोधकौ त्रिपञ्चाशदङ्कौ। ताभ्यां सह सर्वेषां लब्धानामैक्ये सति, अन्ते पुनरेकेन सहितत्वे च सति पञ्चपञ्चाशदधिकशतं संपद्यते। ततत्रय एकादशेति मेलस्वरूपं पञ्चपञ्चाशदधिकशतस्य पूरणं कथनीयम्। एवं शेषमेलोद्िष्टानि ज्ञेयानि ॥ २२, २३ ॥ अथ षष्ट्यधिकनवशतीमितमेलेषु पश्चोत्तरं शतमशास्त्रीयत्वात्त्याजयति- एकश्रुतिस्थभेद द्वयानिषुदिशस्त्यजेदिह तु मेलान्।

एकश्रुतिस्थेति। इह त्वेषु मेलेषु तु, इषुदिशः (१०५) मेलांस्त्यजेत, अशास्त्रीयत्वादिति शेषः । तत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-कीदृशान् ? एकश्रुति- स्थान्यभिन्नश्रुतौ वर्तमानानि भेदद्वयानि तीव्रतमरिसाधारणरूपाणि (३, ४)

तृतीयो विवेक: ९१ तीव्रतमधकैशिकिरूपाणि च (१२, १३) येषु तान्। इह येभ्यो मेदेम्यः पूर्वस्थाने यथासंभवं षड्जादयः स्वस्वश्रुतिस्थाः परश्रुतिस्था वान्यमेदैरन्तर्गि- लिता वा संभवन्ति, तद्रेदवन्तो मेला: शास्त्रीया अन्ये त्वशास्त्रीयाः। ततश् मस्य प्रथमश्रुतिस्थात्तीव्रतमरे: पूर्व षड्जे संभवत्यपि तदैव मस्यं प्रथमश्रुति- स्थादेव साधारणात्पूर्वमृषभस्यासंभव इति तयो: सहावस्थानेऽज्ञास्त्रीयत्वम्। एवं षड्जप्रथमश्रुतिस्थयोस्तीव्रतमधकैशिकिनोः सहावस्थानेऽप्यशास्त्रीयत्वम्। तत्र द्विभेदेषु द्वौ (२), त्रिमेदेषु सप्तदश (१७), चतुभेदेषु षट्चत्वारिशत् (४६), पञ्चभेदेषु चत्वारिशत् (४०), इति ज्ञेयम्। अतस्तेषु त्यत्तेषु पञ्च- पञ्चाशदधिकान्यष्टौ शतानि (८९५) शास्त्रीयाः । एते यदि त्याज्यास्तर्हि संख्यायां किमित्युक्ता इत्यत्रोत्तरगर्भ विशेषणमाह-पुनः कीदृशम्? प्रस्तार- सिद्धयर्थमुक्तान्, संख्यायामिति शेषः। प्रस्तारोऽत्र नष्टोद्दिष्टयोरप्युपलक्षणम्। यदि तद्रणना न क्रियेत तर्हि प्रस्तारनष्टोद्दिष्टानि न सिद्धयेयुरिति भावः । अत्र दृष्टान्तमाह-किंवत् ! क्रमसपुनरुक्तिकूटवत्, क्रमाश्च पुनरुक्त्या सहिताः कूटा: कूटतानाक्ष, तैस्तुल्यम्। यथा प्राचीनैरकूटताना अपि क्रमा पुनरुक्ति- कूटतानाश्ष कूटतानसंख्यायां प्रस्तारादिसिद्धयर्थ गण्यन्ते ॥ १४ ॥ संख्याप्रस्तारादि निगमयन्पण्डितान्प्रार्थयते-

संख्याप्रस्तारादि प्रोक्तमिति मया प्रसङ्गतः कुतुकात्। अनुपेक्ष्यं गुणगृह्यैः प्राचीनानुक्तमपि विबुधैः ॥२५॥

संख्याप्रस्तारादीति। मया प्रसङ्गतो मेलनिरूपणप्रसङ्ग कुतुकात्कौतु- काद्वेतोरिति प्रोक्तं संख्याप्रस्तारादि मेलसंख्याप्रस्तारनष्टोददिष्टं प्राचीनानुक्तमपि प्राच्यैरकथितमपि विबुधैरनुपेक्ष्यं नानादरणीयम्। तत्र हेतुमाह-कीदशैः? गुण- गृह्ैः, गुणानां गृह्या: पक्षपातिनस्तैः । गृह्ैरिति 'पदास्वैरि-' (३-१-११९) इति पक्षार्थे ग्रहे: क्यप् ॥ २५ ॥ प्रकृतमनुसरन्कतिचन मेलान्वक्तुं प्रतिजानीते- तेषु प्रसिद्धरागैर्विशेषितान्विंशति त्रुवे त्र्यधिकान्।

९२ रागविबोध:

निर्भेद एक एकमिदौ द्वौ द्विभिदस्तु सप्तैव ॥ २६ ॥ चत्वार: स्युस्त्रिभिदश्चतुर्भिदोऽष्टौ च पश्बभिद एकः ।

तेष्विति। तेषु शुद्धत्वैकभेदत्वादिभि: षड्डिधेषु मेलेषु त्र्यधिकां विशर्ति मेलान्त्रुवे वक्ष्यामि। कीदशान् ! प्रसिद्धरागैर्मुखारीप्रमुखैर्विशेषितान्, मुखारीमेल इत्यादिसंज्ञकानित्यर्थः । त्रयोविशतिमेव तान्विवृणोत्यार्योत्तर/धपूर्वार्धा्याम्- निर्भेद इति। निर्मेदः शुद्धस्वरसप्तक एकः, मेल इति शेषः । एकभिदा- वेकैकभेदौ द्वौ। वीप्सा सर्वत्र जेया। द्विमिदो द्विद्विभेदास्तु सप्तैव। चत्वारः स्युस्त्रिमिदस्त्रित्रिभेदाः । चतुर्मिदश्रतुश्चतुर्भेदा अष्टौ। पञ्च मिदा भेदा यस्मिन्स पश्चभिद एकः । अत्र तु वीप्सा न ॥ २६- ॥ एकैकभिदादीनामेषां स्वस्वमेलेषूत्तरोत्तरमधिकाधिकसंख्याकत्वं् प्रतिजा - नीते- तत्तन्मेलेष्वधिकाधिकसंख्यास्तेऽथ रागांस्तान् ।।२७।। वच्मि मुखारी रेवादिगुप्तिरथ सामपूर्वकवराली। तोडीनादादिकरामक्रीभैरववसन्ताक्ष ॥ २८॥ भैरव्याद्यवसन्ता मालवगौडोऽथ रीतिगौडश्। आभीरनाटहम्मीरवराट्य: शुद्धरामंक्रीः ॥२९ ॥ श्रीरागः कल्याण: काम्बोदी महवैरिसामन्तौ। कर्णाटो देशाक्षी शुद्धो नाटश्र सारंगः ॥ ३०॥

तत्तन्मेलेष्विति। ते मेला:, तत्तन्मेलेषु तेषु तेषु सजातीयेषु मेलेषूत्त- रोत्तरमधिकाधिकसंख्याः, न तु कचिन्न्यूनसंख्याः कचिदधिकसंख्या वेत्यर्थः । अथ मेलनामकरांस्त्रयोविशतिसंख्यान्रागान्क्रमेण वक्तुं प्रतिजानीते-अथ रागांस्तानिति। वच्मि वक्ष्यामि। तानेवाह-मुखारीत्यादिके नार्यात्रयेणाद्याक्षर- द्वयोनेन। मुखारीति स्त्रीलिङ्गम्। रेवादिगुप्ती रेवगुप्तिः । अथ सामपूर्वकवराली सामवराली। तत्र मुखारी शुद्धनामकरी। रेवगुप्तिसामवराल्यौ त्वेकभेदनाम- कारिण्यौ। द्विभेदनामकरान्सप्ताह-तोडीति। तोडीत्यादेकं पदम्। नादादिकराम-

तृतीयो विवेक: ९३ क्रीर्नादरामक्रीः। ०भैरववसन्ताश्चेति। चशब्दः पूर्वोक्तैः समुच्चये। आद्यवसन्ता मैरवी, मालवगौड:, अथ रीतिगौडश्च। त्रिभेदनामकरांश्रतुर आह-आभीर- नाटहम्मीरवराट्य इति। आभीरनाट एको रागः, हम्मीरो वराटी च ताः; शुद्धरामक्रीः, देशीकार इति लोके। चतुर्भेदनामकरानष्टावाह-श्रीराग इति। श्रीरागः, कल्याणः, काम्बोदी, मलवैरिसामन्तौ मलवैरी सामन्तक्ष; अत्र मलवैरीति पर्यायेण मलारिरुच्यते, यथा निःशङ्केन 'विभाषा प्रेङ्डके नव' (सं० २-१-३१) इत्यत्र प्रेङ्गशब्देन हिन्दोल उक्तः । कर्णाटः कर्णाटगौडः, देशाक्षी, शुद्धो नाट एकरागः। पञ्चभेदनामकरमाह-सारंग इति ॥-२७-३०।। निगमयति- इति रागा नामकरा मेलानां गुणद्दशामथ क्रमतः । तांस्तु मुखारीमेलप्रभृतीन्वक्ष्यामि लक्षणतः ॥ ३१ ॥। सन्ति मुखारीमेले शुद्धा: षड्जादय: स्वराः सप्त।

मेलेऽथ रेवगुप्तेर्भवन्ति षट् सरिमपधनयः शुद्धाः। गोऽन्तर संज्ञश्चास्माद्रागाः स्यू रेवगुप्ताद्याः ॥। ३३।। इति रागा इति। गुणदशां (१३) त्रयोविशतिसंख्यानां मेलानां नामकरा इति रागा:। अथैवं तत्तदागविशेषितमेलानां प्रत्येकं क्रमतो लक्षणानि वत्तुं प्रतिजानीते-अथ क्रमत इति। मुखारीमेलप्रभृर्तीस्तु तान्मेलान् लक्षणतो लक्षणेन वक्ष्यामि। यथोद्देशं मुखारीमेलं लक्षयति-सन्ति मुखारीति। मुखारीमेले षड्जादयः सप्त स्वराः शुद्धाः स्वस्वान्तिमश्रुतिस्थाः सन्ति, न तु केऽपि विकृता इत्यर्थः । एतन्मेलभवान्रागानाह-स्यादेषेति। अस्मान्मेलादेषा मुखारी स्यात्, तुरुष्कतोड्यादिरागाश्च, स्युरिति शेषः । तुरुषकतोडी, हुसेनीति भाषायाम्। इयं वक्ष्यमाणे तोडीमेलेऽपि कैश्चिदुक्ता। मुखारीति मुखमृच्छति प्राम्नोतीति ऋधातोः 'कर्मण्यण्' (३-२-१) इत्यणन्तान्डीप्। अथैकमेदेषु पञ्चमं (4) रेवगुप्तिमेलं लक्षयति-मेलेऽथेति। अथ रेवगुप्तेर्मेले षट् सरिमपधनयः षड्जऋषभमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः शुद्धा भवन्ति। गो गान्धारः, अन्तरसंज्ञश्व

९४ रागविबोध:

मध्यमश्रुतिद्वयग्राही। एतन्मेलभवान्रागानाह-अस्मादिति। अस्मान्मेलादि- त्येव । रेवगुप्ताद्या रागा: स्यु: ॥ ३१-३३॥ एकभेदेषु चतुर्दशं (१४) सारमवरालीमेलं लक्षयति- सामवरालीमेले शुद्धा: सरिगमपधाश्च काकलिका। अस्मादियं वसन्तवराट्याद्याश्र्ापरे रागाः ॥ ३४॥ सामेति। सामवरालीमेले सरिगमपधाः शुद्धाः, च परं काकलिका षड्जद्वितीयश्रुतिस्थो निषादः । एतन्मेलभवान्रागानाह-अस्मादिति। अस्मा- न्मेलादित्येव। इयं सामवराली, च परं वसन्तवराव्याद्या येषां ते, अपरेऽन्येऽपि रागाः, स्युरिति शेषः ॥ ३४ ॥ अथ द्विभेदेषु द्वाचत्वारिंशत्तमं (४१) तोडीमेलं लक्षयति- तोडीमेले साधारणकैशिकिनौ न शुद्धसरिमपधाः । तोडीप्रमुखा रागा मेलात्प्रादुर्भवन्त्यस्मात्॥ ३५ ॥ तोडीमेल इति। अस्मिन्साधारणकैशिकिनौ (४, १३) साधारणोमध्यम- प्रथमश्रुतिस्थो गः, कैशिकी षड्जादिमश्रुतिस्थो निः, च परं शुद्धसरिमपधाः । अस्मान्मेलात्तोडीप्रमुखा रागा: प्रादुर्भवन्ति ॥ ३९ ॥ द्विभेदेष्वेव चतुश्वत्वारिंशत्तमं (४४) नादरामक्रीमेलं लक्षयति- नादादिमरामक्रीमेले साधारणश्च मृदुसः स्यात्। शुद्धा अपि सरिमपधा अस्मादेतन्मुखा रागाः॥३६॥ नादादिमरामक्रीमेल इति। अस्मिन्साधारण: (४), च परं मृदुसः (१५) षड्जतृतीयश्रुतिस्थो निः स्यात् । सरिमपधा अपि शुद्धाः ; अपिश्चार्थे। अस्मा- न्मेलादित्येव। एतन्मुखा नादरामक्रीप्रमुखा रागाः, स्युरिति शेषः ॥ ३६ ॥ द्विभेदेष्वेव पञ्चाशत्तमं (५०) मैरवमेलं लक्षयति- भैरवमेले शुद्धा: सरिमपधा अन्तरश्र कैशिकिकः । भैशवपौरविकाद्या रागा मेलादतस्तु स्युः ॥ ३७॥

तृतीयो विवेक: ९५

भैरवमेल इति। अस्मिञ्शुद्धाः सरिमपधा अन्तरः कैशिकिकश्ष · (१, १३) । भैरवः पौरविका चाद्ये येषां ते रागा अतस्तु स्युः ॥ ३७ ॥ द्विमेदेष्वेवैकपञ्चाशत्तमं (५१) वसन्तमेलं लक्षयति- शुद्धा वसन्तमेले सरिमपधा अन्तरश्च काकलिका। अस्माद्वसन्तटक्कहिजेजा हिन्दोलमुख्याश्र्॥ ३८॥ शुद्धा वसन्तमेल इति। अस्मिन्सरिमपधाः शुद्धाः, अन्तरः काकलिका च (१, १४)। अस्मान्मेलादित्येव, वसन्तटक्कहिजेजा हिन्दोलमुखा हिन्दोल- प्रभृतयश्ष, रागाः स्युरिति शेषः ॥ ३८ ।। द्विमेदेष्वेवाष्टपश्चाशत्तमं (५८) वसन्तमैरवीमेलं लक्षयति- मेले वसन्तभैरविकायाः शुद्धाः सरिमपधा मृदुमः । कैशिक्यपीयमस्मान्मारव्यथ मेलतोऽन्ये च॥ ३९॥ मेले वसन्तभैरविकाया इति। अस्मिञ्शुद्धाः सरिमपधाः, मृदुमो मध्यम- तृतीयश्रुतिस्थो गः कैशिक्यपि (६. १३)। अस्मान्मेलत इयं वसन्तमैरवी, अथान्ये च, रागा: स्युरिति शेषः । अथ चार्ये ॥ ३९॥ द्विमेदेष्वेव षष्टितमं (६०) मालवगौडमेलं लक्षयति- मालवगौडकमेले सरिमपधा एव पश्च शुद्धा: स्युः । मृदुमध्यममृदुषड्जौ चास्मान्मेलाद्गवन्तीमे ॥। ४० ॥ मालवगौडो गौडथौ पूर्वी पाडी च देवगान्धारः । गोण्डक्रिया कुर जी बहुली रामक्रिया चापि।। ४१ ।। पावक आसावरिका पश्चमबङ्गालशुद्धललिताश्च। गुर्ज रिकापरजाख्यौ विशुद्धगौडादिकाश्ान्ये ॥ ४२॥ मालवगौडकमेल इति। अस्मिन्सरिमपधा एव पञ्च शुद्धाः स्युः, च परं मृदुमध्यममृदुषड्जौ (६, १५) अस्मान्मेलादिमे वक्ष्यमाणा रागा भवन्ति। तानेव द्वाभ्यामाह-मालवेति। मालवगौड:, गौडयौ गौडी चैत्तीगौडी च, पूर्वी, पाड़ी देवगान्धार्च, गोण्डक्रिया कुरञी बहुली रामक्रिया चापि। चापीति

९६ रागविबोध:

निपातसमुदायश्चार्थे। पावकः, आसावरिका, पञ्चमश्च बङ्गालक्ष शुद्धललिता च ताश्ष, गुर्जरिका च परजाख्यक्ष तौ। परज इति देशविशेषे नामरागस्य।' विशुद्धगौड आदिर्येषां ते तदादिका अन्ये च ॥ ४०-४२॥ द्विभेदेष्वेव चतुरशीतितमं (८४) रीतिगौडमेलं लक्षयति- अथ रीतिगौडमेले पथ्ब भवेयुः सरिगमपा: शुद्धाः । तीव्रतरधकैशिकिनौ चैतत्प्रमुखा भवन्त्यस्मात् ॥ ४३ ॥ अथ रीतिगौडमेल इति। अस्मिन्पश्च सरिगमपाः शुद्धा भवेयुः । तीव्र- तरधकैशिकिनौ च (११, १३)। तीव्रतरधः शुद्धनिषादस्थो धः । अस्मान्मेला- दित्येव। एतत्प्रमुखा रीतिगौडादिरागा भवन्ति ॥ ४३॥ अथ त्रिभेदेष्वेकषष्टितमम् (६१) आभीरनाटमेलं लक्षयति- आभीरनाटमेले शुद्धसमपधाश्च तीव्रतरतषभः । साधारणमृदुसौ चेत्यतः स्युराभीरनाटाद्याः ॥ ४४॥ आभीरनाटेति। अस्मिञ्शुद्धसमपधाः, च परं तीव्रतरऋषभः साधा रणमृदुसौ च (२, ४ १५) इति। अतो मेलादित्येव, आभीरनाटाद्याः स्यु :; रागा इति शेष: ॥l ४४ ॥ त्रिभेदेष्वेव सप्तसप्ततितमं (७७) हम्मीरमेलं लक्षयति- हम्मीरमेल उज्ज्वलसमपधतीव्रतररिमृदुममृदुसकाः । हम्मीरविहङ्गडकेदारप्रमुखा अतो मेलात् ॥ ४५ ॥ हम्मीरमेल इति। अस्मिन्नुज्ज्वलाः शुद्धाः समपधाश्च तीव्रतररिमृदुममृदु- सकाश्च (२, ६, १५) ते, स्युरिति शेषः । अतो मेलात्, हम्मीरक्ष विहङ्गडश्च केदारश्च ते प्रमुखा येषां ते, भवन्तीति शेषः ॥ ४५ ॥। त्रिमेदेष्वेव पञ्चषष्ट्युत्तरशततमं (१६५) शुद्धवराटीमेलं लक्षयति- शुद्धवराटीमेले साधारणतीव्रतमममृदुसाः स्युः । शुच्यथ सरिपधमस्माद्गवन्ति रागा वराट्याद्याः ॥ ४६ ॥

तृतीयो विवेक: ९७

शुद्धवराटीमेल इति। अस्मिन्साधारणतीव्रतमममृदुसाः (४,८, १५) स्युः । अथ सरिपधं शुचि शुद्धम, स्यादिति शेषः । अथ चार्ये। अस्मा- न्मेलादित्येव, वराव्याद्या रागा भवन्ति। सरिपधमिति समाहारद्वंद्वः ॥ ४६ ॥ त्रिभेदेष्वेव सप्तोत्तरशतद्वयपूरणं (२०७) देशीकारमेलं लक्षयति-

शुचिरामक्रीमेले मृदुमकतीव्रतमममृदुसाः शुद्धम। सरिपधमियमत्र ललितजैताश्रीत्रावणीदेश्यः ॥ ४७॥

शुचिरामक्रीमेल इति। अस्मिन्मृदुमकतीव्रतमममृदुसाः, मृदुमस्तीव्रतममो मृदुसश्ष (६, ८, १५) सरिमपधं शुद्धम्। अत्रास्मिन्मेल इत्येव। इयं शुद्ध- रामक्रीः, ललितजताश्रीत्रावणीदेश्यः, ललितो विभासभेदः, जैताश्रीः, त्रावणी, देशी च । अन्येऽपि स्युरिति च शेषः ॥। ४७॥ अथ चतुर्भेदेषु त्रयोदशं (१३) श्रीरागमेलं लक्षयति- श्रीरागमेलके रिस्तीव्रः साधारणोऽथ धस्तीव्रः । कैशिक्यपि शुशिसमपा मेलादस्माद्गवन्त्येते ॥ ४८॥ श्रीरागमालवश्रीधन्याश्यो भैरवी तथा धवला। सैन्धव्याद्याश्चान्ये देशविशेषैर्विभिन्नाखयाः ॥ ४९॥

श्रीरागमेलक इति। अस्मिन् रिस्तीव्रस्तीव्रऋषभः, अथ साधारणः, तीव्रधस्तीव्रधैवतः, कैशिकी (१, ४, १० १३) शुचिसमपा अपि शुद्धसमपाश्च। अस्मान्मेलादेते भवन्ति॥ तानेवाह-श्रीरागेति। श्रीरागश्च मालवश्रीश्च धन्याशी च ताः, तथा मैरवी, धवला धवलधनाश्रीः ; सैन्धवी 'सिन्धोडा' इति भाषा- याम्। तदादया अन्ये च। कीदशा एतेऽन्ये च? देशविशेषैस्तत्तदेशैहेतुभिर्विभिन्ना- ख्या भिन्नभिन्ननामानः । यथा धवलाया एव 'मेवाडा' इति देशनाम ॥ ४९ ॥ चतुर्मेदेश्वेव चतुर्दशाधिकशतपूरणं (११४) कल्याणमेलं लक्षयति- कल्याणस्य तु मेले शुचयः सपधा रिरस्ति तीव्रतरः । साधारणश्च मृदुपो मृदुसोऽस्मिन्नेष इतरे च॥ ५०॥ 13

९८ रागविबोध:

कल्याणस्य तु मेल इति । अस्मिस्तु सपधाः शुचयः शुद्धाः, रिस्तीव्रतरः साधारणो मृदुपो मृदुसक्ष (१, ४, ९, १५) अस्ति । अस्मिन्मेल इत्येव, एष कल्याण इतरेऽन्ये च, रागा: स्युरिति च शेषः ॥ ५० ॥। चतुर्भेदेष्वेव चत्वारिशदुत्तरशतपूरणं (१४०) काम्बोदीमेलं लक्षयति- काम्बोदीमेले तीव्रतररिरन्तरकतीव्रतरधौ च। काकलिका शुचिसमपा अतश्च काम्बोददेवक्रि ॥। ५१॥ काम्बोदीमेल इति। अस्मिस्तीव्रतररिरन्तरकतीव्रतरधौ काकलिका च (२, १, ११, १४) शुचिसमपा: शुद्धसमपाः, स्युरिति शेषः । अतो मेलादि- त्येव, काम्बोदश्च देवक्रीश्च तत्समाहारः काम्बोददेवक्रि। पुंलिङ्गोऽप्यादयः । चादन्येऽपि स्युरित्येव ॥ ५१ ॥ चतुर्मेदेष्वेव द्विषष्टयधिकशतपूरणं (१६२) मल्लारिमेलं लक्षयति- मलारिमेल उक्तास्तीव्रतररिमृंदुमतीव्रतरधाश् । मृदुसः शुद्धा: समपा अस्मादेते तु महारिः ॥ ५२॥ नटयुक्स पूर्वगौडो भूपालीगोण्डशंकराभरणाः । नटनारायणनागयणगौडौ कोऽपि केदारः ॥ ५३॥ सालङ्कनाटवेलावल्यावथ मध्यमादिरागश्च । सावेरी सौराष्ट्री जायन्तेऽन्येडपि देशीस्थाः ॥५४॥ मह्लारिमेल उक्ता इति। अस्मिस्तीव्रतररिमृदुमतीव्रतरधा मृदुसः (१, ६, ११, १९) शुद्धा: समपाश्चोक्ताः कथिताः । अस्मान्मेलादित्येव, एते तु, जायन्त इत्यप्रिमेण संबन्धः । तानेवाह-मह्लारिरिति। मल्लारिः, स मल्ला- रिर्नटयुड्नटपूर्वयोगी, नटमल्लारिश्वेत्यर्थः । चार्थोडत्र ज्ञेयः । पूर्वगौडः, भूपाली च गोण्डश्च शंकराभरणश्च ते, नटनारायणश्च नारायणगौडश्च तौ, कोऽपि केदारः, हम्मीरमेलजादन्यः केदारः, सालक्कनाटक्ष वेलावली च ते, अथ मध्यमादिरागो मध्यमादिनामा रागश्च, सावेरी, सौराष्ट्री, अन्येऽपि देशीस्था जायन्ते ॥ १२-१४ ॥

तृतीयो विवेक: ९९

चतुर्भेदेष्वेव पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशतद्वयपूरणं (२४५) सामन्तमेलं लक्ष- यति- सामन्तस्य हि मेले शुचिसमपास्तीव्रतमरिरन्तरकः । तीव्रतमधकाकल्यावस्मादेतन्मुखा रागाः ॥५५॥ सामन्तस्य हि मेल इति। अस्मिळ्ुचिसमपाः शुद्धाः समपाः, तीव्रत- मरिः, अन्तरकः, तीव्रतमधकाकल्यौ (३, ५, १२, १४)। अस्मान्मेलादित्येव, एतन्मुखाः सामन्तप्रमुखा रागा जायन्त इत्येव ॥ ५५ ॥ चतुर्भेदेष्वेवैकोनषष्ट्यधिकशतद्वयपूरणं (२४९) कर्णाटगौडमेलं लक्षयति- कर्णाटगौडमेले शुचिसमपास्तीव्रतमरिमृदुमौ च। तीव्रधकैशिकिनौ स्युर्मेलादस्मादिमे रागाः ॥५६॥ कर्णाटगौडकोडड्ाणो नागध्वनिविशुद्धबङ्गालौ। वर्णादिनाट इतरे तुरुष्कतोड्यादिकाश्च स्युः ॥५७॥ कर्णाटगौडमेल इति। अस्मिन्शुचिसमपाः शुद्धाः समपाः, तीवतमरिश्व मृदुमश्च तौ, तीव्रधकैशिकिनौ च (३, ६, १०, १३) स्युः । अस्मान्मेलादिमे रागाः, स्युरित्यग्रिमेण संबन्धः ॥ तानेवाह-कर्णाटेति। कर्णाटगौडकः, अड्डाणः, नागध्वनिश्च विशुद्धबङ्गालक्ष तौ, वर्णादिनाटो वर्णनाटः, तुरुकतो- ड्यादिका इतरे च। इयं तुरुष्कतोडी, इराखपर्यायतया कर्णाटगौडस्य सम- च्छायत्वेन 'परदा' इति लोके। तथा च कैश्वित्तत्तद्रागसमच्छायाः परदाख्या द्वादश रागा उच्यन्ते। तोड्याः समच्छाया हुसेनी। भैरवस्य जुलुफः । रामक्रियाया मुसली। आसावर्या उज्ज्वलः । विहङ्गडस्य नवरोजः । देशकारस्य वाखरेजः । सैन्धव्या हिजेजः । कल्याणयमनस्य पश्चग्रहः। देवक्रथाः पुष्कः । वेलावल्या; सरपर्दः। कर्णाटस्येराखः। अन्योपरागाणां सुगादुमा इति ॥५६,५७॥ चतुर्भेदेष्वेव चतुःषष्ट्यधिकशनद्वयपूरणं (२६४) देशाक्षीमेलं लक्षयति- देशाक्षीमेले शुचिसमपास्तीव्रतमरिस्तथा मृदुमः । तीव्रतरधमृदुसावत एषान्ये चापि रागा: स्युः ॥५८ ॥

१०० रागविबोध: देशाक्षीमेल इति। अस्मिञशुचिसमपाः शुद्धाः समपाः, तथा तीव्रत- मरिः, मृदुमः, तीव्रतरघमृदुसौ (३, ६, ११, १५)। अतोऽस्मान्मेलादित्येव, एषा देशाक्षी, अन्ये चापि रागा: स्युः ॥ ५८ ॥ चतुर्भेदेष्वेव सप्तषष्ट्यधिकशतद्वयपूरणं (२६७) शुद्धनाटीमेलं लक्षयति- मेले तु शुद्धनाट्या: शुचिसमपास्तीव्रतमरिमृदुमौ च। तीव्रतमधमृदुसमतो रागा: स्युः शुद्धनाटाय्याः ॥५९॥ मेले तु शुद्धनाट्या इति । अस्मिञ्शुचिसमपाः शुद्धा: समपा:, तीव्रतम- रिमृदुमौ तीव्रतमधमृदुसं च (३, ६, १२, १५)। अतोऽस्मान्मेलादित्येव, शुद्धनाट आदिर्येषां ते रागा: स्युः । पुंलिङ्गोऽप्ययम्। तीव्रतमधमृदुसमिति समाहारद्वंद्कः ॥ ५९।। अथ पञ्चभेदेषु मेलेषु चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशतपूरणं (१४४) सारंगमेलं लक्षयति- सारंगरागमेले तीव्रतररितीव्रतमगमृदुपाश्च्। तीव्रतमधमृदुसौ शुचि सपमत एतन्मुखा रागाः ॥ ६० ॥ सारंगरागमेल इति। अस्मिस्तीव्रतररिश्व तीव्रतमगश्च मृदुपक्च ते, तीव्र- तमधश्ष मृदुसश्च तौ (२, ७, ९, १२, १५) शुचि शुद्धं सपं षड्जपश्चमौ। अतोऽस्मान्मेलादित्येव, एतन्मुखाः सारंगप्रमुखा रागाः स्युरित्येव। सपमिति समाहारद्वंद्वः ॥ ६० ॥ सकलकलेत्युपनामकसोमकविहिते हितेऽल्पबुद्धीनाम्। मेलानां तु तृतीयो रागविबोधे विवेकोडयम् ॥ ६१॥ सकलकलेति-मेलानां तु विवेकस्तृतीयः । शेषं स्पष्टम ॥ ६१ ॥ सकलकलेत्युपनामकमुद्रलसूरिसुतसोमनाथेन। रागविबोधविवेकस्तृतीय एवं मनाग्विवृतः । इति श्रीसोमनाथनिर्मिते रागविबोधे तृतीयो विवेकः ॥ ३ ॥

चतुर्थो विवेक:

एवं मेलनिरूपणप्रसङ्गेनोद्िष्टान्रागान्यथोद्देशं लिलक्षिुस्ताव द्राग सा मा - न्यलक्षणमाह- स्वरवर्णभूषितो यो ध्वनिभेदो र्जकः स राग इह। बहुविधसंख्या: प्राचां मतैरनैकेः प्रसिद्धा ये ॥ १॥ देशजनुषोऽप्रसिद्धास्तेऽब्धितरङ्गा इव त्वसंख्याताः । शुद्धच्छायालगसंकीर्णतया त्रिविधतास्त्येषाम् ॥ २॥

स्वरवर्णभूषित इति। यो रक्षको रञ्जनकारी ध्वनिभेदो ध्वनिविशेषः स राग:। स्वरेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेषणं स्वरवर्णभूषित इति। स्वराणां वर्णों प्रहांशन्यासादियुक्ता गानक्रिया तया भूषितः । तथा च मतङ्ग :- "योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः । रक्षको जनचित्तानां स राग: कथितो बुधैः ॥" इति ॥ स एव रागशब्दस्य रूढत्वयौगिकत्वयोगरूढत्वैः प्रयोगमप्यह- "अश्वकर्णादिवदरूढो यौगिको वापि मन्धवत्। योगरूढश्च वा रागो ज्ञेयः पङ्कजशब्दवत् ॥" इति ॥ तत्र रागशब्दस्य केवलं रूढत्वं तु कचिदरअकत्वेऽपि ज्ञेयम्। 'अयं तु रागो महां न रोचते' इति वाक्यप्रयोगे। तत्र प्रसिद्धर।गेष्वनेकमतैः संख्यावैलक्षण्य- माह-इहेति। इह एषु रागेषु ये प्रसिद्धाः पूर्वकाल इदानीं च प्रसिद्धिमन्तस्त इत्यर्थात्। प्राचां प्राचीनानामनेकैरमतैर्बद्ुविधसंख्याः । तद्यथा-निःशङ्कमते तु

१०२ रागविबोध:

दशविधाश्चतुःषष्ट्यधिकशतद्वयं (२६४) रागाः । तत्र त्रिशद् (३०) ग्रामरागाः । अष्ट (८) उपरागाः । विशतिः (२०) रागाः । षण्णवतिः (९६) भाषा: | विशति: (२०) विभाषा: । चतस्त्र: (४) अन्तरभाषा: । एकविशति: (२१) रागाङ्गाणि। विशतिः (२०) भाषाङ्गानि। पश्रदश (१५) क्रियाङ्गानि। त्रिशत् (३०) उपाङ्गानि। तथा च नि:शङ्क :- "सर्वेषामपि रागाणां मिलितानां शतद्वयम्। चतुःषष्ट्यधिकं बरूते शार्ङ्गी श्रीकरणाग्रणीः ॥" (सं० २-२-१८) इति॥ रागार्णवमते तु-षट्त्रिशत्प्रवर्तकरागाः । तत्र भैरव-पश्चम-नट्ट-मल्ारि-मालव- गौड-देशाङ्राश्वेति षड्रागाः । एकैकाश्रितास्तु वङ्गपालादिप्रमुखाः पञ्च पञ्चेति त्रिशत्। तथाचोक्तम्- "भैरव: पञ्चमो नट्टो मल्ारिगौडमालवः । देशाङ्गश्वेति षड़ागाः प्रोच्यन्ते लोकविश्रुताः ॥ वङ्गपालो गुणकरी मध्यमादिर्वसन्तकः । धनाश्रीश्चेति पञ्चैते रागा मैरवसंश्रयाः ॥" इत्यादि। केषांचिन्मते तु षद्षष्टी रागाः। तत्र शुद्धमैरवादयः षट् पुरुषाः। तेषां प्रत्येकं पञ्च पञ्च योषितः । पञ्च पञ्च पुत्त्राश्च । तथाचोक्तम् - "रागा: षट्पुरुषास्तेषां पञ्च पञ्च तु योषितः । सूनवः पश् पञ्चैव षट् षष्टिरिति तेऽखिलाः ॥I" इत्यादि। अपरेषां तु मतेऽष्टचत्वारिंशत्प्रसिद्धरागाः । तथाचोक्तम्- "श्रीरागाद्याः षण्णराः षद् तद्धार्या मालतीमुखाः । षद्षट्पुत्त्रिका: सर्वे चत्वारिंशत्तथाष्ट च।। श्रीरागात्षट् तु मालत्यां गौडी कोलाहली तथा। आन्धाली देवगान्धारी द्राविडी मालकैशिकी।। वसन्त्यां षट् जयन्त्यां तु गोण्डक्री देवशाखिका।

चतुर्थो विवेक: १०३

वराटिका धनाश्रीश्च रामक्रीः पटमञ्जरी ॥ पञ्चमाददेशिकायां षट् शुद्धटी च पहाडिका । त्रोटकी मोटकी सिन्धुस्ततो मल्लारिकेति च।। मैरवात्षट् सुपर्ण्यो स्युर्मैरवी गुर्जरी तथा। वेलावली च कर्णाटी ललिता रक्तहंसिका॥ मेघरागाज्जातिकायां षट् कामोदाथ सोरटी। कंसालिका च बङ्गाली भूपाली मधुकर्यपि॥ नटनारायणात्षद् तु कमलायां विहङ्गडा । गान्धारी वल्लभा वैशवेणुस्ावण्यसावरी ॥" इति।

एवमादिमतै रागसंख्या अनेकाः। तत्तदेशजातानामप्रसिद्धरागाणां त्वसंख्यतामाह- देशजनुष इति। देशे जनुर्जन्म येषां ते। अत एवाप्रसिद्धा अन्यदेशेष्व- विख्यातास्ते रागास्तु अब्धितरङ्गा इव समुद्रलहरीवदसंख्याताः । तुशब्दो भिन्नक्रमः । यथाह मतङ्ग :- 'देशजानां रागाणामानन्त्यादनिबद्धत्वाच्च संख्या नास्तीति मन्तव्यम्' इति। रागार्णवेऽपि-

'न रागाणां न तालानामन्तः कुत्रापि विद्यते।'

इति। इदानीमुपापत्युक्तं यथायोगं रागाणां त्रैविध्यमाह-शुद्धच्छायालग- संकीर्णतयेति। शुद्धतया च्छ्यालगतया संकीर्णतया चैषां रागाणां त्रिविध- तास्ति ॥ १, २ ।। यथोद्देशं लक्षयति-

शुद्धो रखजनकारी स्वेन च्छायालग: पराश्रयतः । संकीर्णस्तूभयथा मतमुदितमुमापतेरेवम् ॥ ३ ॥

शुद्धो रखनेति। अत्र सर्वत्र यत्तदोरध्याहार: । यः स्वेन स्वत एव रअनकारी न तु परच्छायाश्रयणेन स शुद्धः । यः पराश्रयतोऽन्यरागाश्रयणेन रञ्नकारीत्येव स च्छायालगः । यस्तूभयथा शुद्धच्छायालगत्वमिश्रणेन रज्ञन-

१०४ रागविबोध:

कारीत्येव स संकीर्ण: । एवमुमापतेः शंकरस्य मतमुदितमुक्तम्। तथा चोक्तमुपापतिना- "मयेव पश्चभिर्वक्त्रै: सृष्टाः पूर्व कुतूहलात्। अतः संभूय शुद्धास्ते षट्त्रिशत्संख्ययोदिताः ॥ एतेषां च्छायया जाताश्च्छायालगसमाह्नयाः । असंख्यातास्तु ते तेषु शतमेकोत्तरं क्रमात् ॥ शुद्धं तु शिवरूपेण शक्तिरूपेण सालगम्। द्वयोर्मिश्रं तु संकीर्णमतस्ते त्रिविधा मताः ॥" इति ॥ ३ ॥ रागाणां तूत्तममध्यमाधमत्वरूपं प्रकारान्तरेणापि त्रिविधतां मतान्तरेणाह- सार्धयार्यया; तत्रोत्तमाकैलक्षयति-

येऽत्नालापालप्तिप्रबन्धयोग्यास्त उत्तमा: कथिताः । अपि तादृक्षा येऽल्पप्रचारिणो मध्यमास्ते स्युः ॥४ ॥ अपि बहुतरप्रचारास्तदयोग्यास्तेऽधमा इति त्वन्ये।

येऽत्रालापेति। अत्र येषु रागेषु य आलापक्च आलप्तिश्च प्रबन्धो वस्तुसंज्ञश्च तद्योग्यास्त उत्तमा: कथिताः। तत्राल।पो नाम यत्र म्रहांशन्यासाप- न्यासानां मन्द्रतारयोक्ष स्वराल्पत्वस्य स्वरबहुत्वस्य च षाडवौडुवयोरप्यमि- व्यक्तिर्भवति सः । तथा च निःशङ्क :-

"प्रहांशतारमन्द्राणां न्यासापन्यासयोस्तथा। अल्पत्वस्य बहुत्वस्य षाडवौडुवयोरपि ॥ अभिव्यक्तिर्यत्र दृश् स रागालाप उच्यते।" (सं० २-२-२३,२४) इति। 'आलप्तियंत्र चत्वारि स्वस्थानानि भवन्ति सा'। इति।

तानि यथा-यत्र गीतं स्थाप्यते स स्वरः स्थायी। ततः स्थायिन अरोहेण चतुर्थस्वरो व्सर्धसंज्ञः । तस्मान्वर्धात्स्वरादधस्तनेषु तृतीयस्वरादिषु तत्तद्रागो- चितस्फुरितकम्पितादिगमकयुक्तत्वेन वादनं पुनः पुनरुच्चारणं वा मुखचाल-

चतुर्थो विवेक: १०५

संज्ञकम्। तत्र स्थायिनमारभ्य व्व्वर्धस्वरं मर्यादीकृत्य तदधस्तनादथोचितं चालयित्वा स्थायिनि न्यासे कृते प्रथमं स्वस्थानम्। पूर्वोक्तद्वयर्धस्वरेण सह पूर्ववद्वादनमुच्चारणं वा तत्पूर्ववत्कृत्वा तंत्रैव स्थायिनि न्यासेन स्वस्थान- समाप्तिर्द्वितीयं स्वस्थानम्। स्थायिनः स्वरादष्टमः स्वरो द्विगुणसंज्ञः ; चतुर्थस्तु द्वयध: ; तयोक्षतुर्थाष्टमयोर्मध्ये स्थिताः स्वराः पञ्चमषष्ठसप्तमा अर्धस्थितसंज्ञाः; तेषु पूर्ववद्वादनं पुनःपुनरुचारणं वा कृत्वा स्थायिन्येव न्यसनेन स्वस्थानसमाप्ति- स्तृतीयं स्वस्थानम्। द्विगुणसंज्ञकेऽष्टमस्वरे तदुत्तरतदुत्तरस्वरेषु च पूर्ववद्वादनं पुनःपुनरुच्वारणं वा कृत्वा स्थायिन्यालप्तिसमाप्तिश्चतुर्थ स्वस्थानम। तथा च सएव- "रागालपनमालप्तिः प्रकटीकरणं मतम्।

स्वस्थानैः सा चतुर्मिः स्यात् ततश्चतुर्थो व्वर्ध: स्यात्स्वरे तस्मादधस्तने॥ चालनं मुखचाल: स्यात्स्वस्थानं प्रथमं च तत् । व्वयर्धस्वरे चालयित्वा न्यसनं तद्द्वितीयकम् ॥ स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुणः परिकीर्तितः । व्वसर्घद्विगुणयोर्मध्ये स्थिता अर्धस्थिता: स्वराः ॥ अर्धस्थिते चालयित्वा न्यसनं 1 तत्तृतीयकम्। द्विगुणे चालयित्वा तु स्थायिन्यासाच्चतुर्थकम् ॥" इति॥ (सं० ४-१८९-१९५) प्रबन्धो नाम उद्धाहमेलापकध्रुवाभोगाख्यैः तथा स्वराक्षरैः बिरुदैस्तेनशब्दैः पाटैस्तालैश्ष षड्मिरङ्गैरुपलक्षितो प्रथनाविशेषः । तथा च पार्श्वदेव :- "चतुर्मिर्धातुभि: षड्मिश्वाङ्गँर्यस्मात्प्रबद्धयते। तस्मात्प्रबन्ध: कथितो गीतलक्षणकोविदैः ॥ उद्गाहादस्तु चत्वारः स्वरादीनि च षट् तथा। वसन्ति यत्र स ज्ञेयः प्रबन्धो वस्तुसंज्ञया ॥" इति । निःशङ्को 5पि -- "प्रबन्धावयवो धातुः स चतुर्धा निरूपितः । तु तृतीयकमिति संगीतरत्नाकरपाठ; 14

१०६ रागविबोध:

उद्राहः प्रथमस्तत्र ततो मेलापकध्रुवौ । आभोगक्षेति . .. .. ।" (सं० ४-७,८) 'अङ्गानि षट् भवन्त्यस्य स्वरस्तु बिरुदं पदम्। तेनकैः पाटतालौ च. .... ।।" इति (सं० ४-१२, १३) ते च उत्तमरागा :- मुखारी; शुद्धनाटी; मालवगौडः; शुद्धवराटी; गुर्जरी; ललितः; शुद्धरामक्रिया; शुद्धवसन्तः; मैरवी; हिन्दोल: ; श्रीरागः; कर्णाट- गौड: ; सामन्तः ; देशाक्षी; धन्यासी ; बद्ुली ; आभीरी; मल्लारी ; मालवश्रीः; सालङ्कनाटी; एवमादयः । मध्यमाल्लक्षयति-अपि तादृक्षा इति। ये तादृक्षा अपि आलापालप्तिप्रबन्धयोग्या अपि सन्तोऽल्पप्रचारिणो लोकेऽबहुव्यवहारास्ते मध्यमा स्युः। ते च मध्यमरागाः-केदारगौडः; काम्बोदी, बङ्गाल :; वेलावली; मध्यमादिः; नारायणी; रीतिगौडः; नादरामक्रिया; पाडी; भूपाली; रेवगुप्तिः; गोण्डक्रिया; हिजेजः; वसन्तमैरवी; सामवराली चेत्यादयः । अधमाललक्षयति-अपि बहुतरेत । यइत्यर्थादे बहुतरप्रचारा अपि तदयोग्यास्तेषामालापादीनामयोग्यास्तेऽधमाः स्युरित्येव। ते चाधम- रागा :- सौराष्ट्री ; मेचबहुली; छायागौडः; कुरञ्ी; सैन्धवी; रामक्रिया ; गौडी; देशी; मङ्गलकैशिक: ; पूर्वी; सोमरागः; आन्धाली; फलमअ्जरी; शंकराभरण: ; देवगान्धारः; दीपकः; नटनारायण: ; भिन्नषड्जः ; कुन्तलव- राटी; सालगमैरवी; शुद्धबङ्गालः; नागध्वनिः ; घण्टारवः ; मार्गीहिन्दोल :; छायानाटी ; देवक्रिया; गौडरागः ; तोडी ; वराली; तुरुष्कतोडी ; सावेरी- प्रमुखाः । मतान्तरं निगमयति-अन्ये केचनेति। मन्यन्त इति शेषः ॥ ४- I एवं रागसामान्यलक्षणं मतान्तरैस्तत्संख्याविशेषं चोक्त्वा मेलप्रसङ्गोदि- ष्टानां रागविशेषाणां लक्षणानि गानकालांश्रोद्िष्टक्रमेण वक्तुं प्रतिजानाति सार्धे- नार्याद्वयेन- यद्यपि देशीरागा देशे देशे ऽन्यवेलाख्याः ॥५॥

तदपि अहादि पूर्णत्वादि च बहुमतजमनुसृत्य ।। ६ ।। 1 प्रवन्धोऽप्ञानि षट् तस्य स्वरश्व इति संगीतरत्राकरपाठ;

चतुर्थों विवेक: १०७

मेले प्रसङ्गत्त इहोदिष्टानां लक्षणं ससंक्षेपम्। तेषां पूर्वै वक्ष्यामि गानवेलासमायुक्तम् ॥।७॥ यद्यपीति। देशी रागा देशे देशेऽन्या भिन्नमिन्ना वेलागायनकाला आख्या नामानि च येषां ते तथोक्ताः । तथा पूर्णौंडुवषाडवतासु सप्तस्वरात्मकत्वे ; पञ्चस्व- रात्मकत्वे ; षट्स्वरात्मकत्वे चानियता व्यभिचारिणः ; तथा अंशन्यासग्रहेषु च; अंश: प्रयोगे बहुलः स्वरः; न्यासः गीतिसमाप्तिविधायी स्वरः; ग्रहो गीतादिस्थः स्वरस्तेषु चानियता इत्येव। यदप्येवं तदपि बहुमतजं नानाशास्त्रकारमतप्रतिपादितं म्रहादि ग्रहांशन्यासान्पूर्णत्वादि च संपूर्णत्वौड्वत्वषाडवत्वानि चानुसृत्य प्रमाणीकृत्य, इह ग्रन्थे मेलप्रसङ्गत उद्दिष्टानां तेषां मुखार्यादिकरागविशेषाणां लक्षणपूर्व प्रथमं ससंक्षेपमविस्तरं वक्ष्यामि कथयिष्यामि। उद्देशक्रमेणेति शेषः। कीदग्लक्षणं गानवेलासमायुक्तं तेषां गानकालांश्र वक्ष्य इत्यर्थः । क्रियाविशेषणं वैतत्। देशीरागा यद्यपि तत्तदवशेषु भिन्नभिन्नस्वरूपा भिन्नभिन्ननामानो भिन्न- भिन्नगानकालाश्व सन्ति; तथापि बहुमतेषु प्रसिद्धानि लक्षणान्यनुसृत्य प्रथमं तान्संक्षिप्य लक्षयिष्यामि। पश्चात्तु लक्ष्यप्रसिद्धिमनुसृत्य विस्तरं पध्बमविवेके लक्षयिष्यामीति सार्धार्याद्वयस्यार्थः ॥-4-७॥ तत्र मेलोद्देशक्रमेण मुखारीप्रभृतीन् सारङ्गान्तान् पञ्चसप्तति (७५) संख्यान् रागान्संक्षिप्य लक्षयति, तत्तद्वानकालांश्च कथयति सार्धाष्टत्रिशद्गिरार्यामि :- पूर्णा नित्यं गेया सांशन्यासग्रहा मुखारीयम्। पूर्णा तुरुष्कतोडी गांशादि: सङ्गवे कम्प्रा ॥ ८ ॥ पूर्णेति। मुखारी; इयं पूर्णा सप्तस्वरात्मिका। स. षड्ज एवांश: बहुल- प्रयोगो न्यास: समाप्तिविधायी ग्रह आदिस्थो यस्याः सा। नित्यं गेया सर्वदा गातध्या। इयं सवमेले। तुरुष्कतोडी; पूर्णा। गो गान्धार एवांशादय अंशन्यासग्रहा यस्याः सा। कम्प्रा स्वरसप्तकेऽपि कम्पनशीला। सङ्गवे पञ्चधाविभक्तदिनस्य द्वितीयविभागे; गेयेति शेषः । इयं मुखारीमेले तोडीमेले वा ॥८॥ असपा तु रेवगुप्ती रिन्यासांशग्रहा भवेत्सायम्। सततं सामवराली सांशन्यासग्रहा पूर्णा ।। ९ ।।

१०८ रागविबोध:

रेवगुप्तिस्तु; असपा षड्जपञ्चमहीना। रिऋुषभ एव न्यासोऽशो ग्रहश् यस्याः सा। सायं भवेत् ; गेयेति शेषः । इयं स्वमेले। सामवराली ; सांशन्यास- ग्रहा षड्जप्रहांशन्यासा ; पूर्णा। सततं नित्यम; गेयेति शेषः। इयमपि स्वमेले॥९॥

गांशप्रहा किल वसन्तवराली सर्वदारिपा सान्ता । गाद्यंशसान्तपूर्णा तोडी कम्प्राणु सङ्वरुकू ॥ १० ॥

वसन्तवराली; किल प्रसिद्धौ। गांशग्रहा गान्धारांशग्रहा। अरिपा ऋषभपञ्चमहीना। सान्ता षड्जन्यासा। सर्वदा गेयेति शेषः। इयं सामवराली- मेले। तोडी; गादंशसान्तपूर्णा गो गान्धार आदि्म्रह्ोंऽशश्च यस्याः सा चासौ सः षड्जोऽन्तो न्यासश्व यस्याः सा चासौ पूर्णा च। अण्वल्पं यथा स्यात्तथा कम्पनशीला; गान्धारमध्यमयोरित्यर्थः । सङ्गवे रुकू शोभा यस्याः सा। इयं स्वमेले ॥ १० ॥

सांशन्यासग्रहका पूर्णोल्लसति निशि नादरामक्रीः । धांशभ्रहसंन्यासः संपूर्णो भैरव: प्रातः ॥ ११ ॥

नादरामक्री: ; पूर्णा। सांशन्यासग्रहका षड्जांशन्यासग्रहा। निशि उल्लसति गाने शोभते। इयं स्वमेले। मैरवः; धांशप्रहः धैवतांशप्रह्ः स चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्। संपूर्णः । प्रातः पञ्चधाविभक्तस्याह आद्यभागे ; गेय इति शेष: । अयं स्वमेले ॥ ११ ॥

सन्यासग्रहमांशा स्वल्परिपा पौरवी लसेत्प्रातः । सांशन्यासग्रहको वसन्त उषसि विलसेत्पूर्णः ॥। १२ ॥।

पौरवी; स्वल्परिपा अल्पप्रयोज्यऋषभपश्चमा। सन्यासम्रहा षड्जग्रह- न्यासा सा चासौ मांशा मध्यमांशा च। प्रातर्युक्तकाले लसेत् शोभेत; गान इति शेष: । इयं भैरवमेले। वसन्तः; पूर्णः । सांशन्यासग्रहकः षड्जब्रहांश- न्यासः। उषसि प्रभाते विलसेच्छोमेत; गान इति शेषः । अयं स्वमेले ॥१२॥

चतुर्थों विवेक: १०९

गेय: पूर्णष्टक्कः सांशन्यासग्रहो दिनस्यान्ते। मांशग्रह सन्यासोडखिलो हिजेजस्तु सायाहे ॥ १३ ॥ टक्क :; पूर्णः । सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासः । दिनस्यान्ते दिनस्य पञ्चमे भागे गेयः । अयं वसन्तमेले। हिजेजस्तु; अखिलः पूर्णः । मांशग्रहः मध्यमग्रहांशः स चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्। सायाहे; गेय इति शेषः । अयमपि वसन्तमेले ॥ १३ ॥ हिन्दोलो रिपहीनो मांशः सान्तग्रहः सदोषसि वा। पोना वसन्तभैरव्युषसि तु सांशग्रहन्यासा ॥ १४।। हिन्दोल: ; रिपहीनः ऋषभपञ्चमत्यागी। मांशः मध्यमांशः । सान्तग्रहः षड्जग्रहन्यासः । सदा नित्यमुषसि प्रातः काले वा; गेय इति शेषः । अयमपि वसन्तमेले। वसन्तमैरवी तु; पोना पश्चमहीना। सांशग्रहन्यासा षड्जप्रहांश- न्यासा। उषसि गेया। इयं स्वमेले ॥ १४ ॥ रिधह्दीना शाश्वतिकी सान्ता गांशग्रहा तु मारविका। मालवगौड: पूर्णः प्रदोषशोभोऽथ वा रहितः ॥ १५ ॥ गान्धारधैवताभ्यां निन्यासांशम्रहोऽथवा सान्तः । मारविका; मारू इति लोके। सान्ता षड्जन्यासा। गांशग्रहा गान्धार- ग्रहांशा। शाश्वतिकी शश्वत्सवदा भवा, नित्यं गेयेत्यर्थः । इयं वसन्तमैरवीमेले। शाश्वतिकीति 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः' (२-४-९) इति ज्ञापकाट्टिलोपाभावः। ठञन्तत्वात् डीपू। मालवगौड :; पूर्णः । अथवा गान्धारघैवताभ्यां रहितः । निन्यासांशग्रहः निषादग्रहांशन्यासः । अथवा सान्तः षड्जन्यासः । प्रदोषे त्रिमुहूर्तात्मके रजनीमुखे शोभा यस्य ; तत्र गेय इत्यर्थः । अयं स्वमेले ॥१५ ॥ गौड्यधगा सायाहे यैशा चैत्ती च सान्तादिः ॥ १६॥ गौडी चैत्ती च ; अधगा धैवतगान्धाररहिता। यैशा ऋषभांशा। सान्तादि: षड्जग्रहन्यासा। अनयोरंशस्य ग्रहत्वमपि कचित्। सायाहे, गेयेति शेषः ।

११० रागविबौध:

अत्र केषांचितुल्यमेलग्रहांशन्यासत्वेऽपि स्वरूपभेदो वक्ष्यमाणवादनविशेषादिति प्रन्थकृत्स्वयमेवाग्रे कथयिष्यति। इमे मालवगौडमेले ॥ १६ ॥ पूर्वी पूर्णा सान्ता गांशा षड्जग्रहा च सायाहे। पाडी सायाहाईा गोजा सांशप्रहन्यासा ।। १७।

पूर्वी; पूर्णा। गांशा गान्धारांशा। सान्ता षड्जन्यासा ; षड्जग्रहा च। सायाहे ; गेयेति शेषः । इयमपि मालवगौडमेले। पाडी; गोना गान्धारहीना । सांशग्रहन्यासा षड्जांशप्रहन्यासा। सायाहार्हा, गायन इति शेषः । इयमपि मालवगौडमेले ॥ १७॥

रिग्रहपांश: सान्तः सदागनिर्देवगान्धारः । गोण्डक्रिया धरिक्ता सांशन्यासग्रहा प्रातः ॥ १८॥

देवगान्धारः ; अगनिः गान्धारनिषादहीनः । रिप्रहो ऋषभग्रहश्वासौ पांश: पञ्चमांशश्च। सान्तः षड्जन्यासः । सदा सर्वदा, गेय इति शेषः। अयं मालवगौड- मेल एव। गोण्डक्रिया; धरिक्ता घैवतरहिता। सांशन्यासग्रहा षड्जप्रहांशन्यासा। प्रातः ; गेय इति शेष: । इयं मालवगौडमेल एव ॥ १८॥ गेया सदा कुरखी धाल्पा सांशग्रहा च सन्यासा। अमनिरपराह्गेया सांशन्यासग्रहा बहुली ॥। १९॥

कुरञ्ी; सांशग्रहा षड्जग्रहांशा; सन्यासा षड्जन्यासा च। धाल्पा अल्पधैवता। न तु गोण्डक्रियावत्सर्वथा धैवतहीना। सदा गेया। इयमपि मालव- गौडमेल एव। बहुली; अमनिः मध्यमनिषादहीना। सांशन्यासग्रहा षड्जप्रहांश- न्यासा। अपराह्णे गेया पश्चधाविभक्तस्य दिनस्य चतुर्थभागे गातव्या। इयमपि मालवगौडमेल एव । १९ ॥

संपूर्णा रामक्री: सांशान्तादि: सदापि गांशादा। गाद्यो धांश: सान्तो निविरहित: पावकः शश्वत् ॥ २० ॥

चतुर्थो विवेक: १११ रामकीः ; संपूर्णा। सांशान्तादि: षडूजप्रहांशन्यासा। गांशादापि; अपि शब्दो विकल्पे; गान्धारग्रहांशावेत्यर्थः। सदा सर्वदा, गेयेति शेषः । इयमपि मालवगौडमेल एव। पावकः; निविरहितो निषादहीनः । गाद्यो गान्धारग्रहः । धांशो घैवतांशः । सान्तः षड्जन्यासः । शश्वत्सर्वदा ; गेय इति शेषः । अयं मालवगौडमेल एव ॥ २० ॥

आसावरी प्रगेया माद्यांशा सान्तिमा सदा पूर्णा। पश्चम ऋषभविहीन: पांशन्यासग्रहो हुषसि ॥ २१॥ आसावरी; पूर्णा। माद्यांशा मध्यमग्रहांशा। सः षड्जोऽन्तिमो न्यासो यस्याः सा। सदा, प्रगेया प्रगातव्या। इयमपि मालवगौडमेल एव। पञ्चमः पञ्चमरागः; ऋषभविहीनः । पांशन्यासग्रहः पञ्चमप्रहांशन्यासः । उषसि हि विभाते; गेय इति शेषः । अयं मालवगौडमेल एव ।। २१ ॥ बङ्गाल: शाश्वतिकः पूर्णः सांशग्रहञ् सन्यासः । उषसि तु पूर्णापा वा सांशात्याद्या शुचिर्ललिता ॥। २२।। बङ्गाल: ; पूर्णः । सांशग्रहः षड्जप्रहांश: ; सन्यासः षड्जन्यासश्च। शाश्वतिकः निरन्तरं गेयः । अयमपि मालवगौडमेल एव। शुचि: शुद्धा ललिता ; पूर्णा; अपा पञ्चमरहिता वा। सांशात्याद्या षड्जप्रहांशन्यासा। उषसि तु प्रभात एव ; गेयेति शेषः । इयं मालवगौडमेल एव ।। २२ ॥ गुर्जरिका रिन्यासग्रहांशका पवियुता प्रभातार्हा। परजो न्यल्पो गांशग्रह्धगकम्प्रः सदा सान्तः ॥ २३॥ गुर्जरिका ; पवियुता पञ्चमरहिता। रिन्यासग्रहा ऋषभग्रहांशन्यासा। प्रभातार्हा प्रभाते गानयोग्या। इयमपि मालवगौडमेल एव। परजः ; न्यल्पोडल्प- निषादः। गांशप्रहः गान्धारग्रहश्चासौ धगकम्प्रश्च धैवतगान्धारयोः कम्पनशीलक्ष। सान्तः षड्जन्यासः । सदा गेय इति शेषः । अयं मालवगौडमेल एवं ।। २३ ॥

११२ रागविबोध:

न्यल्पः प्रदोषशाली शुचिगौड: पांशसादिसन्यासः । पूर्णस्तु रीतिगौडो न्यंशान्त्यादिश्र सायाहे॥ २४ ॥ शुचिगौड: शुद्धगौडः; न्यल्पोऽल्पनिषादः । पांश: पञ्चमांशश्वासौ सादि: षड्जग्रहश्च स चासौ सन्यासः षड्जन्यासश्च। प्रदोषशाली रात्रिमुखे; गेय इस्यर्थ: । अयमपि मालवगौडमेल एव। रीतिगौडस्तु ; पूर्णः । न्यंशान्त्यादिश्व निषादग्रहांशन्यासश्। सायाहे, गेय इति शेषः । अयं स्वस्यैव मेले ॥ २४॥ आभीर्यपि प्रदोषे पूर्णा गांशप्रहा च सन्यासा। गग्रहपांश: सन्यासो हम्मीरोऽल्पनी गत्रौ ॥ २५ ॥

आभीरी; पूर्णा। गांशग्रहा गान्धारग्रहांशा, सन्यासा षड्जन्यासा च। प्रदोषेऽपि, अपिश्चार्थे; गेया इति शेषः । इयं स्वमेले। हम्मीरः; अल्पनि: निषादाल्पः । गग्रहः गान्धारग्रहश्वासौ पांशः पञ्चमांशश्। सन्यासः षड्जन्यासः । रात्रौ गेयः । अयं स्वमेले ॥ २५ ॥ न्यंशग्रहसन्यासो डल्पधो लसेन्निशि विह्ङ्गड: कम्प्रः । केदारो Sल्परिधो निशि सन्यासो गांशगग्रहकः ॥ २६ ॥ विहङ्गडः ; अल्पो धो धैवतो यस्मिन्सः । न्यंशप्रहः निषादग्रहांशश्वासौ सन्यास: षड्जन्यासश्। कम्प्रः स्वरेषु कम्पनशीलः। निशि रात्रौ लसेत् शोभते। अयं हम्मीरमेले। केदारः; अल्पौ रिधौ ऋषभघैवतौ यस्मिन्सः। गांशो गान्धारांशश्चासौ गग्रहकः गान्धारप्रहश्च। सन्यासः षड्जन्यासः । निशि रात्रौ गेयः । अयमपि हम्मीरमेले ॥ २६ ॥ शुद्धवराटी पूर्णा सांशान्ता रिग्रहा च मध्याहे। सांशादन्तोऽह्रोऽन्तः कम्प्रमनिर्देशकृत्पूर्णः ॥२७॥ शुद्धवराटी; पूर्णा। सांशान्ता षड्जांशन्यासा ; रिग्रहा ऋषभग्रहा च । मध्याहे पश्चधाविभक्तदिवसस्य तृतीयभागे; गेयेति शेष: । इयं सवमेले। देश-

चतुर्थो विवेक: ११३ कृद्देशकारः ; शुद्धरामक्रीरिति यावत् । सः पूर्णः । सांशाद्यन्तः षड्जग्रहांशन्यासः। कम्प्रौ कम्पनशीलौ मनी मध्यमनिषादौ यस्मिन्सः। अहोऽन्तर्मध्ये मध्याह्न इति यावत् । गेयेति शेषः । अयं स्वमेले ॥ २७ ॥ ललित उपसि संपूर्णो धांशः सान्तग्रहः पहीनो वा। सन्यासम्रहगांशाल्परिधा प्रातस्तु जैताश्रीः ॥ २८।। ललितो विभासललितः ; संपूर्णः । पहीनो वा केषांचिन्मते पञ्चमोनः । धांशो घैवतांशः । सान्तग्रहः षड्जग्रहन्यासः। उषसि; गेय इति शेषः । अयं देशकारमेले। जैताश्रीस्तु; अल्पौ रिधौ ऋषभधैवतौ यस्यां सा; सन्यासग्रहा षड्जग्रहन्यासा चासौ गांशा गान्धारांशा च। प्रातर्गेयेति शेष: । इयमपि देशकारमेले॥ २८॥

सन्यासरिग्रहांशा संपूर्णा त्रावणी तु सायाहे। रिग्रहरिन्यासांशा गाल्पा देशी सदा गैया ॥। २९॥

त्रावणी तु; संपूर्णा। सन्यासा षड्जन्यासा चासौ रिग्रहांशा ऋषभ- ग्रहांशा च। सायाहे ; गेयेति शेषः । इयमपि देशकारमेले। देशी; गाल्प। गान्धारदुर्बला। रिग्रहा ऋषभग्रहा चासौ रिन्यासांशा ऋषभांशन्यासा च। सा सदा गेया। इयं देशकारमेल एव । २९॥ यैशग्रहा प्रदोषे श्रीरागो गतधगो न वा सान्तः । सम्रहसांशन्यासा मालाश्रीर्निग्रहांशा वा ॥ ३० ॥ पूर्णाथ वा रिधाल्पा गेयादौ मङ्गलाय शाश्वतिकी।

श्रीरागः ; गतौ गधौ गान्धारधवतौ यस्मात्सः। वा अथवा न गतधग इत्येव ; पूर्ण इत्यर्थः । यैशग्रहः ऋषभग्रहांशः । सान्तः षड्जन्यासः । प्रदोषे ; गेयेति शेष: । अयं स्वमेले। मालाश्रीः ; पूर्णा। अथवा रिधाल्पा ऋषभघैवत- दुर्बला। सप्रहा षड्जग्रहा च। असौ सांशन्यासा षड्जांशन्यासा च सा। वा 15

११४ रागविबोध: अथवा निग्रहांशा निषादग्रहांशा। मङ्लाय शुभार्थमादौ गीतारम्मे गेया; शाश्वतिकी सदा गातव्या। इयं श्रीरागमेले ॥ ३०-॥ धन्याशिका रिधोना सांशन्यासग्रहा प्रातः ॥ ३१॥ धन्याशिका, धनाश्री: ; रिधोना; ऋषभधैवतदुर्बला। सांशन्यासग्रह् षड्जग्रहांशन्यासा; प्रातर्गेयेति शेषः । इयं श्रीरागमेल एव ॥ - ३१॥ भैरव्यंशन्यासग्रहसा रिपमुद्रिता सदा पूर्णा। नित्यं पमुद्रितारिधसांशन्यासग्रह्दा धवला ॥ ३२ ॥

भैरवी; पूर्णा। अंशन्यासग्रहसा षड्जग्रहांशन्यासा। रिपमुद्रिता ऋषभ- पञ्चमयोर्मुद्रा; मुद्रा नाम पश्चमविवेके वक्ष्यमाणो वादनविशेषः संजातो यस्यां सा। सदा गेया। इयं श्रीरागमेल एव। धवला, धवलधनाश्रीरिति प्रसिद्धा ; अरिधा ऋषभधैवतोना चासौ सांशन्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यास। च। सा पमुद्रिता संजातपश्चममुद्रा। नि्त्त्यं, गेयेति शेषः । इयमपि श्रीरागमेल एव ॥। ३२ ॥ सैन्धव्यगनिर्नित्यं सांशन्यासग्रहा लसद्रमका। साद्यन्तगांशपूर्ण: प्रदोषगेयश्च कल्याणः ॥ ३३ ॥।

सैन्धवी; सिन्धोडेति भाषायाम्। अगनिर्गान्धारनिषादरहिता। सांश- न्यासग्रहा षड्जग्रहांशन्यास।। लसद्रमकं वक्ष्यमाणवादनभेदो यस्यां सा। नित्यं; गेयेति शेषः । श्रीरागमेल एवासौ। कल्याणः ; साद्यन्तः षड्जग्रहन्यासश्षा- सौ गांश: गान्धारांशश्च स चासौ पूर्णश्च। प्रदोषे गेयश्च। अयं स्वमेले ॥ ३३॥ पूर्णा सादिरनिर्वा काम्बोद्ंशान्तसा च सापाहे। अपगाहे देवक्रीः सांशन्यासग्रहापा वा ॥ ३४॥ काम्बोदी; पूर्णा। अनिर्वा निषादरहिता वा। सादि। षड्जग्रहा। अंशान्तसा षड्जांशन्यासा च। सायाहे; गेयः । इयं स्वमेले। देवक्रीः ; वा विकल्पेन अपा

चतुर्थों विवेक: ११५

पञ्चमरहिता ; षाडविता पूर्णा वा इत्यर्थः । सांशन्यासग्रहा षड़जग्रहांशन्यासा। अपराळ्वे ; गेयेति शेषः । इयं काम्बीदीमेले ॥ ३४ ॥ मल्लारिर्नटयुगपि स धांशान्तादिरगनिश्च सङ्गवभाः । सान्तादिगांशपूर्णो मध्याहे पूर्वगौड: स्यात्॥ ३५ ॥ मल्ारि :; अगनिर्गान्धारनिषादरहितः। धांशान्तादि: घैवतग्रहांशन्यासा । सङ्गवभा: सङ्गवे शोभितगानः । अयं स्वमले। नटयुक् स मल्लारिरपि नटमलारि- रपि; मलारिवदगनिः, धांशान्तादिः; सङ्गवाभाश्वेत्यर्थः । अयं मल्लारिमेले। पूर्वगौडः ; सान्तादिः षड्जग्रहन्यासश्चासौ गांशो गान्धारांशश्च स चासौ पूर्णश्च। मध्याहे ; गयेति शेषः । मल्ारिमेल एव ॥ ३९ ॥ सन्यासंग्रहगांशा मनिहीनोष:स्मृतेह भूपाली। न्यल्पो मध्याह्वाहों धांशन्यासग्रह्ो गौडः ॥ ३६ ॥

भूपाली; मनिहीना मध्यमनिषादरहिता। सन्यासग्रहा षड्जग्रहन्यासा चासौ गांशा गान्धारांशा च; इह उषसि स्मृता; गेयत्वेनेति शेषः । मल्लारिमेल एव। गौडः; न्यल्पो निषाददुर्बलः; धांशन्यासग्रहः धैवतग्रहाशन्यासः । मध्याहार्हः; गीत इति शेषः । मल्ारिमेल एव ॥ ३६ ॥ पूर्णः सांशन्यास: सग्रह उषसीह शंकराभरणः । सान्वादिगांशपूर्णो नटनारायण इने नमति ॥ ३७ ॥ शङ्कराभरण: ; पूर्णः । सांशन्यास: षड्जांशन्यास: । सग्रहः षड्जग्रहः । इह उषसि ; गेय इति शेष: । मल्ारिमेल एव। नटनारायण: ; सान्तादि: षड्जग्रहन्यासश्वासौ गांशश्च गान्धारांशश्च स चासौ पूर्णश्च। इने सूर्ये नमति सत्रंसमानेऽपराह्वे गेय इत्यर्थः । अयं मल्लारिमेल एव ॥ ३७ ॥ नारायणगौड उषसि गांशन्यासग्रहस्तथा गतरिः। न्यंशन्यासग्रहकः पूर्णो निश्येव केदारः ॥ ३८ ।।

११ ६ रागविबोध:

नारायणगौडः; गतरिः ऋषभवर्जितः । तथा गांशन्यासग्रहः गान्धार- ग्रहांशन्यासः; उषसि गेय इति शेषः । अयं मल्लारिमेल एव। केदारः द्वितीय- केदार :; पूर्णः । न्यंशन्यासग्रहकः निषादग्रहांशन्यासः। निश्येव रात्रावेव; गेयेति शेषः । अयं मल्ारिमेल एव ॥ ३८ ॥

सालङ्कुनाट आढ्यः सांशन्यासग्रहस्तु सायाहे। धांशांन्तादि: पूर्णारिपापि वेलावली व्युट्टे ॥ ३९ ॥

सालङ्कनाटः ; आढ्यः पूर्णः । सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासश् ; सायाहे गेयेति शेषः । मलारिमेल एव। वेलावली; पूर्णा। अरिपा ऋषभपश्चम- रहिता वा। धांशान्तादिः धवतग्रहांशन्यासा। व्युष्टे प्रभाते; गेयेति शेषः । इयं मलारिमेल एव। 'व्युष्टं दिने प्रभाते च फले पर्युषितेऽपि च' इति विश्वः ॥३९॥ अरिधो मांशन्यासग्रहः प्रगे मध्यमादिरुद्रेयः । असपा धांशन्यासग्रहा प्रभाते तु सावेरी ।। ४० ।। मध्यमादि :; अरिधः ऋषमधेवतहीन: मांशन्यासग्रहः मध्यमप्रहांश- न्यासा; प्रगे प्रभात उद्गेयः । इयं मलारिमेल एव। प्रगे इत्यव्ययम्; 'सायं साये प्रगे प्रातः' इत्यमरः । सावेरी तु; असपा षड्जपञ्चमहीना। धांशन्यासग्रहा धैवतग्रहांशन्यासा। प्रभाते; गेयेति शेषः । इयं मल्लारिमेल एव ॥ ४० ॥ सौराष्ट्री संपूर्णा सांशन्यासग्रहा च सायाहे। सामन्तः सायाहे सांशन्यासग्रहः पूर्णः ॥ ४१॥ सौराष्ट्री; संपूर्णा। सांशन्यासग्रहा षड्ूजग्रहांशन्यासा च। सायाहे ; गेयेति शेषः । इयं मल्ारिमेल एव। सामन्तः; पूर्णः। सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहां- शन्यासः। सायाहे; गेयेति शेषः । अयं स्वमेले ॥ ४१ ॥ कर्णाटो निशि पूर्णो निन्यासांशग्रहः कचिद्रिधमुक्। पूर्णोडड्ाण: पाद्यो धांश: सन्यास उल्लसेद्रात्रौ।। ४२॥

चतुर्थो विवेक: ११७ कर्णाटः; पूर्णः। कचित्कस्मिश्चिन्मते रिधौ ऋषभधैवतौ मुश्तीति रिधमुक्। निन्यासांशग्रहः निषादग्रहांशन्यासः । निशि रात्रौ ; गेयेति शेषः। अयं स्वमेले। अड्डाणः ; पूर्णः । पाद्यः पञ्चमग्रहः । धांशौ धैवतांशः। सन्यासः षड्जन्यासः रात्रौ ; गेयेति शेषः । अयं कर्णाटमेले ॥ ४२॥ नागध्वनिरिह पूर्ण: सांशन्यासग्रहः सदा गेयः । शुचिबङ्गाल: पूर्णो मांशन्यासग्रहो व्युट्टे॥ ४३ ॥ नागध्वनिः ; इह पूर्ण: ; सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासः ; सदा गेयः । अयं कर्णाटमेल एव। शुचिबङ्गालः, शुद्धबङ्गालः; पूर्णः। मांशन्यासग्रंहः मध्यमांश- न्यासग्रहः । व्युष्टे प्रभाते; गेयेति शेषः । कर्णाटमेल एव ॥ ४३ ॥ पूर्णोडथ वर्णनाटः सोंशन्यासग्रहो निशा गेयः । कम्प्रा तुरुष्कतोडी निशि मांशान्तग्रहा पूर्णा।। ४४।। वर्णनाटः ; अथ पूर्णः । सांशन्यासग्रहः षड्जप्रहांशन्यासः । निशा गेय: रात्रौ गातव्यः । अयं कर्णाटमेल एव। तुरुष्कतोडी; इराख इति भाषायाम् ; पूर्णा। मांशान्तग्रहा मध्यमांशग्रहन्यासा। कम्प्रा स्वरसप्तकेऽपि कम्पनशीला। निशि गेया। इयं कर्णाटमेल एव ॥ ४४ ॥

गांशन्यासग्रहकारोहे तु गतमनिरुषसि देशाक्षी। नाट: शुचि: प्रदोषे सांशन्यासग्रह्ः पूर्णः ॥ ४५।। देशाक्षी ; आरोहे तु गतमनिः मध्यमनिषादरहिता ; अवरोहे तु तत्सहिता- पीत्यर्थः । तुरेवार्थे। गांशन्यासग्रहका गान्धारग्रहांशन्यासा। उषसि ; गेयेति शेषः । इयं स्वमेले। शुचिर्नाटः शुद्धनाट :; पूर्णः। सांशन्यासग्रहः षड्जप्रहांश- न्यास:। प्रदोषे ; गेयेति शेषः । अयं स्वमेले ॥ ४५ ॥ संपूर्ण: सारङ्ग: सांशन्यासग्रह्ोऽपराहरुचिः । लक्षणसमास एवं टष्ट्रा नानामतान्युक्तः ।। ४६।।

११८ रागविबोध: सारङ्ग: ; संपूर्ण:। सांशन्यासग्रहः षड्जग्रहांशन्यासः । अपराङ्के रुचि: शोभा यस्य सः; गीयत इति शेषः । अयं स्वमेले। निगमयति-लक्षणेति। लक्षणसमास उद्दिष्टरागलक्षणसंक्षेपः; नानामतानि दृष्ट्र एवमुक्त इति॥४६ ॥ मेलग्रहादिपूर्णत्वादैक्येऽप्येषु वादनभिदा भित्। वर्ज्यस्वरो Sवरोहे द्रुतगीतो नेह रक्तिहरः ॥ ४७॥ मेलग्रहेति। येषां तु रागाणां स एव मेल: त एव ग्रहांशन्यासाः । तदेव पूर्णत्वाद्यन्यतमम; तेषां मेदे हेतुमाह-मेलग्रह्देति। एषु रागेषु मेलनग्रहादिभि: पूर्णत्वादिना च यदैक्यं तस्मिन्नपि सति वादनभिदा वक्ष्यमाणप्रतिहत्यादिवादनमेदेन भित् भेद: ज्ञेय इति शेषः । यथा गौड्यपेक्षया चैत्या प्रतिहतिकृतो भेदः । एवमन्यत्रापि। त्यज्यस्वरस्पाप्यवरोहे वादनं रक्तिन्नं न भवतीत्याह-वर्ज्य- स्वर इति। इह षाडवेष्वौडुवेषु वा रागेष्वरोहे द्रुतगीतः त्वरया गीतो वादितो वा वर्ज्यस्वरः रक्तित्नो न भवेदिति शेष: ॥ ४७॥ सकलकलेत्युपनामकसोमकविहिते हितेऽल्पबुद्धीनाम। रागाणां च ततुर्थो रागविबोधे विवेकोडयम् ॥४८ ॥ सकलकलेति। रागाणां विवेक: तत्प्रतिपादनसंबन्धी चतुर्थक्ष। शिष्ट स्पष्टम ।। ४८।। सकलकले त्युपनामकमुद्रलसूरिसुतसोमनाथेन। रागविबोधविवेकश्चतुर्थ एवं मनाग्विवृतः ॥

इति रागविबोधे चतुर्थो विवेकः समाप्त: ॥४॥

पञ्चमो विवेक:

एवं मुखारीप्रभृति सारङ्गान्ताव्रागान्मेलक्रमेण ससंक्षेपं लक्षयित्वा तेषां मध्ये प्रभातप्रातःसङ्गवमध्याह्वापराह्सायाइप्रदोषरात्रिकालेषु सर्वकाले च गात- व्यानां केषांचन सविस्तरलक्षणार्थ प्रभातादिकालक्रमेणोद्देशं प्रतिजानाति-

तेष्विति मेलक्रमतः समासतो लक्षितेष्वहं कतिचित्। तानुदि्दशामि कालक्रमतो व्यासेन लक्षयितुम् ॥१॥

तेष्विति। मेलक्रमतः समासत इति लक्षितेषु तेषु तेषु कनिचित्तान् व्यासेन विस्तरेण लक्षयितुं कालक्रमत उद्दिशामि नाममात्रेण कीर्तयामि॥ १॥ एकपञ्चाशत उद्देशत आह शंकरभूषणेत्यादिभिरष्टभि :-

शंकरभूषणवेलावल्यौ भूपालिका शुचिर्ललिता। सवसन्तो हिन्दोलो विभासललितश्च जैताश्री: ॥२॥ धन्याशीभैरवपौर विकास्तोडी तुरुष्कतोड्यन्या। मल्ारिर्नटपूर्वः स च गोण्डः पूर्वगौडश्च ॥। ३।। देशीकार: शुद्धवराटी बहुली ततश्च् सानङ्गः । नटनारायणदेवक्रियौ च सौराष्टििका गौडी ॥ ४ ॥ चैत्तीपूर्वीत्रावणि काम्बोदी शुद्धनाट आभीरी। कल्याणः श्रीरागो मालवगोडोऽथ गौडश्च ।। ५॥ कर्णाटाड्डाणौ वर्णनाटहम्मीरकौ च केदारः। सविहङ्गड इत्युष आद्यष्टसु कालेषु गातव्याः ॥ ६ ।।

१२० रागविबोध:

शंकरभूषणेति। शंकरभूषणः स च वेलावली च ते ; शुचिर्ललिता सवसन्तो वसन्तसहितः ; वसन्तो हिन्दोलक्षेत्यर्थः । विभासललितः विभास- भेदोऽन्यो ललितः। धन्याशीमैरवपौरविकैकं पदम्। अन्या तुरुष्कतोडी हुसेनीति लोके। मल्लारि: नटपूर्व: ; स च नटमलारिक्ष; पूर्वगौडश्च पूर्व्या इति लोके। देशीकारः, शुद्धरामक्रीः । ततक्ष तत्परं च नटनारायणदेवक्रयौ च; सौरा्रिका सोग्ठीति लोके। चैत्ती पूर्वी त्रावणी इति तिसृणां समाहारद्वंद्वे नपुंसकत्वाद्रस्वः । कर्णाटश्च अड्डाणश्च तौ। वर्णनाटहम्मीरकौ च। केदारः स- विहङ्गड: केदारो विहङ्गडश्वेत्यर्थः । शिष्ट स्पष्टम। इत्येत उष आद्यष्टसु उष आदयक्ष ते अष्ट च तेषु गातव्याः ॥ २-६ ॥ तत्र कस्मिन्काल इत्यत्राह द्वाभ्यां मात्रासप्तकोनाभ्याम्-

शंकरभूषाद्या उषसि हि जैताश्रीमुखास्ततः प्रातः । सङ्व इह तोड्याद्या मध्याहे गोण्डकप्रमुखाः॥७॥ अपराहे बहुलीतः प्रभृति तु सायाह्नके च सौराष्ट्रयाः । शुचिनाटतः प्रदोषे निशि कर्णाटात्सदा त्वेते ॥l ८॥

शंकरभूषाद्या इति। शंकरभूषा शंकराभरणः ; तदादाः सत्तेत्यर्थात् ; उषसि हि प्रभात एव ; गातव्या इति शेषः। ततो जताश्रीमुखा एतत्प्रभृतयश्चत्वार इत्यर्थात ; प्रातः पश्चधाविभक्तदिनस्य पूर्वभागे; इह तोड्याधाः तोडीप्रमुखा- श्वत्वार इत्यर्थात् ; सङ्गवे एव तस्यैव द्वितीयभागे; गोण्डप्रमुखा: गोण्डादयश्चत्वार इत्यर्थात् ; मध्याह्न एव तस्यैव तृतीयभागे ; बहुलीतः प्रभृति तु तामारभ्य चत्वारो रागा इत्यर्थात् ; अपराह्वे तस्यैव चतुर्थभागे ; सौराष्ट्रयाश्च प्रभृतीत्येव, सौराष्ट्रीप्रभृति षड्गा: सायाहके तस्यैव पश्चममागे; शुचिनाटतः प्रभृतीत्येव, शुद्धनाटाद्या: षड्गा: प्रदोषे त्रिमुहूर्तात्मके रजनीमुखे ; कर्णाटात् प्रभृतीत्येव, कर्णाटः प्रभृति षड्रागाः निशि रात्रौ; एवमेते प्रभातादिष्वष्टसु गातव्या इत्यर्थः। अत्र प्रतिकाल- मप्युद्देशे क्रमेणैवेत्यपि ज्ञेयम्। सर्वदा गातव्यानाह-सदा त्वेत इति। एते तु रागा: सदा निरन्तरं गातव्याः ।।७,८।।

पथ्चमो विवेक: १२१

तानेव दशरागानाह- मालाश्रीर्धवलाथ मुखारी रामक्रिया सपावकका। सैन्धव्यासावरिका गान्धारो मारवी परजः ॥ ९ ॥ मालाश्रीरिति। अथ च परम्; सपावका रामक्रिया, रामक्रिया पावकश्ेत्यर्थः । आसावरिका आसावरी। शिष्टं स्पष्टम् ॥। ९ ।। प्रभातादिकालगानेपि विशेषमाह- निजनिजकालेऽप्येते क्रमतो गेया अथ कमाद्विविधैः। आर्याच्छन्दोबद्धैर्लक्षय एतान्परं रूपँः ॥ १०॥ निजनिजेति। निजनिजकाले स्वस्वसमयेऽपि एते क्रमत उद्देशक्रमेण गेयाः । यथा प्रभाते गेयेष्वपि पूर्व शंकराभरणो गेयः ; ततो वेलावली ; ततोऽपि भूपालीत्यादि। एवं प्रातरादिकाले गेयेष्वप्यथ रागाणां लक्षणं रूपद्वारा प्रति- जानीते-अथ क्रमादिति। अथ उद्देशानन्तरमेतान् शंकराभरणादीन्क्रमाद्रूपैः परं स्वरूपैरेव लक्षये लक्षयिष्यामि; तत्तदूपविशेषेषु लक्षितेषु ते ते एव रागा लक्षिता भविष्यन्तीत्यर्थः । कीदृशैः? आर्याच्छन्दोबद्वैः आर्याच्छन्दोयोग्यसरिग- मादिवर्णप्रतिपादितैः । विविधैः प्रतिहतिमुखवादनविशेषवशान्नानाप्रकारैवक्ष्यमाण- देवतारूपेष्वप्यार्याच्छन्दसा प्रतिपादितं गौरादिभावेन नानात्वं च ज्ञेयम् ॥१०। तत्र रूपस्य सामान्यलक्षणमाह- सुस्वरवर्णविशेषं रूपं रागस्य बोधकं द्वेधा। नादात्म च देवमयं तत्क्रमतोऽनेकमेकं तु॥ ११॥ सुस्वरेति। सुशोभनो रक्षक इति यावत् ; स्वराणां षड्जादीनाम्; वर्णविशेष: उक्तो वक्ष्यमाणश्च गानविशेषो यस्मिस्तादशं सत् रागस्य बोधकं ज्ञापकं रूपम्। येन रञ्षकेन विशिष्टगानस्वरसमुदायेन रागो ज्ञायते; तत्तदूपाणां निरूपणाद्रूपमित्यर्थः । वक्ष्यमाणदेवतापक्षे तु-सुशोभनः स्वरः कण्ठस्वरः; वर्णों गौरत्वादिः ; विशेषः अवस्थालंकारादिश्च यस्य तादृशं सत् रागस्य देवदेह- धारिणो बोधकं रूपं जेयम। एतदेव स्फोटयितुं तस्य द्वैविध्यमाह-द्वेधेति। तद्रूपमिति शेष: । द्वेधा द्विप्रकारम्। प्रकारावेवाह-नादात्मेति। नादात्मकं 16

१२२ रागविबोध:

षड्जादिसमूहरूपं ध्वनिमयम्। देवमयं च देवतादेहमयं च। तद् द्विविधं रूपं क्रमतोडनेकमेकं च; एकस्यैव रागस्य नादमयं तु रूपमनेकम्; देवतामयं त्वेकमेवेत्यर्थः ॥ ११॥ प्रथमं नादमयस्य रूपस्य प्रपञ्वनं प्रतिजानाति- तत्र त्रिविच्यन आदं लोकव्यवह्ारविश्रुनं पूर्वम। अपि यस्य कस्यचिद्य पर्यार्ये: स्वरसमूहस्य ॥ १२ ॥ तत्रेति। तत्र तयोर्मध्य आर्दं नादात्मक रूपं पूर्व विविच्यते; सोपक- रणसामग्रीकं प्रकाश्यते। पश्चाद्देवतामयं प्रकाशयिष्यत इत्यर्थः। कीदृशम? लाकव्यवहारविश्रुतम्-इदमस्य रागस्य रूपं साधु, इदं साधुनरमू; इति लोकव्यवह्यमाणमित्यथः । तस्य लोके अनियततया आलापादिष्वन्यतमस्य वाचकतामाह-अपीति। यत् यस्य कम्यचिदपि स्वरसमूहस्प पर्यायैः आला- पादिशब्दैयंदयदुच्यते तत्तदूपशब्देनापीत्यथः ॥१२॥ तदेव स्पष्ट्यन्निगमयति -- आलापमूर्च्छनाशुचितानालंकारकूटनानाद्याः। तत्संकगश्र रूपेर्त्रे ज्ञेया: क्वचित्केऽपि ॥ १३॥ आलापेति। तत् ततो हेतोः, आलापाः पूर्वोक्ताः; मूच्छना उत्तर- मन्द्राद्याः; शुचिताना: शुद्धताना: ; अलंकाराः प्रसन्नाधाः; कूटतानाः स्वर- व्युत्क्रमाः ; आद्यपदेनालप्तिः ; तत्स्थानचतुष्टयेऽन्यतमं च; संकरा: तव्या- मिश्रणानि च रूपैः अग्रे रूपविशेषनिरूपणप्रसङ्गे हेयाः । कि सर्वेऽपि सर्वत्र? नेत्याह-कचित्केऽपीति। एतेषु मध्ये यथारागं क्वचन कचन केऽपि केऽपि तदन्यतमा इत्यर्थः ॥१३ ॥ सुम्वरवर्णविशेषमिति रूपलक्षणे विशेषपदसूचितवादनभेदेषु कतिचन स्वकल्पितसंज्ञान्वादनभेदानुद्देछुं प्रतिजानाति- वादनभिदास्वनन्तास्वभिधास्ये विशर्ति स्पुटां देश्दाम्। स्थाने च द्वे द्वाविशत्या नाम्रां प्रकल्पितया ॥ १४ ॥

पञ्चमो विवेक: १२३

वादनेति। अनन्तासु वादनमिदासु तिरिपस्फुरिताद्याख्येषु गमकस्थाय संकीर्णभेदेषु मध्ये देश्यां स्फुटां प्रसिद्धां विशतिवादनमिदामित्यर्थात; च परं द्वे स्थाने मन्द्राध्यन्यतमे अभिधास्ये उद्देक्ष्यामि। कया? नाम्नां सज्ञानां प्रकल्पितया द्वाविशत्या; वादनभेदानां विशतेर्नामानि स्थानद्वयस्य च द्वे नामन्युद्देक्ष्यामी- त्यर्थ:॥ १४ ॥ उद्देशमेवाह द्वाभ्यां पादोनाभ्याम्-

प्रत्यान्वपूर्वह्नय: पीडादोलन विकर्षगमकानि। कम्पो घर्षणमुद्रे स्पर्शो नैम्रय लुतिद्रुतयः ॥ १ ॥ परतोच्चताथ निजते शमभृदुकठिनानि विशतिद्व्यधिका। वादनभेदपद़ानां वीणायां लक्षणं क्रमतः ॥ १६॥

प्रत्यान्त्रपुर्वेति। प्रत्यान्याः पूर्वे याभ्यस्ताश्ष ता हतयक्ष; प्रतिहतिः, आहतिः, अनुहतिः, अहतिरित्यर्थः। पीडादोलनविकषगमकानीति चतुर्णो द्वंद्व । कम्पो घर्षणं च मुद्रा च ते। स्पर्शो नम्न्यं च प्लुतिथ दुविक्ष ताः। परता उच्चना। अथ चार्ये। निजते निजताद्वयं च। शमश्ष मृदु च कठिनं च तानि। इतीति शेष। वादनभेदाश्च स्थाने च तेषां ्वयधिका विशञतिः । तत्र प्रतिहत्यादिशमान्तानि वादनभेदनामानि मृदुकठिने तु स्थाननामनी इति जञेप्म। अथ कण्ठसंतादिन्यां वीणायां तान क्रमेण लक्षयितु प्रतिजानाति-बीगा- यामिति। अस्य लक्षणं करमतो भेदानों च कथ्यत इति शेष: ॥ १९, १६. ।। तत्र प्रतिहति लक्षयति-

प्रतिह तिग्न्तर्द्रत मुच्छलनवतो हतियुगाद्ग भी०रः । आहतिग्न्यध्वनने दृति विनान्यस्राश्रावः ॥४७॥

प्रतिहतिरिति। हतियुगात्तन्त्रीनखाघातद्वयाद्वेतोः गभीररवः हुंकार- शब्दानुकारी गम्भीरध्वनिः प्रतिहतिः; उच्यत इति शेषः सर्वत्र। कीदृशात? अन्तर्मध्ये द्रुतमतिशीघ्रमुच्छलनवतः । एकमाघातं कृत्वा अतिशीघ्रं किंचि-

१२४ रागविबोध:

दङ्गुल्युच्छालनेन किंचिदेव पूर्वस्वरप्रदर्शने तत्समकालं द्वितीयाघाताद्ुंकार- समध्वनिः प्रतिहतिरित्यर्थ: (१)। अङ्गुलीस्थापनेन वादनविधिमग्रे कथयिष्यति। आहति लक्षयति-आहतिरिति। अन्यध्वनने अपरस्वरस्य रणने हति नखाघातं विना तेनैव ध्वननेन अन्यस्वराश्रावः, अपरस्वरस्य आश्रावः श्रवणं प्रदर्शनमिति यावत्। सा आहतिः । येन केन प्रकारेण पूर्वस्वरस्यू ध्वनने हति विना तेनव ध्वननेनाव्यवहितस्य व्यवहितस्य वा परस्वरस्य प्रदर्शनम्; तथा तादृश एव परस्वरस्य ध्वननेन तेनव ध्वननेनाव्यवहितस्य व्यवहितस्य वा पूर्वस्वरस्य प्रदर्शनमाहतिरित्यर्थ: (२)॥१७॥ अनुहति लक्षयति-

अनुहृतिरेकहतेः प्रतिहतिवत्सैव त्वह तिरघातात्स्यात्। पीड।पीड्य विमुक्तिर्दोलनमाकर्षणागमने ॥ १८॥

अनुहतिरिति। एकनखाघातादेव प्रतिहतिवत्, गम्भीरध्वनिरिति शेष:। एकमेवाघातं कृत्वा अतिशीघ्रमेव किंचिदङ्गुलेरुच्छालनेन किंचित्पूर्व- स्वरं प्रदर्श्य तदाच्छादनेन हुंकारसमध्वनिरनुहतिरित्यर्थः(३)। अहति लक्षयति- सैव त्वहतिरिति। सैवानुहतिरेवाघातात् नखाघातं विना गम्भीरध्वनिरित्ये- वाहतिः स्यात्। सर्वथा नखाघातं विनैवाहतिः ध्वननविशेषेण वक्ष्यमाण- घर्षणध्वननविशेषेण वा पूर्ववत् हुंकारशब्दानुकारिगम्भीरध्वनिकरणमहति- रित्यर्थ:(४)। पीडां लक्षयति-पीडेति। आपीड्य विमुक्तिः; पीडा अङ्गुल्युद- रेणात्रिमस्वरं गाढं संस्पृश्य तत्समकालमेव पूर्वस्वरप्रदर्शनं पीडेत्यर्थ:(१)॥ दोलनं लक्षयति-दोलनमिति। आकर्षणं विकर्षणं च आगमनं निवर्तनं च ते दोलनम्। एकेनवाघातेन परस्वरस्य किचिन्न्यूनैकश्रुतिपर्यन्तं विकर्षणं कृत्वा शनैस्तथव निवर्तनं पूर्वत्रावस्थानं दोलनमित्यर्थः(६) ॥ १८ ॥ विकर्षणं लक्षयति-

आकर्षणं विकर्षो दोलनमेव हि पुनः पुनर्गमकम्। स्पष्टः कम्पो घर्षणमेकहतिर्द्राक्स्वरान्तरकृत् ॥ १९॥

पञ्चमो विवेक: १२५ आकर्षणमिति। आकर्षणम, आकर्षणमात्रम्; विकर्षः दोलनमेव निवर्तनरहितं विकर्ष इन्यर्थ:(७)। गमकं लक्षयति-दोउनमेव हीति। पुनः पुनर्दोलनमेव हि गमकम्। एकेनैवाघातेन त्रिश्तुर्वा शनैर्दोलनकरणं गमक- मित्यर्थ: (८)। एव हीति निपातसमुदायोऽवधारणे। कम्पं लक्षयति-स्पष्टः कम्प इति। कम्पः; कम्पनं कम्प इत्यर्थः । करि त्वेकेनैवाघातेन दोलनचतुर्था- शसमं द्रुत तत्रैव द्विस्त्िर्वा कम्पनं कम्प इति ज्ञेयम् (९)। वर्षणं लक्षयति -- एक हतिरिति। एकाघात एव द्राक् शीघ्रं स्वरान्तरकृत्। स्वरान्तरकरणे सति घर्षणम्। एकाधातानन्तरं शीघ्रं घर्षणेन परेषां पूर्वेषां वा अव्यवहितानां व्यवहितानां वा स्वराणां प्रकाशनं घर्षणमित्यर्थ: (१०) ॥ १९॥ मुद्रां लक्षयति- मुद्रा परैकहननात्प्रदर्श्य पूर्वे पुनस्तदाच्छादः । आहतिरेव स्पर्शो द्रुतमुक्ता दृढहतिर्नैम्न्यम् ॥२०॥

मुद्रेति। परैकहननात् परस्वरस्यैकाघातादेव पूर्व स्वरमिति शेषः । प्रदर्श्य स्पष्ट दर्शयित्वा पुनः परस्वरे अङ्गुलिस्थापनेनेति शेषः । तदाच्छादः पूर्वस्वराच्छादनं मुद्रा; यत्र अग्रिमयाङ्गुल्या परस्वरं वादयित्वा तस्या - ऊर्ध्वीकरणेन पूर्वस्वरं च प्रदर्श्य पुनः परस्वरस्थापनेन पूर्वस्वराच्छादनं सा मुद्रेत्यर्थ: (११)। अनुहतौ तु अतिशीघ्रमङ्गुल्युच्छालनेन गम्भीरध्वनिः । मुद्रायां तु शनैरङ्गुल्यूर्ध्वीकरणेन तदभाव इति भेद: ॥ स्पर्श लक्षयति-आहति- रेवेति। द्रुतं शीघ्रं मुक्तमाहतस्वरत्यागो यस्यां सा आहतिरेव स्पर्शः (१२)। यद्- प्याहतिरेवेति सामान्येनोक्तम; तथापि पूर्वस्वरध्वनन एव परस्वरं किंचित् स्पृष्टा द्रुतं पूर्वस्वरप्रदर्शनं स्पर्श इति ज्ञेयम् ॥ नैम्न्यं लक्षयति-दृढहंतिरिति दृढा या हतिः आघातः सा नैम्न्यम्। येन नखाघातेन तन्त्री अध इव गच्छति तन्नैम्न्यमित्यर्थ:(१३)॥२०॥ प्लुर्ति लक्षयति- प्लुतिरष्टस्वरघर्षों द्रुतिस्त्वरावादनं ततः परता। पूर्वेडग्यूस्याकर्षणमथोच्चता तत्तृतीयस्य ।। २१।।

१२६ रागविबोध:

प्लुतिरिति। अष्टानां स्वराणां यो घर्षो घर्षणं सा प्लुतिः । एकेनाघातेन घर्षणतो द्रुतमष्ठस्वरोत्पादनं प्लुतिः (१४) । अन्यत्तु घर्षणमिति भेदः । द्रुर्ति लक्षयति-द्रुतिस्त्व्रात्रादनमिति। त्वरात्रादनमन्यस्वगपेक्षया शीघ्रवादनं द्रुतिः (१५)। परतां लक्षयति-ततः परतेति। पूर्वे स्वरे अप्रस्य अनन्तरस्य द्वितीयस्याकर्षणं परता। षड्जादिसारीष्वाकषणेन ऋषभादिस्वरप्रकाशनं परते- त्यर्थ: ('६)। उच्चतां लक्षयति-अथोब्चतेति। पू्व इत्येव। पूर्वे स्वरे तृतीयस्य पूर्वापेक्षया तृतीयस्वरस्याकर्षणमित्येवोच्चता। षड्जादिसारीष्वधिका- कर्षणेन गान्धारादिस्वरप्रकाशनमुच्चतेत्यर्थ: (१७)॥२१॥ निजताद्वयं लक्षयति- निजते तु तथो: पौव्यें कापि सघाते शमो विलम्बः स्यात् । मृद्विह मन्द्रं स्थानं कठिनं तारमथ संकेताः ॥ २२ ॥ निजते त्विति। तयो: पूर्वस्वरस्थानाकृष्टद्वितीयस्वग्स्य पूर्वस्वरस्थानाकृष्ट- तृतीयस्वरस्य च पौध्यें पूर्वयोर्भातौ, ते निजते तु षड्जादिषु मागीष्वाकृष्टाना मृषभादीनां शनैस्तन्त्रीशँ थल्पेन पुनः षड्जाद्यापादनं पर्ताया निजता (१८)। तधैव षड्जादिषु सारीष्वाकृष्टानां गान्धारादीनां शनैरेव तन्त्रीशैथिल्येन पुनः षड्जाद्यापादनमुच्चताया निजता इत्यर्थ: (१९)। एते द्वे अप्येक घातेन कर्तव्ये। लक्ष्यवशेन कचिदनयोरेव मध्ये द्वितीयमप्याघातमाह-कापि सघात इति। . मध्ये आघातान्तगसहिते एकेनाघातेन पूर्वे द्वितीयम्य तृनीयस्य वाकर्षणं कृत्वा पुनर्द्वितीयाघातं कृत्वा पूर्वस्तरतापादनमपि कचिदनयोरित्यर्थः । अतो न विशतिसंख्याधिक्यमिति भावः । एतद्यथायथमग्रे दर्शयिष्यते ॥ शम लक्षयति -शम इति। विलम्बः शमः स्यात् । स्वरं प्रकाश्य क्षणं तूष्गीमवस्थानं शम इत्यर्थ: (२०) ॥ एवं वादनभेदं विश्ति लक्षयित्वा मृदुकठिनाख्यस्थानद्वयं लक्षयति-मृद्विति। इहानयोमध्ये मन्द्रस्थानं मृदु,२१)। तारं स्थानमित्येव कठिनम (२२)। मृदुपदेन मन्द्रस्वराः; कठिनपदेन तारस्वराश्ष ज्ञेया इन्यर्थः । चिह्नान्यपि वक्तुं प्रतिजानाति-अथ संकेता इति। विशतिरेव वादनभेद- चिह्ानि, द्वे स्थानचिह्े च रूपलिखितेषु सरिगमादिषु कथ्यन्त इत्यर्थः ॥ २२ ॥

पश्चमो विवेक: १२७

तानेवाह प्ठमिः ; तत्रापि पूर्वेषु चतुर्ष्वाह- प्रत्यान्वपूर्वकहतिषु बिन्दू बिन्दुः स रेखया द्विगुणः । सोऽधः सोडय्रे शुद्ध: पीडाया दोलने तु गुरुः ॥३॥ ऊ व उपरि स च तिर्यग्तिकर्ष ऊ्धव सगमक ऊर्ध्वोडगे। कम्पे रेखोर्बो.वे तिर्यक्सा घर्षणे शिरसि ॥ ४॥ मुद्रायां संवाध: स्पर्शेडघोऽर्धचन्द्र ऊध्वे स्यान्। नैम्न्ये सोडय: रोडगे प्लुत्यां स्वरशङ्कला द्रुत्याम ॥२५॥ परतायां तु गुरुरध:स्थायी तिर्यक्स उच्चतायाँ तु। ऊ र्वाधोऽथ निजतयो: परताया उच्चताया वा ॥ २६ ॥ लम्बोध्वंबिन्दु चिह्नं लग्बो बिन्दुः शमे भवेत्पुरतः । उपरि स तूर्ध्वो मृदुनि च कठिने तिर्यक्स ऊर्ध्वै स्यात् ॥२७॥

प्रत्यान्वपूर्वकहतिष्व्िति। संकेत इति सर्वत्र। प्रतिहतौ संकेतः; अध आर्यालिखितसरिगादीनामिति सर्वत्र शेषः। तेषामधस्ताद्विन्दुर्वलयाकारौ हवै। आहतौ संकेतः ; सादीनामधो बिन्दुः स एको वलयाकारः; अनुहतौ संकेतः ; स रेखया रेखोपलक्षितो बिन्दुः सादीनामधः ; अहतौ संकेत; स द्विगुणो बिन्दुः; उपरि पुनगवृत्तो वलयाकारोऽध एव। चत्वारोऽपि यथा-स ; स ; स ; स । पीडायां संकेत: ; स बिन्दुः शुद्धः, अग्रे सादीनां पुरस्तात; यथा-स०। दोलने तु संकेत ऊर्ध्व: ; न तु तिर्यक्; गुरु्द्विवक्रा रेखा; उपरि सादीनां शिगसि; यथा-से। विकर्षे संकेतः; स च गुरुरेवं तिर्यक् तिर्षीनः, ऊर्ध्व सादीना मुपर्येव; यथा-स। गमके संकेतः; स गुरुरूर्ध्वः; अग्रे सादीनां पुरस्तात्; यथा-सऽ। कम्पे संकेतः; ऊ्ध्वा रेखा सरला रेखा ऊर्ध्व सादीनामुपरि; यथा-से। घर्षणे संकेतः; सा रेखा तिर्यक्, शिरसि सादीनामुपरि: यथा -से। मुद्रायां संकेतः; सैव तिर्यग्रेखैवाधः सादीनाम् यथा-सु। स्पशें अधः संकेतोऽर्धंचन्द्रोडर्धवलयाकारः, ऊर्ध्व सादीनां स्यात् ; यथा-से। नम्न्ये संकेतः;

१२८ रागविबोध: सोऽर्धचन्द्रोऽध: सादीनाम; यथा-सु। प्लुयां संकेतः; सोऽर्धचन्द्रोड्म्रे सादीनाम् ; यथा-स। द्रुन्यां संकेतः; स्वरशृङ्कला स्वरयोः स्वराणां वाधो निगडनम्; यथा-सरिग। परतायां तु संकेतः; तिर्यग्गुरुरधस्थायी ; यथा- स। उच्चतायां तु संकेतः; स तिर्यग्गुरुरूर्ध्वाध उपयघक्ष; यथा-स । अथ निजतयोः परतनिजतायाः; उच्चतानिजतायाक्ष संकेतः; परतायाश्िह्- मधस्थात्तिर्यग्गुरुरूपलम्ब अवर्तुलः सन्नू्ध्वोऽतिरश्चीनो बिन्दुर्यस्मिस्तत ; लम्बो- ध्वबिन्दुना प्रान्ते युक्तमित्यर्थः । उच्चताया वा उच्चतायाश्ष चिह्मूर्ष्वाधः स्थिततिर्यग्गुरुरूपं लम्बोर्ध्वचिहमध एवेति ज्ञेयम्। अन्यथा वक्ष्यमाणमृदुस्थान- चिह्स्य संदेहः स्यात् ; यथा-स; स। शमे संकेतः ; लम्बो बिन्दुः पुरतः सादीनामग्रे भवेत्। ऊर्ध्व एवेति ज्ञेयम्। यथा-स0। मृदुनि च मन्द्रस्थाने च संकेत :; स लम्बबिन्दुरूध्योंडतिरश्षीनः सादीनामुपरि ; यथा-से। कठिने तारस्थाने संकेत: ; स लम्तबिन्दुरेव तिर्यक् तिरश्षीनः सन्नूर्ध्व सादीनामुपरि स्यात ; यथा-स ॥ २१-२७। संकेतान्निगमयन्नेकस्मित्नेव स्वरे बहुधा वादनभेदवशात्संकेतानामपि बाहुल्यमाह- इति संकेतेष्वेको द्वौ बहवो वा स्वरे स्युरेकस्मिन्। यत्रैकवादनं द्विस्तत्संकेतोऽपि तत्र द्विः ॥ २८॥ लम्बेन बिन्दुनोना: शीर्षे मध्यस्वरा इह ज्ञेयाः । प्रारब्धरूपपूर्तो पद्माकारश्र संकेतः ॥ २९ ॥

यथा-स; सू; स; सू ; स० ; स; स; सऽ; ्स ; स ; स ; सी ; सु ; स ; सरिग ; सः स ; स ; स ; स० ; से ; स ; स* ॥ इति संकेतेष्विति। इति एवं द्वाविशतौ संकेतेषु मध्य इत्यर्थात्, एको द्ौ बहवः ; एकद्वितर्यादिसंकेता एकस्मिन् स्वरे स्युः ; बद्ुषु बहवो भवन्त्येव; कि त्वेकस्मिन्नपि स्युरित्यर्थः । एकत्रैव एकस्य वादनस्य पुनरावृत्तौ तत्संकेतस्यापि

पश्चमो विवेक: १२९ पुनरावृत्तिमाह-यत्रैकवादनं द्विस्तत्संकेतोऽपि तत्र द्विरिति। स्पष्टम्। मध्यम- स्वराणां संकेताकरणेऽपि ज्ञानोपायमाह-लम्बेनेति। इह रूपेषु शीर्षे उपरि लम्बेन बिन्दुना ऊना रहिता: ; स्वरा इति शेषः । मध्यमस्वरा जेयाः । शिरसि ऊर्ध्वबिन्दुना युक्ता: मन्द्रस्वराः। शिरसि तिरश्चीनलम्बबिन्दुयुक्ताश्च तारस्वराः। शिरसि तदुभयरहितास्तु पारिशेष्यान्मध्यमस्वरा इत्यर्थः। रूपसमाप्तिसूचकं संकेतान्तरमाह-प्रारब्घेति। प्रारब्धं लिखितुमारब्धं यद्रूपं तस्य पूर्तौ समाप्तौ पत्माकारौ चतुरादिदलकमलाकार: संकेतः। त्रयोविशतिरपि संकेताः करमतो यथा-प्र० स; (१) आ० स; (२) अनु० स; (३) अ० स ; (४) पी० स०; (4) दो० र्स; (६) वि० स ; (७) गम० सऽ ; (८) कम्प० स ; (९) घ० स; (१०) मु० स; (११) स्प० स; (१२) नैम्न्य० स ; (१३) प्लुति० स०; (१४) द्रुति० सरिग; (१५) पर० स; (१६) उच्च० स ; (१७) नि०पर० : (१८) नि० उच्व० सं : (१९) श० स०; (२०) मृ० से; (२१) कठि० स; (२२) पग्मम् स* (२३) ॥ २८, २९ ।। रूपे सारिगेत्यादिसामान्यलक्षितेष्वपि स्वरेषु शुद्धत्वं विकृतत्वं च स्वस्वमेलवशात् ज्ञेयमिति मन्दबोधनायाह- निजनिजमेले शुद्धास्तीव्रर्याद्याश्च ये यथैव स्युः । सरिगमपधनीतिपदैश्षेयास्ते लाघवायोकतैः ॥ ३० ॥ रूपगसादिषु सहां सूत्रत्वादिह विभक्तिगहित्यम्। वादनसिद्धष रचितं मयेति पूर्वैरनुक्तमपि॥ ३१ ॥ निजनिजमेल इति। स्वस्वमेले शुद्धा: तीव्रर्याद्याः तीव्ररीप्रमुखमेदाश्च ये यथैव स्युः, ते तथैवेत्यर्थात् ज्ञेयाः; कैः ? लाघवाय उक्तैः सरिगमपधनीति पदैः। तीव्ररीत्याद्युक्तौ तु ग्रन्थगौरवं स्यादिन्यर्थः । ननु पदैरित्युक्तम् ; तत्र सरिगादीनां न क्वापि विभक्त्यन्ततया पदत्वमित्यत्राह-रूपकसादिष्विति। इह एषु रूपगतेषु सारिगादिषु विभक्तिराहित्यं सह्यं बुधैः सोढव्यम्। हेतु- मप्याह-सूत्रत्वादिति। स संकेतः सरिगमादिशब्दानां लोकप्रसिद्धरागरूप- 17

१३० रागविबोध: गायनसूचकत्वात्सूत्रत्वम्। ततश्ष 'छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति' (म० भा० १. १. ३. १, इति वचनात् 'सुपां सुलुक' (७. १. ३९) इति छान्दमो विभक्ति- लुगित्यर्थः । एवं कलितसंज्ञासंकेतानां प्राचीनानुक्तत्वदीषं फलतात्पर्येण परि- हरति-वादनसिद्धय रचितं मयेति । पूर्वेरनुक्तमपीति । स्पषम् ॥ ३१ ॥ अथ रागरूपवादनोपयोगिनी परिभाषां वदन् दक्षिणहस्ताङंगुलिव्यापार द्वाभ्यामाह- मध्य मिकाओोदरतः क्रमाजठग्पृष्ठतश्च तर्जन्याः । वाद्योर्ध्वतन्क्रापि सह श्रुत्या पृष्ठथा कनिष्ठायाः ॥३२ ॥ स्थायादिष्विति नियतं यथेष्टमन्यत्र मध्यमोपजयोः । उदराभ्यां दृष्ठिभ्यां चतुद्रुतह्दतिस्तु कर्तर्याम् ॥३३॥

मध्यमिकेति। ऊध्वंतन्त्री मेरुस्था चतुर्थतन्त्रिका मध्यमिकाप्रस्य मध्य- माङ्गुलिनखाम्रस्य यत् उदग्मधोभागस्तेनेति, ततः परं तर्जन्या नखाप्रस्येति शेषः। जठगपृष्ठतः तर्जनीनखाम्राधोभागोर्ध्वभागाभ्यां क्रमतः मध्यमाघातपूर्व वाद्या वादनीया। श्रुतयोऽपि श्रुतित्रयं च, कनिष्ठिकायाः नखस्येत्येव; पृष्ठया पृष्ठिमागेन वाद्याः । कथम्? सह तर्जनीपृष्ठाघातेन समम्। पूर्वमूध्वतन्त्री मध्यमानखाग्रधोभागेन वादयित्वा ततस्तर्जनीनखाग्राधोभागेन वादयेत्। ततः तर्जन्यग्रपृष्ठेन वादयेत; तदैव श्रुतित्रयं कनिष्ठाया नखपृष्ठेन, एवं मुद्दुरित्यर्थ । इति तद्वादनं स्थायादिषु स्थायप्रबन्धादिषु प्रकाशने नियतमवश्यं कतव्यम। स्थायो नाम न्यासापन्याससन्यासविन्यासान्यतमस्वरविश्रान्तत्वेन प्रयुक्त: कति- पयस्वरसंदर्भरूपो मुह्ुरावर्त्यमानो रागकदेशः । 'रागस्यावयवः स्थायः' (सं०३.९७) इति निःशक्कोक्तेः । स्थायमेद इति लोके। अन्यत्र आलापादिषु प्रथमादूर्ध्वतन्त्रीत्रयवादने च यथेष्टं कृताकृतम्। अत्रैव कतर्याख्यवादनमाह- मधयमोपजयोरिति। कर्तर्यो तु चतुश्रतुर्वारं द्रुतहती। अतिशीघ्रमाघातः । काम्याम? मध्यमा च उपजा तत्समीपजा तर्जनी च; तयोनंखाप्रयोरिति शेषः । उदराभ्यां पृष्ठिम्यां च; क्रमत इत्येव। पूर्व मध्यमातर्जनीनखयोरुदराभ्यां क्रमतो

पञ्चमो विवेक: १३१

द्रुतं वादनम्; ततस्तयोरेव पृष्ठाम्यां क्रमतो द्रुतं वादनमिति चतुगघाना कर्तरीत्यर्थ: ॥ ३-, ३३ । दक्षिणकरप्रचारं निगमयन् वामहस्ताङ्गुलिकृत्यमूर्ध्वास्वेव तन्त्रिकासु प्रतिजानाति-

दक्षिगकमप्रचारो गदितो विस्तग्भयादियानेव। अथ सव्यहस्तकृत्यं कथयाम्युर्ध्वासु तन्त्रीपु॥ ३४॥ मध्यमया चारोहः स्थाप्या पूर्व च तर्जनी तूणीम्। उक्तभिदां सिद्धयै प्रायस्तर्जन्यावरोहस्तु ॥ ३५ ॥ काप्यारोहो डपि तथा अङ्गुलि चालश्च शुद्धनाटादौ। मन्द्रा तुमन्द्रयोः स्यात्परिभाषावादनस्येति ॥३६ ॥

दक्षिगकरप्रचार इति। अयं विस्तरभयात् इयानेव एतावानेव गदितः कथितः । अथ अतः परं सव्यहस्तकृत्यमूध्वासु तन्त्रीषु कथयामि। तदेवाह- मध्यमयेति द्वाभ्यां पादोनाभ्याम; मध्यमया च वामहस्तस्येत्यर्थात; आरोहः कार्य इति शेषः । तर्जनी च वामहस्तस्येत्येव; पूर्वे स्वरे इति शेषः । तूष्णी स्थाप्या। द्वौ चशब्दौ एककालतां सूचयतः । मध्यमया च परपरस्वरावलम्बन- समकालमेव पूर्वस्वरसारिकायां नादप्रकाशनं विनापि तर्जनी स्थाप्येत्यर्थः । किमर्थम्? उक्तमिदां प्रतिहतिप्रभृतिभेदानां प्रायः बाहुल्येन सिद्धयै। मध्यमाया उच्छालनादिना पूर्वस्वरध्वननायेत्यर्थः । प्रायोग्रहणादवरोहे क्चित्तर्जन्या अपि उच्छालनादिना प्रतिहत्यादिसिद्धिः । अवरोहस्तु तर्जन्या कार्य इत्येव। क्वापि तया तर्जन्या अप्यारोहः । आहतिस्पर्शादिसौकर्यार्थमित्यर्थः । च परं शुद्ध- नाटादौ। आदिशब्दोडत्र प्रकारे; न तु व्यवस्थायाम्। मन्द्रानुमन्द्रयोगड्गुलि- चाल: तिसृणामेङ्गुलीनां वामकरस्य तर्जनीमध्यमानामिकानां चालनम्। मध्य- तारयोस्तु तर्जनीमध्यमयारेव चालनमित्यर्थः। निगमयति-परिभागवादनस्येति। स्पष्टम् । ३४-३६॥

१३२ रागविबोध:

एवं वादनभेदान् ससंकेतं परिभाष्य आर्याभि: ससंकेतं स्वरलिखनपूर्व- मुद्देशक्रमेण शंकराभरणादिपरजान्तान् रागान् यथासंभवं संपूर्णौडुवषाडवर्निज- निजरूपैरेव लक्षयति-अत्र प्रकरणे तु टीकापरिभाषा लिख्यते- "सप्तमिरेकाधड्वै्ज्ञैयाः षड्जादिका: स्वराः सप्त। वादनभेदाः सपदा वणैरिह च स्वनामाधैः ॥" इति।

अथ शंकराभरण इति समगमरिगo रिस00 समगमरिग0 गरिग। मप0 स ध0 नि ससधपमगम- रिगण्गरिंगमप0 संधपमगरि॥३७॥

अथ शंकराभरण इति। अयं तु मल्ारिमेले ज्ञेयः। प्रभातकाले च गेयः । इति अनेन प्रकारेण। तं प्रकारमेवाह-१।४।३।४।२ विकर्षः । ३ आहतिः; शमः । २। १ शमो द्विगुणः । १।४।३।४।२ विकर्षः । ३ आहतिः ; शमः । ३ । २ विकर्षः । ३ आहतिः ॥ ४। ५ । शम: । १ कठिन- स्थमुद्रा। ६ विकर्ष: ; शमः । ७ आहतिः । १ कठि० | १ कठिनस्थनम्न्यम् । ६ कम्पः । ५।४।३।४।२ विकर्षः । ३ आहतिः ; शमः । ३। २ विकर्षः । ३ आहतिः । ४ । ९। शमः । १ कठि० । ६ कम्पः । ५।४।३।२ विकर्षः ॥ ३७॥

ग0ग रिंग मप0्धधपमगम- S

रि ग0 ग रिंग0्मपमपगमम रिंग0रिपग। म रि गण्सम रिंग0रिस रि सरि0- O ग रि स निस ध निस ध0 पम० ध नि स ॥ ३८ ॥ 0

पच्मो विवेक: १३३ ३ आ० श० ।३।२ वि०। ३ आ० ।४।५ श० । ६ दोलनम्। ६।९।४।३।४ । २ वि०।३ आ० दो० श० ।३।२ वि० । ३ आ० श० ।४।६।४।१।३।४।४।२ वि०।३ आ० श० । २।९ मुद्रा। ३ वि० ॥ ४ आ० । २ वि०। ३ आ० श० । १ । ४ मु० । २ वि०। ३ आ० श० ।२ घ०।१।२।१ आ०। २ श० । ३ आ० वि०। २ घ०।१घ०।७ मृ० ।१।६ मृ० वि० ।७ मृ०।१ आ०। ६ मृ० कम्पद्वयम्; श० । ९ मृ० । ४ मृ० श० । ६ कम्पद्वयम् ; वि० ।७ आ० मृ०। १ मुद्रा ॥ ३८ ॥

ध निस* ससुरिगममप ध नि सं- वि रि सनिसथ0पमगमरिग°रिस*। सरि्गिमपधनि सवि स धनि- सरि संनिधनि सरिस निस धनिस॥।३९॥।

६ मृ०वि० । ७ मृ० । १ पम्रम्। १।१ नैम्न्यम् । २।३।४।४। १। ६ वि०। ७।१ कठि० ॥ २ कठि० वि० । २ कठि० । १ कठि० । ७ । १ कठि० । ६ कम्पद्वयम्; शमः; ५॥४।३।४।२ वि०। ३ आ०श० । २। १ प्रम् ॥ १ द्ु०। २ दु०॥ ३ दु० ॥४ दु० ॥१ द्ु० ॥६ हु०। ७ द्रु०। १ कठि० द्रु० ।२ कठि० द्रु० ।१ कठि० द्ु० ॥६ दु०।७ह्द० ॥ १ कठि० डु०।२ कठि० द्ु० । १ कठि० दु० ॥ ७ द्ु० ॥ ६ द्रु०।७ दु० । १ कठि० द्रु० । २ कठि० द्रु०। १ कठि० द्ु० ॥७ द्रु० ।१ कठि० हु०। ६ डु०। ७ दु० । १ कठि० दु० ॥ ३९ ॥

रिसनिसध पमगमरिगम- 0 00 8 रिसनिसधनिसरिसनिसध निसरि सनि।

१३४ रागविबौध:

सधनिस* सन्स्यपराणि 00

0 प्र: र्शितं तदपि दिक्मात्रम ॥ ४० ॥

२ कठि० प्रति० । १ कठि०। ७।१ कठि०।६।६।४।३।४। २।३।४॥२।१।७मृ० ।१।६ मृ० ।७मृ० ॥१२१७मृ०। १।६ मृ०।७ मृ०।१२ प्रति०।१।७॥१।६ मृ०।७ आ० मृ०। १ पद्मम्। इदमन्तिमं रूपं सर्वे सदृतिकं वादनीयम्। एवमस्यान्यान्यपि रूपाणि सन्ति; मया तु दिङ्मात्रं प्रदर्शितमित्याह-सन्त्यपराणि प्रदर्शितं तदपि दिङ्मात्रमिति। अस्य रूपाणीति च शेषः । शिष्टं स्पष्टम् । एवमग्रेऽपि झ्ेयम् ।। ४० ॥

(२) वेलावली सरिग0धप0-

घधपमग0रिस*स०रि ग प०म ग प०म ग म0। S

गरि०स*स0रिग०प0म गप0्ध स0- S I

5

निस0 निधनिघ0व सनिध0पग0रिस* ॥४१॥ 8 0

वेलावली सरिगघेति। इयमपि मल्ारिमेले ; प्रभातकाले ।१२।३ श०।६। ९३०॥ ६ दो० । ६। ५।४। ३श० ।२।१ पग्मम् । १ श० ।२ घ०।३ घ०।९ श० ।४ घ०।३ घ०। आ० श० ।४ घ०। ३ आ० घ०।४ श० ॥३ घ०।२ श० ।१ पभ्रम्। १ पर० श०।२। ३ श० । ९ श० ।४ घ० । ३ घ०।९ श० । ६ दो० । १ कम्प० श० ॥। ७ दो० । १ आ० कम्प० श० । ७ दो०। ६।७।६ आ०श०। ६। १ आ० कम्प० । ७ वि० । ६ प्रति०श० ।५। ३ श० ।२। १ पश्रम्।। ४१ ।।

पथ्वमो विवेक: १३५

स0रिंगप0मपध0पधप०म ग- SS S

रिग0रिसस*ससुरिमप प0धधनिनिधप0। S

मगरिगग रि०स रिरिगंग रि रि स * ॥ ४२ ॥

१श०।२।३।५ श० ।४ दो० ।५।६ दो०श० ।५।६ दो० । ९ श० ।४ घ०।३६० ॥२ घ०।३श०।२ दु० ॥१ दु० ।१ पत्रम् । १। १ नैम्न्यम् ।२।४।५।५श०।६ दो०।६।७ दो०।७।६। ९ श० ॥४। ३ श० ।२।१ पद्मम।१२।३श०।६।५ श०। ६ दो०।६।५॥४।३।२।३ दो०।३।२ आ०वि०श० ।१ कम्पः । २ आ० दो० । २ । ३ आ० कम्पः;। ३। २ घ० । २ घ०। १ घ० पग्मम् ॥ ४२॥

स गगरिसरि० ध०स०स०निधप0- 0 000 S S

धप0स०स ** (३) भूपालिका स0रिंग। 00

o oso - S- प0ध0 स0 स सध ध प0पपग0ग- 800- रिरिरिंगगरिरि स स०सरिसध प0 ॥ ४३ ॥

१। ३ आ० दो० । ३ दो० । २। १। २ श० । ६ मृ० श०। १श०।७ मृ०। ६ मृ०। ९ मृ० श० ॥ ६ मृ० । ५ मृ० श०। १ श० । १ कठिनान्ता; प्लुतिः ; पद्मम ॥ भूपालिका सरिगमेति । इयमपि मलारिमेले; प्रभातकाले। १ श० ।२।३॥ ९ श० ।६ श०। १ कठि० श० । १ कठ़ि० दो० । १ कठि० । ६ आ० । ६ घ० । ६ घ० श० ।

१३६ रागविबोध:

१।६ दो० । ३ घ० श० ।३॥ २ घ०।२।२। ३ आ० दो० । ३। २। २ व० आ० । १ घ० ।१ श० ।१। २ दो० ।१। ६ मृ० घ०।१ मृ० घ० श० ॥४३ ॥

0 ध स0रिसरिग00गपध स सरि- SS

60 ०

ग० रिसरि सध ध प0्पपध पगग। .

रि०रिंग गरि रि ससकि ग गरि- रिस स* ग प गपध सघस रिस रि॥ ४४ ॥

६ प्र० मृ० घ० ।१ घ० श० ।२। १ आ० । २। ३ दोलन- द्वयम् ; शमद्वयं च। ३ । ५। ६ प्र० घ० ।१ कठि० । १ कठि० ।२ कठि० कम्पः ॥ २ कठि० । १ कठि० ।२ कठि० घ० ।३ कठि० घ० दो० श० । २ कठि०। १ कठि० । २ कठि० आ० । १ कठि० घ० । ६घ० । ६ घ० । ९ घ० श०। ६। १। ६ आ० ।६ घ०।३ घ०।३ घ० ॥२ घ० श०।२१३ आ० वि० ।३।२ आ० । २ घ० ।१ १२ आ० घ० । ३ घ० दो०। ३।२॥२ घ०।११ पभ्म्।३९/३६/६। १ कठि० । ६ । १ कठि० । २ कठि० । १ कठि० । २ कठि० ॥ ४४ ॥

सगरिस * (४) ललिता सरिगम- पगरिगरि से नि०सरिगमपमग रिगरिस*।

गमपगमधनिस रिनिधम-

गें रिरिसनि0 सरिगरिगपम0 रिस*॥ ४५॥

पश्चमो विवेक: १३७

१ कठि०। ३ कठि०। २ कठि० । १ कठि० पद्मम्। ललिता सरि- गेति। इयं तु पूर्वोंक्ते मालवगौडीये मेले ; प्रभातकाले। १।२।३।४ घ० ॥ ६ घ०।३।२ आ० । ३ आ० । २ आ० घ० । १ घ० । ७ मृ० घ० श० । ११२।३।४।१ आ०।४।३घ०।२ घ०।३।२।१ पद्मम्।। ३।४। ५।३। ४ । ६ आ०। ७।१ कठि० घ० ।२ कठि० घ० । ७ |६।४॥३ घ०।२घ०।२।१।७ मृ० श० ।१।२।३। २ आ० । ३।९ आ०। ४ श० ।२।१ पद्मम् ॥। ४५ ।।

(५) एष वसन्त: स0रिग0म0 0.00 धप0मप0मगमधमधनिधधनि स स०स। स मगग रिसनिस0निधमध- मधनिधण्ध नि स सस0 निधप0मप0 ॥४६॥ एव वसन्तः सरिगेति। अयं तु पूर्वोंक्ते स्वस्यैव मेले; प्रभातकाले। १ श० । २ । ३ कम्पद्वयम् ; शमः ।४ श० ॥६॥५ श० । ४।९ श०। ४। ३ कम्पद्वयम् |४।६।४।६। ७ कम्पः।६।६।७ आ० कम्पः; घर्षणद्वयम्। १ मृ० घ० । १ कठि० श० ।१ कठि० ॥१ कठि० ।४ कठि० मु० ३ कठि० अह० । ३ कठि० । २ कठि० । १ कठि० । ७ । १ कठि० श०।७ कम्पः ॥ ६।४।६॥४।६ । ७ कम्पद्वयम् । ६ श० ।६। ७ कम्पद्वयम् ; घ० । १ कठि० घ० । १ कठि० घ० ।१ कठि० श० ।७। ६। ९ श० ।४।१ श० ॥ ४६ ॥ मगम०्मग गरिस* स०निधप- मप0मगम0धप0 मप0 मग0म0 मग गरिस*। (६) हिन्दोल: सग सगम्ध- मधनिस0 ग स ग निस ग०स निधध0। ४७॥ 18

१३८ रागविबोध:

४ | ३ कम्पद्वयम् । ४ श० । ४ मु० । ३ आ०। ३ घ०। २ घ०।१ घ० पद्मम्। १ कठिनान्ता; प्लुतिः ।७।६१॥४।६ श०। ४ । ३ कम्पद्यम् । ४ श० । ६। १ श० ।४। १ श० ।४।३ कम्पद्वयम; श० । ४ श० ।४ मु०। ३ आा०।३ व०।२ घ० ।१ घ० पत्मम्।। हिन्दोल: सग सगेति। अयं वसन्तमेले; प्रभातकाले ।१।३। १३।४ ३० ।६॥४१६।७।१.कठि० श० ।३ कठि० । १ कठि०। ३ कठि० । ७।१ कठि०। ३ कठि० श० ।१ कठि० ।७।६। ६ श०॥४७॥। मध मध निधधनि स०्सनिध0-

निध0मग0मग0स* स० निधनिध0मग0मग0स*।

सस गग मम धधनिनिस0 स0- 0 0 8 8

निधनिघ0मग0 मग०स0 गसगनि0 स* ॥ ४८ ॥ 00 ४६।४६७ वि० ६६।७ वि० । १ श० ।१ कठि० ७६ प्र०३०॥७॥६श०।४।३ प्र०श०।४१३ श० ।१ पद्मम्। १ कठि०प्लुति०। ७।६प्र०।७। ६श० ।४। ३ प्र०श० ।४। ३ श० ।१ पम्मू ।१।१।३।३।४।४।६।६।७।७ कम्पद्वयम्। १ मृ०श० ।१ कठि०श० ॥७६प्र०॥७६श०।४॥ ३ प्र०श०।४।३ श०।१ श०। ३।१।३।७ मृ०श०। १ पग्मम् ।। ४८ ।। (७) ललितो विभासमेदो ग0पधस० ग रिनिध0मग0रिस* ग0पधस० स। o OSS

50-0 नि ध०म ग०रि स* स रि ग0 सनि ध0

ध ध नि सरिगग0 ममगमगरि०ग॥ ४९ ॥ 00 0

पञ्चमो विवेक: १३९

ललितो विभासभेद इति। विभासस्य भेदस्तत्तुल्योऽन्यो ललित इत्यर्थः । अयं तु देशीकारमेले; प्रभाते ॥ ३ श० ॥ ५।६।१ कठि०श० । ३ कठि० । २ कठि०।७।६ श० ।४।३ श० ।२।१ पद्मम्। ३ श०।५।६। १ कठि०श० । १ मृ०दोलनद्वयम् ॥ ७ घ०। ६ घ०श० ।४ घ० । ३ घ०श० । २ घ०।१ घ० पझ्मम्। १ वि०। २ घ०।३ घ०श०। १ वि० । ७ मृ०घ०। ६ मृ०घ०श० ॥ ६ मृ० । ६ मृ०नै० । ७ मृ० । १।२।३।३ ३० ।४।४।३।४।३।२ वि०श०।३ दो० ।।४९।।

ममगरिस* गम0व0 नि ध0निनि- 50- 0. 0 धपमग0रिस0स रि ग0 सनि ध0 धममनि ध म। 8 . 0000 ग रि स नि धण्ध ध नि सरिगम0- 88880 00 ममगमरि०्गम घ० मे ग ग०रि स ॥५० ॥

४ आ०दों० ।४।३।२।१ पद्ममू। ३।४ पर० कम्पद्वयम्; श० । ६ श० ।७ वि० । ६ मृ०श० ।७ वि०। ७॥ ६ द० ॥५ द्० ॥४ द्रु० । ३ द्ु०श० । २ घ०।१ श०पद्मम्।१ वि०।२ घ०।३ घ०श० ।१ वि० । ७ मृ० घ०। ६ मृ०घ० । ६ मृ० प्लुति० ।४।७।६ प्र० ।४ प्र० ॥ ३ प्र० ॥२ प्र० ॥१ प्र० ॥७ प्र०॥ ६ मृ०प्र०श० । ६ मृ० । ६ मृ०नै०। ७मृ० |११२॥३४श० ॥४।४।३४।२ वि०श० ।३ दो०। ४ घ०। ६ घ०श०।४ घ०।३ घ०।३ श० ।२ घ०।१ घ० पक्रम् ।५०।। इत्युषसि गातव्या: सप्त रागाः ॥

(१) जैताश्री: सगरि स0गप0- म म ग0रिस0पम0पग0रिस० पमगरि स0 । 500

१४० रागविबोध:

गरि स0 ग0रिस* गगमपनिस0- SS

0 ग०रिस नि०स स निधप0म0सनिधस ।५१॥ S

जैताश्री: सगरिसेति। इयमपि देशीकारमेले; प्रथमयामे। १।३।२। १ दो०श० ३।५ श० ॥ ४ परताया निजता। ४।३ आ०श० ।२। १ श० । ६।४ श०।११३३०।२१३० ॥५ द्ु० ॥४ दु० ॥ ३ द्रु० ।२ दु०।१ श० ।४ मु०॥३॥२१ श० ।३ श० ।२ मृ०। १ दु० पम्मम्। ३ दो०। ३ दो०।४।५।७ आा० ।१ कठि०श० । ३ कठि०श० । २ कठि० । १ कठि०श० । ७ पर०श० । १ कठि० । १ दो०कठि०। ७। ६ । ५ श०।४ परता०श० ।१ कठि०।७।६। १ कठि० ॥ ५१॥

निधप0 म0 निधप0 म0 गम0 निध- S

5 5

प0म गरिसधनि0सगगम0 गरिस सगम। 00 5

5 0 50 5 प0 प प म0 म प0 प०म ग0रि स०स*

ग0मपनि0ग0 रिस0 निस सनिधप०म ॥ ५२॥

७|६।९३०।४ पर०श०।७।६।५ श० ।४ पर०श०। ३। ४ दो०श० ।७।६॥ १ श०। ४ निजताद्वयं परताया एकयैव हत्या। ३। २ । १ पद्मम् । ६ मृ० | ७ मृ०पर०श० । १। ३ आ० । ३ । ४ आ०वि०श० । ३। २।१ पम्मम् ॥१।३।४॥ श० ।५ वि० । १। ४ आ०पर०श०।४।१ आ०पर०श० । ५ दो०श० ।४ घ० । ३ घ०श० । २ घ० ।१ घ०श० ।१ पभ्रम् ॥ ३ श० ।४।५।७ श०।

पञ्चमो विवेक: १४१

३ कठि०श० । २ कठि० । १ कठि०श० । ७ पर० । १ कठि०दो० । १ कठि०। ७६।९३०।४।।१२।।

गग0रिस० पनि०स* (२) धनाश्री- S

र्गम पप मगस0 पप मग स0सप० मप0प। 8 मगस* गसगमपनिपनिस-

सनिपमगस*गगमप0्मपनिप ॥५३॥ SS

8

३ दो० । ३ श० ।२।१ ३० । ५ मृ०। ७ मृ०श० ।१ पम्मम्। धनाश्रीर्गमपपमेति। एषा पूर्वोक्ते श्रीरागमेले; प्रथमयामे। ३।४।१। ५ नै०।४।३१श०५ नै० ॥४३॥१ श० ।१५ श०। ४ प्र० ॥९ श० ।९ नै० ॥४।३।१ पद्मम्। ३ । १ । ३। ४। ५। ७| १। ७। १ कठि० ॥ १ कठि०नै० । ७।६।४।३।१ पद्मम्। ३ दो०। ३ दो० ।४।श० ।४प्र०॥५७॥१॥१३॥

नि सग सनिपमगस* सगस- गमपम पनिपनि स0प०ग स सनिसनि ग स। नि सनिगस निसनिपनिपस- निपनिपसनिपमगमगपमगप ॥५४॥

७ वि० । १ कठि० ।३ कठि०नै० । १ कठि० । ७।५।४।३। १ पझमम्। १।३।१।३।४।६।४।६।७।१।७। १ कठि०पर०श० । ३ कठि० । १ कठि० । १ कठि० । ७।१ कठि० । ७। ३ कठि० । १ कठि० ॥ ७। १ कठि० । ३ कठि० । १ कठि० ।

१४२ रागविबोध:

७।१ कठि० ।७।५।७५१ कठि०॥७।७५।१ कठि०। ७९।४।३।४।३।६।४ । ३।५।। ५४।।

मगपमगमगसप0पग०स-

0 0oooo ग सगस ग सनिप म ग सप० मपमपम । 0000 00 00 50 00_00

पमपमपनिपनि सग स ग- 0

स ग स गसगसनि प मगससप0॥ ५५॥ 00 00 00 00.00 00 00

१ कठि०प्र०द्वु० ॥ ३ कठि०प्र०द्रु०। १ कठि०द्रु० । ३ कठि०द्वु० । १ कठि०प्र०द्रु०।३ कठि०द्रु०। १ कठि०द्रु०। अत्र यथा यथा आवृत्ति- बाहुल्यं तथा तथा सरिगाः; आर्याच्छन्दोऽनुरोधेन तु संक्षिप्ता: ; एवमेवंजातीयके ऽन्यत्राप्युन्नेयाः। ७ प्र० ॥९ प्र० ॥४ प्र० ॥३ प्र० ॥१॥१ श०।४ प्र० डु०॥ १ द्ु० । ४ प्र०द्रु० ॥५द्ु० ॥४ प्र०द्वु० ॥५॥४ प्र० ॥५॥४ प्र०॥९७॥ ५। ७।१ कठि०। ३ कठि०द्रु०। १ कठि०प्र० द्रु०।३ कठि०द्ु० ॥१ कठि० प्र०ह्व० । ३ कठि०द्दु० ॥ १ कठि०प्र० द्रु० ।३ कठि० द्रु० । १ कठि०प्र०द्वु० । ३ हु० । १ प्र०द्ु० । ७ प्र०द्रु० । ६ प्र० ॥ ४ प्र० ॥ ३।१॥१/५ श० पद्मम् । ५५।।

ग म प निसप0निस0ग म प म- 8080808 ग0रि सग रिनि0स०प0निसप0सनिपमगम। c0 60 8 8 पमग0रिस*सपमपगमप- 8 0 0000

8 8

पश्चमो विवेक: १४३

३ प्र० ॥४ प्र० ॥९ प्र० ॥७ प्र० ॥१ कठि० । ५श० ।७ प्र० । १ श० । ३ कठि०प्र० । ४ कठि०प्र० । ५ कठि० । ४ कठि० ॥ ३ कठि० प्र०श० । २ कठि० । १ कठि०। ३ कठि०प्र० ।२ कठि०। ७ श० ।१ कठि० श० । ९ श० । ७ प्र० ॥ १ कठि०। ५ श० ।१ कठि० प्र० ७५॥ ४|३।४ प्र० ॥५॥४॥३ प्र०श० ।२ द्रु० ॥१ दु० पद्ममू ।१। ५।४।१३।४।९ प्र०॥४॥३॥प्र० श० ॥२ द्ु० ॥१ दु० श०। ३ प्र० ।२१७ मृ०श०।१ श०।१ श०।५ मृ० श०। ७ मृ०। प्र० ७ मृ० । ५ मृ० श० |१ पद्मम् ॥ ५६ ॥

Ou 0 0 Ss (३) भैरव एष ध0 निसनि रि0- On 0- - 01 00 0 03 0 स० ध० नि स0्ध प म0 म ध0 निस०म ग0रि०स*सग०। SŠ

S 5 0 मप मप ध०मपमग0रिरि०स* S मधनिस नि रिस सध निसध म0 प ॥५७॥ भैरव एष धनिसनीति। अयं पूर्वोक्ते स्वस्यैव मेले; प्रातःकाले। ६ मृ० वि० श०। ७ मृ०। १।७ मृ०।२ दोलनद्वयम ; श० ॥ १ श० । ६ मृ० वि० श० । ७ मृ० घ०। १ घ० श० । ६ मृ० कम्प0 । ६ मृ०। ४ मृ० आ० श० । ४ मृ०। ६ मृ० वि० श० / ७ मृ०। १ श०। ४ आ०। ३ पर० श० । २ दोलनद्वयम् ; श० ।१ पद्मम् । १। ३ पर० श० ॥४। ६ आ० । ४ आ० ५ घ० ।६ घ० श० ।४।१ आ० । ४।३ पर० ३०। २।२ दो० श० । १ पद्मम् ।। ४ । ६ कम्प० । ७। १ कठि० । ७।२ कठि० कम्प०। १ कठि०। १ कठि०। ६ कम्प०। ७ घ०। १ कठि० घ० । ६ कम्प० । ४ घ० श०। ५६० ॥५७।।

म ग0 मसध0पम0 म ग0 मपम- s. धपध मपम ध प म प म ग0 रि०स* ध ध0नि। S S

J

१४४ रागविबोध:

0 स0 म ग रिस निध धनि० स रि गं- ŠSS

रि स निधधनि स रिसनि सनि ध ध ॥ ५८ ॥

४ घ०। ३ घ०पर०श० । ४। १ कठि०। ६ कम्प०श०।५। ४ श०। ४ घ० । ३ घ०पर०श०। ४।६।४। ६ वि० ।५। ६ वि०। ४ । ५ । ४ । ६ आ० वि० ५ घ० ।४ घ० । ५ आ० । ४ घ० । ३ घ०श०। २ कम्प०श०। १ पद्मम्। ६ दो० । ६ दो०श०। ७।। १ कठि०द्रु०श०। ४ कठिवद्रु०। ३ कठि०द्रु०। २ कठि०्द्रु० । १ कठिश्दु०। ७ द्ु०। ६ दोण्द्रु०। ६ दो०्दु०। ७ दो०्द्रु०श०। १ कठिव्द्वु० । २ कठिव्द्रु०। ३ कठि०्दु० ॥ २ कठि०। १ कठि०। ७ । ६ दो० । ६ दो० । ७ कम्प० | १ कठि० । २ कठि०। १ कठि० । ७ ।१ कठि०। ७। ६ वि०। ६ वि० ॥ ५८ ॥

पमम ग0मपध0मम ग० रि० स *- S S

5 (४) पौरविकाथ सरि0मग रि ससरिस0नि। सगमगम0निधप ग म0मग- P

मगरिस* सरिमगरि ससगमग ॥ ५९॥ S

0 0

९। ४ श० । ४। ३ प०श० । ४।३। ६ ३० । ४ ।४। ३ पर०श०। २ दोलनद्वयम्; श०। १ पद्मम् ॥ पौरविकाथ सरिमगेति। इयं तु मैरवीमेले ; प्रातः ।१।२ श०।४३ आ० । २ घ०। १ घ०। १। २ स्पर्शः। १ घ० श० । ७ ॥ १ घ०।३ आ० । ४ ।३ अनु०। ४ श०| ७।६। १ घ०।३ घ०।४ श० ।४१३ प्र० ॥ ४ दो०।

पश्चमो विवेक: १४५ ३ द्रु०। २ द्रु० । १ द्रु० पद्ममू।१।२।४।३।२ आ०।१।१। ३ आ० । ४।३ अनु० ॥ ५९॥

म0म स स नि धण्प मम गम0ग- रिस*सरिमगरि स सगमगम0 ग स सनि।

S So घ धनि स नि धण्धघसनिध नि-

धम ग गगपमगमगरि स*सरि॥ ६० ॥

४ श०। ४ घ०। १ कठि० दो० | १ घ० | ७ घ० | ६ श० | ५ घ०। ४ प्र०। ४ । ३ प्र० । ४ दो० श०। ३ द्रु० ॥ २ द्रु०। १ दु० पत्रम्। १। २ स्पर्शः । ४ । ३ आ०। ३ घ० | १ घ० ।१। ३ आ ० । ४ । ३ अनु०। ४ श०। ३ घ० । १ कठि० वि०। १। ७ घ० ॥ ६ घ० । ६। ७ आ० घ० । १ घ०। ७ घ०। ६ श०। ६ दो० । ६ दो० । १ आ० कठि०। ७। ६ वि०। ७ ॥ ६ आ० घ० । ४ घ०। ३ घ०।३ दो०। ३ दो०। ५ आ० । ४ । ३ आ० । ४ । ३ । २ घ० । १ घ० पम्मम् । १ । २ घ० ॥ ६० ॥

5 स०गमणरिगरिपपप म0ग-

रिसस०गमप0निधप प0म०गरिस0ग0रिस। 0 (१) तोडी तु ग०रि ग०रिस०सरि- पम०0रिग०रिस0*सरि ग मपमनि ॥६१॥ 19

१४६ रागविबोध:

१ वि० श०। ३। ४ श० । ३ घ० । २ घ० ।३।२। ५ आ०। ५ दो०। ५ पर०। ४ आ० श०। ३।२ द्रु०। १ द्रु० पद्मम्। १ वि० श०। ३। ४।५ वि० श०।७।६ आ०। ५ अनु०। ५ वि० श० । ४ आ०श०। ३ द्रु०। २ द्रु०। १ द्रु० श०। ३ श०। २ द्र०। १ दु० पद्मम् ।। इति

तोडी तु गरिगेति। इयं त्वस्या एव मेले ; सङ्गवे ॥ ३ कम्पद्वयम् ; श० | २। ३ कम्मद्वयम् ; श० ।२।१ ३० १।२ आ० ॥५।४ परे० श०। ३ कम्पद्वयम्; श० । २। ३ कम्पद्वयम् ; श० । २। १ ३० पद्मम् । ११२।३ वि०॥४६४७॥६१॥ निध प०मग०रिस* ग०रिग0रिस०- नि0धनि0 गरिस* सरि गम निधप0मग0रिस*। 000

S -- 50-0- 00 0 सरि ग सनि ध० धधनिसरिग-

ग रिग प निधप म ग रिंग रि ग०0 स*रि० ॥ ६२।। -५०० 0

७। ६ आ०वि०। ५ कम्पद्वयम्; श० ।४ । ३ कम्पद्वयमू ; श० । २। १ पभ्मम्। ३ कम्पद्यम् ; श० । २ । ३ कम्पद्वयम् ; श० ।२।१ श० ॥ ७ मृ० पर० निज० श०। ६ मृ० । ७ मृ० पर० निज० श० । ३ डरु० । २ द्ु० । १ द्रु० पद्मम्।१।२ आ०।३ वि०।४।७६ वि० । ५ कम्पद्वयम्; श० । ४ । ३ कम्पद्वयम्; श० । २ । १ पद्मम् ।। १ दो० घ०।२ आ०। ३ घ०।१ वि०। ७ मृ० घ०। ६ मृ० घ० श०। ६ मृ० दु०॥ ६ मृ० द्रु० ॥ ७ मृ० द्रु०। १ द्रु० ॥२द्रु० । ३द्० ॥ ३ द्रु० । २ पर० निज० पर०। ३ आा० वि० ।५ वि० घ० ।७ घ० । ६। ६ घ०।४ घ०।३ ध० वि०।२ आ० । ३ वि० । २। ३ आ० वि० पी० श० । १ पम्रम्। २ श०॥६२।।

पश्चमो विवेक: १४७

ग म निधपमग रिग०्स*ध नि-

स0 गरिसनिधधनि स0रिनिधपमग0रि०स* ।

पश्चात्तुरुष्कतोडये- षा ग0रि सरि०स निस0 निधनि0्सनिं०।६३।

३। ४ आ० वि० घ०।७ घ०।६।६।४ घ०।३ घ०।२। ३ आ० वि० श० । १ पद्मम्। ६ । ७ आ० कम्पः ॥ १ कठि० श० । ३ कठि० द्रु०। २ कठि० द्रु० ।१ कठि० द्रु० । ७ द्ु० । ६६ आ०। ७ पर० निज०। १ कठि० श० । २। ७ कम्पद्यम्।६।५।४। ३ कम्पद्वयम्; श० । २ श० । १ पद्मम् ॥ पश्च्ात्तुरुष्कतोड्येषेति। पश्चात्ततः परम् । इयं मुखारीमेले ; सङ्गवे। यद्वा तोड्या एव मेले ॥ ३ कम्पद्वयम् ; श० । २ घ०।१।२ कम्पद्वयम्; श० ।१ व०।७ मृ० पर०। १ कम्पद्वयम्; श०।७६।७३०।१।७मृ०३० ॥ ६३ ॥

गरि०स* सरिगमप0म0निधण्प- 900 मपप0मग0रि०स नि सपमगगरिसनि स। S W

सनि0घ0प0म00रि०स नि० स* सरि- गमप0म0सनिनिधधपपमम ग ॥ ६४॥

३ प्र० दु०। २ आ० दु० श० ।१ पभ्नम्। १ डु०।२ द्ु०। ३ द्रु० । ४ द्रु०। ५ कम्पद्वयम्; द्रु० श० ।४ श०।७ प्र० द्रु० । ६ आ० द्ु० श० । ५ कम्पद्वयम् ॥ ४ दो०। १। कम्पद्वयम्; श० ।४। ३ श० । २ कम्पद्वयम्; श० । १। ७ मृ० घ० । १ पद्मम्।५ दो० ।४।

१४८ रागविबोध:

३। ३ । २ आ० वि० ।१।७ मृ० । १ कम्पद्वयम् ; पद्मम् ॥ १ कठि० । ७ कम्पद्वयम्; श० । ६ कम्पद्वयम्; श०।५ कम्पद्वयम्; श० ।४ कम्प- द्वयम्; श० । ३ कम्पद्वयम्; श० । २ कम्पद्वयम्; श० ।१ घ० । ७ मृ० घ० कम्पद्वयम्; श० । १ पद्यम् ।१ दु०॥२ द्ु० ॥ ३ दु० ॥४ दु० ॥ १ कम्पद्वयम् ; द्ु० श० । ४ श० ।१ कठि० द्ु० । ७ आ० द्रु० ॥७ द्ु० । ६ आ० दु० । ६ द्ु० ॥ ५ आ० द्रु० ॥५ द्ु० ।४ आ० द्ु० ॥४ द्ु०। ३ आ० द्ु० ॥ ६४ ॥

000 गरि रिस सनिधनिसगरिरि-

सस* सरिगमप0मसनिध पपमगरि0सग।

(३) महारिध सरि0 पमरि० 8 स*धसधसरि०मरिमपध0मपध०। ६५ ।। 0 0

३ हु० । २ आ० द्रु० ।२ द्रु० ।१ आ० द्रु० ॥१ टु० । ७ मृ० हु० । ६ मृ० दु०। ७ मृ० द्वु०॥१द्ु०।३द्ु० ।२ आ० द्ु० ।२ दु० ॥ १ आ० द्रु० । १ द्ु० पद्मम्। १ घ०।२ घ०।३ घ०।४ घ०। ९ घ० कम्पदवयम्, श० । ४ ।१ कठि० । ७ आ० । ६ घ० ।५ कम्पद्वयम्; घ०। ५ घ०।४ घ०।३ घ०।२ घ० श० ।१।३। मल्लारिर्धसरिपे- ति। अयं पूर्वोक्ते स्वस्यैव मेले; सङ्गवे। ६ मृ० ।१२ श० ।५प्र० ॥ ४| २ ३० ॥१ पम्मम्। ६ मृ० ।१६मृ० ॥१२३० ।४२ ४९।६ ३०।४।५ ।६ ३० ॥ ६९ ॥

सं्धरिस धप म रि सधपम- 000

0o 00 00 00 00 0000 00 000 0 0

पध्चमो विवेक: १४९

पध0स0धरि स ध प मरि ध0प- 808808 8 धप धप धप धप धप मरिमप ॥ ६६ ।। 808888

१ कठि० श० । ६ कठि० ।२।१ कठि० प्र० । ६ प्र० ॥५ प्र० ॥ ४ प्र० ॥२ प्र० ॥१ प्र० ॥ ६ मृ० प्र० ॥५ मृ० ।४ मृ० ॥५ मृ० ॥ ६ मृ० श०।४ मृ०। ५ मृ०।६ मृ० श० ।१ पद्मम्। ६ मृ० । १। ६ मृ० ।१२४९६श०।४१११६ श० ॥५।६ श० ।१ कठि० श०। ६ ।२ कठि० । १ कठि० प्र० । ६ प्र० ।५ प्र० ।४ प्र० ॥ २। ६३० ।५ प्र० ॥६॥९ प्र० ॥६॥९ प्र० ॥६॥९ प्र० ॥६/५ प्र०६।५ प्र० ॥४।२।४।१॥ ६६ ॥

ध0मपध0 स0 ध रि स ध प म रि- 80 00 00 -CE s सध०स*धध0सरि प म ध स स 0 00 नि नि नि 00 6 쇠 0 धपमपपमगगगरि०म प- ध रि सस नि नि नि निधपमपम गं ॥६७ ॥

६ श०। ४ । १ । ६ श० । १ कठि० श० । ६ । २ कठि० । १ कठि० प्र०। ६ प्र० ॥ १ प्र० ॥४ प्र० १२ प्र० ॥१ प्र० ॥ ६ मृ० श०। १ पम्मम्। ६ मृ०।६ मृ० श०।१प्र० ।२ प्र० ५ प्र० ॥४ प्र० ॥६ प्र० । १ कठि० प्र० । १ कठि० । १ कठि० नैम्न्य० । ७ कम्पः ; पर० । ७ कम्पः ; पर० । ७ कम्पः; पर०। ७ कम्पः; पर० ॥६॥४१॥ १।४ कम्पः । ३। ३ कम्पः; पर०।३।२ श० ।४ प्र०॥५ प्र० ॥ ६ प्र०।२ कठि० घ० | १ कठि० । १ कठि० नैम्न्य० : ७ कम्प: ; पर० । ७ कम्पः ; पर० ! ७ कम्पः ; पर० ।७ पर०।६६।४।६।४। ३ कम्प: ; पर० ॥ ६७ ॥

१५० रागविबोध:

ग रि0्म प ध नि धमपप- s =- SA- मगग ग ग रिमप प गं गे गे गे रि० सरि0। 00 00

स०स ध प धमप ध रि स निध0- स स* (४) मह्लारिर्नटादिस्तु ॥ ६८ ॥

३ वम्पः ; पर० । ३ कम्पः ; पर० । ३ कम्पः; पर० ।२ श० । ४ प्र० ॥ १ प्र० ॥ ६ प्र०॥ ७ व०।६घ०।४।६।६।४।३ कम्पः ; पर० । ३ कम्पः; पर०।३ कम्पः; पर० । ३ कम्पः ; पर० । २ श०। ४ प्र० ॥१॥२ घ०।५ घ०।३ कम्पः ; पर० । ३ कम्पः ; पर०। ३ कम्पः; पर०।३ कम्पः; पर०।२श० ।१प्र० ॥२ श० ॥ १ श० ।१।६ वि० ।५। ६ वि० ।४।१।६ घ०।२ कठि० घ० । १ कठि०। ७ कम्पद्वयम; पर०। ६ श० ॥ १ कठि० । १ कठि० प्र० पद्मम्। मलार्विर्निटादिस्त्विति। नटमलारिरित्यथः । अयमपि मल्लारिमेल एव ; सङ्गवे ॥ ६८ ॥ सरिण्यम0्गरि० स*सरिणपमआ- s -Sosn रि०मपध0 रि रि स० ध०प०0म०प० ध० पमगमप0। 5

50 0 S प0मम0 ग रि० स0रि0ध0सरि०स *- 0 5

सरि0पम0 ग रि रि0म0मप ध00 स0 निध प॥ ६९॥

१। २ दो० श० । ५।४ श० । ३ घ०।२ दो० श० ।१ पझ्मम्। १।२ दो० श० ।५।४ श० ।३ घ०॥२ घ० दो० श० । ४।१। ६ उच्चता; श० ।२ घ० दो० ।२ घ० दो० । १ कठि० दो० श० ।

पश्वमो विवेक: १५१

६ उच्च० नि० ; श० । ५ शमो द्विगुणः । ४ श० । ५ वि० श० । ६ उच्च० निज०; श० ।६।४।३।४।१ आ० वि० श० ॥ १ दो० श० । ४। ४ पर० नि०; श० ।३ घ०।२ घ० दो० श० । १ श०।२ श०। ६ मृ० श० ।१।२ श० १ पद्मम्॥। १।२ दो० श०। १। ४ श०।३ घ०।२ घ० दो०।२ घ० दो० श० । ४ श०। ४ । १ । ६ उच्चता ; शंमो द्विगुणः । १ कठि० पर० नि० ; श० ।७। ६।१ वि० ॥ ६९ ॥

म०्मप घ0o दि रि स0 घु0 प00 मे 555

S

पमगमप0पपम0 ग रि0 स* पपपपमरि। S S S- S- S S

0 ग रि म प०0 मप0 मे ग ग रि स०स*

रिमपधप0मप०0मग रि सरि० ध०स० ॥७०।। S 0

5 ४ श० । ४ । १ । ६ उच्च० शमो द्विगुणः । २ कठि० दो० ।२ कठि० दो०। १ कठि० दो० श०।६ उच्चता; श०।५ शमो द्विगुणः। ४ वि० । ५ दो० । ६ उच्च० निज०; श० ॥ ५।४३।४ आ० दो० श० ॥५ दो० । १ ।४ श० । ३ घ० दो० ।२ घ० दो० श० ।१ पद्मम्। ५ दो०।५।६दो०।५।४।२॥३ घ०।२ घ०।४।५ उत्च०निज० पी०; श० ।४।५श० ।४ घ०।३ घ०।३ घ०।२ दो० ।१ श०। १ पद्मम् ॥ २।४।५।६।१ श०।४।५ उच्च० निज०; पी० ; श० । ४| ३ घ०।२ व० दो० ।१२श०।६ मृ० श० ।१३० ॥७०॥

00 00 प ध० म प ध०सरिसरि० ध0्ध धस *- 000

(१) गोण्डस्तु रि०प म0 पध०0धपधनिपमण। S

०

१५२ रागविबोधः

रि० धसरि प मगरिण्धसरिप- मगरि ससरि ग रि० स* मपध० स स॥ ७१॥

६ मृ० । ६ मृ० श० ।४ मृ०। ५ मृ०। ६श०।१।२ दु०। १ दु०। २ श० । ६ मृ० श० । ६ मृ० । ६ मृ० नम्न्य० । १ पद्मम् ।। गोण्डस्तु रिपमेति। अयमपि मल्लारिमेले; मध्याहे। २ श० ।५।४ आ० पर० श०। ५। ६ आ० दो० पी० श०। ६। ६ आ०। ६।७ स्पर्श:। ५ घ०। ४ घ० कम्पद्वयम; श० । ३॥२ कम्पद्वयम् ; श० । ६ मृ०। १ आ० । २ घ० । ५ घ० द्रु। ४ आ० कम्पद्वयम्; द्रु०।३।२ कम्पद्वयम्; श०।६।१। २।१ द्ु० ॥ ४ आ० कम्पद्वयम् ; द्रु० । ३ दृ० ।२ घ० द्रु०। १ व० श०।१।२ आ०। ३ वि०।.२ आ० दो० श० । १ पद्मम् । ४ वि० । ५ आ० । ६ श० । १ कठि० । १ कठि० । ।। ७१ ।।

SdE निसरि गेवि रि0स0घ0ि0 स0निधप0- o 소 0 में पुध रि0 स0निधप0 मे पधस0निधप0 म0 प। धु.0धपधनि प म0 गार0 धसरि- पमणारि स०्सरि ग रिo्सण्धरिव्स थ॥ ७२॥

७ वि० । १ आ० कठि०। २ कठि०। ३ कठि० दो०। २ कठि० श० । १ कठि० श०। ६ श०। २ कठि० श०। १ कठि० श० । ७ द्रु० । ६ द्रु० । १ द्ु० श० ॥ ४ वि० । ५ आ०। ६ घ०।२ कठि० कम्प० श० ।१ कठि० श०। ७ द्रुं०। ६ द्रु०। ५ द्ु० श० । ४ वि०। ५ आ० । ६।१ कठि० श०। ७ द्रु०। ६ द्रु०। ९ दु० श० । ४ वि० श० ।५॥६

पध्बमो विवेक: १५३

उच्च०; पी०; श०। ६। ५। । ६ आ० ७ स्पर्शः । ५ घ० ।४ घ० कम्पद्वयम्; श०। ३ । २ कम्पद्वयम् ; श० । ६ कठि० । १ आ० । २ ।। ५ द्रु०। ४ आ० कम्पद्वयम्; द्ु० श०। ३। २ घ०।१ घ० श० ।१।२ आ०। २ वि०। २ आ० दो० श० । १ श० । ६ मृ० । २ श ० । १ अनु ० । ६ मृ० ॥ ७२ ॥

0- 0- 0 प0ध प ध०स*रिमपधपधप- -S

मगरि०स०मपधपमधपमगरि0म0घस। 0-

0 0 0 0

रि०रि0पम ग रिस0रि ग रिगरि0-

स0्धसरिप ध प धपधम म ग रि्स0रि ॥ ७३ ॥ 0

0 c0 0 8

५ मृ० श०। ६ घ०। ५ मृ० घ० । ६ मृ० श० । १ पभ्मम्। २। ४ आ० | १ घ०। ६ घ०। ५ आ०। ६ दो०।५ अनु० ॥ ४ आ०। ३। २ अनु० श०।१ श०।४।९ आ०। ६। ५ आ०। ४ वि०। ६ घ०। ९ आ० घ०। ४ घ०। ३ घ०। २ घ० श०। ४ श० । ६ मृ० घ०। १ आ०॥ २ घ० श०। २ घ० द्रु० । ५ घ० द्रु० । ४ आ० घ० द्वु०। ३ वि०। २ दो०। १ श०। २ आ० द्रु० । ३ आ० ट्रु० | २ आ० द्रु० | ३ दु०। २ श० ॥१ श० ।६ मृ०॥१।२श०।५ घ० प्र०। ६ घ०। ९ आ०। ६ प्र०। ५।६। ४ आ०। ४ प्र०।३ आ० घ०। २ घ० श०। १ श०।२। ७३॥

गरिगरिस*(२)पूर्वगौड:

o SS - पधस ग0मप0धनिधप0मग0मपधपम0। -SS

20

१५४ रागविबोध:

SS SOu गरिसस*स सग०मप0स0निध-

पम०णमपधप0मग0रिसग रिस* ॥७४ ॥ S

३ आ० वि०। २।३। २ आ० । १ पद्मम् । पूर्वगौड: पधसेति । अयं तु मल्ारिमेले; मध्याहे॥ ५।६ ।१ कठि० नै० । ३ दोलनद्वयम्; श० ।४ घ०। ६ घ० श० ।६घ०।७घ०।६। घ० श० ।४। ३ दोलनद्वयम्; श० । ४ घ०।५ घ०।६ घ० ।५ घ०।४ घ० श० ॥ ३। २ घ० । १ घ०।१ घ० पग्मम् । १।१ नै० | ३ दोलनद्वयम् ; श० । ४ । १ दो० श० ।१ कठि० श० ।७।६ वि० ॥१।४ दो० श० । ३। ४ आ० । ५।६।१श०।४।३ ०।२।१।३ श०।२। १ पग्मम्।। ७४

(३) देशीकारः सगम0्धप- मरम0ग०रिनि ससगम० धपध मपध0मआ। रि०स सगम०प०ध0म0प0पमप- धनि० स० गरिनिधप धम०प0 मपध॥७५॥

देशीकारः सगमेति। अयं तु स्वस्यैव मेले ; मध्याहे। १। ३ । ४ कम्पद्यम्; श० । ६। १।। ४ । ४ कम्पद्वयम्; श० । ३ श० ।२। ७ मृ० कम्पद्वयम् । १ पद्मम् । १। ३ । ४ कम्पद्वयम्; श० । ६ आ० । ५। ६। ४ वि०। ६ आ० । ६ श० । ४ कम्पद्वयम्; श० ।३॥२ श० । १ पभ्मम् । १।३। ४ कम्पद्वयम्; श० । ५ श० ।६ श० । ४ कम्पद्वयम्; श०। १ श०।१।४ वि० । ६ आ० ॥ ६। ७ कम्पद्यम् ; श० । १ कठि० श०। ३ कठि० प्र० ।२ कठि०। ७।६।१।६।४ कम्प- द्वयम्; श० ।९श० ।४ वि० । ६ आ० । ६ । ७९ ।।

पथ्वमो विवेक: १५५

नि०स0रिनिधपधम0प0 सनिध-

50-00 प0ध0म0प0प मॅपधनिस ग रि-

निध0प0ध0म०य0पमपधनि सनिध॥७६॥

७ कम्पद्वयम्; श० । १ मृ० श० ।२ प्र० कठि० ।७।६।१। ६। ४ कम्पद्वयम्; श० । ६ श० । १ प्र० कठि० ।७।६॥५।६। ४ कम्पद्यम्; श०। ५ श० । ३। ४ कम्पद्वयम्; श० ।५।१/३। ४ कम्पद्यम्; श० । ७ घ० ।६ । ४ कम्पद्वयम; श० ।३।२।७ मृ० कम्पद्वयम्। १ पग्मम् ॥ ५ श० । ६ श० । ४ कम्पदयम्; श० ।५ श० । १। ४ वि० । ६ आ० । ६।७ प्र० घ०।१ कठि० घ० ।३ प्र० मृ० । २ मृ०॥ ७ कम्पद्वयम्। ६ श० । ९ श० । ६ श० ।४ कम्पद्वयम्; श०।९ श०। ५।४ वि० । ६ आ०। ६। ७ प्र० घ० ।१ कठि० । ७ अनु० घ०।६॥ ७६ ॥

प0ध0म0प०सनिधपध0्मप0स-

ग म नि धमग0रि0नि00सरि ग धपमग0रिस।

(४) शुद्धवराटी रिमरिम- पध पधमपधनि0स0ग रिनिधप।। ७७।।

९ श० । ६ श० । ४ कम्पद्यम ; श० ।५ श० ।१ प्र० कठि० । ७ अनु० । ६।१ । ६ श० ।४ कम्पद्वयम् । ५ श० ।१॥३ ।४ कम्प- द्वयम्; घ०।७।६।४।३ अनु० श० ।२ श०।७ कम्पद्वयम् ; शम-

१५६ रागविबौध:

दवयम् । १।२।३ वि० घ०।६ घ० ।५।४।३ अनु० श० । २। १।। शुद्धवराटी रिमरिमेति। इयं त्वस्या एव मेले ; मध्याहे । २।४।२।४।। ६।६।९।६।४।१ ।६ । ७ कम्पद्वयम ; श० । १ कठि० श० । ३ प्र० कठि० । २ कठ़ि० / ७।६।५।।७७।। धध प म गरिण् म निधनिध-

म गरिनि सभग में नि ध निधमग रिम ग रि। ०O 0

स*ग म निध प प ग0रिग0रिस0- S 0

स०ग रि स नि० प0नि०स*रिसरिमपध॥ ७८ ।। 0-0-

00

६ । ६ । ६ घ० ।४ घ०।३ अह० घ० ।२ आ० श० ।३। ४ घ० | ७ घ०। ६ आ० । ७।६ आ० ॥४।३ आ० अह० ।२ घ०। ७ मृ० घ०।१ पम्मम्। ३।४ व०।७ घ०।६ आ० अह० । ७। ६ आ० । ४। ३ अह० घ० ।२ आ० ।४।३ आ० अह० ।२ आ०॥ १ पद्मम् । ३ प्र० । ४ प्र० घ०।७ घ०।६ आ० ।५ घ० ।१ घ०३ पर० श०।२।३ आ० श० ।२ अह०।१ श० ॥१ श०। ३। २ आ० अह० । १ आ० अह० । ७ आ मृ० घ० श० ।५ मृ० घ० श०।७ प्र० मृ० घ० श० ।१ पम्मम्। २।१।२।४५६।।७८।।

धम0पध नि सनिधपधम0प-

न०सग रिरि रि नि ध ध ध प म ग रि0पम।

ग रि्रि रि स नि0ग रिस0रि०स *- 0 (१) बहुली सरिसरिगपग0पधस०॥ ७९॥

पञ्चमो विवेक: १५७

६। ४ कम्पद्वयम् ; श० ।५।६ । ७ व० प्र० ।१ कठि० प्र० । ७६।९/६।४ कम्पद्वयम्; श० ।५॥६।७ कम्पद्यम्; श० । १ कठि० ३ कठि० प्र० । २ कठि० ।२ कठि० कम्पः ! २ कठि० | ७ कम्पद्वयम्; घ०।६ घ०।६ घ० ।६ घ० ।५ घ० ।४ कम्पद्वयम् ; घ० । ३ घ० ।२ घ० श० ।५।४ आ० ॥ ३ घ०।२घ० श० ।३ प्र० ।२ आ०। २ व०।२ व०।घ०।७ कम्पदूयम्; श० ।३ आ० ।२ पर० ।१ आ० श०।२ आ० श० ।१ पद्मम् ।। इति मध्याह्वे गातव्याश्चत्वारो रागाः ॥ बहुली सरिसरिगेति॥ इयं तु मालवगौडमेले ; अपराद्वे । १२ ११२।३११।३ ३० ।९।६।१ कठि० श० ॥ ७९॥

पग0पधस० सरि ग प ग रिस रिनि० स सध। पगपध ध पं ग पे रि गे से रि- नि०्स सधपगपध घ ग रि गसै रि ॥ ८०॥ १ कठि० नै०। ६।५।३। २ श० ।१ पग्मम् ।१।२।१। २।३ ३० । ६ प्र० ॥५।३ ३० ॥५।६।१ कठि० श० ।१ कठि० नै०। २ कठि० । ३ कठि० घ० । ५ कठि० घ० । ३ कठि० । २ कठि० । १ कठि० । २ कठि०। ७ कम्पद्वयम् ; पर०श० । १ कठि० । १ कठि० नै०। ६॥९१३।९।६ । ६ घ०५ कठि० घ०।३ कठि० । ५ कठि० । २ कठि० । ३ कठि० । १ कठि० । २ कठि० । ७ कम्पद्वयम्; पर० श० । १ कठि० । १ कठि०नै०। ६। ५।३। ६।६ । ६ घ०।३ कठि० कम्पः । २ कठि० । ३ कठि० । १ कठि० | २ कठि० ॥।.८० ॥ नि०्स संधपगपध से रि स रि- नि० संसधपगपध घ स सधपगरिस*स।

१५८ रागविबोध:

रिगधपगरि ग प गरिसरि

नि०स*गप0पपधधण्घ रि०नि०ससध॥८१॥ On

S

७ कम्पद्वयम् ; पर० श० । १ कठि०। १ कठि० नै०। ६। ५। ३/ १ । ६। १ कठि० घ०।२ कठि० घ० । १ कठि० ।२ कठि० ॥ ७ कम्पद्वयम् ; पर० श० ।१ कठि०। १ कठि० ने०॥६।५।३।५। ६। ६ घ०।१ कठि० घ० । १ कठि० नै० ।६। ९। ३। २ । १ पग्मम् । १॥२।३।६ प्र०॥९॥३॥२।३ आ० घ० ५घ०।३।२। १।२॥ ७ मृ० कम्पद्वयम् ; पर० श० ।१ पद्ममू। ३। १श०।५१। ६। ६ श० । ६ घ०।२ मृ० घ० श० । ७ कम्पद्वयम् ; श० । १ कठि० । १ कठि० नै०।६॥ ८१॥

पगरिसप0गपगपगपग- 00 00 00 00 रिसरिसरिगपगपधस*घं०रि० सरिस ग। स रि स गरि सरि स गरिस-

रि सधपधधसधपगपपधप ।। ८२ ।।

११३।२।१।९३० ।३ प्र० ॥५॥३ प्र० ॥५॥३ प्र० ।

६ श० । २ कठि० श० । १ कठि० द्ु० ।२ कठि० द्रु० । १ कठि० द्ु० । ३ कठि० द्रु० ॥ २ कठि० द्रु० । १ कठि० द्रु० ।२ कठि० द्रु० । १ कठि० द्रु०। ३ कठि० द्रु० । २ कठि० द्रु० । १ कठि० द्रु० । ३ कठि० द्रु० । २ कठि० द्रु० । १ कठि० द्ु० ॥ २ द्ु० ॥ १ दु० ॥ ६ द्ु० ॥५ द्रु० । ६ दु०।६ दु०। १ द्ु०॥६ दु०॥५ द्रु०३ दु० ॥५द्ु० ॥५ दु०। ६द० ।१ दु०॥८२॥

पश्चमौ विवेक: १५९

गरिपगरिगरिपगरि गरि-

पगरिगरिपगरिगरिसरिनि स०स०स स*। oo 0

(२) सारङ्ग: स0रिग0पमग0- रिस* स0रिगण्धपमम0रिस* स0रिग० ॥८३॥

३ दु०। २ द्रु० ॥५ द्रु० । ३द्ु० ॥२ ड्ु० ॥३ द्र० ॥२ द्रु०। ५ दु०॥३ द्रु० ॥२द्ु०। ३द्ु० ॥२ दु० ॥ द्ु० ॥३ द्ु० ॥२ द०॥ ३ द्रु० ।२ द्वु० ॥५द्ु०।३द्ु० ॥२ द्रु० ॥३ द्रु० ॥२ हु० ॥१ दु०। २ द्रु० । ७ मृ० द्रु० कम्पद्वयम्। १ श० ।१ कठि० प्लु० । १ कठि० नै० । १ कठि० नै० पग्मम्। सारङ्ग: सरिगेति। अयं तु स्वस्यैव मेले; अपराह्वे॥ १ श०। २। ३ ३० । ६।४।३ ३० ॥ २। १ पद्ममू। १ श०। २। ३ श० । ६ । ६। ४। ४ श० । २ । १ पग्मम् । १ श० । २। ३ श० । ८३ ।।

धपधग0्ध पमग0गपध0स0-

निघस0धधप0घ सधपमग0रिस0स0धप0। 00

० 0000 000 0-0- धपमग0ग प ध0सनि ध रि० स *- 0 सरि सरि प0्धप0धधपमगरि०स॥।८४॥। S

६।९।६।३ ३० ।६।६।४।३ ३० ।३ ।५ । ६ श०। १ कठि० श० ॥ ७ घ०। ६ घ० ।१ कठि० श० ।६।६। ५ आ० श० । ६ वि० नि० उच्च०। १ आ० कठि० । ६ द्ु० ।५ दु० । ४ द्रु० । ३ दु० श० ।२।१ श०।१ श०।६ मृ० ।९ मृ० श०॥। ६ मृ० । १ मृ० । ४ मृ० । ३ मृ० श० ३ मृ० । ५ मृ० । ६ मृ० श० । १। ७ मृ० घ० । ६ मृ० घ०।२ आ० वि० श०।१ पक्रम्॥१।२।

१६० रागविबोध:

१।२।९३० ।६।५ ३० ।६ दो०।६।५।४।३।२ दो० श०।

स0सरिप0पमपधनि0 रि स0रि०-

स0नि०ध0प0 पमप0घ0स0नि०ध0प0पमप0घ0नि0। ध0प0 म प०प म ग रि ग0रिमप0-

म0 नि0्धप0मगरि०सरिस0्धपमग ॥ ८५॥

१ श०।१।२।१ श०।५।४ वि०। ५।६। ७ श० । २ कठि० द्रु०। १ कठि० द्ु० श०।२ कठि० श० ॥ १ कठि० श० । ७ श०। ६ ३०।९३० ।५१४ वि० ५ श० । ६ श० । १ कठि० श० । ७ श०। ६ श० ।६ ३० । ६।४ वि० ५ श०। ६ ३०।७ श० ॥ tplrco2eis ६ श०। ६ श०। ४ वि० ।६ श० । ५।४ वि०। ३ घ० । २ घ० । ३ आ० श०। २। ३ आ०। ५ श० ॥ ४ नि० पर० श० | ७ पर०। श०। ६। ५ दो० श०।४।३।२ दो० श०।१।२। १ श० । ६ । ११४|३८९॥

रि०स* (३) नटनारायण इति

स0रि० ग0पमग रि०सस०रि० ग0धपमग रि०स । SS SS SŠ SS

सपमपसगoम प प ध प म0- S

२ वि० श०। १ पद्मम्। नटनारायण इति सरीति। अयं तु मल्लारि- मेले; अपराह्खकाले। १ श०। २ श० । ३ दोलनद्दयम् ; श० । ५ दु० ।

पश्चमो विवेक: १६१

४ द्रु०। ३ द्रु०। २ दोलनद्वयम् ; श० । १ पद्मम् । १ श० । २ ३० । ३ दोलनद्दयम् ; श०। ६दु० । ५ द्रु० । ४ ट्रु०। ३ द्रु०। २ दोलनद्दयम् ; श०। १ पझम् ॥ १।५।४।६।१।३ दो० श०।४।६ आ०। ६ आ० घ०। ६ घ०। ५ आ० घ०। ४ घ० ३०॥३ घ०। २ श० ।२। ३ आ० । ४ । ३ आ० । २। १ ३० । १ । २ श० । २ । ४ व० श०। ३ आ० । ४ आ० || ८६ ॥

ग रि०्स से नि०्सरिरि म ग रि०स0-

प0 नि०सरिस ग0 धपमगरि०स०सरि०रि०रि० निध। O_0- S

5 0 00000 5 प0ध0म0ध प0सगमप0ध0रिस- 05 निधप0म०ग धपमगरि०स० पनि०स ॥ ८७॥ S - 0-0-

S

३ घ० ।२ घ० श० ।१ घ०।१ घ०। ७ मृ० घ० पर० श०।१। २ आ०। २ घ०| ४ घ०| ३ आ० घ० | २ घ० श० । १ ३० ॥ मृ० घ० श०। ७ मृ० घ० पर०श०। १।२।१ आ० । ३ नि० पर० श०। ६ द्ु० । ५ द्ु०। ४ दो० द्ु०। ३ द्रु०। २ श० ।१ श०।१।२ आ० श०। २ श० । २ कठि० श० । ७ कठि० । ६॥। ५ मृ० श० । ६ मृ० श० । ४ मृ० श०। ६ मृ०। ५ आ० मृ० श०। १ पद्मम्। ३।४।१ श०। ६ दो० श० / २ कठि० द्रु०। १ कठि० द्ु० ॥ ७ घ० द्रु०। ६ द्० । ५ दो० द्वु० श०। ४ घ० श०। ३ घ० पर०। ६ दु०। ५ द्ु०। ४ द्रु०। ३ द्रु०।२द श०।१ श०।५ मृ० घ०|७ मृ० घ० पर० श०। १ पम्मम् ॥८७॥।

म प स० सरि रि निधपमम ग

ग पपमग रि0स0नि०सरिमगरि०सससरि। S 21

१६२ रागविबोध:

रि गग पप धधपमग0मप- S धप मुगरि०स०सरि० प म ग रि०रि स*॥८८ ।।

४ । १ आ० नि० पर० । १ कठि० श० ।१ कठि०।२ आ० कठि० वि० । २ आ० कठि० वि०। ७।६।१ वि०।४।४ घ०।३ घ० वि० द्ु० ॥३ वि० द्रु० । ५ आ० वि० द्ु० । ५ द्रु० ।४ द्रु०। ३।२ श०। १ घ० श० पद्मम्। ७ मृ० घ० पर० श०।१।२ आ० घ०।४घ० द्ु०। ३ आ० द्रु० । २ वि० द्ु० श० ।१ द्रु० पझ्मम्। १ वि० ।१।२ वि० ॥। २।३ वि० ।३५ वि० ।१। ६ वि० ।६।१। ४।३ पर० श० ।४। ६ आ० ॥ ६। १ आ०। ४ आ० ।३।२ आ० दो० श० ।१ श०। १।२ आ० वि० श० ।९ आ०। ४ अह० । ३ आ० घ० ।२ घ० दो० श० ।२ घ०।१ घ० पद्मम्।। ८८।।

(४) देवकरीः सपमपगम0- रि०स*सपमपगम0मधमधनि० स०रि रि स

ससरिगमपधनि सनिसगनिस ॥ ८९ ॥ 8

देवक्रीः समपेति। अयं तु काम्बोदीमेल एव। केचिन्मलारिमेलेऽपि वादयन्ति। १।९।४।१।३।४ ३० ॥२ श० ।१ पझ्मम्।१। ९।४१९३।४ ३०।४।६।४।६। ७ कम्पदयम्; श० । १ कठि० श०। २ कठि० दो० ।२ कठि० । १ कठि० ॥ १ कठि० । ६ । ७। १ कठि० । ६ श० ।६।४।१ श० ।३ श० ।४।२ श०। १ पद्मम् ॥ १ द्ु० ।१ नै० द्रु०। २ द्रु० । ३ दु० ॥४ द्ु०न १ द्ु०॥ ६ द्रु०। ७ ड्रु० । १ कठि० ।७ प्र० । १। ३ कठि० । ७ प्र० ।१ कठि० ॥ ८९॥

पञ्चमो विवेक: १६३

निसनि सरि सनिसधनिसध पमपगमरि०स* स(१)ततस्तु सौराष्ट्री। SS

5000 मपध०सस स० सरि स नि0्धपधप0 ॥ ९० ।

७ प्र० ।१ कठि० । ७ प्र० ।१ कठि० । २ प्र० कठि० । १ कठि० । ७।१ कठि०। ६। ७।१ कठि० ।६।६।४।५।३।४ प्र० । २ श० । १ पद्मम्। १ कठि० प्लु०। इदं रूपं सर्वमपि द्रुत्या वा वादनीयम्। अपराहे गातव्याश्च्वत्वारो रागाः ॥ ततस्तु सौराष्ट्रीति। इयं तु म्ारिमेले ; सायाहे। ४ श० । ९ श० । ६ दोलनद्वयम्; पी० श० । ६। ६ आ० श०।७।६ आ० ।१।४। ३। २ कम्पः; श० ।१ पद्मम् ॥४।५।६ दो० श० ।१ आ० कठि० । १ कठि०। १ आ० कठि० श० । १ कठि० । २ आ० कठि० । १ मा० कठि०। ७ घ० कम्पः; श० ।६६।६। आ० श० ॥ ९० ॥ 5

(२) गौडी तु रिमपनिस0नि0रि स0निधप0म गरि0्म ग0 रिगरिस*पनिसरि oo नि०रि स0निधप0मगरि०म ग रिगरि । ९१॥ os s

६ दो० । ६ । १ ।४ कम्पः। ३ । २ कम्पः, श० ।१। १।२। ३ श० । २ घ०। १ पद्मम्। गौडी तु रिमपेति। इयं तु मालवगौडीये मेले; सायाहे। २।४।९। ७।१ कठि० श० ।७ श० / ७ कठि०। १ कठि० दो० श०। ७।६। ६ दो० श० ।४।३।२ श० ।४।

१६४ रागविबोध:

३ आ० नि० पर० श० ।२।३ आ० ।२ आ०। १ पद्ममू।५।७। १ कठि० । २ कठि० ॥ ७ श० । २ कठि० । १ कठि० दो० श० ।७। ६ दो० । ५ श० ।४।३।२ श०।४ आ० । ३ नि० पर० ।२। ३ आ० । २ आ० ।। ९१ ।।

स*निसनिससनि सनिपमग- रि०म ग0 रिगरिस0स०सनिपमगरि०म ग0 रि।

00 0 ग रि०स0मप0निस*रिगरिम0प-

निस0प0सनिपमगरि०म ग0 रिगरि० ॥ ९२।।

१ पद्मम्। ७ मृ० ॥१७ मृ० ।११ कठि० । ७१ कठि० । ७।१।४।३।२ श० ।४ आ०। ३ नि० पर० श० ।२।३ आ०। २ आ०। १ श०।१ कठि० प्लुति०। १ कठि०।७।६।४।३। २ श० ।४ आ०। ३ पर० आ० श०।२॥३ आ०। २ आ० श० ।१श०। ४ मृ० । ५ आ० मृ० श० ।७ मृ० । १ पद्मम्।२।३ आ०।२ आ०। ४ श० । १॥ ७ आ० । १ कठि० श० ।५ श० ।१ कठि० ।७५। ४।३।२ ३०। ४ आ०। ३ नि० पर० श० । २। ३ आ० । २ ३० ॥९२। S

5 S

म00प0 म0 ग रि० प म०ग रि्म ग रिगरिगरि०स* । SS

5

सस०स निपमगरि०म ग रिस- oS

०O O रिनिस0रि म ग रि स रिनिस0रिमग ॥ ९३॥ 0

of

पश्चमो विवेक: १६५ १ पझ्मम्। १ दो० श० । ३ श० । ४ पर० शमद्वयम् । ७।६। १। ६। ६ । ४ पर० शमद्वयम्। १ श० । ३॥४ पर० शमद्वयम् ॥ ५ दोलनद्वयम् ; श० । ४ नि० पर० श०।३ घ०।२ घ० पर० श० । ५ आ० पर०। ४ श० ।३ घ०।२ श० ।४ आ० । ३ नि० पर० ।२ आ०। ३ आ०। २ आ० । ३।२ आ० श० ।१ पग्मम् । १।१ नै० प्लु० । १ कठि० दो०।७।५।४।३।२ श०।४ आ०। ३ अह०। २।१॥२ आ० दु० ॥७ मृ० द्ु०॥१ श०।२।४ आ०। ३ अनु०। २ आ० । १।२ द्ु०। ७ आ० मृ० द्रु०॥ १ द्ु० श० ।२।४। ३॥ ९३॥

0 0 000 00 रिसरि निस निधपम0पनि0स *-

रिमपनि0 स०रि०निध0म०गरि०गप म०ग रि०स* । oo-0 (३) चेत्ती गौडी तु रिमप-

नि स०निरिनि रि सस०निरि सरि० निस ॥ ९४ ॥ os oos

२। १। २ आ० दु०। ७ मृ० द्ु०। १७ मृ०।६ अनु० । ६ आ० मृदुद्वयम्। ४ मृ० । ५ मृ० । ७ मृ० श० /१ पभ्मम्। २।४।५। ७श० ।१ कठि० श० ।२ कठि० श० ।७।६ श०। ४ श० । ३ अनु० । २ आ० श० । ३ । ५ आ० । ४ आ० श० ।३ अनु० । २ आ० श० । १ पझ्मम् ॥ चैत्ती गौडी तु रिमपेति। इयमपि मेलकालयोर्गौंडीवत्। २।४ प्र०। ५॥ ७ प्र० । १ कठि० श०। ७।२ कठि० । ७।२ कठि० दो० । १ आ० कठि० द्ु० ।१ कठि० श० । ७।२ कठि० दो० । १ कठि० । २ कठि० दो० श० ।७। १ कठि० ॥ ९४ ॥

१६६ रागविबोध:

निरि० सस०परि० स0 निधपमग- S SO oo oS oS

रि०स0निसनिरि0सस* स ग0 म प धप म पम। 0 0 S

ग रि०रि नि०् म पमग रि० रि0-

स* पपपम ग0 मप ध० प म पम ॥ ९५ ॥ S S

७।२ मृ० दो० श० । १ आ० कठि० द्रु० । १ कठि द्रु० श० । १। २ कठि० दो० श० । १ कठि० दो० श० ।७ द्रु० । ६ द्ु० ।५ दो० दु० श० ।४ द्ु० । ३ द्ु० ॥ २ दोलनद्वयम् ; दु० श० । १ श०।७ मृ०। १।७ मृ०।१७ मृ०।२ दो० श० ।१ आ० द्रु० ।१ द्ु० पद्मम्। १। ३ पर० नि० पर० श० ।४ घ० ।६ घ० ।६ आ० । ५।४ घ० । ९।४॥३ घ०॥२ व० श० ॥३।२ आ० ७ आ० श० ।५ घ० । ४ घ० । ५।४ आ०।३ घ०।२ घ० श० ।२ दोलनद्वयम् ; श० ॥ १ पद्मम्। १ दो० । ५। १ दो० । ४।३ पर० नि० पर० श० ।४। १ घ०। ६ घ० श० ।५ घ०।४ घ० । ५।४ आ० ॥ ९५।।

ग रि0रि०्स*(४) पूर्वीयं तु स-

गमप0म ग0ग प०म ग0रि०रिस*गम0निप0 । - -Su

०

म ग गणप म ग0रिग0रिस0सस0- SS

2-0-00 नि ध0नि0्धसस*गमपधस ग गरि ॥ ९६ ॥

पश्चमो विवेक: १६७

३ घ०।२ घ० श० ।२ दोलनद्वयम् ; श० । १ पद्मम्। पूर्वीयं तु सगमेति। इयमपि मालवमौडीयमेले; सायाहे। १॥ ३।४।५ श० ।४ घ०।३ घ० दो० श० ।३ वि०। ६ आ० श० ।४ वि० ।३ ध० दो० श०। २ आ० श० ।२ आ० १ पद्मम। ३।४ आ० श० ।७ मु० । ९ श० ॥ ४ घ०।३ वि०। १ श० । ५ आ०। ४ घ०।३ घ० दो० श० ।२।३ आ० श० । २। १ श० । १ दोलनद्वयम् । १ श० ॥ ७ मृ० घ०। ६ मृ० घ० श० ।७ आ० मृ० श० ।६ मृ० । १ आ० पद्मम्। ३ दु०। ४ द्ु० ॥५ द्ु० । ६ द्रु० । १ कठि० श० ।३ कठि० दो० ।३ कठि० । २ कठि० ॥ ९६ ॥

0 0soos स० स स स सनिधपमग0गम-

पधनिध0प पपधधधनिध धधसनि ध प० म0 । S S

-ssS ग म प प म गणगगपम ग०रि- -S

0 20 05o गरिस*म प स०ग गरि स0रिस० स स ॥९७॥ o oso

१ कठि० श० । १ कठि० दो० । १ कठि० । १ कठि० दो० १ दृ० । ७द्रु० ॥ ६ द्ु० ॥१ द्ु०॥४ द्ु०।३दु० श० ।३४॥६७ ६ दो० श०।५ दो० ।५।६।६ आ० ६। ६ ।७ आ० । ६ आ० । ६ आ०। ६ । १ आ० कठि०। ७ आ० | ६ घ० | ५ घ० श० । ४ घ० श० ॥ ३। ४ आ० घ० | ५ घ० | ५ घ० । ४ घ०।३ घ० दो० श० । ३ दो०। ३ दो०। ५ आ० । ४। ३ घ० दो० श० ।२॥ ३ आ० । २ आ०। १ पग्मम्। ४ । ६ आ० पर० नि०। १ कठि० श० । ३ कठि० दो० । ३ कठि० । २ कठि०। १ कठि० श० । २ कठि० द्रु० । १ कठि० द्रु० श०। १ कठि० दो० । १ कठि० ॥ ९७ ॥

१६८ रागविबोध:

निधपम0गमपधनिध पध- SS S

o oso स0 स सनिधपमग० ग गपमग0रिगरिस0* । S SSSo oSoS स0पम0ससग0मपधस0 स स- 8 नि धपमग ध प म गपस०गरिम । ९८ ॥ SS S S

७|६।६।४ ३०।३।४६६/७।६ दो० | दो०। ६ दो०॥ १ कठि० श०। १ कठि० दो०। १ कठि०। ७।६।६।४। ३ श० । ३ वि०। ३ । ६ आ० । ४।३ ३० ।२ आ० । ३। २ आ० । १ श० पद्मम् ॥ १ श०। ५।४ प्र० श०।१ दो०।१।३ श०। ४ दो०। ५ दो० । ६ दो० । १ कठि० श० । १ कठि० दो० | १ कठि० दो० | ७ पर० नि०। ६ पर०। ५।४ दो०। ३ दो० । ६ पर० नि०। ५ पर०। ४ दो०। ३ दो०। ५ आ० । ४ श० । ३ । २ | ४ आ ० ॥ ९८ ।

म ग रि ग0रि०स* सरिसरिगग-

पमनिधप म गमगपम समगरिगस0*। 0 -- S-S u SunSS - -S स ग0्मपमग0 ग ग ग पम गरि

गरिस*(५)त्रावण्यथ रिमपध ॥ ९९॥

४ घ०। ३ आ० घ० | २ घ० । ३ आ० श० । २ श० । १ पभ्मम् । ११२ आ०। १। २ आ०। ३ आ ० । ३ ॥। १ आ० । ४ । ७ आ० I ६ आ०। ५ घ० । ४ घ० | ३ । ४ आ० । ३ । १ आ० । ४ । १ । ४ आ०। ३ आ० । २। ३ आ० । १ श० पद्मम् ।। १ वि० । ३ आ० घ०

पश्चमो विवेक: १६९

श०। ४ घ० दो०। ५ दो०। ४ आ०। ३ घ० दो० श० । ३ वि० । ३ दो० वि०। ३ दो० वि०। ५ आ० दो०। ४ आ० घ०। ३ घ० दो० । २ ।। ३ आ०। २। १ पद्मम् । त्रावण्यथ रिमपधेति। इयं तु देशीकारमेले ; सायाहे। २।४।६।६।। ९९ ।।

नि सनिधपधप म0ग0रि०रिम-

प0निस0रिनिधम ग रि०्स* रि0धप म गरि०स*। P (६) काग्बोदी धसरि ममम- गरिगगरिरि रि० सध0प50घ0स स*म ॥ १०० ॥ 0-

७ प्र० घ०। १ कठि०। ७।६।१।६।५ घ० ।४ घ० पर० श०। ३ पर० श० । २ श० । २ । ४ आ० घ० ॥ ५ घ० श० |७ घ० | १ कठि० श०। २ मृ०। ७।६। ४ घ०।३ घ०।२ अनु० श०।१ पद्मम्। २ श०। ६ । ६ घ०। ४ घ० वि०। ३। २ श० । १ पद्मम् ।। काम्बोदी घसरिमेति। इयं त्वस्या एव मेले; सायाहे। ६ मृ० । १ आ० ।२ घ०। ४ घ० । ४। ४ ॥ ३ आ० घ० । २ घ०।३। ३।२ आ० ।२। २ दोलनद्वयम् ; श०। १ आ० । ६ मृ० कम्पद्वयम् ; श० । ५ गम० श० । ६ प्र० मृ० ध० श० । १। १ पद्मम।४।। १००।।

प ध स0 स रिम रिस0सधपम0- २-00

घ0 प म्गरि सध्स रिमग रि्पम ग रि स*। S 0 (१) शुद्धो नाटो गगS0मप0- S

मपपमरिसणरि ग मरि0 सनिऽ०स0स०॥१०१॥ 22

१७० रागविबोध:

९ आ०/ ६ घ०।१ कठि० घ० श० ।१ कठि० घ० ।२ कठि० घ०। ४ कठि० । २ आ० कठि० घ०।१ कठि० श० । ६ आ० । ५। ४ श० ॥ ६ दो० श० । ५ आ० घ०। ४ घ० श० ।३।२।१ घ०। ६ मृ० कठि० घ० श०।१ घ०।२ घ०।४ घ०।३ आा० घ० ।२ घ० श० । ५।४ आ० । ३ घ०।२ घ०।१ घ० पद्मम् ॥ इति साया हे गातव्या: षड्रागा: ॥ शुद्धो नाटो गगमेति। इयं त्वस्या एव मेले; प्रदोषकाले। ३ दो० । ३ गम० श० ।४।९ श० ॥४ प्र० ॥५॥१ नै० ॥४२॥१ श०। २। ३ आ० घ० । ४ घ०।२ श० ।१ घ०।७ मृ० गम० श० ।१ श० ।१श०॥१०१॥

प मरिण्स०रिग म०रि0 सनि50स0स पमपम0रि०स०रि ग मरि0 सनि0S0 स०मम रि०स0। 8 रिग मरि0 सनिS0रिसनि0रिस0नि- 8 8

प0निऽ0स0 नि प0मप० नि प0प0निऽCस०सस ॥१०२॥ 0- 0 0- 0- 0 0 0

९ प्र० ।४।२ ३० ।१ श० ।२।३ आ० घ० । ४ आ० श० । २ श० ।१ घ०।७ मृ० व० गम० श० ।१श० ।१॥५।४ आ०। ११४ श० । २ श० ।२ श० ।१ श० ।२। ३ आ० घ० ।४ घ० । २ श० ।१ घ०।७ मृ० घ० श० गम० श० ।१ श० ।४ प्र० ।४॥ २ श० ।१ ३० ॥२।३ आ० घ०।४ घ० ।२ श० ।१ घ०। ७ मृ० घ० गम० श० ।२ प्र० ।१ आ० ।७३०।२ प्र० ॥१ श० । ७ मृ० घ०॥ ५ मृ० श० | ७ मृ०गम० श० । १ श० । ७ मृ० घ० ।५ मृ० घ० श० ।४।९ मृ० श० ।७ मृ० घ०।५ मृ० घ० श० । ५श० । ७ मृ० गम० श० ।१ श० ।१ नै० ॥१ नै० ॥१०२॥

पश्चमो विवेक: १७१

ससरिगमपधनि सनिसनि-

सनिस निपमपमपमपमपमपमरि। 88000000 8

(२) त्याभीरी तु ग0मपधप०म ग० ॥ १०३॥

१ नै०।१ नै०।२३४॥९६७१ कठि० ७ प्र०। १ कठि०। ७ प्र० ॥ १ कठि० ।७ प्र० ॥१ कठि० ॥७।५४ प्र० । १।४ प्र० ॥ ५॥४ प्र० ॥ ६॥४ प्र० ॥५॥४ प्र० ॥६॥४॥२॥ ३।४।२।१।७ गम० श० ।१ पद्मम्।१ प्लु० ।१ कठि० नै० । १ कठि० नै० पद्मम्। दिगिति। एवं रूपैकदेशः । अन्यान्यपि रूपाणि सन्तीत्यर्थः । आभीरी तु गमपघेति । इयं त्वस्या एव मेले; प्रदोषकाले। ३ श०।४।१।६।१ ३०।४।३ घ० श० ॥१०३॥

रि0 स नेOस *ग0मपनिऽOस० ग०रि सं-

o oso निऽ0स० स सनिधपमग0्मपम प ध प मग0 ।

रि स निऽ0स0्धपण्म ग रि सनिऽ०स *-

गऽ0म0पनिऽ0स० मम ग गरि रिसनिऽ0स०॥१०४॥ 0 O

२ श०। १ आ० अह० । ७ आ० मृ० गम० झ० । १ पद्मम्। ३ श० ।४।१। ७ गम० श० ।१ कठि० श०।१ कठि० श० । ३ कठि० श० । २ अनु० कठि० । १ आ० कठि० ॥ ७ गम० श० । १ कठि० श० । १ कठि० दो० ।१ कठि०।७।६।६।४।३ श० ।

१७२ रागविबोध:

४। ९ आ० । ४ आ० । ५घ०।६। आ० अह० । ४ आ० । ३ श० ॥ २ घ०।१ घ०।७ मृ० घ० गम० श० ।१श०।६।५ आ० श०। ४ घ०।३ घ० अह० ।२ घ०।१७ मृ० घ० गम० श० ।१ पद्मम्।। ३ गम० श०।४ आ०। ५।७ आ० गम० श०।१ कठि० श० । ४ कठि० । ४ कठि० । ३ कठि० । ३ कठि० । २ कठि० । २ कठि० । १ कठि० । ७ गम० श० । १ कठि० श० ॥१०४ ॥

रि स निनिऽ0स० स नि0्धपमगS0म-

पनिध0्प म गऽ0मपम प धपम म गऽ0मप। 20 0

मप ध प म गर्श्ग रि स निऽ0स०स०* 0 0

(३) कल्याण: सगमप0 म0 गरिस* ॥ १०५॥ 400

२ प्र० कठि०। १ आ० अह० कठि०। ७ आ० । ७ गम० श० । १ कठि० श०। १ मृ० दो।७श० ।६।५।४।३ गम० श० ।४।। ९ आ० द्ु० ॥ ७ द्रु० । ६ आ० द्ु० श०।५।४ घ०।३ घ० गम० श०। ४। ९ आ०। ४ आ०। ५ घ०।६ घ० द्ु० ।५ आ० द्रु० ।४ द्रु० ।४ घ०।३ घ० गम० श० ।४।५ आ० ॥४ आ० घ० ।५।६ घ० ।१ आ० अह० । ४ आ० घ०।३ घ० गम० श० ।३।२ आ० अह० ।१ आ० अह० मृ०। ७ गम० श० । १ कठि० श० ।१ प्लु० पद्मम् । कल्याण: सगमपेति। अयं स्वस्यैव मेले; प्रदोषकाले। १।३।४।श० ।४ पर० निजताद्वयम्; श० ।३।२।१ पद्म् ॥ १०५॥

ग0पमगपमगरिस0 मगरि-

सरि ग0गग0मम0 गमगरि० ग0म मगरिस0 । S S

पञ्चमो विवेक: १७३

0 00 000 नि धनि0 धपध०स* सरिस ग ग0- ०

रिसरि०स*ग0म प नि00रि रि सनि0निध ॥ १०६ ॥

३ श०।५।४।३।६।४।३।२।१ ३०।४।३।२।। १२।३ श० । ३ दो० । ३ श० ।४ दो० । ४ श० । ३।४।३। २ पर० नि० श० ।३ आ० वि० श० ।४ पर० नि० ।४।३।२।१ श० ॥७ मृ० । ६ मृ० । ७ मृ० श० ।६ मृ० । ६ मृ०। ६ आ० मृ० श० । १ पम्मम्। १।२।१।३ आ० वि० । ३ वि० श० ॥२। ११२ श० । १ पद्मम्। ३ श० ।४।५ वि०। ७ पर० शमद्वयम् । २ कठि० ।२ वि० कठि०। १ कठि० । ७ पर० नि० श० ।७।६॥१०६।

पमग०रिस* ससगमप०म ग0-

म ध0प०म ग मगरि० मगप0 मगरिस0पप।

मगमगरि0 मगप0 मगरिस0-

पधरिसनि0्ध0नि०स*स०0निरि स निध ॥ १०७॥ 00 000

00 00_00

५।४।३ ३० । २।१ पद्मम । १। १ नै० ।३।४।५ श०। ४ घ०।३ घ० श० ॥ ४ घ० ।६ घ० श० ।५श० ।४ घ०।३घ०। ४ आ० । ३।२ पर० श० ।४।३ आ० । ५ श० ।४ आ०।३।२। १ श०।६।१ नै० ॥४॥३॥४॥३।२ पर० श० ।४१३ आ०। ९ श० ।४ आ० ।३।२।१३० ॥१ मृ० ६ मृ० ॥२१ आ० । ७ मृ० श० । ६ अनु० मृ० श० । ७ मृ० श० । १ पद्मम्। १ कठि० प्लु० श० । ७ द्ु० । २ कठि० द्रु० । १ प्र० कठि० द्रु० । ७ प्र० द्ु० । ६ प्र० दु० ॥ १०७॥

१७४ रागविबोध:

प म ग0 रिस0सगमनिधनिनि- 00 5 ध प मग0रिससरि ग प0पध0पधप म प00। 0 गरिससरिगण्धप म0 ग रिस- रिसग रि०्स* ससरिगमपधनिघ0 ॥१०८।

५ प्र० द्ु० । ४ प्र० द्रु० ।३ प्र० द्रु० श० ।२।१श०।१ द्ु०। ३ द्ु०॥ ४ द्ु०॥७ प्र० द्ु० ॥६ द्ु० ॥७ द्रु० ॥७ द्ु० ॥६ प्र० ॥१ प्र०। ४ प्र०। ३ प्र० ३० ।२।१ पझ्मम् ।१।२।३ वि०। ५ श०। १ । ६ आ० दो० श०। ५। ६ आ० । ५ घ०।४ घ०। ५ वि० शम- द्वयम् ॥ ३ द्वु० । २ दु०। १ पम्मम् ।१।२।३ वि० श० ।६।५ घ०। ४ घ० वि० श०।३ घ० । २ घ० ।१॥२।१।३ आ० वि० । २ श० । १ पझम्। १ द्रु०। १ नै० द्रु। २ द्रु०। ३ द्रु०।४ द्रु०। ५ द्ु०। ६ द्व०। ७ द्रु०। ६ अनु० द्ु० श० ॥ १०८ ॥

धनि00 गरिस रिसनि० स सनिध- 5

स गें गरि सरि से नि ध पणप ध0- रिस रि स नि ध प0प ध0निपधप०म ॥ १०९॥

६ । ७ पर० शमद्वयम्। ३ कठि० । २ कठि० । १ कठि० । २ कठि० । १ कठि० । ७ पर० श० ।१ कठि० दो० ।१ कठि०।७।६॥१ श० । ४। ३ श०। ३ ३० ।२।१।२ श० । १ पझ्मम् ।१।२।३।४।

पश्चमो विवेक: १७५

१ श० । ६। ६ आ० दो० श० । १ कठि० । २ कठि० ॥ १ कठि० । ३ कठि० दो० । ३ कठि० । २ आ० कठि० । १ कठि० । २ आ० कठि० । १ कठि० । ७ घ० वि० । ६ घ०।६ घ० श० ।५।६ घ० श० ॥ २ कठि०। १ कठि० । २ आ० कठि० । १ कठि० घ० ।७ घ० वि०। ६ घ०।१घ० श०।१।६ अ० वि० श० । ७।५ आ० । ६ आ० । ९श०।४॥१०९॥

00 0 0S ग0ग0रिसरि0स०सनिध0प ध०स* S

0

(४) श्रीरागस्तु रिमप नि स निधपमग।

0

06 रिरि०मम0पप0निनि०स0निसरिरि० प ॥ ११०.॥

३ दो० श०। ३ श०। २।१।२ ३०। १ श० ।१।७ मृ०। ६ अनु० मृ० श०। ५ मृ०। ६ आ० मृ० दो० श० । १ पद्मम् ।। श्रीरागस्तु रिमपनीति। अयं तु स्वस्यैव मेले ; प्रदोषकाले । २।४।१।७ प्र० घ०। १ कठि० घ०। ७प्र० ६।६।४ प्र०। ३ ॥ २ श० ।४ प्र०॥ ९ श०। २ श०। ६।४। ३। २ प्र० श०। ४। ३ प्र० वि० श० ।२ श०। १ पद्मम् ॥ २। २ श० । ४।४ श० ।५।९३०।७।७ कम्पद्वयम्; श० । १ कठि० श० । ७ । १ कठि०। २ कठि०। २ कठि० श० । १ कठि० ॥ ११० ॥

oso o5 o os म ग रि्म ग रि0रि० स स रि स रि-

निसनि रिसनिधपमगरि0रिमप0नि० स० रि। 8 0 00

१७६ रागविबोध:

ग रिसनिधपमगरि० रिमप0- 00 नि स निधपमगरि० रिमप0नि ध प ॥ १११ ॥ 8 8 ४ कठि०। ३ कठि०। २ प्र० कठि० श०। ४ कठि० । ३ कठि० । २ प्र० कठि० दो० श०। २ कठि० श० । १ कठि० दो०। १ कठि० । २ कठि0 दो०! १ कठि०। २ कठि० दो०॥ ७। १ कठि०। ७। २ आ० कठि० दो०। १ कठि० ७ आ०। ६। ६।४ प्र० ।३।२ ३० ।२। ३। ९ श०। ७प्र० श०। १ कठि० श० ।२ प्र० कठि० घ०॥ ३ कठि० घ० । २ कठि०। १ कठि०। ७प्र०।६।५।४ प्र०।३॥२ ३० ।२।४। १ श०॥ ७ प्र० घ०। १ कठि० घ० । ७ प्र०। ६।१।४ प्र०।३।२ श०। २।३।९ ३० । ७ मुद्रा । ६ आ० घ० । ५ घ० ॥ १११ ॥

पनिधपमगरि मप0स0निध- पमगरि०मप0रि०पमगरि०मगरि०रि०स*रि। 00 00 मरिमप0निपनिस0प0 रि०स रि-

स रिसरि सरि सनिप मरिमरिम॥११२॥

११ ७ आ० । ६।५।४ प्र०।३।२ आ० । ४ प्र० । ५ श०। १ कठि० श०|७ प्र०।६॥६१४ प्र०॥३॥२ ३०॥४९ श०। २ श० । ६।४।३।२ प्र० श०।४।३।२ प्र० श० ।२ श० ।१ पद्मम्।२।।४।२।४।९३०।७।१।७।१ कठि० घ० श० ।५ श०।२ कठि० श० । १ प्र० कठि० । २ कठि० ॥ १ प्र० कठि० । २ कठि० । १ प्र० कठि० । २ कठि०। १ कठि० । २ कठि०। १ प्र० कठि० । ७ प्र० । ९ प्र० ।४ प्र० |२४॥२॥४॥ ११२ ॥

पश्वमो विवेक: १७७

oo o 0n पनिपनिस० सस स*निस रि नि- 00.00

स रि पमप ध पप म रिरि स नि स0रिसस। ० Ou-0- 00 नि प मनिऽ0स *रि म प0नि ससनि- ०o

• 0u -0- 000 0 धपममरि0रिस नि प0पमप०निऽ0स* ॥ १२३॥

५। ७९।७।१ कठि० श० ।१ प्र० कठि० । १ प्र० कठि० । १ कठि० पग्मम्। ७ मृ० वि०। १ आ० घ०। २ घ०। ७ मृ० वि० ।१ प्र० घ० |२ घ० । ५। ४ आ० । ५ घ० ६ घ० । ५ आ ० । १ घ० । ४ घ० | २ घ० |२ घ०।१ घ०। ७ मृ० घ० वि०। १ आ० श० ।२।१। १ ।। ७ आ० मृ० वि० घ० । ५ मृ० घ०। ४ आ० मृ०। ७ आ० मृ० गम० श०! १ पद्मम्। २ । ४ आ० घ०। ५ घ० श० । ७।१ कठि० । १ कठि० । ७ आ० अह० ॥ ६ घ० । ५ घ० ।४ घ० ।४ घ०।२ घ० श०।२ अनु०। १ घ० | ७ मृ० वि० घ०। ५ मृ० घ० श० ।५ मृ०। ४ मृ०। ५ मृ० श०। ७ मृ० ग० श० । पद्मम् ।। ११३ ।।

रिमपघधधनि स निनिधध-

पपमपमरि०प ध प मरि रिऽरिमप नि०स।

0SS0-0-000 o ossooSso रि०पधपप प म ग रि० मरि0 स- o 8

स निधपमरि0पमग रि०पमगरि०।। ११४।। 23

१७८ रागविबोध:

२।४।५।६ दो० । ६ दो० । ६ दो० घ० । ७ प्र० ।१ कठि० घ०|७ आ० ।७घ०।६ घ०६॥६घ० ।५ अनु० ॥४।५ आ०। ४। २ कम्पद्वयम्; श० ।९ प्र० । ६। आ० अह० ।४ घ०।२ कम्प- द्वयम् । २ अनु० ग० श० । २।४ ।५ दोलनद्वयम् । ७ कठि० श० ।१।। २ मृ० दोलनद्वयम् ; श० । ५ कठि० घ० प्र० । ६ कठि० घ० । ५ कठि० । १ कठि० । ५ कठि० । ४ मा० कठि० । ३ कठि० । २ कठि० दोलनद्वयम्; श०। ४ कठि० । २ कठि० दोलनद्वयम् ; श० । १ आ० कठि० ॥ १ कठि० । ७।६।१।४। २ दोलनद्वयम् ; श० ।५।४।३ ।२ दोलनद्वयम् ; श० /९।४ आ० घ०।३ घ०।२ दोलनद्वयम्; श० ॥११४ ॥

-- SS SS - 0- मगरि० रि०्स निS0स0 *रिमपध0ध- 5

पधम0पधधपधम०पपम प प म प म। SS

8 8

पमगरिपमगरिरिमपनिS0 of सरि० रि स नि ध पमप म रिपध प॥ ११५॥ O

४ घ०।३ घ०।२ घ० दोलनद्वयम्; श० । २ अनु० दोलनद्वयम् ; श० ।१ घ०।७ मृ० घ० ग० श० ।१ श० पद्ममू। २।४।१। ६ पर० श० । ६॥ ५।६। ४ श० । ६ प्र० । ६ दो० । ६ दो० । १। ६।४ प्लुति० । ५ प्र० ॥ ६॥४। आ० द्ु० ॥५ आ० दु० । ९ आ० द्रु० । १ आ० द्रु० ॥ ४ आ० द्ु० ॥ ५ मा० द्रु० ।४ घ० । ३ घ०।२ घ० ।५ घ० ।४ घ०।३ घ० ।२ घ० ।२।४ आ० घ० । १ घ०। ७ ग० श० ॥१ कठि० ।२ कठि० दो० प्र० श० ।२ कठि० ।. १ आ० अह० कठि०। ७ आ० अह० घ०। ६ आ० घ० ५ घ० ।8॥ ६ आ०। ४ आ० अह० । २ आ० मृ० घ० श० ।५घ०।६।१ आ० अह० ॥ ११५ ॥

पञ्चमो विवेक: १७९

म ग रिरिस निऽ0 सस * (५)मालव- P

गौडोऽथ नि सरि0पमरिमपधरि रि रि।

स रिस नि ससनिमपस स स- नि०पमरिगगरिग म मरि०ससरि ॥ ११६ ।।

४ आ० अह० । ३ आ० । २ अनु० ।२ घ०।१ घ० । ७ मृ० घ0 ग० श०। १। १ कठि० प्लु० पत्मम्। मालवगौडोऽथ निसरिपेति। अयं तु स्वस्यैव मेले; प्रदोषे। ७ मृ० वि०। १ आ० । २ श० । ६।४।२।४।१।६।२ कठि० घ० ।२ कठि० घ० । २ कठि० ॥। १ कठि० । २ कठि० । १ आा० कठि० घ० ।७ घ० वि० । १ कठि० नै० । १।७।४।१।१ कठि० । १ कठि० । १ कठि० ॥ ७ पर० स्प० श० । १।४१२।३ पर० । ३ पर०। २।३ आ० घ० ।४ घ० ।४। २ श० १।१।२ आ० ॥११६ ।।

स नि स0्गरिगम0सरिसगरि०- 5 - Oain 0 0- 0- 0 0n- स0रिसरिस नि स0ध0नि नि ध निस स*नि निस।

रिपमपगम0रि०गरिंग म-

प0मध ध पध निधपमपग मरि० ॥ ११७।

१ आ० घ०।७ मृ० घ० वि० । १ श० ।३ कम्पः, पर० । २। ३।४ श० १२।१।३ स्प० ॥२ श०॥१ श० ।२ श० ।२। १ आ० । २। १ आ० घ० ।७ मृ० घ० वि० ।१ श० । ६ मृ० श० ।

१८० रागविबोध:

७ मृ० घ० । ७ मृ० घ०।६ मृ०। ७ मृ० वि० घ० ।१ घ० ।१ पद्मम्। ७ मृ० वि० । ७ वि०। १ आ० ॥२।५।४।५।३ कम्पद्वयम्; पर०। ४ श० । २ श० । ३ कम्पः। ३ कम्पः ; पर० ।२।३ आ० कम्पः; पर०।४॥ ९ श० ।४।६ वि० कम्पः । ६ वि० कम्पः ॥ ५।६ प्र० घ०। ७।६।६।४।१।३ कम्पः; पर० ।४० २ श० ॥११७॥

गरि ग मप0्म ध धप प धप- on पमधपमप गम0रिप0मप गम0रि गग। S रि गं ममरि०्स0रिसरि स नि०स०-

0 0: 01 0 0n प0नि निप नि०स* नि सरि0प0मप0रिम० ॥ ११८॥ Ou

३ कम्पद्वयम् ; पर० । २। ३ आ० पर० ।४। श० ।४।६ वि० कम्पः । ६ वि० कम्पः ॥ ५॥ वि० कम्पः । ६ वि० कम्पः ॥ ५॥ ५।४ । ६ आ० ।५।४।४।३ कम्पद्वयम् ; पर०। ४ श० 1२/१ आ० श० ।४।५।३ कम्पद्वयम् ; पर०। ४ श० ।२।३ कम्पः; पर०। ३ कम्पः; पर० ॥ २ आ० । ३ कम्पः ; पर० ।४ घ० ॥४।२ श०। १ श० ।२।१ अह० । २।१ आ० घ० ।७ कम्पः ; वि० श० ।१ श० ॥ १ मृ० श० । ७ मृ० कम्पः; पर०। ७ मृ० कम्पः; पर० । ६ आ० मृ० | ७ मृ० कम्पद्वयम् ; पर० श० ।१ पद्मम्। ७ मृ० वि०।१।२ श० ।९ श० ।४।१ ३० ।२।४ श० ॥ ११८ ॥

सरिसम0रि०सरि0नि०स* नि सरि०- Oul

पमरिमपस सनिपम0रिमपनिपनिम।

पध्चमो विवेक: १८१

पमनिपम0रिपमपरिमस-

रिसम0रिस0रि०नि निस* प0रि०सरिस ॥ ११९॥ 0 Ou 0

0 8 8

१।२।१।४ आ० श० ।२श०।१।२ श०।७ मृ० कम्प- दूयम् ; पर० श० ।१ पग्मम्। ७ मृ० वि०। १ आ०।२श० ॥।५।४। २।४।१।१ कठि० ।१ कठि० नै० ।७।५१४ श० ।२।४।१।

२।४।१॥२।१।४ आ० श० ।२।१ श० ।२ श० । ७ मृ० पर०। ७ मृ० कम्पद्वयम् ; पर० । १ पद्मम्। ५ मृ० श० ।२ श० ।१ प्र०। २११ प्र० ॥ ११९॥

रिसरिसरिसरिमरिमपप- 00 मरिमरिमपनिपनिस* (६) अथ गौडोऽयम । सरि०प म0 ग रिग मरि0स* सप- मपगम0रिगम0रि०स*रिगमग दि ॥ १२० ॥ 00

२।१ प्र० ॥२१ प्र० ॥२॥१ प्र० ॥२॥४।२।४।९। ६ नै०॥४॥२४२४५७९७५७।१ कठि० पद्मम्। अथ गौडोऽयं सरिममेति ॥ अयं मालवगौडीय एव मेले ; प्रदोषे ॥ १। २ वि० श० ।५।४ वि० श० ।३ घ० ।२ घ० ।३ घ० ।४ घ० ।२ श०।१ पक्म।१।५।४।९।३४ ३०।२।३ प्र०।४ श०। २ श० । १ पझ्मम् । २। ३ आ० ।४।३ आ० घ० ।२ घ० ॥१२० ॥

ग0रि०स०रिगम ग रि०स०सग०स0-

• 0-00 0 5 निरि0 स धनिघ0प00स0*स नि0रिग0धपमगरि। 0 5 S

१८२ रागविबोध:

गरि०्स*गमप धर्णर सधपस-

संधप०गम प ग पम ग रि०ा0रि0स* ।। १२१ ।।

३ श०।२ श०।१ श० ।२।३ आ० ।४।३ आ० घ० ।२ श० ।१ श०।१।३ स्प० श०।१ श० ॥७ मृ०।२ कम्पद्वयम्; श० ।१ घ०।६ मृ० घ०।७ आ० मृ० । ६ मृ० श० ।१ मृ० पर० शमद्वयम् । १ श० पद्मम् । १ घ०।७ घ० पर० श० ।२।३ दो० श०। ६।५४।३।२॥३ आ० । २ श० ।१ पम्मम् । ३।४५ वि० । ६ वि०। २ कठि० । १ कठि० । ६ अनु० । ५ आ० । १ कठि० ॥ १ कठि०। ६ अनु०। ५ आ० श० । ३। ४ आ० घ० ।५ घ०।३ वि० ।५ स्प० । ४ घ०।३ घ०।२ घ० श० ।३ श० ।२ श० ।१ पभ्ममं ॥ १२१ ॥

S

सरि०म0म०ग रिगमग0रि०स*रि निसधप00स० । S S 0 500

0

रिगमग० रिग0रि०स0रि नि सध-

प00स०रिगमम रि०स0रि नि सधप0०स* ॥ १२२ ॥ 0 00

5 0

१।२ दो० श० ५ शमद्वयम् । ५ । ६ आ ० । ५ । ६ दो० श०। ९ अनु० । ५ शमद्वयम् । ३ द्रु० ।२ द्रु० । १ दु० पत्मम्॥१॥२ दो० श०। ४ श० । ४ दो० श० ।३ घ० ।२ घ० ।३।४ आ० दो० । ३ श० । २ श० । १ पद्मम् ।२ मृ० ।७ वि० । १ आ० । ६ मृ० । ५ मृ०

पञ्बमो विवेक: १८३

पर० शमदूयम्। १ श० ॥२।३ आ० ।४।३ आ० श० ।२ घ०।३ श०।२ श०।१ श० ।२ कठि०। ७ दो० ।१ आ० । ६ मृ० । ५ मृ० पर० शमदूयम्। १ श०।२।३ आ०।४।३ आ० घ०।२ घ० श० । १ श० ।२। ७ मृ० वि० । १ आ० । ६ मृ० । मृ० पर० शमद्वयम्। १ पग्रम्।।१२२।।

धपमप गमपधनिस रिनि-

सधपमपगरिस*(१) ततस्तु कर्णाटः ।

नि नि०स0मगरिस0नि नि०सरि0प- SO SO

मगरिस0नि नि0ससरिगमगरिस0॥ १२३ ॥। So SO.

६।९।४।१।३ वि० ।४ आ० । १।६। ७ वि० । १ आ० कठि० । २ कठि० । ७ वि० ॥ १ आ० कठि० । ६।६।४। १ श० । ३। २ । १ पत्मम् । इति प्रदोषे गातव्या बड्रागाः ।। ततस्तु कर्णाटः निनिसेति। अयं तु स्वस्यैव मेले; रात्रौ। ७ वि० । ७ मृ० पर० नि० श० ।१ श० ।४ द्ु०।३ ह्ु०। २ द्ु०। १ दु० श०। ७ मृ० दो० । ७ मृ० दो० पर० नि० श० ।१२ श० ।५ दु०। ४ द्रु०। ३ द्रु०। २ द्रु० । १ दु० श०। ७ मृ० दो० पर० नि०। ७ मृ० दो० श०।१११ नै०।२३४। ३। २।१ ३० ॥ १२३ ॥

000 नि नि०स०गरिसगरिसनि0्धप-

0 0 0000000 म०प. मरि स0नि0ध0पम0प0पपधनिसरिग। 00

१८४ रागविबोध:

गमगमगमरिग मरिमग- 0 0 0000 रिसनि0ध0प म0प00मरिसनि0घ0पम०॥ १२४ ॥ 0 000

8

७ मृ० दो०। ७ मृ० दो० पर० नि० श०। १ श० । ३। २। १। ३ २।१। ७ मृ० श०। ६ मृ०। ५ मृ० ॥ ४ मृ० श०। ५ मृ० प्लु०। ४ अनु०। २ घ०। १ घ० श०। ७ मृ० श० | ६ मृ० श०/ ५ मृ०। ४ मृ० श०।६ मृ० श० | १ मृ०। ५ मृ० ने० ६ मृ०। ७ मृ०। ११२।३॥३।४।३।४ आ०। ३। ४ आ०। ३ आ० घ० ।४ घ०| २। ४ आ० । ३॥ २१७ मृ० श० |६ मृ० श० । ५ मृ० द्रु०। ४ मृ० द्रु० श० । ५ मृ० शमद्वयम्। ४ प्र० ।२॥१७ मृ० श०। ६ मृ० श०। ५ मृ० द्रु० । ४ मृ० द्रु० श० ॥ १२४ ।।

0 0 0 000 00 0 प00 रिसनि0ध0पमप00स निनि0ध0 00 000 0000000000 SO

रि०स*ससरिगमपधनिसरि- 0

रि सनिधपमग0रिस*गग0प0सनि ॥ १२५ ॥ S$

१ मृ० शमद्ूयम्। २ प्र०। १।७ मृ० श०। ६ मृ० श०। ५ मृ० द्ु० । ४ मृ० द्ु०। ५ मृ० शमदूयम्। १ प्र०। ७ मृ०। ७ मृ० श०। ६ मृ० श० ॥ ५ मृ० द्रु०। ४ मृ० दु०। ५ मृ० द्रु० शमद्वयम्/ ५ मृ० | ६ मृ० । ७ मृ०। ७ मृं०। ५ मृ०। ७ आ० मृ०। ६ मृ० द्ु०। ५ मृ० द्रु०। ४ मृ० द्ु० श० । ५ मृ० शमद्वयम्। १ पर०। ७ आ० मृ० दो० शमद्वयम्। २।१। २ आ० दु० श०। १ हु० पद्मम्। १ दु०। १ नै०

पश्चमो विवेक: १८५

द्ु०। २ द्रु०। ३ द्रु०। ४ द्रु०। ५ दु०॥ ६ द्ु०। ७ द्रु० ।१ मृ० दु०। २ कठि० द्रु० ॥ २ कठि० ट्रु०। १ द्रु०। ७ कम्पद्वयम्; द्रु०। ६ द्रु०। ५ द्वु०। ४ द्रु०। ३ द्रु० श०।२।१ पदम्। ३ दो०। ३ दो० द्रु० श० । १ दु० श०। १ कठि० द्ु० । ७ दु० ॥१२९ ॥

धपमगग00मपध निसनिध- S

पमगग0मपधनिध पमगगमनि0 गम। S S S

घण्गम0निधपमग0रिस*रिंग-

मप0निधपममनि0ध0पधनिसरि ॥१२६॥ ०

६ दु० ॥१ द्ु० । ४ दु० ।३ दो० द्रु०।३ पर० नि० द्रु० शमद्वयम्। ४ द्रु० ॥ १ द्ु० । ६ द्ु० । ७ द्रु०। १ कठि० द्ु०। ७ द्ु०। ६ दु० ॥ १ द्रु०। ४द्रु०। ३ दो० द्रु०। ३ पर० नि० द्ु० श० ।४ द्रु०। ५ द्र०। ६ द्ु०। ७ द्रु०। ६ दु०।.१॥४।३ दो०। ३ दो० ।४।७श०। ३। ४ ॥ ६ श० । ३।४ श० ७ दु०। ६ द्रु० । ५ द्रु० । ४ द्रु०। ३ द्रु० श०। २। १ पझ्मम्। २ वि०। ३॥४१३०।७।६।५। ४। ४ । ७ आ० श०। ६ श०। ५ वि०। ६ आ० । ७ । १ कठि० । २ कठि० वि०॥ १२६ ॥

रि सनिध० पे धर्णनि स रिस निण्ध

पनि0ध0प म0 प0निध0पमग0रि स निस*पनि। 00

प०निसरिग0रि स0सरि ग00रि- सरि म00रिस०सरिम0सरिनिसनि ॥: १२७॥ 24

१८६ रागविबोध:

२ कठि०। १ कठि०। ७। ६ श०। ५ वि० पर०। ६ श०। ७ घ० । १ मृ० घ० । २ कठि० नै०। १ आ० कठि०। ७ घ० श० । ६ ।। १। ७ श०। ६ श०।५ घ०।४ घ० श० | ५ घ० श० । ७ घ० । ६ श०। १।४ ।३ श० । २ घ०। १ घ० | ७ मृ०। १ पद्मम् । ५ मृ०। ७ मृ०॥ ६ मृ० श०।७ मृ०।१।२१३३०।२।१ घ० श० ॥१२ वि०। ३ दोलनद्वयम् ; श० । ३ श० । २ घ० ॥ १। २ घ०। ४ घ० श० । ३ श० । २। १ श०। १। २। ४ श०।१ २।७ मृ०॥१७ मा० श०॥।१२७ ।।

0 00 0 0 O

-000 000 0

रिस0सरि ग0ग0रिरि ग0ग0रिस0- SS

नि सग गरिस0नि सरिरि स0नि00रिस॥। १२८। - oSS - S s sso

S

६ मृ० श० । ५ मृदुद्दयम् । १ श० । ६ पर० मृ० श० । ७ मृ० ।१ श० |७ मृ० ॥२॥१॥२।७मृ० ॥१॥७घ० मृ०।६ मृ० । मृ० श० ।९ प्लु० ।४ श० ।३।२।१।२ श० । १ पद्मम् । ५ मृ० । ७ मृ० । ५ आ० मृ० श० । ७ मृ० ॥१२॥३१३३० ॥२१ श०।१। २ वि० । ३ दोलनद्वयम् ; श० । ३ श० । २ पर० नि० । २ । ३ आ० दोलनद्वयम् ; श० ॥ ३ श० । २ ह्ु० ॥ १ दु० ३० ॥ ७ मृ० दोलनद्वयम्। १ दो०। ३ दो०। ३ घ० ।२ आ० । १ घ० श० । ७ मृ० दोलनद्वयम् । १।२ प्र० ॥२ वि० पर० नि०। १ आ० श० । ७ मृ० पर० शमद्वयम्। २ अनु० ॥१॥१२८॥

पध्चमो विवेक: १८७

0- 0-0 00 नि पम0 धनिरिसनिस0निस0नि- 0

50

धप0रि०स*ससरिगमपधनि०स0नि०ध प म0। 00

5

म०ग रिस सग म पपधधप0- S -SS SS

म0 ग रिस नि0ध0निस*सगरिस०ग०म00 ॥ १२९ ॥ 0- 0- 0

5

७ मृ० घ०।५ मृ० घ० ।४ मृ० श०। ६ मृ० पर० नि० । ७ मृ० ।२। १।७मृ० |१३०।७ मृ० ॥१ श० ।७ मृ० ॥६ मृ०।५मृ० श०। २ श० /१ पअ०।१।१नै०।२।३।४।५।६।७ पर० श०। १ कठि० श० । ७ दोलनद्वयम् ; श० ।६ घ० ।५ घ० ।४ घ० श० ॥ ४ दोलनद्वयम् ; श०। ३ ध० ।२ घ० ।१ घ० ।१ । ३ । ४ दोलनद्वयम् । ६। १ आ० । ६ आ० दो० । ६।६ आ० श० ॥४ पर० नि० पर० श० । ३ घ० । २ घ० ।१ घ०।७ मृ० घ० श० । ६ मृ० घ० श० । ७ मृ० पर० श०।१ पझ्ममू।१।३।२।१ वि० श० ।३ श० ।४ पर० नि० शमद्वयम् ॥ १२९।। गगरिस0 पम0पग0रिस0मग-

म0ग0रिस*स स नि ध0 धधसनि-

निपधम ग0गपमग मगरि स0 । १३०।। - SS

३ आ० ।३ दु० ॥२ दु० ॥१ दु० श०/६।४ श० ।४।३३०।२ दु०। १ द्रु० श०।४।३॥९श०।३ दु० श०।४ द्ु० ॥३ दु० ॥ २दु०।

१८८ रागविबोध:

१ हु० श०।१ द्ु० ।४ द्रु० ॥ ह्० ॥२ द्रु० ॥१ श० ॥१।३।२। १ वि० श० । ३ श० ।५ नै० ॥४ मा० श० । ३ हु० श० ।२ द्ु० । १ द्रु० पद्मम्। १ कठि०। १ कठि० वि०। ७ घ०। ६ घ० वि० श० । ६ दो० । ६ दो० । १ आ० कठि० । ७ घ० वि० ॥७ नै० ॥५॥ ६ आ०। ४ घ०।३ घ० श० ।३ दो०। ३ दो० ।९ आ० । ४ घ० । ३ घ० वि० ।४ नै०।३ आ० । २ घ० ।१ श० ॥१३० ॥

नि घ0नि००स*(२)परतोऽड्ाणो- 5 डयं प0म०ग रि०स*प0म0ग0रि०म पमप०म०ग। 5 S

5o 50 ग रि्स*प0निसरिम0प0म0गरि०- 00

0

स*मपनि0स0नि० स० रि० स0 नि0ध0पम०प॥ १३१ ॥ 5

७ मृ० घ०। ६ मृ० घ० श० । ७ मृ० पर० शमद्वयम्। १ पद्मम्। परतोऽड्ाणोडयं पमगेति। परतः कर्णाटरागात्परमड्डाणः; अर्यं तु कर्णाट- गौडमेले; रात्रौ। ५ श० ।४ श० ।३ घ०।२ घ० दो० श० । १ पद्रम्। ५ श०।४ श० ।३ श० ।२ घ० दो० श० ।४।५ उच्च० ।४ आ० । ९ श० । ४ श० । ३ वि० पर० नि०॥ ३।२ घ० दो० श० ।१ पद्मम्। ६ मृ० श०।७ मृ०। १ आ० । २।४ आ० श० ।५ श०। ४ श० । ३ घ० । २ घ० दो० ३० ॥१ पद्मम् । ४।७ श० ।१ कठि० श० । ७ पर० श० । १ कठि० दो० श० ।२ कठि० दो० श० ।१ कठि० दो० वि० श० । ७ दो० श० ।६ श० ।५।४ श०।१॥१३१।।

निधप0मप0म0ग0रि स*मपनि0-

सवनि से रि स०रणने स ध प मपसनिसधप।

पश्चमौ विवेक:

मे पे निप में गे गैरिसरिस नि

स*मपनि0 स0नि० स0रि० प म ग रिस नि0 ॥। १३२ ॥

७ आ०। ६ कम्पः । ५ वि० श० । ४। १ श० ।४ श० ।३ कम्पद्वयम्; श० ।२ घ० ।१ घ० पद्मम्।४।५।७श० ॥१ कठि० श० । ७ पर० । १ कठि० दो० ।२ कठि० दो० । १ कठि० श० ।२ कठि० प्लु० । ७ कठि० ।१ स्प० ।६।५ घ० ।४ घ० ।५।१ कठि० । ७। १ कठि० ६। ५।। ४ घ०। ५ घ०। ७ घ०। कम्पद्वयम्। ४ घ०। ३ घ०। ३ कम्पद्वयम् । २ घ० ।१।२।१।७ मृ० घ० । १ पद्ममू।४। ५। ७ श० | १ कठि० श०। ७ पर० श० । १ कठि० वि० श० । २ श०। ५ कठि०। ४ कठि०। ३ कठि०। २ कठि०। १ कठि० श० । ७ आ० पर० श०॥। १३२ ।।

स0 रि०मग रि स0नि० स0 रि० स0 नि0घ0-

पम0प0निध प0 मप0म०ग रि० म प० रिस० रि.रि।

सनिघ्पम0पनिध प0 मप0म-

ग रि मप0निध0पम0प०स नि०ध0पम०॥ १३३ ॥

१ कठि० वि० श० । २ कठि० श०। ४ कठि० । ३ कठि० । २ कठि० । १ कठि० श० । ७ श० । १ कठि० वि० श० ।२ कठि० वि० श० ।१ कठि० वि० श० ।७ श० ।६ श० ॥५।४ श० । १श०। ७ आ० । ६ कम्पः । कम्प० वि० श० ।४।५ श० ।४ श०। ३ कम्पः । २ कम्प० वि० श० । ४ कम्पः । 4 कम्प० दो० श० ।२ कठि०। १ कठि० श० ।२ कठि० । २ दो० कठि० ॥ १ कठि० । ७। ६ श०।१। ४ श०१।७।६ कम्पः ॥९ कम्प० वि० श० ।४।

१९० रागविबोध:

९ श०। ४॥ ३ कम्पः । २ कम्प० वि० । ४। १ पर० श० । ७ प्लु० । ६श० । ९।४ श० । ५ श० । १ आ० कठि० । ७ दो० श० । ६ कम्प- द्वयम्; श० । ५। ४ श० ।। १३३ ॥।

ग०रिस0रि०स नि०स0 पनिसरि०स*

(३) वर्णादिर्नाट एष ग ग0्म0प०म । S #

प0पमरिस0रि ग म०स0पम-

रि०स*ग ग0म०प0मप0गमपधनि स ॥१३४ ॥ # S

8

३ कम्पद्वयम्; श० ।२।१ श० ।२ कम्पद्वयम्; श० । १ कम्पः । ७ मृ० कम्पद्वयम्; श० ।१ श० । ५ मृ०। ७ मृ०। १।२ कम्पः ; श० । १ पत्मम्। वर्णादिर्नाट एष गगेति। एषः कर्णाटगौडमेले ; रात्रौ। वर्णः शब्दः आदिर्यस्यासौ वर्णादि: ; वर्णनाट इत्यर्थः । अयमेव छायानाटाख्योऽपि॥ ३ दो० । ३ कम्पद्यम्; श० । ४ श० ॥५ प्र० श० ।४॥ ९ श० ।५ नै०। ४।२।१ ३० ।२।३ आ० घ० ।४ घ० श० ।१श० ।५ प्र० श०। ४ ॥२ श० । १ पभ्मम्। ३ दो० । ३ कम्पद्वयम् ; श० । ४ श० । ५ श० । ४ प्र० ॥९ श० ।३।४।९६।७।१ कठि० ॥ १३४ ॥ रिस रिरिनि सरिनिसनि सरि-

सनि0घ0घ0प0मप० रि.स0नि0घ0प0मप0 सनि०घ0। Sn 00 00 प0मप0गमपधनिधप0पनि0-

घ0प0मप0पमरिस0रिंग म रि०स० नि ॥ १३५ ॥

पञ्चमो विवेक: १९१

२ कठि० । १ कठि०। २ कठि० । २ आ० कठि० । ७।१ प्र० कठि० । २ कठि० । ७। १ आ० कठि० । ७। १ आ० कठि० ।२॥। १ कठि०। ७ श० । ६ दो० कम्पद्वयम्; श० । ६ श० ।५ श० ।४ प्र० ॥ ९ श० । २ प्र० कठि० द्ु०। १ कठि० दु० श० । ७ श० । ६ श०। ९ श० । ४ प्र० । ५ श० । १ प्र० कठि० द्ु० । ७ श० द्रु० ॥ ६ श० ॥ ९ श०। ४ प्र० ॥९श०।३।४।९।६।७ मु० ।६ आ० कम्पः । ५ घ० श०।१।७ आ० श० ॥ ६ श० ।९श० ।४ प्र० ॥१ श० । १ नै० । ४।२।१ ३० । २।३ आ० घ० । ४ घ० । २ श० । १ अनु० श० । ७ आ० अह० दो० ॥ १३५॥

0 0 00 00 0000 00

oo 9 0

रि०स* (४) हम्मीरस्तु गमप०्ध प0मप०प0 । 00 SS

00

प म ग0रि स*गमप०ध0प०मप0- SS

8

प म ग0रिस*गमप0ध0रिस नि ध प0 ॥ १३६ ॥।

६ आ० अह० मृ० श० । ५ आ० मृ० श० । ४ आ० मृ० । ५ मृ० श० | ६ मृ०। ७ आ० मृ० श० । ६ मृ० ५ मृ०। ४ आ० मृ० । ९ आ० मृ० श० । ५ मृ० नै० ।४ मृ० ॥ २ मृ० श०।१ मृ० पद्मम्। हम्मीरस्तु गपपधेति। अयं तु स्वस्यैव मेले ; रात्रौ। ३। ४ । १ श० । ६ दोलनद्यम्। ५ श०। ४ प्र० ।५ श०५ ३० ॥ आ० दो० | ४ घ० ३ घ० कम्पद्वयम्; श० । २ घ० । १ घ० पद्मम। ३।४।१ श०। ६ दोलनद्दयम् : श० । ६ श० । ४ प्र० । ५ ३० ॥ ५ घ०।४ घ०३ घ० कम्पद्वयम्; श० । २ दु० । १ द्रु० पद्मम्। ३।४ । ५ श० । ६ वि० श०। २ कठि० मु०। १ कठि०। ७ घ०। ६ घ० कम्पद्वयम् । १ श०॥ १३६।।

१९२ रागविबोध:

मप0मप0म ग0रिससरिस0स- 0 0- 0-00 000 0 5 ग0रि०सनि धपम0म0प0ससससगमपधध।

निनि0रि सनिधपमग0मपग0 SSS रि सस*सरिसरिसगगममपप ॥ १३७॥

४ अनु० । ६ श०। ४ । १ आ० वि० श० | ४ घ०।३ घ० श० | २ कम्पद्वयम् । १ पम्मम। १। २ आ०। १ आ० श० ।१ ॥ ३ कम्पद्वयम्; श० | २ श० । १| ७ मृ० घ० | ६ मृ० घ० | ५ मृ० । ४ मृ० श० | ५ आ० मृ० श०।५ मृ० श०। १ मृ०। १ पद्मम्। १ मृ०। १ ने०। ३। ४। १| ६ दो०।६॥७ पर० ७ पर० श० ।२ कठि | १ कठि ७।६।९।४।३ वि० श० ।४।५ द्रु० स्प०।३ द्रु० कम्पः; श० ॥ २ घ०। १ घ०। १ पम्मम्। १ द्रु०।२ द्रु०। १ द्रु०।२ द्ु०। १ दु०। ३ दो०। ३। ४ दो० ।४।५ दो० । ५॥१३७ ।

मपमपमग0 म प पम ग0रि-

स* सरिगमप०प घ0 सरि०स० ग गरि सरिस। ० निण्ध प०मपध0रिस रि स निण्ध-

प०मपसनिध प0मप0 प प स0प०म ॥ १३८ ॥

४41४५४३ वि० श०।४ वि० । ५ आ० वि० । ५ । ४ आ० वि०। ३ कम्पदयम्; श० । २ ॥ १ पद्मम्। अस्य रूपस्याद्यषड्जः कर्तर्या चादनीयः । १२३६४९३०९घ०।६ व० दो० ३०।

पञ्चमो विवेक: १९३

१ कठि०। २ कठि० श०। १ कठि० श०। ३ कठि० दो०। ३ कठि० । २ कठि०। १ कठि०। २ आ० कठि०। १ कठि० ॥ ७ आ० कम्पद्वयम्; श०। ६ घ०।५ घ० श० । ४। ६। ६ आ० वि० श० ।२ कठि० । १ कठि०। २ आ० कठि०। १ कठि० घ०। ७ घ० कम्पदूयम्; श० । ६ घ० ॥ ५ घ० श० । ४।५।१ कठि० नं० | ७ आ० | ६ घ० | ५ ३० ४। ९ श० | ५ वि० । ५ वि० । १ आ० कठि० श० । ५ दो० ३० । ४ घ० ॥ १३८ ॥

ग०रि. स०सरिसस ग0रि०स*(५)के- oo दारोऽयं गमप०म प0प0गम गरि०स० ।। SS

निसनिरिसगमप०स सनिध- 50 पमप प०म सगरि०सगमप०सनि ॥ १३९॥ ३ घ० कम्पद्वयम् ; श०। २ घ० । १ घ० श० ।१।२ आ० । १ आ०। १। ३ वि० श०। २ श० । १ पद्मम् । केदारोडयूं गमपमेति । अयं तु हम्मीरस्यैव मेले; रात्रौ। ३।४।९ श०। ४।५ दोलनद्वयम् ; श०। १ श०। ३। ४ स्प० दु०| ३ घ० टु० | २ घ० वि० दु० श० । १ श० ॥ ७ मृ०। १।७ मृ०।२ पर० नि० दो० श० । १ पम्मम। ३।४।५श०। १ कठि०। १ कठि०। ७ नै० । ६ ॥५।४ । ६ आ० घ० । ५ घ० श०। ४ | ४ स्प०। ३।२ ३० । १ पम्मम् । ३। ४ । ५ श० । १ कठि० |७ ।। १३९॥ ध सनिधपणा मे प० गमग रि०- स*गम पध नि स निध प० म ग० ग गप म ग0। S S

25

१९४ रागविबोध:

मँगरि सणनिसनिग रि०सकगम- प०्स नि ध प0 म ग० रि स0निसग० रि स* ॥१४० ॥

६ । १ कठि०। ७।६।५ श०।३।४ आ० घ० । ५ घ० श०। ३। ४ स्प०। ३ घ०। २ कठि० श० ॥ १ पझ्मम। ३।४।५ वि०।६ वि० | ७ कठि० । १ वि०। ७।६ घ०।५ घ० वि० शं०। ४ घ०। ३ घ० श०। ३ दो०। ३ दो० । ५ आ० | ४ घ० | ३ घ० वि० श० ॥ ४ स्प० ३। २। १ घ० श०। ७ मृ०।१७ मृ०।३ श० ।२ आ० दो० घ० श० । १ पद्मम् । ३। ४ ॥ ५ श० । १ कठि० । ७।६ घ० । ५ घ० श० । ४ घ०| ३ घ० श० |२ घ० ।१ घ० श० । ७ मृ० |१३ श० । २ वि० घ० | १ घ० पद्मम् ।। १४०।।

अयमेवमेव रूपै: कैश्चिन्मल्वारिमेल उद्धार्य। (६) तदनु विह्ङ्गड इत्थं

अयमेवेति। अयं केदार एव ; एवंरूपै एमिरेवंरूपैः कैश्विद्वादकैर्मलारि- मेले उद्धार्यः । वादयितुमर्हः । तदनु विह्ङ्गड इत्थमिति । अयमपि हम्मीरमेले ; रात्रौ च। २। ४। ४ कम्पः; श० ।४।५।४ आ० ।१।७श०। ६। १।४ । १ ।४ आ० । ३ कम्पः; श० ॥ १४१ ॥

रिसनिस0*रि पमपम00रिस- 0000 0 निप0्पनिसनिसरिमग0 रि ससनिस *सरि। 0

पध्बमो विवेक: १९५

सुरि मंग० रि ससनिस*रिमम0 ग रिगरिण्पमग0 रि सनि०स0रिपम ।। १४२!।

२। १।७ कठि० । १ कम्पद्वयम् ; श० पद्मम् । २ प्र० घ० / ५ । ४। १। ४ आ० श० । ३ कम्पद्वयम्; श० ।२।१ ॥ ७ मृ० । ५ मृ० श० ।५ मृ०। ७ मृ० ।१७मृ० ॥१२४३ आ० घ० श०। २ घ०।१।१। ७ मृ०। १ पद्मम्।१।२।१ आं०।२ घ०। ४ घ०। ३ आ० श० ।२ घ०।१ घ०।१।७ मृ०।१ पद्मम्।२। ४ आ०। ४ कम्पः; श० ॥३ घ०।२घ०।३।२ आ० श० ।५। ४ | ३ आ० ३० ।२ घ०।१ घ०।७श० ।१ श० ।२ वि० ।५ । ४॥१४२ ॥

मगरि सनि०स*रिमम0पधनिध0प0म गम0। 0

ग रिगरिपमग०रि ससनि०स*

00000 रि पम ग0रिसनि0स०निध पनिनि०स* ॥१४३ ॥। 0

३ कम्पः; श०।२।१।७ मृ० श० ।१ पद्मम्।५ मृ०।७मृ०। १।७।१३०।२।५॥४ आ०।३प्र०२ घ०।१ घ० ।७ मृ० श० | १ पम्मम्। २। ४ आ० । ४ कम्पः; श० ।५।६ स्प० । ७ ६ आ० श० । ५ कम्पः, श०।४ घ० ।३. घ०।४ कम्पः; श० ॥ ३ घ०।२ घ०।३।२ आ० । ५।४ आ० । ३ अनु० श० । २ घ०। १ घ० ।१७ मृ० श० |१ पम्रम्॥ २ घ०६घ०।४ आ० अह०॥

१९६ रागविबोध:

३ श० ।२।१।७ मृ० श० ।१ श० ।७ मृ०। ६ आ० अह० मृ० । ६ आ० मृ० । ७ मृ०। ७ मृ० श० ।१ पद्मम् । इति निशि गातव्या: षड्रागाः ॥ १४३ ।। (१) शुभकृदथ मानवश्री- निधम0पमध नि सनिग वि गसनिधनि सं। स म ग सरि गस निधनि सनि

धपप पनिधगग0म0मग0स*गरि ॥ १४४॥ 00

शुभकृदथ मालवश्रीरिति। अथारम्मे शुभकृत् गायनादौ गीता सती कल्याणकारिणीत्यर्थः । इयं तु पूर्वोक्ते श्रीरागस्य मेले ; सर्वस्मिन्वाले। ७ प्र० । ६। ४ श० ।१।४ श० । ६ वि०। ७ आ० । १ कठि० । ७।३ कठि० । २ कठि०। ३ आ० कठि० । १ कठि०। ७।६। ७। १ कठि० ॥ १ कठि० । ४ कठि० । ३ कठि० । १ कठि० । २ कठि० । ३ कठि० । १ कठि०। ७।६।७।१ कठि०।७प्र०॥ ६ । अनु० ॥५/५। ७ आ० । ६ आ० घ०।३।३ श० ।४ घ० श० ।४ द्ु० । ३ प्र० द्रु० श०। १ दु० पद्मम्। ३ आ० । २ मु० ॥ १४४ ॥ ग म नि धनि ध ममग0रिस* प- 00 0 मग0रिस0स०गम प0ग0रिस०स०गम0। 00 00 8

सम० ग0रिस*पनिस0नि निधप0

म पमग०रिसस0सगरि ग म0 ग०रि० ।। १४५।।.

पथ्चमो विवेक: १९७ ३ घ०।४ घ०।७ घ०। ६ आ० अह० ॥७।६ आ० घ० ।४ घ०।४।३ प्र० श० ।२।१ पग्मम् ।५ वि० ॥४।३ प्र० श० ।२ दु०॥ १ द्रु० श० ।१श०।३ प्र०।४।५ वि० श० ।३ प्र० श०। २। १ श० ।१ श० । ३ प्र० ।४ श० ॥१४ श० । ३ अनु० श० । २ हु०। १ दु० पद्मम्। ५ वि०। ७।१ कठि० श० ।७ वि०। ७ घ०। ६। ९ श० ॥४।६ आ० वि० ॥४।३ प्र० श० ॥२।१।१ श०। १।३ आ०। २ आ० । ३ घ० ।४ आ० घ० श० ।३ घ० श० ।२३० ॥१४५॥

गमनि ध नि ध ममग0रिस*प- 8

म प0मग0रिस0स०गम0 प0मग0रिस०सगम0।

सम० ग0रिस*पनिस0प स0नि नि-

ध प०्म प मग0रिस0सगरिग म0ग० ॥ १४६ ॥। 08

३ प्र० ।४।७। ६ आ० अह० ॥७।६ आ० घ० ।४ घ०! ४| ३ प्र० श० ।२। १ पम्मम्।५॥४ वि० । श० ।४।३ प्र० श० ।२ द्रु० ॥१ द० श० ।१ श०।३ प्र०। ४ श०।५ वि० श० ।४। ३ प्र० श०।२ हु० ॥१ दु० श० ।१।३ प्र० ॥४ ३० ॥१॥४ श०। ३ अनु० श० । २ दु० ॥ १ हु० श० ।५ वि० । ७ कठि० ॥१ श० ।५ वि०।१ आ० कठि० श० ।७ वि० ।७ वि० ॥ ६ घ० ॥५ घ० श० । ४१५ आ० वि० ॥४३ प्र० श० ।२ द्ु० ॥ १ द्ु० श०।११३ आ० | २ आ० । ३ घ० । ४ घ० श० । ३ श० ॥ १४६ ॥

रिस*प म प सनिधप० प म प-

नि ससनिधप0 प म पनिधनिस सनिधप0।

१९८ रांगविबौध:

प मपमगम0मगरि ग म नि-

धनिधप मग0रिस0गपम ग रिस* ॥ १४७॥ 0

२ द्रु०। १ हु० पद्मम्। ६ वि०।४।५ वि० ।१ कठि० नै० । ७।६।९३०।१ वि०।४।५ वि० ॥ ७।१ कठि० ।१ कठि० नै०।७६९३०५ वि० ४॥१ वि०। ७६।७१ कठि०। १ कठि० नै०७६९३० ॥५ वि० ।४।५ वि०।४।३ अनु० । ४ श० । ४। ३ अनु० । २ आ० । ३ घ० ।४ घ० ।७ घ० ॥ ६ आ० अह० ॥ ७।६ आ० । ५घ०।४ घ०।३ ३० ।२।१ श० ।३ प्र०। ५। ४ आ० अह० । ३ आ० अह० । २ । १ पम्मम् ॥ १४७ ।।

(२) धवला सगमप0 म गम0ग0-

रि स नि०सगमगमपमप ग0रिस नि०स*। 0 गमपनि स स0ग०0स निस निध- पमग0ग0मगगमप0मगरि सस* ॥ १४८॥ 00-

धवला सगेति। इयमपि पूर्वोंक्ते श्रोरागस्यैव मेले ; सर्वस्मिन्काले । १ ३ ४।१ मु० श० । ४ घ०।३ घ० ।४ आ० श० ।३ अनु० श० ॥२ आ० । १ घ०।७ मृ० घ० श०।१।३।४।३ आ० ।४।६।४ आ० । ५ मृ०।३ घ० श० ।२ दु०।१ घ० द्रु० ॥७ मृ० घ० श० । १ पभ्म् ॥ ३।४।५।७ घ० ।१ कठि० ।१ कठि० श० ।३ कठि० पी० श० ।१ आ० कठि० । ७ वि० । १ आ० कठि० । ७ वि०। ६॥५। ४।३ श० ।३ श० ।४ आ० । ३। ३ आ० ।४।५ मु० । श० ।४। ३ अनु० । २ घ० । १ घ०। १ पद्मम ।।१४८।

पश्चमो विवेक: १९९

स ग म प0पम मप0 प म ग0 रि- ०

स निस०रि म ग0ग म प म0निधपम0्पम ग0 । 0

रि स0*स म गणरि सनि गमग म-

पमप म गणगम नि ध पम ग0रिस ॥१४९ ॥ 0

१ घ०।३ घ०।४ घ० । घ० श० ।५।४ आ० ।४।१ आ० श० ।५।४ आ० अह० ॥३ श० ।२ घ०॥१ घ० ।७मृ० घ०। १। श० ।२ आ० घ० ।४ घ०।३ आ० श० ।३।४ आ० घ० /५ घ०।४ आ० श० । ७। ६ आ० घ०५ घ०।४ घ० श० ।६।४ आ० अह० । ३ आ० श० ॥२ घ०।१ घ० पद्मम्। १।४ आ० । ३ आ० अह० श०। २।१ घ०। ७ मृ० घ०।३ आ० । ४।३ आ०। ४ घ० ॥ ५ आ० घ०।४ आ० । ५ आ०। ४ आ० घ० ।३ आ० घ० श०। ३। ४ आ० घ०। ७ घ०।६ आ० अह० । ५ आ०।४ आ० अह० घ०।३ घ० श० ।२ द्ु० ॥१दु० ॥१४९॥

(३) एषा तु मुखारी सस-

धधस रि मम0 प नि धपमधपमग0रिस *।

गे रि ग मपध पमगरि०्सनि- स०रि ग म पम गग० रिरि० सनि निस*॥१५० ॥

एषा तु मुखारी ससेति। इयं त्वात्मन एव मेले ; सर्वस्मिन्काले च। १।१ नै० ॥ ६ मू० | ६ मृ० नै० । १ आ० । २ घ० । ४ घ० । ४ श०।

२०० रागविबोध:

६ घ०। ७ घ०।६।६।४।६ आ० । ५।४।३ ३० ।२ आ० वि० । १ पद्मम् ॥ ३ वि०। २ आ० वि०। ३ घ०। ४ घ०। ५६ आ० । १ घ०।४|३२ आ० श०।१।७ मृ० ॥१ श० ।२ प्र०। ३ घ०। ४ घ०। ५ वि०। ४।३ घ०।३ श० ।२ आ० वि० । २ श० । १ घ० । ७ मृ० घ०| ७ मृ० । १ पद्मम् ॥ १५० ।।

(४) रामक्रीगेप0्धरि०स स- रि ग50ग0 रिसरि सनिधप0धप0प0मग0*ग प0। S

ध स०स सनिधप0 ध पप0मगS0- S

रिस0*रि०ग0धपमपमग0 रि स0रि०स०॥।१५१।। S

रामक्रीर्गपेति। इयं तु पूर्वोक्त मालवगौडमेले; सर्वस्मिन्काले। मतान्तरेण निशि। ३ वि०। ५ श० । ६ वि०। २ घ० श० । १ कठि० । १ कठि०॥ २ कठि०। ३ कठि० ग० श०। ३ कठि० श० । २ कठि० द्रु० । १ कठि० द्रु० श०। २ कठि० द्रु०। १ कठि० द्रु०। ७ द्रु०। ६ द्रु०। ९ श०। ६ आ० । ६ मनु० श०। ५ श० । ४ द्रु०। ३ द्रु० ३० पद्मम्। ३ वि०। ५ श० ॥ ६ वि० । १ कठि० श० । १ कठि० वि० । १ कठि० दु० ॥ ७ द्रु०। ६ द्रु०। ५ दु० श०। ६ आ०। ६ अनु० । ५ श०। ४ द्रु०। ३ द्रु० ग० ३० ॥ २। १ ३० पत्मम्। २ श०। ३ दो० श० । ६ द्रु० । ५ द्रु०। ४ द्रु०। ४ द्ु० ॥ ५ द्रु० । ४ द्रु०। ३ द्रु० ग० श०। २ घ०| १ घ० श० ।२ ३०।१ ३० ॥१५१॥

स0रि0 गप म ग0मग0रिस*गप-

घघ सनिधप0 म ग प0गप0 धनि धनि धम।

पञ्च्मो विवेक: २०१

पनिप0 म गण्प0गपगघ0प० म- ० 5 गप0ाप0 ग0 स0रि०ग0धपममपम ॥१५२॥

१ श०। २ श०। ३ वि० । ५।४ घ० ।३ घ० वि० श० । ४। ३ आ० श०। २ घ०। १ पझ्मम्। ३ । १ आ० ॥ ६। ६ कठि० श० । १ दो० नै० ७ द्रु०। ६ दु०। ५ श० । ४ कम्पः, घ०। ३घ०। श०। ३। १ आ० श०। ६। ७ आ० । ६। ७ आ०। ६ आ० । ४।। ५। ७ स्प०| ५ श०। ४ कम्पः; घ०| ३ घ० श० ।५ श० । ३ आ० श०।३ । ६ आ० श०। ९ श० । ४ कम्पः, घ० ॥३॥५ ३० ।३।५ आ० श० । ३ पर० नि० पुनः पर० श० । १ श० । २ श० ।३ दो० श०।

ग0पमधपमग0रि सरि०स*ग- S S

पध स सनिध प०्म ग0मपमप धपमण्ध । - -S- S S

प म ग०रि स0रिगरिग प धण्ध- 0

प प ग० रिस० पध नि ध प गण्गरि॥ १५३ ।। oO

३ दो० श० ।५ हु० ॥४ द्रु० । ६ द्ु० ॥१ द्ु० ।४ द्रु० ॥३ दो० श० ।२ घ०।१ घ०।२ श० ।१ पग्मम् । ३ ॥ ५। ६ कठि० । १ दो० ।१ कठि०। ७ आ०। ६ घ०।५ घ० दो० श०।४ घ०।३ श०। ४। आ०।४ आ० ।५ दो० ।६ अनु० ।६ आ०। ४ आ० श० । ६ आ०॥ ६ आ० अह० । ४ आ० अह० । ३ श० ।२ घ० ।१ घ० 26

२०२ रागविबोध:

श०।२। ३ आ० । २ श० । ३ घ० ।५ घ० । ६ घ० दो० श० । ६ ॥। ६ आ० । ५ घ०| ३ घ० दो० श० । २ घ० |१ घ० श० | ३ । ५ आ ० घ०।६ घ० दो० | ७ घ० । ६ आ० अह० | ५ घ० । ३ घ० श ० । ३।२ । १५३ ।

us - -s स०सरि गप0 म ग०म ग0रिस0*

(५) स्यादेवं पावको ग0ध0प0म0ग0 म । ध0 प0प0म0ग0रि0 गध0प0म0गरि-

ग प मम म० गरि०स0घस0रि ग0 रि०स*॥। १५४॥। - SS 0

0

१ श०।१।२। ३ वि० । ५ आ० दो० श०। ४ घ० । ३ घ० दो० श० । ४। ३ आ० अह० श० | २। १ ३० पद्मम् ।। स्यादेवं पावक इति। एवं स्यात् ; मालवगौडीय एव मेले; सर्व- स्मिन्काले चायम्। ३ श०। ६ श०। ५ श०। ४ श० । ३ श० ।४प्र० घ० ॥ ६ व० श० ९ श० । ६ श० । ४ श० । ३ श० । २ श० । ३ प्र० घ०। ६ श० । ९ श० । ४ श० ।३ अनु० । २॥ ३ प्र० घ० / ५ घ०। ४ दो०। ४ दो०। ४ पी०। ३ अनु० । २ आ० श ० । १ श ० । ६ मृ०। १ आ० श०।२ घ०। ३ घ० श० ।२ आ० अह० श० । १ पद्मम् ।। ११४ !

सस स ध प०प धसस रिगग- S

ग0रि ग धधप० ग0रि०स* (६) सैन्धवी त्वेवम्। -o

पध्चमौ विवेक: २०३

रिमप50निध प म0 ग रिऽ0रि०स*रि-

रिम ग पधपनि ध प मणरि*०स०॥१५५।।

१। १ दो० । १ वि० । ६ मृ० घ० ।५ मृ० घ० श० ।५ मृ० । ६ आ० मृ० घ०। १।१ घ०।२ घ०।३ आ० । ३ दो० ॥३ कम्पद्वयम्; श० ।२ आ० । ३ घ० मु० । ६ घ० ।६ मु० । ५ आ० श० । ३ अनु० श० । २ श० । १ पद्मम् ।। सैन्धवी त्वेवमिति। इयं तु पूर्वोंक्त श्रीरागमेले ; सर्वस्मिन्काले च। २। ४। १ ग० श० । ७ आ० । ६ घ०।६ घ०।४ घ० श० ।२ घ० ग० श० । २ श० । १ कम्पः ; पद्मम्। २॥२।४ आ० । ३ वि०। १। ६ आ० । ९ आ०। ७ आ०।६ घ०।५ घ० ।४ घ० श० । ३। २ पत्म् ; श० ।१ श० ॥ १५५ ॥

Cu 00 0-00 ध प ध म पध स*रिरि0मम0प0-

1 1 01010 ध ध स स रिडरिऽ रिरिरि स० रिस सरि स ध प0।

पधपनिध प म रिऽ० रिम पनि0- ध प०्म रि०रिमप नि0्धप मरि0रिस* ॥ १५६ ।।

६ मृ० वि० । १ मृदुद्वयम् ।६ वि० । ४ आ० मृ० घ०।५ आ० मृ०। ६ मृ० घ० ।१ पत्मम्।२।२ कम्पद्वयम् ; श० ।४।४ श० /५ कम्पद्वयम् ; श० ॥ ६ कम्पः । ६ कम्पः । १ कठि० कम्पः । १ कठि० कम्पः । २ कठि० ग० श० । २ कठि० ग० श० ।२ कठि० कम्पः। २ कठि० कम्पः। २ कठि० वम्पः । १ कठि० श० । २ कठि० । १ आ० कठि० । १ कठि० । २ आ० कठि०। १ वि० कठि० ॥:६ वि० घ० ।५ घ० श० ॥

२०४ रांगविबोध:

६१६। ६ आ० । ७ आ०। ६ घ० ।५घ०।४ घ०।२घ० ग० श०। २ दो०। ४ आ० । ५ वि०। ७ आ० श० ॥ ६ घ० ।५ घ० श० ।४ घ०।२ घ० श० ।२ वि०।४।५ वि०।७श० ।६५ घ० ।४ २ घ० दो० श० । २। १ पद्मम् ॥ १५६ ।। (७) आसावरी रिमगरिम ध0०प म0ग0रिस0रिमग रि0म0पधधपम0प। S S ทุน

0 0-00 _- पमग0रिस0ध0रि०स0नि ध पम0 0

पध0स* मपधस०सनिध प0्म पघ ॥ १५७ ॥ 0 ० आसावरी रिमेति। इयं तु पूर्वोंक्त मालवगौडमेले ; सर्वस्मिन्काले च। २।४।३।२।४। ६ श० पी० । ५ वि० घ० ।४ घ० श० ।३ श०।२।१ श० ।२ आ० । ४ आ०।३ घ० ।२ घ० दो० श० ।४ श०।९ दो० ।६।६ । ६ आ० दो० ।४ श० । ५ दो० ॥५।४।३ श०।२ हु०। १ दु० श० । ६ मृ० द्रु० श० ।२ आ० श० ।१ श०। ७ मृ० घ०। ६ मृ० । ५ मृ० घ० ।४ आ० घ० श० ॥५ मृ० । ६ आ० मृ० श० । १ पम्मम्। ४ वि० ।१। ६ ।१ कठि० कम्पद्यम् ; श० ।१ कठि०। ७।६। कम्पद्वयम् ; श० ।४ वि० ॥१ आ० ॥६॥१९७॥

स0 सनि०्ध प0 म पधधप पध0 55

S- 0000 0 0 o

मपध सस०निस रि ग0र0 स0ध0-

रि०स०निधप०म पधरि०स०सनिधप० ।१५८ ।

पञ्बमो विवेक: २०५

१ कठि० दो० श० ।१ कठि० । ७ श० ।६ घ० ।५ घ० श० । ४ वि० ॥५ वि० ।६।६ ।१ आ० पर० नि० ५ आ० । ६ पर० श० ॥ ६ दो० ।५ घ०।४ घ० श० । ३ श० ।२ दु० ॥१ मृ० द्रु०। ६ द्रु० श० । २ श०। १ श० । ७ मृदुद्वयम्; द्रु० । ६ मृ० द्रु० । ६ मृ० द्रु० ॥५ द्रु० ॥ ४ मृ० द्रु० श० ।५ मृ० ।६।१ पद्म् ॥४५/६।१ कठि० ।१ कठि० श० । ७ दो० । १ आ० कठि० । २ कठि० । ३ कठि० श० ।२ कठि० श०। १ कठि० श०। ६ श० ॥२ कठि० श० । १ कठि० श० |७ द्ु०। ६ दु०। ५ द्ु० श०। ४ वि० ५ आ०। ६।२ कठि० श० ।१ कठि० श० । १ द्ु० । ७ द्रु० । ६ दरु० । ५ श० ॥ १५८ ॥

मपध स सनिधप० म प धध

प म०प पमग ग0ग0रि स*मपध०स0सनिधप0। 0 मंपध0 सनिधप मपध0 रि सं-

निधपम0 पनि ध पम०गरिसरि०स ॥ १५९ ॥

४ वि० । ५ आ० । ६ । १ कठि० । १ कठि० द्रु० ।. ७ द्रु० । ६ दु०। १ दु० श०। ४ वि०। ५ वि०। ६ वि०। ६॥ ५ आ० पर० नि०।४ श०।९ वि० ।५।४ ।३ श० । ३ श० । ३ श० । २।१ पन्रम् | ४ / आ०| ६ कम्पः ; श०। १ कठि० दु० श० । १ कठि० द्रु० । ७ द्रु० । ६ द्ु०। ९ श० ॥ ४ कम्पः ॥ ५ ।६ श० । १ कठि० द्रु०। ७ द्रु० । ६ दु०। १ टु०। ४ कम्पः ॥ ५। ६ श० । २ कठि० । १ कठि० द्ु० ॥ ७ द्रु०। ६ द्ु०। ५ द्रु०। ४ द्रु० श०। ५।७ आ० । ६ आ० । ५।४ श०। ३ अनु० । २ आ० । १ । २ ३० । १ ॥ १५९ ॥

रागविबोध:

रि गरिमप धध प प ध0धप- S S

म0ग0ग0रिस*पपपपमप0म०गरि०म प0 म0। 8

SSSS ग0 ग0रिस*ममममपपधध-

oS o oS o स स स सनिधपम०प०म0ग0गरिस* ॥ १६० ॥

२१ ३। २ आ० । ४। ५ दो० | ६ दो० । ६ । ६ आ ० पर० । ९ । ६ आ० पर० शमद्वयम् । ६ कम्पः । ५ घ० ॥ ४ कम्पः ; श० । ३ श०। ३ अनु० श०। २ दु०। १ दु० पद्मम्।५।६।५।१।४ प्र० / ५ श०। ४ घ० श०। ३ घ०। २ श० । ४ । ९ पर० निज० श० । ४ पर० निज० श०॥ ३ श० । ३ अनु० श० । २ द्रु० । १ द्ु० पद्मम् । ४ दो० । ४| ४ दो० । ४।५ दो० ।५। ६ दो० । ६ । १ कठि० दो० | १ कठि० १ कठि० दो०। १ कठि० द्रु०। ७ द्रु० । ६ द्रु० । ५ द्दु० । ४ द्रु० श०। ५ दो० पी०। ४ श०। ३ श० । ३ द्रु० | २ द्रु० | १ द्रु० पद्मम् ॥ १६० ।।

रिमपध0प0मप0रिपपमम S SS

म0रिरिस0रि00स * रिमपधधपप0सनिध प। S S S S

म रि०धध प0मरि०धप मरिरि०- S S

05

सनिधपमम0रिरिस0रि००स*दिगियम ॥ १६१॥

पञ्चमो विवेक: २०७

२ द्ु०॥ ४ द्रु० ॥ ५ द्ु० ॥ ६ द्ु० श० । १ प्र० श० ।४। १ श० । २। १ दो० आ०। ५ दो० ।४।४ दो० ॥ ४ पर० श० । २ दो० अनु० । २ दो० । १ प्र० श० ।२ शमद्वयम् । १ पद्मम्।२।४। ६ दो०। ६ दो० ।६।५६ श० ।१ कठि० द्ु० ॥७ द्रु० ।६ द्ु०। ९ वि० द्ु० ॥४ वि०। २ श० ।६ दो० ।६।६ आ० पर० श० । ४ वि० । २ श० ॥ ६ । ६ दो० ।४ वि० ।२ अनु० दो० ।२ श० ॥ १ कठि० दु०। ७ द्ु० । ६ द्रु० । ५ द्रु० । ४ दो० । ४ पर० श० । २ अनु० । २ दो० । १ प्र० श० । २ शमद्वयम् । १ पद्मम् । दिगियमिति । एकदेशोऽयम्; अन्यान्यपि रूपाणि सन्तीत्यर्थः ॥ १६१॥

(८) देवादिकगान्धारे

रिमप0घ0प0म0 ग रि०स0रिम० ग रि०स*ससरि०।

मप0पप0ममधप म0ग रि०स* SSS

रिमप0 धस0नि० स नि ध0प०म०ग रि०स* ॥ १६२ ॥।

देवादिकगान्धारेति। अयं तु पूर्वोंक्ते मालवगौडीये मेले ; सर्वस्मिन्काले च। २। ४।१ श० । ६ दो० श० । ५. श० ।४ श० ।३ घ० । २ घ० श०।१ श०।२।४ श०।३ घ०।२ घ० श० ।१ पद्मम्। १।१।२ आ० श०॥४।५श०।५।१ श० ।४ दो० ।४ दी० । ६ आ० दो० । ५ घ०।४ घ० श० ।३घ०।२घ० श० ।१ पद्मम्।२। ४ । १ श० । ६ वि० । १ कठि० श० ।२ कठि० श० ।१ कठि० दो० । ७ घ०। ६ घ० श० । ५ श० ।४ श० । ३ घ०।२ घ० श० । १ पम्मम् ॥ १६२ ।।

सरि०म प्रपप म म धधपध

प म0मगरि०स*रिमप0ध0स रि म म०ग रि० स०।

२०८ रागविबोध: agtircc स निधध स0नि०र से नि धंप0म0-

गरि०स स निधधस० नि0रिम गरि स* ॥ १६३ ॥ 000

१।२ आ० श०।४ घ०।५घ०।५।५।४ वि० । ४ वि० । ६ आ० ।६।१ आ० ।६॥ ५ घ०।४ घ० श० ।४।३।२ श०। १ पद्मम् । २।४।५ दो० श० ।६ वि० श० ।१ कठि० । २ कठि० वि० । ४ कठि० वि०। ४ कठि० श० । ३ कठि० ।२ घ० कठि० श० ।१ कठि० श०॥ १ कठि०। ७ अनु० । ६ आ० । ६।१ म० कठि० श० । ७ पर० श० ।२ कठि० । १ कठि० वि०। ७ घ० । ६ ध० कम्पः । ९ श० ।४ ३० ॥३।२ ३० ॥१।१।७ मृ० अनु० । ६ आह० मृ० । ६ मृ०। १ आह० श० । ७ मृ० पर० श० । २।४।३ अनु० ।२ आह० घ०। १ घ० पद्मम् ।१६३ ।।

(९) मारविका गमप0म0ग00म- S

50

प0निधपमग०स*गमप0स० सनिधपमग0 । S 1

मप0म0 निधपमग0स*निपध-

म0मप0निध0प मग०स०म०प0म गoस*॥ १६४॥

मारविका गमपेति। इयं तु पूर्वोंक्ते वसन्तमैरवीमेले वा; सर्वस्मिन्काले च। ३। ४ । ९ दो० श० । ४ पर० निज० श० ।३ अ० शमद्वयम् ।४ ॥ ९ दो० श०। ७ द्ु० । ६ द्ु० । १ द्रु० । ४ द्रु० । ३ कम्पः; श० । १ पभ्मम्। ३। ४। १ श० । १. कठि० श०। १ कठि० नै० द्रु० । ७ डु० ॥ ६ हु०॥१ हु०। ४ दु० ।३ पर० निज० श० ॥४।१ श०।

पश्चमो विवेक: २०९

४ आ० श० ।७ दु० ॥ ६ द्ु० ॥५ द्रु० ।४ द्ु० । ३ द्रु० श० । १ पद्मम्। ७ मृ० ॥५६ स्प० ॥४ श० ॥४५ आ० । ७६ घ० श०। ७ घ०| ५। ३ ३० ।१ श० । ४ मु० श० । ५ श० । ४ घ० । ३ घ० श० । १ पझ्मम् । १६४ ।।

गमपधनि घ ध स सनिधप

म0ग0मपम0प ध पम ग0ग०स पनि00सगम। 00

8

पमम ग0 पमनिपम0ग0स*ग-

मपम0ध0पम०मपनिप0्म ग ग स* ॥ १६५ ॥ ०

३ द्रु० । ४ द्ु०। ५ द्ु०। ६ द्रु०। ७।६ वि०। ६ वि०। १ कठि० कम्पः; द्रु०। १ कठि०नै० द्ु० । ७ द्रु० । ६ दु० ॥ ५ दु० ॥ १ दु० श०। ३ श० पद्मम्। ४ । आ० । ४ आ० श० | ५ घ० |४ घ० | ५ आ० | ४ घ० अह०। ३ व० श० ।३ श० । १ पद्मम् । ५ मृ० । ७ मृ० प्र० शम- दयम्। १। ३।४। ५।४ आ०। ४ घ०। ३ घ० प० श० ।५ द्ु०। ४ आ० दु०। ७ द्रु०। ५ आा० टु० । ४ घ० द्रु० श० । ३ घ० ३०।१ पम्मम्। ३॥४।५।४ आ० श०।६ श० ।५।४ श० ।४।१ स्प०। ७ द्रु० । ५ आ० द्रु० श०। ४ घ०।३ घ०।३ घ०। १ घ० पद्मम्।१६१।।

(१०) परजो गमपधण्घ0पधप-

म० गणरि स0निधप0घम0पगं०म0- गंरिगं०म0ग०रिगरिरिमग0रिसस*॥ १६६ ।। 27

२१० रागविबोध:

परजो गमपधेति। अयमपि पूर्वोंक्ते मालवगौडीये मेले वा ; सर्वस्मिन्काले च। ३।४।५।६ कम्पः; श० ।६ कम्पः श० ।५।६। ६ आ० ।। १। ७१६।६३०।६ आ० ।५श०।१।३३०।२।१ पद्मम्। ३। ५ / १ । ६ कम्पः; श० । १। ६ श० । १ कठि० श० ।।४ कठि० श० । ३ कठि० कम्पः ; श० । २ कठि० । १ कठि० कम्पद्वयम् ; श० । ७। ६। ९ श० । ६ आ० । ४ श० । ६ आ ० | ३ कम्प: ; श० । ५ श० ॥ ३ कम्पः २ । ३ कम्पः; श०। ४ श० | ३ कम्पः ; श० ।२।३। २ आ०। २।४।३ क० ३०।२।१।१ पद्मम् ।। इति सर्वदा गातव्या दश रागाः ॥१६६ ॥ पूर्वोंक्तं रूपवादनं मन्द्रतारयोरप्यतिदिशति- रूपाण्येवं मध्यप्राधान्याद्दर्शितानि यान्येषाम्। मन्द्रे तारे च यथासंभवमिति वादनीयानि ॥ १६७ ॥ रूपाण्येवमिति। एां शंकराभरणादिपरजान्तरागाणां यानि मध्यप्राधा- न्यात् मन्द्रतारस्थानयोयथासंभवमङ्गत्वे समस्य स्थानस्याङ्गित्वकल्पनात् एवं रूपाण्युक्तानि। तानि मन्द्रे तारे च यथासंभवं वादनीयानि। तेन यथासंभव मनुमन्द्रं मध्यं चाङ्गं कृत्वा मन्द्रे प्राधान्येन वादनीयानि। तथा मध्यमनितारं च यथासंभवमङ्गं कृत्वा तारप्राधान्येन वादनीयानीत्यर्थः ॥ १६७ ॥ एकैकस्यानेकतयोक्तानि नादमयरूपाणि नियमयन्नेककदेवमयरूपं वत्तुं प्रतिजानाति- उक्त रूपमनेकं तत्तद्रागस्य नादमयमेवम्। अथ देवतामयमिह क्रमतः कथये तदेकेकाम् ॥ १६८॥ उक्तं रूपमिति। इह रागस्य तत्तन्ादमयमनेकं रूपमेवमुक्तम्। अथ देवतामयमेकैकं तद्ूपं क्रमतः तेनैवोद्देशक्रमेण कथये ॥ १६८॥ तान्येवं शंकराभरणादिपरजान्तानामेकपश्चाशतो रागाणां रूपाण्यार्याणा- मेकपञ्चाशता आह-

पध्बमौ विवेक: २११

गलराजिकमलराजिर्भाले भसिती रतः सदा नृत्ये। सुन्दरगौरः शोणाम्बरधरणः शंकराभरणः ॥ १६९ ।।

गलराजीत्यादि। तत्र स्पष्टार्थान्यपि कतिचन पदानि पाठदार्ढ्याय घ्रियते। शंकराभरण: ; गलराजिकमलराजिः कण्ठशोभिकमलमालः। भाले ललाटे भसिती भस्मवान्। सदा नृत्ये रतः सुन्दरगौरः सुन्दरः सन् गौरवर्णः । शोणाम्बरधरणः रक्तवस्त्रधारकः ; धरण इति 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३-३-११३) इति बाहुल- कात्कर्तरि ल्युद् ॥ १६९ ॥

वेलावली विनीला ताली वनचारिणी तरलहारा। तरुणान्वेषणकरुणं करतलतहलाभरणा ॥ १७० ॥

वेलावली; विनीला नीलवर्णा। तरुणान्वेषणकरुणं भतुर्गवेषणेन करुणं यथा तथा। तालीवनचारिणी; तरलहारा इतस्ततो देहविक्षेपणात् चश्चलहारा। करतले धृतं तद्दलाभरणं तालीपत्रनिर्मिताभरणं शेखराख्यं यया सा। देहविक्षेपणा- देव शिरसो गलितं कान्तरचितं तद्दलशेखरं तत्प्रेम्णा करे धृतवतीत्यर्थः। उक्ता नायिका ॥ १७० ॥

दोलालोला विपिने तरलितवलयं विभूष्य भूपाली। कान्ते प्रसितात्यन्तं कुडकुमपीता स्मराद्गीता ॥ १७१ ॥

भूपाली; कुङ्कुमपीता कुड्कुमवद्रौरी। विपिने विभूष्य आत्मानं मण्डयित्वा; कान्तेऽत्यन्तं प्रसिता उत्सुका। स्मरात् भीता कामातुरा। दोला- लोल। कालपरिकलनार्थ दोलया चञ्चला; यद्वा दोलेव लोला चज्चला; अत्यौत्सुक्यात् नैकत्र स्थायिनी। तरलितवलयं च्चलक्कणमित्युभयपक्ष- योरपि क्रियाविशेषणम्। वासकसज्जिका नायिका ॥ १७१ ॥

नीराजयत्युमेशं दीपैरनिशं निशात्यये ललिता। विविधालंकृतिमिलिता कलितश्व्वेताम्बरा गौरी ॥ १७२ ॥

२१२ रागविबोध: ललिता; विविधालंकृतिमिलिता नानालंकारैः सङ्गता। कलितश्वेताम्बरा गौरी गौरवर्णा पार्वत्यंशभूता वा। निशात्यये उषःकाले। दीपैः कर्पूरादिदीपकैः अनिशं प्रत्यहम् ; उमेशं शंकरं नीराजयति आर्तिक्येन नीराजयति ॥१७२ ॥ केशगकिंशुक एष प्रवेशिताम्राड्कुरः पिकस्य मुखे। अरुणवसनो वसन्तो गौरसुवेषो रसालगतः ॥ १७३ ॥ वसन्त एषः; गौरश्षासौ सुवेषः शोभनकल्पक्च; अरुणवसनः ; केश- गानि मौलिगतानि किंशुकानि पलाशपुष्पाणि यस्य सः। पिकस्य कोकिलस्य मुखे चञ्च्वाम् ; प्रवेशित आरोपित आम्रस्य रसालवृक्षस्य अङ्कुरोऽभिनाड्कुरो येन सः। रसालगतो माकन्दमूलवासी ॥ १७३ ॥ मालामशोकचम्पककमलानामुद्वहन्महाभूषः । ललनान्दोलितदोलालोलो हिन्दोलको गौरः ॥ १७४॥ हिन्दोलक :; गौरः महाभूषः अशोकचम्पककमलानां मालामुद्दहन् बिभ्रन्। ललनाभि: कामिनीभि: आन्दोलिता युगपत्करक्षिप्ता या दोला प्रेङ्गा तस्यां लोल: सतृष्णः । दक्षिणो नायकः । स्वस्वव्यतिरिक्तासु तस्यानुरागः काभिरपि न ज्ञात इत्यज्ञातार्थप्रत्ययेनापि ज्ञेयम्। तं सूचितम् ॥ १७४॥ कुटिलो ललितो ललितो विभातयातो विनीततां नटयन्। निह्नुतपररतिचिह्ो गदति बधूं चाटु पटुः खिन्नाम् ॥ १७५॥ :15 ललितः ; ललितः सुन्दरः । कुटिल: गूढप्रियकृत्। निदनुतानि छादि- तानि पररतिचिहानि अन्यनारीसंभोगलाञ्छनानि नखक्षतादीनि येन सः। विनीततामनौद्धत्यम्; नटयन् बहिरनुकुर्वन्। विभातयातः उषसि आगतः सन्। पटुर्वाग्मी खिन्नां वधूं चाटु प्रियं वाक्यं गदति ब्रूते। 'अहमपीदमचोदं चोधे' (म०भा० २-४-६२) इति तद्राजसूत्रे भाष्यकारप्रयोगज्ञापकात् 'दुह्यादिष्वर्थ- ग्रहणमस्ति' इति। केयटोऽप्याह-'चोदि: पृच्छत्यर्थत्वात् दुहियाचीत्यत्रार्थ-

पञ्मो विवेक: २१३

प्रहणात् द्विकर्मकः' (म० भा० पृ० ५६६) इति। तेन ब्रूह्यर्थस्य गदितेरपि- द्विकर्मत्वम्। तथा च भट्टिप्रयोग :- 'स्थातुं' रणे स्मेरमुखो जगाद मारीच- मुच्चैर्वचनं महार्थम्' (भट्टि० २-३२) खण्डिता नायिका; शठो नायकः ॥१७५॥ एषा माथुरवेषा विशेषपटुरकटुदेशभाषाभृत्। स्वेशे मदनावेशं करोत्यलेशेन जैताश्रीः ॥ १७६ ॥ जैताश्री: एषा; स्वेशे स्वभर्तरि अलेशेन पूर्णतया मदनावेशं काम- प्रादुर्भावं करोति। कीटृक्? माथुरा: मथुरायां भवा लोकास्तेषामिव वेषो यस्याः सा। विशेषपटुः सातिशयं प्रवीणा। अकटुः मन्जुला या देशभाषा मथुराप्रदेश- भाषा तां बिभर्ति पुष्णातीति तद्रतगीर्वाणवाणीप्रवीणापि तद्देशभाषाभाषिणी- त्यर्थ: ॥ १७६ ॥ दूर्वाभविभा विरहासहा लिखन्ती पटे पति रुदती। स्नपितकुचा सितगल्ला स्थिरधम्मिल्ला धनाश्रीः ॥१७७॥ धनाश्रीः; धन्यासी स्यात् एवं भवेत् ; तदेवाह-दूर्वाभा हरितासमा विभा देहकान्तिर्यस्याः सा। विरहासहा पतिवियोगमसहमाना; अत एव पटे वस्त्रविशेषे परति लिखन्ती धातुरागैः आरब्धपतिरूपलेखना। रुदती स्त्नपितकुचा अश्रुपूरैराफ्ठावितपयोधरेत्यर्थः। सितगल्ला विरहपाण्डुगण्डस्थला। स्थिरधम्मिल्ला अमोचितकेशपाशा। प्रोषितपतिका नायिका ॥ १७७॥ डमरुत्रिशूलधारी पन्नगहारी सितो लसद्गसितः । धृतशशिगङ्गोऽतिजटोऽजिनविकटो भैरवोऽसमदक् ॥ १७८ ॥ भैरव :; डमरुत्रिशूलधारी पन्नगहारी सर्पहारवान्। सितः शुभ्रवर्णः । लसत् अङ्गसङ्गेन विराजन् भस्म यस्मिन् सः । घृतशशिगङ्ग: भालचन्द्रः, शिरसि गङ्गाधरश्च। अतिजटः बहुजटः स्फूर्जितजटो वा। अजिनं गजचर्म शार्दूलचर्म वा तदस्यास्तीत्यजिनी स चासौ विकट: सुन्दरो विशालो वा। असमदक् त्रिलोचनः । 'विकट: सुन्दरः प्रोक्तो विशालविकरालयोः' इति विश्वः ॥ १७८॥ "2 स्थास्तुम्' इति मुद्रितकोशपाठः ।

२१४ रागविबौध:

तनुगौरी पौरविकायत वेणीमिलितकब्चुकीबन्धा । दोलान्दोलनलोला नीलनिचोला मधौ मुदिता ॥ १७९, ॥ पौरविका; तनुः कृशा चासौ गौरी च सा। आयतवेणी आलम्बया वेण्या सह मिलितः संयुक्त: कन्चुकीबन्धः कूर्पासकग्रन्थिर्यस्याः सा। पृष्ठे बद्धकञ्चुकीकतया अतिनिगूढ़कुचेत्यर्थः । मधौ वसन्ते मुदिता हृष्टा सती। दोलान्दोलनलोला, नीलनिचोला असितः प्रच्छदपटः यस्याः सा ॥ १७९॥ कलितविपश्ची विपिने लालितहरिणारुणाम्बरा हरिणी। धवलाङ्गरागरचना मृदुवचना भूषिता तोडी ॥ १८० ॥ तोडी ; विपिने कलितिविपञ्ची अङ्गीकृतवीणा। अत्र लक्षणा ज्ञेया। लालितिहरिणा रज्जितमृगा। अरुणाम्बरा हरिणी हरितवर्णा। धवला अङ्गरचना यस्याः सा। भूषिता कृतमण्डना। मृदुवचना कान्तमानेतुं दूर्ती प्रति मञ्जु- लोक्ति: । 'हरिणी हरितायां स्यात्' इति विश्वः । हरिणीति, 'वर्णदनुदात्ता- त्तोपघात्तो नः' (४-१-३९) इति वैकल्पिको डीप्। तकारस्य नकारश्व। वासकसज्जा नायिका ॥ १८० ॥ आयतनीलनिचोला करमालाजप्यमानपतिनामा। विरहातुरोच्चगौरी तुरुष्कतोडी महावेणी ।। १८१ ।। तुरुष्कतोडी ; उच्चा चासौ गौरवर्णा च। महावेणी लम्बवेणिका। आयतनीलनिचोला विरहातुरा कान्तवियोगपीडिता। करमालया करगतमालया जप्यमानं मुहुरावर्त्यमानं पतिनाम यया सा। 'वेणिः प्रवेणी-' इत्यमरः । जप्यमिति, 'पोरदुपधात्' (३-१-९८) इति यत् ॥ १८१ ॥ नीलो घनान्तरालोहसित: पीताम्बरो वरो वीरः । मृदुहसितोऽतिपिपासितचातकपोष्येषु महारिः ॥ १८२॥ मल्लारि :; नील: घनान्तराले मेघानामभ्यन्तर उल्लसितमुद्गासनं यस्य सः। पिताम्बरः वरो श्रेष्ठः सुन्दर इति यावत्। वीरो वीररसप्रियः। मृदुहसितः

पञ्चमो विवेक: २१५

स्मेरमुखः । अतिपिपासिता अतितृषिता ये चातकाः तप्तेऽपि मेघाधिष्ठातृदेवता- त्वेन तेभ्यो जलदानेत्यर्थः । मेघरागनामायं लोके ॥ १८२ ॥

नटमल्लारिरनीलो नृत्यत्कुतुकेन नर्तयब्शिखिनः । कलितकदम्बो ललितो मिलितालि: सौरभात्सहजात् ॥१८३ ॥

नटमल्ारि :; अनील: शुभ्वर्णः । कुतुकेन कुतूहलेन नृत्यन् शिखिनो मयूरा: अनतयन्। कलितकदम्बो नीपमूले स्थितः । ललितो सुन्दरः । सहजा- त्सौरभादनागन्तुकदेहपरिमलान्मिलिता एकीभूता अलिनों भृङ्गा यस्मिन् सः। सौरभादिति 'इगन्ताच्च लघुपूर्वात्' (५. १. १३७) इति भावेऽण् ॥ १८३ ॥

पलितकचाहितबर्ह: सकुटजमालो धनुःशरौ कलयन्। गोण्डः किरातवेषो गौरिकरेखोचितोऽलिनिभ: ॥ १८४॥

गोण्ड :; किरातवेष: भिल्लवेषः । पलितकचेषु वार्धकशुभ्रेषु केशेष्वाहि- ताभ्यारोपितानि बर्हाणि मयूरपिञ्छानि येन सः। सकुटजमाल: कुटजपुषप- मालासहित: । धनुःशरौ कलयन्, वामकरे धनुर्दक्षिणकरे शरं च धारयन्। गौरिकं धातुविशेषः, तद्रेखाणामुचितः गैरिकरेखाभवाङ्गरागः । अलिनिमो भृङ्गश्यामः । 'गिरिकं कनके धातौ' इति विश्वः ॥ १८४ ॥

तरुणोऽरुणवसनयुगो हरपूजामम्बुजस्त्रजा रचयन्। कमलद्गुत्तमवेषो विधुमधुरः पूर्वगौडोऽयम् ॥ १८५ ॥

पूर्वगौडोऽयम् ; विधुमधुरक्षन्द्रमनोज्ञः । तरुणो युवा । अरुणं रक्तं वसन- युगं यस्य सः। अम्बुजस्रजा कमलमालया। हरपूजां रचयन्। कमलद्टक् पभ्मनेत्र :; उत्तमवेषः ॥ १८९ ॥

मणिमयमकुटो हारी विचित्रवासा लसनातावलसः । अरुण: कृपाणपाणिर्देशीकार: सरोजाक्ष: ॥ १८६ ॥

२१६ रागविबोध: देशीकार: ; अरुणो रक्तः । मणिमयमकुटो हारी हारवान्। विचित्रे नाना- वर्णे वाससी यस्य सः। लसन्दीप्यमानः । गतौ अलसः मन्थरगमनः । कृपाण- पाणि: खड्गहस्तः । सरोजाक्षः ॥ १८६ ॥ तरुणी वने सकरुणं गवेषयन्ती पर्ति भृशं गौरी। नीलाम्बरा वराटी सुरतरुकुसुमोल्सत्सुषमा ॥। १८७॥ वराटी; भृशं गौरी नीलाम्बरा तरुणी वने सकरुणं दीनं यथा तथा पति गवेषयन्ती सुरुतरुकुसुमैः मन्दारादिपुष्पैरुलसन्ती प्रादुर्भवन्ती सुषमा परमाशोभा यस्याः सा। 'सुषमा परमाशोभा' इत्यमरः ॥१८७॥ श्यामा चलधम्मिल्ला तन्वी ताम्बूलिनी सुकन्चुकिका। बहुलीलेयं बहुली लोलचैलाश्वला सुगतिः ॥ १८८ ॥ बहुलीयम् ; श्यामा श्यामवर्णा। तन्वी कृशाङ्गी सुगतिः शोभनगमना । चलधम्मिल्ला गतिवशाचञ्चलकेशवेशा। लोलचैलालागतिवशादेव भूमिविल- सद्वसनप्रान्ता। ताम्बूलिनी करे ताम्बूलवती। सु शोभना कञ्चुकिका अल्प- कञ्चुकी यस्याः सा। बहुलीला अनेकविलासा। वञ्चुकिकेत्यत्राल्पार्थे कः। केऽण: (७-४-१३) इति हस्वः। अभिसारिका नायिका। बहुलीति पादांशय- मकम् ॥ १८८ ॥ पीताम्बरोऽसिततनुर्ललित।लंकृतिरुपेतचापेषुः । सारङ्गो गरुडाक्टोऽम्बुजकम्बुगदारिधारिकरः ॥ १८९॥ सारङ्ग: ; असिततनुः श्यामकायः । पीताम्बर: ललितालंकृति: शोभना- लंकारः। गरुडाङ्कः सुपर्णसेवितः। अम्बुजं पदमं, कम्बुः शङ्कः, गदा कौमोदकी, अरं चक्रावयवः सोऽस्यास्तीति अरि चक्रम् ; तद्धारिणः करा यस्य सः । उपेताः प्राप्ताक्षापेषवो येन सः । तत्र अंसे चापं तूणीरे शरा इत्यर्थः । 'शङ्ग: स्या- त्कम्बुरस्त्रियाम् ' इत्यमरः । 'अरं शीघ्रे च चक्राङ्गे' इति विश्वः ॥ १८९॥

पञ्चमो विवेक: २१७

इन्दीवरतनुरश्बलपीतदुकूलो मणिस्फुरन्मकुटः। नटनारायण उच्चे: कुण्डलललितो मुदा नृत्येत् ॥ १९० ॥ नटनारायण: ; मुदा हर्षेणोच्चैरतितरां नृत्येत्। कीद्ृक् ? इन्दीवरतनु: नीलोत्पलदलश्यामकायः ; अश्चन्ती शोभमाने पीतदुकूले यस्य सः । मणिभिः स्फुरन्भासमानो मुकुटो यस्य सः। कुण्डलललितः ॥ १९० ॥ भासुरतनुरनुगतसुरतरुसूनाऽनूनसौरभा सुमुखी। देवकृतिरतुलभूषा मणिमयसिंहासनासीना ॥ १९१ ॥ देवकृति: ; देवक्रीः। भासुरतनुर्दीप्तदेहा। अनुगतानि सुरतरुसूनानि देवद्रुम- पुष्पाणि यया सा। अनूनं सकलावयवव्यापि सौरभं सहजसौगन्ध्यं यस्याः सा। सुमुखी स्मितवदना। अतुलभूषा मणिमयसिंहासनासीना। 'सूनं प्रसवपुष्पयोः' इति विश्वः ॥ १९१॥ चित्राम्बरातिगौरी मेचककब्चुकिकयातिगूढ़कुचा। शोणरदा विधुवदना मदनार्ता याति सौराष्ट्री ॥ १९२॥ सौराष्ट्री; मदनार्ता कामपीडिता सती याति। कान्तमिति शेषः । कीटृक्? अतिगौरी चित्राम्बरा नानावर्णवसना। मेचककञ्चुकिकया नीलकञ्चुक्या अतिगूढकुचा। पृष्ठगतकञचुकीग्रन्थिरित्यर्थः । शोणरदा अरुणदन्ता । विधुवदना चन्द्रवदना। 'कालश्यामलमेचकाः' इत्यमरः । कञ्चुकिकयेति स्वार्थे कन्। - अभिसारिका नायिका ॥ १९२ ॥ क्षीरोदभासिवासा सहजसुहासा प्रलम्बबाहुलता। करधृतसाहिच्छत्रा गौडी गौरी सरोजाक्षी ॥। १९३ ॥ गौडी; गौरी सरोजाक्षी क्षीरोदभासिवासा दुग्धसमुद्रवत् श्वेतवसना। सहजसुहासा प्रलम्बबाहुलता दीर्घतनुभुजा। करे धृतें साहिः सर्पयुक्तं छत्रं यया सा ॥ १९३ ॥ 28

२१८ रागविबोध:

पिककलगलरववित्ता चित्तहरा कीर्तिता चैत्ती।। १९४।।

चैती; श्रुतिकृतरसालवल्रि: कर्णस्थापिताम्रमञ्जरिः । अरुणाम्बरा चासौ गौरतनुश्च सा। अभीष्टवना वनवासे रुचिः । पिककलगलरववित्ता कोकिल- वन्मञ्जुलकण्ठध्वनिख्याता। चित्तहरा कान्तस्वान्तहारिणी ॥ १९४ ॥

यावकयुक्करचरणा बह्वाभरणा कृतेशहृद्धरणा। दूर्वाभतनुरखर्वा चार्वी बहुगर्विता पूर्वी ।। १९५ ।।

पूर्वी ; दूर्वाभतनुर्नीलदेहा। यावकयुक् अलक्तकयुक्तं करचरणं यस्या: सा। बहाभरणा कृतं गुणेर्विहितमीशहृदः पतिमनसो हरणं यया सा। अखर्वा उच्चा। चार्वी सुन्दरी। बहुगर्विता अतिसौन्दयगर्विता। चार्वीति; 'वोतो गुणवचनात्' (४-१-४४) इति पक्षे डीप् ॥ १९५ ।

कदलीमूलासीना पीनकुचाधीननायका तन्वी। कनकनिभा शुभहारा त्रावणिका वर्ण्यवेणीका ॥ १९६ ॥

त्रावणिका; त्रावणी। कनकनिभा सुवर्णगौरी। कदलीमूलासीना रम्भान्ति- कोपविष्टा। तन्वी कृशाङ्गी। पीनकुचा। शुभहारा। वण्यवेणीका वर्णनीयवेणिः। अधीननायका स्वाधीनपतिका। 'मूलमाद्ये शिफायां स्याद्धनिकुञ्जान्तिकेषु च' इति विश्वः। वेणीकेति 'न कपि' (७-४-१४) इति हस्वाभावः ॥ १९६ ॥

पीतांशुका सुकेशी शिति: स्मरन्ती पति भयाकुलटक्। पिकनादेन विदूना कामोदी कानने रुदती ॥ १९७ ॥

कामोदी; शितिर्मेंचका। सुकेशी। पिकनादेन विदूना कोकिलालापेन परितप्ता। भयाकुलदृगन्यमपि विरहिणी भयहेतुमुत्प्रेक्ष्यमाणा सती चञ्चलनेत्रा। अत एव कानने रुदती अश्रुं मुख्ती। पर्ति देशान्तरगतमिति शेषः । स्मरन्ती

पञ्चमो विवेक: २१९

चिन्तयन्ती। पतिमिति कर्मणः शेषत्वेऽविवक्षितत्वात्। 'अधीगर्थ-'(२-३-६२) इति कर्मणि षष्ठी। प्रोषितभर्तृकेयम् ॥ १९७ ॥

खेटककृपाणपाणि: प्रतर्जयन्वैरिणो रणेऽरुणहक्। हरितालाभो हारी ह्यचारी धीरधीर्नाटः ।। १९८।।

नाट :; खेटककृपाणौ चर्मखड्गौ पाण्योर्यस्य सः। रणे युधि हयचारी अश्वगामी सन् वैरिणः रिपून् प्रतर्जयन् भीषयमाणः अरुणदक् कोपेन ताम्राक्षः । हरितालाभः हरितालकान्तिः । हारी मुक्ताहारवान्। धीरधी रणस्थिर: ॥ १९८ |

गौरश्यामाभेरी विनीलचोला सविद्ठु मालिगला। ताटक्काश्चितकर्णा मृदुतनुवाणिः सुवेणीभृत्॥ १९९॥

आमेरी; गौरश्यामा विनीलचोला कृष्णवसना। सविद्रुमालि: प्रवालमाला- सहितो गल: कण्ठो यस्याः सा। ताटङ्के चक्राकारकर्णभूषणे ताभ्यामश्चितौ रुचिरौ कर्णौ यस्याः सा। मृद्धयौ कोमले तनुवाण्यौ कायगिरौ यस्याः सा। सुवेणीभृत् शोभनवेणीधारिणी। वाणीरिति समासान्तविधेरनित्यत्वात्कबभावः; 'गास्तियोः' (१-२-४८) इति हस्वत्वं च ॥ १९९ ।।

सच्छत्रचामरोऽच्छस्ताम्बूली मौलिरन्रमालावान्। कल्याण: सितवासा राजा सिंहासनासीनः ॥ २००॥

कल्याण :; राजा नृपवेष: अच्छः अवदातः स्पटिकसित इति यावत्। सच्छत्रचामर: ताम्बूली मौलिमुकुटः रत्षमाला च ते स्तः अस्येति तद्वान्। सितवासा: सिंहासनासीनः ॥ २०० ॥

कनकातपत्रमूले लोळदुकूले गजाश्रयो राजन्।5 श्रीरागोऽखिलभोगो नीरजराजि भजन्मौलौ ॥ २०१॥

२२० रागविबोध: श्रीरागः; गजाश्रयः गजारूढ: सन् लोलं चलद्दुकूलं दीर्घदशं कम्पद्दु- कूलं यस्मिस्तस्मिन्। कनकातपत्रमूले सुवर्णछत्रस्यान्तिके राजन् अखिलभोगः निखिलभोगाढ्यः । नीरजराजिं कमलमालां मौलौ भजन् वहन् ॥ २०१॥ कान्ताचुम्बितलपनश्चलमौलि: किमपि कुण्डली शुकभाः । नर्तनशालाशीली मालाभृन्मालवो मत्तः ॥ २०२॥ मालव: ; मालवगौडः । शुकभा: कीरवन्नीलवर्णः । यद्वा शुकेन भासत इति शुकभा: कीरधारी। कान्ताचुम्बितलपनः स्त्रिया चुम्बितमुखः सन् ; 'वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः। नर्तनशालां संगीतं शीलयत्यधितिष्ठतीति तच्छीली; नर्तनमिह संगीतोपलक्षकम्। मत्तः मधुपानोन्मत्तः । अत एव किमपि किंचित् चलमौलि: चञ्चलकिरीटः। कुण्डली कुण्डलवान्।मालाभृन्माली॥२०२।। कुङ्कुमकुसुम्भजाम्भ: कणकीर्णसिताम्बरः परं सुरभिः । मृगमदतिलकी ललितो माला ताम्बूलवान्गौडः॥ २०३॥ गौडः ; शुद्धगौडः। कुडकुमं काश्मीरं कुसुम्भं महारजनं च तज्जं यदम्भ: द्रव: तत्कणैः कीर्णानि सिक्तानि सिताम्बराणि यस्य सः । परं सातिशयं सुरभिः सहजसुगन्धिः। मृगमदतिलकी ललितः सुन्दरः माला ताम्बूलवान् ॥२०३॥ सासिगजदन्तपाणिर्नीलगलो मीनभूषितः कर्णे। शृङ्गारवीरपोषी कर्णाटो योषितामिष्टः॥२०४॥ कर्णाटः ; सासिगजदन्तौ खड्गगजदन्तौ सहितौ पाणी दक्षिणवामौ क्रमेण यस्य सः। नीलगल: कण्ठे नीलः। कर्णे मीनभूषितः अवतंसीकृतमत्स्यः । शृङ्गारवीरपोषी एतदुमयरसप्रियः । योषितां स्त्रीणामिष्टः वल्लमः ॥ २०४ ॥ कुट जस्रजा विराजन् कुन्तीकृतकेतके स्फुरन्मकरः । अड्डाणो घनवर्णों रमते रतिसंगरे नितराम्॥ २०५ ॥

पञ्चमो विवेक: २२१

अड्डाण: ; रतिसंगरे संभोगसंग्रामे नितरां रमते। कीदृक् ? धनवर्ण: मेघश्यामः । कुटजस्रजा विराजन् कुन्तीकृतकेतके प्रासाख्यायुधीकृते केतकी- पुष्पे। स्फुरन्मकरः राजन्मीनचिह्नः। अयं मेघरागस्य कर्णाटस्य च मित्रम् ॥२०५॥

हारी गौरोऽरुणदकू हिमसितवसनोऽच्छपाटलोष्णीषः। छायानाटपराख्यः स वर्णनाटो भटो रसिकः ॥ २०६ ॥

वर्णनाटः; स प्रसिद्धः । कीदक् १ गौरः हारी अरुणदक् ताम्रनयनः । हिमसितवसनः तुषारशुभ्वत्त्रः; अच्छं तनु पाटलं श्वेतरक्तं च उष्णीषं शिरोवेश्टनं यस्य सः। भटः शूरः रसिकः शृङ्गारी छायानाट इति परा द्वितीया आख्या नाम यस्य सः ॥२०६ ॥

रसिको युवा सहासोऽरुणवसनो दण्डकन्दुकी कुतुकी। ताम्बूलरुची रुचिरो गौरो वीरस्तु हम्मीरः ॥ २०७॥

हम्मीरस्तु ; गौर: वीर: रसिक: युवा तरुण: सहासः अरुणवसनः कुतुकी कौतुकवान्। अत एव दण्ड: कन्दुकप्रक्षेपिका यष्टिः; कन्दुकः वर्तुलं क्रीडोप- करणमस्यास्तीति दण्डकन्दुकी। ताम्बूलरुचिः ताम्बूलप्रियः । रुचिरः सुन्दरः ॥ २०७ ॥

जटिलोऽहियोगपट्ट: सविधुशकलमौलिरुल्सद्गसितः । गङ्गाधरस्तपस्वी ध्यानरतोऽतीव केदारः ॥ २०८।।

केदार: ; जटिल: जटावान्। अहिः सर्प एव योगपट्टः सविधिकबन्धो यस्य सः। सविधुशकलः चन्द्रकलासहितः मौलिर्यस्य सः। उल्लसद्धसितः अङ्गे राजद्स्म। गङ्गाधरः तपस्वी अतीव ध्यानरतः आत्मानुसंधानपरः ॥२०८॥

विधुकरगौर: सुरभि: सुमनःकृतभूषणाम्बरेषुधनुः । विरहिजनमनोमोही विहङ्गड: कीरवाही सः ॥ २०९॥

२२२ रागविबोध:

विह्ङ्गड: ; स प्रसिद्धः । कीदृक्? विधुकरगौरः चन्द्रकिरणवत्सितः । सुरभि: सहजसुगन्धिः । सुमनोभि: पुष्पैः कृतानि रचितानि भूषणानि अम्बराणि इषवी धनुश्च येन सः । विरहिजनमनोमोही कीरवाही करे कीर- धारी ॥ २०९॥

तन्वीरसालतलगा कलगाना सस्मिता प्रति स्वपतिम्। मृगंदक्करगतकमला मालाश्रीर्मालयोल्लसिता ॥ २१०॥

मालाश्री :; तन्वी रसालतलगा आम्रमूलं गता सती कलगाना मञ्जुल- गाना। स्वपति निजकान्तं प्रति सस्मिता भावाभिव्यअ्जकमन्दहासयुता। मृग- दृक् हरिणाक्षी करगतं हस्ते धृतं कमलं यया सा। मालया कुसुमस्रजा उल्ल- सिता॥ २१०॥

धृतनीराजनपात्रा सुन्दरगात्राधिमङ्गला धवला। पीताङ्गरागवसना चलरशना सुदशना गौरी ॥ २११ ॥ धवला; गौरी सुन्दरगात्रा शोभनदन्ता अधि अतिशयितं मङ्गलं यया सा। घृतं नीराजनपात्रं दीपाक्षतादियुक्तममत्रकं यया सा। पीते हरिद्राभे अङ्गरागवसने यस्याः सा। चला गतिवशाचञ्ला रशना मेखला यस्या: सा॥ २ ११ ॥ श्यामा कामाक्रान्ता कान्तवियोगासहा मुखारीयम्। मणिमयसुकुचावरणा वीणापाणिः प्रवीणोच्चैः ॥। २१२ ।।

मुखारीयम; श्यामा श्यामवर्णा कामाक्रान्ता कान्तवियोगासहा भर्तृविरह- मसहमाना। मणिमये रक्नखचिते सुकुचावरणे शोभने कुचयोरेव उष्णीषाकारे आच्छादने यस्याः सा। वीणायुक्तः पाणिर्यस्याः सा वीणापाणिः। उच्चैः सातिशयं प्रवीणा कुशला। वीणापाणिरिति शाकपार्थिवादिः। कर्णाटदेशज- वेषोयम्।। २१२।

पश्चमो विवेक: २२३

का ध्वनविभातिभासुरभूषा नीलांशुकाधिकं रम्या। रामकृतिरणुवदन्ती सुदती दयतेऽन्तिके याते ॥२१३॥ रामकृतिः; रामक्रीः। काशनविभा सुवर्णकान्तिः। अतिभासुरभूषा अति- दीपनशीलभूषणा। नीलांशुका अधिकं रम्या सुन्दरी। दयिते भर्तरि अन्तिकं याते समीपमुपगते सति अणु सूक्ष्मं मन्दमिति यावत् ; वदन्ती भाषमाणा। सुदती तारुण्यवशेन शोभनरदना। सुदतीति वयसि द्योत्ये; 'वयसि दन्तस्य दतृ' (१.४-१४१) इति दत्रादेशः ॥२१३॥ गोपालवेष एषः कणयन्वेणुं सदा मुदा क्रीडन्। चित्राङ्गरागभाव: पावकरागोऽसितो ललितः ॥ २१४॥ पावकराग: ; पावकनामा राग एषः गोपालवेषः । वेणुं वंशं कणयन् वादयन सन् मुदा हर्षेण सदा सततं क्रीडन् रममाण: चित्रे नानावर्णे अङ्गरागे भाव: प्रीतिर्यस्य सः । असितः श्यामः ललितः सुन्दरः ॥ २१४॥ उच्चतनुस्तनुरतनुर्जघने शोणांशुका त्रिशूलाङ्का। गौरी करिगतिरभिमतयुद्धा सैन्धव्यतिक्रुद्धा ।। २१५॥ सैन्धवी; गौरी उच्चतनुः दीर्घदेहा। तनुः कृशाङ्गी। जघने अतनुः विशाला। शोणांशुका रक्तवसना। त्रिशूलाङ्का करे त्रिशूलचिह्ा। करिगतिः गजमन्दगमना। अतिक्रुद्धा अभिमतं प्रियं युद्धं यस्याः सा ॥ २१५॥ चलकदलीदलमौलिर्मलयाचलगा कलकणन्मुरलिः। आसावरी सकरुणा बर्हाली शालिनी नीला ॥ २१६ ॥ आसावरी; नीला नीलवर्णा। सकरुणा करुणारसयुता। चलं वायुवशा- चथ्चलं कदलीदलं रम्भापत्रं यत्र ताद्टक् मौलिर्यस्याः सा। मलयाचलगा मलयाद्रि- गता। कलं मञ्जुलं कणन्ती मुरली वंशविशेषो यस्या: सा। बर्हाली शालिनी कटौ मयूरपत्रपरिवीता ॥ २१६ ॥

२२४ रागविबोध:

सिंहासनोपवेशी भूषाभिर्भासित: सितः कुमुदी। धवलाम्बरः सुग्तनुः शृङ्गारी देवगान्धारः ॥ २१७॥ देवगान्धारः ; धवलाम्बरः कुमुदी शुभ्कमलवान्। भूषाभि: भासितः । सिंहासनोपवेशी सुरनुत. देवैः स्तुतः । शरृङ्गारी शृङ्गाररसवान् ॥ २१७ ॥ इन्दुमुखी कनकाभा दीर्घा लम्बालकातुला चलटक्। अरुणाम्बरा नृपवरांस्त्वरयन्ती मारवी समिते ॥२१८॥ मारवी; कनकाभा इन्दुमुखी युद्धहर्षाच्चन्द्रवदना। दीर्घा उच्चदेहा। लम्बालका प्रलम्बवेणि: । अरुणाम्बरा अतुला रूपेण निरुपमा चलटक् समिते संग्रामे परस्पर संग्रामं कारयितुं नृपवरान् राजश्रेष्ठान त्वरयन्ती त्वरया प्रेरयन्ती। 'समित्याजि समिदुधम्' इत्यमरः। समिच्छ्दात् 'क्रियार्थोपपदस्य-'(२-३- १४) इत्यादिना चतुर्थी ।। २१८।। परज इषुधनुर्धारी हारी गौरस्तनुस्तनुदीर्घः । मिथ आहततालवधूशाली स्तवनेन शालीनः ॥ २१९॥ परजः ; गौरः तनुः कृशाङ्गः । तनुदीर्घ: देहेन उच्चः । हारी हारवान्। इषुधनुर्धारी दक्षिणे करे बाणं वामकरे च चापं बिभ्राणः । मिथ आहततालाः अन्योन्यं वादितताला: या वध्वः योषितः ताभि: शालते इति तच्छाली। स्तवनेन बन्दीजनकृतस्तुत्या। शालीनोऽघृष्टः ; अविकत्थन इति यावत्। 'स्यादधृष्टस्तु शालीनः' इत्यमरः ॥ २१९ ॥ नन्वेवं प्रतिपादितरूपाणां रागाणां देवतात्वं चेत्तर्हि क्चित्कचित् दृश्यमानो वेषभाषादिविषयस्तत्तद्ेशसंप्रदायो न घटत इत्याह- रागेषु देवतात्वे नाशङ्कया क्कापि देशजा रीतिः । स्पृशभाषावेषविशेषास्तेषां देशाधिदेवत्यात् ॥ २२० ॥ रागेष्विति। रागेषु देवतात्वे सत्यपीति शेषः । कापि केषुचित् जैताश्र्यादिरागेषु देशजा तत्तदेशजाता रीतिः संप्रदायः न आशङ्कय; न प्रश्नाईः।

पश्चमो विवेक: २२५

कीदृशी ? भाषा देशजा वाणी; वेषः भूषणाम्बरविधानादिविशेषश्च तौ स्पृशती; भाषावेषविषयेत्यर्थः । हेतुमाह-तेषामिति। तेषां केषांचिद्रागाणां देशाधि- देवत्यात्। देशानां कतिपयजनपदविशेषाणां यत् अधिदेवत्यमधिष्ठातृदेवता- भावस्तस्मात्। यस्य देशस्य या अधिष्ठात्री देवता तस्यास्तददेशभाषणादिदेवता- त्वेऽपि ध्येयमेवेत्यर्थः । स्पृशतीत्यनेन देशवेषभाषयोः स्पर्शनमात्रम्; न तु तार्विकोऽड्गीकार इति सूचितम्। स्पृशतीति, 'आच्छीनदोर्नुम' (७-१-८०) इति पक्षे नुमभावः ॥ २२० ॥ अथ पूर्वोक्तद्विविधरूपाणि निगमयन् सकलनादमयरूपनिरूपणे असा- मर्थ्यतामाह -- इति केषांचित्तेषां कतिचन रूपाणि तानि चैतानि। नादात्मान्य खिलानि ब्रह्मगुणवदगणनीयानि ॥ २२१ ॥ इति केषांचिदिति। केषांचित्तेषां रागाणां कतिचन कतिपयानि नाद- मयानि रूपाणि च परं शतानि देवतामयरूपाणीति; एवं प्रदर्शितानीति शेषः । ननु एकपञ्चाशतोऽपि रागाणामेकैकदेवतामयरूपाणीव सकलान्यपि नादमय- रूपाणि वा कि प्रदर्शितानीत्यत्र हेतुभूतं वाक्यमाह-नादात्मानीति। नाद- मयानि अखिलानि अगणनीयानि। देश्यां देशे देशे तेषां रुच्या उत्पन्नत्वा- दुत्पद्यमानत्वादुत्पत्स्यमानत्वाच्च अनन्तेत्यर्थः । किंवत् यथा ब्रह्मणः परमात्मनो गुणा :; 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोचम्' (ऋ० सं० म० १-२१-१५४) इंत्यादिश्रुतेः ; पृथ्वीरजोवत् अगणनीयत्वात् अप्रदर्शनीयास्तद्वदित्यर्थः ॥२२१॥ ग्रन्थान्ते स्वकृतिस्थापनाय सज्जनान् प्रार्थयते- बालिशबोधोपायो मया कृतो दक्षपूर्वपक्षेयम्। युक्त्या निजया सुजनैस्तथापि सिद्धान्ततां नेयः ।। २२२॥ बालिशेति। मयाँ कृतः अयं ग्रन्थरूप: बालिशबोधोपायः मन्दधीबोधन- प्रकारः । यद्यपि दक्षपूर्वपक्षः प्रचण्डमतिपण्डितखण्डनार्हः; तथापि सुजनैः निजया युक्या स्वबुद्धिविभवेन सिद्धान्ततामखण्डनीयत्वं नेयः प्रापणीयः । 29

२२६ रागविबोध:

यद्यपीत्यर्थात् ; 'परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्त: कियन्तः' (सुभा० १-७०) इति सतां लक्षणात्। 'मूखेवैधेयबालिशा:' इत्यमरः ॥ २२२ ॥ अथ ग्रन्थकृत्तत्करणजनितसुकृतं शिवायार्पितवानह मित्याह- स्त्रकृतिलताया बहुमतमूलाया बालवित्प्रवालायाः । गुणितोषणकुसुमाया: सुकृतफलमिह्दार्प्युमारमणे ॥ २२३ ॥ स्वकृतिलताया इति। रागविबोधाख्यनिजकृतिरेव लता तस्या: सुकृतमेव फलं सस्यम; इह बुद्धया संनिधापिते उमारमणे आर्पि अर्पितम् । मयेति शेषः । 'यत्करोषि यदश्नासि' (भग० ९-२७) इत्यादिभगवदुक्तेः ईश्वरे तदर्पणं युक्तम्। कीदृश्या: बहुमतान्येव मूलं बुधो यस्याः सा। बालानां वित् ज्ञापनं व्युत्पादनमिति यावत्। तदेव प्रवालो बालपल्लवो यस्यास्तस्याः । गुणितोषणं गुणवज्जनाना- माह्लादनं तदेव कुसुमं यस्यास्तस्याः ; 'मूलं वुघ्नोऽइघ्रिनामकः'। 'वृक्षादीनां फलं सस्यम्' इत्यमरः । 'वित्' इत्यन्तर्भावितण्यर्थात् वेत्तेभवि क्विप्। तोषण- मिति ण्यन्तात् 'ल्युट् च' (३ ३-११५) इति भावे ल्युद्। आर्पीति अर्पयते: कमणि लुड़। स्वकृतिलताया इति-बहुमतबालवित् गुणितोषणसुकृतरूपैः अध्याहायै: समस्तैरवयवैः सहितस्य स्वकृतिरूपस्य उपसर्जनीभूतोपमेयस्य लता- रूपस्य चानुपसर्जनोपमानस्य सति समासे परस्परगुणसाम्येनाभेदज्ञापकात् सहायविषयं समस्तविषयं सामान्यरूपकमलंकारः । 'यत्र गुणानां साम्ये सत्युप- मानोपमेययोरमिदा।' (रुद्र० ८-३८) इत्याद्यार्याभि: रुद्रटकृततलक्षणात्। तत्र- त्यमुदाहरणमेतज्ातीयकं यथा- 'विकसिततागकुमुदो गगनसरस्यमलचन्द्रिकासलिले। विलसति शशिकलहंस: प्रावृड्डिपदुपगमे सदयः ॥' (रुद्र० ८.४४) इति ॥ २२३ ॥ सकलकलेत्युपनामकसोमकविहितेऽल्पबुद्धीनाम्। पश्चम इति रूपाणां रागविबोधो विवेकोऽयम् ॥ २२४॥

पथ्चमो विवेक: २२७

सकलकलेति। रूपाणां विवेकः विविधरूपप्रतिपादकः, इति प्चमो विवेकः । शिष्ट स्पष्टम् ॥। २२४ ।। प्रन्थकरणकालमाह- कुदहनतिथिगणितशके सौम्याब्दस्येषमासि शुचिपक्षे। सोमेऽम्रितिथौ रविभेऽकरोदमुं मौद्रलि: सोमः ॥२२५॥

कुद्ह्नेति। कुः पृथ्वी; दहनाः वह्यः; तिथयक्ष तद्रणितशके ११३१; सौम्याब्दस्य सौम्यसंवत्सरस्य इषे मासि आश्विनमासि; शुचिपक्षे शुक्कपक्षे; सोमे सोमवारे; अग्नितिथौ वहिदेवततिथौ प्रतिपदि; रविभे हस्तनक्षत्रे; अमुं मौद्रलि: मुद्रलस्यापत्यम्; सोम अकरोत। 'स्यादाश्विन इषोऽपि' इत्यमरः । मौद्रलिरिति अत इञ्। इषमासीति 'पद्दनोमास्-' (३-१-६३) इत्यङ्गाधिकारे- जपि तदस्यापि मासादेशः । 'शला दोषणी, ककुद्दोषणी' इति भाष्योक्तस्तदन्त- विधौ सामान्यज्ञापकत्वात्। तथा च प्रयोग :- 'अशिथिलमृजुबन्धव्यापृतैकैक- दोष्णोः1' (उत्त० १-२७) इति। अनादेशो वा मासशब्दः। पदादीनां पृथक् शब्दत्वात्। 'स्वान्तं हन्मानसं मनः' इत्यमरोक्तित्वात् ॥२२९ ॥ सकलकलेत्युपनामकमुद्रलसूरिसुतसोमनाथेन। रागविबोधविषेकः पञ्चम एवं मनाग्विवृतः ॥

इति भीसोमनाथनिर्मिते रागविबोधे पश्च्मो विवेक: ॥५॥

समाप्तथायं ग्रन्थः ।

1अशिथिलपरिरिम्मव्यापृतैक· इति सुद्ि्तिकोशपाठः ।

अनुबन्धा:

(१) विकृतस्वराः

सोमनाथः

शुद्ध- स्वरा: शार्भदेव: रामामात्य: सप्तस्वरा: अष्टस्वरा: (प्राचीन) (नवीन)

कैशिकिनि: कैशिकिनि: कैशिकिनि: (८) तीव्रतमधः काकलिनि: काकलिनिः काकलिनि: च्युतसः च्युतस: (३) मृदुसः स अच्युतस: श्रुतीनां संख्याः

५ ६ रि विकृतरिः (९) तीवरि: V ९ ग (१०) तीव्रतररि: १० साधारणग: साधारणगः ) साधारणगः (११) तीव्रतमरि: ११ अन्तरगः अन्तरग: अन्तरग: च्युतमः च्युतप: ६) मृदुम: १३ म अच्युतमः (१२) तीव्रतमगः १४ (१३) सीव्रतमम: १५ १६ (विकृतपः कैशिकिपः_ च्युतपः : (७) मृदुपः १७ प १८ १९ २० ध विकृतधः (१४) सीवध: २१ (१५) सीवतरध: २२ नि

२३० रागविबोध:

(२) मेलानां पञ्चदशभेदाः

१ २ ३ ४ ५

ऋषभमेदाः गान्धार- मध्यम- निषादमेदा: भेदाः .भेदा: धैवतमेदाः

१ तीन्: ४ साधारण: ८ तीव्रतमः १० तीव्र: १३ कैशिकि: २ तीत्रतर: ५ अन्तरः ९ मृदुम: ११ तीव्रतरः १४ काकलि: ३ तीन्तम: ६ मृदुम: १२ तीत्रतमः १५ मृदुस: ७ तीत्रतम:

(३) मेलानामंशाङ्का:

१ २ ३ ४ .५ ६ G

संख्था एकमेदां- द्वि मेदा - त्रिमेदां- चतुर्मेदां स्वरा: शका: शका: शका: शका: शका:

१ तीव्रतररि: १ १२ ५३ १०२ ७२. २ तीव्रतररि: १ १२ ५३ १०२ ७२

३ तीव्रतमरि: १ १२ ५३ १०२ ७२

v v ४ साधारणग: 9 २१ १८ ५ अन्तरग: १ ८ २१ ६ मृदुम: 9 ८ २१ १८ 0 ७ तीव्रतमग: १ ८ २१ १८

८ तीत्रतमगः 0 १ ६ ९ मृदुपः १ ६ م م

१० तीव्रधः १ ३ ११. तीवरतरघ: १ ३ १२ तीव्रतमधः ३ 0

१३ कैशिकिनि: १ 0 १४ काकलिनि: १ १५ मृदुसः १ 0

१५ 65 २६१ २७८ ११६

पच्मो विवेक: २३१

(४) प्रस्तारा:

एकमेदप्रस्तार: 13 49 13 71 66666 11 333 25 10 26 11 14 50 14 72 12

27 12 15 51 15 73 13 123456789 12 74 14

12 (1) 12 (3) 75 15 3 4 8 (3) 5 52 8 4 6 44444 53 9 45 28 222 7890 29 54 10 76 7

67890 30 55 11 77 7

31 56 222222222 10 12 78 7 57 13 79 7 1068 11 11 32 80 7 12 12 12 33 58 4 14 15 81 7 13 4 13 13 34 59 82 7 14 14 14 35 11

15 15 36 12 8 (1) 83 7 15

37 13 38 14 8 (4) 555 आहत्य 15 39 15 60 8 61 9 888888 12 (2) 62 10 84 10 55555 63 11 85 11 द्विभेदप्रेस्तारः 64 12 86 12 65 13 87 13

40 66 14 3 4 12345 16 88 14 4 41 5 67 15 89 15 3 17 5 18 42 6 3 6 19 7 43 3 7 8 (2) 6 (1) 6

20 8 44 3 8

21 6 9 45 3 9 999 22 7 10 46 3 10 68 8 90 10 666 23 8 11 47 3 11 69 9 91 11

24 912 48 3 12 70 10 92 12

२३२ रागविबोध:

93 9 13 110 1 4 13 143 1 9 10 172 2 5 14 94 9 14 111 1 4 14 144 1 9 11 173 2 5 15 95 9 15 112 1 4 15 145 1 9 12 146 1 9 13 174 2 6 8 6 (2) 113 1 5 8 147 1 9 14 175 2 6 9 114 1 5 9 148 1 9 15 176 2 6 10 115 1 5 10 177 2 6 11 96 10 13 116 1 5 11 149 1 10 13 178 2 6 12 97 10 14 117 1 5 12 150 1 10 14 179 2 6 13 98 10 15 118 1 5 13 151 I 10 15 180 2 6 14 119 1 5 14 181 2 6 15 3 (1) 120 1 5 15 152 1 11 13 153 1 11 14 182 2 7 8

121 1 6 8 154 1 11 15 183 2 7 9

99 11 13 122 1 6 9 184 2 7 10

100 11 14 123 1 6 10 155 1 12 13 185 2 7 11

101 11 15 124 1 6 11 156 1 12 14 186 2 7 12

125 1 6 12 157 1 12 15 187 2 7 13 3 (2) 126 1 6 13 I88 2 7 14 127 2 6 14 . 53 (1) 189 2 7 15 128 1 6 15 102 12 13 190 2 8 10

103 12 14 129 1 7 8 158 2 4 8 191 2 8 11

104 12 15 130 1 7 9 159 2 4 9 192 2 8 12

131 1 7 10 160 2 4 10 193 2 8 13

3 (3) 132 1 7.11 161 2 4 11 194 2 8 14

133 1 7 12 -162 2 4 12 195 2 8 15

आहत्य 89 134 1 7 13 163 2 4 13 135 1 7 14 164 2 4 14 196 2 9 10

136 1 7:15 165 2 4 15 197 2 9 11

त्रिभेदप्रस्तार: 198 2 9 12

137 1 8 10 166 2 5 8 129 2 9 13

105 1 4 8 138 1 8 11 167 2 5 9 200 2 9 14

106 1 4 9 139 1 8 12 168 2 5 10 201 2 9 15

107 1 4 10 140 1 8 13 169 2 5 11 202 2 10 13 108 1 4 11 141 1 8 14 170 2 5 12 203 2 10 14 109 1 4 12 0142 1 8 15 171 2 5 13 204 2 10 15

प्रस्तारा: २३३

205 2 11 13 235 3 7 8 264 4 8 10 292 5 9 11 206 2 11 14 236 3 7 9 265 4 8 11 293 5 9 12 207 2 11 15 237 3 7 10 266 4 8 12 294 5 9 13 238 3 7 11 267 4 8 13 295 5 9 14 208 2 12 13 239 3 7 12 268 4 8 14 296 5 9 15 209 2 12 14 240 3 7 13 269 4 8 15 210 2 12 15 241 3 7 14 297 5 10 13 242 3 7 15 270 4 9 10 298 5 10 14 53 (2) 271 4 9 11 299 5 10 15 243 3 8 10 272 4 9 12 244 3 8 11 273 4 9 13 300 5 11 13 211 3 4 8 245 3 8 12 274 4 9 14 301 5 11 13 212 3 4 9 246 3 8 13 275 4 9 15 302 5 11 13 213 3 4 10 247 3 8 14 214 3 4 11 248 3 8 15 276 4 10 13 303 5 12 13 215 3 4 12 277 4 10 14 304 5 12 13 216 3 4 13 249 3 9 10 278 4 10 15 305 5 12 13 217 3 4 14 218 3 4 15 250 3 9 11 251 3 9 12 279 4 11 13 21 (3) 252 3 9 13 280 4 11 14 219 3 5 8 253 3 9 14 281 4 11 15 220 3 5 9 254 3 9 15 306 6 8 10 221 3 5 10 282 4 12 13 307 6 8 11 222 3 5 11 255 3 10 13 283 4 12 14 308 6 8 12 223 3 5 12 256 3 10 14 284 4 12 15 309 6 8 13 224 3 5 13 257 3 10 15 310 6 8 14 225 3 5 14 21 (1) 311 6 8 15 226 3 5 15 258 3 11 13 259 3 11 14 312 6 9 10 227 3 6 8 260 3 11 15 285 5 8 10 313 6 9 11 228 3 6 9 286 5 8 11 314 6 9 12 229 3 6 10 261 3 12 13 287 5 8 12 315 6 9 13 230 3 6 11 262 3 12 14 288 5 8 13 316 6 9 14 231 3 6 12 263 3 12 15 289 5 8 14 317 6 9 15 232 3 6 13 290 5 8 15 233 3 6 14 53 (3) 318 6 10 13 234 3 6 15 291 5 9 10 319 6 10 14 30

२३४ रागविबोध:

320 6 10 15 346 7 12 14 चतुर्भेदप्रस्तार: 347 7 12 15

321 6 11 13 366 1 4 8 10

322 6 11 14 21 (4) 367 1 4 8 11

323 6 11 15 368 1 4 8 12 369 1 4 8 13

324 6 12 13 348 8 10 13 370 1 4 8 14

325 6 12 14 349 8 10 14 371 1 4 8 15

326 6 12 15 350 8 10 15 372 1 4 9 10

21 (3) 351 8 11 13 373 1 4 9 11 352 8 11 14 374 1 4 9 12 353 8 11 15 375 1 4 9 13

327 7 8 .10 376 1 4 9 14

328 7 8 11 354 8 12 13 377 1 4 2 15

329 7 8 12 355 8 12 14

330 7 356 12 15 378 1 4 10 13 8 13 8

331 7 8 14 379 1 4 10 14

332 7 8 15 9 (1) 380 1 4 10 15

381 1 4 11 13 333 7 9 10 334 7 9 11 357 9 10 13 382 1 4 11 14

335 383 1 4 11 15 7 9 12 358 9 10 14

336 7 9 13 359 9 10 15

337 7 9 14 384 1 4 12 13 385 7 360 9 11 1 4 12 14 338 9 15 13 361 9 11 14 386 1 4 12 15

339 7 362 9 I5 10 13 11 387 1 5 8 10 340 7 10 14 12 13 341 363 9 388 1 5 8 11 7 10 15 364 9 12 14 389 1 5 8 12 365 9 12 15 390 1 5 8 13 342 7 11 13 391 1 5 8 14 343 7 11 I4 9 (2) 392 1 5 8 15 344 7 11 15 आहत्य 261 393 1 5 9 10 345 7 12 13 394 1 5 9 11

प्रस्तारा: २३५

395 1 5 9 12 425 1 6 11 15 454 1 8 11 14 336 1 5 9 13 455 1 8 11 15 397 1 5 9 14 426 1 6 12 13 398 1 5 9 15 427 1 6 12 14 456 1 8 12 13 428 1 6 12 15 457 1 8 12 14 399 1 5 10 13 458 1 8 12 15 400 1 5 10 14 429 1 7 8 10 401 1 5 10 15 430 1 7 8 11 459 1 9 10 13 431 1 7 8 12 460 1 9 10 14 402 1 5 11 13 432 1 7 8 13 461 1 9 10 15 403 1 5 11 14 433 1 7 8 14 404 1 5 11 15 434 1 7 8 15 462 1 9 11 13 463 1 9 11 14 405 1 5 12 13 435 1 7 9 10 464 1 9 11 15 406 1 5 12 14 436 1 7 9 11 407 1 5 12 15 437 1 7 9 12 465 1 9.12 13 438 1 7 9 13 466 1 9 12 14 408 1 6 8 10 439 1 7 9 14 467 1 9 12 15 409 1 6 8 11 440 1 7 9 15 410 1 6 8 12 102 (1) 411 1 6 813 441 1 7 10 13 412 1 6 8 14 442 1 7 10 14 413 1 6 8 15 443 1 7 10 15 468 2 4 8 10 469 2 4 8 11 414 1 6 910 444 1 7 11 13 470 2 4 8 12 415 1 6 9 11 445 1 7 11 14 471 2 4 8 13 416 1 6 9 12 446 1 7 11 15 472 2 4 8.14 417 1 6 9 13 473 2 4 8 15 418 1 6 9 14 447 1 7 12 13 419 1 6 9 15 448 1 7 12 14 474 2 4 9 10 449 1 7 12 15 475 2 4 9 11 420 1 6 10 13 476 2 4 9 12 421 1 6 10 14 450 1 8 10 13 477 2 4 9.13 422 1 6 10 15 451 1 8 10 14 478 2 4 914 452 1 8 10:15 479 2 4 9 15 423 1 6 11 13 424 1 6 11 14 453 1 8 11 13 480 2 4 10 13

२३८ रागविबोध:

657: 3 8 11 13 684 4 2 11 13 708 6 8 10 13

658 3 8 11 14 685 4 9 11 14 709 6 8 10 14

659 3 8 11 15 686 4 9 11 15 710 .6 8 10 15

660 3 8 12 13 687 4 9 12 14 711 6 8 11 13

661 3 8 12 14 688 4 9 12 14 712 6 8 11 14

662 3 8 12 15 689 4 9 12 15 713 6 8 11 15

663 3 9 10.13 18 (1) 714 6 8 12 13

664 3 9 10 14 715 6 8 12 14

665 3 9 10 15 716 6 8 I2 15

666 3 9 11 13 690 5 8 10 13 717 6 9 10 13

667 3 9 11 14 691 5 8 10 14 692 5 8 10 15 718 6 9 10 14

668 3 9 11 15 719 6 9 10 15

669 3 9 12 13 693 5 8 11 13

670 3 9 12 14 694 5 8 11 14 720 6 9 11 13

695 721 6 9 11 14

671 3 9 12 15 5 8 11 15 722 6 9 11 15

102 (3) 696 5 8 12 13 097 5 8 12 14 723 6 9 12 13

698 5 8 12 15 724 6 9 12 14 725 6 9 12 15

672 4 8 10 13 673 4:8 10 14 699 5 9 10 13 700 5 9 10 14 18 (3)

674 4 8 10 15 701 5 9 10 15 675 4 8 11 13 676 4 8 11 14 702 5 9 11 13 726 7 8 10 13

703 5.9 11 14 727 7 8 10 14 677 4 8 11 15 704 5:9 1115 728 7 8 10 15

678 4 8 12 13 705 5.9 12 13 729 7 8 11 13 679 4 8 12:14 706 5 9 12 14 730x 7 8 11 14 680 4.8 12.15 707 5 9 12 15 7317 811:15

681 4 9 10 13 732 7 8 12 13 682 4 9 10 14 18 (2) 733 7 8 12 14 683 4 9 10 15 734 7 8 12 15

प्रस्तारा: २३९

735 7 9 10 13 758 1 4 9 11 15 786 1 6 8 12 13 736 7 9 10 14 787 1 6 8 12 14 737 7 9 10 15 759 1.4 9 12 13 788 1 6 8 12 15 760 1 4 9 12 14 738 7 9 11 13 761 1 4 9 12 15 789 1 6 9 10 13 739 7 9 11 14 790 1 6 9 10 14 740 7 9 11 15 762 1 5 8 10 13 791 1 6 9 10 15 763 1 5 8 10 14 741 7 9 12 13 764 1 5 8 10 15 792 1 6 9 11 13 742 7 9 12 14 793 1 6 9 11 14 743 7 9 12 15 765 1 5 8 11 13 794 1 6 9 11 15

18 (4) 766 1 5 8 11 14 767 I 5 8 11 15 795 1 6 9 12 13 796 1 6 9 12 14 आरत्य 398 768 1 5 8 12 13 797 1 6 9 12 15 769 1 5 8 12 14 770 1 5 8 12 15 798 1 7 8 10 13 पञ्चमेदप्रस्तार: 799 1 7 8 10 14 771 1 5 9 10 13 800 1 7 8 10 15 744 1 4 8 10 13 772 1 5 9 10 14 745 1 4 8 10 14 773 1 5 9 10 15 801 1 7 8 11 13 746 1 4 8 10 15 802 1 7 8 11 14 774 1 5 9 11 13 803 1 7 8 11 15 747 1 4 8 11 13 775 1 5 9 11 14 748 1 4 8 11 14 776 1 5 9 11 15 804 1 7 8 12 13 749 1 4 8 11 15 805 1 7 8 12 14 777 1 5 9 12 13 806 1 7 8 12 15 750 1 4 8 12 13 778 1 5 9 12 14 751 1 4 8 12 14 779 1 5 9 12 15 807 1 7 2 10 13 752 1 4 8 12 15 808 1 7 9 10 14 780 1 6 8 10 13 809 1 7 9 10 15 753 1 4 9 10 13 781 1 6 8 10 14 754 1 4 9 10 14 782 1 6 8 10 15 810 1 7 9 11 13 755 1 4 9 10 15 811 1 7 9 11 14 783 1 6 8 11 13 812 1 7 9 11 15 756 1 4 9 11 13 784 1 6 8 11 14 757 1 4 9 11 14 785 1 6 8 11 15 813 1 7 9 12 13

२४० रागविबोध:

814 1 7 9 12 14 840 2 5 8 12 13 868 2 6 9 12 14 815 1 7 9 12 15 841 2 5 8 12 14 869 2 6 9 12 15 842 2 5 8 12 15 72 (1) 870 2 7 8 10 13 843 2 5 9 10 13 871 2 7 8 10 14 816 2 4 8 10 13 844 2 5 9 10 14 872 2 7 8 10 15 817 2 4 8 10 14 845 2 5 9 10 15 818 2 4 8 10 15 873 2 7 8 11 13 846 2 5 9 11.13 874 2 7 8 11 14 819 2 4 8 11 13 847 2 5 9 11 14 875 2 7 8 11 15 820 2 4 8 11 14 848 2 5 9 11 15 821 2 4 8 11 15 876 2 7 8 12 13 849 2 5 9 12 13 877 2 7 8 12 14 822 2 4 8 12 13 850 2 5 9 12 14 878 2 7 8 12 15 823 2 4 8 12 14 851 2 5 9 12 15 824 2 4 8 12 15 879 2 7 9 10 13 852 2 6 8 10 13 880 2 7 9 10 14

825 2 4 9 10 13 853 2 6 8 10 14 881 2 7 9 10 15

826 2 4 9 10 14 854 2 6 8 10 15

827 2 4 9 10 15 882 2 7 9 11 13 855 2 6 8 11 13 883 2 7 9 11 14

828 2 4 9 11 13 856 2 6 8 11 14 884 2 7 9 11 15

829 2 4 9 11 14 857 2 6 8 11 15

830 2 4 9 11 15 885 2 7 9:12 13 858 2 6 8 12 13 886 2 7 9 12 14

831 2 4 9 12 13 859 2 6 8 12 14 887 2 7 9 12 15

832 2 4 9 12 14 860 2 6 8 12 15

833 2 4 9 12 15 888 3 4 8 10 13 861 2 6 9 10 13 889 3 4 8 10 14

834 2 5 8 10 13 862 2 6 9 10 14 890 3 4.8 10 15

835 2 5 8 10 14 863 2 6 9 10 15

836 2 5 8 10 15 891 3 4 8 11 13 864 2 6 9 11 13 892 3 4 8 11 14 865 2 6 9 11 14 893 3 4 8 11 15 837 2 5 8 11 13 866 2 6 9 11 15 838 2 5 8 11 14 894 3:4 8 12 13 839 2 5 8 11 15 867 2 6 9 12 13 895 3 4 8 12 14

प्रस्तारा: २४१

896 3 4 8 12 15 918 3 5 9 11 13 941 3 6 9 12 15 919 3 5 9 11 14 897 3 4 9 10 13 920 3 5 9 11 15 942 3 7 8 10 13 898 3 4 9 10 14 943 3 7 8 10 14 899 3 4 9 10 15 921 3 5 9 12 13 944 3 7 8 10 15 922 3 5 9 12 14 900 3 4 9 11 13 923 3 5 9 12 15 945 3 7 8 11 13 901 3 4 9 11 14 946 3 7 8 11 14

902 3 4 9 11 15 924 3 6 8 10 13 947 3 7 8 11 15 925 3 6 8 10 14

903 3 4 9 12 13 926 3 6 8 10 15 948 3 7 8 12 13

904 3 4 9 12 14 949 3 7 8 12 14

905 3 4 9 12 15 927 3 6 8 11 13 950 3 7 8 12 15 928 3 6 8 11 14

906 3 5 8 10 13 929 3 6 8 11 15 951 3 7 9 10 13

907 3 5 8 10 14 952 3 7 9 10 14

908 3 5 8 10 15 930 3 6 8 12 13 953 3 7 9 10 15 931 3 6 8 12 14

909 3 5 8 11 13 932 3 6 8 12 15 954 3 7 9 11 13

910 3 5 8 11 14 955 3 7 9 11 14

911 3 5 8 11 15 933 3 6 9 10 13 956 3 7 9 11 15 934 3 6 9 10 14 935 3 6 9 10 15 957 3 7 9 12 13 912 3 5 8 12 13 948 3 7 9 12 14 913 3 5 8 12 14 936 3 6 9 11 13 959 3 7 9 I2 15 914 3 5 8 12 15 937 3 6 9 11 14 938 3 6 9 11 15 72 (3) 915 3 5 9 10 13 916 3 5 9 10 14 939 3 6 9 12 13 आहत्य 216 917 3 5 9 10 15 940 3 6 9 12 14

31

पञ्चदशमेलप्रस्तार: २४२

(५)

स रि ग म ध नि

A

शुद्धः तीव्रतम:

अन्तर: मृदुम: शुद्धः

तीव्रतम: तीव्र:

तीव्र: शुद्धः काकली

शुद्धः

शुद्धः मृदुप:

शुद्ध: मृदुसः

शुद्धः तीव्रतर: तीव्रतर: ८

साधारण:

तीव्रतमः तीव्रतमः कैशिकी

१ स रि रागविबोध:

२ स रि म प ध

३ स ग म प घ

४ स रि रि म प ध

५ स रि ग म प घ

६ स रि ग म प घ

स रि ग म प ध

८ स रि ग प घ

11

.s. स रि ग म प

१० स रि ग म प घ

११ रि ग म प ध

१२ स रि ग म प घ नि

१३ स रि ग म घ नि

१४ स रि ग म प घ नि

१५ स रि ग म प घ नि

प्रस्तारा: २४३

(६) १. सोमनाथस्य त्रयोविशतिमेला: ; षट्सप्ततिजन्यरागाश्च मेला: (२३) जन्यरागा: (७६) १ मुखारी (१) मुखारी (२) तुरुष्कतोडी २ रेवगुप्ति: रेवगुप्ति: ३ सामवराली (१) सामवराली (२) वसन्तवराली. ४ तोडी तोडी. ५ नादरामक्ीः नादरामक्रीः ६ भेरव: (१) मैरव: (२) पौरविका. ७ वसन्तः ८ वसन्तभैरवी (१) वसन्त: (२) टक्क: (३) हिजेज: (४) हिन्दोल:

मालव गौड: (१) वसन्तमैरवी (२) मारविका. (१) मालवगौड: (२) चैत्तीगौड: (३) पूर्वी (४) पाडी (५) देवगान्धार: (६) गोण्डक्रिया (७) कुरजी (८) बहुली (९) रामकी: (१०) पावकः (११) आ- सावरी (१२) पश्चम: (१३) बजाल: (१४) शुद्धललितः

१० रीतिगौड: रीतिगौड: (१५) गुर्जरी (१६) परजः (१७) शुद्धगौडः

११ आभीर: आभीर: १२ हम्मीरः (१) हम्मीर: (२) विहञडः (३) केदार: १३ शुद्धवराटी शुद्धरामक्री: (२) ललितः (३) जैताश्रीः (देशकारः) (४) त्रावणी शुद्धवराटी. १४ शुद्धरामकी: (५) देशी. १५ श्रीराग: श्रीराग: (२) मालवश्री: (३) धन्याशिका (४) भैरवी (५) धवला (६) सन्धवी. १६ कल्याण: कल्याण: COCO १७ काम्बोदी (१) काम्बोदी (२) देवकी: १८ मह्ारि: (१) महारि: (२) नटमल्लारि: (३) पूर्वगौडः (४) भूपाली (५) गौड: (६) शंकराभरणः (७) नटनारायण: (८) नारा- यणगौडः (e) केदारः (द्वितीय:) (१०) सालक्नाटः (११) वेलावली (१२) मध्यमादिः (१३) सावेरी (१४) सौराष्ट्री. १९ सामन्त: कर्णाटगौड: सामन्त: २० (१) कर्णाटगौड: (२) अड्डाणः (३) नागध्वनिः (४) शुद्ध-

देशाक्षी बज्ञालः (५) वर्णनाटः इराक (तुरुष्कतोडी) २१ देशाक्षी २२ शुद्धनाटः शुद्धनाट: २३ सारज: सारः

२४४ रागविबोध:

२. त्रयोविशति-

स रि ग

मेला: अन्तरः मृदुम: तीव्रतम: साधारण: शुद्धः तीवतर: तीन्नतम: तीन्र: शुद्धः न्यास: शुद्ध: ग्रहः अंश:

१ मुखारी स स स ग २ रेवगुप्तिः रि रि रि ग ३ समवराली स स स स ग ४ तोडी ग ग ग स रि ५ नादरामक्ीः स स स स रि ग

ध ध ध स रि ग ६ भेरव: ७ वसन्तः स स स स रि ग ८ वसन्तमेरव: स स स स रि ९ मालवगौड: नि नि नि स रि १० रीतिगौड: नि नि नि स रि ग ११ आभीरनाटः ग ग ग स रि ग

ग १२ हम्मीरः ग प स स रि १३ शुद्धवराटी रि स स स रि ग १४ शुद्धरामक्री: स स स ग १५ श्रीरागः रि रि रि स रि ग

१६ कल्याण: स स स स रि ग १७ काम्बोदी स स स स रि ग १८ मल्लारि: ध ध स रि ग

१९ सामन्तः स स स म ररि ग २० कर्णाटगोड: नि नि नि स रि ग देशाक्षी ग ग स ग २१ ग रि ग २२ शुद्धनाटः स स स स रि ग

२३ सारप्ः स स स स

प्रस्तारा: २४५

मेलरागा:

नि म प ध

विशेष: मृदुसः कैशिकी काकली शुद्धः तीवतर: तीवतमः तीन्र: शुद्ध: मृदुप: शुद्धः तीवतम: शुद्धः

सपत्यक्त: प ध प ध घ नि

ध नि म प नि म प ध

घ नि म प नि 3p म प पवर्ज्यः प नि म ध नि गधवर्ज्यः, सन्यासः म प ध म प ध ध नि नि म प घ नि न्यल्प: म प घ नि म प घ नि म प घ गधवर्ज्यः म प ध नि नि म प घ

ध नि निवर्ज्य: म प गनिवर्ज्यः म प घ नि नि म प ध

ध नि रिधत्यक्त: म प

नि मनिवर्ज्यः म प ध fa म म प घ प ध नि

२४६ रागविबोध:

३. पञ्चाशन्मेलरागा:

रागा: मेला: ग्रहः अंश: गानकाल: विशेष: न्यास:

१ तुरुष्कतोडी मुखारी ग ग ग सभ्तवे २ वसन्तभेरवी सामवराली स सदा रिपवर्ज्य: ३ पौरविका भरव: स स स प्रातः रिपाल्प: ४ टक्क: वसन्तः सायम् ५ हिजेज्ज: ६ हिन्दोल: " म म " " स उषसि रिपवर्ज्य: ७ मारविका वसन्तभैरवी ग ग सदा रिधवर्ज्य: ८ चैत्तीगौडी मालवगौड: स नि , सायाहे गधवज्य: ९ पूर्वी ग , मध्याहे १० पाडी स >, सायाहे गवर्ज्य: ११ देवगान्धार: प गनिवर्ज्य: १२ गौडकी: " , सदा स स , प्रातः धवर्ज्य: " १३ कुरजी " धाल्प: " " सदा १४ बहुली (ग)स (ग)स " अपराहे म निवर्ज्य: " १५ रामक्री: स सदा १६ पावकः ग ध निवर्ज्य: १७ असावेरी " म म > सदा १८ पश्चमः प प प उपसि रिहीन: १९ बझाल: स स स सदा २० शुद्धललित: रि उषसि रि प्रभाते पवर्ज्यः २१ गुर्जरिका रि पवज्य: २२ परज: ग ग स सदा न्यल्प :- गधगमकक्ष २३ शुद्धगौडः स प स प्रदोषे न्यल्प: २४ विहाडः हम्मीर: नि नि स निशि घाल्प: २५ केदार: ग ग स रिधाल्प: २६ वेशकार: शुद्धरामकी : स स स मध्याहे मनिगमकः २७ ललिता ध ,, प्रभाते पहीन: २८ जैताशरी: 1 ग २९ त्रावणी रि रि ·प्रातः स सायाहे रिधाल्प:

३० देशी " गाल्प: ३१ मालाश्री: श्रीराग: (नि)स " स रि सदा स " रिधाल्प :- मजलार्था

प्रस्तारा: २४७

३२ धन्याशी श्रीरागः स स स प्रातः रिधाल्प: ३३ भेवरी रिपमुद्विता " " , सदा ३४ धवला रिधवर्ज्य :- पमुद्विता " ३५ सैन्धवी गनिवर्ज्य :- गमकबहुला " ३६ वेवकीः काम्बोदी ध अपराहे पवज्य: ३७ नटयुक महारि: ध स ध सज्वे गनिवर्ज्य: ३८ पूर्वगौडः "> स स मध्याहे ३९ भूपाली धं ,, उषसि मनिवर्ज्य: ४० गौउः स ध मध्याहे न्यल्प: ४१ शंकराभरण: ग स उषसि " ४२ नटनारायण: प्रदोषे 2 ४३ नारायणगौड: नि ग उषसि रिवर्ज्य: ४४ केदार: (२) " स नि निशि ४५ सालकुनाटः ध स साहाहे ४६ वेलावली म ध प्रभाते रिपवर्ज्य: " ४७ मध्यमादि: म उषसि रिधवर्ज्य: ४८ सावेरी स घ प्रभाते सपवर्ज्य: ४९ सौराष्ट्री " ध स सायाडे ५० अड्डाण: कर्णाटः स स रात्रौ ५१ नागध्वनि: स सदा " स " म म उषसि ५३ वर्णनाट: " स स निशि ५४ तुरुकतोडी म म "

श्रलोकानामर्धानुकमणी

पुटसंख्या पुटसंख्या

अ अनुवादिनस्तु शेषा: २८ अग्रे मूलाङ्कवती ८५ अनुहतिरेकहते: १२४ अङ्केष्वन्त्यात्पात्य: ३६ अन्तरकाकल्यौ ७० ५६ अन्त्या मध्यं षड्जम् ६२ अङ्टाणो घनवर्ण: २२० अन्त्यात्तृतीय एक० ८५ अतितारपश्चमात् ७५ १२ अन्त्ये क्रमद्वितीयात् ३८ अतिसूक्ष्मादिक० अन्यकला: पूर्वसमा: ४५ अत्र श्रुतिस्वराद्या: ११ अन्येऽपि सन्ति भेदा: अत्रानुमन्द्रषड्ज ७१ अन्वर्थक: प्रसन्न० ४२ अथ कथ्यन्ते मेला: ७९ अन्विष्टो भरतायैः ९ अथ देवतामयमिह० २१० अपरस्तुरीयतन्त्र्याम् ६७ अथ नष्टस्पष्टनम् ३३ अपराडे देवक्री: ११४ अथ मध्यमेलवीणा ७३ अपराहें बहुलीतः १२० अथ रीतिगौडमेळे ९६ अप रैकरागमेला ६० अथ शंकराभरण: १३२ अपि तादृक्षा ये १०४ अथ शुद्धमेलवीणेह ६० अपि बहुतरप्रचारा: " अथ सव्यहस्तकृत्यम् १३१ अपि यस्य कस्यचित् १२२ अनुपेक्ष्यं गुणगृह्ै: ९१ अपि हरति दृष्टमात्रा ५३ अनुमन्द्रपस्य तन्त्र्याम् ६४ अमनिरपराहेगेया ११० अनुमन्द्रमन्द्र० ६९ अयमेचमेव रूपै: १९४ अनुमन्द्रमन्द्रयोः " अरिधो मांशन्यास० ११६ अनुमन्द्रसतन्त्रीवत् ६४ अरुण: कृपाणपाणि २१५ अनुमन्द्रषड्जतन्त्र्याम् अनुमन्द्रष ड्जमर्हेत् ६३ अरुणवसनो वसन्तः २१२ ६२ अरुणाम्बरा नृप० २२४

श्रोकानामर्धानुक्रमणी २४९

पुटसंख्या पुठसंख्या

अलमेतेऽलंकारा: ५१ आहतिरन्यध्वनने १२३ अवरोहात्ववरोही ३९ आहतिरेव स्पर्श: १२५ अष्टम्येकादश्यो: ६७ असपा तु रेवगुप्ती १०७ इ असपा धांशन्यास० ११६ अस्मादियं वसन्त० ९४ इति केषांचित्तेषाम् २२५

अस्माद्वसन्तटक्क० ९५ इति तेषु संभवन्ति २३ अहिपो दोरक इन्दुः ५३ इति पुरुषार्थचतुष्टय ५५ इति रागा नामकरा: ९३ आ इति सप्तोक्ता: शुद्धा: १९ आकर्षणं विकर्ष: १२४ इति संकेतेष्वेक: १२८

आक्षेपे त्रिस्वरकाय• ४५ इत्यभिधास्ते १५

आत्मेरयति विवक्षुः १२ इयमपि मयुतान्य० ७५

आद्यत उत्कृत्य ५० इन्दीवरतनु० २१७

आद्यन्तयोः प्रसाद: ४५ इन्दुमुखी कनकाभा २२४ आयं यस्मिन्गायेत् ४९ आद्या कलेवमन्ये ४६ उ

आया द्वितीययो: ६५ उक्तं रूपमनेकम् २१० आमीरनाटमेले ९६ उक्कतभिदां सिद्धपै १३१ आभीरनाटहम्मीर० ९२ उक्तात्र शुद्धमेला० ६० आभीर्यपि प्रदोषे .११२ उक्ता द्वितीयमुक्ता ४५ आयतनीलनिचोला० २१४ उक्ता मृदुमो गभिदा ८० आर्याच्छन्दोबद्धैः १२१ उच्चतनुस्तनु: २२३ आर्यानन्दनिदानम् १ ५८ आलापमूर्च्छना· १२२ उदराभ्यां पृष्ठिभ्याम् १३० भासावरी प्रगेया १११ उद्धाहिते त्रयम् ४६ आसावरी रिमगरिम २०४ उपरि स तूर््ो मृदुनि १२७ आसावरी सकरुणा ६ २२३ उषसि तु पूर्णापा 8:199 32

२५० रागविबोध:

पुटसंख्या पुटसंख्या

ऊ कदलीमूलासीना २१८ ऊर्ध्व तन्त्री सुषिर० ५६ कनकनिमा शुभहारा ऊर्ध्वं विचरन् क्रमतः " १२ कनकातपत्रमूले २१९ ऊर्ध्व उपरि स च १२७ कमृलट्गुत्तमवेष: २१५ ऊध्वाधोऽथ निजतयो: कम्पे रेखोर्ध्वोर्थ्वम् १२७ कम्पो घर्षणमुद्रे १२३

ऋषभस्तृतीयसार्याम् कम्प्रा तुरुष्कतोडी ११७ १७ करधृतसाहिच्छत्रा २१७

ए कर्णाटगौडकः १९ एकद्वित्रिचतुः ८१ कर्णाटगौडमेले कर्णाटाइाणौ " एकमिदां पश्चार्हा: ८२ ११९

८५ कर्णाटो देशाक्षी ९२ एकश्रुतिस्थमेद० ९० कर्णाटो निशि पूर्णः 99$ एकश्रुत्य-तरितौ २८ कलयन्त्वलयं वीणाम् ५५ कलितकदम्बो ललितः २१५ एकादशाक्कुला ५८ कलितविपच्ची विपिने २१४ एकादिकसप्तान्तेषु ३३ कल्याण: श्रीरागः ११९ एकैकस्वरहान्या ४५ कल्याण: सितवासा: २१९ एकेकोत्तरवृद्ध० ४७ कल्याणस्य तु मेले ९७ एवं गले च शी्षे १४ काकलिका शुचि० एवं भूयो भूय: ३८ काशनविभातिभासुर० २२३ एवं यथा तथैते ८0 कान्ताचुम्बितलपनः २२० एष वसन्तः सरिगम १३७ कान्ते प्रसितात्यन्तम् २११ एषां तु मुखारी १९९ काम्बोदी धसरि० १६९ एषा माथुरवेषा २१३ काम्बोदीमेले किं च स्वभुवः सपमा० ६७ क किं तु विकारो देश्याम् २९ कुकुमो हाड्गुलम् ५७ किं तूक्तरिधगमानामू २४

श्रोकानामर्धानुक्कमणी २५१

पुटसंख्या पुटसंख्या

किं त्वतितीव्रे नादे ७६ गगरि स पनिस० १४१ कुङ्कुम कुसुम्भभाजः २२० गगरिस पमपग० १८७ कुटजस्रजा विराजन् " ग गरिसमममम० २०६ कुटिलो लखितो ललित: २१२ गगरिसरिससनि० १७५ कुदहनतिथिगणित० २२७ गग्रहपांशः सन्यासः ११२ कुरुते गमनागमने ४५ गज्गाधरस्तपस्वी २२१ केचन मध्यमतन्त्री० ७१ गजगिरिगुणाक् ८१ केदारोऽल्परिधः ११२ गपमगपमगरि० १७२ केशगर्किशुक एष: २१२ गपमधपमगरि० २०१ कैशिकिकाकल्यौ ७१ गमगमगमरिग० १८४ कैशिक्यपि शुचि० ९७ ग म नि धनि धम० १९६ कैशिक्यपीयम् ९५ गमनि ध निध म० १९७ क्रम आरोहणमेषाम् ३० ग म निधपमग० १४७ क्रमतः प्ळुतः सकृच ४३ गमपगमधनिस० १३६ क्रमतोऽन्त्यात्तुर्यात् गमपधनि घ घ० २०९ क्रमसपुनरुफ्ि० ९० ग म प निसप० १४२ क्काप्यारोहोऽपि १३१ गमपनि स सगस० १९८ क्षीरोदभासिवासा २१७ ग म प प म गगग १६७ गमरिसनिस० १७१ ख ग रि ग मपध पम० १९९

खनिगमखशरा: गरि ग मपम ध० ३२ १८०

खार्का जिना रसाः ग रिगरि निप म० ३२ १६६

खेटककृपाणपाणि: २१९ ग रिगरिपमगरि० १९५ ग रिगरि रि स नि० १५६ गरिगरिस पूर्वगौड: ग १५३ गरिपगरिगरिप० १५९ गग ग रिम प घ० १५० गरिम ग रिगरिस० १६३ गग रिग मपध० १३२ ग रिमप मप मग १५१

२५२ रागविघोध:

पुटसंख्या पुटसंख्मा

ग रिरिस पूर्वीयं तु १६६ गुणितोषणकुसुमाया: २२७ गरि रिस सनिध० १४८ गुर्जरिकापरजाख्यौ ९५ गरिसगमपधरि० १८२ गुर्जरिका रिन्यास० १११ गरि स गरिस गग० १४० गेयः पूर्णष्टकः १०९ ग रि स नि धध ध नि० १३९ गेया सदा कुरजी ११० ग रिसनिधपमगरि० १७६ गोऽन्तरसंज्ञक्ष ९३ गरिसनिसपनिस० १९५ गोण्डः किरातवेष: २१५ ग रिसपनिसरिम० १८८ गोण्डक्रिया कुरजी ९५ ग रिसमपनिस० १६४ गोण्डक्रिया धरिक्ा ११० गरिसरिगमग १८१ गोपालवेष एष: २२३ गरिसरिस निस० १९० गौब्यधगा सायाहे १०९ ग रिस स निसरि० १६१ गौरश्यामामेरी २१९ गरिससरिगधप १७४ गौरी करिगतिः २२३ गरिससरिगमप० १३४ ग्रामश्रुतिस्वरादेः २६ गरिस सरिगम० १४७ च गरिससस स ग० १५४ गरि ससरिसस० चत्वारः स्युस्त्रिभिद: १९३ ९२

गलराजिकमल० चलकद्लीदल० २११ २२३

गल्य मताश्वत्वार: चित्राअरागभावः .८० गांशग्रहा किल चित्राम्बरातिगौरी २१७

मांशन्यासग्रहकः चेन्मूर्च्छनास्तु कूटा: ११७ ३२

गायंशासान्तपूर्णा चैती गौडी तु १६५

गाधो धांश: सान्तः चैत्तीपूर्वीत्रावणि ११० ११९

गानक्रिया स्वराणाम् छ गन्धारघैवताभ्याम् १०९ गीतं द्वेधा मार्ग: छायानाटपराख्य: २२१

गीतिसमाप्तिविधायी ५१ ज.

गीत्वा स्वरद्यम् ४६ जटिलोSहियोगपट्टः २२१

श्लोकानामर्धानुक्रमणी २५३

पुटसंख्या पुटसंख्या

जयति व्यापनशीला तानुद्दिशामि काल० ११९ जैताश्री: सगरि० १३९ ताम्बूलरुची रुचिर: २२१ तावन्तः श्रुतिसंज्ञाः ड १३

डमरुत्रिशूलधारी २१३ तांस्तु मुखारीमेल० ९३ तिथ्यक्कादा चाध: ८५ त तिर्यड्मात्रं तस्मात् ५६ त इति चतुरसि्िंशत् ५० तिस्रस्तित्न: श्येन: ४८ तत्तन्मेळेष्वधिक० ९२ तीव्रतमगतीव्रतमम० ७९ तत्तैः समा: सपसमाः ६७ तीव्र तमधकाकल्यौ १९ सत्र विविच्यत आद्यम् १२२ तीव्रतमधकैशिकिनौ ७९ तत्संकराक्ष रूपै: तीव्रतमधमृदुसम् १०० तत्संख्याश्च न सार्य: ७३ तीव्रतमधमृदुसौ " तदनु विह्जड इत्थम् १९४ तीव्रतरधकैशिकिनौ ९६ तदपि प्रहादि पूर्ण० १०६ तीव्रतरघमृदुसौ ९९ तदभिव्यक्िनिदानम् ५३ तीव्रधकैशिकिनौ " तदिति च शासत्रविरोधि २५ तीव्रधमुखाश्च धस्य तद्वन् पश्चमाद्यम् ४२ तीव्वरितीव्रतररि० ७९ तनुगौरी पौरविका० २१४ तीव्ररिमुखं त्रिभिद्रे: ८० तन््यां मन्वत एके ७६ तीव्रिमुखत्रयात् "> तन्मन्द्रपः स्वयंभू: ६७ तीव्रक्चतुःश्रुतित्वे २५

तन्मानतः स्वराणाम् ६९ तुम्बं तदधोऽकुलतः ५७ तन्वीरसालतलगा २२२ तुम्बादिबन्धनादि ५९ तरुणान्वेषणकरुणम् २११ ५८ तरुणी वने सकरुणम् २१६ तुर्या समन्द्रषड्जा ७३ तरुणोSरुणवसन० २१५ तुर्यायां शुद्धो धः ६५ तल्लक्षणतो भेद: २० तुर्यायां सप्तम्याम् १६ तस्माद्गायन्तमिति ५४ तेऽपि स्वयंभुव इव ६८ २१९ ते मन्द्रमध्यतार २७

२५४ रागविबोध:

पुटसंख्या पुटसंख्य।

तेषां पूर्व वक्ष्यामि १०७ देशीकार: सगम० १५४

तेषां श्रुतयः क्रमतः १५ देशीरागे येषाम् २६

तेष्विति मेलक्रमतः ११९ देशीरागेष्वमि० २३

तेषु प्रसिद्धरागै: ९१ देशे देशे रुच्या १०

तोडी तु गरि गरि १४५ दोलान्दोलनलोला २१४

तोडीनादादिक० ९२ दोलालोला विपिने २११

तोडी प्रमुखा रागा: ९४ हतकारिणी खरगते: ५५

तोडीमेले साधारण० द्वात्रिशतं तथा द्वौ ४०

त्रिभिदां त्रिधागिबाणा: ८२ द्वादश वाष्टौ श्रुतयः २७ त्रिस्थानस्वरसिद्धयै ७५ द्वादश विकृतान्पूर्वे २०

त्रेधा चतुर्मिदां टक् ८२ द्वाविशीस्थः षड्जः १७

त्याज्यौ मन्द्रसतन्त्र्याः ७५ - द्विः प्रथमतृतीय० ४५

त्याज्यौ शुद्धममृदुपौ ६४ द्विगुणा यथोत्तरं च १२ द्वित्रिचतुः सरकलकाः ४८ द द्वौ यावपरौ तत्र ४९

दक्षिणकरप्रचार: १३१ १७

दक्षिणपार्शे दाण्डे ६१ दक्षिणपार्शे मध्यस० ७५ ध

दूर्वामतनुरखर्वा २१८ धगमनिधपम० १८५

दूर्वाभविभा विरहा० २१३ धत्ते रिमयोरन्यात् २९

दृढवेणुजाणुजीवः ५८ ध धनि स नि धध० १४५

८७ धधपधनि प म १५२

देवकृतिरतुल० २१७ धध प म गरिगम १५६ देवक्रीः सपमप० १६२ धधपमगरिसस० १६३ देवादिकगान्धारे २०७ धनि गरिस रिसनि १७४ देशजुषोSप्रसिद्धा: १०१ घ निस सगरिगम० १३२ देशाक्षीमेले शुचि० ९९ धन्याशिका रिधोना ११४ देशीकार: शुद्ध० ११९ धन्याशीभैरव०

श्रोकानामर्धानुक्रमणी २५५

पुटसंख्या पुटसंख्या

धपघगधपमग० ९५९ नटनारायणदेव० ११९ ध प ध म पध सरि० २०३ नटनारायणनारायण० ९८ ध पपमगरि गध० २०२ नटमलारिरनील: २१५

धपमगग प घस १५९ नटयुक्स पूर्वगौड: ९८

धपमगगमप० १८५ न त्वाद्यासु श्रुतिषु २० धपमधनिसनि० १८६ ननु तनुवीणे तुल्ये ७२

धपमप गमपध० १८३ न पृथक्शुद्धसमाभ्याम् २०

धपमपपनिध १९१ नर्तनशालाशीली २२०

धपमपपमग० १४९ नष्टाकवे स्वांशाङ्का: ८७

धप म पप म ग १६० नागध्वनिरिह ११७ धमपध नि सनि १५६ नाटः शुचि: प्रदोषे " धमपध स ध रि १४९ नादमुपासरीत सुधी: ११ धर्मस्तथाश्वमेधे ५४ नादात्मा च देवमयम् १२१

धवलाज़राग० २१४ नादात्मान्यखिलानि २२५ धवलाम्बरः सुतनुः २२४ नादादिमरामक्री० ९४

धवला सगमप० १९८ नादोSतिसूक्ष्मनामा ७२

ध सनिधपगमप १९३ नामिद्वयं सुघृत्तम् ५७ ध सरिसरिगग· १३६ नारायणगौडः ११५ ध सस सनिधप २०० निगमा दहना: १५ धः पन्त्यां चेत् २९ निगमा मृदुपरसमपा: १९

धांशग्रहसन्यास: निजते तु तयो: १२६ धांशान्तादि: पूर्णा० ११६ निजनिजकाले १२१ घृतनीराजनपात्रा २२२ निजनिजमेले १२९ पृतशशिंगज्: २१३ नित्यं पमुद्रितारि० ११४ ध्वनितं निःशङ्कादिमि: ६५ नि धनि धपघस० १७३ ध्वनिशुद्धिनिक्षयार्थम् १८ नि धनिस परतः १८८

न निधपमगमप० १६८ नदनारायण उप्चे: २१७ निध पमगरिस० १४६

२५६ रागविबौध:

पुटसंख्या पुटसंख्या

निधप म निधप० १४० न्यल्पो मध्याललार्ह: ११५ विध पमपधरि० १९२ न्यल्पः प्रदोषशाली ११२ निधपमपमगरि० १८८ न्यस्य क्रमं यथेष्टम् ३३ निःधम गरि स स १३८ न्यस्या प्रस्तारार्थम् ८५ निनिरि सनिध० १९२ न्यास्या: सूक्ष्माः सार्य: १७

नि निसगरिस० १८३ नि निसमगरिस० प

नि.पम धनिरिस० १८७ पगपध ध प० १५७ निप मनि सरिम पगरिसपगपग० १५८ निरि ससपरि स १६६ पठ्कि: शेषभिदाद्या ८७ निर्भेद एक एकभिदौ पञ् तदान्तरमुख्याः ७० नि सग सनिपम० १४१ पश्चदशभी रिगम० ७९ नि सनिगस निस० पञ्चदशैते मेदा: ८२ नि सनिधपधप० १६९ पश्च न किं द्वादश ७० निसनिरिसगम० १९३ पञ्चभिदां दरिगिरय: ८२ निसनि सरि सनि० १६३ पश्चम इति रूपाणाम् २२६ निसरिग रिसध० १५२ पश्चम ऋषभविहीन: १११ निसरिनिधपध० १५५ पश्चमतन्त्रीजसरी ७३ निससधपगप० १५७ पञ्चश्रुतिः शुचेर्गात् २३ निहतपररतिचिह्नः नि:कैशिकी च २१२ पचस्वर तदौडवम् ३१ १९ पथ्याख्यार्यवास्याम् ८ नीराजयत्युमेशम् २११ पध प धसरिम० १५३ नीलाम्बरा बराटी २१६ पधपनिध प म २०३ नीलो घनान्तराल: २१४ पधमध पसग० १६१ नैकश्रुतयोऽप्येते २० प ध म प घसरि० १५१ नैम्रथे सोऽघ: १२७ पधमपप मप० १५५ न्यंशग्रहसन्यासः ११२ पधमपसनिध० " न्यंशन्यासग्रहक: ११५ पधसधरि स ध

२५७

पुटसंख्या पुटसंख्या

पध स स रि मरिस० १६९ परपर एकादिक० ३३ पेध स स सध ध १३५ परिसनिधपम० १८४ पनिधपमरिम० १७६ पलितकचाहित० २१५ पनिपनिस सस० १७७ पश्चास्तुरुष्कतोडी १४७ पनिप म गपग० २०१ पस्तु त्रयोदशीस्थ: १७ पनिसरिगरि स० १८५ पाडी सायाहार्हा ११० प पप म म प पम १४० पात्य: क्रमान्तिम० ३६ पपमरिसरि ग १९० पावक आसावरिका ९५ पमगरिपमगरि १७८ पार्श्चे तूपरि गाधा ६२ प म गरि सगमप १९१ पिककलगल० २१८ पमगरिसधरिस० २०४ पिकनादेन विदूना २१८ पम गरि सरिगरि २०१ पीडापी्य विमुक्ति: १२४ पमगरिससगम० १७४ पीतांशुका सुकेशी २१८ पमगरिस सपम० १४२ पीताम्बरोऽसित० २१६ पमगरि सससग १७३ पीताज्गरागवसना २२४ पमनिपमरिप० १८१ पुनरुक्त इति मतं मे १८ पमपगमपध० १९० पुनरेकैकं द्विविधा ६० प-मपमगमम० १९८ पुरुषार्थसार्थसिद्धयै ११ पेमपमपनिप• १४२ पूर्णस्तुरीतिगौडः ११२ पममगपमनि० २०९ पूर्ण: सांशन्यास: ११५ पममे गमपध० १४४ पूर्णा तुरुष्कतोडी १०७ पमम गरि सरि १५० पूर्णाथ वा रिधाल्पा ११३ प्र मरिसरिगम० १७० पूर्णा नित्यं गेया १०७ परज इषुधनुः २२४ ३२ परजो गमपधध २०९ पूर्णा सादिरनिर्वा ११४ परजो न्यल्पो गांश १११ पूर्णोऽड्राण: पादः ११६ परतायां तु गुरु: १२७ पूर्णोडथ वर्णनाटः ११७ परतोचचताथ १२३ पूर्णौंड्डवषाडवतासु १०६ 33

२५८ रगविबोध:

पुटसंख्या पुटसंख्या

पूर्व पथ्चम उक्त: ८० बालिशबोधोपायः २२५

पूर्व पूर्व तादक् ४६ बिन्दुशिरा: स तु लिप्याम् ४१

पूर्व पूर्व प्रेङ्कित: ४३ पूर्ववदखिलं भूय: ८५ भा

पूर्ववदपराच्च ४३ भागाभावे पूर्वः ३६ पूर्वान्पथदशभ्यः ८० भागेडंशाङ्वैरन्ते ७५ भाज्यं यथार्हगुणितै: ३६ पूर्वी पूर्णा सान्ता ११० भासुरतनुरनुगत० २१७ १२५ भिन्नो न चतुःश्रुतिघ: २० पूर्वैकेकत्यागात् ५० भूर्द्ावृतवः श्रुतिद्टक ३६ पूर्वो यद्युपरि स्यात् ३३ भैरव एष ध निसनि १४३ पृथुवक्ष्यमाणवीणा १७ भैरवपौरविकायाः ९४ पोना वसन्तभैरवी १०९ भैरवमेले शुद्धा: " प्रतिहतिरन्तर्द्रुतम् १२३ भैरव्यंशन्यास० ११४

प्रत्यान्वपूर्वहृतय: मैरव्याद्यवसन्ता ९२ प्रत्यान्वपूर्वकहतिषु १२७ प्रथम: श्रुतिखरादे: ५२ म

प्राचां वाचा किंचित् ७ मग गप म गरि १६६ प्राच्यप्राच्यत्यागात् ४७ मगपमगमग० १४२ प्राच्यप्राच्यांशाङ्का: मगमगरि मगप० १७३ प्राच्यप्राच्यांशाङ्कः ८७ मगममग गरिस १३७ प्रारब्धरूपपूर्ता १२८ मग मसधपम १४३ प्लतिरष्टखरघर्ष: १२५ म ग रि गरिस १६८ म.ग रिम ग रिरि १७५ ब म ग रिरिस नि सस १७९ बज्ञाल: शाश्वतिक: १११ मगरि रिस निस० १७6 बहुलीलेयं बहुली २१६ म.गरिसनिधप २०९ बहुविधसंख्या: १०१ मगरि सनिसनिग १९४

श्रोकानामर्धानुकमणी २५९

पुटसंख्या पुटसंख्या

मग रि स सगम १८७ म प निप म ग गरि० १८९ मगरिसस स नि मपपपममध० २०७ मगरिससरिग १३५ मपमनिधपम० २०८ मगस गसगम १४१ मपमपम गरिस० १९२ मणिमयमुकुट: २१५ मपमप धमप १४३ मणिमयसुकुचा० २२२ मपमपमग म १९२ मध मध निधधनि १३८ मप स ध नि सस० १३२ मध्यममृदुपौ तत्र ७१ म प स सरि रि १६१ मध्यमया चारोह: १३१ ममगरिस गमध १३९ मध्यमहीनाद्विद्वि० ४४ ममप घ रि रिसध १५१ मध्यमिकाओ्रोदरतः १३० मम स स नि धप १४५ मध्यस्थसादिराद्या० ३० म रि गसम रिग० १३२ मध्यास्ताराक्ष परम् ६९ म रिधध पमरि० २०६ मन्दरं सं च तृतीया ६२ मरिमपनिपनि० १७६ मन्द्रः स यस्तु पूर्वः ४१ मल्लारिमेल उक्ता: ९८ मन्द्रतमध्वनिराय्या १७ मलारिर्ध सरि० १४८ मन्द्रद्वयतस्तारे ४१ मल्लारिर्नटपूर्व: ११९ मन्द्रमतन्त्र्यां त्वित्थम् ६४ मल्लारिर्नयुगपि ११५ मन्द्रसमन्द्रपमध्य० ७३ मा पत्रिका विरिभ्चि: ५३ मन्द्रसयुता द्वितीया " मारविका गमपम० २०८ मन्द्रादित्रयमर्हम् ७२ मालवगौडकमेले ९५ मन्द्रानुमन्द्रयोः . १३१ मालवगौड: पूर्णः १०९ मन्द्रे तारे च यथा० २१० मालवगौडो गोडधौ ९५ मपधधपनिध १६३ मालामशोकचम्पक० २१२ मपधपमगग १७२ मालाश्रीर्धवलाथ १२१ मपध सनिधप २०५ मांशप्रहसन्यासः १०९ मपध स सनिधप मिथ आहतताल० ३२४ मपध ससनिस० २०४ मुक्त्वेकैक पुनरिति :४९

२६० रागविबोध:

पुटसंख्या पुटसंख्या

मुद्रलसूरेस्तनुज: मुद्रा परैकहननात् १२५ यद्यपि देशीरागा: १०६

मुद्रायां सैवाध: १२७ यद्वा षड्जे मन्द्रे ६२

मूलक्रमक्रमेण ३३ यावकयुक्करचरणा २१८

मूलकमद्वितीय· ३६ यावतिथः स्यान्मूल: ३६

मृगमदतिलकी २२० युक्त्या विजया २२५

मृगदक्करगत २२२ येSत्रालापालप्ति० १०४ मृदुमध्यगो द्वितीय: ४२ ये रिधरिमृदुप० ६८

मृदुमध्यममृदुषड्जौ ९५

मृदुसः शुद्धा: समपा: ९८ र

मृदुहसितोऽति० २१४ रक्ष्यं तथैव शेषम् मृद्विह मन्द्रं स्थानम् १२६ रवयः स्त्रिधा चतुर्धा० ८२

मेढकतस्तन्त्रीषु ७३ रसिको युवा सहास: २२१ मेरोरुच्च: किंचित् ५८ रागविबोधं विदधे ७

मेरौ च प्रतिसारि ६५ रागविबोधनहेतोः ५३ मेलग्रहादिपूर्णत्वात् ११८ रागविवेकाध्याय० २६ मेलेऽथ रेवगुप्ते: ९३ रागाणां च चतुर्थ: ११८ मेलानां तु तृतीये १०० रागास्तदरूपा।ण च ११ मेळे तु शुद्धनाय्या: रागेधु देवतात्वे २२४ मेळे प्रसन्गत इह १०७ रामकृतिरणु० २२३ मेले वसन्तभैरविकाया: ९५ रामक्रीर्गपधरि २०० रि गग पप धघ० य रिगमग रिगरिस० १८२ यत्र कलात्रयमेते ४४ रिगधपगरि ग प यत्रारोहेत्क्मतः ४२ रिग ममरिस रि० १८० यत्रारोहेद्द्वौ द्वौ ४३ रि ग मरि सनिरि १७० यत्रैकुवादनं द्वि: १२८ रि गरिमप धध २०६ यदनुग्रहादभीषः ८ रिग्रहपांशः सान्त:

श्रोकानामर्धानुक्रमणी २६१

पुटसंख्या पुटसंख्या

रिग्रहरिन्यासांशा ११३ रिसससरिगमप० १८४ रि धसरि प मगरि० १५२ रूपगसादिषु सत्यम् १२९ रिधयो: परश्रुतिगते: २३ 6रूपाण्येवं मध्य० २१० रिधहीना शाश्वतकी १०९ रेखा मूर्धा लेखे ४१ रिपधपपपमग १७७ यशग्रहा प्रदोषे ११३ रिपमपगमरिग० १७९ रिप्रमरिपमगरि० १७५ ल

रिमपधधधनि० १७७ लक्षणसमास एवम् १९७ रिमपधपमप २०६ लक्ष्यस्थित्यै प्रोक्त्तम् २५ रिमपनिध प म २०३ लम्बेन बिन्दुनोना: १२८ रिरिंग गरि रि स० १३६ १२७ रिरिपम ग रिसरि १५३ ललनान्दोलित० २१२ रिर्न पृथक्तादृग्ध २४ ललित उषसि ११३ रिस नटनारायण: १६० ललितो विभासभेद: १३८ रि सनिध प धनि० १८५ रि स निनिस स निध० १७२ व

रिस निसगमप० १७१ वच्मि मुखारी ९२

रिसनिसधपम० १३३ वच्मि स्फुटमिह ६७

रि स निसधपम० १७१ वर्ज्यस्वरोऽवरोहे ११८

रिसनिस रि पम० १९४ वर्णाज्ञव्यसाय च ५१

रिसप म प सनिध० १९७ वर्णादिनाट इतरे रिसरि निसनिध० १६५ वादनभिदासु १२२

रिस रिरिनि सरि० १९० वादनमेदपदानाम् १२३ रिस रिस गरि सरि १५८ वादनसिद्धचे रचितम् १२९

रिसरिसरिसरिम० १८१ बादी स यः प्रयोगे २७

रिस सगमपध० १५४ वादीसंवादी च रिसस म गरि सनि १९९ वाद्योर्ध्वतन्त्र्यापि १३० रिससरि गगरि० १८६ विधुकरगौर: २२१

रागविबोध:

पुटसंख्या पुटसंख्या

विरहातुरोचगौरी २१४ शुद्धा वसन्तमेले ९५ विरहिजनमनो० २२१ शुद्धो नाटो गम० १६९ विविधालंकृति० २११ शुद्धो रज्जनकारी १०३ विस्तीरणोडयं शीघ्रम ४२ शुद्धौ सरी इमौ न ६४ वीणादण्डान्तर्गत० शुभकृदथ मालवश्रीः ११६ वीणाप्रियेण राज्ञा शकारवीरपोषी २२० वीणाभिदां द्वितीय० ७७ शेषैः स्वांशाङ्कैः सह वीणावादनतत्त्व्र० ५४ शेषं पूर्ववदेवम् ८५ वेलावली विनीला २११ शोणरदा विघुवदना० २१७ वेलावली सरिगधप० १३४ श्यामा कामाक्रान्ता २२२ श्यामा चलधम्मिला २१६ श्रीराग: कल्याण: ९२ शंकरभूषणवेला० ११९ श्रीरागमावलवश्री: ९७ शंकरभूषाद्या १२० श्रीरागमेलके रिः शंभुर्दण्डो गौरी " श्रीरागोऽखिल २१९ शिष्टः प्रागथ ३६ श्रुतयो द्वादश वाष्टौ ६५ सुचिनाटतः प्रदोषे १२० श्रुतिकृतरसाल० २१८ शुचिबज्ञाल: पूर्णः ११७ श्रुत्या स्मृत्या दृषम् ५५ शुचिरामक्रीमेले ९७ श्रुत्यैक्याधिकत्वम् ६८ शुच्यथ सरिपधम् ९६ शुद्धच्छायालग० १०१ शुद्धधशुद्धनिकैशिकि० ६४ शुद्धरिधाम्यां विकृत: २० षट्श्रुतिकत्वे तीव्र० २५ शुद्धरिशुद्धग० ६३ षट्श्रुतिकं मं पश० २६ शुद्धवराटी पूर्णा ११२ षड्जर्षभगान्धारा: १५ शुद्धवराटी मेले ९६ षष्ठयां तु मृदुः षड्ज: ६५ शुद्धवराटी रिम० १५५ षाडविताब्चौडुविताः ३१ शुद्धा अपि सरिम० ९४ षाड्जो माध्यम इति २९

श्रोकानामर्धानुक्रमणी २६३

पुटसंख्या पुटसंख्या

स सधपगरिसस० १५७ संकीर्णस्तूभयथा १०३ सधरिस ध प म १४८ संख्या प्रस्तारादि ९१ स निघध सनिरि २०८ संख्याहेतूनेकाय० ८२ सनिधपमगरिस १४७ संचारिगास्त्रयोदश ४५ सनिधपमपनिध० १८९ संधिप्रच्छादनके ४४ स नि सग रिगम० १७९ संपूर्ण: सारभ्ः ११७ सनिसनिससनि० १६४ संपूर्णा रामक्रीः ११० सन्ति मुखारी मेले ९३ संवादिनां समाज: ६५ सन्यासग्रहगांशः ११३ सकलकलेत्युप० ५२, ७७, १००, सन्यासग्रहगांशा ११५ ११८, २२६ सन्यासग्रहमांशा १०८ सकलकलोपाख्य० .७ सन्यासरिग्रहांशा ११३ सकलाः कला: स्यु: ४५ सपमपसगम प १६० स गगरिसरि घ० १३५ सुपमससगम १६८ स ग गरि सरि स० १७४ सपसममुख्या: संवा० ६५ सगमगरिगरि० १४५ सप्तदशीविशीद्वा० १६ सग म निध प प १५६ ८५ स ग म पपम मप 988 सप्तैव स्युर्भिन्ना: २० स गमपमगग० १६८ सप्रामाण्यो भेद: ७७ सगरिस ललिता १३६ स प्रेरयते दीह्या १२ सग्रहसाशन्यासा ११३ स म ग गं रिसनि स म ग रिस निध १३७ सज्ञन इह तोड्याद्या: १२० १४४ सच्छत्रचामरोऽच्छः २१९ सम गरिसपनि १९७ सततं सामवराली १०७ स म ग सरि गस १९६ सति वा षड्जे श्रुतयः ६२ स म ग सरि गस स तु लोकरुचि० १० समतोनता चापूर्वे· ८6 सधनिसधपम० १६२ सरि गपम गम० २०० सधनिस सन्त्यपराणि १३४ सरिगपमपध० १३५

२६४ रागविबोध:

पुटसंख्या पुटसंख्या

सरिगमपधनि १३३ सांशाद्यन्तोडह: ११२ सरि गमपधनीते १२९ साद्यन्तगांशपूर्ण: ९६ सरि ग सनि ध १४६ साधारणमृदुसौ ९६ सरिपधमियमत्र ९७ साधारणश्च मृदुप: ९७ सरिपपधपध० १८२ साधारणादिसारी० ७० सरिप म ग रि ग १८१ 98 सरिपमगरि स १५० सान्तादिगांशपूर्ण: ११५, ११५ स रिमग रि सनि १८९ सान्या यत्र यथार्हम् ६० सरि मग रि सस० १९५ सामन्तः सायाहे ११६ सरिमपपपम० २०७ सामन्तस्य हि मेले स रिस नि सस० १७९ सामवराली मेले ९४ सरिसमरिस० १८० सा मूर्च्छनामिदोऽस्या: ३० सवसन्तो हिन्दोल: ११९ सारजरागमेले १०० सविहझड इति सारमो गरुडाङ़: २१६ सविशेषवर्णगुम्भ: ४० सारमः सरिगप० १५९ सस गग मम धघ० १३८ सारीषट्के तेषु ससगमनिधप० सार्घैकादशमुष्टिः ७३ १६४ ५१ सस ध प धमप १५० सालङ्कनाट आढ्य: ११६ स सनिध प म २०४ सालक्कनाटवेला० ९८ ससरिगमपधनि १७१ सावेरी सौराष्ट्री ससरि गप म २०२ सासिगजदन्तपाणि: २२० समरिपपमप० १६० सिहासनोपवेवी २२४ सस स ध पप २०२ सुन्दरगौरः शोण० २११ समस निपमग० १६४ सुसरवर्णविशेषम् १२१ स.स स स सनिध १६7 सूचित इहानुमन्द्र: ७२ सस्थानै: स्वैरङ्कैः ८२ सैकोपान्त्य इति ८५ सांशन्यासग्रहक: १०८ सांशन्यासप्रहका सैन्धव्यगनि: 998

श्रोकानामर्धानुक्रमणिका २६१

पुटसंख्या पुटसंख्या

९७ खधिया मयेति गदितम् ६९ सैन्धव्यासावरिका १२१ स्वर आदिस्थो गीतः ५१ सोऽघ: सोडमे १२७ स्वरता तेषु निरुक्ता १४ सोमेऽमितिथौ २२७ स्वरनिकरो ग्राम: २९ सौराष्ट्री संपूर्णा ११६ स्वरवर्णभूषितो यः १०१ स्खलिते चतेःखराया: ४६ स्वरसप्तकस्य ३०, ५० स्थानत्रयेऽपि यत्र ६० स्वस्वप्राच्यान्त्य० ४४ स्थानविशेषख्यातम् २९ स्थाने च द्वे द्वार्विशत्या १२२ स्वेशे मदनावेशम् २१३ स्थाप्या मेरोरूर्ध्वम् ६१ ह ६९ हम्मीरमेल उज्ज्वल० ९६ स्थायादिष्विति नियतम् १३० हम्मीरविहजड० स्थायिगता इति पक्च ४२ हरितालाभो हारी २१९ स्थाय्यारोह्वरोही ३९ हसितो यत्रैकोत्तर० ४३ स्थित्वा स्थित्वैकस्य " हारी गौरोऽरुणद्टक् २२१ स्पितकुचा सितगल्ला २१३ हित्वा पूर्व पूर्वम् ४५ स्पष्टः कम्पो घर्षणम् १२४ हिन्दोलो रिपहीन: १०९ स्पृशभाषावेष० २२४ हिन्दोल: सग सग० १३७ स्यादेषास्मान्मेलात् ९३ हुंकारो द्विस्वरका ४६ ८० हृत्कण्ठमूर्धनादाः १२ स्याद्धादमान आय: ४९ हृयूर्ध्वनाडिकास्थ० १३ सकृतलताया २२६ हेतुर्जगद्वयवहृतेः ५

शोधनम्

Page line Page line १० ऐहिकमामुष्मिकं च ४२ १४ मृद्दोर्मन्द्र०

६ ३ शब्दमूल० ४३ यत्ररोहेद्द्वौ ८ ११ शब्दालंकार: इति हसित: ॥ ५ ।। १० १३ ·भाजि ४४ १२ गमपा

११ ११ सहेत्यर्थात् ४५ ३ कला तथैवान्या १४ षाडवत्वादि० ५ यकमध्यमा परास्तद्व० " १२ १२ आत्मेरयति ९ निःकूजिते १७ १६ प्रथमा तन्त्री ४६ २५ •चतुरस्ततोऽवरोहेचचेत् ·ध्वनेरेव किंचित् " २३ ४८ ९ स्वरककला: १८ १३ तुचश्दौ ४९ ७ द्वितीयप्रथम० १९ १५ ·हारः कार्य: ६२ २० पार्श्ें तूपरि गाया २० १० प्राचीनी: ७३ १४ सैव.

२२ ८ ८५ १ • दार्व्याय

" स्वान्त्यश्रुति० ८६ १३ मूलपठ्फ्ि०

" १६ मध्यमप्राम० ९२ १८ सारज्: २१ ·र्विशतिशती: ९४ ११ च शुद्ध० २४. ४ रिधयोऋ्रषभः " २३ कैशिकिनि:

" १७ रिऋषभ: १०८ १३ •सन्यासः २५ ६, १० यथायोग्यम् ११० ११ रिग्रहः ऋषभ० ३० २४ ०रायाघःस्थन्या० ११८ १५ शिषटं ३१ ६ षड्ज० १२९ १७ ·पधनीति पदैः ३४ १७ अवशिष्टऋषभः १५२ ४ इति सज्वे गातव्या-

" २१ पूर्वऋषभ: ३५ ११ ततो र्यन्ता० श्वत्वारो रागाः ।। १९६ ४ मालवश्री०

" १५ ०स्तावन्त एव २२४ २ सुरनुतः ३८ • पड् कौ ३ रेखा मूर्धा ,, footnote व्यापृतैकेक० ४१ २४६. १ चतुष्पश्ा०

CE CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY, NEW DELHI Issue Record.

lata Catalogue No. Sa7S/Som/Sub .- 758

thor_Somanatha.