1. Spanda Kārikā of Vasugupta

Niḥṣyanda

प्रथमो निःष्यन्दः यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शङ्करं स्तुमः

prathamo niḥṣyandaḥ yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṅkaraṃ stumaḥ

यत्र स्थितम् इदं सर्वं कार्यं यस्माच् च निर्गतं तस्यानावृतरूपत्वान् न निरोधो ऽस्ति कुत्रचित्

yatra sthitam idaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmāc ca nirgataṃ tasyānāvṛtarūpatvān na nirodho 'sti kutracit

जाग्रदादि विभेदे ऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति निवर्तते निजान्नैव स्वभावाद् उपलब्धृतः

jāgradādi vibhede 'pi tadabhinne prasarpati nivartate nijānnaiva svabhāvād upalabdhṛtaḥ

अहं सुखी च दुःखी च रक्तश् च इत्यदिसम्विदः सुखाद्यवस्थानुस्यूते वर्तन्ते ऽन्यत्र ताः स्फुटम्

ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaś ca ityadisamvidaḥ sukhādyavasthānusyūte vartante 'nyatra tāḥ sphuṭam

न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यम् ग्राहकं न च न चास्ति मूढभावो ऽपि तद् अस्ति परमार्थतः

na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyam grāhakaṃ na ca na cāsti mūḍhabhāvo 'pi tad asti paramārthataḥ

यतः करणवर्गो ऽयं विमूढो ऽमूढवत् स्वयम् सहान्तरेण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहृतिः

yataḥ karaṇavargo 'yaṃ vimūḍho 'mūḍhavat svayam sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtiḥ

लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वम् आदरात् यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयम् अकृत्रिमा

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvam ādarāt yataḥ svatantratā tasya sarvatreyam akṛtrimā

न हीच्छानोदनस्यायम् प्रेरकत्वेन वर्तते अपि त्व् आत्मबलस्पर्शात् पुरुषस् तत्समो भवेत्

na hīcchānodanasyāyam prerakatvena vartate api tv ātmabalasparśāt puruṣas tatsamo bhavet

निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्व् अभिलाषिणः यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात् परमम् पदम्

nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣv abhilāṣiṇaḥ yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syāt paramam padam

तदास्याकृत्रिमो धर्मो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणह् यतस् तदेप्सितं सर्वं जानाति च करोति च

tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇah yatas tadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca

तम् अधिष्ठातृभावेन स्वभावम् अवलोकयन् स्मयमान इवास्ते यस् तस्येयं कुसृतिः कुतः

tam adhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvam avalokayan smayamāna ivāste yas tasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ

नाभावो भाव्यताम् एति न च तत्रास्त्य् अमूढता यतो ऽभियोगसंस्पर्शात् तदासिद् इति निश्चयह्

nābhāvo bhāvyatām eti na ca tatrāsty amūḍhatā yato 'bhiyogasaṃsparśāt tadāsid iti niścayah

अतस् तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत् सदा न त्व् एवं स्मर्यमाणत्वं तत् तत्त्वम् प्रतिपद्यते

atas tatkṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavat sadā na tv evaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvam pratipadyate

अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तृत्वम् पुनर् अक्षयम्

avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvam punar akṣayam

कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सो ऽत्र लुप्यते तस्मिन् लुप्ते विलुप्तो ऽस्मीत्य् अबुधः प्रतिपद्यते

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so 'tra lupyate tasmin lupte vilupto 'smīty abudhaḥ pratipadyate

न तु यो ऽन्तर्मुखो भावह् सर्वज्ञात्वगुणास्पदम् तस्य लोपः कदाचित् स्याद् अन्यस्यानुपलम्भनात्

na tu yo 'ntarmukho bhāvah sarvajñātvaguṇāspadam tasya lopaḥ kadācit syād anyasyānupalambhanāt

तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी नित्यं स्यात् सुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्ते परस्य तु

tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī nityaṃ syāt suprabuddhasya tadādyante parasya tu

ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः पदद्वये विभुर् भाति तदन्यत्र तु चिन्मयः

jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ padadvaye vibhur bhāti tadanyatra tu cinmayaḥ

गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् लब्धात्मलाभः सततं स्युर् ज्ञस्यापरिपन्थिनः

guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt labdhātmalābhaḥ satataṃ syur jñasyāparipanthinaḥ

अप्रबुधधियस् त्व् एते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवर्त्मनि

aprabudhadhiyas tv ete svasthitisthaganodyatāḥ pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani

अतः सततम् उद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये जाग्रद् एव निजम् भावम् अचिरेणाधिगच्छति

ataḥ satatam udyuktaḥ spandatattvaviviktaye jāgrad eva nijam bhāvam acireṇādhigacchati

अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् धावन् व यत् पदं गच्छेत् तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः

atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan dhāvan va yat padaṃ gacchet tatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ

याम् अवस्थां समालम्ब्य यद् अयम् मम वक्ष्यति तदवश्यं करिष्ये ऽहम् इति संकल्प्य तिष्ठति

yām avasthāṃ samālambya yad ayam mama vakṣyati tadavaśyaṃ kariṣye 'ham iti saṃkalpya tiṣṭhati

ताम् अश्रित्योर्ध्वमार्गेण चन्द्रसूर्याव् उभाव् अपि सौषुम्ने ऽध्वन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माङ्दगोचरम्

tām aśrityordhvamārgeṇa candrasūryāv ubhāv api sauṣumne 'dhvanyastamito hitvā brahmāṅdagocaram

तदा तस्मिन् महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे सौषुप्तपदवन् मूढः प्रबुद्धः स्याद् अनावृतः

tadā tasmin mahāvyomni pralīnaśaśibhāskare sauṣuptapadavan mūḍhaḥ prabuddhaḥ syād anāvṛtaḥ

द्वितीयो निःष्यन्दः तदाक्रम्य बलम् मन्त्राः सर्वज्ञाबलशालिनः प्रवर्तन्ते ऽधिकाराय करणानीव देहिनाम्

dvitīyo niḥṣyandaḥ tadākramya balam mantrāḥ sarvajñābalaśālinaḥ pravartante 'dhikārāya karaṇānīva dehinām

तत्रैव सम्प्रलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः सहाराधकचित्तेन तेनैते शिवधर्मिणः

tatraiva sampralīyante śāntarūpā nirañjanāḥ sahārādhakacittena tenaite śivadharmiṇaḥ

यस्मात् सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात् तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः

yasmāt sarvamayo jīvaḥ sarvabhāvasamudbhavāt tatsaṃvedanarūpeṇa tādātmyapratipattitaḥ

तस्माच् छब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः

tasmāc chabdārthacintāsu na sāvasthā na yā śivaḥ bhoktaiva bhogyabhāvena sadā sarvatra saṃsthitaḥ

इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् स पश्यन् सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः

iti vā yasya saṃvittiḥ krīḍātvenākhilaṃ jagat sa paśyan satataṃ yukto jīvanmukto na saṃśayaḥ

अयम् एवोदयस् तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि तदात्मतासमापत्तिर् इच्छतः साधकस्य या

ayam evodayas tasya dhyeyasya dhyāyicetasi tadātmatāsamāpattir icchataḥ sādhakasya yā

इयम् एवामृतप्राप्तिर् अयम् एवात्मनो ग्रहः इयं निर्वाण-दीक्षा च शिवसद्भावदायिनि

iyam evāmṛtaprāptir ayam evātmano grahaḥ iyaṃ nirvāṇa-dīkṣā ca śivasadbhāvadāyini

तृतीयो निःष्यन्दः यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतो ऽर्थान् हृदि स्थितान् सोमसूर्योदयं कृत्वा सम्पादयति देहिनः

tṛtīyo niḥṣyandaḥ yathecchābhyarthito dhātā jāgrato 'rthān hṛdi sthitān somasūryodayaṃ kṛtvā sampādayati dehinaḥ

तथा स्वप्ने ऽप्य् अभीष्टार्थान् प्रणयस्यानतिक्रमात् नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितो ऽवश्यं प्रकाशयेत्

tathā svapne 'py abhīṣṭārthān praṇayasyānatikramāt nityaṃ sphuṭataraṃ madhye sthito 'vaśyaṃ prakāśayet

अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात् सृष्टिस् तद्धर्मकत्वतः सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वप्नपदद्वये

anyathā tu svatantrā syāt sṛṣṭis taddharmakatvataḥ satataṃ laukikasyeva jāgratsvapnapadadvaye

यथा हि अर्थो ऽस्फुटो दृष्टः सावधाने ऽपि चेतसि भूयः स्फुटतरो भाति स्वबलोद्योगभावितः

yathā hi artho 'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne 'pi cetasi bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ

तथा यत् परमार्थेन येन यत्र यथा स्थितम् तत् तथा बलम् आक्रम्य न चिरात् सम्प्रवर्तते

tathā yat paramārthena yena yatra yathā sthitam tat tathā balam ākramya na cirāt sampravartate

दुर्बलो ऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते आच्छादयेद् बुभुक्षां च तथा यो ऽति बुभुक्षितः

durbalo 'pi tadākramya yataḥ kārye pravartate ācchādayed bubhukṣāṃ ca tathā yo 'ti bubhukṣitaḥ

अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः तथा स्वात्मन्य् अधिष्ठानात् सर्वत्रैवम् भविष्यति

anenādhiṣṭhite dehe yathā sarvajñatādayaḥ tathā svātmany adhiṣṭhānāt sarvatraivam bhaviṣyati

ग्लानिर् विलुङ्थिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः तद् उन्मेषविलुप्तं चेत् कुतः सा स्याद् अहेतुका

glānir viluṅthikā dehe tasyāścājñānataḥ sṛtiḥ tad unmeṣaviluptaṃ cet kutaḥ sā syād ahetukā

एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्याद् अपरोदयः उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तम् उपलक्षयेत्

ekacintāprasaktasya yataḥ syād aparodayaḥ unmeṣaḥ sa tu vijñeyaḥ svayaṃ tam upalakṣayet

अतो बिन्दुर् अतो नादो रूपम् अस्माद् अतो रसः प्रवर्तन्ते ऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः

ato bindur ato nādo rūpam asmād ato rasaḥ pravartante 'cireṇaiva kṣobhakatvena dehinaḥ

दिदृक्षयेव सर्वार्थान् यदा व्याप्यावतिष्ठते तदा किं बहुनोक्तेन स्वयम् एव अवभोत्स्यते

didṛkṣayeva sarvārthān yadā vyāpyāvatiṣṭhate tadā kiṃ bahunoktena svayam eva avabhotsyate

प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज् ज्ञानेनालोक्य गोचरम् एकत्रारोपयेत् सर्वं ततो ऽन्येन न पीड्यते

prabuddhaḥ sarvadā tiṣṭhej jñānenālokya gocaram ekatrāropayet sarvaṃ tato 'nyena na pīḍyate

शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् कलाविलुप्तविभवो गतः सन् स पशुः स्मृतः

śabdarāśisamutthasya śaktivargasya bhogyatām kalāviluptavibhavo gataḥ san sa paśuḥ smṛtaḥ

परामृतरसापायस् तस्य यः प्रत्ययोद्भवः तेनास्वतन्त्रताम् एति स च तन्मात्रगोचरः

parāmṛtarasāpāyas tasya yaḥ pratyayodbhavaḥ tenāsvatantratām eti sa ca tanmātragocaraḥ

स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः यतः शब्दानुवेधेन न विना प्रत्ययोद्भवः

svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ

सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी बन्धयित्री स्वमार्गस्था ज्ञात सिद्ध्युपपादिका

seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī bandhayitrī svamārgasthā jñāta siddhyupapādikā

तन्मात्रोदयरूपेन मनो ऽहंबुद्धिवर्तिना पुर्यष्टकेन संरुद्धस् तदुत्थम् प्रत्ययोद्भवम्

tanmātrodayarūpena mano 'haṃbuddhivartinā puryaṣṭakena saṃruddhas taduttham pratyayodbhavam

भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात् संसरेद् अतः संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं सम्प्रचक्ष्महे

bhuṅkte paravaśo bhogaṃ tadbhāvāt saṃsared ataḥ saṃsṛtipralayasyāsya kāraṇaṃ sampracakṣmahe

यदा त्व् एकत्र संरूढस् तदा तस्य लयोदयौ नियच्छन् भोक्तृताम् एति ततश् चक्रेश्वरो भवेत्

yadā tv ekatra saṃrūḍhas tadā tasya layodayau niyacchan bhoktṛtām eti tataś cakreśvaro bhavet

चतुर्थो निःष्यन्दः अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिनीम् वन्दे विचित्रार्थपदां चित्रां तां गुरुभारतीम्

caturtho niḥṣyandaḥ agādhasaṃśayāmbhodhisamuttaraṇatārinīm vande vicitrārthapadāṃ citrāṃ tāṃ gurubhāratīm

लब्ध्वाप्य् अलभ्यम् एतज् ज्ञानधनं हृद्गुहान्तकृतनिहितेः वसुगुप्तवच् छिवाय हि भवति सदा सर्वलोकस्य

labdhvāpy alabhyam etaj jñānadhanaṃ hṛdguhāntakṛtanihiteḥ vasuguptavac chivāya hi bhavati sadā sarvalokasya