1. Sringara Arnava Chandrika (Alankara Sangraha) Vijayavarani Kulkarni V.M

माणिकचन्द्र! दि० जैन ग्रन्थमाला : ग्रन्थांक ५०

श्री विजयवणिविरचित

शृङ्गारारविचन्द्रिका (अपरनाम अलंकारसग्रह)

सपादक डॉ० वामन महादेव कुलकर्णो एम० ए०, पी-एच० डी०

प्रकाशक भारतीय ज्ञानपीठ

माणिकचन्द्र दि० जैन ग्रन्थमाला ग्रन्थमाला सम्पादक -डॉ० हीरालाल जैन, डॉ० आ० ने० उपाध्ये

प्रकाशक भारतीय ज्ञानपीठ प्रधान कार्यालय ९, अलीपुर पार्क प्लेस, कलकत्ता-२७ प्रकाशन कार्यालय दुर्गाकुण्ड मार्ग, वाराणसी-५ विक्रय कार्यालय ३६२०।२१ नेताजी सुभाष मार्ग, दिल्ली-६

प्रथम सस्करण वीर निर्वाण संवत् २४९५ विक्रम संवत् २०२६ सन् १९६९ मूल्य तीन रुपये

मुद्रक सन्मति मुद्रणालय वाराणसी

MANIKACHANDRA D. JAINA GRANTHAMALA'? NO SO"

SRNGĀRĀRNAVACANDRĪKĀ

( Alankārasamgraha ) of

VIJAYAVARNĪ

Edited by Dr. V. M. Kulkarni, M. A., Ph. D.

Published by BHARATIYA JNĀNAPĪTHA

Mānıkachandra D. Jaına Granthamālā General Editors : Dr. H L. Jain and Dr. A. N. Upadhye

Published by Bharatiya Jñanapītha Head office 9, Alıpur Park Place, Calcutta-27 Publication office Durgakunda Road, Varanası-5 Sales office 3620127 Netajı Subhas Marg, Delhi-6

First Edition V N. S, 2495 V. S 2026 A D. 1969

Price Rs 3-

CONTENTS

General Editorial .... vii

Introduction .... 1-22

1. Critical Apparatus 1

2. The Personal History of Vijayavarni 3 Date of Kıng Kāmırāja 4. Vijayavarnī's Poetry 5. The Title of the Present Work 6

3. A Brief Summary of the Contents of Śrngārārņavacandrıkā 7. Sources of Šrngārārņavacandrıkā 10 8. Acknowledgement 21 Detailed Table of Contents .... 23-66 Text 1-97 Appendix-A अकाराद्यनुक्रमेण पद्यसूची ... 121 Appendix-B-C List of passages in the text- derived from earlıer Alamkāra Works .... 141 Appendı-D Srngārārņavacandrıkā and Alamkāra-samgraha, ... 156 Appendix-E विशेषपदानि ... 160 Appendix-F References ... 172

• General Editorial

It gives us great pleasure to present to Indologists an edition of the Srngararnava-candrika, a hither-to unpublished work on Sanskrit poetics Vijayavarni, a dısciple of Munindra Vijayakirti, composed this work at the request of Kıng Kamiraja of Bangavādı (ın Karnātaka) who flourished, it is believed, towards the close of the 13th century A. D The work deals with various aspects of poetics. It commemorates the glory of Kıng Kāmirāja by means of the examples with which the author illustra- tes the different pomts of poetics In this respect the work is akin to the Rasagangadhara of Jagannatha, Ekāvalī of Vıdyadhara and Prataparudra-yaśo-bhūsana of Vidyanatha m which all the examples are composed by the authors themselves and contamn panegyrics of their patrons The present edition of the Srngarārnava-candrıkā 1s based on a single Ms. which fell into the hands of Dr. A N. Upadhye who entrusted it to Dr. V. M Kulkarm for authentically editing it. No other Ms is reported from any other source. Dr. Kulkarnı, who is a very keen student of Sanskrit poetics, has spared no pains in presenting the text as faithfully as was possible in the circumstances. He has added a learned and critical Introduction to the text wherein he has discussed various relevant topics, such as the personal history of the

V111

author, his age, his poetry, the title of the work, a summary of its contents and its sources. He has also added at the end various useful Appendices. All this material, so carefully presented, it is hoped, will be of great use to readers in appreciating the contents of this new work on Sanskrit poetics. This Granthamala has done signal service to the cause of Jamna literature by bringing to light many unpublished works in Sanskrit and Prakrit We are grateful to Shri- man Shant1 Prasadaji and to his enlightened wife Smt. Ramaji for so generously shouldering the responsibilty of this Granthamala. It is both an opportunity and a chall- enge to all earnest workers in the field of Jaina literature Many small and big works in Sanskrıt, Prakrit, Apabhra- mśa etc. still lie neglected in old Bhandaras, and we earnestly appeal to our scholars to edit them and present them in a neat form, so that the cultural heritage of our land is properly appreciated Our thanks are due to Dr. V. M. Kulkarnı for his kindly editing this work for our Granthamalā.

Jabalpur H L. Jam Kolhapur A. N. Upadhye

प्रधान सम्पादकीय

शृङ्गारार्णव-चन्द्रिका के इस सम्पादन को भारतीय विद्या के प्रेमियों के समक्ष प्रस्तुत करते हुए हमें बड़ी प्रसन्नता हो रही है। यह रचना सस्कृत काव्यशास्त्र विषयक है जो अभी तक अप्रकाशित थी। इसके कर्ता मुनीन्द्र विजयकीर्ति के शिष्य विजयवर्णी थे और उन्होने इसे कर्नाटक प्रदेशीय वगवाडि के कामिराज नामक नरेश की प्रार्थना से बनाया था। ये नरेश १३वी शती के अन्त में हुए माने जाते है। ग्रन्थ मे काव्य- शास्त्र विषयक अनेक बातो का समावेश है जिनके उदाहरणो मे राजा कामिराज के यश का वर्णन किया गया है। इस सम्बन्ध मे यह रचना जगन्नाथकृत रसगंगाधर, विद्याघरकृत एकावली तथा विद्यानाथकृत प्रताप- रुद्रयशोभूषण से समानता रखती है क्योकि उनमे भी समस्त उदाहरण उनके कर्ताओ द्वारा-स्वय रचित है और उनमें उनके सरक्षको का यशोगान भी पाया जाता है। शृङ्गाराणव-चन्द्रिका का प्रस्तुत सस्करण केवल एक मात्र प्राचीन प्रतिपर आधारित है जो डॉ० आ० ने० उपाध्ये को हस्तगत हुई थी और जिसे उन्होने प्रामाणिक रीति से सम्पादन हेतु डॉ० व्ही० एम० कुलकर्णो के सुपुर्द की थी। इसकी अन्य किसी प्राचीन प्रति का कही से अभी तक पता नही चल सका है। डॉ० कुलकर्णी सस्कृत काव्यशास्त्र के बडे लगनशोल अध्येता है और उन्होने वर्तमान परिस्थितियो मे जहाँ तक सम्भव था वहां तक ग्रन्थ को उसके यथार्थ स्वरूप मे प्रस्तुत करने में कोई कोर- कसर नही रखी। उन्होने ग्रन्थ की विद्वत्तापूर्ण आलोचनात्मक प्रस्तावना भी लिखी है, जिसमे उन्होने ग्रन्थकर्ता का इतिहास, रचनाकाल, काव्य- स्वरूप, ग्रन्थनाम तथा सक्षिप्त विषय-वर्णन एव उसके स्रोतो आदि अनेक

X

उपयोगी विषयो का विवेचन किया है। उन्होने ग्रन्थ के अन्त में अनेक उपयोगी परिशिष्ट भी जोडे है। यह सब सामग्री बड़ी सावधानी से प्रस्तुत की गयी है और आशा की जाती है कि वह इस काव्यशास्त्र विपयक रचना के विपयो को समझने मे पाठको को बहुत उपयोगी सिद्ध होगी। प्रस्तुत ग्रन्थमालाने संस्कृत और प्राकृत भापाओके अनेक अप्रकाशित ग्रन्थो को प्रकाश मे लाकर जैन साहित्य की स्मरणीय सेवा की है। हम श्रीमान् शान्तिप्रसाद जी और उनकी विदुषी पत्नी श्रीमती रमाजी के बहुत कृतज्ञ है कि उन्होने इस ग्रन्थमाला के भार को बडी उदारतापूर्वक अपने कन्धोपर वहन किया है। उनका यह कार्य जैन साहित्य के क्षेत्र मे उत्साह- पूर्ण कार्यकर्ताओ के लिए एक सुअवसर और चुनौती भी है। सस्कृत, प्राकृत, अपभ्रश आदि भाषाओ मे लिखित अनेक छोटो बडी रचनाएँ अभी भी प्राचीन भण्डारो मे उपेक्षित पडी हुई है। हमारा अपने विद्वान् वन्धुओ से आग्रहपूर्वक निवेदन है कि वे इन रचनाओ को स्वच्छ रूप मे सम्पादित कर प्रस्तुत करें जिससे हमारे देश का सास्कृतिक दाय यथोचित रीति से समझा व सम्मानित किया जा सके। हमारी ग्रन्थमाला हेतु कृपापूर्वक इस ग्रन्थ- को सम्पादित करने के लिए हम डॉ० कुलकर्णी के बहुत कृतज्ञ है।

-होरालाल जैन -आ० ने० उपाध्ये

मूलग्रन्थस्य विषयानुक्रमणिका

१. वर्णगणफलनिर्णय। .... १ २. काव्यगतशब्दार्थनिश्चय। ८ ३. रसभावनिश्चय । १२ ४. नायकभेदनिश्चय। ... २५ ETEE ५. दशगुणनिश्चय। . . ४३ रीतिनिश्चय। . . ४७ भी ७ वृत्तिनिश्चय ४९ ८ शय्यापाकनिश्चय। ५२ दर ९ अलङ्कारनिर्णय। ... ५४ मझा १० दोषगुणनिर्णय। ... ९७

च्ये

INTRODUCTION

1. CRITICAL APPARATUS Śıngararnavacandrıkā (SC) of Vijayavaini is being published for the first time from the only available MS. Dr A. N Upadhye to whose efforts I owe this MS. could not get any other MS. of Vyjayavarni's work- pehaps it does not exist This MS on which the text is based, is in the Jaina Siddhanta Bhavana, Arrah, (Bıhar) In Prasastısangraha* Pt. K. Bhujabalı Sastrı describes it

Manuscuipt No 231 Śmgārārnavacandrıkā Kha

Author ; Vijayavarņī Subject . Alankâra (poetics) Language : Sanskrıt

Length · S 3" (21 6 cm), Breadth 7" ( 17.8 cm ) Condition Good, Manuscript Paper manuscript, No. of lines per folio about 11, No of letters per line . 20 to 22 The MS, opens thus : शृङ्गाराणवचन्द्रिके अलकार

• Pages 73-76, published by Nırmal Kumar Jaina, Secretary, Jamna Siddhanta Bhavana, Arrah. 1942

शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

श्री अनन्तनाथाय नम ॥ निर्विघ्नमस्तु ॥ जयति ससिद्धकाव्यालापपद्माकरेय and ends with .श्रव्रणवेलुगुलक्षेत्रनिवासि, वि. विजयचन्द्रेण जैनक्षत्रियेण इद ग्रथ समाप्त लेखीति मगलमहा ॥ श्री ॥

Generally spesking, the condition of the MS. is good but, occasionally, we are faced with lacunae in it. Wherever possible I have fllled up these gaps. I have corrected scribal errors; and the readings, about which I felt doubtful, I have noted in the footnotes In some cases I have cotrected the readings by referring to the passages in the books used by the author I have spared no pains in presenting the text of SC as faithfully as was possible in the circumstances

2. THE PERSONAL HISTORY OF VIJAYAVARNI Nothing is known about the personal history of Vijayavarnī beyond what he has himself told us in the prasastı and the puspika to his work1 he was a disciple of Munīndra Vijayakīrtı, a devout adherent of the doctrine of Syadvada, propounded by the great Jinas. 2In the course of a literaiy discourse he was once asked

1 इति परमजिनेन्द्रवदनचन्दिर विनिर्ग तस्याद्वादच न्द्रिका चकोरविजयकीर्ति- मुनीन्द्रचरणाब्जचञ्चरीकविजयवणिविरचिते नरेन्द्रशर दिन्दुसनिभकीतिप्रकाशके श्रीवीरनरसिहकामिराजवङ्ग-

2 स राजा काव्ग्रगष्ठीषु सभाजनविभूषित । अपृच्छद्द्वितोय नाम्ना कविताशक्तिभासुरम्॥ I 19 It appears, Vijayavarni was also known as Dvitīya.

INTRODUCTION

by King Kamiraja of Bangavadi to evplin the irions aspects of phetics. At the King's request he composed Alamkarasumgraha cilled Sungarainavacandukā (ŚC). 3 This work, while elucidating the different topics m poetics, sings the glory of King Kamiraja through the evamples with which he illustrates the different poits. 4In the mtroduction to his work he particularly refers to the poetry of Karnata poets like Gunavarman This reference would lead us to beheve that he had hunself studied thier poetry. A perusal of this SC would reveal that he had stuched the standard works on poetics namely, those of Dandi, Bhoja, Dhanañjaya, Mammata and the like Vyayavarni was in personal association with King Kamiraja Naturally, his date depends on that of King Kamnaja.

3 DATE OF KING KAMIRAJA

In his Pradastr the author gives the geneology of lus patron, and according to Pt Bhujabal Sastu and Dr. Nemicandia Sastri, our author's mformation does not conflict with historical facts Viranarasimha ruled at Bangavadi (1157 A D.). He had a brother called

3 Vide footnote No 1, supra 4 गुणवर्मा दिकर्नाटक्योना सूत्तिसच । वाणोविलास देयात्ते रमिकानन्ददायिनीम्॥I 7

4 " शृद्धारार्णवचन्द्रिका

Pāndyai tja Cindrasekhara, the son of Vīranarasımha, ruled at Bangavdi (1157 A.D), He had a brother called Pandyaraja Candrasekhara, the son of Viranarasımha, came to the throne in A, D 1208, and his younger brother Pandyappa, in A D 1224 Vītthalādevī, their ister, was appointed regent in A D. 1239 Then her son, called Kamiraja, came to the thione in A D 12646

Our authul wrote his SC at the request of this Kıng Kamırājı (name is spelt as Kamarāyā, Kāmırāya and Kamiraya in the MS) Vijayavarni must have, therefore, composed his SC in the last quarter of the thirteunth century (A D)

A comparative study of the nearly common or coriesponding passages between SC and Pratpa- rudrayaśobhūsana(PRY),and ŚC and Alamkārasamgraha, howevei, iaises doubts iegarding the date of composition of Vijayavarni's werk Dr Kane assigns PRY to the fiist quarter of the fourteenth century Pandit Bal- kushnamurti assigns Amitanandayogin to the thirteenth

5 Vide infra, Sources of ŚC

6 Vide Prasasti-samgraha (pp 76-78 ) edited by Pt K Bhujbali Sastri, Arah, 1942 and "दो अलकार ग्रन्थोकी gfafga by Dr Nemicandra Sastri in Jaina- Sıddhānta Bhaskara, Part XXIII, Kırana I,Dec 1963

INTRODUCTION

century, whereas C. Kuhnan Raja assign himtothe beginning of the second half of the fourteenth century. The date of Amitanandayogin remains thus uncertain. A comparative study instituted by me leads me to believe that Vyayavarni has much common with PRY and Alamkarasamgraha for the treatment of a few topics. In the present state of our knowledge the question of Vijayavarnī's date evades definite determinat on, and it is but right to keep it open till definite and conclusive evidence comes forth

4 VIJAYAVARNI'S POETRY

In the introduction to his ŚC Vijayatarni refers to himself as Kavisaktibhasura'7 and as 'Kavisvara'8 and to his own work in glowing terms9 For hıs Kānkās he is deeply mndebted to authoritatie works on poetics and he expressly states, on a few occasions, that he has follow ed 'Purva-astra' The illustrations and intro- ductory stanzas are, however, his own A few of these ilustrations would appear to have been modelled on those found in his authorities Consideung his verses it is ditficult to admit his claim to high poetic power oi to the title 'Kavisvara'. His poetry is rather

7 I 19 S I 26 9 I 23-28

6 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

pedestrian and highly conventional There 1s hardly anything which enlivens his SC. His ślokas are easy to understand, At handling elaboiate metres he is not so adept. He is guilty at a number of places of the metrical defect called yatıbhanga He profusely uses expletives Occasionally, we come across similies which are striking10, but the work, as a whole, has value rather for its subject-matter than for its literary merit.

5. THE TITLE OF THE PRESENT WORK

In the course of his introduction11 to the present work the author tells us that at the request of King Kamraja he composed Alamkara-samgraha called Śc The colophon12 refers to the tıtle as "Singararnava- candrıkā-nāmnı alamkāra-samgrahe ". From these references it is crystal clear that the author gives 'Alamkara-sangraha' as the general name to the work and SC as the distinguishing appelation. The name 'Alamkāi a-sangraha' consists of two words (1) alamkāra and (2) sangraha. The woid alamkara stands here

10 IIT I, IX 62 11 इत्थ नृपप्राथितेन मयालङ्कारसग्रह । क्रियते सूरिणा नाम्ना गृङ्गाराणवचन्द्रिका ॥ I 22 12 Vide colophon at the end of Chapters I, II. IX and X विजयवर णिविरचिते शृङ्गारार्ण वचन्द्रिकानाम्नि अलङ्कारसग्रहे

INTRODUCTION 7

obviously noot in its restricted sense of figures of speech but in its wider sense denoting all such factors as word and sense that should find place in poetry, rasa, bhava, guna, vrttı, rītı, šayyā, pāka alımkāras and dosas ( which poet should avoid in his composition ), in short, Sanskrit poetics Samgraha pumarily means a collection but here it signifies a compendium13 or a brief exposi- tion Alamkara-samgraha therefure means 'A com- pendium or a brief exposition of Sanskrit poetics14', and metaphorically, the work dealing with it According to some, samgraha comprises three parts, namely, uddesa ( simple enumeration ), laksaņa ( definition ) and parīksā ( evamination or exposition ). The present work contains all the three. The title SC is made up of three words 1 Sıngāra, 2 arnava and 3 candrika The word śrngāra denotes one of the eight or nine rasas bearing that name, ainava means an ocean, and candrika moonlght The whole title, therefore, means 'Moonlight to the ocean of Singara15 The word candrika16 at the end

13 सग्रह मचित्य ग्रहग स्वोकार सचयनमित्र्थ। अथवा सक्षेपेण स्वरूप- कथनम्। 14 अलङ्काराणा सग्रह सक्षेपेण स्वरूपकथनमित्यर्थ। 15 शृङ्गारोडर्णव एव तस्य चन्द्रिका प्रकाशिका इत्यर्थ । 16 The words कोमुदो and चन्द्रिका convey this sense when they stand at the end of compounds Compare the titles n कोमुदो, वैयाकरणसिद्वान्तकोमुदी,साख्यतत्त्वकौमुदी etc and रसचन्द्रिका, काव्यचन्द्रिका, नाटकचन्द्रिका, अलङ्कारचन्द्रिका, चमनकारचन्द्रिका, etc.

8 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

, of compounds means elucidation or throwing light on the subjett treated. The author compares his work with candrika-moonlight, which is s> very lovely and delightful, and thereby suggests that it is a delight to iead and study his work which is ( iplicitly claimed to be ) so lucid in its method of composition and style

The title may also be explained as "The work imparting special knowledge about poetics cove ing śrngara-rasa and allied topics"17

The work does not prominently treat of śingara nor the author has anything new to say regarding Sıngāra as Bhoja had ın hıs Śıngāraprakāsa The reason why śingara finds a place in the title is probably this Singara rasa is iegarded as the prince ( queen ? ) among sentments ( rasaraja ) When this very essen- tial and vital topic of poetics is mentioned in the title, it automatically folows that other, comparatively less important, topics of poetics are implied by it or covered under it

6 A BRIEF SUMMARY OF THE CONTENTS OF ŚC

The work opens with a homage to Loid Jina, and gues on to describe some of the predecessors of King

17 शृङ्गारोऽर्णव एव तस्य चन्द्रिकेव (उच्छनयती-वर्ध यन्ती) चन्द्रिवा। शृङ्गाररसादि साहित्यशास्त्रविषयक विशिष्ट ज्ञान वोधयन्तीत्यर्थ।

INTRODUCTIOV

Kamiraja, the pitron. The fiist chapter 18 ma with consequences ascubed to inbal letters of any composition and to the metucal feet employed in it The second chapter19 enumerates seven groups of poets and deals with fourfold sense and fourfold power of word The third chapter20 deals with Rasa, Bhava and their varieties with illustrations of each and every type The fourth chapter21 is a study of the types of hero and heroie and their friends and messengers and their rivals The fifth chapter22 treats of ten Gunas, The sixth chapter23 makes a study of Riti and its kınds The seventh chapter24 deals with Vrtti and its varreties.

The eighth chapter 25, which is the shortest of all, deals with the concepts śayya of and pāka

18 Chapter I ( vv 1-63 ) Varnaganaphala-nırnaya 19 Chaptei II (vv 1-42) Kāvyagata-śabdārtha-niścaya 20 Chapter III (vv 1-130) Rasabhāvaniścaya 21 Chapter IV (vv 1-163) Nayakabhedaniścaya 22, Chapter V (vv 1-31) : Dasagunaniścaya 23 Chapter VI (vv 1-17) Rtinigcaya 24 Chapter VII (vv 1-16) Vīttmniścaya 25 Chapter VIII (vv 1-10) Sayyā-pāka-mścaya

10 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

The ninth chapter26, which is the longest of all deals with Arthalankaras Lastly, the tenth chapter27 treats of Dosas in a poetic composition and also of circumstances when they cease to be so. 7. SOURCES OF THE SC A striking feature of this work is that all the exam- ples given as illustrations of the different pomts, are composed by Vijayavarni himself and go to glorify King Kamiraja In this respect it resembles Vidyadhara's Ekavalī (1285-1325 A D ) Vıdyānatha's PRY (1300- 1325 A D). As the work is composed in the decadent period of Sanskrit liteiature and as it deals with a scientific subject, poetics, on which authoritative treatises of masterminds were already in existence, it would not be fair on one's part to expect any ouginality or contribution to poetics from Vyjayavarni. Occasionally, he clearly states that his descriptions are in accordance with earher authorities28. A perusal of his work reveals

26 Chapter IX (vv 1-310) Alaukāranścaya 27 Chapter X (vv 1-197) Dosaguna-ngcaya 28 अत अतो कारणतोडस्माभिरुच्यते रसलक्षणम्। पूर्वशास्त्रानुसारेण भावभेदविशेपितम् ॥। III 2 अतोगुणा प्रकीर्त्यन्ते पूर्वशासानुसारत । कामिराय नराधीश श्रूयता भवताधुना । V 3 अन्ये विकल्पा द्रष्टव्या आक्षेपाणा विचक्षणै । मया शास्त्रानुसारेण दिग्मात्र सप्रदर्श्तिम् ॥ IX 174

INTRODUCTION .

that he had carefully studied the authorities yohwpoetics The matter relating to the predictive character ef the inttial letters and metuical feet, which the author treats of in Chapter I, is generally described mn works on metrics Some early works on metucs are irretrievably lost but a few passages from such woiks are preserved mn the works of later wuters where they are quoted, perhaps directly frcm the original sources but mostly they appear at second hand, quoted from some writer who quotes them. Thus some ślokas are quoted by Nārayanabhatta in his commentary on Vittaratnakara with the bntroductory remark : taduktam Bhāmahena 29 These ślokas infoum us of Varna-phala and Guna-phala It is very doubtful if this Bhamaha is the same man who wrote Kāvyālankāra' Natayanabhatta also quotes some passages describing the deities of Ganas and auspicious or mnauspicious character of the mitial Ganas with the introductory remark अन्यैस्तु देवताफलस्वरूपाण्येपामुक्तानि- It is the authors of Alankarsangraha and ŚC who bave introduced this topic in works on poetics In Cha pter II the author gives a sevenfold classification of poets based on their taste or aptitude for a particular type of hiterary composition. This classification is

29 Vide appendn-C

12 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

somewhat different from the eightfold classification of poets given for the fust time by Rajasekhara in his Kāvyamīmamsā 30. Whereas Rajasekhara names the groups of poets and adds stanzas to illustrate the type of literary composition of each one of them, Vijayavarnī gives a definition of each one of the groups of poets but does not illustrate the types of their literary composition-SC and Alankarasangraha, however, agree in their classification and definition of groups of poets leading to the conclusion that one of them must have borrowed from the other31. In the same chapter the author treats of the fourfold sense of words 1 Mukhyartha with its four kinds ( (1) Jatı (11) Krıya (m1) Guna and (ıv) Dravya) 2 Laksyartha 3 Gaunärtha and 4 Vyangyartha, and the fourfold power of words : 1 Abhıdha 2 Laksana ( with its three kınds (1) Jahati (11) Ajahati and (m11) Jahatyajabatī) 3 Gauni and 4 Vyafijana It is the Mimamsakas who look upon Gauni as a separate power of words32. This whole discussion is, generally speaking, based on Kāvyaprakāsa (Ullāsas II and III )

30, Vide Appendix-C 31 Vide Appendn-D 32 गोणीवृत्तिर्लक्षणातो भिन्नेति प्रभाकरा । Ratnapana (p 44) Vidyanatha, however, emphatically says nrogfa- रपि लक्षणाप्रभेद एव्र। Prataprudrayasobhusana (pp 44-45 )

INTRODUCTION 13

In Chapter IlI the au hor deals with Rasa and Bhava and then divisions He treats of nine Sthayi- bhavas, nine Rasas, Vibhavas (Alambana and Uddīpana), Anubhavas, eight Sattvika-bhavas and thirty three Vya bhicarı (Safcari) bhavas, and such details about Rasas as the primary and the derivatne Rasas, ( then inter relations ), then barmonies and conflicts, their colouis (Varna) and then presiding deities (Adhidevata). He cleatly acknowledges his indebtedness to ancient or eatlier authoriues on the subject33. A study of his defintions of technical teims relating to Rasa-Bhava and the like corroborates his statement Two points, however, deserve special mention his description of the ditferent factors ielating to Santa-Rasa is typically Jaia3d and is original, another remarkable point is that the author mentions Para-Brahma as the presiding deity of Śrngira In his celebrated commentary35 on Natya- sastra Abhinavagupta wites वीरो महेन्द्रदेव स्यात् बुद्ध शान्तोऽव्जजोऽद्धत। इति शान्तवादिन केचित् पठन्ति। वद्ो जिन परोपकारैकपर प्रवद्धो वा। From this statement it is clear that the author had not Abhinava-bharatī before him but some other text where

33 अत कारणतोऽम्माभिरुच्यते रमलक्षणम्। पूर्व शास्रानुसारेण भावभेदविशेपितम्। 34 III109-112 -SC. III-3

35 Abhınavabharati Vol I p 299

14

Para-Brahman has been mentioned as its presiding deity .No early work on Alamkarasastra which would be regarded as standaid and well-known makes any reference to Para-Brahman as its presiding deity Dr Raghavan states that "the Alankarasarvasva of Harsopa- dhyaya (?), written for one Gopaladeva, makes the supreme spirit, Para-Brahman,as the Devata of Santa36 We, however, do not know the exact date of this work which would have enabled us to determine the inter- relation between these two wotks Alamkarasangraha of Amıtānandayogin speaks of Para-Brahman as the presiding deity of Santa-iasa There is a close agree- ment between SC of Vijayavarni and Alamkarasamgraha of Amitanandayogin in their treatment of some conimon topics from poetics37. The dates of these two works as proposed by scholais38 do not, however, permit us

36 The Number of Rasas (p 50) The Adyar Library, Adyar, 1940 37 See Appendix-D 38 For the date of Vijayavarni vide pages 2 and 3 supra For the date of Amrtanandayogin, vide Introduction to Alamkāra-sangraha (pp iv to vi) edıted by Pandıta Balakrıshnamurtı, Srı Venka- tesvara Oriental Institute, Tırupatı (1950) and Introduction to Alamkārasangraha (pp XXXVIII- XLIII ) edited by V Krıshnamācharya 'and K Ramachandra Sarma (The Adyar-Library Series- No 70, 1949).

to state categorically that Vijayavarni has drawvn upon. Amrtanandayogin's work.

In Chapter IV the author deals with characters : the hero, the herome and their types, the enemies of the hero and tho Duti>. A comparative study of this chapter and the second Prakāśa of Daśarūpaka reveals that Vyayavarni is heavily indebted to Dhanamjaya in his freatment of the chaiacters39. He differs with Dhanamjaya on three points 1. Dhanamjaya speaks of three friends (Sahāyas) of the hero40: 1. Pīthamarda (patākānāyaka), 2 Vita, and 3. Vıdüsaka . Vijayavarnī adds the fourth Nägarıka41 to the hst

2. Dhanamjaya mentions three types of heroines4 2: 1. Svīyā ( = Svastri or Svakīyā ), 2 Anyā (= Anyastrī or Parakīyā) and 3 Sadhāranastrī (Sādhāranā).

Vijayavarni makes them foul 43 by adding one more type, vz Anudha. He, however, siys that according to one view, Anudha is pmakīya only and hence theie are three types of heromes only.

39. Vide Appendix-C 40 Dagarūpaka II, vv 8-9 (ab) 41. SCIV vv 29-32 42. Daśarūpaka II, v15 (ab) and vv20 (cd)-22 (ab) 43. ŚC IV, vv 43-59

16 शृङ्गारार्णव चन्द्रिका

3. In Dhananyaya's view if absence is due to death the love sentiment cannot be present44. Vijaya- varnī advocates the vicw that Karunatmaka-vipralambha can be present if one of the two, ( the lover and his beloved ) passes away and the other haments his or her death45 Now, Vidyanatha+6 also speaks of fou Sabayas of the hero but his hst has Ceta and no Nāgarika. Rudrata47 and Dhanamjaya4 8 speak of two types of Parakīyā oi Anyastrī Kanyakā and Anyodhā Vıjaya- varnī mentions Parakīyā and Anūdhā (= Kanyakā) separately and makes four types of heroines Of course, he is fully aware of the views of Rudrata and Dhanan- jaya that Anūdha ( = Kanyaka), too, is regarded as not one's own (Paiakiya) Finally, in setting forth the four kinds of Vipialambhasingara he has followed Rudrata49.

44 Daarūpaka IV, vv 50-51 (ab) and vv 57-68 45 ŚC IV, v 103 and v 110 46 Pratāparudrayaśobhūsana, Kāvyaprakarana, v 40 47 परकोया तु द्व धा कन्योढा चेति ते हि जायेते। -Kāvyālamkāra XII-30 (ab) 48 अन्यस्त्रो कन्यकोढाच -Daśarūpaka II-20 (c) 49 अथ विप्रलम्भनामा शृङ्गारोडय चतुविधो भवति। प्रथमानुरागमानप्रवासकरुणात्मकत्वेन।। -Kāvyālamkāra XIV-1 and, करुण स विप्रलम्भो यत्रान्यतरो म्रियेत् नायकयो। यदि वा मृतक्ल्प स्यात्तत्रान्यस्तद्गत प्रलपेत । -Kavyalamkāra XIV-34

INTRODUCTION 17

In Chapter V the author treats of Gunas A careful and comparative study of the definitions of these ten Gunas with those given in the Kāvyādarsa reveals that Vijayavarnī closely followed Dandi50, and occa- sionally Vamana51 Vijayavarnī paraphrases Dandi's definitions5 2. In Chapter VI the author treats of Riti and its four kınds 1 Vaidarbhī 2 Gaudi, 3. Pañcāli, and 4. Lāțī.

50 Vyayavarni's statement : एते दशगुणा प्रोक्ता दश प्राणाश् भापिता । -V-5(ab) Unmistakably reminds us of Dandi's इति वैदर्भ मार्गस्य प्राणा दश गुणा स्मृता -Kavyadarsa 42 (ab) 51 Cf अथना पदमन्धस्योज्ज्वलत्व कान्तिरुच्यते।-V-16 (ab) and ओज्जव्य कान्ति । २.१.२५ बन्धस्योज्ज्वलत्व नाम यदसा कान्तिरिति। -Kāvyālamkāra-Sūtravrttı 52 I give herc only two evamples : (1) Cf श्रुतिचेतोद्वयानन्दकारिणा कोमलात्मनाम्। वर्णाना रचनान्यास सौकुमायं निरुप्यते ॥ -V 6 and, अनिष्ठुराक्षरप्राय मुकुमारमिहेप्यते। बन्धशेथिन्यदोपोऽपि दर्शित सर्वकोमले। सुकुमारतयवै तदारोह्ति सता मन । -Kāvyādarsa I 69-71 (i) Cf. प्रयुक्तो लौकि्किार्थोडपि यथा भवति सुन्दर। सा कान्तिरुदिता सद्धि वलागमविशारद :- V 15 and कान्त सर्वजगत्कान्त लौकिकार्थानतिक्रमाद्। सच्च चार्ताभिधानेयु वर्ण नास्वपि दृश्यते। -Kāvyadara 1 85 २

1S शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

It is Rudrata53 who for the first time added Lati to the three well known Rius set forth by Vamana. Agnipurana54 and Jayadeva's Candraloka55 too speak of these foul Ritis In Bhoja's Sarasvatīkanthā- bharana56 the Ritis number six with the addition of Āvantıkā and Māgadhī The definition of kiti given by the author is in agreement with the one set forth by Vidyanatha in his PRY57. Vidyanatha, however, speaks of three Ritis only, omitting Lati as has been done by Mammata.

53 Rudrata II 3-6 Vamana distinguishes Ritis on the basis of qualities ( Gunas ) piesent whereas Rudrata distinguishes them on the basis of the use of com- pounds Vijayavarni clearly says that Ritis are based on the qualities possessed by words In his definitions of Ritis, however, he follows these two principles 54 Chapter 340, vv I-4 Dr Raghavan corrects the text of the fourth stanza ( vide Some Concepts of Alamkāra Sāstra, p 180, f n 1) 55 Mayūkha VI 21-22 56 Parıccheda II, Kārıkās 2-3 57 Cf रोतिर्नाम गुणाश्लिष्टपदसघटना मता। -PRY.p 63 and माधुर्यादिगुणोपेतपदाना घटनात्मिका। -Śıngārārnavacandrıkā VI-3 Vidyanatha's definition is, however, based on Vāmana's Sūtras 1, 2, 7-8.

INTRODUCTION

The definitions of the four Ritis as laid down in ŚC58 and Alamkārasangraha are in close agreement. The definitions of the three Ritis are partly in agreement with those of Vamana 59 In Chapter VII the author treats of six Vittis- 1. Kaıśıkī, 2 Arabhatī, 3 Bhāratī, Sāttvati, 5. Madhyama Kusıki and 6 Madhyama Arabhatī These SIY Vrttis are first dealt with by Bhoja in his Saras- vatīkanthabharana, but as Sabdalamkaras ( Chapter II. 34-38 ) and after him by Vidyanatha in his PRY ( Kāvyaprakarana, pp 57-63 ) Vijayavarnī's treatment of this topic bears remarkable resemblance to that of Vidyānātha's 60 In chapter VIII we find an exposition of the con- ception of Sayya and Paka. No doubt, the conception of Paka is found ın Vamana's Kāvyālamkārasūtra-vrtti and Rājasekhara's Kāvyamīmāmsā, but the striking thing is that the definitions of Sayya and Paka as given by Vijayavarnī are in close agreement with the corres- ponding ones in Vidyanatha's PRY 61

58 Chapter VI, vv 5-7, 9 11 and 13 and Chapter V vv 9-12. 59 Kāvyālamkārasūtravrttı 1-2 11-13. 60 Vide Appendix-C 61 If it were accepted that Vijayavarni modelled his definitions of Sayya and Paka on those of Vidyanatha

20 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

पदानामानुगुण्य वान्योन्यमित्रत्वमुच्यते। यत् सा शय्या कलाशास्त्रनिपुणैविदुपा वरै ॥ -VIII 2 Cf या पदाना परान्योन्यमैत्री शय्येति कथ्यते। ... अत्र पदविनिमयासहिष्णुत्वाद् वन्वस्य पदानुगुण्यरूपा शय्या। -PRY p 67 आलम्व्य शब्दमर्थस्य द्राक् प्रतीतिर्यतोऽजनि। स द्राक्षापाक इत्युक्तो वहिरन्त स्फुरद्रस ।। आलम्व्य शब्दमर्थस्य द्राकप्रतीतिर्यतो न हि। स नालिकेरपाक स्यादन्तर्गण्ड (१ गूंढ) रसोदय।। VIII. 6-7. द्राक्षापाक स कथितो वहिरन्त स्फुरद्रस। स नारिकेलपाक स्यादन्तर्गढरसोदय।। PRY pp 67-69

In Chapter IX the author gives an exposition of 47 Arthalamkaras Of these, he defines the first 33 Artha- lamkaras, including 33 divisions of Upama and 20 dıvisions of Rūpaka, after Dandī's Kāvyādarsa62. The rest of the Arthālamkaras are possibly defined by the author keeping in t view Rudrata's Āryās dealing with them

we would have to reconsider the date of comoposi- tion of ŚC 62 Vide Appendix-C.

INTRODUCTION 21

In Chapter X the author treats of Kavyadosas viz; Pada-dosas, Vakya-dosas, Artha-dosas and Rasa-dosas, and also describes the circumstances mn which the Dosas cease to be so His treatment of Kāvya-dosas clearly reveals his considerable indebtedness to Mamma- ta03 who treats of the Dosas in his Kāvyaprakāsa { Ullāsa VII ) Mammata has utilised earlier writers on this topic and added new Dosas which he himself has discovered Vijayavarni follows Mammata's classifi- cation of Dosas in toto.

S ACKNOWLEDGEMENT

In conclusion, I acknowledge my deep indebted- ness to Dr. A N Upadhye, M A., D Litt, Dean, Faculty of Arts, Shivaji University, Kolhapur, at whose suggestion this work of editing SC from a single manu- script was entrusted to me It is he who gave me the Ms. and requested me to edit this work. He has all along been taking kindly interest in the progress of my work and its pubhcation I can never adequately express in words what I owe to Pandıt Balacharya Khuperkar Shastri who has taken keen interest in this work and made valuable suggestions for emending the text as

63 Vide Appendıx-C

22 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

correctly as possible. It was, indeed, my proud privilege to spend hours together with him discussing matters relating to Sanskrit poetics in general and the text in particular I offer my warmest thanks to my friend Professor G S. Bedagkar, who kindly went through the Introduction and made valuable suggestions to improve it However, for whatever imperfections still left in the work, I am entirely responsible. The Author acknowledges his indebtedness to the Shivaji University, Kolhapur, for the grant-in-aid received by him from the University, towards the cost of Publication of this book.

Rajaram College, KOLHAPUR, V M KULKARNI August 25,1966.

DETAILED TABLE OF CONTENTS

Chapter I

Varna-Gana-Phala-Nısnaya . [ A Study of (Initial) Letters and Metrical Feet and their Promise ]

Verses 1 Homage to Lord Jina. 2-3 Homage to Saradā and Sarasvatī. 4-5 Homage to Vijayakīrtı, the author's Guru. 6 Victory to Good Men. 7 Trıbutes to Karnataka Poets lıke Gunavarman. 8-18 A brief description of Kadamba Kings * Vīranarasımha, Pāndyarāja-his brother, Rajasekhara, the son of Viranarasımha, Kãmırâja, the Maternal nephew of Pandya- vanga and contemporary of the author who ruled over Vanga ( Banga )-bhumi with its Capital at Vanga ( Bańga )-vātī 19-21 Kamiraja requested the author when meeting in a Literary Club to explain the nature of poetry and allied topics.

24 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

22-28 At the King's request the author composed this work called Śıngararnava-Candrıkā. 29-32 Kāvya ( Literature ) and its kınds : Padya ( Verse ), Gadya ( Prose ) and Miśra ( Mixed ), these three varieties are then defined and subdivided into nine divisions on the basis of therr being Uttama, Madhyama or Jaghanya These three terms are then defined.

33 The poem shoud begin with a prayer, paying homage er in addition invoking a blesuing, or an indication of the subject- matter. 34-35 The present composition begins with varna-gana-śuddhi, which contributes to the good of the poet and the hero Its absence would bring disastrous consequences to the poet as well as the hero 36-45 Inital alphabets and what they promise. 46-47 A poem should not begin with any conjunct except Ksa for a suddha letter when con- joined with another letter turns asuddha and brings evil consequences 48-62 ( Initial ) metrical feet and what they pro- mise, the nature of a long and a short

DETAILED TABLE OF CONTENTS 25

syllable, of the eight-fold metrical feet to be employed in Varnavrttas, and five metrical feet, each consisting of four matras to be employed in Matravrttas and assigning of the Devatas to each and every one of the metrical feet 63 Conclusion "May the fame of King Kāmirāja shine bright."

Chapter II

Kavya-gata-sabdartha-nıscaya

[ A Study of Words and Senses that constitute Poetry ]

1-2 Alternative definitions of a poet 3-7 Seven Types of Poets and their definitions 3 defines a Raucika poet 4 defines a Vacika poet as well as an Ärtha one

5 defines a Śilpika poet as well as a Mārda- vanuga one. 6-7 define a Viveki poet as well as a Bhūsaņārthī one. 8-9 The Sense of Sentences composed by poets is fourfold :

शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

1. Mukhyartha, 2 Laksyartha, 3. Gaunartha, and 4, Vyangyartha. 10-12 definition of Mukhyartha, its fourfold classification based on · 1. Jātı; 2. Krıya; 3 Guna, and 4. Dravya, and illustrations. 13-21 Definition of Laksyārtha, Laksana and its three varieties 1. Jahallaksanā, 2. Ajahallaksanā and 3. Jahatyajahati, and their illustratione. 22-23 Defimtion of Gaunartha and its illustrations. 24-25 Definition of Vyangyartha or Dhvani and its illustration 26 Informs us that Śabda-saktı is fourfold : 1 Abhıdhā, 2. Laksanā, 3. Gauni, and 4. Vyañjana 27-31 deal with the causes ( Niyamakas ) of the apprehension of a particular meaning when there is no determination or decision regarding the meaning of a word. These are 1 Samyogah ( Conjunction ); 2. Vıprayogah ( Disjunction ), 3. Virodhitā (Antagonism or Hostilıty ); 4 Sāhacaryam ( Association ), 5. Kāla ( Tıme ), 6 Arthah ( Purpose or Motıve ), 7. Prakaranam ( Context);

DETAILED TABLE OF CONTENT AAOEPr

8 Lıngam ( Special attribute o. tıc ), 9 Sabdäntarasannıdhıh ( Proximity of another word ), 10. Samarthyam ( Capabilıty or Power ), 11 Aucityam ( Propriety or Fitness ), 12 Vyaktıh ( Gender ), 13. Desah ( Place ), 14. Svaradayah ( Accent and others ). 32-40 ( ab ) illustrate first thirteen causes ( Nıyāmakas ). 40(cd)-41 Ganasvara is of no avail in poetry although it helps in determining the sense of a word in Vedas, Ādı ( ın-Svarādı ) includes Cestad1. Its illustrations should be found by the wise 42 Conclusion "May the valour of Kings Vīranısımbaraya ever shine in all its glory "

Chapter-III

Rasa-bhava-nıscaya [ A Study of Rasas and Bhāvas ]

1 A poem though having flawless syllables and metrical feet, words and senses, is not liked if it be devoid of Rasa 2 Hence the author undertakes in this Chapter an exposition of Rasas and Bhāvas.

28 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

Definition of Sthayibhava 4 Sthâyıbhava is ninefold 1 Ratı, 2 Hāsa; 3 Śoka, 4 Kopa, 5. Utsāha, 6. Bhaya, 7. Jugups, 8. Vismaya, and 9 Sama 5 Definition of Rasa 6-7 Rasa ıs nmne-fold: 1. Śrngāra, 2. Hāsya, 3 Karuna, 4 Raudra; 5. Vīra, 6 Bhayā naka, 7 Bībhatsa, 8. Adbhuta, & 9 Sānta. 8 Definition of Śrngāra-rasa. 9 Definition of other Rasas 10 In the case of poetic compositions Rasa is experienced by appreciative readers or hearers only. 11 In the case of dramatic compositions it is experienced by spectators. 12 Definition ( or etymological explanation ) of Bhâva. 13 Bhava is four-fold, 1. Vibhāva, 2 Anubhā- va, 3 Sattvika; and 4. Vyabhıcārı. 14. Defintion of Vibhava which is two-fold : Ālambana and Uddīpana 15 Definition of Alambana and Uddīpana Vibhāvas

16 Definition of Anubhāvas. 17 Definition of Sattvıka-bhāvas

DETAILED TABLE OF CONTENTS 29

18 Sattvika-bhavas are eight-fold 1. Sveda, 2. Kampana ( = Vepathu ) 3 Romñca; 4 Laya ( = Pralaya), 5. Stambha, 6 Vıvar- ņatā ( = Vaıvarnya ), 7. Vikārasvaratā ( = Svarabheda, Vaisvarya ) and S. Aśru. 19 Definition of Vyabhıcarı-bhāvas 20-22 List of thirty-thiee Sañcarı ( = Vyabhicari ) bhāvas 1. Śankā, 2. Glānı, 3 Nırveda, 4 Jādya; 5 Harsa, 6 Dhrtı; 7. Śrama, 8. Dainya, 9 Augrya, 10. Trasa, 11. Cıntā, 12 Irsyā, 13. Amarsa, 14. Garva, 15 Mada; 16.Smıtı, 17. Marana, 18 Supti, 19 Nıdrā, 20 Avabodha, 21 Vrīda, 22. Visāda, 23. Vyadhı, 24. Apasmara, 25. Cāpalya, 26.Matı, 27. Moha, 28 Autsukya, 29. Ava- hittha, 30. Alasya, 31. Vega, 32. Tarka, and 33. Unmāda 23 In an actor Rasa is imagined to be present, but in a spectator it is really present. 24 In this world Rasikas enjoy Rasas in accor- dance with their own Karman 25 Having described the different factors, in a general way, of the different Rasas the author now proposes to describe particularly the factors relatıng to Śrngara-rasa.

'30 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

26-35 Various factors relating to Śingara-rasa are set forth in detail 36 Śngāra Is two-fold 1. Sambhoga & 2. Vipralambha 37-38 Definition of Sambhoga-Singara and its illustration 39 Sambhoga-Singara is two-fold 1 Praccha- nna and 2 Piakāśa, their definitions 40 Vipralambha-Śingāia is four-fold 1. Pūrva- nurāga; 2. Mana 3. Piavasa, and 4. Karuņa, 41 Sambhoga and Vipralambha have reference to lovers in union and lovers in separation respectively. 42-43 Ten Kāmāvasthās : 1. Nayana-prīti, 2 Manasah saktı, 3. Samkalpa, 4. Jāgara, 5. Tanutā, 6. Vısaya-dvesa, 7. Lajjāvınā- sana, S. Moha, 9. Mūrcchana, and 10 Marana. 44-45 Definition of Caksuh-prīti ( =Nayana- prīti ) and its illustration. 46-47 Definition of "Manasah saktı" and its illustiation - 48-49 Definition of Samkalpa and its illustration 50-51 Definition of Jâgara 52-53 Definition of Tanuta and its illustration

DETAILED TABLE OF CONTENTS, 31

54-55 Dehnition of Visaya-dvesa and its,,illustra- tion. 56-57 Definition of Trapānāśa (=Lajjānāśa ) and its illustration

58-59 Definition of Moha and its illustration 60-61 Definition of Murccha and its illustration. 62-63 Definition of Marana and its illustration. 64 Definition of Hasya-rasa 65-68 Factors relating to Hasya-rasa are set forth m detail.

69-70 Hasya-rasa is three-fold Uttama, Madhyama and Jaghanya: Smita and Hasita belong to Uttama category, Vihasita and Upahasıta to Madhyama category, and Apahasita and Atıhasıta to Jaghanya category 71-72 (ab) Definitions of these types of Hasya. 72 (cd)-73 Illustration of Hasya-rasa 74-75 (ab) Definition of Karuna-rasa which is two-fold: born of Istanāśa, and 2 Anıstāptı 75(cd)-77 Factors relating to Karuna-rasa are set forth in detail

78-79 Illustrations of two-fold Karuna-rasa 80 Definition of Raudra-rasa, its two types 1. Born ot Mätsarya (jealousy) and 2 Born of Dvesa ( Hatred )

32 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

81-83 Factors relating to Raudra-rasa are set forth detail. 84-85 Illustrations of two-fold Raudra-rasa. 86-87 (ab) Definition of Vira-rasa and its thiee types 1. Danavira; 2. Dayavira and 3. Yuddha-vĩra

87(cd)-v90 Factors relating to Vira-rasa are paiticu- larly set forth.

91-93 Illustrate the three types of Vira-rasa. 94 Definition of Bhayanaka-rasa. 95-97 Factors relatıng to Bhayanaka-rasa. 98 Illustration of Bhayanaka-rasa. 99 Definition of Bibhatsa-rasa and its two types, based on factors causing 1. Jugupsā and 2 Vaıragya, 100-102 Factors relating to Bibhatsa-rasa. 103-104 Illustrations of the two-fold Bibhatsa-rasa. 105 Definition of Adbhuta-rasa. 106-107 Factors relating to Adbhuta-rasa. 108 Illustration of Adbhuta-rasa 109 Definition of Santa-rasa 110-112 Factors relating to Santa rasa. 113 Illustration of Santa-rasa 114 The author states he has finished defining and describing ( and illustrating ) Rasa, its

DETAILED TABLE OF CONTENTS 33

Kinds and difterent factors relatng to different Rasas

115-116 Now, the author directs the King to listen to his exposition of "The Colours of Rasas", "The Presiding Deities of Rasas", The Cause and effect, relations between the primary and secondary Rasas, Antagonism between the Rasas and Absence of Antagonism bet- ween some Rasas 117 Mentions the colour and deity of Śrngāra- rasa 118 Mentions the colour and the deity of Häsya- rasa 119 Mentions the colour and the deity of Karu- na-Rasa. 120 Mentions the colour and the deity of Raudra- rasa 121 Mentions the colour and the deity of Vira- rasa

122 Mentions the colour and the deity of Bhaya- naka-rasa

123 Mentions the coloui and the deity of Bibha- tsa-rasa

124 Mentions the colour and the deity of Adbhu- ta-rasa ३

34 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

125 Mentions the colour and the deity of Santa-

rasa 126 States that Häsya, Karuna, Adbhuta, and Bhay anaka Rasasare produced from Srngāra, Raudra-Vira and Bībhatsa respectively 127 Śanta-rasa is not produced from any other Rasa. No other Rasa is to be found in this World. 128-129 Bībhatsa-, Vīra-, Adbhuta and Karuņa-Rasas are opposed to Sıngāra-Bhayānaka-, Raudra- and Hāsya-Rasas, 1espectively Śnta-rasa is neither favourable noi opposed to any other Rasa 130 Conclusion. "May the fame of King Nrsimha ever shine bright"

Chapter IV

Nayaka-bheda-niscaya [ A Study of the Types of Hero-and of Heroie ] 1-2 Since Rasas and Bhāvas are impossible to be met with in this world in the absence of Netr or Nāyaka ( and Nāyıkā ) the author attempts in this Chapter an exposition of the Types of Hero and of Heroine giving their definitions and characteristics

DETAILED TABLE OF CONTENTS 35

! 3-4 Enumeration of the qualities of a Hero 5-6 A person possessed of these qualities is called a Hero He is of four types : 1. Dhīrodātta; 2. Dhīra-lalıta, 3. Dhīra- Śanta; and 4. Dhīroddhata. 7- 8 Difinition of Dhirodatta and his illustration. 9-10 Definition of Dhira-lalita and his illustration 11-12 Definition of Dhira-Santa and his illustra- tion - 13-14 Definition of Dhiroddhata and his illustration 15 These four types of Hero could give rise to any of the nine Rasas in accordance with their state of mind 16-17 Every one of these four types of hero could be again, four-fold : ( this classification is based on the attitnde of the heroes to women in love ) · 1. anukūli, 2 satha; 3, dhrsta, and 4 daksına 18-19 Definition of Anukula and his illustration 20-21 Definition of Satha and his illustration 22-23 Definition of Dhrsta and his illustration 24-26 Definition of Daksmna and his tw o illustrations 27-28 lhese four types are applicable to each class of hero in love, there are sxteen possible kinds of hero, and further, each of these may be a high-class, middle class or inferior

36 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

person Thus, in all, there may be forty- eight types of hero in love 29 enumerates four upanayakas who help these heroes; 1 Vıdūsaka, 2. Pītha-marda, 3 Vıta and 4. Nāgarıka., 30 defines Vıdūsaka. 31 defines Pīthamarda 32 defines Vıta and Nāgarıka 33 defines a Pratınäyaka ( the enemy of the hero ) 34-35 enumerate a set of eight special excellences springing from their character ( Sāttvika ) which these heroes possess in their youth They are 1. Tejas, 2. Vilāsa, 3. Mādhurya; 4. Šobhā, 5. Sthaırya, 6 Gabhīratā (= Gämbhīrya ), 7 Audārya, and 8. Lalıta 36 defines Tejas. 37 defines Vilāsa 38 defines Mādhurya. 39 defines Śobhā and Sthiratva ( = Sthairya ) 40 defines Gāmbhīrya. 41 defines Audārya. 42 defines Lalıta. 43 The author now proposes to define and treat of the Types of Heroine. 44 Definition of heroine and her four types

DETAILED TABLE OF CONTENTS 37

45 These ( four types of herome ) are : 1. Svakıyā, 2. Parakīyā, 3 Anūdhā and 4 Sâdhārana, according to some Anūdhâ is Parakīya only, hence there are only three types of heroine. 46 Definition of Svakīyā and Anya. 47-48 Description of Svīyā ( =Svakīyā ) and her excellences 49 Illustration of Sviya 50 Definition of Anūdhã, 51 Illustration of Anūdhā. 52-53 According to some Parakiya should be trea- ted as Anudha for there is very little differ- ence between the two . Anudhā, who is herself fallen in love, desnes the company of her hero; Parakiyā approaches the hero at the behest of her Sakhi. According to some others, however, there is absolutely no difference between the two 54-55 "Parakīya is a woman, may be married or unmarried, who is not the mistress of her- self. An amour with à married woman may not form the subject of the dominant senti- ment in the play but that with a maiden may occur as an element in the principal or the secondary action."

38 शृङ्गाराणवचन्द्रिका

36 Illustration of Princesses cherishing love for Rāyavanga. 57 defines Sādhārana Nāyıkā 58 She should accept the rich as lover and avoid the poor. 59 Illustration of such Nayıkas 60 The hero's wife may be 1 mugdha ( inex- perienced), 2 madhya (partly experienced) and 3 pragalbha ( fully experienced and bold ) 61-62 define and illustrate Mugdha 63-64 define and illustrate Madhyā. 65-66 define and illustrate Pragalbhã 67 enumerates three types of Madhyă Nayıkā 68-69 Definition and illustration of Dhirā Madhya. 70-71 Definition and illustration of Adhira Madhya. 72 The herome who is fully experienced and bold is again of three kinds . 1. dhīra; 2. adhīiā, and 3 dhīrādhīā 73-74 Definition of Pragalbhā-dhīrā. 75-76 Illustrations of Pragalbha-dhīra. 77-78 Definition and illustration of adhīra-pra- galbha 79-80 Definition and illustiation of dhiradhira- pragalbhâ.

DETAILED TABLE OF CONTENTS 39

81 Madhya who is of three types is, again, classıfied ınto Jyesthā ( Senior ) and Kanı- stha ( Junior ); thus Madhya is of six kinds. 82 Sımilarly, Pragalbha too, is of six kinds. 83 Illustration of Jyestha and Kanistha. 84-86 After having defined heroines and their types the author now treats of the heroie's eight different relations to her lover 1 Svadhina- patıkā, 2 Vāsıkasajjıkā ( vāsakasajjā ), 3 Kalahāntarıtā, 4. Vıpralabdhā, 5. Viraho- tkanthıtā; 6 Prosıtabhartıkā, 7 Khandıtā and 8. Abhısārıkā. 87-88 Definition and illustration of Svadhīnapatikā. 89-90 Definition and ıllustration of Vāsıkasajjıkā (= Vāsakasa jjâ). 91-92 Definition and illustration of Kalahantarıta. 93-94 Definition and illustration of Vipralabdhā. 95-96 Definition and illustiation of Virahotk- aņthıtā 97-98 Definition and illustration of Prositabhartrkā 99-100 Definition and illustration of Khandıtā. 101-102 Definition and illustrafion of Abhisārıkā 103-104 Vipralambha-srugara and its four kinds. 1 pūrvānurāga 2. māna; 3 pravāsa and '4 karuna.

40 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

105 Definition of Pūrvānurāga. 106 Definition of mana and of Pravāsa 107 Definition of Karuna 108 Māna and Pravāsa ( vipralambha ) śıngāra have ieference to Khaņdıtā and Prositapriyā. 109 Pūrvānurāg: ( vipialambha ) śıngāra has reference to kalahāntarıtā vipralabdhā and virahotkanthtā 110 Karuņātmaka ( vipralambha )-śıngāra re- fers to a woman mourning the death of her husband, or to any one in bereavement. 111 The herome's ( female ) messenger may be a friend ( sakhī ), a slave ( dāsi ), a nun ( lıngıni ), a neighboui ( pratıveśıni ), a foster-sıster ( dhātıeyī), an artıst ( śılpıkā ) 01 a woikwoman (kāru) or self. 112 Illustration of a messengei. 113 The heroines described above, possess twenty excellences, spuinging fiom their character, when they are in the prime of youth 114-116 These excellences are 1. bhāva, 2 hāva, 3 helā, 4. śobhā, 5 kāntı, 6 dīptıkā ( = dīptı ), 7. madhuratva ( = mādhurya ), prāgalbhya ( = pragalbhatā), 9. vadānyatā = (= audārya), 10 dharya, 11. līlā,

DETAILED TABLE OF CONTENTS 41

12, viläsa, 13. vicchitti, 14 vibhrama, t 15 kılakıñcıta, 16.motțāyıta, 17. kuttamita, 18 bibboka, 19 lalıta, and 20 vihrta. 117. of these twenty, the first three are physical; the next seven are alamkıtıs; and the remain- ing ten are svābhāvika (svabhāvaja) 118-120 Definition (and description) of bhäva and its illustration 121-122 Definition of hava and its illustiation. 123-124 Definition of hela and its illustration 125-126 Definition of sobha and its illustration 127-12S Definition of kanti and its illustration. 129-130 Definition of dipti and its illustration. 131-132 Definition of madhurya and its illustration. 133-134 Defmition of pragalbhata and ifs illustration. 135-136 Definition of audarya and its illustration. 137-138 Definition of dhairya and its illustratton 139-140 Definition of lila and its illustration 141-142 Definition of vilasa and its illustration 143-144 Definition of vicchitti and its illustration 145-146 Definition of vibhrama and its illustration. 147-148 Definition of kilakincıta and its illustration. 149-152 Alternative definitions of mottayita and its ıllustrations 153-154 Defimtion of kuttamita and its illustration 155-156 Definition of bibboka and its illustration

42

157-158 Definition of lalita and its illustration. 159-160 Definition of vihita and its illustration 161 The hero's good qualities like modesty, etc and a set of eight special excellences have been described The author .refrains from quoting cxamples but suggests that the wise should find them out for themselves 162 The author states excellences lıke bhäva, häva, and so on, are described with 1eference to heroines, however, illustrations of these excellences may suitably be found even in clever heroes. 163 Conclusion The authoi pays tributes to King Viramsmmha for his eminence as a noble and exalted hero

CHAPTER V

Dasa-guna-niscaya

[ A Study of Ten Guņas ] 1-3 A poetic composition, devoid of Gunas, is worthless The author, therefore, following the authoritative works on poetics describes these Gunas and iequests King Kāmirāja to lsten to his exposition.

DETAILLD TABLE OF CONTENTS " 43

4-5 There ate ten Gunas which are proclainted as the Ten Pranas ( of poetic styles) 1. Sukumāratva (= Saukumārya), 2 Audā- rya, 3 Ślesa, 4. Kāntı, 5. Pıasannatā (= Prasāda), 6 Samādhi, 7 Ojas, 8. Mādhu- rya, 9 Arthavyaktı, and 10 Sāmyaka (= Samatā). '6-7 Definition of Saukumarya and its illustration S-10 Alternative definitions of Audarya and its illustiation 11-12 Definition of Slesa and its illustration 13-14 Alternative definition of Slesa and its illus- tration 15-17 Alternatıve definitions of Kant and its illustration 18-19 Dehntion of Piasannatā (= Prasāda) and its illuistration 20-22 Alternatıve definition of Samadht and its illustration 23-24 Definition of Ojas and its illustration 25-26 Defintion of Madhurya and its nlustration. 27-28 Definition of Arthavyakti and its illustration 29-30 Definition of Samata and its illustration 31 Conclusion "May the King Rayavangendra, find delight in works of Mahakavis, bright with these Gunas."

44 शृङ्गाराणवचन्द्रिका

CHAPTER VI

Riti-nıscaya ʼ

[ A Study of Rīti ]

1 Poetry devoid of Rīti is not approved of by connoisseurs

2 Hence the author defines (and describes) Rīti and its kinds and urges the King to listen to them attentively.

3-5 Set forth the nature and definition of Rīti, and ıts four kınds : 1. vaidarbhi, 2. gaudıkā ( = gaudī), 3 lātī and 4 pāñcālī 6-8 Definition of Vaidarbhi and its illustration. 9-10 Definition and illustration of Gaudi. 11-12 Definition and illustration of Pañcāli 13-14 Defimtion and illustration of Lāti 15 Śrgāra-, Karuna, Santa, and Hāsya- these Rasas are imbued with sweetness The remaining five Rasas are marked by Ojas- vigour. 16 All the nine Rasas are possessed of the quality called "lucidity". The poet skilled as he is, should employ the remaining seven Gunas according to need. 17 Conclusion : "May the King-the royal

DETAILED TABLE OF CONTENTS 45

Swan-sport in the lake of kāvya dotted by groups of lotuses.

CHAPTER VII

Vrtti-niscaya

[ Nature of Vitti-Manner or Style ]

1-2 Readers do not like poetry if it is devoid of Vrttt Vitti is, therefore, defined and its varieties too, are explained and illustrated. 3 Defines Vrtti and enumerates its varieties . 1. kaıśıkī, 2. arabhati, 3. bhārati and 4. sāttavatī 4 defines kaıśıkī. 5 defines ârabhatī. 6 defines bhāratī 7 defines sāttvatī. 8-9 Nature of Rasas. 10 illustrates kaıśıkī. 11 illustrates ārabhatī 12 illustrates bhāratī. 13 ıllustrates sāttvatī. 14 Madhyama Kaisiki is suited to all Rasas 15 Madhyama ārabhatī is suited to all Rasas The author then brings out the difference between Vaidarbhi and other Ritis on the

46 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

one hand and Kaigiki and others on the other hand, and defines four kinds of Sandarbha. 16 Conclusion . "May the fame of King Nādañjanātha endure for long

CHAPTER VIII

1 Sayya-paka-niscaya [ Nature of Śayyā and Pāka ]

1-3 Śayyā VI Sayya is essential to any 'literary wotk. V2 defines sayya as "Mutual Suitability of Words" or "The martri of Words." V3 Illustrates Śayyā. 4-9 Pāka 4 A poetic composition devod of pâka is not liked by any one 5 defines Paka as "profundity of fourfold meaning-sense, and 'speaks of two kinds of pāka . 1. Drāksā 'and 2. Nālıkera, 6 defines Drāksā-pāka. 7 defines Nālıkera-pāka, 8 illustrates Dráksā pāka 9 ıllustrates Nālıkera-pāka. 10 Conclusion- - 4

DETAILED TABLE OF CONTENTS' 1 (1 . 47

CHAPTER IX

Alamkara-nırnaya

[ The Nature of Almķāras ]

1 A poem devoid of Alamkāras does not look graceful

2-5 Alamkäras are the source of poetic charm, are of two kinds depending on abda and artha ( Sound and Sense, Word and Sense ) Šabdālamkāras are fourfold: Yamaka, 2. Cıtra, 3. Vakroktı, 4 Anuprāsa, Arthā- lamkäras are, however, manifold such as Svabhāvokfi.

6 request to Kıng Sriräyavanga to lsten to alamkara s

7 Leaves asıde śabdālalamkārs and defines arthalamkaras.

8-13 enumerate 47 arthālamkāras, 14-22 Svabhavokti or jat with its varieties and illustrations

14 Svabhāvoktı 15 Jātı ( Sakrıya or Nıskrıya Vastu )

16-17 Sakrıya 18 Nıskrıya

48 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

19-22 fourfold Jātı based on Jātı, Krıyā, Guņa and Dravya. 23-64 Upamā 23 Upamā 2 ₺ Dharmopamā 25 Vastūpamā 26 Vıparyāsopamā 27 Anyonyopama 28 Nıyamopamā 29 Anvyamopamā 30 Samuccayopamā 31 Atıśayopamā 32 Utproksopamā 33 Adbhutopamā 34 Mohopamā 35 Samśayopamā 36 Nırnayopamā 37 Ślesopamā 38 Samtānopamā 39 Nındopamā 40 Praśamsopamā 41 Ācıkhyāsopamā 42 Vırodhopamā 43 Pratısedhopamā 44 Catūpamā 45 Tatyakhyanopam

DETAILED TABLE OF CONTENTS.

46 Asādharanopamā 47 Abhūtopamā 48 Asambhāvitopamā 49 Bahūpamā 50 Vıkrıyopamā 51 Mālopamā 52 Ekevasabdā Vakyārthcpamā 53 Anekevašabdā Vakyārthopamā 04 Pratıvastūpamā 55 Tulyayogopama 56 Hetūpamá

57-61(ab) Upamadosas

61(cd)-62 declare that Upama occurs when there is intention on the part of the Speaker to refer to Dharma only

63-64 enumerate or list words which are expressie or suggestne of Upamā. 65-86 Rūpaka

65 Definition of Rūpaka 66 Samastarūpaka 67 Vyasta-rūpaka 68 Samasta-Vyasta-rūpaka 69 Sakala-rūpaka 70 Avayava-rūpaka 71 Avayavı-rūpaka

50 श्ृङ्गारार्णवचन्द्रिका

72 Ekavayava-rūpaka ( Dvyavayava-rūpaka, tryavayava-ı ūpaka ) 73 Yukta-rūpaka 74 Ayukta-rūpaka 75 Vışama-rūpaka 76 Saviśesana-rūpaka 77 Vıruddha-rūpaka 78 Hetu-rūpaka 79 Upamā-rūpaka 80 Vyatıreka-rūpaka 81 Āksepa-rüpaka 82 Samādhâna-rūpaka 83 Rūpaka-rūpaka 84 Tattvāpahnutı-rūpaka 85-86 The author states that 33 divisions of Upa- mã and 20 divisions of Rupaka have been described The divisions of these two Alamkaras are infinte Only a few of them are illustrated here. 87-90 ĀvIttı 87 Āvrtt and its three varieties 88 Arthāvrttr 89 Padavrtti 90 Ubhayāvıttı 91-97 Hetu 91 Definition of Hetu

DETAILED TABLE OF CONTENTS 51

92 Hetu-alamkära is manifold being based on the statement of Kāraņa or Jñāpaka-hetu 93 Nırvartyakārakavısaya-hetu 94 Abhavarūpa-nırvartyavısaya-hetu 95 Vıkārya-vısaya-kāraka-hetu 96 Prāpyavısaya-kāraka-hetu 97 Jñāpaka-hetu 98-118 Dīpaka 98 Definition of Dipaka 99 Ādıvartı-jātıpada-dīpaka 100 Ādıvartı-Krıyāpada-dīpaka 101 Ādıvartı-guņapada-dīpaka 102 Ādıvartı-dravyapada-dīpaka 103 Adıvartı-Samjñāpada-dīpaka 104 Madhyavartı-jatıpada-dīpaka 105 Madhyavartı-Krıyāpada-dīpaka 106 Madhyavartı-gunapada-dīpaka 107 Madhyavartı-dravyapada dīpaka 108 Madhyavartı-Samjñāpada-dīpaka 109 Antyavartı-jātıpada-dīpaka 110 Antyavartı-Krıyāpada-dīpaka 111 Antyavartı-gunapada·dīpaka 112 Antyavartı-dravyapada-dīpaka 113 Antyavartı-Samjñāpada-dīpaka 114 Mālādīpaka 115 Vıruddhārtha-dīpaka

52 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

116 Ślıstārtha-dīpaka 117 Ekārtha-dīpaka 118 Antyakrıya-dīpaka. The author states that this variety is illustra'ed here, once more, on account of "Bhava-Camatkāra" 119-126 Utpreksā 119 Definition of Utpreksā 120 Words expiessne of Utpreksā 121 Vacya-and Pratīyamāna-Utpreksā; Vācya- Utpreksā-defined 122 Pratīyamāna-Utpreksā-defined 123 alludes to 56 and 46 drvisions of Vacyot- preksā and Pratīyamānotpreksā respectively. 124 Their illustrations should be known from other works Here only the two primary and main drvisions are described. 125 ıllustrates Vacyotpreksa 126 gives another illustration of Vacyotpreksā, the author states that following his predece- ssois he too does not gie any illustration of Pratīyamānotpreksā 127-137 Arthāntaranyasa 127 Definition of Arthantaranyasa 1?8 Vısvavyāpı-arthāntaranyāsa 129 also an example of Visvavyāpi-arthāntara- nyãsa

DETAILED TABLE OF CONTENTS 53

130 Visesastha-arthāntaranyasa. 131 Ślısta-arthāntaranyāsa 132 Vıruddha-arthāntaranyāsa 133 Ayukta-arthāntaranyāsa. 134 Yukta-arthāntaranyāsa. 135 Yuktāyukta-arthāntaranyasa 136 Vıparyaya-arthantaranyāsa 137 States that there are other divisions also of this Arthantaranyasa, their examples should be known from other works. 138-146 Vyatıreka. 138 Definition of Vyattreka 139 Eka-vyatıreka. 140 Ubhaya-vyatıreka 141 Sāksepa-vyatıreka 142 Sahetu-vyatıreka 143 Ādhıkyopeta-bheda-laksana-vyatıreka. 144 Sadrśa-vyatıreka 145 Another illustration of Sadrsa-vyatıreka, 146 Sajātı-vyatıreka 147-149 Vıbhāvanā 147 Defintion of Vibhāvana 148 Kāranāntarakalpanā-vibhāvanā 149 Svabhāva vıbhāvanā 150-174 Āksepa 150 Definition of Aksepa (Three Divisions)

54 शृङ्गाराण व चन्द्रिका

151 Atītāksepa. 152 Vartamānāksepa 153 Anāgatāksepa. 15 Dharmāksepa 155 Dharmyāksepa, 156 Kāranāksepa. 157 Kāryāksepa 158 Anujñāksepa 159 Prabhutvaksepa. 160 Anādarāksepa 161 Āsīrvacanāksepa 162 Sācıvyāksepa. 163 Yatnāksepa 164 Paravaśāksepa 165 Upāyāksepa. 166 Rosāksepa. 167 Anukrośāksepa, 168 Anuśayāksepa. 169 Šlistāksepa. 170 Samsayāksepa. 171 Arthāntarāksepa 172 Hetvāksepa 173 Dharmäksepa is again illustrated on account of "Bhāva-Camatkāra". 174 Other divisions of Aksepa should be known (from othcr works) by the wise.

DETAILED TABLE OF CONTENTS 55

175-179 Atıśayoktı. 175 Defintion of Atısayoktı. 176 ıllustrates Atısayoktı 177 Samsayātısayoktı. 178 Nıścayātıśayoktı. 179 Adbhutātıśayoktı or Vırodhātıśayoktı. 180-181 Sksma 180 Definition of Sūksma. 181 illustrates Suksma. 182-185 Samāsoktı- 182 Definition of Samāsoktı. 183 Samānavıšesana-bhınna-višesya-samāsoktı. 184 Bhıana bhinna-višesaņa-samāsoktı, 185 Apurva-samāsoktı. This Alamkāra should be described by another name, viz, Anyapadesa. 186-188 Lava (Lesa or Nındā stuti). 186 Definition of Lava 187 Vacogopana-leśa. 188 Cestāprakāśana-leśa 189-191 Krama 189 Definition of Krama. 190 Illustrates Krama 191 Another evample of Krama 192-194 Udatta. 192 Defimtion of Udātta

56 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

193 Illustrates Buddhi mahattva-Udātta 194 Illustrates Aiśvaryamahattva. 195-200 Apahnava ( = Apahnutı) 195 Defimtion of Apahnava 196 Svarūpāpahnava. 197 Another example of Svarūpāpahnava 198 Still another example of Svarūpāpahnava. 199 Vısayāpahnava 200 States that upamäpahnava has already been described under Upama; and that the wise should detect from among stanzas other divisions. 201-202 Preyas 201 Definition of Preyas. 202 illustrates Preyas. 203 207 Virodha. 203 Definstion of Virodha, 204-206 illustrate Sabdakrtavirodha, 207 illustrates Arthakita-virodha. 208-220 Rasavat. 208 Definition of Rasavat 209 Šıngārākhya 210 Yuddhavīra-rasākhya. 211 Dānavīra-rasākhya. 212 Dharmavira-rasakhya. 213 Karuņākhya

DETAILED TABLE OF CONTENTS 57

214 Bībhatsākhya 215 Hasyākhya 216 Adbhutākbya 217 Bhayanakākhya. 21S Raudrakhya. 219 Santarasākhya. 220 Speech attains to thestate of Rasa on account of these nine Rasas, according to others, however, eight Rasas excluding Santa. 221-222 Orjasvi 221 Definition of Orjasvi 222 illustrates Orjasvi. 223-225 Aprastuta-prasamsā, 223 Definition of Aprastuta-prasamsā 221-225 illustrate Aprastuta-praśamsā. 226-232 Viśesoktı 226 Definition of Visesoktı 227 Gunavaikalya-viśesoktı 228 Jatraikalya-vśesoktı. 229 Krıyavaıkalya-vsesoktı 230 Dravyavaıkalya-viśesoktı. 231 Hetu-visesokti. 232 States that there are other divisions of Tisesokti, The wise should conceive of them.

58 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

233-237 Tulyayogıtā. 233 Definition of Tulyayogıtā. 234 Two divisions of Tulyayogıta based on Stutı and Nındā. 235 Stutıpara-tulyayogıtā. 236 One more illustration of Stutipara- tulyayogıtā 237 Nındāpara-tulyayogıtā 238-239 Paryāyokta 238 Definition of Paryāyokta 239 ıllustrates Paryāyokta. 240-244 Sahoktı 240 Defintion of Sahokti 241 Gunasahabhavakathana-Sahoktı 242 Krıyasahabhavakathana-Sahoktı 243 gives an altei native definition of Sahokti 244 illustrates Sahokti as defined in v243 and desıgnates ıt Kāryakāraņa-sahajanma-Katha- na-Sahoktı. 245-247 Parnittı ( two divisions ) 245 Definition of Parivrtti 246 Sadrsartha parivrtti 247 Vısadısārtha-parıvrtti 248-249 Samāhıta (= Samādhi ) 248 Definition of Samāhita 249 ıllustrates Samāhita.

DETAILED TABLE OF CONTENTS 59

250-260 Ślista ( = Ślesa ) 251 Abhınnapada-Ślısta ( = Śleşa) 252 Bhinnapada-Slısta (=Slesa) 253 States that Slesa accompanying Vyatıreka and other Alamkaras has already been shown. A few other Slesas are described hereafter. 254 Krıyaıka-abhınna-ślesa ( =Abhınnakrıyā- ślesa ) 255 Avıruddha Krıyāslesa 256 Vıruddhakrıyāślesa 257 Sanıyama ślesı 258 Niyamamsedhaślesa 259 Aviruddha ślesa 260 Upama-ślesa 261-263 Nıdarśana ( = Nıdarsana) 261 defines NidarSana ( two kinds ) 262 Praśasta-mıdarsana 263 Aprasasta-nıdarśana 264 267 Vyajastuti 264 defines Vyajastuti 265 illustrates Vyājastuti 266 Ślısta Vyajastutt 267 States that Vyajastuti has infinite varicties 268-270 Aih 268 defines AsTh

60 शृङ्गाराणवचन्द्रिका

269-270 illustrate Ãśīh 271-273 Samuccaya 271 defines Sımuccaya. 272 Atyutkrsta samuccaya 273 Atyapakısta Samuccaya 274-275 Vakrokti 274 defines Vakroktı 275 ıllustrates Vakroktı. 276-279 Anumāna ( three divisions ) 276 defines Anumāna 277 Vartamāna-Sādhya-gocara 278 Atīta-sādhya-gocara 279 Bhav .- sādhya-gocara 280-281 Visama 280 defines Visama 281 illustrates Visama. 282-283 Avasara 282 defines Avasara 283 illustrates Avasara 284-285 Pratıvastūpamā 284 defines Pratıvastūpamā. 285 illustrates Prativastūpamā The author adds a remark "according to some this Alamkāra is included in Upama" 286-287 Sāra 286 defines Sāra.

DETAILED TABLE OF CONTENTS 61

287 illustrates Sara 288-289 Bhrântımān 288 defines Bhrantımän 289 illustrates Bhrantıman. The author remarks that this Alamkara is, according to some, the same as Mohopama. 290-293 Samsaya 290 defines Samsaya. 291-292 ıllustrate Samsaya, 293 Defines Nıscayanta Samsaya. The author remarks that, according to some, Samsaya and Nıscayānta-Samsaya are the same as Samsayopamā and Nırnayopamă respectively. 294-295 Ekāvali 294 defines Ekāvalī 295 ıllustrates Ekāvali, 296-297 Parıkara, 296 Defines Parıkara. 297 ı'lustrates Parıkara. 2º8-300 Parısamkhyâ, 298 defines Parısamkhyā. 299-300 ıllustrate Parısamkhyā. The author remarks that it is, according to some, the same as Sanyama-ślesa. 301-804 Prasnottara (three kınds) 301 defines Praśnottara

62 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

302 Vyakta-Praśnottara 303 Vyaktapraśna-Gudhottara. 304 Vyaktagūdhottara-Praśnottara. 305-308 Samkara. 305 defines Samkara. 306-307 illustrate Samkara. 308 states that Samkara is two-fold 1 When there exists the relation of "the principal and the subordinate" and 2. When there is "the state of equal prominence" between the Alamkaras constituting Samkara. 309-310 Conclusion 309 The author states how he has completed this compendium of Alamkaras although their scope is vast. 310 The author expresses his benediction that the fame of Kıng Nrsımha ( Kāmirāja ) should continue to live through his Kāvya

CHAPTER X

Nature of Dosas and the Circumstances in which they . turn out to be Gunas

1 A poem free from Dosas leads to fame. 2-4 enumerate 15 Pada-dosas.

DETAILED TABLE OF CONTENTS 63

5-33 define and illustrate these Padadoșas. 5-6 Asamartha 7 Śrutikatu, 8-9 Nırarthaka. 10-11 Avācaka 12 Cyutasamskrtı. 13-14 Aprayukta. 15-16 Grāmya. 17-20 Aślila (three kınds). 21-22 Neyartha. 23 Klısta 24-25 Sandıgdha 26-27 Anucitartha. 28-29 Avımrsta-vıdheyamsa. 30-31 Vıruddhamatıkrt. 32-33 Apratīta, 34 points out how these Dosas pertain also to parts of a word. 35-39 illustrate a few of these Dosas pertaining to parts of a word 40-43 enumerate 22 Vākya-dosas. 44-45 Upahatalupta-visarga 46-50 Hatavrtta 51-52 Garbhita 53-54 Samkīrņa 55-56 Nyūnapada

64

57-58 Kathitapada 59-60 Prasıddhı-hata 61-63 Akrama 64-68 Visandhı 69-70 Pratıkūla-varna 71-72 Asthänastha-pada 73-74 Asthānastha-samāsa 75-76 Adhıkapada 77-78 Rasa- cyuta 79-80 Samāpta-punarātta 81-82 Anabhıhıta-vācya 83-84 Aprastutārtha 85-86 Amata-parārtha 87-8S Ardhāntaraika-vācaka S9-91 Bhagna-prakrama 92-94 Abbavanmata-yoga 95-96 Patatprakarsa 97-100 enumerate 21 Artha-dosas 101-142 define and illustrate these Artha-dosas 101-102 Apusta 103-104 Kasta 105-107 (ab) Sandıgdha 107(cd)-108 Vyāhata 109-110 Grāmya 111-112 Duskrama 113-114 Vyarthīkrta

DETAILED TABLE OF CONTENTS 65

115-116 Ahetu 117-118 Punarukta

119-120 Aślīla 121-122 Sākānksa 123-124 Prasiddhı-Viruddha 125-126 Vidya-viruddha 127-128 Ukta-viruddha 129-130 Sanıyama 131-132 Anıyama 133-134 Viśesa-parıvitta 135-136 Aviśesa-parıvrtta 137-138 Vıdhyanuvada-vivrtta 139-140 Tyakta-punahsvīkrta 141-142 Sahacarabhınna 143-166 illustrate and explam how, in certain circumstances Pada-dosas, Vakya-dosas and Artha-dosas turn out to be Gunas. The circumstances in which Srutikatu, Asamar- tha, Klısta, Neyartha, Nirarthaka, Aslīla, Sandıgdha Apratīta, Nyunapada, Adhıka- pada Punarukta, Nırhetu ( Ahetu ) these Dosas cease to be so and, in fact, turn out to be Guņas 167-176 Under the word Prasiddhi (occurring in the Prasiddhi-viruddha dosa) are included other things also which are not found in 4

66 शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

nature but are Prasiddha according to Kavı-samaya (poetic conventions) 177-180 enumerate Rasa-dosas 181-186 Rasābhāsa and Bhāvābhāsa 187-190 illustrate Svasabdagrahana 191 ıllustrates Kasta-Kalpanā 192 ıllustrates Pıatıkūlavıbhāvādı-grahana 193 The author here directs that the reader should refer to the poetic compositions for Rasa-Dosas ( those illustrated here and others mentioned in vv178-179 (viz, Punah punah dīptıh, Ākāśa (= Akāņda) prathana Ākāśa (= Akāņda) Cheda Angasya atıvıstı- tıh, Angıno ananusandhānam Prakrtı- viparyayah Anangasyabhıdhānam. 194-197 In conclusion, the author addresses King Kamiraja in glowing terms and wishes him well

श्रीअनन्तनाथाय नमः। निविघिनमस्तु।

वर्णगणफलनिर्णयो नाम

प्रथम. परि्च्छद

वरगुणयुतजीवन्मुक्तिपुस ( प्रियो य। सुमधुमधु) रवाणीसारनिक्वाणरम्यो जिनपतिकलहंसर्चारुसंनीति पक्ष्मा ॥ १॥। अमन्दानन्दसदोहपीयूषरसदायिनीम्। स्तवीमि शारदा दि(व्या) ज्ञानैकफलशालिनीम् ॥ २ ॥ समन्तभद्रादिमहाकवीश्वरै कृतप्रबन्धोज्ज्वलसत्सरोवरे। लसद्रसालकृतिनोरपड्डजे सरस्वती क्रीडति भावबन्धुरे॥ ३॥ श्रीमद्विजय कीर्तीन्दो सूक्तिसदोहकोमुदी। मदीयचित्तसताप हृत्वानन्द दद्यात्परम्॥४॥ श्रीमद्विजयकीर्त्या्यगुरुराजपदाम्बुजम्। मदीयचित्तकासारे स्थेयात् सगुद्धधीजले ॥ ५॥ मलयानिलसकाशो गुणसौरभवर्धक। सतापहृज्जनानन्द सुजनो जीवताच्चिरम्॥ ६॥

१ वक्ष्य, २ श्ञानफल, ३ कीर्तीन्द्रो, ४ मदीय च स्म, ५. ददात्, ६ देवता।

२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ 17 -

गुणवर्मादिकर्नाटकवीना सूक्तिसचय । वाणीविलास' देयात्ते रसिकानन्ददायिनम् ॥ ७॥ राजनीतिमहाशास्त्रनिरूपितफलप्रदाम्। नानातटाककासारनदीवनविभूषिताम् ॥ ८॥ सदे (व) पुरसकाशनानानगरभासुराम्। जिनरजमहाधर्मश्रावकोत्तमराजिताम् ॥। ९॥। अष्टादशमहाश्रेणीभूषिता श्रीमतीतराम्। पश्चिमार्णवपर्यन्ता दशर सर्वसुखप्रदास् ॥ १० ॥

श्रीवीरनरसिहाख्यबड्गभू(मी)श्वरो महान् ॥ ११॥ पालयत्यमला बड्गवाटीपुरसमन्विताम्। कादम्बवशाजनितानेकभूमीशपालिताम् ॥ १२॥ तस्यानुजो गुणाधीश पाण्डयवङन्गनरेश्वर। सत्येन रामचन्द्रोऽभूद्धर्मेण भरतेश्वर ॥ १३ ॥ रत्नत्रयमहाधर्मरक्षको राजशेखर। महाकविजन 'स्तूयमानसत्कीर्ति(ना)यक ।। १४।। सोऽपि श्रीपाण्डयबड्गोऽय जिनपादाब्जषट्पद। अनुक्रमागता भूमि पूर्वोक्ता रक्षति स्म वै ॥ १५ ॥ तस्य श्रीपाण्डयबड्गस्य भागिनेयो गुणार्णव । विट्ठलाम्बामहादेवीपुत्रो राजेन्द्रपूजित ॥ १६ ।।

वैरिसदोहगन्धेभ घटा(क)णठीरवोपम ॥ १७॥ १ देयाते, २ वङ्गवाडी I have sanskritised as वङ्गवाटी, ३. गुणादी पाण्ड्य, ४ स्तूय-मानसत्कीरति यक, ५ कामिराय I have sanskritised as कामिराज throughout the text. ६ घटा ठिरवो।

• I. 28 ] १ वर्णगणफलनिर्णय

क्रमागतामिमा भूमि पश्चिमाम्बोधिभूषिताम्। शीकामिराजवड गेन्द्र पालयत्यमलश्रियम् ॥ १८॥ स राजा काव्यगोष्ठीपु सभाजनविभूषित । अपृच्छद्द्वितय नाम्ना कविताशक्तिभासुरम् ॥ १९॥ काव्यस्य लक्षण कि वा वर्णगुद्धिच्च (की)दृगी। रसभावो कथभूतौ नेतृसेदाञ्च कोदृशा ॥ २० ॥ कीदृश्यलकृती रीति कोदृग्वृत्तिरच कीदृगो। "कीदृग्दोषो गुण कीदृक् पृच्छति स्मेति मा नृप ॥ २१ ।। इत्थ नृपप्राथितेन मयालकारसग्रह । क्रियते सूरिणा नाम्ना शृड्गारार्णवचन्द्रिका ॥ २२॥ अदोष सगुणो रीतिवृत्तिशय्यारसान्वित । सालकार सपाकरच शब्दार्थरचनोत्तम ॥ २३॥। समुद्रनगरीगैलसुधाकरदिवाकर-। (पड)तुजलकेलीना वर्णनाभिरलकृत ॥२४॥ "सभोगविप्रलम्भाभ्या मधुपानै कुमारके (? रतोत्सवै)। विवाहैर्मन्त्रदूताभ्या प्रयत्नेन विभूपित ॥ २५ ॥

मनोजभावसदर्भ कवीश्वरनिरूपित ॥२६॥ धर्मार्थकाममोक्षाख्यसत्फलाना प्रकाशक। महानु . · ।। २७ !। विधुप्रबन्वसज्ञोऽय वुधै काव्य प्रकीर्तितम्। रसभावज्ञलोकाना प्रमोदाय प्रकल्पते ॥ २८॥

१ श्रोकामोकाय, २.स राजा का गोष्ठीपु। ३ ते त्रिभेदाश्च, ४ किंदृग्दोपो गु णा किंदृक्ृच्छति, ५. Could the line be : सभोग विप्रलम्भाभ्या कुमारोदयवर्णनैः?६ विधुप्रबन्धो य।

४ शृङ्गाराणवचन्द्रिका [I 29-

तत् काव्य त्रिविध प्रोक्त पद्य गद्य च मिश्रितम्। उक्तादिच्छन्दसा वद्ध पद्यकाव्य निरूपितम् ॥२९॥ गद्यकाव्य तु वाक्याना मूलालकृतमीरितम्('समुच्चय इतीरितम्)। गद्यपद्योभय प्रोक्त मिश्रकाव्य बुधोत्तमै ।। ३० ॥। उत्तम मध्यम प्रोक्त जघन्य त्रिविध पुन। प्रत्येकमिति तत् काव्यं नवधा सप्रवर्तते ॥३१॥ उत्तम ध्वनिभिर्व्यक्तमव्यक्त मध्यम मतम्। ध्वन्यर्थशून्य काव्य तु जघन्य परिकीर्तितम् ॥ ३२॥ आशीरलकृत वस्तुनिर्देशपरिभूषितम्। नमस्कृतिसमेत वा तत् काव्यमुखमुच्यते॥ ३३॥ एतत्काव्यमुखे वर्णगणशुद्धि प्रकीर्त्यते। तया कवेर्नायकस्य जाघटीति महाशुभम् ॥ ३४॥ तदभावेऽनिष्टफल कविनायकयोर्भवेत्। तस्माद्वर्णगणाना तु शुद्धिरुक्ता बुधैर्यथा॥३५॥ अकारादिक्षकारान्ता वर्णास्तेपु गुभावहा। केचित् केचिदनिष्टाख्य वितरन्ति फल नृणाम् ॥ ३६ ॥ ददात्यवर्ण सप्रीतिमिवर्णो मुदमुद्वहेत्। कुर्यादुवर्णो द्रविण तत स्वरचतुष्टयम्॥ ३७॥ अपख्यातिफल दद्यादेच सुखफलावहा। डजविन्दुविसर्गास्तु पदादौ सभवन्ति नो ॥ ३८ ॥ कखगघाञ्च लक्ष्मी ते वितरन्ति फलोत्तमाम्। दत्ते चकारोऽपख्याति छकार प्रीतिसौख्यद ।। ३९।। मित्रलाभ जकारोऽय विधत्ते भीभृतिद्वयम्। झ करोति टठौ स्ेददु खे द्वे कुरुत क्रमात् ॥ ४० ॥

१ द्यादेच, २ विदत्तेभिमृत®।

-1 51 ] १ वर्णगणफननिर्णय

गोभाकरो डकारोऽयमशोभाफलदस्तु ढ। णकारो भ्रमण दत्ते तकार सुखदायक ।। ४१।। थो युद्धदो दधौ सौख्यफलौ नस्तु प्रतापद । पो भय फस्तु सतोष (? फस्त्वसतोष) बो मृत्यु क्लेशन तुभ ॥४२॥ दाह कमान्मकारो विधत्त श्रीकरस्तु य। दाहकृद्रेफवर्णस्तु लवौ व्यसनदायकौ॥ ४३॥ शस्तनोति सुख पस्तुखेद सस्तु सुख क्रमात्। दाहदो हस्तु कवर्णो ददाति व्यसन फलम् ॥४४॥ क्षस्तु सर्वसमृद्धीडयफलदानक्रियान्वित । सम (? सर्व) वर्णफल प्रोक्तमेव प्रत्येकत क्रमात् ॥ ४५॥ मुखे काव्यस्य वर्णाना सयोगस्त्यज्यता बुधै। शुद्धवर्णोऽन्यवर्णेन युक्तो दु फलदो भवेत् ॥ ४६॥ विपतामेति कर्पूर तैलयुक्त यथा भुवि। क्षकारस्तु प्रयोक्तव्य काव्यादौ सत्फलावह ॥ ४७।। वर्णाना शुद्धिरित्युक्ता गणशुद्धि प्रकीर्त्यते। दीर्घोऽनुस्वारयुक्तो वा विसर्गान्त स्वरस्तथा ॥४८॥ द्वित्वाक्षरसमेतो वा परतो गुरुरुच्यते। इतरो लघुरुक्तोऽय स्वर छन्दोविशारदै ॥ ४९॥ स्वरो लघुरपि प्रोक्तो विकल्पेन गुरुर्वुधै। पादान्ते यदि वर्तेत पद्याना द्विविधात्मनाम् ॥ ५०॥ गुरुणा लघुना ताभ्या व्याप्ता वा गदिता गणा। अष्ट वा पञ्च वा तेपा प्रत्येक लक्षण यथा ॥ ५१॥

१ छोयुद्ददो ददी, २ अतौ व्यसनदायका, ३. शस्तु हति, ४ भेदं, ५ युक्ता टुफलादो, ६ काम्यदौ।

w- शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ I.52-

त्रिगुरुर्भगण प्रोक्तस्त्रिलघुर्नगणो मत। यगणो लघुमानादौ तगणोऽन्त्यलघुर्मत ॥५२॥ रगणो लघुमान्मध्ये जगणो मध्यसद्गुरु। सगणोऽन्त्यगुरु प्रोक्तो भगणो गुरुरादित ॥। ५३॥ अष्टावेते गणा प्रोक्ता प्रत्येक त्रित्रिवर्णका । वर्णवृत्ते प्रयोक्तव्या कवितानिपुणैर्वुधै ॥५४॥ चतुर्मात्रागणा पञ्च प्रत्येक गदिता वुधै। मात्रावृत्ते तु' ते ज्ञेयास्तेषा लक्षणमुच्यते ॥५५॥ द्विगुरुर्भगण प्रोक्तो नगगश्च चतुलंघु । भगणो जगणो यश्च सगणो वर्णवृत्तवत् ॥५६॥ यरतास्तु न सन्त्यत्र पञ््चमात्रात्मकत्वत। क्वचित् सन्ति विशेषोक्ते सभवादिति बुध्यताम् ॥५७॥ यगणो जलरूपोऽय धनकृद्रगणोऽनल । भयदाहकरस्तस्तु गगन श्रीकरो मत ।।५८।। भगण सुखकृत्सौम्यो जो 2भानू रोगदायक । वायव्य सगणो दत्ते क्षयरूप फल सदा ।५९।। शुभदो मगणो भूमिर्नगणो गौर्धनप्रद । एवं गणफल प्रोक्त शुभाशुभविभेदत ।६०।। देवतावाचिशब्दाना भद्राद्यर्थप्रकाशिनाम्। शब्दाना निरवद्यत्व काव्यादौ गणवर्णत ।।६१।। गणवर्णफलं प्रोक्त समान कविभि कृते। काव्ये सर्वत्र बोद्धव्य गद्यपद्योभयात्मके ।।६२।।

१. तु वद्ज्ञेया, २ सुखकृत्साम्यो, ३ भानो।

-I 63 ] १ वर्णगणफलनिर्णय ७

एव रम्यकवीश्वरै क्ृतिमुखे निर्दिष्टनिर्दोषकै- वर्णैश्चारुगणोत्करैविलसिते काव्ये सरोजाकरे। श्रीमद्वीरनृसिहरायनृपते कीर्तिस्त्वदीयामला सत्यत्यागगुणोन्ड्गवा विजयता सा राजहसीसमा ॥६३॥

इति परमजिनेन्द्रवदनचन्दिरविनिर्गतस्याद्वाद चन्द्रिकाचकोरविजयकीति मुनोन्द्रचरणाव्जचञ्चरीकविजयवर्णिविरचिते श्रीवीरनरसिह- कामिराजवङगनरेन्द्रशरदिन्दुसनिभकीतिप्रकाशके शृङ्गा- रार्णवचन्द्रिकानाम्नि अलङ्कारमग्रहे वर्णगणफल- निणयो नाम प्रथम परिच्छेद। श्री । श्री जिनाय नम ।।

इति वर्णगणफलनिर्णयो नाम प्रथम परिच्छेद ।

[ II 1-

काव्यगतशब्दार्थनिश्चयो नाम

द्दितीय: परिच्छेद.

प्रतिभाशक्तिसपन्नो व्युत्पत्त्यभ्यासभूषित । अष्टादशस्थलार्थाना वर्णनानिपुण कवि ।।१।। अथवा शक्तिनैपुण्यकविशिक्षात्रयान्वित । रसभावपरिज्ञानगुणाढय कविरुच्यते ॥।२।। त्यज्यते गृह्यते शब्दोरऽर्थो वा तावत्पुन पुन। येन यावद्रुचि स्वस्य रौचिक स कविर्भवेत् ।।३।। शब्दडम्बरमात्रार्थी वाचिक कविरुच्यते। अर्थवैचित्र्यमात्रार्थी सोऽयमार्थ कविर्भवेत्॥।४।। शब्दार्थद्वयचित्रार्थी शिल्पिक कविरुच्यते। शब्दार्थमृदुताकारी मार्दवानुगनादभाक् ॥५॥। वाच्यवाचकसबन्धिगुणदोषविदा वर। महाकवीना मार्गज्ञो नानाशास्त्रार्थकोविद ।।६।। विवेकीति कवि प्रोक्तो दिव्यालंकारयोजने। तत्परो भूषणार्थीति नाम्ना कविरुदाहृत ।।७।। इति सप्तविधा प्रोक्ता कवय कविपुङ्गवै। कविप्रयुक्तवाक्याना चतुर्धार्थ प्रवर्तते ।८॥ मुख्योऽर्थो लक्ष्यनामापि गौणाख्यो व्यङ्गयनामक। महाकवीन्द्रै सत्काव्ये प्रयुक्तोऽर्थश्चतुर्विध ।।९।।

१ येन यावद्रुचि स्व्रस्य स कवी रौचिको भवेत्। २. मूर्द्धवानुगना- दुभाक्।

-II 21 ]

साक्षात् सकेतविपयो मुख्योऽर्थ प्रणिगद्यते। जाति. क्रिया गुणो द्रव्यमिति सोऽपि चतुर्विध ॥१०॥ अश्व-गो-गज-वृक्षादि-ब्दा जातिप्रकाशका। क्रियाभिधायिका याति गच्छतीत्यादयो मता ॥११।। गुवलकृष्णहरिद्रक्त किर्मीरादिर्गुणो भवेत्। दण्डिकुण्डलिचैनादि-द्रव्यमित्यभिधीयले॥१२॥ मुख्यार्थ बाधिते मुख्यसबन्ध्यर्थोऽपि लक्ष्यते। अन्यार्थत्वेन य सोडय लक्षणेत्यभिधीयते ॥१३॥ लक्ष्यवाचकशब्दस्य लक्षणाशक्तयस्त्रिधा। जहत्यजहती स्वार्थं जहत्यजहतीति च ॥१४॥ यत्र स्वार्थ परित्यज्य शब्दोऽन्यत्र प्रवर्तते। तत्सबन्धयुते प्रोक्ता सा जहल्लक्षणा वुधै ।।१५।। कौमुद वर्धयत्यत्र राजा नीतिविदा वर। वोपो वसति गङ्गायामित्युदाहरण मतम् ॥१६।। अपरित्यज्य मुख्यार्थ शब्दोऽन्यत्र प्रवतते। तत्सबन्धयुते यत्र सा जहल्लक्षणेतरा ॥१७।। प्रविशन्ति महादुर्गं 'कुन्ताश्चापानि शक्तय। खेटखड्गाश्च रक्षार्थमित्युदाहरण स्मृतम् ॥१८।। शब्दो जहाति मुख्यार्थ न जहात्यपि यत्र सा। जहत्यजहती प्रोक्ता लक्षणा कविकुञ्जरै ॥१९॥ व्रजन्ति शिबिका मार्गे व्रजन्ति च्छत्रिणोऽपि च। व्रजन्त्यान्दोलिका प्रोक्तमित्युदाहरण बुधै ।।२०।। गिबिका-दोलिका-च्छत्रशब्दै स्वार्थप्रकाशकै। अन्येषा शिबिकान्दोलच्छत्रित्वमिह लक्ष्यते ।२१। १ किमारु०, २ मुख्यार्थत्वेन, ३ कामुदं, ४ शापानि ५. शिविका, दोलिका छत्रोन्।

१० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [II 22 -

मुख्यबाधे निमित्ते च फले चारोप्यते वुधै। योऽर्थोडभेदेन भेदेन स गौणो विदुपा मत ॥२२॥ सिहो नृपतिरित्यत्र गौणोऽभेदेन समत । राजा सिह इव प्रोक्तो भेदो गौणो वुधोत्तमै।।२३।। मुख्यार्थाल्लक्ष्यतो गौणाद्धिन्नो योऽर्थ प्रतीयते। स व्यड्ग्यो ध्वनिरित्युक्त कलाशास्त्रविशारद ।।२४।। कौमुद वर्धयत्यत्र राजेत्युक्ते प्रतीयते। प्रजोपकारिता राज्ञ सा व्यड्ग्य इति वुध्यताम् ।।२५॥ अभिधा लक्षणा गौणी व्यञ्जना च चतुविधा। शब्दाना शक्तिरित्युक्ता पुरातनकवीश्वरै ।।२६।। अभिधाशक्तिमाश्रित्य नानार्थान् व्यञ्जयन्ति ये। शब्दास्ते नियतार्थेषु नियम्यन्ति नियामकै।।२७।। नियमाकरणे काव्येऽनिष्टार्थाना प्रतीतित । असदर्थप्रसगाख्यदोषदुष्टा कृतिर्भवेत् ॥।२८।। ते के नियामका बूध्वमिति प्रश्ने नियामका । सयोगादय इत्युक्ता गुणशालिकवीश्वरै ।।२९।। सयोगविप्रयोगौ विरोधितासाहचर्यकालाश्च। अर्थ प्रकरण लिङ्ग शब्दान्तरसनिधिश्च सामर्थ्यम्॥३०॥ औचित्यव्यक्तिदेशाश्च गदितास्तु स्वरादय। कविप्रयुक्तशब्दानामर्थभेदप्रकाशका ॥३१।। सचक्रो हरिरित्यत्र चक्रयोगात् प्रतीयते। अचक्रो हरिरित्यत्र तद्वियोगाच्च साधव ॥ ३२।। राजा कमलविरोधीत्युक्ते चन्द्रो विरोधतो ज्ञात। अर्क कुमुदविरोधीत्युक्ते तत एव कारणाद् भानु ।।३३।। जिष्णुभीमाविति प्रोक्ते साहचर्यात् परस्परम्। पार्थपार्थाग्रजौ ज्ञातौ कवितानिपुणैरबुधै ।।३४।।

• II 42 ] २ काव्यगतशब्दार्थनिश्चय ११

भातीन्दीवरमित्युक्ते कालोऽर्थस्य प्रकाशक । दिवसे यदि नीरेज रात्रौ चेदुत्पलं स्मृतम्।।३५॥ सप्ताङ्गभासुरो राजेत्यर्थो नृपतिवोधक। अर्जुन समरे पार्थज्ञान प्रकरणादभूत्॥३६।। नर कपिध्वज इति लिङ्गात् पार्थोऽवगम्यते। इन्द्र शचीश इत्यन्यशव्दाद्वासवनिश्चय ।।३७।। नीलकण्ठो नरीनति गक्तिर्वर्पर्तुबोधिका। अत्रास्ते नृपतिज्ञतिमौचित्यात् सिहविष्टरम् ॥३८॥। अब्जोऽब्ज राजतीत्युक्ते चन्द्रोडम्भोज प्रतीयते। पुनपुसकलिड्गाख्यव्यक्तिभ्या कविकुञ्जरै ॥। ३९ ॥ गगने राजते राजा देशाच्चन्द्रो विनिश्चित । गानस्वरादिरर्थस्य गमकोऽपि न काव्ययुक ॥ ४०॥ आदिशब्देन चेष्टादिर्गृह्यतेऽ्र्थ प्रकाशक।* उदाहरणमेतस्य ज्ञातव्य बुद्धिशालिभि ॥४१॥ एव शब्दगतार्थनिश्चययुतै र्धीमत्कवीन्द्रे कृते काव्यव्योम्नि तिरस्कृतारिगुणतारालिप्रभे निर्मले। भो भो वीरनृसिंहरायनृपते ते सत्प्रतापो रवि कुर्वन्वैरिनिकायकैरवगणम्लानि सदा वर्तताम् ॥ ४२॥ श्त परमजिनेन्द्रवदनचन्दिर विनिर्गतस्याद्वादचन्द्रिकाचकोरविजय

नरसिंह का मिराजवङ्गनरेन्द्रर दिन्दुमनिभकीतिप्रकाशके शृङ्गाराणवचन्द्रिकानाम्नि अलकारसग्रहे, काव्यगत- शब्दार्थनिश्चयो नाम द्वितीय परिच्छेद। काव्यगतशब्दार्थनिश्चयो नाम द्वितीय परिच्छेद। १. अन्नासे नृपतिज्ञात, २ धीवान् ।

१४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ III 23 -

दृश्यत्वाद् रसभावाना नटे काल्पनिको रस। सामाजिके तात्त्विकस्तु रसो निजरसस्मृते ॥।२३॥ भुवने रसिका लोका रसान् स्वाभाविकानलम्। भुञ्जते निजकर्मानुसारेण बहुवा सदा ॥२४।। रसानामिति सर्वेषा सामग्री गदिता मया। शृङ्गाररससामग्री विशेषेण निरुप्यते ॥२५॥ आलम्बनविभावोऽत शृङ्गाराख्यरसे स्मृत । कान्ताया कामुको लोके कामुकस्य तु कामिनी ॥२६॥ वसन्तोद्यानकासारगुकध्वनिपिकस्वरा । गिखिताण्डवजीमूतध्वनिहसविकूजनम् ।।२७॥। चक्रवाकरतिक्रीडाचञ्चरीकालिगुञ्जनम्। मलयानिलसचारश्चन्द्रतापविलासनम् ।।२७।। इन्द्रगोपस्य पतन वन्टनादिविलेपनम्। उद्दीपनविभावोऽत श्ृङ्गारे ज्ञायता बुधै ॥।२९।। अनुभावास्तु शृङ्गारे कामुकस्याङ्गसभवा । कामुकीकायजाता वा विकारा परिकीर्तिता ।३०।। अपाङ्गलोकन प्रीतिकरसूक्तिविलासनम्। भ्रूलताक्षेपण कर्णपूरोत्पलविवाहनम् ।३१। रशनाबन्धन वामचरणाघातन स्मितम्। नीवीविस सन नाभिजघनोरुविमर्शनम् ॥।३२॥। आलिड्गन कुचद्वन्द्वविमर्दनरतिक्रिये। एतेऽनुभावा कथ्यन्ते शृङ्गारे कविकुञ्जरै॥३३॥। कान्ताकामुकयोरत्र दर्शने स्पर्शनेऽथवा। सात्त्विका स्वेदरोमाञ्चवैवर्ण्यस्तम्भनादय ।।३४।।

१ असागलोकनं, २ मञ्जरै।

-III. 44 ] ३. रसभावनिश्चय १५

योज्या सचारिभावाश्च शृङ्गारेऽत विगारदै। ग्लानिनिर्वेदनिद्रावबोधशङ्कामदादय ।।३५।। सामग्रीमवलम्ब्येमा जात शृङ्गारनामक। सभोगो विप्रलम्भरच द्विविधो रस उच्यते॥३६॥ कान्ताकामुकयो सूक्तिविलासस्पर्शनादिभि । मिथ सवन्धरूपोऽत्र सभोग कथ्यते वुधै ॥३७ ॥ अस्योदाहरणम्- जातीकन्दुकताडन सरसहु कारस्वरोल्लासन काञ्चीभूपणवन्धन कृतककोपाविद्धकेशग्रह. । भ्रूविक्षेपणवर्जन कपटरम्याक्रोशन शासन श्रीरायक्षितिपस्य मोहनकर कान्ताकृत चेष्टितम्॥३८॥ प्रच्छत्नो वा प्रकाशो वा सभोगो द्विविधो मत। प्रकाशो गणिकास्त्रीणामन्यस्त्रीणा परो भवेन् ।। ३९।। पूर्वानुरागो मानात्मा प्रवास करुणाभिध । चतुर्धा विप्रलम्भ स्याद् वक्ष्यते तन्निदर्शनम्॥४०॥ सभोगविप्रलम्भौ तौ कान्ताकामुकयोरिह। सयुक्तायुक्तयोर्वाच्यौ यथासख्य वुधोत्तमै.॥।४१।। कान्ताया कामुकस्यापि रत्युत्कर्षेण भाविता । अवस्था दश वर्तन्ते तासामुद्देगलक्षणे ॥ ४२॥ नयनप्रीति सक्ति मनस सकल्पजागरौ तनुता। विषयट्वेपो लज्जाविनाशन मोहमूर्च्छने मरणम् ॥ ४३॥ रमणी रमणो यत्र रमणी रमण भृशम्। द्रष्टुमिच्छति सा प्रोक्ता चक्षु प्रीतिर्दशा वुधै.॥४४॥ कादम्वनाथ रमणी रतिनाथवश्या सौधाग्रवर्तिमणिनिर्मितविष्ठरस्था।

१६ शृङ्गारारणवचन्द्रिका [Ill. 45~

बाह्यालिभूमिगतजातितुरङ्गमाग्रा- रूढ भवन्तमतिचारु विलोकते स्म ॥ ४५॥ रमण्या रमणस्यापि यत्र चिन्ता पुन पुन। प्रतिकृत्यादिना तेन सा मन सक्तिरुच्यते ॥ ४६॥ कादम्बक्षितिनाथ कामवशगाराम गता कामिनी दृष्ट्वा पल्लवमञ्जरी सरसिज नीलोत्पल मल्लिकाम्। भृङ्गी कोमलचारुकीरवचन सत्कोकिलाना स्वर त्वा पुष्पास्त्रसम मुहुर्मुहुरल सचिन्त्य लीनाभवत्। ४७॥ मनोरथयुतस्वान्ते कान्ताया कामुकस्य वा। प्राप्तिसकल्पन यत्र स सकल्पो मत सताम् ॥ ४८॥ कादम्बनाथमदन निजचित्तगेहे कृत्वा मनोजधरणीश्वरराज्यलक्ष्मी । आलिङ्गन मधुरचुम्वनमडिघ्रघात सकल्प्य भावरतिमेति वियुक्तकान्ता ॥ ४९॥ यत्र कान्तस्य कान्ताया अलाभे तस्य चिन्तनम्। तस्या वा चिन्तन नित्य स जागर इति स्मृत ॥ ५०॥ कादम्बक्षितिनायकस्य विरहे तच्चिन्तया नायिका सयुक्ता दरनिद्रयापि रहिना चन्द्रातपै पीडिता। कीरोक्त्या कलकण्ठमोहनरवैर्भृड्गीकदम्बस्वनै- रुद्याने शिखिना विलासघ टनैरजग्ति मोमुह्यते ॥५॥ पत्युर्वा नायिकाया वा प्राप्त्यभावात्कृशीकृता। यत्र ज्वरेण कामस्य तनु स्यात्तनुता मता ॥५२॥ आयल्लके नृपतिकुञ्जररायवङ्ग कामज्वरेण कृशता मृगलोचनागात्।

१. वटनै ।

~III 61 ] ३ रसभावनिश्चय १७

चान्द्री कलेव रमणी तव सा विभाति नीरेजनालगततन्तुरिवाथवालम् ॥५३॥ यत्र न क्षमते स्त्री वा पतिर्वा कामवर्धनम्। भाव न रोचते ताभ्या विषयद्वेपक स हि ॥५४॥ कामाग्निप्रशमार्थमालिनिकरैरानीयमान सती चूताशोकलसत्प्रवालनिचय दृष्टवा भय गच्छति। वद्धया मन्मथवाणजालमिति सा चान्द्री मरीचि मनो- भ्रान्त्याकायजमल्लिकाशर इति श्रीरायपुष्पायुध ।।५५॥। अदृष्टवा गौरव यत्र मान त्यजति नायिका। नायको वा त्रपानाश कथितो रसिके सच ॥ ५६॥ मन्दानिलेन मकरन्दरसेन मत्त- भृङ्गीस्वरेण शुककोकिलनि स्वनेन। चन्द्रातपेन शिखिताण्डवडम्वरेण त्वा यातुमिच्छति सती विमदा नृपेन्द्र।। ५७॥ यत्र पत्यु स्त्रिया वा वा चित्तोन्मादो भ्रमादसौ। मोह इत्युच्यते सद्धि कलाशास्त्रविशारदै ॥५८॥ चन्द्रातप पिवति चुम्वति पल्लवालि चन्द्रोदये निजपदेन निजाकृति सा। सताडयत्युरुगुण सहकारभूज ्लिष्यत्यहो तव सती भ्रमतो नरेन्द्र ॥ ५९॥ यत्र कामस्य सतापात् कामिनी रमणोऽथवा। न जानाति कमप्यर्थ सा मूर्च्छा गदिता बुधै ॥।६० ।। पुष्पास्त्रवाणपतन क्षमते न सोढु या सा सती तव वियोगवगात् प्रयान्ती। मूर्च्छा पटे लिखितमन्मथकामिनीव भात्यद्य ता मदनराज नृपेन्द्र रक्ष ।। ६१।। २

१८ शृङ्गाराणवचन्द्रिका [ III 62 -

स्रियते यत्र रमणी रमणो वाप्यलाभत । द्वयोरन्यतरस्यात्र मरण तत् प्रकीर्तितम् ॥ ६२॥ कादम्बनाथ तव पुण्यफल किमत्र तस्या पुरातनसुकर्मफल किमत्र। कामस्य बाणनिवहो दगमीमवस्था ता नायिका नयत नो खलु रक्ष रक्ष ।। ६३ ।। ज्ञातभावचतुष्केण नीयते व्यक्तरूपताम्। हासाख्यस्थायिभावो यो हास्यनामा रसो मत ॥ ६४॥ आलम्बनविभावोऽत्र रसे हास्ये मतो बुधै। विदूषकजनो निन्द्यपदार्थनिवहोऽथवा ॥ ६५॥ विदूषकस्य भाषा वा तदाकारस्य विक्रिया। उद्दीपनविभावोऽत्र निन्ददोषगणोऽथवा॥ ६६॥। चक्षुर्विकाशो देहस्य चलनादी 'रसाच्च ये। रसभोक्तृनरे प्रोक्ता अनुभावा विशारदै ॥ ६७ ॥ विस्वरत्वाश्रुवैवर्ण्यस्वेदादि सात्त्विको मत । औत्सुक्यगहंचापल्यश्रमा सचारिणो मता ॥६८ ॥ उत्तमो मध्यमो लोके जघन्यस्त्रिविधो मत। हास्यनामरसस्तत्र स्मित हसितमुत्तमे ।। ६९॥। ततो विहसित मध्ये तथोपहसित मतम्। अन्त्येऽवहसितं चात्र रसेतिहसित मतम् ॥७०॥ विकसितगण्ड त्वीषल्लक्ष्यदन्त मृदुस्वनम्। गिर कम्प साश्रुकम्प विक्षिप्ताशेषदेहकम् ॥ ७१ ॥ एतेषा लक्षणं प्रोक्त यथासख्यमित परम्। उदाहरणमेतस्य रसस्य प्रोच्यते मया ॥ ७२॥

१. रसादये। २. अन्त्येन हसित।

-III 81 ] ३ रसभावनिश्चय

श्रीरायक्षितिनायकस्य समरे ता वैजयन्ती परे दृष्ट्वा भीतिवशात् पतन्ति कतिचिद्धावन्ति मुच्छन्ति ता दृष्ट्वा स्मयते हसन्ति विहसन्त्यन्ये परे चेतरे केचिच्चोपहसन्ति चावहसन कुर्वन्ति हास परम्॥ ७३॥ शोकास्यस्थायिभावो यो व्यक्तो भावचतुष्कत। करुणाख्यरस सोऽन्र प्रोच्यते कविपुगवै ॥ ७४॥ इष्टानिष्टविनागाप्तिजातत्वात् करुणो द्विधा। नष्ट वानिष्टयुक्त वा वस्त्वालम्वनमुच्यते॥ ७५॥ स्वजनाक्रन्दन बन्धुदर्शनादि निरूप्यते। उद्दीपनोऽनुभावस्तु नि श्वासरुदितादिक ॥ ७६॥ विस्वरत्वाश्रुपातादि सात्त्विको व्यभिचारिण । विपादवाध्यदीनत्वमृतिचिन्तादय. स्मृता ॥७७॥ कादम्वक्षितिपेन भीकरमहासग्रामभूमी हतं श्रुत्वा वैरिगण तदीयवनिता शोकाब्धिपार गता। हारालम्बिमनोज्ञमौक्तिकगण नीरेजरागव्रज रायक्ष्मापतिकीतिविक्रमसम मुञ्चन्ति दिङन्मण्डले।।७८।। रायक्ष्मापतिना भयकरमहायुद्धे विपक्षव्रज जित्वानीय सशृड्खल जडमिम कारागृहे वन्धितम्। श्रुत्वा तद्वनिता परा शुचमिता केशावलि श्यामला श्रीरायस्य कृपाणवल्लिसदृशी सुञ्चन्ति मूर्च्छन्ति च ।।७९।। क्रोधाख्यस्थायिभावोऽय व्यक्तो भावचतुष्टयात्। रौद्र सोऽपि रसो द्वेधा मात्सर्यद्वेषजन्मत ।। ८० ॥। आलम्वनविभावोऽस्य मात्सर्यद्वेपगोचर। उद्दीपनस्तु तद्ापा तच्चेष्टादिक उच्यते ॥८१॥

१ हतादि।

२० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका III 82 -

अनुभावस्तु विक्षेपो भ्रुवा लोचनरक्तता। ऊरुहस्तोष्ठचलनप्रमुख परिकीर्तित ॥८२॥ सात्त्विक स्वेदरोमाञ्चविस्वरत्वादिको मत । सचारी द्वेषगर्वोग्रभावादि प्रणिगद्यते ॥ ८३ ॥ श्रीरायक्ष्मापर्शाक्त पटुतरसमरे भूरिदोर्दण्डचार्वी ज्ञात्वा वैरिक्षितीशा अपि निजहृदयोपात्तमात्सर्यदोपा। अस्माक साम्यभाजो नहि नहि भुवने कर्णपार्थादयो वा मूले तिष्ठन्तु के वा समरधुरसहा गर्वमेन वदन्ति ॥८४। घोरश्रीयुद्धरङ्ग समरदुरसह वैरिभूपालवर्ग दृष्ट्रवा कादम्वनाथो दिशि दिशि विकिरन् कोपर्वह्निस्फुलिङ्गम्। कल्पान्तश्ाद्धदेव प्रकटितमहिमा शत्रुभूमीश्वराणा सहार साधु कृत्वा विलसति भुवने युद्धरङ्गत्रिणेत्र ।। ८५।। उत्साहस्थायिभावोऽत्र व्यक्तो वीररसो मत। भावैञ्चतुर्भि स रस त्रिविध एनरुच्पते ॥ ८६॥ दानवीरदयावीरयुद्धवीरप्रकारभाक्। सत्पात्रं दीनपुरुषो वैरिलोको यथाक्रमम् ॥ ८७॥ आलम्बनविभावस्तूद्दीपन क्रमतो मत। दानस्तवनदीनोवितियुद्धभेरिस्वरादिक ॥। ८८ ।। अनुभाव कमाच्चित्तप्रसत्ति शस्त्रसग्रह । सात्त्विको रोमहर्षादि सचारी प्रोच्यतेऽधुना ॥ ८९ ॥

बुध्यता कविताप्रौढिगुणभाग्भि कवीश्वरै ॥ ९०॥ यद्दानाद्धनदा भवन्ति कतिचित् केचिच्च कर्णा परे जायन्ते सुरनायकास्त्रिभुवन व्याप्नोति कीर्ति परा। कल्पानोकहकर्णरामनृपतीन् हित्वा यशस्कामिनी य भूप श्रयते स रायनृपति श्रीदानवीरो भुवि ॥ ९१ ॥

-III 100 ] ३ रसभावनिश्चय २१

दीनानाथजनान् विलोक्य हृदये दु खाग्निदग्धान् बहून् कारुण्यामृतभासुर परिलसद्दानेन पीनेन वै। रक्ष रक्षमतीव याति न हि यस्तृप्ति परा चेतसि श्रीरायक्षितिनायक स भुवने कारुण्यजीरो भवेत् ॥९२॥ य दृष्ट्रवा प्रलयान्तभैरवमिम दोर्दण्डचण्ड नृप वैरिक्ष्मापगणा भयज्वरमिता धावन्ति मू्च्छन्ति च। नीर यान्ति तरु श्रयन्ति तृणक चुम्बन्ति वल्मोकक चारोहन्ति स रायवङ्गनृपति सग्रामवीरो भुवि ॥ ९३॥ भयाख्यस्थायिभावोऽत्र व्यक्तो भावचतुष्टयात्। भयानकरसस्तस्यालम्बभाव प्ररूपित ॥ ९४ ॥ निर्घातव्याघ्रसर्पारिभल्लूकेभहरिव्रज । उद्दीपनो घनस्तस्य गर्जनादि प्रकीतित ॥ ९५।। अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यस्वेदकम्पादिको मत। स एव सात्त्विको भाव सवारी तु प्रकीत्यते ॥ ९६॥ सभ्रमत्रासमोहोरुदीनभावादिभेदभाक़। एते चतुविधा भावा योज्या काव्यविशारदै ॥९७॥ युद्धे रायनरेन्द्रहस्तकलित खङ्गोरुकालोरग दृष्ट्वा भीतिवशाद्विपक्षधरणीनाथा प्रकम्प गता। धावन्तो गिरिगह्व रास्थितमहाघोरान्धकार थ्रिता- स्तास्तन्रापि भय नयन्ति वनिता दिव्याङ्गसत्कान्तय ।। ९८ ।। जुगुप्सास्थायिभावोऽय व्यक्तो वीभत्सनामक। रसो जुगुप्स्यवैराग्यहेतुजन्मा द्विवा मत ॥ ९९॥ आलम्बनविभावोऽन्र जुगुप्स्योजर्थो मन प्रिय । उद्दीपनस्तु दुर्गन्वदुष्टदोपादिको मत ॥ १०० ॥

१ उद्दोपन हुन।

२२ - शृङ्गाराणवचन्द्रिका [Ili 101~

अनुभावोऽस्य वक्त्रस्य नासिकायाश्च कूणनम्। वेगप्रभृतिक चोक्त पुलकादिस्तु सात्त्विक. ॥ १०१॥ निर्वेगोद्वेगकोपादि सचारी परिकीत्यते। इति भावचतुष्क तु योज्य सत्कविकुञ्जरै ॥ १०२॥ श्रीरायक्षितिपेन घोरसमरे जित्वा विनि कासिता देशाद् वैरिनृपा निजेष्टरमणीयुक्ताश्चरन्तोऽनिशम्। सर्वाङ्गव्रणपूयजर्जरितकाष्टाङ्डा जुगुप्स्या जना- वर्तन्तेऽ गतिका दरिद्रमनुजा भिक्षाटने तत्परा ॥।१०३।। श्रीरायबगभूपतिनिरजितशात्रवगणस्य कष्ट वै। दष्टवते लोकेडसौ जनाय कि रोचते सपत् ॥ १०४॥ विस्मयस्थायिभावस्तु भावैर्व्यक्तोऽद्भुतो मत। जनचेतश्चमत्कारि वस्त्वालम्वनमुच्यते ॥ १०५॥ अहोवचनमित्यादिर्भावस्तूद्दीपनो मत। अनुभावस्तु दृष्ट्यास्यकपोलस्फुरणादिक ॥ १०६ ॥ रोमाञ्चस्वेदभावादि सात्त्विक परिकीर्तित । हर्पसभ्रमभावादि सचारी तु निगद्यते॥ १०७॥ श्रीरायक्षितिपस्य राजसदन तत्राद्भुता सत्सभा तत्र स्थापितविष्टरं रुचिकर तत्र स्थित भूपतिम्। तद्देह तदनूनभूपणगण तत्कान्तिजाल परं तद्व्याप्ति जनता विलोक्य परमा चित्रीयते सततम्॥१०८॥ शमाख्यस्थायिभावोऽय विभावादिचतुष्टयात्। व्यक्त शान्तरस प्रोक्तो गुणशालिकवीग्वरै ॥ १०९॥ आलम्बनविभावस्तु पञ्चाना परमेषठिनाम्। स्वरूप निजरूप वा निश्चयव्यवहारत ॥ ११० ॥ उद्दीपनास्तु स्याद्वादवेदिसभापणादय । सर्वत्र समभावादिरनुभाव प्रकीर्तित ॥१११॥

-III 123 ] ३ रसभावनिश्चय

पुलकस्तम्भभावादि सातत्विक परिकीर्तित । संचारिभावो निर्वेदधृतिमत्यादिको मत ॥ ११२। श्रीरायक्षितिनाथपालितमहादेशे कवीन्द्रस्तुते योगीन्द्रा जिनतत्त्वबोधमहिता सम्यक्त्वरत्नाकरा

ध्यायन्त परमात्मतत्त्वममल श्राम्यन्ति सौख्यास्पदम्॥११३। रसलक्षणमत्रोक्त रसभेदोऽपि निश्चित। स्थायिभावादिसामग्री रसाना कथिता मया॥ ११४॥ इत पर रसाना तु वर्णस्तदधिदेवता। कार्यकारणभावञ्च विरोधोऽप्यविरोधिता ॥ ११५॥ निरूप्यते जगत्ख्यात कादम्वाम्बुधिचन्दिर। शृणु राय महीनाथ काव्यगोष्ठिविशारद ॥ ११६ ॥ स्यादिन्दीवरवर्णस्तु रसशृङ्गारनायक । तस्याधिदेवता लोके वासुदेव प्रकीत्यते॥ ११७ ॥ सुधाववलवर्ण स्याद्रसो हास्याभिधानक। लोकेऽधिदेवता तस्य विघ्नराजो निरूपित ।।११८।। कषायवर्णता याति करुणाख्यो रसो भुवि। तस्याधिदेवता प्रोक्ता श्राद्धदेव. कवीश्वरै ।।११९।। जपाकुसुमवद् रक्तवर्णो रीद्रो रसो मत। तस्याविदेवता लोके रुद्रनामा निरुप्यते ॥१२०॥ गौरवर्णेन वाभाति लोके वीररसोडनिगम्। तस्याधिदेवता लोके गतमन्यु प्ररूप्यते ॥१२१॥ भयानकरमोऽप्यत्र धूम्रवर्ण प्रकथ्यते। तस्याधिदेवता लोके महाकालोऽनुमन्यते ॥१२२॥ रसो वीभत्सनामा च नीलजीमूतमनिभ । तस्याधिदेवता लोके नन्दिनामा निवुध्यताम्॥१२३॥

शृङ्गाराणवचन्द्रिका [ III 12) -

अद्भुताख्यरसो लोके हेमवर्णेन राजते। तस्याधिदेवता लोके विधाता प्रणिगद्यते॥१२४॥ शान्तनामरसो लोके शुद्धस्फटिकवर्णभाक्। तस्याधिदेवता लोके परव्रह्म प्रकाव्यते ॥१२५॥ शृङ्गाराज्जन्म हास्यस्य करुणो रौद्रजन्मभाक्। अद्भुतो जायते वीराद् बीभत्साच्च भयानक ॥१२६।। इतरस्माद्रसाज्जन्म नास्ति शान्तस्य शान्तता। इतरो वा रसो लोके जायते न कदाचन ॥१२७॥ शृङ्गारस्य विरोधी हि वीभत्स कथ्यते बुधै। भयानकविरोधी तु लोके वीररसो भवेत् ॥१२८॥ अद्भतो रौद्रवैरी तु करुणो हास्यवाधक । शान्तस्य केनचिन्नास्ति मित्रत्व वा विरोधिता ॥१२९॥। नानाभावमनोज्ञभावविलसत्तारावलीराजिते नानारम्यरसौघचारुतरसज्ज्योत्स्नावलीभासिते। सत्काव्ये गगने नृसिहनृपते कादम्बवशाम्बुधे भो भो धीर भवान् मनोजविलसत्कीतिश्च ते वर्धतात्॥१३०॥

इति रसभावनिश्च ानामा तृतीय परिच्छेद ।

१ विवरसो। २.विलसत्कीर्ती च रुद्रायता।

-IV 9]

नायकभेदनिश्चयो नाम

चतुर्थ. परिच्छेद' गुण्यभावे गुणो नास्ति यद्वन्नेतुरसभवे। रसभावा जगत्यत्र सभवन्ति कदापि न ।।१।। यतस्ततो नायकस्य नायिकायाश्च लक्षणम्। तन्गेदाश्च निरूप्यन्ते तन्निश्चयफलार्थिनाम् ।।२॥ जनानुराग प्रियवादिभावो वाग्मित्वशौचे विनय स्मृतिश्च। कुलीनतास्थैर्यदृढत्वमाना माधुर्यशौर्ये नवयौवन च ।।३।। उत्साहो दक्षता बुद्धिस्त्यागस्तेज कला मति । धर्मशास्त्रार्थकारित्व प्रज्ञा नेतृगुणा इमे ॥४।। एतद्गुणविशिष्टोऽ्य नायक कथ्यते वुधै। स नायक पुन प्रोक्तश्चातुर्विध्ययुतो भवेत् ।।५॥। धीरोदात्तस्तथा धीरलालितो धीरशान्तक। धीरोद्धत इति ख्याताञ्चत्वारो नायका भुवि ॥६।। क्षमासामथ्यंगाम्भीरयंदयागुणविराजित । आत्म्लाघामानगून्यो धीरोदात्तो मत सताम् ।।७॥। राजसर्वज्ञकल्पोऽय रायवङ्गमहीपति। महासमुद्रदेशीयो भूमिदेश्यो विराजते I।८।। भोगे कलाया लोलो यश्चिन्तातीतसुखोदय। मत्त्र्यर्पितात्मसिद्धिश्च स्याद्धीरललितो मृदु ।।९।। श्रीरायबङ्गरमणो निजकामिनीना- मालोकन दृढतर परिरम्भण च।

२६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IV 10 -

वाणीविलासमधरामृतचारुपान कुर्वन् महारुचिरसौधतले सदास्ते ॥१०॥ विवेकशौचसौभाग्यसुप्रसन्नत्वभूषित । विलासरसिको धीरशान्त इत्युच्यते बुधै ॥११॥ कादम्बनाथ परिपालितरम्यराज्ये केचिद् विलासरसिकास्सुभगा प्रसन्ना। नित्य विवेकगुणभासुरमूर्तयस्ते स्वेष्टाङ्गनासु कमनीयतरा रमन्ते ॥१२॥ मायामात्सर्यचण्डत्वचलचित्तसमन्वित। आत्मस्तुतिपरो मानी धीरोद्धत इतीरित ॥१३।। सप्ताम्भोनिधिपानक कुलगिरिव्रातस्य सचालन दिग्दन्तिव्रजकम्पन गगनतारानीकनिस्फालनम्। एपामात्मविलासन प्रकटित तेऽमी वय दुर्दमा इत्येव वदतो रिपूञ्जयति तान्' श्रीरायभूमीग्वर ॥१४।। चत्वारो नायका एते रसेपु नवसु क्रमात्। अवस्थाभेदत सर्वे वर्तन्ते गुणशालिन ॥१५॥। एपा चतुर्णा नेतृणा धीरोदात्तादिभेदिनाम्। शृङ्गाराख्यारी प्रोक्ता प्रत्येक चतुरात्मता ॥१६।। अनुकूल शठो धृष्टो दक्षिणो नायका मता। शृङ्गाराख्यरसे सद्द्िश्चत्वारो गुणराजिता ॥१७। एकस्या नायिकाया य सक्तचित्तो न बुध्यते। अन्यस्त्रीसगम सोऽत्रानुकूलो नायको मत ॥१८॥ विचकिलकुसुमाना सौरभे मग्नभृड्ग परकुसुमपराग याति नैवात्र तद्वत्।

१ तास्त्रीरय, २ मदूली।

~IV 25 ] ४ नायकभेदनिश्चय २७

सुरतमधुरकेल्या नायिकाया प्रसक्तो न हि परवनिताना सगम याति राय ॥१९।। एकस्या रागशून्योऽपि सराग इव भासते। सलापादिविशेपेण य सोऽपि शठ उच्यते ॥२०॥ कादम्वनाथ वचनं सुदयासम ते ज्योत्स्नासमानमवलोकनचेष्टित च। तन्मल्लिकादिवरदानमिद च चित्त कार्य न दृष्टमिति वक्ति वधू शठ त्वाम् ॥२१। दृष्ट्रवान्यकामिनीसङ्गचिह्नोऽपि वितथ वदेत्। वैयात्येन स धृष्ट स्यान्नायक कथितो वुधै ॥।२२।। नमनवचनदम्भो मास्तु मास्तु त्वदीय कपटमिदमनेकं दृष्टमत्यन्तदृष्टम्।

सर सर वरकान्ता रायवङ्ज व्रवीति ॥२३।। एकाङ्गनालोलचित्त समभावेन वतते। अन्याङ्गनासु स प्रोक्तो दक्षिणो नायको बुघै ॥२४॥ त्रुटित दुर्वोध च पद्यस्यास्य चरणद्वय यथा पादटिप्पण्या लिखितम् कर्पूराणि वितीर्य चारुरमणीवृन्दाय दूतीजना श्रीरायो नृपकुञ्जर प्रहितवान् साहित्य रत्नाकर ।।२५।। इदमपि दक्षिणनायकनिदर्शनम्- नीरेज वरमल्लिका किसलय चूतस्य नीलोत्पलं कड्कलिस्थितपल्लव निजमहामाहात्म्यससूचकम्।

१ वित्र, २ रौरागापरमादिवर्णविलमन्नामानि •समुदर्यकान्ताममहा- त्कस्तूरिरागाक्षर।

२८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IV 26 -

दत्वालीजनपञ्चकस्य हि करे कान्ताजनेभ्यो मुदा श्रीरायो वरदक्षिण प्रहितवान् शृङ्गारदुग्धाम्वुधि ॥२६॥। धीरोदात्तादिनेतृणा शृङ्गारे षोडगात्मनाम्। उत्तमादिविभेदेन प्रत्येक त्रिविधात्मता ।।२७।। शृङ्गाराख्यरसे नेतृभेदा लोके निरूपिता। अष्टसख्योत्तराश्चत्वारिशत्सख्या कवीश्वरै ।२८।। एतेषा नायकाना तु सहाया उपनायका। विदूषक पीठमर्दो विटो नागरिको मता ॥२९॥ नायकस्य प्रसगे च नानाहासकरो मत । विदूषक सता लोकव्यवहारादिविच्च य ॥३०।। नायकोक्तेपु कार्येषु पटुर्नायकसद्गुणात्। किचित्न्यूनगुण प्रोक्त पीठमर्दो बुधोत्तमै ।। ३१ । नायकाना चित्रवृत्तेरानुकूल्यपरो विट। नानाकलाप्रौढियुक्तो मतो नागरिको बुधै ॥ ३२॥ लुब्धाधीरोद्धता ये च स्तब्धा पापपरायणा। "ते पुनर्नायकाभासा पुरुषा प्रतिनायका ।। ३३ ।। पूर्वोक्ताना नायकाना यौवने तु गुणाष्टकम्। सत्त्वसजातमित्युक्तमधुना तन्निरूप्यते ॥ ३४॥ तेजो विलासो माधुर्य शोभा स्थैर्य गभीरता। औदार्य ललितं चेति गुणाष्टकमिति स्मृतम् ॥३५॥ प्राणाभावेऽपि पुरुषो धिक्कारादिपराभवम्। क्षमते जातु नो यत्तत्तेज प्रोक्त विशारदै ॥ ३६॥

१ प्रसङ्गे ह, २ व्यवहारादि विध, ३ लुब्वादिरोद्धता ऐ च स्तब्धा:, ४. तेपु नर्नायकाभासा ।

-IV 48 3 ४ नायकभेदनिञ्चय २९

मधैर्य गमन दृष्टि सर्धर्या स्मितभापणम्। विलामाख्यगुणे प्रोक्त गुणोन्ड्ासिकवीञ्वरै ॥३७ ॥ महत्यपि च सक्षोभे सूक्ष्मा चर्चा करोति यत्। तन्माधुर्य गुण पसा वुध्यता बुवसत्तमै ॥। ३७॥ गोभाया दक्षता शौर्य स्पर्धा नीचैर्गुणाधिकै । उद्योगाच्चलनाभाव स्थिरत्व विघ्नकोटिभि ॥ ३९॥ यत्प्रभाववशात् पुसि विकृतिर्न कदाचन। तद्गाम्भीर्य सतामिष्ट जगत्नयमनोहरम् ॥ ४० ॥ यत्प्राणानपि तद्वापि प्रियोक्त्या सज्जनानलम्। सत्करोति नदौदार्य लोकोत्तरगुणो मतम् ॥ ४१॥ शृङ्गाराकृतिचेष्टा तु सहजा कोमला बुधै। ललिताख्यगुणो लोके कथ्यते गुणशालिभि ॥ ४२॥ लक्षण नायकाना हि प्रतिपाद्याधुना पुन। नायिकालक्षण तासा भेदोऽपि च निरूप्यते ॥ ४३॥ सामान्यनायकप्रोक्तविनयादिगुणान्विता। नारी तु नायिका प्रोक्ता सापि नारी चतुर्विधा॥४४॥ स्वकीया परकीयाप्यनूढा सावारणा स्मृता। अनूटा परकीयैव इत्येकेपा मते त्रिवा॥ ४५॥ धर्मारनकामयुक्ताना स्वकीया नायिका नृणाम्। अन्यास्तु नायिका लोके मता केवलकामिनाम्॥ ४६॥ निचर्णनायकेनेय देवतागुरुसाक्षिका। उपात्ता नायिका स्वीया सदाचारक्षमायुना। ४७॥ शीलार्जवधर्यशीर्यलज्जायक्ता पतिव्रता। निवर्गसाधिका लोके स्वकीया ललनोत्तमा ।। ४८ ।।

४. (रिवति"। २ शीलार्जवातितग शौय"।

३० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IV 49 -

कादम्बेश्वररायश्चित्तो(?)रुपझाकरे हसी वीरनृसिहरायकतसद्धर्माम्बुधे कौमुदी। राज्ञी पट्टकृताभिषेकमहिता कन्दर्पकान्तोपमा कान्ता शीलवती सती मधुरवाक् श्यामासमा राजते॥४९॥ अनुरागवता केनचित् पुसा स्वीकृता तु या। स्वयमप्यनुरक्ता च सानूढा नायिका मता ॥ ५०॥ यथा दुष्यन्तनृपतेर्नायिका तु गकुन्तला। तथा लोकानुसारेण सानूढा परिकीर्तिता ॥५१।। परकीयाप्यनूढेव ज्ञातव्या विद्यते तयो। ईपन्देद स्वयं रक्तानूढा नायकमिच्छति ॥५२॥ परकीया सखीवाचा याति नायकसनिधिम्। इति केचिद्वदन्त्येके न हि भेदस्तयोरिति ॥५३॥ तद्यथा- परेण परिणीता च परकीया मता पुन। अनूढा कन्यका चापि परकीया प्रकीर्तिता ॥ ५४॥ परेण परिणीता तु नास्ति मुख्यरसे क्वचित्। अनूढा कन्यका प्रोक्ता गौणसुख्यरसे यथा ।॥ ५५॥ परपरिणीता नायिका मुख्यरसे उदाहर्तुमयोग्या। अनूढा कन्यका तु गौणमुख्ये च रसे उदाहर्तु योग्येत्यर्थ । मनसिजनृपरूप रायबङ्ग सुधाब्धि तदमलगुण राश्याकर्णनाद राजकन्या। मदनकदनबाणै पीडिता कामयन्ते नुतरतिसमरूपा दिव्यलावण्यभाज ॥५६॥

काय समा राजते। २ सनिवाचा।

-IV 65 ] ४ नायकभेदनिश्चयः ३१

कलाप्रौढियुता धैर्यराजिता दम्भपण्डिता। वेश्या साधारणा प्रोक्ता नायिका विदुपा वरै ॥५७॥ दातैव नायकस्तस्या न हि कश्चित् परो भुवि। रक्तेव सदने पुसि निर्धन वर्जयेन्नरम् ॥५८ ॥ कादम्बनाथनृप चारुमहासमृद्ध- वेश्याजना रतिसमानमनोज्ञरूपा। कामैन्द्रजालिककृताद्भुतमोहविद्या- कल्पा विभान्ति कुसुमास्त्र शरौघदेश्या॥।५९॥ स्वकीया नायिका मुग्धा मध्या लोके तथा मता। प्रगल्भेति त्रिवा सद्धिस्तासा लक्षणमुच्यते॥ ६० ॥ नवीनयौवना नारी नवमन्मथविक्रिया। वक्रा सुरतलीलाया मुग्धा किचिद् रुषा युता ॥ ६१ ॥ आस्य नापि ददाति चुम्बनविधौ स्वाङ्ग निजालिङ्गने नो धत्ते नवमन्मथग्रहयुता लज्जाभरात् कुप्यति। क्षेत्रारम्भसमानयौवनयुता कन्या नवोढा सती रायक्ष्मापतिनायकस्य जनयत्युल्लासन चेतसि ॥ ६२॥ उत्पन्नयौवनोद्भूतकामा मध्या च नायिका। रतिक्रियापरवशा न जानाति किमप्यसौ ॥ ६३॥ चुम्बन्त परिरम्भण दढतर कुर्वन्तमङ्गोद्द्व श्रीराय निजनायक परमसतोष नयन्ती सती। शृङ्गाराम्वुधिकौमुदी रतिमुखाम्भोधौ निमग्ना पर नो जानाति सुखातिरेकवशगा केलि3 परा कामपि ॥६४॥। अत्यन्तयौवनात्यन्तकामा नायकवक्षसि। लीनेव सुरतारम्भे प्रगल्भा पारतन्त्र्यभाक् ॥ ६५॥

१ महासवेश्याजनारति। २ शवाघ। ३ केशि ।

३२ शृङ्गाराणवचन्द्रिका [ IV 66 -

श्लिष्यन्त स्मरयायंनायकवर स्पृष्टवा प्रगल्भा सती मोहोद्रेकवशात् पर परवशा केलीविवौ राजते। लक्ष्मीर्वक्षसि वा स्मरेशलिखित तज्जीव(? सज्जीव)चित्र रते शृङ्गाराम्बुधिजातनिश्चलतरा श्रीकल्पवल्लीव सा ॥६६।। धीरात्वधीरा लोके हि धीराधीरेति सा मता। त्रिविधा नायिका मध्या गुणशालिकवीb्वरै ॥ ६७ ॥ उपहास युता या च वक्रवाचा स्वनायकम्। खेदयेत्सापराध सा मध्या धीरा प्ररुप्यते ॥ ६८॥ श्रीराय ते नभसि वक्षसि कौमुदीय भाले वरे मकरिका वरवज्रमस्ति। तत्पुण्यमत्र महदस्ति तथा फल च तत्रैव तिष्ठ न तु मा स्पृश याहि याहि ॥ ६९ ॥ सापराध निजेश या वचसा कर्कशेन हि। रुदती भेदयेत् सा त्वधीरा मध्या मता यथा ॥ ७० ॥ श्रीराय निजगेहमागतमिम दृष्टवा सतीत्यब्रवी- न्नाथात्रागमन नवीनमिदमाश्चर्य च पुण्य मम। •मौक्तिक विचकिलसृग्गन्धवज्र त्वया धन्याह सुकृती त्वमेव भुवने नेत्राश्रुवारान्विता॥ ७१॥ प्रगल्भा नायिका त्रेधा धीराधीरे पुनस्तथा। धीराधीरेति कथिता नेतृनिश्चयकोविदै ।। ७२॥। कृतापराध सुरते नायक दु खयेद् रुषा। या च या वादरेणास्ते सावहित्था सकोपना ॥ ७३॥ तादृश प्रति भर्तार सावशा वा प्ररूप्यते। प्रगल्भधीरा भुवने कामसिद्धान्तवेदिभि ॥७४॥

१ युजा।

-IV 82 1 ४ नायकभेदनिश्चय

कोपालिद्गितलोलकेन वचसा मर्मस्पृशा मातीसा मालाघातनलीलया निजपति भीति नयन्ती सती। श्रीराय निजकामिनी तममल हार गृहे नागसे (? गृहेऽनागत) कोप भावजपूज्यराज्यसदन(?) चित्तेऽकरोत्कोविदा ॥ ७५ ॥। श्रीराये गृहमागते हरिलसत्पीठ प्रदाय स्वय ताम्बूल हरिचन्दन विचकिल कर्पूरसारोच्चयम्। सा कान्ता चतुरङ्गचारुकलया केलीविधि कुर्वती नानालीजनसनिधौ गतरति कोप कृतार्थ व्यधात्॥ ७६॥ निजेश तर्जन कृत्वा सताडयति या वधू। अधीरा सा प्रगल्भा च नायिका परिकीर्तिता॥७।। कोपान्नायिकया निजेशनृपति श्रीरायबरड गो गृही मालत्या कृतमालया श्रुतिगतै श्रीकर्णपूरैरपि। वामेनाडिव्रतलन रोधनयुजा सताडयमानो हसन् शान्तस्तोपपर कृती सुकृतिनामग्रेसरो जायते ॥ ७८ ॥ वक्रवाच सोपहासा या ब्रूते रमणी क्रुधा। धीराधीरा प्रगल्भा सा नायिका कथिता बुधै॥ ७९॥ श्रीराय भो नगसि पश्यसि दैन्यवाच ब्रूपे मनोज्ञतरवस्तुततीमुदासी (?)। सत्य तथेव भुवने न च कोडपि दोषो दृष्टस्तथापि यमपाटिजनस्य कोप (?) ।। ८० ।। त्रिभेदसयुता मव्या प्रत्येक द्विविधा पुन। ज्येष्ठा चेति कनिष्ठा च षडिवधाभूत् सता मते ॥ ८१॥ 1 एव प्रगल्भा कथिता पड़िविधा कविपुड्गवै। ज्येष्ठाकनिष्ठयोरत्र दृष्टान्त प्रतिपाद्यते ॥ ८२॥

१. मम पाटि। ३

३४ सृङ्गाराणवचन्द्रिका [ IV. 83-

कासार जललीलया परिगते दृष्टो रमण्या नृप श्रीरायो जलसेचनं परिलसद्यन्त्रेण कृत्वा सतीम्। मज्जन्ती सरसीजले भयवशात्कृत्वा परा कामिनी चुम्बित्वाधरपान सज्ञजलधौ तन्तन्यते मज्जनम् ॥ ८३॥ चुम्व्यमाना नारी ज्येष्ठा। इतरा कनिष्ठा। नायिकालक्षण तासा भेद चोक्त्वाधुना पुन । तासामष्टाववस्थास्ता प्ररूप्यन्ते भृग मया ॥ ८४॥ स्वाधीनपतिका नारी काचिद्वासकसज्जिका। कलहान्तरिता काचिद्विप्रलब्धा परा सता ॥ ८५। विरहोत्कण्ठिता काचित् काचित् प्रोपितभर्तृका। खण्डिता रमणी काचित् काचिदन्त्याभिसारिका ॥ ८६॥ यस्या सामीप्यमाश्रित्य यदधीन पति सदा। स्वाधीनपतिका नारी सा प्रोक्ता रसकोविदै ।। ८७ ।। काञ्चीनारी नृपतितिलको रायबङ्ग सदाल स्वारुह्याड्क पिवति मधुर चाधर प्रेक्षतेऽङ्गम्। तत्सलाप निशमयति वै सौरभ जिघ्रतीद स्पृष्टवा स्पृष्टवा वरकुचयुग मोदते कामतन्त्र ।। ८८ ।। प्रियस्यागमन श्रुत्वा मुदा भूषणभूपिता। या नारी सा स्तुता लोके सता वासकसज्जिका ॥ ८९॥ श्रीरायागमनोत्सुका रतिसमा नारी मनोहारिणी सालकाररसोरुवृत्तिगुणसद्रीतिप्रभावान्विता। नानावर्णनया कवीन्द्रकृतया युक्ता सशय्या सदा सार्था सूक्तिविलासिनी गतमला चारु प्रबन्धायते ।९०॥। आगत नायक कोपात्तिरस्कृत्य तर्दथनी। या दु खपीडिता सात्र कलहान्तरिता यथा॥९१॥ १ "सर्डच"। २ सगय्यास्नदा ।

-IV 99 ] ४ नायकभेदनिञ्चय ३५

भो भो निष्ठरभापिणि प्रियतमे श्रीरायवङ्ग पति- निर्धतो रतिनाथव्याहतक रोऽप्यज्ञानदोषात्त्वया। दु ग्व त्व विदवासि चेत् पुनरसौ नायाति पुण्याम्बुधि गेपस्त्रीसरसीजचारुनिकरे श्रीराजहसायते ॥ ९२॥ नागते नायके गेह सकेतविषय यदा। तदावमानिता नारो विप्रलव्धा मता यथा ॥९३ ॥ सरसमधुरवाणीभापिता नायकेन तदमलवचनेऽह प्रत्यय साधु कुर्वे। उरुतरसमयालीप्रापिता तेन दूति नहि नहि मम नाथ प्रत्ययो नापि कुत् ॥ ९४ ॥ असत्यरहिते नाथे विलम्बनयुते सति। उत्कण्ठा कुरुते या सा विरहोत्कण्ठिता मता ॥ ९५॥ श्रीराये निजनायके रतिपतौ काल चिर नागते नारी चन्द्रमस न पव्यतत मनोजातेष्टचापेहया। नारीवृन्दवच शृणोति न कलकण्ठाना स्वराणा धिया द्रष्टु नेच्छति कौमुदी विचकिला (? विचकिता) सारोरुबाण- भ्रमात् ॥९६ ॥ देशान्तर गते नाथे या नारी मानसी व्यथाम्। करोति सा मता लोके वुधै प्रोषितभर्तृका ॥९9॥ राये दिग्विजयाय सैन्यकलिते याते स्वकीया सती स्नान मुञ्चति भूपण च मलिनं गृह्लाति चीनाम्बरम्। माला चन्दनलेपन परिलसत्कस्नूरिकाचित्रक त्यकत्वा गायति वीणया निजपते सौभाग्यमाला पराम्।।९८।। ज्ञातमन्मथचिह्ने या नारीर्ष्या विदधाति सा। खण्डिता रमणी प्रोक्ता नायके रसिकोत्तमे ।। ९९।।

३६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [IV 100 -

मनसिज तव कार्य मन्मथो वेत्ति रार्द- महमपि तव काये गोपिते वेद्यि किचित्। अनिकटनिवासी वामपादोर्ऽर्पितोऽस्या विलसदरुणवर्णो दृश्यते राय साक्षात् ॥ १०० ॥ नाथ सरति या नारी दूती वा सारयत्यसौ। प्रोक्ताभिसारिका लोके नायिकाभेदवेदिभि । १०१॥ वञ्चित्वात्मीयलोक या पति गच्छति सागसम्। सा रायनङ्गभूमीशशासनान्द्गीतिमृच्छति ॥ १०२॥ रसप्रकरणे प्रोक्तश्चतुर्धा विप्रलम्भक । पूर्वानुरागो मानश्च प्रवास करुणात्मक ॥। १०३ ।। वियुक्तनायकस्यासौ वियुक्ताया स्त्रियोऽपि च। शृद्गारो विप्रलम्भाख्यो वक्तव्यो वदता वरै ॥१०४॥ नवीनालोकनाज्ञातरागयोरवितृप्तयो। पूर्वानुरागो दम्पत्योरवस्था परिकीर्त्यंते ॥ १०५ ॥ अन्यस्त्रीसगमादीर्ष्या विकारो मान उच्यते। परदेश गते नाथे प्रवासो विरहात्मक ॥ १०६॥ अनुरक्तस्य नाथस्य नायिकायाश्च तादृश। एकस्य मरणे जात शृङ्गार करुणात्मक ॥ १०७।। खण्डिताया नायिकाया श्रृङ्गारो मान उच्यते। प्रोपितप्रियनारीपु प्रवास परिकीर्तित ॥ १०८।। कलहान्तरिता या वा विप्रलब्धा च या सती। विरहोत्कण्ठिता या च तासु पूर्वानुरागक ॥। १०९। परलोक गते नाथे कामिन्या वा प्ररूप्यताम्। अवशिष्टजने सद्धि शृङ्गार करुणात्मक ॥११०॥

१ अनिकतउनिवासी वामपादार्पितोऽस्या।

~IV. 120 ] ४ नायकरभेदनिर्णय. ३७

आसा स्त्रीणा सखी दासी लि्गिनी प्रतिवेगिनी। धात्रेयी गिल्पिका कारूरदूत्य प्रोक्ता स्वय तथा ॥ १११ ॥ भो भो राय मनोजपातकमहो क्ररेण सपीडयते नारी मुञ्चति वाग्विलाससरणी धत्ते तनुत्व तनो। आहारोऽपि न रोचते भ्रमवशा त्वद्गावचित्र दृशा दृष्ट्वार्लिङ्गति चुम्वति त्वरितमागत्येह ता रक्षतात्॥११२।। पूर्वोक्तनायिकाना तु यौवने सत्त्वसभवा। अलद्वारा प्ररूष्यन्ते विशति कविकुञ्जरे ॥ ११३ ॥ भावहावौ तथा हेला गोभा कान्तिश्च दीप्तिका। मधुरत्व तथा चोक्त प्रागल्भ्यं च वदान्यता ॥ ११४।। धैर्य लीला विलासश्च विच्छित्तिरविभ्रमस्तथा। किलकिञ्चितमप्युक्त तथा मोट्टायित तथा॥ ११५॥ अथ कुट्टमित चोक्त बिब्बोको ललित तत। विहृन परिकीर्त्यन्ते लक्षणानि पृथक पृथक ॥ ११६ ॥ एपामाद्यास्त्रयो देहसभवा कथितास्तत। सप्तालड्कृतयो गीतास्तत स्वाभाविका दश ॥ ११७ ॥ चित्तवृत्तिविगेपोऽय कन्दर्पविकृतिच्युत । सत्त्व तस्याद्यविकृतिर्भावो मन्मथयोगिनी॥ ११८॥ भाविहावाद्यल द्वारसाधनीभृत उच्यते। भावोज्य सर्वशृङ्गाररसहेतुञ्च कोविदै ॥ ११९। जात्य्वारूढराय पुरसरणिगत राजकन्या विलोक्य भ्रूविक्षेपाक्षिलौल्य कुसुमशरशराघातसपीडयमाना। मन्द मन्द स्वचेतो विशद्पि नवपुष्पायुधाश्चारुरूपा ररम्यन्ते मनोज्ञप्रकटितनिजलावण्यभाजो गृहाग्रे ॥ १२० ॥

१ त्वरितागत्य प्राण रक्षतात्।

३८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IV 121 ~

चित्तशृङ्गारभूतोऽय भ्रूलोचनविकारकृत्। भाव एव वुधैलोके हावालद्वार उच्यते ॥ १२१॥ आस्येन्दुनिर्गतमनोहरचन्द्रिकाभै पुष्पेषुवाणसदृशैस्तरलै कटाक्षै । शृङ्गारभावगमकैर्नृपरायवड्ग नारी भवन्तमवलोक्य सुखाव्धिगाभूत् ॥ १२२ ॥ शृडगारगमको हावो य सुस्पष्ट प्रवर्तते। स एव हेला विवुधै कथ्यते गुणराजितै ॥ १२३॥

रमण्या तव रायेश रूप पेपीयतेऽमृतम् ॥१२४ ॥ रूपोपभोगतारुण्यै शरीरालकृति कृता। या सैव शोभा गदिता महाकविमतानुगै ॥ १२५ ॥ तरुण्या रूपसौन्दर्य स्मरचेतोहर वरम्। दृष्ट्वा चित्रीयते रायो भूषणापेक्षया विना ॥ १२६ ॥ मनोरागेण निबिडा सैव शोभा निगद्यते। कान्ति स्त्रीणा मनोजाज्ञाशालिनीना बुधोत्तमै।। १२७ ।। आरामकुञ्जगतमुग्वसती विभेति ध्वान्ते गते निजकटाक्षमयूखजालै। पादाब्जचारुनखदीधितिभिञ्च राय- वड्गान्विता सुरतकेलिविद सकाशात् ॥ १२८॥ विस्तार याति या कान्ति सैव दीप्तिर्मता सताम्। पुष्पायुधमहासेनादेश्यस्त्रीषु प्रवर्तते ॥ १२९॥ श्रीरायबड्गसहिता गुरुतुड्गसौध- मारुह्य मारतरुणीनिभकोमलाड्गी। सिहासने स्थितवती निजदेहदीप्त्या- काश प्रकाशयति चारुतडिल्लतेव ॥ १३० ॥

• IV. 138 ] ४ नायकभेदनिश्चय ३९

अवर्णनोयवस्तूना सबन्धेऽपि प्रवर्तते। यद्द्रव्यत्व तदेवात्र माधुर्य प्रतिपादितम् ॥ १३१ ॥ नृपतितिलकराये कोपिते कोमलाड्गी मलिनवसनयुक्ता रम्यता नो जहाति। घनकृतवरणेय कौमुदी सत्कला वा शितितनुमदनो वा रम्यता नो जहाति ॥ १३२॥ मनोवचनकायेभ्य समुत्पन्नभयस्य या। प्रगल्भता निवृत्ति सा ज्ञातव्या बुधकुञ्जर ॥१३३॥ मनोवचनकायजनितभीतिरहित कलाशास्त्रप्रयोगचातुर्य प्रागल्भ्य- मिति भाव । यद्गान परमामृत श्रुतिहर श्रुत्वा मुदा कोकिलो रौति प्राप्तसुखं गुकोऽपि वचन श्रुत्वा यदीय प्रियम्। ब्रते सूक्तिमिमा यदीयनटन दृष्ट्वा शिखी नृत्यति स्वात्मानन्दसमन्विता जयति सा श्रीरायकान्ता सती ॥ १३४ ॥ आयासे सति कामिन्या वहावपि गुणोत्तम । विनयोत्कर्प औदार्यमुच्यते कविनायकै ॥१३५॥ नवकेलिविनोदेन श्रान्ता पानीयलीलया। तन्वी विमुक्तनिद्रापि रायशय्या न मुञ्चति ॥१३६॥ चापल्यरहिता चित्तवृत्ति स्थिरतराथवा। तरुणीजनसबद्धा या सा धैर्य निरुप्यते ॥१३७॥ रायनाथस्य रागे या यादृशी रमणी तु सा। कोपेऽपि तादृशी जाता महादेवीपदे स्थिता ॥१३८।।

१ लौति श्रातसुख मुखोपि।

४० शृङ्गारार्णव चन्द्रिका [IV 139-

क्रिया विशेषैरधिकैर्मनोहरतरैरपि। नायकाभिनयो लीला नायिकाविहितो यथा ॥१३९। हसति वसति चास्ते लोकते याति दत्ते गदति नदति शेते याचते राजतेऽलम्। लिखति पिवति भुड्क्ते रोदिति मोदते च नृपतितिलकरायो यादृशस्तादृशी सा ॥।१४०॥ दृष्टे निजेशे कामिन्या देहसजनितो भृशम्। क्रियाद्यतिशय प्रोक्तो विलासो रसिकैर्यथा ॥१४१॥ रायेश स्मरसनिभ स्मरसख क्षीराव्विचन्द्र मुदा दृष्ट्वा स्विद्यति कम्पते सृतिकर धैर्य च मुञ्चत्यहो। उत्कण्ठा मनुते न नौति सरसालोक शरच्चन्द्रिका- सकाश रमणीमनोजनशठो कन्दर्पसिद्धान्तवित् ॥१४२।। तरुणीकायदेशे स्वीकृता स्वल्पाप्यलक्रिया। करोति जनतानन्द या सा विच्छित्तिरुच्यते ॥१४३॥ किसलययुतकर्णा मल्लिकाकुड्मलौघै कृतरुचिकरहारा मालतीसृग्विभूषा। मलिनवसनयुक्ता माधवी कन्दुकेन विहरति रमणी या साकरोद्रायसौख्यम् ॥१४४॥ आयात नायक श्रुत्वा सभ्रमेण मुदा सती। अस्थाने भूषण धत्ते यत्तद्विभ्रम उच्यते ॥१४५॥ आगच्छन्त निजेश रतिपतिसदृश रायबङ्ग निशम्य प्रोन्धिन्नानन्दमूर्ति परवशगमनादञ्जनैलिप्तकण्ठा। पीनोत्तुड्गस्तनाग्रे मृगमदतिलकालकृता भालभागे हारालकारयुक्ता रतिसमरमणी चारुता मूर्तिरास्ते ॥१४६॥

१ रोदते, २ मरुतेन नोति, ३ नूर्तिचित्ते।

-IV. 155 ] ४. नायकभेदनिश्चय ४१

कृताश्रृणा शङ्कादीना साकर्य रमणीजने। किलकिञ्चितमित्युक्त शृङ्गाररसकोविदैः ॥१४७॥ कादम्बनाथमदनेन सुधाधरेऽल सपीडिते मधुरचुम्वनपानपूर्वस्। तन्वी तनोति मुदमश्रु च तर्जन च सीत्कारताडनविनोदपदप्रहारात् ॥१४८॥ नाथस्य चित्रे वस्त्रे च प्रतिमाभरणादिषु। नाथभावेन या वुद्धि सा मोट्टायितमुच्यते ॥१४९॥ स्मृत्वा निजेश स्वाङ्गस्य भङ्गो जूम्भणपूर्वक । पृष्ठादिनमनादिर्वा मोट्टायितमुद्द्गीरितम् ॥१५०॥ रायरूपपटी दृष्टवा तन्वी मोहेन चम्बति। आलिङ्गति च रायेन्द्र इति मत्वा प्रमोदिनी॥१५१॥ आलीजनेन नृपकुञ्जररायवङ्गे सर्वणणिके मनसि तत्स्मरण विधाय। गात्र विवर्तयति वाहुयुग च तन्वी वक्र करोति मदनग्रहपीडिता सा ॥१५२।। आलिङ्गने चुम्बनादौ कृते वा जीवितेशिना। अन्तरङ्गे सुख बाह्ये रोप कुट्टमित यथा ।१५३।। आलिङ्गय चुम्बति नृपे सति रायवङ्गे नारी मनोजसुखवार्धिगतापि चित्ते। हस्तेन कम्पनयुतेन निवारयन्ती रोष करोति पुलकालिविराजमाना ॥१५४॥ गर्वगौरवमालम्ब्य तरुण्यानादर कृत। जीवितेगे स बिब्बोक कथ्यते रसिकैर्जनै ॥१५५॥

१ चक्र ।

४२ शृङ्गाराणवचन्द्रिका [ IV. 156 -

आगत्य रायनृपतौ निजपादयुग्मे नत्वापराधमखिल रमणि क्षमस्व । इत्युक्तिमात्तविनया वदति प्रवीणा मर्मज्ञया वनितया न कृत कटाक्ष ॥१५६।। शरीरावयवन्यास स्निग्धकोमलतायुत । तरुणीजनसबन्धी ललित प्रतिपाद्यते ॥१५७॥ भ्रूविक्षेप किसलयमृदु वाग्विलास सुमाभ नेत्रालोक कुवलयनिभ पादपड्केजयानम्। चन्द्रौपम्य मधुरहसन कौमुदीसाम्ययुक्तं कृत्वा कान्ता जनयति मुद रायभूमीश्वरस्य ॥१५८॥ वक्तु योग्यमपि स्वान्तसिस्थित नारी निजेशिना। न ब्रूते लज्जया यत्तद्विहृत परिभाषितम् ॥१५९॥ उद्याने प्रीतियुक्ता विमलसलिलसत्क्रीडनेच्छापि कान्ता प्रासादारोहरक्ता मधुरतरलसत्कन्दुकक्रीडनेच्छा। दोलालीलामनीषा सुकविकृतमहाकाव्यगोष्ठीप्रसक्ता न ब्रूते व्रीडया या मुदमनयदिमा तन्मनोज्ञो निजेश ॥१६०॥ विनयादिगुणा प्रोक्ता नेतृसाधारणा हरा। गुणाष्टक च दृष्टान्तास्तेषामूह्या विवेकिभि ॥१६१॥ यथोचित नायकोक्तभावहावादयो गुणा । तेषामुदाहृतिर्ज्ञेया नायकेऽपि विशारदे ॥१६२॥ भो भो वीरनृसिहराय नृपते लोकत्रये सन्ति ये नेतारो वहवञ्च तेऽपि सुलभा ग्चेतोहरा नो सताम्। नानावाग्मिकवीश्वरस्तुतिपदानेकोरुकीर्तिप्रथ धीरोदात्ततया प्रसिद्धपुरुषो लोके भवानेव वै ॥१६३॥ इति नायकभेदनिञ्चयो नाम चतुर्थ परिच्छेद। १ गाणाष्टक, २. श्चेतोहरौ।

• V 10 ]

दशगुणनिश्चयो नाम पञ्चमः परिच्छेद'

गुणरीतिवृत्तिशय्यापाकाना लक्षणं मया। तल्लक्षणार्थिना नृणा बोधाय प्रतिपाद्यते ॥१॥ निर्गुणा रमणी लोके यथा सन्भिर्न पूज्यते। निर्गुण काव्यवन्धोऽपि तथा नार्च्य कवीश्वर ॥ २॥ अतो गुणा प्रकीर्त्यन्ते पूर्वगास्त्रानुसारत । कामिराय नराधीघ श्रूयता भवताधुना ॥ 3 ॥ सुकुमारत्वमौदार्य श्लेप कान्ति प्रसन्नता। समाधिरोजो माधुर्यमर्थव्यक्तिस्तु साम्यकम् ॥४॥ एते दशगुणा प्रोक्ता दश प्राणाश्च भापिता । यथासख्य मया तेपा लक्षण प्रतिपाद्यते ॥५॥ श्रुतिचेतोद्वयानन्दकारिणा कोमलात्मनाम्। वर्णाना रचनान्यास सौकुमार्य निरूप्यते ॥६॥ श्रीरायब ङ्गक्षितिनायकस्य कीर्तिरविगाला वरचन्द्रिकैव। न चेत् त्रिलोकीजनचित्तजात सतापजाल क्व निराकरोति। ७॥ अर्थचारुत्वगमक पदान्तरविराजितम्। पदाना यदुपादान तदौदार्य मत यथा ॥ ८ ।। शब्दानामभिधेयाना गुणोत्कर्पा यदाथवा। तदौदार्य मत लोके तदुदाहरण यथा ॥ ९ ॥ कादम्बनाथस्य मदान्धशू रक्षोणीधरोत्तुङ्गमहागजेन्द्र । 3दिग्दन्तिनैरावतनामकेन स्पर्धा विधत्ते जगदद्दतोऽसौ ॥१०॥ १ जाता, २ गुणोत्कर्पाय योऽथवा, ३ दिगतिनैरावत।

४४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [V 11-

परस्परं प्रयुक्तानि स्यूतानीव पदानि वै। निबिडानि प्रवर्तन्ते यत्र स श्लेष उच्यते ॥ ११ ॥ यस्योत्तुड्गविशालकीर्तिविसर दृष्ट्वा जगन्मोदते क्षीराब्धिदिगिभो महाधवलिमा व्योमापगावत्धुरा। नानाकारविचित्रगारदम हामेघावली प्रोल्लस- त्कैलासाचलंभूतिसारमिति ता मत्वा जगज्जृम्भितम् ॥१२।। अल्पप्राणाक्षराण्येव निबिडानि पदानि वै। यत्र स श्लेष इति वा केचिल्लक्षणमूचिरे॥१३॥ तटुदाहरणमिदम्- उल्लसन्ती त्वदीयेय कीतिश्रीमतिराजिनी। जगद्वर्तिकवीन्द्राणा सूक्तिजाले प्रकाशते ॥१४॥ प्रयुक्तो लौकिकार्थोऽपि यथा भवति सुन्दर। सा कान्तिरुदिता सद्धि कलागमविशारदै ॥१५॥ अथवा पदबन्वस्योज्ज्वलत्व कान्तिरुच्यते। उदाहरणमेतस्या गीयते शृणु भूपते ॥१६ उपवनजलकेलीसक्तकान्ताजनाना करकृतजलसेक सौवधारानिपेक। विगलितकचबन्धान्मालतीमालिकाया विगलनर्माततोष रायवड्गे व्यदत्त ।।१७।। प्रयुक्तस्य पदस्यार्यो यत शीघ्र प्रतीयते। पदेन वा प्रसन्नोऽर्थो यत्र सा वा प्रसन्नता ॥१८।। भो रायबङ्ग कीर्तिस्ते शरदभ्रविलासिनी। व्योमगङ्गाप्रवाहाभा बम्भ्रमीति जगत्त्रये ॥१९॥

१ भूरिसारमिति का मत्वा।

• V 28 ] ५ दशगुणनिश्चय ४५

अन्यवस्तुगुणारोपोऽन्यत्र योऽय प्रकीर्तित । स समाधिरिति ज्ेय कवितागुणकोविदै ।।२०।। आरोपादन्यधर्मस्य प्रकृतार्थस्य गौरवम्। समाविरुच्यते सद्दिरिति वा लक्षण मतम् ॥२१।। श्रीरायस्य यशोऽमित कुसुमित त्यागाम्भसा तेजसा- नल्प तत्फलित विवेकगुणतो ध्वस्तश्च कल्पद्रुम । खङ्गोऽय नेरकालराहुरमलस्तद्विक्रमस्तुङ्गत सूक्ति सारसुधा प्रतापतपनो लोकत्रये द्योतते ॥।२२।। पद्ये समासबाहुल्य गद्ये वा हृद्यमुच्यते। ओजो गुण कलाशास्त्रविगारदकवीर्वरै ।।२३।। रड्गत्तुड्गतरड्गसगविलसद्गम्भीर शद्दध्वनद- म्भोराशिसमानभीकरमहासेनासमूहा्ुत। वन्दिव्रातविनूयमानगुणसन्दोहप्रभावोज्ज्वल सग्रामाड्गणराजमानतुरगो जेजीयते राजराट् ॥।२४।। सरसो यत्र शब्दञ्च सरसोऽर्थोपि जायते। तन्माधुर्यमिति प्रोक्ष्त कर्णानन्दविधायकम् ॥२५॥। सरसवचनलोला चारुलीला कटाक्षा मधुरहसनचञ्चद्वक्त्रनीरेजशोभा। मदगजगतिराजपादपड्केजयुग्मा रतिसमवरकान्ता रायतोप तनोति ॥ २६ ॥ अर्थानेयत्वमित्युक्ते सुखगम्यत्वमुच्यते। कष्टकल्पनया शून्यमर्थव्यक्तिस्तदेव हि ॥२७॥। श्रीरायकीतिजालेन व्याप्त जगदिद सदा। शरच्चन्द्रिकया व्याप्तमिवाभाति मनोहरम् ॥२८।

१ 'धर्मप्रकृतार्थस्य, २ वर, : शुभद्दनिद्दाम्भों®।

४६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [V 29~

मृदुस्फुटोभयाकारवर्णविन्यासशालिन। वन्धस्य साम्य समता कथ्यते कविकुञ्जरै ॥२९॥ श्रीरायबड्गकान्ताया वदन चन्दिरायते। हासो ज्योत्स्नायते नेत्रयुग्म नीलोत्पलायते॥३०॥ एतैर्गुणैर्भासुरकाव्यवन्धं महाकवीना मृदु वाग्विलासम्। श्रत्वा गुणौघ परिभाव्य चित्ते श्रीरायवड्गेन्द्र मुद प्रयाहि॥३१।

इति दशगुणनिश्चयो नाम पञ्चम परिच्छेद ।

१ मृदुस्फुटाभयाकार'।

VI 9]

रीतिनिश्चयो नाम

पष्ठ परिच्छेद.

रीतिशून्या यथा कन्या न मान्या धरणीतले। तथा काव्य रीतिगून्य न मान्य रसिकर्जनै ॥१॥ रीतीना लक्षण तस्माद वर्ष्यते भेदसगतम्। शृणु रायनराधीग काव्यसारविगारद ॥२॥ माधुर्यादिगुणोपेतपदाना घटनात्मिका। रीतिरित्युच्यते सा च चतुर्भेदा सता मता ॥३॥ वैदर्भी-गौडिका-लाटी-पाञ्चालीति चतुविधा। इय रीतिश्च काव्यस्य स्वसपमिति वुध्यताम् ।४।। शच्दाश्रित प्रसादादिगुणवेगिष्टयसभवात्। रीते काव्यस्वरूपत्व निञ्चित कविपुड्गवै ।।५।। प्रसादादिगुणोपेता समामरहिताथवा। समस्तद्वित्रपदका स्वल्पघोपाक्षरावली ॥६।। वर्गद्वितीयबहुला वैदर्भी रीतिरिष्यते। उदाहरणमेतस्या कथ्यते शृणु धीवन ।।७।। छन सित दण्डयुत धृत ते सनीलरत्न कृपराय भाति। सचञ्चरीक खरदण्डमब्ज सित यथा राज्यपदस्य चिह्नम् ।।८।। ओज कान्तिगुणोपेता महाप्राणाक्षरान्विता। अत्यद्भुत ('अत्युङ्डट)समाना च गीडी रीतिरितीष्यते ।।९।। कल्पान्ता निलवेगघूणितचलत्तुड्गोरुभृड्गावली- राजद्द्ीकरणीकरान्वितम हाडिण्डीरपिण्डाकर. ।

४८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ VI 10 -

श्रीमद्भू रिमहासमुद्रसमसेनानीकसभूतधू- लिजालस्थगिताशुमालिकिरणो जेजीयते रायराट्॥१०॥ सुकुमा रत्वमाधुर्यकान्त्योजोगुणसयुता। पञ्चषट्पदसक्षिप्ता पाञ्चाली रीतिरुच्यते ॥११॥ नानारत्नविराजमानमुकुटो हारावलीभूषितो राजद्राजकदम्बपूजितपदो गाम्भीर्यवीर्यान्वित। त्यागोपात्तविशालकीर्तिविसर सिहासनाधीश्वरो जीयाद् वीरनृसिहरायनृपति ससारसारोदय ।।१२।। उक्तरीतित्रययुता भूरिद्वित्त्वाक्षराच्युता। अल्पघोषाक्षरा लाटी वृत्ति कोमलतायुता ॥१३॥ गङ्गातुङ्गतरङ्गशारदघनक्षीराब्विचन्द्रातप श्रीराजद्वरकीर्तिभासुरगुणो गम्भीरचित्तस्मर । नानावाग्मिकवीश्वरस्तुतगुण सर्वज्ञकल्पो महान् श्रीवीरो नरसिहबङ्गनृपतिर्जीयाद्धरित्रीतले ॥१४।। शृङ्गार करुण शान्तो हास्यो मधुरतागुण । ओजोगुणयुता शेषा रसा पञ्च निरूपिता ।१५॥ प्रसादगुणसयुक्ता रसा सर्वे नव स्मृता । शेषा सप्तगुणा योज्या यथायोग विशारद ॥१६॥। रीतिनीरेजषण्डेद्धमहाकाव्यसरोवरे। कुरु केलीविधि राजहसदेशीयरायराट्।।१७।। इति रोतिनिश्चयो नाम पष्ठ परिच्छेद।

१ कुमार्या सुकुमारत्व®

• VII 9 ]

वृत्तिनिश्चयो नाम सप्तम. परिच्छेद.

वृत्तिशून्यो न सूत्रार्थो नृणा चेतसि भासते। वृत्तिरिक्त तथा काव्य रसिकाय न रोचते ॥१॥ वृत्तीना लक्षण तासा भेदोऽपि प्रणिगद्यते। शृणु कादम्बदुग्धाब्धिजातकौस्तुभ रायराट्।।२।। सरसार्थौघसदर्भलक्षणा वृत्तिरिष्यते। कैशिक्यारभटी भारती मता सात्वती बुधै ॥।३।। अत्यन्तकोमलार्थाना शृङ्गाररसयोगिनाम्। *करुणाख्यरसे वाचा सदर्भो वाथ कैशिकी॥४।। अत्यन्तकर्कशार्थाना रौद्रवोभत्सयोगिनाम्। सदर्भरूपारभटी वृत्तिरुक्ता कवीश्वरै ॥५॥। हास्यशान्ताद्भुतरसोपेतार्थाना पृथक् पृथक्। ईषन्मृदूना सदर्भो भारतीवृत्तिरुच्यते ॥।६।। ईपत्कठिनवाच्याना सदर्भ सात्वतीष्यते। भयानकेन वीरेण रसेन सह योगिनाम् ।।७।। शृङ्गारकरुणी लोकेऽत्यन्तकोमलता गतौ। अत्यन्तकठिनौ रौद्रबीभत्सौ रसनामकौ ।।८।I हास्य शान्तोऽद्भुतश्चेति स्वल्पकोमलता गता। ईपत्काठिन्यसपृक्तौ मतौ वीरभयानकौ ।।९॥ चतसृणा वृत्तीना क्रमेण निदर्शनानि निरूप्यन्ते।

१. तस्या, २ करुणास्यरसेदाना। ४

५० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ VII. 1,0-

कैशिकी यथा - शृङ्गारसारतरुणीजनकोमलाड्ग- सर्वस्वचारुवनवृन्दवसन्तकल्प । नारीकटाक्षशरजालविताडयमान श्रीरायनायकवर सुकृतीति भाति ॥१०॥ आरभटी यथा - घण्टाटङ्कारभीकृद्रणपटुतरगन्धेभविभ्राजमान कोपाजापेन राजतप्रलयगतमहावह्निकीलाभकेन'। धिक्कुर्वन् वैरिवर्ग गुरुविपिनस्म शाकिनीढाकिनीभ्यो दत्त्वा रक्तास्थिमज्जाबहुपललबलि भाति रायो रणाग्रे॥११॥ भारती यथा- कीर्तिस्तेऽप्यतिलड्घते जगदिद गम्भीरिमा वारिधि हस्त कल्पतरु पराक्रमगुण कण्ठीरव धीरता।- स्वर्णाद्रि नयजालमुग्रभरत सत्य च भीमाग्रज रूप मन्मथभूभुज मृदुवच.पीयूषपिण्ड नृप ।।१२।। सात्वती यथा- सग्रामाङ्गणभूतले प्रलयकालाग्निस्फुलिड्गाकृति- क्रोधाडम्बररक्तलोचनयुगं श्रीरायचक्रेश्वरम्। दृष्ट्वा वैरिनृपा भयज्वरवशान्मूर्च्छन्ति केचित् परे दानन्ति प्रतपन्ति यान्ति शरण वल्मीकवीराधिकम्(?)।।१३।। अत्यन्तकोमलार्थार्थेऽल्पप्रौढस दर्भलक्षणा। मध्यमा कैशिकी सर्वरससाधारणा मता ॥१४॥

१ नयजालमुदघभरत।

• VII 16 ] ७ वृत्तिनिश्चय ५१

ईपन्मृदुसदर्भाप्यतिप्रोढार्थगोचरा। मध्यमारभटी सर्वरससाधारणा स्मृता ॥१५॥

असयुक्तमृदुवर्णबन्धोऽतिमृदुसदर्भ। सयुक्तकोमलवर्णबन्ध ईष- न्मृदुसदर्भ। अविकटपरुपवर्णबन्ध ईषत्प्रौढसदर्भ। प्रागुक्तसदर्भ- चतुष्टयस्य लक्षणचतुष्टय जातव्यम्। सद्वृत्तिबालविलसद्द्रगणप्रभावे सत्काव्यबन्धगगने तव कीतिचन्द्र । लोकस्य तापहरणे चतुरो मनोज्ञ कादम्बनाथ चिरकालमय विभातु ॥१६॥।

इति वृत्तिनिश्चयो नाम सप्तम परिच्छेद।

• 0

१ नादञ्जनाथ

[ VIII' 1 -

शय्यापाकनिशचयो नाम

अष्टमः परिच्छेद:

अशय्या कामकेली वा कृतिलोके न शोभते। यतस्ततो बुधैर्वाच्य शय्यालक्षणमुत्तमम् ॥ १॥ पदानामानुगुण्य वान्योन्यमित्रत्वमुच्यते। यत् सा शय्या कलाशास्त्रनिपुणैविदुपा वरै ॥२॥ कादम्बेश्वररायबड गनृपते सत्कीतिजालं मह- ल्लोकाभोगविराजितं कविजनै क्षीराब्धिरित्युच्यते। कल्पानोकहपुष्पमम्बरनदीनीहारजालं हर- स्तत् सर्व सदृश न तेन तदिद तस्योपमा गच्छतु ॥ ३ ॥ अपूर्व भोज्यमप्यत्र नि पाक नैव रोचते। अपाककाव्यबन्धोऽपि तत पाको निरूप्यते ॥४॥ चतुर्विधानामर्थाना गाम्भीर्य पाक उच्यते। द्राक्षापाको नालिकेरपाकोऽय द्विविधो मत ॥५॥ आलम्ब्य शब्दमर्थस्य द्राक् प्रतीतिर्यंतोऽजननि। स द्राक्षापाक इत्युक्तो बहिरन्त स्फुरद्रस ॥ ६ ॥ आलम्ब्य शब्दमर्थस्य द्राक्प्रतीतिर्यंतो न हि। स नालिकेरपाक स्यादन्तर्गुढरसोदय ।।७॥ द्राक्षापाको यथा- रायनाथमनोज्ञाड्गे लावण्यममृतोपमम्। आल कनेन तरुणी पीत्व्रा पोत्वा प्रमोदते ॥ ८ ॥

१. नालिकरपाकशच।

-VIII 10 ] ८ शय्यापाकनिश्चय ५३

नालिकेरपाको यथा- चन्द्र दृष्ट्वा सरोज विकसति मधुरं नीलनीरेजयुग्मं सकोच याति कोकद्वयममितसुख याति राहुश्च याति। भृड गीसकाशमन्द तिमिरमभिमुख याति बालातपश्च श्रीराय कामतन्त्री मनसिजनृपतन्त्रस्य जानाति तत्त्वम्।।९।। शय्याविरेजसयुक्ते पाकपानीयभासुरे। काव्यपद्माकरे रायकीर्तिहसो विराजताम् ॥ १०॥

इति शय्यापाकनिश्चयो नाम अष्टम परिच्छेद।

[ IX 1 -

अलंकारनिर्णयो नाम

नवमः परिच्छेद:

स्त्रीरूप निरलंकार न विभाति यथा भुवि। तथा काव्य ततो ब्रूहि नानालकारसग्रहस् ॥ १॥ काव्याड्गभूतौ शब्दार्थौ श्रिताश्चित्रोपमादय। अलकारा प्रकीर्त्यन्ते काव्यचारुत्वहेतव ॥ २ ॥ काव्यशोभाकर काव्यधर्मोडलकार उच्यते। काव्यप्रयुक्तशब्दार्थान्समालम्ब्य प्रवृत्तिमान् ॥ ३ ॥ शब्दार्थयोरलकारौ द्विविधौ परिकीर्तितौ। यमक चित्रवक्रोक्तिरनुप्रासश्चतुर्विध ॥४ ॥। शब्दालकृतय प्रोक्ता अर्थालकृतय पुन। स्वभावोक्त्यादिभेदेन बहुधा प्रतिपादिता ॥५॥ गम्भीरामलसूक्तिरत्नविलसत्सत्कीर्तिफेनाम्बुधे वैरिध्वान्तविघातदक्षसकलोपायाम्बुजश्रीकर। भानो भासुररूपचारुललनारत्युत्सवानन्दकृत्- कन्दर्पा्द्ध तभूषणानि शृणु भो श्रीरायबङ्गप्रभो॥६॥ विहाय शब्दालकारमर्थालकार उच्यते। अर्थमाश्रित्य काव्यस्य चारुत्व जनयत्यसौ ॥७॥ स्वभावोक्त्युपमे रूपकावृत्ती हेतुदीपके। उत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासौ व्यतिरेकविभावने ॥ ८॥ आक्षेपातिशयौ सूक्ष्मसमासौ च लवक्रमौ। उदात्तापह नुती प्रेयोविरोधौ रसवत्तथा ॥९॥

-IX 17] ९ अलकारनिर्णय ५५

ऊर्जस्व्यप्रस्तुतस्तोत्रे विशेषस्तुल्ययोगिता। पर्यायोक्त सहोक्तिश्च परिवृत्ति समाहितम् ॥१०॥ श्लिष्ट निदर्शन व्याजस्तुतिराशीस्समुच्चय । वक्रोक्तिरनुमान च विषमावसरौ तथा॥ ११॥ प्रतिवस्तूपमा सार भ्रान्तिमत्सशयौ तथा। एकावली परिकर परिसख्या तत परम् ॥ १२ ॥ प्रश्नोत्तर सकरश्च, समुद्देश कृत क्रमात्। एतेषा लक्षण लक्ष्य प्रोच्यते च यथाक्रमम् ॥ १३ ॥ येन रूपेण यद्वस्तु वर्तते तस्य वस्तुन। तेन रूपेण कथन स्वभावोक्ति प्रकीर्त्यंते॥ १४ ॥ सक्रिय निष्क्रिय वस्तु यथा जगति वर्तते। तथा तद्रूपकथन जातिरित्युच्यतेऽथवा॥ १५॥ सक्रियवस्तुजात्युदाहरण यथा- कारुण्योपेतचित्त सकलजनतते पालको धैर्यशाली राजद्राजाधिराजोत्करमणिमुकुटप्रोल्लसत्पादपद्म। राज्यश्रीभारधारी सकलगुणगणोद्द्ासिपञ्चाड्गमन्त्र सिद्धीशो रायबङ्गक्षितिपतिरधुना भाति शक्तित्रयाढ्य ।।१६।। हरिनीलच्छविभासुरा वनगजोदीर्णोरुमुक्तावली- कृतदिव्याभरणा वरालिनिभधम्मिल्लास्ता मृगीलोचना। वरझिण्टीकृतमालिका निजकराडिलिष्टात्मजातोत्करा वररायावनिप किरातवनिता पश्यन्ति दूरादिमा ॥ १७॥ हीनेषु त्रस्तेषु बालादिपु च विशेपतो रम्या जातिरिति द्वितीय- निदर्शनम्। निष्क्रियोदाहरण यथा-

१ दुर०।

५६ शृङ्गाराणवचन्द्रिका [ IX. 18-

अय श्रीरायभूमीशस्त्रिवगंकलितो महान्। शूरो धीरो महात्यागी राजनीतिविशारद ॥ १८ ।। आरामे रायबड्गस्य कोकिला श्यामविग्रहा। मधुरस्वरसपृक्ता वसन्ते चित्तहारिण ॥ १९ ॥ कलकण्ठजातिस्वभाववर्णनम्। चुम्बति स्पृशति प्राणनायिका जिघ्रति क्षणम्। पिबति प्रेक्षते गाढमालिङ्गति च रायराट् ॥ २० ॥ क्रियास्वभाववर्णनम्। रतौ रायमहीनाथे सुखमन्तातिग महत्। कामसिद्धान्तविज्ञान कामिनीचित्तरञ्जकम् ॥ २१ ॥ कलाज्ञानकामसुखगुणस्वभाववर्णनम्। कोटीरराजितो हारदिव्यकुण्डलभूषित.। सिहासनसमारूढो रायबङ्गो विराजते ॥२२॥। किरीटहारादि विगिष्टद्रव्यस्वभाववर्णनम्। जातिक्रियागुण- द्रव्यस्वभावापेक्षया जात्यलंकारश्चतुर्विच । पक्षान्तरमिदम्। येनोपमीयते यत्र यत्किचिद्येन केनचित्। प्रकारेणोपमा सा तस्या भेदोऽय प्रतन्यते॥ २३॥ कादम्बनाथ सा कीर्तिर्धवला कौमुदीव ते। 'प्रतापमण्ड्लं रक्तं भाति बालार्कबिम्बवत् ।। २४ ।। धावल्यरक्तत्वधेर्माभ्यामुपमेति धर्मोपमा। श्रीरायभूप कीर्तिस्ते शारदी कौमुदीव सा। तेजोमण्डलमुद्याति बालभास्करबिम्बवत् ॥२५॥ अत्र धर्मनिरूपण, न कृतमिति उपमानोपमेयवस्तुमात्रकथनाद वस्तूपमा।

१ द्रव्यविशिष्ट।

-- 1X. 33 ] १. अलकारनिर्णय ५७

महाभागस्य रायस्य कामं दोग्वि महान्कर ।

कामवेनी कामनोहकत्वप्रसिद्धि। विपयमिन हस्ते निरप्यत इति विपर्यामोपमा। कादम्तनाथ कीतिस्ते गारदी कौमुदीव ना। गारदी कौमुदी भाति त्वत्कीतिरिव विष्वपे ॥ २७ ॥ परस्परोत्कपंतसिनी चान्योन्योपमा। श्रीराय की्तिजालं ते तुल्य क्षीराब्विनंव तत्। अन्येन केनचित् साम्यं न प्रयाति जगत्ये॥ २८॥ परवस्तुनादृत्य व्यवृत्तेनियमोपमा । कादम्बेग्वर कोतिस्ते चन्द्रातपसमाभवन्। अस्ति चेत् नदृश वस्तु तत्ममापि विराजताम् ॥ २९॥

इन्दुमन्वेति कीतिस्ते कान्त्या चाह्नादनेन च। भानुमन्वेति तेजस्ते महिमा रागतोऽपि च॥ ३० ॥ आह्लादनकान्तिमहत्त्वारुणत्ववर्मसमुच्च्यात् समुच्चयोपमा। श्रीराव भवत. कीतिविगाला भवदाखया। भुवाकराग्या ज्योत्स्ना भिर्ववेयं न चेतरा ॥ ३१॥ मेदान्तरनिरासेन अतिशयोपमा। त्वत्कीतविव वावल्प न कौमुद्या तवस्ति चेत्। गारवाभ्राभ्रगङ्गादावपि श्रीराय विद्यते ॥३॥

गारदी कौमुनी नप्तवार्षि यदि विलद्दते। वतते वदि नित्यं सा वनां कीर्तेस्तवोरमाम् ॥३॥

१ निमितेनियमोपमा ।

५८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [IX. 34 -

सप्तवाधिलङ्ननित्यवर्तनस्य असभविन कथनाद्द्गतोपमा।' चकोरनिकरो दृष्ट्वा त्वत्कीतिरिति कौमुदीम्। उपेक्ष्य भवत कीति याति ज्योत्स्नेति विभ्रमात्॥ ३४॥ मोहोपमा। सकलड्ड सुधाशु कि कि साकाशं यशस्तव। कम्पते जनताचित्तमिति श्रीरायभूपते ॥ ३५॥ संशयोपमा। इन्दुना जीयते पुण्डरीक त्वत्कीर्तिरेव तत्। सकलङ्गेन्दुजयिनी पुण्डरीक यतस्तत ॥ ३६ ॥ निर्णयोपमा। धवला श्रीमती सर्वजनसंतापहारिणी। कादम्बराय कीर्तिस्ते राजते कौमुदी यथा ॥ ३७ ॥ श्लेषोपमा। साम्बरराज विभाति (च) कौमुद्यत्यन्तवघिनो भाति [?] रायनृप कौमुदी वा कीर्तिस्ते सर्वदा भुवने॥। ३८ ॥ उपमानोपमेययो सदृशरूपशब्दवाच्यत्वात् सतानोपमा। क्षीराब्धिना समानापि कीर्तिस्ते शीतभानुना। क्षीराब्धि पीडितो देवै सकलङ्ध सुधाकर ।३९। निन्दोपमा। क्षीराब्धिरमृतस्थान चन्द्र सतापहृत् सदा। क्षीराब्धिचन्द्रौ त्वत्कीर्त्या सदृशौ राय धीधन॥४०।। प्रशसोपमा।

?. In Kāvyādars'a this variety of Upamā is known as Samanopana ( v1 सन्दानोपमा, सरूपोमा)

-IX 49 ] ९ अलकारनिर्णय ५९

क्षीरवाराशिना तुल्या त्वत्कीर्तिरिति मे मन । आचिख्यासति दोपो वा गुणो वा भवतु प्रभो।।४१।। आचिख्यासोपमा। पुण्डरीक चन्द्रबिम्ब त्वद्यशस्त्रितय प्रभो। परस्परविरुद्ध भो भाति कादम्बरायराट् ।।४२।। विरोधोपमा। भुवनव्यापिनी कीर्ति भवदीया सदातनीम्। पुण्डरीक न शक्नोति जेतु तादृक् क्रमोज्झितम् ।।४३।। प्रतिषेधोपमा। - त्वत्कीति स्वाङ्गसजाता क्षीराब्धिजनितो विधु. । .तथापि सम एवेन्दुर्नाधिको रायभूपते।।४४।। चटूपमा। न कौमुदीय कीर्तिस्ते न भानुस्तेज एव हि। न राहु खङ्ग एवाय प्रचण्डतरविक्रम ॥४५॥ सुव्यक्तसादृश्यसभवात्तत्त्वाख्यानोपमा । क्षीराब्धिशारदाभ्रादिवस्तूनामुपमा सदा। विलड्घ्य भूरिकीर्तिस्ते धत्ते स्वेनैव तुल्यताम् ॥४६॥ असाधारणोपमा। क्षीराब्धिगरदिन्द्वादिश्वेतवस्तुप्रभावति। एकत्रमिलितेवेय कीर्तिस्ते राय राजते ॥४७।। वृत्तिरिय कदापि नाभूदिति अभूतोपमा। 'अमावास्यातिथौ रात्रौ शारदी चन्द्रिका यथा। कलौ काले तथा भाति कीर्तिस्ते रायमन्मथ।४८।। असभावितोपमा। शरच्चन्द्रनभोगङ्गाशारदाभ्रपयोर्णवान्। अन्वेति हारनीहारौ कीर्तिस्ते रायकायज ।४९।।

६० शृङ्गाराणवचन्द्रिका [ IX 50 -

बहूपमा। शरदिन्दोरिवोत्पन्ना जनितेव पयोम्बुधे.।

विक्रियोपमा। शरदभ्रादिवोद्भूता कीर्तिस्ते भाति रायराट्।५०।।

इन्दौ ज्योत्स्नेव दुग्धाब्धौ चन्द्रो वा दुग्धवारिधि। धरायामिव कीर्तिस्ते भाति श्रीरायभूपते ।५१॥ मालोपमा। श्रित्वा रायनृप भाति कीरतिर्लोकत्रये भृशम्। श्रित्वा सुधाकर व्योम्नि कौमुदीव सुनिर्मले ।५२।। वाक्यार्थेन कश्चिद्वाक्यार्थो यद्युपमीयते सा वाक्यार्थोपमा। सा पुनाद्विविधा एकेवशब्दा अनेकेवशब्दा इतीयमेकेवशब्दा वाक्या- र्थोपमा। इन्दोरिव नृसिहस्य कीर्ति ज्योत्स्नामिवामलाम्। चकोरीव विलोक्यासौ जनता याति समदम् ॥५३॥ इयमनेकेवशब्दा वाक्यार्थोपमा। नृसिहराय कीर्तिस्ते जगत्येकैव राजते। एक एव नभोमार्गे ननु भाति सुधाकर ।।५४।। इवादिशब्दप्रयोगाभावेऽपि साम्यप्रतीतिरस्तीति प्रतिवस्तूपमा। आह्लादनाय देवाना ज्योत्स्ना वसति चन्दिरे। नृलोकर्वातजीवाना कीर्ति कादम्बभूपतौ।।५५।। एकक्रियाविधौ अधिकेन हीनं सदृशीकृत्य कथनं तुल्ययोगोपमा। रूपेणाङ्गजवत्कलायुततया शीताशुवत्तेजसा तीक्ष्णेनार्कवदद्भुतोन्नततया देवाद्रिवत् सपदा। देवाधीशवदुद्धतविक्रमतया पञ्चास्यवद्राजते गाम्भीर्येण समुद्रवज्जयति स श्रीरायबङ्गो भुवि ॥५६।।

-IX. 66 ] ९ अलकारनिर्णय

हेतूपमा। उद्वेगो विदुषा यत्र नास्ति तत्रोपमा मता। लिङ्गस्य वचनस्यापि भेदे हीनेऽधिकेऽपि च ॥५७॥ शारदाभ्रमिवापूर्वा कीतिस्ते चन्द्रिका इव। भवानिव महामेरुस्त्व सुरेन्द्र इवासि भो॥५८॥। चतुर्णामेक श्लोक। उद्वेगो यदि वर्तेत भिन्नलिङ्गादिके सति। तत्रोपमा न वक्तव्या कलागमविशारदै ।।५९।। बलाकेव शरच्चन्द्रो वेशन्त इव वारिधि। ग्रामस्वामीव देवेन्द्र प्रदीपो भानुबिम्बवत् ॥६०।। एतादृशी सभासन्द्रिरन वक्तव्या कदाचन। धर्ममात्रविवक्षायामुपमा कीत्यते बुघै ।।६१।। शृगालवत्पुरालोकी मुनिराजो विराजते। अकृतावासको लोके फणीव मुनिसत्तम ।६२।। यथेववाद्यव्ययानि कल्पादिप्रत्ययास्तथा। अब्जास्यादिसमासश्च निभादिसमवाचका ।।६३।। उपमालकृतावेते शब्दा वाच्या कवीश्वरै.। स्पर्धते हसतीत्यादि शब्दा वाच्यार्च कोविदै ।६४।। यत्रोपचर्यतेऽभेद उपमानोपमेययो। तद्रूपकमलंकारस्तस्य भेद. प्रतन्यते ॥६५॥ कान्ता ताटड्कचक्रं विरचितकबरीबन्धकान्तारदुर्ग लावण्याम्भस्सुदुर्ग धनकुचगिरिदुर्ग नखोदारखड्ग। चक्षुर्लीलाव लोकामितनुतरा रजाल लसद्दृष्टिकेतु कन्दर्पालापमन्त्रो विलसति चतुरो रायकन्दर्पराज्ये ।।६६।।

६२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ JX. 67 ~

समस्तरूपकम्। श्रीरायो जलधि सुधाशुरमृत मेरु सुरानोकहो भानु सिद्धरसो मनोजनृपतिश्चिन्तामणिर्देवराट्। भोगीन्द्र सुरधेनुरम्बरमिद काले कलौ सर्वदा भूत्वा तीर्थकरोऽपि सर्वजनतानन्दाय सवर्तताम् ॥६७।। व्यस्तरूपकम्। कामिन्या पदपङ्डजेद्धमधुपो वक्त्राब्जसर्वधता- म्बोधिस्त्व वरनाभिचारुसरसि श्रीराजहस सदा। अङ्कालाननिबद्धभावजगजस्तुड्गस्तनाद्रिस्थित- व्याधोऽपाङ्गनिरीक्षणेषुविलसल्लक्ष्योऽसि बङ्गप्रभो॥६८।। समस्तव्यस्तरूपकम। श्रीरायस्य मुखेन्दुस्ते (? इच) स्मितज्योत्स्नाविराजित। कस्तूरीतिलकाड्डेद्वो भाति सूदितसुधारस ॥ ६९ । स्मितादिषु ज्योत्स्नादित्व मुखे च चन्द्रत्वमारोप्य तद्योग्यस्थान- विन्यासादेतत् सकलरूपकम् ।' स्मितज्योत्स्ना मुख धत्ते कस्तूरीतिलकाङ्कनम्। सूक्तिपीयूषसार ते कादम्बेश्वर रायराट्॥ ७० ॥ मुखस्यावयवाना स्मितादीना ज्योत्स्नादिष्वारोपाद् अवयविनो मुखस्यानारोपाद अवयवरूपकम्। मुखेन्दुस्ते जनानन्द करोति भ्रूविराजित। विशालनेत्रो निटिल धरन् श्रीरायभूपते॥ ७१.॥ अत्र भ्रूनेत्रनिटिलानामवयवानामनारोप अवयविनो मुखस्य चन्द्र- त्वारोपाद् अवयविरूपकम्।

१. व्यादोपाग, २ मुखदत्ते।

• IX. 79 ] ९, अलकारनिर्णय ६३

मुख विशालनेत्र ते कपोलादर्शभासुरम्। दृष्टवा रज्यति लोकोऽय रायकादम्बनायक ।। ७२॥ अत्र मुखस्यावयविनोऽनारोपाद एकस्यावयवस्य कपोलस्य दर्पणत्व- मारोप्य नेत्रस्यानारोपाद एकावयवरूपकम्। एव द्वयवयवरूपक त्र्यवयवरूपकमित्यादि योज्यम्। स्मितज्योत्स्नाविलास ते चारुनेत्रचकोरकम्। दृष्ट्वा मुख मुद याति नारीवृन्द नृसिह भो ॥ ७३ ॥ अत्र ज्योत्स्नाचकोराणा सगे सति युक्तरूपकमिदम्। नारीजनो मुख दृष्ट्वा नेत्रेन्दीवरभासुरम् । स्मितचन्द्रिकया युक्त मोदते तव रायराट्॥ ७४॥ अत्र चन्द्रिकेन्दीवरयोरयोगाद् अयुक्तरूपकमिदम्। सुखेन्दुना कपोलाक्षिभ्र्युगाधरशालिना। त्व रूपकेतुर्नारीणा करोषि रतिसमदम् ॥ ७५॥ अदयविनो रूपणाद्वयवाना रूपणारूपणाद् विषम रूपकम्। कादम्बनाथ लोकेSत्र भवानेव विराजते। जगन्मोहकरापूर्वरूपभासुरमन्मथ । ७६ ॥ विशेषणविशिष्टमन्मथारोपणात्सविशेषणरूपकम्। रायप्रतापभानुस्ते न मीलयति कैरवम्। अस्मत्पतिविभूत्यब्जपण्ड सकोचयत्यहो॥ ७७॥ - भानुकार्यस्य अकरणदर्शनादितरकार्यस्य करणदर्शनाच्च विरुद्धरूपकम्। तुङ्गत्वेन महामेरुर्मन्मथो रूपसपदा। विभूत्या सुरराजोऽसि रायकादम्बनायक ।। ७८ ॥ तुङ्गत्वादिहेतुना कनकाचलादिरारोप्यत इति हेतुरूपकम्। अतिरक्त बालभानु विडम्बयति गर्वत । तेजोभानुरय रक्तो भवतो रायभूपते॥ ७९॥ तेजोभानुबालभान्वोर्गोणमुख्ययो साधर्म्यंदर्शनादुपमारूपकम्।

६४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IX.80 -

अरुण पद्मिनी तेजोभानुर्वीर श्रियं तव। आनन्दयति रक्तोऽसौ कदाचित्सर्वदाप्ययम् ॥ ८० ॥ अनयोर्भान्वोर्वैधर्म्यदर्शनाद् व्यतिरेकरूपकम्। तेजोभानुस्समो भानुर्यंदि तापविधानतः। ततोऽन्योऽपि ततस्तस्य न सवादी तवाधिप ।। ८१। भानुसाम्यप्रतिषेधादाक्षेपरूपकम्। कटाक्षचन्द्रिकापीयं परसंतापहारिणी। सतापयति मा देव मत्पाप तव रायराट्।।८२।। आक्षेपस्य समाधानकरणात् समाधानरूपकम्। सत्कीतिचन्द्रिकाहार धृत्वा दिक्कामिनीरति। श्रीरायचन्द्रकन्दर्प श्रुत्वा गायति गायति।८३। रूपकरूपकम्। नाय राय 'सुधासूतिर्नेयं कीतिश्च कौमुदी। नेद तिलकमड्कोऽय नाधरो वटपल्लवम्।।८४।। रायनृपत्वादिक निवर्त्य चन्द्रादित्वेन रूपणात् प्रकटीकृतगुणातिशय तत्त्वापह नुतिरूपकम्। त्रयस्त्रिशत् समाख्याता उपमालकृतेभिदा.। विशती रूपकस्यापि भेदा प्रोक्ता मया पुन ।।८५।। अन्तो नास्ति विकल्पानामुपमारूपकद्वये। दिड्मात्रं कथित शेषो विचार्यो बुद्धिशालिभि ।।८६।। उक्तस्य पुनरुक्ति स्याद्बहुधावृत्तिरीरिता। अर्थावृत्ति पदावृत्तिरुभयीति त्रिधा मता ।।८७॥ अर्थावृत्तिर्यथा - रु्वन्ति कोकिला कीरा वदन्ति मधुपा वने। वदन्ति राजहसाश्च रणन्ति श्रीधरेशितु ।।८८।। १. श्रीधरेशिन. ।

-IX 96] ९ अलकारनिर्णय ६५

पदावृत्तिर्यथा - श्रीरायक्षितिनाथकीर्तिवनिता भाति त्वदीया भृश सप्ताम्त्रोधिपु भाति सर्वगगने सर्वत्र दिग्मण्डले। भाति क्ष्मासु च भाति भाति सकले स्वर्गेऽप्यधोविष्टपे 4 भातीय कविराजचारुवचने भातीयमत्यन्द्गुता।।८९।। उभयावृत्तिर्यथा - क्रीडयत्य ङ्गनालोको भवान् नृपगृहे सदा। गुहामु क्रीडयत्यद्य नारीवर्ग रिपुन्नज ॥।९०॥ एतदावृत्त्यलकारत्रय दीपकालकारस्थान एव समतम्। हिनोति कार्य व्याप्नोति ज्ञाप्य वा हेतुरुच्यते। उत्पत्तिसाधनत्वेन ज्ञप्तिसाधनतोऽपि वा ॥९१।। कारकजापको हेतू उत्पत्तिज्ञप्तियोग्यकौ। यत्रोच्येते स हेत्वाख्योऽलकारोऽनेकधा मत ॥।९२।। हरिचन्दनहारेण मल्लिकामालया युत। प्रीति करोति नारीणा शृङ्गारार्णवचन्द्रमा ।।९३।। निर्वर्त्यकारकविषयहेत्वलकार। आरक्तमालतीमालातिलकाभरगोज्ज्वल । आलिड्ग्य नायिका नाथश्चिन्ताभावाय कल्पते ॥९४॥ अभावरूपनिर्वर्त्यविषयहेत्वलकार। पूर्वो भावविपय । रूपातिशयसपन्नो नुतदक्षिणनायक। रायबङ्गो व्यवात् स्त्रीणा मन कौतूहलान्वितम् ।।९५॥ विकार्यविषयकारकहेत्वलकार। इक्षुचापसमाकार कामसिद्धान्तवेद्यसौ। रायबङ्गोऽवनीनाथो नारीरूप प्रपश्यति ॥९६।। ५

६६ [IX 97-

प्राप्यविषयकारकहेत्वलकार। तव पल्लववज्रेण मुक्तेनार्वमुधाशुना। मन सुवोधमित्येव नायिका वक्ति नायकम् ।।९७।। ज्ञापकहेत्वलकार। जातिक्रियागुणद्रव्यसज्ञाभेदाभिधायिना आदिमध्यान्तवृत्तेन पदेवैकत्रवर्तिना। वाक्यार्थनिर्णयो यत्र भवेत्तद्दीपक मत वहुधा वर्तमानस्य तस्य लक्ष्य प्रतन्यते ।९८।। कोकिला रणन कृत्वा नृसिह मोदयन्त्यलम्। खेदयन्ति च कान्ताया खण्डिताया मन परम्॥९९॥ आदिवर्तिजातिपददीपकालकार। चरन्ति मदनोद्याने नृसिहरमणीजना। त्वद्वैरिवनितालोका विपिनेपु गुहासु च ॥१००॥। आदिवर्तिक्रियापददीपकालकार । रक्त कादम्बनाथेऽस्मिन् कामिनीना मनो भृशम्। प्रजाना मित्रलोकाना चित्त च विदुषामपि॥१०१॥ आदिवर्तिगुणपददीपकालकार। हारेण रायबङ्गस्य कण्ठस्थेन मनो हृतम्। नारीजनस्य शोताशोर्मयूखोऽपि तिरस्कृत ।।१०२।। आदिवर्तिद्रव्यपददीपकालकार। चैत्रेण सेवकेनासौ रायवङ्गो विनम्यते। पश्चाद्राजाधिलोकस्य वार्ता सम्यग्निरूप्यते॥१०३॥

१ मुक्त्त.

1 -IX 111 ] ९ अलकारनिर्णय ६७

आदिवर्तिसज्ञापददीपकालकार। आरामे रायबङ्गस्य नृत्य कुर्वन्ति केकिन। प्रेक्षकाणा जनाना च जनयन्ति मनोमुदम् ॥१०४। मध्यवर्तिजातिपददीपकालकार। रायव ङ्गमनोजात नारीलोको विलोकते। दिद्क्षावशतो गत्वा देवनारीजनोऽपि च॥१०५॥ मध्यवर्तिक्रियापददीपकालकार। मत्कीर्त्या रायबङ्गस्य नृलोको धवलीकृत। पाताललोकसर्वस्वमूर्ध्वलोकोडपि भायुर ॥१०६।। मध्यवर्तिगुणपददीपकालंकार । कादम्बनायको हारभूपितो नृनराय राट्। आस्ते सिहासने दिव्ये पूज्यते च नरेश्वरै ॥१०७॥ मव्यवर्तिद्रव्पपददीपकालकार। कादम्वेगेन रायेण डित्थोऽ्य परिपालित । अत एव निजावासे स्थित्वा दीर्घ प्रमोदते ॥१०८॥ मध्यवर्तिसजापददीपकालकार। कादम्वरायसदनाद्ब हिरुद्यानवासिन। वदन्ति मधुरालाप फल चुम्बन्ति ते शुका ।।१०९।। अन्त्यवर्तिजातिपददीपकालकार। कादम्तरायभूनाथ कुसुमायुवसनिभम्। दृष्ट्वा मुद स्वकीयोऽपि परकीयोऽपि ढौकते॥११०॥ अन्त्यवतिक्रियापददीपकालकार। कादम्चरायनाथस्य सत्कीर्त्या विमलात्मना। जायते मानवाना च स्वर्गिणामपि सत्मुखम् ॥ १११॥

६८ शृङ्गारार्णदचन्द्रिका [ IX, 112 -

अन्त्यवर्तिगुणपददीपकालकार। सिहासने महारत्नकीलिते प्रतिभासते। क्रोडत्यारामसदोहे हारालकृतरायराट्॥ ११२॥ अन्त्यवर्तिद्रव्यपददीपकालकार। कादम्बनाथ रायेन्द्र लोकते प्रणमत्यपि। नानादेशगता वार्ता व्रूते रम्या कपिध्वज ॥ ११३॥ अन्त्यवर्तिसज्ञापददीपकालकार । शास्त्र धर्मस्य सवृद्धर्य स च पुष्यस्य तच्छ्रिय । सा श्री रायमहीनाथे सुखस्य खलु जायते ॥ ११४ ॥ इति दीपकत्वेऽपि पूर्वपूर्वापेक्षया वाक्यमाला प्रयुक्तेति मालादीपकम्। श्रिय विपक्षवर्गस्य वर्धयन्ति चलानि वै। ह्रासयन्ति नृसिहस्य मन्त्रा पञ्च सुनिश्चिता ॥११५॥ क्रियाया परस्परविरोधाद् विरुद्धार्थदीपकम्। मनोवेगयुता सत्त्वा दिव्यलक्षणभूपिता । दिवि भान्ति पतङ्गाश्वा भुवि रायतुरगमा ॥ ११६ ॥ मनोवेगादिधर्मेण उभयेषा समानाना भानुक्रियासबन्धात् शिलष्टार्थ- दीपकम्। कान्तास्य वरमीक्षते घनकुचद्वन्द्व स्पृशत्युन्नत श्लिष्यत्यङ्ग मनङ्गतन्त्रविदिय श्रीरायबङ्गो दरम्। चुम्बत्यङ्गति भावयत्यमति सस्त्रीणाति समोदते जानीते विनयत्युदेति कुरुते संभाषते भासते॥ ११७ ॥

१ उभस्वाना २ गमन ।

-IX .- 125 ] ९ अलकारनिर्णय ६९

नानाक्रियाणामेककर्तृकारकेण सबन्धादेकार्थदीपकम्'। अब्ज कूर्ममनङ्गराजशरधि कामेभसद्बन्धना- लानं सिहमपूर्वसारमरसी नाग गिरि वल्लरिम्। शड्ख शीतकर तिलस्य कुसुम वज्र प्रवाल झप चाप भृङ्गतति मयूरमसम दृष्ट्वा सदा मोदते ॥ ११८ ॥ श्रीरायवङ्ग इति अध्याहार कर्ता। एतदन्त्यक्रियादीपक प्राक प्रदर्गितमपि भावचमत्कारसभवात्पुन प्रदशितम्। अनया दिशा विचक्षणैर्दीपकान्तराण्यभ्यूह्यानि। यत्रार्थस्य स्वरूपेण विद्यमानस्य कल्पना। अन्यथा तमलकारमुत्प्रेक्षाख्य प्रचक्षते ॥ ११९॥ नून प्रायो ध्रुव शङ्के, मन्ये सत्यमिवादिभि । शर्व्द प्रकाव्यते सेयमुत्प्रेक्षा कविपुङ्गवै ॥ १२० ॥ वाच्या प्रतीयमानेति सा चोत्प्रेक्षा द्विधा मता। मन्ये शङ्गे ध्रुवादीना प्रयोगे प्रथमा मता ॥ १२१॥ मन्ये शङ्गे घ्रुवादीना शब्दानामप्रयोगत । प्रतीयमानोत्प्रेक्षा तु द्वितीया विवुधैर्मता ॥ १२२॥ वाच्योत्प्रेक्षा पुन प्रोक्ता पढ्पञ्चागद्विवा वुधै। प्रतीयमानोस्प्रेक्षाष्टचत्वारिशद्विधा मता ॥ १२३ ॥ तदुदाहृतिरन्यत्र बोद्धव्या वुद्धिशालिभि। मूलभेदौ निरूप्येते द्वाविमी सग्रह्त्वत ॥ १२४॥ शशधरमुरगड्गा क्षीरवाराशिमुख्यान् धवलगुणविशिष्टान् केचिदाहु स्वतोऽमून्। तव विशदयगोऽशस्पर्शनादर्जुनास्ते सुकविविनुतवङ्गक्ष्माप मन्ये सदाहम् ॥ १२५॥ - १रूपकम्

७० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IX. 126 ~

स्वभावेन धवलाना चन्द्रादीना कीत्यशस्पर्गनाद् धावल्य- मन्यथा कल्पितम्। इय वाच्योत्प्रेक्षा। तव तेजोगुण लब्धु बालभानुरय पुन । पुन पूर्वाद्रिमारुह्य वसतीव तपस्यलम् ॥ १२६ ॥ क्रियायोगिना इवशब्देन व्यञ्जितोत्प्रेक्षा इयमपि वाच्योत्प्रेक्षा। प्रतीयमानोत्प्रेक्षायास्तु (? गुरुत्वा) तिशयाभावादुदाहरण पूर्वशास्त्रे न कृतमिति नास्माभिरपि कृतम्। प्रस्तुतीकृत्य यत्किचिद्वस्तुतस्सिद्धये पुन। अन्यस्यार्थस्य योग्यो योऽर्थान्तरन्यास एव स।।१२७।। कीर्तिप्रतापौ रायेण भुवनत्रयर्वातनौ। लब्धौ पुण्यवता केन कि कि पुसा न लभ्यते ॥१२८॥ विश्वव्यापिनामार्थान्तरन्यास। वक्षोर ङ्गनिवासिनी श्रियमिमा कृत्वा मुखाब्जस्थिता वाग्देवी जयकामिनी विलसिता दोर्दण्डसद्यस्थिताम्। कादम्बक्षितिपे स्थिते वरयशस्कान्ता गृहान्निर्गता लोके स्त्री सहते विवर्धनगता का वा सपत्नी श्रियम्॥१२९॥ अयमपि विश्वव्यापी। श्रीकामिरायबङ्गोऽय कलौ काले सता मुदम्। उत्पादयति शीताशु कलावपि मुदे न किम् ॥१३०॥ विशेषस्यार्थान्तरन्यास। कान्तास्यचुम्बने सक्तो रायेन्द्रो याति समदम्। पद्मिन्या पड्कजासक्तो भ्रमर कि न तुष्यति ॥१३१॥

१ सो

-IX 139] ९ अलकारनिर्णय ७१

रिलष्टार्थान्तरन्यास । भ्रमर मधुकर कामुक इति ध्वनि । मधुद्रो भ्रमरश्चेति द्वाविमौ कामुकेऽपि च। नृसिहोऽप्यभय दत्ते श्रीरायो जगता सदा। लोके विचित्रशक्तीना वस्तूना शक्तिरीदृगी ।।१३२।। विरुद्धार्थान्तरन्यास । नीतियुक्तोऽपि रायस्य विक्रमो वैरिणा मन । सतापयति त्रूणा पूर्वपाप हि तादृशस् ॥१३३।। अयुक्तार्थान्तरन्यास। तिलकाडिकतरायास्य मोदयत्यङ्गनाजनम्। साड्कचन्द्रसम तोषवर्धन युज्यते ननु ॥१३४।। युक्तार्थान्तरन्यास। रायप्रतापभानुस्तान् सतापयतु वैरिण। कीतिचन्द्रो धुनोतीमान् कि कि युक्त सदीपिण ।।१३५।। युक्तायुक्तार्थान्तरन्यास'। कीर्तिज्योत्स्नापि तापाय न कि तेजो वनानल। धुनोति चन्द्रपक्षश्चे्द्वह्निपक्षो दहेत्र किम् ॥१३६॥। विपर्ययार्थान्तरन्यास । जगत्यर्थान्तरन्यासभेदा अन्येऽपि सन्ति हि। तेषा निदर्शन जेय यथाशास्त्र विचक्षण ।।१३७।। शब्दस्य वा प्रतीतेर्वा सादृश्ये विपये सति। वस्तुनोर्भेदकथन व्यतिरेकस्तयो पुन ।।१३८।। जगन्मोहनरूपेण कुसुमास्त्रस्य सनिभ । रायबङ्गस्ततस्तस्य भेदो दृश्यत्वधर्मत ॥१३९।। १. नादृश्ये

७२ शृङ्गारार्ण वचन्द्रिका [ IX. 140 -

रायबङ्गवर्तिना- दृश्यत्ववर्मेण भेदकयनादुभयगतभेदस्य प्रतीति- सिद्धत्वादेकव्यतिरेकालकार । यश प्रतापौ भवतो जगद्व्याप्तौ कविस्तुतौ। यश शारदचन्द्राभ वालभानुसम पर ॥१४०॥ यश प्रतापोभयभेदसाधकवावल्यरक्तत्ववर्मद्वयस्य पृथककथनादुभय- व्यतिरेकालकार। उन्नतस्थानवृत्तोऽपि तेजस्व्यपि महानपि। राय त्वत्समता याति न भानू राहुपीडित ।।१४१।।

धरन्नपि महाभाग्यजनिता पूर्णसपदम्। एकदिक्पालनादिन्द्रस्त्वत्तो राय निकृष्यते ॥१४२॥ सहेतुव्यतिरेकालकार। उक्तव्यतिरेकालका रपञ्चक गब्दोपात्तसादृश्यम्।बालातप प्रतापशच धरतों भेदमीदृशम्। बालातपो भानुवर्ती प्रतापस्त्वयय वर्तते। रक्तत्वधर्मेण प्रतीयमानसादृश्ययोबािातपप्रतापयोर्भेदकथनात्प्रतीय- मानसादृश्यभेदमात्रव्यतिरेकालकार। सकलड्को निराधार कलाहीनरच चन्द्रमा । श्रीरायबङ्गभूमीश त्वत्सम कथमुच्यते॥१४३॥ जगदानन्दजनकत्वजगत्सतापहारित्वादिधर्मेण प्रतीयमानसादृश्ययो- श्चन्द्ररायबड्गयोर्मध्ये रायबङ्गस्याधिक्योपेतभेदकथनादाधिक्योपेत- भेदलक्षणव्यतिरेकालकार। कादम्बरायो मारश्च रूपवन्तौ मनोहरौ। राय सिहध्वजो मारो मीनकेतुर्विराजते ॥१४४॥ २ आक्षेपालङ्कार।

• IX. 150 ] ९ अलंकारनिर्णय ७३

गन्दोपात्तसादृत्ययो श्रीरायमारयो सदृशध्वजद्वयस्य भेदगमकत्वा- त्सदृशव्यतिरेकालकार। राय कादम्बनाथोऽय नारीलोलदगीक्षित। कुमुमास्त्धरो भाति रतिदेवीदृगकित ।।१४५।। प्रतीयमानसादृश्ययोमारराययो भेदगमकत्वादपर मद्शव्यतिरेकालकार। सुरराजश्रियो रम्य भोगीन्द्रमुखलालितम्। रायस्य राज्यं क्रमते प्रजापालनंभासुरम् ॥१४६॥ रायराज्य प्रजापालनभासुरत्वेन राज्यजातेस्तुल्य सुरेन्द्रविभूति- भोगीन्द्रमुखलालितत्वेन भिन्नमिति सजातिव्यतिरेकालकार। प्रकृत कारणं त्यक्त्वा यत्र हेत्वन्तर मतम्। विभाव्यते स्वभावो वा यत्र सा हि विभावना ॥१४७। अचन्द्रा चन्द्रिका कीर्ति प्रतापो भानुना दिना। वालातपो मुस चन्द्रो क्षीराव्धेस्ते नृसिह भो ।१४८॥। चन्द्रादिकारण परित्यज्य कीतिचन्द्रिकादे श्रीरायनामकारणान्तर-

अकारणमहावन्धुर्कारणमहदवान्। अकारणदयालुश्च जनाना रायभृपते ॥१४९।। अकाग्णपदेन हेतु निराकृत्य स्वभावेन वन्धुत्वादिकधनात्स्वभाव- विभावना। प्रतिपेधस्य कथन प्रतीतिर्वा प्रजायते। न यत्राक्षेप इत्युक्तस्त्रिधा कालन्याधयात् ॥१५०॥

१ भान्फरम् २. आचन्द्रा ।

७४ शृङ्गारार्णवर्चन्द्रिका [ IX. 151 -

रायो रणाङ्गणेऽरीणा जलं प्रविशता तृणम्। दशता कृतवल्मीकारोहणान्न व्यधाद्वधम् ।।१५१।। अतीताक्षेपालंकार । कुतो ललाटे तिलक करोति नृपरायराट। साङ्कमिन्द स्वकीयस्य सममिच्छति कि कृती ॥१५२।। वर्तमानाक्षेपालकार। सापराधो नृपो राय कान्ताडम्बरकोपत। भीत्वा रतिगृह रम्यं सोत्कण्ठोऽपि न यास्यति ॥१५३।। अनागताक्षेपालकार। कीर्तिचन्द्रातपे शैत्य न सत्यं तव रायराट्। यदि सत्य विपक्षाणा सतापयति कि पुन ।।१५४।। शैत्यविरोधिना संतापकर्मणा केनचित्पुसा शैत्यधर्मस्य आक्षिप्तत्वाद्ध- र्माक्षेपालकार। रायबङ्गस्य कीर्तिर्वा नेति को बुध्यते भिदाम्। दृश्यते शुद्धधावल्यप्रभा जगति नाश्रय ।।१५५।। धावल्यप्रभालक्षण धर्ममाश्रित्य कीर्तिरूपो धर्म्याक्षिप्त इति धर्म्याक्षेपालंकार । राय कल्पान्तक युद्धे दृष्ट्वापि रिपवोऽवशा। भय न यान्ति वल्मीकतृणपानीयसश्रिता ॥१५६।। भीते कारण वधो वल्मीकाद्याश्रितैवैरिभिरनिषिद्ध इति कारणाक्षेपा- लकार। रायस्यायल्लके ज्योत्स्नाहिमाम्बुमलयानिल-। कर्पूरसगमेऽप्यस्या शीतभावो न जायते॥१५७॥- १. रिपदोवदा।

-IX. 163 ] ९ अलकारनिर्णय ७५

चन्द्रातपादिवस्तुसगमे कारणे सनिहितेऽपि शंत्यकार्य न जातमिति कार्याक्षेपालकार। रणे गृहीतो रायेण रिपुवर्गो वदत्यलम्। वधाभिलाषो यदि ते हन्तव्यो रणभैरव ।१५८।। हन्तव्य इत्यङ्गीकारमुखेनैव काक्वा स्ववधो निषिध्यत इत्यनुज्ञाक्षे- पालकार। कलौ काले महादुष्टॉल्लुण्टाकादिकदुर्जनान्। निराकरोति श्रीराय प्रभुत्वेनैव राजते ॥१५९॥ आदिपदेनैव दुर्जननिषेधात् प्रभुत्वाक्षेपालकार। स्थितिर्वा ते गतिर्वा ते रमणास्तु ममाकृति । द्रष्टु न शक्यते पश्चात्तदेतत् सुविचार्यताम् ॥१६०॥ इति वदन्त्या नायिकया सादर वचन प्रयुक्तमिति सामर्थ्यादनादरो निपिद्ध इति अनादराक्षेपालकार। पश्य पश्यसि चेदन्यामस्तु तद्दर्शन शुभम्। यावदागमनं तावत्तच्चिन्तास्तु मम प्रिय ॥१६१।। इति वदन्त्या कान्तयाशीर्वचनमुखेन काक्वा कान्तगमन निषिध्यत इत्याशीर्वचनाक्षेपालकार। दास्यामि हार गन्तव्य त्वया तुभ्य नमो नम। अन्यथा वामपादो मे तव बुद्धि वदिष्यति ।१६२॥। इति ब्रुवाणयातिरक्तया कान्तया गमनसहायताकरणव्याजेन प्रियप्रयाण निपिद्धमिति साचिव्याक्षेपालकार। याहि याहि निजेश त्व मम यत्नस्तर्थव भो। तव प्रयाणे पाथेय प्रागेव विहित मया ॥१६३॥।

७६ [ 1X 164-

प्रियगमनकार्ये यत्नकरणव्याजेन प्रियया निजेशगमन निषिद्धमिनि यत्नाक्षेपालकार । क्षणालिड्गनविघ्नाय रोमहर्षाय कुप्यता। प्रेम्णा निषिद्ध गमन तवेश न मया पुन ।।१६४।। प्रेमाधीनतया कान्तया निजेशगमन निपिद्धमिति परवशाक्षेपालकार। पुनरुज्जीवनोपाय सजीवनमहापदम्। दत्त्वा याहि निजेश त्व कन्दर्पो मा हनिष्यति ॥१६५॥ जीवनोपायदुर्घटत्वनिवेदनव्याजेन निजेशगमन निषिद्धमित्युपाया- क्षेपालकार। यामीति वचन नाथ ते मुखान्निर्गत वरम्। याहि वा वस यत्त्वत्तो मम किचित् फल न हि ॥१६६। अत्यधिकस्नेहया सकोपया सुकान्तया कान्तगमन निषिद्धमिति रोषाक्षेपालकार। स्पृष्ट मया न ताम्बूल न दृष्ट स्वदित न वा। शून्य तवास्तु नष्ट वा मार्जारो वात्तु मत्प्रिय ॥१६७॥ प्रागनागत्य पुनरागतेन जीवितेशेन सहैवमुक्त्वा कान्तया ताम्बूलस्य सानुक्रोश दोषोद्ावन कृतमित्यनुक्रोशाक्षेपालकार। कलौ काले प्रजा धर्म नाचरन्ति न चासते। न्यायमार्गे अहो कष्ट मनुगोचति हि रायराट् ।१६८।। धर्मपालचूडामणिना रायधरणीशेन कलौ प्रजाना धर्माचारव्यावृत्त्या- दिक दृष्ट्वा पश्चात्ताप कृत इत्यनुशयाक्षेपालकार।

१ मत्त्वतो २ सकोपयासि कान्तया ३. शून्यास्तश्स्तु ४ मनु- शेषते।

-IX 175 ] अलकारनिर्णय ७७

विपक्षतमसा गत्रौ सुहृत्पद्मप्रकाशके। रायप्रतापमार्तण्डे सति कि भानुना सुवि ॥१६९।। साम्यं दर्शयित्वा मुख्यभानुर्निपिद्ध इति ्लिष्ठाक्षेपालकार । किमिय चन्द्रिकाहोस्वित् कीर्ति कि रायभूभुज । रात्रावह्नि च दृश्यत्वात् कीर्तिरेव न चन्द्रिका ॥१७०॥। सदादृव्यत्वधर्मेण चन्द्रिका निषिध्यते इति सगयाक्षेपालकार। कृत्वापि दान जगतो न तृप्यति हि रायराट्। इष्ट द्त्त्वापि भुवने न तृप्यति सुरद्ुम ॥१७१॥ अर्थान्तराक्षेपालकार । कादम्वराय कीर्तिस्ते कविराजैन वर्ष्यते। वाचामगोचरत्वात्ता दृष्टवा नन्दन्ति मानसे ॥१७२॥ हेत्वाक्षेपालंकार । कादम्वक्षितिपस्य तीर्थममले गौरीगगौरं हृदि श्रीनाथामरनाथ कर्ण नृपते पुष्पायुध क्ष्मापते। भोगीन्द्रार्जुन धर्मराजनृपते भानो सुधाशो गुरो वार्घे मेरुगिरीन्द्र चन्दनतरो भूमौ नभो मा कुरु॥१७३॥ गर्वरूपधर्मनिषेधाद् धर्माक्षेपालंकार। भावचमत्कारसभवात् पुनरप्युक्त। अन्ये विकल्पा द्रष्टव्या आक्षेपाणा विचक्षण । मया शास्त्रानुसारेण दिग्मात्रं संप्रदशितम् ।१७४।। मनोवद् वक्तुरिष्टस्योत्कर्ष वक्तु निरूप्यते। यत्रासभवि सा सन्धिरुच्यतेऽतिशयाभिधा॥१७५॥

१ मनो ववतुमिष्ट।

८० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IX. 187 -

शैलाग्रे स्थितवानहं तव गुणं तेजोऽभिधान तपो लब्धु वै विदधामि चारुवचसा प्रासादयत्त नृपस् ॥१८७॥ वचोगोपनलेशालकार। निन्दास्तुतिर्वा। सेवार्थमागतमहाधरणीश्वराणा- मालोकनेन करुणास्मितभाजनेन। सिहासने स्थितवता नृपकुञ्जरेण चेत प्रसत्तिरमला प्रकटोकृताभूत् ॥१८८।। चेष्टाप्रकाशनलेशालकार। उक्ताना यत्र वाच्याना योगो वाच्यान्तरे सह। क्रमेण कथित सोऽत्र क्रमालकार उच्यते ॥१८९॥ रूप वचोऽधररसं स्तनकुम्भयुग्म नि श्वासगन्धविषय तरुणीतनुस्थम्। आलोकनश्रवणपानसमागमोरु- घ्राणक्रियाभिरनुभूय सुखी नृपोऽभूत् ॥१९०॥ क्रमालकार। भ्रूलोचनकटाक्षान् वै रायस्यालोक्य कामिनी। चापभृड्गशरान्मत्वा जायते भयविह्वला ॥१९१॥ अयमपि क्रम । बुद्धर्महत्त्व भूतेर्वा तन्यते यत्र कोविदै। उदात्त तमलकार वदन्ति कविपुड्गवा ॥।१९२।। काले कलौ स्वहितमड्गलचारुबुद्धया पाति प्रजा करुणया न विभेति शत्रो । शीताशुभानुसमनीतिपराक्रमाभ्या जेजीयतेऽरिनृपतीभघटामृगेश ।।१९३।। १. प्रच्छन्नवास्ता कृद।

-IX 200 ] ९ अलकारनिर्णय

बुद्धिमहत्त्वोदात्तालंकार। आस्थानमण्डपगते सुरशलतुड्गे सिहासने मदनरूपनृसिहबड्ग। आस्ते सता फणिपतिर्वरसार्वभौमो गीर्वाणराज इति वाखिलमन्यमान ॥१९४॥ ऐश्वर्यमहत्त्वोदात्तालकार। सत्यरूपमपह नुत्य यत्रान्यार्थो निरुप्यते। अपह नवमलकार तमाहु काव्यकोविदा ।१९५।। अय श्रीरायवड्गो न क्षीरवाराशिरेव वै। अन्यथा वरगाम्भीर्यगुणशाली कथ भवेत् ॥१९६।। रायवड्गत्वलक्षण स्वरूपमपह नुत्य क्षीराम्बुधित्वस्य पररूपस्य निरूपणात् स्वरूपापह नवालकार। अय श्रीरायबड्गो न समुद्रनवनीतक। 'कादम्वक्षोरवार्रागरुत्पत्तिर्घटते कथम् ॥१९७॥ अयमपि पूर्व एव। अय श्रीरायबड्गो न सुरभूजोऽन्यथा कथम्। समस्तजनसकल्पदायको जाघटीत्ययम् ॥१९८॥। अयमपि तथेव। युद्धरड्गत्रिनेत्रोऽय रायवड्गमहीपति। कल्पान्तसमवर्त्येव किलान्यत्र दयानिि ।१९९।। दयानिधित्व परेष्वभ्युपगम्य स्वेपु रिपुवर्गेण तस्य प्रलयान्तकत्व- दर्शनाद्विषयापहू नवालकार । उपमालकृती पूर्वमुपमापह नव स्मृत । अन्यापह नुतिभेदाना विस्तरो लक्ष्यता बुधै ॥।२००॥।

१ कादम्वक्षीरवाराशो उत्पत्ति । ६

शृ्गारार्णवचन्द्रिका [ IX. 201 -

यत्र प्रियतरा वाणी प्रेमाधिक्यप्रकाशिनी। निरूप्यतेऽसौ विर्द्वा्द्धि प्रेयोऽलकार उच्यते ॥२०१॥ तरुणि चरणघातो मल्लिकापुष्पसङ्ग- स्तव घनकुचघात. कौमुदीस्पर्शकल्प । सरसमधुरकाञ्ची दामबन्ध प्रबन्धो वदति सुरतकेल्या रायबड्गक्षितीन्द्र ।।२०२।। प्रेयोऽलकार । उक्तार्थाना विरुद्धत्व यत्र वाक्ये परस्परम्। शब्दार्थविहित नास्ति तत्त्वत स विरोधक ।।२०३।। कलाधरो न शीताशुस्तेजस्व्यपि न भास्कर । अभीष्टदो न मन्दारो रायबड्गो गुणाम्बुधि ।।२०४।। शब्दकृतविरोध। उत्तुड्गोऽपि न मेरुर्न तापहृच्चन्दनद्रुम। श्रीमानपि न गोविन्द कादम्बाम्वुधिचन्द्रमा ।२०५।। अयमपि शब्दकृत एव। दयालुना पुण्यजनेन चापि देवेन सुज्ञातगुणेन तेन। श्रीरायबड्गप्रभुणा विपक्षा जिता.सुलोका परिपालिताश्च ।।२०६।। अयमपि तथैव। श्रीरायक्षितिनाथ येन समये प्रस्थानभेरी महा- कोणेन प्रहता जना रिपुहरे भीत्वाध्वनन्त्यद्भुतम्। लोकेषु ध्वनिमत्सु तेषु धरणीभृद्धित्तयो दिग्गज- व्रातस्य श्रुतयो विमानततयो भिन्ना वितीर्णा भृशम् ।२०७।। अयमर्थकृतविरोधालंकार. । शृड गारादिरसाना तु नवाना यत्र कथ्यते। रूपोत्कर्ष पृथक्सोऽप्यलकारो रसवान् भवेत् ॥।२०८।

1. -IX 217 ] ९ अलकारनिर्णय. ८३

तरुण्या देहलावण्ये स्नात्वा स्नात्वा प्रमोदते। अधरामलपीयूष पीत्वा पीत्वामरायते ॥२०९॥। शृड गाराख्यरसवदलकार। रणसद्मनि गत्रूणा वर्ग दत्त्वा बरलिं धराम्। सागरान्ता विजित्याय रायशूरो विराजते ॥२१०॥ युद्धवीररसाख्यरसवदलकार। कृत्वा तृप्त जगत्सर्व सुराग विपिनद्रुमम्। कृत्वा दानेन महता पात्र नास्तीति मन्यते ॥२११॥ रायबड्ग इति कर्तुरध्याहार। दानवीररसाख्यरमवदलकार। दृष्ट्वा शान्तिजिन नत्वा स्तुत्वा स्मृत्वा समर्च्य च। आनन्दक्षीरवार्राशौ रायवड्गो निमज्जति॥२१२॥ धर्मवीररसाख्यरसवदलकार। आयल्लकानलो दग्ध्वा तन्वड्गी पीडयत्यहो। इति दूतीवच श्रुत्वा करुणाब्धौ निमज्जति ॥२१३॥ राय इति कर्ता। करुणाख्यरसवदलकार.। मक्षिकाजालपूयार्द्रव्रणकोटियुतान् रिपून्। भिक्षार्थमागतान् दृष्ट्वा जनो वमति राय ते ॥२१४।। बीभत्साख्यरसवदलकार। पश्चाद्गतेशबिम्ब सालोक्य चुम्बति दर्पणे। मत्वा निजेश श्रीरायं दृष्ट्वा हसति कौतुकात् ॥२१५॥ हास्याख्यरसवदलकार। रायारामस्थितान् वृक्षान् स्वनन्दनगतान् बहून्। दृष्ट्वावचिनुते पुष्पाण्यमरेन्द्रो विलासतु ॥२१६।। अद्भुताख्यरसवदलकार। रायस्य दोर्वल स्मृत्वा रिपुवर्गो गुहास्थित । भीतो गच्छामि कुत्रेति भयज्वरगतो मृत ।।२१७।।

८४ [ IX 218-

भयानकाख्यरसवदलंकार। कादम्बरायभूपस्य क्रोधाग्नौ विक्रमार्चिपि। दग्धवैरीन्धने लोकं व्याप्ते शुष्यन्ति वार्धय ॥२१८।। रौद्राख्यरसवदलंकारः। देवसेवनकालेऽस्य रायबड्गस्य चेतसि। शीते शान्तरसे व्याप्ते शीतिभूतं जगत्त्रयम् ॥२१९।। शान्तरसाख्यरसवदलंकार। रसवत्त्व गिरा लोके रसैनव भिरुच्यते। रसैरष्टभिरित्येके शान्तव्ज्यैर्वदन्त्यलम् ॥२२०॥ उत्कर्षो यत्र गर्वस्य कथ्यते मानशालिनाम्। तमलकारमूर्जस्विनामानं मन्यते बुध ।।२२१।। पीत वारिधिसप्तक जगदिद हस्तेन संचारितं भोगीन्द्रस्य किरीटवर्तिमणय शोर्णीकृता पर्वता। सचूर्णा विहिता मयेति कदने यो वक्ति गर्व निजं त जित्वा नृपकुञ्ज रो विजयते कादम्बवशोत्तम ।।२२२।। ऊर्जस्व्यलकार। यत्राप्रस्तुतवस्तूना वर्णना क्रियते जनै । निर्विण्णमानसैस्तच्चाप्रस्तुताशंसनं विदु ।।२२३।। हरिततृण भक्षिणोडमी हरिणा ह्षैवसन्ति पीतजला। इति वक्ति रायवड्गक्षितिपतिशत्रुव्रजो वने सोडयम्।।२२४ रायनृपतिना तिरस्कृतत्वान्निर्विण्णमानसेन शत्रुवर्गेण हरिणानाम- प्रस्तुताना प्रशसा कृता यस्मात्तस्मादप्रस्तुतप्रशसालंकार।

१ रित्येते। २ भक्षिणो मि हरिणा हर्ेर्वसन्ति सीतजला । ३ वनसोयम्।

• IX 230 ] ९ अलकारनिर्णय ८५

देशोऽयं स्वर्गभूमिनृपसदनमिद देवराजस्य गेहं कान्तेयं कामभार्या मदभरितगजो दिग्गज सार्वभौम। अश्वोषय शक्रसप्ति सुरतरुरमलो जैनधर्मो जिनेन्द्रो देवोऽय रायबड्गक्षितिपतिरधुना दिव्यपुण्यो विभाति॥२२५॥ येन केनचित् कारणेन निर्विण्णचित्त कश्चित् पुमानस्य नृपस्य विभूति धृत्वा वर्णयति तस्मादियमपि अप्रस्तुतप्रगसा। यत्र वैकल्यकथन गुणादीना विवीयते। विशेषदर्शनार्थ सा विशेषोकितिर्निरूप्यते ॥२२६।। न शीतोऽपि यशोराशिर्जगत्ताप हरत्यसौ। नोष्णोऽपि विक्रम शत्रुन् रायस्य दहति ध्रुवम् ॥।२२७॥ शैत्यगुणवैकल्येऽपि जगत्तापहरणविशेष । उष्णतागुणविकलत्वेऽपि वैरिदहनकिशेषो यतस्ततो गुणवँकल्यविशेषोक्ति । न कोकिला न वीणा वा न कीरा न च किन्नरी। कान्ता तथापि रायस्य चेतो हरति गानत ।।२२८।। कोकिलादिजातिवँकल्येऽपि कान्ता स्वरेण रायचेतोहारिणी यतस्ततो जातिवकल्यविशेषोक्ति. । न कुप्यति न बध्नाति काञ्च्या कर्णोत्पलेन सा। न ताडयति रायेन्द्र भय नयति कामिनी ॥।२२९। कोपनादिक्रियावकल्येऽवि भयप्रापणमिति क्रियावँकल्यविशेष- कथनम्। सरससुरतयुद्धे विक्रमो नास्ति यस्या. परमनिशितशस्त्रं नास्ति खेटादिकं च।

जयति सरसविद्या सा सती चित्रमेतत्॥२३०।। शस्त्रखेटादिद्रव्यवैकल्येऽपि जयति विशेषकयनमिति द्रव्यवैकल्य- विशेषोक्ति।

८६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [IX. 231 -

न सन्मित्र न सत्संगो न सम्यग्धर्मदेशना। तथापि पुण्यवान् रायो वसत्यानन्दसागरे॥२३१॥ सन्मित्रादिसुखकारणवैकल्येऽपि, पुण्यवानिति हेतुगभितविशेषणाद्वेतु- विशेषोक्ति । अन्येऽ्रपि भेदा सन्त्येव विशेपोक्तेविदावरै। अभ्यूह्या शास्त्रमार्गेण विस्तरो न मयोच्यते ॥२३२॥ यत्र किचित्समीकर्तु युज्यते केनचित् क्रिया। एककाला समासो हि तुल्ययोगाभिधो भवेत् ।।२३३॥। स्तवन निन्दन चापि समाश्रित्य द्विभेदभाक्। अलकारस्तुल्ययोग कथ्यते विदुषा वरै ॥२३४॥ भरतस्सगरश्चक्री श्रेणिको बङ््गभूपति । श्रोतृमुख्यपद प्राप्ता भवन्ति भुवनत्रये ।।२३५।। स्तुतिपरतुल्ययोगितालकार । चिन्तामणि कामधेनू रायबड्ग सुरद्ुमः। परोपकारे निरता इति रूढिर्जगत्त्रये।।२३६।। अयमपि पूर्व एव। रायबड्गक्षितीशस्य शत्रुजातश्रिय क्षणम्। सुरचापश्रियो विद्युन्मालालक्षा न चासते ॥२३७॥ निन्दापरतुल्ययोगितालकार। यत्र प्ररूप्यमाणेन वस्तुना तत्परत्वत । इष्टार्थो गम्यते तद्धिपर्यायोक्त सता मतम् ॥२३८।। अस्मद्वैरिपुर त्वया बलपते श्रीमद्विधेय भृशं कादम्बाम्बुधिचन्दिरे निगदतीत्येवं बलाधीरवरः।

१ कादम्बाम्बुनि चन्दिरे

-IX. 246 ] ९ अलकारनिर्णय

नानावज्रभुजड गकाञ्चनशिवामन्दारराजामरी- स्त्रीबिम्बार्कमय ह्यदान्मदनकान्तावासमप्यद्द तम् ॥२३९॥ पर्यायोक्तालकार। गुणाना कर्मणा यत्र सहभाव प्ररुप्यते। सहोक्तिनामक प्राहुस्तमलकारमुत्तमा ॥।२४०।। रायस्य कीर्त्या धवल शत्रुकान्ताजन सह। विक्रमेणारुणं सार्ध तत्कान्ताजनलोचनम् ॥२४१।। गुणसहभावकथनसहोक्ति। श्रीरायक्षितिनाथ विक्रमगुण नामा सदा वर्धते वीरश्रीशरदभ्रकीर्तिवनिता त्यागेन साक तव1 लक्ष्मी पुण्यपदेन साकममलज्ञानेन वाणी समं कोशेनाहवदक्षदण्डनिकर सग्रामरड्गोद्ुर।।२४२।। क्रियासहभावकथनसहोक्ति। अथवा कार्यकारणयोर्यत्र वक्तु युगपदु्द्गव। कार्योत्पादनसामर्थ्य ता सहोक्ति प्रचक्षते ।।२४३।। पुण्येन सार्धमाधत्ते धर्म यानेन दिग्जयम्। त्यागेन कीर्ति शौर्येण वीरलक्ष्मी च रायराट् ।।२४४।। कार्यकारणसहजन्मकथनसहोक्ति। यत्राधत्ते पुनर्दत्त्वा किचित्किचित् सम न वा। तामाहुर्निपुणा लोके परिवृत्तिमलक्रियाम् ॥२४५॥ सुरलोके पुरी दत्त्वारिपुभ्य स्त्रीविराजिताम्। नरलोके पुरी हृत्वा तादृशी भाति रायराट्॥।२४६।। सदृशार्थपरिवृत्ति ।

१ विक्रमेणारुण सार्द्ध .. 'जनलोचनम् २ रिहम्य ।

८८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IX. 247 -

ज्ञानं स्वीकुरु वङ्गराज विनयं दत्त्वा गुरुभ्य सदा पुण्य स्वीकुरु देयवस्तुनिकर दत्त्वा गुरुभ्य सदा। वैरिभ्य सुरलोकसौख्यपदवी दत्त्वा तदीय महा- देश स्वीकुरु युद्धरङ्गरमणीप्राणेश भूमीग भो ।२४७॥ विसदृशार्थपरिवृत्ति । कार्यमारभमाणेन दैवात्तत्साधनागम । लभ्यते यत्र तत्प्राहुरलंकार समाहितम् ।।२४८।। कोप निवारयितुमिष्टनिजाङ गनाया प्रारब्धवान् नृपतिकुञ्जरबड्गनाथ । तावत् सुधाशुरुदयाद्रिमुपैति पूर्णो रोरौति कोकिलगणो भगणश्चकास्ति ॥२४९॥ एकवाक्यमनेकार्थ यत्र श्लिष्ट तदुच्यते। अभिन्नपदमुद्दिष्ट श्लिष्ट भिन्नपद द्विधा॥२५०॥ देवोऽयमम्बरोद्द्ासी लोकाह्लाद. कविस्तुत । मरुत्सहायो राजाग्रे भासते भुवनोत्तम ।।२५१।। अभिन्नपदश्लिष्टम्। सदैव बलसपन्नो न दीनो जडसग्रह। कविरम्यो रायबड गो राजते मन्दरागत ।।२५२।। भिन्नपदश्लिष्टम्। व्यतिरेकाद्यलकारे श्लेषा प्राग द्शिता परे। अन्ये केचन दृश्यन्ते श्लेषास्तत्कथनं यथा॥२५३॥ आह्लादयन्ति९राय च सानुरागा प्रजा प्रजा। साकूत रक्षिता वृद्धा करमार्दवलालिता ॥२५४॥।

१ देवोऽयमम्बरोद्द्धासि ।लोकाह्नादी कविस्तुत २ रायस्य ३ आकूत ।

• IX 262 ] ९ अलकारनिर्णय

प्रजा जना प्रजा पुत्रा आह्लादयन्तीति क्रियकोय रायबड्गे न दृश्यन्ते रलष्यन्ते च पयोधरा/5 उत्तुड गा अम्बराधारा मुक्ताफलविभूपिता ।।२५५।। अविरुद्धक्रियाश्लेष। वियोग प्राप्य रायेन्द्रो मोदते हृदये परम्। नारीजनस्तु क्लिश्नाति पयोधरसहायक ॥।२५६।। विरुद्धक्रियाश्लेष। श्रीरायराज्ये काठिन्य तरुणोस्तनमण्डले। अपवादो निरोष्ठयेषु काव्येषु न परत्र च ।।२५७।। सनियमश्लेष। मन्दानिला लुण्टयन्ति दिव्योद्यानेषु सौरभम्। अथवा चञ्चरीकाश्च चोरयन्ति हि लोलुपा ।।२५८।। नियमनिषेधश्लेष। रायबड ग समुद्रश्च भूभृदास्पदगौरव। गम्भीरो भूरिरत्नाढयो लावण्याढयो विराजते ॥२५९॥ अविरुद्धश्लेष । पयोधरविलोलोऽय नृसिंहश्चातकायते। सन्मानसगतो बड गो राजहसायते सदा ॥२६०॥। उपमाश्लेप। अर्थयोर्यत्र समयोरन्वय क्रिययाजनि। तन्निदर्शनमित्युक्त सदसल्लक्ष्मगोचरम् ॥२६१।। सुजनसुरकुजोजय रायबड्गक्षितीशो वितरति फलमिष्ट सर्वलोकाय लोके। गगनतलनिवासी कौमुदीकामिनीशो विलसदमृतदीप्ति कि न लोकाय धत्ते ॥।२६२॥।

९० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [IX. 263 -

प्रशस्तनिदर्शनालकार। अन्याय इति शब्द च न वादयति बड्गराट्। अपशब्द स्वशिष्यौघ न वादयति शान्दिक ।।२६३।। अप्रशस्तनिदर्शनालकार । निन्दाव्याजेन यत्रार्थ स्तौति कचिच्च सा मता। व्याजस्तुतिगुणा एव दोषा इव चकासते ।।२६४।। वक्षोरङ्गे महाश्रीर्वरमुखकमले शारदा वीरलक्ष्मी- र्दोर्दण्डे रायबङ्गक्षितिप तव महाशासनाद्वतंतेऽसौ। आज्ञामुल्लड्घ्य लोके तव विशदयशस्कामिनी बम्भ्रमीति राज्ये सेय तवाज्ञा सुकविजननुता तत्कथ जाघटीति॥।२६५॥। व्याजस्तुत्यलंकार । देवताघ्रिपसंस्तुत्या कीर्ति सशोभते कथम्। सागरान्ता धरा कान्ता कथ जीवतत राय ते ॥२६६।। र्लिष्टव्याजस्तुति। व्याजस्तुतिविशेषाणामपर्यन्त· प्रविस्तर। बुद्धिशालिभिरभ्युह्यस्तस्मान्नास्माभिरुच्यते ॥२६७॥ इष्टाना यत्र वस्तूनामाशसनमिद मतम् (? मिदच यत्)। तामाशिषमलकारं वदन्ति कविकुञ्जरा ॥।२६८।। सुरेन्द्रपूज्य· परिपूर्णसौख्य सुज्ञानसाम्राज्यमहापदस्थ। जिनेन्द्रचन्द्रो वरदानरुद्र श्रीबङ्गराजस्य मुदेडस्तु देव ।।२६९।। आशीरलंकार।

१. अष्टाना

-IX. 275 ] ९. अलकारनिर्णय ९१

नरेन्द्रकन्या परिपूर्णरूपा शृङ्गारदुग्धाम्बुधिकौमुदी सा। तुङ्गस्तनी मङ्गलहारभूषा श्रीवङ्गराजस्य मुदेऽस्तु कान्ता ।।२७०।। इयमप्याशी। यत्रानेकपदार्थानामत्युत्कृष्टेतरात्मनाम्। एकत्र कथन जातं स समुच्चय उच्यते ॥२७१॥ श्रीशान्तिनाथदेवोऽय स्याद्वादोऽमोघलाञ्छनो धर्मश्रीरायबङ्गोऽत्र लोके रत्नानि त्रीणि वै। कादम्बवाधिचन्द्रो लक्ष्मी कीर्त्यड्गना गिरा देवी जयकामिनी च पूज्या चत्वारि हि दिव्यवस्तूनि ॥२७२॥। अत्युत्कृष्टसमुच्चयालकार। रायबङ्गक्षितीशस्य सन्ति शत्रुपुरेष्वमी। जम्बुका घूकभल्लूका तिन्दुका युगपत्रका.॥।२७३।। अत्यपकृष्टसमुच्चय। यत्र ®कोडपि जनो वक्ति प्रीतियुक्तमिवाप्रियम्। अलकृति ता वक्रोक्ति प्राहुः काव्यविशारदा ॥।२७४।। श्रीबङ्गेश्वर साधु साधु भवतः शृडगारशोभा परा मुक्ताजालमलकृत परिलसद्वज्रच संभूषितम्। श्रीचन्द्राभरण महोदयकरं सर्वं त्वया संवृतं वस्त्रेणेति निजालयागतपति सा3 वक्ति कान्ता गिरा ॥२७५॥ वक्रोक्त्यलंकार।

१ श्रीशान्तिनाथ देव स्याद्वादामोघलाञ्छनो धर्मश्री रायवङ्गभूपो रत्नानि श्रेणि लोकेडत्र (?)। २. कोपाध्वजो ३. वानक्ति।

९२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ IX. 276 -

प्रसिद्धसाधनाद्यत्र कालत्रितयगोचरम्। साध्य निश्चीयते प्राज्ञैरनुमान तदुच्यते ॥२७६॥ मानसोल्लासन दृष्टि शोला साधवगम्य सा (?)। कान्ता श्रीरायबड्गस्य शृड्गाराब्धौ निमज्जति ॥२७७॥। वर्तमानसाध्यगोचरानुमानालकार। श्री रायभूपदिव्याड्गे मुक्ताजाल विलोक्य सा। कान्ता कुप्यति बध्नाति काञ्चीदाम्ना निजेश्वरम् ॥२७८॥ अतीतसाध्यगोचरानुमानालकार. कादम्बवाधिचन्द्रस्य वाग्विलासादनागतम्। फल निश्चित्य सा कान्ता निजेशेऽगात् परा मुदम् ॥२७९॥ भाविसाध्यगोचरानुमानालकार । यत्रासभाव्यसबन्धो वस्तुनोऽन्येन केनचित्। अनौचित्येन सप्रोक्तो विषमं त प्रचक्षते ॥२८०॥ कादम्बनाथ करुणारसदुग्धवाधि क्वायं त्वदीयहृदये सकलप्रजासु। रुद्रावतार धर धीर रिपुव्रजेपु ववायं चकास्ति च रसो वररौद्रनामा ॥२८१॥। उत्कृष्टतान्तर यत्र प्रकृतस्योपलक्षणम्। कथ्यतेऽवसर सोऽयमलकारो विबुध्यताम् ॥२८२॥ येन जिष्णुरपि ध्वस्य शत्रुर्भीमोऽपि सङ्गरे। तस्य श्रीरायबङ्गस्य दोर्दण्डेऽभूज्जयाङ्गना ॥२८३॥ अवसरालकार। यत्र साम्य प्रतीयेत वस्तुन प्रतिवस्तुना। इवादीनामप्रयोगे प्रतिवस्तूपमा हि सा ॥२८४॥

१ शृङ्गारा •निमज्जति

-IX 291 ] ९ अलकारनिर्णय ९३

कादम्बवंशे विस्तीर्णे स एको रायभूपति । अब्वौ सकलरत्नानि कौस्तुभाख्या भजन्तु किम् ॥२८५॥ प्रतिवस्तूपमा। अस्या उपमायामन्तर्भाव इति केचित्। यत्सारं निश्चित यत्र तस्मात्सार ततोऽपि तत्। सार निश्चीयते व्याप्त्या सा सारालकृतिर्मता ॥२८६॥ कादम्बाब्धौ सुसारो वरगुणनिलयो रायबङ्गामृताशु- स्तस्मिन् सारा विवेकामलतरविलसत्कौमुदी लोकपूज्या। तस्या सतापहृत्त्व सुकविजननुत सारमस्मिन् सुसार सत्सौख्यापादकत्व वरविशदयशोदायकत्व हि तस्मिन्॥२८७॥ सारालकार। अन्यस्य वस्तुनोऽन्यस्मिन् साम्याद्वस्तुविनिश्चय। स्वकारणवशाज्जातो यत्र स भ्रान्तिमान् भवेत् ॥२८८।। सध्याराग वनाग्नि गिरितटगतधातुव्रज बालभानु कूपाराग्नि नभोऽन्तर्गतदिवि जनवीरक्तनीरेजषण्डम्। 5 दृष्ट्वा च बेभीयतेऽसौ सकलरिपुगणेस्त्वत्प्रताप सुतापो मत्वेति श्रीविलासास्पदविजयरमानर्तकीनृत्यरङ्ग ॥२८९॥ भ्रान्तिमदलकार । मोहोपमेति केचित्। एतद्वेदमिद वेति चलद्बुद्धिस्तु सशय। हेतुना निश्चयो यत्र निश्चयान्तोऽपि सत्कृत ॥।२९०॥। शत्रुक्षयज्ञापकधूमकेतु कि वैरिचन्द्रस्य विधुतुद किम्। त्वद्धस्तखड्ग कवयो विलोक्य सगेरते वीर नृसिहभूप ॥२९१॥ सशयालकार। कि कि कराव्जनिपतन्मधुपावली भो वीरश्रिय कविनुतावररोमराजि।

१ दृष्टवा भोयते २ स्वप्रतापो सुतापो ।

९४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [IX 292 -

त्वद्धस्तखङ्गमवलोक्य कवीश्वराणा बुद्धि. स्फुरत्यमलबोधपराक्रमेश ॥२९२॥ अयमपि संशय। चिन्तामणि. कि न जडत्वमस्य कि वा सुरागो नहि पुष्पजालम्। विवेकवाकप्रौढियुतेन तेन त्यागेन कादम्बनृप प्रबुद्ध ।।२९३।। निश्चयान्तसशयालकार। सशय सशयोपमा, निश्चयान्तो निर्णयोपमेति केचित्। पूर्वपूर्वो विशिष्टोऽर्थो रच्यते तद्विशेपणम्। उत्तरोत्तरतन्निष्ठं यत्र सैकावली मता ॥२९४॥ श्रीराय क्षितिपालको वरमहालक्ष्मीपति सा रमा वीरश्रीसहचारिणीजयवधू कीर्त्यङगना भूषिता। सा कीर्तिर्वरशारदासहचरी सा शारदामञ्जुल- श्रीतुण्डाब्जनिवासिनीनुतमुखं सपूर्णसीमोपमम् ।।२९५।। एकावल्यलकार। अप्रयुज्यविशेष्य तद्विशेषणपदानि वै। साकूतानि प्रयुज्यन्ते यस्मिन् परिकर स हि॥२९६॥ कुवलयकरसारं श्रीचकोरीप्रमोद नववररसपीयूषाश्रयं सत्कलेशम्। कविदिविजसहायं सर्वलोकप्रिय क वदति निजसमान रायबङ्गप्रवीण ॥२९७॥ परिकरालंकार। वस्तुसाधारणं यत्र किचिदेकत्र रूप्यते। निषिध्यते तदन्यत्र परिसख्या हि सा मता ॥२९८॥।

-IX, 306 ] ९ अलकारनिर्णयः ९५

कादम्बनाथसाम्राज्ये काठिन्य करपीडनम्। कान्तापयोधरद्वन्द्वे तत्केल्यामेव ताडनम् ॥२९९॥ परिसख्यालकार। याचन चुम्बनादाने वन्वन दुष्टनायके। वियोग पञ्जरे भीति. क्रुद्धकान्तावलोकनात्॥३००॥ इयमपि परिसख्या। सनियमश्लेष इति केचित्। प्रश्नोत्तरद्वय यत्र व्यक्त गूढ च वोभयम्। उच्येते तमलकारमाह प्रश्नोत्तराह्ययम् ॥३०१।। प्रजाना पालन कस्मान्निवृत्ति पीडनस्य च। रायबङ्गमहीपालाद्दयाम्भोनिधिचन्दिरात् ॥३०२॥ व्यक्तप्रश्नोत्तरालकार.। पयोनिधिसमानस्य रायबङ्गमहीपते। क्रमाब्जभासुरस्याप्यमेयस्य श्री क्व वर्तते॥३०३॥ व्यक्तप्रश्नगूढोत्तरालकार। अस्मिन् श्लोके पादचतुष्टयस्य प्रथमा- क्षरचतुष्टये गृहीते पराक्रमे इति भवति तदेव गूढोत्तरम्। तव सबन्धि निष्काम तव सबोधन कथम्। कीदृशस्त्व पुन कीदृग्मानवेश प्रपूजित ॥३०४।। व्यक्तगूढोत्तरप्रश्नोत्तरालकार । अलकृतीनामुक्तानामुपमादिभिदात्मनाम्। मध्ये द्वयोस्त्रयाद्रीना सगो यत्र स सकर ।३०५।। श्रीवङ्गराज वदन तव पूर्णचन्द्र पादद्वयं कमलयुग्ममिव प्रभाति। नायं भुजोऽरिनृपवृन्दसुधाशुराहु. कीर्ति करोति सकलाम्बुधिलड्डनं च॥ ३०६ ॥ संकरालंकार।

९६ [IX. 307-

सकोशमपि नीरेज सदण्डमपि निरजितम्। रायबङ्गमुखाव्जेन निष्पुण्यस्य तथा भवेत् ॥३०७। अयमपि सकर। अलकृतीना सर्वासा गुणमुख्यव्यवस्थया। समकक्षतया यस्य सकरस्य द्वयी गति ॥३०८॥ अलकृतीना संगृह्यानन्तविस्तरमप्यमूम्। एष मार्ग प्रमाणन दर्शितोऽस्माभिरुत्तम ।।३०९।। नानालकाररत्ने विशदतररसोदारपिण्डीरडिण्डे नानाभावोरुरड्गत्तरलतमरसच्चारुकल्लोलमा ले । शय्यापाकोरुवृत्तिप्रसरबहुगुणोदात्तरीत्यभ्रजाले काव्यक्षीराम्बुराशौ जयतु तव महाकीर्तिचन्द्रो नृसिह ॥३१०॥।

इति परमजिनेन्द्रवदनचन्दिरविनिर्गतस्याद्वादचन्द्रिका चकोरविजयकीति- श्रीवीरनरसिंह- कामिरायबङ्गनरेन्द्रशरदिन्दुसनिभकीतिप्रकाशके शृङ्गारा- र्णवचन्द्रिकानाम्नि अलकारसग्रहे अलकारनिर्णयो नाम नवम परिच्छेद ।

अलकारनिर्णयो नाम नवम परिच्छेद।

१. काहिराय

-X.8 ]

दोषगुणनिर्णयो नाम

दशम परिच्छेद:

निर्दोषधर्म पुण्याय यथा शक्तस्तथा भुवि। निर्दोषकाव्य सत्कीत्ये वर्ज्यदोषानतो ब्रुवे ॥१॥ असमर्थ श्रुतिकटु निरर्थकमवाचकम्। च्युतसस्कृत्यप्रयुक्त ग्राम्यमशलीलक परम्।२।। नेयार्थ क्लिष्टसदिग्धे ततोऽप्यनुचितार्थकम्। अविमृष्टविधेयाश विरुद्धमतिकृत्तथा ॥३।। अप्रतीतमिति प्रोक्ता पददोषा विशारदै। प्रथम लक्षण तेषा कथ्यते क्रमतो मया॥४॥ अङ्गीकृतार्थ यद्वक्तु न शक्त तत्पद तदा। असमर्थमिति प्रोक्त तदुदाहरण यथा।।५।। ग्राम भवति चंत्रोऽसौ नगर हन्ति माधव । दिव्यन्ति साधवो मोक्ष दयतेऽरि धराधिप ।।६।। अत्र भवति-हन्ति-दिव्यन्ति-पदाना गत्यर्थसभवेऽपि गत्यर्थे सामर्थ्या- भावात् पदत्रयसमर्थम्। दयते-पद हिंसार्थे सामर्थ्याभावादसमर्थम्। कठिनाक्षरसदर्भ पद श्रुतिकटूदितम्। सुष्ट्रा विनिर्मिते वात्र राष्ट्रे भाति पुर सदा॥७॥। अत्र सृष्ट्रा राष्ट्रे इति पदद्वय श्रुतिकटु। पादपूरणमात्रार्थ यत् पद प्रतिपाद्यते। तन्निरर्थकमित्युक्त गुणदोषविशारद ।।८।। ७

. ९८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [x 9-

भाति वै नगर चात्र खलु शक्रपुरोपमम्। तदेव तु हि गन्तव्य त्वया सुखफलाथिना।।९। अत्रे च वै 'खलु तु हि पदानि स्वार्थानि (न) सन्तीति निरर्थकानि। स्वाभिप्रेत न वक्त्यर्थ प्रयुक्तमपि यत्पदम्। तदवाचकमित्युक्त काव्यसारविचक्षणै ॥१०। रणे जयाङ्गना चैत्रो भटत्वाल्लभते पराम्। शूरत्वादिति हेत्वर्थे भटत्व पदमीरितम् ॥११।। अत्र भटसामान्यवाचक भटपद शूरवाचक न भवतीत्यवाचक ज्ञेयम्। शास्त्रोक्तलक्षण नास्ति यत्र तच्च्युतसस्कृति। भाते विधुर्नभोभागे नगर तिष्ठते नर ॥१२॥। अत्र भाते तिष्ठते पदयोरात्मनेपदस्य लक्षण नास्ति। नगरमित्य- धिकरणे द्वितीयाया लक्षण नास्ति। प्रसिद्धमपि यच्छास्त्रे कविभिन प्रयुज्यते। तदप्रयुक्त ज्ञातव्य पद दुष्ट विशारदै ।।१३।। अणिमादिगुणोपेतो दैवतस्त 'निरूपयन्। कविभिर्दैवत शब्द पुल्लिङ्गे न प्रयुज्यते ॥१४॥ यत्पद नोचित यत्र तत्र तद्ग्राम्यमुच्यते। ग्रामवर्तिजनश्लाघ्य निपुणैनिन्द्यते यथा॥१५॥ अधर भक्षयित्वासौ तरुण्या स्तनमण्डलम्। हस्तेनावृत्य तद्देहे शेते कश्चिन्नरो मुदा ॥१६॥ अत्र अधरभक्षणं हस्तेन स्तनावरणं कान्ताशरीरशयनं ग्राम्यवचनम्।

१. खलु मही पदाशी स्वार्था न। २. निरूपि सन्। ३ कुण्डलम् ।

-X 26 ] १० दोषगुणनिर्णय

पदेन येनासभ्यार्थो ज्ञाप्यते तत्पद मतम्। अञ्लील त्रिविध व्रीडामङ्गलार्थजुगुप्सकम् ॥१७ तरु्या मदनावासो राजते सुखदायक। मदनावासशब्दोऽय लज्जोत्पत्तिविधायक ।।१८।। कामिनीवदन पद्म विनाशयति लीलया। विनाशयति नीरेजमेतत्पदममङ्गलम् ॥१९॥ रतौ तरुण्या नाथस्य क्षुते सति विशङ्गयते। क्षुते सति पद चैतज्जुगुप्साजन्मकारणम् ॥२०॥ स्वसकेतितमर्थ यत्पदं मूलार्थसूचने। सामर्थ्यरहित वक्ति तन्नेयार्थ विदुर्बुधा ।।२१।। अनन्तरानुजो धर्मपुत्रस्य परिपातु व । रुद्रकान्तेक्षुवाटेपु प्रभाते रोरवित्यलम् ॥२२।। अत्र धर्मपुत्रस्य अनन्तरानुज भीम.। भीमो नाम महेश्वर इति स्वसकेत। रुद्रकान्ता शिवा। शिवा नाम जम्बुका इति स्वसकेत। अर्थ व्यवहित वक्ति तत्पद क्लिष्टमुच्यते। विनतानन्दनारोहकान्तापुत्रो जयत्यलम् ।।२३॥ विनतानन्दनो गरुड तदारोहको विष्णु तत्कान्ता लक्ष्मी तत्पुत्रो मन्मथ इति व्यवहितार्थद्योतकम्। अर्थ विवक्षित तस्मादन्यार्थमपि यत्पदम्। प्रकाशयति सदिग्ध तदुक्त दोषवेदिभि ।।२४।। देवो नभसि यातीति सदिग्ध पदमुच्यते। निर्जरो वा घनो वेति सशयस्य समुद्द्वात् ।२५॥ पदस्य यस्यानुचितो गम्यतेऽर्स्तदुच्यते। बुधैरनुचितार्थ हि तस्योदाहरण यथा ॥२६॥।

१०० शृङ्गाराणवचन्द्रिका [x.27-

पुरुषो राजते राजसभाया वरधीवर.। प्रकाशयत्यनुचित कैवर्त धीवर पदम् ॥।२७।। प्राधान्येन न वर्तेत स्वार्थे यत्पदमीरितम्। अविमृष्टविधेयाश तत्पद प्रणिगद्यते ॥२८।। मार्गे याति नर कश्चिन्महाशूरो धनाधिप। धनाधिपमहाशूरपदे प्राधान्यतो न हि ॥२९।। सड्ग्रामदानप्रस्तावे महाशूरधनाधिपपदद्वयेन सार्थपरामर्शस्य प्राधान्येन सभवात्मार्गे तदसभवात् अविमृष्टविधेयाशत्वम्। इष्टार्थादन्यदुष्टार्थप्रतीतिजनकक्षमम्। विरुद्धमतिकृच्चोक्त तत्पद विदुषा वरै ॥३०॥ सुरतरवे लोकोऽय गुरवे तुभ्य सदा नमति। जननी या भवत सा परोपकारे सदा क्रमते॥३१॥ 'सुरतरवे' 'जननी या भवत' इति पदद्वय विरुद्धारऽर्थप्रतीतिकरम्। सुरतरवे सुरत-रवे 'जननी या भवत' 'जननी याभवत'। स्वकीयशास्त्रसिद्धार्थ यत्पद वक्ति तत्पदम्। अप्रतीतमिति प्रोक्तं कथ्यते तदुदाहृति ।।३२।। त्रैलोक्य वर्तते जीवसुखदु खविधायकम्। सृष्टिसहारकरणे बहुधानकमुच्यते ।।३३। सांख्यागमे त्रलोक्यमिति बहुधानकमिति पदद्वय प्रधानतत्त्ववाचक तद् आगमप्रसिद्धत्वाद् अप्रतीतम्। उक्त्वा पदगतदोषान् पदैकदेशेषु पूर्वकथितास्तान्। दोषान् वदामि शृणु भो राय नृपाधीश भो यथायोगम् ॥३४॥ सरसत्वान्मृदुत्वाच्च सुभगत्वाच्च सुन्दरी। जगन्मोहकरी चित्र कामेनापि विलोक्यते॥३५॥

-X 42 ] १० दोपगुणनिर्णय १०१

अत्र पदेकदेशस्य त्वत्प्रत्ययस्य बाहुल्यात् सरसत्वादिपदत्रयं श्रुति- कटूच्यते। आलिड्ग्य कामुक सौख्य प्रमदाया पयोधरान्। यात्योदन सूपकार पचतेऽल' धरेशिने ॥३६।। अत्र पयोधरान् इति एककान्ताया बहुवचन पदैकदेशरूपं निरर्थकम्। पचते इत्यात्मनेपदमपि पदैकदेशरूप निरर्थक फलेशत्वाभावात्। मा समानो न यातीत साधरामृतसौष्ठवाम्। अत्र मासमृतेत्येतत्पदाशोऽश्लीलमुच्यते ।।३७।। अत्र मासेति जुगुप्साकरमश्लील मृतेत्यमङ्गलमश्लीलम्। देवतमा पूज्योऽय नरनायो धर्मसाररसगाली। देवेति तयेति तथा देवतया वेति भवत सदेह ।।३८।। अत्र पदैकदेशरूप सदिग्धम्। त्यागवा कुर्वते युद्ध गीर्वाणस्सर्वदा समम्। लक्षको दानशव्दस्य त्यागशब्देन वाचक।।३९।। अत्र त्यागवा इति पदैकदेशस्त्यागशब्द दानशब्दगमको भवति। न पुनरसुरार्थवाचक। पददोष निरुप्याह वाक्यदोष ब्रुवेऽधुना। शृणु राय महोनाथ काव्यगोष्ठिविशारद॥४०।। उपहतलुप्तविसर्ग हतवृत्त गर्भित तथाकीर्णम्। न्यूनपद कथितपद प्रसिद्धिहतमक्रम विसधि तथा॥४१।। प्रतिकूलवर्णमपदस्थितपदमस्थानगतसमास च। अधिकपद रसरहित समाप्तपुनरात्तमनभिहितवाच्यम् ।।४२।।

१ दरोशिने।

१०२ शृङ्गारारणवचन्द्रिका [ X. 43-

अप्रस्तुतार्थममतपरार्थमर्धान्तरैकवाचि तथा। भग्नप्रक्रममभवन्मतयोगपतत्प्रकर्पयोर्युगलम् ।।४३।। असकृद्याति विसर्गो यत्रोकार विलोप्यभाव वा। उपहतलुप्तविसर्ग तद्वाक्य दुष्टमिति वदन्ति बुधा ।।४४।। नरो वरो हितोऽर्च्यो वा गम्भीरो दुर्लभो भुवि। अवरा अहिता ज्ञानहीना जीवा गृहे गृहे।४५। असकृद्विसर्गो पूर्वार्धे उकाररूप याति लोपमपरार्धे। यत्र च्छन्दोभङ्गो वर्णाना हीनतादितत्त्व वा। गुरुलघुवर्णस्थाने लघुगुरु तद्वाक्यमेव हतवृत्तम् ॥४६।। कान्तेन नारीसमाना विदग्धा विलोकितापि प्रमद न याति। स्मरेण कान्ता हरिणनयना निपीडयतेऽसौ कुसुमोरुबाणै.।।४७।। अत्र पूर्वार्धे समानेत्यत्र माकारस्थाने लघुना भवितव्यम्। अपरार्धे हरिणनयनेत्यत्र णकारस्थाने यकारस्थाने च गुरुणा भवितव्यम्। गुरुलघोर्व्यंत्ययाद्धतवृत्तम्। मृगाड्ककरा शीता हरन्ति तमसा ततिम्। वने चूतकिसलयानि वसन्ते भान्ति सर्वत ।।४८।। अत्र पूर्वार्धे प्रथमपादे न्यूनाक्षरत्व तृतीयपादेऽधिकाक्षरत्व हतवृत्त तत। आरामस्यामलदेशे नारी सकलभूरिगुणरम्या। सक्रोडय पुन क्रीडति सरोवरे विदलदखिलकमलाढ्ये॥।४९॥ अत्र प्रथमपादे गणत्रयमतिक्रम्य यति छन्दोभङ्ग। द्वितीयपादे नारीति पादमध्ये यति छन्दोभङ्ग। ततो हतवृत्तम्।

१. कुसुमोरवाण । २ शिता।

-X 58 ] १० दोपगुणनिर्णय १०३

छन्द शास्त्र यति प्रोक्तो यादृगस्तादृशस्य वै। यतेरभावो विद्वन्ध्ि छन्दोभङ्गो निरूप्यते ॥५०॥ अन्यवाक्यस्य मध्येऽस्ति यत्रान्यद्वाक्यमीरितम्। तद्वाक्य गर्भित प्राहु काव्यालकारकोविदा ।।५१।। शृगाररसवार्राशौ निमग्नाङ्गी विलोकते। रमते प्रमदारामे तरुणी निजनायकम् ॥५२।। अत्र रमते प्रमदारामे इति वाक्यं वाक्यान्तरमध्यगतमिति गभितम्। बहुवाक्याना यत्र प्रविशन्ति पदानि मिश्रितानि मिथ। तत् सकीर्ण कथित क्लिष्ट पुनरेकपदवाक्यवृत्ति ।।५३।। कुप्यत रमणो नारी नमति रुष च चरणपड्कजे त्यजति। परिरभ्य मोदतेऽसौ चुम्वंति मज्जति वराणवे सौख्ये ।।५४॥ अत्र नारी कुप्यति रमणश्चरणपड्डजे नमति। नारी रुष त्यजति रमण परिरभ्य चुम्बति वरासौ मोदते रमण सौख्येऽर्णवे मज्जतीति बहूना वाक्याना पदानि परस्परमिश्रितानि इति सकीर्णम्। एक- वाक्यगतपदानि मिथो मिश्रितानि चेत् क्लिष्ट वाक्य ज्ञेयम्। पदेन येन यद्वाक्य विना न्यून भवेद्यदा। तद्न्यूनपदमित्युक्त तस्य लक्ष्य प्ररूप्यते ॥५५॥। रतिक्रियार्थी रमणी जगन्मोहनरूपिणीम्। विलोक्यालिङ्गय सौख्याब्धौ निमज्जति मनोहरे ॥५६॥ अत्र नायक इति विशेष्यपदाभावाद् न्यूनपदवाक्यम्। पदस्य कथन यत्र कथितस्य पुनर्यदा। तदा सन्भिस्तु कथितपद तट्टाक्यमुच्यते ।५७। स्मरकेलिविनोदेन कान्ता कान्तस्य ताडनम्। करोति केलिनीलाब्जकर्णपूरेण चारुणा ।।५८।।

१०४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [X 59 -

अत्र केलीति प्रागुक्त पुनरपि केलीति कथितं तत कथितपद वाक्यम्। प्रसिद्धिरहित यत्र पदमुक्त तदुच्यते। प्रसिद्धिहतमेतद्धि वाक्य दुष्ट विचक्षणै ॥५९।। पद्माकरे सरोजाक्षी केका हसा विकुवते। ता निशम्य मम स्वान्त विभेति मदनातुरम् ॥६०॥। अत्र केकाशब्दो मयूरवाण्या प्रसिद्धो न हसध्वनौ इति प्रसिद्धिहतं वाक्यम्। लोकशास्त्रक्रमो नास्ति यत्र तद्वाक्यमक्रमम्। तदुदाहरणं वक्ष्ये तद्वाक्यप्रतिपत्तये ।।६१।। उद्यानकैरवाम्भोजवृद्धीना हेतवो मता। दिवाकरवसन्ताब्जा मोदयन्तु सता मन ॥ ६२॥ अत्र कमलारामकैरवाणा वृद्धिहेतुत्वे भानुवसन्तचन्द्राणा वाच्ये व्यत्ययकरणादक्रम वाक्यम्।

योगसौगतसाख्याना मते देवा प्ररूपिता । कपिलेश्वरबुद्धास्तु क्षणिकेतरवादिन ॥।६३।। अत्र स्पष्टमुदाहरणम्। यत्र वाक्ये विरूपत्व विश्लेषोऽश्लीलता तथा। कष्टता सधिदोषा स्यु विसधि तदनुस्मृतम् ॥६४।। वने आस्ते वरा नारी तद्दृष्टी अतिचञ्चले। तदूरू अधिकौ भातस्तज्जड्घे अतिमोहने ।।६५॥। अत्र प्राप्तेऽपि संधौ सकृदविहिते सति, निपिद्धेऽपि सधौ तथैव असकृद्विहिते सति वैरूप्य दोष, ततो विसधि वाक्यम्।

-X 72] १० दोपगुणनिर्णय १०५

ईश आगत उदात्तसपदा भूपितो रमणि पश्य पश्य ते। एष ऊजितगुणस्तवाधुना कामसौख्यममित करोत्यलम् ॥६६।। अत्र निर्विद्धे सन्धौ तथैवासकृद्विहिते सति विश्लेषो दोष। ततोऽपि विसन्धि वाक्यम्। सुभगेशं निजं नारी विलोक्य परिरभ्य चुम्वति प्रमदम्। अरुणामृत अमृताभं (अधरामृतममृताभं) पाय पायं रसाब्धि- मग्नाभूत् ॥६७।। अत्र सुभगेशमिति सुभगमीशं सुष्ठु भगेशमिति व्रीडाकरमश्लीलं सधिकरण ततोर्ज विसधि वाक्यम्। गुर्वालोकनपात्रचार्वमलं पूर्वपूर्वसौन्दर्यम्। ऊर्वङ्गजगजनिगडं चित्रमिद भाति कामिनीरूपस् ॥६८।। अत्र बहुकृत्व श्लिष्टतया सधेर्दोष कष्टत्वमुच्यते। ततोऽपि विसधि वाक्यम्। रसानुकूलवर्णातिरिक्त यद्वाक्यमुच्यते। तदुक्त प्रतिकूलादिवर्ण काव्यविचक्षणै ।।६९।। शठेन दृढमालिड्ग्य नाथेन कठिनस्तनौ। कम्बुकण्ठूया मन खेद विभिद्याप्त स्थिर सुखम्॥७०॥ अत्र शृंगाररसे कठिनाना ठादिवर्णानामनुकूलता नास्तीति प्रति- कूलवर्ण वाक्यम्। यत्रास्थाने पद वृत्त तद्वाक्य दीर्घदशिभि। अस्यानस्थपद प्रोक्त तस्य लक्ष्य निरूप्यते ॥७१॥ तन्वङ्गीतनुमालोक्य सोत्कण्ठो नायको मुदम्। परमा याति लावण्यवाधिचन्द्रकलोपमाम् ॥७२।।

१ रमणी।

१०६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [X 73 -

अत्र लावण्येत्यादिपद सोत्कण्ठ इत्यादिपदेभ्य पूर्व वाच्यम्। तस्मादस्थानस्थपदवाक्यम्। यत्र वाक्ये समासोऽयमस्थाने वर्तते यदा। अस्थानस्थसमास तद्वाक्यमुक्त तदा वुधै ॥७३॥ अस्मिन् लोके तमो व्याप्तमिति क्रोधादिवारुण। भाति पूर्वाचलाग्रस्थतीव्नलोहितमङ्गल ॥७४॥ अत्र रौद्ररसस्थाने समासबाहुल्यस्यौजोगुणस्य प्रस्तुतत्वात्समास कर्तव्य। अस्थाने कविवचने न कर्तव्य समास। आदित्यस्य रौद्ररसाभावाद् अस्थानस्थसमास वाक्यम्। विनापि पदेन येनेद वाक्य सपूर्णता गतम्। तेनाधिकपदमुक्त वाक्य दुष्ट विचक्षणै ।।७५।। चन्द्राकारसमा कीतिर्भानुबिम्बसम परम्। तेजो विभाति भूपस्य पूर्वपुण्यविपाकत ।७६।। अत्र आकारपदेन बिम्बपदेन च विनापि वाक्य पूर्ण भवतीत्यधिकपद वाक्यम्। यत्र वाक्ये रसो नास्ति तद्वाक्यं रसविच्युतम्। उच्यते कविभिस्तस्य दृष्टान्त कथ्यतेऽधुना।७७।। द्विहस्त एककण्ठोडय सपादयुगलो नर। डित्थस्य पुत्रो वस्त्रेण युक्तो ग्रामाय गच्छति॥७८॥। अत्र वाक्यस्य नीरसत्वाज्जातिरप्यलकारो नास्तीति रसच्युतं वाक्यम्। समाप्तपुनरात्त तद्यस्य यत्समाप्य पुन स्मृतम्। वाक्यमुक्तं तथा तस्य लक्ष्यरूप निगद्यते ॥७९॥ स्मरेषुर्चन्द्रिका तस्या लीलालोलावलोकनम्। तनोतु भवत· प्रीति नीलनीरेजमालिका ॥८०।।

-X. 88 ] १० दोपगुणनिर्णय १०७

अत्र पादत्रये वाक्यं समाप्त कृत्वा नीलनीरेजमालिकेति पुन स्वीकृतमिति समाप्तपुनरात्त वाक्यम्। वक्तव्यमेव न प्रोक्त यत्र वाक्ये तदुच्यते। अनुक्तवाच्यमेतद्धि वाक्य दुष्ट विशारदै ।८१। लीलावलोकनात्तत्वि तव मज्जीवसपदा। जायते कि निमित्त त्व मा न पश्यसि सेवकम् ॥८२॥ अत्र तव लीलावलोकनादेवेत्येवकारपद नियमेन वाच्य तत्पद नोक्तमित्यनभिहितवाच्य वाक्यम्। अप्रस्तुतस्तुति यत्र वक्ति तद्वाक्यमुत्तमै। अप्रस्तुतार्थमित्युक्त तस्य लक्ष्य प्रदर्श्यते॥८३॥ दीर्घदेहो रक्तवर्णो विशालाक्षो धनाधिप। रम्भास्तम्भसमानोरु कवीशो वर्तते भुवि।८४॥ अत्र दीर्घदेहादिविशेषण कवीन्द्रस्य श्लाघनोपयोगि न स्यादित्य- प्रस्तुतार्थ वाक्यम्। प्रस्तुतस्य विरुद्धार्थ कथ्यते यत्र तन्मतम्। असमतपदार्थ तु वाक्य तत्त्वविदा सताम् ॥८५॥ रणादम्बरमालोक्य बहुभीतो भटाग्रणी। जित्वा शत्रु समालिड्ग्य वीरलक्ष्मी प्रमोदते ।८६।। अत्र प्रस्तुतस्य भयानकरसस्य विरुद्धो वीररस कथित इत्यमतपदार्थ- वाक्यम्। अपरार्धगत यत्र वाचक त्वेकमुच्यते।

स्मराग्निपीडिते तन्वि स्मर क्रूरोऽमर श्रय। तस्मादिति प्रिया दूत्या वाणी प्रोक्ता हिता मिता ॥८८॥ १ पीडिता । २ क्ररोरम।

१०८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ X 89 -

अत्र स्मर क्रूर तस्मादमरं श्रय इति पूर्वार्धे हेतुर्वक्तव्य। अपरार्धे कथनादर्थान्तरैकवाचक वाक्यम्। प्रारब्धरूपभङ्गो यत्र स्याद् वाक्यमुच्यते सद्धि। भग्न प्रकममेतत्प्रकृतिप्रत्ययविभेदतोऽनेकम् ॥८९॥ केलीसदन याते नाथे रमणी च रागत प्राप्ता। यात इति प्रारब्धे प्राप्तेति प्रकृतिरूपभङ्ग स्यात्॥९०॥ ईक्षण हसन नारी चुम्बित कर्तुमिच्छति। ईक्षण हसन चोकत्वा चुम्बित परिकथ्यते ॥९१॥ अत्र प्रत्ययभङ्ग। यत्र वाक्ये गुणीभूत योग न लभते पदम्। समासेऽन्यै पदैर्मुख्यै फलाय तदुदीरितम् ॥९२॥ अभवन्मतयोगं तु वाक्यं काव्यार्थकोविदै। अस्य वाक्यस्य रूपाभिव्यक्तये लक्ष्यमुच्यते ॥९३॥ तन्वी सरो मुख पद्म लावण्य निर्मल जलम्। अक्षीन्दीवररम्येऽस्मिन् यथेष्ट क्रीड नायक ।।९४।। अत्र अक्षीन्दीवरशब्द समासगत प्राधान्याभावाद्गौणो यतस्त- तोऽभवन्मतयोगं वाक्यम्। यत्र पूर्व प्रकृष्ट स्यादुत्तर हीनमुच्यते। पतत्प्रकर्षनामैतद्वाक्यमुक्त कवीश्वरै ।।९५।। भूपालोऽय मृगेन्द्रो भूगन्धसिन्धुरराट् भुवि। अत्र प्रकृष्ट पञ्चास्याद् हीन स गज उच्यते ॥९६॥ वाक्यदोषान् निरूप्याहमर्थदोषान्ब्रुवेऽधुना। तेषामुद्देशन तावत् क्रियते क्रमतो यथा ।।९७।। १. तस्माद् रम । २ पचास्यादीन सामज उच्यते।

-X 10$ ] १० दोषगुणनिर्णय १०९

अपुष्टकष्टी सदिग्धव्याहतौ ग्राम्यदुष्क्रमौ। व्यर्थीकृता निर्निमित्तपुनरुक्तञ्च कथ्यते।।९८।। अश्लील साकाडक्ष प्रसिद्धिविद्याविरुद्धौ च। उक्तविरुद्धसनियमानियमा विशेषाविशेषपरिवृत्ता ।।९९।। विध्यनुवादविवृत्तस्त्यक्तपुन स्वीकृतौ तथा प्रोक्ती। सहचरभिन्नोऽर्थानामेते दोषा प्रकीर्त्यन्ते ॥१००॥ भेद्यपोषकभावेन यत्र नास्ति प्रयोजनम्। उक्तभेदकवृन्दस्य सोऽपुष्टोऽर्थो निरूप्यते॥१०१॥ रूपसौन्दर्यसपन्नो रणभूमौ भटाग्रणी । पञ्चास्यविक्रमोपेतो वैरिवर्ग जयत्यसौ ॥१०२॥ अत्र रूपसौन्दर्यसपन्न इति विशेषण वैरिजय न पुष्णाति। अतोऽपुष्ट- त्वदोष। दु खेन जायते योऽर्थ शब्दसकोचत सतु। कष्टोऽर्थ कथ्यते सद्द्रिस्तस्य दृष्टान्त उच्यते ॥१०३॥। अब्जेब्जभ्रमण चित्र कालदोषात् प्रजायते। अत्र कृच्छ्रेण गम्यत्वात् कष्टार्थ इति कथ्यते ॥१०४॥ द्विवा प्रतीयते योऽर्थो निश्चयाभावकारणात्। सोऽर्थ सदिग्ध इत्युक्तस्तत्त्वनिश्चयकोविदै ।१०५।। पयोधरा नभोवृत्ता द्रष्टव्या कि सुयोषिताम्। उतोरस्स्थलवृत्तास्ते विदग्धा वदतोत्तरम् ॥१०६॥। अत्न-सस्यार्थी वा कामुको वा वक्ता चेन्निञ्चयो भवेत्। योऽर्थो न श्लाध्यते तस्य प्रकर्ष पुनरुच्यते ॥१०७॥ स्वभावमधुरा लभ्या बहवञ्चन्द्रिकादय । रमणीचन्द्रिका स्वान्तचकोराह लादनाय मे ।।१०८।।

११० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [X. 109 -

अत्र पूर्व चन्द्रिकादिकमनादृत्य पुनश्चन्द्रिका श्लाघ्यते। निर्ल्लजपुरुषेणार्थो श्रव्य सद्धि प्ररूपित । य स ग्राम्यो मतो लोके तदुदाहृतिरुच्यते॥१०९।। ऊरुमूल सुधाकल्पं शृंगाररसमन्दिरम्। कान्ताजनाना चुम्वित्वा कृतार्थोऽय भवाम्यहम् ॥११०॥ अत्र ग्राम्यत्व प्रसिद्धम्। क्रमेण वाच्यौ यावर्थौ तयोर्व्यत्ययकीर्तनम्। दुष्क्रम कथित सन्भ्िरस्योदाहरण यथा॥१११।। जगत्तमो हृत सर्व किरणेन स चाशुना (मुधाशुना)। दिवाकरेण वा स्वीयैरगुभि पाटवावहै ।११२।। अत्र पक्षान्तरस्वीकारे दिवाकरेणेति पूर्व वक्तव्यम्। श्लाघ्यस्य वस्तुजातस्य वैयर्थ्यप्रतिपादनम्। व्यर्थीकृत इति ज्ञेय (जेय) तस्य लक्ष्य प्रकाश्यते॥११३॥ जगत्तापहरश्चन्द्रस्तमोहारी दिवाकर। आहू लादिनी सुधा चात किमत किमत फलम् ॥११४॥ अत्र श्लाध्याना चन्द्रादीना व्यर्थत्वादाह्लादन व्यर्थीकृत उच्यते। हेतोविना कार्यमुक्त यत्र सोऽर्थोडभिऽधीयते। अहेतुक पुन तस्य दृष्टान्तकथन यथा ॥११५॥ यो वातदेही तेनेद हिमाम्बुहरिचन्दनम्। त्यक्त विलोक्य चैत्रोऽपि तादृश वस्तु मुञ्चति ॥११६॥ अत्र हरिचन्दनादिवस्तुत्यागे वातदेहिनो वात कारणम्। चैत्रस्यापि तत्त्यागे हेतुर्नास्ति।

१ सुधात किं किमत ।

-X. 126 ] १० दोपगुणनिर्णय १११

एकार्थ कथ्यते द्विश्चेत् पुनरुक्तो भवेदसौ। दृष्टान्तकयनेनास्य रूपव्यक्तिर्भविष्यति ॥११७॥ सति चन्द्रे महाज्योत्स्ने मत्सतापो निवर्तते। सुधाशौ सति लोकस्य प्रमोदोऽपि प्रजायते ॥११८॥ अत्र चन्द्रे सुधाशावित्यर्थस्य पौनरुक्त्यम्। मुख्यार्थादन्य एवार्थोडश्लीलो लज्जाकरो बुधै.। कथ्यते तस्य रूपाभिव्यक्तिर्दृष्टान्तदर्शनात्॥११९॥ कान्ता भगवती या भवती सा जगदुत्तमा। गौण प्रतीयते कश्चिदर्थो लज्जाकरोऽन्र हि ॥१२०॥ उक्तेन येन वाह्यार्थोऽपेक्ष्यते सोऽर्थ उच्यते। साकाडक्ष इति विर्द्वा्द्धिरस्योदाहरण यथा ॥।१२१।। बुभुक्षितोऽह त्व दाता दयालुर्धनवानपि। मन्द्ोजन कारय त्वमिति बाह्यार्थकाड्क्षणम्॥१२२॥ जनैरविदितो योऽर्थ स प्रसिद्धिविरोधवान्। उच्यते कविभिस्तस्य दृष्टान्तोऽपि प्रकाश्यते ॥१२३॥ कान्ताकटाक्षवज्रास्त्रप्रहारेण मनोभव । कामुकाचलसदोह चूर्णयामास लीलया॥१२४॥ अत्र कामस्य वज्रायुधमप्रसिद्ध लौकैरविदितम्। आगमादिमहाशास्त्रबाधितो योऽर्थ उच्यते। विद्याविरुद्ध स प्रोक्तस्तस्य लक्ष्य प्रकीर्त्यते ॥१२५॥ रात्रौ गृहीत्वा कोदण्ड चर्या कृत्वा मुनीश्वर। पर्यटत्यत्र कान्तारे लीलया व्याघ्रभीकरे॥१२६॥ अत्र मुने कोदण्डस्वोकारादिक शास्त्रविरुद्धम्।

१ दानी।

११२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ X. 127-

उक्तार्थयोर्द्वयोर्यत्र पूर्वापरविरोधनम्। स स्यादुक्तविरुद्धोऽयमर्थस्तस्य निदर्शनम् ॥१२७॥ चन्द्रोऽय ज्योत्स्नया लोकनेत्रानन्द करोत्यलम्। अन्धकारोऽप्यय सर्व व्याप्नोति भुवनत्रयम् ॥१२८। अत्र युगपच्चन्द्रोदयतिमिरव्याप्तिकथन पूर्वापरविरुद्धम्। अर्थस्यानुचितस्यव नियमो योऽपि कथ्यते। उक्त सनियम सोऽपि कवितागुणशालिभि ॥१२९॥ अहो रमण पश्य त्व तामेव सुरमञ्जरीम्। मा वा शरण्यरहिता त्वत्सदायत्तजीविकाम् ॥१३०॥ अत्र तामेवेति सुरमञ्जरीदर्शने नियमो न युक्त मावेति पक्षान्तरस्य स्वीकारात्। वाच्यस्य नियमस्यात्र यस्त्याग स च कथ्यते। बुधैरनियमस्तस्य व्यक्तिर्दृष्टान्ततो भवेत् ॥१३१॥ समस्तलोकसव्याप्तगाढान्धतमस परम्। एकेन भानुना सर्व निरस्त प्रतिबन्धकम् ॥१३२॥ अत्र एकेनैवेति नियमस्य वक्तव्यस्य त्यागादनियम । वक्तु योग्ये विशेषेऽस्मिन् सामान्यकथन बुधै। विशेषपरिवृत्तोऽय कथ्यते काव्यकोविदै ।।१३३।। दानेन तर्पिताशेषलोकोऽय पुरुषोत्तम । समस्तभुवनस्तुत्यो कलौ वृक्षायते सदा ॥१३४। अत्र कल्पवृक्षायते इति वृक्षविशेषे वक्तव्ये वृक्षायते इति वृक्षसामान्य- कथनम्। विशेषपरिवृत्त विशेषव्यत्यय इत्यर्थ । सामान्ये यत्र वक्तव्ये विशेष परिकीत्यंते। सामान्यव्यत्यय सोऽय कथ्यते कविपुङ्गवे ॥१३५॥ कान्तानीरेजबाणेन पीड्यते विरहोदये। पुष्पसामान्यतो नाम स्मरस्य न विशेषत ॥१३६॥

-X: 144 ] १० दोपगुणनिर्णय ११३

अत्रपुष्पविशेषतो नाम मदनस्य नास्ति। विध्यनुवादौ कथितौ व्यत्ययरूपेण यत्र वर्तेते। विध्यनुवादविवृत्त स उच्यते वुद्धिशालिविबुधजनै ।१३७॥ गतो य पुरुषो मोक्ष स धर्म चरति ध्रुवम्। अत्र विध्यनुवादौ तौ व्यत्ययेन निरूपितौ ॥१३८॥ वक्तुमिष्टोर्थो विधिस्तस्य पुन कथनमनुवाद। तयोव्यत्ययकथनं विध्यनुवादविवृत्त। यो धर्म चरति स्म इति विधि स मोक्ष गत इत्यनुवाद इति व्यत्यय । अर्थो यत्र त्यक्तस्तस्यादान मुहु कृत सोडपि। त्यक्तपुन स्वीकृत इति निगद्यते बुद्धिशालिविबुवेन ॥१३९। विरक्तो याति पत्नी या मन्यते य तृणाय स । विपयार्थसुखाम्भोधौ निमज्जति रसोदयात् ॥१४०॥ अत्र विरक्त इत्यादिना परिग्रह त्यकत्वा विषयसुखाम्भोब्धौ मज्जतीति वाक्येन पुनराधत्ते। यत्रोत्कृष्टेन कथनं निकृष्टस्य सम स च। भिन्न सहचरैरुक्तस्तस्य लक्ष्य प्रकाश्यते ॥१४१॥ आरामे तरवो भान्ति काका अपि चकासति। कोकिला राजकीराश्च राजहसा मधुव्रता ॥१४२॥ अत्र उत्कृष्टेभ्यस्तरुकोकिलादिभ्य काका भिन्ना इति सहचरभिन्न। पदवाक्यार्थदोषास्ते गुणीभाव क्वचित् क्वचित्। प्रयान्ति तेषा दृष्टान्त कथ्यतेऽस्माभिरीदृश ॥१४३॥ घटते.ढौकते, प्साति, पठति श्लाघतेऽटति। एधते ध्वनति स्नाति भूपतिरभू षयत्यलम् ॥१४४॥ १. द्रोति। ८

२११४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ X 145 .-

दुष्टमिति ज्ञेयम्। उदाहरणकाव्ये वाक्यमेतादृश विद्यमान श्रुतिकट्वपि न

असमर्थक्लिष्टाद्या दोषा उक्ता गुणा मता सन्दि।।१४५। विना सर्व मया दृष्ट सर्वज्ञो नियते तत (?)। सर्वज्ञेनापि पीडयेत परम सुखमद्भुतम् ॥१४६॥ अत्र प्रहेलिकायामत्यन्तव्यवधानेन ज्ञायमानोऽप्यर्थ। कष्ट इति दोषोऽपि गुणो ज्ञेय। कपिध्वजादपेतोडय भुवने पतितो नर। क्षितौ स्थितोऽपि देह स्व विहाय लघुतो गत ॥१७॥ इयमपि प्रहेलिका। कपिध्वजशब्दो नेयार्थोऽपि न दुष्यति भुवनक्षि- तिशब्दावसमर्थावपि स्वार्थे दुष्टौ न भवत। अन्यदप्युदाहरण- मभ्यूह्यम् । बल्यरि कल्यरि पातु गुर्वङ्गो वै नृपोऽपि च। अनड्वानिव शक्तो हि खलतीति युतस्तुवः ॥१४८॥ छान्दसभाषिते च वै शव्दादिर्निरर्थकोऽपि न दुष्यति। बल्यरि कल्यरि गुर्वङ्ग डति सधिदूषणमपि न। चटकारोहण स्त्रीणा तुरङ्गमविघट्टनम्। मर्कटालिड्गन चित्तमोहसंमददायकम् ॥१४९॥ . 1 अत्र लज्जाकरम्लीलमपि कामशास्त्र (न) दूषितं लक्षणशास्त्रत्वात्। मूत्रस्थान भगो गुह्य पुरीषस्थानमुच्यते। स्त्रीणा तत्र नरो ज्ञानी को विवत्ते मनोमुदम् ॥१५०॥ ? In an identical context Alamkara-sangraha (VL 82. 83) reads बल्यरि-क्रत्वरी etc.

-X 158 ] १० दोषगुणनिणय

अत्र जुगुप्साकरमश्लीलमपि वैराग्यवचने न दूषणम्। सवज्र काञ्चनमय शिवागारं सराजकम्। मन्दिर नृपतद्वैरिवर्गयो सममोडितम् ॥१५१॥ अत्र सदिग्वमपि न दूषण द्वयर्थबन्धत्वात्। शल्यत्रय च संज्ञा च दण्डत्रयमनीडितम्। परित्यज्य मुनीशोऽय सन्मार्गे राजते भृगम् ॥१५२॥। अत्र शल्यादि पदमप्रतीतमपि प्रवचनप्रसगे न दुष्टम्। आलिड्ग्यमाना रमणी निजेशेन मद गता। अह शृङ्गारवार्राशावित्युक्त्वा विरराम सा ॥१५३। अत्र मज्जामीति पदेन न्यूनमपि परवशत्वे दूषण न। तत्त्व जिनमुनीशोय न जानाति न कि तु वै। जानातीत्येव तथाप्येतन्न गृह णाति न मुञ्चति ॥१५४॥ अत्र जानातीत्यधिकमपि पदमन्ययोगव्यावृनये गुणो भवति।

,' प्रसादने दयाया च द्विस्त्रिरुक्त न दुष्यति ॥१५५॥ पश्य पश्य न मा धूर्त गच्छ गच्छ निजास्पदम्। त्वया ज्ञातापराधेन फल कि धिग् धिगीदृशम् ॥१५६॥ अत्र विपादवचने पुनरुक्तता गुण। अहो कीर्तिरहो सूक्तिरहो मूर्तिरहो दया। अहो बुद्धिरहो सिद्धि कामिरायमहीपते ॥१५७॥ अत्र विस्मये पौनरुक्त्य गुण.। अहोपदाना बहूनाम्। मदनस्य पताकेयं स्मरमन्त्राधिदेवता। आलिड्ग्यालिङ्ग्य चुम्बित्वा चुम्वित्वा भुज्यता त्वया ॥१५८।।

११६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ X 159-

अत्र हर्षवचने द्विरुक्तिर्भूषणम्। रतिक्रियाया कोपेन कामिन्या निजनायक । वामपादेन सताडय सताड्याबध्य दण्डित ॥१५९॥ अत्र सकोपवचने द्विरुक्तिर्भूपणमेव। रक्ष मा रक्ष मा कान्ते न ताडय न ताडय। मुञ्च मुञ्च प्रकोप त्व त्वत्पदं शरणं मम ॥१६०॥ अत्र दैन्यवचने पुनरुक्तता न दूषणम्। रायबङ्गेन सद्दान क्रियते क्रियते मुदा। प्रजापि परिवारोऽपि रक्ष्यते रक्ष्यते सदा ॥१६१॥ अत्रार्थनिश्चये पुनरुक्तत्वं न दूषणम्। प्रसन्नोऽस्तु प्रसन्नोऽस्तु रायबङ्ग भवानहो। अनाथक प्रजावृन्द रक्ष रक्ष दयापर ॥१६२।। अत्र प्रसादनेऽनुकम्पाया पौनरुक्त्यं न दूषणम्। रायबङ्गमहीनाथ साक्षादिक्षुशरासनम्। तस्य पुण्य न सामान्य दृष्ट्वा चित्रीयते जन ।१६३।। अत्र तस्य एण्य न सामान्यमिति वाक्य गर्भितनामधेय दुष्टमपि विस्मये गुण एव। नेद, सरो वह्निकुण्ड प्रवालशयनं न च। अङ्गारराशिरधुना भृश दहति मा द्वयम् ॥१६४॥। सरसो र वह्निकुण्डत्वकथन पल्लवशय्याया. अङ्गाररागित्ववचन च प्रत्यक्षविरुद्धमपि विरहे न दूषणम्। चन्द्रं राहुनं बाधेत जगदानन्दकारणम्। रोहिण्या सह तस्यास्तु मङ्गलादपि मङ्गलम् ॥१६५॥ अत्र श्लोककथितार्थसमोऽन्योऽर्थं। प्रसिद्धकारणेन नेयोऽप्यनुशये गुणो न दूषेणम्।

-X. 175 ] १०. दोषगुणनिर्णय ११७

पुण्डरीक गता चन्द्रश्री १रात्रौ न स्थिराजनि। धावल्यलक्ष्मी रायस्य कीर्ति श्रित्वा सदातनी ॥१६६। पुण्डरीकस्य दिवसे द्योतनाच्चन्द्रस्य रात्रौ भासनादिति हेतोरकथ- नेऽपि प्रसिद्धत्वान्निर्हेतुवचन गुण । हसनस्यापि कीर्तेश्च शुभ्रत्व कोपरागयो। रक्तत्व चन्द्रिकापान चकोराणा निरूप्यते ॥१६७॥। पापापकीर्तिनभसा कृष्णत्व परिकीर्त्यंते। मन्दानिलेन्टुकर्पूरजीमूतारामसतते ॥१६७॥ हरिचन्दनकासारमुक्ताहारकलापिनाम्। कोरकोकिल माल्याना भृङ्गादीना वियोगिपु ॥१६९॥ दाहकत्व 'कटाक्षस्य वेधकत्व विलोचनै। रूपस्य पान नद्यव्ध्योर्नीरेजादि प्रवर्तनम् ॥१७०॥ कुसुमाना मनोजस्य शरचापत्वकीर्तनम्। भ्रमराणा धनुज्यात्व मनसो वाणलक्ष्यताम् ॥१७१॥ सुहृद्दसन्त कीरोऽव प्रतिहारश्च कोकिल। काव्येष्वित्यादिकथनमसदेव प्रसिद्धिभाक् ॥१७२।। शिर शेख रकर्णावतसश्रवणकुण्डले। सानिध्यादिप्रकाशार्थ मस्तकादिनिरूपणम् ॥१७३।। रत्नयोगनिवृत्त्यर्थ मुक्ताहारपद मतम्। रूढिप्रकाशनायेद धनुज्यावद्धमीरितम् ॥१७४। हर्षमालति सुरभिपुष्पनिर्माणसिद्धये। कलभे करिशब्दस्य प्रयोगो व्यक्तिवोधक ।।१७५।।

१ तावान स्थिराजनि २ माल्यासा ।

११८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका [ X 176-

इत्यादीना सतामेव ज्ञेय काव्ये समर्थनम्। कविताप्रौढिविज्ञानगालिभि कविकुञ्जरै ॥१७६॥ रसाभासोऽपि भावानामाभास परिकीर्त्यंते। स्वशब्दग्रहण कष्टकल्पन च निरूपितम् ॥१७७॥। १अव्यक्तिरनुभावस्य विभावस्य च कीर्तिता। प्रतिकूलविभावादिग्रहण दीप्तता मुहु ॥१७८॥ *अकाण्डे प्रथन च्छेदोऽप्यङ्गस्याप्यतिविस्तृति । अङ्गिनोऽननुसधान प्रकृतीना विपर्यय ॥।१७९।। अनङ्गस्याभिधान च रसदोषा प्रकीर्तिता.। एतेषा रसदोषाणा लक्ष्यलक्षणसुच्यते ॥१८०॥ अनौचित्य रसस्य स्याद् रसाभासो द्विधा स्मृत । अनेकविषयोऽप्येकविषयोऽनुचितोऽपि च ॥१८१॥ रूपातिशयसपन्ना काचिन्नारी विलोकते। चैत्र सुरूपमप्यन्य मैत्र श्रीदत्तनामकस् ।१८२।। अत्र रसस्य नानापुरुषविपयत्वाद्रसाभास । माता मे नितर दृष्टवा मोहोल्लासेन चुम्बनम्। कृत्वा कामसुखाम्भोधौ निमज्जति कलान्विता॥१८३॥ अत्र मातापितृविषयस्य रसस्यानुचितत्वाद् रसाभास । भावानौचित्यमत्रोक्तो रसाभासो विशारदै। भावाभासाभिधानोऽसौ रसाभासोऽनुमन्यताम् ॥१८४॥ इय रतिसमा नारी त्रैलोक्येऽप्यतिदुर्लभा। अस्या स्वीकरणोपाय करिष्यामि कदाचन ॥१८५।। स्वस्मिन्निच्छारहिताया इतरनार्याश्चिन्तनमनौचित्यनिन्दितम्।

१. अव्याप्ति® २. आकाशे।

-X. 193 ] १० दोषगुणनिर्णय ११९

इतरेषा रसाना च भावानामपि गम्यताम्। आभासत्व महाकाव्यरसभावविचक्षणै ।१८६।। रसे भावे प्रतीते च तद्वाचकपदग्रह । स्वशब्दग्रहण सन्गिर्रसदोष प्रकीर्त्यंते ॥१८७॥ इमा मदनमञ्जूपा रूपसौन्दर्यशोभिनीम्। शृङ्गाररससपृक्ता प्य पश्य युवेश्वर।१८८।। रसे सुप्रतीतेऽपि शृङ्गाररसपदग्रहण टुष्टम्। मुग्धा सलज्जा सभया सस्वेदा विमुखा रते। निजेशालिङ्गिता केलिसदन प्रवर्तते ॥१८९॥ मुग्धाया यौवनारम्भान्निजेशालिङ्गने लज्जादीना स्वयमेव सभ- वाल्लज्जादिपदैर्व्यभिचारिभावाना ग्रहण दुष्टम्। वामपादप्रहारेण कामिन्या हस्तताडनात्। नायकस्य रतौ चित्ते कोऽप्युत्साह प्रवर्तते॥१९०॥ उत्साहस्य स्थायिभावस्य प्रतीतस्य स्वशब्देन ग्रहण टुष्टम्। न रज्यति विमोहेन मही लिखति कामिनी। रोदन च विवत्तेऽसौ कि कर्तव्य मया सखे॥१९१॥ विप्रलम्भे रसे रोदनाद्यनुभावाना कल्पना कष्टकल्पना। करुणरसेपि सभवात्। अहो तन्वि विलोकस्व मा त्वत्पादशरण्यकम्। यौवनादिरनित्योऽत्र ततो भोग्य महासुखम् ॥१९न॥। शान्तरसे यौवनादेरनित्यत्वकथनम भाव शृङ्गाररसे तस्यानुभावस्य प्रतिकूलस्य ग्रहण प्रतिकूलग्रह कथ्यते। रसदोषप्रपञ्चाना काव्येष्वेव निदर्शनम्। अतस्तत्रंव दृष्टान्ता ज्ञेया रसविशारदै ।।१९३।।

१-२० शृद्गारार्णव चन्द्रिका [ X 194 -.

निर्दोषे सगुणे काव्ये सालकारे रसान्विते। रायबङ्ग महीनाथ तव कीर्ति प्रवर्तताम् ॥१९४॥ स्याद्वादधर्मपरमामृतदत्तचित्त सर्वोपकारिजिननाथपदाब्जभृङ्ग। कादम्बवशजलराशिसुधामयूख श्रीरायबङ्गनृपतिर्जंगतीह जीयात् ॥१९५॥ गर्वारूढविपक्षदक्षबलसघाताद्भुताडम्बरा- मन्दोद्गर्जनघोरनीरदमहासदोहझञ्झानिल।

दृश्योद्धासुरवीरविक्रमगुणस्ते रायवङ्गो्द्व ।।१९६।। कीर्तिस्ते विमला सदा वरगुणा वाणी जयश्रीपरा लक्ष्मी सर्वहिता सुख सुरसुख दान निधान महत्। ज्ञान पीनमिद पराक्रमगुणस्तुङ्गो नय कोमलो- रूप कान्ततर जयन्तनिभ भो श्रीरायभूमीश्वर।।१९७॥ इति परमजिनेन्द्रवदनचन्दिरविनिर्गतस्याद्वादचन्द्रिकाचकोरविजयकी तिमुनीन्द्र- चरणाव्जचञ्चरीकविजयवर्णिविरचिते श्रीवीरनरसिहकामिराजबङ्ग- नरेन्द्रशरदिन्दुसनिभकीतिप्रकाशके शृङ्गाराणवचन्द्रि- कानाम्नि अलकार-सग्रहे दोषगुणनिर्णयो नाम दशम परिच्छेद ॥१०।। समाप्त ।।

श्रवणबेलुगुलक्षेत्र निवासि-विजयचन्द्रेण जैनक्षत्रियेण अय ग्रन्थ समास्ति नोत. ।

Appendix-A

। परिशिष्टम्-१॥

अकाराद्यनुक्रमेण पद्यसूची

अकारण महाबन्धु ९-१४९ अघर भक्षयित्वासो १०-१६

अकारादिक्षकारान्ता १-३६ अनङगस्याभिधानं च १०-१८० अङ्गीकृतार्थ यद् वस्तु १०-५ अनन्तशनुजो धर्म १०-२२ अचन्द्रा चन्द्रिका कोति १-१४८ अनुकूल राठो वृष्टो ४-१७ अणिमादिगुणोपेतो १०-१४ अनुभाव क्रमाच्चित्त ३-८९

अत कारणतोऽस्माभि 3-२ अनुभावस्तु विक्षेपो ३-८२ अतिरवत वालभानु ९-७९ अनुभावस्तु शृङ्गारे ३-३० अतो गुणा प्रकोत्यन्ते ५-३ अनुभावोऽत वैवर्ण्य ३-९६ अत्यन्तरुर्कशार्थाना ७-५ अनुभावोऽस्य वक्त्रस्य ३-१०१

अत्यन्तकोमलार्थाना ७-४ अनुग्वतस्य नाथस्य ४-१०७ अत्यन्तकोमलार्यार्य ७-१४ अनुरागवता केनचित् ४-५०

४-६५ अनोचित्य रसस्य स्याद् १०-१८१ अथ कुट्टमित चोक्त ४-११६ अन्तो नास्ति विकल्पाना ९-८६ थवा पदबन्घस्गे ५-१६ अन्यवस्तुगुणारोपो ५-२० मयवा शकिनिनैपुण्य २-२ अन्यवाक्यस्य मध्येऽस्ति १०-५१ मद्ष्टूवा गोरव यत्र ३-५६ अन्यस्त्रीस ङमादोर्ष्या ४-१०६ अदोष सगुणा रीनि १-२३ अन्यस्प्र दस्नुनोऽ््न्यस्मिन् ९-२८८ अद्भतारूपरसो लाके ३-१२४ अन्याय इति शब्द च ९-२६३ बन्भुतो रोद्रवैरी तु ३-१२९ अन्येऽपि भेदा सन्त्येव ९-२३२

१२२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

अन्ये विकल्पा द्रष्टव्या १-१७४ अर्थयोर्यत्र समयो ९-२६१ अपख्यातिफल दद्यात् १-३८ अर्थस्य गोपन वाचा ९-१८६ अपराधगत यत्र १०-८७ अर्थस्यानुचितस्यैव १०-१२९ अपरित्यज्य मुख्यार्थ २-१७ अर्थानेयत्वमित्युक्ते ५-२७

अपुष्टकष्टो सदिग्ध १०-९८ अर्थो यत्र त्यक्त १०-१३९

अपूर्व भोज्यमप्यत्र ८-४ अलकृतीनामुक्ताना १-३०५

अप्रतोतमिति प्रोक्ता १०-४ अलकृतीना सगृह्या ९-३०९

अप्रयुज्य विशेष्य तद् ९-२९६ अलकृतीना सर्वासा ९-३०८

अप्रस्तुतस्तुर्ति यत्र १०-८३ अल्पप्राणाक्षराण्यव ५-१३

अप्रस्तुताथममत १०-४३ अवर्णनीयवस्तूना ४-१३१

अब्ज क्ममनङगराज ९-११८ ३-२२

अव्जेऽव्जभ्रमणं चित्र १०-१०४ अव्याप्तिरनुभावस्य १०-१७८

अब्जोऽव्जं राजतीत्युक्ते २ -: ९ अशय्या कामकेली वा ८-१

अभवन्मतयोग तु १०-९३ अश्लील. साकाड्क्ष. १०-९९

अभिधा लक्षणा गोणो २-२६ अश्वगोगजवृक्षादि २-११

अभिधाशक्तिमाश्रित्य २-२७ अष्टादशमहाश्रेणी १-१०

अमन्दानन्दसदोह १-२ अष्टावेते गणा प्रोक्ता १-५४

अमावास्या तिथी रात्रो ९-४८ असकृद्याति विसर्गो १०-४४

अयं श्रीरायभूमोश ९-१८ असत्यन हिते नाथे ४-९५

अयं श्रीरायबङ्गो न ९-१९६ असमर्थ श्रतिकटु १०-२

अय श्रोरायवङ्गो न ९-१९७ अस्मद्वैरिपुर त्वया बलपते ९-२३९ अय श्रीरायबङ्गो न ९-१९८ अस्मिन् लोके तमो व्याप्त १०-७४ अरुण पद्मिनी तेजो ९-८० यहो कीतिरहो सूक्ति १०-१५७

अर्थं विवक्षित तस्मात् १०-२४ अहो तन्वि विलोकस्व १०-१९२

अर्थ व्यवहित वक्ति १०-२३ अहो रमण पश्य त्व १०-१३०

अर्थचारुतगमक 4-८ अहो वचनमित्यादिर, ३-१०६

परिशिष्टम्-१ १२३

९-१८० आलम्ब्य शब्दमर्थस्य ८-६ आकाशे प्रथन छेदो १०-१७९ आलम्ब्य शब्दमथस्य ८-७ आक्षेपातिशयी सूक्ष्म ९-९ आलिङ्गन कुचद्वन्द ३-३३ आगच्छन्त निजेश रतिपति ४ १४६ आलिङ्गने चुम्बनादो ४-१५३ आगत नायक कोपात् ४-९१ आलिङ्गय कामुकः सोख्य १०-३६ आगत्य रायनृपतौ ४-१५६ आलिङ्गय चुम्बति नूपे ४-१५४ आगमादिमहाशास्त्र १०-१२५ आलिङ्गयमाना रमणो १०-१५३ आदिशव्देन चेष्टादि २-४१ आलीजनेन नपकुञ्जर ४-१५२ आयत्लकाननी रदध्वा ९-२१३ आशीग्लकृत वस्तु १-३३ आयल्लके नृपतिकुञ्जर ३-'३ आमा स्त्रीणा सखी दासी ४-१११ आयात नायक श्रुत्वा ४-१४५ आस्थानमण्डपगते ९-१९४ आयासे सति कामिन्या ४-१३५ आस्य नापि ददाति ४-६२ आरक्तमालतीमाला ९-९४ आस्याड्कलोकन प्रीति ३-३१ आारामकुञ्जगत ४-१२८ आस्येन्दुनिर्गतमनोहर ४-१२२ आरामस्यामलदेशे १०-४९ आह्लादनाय देवाना ९-५५ आरामे तरवो भान्ति १०-१४२ आह्मादयन्ति रायच ९-२५४ आरामे रायबङ्गस्य १-१९ इक्षुचापसमाकार ९-९६ आगमे रायबङ्गस्य ९-१०४ इत पर रसाना तु ३-११५ आरोपादन्यधमस्य ५-२१ इतरस्माद्रमाज्जन्म ३-१२७ आलम्बनविभावस्तु :- ११० इतरेषा रसाना च १०-१८६ आलम्बनविभावस्तू ३-८८ एति सप्तविधा प्रोक्ता २-८ आलम्बनविभावोऽन् ३-२६ एृत्थ नपप्राथितन १-२२ आलम्बनविभावोऽत्र ३-६५ इत्यादाना सतामेव १०-१७६ आलम्बन विभावोऽत्र ३-१०० इन्दुना जीयते पुण्ड ९-३६ आलम्बनविभावोऽस्न ३-८१ आलम्व्य यं रसोत्पत्ति. इन्दुमन्वेति कीतिस्ते ९-३० ३-१५ इन्दोरिव नृसिहस्य ९-५३

१२४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

इन्दो ज्योत्स्नेव दुग्धाभी ९-५१ उत्साहो दक्षता बुद्धि ४-४ इन्द्रगोपस्य पतन ३-२९ उद्दापनास्तु स्याद्वाद ३-१११

इमा मदनमञ्जूषा १०-१८८ उद्यानकैरवाम्भोज १०-६२ इय रतिसमा नारी १०-१८५ उद्याने प्रोतियुक्ता ४-१६०

इष्टाना यत्र वस्तूना ९-२६८ उद्टेगो यदि वर्तेत ९-५९

इष्टानिष्टविनाशाप्ति ३-७५ उद्दगो विदुपा यत्र ९-५७ इष्टार्थादन्यदुष्टार्थ १०-३० उन्नतस्थानवृत्तोऽपि ९-१४१

ईक्षण हसन नारी १०-९१ उपमालकृतावेते ९-६४

ईश आगत उदात्तसपदा १०-६६ उपमालकृतौ पूर्व ९-२००

ईषत्कठिनवाच्याना ७-७ उपवनजलवेलो ५-१७

ईपन्मृदुमदर्भा ७-१५ उपहत लुप्त विसर गं १०-४१

उक्तरीतित्रययुता ६-१३ उपहासयुता या च ४-६८

उकतस्य पुनरुकत स्यात् ९-८७ उल्लसन्ती त्वदोयेय ५-१४

उक्ताना यत्र वाच्याना ९-१८९ ऊरुमूलं सुधाकल्प १०-११०

उक्तार्थयोद्वयोर्यत्र १०-१२७ ऊर्जस्व्य प्रस्तुतस्तोत्रे ९-१०

उक्तार्थाना विरुद्धत्व ९-२०३ एकवाक्यमनेकार्थ ९-२५०

उक्तेन येन बाह्यार्थो १०-१२१ एकस्या नायिकाया य ४-१८

उकत्वा पदगतदोषान् १०-३४ एकस्या रागशून्योऽयि ४-२०

उत्कर्षो यत्र गर्दस्य ९-२२१ एकाङ्गनालोलचित्त. ४-२४

उत्कृष्टतान्तर यत्र ९-२८२ एकार्थ कथ्यते द्विश्चेत् १०-११७

उत्तम ध्वनिभिव्यवत १-३२ एतत्काव्यमुखे वर्ण १-३४

उत्तम मध्यम प्रोकत १-३१ एतद्गुणविशिष्टोऽय ४-५

उत्तमो मध्यमो लोके ३-६९ - एनद्वेदमिद वेति ९-२९०

उत्तुङ्गोऽपि न मेरु ९-२०५ एतादृश्या सभासद्द्रिग ९-६१

उत्पन्नयोवनोद्भूत ४-६३ एते दशगुणा प्रोक्ता ५-५

उत्साहस्थायिभावोऽत्र ३-८६ एतेषा नायकाना तु ४-२९

परिशिष्टम्-१ १२५

एतेषा लक्षणं प्रोक्तं ३-७२ कादम्बक्षितिपस्य तीर्थममले ९-१७३

एतंर्गुणर्भासुरकाव्य ५-३१ कादम्चक्षितिपेन भीकर 3-७८

एवमन्ये स्थायिभावा ३-९ कादम्बनाथ रायेन्द्र १-११३

एव प्रगल्भा कथिता ४-८२ कादम्बनाथ करुणारस ९-२८१ एव रम्यक्वाश्वरै कृतिमुखे १-६३ कादम्ननाथ कीर्तिस्ते ९-२७

एव लक्षणयुक्तोऽयं ३-६ कादम्बनाथ तव पुण्यफल ३-६३ एव शब्दगतार्थनिश्चययुते २-४२ कादम्बनाथ नृप ४-५९

एपा चतुर्णा नेतणा ४-१६ कादम्बनाथ परिपालित ४-१२

एपामाद्यास्त्रयो देह ४-११७ कादम्बनाथ मदन ३-४९

भोज कान्तिगुणोपेता ६-९ कादम्बनाथमदनन ४-१४८

२-३१ कादम्वनाथ रमणो ३-४५ कखगघाइच लक्ष्मी ते १-३९ का दम्बनाथ लोकेऽत्र ९-७६

कटाक्षचन्द्रिकापीय ९-८२ कादम्बनाथ वचन ४-२१ कठिनाक्षररूदर्भ १०-७ कादम्बनाथ मा कीति ९-२४ 1

कपिध्व नादपेतोडय १०-१४७ कादम्बनाथ साम्राज्ये ९-२९९ कर्पूगणि वितीय ४ - २५ कादम्बनायस्य मदान्यगर ५-१० कलहान्तरिता या वा ४-१०९ कादम्बनायको हार ९-१०७ कलाधरो न शोतागु, ९-२०४ कादम्बरात कातिस्त ९-१७२ कलाप्रोढियुता वैय ४-५७ कादम्बरायनाथस्य १-१११ कलो काले प्रजाधमं ९-१६८ कादम्बरायभूनाथ ९-११० कलो काले महादुशन् ९-१५९ कादम्वरायभ्रस्य ९-२१८ व ल्पान्तानिलवेगधूरणित ६-१० कादम्बरायसदनाद् ९-१०९ कषायवर्णता याति ३-११९ कादम्बरायो मारश्व ९-१४४ काञ्चोनारी नृपतितिलको ४-८८ कादम्बवशे विस्तीणे ९-२८५ कादम्बक्षितिनाथ ३-४७ कादम्बवाधिचन्द्रस्य १-२७९ कादम्बक्षतिवायकस्य ३-५१ कादम्बाव्घो सुसारो ९-२८७

१२६ शृङ्गाराणवचन्द्रिका

कादम्वेशेन रायेण ९-१०८ काव्येपु ते विभावाद्याः ३-१० कादम्बेश्वर कीतिस्ते १-२९ कासारे जललोलया ४-८३ ८-३ किं किं कराब्जनिपतन् १-२९२ कादम्बेश्वररायश्चितो ४-४९ किमास्यं शारद चन्द्र ९-१७७

कान्ताकटाक्षवज्रास्य १०-१२४ क्रिमियं चन्द्रिकाहोस्वित ९-१७०

कान्ताकामुक्योरत्र ३-३४ कीदृश्यलकृती रीतिः १-२१

कान्ताकामुकयो. मूक्ति ३-३७ कीतिचन्द्रालपे शैत्यं ९-१५४

कान्ताताटड्कक्र विरचित ९-६६ कीतिज्योत्स्नापि तापाय ९-१३६

कान्तानीरेजबाणेन १०-१३६ कीतिप्रतापो रायेण ९-१२८

कान्ता भगवती या १०-१२० कीतिस्तऽप्यतिलड्ते ७-१२

कान्ताया कामुकस्यापि ३-४२ कोतिस्ते विमला सदा १०-१९७

कान्तास्यं वरमीक्षते ९-११७ किसलययुतकर्णा ४-१४४

कान्तास्यचुम्बने सक्तो ९-१३१ कुतो ललाटे तिलक १-१५२

कान्तेन नारीसमारा विदग्वा बुप्यति रमणो नारी १०-५४

१०-४७ कुवलयकरसार ९-२९७

कामाग्तिप्रशमार्थमालि ३-५५ कुसुमाना मनोजस्य १०-१७१

कामिनीवदन पद्म १०-१९ कृतापराध सुरते ४-७३

कामिन्या पदपङ्गजेद्ध ९-६८ कृताश्रूणा शङ्कादीना ४-१४७

कारकजापको हेतू १-९२ कृत्वा तृप्त जगत्सर्व ९-२११

कारुण्योपेतचित्त ९-१६ कृत्वापि दान जगतो १-१७१

कार्यकारणवोर्यत्र ९-२४३ केलीसदन याते नाये १०-९०

कार्यमार्भम णेन ९-२४८ कोकिला रणन कृत्वा ९-९९

काले कलो स्त्रहितमङ्गल ९-१९३ कोटोरराजितो हार ९-२२

काव्पशोभाकर काव्य ९-३ कोप निवारयितुमिष्ट १-२४९

काव्यस्य ल्क्षण कि वा १-२० कोपात्नायिकया निजेश ४-७८

काव्याङ्गभूतो शब्दार्थौ ९-२ कोपालिद्ितलोलकेन ४-७५

परिशिष्टम्-१ १२७

कोमुदं वर्धयत्यत्र २-१६ गुणाना कमणा यत्र ९-२४०

कोमुद वधयत्यत्र २-२५ गुण्यभावे गुणो नास्ति ४-१

क्रमागतामिमा भूर्मि १-१८ गुरुणा लघुना ताम्या १-५१

क्रमेण वाच्यो यावर्थौ १०-१११ गुर्शलोक्षनपात्र चार्वम ल १०-६८ क्रिया विशेषैरधिके ४-१३९ गोरवर्णेन वाभाति ३-१२१

क्रोडयत्यड्गनालोका ९-९० ग्राम भर्वात चेत्रोऽमौ १०-६ क्रोघाख्यस्थायिभावाडय ३-८० घटते ढौकते प्माति १०-१४४ क्षणालिङ्गनावघ्नाय ९-१६४ घण्टाट ड्ूरभोकृद्रण ७-११ क्षमासामथ्यगाम्भीर्य ४-७ घोरश्रीयुद्धरङ्गे समर ३-८५

क्षस्तु सवसमृद्ध डय्र १-४५ चकेरनिकरो दृष्टवा ९-३४ क्षीरवाराशिना तुल्या ९-४१ चकोरी सदृशो दृष्टि ४-१२४ क्षीराब्धिना समानापि ९-३९ चक्रवाकरतिक्रोडा ३-२८

क्षोराव्विरमृतस्यान ९-४० चक्षुरविकासो देहस्य ३-६७ ९-४७ घटकारोहण स्त्रोण १०-१४९ ९-४६ चतुर्मात्रा गणा पञ्च १-५५ खण्डिताया नायिकाया ४-१०८ चतुविधानामर्थाना ८-५ गगने राजते राजा २-४० चत्वारो नायका एते ४-१५ ६-१४ चन्द्र दृष्टवा सरोज ८-९ गद्य काव्य तु वाक्याना १-३० चद्र राहुन बाधेत १०-१६५ गम्भीरामलसू वितरत्न ९-६ चन्द्राकारसमा कीति १०-७६ गर्वगोरवमालम्ब्य ४-१५५ चन्द्रातप पिबात चुम्बति ३-५९ गर्वन्पमहाक्रोध ३-९० चन्द्रोडयं ज्योतस्नया लोक १०-१२८ गर्वारूढविपक्षदक्ष १०-१९६ चरन्ति मदनोद्याने ९-१०० गवर्णफल प्रोक्त १-६२ चापल्यरहिता चित्त ४-१३७ गुणरोतिवृत्तिशय्या ५-१ चित्त वृत्तिविशेषोडयं ४-११८ गुणवर्मादिकर्नाट १-७ ४-१२१

१२८ शृङ्गाराणवचन्द्रिका

चित्तस्य वृत्तिभेदो य ३-३ तत्व जिनमुनीसोऽय १०-१५४ चिन्तामणि कामधेनु ९-२३६ तदभावेडनिष्टफल १-३५ चिन्तामणि कि न जडत्व ९-२९ तदुदाहृतिरत्यत्र ९-१२४ चुम्बति स्पृशति प्राण ९-२० १०-७२ चुम्बन्तं परिरम्भण ४-६४ तन्वा सरो मुख पद्मं १०-९४ चैत्रेण सेवकेनासौ ९-१०३ तरुणिचरणघात ९-२०२ छत्र सित दण्डयुतं छ-८ तरुणोकायदेशे स्त्रीकृता ४-१४३ छन्द.शास्त्रे यतिः प्रोक्तो १०-५० तरुण्या देहलावण्ये ९-२०९ जगत्तमो हृतं सवं १०-११२ तरुण्या मदनावासो १०-१८ जगत्तापहरश्चन्द्र १०-११५ तरुण्या रूपमोन्दर्य ४-१२६

जगत्यर्थान्तरन्यास ९-१३'७ तवकीतिमहालता ९-१७६

जगन्मोहनरूपेण ९-१३९ तवतेजो गुणलब्धु ९-१२६ जगानगग प्रियवादि ४-३ तव पल्लववज्ण ९-९७

जनैरविदितोयोरऽर्थो १०-१२३ तस्य श्रपाण्डयवङ्गस्य १-१६

जपाकुसुभद्रक्त ३-१२० तब सम्बन्धिनिष्काम ९-३०४

जयति ससिद्धकाव्या १-१ तस्यानुजो गुणाधीश १-१३

जातिक्रियागुणद्रव्य ९-९८ तादृश मतिभतरि ४-७४

जातीकन्दुकताडन ३-३८ ९-१३४

जिष्णुभोमावितिभोक्ते २-३४ तुङ्गत्वेन महामेरु ९-७८

जुगुप्सास्थायिमावोडय ३-९९ ते के नियामका ब्रृहव २-२९

जात्यश्वारूढराय ४-१२० तेजोंभानुस्समो भानु १-८१

ज्ञातभावचतुष्केण ३-६४ तेजो विलासो माधु्यं ४-३५

ज्ञातभन्मथचिह्ने या ४-९९ त्यज्यते गृत्यते शब्दो २-३

ज्ञानंस्वोकुरु वङ्गराज ९-२४७ त्यागवा: कुर्वते युद्धम् १०-३९

तेतो विहसित मध्ये ३-७० नर्यास्त्निशत्समाख्याता ९-८५

तत्काव्य त्रिविधभोक्त १-२९ त्रिगुरुर्मगणः प्रोक्त .- १-५२

परिशिष्टम्-१ १२९

त्रिभेदसयुता मध्या ४-८१ देवो नभसि यातीति १०-२५ त्रिवर्णनायकेनेय ४-४७ ९-२५१ शैलोक्यं वर्तते जीव १०-३३ देशान्तर गते नाथे ४-९७ त्वत्कीर्तावेव घावल्यं ९-३२ देशीडयं स्वर्गभूमि ९-२२५ त्वत्कीति: त्यागसंजाता ९-४४ द्विगुरु्मगण प्रोक्तो थो युद्धदो दघो १-५६ १-४२ द्वित्वाक्षरसमेतो वा १-४९ ददात्यवर्ण सप्रोतिम् १-३७ टिधा प्रतीयते योऽर्थो १०-१०५ दयालुना पुण्यजनेन ९-२०६ द्विहस्त एककण्ठोडयं १०-७८ दातव नायस्तस्या ४-५८ द्चर्थत्र्यथैकाक्षर दानवीर दयावीर १०-१४५ ३-८७ धरन्नपि महाभाग्य दानेन तर्पिताशेष १-१४२ १०-१३४ धर्मार्थकाममोक्षारूय दास्यामि हारं गन्तव्य १-२७ ९-१६२ धर्मार्थकामयुक्ताना ४-४६ दाहकत्व कटादास्य १०-१७० घवला श्रीमति सर्व ९-३७ दाह क्रमान्मकारो १-४३ घोरा त्वधोरा लोके हि दीनानाथंजनान् विलोक्य ४-६७ ३-९२ धोरोदात्तस्तथा धीर ४-६ दोर्घदेहो रवतवर्णो १०-८४ घीरोदात्तादिनेतृणा दुःखेन जायते योऽथ १०-१०३ धै्य लीला विलामश्च ४-२७ ४-११५ दृश्यत्वाद्रमभावाना ३-२३ न, कुप्यतत न व्नाति ९-२२९ दृश्यमाना नाटवेषु ३-११ न कोकिला न वीणा वा ९-२२८ दृष्टान्यकामिनी सङ्ज ४-२२ न कौमुदीय कीतिस्ते ९-४५ दृष्टे निजेश कामिन्या ४-१४१ न मनवचनदम्भो ४-२३ दृष्ट्वा शान्तिजिन नत्वा ९-२१२ नयनप्रोति सक्ति. ३-४३ देवतया पूज्योडयं १०-३८ नर कपिध्वज इति २-३७ ९-२६६ न रज्यति विमोहेन १०-१९१ देवतावाचिशव्दाना १-६१ नरेन्द्रकन्या परिपूर्णरूपा ९-२७० देवसेवनकालेडस्य - १-२१९ नरो बरो हितोडच्पो वा

१३० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

नवके लिविनो देन ४-१३६ निदोषे सगुणे काव्ये १०-१९४ नवोनयोवना नारी ४-६१ निर्लज्जपुरुषेणार्थो १०-१०९ नवीनालोकना ज्ञात ४ १०५ निर्वेदोद्वेगकोपादि ३-१०२ न शोतोऽपि यशोराशिर ९-२२७ नीतियुक्तोऽपि रायस्य ९-१३३ न सन्मित्र न सत्सङ्गो ९-२३१ नोरेज वरमल्लिका ४-२६, नागते नायके गेहं ४-९३ नीलकण्ठो नरीनर्ति २-३८ नाथं सरति या नारी ४-१०१ नून प्रायो ध्रुवं शक्के ९-१२० नाथस्य चित्रे वस्त्रे च ४-१४९ नृपतितिलकराये ४-१३२ नानाभावमनोज्ञभावविलसत् नृसिहराय कीर्तिस्ते ९-१५४ ३-१३० नृसिहोऽप्यभय दत्ते १-१३२ नानारत्नविराजमानमुकुटो ६-१२ नद सरो वह्नि कुण्ड १०-१६४ नानालङ्काररत्ने विशद ९-३१० नेयार्थ कलिष्टसदिग्धे १०-३ नायं राय: सुघासूति ९-८४ पत्युर्वा नायिकाया वा ३-५२

नायकस्य प्रसङ्गे च ४-३० पददोषं निरूप्याहं १०-४० नायकानां चित्तवृत्ते ४-३२ पदवाक्यार्थदोषास्ते १०-१४३ नायकोवतेषु कार्यषु ४-३१ पदस्य कथनं यत्र १०-५७ नायिकालक्षणं तासा ४-८४ पदस्य यस्यानुचितो १०-२६ नारीजनो मुखं दृष्टवा ९-७४ पदानामनुगुण्य वा ८-२ निजेशं तर्जनं कृत्वा ४-७७ पदेन येन यद्वाक्यं १०-५५ निन्दाव्याजेन यत्रार्थ ९-२६४ पदेन येनासभ्यार्थो १०-१७

नियमाकरणे काव्ये २-२८ पद्माकरे सरोजाक्षी १०-६०

निरवद्यवर्णगणयुत ३-१ पद्ये समासबाहुल्यं ५-२३

निरुप्यते जगत्ख्यात ३-११६ पयोधरा नभोवृत्ता १०-१०६

निर्गुणा रमणी लोके ५-२ पयोघर विलोलोऽय १-२६०

निर्घांतव्याघ्रसर्पारि ३-९५ पयोनिधिसमानस्य ९-३०३

निर्दोषघर्म पुण्याय १०-१ परकीयाप्यन्ढेव ४-५२

परिशिष्टम्-१ १३१ परकोया स्वकीया च ४-५३ प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा ३-३९ परलोक गते नाथे ४-११० प्रजाना पालन क्स्मात् ९-३०२ परस्परप्रयुक्तानि ५-११ प्रतिकूलवर्णमपद १०-४२ परेण परिणोता च ४-५४ प्रतिभाशकतिसम्पन्नो २-१ परेण परिणीता तु ४-५५ प्रतिवस्तूपमा सार ९-१२ पश्चाद्गतेश बिम्बं ९-२१५ प्रतिपेवम्य कथन १-१५० पश्य पश्य न मा घूर्त १०-१५६ प्रयुक्तस्य पदस्यार्थो 4-१८ पश्य पश्यसि चेदन्या ९-१६१ प्रयुक्तो लोकिकार्थोऽपि ५-१५ पादपुर्णमायार्थं १०-८ प्रविशन्ति महादुगं २-१८ पापापकोतिनभसा १०-१६८ प्रश्नोत्तर सड्करश्व ९-१३ पालयत्यमला वङ्ु १-१२ प्रश्नोत्तरद्वयं यत्र ९-३०२ पीत वारिघिसप्तकं १-२२२ प्रसन्नोडस्तु प्रसन्नोऽस्तु १०-१६२ पुण्डरीकं गता चन्द्र १०-१६६ प्रसादगुणसयुक्ता ६-१६ पुण्डरीकं चन्द्रबिम्ब ९-४२ प्रसादादिगुणोपेता ६-६ पुण्येन सार्धमाघते ९-२४४ प्रसिद्धमपि यच्छास्त्र १०-१३ पुनरज्जीवनोपाय ९-१६५ प्रसिद्ध साधनाद्यत् ९-२७६ पुरुपो राजते राज १०-२७ प्रसिद्धिरहितं यत्र १०-५९ पुलकस्तम्भभावादि ३-११२ प्रस्तुतस्य विरुद्धार्थः १०-८५ पुष्पास्त्रवाणपतन ३-६१ प्रस्तुतीकृत्य यत्किचित् पूर्वपूर्वो विशिष्टोऽर्थो ९-१२७ १-२९४ प्राणाभावेदपि पुरुषो पूर्वाद्रि गतषालभानु ४-३६ ९-१८७ प्राधान्येन न वर्तेत १०-२८ पूर्वानुरागो मानात्मा ३-४० प्रारव्वरूपभङ्गो यत्र पूर्वोक्तनायिकाना तु १०-८९ ४-११३ प्रियस्यागमन श्रुत्वा पूर्वोक्ताना नायकाना ४-८९ ४-३४ मलाकेव शरच्चन्द्रो प्रकृत कारणं त्यवत्वा १-६० ९-१४७ प्रगल्भा नायिका श्रेवा वल्यरि: कल्यरि पातु १०-१४८ ४-७२ बहुवाक्याना यत्र प्रविशन्ति १०-५३

१३२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

बुद्धेर्महत्त्व भूतेर्वा ९-१९२ भो रायवङ्ग कीर्तिस्ते ५-१९ बुभुक्षितोऽहं त्वं दाता १० -१२२ भ्रुलोचनकटाक्षान् वै ९-१९१ भगणो सुखकृत्साम्यो १-५९ भ्रूविक्षेप किसलयमृदुं ४-१५८ भयाख्यस्थायिभावोऽन ३-९४ मक्षिकाजालप्यारद्र ९-२१४ भयानकरसोडप्यत्र ३-१२२ मदनस्य पताकेय १०-१५८ भरतस्सगरश्चक्री ९-२३५ मनसिज तव कार्यं ४-१०० भाति वै नगर चात्र १०-९ मनसिजनृपरूपं ४-५६ भातीन्दीवरमित्युवते २-३५ मनोरथयुतस्वान्ते ३-४८

भावका रसमुत्पन्न ३-१६ मनोरागेण निविडा ४-१२७ भावानोचित्यमत्रोक्तो १०-१८४ मनोवचनकायेस्य. ४-१३३ भावयन्ति विशेषेण ३-१४ मनोवद्वक्तुरिष्टस्य ९-१७५

भावहावी तथा हेला ४-११४ मनोवेगयुता. सत्वा ९-११६ भावाश्चतुर्विधाः प्रोवताः ३-१३ मन्दानिला लुण्टयन्ति ९-२५८

४-११९ मन्दानिलेन मकरन्दरसेन ३-५७

भावैश्चतुभि. पूर्वोक्ते ३-८ मन्ये शङ्के ध्रुवादीना ९-१२२

भुज्यमानाश्च भोदतृणाम् ३-१२ मरण सुप्तिनिद्रावबोघ ३-२१ भुवनव्यापिनी कीति ९-४३ मलयानिलसकाशो १-६

भुवने रसिका लोका ३-२४ महत्यपि च सक्षोभे ४-३८

भूपालोडय मृगेन्द्रो १०-९६ महाकवोना विस्तीणं ९-१७९

भेद्यपोषकभावेन १०-१०१ महाभागस्य रायस्य ९-२६

भोगे कलाया लोलो य ४-९ मासमानो न यातीत १०-३७

भो भो कल्पतरो त्वमत्र ९-१८३ माता मे पितर दृष्टव १०-१८३

भो भो निष्ठुरभाषिणि ४-९२ साधुर्यादिगुणोपेत ६-३

भो भो राय मनोजपातक ४-११२ मानसोल्लासनं दृष्टि ९-२७७

भो भो वीरनृसिंहराय ४-१६३ मायामात्सर्यचण्डत्व ४-१३

परिशिष्टम्-१ १३३ मार्गे याति नरः कश्चित् १०-२९ यत्र कोऽपि जनो वक्ति ९-२७४ मित्रलाभ जकारोडय १-४० यत्र च्छन्दोभङ्गो १०-४६ मुख विशालनेत्रं ते ९-७२ यत्र न क्षमते स्त्री वा ३-५४ मुख काव्यस्य वर्णाना १-४६ यत्र पत्यु स्त्रिया वा वा ३-५८ मुखेन्दुना कपोलाक्षि ९-७५ यत्र पूर्व प्रकृष्टं स्यात् १०-९५ मुखेन्दुस्ते जनानन्दं ९-७१ यत्र प्ररपित वस्तु ९-१८२ मुख्यबाधे निमिते च २-२२ यत्र प्ररूप्यमाणेन १-२३८ मुख्यार्थादन्य एवार्धो १०-११९ यत्र प्रियतरा वाणो ९-२०१ मुख्यार्थाल्लक्ष्यतो गोणाद् २-२४ यत्र वाक्ये गुणीभूतम् १०-९२ मुख्यार्थे वाधिते मुख्य २-१३ यत्र वाक्ये रस्षो नास्ति १०-७७ मुर्नोडर्यो लक्ष्यनामापि २-९ यत्र वाक्ये विरूपत्व १०-६४ मुग्वा सलज्जा सभया मूतस्थानं भगो गुह्य १०-१८९ यत्र वाकये समासोऽय १०-७३ १०-१५० यत्र साम्य प्रतीयेत ९-२८४ मृगाङ़ककरा शीता १०-४८ यत्र स्वार्थ परित्यज्य २-१५ मृदुस्फुट भयाकार ५-२९ यत्राघत्ते पुनर्दत्वा ९-२४५ म्रियते यत्र रमणी ३-६२ यत्रानेकपदार्धाना ९-२७१ यगणो जलरूपोऽ्य १-५८ यत्राप्रस्तुतवस्तना ९-२२३ यतस्तता नायकस्य ४-२ यत्रार्थस्य स्वरूपेण ९-११९ यत्पद नोचित यत्र १०-१५ यत्रासभाव्यसवन्वो ९-२८० यत्प्रभाववशात् पुसि ४-४० यत्रास्थाने पद वृत्त १०-७१ यत्प्राणानपि तद्वापि ४-४१ यत्रोत्कृष्टन कथन १०-१४१ यत्र कान्तस्य कान्ताया: ३-५० यत्रोपचर्यते भेद ९-६५ यत्र कामस्य सतापात् ३-६० यत्सार निश्चित यत्र यत्र किञ्दित् समीकतुं ९-२८६ ९-२३३ यत्र कवल्यकथनं यया दुष्यन्तनृपते ४-५१ ९-२२६ यथेववाद्यव्ययानि ९-६३

१३४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

यथोचितं नायकोकत ४-१६२ रणे गृहीतो रायेण ९-१५८ यद्गान परमामृत श्रुति ४-१३४ रणे जयाङ्गना चैत्रो १०-११ यद्दानाद् घनदा भवन्ति ३-९१ रतिक्रियाया कोपेन १०-१५९ य दृष्टवा प्रलयान्तभैरव रतिक्रियार्थी रमणी १०-५६ यरतास्तु न सत्त्यत्र १-५७ रतिहास्यशोककोपोत्साह ३-४ यश प्रतापी भवतो ९-१४० रतो तरुण्या नाथस्य १०-२० यस्या सामोप्यमाश्रित्य ४-८७ रतो राय महीनाथे ९-२१ यस्योत्तुङ्ग विशालकीर्ति ५-१२ रत्नत्रयमहाधर्म १-१४ याचन चुम्बनादाने ९-३०० रत्नयोगनिवृत्त्यर्थ १०-१७४ यामीति वचन नाथ ९-१६६ रमणी रमणो यत्र ३-४४ याहि याहि निजेश त्व ९-१६ रमण्या रमणस्यापि ३-४६

युद्धरङन्नितेत्रोऽय ९-१९९ रशनाबन्धनं वाम ३-३२ युद्धे रायनरेन्द्रहस्तकलितं ३-९८ रसदोष प्रपञयाना १०-१९३ येन जिष्णुरपि ध्वस्य: ९-२८३ रसप्रकरणे प्रोक्त ४-१०३

येन रूपेण यद्वस्तु ९-१४ रसलक्षणमत्रोवतं ३-११४

येनोपमीयते यत्र ९-२३ रसवत्त्व गिरा लोके १-२२०

योगसीगतसाडख्याना १०-६३ रसानामिति सर्वेषा ३-२५

योज्या. सञ्चारिभावाश्च ३-३५ रसानुकूलवर्णाति १०-६१

यो वातदेही तेनेद १०-११६ रसाभासोऽपि भावाना १०१७७

रवतं कादम्बनाथेऽस्मिन् ९-१०१ रसिकाना मनोवृत्ति: ३-१७

रक्ष मा रक्ष मा कान्ते १०-१६० रसे भावे प्रतीते च १०-१८७

रगणो लघुमान् मध्ये १-५३ रसो बीभत्सनामा च ३-१२३

५-२४ राजसवज्ञकल्पोऽयं ४-८

रणभेरीरवं श्रुत्वा ९-१७८ राजनीतिमहाशास्त्र १-८

रणसद्मनि शत्रूणा ९-२१० राजा कमलविरोधीत्युक्ते २-३३

रणदम्वरमालोक्य १०-८६ रात्री गृहीत्वा कोदण्ड १०-१२६

परिशिष्टम्-१ १३५

राय: कादम्बनाथोडय ९-१४५ रुवन्ति कोकिला: कीरा ९-८८ रायक्ष्मापतिना भयङ्गरमहा ३-७९ रूप वचोऽघररस ९-१९० राय कल्पान्तकं युद्ध ९-१५६ रूपसोन्दर्यसपन्नो १०-१०२ ८-८ रूपातिशयमंपन्ना १०-१८२ रायनाथस्य रागे या ४-१३८ रूपातिशयसपत्नो ९-९५ राय प्रतापभानुस्तान् ९-१३५ रृपेणाङ्गजवत् कलायुततया ९-५६ रायप्रतापभानुस्ते ९-७७ रूपोपभोगतारुण्य ४-१२५ रायरूपपटी दृष्टवा ४-१५१ रोमाञ्वस्वेदभावादि: ३-१०७ रायवङ्गक्षितोशस्य १-२३७ लक्षण नायकाना हि ४-४२ रायवङ्गक्षितीशस्य ९-२७३ लक्ष्यवाचकशब्दस्य २-१४ रायवङ्ग मनोजात ९-१०५ लीलावलोकनात्तन्वि १०-८२ रायवङ्गमहोनाथ १०-१६३ लुब्धा धोरोद्धता ये च ४-३३ रायवङ्ग: समुद्रश्च ९-२५९ लोकशास्त्रक्रमो नास्ति १०-६१ रावङ्गस्य कीर्तिवा ९-१५५ वक्तव्यमेव न प्रोक्त १०-८१ रायवङ्ग न दृश्यन्ते १-२५५ वक्तु योग्यमपि स्वान्त ४-१५९ रायवङ्गन सद्दान १०-१६१ वक्तु योग्ये विशेपेडस्मिन् १०-१३३ रायस्य कीर्त्या घवल १-२४१ वक्रवाच सोपहासा ४-७९ रायस्य दोर्बल स्मृत्वा १-२१७ वक्षोरङ्गनिवासिनी १-१२९ रायस्यायल्लके ज्योत्स्ना ९-१५७ वक्षोरङ्गे महाश्रीवरमुख ९-२६५ रायारामस्थितान् वृक्षान् ९-२१६ वञ्वित्व्ात्मीयलोकं या ४-१०२ राये दिग्विजयाय सैन्य ४-९८ वने आस्ते वरा नारी १०-६५ रायेश स्मरसनिभ ४-१४२ वर्गद्वितीयबहुला ६-७ रायो रणाङ्गणेडरीणा ९-१५१ वर्णाना शुद्धिरित्युक्ता १-४८ ६-१७ वसन्तोद्यानकासार ३-२७ रोतिशन्या यथा कन्या ६-१ रीक्षीना लक्षणं तस्माद् वस्तुसाघारण यत्र १-२९८ ६-२ वावयदोषान् निरूप्याहं १०-९७

१३६ शृङ्गाराणवचन्द्रिका

वाच्यवाचकसबन्धी २-६ विस्वरत्वाश्रुमोहादि: ३-७७ वाच्यस्य नियमस्यात्र १०-१३१ विस्वरत्वाश्रुवैवर्ण्य ३-६८ वाच्या प्रतीयमानेति ९-१२१ १०-१५५ वाच्योत्प्रेक्षा पुन प्रोकता ९-१२३ विहाय शब्दालङ्कार ९-७ वामपादप्रहारेण १०-१९० वोरो भयानको यश्च विकसितगण्डं त्वीषत् ३-७, १३-७१ वृत्तिशून्यो न सूत्रार्थो ७-१ विचकिलकुसुमाना ४-१९ वृत्तीना लक्षण तस्या ७-२ विदूषकस्य भाषा वा ३-६६ वैदर्भीगोडिकालाटो ६-४ विध्यनुवादविवृत्त. १०-१०० ९-२५३ विध्यनुवादविवृत्त १०-१३८ व्याजस्तुतिविशेषाणा ९-२६० विध्यनुबादो कथितो १०-१३७ व्रजन्ति शिविका मार्गे २-२० विनयादिगुणाः प्रोक्ता ४-१६१ शठेन दृढमालिङ्गय १०-७० विनापि पदेन येनेद १०-७५ शत्रुक्षयज्ञापकधूमकेतुः ९-२९१ विना सर्व मया दृष्टं १०-१४६ शब्दडम्बरमात्रार्थी २-४ विपक्षतमसा शत्रो ९-१६९ शब्दस्य वा प्रतीतेर्वा ९-१३८ १-२८ शब्दानामभिधेयानां ५-९ विभावैरनुभावैश्च ३-५ शब्दाथद्वय चित्रार्थी २-५ वियुक्तनायकस्यासो ४-१०४ ९-४ वियोगं प्राप्य रायेन्द्रो ९-२५६ शब्दालड्कृतयः प्रोक्ता ९-५ विरक्तो याति पत्नीं या १०-१४० शब्दाश्रित प्रसादादि ६-५ विरहोत्कण्ठिता काचित् ४-८६ शब्दो जहाति मुख्यार्थ २-१९ विवेकशोचसीभाग्य ४-११ शमाख्यस्थायिभावोडयं ३-१०९ विवेकीति कवि प्रोक्तो २-७ शय्याविरेजसयुक्ते ८-१०

विषतामेति कर्पूरं १-४७ शरच्चन्द्रनभोगङ्गा ९-४९

विस्तार याति या कान्ति: ४-१२९ शरदिन्दोरिवोत्पन्ना ९-५० विस्मयस्यायिभावस्तु ३-१०५ शरीरावयवन्यास ४-१५०

परिशिष्टम्-१ १३७ शत्यत्रयं च संज्ञा च १०-१५२ शोभा या दक्षता शोयं ४-३९ शशघरसुरगङ्गा ९-१२५ श्रित्वा रायनृपं भाति ९-५२ शस्तनोति सुखं षस्तु १-४४ श्रियं विपक्षवर्गस्य ९-११५ शान्तनामरसो लोके ३-१२५ श्रीकामिराजबङ्गोऽभूत् १-१७ शारदाभ्रमिवापूर्वा ९-५८ भ्रोका मिराजबङ्गोऽयं ९-१३० शारदी कौमुदी सप्त ९-३३ श्रीमन्रतराजेन्द्र १-११ शास्त्रं धर्मस्य सवृद्धय १-११४ श्रीमद्विजयकीर्तीन्दोः १-४ शास्त्रोक्तलक्षण नास्ति १०-१२

१-५ शिविकादोलिकाछत्र- २-२१ श्रीराय कीतिजाल ते ९-२८ शिरःशेखरकर्णाव- १०-१७३ श्रीरायकीतिजालेन ५-२८ शीलार्जवधैर्यशौर्य- ४-४८ श्रीरायक्षितिनाथ ३-११३ शुक्लकृष्ण हरिद्रक्त २-१२ श्रीरायक्षितिनाथकोतिवनिता९-८९ शुभदो मगणो भूमि: १-६० श्रीरायक्षितिनाथ येन ९-२०७ शृगालवत् पुरालोकी ९-६२ श्रीरायक्षितिनाथ विक्रमगुणे९-२४२ शङ्गारः करुणः शान्तो ६-१५ श्रीरायक्षितिनायकस्य ३-७३ शृङ्गारकरुणो लोके ७-८ श्रीरायक्षितिपस्य ३-१०८ मङ्गारगमको हावो ४-१२३ श्रीरायक्षितिपालको ९-२९५ शृङ्गाररसवार्रा १०-५२ श्रीरायक्षितिपेन घोरसमरे ३-१०३ शृङ्गारसारतरुणी ७-१० श्रीरायक्ष्मापशक्ति ३-८४ पृङ्गारस्य विरोधी हि ३-१२८ श्रीराय ते नभसि वक्षसि ४-६९ ४-४२ श्रीरायं निजगेहमागत ४-७१ मृङ्गाराख्यरसे नेत ४-२८ श्रीराय भवतः कोर्ति ९-३१ शृङ्गाराज्जन्म हास्यस्य ३-१२६ श्रोरायभूप कीतिस्ते ९-२५ शृङ्गारादिरसाना तु ९-२०८ श्रीरायभूपदिव्याड्गे ९-२७८ शोकाख्य-स्थायिभावो यो ३-७४ शोभाकरो डकारोऽयं श्रीराय भो नभसि ४-८० १-४१ श्रीरायराज्ये काठिन्यं ९-२५७

१३८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

श्रीरायबङ्गकान्ताया ५-३० श्रीरायबङ्गक्षितिनायकस्य सड् ग्रामाङ्गणभूतले ७-१३ ५-७ सचक्रो हरिरित्यत्र २-३२ श्रीरायबङ्गभूपतिनिर्जितेन ३-१०४ सति चन्द्रे महाज्योत्स्ने १०-११८ श्रोरायवङ्गरमणो ४-१० सत्कीतिचन्द्रिकाहारं ९-८३ श्रोरायबङ्गसहिता ४-१३० सत्कीर्त्या रायबङ्गस्य ९-१०६ श्रीरायस्य मुखेन्दुस्ते (१ इच ) सत्यरूपमपह नुत्य १-१९५ ९-६९ सदेव बलसपत्नो श्रीरायस्य यशोऽमितं कुसुमितं ९-२५२ सद्वतिवालविलसद् ७-१६ ५-२२ सधैयं गमनं दृष्टिः ४-३७ श्रीरायागमनोत्सुका ४-९० सनिमेष: सुराधीशो ९-१८५ श्रीराये गृहमागते ४-७६ सन्तापहारी चन्द्रोडयं ९-१८४ श्रीराये निजनायके ४-९६ सदे(व) पुरसकाश १-९ श्रोरायो जलघिः सुधाशु ९-६७ सन्धयारागं वनार्नि १-२८९ श्रोबङ्गराजवदन ९-३०६ सप्ताङ्गमासुरो राजे २-३६ श्रीबङ्गेश्वर साधु साधु ९-२७५ सप्ताम्भोनिधिपानक ४-१४ ९-२७२ समन्तभद्रादिमहाकवोश्वरे १-३ श्रुतिचेतोद्वयानन्द ५-६ समस्तलोकसंव्याप्त १०-१३२ कलाघ्यस्य वस्तुजातस्य १०-११३ समाप्तपुनरात्त तद् १०-७९ श्लिष्ट निदर्शन व्याज ९-११ समुद्रनगरीशैल १-२४ श्लिष्यन्त स्मररायनायक ४-६६ संभोगविप्रलम्भाभ्या १-२५' सयोगबिप्रयोगो २-३० सभोगविप्रलम्भी तो ३-४१

सकलङ्ढ: सुधाशुः कि ९-३५ संभ्रमत्रासमोहोरु ३-९७

सकलडो निराधार. १-१४३ सरसत्वान्मृदुत्वाचच १०-३५

सकोशमपि नीरेजं ९-३०७ सरसमधुरवाणी ४-९४

सक्रियं निष्क्रिय वस्तु ९-१५ सरसवचनलोला ५-२६

सग्रामनायकैश्वर्य १-२६ सरससुरतयुद्धे ९-२३०'

परिशिष्टम्-१ १३९ शरसीधोधसन्दर्भ ७-३ सुहृद्वसन्त कीरोऽश्वः १०-१७२ सरसो यत्र शब्दर्च ५-२५ सेवार्थमागतमहा ९-१८८ स राजा काव्यगोष्ठीषु १-१९ सोऽपि श्रीपाण्डयवङ्गोडयं १-१५ सवष्त्र काञ्चनमय १०-१५१ स्तवनं निन्दनं चापि सशड्को ग्लानिनिर्वेदी ९-२३४ ३-२० सस्यार्थी वा कामुको वा १०-१०७ स्त्रीरूपं निरलकार ९-१ साक्षात् सङ्केतविषयो स्थायिभावाणवे भावाः ३-१९ २-१० सातत्विक: स्वेदरोमाञ्व स्थितिर्वा ते गतिर्वा ते ९-१६० ३-८३ सापराध निजेश या स्पृष्ट मया न ताम्बूल ९-१६७ ४-७० सापरानो नृगे राय स्मरकेलिविनोदेन १०-५८ ९-१५३ सामग्रोमवलम्व्येमा स्मराग्निपीडिते तन्वि १०-८८ ३-३६ सामान्यनायकप्रोक्त स्मरेपुश्चन्द्रिका तस्या १०-८० ४-४४ सामान्ये यत्र वकतञ्पे स्मितज्योत्स्नामुखेन्दी ते ९-७० १०-१३५ साम्बरराज विभाति स्मितज्योत्स्ना विलास ते ९-७३ ९-३८ सिहासने महारत्ने स्मृत्वा निजेश स्वाङ्गस्य ४-१५० ९-११२ सिहो नृपतिरित्यय स्यादिन्दी वरवर्णस्तु ३-११७ २-२३ सुकुमारत्वमाधुर्य १०-१९५ ६-११ सुकुमारत्वमौदायं स्वरकीयशास्त्रसिद्धार्थ® १०-३२ ५-४ सुजनसुरकुजोऽयं स्वरकीया नायिका मुग्वा ४-६० ९-२६२ स्त्रकीया परकीयाप्य ४-४५ सुवाधवलवर्ण स्वाद् ३-११८ स्वजनाक्रन्दन बन्वु ३-७६ सुभगेश निज नारी १०-६७ स्व्रभावमघुरा लभ्या १०-१०८ सुरतरवे लोकोडयं १०-३१ स्त्रभावोवत्युपमे रूपका १-८ सुरतसदननार्या ९-१८१ स्वरो लघुरपि प्रोक्तो १-५० सुरराजश्रियो रम्यं ९-१४६ सुरलोके पुरी दत्वा स्व्रसङ्गेतितमर्थं यत् १०-२१ ९-२४६ स्वाधीनपतिका नारी सुरेन्द्रपूज्य. परिपूर्णसोरुय ४-८५ ९-२६९ स्वाभिप्रेतं न ववत्यथ १०-१०

१४० पृङ्गाराणवचन्द्रिका

स्वेदकम्पनरोमाञच ३-१८ हसनस्यापि कोर्तेश्च १०-१६७ हरिचन्दनकासार १०-१६९ हारेण रायबङ्गस्य ९-१०२ हरिचन्दनहारेण ९-९३ हास्य: श्ान्तोऽद्गुतश्चेति ७-९ हरिततृणभक्षिणोडमी ९-२२४ ७-६ हरिनोलच्छविभासुरा ९-१७ हिनोति कार्य व्याप्नोति ९-९१ हर्षमालेतिसुरमि १०-१७५ हेतोविना कार्यमुक्त १०-११६ हसति वसति चास्ते ४-१४०

Appendix-B

ŠC (I) and Bhāmaha (as quoted by-Nārāyanabhatta)

ददात्यवर्ण. संप्रीतिमिवर्णो मुदमुद्वहेद्। कुर्यादुवर्णों द्रविण ततः स्वरचतुष्टयम्॥ अपख्यातिफल दद्यादेच. सुखफलावहा। डन्ल विन्दुविसर्गास्तु पदादो सभवन्ति नो।।

क्षकारस्तु प्रयोक्तव्य काव्यादो सत्फलावह.। I.37-47

यगणो जलरूपोज्य धनृृद्रगणोऽनलः । भयदाहकरस्तस्तु गगन श्रीकरो मतः। भगण सुखकृत् सौम्यो जो भानू रोगदायक:। वायव्य. सगरो दत्ते क्षयरप फल सदा ॥ शुभदो मगणो भूमिनगणो गोर्धनप्रद.।

देवतावाचिशव्दाना भद्रादयर्थप्रकाशिनाम्। शव्दाना निरवद्यत्व काव्यादौ गणवरांतः ।। ŠC I.58-61

१४२ प्रृङ्गारार्णवचन्द्रिका

तदुक्त भामहेन-

अवर्णात् सपत्तिर्भवति मुदिवर्णाद्धनशता- न्युवर्णदिख्यातिः सरभसमृवर्णाद्विरहितात्। तथा ह्यनः सोख्यं डनणरहितादक्षरगणात् पदादौ विन्यासात् भरबहलपूर्वेविरहितात्॥ कः खोगोघश्च लक्ष्मी वितरति न यशो डस्तथा चःसुखं छः।।

.. क्ष समृद्धि करोति॥ अन्यस्तु देवताफलस्वरूपा्येषामुक्तानि- मो भूमिस्त्रिगुरु श्रियं दिशति

.... मुख्यगुरु नोर्नाक आयुस्त्रिलः । तदुक्त भामहेनैव

देवतावाचका: शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः । ते सर्वे नैव निन्द्याः स्युर्लिपितो गणतोऽपि वा ॥

-Commentary of Narayana-bhatta on Vrttaratnā- kara, pp 4-6

( Note : As already observed Vijayavarni and Amrtänandayogin are in close agreement in their treatment of Varna-gana-phala-śuddhi. )

Appendix-B १४३

ŠC II and Kāvyamīmāmsā त्यज्यते गृह्यते शब्दोऽर्थों वा तावत् पुनः पुनः। येन यावद् रुचि: स्वस्य रौचिकः स कविर्भवेत्। शव्दडम्बरमान्नार्थी वाचिक कविरुच्यते। अर्थ वैचित्यमात्रार्थी सोऽयमार्थ: कविर्भवेत्।। शन्दार्थट्वयचित्रार्थी शिल्पिकः कविरुच्यते। शब्दार्थमृदुताकारी मार्दवानुगनादभाक्। वाच्यवाचकसबन्धि गुणदोषविदा वर। महाकवीना मार्गज्ञो नानाशास्त्राथंकोविद:।। विवेकीति कवि प्रोक्तो दिव्यालङ्दारयोजने। तत्परो भूषणार्थीति नाम्ना कविरुदाहृतः ॥। इति सप्तविधाः प्रोक्ता. कवय. कविपुङ्गनै। -SC II-3-8 ( ab ) काव्यकवि. पुनरष्टधा। तद्यया- रचनाकवि. शब्दकवि. अर्थकवि: अलङ्कारकविः उक्तिकवि रसकवि: मार्गकविः शास्त्रार्थकविरिति। ... .. त्रिधा च शब्दकविर्नामाख्यातार्थ- भेदेन। ... द्विघालङ्कारकवि शब्दाथभेदेन। Kāvyamīmāmsā pp 17-19 ( Note : Amrtānandayogin and Vijayavarņī fully agree in their classification and definition of types of poets. One of them must have borrowed from the other who must have first formulated the seven-fold classifica- tion of poets talung probably hints from Rajasekhara's Kāvyamīmārůsa. )

१४४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

ŚC IV * 3-4 ' Hero's good Daśarūpaka II 1-2 qualities 6-15 Four types of 3-6 ( ab ) hero 16-26 Sixteen types of 6 ( cd )-7 hero 27-28 Forty-eighttypes of hero 29-32 Four upanāya- 8-9 ( ab ) Three Netrsa- kas : hayas : 1. Vıdūșaka 1. Pīthamarda (Patākānā- 2. Pīthamarda yaka 3. Vita and 2. Vita and 3. Vıdūsaka 4. Nāgarika 33 Pratınāyakas 9 ( cd ) 34-42 Set of eight Spe- 10-14 cial excellences

spring from hero's character 43-59 Four types of 15 ( ab ) and 20 ( cd )- heroine : 22 ( ab) (Note : Three types of heroine : 1. Svakīyā 1. Svīyā (=Svastrī, 2. Parakīyā Svakīyā)

Appendıx-C

3. Anuaha and 2 Anya (=Antaster 4, sādhāraņā Parakīya) and 3lest raņa-strī (=Sadharaņā 60-66 Three types cf 15 (cd)-16 (ab) Svĩyā 67-71 - Three types cf 16 (cd )-17 (Svakīya) Madh- ya Nayıka 72-80 Three types of 18-19 (Svakīyā) Praga- Ibhã Nâyıkā S1-83 Each of these 20 ( ab ) types of herome ( Madhya and Pragalbhā) may be the earher or later of the Loves of the husband. 84-102 The heromemay 23 ( cd )-28 occupy eight di- fferent relations to her lover (Svādhīnapatıkā, Vāsakasajjā, etc.) 103-110 Four-fold Vipra- Daśarüpaka IV 50-51(ab) lambha in rela- and 57-68 80

१४६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

tion to types of herome 1. Pūrvānurā- (Note : In Dhanarjaya's ga 2. Māna view, if absence be due to 3. Pravsa and death the love sentiment 4 Karuņātmaka cannot be present.) 111-112 Dūtīs (heroine's 29

messengers) 113-160 Twenty excelle- 30-42 ( ab ) nces of a hero- ıne, beginning with Bhava and ending with Vihrta-the first three are physi- cal, The next se- ven are inherent characteristics of the heroine, then come ten graces.

Appendix-C $C V

Kāvyādarśa I 4-5 (ab) Enumeration of 41-42 ( ab ) ten Gunas, the ten (Note The ten Gunas, Prāņas (of Kāvya) according to Dandi, are the Pranas of Vai- darbha Märga) 6 Definition of Sauku- 69-71 mārya 8-9 Definitions (alterna- 76-79 tıve) of Audārya 11 & 13 Alternatıve defint- 43-44 tions of Slesa 15 Definition of Kāntı 85-92 16 Alternatıve definition Cf Vamana's Kāvyālam- of Kāntı kāra-sūtravrttı (3.1.25) 18 Definition of Prasan- 45-46 natā (= Prasāda) 20 Definition of Samädhı 93-100 21 Alternatıve definition of Samädhi 23 Definition of Ojas 80-84 25 Definition of Mädhurya 51-68 27 Definition of Artha- 73-75 vyaktı ¿9 Definition of Samata 47-50

Appendn-C

ŠC (VII) and PRY on Vrttis

Cf :

अत्यन्तकोमलार्थाना शृङ्गाररसयोगिनाम्। 1

करुणाख्यरसे वाचा सदर्भो वाथ कैशिकी।। अत्यन्तकर्कशार्थाना रोद्रवीभत्सयोगिनाम्। सदर्भरूपारभटी वृत्तिरुक्ता कवीश्वरै ॥ हास्यशान्ताद्गतरसोपेतार्थाना पृथक् पृथक्। ईषन्मृदूना सदर्भो भारतीवृत्तिरुच्यते।। ईषत्कठिनवाच्याना सदर्भ सात्वतीष्यते। भयानकेन वीरेण रसेन सह योगिनाम्॥ शृङ्गारकरुणो लोकेऽत्यन्तकोमलता गतौ। अत्यन्तकठिनौ रौद्रबीभत्सी रसनामकौ ।। हास्य: शान्तोऽद्भुतश्चेति स्वल्पकोमलता गता:। ईषत्काठिन्यसपृक्तो मतौ वीरभयानकौ।। -VII 4-9

and, अत्यर्थसुकुमारार्थसदर्भा कैशिकी मता। अत्युद्धतार्थसदर्भा वृत्तिरारभटी स्मृता ॥ ईपन्मृद्वर्थसंदर्भा भारती वृत्तिरिष्यते। ईपत्प्रौढार्थसदर्भा सात्वती वृत्तिरिष्यते॥ -

Appendıx-C १४९

तत्र-अरत्यन्तसुकुमारी द्वो शृङ्गारकरुणी मतौ। अत्युद्धतरसी रौद्रबीभत्सी परिकीतिती॥ हास्यशान्नाद्भुता किचित्सुकुमारा प्रकीनिता । ईषत्प्रोढौ समाख्याती रसी वीरभयानको।। -PRY p 158 (Kārıkās 15-18)

And Cf :

अत्यन्तकोमलार्थार्थेडल्पप्रोढस दर्भ लक्षणा । मध्यमा कैशिको सर्वरससाधारणा मता ॥ ईषन्मृदुसंदर्भाप्यतिप्रोढार्थगोचरा। मध्यमारभटी सर्वरससाधारणा स्मृना ॥ -VII 14-15.

and

मध्यमारभटी त्वन्या तथा मध्यमकैशिकी । वृत्ती इमे उभे सर्वरससाधारसे मते।। मृद्वर्थेडप्यनतिप्रोढ बन्धा मव्यमकैशिकी। मध्यमारभटी प्रौढेऽप्प्रर्थे नातिमृदुक्रमा । PRY p. 61 (Kārıkās 23-24)

And Cf

दिरीनीनामर्थविशेपापेक्षविशिष्टकैशिक्यादिवृत्तिभ्यो भेदो द्रष्टव्य । -Vıjayavarņī

शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

वैदर्भ्यादिरीतीना शब्दगुणाश्रितानामर्थविशेषनिरपेक्षतया केवलसदर्भ- सौकुमार्यप्रौढत्वमात्रविषयत्वात् कैशिक्यादिभ्यो भेदः । - Vıdyānātha

And Cf : असयुक्तमृदुवर्णब्न्धोऽतिमृदुसदर्भ। सयुक्तकोमलवर्णबन्ध ईषन्मृदु- सदर्भ,। अविकटपरुषवर्णवन्घ ईषत्प्रोढसंदर्भ । -Vijayavarnī and

सदर्भस्यातिमृदुत्वमसयुक्तकोमलवर्णबन्धत्वम्। अतिप्रोढत्व परुष- वर्णविकटबन्घत्वम्। सयुक्तमृदुवर्णेष्वीषन्मृदुत्वम्। अविकटबन्ध- परुषवर्णेष्वीषत्प्रोढत्वम्। -Vidyānatha

Appendıx-C

ŚC IX Kāvyādarsa I

On Arthālamkāras

3(ab) Definition of Kāvya 1 (ab) 4(cd)-5(a) Cf Rudrata II-13

8-13 Enumeration of Alamkâras 4-7 and Rudrata VII. 11-12

14-15 Kāvyādarśa 8, 13

Cf हीनेषु त्रस्तेषु वालादिषु च विशेषतो रम्या जातिः । -17-18

and शिशुमुग्धयुवतिकातरतिर्य क्सभ्रान्तहीनपात्रा णाम् । सा कालावस्थोचितचेष्टासु विशेषतो रम्या॥ -- Rudrata VII-31

23-64 Upamā and its varieties Kāvyādarša 14 65 65-86 Rūpaka and its varieties 66-96 87-90 Arthāvrtti 116-119 91-97 Hetu 235-260 (ab) 98-118 Dīpaka 97-115 119-126 Utpreksa 221-234 127-137 Arthantaranyāsa 169-179 138-146 Vyatıreka 180-198 147-149 Vibhāvana 199-204

१५२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

150-174 Āksepa 120-168

175-179 Atısayoktı 214-220

180-181 Sūksma 260 (cd)-264 182-185 Samāsokti 205-213

Cf: अस्यालङ्कारश्य अन्यापदेश इति नामान्तरं वक्तव्यम्।

and अन्यापदेश इत्यस्या नामान्यच्चोच्यते यथा॥ -Alamkārasamgraha V 29 (cđ)

186-188 Lava 265-272

189-191 Krama 273-274

192-194 Udātta 300-303

Appendıx-C

ŚC IX Kāvyādarša I 195-200 Apahnava ( == Apahnuti) 304-309 201-202 Preyah 275 (a)-279 203-207 Virodha 333-340 (ab) 208-220 Rasavad 275 (b), 280-292 221-222 Grjasvi 293-291 223-225 Aprastutapraśamsana 310 (cd)-342 226-232 Vi'esokt 323-329 233-237 Tulyayogıta 330-332 238-239 Paryāyokta 295-297 210-211 Sihokt 351-355 (ab) 215-217 Parivrth 355 (cd)-350 248-249 Samhita 298-209 250-260 Sie-1 310-322 261-263 Nidarlana 318-350 261-267 Vyajastuti 343-317 268-270 34h 357

Cf

#71-273 Samucena Ruar ta VII 19-29 #T1-275 Vaknat (Ru ir t: X-9 m!)

817279 Anumany

१५४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

280-281 Vısama Rudrața VII 47-55 282-283 Avasara Rudrata VII 103 284-285 Pratıvastūpamā Rudrata VII 85 (Ubhayanyāsa) 286-287 Sāra Rudrata VII 96 288-289 Bhrantimān Rudrata VIII 87 290-293 Samsaya Rudrata VIII 59-65 294-295 Ekāvalī Rudrata VII 109-111 296-297 Parıkara Rudrata VII 72-76 298-300 Parısamkhyā Rudrata VII 79-81 301-304 Praśnottara Rudrata VII 93-95 305-308 Samkara Rudrata X 24-29

(Note : As noted elsewhere, the examples in illus: tration of various Alamkāras are composed by Vijayavarnī hımself. Vyayavarnī's indebtedness to Dandi for the definitions of most of the Alamkaras is indisputable. He seems to have kept in view the definitions of Rudrata when defining a few-Alamkāras. )

Âppendıx-C

Sc X Kāvyaprakāsa VII On Dosas

2-4 Enumeration of Padadosas Kārikās 50-51 40-43 Enumeration of Vākyadosas Kārikās 53-55 (ab) 97-100 Enumeration of Afthadosas Kārikās 55 (cd)-57 173-176 Sthita-Sdmafthana Kārıkā 58 177-180 Ehunér ation of Rasaddsas Kārıkās 60-62

A study of the definitions of the various Dosas, classified into difterent sets, reveals that Vijayavarņi has closely followed Mammata,

Appendıx-D

Sc and Alamkā rasangraha

Chapter I : Chapter I : Varna-gana-śuddhi Varņa-ganavicāra 34-48 (ab) Varna-śuddhı 58-62 Gana-phala 23-36

Chapter II * Chapter II . Kāvyagataśabdārthanıścaya Sabdārthanırņaya 3-7 (ab) Kavıbhedāḥ 2-6 (ab) 8 (cd)-41 Caturvidhā Vākyārthāh 10-35 Chapter III . Chapter III : Rasabhāvaniscaya Rasanırnaya

The treatment of Rasa, Bhāva, Rasa-Sāmagrī, Varieties of Rasa and Bhäva in both the works is after the treatment generally described in standard works on poetics with slight variations in a few details and more or less emphasis on a point or two. Thus we find in Śc* the description of S'änta-rasa in accordance with the religion and philosophy of the Jainas, whereas in Ala- mkarasangraha§, it is in accordance with Vedānta, and

• Chapter III, 109-112 § Chapter III, 55-58 (ab)

Appendıx-D १५७

particularly, with S'aiva faith. Sc treats of S'rigara-rasa at great length in all its ramifications whereas Alamkāra- sangraha treats of it briefly-leaving out some of its main divisions.

Chapter IV : Chapter IV : Nâyakabhedanıścaya Netrbhedanırnaya The treatment of this topic of the Heroes and the Heroines and their types in both the works is in agree- ment with Dasarupaka.

Chapter V : Dasagunanıścaya Chapter V : Alamkāra- nırņayaį 4, 6, 9, 13, 15, 2, 5, 6, 3(ab), 7(cd), 18, 21, 23, 25,27 3 (cd), 8 (ab), 7(ab), 5 (ab), 6 (ab)

Although the treatment of these ten Gunas in both the works is in agreement with the one found mn Kāvyādarsa, the wording of definitions of a few Gunas in both these works is very striking and leads one to the inference that S'C probably knew Alamkārasangraha:

(1) आरोपादन्यधर्मस्य प्रकृतार्थस्य गौरवम्। समाधिरुच्यते सन्दिरिति वा लक्षण स्मृतम्॥ -21 समाधिरन्यधर्माणामध्यासादर्थगोरवम्। -8 (ab)

१५८

(ii) पैदेन वा प्रसत्नोऽर्थो यत्रे सा वा प्रसन्नता। -18 (cd) पदैः प्रसन्नयंत्रथंः प्रसादोऽसी प्रतौयतें। -3 (cấ) (ii1) पद्ये समासबाहुल्यं गद्ये वा हृद्यमुच्यते। मोजो गुणं ... -= 23 वाक्ये समासबाहुल्यं हृर्द्मोजोऽभिघीयते । =7 (ab) (1v) सरसी यत्र शब्दश्च सरसोऽ्थोऽपि जायतै। तन्माधुर्यमिति प्रोक्त कर्णननन्दविधायकम्॥ -25 सरसी यत्र शब्दार्थौ माधुयं श्रुतिमोदकृत्। -5 (ab)

(v) शब्दानामभिधेयाना गुरोत्कर्षो यदाथवा। तदौदार्यं मतं .......... 11 -9 शब्दार्थयोर्गुणोत्कर्षो यत्र सा स्यादुदारता। -6 (cd)

Chapter VI: Rītı nıscaya Chapter V Alamakāranırnaya 4 (ab) Four-fold Rīti 1 6-7, 9, 11, 13 9, 10, 11,12 15-16 Inherent relation 13-11 between Gunas and Rasas

Appendıx-D १५९

Chapter VII: Vrtt-nıscaya Chapter VIII: Vrtti-nirūpana The treatment of Vrttis in SC is in close agreement with that of PRY whereas that in Alamkarasangraha is in very close agreement with the one in Nātyasastra.

Chapter IX : Chapter V : Alamkāranırņaya Alamkāranırņaya In the treatment of the Arthalamkāras VijayavarnĪ and Amrtanandayogin are heavily indebted to Dandī's Kāvyādarsa. Vijayavarņī deals with thirty-three Alamkāras as found in Dandi's work and in Alamkarasangraha, but, in addition, he treats of fourteen Alamkāras probably in accordance with Rudrata's Kāvyālamkāra.

Chapter X : Chapter VI : Dosaguņanırņaya Doşaguņanırnaya The treatment of this topic of Dosas ( and the peculiar circumstances in which they cease to be so ) in both the works is after Mammata's Kāvyaprakaśa ( Ullāsa VII ).

Appendix-E

पारिभाषिकाणामन्येषा च विशिष्टाना शब्दाना विशिष्टस्थल- सूचिका मातृकावर्णक्रमेणानुक्रमणी

अक्रमम् १०६१ अनियम (अर्थः ) १०१३१ अजहल्लक्षणा २'१७ अनुक्तवाच्यम् (= अनभिहित- अतिशयाभिधा (=अतिशयोवित) वाच्यम्) १०८१ ९.१७५९१७६-१७७ अनुकूल (नायक:) ४ १८ अतिशयोपमा ९'३१-३२ अनुचितार्थम् १०२६ अतिहसितम् ३७ अनुज्ञाक्षेपालकार. ९'१५८-१५९ अतीतसाध्यगोचरानुमानालकार अनुभाव ३ १६ ९२७८-२७९ अनुमानम् ९.२७६ अतीताक्षेपालकार ९१५१-१५२ अनुशयाक्षेपालकार ९'१६८-१६९ अत्यपकृष्टसमुच्चय ९.२७३-२७४ अनुक्रोशाक्षेपालंकार अत्युत्कृष्टसमुच्चयालकार ९ १६७-१६८

९.२७२-२७३ अनूढा ( नायिका ) ४'५० अद्भुताख्यरसवदलकार अन्त्य (व्ति) क्रियादीपकम् ९२१६-२१७ ९११८-११९ अद्भुतातिशयोक्ति ९ १७९-१८० अन्त्यवर्तिक्रियापददीपिकालकार अद्भुतोपमा ९'३३-३४ ९११०-१११ अद्भुतो रस ३१०५ अन्त्यवातिगुणपददीपकालंकार अधिकपदम् १०७५ ९'१११-११२ अनागताक्षेपालकार ९१५३-१५४ अन्त्यव्तिद्रव्यपददीपकालकार अनादराक्षेपालकार ९१६०-१६१ ९'११२-११३

Appendıx-E १६१

अन्त्यवतिसज्ञापददीपकालंकार: अमङलम् (अशलीलम्) १० १९ ९'११३-११४ मयुक्तरूपकम् ९७४-७५ अन्यशब्दसनिधि (=शन्दान्तर- अयुवतार्थान्तरन्यास ९१३३-१३४ सनिधि, नियामक) २३७ अर्थ (नियामक) २३६ अन्यापदेश ९१८५-१८६ अर्थव्यकति. ५'२७ अन्योन्योपमा ९२७-२८ अर्थकृतविरोधालकार ९'२०७- अपह्नव (= अपहृति ) ९१९५ २०८ अपुष्ट (मर्थ) १०.१०१ अर्थान्तिरन्यास: ९१२७ अपूर्वसमासोषित ९१८५-१८६ अर्थान्तराक्षेपालकार ९'१७१- अप्रतोतम् १०'३२ १७२

अप्रयुवतम् १०'१३ अर्थान्तरेकवाचकम् १०८७ अप्रशस्तनिदर्शनालकार अर्थालकार ९'७

९.२६३-२६४ अर्थावृत्ति ९६७-८८

अप्रस्तुतार्थम् १०'८३ अलकार ९३

अप्रस्तुतप्रशसनम् (= अप्रस्तुत- अवयवरूपकम् ९७०-७१ प्रशसा) ९२२३,९ २२४-२२५, अवयविरूपकम् ९'७१-७२

९'२२५-२२६ अवहसितम् २ ७० अस्थानस्थपदम् (= अपदस्थितम्) अविरुद्धक्रियाश्लेप: ९ २५५-२५६ १०७१ अविरुद्धश्लेष ९२५९-२६० मस्थानस्थसमासम् १०७३ अवसर: ९२८२,९२८३-२८४ अभवन्मतयोगम् १०'९३ अवाचकम् १०१० अभावरूपनिर्वत्यविषयहेत्वलकार अविभृष्टविधेयाशम् १०.२८ ९९४-९५ अश्लीलम् १० १७ अभिन्नपदशलिष्टम् ९'२५१-२५२ अश्लोल (अर्थ.) १० ११९ अभिसारिका ४१०१ असमर्थम् १०५ अभूतोपमा ९४७-४८ असाधारणोपमा ९४६-४७ ११

१६२ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

असभ।वितोपमा ९९४८-४९ इन्दीवरवर्णः ३'११७ असमतपराथम् १० ८५ अहेतुक (= निनिमित्त:, अर्थः) उक्तविरुद्ध (अर्थः) १०.१२७ उत्तम (हास्यरस.) ३'६९ १०११५ उत्प्रेक्षा ९ ११९ आक्षेप: २४ उदात्तम् (अलकार.) ९"१९२ आक्षेपरूपकम् ९९८१-८२ उद्दापनो विभाव. ३.१५ आचिख्यासोपमा ९९४१-४२ उपनायका : ४'२९ आदिवर्तिक्रियापददोपका लकार, ९१००-१०१ उपमा ९'२३

आदिवर्तिगुणपददी पकालकर उपमापह्नव ९.२००

९१०१-१०२ उपमारूपकम् ९७९-८० उपमाइ्लेष ९२६०-२६१

९९९-१०० उपहतलुप्तविसगंम् १०.४४

आदिवतिद्रव्यपददीपक लकार उषहसितम् ३७०

९'१०२-१०३ उपायाक्षेपालकार: ९ १६५-१६६ उभयव्यतिरेकालकार ९१४०- ९१०३-१०४ १४१ उभयावृत्तिः ९'८९-९० रेकालकार ९१४३-१४४ ऊर्जस्विनाम लकारः ९'२२१, आरभटो ७५ ९ २२२-२२३ आर्थ (कवि) २४ एकवमनिरेकालंकार: ९१३९- आलम्बनो विभाव ३९१५ १४०

अ वृत्ति: (अलकार) ९९८७ एकार्थदीपकम् ९११७-११८

आशो: (अलकारः) ९२६८, एकावली ९.२९४,९.२९५-२९६ ९'२६९-२७०,९२७०-२७१ ऐश्वर्यमहत्त्वोदात्तालकार

आशीवंचनाक्षेपालंकार: '१९४-१९५ ९१६१-१६२ ओज ५०२३ 1

Appendıx-E १६३

ओचित्यम् (नियामक) २३८ कष्टकल्पना (रसदोष) ओदार्यम् ४४१,५९८-९,५३१ १००१९१-१९२ औदार्यम् (अलकार) ४१३५ कान्ति ४१२७, ५'१५,५१६ गभितम् १०'५१ कारणाक्षेपालकार: ९१५६-१५७ गाम्भीयम् ४ ४० कारणान्तरकल्पनाविभावना गुण २१२ ९१४८-१४९ गुणवैकल्यविशेषोक्ति: ९.२२७- कार्यकारणसह जन्मकथनसहोक्ति. २२८ ९'२४४-२४५ गुण महभावकथनसहोकितिः कार्याक्षेपालकार ९'१५७-१५८ ९'२४१-२४२ काल (नियामक.) २३५ गुणाष्ट्रकम् ४ ३५ किलकिञ्चितम् ४१४७ गोडो रीति. ६'९ कुट्टमितम् ४१५३ गोणोडर्थ: २२२ कैशिकी ७४ गोरवर्ण ३·१२१ क्रम (अलकार ) ९१८९ ग्राम्यम् १०'१५ ९१९०-१९१, ९ १९१-१९२ ग्राम्य (अर्थः) १०.१०९ क्रिया २ ११ कथितपदम् १०'५७ क्रियावैकल्यविशेषोकिति कनिष्ठा (मध्या) ४८१ ९ २२९-२३० करुणार्यरस ३७४ क्रिया सहभावकथनसहोक्ि करुणार्यरसवदलकार: ९.२१३- ९ २४२-२४३ २१४ क्रियैका अभिन्नइ्लेष. ९ २५४-२५५ करुणात्मक (विप्रलम्भशृगारः) कलिष्टम १०'२३ ४१०७ खणडता ४' ९९ कलहान्तरिता ४९१ चक्षु प्रीतिः (=नयनप्रीति., कषायवर्ण: ३ ११९ अवस्था) ३४४ कष्ट (अर्थ) १० १०३ चटूपमा ९ ४४-४५

१६४

चेष्टादि. (नियामक) २.४१ दानवीररसाख्यरसवदलकार. पेष्टाप्रकाशनळेशालकार: ९२११-२१२ १'१८८-१८९ दीपकम् ९.९८

च्युतसस्कृति १०'१२ दीप्ति ४१२९

जघन्य (हास्यरस) ३"६९ दुष्क्रम. १०१११

जहत्यजहती लक्षणा २'१९ दूत्य ४१११

जहल्लक्षणा २'१५ देश: (नियामकः) २.४०

जागर: (अवस्था, ३'५० द्रव्यम् (मुख्यार्थ ) २"१२

जाति २'११,९'१५ द्रव्य वैकल्यविशेषोक्तिः

जातिवैकल्यविशेषोक्ति ९.२३०-२३१

९-२२८-२२९ द्राक्षापाक: ८६ घर्मवोरर साख्यरसवदलकार जुगुप्साकरम् (अश्लीलम्) १०.२० ९२१२-२१३ ज्ञापकहेत्वलकार: ९९७-९८ धर्माक्षेपालकार. ९१५४-१५५, ज्येष्ठा (मध्या) ४८१ ९१७३-१७४ तनुता (अवस्था) ३५२ धर्मोपमा ९२४-२५ तत्त्वाख्यानोपमा ९४५-४६ धर्म्याक्षेपालकार. ९१५५-१५६ तत्त्वापह्नृतिरूपकम् ९९८४-८५ घीरललित. ४९ तुल्ययोग. (= तुल्ययोगिता) धीरशान्त: ४.११ ९२३३,९'२३४ घोराधीराप्रगल्भा ४७९ तेज ४३६ घीरोदात्त: ४'७

त्यक्तपुन स्वीकृत १०१३९ धोरोद्त. ४१३

त्रपानाशा (अवस्था) ३'५६ धूम्रबर्ण ३'१२२ दक्षिणः (नायक) ४"२४ धृष्ट (नायक) ४२२ दयावीर ३'८७ धैर्यम् ४१३७ दानवीर ३८७ ध्वनिः २२४

Appendıx-E १६५

नन्दिः ३१२३ पञ्चपरमेष्ठिन ३'११० नागरिक ४३२ पतत्प्रकर्म् १०९५ नायक ४'५ पददोषा १०४ नायिका ४४४ पदावृत्ति. ९८८-८९ नालिकेरपाक ८७ परकीया (नायिका) ४५२-४५४ निदरशंनम् ९२६१ परव्रह्म (अघिदेवता) ३१२५ निन्दापरतुल्ययोगिता९ २३७-२३८ परवशाक्षेपालकार ९'१६४-१६५ निन्दास्तुतिः ९१८६,९१८७- परिकर ९२९६,९२९७-२९८ परिसख्या ९२९८,९ २९९-३००, निन्दोपमा ९'३९-४० ९३००-३०१ नियमनिषेघइलेष ९२५८-२५९ परिवृत्ति ९.२४५ नियमोपमा ९२९-३० पर्यायोक्तम् ९ २३८,९ २३९-२४० नियामका २२९ पाक ८५ निरर्थकम् १०८ पाञ्चाली रीति ६११ निर्णशोपमा ९.३६-३७, पीठमर्द. ४३१ ९'२९३-२९४ पुनरुकत. (अर्थ) १०११७ निर्वत्यकारकविषयहेत्वलकार पूर्वानुराग ४१०५ ९९३-९४ प्रकरणम् (नियामक) २.३६ निश्चय (नय) ३११० प्रगल्भता ४६५४१३२ निश्चयातिशयोकतिः ९'१७८-१७९ प्रगल्भा अधीरा ४ ७७ निश्चयान्त ९२९३-२९४ प्रगल्भा धोरा ४ ७४ नीलजीमूतसंनिम ३१९३ प्रनिकूलग्रहः (रसदोप) चेतृगुणा. ४४ १० १९२-१९३ नेयार्थम् १०२१ न्यूनपदम् १०.५५ प्रतिकूलवर्णम् १०६९ प्रतिनायका ४३३

१६६ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

प्रतिवस्तूपमा ९५४-५५, बुद्धिमहत्वोदात्तालकार ९'२८४,९ २८५-२८६ ९'१९३-१९

प्रतिषेघोपमा ९'४३-४४ भग्नप्रक्रमम् १०८९ प्रतीयमानसादृश्यभेदमात्रव्यति- भयानकरस: ३'९४ रेकालकार ९१४२-१४३ भयानकाख्यर सवदलकार

प्रतीयमाना (उत्प्रेक्षा) ९१२१ १.२१७-२१८

प्रभुत्वाक्षेपालंकार ९१५९-१६० भारती ७०६

प्रवास: ४ १०६ भाव: ४'११८

प्रशस्तनिदर्शनालंकार. ९०२६२- भावा ३१२

२६३ भावाभास. १०'१८४

प्रशंसोपमा ९४०-४१ भाविसाध्यगोचरानुमानालंकार

प्रश्नोत्तरालंकार: ९'३०१ ९.२७९-२८०

प्रसन्नता ५१८ भ्रान्तिमदलंकार: ९'२८९-२९०

प्रसिद्धिविरुद्धः (अर्थ.) १०'१२३ भ्रान्तिमान् ९ २८८

प्रसिद्धिहतम् १० ५९ मिन्नपदश्लिष्टम् ९०२५२-२५३

प्राप्यविषयकारव हेत्वलकार भिन्नाभिन्नविशेषणसमासोक्तिः

९.९६-९७ ९१८४-१८५

प्रेयोऽलंकार: ९'२०१, भूपणार्थी २७ मध्यमः (हास्यरसः) ३'६९ ९.२०२-२०३ मध्यमा आरभटी ७१५ प्रोषितभर्तृका ४ ९७ मध्यमा कैशिकी ७१४ बहुपमा ९४९-५० मध्या (नायिका) ४६३ बिब्वोक ४१५५ मध्या अधीरा ४७० घीभत्सरस: ३.९९ मध्या घीरा ४ ६८ बीभत्साख्यर सवदलकार: मन सवित. (अवस्था) ३४६ ९ २१४-२१५ मरणम् (अवस्था) ३'६२

Appendıx-E १६७

महाकाल: ३१२२ सुक्तार्थान्तरन्यास ९१३४-१३५ मध्यवतिक्रियापददीपकालकार: युद्धवीर ३८७ ९१०५-१०६ युद्धवोररसाख्यरसवदलंकार मध्यवर्तिगुणपददोपकालकार: ९१०६-१०७ ९२१०-२११

मध्यवतिजातिपददीपकालकार रक्तवर्ण ३'१२०

९.१०४-१०५ रस. ३५ मध्यवतिद्रव्यपददी पकालकार: रस विच्युतम्(= रसच्युतम्) १०७७ ९'१०७-१०८ रसवान् (= रसवद्) अलकार. मन्यवतिसज्ञापददीपकालकार, ९२०८ ९'१०८-१०९ माधुयंम् ४'३८,४ १३१,५ २५ रसाभास १० १८१

मान: ४'१०६ रीति ६३

मार्दवानुगनादभाक् २५ रुद्र (अधिदेवता) ३१२०

मालादोपकम् ९११४-११५ रूपकम् ९ ६५

मालोपमा ९०५१-५२ रोषाक्षेपालकार ९.१६६-१६

मुरुपोऽर्थ: २१० रोचिक (कवि) २३

मुग्घा (नायिका) ४६१ रोद्ररस ३८०

मूर्च्छा (अवस्था) ३६० रोद्राख्यरसवदलकार मोट्टायितम् ४ १४९,४ १५० ९२१८-२१९ मोह (अवस्था) ३५८ लक्षणा २१३ मोहोपमा ९३४-३५, ललितम् ४ ४२, ४ १५७ ९२८९-२९० लव ९१८६ यत्नाक्षेपालकार: ९ १६३-१६४ लाटी वृत्ति (= रीतिः) ६१३ युक्तरूपकम् ९७३-७४ लिङ्गम् (नियामक) २३७ युक्तायुक्तार्थान्तरन्यास: लीला ४ १३९ ९१३५-१३६ वक्रोवित ९'२७४,९०२७५-२७६

१६८ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

वचोगोपनलेशालकार विप्रलब्धा ४९३ ९१८७-१८८ वर्तमानसाध्यगोचरानुमाना- विप्रलम्भशृङ्गार ४१०४ विप्रलम्भश्ृङ्गाररस ३४० लकार ९०२७७-२७८ वर्तमानाक्षेपालकार:९१५२-१५३ विभाव: ३ १४ विभावना ९ १४७ वस्तूपमा ९२५-२६ विभ्रम.४१४५ वाक्यार्थोपमा (एकेवशब्दा) ९५२-५३ विरहोत्कण्ठिता ४९५

वावयार्थोपमा (अनेकेवशब्दा ) विरुद्वक्रियाश्लेष: ९०२५६-२५७

९५३-५४ विरुद्धमतिकृत् १०.३०

वाचिक: (कवि) २४ विरोधोपमा ९४२-४३

वाच्योत्प्रेक्षा ९ १२१,९ १२५- विलास ४ ३७,४१४१ १२६,९ १२६-१२७ विपर्ययार्थान्तरन्यास ९ १३६-१३७ वासकसज्जिका ४ ८९ विपर्यांसोपमा ९'२६-२७ वासुदेव ३११७ विरुद्धरूपकम् ९७७-७८ विकार्यविषयकारक्हेत्वलकार विरुद्धार्थदीपकम् ९११५-११६ ९.९५-९६ विरोधक (= विरोध) ९'२०३ विक्रियोपमा ९५०-५१ विरोधातिशयोक्ति ९'१७९-१८० विध्नराज ३'११८ विरोधिता (=विरोध, विच्छिति ४१४३ नियामक) २'३३ विट ४ ३२ विवेकी (कवि)२७ विदूषक ४३० विशेषपरिवृत्त (अर्थ:) १०१३३ विधाता (अधिदेवता) ३ १२४ विशेषस्थार्थान्तरन्यास विधुप्रबन्ध १२८ ९१३०-१३१ विध्यनुवादविवृत्तः (अर्थ.) १० १३७ विशेषोक्ति ९२२६ विद्याविरुद्ध (अर्थ) १०१२५ विश्वव्यापिनामार्थान्तरन्यासः विप्रयोग (नियामक:) २'३२ ९१२८-१२९

Appendıx-E १६९

विषम रूपकम् १'७५-७६ व्याजस्तुत्यलकार. ९२६५-२६६ विषम: ९२८० व्रोडाकरम् (अइ्लीलम्) १० १८ विषयापह्नवालकार: ९१९९-२०० शक्ति: (=सामथ्यम्, विषयद्वेषक (विषयद्वेषः, अवस्था) नियामक:) २३ ३५४ शठः (नायक.) ४ २० विसद्शोर्थपरिवृत्ति. ९२४७-२४८ शतमन्यु ३'१२१ विसधि १०.६४ शब्दकृतविरोध: ९२०४-२०५ विहसितम् ३.७० शब्दालकृतय: ९५

वीररस: ३'८६ शान्तरस ३'१०९ विहृतम् ४१५९ शान्तरसाख्यरसवदलकार

वृत्ति: ७३ ९२१९-२२०

चैदर्भी रीति ६'७ शान्तिजिन ९.२१२

व्यक्तगूढोत्तर प्रश्नो त्तरालका र. शिल्पिक (कवि) २५

९३०४-२०५ शृङ्गाररस ३८ व्यवत प्रश्न गूढो त्तरालंकार: शङ्ाराख्यरसवदलकार ९३०३-३०४ ९.२०९-२१०

व्यवतप्रश्नोतरालकार ९'३०२-३०३ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका १२२ व्यक्तिः (नियामक) २३९ शोभा ४ ३९,४१२५ व्यतिरेक: ९१३८ श्लष्टम् ९.२५० व्यतिरेकरूपकम् ९९८०-८१ श्राद्धदेव: २'११९ व्यभिचारिभाव ३.१९ श्रुतिकटु १०७ च्यर्थीकृत १०.११३ श्लिष्टव्याजस्तुति. ९२६६-२६७ च्यवहार (नय) ३.११० हिलष्टाक्षेपालंकार ९'१६९-१७० व्यस्तरूपकम् ९६७-६८ शलिष्टार्थदीपकम् ९.११६-११७ व्याहत. (अर्थ) १०'१०७ विलष्टार्थान्तरन्यास ९'१३१-१३२ व्याजस्तुति. ९२६४ इलेप: ५'११,५.१३

१७० शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

इलेपोपमा ९.३७-३८ सनियमइ्लेष ९'२५७-२५८, संयोग (नियामक.) २.३२ ९.३००-३०१ सशय (अलकारः) ९'२९०, समता (=साम्यकम्) ५'२९ ९.२९१-२९२,९ २९२-२९३, समस्तरूपकम् ९६६-६७ ९'२९३-२९४ समस्तव्यस्तरूपकम् ९६८-६९ संशयाक्षेपालंकार ९१७०-१७१ समाघानरूपकम् ९८२-८३ संशयातिशयोकति: ९१७७-१७८ समाघि ५२०,५.२१

सशयोपमा ९३५-३६,९२९३- समानविशेषणभिन्नविशेष्य-

२९४ समासोक्ति ९१८३-१८४

सकलरूपकम ९ ६९-७० समाप्तपुनरात्तम् १०'७९

संकर ९३०५, ९ ३०६-३०७, समासोकत ९१८२

९'३०७-३०८ समाहितम् ९२४८

सकीणम् १०५३ समुच्चय. ९'२७१

सकल्पः (अवस्था) ३४८ समुच्चयोपमा ९ ३०-३१

सजातिव्यतिरेकालकार. सभोग (शृङ्गार) रस ३'३७

९'१४६-१४७ सविशेषणरूपकम् ९७६-७७ सहचरभिन्न १०१४१ संचारिभावाः (त्रयस्त्रिशत्) ३.२२ सहेतुव्यतिरेकालकार ९१४२-१४३ सत्त्वम् ३'१७ सहोवित. ९ २४०,९ २४३ संतानोपमा ९९३८-३९ संदिग्वम् १०.२४ साकाड्क्ष (अर्थ) १०१२१ साक्षेपव्यतिरेकालंकार ९१४१- संदिग्ध (अर्थ.) १०.१०५ १४२ सदृशव्यतिरेकालकार ९१४४- साचिव्याक्षेपालकार ९१६२- १४५,९ १४५-१४६ १६३ सदृशार्थपरिवृत्ति ९२४६-२४७ सात्वती ७७ सनियम: (अर्थ.) १०'१२९ सात्विकाष्टकम् ३'१८

Appendıx-E १७१

सात्विकोभाव ३१७ स्वभावोक्ति ९१४ साधारणा (नायिका) ४५७ स्वरादि (नियामक) २४० सामान्यव्यत्यय (= अविशेष- स्वरूपापह्नवालकार ९१९६-१९७ परिवृत्त) १०'१३५ स्वशब्दग्रहणम् (रसदोष) १० १८७ सारालंकृति (= सारालकार) ९२८६,९ २८७-२८८ स्वाधोनपतिका ४८७

साहचर्यम् (नियामक) २३४ हतवृत्तम् १० ४६

सुघाघवलवर्ण ३०११८ हसितम् ३६९

सूक्ष्म ९'१८०,९१८१-१८२ हाव ४ १२१

सौकुमार्यम् ५६ हास्यरस ३६४

स्तुतिपरतुल्ययोगिता ९·२३५-२३६ हास्याख्यरसवदलकार ९२१५-

स्थायिभाव ३३ २१६

स्फटिकवर्णभाक ३१२५ हेतु ९ ९१,९९२ स्मितम् ३'६९ हेतुरूपकम् ९७८-७९ स्थिरत्वम् (=स्थैयम्) ४३९ हेतुविशेषोवित ९२३१-२३२

स्याद्वाद ३१११,१० ९५ हेतूपमा ९५६-५७

स्वकीया (=स्वीया, नायिका) हेत्वाक्षेपालंकार ९१७२-१७३

४४८ हेमवर्ण ३ १२४

स्वभावविभावना ९१४९-१५० हेला ४१5=

Appendix-F

REFERENCES

1. Alamkārasamgraha of Amrtānandayogin - The Adyar Library, Adyar, 1949

2. Alankārasangraha by Amrtānandayogin - Srı Venkatesvara Oriental Institute, Tırupatı, 1950

3. Candrāloka of Jayadeva - The Gujarati Printing Press, Bombay, 1923

4 Daśarūpaka of Dhanañjaya - Nırnaya-Sagar Edition, Bombay, 1941

5. Kāvyādarśa of Dandın - Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, 1938

6 Kāvyamīmāmsā of Rājaśekhara - Oriental Institute, Baroda, 1934

7. Kāvyaprakāā of Mammta - Rajasthan Oriental Research Institute, Jodhpur, 1959.

8 Kāvyālankāra of Bhāmaha - Kashı Sanskrit Series, Benares, 1928

१० दोषगुणनिणय.

9. Kāvyālankāra of Rudrata - Kāvyamālā 2, Nırņaya-Sagar e

10. Kāvyālankārasūtravrttı of Vāmana - Published by Atmaram and Sons, Delhi, 1954

11. Natyasastra of Bharatamuni - Oriental Institute, Baroda, 1956. 12 Pratāprudrayasobhūsana of Vıdyānātha - Bombay Sanskrit and Prakrit Series, No. LXV 1909

12. Sarasvatīkanthabharana by Bhojadeva - Kāvyamālā 94, Nırņa ya Sāgar edition, Bombay, 1934

13. Vrttaratnākara by Kedārabhatta, - Nırnaya Sāgar edition, 1908.

14. A History of Sanskrit Literature-A B Keith, 1928 16. History of Classical Sanskrit Literature - M. Krishnamachariar, Madras, 1937. 17. The Sanskrit Drama-A B Keith, 1964 18. The Number of Rasas-V. Raghavan The Adyar Library, Adyar, 1940. 19 Studies on Some Concepts of the Alankārasastra - V. Raghavan - The Adyar Library, Adyar, 1942

१७४ शृङ्गारार्णवचन्द्रिका

20. Jaına Sıddhānta Bhāskara, Vol. XXIII, Part I December '1963 - PP. 18-29 - Dr. Nemichandra Shastrı's artıcle - Do Alamkāra Granthon K1 Pandulıpıyān

21. Prasastı-Sangraha, (PP 73-78) edited by Pt K Bhujabalı Sastrı, Arrah, 1942

शुद्धिपत्रम्

पृ० पं० एव पठितव्यम् ९ १६ साजहल्लक्षणेतरा १३ १६ मात्विकाष्टकम् २२ ५ विनिष्कासिता २६ १८ शृङ्गारारपरसे २८ १५ लुव्घा धीरोद्धता २९ ४ 1 3८11

२९ ५ शोभा या

४३ १७ गुणोत्कर्षा ४९ ९ बोमत्स

५२ ९ निष्पाकं ६४ १३ सुघासूतिर्नेय ६८ २० तन्त्रविदयं ८६ २१ तद्धि पर्यायोक्त १०७ १६ अममतारार्थं १०७ १९ इत्यमतपरार्थ- १०९ २ व्यर्थोकनो १०९ २२ [ टिप्पणी अत्र १०७ तमस्य श्लोकस्य मातृ- कायामेव त्रुटित द्वितीयार्घम् 'ढयाहनोऽर्थ स उक्त स्यात्तत्व्रनिश्चयकोविदै" इति पूरणोयम् इत्यहं मन्ये। ] ११७ १२ र्नीरेजादिप्रवर्तनम्

MĀŅIKACHANDRA D. J. GRANTHAMĀLĀ

• The Serial Numbers marked with asterisk are out of print

*1 Laghiyastraya-adi-samgrahah : This vol. contains four small works. 1) Laghzyastrayam of Akalankadeva (c 7th century A. D), a small Prakarana dealing with pramana, naya and pravacana Akalanka is an eminent logician who deserves to be remembered along with Dharmakirt and others His works are very important for a student of Indian logic Here the text is presented with the Sk commentary of Abhay- acandrasun 2) Svarupasambodhana attributed to Aka- lanka, a short yet brillant exposition of atman mn 25 verses 3-4) Laghu-Sarvajnia-siddhh and Brhat-Sarvajna- srddhıh of Anantakirti These two texts discuss the Jama doctume of Sarvajnata Edited with some intro- ductory notes in Sk on Akalanka, Abhayacandra and Anantakirtı by Pt KALLAPPA BHARAMAPPA NITAVE, Bombay Samvata 1972, Crown pp 8-204, Price As 6/ -. *2. Sagara-dharmamrtam of Asadhara Asādhara is a volummous wuter of the 13th century A. D, with many Sanskrit works on different subjects to his credit. This is the first part of his Dharmamrta with his own commentary in Sk dealing with the duties of a layman. Pt. NATHURAM PREMI adds an introductory note on

( 2 )

Asadhara and his works. Ed. by Pt. MANOHARLAL, Bombay Samvat 1972, Crown pp 8-246, Price As. 8/- *3. Vikrantakauravam or Sulocananatakam of Hastimalla (A.D. 13th century) : A Sanskrit drama in six acts. Ed. with an introductory note on Hastimalla and his works by Pt MANOHARLAL, Bombay Samvat 1972, Crown pp. 4-164, Price As 6/ -. *4. Parśvanātha-caritam of Vādırājasūri · Vādı- raja was an eminent poet and logician of the 10th century A. D. This is a biography of the 23rd Tirthankara in Sanskrit extending over 12 cantos. Edited with an introductory note on Vadiraja and his works by Pt. MANOHARLAL, Bombay Samvat 1973, Crown pp. 18-198, Price As. 8/- *5. Maithilīkalyanam or Sitanatakam of Hasti- malla : A Sk. drama in 5 acts, see No. 3 above Ed. with an introductory note on Hastimalla and his works by Pt. MANOHARLAL, Bombay Samvat 1973, Crown pp. 4-96, Price As. 4/- *6 Aradhanasara of Devasena · A Prakrit work dealing with religio-didactic topics Präkrit text with the Sk commentary of Ratnakīrtideva, edited by Pt MANOHARLAL, Bombay Samvat 1973, Crown pp. 128, Price As. 4/6. *7. Jinadattacaritam of Gunabhadra A Sk poem in 9 cantos dealing with the life of Jinadatta, edited by Pt. MANOHARLAL, Bambay samvat 1973, Crown pp. 96, Price As. 5/ -.

( 3 )

8 Pradyumnacarita of Mahasenacarya : A Sk. poem in 14 cantos dealing with the life of Pradyumna. It is composed in a dignified style Edited by Pts. MANOHARLAL and RAMAPRASAD, Bombay Samvat 1973, Crown pp 230, Price As 8/ -. 9. Caritrasara of Camundaraya It deals with the rules of conduct for a house-holder and a monk. Edited by Pt INDRALAL and UDAYALAL, Bombay Samvat 1974, Crown pp 103, Price As. 6/ -. *10 Pramananirnaya of Vādraja · A manual of logic discussing specially the nature of Pramanas. Edited by Pts INDRALAL and KHUBCHAND, Bombay Samvat 1974, Crown pp 80, Price As 5/ -. * 11 Acarasara of Viranandı: A Sk text dealıng with Darsana, Jnana etc. Edited by Pts INDRALAL and MANOHARLAL, Bombay Samvat 1974, Crown pp 2-98, Price As. 6/ -. * 12. Trilokasara of Nemichandra : An important +Prakrit text on Jaina cosmography published here with the Sk. commentary of Madhavacandra Pt PREMI has written a critical note on Nemicandra and Madhava- candra in the Introduction Edited with an index of Gathas by Pt. MANOHARLAL, Bombay Samvat 1975, Crown pp. 10-405-20, Price Rs 1/12|- * 13 Tattvanusasana-adi-samgrahah : This vol. contains the following works 1) Tattvānusasana of Nagasena. 2) Istopadesa of Pujyapada with the Sk.

( 4 ')

commentary of Asadhara. 3) Nitisara of Indranandr. 4) Moksapancasika. 5) Srutavatara of Indranandı. 6) Adhyatmataranginī of Somadeva. 7) Brhat-panca- namaskara or Patrakcsarī-stotra of Patrakesarī with a Sk. commentary. 8) Adhyātmāstaka of Vādırāja 9) Dvā- trimsıka of Amitagatı Śrīcandra 10) Vairāgyamanimālā of 11) Tattvasara (ın Prakrit) of Devasena. 12) Šrutaskandha (1n Prakrit) of Brahma Hemacandra. 13) Dhadasz-gatha in Prakrit with Sk chaya 14) Jnā- nasasa of Padmasımha, Prakrit text and Sk chaya. Pt. PREMI has added short critical notes on these authors and their works Editediby Pt MANOHARLAL, Bombay Samvat 1975, Crown pp 4-176, Piice As. 14/-

= 14 Anagara-dharmamrta of Asadhara · Second pait of the Dharmamta dealing with the rules about the life of a monk. Text and author's own commen- tary. Edited with veise and quotation Indices by Pts. BANSIDHAR and MANOHARLAL, Bombay Samvat 1976, Crown pp 692-35, Price Rs 3/8/ -.

15. Yuktyanusasana of Samantabhadra · A logı- cal Stotra which has weilded great influence on later authors like Siddhasena, Hemacandra etc Text pub- lished with an equally important commentary of Vidyananda. There is an introductory note on Vidya- nanda by Pt PREMI. Ed. by Pts. INDRALAL and SHRILAL, Bombay Samvat 1977, Crown pp. 6-182, Piice As 13/ -.

( 5 )

*16. Nayacakra-adi-samgraha This vol. con- tains the following texts. 1) Laghu-Nayacakra of Deva- sena, Prakrit text with Sk chaya 2) Nayacakra of Devasena, Prakrit text and Sk chaya 3) Alapapaddhati of Devasena. There is an introductory note in Hındī on Devasena and his Nayacakra by Pt. PREMI Edited by Pt BANSIDHARA with Indices, Bombay Samvat 1977, Crown pp 42-148. Price As. 15/- *17 Satprabhrtadi-samgraha : This vol contains the following Präknt works of Kundakunda of venerable authority and antiquity 1) Darsana-prabhrta, 2) Cari- tra-prabhrta, 3) Sutra-prabhrta, 4) Bodha-prabhrta, 5) Bhava-prabhrta, 6) Moksa-prabhrta, 7) Linga-prabhrta, 8) Sila-prabhrta, 9) Rayanasara and 10) Dvadaiānu- prelsa The first six are published with the Sk com- mentary of Srutasagara and the last four with the Sk. chaya only. There is an introduction in Hındi by Pt PREMI who adds some cutical mnformation about Kundakunda, Śrutasagara and their works Edited with an Index of verses etc by Pt PANNALAL SONI, Bombay Samvat 1977, Crown pp 12-442-32 Price Rs 3/ -. *18 Prayaścittadi-samgraha: The following texts are included in this volume I) Chedapinda of Indra- nandı Yogīndra, Prakrit text and Sk chaya. 2) Cheda- sastra or Chedanavate, Prakrit text and Sk chāya and notes 3) Prayascitta-cūlka of Gurudāsa, Sk text with the commentary of Nandguru. 4) Prayascrttagrantha in Sk. verses by Bhattakalanka There is a critical

( 6 )

introductory note in Hindi by Pt. PREMI. Edited by Pt. PANNALAL SONI, Bombay Samyat 1978, Crown pp.16-172-12, Price Rs. 1/2/ -.

*19. Mulacara of Vattakera, part I: An ancient Prakrit text in Jama Sauraseni, Published with Sk. chaya and Vasunandi's Sk commentary. A highly valuable text for students of Prakrit and ancient Indian monastic life Edited by Pts PANNALAL, GAJADHARALAL and SHRILAL, Bombay Samvat 1977, Crown pp. 516, Price Rs- 2/4/-

20. Bhavasamgraba-adih : This vol. contains the following works. 1) Bhavasamgraha of Devasena, Prakrit text and Sk chaya. 2) Bhavasansgraha mn Sk verse of Vamadeva Pandıta 3) Bhava-trebhangī or Bharasamgraha of Sıutamuni, Piakrit text and Sk. chaya. 4) Asravatribhangi of Srutamuni, Prakrit text and Sk. chaya. There is a Hindi Introduction with critical remarks on these texts by Pt. PREMI Edited with an Index of verses by Pt PANNALAL SONI, Bombay Samvat 1978, Crown pp 8-284-28, Price Rs. 2/4/-

21. Siddhantasara-adi-Samgraha : This vol. contains some twentyfive texts 1) Sıddhāntasāra of Jinacandra, Prakrit text, Sk. chaya and the commentary of Jñanabhusaņa 2) Yogasāra of Yogicandra, Apa- bhramsa text with Sk, chaya 3) Kallānāloyaņa of Ajıtabrahma, Prakrit text with Sk. chaya, 4) Amrtāsīti of Yogindradeva, a didactic work in Sanskrit 5) Ratna-

( 7 )

māla of Sıvakoți. 6) Sastrasav asamuccaya of Māgha nandi, a Sutra work divided in four lessons pravacanam of Prabhacandra, a Sutra work in five lessons. 8) Aptasvarūpam, a discourse on the nature of divinity. 9) Jntanalocanastotra of Vadirāja (Poma- rajasuta). 10) Samavasaranastotra of Visnusena 11) Sarvajnastavana of Jayanandasurı 12) Paravanatha- samasya-stotra 13) Citrabandhastotra of Gunabhadra. 14) Maharsı-stotra (of Asadhara). 15) Pārsvanātha- stotra or Laksmīstotra with Sk. commentary. 16) Nemi- nätha-stotra in which are used only two letters viz n & m 17) Sankhadevāstaka of Bhānukīrti. 18) Nijat- mastaka of Yogīndradeva mn Prakrit 19) Tattvabhāvana or Samayika-patha of Amitagati. 20) Dharmarasāyana of Padmanandı, Piākrıt text and Sk. chaya 21) Sarasamuccaya of Kulabhadra. 22) Angapannatti of Subhacandra, Prakrıt text and Sk. chaya. 23) Śrutā- vatära of Vibudha Srīdhara. 24) Salākāniksepana- niskāsana-vivaranam 25) Kalyānamala of Asadhara. Pt PREMI has added critical notes in the Introduction on some of these authors Edited by Pt PANNALAL SONI, Bombay Samvat 1979 Crown pp 32-324, Price Rs 1/8/ -.

*22 Nītivakyamrtam of Somadeva , An important text on Indian Polity, next only to Kautilya-Arthasastra. The Sutras are pubhshed here along with a Sanskrit commentary. There is a critical Introduction by PREMI comparing this work with Arthasastra. Edited by

( 8 )

Pt" PANNALAL SONI, Bombay Samvat 1979, Crown p.34-426, Price Rs 1/12/- * 23 Mulacara of Vattakera, part II Präkrıt text, Sk chäya and the commentary of Vasunandi, see No. 19 above Bombay Samvat 1980, Crown pp 332, Price Rs. 1/8/- 24 Ratnakaraņdaka-śravakācara of Samantabha- dra. With the Sanskrit commentary of Prabhacandra There is an exhaustive Hindi Introduction by Pt JUGAL KISHORE MUKTHAR, extending over more than pp. 300, dealing with the various topics about Samantabhadra and his works Bombay Samvat 1982, Crown pp 2-84- 252-114, Price Rs. 2/- 25 Pancasamgrahah of Amitagati · A good com- pendium in Sanskrit of the contents of Gommatasāra. Edited with a note on the author and his works by Pt DARBARILAL, Bombay 1927, Crown pp 8-240, Price As. 13/ -. 26 Latīsamhita of Rajamalla . It deals with the duties of a layman and its author was a contemporary of Akbar to whom references are found in his compo- sitions There is an exhaustive Introduction in Hındi by Pt JUGALKISHORE Edited by Pt DARBARILAL, Bombay Samvat 1948, Crown pp 24-136, Price As 8/ -. 27 Purudevacampu of Arhaddāsa . A Campū work in Sanskrit written in a high-flown style. Edited with notes by Pt. JINADASA, Bombay Samvat 1985, Crown p 4-206, Price As 12/ -.

( 9 )

28 Jaina-Silalekha-samgraha: It is a handy volume giving the Devanagari version of Epigraphia Carnatica II (Revised ed.) with Introduction, Indices etc by Prof. HIRALAL JAIN, Bombay 1928, Crown pp 16-164-428-40, Price Rs. 2/8/- 29-30-31. Padmacarita of Ravisena This is the Jama recension of Rama's story and as such indispen- sable to the students of Indian epic literature It was finished in A D 676, and it has close similarities with Paumcariu of Vimala (beginning of the Christian era). Edited by Pt DARBARILAL, Bombay Samvat 1985, vol. 1, pp 8-512, vol 11, pp 8-436, vol. 111, pp 8-446 Thus pp about 1400 in all Price Rs 4/8/ -. 32-33 Harivamsa-purana of Jinasena I This 1s the Jama recension of the Krsna legend. These two volumes are very useful to those interested in Indian epics It was composed in A D 783 by Jinasena of the Punnata-samgha There is a Hindi Introduction by Pt PREMIJI Edited by Pt. DARBARILAL, Bombay 1930, vol 1 and 11 pp 48-12-806, Price Rs 3/8/-

34 Nitivakyamrtam, a supplement to No 22 above . This gives the missing portion of the Sanskrit commentary, Bombay Samvat 1989, Crown pp 4-76, Price As. 4/ -. 35 Jambusvami-caritam and Adhyatma-kamala- martanda of Rajamalla . See No 26 above Edited with an Introduction in Hindi by Pt. JAGADISH-

( 10 )

CHANDRA, M. A., Bombay Samvat 1993, Crown pp. -T8-264-4, Price Rs. 1/8/ -. 36. Trisasti-smrti-śastra of Ašadhara: Sansknt text and Marathi rendering. Edited by Pt. MOTILAL HIRACHANDA, Bombay 1937, Crown pp. 2-8-166, Price As 8/- 37. Mahapurana of Puspadanta, Vol I Adipurāņa (Samdhis 1-37) A Jama Epic in Apabhramsa of the 10th century AD. Apabhramsa Text, Variants, expla- natory Notes of Prabhäcandra. A model edition of an Apabhramsa text. Critically edited with an Introduc- tion and Notes in English by Dr. P. L. VAIDYA, M A., D.Litt., Bombay 1937, Royal 8vo pp. 42-672, Price Rs. 10/ -. 37(a) Ramāyana portion separately issued. Price Rs. 2.50.

38. Nyayakumudacandra of Prabhācandra Vol. I This is an important Nyaya work, being an exhaustive commentary on Akalanka's Laghiyastrayam with Vıvrti (see No. 1 above). The text of the commentary is very ably edited with critical and comparative foot-notes by Pt. MAHENDRAKUMARA. There is a learned Hındi Introduction exhaustively dealıng with Akalanka, Pra- bhacandra, their dates and works etc. written by Pt. KAILASCHANDRA. A model edition of a Nyaya text. Bombay 1938, Royal 8 vo. pp. 20-126-38-402-6, Price Rs. 8/ -.

( 11 )

39· Nyayakumudacandra of Prabhācandra, Vol. II : See No 38 above. Edited by Pt MAHENDRAKUMAR SHASTRI who has added an Introduction in Hindi deal- ing with the contentsl of the work and giving some details about the author. There is a Table of contents and twelve Appendices giving useful Indices Bombay 1941. Royal 8vo pp. 20+94+403-930. Price Rs 8/8/ -.

40. Varangacaritam of Jata-Sımhanandı: A rare Sanskrit Kävya brought to light and edited with an exhaustive critical Introduction and Notes in English by Prof. A. N Upadhye, M. A, Bombay 1938, Crown pp. 16+56+392, Price Rs. 3/-

41 Mahapurana of Puspadanta, Vol II (Samdhıs 38-80) : See No 37 above The Apabhramsa Text critically edited to the variant Readings and Glosses, along with an Introduction and five Appendices by Dr P L VAIDYA, M A, D. Litt., Bombay 1940 Royal 8vo pp 244570 Price Rs 10/ -.

42 Mahapurana of Puspadanta, Vol. III (Sam- dhis 81-102) : See No 37 and 40 above The Apa -- bhramsas Text critically edited with variant Readings and Glosses by Dr P.L VAIDYA, M A, D. Litt. The Introduction covers a biography of Puspadanta, discussing all about his date, works, patrons and. metropolıs (Manyakheta). Pt PREMI'S essay 'Mahākavi. Puspadanta' in Hindi is included here. Bombay 1941 .. Royal 8vo pp. 32+28-+314. Price Rs. 6/ -.

( 12 )

42(a). Harivamsa portion is separately issued. Prce Rs. 2 50.

43. Ajanapavanamjaya-nātakam and Subhadra- · natika of Hastimalla: Two Sanskrit Dramas of Hastr- malla (see also No 3 above). Critically edited by Prof M V PATWARDHAN The Introduction in English is a well documented essay on Hastimalla and his four plays which are fully studied. There is an Index of stanzas from all the four plays. Bombay 1950 Crown pp. 8+68+120+128 Pricc Rs 3/ -. 44. Syadvadasiddhi of Vadibhasimha Edited by Pt DARBARILAL with Introductions etc. mn Hindi shed- ding good deal of light on the author and contents of the work. Bombay 1950 Crown pp 26+32+34+80 Price Rs 1-50

45 Jaina Silalekha-samgraha, Part II (see No. 28 above) . The texts of 302 Inscriptions (following A. Guerinot's oider) are given in Devanagarī with summary in Hındi There is an Index of Proper Names at the end. Compiled by Pt. VIJAYAMURTI, M A Bombay 1952. Crown pp 4+520 Price Rs 8/-

46. Jaina Silalekha-samgraha, Part III (see Nos 23 & 45 above). The texts of 303-846 inscriptions (following Guerinot's list) is given in Devanagari with -summary in Hındī compiled by Pt. VIJAYAMURTI, M A. There is an Index of Proper Names at the end. The uIntroduction by Shri G.C. CHAUDHARI is an exhaustive

( 13 )

study of inscriptions Bombay 1957. Crown pp. 8+178 +592+42 Price Rs. 10/ -.

47. Pramanaprameyakalıka of Narendrasena (A. D. 18th century) A Nyaya text dealing with Pramana and Prameya The Sanskrit text critically edited by Pt DARBARILAL. The Hindi Introduction deals with the author and a number of topics connected with the contents of this work Bharatiya Jnanapitha Kashi, Varanası 1961 Price Rs. 1.50.

For copies please write to- BHĀRATĪYA JĀĀNAPĪTHA Durgakunda Road, Varanası-5 (India)

Or

BHĀRATĪYA JNĀNAPĪTHA 3620/21 Netajı Subhash Marg, Delhi-6 (India).