Maharaja Bhojaraja's

SRINGARA PRAKASHA

The Great tenth Century Work on Samskrit and Prakrit Rhetoric

FIRST EIGHT CHAPTERS

Manuscripts Collated by Late His Holiness the Yatiraja Swamy of Melkote.

RIVISED AND EDITED by G. R. JOSYER FOUNDER DIRECTOR, INTERNATIONAL ACADEMY OF SANSKRIT RESEARCH, MYSORE WITH THE AID OF PANDITS.

WITH A FOREWORD BY Dr. Sir C. P. RAMASWAMY IYER, K.C.I.E., LL.D. VICE CHANCHELLOR, BANARAS UNIVERSITY.

PRINTED BY G. S. JOSYER. M.A. at the Coronation Press, 100 Feet Road, Mysore.

1955. Rs. 25/-

महाराजाधिगाज श्रीमोजंदवविरचितः

शृङ्गारप्रकाशः

अथमादि अध्टभ प्रकाश्ात्मक:

प्रथमा भाग:

कीर्निशषर्यदुगिरि यतिराज सम्पकुमार

रामानुज् सुनिमि: पत्यवेशिक्ष:

मशदरेण्य साहाकपेस प्राब्बीन संस्कृतशन्थ प्रकटन विश्वसंस्थाया अध्यक्षेण

गोंमर्ट रामानुज ज्योतिषिकण प्रकाशत:

मेसुर नगर्यो कारोनेषन मुद्रणालये सुद्राषितो विजय तेतरां. १९५६

FOREWORD

It should be superfluous on the part of any student of Sanskrit to comment on Maharaja Bhoja Deva, who was one of the most celebrated patrons of art that human history has witnessed, and whose marvellous gifts of compression, verbal felicity, and depth of meaning have been illustrated in his Champu Ramayana, which is one of the "musts" for all Sanskrit students. He was also celebrated in the domains of grammar and rhetoric. In the "Shringara Prakasha", the aim of Bhoja Raja has been comprehensive. His descriptions and analysis of the elements of poetics are original, and he takes the line that Shringara Rasa is the substratum of all literary beauty. But his conception of Shringara is not that of love as under- stood in Western Poetry, but is essentially transcendental in character. Shringara Prakasha is in essence an encyclopaedia of Indian thought and Indian locution. It is the good fortune of India that the manuscript of this great work was discovered in 1920, and the Indian world of literature owes a deep debt to Sri Yathiraja Swami of Melkote for having brought the book to light.

Mr. Josyer has continued and is endeavouring to complete the work done by Yathiraja Swami, and scholarly India will welcome this great contribution to the appreciation of both literature and the science of erudite and loving criticism.

Truly, as Mr. Josyer has stated, this is Bhoja Raja's magnum opus, and it is hoped that the entire manuscript will be adequately edited and published.

BANARAS. C. P. RAMASWAMY IYER, 28-11-1955. K.C.I.E., LL.D. Vice-Chancellor, BANARAS HINDU UNIVERSITY.

SRINGARA-PRAKASA

PROLOGUE

Only in India could a work of this kind remain unpublished for nearly a thousand years! Elsewhere writings are rushed to print before the ink is dry on the paper!

Maharaja Bhoja-Deva was an erudite and onlightened sovereign of Malava in Central India over 9 centuries ago. He wrote numerous works in Sanskrit, und has enjoyed almost mythical fame as a patron of men of letters. His "Champu-Ramayana " is one of the most mellifluous works in Sanskrit literature. His two " Saraswati-Kanthabharanas", on Grammar and on Poetics, rank him among the great masters of the science of Grammar and the science of Poetics. Incidentally it may be observed that Sanskrit is the only language in the world, in which the science of Poetics. has been developed with micros- copic perfection. The reason is perhaps that Sanskrit is the oldest, the longest, and the greatest of world literatures, presenting a vast and variegated expanse for the literary star-gazer. In that realm of literary science Bhoja-Deva has reached farther than wny other thinker of ancient or modern times. Having dwelt over the subjeot in 'Saraswati-Kanthabharana' according to the accepted canons, he felt im- pelled to the conviction that, of all the rasas, Shringara, or Love, was the pre-cminent rasa contributive to literary excellence. The late Mahamahopa- dhyaya Professor S. Kuppuswamy Sastriar of Madras observes,- "Sringara-Prakasa is a hitherto unpublished work on Alankara of an encyelopædic character. In this mammoth work King Bhoja endeavours to bring under literature und literary appreciation everything of importance in

2

Indian thought as embodied in Sanskrit writings, both Shastraic and non- Shastraic, and the method which Bhoja's massive mind adopts for this purpose is eclecticism of an all-comprehending type."

The manuscript came to light only about 1930 in the enlightened land of Malabar, when the Oriental Manuscripts Library, Madras, procured a transcript of an imperfect manuscript discovered there.

His Holiness Sri Yatiraja Swamy of Melkote, in Mysore State, also came across a fragment, and pursuing his search came into possession of another copy of the same kind. He spent years in perfecting it, and about 1924 brought out 3 of its 36 Prakasas or chapters, 22, 23, and 24, in a samplo edition.

It created a stir in the literary world. Erudite Dr. Ganganath Jha of the Allahabad University, went lyrical over it, and wrote,-

शभारभासं नृपभोजनिर्मितं सम्मुद्रितं स्वामिवरेण्ययढ्ातः । आस्वाद्य चांशेन समस्तबन्धसंस्वादनायोल्लसतीव मानसम्।।'

Sri K. P. Jayaswal, Jurist and Sanskritist of Patna, wrote ;- "I thank His Holiness The Yatiraja. Even the whole of India should thank him for publishing the T41T. I request that the publication of the full work should be expedited. The first and most beautiful verse 'अच्छित्रमेखलं' is cited in Sahitya-Ratnakara of Dharmasuri. I feel proud that there are amongst my country-men such good writers as Yatiraja has shown himself to be by his introduction."

Dr. F. O. Schrader of Kiel, Germany, wrote, "Accept my sincere thanks for your valuable gift. Glancing over Shringara-Prakasa I find that this is in spite of all defects a very useful publication which will be helpful for the textual criticism of the classical kavyas and dramas as well as on many other occasions."

Working on the manuscript in Madras, in the 30's, Dr. V. Raghavan brought out in English an elaborate survey of the work as compared with other leading Sanskrit works on Poetics. In his words, " Bhoja's Shringara-Prakasa in 36 chapters, running to 1908 pages in foolscap size in manuscript, is one of the biggest works in Sanskrit literature, and the biggest in the whole field of Alankara Shastra. Besides Bhoja's contribution to Sanskrit Poetics, a thousand things of interest with reference to almost all branches of Sanskrit learning lie scattered in the 1908 pages of this magnum opus of king Bhoja."

But the publication of the original was not yet to be for over 2 decades. H. H. Sri Yatiraja Swamy strove vainly to get it published by the Mysore or the Madras University. He passed away in 1943 at the ripe age of 84, and Sanskrit lost one of its most diligent and devoted votaries. His literary legatee, Sri A. Srinivasiengar, brought the manuscript to us, and by God's grace and some aid that the Government of Mysore under the Ministry of Sri K. C. Reddy was kind enough to grant, we are now presenting to the world the first volume consisting of eight chapters from the commencement, which are some of the longest in the remarkable work.

While H. H. The late Yatiraja Swamy had done a great deal in the way of editing the work and preparing it for the press, in the absence of his living presence, I have been greatly assisted by reputed Sanskritists, Mahavidwan S. Venkatacharyar and Vidwan N. Venkatanarasimhacharyar, both Professors of the Maharaja's Sanskrit College, Mysore, and Sri G. S. Josyer, M.A., in the work of editing and publication.

The International Academy of Sanskrit Research is happy to discharge the debt which the Nation has owed to Maharaja Bhojadeva, as well as to place before the Nation what is an outstanding work in Sanskrit Poetics and literary criticism, and also an invaluable collection of literary and artistic gems in the vast field of Sanskrit and Prakrit literatures prior to 1040 A.D. 12-12-55. MYSORE. G. R. JOSYER.

प्रस्तावना

अत्रेदानीं किश्चिदिदं प्रास्ताविकमुपहारीक्रियते सहृदयघुरन्धराणां मनीषिणां सविधे। तदिदमपरोक्ष नाम सम्ेषां संख्यावतां, यदियं भारतभूमि: महोदधिरिव महामणीनां, कुसुमसमय इव सौगन्ध्यसन्ततेः, सुधादीधितिरिव ज्योत्साप्रसरस्य सकलविद्यास्थाननिर्वाह काणां अन्थरलानां आकर एव चिराय वरीवर्तीति। एवमुन्निद्रवैभवाप्येषा भारतभूमि: बहुमुखैरुपप्रवैराष्ठाविता तादृशीं खलु दुरवस्था- मासादिता- यस्यां च मनीषिभिः प्रकाशितानां ग्रन्थरत्नानां न केवलं दर्शन, प्रत्युत नामग्राहं ग्रहणमपि सुदुर्लभमासीत्। एवमस्या रत्नगर्भायाः प्रतायमानेऽपि जरतीत्वे प्राक्तनयौवनपिशुनाः केचन ग्रन्था: अङ्कलीपरिगणनपरिमितसंख्या एव तत्र तत्र दृशयन्ते। कति वा लुप्ाः, कति वा देशान्तरं प्रापिताः, कति वा सन्तोऽपि न गोचरं नीता इति मतिमतापि न शक्यते निर्णेतुम्।

एतेषु तृतीयां कोटिमाटीकमानेष्वेकतरोऽयं शङ्गारप्रकाशो नामालङ्कारप्रबन्धः श्रीमन्महा- राजाधिराज श्री भोजदेवप्रतिभापरीवाहः, यस्यास्य नामग्रहणमात्रेण कुतूहलिन आलङ्कारिकाः चिराय खलु अवलोकनभागधेयेनाप्यन्वगृह्यन्तेति महानयं साहितीसौहितीसमुल्लासः । सोऽयं स्वप्रमेयानुगुणासाधारणगुणगौरवगुम्भिततया सर्वानप्यलङ्कारप्बन्धानाक्रम्य तिष्ठत इति स्पषट भाडकानाम् ॥ अलङ्गारो नाम सहृदयहृदयहारी कश्चन शब्दार्थधर्मः । सोऽयमर्थविशेषरूपतया शब्द- सन्निवेशरूपतया च द्वैधीभावमात्मनि लभते । तन्निरूपणप्रधाना अलङ्कारनिबन्धाः । भामह- भट्टोन्भटप्रभृतयो हि काव्यमलङ्कारप्रधानमातिश्वन्ते। तदिदमलङ्कारप्रस्थानं अनादिकालादारभ्य प्रतायमानं वर्तत इति। कदास्य प्रादुर्भाव इति न शक्यते युक्तितो निर्धारयितुम, यतो- 'द्वा सुपर्णा सयुजा' इति, 'आत्मानं रथिनं विद्धि' इति, 'कश्यपः पशयकोऽभवत्' इति च कचित्ववचिदासायभागेप्वपि अलङ्कारकृतविच्छित्तिविशेषपरिकार्मितो वाक्यार्थो डश्यते।

पञ्चैवालक्वारा इति भरतमुनिः, चत्वारिंशदिति भामहः, पकषष्टिरिति प्रकाशकारः, इतोऽप्यधिकतया नव्यैःमीमांस्यमानानामेषां प्रमेदाः शताधिकतयापि संख्यायन्ते। तदिदमलङ्गार प्रस्थानं भोजराजेन बह्ुमुखलक्ष्यमेदनिरूपणपुरस्सरं विशेषदश्या विचारितं सरस्वतीकण्ठाभरणाब्ये प्रबन्धे। परंतु चिरन्तनालङ्कारिकमतानुथायिना तदनुगुणा कापि सरणिः स्वीक्रियते। नव्यानां पुनः वन्हेदप्रभेदपद्धतिः नितरांततो भिद्यते। वामनमते गुणालङ्कारप्रविभागो दुर्लभः ।

२

भामहमते कथञ्चित्सम्पादितोऽपि न स्वरसवाहिनी नीतिः । प्रकाशकारमते तु गुणालङ्कारयोः व्यङ्गय विशेषाणां च स्वरूप विविक्तविषयता च स्पषट प्रतीयते। ग्रन्थकारो भोजदेवः काव्यगुणान बहु मनुते। तत्स्वरूपनिरूपणादिषु तु भूम्ा चिरन्तनानामेव पक्षं स्पृशति। यदा तावत् ध्वनिकारेणोलिखितः ध्वनिप्रपश्चः राभायणमहाभारतादिप्रसिद्धबहुविधलक्ष्यविशेषव्यापकतया महाविषयतामात्मनः प्राचिख्यपत्। तत आरभ्य सकलसहदयहृद्यहारिणा काव्यात्मभूतेन व्यङ्यविशेषेण प्रतिक्षित अलक्गारप्राधान्यं निदाधजलबरलायं क्वापि विलिल्ये। उपस्कारकाणा- मेवालक्वारत्वव्यवस्थापनाकुपर्कार्यक्ष प्राधान्यमर्थसिद्वम्। एवं वस्तुतत्वे स्ववैचित्रयमात्रविश्रान्त इति उदाहरतां चित्र प्ीर्मासाकाराणां मते तादशलश्ष्यविशेषः सुधीभिरन्वेषणीयः । गुणीभूत. व्यङ्गयविशेषाणामलङ्कारेषु निवेशस्साधीयानिति सिद्धान्तः। अलङ्गाराणामलङ्करणसाधनत्वमपि स्वातिरिक्तेन स्फुटेनास्फुटेनास्फुटतरेण वा व्यङ्गयविशेषेण सामानाधिकरण्यात् सम्पादनीयम्। एवं सर्वस्यापि काव्यप्रपश्चस्य व्यङ्गयविशेषेण क्रोडीकरणे दुर्लभ पवालङ्कारस्य विषय इति विमृशद्भिः प्रकाशटीकाकारैः, तच्चित्रमिति सूत्रव्याख्यवसरे चित्रमत्स्य अस्फुटतरातिरिक्तव्यङ्शून्यत्वे तात्पर्यमुपवर्णितम्। एवंविधलक्ष्यविषयतया स्ववैचित्रविश्रान्तत्वं उपपादनीयमिति मन्यामहे। सजीवशरीरेष्वेव अलङ्गाराणां तथात्वं लोकेऽप्यामनन्ति, निर्जीवशरीरेषु तादृशव्यपदेशस्य गौणत्व- व्यवस्थापनात्। एवं व्यङ्गविशेषप्रतिपादनव्यग्राणामपि प्रबन्धानां मात्रयाSलङ्कारविषयत्वानपगमा- दलङ्कारप्रबन्ध इति व्यवहारोऽनुक्रान्तः। अनया च नोत्यालङ्कारप्रबन्ध इति व्यवहीयमाणोऽप्ययं शक्रारप्रकाशः स्वामिधेयेऽसाधारण्यमेवाविष्करोति। भगवता हि भरतमुनिना एंकोनचत्वा- रिशद्ध्ावाः स्वोपज्ञं प्रकाशिताः, तेषु रसतापत्तियोग्याः नवैव स्थायिन इति व्यपदिश्यन्ते। तेषां स्वस्वसमुचितविभावानुभावादिसंवलनेन अलौकिकास्वादरूपा रसा अपि नवैव संख्यायन्ते। अन्ये च भावाः रसोपकारका अपि स्वस्वकार्याचुरोधेन व्यपदेशमेदं भजन्ते इति। इदं तु तत्व ध्वनिकारैस्तदनुयायिभिरपि निर्विवादमङ्गकारि। भोजराजस्तु कण्ठाभरणे अमुमेव सिद्धान्तमनुरुन्धानोऽपि प्रकृते शुङ्गारप्रकाशे शुङ्गारस्यैकस्यैव तादशं रसत्वं मुख्यं अन्येषां रसत्वं प्रवादमात्रसिद्धमिति समुचितयुक्तिमिः स्वानुभवेन च स्थापयति। ध्वनिप्रस्थान- मण्यनेन प्रबन्धेन तदुपर्यप्यनुक्रान्तं दृश्यते। तदिदमुपरितनं शूङ्गमलङ्गारसिद्धान्तस्य । अर्मिंश्च प्रबन्धे षटुत्रिंशत्प्रकाशाः प्रतिपाद्यावान्तरप्रकरणमेदेन मिन्ना अपि अङ्काद्वि भावेन प्रधानप्रतिपादैकवाक्यतां न त्यजन्ति। प्राचीनालङ्गार निबन्धप्रणेतृणामिवास्यापि ग्रन्थकर्तुः व्वाकरणशास्त्रनिष्णातता आद्येषु प्रकाशेषु विशेषरूपा विभाव्यते । 'प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणा:' इति किल ध्वनिकारस्योद्वोषः। निबन्धस्यास्य अनवीनमपि सिद्धान्ततत्वं

३

कविसहृद्यधुरंधरेण महाराजाधिराज श्री भोजदेवेन गम्भीरगुम्भया स्ववाण्य यथायथायं स्वसिद्धान्तः प्रकाश्यते, तथातथास्य रमणीयतायां पण्डितजनहृदयदर्पणमेव प्रमाणमिति। अस्य इयत्ता मितंपचबुद्धिभि: परिच्छेत्तुं नालमिति सर्व रमणीयम् । अय च ग्रन्थकार: मालवाधीशस्य सिन्धुराजस्य पुत्र इति धारानगर्यो करिस्ताब्द ९९६ वत्सरादारभ्य १०५१ वत्सरपर्यन्तं सिह्मासनमधितिष्वन्नखलविद्वजनप्रीतिपातं सकलशास्त्र तत्वज्ञश्चास्ीदिति च निश्चिन्वन्ति विपश्चिदोऽपश्चिमाः।

विपुलविषयतया विस्तृतस्यास्य प्रबन्धस्य समग्रश्य एकदैव मुद्रणेन प्रकाशनं दुष्करमति प्राज्ञा एव जाननति। तथाप्यदष्टपूर्वस्यास्य अवलोकने कुतूहलिनां विलम्बमसहमानानां विदुष प्रीतये आदितः नवमाश्वासपर्यन्तो भागः विषयसूचिकादिमिः सज्जीकृत्य संपुटेऽस्मिन संयोजर प्रकाशितः । अस्य च हस्तलिखितमूलमातृकायां वाक्येषु पद्येषु च ग्रन्थपातः लेखकप्रमादस्खलिताति च बहुत्र दश्यन्ते। तानि च आकरादयवलोकनेन यथामति परिशोध्य निवेशितानि प्राकृतगाधानां बहूनामाकराद्यनुपलम्भात्तथैव निवेशनमपरिहार्यमासीदिति पाक्षा एव तत्समीकरें प्रमाणमिति च सानुकम्पेषु विद्वत्सु शोधयित्रोः प्रार्थना।

महाप्रबन्धस्यास्य सम्पादने प्रप्थमं भूयोभूयः कृतपरिश्रमाः परमहंसेत्यादि श्री यदुगिरि यतिराज सम्पत्कुमाररामानुजमुनयः, इदानीं च महता प्रयतेन अस्य मुद्रणादिना प्रकाशने प्रयतमाना: श्रीमन्तः जि. आर. जोस्यर महाशयाश्च अनेन महोपकारेण माननीया: भारतीये

विद्जनविधेयौ शोधथितारौ -

आस्थानमहाविद्दान् सङ्कीघट्टाभिजनः वेङ्कटाचार्यः विश्रान्त अलङ्गारशास्त्रप्राध्यापक :.

आस्थानविद्वान् नोलातम्पल्लि वेङ्कटनरसिह्माचार्य: २०-५-१९५५. धर्मशास्त्रप्राध्यापक :. महीशूरपुरी. महाराज संस्कृत महापाठशाला, मैसुरु.

विषय सूची

राजाधिराज महाराज श्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशाख्ये अलङ्कारशास्त्रे

प्रथमाद्यष्टमप्रकाशान्तभागे प्रतिपाद्याः प्रधानविषयाः

प्रकाश :. प्रकाश :.

१. प्रकृत्यादिप्रकाशः ५. उपाध्याद्यर्थचतुष्ट्यप्रकाशः प्रातिपदिकादिप्रकाशः ६.

३. प्रकृत्यादिशब्दप्रकाश :. ७. केवलशब्दसम्बन्धशक्तिप्रकाशः ४. क्रियाद्यर्थचतुष्टयप्रकाश: ८. सापेक्षशब्दशब्दशक्तिप्रकाशः

प्रथमे प्रकृत्यादिप्रकाशे विषया: विषयसङ्कया पत्रसंख्या १- ४ मङुलाचरणम्. शृङ्गारस्यैव रसत्वव्यवस्थापनं, तत्स्वरूपं च. बीराजु तादीनां रसत्वनिरासप्रतिक्ञा. पतङ्रन्थकरणे हेतूक्ति: १ ५- १० रत्यादीनां शुङ्कारोपोद्वलकत्वं. रसशब्दनिर्वचनं. भावपदार्थः. शुङ्कारस्ैव रसत्वनिर्णातिः काव्यशब्दार्थः. शब्दार्थतत्सम्बन्धानां प्रत्येकं द्वादशविधत्वोत्कीर्तनं, तद्विवरणं च. ११ - १३ प्रकृतेस्त्रैविध्यं. धातूनां षाद्गिष्यं. तत्र परिपठित अपरिपठित परिप- ठितापरिपठितानां उदाहरणानि. १४ - १६ प्रत्ययधातय:, नामधातवः, प्रत्ययनामधातवञ्च. १७ प्रत्ययानां सुप्तिडादिमेदेन सोदाहरणं षाद्विष्यम्. १८ - २१ प्रातिपदिकस्य नामादिरूपेण षाङ्गिध्यम्. प्रातिपदिकसंक्षाविधायकसूतार्थ: आविष्टानाविष्टमेदेन नाननां दवैविध्यं, सोदाहरणं आविष्टलिङ्गविभागः,

२ २२ - २६ सदष्टानतं अनाविष्टलिङ्गनिरूपणं. अव्ययस्वरूपनिरूपणं. अव्ययनिपातादिना षोढा तद्विभजनं. अव्ययस्य पुनरपि सत्वासत्वभेदेन द्वैविध्यम्. सत्वसन्धिनां सोदाहरणं षाद्गिष्यं. 9 २८ - ३० असत्वसन्धिनां सोदाहरणं षाद्डिव्यं. निपातशब्दार्थः, षोढा तद्विभागश्च. विध्यर्थादिनिपातविवरणम्. V

३१ अर्थवादार्थनिपातविवरणं, तदुदाहरणानि च. ३२-३३ अनुवादार्थनिपातोदाहरणानि, निषेधार्थनिपातोदाहरणानि. १०

३४ विधिनिषेधार्थनिपातोदाहरणानि. ११

३५ अविधिनिषेधार्थनिपातोदाहरणानि. १२ ३६ प्रादयुपसर्गनिरूपणम्. १३ ३७ - ३८ उपसर्गाणां षद्गिघत्वम्. वाचकानां, दोतकानां, विशेषकाणां चोपसर्गाणं यथाक्रममुदाहरणानि. १४ ३९ विशेषकाणां क्रियाविशेषणवाचकत्वशङ्गासमाधानम्. १५ ४० - ४३ सहामिधायकानां, कार्यार्थानां, निररथकानां च उदाहरणानि. प्रादीनामेव सम्बन्धनिमित्ततया कर्मप्रवचनीयरूपता. १६ अनु प्रति पर्यध्यभ्यत्याङां अर्थविचार: १७ ४५ - ४६ विभक्तिप्रतिरूपकाणां अव्ययानां षोढा विभजनं, अव्ययानां अर्थमेदेनोदाहरणनि. १८ ४७ - ५१ अनुकरणशब्दार्थः तद्विभागश्च. व्यक्तवर्णसादश्योक्े, व्यक्तपदसाइश्योकके, २० ५२- ५६ अव्यक्तपदसाइश्योक्ते:, अव्यक्तवाक्यसाडश््योक्त: उदाहरणे. अनुकरणीय- विचार :. अनुकरणस्य साधुताऽसाधुताविचार: कृतां घोढा विभजनं, तदुदाहरणानि च. २१ ५७, ५८ तद्धितशब्दार्थनिर्चचनं, षोढा तद्विभागश्च. समासपदार्थस्य बोढ़ा विभाग:, तदुदाहरणानि च. २२ ५९ सोदाहरणं तत्प्पञ्च: २३ ६० सुसूक्ष्मजटकेशेति पद्यगतेषु पदेषु तत्पुरुषबहुव्ीहिसमासविचार: २६ ६१, ६२ बहुवीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्यावयवस्वरवाध्यत्वनिरूपणम्. द्वन्द्. बहुवीह्यादिसमासविचार: २७ ६३ बदुभिर्बहुव्रीहिविचार:, सोदाहरणम्. ३० ६४ - ६६ उक्तार्थे महाभाष्यसंमति :. प्रथम प्रत्ययत्रविध्यम्, सनादयो धातुप्रंत्यथमेदा:, तद्विवरणं च. ३३

३ ६७ - ७१ यदादयः प्रत्ययप्रत्ययभेदा :. टाबादयः प्रातिपदिकप्रत्ययमेदाः तद्विघरणं च. उपस्कारशब्दार्थः. प्रकृतिप्रत्ययोभयोपस्काररूपेण त्रेधा तद्विभजनम्. पुनरपि भूषणादिना षट्प्रकारता. ३४ ७२ तद्विवरणं सोदाहरणम्. ३५ ७३ अव्ययानामर्थविशेषतात्पर्येणोदाहतिषु विनियोग:, ३६ ७४ - ७५ प्रथमप्रकाशप्रधानार्थनिगमनं. वक्ष्यमाणद्वितीयप्रकाशार्थसूचनम्. ३७

। इति प्रथमप्रकाशसूची ।

द्वितीये प्रातिपदिकादिप्रकाशे विषयाः

७६ - ७८ विभक्तावयवादिना प्रातिपदिकत्रैविध्यं, कद्रपादिभेदेन विभक्कावयव- त्रैविध्यम्. सदष्टानतं भावस्य घोढा विभजनभ्. ३८

७९ सिद्ध साध्यवर्णने केषांचिद मिप्रायाविष्कार :. ३९

८० " तत्रैवान्येषां अमिप्रायवर्णनम्. ४0

८१ क्रियाविशेषणानां नपुंसकत्वानपुंसकत्वविचार :. ४१ ८२ - ८४ कारकशब्दार्थः, कर्त्रादिमेदेन षोढा तद्विभाग :. कर्तृ, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरणानां सोदाहरणं त्रैविध्यं. पुनरपि शुद्धादिमेदेन तदुभयत्रैविध्यम्. ४२ ८५, ८६ शुद्धादीनां कारकभावयोः प्रत्येकमुदाहरणानि. कृतां त्रिप्रकारता, उदाहरणानि च. ४३ ८७ - ८९ भावादिना तद्वितविभाग :. भावद्ैविध्यम्. अन्तरङ्शव्दार्थः, तस्य जात्यादिना षोढा विभाग:, तडुदाहरणानि च. ४४ ९०, ९१ भावविचारे मतभेदनिरूपणम्, बहिरङ्गस्वरूपं, बोढा तद्विभजनं च. ४५

९२ घात्वर्थस्य भावरूपता, भावकारकादिमिदया तज्जैविध्यं, सोदाहरणम्. ४६

९३ 'तेन तुल्य' मिति सूत्रार्थविवरणं, व्याख्यान्तरं च. ९४ वत्यर्थविचारः, सौन्पदानर्थक्यशंका, तत्समाधिश्व. ४७

९५, ९६ अन्येषां व्याख्यान्तरम्. कारकस्याप्यन्तरङ्गबहिरङ्गतवे. 86

१७ 'कर्मणी ' त्यादि संप्रदानसुत्रार्थः, तद्विभागश्च. ४९

९८ अपादानसुत्रार्थः, तंज्रैविध्यं, तद्विवरणं च.

९९ - १०४ कर्मविशिष्टस्य, करणविशिष्टस्य, अधिकरणविशिष्टस्य कर्तुरुदाइति :. करणस्य कर्मवैशिष््यसङ्गहः. संप्रदानापादानाधिकरणानां कर्मचैशि- ध्योदाहतिः. कर्तृकर्मणोरपि क्रियया विशेषणयोगसम्भघाशंका, तत्समाचिश्च. ५०

१०५- ७ 'कृतपूर्वी कट' मित्यन्न द्वितीयानुपपत्तिशंकातत्परिहारौ. क्रियाकश्रोः कर्ममिरभिसम्बन्धः 'कर्तुरीप्सित' मित्यादिना प्रत्ययानमिहितस्य कर्मणो द्वितीयोपपत्तौ भाष्यसंमति :. ५१ १०८-१० कृतपूर्वी कटमित्यादौ अन्तर्भूतकर्मणः क्तान्तस्याकर्मकस्य भावामिधायकत्वे भाष्यकारातुमतिः. सम्बन्धिद्वैविध्यम्, सोदाहतिरान्तराळिकस्तद्विभाग: 'युष्मदसन्भ्रया' मिति सूत्रार्थस्य छान्दसपदेषु योजनान्तरवर्णनम्. ५२ १११ षध्यन्ताभिधेयस्य गुणभूतस्य सोदाहरणं श्ैविध्यम्. ५४

११२ 'ऐन्द्रं हविरित्यादौ तद्धितप्रत्ययविचार: ५५ ११३-२० आ्रम्यशव्दवृत्तिविषयविचार:, स्वार्थिकानां द्वेधा विभजनम्. पुनरपि सोदाहृतिरान्तराळिकविभाग: तत्रासत्वभूतार्थेषु वाचकानां, चोतकानां, विशेषकाणां, सार्थकानां, निरर्थकानामुदाहरणानि. ५६ १२१ 'तेन तुल्य' मिति सौत्रक्रियाशब्दस्य गुणशक्त्ाद्यर्थबोधकत्वम्. ५७ १२२ सत्वभूतार्थेषु वाचकद्योतकयोकदाहतयः १२३ तत्र विशेषकादीनामुदाहतयः ५८ १२४ कुत्सानुकम्पादीनां स्वार्थादिसाकल्यनिबन्धनत्वम्. ५९ १२५ उपसर्गयोगाद्धातोरर्थ भेद :. ६१ १२६ समासपदार्थ:, प्राकृत वैकृत शेषभेदेन तत्रैषिध्यम्, प्राकृतस्यान्तराळिको विभागश्च. ६२ १२७ वैकृतस्थ चतुर्धा विभाग:, आन्तरो विभागश्च. ६३ १२८ शेषस्य " "' E १२९ द्वन्द्वकशेष समासविचारोपन्यास :. ६६ १३०-३१अविभक्तावयवस्थ प्रातिपदिकस्य नामादिरूपेण त्रैविध्यं, सोदाहरणं प्रत्येकतो विभागश्च. अनुकरणत्रैषिध्यम्. ७१ १३२ विभक्तिशव्दार्थ :. तज्जैविध्यं, सोदाहतिरान्तराळिको विभाग :. ७२ १३३ उपसर्जनत्रैविध्यं, सोदाहरणमन्तरा तद्दिभाग :. ७३ १३४ किं सब्रह्मचारीत्यत्र समासविकल्पाक्षेप :. ७५ १३५ समासपदार्थविवरणं, सोदाहरणं तद्धिभागश्, "

2 ५

१३६-३८ अवस्ुरूपाद्युदाहरणानि. दण्डादण्ड्यादीनां सत्वासत्वरूपतोकि :. तत्र तेनेदमिति सरूप' इति सूत्रार्थोपन्यास: ७६ १३९ अश्राद्धभोजीत्यत्र समासविचार :. ८१ १४० अब्राह्मण इत्यत्र समासविचार:, ८२ १४१, ४२ नङतत्पुरुषसमासविचार :. नर्ड्थमेदेन समासभेद :. ८३ १४३ - ४५ एकशब्दस्य बह्धर्थता. द्वितीयप्रकाशप्रधानार्थोपसंहार: तृतीय- प्रकाशप्रतिपाद्यार्थसङ्गहः ८४

॥ इति द्वितीयप्रकाशसूची ॥

तृतीये प्रकृत्यादिशब्द्प्रकाशे विषया:

१४६-४८ पदस्वरूपम्. क्रियादिरूपेण त्रेधा तद्विभजनम्. प्रत्येकं षोढा विभागेन पदस्याष्टादशमेदा:, तदुदाहरणानि च. १४९ सोदाहरणं कर्मकर्तृपद्विचार :. ८६ १५० क्रियारूपस्यापि कृदन्तस्य भावे, कर्मणि, कर्तरि भावकर्मणिचोदाहरणानि. १५१ -५२ भावकर्तृ, कर्मकर्त्रादीनामुदाहरणानि, तत्र मतभेदोपन्यास :. 'लः कर्मणि' इत्यादिसूत्राणां 'द्वेकयो' रिति विधानेन सहैकार्थविवक्षायामेक- वाक्यतोपपत्ति :. १५३ - ५५ 'एको हि पचती' त्यादिवाक्यार्थः. संख्यामात्रामिधाने दोषोन्भावनं, तन्निरासञ्च. लकारात्कर्तुरभिधाने शक्ते: कारकतया सामानाधि - करण्यानुपपत्याक्षेप:, तत्समाघिश्च. ८९ १५६, ५७ संख्याकर्मादीनां विभक्त्यर्थत्वम्. लकारेण कर्तृकर्मणोरमिधाने महाभाष्य वार्तिककारयोस्संभतिप्रदर्शनम् ९० १५८-६२ सङ्गपाया: कारकेणैव सम्बन्धः न क्रियादिनेति कथनम्. स्वतन्त्रादिमेदेन कर्तुस्त्रैविध्यम्. स्वविभकत्तिवाच्यस्य परविभक्तिवाच्यस्य च स्वतन्त्रकर्तु- रुदाहरणम्. उद्धूतानुद्भूतव्यापारमेदेन अस्वतत्त्रकर्तुरप्युदाहरणम् कर्मकर्तृविभाग :. ९१ १६३ - ६६ उद्रिक्ानुद्रिक्तकर्माशयोरुदाहरणे. कर्मशब्दार्थनिवेचनम्, निर्वर्त्य, विकार्य, प्राप्य, भेदेन कर्मणस्ैविध्यम्. यथाक्रमं तेषामुदाहरणानि, ९२

१६७- ७१ करणशब्दार्थनिर्वचनम्. बाह्य आभ्यन्तर बाह्याभ्यन्तरभेदेन करणत्रैविध्यम्. बाह्यादीनामन्तरा विभागः, तेषां यथोद्देशमुदाहरणानि. सम्प्रदानशब्दार्थ- निर्वचनं, तज्नैविध्यं च. ददातिकर्मव्याप्यसम्प्रदानोदाहरणम्. ९३ १७२ - ७५ क्रियाकर्मव्याप्यादिसम्प्रदानोदाहरणानि. अपादानशब्दार्थनिर्चचनं, तत्जैविध्यं. उज्झितानुज्झितनिर्दिष्टविषयापादानोदाहरणानि. उपात्तविषयापादानस्य द्वेधा विभजनं, तदुदाहरणानि च. ९४ १७६- ७९ अपेक्षितक्रियापादानस्य द्वेधा विभजनं, तदुदाहरणे. अधिकरणशब्दार्थ- निर्वचनम्. वैषयिक औपश्लेषिक नैमित्तिकभेदेनाधिकरणत्रैविध्यम्. प्रत्येकं तद्विभागः, तदुदाहरणानि च. ९५

१८० नैमित्तिकाधिकरणस्य शुद्ध, सङ्कीर्णभेदेन द्वैविध्यं, तत्तदुदाहरणानि च. ९६ १८१, ८२ णिचः प्रयोजकव्यापारामिधायकत्वम्. णिजर्थस्य घात्वर्थन साक्षादवच्छेदशंका, तत्परिहारश्च. ९७ १८३, ८४ क्रियाप्रापितसन्निधानस्य कर्तुनैयत्यविचारचर्चा. विधेरेव प्रत्ययार्थत्वोपपादनं, तत्र मतान्तरम्. ९८ १८५-८७ भावनापक्षे कारकाणामिति बहुवचनानुपपत्तिचोद्यम्. तस्यैव केषंचित् समाध्यमिधानम्. विशेषणादिरूपाणामुपस्काररूपता. ९९ १८८, ८९ क्रियाविशेषणादीनामुदाहरणानि. तादर्थ्यस्वरूपनिरूपणम्. १०० १९०- ९२ लक्षणस्यापि तादर्थ्यवद्धेतुविशेषरूपता. क्कचिद्धेतोरपि लक्षणत्वम्. वाक्यस्वरूपम्, सोदाहरणं वाक्यत्रैविभ्योक्ति :. १०१ १९३- ९७ सोदाहरणं काव्यशास्त्रमिदया लौकिकद्वैविध्यम्. सोदाहतिस्त्रेधा प्राकृतविभाग :. लक्षितद्वैविध्यं, म्िष्टद्वैविध्यं, सोदाहरणे. अपभ्रंशत्रैविध्यम्. १०२ १९८-२०० लाटीयादीनामुदाहरणनि. वाक्यस्यैकादशप्रकारतारूपताकथनम्. अनेक आवृत्त अनुवृत्ताख्यातानामुदाहरणानि. १०३ २०३, ४ विपरीताख्यातादीनामष्टानामुदाहरणादीनि. निरन्तराख्यातानां अभ्युपगमानभ्युपगमविचार :. १०६ २०५ अत्रैव केषांचिन्मतम्. १०५ २०६ विशेषणविशेष्यभावस्य भिन्नाभिन्नोभयार्थकत्वशंकासमाधी. १०६ २०७ उपसर्गाणां क्रियाविशेषणता. १०७ २०८ तिङन्तयोर्वैयधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभावानुपगमः. २०९, १० साध्यमानैकस्वभावायाः क्रियायाः कर्तृत्वे कर्मत्वे वा क्रियान्तरेण सम्बन्धानुपगम: क्रिययोस्साध्यसाधनभावदर्शनम्. १०८

७

२११ १०९ २१२ २१३ निपातस्य प्रहासविषयसम्बोधनार्थतयाSSख्यातरूपता. ११० २१४ सङ्गयाबोधकस्यैकशव्दस्य बहूनां प्रहासे बहुत्वापत्तिशङ्का, तत्परिहारश्च, २१५ कात्यायनमते आख्यातयोस्सम्बन्धाभाव :. १११ २१६ सूत्रकारमते आख्यातयोस्सम्बन्धाङ्कीकार :. २१७-१८ सम्बोधनस्य क्रियाविशेषकत्वम् तत्र सूत्रवार्तिककारयोरभिप्नायाविष्कार:, ११२ २१९ क्रियाया अपि कारकत्वसम्भवोक्ति: ११३ २२० पदस्य वाक्यरूपादधिकार्थता. ११४ २२१ आकारभेदेन बुद्धे: क्रियारूपतावादिमतनिरूपणम् ११५ २२२ - २८ विशेषक्रियायां क्वचित्कर्मत्वेन सम्बन्धदर्शनम् वाक्यलक्षणविषये सुत्र, वार्तिक, भाष्यकृतामाविष्करणम्. क्रियाणां परस्पराभितम्बन्धसंभवः. तत्र मिन्नामिन्नप्रवक्तृकत्वयोरुदाहरणानि. प्रकरणपदार्थनिर्वचनम्. प्रस्तुत, कल्पित, SSकस्मिकमेदेन प्रकरणत्रैविध्यम्. प्रस्तुतमेदोदाहरणम्. ११६ २२९ कल्पतद्वैविध्यम्, साभासनिराभासयोः कल्पितयोरुदाहरणानि च. ११७ २३० सबीजनिर्बीजमेदेनाकस्मिकद्वैविध्यम्, तदुदाहरणानि च. ११८ २३१-३५ निरतुबन्धस्य, अनेकवाक्यस्थ, अन्तोपसंहृतस्य, एकानेकवाक्यस्य, विभक्तियोजितस्य च उदाहरणानि. ११९ २३६-३९ पद वाक्य प्रकरणानां स्वरूपाणि. तन्र दण्डिनोऽभिप्रायाविष्कार:, पद्य- गद्यमिश्रात्मना प्रबन्धत्ैविध्यम्, आन्तराळिकस्तद्विभागः तदुदाहरणानि च. १२० २४० विषम मात्राछन्दस्समा डर्धसम गणछन्दर्समा उर्धसमगणच्छन्दोगन्धिनामुदाहरणानि.१२१ २४१ गुरुबहुल, लघुबहुल, मिश्रमेदेन चूर्णत्रैविध्यम्. १२२ २४२ अललिताविद्ध पदवाक्यमिश्रमेदानामुदाहरणानि. २४३ प्रकृत्यादीनामेव शब्दत्वव्यवस्थापनम्. १२३

२४४ वर्णानामर्थवत्वे हेतूपन्यास :. १२४ २४५ - ४८ वर्णसमुदायस्य स्फोटाभिव्यअ्जकत्वम्. प्रकृत्यादिस्फोट, पदस्फोट, वाक्यस्फोटभेदेन स्फोटत्रैविध्यम्. तृतीयप्रकाशप्रतिपाद्यप्रधानार्थ- निगमनम्. अर्थरूपेण विवर्तप्रतिपादनरूपवक्ष्यमाणार्थसङ्गहः. १२५

॥ इति तृतीयप्रकाशसूची।।

V चतुर्थे क्रियाद्यर्थचतुष्टयप्रकाशे विषया:

२४९-५३ प्रकृत्यादिशब्दानां क्रियाकालादिविधभेदप्रत्यायकत्वम्. क्रियायाः कारक- प्रवृत्तिविशेषरूपधात्वर्थत्वम्. धातूनां त्रैविध्यम, सोदाहरणम्. क्रिया शब्दार्थः, कर्त्रादिस्वरूपनिरूपणम्. क्रियायाः कारकान्तरानतिरिक्तत्व- शंका, तत्परिहारश्च. १२६

२५४ तत्र विचार: १२४

२५५ क्रियाया एकत्वाभ्युपगमे साधनमेदेन द्विवचनानुपपत्तिचोदयं, तन्निरासञ्च. १३० २५६-५८ द्रव्यनानात्वे सम्बन्धिमेदान्वेदावगमे क्वचद भेदाभिधानम् सिद्धवस्तुन एव संख्यायोगोपपत्तिः, न साध्यस्येति कथनम्. आख्यातानां क्रियाप्राधान्यचिन्ता. १३१ २५९-६१ क्रियाप्राधान्येनैकशेषोपपत्तिः अन्रान्येषामभिप्रायवर्णना. क्रियायाः सोपपत्तिकं घात्वर्थातिरिक्तशंकापरिहार :. १३२ २६२, ६२ विस्तरेण क्रियाशब्दनिर्वचनम्. पुरुषव्यापारस्य कार्यानुमेयतया परोक्षत्ववादिमतानुवाद:, तत्र दोषोद्धाटनं च. १३: २६४, ६५ क्रियाया अनुमेयत्वासंभवोपपादनम्. धात्वर्थस्य पुरुषव्यापाराति- चोदम्, तद्व्युदासश्न, १३४ २६६ फलस्य क्रियात्वासुपपतत्युपपादनम्. १३५ २६७ चलति पचतीत्यादावनुमेयक्रियावादिनां समाधानम्. १३६ २६८ १३५ २६९ समुदायेषु समुदायाध्यासेन पचतीत्यादिप्रयोगोपपत्तिः. " २७० - ७३ सङ्गातस्यातीन्द्रियता. काल्पनिकयुगपङ्गहृणाभिमानस्य प्रत्यक्षत्रम - निबन्धनता. क्रियाया अप्रत्यक्षत्वे महाभाष्यकारसंमतिः. विस्तरेण क्रियायाः प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वसम्भवविचार: १३८ २७४ क्रियाया: कालसम्बन्धः, कालाङ्गीकरणप्रकारश्च. १४० २७५ क्रियाविशेषैः कालविशेषावगमोदाहरणानि. १४३ २७६ क्रियास्वरूपे मतभेदाविष्कार :. १४ २७७- ७९ भूतादयः कालमेदा :. नित्य नैमित्तिक स्वाभाविक वैपरामार्शकमेदेन कालस्य चातुर्विध्यम्. चतुर्धा विभक्तस्यापि कालस्य प्रत्येकं त्रैविध्यं, तद्विवरणं च. २८० प्रायोगिक नैसर्गिक सांसर्गिक प्रकीर्णानां कालभेदानां स्वरूपनिरूपणम्. १४ २८१ कालस्य क्रियातत्साधनोभयरूपताप्रपञ्चनम्. १४५ २८२

3

२८३, ८४ कत्रादीनां षण्णामपि प्रत्येकं त्रिप्रकारता, तदुदाहरणानि च. अन्तर्भावितण्यर्थानां णिजन्तनियमसम्भवोकि :. १४६ २८५ विकर्मकर्त्रादीनामुदाहरणानि. १४७ २८६, ८७ उत्पाद्यादीनामुदाहरणानि. अप्राप्यक्रियाविशेषोदाहरणानि. १४८ २८८- ९० अविनाश्यादीनामुदाहरणानि. कर्तकर्मोदाहरणम्. प्राप्यादिप्राप्यमेदानां यथायथमुदाहरणानि, १४९ २९१ - ९२ करणशब्दार्थनिर्वचनम्. बाह्यादिरूपेण तत्रैविध्य, तदुदाहरणानि च. १५० २९३, ९४ आभ्यन्तरादीनामुदाहरणानि. ददातिकर्माप्य, कर्ममात्राप्य, क्रियाप्य भेदेन सम्प्रदानत्रैविध्यं, तदुदाहरणानि च. १५१ २९५- ९८ कर्ममान्राप्यस्य, ईप्सिततमस्य च बोढा विभाग:, प्रत्येकं तदुदाहरणानि च. अपादानशब्दार्थनिर्वेचनम्. निर्दिष्ट, उपान्तविषय, अपेक्षितक्रिय रूपेण तत्रविध्यम्. १५२ २९९ निर्दिष्टविषयापादानस्य षोढा विभाग:, प्रत्येकं तत्तदुदाहरणानि च. .१५३ ३०० 'ध्रुवमपाय' इत्यादिसृत्राणां निर्दिष्टादिविषयतया अन्येषामर्थवर्णनम् ३०१, २ अधिकरणशब्दार्थविवरणं, वैषयिकादिना तज्नैविध्यम् वैषयिकनैमिच्तिकयोः स्वरूपनिर्वचनं, षोढा तद्विभागः, तदुदाहरणानि च. १५४ ३०३, ४ कर्मयोगनैमित्तिकोदाहरणानि. विस्तरेणैतद्विषयकोपन्यास :. १५५, ६ ३०५- ७ शक्तर्भेदामेदचिन्ता. स्वरूपनिर्वचनपुरस्सरं प्रथमादिपुरुषत्रैविध्य निरूपणम्. युष्मदस्मदादिप्रयोगविचार: १५७, ८ ३०८ क्रिया काल कारक पुरुषात्मकपदार्थचतुष्टयनिरूपणनिगमनम् १५९ ३०९ कालादे: क्रियायां सोपस्कृतप्रधानार्थस्य च प्रातिपदिकेऽन्तर्भावकथनम्, १६०

।। इति चतुर्थप्रकाशसूची॥

पञ्चमे उपाध्याद्यर्थचतुष्टयप्रकाशे विषया:

३१० अकर्मकादिना क्रियारूपा: द्वादशधात्वर्थमेदा:, तत्तदुदाहरणानि च. १६१ ३११ १६२

३१२ अनद्यतनविभागः, सोदाहृतिः तद्विचारश्च. १६३

३१३ वर्तमानाद्यतनस्य षोढा विभाग:, विषयभेदेनोदाहरणानि च. १६४

१०

३१४ अव्यक्तस्य षोढा विभाग:, उदाहरणानि च. १६५

३१५ भविष्यद्वर्तमानप रोक्षादीनामुदाहरणानि. १६६

३१६ केषांचिद्धातूनां निमित्तभे देन परस्मैपदात्मनेपदप्रयोगार्हता. १६७

३१७ 'य आत्मनेपदान्जेद: क्वचित्' इत्यत्र क्वचिद्रहणस्य सोपपत्तिकं विवेचनम् ३१८, १९ प्रत्ययार्थोपाधिनिरूपणम्. उभयोपाघेरनन्तप्रकारता, १६८

३२० असूयासंमत्यादीनामुदाहरणानि. १६९

३२१ प्रत्ययार्थप्राधान्यं, तज्रैविध्यं तदुदाहरणानि च. ३२२ - २५ शुद्धसङ्गीर्ण मेदेन क्रियाद्वैविध्यं, तदुदाहरणानि च. नियताऽनियतधातु- विषयतया कारकद्वैविध्यम्. प्रातिपदिकार्थस्य व्यक्त अव्यक्त सन्दिग्धरूपेण शैविध्यं, सोदाहरणमान्तराळिको विभागश्च. १७०

३२५ सक्रियादिना कारकत्रैविध्यं, सोदाहरणं तद्विभजनम् १७१

३२६ मित्रक्रियात्रैविध्यं, सोदाहरणं प्रत्येकं तद्विभजनम्. १७२ ३२७ लोपागमवर्णविकारादीनामुदाहरणानि. १७३ ३२८, २९ अवध्यादिरूपेणोभयद्वारकस्य द्वादशविधत्वम्. पूर्वकाल- व्यतीहारादीनामुदाहरणानि. १७४ ३३०- ३२ सम्बोधनशब्दार्थनिर्वचनं, षोढा तद्विभागश्च. यथासंख्य नियोगार्थादीना उदाहृतय :. क्रियाविशेषणस्वरूपनिरूपणं, षोढा विभागञ्च. १७५ ३३३-३५ अव्ययरूपादिविशेषणोदाहरणानि. कारकविशेषणस्य षोढा विभजनम् कर्तृकर्मविशेषणोदाहरणे. १७६ ३३६ ३७ करणविशेषणादीनां यथाक्रममुदाहरणानि. शेषपदार्थः, तस्य षोढा विभाग:, १७७ ३३८-३९ परिशेषस्वरूपं, समुच्चयादिना तस्य षाद्टिप्यं, तदुदाहरणानि च. सहार्थत्रैविध्यम्. १७८ ३४०, ४१ प्रतीयमानादि सहार्थमेदानामुदाहरणानि. तादर्थ्यस्वरूप, बोढा तद्विभागः, सोदाहतिः १७९ ३४२, ४३ क्रियातादर्थ्यादीनामुदाहरणानि. अकारकप्रपञ्चनं, सोदाहरणं षाद्विष्यम्. १८० ३४४ - ४६ वृतीयावाच्यादीनामुदाहरणानि. ज्ञापकहेतोरेव लक्षणत्वं, षोढा तद्विभजनं सोदाहरणम्. उपपदस्य सोदाहरणं तद्विभाग :. १८१,२ ३४७- ५० लिम्गादीनामुदाहरणानि. स्वार्थद्रव्यलिभेदेन प्रातिपदिकार्थत्रैविध्यम् द्रव्यपदार्थविवरणं, आश्रयरूपाSनाश्रयरूपमेदेन द्रव्यद्वैविध्यं सोदाहरणम्. शब्दार्थमेदेन लिन्द्वैविध्यं, शुद्धमिश्रादिमेदेन पुनष्षाङ्गिध्यम्. १८३

११ ३५१ - ५३ शुद्धमिश्रादिलिङ्गानां यथायथमुदाहरणानि. वाचकत्वद्योतकत्वविषये अभिप्रायवैलक्षण्यकथनम्. तत्रैवाक्षेपसमाधी. १८४, ५ ३५४, ५५ गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयानां तत्तदर्थवाचकत्वनिष्कर्ष :. विस्तरेण सम्बन्धानां कारकाश्रितत्वोपवर्णनम्. सम्बन्धानां स्वरूपातिशयेन क्रियामेदाधिगमयितृत्वप्रपञ्चनम्. जातेरसत्यतावाद :. १८६, ७ ३५८ सामान्यस्यालीकत्वशङ्गा, तत्प्रतिविधान च. १८८ ३५९, ६० सामान्यापह्नवस्य दुर्निरूपता. सामान्यासन्भ्ावनिगमनम्. १८९ ३६१, ६२ पश्चमाध्यायप्रधानार्थक्रोडीकार :. विभकत्यर्थवर्णनादिवक्ष्यमाण- १९०

इति पञ्चमप्रकाशसूची॥

षष्ठे विभक्त्यर्थादिचतुष्टयप्रकाशे विषयाः

३६३-६५ सङ्या कारक शेषरूपेण विभक्त्यर्थत्रैविध्यम्, सङ्कपायाष्बोढा विभाग: सोदाहति: कारकस्य द्वितीयादिवाच्यतया पोढा सोदाहरणम्. १९१ ३६६ कारकातिरेकिणः क्रियाकारकपूर्वकस्य सम्बन्धविशेषस्य त्रैविध्य निरूपणं, तदुदाहरणानि च. १९२ ३६७-६९ सङ्यापत्त्योर्विभक्त्यर्थतया प्रातिपदिकामिधेयजातौ तदन्वयासम्भवाशंका, तत्परिहारश्च. प्रकृतिप्रत्यययोस्समभिव्याहारचोद्यनिगमनं, तत्परिहारश्च, १९३ ३७० उद्देश्योपादेयगतसङ्ख्ययोः उदाहरणेषु यथाक्रममविवक्षाविवक्षयोः नैयत्य सम्भवप्रदर्शनम्. १९४ ३७१- ७३ मीमांसकसिद्धान्ते शाब्दिकानामपि संमतिप्रदर्शनम्. क्वचिद्रुणेऽपि सङ्कयायाः अविवक्षानिरूपणम्. विभकत्यर्थसङ्गायां विभकत्यर्थ- कारकत्वान्वयोपपादनम्. १९५ ३७४, ७५ विभक्तः प्रातिपदिकामिहित सत्वनिष्ठशक्तिसङ्गयासम्बन्धोपाधिवाचित्वम्. १९६

३७६ शक्तेरा वश्यकत्वाशंकानिरासपूर्वक अतीन्द्रियायाइशक्तरनाव्यकत्व- चोद्यस्थिरीकरणम्. १९७

३७७ १९८

१२ ३७८, ७९ अपदार्थादिभेदेन वृत्त्यर्थत्रैविध्यम्. अन्तरातद्विभजनं सोदाहरणम्. १९९

३८० 'परार्थाभिधानं वृत्ति' रित्यस्यार्थविचार: २००

३८१ उपसर्जनस्य प्रधानोपकारकत्वोपन्यास :. २०१ 'राजपुरुषे' त्यत्र वृत्तिप्रकारविवरणम्. २०२ ३८३, ८४ समुदायस्यावयवात्मकत्वम्. सङ्ग्याभेदस्यावयवभेदनिबन्धनत्वम् २०३ ३८५- ८७ अजहत्स्वार्थायां वृत्तौ भेदसंसर्गयोस्सामर्थ्याभावः. जात्याकृतिव्यक्तमेदेन पदार्थत्रैविध्यम्. सोदाहरणं पुनस्तद्विभजनम्. २०४ ३८८, ८९ जातेरेव शब्दार्थत्वमिति जैमिनिमतोपन्यास:, व्यक्त्याकृत्योः शब्दवाच्यत्वनिरास :. २०५ ३९० .९२ व्यक्तिशक्तिवादिनां व्याडीयानां मतानुवाद :. व्यक्तिलक्षणानुपपत्युद्वाटनम्. जाति शक्तिवादे दोषोन्भावनम्. २०६ ३९३-९५ जात्याकृत्योरशब्दार्थतवेऽपि व्यक्त्युपलक्षकत्वम्. व्यक्तेश्शाब्दत्वे सर्वार्थ- त्वापत्याक्षेपनिरास :. व्यक्तिवाजित्वोपसंहार: २०७ ३९६ २०८ ३९७, ९८ अमूर्तानामपि गुणादीनां क्रियाङ्गत्वोक्ति: शब्दानां जातिविशिष्टव्यक्ति- वादित्वोपपादनम्. २०९ ३९९-४०२ शब्दव्यापारस्य केवलजातिमात्रबोधकत्वे संकोचकल्पनाप्रसङ्गनिरूपणम्. जातिविशिष्टव्यक्तिवाचित्वे अक्षपादसंभतिः. गोगोत्वशब्दयोस्सामान्य वाचित्वे तुल्यप्रतिपत्तिशंकापरिहारौ. जातिव्यकत्योराकृतिव्यकत्योः २१० ४०३ - ६ गुणवाचिनां शब्दानां गुण्याक्षेपकत्वम्. स्वरसतः पदप्रतीयमानार्थत्वं पदार्थत्वमिति निगमनम्. भावना विधि प्रतिभारूपेण वाक्यार्थत्रैविध्यम्. २११ ४०७- ११ भावनानिर्वचनम्. विधित्वरूपनिरूपणम्. शब्दार्थभेदेन भावनाद्वैविध्यम् शब्दभावनायासत्र्यंशत्वप्रकार :. अर्थभावनाया ह्ंशत्वम्. २१२ ४१२-१६ यथासम्भवं विधे: प्रवृत्तिः वृत्त्यन्तरबोधकत्वम्, धर्मस्य चोदनेन प्रमाणकत्वम्. विधेर्वाक्यार्थत्वनिगमनम्. प्रतिभाशव्दार्थनिर्वचनम्. व्यमिचारेण प्रतिभाज्ञानस्य वाक्यार्थत्वासम्भवाशंका. २१३ ४१७- २० उकाशंकापरिहार: प्रतिभोत्पत्तिसाथनानि. क्रियावाक्यार्थनिरास- पूर्वकं भावना विधि प्रतिभानामेव वाक्यार्थत्वसमर्थनम्. यजे तेत्यादौ.भावनावगमप्रकार :. २१४

4 १३ ४२१-२५ प्रत्ययस्य कर्तृसंख्याव्यतिरेक्रेण धात्वर्थातिरिक्तव्यापाराप्रत्यायकत्वम्, भावना याः प्रत्ययार्थत्वाभावेऽपि प्रकृत्यर्थत्वसम्भवोपपादनप्रकार:, क्रियाया: पदार्थत्वोपपततिः पदार्थवाक्यार्थयोर्गुणप्रधानभाव :. अधिकारिसमर्पकस्य स्वर्गकामपदस्य भावनापेक्षितकर्तृसमर्पकत्वनिरुक्ति:, २१५ ४२६-३३ द्रव्यगुणसंस्कारेषु शेषत्वमिति बादरिमतोपपादनम्. 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यत्राधिकारि कत्रैक्यानैक्यविचार: जैमिनिमतानुरोधेन क्रियायाः वाक्यार्थनिरासपूर्वकं भावनावाक्यार्थस्थापनम्. जैमिनिमतानुरोधेन फलस्य पुरुषार्थत्वकथनम्. फलिपुरुषयोर्वक्यार्थत्वनिरास :. आख्यातार्थस्यैव प्राधान्यम्. क्रियादीनां पदार्थरूपतानिवेचनम्. सोदाहरणं शब्दगतवाचकत्वत्रैविध्यम्. २१६, १७ ४३४ - ३६ सोदाहरणं प्रपश्चनं त्रिधा विभक्कविशेषणत्वनिर्वचनम्. निर्विकल्पक- सविकल्पकवैलक्षण्यम्. शब्वशक्तिसामर्थ्याद्विचित्रार्थप्रतीत्युपपत्ति: २१८ ४३७ २१९ ४३८ -४२ अर्थस्यान्यथावभासा, अर्थोपाधिनिबन्धन इति पक्षान्तरोपन्यास :. अर्थतत्वस्य शब्दाध्यास विवर्त परिणामान्यतररूपता. अर्थस्य बुद्धयात्मकत्ववादि योगाचारमतोपन्यास :. विवर्तस्वरूपनिरूपणम्. शब्दस्यार्थ विवर्तरूपतापक्षप्रतिक्षेप :. २२० ४४३- ४५ विपरिणामस्वरूपं, सोदाहरणं तत्प्रपश्चः शब्दतात्पर्यस्यैव काव्येषु ध्वनित्वव्यपदेशः. काव्यवचनयोः ध्वनितात्पर्ययोश्च वैलक्षण्यम्. २२१ ४४६, ४७ विभक्त्र्थाद्युपवर्णननिगमनम्. पदपदार्थसम्बन्धवर्णनादिसप्तमप्रकाशसङ्गहःः २२२

॥। इति षष्ठप्रकाशसूची ॥।

सप्तमे केवलशब्दसम्बन्धशक्तिप्रकाशे विषय

४४८- ५१ अभिधादिमेदेन शब्दार्थयोर्द्वादराधा साहित्यम्. अमिधास्वरूपनिरूपणम् मुख्यादिमेदेन शब्दगतास्तिस्रो वृत्तय: तासां प्रत्येकं विभाग:, तडुदाहरणानि च. .२२३ २५२, ५३ आकृति गुण विषय तथाभूतार्थोदाहरणानि, तन्रावापतिस्वरूपम्, षोढा तव्विभागश्च. अध्यासपदार्थनिरुकि:, तदुदाहरणं च. २२४

१४ ४५४ सोदाहरणं कल्पना विवर्त विपरिणाम विपर्यय स्वरूपोत्कीर्तनम् २२ ४५५, ५६ सोदाहरणं प्रवादस्वरूपोत्कीर्तनम् गौणीद्वैविध्यम्, बोढा तदर्थविकल्पः, तडुदाहरणानि च. २२ ४५७, ५८ क्रिया जाति गुणस्वरूपनिमित्तानामुदाहरणानि. अन्योक्ताव भेदविषयोदाहरणम्. २२ ४५९, ६० समासोक्त्यादावमेद विषयोदाहरणम्. मुख्यवद्रौण विशेषणस्यापि २२ ४६१, ६२ चेतनाचेतनप्रकृत्यो प्रभावनिमित्त का विशेषणविपर्यासोदाहरणम्. गौण्यावृत्ते: धर्मनिमिस्तादिना षट्प्रकारता. क्रमेण तदुदाहरणानि च. २२ ४६३ क्रिया स्वरूप जाति निमित्तक विशेषणविशेष्यभावोदाहरणानि. २३ ४६४, ६५ 'कुमुदानि निमीलन्ती' त्यादौ क्रियानिमित्तकत्वशङ्का, तत्परिहारश्च, मेदामेदापचाराभ्यां गौण्यागणव्यवहितार्थता सोदाहतिः २३ ४६६, ६७ शब्दार्थयोर मेदेभेदव्यपदेशोपपादनम् अभिन्नानामौपचारिक मेदोदाहरणम्, २३

४६९ - ७२ केषुचिदुदाहरणेषु समासोकत्यादिप्रतीतिसम्भवचौ्द्ं, तन्निरासञ्च लक्षणा लक्षितलक्षणा भेदेन लक्षणाद्वैविध्यम्. लक्षणायाः पुनरपि बोढा विभाग: सामाप्य साहचर्यलक्षणोदाहरणे. २३ ४७३ - ७५ सहचरित तादर्थ्य परिमाणलक्षणानामुदाहरणानि. लक्षितलक्षणाया अपि षोढा विभजनम्. रूढप्रतीकलक्षणयोस्स्वरूपोदाहरणे. २३ . ४७६ विवक्षित विरुद्ध तदन्य प्रकीर्णलक्षणानां स्वरूपनिरूपणपूर्वकमुदाहरणानि. २३ ४७७ अन्यामिमतलक्षितलक्षणानिर्वचनं, सोदाहरणम्. २३ ४७८, ७९ उदाहरणान्तरेषु तद्विमर्शः. विवक्षास्वरूपम्. २३७, ४८०, ८१ अपौरुषेयादिना वाङयत्रैविध्यं, सोदाहरणमान्तराळठिको विभागश्च, अकारकेषु कारकविवक्षोदाहरणानि. २३ ४८२- ९८ अक्रियायां क्रियाविवक्षा, क्रियायाँ क्रियान्तरविवक्षा. कारकेऽपि क्रिया- विवक्षा. असम्बन्धे सम्बन्धविवक्षा. अचेतनेषु चैतन्यविवक्षा. प्रधाने गुणविवक्षा. गुणे प्रधानविवक्षा. अवयवे समुदायविवक्षा. अमेदे भेदविवक्षा. भेदेsव्यमेदविवक्षा. असतो विवक्षा. सतोऽप्यविवक्षा. सदसतोर्विवक्षा. सदसतोरविवक्षा, सुत्या निन्दाविवक्षा. निन्दया स्तुतिविवक्षा. विधिना निषेधविवक्षा, पकैकं सोदाहतिः. २३ ४९९.५०३ निषेधेन विधिविवक्षा, सोदाहृति: विवक्षाया लोककाव्यव्यवहारातु

१५ रोधेन त्रेधा प्रसिद्धिः. काकुत्रैविध्यं, सोदाहरणमान्तरविभागश्च. प्रश्नगर्भा निर्देषुर्विधिरूपा काकु: वितर्कगरभोपदेषुरुत्तररूपा काकु: २४० ५०४ -८ उपदेध्ुनिर्गयरूपा काकु: अभ्युपगमानुनयकाकु: अभ्यनुक्षोपहासकाकु: आक्षेपकाकु :. अप्रतिबन्धात्रैविध्यम् २४१ ५०९- १० त्रिगुणायाश्चतुर्गुणायाश्चोदाहरणम्. प्लुत उदात्त प्रगृह्यादिना त्रेधा स्वरविभागः, सोदाहत :. २४२ ५११ - १६ अनुदात्तादिभिरर्थभेदप्रतीत्युदाहरणानि. विच्छेदत्रैविध्यम्. पदविच्छेद. चातुर्विध्यम्. शङ्ला भङ्ग परिवर्तक चूर्णकानामुदाहरणानि. वाक्य- विच्छेदचातुर्विध्यम्. वाक्यसम्भेदोदाहरणम्. २४३ ५१७, १८ वाक्यान्यथात्व वाक्यासमाप्ति वाक्यानुच्चारणानां उदाहरणानि. शब्दार्थनिरूपणपूर्वकं यतेश्च्ातुर्विध्योक्तिः, सोदाहतिः २४४ ५१९ प्रकरणादिभिरर्धप्रत्यायनम्, अभिनय अपदेश निर्देश- संज्ञे ङ्गिताकारोदाहरणानि २४५ ५२० - २३ वाक्यादेव शब्दार्थव्युत्पादनम्. वाक्यप्रतिपाद्स्य तरिरूपता. अभिधीयमान प्रतीयमान ध्वनीनां सोदाहरणं बैलक्षण्यनिरूपणम्. विधि निषेध विधिनिषेधरूपाणामुदाहरणानि. २४६ ५२४- ३० विधौ निषेधस्य निषेधे विधेः विधौ विध्यन्तरस् निषेधे निषेधान्तरस्य विधिनिषेधे विधेः अविधिनिषेधे निषेघस्य क्वचिदविधिनिषेधयोः विध्यन्तरस्य च उदाहरणानि. २४७ ५३१ .- ३७ विधिनिषेधयोः निषेधान्तरस्य क्वचिद्विधावनुभयस्य क्वचित्निषेधे अनुभयस्य क्वचिद्विधिनिषेधयोरनुभयस्य अविधिनिषेधेऽनुभयस्य च उदाहरणानि. अर्थशब्दभेदेन ध्वनिद्वैविध्यम्. अर्थध्वनेरनुनाद प्रतिशब्दध्वनिरूपतया द्वैविध्यम्. २४८

५३८ अनुनादध्वने रुदाहरणान्तरेधूपपादनम् २४९ ५३९ - ४० प्रतिशब्दध्वनेरुदाहरणेषु योजना. २५० ५४१, ४२ प्रतिशब्दात्मकार्थध्वनेरुदाहरणम्. काव्यवचसोर्ध्वनितात्पर्ययोर्विशेष: २५१ ५४३- ४६ वचसि द्वेधा तात्पर्याविष्कार :. शास्त्रतात्पर्यस्य 'आत्मस्थित' मित्येत- द्रन्थादिमतृतीयपद्ये समन्वयप्रकार: सङ्गहवेण साङ्गथमतोपन्यासः, शुद्गार तदाबिर्भावकारण तत्कार्यादीनां 'सत्वात्मना' मित्यन्तरश्षोके निर्देशः २५२ ५४७-४९ 'अच्छिन्नमेखल' मिति मङलपद्ये काव्यवचसोर्ध्वनितात्पर्ययोक्च क्वचत्संप्वव - सम्भवोपपादनम्. 'यत्पादपङ्कजे'ति द्वैतीयीकश्षोकेऽपयेतदर्थामिधान

१६ सक्कतिः. आदिममङ्लपद्यद्वयव्याख्यानम् २५३ ५५० - ५३ सम्भोगविपलम्भात्मना शुङ्गारद्वैविध्यम्. उभयोरपि प्रथमानुराग मान- प्रवास करुणात्मना चातुर्विध्यम्. सत्ता जन्म अनुबन्ध प्रकर्षात्मकाश्चतस्त्रः तद्वस्था: उक्तेषु पद्येष्ववस्थाचतुष्टयसमन्वयः २५४ ५५४, ५५ अमिहितपद्यव्याख्यान्तरम्. पदानां संहत्यार्थाभिधायकत्वमित्यखण्ड वाक्यार्थवादिपक्षे व्याख्यायोजना. २५५

५५६ अशरीरिणो महेश्वरस्य वपुः पात्वित्यतुपपन्नमिति शङ्काया माध्या- त्मिकार्थवर्णनया समाध्यभिधानम्. ३५६ ५५७ अखण्डवाक्यार्थपक्षावलम्बेन द्वितीयपद्यार्थवर्णनम्. २५७, ८ ५५८, ५९ 'इवेपतिकृता' वित्यन्रेवार्थ विचारः द्रव्यगुणयोः प्रकर्षाप्रकर्षविचार: २५९, ६० ५६० - ६२ गुणानां द्विप्रकारता. सोदाहरणं तत्स्थानां विशेषणानां च गुणानां अर्थवर्णनम्. गन्धादीनां द्रव्यवचनत्वेनैव षष्ठीसमासोपपत्ति: २६१ ५६३ 'द्विरदमदजलौघे' त्यत्र सप्तम्युपपत्युपपादनम्. २६२ ५६४, ६५ प्रधिभागशव्दार्थः. अन्वयव्यतिरेकमूलः सोदाहतिः पदार्थविभागः, वर्णानां शब्दातिरिक्तत्वशंका च. २६३ ५६६, ६७ अर्थवत्तायाः प्रातिपद़ि कसंक्षानिमित्तत्वम्. लौकिकीपारिभाषिकमेदेन तद््विध्यम्. वृक्षादीनामर्थवत्वाभावे हेतुतयोपन्यस्तस्य केवलेना व च ना दित्यर्थोपन्यास: २६४ ५६८ कत्तद्धितेति सूत्रे समासग्रहणस्य नियमार्थतया वर्णसमुदायस्य प्रातिपदिक- संज्ञानिवारणात्तदन्तर्गतानां विभक्तीनां लोपासंभवशंका, तत्परिहारश्. २६५ ५६९- ७१ अन्वयव्यतिरेकानवस्थानेन प्रकृतिप्रत्ययार्थवैलक्षण्यानवबोधशंका, तदुत्तरंच.

प्रक्कृतिपत्यय योस्सहार्था मिधायकत्वविचार :. २६६ ५७२ - ७५ निर्वर्त्य अन्वाख्येय प्रतिपादकभेदेन शब्दत्रैविध्यम्. यथाकमं तत्निषेचनम्. सप्तमप्रकाशप्रतिपादितार्थनिगमनम्, वक््यमाणाष्टमप्रकाशार्थसङ्ग्हः २६७

इति सप्मप्रकाशसूची।।

5 ९७ अष्टमे सापेक्षशव्दशब्दशक्तिप्रकाशे विषयाः

५७६- ७९ व्यपेक्षाशब्दार्थनिर्वचनम्. आभिधानिकी नैयायिकी नैषेधिकी मेदेन व्यपेक्षात्रैविध्यम्. यथोद्देश तत्ततस्वरूपनिरूपणम्. श्रुत्यामिधानिक्या, पदेन समाख्याभिधानिक्याश्च उदाहरणे. २३८ ५८०- ८५ वाक्याभिधानिक्या:, विकल्पाभिधानिक्याः, समुक्चयाभिधानिकयाः, सामान्यातिदेशाभभिधानिक्याः, विशेषातिदेशाभिधानिषयाः, पदतः प्रसङ्गमिधानिक्याः उदाहरणानि. २६१ ५८६- ९० वाक्यात्प्रसङ्गाभिधानिक्याः, ऊहनैयायिक्याः, विपर्ययनैम्ायिकथा:, विपरिणामनैयायिक्याः, वचन विभक्ति लिङविपरिणामोदाहरणनि. २७० ५९१ - ९६ अध्याहारनैयायिक्याः, वाक्यशेषनैयायिक्याः, व्यवहितविकल्पना- नैयायिक्याः, गुणकल्पनानैयायिक्याः, वाक्यमेदनैयायिक्याश्च उदाहरणानि. २७१ ५९७, ९८ वचननैषेधिकीदयस्य, अप्रस्तावनिमित्तासम्भवनैषेधिक्या उदाहरणे, २७२ ५९९-६०१ अनुत्पादनिमित्तासम्भवनैषेधिक्याः, विरोधनैषेधिक्याओ्ोदाहरणे. २७३ अत्र विचार: .3 ६०२-४ गुणस्यापि साक्षात्क्रियोपयोगिताचोद्यपरिहारौ. अन्वयशन्दार्थ :. शाकत वैभक शक्तिविभक्तिमय मे देनान्वयत्रैविन्यम्. २७४ ६०५-७ विषयमेदेन श्ाकोदाहरणानि. सम्बन्ध शेषोपपद् संबोधनविभकिभि: वैभकोदाहरणानि. सम्बन्धादिमि: शक्तिषिभक्तिमयोदाहरणानि. २७५ ६०८, ९ अभिहितान्वयान्विताभिधानयोरन्यतराज्जीकार :. अन्विताभिधानवादि- मतोपन्यास :. २७६ ६१०, ११ पदसमूहात्मकस्य वाक्यस्यैकार्थामिधायकत्वम्. अन्विताभिधानाभि- २७७ ६१२, १३ अभिहितान्वयवादे दोषोन्रावनम्. अन्विताभिधानवादिसिद्धान्त: २७८ ६१४ - १८ पदैः कदम्बकरूपार्थाप्रतिपत्तिः, अन्वितामिधाने शक्तिदयकल्पना- गौरवासम्भवनिरूपणम्. प्रधानदयशङयाSSपादितवाकयमेदपरिह्ठार: प्रकृतिम्रत्यययोः पदस्य चामिधाने दविरमिधानदृषणस्याभिद्ितान्ययवावेऽपि तौल्यम्, अभिधानानमिधानपक्षयो: प्रसक्तदोषपरिहार:, २७९ ६३९- २३ कृतार्थत्वनैषेधिक्याः, परिसंस्यानैषेधिक्याः, नियमनैवेथिकमा:, असंभवनियमस्य, विशेषप्रत्यक्षश्रुतेश् उवाहरणानि. २८०

१८ ६२४- २९ आकांक्षायाः प्रतिपत्त्यजिज्ञासारूपता. अभिधानाभिधेयपर्यवसानयोः जिज्षा सोत्पत्तिसाधनत्वोपपादनम्. वादेऽपि योग्याध्याहाराङ्गीकरणम्. भाष्यकारसम्मतिः. निराकांक्षस्थले अन्विताभिधानानुपपत्तिः. युगपत्प्रतियोगिनामाकांक्षानुदय :. २८१ ६३० -३२ सननिधिंशब्दार्थ :: अभिधानाभिधेयविषय मेदेन सव्निधिद्वैविध्यं, सोदाहरणम् . आकांक्षाया अपि सन्निधिवद् विनाभावनिमित्तकत्वसम्भवाशंका, समाधी. २८२ ६३३-३८ आकांआ्यामविनाभावस्य निमिस्तत्वानाश्रयणोपसंहार :. अन्विताभिधाने क्रमोपयोग :. योग्यताशब्दार्थविवरणम्. मुख्यजघन्यार्थद्वारकतया योग्यताद्वैविध्यम्. जात्याक्कतिभ्रान्तिमुख्यभेदेन सोदाहरणं मुख्यार्थत्रैविध्यम्. गौण उपचरित लाक्षणिकमेदेन जघन्यार्थत्रैविध्यं सोदाहरणम्. २८३ ६३९- ४३ गुणक्रिययोः द्रव्यव्यवधानेन क्रियासमन्वये द्रव्याणामलाक्षणिकत्वस्थितिः. 'यजेत स्वर्गकाम' इत्यादौ योग्यतानवधारणादन्विताभिधानानुपपत्तिशंका. तत्परिह्वारश्र. सामर्थ्यनिर्वचनम्. सोदाहरणं भेद संसर्ग उभयरूपेण सामर्थ्यत्रैविध्यम्. अहानि व्यपेक्षा व्यतिषद्गात्मना सम्बन्धतैविध्यम. २८४ ६४४ - ४६ यथाक्रमं तेषामुदाहरणानि. सम्बन्धपदस्य विकल्पेन सोदाहरणं नानार्थ- त्वोपवर्णनम्ं. प्रधानोपसर्जनभावस्य यथासन्दमे शब्दनिबन्धनत्वं, अशवदोपादानत्वं च. २८५ ६४७, ४८ अन्वितामिधानवादे स्वरूपमात्रस्मारकत्वोपपत्तिविचार: अन्विताभिधान- वाद एव प्रतिनियतार्थान्वयित्वोपपादनम्. २८६ ६४९- ५१ पदानामनन्वितार्थव/चकत्वाभावोपपादनम् अन्विताभिधानािहितान्वय- वादुपक्षयोश्शक्तिकल्पने लाघवगौरवविचार चर्चानिरूपणम् पदानां संहत्यार्थाभिधायकत्वचर्चा. २८७ ६५२-५४ अन्विताभिधानवादे आकांक्षादीनामनुपयुक्कत्वाक्षेपसमाधी, अन्विताभि- धानस्यैव न्याय्यत्वसमर्थनम्. अभिहितान्वयवादिमतोपन्यास :. २८८ ६५५ शव्वस्यापि पदार्थगतशक्त्याधानशक्त्यनुमापकत्वम् २८९ ६५६- ५८ पदोर्थावगतिमांत्रेणोन्वयावगमे प्रमाणानन्तर्भावशंका, तत्समाधानं च. आकांक्षादिमतां पदार्थानामेव वाक्यार्थरूपतोक्त्ति, तन्निरालश्च. आल्षप समाधानपूर्वक मतान्तरोपन्यास :.

१९ ६५९, ६० पदेष्वेव शक्ति कल्पनौचित्यकथनम्. पदगतयोसस्मारकत्वाभिधायक त्वयोरैक्यवाद :. ६६१ -६४ पदानामभिधायकत्वपक्षे शक्तित्रयकल्पनाप्रसङ्गः अन्विताभिधानवादे शक्त्यैक्यपरिकल्पनम्. शक्तिद्वयकल्पनादोषनिरासः. पदार्थानां वाक्यार्थरूपताप्रत्याख्यानम्. २९२ ६६५ - ६७ वाक्यार्थे तात्पर्यशक्तरेवोपयोगिताभिधानम्. अभिहितान्वयवादोपरि उद्धाटितदोषप्रत्याख्यानेन तस्यैव न्याय्यत्वसमर्थनम्. सामान्यतः अन्विताभिधानं विशेषतोऽभिहितान्वयं च वदतामाशयाविष्करणम्. २९३ ६६८ उभयवादिमते विशेषेणाभिहितान्वया, अन्विताभिधानासङ्गतिनिरूपणं, तद्व्युदासश्च. २९४ ६६९- ७० पचतीत्यादौ प्रकृतिप्रत्ययार्थयोजनयोभयवादिमतसमर्थनप्रकारः पदानां संहत्यकारितया संसर्गावगमरीतिः. २१५ ६७१- ७३ पदानां संहत्यकारितापक्षस्येव शयस्त्वोपपादनम्. अयोग्यत्वेऽपि 'भवति पश्य मृगो धावती' त्यन्नान्वयावगतिशङ्का, तद्व्युदासश्, एतस्थाप्यर्थस्य विषयमेदेन द्विधर्मत्वोपपप्ति: २९६ ६७४, ७५ एकार्थीभावस्वरूपनिरूपणम्. एकार्थीभावस्य सोदाहरणं व्यपेक्षा- वैलक्षण्योपपादनम्. २९७ ६७६, ७७ वाक्यतुल्य वाक्याधिक वाक्यान्यार्थ मेदेनेकार्थीभावस्य त्रिप्रकारता. सोदाहरणं नित्यसमासादिना पुनरप्यनेकधा तन्जरेदनिरूपणम्. ६७८, ७९ सदष्टान्तमेकदेशिसमासादिनिरूपणम्. पुरुषव्याघ्र इत्यादायुपमेय समासविचार: २१९ ६८० रास्त्रीश्यामेत्यत्र समासे पक्षत्रयोपन्यास :. ६८१-८३ 'सामान्यवचनै' रिति सौत्रपदार्थोपपत्तिकल्पनम्. 'उपमित' मिति सामान्यप्रयोगग्रहणपूर्वपक्षसिद्धान्तवर्णनम्. पकार्थीभावस्य तद्धिता- ख्यातयोः सोदाहरणमनन्तप्रकारत्वनिर्वचनम्. ६८४ - ८९ प्रादीनां वाचकत्वादिना षोढा विभजनम्. उदाहरणेधु तस्तदर्थसमन्वय: द्योतकत्वनिर्वचनम्. प्रादीनां द्योतकत्वपक्षे तदन्यादिषडर्थकत्वसंपत्ति :. उदाहरणेषु तत्तदर्थसमन्वयः विशेषकस्य बोढा विभाग: ३०२ ६९० - ९७ प्रकृत्यर्थविशेषकादीनामुदाहरणानि. प्रादीनां कार्यार्थत्वनिरर्थकत्वयोः उदाहरणानि. पदैकार्थीभावनिगमनम्. वाक्यार्थीभावस्यापि

२० अनेकरूपतोपपादनम् वाक्यार्थस्य भावना विधि प्रतिभारूपत्वम्. युगलक सन्दानितकादीनां स्वरूपाणि. साङ्गसन्धि वृत्त्युपक्ृतमह्ा- वाक्यार्थस्य प्रबन्धैकार्थीभावरूपत्वम्. ३०३ ६९८-७०० (महावाक्यार्थस्य) अखण्डवाक्यार्थस्य शब्दब्रह्मरूपतासम्पत्तिः. अष्टमप्रकाशप्रतिपादितप्रधानार्थसङ्गहः. वक्ष्यमाणनवमाध्यायार्थसंसूचनम्. ३०४

इति अष्टमप्रकाशसूची।

॥ विषयसूची समाप्ता ॥

॥ श्रीः ।। ।। शृङ्गारपकाश:॥ महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचितः

प्रथम: प्रकाश:

अच्छिन्नमेखलमलब्धदढोपगूढ मप्राप्तचुम्बनमवीक्षितवक्त्रकान्ति। कान्ताविमिश्रवपुषः कृतविप्रलम्भसंभोगसख्यमिव पातु वपुः पुरारेः ॥ १ ॥ यत्पादपङ्कजरजःपरिमार्जितेषु चेतरसु दर्पणतलामलतां गतेषु। शब्दार्थसंपद उदारतरा: स्फुरन्ति विश्ञ्छिदेस्तु भगवान्स गणाधिनाथः ॥२॥ आत्मस्थितं गुणविशेषमहंकृतस्य शरृङ्गारमाहुरिह जीवितमात्मयोनेः । तस्यात्मशक्तिरसनीयतया रसत्वं युक्तरय येन रसिकोऽयमिति प्रवादः ॥ ३ ॥ सत्त्वात्मनाममलधर्मविशेषजन्मा जन्मान्तरानुभवनिर्मितवासनोत्थः । सर्वात्मसंपदुदयातिशयैकहेतु र्जागाते कोऽपि हृदि मानमयो विकारः ॥ ४ ॥ तात्पर्यमेव वचसि ध्वनिरेव काव्ये सौभाग्यमेव गुणसंपदि वल्लभस्य। लावण्यमेव वपुषि स्वदतेऽद्नायाः शृङ्गार एव हृदि मानवतो जनस्य ॥ ५॥ शृङ्गारवीरकरुणाद्धतरौद्रहास्य बीभत्सवत्सलभयानकशान्तनाम्नः । आम्नासिषुर्दश रसान्सुधियो वयं तु शरृङ्गारमेव रसनाद्रसमामनामः ॥ ६॥ वीराद्धतादिषु च येह रसप्रसिद्धि: सिद्धा कुतोऽपि वटयक्षवदाविभाति। लोके गतानुगतिकत्ववशादुपेतामेतां निवर्तयितुमेष परिश्रमो नः ॥ ७॥

२ शङ्गारंप्रकांशः

अप्रातिकूलिकतया मनसो मुदादेर्यः संविदोऽनुभवहेतुरिहिाभिमानः । ज्ञेयो रसः स रसनीयतयाऽऽत्मशक्ते रत्यादिभूमनि पुनववितथा रसोक्तिः ॥८॥

रत्यादयोऽर्धशतमेकविवर्जितानि भावा: पृथग्विविधभावभुवो भवन्ति। शृङ्गारतत्त्वमभितः परिवारयन्तः सपतार्चिषं द्युतिचया इव वर्धयन्ति ॥ ९॥

आभावनोदयमनन्यधिया जनेन यो भाव्यते मनसि भावनया स भावः । यो भावनापथमतीत्य विवर्तमानः साहंकृतौ हृदि परं स्वदते रसोऽसौ ॥ १० ॥

रत्यादयो यदि रसाः स्युरतिप्रकर्षे हर्षादिभिः किमपराद्मतद्विभिन्नैः। अस्थायिनस्त इति चेद्धयहासशोककोधादयो वद कियच्चिरमुल्लसन्ति ॥ ११ ॥

स्थायित्वमत्र विषयातिशयान्मतं चेचिचिन्तादयः कुत उत प्रकृतेर्वशेन। तुल्यैव साऽडत्मनि भवेदथ वासनायाः संदीपनात्तदुभयत्र समानमेव ॥ १२ ॥

अतः सिद्धमेतत्-रत्यादयः शृङ्गारप्रभवा एव एकोनपञ्चाशद्भ्ावाः; वीरादयो मिथ्यारस- प्रवादा :; शङ्गार एवैकश्चतुर्वरगैककारणं रस इति। स चानुभवैकगम्यत्वाद्सर्वविषयत्वाघ्च दुरवसेथः, सम्यगभिनयेषु वा विदग्धशैलूषैः प्रदर्श्यमानः सामाजिकरवधार्यते, प्रवन्धेषु वा महाकविभिर्यथावद्ा- ख्यायमानो विदुषां मनीषाविषयमवतरति। तत्र न तथा पदार्थाः प्रत्यक्षेण प्रतीयमाना: स्वदन्ते, यथा वाग्मिनां वचोमिरावेद्यमानाः । तदाह-

'अत्थविसेसा ण हि तह चित्तविआसं कुणान्ति सच्चविआ। जह उण ते उम्मिळळन्ति सुकइवआहिं सुसीसन्ता॥'

अतोऽमिनेतृभ्यः कवीनेव बहुमन्यामहे, अभिनयेभ्यश्च काव्यमेवेति । तत्पुनः शब्दार्थयोः साहित्यमामनन्ति ; तद्यथा 'शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्' इति। कः पुनः शब्दः? येनोश्चारितेनार्थः प्रतीयते । स च द्वादशधा-प्रकृतिः, प्रत्ययः, उपस्कारः, उपपदम्, प्रातिपदिकम्, विभक्तिः, उपस- र्जनम्, समासः, पदम्, वाक्यम्, प्रकरणम्, प्रबन्धः, इति। कोऽर्थः? यः शब्देन प्रत्याय्यते। स च द्वादशधा-क्रिया, काल:, कारकम्, पुरुषः, उपाधिः, प्रधानम्, उपस्कारार्थः, प्रातिपदिकार्थः, विभक्त्यर्थः, वृत्त्यर्थः, पदार्थः, वाक्यार्थः, इति। किं साहित्यम्! यः शब्दार्थयोः संबन्धः। स च

प्रथम: प्रकाशः AU

द्वादशधा-अमिधा, विवक्षा, तात्पर्यम्, प्रविभागः, व्यपेक्षा, सामर्थ्यम्, अन्वयः, एकार्थीभावः, दोषहानम्, गुणोपादानम्, अलङ्कारयोगः, रसावियोगः, इति। तत्र यद्यपि 'न कैवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इति प्रयोगनियमः, तथाऽपि धर्मनियमाय शास्त्रप्रत्रियाव्यवहारे प्रकृति प्रत्ययविभागकल्पनया शब्दार्थभावनायां प्रत्ययात्प्रथममुपादान- कारणमिव योपादीयते तां प्रकृतिरिति व्यपदिश्ति। सा त्रिधा-धातुरूपा, प्रत्ययरूपा, प्रातिपदिक- रूपा च। तन्र धातवः षोढा-परिपठिताः, अपरिपठिताः, परिपठितापरिप ठिताः, प्रत्ययधातवः, नाम- धातवः, प्रत्ययनामधातवश्चति। तेषु परिपठिता भूवादयः ; यथा-

भूयात्तेषां कुले जन्म जायन्तां तेषु सम्पदः । येषां स्वभिति मन्वाना: स्वोकुर्वन्ति स्वमर्थिनः ॥

कविः सृजति काव्यानि हृद्यादधति सज्जनाः। सूते मुक्ता: पयोराशिर्वहन्ति तरुणीस्तनाः॥

न रुणत्सीन्द्रियग्रामं न शृणोषि गुरोर्वचः । नोपार्जयसि मित्राणि कथ गृह्लास्यरिश्रियः ॥

अपरिपठिता आन्दोलयत्यादयः ; यथा- नोपानान्दोलयन्नेव प्रेद्वोलयति मे मनः । पवनो वोजयन्नाशा मानाशामुच्चुलुम्पति॥

तडित्खचयतीवाशा नसन्ते शर्म बर्हिणः। पान्थस्त्रीश्वासवेघौष्ण्यं विधमन्त्यब्दवायवः ।

मिलन्त्याशासु जीमूता विक्कबन्ते दिवि ग्रहाः। तापं क्षपयति प्रावृट् क्षीयन्ते कामिविग्रहाः ॥

ये सूत्रेष्वेव पठ्यन्ते न भूवादिषु ते परिपठितापरिपटिताः स्कु इत्यादयः; यथा- अनुस्कुनुहि मा मन्तून् वसन्तो मानघस्मरः। दूति द्रतमृतीयस्व जिजावयिषति स्मरः ॥

शुङ्गारप्रकाश:

मुसलक्षेपहुंकारस्तोमैः कलमखण्डिनि। कुचविष्कम्भमुत्तभ्नन्निष्टम्नातीव ते स्मरः ॥ पतयालूनि चेष्टासु मनांसि गृहयालवः । यूनामेकेन रूपेण योषितो दाह्यसातयः ॥

सनाधयन्ता: प्रत्ययधातवः; यथा- मीमांससे न शास्त्राणि कृतार्थयसि नार्थिनः । गोपायसि न संत्रस्तान् किमुद्धतमटाट्यसे।

सूर्यीयति सुधारशंम नरकीयति नन्दने। कामं कामयमाना त्वां सा जीवन्तों मृतायते॥

कपोलौ लोहितायेते बाष्पायेते विलोचने। त्रियप्रणामकाम्यन्ती कृशाङ्गि कलहायसे ॥

कण्डादयो नामधातवः; यथा -- कण्डूयति न यो मर्म नर्मणा यो हणोयते। उरुष्यति रुषं यः स राजा राज्यं भिषज्यति॥

वल्गूयति न योऽसाधुमसूयति न साधवे। मन्तूयति न मान्याय महत्सु स महीयते॥

कमिषुध्यन्तु यज्वानः कं मगध्यन्तु मागधाः । कमर्थिनः कुषुभ्यन्तु रामेऽरण्यं भुरण्यति ॥

कथ पुनः कण्डादिर्नामधातुश्च भवति -- 'धातुप्रकरणाद्ातुः कस्य चासञ्जनादयकि। आह चायमिमं दोर्घ मन्ये धातुर्विभाषितः ॥'

(2) प्रथम: प्रकाशः ५

येभ्यः परिपठितधातुभ्यो नामत्वसिद्धये नामभ्यो वा धातुत्वसिद्धये क्विवादिप्रत्यया लुप्यन्ते, ते प्रत्ययेन नामानि च घातवश्चेति प्रत्ययनामघातव :-- होडगल्मक्कीवप्रभृतयः; यथा-

गिरो गीर्व्रह्म वामाशी: श्रियः प्रतिभुवौ त्रुवौ। शत्रुशोर्मित्रपूर्वाहुर्युधि ते बन्धना सजू: ॥

होडसे नाभिजातेषु क्ोसे नाभिमानिषु। विद्ग्धसि न मुग्धेषु नाप्रगल्भेषु गल्मसे॥

सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनान्यपि सुखदुःखवशीकृते मनसि॥

एवं कंसवधमाचष्टे कंसंघातयति, आरात्रि विवासमाचष्टे रात्रि विवासयति, पुष्यचन्द्रयोगं जानाति पुष्येण चन्द्रं योजयति, उज्यिन्याः प्रस्थितो माहिप्मत्यां सूर्योद्रमं प्राप्नोति माहिप्मत्यां सूर्यमुद्ध मयतीति। अत्र 'आख्यानात्कृतस्तदाचष्टे' इति णिच्, 'कुल्लक प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवञ्च कार कम्' 'आङ्लोपश्च कालात्यन्तसंयोगे मर्यादायाम्' 'नक्षत्रयोगे ज्ञि' 'चित्रीकरणे प्रापि' इति स्मर्यते॥ प्रकृति: षट्प्रकारेषा धातुरूपा निरूपिता । अथ प्रत्ययरूपाऽपि षट्कारैव कथ्यते।

प्रत्यया हि सुप्रिङ्कृत्तद्धितधातुप्रत्ययस्त्रीप्रत्ययमेदात् षट्प्रकारा: ; तदन्ता प्रकृतिरपि प्रत्ययरूपा षट्प्रकारेव भवति। सा सुप्प्रत्ययान्ता यथा-अहंयुः, शुभयुः, सायन्तनम्, चिरन्तनम्, त्वयका, मयका, आमुष्यायण:, अप्सव्यः, प्राह्वेतराम्, प्रगेतराम्, पूर्वाह्वेतनम्, समांसमीना, इति। तिङ्- प्रत्ययान्ता यथा -- पचतितराम्, गच्छतितमाम्, स्पृशतिरूपम्, जल्पतिकल्पम्, जिघ्रतिदेश्यम्, पश्य- तिदेशीयम्, आस्तिकः, नास्तिकः, पचतकि, भिन्धकि, पचतभृज्जता, खादतमोदता, इति। कृत्प्रत्य- यान्ता यथा-कृत्रिमम्, भृत्रिमम्, सेकिमम्, साङ्कूटिनम्, सांराविणम्, व्यावकोशी, व्यावहासी, श्येनंपाता, तैलंपाता, जित्वरी, आढ्यंकरणी, इति। तद्धितप्रत्ययान्ता यथा-गार्ग्यायणः, दाक्षायण:, वार्ष्यायणिकः, वार्ष्यायणीयः, फाण्टाहतः, फाण्टाहतायनिः, आभिजित्यः, कौआ्यन्यः, कुतस्त्यः, तत्रत्यः, पचतितराम्, पचतितमाम्, इति। धातुसंज्षाप्रत्ययान्ता यथा-चिकीर्षा, कण्डया, पुत्रीया, कारणा, मिश्रणा, मृगया, अटाव्या, सासहिः, यायावरः, यायजूकः, चिकीर्षुः, चङ्क्रमणः, इति। स्त्रीम्त्ययान्ता यथा-गाङ्गेयः, सौदामेयः, कारीषगन्धेयः, द्रौपदेयः, गौरेयः, शार्ङ्गरवेयः, काद्रवेयः,

शृङ्गारप्रकाश: WAY कामण्डलेयः, यौवतेयः, सौरभेयः, बहुस्त्रीकः, सुवधूकः, इति। अथ कथं यौवतेयः इति प्रत्ययप्रकृतावुदाहृतम् ? यावता 'यूनस्ति:' (पा. ४. १. ७७.) इत्येतस्य तद्धितसंज्ञया प्रातिपदि - कत्वमेव। सत्यमेतत्; किं तु स्त्रीसामान्यपर्यायो युवतिशब्दः प्रकृत्यन्तरमस्ति; यथाऽडह- 'धर्मार्थाङ्गविद्याकालाननुपरोधयन् कामसूत्रं तद्ङ्गविद्याश्च पुरुषोऽधीयीत, प्राग्यौवनाद्ुवतिः' (कामसू. ३.) इति । तस्य, 'यूनस्तिः' इत्येतस्यव वा 'एरक्तिनः' इति विभाषितडीषो ढगुत्पत्तिः ; यथा आदितेयः, सौरभेयः, इति; अथ काद्रवेयः, कामण्डलेयः, इति कथम्? उघापोरप्रा तिपदिकत्वेऽपि हि 'डन्याप्प्रातिपदिकात्' (पा. ४. १. १.) इति विशेषविधानात्, 'यूनस्तिः' इत्येतस्य तु तद्धितत्वात् अस्तु सुनुत्पत्तिः; ऊङस्तु प्रत्ययत्वेन सा न सिध्यति; समर्थान्च तद्धितेन भवितव्यम्। अन्तवन्भ्ावाद्भविष्यति ; तथा हिब्रह्मबन्धूरित्यादो 'अकः सवणे दीर्घः' (पा. ६. १. १०१.) इति द्योरेकत्वं भवति । यद्येवं 'स्त्रीभ्यो ढक्' (पा. ४. १. १२०.) इति ढक न सिध्यति, सोऽप्यादिवद्भ्ावान्भविष्यति । 'साऽस्य देवता' (पा. ४. २. २४.) इति ज्ञापकादूङुत्पत्तेः प्रागेव वा सुुत्पत्तिः इति ॥

उक्ता षोढैवमेषाSपि प्रकृति: प्रत्ययात्मिका। अथातः प्रातिपदिकरूपा षोढैव कथ्यते॥

॥ प्रातिपदिकप्रकृति: ॥

पदिकम्' (पा. १.२.४५.) 'कत्तद्वितसमासाञ्च' (पा. १. २.४६.) 'निपातस्य चानर्थकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा वक्तव्या' (म. भा. वा. १. २. ४५.) इति ; तत्रार्थवङ्गहणेन नामाव्ययानु- करणानि ग्रृह्यन्ते, कृत्तद्धितसमासास्तु कण्ठोक्त्या इति। नन्वेतेऽप्यर्थवन्त एव। सत्यमेतत् ; किंतु कृतस्तद्धिताश्च प्रत्ययाः; तेषामप्रत्ययग्रहणात्प्रातिपदिकत्वं न प्राप्नोतीति कृत्तद्धितग्रहणेन तदुपसं- गृह्ाति। समासग्रहणेन त्वर्थवत्समुदायस्य समासस्यैव प्रातिपदिकसंज्ञेति ज्ञापयन् तथाविघस्य वाक्यस्यैतां निवर्तयति॥

तन्रानपेक्षितशब्दव्युत्पत्तीनि सत्वभूतार्थाभिधायीनि च नामानि। तानि द्विधा -- आविष्टलिङ्कानि, अनाविष्टलिङ्गानि चेति। तेषु जातिद्रव्यपरिमाणाभिधायीन्याविष्टलिङ्गानि। तत्र जातिर्द्विधा-आकृति- व्यङ्गया, उपदेशव्यङ्गया च ; तयोराद्या यथा -- गौः, मृगः, पक्षी, सर्पः, सिंहः, वृक्षः, कुमारी, कुण्डम्, स्त्री, पुमान्, नपुंसकम्, इति । द्वितीया यथा-ब्राह्मणः, गार्ग्यः, कठः, क्षत्रियः, बैश्यः, शूद्रः, मूर्धाभिषिक्ता, अम्बष्ठः, पारशवः, सूतः, वेदेहकः, चण्डालः, इति। द्रव्यं द्विधा-सापेक्षम्, अनपेक्षं, च; तयोरादं यथा-गुरः, पिता, पुत्रः, भ्राता, जामाता,

प्रथम: प्रकाशः

मित्रम्, माता, स्वसा, दुहिता, याता, ननान्दा, भार्या, इति। द्वितीयं यथा-चैत्र, मैत्रः, इन्द्रः, उपेन्द्रः, चन्द्रः, सूर्यः, कालः, आकाशः, प्राची, प्रतीची, शची, लक्ष्मीः, इति। परिमाणं द्विधा-नियतम्, अनियतं च; तयोरादं यथा-द्रोण, खारी, पलम्, भारः, कोशः, योजनम्, निवर्तनम्, नल्वः, पणः, पुराणः, गण:, अक्षोहिणी, इति। द्वितीयं यथा.संघः, पूगः, सार्थः, समाजा, वर्गः, श्रेणः, कुटुस्वम्, परिषत्, पङ्कि, यूथम्, वनम्, सेना, इति। गुणसंख्यावचनसर्वनामान्यनाविष्टहिङ्गानि; तेधु गुणो द्विधा-अनुरक्षकः, अननुरख्कश्च। तत्रानुरअकयोगात्तदतुरक्तानि यथा-शवेतः, स्वादुः, शीघ्रः, मन्दः, दीर्घ:, हस्व, ऋजुः, वक्रः, मृदुः, कठिनः, युवा, वृद्धः, इति। अनतुरख्ञकयोगात्तद्विपरीतानि यथा-दक्षः, जिह्मः, जडः, प्राश्ञः, खलः, साधु, स्िग्धः, क्रः, शूरः, मीरु, लघुः, गुरुः, इति। संख्या द्विधा- लिङ्गवती, अलिक्गा चेति; तयोरादया यथा-एकः, एका, एकम् ; दवौ, द्वे, द्वे; उभौ, उभे, उभे; त्रयः, तिस्रः, त्रीणि; चत्वारः; चतस्त्रः, चत्वारि, इति। द्वितीया यथा-पञ्च प्राति- पदिकार्थाः, पश्च वृत्तयः, पञ्च पदजातानि, षड्डिषयाः, षड्बुद्धयः, षडिन्द्रियाणि, अष्टौ वसवः, अष्टी मूर्तयः, अष्टौ वर्णस्थानानि, दश दिशः, षोडश पदार्थाः, अष्टादश पुराणानि, इति। सर्वनामानि द्विधा-सर्वादीनि असर्वादीनि च; तेषु आद्यानि यथा-सर्वः, विश्वः, अन्यः, इतरः, कतमः, यः, सः, एषः, अयम्, त्वम्, अहम्, इति। द्वितीयानि यथाप्रथमः, चरमः, अल्पः, कतिपयः, पूर्वः, परः, अपरः, दक्षिणः, उत्तरः, स्वः, अन्तरः, सकलः, कृत्स्नः इति ॥ प्रायेणालिङ्गसंख्याशक्तीन्यव्ययानि। तानि षोढा-अव्ययनिपातगत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयविभक्ति प्रतिरूपभेदात्। तेषु प्रायेण शक्तिसंख्यायोगात्स्वरादीन्यव्ययानि ; यदाह-

'सदशं त्रिषु लिङ्ेषु सवासु च विभक्तिष। वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥' (गोपथब्रा. १.१. २६. a.) इति।

तानि द्विा_सत्वगन्धीनि असत्वगन्धीनि चेति। तेषु सत्त्वगन्ीनि पोढा-द्रव्यरूपाणि, गुण- रूपाणि, क्रियारूपाणि, जातिरूपाणि, संज्ञारुपाणि, संवन्धिरूपाणि चेति। असत्वगन्धीन्यपि षोढैव- क्रियापेक्षीणि, क्रियाद्रव्यापेक्षीणि, क्रियाविशेषणानि, क्रियाद्रव्यविशेषणानि, क्रियाविष्टरूपाणि, क्रियाद्र- व्याविष्टरूपाणि चेति। तत्र सत्त्वगन्धिभेदेषु द्रव्यरूपाणि यथा-स्व:, दिवः, भुवः, विहायसा, रोदसी, आप:, भू:, ऋचः, शम्, महः, तपः, हाहा, हहू इति ; गुणरूपाणि यथा-शश्वत्, आवत्, नृवत्, कूपत्, कुवत्, सामि, साधि, द्राक्, स्नाक, ज्योकू, मनाक्, ईपत् इति; क्रियारूपाणि यथा-नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, वषट्, वौषट्, श्रषट्, हन्त, अच्छ, वर्व, ववे, भाव इति; जातिरूपाणि यथा-क्रम्, शम्, योः, मयः, सायम्, प्रातः, अस्तम्, नक्तम्, दिवा, दोषा, हाः, श्वः, इति ; संज्ञारूपाणि यथा-किप्, सः, ओम्, स्वाहा, हां, हीं, क्रीं, ब्रूं, दिङ्,

शृङ्गारप्रकाशः V

हेड्, ऋुङ्, जुङ्, डुड्, इति ; संबन्धिरूपाणि यथा_अन्तः, अन्तरा, ऊध्चम्, बहिः, पारे, मध्ये, समया, निकषा, आरात्, विष्वक्, पुरः, पश्चात्, इति। असत्वगन्धिभेदेषु क्रियापे- क्षीणि यथा द्वन्द्म्, यथायथम्, मिथः, अन्योऽन्यम्, परस्परम्, इतरेतराम्, परोपराम्, उत्तराधरम्, अधरोत्तरम्, इति ; क्रियाद्रव्यापेक्षीणि यथा-साकम्, सार्धम्, सह, समम्, अमा, विना, ऋते, पृथक्, नाना, इति; क्रियाविशेषणानि यथा.अमीक्ष्णम्, मुहुः, पुनः, भूय:, युगपत्, अजस्रम्, अनिशम्, शनैः, उपांशु, मङ्क्षु, झटिति, प्रायः, इति ; क्रिया- द्रव्यविशेषणानि यथा-अलम्, बलवत्, सुष्धु, मृषा, वृथा, मिथ्या, मुधा, अद्धा, ऋधक्, उच्चैः, नीचैः, इति ; क्रियाविष्टरूपाणि यथा-शश्वत्, सपदि, संप्रति, पुरा, असंप्रति, सना, सांप्रतम्, जातु, बाढम्, फाण्टम्, स्वयम्, कामम्, इति ; क्रियाद्रव्याविष्टरूपाणि यथा_आविः, प्राटुः, तिरः, साक्षात्, अलम्, प्राध्वम्, सत्, असत्, धिक्, हिरुकू, तूष्णीम्, जोषम्, इति ॥

जात्यादि प्रवृत्तिनि मित्तानुप ग्रा हित्वेनासत्व भूतार्थाभिधायिनोSलिङ्गसंख्याशक्तय उच्चावचेप्वर्थेषु निपतन्तीत्यव्ययविशेषा एव चादयो निपाताः; यदाह-'चादयोऽसत्वे' (पा- १. ४, ५७.) इति। ते खलु विध्यर्थाः, अर्थवादार्थाः, अनुवादार्थाः, निषेधार्थाः, विधिनिषेधार्थाः, अविधि- निषेधार्थाश्च इति षोढा संभवन्ति। तेषु मङ्गलम्, अधिकारः, संभ्रमः, नियोगः, समुच्चयः, विकल्पः, इति विधिः; कुत्सा, प्रशंसा, विपादः, हर्षः, ईर्ष्या, विस्मयः, इत्वर्थवादः; स्रणम्, उपमा, अभ्युपगमः, अनुप्रश्नः, परकृतिः, पुराकल्पः, इत्यनुवादः; प्रतिषेधः, निवारणम्, अपाकरणम्, असूया, गर्हणा, विनिग्रहः, इति निषेधः; संोधनम्, अनुकम्पा, वितर्कः, प्रश्नः, पक्षान्तरम्, हेत्वपदेशः इति विधिनिषेधः; पदपूरणम्, पादपूरणम्, वाक्यपूरणम्, अलङ्कार- पूरणम्, वाक्यालङ्कारः, पदसंस्कार:, इत्यविधिनिषेधः ॥

तेषु ओम्, अथ, स्वस्ति, दिष्या, नह, स्म, शश्वत्, कच्चित्, इति मङ्गलार्थाः । यथा- ओम्, अग्निमीळे पुरोहितम्, अथातो ब्रह्मजिज्ञासत्रा, स्वस्ति नो मिमीतामश्विना भगः, दिष्या वर्धसे, नह भोक्ष्यसे भोगान्, ऊर्ध्व मुहूर्तात् कटं करोतु स्म भवान्, शश्वद्ध्येष्यामहे, कश्चि- दध्येष्यामहे, इति। अथ, अथा, यावत्, तावत्, अनु, पुनः, पश्चात्, भूयः, इत्यधिकारार्थाः; यथा -अथ शब्दानुशासनम्, अथो त्वमेप्यसि, याव्रत्संभवस्तावद्विधिः, मुनिं कणादमन्वतः, पुनः प्रभातं पुनरेव शर्वरी, पश्चादावां विरहगुणितम्, भूयश्चाह त्वमसि शयने, इति। यावत्, तावत्, ननु, पुरा, अङ्ग, हि, हन्त, सीम्, इति संभ्रमार्थाः; यथा.यावत्स एव समयः सममेव तावत्, ननु गच्छामि भो:, अधीप्व माणवक पुरा विद्योतते विद्युत्, अङ्ग पच, न हि पच, हन्त प्रशाधि, प्र सीमादित्योऽसृजत (ऋग्वे. २. २८. ४.); प्रासृजत् सर्वत आदित्यः इत्यर्थः । परम्, वै, वाव, एव, ह, अह, तु, उ, इति नियोगार्था, यथा-धर्मः सखा परमही परलोकयाने, वेदो वै

(3) प्रथम: प्रकाशः ९

धर्ममूलम्, द्वे वाव ब्रह्मणो रुपे, आत्मैवेदमग्र आसीत्, सहोवाच, त्वमह ग्रमं गच्छ, आख्या- स्यामि तु ते, सत्यमु ते वदन्ति (नि. १. ५.), इति। च, वा, आ, अपि, उत, अथ, अथो, तथा, इति समुश्चयार्था :: यथा-अहं च त्वं च वृत्रहन् (ऋुग्बे. ६. ४. ४१. ५.), वायुर्वा त्वा मतुर्वा त्वा (तै. १७.७. २), वेवेभ्यश्व पितृभ्य आ, (ऋग्वे. ७. ६. २२. १.), दन्तैरपि नखैरपि, दैव्याः शमितार उत मनुष्या: (तै.ब्रा. ३. ६. ६), देवानथ पितुन्त्ुहि, अथो खल्वाहुः, हारीतोSत्रिरहं तथा, इति। वा, अथ, अथो, यादे, चग्, चेत्, नेत्, मा, इति विकल्पार्थाः; यथा-राज्य वा कर्तव्यं भाष्यं वा श्रोतव्यम्, ऋतो व्यत्रेयादथानृतौ पर्ववर्जनम्, नदीषु स्नायादथो देवखाते, यदि शमः किं तपसा, त्वं च गन्ता किमत्र से, उाध्यायश्चेदागच्छेद्ा- शंसे युक्तोऽधीयीय, नेज्जआायन्तो (न्त्या) नरकं पताम, (नि. १११.), माकहाचिदिदमपि स्यात्, इति। एवमन्येऽये प्रयोगातुस्तारतो दश्टव्याः। एने च विवेरन्य प्रापि वेदितव्या इति॥

अर्थवादे-हा, घिक, चित्, नाम, किम्, ह, अपे, जातु, इति कुत्सार्थाः; यथा- हा किमेवें प्रवर्तसे, धिकपमादः, कुतमाषांधचिहाहर (नि. १.४-१४), को नामायं सवितुरुदयो यत्र न स्वे स्फुरन्ति, किमधीते देवइत्तः, त्वं ह ब्राह्मगोऽसे, अपि सिश्चेपलाण्डुम्, तत्र जातु गमिष्यसि इति। तु, पश्य, पश्यत, अह, अहो, यथा, यावत्, चित्, इति प्रशंसार्थाः ; यथा.यस्तु माणवको भुङ्के, पश्य माणवको भुङ्गे, पश्यत माणवको भुङ्क्ते, अह माणवको भुङ्के, अहो देवदत्तः पचति शोभनम्, यथा पचति शोमनम्, यावत् करोति चारु, आचार्यश्चिदिदं ब्रयात् (नि. १.४-१२), इति। ही, ई, हा, हन्त, वत, नाम, भोः, कष्टम्, इति विषादार्थाः; यथा_ही महीशो दृश्यते, ई ईदश: संसार:, हा प्रिये जानके, निराश्रया हन्त हता मनस्विता, अहो बत महत्कष्टम्, क्क नाम गमिष्यसि, भोः श्रान्तोऽस्ि, कछ भोः कष्टम्, इति। दिष््या, हन्त, बत, बट्, वाट्, कत्, कथम, कच्चित् इति हर्षार्थाः ; यथा-दिध्या न मृतोऽसि सज्ञे, हन्त जीविताः स्मः, सैवेयं बत मे प्रिया, बण्महा९ असि सूर्य (ऋुग्बे.८.१०९.११.), वाट् ताभ्यः स्वाहा (तै. ब्रा, १.४.५.३), कद्रुद्राय प्रचेतसे (ऋुग्जे १ ४३-१), कथं वत्सो मे रामभद्रः, कच्चिजोवति पार्वती, इति। ह, अह, प्रत्युत, परम्, किं तु, अपि, नाम, यदि नाम, इति ईर्ष्यार्थाः; यथा- स्वयं हौदन भुङके उपाध्यायं सक्तून् पाययति, स्वयमह रथेन याति उपाध्यायं पदारति गमयति, प्रत्युत मामुपालभसे, देवो भवान् परं भृङ्गिरिटिः, विद्वानसि किं तु कितवः, मातर्यपि मृतायां दीव्यसि, भवतु नाम कामचारी तथाऽप्यसौ पतिरेव, असि तपस्वी यदि नाम मूर्खः, इति। ही, अहो, अहह, चन, नाम, पश्य, पश्यत, बत इति विस्मयार्थाः; यथा-हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः, अहो रूपमस्याः, अहृह माहात्म्य महीपतेः, याचिता ये न कुष्यन्ति पुरुषाः केचनैव ते, अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति, पश्य माणवको ब्रूते, पश्याकाशेन याति, कोऽयं बत दृश्यते, इति। एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमतुसर्तव्याः। एते चार्थवादादन्यत्रापि वेदितव्या इति॥

१० शृङ्गारप्रकाश:

अनुवादे-आम्, आः, आ, अथे, नाम, नूनम्, हुम्, ओम्, इति सरणार्थाः; यथा- आां सैषा पञ्चवटी, आः स तस्याः संलापः, आ ज्ञातं स जटायुरेषः, अधे देवो दाशरथिः, स नामायं भविष्यति, नूनमेषा जानकी, हुं मअरन्दो, ओमेवमेतत्, इति। इव, वा, यथा, चित्, न, नकिर्, तु, प्रति, इत्युपमार्थाः; यथाराजेव व्रयात्, मगी वोष्टस्य लम्घेते, ज्येष्ठो आाता यथा पिता, अगनिश्चित् भायात्, मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः (ऋुग्वे. २.२.२४-२.), पावको नकिर्माणवकः, वक्षस्य तु ते पुरुहूतवयाः शाखाः (ऋग्वे. ४.६-१७.३), अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, इति। ओम्, तथा, आम, नाम, अथ किम्, श्रत्, सत्यम्, वाढ, इत्यभ्युपगमार्थाः ; यथाओमिति होवाच, स तथेति प्रतिज्ञाय, आम यथा व्रवीषि, एवं नाम भवतु, गमिप्यति भवान् अथ किम्, श्रदधे यथाऽऽत्थ, सत्यमसारः संसारः बाढनेषोऽस्म कामन्दकी सवृत्तः, इति। ननु, ही, जु, हुम्, नकिल, ननुकिल, एवम्, शश्वत्, इत्यनुप्रश्नार्थाः; यथा-अकार्षीः कट देवदत्त? ननु करोमि भोः? आकर्जे ही ह्यः? कथं तु करिष्यामि? (नि. १-४.१७.) अपि भवान् मकरन्दः१ हुं स एवास्मि। न किलैवम्? ननु किलैवम्? (नि. १-५-७) एवमेतत्? शश्वदेवम् ? (नि. १-५.११.) इति । इति, एवं किल, खलु, ननु, स्म, अपि, नाम, इति परकृत्यर्थाः; यथा-नित्यः शब्द इति मीमांसकाः अनित्य एवेति तार्किकाः, एवं किलोपाध्यायः पठति, धन्याः खलु धर्ममाचरन्ति, नन्मेतदकार्षोत् सर्वोऽापे, इति सोपाध्यायः कथयति, सोऽषि मां जानात्येव, को नाम न मन्यते, इति। पुरा, शश्बत्, इतिह, इतिकिल, इतिर्, इतिहस्म, यत्किल, शश्वत्किल, इति पुराकल्पार्थाः; यथा-नलेन सम पुराधीयते, एवं शश्वदिति, इति ह चकार, इति किल श्रूयते पुरागेषु, इति स ब्रह्मवादिन: पूर्वे वदन्ति, इतिहस् तत्रभवान् भागुरा यण:, एवमिह गुरुभ्यः श्रयते यत्किलेह तरुपण्डे पाण्डवा ऊषुः, शश्वत्किलेदमित्थं वभूच, इति। एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः। एते चानुवादतोऽन्यत्रापि द्रष्टव्या इति॥

निषेधे-न, नञ्, अ, अन, नो, नकिर्, किम्, नहि, इति प्रतिषेधार्थाः; यथा-युगपन्नैक- धर्माणाम्, नेन्द्रं देवममंसत (ऋग्वे.८-३.४.); शश्वत्वमव्राह्मण इव भाषसे, अनोपमा ते वुद्धिः, तस्य तुल्योऽपि नो भवान, नकिर्ग्रामं गमिष्यति, किं गतेन करिप्यास, न हि नहि प्रेमानिमित्ते सति, इति। मा, माङ्, मास, माकिर, अलम्, खलु, कृतम्, पर्याप्तम्, इति निवारणार्थाः; यथा-मा करिप्यसि, मा कार्षाः (नि. १.५.८), मासम करोः, माकिनशन्माकीं रिषत् (ऋग्वे. ६-५४-७), अलं कृत्वा, कृतं साहसेन, पर्याप्तं भयेन, इति। आः, ई, ओम्, हुम् फट्, धिक्, खर्, अरे, इत्यपा- करणार्थाः, यथा.आः, पाप प्रतिहतोऽसि, ई इतो निष्पत, ओं किमेवं वदसि, हुं णिल्लज्जापसर, फट् अपख्याकरोऽसि, धिक् त्वा जाल्म खर् दुष्टे पिशाचि, अरे दुरात्मन्, इति। अङ्ग, हि, अहो, हंहो, ए, हये, अरे, अररे, इत्यसूयार्थाः; यथा.अङ्ग कूजन्य इदानीं झास्यसि-जाल्म, स हि व्याहरतु कथं हि व्याकरिष्यति (नि. ५. ५.), वृषलग्राममहो गमिष्यसि, हंहो गमिष्यसि आ्रमम्, प देव

प्रथम: प्रकाशः ११

दत्त, हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे (ऋग्वे. १०.९५-१), अरे नाहमुन्मत्तः, अररे महाराजं प्रति कुतः क्षत्रियाः, इति। कथम्, यत्, यदि, यदा, जातु, अभि, यञ्च, यल्न, इति गर्हणार्थाः; यथा-कथ नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, यत्तत्रभवान् वृषलं याजगेत्, यदि तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, यहा तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, जातु तत्रमवान् वृबलं याजयेत्, अपि तत्रभवान् वृषलं याजयते, यञ्च तत्रमधान् वृषलमयाजयष्यत्, यत्र तत्रभवान् वृषलमयाज- यिष्यत्, इति। ह, अह, त्वै, न्वै, वै, वाव, वरम्, ननु, इति विनिग्रहार्थाः; यथा- अयमिदं ह करिष्यति (नि. १.५.२.), अयमहेदं करोतु, अयं त्वै तत्र गन्ता, अयं न्वै ते नियोग:, बृहस्पतिर्वे देवानां पुरोहित आसीत्, अय वाव हस्त आसीत्, वरमद्य कपोतः श्वो मयूरात्, ननु वक्तविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः (किराता २.५.)। एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः। एते च निषेधतोऽन्यत्रापि द्रष्टव्याः इति ॥

विधिनिषेधे-हे, है, अयि, अङ्ग, हो, अहो, हंहो, भोः, इति संबोधनार्थाः; यथा-हे देव- दत्त, है यज्ञदत्त, अयि विष्णुमित्र, अङ्ग माणवक, हो अग्निहोत्रिन, अहो महाराज, हंहो महाव्राह्मण, भोः पान्थ प्रवर्तस्व निवर्तस्व वा, इति। अ, इ, उ, ए, ओ, आ, ई, ऊ, इत्यनुकम्पार्थाः; यथा-अ अवेहि, इ इन्द्रं पश्य, उ उत्तिष्ठ, ए इत पहि, ओ ओषति त्वां तरणिः, आ आगतस्ते तातः, ई ईक्षितोऽसि गच्छ, ऊ ऊषरे वीजं वपसि, इति। किम्, तु, नूनम्, आहो, उत, स्वित्, वा, इव, इति वितर्कार्थाः; यथा-किमयं स्थाणुः किं पुरुषः, अहिर्तु रज्जुर्तु, न नूनमस्ति नो श्वः (ऋुग्बे. २.४.१०-१.), स्थाणुरयमाहो पुरुषः, धूमोऽयमुत कपोतः, पदममेतन्मुखं स्विद्भाति, हन्ताहं पृथितीमिमां निदधानीह वेह वा (ऋुग्वे. ८.६.२७.३), ताम्यतीव वत्सो मे मकरन्दः, इसते। सत्यम्, किम्, हि, कच्चित्, एवम्, अपि, अथ, उत, इति प्रश्नार्थाः; यथा-सत्यं भोक्ष्यसे? किं देवदत्तः पचति? कट करि- प्यसि हि ? कच्चिज्जीवति ते माता ? एवमेतहेवदत्त? अपि क्रियार्थ सुलभ समित्कुशम् (कुमार- संभवम्) ? देवोऽयमथ मानुपः? उत दण्डः पतिप्यति? इति । ननु, पुनः, तु, तर्हि, यावत्, यावता, अथो, चित्, इति पक्षान्तरार्थाः; यथा-नन्वरण्यमेतन्न ग्रृहम्, स पठत्यय पुनः शेते, स रोदित्ययं तु हसति, यद्येवं तहि गम्यते, जानेऽन्योऽयं यावत् स एव, जाने गतो भवान् यावताद्यापि न याति, अथो शरस्तेन मदर्थमुज्झितः, कश्चिद्ुङ्गे कश्चिद्भोज- यति, इति । हि, नु, अतः, इति, यत् तत्, येन तेन, इति हेत्वपदेशार्थाः; यथा- इदं हि करिष्यति, वत्सक एहि किमिह नु ते धानकाः, अतस्त्वामर्ययामि, हस्तीति पलायते, यदयं ददाति तत्सुभगः, येन लभते तेन स्तौति, इति। एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः। एते च विधिनिषेधादन्यत्रापि वेदितव्याः ॥

१२ शृंङ्गारप्रकाशः

अविधिनषेधे-उ, उत, आहो, वै, हि, वा, खलु, स्वित्, इति पदपूरणार्थाः; यथा- किमु, किमुत, उताहो, न वै, न हि, अथवा, न खलु, आहो स्वित्, इति। कम्, ईम्, सीम्, इत्, उ,तु, हि, च, इति पाइपूरणार्थाः; यथा-शिशषिर जीवनाय कम्, [नि. १-१०.१] एमेनं सृजाता सुते [ऋग्रे. १.१-१७-२], प्र सीमादित्यो असृजद्विधर्त्ता [नि. १-७], तमिद्वर्धन्तु नो गिर: [ऋुग्वे. ८.९२-२१], अयमु ते समतसि, [ऋग्वे. १.३०.४], देवः सतु न मानुषः, इन्दवो वामुशन्ति हि [ऋग्व्े. १-२४], विलोलहषं हरिणाङ्गनासु च, इति। एते चान्ये च, नूनम्, इव, एव, इति, खलु, इत्यादयो वाक्यपूरणार्था: ; यथा-विसीमतः सुरुचो वेन आवः [तै.सं. ४-२-८.२], नरं च नारयणमेव चेति, नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे [ऋुग्वे. २.११-२१], कथमिवैतद्विष्यति, पत्ाह्येश [तै. आ. १.२०-१], एताहीन्द्र, अथो खल्वाह्ुः, अभीषु णः सखीनाम् [ऋुग्वे. ४ ३१३], आ एवं तु मन्यसे, इति। भङ्गश्ष्लेप्रभाषाश्लेषयमकवक्रोक्तिचित्रानुप्रासपदा- वृत्तिप्रश्नोत्तरप्रभृतयोऽलङ्काराः; तदर्था यथा-न वार्यन्ते, न चार्यन्ते, न स्ार्यन्ते, न हसन्ति, न हीयन्ते, न वैरायते, इति भङ्ग्लेे; स हि अहो रणे कत्थतेपि योनराया इति भाषाश्लेषे; योषितां गात्रं न खलूनं न खलूनम् इति यमकश्षोके; शस्त्रं न खलु वोढव्यम् इति वक्रोक्तौ ; ननु होमथनारादो दोरा नाथ महो नु न इति चित्रे; स हि महीशो वर्तते इत्यनुप्रासे; प्रासेप्रासेऽमुना रणे इति पदावृत्तौ, का ननाव् तिमिरादपि कालीति प्रश्नोत्तरे इति। आर्षिक आर्षिपुत्रक आर्षिक इत्येतानि वैदिकवाक्यानामलङ्गारहेतवो वाक्यालङ्कारार्थाः यथाअथो खलु, त्वयि, तहि, अथ खल्न्रेतर्हि, अहो तु खलु भोः, हा घिकष्ट भोः, इति ह स्म भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः, न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, [छान्दो. ८-१२.१] न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवति [बृहदा. ४-५] न वा उत्रेतन्म्रियसे न रिष्यसि, इंति। पदसंस्कारस्ु द्विधा विधिनिषेधरूपाभ्याम्; तयोः प्लुतविधिः, लडादिविधिः, पररुपादि- विधिः, इति विधिरूपः; पररूपादिप्रतिषेधः, संहिताप्रतिषेधः, पदादेशादिप्रतिषेधः, निघातप्रति, पेधः, इति निषेधरूपः। तत्र, 'हैहेप्रयोगे हैहयो:' 'ओमभ्यादाने' 'ब्रूहि प्रेप्यश्राषद्वौषडा- वहानामादे: [पा. ८.२-८५.८७९१], इति प्लुतविधिः; यथा-देवदत्त है३, हे३ देवदत्त, ओम्३ अग्निमीडे पुरोहितम्, अग्निमा३ बह, अस्तु श्रौ३षट्, ब्रू३हि, वौ३षट्, इति। 'परेर्वर्जने' 'प्रसमुपोद: पादपूरणे' 'उपर्यध्यधसः सामीप्ये' इति द्विर्वचनविधिः यथा-परिपरि त्रिग- र्तैभ्यो वृष्टो देवः, प्रपायमन्निर्भरतस्य शृण्वे, संसमिदुवसे वृषन्, उपोप मे परामृश, किं नो डुडु हर्षसे दातवा, उपरयुपरिग्रामम्। 'यावतपुरानिपातयोर्लट्,' 'जातुयदोर्लिङ्,' 'अलंखल्वोः प्रतिनेधयोः प्रावां क्वा' इति लडादिविधिः यथा-यावङ्गुङ्के, पुरा व्रजति, जातु तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, यत् तत्रभवान् वृषलं याजयेत् ; अलं कृत्वा, खद्दु कृत्वा इति। 'ओमाङेश्च,' 'अव्यक्तानु- करणस्यात इतौ' 'आखाङेश्च' इति पररूपादिविधिः यथा-अद्योम्, अद्योढा, अद्येव झटिति,

(4) प्रथम: प्रकाशः १३

आच्छादयति, माच्छिदत् इति। 'एवे चानियोगे' 'नाब्रेडितस्य' 'न माङ्योगे' इति पररूपादिप्रतिषेधः; यथा -- अद्येव गच्छ, इहैव तिष्ठ, पटत् पटदिति करोति, मा कार्पीत्, मा स्म कार्पीत्, मा सम करोत् इति। 'निपात एकाजनाङ्' 'ओत्' 'संबुद्धौ शाकल्यस्ये- तावनार्षे' [पा. १. १. १४. १५. १६.] इति संहिताप्रतिषेधः; यथा -- अ अव्रेहि, इ इन्द्रं पश्य, उ उत्तिष्ठ, आ एवं तु मन्यसे, अहो, आख्र्धम्, भानो इति, इति। 'न चवाहाहैवयुक्ते' [पा. ८. १. २४] 'नानो:' [पा. १. ३.५८] 'सनासेऽनञ्पूर्वे कत्वो ल्यन्'[पा. ७. १. ३७] इति पदादेशादिप्रतिषेधः; यथा ग्रामो युम्माकं च झ्ामोऽस्माकं च, ग्रामो युष्माकमेव ग्रामोऽ- स्माकमेव, पुत्रमनुजिज्ञासति, अस्नात्वा भुङ्गे इति। 'निपातैर्यददिहन्तकुविन्नेच्चे ्व्चि तरयुक्म् ' (पा. ८. १. ३०.) 'चादिषु च' 'चवायोगे प्रथमा' [पा. ८. १. ५८. ५९.] इति निघा- तप्रतिषेधः ; यथा-यद् देवदत्तः पचति, यदि देवदत्तः पचति, देवदत्तः पचति च खादति च, देवदत्तः पचति वा खादति वा, गर्दभांश्च कालयति वीणा च परिवाद्यति, गर्दभानू वा कालयति वीणां वा परिवाद्यति इति॥ समासाहा निपाता एव कतिपथेऽपि गतयः; तद्यथा-'प्रादयः क्रियायोगे [पा. १. ४. ५९] 'ऊर्यादिच्विडाचश्च' 'अनुकरणं चानितिपरम्' (पा. १.४. ६१. ६२.) 'आदरानादरयोः सद. सती' 'भूषणेऽलम्' 'अन्तरपरिग्रहे' पा. १.४. ६३. ६४. ६५.) 'कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते' 'पुरोऽव्ययम्' 'अस्तं च' (मा. १.४. ६६.६७. ६८.) 'अच्छ गत्यर्थवदेषु ' 'अदोऽनुपदेशे' ' तिरोऽन्तर्घौ' (पा. १.४. ६९. ७०. ७१.) 'विभाषा कृति' उपाजेऽन्वाजे' साक्षात्प्रभृतीनि च' (पा. १.४. ७२. ७३. ७४.) 'अनत्याधान उरसिमनसी' 'मध्येषदेनिवचने च' (पा. १. ४. ७५. ७६.) 'नित्यं हृस्तेपाणावुपयमने' 'प्राध्वं बन्धने' 'जीविकोपनिषदावौपम्ये' (पा. १. ४. ७७. ७८. ७९.) 'ते प्राग्धातोः' 'छन्दसि परेऽपि' 'व्यवहिताश्च' (पा. १. ४. ८०. ८१. ८२.) इति। अथैतदुदाहरणानि-प्रपचति, पराकरोति, कारिकाकरोति, शुक्कीकरोति, पटपटाकरोति, पटत्करोति, खाट् करोति, सत्करोति, असत्करोति, अलंकृत्य, अन्तर्हत्य, कणेहत्य, मनोहत्य, पुरस्कृत्य, अस्तंगत्य, अच्छगत्य, अच्छोद्य, अदःकृत्य, तिरोभूय, तिरस्कृत्वा, तिरस्कृत्य, उपाजेकृत्वा, उपाजेकृत्य, अन्वाजे कृत्वा, अन्वाजेकृत्य, साक्षात् कृत्वा, साक्षात्कृत्य, मिथ्या कृत्वा, मिथ्याकृत्य, उरसि कृत्वा, उरसिकृत्य, मनसि कृत्वा, मनसिकृत्य, मध्ये कृत्वा, मध्येकृत्य, पदे कृत्वा, पदेकृत्य, निवचने कृत्वा, निवचनेकृत्य, हस्तेकृत्य, पाणौकृत्य, प्राध्वंकृत्य, जीविकाकृत्य, उपनिषत्कृत्य, उपनिषत्कृतम्, युपनिषत्करोति, यद्युपनिषत्करोति इति॥ गतिविशेषा एव प्राद्य उपसर्गाः ।

प्रतिना सह लक्षयितव्याः पर्युपयोरपि लक्षणमत्र ॥

१४ शृङ्गारप्रकाशः

हितादिषु सभो म्लोयं पाठं चात्र श्रदन्तरोः ॥

एवमेते विंशतः वपिसश्रदन्तार्मेः सहोपसर्गा: पञ्चविंशतिर्भवन्ति॥

ते खलु -- [१] वावकाः, [२] दोतकाः, [३] विशेषकाः, [४] सहाभिधायकाः, [५] कार्या- थंका:, [६] निरर्यकाश्चेति पोढा वित्रथाे। तेतु [१] वाचका यथा-प्रगता ऋुषभा अस्मा- दनात् प्रर्षभम् वनम्, परागता असवोडस्वेति परासुः, अपगता मन्युरस्य अपमन्युः, सङ्गत- मक्षेण समझम्, अनुपराततोनालिकासनुनासिकः, अवक्रुष्टःकोकिलया अघकोकिलः, मक्षिका- णामभावो निर्मक्षिकम्, ऋड्डयभावो यवनानां दुर्यवनम्, विरुद्धः पक्षो विपक्षः, आदाय युध्यते तदित्यायुधम्, अत्ययो वातस्य निवातम्, अधिगतमक्षेण अध्यक्षम्, अपिहितः शल इत्यपिशलः, अतीतः श्वानमतिश्वो वराहः, समृद्धिरभेद्राणां सुभद्रम्, उद्धूतोऽत्यर्थमुत्तमः, अभि- लक्ष्यं सुखमस्यामिमुखः, प्रतिनिधेयः कायः प्रतिकायः, परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः, उपेत्या- धीयतेSस्मादुपाध्यायः, एवम् अवगतवान् कोटं वकोटः, अपिहितः कायतीति पिकः, संपभ ब्रह्म बाभ्रवाणां सव्रह्म, श्रद्धीयत इति श्रद्धा, अन्तर्धीयत अन्तरिः, इति ॥

[२] दोतका यथा-प्रतिष्ठते, पराक्रमते, अपकरोति, संक्रीडति, अनुकम्पते, अवधत्ते, निर्विवेश, दुर्ललितः, व्याददाति, आह्वयते, निशमयति, अधिकुरुष्व, अपिदधाति, अतिशेते सुरभिः, उल्लापयति, अभिधत्त, प्रतीक्षते, परिणमते, उपायंस्त; एवं वधत्ते, पिधत, श्रद्धत्ते, सहितः, अन्तर्द्धाति इति॥

[३] विशेषकास्तु द्विधा_प्रकृत्यर्थविशेषकाः, प्रत्ययार्थविशेषकाश्च; प्रकृत्यर्थविशेषका यथा- प्रवर्धते, पलायते, अपवदते, संसरति, अनुमन्यते, अवलोकते, निष्कर्षति, दुर्भवति, विलोकते, आलोकते, निजीदति, अधिवसति, अधिनह्यति, अतिवतते, सुभवति, उद्भ्वीत, अभ्येति, प्रतिपद्यते, परिगणयति, उपद्धाति, एवं वतंसः, पिनद्धवान्, सततम्, श्रद्धनः, अन्तर्भवति इति । प्रत्ययार्थवि- शेषका यथा-मनस्वी सुभवति सुमनायते, डुर्भवति दुर्मनायत, एवमभिमनायते; पुच्छमुदस्यति उत्पु- च्छयते, व्यस्यति विषुच्छयत, पर्यस्यति परिपुच्छयते; भाण्डं समारचयति संभाण्डयते, चीवरं संचि- नोति संचीवरयते; हस्तेनापक्षिपति अपहस्तयति, वर्मणा संनह्यति संवर्मयति, पाशन संयच्छति संपाशयति, चूर्णैरवध्वंसयति अवचूर्णयति, तूलैरवकुष्णाति अवतूलयति, हस्तिनातिक्रामति अतिहस्त- यति, सेनयाऽभियाति अभिपेणयति, वीणयोपगायति उपवीणयति, वास्या परिच्छिनत्ति परिवासयति, श्लोकैरुपस्तौति उपश्षोकयति, लोमान्यतुमार्ष्टि अनुलोमयति, पाशान् विमोचयति विपाशयति,

प्रथम: प्रकाशः १५

तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति, रूपं निरीक्षते निरूपयति, वस्त्रं परिदधाति परिवस्त्रयति, पर्या- णमुत्तानयति उत्पर्याणयति, इति॥

नन्वेतेऽपि क्रियाविशेषाणां वाचकाः करमान्न भवन्ति? यद्धि यत्प्रयोगादवगन्यते तत् तस्य वाच्यं भवति। नैवम्; 'भृशादिभ्यो भुव्यच्वेः' (पा. ३. १. १२.) इत्यादिमिर्भवत्याद्यर्थ एव प्रत्ययोत्पत्तेः । भैवं वोचः; नाहं क्यङतं पृच्छामि, कि तर्हह ण्यन्तम्; तत्र 'शब्दवैरकल- हाम्रकण्वमेधेभ्यः करगे' (पा: ३.१. १७.) इति वर्तते; ततश्च करोत्यर्थलक्षणे धात्वर्थसा- मान्य्रे णिङ्िचोर्विधानात्, पुच्छस्योदसन करोति उत्पुच्छयते, सेनया अभियानं करोति अभि- षेणयति इति करोत्यर्थस्य प्रत्यथेन उदसनाभियानादेस्तूपसर्गेणाभिधाने वाचकत्वमेषां भविष्यतीति। उच्यते-नेह करण इत्यनेन सकलधात्वर्थानुयायि क्रियासामान्यं प्रतिनिर्दिश्यते, अपि त्वन- वधारितात्मस्वरूपा उदसनाभियानादयः क्रि्रियाविशेषा एव । कथमिदं ज्ञायते इति चेत्, आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-यदयं सुण्डमिश्रश्लक्ष्णलवणेभ्यः करणमात्रे प्रत्ययमुदाहरति ; तद्यथा- मुण्डं करोति सुण्डयति, एवं सिश्रयति, इलक्ष्णयति, लवणयति। हलिकलिकृतत्वचेभ्यस्तु ग्रहणलक्षणे तद्विशेषे; यथा-हलिमग्रहीत् अजहलत्, कलिमग्रहीत् अचकलत्, कृतं गृह्गाति कृतयति, त्वचं गृह्ाति त्वचयति; वर्णसत्यार्थवेदेभ्यस्तदाचष्टे इत्युपसर्गविशिष्टे धात्वर्थे; यथा-वर्णमाचष्टे वर्णयति, सत्यमाचष्टे सत्यापयति, अर्थमाचष्टे अर्थापयति, वेदमाचष्टे वेदापयति इति ; व्रता- द्दोजने तन्निवृत्तौ च, यथा-पयो व्रतयति, वृषलान्नं व्रतयति। अतोऽवगम्यते करण इत्यनेनानवधारितविशेषो धात्वर्थः प्रत्ययाभिवेयतयाऽधिक्रियते इति। एवं तर्हि, सविशेषणस्यैव क्रियाविशेषस्य प्रत्ययेनोक्तत्वात् अभिषेणयत्यादिषूपसर्गप्रयोगो न प्राप्नोति ; यथा-इयेन इवाचरति शयेनायते, बाष्पमुद्धमति वाष्पायते, हस्तेन निरस्यति हस्तयते, एवं पादयते इति। भवेदेतत् यत्रैक एव प्रत्ययार्थः; यथा-'उपमानादाचारे' (पा. ३. १. १०.) . बाष्पोष्मभ्यामुद्मने' [पा. ३. १. १६.] 'अङ्गान्निरसने' इति। इह तु वहवः प्रत्ययार्थोः; यथा- 'पुच्छादुदसने व्यसने च,' 'भाण्डात् समारचने विभजने च,' 'चीवरादार्जने परिधाने च,' मुण्डादिभ्यस्तत् करोति तदाचष्टे तेनातिक्रामति इत्यादाविति; तत्रोपान्तस्यापि क्रियाविशेषस्य प्रत्ययता रूपसा- मान्यादनवधारणे तद्वच्छेदायोपसर्गविशेष: प्रयुज्यते, यथा प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे मनःशब्दादुत्पन्नेन क्यडैवोपसर्गार्थविशिष्टभवत्यर्थाभिधाने सुमनायते, दुर्मनायते, अभिमनायते इति सुदुरभयः प्रयुज्यन्ते। एवं तर्हि हस्तिनाऽतिक्रामत्यतिहस्तयति इत्यादिवत् श्वेताश्वमाचष्टे श्वेतयति, अश्व- तरमाचष्टे अश्वयति, गालोडितमाचष्टे गालोडयति, आह्वरकमाचष्टे आह्वरयति, इत्यादावाङ्प्रयोगः प्राम्नोति। नैवम्, अत्राङ: सहाभिधायकत्वात्। न हि क्रामतीत्यादिवत् चष्टे इत्यस्यैकाकिनः म्वार्थाभिधाने सामर्थ्यमस्ति। अतो विशेषकत्वमेवैषां न वाचकत्वमिति॥

१६ शुङ्गारप्रकाशः

अथ [४] सहाभिधायका यथा-प्रस्तुते, प्राणिति, प्रपश्चते, प्राप्नोति, संग्रामयते, संचष्टे, संरम्भते, संघुक्षयति, अनुरुध्यते, विक्लबते, विलोकते, विश्राणयति, आचष्टे, आशास्त, आचा- मति, आतङ्कयति, निद्रायति, नियमयते, अधीते, अध्येति, अभिवाद्यते, परिष्चजते, उज्जास- यति, उत्तसयति इति॥

[५]कार्यार्था यथा-विजयते, पराजयते, न्यविक्षत, समगस्त, अन्वकरोत्, पराकरोत्, विरराम, उपरराम, उदसिष्यति, उदसिष्यते, अपस्किरते, प्रतिचस्कार, उपस्कुरते, प्ठायते, प्रार्षभीयति, निष्टपति, अभिष्टौति, विषहते, परिष्वजते, विव्वणति, प्रहिणोति, प्रणश्यति, परि- णेष्यति, अन्तर्जयति इति ॥

[६] निरर्थका यथा प्रारभते, प्रलस्बते, प्रसूयते, प्रयच्छति, अपहरति, अपहनुते, अप- त्रपते, अभिषुणोति, निमीलति, निवार्यते, निष्ठीवति, निमज्ति, निखक्जति, विगाहते, विराजते, विजानाति, विनश्यति, विकत्थते, विदीर्यते, आश्रयति, आश्लिष्यति, संयुज्यते, अध्यागच्छति, पर्यागच्छति इति॥

प्राद्य एव क्रियाविशेषोपजनितसंबन्धावच्छेदहेतवः कर्मप्रवचनीयाः ; यदाह- क्रियाविशेषजन्यानां संबन्धानां प्रकाशने। कर्मप्रवचनीया: स्युर्निमित्तमवधारिताः ॥ इति।

किं पुनरमीषामवधारणम्? कर्मप्रवचनीयसंज्ञाधिकारे अनुप्रभृतयः शब्दा एकादश, लक्ष- णादयोऽर्था द्वाविशतिरिति ; तद्यथा -- 'अनुर्लक्षणे' 'तृतीयार्थे' 'हीने' (पा. १.४. ८४. ८५.८६.) 'उपोऽधिके च' 'अपपरी वर्जने' 'आङ् मर्यादावचने' [पा. १. ४. ८७. ८८. ८९.] लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः' [पा. १. ४. ९०.] 'अभिरभागे' [पा. १.४. ९१.] 'प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः' [पा. १. ४, ९२.] 'अधिपरी अनर्थको' [पा- १. ४. ९३.] 'सुः पूजायाम्' 'अतिरतिक्रमणे च' [पा. १.४. ९४. ९५.] 'अपिः पदार्थसंभावनान्ववस- र्गगर्हासमुच्चय्रेषु' 'अधिरीश्वरे' [पा. १. ४. ९६. ९७.] 'विभाषा कृजि' [पा. १. ४. ९८.]। एवम्-अनु, उप, अप, परि, आङ्, प्रति, अभि, अधि, सु, अति, अपि, इत्येकादश शब्दाः । हेतुलक्षणम्, सहार्थ:, हीनता, आधिक्यम्, वजनम्, मर्यादावचनम्, लक्षणम्, इत्थंभूताख्यानम्, भाग:, वीप्सा, प्रतिनिधिः, प्रतिदानम्, आनर्थक्यम्, पूजा, अतिक्रमणम्, पदार्थः, संभावना, अन्यवसर्गः, गर्हा, समुच्चयः, स्वाम्यम्, अधिकारः, इति द्वाविंशतिरर्थाः । तन्रानुः सप्तार्थः, प्रतिपरी षडथौं, अपि: पञ्चार्थः, अध्यभी त्यर्थो, उपाती धर्था, आङपसव एकार्थाः इति। तेष्वनुः हेतुलक्षणसहार्थहीनतालक्षणेत्थभूताख्यानभागवीप्सासु कर्मप्रवचनीयः; तद्योगे द्वितीया

(5) प्रथम: प्रकाशः १७

यथा-शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत्, पर्वतमन्ववसिता सेना, अनुशाकटायनं वैयाकरणा:, वृक्षमनु विद्योतते विद्युत्, साधुर्देषदत्तो मातरमनु, यदत्र मामनु स्यात्, वृक्षं वृक्षमनु तिष्ठति इति॥

कियाया द्योतको नायं न संबन्धस्य वाचक: । नापि क्रियापदाक्षेपी संबन्धस्य तु भेदकः ॥ [वाक्यपदीयम् २. २०६.]

तथा हि-शाकत्यस्य संहितामनुप्रावर्षदिति संहिताप्रवर्षणयोहेंतुफलभूतयोर्लक्ष्यलक्षणभाषो निशमयतिक्रियोपजनित इत्यनुना प्रकाश्यते 'शाकल्यस्य संहितामनु निशम्य प्रावर्षत्' इति। एवमन्यत्राप्यवगन्तव्यम्। इत्यनुः सप्तार्थः । लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्साप्रतिनिधिप्रतिदानेषु प्रतिः; स चतुर्षु द्वितीयां दयोः पश्चमीमुत्पादयति ; यथा-वृक्षं प्रति विद्योतते, साघुर्देवंदत्तो मातरं प्रति, यद्त्र मां प्रति स्यात्, वृक्षं वृक्षं प्रति सेकः, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, माषानस्मै तिलेभ्यः प्रति प्रय. च्छति। लक्षणेत्थंभूताख्यानभागवीप्सावर्जनानर्थक्येषु परिः; सोऽपि चतुर्षु द्वितीयां द्वयोः पञ्च- मीमुत्पाद्यति; यथा-वृक्ष परि विद्योतते, साधुर्देवदत्तो मातरं परि, यदत्र मां परि स्यात्, वृक्ष वृक्ष परि सेकः, परिपरि त्रिगर्तेस्यो वृष्टो देवः, 'विश्वप्स्निया विश्वतस्परि' [तै. सं. १. ५. ३. ३.]। इति प्रतिपरी षडथी। पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्हासमुञ्चयेष्वपिः; तस्यैतेषूपस- र्गसंक्षा बाध्यते ; तत्र पदान्तरस्याप्रयुज्यमानस्यार्थः पदार्थः; सर्पिषोऽपि स्यात्, मधुनोऽपि स्यात्: मात्रा विन्दुः स्तोकमित्यस्यार्थे अपिशब्दो वर्तते। अधिकार्थवचनेन शक्तेरप्रतिघातावि- षकरणं संभावना -- अपि सिश्चेन्मूलकसहस्त्रम्, अपि स्तुयाद्राजानम् इति। कामचारानुक्ष नमन्ववसर्गः, अपि सिश्च, अपि स्तुहि। निन्दा गर्हा-अपि सिश्चेत् पलाण्डम्, अपि खुयाद्वषलम् इति। अनेकक्रियोपनिपातः समुच्चयः; अपि सिश्च, अपि सुहि; सिश्च च स्तुहि चेत्यर्थः। उपसर्गसंज्ञाबाधनात् षत्वं न भवति। इत्यपिः पश्चार्थः । अधिरानर्थक्याधिकारस्वाम्येषु कर्मप्रवचनीयः ; स आद्ययोः 'गतिर्गतौ' 'तिडि चोदात्तवति' (पा. ८. १. ७०. ७१.) इति गत्युपसर्गसंशाबाधनात् निघातादिकं नानुभवति इति; यथा-कुतोऽध्यागच्छति, यदत्र माम- विकरिष्यति, इति। स्वाम्ये तु द्विधा-अधियोगे सप्मी भवति कदाचित् स्वामिनः, कदा- चित् स्वात् ; यथा-अधि ब्रह्मदत्ते पश्चालाः, अधि पश्चालेषु ब्रह्मदत्तः। अभिर्लक्षणेत्थभूताख्यान- वीप्सासु द्वितीयामुत्पादयति ; यथा-वृक्षमभि विद्योतते, साघुर्देवदत्तो मातरमभि, वृक्षं वृक्षमभि सिञ्चति। इत्यध्यभी त्यर्थो। हीनाधिकार्थयोरुपः; तत्र यथासंख्यं द्वितीयासपम्यौ ; यथा- उपार्जुन योद्धारः, उप खार्या द्रोण: इति। अतिः पूजायामतिक्रमणे च; तत्र पूजा स्तुतिः, निष्पन्नेऽपि फले क्रियाप्रवृत्तिरतिक्रमणम्। यथा-शोभनं सतुतम्। अति स्तुतं भवता, अति सिक्तमेतद्भ्रवता, इति। उपसर्गसंज्ञाबाधनात् षत्वं न भवति। इत्युपाती द्यर्थो। आङ्मर्या- दावचने पञ्चमीमुत्पाद्यति-आ पाटलिपुत्राद्वष्टो देवः। वचनग्रहणाद्भिविधिरपि गृह्यते।

१८ शृङ्गारंप्रकाश:

तन्रापीदमेवोदाहरणम्। अपो वर्जने पश्चमीमुत्पादयति -- अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । सुः पूजायामुपसर्गसंज्ञां बाधते-सुस्तुतं भवता, सुसिक्तं भवता, इति षत्वं न भवतीति। इस्या- ऊपसव एकार्था इति॥

अव्ययानि सुबन्ततिङन्तानुकारीणि विभक्तिप्रतिरूपाणि; तानि प्रत्येकं ोढा-प्रकृत्यर्थानि, प्रत्ययार्थानि, उभयार्थानि, अनुभयार्थानि, प्रकृत्यन्तरार्थानि, प्रत्ययान्तरार्थानि चेति। तेषु सुब- न्तानुकारीणि प्रकृत्यर्थानि यथा-उन्दैः, नीचैः, चिराय, विहायसा इति; प्रत्ययार्थानि यथा- आरात्, अकस्मात्, एकपदे, प्रगे, इति ; उभयाथानि यथा-अहम्, शुभम्, पारे, मध्ये इति; अनुभयार्थानि यथा-ऋते, दिष्ट्या, साक्षात्, अह्वाय इति ; प्रकृत्यन्तरार्थानि यथा-कृतम्, दिवा, दोषा, अन्तरेण, इति; प्रत्ययान्तरार्थानि यथा-सायम्, स्वयम्, चिरस्य, परस्परस्य इति। तिङन्तानुकारीणि प्रकृत्यर्थानि यथा-मन्ये, शङ्के, अये, आम इति; प्रत्ययार्थानि यथा- एहि, अपेहि, पश्य, पश्यत इति; उभयार्थानि यथा.अ्ति, असि, अस्मि, ब्रूहि इति; अनुभयार्थानि यथा -- याति, न याति, वर्तते, न वर्तंते इति ; प्रकृत्यन्तरार्थानि यथा ... अस्तु, भवतु, पूर्यते, आस इति; प्रत्ययान्तरार्थानि यथा-आह, स्यात्, सुयात्, भूयात् इति॥

'स्वरादिनिपातमव्ययम्' (पा. १. १. ३७.) इत्यव्ययप्रकरणे 'कृन्मेजन्तः' क्त्वातोसुम्क- सुनः' (पा. १. १. ३९. ४०.) 'तद्वितश्चासर्वविभक्तिः' 'अव्ययीभावश्च' (पा. १. १. ३८. ४१.) इति पठ्यते । तत्र आम्, कत्वा, ल्यप्, तुमुन्, णमुल, खमुञ् इति कृतः षड् भाषायाम्। ते तु कृतः क्रियारूपाः, क्रियाफलरूपाः, क्रियाविशेषणरूपाः, क्रियावधिरूपा:, क्रियाकर्मरूपाः, क्रिियावयवरूपाश्च भवन्ति; तेषु क्रियारूपा यथा_चकासाञ्चकार, कारयामास, बिभरांवभूय, विद्ांकुर्वन्तु, अलं कृत्वा, खलु कृत्वा, अलमालप्य, खल्वालप्य, अलं भोक्तुम्, कालो भोक्तुम्, शरोतुं श्रोत्रम्, द्रष्ट चक्षुः इति; क्रियाफलरूपा यथा-भोक्तुं व्रजति, पक्तुमुपतिष्ठत, भोक्तुं भुङ्गे, पक्तुं पचति, भोक्तुं ग्लायति, भोक्तुं घटते, भोक्तुं क्षमते, भोक्तुं सहते, भोकतुमस्ति, भोक्तुं विद्यते, भोकतुमीष्टे, भोकंतुं प्रभवति इति; क्रियाविशेषण- रूपा यथा- इत्थकारम्, अन्यथाकारम्, यथाकारम्, तथाकारम्, उच्चैःकारम्, तिर्यक्ारम्, मुखतःकारम्, नानाभावम्, द्विधाभावम्, तूष्णींभावम्, अन्वग्भावम् इति ; क्रियावधिरूपा यथा भुकत्वा व्रजति, अपमित्य याचते, अग्रेभोजं व्रजति, झहात्यासं गाः पाययति, दङ्गुलोत्कषे खण्डिकाश्छिनत्ति, शय्योत्थायं राजद्वारमेति, कन्यादर्श वरयति, ब्राह्मणवेदं भोजयति, यावजीव- मधीते, चर्मपूरं स्तृणाति, गोष्पदपूर वृष्टो देवः, चेलक्रोपं वृष्टो देवः इति; क्रियाकर्मरूपा यथा शक्रोति भोकतुम्, धृष्णोति भोक्तुम्, जानाति भाक्तुम्, आरभते भोकतुम्, पारयति भोक्तुम्, प्रक्मते भोक्तुम्, लभते भोक्तुम्, अर्दति भोक्तुम्, इच्छति भोकतुम्, कामयते

प्रथम: प्रकाशः १९

भोक्तुम्, पषितुमिच्छति, कमितुं कामयते, इति; क्रियावयवरूपा यथा-मूलकोपदंश भुङ्के, दण्डोपघातं गाः कालयति, पार्श्वोपपीडं शेते, व्रजोपरोध गाः सादयति, पाण्युपकर्षमुत्थापयति, केशग्राहं युध्यन्ते, भ्रविक्षेपं जल्पति, गेहानुप्रवेशमास्ते, नामग्राहमाकारयति, चोरंकारमाक्रोशति, स्वादुंकारं भुङ्के, स्वादूकृत्य भुङ्के इति। क्रियाकर्मावयवरूपाः खल्वपि संभवन्ति ; यथा.स्वरपोष पुप्यति, आत्मपोष पुष्णाति, गोपोषं पुष्यति, रैपोषं पुष्णाति, निमूलकाषं कषति, समूलकाषं कषति, समूलघातं हन्ति, पाणिघातं वेदिमाहन्ति, शुष्कपेषं पिनष्टि, चूर्णपेष पिनष्टि, रूक्षपेषं पिनष्टि, उदपेषं पिनष्टि, अकृतकारं करोति, जीवग्राहं गृह्गाति, हस्तग्राह ग्रृह्गाति, हस्तवर्त वर्तयति, चूडकनाषं नष्टः, सुवर्णनिधाय निहितः, ओदनपाकं पक्कः, कौश्चबन्धं बद्धः, जीवनाशं नश्यति, पुरुषवाहं वहति, ऊर्ध्वशेषं शुष्कः, ऊध्चपूरं पूर्णः, इति। शेषाश्छन्दसि चतुर्विशतिर्भवन्ति; तद्यथा-एश, केन्, तवै, के, से, सेन्, असे, असेन, क्से, कसेन, अध्यै, अध्यैन, कध्यै, कध्यैन, शध्यै, शध्यैन, तवेङ्, तवेन, कै, इष्यै, णमुलू, कमुलू, तोसुन, कसुन्, इति। तेषु कृत्यायें पशकेनौ; एश-'अवचक्षे' (ऋग्वे. ४. ५८. ५.) केन्-नावगाहे। तवै कृत्यार्थे तुमर्थे च, कृत्याथें-परिधातवै, परिस्तरितवै; तुमर्थेसोममिन्द्राय पातवै (ऋग्बे. २. ४६. ५.) अन्वेतवै (ऋग्वे. ७. ४४. ५.) । कयादयः सप्तदश तुमर्थे; तेषु केहशे विश्वाय सूर्यम् (ऋग्वे. १. ५०. १.) विख्ये त्वा हरामि; से-वक्षे रायः, सेन्-ता वामेषे रथानाम् (ऋुग्बे. ५. ६६. ३); असे -- क्रत्वे दक्षाय जीवसे (ऋुग्वे. १०.५७.४.); असेन्-इह क्षयाय जीवसे (ऋग्वे. १०.५८. १.); वसेप्रेवे मगाय श्रियसे (ऋुग्वे. ५.५९. ३.); कसेनप्येवंरूप:, स्वरे विशेषः ; अध्यैकाममुपाचरध्यै (तै.सं.१.२.११.१.) अध्यैनप्येवंरूपः, स्वरे विशेषः; कध्ये-इन्द्राग्नी आहुवध्यै (ऋुग्वे.६.६०. १३.); कध्यैन्- भियध्यै ; शध्यै-पिवध्यै (ऋुग्घे. ९. ९७. २०.); शध्यैन्-सह माद्यध्यै; तवेङ्-दशमे मासि सूतवे; तवेन-सोममिन्द्राय पातवे [ऋग्वे. ८.६९. १०.]! सुवर्देवेषु गन्तवे [तै.सं. ५.७.७.२.] कर्तवे [ऋग्वे. ९. ८६. २०.] हर्तवे; कैप्रये देवेभ्यः [ऋग्वे. १. १४२. ६.]; इष्यै_अपा- मोषधीनां रोहिप्यै [तै. सं. १. ३. १०. २.]; अव्यथिष्यै; रोहणाय चाव्यथनाय चेत्यर्थः। तुमर्थ एव 'शकि णमुलूकमुलौ' [पा. ३. ४. १२]-अझनिं देवा विभाजं नाशकनुवन् । 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ' (पा. ३. ४. १३.).ईश्वरोऽभिचरितोः, ईश्वरो विलिखः, ईश्वरोऽवितृद्दः। तोसु- नकसुनौ भावलक्षणे च; तत्र स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् (पा. ३. ४. १६.) 'सुपि- तृदो: कसुन' (पा. ३.४. १७.) यथाआसंस्थातोवैद्यां सीदन्ति, पुरा सूर्यस्योदेतोराघेयः, पुरा वत्सानामपाकर्तोः, पुरा प्रवदितोरत्रौ होतव्यम्, पुरा प्रचरितोरान्नीधे होतव्यम्, आहोतोरप्रम- त्तस्तिष्ठति, आतमितोरुपतिष्ठन्ते (तै. ब्रा. १.६.९.८.) आविजनितोः संभवाम (तै.सं. २.५.१.५.) पुरा क्ूरस्य विसृपः (तै. सं १.१.९. ३), पुरा जन्रुभ्य आतृदः (ऋुग्वे. ८. १. १२.)। तद्धितेष्वसर्वविभक्तिषु 'तसिलाद्यः प्राक् पाशपः, शस्त्रभृतयः प्राक्समासान्तेभ्यः, मान्तः,

२० शुङ्गारप्रकाश:

कृत्वोऽर्था:, तसिक्ती नानाऔ' इति; यथा-यतः, तत्र, इह, क, एकदा, एतईि, अधुनां, इदानीम्, सद्य:, परुत्, परारि, ऐषमः, अद्य, परेदवि, पूर्वेद्युः, उभयेधुः, सर्वथा, इत्थम्, पुरस्तात्, प्राक्, अधः, उपरि, उपरिष्टात्, पुरः, पश्चात्, दक्षिणात्, दक्षिणा, दक्षिणाहि, दक्षिणेन, दक्षिणतः, द्विधा, द्वैधम्, ऐकध्यम्, बहुशो देहि, वासुदेवतः प्रति, शुक्कीभवत, अभनिसात् संपद्यत, देवत्रागच्छति, पटपटाकरोति, पचतितराम्, बहुकृत्वो भुङ्ग द्विभुङ्के, सक्- डुङ्क्े, बंहुधा भुङ्के, आदितो भवति, ब्राह्मणवद्व्रवीति, विना देवदत्तम्, नाना देवदत्तात् इति। अव्ययीभावो द्विधा-सत्त्वभूतार्थः, असत्त्वभूतार्थश्च इति। तयोः सत्त्वभूतार्थो यथा.उपकुम्भम्, सुमद्रम्, दुर्यवनम्, निर्मक्षिकम्, निशीतम्, सव्रह्म, बहिर्य्रामम्, सूपप्रति, मध्येसमुद्रम्, द्विसुनि, पञ्चनदम्, लोहितगङ्गम् इति। असत्वभूतार्थो यथा_अधिस्त्रि, प्रत्युरसम्, अनुरथम्, प्रत्यर्थम्, यथाशक्ति, सचक्रम्, यावद्मत्रम्, परित्रिगर्तम्, आपाटलिपुत्रम्, अभ्यझ्नि, द्विपरि, अनुगमं वारणसी इति।

शब्दस्य ताद्रूप्येणाभिधानमनुकरणं। यदाह.व्यक्ताव्यक्तवर्णपदवाक्यसाडइयोक्तयोऽनुकरणानि।।

तत्र व्यक्तवर्णसाइश्योक्तिरयथा- छिन्नेन पतता वह्नौ यन्मुखेन हठात्कृते। स्वेति हेति हरेणोक्ते स्वाहासीत् सैष रावणः ॥

गच्छेति वक्तुमिच्छामि मत्प्रिय त्वत्प्रियैषिणी। निर्गच्छति मुखाद्वाणी मा गा इति करोमि किम्।।

व्यक्तवाक्यसादृश्योक्तिर्यथा- त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे। इत्यादिभि: प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथ वा किमतः परेण॥

गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः । अपश्यतो1 वत्समिवेन्दुबिम्बं तं (तत्) शर्वरी गौरिव हुंकरोति।

2 अय पाठः मूलमातृकातुरोधादाइतः, तुम्घटित्तस्तु वृत्त वैरस्यादुपेक्षित: आगमशास्त्रस्यानित्यतया साधुत्वमस्यास्थेयम्।

(6) प्रथम: प्रकाशः

अव्यक्तपदसादश्योक्तिर्यथा-

चटच्चटिति चर्मणि च्िमिति चोन्चलच्छोणिते धगद्वगिति मेदसि स्फुटरवोऽस्थिषु ष्ठागिति। पुनातु भवतो हरेरमरवैरिराजोरसि कणत्करजपञ्जरक्रकचकाषजन्मानलः ।।

अव्यक्तवाक्यसादश्योक्तिर्यथा-

पिपिप्रिय ससस्वयं मुमुमुखासवं देहि मे ततत्यज दुदुद्रुतं भभभभाजनं काञ्चनम् । इति स्खलितजल्पितं मदवशात्कुरङ्गोदृदशः प्रगे हसितहेतवे सहचरीभिरध्यैयत।।

एतेन यानि साधून्यर्थवन्ति पदानि, यानि च वाक्यानि, यञ्चाशक्तिजमसाधु शब्दरूपम्, ये चापभंशाः, ये चानर्थका वर्णाः, याश्चाव्यक्तवर्णपदवाक्योक्तयः, तदनुकरणानां साधुत्व- मुपपन्नं भवति। ननु अनुकरणं शिष्टस्य वा दानाध्ययनादेः, अशिष्टाप्रतिषिद्धस्य वा हसितहिक्कितादेः साधुत्वं भवति; न प्रतिषिद्धस्य; यो ह्वेवमसौ ब्राह्मणं हन्तीति तस्या- नुकुर्घन् ब्राह्मणं हन्यात्, सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । नैवम्; यश्च ब्राह्मणं हन्ति, यश्चानुदन्ति, उभौ तौ हतः; यस्तु खल्वेवमसौ ब्राह्मणं हन्तीति तस्यानुकुर्वन् कदली- स्तम्भ छिन्द्यान्न स मन्ये पतितः स्यात् इति। न चानुकरणमपशब्दः, अन्यो ह्यसावप- शब्दपदार्थकः साघुशब्दः; न चापशब्दपदार्थकः शब्दोऽपशब्दो भवति, अपशब्द इत्येत- स्याप्यपशब्दत्वप्रसङ्गात्। यः पुनरेवमसावपशब्दं प्रयुङ्गे, इति तस्यानुकुर्षन्नपशब्दमभिधेयेषु प्रयुङ्गे, सोऽपशब्दकार्येव भवति इति॥

भावकारकाभिधायिनो धातुप्रत्ययाः कृतः; ते षोढा-लिङ्िनः, अन्यलिङ्गिनः, स्वलि- ङ्रिनः, अलिङ्गिनः, शक्त्याद्यपेक्षिणः, अनुप्रयोगादयपेक्षिणश्च। तेषु द्रव्यवचना अणादयो लिङ्रिनः, यथा.कुम्भकारः, पङ्गजम्, धात्री, दात्रम्, कारु, ककवाकु, इति। गुणवचना प्वुलादयोऽन्यलिङ्गिनः, यथा-कारकः, कारिका, कारकम्, दर्शनीयः, दर्शनीया, दर्शनीयम्, इति। उत्पत्तावपेक्षितनियतलिङ्गाः 'स्त्रियां क्िन्' (पा. ३. ३. ९४.) इत्येवमादयः स्वलि- ञ्ञिन:, यथा-पक्तिः, पचनम्, पाकः, वजः, शय्या, सुप्तम्, इति । असत्त्वभूतार्थत्वेना-

२२ शृङ्गारंप्रकाश:

नुपगृहीतलिङ्गसंख्याशक्तयस्तुमुनादयोऽलिङ्रिनः, यथा-कालो भोक्तुम्, अलं कृत्वा, खलु प्रहृत्य, नावगाहे, ईश्वरोऽभिचरितोः, ईश्वरो विलिखः, इति। शक्तिहेतुमल्लक्ष्यक्रियाद्यपेक्षाः शत्राद्यः शक्त्याद्यपेक्षिणः, यथा-व्रजता कृतम्, क्रियमाण पश्य, आजयन् वसति, चङ्क्र- व्यमाणोऽधीते, पक्ष्यन् व्रजति, भोजको व्रजति इति। अपेक्षितानुप्रयोगतद्धिताद्यनुषङ्गा णमुलादयोऽनुप्रयोगाद्यपेक्षिण:, यथा-रैपोषं पुष्यति, चोरंकारमाक्रोशति, कारयाञ्चकार, कृत्रि- मम्, व्यावक्रोशी, सांराविणम्, इति ।

भावकारकसंवन्धिस्वार्थाभिधायिनोऽधातुप्रत्ययास्तद्विताः; ते पोढा-अलोपिनः, लोपिनः, सर्वलोपिनः, आदेशिनः, प्रदेशिनः, अप्रदेशिनश्चेति। तेषु निरनुबन्धा अलोपिनः, यथा- अश्वत्वम्, अश्वकः, अश्वत्थामः, सभ्यः, सख्यम्, देवदत्तरूप्यः इति । सानुबन्धा लोपिनः यथा -ब्राह्मण्यम्, मृत्तिका, दाक्षिः, वैयाकरणः, स्तेयम्, केदार्यम्, इति; येषां लुग्लुपादिभिः किमपि नावतिष्ठते ते सवेलोपिनः, यथा -- गर्गाः, चरकाः, पश्चालाः, चश्चा, गार्गी, सामग्री, इति। येषामायन्नाद्य आदिश्यन्ते ते आदेशिनः, यथा .... ऐतिकायनः, कापेयम्, आत्म- नीनम्, अश्वोयम्, क्षत्रियः, शाश्वतिकम्, इति। प्रकृतरादिमध्यविषयाः प्रदेशिनः, यथा- बहुतृणम्, बहुराजा, सर्वकः, उच्चकैः, त्वयका, पचतकि, इति। तस्या एवान्त्यावयव- भूता अप्रदेशिनः, यथा-वाक्त्वचम्, प्रत्युरसम्, केशाकेशि, युवजानिः, सरजसम्, निष्प्रवाणिः, इति ।।

पृथगर्थानामेकार्थीभावः समासः; स पोढा-सुबन्ताभ्याम्, तिङन्ताभ्याम्, सुप्ति- ङन्ताभ्याम्, सुब्धातुभ्याम्, सुबन्तनामभ्याम्, नामभ्यां चेति। तेषु सुबन्ताभ्यां यथा- उपकुम्भम्, राजपुरुष:, नीलोत्पलम्, अष्टाकपालः, चित्रगुः, धवखदिरौ इति। अत्र 'समर्थः पद्विधिः' (पा. २. १. १.) इति सामर्थ्ये सति समासः । सामर्थ्ये च संबन्धः । स च द्योरुपसर्जनप्रधानभावे भवति; न हि प्रधानयोरुपसर्जनयोरेव वा मिथोऽनपेक्षयोः संबन्धो घटते। प्रधानोपसर्जनभावश्च द्विधा-अभिधीयमानः, प्रतीयमानश्च। अभिधीयमानो व्यतिरेकविभाक्तः, यदा वैयधिकरण्यम्-कुम्भस्य समीपम्, राजः पुरुषः, इति। तत्रोप- कुम्भमिति पूर्वपद्प्रधानोऽव्ययीभावः; राजपुरुषः इत्युत्तरपदप्रधानस्ततपुरुषः । प्रधानमविच- लितस्वार्थ प्रथमयैवाभिधीयते, उपसर्जन पुनः प्रधानानुग्रहायाश्चितव्यतिरेकं षध्यादिभिः । इदं च सुबन्तत्व एव भवति। प्रतीयमानस्तुल्यविभक्ति: यदा सामानाधिकरण्यम्-नीलं च तदुत्पलं च नी लोत्पलम् : अष्टसु कपालेषु संस्कृतोSष्टाकपाल:, इति। अयं च 'विशेषणं विशेष्येण' (पा. २.१. ५७.) इति कर्मधारयः, 'संख्यापूर्वः' 'तद्धितार्थ ' (पा. २. १. ५२. ५१.) इति च द्विगुत्वं विशेषणविशेष्यभावेन प्रतीयमानोपसर्जनप्रधानभावयोः सामानाधिकरण्ये सर्यते; तञ्च तुल्यविभ-

प्रथम: प्रकाशः २३

क्तित्वे स्यादिति सुबन्तत्व एव भवति। यदा च चित्रा गावोऽस्येत्यन्यपदार्थपरतया विशे- षणविशेष्ययोः समानाधिकरणलक्षण बहुव्रीहिः, तदाऽप्यभिहितः सोऽर्थाऽनतर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संवृत्त इति वृत्त्यवस्थायां वाक्यवैपरीत्येन चित्रा गावोऽस्वेत्युपसर्जनं समासार्थश्चित्राणां गवामयमिति प्रधानभावमनुभवति; तञ्च षष्ठीप्रथमान्तत्वात् सुवन्त एव स्यात्। यदा च धवश्च सदिरश्चेति प्रधानयोर्धवस्य खदिरस्य चेत्यप्रधानयोर्व क्रियादीन् प्रतीतरेतरयोगे युगपदधिकरणवचनो द्न्द्ः, तदाऽप्युभयत्र तुल्यविभक्तित्वमन्तरेण प्राधान्यमप्राधान्यं वा न प्रतीयते; तुल्यवि- भक्तित्वं तु द्वयो: सुवन्तत्व एव भवति। अतश्च सर्वत्र सुवन्तेन सह सुबन्तं समस्यते इति स्मर्यते। तिङन्ताभ्यां यथा -- अश्षीतपिवता, खादतमोदता, पचतभृजता, उन्मृजावमृजा, आवपनिवपा, एहिरेयाहिरे, इति। अत्र 'आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये' इति मयूरव्यं- सकादिपाठात् तिङन्तानां समासः स्मर्यते। अश्नीत पिवतेत्यादि यास क्रियास सातत्येन विद्यते, ता एवमुच्यन्ते। तन्मध्यपतितश्च तङ्रह्ृणेन ग्रृह्यते इत्युदादीनां रे इत्येतस्य चाख्यातत्वं भवति। सुनिङन्ताभ्यां यथा-अपचसि, प्रावर्षत्, अनुव्यचलत्, अस्तिक्षीरा, एहिवाणिजा, जहिस्तम्ब, इति। अत्र 'सह सुपा' (पा. २. १. ४.) इत्यत्र तृतीययैव सहार्थस्याक्षेपे, सहग्रहणादतिरिक्ताद्योगविभागाश्रयणेन सबन्ततिङन्ताभ्यां समासः क्रियते । स च 'नजो नलोपस्तिङ्यवक्षेपे' इति 'उदासतवता तिडा गतिमता च' इति, 'सुब- घिकारेSस्तिक्षीरादिवचनम्' इति, 'एहीडादयोऽन्यपदार्थे' इति 'जहि कर्मणा बहुलमा- भीक्ष्ण्ये समस्यते कर्तारं चाभिद्धाति' इत्युपपन्नो भवति। तेनायमर्थः संगच्छतेअव- क्षिप्तोऽसि न पचसि त्वमनिहितोपि वृषल इति; प्रकर्षेणावर्षत् इति; पश्चाद्विशिषं चलनमकरोत् इति; अस्ति क्षीरमस्या इति; पहि वाणिज्ेत्यामन्त्र्यमाणवाणिजविशिष्टा क्रियेति ; जहि जहि स्तम्वमिति कर्ता योऽभिधीयते स पवमुच्यते इति। सुब्धातुभ्यां यथा-संग्रा. मयते अनुरुध्यते, श्रद्धा, अन्तर्धिः, परमनिय, प्रतिभुवो इति। अत्र-'संग्राम युद्धे,' 'अनुरुध कामे' इति समस्तयोरेव पाठः। 'आतश्चोपसर्ग' (पा. ३.३.१०६.) 'उप- सगे घोः किः' (पा. ३. ३. ९२.) इत्यङ्किविधाने प्रादिपु श्रदन्तरोरुपसङ्गयानम्, 'अचि क्रु धातुम्ुवां यवोरियङुवडौ' (पा. ६. ४. ७७.) इत्यादिकार्यसिद्धये क्विवन्तस्य प्रत्ययना- मधातुत्वाद्धातुत्वमिति सुब्धातुभ्यां समासो भवति। सुबन्तनामभ्यां यथा-दधिसेक्, चर्मकारः, चर्मक्रीती, धनक्रीता, ब्राह्मणाच्छंसी, सरसिजम्, इति । अत्र 'कुगतिप्रादयः' (पा. २. २. १८.) 'उपपद्मतिङ्' (पा. २. २. १९.) इत्यत्रा तिङ्त्रहृणेनोमय सूत्र शे ष त ्या व्याख्यायमानेन सुवित्येतस्य निवृत्तिः क्रियते, 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (पा. २. १.३२.) इत्यत्र च कर्तृकरणयोः समासविधानादुत्तरपदस्य कृदन्ततायां लब्घायां कृद्गहणादतिरि: कात् तदन्तावस्थायामेव समासाभ्यनुज्ञाने सुपेत्येतदपि निवर्तते। ततश्च गतिकारकोपपदानां

२४ शृङ्गारप्रकाशः

कृद्भिः सह समासः सुवुत्पत्तः प्रागेव भवतीत्याख्यातम्; बहुलग्रहणस्य चेष्टसिद्धपर्थत्वात्। स क्वचिन्नामभ्यां क्वचित् सुबन्ताभ्यां क्वचिन्नामसुवन्ताभ्यां निश्चीयते। तत्र दधिसेगित्यत्रो- त्तरपद्स्य 'सात्पदादोः' (पा.८. ३. १११.) इति पदादि निबन्धनषत्वप्रतिषेधसिद्धये, चर्मकार इत्यत्र तु पूर्वपदस्य पदान्तलक्षणनलोपार्थ सुबन्तता क्रियते। चर्मकीतीत्यत्र पूर्व- पदं नलोपार्थमेव सुबन्तम्, उत्तरपदं तु प्रातिपदिकं क्रियते; तेन 'क्रीतात् करणपूर्वात्' (पा. ४. १. ५०.) अकारान्तात् इति-ईकारः सिद्धो भवति। सुवुत्पत्तौ तु प्राक् सुबु- त्पत्तेरन्तरङ्गलिङ्गसंस्कारनिमित्तपावुत्पद्यमानः करीतस्य अकारान्ततां हत्वा डीपं प्रतिबध्नीयात्। धनक्रीतेत्यत्र 'सा हि तस्य धनक्रीती प्राणेभ्योपि गरीयसी' इति शिष्टप्रयोगदर्शनादुत्तरपदस्य सुबुत्पत्तौ टावुत्पत्तेराकारान्तत्वान्न डीप उत्पत्तिः । ब्राह्मणाच्छंसी, सरसिजमित्यत्र पूर्वपद्योः साक्षात् सुपः श्रव्णम्; उत्तरपद्योस्तु प्रयोजनाभावाद्विभक्तरनुत्पत्तिरिति। नामभ्यां यथा- अश्वक्रीती, धनक्रोती, प्रवापिणी, माषवापिणी, असूर्यपश्या राजदारा:, कृतपूर्वी कटम्, इति। अत्र अश्वक्रीती, धनक्रीती, इत्ेतयोः प्राग्वदेव डीषुत्पत्तौ विभकत्युत्पत्तिमन्तरेणापि पश्चकप्राति- पदिकार्थपक्षे करणत्वाविरोधः। प्रवापिणी, माषवापिणी इत्यत्र तु प्राक् सुधुत्पत्तेः समासे प्रातिपदिकस्यान्तो नकार इति 'प्रातिपढ़िकान्तनु्विभक्तिषु च (पा. ८. ४. ११.) इति णत्वं भवति सुबन्ताभ्यां तु समासेऽन्तरङगत्वान्डीवुत्पत्ता डीबत्र प्रातिपदिकान्तः न नकार इति णत्वं न स्यात्, यथा-गर्गभगिनीति। असूर्यपश्या इत्यत्र नञसूर्ययोईशिक्रियया संवन्धात् परस्परमसंबन्धे साम्थ्याभावाद्विभकत्यभावः, अत्र हि सूर्यमपि न पश्यन्तीति नञ्ञ सूर्य- कर्मिकां दशिक्रियामपेक्षते, न सूर्यसत्ताम् ; 'असूर्यललाटयोदशितपोः' (पा. ३- २. ३६.) इति वचनादसामर्थ्येSपि नाम्नोरेव समासो भवति। एतेन कृतपूर्वी इत्यपि व्याख्यातम्। अन्नापि हि कृतं पूर्व कटोऽनेनेति कृतशब्दस्य कटापेक्षायां पूर्वशब्देनासंबन्धादसामर्थ्येऽपि 'पूर्वादिनिः,' 'सपूर्वाच्च' (पा. ५. २. ८६. ८७.) इति वचनात् कृतपूर्वयोरसुवन्तयोरेव समासो भवतीति स्थितम्। उपलक्षणं चेह सुवन्ताभ्यामित्यादिषु द्विवचनम् ; तेन यथा द्वाभ्यां तथा त्रिभिर्बहुमिश्च समासो भवति। तत्राव्ययीभावः कर्मधारयश्च द्वाभ्याम्। यथा-अधिस्त्रि, शाकप्रति, पञ्चाम्राः, पुरुषव्याघ्रः, इति। षष्ठीलक्षणः कालपरिमाणलक्षणश्च तत्पुरुषो दाभ्यां त्रिभिश्च। यथा-राजगवीक्षीरम्, राजगोक्षीरम्, द्यहजातः, घहजातः, इति। अन्न यदा राजो गौः राजगवी तस्याः क्षीरमिनि, तदा द्वाभ्याम्, यदा तु राज्ो गोः क्षीरं राज- गोक्षीरमिति, तदा त्रिभिः । तटुक्तम्-'राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः, द्विषष्ठीभावात्; सिद्धं तु राजविशिष्टाया गोः क्षीरेणाभिसंबन्धात्' राजगवीक्षीरम्, राजगोक्षीरमिति च। नतु व, गोः क्षीरं गोर्क्षीरम्, राजो गोक्षीर राजगोक्षीरमिति द्वितीयपक्षे भविष्यति; नैवमू, अर्थमेदात्; यथवायं गवि यतते न महिष्यादेरपि क्षीरमात्रेण तुष्यति, एवं

(7) प्रथम: प्रकाशः २५

राजन्यपि यतते-राज्ञो या गौः, तस्या यत् क्षीरमिति; तन्चैवं न सिध्यति; एवं हि यतः कुतश्चिदागत गोक्षीरमान्रं राजः संवन्धि प्रतीयते। कथं पुनर्गोः क्षीरमप्यपेक्षमाणा- याश्च राज्ञा राजानमप्यपेक्षमाणायाश्च क्षीरेण सनासः? उच्यते-न गौः प्रधानत्वात् तथा •राजानमपेक्षते, यथा उपसर्जनत्वेन गां राजा; क्षीरमप्यविचलितस्वार्थत्वादनौत्सुक्येन न तथा गामपेक्षते, यथोद्भूतसंवन्धव्यतिरेकत्वादौत्सुक्येन गौः क्षीरम् । एवं चातुकूल्ये गमकत्वात् प्रधानसापेक्षत्वे सति समासो भवत्येव; यथा-देवदत्तगुरुकुलम्, राजपुरुषभार्या, इति। तदुक्तम्-'भवति वे प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः' इति। एवं द्वे अहनी समाहते झयहः, दहो जातस्येति यदा समासः तदा द्वाभ्याम्; यदा तु द्े अहनी जातस्य ञह्रजात इति तदा तरिभिः। 'सुप् सुपा' इति वचनाद्ययोरेव समास इति चेत्, न ; "कालाः परिमाणिना' (पा. २. २.५.) इति वहुवचननिर्देशात् 'सुप् सुपा ' इत्येतस्मिन गुणपदेऽपि संख्या न विवक्ष्यते; तेन त्रिष्वपि पदेपु समासाभ्यनुज्ञाने, द्विशब्दस्यापि कालसंख्यायकत्वेन कालाभिधायित्वे द्वे अहनी जातस्येति विगृह्य जातेन परिमाणिना द्विशब्दाह :- शब्दौ कालाभिधायिनौ समस्येते। पूर्वस्य पदस्योत्तरपदनिमित्तायास्ततपुरुष संज्ञायाः प्रवर्तनात् 'न संख्यादे: समाहारे' (पा. ५. ४. ८९.) इति प्रतिषेधाभावात् 'अह्वोऽह्न पतेभ्यः' (पा. ५. ४. ८८.) इति समासान्तसिद्धौ द्यह्नजात इति विवक्षितरूपसिद्धिः । अथ राजगोक्षीरमित्यत्रापि कथ न समासान्तः? गोशव्दस्य युगपत् पूर्वोत्तरपदापेक्षायामसामथ्यांत्। द्ह्नजातः इत्यन्नापि तुल्यमिति चेत्, तन्न; उत्तरपदयोग एव द्विगोराम्रानात्। अपि च, द्वे अहनी इति द्वे अपि प्रथमान्ते ; राज्ञो गोरिति द्वे अपि षध्यन्ते ; अस्ति च प्रथमान्तषध्ठ्यन्तयोरविशेष :- प्रथमान्तं ह्यनुपजातव्यतिरेकत्वान्निरात्सुभ्यं नान्यदपेक्षते; षध्यन्तं पुनरुद्भूतव्यतिरेकत्वात् परोपकारायोत्सु- क्येन प्रवर्तमानं नानवाप्योपकार्य विरमति। एवं च सापेक्षत्वादसामथ्यें समासः कथमिति चेव्, गमकत्वात् ; यथा-सूर्यमपि न पश्यन्त्यसूर्यपश्या राजदाराः, न पुनर्गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्रोकाः, श्राद्धं न भुङ्क अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः, अशूद्रान्नभोजी, एवमलवणभोजी, एकान्नविशतिः; यथा- अवतप्ते नकुलस्येव स्थितमवतप्रेनकुलस्थितं तवैतदिति। बहुव्रीहिद्वन्द्वो द्वाभ्यां त्रिभिर्बहुभिश्च यथा- चित्रगुः, कण्ठेकालः, परक्षन्यग्रोधौ, पाणिपादम्, पश्चगवधनः, मत्तवह्ुमातङ्गम्, शङ्दुन्दु- भिवीणाः, धवखदिरपलाशम्, इति। अत्र 'अनेकमन्यपदार्थे' [पा. २. २.२४.] बहुव्रीहिः, 'चार्थे द्वन्द्वः' [पा. २. २. २९.] इति च स्मृतिः; उक्त च.

सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा। समन्तशितिरन्त्रेण द्वयोर्वृत्तौ न सिध्यति॥

२६ शृङ्गारप्रकाश:

द्वन्द्वो यावद्विरारब्धः प्राधान्यं तत्र तावताम्। इतरेतरयोगे स्यात् समाहारे तु संहतेः॥ नतु च, शोभना: सूक्ष्मा जटाः केशा अस्य, शोभनम् नतमजिनं वासोऽस्य, सआ- तान्यन्तेषु शितिरन्ध्राण्यस्येति कर्मधारयादिगर्भा एते बहुवीहयः; तत्र सुसूक्ष्मजटकेशेन सुन- ताजिनवाससेत्येतयोर्मध्यपदस्योत्तरपदेन पूर्वपदेन वा कर्मधारयम्, अन्त्यस्य तूत्तरपदेनैव सप्तमी- तत्पुरुषं विधाय द्वयोरपि वृत्तौ बहुव्रीहिः कस्मान्न क्रियते। उच्यते पूर्वयोः पूर्वपदेन कर्मधारयानुपपत्तिः, असामानाधिकरण्यात्; न हि द्योरपि विशेषणयोः सामानाधिकरण्यं भवति। उत्तरेण तु' विशेषणं विशेष्येण' [पा. २. १. ५७-] इति सामानाधिकरण्ये भवति कर्मधारयः; किं तु न तदुत्तरकालमन्यपदार्थ विवक्षितार्थसिद्धिः; तथा हि सति, सक्ष्म- जटासंबन्धनिबन्धनमेव केशानां शोभनत्वमुपलभ्यते न तु स्वाभाविकम्, नतिनिमित्तमेव चाजिनवाससश्चारुत्वं गभ्यते न तु नेसर्गिकम्। अन्त्ये पुनरन्तषु इत्येतस्य सापेक्षत्वाद- सामथ्ये सति नोत्तरपदेन सप्त्मीतत्पुरुषः ; अन्तेषु शितिरन्ध्राणि इति हुक्ते, कस्यान्ते- व्वित्यपेक्ष्यं स्यात् ; तच्च शित्यर्थ उत्पद्यमाने बहुवीहावेवोपपन्नं भवति_सज्ञातान्यन्तेषु सूक्ष्म- च्छिद्राण्यस्येति, न पुनस्तत्पुरुषे। ननु च, दृश्यते द्वयोरपि विशेषणत्वे सापेक्षत्वे च समास :; तद्यथा-सअ्जश्चासौ कुज्श्र खञ्जकुञ्जः, भ्रातुर्भार्या भ्रातृभार्या देषदत्तस्येति। उक्तमन्राचार्यैः । किमुक्तम्? कस्य चित् खओ्जो निर्जातः कस्य चित् कुञ्ज इति प्रधानोपसर्जन- भावान्द्रवत्येव विशेषणविशेष्यभावः; अपि व संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रवर्तते। स्वार्थवत्सा व्यपेक्षाऽस्य वृत्तावपि न हीयते।।

यथा पितुः पिता पितामहो देवदत्तस्येति। इह तु सूक्ष्मजट इत्येतदन्यपदार्थ पवासायते; नंतमित्येतदपि क्रियाभिधायित्वेन गुणवचनत्वादाश्रितमेव भवति। सु इत्येतत्पुनरव्ययं शोभ- नार्थे वर्तमानं समस्यते; तस्य चास्तां द्रव्यवचनत्वम्; गुणवचनत्वेऽपि विप्रतिपत्तिः, अव्य- यानामसत्त्वार्थवाचित्वात्। केचित् पुनस्तत्रापि विवदन्ते-दयोतका हि किलैते न वाचका इति; समासश्च 'सुप् सुपा' (पा. २. १. ४.) इति द्योतकानामपि भवति। मा भूद पूर्वयोः कर्मधारयः; अन्त्ये पुनरन्तशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वेन भ्रातृभार्यादिवत् कथ न तत्पुरुषः ? उच्यते.यद्यपि संबन्धिशब्दाः सापेक्षत्वेऽपि समस्यन्ते, तथाऽपि यत्र संदेहविपर्यासादयो न जायन्ते तत्रैव तदुत्पत्तिः; अत्र त्वन्तशितिरन्ध्राणीत्युक्त सन्देह :- किमन्तेषु शितिरन्ध्रा- ण्यस्य, उत अन्तशितिनी[तीनि]रन्ध्राणि इति। अथ यदा सुष्ठ सूक्ष्मजटाः केशाः अस्येति

प्रथम: प्रकाशः २७

विभ्रङ्ः, तदा भवितव्यं पूर्वपद्योः कर्मधारयेण। न भवितव्यम्। कि कारणम्? स्वरे दोष: स्यात् ; बहुवीहौ पूर्वपद्प्रकृतिस्वरं बाधित्वा समासस्यान्त उदास इत्यन्तरऊत्वादवयव- समासस्वरः प्रामोति, तदाह-

सुसूक्ष्मजटकेशादौ समासावयवो यदि।

न चेथ्यते। का पुनरत्र कर्मधारयवाधायामुपपत्तिः? 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' [पा. २. १. ५७.] इति बहुलग्रहणमेव ; उक्तं च --

या सामान्याश्रया संज्ञा विशेषविषया च या। बहुलग्रहणान्नास्ति प्रवृत्तिरुभयोस्तयोः ॥

अतश्च यत्र हे अपि विशेषसंज्ञे, तत्रोत्तरपदे नित्यमेव द्विगुर्द्वन्द्वश्च समासो भवति ; तधथा-पञ्चगवप्निय इति, छत्रोपानहृप्रिय इति। यत्र किश्चित्सामान्यं कश्वित् विशेष:, तत् विकल्पेन ; यथा-राजगवीक्षीरम्, राजगोक्षीरम् इति। यत्रैकतः सामान्यमन्यतो विशेष:, तत्र न भवत्येव; यथा सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा, इति; अत्र बहुव्रीहिरिति विशेषसं- शयामवयवयोः 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति या समाससंक्ा सा 'सुपसुपा' इति तत्पुरुषादिमेदापरामर्शेन भवन्ती सामान्यसंज्ञेत्युच्यते। नतु 'द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्य- समासवचनम्' इति महावार्तिककारः; अयमपि च तत्पुरुष एवेति कस्मादिदापि समासो न भवति! उत्तरपदोपादानात् उत्तरपद एवास्न्ायंत सोन्र तत्पुरुषो ग्रहीतव्यः; यथा घ्ह्नजातः, पश्चगवधनः इति। द्वन्द्वः पुनरनुत्तरपद एवेति बहुवीहिविषयेणोत्तरपदेन सर्व एव गृहाते। किमर्थ पुनरेवमुच्यते यावता बहुलग्रहणेनैव सिद्धम् समुदायवृत्ताववय- घानां मा कदाचिदव्ृत्तिर्भूदिति। तथापि न वक्तव्यम् ; हह दौ पक्षौ-वृत्तिपक्षश्च अतृ- त्तिपक्षश्च; यदा वृत्तिः तदा सर्वेषां वृत्तिः, यदा तु न वृत्तिः तदा सर्वेषामवृत्तिः इति। नैवम्; अस्त्यत्र विशेष :; तथाहि -- पञ्चगवप्रिय इत्यादा नास्य पञ्चसंख्यामात्रं प्रियं नापि गोमात्रम्, किं तर्हि पश्चसंख्योपलक्षिता: काश्चिदेव गावः, यथा पञ्चाम्राः सप्तर्षयः, इति। तञ्च द्विगौ पूर्वमसति दुरुपपादमेव भवति। एतेन छत्रोपानहप्िय इत्येतदपि व्यास्यातम् ; तनापि युगपदधिकरणवचनद्वन्द्वमन्तरेण नाभिवाञ्छितसिद्धिः। न हास्योपानन्मान्नमेव पियम्, भवि तु छत्रमपि; उपानच्छन्दादेव च परः प्रियशब्दो निशम्यमानः न इन्दूं विना छत्रमुपग्रहीतुं शक्ोति। तस्पादनाक्षेप इति। ससूक्ष्मजटकेशादिना च मसबहुमातनं व्रनम्

. २८ शुङ्गारप्रकाशः

इत्याद्रावप्यनेकमेव पदमित्युक्तं भवति। अत्रापि मत्तबहवो बहुमातङ्गा इत्यपि न भवति। किं कारणम् ? 'बहुगणवतुडति संख्या' [पा. १. १. २३.] इति बहुशब्दस्य संख्यावाचित्वात्, संख्यापूर्वस्य च कर्मधारयस्य द्विगुत्वात्, द्विगो: पुनः तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारेप्वेव भावात्, यथा पश्चकपालः, त्रिलोकहर्म्यम्, पञ्चपूठी इति। कथं तर्हि सप्तर्षयः, पञ्चाम्राः इति। 'दिकसंख्ये संज्ञायाम् ' [पा. २. १. ५०.] इति संज्ञायामेव तन्भ्रवति। ननु च माभूत्तद्धितार्थः उत्तरपदं वा, तथाऽपि बहुमातङ्गमिति समाहारे भविष्यति-बहवो मातङ्गाः समाहताः बहुमातक्गम्; ततश्च मत्त बहुमातङ्गमस्मिन्वने तन्मत्तबहुमातङ्गं वनमिति बहुव्रीहिर्भविष्यति। उच्यते- अथ समाहार इति कः शब्दार्थः? ननु समाङ्पूर्वाद्धरतेः कर्मणि घञ-समाहियत इति समाहारः। यद्येवं पञ्च कुमार्यः समाहता :- पश्चकुमारि, दशकुमारि_इति 'गोस्त्रियोरुप- सर्जनस्य [पा. २.१.४८.]' इति हस्वत्वं न प्राप्नोति। समासार्थस्यानेकत्वात्, 'द्विगु- रेकवचनम्' [पा. २. ४. ९.] इत्येतदपि वक्तव्यं भवति। एवं ताह भावसाधनो भविष्यति समाहरणं समाहार इति। अथ भावसाधनेन किमभिधीयते? यत्तदौत्तराघर्यम्। कः पुनः पश्चगवं पञ्चपूली, इत्यादौ गवादीनां समाहारः! यत्तदार्जनं, क्रयणम्, भिक्षणम्, अवहरणम् वा। यद्येवं विक्षितेषु पूलेषु चरन्तीषु गोषु न सिध्यति । तार्हे समभ्याशीकरणं समाहारः । एवमपि पश्चग्रामी, षण्णगरी, इत्यादेरनुपपन्तिः। किं कारणम्? अभ्याशीकरणार्थे समाहार- शब्दे समिति समन्तादित्यभिविधौ वर्तते, आाभिमुख्ये; हरतिर्देशान्तरप्रापणे इति। नावश्यं हरतिदेशान्तरप्रापणे एव वर्तते। किं तर्हि? सादृश्येऽपिमातुरतुहरति, पितुरतुहरतीति। 'अथ वा पश्चग्रामी षण्णगरीति नेदमियत्येवावतिष्ठते, अवश्यं ह्वसौ ततः किश्चिदाकाङ्क्षति, क्रियां गुणं वा; यदाकाङ्क्षति तदेकं समाहार इति। अयं तर्हि, भावसाधने सति दोष :- पश्चपूली आनीयतामिति द्रव्यस्यानयनं न प्रामोति। नैष दोषः; तद्यथा गौरतु- बन्ध्योऽजोSग्रीषोमीय इति जाता चोदितायां तत्रासंभवादालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि द्रव्ये भवन्ति, इहापि भावानयनस्यासंभवाङ्व्यस्यानयनं भविष्यति; अव्यतिरेकाद्वा_न हि संमू- हिभ्यः समाहारलक्षणः समूहो व्यतिरिक्तो भवति। एवं तर्हि बहुमातङ्गमिति समाहारे, एष दोषो भवति -- "अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते" इति पश्चपूलीवदीकारा- न्तत्वं प्राप्नोति; न वाडयं पात्रादिषु पठ्यते, येन चतुष्पात्रत्रिसुवनादिवत्तन्निषेधो भविष्यति, नाप्याबन्तः, येन पञ्चखटी पश्चखट्म् इत्यादिवद्विकल्पोऽवकल्पेत। नतु च द्विगावपीकारो न दश्यते, यथा एकपुत्रः एकभिक्षेति। नायं द्विगुः । कि तर्हि ? "पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराण" [पा. २. १. ४९.] इत्यादिना कर्मधारयः । किं च भोः संख्यापूर्वोऽपि द्विगुर्न भवति? बाढम्, तस्य तद्धितार्थोत्तरपद्समाहारेष्वेव भावात्। न चेह तद्धितार्थ उत्तरपदं वा विद्यते; न चैकस्य समाहारः संभवति। यदा तु सामर्थ्यातिशयादेकस्मिन्नपि समूहारोपण,

(8) प्रथम: प्रकाशः २९

तदा भवत्येव, यथा एकापूपी एकशाटीति। किं पुनर्द्विगुसंज्ञा प्रत्ययोत्तरपद्योर्भवति ? एवं तावत्। एतर्हीतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः। कथमितरेतराश्रयत्वम् ? द्विगुनिमित्ते प्रत्ययो- त्तरपदे प्रत्ययोतरपदनिमित्ता व द्विगुसंज्ञेति । एवं तर्हि, अर्थ इति वक्ष्यामि। अर्थ चेत्तद्वितानुत्पत्ति: वहुव्रीहिवत्; तत्र यथा चित्रगुः शबलगुः इति बहुव्रीहिणोक्तत्वान्मत्वर्थस्य मत्वर्थीयो न भवति, एवं द्वैमातुरः पाश्चनापितिः इत्यादौ तद्धितार्थस्य द्विगुनोक्तत्वात्तद्दि- तोत्पत्तिर्न प्राम्ोति। यथेच्छसि तथाऽस्तु; अस्तु तावत् प्रत्ययोत्तरपदयोरिति। ननूक्तमितरेतरा- श्रयत्वादप्रसिद्धिरिति । नैष दोपः ; नेदं तुल्यमन्यैरितरेतराश्रयैः, शब्दनित्यत्वात्। ननु च न संज्ञा नित्या; किं त्हि ? शब्दः। यधेवं भाविनी संज्ञा विज्ञास्यते ; तद्यथा- कश्चित्तन्तुवायमाह, अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति ; सपश्यति-यदि शाटको न वातव्यः, अथ वातव्यो न शाटकः, शाटको वातव्यश्चेति विप्रतिषिद्धम्, भाविनी तु खल्वस्य संज्ञाभिप्रेता, स मन्यते-वातव्यं यस्मित्रुते शाटक इत्येतन्भवतीति। एवमिहापि तस्मिन् द्विगुर्भवति यस्याभिनिर्वृत्तस्य प्रत्ययः उत्तरपदमित्येते संज्ञे भविष्यत इति। अथवा पुनरस्त्वर्थ इति। ननु चोक्तमर्थे चेत्तद्वितानुत्पत्तिः बहुव्रोहिवदिति। नेष दोषः; नावश्यमर्थशब्दोऽभिधेय एव वर्तते; किं तर्हि? स्यादर्थऽपि; तद्यथा-दारार्थ भिक्षामहे, जनार्थ भिक्षामहे; दारा नः स्युः, जना नः स्युः, इति। एवमिहापि तद्धितार्थे द्विगुर्भवति, नद्धितः स्यादिति। द्विगोर्वा लुग्वचनं ज्ञापकम्; यदयं "द्विगोर्लुगनपत्ये" (पा. ४. १. ८८.) इति द्विगो- स्तद्धितस्य लुकं शास्ति, तज्ज्ञापयति-उत्पद्यते द्विगोस्तद्वित इति। यद्येव समाहारसमूहयो- रविशेषात् समाहारग्रहणमनर्थकम्, "तस्य समूहः " (पा. ४. २. ३७.) इति तद्धितार्थेनैव- कृतत्वात्; तथा हि समाहारः समूह इत्यविशिष्टावेतावर्थो; तत्र समूह इव समाहारेऽयि तद्धितार्थे द्विगुः इत्येव भविष्यति। यदि तद्धितार्थ द्विगुर्भवतीत्युच्यते, तद्धितोत्पत्तिः प्राप्नोति। उत्पद्यताम्: लुग्भविप्यति। दुककतानि प्राप्नुवन्ति। कानि पुनस्तानि? पञ्चपूली दशपूली इति; 'न तद्धितलुकि' (पा. ४. १. २२.) इति र्डपप्रतिषेधः प्राम्नोति; पञ्चगव दशगवमिति 'गोरतद्धितलुकि' इति टच् न प्रामोति। नेप दोपः; अविशषेण द्विगोः ्डीप भवतीत्युक्त्वा अपरिमाणविस्ताचितकम्वल्येभ्यः समाहारे इति वक्ष्यामि; अविशेषेण च गोष्टच् भवतीत्युक्त्वा द्विगोः समाहारे इति वक्ष्यामि; तदुभयमपि नियमार्थ भविष्यति समाहार एव नान्यत्रेति। एवं तर्हि, अभिधानार्थ समाहारग्रहणम्; समाहारेणाभिधान यथा स्यात् न तद्धिताथन। यदि स्यात् को दोषः स्यात्? तद्धितोत्पत्तिः प्रसज्येत। प्रसज्यताम्; लुग्भविप्यति । लुक्कृतानि प्रामुवन्ति। सर्वाणि परिहृतानि। न सर्वाणि परिहतानि ; पञ्चकुमारि दशकुमारीति "लुक् तद्धितलुकि" (पा. १. २-४९.) इति डीपो लुक् प्रसज्यत इति। ननु च यदि तद्धितार्थ द्विगु: इत्युच्यते पञ्चखट्ट: दशखट: इति

३० शुङ्गारप्रकाशः

मत्वर्थेऽपि द्विगुसंज्ञायां "द्विगोः" (पा. ४. १.२१.) इतीकारः प्राम्नोति। बहुव्रीहिसंक्षया द्विगुसंज्ञाया बाधितत्वान्न भविष्यति समानाधिकरणानां मत्वर्थ बहुव्रीहिर्भवति। यद्युत्तरपदे द्विगुरित्युच्यते, उत्तरपदोक्तिर्वक्तव्या। इयमुच्यते-"उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः समास- वचनम्"; द्वौ मासा जातस्य द्विमासजातः, द्वे अहनी जातस्य दयह्नजात इति । किमुच्यते परिमाणिनैवेति, न पुनरन्यत्रापि; तद्यथा-पश्चगवप्रियः पश्चगवधन इति । अन्यत्र समुदायस्य बहुव्रीहित्वादुत्तरपदं प्रसिद्धमेव ; तथा हि-"अनेकमन्यपदार्थ " (पा. २. २. २४.) समस्यते, बहुव्रीहिश्च समासो भवति। अथ द्वन्द्वस्य का वार्ता? द्वन्द्वोऽभ्रतो विशेषेण व्याकरिष्यत इति। अथ बहुभिर्बहुव्रीहि :- 'चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य'। इति। (वेणीसंह्वारम् १.२१.) तत्र चश्चन्यां भुजाभ्यां भ्रमितायाश्चण्डाया गढाया: अभभिघातेन संचूर्णितमूरुयुगलमस्येति विग्रहः । न चैतद्वाच्यं समानाधिकरणानामेव बहुव्रीहिः "सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ" (पा. २. २. ३५.) इति ज्ञापकेन वैयधिकरण्येऽपि बहुवीहेः स्रणात्। पतेन सर्वपदप्रधानो द्वन्द्वांऽपि व्याख्यातः; यथा-

'सूर्यानलानिलहिमांशुधनेशशऋप्रेताघिनाथवरुणाः करुणास्पदं नः ।' इति॥ ननु च अन्यपदार्थे बहुवीहिः स्मर्यते; तत्र चित्रगुर्देवदत्तः इति देवदत्तादेरनुप्रयोगो न प्राप्नोति; न हि चैत्रादिशब्दप्रयोगादवधृतेषु चत्रादिषु पुनश्चैत्ादिश्ुतयः प्रयुज्यन्ते। नैवम् : चित्रगुशब्दः चित्रगत्रीनां स्वामिसामान्यमभिधत्त; तत्रावश्य विशषार्थिना विशेषो- ऽनुप्रयोक्तव्यः । चित्रगुः कः? देवदत्त इति; यत्र त्वसाधारणविशेपणादिभिर्विशेष एव समासः तत्रानुप्रयोगो न भवत्येव; यथा-त्रिलोचनः, शूलपाणिरिति। एवं तर्हि, सामान्य- वचनानामनुप्रयोगस्याप्राप्तिः; यथा-चित्रगु सर्वम्, चित्रगु विश्वम्, इति। सामान्यमपि यथा विशेष :; तथा हि-यथा चित्रगुशब्दादिप्रयोगे विशेषान्तराणं निवृत्तिः, तथा सर्वादि- शब्दप्रयोगे विशषाणां निवृत्तिः प्रतीयते। यदि वा, चित्रा गावोऽस्य देवदत्तस्येति षश््यर्थस्य समासेनाभिधानात् षष्ठी नानुप्रयुज्यते; संबन्धी तु न समासोपादान इत्यनुप्रयुज्यते। एवं तर्हि, विभक्त्यर्थाभिधायिनो बहुव्रीहिपदस्य देवदत्तादिभिर्द्रव्यवचनैः सामानाधिकरण्यं न प्राप्तोति। मतुब्लोपान्विष्यति। मैवम्; मतुपोऽपि संबन्धार्थत्वात् द्रव्यवचनैरसामानाधि करण्यमेव। न व बहुवीहेः विभक्त्यर्थाभिधायिनो मतुप्प्रत्ययो बिधातुं शक्यते; स हि प्रथमा- समर्थादस्त्युपाधिर्विधीयते; न च विभक्त्यर्थवृत्तेर्बहुव्रीहिपदस्यास्त्यादिक्रियाभिः सामानाधिक- रण्येन संबन्धो भवति। अथ, अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति सामानाधि- .. r

प्रथम: प्रकाशः ३१

करण्यमुपपत्स्यते। तन्न; अभिहितोऽप्यसौ यतो यत्रेत्यादिवन्न स्वरूप हास्यति। एवं तर्हि, यथा-जातौ पदार्थ जातेः कार्यमुच्यमानमसंभवाल् तत्सहचरितासु व्यक्तिषु निविशते, तथा बहुव्रीह्यर्थे संबन्धे सामानाधिकरण्यक्रियायोगादिकार्य प्रयुज्यमानं तदाश्रये भविष्यति ; एवं च सोऽयमित्युपचरि तसंबन्धेपु संवन्धिषु वहुवोहिपदैरभिधीयमानेषु, शुक्कादिविशेषणानामिवाश्रयतो लिङ्गवचनान्यपि न विरोत्स्यन्ते। यदि वा, अन्यपदार्थ इत्यर्थग्रहणसामर्थ्यात् सद्रव्यस्य सलिङ्गस्य ससङ्ख्यस्य चोपादानं भविष्यति, न विभकत्यर्यमात्रस्य। कथ पुनरर्थशव्दोपादानादयमर्थी लभ्यते? श्रूयताम्-अन्यपद इतीयत्युच्यमाने पढे वृत्यसंभवात् पहसहचरितां यां कांचिदर्थमात्रां पदशब्दो लक्षयेत् ; पदत्वस्य वा निमित्तत्वेन प्रत्यासननापकारिणं विभवत्वर्थ प्रत्याययत्; सोऽयमेवं सिद्धे समीहित, यदर्थग्रहणं करोति तेनतत् ज्ञापयति-याव्रानर्थश्रुतेः पदविषयोऽर्थः प्रतीयते, तावान् सर्वाऽपि त्यागनिमित्ताभावादुपादीयत इति। अपि च, पद्मर्थस्य परिच्छेदायोपा- दीयते; अर्था हि प्रकृत्यादीनां सामान्येन प्रसक्ताः पदेनावच्छिद्यन्ते पदावधिकोऽर्य उपादेय इति; तत्र यथा वाक्यार्थस्यानाश्रयणमाविक्यात् तथा पदार्थकदेशस्यापि, न्यूनत्वात्। तदेवमर्थग्रहणसामर्थ्यात् सलिङ्गः ससङ्ख्यः सद्रव्यश्च समर्थः पदार्थ उपादीयते। ननु च बहुवीहिणा समस्तपदार्थाभिधाने यथा संबन्धाभिधायिका षष्ठी न प्रयुज्यते, तथा संख्या- भिधायिन: स्वादयः लिङ्गाभिधायिन्टाबादयो वा न प्रयुज्येरन्। उच्यतेएकादिपदैरिव वृत्तिपदैरभिहिताऽपि न संख्या संख्याकार्य विन्नयिष्यति; न हि पश्ादिविधान दव वचन- विधावनमिहिताधिकारो विद्यते, कर्मादयश्च कारकविशेषाः प्रत्याययितव्य इत्यवश्यविधेया द्वितीयादयः; प्रथमा तु वचनग्रहणसामर्थ्यात् न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या इति समयाद्वा प्राथमिककल्पिकी भविप्यति। स्यादेतत् : यथा अभिहिता एकत्वादयो वच्नव्यवस्थानिमित्ं तथाऽमिहित: संबन्धोऽपि पष्ठीनिमित्तं भवति। तदयुक्तम्, अनभिहिताधिकारात्। अपि च, संबन्धोपसर्जनं प्रातिपदिकार्था वृत्तिशब्दनाभिधीयते; न नायं षष्टीविषयः, तस्याः प्रातिपद्विकार्थोपसर्जने संबन्धे विधानात्। टावादयनु स्वार्थिकत्वादभिहितेऽपि लिङ्गे भवन्ति ; तदुक्तम् -- 'सिद्धं तु स्त्ियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थ टावादयः' इति (महाभाप्यम् ४. १. १. १.)। यदि वान्य एव वाक्यार्थो वृत्त्यर्थात्; तथा हि-चित्रा गावोऽस्येत्य- न्यपदार्थोपसर्जनाश्चित्रगव्यो वाक्येनाभिचीयन्ते; चित्रगुरिति पुनर्वृत्त गवार्थोपसर्जनस्वामी प्रतीयते; तत्र यदा निर्जातपराधीनतानां चित्रगवीनां स्वामिविशेषावच्छेदायान्यपदार्थ उपादीयते अस्यैता गाव इति, तदा बहुव्रीहिन भवति; यदा तु ताश्चित्रा गावः स्वामिनो विशेषाभिधानाय प्रत्यवमृश्यन्ते -चित्रगवीनामासामयं स्वामीति, तदा बहुवीहिर्भवति- चित्रगुः शबलगुरिति; तामेव च स्वामिधिशेषणतां स्फुटमुपदर्शयन्तो निदर्शयन्ति -- यस्य चित्रा गावः स चित्रगुः, यस्य शवलाः स शबलगुरिति। उपलक्षण चात्र षष्ठी; तेन

३२ शुङ्गारप्रकाशः

कर्मकर्तृप्रवचनेनाप्रथमाया अपि बहुव्रीहिर्वक्तव्य :-- ऊढो रथोऽनेन ऊढरथोऽनद्गान्, उद्धृतः ओदनः अस्याः उद्धृतौदना स्थाली, उपहृतः पशुः अस्मै उपहृतपश् रुद्रः, आरूढो वानरोऽमुम् आरूढवानरो वृक्ष:, प्राता अतिथयोऽस्मिन् प्राप्तातिथिरग्रामः, सिद्धः साधकोऽनया सिद्ध- साधका विद्येति। अथ अप्रथमाया इति किमर्थम्? इह माभूत्-वृष्टे देवे गत इति। अथेह कस्मान्न भवति -- वृष्ट देये गतं पश्येति ? वहिरङ्गाऽत्राप्रथमा। यद्यव पश्यादयन्तरङ्गत्वे चित्रगोर्देवदत्तस्येत्यादौ पुनः षछ्चादयो न स्युः। वाहयं संवन्धिनमपेक्ष्य भविष्यन्ति। अथ, यथा चित्रगुप्रसृतिभ्यः पञ्यादयः, तथा यतो यत्रेत्यादिभ्यः पञ्चमीसप्तम्यादयोऽि कस्मान्न भवन्ति ? उच्यते -- तसिलूत्रलादिभिः पश्चमीसतम्यादीनामभिहितोऽर्थोऽनन्तर्भूतः । चित्रगुप्रभृतिषु तु बहुव्रीहिणाभिहितः सोर्ऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति । अथेह वहुव्रीहिः कस्मान्न भवीि-पश्चभिर्भुक्तमस्य? बहुव्रीहि समानाधिकरणानामेवेति स्मरणात्। यद्येवम्, अस्तिक्षीरा, उन्चर्मुखः, अभार्यः, प्रपर्ण, उष्गमुखः, चन्द्रवदना, केशचूड, सुवर्णालङ्कारः, चन्द्रशेखरः, शूलपाणिः, कण्ठेकालः, उरसिलोमेति बहुवीहिसंज्ञा न प्रामोति ; तथा, हि- आद्येषु चतुर्षु पूर्वपदमव्ययम्, तस्यासतत्ववाचित्वात् सत्त्वभूतैः क्षीरादिभिः सह सामाना- धिकरण्यं नास्ति; मध्यमे्वपि विशेषणविशेष्यभावानुपपत्तेरन सामानाधिकरण्यं घटते; अन्त्येषु तु सप्तम्यन्तप्रथमान्तयोरसामानाधिकरण्यं व्यक्तमेवेति। नैवम्, एतेष्वपि सामानाधिकरण्यो- पपत्तेः। तत्रास्तीति निपातो विभक्तिप्रतिरूप इति कालं पुरुषं संख्यां साधनं च न व्यभिचरति ; उच्ैःशब्दस्यापि सत्त्ववचनत्वं दृश्यते-'किं पुनर्यस्तथोच्चैः' इति, अत एव एताभ्यामस्तितोच्वैस्त्वमिति भावप्रत्यया आपे; अभार्य इत्यादिपु दध्योदनादिवन्मध्यमपदलोपो व्यवस्थितविभाषया वृत्तिविषये द्रप्टव्यः; तेनायमर्थः संपद्यते .... अस्ति क्षीरमस्याः अस्तिक्षीरा गौः, उच्चैर्मुखमस्य उच्चैर्मुखो मैत्रेयः, अविद्यमाना भार्या अस्य अभार्यः अविद्यमानभायों वा, प्रपतितानि पर्गानि अस्य प्रपर्ण:, प्रपतितपर्णों वा। उष्टमुखः चन्द्रवदना इत्येतयोस्तु उष्टन्द्रशब्दो भूयोऽवय- वसामान्ययोगातिशयाद भेदोपचारेण मुखविशेषणं भवन्तौ गौणीं वृत्तिमनुभवतः। नु किमुष्टमुख- योर्मिथः सादृश्यम्? उष्ट्रशब्देनेहोष्ट्रमुखमभिधीयते ; अवयवेप्यवयविवदुपचारो द्रष्टव्य इति। केशचूडः सुवर्णालङ्कारः इत्येतयोस्तु केशसंघाते केशशब्दो वर्तते, सुवर्णविकारे तु सुवर्णशब्दः, कारणे कार्योपचारात्। चन्द्रशेखरः शूलपाणिः इत्यत्र चन्द्रशूलोपलक्षितौ शेखरपाणी चन्द्रशूल- शब्दाभिधेयौ; यथा-कुन्तान् प्रवेशय, यष्टीः प्रवेशयेति। कण्ठेकालः उरसिलोमा इत्येतयोस्ु कण्ठे स्थिता: कालाः अस्य, उरसि जातानि लोमान्यस्येति पदान्तरमध्याह्नियते; यथा-द्ा द्वारम् इत्युक्ते अपात्रियतां संव्ियतां वेति। पतेन 'सुवधिकारे अस्तिक्षीरेत्युपसंख्यानम्' 'अध्ययानां बहुब्रीहिवेक्तव्यः' 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च' 'समुदायविकारषध्याश्च' 'प्रादिभ्यो 'धातुजस्य वा' (महाभाष्यम् २.२. २४.) इत्यपि न वक्तव्यं भवति। ननु परिगणनार्थमप्येतदवश्यं

(9) प्रथम: प्रकाशः ३३

वक्तव्यम्, नैवम् ; क्रियमाणेऽपि हि परिगणने यत्राभिधानं नास्ति न तत्र समानाधिकरणनामपि बहुवीहिः; तद्यथा-पञ्च भुक्तवन्तोऽस्येति। एवं तर्हि मत्वर्थग्रहणं करिष्यते-समानाधिकरणानां मत्वर्थे बहुव्रीहिर्भवतीति; तथाऽवि, ऊढो रथोऽनेन ऊढरथोऽनद्वान, दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशो यदन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, पुत्रेण सह सपुत्रः, केशेषु केशेपु च गृहीत्वा प्रवृत युद्धं केशाकेशि, दण्डैश्व दण्डैश्र प्रहृत्य दण्डादृण्डि, त्रिर्दशत त्रिदशाः, इत्येवमादिभिरव्याप्तिरेव। तस्मात्सुदूरमापि गत्वाऽमिधानमेवाश्रयितव्यम्; अभिधानलक्षणा हि कृत्तद्वितसमासा इति कृतं परिगणनेन। अथ त्रिदशा इति कोऽस्य विग्रहः? त्रिद्शैते त्रिदशा इति।'संख्यासमासे सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धि: इति; न हि सुजन्ता संख्याऽस्ति। अस्तु तह्येवं विग्रह :- त्रयो दशत एते त्रिदशा इति। एवमप्यत्कारान्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिः; न ह्यत्कारान्ता संख्याऽस्ति। अस्तु तर्ह्ययमेव विग्रहः त्रिर्दशैते त्रिदशा इति। ननु चोक्त संख्यासमासे सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिरिति। नष दोपः; सुजन्तस्य संख्येत्यप्रसिद्धिः न चात्र समासे सुचं पश्यामः। किं तर्हि? वाक्ये। कुतः पुनरेतद्वाक्ये सुच् दृशयते? अभिहितत्वात्; अभिहितः सुजर्थः । केन? समासेन। कि च भोः सुजर्थ समास उच्यते? नैवम्; सामर्थ्यादिह सुजर्थो गम्यते। कथम्? यावता संख्या संख्यया संख्यायते, स च क्रियाभ्यावृत्त्यर्थ उक्त: समासेनेति कृत्वा सुज न भविष्यति' (महाभाष्यम् २. २.२५.)।।

प्रकृति: प्रातिपदिकरूपाऽप्येषोपवर्णिता । स्वरूपं प्रत्ययादीनां पृथक् पृथगथोच्यते॥

तत्र प्रतीयते अनेनार्थ इति प्रत्ययः ; स त्रिधा-धातुप्रत्ययः, प्रत्ययप्रत्ययः, प्राति- पदिकप्रत्यय इति। तेषु सनादयः, तिबादयः, तुमुनादयः, तव्यादयः, ण्वुलादयः, उणाद्यश्चेति धातुप्रत्ययभेदाः । तत्र इच्छाप्रयोजकव्यापारादिक्रियासु क्रियासममिहारादिषु च ये विधीय- माना: क्रियावचनत्वात् भूवादिवदेव प्रत्ययान्तरमपेक्षनते ते सनादयः; यथा-चिकीर्षति, अध्यापयति, पापच्यते, गोपायति, ऋतीयते, कामयते, इति । क्रियाप्रधानाः कर्तृकर्मणोः क्रियायाँ च ये विहिताः साध्यरूपापन्नक्रियाभिधायित्वेन प्रत्ययान्तरं नापेक्षन्ते ते तिबाद्यः; यथा-व्रजति देवदत्तः, पच्यते ओदनः, रज्यति वस्त्रम्, लूयते केदारः, चोरस्य रुजति, आस्यते युष्माभिः इति। अनुपात्तकमक्रियाभिधायिनोऽसत्त्वभूतार्थाः साध्यभावे ये विधीयन्ते ते तुमुनादयः; यथा-पक्तुमिच्छति, भुक्त्वा व्रजति, अधीत्य स्नाति, पायंपायमास्ते, चोरं- कारमाक्रोशति, चकासाश्चकार इति। प्रायेण भावकर्मणोः क्त्रादिषु च ये विधीयन्ते ते तव्याद्यः ; यथा गन्तव्यं भवता, करणीयः कटः, कृतो भवता, लूयमानः केदारः, दुर्गमो मार्ग:, वास्तव्यो लोक इति। प्रायेण कर्तरि कर्मादिषु च ये विधीयन्ते ते ण्वुलादयः;

शृङ्गारंप्रकांश:

यथा पाचकः पुमान, सोमं पवमानः, पचन्यवागूम्, कन्यामलङ्गरिण्णुः पादहारकः पङ्क, प्रियंकरणं शीलम्, इति। सर्वकारकेषु सिद्धभावे च ये विधीयमानाः प्रायेण द्रव्यवचनत्वं लभन्ते ते उणादयः ; यथा-शीता वायुः, वत्सला धात्री, तीक्ष्णं दात्रम्, वृद्ध उपाध्यायः; रम्य: प्रासाद: पाको वर्तत इति। यदादयः, घादयः, मवादय, फगादयः, युजादयः, ढगादयश्चेति प्रत्ययप्रत्ययमेदाः । तेषु भवापत्यस्वार्थरमत्वर्थादिषु सुवन्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते यदादयः, यथा-अप्सव्यः, पूर्वाह्वेतनम्, चिरंतनम्, आमुष्यायणः, त्वयका, शुभयुः इति। प्रकर्षापकर्षकुत्साप्रशंसादिषु तिङन्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते घाद्यः, यथा .- पचतितराम्, गच्छतितमाम्, जल्पतिकल्पम्, स्पृशतिदेश्यम्, पचतकि, पचतिरूपम्, इति। निवृत्तस्वार्थ- मत्वर्थादिषु कृ्भधो य उत्पद्यन्ते ते मवाद्यः; यथा-कृत्रिमम्, पाकिमम्, सांराविणम्, व्यावकोशी, जित्वरी, इ्यैनंपाता इति। जीवद्वंश्यप्रशस्तकुत्सितस्वार्थादिषु अपत्यादितद्धिता- न्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते फगादयः; यथा-गाग्यायणः, दाक्षायणः, वार्ष्यायजीयः, वार्ष्या- यणिकः, भमिजित्यः, कौआयन्यः इति। सिद्धभावताच्छील्योपाधिकर्त्रादिषु णिजादिधातु- प्रत्ययान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते युजादयः; यथा-कारणा, अटाठ्या, यायजूकः, सासहिः, यायावरः, चिकीर्षुः इति। अपत्याद्यर्थस्ार्थशक्तिसंख्यादिषु स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते ढगादयः; यथा-गाङ्गेयः, यौवतेयः, वाराणसेयः, सुवधूकः, नद्ाम्, खट्वायाम्, युवतयः, इति। टाबादयः, स्वाद्यः, तसिलादयः, कादयः, अणाद्यः, क्यजादयश्चति प्राति- पदिकप्रत्ययभेदाः। तेषु प्रकृतिलि्गभिधायिनः प्रातिपदिकाद् उत्पद्यन्ते ते टावादयः; यथा- खट्वा, सुदामा, कारीषगन्ध्या, ब्रह्मचन्धूः, कुमारी, युवतिः, इति। प्रकृत्यर्थसंख्याभिधायिनः प्रातिपदिकादेव य उत्पद्यन्ते ते स्वादयः; यथा-कुण्डं, कुण्डे, कुण्डाभ्याम्, कुण्डेभ्यः, कुण्डयो:, कुण्डेपु, इति। शक्तिमात्रामिधायिनः सोपाधिशक्त्यभिधायिनो वा सुवन्तप्राति- पदिकात् स्वार्थादिषु य उत्पद्यन्ते ते तसिलाद्यः; यथा .. यतः, यत्र, कदा, पुरस्तात्, बहुशः, पुरुत्रा वसतीति। कुत्साप्रशंसातिशयानतिशयाद्युपाधेरनुपाधेश्च सुबन्तादेव प्राति- पदिकात् स्वार्थादिषु य उत्पद्यन्ते ते कादयः; यथा-अश्वकः, युप्मकाभिः, वैयाकरणरूपः, पटुतरः, कुटीर, तार्तीयीकम्, इति। समर्थप्रातिपदिकात् संबन्धिकारकभावेषु य उत्पद्यन्त ते अणाद्यः, यथा.औपगवः, तावकीनः, आक्षिकः, वामदेव्यम्, ब्राह्मणत्वम्, पौरोहित्यम्, इति। कर्मादिकारकोपहितक्रियेच्छाचारच्व्यर्थादिषु समर्थादेव प्रातिपदिकाद् उत्पद्यन्ते ते क्यजाद्यः ; यथा_चित्रीयते, पुत्रकाम्यति, श्येनायते, लोहितायति, कण्डयते, मुण्डयति, इति॥

प्रकृतिप्रत्ययानामुपसरगोपग्रहागमलोपवर्णविकारविकरणादिरुप: संस्कार: उपस्कारः । सच त्रिधा-प्रकृत्युपस्कारः, प्रत्ययोपस्कारः, उभयोपस्कारश्रेति। ते पुनर्भूषणसमवायाध्याहारवैकृत- यत्नप्रतियत्नमेदात् प्रत्येकं षट्प्रकारा भवन्ति। तत्र प्रकृतेरभूषणरूपा निरर्थकोपसर्गस्वार्थि-

प्रथम: प्रकाशः ३५

कवैकल्पिकादयः ; यथा-अध्यागच्छति, पर्यागच्छति, प्रलम्बत, निखक्षति इति ; यावकः, पाड्गुण्यम् . औपयिकम्, मानसम्, इति; आली, मृद्दी, कमण्डलूः, चश्चः, इति। सम- वायरूपाः सार्थकोपसर्गलन्क्यडादयः, यथा-आशास्ते, प्रतिप्ते, सुमनायते, दुर्मनायते, इति; जुगुप्सते, गोपायते, ऋतीयते, कामयते, इति; पुत्रीयति, पुत्रकाम्यति, श्येनायते, मुण्डयति इति। अध्याहाररूपाः सहाभिधायकोपसर्गद्विवे चनसुडागमादयः; यथा-अधीते, अध्येति, अनुरुध्यत, संत्रामयते, इति : जञ्ञप्यते, संपनीपद्यते, अरार्यते, उन्दिदिषति इति ; उपस्कुरुते, अपत्त्, आस्थत्, अध्वस्यति, इति। वैकृतरूपाः वर्णव्यत्ययविपर्ययापायादयः; यथा-निषिश्चति, प्रणयति, यन्ति, उशन्ति इति ; तरुः, सिंहः, सिकताः, सक्तवः इति ; सन्ति, ध्न्ति, द्यन्ति, समगत, इति। यत्नरूपाः उपचयप्रसवसंवृत्यादयः; यथा-यौति, मेद्यति, दीव्यति, निगूहति इति ; कीर्यते, पूर्वते, लौधातकिः, स्वायंभुवम्, इति; आस्त, आस्ते अवोचत्, घटयति, इति। प्रतियत्नरूपाः विशेषादेशविधिनिषेधादयः; यथा_आह, अघसत्, वध्यात्, अध्यगीप्महि, इति ; जप्यः, पित्यम्, गव्यम्, नाव्यम्, इति; तितउः, प्रउगम्, कोकूयते, कथयति, इति॥

प्रत्ययस्य भूषणरूपा: इडसुर्गाककादयः; यथा-सहिता, वरिता, भ्रुवै, भ्रणाम्, इति; देवासः, पारयामसि, तारिषत्, भवाति, इति; तार्तीयीकम्, पीत्वाय, त्वयका, पचतकि, इति। समवायरूपा: स्यसिच्ूमीयुडादयः; यथा-करिप्यति, अकरिप्यत्, वक्ता, व्रवीति, इति ; अपाक्षीत्, अपीपचत्, अशिषत्, अलिक्षत्, इति ; कर्पाष्ट, कुर्यात्, कुर्वीत, करवामहै, इति। अध्याहाररूपाः प्रत्ययार्थविशपकोपसर्गमप्रवादयः; यथा-सुमनायते, दुर्मनायते, अभिमनायते, अभिपेणयति, इति; कृत्रिमम्, सांराविणम्, व्यावहासी, कौआ्जयन्यः, इति; पचतितराम्, पचमानः, सर्वेपां, वृक्षाणाम्, इति । वैकृतरूपा आदेशसर्वादेशप्रत्ययादेशादयः; यथा. गाग्यायण:, चान्द्रमसायनिः, गौधेरः, कौलेयकः, इति ; पवनः, पावकः, वृक्षस्य, वृक्षः, इति; वेद, विवेद, विद्वान्, विद्धि, इति। यत्नरूपा लुग्लुम्पनविलुम्पनादयः; यथा- पचत्, जुहाति, पञ्चालाः, दधि, इति; दददशे, अद्राक्षीत्, कारकः, कामण्डलेयः, इति; अग्निचित्, शुभया:, मूलखाः, अश्वति, इति। प्रतियत्नरूपा विशषादेशविधिनिषेधादयः; यथा-तस्थौ, वेद, प्रशाधि, जीवतात् इति; उदपादि, राष्र्रियः, आग्नेयः, स्तरणम्, इति; सुभ्रृः, सुप्रेयसी, व्यतिहसन्ति, व्यतिगच्छन्ति इति। उभयोर्भूषणरूपा युप्मत्प्भृतिप्रयोगादयः; यथा_त्वं पचसि, युवां पचथः, यूयं पचथ, अहं पचामि, आवा पचावः वयं पचामः, वायुर्वाति, देवो वर्षति, भज्यते शाखा स्वयमेव, अवकिरते हस्ती स्वयमेव, भूषयते कन्या स्वयमेव, न्रूते कथा स्वयमेवेति। समवायरूपा विकरणादयः: यथा-भवति, चोरयति, दीव्यति, सुनोति, तुदति, तनोति, रुणद्धि, क्रीणाति, स्वयं नमते, स्वयं दुग्धे, तप्यते तपः, लूयते

३६ शुंङ्गारंप्रकाशः

केदार: इति। अध्याहाररूपाः द्विरुक्त्यादयः; यथा-पायं पायं, पचतिपचति, ग्रामो ग्रामो रमणीयः, मूले मूले स्थूलाः, अग्रे अग्रे सूक्ष्माः, पूर्व पूर्व पुप्यति, प्रथम प्रथमं पच्यते, ज्येष्ठ ज्येष्ठमुपवेशय, माष माष देहि, उपर्युपर्यास्ते, अहिरहिः बुध्यस्व इति। वैकृतरूपा वांना- वादयः; यथा-ग्रामो वां, ग्रामो नौ ग्रामो वः, आ्मो नः, आ्मस्ते, ग्रामो मे, ग्रामस्त्वा रक्षत्, ग्रामो मा रक्षत्, हैयङ्गवीनम्, मातुलः, क्षत्रियः, श्रोत्रियः इति। यत्नरूपा अनुप्रयोगाद्यः ; यथा-अग्निसात् संपद्यते, भस्मसान्जवति, ब्राह्मणसात् स्ात्, देवत्रा करोति ; मर्त्यत्रा गच्छति, मनुष्यत्रा वसति, शुक्लीभवति, पटपटाकरोति, चकासांचकार, कारयामास, बिभरांबभूव, विदांकुर्वन्तु इति। प्रतियत्नरूपा विध्यनुप्रयोगादयः; यथा रपोष पुप्यति, समूलकाषं कषति, जीवग्राहं गरृह्लाति, पुरुषवाहं वहति, ऊध्वशोपं शुप्कः, चूडकनाश नष्टः, ओदनपाकं पक्क:, सुवर्णनिधायं निहितः, लुनीहि लुनीहीत्यवायं लुनाति; अधीष्वाधीप्वे- त्येवायमधीते; राष्ट्रमट मठमट दूरमटेत्येवायमटति, सक्तून् पिव धानाः स्वाद ओदनं भुङ्क्ष्वेत्येवायमभ्यवहरति, इति। उपस्कारविशेष एव प्रकृतिसमीपोच्चारितं पदमुपपदम्: तत् त्रिधा तिङुपपदम्, कृदुपपदम्, सुवुपपदं च। तेषु प्रथमं क्रियारूपम्, कारकरूपम्, नाम- रूपम्, अव्ययरूपम्, निपातरूपम्, उपसर्गरूप च। तेपु क्रियारूपं यथा-एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न मर्षयामि यत्तत्रभवान् वृषलं याजयेत्। कारकरूपं यथा-अश्वेन संचरते, दास्या संप्रयच्छते। नामरूपं यथा-कालो यद्ज्जीत भवान्, समयो यद्जञीत भवान्, वेला यद्ुज्जीत भवान्। अव्ययरुपं यथा-कथ नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, नमते दण्डः स्वयमेव। निपातरूप यथा-यावन्ुङ्के, पुरा वजति। उपसर्गरूपं यथा-पराक्रमते, पराजयते इति। द्वितीयमपि क्रियारूपम्, कारकरूपम्, नामरूपम्, अव्ययरूपम्, निपात- रूपम्, उपसर्गरूपं च। तेषु क्रियारूपं यथा-भोक्तुं व्रजति, भोजको व्रजति, गोदायो व्रजति, कर्तुमिच्छति इति। कारकरूपं यथा-कुम्भकारः, उत्तानशयः, शाय्योत्थायम्, मूलकोपदंशम्, इति। नामरूपं यथा-कालो भोक्तुम्, समयो भोक्तुम्, ब्रह्मभूयम्, ब्रह्मोद्यम् इति। अव्ययरूपं यथा-दिवाकरः, दोषाकरः, मृषोद्यम्, ईषत्पानः, इति। निपातरूपं यथा-अलं कृत्वा, खलु कृत्वा, यावद्वेदम्, अन्यथाकारम् इति। उपसर्गरूप यथा-प्रजवी, प्रसवी, विकत्थी, निराकरिणणु: इति। तृर्तीयं क्रियारूपम्, कारकरूपम्, नामरूपम्, अव्ययरूपम्, निपातरूपम्, कर्मप्रवचनीयरूपं चेति। तेषु क्रियारूपं यथा-न त्वां तृणाय मन्ये, संतापाय प्रभवति, गोधु दुह्यमानासु गतः, क्रोशतः प्राव्राजीदिति। कारकरूपं यथा-

चर्मणि द्वीपिन हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम्। केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः॥

(10) शभ्ारप्नकाश: ३७

केशम प्रसितः, ब्राह्मणेषु मुज्ञानंषु वृपला आसते, वृषलध्वासीनेषु ब्राह्मणा भुअते, इति। नामरूप यथा-गवां स्वामी, अन्नस्य हेतोवेसति, पित्रा सदशः, शिव प्रजाध्यः इति। अव्ययरूपं यथा-समया ग्रामम्, सह च्छात्रेण, नमो देवेभ्यः, दक्षिणाहि ग्रामात् इति। निपातरूप यथा हे देवदत्त, हा देवदत्तम, बरिना विष्णुसित्रेण, ऋते यजदत्तात् इति। कर्मप्रवचनीयरूपं यथा-वृक्षमनु विद्योतते, उपार्जुन योद्वारः, अधि व्रह्मदत्तेपञ्चाला:, अधि पश्चालेवु महाद्स इति।।

कमादुपपदस्यापि स्त्ररूपमुपवर्णितम् ।

अव्ययानि निपाताश्र गतयश्च निरूपिताः । कर्मप्रवचनीयाश्च सोपमर्गा: प्रकाशिताः ॥

न केवलेह प्रकृति: प्रयुज्यते न केवला: सुप्तिड्जणक्यजादयः । भवत्युपस्कार इहापृथग्द्यो- ईयार्थमेवोपपदं प्रयुज्यने ॥

॥ इत महाराजाधिराज श्राभोजदेवविरचित शक्कारप्रकाश प्रकृत्यादिप्रकाशी नाम प्रथमः प्रकाशः ॥

S.T.F

द्वितीय: प्रातिपदिकादिप्रकाशः

प्रातिपदिकं त्रिधा-विभक्तावयवम्, अविभक्तावयवम्, अनुकरणं च। तत्र विभक्तावयवं त्रिधा-कुद्रृपम्, तद्धितरूपम्, समासरूपं च । तेषु भावकारकाभियायिनो धातुप्रत्ययाः कृतः। तत्र धात्वर्थ एवापूर्वापरीभूतो भाव :; यदाह-

कालानुपाति यद्रूयं धात्वर्थस्य क्रियेति तव्। परितो यत् परिच्छिन्न तद्गाव इति कथ्यते॥

स इह षोढा संभवति सिद्धः, साध्यः, सिद्धासमाप्तः, साध्यासमाप्ः, सिद्धसाध्यः, साध्यसिद्धश्चेति। तेषु उद्भूतप्रत्ययांशत्वेन क्रियानुद्रेकात् सत्त्वभूतत्वे लिङ्गसंख्याद्युपग्राही 'कर्तृकर्मणोः कृति' (पा. २. ३. ६५.) इति संबन्धविभक्तारनेमित्तं सिद्धः; यथा-आश्चर्य- मिदमोदनस्य च पाको ब्राह्मणानां च प्रादुर्भावः, भेदिका काष्ठानां देवदत्तस्य, चिक्रीर्षा यज्ञदत्तस्य कटस्य इति। अत्र उभयप्राप्ती कर्मण्येव इति नियमे उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन् कृति इति व्याख्यानात्, अकाकारयोश्च नियमप्रतिषेधात्, कर्तर्यपि षध्येव भवन्ती भावस्य सिद्धतां द्योतयति। उद्भूतप्रकृत्यंशत्वरेन क्रियोद्रेकादसत्वभूतत्वे लिङ्गसंख्याद्यनुपग्राही कर्तृ- कर्मणोः कारकविभक्तेरेव निमित्तं साध्यः; यथा ओदनं भोक्तुं याति, स्वाध्यायमधीत्य स्नापयति, पयः पायं पायमास्ते इति। अत एव 'न लोक' (पा. २. ३. ६९.) इत्या- दिना षष्ठी निषिध्यते। सिद्ध एव तद्धितानुबन्धी सिद्धासमाप्ः; यथा-व्यावक्रोशी, साङ्- कूटिनम्, कृत्रिमम् इति। अन्र यथा आभिजित्यः, कौश्चायन्यः इत्यादावणाद्यभिहितोS- व्यपत्यार्थः, तैत्तिरीया: छागलेयिन: इत्यादौ छणाद्यभिहितोऽपि प्रोक्तार्थः, स्वार्थिकाध्येतृ- वेदितृविषयतद्धितोत्पत्तिमन्तरेण न समाप्यते, तथा व्यतिहाराभिविध्युपाधिको णजिनुणुक्त: शुद्धश्च कूत्र्यभिहिति: सिद्धोऽपि भावः स्वार्थिकनिवृत्तार्थीयतद्वितोत्पत्तिमन्तरेण न समाप्यत इति सिद्धासमाप्तो भवति। साध्य एवानुप्रयोगानुबन्धी साध्यासमाप्तः; यथा-चकासा- श्चकार, विदाङ्कर्वन्तु, रैपोषं पुष्यति इति। अत्र यथा शुक्लीभवति, पटपटाकरोति, इत्या- दावभूततन्रावादिषु ्व्याद्यन्तम्, लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति, राष्ट्रमट मठमट दूरमटे- त्येवायमटति, इत्यादिषु क्रियासमभिहारादिषु लोडन्तम् अनभिव्यक्तपदार्थकत्वादसमातं स्वार्था- भिव्यक्तये कभ्वाद्यनुप्रयोगं यथाविध्यनुप्रयोगं चापेक्षते, तथा आमन्तं णमुलन्तं चानभ- व्यक्तपदार्थकत्वाद्समापं साध्यरूपमेव स्वार्थाभिव्यक्तये कृभ्वाद्यनुप्रयोगं यथाविध्यनुप्रयोगं

द्वितीयः प्रकाशः ३९

चापेक्षत इत्येतदुक्तो भावः साध्यासमात्तो भवति। तदाह-'आम इव णमुलोऽप्यसमा- प्तार्थत्वाच्चादिवदनुप्रयोगः सिद्ध एव यथाविध्यर्थ तु वचन कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति। तेन चकासांचकार इत्यादिनाऽयमर्थो भवति-चकास्ति स्म, विदन्तु, रायः पुष्यन्नमुं पुष्यति, इति। अत एव क्रियाविशेषणेनैव सिद्धमिति न केचित् णमुल्पकरणमारभन्ते। नतु च क्रियाविशेषणानां कर्मता नपुंसकता च; कथं च पुषेरेव पुषिः कर्म भवति? न ह्यात्मनैवात्मा व्याप्यते; न हि सुशिक्षितोऽपि वटुः स्वं स्कन्धमारोडुं शक्कोति। नैवम् ; नागरकं वृत्त वर्तेत, विश्वजिता यजेत, इत्यादौ सामान्यविशेषयोरनैकात्म्येन व्याप्त्यवच्छे- दयोरुपलम्भात् सामान्यपुषेरेवावयवपुषिः कर्म भवति। न च क्रियाविशेषणानां कर्मतैवेति नियम: ; क्रिया हि यथा साध्यमानत्वात् कर्म, तथोत्पद्यमानत्वात् कर्त्यपि भवति ; ततश्चोभयथाऽपि क्रियाविशेषणानि योज्यन्ते रैपोष कृत्वा पुष्यति, रैपोषं यथा भवत्येवं पुष्यतीति। सिद्ध एव साध्यधर्मयोगी सिद्धसाध्यः; यथा-आश्चर्यो गवां दोहोऽशिक्षितना- गोपालेन, साधु खलु पयसः पानं यज्ञदत्तेन, विचित्रा हि सुत्रस्य कृतिः पाणिनिना, इति; अत्र उभयप्राप्ता कर्मण्येव षष्ठीति कर्तरि तृतीयाम्नानात् सिद्धोऽप्ययं विवक्षातः साध्योऽपि भवतीति ज्ञायते। अन्ये त्वन्यथा सिद्धसाध्यं वर्णयन्ति-उष्टासिकामास्ते, पञ्च वारान भुङ्गे, पश्च प्रयोगान् पचति इति। अत्रोष्टासिकावारप्रयोगाणां क्रियाविशेषावृत्त्यनुष्ठानरूप- त्वेनापृथग्भावात् क्रियाभिख्याप्यानां द्वितीयादर्शनादभेदविवक्षातः सिद्धानामपि क्रियावदेव साध्यत्वमवगम्यते ; तदाह-

तत्स्वभावविशेषत्वाद्वयाप्या नोष्ट्रासिकाऽनया। साध्यत्वे त्वासनैकात्म्यात् फलतः कर्म कथ्यते॥

सोऽयमित्यभिसंबन्धादभेदे धर्मधर्मिणोः । क्रियाया इव साध्यत्वं वारादीनां न दुष्यति॥

तेन उष्टासिकामास्ते इत्यादीनामयमर्थो भवतिउष्टवदास्ते, पश्चावृत्ति भुजिक्रियां करोति, पञ्च पाकाननिर्वर्तयति इति। साध्य एव सिद्धधर्मयोगी साध्यसिद्धः; यथा-कर्तव्यं भवतः, कार्ये भवतः इति। अत्र 'न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम्' (पा. २. ३. ६९.) इति लादीनां साध्यार्थाभिधायित्वात् कर्तृकर्मणोः षष्टीनिषेधे, 'कृत्यानां कर्तरि वा' 'कस्य च वर्तमाने' (पा. २. ३. ७१. ६७.); नपुंसके भावे उपसंख्यानम्' इत्यादिभिः पुनः षक्चीविधा- नात् पक्षे विवक्षातः सिद्धार्थाभिधायित्वमवगम्यत इत्येतदुक्तो भावः साध्यसिद्धो भवति। न चात्र कत्यानां निषेधो न श्रृथते, यतः खलर्थतृनामित्यत्र खलर्थेत्यनेन कृत्यक्तखलर्थाः

शृङ्गारप्रकाशः

शतृ शानचानशश् संगुहयन्त : तृन्नित्यनेन पुनस्तृन्नवेति। अत एव निष्ठाविभावस्येव कृत्यभावस्य कर्मण्यपि पष्ठी न भवति : यथा-

गतमस्त यथाडर्केण पयाड्युदितमिन्दुना। तथा मानेन शैथित्यनागन्नच्चे मृगोदशः॥

कथ धुनः सकर्मकातू भावप्रत्ययः ? बेन ह्वकमकान्ज्वितव्यम्: यद्ाह 'लः कमणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (पा.३. ४- ६९.) 'तयोरेव कृत्यक्तखवलर्थः (पा. ३४. ७०); न हि भवति कृतं कट देवदत्तनेति। उचवते-नेतदन्तरङ्गं द्रव्यकम, अपि तु 'काला- व्वभावगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्क्मेणाम इति वहिरद्ेपु कालादिक्मसु गन्तव्यलक्षण गत्य- थंकर्म, वहिरङ्गता च 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' (पा. २.३. ५.) इत्यनेन द्वितीयाविधानेन, भावस्य च कालादभेवेन, गन्तव्यस्य तु 'गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यी' (पा. २.३.१२.) इति पुनर्द्वितीयाग्रहणेन ज्ञायते; अन्यथा हि कर्मणि द्वितीयायाः सिद्धत्वात् गत्र्थ- कर्मणि चतुर्थी चेत्येव ब्रयात्। यस्यैव च द्रव्यकर्मणोऽन्तरङ्गस्यामात्रेनाकर्मकः, तस्यैव भाव्रेन सकर्मको भवति; अतो विद्यमानमधि कालाटिकर्म नाकमंकव्यपदेश विप्रयति। अन्ये त्वन्यथा साध्यसिद्धं वर्णयन्ति -- उष्टासिका आस्यन्त, हतशायिकाः शय्यन्ते, यवाग्वाः पाकाय व्रजति इति। अत्र आसिकाशायिकयोगयाताभिहितक्रियात्मकत्वात् पाकस्य वजि- क्रियासाध्यन्वात्, सत्यपि साध्यत्व्रे लिङ्गसंख्यासंबन्धिविभक्तियोगाहिवक्षातः सिद्धत्वमयि गम्यत इत्ययं साध्यसिद्धा भवति। तथाऽभि उप्ासिका आस्यन्ते, हतशायिकाः शय्यन्ते, इत्यमूभ्यां सामान्यविशेषोपचरितरूपो भावात्मेव प्रत्याय्यते स आख्यातास्यां सामान्यरूपण, रवुलन्ताभ्यां विशषरूपण। बहुवचनं तु कुत्सातिरयार्थ्रम या हिनामोप्रस्य कुत्सावन्यो बहुप्रकारजुषा बह्यः आसिकाः, याश्च हतानामतिशयवत्यस्तयाभूता मव भूयस्यः शाय्रिकाः प्रतीताः, ताभिः विशषरूपाभिरियमासिका शायिका उपमानोपमयसंवन्धजनित मेदाभेदपरित्रहाल्लका- रेणापि सामान्यविशषभावेन कुत्सातिशयार्थ बहुत्वेनेव प्रत्याय्यते, बहुत्वेन बिना सामान्य- विशेषभावासुपपत्तेः: तेनोष्टरासिका इवासनानि हतशायिका इव शयनानि क्रियन्ते भवन्तीति वा वाक्यार्था भवति। नन्वेवसुष्टासिकादीनां वारपयोगादीनां च कर्मतेव नपुंसकतापि प्राप्तोति; यथा. मृदु पचति, प्रशस्त पचतीति। उच्यने-त्रिधा खतु क्रियाविशेषण भवति-बाह्यम्, आभ्यन्तरम् ; वाह्याभ्यन्तरं च; तत्र वाहां धर्मरूप वारादि; आभ्यन्तरं विशषरूपमुष्टासिकादि, वाह्याभ्यन्तरं गुणरूपं मृद्धादि। तेधु बाह्यं सोऽयमित्यमिसंबन्धाद मेदोपचारेणविघ्यलितस्वरूप- मेव प्रधानं विशिंषत् कथमिव स्वरलिङ्रं जह्यात्? आभ्यन्तरं तु विशेर्षाशपरित्रहादायिक्व लिङ्गसंख्यं कथमिव वाऽन्यलिक् गृह्लीयात् ? बाह्याभ्य्तरं तु गुणत्वात् सवलिङ्गविरद्दे 'गुणवचना-

(11) द्वितीय: प्रकाशः ४१

नामाश्रयतो लिङ्गवचनानि' (महाभाष्यम् १. २. ६४.) इति विशेष्यलिङ्गग्राह्येव भवति ; तत्र साध्यैकस्वभावत्वादलिङ्गसंख्यायाः क्रियाया विशेषणत्वे मृद्धादीनां नपुंसकत्वमेव न्याय्यम्। उष्टासिकावारादीनां तु नित्यमाविष्टलिङ्गत्वाद्विशेषांशपरित्रह्ात् क्रियाविशेषणत्वेऽपि न नपुंसक- लिङ्गता। अथ पाकाय व्रजति, एधेभ्यो व्रजति, इति क्रिया रन्धनाय स्थालीतिवत् तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तः सिद्ध एव कस्मान्न विज्ञायते? नैवम्, 'भाववचनाश्च' (पा. ३. ३.११.) इति तादर्थ्य एव प्रत्ययोत्पत्तेः, 'तुमर्थाच्च भावत्रचनात्' (पा. २. ३. १५.) इति स्वार्थ एव चतुर्थीविधानात्। किमर्थ पुनरिदम् ? भाव्रे हि घजादयः सिद्धा एव, तादर्थ्ये चतुर्थी। क्रियार्थोपपदेन तुमुनाऽस्मिन विषये घञादयो मा बाधिषत; वासरूपविधिश्वात्र तुमुन्- प्वुलाविति ्वुलूग्रहणान्नावतरति। अथ यथैधानाहतुं व्रजति एधेभ्यो व्रजतीति 'क्रिया- र्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिन:' (पा. २. ३. १४.) इति चतुर्थी, तथा पाकं कर्तु व्रजति पाकाय वजतीति यदि भवेत्, को दोषः स्यात्? न कश्चित्; किं त्वेतत् पृच्छामि- स पाकः सिद्ध: साध्यो वा? यदि सिद्धः किं कर्तु व्रजति? अथ साध्य, क्रियार्थोपपदेषु तुमुना घञादयो बाध्यन्ते। अथ तुमर्थत्वेन साध्यामिधायिनश्चतुर्थ्यन्तत्वेन चासत्वभूतार्थाः पाकायेत्यादिषु घञादयः, कथ यवाग्वा इत्यादेः संबन्धविभक्तेर्निमित्तं भवति! शब्दशक्तिरेषा यत् कस्यचिदेव केनचित्, केनचिदेव कस्यचित्संबन्धः; तद्यथा-अभिन्नेऽप्यर्थे प्रजागरिताऽपररा त्रानिति तृनो बाह्यकर्मोपसर्गकर्मयोगात् जायते, न जागरूक इत्युक्तस्य ; ऊरीकरोति पाका- दिकमित्यूर्यादीनामेकानेकविशेषस्थया करोतिक्रियया भवति संबन्धः, न तदर्थविषयैः पचा- दिभिः; सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यपश्या राजदारा इति व्यवहितामपि सूर्यकर्मिकां दशिक्रियां नञू निषेधति, न सूर्यसत्ताम्: एवं न पुनर्गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्रोकाः, श्राद्ध न भुङ्गे अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति। तथा लवण न भुङ्गे अलवणभोजी भिक्षु: इत्यसूर्यपश्यादिव- दसामर्थ्येऽपि नञसमासो दृश्यते; न त्वकिचित्कुर्वाण इति; एवं मार्ष हरमाणः, अगा- धादुत्सृप्त इति। अपि च, पयः पायं पायं, पयः पीत्वा पीत्वा, गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम्, गेहमनुप्रविश्यानुप्रविश्य, इत्याभीक्ष्ण्यवीप्सयोः पद्द्विर्वचनं प्रयोजयन्ति णमुलादयः, न पापच्यते, द्विशो देहीति यङ्शसादयः; लोलूयत इति द्विर्वचनमन्तरेणापि क्रियासमभिह्वारमवगमयति यङन्तम्, न लुनीहि लुनीहीति लोडन्तम् ; कृतपूर्वी कटम्, अधीती व्याकरणम्, इति वृत्तिवशे- नोज्झितकर्माभिधानशक्तय: कर्मविभक्ति न विभ्नयन्ति निष्ठाद्यः; झ्ामं गन्तुमनाः, कट कर्तुकाम इति निवृत्तिच्छिन्ना अपि कर्मणि द्वितीयामेव प्रयोजयन्ति तुमुनादयः ;. उभयप्राप्तौ कर्मण्येवेति नियमेऽपि विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः इति, शब्दानामनुशासनमाचार्यस्य इति, समासाय कर्तरि संबन्धविभक्तिमप्युपाददते क्तिनादयः, साध्यार्थाभिधायिनाऽसत्त्वभूतार्था अपि यवाग्वाः पाकायेति कर्मणि संबन्धविभक्त्यैव संबध्यन्ते घञादय इति तदुक्तभावः साध्यसिद्धो भवति॥

४२ शुङ्गारप्रंकाशः

क्रियानिमितं कारकम्; तदपि पोढा-कर्ता, कर्भ, करणम्, संप्रदानम्, अपादानम्, अधिकरणं चेति। तत्र कर्ता-स्वतन्त्रः, हेतुः, कर्मकर्ता च; तेषु क्रियायाः स्वेच्छया करणादीनि यः प्रयुङ्गे न तु तैः प्रयुज्यते, स स्वतन्त्रः; यथा-पुत्रपौत्रस्य दर्शकः, पुरां भेत्तेति। तमेव क्रियाप्रवृत्तं यः प्रयुङ्ग स हेतुः; यथा-राजान योघितवान् राजयुध्वा धनुष्मान्, नखानि मोचयन्ति नखमुचानि धनूंषीति। कर्मैव स्वातन्त्रग्रेण विवक्षितं कर्मकर्ता; यथा-स्वयमेव पच्यन्ते पचेलिमा माषाः, स्वयमेव भज्यन्ते भङ्गराणि काष्ठानि इति। कर्म- निर्वत्य, विकार्य, प्राप्यं च; तेषु यदसज्जन्यते, सद्वा प्रकाश्यते, तन्निर्वर्त्यम्; यथा-कर्तव्यः कटः, उच्चार्यः शब्दः, इति । यस्य प्रकृत्युच्छेदो गुणान्तरं वोत्पद्यते तद्विकार्यम्: यथा-भुक्त ओदनः ; लूयमानः केदारः, इति। क्रियाकृतविशेषानवगतौ कर्तुः क्रिययाऽनास्थितमास्थितं वा यदाप्यते तत् प्राप्यम्; यथा-दुर्दर्शः प्रसुः, सुयानो मार्ग इति। करणं-बाह्यम्, आभ्यन्तरं, बाह्माभ्यन्तरं च; तेषु कर्तुः शरीराद्वहिरुपलभ्यमानं बाह्यम्; यथा_आशितंभवं भक्तम्, धृतोदकः करकः, इति। तद्विपरीतमाभ्यन्तरम्; यथा-प्रियंकरणं शीलम्, वशीकरणं प्रेम, इति। उभयगुणयोगि बाह्याभ्यन्तरम्; यथा-दर्शन चक्षुः, संवननं साम इति। संप्रदानम्-ददातिकर्माप्यं, कर्ममात्राप्यं, क्रि्कियाप्यं च; तेषु सम्यक् प्रदीयते अस्मै इत्य- न्वर्थसंज्ञाया विषयो ददातिकर्माप्यम्; यथा-हीयतेऽरमै दानीयो ब्राह्मणः; देवा देयासुरस्मै देवदायो डिम्भः, इति । 'कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम्' (पा. १. ४. ३२.) इति पारिभाषिकसंज्ञाविषयः कर्ममात्राप्यम्; यथा-दाश्यतेऽसै देयमिति दाशः कैवर्तः, गां हन्ति आगतायेति गोन्नः अतिथिः इति। कर्मशब्देन क्रियाया अप्युपादानात् क्रियया यदाप्यते तन् क्रियाप्यम्; यथा-श्राघन्तेऽस्मै जना इति श्ाध्यो राजा, स्पृहयन्त्यस्मै लोकाः स्पृहणीयो विभव इति। अपादानम् -निर्दिष्टविषयम्, उपात्तविषयम् ; अपेक्षितक्रिय च; तत्र 'ध्रव- मपायेऽपादानम्' (पा. १.४. १४.) इति निर्दिष्टविषयम ; यथा.प्रपतनो गिरिः, प्रस्रवणः शैल: इति। भीत्रार्थादियोगोक्तमुपात्तविषयम् ; यथा-अवधिः पर्वतः, मर्यादा समुद्रः इति। अधिकरणम्-वैषयिकम्, औपश्ेषिकम्, नैमित्तिकं च; तेपु विविधमनेकप्रकारं जाति- गुणक्रियाद्रव्यादिभिः सिनोतीति विषयो देशकालादिः; विषय एव वैषयिकम्; यथा- निपिबन्त्यस्मिन् गवाद्य इति निपानं जलाशयः, राजानो धीयन्तेऽस्यां राजधानी नगरम् इति। उपश्लेषोऽवष्टम्भः, तस्मै प्रभवत्यौपश्लेषिकम्; यथा-इषवो धीयन्ते अस्मिन् इषुधि: उपासङ्गम्, शेरतेऽस्यां शय्या पर्यङ्गः। निमित्तमेव नैमित्तिकम्, यथा-रज्यन्तेSस्मिन् सामाजिकमनांसि इति रङ्गः प्रेक्षा, प्रसीदन्ति अस्मिन नयनमनांसि इति प्रासादः सौधम् इति। तदेतदुभयमपि-शुद्धम्, सङ्कीर्णम्, उपाधिमत्, रूढिमत्, संबन्धि, अनुबन्धि चेति घोढ़ा विप्रथते। तत्र अर्थान्तरैरसंस्पर्शः शुद्धिः; सा भावानां यथा-ओदनत्य पाक:,

द्वितीय: प्रकाशः ४३

अलं कृत्वा, खलु स्थित्वा इति; कारकाणां यथा-अपा स्षा, वर्षशतस्य पूरकः, सोमं पवमान इति। संपर्क: सङ्कर :; स भावाना यथा-कालो भोकुम्, अलं भोक्तुम्, भोजं भोजं व्रजतीति ; कारकाणा यथा- गमनमहति गस्या योषित्, ेतुं शक्यते जय्यः शत्रुः, पक्तुं त्रजति, पाचको वजतीति,। बाहनाव्यन्तरसुभयं या शास्त्रोपास विशेषणसुपाधि :; सभावानां यथा-भवतः शायिका, उपलरो गवाल्, समजः पशूनामिति। कारकारणा यथा-तुन्द- परिमृजोऽलसः, स्तम्बेरमो हस्ती, दतिहरिः पशुः इति। गुणवचनत्वे द्रव्यवचनत्वरूढिः; सा भावानां यथा-मृगया, वासना, परित्रज्येति; कारकाणां यथा-कुम्भकारः, पङ्कजम् अमावास्येति । नियोगतः प्रतियोग्यपेक्षः संबन्धः; स भावानां यथा-भुकत्वा व्रजति, भोक्तुमिच्छति, अप्राप्य नदीं पर्वत इति; कारकाणा यथा-चङ्कम्यमाणोऽछीते, अधी- यानो वसति, गोदायो ब्रजति। अनुपङ्गोऽनुबन्धः; स भावानां यथा-सांराविणं वर्तते, रैपोष पुप्यति, चकासांचकार इति ; कारकाणां यथा.अग्निष्टोऽमयाजी, उष्ट्रकोशशत दायी इति। अथैतदभिधाने त्रिप्रकारा: कृतो भवन्तिभाववचनाः, कारकवचनाः, भावकारकवचनाञ्च। तेषु अथुजाद्य:, ण्वुलदयः, णजाद्यः, तुगुनादय, सयाहयः, णमुलादयश्च भाववचना: ; प्तुलादयः, अणाद्यः, उणाद्यः, कविनाद्यः, शत्रादयः, तृनादयश्च कारकवचनाः ; तव्यादयः, तवायाद्यः, कादयः, खलाद्यः, लुडायः, वञदयश्च भावकारकवचनाः । तत्र भाववचनेष्वनुपाधौ सिद्धभावे अथुजादयः; यथा-नन्दथुः, यज्ञः, स्वप्रः, क्रिया, कण्डूया, व्यज्या इति। अत्रैव रोगाद्युपाधिमति ण्वुलादयः; यथा-अरोचको बाघते, प्रवाहिकातः करोति, भवत आसिका, इक्षुभक्षिकां मे धारयसि, कां त्वं कारिमकार्षीः, अकरणिस्ते वृषल इति। सिद्धासमाप्ते णजादयः ; यथा-व्यावक्रोशी वर्तते, व्यावहासीं कुर्वन्ति, साङ्कटिनं वर्तते, सांराविणं कुर्वन्ति, करणेन निर्वृस्तं कृत्रिमम्, पाकेन निर्वृत्त पक्त्रिमं इति । साध्यरूपे तुमुनादयः; यथा-भोक्तुं व्रजति, भोकुं जानाति, भुक्ता वजति, अपमित्य याचते, स्वादुद्कारं भुङ्क्ते, चोरङ्कारमाक्रोशति। तुमर्थ एव छन्दोविषये सयादयः; यथा-वक्षे रायस्त्वा, दशे विश्वाय सूर्यम्, अनिं देवा विभाजं नाशकनुवन्, ईश्वरोऽमिचरितो:, ईश्वरो विलिखः इति। स्वाध्यायसमाते णमुलादयः; यथा- समूलकाष कषति, रैपोपं पुष्यति, चकासांचकार, बिभरांबभूव, चकासामास, विदांकुर्वन्तु इति। कारकवचनेष्वनुद्रिक्तक्रियांशाः कर्तयव प्वुलादयः; यथा-कारकः, स्रष्टा, नन्दनः, प्रियः, यज्चा, जरन्निति। सोपपदाः कर्त्रादिप्वणादयः ; यथा-काण्डलावः, पादहारक:, सुभगकरणम्, गोअ्:, शंभुः, गोष्ठः इति । निरुपपदा रूढिमन्त उणाद्यः ; यथा.कारु, दात्रम्, धात्री, दासा, भीष्मः इति । उभयेऽपि लोपवन्तः किनाद्यः; यथा-घृतस्पृक, सदक्, अर्थभाक्, शुभयुः, प्राङ्, युङ् इति। कर्तर्येवोद्रिकक्रियांशाः शत्रादयः यथा-यवागूं पचन्, सोमं पवमानः, आशितं दाश्वान, वेदमनूचान:, भुकवानोदनम्, आ्रमं गमी इति। त एव

शुङ्गारंप्रकाशः

ताच्छील्याद्युपाधिमन्तस्तृनाद्यः ; यथा जागरितापररात्रा:, मुण्डयितारः श्राविष्ठायनाः, वधू- मूढाम्, अलंकरिष्णुः, कतीह कवचमुद्धहमाना, शतं दायी, पधानाहारको व्रजति इति। भावकारकवचनेषूद्रिक्तानुद्रिक्तक्रियांशाः तव्यादयः; यथा-कर्तव्यं भवता, करणीयं भवता, कार्यः कटो भवतः, कृत्यः कटो भवतः, वास्तव्यो भवान्, ब्रह्मभूय भवतः इति। त एव छन्दोविषया- स्तवायादयः; यथा-परिधातवै, परिस्तरितवै, अवचक्षे, अवगाहे, दिद्दक्षेण्यः, कर्तु हविः इति। उद्रिक्तक्रियांशाः क्तादयः; यथा-भुक्तं भवता, भुज्यमानं भवता, भोक्ष्यमाणं भवता, भुक्त- मोदनम्, भुक्त ओदनो भवता, एवं भोक्ष्यमाणः इति। त एव व्यक्तकाला: खलादयः ; यथा. स्वाढ्यभवं भवता, सूत्थानं भवता, प्राशितंभवं भवता, दुराढ्यंभवं भवता, ईषत्पानः सोमो भवतः, आशितंभवं भक्तम् इति । अनुद्रिक्तक्रियांशाः प्रायो गुणवचना ल्युडादयः; यथा-व्यासस्य वचन, पाणिनेरुक्तिः, छात्रस्य हसितं, इध्मानां व्रश्चनं, जनानां भक्तिः, राज्षां मत इति। त एव प्रायो द्रव्यवचना घञादयः; यथा-पर्यायः क्रियाणां, विपर्यायः कालस्य, संग्रहः शास्त्राणां, अधीतः स्वाध्यायः, अधिगत उपायः, श्रेयानुपाध्यायः इति॥

भावकारकसंबन्धिस्वार्थाभिधायिनोऽधातुप्रत्ययास्तद्िताः । तत्र भावो द्विधा-अन्तरङ्गः, बहिरङ्श्चेति। तयोः शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिनिमित्तमन्तरङ्गः, यदाह-'यस्य गुणस्य हि भावाद्रव्ये शब्दनिवेशः, स तस्य भावः; तदभिधाने त्वतलौ।' तस्योपसंग्रहाय संग्रहकारः पठति-

'शब्दे तां जाति शब्दमेवार्थजातौ जातिः शुककादौ द्रव्यशब्दे गुणं तम्। कृत्तत्संयोगं योगि चाभिन्नरूपं वाच्यं वाच्येषु त्वादयो बोधयन्ति ॥'

ततः स षोढा भिद्यतेजातिः, गुणः, स्वरूपं, संबन्धः, संहतिः, अभिन्नरूपं इति। तेषु जातिर्यथा-गोत्वं, शुक्कत्वं, मानुष्यकं, स्त्रैणं, पौंसं, ब्राह्मण्यं इति। गुणो यथा-शुककत्वं, शीघ्रता, म्रदिमा, माधुर्य, आर्जवम्, वैदग्व्यं इति। स्वरूप यथा-डित्थत्वं, आकाशत्वं, चन्द्रत्वं, सूर्यत्वं, दिक्त्वं, तदात्वं इति । संबन्धो यथा-पाचकत्वं, काण्डलावत्वं, दण्डित्वं, औपगवत्वं, राजपुरुषत्वं, पुरुषव्याघ्रत्वं इति। संहतिर्यथा-धवखदिरत्वं, नरसिंहत्वं, शुक्त- कृष्णत्वं, कृष्णशारत्वं, नीलोत्पलत्वं, गौरखादिरत्वं इति। अभिन्नरूपं यथा-सत्वं, विद्यमानत्वं, गर्गत्वं, पश्चालत्वं, पदार्थत्वं, पङ्कजत्वं इति। ननु च,

जातिगुणाज्जातिगुणे धवखदिरादेः स्वजातिसंघाते। डित्थादौ च सरूपे कृत्तत्संयोगे तु संबन्धे ।।

(12) द्वितीयः प्रकाशः ४५

त्वादयः इति स्मृतिः ; कथमभिन्नरूपादावपि भवति? उच्यते- 'कृत्तद्वितसमासेषु संबन्धाभिधानमन्यत्र रूढ्यभिन्नरूपाव्याभिचरितसंबन्धेभ्यः'। अत एवोक्तं 'कृत्तत्संयोगं योगिना भिन्नरूपं' इति॥

अवधेरपि वाच्यत्वं त्वादीनामिष्यते बुधैः। गोत्वाद्दि गौरिति ज्ञानमभिधानंच जायते॥

ते ह्येवमाहुः- 'तस्य भावस्त्वतलौ' भवतोऽसादभिधानप्रत्ययाविति भावः। तदसत्; न हि गोत्वं गौरिति ज्ञानस्योत्पत्तावपादानतां जनयत् 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' 'भुवः प्रभवो वा' भवति; यथा-शृङ्राच्छरो जायते, हिमवतो गङ्गा प्रभवतीति। ज्ञानं त्वात्मन एव जायते, मनसैवोन्भ्वति; तदाह- 'व्यापकादप्यात्मनो युगपत् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्; नाहमद्राक्षं, नाहमश्रौषं, नाहमज्ञासिषं, अन्यत्र मे मनोऽभूदिति' । निमित्तत्वं तु गौरिति ज्ञानोत्पत्तौ शब्दस्येव गोत्वादेरपीष्यत एव । तत्र यथा समवायिनः श्वैत्यात् श्वैत्यबुद्धे: श्वेते श्वैत्यबुद्धिः, तथा समवायिनो गोत्वाद्वोत्वबुद्धेः गवि गोत्वबुद्धिः; ते परस्परं कार्यकारणभूते इति। अभिधानं तु शब्दः; स च येनोच्चारितेनार्थः प्रतीयते। तस्यापि न गोत्वमवधिर्भवति। शब्दो ह्याकाशा- देव जायते, मुखादेव प्रभवति; न गोत्वादेः । तदाहु :- 'मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमावर्थम्' इति। यदाऽपि नित्यः शब्द इति मतं तदाऽपि शब्दस्य गोत्वादयो वाच्या: विशेष्याः प्रत्याय्या एव भवन्ति। तत्र च शब्दस्य गोत्वादीनां वाच्यत्वे वा कर्मतैव, नावधित्वम्। प्रत्याय्यत्वे तु विपरिणामविपरिवर्तपक्षयोर्वक्ष्यमाणन्यायेन प्रत्युत शब्दस्यैवावधित्वम् । अध्यासस्तु सादश्या- दुपाधेरुपाधिसादृश्याभ्यां वा संभवति ; यथा- शुक्तिकादौ रजतादेः, स्फटिकादौ रक्तादेः, प्रति बिम्बादौ मुखादेरिति। तत्र यो यदध्यास्यते, यो यद्ध्यास्ते वा, स तस्याधिकरणं कर्म वा स्यात्, न त्वेवावधिः ; गोत्वं निमित्तमुपादाय गोशब्दो गामध्यास्ते गवि वाऽ्ध्यास्यते । तदिष्यत एव 'यस्य गुणस्य हि भावात् द्रव्यं शब्दनिवेशः तदभिधाने त्वतलौ' इति॥

धात्वर्थरूपः कृदभिधेयो बहिरङ्गः; सोऽपि षोढा-भावरूपः, कारकरूपः, संबन्धिरूपः, भावविशिष्टः, कारकविशिष्टः, संबन्धिविशिष्टव्चेति । तन्र प्रवृत्तिनिमित्ततुल्यो भावरूप :- ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यं, पुरोहितस्य कर्म पौरोहित्यं, स्तेनस्य स्तेयं, सख्युः सख्यं, दूतस्य दूत्यं, वणिजो वाणिज्यमिति। कारकैस्तुल्यकक्ष्यः कारकरूपः ; यथा_राजानमहति राजवद्दत्तं, आप्रयोजनकालं भवति आकालिकी प्रवृत्तिः, श्येनस्येव पातोऽस्यां वर्तते-श्येनंपाता क्रिया, दण्डः प्रहरणमस्यां क्रीडायां-दाण्डा, महिमा अस्त्यस्यां महिमिनी समस्या, वटकं प्रकृतमस्यां वटकमयी यात्रेति। रूढे द्रव्मभूतः संबन्धिरूपः; यथा-चाषाणां समूदः चा्ष, नाट्यानामासायो

४६ शुङ्गारप्रकाश:

नाट्यं, भृग्वङ्गिरसां विवाहो भृग्वड़गिरसिका, कांकोलूकस्य वैरं काकोलूकिका, अवीनां संघातो अविकटः, तेषामेव विस्तारोSविपटः इति। अतर्कितोपनतचित्रीकरणादिसदृशो भावविशिष्टः; यथा-काकस्य चागमनं यादच्छिकं, तालस्य च पातः, तेन तालेन पतता काकस्य वधः; एवमेव देवदत्तस्य चागमनं दस्यूनां चोपनिपातः, तैश्चतस्य वधः; तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः स काकतालसमागम इवेत्येक उपमार्थः, यश्च देवदत्तवधः स काकवध इवेति द्वितीय उपमार्थः, तत्र प्रथमः समासार्थः काकतालमिति, द्वितीयः प्रत्ययार्थः काकतालीयमिति ; समासश्चायमस्मादेव ज्ञापकात्; यदाह-समासाञ्च तद्विषयादाकस्मिक इवार्थे च्छो भवति ; तद्विषयादित्यत्र हि तदित्यनेन 'इवे प्रतिकृतौ' इतीवार्थः परामृश्यते। एवमजाकृपाणीयं, अन्धकंवर्तकीयं, घुणाक्षरीयं, अर्धजरतीयं, गोमयपायसीयं इति। कारकावच्छिन्नः कारकविशिष्टः; यथा_मतस्य करणं मत्यं, पीलूनां पाक: पीलुकुषः, जनस्य जल्पो जन्यः, शिवस्य भवनं शिवतातिः, नासिकाया अवनतिः अवटीटं, धने कामः धनकः इति। संबन्धिनाऽवच्छिन्नः संबन्धिविशिष्टः; यथा-हल्यः काषः, सौधः संकोचः, पौरुषेयो वधः, आथर्वण आन्नायः, वैदो घोषः, छान्दोग्यो धर्मः इति। उपाधिरपि संबन्ध्येव भवति, यथा-गार्गिकया विकत्थते, काठिकयाऽधिक्षिपति, गार्गिकामन्व- वेतः, गार्गिकामवगतवान्, काठिकामवगतवान् इति। धात्वर्थोपि भाव एव ; क्रियाऽपि ह्युप- मानेन परीता परिच्छिन्ना साध्यसिद्धभावो भवति। स त्रिधा-भावकारकः, कारकविशिष्टः, संबन्धिविशिष्टश्चेति। तेषु भावविशिष्टो यथा-ब्राह्मणेन तुल्यमधीते-ब्राह्मणवत्, राज्ञा सदशं वर्तते-राजवत्, जडस्य तुल्यं ब्रूते जडवत्, सूर्य इव प्रकाशते सूर्यवत्, पिता यथा पालयति पितृवत्, गुरुरिवानुशास्ति गुरुवदिति। अत्र ब्राह्मणादिस्थास्वध्ययनादिक्रियासु साहचर्यादृत्तिः जातिद्रव्ययोरन्यतरेण क्रियायाः सादश्यानुपपत्तेः । यदाह-'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः; तेनेति तृतीयासमर्थात् तुल्यमित्येतस्मिन्नर्थे वतिप्रत्ययो भवति यत्तुल्यं क्रिया चेत् सा भवति ; अर्थपरं चैतत् ; तेन सदशेत्यादिप्रयोगेष्वतृतीयान्तादपि भवति। कारकविशिष्टो यथा-राजेव व्यवहृत- मनेन राजवत्, देवमिव भवन्तं पश्यामि देववत्, असिनेव दात्रेण च्छिनत्ति असिवत्, ब्राह्मणायेव यदा देवदत्ताय ददाति ब्राह्मणवत्, पर्वतादिवासनादवरोहति पर्वतवत्, पितरीव गुरावाचरति पितृवत्। अत्र पुनरिदमेव सूत्रमन्यथा व्याख्यायते-तेन कारकविशेषेण तुल्यं यथा भवति। एवं चेत् क्रिया भवति भावोत्पन्ने विहितप्रत्यये कदाचित् प्रत्ययमुखेन क्रियाविशेषणं भवति, कदाचित् प्रक्ृतिमुखेन ; यथा-तीवः पाकः, तीवरं पाकं इति। संबन्धिविशिष्टो यथा- ब्राह्मणस्येवाध्ययनमस्य ब्राह्मणवत्, राज् इव रौद्र वृत्तमस्य राजवत्; जडस्य सदशं वचनमस्य जडवत्, सूर्यस्येव प्रकाशोऽस्य सूर्यवत्, पितुर्यथा पालनमस्य पितृवत्, गुरोस्तुल्यमनुशासनमस्य गुरुवत् इति। अन्र तु 'तत्र तस्येव' इत्यनेन वतिः। नतु च 'तेन तुल्य' इत्यनेनैव सिद्धे किमर्थ 'तन्न तस्येव' इति सूत्रारम्भ :! द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः प्रत्ययो न लभ्यः इति ; यथा.

द्वितीयः प्रकाशः ४७

मधुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रासादा: मधुरावत्, व्राह्मणर्येव क्षत्रियस्य शुक्ला दन्ताः ब्राह्मणवत् इति। यदेवं पूर्वसूत्रे क्रियाग्रहणं न करिप्यते, साहचर्याञ्च क्रियायामिव द्रव्यगुणयोः प्रातिपदिकं वर्तिष्यते ; ततश्च मैत्रेयतुल्या गावश्चेत्रस्य, ब्राह्मणेन तुल्या दन्ता क्षत्रियस्य इति विगृह्य पूर्वसूत्रेणैव वतिः सेत्स्यतीति। तदसत् ; एवं हि गवयेन तुल्योऽनड्डान इत्यत्रापि प्रत्ययः प्रसजेत् ; इवार्थे तु प्रत्यये सप्तमीषष्ठयन्ताभ्यामेव विधीयमाने गवय इवानड्ान् इत्यत्र प्रत्ययप्रसङ्गो न स्यात् ; सप्तम्यन्तषष्ठथन्तयोर्हि वाह्य संबन्धिनमपेक्ष्य इवशब्दप्रयोगो भवति, न पुनरिवार्थापेक्षयैव; इवशब्दो हि उपमानोपमेयभावलक्षणसंवन्धद्योतकः, न तु संबन्धिरूपाभिधायी। तस्माद्गवयेन तुल्योऽन- ड़ानू इत्यत्र मा भूत् प्रत्ययप्रसङ्ग इति पूर्वसूत्रे क्रियाग्रहणम्। तारिमंश्च कृते द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः प्रत्ययो न स्यादिति सतमीषष्ठयन्ताभ्यामिवार्थे 'तत्र तस्येव' (पा. ५. १. ११६.) इति वतिर्विधीयते। अथ 'तदर्हम् ' (पा. ५. १. ११७) इति किमर्थम् ?

अर्हतो या क्रिया कर्तुस्तत्रापि वतिरिष्यते। उपमानाविवक्षायां तद्विधानं न लभ्यते॥ उपमानोपमेयत्वमन्यस्यान्येन वा सह। अवस्थाभेदभिन्नत्वादेकस्याप्यात्मनैव वा॥

तत्रान्यस्यान्येन यथा- अवैयाकरणोऽप्ययं वैयाकरणवद्गते, योषिदप्येषा पुंवद्वक्तीति ; अवस्थाभेदमिन्नत्वादेकस्याप्यात्मनो यथा .- वैयाकरणः केनचिदुच्यते-वैयाकरणवद्बूहीति; योषि- दप्युच्यते- स्त्रीवद्देति। वैयाकरणोऽव्यवज्ञया कदाचिदवैयाकरणवद्बूते; श्रयते हि- यर्वाणस्तर्वाणा नाम साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः । ते हि 'अन्तर्वैद्यामेव न म्लेच्छितव्यम्, अतोऽन्यत्रावज्ञया' इति यद्ा नस्तद्वा न इति वक्तव्ये यर्वाणस्तर्वाण इत्यूचुः। योषिदपि कदाचिदा श्रितप्रागल्भ्यात् पुंवद्दक्ति, यथोच्यते.

सरस्वतीव कर्णाटी विजयाङ्का जयत्यसौ। या वैदर्भगिरां भूमि: कालिदासादनन्तरम् ।। अस्यौपम्यद्वयस्यापि विवक्षातोऽपरिग्रहे। वतिः कथमिवार्थीय इति (मत्वा) यमुच्यते॥

तत्र राजवद्कत्तमित्यत्र यदैवंविधार्थविवक्षा-पृथ्वादिना राज्ञा तुल्यं वृत्तमनेन राज्ञा राजवद्दत्तं राज्ञेति, तदादेनैव सूत्रेण सिद्धः प्रत्ययः । यदा त्वेतादशी विवक्षा-राज्ष इव पृथोरस्य

शुङ्गारप्रकाश:

वृत्तं राजवद्त्तं राज्ष इति, तदा द्वितीयसूत्रेण। यदा त्विदं वृत्तं राजानमेवार्दति नान्यमित्यप- मानोपमेयभावाभावे राजवद्त्तमिति प्रयोग:, तदा 'तदर्हम्' (पा. ५. १. ११६) इत्यनेन वतिर्विधीयत इति नानर्थक: सूत्रारम्भ: ॥

अन्ये तु-'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' (पा. ५. १. ११५.) इत्यत्र द्वितीयव्याख्यानपक्षे क्रियाया: क्रिया विशेषणं न संभवतीति कारकविशिष्टभावपक्षं 'तर्दर्हम्' (पा. ५.१. ११७) इत्यनेन संवाह्यति ; राजानमर्दृति यद्यवहरणं, देवमर्दति यद्दर्शन, असिमर्हति यच्छेदनं, ब्राह्मणमर्हति यद्दानं, पर्वतमर्हति यदवरोहणं, पितरमरदति यत् पारतन्त्र्यम् ; तदुच्यते राजवत्, देववत्, असिवत्, ब्राह्मणवत्, पर्वतवत्, पितृवत् इति। राजेव व्यवहृतमित्यादिभिस्तु तस्यार्थः प्रदर्शित इति।।

कारकमपि भाववदेवान्तरङ्गं बहिरङ्गं च ; तयोराख्याताभिधेयमन्तरङ्गं, अनाख्याताभिधेयं बहिरङ्रम् ; कर्ता हेतुकर्ता, कर्मकर्ता, कर्म चेति, करणं संप्रदानमपादानमधिकरणं चेति । तत्रान्तरङ्गमेदेषु कर्ता शुद्धः, मिश्रः, संकीर्णश्च। तेषु क्रियाकारकान्तरासंपृक्त: शुद्धः ; यथा- इष्टमनेन इष्टी यज्ञी, कृतः पूर्व कटोऽनेन कृतपूर्वी कटमिति। क्रियान्तरसंपृक्तो मिश्रः; यथा- व्याकरणं वेत्ति अधीते वा वैयाकरणः, शश्वद्भवः शाश्वतिकः इति। क्रियाकारकान्तरसंपृक्तः संकीर्णः; यथा-शालायां प्रवेशमहति शालीनः अधृष्टः; कूपे प्रक्षेपणमर्हृति इति कौपीनमकार्यम्। हेतुः- आत्मस्थक्रियः, परस्थक्रियः, परात्मस्थक्रियश्चेति। तेषु आत्मस्थक्रियो यथा-पारायणं वर्तयति पारायणिक: ; चान्द्रायणं वर्तयति चान्द्रायणिक इति । परस्थक्रियो यथा-वातं शमयति वातिकं तैलं; पित्तं शमयति पैत्तिकमिति। परात्मस्थक्रियो यथा-यथामुखं दर्शयते यथामुखीन आदर्श:, संमुख दर्शयते समुखीनः प्रेथान् इति। कर्मकर्ता-अनुद्रिक्तकर्माशः, उद्विक्तकर्मोशः, अनुद्विक्तोद्रिक्तकर्माशञ्चेति त्रिधा। तेष्वनुद्रिक्तकर्माशो यथा-अक्षद्यूतेन निर्वृत्तमाक्षद्यूतिकं धनं, पाकेन निर्वृत्तं पाकिमं, माणिकं इति। उद्रक्कर्माशो यथा-वसन्ते पच्यन्ते वासन्त्यः कुन्दलता:, षष्टिरात्रेण पच्यन्ते षाष्टिकाः शालय इति। अनुद्धिक्तोद्रिक्तकर्माशो यथा-वशं गतो वश्यः, शीर्षच्छेदमर्हति शीर्षच्छेद्य इति। कर्म-निर्वर्त्य, विकार्य, प्राप्यं च। तेषु यदसज्न्यते, सद्वा प्रकाश्यते, तन्निर्वर्त्यम्; यथा-उरसा निर्मितः औरसः पुत्रः, पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं व्याकरणं इति। यस्य प्रकृत्यच्छेदो गुणान्तरं वा विधीयते तद्विकार्यम् ; यथा-विषेण वध्यः विष्यः शत्रुः, कुसुम्मेन रक्तं कौसुम्भ वस्त्रमिति। आस्थितमनास्थितं वा क्रियया यदाकुमिष्यते तत् प्राप्यम् ; यथा-नावा तार्यः नाव्यो हदः, अयानयं नेयः अयानयीनः शारइति। ननु च शारोप्यास्थितः कस्मान्न भवति ?

(13) द्वितीय: प्रकाशः

त्यागरूपं प्रहातव्येऽप्यर्थे (प्राप्ये) संसर्गदर्शनम्। आस्थितं कर्म यत्तत्र द्वैरूप्यं भजते क्रिया॥ यथा-पन्थानं गच्छति, गर्तमुत्तरतीति। शारस्तु प्राप्य एव ; यथा-अजां नयति ग्रामं, (ग्रमं) वहति भारम् इति। नन्वेवं आमस्य प्राप्यता प्राप्तोति, नाजादेः; कः पुनराह न प्राप्ोतीति ; किंतु अकथितत्वेन तत्र क्रियाव्याप्यत्वेनाद्वितीयैव, न प्रत्ययान्तरम्-गां दोग्धि पय:, पौरवं गां याचते इति। वहिरङ्मेदेषु करणं_बाह्यं, आभ्यन्तरं, बाह्याभ्यन्तरं च। तेषु बाह्यं यथा-सुपां व्याख्यानः सौपः, ललाटस्य भूषणं ललाटिका। आभ्यन्तरं यथा-मतस्य करणं मत्यं, चतुर्णा पूरणश्चतुर्थः इति। बाह्याभ्यन्तरं यथा-समिध आधीयन्तेSनेन सामिधेन्यो मन्त्रः, (सएव) हृदयस्य बन्धनः हृद्य इति। संप्रदानम्-ददातिकर्माप्यं, कर्ममात्राप्यं, क्रियाप्यं च। संप्रदीयते भोजनादिकमस्मै इत्यन्वर्थसंज्ञकं ददातिकर्माप्यं ; यथा.अग्रभोजनं नियुक्तमस्ै दीयते आग्र- भोजनिकः, पश्चास्मै वृद्धिर्वा, आयो वा, लाभो वा, शुल्कं वा, उपदा वा दीयन्ते पश्चकः पुरुष इति। 'कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम्' (पा. १.४. ३३.) इति पारिभाषिकसंज्ञकं कर्ममात्राप्यं; यथा-राष्ट्रमस्मै निर्दिश्यते राष्ट्रियो राजन्यः, कलिं कुर्वन्त्यस्ै कालेयं गन्धद्रव्यं इति। कर्मशब्देन क्रियाया अप्यभिधानात् क्रिययापि यमभिप्रैति स संप्रदानमिति क्रियाप्यम्। यथा-अलङ्गर्मास्मै निर्दिश्यते अलङ्गर्मीणः अन्यूनः, न षडक्षाणि अस्मै भवन्ति अषडक्षीणो मन्त्र इति। अपादानं निर्दिष्टविषयं, उपात्तविषयं, अपेक्षितक्रियं च । तेषु 'ध्रवमपायेSपादानम्' (पा. १. ४. २४.) इति निर््दिष्टविषयम् ; यथा-अ्निः पतति असात् आग्नेयः आ्रवा, नद्यः स्यन्दन्ते अस्मात् नादेयः शैल इति। भीत्रार्थादियोगोक्तमुपात्तविषयम् ; यथा-कुक्षि रक्षन्ति अस्मात् कौक्षेयकः कृपाणः, मुद्गा भवन्त्यसात् मौद्ीनं क्षेत्रं इति। अवधिमात्रार्थमपेक्षितक्रियम्। यथा-कर्णस्य मूलं कर्णजाहं, पक्षस्य मूलं पक्षतिः इति । अधिकरणंवैषयिक, औपन्लेषिकं, नैमित्तिकं च । तेषु विविधमनेकप्रकारं जातिक्रियागुणद्रव्यादिभिः सिनोतीति विषयः देशकालादि :; विषय एव वैषयिकः ; यथा-गावः सन्त्यस्मिन् गोमान् देशः, पौषी पौर्णमास्यस्मिन् पौषो मास इति। उपन्लेषोऽवष्टम्भ:, तस्मै प्रभवति औपश्लेषिकं ; यथा-दण्डिनोऽस्यां सन्ति दण्डिमती शाला, विशतिरिहाधिका विंशं शतमिति। निमित्तमेव नैमित्तिकं; यथा-पूर्णो मासोऽस्यां पौर्णमासी (ति), परिखान्रस्यात् परिखेयो देश इति। कारकं च अन्तरङ्गबहिरङ्गमेदाद् द्विरूपमपि प्रकृत्यपाधे: कारकविशिष्टं, अकारकविशिष्ट, संबन्धविशिषटं, निपातविशिष्ट चेति चतुर्धा निर्धार्यते। तेषु कर्म कर्मविशिष्टं यथाअयानयं नेय अयानयीन: शारः; करणविशिष्टं यथा-चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपं ; अधिकरणविशिष्टं यथा-स्त्रुन्ने कृतो वा, लब्धो वा, क्रीतो वा स्रौम :; अपादानविशिष्टं यथा-तन्नादचिरापहतः तन्तकः पट इति; कर्तृविशिष्टं यथा-अश्वरुह्याते आाश्वो रथ: ; कर्तृविशेषणमपि कर्तैव ; चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटं ; अपिच

५० शुङ्गारप्रकाशः

कौमारी सा भवेद्धार्या यां कुमारः प्रपत्स्यते। प्रपद्यते कुमारीयं स कौमारो मतः पतिः ॥

संप्रदानविशिष्टं तु कारकं नास्ति। कर्ता कर्मविशिष्टो यथा-श्राद्धमनेनाद्य भुक्तं श्राद्धिक :; क्रियाविशेषणमितिशब्दोपसंहारं च कर्मैव; तद्विशिष्टो यथा-प्रतिकूलं वर्तते प्रातिकूलिकं, माशब्द इत्याह माशब्दिक इति ; करणविश्विष्टो यथा-अक्षैदैव्यति आक्षिकः; अधिकरणविशिष्टो यथा- प्रावृषिकः, प्रानृषि भवः प्रावृषेण्यः; अपादानविशिष्टो यथा-पितुरागतं पित्र्यं धन इति। कर्तृविशिष्टः कर्ता नास्ति। करण कर्मविशिष्टं यथा-ग्रीवाया भूषणं श्रैवेयं रुकमदाम। एवं संप्रदानमधि यथा-मांसमेभ्यो नियुक्तं दीयते मांसिकाः पितरः। अपादानं कर्तृविशिष्टं यथा- वीहयो भवन्त्यस्मात् व्रैहेयं क्षेत्रम्। एवमधिकरणमपि यथा-शर्कराः सन्ति अस्मिन् शर्करिलो देशः । तदेव कर्मविशिष्टं यथा-पदमस्मिन दशयं पद्यः कर्दमः ; करणविशिष्टमपि यथा-दण्डः प्रहरणमस्यां दाण्डा कीडा इति। करणादयोऽस्य विशिष्टा न विद्यन्ते। कर्मकत्रौरेवाकारक- संवन्धिनिपातैर्विशेषणयोगः । स कर्मणोऽकारकेण यथा-मासाय भूतो मासिकः, संवत्सरमधीष्टः सांवत्सरिक इति ; कर्तुर्यथा-संतापाय प्रभवति सांतापिकः, वर्ष भूतो भावी वा वार्षिक इति। कर्मणः संबन्धिना यथा-वाक्यपदे अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः वाक्यपदीयः, कलापिषु उद्विद्यमान- कलापेषु देयमृणं कालापकं इति; कर्तुर्यथा-तित्तिरिणा प्रोक्तं विदन्ति अधीयते वा तैत्तिरीयाः, पूर्व कृतं भुक्तं पीतं वा एभिः पूर्विण इति। कर्मणो निपातेन यथा-यथाकथाच क्रियते याथाकथ्यमिदं, बहिः दश्यते बाह्यं इति ; कर्तुर्यथा-आराद्भ्वः आरातीयः, साक्षाङ्ष्टा साक्षी इति।

ननु क्रिययाऽपि कर्मणः कर्तुर्वा विशेषणयोगः संभवति ; तद्यथा-पाकेन निर्वृत्त पाकिमं, अपमित्यापमित्यकं, याचितेन याचितकं इति ; यथा च सुस्नातं पृच्छति सौस्न्ातिकः, प्रभूतमाह प्राभूतिकः, कृतः (तं) पूर्वमनेन कटः कृतपूर्वी कटं इति। उच्यते-क्रियाऽपि प्राकृतं कर्मैव ; अतस्तद्विशिष्टयोरपि कर्मकत्रोः कर्म(कर्तृ)विशिष्टत्वमेव भवति। ननु च निर्वृत्तमित्येतस्य कथ कर्मता ? इदं हयनुद्रिक्तकरमाशे कर्तरि (कर्तरि वा) प्रयुज्यमानं दृश्यते। नैवम्, अन्तर्भूत- ण्यर्थत्वेनास्य सकर्मकत्वमपि मन्यन्ते; तथा च कात्यायन :-

'उत्तारणाय जगतः प्रपितामहेन तस्मात्पदात्त्वमसि रज्जुरिव प्रवृत्ता।'

मललनागोऽप्याह -'नागरकवृतं वर्तेत' इति। अथ कृतपूर्वी कटं इति कथम् ? न ह्वनेन प्रयोगेणापि भवितव्यम्। कि कारणम् १ द्वितीयया तावत् नोत्पत्तव्यम्। तक् कुतः ? केनाभि-

द्वितीय: प्रकाशः ५१

हितम्। प्रत्ययेनापि नोत्पत्तव्यम्। किं कारणम् ? असामर्थ्याद्। कथमसामर्थ्यम् ? सापेक्षमसमर्थ भवतीति। उच्यते-नायं कर्मणि कः ; अपि तु भावे। भावसाधनेन च कृतशब्देन योच्यते क्रिया तयेप्सितं कटादि कर्मानभिहितमेवेति। तन्र यथा न्रामं गतो देवदत्त इति धातुनिष्ठाभ्या- मभिधीयमानयोः क्रियाकत्रोः ग्रमादिकर्मभिरभिसंबन्धो भवति, एवं कृतपूर्वीति कृतशब्देन तद्धितेन वाऽभिधीयमानयोः क्रियाकतोः कटादिकर्मभिरमिसंबन्धो सवति ; तथा हि-कृतं पूर्वमने नेत्यस्मिन्नर्थे कृतपूर्विशब्दस्तद्धितान्तो वर्तते; लेन च पूर्व कृतवानित्ययमर्थः संपद्यते; एवं च सापेक्षत्वाभावान्नास्त्यसामर्थ्यम् ; अस्ति च करोतिवाच्यक्रियापेक्ष कटस्य कर्मत्वमिति तद्धित- द्वितीयोत्पत्योर्नानुत्पत्तिः । तदुक्तम्-

अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः । संबध्यते क्रिया तद्वत् कृतपूर्वादिषु स्थिता ॥ इति ॥

यदा तु कृतः पूर्व कटोऽनेनेति विग्रहः, तदाऽपि न दोषः ; यतः यद्यपि कृतादिशब्दाः कर्मणि व्युत्पाद्यमाना: सामानाधिकरण्यात् कटादिकर्मविशेष निर्भुञ्जते, तथाऽपि नेत्थंभूता एव प्रत्ययमुत्पादयन्ति, वृत्तीनां विशेषप्रत्यायनासामर्थ्यात्; अतो वृत्तिविषयेSनपेक्षितविशेषकर्मान्त- र्भूतकर्मसामान्योऽन्य एव कृतशब्दो भवति। अविवक्षितकर्माणोऽन्तर्भूतकर्माणश्चाकर्मका एव जायन्ते; यथा- 'तरमाहीक्षितो न ददाति न पचति न जुहोति' इति। एवमकर्मकत्वेऽन्त- र्भावाभिधाय्येव; तञ्चानपेक्षत्वात् सामर्थ्ये सति प्रत्ययमुत्पाद्यति। प्रत्ययार्थश्च कर्ता क्रियया प्रकृत्यर्थेन यदीप्सति तत् कर्मानभिहितं प्रत्ययेन ; ततो द्वितीया भवति। तदुककं भाष्ये- 'योऽसौ कृतकटयोरभिसंबन्धः स उत्पन्ने निवर्तते ; अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्यमिति द्वितीया भविष्यति कृतपूर्वी कटमिति'। हरिरप्याह-

विशेषकर्मसंबन्धे विनिर्भुक्ते कटा (कृता) दिभिः। विशेषनिरपेक्षोऽन्यः कट (कृत) शब्दोऽवकल्पते॥

अकर्मकत्वे सत्येवं क्तान्तं भावाभिधायि यत्। तेन क्रियावता कर्त्रा योगो भवति कर्मणाम् ।। इति॥

यदि वा शास्त्रप्रक्रियाभ्यासबाधितमतीनामेवायमभिमान :- वाक्यार्थे वृत्तयो भवन्तीति। परमार्थतस्तु-वृत्तिवाक्ययोरन्यत्वमेव मन्यन्ते, अर्थविप्रकर्षात्। यथा हि-वाक्ये यः कटादिकर्म- संबन्धः स वृत्तौ नास्ति, तस्यान्तर्भूतकर्मणः कृतशब्दस्य भावाभिधायित्वात ; तटडुक्तम्-

५२ शुक्कारप्रकाशः

विशेष: श्रूयमाणोऽपि प्रधानेषु गुणेषु वा। शब्दान्तरत्वाद्वाक्येषु वृत्तौ नित्यं न विद्यते॥

भाष्यकारोप्याह- 'नेदमुभयं युगपन्भवति वाक्यं च प्रत्ययश्च; यदा वाक्यं न तदा प्रत्ययः, यदा प्रत्ययः सामान्येन तदा वृत्तिः, तत्रावश्यं विशेषार्थिना विशेषणोऽनुप्रयाक्तव्यः कृतपूर्वी कटमिति' एवमधीतमनेन, अधीतं व्याकरणमनेन इति वा अधीती व्याकरणे इत्यपि व्याख्यातम् । संबन्धी द्विधा-प्रधानं गुणभूतश्च। तयोः प्रथमान्ताभिधेयः प्रधानम् ; स त्रिधा-द्रव्य- रूप:, गुणरूपः, अभिन्नरूपश्च। तेषु 'तस्यापत्यम्' (पा. ४.१.९२.) इत्यादिराश्रयवघनो द्रव्यरूपः ; स द्विधा-निरपेक्षः, सापेक्षरूपश्च। तयोः निरपेक्षो यथा-वसिष्ठस्यापत्यं वासिष्ठः, पाणिने: शिष्यः पाणिनीयः, पञ्चालानां राजा पाञ्चालः, पृथिव्या: ईश्वरः पार्थिवः, पाटलाया: पुष्पं पाटलं, जमव्वा: फलं जाम्बवम् इति। सापेक्षो यथा-पितुः पिता पितामहः, पितुर्भ्राता पितृव्यः, मातुर्भ्राता मातुलः, भ्रातुरपत्यं भ्रातृव्यः, स्वसुः स्वस्रीय इति। 'तस्येदं' (पा. ४.१.१२०) इत्यादिराश्रित- [वचन:] गुणवचनो गुणरूपः ; स द्विधा-षष्ठीविशेष्यः, अषष्ठीविशेष्यश्च। तयो: षष्ठीविशेष्यो यथा-युष्माकमियं गौः यौष्माकी गौः, देवदत्तस्य भूतपूर्वो देवदत्तरूप्यः राजा, पुत्रस्य निमित पुत्रीयः संयोग:, विदिशाया अदूरभवं वैदिश नगरं, मूर्वायाः विकार: मौर्व भस्म, दूर्वाया अवयवः दौर्वः काण्डः इति। अषष्ठीविशेष्यो यथा-वत्सेभ्यो दितो वत्सीयो गोधुक्, अङ्गारेभ्य इमानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि, शरणे साधुः शरण्यो राजा, आकर्षे कुशलः आकर्षको धूर्तः, पुष्पैः वित्तः पुष्पचण: चम्पकः, सूर्येणैकदिक सौरी बलाका इति। प्रकृत्यैकच्छायोऽभिन्नरूपः ; स द्विधा- लिङ्गसंख्यानुपग्राही, लिङ्गसंख्योपग्राही च । तयोर्लुगभिधेयो लिङ्गसंख्यानुपग्राही ; यथा.गर्गस्या- पत्यानि गर्गाः, पश्चालस्य राजानः पश्चालाः, अत्रेः अपत्यानि अत्रयः, कुसुम्भ्याः पुष्पं कुसुम्भ, बदर्याः फलं बदरं, लवणेन संसृष्टः लवणः सूपः इति। लुबभिधेयो लिङ्गसंख्योपग्राही ; यथा- पञ्चालानां निवास: पश्चाला जनपद:, वरणाः सन्त्यस्मिन वरणा नगरी, शिरीषाणामदूरभवः शिरीषो ग्रामः । किंच गोदौ नाम हदौ, तयोरदूरभवो आ्रमः गोदौः; हरीतक्यादिषु पुनः व्यक्तिमे- घोपगृद्गाति, न वचनम्-हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ; खलतिकादिषु वचनमेव, न व्यक्ति खलतिको नामाद्रिः, तस्यादूरभवानि खलतिकं वनानि इति। ननु च वसिष्ठस्यापत्यमित्यादौ भिन्नाधिकरणत्वात् दयमेवाशरयते पितरं पुत्रं च; तथाहि-उभयमपि संबन्धादभ्यधिकं प्रतीयते- पितुश्चामी पुत्राः स्वमिति ; तत् कथमेकस्मादेव बष्ठी तद्धितो वा ? उच्यते -- यद्यप्ययमुभयाधि- करण:, तथाऽप्येक एव ; भेदे हि नोभयाधिकरण एक: स्यात्, संबन्धद्वयप्रसङ्गात्। सोऽय- मेकोऽनेकाश्रयः, पकश्चैव विभक्तयोच्यते, एकस्मादेव तद्धितोत्पत्तिर्भवति। एवमपि पितुरेव

(14) द्वितीय: प्रकाशः ५३

षष्ठीति नियमो न स्यात्। कः पुनराह नियम इति; यायता मातुः पिता मातामह इत्यपि भवति। कुतः पुनरिदं यदेकदा तु स्वामिनोऽन्यदा तु स्वराद्विनक्ति: तद्धितो देति ? संबन्धस्य पदन्यासा- तिरेकात्। नियोगतो हि पितापुत्रयोरेकस्य प्राधान्यमम्यस्योपसर्जनत्वं, तुल्यत्ने संवन्धाभावात्। तत्र न प्रधानं पुत्रादि गुणातुरोधेन प्रवर्तितुमहति ; उपसर्जनं तु पित्रादि यथा प्रधानातुग्रहः तथाऽऽत्मानं निर्वर्तयति, स्वरूपावस्थितौ प्रधानार्थासिद्धेः। अतोऽप्रधाने संबन्धस्याधिकः पदन्यासः। तत्र षष्ठी तद्धितोत्पत्तिर्वा भवति। सा चैकत्वाद् संबन्धस्य पुत्रगतमप्येनममिधत्ते। यदा तु मातुः पिता मातामहः इति विवक्षातः प्राधान्यविपर्ययः, तदा अपत्यादुत्पन्नया षष्ठया द्विष्ठोऽप्यसावभिहित इति न सा तद्धितो वा पितृशब्दात्; तटुक्तम्-

द्विष्ठोप्यसौ परार्थत्वाद्गुणेषु व्यतिरिच्यते। तत्राभिधीयमानश्र प्रधानेऽप्युपयुज्यते।l इति।

एवं 'तेनैकदिक्' (पा. ४.३.११२) 'तदर्थ विक्वतेः प्रकृतौ' (पा. ५.१.१२) 'तस्य निमित्तम्' (पा. ५.१.३८) 'तेन वित्तशचुञ्चुपूचणपौ' (पा. ५.२.२६) 'तस्मै हितम्' वतुप्पकरणे 'युष्मदस्मन्भां छन्दसि सादृश्य उपसंख्यानम्' इत्यादिषु सहार्थतादर्थ्यवित्तहितलक्षणोपपद- परिशेषादयः संबन्धविशेषाः षष्ठयन्ता अपि द्विष्ठत्वादेकविभक्तिवाच्यत्वेनावगन्तव्याः । ननु च तृतीयादीनां व्यतिरेकविभक्तित्वात् षष्ठीवदेव भवतु, संबन्धाभिधानसामर्थ्यात् ; प्रथमायाः पुनरव्यतिरिक्तप्रातिपदिकार्थामिधायिन्याः कथमिवैतदुपपद्यते-त्वमिव त्वावान्, अहमिव मावान् इति। अत्रैके वर्णयन्ति त्वावतः पुरुवसो, यज्ञ विप्रस्य मावतः, न त्वावानन्यो दिव्यो न पार्थिव इति प्रथमान्तायाः प्रकृतेः प्रधानभूलेऽपि संबन्धिनि प्रयोगदर्शनात् प्रत्ययोऽवगम्यते। अन्ये त्वाहु :- त्वमिव त्वावान्, अहमिव मावान् इत्युपमानमत्र प्रथमान्तं प्रकृत्यर्थः, उपमेयं प्रत्ययार्थः । न तत्र तावद्वच्छेदकत्वाटुपमानं प्रधानम्। अवच्छेदकादृप्युपमानाद् षष्ठी नोत्पद्यते, व्यतिरेक- हेतोरसंभवात् ; इवशब्दो ह्यसत्वभूतामिधायित्वान्न व्यतिरेकाभिधायकः ; सादृश्यद्योतको ह्यसौ। अन्यश्च न कश्चिदिह्न व्यतिरेकहेतुः श्रयते। अतञ्च गौरिव गवयः इत्यादाविवात्र षष्ठथा अभावः; व्यतिरेकहेतौ तु सतीवशब्दप्रयोगे उपमानात् षष्ठयुत्पद्यते-देवदत्तस्येव यज्ञदत्तस्य दन्ता इति। तटुक्तम्- इवशब्दप्रयोगे तु बाह्यात् संबन्धिनो बिना। नाधिक्यमुपमानेऽस्ति द्योतकः स प्रयुज्यते॥

मा भूत् षष्ठी ; प्रथमयाऽपि न भवितव्यमेव, उंपमानस्यावच्छेदकत्वेनाप्याविक्यात्। क: पुनराह-अनधिक एव प्रातिपदिकार्थे प्रथमेति; पाटलिपुत्राद्वाजकं सप् योजनानि, सप्सु वा

५४ शुङ्गारप्रकाश: योजनेषु इत्यध्वनः प्रथमा सप्तमी च स्मर्यते ; संबोधने च प्रथमव विधीयते; धिकू देवदत्त, हा देवदत्त, इति च द्वितीयाविषये प्रथमाप्रयोगो दृश्यते ; यथा- 'हा धिक्कष्टमनिष्टमस्तकरुण: कोऽयं विधे: प्रकमः।' 'कन्यान्तःपुरमेव हा प्रविशति कुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥' इति॥ षष्ठयन्ताभिधेयो गुणभूतः; स त्रिधा-भावविशिष्टः, कारकविशिष्टः, संबन्धिविशिष्टश्च। तेषु भावेनावच्छिन्नो भावविशिष्टः; स द्विधा-सुख्येन, उपाधिना च । तयोर्मुख्येन यथा- कृषिरस्यास्तीति कृषीवलः, मायावी, आमयावी, दयालुः, श्रद्धालुः इति। उपाधिना यथा- मृदङ्गो वाद्यत इति शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः, अपूपाः क्रियन्त इति शिल्पमस्य आपूपिकः, मासं ब्रह्मचर्यमस्य भिक्षोः मासिकः, अस्ति परलोक इति मतिरस्य साधोः आस्तिकः, नास्ति नरकादिक- मिति मतिरस्यासाधोः स नास्तिकः, दिष्टमेव प्रभवतीति मतिरस्य जिर्गषोः दैष्टिकः इति। कारकेणावच्छिन्नः कारकविशिष्टः; स द्विधा-स्वतन्त्रेण, अस्वतत्त्रेण च। तयोः स्वतत्त्रेण यथा- धनमस्यास्तीति धनवान् वदान्यः, पश्चमोऽस्य मासो जातस्य वर्तते पश्चमो बालकः, प्रासादोऽस्य स्यात् प्रासादीयं दारु, तारकाः संजाता अस्य तारकितं नभः, समयः प्राप्तोऽस्य सामयिकं कर्म, एकमन्यत् कर्माध्ययने वृत्तमस्य ऐकान्यिकः इति। अस्वतन्त्रेण यथा-लवणं पण्यमस्य लावणिकः, वासुदेवे भक्तिरस्य वासुदेवकः, धनुः प्रहरणमस्य धानुप्कः, प्रस्थः परिमाणमस्य प्रास्थिकः, सलातुरोऽस्याभिजनः सालातुरीयः, ग्रामो निवासोऽस्य ग्रामीणः इति। संबन्धिनावच्छिन्नः संबन्धिविशिष्टः; स द्विधा-विशेष्येण, विशेषणेन च । तयोः विशेष्येण यथा-अपूपा हिता एषां आपूपिका: अवन्तयः, मूलमाबाह एषां मूल्या माषाः, बृहत्यादिरस्य बार्हतः प्रगाथः, कालः प्रकृष्टोऽस्य कालिकमृणम् ; किंच निशासंबन्धाध्ययनमपि निशा, तदस्य सोढं नैशः एवं प्रादोषिक इति। विशेषणेन यथा-इन्द्रो देवता अस्य ऐन्द्रं हविः, संशप्काः योद्धारोऽस्य सांशपक: संग्रामः, विनयः प्रयोजनमस्यां वैनयिकी विद्या, देवदत्तो आमणीरस्य दैवदत्तक: सङ्ः, पञ्च अवयवाः अस्यां पञ्चतयी गतिः, पञ्च अस्य भृतिर्वस्रो वा पश्चकः पदार्थः इति। नतु च 'तस्यापत्यम् ' इत्यादौ उपगोरपत्यं औपगवः इति 'समर्थानां प्रथमाद्वा' (पा. ४. १.८२) इत्यधिकारात् षष्ठयन्ता प्रकृतिरपत्यवतो गुणभूतस्य वाचिका ; प्रथमान्तं तु प्रधानभूतमपत्यं प्रत्ययार्थ एव। 'तस्येदम् ' (पा. ४.३.१२०) इत्यादावपि प्रधानं संबन्धि तद्धितवाच्यमित्युप- पद्यते। 'साऽस्य देवता' (पा. ४.२.२४) इत्यादौ तु इन्द्रो देवता अस्य ऐन्द्रं हविः इति पूर्वोक्तादेवाधिकारात् सेति प्रथमान्ता प्रकृतिरिन्द्रादिदेवतावाचिका प्रधानम् ; गुणभूतस्तु संबन्धी पुरोडाशादिरस्येत्यनेनाप्रधानभूतसंबन्धिवाचकत्वेन निर्दिष्टः प्रत्ययार्थः । तत्कथमिवायं विपर्यस्तः प्रधानगुणभाव उपपन्नो भवति । उच्यतेगुणभूतोऽपि संबन्धी बुद्धचन्तरेणाप्रधानभावात् प्रच्या-

द्वितीयः प्रकाशः ५५

व्यासादित प्रधानभावः प्रत्ययार्थत्वेन प्रदरश्यते। अत एव इन्द्रो देवता अस्येत्येतावानेव विग्रहो न कार्यः; वृत्तिसमानार्थेन हि तेन भवितव्यम्। न चैतावतो वृत्तिसमानार्थता; वृत्तौ हि इन्द्रादि- देवतावच्छिन्नं पुरोडाशादवगम्यते, वाक्ये तु पुरोडाशादवच्छिन्नेन्द्रादिदेवतेति। अयं तु विग्रहो वृत्त्या समानार्थ :- इन्द्रो देवता अस्य तदिदमिन्द्रस्वाम्यवच्छिन्नमैन्द्रं हविः इति। तदिदमुक्तम्- अनन्तरोक्त: संबन्धी प्रतिपद्य प्रधानताम्। बुद्धयन्तरपरामर्शाद्वाच्यतां प्रतिपद्यते।। प्रकृत्यर्थविशिष्टो हि प्रत्ययार्थोडभिधानभाक्। न्यायः स नतः' सास्येत्यधिकारसमाश्रयात् ।। एवं 'सोऽस्यादिरिति छन्दसः प्रगाथेषु' इत्यादावपि गुणभूतः संबन्धी तद्धिताभिधेयो बोद्धव्यः । यत्र तु गुणभूतः संबन्धी प्रत्ययार्थः तत्र न प्रधानम् ; यत्र प्रधानं तत्र न गुणभूतः, कुतः पुनरिदं ज्ञायते? आचार्यप्रवृतिर्ज्ञापयति-यदयं निवासनिवासवत्संबन्धे उभयमाह- 'तस्य निवास:' (पा. ४. २. ६९) 'सोऽस्य निवास: ' (पां. ४. ३. ८९) इति । ननु च अपत्यापत्यवत्संबन्धेऽप्युभयं संभाव्यते-माता अपत्यमस्य मातामहः, पिताऽपत्यमस्य पितामहः इति। नैवम् ; पितुः पिता पितामहः, मातुः पिता मातामहः इति करिष्यते। तथाऽपि हृदयस्य बन्धनं शङ्लमस्य बन्धनं करभे, इति कथम् ? नान्योत्र बन्धनशब्दः संबन्धिवचन :- यथा हि बन्धनमित्यनेन दामोच्यते। नैवम् ; बन्धनमित्यनेन संज्ञाशब्दोपाश्रय: शुङ्कलकः करभइति। एवं च निवासतद्वतोरपि शेषषष्ठथभ्युपगमत्वे कर्तविशिष्टमधिकरणं वाच्यम्-शिबीनां निवास: शैबः इति ; अपरत्र अधिकरणविशिष्टः कर्ता-आ्मो निवासोऽस्य सोऽयं आम्यः इति। ननुच आ्रमशब्दोऽयं समूहवचनः ; तद्यथा- 'अश्वग्रामविधौ कृती न समरेष्वस्यास्ति तुल्यः पुमान' 'न रुणत्सीन्द्रियग्रामम्'इति। कि चातः ? समूदृश्च समूह्यपेक्ष इति सापेक्षत्वादसामर्थ्ये तद्धितोत्पत्तिर्न भवति। न च सामान्येन समूहान्भ्रविष्यतीति वाच्यम्, तावत्येवार्थे तस्यापरि- समास्तर्दुरधिगमामिधाने च सामर्थ्याभावात्। न च यथा देवदत्तस्य मातुः पिता मातामहो देवदत्तस्य, विष्णुमित्रस्य गुरो: कुलं गुरुकुलं विष्णुमित्रस्येति सापेक्षस्यापि तद्धितः समासो वा भवति, एवमस्यापि भविष्यतीति वाच्यम् ; न ह्ययं संबन्धिशब्दः। संबन्धिशव्दानामेव च सापेक्षाणां वृत्तयो भवन्ति ; यदाह- संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रवर्तते। स्वार्थवत् सा व्यपेक्षाऽस्य वृत्तावपि न हीयते॥ 1 मूलमातृकाकोशेऽप्येवमेवात्र वर्णलोप: उपलभ्यते। परंतु, 'न्यायस्ससम्मतः सास्येत्यधिकारसमाश्रयाद्।' इति पाठेनात्र भवितव्यमिति प्रतिभाति॥

५६ शृङ्गारप्रकाशः

अन्येषां तु सविशेषणानां न वृत्तिः, वृत्तानां वा न विशेषणमित्येव ; न हि भवति ऋुद्धस्य राज: पुरुषः ऋद्धराजपुरुष इति; नापि ब्राह्मणानां आ्मो निवासोऽस्व ब्राह्मणानां आ्म्योऽयमिति। कथं तर्हि राजः पुरुषः शेभनो राजपुरुषः शोभनःइति ? भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि वृत्तिः। कथं तर्हि ग्रामो निवासोऽस्येति आमस्य विशेष्यत्वात् प्राधान्ये सापेक्षस्यापि वृत्तिर्न भवति ? अनन्तरोक्तन्यायेनात्र षष्ठवर्थस्य प्राधान्यात् । ननु, अयमपि संबन्धिशब्दः करमान्न भवति? समूहार्थमात्र एव वृत्त्यपरिसमाप्तेः । ताह न भवितव्यमेव ग्रमशब्दान्निवासनिवासवत्संबन्धे तद्धितेन ? न भवितव्यम् : यथा.अव्युत्पन्नजनसमूहास्पदार्थोऽयमुपचारवृत्त्या भवति ; दृश्यते तात्स्थ्यात् तद्डुपचार:, यथा मन्चाः क्रोशन्तीति ; यदि वा आ्रमशब्दोयं वहर्थः; यथा-अस्ति शालासमुदाये-आमो दग्ध इति; जनपदसमुदाये-ग्राम आगत इति ; अस्ति वाटपरिक्षेपे- आ्रमं प्रविष्ट इति ; सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके च भूप्रदेशे-ग्रामो लब्ध इति ; अस्ति अव्यु- त्पन्नजनसमूहास्पदे-'शूद्रकर्षकप्राये जनपदं निवेशयेत्; तत्र अष्टशतग्राममध्ये प्रधानं स्थापनीयम्; स नागराणं निवासो नगरमिति।' तत्र अव्युत्पन्नजनसमूददास्पदे यो आ्रमशंब्दो वर्तते, ततो भवितव्यं तद्धितेन-आ्रमो निवासः अस्येति सोडयं आ्रम्यः ग्रामीणः इति ॥

अथ स्वार्थिकाः। तेऽपि द्विधा-असत्वभूतार्थाः, सत्त्वभूतार्थाश्च। उभयेऽपि प्रत्येकं षोढा- वाचकाः, द्योतकाः, विशेषकाः, सहाभिधायकाः, सार्थकाः, निरर्थकाश्चेति। तन्र असत्त्वभूतार्थेषु शक्तिमात्राभिधायिनो वाचकाः ; यथातत आगतः, तत्र वसति, पुरस्तादागतः, पुरस्ताद्सति, देवत्रा गच्छति, मनुष्यत्रा तिष्ठति इति। पदार्थगतकुत्साप्रशंसाद्यमिव्यञ्जकाः द्योतकाः ; यथा कुत्सितं पचति पचतकि, प्रशस्तं पचति पचतिरूपं, ईषदसमापं पचाति पचतिकल्पं, प्रकृष्ट पचति पचतितराम् ; एवं नितरां, अतीवतरां इति। वाचकत्वे द्योतकत्वे वा मङ्गलवीप्साद्धिकार्थाभि- धाथिनो विशेषकाः; यथाबहुभ्यो देहि बहुशो देहि इति। अल्पं देहि अल्पशो देहि इति, द्वाभ्यां दाभ्यां देहि द्विशो देहि, मा्ष माष देहि माषशो देहि, एवं कस्मिन् काले कदा, केन प्रकारेण कंथमिति। अनुप्रयोगाद्यपेक्षिणः सहाभिधायकाः ; यथाअनशनिरग्निः संपद्यते अगनिसात्सपद्यते, देवाय देयं करोति देवत्राकरोति। एवं तं भवन्तं ततो भवन्तं, तेन दीर्घायुषा अन्र दीर्घायुषा, अस्मै आयुष्मते इहायुष्मले, कस्य देवानां प्रियस्य क्व देवानां प्रियस्य इति। गतिसंज्ञादिकार्य- निमित्तभूता: सार्थकाः ; यथा-शुक्कीकृत्य, पटपटायते, द्वेधाकारं, अभितो ग्रम, विना देवदत्तेन, दक्षिणाहि आमात् इति। शब्दोपचयादिमात्रहेतवो निरर्थकाः ; यथा-उरसि प्रत्येव प्रत्युरसं, आत्मन्यध्येव अध्यात्मं, गिरिमन्वेव अनुगिरं, उच्चरेव उच्चकैः, त्वयैव त्वयका, अस्माभिरेव अस्माकाभि: इति। एवमन्येऽपिदेवा अर्जुनतोऽेंभवन्, पूर्वतो आ्मस्य, आ्मंपूर्वेण, पुरस्ताद्रम- णीयं, ऐकध्यं करोति, पञ्चकृत्वः पचति इत्यादयः असत्वभूतार्थाः स्वार्थिकेषु यथायोगमवगन्तव्ाः। अन्ये तु- वतिमपि शक्त्यभिधायिषु विशेषकस्वार्थिकेषु वर्णयन्ति; यथा_राज्ञेव व्यवहतमनेन

(15) द्वितीयः प्रकाशः ५७

राजवत्, देवमिव भवन्तं पश्यामि देववत् इत्याद्युदाहतं पुरस्तात्। एवं च सूत्रं व्याचक्षते- तेन तुल्यम् इत्येतस्मिन्नर्थे वतिर्भवति यत्तुल्यं क्रिया चेत् सा भवति। क्रियेत्यनेन क्रियानिमित्त- भूता: शक्तय उच्यन्ते। न चैतद्वाच्यम्-एवं सति क्रिया न संगरृहीता भवति; यतः क्रियाऽपि कारकमेव ; यथोच्यते-

क्रियामन्ये तु मन्यन्ते क्वचिद्प्यनपाश्रिताम्। साधनैकार्थभावित्वे प्रवृत्तिमनपायिनोम् ।

सामान्यभूता सा पूर्वं धात्व्थैः प्रविभज्यते। ततो व्यापाररूपेण साध्ये च व्यवतिष्ठते।।

प्रकृतिः साधनानां सा प्रथमं तच्च कारकम्। शक्तिरेवाधिकरणे स्रोतोवदुपकर्षति॥

अपूर्व कालशक्तिं वा क्रियां वा कालमेव वा। तमेवंलक्षणं भावं केचिदाहुः कथंचन ॥। इति॥।

तन्र तस्येवेत्यस्य च प्रयोजनमुपन्यस्तं पुरस्तात्-द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः प्रत्ययो न लभ्यत इति। नन्वेवं सति देवदत्त इव स्थूल:, यज्ञत्त इव गोमानू, इत्यत्र प्रत्ययो न प्राप्रोति, सप्तमी षष्ठधन्त- त्वयोरभावात्। अत्रापि क्रियाग्रह्णान्भविष्यति। कथं पुनः क्रियाशब्देन गुण उच्यते ? क्रिया- पूर्वकत्वात् ; स्थूलगुणयोगाद्धि स्थूलो भवति, गासंबन्धाच्च गोमान् इति। नन्वेवं सति क्रियाग्रहणमपि न कर्तव्यम् ; प्रवर्ततामविशेषेणैव तेन तुल्यं इत्येतस्मिन्नर्थे वतिः। 'तत्र तस्येव' इत्यनेन च नार्थः सूत्रारम्मेण। 'तदर्ह्वम्' इत्येतद्प्युपमानान्न व्यतिरिच्यते ; यद्धि वृत्त राजानमहति तद्राजसदशमेव भवति। एवं च तेन तुल्यमित्येवावतिष्ठते। तथा चाह चन्द्रगोमी- 'इवे वतिः' इति। नन्वेवं सति गौरिव गवय इत्यत्रापि वतिः प्राप्तोति। नैवम् ; उपमायां वतिः, नोपमाने। यद्यपि वतिशब्देनोभयमपि द्योत्यते, तथाऽप्यन्यदेवौपम्यम्, अन्यदेवोपमानम्; भूयोऽवयवसादश्यस्य योगो हुपमा; यथा-चन्द्र इव मुखम् । सदशात् सदशप्रतिपत्तिरुपमानम् ; यथा-गौरिव गवय इति॥ सत्त्वभूतार्थभेदेषु लिङ्गविशेषाद्यभिधायिनो वाचकाः; यथा देव एव देवता, देवतैव दैवतं, उपधिरेव औपघेयं, भाग एव भागधेयं, उपाय एव औपयिकं, चत्वार एव वर्णा: चातुर्वर्ण्य इति। कुत्साप्रशंसाद्भिव्यंजका द्योतकाः; यथा-कुत्सितो वैयाकरण: वैयाकरणपाशः,

५८ शुङ्गारप्रकाशः

प्रशस्ता मृत् मृत्सा, तनुः उक्षा उक्षतरः, लघुः कुटी कुटीरक:, ईषदसमापः आढ्यः आढ्यकल्पः, भूतपूर्वो राजा राजचर: इति। वाचकत्वे द्योतकत्वे वा व्याहतत्वाद्यर्थविशेषव्यक्तिहेतवः विशेषकाः; यथा-व्याहतार्था वागेव वाचिकम्, उपदेशरूपं कर्मव कार्मणम्, असहाय एक एव एकाकी, अश्व इवायमश्वकः, कुशाग्रमिव कुशाग्रीया बुद्धिः, शिलेव शैलेय दधि इति। प्रकृतिविशेषेभ्यो नित्यमुपजायमाना: सहाभिधायकाः; यथा-करीषगन्धेरपत्यं कारीषगन्ध्या, अभिजितोऽपत्यमाभि जित्यः, कुञ्जस्यापत्यं कौआ्जयन्यः, परस्परं विविध आक्रोशो व्याक्रोशी, समन्ताद्रावः सांराविणं, राज्ञामायत्त राजाधीनम् इति। 'लुपि युक्तवद्यक्तिवचने' (पा. १.२.५१) इति कार्यार्थाः सार्थकाः; यथा-चश्चा रमणीयम्, वर्धिका दर्शनीयः, वासुदेवः प्रतिमा, वलदेवश्चित्रं, देवपथः आकाशरेखा, हंसपथः क्रौञ्चं इति। शब्दोपचयादिमात्रहेतवः निरर्थकाः; यथा-प्रज्ञ एव प्राज्ञः, विनय एव वैनयिकः, मृदेव मृत्तिका, सूर एव सूर्यः, नामव नामधेयं, देवानां राजैव देवराज: इति। एवं कतरः, कतमः, पटुतरः, पटुतमः, पटिष्ठः, पटीयान् इत्याद्योऽपि सत्त्वभूताः स्वार्थाः स्वार्थिकेषु यथायोगमवगन्तव्याः । किं पुनरमी पदप्रकृतयः प्रातिपदिकप्नकृतयो वा ? कुतस्ते संशयः १ उभयथोपलम्भात् ; तथा ह्वेषां युष्मकाभिः, कदा, तर्हीत्यादौ प्रातिपदिकप्रकृतित्वम् ; भिन्दकि, त्वयकि, मयकि इत्यादौ पदप्रकृतित्वमुपलभ्यते। ततश्च यावकः, अश्वकः, उच्चकैः इत्यादौ संदेहः; न संदेहः; स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याशक्तिमात्राभिधानेन प्रातिपदिकात् स्वार्थादि- निमित्तकुत्साप्रशंसानुकम्पातिशयपरिसमाप्त्यधिकार्श्रद्योतनेन पदादेव स्वार्थिकोत्पत्तिर्भवतीति। स्वार्थाद्यभिधानेन हि परिसमाप्तार्थ पदं स्वार्थादिनिमित्तकैः कुत्सादिभिः संबन्धमुत्सहते ; तदाह-

कुत्साप्रशंसातिशयैः समाप्तार्थं तु युज्यते। पदं स्वार्थादयः सर्वे यस्मात्कुत्सादिहेतवः ॥

यद्यपि स्वार्थाद्यन्यतमनिबन्धनाः क्वचित् कुत्सादयो भवेयुः, तथाऽपि तत्साकल्यार्थ पदादेव कादयः उत्पाद्याः। तत्र अन्यतमनिबन्धनाः कुत्साद्यो यथा-

किं द्वारि दैवहतिके सहकारकेण संवर्धितेन विषवृक्षक एष पापः । यस्मिन्मनागपि विकासविकारभाजि भीमा भवन्ति मदनज्वरसंनिपाताः॥

अत्र हि दैवहतशब्देन लब्धायां नीत्युपाधौ सर्वथैवानुकम्व्यमानतायां, सहकारसंवर्धन- निबन्धनत्वमेवास्याः कपा दोत्यते.एवं नाम त्वं दैवोपहताऽसि, यत् सहकारच्छम्नानं विषपादपं द्वारि संवर्धयसि इति। विषपादपशब्देन लब्घायां सहकारस्य सर्वथैव कुत्सायां, पादपविकासकाले कामिनाम सह्यस्परज्वर संनियातहेतुकत्वमेवास्याः कप्रत्ययेन प्रत्याय्यते। तदुक्तम्-

द्वितीयः प्रकाशः ५९

कुत्सितत्वेन कुत्श्यो वा न सम्यग्वा विकुत्सितः । स्वशब्दामिहिते केन विशिष्टोऽर्थः प्रतीयते॥

न च सांप्रतिकी कुत्सा शब्दाभेदे प्रतोयते। पूज्यते कुत्सितत्वेपि प्रशस्तत्वेऽपि कुत्स्यते।

तदथा

एक इह जीवलोके जीवतिरूपं नृरूपपशुरूपः । यः प्रेमपाशपाशे मृग इव न मृगीदृशां पतति॥

स्वार्थादिसाकल्यनिबन्धनाः कुत्सानुकम्पातिशयप्रशंसादयो यथा-कुत्सितकः, अनु- कम्पितकः, प्रकृष्टतरः, प्रशस्यरूपः इति । अत्र हि-

देवदत्तादिकुत्सायां वर्तते कुत्सितश्रुतिः । कुत्सितस्था तु या कुत्सा तदर्थे को विधीयते॥

प्रकृंष्ट इति शुक्कादिप्रकर्षस्याभिधायकः । प्रकृष्टस्य प्रकर्षे तु तरबादिर्विधीयते॥

एवमनुकम्पाप्रशंसयोरपि वाच्यमिति। अनुकाभिकाभीकादयोऽपि स्वार्थिकप्रत्ययान्ता एव। तेषामन्वादिभिर्हि क्रियाविशेष: कश्चिदाक्षिप्यते ; तत्र च कामयते इत्यादौ प्रत्ययो भवन् स्वार्थे एव भवति। ननु च 'अनुकाभिकाभीकः कमिता' इत्यत्र अनुकामयतेऽसौ इत्यतुकः, अभिकाम- यतेऽसौ इत्यभिकः, अभीको वेति वृतिसमानार्थवाक्यकल्पनायां धातोः पूर्वमुपसर्गेण संबन्ध:, साधनेन वा ? किं चातः ? यद्युपसर्गेण, प्रकृत्यर्थो वक्तव्यः, अनुकामयते, अभिकामयते इत्यर्थे प्रत्ययस्यैवोत्पादात्। अथ साधनेन, पश्चादडपसर्गयोगो न घटते; न ह्यसत्ववचना अन्वाद्यः सतत्वभूतार्थवचनैः सह संबन्धमुत्सहन्ते। यथेच्छसि तथाऽस्तु। अस्तु तावत् कमेः प्रथममुपसर्गणैव संबन्धः । ननु चोक्तं प्रकृत्यर्थो वक्त्तव्य इति। स नास्ति पृथक्, प्रत्ययार्थविशेषणभूतस्यैवान्वादेः प्रकृतिभावात् ; यथा 'भृशादिभ्यो भुव्यच्वेः' इत्यत्र मनस्वी सुष्ट भवति सुमनायते, दुर्मनायते, अभि-अभिमनायते इति सुदुरभीनां प्रत्ययार्थभवने विशेषणत्वेऽपि प्रकृतिभावः । ननु असुमना: सुमना भवतीति प्रकृत्यर्थविशेषणत्वमपि सुदुरभीनां कसमान्न भवति? तथा सति स्वमनायत, दुरमनायत, इत्यडागमः स्वादीनां पूर्वतः प्राप्नोति ; यथा-असंग्रामयतेति । तन्र संग्रामयतेः

६० शुङ्गारप्रकाश:

सोपसर्गस्यैव चुरादिषु पाठ इति चेत्, इहापि तत् समानम् ; भृशादिषु हि सुमनस्, डुर्मनस्, अभिमनस् इति प्रकृतयः पठयन्ते। यद्येवं, अन्वरुध्यतेतिवत् स भविष्यति। नैवम् ; यद्यपि 'अनो रुध कामे' इति दिवादिषु पठ्यते, तथाऽपि यथा अरुध्यतेति दृशयते नैवममनायतेति। तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे, यथा इयेन इवाचरति श्येनायते इत्यत्र आङ: प्रयोग उक्तार्थत्वान्न भवति; एवं सुमनायत इत्यादौ स्वादीनामपि न भवेत्। नैवम्; तत्र हि आड्थ एव प्रत्ययार्थ- विशेषणम्, इह तु तत्र स्वादीनामर्थाः; ततश्च मनायत इत्युक्ते न ज्ञायते सुष्ठ दुष्ड अभ वा मनस्वी भवतीति स्वादयः प्रयुज्यन्ते ; यथा 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ्' (पा. ३.१.२०) इत्यत्र 'पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च' इति पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते, व्यस्यति विपुच्छयंते, पर्यस्यति परिपुच्छयते इति, एवं अनुकामयते अनुकः, अभिकामयते अभिकः, अभीको वेति। अस्तु वा पूर्वे कमेः साधनेन संबन्धः । नतु चोक्तम्-पश्चादुपसर्गयोगो न घटत इति। निपाता अन्वाद्यो भविष्यन्ति_अनुरूपः कमिता अनुकः, अभिरूपः अभिकः, अभीको वेति। तथाऽपि, अनुकोऽनु- कमिता, अभिकोऽभिकमिता इति वक्तव्यं स्यात् ; यथा- 'उत्क उन्मनाः' इति। नैवम्, सामान्येनापि विशेषानिधानं दृश्यते ; तद्था- 'गम्ल सृप्ल गतौ' इत्यत्र हि गच्छतीति गौः, सर्पतीति सर्पः इति गमनसर्पणयोर्यद्यपि महान् विशेषः तथाऽपि गतावित्यविशेषेण निर्दिश्यते। पतेन 'नते नासिकायाः संज्ञायां टीटञूनाटजभ्रटचः' (पा. ५.२.३१.) इत्याद्यपि व्याख्यातम् ; अत्र हि नासिकाया: अवटीटनं, अवनमनं, अवभ्रंशः इति नतिविशेषा नते इत्यनेन सामान्य- शब्देनाभिधीयन्त इति। उपसर्गतो वा न दोष :; अनुरूपं कामयते, अभिरूपं कामयत इति क्रियाभागमात्रेणैव संबन्धादन्वादयः प्रत्ययार्थ विशिषन्तः प्रकृतिभावं लप्स्यन्ते; यथा-सुमनायते, विपुच्छयते इति। विषम उपन्यासः ; तत्र हि मनःपुच्छादिकायाः प्रकृतेः श्रवण विद्यते ; इह तु तद्गन्धोऽपि नास्ति ; यतः परः प्रत्ययः उत्पद्येत । नैवम्; इयान्, इयत्, अधुना इत्यादावपि प्रकृतेरश्रवणात्। तन्र प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतेर्निवृत्तिः इति चेत्, इहापि निपातननिमित्ता भविप्यति। कश्चैवमाह प्रकृतेः पर एव प्रत्ययो भवतीति ? 'अव्ययसर्वनान्नामकच् प्राक् टे:' 'विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तानु पूर्वस्य' (पा. ५.३.७१, ६८.) समासान्ताञ्च सर्वे टजादयः भवन्ति। अपि च, प्रकृतिः प्रत्ययः इति रूपसिद्धिमात्रमेतत्। इदं तु अर्थवत्वम्-अयं शब्दोSस्मिन्नर्थे साधुर्भवतीति। स च क्चिदेवमुच्यते-'अनुकाभिकाभीकः कमिता' (पा. ५.२.७४) इति ; कचिद्वा 'नते नासिकायाः संज्ञायां टीटञूनाटजभ्रटचः' इति; क्चिदुत्कर्षः 'अनुपद्यन्वेष्टा' (पा. ५.२.९०) इति ; कचित् 'श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते' 'क्षेत्रियच् परक्षेत्रे चिकित्स्यते (स्यः)' (पा. ५.२.८४,९२) इति ; क्चित् 'उपाधिभ्यां त्यक्त्रासन्नारूढयोः' (पा. ५. २.३४) 'अत्यभूतिलोमाभङ्गाभ्यो रजसि कटचू' इति ; कचित् 'अवेः संघाते कटच्' 'दुग्धे सोढजूढभरीसचः'इति ; क्वचित् 'पशुनामभ्यः स्थाने गोष्ठच्''द्वित्वे नोयुगच्, 'षट्त्वे षड्गवच्' इति ; कचित् 'भवने क्षेत्रे शाकटशाकिनौ'

(16) द्वितीय: प्रकाशः ६१

'स्नेहे तैलचू' इति ; कचित् 'निष्फलतिलात्पिअ्पेजौ' 'वाचो व्याहतार्थायां ठक्' इति; क्कचित्, रूढितोरऽर्धमनिर्दिश्यैव 'वेः शालच्छङ्कत्तौ' 'संम्रोद्श् कटव्' 'अवात्कुटारञ्च'- 'नेर्बिडज्घिरीसचौ' 'इनचयिडच्चिकचि च' (पा. ५.२.२८, २९, ३०, ३२, ३३) कचिकादेशश्ञ, इति। ननु च धातु: प्रथमं साधनेन संबध्यते, पश्चादुपसर्गेण; तत्कथमुच्यते? यथेच्छसि तथाऽस्तु, विशेष्यं हि पूर्वसिद्धं विशेषणसंवन्धमनुभयति; विशेष्यश्च घात्वर्थः, क्रियारूप उपसर्गाणां, उक्तं च-'क्रियावचनो धातुः' इति; क्रिया च साध्यसुच्यते; साध्यं च साधनसंबन्धमन्तरेण न स्यात्। तदुक्तम्-

प्रयोगारहेंषु सिद्धस्तन्मेत्तव्योऽर्यो विशिष्यते। प्राक च साधनसंबन्धात्किया नैवोपजायते॥ (वाक्यपदीयम्, २-१८५)

तन्न, भाविसंबन्धयोग्यतासमाश्रयणात्। इद चावश्यमभ्युपगन्तव्यम्; अन्यथा हि क्रिया- वचनो धातु: इत्यपि न स्यात्। न च 'धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा' (पा. ३.१.७) इति सन उत्पत्ति: ; तदाह-

घातोरसाधनयोगस्य भाविनः प्रक्रमादयया। धातुत्वं कर्मभावश्र तथाऽन्यदपि दृश्यताम्॥ (वाक्यपदीयम् २-१८६) यदि च धातो: पूर्वसुपसर्गेण संबन्धो न स्यात्, कथमुच्यते 'विपराभ्यां जेः' (पा. १.३.१९) 'अधिशीङ्स्थासां कर्म' (पा. १.४.४६) इति? ननु पूर्वसुपसर्गसंबन्धः क्कोपयुज्यते? साधन- संबन्धमन्तरेण तद्विशेषानभिव्यक्ते: । नैवम्, फलकाले बीजसंस्कारस्येव तस्योपयोगात् ; तदुक्त-

बोजकालेधु संबद्दा यथा लाक्षारसादयः । वर्णादिपरिणामेन फलानामुपकुर्वते॥ बुद्धिस्यादभिसंधन्धात्तथा धातूपसर्गयोः। अभ्यन्तरीकृतो भेदः पदकाले प्रकाशते ॥ अडादीनां व्यवस्थार्थ पृथक्त्वेन प्रकल्पनम्। धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव हि तादृशः ॥ क्रियाविशेषा: संघातैः प्रकम्यन्से कचित्तयोः। तथा हि संग्रामयतेः सोपसर्गादटो विधि:॥ (वाक्यपदीयम्.) अतः अनुकामयते इत्यादौ धातोः प्रथममुपसर्गेण साधनेन वा संबन्धे न दोष इति। उप- सर्गाणं क्रियाविशेषणत्वे त्रयी गतिः-वाचकत्वं, द्योतकत्वं, सहाभिधायकत्वं च; यथोच्यते

स वाचको विशेषाणां संभवात् द्योतकोऽपि वा। शक््याधानाय घातोर्वा सहकारी प्रयुज्यते।।

६२ शृङ्गारप्रकाशः

तत्र यदा वाचकत्वं तदा धातोः प्रथममुपसर्गेण संबन्धः यथा-प्रतिष्ठते, निराकरोति इति। यदा द्योतकत्वं तदा साधनेन; यथा प्रपचति, निकर्षति इति। यदा सहाभिधायकत्वं तदा धातूपसर्गयोस्तुल्यकालं साधनेन संबन्धः; यथा_अधीते, अध्येति इति। तटुक्तम्- स्वादिभि: केवलैर्यत्र गमनादि न गम्यते। तत्रानुमानात द्विविधात्तदर्मा प्रादिरुच्यते॥ क्कचित्संभाविनो भेदा: केवलैरभिदर्शिताः । उपसर्गेण संबन्धे व्यज्यन्ते प्रपरादिना॥ यदाSभिधानसामर्थ्य धातोनैकाकिनस्तदा। धातूपसगौं संभूय समर्थावर्थमाहतुः।इति॥ (वाक्यपदीयम्) ननु च, प्रथमतः साधनसंबन्धे प्रपचतीत्यत्र प्रकृष्टः पचतीति स्यात्, नतु प्रकृष्ट पचतीति। तन्न, साधु पचतीत्यादावपि समानदोषत्वात् तत्र क्रियाविशेषणत्वात् क्रियामात्रेणैव संबन्ध इति चेत्, इहापि स एवार्थः। कथं च प्राद्यश्चादिवदसत्त्ववचनाः क्रियाविशेषकाः कर्तृविशेषणं भवेयुः? 'उपसर्गाः क्रियायोगे' (पा. २. ४. ५९) इति वचनात्। कथ पुनरसत्त्ववचनाश्चादयो भवन्ति ? उच्यते- तेषामुच्चावचार्थत्वात् सर्वसंबन्धदर्शनात्। अन्यतन्त्रतयोद्ध तेरसत्त्वार्थत्वमुच्य ते ॥ अथ किममी वाचकाः, उत द्योतकाः इति। तन्नैके वर्णयन्ति

'तत्प्रयोगावसेयत्वाद्वाच्यस्तेषां स गम्यते। समुच्चयादिरर्थात्मा यथाऽन्येषां गवादिकः ॥' अन्ये त्वाङु :- 'षष्ठयभावादसत्त्वोक्तेरेकानुक्ते: परस्थितेः। गुणभावात्स्मृतेश्चैषां द्योतकत्वं सुनिश्चितम्॥' इति ॥ तदेतद्ग्रतः प्रातिपदिकार्थनिर्णये निश्चेष्यत इति नेह प्रतन्यते॥ अथ पृथगर्थानामेकार्थीभावः समासः। स त्रिधा-प्राकृतः, वैकृतः, शेषश्च। तेषु समस्त- पदानामव्ययीभावादि संज्षानिमित्तं पूर्वपदप्रधानादिका प्रकृतिः; तत्र भवः प्राकृतः । स चतुर्धा- अव्ययीभावः, तत्पुरुषः, बहुव्रीहिः, द्न्द्वः इति। तेषु पूर्वपदप्रधानोऽव्ययीभावः । स त्रिधा- अव्ययानां, अनव्ययानां, कर्मप्रवचनीयानां च । तत्र अव्ययानां यथा_अधिस्त्रि, उपकुम्भम्, अतितैसृकं, ससखि, यावद्मन्नं, बहिय्रामं इति। अनव्ययानां यथा.अग्रेवण, मध्यन्दिनं, चतुर्दश, द्विमुनि, पारेगङ्गं, मध्येसमुद्रं इति। कर्मप्रवचनीयानां यथा -- अपत्रिगर्त, परित्रिगर्त, आप्रपद, आपाटलिपुत्रं, अनुवनं, अनुगङं इति। उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । सोऽपि त्रिधा- व्यधिकरणः, समानाधिकरण:, द्विगुश्च; तत्र व्यधिकरणो यथा-राजपुरुषः, कष्टश्रितः, शङकुला-

द्वितीय: प्रकाशः ६३

खण्ड:, धान्यार्थः, यूपदारु, वृकभयम्, कुस्भीपाकः इति ; समानाधिकरणो यथा-नीलोत्पलं, एक पुरुष:, केवलान्नम्, पापकुलाल, अब्राह्मणः, ईषत्कडार: इति; द्विगुर्यथा-द्वैमातुरः, पाश्च- नापितिः, पश्चगवधनः, त्रिलोकहर्म्ये, पञ्चपूली, चतुःपात्र इति। अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहि :; स त्रिधा- प्रधानसंवन्ध्यर्थः, अप्रधानसंबन्ध्यर्थः, कारकार्थश्च; तेषु प्रधानसंबन्ध्यर्थो यथा- दक्षिणस्याश्च पूर्वस्याश्च दिशोर्यदन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, एवं दक्षिणापरा, सहाग्निना वर्तते साग्निः, सवंशपुत्र:, के शेषु केशेषु गरहीत्वेदं युद्धं प्रवर्तते केशाकेशि, दण्डेश्च दण्डैश्च प्रहृत्य दण्डादण्डि, इति। प्रथमान्तमिह प्रधानमन्यपदार्थः । अप्रधानसंबन्ध्यर्थो यथा-चित्रा गावः अस्य चित्रगुः, अर्ध तृतीयमैषां अर्धतृतीयाः, अविद्यमाना भार्या अस्य अभार्यः, उफ्टस्येव मुखमस्य उष्ट्रमुखः, कण्ठे स्थिता: कालाः अस्य कण्डेकाल:, केशसंहार: चूडा अस्य केशचूडः इति। षष्ठयन्तमिहाप्रधान- मन्यपदार्थः। कारकार्थो यथा-आरूढो वानरो यं स आरूढवानरो वृक्षः, ऊढो रथोऽनेन ऊढरथोऽनद्घान्, एवं क्षुण्णव्रीहि मुसलम्, उपहृतपशू रुद्रः, उद्धतौदना स्थाली, मत्तबह्ुमातङ्गं वनं इति। अन्र द्वितीयादिवाच्यं कर्मादिकारकं समासार्थः। उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः; स त्रिधा- इतरेतरविषयः, समाहारविषयः, उभयविषयश्च; तत्र भेदविवक्षायामितरेतरयोगः ; यथा- धवखदिरौ, मातापितरौ, दधिपयसी, शिववैश्रवणौ, गोऽश्वौ, दशेमे मार्दङ्गिकपाणविकाः इति। अमेदविवक्षायां समाहारः ; यथा-पाणिपादं, रथिकाश्वारोहं, तक्षायस्कारं, गवाश्वं, प्रत्यष्ठाव् कठकौथुमं, उदगात् कठकालापं इति। विभाषितैकवन्भाव उभयविषयः ; यथा_अश्वबडबौ, अश्वबडबं, हंसचक्रवाकाः, इंसचक्रवाकम्। धवखदिरपलाशाः, धवखदिरपलाशं इति।

प्रकृतेरन्यथात्वं विकृतिः, तत्र भवः वैकृतः । सोऽपि चतुर्धा प्राधान्यविपरीतः, सामर्थ्य- विपरीतः, वाक्याधिकारार्थः, अर्थान्तरगामी च। तेषु प्राधान्यविपर्ययस्त्रिधा-पूर्वपदार्थप्राधान्य- विपर्ययः, उत्तरपदार्थप्राधान्यविपर्ययः, अन्यपदार्थप्राधान्यविपर्ययश्चेति। तन्र पूर्वपदार्थप्राधान्य- विपर्ययोऽव्ययीभावो यथा-शाकप्रति, अक्षपरि, तिष्ठद्र, उन्मन्तगङ़ग, पञ्चनदं, सप्गोदावरं इति। उत्तरपदार्थप्राधान्यविपर्ययस्तत्पुरुषो यथा-राजदन्तः, पूर्वकायः, प्राप्तजीविकः, गोगर्भिणी, अश्वमतल्लिका, गोबृन्दारकः इति। अन्यपदार्थप्राधान्यविपर्ययो बहुव्रीहिर्यथा-द्वौ वा त्रयो वा द्वित्रा:, एवं पञ्चषाः, आसन्नो दशानां आसन्नदशः, एवमदूरदशः, एवं द्विर्दश द्विदशाः, एवं त्रिदशा इति। सामर्थ्यविपर्ययस्त्रिधा-पदासामर्थ्यात्, वाक्यासामर्थ्यात्, वृत्त्यसामर्थ्यात्; तत्र पदासाम्थ्ये सापेक्षत्वे यथा-देवदत्तस्य गुरुकुलं, आ्रम गन्तुकामः, ज्ञातचित्तः कान्तया, निवेदितात्मा गुरुभ्यः, कृतप्रस्थानो नगरात्, निष्पन्नबुद्धिः शास्त्रेषु इति ; वाक्यासामर्थ्यमस्वपद- विग्रहे यथा-ब्राह्मणेभ्योऽयं ब्राह्मणार्थः सूपः, ब्राह्मणार्था यवागूः, मासो जातस्य मासजातः, एवं संवत्सरजातः, द्वेअहनी जातस्य द्यहजातः, एवं द्यह्जातः इति ; वृत्त्यसामर्थ्य संबन्धे यथा- सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यपश्या राजदारा:, पुनर्न गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्रोकाः, शाद्धं न भुङ्गे

६४ शुङ्गारप्रकाश:

अभ्राद्धभोजी ब्राह्मणः, एवमलवणभोजी भिक्षुः इति, तीर्थे व्वांक्ष इव तीर्थध्वांक्षः, एवं तीर्थकाकः इति। अर्थाधिक्यं त्रिधा-विशेषणस्य, विशेष्यस्य, समुदायस्य च; विशेषणस्य यथा-वर्षशत- मायुरस्य शतायुः, जनसहस्त्रं बिभर्ति सहस्त्रंभरः, अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणीकृताः, अपण्डितः पण्डित उक्त: पण्डितोक्त, शस्त्रीव श्यामा शस्त्रीश्यामा, पुरुषोऽयं लाघ इव पुरुषव्याध्रः इति विशेष्यस्य यथा-घृतेन पूर्णो घटः घृतघटः, अश्वैर्युक्तो रथः अश्वरथः, दभ्नोपरिक ओदनः दध्योदनः, गुडेन मिश्रा धाना: गुडधानाः, अक्षेषु प्रसक्तो धूर्तः अक्षधूर्तः, शाकप्रधानः पार्थियः शाकपार्थिवः इति ; समुदायस्य यथा-श्वमिः लेह्यः कूपः श्वलेह्यः कूपः, काकैः पेया नदी काकपेया नदी, खटायामारूढ: खटारूढो जाल्म:, पात्र एव समिताः पात्रेसमिता:, एवं किराजा यो न रक्षति, किंगौः यो न वहति इति ; अत्र पूर्वयोरतिशयः, शेमेपु क्षेपः समुदायस्य प्रतीयते। अर्थान्तरगमनं त्रिधा -पूर्वार्थस्य त्यागात्, अत्यागात्, त्यागात्यागाभ्यां च; तत्र पूर्वार्थस्य त्यागो यथा-तैलपायिका, शफ्रगोपः, अश्वकर्णः, पञ्चाङ्गुलः, करवीरः, पुंनागः इति; अत्यागो यथा-कृष्णसर्पः, लोहितशाली, कालशाकः, गौरखरः, नरसिंहः, दन्तलेखः इति ; त्यागात्यागौ यथा-सप्त पर्णान्यस्य पर्वणि पर्वणि इति सप्पर्णः, अष्ट पदानि अस्य पङ्गौ पङ्गौ इति अष्टापदम्, शतं पत्राणामस्याः पुष्पे पुष्पे इति शतपत्रिका, दर्शने दर्शने नवैव मालिका अस्या नवमालिका, नक्तमिव मालायामस्य नक्तमालः, कृता माला अस्य पुष्पेः इति कृतमाल: इति॥ उदाहृतप्रकाराभ्यामन्यः शेष :; स चतुर्धा-सूत्रशेष:, असूत्रशेषः, ज्ञापकशेषः, एकशोषश्चेति। तेषु सूत्रशेषस्त्रिधा-गणोक्तः, वार्तिकोक्तः, सामान्योक्तश्च ; तत्र 'तिष्ठद्रुप्रभृतीनि' (पा. २.१.१७) 'पात्रे समितादयः' (पा. २.१.४८) "मयूरव्यंसकादयः' (पा. २.१.७२) इति गणोक्तः ; यथा- आयतीगवं, समभूमि, उदुम्बरमशकम्, पिण्डीसूरः, अहंपूर्विका, आहोपुरुषिका इति ; 'निराद्यः क्रान्तादयर्थे पञ्चम्या' गमिगाम्यादिकृतापकतानामुपसंख्यानम्' 'अव्ययानां बहुव्रीहिः वक्तव्यः' इति वार्तिकोक्तः; यथा- निष्कौशाम्बिः, ओदनवुभुक्षुः, क्रयाक्रयिका, पुटापुटिका, उच्चैर्मुखः, अस्तिक्षीरा इति; 'सुप्सुपा' (पा. २.१.४) 'पूर्वादिनिः' 'सपूर्वाञ्च' (पा ५.२.८६, ८७) 'कुशाग्राच्छः' 'समासाच्च तद्विषयात्' (पा. ५.३.१०५, १०६) इति सामान्योक्तः ; यथा- परक्शता राजानः, परस्सहस्त्रा शरद:, पुनरुत्स्यूत वासः, पुनर्नवं पयः, कृतपूर्वी कटं, काकतालीयो न्यायोऽयं इति। असूत्रशेषस्त्रिधा-नामविषयः, कृद्विषयः, तद्धितविषयश्च; 'अपरस्पराः क्रियासातत्ये', 'पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम्' (पा. ६. १. १४४, १५७) 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' (पा. ६.३.१०९) इत्यादिर्नामविषयः ; यथा.अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति, आश्चर्ये वर्तते, पारस्करो मुनिः, कास्तीरं नगरं, पृषोदर: कश्चिन्मयूरः पक्षी इति; 'उपपद्मतिङ्' 'कुगतिप्रादयः' (पा. २.२.१९, १८) 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (पा. २. १.३२) इत्यादि: कुद्विषयः ; यथा-कुम्भकार:, पङ्कजं, ऊरीकृत्य, प्रजवी, अश्वक्रीती; 'द्विगोर्लुगनपत्ये' (पा. ४.१-

(17) द्वितीय: प्रकाशः ६५

८८) 'तिककितवादिभ्यो द्न्द्े' (पा. २.४.६८) 'समासान्ताः' (पा. ५.४.६८) इत्यादिस्तद्धित- विषयः ; यथा-पश्चसु कपालेषु संस्कृतः पश्चकपालः, तैकायनयञ्च कैतवायनयश्च तिककितवाः, उपशरदम्, देवराजः, महोक्षः, मृगनेत्रा रात्रयः इति । ज्ञापकशेषस्त्रिधा-विधिज्ञापितः, निषेधज्ञापितः, प्रयोगज्ञापितश्च। तत्र 'कोः कत्तत्पुरुषे', 'ईषदर्थेऽपि' (पा. ६.३.१०१, १०५) 'नञो नलोपस्तिङ्यवक्षेपे च' 'कारक्ेऽन्यस्य टुक्' 'व्यतिहारे सर्वादीनां सुब्बहुलम्' संख्या- विसायपूर्वस्याह्नस्याहन्नन्यतरस्यां डौ' (पा. ६. ३. ११०) 'दायादं दायादे' (पा. ६. २,५) इत्यादिको विधिज्ञापितः ; यथा-कदुष्णं, अपचसि, अन्यत्कारकः, अन्योऽन्यम्, सायाह्ः, विंद्यादायाद: इति। 'अलुगुत्तरपदे', 'पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः', 'आत्मनः पूरणे तृतीयायाः' 'वैयाकरणाख्यायां पराञ्चतुर्थ्याः' [पा. ६.३.१, २, ६, ७] 'वाग्दिक्पश्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु यथासंख्यमलुग्वक्तव्यः', 'षष्ठयाः अद्सः फक्फिञोः', 'अपो योनियन्मतुषु सप्तम्याः' इत्यादि: निषेधज्ञापितः; यथा-ब्राह्मणाच्छंसी, आत्मनातृतीयः, परस्मैपदम्, पश्यतोहरः, आमुष्यकुलिका, अप्सुयोनिः इति। 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' 'तत्प्रयोजको हेतुः' [पा. १.४.३०, ५५] 'अपोनप्त्- पान्नप्तृभ्यां घः' [पा. ४.२.२७] 'यथातथाचान्तः', 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा' [पा. ३.३- १३१] 'अपरस्पराः क्रियासातत्ये' [पा. ६.१.१४४] इत्यादि: प्रयोगज्ञापितः; यथा-भूतहर्ता, दण्डनायकः, तनूनपात्, याथातथ्यं, यतगौरवं, क्रियासाफल्यं इति। एकशेषस्त्रिधा-सरूपाणां, असरूपाणां, सरूपासरूपाणां च। तत्र सरूपाणा मिन्नार्थानाममिन्नार्थानां मिन्नामिन्नार्थानां च; भिन्नार्थानां यथा-अक्षौ, माषौ, पक्षौ, पादौ, गावौ ; अभिन्नार्थानां यथा-वृक्षौ, पक्षौ इति; भिन्नाभिन्नार्थानां यथा-अश्विनौ, पुष्पवन्तौ, गावौ, सारस्वतौ, युवां, यूयं इति। असरूपाणां सर्वनाम्नां, संबन्धिनां, सहचारिणां च; सर्वनाम्नां यथा_सच देवदत्तञ्च तौ, एतौ च यज्ञदत्तम पते, अयं च त्वं च युवाम्, अमू च त्वं च यूय, त्वं चाहं च आवां, स च आवां च वयं इति ; संबन्धिनां यथा-माता च पिता च पितरौ, स्वसा च म्राता च भ्रतरौ, पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ, पिता च मातामहादयश्च पितरः, आतरौ च स्वसारश्च भ्रातरः, पुत्राञ्च दुहितरौ च पुत्राः इति ; सहचारिणां यथा-दस्श् नासत्यश्च दस्त्रौ, देवदत्तश्च विष्णुमित्रश्च विष्णुमित्रौ, शैण्डश्च धूर्ता- दयश्च शौण्डाः, अर्धर्चश्च गोमयादयश्च अर्धर्चाः, पुरोडाशश्च धानादयश्च पुरोडाशा, छत्री च पदात्यादयश्च छत्रिणः ; सरूपासरूपाणां भिन्नशव्दानां, भिन्नवचनानां, भिन्नलिद्भानां च; भिन्न- शब्दानां यथा-गार्ग्यश्च गार्ग्यायणी च गार्ग्यो, वात्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ, प्रथमश्च प्रथमा- नन्तरश्च प्रथमौ, भीमश्च भीमसेनश्च भीमौ, वक्रदण्डश्च कुटिलद्ण्डश्च वक्रदण्डौ, श्रीमांश्च लक्ष्मीवांश्च श्रीमन्तौ इति ; भिन्नवचनानां यथा-देवश्च दत्तश्च देवदत्तौ, तौच देवदत्तश्च देवदत्ता: ; एवं विष्णुमित्राः ; कृष्णश्च सारश्च कृष्णसारौ, तौ च सारश्च कृष्णसाराः ; एवं नीललोहिता :; अपारश्च पारशच अपारपारौ, तौ च पारपारश्च पारपाराः ; एवमपारपाराः इति;

६६ शुङ्गारप्रकाशः

भिन्नलिद्गानां यथा-कुकुरश् कुक्ुटी च कुकुटौ, श्वशुरश्चश्वश्रूश्च शवशुरौ, गावश्च गावश्च गावः इमा:, वत्सकाश्च वत्सिकाश्च वत्सिका इमे, अश्वाञ्च अश्वाश्च अश्वा पते, शुकश्य शुका च शुक्क च तदिदं शुक्कम्, तानीमानि शुक्कानि इति। कथं पुनरेकशेषः समासविशेषो भवति ? संक्षेपाभिधाने सति द्वन्द्वसमानार्थत्वात; तथा हि-असरूपाणां द्वन्द्ः, सरूपासरूपाणामेकशेष इति। कोऽनयोः समानोऽर्थः१ येयं युगपदधिकरणवचनता-पदार्थानां सहविवक्षेत्यर्थः; तदाह- अनुस्यूतेव भेदाभ्यामेका प्रख्योपजायते। यस्यां सहविवक्षां तामाहुई्न्द्वैकशेषयोः॥ इति। तन्न यदा प्रयोगैकतया बुद्धवाऽनेकमर्थमवगत्य यथावगतमेवाभिधातुमध्यवस्यते, तदैक- ज्ञानावच्छेदानिरूपितभेदस्यास्य भागशोऽभिधानासंभवादवयवशब्दाः संघातविषया विज्ञायन्ते; तद्यथा-धवखदिरौ वृक्षौ इति। यद्ेवम्, यथा धवखदिरपलाशमिति द्वन्द्वस्य समूहार्थत्वादेक- वचनम्, एवमेकशेषस्यापि प्राम्नोति । नैवम्; द्वन्द्वः समाहारेतरेतरयोगयोः, एकशेषः पुन- रितरेतरयोग एव; तस्य हि समाहारपक्षे भिन्नार्थप्रतिपादकानेकशब्दनिवृत्तौ वचनमपि यद्यनेकार्थ न भवेत् केनानेकार्थः प्रतीयेत! न हि वृक्ष इत्युक्त वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्चेति कश्चिदप्यवैति ; तस्मादास्नातोऽपि द्वन्द्समानार्थतया समाहार एकशेषोऽनभिधानादप्रयोगाई पवेति विज्ञायते। द्वन्द्े तु यद्यपि एकवचनान्नानेकार्थावगतिः, तथापि अनेकशब्दश्रुतिनिबन्धनाSसौ भविष्यतीति समाहारेऽपि न दोष: । एकशेषेऽपि यत्रानेकाभिधानसामर्थ्य कथचिन्वति, भवत्येव तत्र समा- हारैकवचनम् ; यथा-शुकं वस्त्रं शुक्ला शाटी शुक्क: पटः इति तदिदं शुक्कमिति। यथा तर्ह्येकस्यैव शब्दस्यानेकार्थामिधानसामर्थ्यादेकशेषे शब्दान्तराणां निवृत्तिः, एवं द्वन्द्ेऽपि कर्मान्न भवति ? यदि भवेत्, एकशेषादविशेष: प्रसज्येत। समाहार एकवचनं विशेष इति चेत् अनेकार्थो न गम्येत; न हि पलाशमित्युक्ते धवश्च खदिरश्च पंलाशश्चेति कश्चिदप्यवैति। अथ, यथा पितरौ भ्रातरावित्यादिषु शब्दान्तरनिवृत्तावपि तदर्थोऽवगम्यते तथा पक्षन्यग्रोधौ धवखदिरावित्यादिषु द्वन्द्वेष्वपि करमान्न भवति ? उच्यते-शब्दशक्तिरेषा भवति हि कश्चिदेकोऽपि शब्दो इयोरमि- घायकः; यथा_रोदसीशब्दो द्यावापृथिव्योः; कौचिव पुनर्द्वावेवैकमर्थममिदधाते; यथा-अधीते, अध्येति इति। अत एव शब्दशक्तिदर्शी मुनिः केषुचिदेवं विरूपेष्वेकशेषमारभते- 'भ्ातपुत्रौ स्वस्ृदुहितुभ्याम् (पा. १.२.६८) 'पिता मात्रा' (पा. १.२.७०) इति ; अन्येषु तु द्वन्द्वमेवा- भ्यनुजानाति ॥ ननु च, 'चार्थे द्न्द्वः' (पा. २.२.२९) सर्थते ; स यथा समाहारेतरेतरयोगयोः, तथा समुच्चयान्वाचययोरपि प्राप्नोति। नैवम्, समुच्चयान्वाचययोः पदानामसामर्थ्यात्। कथमसामर्थ्यम्? सापेक्षमसमर्थ भवतीति ; तथाहि-गौश्चाश्वश्च गच्छतीत्यादिरेकक्रियापेक्षः समुच्चयः, मिक्षामट गां चानयेत्यादिरनेकक्रियापेक्षः अन्वाचयः; एवं च बाह्यार्थापेक्षया पदानां परस्परमसामर्थ्यम्;

द्वितीय: प्रकाशः ६७

समर्थश्च पदविधिर्भवति। समाहारेतरेतरयोगयोखु समूहत्वात् समूहृस्य च समूहिरूपत्वादवयवाना सति सामर्थ्ये समासो भवत्येव; यथा-धवखदिरपलाशं, धवख्रदिरपलाशाः इति। एवं तर्हि समूदस्यकत्वात् समाहारवदितरेतरयोगेऽप्येकवचनमेव प्राप्तोति। नैवम्, समाहार एव परस्परानु- प्रवेशादिव समधिगताभेदानामुपसर्जनीकृतावयवः समुदायोऽभयनुज्ञायते, यस्यानमिव्यक्तावयव- त्वादेकवचनमिव नपुसकत्वमपि प्राप्नोति; इतरेतरयोगः पुनरवयवभेदानुयातः सङ्गातः, तस्य प्रत्येकवर्तिपदैरभिधीयमानत्वात् समुदायसंख्यानिबन्धनकवचनमवयवेभ्यः प्रस्तूयते। तत्र यथा पचतीत्यादौ अधिश्रयणादिक्रियाकलापः प्रत्यवयवं परिसमाप्यते, तथा समुदायार्थोऽपि प्रतिपदं साकल्येन परिसमाप्यते। ततः एकैकस्य पदस्य समुदायनिबन्धनः संस्कारो भवति। कथं पुनः धवादयो निर्धारितार्थमेदाः पदान्तरस्यार्थमभिधातुं क्षमन्ते? प्रवृत्तिनिवृत्तिसमारोपाठ्; यथोक्तं- 'यदि प्रक्षरतीति प्रक्षः, न्यग्रोधोऽप्येवम्, यदि न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः प्रक्षोऽप्येवं' इति। साहचर्या- दिवशेन वा परस्पररूपापत्तिः ; यथा- 'सप्तमी शौण्डैः', 'अर्धर्चाः पुंसि', ते विष्णुमिश्राः, छत्रिणो गच्छन्तीति। तत्र यथा शौण्डार्घर्चादयः बहुवचनान्यथानुपपत्तिसमभिगम्यान् सहचारिणो भिन्नरूपान् धूर्तगोमयादीनुपाददते, तथा धवादिशब्दाः प्रतीतार्थभेदाः साहचर्यादिनिमित्तानुरोधेन खदिरादीनुपाददते। तथा हि-एकवृत्तिपदावरोधप्रतीतसाहचर्यो धवखदिरौ; अत एव तयोरेव प्रत्यवयवनिवेशाद्वहुवचनं न भवति। कथ पुनर्धवादीनामर्थान्तराभिधानं शक्यमध्यवसातुम्! यावता लोकः पद्समुदायादर्थसमुदायमवैति, नावयवात्। यदप्युक्तम्-प्रवृत्तिनिवृत्तिसमा- रोपादिति, तदप्यसारम् ; न हि प्रक्षरतीति व्युत्पत्या न्यग्रोधः पुक्षः, नापि न्यग्रोहतीति व्युत्पत्या प्ृक्षो न्यग्रोधो भवति ; रूढानां हि धर्मनियमाय यथाकर्थंचित् व्युत्पन्तिः क्रियते, न तु व्युत्पत्ति- वशेन रूढयोऽवतिष्ठन्ते। नापि प्रकृतिप्रत्ययवदन्वयव्यतिरेकसमधिगस्या धवादीनां समुदायार्थता। यदप्युच्यते-शौण्डार्धर्चादिवत् धवशब्दः साहचर्यादिलक्षणया खदिरमुपादत्ते इति, तद्पि न सम्यक्; सति श्रुत्यर्थसंभवे लक्षणाया अयोगात् ; न च खदिरार्थो धूर्तगोमयादिवल्लक्षयितव्यः, तस्य खदिरशब्देनैव साक्षादभिधाना्। एवं तर्हि, यदा धवसत्रदिराद्यः समुदायाः प्रविभागेना- न्वाचिख्यासिता:, तदा तमेव समुदायं प्रत्याय्यतयाऽभिसंधायावयवा उपादीयन्ते, न त्ववयवार्थ- प्रतिपादनाभिप्रायेण। अतस्तस्यां युगपद्धिकरणवचनतार्यां समीहितायां समुदायपरत्वाद्वयव- प्रयोगस्य, तेषामवयवानां प्रत्येकमनेकार्थत्वमुच्यते। किं पुनः प्रयोक्तुरभिप्रायमनुरुध्यन्ते शब्दाः? येन तदमिसंधानात् समुदायमभिदध्युः। नेत्याह; अन्यत्राष्यवयवाभिधायिनां शब्दानामवयवमुखेन समुदायाभिधानसाम्थ्ये दश्यते ; यथा-सुराभे कुवलयं, यन्मधुरं राजतनं इति ; यदि हि सुरभिमधुरशब्दौ गन्धरसमात्राभिधायिनावपि गन्धरसादिसमुदायान् कुसुमफलविशेषादीनवयव- मुखेन नाचक्षते, कुवलयादिभि: सह सामानाधिकरण्यं विरुध्येत। सत्यमेतत् ; अस्ति समुदाया- भिधानसामर्थ्यमवयवशब्दानाम्, किंतु सुरभि कुवलयं इत्यादौ सामानाधिकरण्येन तद्वधार्यते।

६८ शुङ्गारप्रकाश:

द्वन्द्वे तु निबन्धनमशक्यमवधारयितुमिति तस्यानुपपत्तिः। नैवम्, समुदायाभिधानस्य प्रक्रान्तत्वात्। यधेवं पटीमृद्याविति समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः प्राप्नोति। उच्यते ; अथेह कस्मान्न भवति दर्शनीयाया माता दर्शनीयामाता? अथ मतमेतत्-प्राक्त समासाद्यन्र सामानाधिकरण्यम्, इद्दापि न दोषो भवति; न हि प्राक् समासात् सामानाधिकरण्यमत्र विद्यते। ननु च वाक्येऽपि समुदायप्रक्रमेणैवावयवपदानां प्रयोगात्, कथमुच्यते प्राक् समासात् सामानाधिकरण्यं नास्तीति ? समुदायप्रक्रमस्य निर्निबन्धनत्वेनाप्रतीयमानत्वात्; कुवलयादिशब्दसामानाधिकरण्यं हि सुरभि- प्रभृतीनामसमासेऽपि समुदायतानिबन्धनम् ; इह त्वेकार्थीभावः समुदायाभिधाने निमित्तमिति वाक्ये सामानाधिकरण्याप्रसिद्धिः। एवमपि, विप्रतिषिद्धेषु युगपद्धिकरणवचनताया अनुपपत्तिः; यथा सुखदुःखे, जननमरणे, शीतोष्णे इति ; सुखादिप्रतिघातेन हि दुःखादयः, दुःखादिप्रति- घातेन च सुसादय इति। नैवम् ; सर्व एव शब्दा विप्रतिषिद्धाः ; पक्षन्यग्रोधावित्यत्रापि हि पक्षशब्द: प्रयुज्यमानः पुक्षार्थ संप्रत्याययति, न्यग्रोधार्थ निवर्तयति ; न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यमानो न्यग्रोधार्थ प्रत्याययति, पक्षार्थ निवर्तयति। तत्र चेद्युक्ता युगपद्धिकरणवचनता दृश्यते, इहापि युक्तं दृश्यताम्। एवमपि शब्दपौर्वापर्यप्रयोगादर्थपौर्वापर्याभिधानं प्राप्नोति। ततः किम्१ युगप- दधिकरणवचनताया अनुपपत्तिः-पक्षन्यग्रोधौ पक्षन्यग्रोधा इति ; यथैव हि शब्दानां पौर्वापर्य तद्वदर्थानामपि स्यात्। नैवम् ; एवं सति, द्विवचनबहुवचनयोरप्यनुपपत्तिः; पुक्षशब्दो हि सार्थको निवृत्तः, न्यग्रोधशब्द उपस्थितः ; स चैक एकार्थ इति तस्मादेकवचनमेव प्राप्नोति। विग्रहे खल्वपि युगपदधिकरणवचनता दृश्यते, किं पुनः समासे; तद्यथा-'द्यावा ह क्षामा', 'दावा चिदस्ै पृथिवी सन्नमेते' (ऋ. ७.६.११, २.६.९) इति। समुदायात् सिद्धमिति चेत्, तन्न, समुदायस्यैकार्थत्वात्। एकार्था हि समुदाया भवन्ति; तद्यथा-शतं यूथं वनमिति। नायमेकार्थः; किं तर्हि? द्यर्थो बह्नर्थश्च; प्रक्षोऽपि द्यर्थः, न्यग्रोधोऽपि द्यर्थः । यद्येवमनेकार्थ- त्वात् 'बडुषु बहुवचनम्' (पा. १.४. २१) इति बहुवचनं प्राप्ोति। तन्न, बहुत्वाभावात्; याभ्या मेवात्रैको अर्थस्ताभ्यामेवापरोऽपि। यद्ेवमन्यवाचकेन शब्देनान्यस्य वचनं नोपपद्यते। एवं तर्हि प्लक्षस्य न्यग्रोधत्वात् न्यग्रोधस्य च प्लक्षत्वात् स्वशब्देनैवाभिधानं भविष्यतीति। कथ पुनः प्लक्षोऽपि न्यग्रोधः, न्यग्रोधोऽपि प्लक्षः स्यात् ? यावता कारणाङ्व्ये शब्दसंनिवेशो भवति। कारणाङ्रव्ये शब्दसंनिवेश इति चेत्, कारणमुक्तं पुरस्तात्-यदि प्रक्षरतीति प्लक्षः न्यग्रोधेऽप्येत- द्रवति, यदि न्यङ्रोहतीति न्यग्रोधः, प्लक्षेप्येतन्भविष्यतीति । दर्शनं वै हेतुः, न च न्यग्रोधे प्लक्षशब्दो दृश्यते। दर्शनं हेतुरिति चेत, तुल्यमेतन्भ्रवति ; प्लक्षेऽपि न्यग्रोधशब्दो दृश्यते। नन्वेतङ्गवीमि-नैष लोके संप्रत्ययोऽस्ति, न दि प्लक्ष आनीयतामित्युक्ते न्यग्रोध आनीयते। द्वन्द्वविषयमेवैतद्रष्टव्यम् : युक्तं पुनर्यन्नियतविषया नाम शब्दाः स्युः! बाढं युक्तम्, अन्यत्रापि दर्शनात् ; तदथा-समानेऽपि रक्ते वर्णे गौर्लोहित इति भवति, अश्वः शोण इति ; समाने शुक्के

(18) द्वितीयः प्रकाशः ६९

वर्णे गौः श्वेत इति भवति, अश्वः कर्क इति। यदि तर्हि प्लक्षोऽपि न्यग्रोधः न्यग्रोधोऽपि प्लक्षः, एके नैवोक्तत्वादपरस्य प्रयोगोऽनुपपत्नः। अनुक्त: प्लक्षेण न्यग्नोध इति कृत्वा न्यओधशब्दः प्रयुज्यते। कथमनुक्त :? यदिदानीमेवोक्तं प्लक्षोऽपि न्यग्रोधः न्यप्रोधोऽदि व्लक्ष इति। सहभूतावन्योऽन्य- स्यार्थमाहतुः, न पृथग्भूतौ। किं पुनः कारणम् ? शव्दशक्ते: स्वभावः ; प्रतिनियता हि वृत्ति वाक्ययोः शब्दानामभिधानशकतकि :; तद्यथा-रास्त्रीश्यामा देवद्स्तेति। 'उपमानानि सामान्यवचनैः' (पा. २.१.५५) इति समासे शख्त्रीशव्देनावच्छिद्यमानविशेषावरुद्धः इ्यामाश्दो यद्यपि न सामान्यवचनः, तथाऽप्यसौ देवदत्तायासुपमीयमानार्या वर्तते शस्त्रीव श्यामा देवदन्तेति ; तदिद- मुक्तम्-'प्रागसिसंबन्धाद्यः सामान्यवचनः' इति समासमभिसंबन्धशब्देन दर्शयति ; यतस्तत्र विनिवृत्तविशेषान्तराकांक्षाणि यथासमीहितविशेषावरुद्धानि पदानि। सोऽयं वृत्तिवाक्ययोर्विशेषः। किं च, निष्कौशाम्विः, निर्वाराणसिरिति भेदे सति निरादीनां न क्रान्ताद्यर्थसंभवः । अपि च, गौरखरवदरण्यम्, लोहितशालिमान् ग्राम इति। 'प्राग्वृत्तेर्जातिवाचित्वं न च गौरखरादिषु।' यथा- स्निग्धकिसलयमरण्यं, मत्तमातङ्गं वनमिति। 'वृत्तिरन्यपदार्थे या तख्ा वाक्ये्वसंभवः॥'

एवं च प्लक्षन्यग्रोधौ प्लक्षन्यग्रोधाः इति द्वन्द्वेऽपि सहभूतयोरेवान्यार्थाभिधानं भविष्यति, न पृथग्भूतयोरिति। अथवा, इह कौचित् प्लक्षन्यग्रोधी प्राथमकल्पिकौ; कौचित् क्रियया गुणेन वा प्लक्ष इवायं प्लक्षः, न्यग्रोध इवायं न्यग्रोध इति। तत्र प्लक्षावित्युक्ते संदेहः स्यात्-किमिमौ प्लक्षावेव, आहोस्वित् न्यग्रोधावेव, अथवा प्लक्षन्यग्रोधाविति । तत्रासंदेहार्थो न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते। सेयं युगपद्धिकरणवचनता दुःखा दुरुपपादा च । यदपि चास्या ज्ञापकं 'द्ावा ह झ्षामा' इति, तद्पि छान्दसम्। इदं तर्हि ज्ञापकमस्तु 'परवलिङ़ं द्वन्द्वततपुरुषयोः' 'पूर्ववद्श्व बडबौ' (पा. २.४.२६, २७); यदि ह्यत्र कुक्कुटमयूर्यो इत्यादिषु सहविवक्षा न स्यात्, अनर्थकः सूत्रारम्भ: स्यात्। ननु च, तत्पुरुषस्योप्तरपदार्थप्रधानत्वात्तत्र परवल्िङ्गतातिदेशोऽनर्थकः। नान- रथकः, तत्पुरुषस्य क्रचित् पूर्वपदार्थप्रधानत्वात्; यथा_अर्ध पिप्पल्याः अर्धपिप्पली, पूंर्व कायस्य पूर्वकायः, उत्तरं शरीरस्य उत्तरशरीरं इति। यद्येवं, प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः, निष्क्रान्तः कौशाम्व्या: निष्कौशाम्बिः, अलं कुमार्य अलंकुमारि: इत्यत्रापि परवललिक्रता प्राप्नोति। एवं तर्हि, द्वन्देन सह निर्देशान्चार्थविषयोऽत तत्पुरुपो गरृह्यते ; यथाक्रयाक्रयिका, पुटापुटिका, फला- फलिकेति, अश्वमतल्लिका, कुमारीतल्लजकः, गोप्रकाण्डं इति । अत्र हि, यथा धवश्च खदिरश्चेति युगपदधिकरणवचनतायां, तथा समानाधिकरणतायामपि विशेषणविशेष्यभावेन संमूर्दन्ताविवा न्योन्यमर्थो भवतः । तथा हि-प्रयोजनवत्तया महत्त्वाध्ययञ्चासावल्पमूत्यत्वेन लघुत्वात् ऋयिका चेत्युपपद्यते, नीलोत्पलादिवद्विशेषणविशेष्यभावः। एवं फलाफलिका, पुटापुटिकेति। अश्वमत- द्विकेत्यत्राश्वशब्दः प्रवर्तमानः सर्वाश्वावग्रहरूपेण प्रवर्तते ; मतल्लिकाशब्दः प्रशंसावचनः प्रवर्तमानो विशिष्टावग्रहरूपेणाचच्छिनत्ति । यदि वा, मतल्विकेत्येतत् प्रशंसावचनं न्यूनाधिकभावमनपेक्ष्य

७० शुङ्गारप्रकाश: प्रवर्तमानमनेनैव धर्मेण सर्वयोग्यं सत् अश्व इत्यनेन विशिष्टायां योग्यतायां नियम्यते। ततो यथा-शुक्: कृण्णश्चायं मृगः सारङ्गः शबल इति वा, तथा अश्वमतल्लिकेत्येतदुभयरूपोऽर्थ इत्युभयमुभयेन संनिवेश्यते। एवं कुमारीतलजकः, गोप्रकाण्डं इति। यद्येवं, अर्धपिप्पलीत्यादिषु षष्ठीसमासापवादेषु परवल्लिङ्गता न प्रामोति। नैवम्, तत्रापि अर्ध च तत् पिप्पली चार्धपिप्पलीति, पूर्वश्चासौ कायश्च पूर्वकाय इति सामानाधिकरण्यभेव परमार्थः । अत एव यत्र सामानाधिकरण्य- स्यासंभवः, तत्र षष्ठीसमास एव भवति ; यथा-वेद्यर्थ दक्षिणं मेरो, स्वराध, चूडिकार्ध, पणार्ध इति। न च अर्धादीनामेवैष नियमः, यतोऽन्यत्रापि सामानाधिकरण्यस्य विवक्षाSविवक्षाभ्या- मुभयथा तत्पुरुषो भवति ; तद्यथा-अग्रहस्तः, हस्ताग्रं, तलपादः, पादतलं इति ॥ ननु च, 'चार्थे द्वन्दवः' (पा. २.२.२९) इत्युच्यते : चश्चाव्ययम्, तेन समासस्याव्ययसंज्ञा प्रामोति ; नैष दोषः; पाठेनाव्ययसंज्ञा क्रियते; न च समासस्तत्र पठयते। मा भूदपाठे संज्ञा, तथाऽप्यभिधेयवल्लिङ्गवचनानि भवन्ति ; यश्चेहार्थोऽभिधीयते, न तस्य लिङ्गसंख्याभ्यां योगोऽस्ति। नेदं वाचनिकम्-अलिङ्गता, असंख्यता च। किं तहि ? स्वाभाविकमेतत्। तदथा-समानमीह- मानानामधीयानानां च केचिदर्थेन युज्यन्ते, अपरे न ; न चेदानीं कश्चिदर्थवानिति कृत्वा सवैरर्थवद्भिश्शक्यं भवितुम्, कश्चिद्वाऽनर्थक इति सर्वैरनर्थकैः । तत्र किमस्माभिः शक्यं कर्तुम्; यत्प्राक् समासाच्चार्थस्य लिङ्गसंख्याभ्यां योगो नास्ति, समासे च भवति ; स्वाभाविकमेतत्। अथवा, आश्रयतो लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति, यथा गुणवचनेषु। गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति। तदथा, शुक्क वस्त्रं, शुक्का शाटी, शुक्क: कम्बलः, शुक्कौ कम्बलौ, शुक्ाः कम्बलाः इति। यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति समासस्तस्य यल्लिङ्गं वचनं च तत्समासस्यापि भविष्यति। अथेह कस्मान्न भवतियाज्ञिकश्चायं वैयाकरणश्च, कठश्चायं बहुचश्च, औक्थिक- श्चायं मीमांसकश्चेति ? शेष इति वर्तते, अशेषत्वान्न भविष्यति। यदि शेष इति वर्तते-"उपास्नातं स्थूलसिक्तं तूष्णींगङ्ं महाहदम् । द्रोण चेदशको गन्तुं मा त्वा तापां कृताकृते ॥" इत्येतन्न सिध्यति। नैष दोषः; अन्यद्धि कृतमन्यदकृतम्। चार्थे द्वन्द्ववचने असमासेSपि चार्थसंप्रत्यया- दनिष्टं प्राप्नोति - "अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम् । वैवस्वतो न तृप्यति सुराया इव दुर्मदी॥" 'इन्द्रस्त्वष्टा वरुणो वायुरादित्यः' इति। नैष दोषः; इह 'चे द्वन्द्वः' इतीयता सिद्धम्; कथं पुनश्चे नायं वृत्ति: स्यात्? शब्दो ह्ेष :; शब्देSसंभवादर्थे कार्य विज्ञास्यते। सोऽयमेवं सिद्ध सति यदर्थग्रहणं करोति, तस्यैतत्प्रयोजनम् ; यथैवं विज्ञायेत-चकृतेऽर्थे चार्थ इति। कः पुनः चकृतोऽर्थः? समुच्चयः, अन्वाचयः, इतरेतरयोगः, समाहार इति। तत्र द्वयोः सापेक्षत्वात् समासो न भवति, द्वयोस्तु भवतीति प्रतिपादितं पुरस्तात्। नतु चैवम्, चकतोऽर्थश्चार्थ इति पक्षे प्लक्षन्यग्रोधावित्यत्र प्लक्षश्च न्यग्रोधश्रेति विग्रहः प्राप्ोति; यावता प्लक्ष्ध न्यओरधशेदप्युक्त गम्यत पतत्-प्लक्षोऽपि न्यग्रोधसहायः, न्यप्रोधोऽपि प्लक्षसहाय इति। तत्र को दोषः स्यात् ?

द्वितीय: प्रकाशः ७१

प्लक्षौ च न्यग्रोधौ चेति यदुक्तं तन्न घटते। युगपद धिकरणवचनताप्रदर्शनमात्रपरमेतत्, न त्वयमेव परमार्थः । एवं हि क्रियमाणे पकश्च विंशतिश्च एकविंशतिः, हौच विंशतिश्च द्वाविशतिरिति द्विवचनं बहुवचनं च प्राप्ोति। किं पुनरेकविशतिरित्यादयो द्वन्द्वाः ? बाढम्। एकाघिका विशति- रिति पक्षे हि संख्यास्वरो न प्राप्नोति; स हि शतसहस्त्रमिति षष्ठीसमासे मा भूदिति द्वन्द्व एवा- भ्यनुजञायते। यद्येवमितरेतरयोगपक्षे द्विवचनम्, समाहारपक्षे नपुंसकत्वं प्राम्रोति। नैवम्; 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्' इति समाहारेऽपि नपुंसकत्वं न भविष्यति। अथ द्वादशेत्यत्रापि समाहार: कस्मान्न भवति ? आ दशभ्यः संख्याः संख्येय एव वर्तन्ते ; अतः उद्भूतावयव- समुदायतायामितरेतरयोग एव प्राप्नोति; यथा 'अधिकरणैतावत्वे च' (पा. २.४.१५) दशेमे मादङ्रिकपाणविका इति ॥ तदेतत् कृत्तद्धितसमासभेदाद्विमक्तावयवं त्रिधा प्रातिपदिकममिहितम्। अथाविभक्तावयव- मुच्यते। तदपि त्रिधा-नामरूपं, अव्ययरूपं, निपातरूपं च। तन्रानपेक्षितशब्दव्युत्पत्तीनि सत्वभूतार्थाभिधायीनि च नामानि। तानि त्रिधाएकार्थानि, अनेकार्थानि, एकानेकार्थानि चेति; तत्र, एकार्थानि यथा-वृक्षः, कुण्डम्, कुमारी, डित्थः, शुक्क, शीघ्र:, इन्द्रः, शक्रः, पुरन्दर, कोष्ठः, कुसूलः इति । अनेकार्थानि यथा-अक्षाः, माषाः, पादा:, अवयः, हरयः, गावः, भूतयः, पुण्डरीकं, पुष्करं, साम, ललाम इति। एकानेकार्थानि यथा-दस्नौ, नासत्यौ, पुष्पवन्तौ, उभौ, रोदसी, रोदस्यौ, दारा:, वर्षाः, आपः, वनं, प़कि:, सेना इति। प्रायेणालिङ्गसंख्याशक्तीन्थव्ययानि; तान्यपि त्रिधा-द्रव्यवचनानि, गुणवचनानि, संबन्धवचनानि चेति ; तेषु द्रव्यवचनानि यथा- स्वः, प्रातर, दिवा, दोषा, नक्तं, सायं, विहायसा, भूः, शम्, शंयोः, मयः इति ; गुणवचनानि यथा-उच्चैः, नीचैः, सुष्, अपष्ठ, मुधा, अद्धा, मृषा, मिथ्या, अलं, बलवत्, पृथक्, विष्वक् इति। संबन्धवचनानि यथा-समया, निकषा, वहिः, अन्तः, अन्तरेण, ऋते, आरात्, युगपत् साकं, सार्ध, अमा, सह इति। असत्ववचनाश्चादयो निपाताः। तेऽपि त्रिधैव-स्वतन्त्राः, परतन्त्रा:, विशेषपरतन्त्राश्च; तेष्वस्त्यादयः स्वतत्तराः ; यथा.अस्ति, असि, अस्मि, पहि, ब्रूहि, मृदुहि, मन्ये, जाने, पश्य, पश्यत, स्यात् इति। कर्मप्रवचनीयाश्चादयः परतन्त्रा :- वृक्षमनु विद्योतते, उपार्जुनं योद्धार:, अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, यदत्र मां प्रति स्याद, अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला:, अहं च त्वं च वृतहन्, (ऋ. ६.४.२३) 'वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा' (तै.सं. १.७.७.२) 'अहमेव पशूनामीशे', सरोजमिव ते मुखम्, 'न नूनमस्ति नो श्वः' (ऋ. २.४. १०) 'कस्वि- देकाकी चरति' (तै.सं. ७.४.१८.१) इति। गतिप्रादयो विशेषपरतन्त्राः ; यथा-प्रकरोति, पराकरोति, ऊरीकरोति, गुलुगुधाकरोति, कारिकाकरोति, खाट्करोति, पटपटाकरोति, तिरस्करोति, पुरस्करोति, श्रद्धा, अन्तार्धः इति ॥ अथानुकरणम्। तदपि त्रिधैव-साध्वनुकरणं, असाध्वनुकरणं, अव्यक्तानुकरणं च । तत्र

७२ शुङ्गारप्रकाशः

प्रथमं सार्थकं, निरर्थकं च । तयोः सार्थकं यथा-द्विः पचत्वित्याह, अन्नी इत्याह, पचतीत्याह; अत्र सार्थकत्वात् 'तिङ्ङतिङः', (पा. ८.१.२८) इति निघातः 'ईदूदेद्विवचनम्' (पा. १.१.११) इति प्रगृह्यत्वम्, 'तिङन्तत्वादप्रातिपदिकत्वे सुकुत्पत्तिश्च न भवतीति । निरर्थकं यथा-'सुः पूजायाम्' 'अपिः पदार्थसंभावनाऽन्ववसर्गगर्हासमुच्चयेषु', (पा.१.४.९४, ९६) 'चः समुच्चये'; अत्रार्थस्यानुकरणात् स्वस्वरूपत्वाच्च प्रातिपिकत्वे सुपः श्रयणं भवरतीति। द्वितीयम्-अशक्तिजं, अपभ्रंशञ्च; तत्राशक्तिजं यथा-अहो ऋतक इति वक्तव्ये शक्तिवेकल्यात् अहो लतक इत्याह; अपभ्रंशो यथा-हेरयो हेरय इति वक्तव्ये, असुरा हेलयो हेलय इति वदन्तः पराबभूवुः । तृतीयं-निर्ल्लेख, सोलेख च; तयोः निरुललेख यथा-पटत्पटढिति करोति, पटपटायते। सोलेख यथा-तदेतदेवैषा दैवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्दाद इति; दास्यत, दत्त, द्यध्वमिति तदेतञ्रयं शिक्षेत्-दमं दानं दयामिति॥

प्रत्ययविशेष एव शक्तिसंख्याविभागकृद्विभक्तिः । सा त्रिधा-तिङगभक्तिः, सुव्विभक्तिः, अव्ययविभक्तिश्च। तासु तिङभक्तिः षोढा-परसैपदविभक्तिः, आत्मनेपदविभक्तिः, सार्वधातुक विभक्तिः, आर्धधातुकविभक्तिः, व्यक्तकालविभक्ति, अव्यक्तकालविभक्तिश्च; तासु परस्मैपदविभक्तिः यथा-पचति, पचतः, पचन्ति; आत्मनेपदविभक्तिर्यथा-पच्यते, पच्येते, पच्यन्ते; सार्वधातुक विभक्तिर्यथा-व्यपच्यत, व्यपच्येतां, व्यपच्यन्त; आर्धधातुकविभक्तिर्यथा-पपाच, पक्ता, पक्षीष्ट; व्यक्तकालविभक्तिर्यथा.अपाक्षीत्, अपचत्, पक्ष्यते ; अव्यक्तकालविभक्तिर्यथा-पचतु, पचेत्, अपक्ष्यत इति। सुब्विभक्तिरपि षोढाकारकविभक्तिः, संवन्धविभक्तिः, शेषविभक्तिः, उपपद- विभक्तिः, प्रधानविभक्तिः, संबोधनविभक्तिश्च; तासु कारकविभक्तिर्यथा-कट करोति, दात्रेण लुनाति, ब्राह्मणाय ददाति ; संबन्धविभक्तिर्यथा-विद्यया यज्ञ, यूपाय दारु, गवां कृण्णा संपन्नक्षीरतमा इति ; शेषविभक्तिर्यथा-मातुः सरति, वृक्षस्य पर्ण पतति, माणवकस्य पितरं पन्थानं पृच्छति ; उपपद्विभक्तिर्यथा-वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत्, नमो देवेभ्यः, ऋते देवदत्तात्; प्रधानविभक्तिर्यथा-देवदत्तः पचति, चैत्रेण पच्यते, वीरः पुरुषः इति; संबोधनविभक्तिर्यथा- हे देवदत्त, व्रजामि देवदत्त, आगच्छ देवदत्त इति। तद्वितप्रत्यविशेषोऽव्ययविभक्तिः । सा द्विधाविभक्तिकार्यवती, अविभक्तिकार्यवती च । विभक्तिकार्यवती 'प्राग्दिशो विभक्तिः' (पा. ५.३.१) इति। सा त्रिधा-विभक्त्यादेशरूपा, प्रत्ययादेशरूपा, प्रत्ययरूपा च ; तासु विभक्त्या- देशरूपा यथा- 'पञ्चम्यास्तसिल्' 'सतम्यास्त्रल', 'इदमो हः', 'किमोऽत्', (पा. ५.३७, १०, ११, १२) भवान्दीर्घायुरायुष्मान्देवानांप्रिय पतैर्योंगे तेऽन्यासां चेति ; यथा-सर्वस्मा्, सर्वतः, यस्मिन, यत्र, तं भवन्तम्, ततो भवन्तं, पतेन दीर्घायुषा अत्र दीर्घायुषा, इहायु्मते अस्मै आयुष्मते, कस्य देवानां मियस्य क देवानां प्रियस्य इति ; प्रत्ययादेशरूपा 'तसेश्च' (पा. ५.३.८) तसिः। सच 'प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः' 'अपादाने चाहीयरुहोः', 'अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि

(19) द्वितीय: प्रकाशः ७३

तृतीयायाः', 'षष्ठया व्याश्रये (पा. ५.४.४४, ४५, ४६, ४८) 'आद्यादिभ्यश्च सर्वविभक्ति:, इति; यथा-अभिमन्युरर्जुनतः प्रति, शैलतोऽवतरति, शीलतोऽतिग्रृह्यते, देवा अर्जुनतोऽभवन; आदौ आदितः, प्रमाणेन प्रमाणतः इति; प्रत्ययरूपा-'सर्वेकान्यर्कियत्तद: काले दा' 'इदमोर्हिल्', (पा. ५.३.१५, १६), 'प्रकारवचने थाल्' 'था हेतौ च च्छन्दसि', 'इदमस्थमुः', 'किमश्च' (पा. ५.३.२३, २६, २४, २५) इति ; यथा-सर्वदा, एतहि; सर्वथा, प्रकथा, इत्थं, कथं इति। अविभक्तिकार्यापि त्रिधा-शब्दोक्ता, अर्थोक्ता, प्रयोगोक्ता च; तासु शब्दोक्ता यथा- 'सप्तमी- पञ्चमीप्रथमाभ्योस्तातिः', (पा. ५.३.२७) 'देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्वितीयासत्तम्योर्बहुलम्' (पा. ५.४.५६) इति ; यथा-पुरस्ताद्वसति, पुरस्तादागतः, पुरस्ताद्रमणीयं, देवत्रा गच्छति, मनुष्यत्रा वसति, पुरुषन्राभिनिविशते इति ; अर्थोक्ता 'बह्ल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम्', 'संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्' (पा. ५.४.४२, १७) इति ; यथा-बहु देहि बहुशो देहि, बहुभ्यो देहि बहुशो देहि, द्वौ द्वौ देहि द्विशो देहि, द्ाभ्यां दाभ्यां देहि द्विशो देहि, माष मार्ष देहि माषशो देहि, पश्च वारान् देहि पञ्चकृत्वो देहि इति। प्रयोगोक्ता-'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः', 'तत्र तस्येव' (पा. ५.१.११५, ११६)। यथा-अशनिना तुल्यमयं वर्तते अश्निवत्, देवमिष भवन्तं पश्यामि देववत्, ब्राह्मणेन तुल्यमस्मै दीयते ब्राह्मणवत्, व्याघ्रेण तुल्यमस्माद्विभेति व्याघ्रवत्, मधुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रासादा: मधुरावत्, श्रोत्रियस्येवास्य शुक्का दन्ता श्रोत्रियवत्। तद्धित- विभक्तिरिति वक्तव्ये अव्ययग्रहणम्, अधिस्त्रि, प्रत्युरसं, पारेगङ्गं, पुरा, साक्षात् इत्येवमादीना- मुपसंग्रहणार्थमिति॥ 'प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' 'एकविभक्ति चापूवेनिपाते' (पा. १.२.४३, ४४)। तत् त्रिधा-विशेष्यरूपं, विशेषणरूपं, तुल्यरूपं च; तत्र विशेष्यरूपं यथा-पुरुषोऽयं व्यात्र इव पुरुषव्याघ्रः, पूजितोऽश्वः अश्वकुश्जरः, गर्भिणी गौः गोगर्भिणी, स्तोकोऽगनिः अग्निस्तोक:, कायस्य पूर्वः पूर्वकायः, अर्ध पिप्पल्याः अर्धपिप्पली इति ; विशेषणरूपं यथा.राज्षः पुरुषः राजपुरुषः, दन्तानां राजा राजदन्तः, कष्ट श्रितः कष्टश्रितः, जीविकामापन्नः आपन्नजीविका, नीलमुत्पलं नीलोत्पलं, उत्तमः पुरुषः पुरुषोत्तमः इति; तुल्यरूपं यथा-शस्त्रीव इ्यामा शस्त्रीश्यामा, सअ्श्चासौ कुज्श्चेति खख्जकुज्ः, निर्गतः कौशाम््याः निष्कौशाम्बिः, चित्रा गावोऽस्य चित्रगुः, अर्धे तृतीयमेषां अर्धतृतीयाः, के सब्रह्मचारिणोऽस्य किंसब्रह्मचारी इति । ननु च, अर्धे तृतीय- मेषामिति अन्यपदार्थो नोपपद्यते। सहि तत्र स्यात्, यत्र येषां पदानां समास, ततोऽन्यस्य पदस्थार्थो भवति । नैष दोषः । अवयवेन विग्रहः, समुदायः समासार्थः। नन्वेवं सति, 'असिद्वितीयोऽनुससार पाण्डवम्' 'सङ्गर्षणद्वितीयस्य बलं कृष्णस्य वर्धताम्'। इत्यादिषु द्वयोर्द्विवचनमिति द्विवचनं प्रामोति। नैवम्, असिर्द्धितीयो यस्येत्यन्यपदार्थेनैक पवोच्यते। यथा- 'जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एव' इति। यदि वा, द्वितीयशब्दोऽयमस्ति तीयान्तः संख्यापूरण: ; अस्ति

शुङ्गारप्रकाश:

चाव्युत्पन्नः सहायवाची, तस्येह ग्रहणम्-असिद्वितीयः असिसहाय इत्यर्थः । आत्मचतुर्थ इति कोऽयं समास: ? नन्वन्यपदार्थः-आत्मा चतुर्थः अस्येति। आत्मना चतुर्थ इति ततपुरुषः कस्मान्न भवति ? 'आत्मनश्च पूरणे' (पा. ६.३.६) इति तृतीयाया अलुक्प्रसङ्गात्। यद्ेवम्, अलुकू न वक्तव्यः; आत्मना चतुर्थ इति वाक्यं भविष्यति ; आत्मचतुर्थ इति च वृत्तिः; न चात्मचतुर्थ इत्युक्ते बहुव्रीहौ तत्पुरुषे वारऽर्थमेदो विद्यते, उभयथाऽपि चतुस्संख्योपलक्षितसमुदायप्रतीतेः। नैवम् ; एवं सति, राज्ः सखा राजसखः इत्यप्युक्ते संबन्धादेतद्गन्तव्यम्-नूनं राजाऽस्य सखा; राजसखेति चोक्ते गन्तव्यमेतत्-राजस्सखाऽयमिति। ततश्च बहुव्रीहितत्पुरुषयोरन्यतरो न प्राप्नोति। मैवम् ; अस्त्यत्र विशेष :- तत्पुरुषे समासान्तो भवति ; यथा-'स्वस्ति सोमसखाय ते' बहुव्रीहौ न भवति ; यथा- 'वृन्नं जहि मरुत्सखे' इति । इहापि तर्ह्यस्ति विशेषःतत्पुरुषे आत्मनाचतुर्थसाध्यमेतत् ; बहुव्रीहावात्मचतुर्थसाध्यमेतदिति । अपि च, अन्यथाजातीयः प्रत्यक्षे- णार्थसंप्रत्ययः, अन्यथाजातीयः खल्वनुमानेन भवति; तत्रायं रज्ञस्सखा, आत्मना चतुर्थ इति प्रत्यक्षेण; संबन्धस्योभयनिष्ठत्वात् नूनं राजाऽप्यस्य सखा, आत्माऽप्यस्य चतुर्थ इत्यनुमानेन । एवं बहुव्रीहावपि द्रष्टव्यम्। अथ यथाऽडत्मचतुर्थ समुदायस्यैकार्थत्वादेकवचनम्, पवमर्धतृतीया इत्यत्रापि कस्मान्न भवति? अन्येऽपि ह्येकार्था एव समुदाया भवन्ति; तद्यथा-शतं, यूथं, चनमिति। विषस उपन्यासः; आत्मचतुर्थ इत्यत्र हि बहुव्रीहिणोपसर्जनी कृतप्रतीयमानपरसंख्येय- समानाधिकरणात्मचतुर्थशब्दशक्तथभिधेयो जनार्दन एकोऽस्येत्यन्यपदस्यार्थः प्रतिपाद्यते; इछ तु अर्धतृतीयशब्दशक्तयभिधेयास्त्रयः संख्येयाः । तत्र यदेकवचनं वाक्ये वृत्तौ वा भवति, केषां तदर्ध तृतीयं भवति? नन्वेवमपि, अर्धतृतीया द्रोणा इति द्रोणशब्दः समुदाये वृत्तो नार्धे वर्तते। नैष दोष :; समुदायेषु वृत्ता: शब्दा: अवयवेष्वपि वर्तन्ते; तद्यथा-पूर्वे पश्चालाः, उत्तरा: कुरवःइति। अथ, द्वौ द्रोणावर्धाढकं च कर्तव्यमर्धतृतीया द्रोणा इति । न कर्तव्यम्। समुदाये शब्दाः प्रवृत्ताः तेष्ववयवेषु वर्तन्ते, योऽवयवस्तं समुदायं न व्यभिचरति ; यथा-द्रोणार्धे द्रोणं, आढकार्धमाढक- मिति। यद्यर्धे तृतीयमनयोरिति विग्रहः क्रियते, को दोष: स्यात्? षष्ठपर्थो नोपपद्यते; किं हि द्वयोस्ततीयमर्ध भवति? भवानपि पृष्टो व्याचष्टाम्। अथेह देवदत्तस्य भ्रतेति कः संबन्धार्थः ? एकस्मात् प्रादुर्भाव इति चेत, वार्स तद् ; तद्यथा-सार्थिकानामेकप्रतिश्रयद्विजानां प्रातरुत्थाय विप्रतिष्ठमानानां न कश्चित्परस्परममिसंबन्धो भवति एवंजातीयकं भ्रातृत्वं नाम ; तत्र चेद्युक्त: षष्ठयर्थो दृशयते, इहापि युक्तो दृश्यताम् ; द्वयोर्यतुजन्मा तृतीयो भवति । दृश्यते चान्यत्रापि द्वयोस्तृतीयेन संबन्धः ; तद्यथा- निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थमस्मिन्दयं श्रीश्च सरखती च। कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयोस्तृतीया॥ इति ॥ नन्वेवम्, अर्धतृतीया आनीयन्तामित्यर्धानयनं न प्राम्नोति, बहुवचनं च नोपपद्यते। नैष

द्वितीय: प्रकाशः ७५

दोष :; भवति दि बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानमपि ; तद्यथा-शुक्कवाससमानय, लोहितोष्णीषा: ऋत्विजः प्रचरन्तीति तद्रुण आनीयते, तद्रुणाश्च प्रचरन्ति। बहुवचनं तु द्वित्रादिवदुपपद्यत इति ; तन्न यथा आनीयन्तामिति त्रयाणामिव द्वयोरप्यानयनपक्षे बहुवचनसुपपन्नं भवति, तथेहापि भविष्यति। विषम उपन्यासः; तत्र हि द्वौ वेत्युक्ते त्रयो वेति गम्यते, त्रयो वेत्युक्ते द्वौ वेति गम्यते; सैषा समानाधिकरणपदार्थपश्चकाधिष्ठाना वाक्; तत्र युक्तं बहुवचनम्; इह त्वर्ध तृतीयमनयोरित्युक्ते यद्यपि गम्यते त्रयाणां पूरणस्तृतीयो भवतीति, तथाऽपि समासेऽन्यपदार्थ- परतया द्वयोरेवामिधानाद्वडुवचनस्य नोत्पत्तिः। तद्गुणसंविज्ञानमपि समासामिधानपक्ष एवोपपद्यते ; समासश्च सामथ्यें सति भवति ; सामर्थ्य च वृत्तिवाक्ययोरकार्थ्यम्; तश्ञ तदोपजायते, यदि वृत्ताविव वाक्येऽपि समासार्थस्य बहुवचनं भवति।

अथ किंसब्रह्मचारीति कोयं समासः ? के सब्रह्चारिणोऽस्येति। कः सब्रहचारीति कर्मधारयः कस्मान्न भवति ? भवति, यदि क्षेपो गम्यते, यथा-किराजा यो न रक्षति, किंगौः यो न वहति। केषां सब्रह्मचारीति तत्पुरुषस्तर्हि भवतु। कठ इति प्रतिवचनं नोपपद्यते; न ह्यन्यत् पृष्टेनान्यदाख्येयम् ; अतः कठानामिति प्रतिवक्तव्यं भवति। बहुवोहावप्येतत्तुल्यमेव ; तत्रापि के सब्रह्मचारिणोऽस्येति बहुवचनप्रश्ने कठ इति नैकवचनेनोत्तरं भवति। नैष दोषः; अग्नौ करवाणीति न्यायेन भविष्यति ; तद्यथा-कश्चिदाह-अग्नौ करवाणीति, तत्र कुर्विति तत्कर्तर्यनु- ज्ञाते कर्माव्यनुक्ञातं भवति ; अपर आह-अग्नौ करिष्ये ; तत्र क्रियतामिति कर्मण्यनुक्षाते कर्ताप्यनुज्ञातो भवति। एवं तथैव के सब्रह्मचारिणोऽस्येत्युक्ते कठा इति प्रत्युक्ते संबन्धादेतद्रम्यते अयमपि कठः; तथा कठ इत्यप्युक्ते संबन्धादेतद्वगन्तव्यम्-तेऽपि कठाः। समासेन तु प्रति- निर्देषटुमशक्यम्, उपसर्जनं हि तत्र ते भवन्तीति ॥

ऐकपद्य समासः । स त्रिधा-उपश्लिष्टक्रियः, गमितक्रियः, अक्रियश्च। तेषूपल्लिष्टक्रियो द्विधा-उभयस्थक्रियः, अन्यतरस्थक्रियश्च; तयोरुभयस्थक्रियो यथा-कृताकृतं, क्विष्टाक्किशितं, स्नातानुलित:, भ्रष्टलुश्चितः, कृष्ातिकृष्टं, क्रयाक्रयिका इति ; अन्यतरस्थकक्रियो यथा-भोज्योष्णं, प्राप्तजीविक:, आहिताझनिः, कष्टशश्रितः, काकपेया, इष्मप्रवश्चनः इति । गमितक्रियो द्विधा- उभयकारकः, अन्यतरकारकश्च। तयोरुभयकारको यथा-दभ्नोपसृष्ट ओदनः दध्योदनः, गुडेन मिश्रा धाना गुडधाना:, राङुलया कृतः खण्डः शङुलाखण्डः, अक्षेषु प्रसक्त: शौण्ड: अक्षशौण्डः, कण्ठे स्थितः कालो यस्य कण्ठेकालः, पञ्चसु कपालेषु संस्कृत: पञ्चकपालः इति। अन्यतरकारको यथा-प्रगत आचार्यः प्राचार्यः, अतिक्रान्तो मालामतिमालः, अवक्रुष्ठः कोकिलया अवकोकिल:, परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः, निष्कान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः, प्रपतितानि पलाशान्यस्य प्रपलाशः इति। अक्रियोद्विधा-वस्तुरूपः, अवस्तुरूपश्च। तयोर्वस्तुरूपो यथाउपकुम्भ, त्रिसुवनं,

७६ शुङ्गारप्रकाश:

नीलोत्पलं, राजपुरुषः, चित्रगुः, धवखदिरौ इति। अवस्तुरूपो यथा-अधिस्त्रि, प्रत्युरसं, यथा शक्ति, यावदमत्रं, पारेगङ़ं, मध्येसमुद्रं इति। अयं तु उपल्लिष्टक्रियो गमितक्रियश्च भवति। यथा- आयतोगवमागच्छत्यातिष्ठद्धपतिष्ठते। निकुष्य कर्णे शार्दूलोऽपोह्य पुच्छी प्रधावति॥ यथा च- शलाकापर्यभिद्यूतं चतुष्पर्यक्षपर्यपि। विपर्यस्ते विधौ पश्य तलादेरपि जायते॥ केशाकेशि, बाहूबाहवि, दण्डादण्डि, मुष्टीमुष्टि इत्यपि गामेतक्रियमसत्त्वरूप केचित्। यथा- रोषावेशादाभिमुख्येन कौचिन्नामग्राहं रंहसैवोपजातौ। भित्वा हेती मल्लवन्मुष्टिघातैर्न्नन्तौ बाहूबाहवि व्यासजेताम् ॥ केचित्पुनरस्य वस्तुरूपत्वं त्रुवते। यथा- दण्डादण्डि न कुर्वन्ति न कचाकचि कोकिलाः। तथाऽपि जितमेवाभिर्वाग्भिरेव जगन्रयम्॥ इंति। कुतः पुनरेतत् यदेकदा दण्ड्यादण्ड्यादयः सत्त्वरूपाः, अन्यदा त्वसत्वरूपा इति? 'तभ तेनेदमिति सरूपे' (पा. २.२.२७) सूत्रस्य व्याख्यानमेदात्। तत्रास्य सूत्रस्यायमर्थः-दे समानाकृती शब्दरूपे अन्यपदार्थे समस्येते-तत्रेति तेनेति च। कः पुनरिहान्यपदार्थः? केचिदाङुः-इतिशव्दस्य प्रकारवाचित्वादित्थमिति ; केचित्पुनः-इदमित्थमिति। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षेSसत्त्वरूपता, इतिशब्द- स्यासत्ववाचित्वात्; उत्तरसिमिन सत्त्वरूपता, इदमिति सर्नाम्तरा वस्ुरूपपरामर्शात्। कः पुनः इद्देतिशब्दार्थः? योऽसौ तत्रेत्यधिकरणे तेनेति करणे वा इदमर्थानुयायिनी इतिकर्तव्यतारूपा क्रिया, तत्र गृहीत्वा तेन प्रहत्य इत्यादिकः सर्वनामार्थो यत्तदिति तदिति व्यपदेशार्हग्रहणप्रहरणा- दिकाया: क्रियायाः साध्यं युद्धादि। तदाह चन्द्रगोमी- 'तत्र गृहीत्वा तेन प्रहत्य युद्धे सरूपं सुप्सुपैकार्थ भवति' इति। किमेतद्वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम्। कथमनुच्यमानं गम्यते? 'सरूप' इत्येकशेषापवादेन द्वयोरधिकरणयोः करणयोञ्च तुल्यकालनिर्देशात्। न हि द्वयोस्तुल्यबलयोः प्रतियोगिनोर्व्यापारमन्तरेण द्योरधिकरणयोः करणयोर्वा तुल्यकालनिर्देशो भवति। तथाऽपि युद्धादिनियमो न लभ्यते। कः पुनराह-नियम इति ! युद्धत्रहणादेरन्यत्रापि प्रयोगात्। हस्ते हस्ते च गृहीत्वा मित्राय पुत्रं समर्पयति हस्ताहस्ति, गालिमिश्च गालिमिश्च निर्भर्त्स्य प्रवृर्तः परिहासो गालीग़ालि इति।

नतु च, अन्यपदार्थे बहुजीहिरित्युच्यमाने विस्पष्टपटुर्षटुः, पुनरुत्स्यूतं वासः, परश्शताः शरदः, इति सामान्यसमासानाम् : स्वयंधौतौ पादौ, सामिुक्तमन्नं, श्रेणीकृताः पत्तय:, इति

(20) द्वितीय: प्रकाशः ७७

विशेषसमासानाम्; विनिकृत्तप्ररूढो वृक्षः, कृष्णपिङ्गलो ग्रावा, ईषत्कडारोऽइमैति विशेषण- समासानां ; अवकोकिलं वन, पर्यध्ययनछ्छात्रः, निष्कोशाम्बिः सार्थः इति प्रादिसमासानाम्; शस्त्रीश्यामा देवदत्ता, अवतप्ेनकुलस्थितं तवैतद्, कूपमण्टूको माणवकः इत्युपमानसमासानाम्; राजवल्लभा वल्लमी, वरप्रदेया कन्या, मासो जातोऽस्येति षष्ठीसमासानाम् ; कप्ृश्ितो रिपुः, वृक- भीतो न्यङ्क:, शकुलाखण्ड: पोगंड: इति कारकसमालानाम्; अश्राद्भोजी व्राह्मण:, पुमाननेकः पदार्थः इति नअसमासानां च बहु्रीहिसंज्ञा प्रान्ोति। नैवम्; नैषामन्यपदार्थत्वं समासेन क्रियते, अपि तु गुणवचनत्वेन। यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति गुणः, तस्य यल्लिक्गं वचनमर्थो वा स तस्यापि भवति; तदथा शुक्क वस्त्रं, शुल्ला शाही, शुक्कः कंवलः, शुक्लौ पटौ, शुक्ाः पटाः इति। कथ पुनः विस्पष्टपटुप्रभृतीनां सामान्यसमासता ? 'विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु' (पा. ६.२.२४) इति ज्ञापकैः समासावगमे विशेषसमाससंज्ञाभावे, 'सह सुपा' (पा. २.१.४) इति समासाभ्युपगमे च 'प्राक्क- डारात्समासः' (पा. २.१.३) इति समासस्य समाससंज्ञाश्रयणात्। कथ स्वयंधौतादीनां विशेष- समासता? 'स्वयं क्ेन' 'सामि' (पा. २.१.२५,२७) इति स्वयंसामीतिशब्दयोर्वृत्तिवाक्य- विशेषेऽपि स्वरैकपद्यार्थमेव समासारम्भात्। 'श्रेण्यादयः कृतादिभिः' (पा. २.१.५९) 'रव्यर्थे' इति च वृत्तावर्थविशेषात्। कथ छिन्नप्ररूढादीनां विशेषणसमासता? छिन्नश्चासौ प्ररूढश्चेत्यादि- प्रकारेण विशेषणविशेष्यभावात्। ननु च, यदा छिन्नो न तदा प्ररूढः, यदा प्ररूढो न तदा छिन्रः; तत्कथमर्थयोः परस्परमसंसूर्छनायां समानाधिकरणलक्षणो विशेषणविशेष्यभावो भवति ? य एव छिन्नः स एवायं प्ररूढ: इत्यतुसंधानात्। अथेह कथ कृष्णविङ्गल इति ? यो ह्यस्य कृष्णो भागः न स पिङ्गलः, यस्तु पिङ्गलः स न कृष्ण इति। समुदाघेषु वृत्ताः शब्दा अवयवेषु वर्तन्ते ; यथा-पूर्वे पश्चालाः, उत्तराः कुरव इति । यदि वा, कृष्णावयवयोगात्स एव कृष्णः, पिङ्गलावयवयोगात्स एव पिङ्गल इत्युपपद्यते सामानाधिकरण्यम्। अथ, ईषदित्यनेन किं विशेष्यम् ? कडारगुणयुक्तः पदार्थः। कथं पुनरव्ययानामसत्त्ववचनत्वे सत्त्वभूतार्थविशेषणत्वं भवति! क्रियाविशेषणत्वात्। का पुनरत्र क्रिया? कडारेण गुणेन योगः। यदि वा अव्ययानां केषांचित् सत्वगन्धित्वेन शक्तिः योगादि: सत्वधर्मो दश्यते ; तद्यथा-दोषामन्यमह्ः, दिवामन्या रात्रिः । 'दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवा भीतमिवान्धकारम्' इति। 'अ्रहवति मित्रहारिणि न त्वं योषाऽसि दोषाऽसि' इति। एवमयमषि सत्त्वगन्धित्वेन गुणं विशिषन् द्रव्यं विशेषयिष्यति। ननु, कडारं द्रव्यमेव कस्मान्न विशेषयति ? यथा-ईषसन्त्रं कातनं इति । तथा सति गुणस्येषन्भावो न लभ्यते; तदुक्तम्- 'ईषद्गुणवचनेन' इति । अथ कथं प्रादीनां द्रव्यवचनैः समासः ? यत्र हि कब्विव क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते, तत्रैव प्रादीनां प्रयोगो भवति। उच्यते, प्रयोगादेवैतद्रन्तव्यंनूनमश्च प्रयोगाईः शब्दो न प्रयुज्यते, येन प्रादेः सामर्थ्यमिति। तद्था-धूमं दृष्ट्राऽग्निरत्रेति गम्यते ; त्रिविष्टब्धकं च दृष्टा परिव्राजक इति। के पुनरत्र प्रयोगार्हाः शब्दाः? ये कृदन्ताः कर्मकर्तृवाचिनः;

७८ शुङ्गारप्रकाश:

तद्यथा-अवक्ुष्टं कोकिलया अवकोकिलं, परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः, निष्कान्तः कौशाम््या निष्कौशाम्बिः इति। अथ कथं शस्त्रीश्यामादय उपपन्नसमासा उपपद्यन्ते? 'उपमानानि सामान्य- वचनैः' (पा.२.१.५५.) इत्यादििः। यद्ेवम्, 'इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इति न वक्तव्यम्, वाससी इव, कन्ये इव, इत्यादिप्रयोगाणां 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इत्यनेनैव सिद्धेः; विभक्त्यलोपमात्रं पुनरलुकप्रकरणे वक्तव्यं भवति। उच्यते.नायमिव शब्दः सामान्यवाची, अपि तु सामान्यद्योतकः, तद्यथा-नेत्रे नीलोत्पले इत्युक्ते तदाकारकान्त्यादयः प्रतीयन्ते। शस्त्रीश्यामेत्यादिषु साक्षात् सामान्यवचनः श्यामाशब्दः प्रयुज्यते। अथ, अवतप्ेनकुल- स्थितमित्यत्र कथम् ? न ह्ययमुपमायां, अपि तु क्षेपे। उपमानेनात्र क्षेपो गम्यते-अवतप्े नकुलस्येव स्थितं तवैतच्चापलमिति ; यथाऽवतप्ते नकुलश्चिरस्थाता न भवति, तद्वत् कार्यमारभ्य यश्चिरं तत्र नावतिष्ठते स एवमुच्यते.अवतप्ते नकुलस्थितं तवैतदिति। पतेन कूपमण्डूक इत्यपि व्याख्यातम्; यथा कूपमण्डकः कूपाद्वहिरनिस्सरन् देशान्तरव्यवहारं न जानाति, तथाऽयं स्वगेहाद्वहिरनिःसरन् न देशान्तरव्यवहारवेदी ; स एवमुच्यते-कूपमण्डकोऽयमिति। अथ राजवल्लमेत्यादयः कथं षष्ठीसमासाः ? यतो राजवल्लभेत्ययं बहुव्रीहिः कस्मान्न भवति-राजा वल्लभोऽस्याः इति ! अचेतनत्वेन वल्लभ्या वालभ्यायोगात्। राज्स्तु वल्लभेति भवति। त्र राजा निर्ज्ञातस्यार्थः, स्वंभावतः सामान्यात् प्रच्युतः, सामान्ये व्यवस्थितस्योपकर्तुमशक्तः; संबन्धिसामान्यापेक्षः, संबन्धिविशेषापेक्षो वा, संबन्ध्यन्तरस्य व्यवच्छेदार्थ प्रवृत्तेः, उभयाधिष्ठानत्वे सत्यपि संबन्धस्य परार्थमुपादानाडुद्भृतसंबन्धप्रवृत्तिः, उपजातप्रातिपदिकार्थव्यतिरेकः, आत्मनि संबन्धोपभोगात् प्रधाने ऽप्युपयुज्यमानसंबन्धषष्टयन्त उपादीयते। प्रधानानि चानिर्ज्ञातार्थानि प्रथमयैव विभकत्या थुज्यन्ते ; तद्यथा- 'क पुनरिदं पठितम् : भ्राजा नाम श्ोकाः' इति। ततश्च वल्लभाशब्दोऽनि- ्ज्ञातार्थत्वादात्मव्यपदेशाय स्वार्थादप्रच्युतः स्वभावतो विशेषवृत्तिः, सत्यप्यर्थित्वे गुणानामेवोप- लम्भात ; परत इर्दकारं लिप्समानो निर्जातार्थेन संबन्धिना स्वार्थविशेषे नियम्यमान उपरतौत्सुषयः औदासीन्येन प्रवर्तते। तत्र भेदाधिष्ठानस्य संबन्धस्य वाचिका षष्ठी, पदान्तरामिधेये संबन्धिन्याकांक्षावता गुणपदेन विशेष्यमाणा गुणपदस्था श्रयते, विशेषविषयत्वात्समासस्य। गुणाश् स्वार्थोपसर्जनप्रधानार्थोपपादिनो भेदे विनिवर्तमाने भेदाधिष्ठानं संबन्धमभ्यन्तरीकृत्य प्रवर्तन्ते। तत्र राजवल्लमेति संबन्धे प्रातिपदिकार्थतामापाद्यमाने तद्विषया षष्ठी, स्वभावतो निवृत्ता कार्यार्थ सामान्येन प्रसक्ता 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' (पा. २.४.७१) इति शास्त्राद्विनिवर्तमाने वाऽम्वा- ख्यायते। अथ वरप्रदेया कन्येति कोऽयं समासः? षष्ठीतत्पुरुष एव ; यथा- देवदेयं पुष्प, ब्राह्मणदेयं धनमिति। नन्वेवम्, एते चतुर्थीसमासाः कस्मान्न भवन्ति ? 'चतुर्थी तदर्थार्थबलि- हितसुखरक्षितैः' (पा. २.१.३६) इति तदर्थादिष्वेव तत्समान्नानात्। तादर्थ्य एव हि ताहि समासा भवन्तु ; यद्धि यस्मै प्रदीयते तदर्थमेव तन्भवति । नैवम्। न तादर्थ्यमात्रे चतुर्थी समस्यते। यथा-अवहंननायोलूखलम्। अपि तु प्रकृतिषिकारतादथ्ये। यथा.यूपरूपाया विकृतेः

द्वितीयः प्रकाश: ७९

प्रकृतिभूतं दारु यूपदार्विति। ननु च नात्र प्रकृतिविकारग्रहणमस्ति ; दृश्यते चाप्रकृतिविकार- भावेऽपि, अश्वघासः, शवश्रूसुरं, 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति चतुर्थीसमासः; तत्कथमुच्यते प्रकृतिविकारतादर्थ्ये एव चतुर्थ्यास्सामर्थ्यमिति ? आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति यदयं बलिरक्षितग्रहणं करोति-यथाजातीयकानां च समासे बलिरक्षितग्रहणमपुनरुक्तं भवति, तथाजातीयकानां समासः। विकृतीनामेव चतुर्थ्यन्तानां प्रकृतिमिस्सह समासे वलिरक्षितग्रहणमपुनरुक्तं भवति, न तादर्थ्यमात्रे। अश्वघासाद्यस्तु षष्ठीसमासा भविष्यन्ति। यद्धि यदर्थ भवति, अयमपि तत्राभिसंबन्धःतस्येद- मिति। तद्यथा-गुरोरिदं यद्गुर्वर्थमिति। तादर्थ्यमयि संबन्धविशेषः; विशेषे चावश्यमेव सामान्यं संभवति। न चैतत्कर्मादिष्वपि न दृशयते-माषाणामश्नीयात्, श्रुतं ते सर्वमेवैतत् इसि। ननु च वरप्रदेया कन्येति यदि ददातिप्रयोगेऽपि न संप्रदानम्, संप्रदानेऽपि न चतुर्थी, कोऽन्यः तयोर्विशेषो भविष्यति? कः पुनराह-नात्र संप्रदानम् : संप्रदान एवैषा चतुर्थ्यर्थे षष्ठी ; दश्यते हि संप्रदानादौ षष्ठीचतुर्थ्योरविशेषेण प्रयोगः ; तद्यथा- 'हिमवतो हस्ती' 'पुरुषमृगश्चन्द्रमसे' (तै. सं. ५.५.११, १५) 'न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति' (बृ. २.४.५) चिराय दष्टः, चिररान्राय ढष्टः, 'रोचते मम घृतं सह मुद्रैः शालयो दधिशरं क्रमुकाश्च' 'शृतमेव ममापि रोचते शृतशीतं च सशर्करं पयः'इति। अथ मासजातोऽय- मिति किंप्रधानोऽयं समासः? उत्तरपदार्थप्रधानः। सधर्मणाऽनेनान्यैरुत्तरपदार्थप्रधानैर्भविसव्यम्। अभ्येषु चोत्तरपदार्थ प्रधानेषु यैवासावन्तर्वर्तिनी विभक्तिस्तस्याः समासेऽपि श्रवणं भवति ; तघथा- राजः पुरुषो राजपुरुषः इति। इद् पुनर्वाक्ये षष्ठी, समासे प्रथमा। केनैतदेवं भवति ? योऽसौ मासजातयोरभिसंबन्धः स समासे निवर्तते, अभिहितः सोरऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति, तन्र 'प्रातिपदिकार्थे प्रथमा' इति प्रथमा भवति। न तर्हीदानीमिदं भवति-मासजातस्येति। बाह्य संबन्धिनमपेक्ष्य भविष्यति। ननु च 'कालाः परिमाणिना' (पा. २.२.५) इत्यनेनायं समासः। न च जातस्य मास: परिमाण, अपि तु त्रिशद्रात्रस्य; यथा-द्रोणो बदराणां देवदत्तस्येति न देवदत्तस्य द्रोण: परिमाणं, अपि तु बद्राणाम् ; तदाह- 'कालस्य येन समासस्तस्यापरिमाणि- स्वादनिर्देशः'इति। किं पुनर्भवान् कालं मन्यते? येन मूर्तीनामुपचया अपचयाश्च लक्ष्यन्ते। तस्यैव तर्हि कयाचित् क्रियया युक्तस्याहरिति भवति, रात्रिरिति च। कया क्रियया? आदित्यगत्या। सयैवाऽसकृदावृत्तया मास इति च भवति, संवत्सर इति च भवति। यद्येवं भवति जातस्य मासः परिमाणं, किंतु मासो जातस्येतिवत् मासौ जातस्य मासा जातस्येति प्राप्नोति। नैवं, मासजातः इत्युक्ते द्वित्वादिसंख्याविशेषस्यानुपलम्भात्। यत्र तूपलब्धेर्निमित्तमस्ति तत्र भवत्येव ; यथा-दौ मासौ जातस्य द्विमासजातः, एवं त्रिमासजातः इति। कथ पुनः कारकाणां समास हत्युपपअं भवति ? तेषां हि क्रिययैवाभिसंबन्धः; न च क्रियावाचिनः सुबन्तत्वमस्ति। सुबन्तयोरेवान्तर्भूत- क्रियाविशेषयोर्भविष्यतीति चेत्, नैवम्; द्रव्याणां क्रियोपजनितस्संबन्धः शेषविषयो भवति, न

८0 शुङ्गारप्रकाशः

कारकविषयः । स्वभावसिद्धं हि द्रव्यं सिद्धवदभिधीयमानं द्व्यान्तरं प्रत्यात्मप्रतिलम्भे निराकांक्ष न कर्मादिभावं भजते। न च समासप्रकरणे कारकाणि समस्यन्ते इति वचनमस्ति। उच्यते-मा भूद्ूचनम् ; अर्थतस्तु गम्यते; यदाह-द्विरताया भरितादिभिः समस्यते; कष्टं श्रितः कष्टश्रितः इसि। तत्र श्रित इत्युपात्तक्रियाविशेषपरिच्छिन्नः कर्ता, अभ्यन्तरीकृतसाध्यसाधनसंबन्ध्रियान्तरसंबन्धाईः स्वाश्रयविषयासु बाह्यासु क्रियासु शक्तथन्तरैरपि विरुद्धैकार्थसमवायः कष्टादीन्युपसर्जनीभूतया श्रयतिक्रिययाऽपेक्षते। ततश्च श्रयतिक्रियया संबन्धात् कष्टे कर्मत्वमिति श्रयणक्रियापूर्वकः कष्टश्रितयोरभिसंबन्धो भवति। तसि्मिन् स्ववृत्त्यवयवार्थशक्तयनुगहीतेऽर्थान्तरे प्रादुर्भूते तदभिधायी शब्दस्समाससंज्ञां लभते। एवं वृकान्ग्ीतो वृकभीत इत्यत्रापि 'पश्चमी भयेन' (पा. २.१.३७) इति वृकस्य भये 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' (पा. १.४.२५) इत्यपादानत्वात् सति सामर्थ्ये, अभ्यन्तरीकृत- क्रियाकारकसंबन्धः समुदायः समाससंज्ञां लभते। ननु च, न वृकस्य भीतं प्रत्यपादानत्वं, अपितु भयं भीतिरित्येतानि। उच्यते-यथा मासो जातस्येति मासाख्यः क्रियाकलापः प्रथमकुक्षिगर्भ- वियोगाख्यस्य जन्मनोऽवधिभावेन परिच्छेदको भवति, जन्मप्रतिलब्धां वा सत्तां समावृत्य जातमपेक्षते, तथेहापि वृकादित्ययमपादानशब्दो भयमात्रस्यैवावच्छेदको भविष्यति, न भीतस्य। यदि वा, यथा कष्ट्रित इत्यत्रोपात्तश्रयतिक्रियासंबन्धात् कष्टे कर्मत्वमिति श्रयणक्रियापूर्वकं कष्टेन संबध्यते, तथेहाप्युपात्तभयक्रियावच्छिन्नः कर्ता भयक्रियासंबन्धाङ्कस्यापादानत्वमिति भयक्रियापूर्वकं वृकेन संभत्स्यत इति। भवतु यत्रोपसर्जनीभूताया अपि क्रियायाः श्रवणम्; यत्र तु क्रिया न श्रूयते तत्र कथ शङकुलाखण्ड इति? प्रतीयमाना भविष्यति ; तथा हि-शङ्कलाखण्ड: इत्युक्ते कृत इति प्रतीयते ; तदेतदचोतयन्नाह-'तृतीया तत्कृतेन गुणवचनेन' इति। न्यायसिद्ध- त्वाद्वचनानर्थक्यमिति चेत्, न ; वचनस्य नियमार्थत्वात्-यत्रैव कृत इत्यादि गम्यते तत्रैव समासः, अन्यत्र मा भूदिति। एवं च गभ्यमानकरोतिक्रियोपगृहीतकरणकर्ततृतीयान्तेन शङ्कलादिना खण्डा- दीनां गुणमुक्तवतां मतुब्लोपादिना द्रव्यवचनानां तृतीयान्तार्थकृतत्वे सति सामर्थ्यमवसीयते ; न तूक्तवैपरीत्ये ; यथा_अक्ष्णा काणः, पादेन खञ्जः इति । तदेवमाक्षिपकरोतिक्रियावच्छिन्नः क्रियान्तरसंबन्धाईः खण्डशब्दार्थो गम्यमानोपसर्जनीभूतया करोतिक्रियया शङ्कलादीनपेक्षमाणः करणभूतैः कर्तृभूतैर्वा शङ्कलादिभिस्संबध्यते। तदचनश्च समुदायोऽभ्यन्तरीभूतक्रियाकारकसंबन्धः समाससंज्ञो भवति। अथेह कसमान्न भवति-दभ्ना पटुः धृतेन पटुरिति ? असामर्थ्यात्। कथम- सामर्थ्यम् ? सापेक्षमसमर्थ भवति; न हि दध्नः पट्टना सामर्थ्यम्। किं तहि? भुजिना-दभ्ना भुङ्के पटुरिति। इहदापि तर्हि न प्राप्नोति-शङ्कुळया खण्ड इति ; अन्नापि न शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम्? किं तहि? करोतिना-शङ्कुलया कृतः खण्ड इति। तत्कृतेनेति वचनान्भ्रविष्यति। वचनादिति चेत्, अथेह गुणवचनेनेत्युच्यमाने कथं मतुब्लोपाद्रव्यवचनेन खण्डादिनेति प्रतीयते ? चचनग्रहणात्; इद तृतीया तत्कृतेन गुणेनेति सिद्धे यद्वचनग्रहणं करोति तस्यैतत् प्रयोजनम्,

(21) द्वितीयः प्रकाशः ८१

एवं यथा विज्ञायेत-गुणमुक्तवान् गुणवचनः, खण्डगुणवान् खण्डः, पाण्डुगुणवान् पाण्डः इति। यधेवं, नार्थस्तत्कृतग्रहणेन भवति ; भवति हि शङ्कलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् ; असामर्थ्यादिह न भविष्यति-दभना पटुरिति। इदं तर्हि तत्कृतस्य प्रयोजनं-द्रव्यवचनैः कारकसमासे तदतुरूपा क्रिया अध्याहर्तव्येति ; तद्यथा-अक्षेषु प्रसक्तः शौण्डः अक्षशौण्ड इति। अथ द्रव्यवचनैस्तत्कृत- समासे गुणवचनेनेत्यपि किमर्थम्? इह मा भूत्-धान्येन धनवान्, गोभिर्वपावान् इति॥

अथ, अश्राद्धभोजीति कोऽयं समासः? असमर्थनञतत्पुरुषः । कि पुनरिहासामर्थ्यम्? पूर्वोत्तरपद्योर्मिथोऽनपेक्षा ; तथा हि-अश्राद्धभोजीति भुजिक्रियया नञः संबन्धः, न श्राद्धेन; न हि तस्यायं नियम :- नश्राद्धं भोक्तव्यमिति। अपि तु-भ्राद्धं न भोक्तव्यमिति। यत्र हि वर्तिपदार्थ- समवायिनी क्रियाऽमिधीयमाना प्रतीयमाना वा स्वभावतो निवृत्ता नञा द्योत्यते_अपाचकः, अब्राह्मणः इति, तत्रैव सामर्थ्यम्। यत्र तु बाह्यक्रियया नञः संबन्धस्त्रासामर्थ्यमेव ; यथा- सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यपश्या राजदाराः, न पुनर्गीयन्ते अपुनर्गेयाः श्लोकाः, लवण न भुङ्के अलवणभोजी भिक्षुरिति। नन्वेवं, अवयवार्थव्यतिरिक्तसमुदायार्थाभावेऽर्थवत्त्वाभावात् कथ प्रातिपदिकसंज्ञा ? समासग्रहणादिति चेत्, अनर्थके कृतार्थत्वान्नियमानुपपत्तिः; ततश्चार्थवतो वाक्यस्यापि प्रातिपदिकत्वप्रसङ्गः । ननु च, 'असूर्यललाटयोर्दशितपो:' (पा. ३.२.३६) इत्यनेना- समर्थनञूसमासानां साधुत्वे ज्ञापिते, अ किंचित्कुर्वाणः, अमाषं हरमाणः, अ गाधादुत्सृप्तः इत्यादीनामपि मा भूत् समास इत्यसूयेपश्यादयश्चत्वार पवासमर्थसमासाः परिगण्यन्ते ; परिगणन- सामर्थ्यादेव प्रातिपदिकसंज्ञाऽपि भविष्यति ; तथाऽप्यनर्थकत्वादाश्रयाभावे संख्याकर्माद्यभावे तेषां वाचिका द्योतिका वाऽपि विभक्तयो नोत्पधेरन्। नैवम् ; समुदायस्तावदानर्थक्येऽपि 'न केवला प्रकृति: प्रयोक्तव्या' इति नियमाद्वश्यमेवाव्ययादिवद्विभक्तिमात्रमपेक्षते ; अवयवस्त्वर्थ- वत्वात् संख्याकर्मादेराश्यत्वेन तां विशिष्टामेवाङ्गीकरोति; ततश्च यथाऽऽतुरानातुरयोरेकभोजन- प्रतिपत्तावातुराणां भोजनमनातुरोऽपि प्रतिपद्यते, तथाऽवयवार्थानुग्रहार्थकोऽपि समुदायो विभक्तिविशेषमेव प्रतिपत्स्यत इति न कश्चिद्दोषः। ननु, असत्येकार्थीभावे व्यपेक्षाधर्माः कथ न निवर्तन्ते ? के पुनस्ते ? विशेषणयोगः, समुच्चयः, संख्याविशेष इति। तत्र ब्राह्मणस्य शोभनं, श्राद्धं न भुङ्के इति विशेषणयोगः, श्राद्धं न भुङ्के बलिमामन्नणं चेति समुच्चयः, श्राद्धं श्राद्धानि वा भुङ्के इति संख्याविशेषयोगः । ते च वाक्य एवोपलभ्यन्ते, न त्वश्राद्धभोजीति वृत्तौ; नह्यश्राद्धभोजी ब्राह्मणस्य शोभनमित्यादि। तत्कथमुच्यते-नास्त्यतैकार्थीभाव इति ? नैवम्; अश्राद्धशब्दो ह्यन्रा- समर्थ:, न त्वश्राद्धभोजिशब्दः; अश्राद्धभोजिविषयाश्चैते विशेषणायोगादयः प्रतीयन्ते, नाश्राद्ध- विषया इति। नतु च, यदश्राद्धशब्द: समुदायार्थाभावादनर्थकः, अश्राद्धभोजिशब्दोऽप्यर्थवदनर्थक- संघातत्वादनर्थकः प्राप्नोति । अस्त्वानर्थक्यम्। वाक्यविषयास्तु धर्मा भविष्यन्ति तथ्वानर्थक्यमपि परिह्ृर्तव्यम् ; इदं च परिहियते शब्दशक्तिरेषा यदभिन्नेऽप्यर्थे क्रेनचिच्छन्देनामिधीयमाने

८२ शुङ्गारप्रकाश:

विशेषणादियोगो भवति केनचिन्न भवति, तत्र वाक्येSसमर्थसमासपदानामविद्यमानमपि वृत्तौ शब्दान्तरत्वादस्त्येकार्थाभिधायित्वमिति। ननु च, यद्यसामर्थ्येऽपि वचनात्समास :- किमद्य ते वस्त्रं नीलं उत्पलमालि कर्णे ; नेह कश्चित्पुरुषः व्याघ्रस्सरति पल्लीम् ; पश्य सखि कष्ट त्रितः प्रियो मे गुरुकुलम्; किं ते शङ्कलया खण्डो देवदत्त उपलेन ; गच्छ त्वं यूपाय दारु शोभनं शैले; निवर्तस्व वृकात् भयं देवदत्तस्य यज्ञदत्तात् ; भार्या राज्ञः पुरुषो देवदत्तस्य ; सक्त: त्वमक्षेषु शौण्डः पिबति पानागारे इत्यादावपि समासः प्राप्नोति; स तर्हयत्रापि वचनात् 'विशेषणं विशेष्येण', 'द्वितीया श्रितादिमिः', 'तृतीया तत्कृतेन', चतुर्थी तदर्थेन', 'पश्चमी भयेन' 'षष्ठी सुबन्तेन', 'सप्तमी शौण्डादिभिः' समस्यत इति। विषम उपन्यासः; परिगणनादीन्यसामर्थ्य एव समासार्थमारभ्यन्ते। यथा-कृतपूर्वी कटमित्याद्यर्थ 'पूर्वादिनिः' 'सपूर्वाञ्च' (पा. ५.२.८६,८७) इति । 'विशेषणं विशेष्येण' इत्येवमादीनि तु 'समर्थः पदविधिः' (पा. २.१.१.) इति सामर्थ्ये सत्युपादीयन्ते। सामर्थ्यविषयप्रदर्शनार्थमेव च 'विशेषणं विशेष्येण' इति प्रथमायां सामानाधिकरण्यम्, द्वितीयायां श्रितादिनिथमः, तृतीयायां तत्कृतादिवचनं, चतुर्थ्या प्रकृतिविकारभावः, पञ्चम्यां भयादिपरिगणनं, षष्ठयां पूरणादिनिषेधः, सप्तम्यां शौण्डादिनिर्देशः इत्युपपद्यते। तेन यत्र विशेषणादिषु सामान- धिकरण्यादेरभावः, तत्रासामर्थ्यात् समासो न भवति॥

अब्राह्मणोऽयमिति कोऽयं समासः? समर्थनञूतत्पुरुषः । किंप्रधानोऽयम्? उत्तरपदार्थ प्रधानः । अव्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणमात्रस्यानयनं प्राप्ोति। नैष दोषः; इंद तावदयं प्रष्टव्य :- अथेह राजपुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयनं कस्मान्न भवति? राजाऽत्र विशेषकः प्रयु्यते, तेन राजविशिष्टस्यानयनं भविष्यति। इहापि नञू विशेषकः प्रयुज्यते, तेन नञ् विशिष्टस्यानयनं भविष्यति। कः पुनरसौ ? निवृत्तपदार्थकः । यदा पुनरस्य पदार्थो निवर्तते, तदा किं स्वाभाविकी निवृत्तिः? आहोस्विद्वाचनिकी? किं चातः ? यदि स्वाभाविकी, किं नञू प्रयुज्यमानः करोति। तर्हि वाचनिकी भविष्यति ; किंच प्रतिकीलवत्। तत्र यथा कील आहन्यमानः प्रतिकीलं निवर्तयति, एवं नञू प्रयुज्यमान: पदार्थ निवर्तयति। यद्येतन्नओो माहात्म्य स्यात्, न जातुचिद्राजानो हस्त्यश्वं बिभयुः, नेत्येव त्रूयुः। एवं तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः, नञूनिमित्ता तूपलन्धिः । तद्यथा - संतमसान्धकारे द्रव्याणां प्रदीपनिमित्तं दर्शन, नच तेषां प्रदीपो निवर्तको भवति। यदि पुनरयं निवृत्तपदार्थको नञ्, किमर्थ ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते? एवं यथा विज्ञायेत_अस्य पदस्यार्थो निवृत्त इति। नेति हयुक्के संदेह: स्यात्-कस्य पदार्थो निवर्तत इति; तत्रासंदेहार्थ ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते । यदि वा, सवे एते शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्र इति॥ 'तपः श्रुतं च योनिश्र तत्र ब्राह्मणकारणम् । तपःश्रताभ्यां यो हीनो जातित्राह्मण एव सः ।।'

द्वितीयः प्रकाशः ८३

तथा गौरः कपिलः पिङ्गलकेश इत्येतानप्यान्तरान ब्राह्मण्ये गुणान् त्रुवति। समुदायेषु च वृत्ता: शब्दा, अवयवेष्वपि वर्तन्ते ; तद्यथा-पूर्वे पञ्चालाः, उत्तराः कुरव इति। एवमयं समुदाये ब्राह्मणशब्दो वृत्तोऽवयवेऽपि वर्तते गुणे जातो च। गुणे तावत्-अब्राह्मणोऽयं यस्तिष्ठन् मूत्रयतीति, अव्राह्मणोऽयं गच्छन् भक्षयतीति। अपि च, कालं कल्माषं मापराशिवर्णमापण आसीनं दृष्टाऽध्य- वस्यति-नायं ब्राह्मणः ; अव्राह्मणोऽयमिति निर्जातं तस्य भवति ; गुणकता चार्थस्य निवृत्तिः । अथ जातौ-जातिहीने संदेहाहुरुपदेशाद्वाऽन्यो व्राह्मणशब्दः प्रवर्तते। संदेहात्तावत्-गौरमयं शुच्याचारं पिङ्गलं कपिलकेशं दृष्टाध्यवस्यतिब्राह्मणोऽयमिति; ततः पश्चाड्ुपलभतेनायं ब्राह्मणः; अव्राह्मणोऽयमिति निर्ज्ातं तस्य भवति। अन्न संदेहाच्च ब्राह्मणशब्दो वर्तते ; जातिकृता चार्थस्य निवृत्तिः । अथ दुरुपदेशात्-दुरुपदिष्टमस्य भवति-अमुभ्मिन्नवकाशे ब्राह्मणमानयेति। स तत्र गत्वा ये पश्यति तमध्यवस्यति ब्राह्मणोऽयमिति। ततः पश्चादुपलभते.नायं ब्राह्मणः, अव्राह्मणोऽयमिति। तन्र दुरुपदेशाञ्च ब्राह्मणशब्दो वर्तते ; जातिकृता चार्थस्य निवृत्तिः। नतु च, नञ्रूव्यवच्छेदाय ब्राह्मणादिशब्दप्रयोगे समासस्य पूर्वपदप्रधानता प्राप्तोति; नैवम्, अव्ययसंज्ञा- प्रसङ्गात् ; अव्ययं ह्यस्य पूर्वपदम्। नैष दोषः; पाटेनाव्ययसंज्ञा क्रियते। न च नञ्समासस्तत्र पठथते। मा भूदव्ययेषु पाठः। तथाऽप्यमिधेयवल्लिङ्गवचनानि भवन्ति; यश्चेहार्थोSभिधीयते न तस्य लिङ्गसङ्गयाभ्यां योगोऽस्ति। नेदं वाचनिकम्-अरलिङ्गता, असङ्गयता वा। किं तरहि? स्वाभाविकमेतत्। तत्र किमस्मामिकशक्यं वक्तुं-यन्नञ्ः प्राक् समासाल्लिङ्गसंङ्गयाभ्यां योगो नास्ति, समासे च भवति। यदि वा, गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति। यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति गुणः समासो वा, तस्य यल्लिकं वचनं च तत् गुणस्येव समासस्यापि भवति। उच्यते। इह त्रयी गतिः-कदाचिन्नअर्थेनोत्तरपदार्थो विशेष्यते, कदाचिन्नर्थ उत्तरपदार्थेन, कदाचिन्न- थोत्तरपदार्थाभ्यामन्यः पदार्थ इति। तत्र यदा नञर्थोत्तरपदार्थाभ्यामन्यपदार्थो विशेष्यते तदा 'समानाधिकरणानां बहुवीहिः'। नञर्थश्च विशेष्यो भवतीति बट् समासार्थभेदा जायन्ते- अत्यन्ताभावः, अनत्यन्ताभावः, अन्यतराभावः, तादात्म्याभावः, संबन्धाभावः, प्रध्वंसाभावश्रेति। यथा.अरूपो वायुः, अनुदरा कन्या, अकिंचनः पुमान्, अपिशाचः कुड्यः, अघटं भूतलं, अनङ्गः काम:, इति। यदा तूत्तरपदार्थेन नअर्थो विशेष्यते, तदा पूर्वपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः ; नञर्थोपाधेश्च षट् समासार्थभेदा जायन्ते- प्रागभावः, सामर्थ्याभावः, आवश्यकताभावः, इतरेतराभावः, सत्ताभाव:, भावाभावः, इति ; यथा_अनुत्पन्नो घटः, अप्रधृष्यस्सुभटः, अभूषितः कान्तः, अवर्षा हेमन्तः, असत् शशविषाणम्, अनुद्भिन्नः प्रवालः, इति। यदा तु नञर्थेनोत्तरपदार्थो विशेष्यते, तदा उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । पदार्थस्य च नञ्रर्थोपाधेः षट् समासमेदा जायन्ते। यथा-तद्भावः, तदन्यः, तत्सहशः, तद्विरुद्धः, तदपकृष्टः, तदुत्कृष्टः, इति। यथा.अनन्यः, अनत्रिः, अब्राह्मणः, असितः, अमनुष्यः, अमानुषः, इति। ननु च, अन्यपदार्थततपुरुषयोरन्यन्नापि

शुङ्गारप्नकाशः

नञसमासो दृश्यते; यथा-मक्षिकाणामभावः अमक्षिकमिति । नायं नञसमासः; किं तर्हि? 'अव्यय विभक्ति' इत्यादिनाऽव्ययमभावार्थे समस्यते ; अव्ययीभावश्च समासो भवति ; यथा- निवातं, निशीतं, इति। किं पुनरमी नञ्समासार्था अन्यपदार्थादिषु व्यवतिष्ठन्ते उत संप्नवन्ते ? केचिद्यवतिष्ठन्ते प्रध्वंसाभावाद्यः; तद्यथा- भवेदभीष्ममद्रोणं धृतराष्ट्रबलं कथम्। यदि ततुल्यकक्ष्योऽत्र भवान् धुयों न युज्यते॥

यथा च-अनुदरा कन्या, अलोमिका एडकेति। केचित्तु संत्वन्ते प्रागभावादयः ; तद्यथा- अजन्मा पुरुषस्तावदपुमान् पशुरेव वा। यावल्ोलावतोवकवीक्षितार्थं न बुध्यते॥

यथा च_अनेके, अनेकः इति। ननु च, एकशब्दो बहर्थः; तद्था-'एकः कोऽपि स कुम्भसंभवमुनिः' इत्युत्कर्षार्थः ; तत्रैके तावदाहुरिति पक्षान्तरार्थः; एक एवायमावयोः स्वभावः इति तुल्यार्थः। नैकः शयीतेत्यसहायार्थः । एकमेवेदं शब्दब्रह्मेत्यमेदार्थः । एकः, द्वौ, बहव इति संख्यार्थः। तत्कस्येह ग्रहणम्? संख्यार्थस्य। उत्कर्षादीनां कस्मान्न भवति ? अनभिधानात् ; तद्यथा.अमित्र इत्युक्ते पूर्वपदार्थप्रधानतत्पुरुषे शत्रुरेव प्रतीयते, न त्वसूर्यः । एवं अनेके इत्युक्ते बहव एव प्रतीयन्ते, न पुनरनुत्कर्षादिमन्तः । मतेन तत्पुरुषस्योत्तरपदप्राधान्ये सत्यनेक इत्यपि व्याख्यातम्। कथं पुनरेकस्य प्रतिषेधे बहूनां संप्रत्ययः स्यात् ! प्रसज्यायं क्रियागुणौ ततः पश्चा- भरिवृत्तिं करोति; तद्यथा .. आसय भोजय शायय अनेकं इति। स्यादेतत्, यत्र क्रियागुणौ प्रसज्येते ; यत्र तु खललु न प्रसज्येते तत्र तु कथम्-अनेकस्तिष्ठतीति ? भवत्येवंजातीयकेष्वपि एकस्य प्रतिषेधे बहूनां संप्रत्ययः ; तद्यथा.न न एकं प्रियम्, न न एकं सुखम् इति॥

प्रकृतिप्रत्ययौ त्रेधा त्रिधोपस्कारभक्तयः। त्रिधैवोपपदप्रातिपदिकानां विभक्तयः ॥ त्रिधोपसर्जनं त्रेधा समास इति कीर्तितः। प्रतिपादकशब्दोऽयमथान्वाख्येय उच्यते॥

पद्मिह त्रिविधं प्रतिपाद्यते त्रिविधमेव हि वाक्यमथ त्रिधा। व्यवहृतिः खलु शब्दनिबन्धना यदनयोरुभयोः प्रतितिष्ठति॥

इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते शुङ्गारप्रकाशे प्रातिपदिकादिप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाशः ॥

(22)

तृतीय: प्रकृत्यादिशब्दप्रकाशः

तत्र पद्यतेऽनेनार्थ इति पदम्। तव्रिधा-क्रियारूपं, कारकरूपं, उपस्काररूपं च। तेषु साध्यार्थामिायि क्रियारूपं, साधनार्थामिधायि कारकरूपं, साध्यसाधनयोर्भषणादिभूतमुप- स्काररूपम्। तेषां प्रत्येकं षड्मेदत्वात्पदस्यादादश मेदा भवन्ति। तेषु सावपद, कर्तृपदं, कर्मपदं, भावकर्मपद, भावकर्तृपद, कर्मकर्तृपद चेति क्रियारूपपद्सेदाः। तेषु भावपदं यथा- पच्यते, अपाचि, पक्ष्यते देवदत्तेन. आस्यते, आसि, आसिष्यते भवता. भिद्यते, अभेदि, भेत्स्यते कुसूलेन, श्रायते, अश्रायि, श्रायिष्यते यवाग्वा. एवं आ्यिर्पीष्ट, शश्रे, आश्रायिष्यतौदनेन। घानिपीष्ट, जन्ने, अधानिष्यत हस्तिना. ग्रहिषीष्ट, जगृहे, अग्राहिष्यत ग्राहेण. दर्शिपीष्ट, ददशे, अदर्शिष्यत प्रेयसेति। कर्मपदं यथा-पच्यते ओदनस्सूदेन, आस्यते मासो भृतकेन, गम्यते ग्राम: पान्थेन, सुप्यते कोशश्शिशुना, अकारि कटः कुशलेन, अरोधि गौगोंपालकेन, अदोहि धेनुर्वल्लवेन, अतारि पृथिवी राज्ञा, अन्ववातप् कितवः कर्मणा, अनुवभूवे कम्वलः करेण, पक्ष्यते यवागूर्भिषजा, अलाप्सिष्ट मिक्षा तापसेन। एवं करिष्यते कारिता कारिषीष्ट कटः, घानिष्यते घानिता अघानिषीष्ट शत्रुः, ग्रहिष्यते आ्रहिता ग्रहिपीष्ट ग्रन्थः, दर्शिष्यते दर्शिता दर्शिषीष्ट प्रेयानिति। कर्तृपदं यथा-पचति चैत्रः, आस्ते मैत्र, तपति सुवर्ण सुवर्णकारः, तप्यते तपस्तापसः, सृजति मालां मालिकः, सृजते धर्म धार्मिकः, उद्सर्जि स्वं वदान्यः, उदपादि सत्यं भूपः, पारिपारयन्ते वृक्षं कर्णकाः, शोषयते वीहीनातपः, संयुज्यते गृहमेधी भार्यया, पच्यते सलोहितं फलमुदुम्बरः, तथा अदीपि अदीपिष्ट वह्निः, अजनि अजनिष्ट धूमः, अबोधि अबुद्ध प्रसुप्ः, अपूरिष्ट कामः, अताथि अतायिष्ट धर्मः, आप्यायि आप्यायिष्ट लोकः, इति। भावकर्मपदं यथा-इच्छामि भुज्जीत भवान्, इच्छामि भुक्तं भवान्, कामये यत् स भुज्जीत, प्रार्थये यदि स भुज्जीत, संभावयामि भुज्जीत भवान्, समर्थयामि भोक्ष्यते भवान्, श्रद्धदे नाभुक भवान्, अवकल्पयामि नाभोक्ष्यते भवान्, न श्रद्धदे ननु भवान् वृषलं याजयेत्, नावकल्पयामि तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति, न मर्षयामि तत्रभवान् वृषलमयाजिष्यत्, विगहें अपि तन्रभवान् वृषलं याजयति, स्मरसि देवदत्त काश्मीरेषु वत्स्याम, अभिजानासि कलिङ्गेषु यदवसाम, अमिजानासि कलिङ्गेषु शश्वद्वसाम, सरसि काश्मीरेषु वत्स्यामस्तवौदनं भोक्ष्यामहे, अमिजानासि कलिङ्गेष्ववसाम तत्रौदनमभुञ्जमहि, समरसि यत् काश्मीरेषु वत्स्याम य्ततौदनं भोक्ष्यामहे, अभिजानासि यत्कलिङ्गेष्ववसाम यत्तत्रौदनमभुञ्ज्महि, पहि मन्ये रथेन यास्सि जाने सुप्तो विहायसा गच्छामि, पश्य मृगो धावति, इह पश्यामः, कर्मणि द्विवचनबहुवचनान्युदा- हियन्ते इति। भावकर्तृपदं यथा-चोरस्य रुजति, चोरस्यामयति, चोरस्य बाघते, चोरस्य

८६ शुङ्गारंप्रकाश:

पीडयति, चोरस्य दहति, चोरस्यातङ्कयति, चोरस्य स्पृशति, चोरस्य शोषयति, चोरस्य मर्दयति, चोरस्य मोटयति, चोरं ज्वरयति, चोरं संतापयति। तथा-भरति पचति पक्ष्यति, भरत्यपाक्षीत्, भवेदपि भवेस्, स्यात् अपि स्यात्, नास्ति रमे, अयूयुजस्त्वमसि, असि त्वमीशिषे, अस्ति गच्छामो वयम्, अस्त्यत्र कांचिद्गां पश्यति, असि भवतु गम्यते, भवतु साधयाम इति। कर्मकर्तृपदं यथा-रज्यति वस्त्रं स्वयमेव, कुक्ष्यति पादस्स्वयमेव, अवकिरते हस्ती, अवाकीर्ष्ट वा स्वयमेव, अ्श्ीते माला, अग्रथिष्ट वा स्वयमेव, चिकीर्षते कटः, अचिकीर्षत वा स्वयमेव, उच्छयते दण्डः, उदशिश्रयत वा स्वयमेव, बूते तथा अवोचत वा स्वयमेव, प्रस्नते गौः प्रास्त्नोष् वा स्वयमेव, आहते गौः अवधिष्ट वा स्वयमेव, अनुरुद्ध गौस्स्वयमेव, अकृतकटः स्वयमेवेति। अन्ये पुनरमीषामपि कर्मकर्तृत्वं मन्यन्ते। भिद्यते कुसूलं स्वयमेव, भिद्यते रज्जुस्स्वयमेव, लूयते केदारस्स्वयमेव, पच्यते फलं स्वयमेव, भज्यते काष्ठ स्वयमेव, कुक्ष्यते पादस्स्वयमेव, अदोहि गौस्स्वयमेव, अरोधि गौस्स्वयमेव, अहावि हविस्स्वयमेव । तथा, भूषयते कन्या स्वयमेव, मण्डयते कन्या स्वयमेव, दोहयते गौस्स्वयमेव, आरोहयते हस्ती स्वयमेव, दधयते राजा स्वयमेव, अभिवाद्यते गुरुः स्वयमेव, लावयते केदारः स्वयमेव, पाचयते ओदनस्स्वयमव, भेदयते कुसूलः स्वयमेव, गणयति गणः स्वयमेव, स्मरयति वनगुल्मः स्वयमेव, इति। आहुश् 'कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः' (पा. ३.१.८७), कर्मवन्भावे यगात्मनेपदचिण् भावाः प्रयोजनं अचः कर्मकर्तरि चिण्वदाहुश्च 'नरुधः' (पा. ३.१.६४), 'नदुहृस्तु नमां यक् चिणौ' (पा. ३.१.८९) 'यक् चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिभिव्रुआमुपसंख्यानम्' (वा. १८८१) 'भूषाकर्म- किरादीति णिश्रन्थिग्रन्थितूआत्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम्' (वा. १८८२)। तत्तु सम्यक् तथा हि-भिद्यते कुसूलः स्वयमेव, अकारि कटः स्वयमेवेत्यादिषु कर्मण्येव यक् चिणौ स्वयं शब्दान्तु कर्मकर्तृकत्वप्रतीतिः, अरोधि गौः स्वयमेवेति। रुधेरपि कर्मविवक्षायां चिण् भवत्येव, अरोधि गौर्गोपालकेनेति। यदा तु गोरात्मनेपद एव कर्मकर्तृत्वं तदा अरोधि गौरात्मनैवेति भवति। य एवार्थ आत्मनैवेति स एव स्वयमेवेति। अरोधीति चोकते नाक्रुते कर्तृवाचिनि पदान्तरे कर्मकर्तृत्वं गम्यते। तस्मादिहापि कर्मण्येव णिच् । भूषयते कन्या स्वयमेवेत्यादिषु तु'णेरणौ यत्कर्मणौ चेत् स कर्ता नाध्याने' (पा. १.३.६७) इति फलवति कर्तर्येवात्मनेपदम्। कुतस्त्या तरह्येतेषु कर्मकर्तृताप्रसिद्धिः । श्रूयतां कर्मपदेषु तावत्, क्रियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिध्यति। सुकरं स्वैर्गुणैः कर्तुः कर्मकर्तेति तं विदुः ॥ कर्तृपदेषु भूतपूर्वकत्वात् तद्वदुपचार इति। तथाहि, कन्यादयो लावण्यातिशयादिभिः आत्मभूषायै प्रसाधनादीन् प्रयुञ्जते च। माघाद्यो महाकवय,

तृतीय: प्रकाशः ८७

"अकुश्चितप्रेमनिरूपितक्रमं करेणुरारोहयते निषादिनम्। ससंततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यामित साधुबन्धुताम् ॥।"

इति फलमनयो: सुखासिकालोकरखनं च । अन्यथैको हास्तिपकैः पीड्येत, द्वितीयो दुर्दर्श इति नाभिगम्येत अचेतनेष्वपि, क्रियाफलविवक्षायां तु दृश््यते-परिवारयन्ते वृक्ष कण्टकाः, शोषयते व्रीहीनातप इति। पतेन करणेन तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवन्भवतीत्वपि न वक्तव्यं भवति। परिवारयन्ति कण्टकैर्वक्षं मनुष्याः, परिवारयन्ते कण्टकाः स्वयमेवेति। तथा दुहिपच्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं कर्मवद्भवतीति न वक्तव्यम्। दुग्धे गौः पयः स्वयमेव; पयो मुश्चतीति गम्यते। तस्मादुडुम्बरस्सलोहितं फलं पच्यते इति कर्मतैव क्रियाविशेषणविवक्षिता। उदुम्बर- शब्दोSत्र फलवृत्तिः, उदुम्बरं तत् कालेन पच्यते सलोहितगुणं यथा भवति लोहितेन पाकेन संबध्यते इति यावत् ; कर्तृत्वविवक्षायां च पचत्यात्मानमिति । तथा युजेः ज्यत् कर्तरि च वक्तव्यम्। मासं युज्यते ब्रह्मचारीति। कर्तृत्वविवक्षायां दैवादिकत्वम् न सेत्स्यति। कर्मण्यविव- क्षायां तु कर्मत्वं, यथा कर्तृत्वं तु स्वयं शब्देन गन्यते। इत्यलमतिप्रसङ्गेन।

कृदन्तमपि खलु क्रियारूपं विद्यते तत्र भावो यथा-इह तैः यातं, आसितं, इह तैर्भुक्ं, इह तैः पीतं, कृतं भवता, प्रसुप्ं भवता, सुकतं भवता, सुसिक्तं भवता, भूतं भवता, भविष्यमाणं भवता, ह्रयमानं भवता, भवितव्यं भवता, भवनीयं भवता, भव्यं भवता, अवश्यं भाव्यं भवता, आदर्शितं भवं भवता, ईषदाढ्यं दुराढ्यं स्वाढ्यं भवं भवता, ईषदुत्थानं भवता, सुस्नावं भवता इति। कर्म यथा प्रकृतः कटो भवता, कृतः क्रियमाणः करिष्यमाणो भवता, खलु कटः कर्तव्यः, कृत्यः करणीयः कार्यः ईषत्कार्यः ईषत्करः क्रियार्थो भवता, ईषदाढ्यंकर: स्वाढ्यंकरः ईषत्पानस्सोमो भवता, सुपानः दुष्पानः दुश्शासनोऽरिभिर्भवानू, सुयोधनः दुर्योधनः दुर्मर्षणः दुर्धर्षणः ईषल्लभ्यो जनैर्भवान्, सुलभः दुर्दर्श इति। कर्ता यथा-कृतवान् कटं, उपेयिवान् आम, विद्वान् व्याकरणं, अधीयन् पारायणं, धारयन्नुपनिषदं, द्विषन्नितिहासं, कुर्वन् कटं, कट कुर्वाणः, विदिता जनापवादान्, प्रजागरितापररात्रान्, कन्यामलंकरिष्णुः, दिवमुत्पतिष्णुः, आममाकामुकः, योषामामिलाषुकः, ओदनं बुुश्ुः, श्रियमाशंसुः, ददिर्गाः पविस्सोऽयमं, अवन्दायी, शतंदायी, आमंगामी, ग्रामतां गामी, कटं कारको व्रजति, ओदनं पाचको वजतीति। भावकर्म यथा-क्रियाः क्रियन्ते, विधयो विधीयन्ते, उष्टासिका आस्यन्ते, हतशायिकाश्शय्यन्तें, अर्हति भवानिक्षुभक्षिकां, इक्षुभक्षिकां मे धारयसि, व्यावहासीं विद्धते, सांकोटिनं कुर्चन्ति, उत्सवमामन््रयै, समाजमामन्न्यै, आमन्त्रणमामत्रयै, मन्नणं निमन्रयै, कां त्वं कारिमकार्षीः, कां कारिकां का कृतिकां क्रियां का कृत्यां, किं कृतं सर्वा कारिमकार्ष, सर्वो कारिकां सर्वो कृति सर्वो क्रिया सर्वों कृत्यां सर्वे कृतमिति।

66 शुङ्गारप्रकाशः

भावकर्ता यथा ब्रह्मभूयं वर्तते, ब्रह्महत्या न भवति, पाको वर्तते, त्यागो भवति, सांराविणं वर्तते, आखूत्थो भवति, अन्वेषणा वर्तते, व्यावभाषी भवति, समजः पशूनां, उटजः पशूनां, गवामुपसरः, ऋुतूनां पर्यायः, भवतः आसिका, भवतः शायिका, अभ्यूषखादिका वर्तते, इक्षुभक्षिका उदपादि, शिरोरतिर्वर्तते, प्रवाहिका न भवति, शिरोरोगश्शिरो वाधते, अरोचको न भवति, निग्रहस्ते, अवग्रहस्ते, अजननिस्ते, अभवन्तिस्ते वृषल भूयादिति। कर्मकर्ता यथा- स्वयं धौतौ पादौ, स्वयं विलीनमाज्यं, अकष्टपच्याशशालयः, पचेळििमाः माषाः, मिदेलिमानि काष्ठानि, भिदुराभू:, भिदुराराजः, भङ्गुरं काष्ठ, आरोहयमाणो हस्ती, लूयमान: केदारः, त्रुवाणा कथा, भूषमाणा कन्या, ग्रथ्नाना स्त्नक्, श्र्नाना स्नक, चिकीर्षमाण: कटः, अवकिरमाणो हस्ती, नममाणो दण्डः, उच्छायमाणो दण्डः, दुहाना धेतुः, प्रस्तुवाना धेतुः, रुन्धाना गौः, आम्नाना गौः, रज्यद्वस्त्रं, कुष्यन् पाद इति। अन्ये पुनरमीषामपि कर्मकर्तृत्वं मन्यन्ते । प्रकृतः कटं भवान् प्रकृतः कटो भवता, यातः पन्थानं भवान् यातः पन्थानं भवता, आसीनो मासं भवान् आसीनो मासो भवता, भुङ्गे ओदनं भवान् भुङ्क ओदनो भवता, अधिशयीत खटां भवान् अधिशयिता खटा भवता, आरूढो वृक्षं भवान् आरूढो वृक्षो भवता, आग्लिष्टः प्रियां भवान् आश्लिष्टा प्रिया भवता, उपस्थितरसूर्य भवान् उपस्थितस्सूर्यों भवता, उपासितोऽमरिं भवान् उपासितोऽगनिर्भवता, अनूषितो गुरुं भवान् अनूषितो गुरुर्भवता, अनुजातो माणवको माणविकां अनुजाता माणविका माणविकेन, अनुजीणो वृषलं देवदत्तः अनुजीर्णा वृषली देवदत्तेन इति तन्न सम्यग्वाक्यभेदात्। ननु च भवान् आक्षेपलब्धः कर्ता न तिङ् वाच्यः ; तत्कथमुच्यते कर्तपद, भावकर्तृपदं कर्मकर्तृपदंचेति। तथा हि, अवयवव्यतिरेकाभ्यां शब्दस्याभिधानशक्तिः कल्प्येत। भावनाक्षेपेण च प्रतीयते ; कर्तरि न तत्र प्रत्ययस्यान्वयव्यतिरेकौ कल्प्येते, यथा जात्याक्षेपेण व्यक्तेः प्रतीतौ न तां प्रति शब्दस्य वाचकशक्तिकल्पनोपपत्तिमती। कथं पुनः कर्तुरनभिधाने प्रत्ययस्य वचन- पुरुषभेदो युज्येत ? यथैव नात्मनेपदेषु, जात्यभिधानपक्षे जातेरलिङ्गसङ्गयाया अपि तदाधार- व्यक्तयाश्रयाणि लिङ्गवचनानि प्रवर्तन्ते तथैव भावनायाः अभेदेऽपि तथा कत्राशयो वचनपुरुषमेद: प्रपत्स्यतीति। न च कर्तरि लकार: स्मर्यते इति वाच्यम्; यतः 'कर्तरि कृत्' (पा. ३.४.६७) 'लः कर्मणि च भावे5चाकर्मकेभ्यः' (पा. ३.४.६९) 'वर्तमाने लट्' (पा. ३.१.१२३)। लस्य तिबाद्यः। 'तिअस्त्रोणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमा:', 'तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः', 'युष्मदि ... ... ... मध्यमः', 'अरदुत्तमः', 'शेषे प्रथमः' (पा. १.४.१०१, १०२, १०६, १०७, १०८) 'भावकर्मणोरात्मनेपदम्', 'शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्' (पा. १.३.१३, ७८) इत्यादिवाक्यानां 'हयेकयोर्द्विवचनैकवचने', 'बहुषु बहुवचनम्' (पा. १.४.२२, २१) इति संख्याविधानेन

(23) तृतीयः प्रकाशः ८९

सह्वैकार्थविवक्षयात्वेकवाक्यता व्याख्याता। एको हि पचतीत्यादिशब्दस्तैर्व्याक्रियते। तत्रैष वाक्यार्थों भवति। कर्तुरेकवचनत्वे एकवचनं क्विपित्यादि, कर्तृवचनं तिबित्यादि, कर्तुर्बड्ु- वचनत्वे बहुवचनं झीत्यादि; एवं च भावनाक्षिप्कर्तृसंख्यायामेव लकार: स्मर्यते, न कर्तरि। उच्यते; यदि भावनाक्षित्कर्तृसंख्या लकारेणोच्यते, देवदत्तेनास्यते इति भावाभिधायिनोऽपि कर्तृसंख्यायामेवाभिधानं प्राप्तोति; उभयन्रापिकर्तृसद्भावात्। येनैव हि निमित्तेन पचर्तीत्यादौ कर्मसंख्याभिधेयमासादयति तेनैव प्रयोगान्तरेऽप्यासादयेत्। कथं च कर्तर्यभिधीयमाने तद्विशिष्टसंख्याभिधानं युक्तम्। अथ संख्यामात्रमभिधीयते न विशेष :; तर्हि पुरुषादिभेदप्रतीतेरतुपपत्तिः तद्विशिष्टाभिधानं च तदभिधानपुरस्सरमेव न्याय्यं; नागृहीतविशेषणे विशेष्यवुद्धिर्वर्तत इति न्यायात्। नच शब्दे- नासंस्पृश्यमानोऽपि कर्ता सन्निधिमात्रेण संख्यां विशेषयितुमुत्सहते संख्याया धर्मरूपत्वाद्धर्मिणा कर्तुरवच्छेदकत्वेन संस्पर्शो युज्यते। करणादीनामपि सान्निध्यधर्मित्वात् तथात्वोपपत्तेः । किश्च लकारेणामिहित योभावनासंख्ययोरुत्तर: काल: भावनाक्षिप्तः कर्ता लभ्यते। ततोऽस्य पूर्वभावात् भावनासमकालमभिहितया संख्यया अविशेषात् सर्वकारकाणामवच्छेदः प्राप्ोति। पञ्चाञ्च कर्ताक्षिप्तः कथ भावनासमकालमभिहितां संख्यामात्मनि निरुन्ध्यात्। अथ संख्यावन्भावनाप्रतीति- समकालमेव कर्ता प्रतीयते; न तर्ह्याक्षेपलभ्यः । अपि तु संख्यावल्लकारेणामिधीयत एवेति। किश्च देवदत्तादिपदेन पचतीत्यादे स्सामानाधिकरण्यदर्शनात्। संख्यावान् कर्तैव लकारेणाभि- धीयते। यदि पुनः कर्तुस्संख्यानमेकत्वादिकं लकारो बूयात् तदा देवदत्तस्य पचतीत्यैवं प्रयोगः स्यात् यथा देवदत्तस्यैकत्वमिति । अथ न संख्यानमुच्यते लकारेण, किन्तु संख्येय एव देवदत्तादिरमिधीयते। देवदत्तः पचतीत्येकत्वसंख्यावच्छिन्नः पाक करोतीत्यर्थः । एवं च, संख्येयेऽमिधीयमाने कर्तैवाभिहितो भवति। न च कर्त्रभिधानेऽपि शक्ते: कारकत्वात् समानाधिकरणानुपपत्तिरिति वाच्यम्। शक्तिर्हि लकारेणाप्यमिधीयमाना गुणद्रव्यपरतन्तैवाभिधीयते। यथा-शुक्क: पटः, शुक्का शाटीति । अपिच भवन्तोऽपि कर्मलकारवाच्यत्वं मन्यन्ते। तदनुपपत्रम्। यथैव द्विभावनाक्षेपलभ्यत्वात् कर्तुरवा- व्यत्वं तथा कर्मणोऽपि भवितुमर्हति। अथानाक्षेपात्कर्मणो वाच्यत्वम्। एवं च सति कर्तुरपि तथात्वोपपत्तिः । न हि क्रियाक्षेषे कर्तकर्मणोर्विशेषमुपलभामहे। यथैव हि कर्त्रा विना क्रिया न प्रतीयते एवं कर्मणाऽपि। न सर्वत्र कर्मसंबन्ध इति चेत्, तत्रास्ति। तत्र कथम्। अथ कर्मणोऽपि क्रियाक्षेपलभ्यत्वात् तदूताऽपि संख्यवोच्यते लकारेण। कथमिदानीं कर्तृकर्मानाभ- धायको लकारः कचित् कर्तृगनां संख्यामभिधत्ते; क्वचित्कर्मगतामिति विशेषो भवति। न च विशेषणं नास्तीति वाच्यम्। यतः पचतीत्यत्र उल्लसितेन कर्तृरूपत्वेन पच्यत इत्यत्र रूपगहीत- कर्मनिष्ठत्वेन प्रतीतिरुत्पद्यते। किश्च लकारेण कर्तुकर्मणोरनभिधाने देवदत्तः पचतीत्यनभिहिते

९० शुङ्गारप्रकाशः

कर्तरि तृतीया। ओदनः पच्यत इति कर्मणि द्वितीया प्राम्नोति। अथवमुच्यते कतृकर्म- संख्ययोरभिहितित्वान्न भविष्यतो विभक्ती कृदन्तेषु तर्यनिष्टपाप्तिः संख्यायाः कृत्यभिधानात्। तत्र पक्क ओदन इति द्वितीया, पक्ता देवदत्त इति तृतीया प्राप्नोति। ननु चोभयं विभकत्यर्थः संख्याकर्मादयश्च। तत्र यथा आख्यातेषु सङ्गयाया अभिहितत्वात् कर्तुकर्मणोर्द््वितीयातृतीये न भवतः, तथा कृदन्तेषु कारकस्याभिहितत्वात् सङ्गया सङ्खयाया द्वितीयादयो न भविष्यन्ति। स्यादेतत्। यद्यभिहिते प्रतिषेधस्स्यात्, अनभिहिते त्वयं विधिः सामर्थ्येकवाक्यताभ्यां पर्युदासाश्रयणात्। तत्र तिङन्तेषु संख्याभिधानेऽप्यनभिहितत्वात् सङ्गयायाः कारकविभक्तयः प्राप्ुवन्ति । अपिच देवदत्तः पचन्, देवदत्तः पचमानः इति शतृशानचोः कर्तरि च सङ्गयाया अव्यनभिधानात् तृतीया न प्राप्नोति। अथ शतृशानज्यं कर्तुरनभिधानमाश्रियते तिङः किमपराद्म्? तस्याऽपि लादेशत्वाच्छतृशानचोः कृत्वात्कर्तरिकृदिति (पा. ३.४.६७) वचनात् कर्तुरभिधानादिति चेत् कर्मणः कथमोदनं पच्यमान इति। अथ स्थानिनो लकारस्य कर्मणि विधानात् तदादेशत्वाश्च शानचः कर्माभिधानं भविष्यति। तथाहि। 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' (३.४.६९) इति 'भावकर्मणोरात्मनेपदं' (१.३.१३) इतिवा कर्मणि लकारो विधीयते। एवं सति यत्रापि तिडोऽपि विधीयते तत्रापि कर्मणि प्राम्ोति। ततश्च कर्तर्यपि केनापवार्यते तन्नाऽपि कर्तरि कृत्। 'शेषात् कर्तरि परस्ैपदं' (१.३.७८) इति कर्तरि लकारोऽपि विधीयते। तडुक्तम्- आत्मनेपदरूपेण सर्वत्रैव हि कर्मणि। लकारस्स्यात् तथैवाऽयं कर्तर्यपि भवेन्नकिम्॥

नच कर्तरि या कर्मणि या सङ्गषा तत्र तिडो भवन्तीत्याश्नयितुमुचितम् । न हि 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' (२.४.६९) इत्यस्य 'हेकयोर्द्विवचनैकवचने', 'बहुषु बहुवचनं' (१.४.२२, २१) इत्यनेनैकवाक्यत्वं विद्यते, भावेऽपि लकारस्य विधानात्। नच भावस्य साध्य- त्वेन संख्यायोगोऽस्ति। नापि स्वौजसित्यादेर्विभक्तिविधानस्य संख्याविधानेन सहैकवाक्यत्वं

दृष्टविप्रयोगत्वाञ्च नियमार्थ वचनम्।

महाभाष्यकारोऽप्याह-सुप्तिडोऽविशेषेणोत्पद्यन्ते ; उत्पन्नानां नियम इति। तर्मान्न कर्तृकर्मसंख्यायां लकारविधि:, अपितु कर्तृकर्मणोरेवेत्यभ्युपगन्तव्यम्। कथं पुनस्सर्वकारक सन्निधाने लकारेण कर्तुकर्मणोरेवाभिधानम्। उच्यते, तयोरेव प्राधान्यात् तत्र कर्तुः प्राधान्यं करणादीनां तदधीनवृत्तित्वात् कर्मणस्तु तदर्थत्वमेव तत्प्रवृत्तेः । यदिवा कर्तृकर्मव्यापाराभि- धायिनो धातोः पर उपजायमानो लकार: कर्तृकर्मणी एवाभिदधाति। अथ कथं कर्तृकर्मवत् कालादिकमपि नाभिदधाति विषयमेदात्। तथाहि ; षडर्थाः तिङन्तेन प्रतीयन्ते-क्रिया, कालः,

तृतीयः प्रकाशः ९१

उपग्रहः, कारकं, पुरुषः, संख्येति। तेषु क्रियाकालात्मनेपदनिमित्तानि प्रकृतिरभिधत्ते ; प्रत्ययः साधनं संख्यां पुरुषं च। तत्र प्रकृत्यभिधेयेपु क्रिया प्रधानं, कालोपग्रहौ विशेषणम्। प्रत्ययाभिधेयेषु साधनं प्रधानं, संख्यापुरुषौ विशेषणम्। कथ पुनः संख्या कारकस्यैव विशेषणं, न क्रियाकालोपग्रहपुरुषाणाम्।

उच्यते क्रियायास्साध्यत्वेनापरिनिष्पन्नत्वात् कालस्य च क्रियातो व्यतिरेकात् व्यतिरेकेऽपि वा क्रियावच्छेदकत्वेनोपसर्जनत्वात्। उपग्रहस्यापि गन्धनादेः क्रियाकर्मत्वेनापरिनिष्ठितत्वे अनिदन्तानिर्देश्यत्वादसंबन्धरसंख्यायाः पुरुषस्तु प्रथमादिसाधनमेव, नान्यः कश्चित् । अतः कारकेणैव संख्याभिसंबध्यते, न क्रियादिभिरिति। तदेवं तिङ्वाच्यत्वेन कर्तुः कर्तृपदं, भावकर्तृपद, कर्मकर्तृपद चेति यदुक्तं, तदनुपपन्नमेवेति। कर्तृपदं, कर्मपद, करणपदं, संप्रदान- पदं, अपादानपदं, अधिकरणपदश्चेति कारकरूपभेदाः । तत्र कर्त्रादयः कारकप्रस्तावेऽय्रतः प्रपञ्चषिष्यन्ते ; इद् तु संबन्धाविच्छेदाय लेशत उदाहियन्ते। तेषां कर्ता त्रिधा-स्वतन्प्रोऽस्व- तन्त्र: कर्मकर्ताचेति। तत्र क्रियायां स्वेच्छया यः करणादिकारकाणि प्रयुङ्के नतु तैः प्रयुज्यते सः स्वतन्त्रः । स द्विधा-स्वविभक्तिवाच्यः, परविभक्तिवाच्यश्चेति। तयोर्स्वविभक्तिवाच्यो यथा-

मानभङ्गपटुना सुरतेच्छां तन्वता प्रथयता दृशि रागम्। लेमिरे सपदि भावयतान्तर्योषितः प्रणयिनेव मदेन ॥ परविभक्तिवाच्यो यथा- चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदो दयितसङ्गमभूषः ॥

योऽन्यप्रयुक्त: क्रियासु व्याप्रियते सोऽस्वतन्रः । सोऽपि द्विधा-उद्भूतव्यापारोSनुद्भूत- व्यापारञ्च। तयोरुदभूतव्यापारो यथा गुणानुरक्तामनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजां जनाधिपः । परैस्त्वदन्यः क इवापहारयेन्मनोरमामात्मवधूमिव श्रियम् । अनुद्भूतव्यापारो यथा- चित्तनिर्वृति विधायि विविक्तं मन्मथो मधुमदश्शशिभासः । सङ्गतं च दयितै स्स्म नयन्ति प्रेम कामपि भुवं प्रमदानाम्॥ कर्मकर्ताऽपि द्विधैव। उद्रिक्तकर्माशः, अनुद्विक्तकर्माशश्च। तयोरुद्रिक्तकर्माशो यथा-

९२ शुङ्गारप्रकारः

तत्तदुच्छ्वसितपीतमैन्दवं सोढुमक्षममिव प्रभारसम्। मुक्तषट्पद्विरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमानिबन्धनात्।। अनुद्रिककर्माशो यथा- उदारकीर्तेरुदयं दयावतः प्रशान्तबाघं दिशतोऽभिरक्षया। स्वयं प्रदुग्धेस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी॥ कर्तुः क्रिययाऽनन्यार्थया यदाप्यते तत्कर्म। तदपि त्रिधा-निर्वर्त्य, विकार्य, प्राप्यश्च। तेषु निर्व्त्य द्विधा- "यदसज्जायते सद्वा जन्मना तत्प्रकाश्यते।" तयोः प्रथमं यथा- अयमान्दोलितिप्रौढचन्दनद्रुमपल्ठवः । उत्पादयति लोकस्य प्रोति मलयमारुतः ॥ द्वितीयं यथा- सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदिद्युतदङ्गे। विभ्रमो मधुमदः प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम्॥ विकार्यमपि द्विधा। प्रकृत्युच्छेदात् गुणान्तराधानान्। तत्र प्रथमं यथा- क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्विरः खे मरुतां चरन्ति। तावत् स वह्निः भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार॥ द्वितीयं यथा- तां पुलोमतनयालकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाघयन्। नन्दने चिरमयुग्मलोचन स्सस्पृहं सुरवधूभिरैक्ष्यत ।। प्राप्यमपि द्विधैव। कथितमकथितञ्च। तत्र यत्कृत्यक्तखलर्थादिभिरमिधीयते तत्कथितं, यत्तर्नाभिधीयते तदकथितं। तयोराद्यं यथा निपीयमानस्तबका शिली मुखैरशोकयष्टिश्चलबालपट्टवा। विडम्बयन्ती दद्दशे वधूजनैरमन्ददष्टोष्टकरावधूननम् ॥ द्वितीयं यथा- तामस्मदर्थे युष्माभिर्याचितव्यो हिमाचलः। विक्रियायै न कल्पन्ते सम्बन्धास्सद्नुष्ठिताः ॥

(24) तृतीयः प्रकाशः ९३

क्रियासिद्धौ साधकतमत्वेन यदव्यवहितं व्याप्नियते तत्करणम्। तदपि त्रिधाबाह्य- माभ्यन्तरं वाह्याभ्यन्तरश्च। तेषु बाह्यं द्विधा-व्यवधायकमव्यवधायकश्च। तयोरादं यथा-

धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम्। पर्यक्षिपत्काचिदुदारबन्धं दूर्वावता पाण्डुमधूकदास्ना॥ द्वितीयं यथा- वैदर्भनिर्दिष्टमसौ कुमारः क्लृतेन सोपानपथेन मञ्चम्। शिलाविभङ्गै मृगराजशाब स्तुङ्गं नगोत्सङ्गमिवारुरोह।। आभ्यन्तरमपि द्विधा-कर्तुर्मिक्नममिन्नञ्च। तयोर्मिन्न यथा- शिलाघनै र नाकसदामुरस्थलै: बृहन्निवेशैश्च वधूपयोधरैः । तटान्तनीतेन विभिन्नवोचिना रुषेव भेजे कलुषत्वमम्भसा ॥ द्वितीयं यथा- प्रयुक्तसत्कारविशेषमात्मना नमा परं संप्रतिपत्तुमर्हसि। यतस्सतां सन्नतगात्रि सङ्गतं मनोषिभि स्साप्तपदीनमुच्यते॥

बाह्याभ्यन्तरमपि द्विधा-बहिर्मुखमन्तर्मुखञ्च। तयोराद्ं यथा गतया पुनः प्रतिगवाक्षगवं दघती रतेन भृशमुत्सुकताम्। मुहुरन्तरालभवमस्तगिरे स्सवितुश्च योषिदमिमोत दृशा ॥ द्वितीयं यथा- बिभ्रतौ मधुरतामतिमात्रं रागिभिर्युगपदेव पपाते। आननैर्मधुरसो विकसद्धि र्नासिकाभिरसितोत्पलगन्धः ॥

क्रियाकार्यत्वेनावधीरितं कर्मणा क्रियया वा संयोगः यदनुभवति तत्संप्रदानम्। तञ्रिधा- ददातिकर्मव्याप्यं, कर्ममात्रव्याप्यं, क्रियाव्याप्यं चेति। तेषु ददातिकर्मव्याप्यं द्विधा-स्वत्वस्पाS. निवृत्तौ निवृत्तौ च। तयोरादं यथा- चुम्बनादलकचूर्णरूषितं शंकरोपि नयनं ललाटजम्। उच्छवसत्कमलगन्धये ददौ पार्वतीवदनगन्धवाहिने॥

९४ शुङ्गारप्रकाश:

द्वितीयं यथा दातुं वा प्रभवसि मामन्यरमै हर्तुमेव वा द्वासम्। नाऽहं पुनस्तथात्वं यथाहि मां शङ्कसे भीरु॥

क्रियाकर्मव्याप्यं द्विधा-ददात्यर्थविषयं च। तत्र प्रथमं यथा- श्रीमल्लताभवनमोषधयः प्रदीपा शशय्या नवानि हरिचन्दनपल्लवानि। अस्मिन्रतिश्रमनुदश्र सरोजवातारस्मर्तु दिशन्ति न दिवस्सुरसुन्दरीभ्यः ॥ द्वितीयं यथा- शशंस तस्मै प्रणिपत्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुतामुपेताम्। प्रवेशयामास च भर्तुरेनां भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशाम् ।

क्रियाव्याप्यमयि द्विधैव। पारिभाषिकमपारिभाषिकञ्च। तयोः प्रथमं यथा- न स्रजो रुरुचिरे रमणीभ्यश्चन्दनानि विरहे मदिरा वा। साधनेष्वभिरतेरुपधत्ते रम्यतां प्रियसमागम एव।। द्वितीयं यथा- इत्थ विधिज्ञेन पुरोहितेन प्रयुक्तपाणिग्रहणोपचारौ। प्रणेमतुस्तौ पितरौ प्रजानां पझ्मासनस्थाय पितामहाय।

तत्र कत्री कर्मणा वा क्रियाजन्यमेव प्रव्येण यद्विगाहमवगाहते तदपादानम्। तत्रिधा- निर्दिष्टविषयमुपान्तविषयमपेक्षितक्रियश्च। तेषु निर्दिष्टविषयं यथा- उज्झितं अनुज्झितं च। तयोरादं यथा- स्वेदानुविद्धार्द् नखक्षताङ्के सन्दष्टभूयिष्ठशिखाकपोले। च्युत न कर्णादपि कामिनीनां शिरीषपुष्पं सहसा पपात ॥ द्वितीयं यथा- औषसातपभयादपलीनं वासरच्छविविरामपटीयः । सन्निपत्य शनकैरिव निम्नादन्धकारमुदवाप समानि ॥

उपात्तविषयमपि द्विधा। हेयमुपादेयश्च। तयोरादं यथा-

तृतीयः प्रकाशः ९५

करौ धुनाना नवपल्लवाकृती वृथा कृथा मानिनि मापरिश्रमम् । उपेयुषी कल्पलताभिशङ्कया कर्थं तु वित्रस्यति षट्पदावलो।। द्वितीयं यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुदूती। पश्चिमाद्यामिनीयामात् प्रसादभिव चेतना॥

अपेक्षित क्रियमपि द्विधैव। सामान्यापेक्ष विशेषापेक्ष च। तयोरादं यथा- मा पुनस्तमभिसीसरमागस्कारिणं मदविमोहित चेताः । योषिदित्यभिललाष न हालां दुस्त्यजः खलु सुखादृपि मान: ॥ द्वितीयं यथा- कुतो भवानध्वनि चित्रकूटात् दृष्टस्त्वया श्रीललितप्रभावः । किं तेन मुग्धे मदनोत्सवेऽस्मिन् कामं त्वया वेश्मनि लेखयामि।

कर्त्रा कर्मणा व्यवहितं क्रियाधारोऽधिकरणम्। तत्रिधा वैषयिकं, औपशेषिकं नैमित्तिकं च। तेषु वैषयिकं द्विधा। तयोरादं यथा- कदळीप्रकाण्डरुचिरोरु तरौ जघनस्थलीपरिसरे महती। रशनाकलापगुणेन वधू मकरध्वजद्विरदमाकलयन्।। द्वितीयं यथा- विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पट्ता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिः व्यसनं श्रुतेः प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥

औपश्लेषिकमपि द्विधा-एकदेशिकमभिव्यापकं च। तयोरादयं यथा स्पर्शभाजि विगदच्छविचारौ कल्पिते मृगद्दशां सुरताय। सन्नति दधति पेतुरजस्रं दृष्टयः प्रियतमे शयने च।। द्वितीयं यथा- रागकान्तनयनेषु नितान्तं विद्रुमारुणकपोलतलेषु। सर्वथाऽपि दृद्दशे वनितानां दर्पणेष्विव मुखेषु मदश्री: ॥

९६ शुङ्गारप्रकाशः

नैमित्तिकमपि द्विधैव शुद्ध सङ्कीर्ण च। तयोरादं यथा- क .... एधूमंधारे अरे अब्दुत्तणमग्गिणो समप्पिहिइ। मुहकमळ चुब्बणाळेह धम्मि पासंठिएदि अरे॥ द्वितीयं यथा- इहाधीती पूर्वं धृतधरणिभार: कमठराडपांनाथेनास्मादविरिशतशरण्येन पठिताः। ततः प्राप्ता दूरीकृततपनतापैर्जलधरैस्सतां दुःखोपज्ञ सततमुपकारोपनिषदः ॥ प्रवृत्तप्रयोजकस्तु निमित्तविशेषो हेतुः कर्ता च भवति। सोऽपि त्रिधा-प्रेरकोऽनुकूलः प्रत्यायकञ्च। तत्र प्रेरको द्विधा-व्यवहितोऽव्यवहितश्च। तयोर्व्यवहितो यथा- सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरू: । आसञ्जयामास यथाप्रदेश कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम्॥ अव्यवहितो यथा- सावशेषपदमुक्तमुपेक्षा स्रस्तमाल्यवसनाभरणेषु । गन्तुमुत्थितमकारणतर्स्म द्योतयन्ति मद्विभ्रममासाम् ॥ अनुकूलोऽपि द्विधा-सिद्ध: साध्यश्च। सिद्धो यथा- गेहाजिरेषु नवशालिकणावपातगन्धानुभावसुभगेषु कृषीवलानाम्। आनन्दयन्ति मुसलोल्लसनावधूतपाणिस्खलद्वलयपद्धतयो वघूट्यः४॥ साध्यो यथा- सुण्णम्मि गिरिं गामे वणमहि सविता अभङ्ग वइवेढे। गहवइ धूआदं सण मणोहरो मंप सा वेइ।। प्रत्यायको द्विधा। अदष्टप्रयोज्यक्रियो दृष्टप्रयोज्यक्रियश्। तयोः कंस वातयति, पुष्पेण चन्द्रं योजयतीत्यादिरद्ृष्टप्रयोजनक्रियः । स यथा शैलैस्सन्धयति स्म वानरहतैर्वाल्मीकिरम्भोनिधिं। व्यास: पार्थशरैस्तथापि न तयोरत्युक्तिरुद्धाव्यते ॥ बागर्थौ च तुलाधृताविव तथाप्यस्मत्प्रबन्धानयं। लोको दूषयितुं प्रसारितमुखस्तुभ्यं प्रतिष्ठे नमः ॥ वधूम्यः इति पादमेद:।

(25) तृतीय: प्रकाशः ९७

वाराणस्यां रात्रीः विवासयति, माहिष्मत्यां सूर्यमुद्धमयति, इत्यादिर्दष्टप्रयोज्यक्रियः । स यथा-

विपुलतरनितम्बाभोगरुद्वेरमप्या शशयितुमनाधिगच्छसीवितेशोऽवकाशम्। रतिपरिचयन्यन्नैद्धतन्द्रः कथचितमयति शयनीये शर्वरीं किं करोतु।।

कथं पुनः कंसं घातयति कथकः, बलिं बन्धयति माथक इत्यादौ प्रयोजकव्यापारेण णिजुत्पत्तिरुच्यते।

शब्दोपहितरूपांस्तान् बुद्धेर्विषयतां गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादीन् साधकत्वेन मन्यते ।

तेषां चोत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात् समृद्धिमाचक्षाणः परानपि तथैव प्रत्याययति । तथा हि। वक्तारो भवन्ति, गच्छ हन्यते कंसः, कि गतेन हतः कंस इति। एवं रात्रिं विवासयती- त्यादावपि तथा प्रत्यायनमवगन्तव्यम् । अवं च सूत्राणामारम्भपक्षे न्यायः; सूत्रारम्भपक्षे तु आख्यानात् कृतस्तदाचष्टे कुल्लक् प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकमित्युदाहतं पुरस्तात्।

अथायं णिजर्थो धात्वर्थत्वेनावच्छद्यमानः किं साक्षादवच्छिदयते? एवं भवितुमर्हति। न हन्यदिहोपलभ्यते तदनुपपन्नम् । क्रियोऽसाध्यत्वेन स्वसाधनापेक्षया परस्परेण सम्बन्धः । अस्तु तर्हि कर्तुर्व्यवधानेनायुक्तं चैतत् । धात्वर्थो हि कर्तृव्यापाररूपः, सोऽनुपलभ्यमानमपि कर्तारमाक्षिप्य तड्वारेण म्रत्ययार्थ विशेषयति।

न चैवं सति प्रेरणानर्थक्यं यतो विच्छेदमाशङ्कमानः क्रियायां प्रवृत्तमपि प्रेरयति। यत्राप्यप्रवृत्त एव प्रवर्त्यते तन्रापि योग्यत्वाद्वुद्धिस्थं क्रियासम्वन्धं गृहीत्वा प्रयुङ्ग। अुद्धि- निबन्धनोऽपि क्रियाकर्त्रोस्सम्बन्ध उपपद्यते। तदाप्याख्यानात् कृतस्तदाचष्ट इत्यादयुपसंख्यानेन वा सामान्यम्। कृतत्वाद्धेतुतोह्यविशिष्टमिति बुद्धिनिबन्धनत्वेनैव प्रत्याख्यातः । तदा च बुद्धि सोवुद्धि वासुदेवेन हन्यत दत्येवंभूतबुद्धिविषयं प्रयोजकव्यापारमाश्रित्य पुनर्बोद्ध एव प्रयोजक- व्यापारोऽङ्गीकृतः। अथोऽर्थाक्षिप्कर्तृसङ्गताया धात्वमिहितायाः क्रियायाः प्रत्ययार्थत्वेन प्रेरणादिना सम्बन्ध इति। अत एव प्रवृत्तोऽपि प्रेष्यमाणे लोडादिप्रत्ययोत्पत्तेः कर्तृत्वस्यापायात्। ननु कथमप्रवृत्तबाह्ययोग: कर्तत्वमुषेयात्। प्रैषसाध्यं च कर्तृत्वं कथ नाम? ततः प्रागेव भवेत्। उच्यते; नेदं बाह्यप्रयोगप्रवृत्त्यधीनं कर्तृत्वममिधीयते। क्रियायां तु सम्बध्यमानत्वेन विवक्षि- तायां तत्साध्यता। नान्तरीयकः सामर्थ्यप्रापितसन्निधानः कर्ता स्थित एव प्रयोजकव्यापारेण बाह्यप्रयोगसिद्धर्थमेव विषयीक्रियते। अन्यथा प्रयोजकव्यापारापेक्षकर्तृत्वे प्रयोजकोत्तरकालमेवास्य

९८ शृङ्गारप्रकाश:

कर्तृत्वं भवेदिति न संग्रति कर्तृत्वाभावे तन्निबन्धनो लोडादिरुपपद्यते। तस्मात्पचर्तीत्यादिना यः पचति सः पाक प्रति प्रवर्तयत्विति कथितं भवति। क्रियासामर्थ्यादेनं निर्ज्ञातं कर्तारं प्रैप्यतयाभिधेयभावेन लकारोभिनिविशते। तथाहि; सोऽयं पाकादिधात्वर्थसामर्थ्यादवगतः कर्ता साधनत्वार्थस्य बाह्यप्रयोगसंपत्यर्थ प्रेषणादिव्यापारविषयीकृतः प्रत्ययेनामिधीयत इत्यामनन्ति। भवतु नाम क्रियाप्राषितसन्निधान: करता। सतु नियत एव पुरुषः कथं ज्ञायते? येनैवसुच्यते यस्त्वं पचसि स पाक प्रवर्तयेति। अत एव भाध्ये सत्क्रियस्य कर्तुः प्रयोगे णिचमभिधाय द्रव्यमात्रस्य प्रयोगे लोट उत्पत्तिरमिहिता-पृच्छतु मा भवान, अनुयुङ्कां मा भवान् इति। उच्यते द्रव्यमात्रमपि प्रेप्यमाणं क्रियासाधनयोग्यमेव प्रेप्यते, न काप्टकुड्यादि। नन्वेवं णिचो लोटश् विषयसङ्करः प्राप्तोति, नास्ति सह्करः; यस्यावगतमसकृत् प्रमाणन्तरेण क्रियाकर्तृत्वमसावेव सम्भावितक्रियो णिज्विषयः। अद्ष्रक्रियासामथ्य तु योग्यमेव। द्रव्यमात्रं लोद्विषय इति तेन पचेत्यसमर्थ यस्त्वं पचसि पाकार्हः पाके शक्तः स त्वं प्रवर्तय पाकमिति। एवं च क्रियाकर्तृत्वेन योग्यतया ज्ञायमानस्य प्रयोगे प्रवर्त्यमानत्वात् कर्तुरेवाधिकार इत्युक्तं भवति।

विद्वच्छूराभिजातकर्तुके राज्ये भवानधिकृत इत्यादवचनभङ्गिभिरयमेवार्थस्समर्थ्यते । यदि तर्हि न कर्ताधिक्रियते नाऽयं मतिमान् विशिष्टमेव पुरुषमेवंप्रकारेऽविकारेनुरुन्धीत यमेव कश्चित्पुरुषमुपाददीत। अथवा एते लोडादिविषयाः प्रैषादिविषयाः । ते कस्य धर्मभूताः, तत्रैव ते वर्णयन्ति प्रयोकतुः; प्रयोक्ता द्वि प्रेषणादिभिरभिहितसिद्धयेSमिलाषान पुरुपं प्रवर्तयति; सतु क्कचित्प्रेषयन्, कचिदव्येषयन्, क्रचिदामन्त्रयमाण इति शब्दस्यैते व्यापारा इत्यपरे। प्रेषणा हि सर्वविध्यादिसाधारणरूपा। साच शब्दव्यापारः निमन्र्रणाद्यस्तु प्रमाणादिनिबन्धनास्तद्विशेषा:। तथाहि, इदं निमन्त्रणं, इयमनुज्ा, अयं प्राप्तकाल इति प्रकरणादेरवगस्यते। अन्यन्मतं प्रयोज्य- व्यापारविशेषः; ते चासंविदिताः । सतु पुरुषो लिङादिप्रयोगात् भोजनादिक्रियासु निमन्रणाद्य वस्थान्तरमात्मानं मन्यते निमन्त्रितोऽहमध्येषितोऽहमिति। अन्येत्वाहुः-विधिरेक एवार्थः प्रत्ययस्य। सच यजेतेत्यादर्यथारूपोऽवग्यते तथारूप एव। कट कुरु, इह करोत्यर्थात्मके विधिवद्धात्वर्थानुयायीति कारकाणामभिसंवन्धः । यतः करोत्यर्था- तमकव्यापारेण कारकाणां विशेष उपजायमान उपलभ्यते कुर्वद्धि कारको भवति। अन्येत्वाहु :- योऽयं पाकादिको विशेष इतरेतरवैलक्षण्येनोपलभ्यमानः प्रतिनियतफलजनकः । यत्रैव फलसाधकत्वात् करणानि प्रवर्तन्ते तस्यैव तु व्यापारात्मकत्वात् क्रियारूपताऽपि संपन्नैवेति। अपरमतं तन्नविवेक्तुं इह कारकाणि व्याप्रियन्ते न व्याप्रियन्त इति। उभयात्मके वस्तुनि विशिष्टोपाधिरूपस्य निर्धारितत्वादेकत्राऽपि प्रवृत्तिमुपयत् कारकमितरत्रापि प्रवृत्तमिवोपलभ्यते। अथापरे त्रुवते उभयात्मकमेव हि क्रियारूपं वस्तु कारकैस्संपद्यते। अत एव कारकाणां प्रवृत्ति- विशेष: क्रियेत्येतन्भावनापक्षेऽपि सङ्गच्छते, न चास्माभिस्सकलघात्वर्थानुयायिकरोत्यर्थरूपा भावना

तृतीय: प्रकाशः १९

अङ्गीक्रियते ; यदित्थमध्यगीषत कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवचनाः क्रियाविशेषवचनाः पच्याद्यः इति। किंतु प्रत्ययवाच्यत्वमस्या अनुकृष्यते ।

ननु च भावनापक्षे कारकाणामिति बहुवचनानुपपत्तिः कर्तुरेय हि व्यापारो भावना, न कारकाणामुच्यते। कर्तेव कारकश्देनोक्ता, न पुनरितरकरणाढ़ि। कर्तृणां तु क्रियाभेदेन बहुवचनम्। कथं पुनरिदं ज्ञायते। यतो भुद्िक्रियामूरीकृत्वेदमसिधत्ते। अन्यथा कारकाणि शुष्कौदने प्रवर्तन्ते अन्यथा मांसौदन इति। कर्तव शुप्कौदने मन्दप्रस्थानेन प्रवर्तते, मांसौदने संरम्भेणातः कर्तुर्मन्दतासंरंभप्रदर्शन ज्ञायते। कतेंव परिगृहीता, यस्य बुद्ध्यानुपङ्गात्तथा- प्रवृत्तिः । ननु व शुप्कौदनमांसौदनयोः करणाधिकरणादीनामपि तद्ेदनिमित्तं बहुवचनं भविप्यति। नेवम् : विद्यमानमपि कारकान्तरं कांस्यपात्रादिशु्कमांसौदनयोर्मन्दतया संरंस्रेण वा प्रवर्तते। यदापि सकलकारकव्यापारः क्रियेति पक्षस्तदापि प्रधानत्वात् कतैव कारकशब्देनोच्यते, तस्य च सर्वक्रियाविशेषविषयत्वेनानपायात् प्रयोगप्रवृन्तिहेतुत्वाच्च। कर्म पुनः यद्यपि तदर्थत्वात् प्रवृतेः प्रधान तथापि तस्यासर्वविषयत्वान्नकारकाणामिति बहुवचनेन सङ्गहः। यद्ेवं कर्तृशब्द एव कस्मान्न कृतः कर्मणि लकाराणां तस्य व्युदासो माभूत् ? तेन यत्र संभवति कर्म तत्राङ्गीकृतमेव तु तदपेक्षया बहुवचनम्। ननु च संरंभादिप्रदर्शनाव्चेतनाव्यापारस्य क्रि्यात्वं न प्राप्नोति। नैवम्; संरंभादे: कर्तृविलक्षणत्वात्। अतः कर्तृव्यापारः क्रियेति सिद्धम्। नन्वेवं सति भाप्यं न संगच्छते क: पचेः प्रधानार्थः, याऽसौ तण्डुलानां विक्कितिरिति अर्थ प्राधान्यमाश्रित्य तन्भ्ाप्यमित्यविरोधः। यन्तदर्थ प्रेषणं, अध्येषणं वा ससर्वः पच्यर्थ इति। एवं च पचतीत्या ख्यातस्य विक्कित्युपसर्जनं विक्लेदनमर्थो भवति।

अन्ये तु कारकाणामिति बहुवचनं सर्वकारकव्यापारत्वेन व्याचक्षते यस्मात्सर्वकारक- व्यापाराभिधायित्वं धातूनां दृश्यते। तथाच देवदत्तस्य काष्टै स्स्थाल्यामोदनस्प च पाचकः इत्यादौ सर्वाण्येव कारकाणि घात्वर्थस्य विशेषणं ; नात्र कस्यचिद्गुणभावः प्रधानभावो वा अवगम्यते। आख्यातास्तर्हि सघकारकव्यापाराः किमिति नावगम्यन्ते ? प्राधान्यात्कर्तृकमणोरेव लकारोत्पत्तेः तद्यापार एवाख्यातात्प्रतीयते। किं पुनस्सर्वेषां कारकाणामेका प्रवृत्तिः ? आहोस्वित् प्रतिकारकं भिन्नाः प्रवृत्तयः क्रियेति। न तावदाद्यः पक्षः, सर्वेषामेकस्याः प्रवृत्तेरसंभवाद्। न हि यैव काष्ठानां प्रवृत्तिस्लैव वेवदत्तस्य स्थाल्यादेश्च संभवति तसपात्प्रतिकारकं भिन्नाः प्रवृत्तयः धातुना युगपदभिधीयमाना: क्र्कियेत्युच्यन्ते। अथवा पुनरस्त्वेकैव सर्वकारकाणां प्रवृत्तिः क्रिया। तथाहि; सर्वैरेव कारकैरेका प्रवृत्तिरुपजन्यते सर्वाज्येव हि फलजननाय प्रवर्तन्ते। किश्चित्तु केनचिद्रूयेण जनयतीत्यवान्तरभेदात्करणादिव्यपदेश एकश्ञानेकत्र वृत्तिर्जातिवदुपपद्यते। विशेषाद्वास्याः फलजननरूपत्वं, न पुनरधिश्रयणादिरूपतेति विशेषणादिरूपतेति। विशेषणादिरूप निपातादिरूप, आख्यातादिरूपं, संबोधनादिरूप, संबन्धादिरूप, हेत्वादिरूपं चेत्युपस्काररूपाः ।

१०० शृङ्गारप्रकाश:

एसे चाग्रत उपस्कारार्थप्रस्तावे प्रपश्चतो वर्णयिष्यन्त इति नेह प्रत्यन्ते। संबन्धाविच्छेदार्थ तु लेशत उदाहियन्ते। तत्र विशेषणादयः क्रियाविशेषणं, कारकविशेषणं, उपसर्गश्च। यथा-साधु पचति, भीष्ममुदारं दर्शनीयं कटं करोति, एवमन्ये रथेन यास्यतीति। निपाताः कर्मप्रवचनीयाः अव्ययानि च यथा-अहं च त्वं च वृत्रहन् असांप्रतं जेतुमित्याख्यादयः आख्यातानि। कृतस्तद्विताश्च यथा-तमरसि देवदत्त काश्मीरेषु वत्स्यामः, रैपोषं पुष्यति, ब्राह्मणबद्गवीति। सम्वोधनादयः आमन्रणमवधि भावलिङ्ग च यथा-हे देवदत्त भुक्ता व्रजतीति, स इति, रंबन्धाद्यश्शष इति उपपदम्। सहार्थश्च यथा-राजः पुरुषः, कुशलं देवदत्तायेति, पुत्रेण सहायात इति। हेत्वादयो हेतुर्लक्षणं तादर्थ्य च यथा-विद्यया यशः, कमण्डलुना छात्रः, यूपाय दार्विति। कथ पुनरयं हेतुः कारकाद्विशिष्यते? 'द्रव्यादिविषयो हेतुः कारकं नियतक्रियम् ॥' यथा-बीजेन सस्यं, तपसा कृशः, अन्नेन वसति, व्रतेन ब्राह्मण्यं, कारकं यथा-देवदत्तः श्रद्धया तीथे हेमशतं निष्कं ब्राह्मणाय ददाति। यद्येवं द्रव्यादिविपयरवेन क्रियायामनियत एव भवति। यथा-पुत्रेण सह गोमानू, पुत्रेण सह स्थूलः, पुत्रेण सह ब्राह्मण इति। नैवम् ; नहि सहार्थस्य द्रव्यादीन् प्रति निवर्तनभावश्शव्देनोच्यते। हेतोः पुनराश्रितव्यापारस्याऽपि तृतीयादिभिस्स विधीयत इति क्रियाविषयः करणात्कथं मिद्यत इति चेत्,

क्रिया यै: करणं तस्य दृष्टः प्रतिनिधिस्तथा। हेत्वर्त्थोपि क्रियाहेतुर्नच प्रतिनिधीयते॥

तर्हि तादर्थ्यादभेदः। किमिदं तादर्थ्य नाम? कार्यस्य कारणं प्रति प्रयोजकत्वं तादर्थ्य; विशिष्टः कार्यकारणभाव इति यावत्। याद्वि यदर्थ तन्नियोगतस्तस्य करणम्। यथा- अङ्गलीयाय कनकमिति कथ तर्हि ह्वेतोर्न मिद्यते ? यतः कारणस्य कार्यप्रस्तावयोग्यताहेतुत्वं कार्यस्य कारणं प्रति प्रयोजकं तादर्थ्यमिति। अय च विशेष: कार्यवाचिन एव ताद्थ्ये चतुर्थी; कार्यवाचिनो निमित्तवाचिनश्च हेतोस्तु तृतीयेति। यद्येवं हेतुलक्षणयोर्हेतुलक्षणा तृतीया कनका त्प्रामोति। नच तादर्थ्यचतुर्थ्या वाध्यते विषयमेदात्; कार्यवाचिनो तृतीया, चतुर्थी कारण- वाचिन इति कथ च संबन्धे विधीयमाना चतुर्थी कार्यशब्दादेव, न कारणशब्दात्। अपिच भिन्नकारणत्वात्संबन्धस्य यथा राज्ञः पुरुष इति द्विष्ठमपि संबन्धं राजशब्दादुत्पाद्यमाना चतुर्थ्युभयमपि संवन्ध उत्पत्स्यते, इति। नैवम्; तस्मै तदर्थमिति सर्वनाम्ना योर्थः प्रतिपद्यते स एव स्वकारणापेक्षया प्रापितव्यतिरेकश्चतुर्थ्या संवध्यते। यथा-यदर्थमस्य मन्त्रः तदनेनाधि- गतमिति सर्वनामार्थ एव कार्ययोगि, तथेहापि तच्छब्दीपात्त एवार्थः प्रयोजनतया विपरिणतः; तदर्थ शब्दो नाभिधीयते। भावप्रत्ययान्तोऽप्यसौ कार्यगतमेव रूढविशेषाण्याचष्टे कार्यस्य कारणं प्रति प्रयोजकत्वं तादर्थ्यमिति। तत्कथं कारकस्य तादर्थ्यविभक्तिराशङ्कथेत ? कार्य-

(26) तृतीय: प्रकाशः १०१

स्थयाऽपि चतुर्थ्योभयगतस्यापि संबन्धस्यावगतत्वात् अव्यतिरिक्तप्रातिपदिकार्थामिन्रः कारण- शब्दान्वति, न तु व्यतिरेकलक्षणा तृतीयेति। अयं च हेतुतादर्थ्ययोर्विषयः। प्रातिलोम्यानुलोमाभ्यां हेतुरर्थस्य साधकः। तादर्थ्यमानुलोम्येन हेतुत्वानुगतं तु तत्।।

वासेनाधीते, अध्ययनेन वसतीति, या च यूपाय दारु, अध्ययनाय वसतीति। यस्तु मन्यते तदर्थतान्तविषयस्य पारार्थ्यरूपा कार्यप्रसवयोग्यता हेतोरनन्यार्थस्य तादर्थ्य, तस्य तद्विषयस्येति अनन्यार्थस्येति विशेषणद्यमपार्थ उभयत्राविशेषात्। यदि तावदर्थस्यानन्यार्थता तादर्थ्य तदसत्। कनकस्य वलयादावपि सामर्थ्य सङ्गातादथोक्तिधर्मेण तद्धेतावपि समानम्। न हि विद्याया यशोहेतुतां मुक्त्वा कार्यान्तरयोग्यतां बूते; पारार्थ्यरूपेत्यपि न वचनीयं कार्यप्रसवयोग्यतेत्यनेनैव गतार्थत्वात्। ननु च नटस्य शृणोतीत्यादौ कार्यप्रसवयोग्यस्यापि नठादे: पारार्थ्येण विवक्षायां मा भूद्धेतुत्वमिति विशेषणं क्रियते। नैवम्; यथा उपाध्यायादधीत इति उपाध्यायादेः परार्थत्वेन कारकत्वं प्रयोजकत्वमेव तादर्थ्यमिति।

अथ लक्षणस्य का वार्ता? लक्षणमपि तादर्थ्यवद्धेतुविशेष एव। सिद्धो हि हेतुः कारको ज्ञापकश्च। तत्र कारकस्य स्वव्यापारानाश्रयणे हेतुरित्याख्या, ज्ञापकस्य लक्षणमिति पदार्थान्तर परिच्छेदहेतुता हि लक्षणार्थः । अनाश्रितेषु (तु) व्यापारे निमित्त हेतुरिष्यते। आश्रयावधि भावंतु लक्षणे लक्षणं विदुः॥

क्वचित्तु हेतुरपि लक्षणम्। जटाभिस्तापस इति इत्थंभूतलक्षणं, अक्ष्णा काण इति विकारलक्षणं, कपिला विद्युदित्युत्पातलक्षणं, गोषु दुह्यमानासु गत इति भावलक्षणं, पचन्नास्त इति क्रियालक्षणं च व्याख्यातमिति। एकार्थपरः पदसमूहो वाक्यम्। तत्रिधा-संस्कृतं प्राकृतमपभ्रंशश्च। तत्र संस्कृतं श्रौतमार्ष लौकिकश्च। तेषु श्रौतं द्विधा-मत्रब्राह्मणभेदाद्। तत्र मन्त्रो यथा- तदेवागनिस्तद्वायुस्तत्सूर्यस्तदु चन्द्रमाः। तदेव शुकममृतं तङ्गह् तदापसस प्रजापतिः ॥ ब्राह्मणं यथा- शंयो मनुष्याणां रागद्वस्समूढो भवति। तत्रान्येषामधिपतिः सर्वेषां मनुष्यकैः कामैस्संपन्नमतः । स मनुष्याणां परम आनन्दः । आर्ष द्विधा। स्मृतिः पुराणं च । तयोस्मृतिर्यथा- शूदरैव भार्या शूद्रस्य सा च खा च विश: स्मृते। ते च सा चैव राज्ञस्तु ताश्र सा चाग्रजन्मनः ।। पुराणं यथा- हिरण्यकशिपुदैत्यो यां यां दिशमुदैक्षत। भयभ्रान्तैस्सुरैश्वक्रे तस्यै तस्यै दिशे नमः ॥

१०२ शुङ्गारप्रकाशः

लौकिकं द्विविधं, काव्यं शास्त्रं च । तयो: काव्यं यथा- कस्य नो कुरुते मुग्धे पिपासाकुलितं मनः। अयं ते विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाधरः॥ शास्त्रं यथा- प्रकामधवलं यस्याश्चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलम्। नवनीतोपमं तस्या भवति स्मरमन्दिरम्॥

प्राकृतं त्रिधा, सहजं, लक्षित, ग्लिष च । तेषु सहजं द्विधा-संस्कृतसमं देश्यं च । तयोस्संस्कृतसमं यथा- सरले साहसराग परिहर रंभोरु मुञ्च संरम्भम्। विरसं विरहायासं वोढुं तव चित्तमसहं मे ।। देश्यं यथा- विप्प अपि आपु आणुणाहं षडरसमं परिहसन्तेई। वासअर विणडिओ विसं ललंस णावेसि ॥

लक्षितं द्विधा, महाराष्ट्र शौरसेनं च। तयोर्महाराषं यथा णमह अवठ्ठिअतुंगं अविसारिअवित्थअं अणोणअगहिरं। अप्पळहुअपरिसह्नं अणाअपरमन्थपाअंडं महुमहणं।

शौरसेनं यथा-

श्लिष्ट द्विधा, पैशाचं मागधं च । तयोः पैशाचं यथा- फनमथ चन अप्पकुवि अकाधी चरणकिपटि अपटि। पिप्पंतसु नखतप्पनेसुं एतासतनुततरं रुतं ॥ मागधं यथा- हदमाणुशमंशभोयणं कुंभशहाशवशाहिशच्छिंदं। अणिशंअ पिबामि शोणिदं वलिशशदं शमलेण भोयदु॥

अपभ्रंशस्त्रिधा। उत्तमो मध्यमः कनिष्ठश्च। तेष्वावन्त्यलाटीयादिरुत्तमः। तत्रावन्त्यो यथा- एकदू असळोणी अळ आहरणसुसंठवी अच्छि उपलंपटं वीवउकहिम्मळं भट्टयवटपि अमइप। उणजाणिडं विरहातुरणुजूरि अएमज्झ हरोदावणुदिण्णुवहिण विष्णूरि अ ए।

तृतीयः प्रकाशः १०३

लाटीयो यथा- हिरउ हरन्त हो चोरहोए भुजिदन्दुहले जप्पिउपणत् सच्छिले विलोइ अडगणे। पह पुणपिण गणत्थणि संथहउक्कपणु जव्चन्दाणभेदिज्इ अहरहोदन्तपणा ।। आभीरगौर्जरादिर्मध्यमः । तयोराभीरो यथा- लवियव्फउ बीउदुद्वडाकउ हहाण एच्छसि पुतहोमत्थजिसु। जळदहिडां उज मे पि जवि आआसि। गौर्जरो यथा- अव अख्खो श्री समुद्रुतरि सिलदुहि गरुकाणि। मन्दो हि प पिलहि अउउजंपरुच्चइतें व अणि॥ काश्मीरपौरस्त्यादि: कनिष्ठः। तयोः काशमीरो यथा- कंबळि आळ एकं ते कुदुच्छलदन्तहि विठि सुद्धि एमं इवि आलसीलंति। सव अंगापिडुसरासहि खवाचि दुं फलिनन्तेकी आआसण अईदसि॥ पौरस्त्यो यथा- महणाहि अकुटुंबि सामइन्दीहिरेरेभाउ जपिहुरि। विण्णउजान्तां वव्दरिवामेव्केरेधूजे वासां हावाथि। आंखीजणुकणांसहुंकाजाथितेहाथेश्चित उदूकराए। वळ आच्छइणी जीव उपाथरूस अणइ भवणाहं वाच्छरं।। तदेतत् समस्तमपि वाक्यजातमाख्यातोपाधेरेकादशप्रकारं विप्रथते। तद्यथा-एकाख्यात- मनेकाख्यातमावृत्ताख्यातमनुवृत्ताख्यातं विपरिणताख्यातमेकार्थाख्यातं समुच्चिताख्यातं कृदमि- हिताख्यातमपेक्षिताख्यातमेकान्तराख्यातं निरन्तराख्यातमिति। तेष्वेकाख्यातं यथा- वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ॥ अनेकाख्यातं यथा- यदेव रोचते मह्य तदेव कुरुते प्रिया। इति वेत्ति न जानाति तत्प्रियं यत्करोति सा। आवृत्ताख्यातं यथा- जयत्यमलकौस्तुभस्तबकितांसपीठो हरि जयन्ति मृगलोचनाचलद्पाङ्गदृष्टिकमाः । ततो जयति मलिका तदनु सर्वसंवेदना विनाशकरणक्षमो जयति पञ्चमस्य ध्वनिः॥ अनुवृत्ताख्यातं यथा- चरन्ति चतरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः। चक्रवालादिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश्र ते॥।

१०४ शुङ्धारप्रकाश:

विपरीताख्यातं यथा- सोडस्मिञ्जयति जीवातुः पञ्चेषोः पञ्चमध्वनिः। तेच चैत्रे विकीर्णेवा तक्कोलीकेलयोऽनिलाः॥ एकार्थाख्यातं यथा- विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोद्माः। उन्मोलन्तिच कन्दल्यो दलन्ति ककुभानिच॥ समुच्चिताख्यातं यथा- तामवातारयत्पत्नी रथादवततार च।।

कृदमिहिताख्यातं यथा_ ततःकुमुदनाथेन कामिनीगण्डपांडुना। नेत्ानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलहता। अध्याहताख्यान यथा- यश्च निम्बं परशुना यञ्चैनं मधुसर्पिषा। यश्चैनं गन्धमाल्याभ्यां सर्वत्र कटुरेव सः ।। अनपेक्षिताख्यातं यथा- कियन्मात्रं जलं विप्र जानुदन्नं नराधिप। तथापीयमवस्था ते न हि सर्वे भवादृशाः॥ एकान्तराख्यात यथा- तेनाद्रिबन्धो ववृधे पयोधिस्तुतोष रामो मुमुदे कपीन्द्रः । तत्रास शत्रुर्दद्दशे सुवेल: प्रोचे जलान्तो जहबुः सुधाशाः ॥ निरन्तराख्यातं यथा- भ्रेमुर्ववल्गुः ननृतुर्जहर्षुर्जगुस्समुत्पुप्लुवि रे निषेदुः । आस्फोटयांचक्ुरभिप्रणेदू रेजुर्ननन्दुः प्रययुस्समीयुः ॥ नतु च निरन्तराख्यातं समुच्चिताख्यातमेकार्थाख्यातमावृत्ताख्यातमित्यादयो वाक्यविकल्पा नोपपद्यन्ते, वाक्यकारो हि मन्यते । नास्त्येव तिङन्तयोस्संबन्धः । तथाच 'तिङ्ड तिङः' (पा. ८.१.२८) इत्यत्रातिङ्वचनमनर्थकं समानवाक्याधिकारादित्यतिङ्वचनं प्रत्याचष्टे। नहेकत्र वाक्ये द्वे तिङन्ते स्त इति, एवं लक्षणं करोति ; आख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यम्। तत्राख्यातग्रहण न कर्तव्यम् ; नह्यव्ययकारकविशेषणपदानि निबन्धनमन्तरेणाव- तिश्ठन्ते। आख्यातमेवैषां निबन्धनमिति लब्धे व्याख्याने पुनराख्यातग्रहणं आश्रितसङ्गयाख्यात- पदपरित्रहार्थम्। यत्रैकमाख्यातपद्मव्ययकारकविशेषणपदानि सन्निपतन्ति, तद्वाक्यं यथा स्यात्? अनेकाख्यातपद्प्रयोगे तु वाक्यसंज्ञा माभूदित्यनाश्रितसङ्गयाख्यातपदाशकानिरासार्थमेकतिङ़ाक्य

(27) तृतीयः प्रकाशः १०५

सिति वचनान्तरमारभते। तत्रेदं विचार्यते; किमेकस्मिन वाक्ये द्वगोस्तिङन्तयोस्संबन्ध एव नास्ति, उत सत्यपि संबन्धे द्वितीयं न प्रयुज्यते ? एकतिङ्वाक्यमिति पूर्वाचार्यसमयादनु। किश्चिदाह। सत्यपि तिङन्तयोस्संबन्धे तिङन्तामन्त्रितयुप्मदसमदादेशपुतादि कार्यव्यवस्थार्थ मेकतिङ्वाकयमिति पारिभापिकमेव वाक्यलक्षण क्रियते। किं कारणम् ? समानवाक्यार्थात् पदादुत्तरयो- स्तिडामन्त्रितयोर्निघातस्सर्यते। 'युप्मदस्मदोः पष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोवी नावौ' (पा. ८.१.२०) वादयः आदेशा विधीयन्ते । 'वावयस्य टे: पुत उदात्तः' (पा. ८.२. ८२) इति वाक्याचा- मन्त्यस्य प्लुतशशिष्यते इति। तञ्च तदोपपद्यते यदेकतिङ्वाक्यमिति पारिभाषिक वावयलक्षण क्रियते। अन्यथा 'समर्थः पदविधि' (पा. २. १. १) रिति पदानां परस्परासामथ्ये वाक्यश्य चापरिसमातौ सवथा न प्राप्नोति। तथाहि; नदास्तिष्ठन्ति कूले वृक्षस्य लम्बते शाखायां, कः प्रिये मयय कोपः ? का सुभग प्रिया ते ? शालीनां ओदनं दास्यामीति मे माता व्रवीति। आगच्छ भो देवदत्त कुआमं गच्छावः, ग्रमं यदि यासि रे न मामपि प्रतीक्षस्व। अत्र तिष्ठति नाकूलमभिसंबन्धान्न नदी, लम्बनेन शाखा न वृक्षः, क इत्यनेन कोपेन प्रिया, केतयनेन तु प्रिया न सुभगा ते इति युप्मदस्मदर्थेन दानं न शालयः मे इत्यस्मदर्थे न मातावचनम्। आगच्छ देवदत्त ग्रामं यदि यासि रे इत्येतावति वाक्ययोः परिसमाप्तिः । किं तर्हि गच्छावो मामपि प्रतीक्षस्वेति ततञ्च निघातादिकार्याणामप्राप्तिः। एकतिङ्परस्य तु पदसमुदायस्य वाक्यतवे परंपरया यथाकथश्चिदमिसंबन्धे निघातयुष्मदस्मदादेशा युज्यन्ते। 'युक्तयुक्ते चोपसङ्गधान' मिति युक्ेन वक्तव्यं भवति। एवं साकांक्षस्याऽपि पदकदम्वकस्य एकतिङ्वच्छेदेन वाक्यत्वप्रतीतौ वाक्यस्य टे: प्लुत इति वाक्याचामन्त्यस्योदात्तः प्लुत इति सिद्धो भवति।

कश्चित्तु ब्रूते-नास्त्येव तिङन्तयोस्संबन्धः । स हि तिङन्तेषूपकल्प्यमानः षोढैवावकल्पते। विशेषणविशेष्यसंबन्धः, साध्यसाधनसंबन्धः, लक्ष्यलक्षणसंबन्धः, हेतुहेतुमत्संबन्धः, अवध्यवधि- संबन्धः, समुच्चयादिसंबन्धश्चेति। तत्र विशेषणविशेष्यसंबन्धस्सामानाधिकरण्येन वा स्याद् वैयधिकरण्येन वा। न तावत्सामानाधिकरण्येन पचति पठतीत्येतयोरत्यन्तमर्थभेदात् ; न हि पदार्थयोरत्यन्तमेदेSमेदे वा विशेषणविशेष्यभाव उपपद्यते। न हि भवति आम्रश्चृतोऽश्वत्थ इति, यत्र तु नात्यन्तमेदो वा तत्रोपपद्यते यथा नीलमुत्पलमिति।

ननु यथा प्रपचति स्तोकं पचति इत्यादावुपसर्गेण स्तोकादिना वाSडख्यातं विशेष्यते, तथाSSख्यातान्तरेणापि कस्मान्न विशेष्यते नैवम् ; अत्र यथा नीलवीरशब्दौ नीलत्ववीरत्वे विशेषणरूपेणामिद्धतौ उत्पलं पुरुषं च सामान्येनोपगृद्लीतः। न रूपपुरुषसामान्ययोर्वा नियतो भवतः, उ्पलपुरुषशब्दावप्युत्पलपुरुषौ विशेध्यरूपेणाभिदघतौ नीलत्वं वीरत्वं च सामान्येनोप- गृह्कीतः; न तु सामान्ययोस्तद्विशेषणयोर्वात्मानं नियमयतः। परस्परोप ्लेषकृतयोर्विशेषणविशेष्य-

१०६ शुङ्गारप्काश:

भावो भवति। नचैतत् पचति पठतीत्येतयोरुपपद्यते; न हि नीलोत्पलादिवत् पचतिः पठतिः पचति वा पठतिरुपगृहीतुं शक्कोति। नतु चात्यन्तममिन्रार्थश्च दृश्यते विशेषणविशेष्यभावः। अभिन्नार्थयोर्यथा-मधीते, अध्येति, भिन्नार्थयोर्यथा-प्रतिष्ठते, प्रस्मरति। नैवं, अधीते, अध्येतीत्येतयोर्यद्यपि धातुरुपसर्गे न व्यभिचरति; व्यभिचरत्येवोपसगों धातुम्। अतशशक्यतेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थभेदः कल्पयितुं, यदर्थोऽयमधिरन्यत्र दष्टस्तदर्थ इहापि भवितुमहति। अयंचाधिरन्यन्नपरिभावार्थो दृष्टः, यथा- अध्यास्ते, अधिरोहतीति ते मन्यामहेप्यस्य सपवार्थ इति तस्सादघीडेन्व शब्दक्रियो ्षानक्रियश्चेति। अधिशब्दस्त्वेत मेवार्थमुपरिभावेन विशिनष्टि विशिष्टार्थक्रियश्चार्थवतां शब्दानां विधिपूर्व विशब्दनं तथाधीतार्थविषयविज्ञानमिति पतावानेवार्थोSघिना विभज्यते; इह तर्हि कथ प्रतिष्ठते, प्रस्मरति इति। नह्यत्र सत्यपि केवलप्रयोगे तिष्ठतेः सरतेर्वा पचतिवत्सामान्याभिधायित्वं, किं तर्हि विरोधिन्येव क्रिया गम्यते? व्जिक्कियास्मरणनिवृत्तिश्च व्यक्तंच प्रतिष्ठत इत्यनेन स्थानप्रारंभो नोच्यते। किं तर्हि गमनमेव समरतीत्यनेनापि स्मरणात् प्रारंभो नोच्यते; पितुस्सरणारंभ एवेति नैष दोषः । शब्दोऽयं प्रपच्ततीत्यादिकर्मवचनत्वेन निर्जातोऽस्य विशेषतोद्ष्टादनुमानादादिकर्म- वचनत्वमनुमीयते। तिष्ठतिश्च देवदत्तस्तिष्ठतीत्यादौ क्रियावचनाद्धातुत्वेन निर्जातः; अतोऽस्य सामान्यतो हष्टादनुमानाद्गमनार्थत्वमपि विज्ञायते। बहचर्था अपि धातवो भवन्ति, 'वपिः प्रकरणे दृष्टश्छेदेऽपि प्रवर्तते' केशान्वपतीति । 'ईदृतिश्च गतौ दृष्टः प्रेरणेऽपि प्रवर्तते । अग्निर्वा इतोपर्वमीहे॥' करोतिरपूर्वप्रादुर्भावे दष्टो निर्मलीकरणेऽपि वर्तते। पादो कुरु, पृष्ठं कुरु, मा कुरु, उदरं स्नेहो हीयते, उन्मृद्ा न मृदोन्मृदा नेति गम्यते। तथा कटे कुरु, अश्मना नमितः कुरु, निक्षिपावक्षिपेति गम्यते। अयमपि च धातुत्वादनेकार्थों भवितुमह्ति; पतेन स्मरतिरपि व्याख्यातः। न चैतन्न दष्ट विरुद्धार्थावर्थौ तुल्यरूपेण शब्देनाभिधीयेते। तद्यथा- सन्निकर्ष विप्रकर्षयोर्द्टष्टमाराचछन्देनाभिधानं-आराच्छत्रुमपबाधस्व दूरं, दूराइवीयो अपसेध शत्रून्। अतस्तिष्ठतिरेव गमनार्थः, स्रतिरेव स्मरणनिवृत्तिक्रियः; तद्विशेषश्चोपसर्ग इति युक्तमुक्तं वस्तुनोरत्यन्तभेदेऽमेदे वा विशेषणविशेष्यभाव इति यदाह- "सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवन्भवति" इति । नापि वैयधिकरण्येनाख्यातस्य विशेषणं भवति प्राधान्ये सत्यधात्वर्थभूतार्थत्वात्। इह रजः पुरुष इति भरणादिक्रियानिमित्तो व्यतिरेको विशेषसम्बन्धनम्। न च प्राधान्यस्यैव राजार्थस्योपजायते; न च तथाख्यातार्थस्य प्राधान्यं सत्वाभावे वा संभवति। यत्रापि च क्रियापदं न श्रूयते मातुः स्मरति सर्पिषो जानीते इति तत्रापि सा क्रियासाध्यास्येत्यनेन रूपेणाश्रियमाणसत्वभूतस्याप्रधानस्य मात्रादेरर्थस्य व्यतिरेकमुपजायते; ध्रूयमाणक्रिया विशेष- संबन्धनिमित्तं भवति। न चैतदाख्यातस्योपपद्यते, सत्वभूतत्वादेव निमित्तानिर्देश्यतयास्येति

तृतीय: प्रकाश: १०७

व्यपदेशामावात्। यत्स खलु परिनिष्ठितस्वभावमस्य तस्येति सर्वनामप्रत्यवमर्शयोग्यं तद्विशेषणतया कचिदुपयुज्यते वा न वा, यत्पुनरात्मनैवापरिसमाप्रूपे तद्विपरीतं, तत्कथमिवान्यस्य विशेषणत्वं यायात्।

नन्विदानीमिव प्रपचति, स्तोकं पचतीत्यसत्त्वभूतयोः प्रशब्दस्तोकशब्दयोर्विशेषणत्वमुक्तम्। नैवम्; अन्यथा तटुपपत्तेः, उपसर्गाणां क्रियाविशेषणानां वा सत्वभूतानामप्यनन्यविषयत्वेनैव क्रियां प्रति गुणभावो भवति। तथाहि; योऽसौ क्रियाभूतो धर्मः प्रारंभादिः, तं क्रियार्थमिव क्रियानुप्नविष्टमसत्वभूतममिदधत्प्रशब्दोभिव्यञ्जयति। यदिवा यथाक्षिनिकोचादयः अनमिदधतः एवार्थान् प्रदर्शयन्ति, एवं क्रियास्थान प्रारम्भादीनभिद्धत एव प्रादयोऽवद्योतयन्ति। दृश्यते अनवीयमानस्याप्यर्थस्यात्मस्थस्यावद्योतनं यथा-दण्डा क्रीडयति, तदस्यां प्रहरणमिति क्रीडा- यां णो विहितः क्रीडामब्रुवन् प्रहरणत्वं दण्डत्वमवद्योतयति। तस्मात्पचतीत्यत्र पचिमेव संदिग्धं विशेषमेव स्थापयन्नसत्वार्थोपि शब्दो विशेषणत्वं लभते। एवं स्तोकशब्दोपि क्रियाभूतं धर्म- मपकर्षादिकं क्रियात्वसत्वभूतं क्रियानुप्रविष्टममिदधानः क्रियानुरोधादेवासत्वभावमापन्नः क्रिया- विशेषणत्वं भजते।

न चैवमाख्यातान्तरस्थं विशेषणमाख्यातमभिव्यअ्ञयितुममिधातुं वा शक्कोति द्वयोरपि प्राधान्येन परस्परानषेक्षत्वात्। भवतु, चोपसर्गादेरसत्वार्थस्यापि नीलोत्पलादिवदेव सामानाघि - करण्येन विशेषणविशेष्यभावः; वैयधिकरण्ये तु व्यतिरेकापेक्षायां कथमिवैतन्भ्रवति ? न हि अपरिनिष्पन्रत्वेनात्मलाभ एव क्षीणस्यापरोपकारिणः करणादयो व्यतिरेका युज्यन्ते। अतो वैयधिकरण्येनापि न तिङन्तयोर्विशेषणविशेष्यभावस्संबन्धो भवति। साध्यसाधनभावोऽपि नोपपद्यते, सहि क्रिययोः कर्तृत्वे कर्मत्वे वा स्यात् ; साध्यं हि वस्तूत्पद्यमानत्वेन कर्ता कर्म चेति। न चैतदुभयमपि क्रियायाः क्रियान्तरं प्रतियुज्यते। तिङन्तेन हि क्रियात्मोत्पत्ति प्रति प्रयतमान- कारकाकांक्षापि प्रकृत्या प्रयोगेषु विनिवेशितस्वरूपाऽभिधीयते। अतोऽग्रतिलब्धात्मरूपत्वेन क्रियायास्साधनपरवशत्वेन तद्वरुद्धत्वादितरेण क्रियात्मना संबन्धसत्वेनास्याः कर्तृरूपता वा संभवति, यतः परिनिष्पन्नरूपस्यात्मलाभनिरपेक्षस्य सिद्धात्मनस्साधनभावो घटते, नतूक्तविप- रीतात्मन इति। क्रियायाञ्चायमेव स्वभावः, यदुत साधनाधीनत्वेन साध्यस्वभावायाः प्रतीति: या च साध्यस्वभावा सा कथमिवान्यस्मिन् साध्ये साधनभाव गच्छेत् येन कत्रीत्युच्यते या च साधनाधीनत्वेन साध्यस्वभावा सा कथमिव क्रिया साध्येत येन कर्मेत्युच्यते? यदि च स्यात् परिनिष्पन्ररूपद्रव्यवदेवेदं तया निर्दिश्येत। न च निर्दिश्यते, अतोऽनिदन्तया निर्देशादपि न साधनंम्। अवस्थारूपश्च साधनधर्मो व्यापारशब्दवाच्यः । क्रिया सा कथमिवात्मसिद्धये तथाविधमेव धर्मान्तरमपेक्षेत ? अनपेक्षितयोश्च कथमिच मिथस्संबन्धोपपत्तिः?

१०८ शुङ्गारप्रकाश:

न च क्रियायाः किमपि तदवशिष्यते यत्साधनैरसाधितं क्रियान्तरस्य साध्यं भविष्यति। तदेवमितरेतरानायत्तरूपयोरसंबन्ध एव क्रिययोः । न च निवर्तमानलब्धात्मकं वस्तुनिवर्तकाहते परेण सह संबन्धमरहेत्। उपकार्योपकारकनिबन्धनस्वभावानामितरेतरेण संबन्धलब्धात्मकस्य लोपकारकत्वस् ? क्रिया च तथारूपत्वविरहात् साधनेभ्यरस्वोत्पत्तिमवेक्षमाणा कथमिवातथाभूत- क्रियान्तरेण संबन्धमियात् ? तस्मात् स्वसाधनावरुद्धत्वात्साध्यमानैकस्वभावायाः क्रियायाः कर्तृत्वे कर्मत्वे वा न क्रियान्तरेण सह संबन्धः । ननु च यथा पाकं करोति, पाको वर्तते, इति तिङ्कृदभिहितयोः क्रिययोरसाध्यसाधन- भावो दृश्यते, तथाच पठति पचतीत्येतयोरपि कस्मान्न भवति ? नैवम्; उक्तमिदं भाप्ये, अस्ति खलु तिङमिहितिस्य कृदभिहितस्य भावस्य विशेषः, कृदभिहितो हि भावो द्रव्यवत् प्रकाशमानः क्रियया समवायं गच्छतीति। न हि भवति, पचति, पठति, इति लक्ष्यलक्षणभावोऽप्याख्याता भिहितयोः क्रिययोरभिन्नसाधनयोर्वा संभवति। द्विधाऽपि चानुपपत्तिः; साध्यमानत्वेन प्रवर्तमानस्य साधनपरतन्तरस्य चात्मनोSनिदन्तानिर्देशस्य साधनवल्लक्षणत्वायोगात्। ननु च माभूत् क्रियायास्साधनम् ; लक्षणं तूभयथापि दृश्यते, पाचकः पठति, रुदतः प्राव्राजीदिति। ततो यः पचति स पठति, सरोदिति, अयं प्रव्रजतीत्याख्यातयोर्लक्ष्यलक्षणभावो भविष्यति। चिरं जीव, त्वयैव स्मारितोस्मि ; आख्यातयोर्लक्ष्यलक्षणत्वेनासंबन्धकारणस्य यदत लक्षणहेत्वोः 'क्रियायाः' (पा. ३.२.१२६) इति शतृशानचौ तिङ्परादौ स्र्येते। अतो लक्षणत्वे क्रियायाः क्रियान्तर प्रति समाश्रियमाणे पचन् पठति रुदतः प्रावाजीदित्येव भवितव्यम्। ननु यः पचति स पठति, स रोदित्ययं प्रवजतीति तत्कथं संबन्धः ? पतेन हेतुहेतुमन्भ्ावः आख्यातयोः प्रत्युक्तो भवति, यतोऽसावपि द्विधा-हेतुर्वा ह्ेतुमत्परत्वेन, हेतुमतो वा हेतुपरत्वेन। तत्र हेतोहेतुमत्परत्वे शतृशानज््यां हेतुमतरस्वहेतुपरत्वे तुमुनादिभिर्भाव्यम् । यथा पचन् भुङ्गे, अधीयमानो वसति, भोक्तुं पचति, भोजको व्रजतीति। ननु पचति, भुङ्गे, वजतीति तत् कस्य क्रेन संबन्धः ? अवध्यवधिमन्भावोपि तिङ्तयोर्नारत्येव; स हि देशतः कालतो वा स्यात्। न तावदेशतः, तस्य मूर्तिमद्विषयत्वात् कालतस्तु युज्यते। किंतु तत्र पूर्वकाले क्त्वाप्रत्ययविधानात् पक्त्वा भुङ्क इत्येव स्यात्। न तु पचति भुङ्क इति समुच्चयेनापि क्रियायास्संबन्धः । सोपि हि द्विधैव; साधनानां वा क्रियायां यथा-गौरश्वञ्च गृह्यताम्, क्रियाणां वा साधने यथा-असौ पचति पठति चेति ; नतु क्रियाणां क्रियायामैव। ननु चैकत्वात्क्रियाया यद्यप साधनसमुन्चये क्रियाभिसबन्धो नास्ति, तथाप्येकवस्तु- विषयत्वेन क्रियासमुच्चयोऽसौ भविष्यति। तथाहि; य एव पचति स एव पठतीत्यैकाधिकरण्ये भवत्येव संबन्धोपपत्तिः। नैवम्; साध्ययोस्साघनाय तयोरलव्धात्मनोस्साधनोन्मुखत्वेन परिवर्त- मानयोः क्रियायाः परस्परानपेक्षत्वात्, नह्यनन्वितात्मनामधिकरणमुपेक्षामुपजनयितुमंलम् ।

(28) तृतीयः प्रकाश: १०९

अतस्सव्येतरगोविषाणवत् परस्परेणासमन्वितमेव क्रियादयं साधने समुच्चीयते। न च समुच्चीय- माने वस्तुनि मिथस्संवध्यते, तथा सति समाहारेतरेतरयोरन्यतरापत्तौ समुच्चयस्यैवाभावात्। आदिग्रहणादन्वादयोऽनन्वय एव क्रिययोः, तस्मान्नास्त्येवाख्यातयोर्मिथस्संबन्ध इति।

ननु च अस्ति स मे रोचते, अस्ति त्वमीशिपे, नाहं रमेस्मिन्निति सामानाधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभावो भवति। पचति, भवति, पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीत्, भवेदपि भवेत्, स्यादपि स्यादिति कर्तत्वेन पश्य मृगो धावति, इह पश्यामः, कर्मणि द्विवचनवहुवचनान्युदा- हियन्ते। एहि मन्ये रथेन यास्यसि, सरसि देवदत्त काश्मीरेषु वत्स्यामस्तत्रौदन भोश्यामहे, न मर्षयामि यत्तत्र भवान् वृषलं याजयेदिति कर्मत्वेन साध्यसाधनभावः । यो भुङ्गे स ग्रह्यतां, योऽधीते स पचतीत्यमिन्नसाधनत्वेन, स स्वपिति, एष वुध्यते, स उदेति, मयमस्तमेतीति भिन्नसाधनत्वेन लक्ष्यलक्षणभावः । हस्तीति पलायते, वर्षतीति धावतीति हेतोर्हेतुमत्परत्वेन, वक्ष्यामीति व्रजति, भोक्ष्यते इत्यास्त इति हेतुहेतुमतोर्हेतुपरत्वेन हेतुहेतुमद्भावः । यावडुङ्के ततो व्रजति, यदयं भुङ्के ततः पठति, यदयं भुकत्वा व्रजर्तीत्यधीत एव, ततः परमिति अबध्य- वधिमद्भावः। सक्तून् पिब, धानाः खाद, ओदनं भुंक््वेत्येवायमभ्यवहरति, पठति चायं पठति चेति समुच्चयः, वटो भिक्षामट, गां चानयेत्यन्वाचयोऽपि तिङन्तेषु दृश्यते। तत्कथमुच्यते नाख्यातयोस्संबन्धोऽस्तीति? नैवम् ; वाक्यभेदादिना तदुपपत्तेः । अस्ति स समे रोचते, असि त्वं त्वमीशिषे, अस्म्यह्महं रमे, अस्त्येतदच्छामो वयं, भवत्वेवमेतत्, पयसोधयामय- त्वममिथ्येवासि, यन्मुरजितस्त्वमपू पुज इत्युक्तेषु वाक्यमेदा उपपद्यन्ते। निपाता वा अस्त्यादयः आख्यातसरूपनिरर्थका अपि वाक्यपूरणाय कमीमिद्धादिवत्प्रयुज्यन्ते ; न तु क्रियामिर्विशेषण- विशेष्यभावमनुभवन्ति। भवति पचतीत्यादिषु तु पचतीति पक्ष्यतीति अपाक्षीदिति च योऽथों भवति असावस्तीत्यर्थः । ननु पचत्यादेर्भवन्तौ कर्तृत्वेन साध्यसाधनभावः; एवं भवेदपि भवेद्, स्यादपि स्यादिति । ननु चावश्यमेव पचत्यादिक्रिया भवतिक्रियाकर्तृत्वेनाभ्युपेया। यदि ह्ेषा न भवेत्तेन कत्री स्यात् सिद्धरूपतया, न लकारेणाभिधीयते। न च सा सती सिद्धभावमुपैति। नच लकारसिद्धतदमिधानेन विना कर्तृभावेनेमां प्रतिपादयितुमुत्सहते। ततो येनात्मना कर्त्री न तेन क्रिया, येन च साध्यात्मना क्रिया न तेन कत्रीति वस्त्वन्तरमेव लकारेण कर्तृतया कथितमापद्येत। देवदत्तः पचतीति चानेन ज्ञातवत्प्राज्ञाप्येते विधेयता स्यक्केर्भवतीत्यत्र तु अज्ञातरूपतयोपादीयते भवनक्रियानुभवितृत्वात्। न च युगपदेव ज्ञातवद्व्ञातवच्च समाश्रयणं युक्तम् ; अतो न क्रियाकर्तृत्वमुपयाति। पश्य मृगो धावतीत्यत्र तु पशयशब्दो न तिङन्तः । किं तारह पिता तोयमाश्चर्यमित्येतस्मिन्नर्थे वर्तते? पश्य भुङ्गे, अहो आश्चर्यमद्भुतं भुङ्क इत्यर्थः। केचिदाख्यात सरूपौ पश्य पश्यत शब्दौ न दर्शनारहेयं क्रियेत्यस्मिन्नर्थे मन्यन्ते, अथवा पश्य मृगो धावतीत्यत्र

११० शुङ्गारप्रकाश:

नासाषेवमाह दशं मृगसरणे नियुंक्ष्। किं तर्हि ? चक्षुः प्रणिधत्स्व प्रमत्तो माभूरिति सतोऽप्रणिहितचक्षुस्सन् मृगसरणमन्यद्वा प्रतिपद्यते यथा रूपमन्यं द्ृष्टा एतदेवाह, आलोकय आलोकयेति, तस्मात्पश्येत्येतावत्पर्यवस्यति, परिसमाप्तत्वान्नास्ति दशस्सरणेन संबन्धः। अथ यो धावति मृगस्तं पश्येति सर्वनान्ना यदा सोऽर्थः प्रत्यवमृष्टो भवति तदा क्रिया तस्योपलक्षणाय प्रवर्तते । यो धावति सर्तारं पश्यति ; अयं चार्थः पश्य धावतीति पदयोरसंबन्धत्वेन श्रुतार्थापत्तिगम्यः, न तु शब्दसन्निवेशी ; यदि वा श्रुतार्थापत्येव गम्यमानेतिशब्दोपसंहृतस्य मृगो घावतीति वाक्यार्थस्य दशौ कर्मत्वमेव पश्याम उदाहियन्त इति। अथवा द्वे एते वाक्ये एकमेतावति वाक्यमिह पश्यामः ; कर्मणि द्विवचनबहुवचनादीनि वचनान्येव दृशः कर्मत्वेनावतिष्ठन्ते, नोदाहतिः। अतश्च पश्यामो यस्मादुदाहियन्ते प्रयुज्यत इति द्वितीयम् । एहि मन्ये रथेन यास्यसीत्यत्न 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकश्चेति' (पा. १.४.१०६) वचनाद्यद्वायमर्थः, एहि मन्ये रथेन यास्यामीति। यदा वा सूत्रप्रतिषेधपक्षे स्वविषय एव मध्यमोत्तमौ तदा सर्वथा गस्यमानेतिशब्दोप- संहृतस्य बाह्यार्थस्यैव कर्मत्वम्। एहीति च प्रहासविषयसंबोधनार्थ आख्यातस्वरूपो निपातः । आख्यातस्वरूपाश्च पुरुषसंख्यां च व्यभिचरन्ति। न हि भवत त्वमस्ति वयमस्तीति। किश्चास्तिरपि निपातः; सोढं यथा-अस्ति क्षीरा गौः । तत्र ह्याख्यातमिति कृत्वोक्तः सुवधिकारेऽस्ति- क्षीरादिवचनमिति ; न चाव्ययत्वान्निपातोऽयमिति परिहारः ।

ननु च सङ्गयाममिचरन् कथमेकशब्दो बहूनां प्रहासे बहुत्वं ब्रयात् ? नैवम्, बहुभिरेक: प्रहस्यते, नैकेन बहवः, नहि बहुष्वेकं प्रहसत्सु सूत्रप्रतिषेधपक्षे एहि मन्ये रथेन यास्यामि। यदा वा सूत्रप्रतिषेधपक्षे अस्तीति कथ न सत्वभूतोर्थस्साध्यसाधनसंबन्धमनुभवति। यो भुंक्ते स ग्ृह्यतामित्यत्रापि वाक्यद्वितयमेव। न चात्र क्रिययोः लक्ष्यलक्षणभावः क्रियायाः कारकोपलक्षणत्वात् यो भुंक्ते स देवदत्त इति देवदत्तसत्वो लक्षणमेको वाक्यार्थः ; स तथाभूतो ग्रह्यतामिति तस्य ग्रहणसंबन्धः, दर्शनमपरम् । न च यथासत्वं तद्रपाभिधायित्वेन स्मरणात् कर्तृप्राधान्यमभिद्धत् क्रियायाः क्रियान्तरं प्रति लक्षणत्वमभिधन्ते तथा सर्वनामाभिधातुं शक्कोति। तेन हि सा क्रियासाध्यतवात्प्रच्याव्य साधनोपसर्जनभावमुपनीता तत्परामृष्टं देवदत्त- मुपलक्षयति; सतु तथाभूतः क्रियान्तरेण संबध्यत इति। नह्ेकस्याः प्रवृत्तेस्साधनोपलक्षण- मपरक्रियासंबन्धश्चोपपत्ने भवति। नन्विद्मेवास्या: क्रियान्तरेणान्वितत्वं यदन्यस्यास्साधनमुपलक्षयति। नैचम्, पषा स्वसाधनलक्षणत्वेन प्रवर्तमाना यदधीनोदया तदेवोपलक्षयेत्, नान्यसंबन्धात्। ननु चाऽस्या: अपि देवदत्त एव साधनं स चानयोपलक्षितः, तत्कथ मिन्नवाक्यता? नैवम्, भवतु नाम देवदत्तो लक्षणत्वमस्याः; किंतु न देवदत्ततयोपलक्षयति, अपितु स्वसाधनत्वेन। ततरस्वसाधक एव देवदत्ते प्रथमतोऽन्यविश्रान्तिः, देवदत्तस्य च तयैव तदाभिसंबन्धोऽप्युपेयः । न हि

तृतीयः प्रकाशः

योगपद्येन लक्ष्यमाणत्वं प्राधान्यं च प्रतिपद्येत, क्रियान्तरे गुणभावं च विरोधप्रसङ्गात्। न च

ग्रृह्यतामित्येकरसा प्रवृत्तिः प्रत्यासत्तेः तन्मात्रमित्नं सत्, तस्य तु पुनरित्थंभूत एवार्थ इति न तत्र वाक्यभेदः। एतेन योऽघीते स पचतीत्यपि प्रत्युक्तम्। स स्वपित्येष वुध्यते, स उदेतीत्यम- स्तमेतीत्यत्र तु साधनत्वान्न तरां लक्ष्यलक्षणभावः । हस्तीति पलायत इति अत्रत्विति शब्दो हेतुहेतुमन्भावं द्योतयन्नर्थस्य स्वातन्त्रयं करोति। दृष्ट इति शब्दोऽर्थस्य स्वातन्त्र्यमुपजनयन् 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' (पा. १.१.६६.) इति अत्र हि त्मित्नित्यधिकरणस्य कर्तृकरर्म- समवायिन्यौ किये प्रत्युपाधित्वेन प्रवर्तमानत्याकांक्षा यत आधेयस्तत्र स्व आत्मन्यवस्थानाभावादिति शब्देनासत्यवच्छेदे कार्ययोगो न स्यात् । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येत्युक्ते तस्मिन् य आधेयो निर्दिष्ट इति संप्रत्ययस्स्यात् ; तस्मात् सप्तन्यर्थनिर्देशे पूर्वस्य कार्यस्य संप्रत्ययार्थमिति उपादीयते एवमिहापीति शब्दो वा न तस्य स्वातन्त्र्यमुपजनयति; यस्मादयं हन्ति तस्मादयं पलायत इति, एवं वर्षतीत्यादावपि योजनीयम् ; अन्र च तिङन्तयोरिति शब्दसामर्थ्याद्वेतु हेतुमद्भावोऽनुमीयते, न पुनदशव्दसन्निवेशीति। यावभुंके ततो वजतीत्यादौ तु भिन्नवाक्य- तायामपि यावत् ततः पूर्वमित्यादिनिपातसामर्थ्यादवध्यवधिमद्भावो गम्यते; न पुनरारयातशब्द- सन्निवेशीति। सक्तन् पिबेत्यादावपि सक्तून पिव, धानाः खादेति ओदनं भुंक इति विशेषण- वाक्यार्था इतिशब्दोपसंहता इतिशब्दसामर्थ्यादेव तत्सामान्याभिधायिना अयमभ्यवहरतीति वाक्यान्तरेणोच्यन्ते। पचति चायं पठति चेति वाक्यदयमेव; एवं भिक्षामट, गां चानयेति। तदेवं कात्यायनमते नास्त्येवमाख्यातयोस्संबन्धः ; सूत्रकारस्य तु मतेऽस्त्येवाख्यातयोः अनेकवाक्यत्वेनाभिसंबन्ध इति। यदयं समानवाक्याधिकारे तिङन्तादुत्तरस्य तिडो निघात शास्ति। अभिज्ञावचने लडिति स्मृत्युक्तावतीतकालेपि लटं स्मरति ; यदिति यत्प्रयोगे तान्निषेधति विभाषा साकांक्ष (पा. ३.२.११४) इत्याकांक्षायां विभाषयाभ्यनुजानाति, 'नयद्यनाकांध्ये' (पा. ३.४.२३) इति निराकांक्षवाक्ये काणमुलौ निषिध्य लडादीनेवानुमन्यते इति का पुनरत्रोपपत्तिः ? उच्यते आख्यातपदतुल्यधर्मिणो हि कान्तस्यानेकस्यापि दष्टस्तिङन्तेन सह संबन्धः । स्नात्वा पीत्वा भुक्ता वरजतीति, तथा पूर्व स्नाति भुंक्त पिबति तु व्जति, इति। तत्र यथैव क्ान्तस्य तिङन्तेनैकवाक्यत्वं तथा पूर्वकालक्रियाभिधायिनामाख्यातानां सर्वेषामपि क्रियाविशेषणकत्वा- दवति। उक्तश्च- यथाऽनेकमपि क्तान्ततिङन्तस्य विशेषकम्। तथा तिङन्तं तलाहुः तिङन्तस्य विशेषकम् ॥ किश्च यथाकथंचिदाश्रियमाणोऽर्थस्सामानाधिकरण्येनावधिभावेन वा विशेषणत्वं न व्यतिक्रामति। तथाहि, वज देवदत्तेत्यामन्रत्रितस्य विशेषणत्वेनैकवाक्यत्वादामन्त्रितस्य चेति

११२ शृंङ्गारंप्रकाश:

निघातो दश्यते ; कर्तृत्वाद्भविष्यतीति चेत् व्रजति देवदत्तेत्यत्र कथम् ? नहि देवदत्तो व्रजिक्रियायाः कर्ता, न खल्वपि कारकस्य विशेषकं, नापि सुष्ठ पचतीति पदान्तरत्वेन क्रियाविशेषणसुपपद्यते। किंतु क्रियां प्रत्याभिमुख्येनावस्थाप्यमानः पश्चवारान् पचतीतिवत् वाह्यविशेषणतां लभते। कः पुनर्बाह्यान्तरयोः क्रियाविशेषणयोर्विशेषः ? अयमस्ति आन्तरं हि क्रियाविशेषणं कर्मत्वं नपुंसकत्वं च प्रतिलभते ; बाह्यस्य तु सवलिङ्गता न कर्मत्वनियमः । एवंच कृत्वोक्तम् - संबोधनपदं यच्च तक्क्रियाया विशेषकम्। व्रजानि देवदत्तेति निघातोऽत्र तथा सति॥

ननु च संबोधनपदस्य तिङन्तेनैकवाक्यता युज्यते, संबोधनं ह्याक्षिप्क्रियापदं वर्तते। देवदत्त अभिमुखो भवेत्याभिमुख्ये हि युज्यते। तत्र देवदत्तेत्येतावत्यर्थस्य परिसमाप्तत्वात् संबोधनपदमेकं वाक्यम्, सोभिमुखीभूतः क्रियान्तरो व्यापारः । अन्येत्वाहु :- साकांक्षावयवं भेदे परानाकांक्षशब्दकम्। कर्मप्रधानगुणवदेकार्थं वाक्यमुच्यत।

एवं च बुवतो यथोक्तलक्षणपदसमूहो वाक्यमित्यभिप्रायः, न च देवदत्तेति पदसमूछः। अथाभिमुखो भवेत्याक्षेपादस्य समूहभावः ; तथाऽपि साकांक्षत्वादवाक्यत्वम् । न ह्यभिमुखी- भावमात्रमेव कश्चिद्विघत्ते। किं तर्ह्यभिमुखीभावं विधाय क्रियान्तरे नियुक्त, अपि चाभिमुखो भवेत्यध्याहियमाणयाऽपि क्रियया संबन्धं मन्यसे व्रजेत्युपात्तयाऽपि न मन्यस इत्यहो माध्यस्थ्यम्। किंचाभिमुखो भवेत्ययमपि नियोगः, तत्रानभिमुख्यस्य नियोक्तुमशक्यत्वात्। अिमुखीकरणाय क्रियान्तराध्याहारेऽनवस्था, तन्भ्रयाञ्च्ाभिमुखीकारगर्भनियोगोङ्गीकर्तव्यः, स च वजेत्यादावपि तुल्य पवेत्यलमतिप्रसङ्गेन। यदि चामन्त्रितस्य तिङन्तेनैकवाक्यता न स्यात्, 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानव' दिति (पा. ८.१.७२) सूत्रकारो न ब्रूयात् । तन्रेदमविद्यमानवत्वे प्रयोजनम् । निघातादयो माभूवन्निति निघाताद्यश्चासमानवाक्यत्वादेव न भविष्यन्ति, किमविद्यमानवन्भावेन। न चैतद्वार्तिककारो मन्यते। सोऽपि ह्यविद्यमानवन्भावस्य प्रयोजनानि पठति अविद्यमान- वत्वे प्रयोजनमामन्त्ितयुष्मदस्मदादेशतिङनिघाता इति। भवतु नाम सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वा यथाकर्थचिदाश्रियमाणानामाख्यातानामाख्यातं प्रति विशेषणत्वमुपलक्षणत्वं हेतुमत्वमवधिभावो वा समुच्चयोऽयेवमेवोपपद्यताम्। साध्यसाधनभावस्तु नोपपद्यते, विरुद्ध- रूपयोरर्थयोरेकरूपेण शब्देनाभिधानास्। यथाऽयं दण्डो हरानेन फलानीत्यत्रायं दण्ड इत्यनेन रूपेण दण्डशब्दो दण्डार्थमन्तर्भूतास्तिक्रियमुपादातुमीष्टे। अनेनेत्ययं च शब्द: करणरूपेणेव वस्तुसामान्यमभिद्धत् प्रत्यक्षेणोपादत्ते, न रूपान्तरेण प्रकरणान्तु दण्डे प्रतिपत्तिः । तथेहापि पचति धावतीत्यादिराख्यातसाध्यभूतां क्रियामभिधत्ते, तामेव च सिद्धां साधनत्वमापन्नामनेनैव रूपेण वक्ष्यतीत्यसंभवः। नासंभवस्साध्यत्वेनैव साधनत्वात्, यदेवं हि क्रियायास्साध्यमानत्व-

(29) तृतीय: प्रकाशः ११३

मनिदन्तानिर्देश्यं परिनिष्ठितं रूप तेनैव साधनभावं प्रतिपद्यते; न रूपान्तरेण तस्याभावालकारोऽपि चैतां साध्यतया भवन्ति कर्तृभावेनाभिधत्ते पचति, भवतीति।

ननु किमन्यन्भवनं पचतिक्रियायास्साध्यता व्यतिरेकि, किंशा तदतिरिक्तं कर्तृत्वं, येन साध्यसाधनभावोऽवकल्पेत। उच्यते; योऽयमस्या: कारकसंवन्धः, कारकव्यापारव्विषयता न कारकाणि शशविषाणवत्पराकरोति। शक्यते संपादस्ितुं तेम्वरसंपत्तिमनुभवतिः तदस्याः कारकसंबन्धलक्षण साध्यमानत्वमेव रूप भवनमभिवोयने। पचति क्रियाभवनं निर्वतयत् कारकेभ्यो निवृत्ति प्रतिपद्यते। कारकामि व्यापारवन्ति करोतीतर्थः। यत्युनरस्या विशेषणरूप यागादिधरकं पक्तिरूपं पचत्येकशब्दवाच्यमनन्यसाधारणं, तेनैषा कत्री संपद्यते, तदेवमनन्य- साधारणेन कत्री संपद साध्यात्मना भवति, क्रियारूपत्वेन भवति पचति, भवति साध्यत्वं लभत इत्यर्थः; अथवा प्रयोगात्मको योऽधिश्रयणादिव्यापारस्तरेषा भचनक्रियारूपतामुपयाति। फलभूतेन विक्कित्यात्मना भवितृरूप कर्तृत्वं, तेन भवति पचति इत्ययमर्थः पक्तिरधिश्रयणाद्यात्मना भवति, अधिश्रयणाद्योऽस्याः प्रवृद्वा इति यावत्। अधिश्रयणादिरूषेण वा अवितृत्वं पक्तिरूपेण भवनक्रियात्वं तेनाऽयमर्थः अधिश्रयणादयः पत्तिरपतया सवन्ति विक्कितिस्सञ्ञातेति यावत्। अथवा शब्दवाच्यो वुद्धिपरिगत यद्रपं तेन कर्तृत्वमस्यां वाह्यसंपत्तिरूपत्वेन भवनरूपत्वं वाह्यरूपेण भवितृत्व वुद्ात्मना भवनरूपत्वमिति ; यदि वा सामान्यात्मना कर्तृत्वं विशषात्मना भवन- रूपतेत्युपपद्यते क्रियायां कारकत्वम्।

ननु चोक्तं न लकार: सिद्धवदभिधानेन विना कर्तभावेनेमां प्रतिपादयितुमुत्सहते, ततश्च सिद्धत्वेनािधाने पुनरषि विरोधः। नैवम्, यदेव पचतिक्रियायास्स्वभावभूतमात्मीयरूपं साध्यतालक्षणं तेनैव रूपेण सा कर्तृत्वमुपगता लकारेणोच्यते। सिद्धत्वावभासः कुत इति चेत्, लकारस्तां कर्तृभावेन प्रतिपादयितुं प्रवृत्तस्सिद्धत्वेनावगमयति, नतु साध्यायाः क्रियाया सिद्धत्वापत्तिः । अतो रूपान्तरापत्तेः नास्ति विरोधः; यथा-चोरस्य रुजतीति धात्वर्थ एव रोगलक्षणः, कर्त्रन्तराश्रयणात् कर्तृभावमुपयाति ; साध्यान्मन एव चास्य कर्तृत्वम् । न च सिद्धताप्राप्ति: कर्तृत्वेन प्रतीयमाना सिद्धतयाऽवभासते तथा क्रियाऽपि न सिद्धतया लकारेणाभि धीयते। अितु साध्यायामेव तस्यां तदधिकरणात् कर्तृशव्दैरभिधीयते इति ; अथवा एकस्येव वस्तुनो नानारूपाशशक्तयो विरुद्धविरुद्धस्वभावा लोकयात्रां कल्पयन्ति। ततोऽस्य सर्वशब्दभावस्य वाचकशब्दः कश्चित्, सिद्धात्मिकां शक्तिवृत्तिमवलम्बते कश्चित्, तदेवंसिद्धसाध्यताशक्तियुक्तं वस्तु शब्दाभ्यामभिधीयमानं न विरुध्यते। अनेकशक्तियक्तत्वात् पचतीत्यनेन तदेव साध्यत्वेनावगतं भवतीति लकारस्साव्यत्वेनाभिघत्ते; स्चशक्तिविरहितं वा वस्तु सकलविकल्पोल्लेखरहितत्वात्। तस्य तु शब्दा एव स्वमहिस्रा नानाविधवुध्युपजननहेतवश्शक्ति संनिवशयन्ति; शक्त्याविष्टमिव व्यवहारगोचरतां नयन्ति। तेन शब्दाभ्यामेव सिद्धसाध्यताशक्त्याधानादखिलविकल्पीकृता-

११४ शुङ्गारप्रकाश:

त्मकमपि तद्वस्तु सिद्धसाध्यभावेनोपदिश्यते। भवति पचतीत्येकेन शव्देन सन्निवेशितसाध्यता शक्तियुक्तमभिहितमितरेण तु तदेव शक्त्यन्तरारोपेण प्रकाश्यत इति नास्ति विरोधः । यदि वा न पदस्य पदरूपादेवाधिकार्थता किं तर्हि वाक्यरूपात् ? तद्यथा- पुरुष इति पदकाले पुरुषो व्यतिरिक्त उच्यते। यदा तु राजः पुरुष इति विशेषसन्निधो प्रयुज्यते तदा विशिष्टस्य पुरुषार्थस्य गतिर्न पुरुषस्येति वाक्यकालेऽधिकस्य धर्मस्य प्रादुर्भावः तथा पचतीति नैकस्मादेव पदरूपात्कर्तृत्वम्। यदा भवतीति पदान्तरसन्निधिस्तदापरत्वे साधनमटष्टवाक््यकाले पुरुषस्यैव व्यतिरेक उपजायत इति। यथाऽपि व्यपदेशिवन्भाघेनाभिन्नस्थापि धातोरवयव- प्रथमैकाज्व्यपदेश इयायेत्यादो प्रवर्तते, तथा वुद्धिभेदक्ल्पनया आख्यातवाच्यस्यार्थस्य मेदेऽपि क्रियाकारकादिव्यपदेशाः प्रवर्तन्ते। ततश्च पचतीत्यत्रापि कदाचिदपरा तदतिरेकिणी भवनक्रिया कश्चिदपरो वा कर्ता विरोधहेतुरस्ति। अपि तु सैव व्यपदेशिवन्भावेन भवनक्रियारूपतां पितृत्वं च दर्शयन्ती चकास्ति। एतेन पश्य मृगो धावतीत्यादावपि सिद्धसाध्यत्वयोरपि चैकस्याप्यर्थस्य विषयभेदेन द्विधर्मत्वं न विरुध्यते। यथा राज्ञः पुरुषस्य पुरुष इति पुरुषरशणी भवति, शेषश्चेति राजानं विशेषोSविचलितस्स्वार्थइशेषतामापघ्यते। एवं च धावतीति मृगे कर्तरि साध्यभावं प्राधान्येनाजहत् सरणं दशावङ्गत्वं साधनत्वं चोपैतीति न कश्चिद्विरोधः। अथवाऽयमर्थः; साधनमिदमय साध्य इति रूपं सिद्धमात्रमेतत्, यथा पदे अय प्रकृत्यथोऽयं प्रत्ययार्थ इत्येक एवासावर्थः । अविशिष्टो विशिष्टो वा वाक्यविशेषयोर्गृहीतव्यः, यथा-मुण्डयति, कूटयत्ति, मूत्रयति, चर्चयतीति। तत्र मुण्डयति माणवक सुण्डिः केशच्छेदनवचनः । तस्य तु व्युत्पत्ति: मुण्डं करोतीति सामान्यप्रवृत्तिविशेषं मुण्डशब्दोऽवस्थापयति। करोति विशेषो यस्मिन् णिज्ुत्पद्यते, न करोतिमात्रम्। अन्ये पुनः केशच्छेदनादिवचनान्मुण्डादीनध्यवस्यन्ति यथोक्तम्। अथवा मुण्डादयो धातवः। मुण्डयतीति चैतस्मिन्नर्थे कुटयतीति च प्रयुञ्जते कुटयति माणवक- मिति : यथाच मुण्डं करोतीति प्रयुख्ते, नैवम्; कुटं करोतीति कुटशब्देन हि करोति, विशेषो न लक्ष्यते; किंतु छिदादिविशेषमवलक्ष्यमाणोद्देशविभागं कूटिरेवोपादत्ते। एवं सूत्रं करोतीति मूत्रयति, चर्चा करोतीति चर्चयति। मूत्रेण चर्चया वा करोतौ विशेष्यमाणे क्षरणं परिभाषणं वा विशेषेणोपादीयते। स एव च कदाचित् क्षरणविशेषः परिभाषणविशेषो वा नष्टोद्देशविभागः उपादीयते, यथा मूत्रस्त्नवणे मूत्रयति, चर्चपरिभाषणे चर्चयतीति।

एवं पश्य मृगो धावतीति इदमत्र साधनपदमिदमत्र साध्यपदमिति उत्प्रेक्षैषा। इदं त्वर्थ- तत्वं नात्र सरणं न दर्शन न मृगः । कि तर्हि मृगकर्तृको दशिकर्मसरणविशेषोऽयं तत्रैकार्थत्वा- देकमेवेदं वाक्यमित्यस्ति द्वयोस्तिङन्तयोरेकस्मिन वाक्ये। ततश्च पचत करोतीत्यादावपि पाकं करोतीतिवत् साध्यसांधनभावेन संबन्धोऽस्त्येवेति न कश्चिद्विरोधः । अन्ये पुनर्न मन्यन्तो कस्यचिद्षि बाह्यस्य वस्त्वात्मनोऽसंभवात् । भावभूतवस्तुशुन्यमेवेदं जगत्, ततो बुद्धीनामेव

तृतीयः प्रकाशः ११५

तथाभूतव्यवहारोपजनननिवन्धनत्वम्। वुद्धय एव हि सिद्धसाध्यतारूपसुपदर्शयन्त्यः शब्दात्म्र- वर्तयन्ति। ततश्च स्वमहिमोल्लसितनानाविधवुद्धिसमुपनीतमेदनकाल्निकाकारपरिगतोऽयं मायेन्द- जालसदशो व्यवहारः प्रवर्तत इति न कश्ििदपरं वस्तु यस्य सिद्धस्य साध्यलक्षणविरोधापत्तिः । तथाहि ; वुद्धिमाकारभेदवतीमेके क्रियां सन्यन्ते। ते हि स्वमात्रासतिरपर्यवलितविपयनिर्भासाभिः अन्तस्तत्वादिमिरिव वहिरर्थनिवन्धनाम्श्क्रियां साधयन्ति। न तदर्थ दर्शनाभिनिवेशावस्माकं आरादवीयस्समुत्सारयन्ति प्रत्ययव्यक्तयो हि पराकतवाक्यार्थसंस्पशावाह्यार्थवत् तासु तास्वर्थ- क्रियासु यथासामर्थ्यसुपजायमानाः प्रतीताशङ्गाविपयपरिगमनाद्यवस्धासु तदा सामर्थ्यक्रिया सामथ्य किमर्थमन्यपदार्थरूपमभ्युपेयत इत्यत्र चूर्णीविरोधं दरशयति। इद किलोक्तं भाप्ये- कृदभिहितो भावः क्रियया समवायं गच्छति, पाको वर्तत इति ; तिडभिहितसु न गच्छति।

न हि भवति पचति पठतीति अन्राऽयं समाधिः; यथा त्रियोपन्यस्ता तथाभूता समवाय न गच्छति, विशेषयोस्सनवायो नास्ति, सामान्ययोरसत्येव। अस्ति स मे रोचते, असि त्वमीशिषे, नास्ति रमे, भवति पचति करोतीति। तन्नेतच्छक्यते वक्तम्। यत्रान्या च क्रिया भवति यत्र तु खलु सैव सा करिया तत्र कथ ? यथा-भवेदपि भवेत्, स्यादपि स्यादिति। अस्ति च लोके एवंभूतः प्रयोगः । अपि भवेदेतद्ेवदत्तस्यापि स दिवसस्स्याद्यन्रेदं भत्रेदिति देवदत्तस्य च वर्तमानकालां सत्तामविनाश प्रार्थयमान एतत्प्रयुङ्के : अपि भवेदेतत् भवेदेवदत्त इति। अन्राप्यनत्वमस्ति कुतस्साधनभेदात्कालमेदाव्च हि कस्यात्र भवतेर्भवतस्साधनर्सर्वेकालश्च प्रत्ययः। अपि भवेदित्यत्र यो भवति तत्र देवदत्तसत्ता न प्रकृत्यथः । किं तर्हि प्रत्ययार्थः प्रार्थनैव लिडिति सर्वकालत्वं कालविशेषस्यानाश्रितत्वात्। अपरस्य बाह्यसाधनं वर्तमानकालस्य प्रत्ययो भवति। तस्य बाह्यं साधनं द्रव्यं देवदत्त इत्यर्थः, देवत्तसत्ता तु प्रकृत्यर्थः, वर्तमानसत्ता तु देवदत्तस्य प्रार्थ्यत इत्यन्ुपात्तकालविशेष:। शास्त्रे लिङ् स्वरूपादेव वर्तमानकालेऽवतिष्ठते, यथा तव्यादयो भविष्यन्ति, कर्तव्यः कट इति। स्वभावाच्चार्थानां व्यवस्थेति भाष्ये कालाधिकारः प्रत्याख्यातः । एवं स्याद्पि स्यादित्यत्रापि स्वाभाविकं नानात्वं साधनकालभेदेन प्रतिपद्यत इति।

नन्वस्त्यादयोऽपि निपाताः, ते चाख्यातस्वरूपत्वात् कारकाणि विशिंषंतः कालं पुरुष संख्यां न व्यभिचरिष्यन्ति ; यत्र व्यिचारस्तत्र कथम् ? तथा हि, भवति पक्ष्यति भवत्यपाक्षी- दयूयुजस्त्वमसीति कालव्यभिचारः; भवतु गच्छाम्यहमिति पुरुषव्यमिचारः। भवतु तयैव मण्डूकाः पच्यन्तामिति संख्याव्यभिचारः। भवतु नाम द्रक्ष्यसीति कालपुरुषव्यनिचारः। भवठ भविष्यन्ति जीवतो धानानीति कालसंख्याव्यमिचारः । अस्त्यगमाम घोषाढिति कालपुरुषसंख्या- व्यभिचारः। लोके चैवंभूता वाचोयुक्तिरस्ति प्रयुङ्के हि लोकः । अस्ति गच्छामो'वयमिति एवमादि: तत्रास्तीत्येकवचनसुपलभ्यते। तेन मन्यामहे गमेरेवैकत्वाश्रयस्य कर्तृत्वं, न वयमिति बहुत्वाश्रयस्य। तदेवं सामान्यक्रियया विशेषक्रियाणां कर्तत्वेनामिसंबन्धात् अस्त्यनयोस्साध्य-

११६ शुङ्गारप्रकाश:

साधनभावः । विशेषक्रियायामपि कचित्कर्मत्वेन संबन्धो दृश्यते ; पश्य धावति, पश्याम उदाहियन्ते, मन्ये यास्यसि समरसि वत्स्यामः न मर्षयामि याजयिष्यति आशंसे युक्त्तोऽधीयेति। करणादिभावश्च तिङतानां न विद्यते, पचति पठतीति; अत्र तु विद्यत एव संबन्धः, सर्वनाम्ना परामर्शात्। न चेह वाक्यभेद: सवथैव तदनुपलब्धेः । तन्र हि खल वाक्यभेद उपेयते; तत्रासौ परामृश्यमानोऽन्धा वुद्धिरुल्लिखति। न चेहोल्लेखवान् वाक्यभेदो बुद्धावुपलभ्यते; तस्मादेकवाक्यत्वमेव। अत एवाभिजानासि देवदत्त यत्काश्मीरेषु वत्स्यामः, तत्रौदनं भोश्यामहे इति 'विभाषासाकांक्षे' (पा. ३.२.११४) इति सर्वनाम्ना परामर्शात्साकांक्षत्वोपपत्तः। तत्रेत्यने- नानुसंधीयमानत्वालटो लखश्र विकल्पः प्रवर्तते। सस्वपित्येष वुध्यते, सोऽस्तमयतेऽयमुदेतीत्यन्न तु परस्परं वा आख्यातयोर्लक्ष्यलक्षणभावः । सह वा सर्वेरेव कालविशेषादिकं लक्ष्यत इत्येक- परत्वादेकवाक्यतैव। यथा- कुमुदानि प्रबुध्यन्ते शतपनाणि शेरते। शकटं गाहते व्योम मातृमण्डलमुज्झति।। इन्तीति पलायत इत्यादौ त्ववस्थित एव हेतुहेतुमन्भाव इति न द्योत्यते; नन्वपूर्य क्रियते पचति पठतीत्यनापि प्सङ्गात्। एते तावदवध्यवधिमन्भावी यावदादो समुच्चयादाँ चाद्यश्च व्याख्याताः । तदेवं सूत्रकारस्य भाव्यकारस्य च दर्शने अस्तिक्रियाथाः क्रियान्तरेण संबन्धः। वार्तिककारस्तु युप्मदस्मदादेशनिघ्यातादयर्थमाख्यातं साव्ययकारकविशेषणं वाक्यमेक- तिङ्वाक्यमिति अन्यदेव लौकिकात्पारिभाषिकं वाक्यलक्षणमारभते। न च तेन लौकिको व्यवहारस्सिध्यतीत्युपेक्ष्यते। तडुक्तम्- निघातादिव्यवस्थार्थ शास्त्रे यत्पारिभाषिकम्। साकांक्षावयवं तेन न सर्व तुल्यलक्षणम्। एतेन भिन्नाभिन्नप्रवक्तकानेकवाकयोपकल्पितैकवाक्यस्थानामपि क्रियाणां परस्परमभिसंबन्धो व्याख्यातः । स भिन्नप्रवक्तकत्वे यथा- कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम्। पुनरपि तदेव कथयसि मृतां तु कथयामि याश्वसिति ॥ अभिन्नवक्तत्वे यथा- अस्वच्छे सलिलात्मनि प्रतिफलेद्देवे त्रियामापतौ। पोयूषाकृति पर्यवस्यति किल ज्योत्स्नेति तत्वान्तरम्॥ तिग्मं धाम चिरं चकारि्ति दिवि तत्ततास्ति दिव्यः पुमान्। यं विज्ञातवतां त्रुटन्ति निखिला भूयो भवग्रन्थयः ।॥। प्रबन्धाङ्गमचान्तरवाक्यं प्रकरणम्। तत्रिधा-प्रस्तुतं, कल्पितं, आकस्मिक्च। तेषु प्रस्तुतं द्विघा_अङ्गं वर्णकञ्च। तयोरक्ं यथा-

(30) तृतीय: प्रकाशः ११७

अथाजिनाषाढधरः प्रगल्मवाग्ज्वलन्निव व्रह्ममयेन तेजसा। विवेश कश्िज्टिलस्तपोवनं शरोर्यन्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥ इत्यत आरभ्य, इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनो अरनालसा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वमयमास्थाय च तां कृतस्मितस्समाललम्बे वृपराजकतनः ॥ इति यावद्।

अत्रहि- तजातिथेयोषहुमानपूर्वया सपर्यया पत्युदियाय पार्वती। भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां वपुर्विशेषेप्वतिगौरवाः क्रियाः ॥ इत्यादेः प्रकरणान्तस्य कथाशरीरत्वमवगम्यते। वर्णको यथा- असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं वाल्यात्परं साऽथ वयः प्रपेद ॥ इत्यत आरभ्य, सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेशं विनिवेशितेन। सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयन्नादेकस्थसौन्दर्यदिद्ृक्षयेव ।। इति यावद्। अत्रहि- उन्मीलितं तूलिकयेत्र चित्रं सूर्याशुभिरभिन्नमिवारविन्दम्। बभूव तस्याश्रतुरश्रशोभि वपुर्विभक्तं नवयौवनेन ।।

इत्यादे: प्रकरणार्थस्य पार्वतीरूपयोवनलावण्यवर्णनाद्यवगम्यते। कल्पितं द्विघा-साभासं निराभासं च। तयो स्साभासं यथा- अभूदभूमि: प्रतिपक्षजन्मनां भियान्तनूजस्तपनद्युतिदितेः । यमिन्द्रशब्दार्थनिपूदनं हरे हिर्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षत ।। इत्यत आरभ्य, यथोपपत्तिच्छलनापरोपरामवाथ्य शैलूष इवैष भूमिकाम्। तिरोहितात्मा शिशुपालसंज्ञया प्रतीयत संप्रति सोऽप्यसःपरैः ॥ इति यावत्। अत्रहि- विनोदमिच्छन्नथ दर्पजन्मनो रणेन कण्ड्वास्त्रिदशैस्समं पुनः । सरावणो नाम निकामभीषणं बभूव रक्ष: क्षतरक्षण दिवः।। इत्यादिप्रकरणार्थः कल्पितोऽपि पुराणेधूपलम्भासंभवाच्च तथात्वेनावनासते। निराभासं यथा- ततः किराताधिपतेरलघ्वीमाजिक्रियां वीक्ष्य विवृद्धमन्युः । स तर्कयामास विविक्ततर्कशिरं विचिन्वन्निव कारणानि॥ इत्यत आरभ्य,

११८ शुङ्गारप्रकाशः

इयं च दुर्वारमहारथानामाक्षिप्य कीर्ति महतां बलानाम्। शक्तिर्ममावस्यति हीनयुद्ध सौरीव तारापतिधान्ति दीप्िः ॥ इति यावत्॥ अत्रहि, मदस्ुतिश्यामितगण्डलेखाः क्रामन्तिविक्रान्तनराधिरूढाः । सहिष्णवो नेह युधामभिज्ञा नागा नगोच्छ्रायसिवोत्किषपन्तः।। इत्यादि: प्रकरणार्थः तापसकिरातयुद्धवर्णनायामनाभासमान: काव्यकुशलेन कविना पोदद्वारेणोप- कथ्यते। आकस्मिकं द्विधा-सबीजं निर्बीजं च। तयोस्सवीजं यथा- अथोपरिष्टात् भ्रमरैर्भ्रमद्गि: प्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः । निर्धोतदानामलगण्डभित्तिर्वन्यस्सरित्तो गज उन्ममज्ज॥ इत्यत आरभ्य, इत्थं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोस्सख्यमचिन्त्यहेतु। एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान्सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥ इति याघत्। अत्रहि- गान्धर्वमस्त्रं तदतः प्रतीच्छप्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम्। प्रस्वापनं नाम यतः प्रहर्तुर्नचारिहिंसा विजयश्र हस्त॥। इति बीजम्। यस्याग्रतः, प्रियंवदान्प्राप्तमथ प्रियार्ह: प्रायुङ्क राजस्वधिराजसू नुः। गान्धर्वमस्त्रं कुसुमास्त्रकान्तः प्रस्वापनं स्वन्ननिवृत्तलौल्यः ॥ इति फलमुपलभ्यते। निर्बीजं यथा- सन्ध्याभ्रकपिशस्तत्र विराधो नाम राक्षसः । अतिष्ठन्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरित्र ग्रहः ॥ इत्यारभ्य, तं विनिष्पिश्य काकुत्स्थौ पुरा दूषयति स्थलीम्। गन्धेनाशुचिना चेति वसुधायां निचख्नतुः॥ इति याबद् । अत्रहि- स जहार तयोर्मध्ये मैथिलीं लोकशोषणः । नभोनभस्ययोर्वृष्टिं अवग्रह इवान्तरे॥ इत्यादे: प्रकरणार्थस्याग्रतः फलानुपलम्भादाकस्मिकस्यापि निर्बीजत्वमयगम्यते। तदिदमर्थतस्त्रिया। प्रकरणमभिहितम्। अथ शब्दतोऽपि त्रिधैवाभिधीयते-एकवाक्यमनेक- वाक्यमेकानेकवाक्यच। तत्रैकवाक्यं द्विधा-सानुबन्धं निरनुबन्धं च। तयोस्सानुबन्धं यथा-

तृतीय: प्रकाशः ११९

स मारुतिसमानीतमहौषधिहृतव्यथः। लङ्कास्त्रोणां पुनश्रक विलापाचार्यकं शरैः ॥ ति। निरनुबन्धं यथा- ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्राप्य च शूलिनस्। सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तडिमृष्ाः खमुद्ययुः ॥ अनेकवाक्य द्विधा-आधुपसंहृतमन्तोपसंहतं च। तयोरादयुपसंहतं यथा- तस्मिन्क्षणे पौरविलासिनीनामोशानसंदर्दनलालसानाम्। प्रासादमालासु बभूवुरित्थं त्यत्तवान्यकार्याणि विचेष्टितानि॥ इत्यत आरभ्य, तासां मुखैरासवगन्धगमें व्याप्तान्तरास्सान्द्रकुतूहलानाम्। विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षा स्सहस्रपत्राभरणा इवासन्। अन्तोपसंहतं यथा- स्थाने तपो दुश्चरमेतदर्थमपर्णया पेलवयाभितप्तम्। या दास्यमप्यस्य लभेत नारी सा स्यात्कृतार्था किमुताङ्कशय्याम् ॥ इत्यारभ्य, इत्यौषधिप्रस्थविलासिनीनां शृण्वन् कथाः श्रोत्सुखास्त्रिनेत्रः । केयूरचूर्णीकृतलाजमुष्टि र्हिमालयस्यालयमाससाद ॥ इति यावत्। एकानेकवाक्यं द्विधा-सर्वनामयोजितं विभक्तियोजितं च। तयोस्सर्वनामयोजितं यथा- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । इत्यारग्य, यज्ञाङ्गयोनित्वमवेक्ष्य यस्य सारं धरित्रीधरणक्षमं च। प्रजापतिः कल्पितयज्ञभागशशैलाधिपत्यं स्वयमन्वतिष्ठत्।। इति यावद्। चिभक्तियोजितं यथा- निर्वाणभूयिष्ठमथाऽस्य वीर्यं सन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन। अनुप्रयाता वनदेवताभ्यामद्ृश्यत स्थावरराजकन्या ॥ इत्यत भारभ्य, सुगन्धिनिश्वासविवृद्धतृष्णं बिम्बाधरासन्नचर द्विरेफम्। प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टि लींलारविन्देन निवारयन्ती॥ इति यावद्। पतेनैतद्यतिरेकोऽपि व्याख्यातः । यथा-

१२० शृङ्गारप्रकाशः

अहपे ... तिववगासअळज अव्कमणवव्ठि अमहासि हरं णिळ्ठवि अदस्खिणदिसं सेसदि सामुह पहावि अख्खसुवळं।। इत्यत आरभ्य, तुष्ग अढोब्झरमुहळ जन्स अकसणमणिगंड से। लब्धं तीणणपव्तो तिसवहुण सिडिळव्तण अनुराओ। इत्याश्बालकपरिसमाप्तिर्यावदिति। ननु वर्णसमूहः पदं, पदसमूहो वाक्यं, वाक्यसमूहः प्रकरणमित्याचक्षते। तत्कथमुच्यते एकवाक्यं प्रकरणमवान्तरवाक्य प्रकरणमिति? उच्यसे, त थव प्रष्टव्याः उच्चरितप्रध्वंसिनामनर्थ- कानां च वर्णानां समूहस्य पदत्वमर्थवत्तया वर्यन्ति। वयं त्वेकार्थपरः पदसमूद्दो वाक्यमित्येव प्रतिजानीमहे। तत्र पदैरपि वाक्यमारभ्यते, वाकयैरपि च प्रकरणमारभ्यत। पदैरपि च प्रकरणैः प्रबन्ध आरभ्यते। वाक्यैः पदैरपि च तैश्च वाक्येष्वपि वाक्यानि भवन्ति। यथा- कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्त वयं चार्यिना। रलनं यत्कचिदस्ति तत्परिणमत्यस्मासु शक्रादपि॥ कन्यायाश्च परार्थतैत्र हि मता तस्याः प्रदानादहं। बन्धुर्वों भविता पुलस्त्यपुलहप्रषाक्र संबन्धिनः ॥ प्रकरणेश्वपि प्रकरणानि यथा- इन्दुमतीस्वयंवरे मगधेश्वरादिराजवर्णनादीनि। प्रबन्धेष्वपि प्रबन्धा यथा- उत्तरचरितादौ गर्भनाटकादीनि। यदि वाक्यमेव पदसमूहः, कथमाह महावाकयोपनिषदाचार्यो दण्डी, तैश्शरीरं च वाक्यानामलङ्गारश्र द्शितः । शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पढ़ावली ॥ इति। विधिनिषेधावगतिहेतुर्महावाक्यं प्रबन्धः । तव्रिधा-पद्यं गदं च मिश्र च । तेषु चछन्दोगतं पद्यं, छन्द्सु त्रिधा-अक्षरच्छन्दोमात्राच्छन्दोगणच्छन्दरञ्चेति। तान्यपि प्रत्येकं त्रिधा-समार्ध- समविषममेदाद्। तत्राक्षरच्छन्दस्समं यथा- आशुश्शिशानो वृषभो न इष्मो घनाघनः क्षोभणशर्षणीनाम्। संकन्दनोSनिमिष एक वीरश्शतँ सेना अजयत्साकमिन्द्रः।। अर्धसमं यथा. नवो नवो भवति जायमानोऽह्वां केतुरुषसामेत्यग्रे। भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरति दीर्घमायुः ॥

(31) तृतीय: प्रकाशः १२१

विषमं यथा- न नूनमर्ति नोश्व: कस्तद्वंढ़ यदड्डुतम्। अन्यस्य चित्तमभिसंवरेण्यमुनाध.तं विनश्यति॥ पूर्वो क्तोदाहरणत्रयमपि वैदिकविषयमेव। मात्राच्छन्दस्समं यथा-

कोइळमोरमराळव्हकोळनवाहरइ माएनजाणं इमाहहे वेव विरहिणी मरइ॥ अर्धसमं यथा- दिणहृदिवव्ठहो इति स उप्पिब्जइउ सुरेविओ। अवरणेह मिहइ घरुमादालव्च हि दूरे॥ विषमं यथा- जइविव्गव्डहीजइ विवव्डुखव्हु पहुडुव्गमुतरु अरहीजइ विगहणेसूरु। विणदीसइ इतो इसु पुरिसु वसदि जहीते धुवष्ठहरहव अळ्ठदि॥ गणच्छन्दस्समं यथा- रजोजुषे जन्मनि सत्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां पलये तमरस्पृश। अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥ अर्धसमं यथा- वपुषा परमेण भूधराणामथ संभाव्य पराक्रमं बिभेदे। मृगमाशु विलोकयाञ्चकार स्थिरदं्राङ्गमुखं नरेन्द्रसू नुः ॥ विषमं यथा- अथ वासवस्य वचनेन रुचिरवदनस्त्रिलोचनम्। क्ान्तिरहितमभिराधयितुं विधिवत्तपांसि विद्धे धनञ्जयः ॥ तदेतत्रिविधमपि महाकाव्येतिहासश्रुत्यादिषु च दश्यते । अच्छन्दः पदसंतानो गद्यम्। तत्रिधा- वृत्तगन्धि चूर्णमुत्कलिकाप्रायं च। तेषु पद्यगन्धवट्टत्तगन्धि; तत्रिधा-सभा (्घ) सम- विषमभेदात्। तेषु समगणच्छन्दोगन्धि यथा. पाता वासिष्विति ॥ .:. .. अर्धसमगणच्छन्दोगन्धि यथा- क्रममारचय्य च महेन्द्रशासनात् ख्वयमुत्पपातेति।।1 एवं मात्राक्षरच्छन्दोपि द्रष्टव्यः । 1 न विषमगणच्छन्दोगन्घेरुदाहरणमत्र।

१२२ शुङ्गारप्रकाशः.

अनाविद्धललितपदं चूर्णम्; तत्रिधा-गुरुबहुलं, लघुबहुलं, मिश्रंचेति। तत्र गुरुबहुलं यथा-

स्तोमस्त्यायते। लघुबहुलं यथा- व्यपगतघनपटलमचलजलनिधिसदृशवपुरम्बरतलं विलोक्यते। मिश्रं यथा- महाभागसुश्लिष्यगुणतया रमणीय एष सन्निवेशः । कुतूहलिनी च नो भर्तृदारिका वर्तते, यतस्तस्यामभिनवो विचित्रः कुसुमेषुव्यापार इति। अललिताविद्धं वाक्यमुत्कलिकाप्रायम्। तदपि त्रिधा-ललिताविद्धपदवाक्यभेदात्। तत्र ललित यथा- अयं ललाटतटघटितविकटकीनाशतोरणो त्रिशूलायमानभीषणभ्रुकुटिः क्रुद्धो भामसेन इत पवाभिवर्तते। अविद्धपदं यथा- पसो खु वज्जनिग्घाददारुणचपेडामोडि पाडिदाने अणरतुरगमज गळुग्गारभरिदगळ गुहागंभीर गंगिरोळं ळिगव्लूरण संदस्सदंभपडिखाभो अहेसवि अ णळ्ठा णव्ठविदाअव्णजणणिहा ओुं सदूळो कअंत ळीळाइदं करेइ। अविद्धवाक्यं यथा- यस्य च मदकलकरिकुम्भपीठपाटनमाचरतो लग्नस्थूलमुक्ताफलेन दढमुष्टिनिपीडनान्नि- ष्ठ्यूतधाराजलबिन्दुदन्तुरेणेव कृपाणेन कृष्यमाणा सुभटोर: कवाटपुटघटितकवचसहस्त्रान्धकार- मध्यवर्तिनी करिकरटतटगळितमदजलासारदुर्दिनास्वमिसारिकेव समरनिशासु समीपमसकृ- दाजगाम राजलक्ष्मीः । तदेतश्रिविधमपि आख्यायिकासु कथासु मधुमल्लिकादिषु दृश्यन्ते। गद्यपद्यव्यायोगो मिश्रम्। तत्रिधा-पद्यप्रधानं, गद्यप्रधानं, तुल्यरूपं चेति । पद्यप्रधानं त्रिधा, सजातीयेन विजातीयेनोभाभ्यां च। तत्र सजातीयेनेतिहाससुभाषितकोशादौ, विजातीयेन प्रस्थानसेतुबन्धनविवरणादौ, उभाभ्यां भारतीयदशरूपकलक्षणादावस्य प्रयोगो दश्यते। गद्यप्रधानमपि तददेव त्रिधा-तन्र सजातीयेन पश्चतन्त्र चकेट .. दौ, विजातीयेन कात्यायनीय पाणिनीय प्राकृतलक्षणादौ, उभाभ्यां मयूरशुकमार्जारिकादावस्य प्रयोगो दृश्यते। तुल्यरूपमपि त्रिधैव_सजातीयाभ्यां विजातीयाभ्यां सजातीयविजातीयाभ्यां चेति। तत्र सजातीयाभ्यां चम्पू .. मीक्षास .. कादौ, विजातीयाभ्यामपि मारसाम्बगोविन्दाख्यानकादौ सजातीयविजातीयाभ्यां नाटकनाटिकादि विदग्धमुखमण्डनादावस्य प्रयोगो दृशयते। + अत्र मूलमातृकाकोशे ग्रन्थपातः ।

तृतीयः प्रकाशः १२३

प्रकृत्यादिविभागेन सैष द्वादशधा स्थितः । अर्थावसायप्रसवनिमित्तं शब्द उच्यते॥ ननु च वर्णसमूहश्शब्द इति वक्तव्ये किमर्थमुच्यते प्रहत्यादयशशब्दा इति ? यदाह कः पुनश्शब्द इति गकारौकारविवर्जनीया इति भगवानुपवर्षः। नैवं, अर्थमर्थावसायप्रसवनिमित्तं शब्दः इष्यते। अथ गौरिति न प्रसवादिनिमि त्तंषु जातिक्रियागुणद्रव्यादीनां का शब्दः, येनोच्चारितेन अर्थः प्रतीयते, तर्हि वर्णा एव शब्दः। उच्चारितेषु हि गकारौकारविसर्जनीयेषु गौरिति सास्नादिमानर्थःप्रतीयते, सत्यमेतत्। करिन्तु वर्णाः प्रत्ययनिमित्तमेकैकशो वा स्युः, समुदिता वा। न तावदेकेकशः, द्वितीयादिवर्णोच्चारणवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। नापि समुदिताः, उत्पत्तिपक्षे यौगपद्येना- नुत्पत्तेः, उत्पन्नस्य च क्षणादूर्ध्वमनवस्थानात्; अभिव्यक्तिपक्षे कमेणैवाभिव्यक्ते, अभिव्यक्तय- नन्तरमेव च वायुभिस्तिरोधानात् कथं समुदायः एकस्मृत्युपारूढानां च वर्णानां वाचकत्वे क्रमस्मरणे नियमनिमित्ताभावात्। उक्तक्रमेण च स्मरणदर्शनात् सरोरस इति प्रतीतेरविशेषः प्राम्ोति। वक्तभेदे चार्थप्रत्ययप्रसङ्गः। अतो न वर्णाश्शब्दः, किन्तु वर्णसमूहामिव्यङ्गयस्फोटलक्षणो- क्तार्थात्मा शब्द इति। सएव स्फुटत्यसादर्थ इत्यर्थावसायप्रसवनिमित्तमिप्यते। कथं तर्हि शब्दं कुरु, मा शब्दं कार्षीः, शब्दकार्ययं माणवक इति ध्वानिं कुर्वन्नुच्यते ? अभिव्यञ्जकामि- व्यङ्गययोरभेदोपचारात्। नन्वभिव्यञ्जकत्वेऽपि न वर्णानामर्थवत्ता भवितुमर्हतीति ? नैवम्, वर्णसमूहात्मनो ध्वनेरेवाभिव्यअ्जकत्वात्। किं पुनर्वर्णास्सर्वथैव नार्थवन्तः १ पृथकतवेन तावन्नार्थवन्तः, न हि प्रतिवर्णमर्था उपपद्यन्ते। ननु च धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातेषूपलभ्यन्ते-धातुषु इण् - पति, ऋ-इयर्तीति; प्रातिपदिकेषु अश्शार्ङी, उब्रह्मेति; प्रत्ययेषु भ्रमेधूः भूः, प्राग्दीव्यतोऽण कापटव इति; निपातेषु अ अवेहि, उ उपस्करोति। नैते वर्णाः, अपितु शब्दाभिव्यक्तिहेतव एकवर्णा एक- ध्वनिहेतवश्शब्दशब्दवाच्याः, न तूपचारतोऽपि वर्णसमूदश्शब्दः। नैवम्, अर्थाभिव्यकक्तिहेतुश्शब्दः, शब्दाभिव्यक्तिहेतुर्ध्वनिः। सतु कश्विदेकवर्णः, कश्चिदनेकवर्णः, एकस्मिन्रेव वा समूहारोपणं सामर्थ्यातिशयात् यथकापूपीति। यदि ह्येकस्मिन्नपूप समूहो नारोप्यते स समूहाभावादेकापूप इत्येव स्यात्, न त्वेकापूपीति। कथं पुनरेकस्मिन समूहारोपण? व्यपदेशिव्ावात्। अन्यथा अनुपाय अरेत्यादौ प्रथमत्वेकाच्त्वयारभावात् द्विवचनाभावः। यद्ेवमन्येऽपि वर्णास्समूहारोपणेनैव ध्वनयो भवितुमर्हन्ति ? नार्हन्ति, कुतः, शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्। यथा समानमीहमानानामधी- यानानां च केचिदर्थैर्युज्यन्ते, तथा धातुपातिपदिकप्रत्ययनिपाता एवैकवर्णास्समूहारोपणेनैवार्थ- वत्वाय ध्वनिव्यपदेश लभन्ते, न पुनरन्ये। स्वाभाविकं चैतत्। न च स्वभावाः पर्यनुयोगमर्हन्ति; इतस्तर्र्थवन्तो वर्णाः । वर्णव्यत्यये वर्णविपयये वर्णापाये वर्णोपजने वर्णविकारे वार्ऽर्थान्तरं गम्यते। वर्णव्यत्यये कूपः, सूपः, यूप:, इति।

१२४ शुङ्गारप्रकाश:

वर्णविपर्यये कमलं, लमकः, मलकः, इति । वर्णापाये शमकः मशक इति। वर्णोपजने अक्षः, पक्षः, पक्ष:, इति। वर्णविकारे नीरं, नीलं, नीडमिति। तन्र कूप इति ककारेण कश्विदरथों गम्यते, सूप इति सकारव्यत्ययऽर्थान्तरं, यूप इति तु सकारस्य ककारस्य वा यकारस्य व्यत्यये कृपात् सूपाच्चार्थान्तरमिति। तेन मन्यामहे यः कूपे कूपार्थस्स ककारस्य, यरसूप सूपार्थस्स सकारस्य, यो यूपे यूपार्थस्स यकारस्येति । यदि तु समुदायस्यायमर्थो नवेत्, कृपादिसमु- दायस्य यूपादिषु भूयतत्वान्यिष्ठः कूपार्थरसूप स्यात; सूपार्थश्च कृपे, कृपार्थंश्च यूप, यूपाथश्च कृपे, सूपार्थश्च यूष, यूपाथश्च सूप इति; एवं वर्णविपर्ययेऽपि क्रमोत्करमयोरसमुदायाविशेषात्, कमलः. मलकः, लमक इति प्रत्ययाविशेषः प्राप्नोति। न हि तन्न तेभ्यो दशान्तेभ्यो वा तटपरिच्छेदे पलाशतः खदिरतो वा नाऽवधारणे समुदायस्य भेदो भवति, वर्णापायेऽप्येकाद्यव- यवविरहे समुदायस्यानन्यत्वात्, मशकः, शकक इति नार्थान्तरं गम्थेत। भिन्नकर्णपुच्छोऽपि श्वा श्वैव न चाश्वतर इति, वर्णापजनेऽप्यक्षः, पक्षः, पृक्ष इति प्रत्ययविशेषो न स्यात्। न हि सूनोन्देदे केशोदमे वा युवतिव्यक्तरन्यतायुक्तिमती ; एवं वर्णविकारेऽपि नीरं, नीलं नीडमिति नार्थान्तरप्रतीति र्जायेत। न ह्यवलिते वलिवति रक्जितकेशपाशे वा विष्णुमित्रादेः स्वरूपान्यत्वं भवति। वर्णव्यत्ययविपर्ययापायोपजनविकारेषु चार्थान्तरदर्शनान्मन्यामहे अर्थवन्तो वर्णा इति। वर्णार्थवत्वे हि वर्णव्यत्ययविपर्ययापायोपजनविकारा: कारणमर्थान्तरोपलब्धेर्जायन्ते। अन्नापि बूमः य एते त्वया वर्णानामर्थवत्तायां हेतव उपन्यस्ता वर्णव्यत्ययादयः तेषु कूपरसूपो यूप इति सङ्कातान्तराण्येवैते अर्थान्तरे च वर्तन्ते। यदि हि वर्णव्यत्ययादिकृतमर्थान्तरगमनं स्यात् भूथिष्ठः कूपार्थस्सूपे स्यात् ककारमात्रस्यैव व्यत्ययात्। सूपार्थश्च कृप इति समानं पूर्वेण। यतस्तु न किंचित् कृपादीनां सूपादिप्वतोऽन्वयाभावान्मन्यामहे सङ्गातान्तराण्येवैतान्यर्थान्तरेषु वर्तन्त इति, धतेन वर्णविपर्ययाद्योऽपि व्याख्याताः । तान्यपि हि अर्थान्तरवर्तीनि सङ्गातान्त- राण्येवेति। इदं खल्वपि भवता वर्णानामर्थवत्ता बुवता साधीयोऽनर्थकत्वं द्योतितम्। यो हि मन्यंत यः कूपे कूपार्थः स ककारस्योपशब्दस्तस्यानर्थकत्वं स्यात्। ननु च समुदायस्यार्थवत्वे समुदायस्यैकदेशस्य विनाशे समुदायस्य कारणाभावे कार्याभावः इति विनाशो वाऽभ्युपेयते: छिन्नकर्णपुच्छश्वन्यायादपि विनाशो वा किञ्चातः; विनाशपक्षे समुदायाभावादर्थाभावप्रसङ्गः । पक्षान्तरेऽपि स एवार्थो न त्वर्थान्तरम् ; ततश्च कथ श्रोक: शोक:, लोकः, ओकः, कः, इत्यर्थान्तरप्रतीतिः उक्तमत्र। समुदायान्तराण्येवैतान्यर्थान्तरेषु वर्तन्ते। भवेदेतत् यत्रार्थान्तरं गम्यते। यत्र तु स पव सोरऽर्थस्तन्र कथ, यथा-उदकं, दकं, कं, इति। इमान्यपि सङ्गातान्तराण्येवैकार्थवृत्तीनि ; यथा_कन्दुः, कोष्ठः, कुसूल इति क्रमात्तस्य चार्थवत्तां त्रुवता त्वयैव दकारोकारयोरानर्थक्यमुक्तं भवति। कश्चैवमाह-वर्णव्यत्ययविपर्ययापायोपजन- विकारेष्वर्थान्तरदर्शनमेव; यतः श्यामा, रामा, वामा, इति वर्णव्यत्ययो नार्थव्यत्ययः । तर्कः,

(32) तृतीय: प्रकाशः १२५

सिकता, सिंह इति वर्णविपर्ययो नार्थविपर्ययः। सन्ति, स्यन्ति, अन्तीति वर्णापायो नार्थापायः। आस्थात्, अवोचत्, सञ्चस्कारेति वर्णोपजनो नार्थीपजनः । वातयति, क्षिणोति, रोषयतीति वर्णविकारो नार्थविकारः। तेन मन्यामहे वर्णव्यत्ययादिग्वप्यनर्थान्तरगमनादनर्थका एव वर्णा इति। इतस्तर्हर्थवन्तो वर्णाः; यदेषां सङ्गाता अर्थवन्तः । येषां ह्यवयवा अर्थवन्तस्त एव समुदायादर्थ- वन्तः; तद्यथा- एकश्चक्षुष्मान् पश्यति, तत्समुदायश्शतमपि पश्यति। एकतिलस्तैलं प्रसूते, तत्समुदायः खारीशतमपि प्रसूते। येषां पुनरवयवाः नार्थवन्तस्तत्समुदाया अपि नार्थवन्तः । तद्था-एकोऽन्धो न पश्यति, शतमप्यन्धानां न पश्यीत। पका सिकता तैलं न प्रसूते, तत्समु- दायः खारीशतमपि न प्रसूत इति। नैवम्, अतदर्थनाप्यवयवेनावयविनोऽर्थसन्भावो रश्यते। यथा-एकस्तण्डुलः क्षुत्मतिघातेऽसमर्थः, तत्समुदायश्च वर्धितकं समर्थमिति। नैवं भवति। तत्र प्रत्येकमपि कियत्यप्यर्थमात्रा इमे पुनवेण अत्यन्तायेवानर्थकाः यथा-तहि रथाङ्गानि विदितानि तानि प्रत्येकं व्रजिक्रियाऽसमर्थानि, तत्समुदायश्च रथस्समर्थ इति।

एवमेषां वर्णानां समुदायाइशव्दाभिव्यक्तिहेतवोऽर्थवन्तः अवयवास्त्वनर्थका इति । अतः

निमितं शब्दः। तद्विशेषाश्च प्रकृत्यादिस्फोटः पद्स्फोटो वाक्यस्फोट इति।-

योभूदित्यादिकश्शब्दो. भवतीत्यादिकश्च यः । भूरस्तीत्यादिको यश्च स स्फोटं नातिवर्तते॥

प्रतिपाद्यो निवर्त्यश्च प्रतिपादक एव च । त्रिधा स्फोटस्स्फुटत्यस्मादतोऽर्थास्ते घटादयः ॥

उक्त: कमात् द्वादशभेदभिन्नशशब्दप्रपञ्चोऽयमनादिसिद्धः । अथार्थमूर्त्याऽस्य विवर्तमादयं तावत्प्कारं प्रतिपादयामः ॥

इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते शुङ्गारप्रकाशे प्रकृत्यादिशब्दप्रकाशो नाम तृतीयः प्रकाशः ॥

चतुर्थ: क्रियाद्यर्थचतुष्टयप्रकाशः

वृत्यर्थपदार्थवाक्यार्थरूपा द्वादश भेदाः । तेषु कारकाणां प्रवृत्तिविशेषः क्रिया; तां धात्वर्थः इत्यामनन्ति। धातवश्च श्रेधा-अस्त्यर्थाः, भवत्यर्थाः, करोत्यर्थाश्च। तन्र येषां कर्तार उदासते ते अस्त्यर्थाः ; यथाअस्ति विद्यते ध्रियते तिष्ठति आस्ते वर्तते इत्यादि। येषां विकुर्वते ते भवत्यर्थाः; यथा-भवति संजायते वर्धते स्पर्धते विपरिणमते अपक्षीयते विनश्यति इत्यादि । येषां प्रयुख्जते ते करोत्यर्थाः यथा-करोति विधन्ते जनयति निर्वर्तयति साधयति उत्पादयति। तत्र अस्ति करोति भवतीनां साम्यावस्थानान्निर्विकारमनादन्तं शब्दब्रह्मेत्याचक्षते। तथैवंविधानेका- र्थवाचिनो भवतिनैवोमिति व्यपदिशन्ति। तस्य यदा अस्तिताहेतुरविद्यानिबन्धनोSविपरिणामरूपः प्रथमविकारोऽस्तिरुद्यते। तदा अस्तेर्नास्तिप्रतियोगित्वादस्तिवेत्येकमेवैतदुभयथायि प्रथामयते। यम्नास्ति तन्रवामीति चापेक्षायां, तद्भ्वतोऽस्य भवति नाम द्वितीयविकारः परिपवते। ततो यन्भवति तस्य तस्य चान्यत् भवतो मिथ्याभिनिवेशान्मिथः प्रयोज्यप्रयोजकत्वं संभावयतिसंक्षकः तृतीयधिकारं करोतिरित्याख्यायते।

एवं चास्मितापेक्षाभिनिवेशैर्दुरचिप्रसृतायामविद्यायां एषामपि विशेषविशेषतो दूरीकता विद्या, विद्यति, जनिपचादयः प्रादुर्भवन्ति। तदाह, कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवचनाः क्रिया- विशेषवचनाः पचादय इति। तेऽमी सर्वेऽपि धात्वर्थभेदाः संमेदतो मिथस्सङ्गयानमतिवर्तन्ते, न तु कभ्वस्तिरूपताम्। ननु च घात्वर्थः किया, स च कारकाणां प्रवृत्तिविशेषः, कारकेषुच स्वतन्त्र: कर्ता, कर्तुरीप्सिततमं कर्म, साधकतमं करणं, आधारोऽधिकरणं, कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानं, ध्रुवमपायेऽपादानं, तेभ्योऽन्यस्तदविवक्षा वा शेषः, कर्तुः प्रयोजको हेतुरिति कर्त्रादिभ्यो व्यतिरिक्तमर्थान्तरं नोपलभ्यते यत् क्रियेति प्रतीयते।

उच्यते अस्ति क्रिया किन्तु कर्त्रादिभ्यः पृथगाख्यातुमशक्यं, अनापन्नसत्वभावास् । अनिर्दुठितगर्भवत् यथा गर्भोSनापन्नसत्वभावः कललावस्थायामाशयतः पृथगाख्यातुं न शक्यते, तथा क्रियाऽपि साधनेभ्यस्साध्यावस्थायां। तद्था-ज्योतिः प्रकाशते, शब्दो ध्वनति इति। कथं तहि अस्ति झ्ायते कारकसन्निधानेऽपि पचतीति प्रख्योपाख्ययोर्भावाभावाभ्यां, इह सलु यत्सन्निधाने यस्य भावाभावौ, तस्य ततोऽन्यनिमित्तापेक्षितत्वं हष्ट। यथा अग्निघटयोस्सन्निधाने भवतामभवतां च तत्सन्नियोगापेक्षितत्वं पाकजानां, कर्त्रादि च सन्निधाने च कदानिद्भवतीत्येत- द्द्रवति, कदाचित्र पचतीति दश्यते। तेन मन्यामहे नूनमस्ति शक्तिशक्तिमद्भयोऽन्यश्शक्तिर्ध्मों

चतुर्थः प्रकाशः १२७

यद्भावादिमे प्रख्योपाख्ये प्रवर्तेते, यदभावाञ्च न प्रवर्तेतेति सिद्धमस्तित्वं क्रियायाः, इतश्रास्तिक्रिया साध्यमन्तरेण साधनानुपपत्तेः । इह खलु कर्त्रादीनां साधनव्यपदेशो दृशयते। सच साध्यमग्त- रेणानुपपत्नः। यञ्च साध्यं सा क्रिया। तदाह-संहृत्य कारकैर्य एकोऽर्थाऽभिनिर्व्त्यते सा करिया। क्रियानिमित्त कारकमिति, तथा च क्रियासु स्वेच्छया कारकादीनि यः प्रयुङ्के, न तु तैः प्रयुज्यते स कर्ता, कर्तुः क्रिययाऽन्यया यदाप्यते तत्कर्म, क्रियासिद्धौ साधकतमत्वेन यदव्यवहितं व्याप्रियते तत्करणं, कर्त्रा कर्मणा वा व्यवहितः क्रियाधारोऽधिकरणं, क्रियाकार्यत्वेनावधारितं कर्मणा संयोग यदतुभवति तत्संप्रदानं, कत्रा कर्मणा वा क्रियाजन्यमेव ध्रव्येन यद्विभागमव गाहते तदपादानम्, श्रयमाणक्रियापदोपत्रियाकृतः कारकाणामकारकाणा च संबन्धविशेषः । स शेष: कुर्वन्तमेवाज्ञाप्रदानादिना यः क्रियायां नियुङ्क, स तत्प्रयोजको हेतुः कर्ता च भवति। एवं च यथा काष्ठादयो लाक्षादिकमपेक्षमाण एव मिथस्संबन्धयोग्यतामनुभवन्ति तथा द्रव्याण्यपि क्रियापेक्षीण्येव परस्परसंबन्धाय भवन्तीति क्रियामन्तरेण जगतश्चित्रकर्मण इव मिथस्संयोगो वियोगश्च न स्यात्। तदुकं- यावद्देवदत्त इह भूत्वा पाटलिपुत्रे भवति सा नूनं क्रियेति। असु नाम क्रिया, कारकेभ्यस्तु तस्याः कथं व्यतिरेकः ? न च भवन्तोऽपि क्रियाकारकयोर्व्यति- रेकं न मन्यन्ते। तद्यथा-चोरस्य रुजति, चोरस्यामयति इति। उच्यते व्यतिरिक्तैव कारकेश्यः क्रिया ; अनेकस्यैकव्यपदेशनिमित्तत्वात्। इह यद्यस्यानेकव्यपदेशनिमित्तं तच्तेभ्योन्यद्। यथा-व्यक्तर्जातिः कारकमित्येतद्यपदेशनिमित्तं चानेकस्य कर्तादेः क्रिया; तस्मास्ततोन्येत्यतु- गम्यत्वात्। इह यैर्यदनुगम्यते तत्तेभ्योऽन्यत्, यथा नरेभ्यो राजाभिगम्यतेऽनुगम्यते च। क्रिया कारकैरतस्ततोऽन्येयम्, जन्यत्वेनोपलम्भात्। यज्न्यतया यदुपलभ्यते तत्ततोऽन्यत्। यथा पितुः पुत्र उपलभ्यते क्रियाकारकजन्यत्वेन तस्मात्ततोऽन्या उपलब्धावनुपलब्धेः; इह यस्योपलब्धो यस्यानुपलब्धिः तत्ततोऽन्यथा, रूपाद्रसः सूर्यस्य चोपनगतेरुपलन्धिः तस्यास्ततोऽ्यथा। अस्ति चास्यासौ देशान्तरप्राप्तेः; साऽयि दष्टा तथैवापश्यतः परावृत्य दर्शनात्। प्रमाणान्तरग्राह्यत्वात्। इह यद्यस्मात्प्रमाणान्तरेण गृह्यते त्ततोऽन्यत् ; यथा शरीरादात्मा। प्रमाणान्तरग्राह्या च सदागतौ गतिः; तस्मात्ततोऽन्या। बहुविविक्तत्वेनाभिधानात्, इह यद्वहुभ्यः प्रविविक्तमेकत्वेनाभिधीयते। तत्ततोऽन्यत् ; यथा तन्तुभ्यः पटः। अभिधीयते बह्नाश्रितापि प्रविवेककत्वेन क्रिया ; यथा- ब्राह्मणैरास्यत इति तस्मान्ततोऽन्या। अनावृत्तावावृत्तेः, इह यत्मिन्नानावर्तमाने, यदावर्तते तत्ततोऽन्यत् यथा हस्तिनो मशकः । आवर्तते चानावर्तमाने कर्तरि क्रिया पश्चकृत्वः पचतीति, तस्मात्ततोऽन्या, इहोभयोरपि संशयनिर्णयनिमित्तत्वात्: इहोभयोस्संशये यस्य यो निर्णयहेतुश्र पुरुषस्य चलनादिक्रिया, तसमात्ततोऽन्या। अभिधायाभिधानात्, इह यदभिधायार्थान्तरा विवक्षां अन्तरेण यदभिधीयते ततोऽन्यत्, यथा-गौरश्वः, अभिधीयते च अध्येता अधीते गन्ता गच्छतीति कारकमभिधाय क्रिया तस्मात्ततोऽन्या, पर्यायाप्रसिद्धेः । इह येषामेव पर्यायप्रसिद्धिः, तेषामेव व तैभ्यो न मेद:, यथा-निर्वर्तिरिति।

१२८ शृङ्गारप्रकाश:

न च पचन्नधीते पचत्यधीत इति पचन्पचत्योः पर्यायत्वम् । अपि पचन्नधीत इति कर्तुः पचतीति क्रियायाः पर्याययोग्यत्वं; अतोऽसौ ततोऽन्यः। अभिन्नशब्दाभिधानेऽपि विशेषाणं लिङ्गवचनमेदात्। इह खलु क्रियाकत्रीरभिन्नश्दाभिधेयत्वेऽपि तद्विशेषणाना लिङ्गवचनभेदो दश्यते, यथा-शोभनं पचति शोभनं पचतः शोभनं पचन्तीति सचाऽ्थों भेदे भिन्नशब्दोपादान एव दृश्यते। तटः तटी तटं, पुष्यः तारका नक्षत्रं, रसः आपः जलम्, दाराः कलत्रं भार्या, इत्यादिविशेषणानाम्। न तूदाहृतसदशेप्विति क्रिया कर्तुरन्या। शब्दावृत्तिसे वेषु द्विभेदात्। इह खलु क्रियाकारकयोइशव्दावृत्तिभेदे बुद्धिभेदो दश्यते; अध्येता पठति, पठति गन्ता, गन्ता गच्छतीति पूर्वयोर्वीप्सोत्तरयोराभीक्ष्ण्यम्। यस्य च यतो बुद्धिभेदस्तत्ततो व्यतिरिक्त्तं यथा-मृद्दङ्गध्वनेर्मेधध्वनि, घटादिभ्यः पटादय इति क्रियायाः कारकेभ्यो व्यतिरेकः। सिद्धे चास्मिन्नभेददर्शन भेदव्यतिवे कश्चा- विवेकत पवेति द्ष्टव्यं दृश्यते च। प्रदीपप्रवाहश्शब्दशरीरस्संस्कारज्ञानसुखदुःसेच्छाद्वेषप्रयत- रूपादिभिन्नेषु अभिन्नप्रत्ययः प्रवर्तते तेष्वभेदेनेव तदनुकूलो व्यपदेशः। चोरस्य रुजतीत्यत्र तु रुकसाधकस्य कर्तुरभावाल्लकारः कर्तरि वर्तमाना तामेव रुजधातुमभिहितामभिधेयीकरोति। अस्ति च साध्यस्यापि वस्तुनो भवतो कर्तृत्वमतस्तदेव कर्तृप्रत्ययेनाभिधीयते न चोरस्य रुजतीति। अस्यायमर्थः चोरस्य रुगुत्पद्यत इति कुतः पुनरियं कारकक्रिययोर्विशेषः ; तदेकत्र वीप्सा अन्यन्ामीक्ष्ण्यमिति क्रियाया एकत्वेन वीप्सानधिगमात्। बहूनां हि क्रिया गुणद्रव्यैः प्रयोक्तुर्युग- पद्मासुमिच्छा वीप्सा, सा त्वेकत्वे क्रियाया नोपपद्यते, इति। ननु च क्रियाया एकत्वं नोपपद्यते कालत्रयेणात्यन्तविरोधिना युगपदभिसंबन्धव्यपदेशात्। इह खलु क्रियाया सा कस्मिन्नपि काले कालत्रयाभि संबन्धहेतुर्व्यपदेशो दृश्यते ; पचति देवदत्तः, अपाक्षीदज्ञदत्तः, पक्ष्यति विष्णुमित्र इति।

तञ्चैकत्वे न घटते इत्यनेका क्रिया भेदनिबन्धना। आतिशयिकतरबादिप्रत्यययोगात्। इह खलु क्रियायाः पचतितरां पचतितमामित्यातिशायनिकप्रत्ययो हष्टः । स च द्योर्बहूनां च प्रकर्षे सिद्ध इत्यनेकक्रिया एकेन युगपदनेकाधिकरणस्य निर्धारणात्। इह यदेकैकस्मिन काले अनेकाधारस्थं पृथकत्वेनावधार्यते तदनेकं; यथा-अङ्गुलीषु नखानि निर्धार्यन्ते। निर्धार्यते चानेका- धारक्ेन युगपद्रोषु गतिरित्यनेका क्रिया। पूर्वकालेऽपि प्रत्ययदर्शनात्। इह दयोरेककर्तृकयोः क्रिययो: पूर्वकाले क्त्वाप्रत्ययो दृश्यते; यथा भुक्ता भुङ्गे, पक्त्वा पचतीति द्वित्वं चैकत्व- प्रत्यनीकमित्यनेकक्रिया, युगपल्लक्ष्यलक्षणयोगात्। इह क्रियाणाममिन्नकालं लक्ष्यलक्षणयोगो दृश्यते। गवि दुह्यमानायामपि दोग्धि, तयैकत्वेसुपपन्नमित्यनेका क्रिया पूर्वकालेऽपि प्रत्यय- दर्शनात्। इह द्वयोरेककर्तृकयोः क्रिययोः पूर्वकाल क्त्वाप्रत्ययो दृश्यते, यथा-भुकत्वा भुङ्के, पकत्वा पचति हेतुगर्भफलाभावात्। इह खल्वहेतुफलयोः प्रसिद्धो भेदः । स च क्रियासु दृश्यते ओदनं पचति, शाकं पचति, सुञ्जान ओदनं भुङ्क इति भेदश्चैकत्वविरोधीत्यनेका क्रिया क्रियार्थक्रियोपपद्तुमुनादिप्रत्ययोतपत्तेः। इह ये तु क्रियार्थायामुपपदे तुमुनाद्यस्सर्यन्ते, ते च

(33) चतुर्थः प्रकाशः १२९

भोकु गच्छति, पाकाय व्रजति भोक्ष्यामीति पचतिप्रभृतिषु यथा भिन्नधातुवाच्यत्वेऽपि दृशयन्ते ; यथा गन्तुं गच्छति, भोजनाय भुङ्के, पक्ष्यामीति पचतीति। सचायं तदर्थफलभात्रेनैकत्व एवोपपद्यत इत्यनेकार्थक्रियाभिहितानभिहितशक्तिप्रादुर्भावा- निमित्तत्वात्। इह धात्रीं धयति, दाश्रेण दाति, दाशाय दाशते, भीमाद्विमेति, आसने आस्ते, शयने शेते, स्थाने तिष्टति, प्रासादे प्रसीदतीति प्रत्ययविभक्त्योरदर्शनादमिहितानभिहितशक्ति प्रादुर्भाव उपलभ्यते। सा चानैक्यनिमित्तं क्रियाभेदमन्तरेण न सङ्गच्छत इत्यनेका क्रिया भावाभिधानेऽपि यत्तादिभ्यो द्विवचनबहुवचनोपलब्धिः । इह खलु शुद्धेऽपि भावे यन्तरादिभ्यः पाकौ पाकाः, उष्टासिका आस्यन्ते, हतशायिकाइशय्यन्त इति द्विवचनबहुवचनोपलव्धिः । तञ्च क्रियैकत्वे न युक्तमित्यनेका क्रिया कृदाख्यातामिहिताया: क्रियायाः सर्वसंख्यासामानाधिकरण्यात्। इह कृदमिहिताया आख्याताभिहितायाश्च क्रियाया भिन्नार्थानभिधायिभिस्संख्याशब्दैः सामाना- धिकरण्यं दृश्यते। यथैकः पाकः द्वौ पाकौ बहवः पाकाः; एका उम्टासिका आस्यते द्वे आस्येते बह्वय आस्यन्ते। तच्चैकत्वे क्रियाया न सांप्रतमित्यनेका क्रिया इह भवति निमन्तृप्रभृतीनामव- धृतभेदपरिस्पन्दाश्रयकार्याभिनिवृत्ते: इह यासां क्रियाणामवच्छेदकधात्वर्थोपाधिमेदत्वादनेकत्वं प्रत्यविवादः, तासु ये मेदाश्रया धर्माः प्रसिद्धाः । तद्यथा-भोक्तमिच्छति, भवति पचति, भवति पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीत्, आमन्त्रये समाजमुत्सवमामन्त्रयै इति समानधातुवाच्यास्वपि दश्यन्ते; पषितुमिच्छति, भवेदपि भवेत्, स्यादपि स्यात्, निमन्र्रये निमन्र्णार्थमामन्र्रये आमन्र्रणार्थ्रमिति। तस्मान्द्रवेदाश्रयकार्यसंबन्धान्भ्रवितव्यम्। अनेकत्वमेकेन्ा धातुना्सर्वे भेदेनेत्यनेका क्रिया साध्यसाधनभावात्। इह साध्यसाधनयोः प्रसिद्धो भेद: प्रदृश्यते च। साध्यसाधनता क्रियाणां यथा-स इमान् पोषानपुषत्, तप्यते तपस्तापस इति। तथ्चैकत्वे न घटते इत्यनेका क्रिया। तदेतद्नेकत्वे क्रियायास्सर्वमसाधनं साधनमेदादेवोपचरितमेदाया एकत्वे वा तदुपपत्तेरभिन्नानामप्युपाश्रयादिभेदात्। भिन्नाकारात् प्रर्तातदेशव्यपदेशश्च दश्यते । यथेन्दोर्जलेषु ज्योत्स्ाजालेषु जलधराशासु दिशो व्यवस्थासु पृथकत्वस्यार्थेषु बुद्धेरविषयेषु विद्युतोऽ्देषु शब्दस्य च कन्दरेषु चित्रस्य नीलादिषु आकाशस्यावकाशेषु भावस्य भावेषुच यो भेदबुद्धिः; यथा च संपन्नो यवो यवेषु शुककस्तुरुष्केषु विनष्टरसुराष्ट्रेषु दर्शनीयोस्तनेन्दसेनेषु अक्षिणी कलिङ्गेषु पटुर्मवान् पटुरासीत् पटुतर एष मार्गे कूपोऽभूत् कूपो भविष्यति प्ियो मन्युस्ते प्रियो न वयम्, मैथिली रामस्य दारा:, आः पवित्रं वरणां नगरं शिरीषाः राम: पाञ्चाला जनपदा इत्यभिन्नस्याऽपि जात्यादेरर्थभेदस्य भेदतो व्यपदेशः, तथा क्रियाया अषि कालयोगादयः साधनभेदान्भ्रविष्यन्ति; अनेकाधारसमवेतायञ्च युगपदेकेन ग्रहण जातिवदुपपद्यते। कृदमिहितानां तु शुद्धभावानां आख्यातवद्द्रिः क्रियाभि: द्रव्यवद्वैधर्म्यादयुक्तस्तद्धर्मोपनयः। कदिहितो हि भावो द्रव्यवत्प्रकाशमानो लिङ्गसंख्याकर्मादिशक्तीनामाश्रयो भवति; न त्वाख्यात-

१३० शुङ्गारप्रकाशः

वाच्यः तस्याः परिनिष्पन्नत्वेनाश्रयत्वानुपपत्तेः । तथाहि, यथा पाको वर्तते पाकं पचतीति शक्तिसंख्यादियोगः कदन्तेषु दृश्यते, नैव तिङन्तेषु। नहि भवति, पचति वर्तते, पचति पश्यतीति; ननु च भवति पश्यति, मृगो धावति, उत्पश्यामि कर्मणि द्विवचनबहुवचनान्युदा- हियन्त इति धावतीनां दशि कर्मत्वं केवलं त्वप्रातिपदिकत्वात् सुपोऽनुत्पत्तिः । तन्न; यथा क्रियाया: क्रियमाणत्वादेव नैसर्गिकं च भवति पचति पक्ष्यति भवत्यपाक्षीदिति च दृश्यते। पचादीनां भवतेः कर्तृत्वं दृश्यते ; भवति पशयति कर्मत्वं क्रियाविशेषणानां कर्मतयाऽवगम्यते । तदोत्पद्यमानत्वादेव गतौ कर्तृत्वमपि नैसर्गिकमेव। मृगो धावतीत्यादौ गभ्यमानेतिशब्दोप- संहृतस्य वाक्यार्थस्य कर्मत्वं, न क्रियायाः । तस्मादशङ्गनीयः क्रियासकर्तृशक्तियोगा करणादि- योगायोगाभ्यां व्यक्तमेव कृदाख्याताभिधेयभावयोर्मिथोवैध्म्यमिति। तस्मादनेकार्थविषयया वीप्सयाऽनमिसन्धानात् सिद्धमेकत्वं क्रियायाः । शब्दप्रत्यययोरभेदाच्च, यत्रामिधानज्ञानयोः अत्यन्तमभेदस्तस्यैकत्वं सिद्धम् ; यथा जाते: प्रत्येकं च व्यक्तिविशेषाणं, अभिन्नौ च देशकालौ भेदे च क्रियायाः शब्दप्रत्ययौ दश्येते, यथा च पचति पचतः पचन्तीति ; तस्माच्छब्दप्रस्ययहेतुः एका क्रिया।

ननु च, जलचन्द्रादिद्टष्टान्ते भेदव्यवहारे सन्देहः किं साधनमभेदाश्रयाणि क्रियायाः कालत्रययोगादीनि प्रत्ययव्यपदेशानि च भेदकार्याण्युत स्वभेदाश्रयाणीति। अत्रोच्यते क्रियायाः अभेदेऽपि साधनमेदात् द्विवचनबहुवचनोत्पत्तेस्संदेहो भाव्यः। इछ भेदस्याभेदपूर्वकत्वात् मेदमभ्युपगतवतावश्यममेदोभ्युपगन्तव्यः; तस्य यस्याः क्रियाया एकत्वमभ्युपगम्यते तस्यास्साधन- मेदादृष्टो द्विवचनबहुवचनयोग: । यथा-परमाणुं पचतः, परमाणुं पचन्ति। अनेकत्वाभ्युपगमे च साधनस्याभेदे दृष्टमेकवचनमेव, भिनत्ति कुसूलमिति वचनभेदः। तस्मात्साधनभेदानुविधानाच्च क्रियाया:, क्रियाभेदानुविधानाच्च साधनानां साधनाश्रयाणि भेदकार्याणि, क्रियायाः न स्वाभ्याणीति।

कथं तर्हि, पच्येते ओोदनौ पच्यन्ते ओदना देवदत्तेनेति कर्तृभेदे वचनभेदः? यस्मिन साधने लादयोऽभिधीयन्ते ? तद्भेदमनु धीयन्ते क्रियायाः क्रियाभेदं साधनानीत्यशङ्कनीयमेतत्। प्रदीपादिषु भेदाभेद्योरनात्यन्तिकत्वात् ज्ञानाभिधानयोरपि तथात्वेऽस्ति न तैर्व्यभिचारः । इतश्चानेका क्रियाया अभ्यावृत्तिभावात् बहुसंख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुजादयस्सर्यन्ते; पञ्चकृत्वो सुङ्के, चतुष्पचतीति त्चाभेद एवोपपद्यते। न हि देवदत्ते गते, यज्षदत्ते चायाते पुनरावृत्त इति व्यपदेशो दृश्यते च। तत्रैवायात इत्येका क्रिया समुच्चयाभावात्। इह भिन्नानां एकविषयसंघाते समुच्चयो हष्टः; देवदत्तस्य गौश्चाश्वश्च पुरुषश्च देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य विष्णु- मित्रस्य च गौरिति। नच वक्तुरमेदे गुडतिलौदनादिवाक्यभेदात् क्रियाभेदाभ्युपगमेऽपि क्रियासमुख्यो दश्यते। देवदत्तः पठति पचति चेति तसादेकक्रियासत्वभावनापत्तौ

चतुर्थः प्रकाश: १३१

प्रविवेक:, एकत्वेनाभिधानात्। इह क्रिया सत्वभावं प्रतिपन्ना यदा साधनेभ्यः प्रविविच्यते, न भवति तदा द्विवचनादियोग :; ब्राह्मणैरास्यत इति तस्मादेका।

ननु च सत्वभावेऽप्येतदुपलभ्यते यथा गुडतिलौदनानां पाकः, ताम्रः पलाशेषु बभूव रागः, इति तन्न ; तस्याव्यभिचारात्। 'यथा नृपाणां प्रणयाग्रदूत्यो विलासचेष्टा विविधा बभूवुः ॥' व्यभिचारे किन्निमित्तमिति चेत् कृदभिधानमेव; 'कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते।' द्रव्यस्य च सत्यपि नानात्वे संबन्धिमेदादेव भेदावगतौ क्वचिदभेदाभिधानम्। ऊरुमूलचपलेक्षणमन्नन् यैर्वतसकुसुमैः प्रियमेताः । चक्रिरे सपदि तानि यथार्थं मन्मथस्य कुसुमायुधनाम। यथा च वेदवाक्यं- 'यत्पशुर्भायुमकृतोरोवा पद्धिराहते।' इति॥ क्कचित्पुनस्तद्विवक्षायां भेदेनैव यथा- तासां मुखैरासवगन्धगर्भैव्याप्तान्तरास्सान्द्रकुतूहलानाम् ।। इति॥

ब्राह्मणैरास्यत इति सर्वंदैकवचनमेवेति विशेष:, साध्यत्वात्। सिद्धस्य हि वस्तुनरसंख्या- योगो युज्यते, न साध्यस्यापरिनिष्पन्नत्वेनाश्रयत्वानुपपत्तेः। साध्या च क्रिया प्राधान्यतयास्माभि- रभिधीयते तर्मान्न भेदसंख्ये इत्येका। एकशेषात् इह येषां सरूपशव्दाभिधेयानामनेकत्वं दष्ट, तदभिधानानामेकशेषो इष्टः । तद्यथा-व्यक्तिपक्षे ब्राह्मणाः पुरुषाः, इति। न च ब्राह्मणैरास्यते, पुरुषैरगीयत इति क्रियाभिधानानामेकशेषो दृश्यते। स चायमेकशेषो व्यावर्तमानस्त्वव्याप मनेकत्वमपि गृहीत्वा व्यावर्तत इति पका किया। ननु च कथमेकशेषाभावः न तिङन्तान्येकशेषं प्रयोजयन्तीति का पुनरत्रोपपत्तिः? क्रियांप्रधानत्वमाख्यातानां, तदेव चिन्त्यते ; इह खल क्रियाकारकयोः प्रधानोपसर्जनाभावेन वृत्तिसंसर्गेण चतुष्टयी गतिः । क्रिया वा क्रियाया न्यग्भवति यथा-चिकीर्षति अध्यापयतीति, कारकं वा आक्षिक: निष्कौशाम्बिः, कारके वा क्रिया यथा-पाचकः पचनीयं, क्रियायां वा कारकं यथा-पुत्रीयति उपश्लोकयति। आख्यातेषु चैषामन्यतोऽपि न प्रकार: ; तत्र हि साध्यक्रियाऽपि प्रकृतातमवती साधनतत्त्रा सव्यापारसाधना अपरिसमाप्ता पचादिभिरुच्यते सिद्धानि च साधनानि तिबादिभिरभिधीयन्त इति न कस्यचित्प्राधान्यमप्राधान्यं वा प्रत्युत प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह बरूतः प्राधान्येनेति प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यं स्या्।

१३२ शृङ्गारप्रकाशः

एवं च द्विवचनबहुवचने अपि तन्निबन्धने उपपद्येते; तन्न, सिद्धं साध्यायोपादीयते। सिद्धानि च साधनानि च तानि परार्थमुपादीयमानानि शेषतां लभन्ते। साध्यं तु परापकारेषु असमर्थमात्मसिद्धयेऽर्थान्तरमपेक्षमाणं तद्वैधर्म्यात् प्रधानभावमतुभवति। नन्वेवं हेकशेषाभावो न सिध्यति; न ह्येकशेषाभावे प्राधान्येन गुणाभावेन वा किश्चिदाश्रीयते। पचादयो हि क्रिया वचना:, तेषामेक एवानेकसाधनसमवेतानेकत्वेन विवक्षितां क्रियामभिधास्यति। तन्न, यद्यप्येको धातुः यथोक्तां क्रियां व्रवीति तथा लकारस्यानेककर्मकर्तृविषयत्वात् प्रतिसाधनमुपपसतावनेकत्वं प्राम्नोति। तदनुरोधाच्चार्थाः प्रधानानि प्रत्ययेभ्यो व्यावर्तन्त इत्येकशेषारम्भरस्यात्। क्रिया- प्राधान्येन तु गुणभूतयोः कर्तृकर्मणा .... ससुप्न इति । एवं तहि भिन्नसाधनमभिन्नमर्थ वक्ष्यामीति एकशब्दत्वं, साधनमेदान्तु द्विवचनबहुवचनयोगः । अन्ये तु ब्रुवते यद्येकस्याः प्रकृतेस्साधनभेदे भिन्नालङ्काराः प्रसज्येरन्, तथाऽपि यथैक- स्थाने एकवचनमेव द्वयोर्द्विवचनं बहनां भविष्यन्तीति । इदमेव हि द्विवचनबहुवचनयोः द्विवचनबहुवचनत्वं, यत्तदेकशब्दरूपमेकशेषशब्दवदने कार्थाभिधाने समर्थमिति व्याख्यायते। इतश्च क्रि्कयाप्रधानमाख्याताः करोतिना प्रश्ने निर्णयार्थत्वात् । किं देवदत्तः करोतीति प्रक्षे पचत्यास्ते इत्युत्तरं भवति, न त्वासकः पाचक इति। न चायं कर्तृप्रश्नः किं देवदत्त इति, विशेषस्याभ्यन्तरीकृतत्वात् भिन्नलिङ्गत्वाञ्च। नापि कर्मप्रश्नः अनुज्ञाते व्यापारे कर्मप्रश्नासंभवात्। पचति पठतीति कर्तृविशेषमन्तरेण प्रतिवचने प्रष्टः कृतार्थत्वात् पचति पठतीति चाख्यातस्य आख्यातेनायोगात्। यदि साधनं प्रधानं स्यात् यथा पाचकः पचतीति सामानाधिकरण्येन न योगो भवति, यथा पचति पठतीत्यत्रापि स्यात्। न चैतदस्त्यतः क्रियाप्रधानत्वमेवाख्यातानां क्रियाप्रधानत्वाञ्च एकशेषारम्भः, तदनारम्भादेकत्वमेकत्वेन वीप्साभावः, वीप्साभावाच्च गन्ता गन्ता गच्छति गच्छतीति शब्दावृत्तिभेद: वुद्धिभेदाञ्च क्रियायाः कारकेभ्यो व्यतिरेक इति।

नतु च पचत पचतः पचन्तीति घात्वर्थ एवाडयं, न करिया। तन्न, धात्वर्थस्य प्रत्ययार्थ- स्यैधावच्छेदकत्वाद्धात्वर्थात्तु क्रियायाः पृथकत्वं साध्यमानमप्रधानव्यपदेश्यतायामेवं संतिष्ठते। यथैव तहि कारकभेदेऽप्यभेदः क्रियायास्तथा धात्वर्थभेदेऽव्यभेद एवास्तु, सत्यमेतत्। किंतु वस्तुनः सर्वथैकत्वमनेकत्वं वोच्यमानं भेदाभेदनिबन्धनं लोकव्यवहारं सर्वमतिक्रामति। तस्मान्भेदमभेद वा अभ्यपगच्छता व्यवहारंप्रसिभ्यर्थममेदो भेदश्चाभ्युपगन्तव्यं कस्यचित् किश्ञचिनमुख्यं किश्चिौपचारिकं सरवो हि भेदवादी निरुपकारेष्वयशशलाकपदसंबन्धेप्वन्यान्यव्यावृत्तेषु भेदेषु तदेवेदमितिप्रत्ययस्य अभेदादेकत्वमाश्रित्य लौकिकव्यवहारमनुगच्छति। एकत्ववादी च भेदाघिष्ठानामिव भवतां सर्वी वृत्तिं सर्वे च विशेषशब्दव्यवहारं धर्मान्तरसंसर्गपूर्वकं लोके व्यवस्थितं मन्यमानो लोकमनुगच्छन् अभिन्नमपि मेदैरेव निदर्शयति तस्माद्भिन्नघात्वर्थावच्छिन्ा भिन्ना क्रियािनैेि एतेनैतदपि संगृहीतं भवति। व्रज्तिपचत्यस्तीति स्वेतत इत्यादौ प्रत्ययार्थघात्वर्थयोरुद्वापावापा-

(34) चतुर्थः प्रकाशः १३३

भ्यामन्यत्वेनावधारितो घात्वर्थावच्छिनः; परिष्छिन्नकालः कालपरिच्छिन्नो वा उपसर्गादिभिरुपस्कृतः

प्रतिभया साकल्येनोलिख्य साध्यत्वेनाध्यवसितः तथा सूपभृतोबहिर्निष्पन्ना प्रक्रान्तक्रमरूपावयव समुदायात्माSनपेक्षितान्तरालक्रियान्तरोपनिपातस्तथाविधादयवो वा पुरुषव्यापारः क्रिया ।

लभ्यमानैकाकारप्रत्ययनिमित्तजातिविशेषो वा पूर्वावयवोपकृतान्यावयवप्रतीयमानजातिप्रादुर्भावी वा धात्वर्थव्याप्रियमाणकर्तकर्मणोस्स्वव्यपदेशनिमित्तसत्ता संवन्धो वा कर्तृकर्मसत्ता वा तथ्यापारा विष्टधात्वर्थावयवसामान्यं वा तथैवोपलभ्यमानघात्वर्थावयवव्यक्तयो वा व्याधियमाणेषु सवपरा- त्मनो: पूर्वस्वरूपविलक्षणरूपान्तराभिमानो वा तत्रैव च तयोस्तथाविधाभिन्नस्वकारणसत्तासंबन्धो वा बुद्धिसत्ताभावेषु प्रत्यस्तमितरूपमनेकवुद्नुस्यूते बुद्धिसामान्यं वा क्रियाशब्देनाभिधीयते। अपिच- यावरत्सिद्धमसिद्धं वा साव्यत्वेन विवक्षितम्। आश्रितक्रमरूपत्वा त्तत्कियेत्यभिधीयते॥ सच कार्यानुमेयत्वात् परोक्ष इत्येके। गच्छतिपचत्यादिप्रत्ययैषु प्रत्यक्षेण, देवदत्तादि स्वरूपऽतिरिक्तक्रियातत्वानुपलब्धेः । य एव देवदत्तात्मा तिष्ठन् प्रत्ययगोचरः चलतीत्यपि संवित्तौ स एव प्रतिभासते। किंतु चलतीति प्रतीतिः संयोगविभागमालम्वते, संयोगविभागः कदाचिदेवोत्पद्यमान: परिदृश्यमानपदार्थस्वरूपातिरिक्तं कारणमनुमापयति, यञ्च कारण स परिस्पन्दप्रयलादिरूपः पुरुषव्यापारोऽतीन्द्रियः क्रियेति। तद्नुपपन्नमित्यन्ये, चलतीत्यादिप्रत्ययानां प्रत्यक्षत्रयावलम्बनत्वाद्। तथा च न चलतीति प्रतीतेस्संयोग विभागालम्बनमव्याप्त्यादिप्रसङ्गात्। तव्नाSकाशे विहङ्गमो गच्छतीति प्रतीति ने स्यात्, संयोगविभागयोरग्रहणात्। न च द्योर्विहायसोस्संयोगविभागौ प्रत्यक्षी प्रत्यक्षेतरवृत्तित्वात् वायु- वनस्पतिसंयोगविभागवत्। अथ विततालोकावयव्याकाशः तत्संयोगविभागौ च पक्षिणः प्रत्यक्षौ तन्न, सन्तमसेऽपि खद्योतविद्युतोः क्रियाबुद्धेः । न च तमो नाम वस्तुस्वरूपमस्ति, भूकंपे च कंपते वसुंधरेति च ज्ञानमस्ति। संयोगविभागमस्तीत्यतिव्याप्तिः सेंयोगविभागोपजनप्रबन्धेऽपि तयोर्वर्तमानयोरेव ग्रहण तौ च गत्वाऽपि स्थिते गवादौ स्त इति । तन्रापि गच्छतीतिज्ञानप्रसङ्ग: निश्चले च श्येनसमवायापायपरंपरावति वध्यशूले प्रवाहजलजाशेषविशेषमालहारिणि सरित्कूले रक्षतुरङ्गमसंयोगविभागश्रेणिमति च बाह्यालिन्दमहीतले चलतीति प्रत्ययः प्राप्नोति। अथ. क्रिया- जन्यत्वं संयोगविभागजानांतत्रैव चलतीति श्येनादौ प्रत्ययो न निष्क्रिये शूलादाविि तहि क्रियावयवव्यतरेकानुविधानात् क्रियालंवन एवाऽयं प्रत्ययो, न संयोगवियोगालंबनः । किश्च नित्यपरोक्षारयां क्रियायामिदमपि न ज्ञायते ? किं शूलकूलमहीतलक्रियाजन्यत्वं संयोगविभागानां, किं वाऽन्येन जलतुरगक्रियाजन्यत्वमित्यतिव्याप्तिः संयोगविभागालंबनत्वे च

१३४ शुङ्गारप्काश:

संयुज्यते वियुज्यत इति च प्रतीतिभ्यां न चलतीति यथाविषयं प्रत्ययोत्पादादनिर्ाने जलस्य आलम्बनता स्यात्। चलतीति व वर्तमानाभासः प्रत्ययस्संयोगविभागानुमेयत्वेन संभवति। तथाहि-संयोगान्तरं कर्मेति। न च संयोगो वर्तमानां क्रियामनुमापयति, विभागो विकास्यत्वा दात्मनः प्राक्कालीन इव कारणं गमयति। कारणस्य हि सत्वं प्राक्कालीनमेव कार्योपयोगि न तुल्यकालं, तदानीं तस्य सिद्धत्वात् । अतः कार्यात्कारणभूतां क्रियामनुमिमानो भूतामेवानुमिमीते न वर्तमानाम्। तस्मात्सयोगविभागाभ्यां क्रियानुमाने वर्तमानाभासञ्चलतीति प्रत्ययो न संभवतीत्यसंभवः । न च नित्यपरोक्षक्रियानुमानमपि शक्यं कार्य कारणपूर्वकमिति संबन्ध- ग्रहणानुपपत्तेः । न हि द्रव्यमिश्रं कारणं; अपि तु क्रियाविशिष्टं क्रियायाश्च परोक्षत्वान्र तदानीमिष्टद्रव्यकारणप्रहणमनुघटमिति घटादावपि दुर्घटाव्यात्तिप्रतीतिः ; तस्मान्न कार्यानुमेया क्रिया। अपितु उत्क्षेपणादिभेदवतः परिस्पन्दरूपस्य कर्मणः प्रत्यक्षेणोपलम्भात् प्रत्यक्षैवेति। एतेन पचतीति प्रतीतिरपि प्रत्यक्षक्रियालंबनैवेति व्याख्यातम् । तत्र हि पचत्यादिक्रियाबह्वयः प्रतीयन्ते ; देवदत्तश्चलति, चुल्ली ज्वलति, स्थाली उर्वायते, वयस्यः कथयति पिधानमपिधसे, तण्डुलानि विक्किद्यन्ति, दर्व्यपविध्यति, ओदनस्सिध्यति, इति। ननु च पाको नाम धात्वर्थः परिदृश्यमानदेवदत्तादिव्यापारव्यतिरिक्त पषितव्यः, तदन्तरेण फलनिवृत्तेरभावात् : तदभावे च किमधिकृत्य कारकाणि संसृज्येरन्। अत्रोच्यते, यं तमेकं पाकं नाम घात्वर्थ चलनादिभ्योऽतिरिकं क्रियेति मन्यसे, स किं वस्तुधर्मः ? तत्कार्य वा, तत्र वस्तुधर्मत्वे रूपवज्जातिवद्धाभ्युपगम्यमाने यावद्वस्तु सर्वकालं वा फलनिष्पत्तिप्रसङ्गः। तत्कार्यत्वे सति स किं सकलकारकनिष्पाद्यः, एकैककारकनिर्वत्यों वा। तत्रादपक्षे एकैक भवेत् कारकमक्रियं एकैकनिष्कियत्वे तु साकल्येऽपि कार्यत्वाद्यापारान्तरकल्पनायामनवस्था। पक्षान्तरे तु क्रियामिव फलमपि निष्क्रियाण्येव कारकाणि कुर्युरिति किं क्रियया। ननु करोतीति कारकं सत्यं करोति फलमनुक्रियाम्। ननु करोतीति यद्रषे सेयमुक्तैव क्रिया। वैत्रः कट करोतीति चैत्रस्यैव कटस्यैव करोतेरप्यर्थो वाच्य एव। उच्यते परिस्पन्द एव भौतिको व्यापारः, करोत्यर्थः । न हि व्यं परिदृशयमानं परिस्पन्दात्मकं व्यापारमपहुमहे। प्रतिकारकं विचित्रस्य चलनादेर्व्यपारस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भात्। अतीन्द्रियसु तदतिरिक्तः करोत्यर्थों नास्तीति ब्रुमहे। क्रियातीन्द्रियत्वे हि तद्योगकृतं कारकत्वमधिगच्छन्तः फलार्थिनस्तदुपाददीरन्। तावदेव विनिश्चित्य तदुपादीयतेऽर्थिभिः। तदेवोपाददानैश्च फलमप्यतिगम्यते॥ कारकत्वं च पक्षेऽस्मिन्नास्ति किश्चिदतीन्द्रियम्। कारकत्वं स्वरूपस्य सहकार्यादिसन्निधि:॥ निर्व्यापारस्य नन्वस्य को गुणस्सहकारिभिः । व्यापारयोगिनोऽप्यस्य को गुणस्सहकारिभिः ॥

चतुर्थः प्रकाशः १३५

बुधव्यापार एवैष सवै संभूय साध्यते। किं फलेनापराद्ं वः तद्धि संभूय साध्यताम्॥ तस्मात्कारकचक्रेण चलता जन्यते फलम्। न पुनश्चलनादन्यो व्यापार उपलभ्यत ॥ चलन्तो देवदत्ताद्यास्तदनन्तरमोदनम्। एतावदृश्यते तत्र न त्वन्या काचन क्रिया॥ क्रियानिमित्तसंसर्गवादिनोऽपि दूयी गतिः। सत्यां क्रियायां संसर्गस्संसर्गे सति वा क्रिया॥ अत्राऽपि पक्षे पूर्वस्मिन् संसर्ग: क्वोपयुज्यते। तथा सति फलं सिध्येत्काष्ठादे: केवलादपि॥ संसर्गात्तु क्रिया सिद्धा पुनरेकैकमक्रियम्। तथा च सति नैधांसि ज्वलेयुः पिठरान्विताः ॥ ज्वलन्त्येधांसि न पुनः पचन्ति पिठरान्विताः। पिठरे सत्यपीमानि ज्वलन्तीत्येव मे मतिः॥ तस्मात्कियान्तराभावात्काष्ठाम्बुपिठरादयः । संसृज्यन्तां फलायैव किमदष्टेन कर्मणा ॥

ननु च फलं सिद्धं साध्यं वा; किश्चातः सिद्धं वेत् कारकान्तराण्यपि सिद्धानीति संसर्गाभावः। अथ साध्यं सैव कारकव्यापारव्यतिरिक्त्ता क्रियेति। तन्न, फलस्य क्रियात्वानुपपत्तेः। ओदनो हि फलं, न चासौ क्रियाणां विप्रतिपत्तिः; पाकस्तर्हि कः? पचेर्वाच्यः, शून्यतैव युक्ता उच्यते-समुदितदेवदत्तादिकारकनिकरपरिस्पन्द एव विशिष्टफलावच्छिन्नः पाकः । सएव च पचेरर्थः; देवदत्तादिक्रिया हि चलनज्वलनादिरूपाः पृथक्तथैवावभासन्ते, समुदितासु सत्य: फलान्तरावच्छेदाद्रृपान्तरेण पाकादीनामपस्फुरन्ति, व्यपदिश्यन्ते च; तथा देवदत्तः पचतीतिवत् काष्ठानि पचन्ति, स्थाली पचतीत्यपि व्यपदेशो भवति। ननु च यथा स्थाली पचति काष्ठानि पचन्तीति दृश्यते। नैवम्; ओदनः पचति तण्डुलाः पचन्तीति सत्यमेतत्। कारण तु वाच्यं किं तदिति चेत् पचेरकर्मकत्वत्रियात्वमेव। नन्वोदनस्य तण्डुलानां वा कर्तृत्वं न तूभयोस्संभवति। नैवं, तण्डुलानोदनं पचतीत्यपि व्यपदिश्यते; न च कर्मणसस्वतन्त्रता युक्ता, तदभावाच्च न कर्तृत्वनिबन्धनः पचतिव्यपदेशः स्वातन्ये वा कथं कर्मकर्तुः कर्मवत् न कर्तृप्रत्ययभावात्। नन्धेवं सति, ओदनतण्डुलानां निवृत्तिविकारयोरस्वातन्त्र्यात्सिध्यति ओदनोऽपि क्विधन्ति तण्डुला इत्यपि न स्यात्। तन्न, निवृत्यादिषु तत्पूर्वमनुभूय स्वतत्रतां कर्त्रन्तराणां व्यवहारे कर्म संपद्यते पुनः । भवतु नाम, तण्डुलानां सिद्धानां कथञ्चिदेत्तत्, ओदनस्य तु साध्यस्य नोपपद्यते ? नैवं, भवत्यर्थे सर्वस्य कर्तत्वात् भवत्यर्थश्च सिध्यतीति न दोषः । यद्योदनो न पक्तव्यः पक्तव्यो यदि नोदनः ॥

१३६ शृङ्गारप्रकाशः

यथा- शाटकश्चेन्न पातव्यो पातव्यश्चेन्न शाटकः ।। अत्रोच्यते। अन्तस्थत्वं बहिस्थत्वं निष्पत्तौ द्वयमिष्यते। अन्तस्थत्वं पुरस्कृत्य बहिस्थत्वं प्रकाशते॥ दयी सत्ता पदार्थानां बाह्याचाभ्यन्तरीति च। आन्तरी व्यवहारार्था बाह्यात्वर्थक्रियां प्रति॥ अन्यथा हङ्कुरो जायत इत्यपि न स्यात् । अत इदमुक्तम्; उपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमन्तः- प्रतिभया साकल्येनोल्लिख्य साध्यत्वेनाव्यवसितः पुरुषव्यापारः क्रियेति। न च पुरुषव्यापारस्य क्रियात्वं, रथो गच्छति, कूलं पततीत्यादिप्रयोगाभावः उपचारो वा। पुरुपशब्देनेह प्रथममध्यमो- त्तमलादेशं त्रिकामिधेययोः कर्तकर्मणोरमिधानात्। न चैवमेतद्यापारयोरेव क्रियात्वं फलामि धायित्वेन कारकोपलक्षणत्वात्। यथा च भागा: पचतेश्रलनज्वलनादयः। चलनज्वलनादीनां ज्ञेया भागास्तथाऽपरे॥

तथाहि। देवदत्तश्चलतीत्यत्र किं प्रतीयते ? युगीमादत्ते, उदकमासिश्चति, तण्डुलाना- वपतीति। एवं कारकान्तरव्यापारेष्वपि द्रष्टव्यं; न तु देवदत्तादेभौतिको व्यापारः आत्मव्यापार- पूर्वको भवितुमहति। नेतदेवम्, नह्यात्मनो व्यापारः किश्चिदस्ति इच्छाद्वेषपूर्वकपरयत्वशादेव स भौतिकव्यापारकारणतां प्रतिपद्यते। चलतीतिप्रतीतिवत् पचतीति प्रतीतिरपि प्रत्यक्ष- क्रियालंबनैवेति अन्रानुमेयक्रियावादिनस्समादधते। अस्तु नाम देवदत्तादिकारकनिकरपरिस्पन्दसमुदायः क्रिया। किन्तु पचतीत्यादावधि- अयणावचनविचटनादीनां किमायुष्मानू क्रियात्वं मन्यते, किमर्थ सर्वाण्येवेति? ओमिति ब्रूमः । पृच्छामि चायुष्मन्तं किमधिश्रयणाद्यः क्रियाव्यपदेशमेकशो वा लभेरन्। न तावदेकशः, कमरूपाभावात्; एतञ्च तत्क्रियायाः क्रियात्वं, यदुत साधनैस्साध्यमानता क्रमरूपोपादानञ्च। न चैकस्य क्रमस्संभवति, अवश्याभिधेयश्चैतदुपात्तक्रमस्साध्यतयाऽभिधीयमानपदार्थः क्रियेति। अन्यथा हि पाकादीनां उपसंहृतक्माणामपि क्रियात्वप्रसङ्गः । ते हि पर्यवसिताः स्वरूपतयोप- संहृतक्रमा एव स्वशब्दैरमिधीयन्ते। तेषां पूर्वापरीभावविरहान्न क्रियात्वम्। अत एव ते सांधनभावेन तैश्शब्दैरुपादीयन्ते, न साध्याभावेन। पाकं करोतीत्यादौ हि साधनविशेष- निबन्धनाविभक्तिरुपलभ्यते, द्वितीयानिवृत्तिरूपं च साधनमुपपद्यते। नन्वेवं, अस्ति विद्यते तिष्ठन्त्यादीनामपि न क्रियात्वं प्रसजेत्, यावता नेहापि क्रम उपलभ्यते। नैवम्, अत्रापि क्रमस्य प्रतीयमानत्वाद्। तथाहि- कालानुपाति यद्रूपं तदसतीत्यपदिश्यते। परितस्तु परिच्छिन्ना भाव इत्येव कथ्यते॥ एवं विद्यते तिष्ठतीत्यत्रापि द्रष्टव्यम् ; कालाधिकारे चैतद्विशेषतो वर्णयिष्यामः। नापि गणशः क्मजन्मताधिश्रयणादीनासुत्पन्नमत्र, प्रध्वंसित्वादयोगपद्ये समूहानुपपसेः । तदभावे च

(35) चतुर्थः प्रकाशः १३७

कथमिव भिन्नेषु मिन्नशब्दो वर्ततां पचतीति। उच्यते, कमोपजातावयवपरिच्छेदप्राप्तसंस्कारानतं हि यदा सकलं क्रियाकलापत्तेः कलयति, तदा प्रत्ययः परिवर्तिसमुदाय एककार्यत्वादाहितमेदः पचतीत्यादिशब्दव्यपदेशनिमित्तं भवति। तथाहि, ओदनादिकार्यक्रियाकलापस्तिरोधाय सेदमभेदेन व्यपदिश्यते। पचतीति फलस्य च सकलक्रियावयवसाध्यत्वात् साधनभावेनापि स एवाऽपेक्ष्यते । तदनन्तर्गतास्त्वधिश्रयणादयः प्रत्येकं फलमभिनिर्वर्तयितुमपर्याप्ताः पर्याप्स्य समुदायस्य रूपसंपादनार्थत्वात्समुदायं प्रति गुणभूता विज्ञायन्ते। तद्राह- गुणभूतैरवयवैस्समूहकमजन्मनाम्। बुद्या प्रकल्पितो भेदः क्रियेति व्यपदिश्यते॥

यधेवं पचतीति व्यपदेशो नोपपद्यते धातूपादानातीता न चानागता तदा वर्तमानकाल विहितः प्रत्ययः प्रयुज्यते। न चास्य क्रियाप्रतानस्येयं व्यवस्था संभवति, अधिश्रयणादीनां पूर्वापरीभावनियमात् ; न चैकः क्रियाभागः पचतिशब्दनिबन्धनः शब्दशक्तिस्वभावात्। न हयुपान्त- क्रियावयवार्थप्रत्यायकश्शब्दो यथाभूतमर्थ प्रत्याययति ; ततः कथमेकस्य वर्तमानकालतां प्रत्ययोऽनुरुध्येत ? नैतदस्ति, शब्दशक्तयो हि भिन्नरूपामिन्नामर्थव्यक्तिमुपात्तभेदान दर्शयन्ति, यतः पूर्वापरीभूतावयवसमुदायावग्रहरूपा बुद्धिर्यथावगृहीतं समुदायाकारमवयवेषु प्रत्ययस्येति तेऽवयवाः प्रत्ययेन समारोपितसमुदायानुरूपाः पचतिशब्दवाच्यास्सन्तः स्वरूपसन्निधानात्त वर्तमानादिव्यपदेशमनुभूय प्रत्ययविशेषोत्पत्तिनिमित्तं भवन्ति। तथा हि, अमिसमीहितफलः क्रियायां फलोपजननसाधनभूतायां वर्तमान: पुमान् समुदायमेवाधाय चेतसि तास्ववयवत्रियासु प्रवर्तते। ततो ह्यस्य समुदायाभिसन्धिसमुत्थापिताः क्रियाभागाः समुदायसंपादनार्थत्वात् समुदायरूपेणाध्यवसीयन्ते। तथाऽध्यवसितक्रियारूपैस्तु तस्य क्रिया क्षणस्य सन्निधानाद्वर्तमान- कालविहितः प्रत्ययः प्रयुज्यते पचतीति। अत्र चोत्पन्नमान्रप्रयुक्तत्वात् सर्वे क्रियावयवा वर्तमाना न संभवन्तीति स्फुटमेवावसीयते; किन्तु प्रत्येकं समुदायिषु समुदायाध्यासेन प्रयुज्यते पचतीति। अधिश्रयणाद्यवयवक्रियासमुदायवचनेषु पचादिषु यस्मिन्नवयवेऽध्यारोप्य समुदायोऽधिश्रयणादिः विक्कित्यन्तः प्रत्याय्यते, तत्कालप्रत्ययोऽसुवर्तते। तत्र यदा वर्तमानावयवे समुदायाध्यासस्तदा पचतीति भवति। यदा तु भूतभविष्ययोस्समूद्दारोपणे तदाऽपाक्षीत् पक्ष्यतीति। तटुंक्तम्- समूहस्स तथाभूतः प्रतिभेदं समूहिषु। समाप्यते ततो भेदे कालभेदस्य संभवः ॥ समुदायस्य च समुदायिषु प्रत्येकपरिसमाप्ती निदर्शन, आ्रमो दग्धः, पटो दग्धः, इति। यदि ह्येकस्मिन्नंशे समुदायो न स्यात्, पाणिमात्रस्याङ्कलिमात्रस्य वा चण्डालत्वविरहात् चण्डालपाण्यङ्गुलिस्पर्शनैवोच्येत चण्डालस्पृष्ट इति। न चाङ्रविकारेणाङ्गिनो विकृतिर्लक्ष्यते, अक्ष्णा काण इति। तदुक्ंम् ; अवयवे हि स्पृष्टे समुदायोऽपि स्पृष्टो भवति; अवयवे हि कतं लिङ्ं समुदायस्यापि विशेषकं भवति; यश्च समुदायः सोऽवयवान्न व्यमिचरति। तस्य विशेषकं

१३८ शुङ्गारप्रकाशः

यथा-गोस्सक्थनि कण्ठेऽपि कृतं िङ्गं गोरेव विशेषकं न गोमण्डलस्येति। तदेवमुक्ते किमुकतं भवति उपात्तक्रमाधिथ्रयणादिविक्कित्यन्तानामवयवानां समुदायः पचतिक्रियेति ? तर्हि, चिरं जीवतु भवान् भवतैव प्रतिज्ञाता नैव क्रिया प्रत्यक्षेति। तस्मादुपात्तक्रियां क्रियावयवास्तदस्य क्रियासङ्गातस्य केचिदवयवा निवृत्ताः, केचिदनिवृत्ताः, कश्चिदेव प्रत्युपस्थितः । उपस्थितविषयाः चक्षुरादयः, ततोऽथ क्रियाकलापादयः प्रत्यक्षणितुं चक्षुरादिभिरभिसंबन्धात् न व्यतीतानागत- रूपस्यासतः क्रियावयवस्य सदासदानुपातिना कारणग्रामेण संबन्धो, न वाऽनधिगतेन्द्रियसंबन्धस्य पदार्थस्य दर्शनपरिच्छेद्यता संभवति। तदुक्तं- करमात्सदसतां तेषामात्मनो न समूहिताः। सद्वस्तुविषयैर्यान्ति संबन्धं चक्षुरादिभिः ॥

दर्शनाभिमान: कथमिति चेत्, यथा गौरश्व इत्येवमादिषु पदेषु गकारादयो वर्णभागाः कमरूपानुविधायिनो व्यक्तावुपजने वा प्राप्तयौगपद्यासङ्गातरूपेण न पार्यन्तेऽवधारयितुं, इन्द्रियायत्तया बुद्या तस्या: प्रत्युपस्थिताक्षरावसायशक्तः पूर्वोत्तरभागयोरसंस्पर्शात्। समभि हितावयवपरिच्छेदप्रापितातिशयास्त बुद्धयः स्वानुरूपं संस्कारपरंपरामन्ते समालोचितविशेष- वर्णभागासुपजनयन्ति तस्यामुत्कीर्णबुद्धिमिव तत्पदं समुदायात्मना निरुप्यते। तदाह- यथा गौरिति सङ्गातस्स्वो नेन्द्रियगोचरः। भागशस्तूपलब्धस्य बुद्धौ रूपं निरूप्यते॥

काल्पनिकस्तु युगपद्गहृणाभिमानः प्रत्यक्षभ्रमनिबन्धनम्। यथाऽलातस्य विद्धविश्वशते देशे नैरन्तर्या न परिवृत्तिरूपमपि रामेणावधारयन्नयनावसितकालभेदो युगपत्सकलदेशव्यापि परिच्छिन्दन्नध्यवसति, चंक्रमिति यथा क्रमवन्तः क्रियाभागाः क्रमेणैवावसिता लघुतरं परिवर्तित्वा- दनवधृतकालमेदैर्युगपदेवाध्यवसीयन्ते; यथाऽध्यवसायं च दर्शनाभिमानमुत्पादयन्तः प्रत्यक्ष- व्यवहारं वर्तयति। यदुक्तम्- इन्द्रियैरन्यथाप्राप्तौ भेदांशोपनिपातिभिः। अलातचक्रवद्रूपं क्रियाणां परिवर्तितम् ॥ अप्रत्यक्षैव तु क्रिया। यदाह महाभाष्यकारः- क्रियाणामेवमत्यन्तापरिदृष्टा अशक्था निदशयितुं, यथा गभो निर्ुठितस्यासावनुमानगम्येति। ननु प्रत्यक्षप्रवृत्तौ संबन्धग्रहणाभावात् कथं क्रियाविषयेऽनुमानं वर्तते? नैष दोषः, धातुवाच्यस्य समूदृस्य युगपद्सन्निधानात्प्रत्यक्षत्वम्। एकैकस्य तु लक्षणस्य प्रत्यक्षत्वे बुद्ध्या सङ्कलय्य पचतीति प्रयुज्यते, यदाप्येकस्मिन क्षणे पचतीति प्रयोगस्तदा तत्र समूहारोपणम्। यदाह- पूर्वोत्तरैर्यदा भागैस्समवस्थापितकरमः । एकस्सोप्यसदध्यासादाख्यातैरभिधीयते॥ यश्चापकर्षपर्यन्तमनुप्राप्तः प्रतीयते। तत्रैकस्मिन् क्रियाशब्दः केवलेन प्रयुज्यते ॥

चतुर्थः प्रकाशः १३९

न त्वेवमिन्द्रियैरमिसंबन्धात् सरुपसन्निधानाय वर्तमानव्यपदेशाच कथमप्रत्यक्षत्व क्रियायाम् ? उच्यते, नेह वस्त्वर्थो निरूप्यते, अषितु शब्दार्थः । तत्र चान्वयव्यतिरेकाभ्यां यः प्रकृत्यर्थोऽवस्थाप्यते, या क्रियावचनस्य धातुसंज्ञा, नासौ शक्या साक्षादुपलव्धुम्। तत्र हि आचार्याणां मतभेदः; एके मन्यन्ते-अधिश्रयणादीनां समुदायो वुद्ध्या निगृहीतः, एकत्वेन स पचतीत्यादीनां वाच्य इति। न च समुदायं पचतीति प्रयुख्जानः प्रत्येकमधिश्रयणादिषु प्रत्यस्यति, प्रत्ययाश्च न समुदाय इत्येवं रूपं प्रत्वस्यन्ति। नाप्ययं चायं चेति संबन्धिनो बुद्ध्यावगृहकाति। किं तर्ह्याश्षितक्रमनिरूपमिव प्रत्येकमवयवेषु प्रत्ययस्य पचतीति प्रयुङ्के, तदा तस्यैव समीहितं भवति, अधिश्रयणाद्यनुपूर्वा फलमोदनादि निवर्तयितव्यमिति। यथा प्रथमक्रिकयासंभागे पचिरित्येवाध्यवस्यति नाधिश्रयणमिति। इतरथा ह्वेवं प्रयोगस्तस्याधिश्रयतीति यदाचाधिश्रयणे निर्वृत्तेनागते वा भूतभविष्यत्कालाभिधायिनं शब्द प्रयुङ्कगे, तदा समुदायरूपप्रत्यासेनैव तमवयव- बुद्ध्या निगृह्य प्रयुङ्के अपाक्षात्, पक्ष्यतीति। न त्वधिश्रयणरूपेण, अन्यथा ह्येवं प्रयोगस्स्यात् अध्याशिश्रयत्, अधिश्रयित्यतीति। एवमापनेपि च घटने वा समूहिनि समुदायरूपप्राप्ता धातुत्वादेव व्यपदेशात्। पचत्यपाक्षीत् पश्यति, एवं भूतश्चार्थात्माSधिकृतस्साधनतत्ररसाध्यावस्थः शब्देन प्रक्रान्तोऽशक्य उपलब्धुं; यथा- गैिति गकारौकारविसर्जनीया एवोपलभ्यन्ते। समुदायस्तु बुद्धिनिर्ग्राह्य एव ; तथा पचतीत्यादिष्वेवाधिश्रयतीत्यवयवादिषु अवयव एव हस्त- प्रसरणस्थाली विन्यासादयोऽशब्दवाच्याः प्रत्यक्षा एव। यावदपकर्षपर्यन्तप्राप्ता क्रियेति सापि नाप्रत्यस्ते कमरूपे समुदाये आख्यातशब्देनाभिधीयते। अपकर्षपर्यन्ता चेत्क्रमरूपेण नाऽवगृह्कादिति अवाचक एवास्यातशब्द: यथा-श्ोकशब्द प्रयुञ्नो भादं पदं पदरूपेणावगृङ्गाति न तदा श्रोकस्समुच्चार्यत इति प्रयुङ्गे। यदा त्वाश्ितोत्तरप्रबन्धमवगृह्काति तदा श्ोकशब्द प्रयुङ्के। एवं कृत्वा निरुक्तेत्युक्तं पूर्वापरीभूतं भावमाख्यायते नाचष्ट इति। अन्येषां दर्शनं यद्विचटनं तण्डुला- वयवानां तण्डुलावयवेभ्यो विभागः; यदनन्तरं मा भवाद्यो निष्पद्यन्ते। तद्यदाऽिश्रयादिषु प्रत्यस्तरूप भवति तदाऽख्यानेनाभिधीयते। तत्र यदुपलभ्यतेऽधिश्रयणं तदशब्दवाच्यं; कारक- निराकांक्ष यच्छ्देनामिधीयते तद्निष्पन्न ; साधनतन्त्रमप्रत्यक्षं निष्पन्नानिष्पत्रयोश्चैकान्त्या- त्मायत्तौ पचत्यादिशब्दप्रयोगः । स चायमेवंरूपोऽर्थात्मा गुणक्रियाणां पौर्वापर्यात्मनां पूर्वो न परश्च पूर्वापरीभूते व्यपदिश्यते। अन्ये तु विचटनमेवाधिश्रयणादिरूपं प्रतिपन्राः, न रूपशून्याधि- श्रयणादीन् प्रत्यस्तविचटनरूपानाहुश्च कः पुनः पचेः प्रधानार्थः योऽसौ तण्डुलानां विकित्तिः ?

अथवा यदभिसंधिपूर्वकं प्रेषणमध्येषण वा स सर्वः पच्यर्थ इति सर्वस्मिन्नपि दर्शने यथा- भूताख्यातशब्दो न. क्रिया प्रक्रम्यते। तथाभूतायास्सिद्धमप्रत्यक्षमिति फलेनैव समधिगमो युकतं कथमिति चेत्, इह सर्वेषु साधनेषु सन्निहितेषु कदाचित्पचतीत्येतन्रवति, कदाचिन्न भवति, यस्मिन्निमित्ते सन्निहिते पचतीत्येतन्भवति। सा नूनं क्रियायां देवदत्त इह भूत्वा पाटलिपुत्रे

१४० शुङ्गारप्रकाश:

भवति। सा नूनं क्रियेति द्वितीयहेतुमत्या सोऽप्यर्थ इति चेन्नैवम्; इह कस्यचिदेषा बुद्धि: स्यात्; असत्येवाऽस्मिन्निमित्ते पचत्यादिबुद्धयः प्रवर्तन्ते, यथा मृगतृष्णिकादिष्विति तदनेन निर्वर्तयति। मृगतृष्णिकादिभ्यो हि तृततिमलापकर्षण धर्मापनोदनादि न फलं निवर्तते ;

अथवा पतदयं प्रतिपद्येत, शक्तिकृताः पचत्यादयो विशेषा: सत्प्रत्ययाश्च र्युः, न क्रिया- कृता इति। तदनेन निर्वर्तयति, यावां देवदन्त इह भूत्वा पाटलिपुत्रे भर्वात सा नून क्रियेति। यदि ह्येते शक्तिकृतास्स्यु: शक्त्यनन्तरमेव पाटलिपुत्रेण प्राप्तिस्स्यात्। न च भवति तस्मात् शक्तिकृते नान्येन धर्मेण, यस्य फलं देशान्तरप्राप्तिरिति । क्रियामन्ये तु मन्यन्ते कचिदप्यनपाश्रिताम्। सा नैवार्थावभासत्वे प्रवृत्तिरनपायिनी॥ सामान्यभूता धात्वर्थैस्सा पुनः प्रविभज्यत। ततो व्यापाररूपेण साध्ये पर्यवतिष्ठत ॥ प्रकृतिस्साधनानां सा प्रथमान्तमकारकम्। शक्तिरेकाधिकरणे स्रोतोवदपकर्षति॥ अपूर्वं कालशक्तिंवा क्रियायाः कालमेव वा। तमेकं लक्षणं भावं केचिदाहुः कथञ्चन॥

सा तु यथा अस्ति भवति करोतीत्यादिक्रियावच्छेदे मेदाभिन्नापि भिन्नेव प्रकाशते, तथा क्मरूपोपादानान्नित्यमेव कालसंबन्धोपाधिभूतभूतभविष्यदादिव्यपदेशमासादयति। कः पुनरयं कालो नाम ? क्रियैव क्रियान्तरावधृतपरिमाणव्यवच्छिन्ना वा क्रियापरिच्छिन्नहेतु: कालः, कथ पुनः क्रिययैव क्रियापरिच्छित्तिः? श्रूयताम्। इह तु क्रिया: काश्चित्क्रियान्तरैः कैश्चिद्ुद्धयैव परिमीयन्ते। यथा- अर्कादीनां गतयः यथा च गोदोहादयः, तथाऽस्मदादिव्यापाराः। यथा- पुरुषायुषाद्यस्तत्रावधृतपरिमाणाभिरितरा: परिच्छिद्यन्ते ; यथा-दिवसं गच्छति, वर्षशतं जीव, ओदनपाकमास्ते, गोदोहं स्वपिति। तत्र परिच्छेदकालव्यवहारं वर्तयन्ति ; यथा-सवितुरुदया- दिरस्तमयपर्यन्तः क्रियाप्रबन्धो दिवसः, स एवास्तमयादिः पुनरुदयावसानो निशा, सर्वाकर्षाणां सकृत्परिवृत्तिरहोरात्रः, कलामिरिन्दोराप्यायनं परिक्षयो वा पक्षः, चन्द्रस्य सकलनक्षत्रातिक्रमो मास:, सूर्याचन्द्रमसोर्गतिविभागादेकाहोरात्रक्षय ऋतुः, रवेर्दक्षिणत उत्तरतो वा गमनमयनं, बृहस्पतेरेकरात्र्यतिक्रमस्संवत्सर इति। तेन चोक्तानुक्तं क्रिया कालोऽ्वच्छिद्यते। यथा-दिवा दिवः, दिवसो निशाचाहोरात्रः, पञ्चदशाहोरात्रः पक्षः, पक्षद्यं मासः, मासङयमृतुः, ऋतुत्रय- मयनं, अयनद्यं संवत्सरः, पञ्च संवत्सरा युगम्। युगानि द्वादश कल्प:, कल्पशतानि द्वादश महाकल्प:, महाकल्पषष्टिश्चतुर्युग, चतुर्युगानि द्विसप्ततिर्मन्वनतरम्, मन्वनतरण ुर्श ब्र दिवसः, तावत्येव तन्निशा प्रलयः, तन्मानेन वर्षशतान्ते ब्रह्मणोऽपवर्गो महाप्रलयः । यथा घा सूर्यस्य भगणभोगो वर्षे, राशिभोगो मास:, मासत्रिंशांशो दिनं, दिनषष्ठ्यंशा कला, कलाषष्ट्यंशा

(36) चतुर्थः प्रकाशः १४१

विकला, विकलाषष्ट्यंशः तत्परेति। तत्र यथा-रजतान्यधिकरणगौरवमवधृतपरिमाणद्रव्यान्तर- संबन्धसमुत्कीर्णरेखस्तुलादण्डः । रेखासु सूत्रावस्थानफलशः कर्षशोभा परिच्छिनत्ति। तथा कालदिनादीन्यवस्थानवशेन भागशः कालान्तरं परिच्छिनत्ति। परिमाणं परिमिमीते क्रिया- नियमैः कालावच्छेदनियमः यथा-परिमाणो स्ववश्ब्धप्रदेशो कमलक्षणः, पक्षमसंपातो निमेषः, इयत्क्षणे इयन्निमेषो वा नाडिका, द्विनाडिको मुहर्तः, पादोनचतुर्सुहूतों यामः, यामाष्टकमहोरात्रः इति। बुद्यवच्छेदेन वा कालपरिच्छेदः, यथा.अर्कस्य उद्याविदूरता प्रत्यूषः, पुरुषभ्नप्रदेशता दीर्घता पूर्वाह्कः, तपमा मध्याह्नः, परावृत्य दर्शनमपराह्कः, अस्तमयासन्नताभिसन्धिः सन्ध्येति। रात्रे: प्रारम्भो निशामुख, निशामुखाद्रात्रेस्तुयाशः, अर्धरात्रमुभयतो निशाष्टमो निशीथः, निशीथात्तावन्मान्रमपररात्रः, परतो निशावशेषः प्रभातमिति क्रियाविशेषैः कालविशेषावगमः । तथाहि- शयाने शेरते रात्रौ दिवा जाग्रति जाग्रति। जगत्प्रदीपे पद्मानि कलत्राणीव भर्तरि॥ रतान्तकालकान्तस्त्रीदृग्विलासैकसाक्षिणो। निशा नीलोत्पलानीके निमीलति निमीलति॥ चञ्च्वग्रचुम्बिताताम्रचूतांकुरकदम्बकैः । कथ्यते कोकिलै रेव मधुर्मधुरकूजितैः ॥। दिवाकरकरालातपातनिर्दग्धवीरुधः । मार्गान्समल्टिकामोदा भाविग्रीष्मस्य शंसिनः॥ शिखण्डिमण्डलारब्धचण्डताण्डवडम्बरैः । प्रावृडाख्यायते मेघमेदुरैर्मेदिनीघरैः ॥ मौलिकाकारविस्तारि तारानिकरचित्रितम्। शरत्पिशुनतां याति यामुनाम्भोनिमं नभः॥ आयामियामिनीभोगसफलाभोगविभ्रमाः। हेमन्तमभिनन्दन्ति सोष्माणस्तरुणीस्तनाः॥ आस्कन्दनदलत्कुन्दकलिकोत्करदन्तुराः। वदन्ति शिशिरं वातास्तुषारकणकर्कशाः ॥ बाल्ययौवनकौमारयौवनादयो मौग्ध्यमाध्यप्रागल्मादयश्च क्रियाविशेषव्यङ्गयाः कालविशेषाः एव। वयो हि देहिनां वत्सरादिभिः कालमेदः; वयोनिमित्ताञ्च तेषां मौग्ध्यादय इति। उच्यते- उत्तालालकभञ्जनानि कबरीभारेषु शिक्षारसो । दन्तानां परिकर्म नीविनहनं भ्रूलास्ययोग्याग्रहः ॥ तिर्यग्लोचनवल्गितानि वचसां छेकोक्तिसडक्रान्तयः। स्त्रीणां म्लायति शैशवे प्रतिकलं कोऽप्येष केलिक्रमः ॥

व्यसनोत्सव नित्यनैमित्तिकक्षणप्रकीर्णचन्द्रोदयचन्द्रास्तमयप्रभृतयश्च कालव्यपदेशभाजो गोदोहादिव द्वेदितव्याः। अपिच, परावरचिरक्षिपक्रमोत्क्रमविभागवान्। कालक्रियाविशेषाभिव्यङ्गय- रीतिः प्रतीयताम्। तथाहि; उत्पत्यादिक्रियाणां प्रथसत्वे परः तथेयं बाला ज्येष्ठा च वैपरीत्ये

१४२ शुङ्गारप्रकाशः

पुनरपरः यथैषा प्रगल्भा कनिष्ठा च । साधनानां मन्दसंपातित्वे चिरः यथा-वत्स्यति कालः, भोक्ष्यते तालफलं, तदन्यथात्वे क्षिप्रः यतो मिन्नश्च वंशकारी, शिरागतश्च प्रमाणं, क्रियाणां अपोर्वापर्ये युगपत्, यथा दिवसाग्नतो निशा, निशाग्रतो दिवस इति । सेयं वस्तुनश्शक्ति: पाकप्रभवा स्वाभाविकी क्रियैच, क्रियापरिच्छेदहेतुः कालः ; क्रियाञ्च ता भविष्यन्ति वर्तमाना: अव्यक्ताश्च। तत्र व्यतिपतितसाधनभूता यथाऽपाक्षीदिति, अनागताSसन्निहितसाधना च भविष्यति यथा पक्ष्यतीति, अवाप्ता अप्रच्युतस्वरूपा वर्तमाना यथा पचतीति, अनिर्धारितविशेषा अव्यक्ता यथा पचेद्यमिति, तन्निबन्धनश्च लोके, अद्यश्वः, परश्वः, परेद्युः, अन्येदयुः, उभयेहुः, इदानीं, एत्हि, एषमः, परुत्, परारि, शश्वत्, स्वः, भूः, सद्यः, पुरा, ह, स, यावत्, तदा, यदा, अन्यदा, एकदा, सदेति व्यवहार: लुडादीनां भूतादिषु स्मरणमिति। अन्ये पुनः क्रियाव्यतिरिक्तमनुदयास्तमयमभिन्नमनवच्छिन्नदेश च द्रव्यं पृथग्विधानेकशक्ति शतसहस्त्रपाकायतनं जगत्प्रवृत्तिनियमकारण क्रियापरिच्छेद्हेतुमदष्टाद्पेक्ष कालमाचक्षते; स च क्रियापरिच्छेद्यः किलेति। केचिदाहुञ्च-नित्यो व्यापी संप्रति भूतभविष्यत्क्रियासमावेशात्। आकाशकल्प पको द्रव्यात्मा भिद्यते कालः ; तच्चासमीचीनमेवेति ब्रमः । क्रिया हि साध्यत्वात् साधनमेवापेक्षते। न च क्रियाविशिष्टस्यापि द्रव्यात्मनः कालकारकेण संबन्धो घटते, द्योरपि सिद्धत्वात् । तस्माद्रव्यरूपे क्रियारूपे वा कालः क्रियामेव विशेषयति। सच तद्विशिष्टा कारकविशेषमुपतिष्ठते। यदाह- गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारित्वे तथा भूयसि वर्तते ॥ कलाभि: पृथगर्थाभि: प्रविभक्तं स्वभावतः । केचिद्ठुद्धनुसंधानलक्षणत्वं प्रचक्षते ॥ सत्तालक्षणमन्ये तु क्षणरूपं तथाऽपरे। देवतावस्तुशक्त्यात्मखवरूपमपरे विदुः ॥ तमस्य लोकयन्त्रस्य सूत्रधारं प्रचक्षते। प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां वृत्तिर्या तस्य शाश्चती॥ तया विभज्यमानोऽसौ लभते क्रमरूपताम्। तृणराजस्य या वृद्धिस्त्वचिसारस्य वा दधत्॥ चिरक्षिप्रादिभेदे च कालकत्वं विकल्पते। व्यतिकमेSपि मात्राणां न तस्यास्ति व्यतिकमः॥ नियन्तृगतिभेदेन मार्गभेदोऽस्ति कश्चन। दूरान्तिकव्यवस्थानमध्वादिकरणं यथा ॥ चिरक्षिप्रव्यवस्थानं कालाधिकरणं तथा। क्रियोपाधिस्स या भूतभविष्यद्वर्तमानता॥ परावरविभागार्थ सा शक्ति: प्रतिपादते । भूतानां चैव यद्रूपं रूपं यद्धाविनामपि॥ सुदुर्दर्श इवाद्शे काल एवोपलभ्यते। क्रियाभेदाद्यथैकर्मस्तक्षाद्याख्या प्रवर्तते॥ क्रियाभेदात्तथैकस्मिन नृत्वाख्याचोपजायते। विशिष्टमपि धत्तं तमुपादायावकल्पते ।। काल: कालविदामेक: कालादिप्रविभक्तये। तृणपर्णलतादीनि यथा स्रोतोऽवकर्षति॥

चतुर्थः प्रकाशः :१४३

प्रवर्तयति कालोऽपि मात्रा मात्रावतां तथा। प्रारम्भावेशनिष्ठासु स्थितिविप्रतिपत्तिषु॥ साम्योत्कर्षापकर्षेषु निमित्त काल इष्यत। संसर्गिणां तु ये भेदा विशेषास्तस्य ते मताः॥ संभिन्नस्तैर्व्यवस्थानां कालो भेदाय कल्पते। प्रतिव्यवस्थं कालश्य व्यापारो न व्यवस्थितः॥ कालो वा विश्वरूपात्मा व्यापार इति कथ्यते। क्रियावच्छेदहेतुं वा क्रियावच्छेद्यमेव बा॥ कालात्मानमनाश्रित्य व्यवहर्तुं न शक्यत । तस्य व्यक्तस्वरूपस्य व्यवहारे कियाकृताः॥ भूतादयो महाभेदा यान् लोको नातिवर्तते ॥ के पुनस्ते यान् भूत उपाधौ लुडादिविषयानुदह्यरिष्यामः। तदेतत् द्रव्यात्मनः क्रियात्मनो वा क्रियापरिच्छेदिनः कालस्य स्वरूपममिहितम्। अथापरमपरिमेयात्मनो देवतादिरूपस्य स्वशक्तिनिमित्तविश्वप्रवृत्तिपरिच्छेद्यस्य तस्य परिच्छेदिनो वा क्रियाहेतुशकत्यायतनभूतद्रव्यरूप- परिणतं निवृत्त वा, न समस्तनिवृत्तसंग्रहानुग्रहादिनित्यनैमित्तिकादिरूपं स्वरूपमस्ति। तत्पुरस्तात् प्रतिपादितं ; अग्रतश्च विशेषतः प्रतिपादयिध्यत इति नेह प्रतन्यते, संबन्धावच्छेदार्थ तु लेशतो अमिधीयत इति। तत्परभेदाङ्व्यरूपोऽपि कालश्चतुर्धानित्यो, नैमित्तिकः, स्वाभाविको, वैपरा- मर्शिक इति। तेषु नित्यश्शाश्वतिको वैकल्पिकः नैयोगिकश्च त्रिधा। नैमित्तिकोऽपि औद्योगिक: औपयोगिकः प्रायोगिकश्चेति त्रिविधः। एवं स्वाभाविकोऽपि आगन्तुकः नैसर्गिकः सांसर्गिक इति त्रिधा। वैपरामर्शिकोऽपि सङ्कीर्णः प्रकीर्णो विप्रकीर्ण इति त्रिधैव। तेषु क्षणनिमेषनाडिकामुडर्त- प्रहराहोरात्रस्वरूपश्शाश्वतिक, अयं हि शश्वत्प्रवर्तमानो नावधिविशेषमपेक्षते। यथा- क्षणे निमेषे नाड्यां वा मुहर्ते प्रहरेऽहि वा। गते त्वमेष्यसीत्युक्ते रुरोध पथिकं प्रिया॥ दिनरात्रिपक्षमासत्वयनरूपो वैकल्पिकः। अय हि सूर्योदयादिविशिष्टमव चिमपेक्षमाणो. विकल्पाय प्रभवति। यथा- दिनानि रात्रयः पक्षमासावृतुरथायनम्। जरा वै यद्यदङ्गानां तत्तत्प्रेम्णो रसायनम् ॥ संवत्सरयुगकल्पमन्वन्तरप्रलयमहाप्रलयरूपो नैयोगिकः । अयं हि बृहस्पतितारायणमुर- मथनंब्रह्मणां राज्यादिवृत्तिविशेषाविशिष्टमेवावधिमपेक्षमाण: प्राणिनो विशिषासु प्रवृतिषु नियुङ्के। यथा- संवत्सरैर्युगैः कल्पैर्मनुभि: प्रलयैः क्षयैः। हीयते हि जगत्सर्वमेकः कामो न हीयते॥ तेऽमी शाश्वतिकवैकल्पिकनैयोगिकास्त्रयोSपि कालमेदा नित्या उच्यन्ते, नित्यरूपेणवाति वारितप्रवृत्तित्वात्। प्रातःप्रत्यूषप्राङ्ममध्याह्वापराहसन्व्यारूप औद्योगिकः । अय हुपेक्षितहविर्भाग- पौर्वापर्यावधिः प्राणिनां प्रबोधोत्थानस्तनानभोजनप्रसाधनविद्यारादेरुद्योगस्य निभिन्नं भवति। यथा-

१४४ शुङ्कारप्रकाश:

प्रातः प्रत्यूषयोस्स्नाति भुङ्के सन्ध्यापराह्नयोः। प्राह्ममध्याह्नयोर्यूनां शेते मनसि मन्मथः ॥ अयं ह्यपेक्षितरात्रिविभागपौर्वापर्यावधिः कामिनां दूतीसंप्रेषणप्रेक्षानिद्रासुखमधुपानामि सरणादेरुपभोगस्य निमित्त भवति। यथा- निशामुखे प्रदोषे च निशीथापररात्रयोः। इन्दोः प्रकाशे नाशे वा सुप्तः कामो विबुध्यते॥ शरद्धेमन्तशिशिरवसन्तग्रीष्मरूपः प्रायोगिकः। अयं ह्यपेक्षितसंघत्सरविषुपीर्वापर्यावाध प्राणिनां कामकृतचित्तवैकृतानां प्रयोगनिमित्तं भवति। यथा- शरद्धेमन्तयोरन्यदन्यद्वर्षावसन्तयोः । हिमर्तुग्रीष्मयोरन्यत्कामावस्था प्रवर्तते ॥

वेडमी त्रयोऽप्यौद्योगिकौपयोगिकप्रायोगिका: कालमेदाः नैमित्तिकाः, नित्यत्वेप्येषा- सुद्योगादेर्निमित्तत्वात्। मदप्रमदाभ्युदयोत्सवव्यसनपरिहाराभिरूप आगन्तुकः । सहि विशिष्ट- क्रियोपनिपातादिकमवधिमपेक्षमाणः प्राणिनां मदप्रमदादिरूपेणैवागच्छति। यथा- मद्प्रमद्हर्षेषु व्यसनेषूत्सवेषु च । परिहासेषु च प्रायः कामस्सामान्यमरहति ॥ वाल्यकौमारयौवनमौग्ध्यमाध्यस्थ्यप्रागल््यादिरूपो नैसर्गिकः। अय हि वयोभागादिकं विशिष्टमेवावचिमपेक्षमाणः प्राणिनां निसर्गत एव भवति। यथा-

आतिष्ठति पदैष्षड्भः त्रिजातिः कामषट्पद्ः ॥ परापरयौगपद्यचिरक्षिप्ररूपस्सांसर्गिकः । अय हि प्रवृत्तिसाधनानां पूर्वापरत्वे सहैकत्वे मन्दशीघ्रसमपातित्वे च क्रियास्वपेक्षमाणो मिथः संसर्गाय प्रभवति। यथा- क्रमेण युगपत्पूर्वमग्रतो द्राक् चिरेण वा। समासजन्त्यश्चेतांसि न ज्ञायन्ते स्मरार्तयः॥ तेऽमी आगन्तुकनैसर्गिकसांसर्गिकास्त्रयोऽपि कालमेदा: स्वाभाविका उच्यन्ते ; स्वभावतः प्रवर्तमानत्वात् । देश्यक्रीडाकेलिकेलिद्युतव्रतगोष्ठीविप्रेक्षादिरूपस्सङ्गीर्णः । स हि विशिष्ट तं तमवचिमपेक्षमाणस्संभूय प्रवर्तितस्सङ्कीर्ण एवं भवति। यथा- व्रतेषु गोष्ठीप्रेक्षासु केलिद्यूतेषु केलिषु। देश्यक्रीड़ासु चानङ्ग: पुनर्गेन युज्यते॥ विविकं दीर्घिकोद्यानसौधक्रीडादिदर्शनरूप: प्रकीर्णः । स ह्येकस्य वा परिमितपरिवारस्य वा विशिष्टावधिक एव प्रकीर्णकन्यायेन यदाकदाचिदुत्पद्यते। यथा- विविक्तदीर्घिकोद्यानसौधाकीडादिदर्शने। लतावेश्मोपवेशे च कामः कामेन युज्यते॥

(37) चतुर्थः प्रकाशः १४५

अष्टमीचन्द्र केन्द्रोत्सवयक्षरातत्रिकुन्दचतुर्थीसुवसन्तकमदनत्रयोदश्यादिरूपो विप्रकीर्णकः। सहि विशिष्टमष्टम्यादिकालमेवावधिमपेक्षमाण: कामिभिनिर्वर्त्यते। समस्तेत्वपि देशेषु विप्रकीर्ण इव दृश्यते इति। यथा- अष्टमीचन्द्रके कुन्दचतुर्थ्यां सुवसन्तके। हररस्मरार्चा शकरार्चा यक्षरात्रिषु वर्धंत॥ स एव काल: कार्त्सन्येन द्विरूप इव दर्शितः । क्रियापदैकवाच्यो यः क्रियायास्साधनं च यः ॥ किं पुनस्साधनं स्वपराश्रितक्रियामिनिर्वृत्तिहेतुश्शक्तिमद्व्यं, यह्रव्यं कारकमित्याचक्षते। कारकशब्दश्चायमन्युत्पन्नः क्रियानिमित्तवचनो लोकतस्सिद्धः करोतीति वा कारकशब्देन शक्तिमद्रव्यसुच्यते। तथाहि- निष्पन्नमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके। व्यापारभेदापेक्षायां करणादित्वसंभवः । पुत्रस्य जन्मनि यथा पित्रो: कर्तृत्व्मुच्यते। अयमस्मादियं त्वस्मदिति भेदविव्रक्षया। शक्तिमाला समूहस्य विश्वस्यानेकधर्मिणः । सर्वथा सर्वदाभावात्कचित्किंचिद्विवक्ष्यते॥ सर्वत्र सहजा शक्तिर्यावद्दव्यमवस्थिता। क्रियाकालेत्वभिव्यक्तिराश्रयः परकारिणी॥ साङ्गसंयोगिन: पाशादन्यानां वारणा यथा। व्यज्यन्ते विजिगीपूणां द्रव्याणां शक्तयस्तथा। तैक्ष्ण्यगौरवकाठिण्यसंस्थानैः स्वैरसिर्यदा। भेद्यं प्रतिव्याप्रियते शक्तिमारुह्यते तदा॥ स्वाश्रये समवेतानां तद्वदेवाश्रयान्तरे। क्रियाणामभिनिष्पत्तेरनिमित्त शक्तिरिष्यते॥ तत्वे वा व्यति रेके वा व्यतिरिक्तैव सोच्यते। शब्दप्रमाणको लोकस्स शास्त्रेणानुगम्यत। तन्र शक्तिमतो द्रव्यस्य कारकाख्यायामवान्तरव्यापारनिबन्धना: षडुपाख्या भवन्ति, कर्ता, कर्म करणं संप्रदानमपादानमधिकरणं चेति। तेषु स्वतन्त्रः कर्ता, कि पुनस्तस्य स्वातन्त्र्यं, यत् करणादीनि प्रयुङ्के, न तैः प्रयुज्यते। तानि न्यक्वरोति, न तैर्न्यक्क्रियते: न तै्निर्वर्त्यते, तानि तानि निर्वर्तयति, तानि प्रतिनिधत्ते न तैः प्रतिनिधीयते। तेभ्यस्सः प्रथममात्मानं लभते, न तानि। तस्मात् स तैर्विनाऽपि दृश्यते, न तानि तेनेति। तदाह- प्रागन्यतश्शक्तिलाभान््यग्भावापादनादपि। तद्धीनप्रवृत्तित्वात्पवृत्तानां निवर्तना॥ अदृष्टत्वात्प्रतिनिधे: प्रविवेके च दर्शनात्। आरादभ्युपकारित्वे प्राधान्यं कर्तुरुच्यते॥ कथं तर्हि न्यक्कृतेषु करणादिषु कारकत्वं स्वव्यापारे प्रधानव्यापारे च स्वातन्त्र्यात्। गुणक्रियाणां कर्तारः कर्त्रा न्यक्कृतशक्तयः। कारणत्वादिभिर्जाताः क्रियाभेदानुवादिभि:॥

१४६ शुङ्गारप्नकाशः

व्यस्तायामपि संपूर्णेस्स्वव्यापारैस्समन्वितः। खातन्त्र्यमुत्तरं लब्ध्वा प्रधाने यान्ति कर्तृताम्।। यथा राज्ञा नियुक्तेषु योजत्वं योडृषु स्थितम्। तेषु वृत्तौ तु लभते राजा जयपराजयौ॥ तथा कर्ता नियुक्तेषु सर्वेष्वेकार्थकारिषु। कर्तृत्वं करणादित्वैरुत्तरं न विरुव्यते॥

कत्रादीनां च षण्णामपि प्रत्येकं त्रिप्रकारत्वादष्टादशप्रभेदा भवन्ति। तत कर्ता स्वतन्त्रः, हेतुः, कर्मकर्ता च, कर्स निवेत्य विकार्य प्राप्यं च, करणं बाह्यमाभ्यन्तरं बाह्याभ्यन्तरं च, संप्रदान ददातिकर्माप्यं कर्ममात्राप्यं क्रियाप्यं च, अपादानं निर्दिष्टत्निषयमनिर्दिष्टविषयमुपान्त- विषयमपेक्षितक्रियं च, अधिकरणं वैषयिकमौपश्लेषिकं नैमित्तिकं चेति। तञ्व कर्तृभेदेषु स्वतत्त्र: समर्थोSसमर्थर्समर्थासमर्थः, संबन्धोSसंबन्धस्संबन्धासंबन्धश्च। तषु समर्थो यथा- व्रजति, पचति, अस्ति, श्वेतते । असमर्थो यथा-जायते, विरमति, नश्यति, विकरोति । समर्थासमर्थो यथा-चैत्रस्य रुजति, चैत्रस्यामयति, चोरं ज्वरयति, चोरं संतापयति। संबन्धो यथा-प्रियं दृष्टा सुखं भवति, रिपुं दष्टा दुःखमुत्पद्यते, रम्य श्रुत्वा दिद्दक्षा जायते, रहः प्राप्य रतिर्निर्वतते। असंबन्धो यथा-मेरौ दोग्धरि धरित्रीमद्रयो दुदुहुः, पश्चमिर्हलैः क्षेत्रं ग्रमणीः कर्षति, शैलैर्वाल्मीकिरम्भोधिं बन्धयति, उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्यमुद्रमयति । संबन्धासंबन्धो यथा-भवति पचति, भवति पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीत्, भवेदपि भवेत, स्यादपि स्यात्। हेतुः कर्मप्रयोजकः कर्तृप्रयोजकः हेतुप्रयोजकः अहेतुप्रयोजकः हेत्वहेतुप्रयोजकश्च। तेषु कर्मप्रयोजको यथा-गां दोग्धि पयः, पौरवं गां याचते, गर्गाञूछत दण्डयति, काशान् कट करोति। कर्तृप्रयोजको यथा-यज्ञदत्तः पाचयति, माठरः पाठयति, मिक्षा वासयति, कारीषोऽग्निः अध्यापयति। कर्मकर्तृप्रयोजको यथा-आरोहयति हस्तिनं हास्तिपकः, आरोहयते हस्तिनं हास्तिपकः, आरोहयते हस्ती, निषादयति क्रमेळकमौष्टिरिकः, श्रपयति यवागूं यज्ञदत्तः, साधयति ओदनं सूपकार इति। कथ पुनः श्रायति, सिध्यति ? कत्रोर्यवाग्वोः कर्मकर्तृत्वं घटते । श्राति- सिध्यती अकर्मकौ कर्मकर्तृविषयस्य पचेरर्थे प्रवर्तेते। एतौ पुनः प्राकृतं वाच्यार्थमाहतुरिति। हेतुप्रयोजको यथा-अवीवदत् प्रवीणो वी्णा परिवादकेन, अपीपठत् कठो माणवक माठरेण, अजिघ्रपत् प्रियः कुसुमं कान्तया, अदूदुहत् गां वल्लवो गोपालकेन। कथ पुनः दुहिकर्ता कर्तृप्रयोजकस्य हेतुत्वं दुहेरन्तर्भूतणिजर्थत्वात् वक्ष्यति हि- अन्तर्भूतणिजर्थानां दुहादीनां णिजन्तवत्। सिद्धं पूर्वेण कर्मत्वं णिजन्तनियमस्तथा॥

इति ॥ अहेतुप्रयोजको यथा, संवर्मयति, अतिहस्तयति, अभिषेणयति, उपल्लोकयति । हेत्वहेतुप्रयोजको यथा, पुत्र उपाध्यायमध्यापयति, कन्या नदौ न वर्तयति, याज्ययाजकौ याजयति, कन्यावरौ विवाहृयति।

चतुर्थ: प्रकाशः १४७

कर्मकर्ता विकर्मकर्ता प्रयोज्यकर्ता कर्मप्रयोज्यकर्ता प्रकृतिकर्ता विकारकर्ता प्रकृतिविकार- कर्ता च। तेषु विकर्मकर्ता यथा-अवकिरते हस्ती, अ्रथते माला, प्रस्तुते गौः, चिकीर्षते कटः । प्रयोज्यकर्ता यथा-पाचयति देवदत्तेन, पाठयति विष्णुभित्रेण, भारयति भारं वाहकेन, कारयति कटं वरुटेन। कर्मप्रयोज्यकर्ता यथा-आरोहयते निषादं करेणुः, लावयते पामरं केदारः, दर्शयते राजा भृत्यैः, अभिवादयते गुरुर्देवददत्तेन। प्रकृतिकर्ता यथा-काष्ठानि भस्मवन्ति, महन्ूतश्चन्द्रमाः, त्वन्भवन्ति जातयः, मन्भ्वन्ति दायादाः। विकारकर्ता यथामूतराय संपद्यते यवागू:, अभ्यूषाय कल्पते यवा, घटाय कपालो भवतः, सुवर्णपिण्डं कुण्डले भवतः। प्रकृति- विकारकर्ता यथा-सङ्गीभत्रन्ति ब्राह्मणाः, वर्गीभवन्ति गावः, वत्सो वृषस्संपद्यते, बाला प्रगल्भा भवति,। स एषोऽष्टादशप्रकारोऽपि अभिहितान भिहितप्रयुज्यमानाप्रयुज्यमानप्रसिद्ध प्रकृतापेक्षि- तौपचारिकप्रकल्पितानुस्यूतसामान्यादिभेदादनेक्धा कर्तृभेदस्संभवति। तत्राभिहितो यथा- भवता कृतं, तेन सुप्यते। प्रयुज्यमानो यथा.त्वं पचसि, अहं पचामि। अप्रयुज्यमानो यथा- पचसि, पचामि। प्रसिद्धो यथा-वर्षति, हेषते। प्रकृता यथा-भ्रेमुः ववल्गुः । अपेक्षितो यथा-इत्याचक्षते, यमयुङ्क। उपचरितो यथा-धनुर्विध्यति, मश्चाः क्रोशन्ति। प्रकल्पितो यथा-आत्मनोऽपि नात्मानो जायन्ते, आत्मेवात्मानं जानाति। विकल्पितो यथा-अहमन्यो वा गच्छतु, अन्योऽहं वा गच्छामि। अनुस्यूतो यथा-स च त्वं च पचथा, त्वं चाहं पचावः । सामान्यो यथा-पचति, पठति चेति। एते च मेदाः कर्मादिष्वपि यथासंभवमूहनीया इति। विभक्तः, तत् क्रियाप्यं कर्म, यदाह-कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति। तत्तु त्रिविधं, निर्वर्त्ये विकार्य प्राप्यमिति। तत्र यद्विद्यमानमुत्पाद्यते विद्यमानं जन्मादिना प्रकाश्यते तनिर्वर्त्य, यदमिनिर्वृस्ष- मेव प्रकृत्युच्छेदेन गुणान्तराधानेन वा विकारमापद्यते तद्विकार्य, यस्य क्रियाकृतानां विशेषाणं सर्वथानुपलब्धिस्तत्प्राप्यम्। तटुक्तम्- यदसज्जायते सद्वा जन्मना यत्प्रकाशत। तन्निर्वर्त्यं विकार्यं तु कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्।। प्रकृत्युच्छेदसंभूतं किश्चिवित्काष्ठादिभस्म त् । किञ्ि्ुणाात्ा सुर्णादि विकारवत्॥ क्रियाकृता विशेषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते। दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते॥ तत्र निर्वत्येति विकार्यप्राप्यधर्मस्स्वधर्मश्च विकार्ये प्राप्यधर्मस्स्वधर्मश्च प्राप्ये तु स्वधर्म एव। कः पुनरसौ- आभासोऽवगमो व्यक्तिस्सोढत्वमिति कर्मणः । विशेषा: प्राप्यमाणस्य क्रियासिद्धौ व्यवस्थिताः ॥ निर्वत्यविकार्ययोस्तु निवृत्तिकार्यावेव। यथोच्यते निर्वर्त्यादिषु तत्पूर्वमनुभूय स्वतन्त्रताम्। कर्त्रन्तराणां व्यापारे कर्म संपद्यत पुनः।।

१४८ शुङ्गारप्रकाश:

तत्र निर्वत्ये उत्पाद्यं प्रकाश्यमुपसर्जनं विशेषणं व्यवहितमप्राप्यं च। तेषु यदसदुत्पाद्यते तदुत्पाद्यं; यथा-संयोग विधत्ते, सुखमुत्पाद्यति, विभागं कुर्वते, दुःखं जनयति। विद्यमानमेव यदावरणापायादाविर्भवति तत्प्रकाश्यम् ; यथा-शब्द जनयति, पुत्रं सूयते, तैलं कुरुते, पयो दोग्धि। अप्रधानभूतमुपसर्जनं यथा-कट कर्तुमारभते, ग्रमो वासयितुमिप्यते, पक्कौदनो भुज्यते, पक्तुमोदनश्चिन्त्यते। स्वानुरक्तप्रत्ययजनकं विशेषणं यथा-भीप्ममुदारं कटं करोति, महान्तमव्यक्तं शब्दमु्चारयति, दीर्घायुष गुणिनमात्मज प्रसूते, चित्रमच्छपटं वयति। क्रियान्तरेण व्यवधानवद्यवहितं यथा-मासमास्ते, गोदोहं पचति, कोशमधीते, कुरून् गच्छ स्वपिति। कालाध्वभावदेशानामन्तर्भूतः क्रियान्तरैः। सर्वैरकर्मकैर्योगे कर्मत्वमुपजायते ॥ सकार्मिकाऽपि क्रिया द्रव्यादिकर्मण्येव निविशते। कालादिकर्मणि यथा_मासमोदनं पचति, क्रोशमनुवाकमधीते। आधारत्वमिव प्राप्तास्ते पुनर्द्रव्यकर्मसु। कालादयो भिन्नकक्ष्या यान्ति कर्मत्वमुत्तरम्॥ क्रियाविशेषणमप्राप्यं यथा-सुखमभिधत्ते, दुःखं निवर्तयति, मन्दं गच्छति, शीघ्रमायाति। कथं पुनरुपसर्जनादीनाम् निर्व्त्यमानता? यथा निर्वर्त्यमानस्य-यथाह्यसौ कट निर्वर्तयति, एवं तद्रतभीष्मोदारादिकमपीति। एवं शब्देऽपि पक्कौदनो भुज्यत इति। अत्र तु पाकेनौदनो निर्वत्यते ; केवलं साऽस्य शक्तिः ; प्रधानभुजित्रियाविषयकर्मशक्तिसत्निधौ पक्त्युपसर्जनी- भूताख्यानेन प्रधानशक्त्यसिधानेSमिहितवत् प्रकाशते। पक्तुमोदनश्चिन्त्यत इत्यत्र पच्यर्थत्वात् चिन्ताया: यद्यपि पाकस्य वास्तवमप्रधानत्वं, तथाऽप्याख्यातप्रत्ययेन प्राधान्यतश्चिन्तामिधानात् पचिक्रियोपसर्जनं भवति। अतस्तद्विषया कर्मशक्तिः प्रधानशवत्यमिधानेSमिहितवद्भवति। एतेन कटः कर्तुमारभ्यते, ग्रामो गन्तुमिष्यते इत्यपि व्याख्यातम्। ननु गमेर्श्राम:, इषेरुमे कर्मणी, तत्कस्यात्रोपसर्जनता ? नैवं, इषेरुमेकर्मणी इति यदुच्यते तस्सामर्थ्यप्रदर्शनपरमवगन्तव्यम्। इष्यते ग्रमं, किं कर्तु, गन्तुं आ्मो ग्राममिति वा ; न पुनरिषेः युगपदुभे कर्मणी संभवतः । एवममिहितेऽपि कटादिवदेव मासादीनामासनादिमिरमिनिर्वर्त्य- मानता प्रतीयते। तथा हि-पक्तारो भवन्ति इह स्थितोऽयं मास निर्वर्तयतीति। एवं पचन् गोदोहमधीयान: कोशं स्वपन् गन्तव्यं कुर्वन्ति क्रमकालमिति गन्तव्यानामेव कुरुकोशादीना कर्मत्वम्। यदाह- कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मेसंज्ञा ह्यकर्मणाम्॥ इति। अप्राप्यं यत्करियाविशेषणत्वात् क्रियावदेव निर्व्त्यमानं तक्क्रियायाः कथमिति चेत् पुरुष- व्यापारसामान्याश्रयणात् ; अप्राप्यत्वं पुनस्तस्य घात्वर्थामिप्रायेण। नह्यसौ धात्वर्थेन प्राप्यते; अपितु पुरुषव्यापारेण। घात्वर्थस्य तु तत्र करणत्वम् । विश्वजिता यजेतेत्यादौ घात्वर्थनाम-

(38) चतुर्थः प्रकाशः १४९

धेये्यो विश्वजिदादिभ्यः करणविभक्तिदर्शनादन्निप्टोमयार्जीत्यादिसिद्वियर्थ करणे यजेति च सूत्रारम्भात्। अग्निष्टोमादयो हि स्वर्गाविफलभावनारयां करणम्। कार्यमविनाइ्यं विनाश्यमी- प्सितमनीप्सितमास्थितं कर्तृकम च। तत्राविनाहयं यथा.सुवर्ण कुण्डलीकरोति, काण्डं लुनाति, कान्तां सादयति, प्रियं सादयति। विनाइयं यथा-कुसूलं सिनत्ति, काषट दहतति, धाना: पिबति, उदपेषं पिनष्टि। ईप्सितं यथा-स्त्रियं गच्छति, पयः पिवति। अनीप्सितं यथा-चोरान् पश्यति, धनं त्यजति, विषं भक्षयति, अहिं लङ्षयति। कः पुनरषां विकारः? प्रकृतेरन्यथात्वं; न हि चोरादयो दर्शनादिविषया भवन्ति। आस्थितं यथा-पन्थानं गच्छति, नदीं तरति, पर्वतमारोहयति, गर्तसुत्तरति। कः पुनरन्यतोऽस्य भेदः । उच्यते. त्यागरूपं प्रहातव्ये पाप्ये संदर्शनादिके। आस्थितं कर्म यत्तत्र डैरूपं भजते करिया॥ कर्तृकमे यथा-लूयते केदारस्स्वयमेव, पच्यत ओदनस्स्वयमेव, भिद्यते कुसूलस्स्वयमेवेति। प्राप्यमपि प्राप्यं प्रयोज्यं परिहार्यममिहितमनभिहितमकथितं च । तत्र प्राप्यं यथा-आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोति, वेदमधीते, चर्चाः पार्यति। प्रयोज्यं यथा-माणवकं गमयति, शिष्यं बोधयति, ब्राह्मणमासादयति, पति शाययति। नतुच कार्यमेतत्; तन्न, प्रयोजक व्यापारमात्रस्याविवक्षितत्वात् विकार्यश्चैषां स्वक्रियानिबन्धन इति। अपरिहार्य यथा-विभागं जनयन् संयोगमुच्छिनत्ति, कटं कुर्वन् काशानाहरति, ग्राम गच्छन् वृक्षमूलानुपसर्पति, आमिक्षां भक्षयन् वाजिनमाप्नोति। अमिहितं यथा-उश्टासिका आस्यन्ते, हतशायिकाइशय्यन्ते, रैपोष पुष्यति, उदपेषं पिनष्टि। अनभिहितं यथा-पश्य मृगो धावति, सरसि देवदत्त काश्मीरेषु वत्स्यामः, न मर्षयामि यत्तत्र भवान् वृषलं याजयेत्। भावरूपं तु यत्कर्म तदिहाभिहित विदुः। क्रियारूपं तु मन्यन्त कर्मानभिहितं बुधाः। अथाकथितं, तदथा.गां दोग्धि पयः, पौरवं गां याचते, वजं गामवरुणद्धि, माणवक पन्थानं पृच्छति, पौरवं गां मिक्षते, वृक्षमपचिनुते फलानि, माणवकं धर्मे ब्रूते, माणवकं धर्ममनुशास्ति, शतानीकं जयति, गर्गाच्छतं दण्डयति, उपसरमश्वं पुष्णाति, अम्बुनिधिममृतं मझ्नाति, शाखां ग्रामं कर्षति, अर्जा आ्म नयति, पधान् ग्रामं हरति, भारं आम वहति, एवं नगरं हरति भारं, समाहर्तारमयुतं ग्रृह्गाति, काशान् कटं करोति। किं पुनरिहाकथितं? पयः प्रभृति ; केनाकथितं? लकृत्यक्तखरलर्थादिभिरिति। न हि पयः्प्रभृतयो लादिभिः कथ्यन्ते ; अपितु गवादयो यथा-दुह्यते गौः पयः, सुदुहा गौः पय इति। यन्तु तैराख्यायते तदीप्सिततमं प्रधानकर्म प्रागेव क्रिया- संबन्धात्। तदुक्तं-यस्माच्छब्दस्य दुहे भवति गवा पूर्वमेव संबन्धः गोदुहिना पयसस्तु प्राक्तस्मा- लादयस्तस्मिन्नेवं सारादिप्वपि आनयनादिभ्यः प्रागेव नयत्यादिसंबन्धात् लादिभिरभिधाने तद्ितोत्पत्तिरवगन्तव्या। तञ्चास्यानतः कथितमुच्यते, तद्विपरीतमकथितमिति। द्रुहियाचि- कथिप्रच्छिभिक्षिचियामित्यादि -

१५० शुङ्गारप्रकाशः

चिदण्डिमुखिमर्जीनां गत्यर्थानामकीर्तित। नोवृप्पहिवृहादीनामुपसंख्यानमिष्यते॥ अस्यार्थः द्रुह्यादीनां य उपयोगः प्रपूरणादिस्तस्य यन्निमित्तं पयःप्रभृति यञ्च त्रुविशास्योः क्रिया- धर्मादिकं समवायेन संबध्यते तदपादानादिसंज्ञानामविधाने द्वितीयावाच्यं प्रधान कर्मकथितं उच्यते। जिप्रभृतीनां चाप्रधानकर्मणस्तत्रैवोपसंख्यानमिति, अन्ये तूपयुज्यत इत्युपयोगः पयःप्रभृति; तस्य यत्निमित्तं गवादि व्रविशासिगुणेन च प्रधानेन धर्मादिकर्मणा माणवकादि यत्संबध्यते तदकथितमित्याचक्षते। तत्पक्षे लादिवाच्यानां गवादीनां प्राधान्यं व्याहन्येत। अकथितसंज्ञा च नानार्था स्यात्। लादयश्च तेषामपि ते प्रधानकर्मण्येव यथा-अजा नीयते आममिति। यथोक्तं- प्रधानकर्मणाख्येये लादीनाहुर्द्दिकर्मणाम्। अप्रधाने दुहादीनां ण्यन्ते कर्तुश्र कर्मणः ॥ तान्मिथो विरुद्धार्थत्वादेषामेवाविमृश्यवादितामापादयति। कथं समान एव योगक्षेमे गवादीनामप्राधान्यं, अजादीनां च प्राधान्यं, कथ वा प्रधानं गवादि लादिभिरजादिवदेवाभि- धीयते ? किश्च- अन्तर्भूतणिजर्थानां दुहादीनां णिजन्तवत्। सिद्धं पूर्वेण कर्मत्वं णिजन्तनियमस्तथा॥ अस्मिन् पक्षे गवादीनां व्यक्तमेव प्रयोज्यत्वात् प्रावसूत्रेणैव प्रधानकर्मत्वं। तथा च गां दोग्धि पय इत्यत्र मां पय: क्षारयतीत्यर्थः। यतो दुहिः प्रपूरणार्थः, पूरणमाप्यायनं, प्रपूरणं तु विरेचनं प्रेरणप्रस्थानादाविवार्थवैपरीत्याधानात्। यस्तु णिजन्तादीनामपि गतिबुद्धीत्यादिना कर्मसंज्ञारम्भः, स पाचयति देवदत्तेनेत्यादौ प्रयोज्यस्य कर्तुः कर्मसंज्ञां निवर्तयन्नियमार्थों भविष्यतीति विभक्तं कर्म करणमुच्यते। तत्र क्रियां प्रत्युपात्तव्यापारेषु कर्मादिषु यद्यापारानंतरं क्रियासिद्धिविवक्षा तत्कारकं साधकतमं करणमिति। यदाह- क्रियायाः परिनिष्पत्तिः यद्यापारादनन्तरम्। यदा विवक्ष्यत तस्य करणत्वं तदा रमृतम्॥ तदपि त्रेधा बाह्यमाभ्यन्तरं बाह्याभ्यन्तरं च। तेषु बाह्यं कर्तृरूप क्त्राश्रित क्रियाश्चितम- नाश्रितं चेति। तन्र कर्तृरूपं यथा-एधैः पचति, सेनया जयति, अश्वेन गच्छति, नावा तर्रत। कताश्रितं यथा अक्षैर्दीव्यति, दात्रेण लुनाति, धनुषा विध्यति, परशुना दिनत्ति। कर्मरूप यथा-पथा गच्छति, अन्तिकेन याति, पयसा भुङ्के, यवाग्वा जुहोति, कर्माश्रितं यथा-पयसा ओोदनं सुङ्गे, पथा आमं गच्छति, द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणाति, पश्चकेन पशून् बभ्नाति। क्रियाश्रितं यथा-मासेनाधीते, क्रोशेनाधीते, विश्वजिता यजते, विधिना विद्धाति। अनाश्रितं यथा- स्तोकेन मुक्त:, कच्छ्रेण लब्ध:, आलोकेन याति, दीपिकया याति।

आभ्यन्तरमपि-आन्तरमवान्तरमाभ्यन्तरमनन्तरं समनन्तरं प्रत्यनन्तरं बाह्याभ्यन्तरमिति। तत्रान्तरं थथा-आत्मना बुध्यते, स्वयमुपक्मते, स्वतः प्रकाशते, अन्योन्यतो जानाति। अवान्तरं

चतुर्थः प्रकाशः १५१

यथा-जात्या दुर्जनः, प्रकृत्या अभिरूपः, निसर्गेणार्यः, स्वभावेन सुभगः । आभ्यन्तरं यथा- अहङ्कारेण कत्थते, सत्वेन सहते, रजसाऽचुरज्यते, तमसा मुति। अनन्तरं यथा-मनसा मोदते, अन्तरानाचरति, प्रतिभया पश्यति, संस्कारेण स्मरति। समनन्तरं यथा-प्रयत्नेनारभते, बुख्धा जानाति, सुखेन शेते, दुःरून पठति। प्रत्यनन्तरं यथा-धर्मेण वर्धते, अधर्मेण पतति, अविद्यया मृत्युं तरति, विद्ययाऽमृतं प्राप्नोति। बाह्याभ्यन्तरमपि बहिर्सुखमन्तर्मुख निर्मुखं बहि- रुद्रेकमन्तरुद्रेकं निरुद्रेकं च। तेषु वहिर्मुखं यथा-विद्ययाऽमृतं प्ाप्नोति। वाह्याभ्यन्तरं यथा- चक्षुषा पश्यति, वाचा वदति, इङ्रितेन कथयति, आकारेण झापयति। अन्तर्मुख यथा-व्राणेन जिघ्रति, जिह्नया स्वाद्यति, स्पर्शेण बुध्यते, श्रोत्रेण शृणोति । निर्मुख यथा-निश्शङ्कत्वेन यातः, निर्भयत्वेन यातः, निष्कि्चनत्वेन मुक्तम्, निरायुधत्वेन हतः । बहिरुद्रेकं यथा -पद्धयां गच्छति, पाणिभ्यां स्पृशति, संज्ञया गमयति, पोस्ेन प्रीणाति। अन्तरुद्रेकं यथा-बलेन वर्षति, कौशलेन रक्जयति, अभियोगेनाधीते, अभ्यासेन धारयति। निरुद्रेकं यथा-प्राय्ेण याज्ञिकः, गोत्रेण गार्ग्यः, अभिजनेन सौह्यः, शाखया च्छन्दोगः, इति। निष्किश्चनत्वस्तोकादीनां सदभावा सत्वरूपत्वादसाधकत्वमिति चेत् तन्न। यथैव सन्निधौ तस्य तथैवासन्निधावपि। भावस्य करणत्वेन क्रियासिद्धि: प्रतीयते॥ स्तोकत्वस्याभिनिर्वृत्तेरनिर्वृत्तेश्र तस्य वा। प्रसिद्धिं करणत्वस्य स्तोकादीनां प्रचक्षत॥ न च करणस्य वास्तवं रूपमस्ति विवक्षानिबन्धनत्वात्। तदुक्तम्- वस्तुतस्तदनिर्देरशयं नहि तद्वस्तुनि स्थितम्। स्थाल्या पच्यत एषाऽपि विवक्षा दृश्यते यतः॥

न च भवति पधा: पचन्ति धनुर्विध्यति चक्षुः पश्यति मनो जानाति करणमुक्त, संप्रदानमुच्यते, तत्रिविधं-ददातिकर्माप्यं कर्ममात्राप्यं क्रियाप्यं चेति। तन्र संप्रदानमिति महत्याः संज्ञाया: करणात्। सम्यगस्मै प्रदीयते तद्वादिना ददातिकर्मणा प्राप्यमुपाध्यायकं संप्रदानसंश्षं भवति; तत् स्वत्वनिवृत्तौ परस्वत्वापत्तौ उभययोगे स्वोपयोगे परोपयोगे उभयोपयोगे चेति षोढा विप्रथते। स्वत्वनिवृत्तौ यथा-शिष्याय विद्या प्रयच्छति, वराय कन्यां विश्राणयति, आप्तायोप- देशं ददाति, गुरुभ्य आत्मानं निवेद्यति। परस्वत्वापत्तौ यथा-रिपुभ्यो भयं ददाति, शत्रवे प्रहारं प्रयच्छति, वादिने उत्तरं ददाति, देवतायै वाचं प्रयच्छति। उभययोगे यथा-कर्मकराय छत्रमर्पयति, मूकाय हितमुपदिशति, संवाहकाय काय वितरति, प्रियतमाय शरीरं ददाति। वाताय चक्षुर्ददाति, पृष्ठमातपाय स्पर्शयति, गीताय कर्ण ददाति, श्रुताय चेतो वितरति । परोपयोगे यथा-पुत्रायाशिषं प्रयच्छति, छात्राय चपेटां ददाति, भीतायाभयं प्रयच्छति, आर्तायौषधं ददाति। उभयोपयोगे यथा-नापिताय क्षुरं प्रयच्छति, मैत्रावरुणाय दण्डं ददाति, प्रियतमायाधरं प्रयच्छति, प्रियायाङ्कपालीं ददाति । 'कर्मणा यमभिपैति स संप्रदानम्' इति

१५२ शुङ्गारप्रकाशः परिभाषया लक्ष्यमाणं कर्समात्राष्यं; तदपि षोढा, प्रेरकमनुमन्तृमिराकर्तृ अनिराकर् प्रत्यर्पकं अप्रत्तिग्राहकसिति। तेषु प्रेरकं यथा-याचकायान्नं ददाति, वृद्धिमुत्तमर्णाय प्रयच्छति, द्वार्स्था- योपचारं कल्पयति, दायादाय भाग निर्दिशति। अनुमन्त यथा_गामुपाध्यायाय निवेदयति, सेवकाय ग्रामं निर्दिशति, पतिवराय वर दर्शयति, दास्यै वस्त्रमतिसृजतति। निराकर्तृ यथा- देवाय युष्पं क्षिपति, कुवेराय बलिमुपहरति, रुद्राय पछुमालभर, कोमायार्ध्य ददाति। अनिराकर्तृ यथा-उन्मत्तायौषधं निर्दिशति, वादिने दूषणं ददाति, टङ्काय दण्ड कराति, शाक्यायाभिषं प्ेषयति। प्रत्यर्पकं यथा-सादिनेश्वं निर्दिशति, सन्निधात्रे कोशमर्पयति, समाहत्रे राष्ट्रं निवेदयति, अमात्याय मुद्रामुपनयति। अप्रतिग्राहकं यथा-देवेभ्य उषितान्नं ददाति, पितृभ्यो भुक्तशेषं प्रयच्छति, अन्धाय रूपं दर्शयति, वधिराय शास्त्रमुपदिशति, कर्मग्रहणेन क्रियाया अधि सङ्गहात् क्रियया यदाप्यते तदपि संप्रदानं क्रियाव्याप्यमिति च भवति; कर्मणोऽसमात् को विशेष इति चेदीप्सिततम नाम। तदपि ोढा-शेषः कर्मशेषः कर्मव्यवहितः कर्महेतुः निमित्तहेतुरितिच। यदाह- हेतुत्वे कर्मसंज्ञार्यां शेषत्ये वाऽपि कारकम्। रुच्यर्थादिपु शास्त्रेण संप्रदानाख्यमुच्यते। तन्न शेषो यथा-देवदत्ताय रोचते, देवदत्ताय स्वदते, देवदत्ताय तिष्ठते, देवदत्ताय नमते। कर्मशेषो यथा-देवदत्ताय गां प्रतिशृणोति, देवदस्ताय सन्त धारयति, देवदत्ताय दैवमीक्षते। कर्म यथा-देवदत्ताय राध्यति, पुष्पाय स्पृहयति, आ्माय गच्छति, देवेभ्यो नमति। व्यवहितकर्म चथा-छात्राय स्ाघते, चैत्राय शपते, होत्रे प्रतिगृह्गाति, पोत्रे अनुगृह्धाति। हेतुर्यथा-देव्र- दत्ताय कुध्यति, देवदत्ताय द्रुह्वति, देवदत्तायेष्यति, देवदत्तायासूयति। निमित्तहेतुर्यथा-पघेभ्यो व्रजति, श्राद्धाय निगदते, युद्धाय सन्नह्यति, पत्ये शेते इति। एतेन "रुच्यर्थानां प्रीयमाणः श्ाघन्हुङ्स्थाशपां ज्ञीप्समान: धारेरुत्तमर्ण: स्पृहेरीप्सितः. क्रुधद्रुहेष्यासूयार्थानां यं प्रति कोप: राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः. प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता. अनुप्रतिगृणश्च. गत्यर्थकर्मणि द्वितीया- चतुर्थ्यौ चेष्टायामनध्वनि. क्रियार्थोपपदस्य कर्मणि स्थानिनः" इत्यादिवचनं 'कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदान' मित्याद्ययोगस्यैव प्रपश्चार्थमित्युक्तंभवतीत्यवसितं संप्रदानम्। अपादानमुच्यते, 'ध्रुवमपायेSपादानम्' कायसंसर्गपूर्वके बुद्धिसंसर्गपूर्वके वा अपाये यद्धुवमवधिभूतं विवक्षितं तस्यापादानमिति संज्ञा। यथोच्यते-

अपाये यदुदासीनं तदूपं यदि वा चलम्। ध्रुवमेव तदावेशात्तदपादानमुच्यते॥ तदपि त्रिविधं निर्दिध्टविषयमुपात्तविषयमपेक्षितक्रियं चेति। तटुक्तम्- निर्दिष्टविषयं किश्चिदुपात्तविषयं तथा। अपेक्षितक्रियं चेति त्रिधापादानमुच्यते॥

(39) सतुर्थः प्रकाशः १५३

तेषु यश्रोपात्तक्रियोपादानेनापायः प्रतीयते, तन्निर्दिष्टविषयं। तत् षोढा-उज्झितमनुज्झित- माप्सितं जिहासितं परिणतं निवृत्तमिति। तन्रोज्झितं यथा-आमादागच्छति, वृक्षात्पर्ण पतति, मेषादेषोऽपसर्पति, धावतोऽश्वात्पातितः । अनुव्धितं यथा-शृङ्गाच्छरो जायते, हिमवतो गङ्गा प्रभवति, वटात्परोहो लंबते, अग्नेर्धूम उच्चरति। ईप्सितं यथा-यवेभ्यो गां निषेधति, मापेभ्यो महिषानू रुणद्धि, कूपादन्धं वारयति, अग्नेर्माणवकमपसारयति। जिहासितं यथा-अरण्या- तनिष्कामति, गर्तात्तरति, पर्वतादवरोहति, आकाशात्पतति। परिणत यथा-गोमयादश्चिको जायते, गोलोमविलोमेभ्यो दूर्वा भवन्ति, सुवर्णात्कुण्डलमुत्पद्यते, काशैः कटो भवति। निवृत्तं यथा-प्रभावाद्वीयते, प्रज्ञायाः प्रभ्रश्यते, न्यायादपति, स्वरूपात् प्रच्यवते। कथं प्रभावानां औव्यमिति चेत् शब्दव्यापारतोपायामिनिवेशः; औदासीन्याद्यत्रोपात्तक्रियासामर्थ्यादवगम्यमान- क्रियापदेनापायप्रतीतिस्तदुपात्तविषय। तदपि षोढा-सिद्धरूपं साध्यरूपं प्राप्यरूपमप्राप्यरूपं परिहर्तव्यं निहर्तव्यमिति। तेषु सिद्धरूपं यथा-कुलात्पतति, कुसूलात्पचति, कांस्यपात्रती भुङ्के, ब्राह्मणाच्छंसति, उपाध्यायादधीते। साध्यरूपं यथा-अध्ययनात्पराजयते, धर्मात्प्रमाद्यति, अधर्माज्जुगुप्सते, अकृत्याद्विरमति । प्राप्तरूपं यथा- आसनात्प्रेक्षते, प्रासादादवलोक्कयति, बलाहकाद्विद्योतते, यौवनतो विकुरुते। प्राप्यरूपं यथा ह्यक्गादन्नं भोक्ष्यते, आमृत्योः श्रिय- माकांक्षेत्, कोशालृक्षं विध्यति, आपाटलिपुत्रात् वृष्टो देवः। परिहर्तव्यं यथा.चोरेभ्यो बिभेति, दुर्जनेभ्य उद्विजते, उपाध्यायादन्तर्धत्ते, सहाध्यायिभ्यो निलीयते। निहर्तव्यं यथा-चोरेभ्यो गुहां त्रायते, रोगेभ्य आतुरं रक्षति, काकेभ्यो दध्यवति, असत्यादात्मानं पाति। यत्रार्थप्रकरण- दिभ्यो गम्यमानात् क्रियापदादपादाय बुद्धिस्तदपेक्षितक्रियं; तद्पि षोढा। सामान्यक्रियापेक्षे विशेषत्रियापेक्षं सत्वभूतापेक्षमसत्वभूतापेक्ष नियतरूपापायमनियतरूपापार्यं चेति। तेषु सामान्य- क्रियापेक्षं यथा-दानवेभ्यो देवा बुद्धिमन्तः, सुरेभ्योऽसुरा योद्धारः, सुह्या ब्रह्मोत्तरेभ्य आळ्यतराः, पाटलिपुत्रेश्यः सुकुमारतराः। विशेषक्रियापेक्ष यथा-रोहणाद्रलम्, पयोवारिधरात्, कुतो भवान् पटिलिपुत्रात्। सत्वभूतापेक्ष यथा.अन्यो देवदत्तात् इतरो देवदत्तात् पृथक् देवदत्तात नाना देवदत्तात्। असत्वभूतापेक्षं यथा ऋते देवदत्तात्. विना देवदत्तात्, आराहेवदत्तास्, दूरादेवदस्ताव। नियतरूपापायं यथा कौमुदा यक्षरात्रिः पक्षे कार्तिक्या आग्रहायणी मासे, गवेथुमतः सांकाश्यश्चतुर्षु योजनेषु, पाटलिपुत्राद्राजगृहं सप्तयोजनानि। अनियतरूपं यथा- प्राग्य्रामाव्. दक्षिणा आ्माद्. तत उपरिष्टात्।

अन्ये तु अुवमपायेऽपादानमिति निर्दिष्टविषयं; 'भीत्रार्थानां भयहेतुः. पराजेरसोढः अन्तर्धो येनादर्शनमिच्छति. आख्यातोपयोगे. जनिकर्तुः प्रकृतिः. भुवः प्रभवः. ल्यब्लोपे कर्मणः उपसंख्यानं. सप्तमीपञ्चम्यो कारकमध्ये.' इत्यादियोगोक्त्तमुपान्तविषयम् । 'पञ्चमी विभक्ते, अन्यारादितरतें. दिक्शव्दाश्चूत्तरपदाजाहि युक्के. प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः प्रतिविधिप्रतिदाने च

१५४ शृङ्गार प्रकाश:

यस्मात्.' इत्यादिकं त्ववधिभावादपेक्षितक्रियमिति त्रिधाऽपादानं मन्यन्ते। आहुश्च- निर्धारणे विभक्ते यो भीत्नादीनां च यो (व) विधिः। उत्पातापेक्षितापायस्सध्रुवः प्रतिपद्यते॥ उक्तमपादानम् ; अधिकरणसुच्यते, 'आधारोऽधिकरणम्'; कर्तुः कर्मणो वा क्रियाश्रयस्य क्रियां प्रति य आधारस्तदधिकरणम्। तदुक्तं- कर्तृकर्मव्यवहितामसाक्षाद्धारयत् क्रियाम्। उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम्॥ तत्रेधा-वैषयिकमौपन्लेषिक नैमित्तिकं चेति। तत्निविधमपि अनेकप्रकारं विनोतीति विषया जातिगुणक्रियादीनामाश्चयः, विषय एव वैषयिकमिति; विनयादिभ्यष्टक्। तत् षोढा-जाति वैषयिकं गुणवैषयिकं क्रियावैषयिक द्रव्यवैषयिक संज्ञावैपयिकमिति। तेषु जातिवैषयिकं यथा-दिवि देवाः, भुवि मनुष्याः, जले मत्स्याः, पाताले पन्नगाः । गुणवैषयिकं यथा- आयुक्तः कटकरणे कुशलः कटकरणे साधुः मातरि निपुणः ितरि प्रवीण: । क्रियावैषयिकं यथा-प्राच्यामादित्य उदेति, दक्षिणस्यामगस्त्यो दृश्यते, आकाशे शकुन्ताः पतन्ति, शब्दादिषु आत्राद्योऽभिनिविशन्ते। द्रव्यवैषयिकं यथा-गोषु स्वामी. गोषु दायाद :. अधिव्रह्मदत्ते पाश्चाला :. अधिपाश्चालेषु ब्रह्मदत्तः। संक्ञाविषयिकं यथा- ब्रह्मणि पितामहः विष्णा पुरुषोत्तमः रुद्रे महेश्वरः. इन्द्रे शक्रः । सङ्केतवैषयिकं यथा-तर्जनीमध्ये उदात्तः. कनिष्ठिकामध्येऽनुदात्तः. अनामिकामध्ये स्वरितः. मध्यमामध्ये पचय इति। उपल्लेषोवष्टम्भः । तस्मै प्रभवत्यौपश्ेषिकम्। तदपि षोढा- एकदेशिकमभिव्यापकं सामीप्यकमौपश्लेषिकमौपशल्य कमौपचारिकं चैति। तेष्वेक- देशिकं यथा-गृहे तिष्ठति. स्थाल्यां पचति. पर्यक्के शेते. शाखायां लम्बते। अभिव्यापकं यथा तिलेषु तैलम्, शेलेषु रागः, गवि गोत्वं, तन्तुषु पटः । सामीप्यकं यथा-गुरौ वसति, तीर्थें वसति. गङ्गायां घोष :. कूपे गर्गकुलम्। औपश्लेषिकं यथा-द्यहे भोक्ता, कार्तिक्या आग्रहायणी मासे. इहस्थोऽयमविश्वासः, क्रोशे लक्ष्यं विध्यति. पाटलिपुत्राद्राजगृहं सप्तसु योजनेषु । औपशल्यकं यथा-उपखार्या द्रोण: उपनिष्के कार्षापण. उपव्यामे वितस्तिः, उपशते बंचाशत्। औपचारिकं यथा-यो यस्य प्रियस्स तस्य हृदये वसति. यो यस्य द्वेष्यस्स तस्याक्ष्णोः प्रतिवसति. समे समग्रो मुष्टिमध्ये तिष्ठति. अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति। निमित्तमेव नैमित्तिक; तदपि षोठैव-देशनैमित्तिक कालनैमित्तिक भावनैमित्तिकं वस्तु- नेमित्तिकं कर्मनैमित्तिकं कर्मयोगनैमित्तिकमिति। तेषु देशनैमित्तिकं यथा-गेहे मोदते, अरण्ये विभेति. जले मजति. श्वभ्रे पतति। कालनैमित्तिकं यथा .. काषा: पुष्यन्ति मेघान्ते मधौ माद्यन्ति कोकिलाः। पुष्ये पायसमश्नीयान्मघासु पललोदनम्॥ भावनैमित्तिकं यथा-दर्शने प्रसीदति. विरहे विषीदति. अर्थलामे हष्यति. अरिविनाशे दुध्यति । वस्तुनैमित्तिकं यथा-आतपे काम्यति. छायायामाश्वसतिति. दोषेषूद्विजते. गुणेषु

चतुर्थ: प्रकाशः १५५

रज्यत इति। कर्मनैमित्तिकं यथा-इष्टिं यज्ञे परिगणिती याशिकये. आस्नाती छन्दसि. अधीती व्याकरणे। कर्मयोगनैमित्तिकं यथा- चर्मणि द्वीपिन हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरन्। वालेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः॥

ननु च निभित्तहेतो: कारकत्वात् कारकस्य च प्रयोजकपरतन्त्रत्वादिह कथ कारकत्वमिति। उच्यते द्विविधः कारकहेतुः, प्रवृत्तप्रेरकः अप्रवृत्तप्ररकश्च। तत्राद्यो णिज्विषयः, इतरस्तु वि्याद्यात्मको निमित्तात्मकश्च। तयोश्च प्रथमो लिङ्लोटतव्यादिवाच्यः । तटुक्तम्- द्रव्यमाल्स्य तु प्रेषप्रच्छादे: लोदिधीयत। सक्रियस्य प्रयोगस्तु यदा स विषया णिचः॥ निमित्तात्मकस्तु क्रि्ियाशल्यत्वात् सप्तमीवाच्यो नैमित्तिकमधिकरणमिति विभक्तमधिकरणम् । ननु च उपखारयो द्रोण:, अधिपाश्चालेष ब्रह्मदत्त इत्यादो यद्यधिकरणमेव सप्तमी अधिकरण किं? उच्यत 'यस्मादधिकं. यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी इति। उच्यते कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया मा बाधिष्ट इति। ननु च 'उपपद्विभक्तेः कारकविभक्तिर्वलीयसी' ति द्वितीया न भविष्यति। यथा-गोस्वामी व्रजति देवानां नमस्करोतीति। नैवम्; नेयसुपपद्विभक्तिः, अपित्वन्तर्भूत- क्रियान्तरसंबन्धा कर्मविभक्तिः। तद्था-शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत्, संहितामनुनिगम्येत्यर्थः। किं तर्हि किमर्थ विधीयते कारकान्तरेऽपि यथा स्यात् तेन उपार्जुनं योद्वार इत्यपादानेऽपि पश्चमी बाधते। अत एव पश्चम्यपाङ्परीत्यपादानेऽप्यारभ्यत इति। पतेनाधीती व्याकरणे, एधेभ्यो व्रजतीत्याद्यः कारकविभक्तिविषये, गोषु स्वामी, भ्राग्य्रामादित्याद्यः संबन्धविभक्तिविषये कारकविभक्तिसमावेशात् प्रकाशिता भवन्ति । ननु च शक्तिस्साधनं तद्वशेन द्रव्यस्य क्रियासु योगित्वाद्। किश्च द्रव्यमपि साधनं कल्पयित्वा साधनमेदादपुनराश्रयितव्याश्शक्तयः संन्यस्ता एव सत्यभेदास्साधनमिति कल्पितम्। न च तासामधिकरणद्रव्यमेतावति द्रव्यानपेक्षसाधनत्वं; द्रव्यस्यापि स्वकर्मणायत्तजम्मनस्तदपेक्षया तुल्यदोषत्वात्। शक्तीनामेव च साधनत्वे प्रत्ययाभिहितासु शक्तिषु द्रव्यवचनानामनुप्रयोगो युज्यते। वर्धते देवदत्तः परिगतमर्थतत्वं इति द्रव्ये तु साधने तस्याभिहितत्वादनुप्रयोगो न प्राप्नोति। शक्तीनामेव च साधनत्वेऽद्य भुक्त्वा देवदत्तो झहे झहाद्वा भोक्ेति शक्तिमध्यवर्तिनि काले सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये लभ्येते। द्रव्यस्य देवदत्तादेरेकत्वान्मध्ये द्यहादिकालो न संभवति। शक्तीनामेव च साधनत्वे प्रासाद आस्त इति घजादिविषयमधिकरणममिहितं, न त्वासिविंषय- मित्यनमिहितविषयलक्षणा सप्तमी लभ्यते। द्रव्ये सत्यभिहितत्वात् इति शक्तीनामेव साधनत्वे योऽयमेकद्रव्याधिकरणः साधनभेद: श्रूयते, स उपपन्नो भवति। वेगेन पतितो रुग्णात् स्फुरतो व्वनिरुदित इति। द्रव्ये तु तस्यैकत्वान्न संभवति। क्रियाभेदनिबन्धनो भविष्यतीति चेत् कर्मादि- नियमो बाध्येत: प्रतीतिभेदश्च न स्याद्, तत्र क्रियाया अर्थान्तरत्वाद्।

१५६ शुङ्गारप्रकाशः

न ह्यन्यस्य भेद:, अन्यस्मान्भिद्यते। अपिच द्रव्यस्यैकत्वे कुतः क्रियाभेदकारणभेद: कार्यस्याभेदात्। शक्तीनामेव च साधनत्वे प्रातिपदिकाद्विभक्तयो युज्यन्ते। द्रव्यस्य तु प्रातिपदिकेनामिहितत्वात् अनर्थका नोत्पदयेरन् वचनात् स्वार्थिका इति चेत् कर्मादिनियमो वाध्येत, प्रतीतिमेदञ्च न स्यात्। वृक्षं वृक्षणेति अस्ति चासावमिन्नेऽपि प्रातिपदिकार्थे तस्मादर्थान्तरं प्रातिपदिकार्थाद्विभक्तयर्थः कारकमिति। नैवम् ; शक्तिमद्टव्यं कारकं क्रियानिष्यन्तावुपात्तव्यापारत्वात्। न चाशक्तान क्रियानिष्पत्तिरित्येतावती शक्तयपेक्षा तस्य साधनत्वं विहन्ति; शक्तरवि द्रव्यापेक्षत्वे तुल्य- दोषत्वात्। न चान्यापेक्षा कारकाणा कारकत्वं विरुणद्धि, कार्यत एवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कारकत्वावगतेः। कार्य हि कस्यचित् संभवेऽप्यनवाप्तसत्कार: पुनरवासुवन् सत्तान्तरस्य भाव एव परिगृहीतातिशयान्तरस्य कारणतां सूचयति; न त्वकारणतामेव। विशाषशालिनि तस्मिन्नेव पुनः भवन् तदभावे चाभावात्। न खल कुसूलादौ बीजसमवधानेऽप्यलब्धोपलब्छेरङ्कुरस्य क्षित्यादि- सहकारिश्रामवीजस्य समवधानसंदश्यमानमुर्तेरन्वयकार्ये न प्रतीयते। अपि तु तदेव बीजं समवहित क्षित्यादिसहकारिप्रत्ययमस्य जनकमितरथेति गम्यते। द्रव्यस्यैकत्वात् साधनभेदः कथमिति

दर्शयन्ति। एकस्यापि देवदत्तादेः शिल्पमेदात्तक्षायस्कारादिसमाख्या अर्थभेदव्यवस्थां चरतीति। तनतूकम् ; द्रव्ये साधने प्रत्ययाभिहितत्वात्तदनुप्रयोगो न स्यात्। तत्र सामान्यममिहितं, विशेषो न प्रयोक्ष्यते न वक्तव्यं साधने विधीयमान: प्रत्ययः कथ साधनं सामान्यमभिदघीत? सामान्यस्य विशेषाश्रयत्वात् विशेष एव वा प्रत्ययेनैकरूपत्वादनुप्रयोगापेक्षिणाऽभिधीयते गोशब्देनैव प्रकरणाद्यपेक्षिणा गवादिरर्थ इति। नतु चान्यापेक्षया विशेषमभिद्धतः प्रत्ययस्य कथमभिधानशक्तेनोपरोधः? यथा गवादिं अभिद्धतो गोशब्दस्य शक्तावपि चैतत्समान साधनशक्तीनां विशेषे शब्दस्याभिधानशक्तिप्रति घात इति। नैवं, शक्तिर्विशेष एवोच्यते धातोः क्रियाविशेषवचनादेव प्रत्ययोत्पत्तेः । सच कार्यविशेषाश्रयमेदाभ्यामवधार्यते। तन्र कार्यभेदो धातुनैवाभिहितः; आश्रयभेदः पुनरप्रतीतः पदान्तरेणैवोच्यते। चैत्रो मैत्र इति तथाप्यन्यापक्षा तुल्यैव। न चाश्रिताश्रययोस्सामानाधिकरण्थं अतश्चैत्रो वर्धयतीति न स्यात्, अपि तु चैत्रो वर्धत इति। अपि च धातुः क्रियाविशेषवचन पवेति कुत एतदवर्धते यावदनेन वर्धयितव्यं; इदं कर्म कुर्याः, नागरकवृत्तं वर्तते, सामान्येनैषा न पुप्यति, इत्यादौ सामान्यस्य विशेष: प्रतीयते । य्तु देवदत्तादेर्द्रव्यस्यैकत्वान्मध्ये झहादिः कालो न. संभवतीत्युच्यते, तदपि न सम्यक् ; आश्रितोपाधिनिमित्तस्य मेदस्योपपत्तेः । तथाहि; वक्तारो भवन्ति, पटटुर्भवान्, पटुरासीत्, पटुतरइश्रेष्ठः, अद्यान्य एवासि संपन्न इति तदेवं सामर्थ्यमेदा दादित विभागमधिकरणं भागशोऽ्वच्छिद्य साधनमेद: प्रकत्प्यमानो मध्यमप्युपकल्पयति। न च शक्तिपक्षेऽपि साक्षान्मव्यसंभवः पूर्वशक्तिकाले परस्या: परकाले तु पूर्वस्याभावात्।

(40) चतुर्थ: प्रकाशः १५७

अथवा झहे भोकेत्यवधिसप्तमी द्यहादभोक्तत्यवधिरेव पश्चमी स चान्त्यभोजनेनावच्छिद्यते। यदि तु मध्यसिद्ध ये द्रव्य वेदश्शक्तिभेदश्च कल्प्यते तदा कर्तृभेदात् भुक्वेति कत्वाप्रत्ययः समान- कर्तृकयो: पूर्वकाल इति न स्याल्। उपचरिताभेदाश्रयस्स इति चेन्मध्यं न सिध्यति। अथैकत्वात् भुक्तिक्रियायां कारकैकत्वकालमेदाश्रयश्च कारकभेद: सत्त्वो व्रजतीति न स्याद्, स्ानसृप्रज्यायाश्च मेदात् तन्निमित्तयोः कर्तृशकत्योरपि भेदे समानकर्तृकत्वाभावात्। ननु चात्रापि द्रव्य- माश्रितशक्तिभेदसंपादितनानात्वं साधनं तस्यापयेष दोषः । अपि च भिन्नाधारवर्तितया सामर्थ्य योरमेद्माधेयशक्तिवादिना शक्यते वकुं समान: कर्भेति। यस्य तु शक्तिभेदोपनीतस्तदाधारस्य भेदस्तस्य निबन्धनसुपचरितमप्येकत्वं न विद्यते, अदेक्षणीयश्चाधारभेदक्रियामेदस्य पौर्वापर्यवतः अपेक्षितत्वात्। अत्रोच्यते द्रव्यस्यैकत्वेन शक्त्योरेकत्वमुच्यते। शक्तिनानात्वेन च द्रव्यस्यापि नानात्वं करिष्यते; द्रव्यस्य तु पारमार्थिकमप्येकत्वं न मृध्यत इत्यहो कामचारः । अपितु शकता साधने पशौ कर्तरि हस्तिकवाटयोः कत्रोरिति कथं शक्तिराख्या धारावच्छिन्ना प्रतिपाद्यते, प्रति- पाद्यतां सामानाधिकरण्यं पृच्छामि पशौ द्रव्ये यः कतेति चेत् उपमानात् कर्तुरिति न प्राप्नोति। अथ शक्तिमेदोपकरणाः कर्त्रादिश्रुतयः तदपि कारणं कार्ययोगितयाऽवगमयति। शुक्कादयः रूपविशेषाश्रयमिति सामानाधिकरण्योपपत्तेः । जितं त्हि भवता, सिद्धइशक्तिसाधनमेदः कर्त्रादिश्रुतिभिराश्रयस्य शक्तिमतोभिधानात्। किश्च शक्तिकारकपक्षे कम ... कर्मणो द्वित्वे कर्मणो बहुत्वे विभक्तिवचनादिति न स्यात्। न हि गुणस्य संख्यासंबन्धो दृश्यते ; पञ्च कर्माणि, चतुरो भावास्त्रयर्संयोगा द्े सामान्ये एकस्समवाय इति। न चायमुपचारः प्रत्ययाविशेषात्; एवं शक्तयोऽपि कार्यमेदाभिन्नास्सङ्गयामेदमनुभविष्यन्ति। सत्यमस्ति शक्कतीनां भेद:, नतु तत्रापि ते वचनमेदं, यस्मादादित्यं पश्यति स्तौतीति दर्शनादिक्रियाभेदाव् मिन्नास्वपि शक्तिषु न बहुवचनं दश्यते। न पर्यायोक्तौ शक्तयः क्रियाभिरमिसंबध्यन्त इति चेन्न। प्रत्येकसमाप्ता अपि क्रियामेदास्समस्याभिधानेषु वचनभेदं प्रयुख्जते। यथा पञ्च शरानस्यति, सव्यापसव्याभ्यां विध्यति, द्वयोः पर्यङ्गयोक््शेते इति। न च पर्यायेणेव दर्शनादयस्स्युः यौगवद्येनाषि भावात् । तस्मात्सामर्थ्याधारनिबन्धनो वचनभेदो न शक्त्याश्रय इति । अत एव स्वातन्त्र्या विभक्तयाऽपि शक्तिर्नामिधीयते। यदि हि स्वतत्त्रां शक्ति विभक्तिरमिदध्यात् तक्ष तद्रतामेव संख्यां विभक्ति- रमिद्धीत; समानशब्दोपादानात् न चैतदस्ति। तस्नाधस्य संख्यां विभक्तिरुपादस्ते तदेव शक्तिमत्कारकमिति। यत्त शक्तावेव विभक्तयर्थे वर्तमानमव्ययं समस्यसे इत्युच्यते तच्छक्तिमत्यपि कारके अव्ययानामपि सत्ववचनात्तन्मान्नाभिधानमिति कथ सत्वभूतं द्रव्यमसत्वार्थे नाव्ययेनामिधीयेत? यस्तु प्रासाद आस्त इत्यनमिहितलक्षणा सत्तमी न लक्ष्यत इति तत्र यथाघआदिविषये शक्तिमङ्गव्यमभिहितं, न त्वासिविषयशक्तिमदिति तत्र न च केन सप्तमी वार्यते? यदि व घञादयः

१५८ शृङ्गार प्रकाश:

शक्तिममिदधीरन् तदा शक्तेरसिशब्दामिहितायाः शक्तयन्तरायोगादास्तां सप्मी द्वितीयादयोऽपि नोत्पद्येरन्। कथ चैवमाह अधिकरणादिवचनानि प्रसादादयः । ते हि संज्ञाशब्दा वृक्षादिवदेव केषुचिदर्थविशेषेषु रूढा: केवलममीषां धर्मनियमा वा यथाकथञ्चिदुत्पत्ति एतेन च वेगेन पततः इत्यादौ ये यमेकद्रव्याधिकरणा साधनभेदश्रुतिः सापि प्रतिविहितैव भवति। चैतावता कारके प्रातिपदिकादयो नोत्पद्येरन् द्रव्यं हि विभक्तिलिङ्गशक्ति संख्यालिङ्गवञ्च विभक्तिवचनसंस्कारो लभ्यत इत्यतः स्थितमेतच्छक्तिमङ्व्यं कारकमिति । आख्यातप्रत्ययाभिधेयं कारकविशेष: पुरुषः । स त्रिधा-प्रथमो मध्यम उत्तमश्च। तत्र परस्मैपदा- त्मनेपदयोः प्रथमत्निकाभिधेयः प्रथमः, मध्यमत्रिकाभिधेयो मध्यमः, अन्त्यत्रिकाभिधेय उत्तमः । तत्र च- प्रत्युक्तापरभावश्चेदुपाधिः कर्तृकर्मणोः । तयोःश्रुतिविशेषेण वाचकौ मध्यमोत्तमौ॥ तदाह-युष्मदि मध्यमः, असमद्युत्तमः, शेषे प्रथम इति। तत्र कर्तरि पुरुषप्रयोगो यथा- अथाSह वर्णी विदितो महेश्वरस्तदर्थिनी त्वं पुर एव वर्तसे। अमङ्गलाभ्यासरति विचिन्त्य तवाभ्यनुज्ञां न तु कर्तुमुत्सहे॥ कर्मणि यथा- यदि त्वं मन्यसे तेन त्वया स यदि तोष्यते। तत्किमास्था न कोपेन दूति दद्यामहे वयम्॥ अथैषां क्वचित् प्रथम एव यथा-भावप्रयोगेषु युवाभ्यामास्यते, अस्मामिर्गण्यते इति। क्वचिन्मध्यम एव यथा-क्रियासमभिह्ारत्रयाभ्यां स समुच्चयेषु लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति, अलावीत् लविष्यति वा, अधीष्वाधीष्वेत्येवमधीयाते, अध्यैषातां अधीप्येते वा, राष्ट्रमट, मठमट खदूरमटेत्येवावामटावः, अिष्व अटिष्यामो वा, छन्दोऽघीप्व व्याकरणमधीष्व, निरुक्तमधीप्वे- त्येव वयमधीमहे, अध्यगीष्महि अध्येष्यामहे वा, सक्ून पिब, धानाः खादत, ओदनं भुङ्क्ष्व इत्येवं यूयमभ्यवहरत अभ्यवाहार्ष्ट अभ्यवहरिप्यथ वा। क्वचिदुत्तम एव यथा-प्रहासे मन्यन्ते, एहि मन्यन्ते, रथेन यास्यसि, दुहि यास्यसि, यातस्ते पिता. पहि मन्ये ओदन भोक्ष्यसे, न हि भोक्ष्यसे, भुक्तस्सोतिथिभिरिति। मन्यतेस्तु उत्तमविषयेऽपि मध्यम एव; तत्राद्यत्ायमर्थः, पहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्यथ. इति। युगपद्चचने पुनः पुरुषाणां परो भवति। यथा-सच त्वंच पचथ:, त्वंचाहं च पचावः, सच त्वंचाहं च पचाम इति। युगपद्वचनता चैकशेषस्य द्वन्द्व- समानार्थत्वाञ्च अर्थविषयैव गृह्यते ; न चार्थविषया। तेन- अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा राक्षसपुङ्गव। इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीद्शम्॥

चतुर्थः प्रकाशः १५९

शेषे प्रथम एव भवति, त्वमहमन्यो वा गच्छत्विति। एवं तर्हि चार्थ युगपद्वचनतायामभावात् वहेयुरिति बहुवचनं न प्राप्नोति। नैवम् ; वार्थेषु क्वचिदुगपद्चनता दशयते। यथा-दौवा त्रयो वा द्वित्रा इति आह च महाभाव्यकार:, द्वौ प्रयुक्ते त्रयो वेति गम्यते, त्रयो वेत्युक्ते द्वौ वेति गम्यते। सैषा पश्चाधिष्ठानवाक्। तत्र युक्तं बहुवचनं सामान्याश्रयो वा बहुवचनम्; यथा- कति भवतः पुत्राः, कति ते भार्या इति बहुत्वं संपद्यते यस्मिन्नतस्मिन्युष्मदाश्रया।

प्रवृत्तिः पुरुषस्यास्ति प्रकृते स्सा विधीयते॥

यथा अत्वन्तं संपद्यते त्वन्भवति, अयूयं यूय संपद्न्ते युष्मन्भवन्तीति, उपलक्षणं चैतत्। प्रकृतिविकृत्याश्रयपुरुषसंप्रधारणायां प्रकृत्याश्रय एव पुरुषो भवति, न विकृत्याश्रय इति। तेन अनहमहं संपद्यते मन्भवति, अवयं वयं संपदन्ते असन्भवन्ति, असस्स संपद्यते तन्रवति, अनहमहं संपद्यसे मन्भवसीत्याद्यपि सिद्धं भवति। का पुनरत्रोपपत्तिः? अभूततद्भ्ाबे प्रकृति- विकृत्योः कर्तृत्वविवक्षायां कामचारः । तथाहि; क्वचिद्विकृतेः कर्तृत्वं विवक्ष्यते। यथा-मूत्राय संपद्यते यवागूः, यथा च सुवर्णपिण्डः पुनरपरया आकृत्या संपृक्तः खदिराङ्गारसवर्णे कुण्डले भवत इति। तथाहि; क्लपि संपद्यमाने या चतुर्थी सा विकारतः। सुवर्णपिण्डे प्रकृतौ वचनं कुण्डलाश्रयम् । कचित्तु प्रकृते: ; यथा-सङ्गीभवन्ति व्राह्मणाः, महद्वूतश्चन्द्रमा इति। अत्र यदि प्रकृतेः कर्तृत्वं न विवक्ष्यने तदा विकृतेस्सङ्गस्यैवकर्तत्वादवन्तीति बहुवचनं न प्राप्ोति। महभ्भतः इत्यत्र च महच्छब्दस्य च मुख्यार्थत्वादान्महतस्समानाधिकरणजातीयथोरित्यात्वं स्याद्। प्रकृतिर्हि काचिदुपचरितविकाररूपा, यथा इन्द्रस्थूणा उपेन्द्रो आव इति। काचित्परिणामिनी यथा-दुग्ध दधि भवति, हेम कुण्डलीभवति। तन्र विपरिणामिनीषु प्रकृतिषु संघमहत्वादिभिर्मुख्यैरपि योगे पूर्वस्या अस्वस्थायाः प्रच्युतस्योत्तरामवस्थां प्राप्तस्य पूर्वोत्तरयोरवस्थयोराश्रितयोस्सव्यापार- त्वात् पूर्वस्यावस्थायां कर्तृत्वविवक्षायाः सङ्गमहदादेर्विकारशब्दस्य प्रकृत्युपत्राहिणो गौणत्वं विज्ञायते। तटुकं- महत्वं सङ्गभावं च प्रकृतिः प्रतिपद्यते। भेदेनापेक्षिता सा तु गौणत्वस्य प्रसाधिका ॥ इति। यद्येवम्, अतिमहती महती संपन्ना महद्भूता ब्राह्मणीति पुंवद्भावो न प्राप्नोति, अर्थाश्रयः एतदेवं भवति। शब्दाश्रयश्च पुंवन्भावः; यथा गो तो णित्, औतोंशसोरिति बाह्ीके। वर्तमानस्य गोशब्दस्य गौस्तिष्ठति गामानयेति वृद्धिरात्वं च भवति। तेडमी क्रिया च कालश्र कारकं पुरुषस्तथा।

शुङ्गारप्रकाश:

द्रव्यात्मा चापि कालो यः प्रसङ्गात्सोऽपि कीर्तितः । स हि प्रायः प्रबन्धेषु तत्र तत्रोपयुज्यते ॥ क्रियायां कालोन्तर्भवति पुरुषः कारकपदे। प्रधाने सोपाधिद्वयमपि तदेतन्निविशते ॥ प्रधानं तं प्राहुर्यमभिदधते घञ्प्रभृतयः । सहोपस्काराथैर्निवसति स तु प्रातिपदिके॥

इति महाराजाविराज श्रीभोजदेवविरचिते शुङ्गारप्रकाशे क्रि्कयाद्यर्थचतुष्टयप्रकाशो नाम चतुर्थः प्रकाशः ॥

(41)

प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थनेवेपु कारकाणां प्रवृत्तिविशेषः क्रिया; ताननुपहितां कृभ्वस्तयो वदन्ति। तेषां परस्परमसंमेदसंभेदाभ्या साम्योत्कर्षापकर्षजन्मानः द्वादश घात्वर्थभेदाः क्रिया भवन्ति । तद्यथा-अकर्मकाः, अन्तःकर्मकाः, अर्थान्तरकर्सकाः, अविवक्षितकर्मकाः, प्रसिद्धकर्मकाः, द्विकर्मकाः, प्रसिद्धकर्तृकाः, भावकर्तृकाः, क्मकर्तृकाः, कर्तृस्वक्रियाः, कर्मस्वक्रिया, उभयस्वक्रियाश्च्ेति। ते चापरिस्पन्दसपरिस्पन्दभेदात् प्रत्येकं द्विधा भूत्वा चतुर्विशतिर्जायन्ते। तत्र स्वभावतोस्तिः तदासीनकर्तृकत्वादपाेस्पन्दः। करोतिः प्रयुञ्जानकर्तृकत्वात्सपरिस्पन्दः। भवतिः विकुर्वाणकर्तृकत्वात्सपरिस्पन्दापरिस्पन्द इति स्थितम् । अतोऽस्त्यर्थाश्च न्यग्भवतयो न्यगस्तयश्चा- कर्मका भवन्ति। तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दा यथा-मिद्यते, स्वदते, वर्तते, प्रीयत इति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा-जायते, विवर्धते, स्फुरतीति । त एव न्यक्रोतयोऽन्तःकर्मकाः; तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा-जीवति, म्रियते, पुत्रीयति, प्राणितीति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा- नृत्यति, श्वसिति, बाष्पायते, रोदितीति । अस्तिकरोत्यर्थाः करोतिभवत्यर्थाश्चार्थान्तरकर्मकाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दा: यथा-तरति काष्ठ, तरति विपदं, विपर्यस्यति मति, विपर्यस्यति हस्तमिति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा-वहति नदी, वहति भारं, पतति पर्णम्, पतत्यध्वानमिति। त एवा- नुत्करोतयोऽपि विवक्षितकर्मकाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा- संज्ञा संजञिन्यभिनिविशते, बुद्धिस्तत्वमभिनिविशते, तीर्थ उपवसति, त्रिरात्रमुपवसतीति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा- चैत्रो हसति, मैत्रो हसति, चक्रं भ्रमति, देशाङ्भ्मतीति। उत्करोतयस्तु, त एव प्रसिद्धकर्मकाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा-वपतीत्युक्तत बीजमिति गम्यते, प्रसूत इत्युक्ते गर्भमिति गम्यत इति। उत्तरे सपरिस्पत्दा: यथा-कषतीत्युक्ते क्षेत्रमिति गम्यते, परिणयतीत्युक्ते कन्यामिति गम्यत इति। सत्येवोत्करोतित्वे न्यगस्तयो न्यग्भवतयश्च त एव ड्विकर्मकाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा- लिङ्गं लिङ्रिनमवगमयति ज्ञातारं, जयति शतमश्वानश्वसेनमिति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा- गां दोग्धि पयः, वृक्षमपचिनोति फलानीति। एवमेते षट् वियोगविकल्पाः परं त्रियोगविकल्पाः षड्भवन्ति। तत्रोदस्तय उद्भवतयो वा प्रसिद्धकर्तृकाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा- दहतीत्युक्ते वहनिरिति गम्यते। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा-कूजतीत्युक्त पिक इति गम्यते, हेषत इत्युक्ते अश्व इति गम्यत इति । न्यग्भवतिकरोतयो न्यगस्तिकरोतयो वा भावकर्तृकाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा- चोरस्य रुजति, चोरस्यामयति, चोरं ज्वरयति, चोरं संतापयतीति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा-भवति पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीत्, भवेदपि भवेत्, स्यादपि स्यादिति ।

१६२ शृङ्गारप्रकाशः

उदस्तिन्यक्वरोतय उन्भवतिन्यक्वरोतयो वा कर्मकर्तकाः। तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा-दुग्धे गौस्स्वय- मेव, प्रसूते गौस्स्वयमेव, वृणीते कन्या स्वयमेधेति। उन्तरे सपरिस्पन्दा: यथा-अवकिरते हस्ती स्वयमेव, उच्छयते दण्डस्स्वयमेव, नमते दण्डस्स्वयमेव, आरोहयते हस्ती स्वयमेभेति। उदस्तिकरोतयः उद्भवतिकरोतयो वा कर्तृस्थक्रियाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा-अर्हति पूर्जा, जानाति वर्ण, पशयति रूप, शृणोति शब्दमिति। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा-गच्छति ग्रामं, आरोहयत्यश्वमिति। न्यग्भवत्युत्करोतयो न्यगस्त्युत्करोतयो वा कर्मस्थक्रियाः । तेषु पूर्वे अपरिस्पन्दा: यथा-दुनोति शत्रुं, धिनाति मित्रं, मदयति सुहद, सुखयति सखायमिति। उस्तरे सपरिस्पन्दाः यथा- पचत्योदनं, मिनत्ति कुसूलं, संक्ष्णुत ऋ्क्ष्णयते वा शस्त्रं, तक्ष्णोति यूपमिति। न्यग्भवत्युदस्ति करोतयो न्यगस्त्युद्भवतिकरोतयो वा उभयस्थक्रियाः । तेधु पूर्वे अपरिस्पन्दाः यथा-लभते पूजा, प्राम्ोति धर्मे। उत्तरे सपरिस्पन्दाः यथा- भुङ्ग ओदनं, अधीते स्वाध्यायं, तप्यते तपः, साधयति स्वर्गमिति। ननु च, भवति पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीत्, भवेदपि भवेत्, स्यादपि स्यादिति नैतावस्ति- भवत्यर्थावपि तु साक्षादस्तिभवती। तौ चानुपहितक्रियाभिधायकाविति नोपाधीभवितुमर्दतः । उच्यते, असभुवि, भूसत्तायामिति धातुपाठादनुप्रयोगवर्जमार्धधातुकेऽस्तेर्भूविधानात्सङ्कर एवेति विज्ञायते। एवमपि करोत्यर्थानुप्रवेशो दुरुपपादः। सोऽपि कर्तृत्वान्यथातुपपत्तेरुपपद्यते।

ननु च, भवति पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीदित्ययं लट् प्रयोग एव। अस्तिगच्छामो वयमिति अस्तिप्रयोगोऽपि भावकर्तृकेषु दृश्यते। नैवम्; नास्माभिरस्तिभवती भावकर्तृकावुच्येते। अपि तु अस्तिभवतिकर्तारोऽस्त्यादयः पचत्याद्यश्च। ते हि रुजत्यादिवदुपाधिपरा अप्यस्तौ कर्तारो भवन्ति। पतावास्तु विशेष: रुजादीनां कर्तृत्वं तत्परेणैव लकारेणोच्यते। पचादीनां च भवत्यस्ति परेणेति ; यथा च धात्वर्थः क्रियोपाधिरेवं कालोपि। यटुक्तम्- क्रियोपाधिश्र संभूतभविष्यद्वर्तमानताः । परापरविभागार्थास्सशक्ति: प्रतिपद्यते॥

स भूतादिभेदाद्वादशधा। तद्यथा-भूतः, भूतानद्यतनः, भविष्यत्, भविष्यदनद्यतनः, वर्तमान:, वर्तमानानद्यतनः, परोक्षः, अतिपन्नः, अव्यक्त, सङ्कीर्णः, प्रकीर्णः, विप्रकीर्ण इति। लुङादिविषयोऽप्यतीतमात्रं भूतः; सघोढा-भूतः, प्रकर्षभूतः, भूतानद्यतनः, अभिमानाद्यतनः, प्रवन्घाद्यतनः, सामीप्याद्यतनः इति। तेष्वनिर्धारितविशेषो भूतो यथा-अकार्षीत्, निषसाद, उवास, शुभ्राव, अपक्त, पक्तवानिति। शब्दान्तरावगतप्रकर्षाद नवेक्षितानघ्यतनपरोक्षादिप्रत्ययः प्रकर्षभूत: यथा.अवात्सुरिह पुरा च्छात्राः। विवक्षितान्यावधिभूतानद्यतनः, यथा-अन्यामगा- मघोषाद्। रात्रिशेषो जागरणसंततावभिमानानद्यतनः, यथा असुत्रावात्सम्, सकलां रात्रिं जागरितः, रात्रेरप्रभातत्वाद्द्यतनमिव कालं मन्यते। अविवक्षितक्रियाविरामः प्रबन्धाद्तनः ।

पश्चम: प्रकाश: १६३

यथा-यावजीवं मृशमन्नमदाद्। विवक्षितक्रियानन्तर्यः सामीप्याद्यतनः । यथा-येय गता पौर्णमास्ती अस्यासुपाध्यायोऽग्ीनादधीत। अन्नानन्तरयोवाऽनद्यतनवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोरिति सर्यते। एवं लङनिमित्तमविद्यमानाद्यतनो भूतानद्यतनः । स षोढासामान्यानद्यतनः, विशेषानद्यतनः, अभिज्ञानद्यतनः, प्रसिद्धपरीक्षः, प्रक्षापरोक्षः, हशश्दपरोक्ष इति। तेष्वविवक्षित- परोक्षत्वादि: सामान्यानद्यतनः । यथा-अकरोव, अशृणोत्, न्य्पीदत्, अमुत्रावसम्, आसीदिदं तमो भूतं, रामो वननगच्छदिति। पदान्तरावगतपरोक्षत्वादिविशेषो विशेषानद्यतनः । यथा-अवसन्निह पुरा छात्राः। न यदीत्यभिज्ञावचनं लडपवादोऽमिज्ञानद्यतनः, यथा-स्मरसि देवदत्त काश्मीरेषु यदवसाम। लोकप्रसिद्धेरारापितापरोक्षाभिमान: प्रसिद्धपरोक्षः, यथा- अजयजयन्तो हूणान्। प्रश्नोपभुक्तपरोक्षत्वं प्रश्नापरोक्षः, यथा-किम्रगच्छद्ेवदत्तः । हशश्वदर्थोप- क्षीणपरोक्षत्वो हशश्वदपरोक्षा, यथा-इति हाकरोत्, शश्वदकरोदिति। अनागतमात्रं लडादि- विषयो भविष्यत्प्रबन्धाद्यतनस्सामीप्याद्यतनः प्रविभागाद्यतन इति। तेप्वनिर्धारितानद्यतनादि: सामान्यभविष्यत्, यथा-करिष्यति, वलिरिन्द्रो भविष्यति, कदा गमिष्यसि ? एष गमिष्यामि, पक्ष्यन् व्रजति, पाचको वजतीति। निर्धारिताद्यत्वविशेषो विशेषभविष्यत्, यथा-अद्य गमिष्यामीति। लिप्सोपाधिको लिप्साभविष्यत्, यथा-यो मे मिक्षां दास्यति स स्वर्ग लोकं यास्यतीति। अविवक्षितक्रियाविरामः प्रबन्धाद्यतनः, यथा-यावतीवं भृशमन्नं दास्यतीति । विवक्षितक्रियानन्तर्यस्सामीप्याद्यतनः, यथा-येयमागामिनी पौर्णमासी अस्यासुपाध्यायोऽग्रीना- धास्यतीति। भविष्यति मर्यादावचने परस्मिन्कालविभागेचानहोरांत्राणां परस्मिन्विभाषेति प्रविभागानद्यतनः, यथा-योयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्तस्य यद्वरं कौशाम्यास्तन्ौदन भोक्ष्यामहे। योऽयमागामी संवत्सरस्तस्य यद्वरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे। एवं परस्मिन्विभाषेत्यपि द्रष्टव्यमिति। भविष्यन्नेवाविद्यमानाद्यतनो लुण्णिमित्तं भविष्यदनद्यतनः, स घोढा-सामान्यानद्यतनः, लिप्सानद्यतनः, परिदेवनानद्यतनः, परावरविभागीयः, परप्रविभा- गीय इति। तेष्वनिर्धारितक्रियाप्रबन्धादिः सामान्यानद्यतनः, यथा-कर्ता कर्तारौ कर्तारः, कारिता कारितारी कारितार इति। शब्दान्तरावगतविशेषो विशेषानद्यतनः, यथा.त्वं पक्ता । लिप्सोपाधिको लिप्सानद्यतनः, यथा-यो मे मिक्षां दाता स स्वर्गे लोक गन्ता। परिदेवनोपाधिक: परिदेवनानद्यतनः, यथा-इयं नु कदा गन्ता यैवं पादौ निदधाति, अय नु कदाध्येता य एवमन- भियुक्तः। कालविभागे चानहोरात्राणामित्यहोरात्रविषयः परापरविभागीयः, यथा-योऽयमागामी मासस्तस्य यः परः पश्चदशरात्रस्तत्रीदनं भोक्तारमहे। योऽयमागासी त्रिशद्रात्रस्तस्य योऽपर: पक्षस्तत्र युक्ता अध्येतासहे। परस्मिन्विभाषेत्यनहोरात्रकालाध्वमर्यादाविषयः परप्रविभागीयः । यथा-योऽयमागामी संवत्सरस्तस्य यद्वरमाग्रहायण्यास्तत्र पाटलिपुत्रं गन्तासमरः। स एव अध्वविभाषाविषयोऽध्वविभाषीयः । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यत्परं, कौशाम्याः

१६४ शृङ्गारप्रकाश:

तत्र सक्तन्पातास्म इति। अवाप्ाप्रच्युतक्रियाविषयो लडादिनिमितं वर्तमानः । स षोढा-सामान्य- वर्तमानः, विशेषवर्तमानः, अविरामवर्तमानः, प्रवृत्तोपरतः, वृत्ताविरतः, नित्यवृत्त इति। तेष्वनपेक्षितविरामादिविशेषस्सामान्यवर्तमानः, यथा-अस्ति, भवन्, कुर्वाणः, पच्यमानः, पवमान:, पत्रमुद्हमान इति। परोक्षादिविषयो विशेषवर्तमानः । अत्र वटे यक्षः प्रतिवसति। विवक्षितक्रियाप्रबन्धोSविरामवर्तमानः, यथा-प्रास्लादं करोति। विवक्षितप्रवृत्तिविरामः प्रवृत्तोप- रतः, यथा-जीवन्तं मारयति। अविवक्षितप्रवृत्तिविरामो वृत्ताविरतः, यथा-इह कुमारा: क्रीडन्ति। अविच्छिन्नप्रवृत्तिसंतानो नित्यप्रवृस्तः, यथा-तिष्ठति पर्वत इति। अनागतातिक्रान्तक्रियास्वपि पदान्तरप्रयोगापादितवर्तमानत्वाल्लटो निमित्तमविद्यमानानद्य- तनो वर्तमानाद्यतनः । स षोढा-लिप्साविषयः, आशंसाविषयः, पुरायोगीयः, स्मयोगीयः, उभययोगीयः, अनुभययोगीय इति। तेषु लिप्साविषयो यथा-यो मे मिक्षां ददाति स स्वर्गे याति, को मे मिक्षां ददाति करस्वर्ग लोकं याति, एवं कतरो मे भिक्षा ददाति, कतमो मे भिक्षां ददाति। आशंसाविषयो यथा-देवञ्चेद्वर्षति संपद्न्ते शालयः। पुरायोगीयो यथा-वसन्तीह पुरा छात्राः। स्मयोगीयो यथा-इति सोपाध्यायः कथयति। उभययोगीयो यथा-नडेन स पुराधीयते। अनुभययोगीयो यथा-भाषते राघवस्तदेति । भूत एव लिद्विपयोऽक्षाणां पर: परोक्षः । स षोढा-स्वपरोक्षः, परपरोक्षः, स्वपरपरीक्षः, मनःपरोक्षः, प्रमाणपरोक्षः, निर्णय- परोक्ष इति। तेषु स्वापेक्षया परोक्षो यथा-चकार चकार, चकासाश्चकार, ऊषुरिह पुरा छात्रा इति। परापेक्षया परपरोक्षः, यथा-कः कलिङ्गाद्विवेढः, को ब्राह्मणान्ददर्श, नाहं कलिङ्गान् जगामेति। उभयापेक्षया स्वपरपरोक्षो यथा-जधान कंसं वासुदेवः, ददाह त्रिपुरं हरः, ममाथ वृन्नं मघवेति। समरणापेक्षया मनःपरोक्षो यथा-इति चकार, शश्वच्कार, इति ह, शश्वच्वकारेति। प्रश्ने चासन्नकाल इति निर्णयपरोक्षः, यथा-किं सा जगाम तत्पार्श्व, किमुवाच यथोचितं, सकिं शुभाव तद्ाक्यमिति, पृच्छामि किं सखीति। भविष्यद्भूतवर्तमानक्रियातिपत्तिविषयो लङ्निमित्त मतिपन्नः । स षोढा भविष्यद्भूतवर्तमानक्रियातिपत्तीनां शुद्धमिश्रभेदात्। तत्र केनचिल्लिङ्गेन भविष्यन्तीं शुद्धामेव क्रियातिपत्तिमवगस्य प्रयुङ्के। यथा-अपि वञ्राहतेनापतिष्यत्, कथ नाम तत्रभवान् वृषलमयाजयिष्यत्. दक्षिणेन चेदयास्यत् न शकटं पर्याभविष्यत्, यथा च सद्भिः प्रदिष्टेन पथा समचरिष्यथ, न ते समचरिष्यन्न चरणान्ते न भूतयः । एवं मिश्रामपि यथा- रामाय पुण्यमहसे सदशाय सीता दत्तैव दाशरथिचन्द्रमसेऽभविष्यत्। आरोपणेन पणमप्रतिकार्यमार्यस्त्रैयम्बकस्य धनुषो यदि नाऽकरिप्यत्। केनचिल्लिग्रेनानीतां क्रियातिपतति शुद्धामेवावगम्य प्रयुङ्के। यथा-न श्रद्धे यत्तत्रभवान्वृषल मयाजयिष्यत्, न संभावयामि तत्र नाभोक्ष्यत भवान्। यथा च-

(42) पञ्चम: प्रकाश: १६५

दुर्वचं त्वदथ मा स्म भून्मृगस्त्वय्यसौ यदकरिष्यदोजसा। नैनमाशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपत्स्यत सितेन पत्रिणा॥ एवं मिश्रामपि- परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्मयोजयिप्यत्। अस्मिन्दये रूपविधानयत्नः पत्युः प्रजानां वितथोऽभविष्यत्। केनचित्प्रमाणेन वर्तमानामपि क्रियातिप्ति शुद्धामेवावगम्य प्रयुङ्के। यथाउताकरिप्यत्, अप्य- करिष्यत्। यथा च- गामधास्यत्कथ नागो मृणाळमृदुभि: फणैः। आरसातलमूलात्त्वमवालम्निष्यथा न चेत्।

एवं मिश्रामपि यथा- अमङ्मयद्वसुधा तोये च्युतशैलेन्द्रबन्धना। नारायण इव श्रीमान्यदि त्वं नाधरिप्यथाः॥ इति ॥ तिरोभूतभूतभविष्यदादिविशेषोऽव्यक्तः । स षोढा- लिङ्रिषयः, लोड्गिषयः, लड्डिषयः, लद्विषयः, तव्यादिविषयः, तुमुनादिविषयश्चेति। तेषु लिङ्डिषयो यथा-कटं कुर्यात्, चिरं जीयात्, कथं तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, अपि शिरसा पर्वतं भिद्यात्, संभावयामि भुज्जीत भवान्, कालोऽयं य्ुज्जीत भवानिति। लोद्विषयो यथा-उपाध्यायश्चेदागच्छति आगन्ता आगमिष्यति वा, अथ त्वं छन्दोऽधीष्व। ऊर्ध्वें मुहर्तादुपाध्यायश्चेदागच्छेत् आगच्छति आगन्ता आगमिष्यति वा अथ त्वं व्याकरणमधीप्व, कुरु कटं प्राप्तस्ते काल: कटकरणे, चिरं जीवतु भवान् किमिह भवान् करोतु, लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति अलावीत् लविष्यति वेति। लड्विषयो यथा-कदा भुङ्गे कर्हि भुङ्गे, अपि तत्रभवान् वृषलं याजयति, जातु तत्रभवान्वृषलं याजयति, कच्चिजीवति मे माता, कं वा विभूतयो न मदयन्तीति। लद्विषयो यथा- अन्धो नाम पर्वत- मारोक्ष्यति उत दण्डः पतिष्यति, कतरो नाम वृषलः यं तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति, न मर्षयामि न श्रदधे नावकल्पयामि यत्तत्रभवान्वृषलं याजयिष्यति, प्रत्येकं विनियुक्तात्मा कथं न झास्यसि प्रभो, इति। तव्यादिविषयो यथा- स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, ब्राह्मणो न हन्तव्यः, पितरो वन्दनीयाः, गुरवो माननीयाः, कृत्यं न भावयेत्, कार्य न कुर्यादिति। तुमुनादिविषयो यथा-भोकतुमैच्छत् इच्छति एविष्यति वा, भुक्त्वा भवाजीत् वजति वजिष्यत वा, अधीत्यास्न्ना सीत् स्नाति स्नास्यति वा, चोरङ्कारमाक्कुक्षत् आक्रोशति आक्रोक्ष्यति वा, पायंपायमासिसीष्ट आसते आसिष्यते वा, रैपोषमपुषत् पुप्यति पोक्ष्यति वेति। कालान्तरसम्पृक्तस्सङ्कीर्ण :; सङ्करश्ानेका- कारत्वादियत्तया न शक्यते निर्देषुमिति भङ्गनिर्वाहार्थ तु बोढैवोदाहियते। स भूतभूतानद्यतनयोः यथा-अन्येभ्यो वा अभुंक्ष्महि। भविष्यन्भविष्यद्यनद्यतनयोर्यथाअद्यश्वोका गमिष्यति

१६६ गुङ्गारप्काशः

भूतभविष्यदनद्यतनयोर्यथा-अग्निष्टोमयाजकस्य पुत्रो जनिता। भूतानद्यतनभविष्यतोर्यथा- भाविकृत्यमासीत्। वर्तमानपरोक्षयोर्यथा- क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्विर: खे मरुतां चरन्ति। तावत्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार।

भविष्यद्वर्तमानपरोक्षाणां यथा- साटोपमुर्वीमनिश नदन्तो यैः प्ावयिष्यन्ति समन्ततोऽमी। तान्येकदेशान्निभृतं पयोधेस्सोऽम्भांसि मेघान्पिबतो ददर्श ॥ इति।

वर्तमानस्य भविष्वद्भूतयोरतुप्रवेशे प्रकीर्णः । स भविष्यदनुप्रवेशे आशंसायां यथा- उपाध्यायश्चेदागच्छति युक्ता व्याकरणमधीमहे। लिप्सायां यथा_ कोपयतो भोजयति यावत्। पुरायोगे यथा-यावड्ुङ्के, पुरा व्रजति। सामीप्ये यथा-कदा ग्रम गमिष्यसि, एष गच्छामि, गच्छन्तमेव मां विद्धि। एवं भूतानुप्रवेशेऽपि भूतसामीप्ये यथा-कदा ग्रामादागतोऽसि? एष आगच्छामि, आगच्छन्तमेव मां विद्धि। पृष्टप्रतिवचने यथा- अयि भो: कटमकार्षीः, कट देवदत्त ननु करोमि, अयं नु करोमीति। भविष्यतो भूतानुप्रवेशे भूतस्य भविष्यदनुप्रवेशो विप्रकीर्णः । स भविष्यतो भूतानुप्रवेशे यथा.सरसि देवदत्त काश्मीरेषु वत्स्यामः, अभिजानासि कलिङ्गेषु वत्स्याम: तत्रौदनं भोक्ष्यामहे, समरसि यत्काश्मीरेषु वत्स्यामः यत्तत्रौदनं भोक्ष्यामह इति। यथा वा- स्मरत्यदो दाशरथिर्भवन्भवानमुं वनान्ताद्वनितापहारिणम्। पयोधिमाबद्दचलज्जलाविलं विलङ्गय लङ्गां निकषा हनिष्यति॥ इति। भूतस्य भविष्यदनुप्रवेशो यथा- मास्म कार्षीः, मास्म करो:, देवश्चेद्ष्टर्सम्पन्नाः शालयः इति। यथा वा- अपकर्ताऽहमस्मीति मा ते मनसि भूद्धयम्। मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीद्शम्।। जातश्रायं मुखेन्दुस्ते भ्रुकुटीप्रणयो पुनः। गत च वसुदेवस्य कुलं नामावशेषताम्॥ इति। अथ कथं नित्यप्रवृत्तस्य वर्तमानप्राप्तावपि तस्थुः स्थास्यन्ति गिरयः, मार्गे कूपोऽभूत्, कूपो भविष्यतीति भूतभविष्यत्कालविषयः प्रयोगो भवति। उच्यते। हेहयादिषंशेषु ये राजानो बभूधुः तेषां याः क्रियाः तासामतीतत्वात् तत्सम्बन्धविवक्षायां भूतकालविषयं प्रत्ययं प्रयुङ्के,

पश्चम: प्रकाश: १६७

हेहयराज्येऽपि पर्वता इत्यनेन तस्थुरिति। तथा आगामिसत्वन्तरेषु ये राजानो भविष्यन्ति तेषां याः क्रियास्तासां भविष्यत्वात्तत्सम्बन्धविवक्षायां भविप्यत्कालविषयं प्रत्ययं प्रयुङ्गे। यदा बलिरिन्द्रो भविष्यति तदापीत्थमेव पर्वेताः स्थास्यन्तीति। एवं कृपस्यापि भूतभविष्यद्दर्शनक्रियासम्बन्धात् अभूद्भविष्यतीति क्रियाभिसम्बन्धो न विरुध्यत इति। उपग्रहोऽपि प्रकृत्यर्थोपाधिरेव ।

· य आत्मनेपदाद्वेदः क्वचिदर्थस्य गम्यते। परस्मैपदतो वापि मन्यन्ते तमुपग्रहम्॥ यथा-नाथति नाथते, शपति शपते, आह्वयति आह्वयते, प्रतिजानाति प्रतिजानीत इति। अत्राशिषि नाथः, शप उपालम्भने, स्पर्धायामाङ, सम्प्रतिभ्यामनाध्याने, ज्ञा आत्मनेपदं; शेषे परस्मैपदमित्यर्थ मेदाः। एवं मुण्डो भीषयते, कुश्चिकयैनं भाययति, जटिलो विस्मापयते, मत्यैनं विस्मापयति। श्येनो वर्तिकामुल्लापयसे, कस्त्वामुल्लापयति, संप्रवदन्ते ग्रम्याः, संप्रवदन्ति शकुनय इति। अत्र भीस््योहेंतुभये, लियः सम्माननशालिनीकरणयोश्च, व्यक्तवाचां समुश्ारणे, वद आत्मनेपदं, शेषे परस्मैपदमित्यर्थमेदः। एवमन्यदप्यूहनीयम्। ननु च, 'य आत्मनेपदात् भेद: कचिदर्थस्य गम्यत' इत्यत्र क्चिद्रहणं किमर्थम्? उच्यते। परस्मेपदात्मनेपदोभयपदिनामात्मनेपदपरस्ैपदोभयपद्योगः षट् प्रकारो भवति । प्रकृतिनिमित्तः, प्रकृत्यर्थनिमित्तः, प्रत्ययनिमित्तः, प्रत्ययार्थनिमित्तः, उपस्कारनिमित्तः, उपस्कारार्थ- निमित्तश्च। तत्रार्थनिमित्तेषु यथायोगमर्थावगतिहेतुत्वं विद्यते; शेषेषु तु न विद्यते। कचिद्रहणेन ज्ञापयति। तन्रात्मनेपदयोगः प्रकृतिनिमित्तो यथा-अनुदात्तडित आत्मनेपदम् ; ज्ञाश्रुस्मृद्दशां सनः, पधते च्यवते सुस्मूर्षते दिद्क्षत, इति। प्रकृत्वर्थनिमित्तो यथा-प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च, भुजोऽनवने, गृधिवञच्योः प्रलम्भने, कर्मव्यतीहारे तिष्ठते भुङ्गे गन्धयते व्यतिलुनीत इति । प्रत्ययनिमित्तो यथा-शदेश्शितः, म्रियतेर्लुङलिडोश्च, शीयते अमृतमृषीष्टेति। प्रत्ययार्थ- निमित्तो यथा-भावकर्मणोरात्मनेपदं कर्मकर्तरिफलवत्कर्तरि च, आस्यते पच्यते विपच्यते पचत इति। उपस्कारनिमित्तो यथा-विपराभ्यां जेः, समवप्रविभ्यः स्थः, समस्तृतीयायुक्कात, मिथ्योपपदात्कृयोऽभ्यासे, विजयते पराजयते, संतिष्ठते अवतिष्ठते प्रतिष्ठते वितिष्ठते, अश्वेन सश्चरते, पदं मिथ्याकारयति। उपस्कारार्थनिमित्तो यथा-वे: पादविहरणे, आडो ज्योतिरद्रमने, उपाङ् मन्त्रकरणे, दाणश्चसाचेश्नतुर्थ्यर्थे, विक्रमते वाजी, आक्रमते ज्योतिः, सावित्र्युपतिष्ठते, दास्या संयच्छत इति। प्रकृतिनिमित्तः परस्मैपद्योगे यथा-शेषात्कर्तरि परस्मैपदम्, भवति व्यतिहसन्ति व्यतिहरन्ति, परस्परस्य व्यति। प्रत्ययार्थनिमित्तो यथा .. कुषिरजोः प्राचां शयन्, परस्मैपदं च: शेषात्कर्तरि परस्ैपदम्। रज्यति वस्त्रं स्वयमेव, कुष्यति पादस्स्वयमेव, रज्यते वस्त्नम्, कुष्यते पादमिति, उपस्कारनिमित्तो यथा-अनुपराभ्यां कञः। इतरेतरान्योन्योपपदाच, अनुकरोति पराकरोति, इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति, अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्तीति। उपस्कारार्थनिमित्तो

१६८ शुङ्गारप्रकाश:

संक्रीडन्ति शकटाः, व्याघ्रो मुखं व्याददाति, आसनादुत्तिष्ठति, यज्ञपात्राणि प्रयुनक्तीति । उभयपद्योगप्रकृतिनिमित्तो यथा-वाक्चषः, अनुपसर्गाद्वा, लोहितायति लोहितायते, क्रामति क्रमत इति। प्रकृत्यर्थनिमित्तो यथा-विभाषाकर्मकात् विभाषा विप्रलापे, उपरमति उपरमते, संप्रवदन्ति मौहूर्ताः संप्रवदन्ते मौहूर्ता इति । प्रत्ययनिमित्तो यथा- द्युद्भ्यो लुडि, वृद्भ्यः स्यसनोः, अद्युतत् अद्योतिष्ट, वत्स्यति वर्ति्यत इति। प्रत्ययार्थनिमित्तो यथा-रज्यति रज्यते, कुष्यति कुष्यते, कुषिरजोः प्राचां इयन्, परस्मैपदंच कर्मकर्तरि, इति। उपस्कारनिमित्तो यथा- उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा, उदस्यति उदस्यते, समूहृति समूदृत इति। उपस्कारार्थनिमित्तो यथा- वा लिप्सायाम्, विभाषोपपदेन प्रतीयमाने, रिध्धुको ब्राह्मणकुलमुपतिष्ठति उपतिष्ठते, ब्राह्मणरस्वं यजं यजति, यजत इति। एवमन्येऽपि हेतुलक्षणाभीक्ष्ण्यभृशार्थगर्हाकौटिल्यसाकल्यपूर्वकालताद- थ्यादयः प्रकृत्यर्थोपाधिविशषा वेदितव्याः । यथा - अधीयानो वसति, पचन्नास्ते, पुनःपुनः पठति-पापठ्यते, पुनःपुनः पचति पापच्यते, गर्हितं दहृतिदन्दह्यते, कुटिलं क्रामति चङ्क्रम्यते, कन्यादर्श वरयति, भुक्त्वा व्रजति, भोकुं व्रजन्तीति । पवमेते धातुरूपायाः प्रकृतेरर्थोपाधयः प्रत्ययरूपायाः स्वप्रत्ययार्थोपाधय एवोपाधयो भवन्ति। प्रातिपदिकरूपायास्तु स्वार्थादप्यलिङ्ग- सङ्गयापरिमाणकारकसंबन्धसंबोधनसहार्थतादर्थ्यहेतुलक्षणाद्य उपाधयो विद्यन्ते। ते तु प्रत्ययार्थोपस्कारार्थप्रातिपदिकार्थेष्वनन्तरमेव वर्णायष्यन्त इति नेह प्रतन्यन्ते ।

अथ प्रत्ययारथोपाधिः । तत्र कारकोपाधिषु पुरुष उक्तः; सङ्गयात्वग्रतोभिधास्यते । अपरेऽपि चास्य यस्य विधिनिमन्र्रणामन्र्रणाधीष्टसंप्रश्नपार्थ नप्रैषातिसर्गप्राप्तकालशक्त्यर्हगर्हादयः उपाधयो भवन्ति। तद्यथा-अग्निहोत्रं जुहुयात्, इह भवान् भुज्जीत, इह भवानास्ताम्, भवान्माणवकमध्यापयेत्, किं नु खलु व्याकरणमधीयीय, इतश्छन्दो लभेयाहं भिक्षाम्, आशंसनमपि प्रार्थनमेव, चिरं जीव्याः, आम गच्छ, गच्छानुज्ञातोसि, कुरु कटं प्राप्तस्ते काल: कटकरणे, भवान्खलु शत्रुं हन्यात्, खलु तंत्रभवान् भारं वहेत्, कथ नाम तत्रभवान्वृषलं

शिल्पिलक्षणलिङ्गाद्योऽवगन्तव्याः । यथा- वदिता जनापवादात्, मुण्डयितारः श्राविष्ठायना:, वधूमूढां कन्यामलङ्गरिण्णुः, यशस्करी विद्या, आज्ञाकरी भार्या, हस्तिघ्रो भटः, कवचहरः क्षत्रियकुमारः, धारयन्नुपनिषदम्, अंशहरससुतः, नर्तकी वेश्या, जायान्नस्तिलकः, व्यासस्य वचनं, पाणिनेरुक्तिः, कालिदासस्य प्रबन्ध इति। अथोभयोपाधिः । सोपि संक्षाजातिप्रभासपरिमाणदयुता भ्रेषभाषाच्छन्दोमत्रब्राह्मणशीरुत्क्ो- शादि मेदादनन्तप्रकारः । तद्यथा- तिचूको च संज्ञायाम्, भद्रभूतिर्देवदत्त इति हस्ता पुरोढा इति। द्वितीया ब्राह्मणे ग्मस्य तदहस्सहायान दीव्येयुः, प्रष्ौहीं दीव्यतीति, आशिषि वुन, जीवतात्

(43) पश्चम: प्रकाशः १६९

जीवळः, नन्दतात् नन्दक इति। नाङ्चाक्रोशे, आक्रोर नञ्यनिः, मा जीवन्य: परावज्ञादुःख दग्धोऽपि जीवति। 'तस्याजननिरेवासतु जननीकेशकारिणः' इति।

तेष्वसूया यथा-माणवकामाणवक अभिरूपका अमिरूपक रिक्क से आभिरुप्यम्। संमतिर्यथा- माणवका माणवक अभिरूपका अभिरूपक शोभनः सल्वसि। कोपो यथा-माणवक माणवक अविनीतक अविनीतक इदानी श्वास्यसि जाल्म। कुमलन यथा- शक्तिके शक्तिके यष्टिके यष्टिके रिक्ता ते शक्तिः। भर्त्तनं यथा- चोर चोर वृषल दृपल घातयिष्यानि त्वाम्। आवाधो यथा- गतगता नष्टनष्टा मिया प्रिया गमनादिना पीड्यमाना कशि कं प्रसुंके। प्रकारो यथा-पटुपटु, भीतभीत, परिपूर्णगुगेन न्यूनगुणस्योपमाने सत्येवं भवति। अकृच्छं यथा-सुखदुःखेन ददाति, प्रियाप्रियेण ददाति, अपीड्यमानो ददातीत्यर्थः । पारम्पर्यादयो यथा-भवतशशायिका, अर्हति भवानिक्षुभक्षिकाम्, इक्षुभक्षिकां मे धारयसि, उदपादीक्षुभक्षिकेति। सर्वोऽपि चायमुपाधि- - व्रीहिवत्सयोरिन्, स्तम्बकर्णयोरमिजपोः, हस्तिसूचकयारित्यादि। धर्म्युपाधिर्यथा- त्रीहिसस्तम्बकरिः क्षेत्रे गृहे वत्सशशकृत्करिः। जनःकर्णेजपो राज्ये मत्तस्तम्बेरमो वने।।

प्रजने सर्तेरप् समुदोरजःपशुष्विति। धर्मोपाधिर्यथा- समजस्त्याद्वां गोभिरुक्ष्णामुदज उक्षभिः । भवत्यवसरे यस्यास्सैषा मे गोमतलिका ॥ मन्यकर्मण्यनादरे, विभाषा प्राणिषु, षष्ठी चानादराधिके भावलक्षणे इति। प्रकीर्णोपाधिर्यथा- मन्यते न तृणायापि त्वां नावं पश्यतो हरः। सिषत्सु लोकपालेषु हविः पिवति सोऽध्बरे॥

तिङ्कृत्तद्धिताभिधेयप्रत्ययार्थः प्रधानः। स त्रिधा- स्वार्थस्सम्बन्धी कारकञ्च तेधु प्रकृत्यर्थ एव स्वार्थः। स त्रिधा- धात्वर्थः प्रातिपदिकार्थरशषश्च। तत्र धात्वर्थस्त्रिधा भावः क्रिया कारकश्च। तेषु भावो द्विधा-सत्वभूतोSस्त्वभूतश्च। तयोर्लिङ्गसङ्खयायोगी सत्वभूत: यथा- अवचनं वचनं प्रियसन्निधावनवलोकनमेवर विलोकनम्। अवयवावरणं च यदंशुकव्यतिकरेण तदङ्गसमर्पणम्।।

अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय। कालोह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते ॥।

१७० शुङ्गारप्रकाशः

क्रिया द्विधा युद्धा सङ्कीर्णा च। तयोः कारकासंपृक्ता शुद्धा यथा- पल्लवोपमितिसाम्यसपक्षं दष्टवत्यघरबिम्बमभीष्टे। पर्यकूजि सरुजेव तरुण्यास्तारलोलवलयेन करेण।। कर्तृत्वापन्नसाध्यरूपा सङ्कीर्णा यथा- कुचद्वन्द्े तन्वि द्विपकलभकुम्भशलतुलां दधानेऽस्मिन्कस्या न युवतिषु चित्तस्य रुजति। तवोर्वोर्युग्मे वा हुतरुचिरचामीकररुचौ विकर्षत्यूष्माणं कमिह न युवानं ज्वरयति॥ कारकं द्विधा, नियतधातुविषयमनियतधातुविषयञ्च। तयोनियतधातुविषयं यथा- तुषारलेशा कुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गभीरुः। अगूढभावापि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे॥ भनियतधातुविषयं यथा- अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकृतोदयम्। विनयवारितवृत्तिरितस्तया न विवृतो मदनो न च संहृतः ॥

प्रातिपदिकार्थस्त्रिधा, व्यक्तोऽव्यक्तर्संदिग्धश्च। तेषु प्रत्ययोत्पादानुत्पादयोरविशिष्टो व्यक्तः । स द्विधा- तलिलिङ्गोऽन्यलिङ्गश्च। तयोस्तलिङ्गो यथा- मन एव मानसम्, बन्धुरेव बान्धवः, यव एव यावक इति। अन्यलिङ्गो यथा- उपाय एव औपयिकम्, देव एव देवताः, देवतैव दैवतमिति। अव्यक्तो द्विधा, उज्झितस्वरूपोऽनुज्झितस्वरूपश्च। तत्रोज्झितस्वरूपो यथा- वेश्शालच्छङ्कटचौ, संप्रोदश्च कटच्, उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारूढयोरिति। यथा, विशाल, विशङ्कटं, प्रकट, विकटं, उपत्यका, अधित्यकेति। अत्रोपसगैरसङ्गयत्वादिस्वरूपमुज्झितम्। अनुज्झितस्वरूपो यथा-वत्सोक्षाश्वर्ष मेभ्यस्तनुत्वे, कासूगोणीभ्यां प्टरच्, किमेत्तिडव्ययघादाम्वद्व्यप्रकर्षे। विनसस्यां नानाऔ न सह। यथा-वत्सतरः, उक्षतरः, नितरां, अतीवतरां, विना, नानेति। उपचरितार्थवृत्तिः संदिग्धः। स द्विधा- सङ्गयावानसङ्गषश्च। तयोस्तिङन्तार्थो यथा-पचतितरां, पचतकीति सुबन्तार्थो यथा-त्वयका, उञ्चकैरिति । प्रत्ययार्थों द्विधा, कृदर्थस्तद्धितार्थश्च । तयोः कृदर्थे। यथा-न्यावक्रोशी, सांराविणमिति । तद्धितार्थों यथा-आभिजित्यः, कौआयन्य इति। समासार्थों द्विधा, समास्यनिमितं, समासनिमित्तश्च। तत्र यमाश्ित्य तद्धितार्थ इति समासो भवति समास्यनिमित्तं यथा-द्वैमातुरः पश्चकपाल इति। सम्बन्धी यस्य तु समासान्त इति समासो निमिन स समासनिमित्तः यथा-देवराजः प्रत्युरसमिति। सम्बन्धी त्रिधा, क्रिया द्रव्यं गुणश्च। तेषु क्रिय त्रिधा, क्रियासम्बन्धिनी कारकसम्बन्धिनी उभयसम्बन्धिनी च। तासु क्रियासम्बन्धिनी द्विधा

पञ्चम: प्रकाशः १७१

भिन्नरूपाऽभिन्नरूपा च। तयोर्मिन्नरूपा थथा-कर्तुनिष्छतति चिकीर्ति, झुछुप्सितुसिच्छति झुगुन्सिषत इति। अभिन्नरूपा यथा- अत्यर्थ पापच्यते, धुनः पुनः पठति पापठ्यत इति। कारक सम्बन्धिन्यपि द्विधा, साकाक्षा निराकांक्षा च । सार्काक्षा चथा-पटमिवाचरति पटीयति कम्बलम्, प्रासादमिवाचरति प्रासादीयति कुर्ट,म्। निराकांक्षा यथा- पुन्नमिच्छति पुत्रीयति, पुच्छमुदस्यत्युत्पुच्छयत इति। उभयसन्वन्धिनी द्विधा, क्रियाकारकसस्वन्धिनी कारकक्रिया- सम्बन्धिनी च । तयोः प्रथमा यथा- पचन्तं प्रयुङ्के पाचयति देवदत्तः, अधीयानं प्रयुङ्के अध्यापयति कारीपोऽग्निः । द्वितीया यथा-कंसवधमाचष्टे कंसे घातयति, आरात्रिविवास- माचष्टे रात्रि विवासयति। द्रव्यमपि त्रिधा, विश्यं विशेषण व्यवहितश्च। तेषु विशेष्यं द्विधा, सापेक्षमनपेक्षञ्च। सापेक्षं यथा-युष्माकमयं योप्माको गोः, वत्तभ्यो हिती वत्सीयो गोधुक्। अनपेक्षं यथा - वसिष्टस्यापत्यं वासिष्टः, पृथिव्या ईश्वरः पार्थिवः । विशेषणं द्विधा, धर्मिनिष्ठं धर्मनिष्ठं च। धर्मिनिष्ठं यथा-गावोऽस्य सन्तीति गोमानू, प्रासादोऽस्य स्यात्प्रासादीयं दारु। धर्मनिष्ठं यथा-अस्तीति मतिरस्यास्तिकः, नास्तीति मतिरस्य नास्तिक इति। व्यवहितं द्विधा, विशेष्यरूपं विशेषणरूपं च । विशेष्यरूपं यथा- द्विमयमुदृश्विन्यवानां द्विमया यवा: उद्श्चितः । विशेषणरूपं यथा- पञ्चमो मासोऽस्य जातस्य पश्चमी बालकः, षछ्ठं रूपग्रन्थग्रहणमस्य षट्को वटुः। गुणोपि त्रिधा, आश्रितः प्रवृत्तिनिमित्तमुपाधिश्च। तेष्वाश्रितो द्विधा, अमिन्नरूपो मिन्नरूपश्च। तयोरमिन्नरूपो यथा- मिक्षाणं समूहो भैक्षम्, काकोलूकस्य वैरं काकोलूकिका। भिन्नरूपो यथा-ऋत्विजां कमार्त्वज्यं, पीलूनां पाकः पीलुकण इति। प्रवृत्तिनिमित्तं द्विधा, अनुरख्जकमननुरअकंच। तत्रानुरक्षकं जात्यादि यथा- ब्राह्मणस्य भावः ब्राह्मण्यं, ऋजोर्भावः आर्जवमिति। अननुरख्षकं संबन्धादि, यथा-दण्डिनो भावो दण्डित्वम्, पाचकस्य भावः पाचकतेति। प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थयोर्विशेषणमुपाछिः। स द्विधा, व्यस्तस्समस्तञ्च। व्यस्तः प्रकृत्यथ यथा-शिवो देवताऽस्येति शैवं, लवणं पण्यमस्पेति लावणिकः। म्रत्ययार्थे यथा- गार्गिकया श्लाघते, काठिकयाऽधिक्षिपति। अत्र देवतापण्यश्लाघाधिक्षेपा उपाधयः। समस्ता यथा-दण्डाः प्रहरणमस्यां क्रीडायां दाण्डा। अत्र दण्डशब्दात् तदस्यामित्यधिकरणे प्रत्ययो विहितो दण्डस्ं प्रहरणत्वं, अधिकरणत्वं च क्रीडात्वं प्रत्याययति। एवं ह्योगोदोहस्य विकारो हैयङ्गवीनं नवनीतम्। अत्र ह्योगोशब्दाद्विकारे प्रत्ययो विहितः, प्रकृत्यर्थोपाधिं दोहं प्रत्ययारथोपाधि च संज्ञा प्रत्याययतीति ।

कारकं त्रिधा, सक्रिय भिन्नक्रियमभिन्नक्रियं च । तेषु सक्रियं त्रिधा, कर्तृरूपं कर्मरूपमनु- स्यूतश्च। कर्तृरूपं द्विधा, क्रियाविशेषस्थ कारकविशेषस्थ च । तयोः क्रियाविशेषस्थं यथा- सुस्ातं पृच्छति सौस्न्नातिकः, एवं सौखशायनिकः, प्रभूतमाह प्राभूतिकः, एवं माशब्दिकः, प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः, प्रतिकूलं चरति प्रातिकूलिक इति। कारकविशेषस्थं यथा-व्याकरणं

१७२ शृङ्गारप्रकाशः

वेत्यधीते वा वैयाकरणा, समां सर्मा विजायते समासमीना, अक्षैर्दीव्यत्याक्षिकः, संतापाय प्रभवति सान्तागिका, पितुरागत पिडयं, समानोदरे शकतः सोदर्य इति। कर्सरूप द्विधा, सजातीयस्थमसजातीयखथ न। सजातीयस्यं यथा-अयनं नेयः आयानयीनः शारः, मासं भृतो मासिको सृत्यः, वर्षप्रधीवटो वर्पिक उपाध्यायः, पक्ष लक्षः पाक्िको निबन्धः, षण्मासं कीतः षाष्मासिको दाला, संवत्सर हत्ब्सवत्सरिकोऽभ्यास इति। असजातीयस्थं यथा. वामदेवेन हष वामदेव्यं साम, लाक्षया रके वसतं लााधिके, वेषाय देय दैव्य हषिः, तन्ादचिरापहृतः तान्क: पटः, द्वारे नियुक्तो दौवारिकः छुमान, चतुर्दश्यां दश्यते चातुर्दश्यं रक्ष इति। अर्थान्तरानुबन्धनमनुस्ूतम्। त्विया, क्रियानुस्यूत कारकानुस्यूतं च। तयोः क्रियानुस्यूतं यथा-सीतान्वेषणमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः ्स.तान्व्रेषणीयः, एवं किरातार्जुनीयः, वाक्यपदीयः, पौजी पौर्षमासी अस्तिम्मासे सवत्ति पौप:, एवमाग्रहायनिकः आश्वत्थिक इति। कारकानुस्यूत यथा-तित्तिरिणा प्रोक्तं वेदं विदन्त्यधीयाने वा तैत्तिरीयाछछात्राः, एवं वारतन्तवीयाः, एगलेयिनः, सतरेयिणः, तथा पाराशरिणो मिक्षवा, शैलालिनो नटाः ।

भिन्नक्रियं त्रिधा, लक्षितक्रियमपेक्षितक्रियमनुमतक्रियं च। तेषु लक्षितक्रिय द्विधा, कर्तृस्थं कर्मस्थं च। तयोः कर्तृस्थं यथा-मुद्रा भवन्त्यस्मान्मौद्गीनं क्षेत्रम्, दण्डिनः सन्त्यस्यां दण्डिमती शाला। कर्मस्थं यथा-श्राद्धमनेन भुक्तं श्राद्दिकः, अग्रभोजनमसै दीयते आग्रभोजनिकः, पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः कर्दम इति। अपेक्षितक्रियं द्विधा, व्यवहितमव्यव- हितं च। तयोर्व्यवहितं यथा-आमादागच्छति, ब्राह्मणाय ददाति, पर्यक्के शेत इति। अव्यवहितं यथा-कटं करोति, दाश्रेण लुनाति, देवदत्तेनास्यत इति। अनुषक्तक्रियं द्विधा, तुल्याधिकरण- मतुल्याधिकरणं च । तयोस्तुल्याधिकरणं यथा-शुक्कीभवति, उन्मनीस्यात्, भर्मसात्संपद्यत इति। अतुल्याधिकरणं यथा- पटपटाकरोति, देवत्रागच्छति, मनुष्यत्रावसतीति। अमिन्नक्रियं त्रिधा, तिङभिधेयं कृदभिधेयं तद्धितासिधेयं च। तन्र तिङमिधेयं द्विधा-कर्तृरूप कर्सरूपं च। तयो: कर्तृरूपं यथा- पचति देवदत्तः, दुग्धे गौः, चोरस्य रुजति रोग इति । कर्मरूप यथा- पच्यते ओदनः, मिद्यते कुसूलः, उष्टासिका आस्यन्त इति। कृदभिधेयं द्विधा, विशेष्यं विशेषणं च । तयोरविशेष्यं यथा- दात्रं, प्रासाद:, कुम्भकार इति। विशेषणं यथा- कर्तव्यं, पाचक:, सुबोधमिति। तद्धितामिधेयं द्विधा-सापक्षक्रियमनपक्षितक्रियं च । तयोस्सापेक्ष- क्रियं यथा-इष्टी यज्ञे, परिगणिती याजिकये, आस्नाती छन्दसि, अधीता य्याकरणे, कृतपूर्वी कटमिति। अनपेक्षत्रियं यथा-पाकेन. निर्वृत्तं पाकिमं, सेकेन निर्वृत्तं सेकिमं, कुट्टेन कुट्टिमं, करणेन कृत्रिम, श्येनपाकोऽस्यां तिलपाकोऽस्यां क्रियायां इयनंपाता तैलेंपासेति। प्रकृतिप्रत्ययो- भयद्वारकं पदार्थविशेषणमुपस्कारार्थः । स त्रिधा, प्रकृतिद्वारकः, प्रत्ययद्वारकः, उभयद्वारकञ्च । तेषु प्रकृतिद्वारकः षोढा, लोपागमसवर्णविकारादेशप्नत्यापत्त्युपपदोपस्कारमेदात्। तेषु रख्ेणो

(44) पञ्चम: प्रकाशः १७३

मृगरमणेन लोप इत्यादिलोप इत्यादि। लोपोपस्कारार्थः यथा- धृनहेतिरप्यधृतजिह्मगतिश्वरितर्सुनी वयरयन् गुरुमिः । रजयाञ्चकार विरजः स वृगान कििवेशत रमयितुं न गुणाः ।। अश्ववृषयो मैंथुनेच्छायामित्यादिराणमोपस्कारार्थः यथा- अनेकयुगजीविन्यास्ेता यस्यात्तयोदशी। सा क्षीरकण्टकं वत्सं वृषस्यन्ती न लज्जिता॥ वेश् र्वनो भोजने मूर्धन्य इत्यादिव्मदिकारपस्कारार्थः यथा- ग्लानिच्छेदिक्षुत्म्रबोधाय पीत्ा रक् रिटं झाषिताजीर्णशेषः । स्वादुङ्कारं मांसखण्डोपदंश कोष्टा डिम्भ व्यण्वणव्यखनच्च।। मातुर्मातचपुत्रे श्ाध्य इत्यादिरादेशोपस्कारार्थ: यथा- गौरी ना तश्य तस्यैताः कारतिकेयस्य कीर्तयः । कीर्तितासु न कीर्त्यन्ते यासु कस्यापि कीर्तयः ॥ आख्यानात्कृतत्तदाचष्टे, कल्लुकप्रकृतिप्रत्यापत्तिः, प्रकृतिवञ्च कारकमित्यादिप्रत्यया- पच्युपस्कारार्थः, यथा- शैलैर्बन्धयति स्म वानरहतैर्वाल्मीकिरम्भोनिधिम्। व्यास: पार्थशरैस्तथापि न तयोरत्युक्ति रुद्ाव्यते॥ इति। अपादाने परीप्सायां णमुलित्यादौ स्थादिरुपपदोपस्कारार्थः, यथा- किञ्चिच्छेषनिशातुषारमधुरस्पर्श गृहप्राङ्गणे शय्योत्थायमिह व्रजन्ति हलिनां बाला: कुकूलानलम् ॥ इति॥ प्रत्ययद्वारकोऽपि षोढा, लोपागमवर्णनिकारविकरणादेशोपग्रहमेदात्। तेषु लोपार्थः फलकुसुमयोर्सुक। यथा- वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं दुनोति निर्गन्धतया स्म चेतः ॥ आगमार्थः यथा- हषेर्लोमसु। आननैर्विचकसे, वह्भानभितनूभिरभावि । वर्णविकारार्थः दिवो विजिगीषायां निष्ठानत्वम्। यथा- आध्यूनस्सन् गृहिण्येव प्रायो यष्टयावलम्बितः ॥ विकरणार्थः ल्िषः प्राण्यङ्गनेकसः । यथा-'अश्िक्षद्भयचपलेक्षणा नवोढा भर्तारं विपदि न दूषितातिभूतिः ।' आदेशार्थ आशिषि तुह्योस्तातङ्। यथा-

१७४ शुङ्गारप्रकाश:

भवताङ्गवतो मतिश्शुभा जयताज्जीव भवावनीश्वर। उपग्रहार्थः अधेः प्रसहने कृते आत्मनेपदम्। यथा- भवादृशाश्चेदधिकुर्वते रति निराश्रया हन्त हता मनस्विता ॥ इति॥

उभयद्वारकं तु द्वादशधा, अवधिसंबोधनक्रियाविशेषणकारकविशेषणशेषपरिशेषसहार्थ- तादर्थ्यहेतुलक्षणोपपदप्रकीर्णमेदात्। तत्र क्रियादीनां मिथो मर्यादावधिः। स पूर्वकालव्यतिहार परापरयोगकालाध्वादिमेदादनेकप्रकारः । तेषु पूर्वकालो यथा- कृतोर्मिलेखं शिथिलत्वमायता शनैश्शनैश्शान्तरयेण वारिणा। निरीक्ष्य रेमे स समुद्रयोषितां तरङ्गितक्षौमविपाण्डुसैकतम्॥ व्वतिहारो यथा- स्तनोपपीडं परिरभ्य चुम्बतोः प्रजल्पतोरप्यनवस्थितं मुहुः । स्रजश्च यूनोरपमित्य याचतोरनिद्रयो रेव जगाम शर्वरी॥ परयोगो यथा- प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य तांस्तान्विशेषान्। हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्मयत्क्ौञ्चरन्ध्रम्। तेनोदीचीं दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभि- श्यामं पादो बलिविमथनाभ्युत्थितस्येव विष्णोः ॥ अपरयोगो यथा- अप्राप्य पर्वतमिमानि पुरोविलीननीरन्ध्रलोध्रवकुलानि वनस्थलानि। आसेदुषस्तव हरिष्यति येष्वघौघमध्वक्कमं च सुरसिन्धुतरङ्गवातः ॥ कालयोगो यथा- एवमिन्द्रियसुखस्य वर्त्मनस्सेवनादनुगहीतमन्मथः। शैलराजभवने सहोमया मासमेकमवसडृष्वजः ॥ अध्वयोगो यथा- -- .. नशतं। .... .... सदा पान्थः पूषा गगनपरिमाण गणयति।

पश्चमः प्रकाश: १७५

इति प्रायोभावास्सफुरदुपधिमुद्रामुकुलिताः सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते॥ सिद्धस्य क्रियार्थमभिमुखीकरणं सम्बोधनम्। तत्ोढा, नियोगनिषेधानुमत्युपालम्भ- प्रश्नाख्यानार्थभेदात्। तेषु नियोगार्थ यथा- आज्ञापय ज्ञातविशेषपुंसां लोकेषु यत्ते करणीयमस्ति । अतुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तमिच्छामि संवर्धितुमाज्ञया ते॥ निषेधार्थ यथा- आर्द्रकेसरसुगन्धि ते मुखं मत्तमत्तनयनं स्वभावतः । अत्र लब्धवसतिर्गुणान्तरं किं विलासिनि मदः करिष्यति॥ अनुमत्यर्थ यथा- सर्वं सखे त्वय्युपपन्नमेतदुभे ममास्त्रे कुलिशं भवांश्र। पूर्व तयोवीर्यमहत्सु कुण्ठं त्वं सर्वतोगामि च साधकञ्च॥ उपालम्भार्थ यथा- अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते करोयमामुक्तविवाहकौतुकः । करेण शम्भोर्वलयीकृताहिना सहिष्यते तत्प्रथमापराधम्॥ प्रश्नार्थ यथा- का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते। आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति॥ आख्यानार्थ यथा- नूनमुन्नमति यज्वनां पतिश्शार्वरस्य तमसो निषिद्धये। पुण्डरीकमुखि दिड्मुख यतः कैतकैरिव रजोभिराहतम् ।। प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य प्रकृत्यर्थभागमुखेन भेदकं क्रियाविशेषणं, भावोत्पन्नेऽपि हि प्रत्यये कदाचित्समुदायः प्रत्ययमुखेन विशेष्यते, तीव्रः पाकः, तीवरं पाक इति। नामरूपमव्ययरूपं कुद्रूपं तद्धितरूपं समासरूपमुपसर्गादिरूपमिति। तेषु नामरूपं यथा- मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां वामश्रायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः। गर्भाधानक्षणपरिचयाभनूनमाबद्धमालास्सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं वलाका: ॥

१७६ शुङ्गार प्रकाश:

अव्ययरूपं यथा - प्रशान्तधर्माभिभवश्शनैर्विवान् विलासिनोन्यः परिमृष्टपक्कजः ।

कृद्रूपं यथा- शय्यन्त हतशायिका: पथि तरुच्छायानिषण्णाध्वगैः श्रीकण्ठायतनेषु धार्मिकजनैरास्यन्त उष्टासिकाः । शून्ये तत निकुञ्जशाखिरिनि सि ग्रष्मस्य मध्यन्दिने सज्जानां दयिताभिसारणविधौ रम्यः क्षणो वर्तते ॥ तद्धितरूपं यथा- शतं वारानुक्त: प्रियसखि वचोभिरसुपरुवैरसहस्त्रं निर्धूतः पदनिपतितः पा्ष्णिहतिभिः। कियत्कृत्वो बद्धाःपुनरपि न वेदि अ्रुकुटयस्तथाऽपि किश्नन्मां क्षणमपि न धृष्टो विरमति॥ समासरूपं यथा- इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना मनोगतं सा न शशाक शंसितुम्। अथो वयस्यां परिपार्श्रवर्तिनी विवर्तितानञ्जननेत्रमैक्षत ।। उपसर्गादिरूपं यथा- प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं शरैर्मदीयैः कतमस्तवारिः। विभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥ कर्त्रादीनां स्वेभ्यः परे कारकविशेषणम्। तदपि षोढा, कर्तविशेषणं कर्मविशेषणं करणविशेषणं संप्रदानविशेषणमपादानविशेषणमधिकरणविशेषणमिति। तेषु कर्तृविशेषणं यथा- सा मङ्गलस्नानविशुद्दगात्री गृहीतवत्युद्रमनीयवस्त्रम्। निवृत्तपर्जन्यजलाभिषेका प्रफुल्लकाशा वसुधेव रेजे॥। कर्मविशेषणं यथा-

मुक्ताकलापीकृतसिन्धुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती।।

(45) पश्चमः प्रकाशः १७७

करणविशेषणं यथा- मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना। तुषारवृष्टिक्षतपद्मसम्पदां सरोजसन्तानमिवाकरोदपाम्।। संप्रदानविशेषणं यथा- तस्मै हिमाद्ेः प्रथतां तनूजां यतात्मने रोचयितुं यतख। योषित्सु तद्वीर्थनिषेकभूमिस्सैव क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम्।। अपादानविशेषण यथा-

कुशांकुरादानपरिक्षतांगुलि: कृतोऽक्षमूत्रप्रणयी तया करः ॥ अधिकरणविशेषणं यथा- सदः प्रवालोद्गमचारुपत्रे नीते समात्तिं नवचूतबाणे। निवेशयामास मघुर्द्विरफान् नानाक्षराणीव मनोभवस्य।

अनुप्रयोगार्थशशेषः । स बोढा, लिडनुप्रयोगार्थः, लोडनुप्रयोगार्थः, कृदनुप्रयोगार्थः, यथाविध्यनुप्रयोगार्थः, अधिकानुप्रयोगार्थः, द्विर्वचनातुप्रयोगार्थ इति। लिडनुप्रयोगार्थो यथा- न लङ्म्यामास महाजनानां शिरांसि नैवोद्धतिमाजगाम। अचेष्टताष्टापदभूमिरेणुःखुराहतो यत्सदश गरिम्णः ।। लोडनुप्रयोगार्थो यथा- पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं सुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः। निगृह्य चक्रे नमुचिद्विषा बली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः ॥। कृदनुप्रयोगार्थो यथा- सलीलमासक्तलतान्तभूषणं समासजन्त्या कुसुमावतंसकम्। स्तनोपपीडं नुनुदे नितम्बिना घनेन कश्चिज्जघनेन काचन॥ यथाविध्यनुप्रयोगार्थो यथा- स ते प्रियश्वेत्सुभगोपरोधैविचिन्तितैरस्य फलं न किश्चित्। प्रियापराधो हि विचिन्त्यमानरसमूलकाषं कषतीव चेतः ॥

१७८ शुङ्गारप्नकाश:

तद्धितानुप्रयोगार्थो यथा- परिक्षते वक्षसि दन्तिदन्तैः प्रियाङ्कशीता नभसः पतन्ती। नेह प्रमोहं प्रियसाहसानां मन्दारमाला विरलीकरोति॥ द्विर्वचनानुप्रयोगार्थो यथा- वद्त वदत सत्यं रूपमोद्दक्कदाचिद्यदि पुनरबलाया दृष्टपूर्व मुखादि। जगतत जितसमस्तारातिवर्गे . मिव न दृष मत्प्रसादाद्धवद्धिः ।।

चादिनिपातद्योत्यः समुच्चयादिः पदार्थधर्मः परिशेषः । सोऽनन्तप्रकारोऽपि षद्चिधः इहोदाहियते। समुच्चयः, विकल्पः, उपमा, नियोगः, विनिग्रहः, प्रतिषेधः। तेषु समुच्चयो यथा- इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनी चचाल सा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितस्समाललम्बे वृषराजकेतनः ।। विकल्पो यथा- विभूषणोद्धासि पिनद्धभोगिवा गजाजिनालम्बि दुकूलधारि वा। कपालि वा स्यादथवेन्दुशेखरं न विश्वमूर्तेरवधार्यते वपुः ॥ उपमा यथा. हस्तेन हस्तं परिगृह्य वध्वास्सरोजसू नुस्सुतरां बभासे। अनन्तराशोकलताप्रवालं प्राप्येव चूतः प्रतिपल्लवेन॥ नियोगो यथा- रूपं तदोजस्वि तदेववीर्य तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम्। न कारणात्स्ाद्विभिदे कुमार: प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात्।। विनिग्रहो यथा- त्वमहनीव निबर्हय मानिनीः विरहिण: कु ... ति। इति निवेशयति सम कलापिना मनुगिरं नु गिरं जलदागमः ॥ निषेधो यथा न प्रसादमुचितं गमिता दौः नोज्ृतं तिमिरमद्रिवरेभ्यः । दिङ्मुखेषु न च धाम विकीर्ण भूषिता च रजनी हिमभासा ॥

यद्युत्पत्तौ सहकारिलाभ: तदा सहार्थस्त्रिधा, अभिधीयमानः, प्रतीयमानो व्यवधीयमानश्च। तेष्वमिधीयमानो द्विधा, सहेन पर्यायेण च। तयोरादयो यथा-

पश्चमः प्रकाशः १७९

अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु कश्चित्मनसो रुचिस्ते । शिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु । द्वितीयो यथा- अनेन सार्ध विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः।। प्रतीयमानोऽपि द्विधा, विभक्तितो निपाताच्च। तयोरादो यथा- स पौरकार्याणि विचिन्त्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा। उपस्थितं चारु वपुस्तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्या॥ द्वितीयो यथा- तमन्वगच्छत्प्रथमो विधाता श्रीवत्सलक्ष्मा पुरुषञ्च साक्षात्। जयेति वाचा महिमानमस्य संवर्धयन्तौ हविषेव वह्निम् ॥

व्यवधीयमानोऽपि द्विधा, वीप्सया भागेन च, 'सहकृता एव हि क्रियागुणद्व्यैः प्रयोक्त्रा युगपद्यापुमिष्यन्ते, सहकता एव च विभज्यन्ते। अर्थशब्दस्तु निवृत्तिवचनोऽपि विद्यते, यथा मशकार्थो धूम इति। तन्र वीप्सया यथा- सुगन्धिनिश्वासविवृद्धतृष्णं बिम्बाधरासन्नचरं द्विरेफम्। प्रतिक्षण सम्भ्रमलोलदष्टिर्लीलारविन्देन निवारयन्ती।। भागेन यथा- अलंकृताप्यन्वयरूपभूषणैन शोभते मां प्रति तावदङ्गना। बिभर्ति यावत्प्रमदासमागमे न शूरभार्यादतगर्वितं शिरः ॥ कार्यस्य कार्यिणो वा कारणं प्रति प्रयोजकत्वं तादर्थ्यम्। तत्षोढा, क्रियातादर्थ्य, द्रव्यतादर्थ्य, क्रियाद्रव्यतादर्थ्य, द्रव्यक्रियातादर्थ्य, प्रकृतिविकारतादर्थ्य, क्रियाकारकतादर्थ्यमिति। तन्न क्रियातादर्थ्ये यथा- पुनर्ग्रहीतुं नियमस्थया तया द्वयाषु निक्षेप इवार्पितं द्वयम्। लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं विलोलदष्ट हरिणाङ्गनासु च।। द्रव्यतादर्थ्य यथा- प्रसन्नदिक्पांसुविविक्तवांतं शङ्सवनानन्तरपुष्पवृष्टि। शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव ।

१८० शुङ्गारप्रकाश:

क्रियाद्रव्यतादर्थ्य यथा- तस्या: प्रकामं प्रियदर्शनोऽपि न स क्षितीशो रुचये बभूव। शरत्प्रविष्टाम्बुधरोपरोधश्शशीव पर्याप्तकलो नलिन्याः ॥ द्रव्यक्रियातादर्थ्य यथा- अलभ्यशोकाभिभवेयमाकृतिर्विमानना सुभ्र कुतः पितुर्गहे। पराभिमर्शो न तवारित क: करं प्रसारयेत्पन्नगरत्नसूचये ।। प्रकृति विकारतादर्थ्य यथा- वन्यं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च बालेयमकृष्टरोहि। विनोद्यिष्यन्ति नवाभिषङ्गामुदारवाचो मुनिकन्यकारत्वाम्॥

गेहाद्याता सरितमुदकं हारिकानाजिगीषे मङ्गयामीति श्रयसि यमुनातीरवीरुद्गहाणि। गोसन्दायी विशसि विपिनान्येव गोवर्धनाद्रेः किं त्वं राधे दृशि निपतिता देवकीनन्दनस्य ॥

हेतुविशेषेषु प्रयोजकः कारकश्च कारक एव, अकारकस्तु प्रपञ्चयते। तत्र कार्यप्रसवयोग्यः कारकस्तु षोढा, लिडादिवाच्यः, सद्वाच्यः, निपातादिवाच्यः, तृतीयावाच्यः, पञ्चमीवाच्यः, प्रथमादिवाच्य इति। तेषु लिङ्नादिवाच्यो यथा- पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफउ वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्यात् विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥ सद्वाच्यो यथा- सा संभवद्धि: कुसुमैर्लतेव ज्योतिर्मिरुद्यद्विरिव त्रियामा। सरिद्विहङ्गैरिव लीयमानैरमुच्यमानाभरणा चकाशे॥ निपातादिवाच्यो यथा- नैसर्गिकी .... .... इतीव जङ्डायुगलं तदीयं चक्रे तुलाकोट्यघिरोहणानि।

(46) पश्चमः प्रकाशः १८१

तृतीयावाच्यो यथा- तया दुहित्रा सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रभामण्डलया चकाशे। = पश्चमीवाच्यो यथा- अतोऽत्र किञ्विद्वतीं बहुक्षमां द्विजातिभावादुपपन्नचापलः । अयं जनः प्रष्ुमनास्तपोधने न चेद्रहस्यं प्रतिवक्तुमर्हसि ॥ प्रथमादिवाच्यो यथा- उद्वेजयत्यङ्गलिपार्ष्णभागान्मार्गे शिलीभूतहिमेपि यत्र। न दुर्वहश्रोणिपयोधरार्ताः छिन्दुन्ति मन्दां गतिमश्रसुख्यः ॥ हेतुरेव ज्ञापको लक्षणं; तत्बोढा, द्रव्यलक्षणं, इत्थंभूतलक्षणं, विकारलक्षणं, उत्पातलक्षणं, भावलक्षणं, क्रियालक्षणमिति। तेषु द्रव्यलक्षणं यथा- तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः । प्रवालशोभा इव पादपानां शरृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवु: ॥ इत्थंभूतलक्षणं यथा- कलक्कणितगर्भेण चञ्चुना चङक्रमोद्यतः । पारावतः परिकम्य रिरंसुश्चम्बति प्रियाम्॥ विकारलक्षणं यथा- स वालभावाद्वपुषा चतुर्भुजो मुखेन पूर्णेन्दुनिभस्त्रिलोचनः । युवा कराक्रान्तमहीभृदुच्चकैरसंशयं संप्रति तेजसा रवि: । उत्पातलक्षण यथा गोनासाय नियोजितागदरजास्सर्पाय बद्धौषधि: कण्ठस्थाय विषाय वीर्यमहत: पाणौ मणीन्बिभ्रतो। भर्तुर्भूतगणाय गोत्रजरतीनिर्दिष्टमन्त्राक्षरा रक्षत्वद्रिसुता विवाहसमये हीता च भीता च या॥ भावलक्षणं यथा- तथागतायां परिहासपूर्व सख्या सखी वेत्रभृता बभाषे। .. आर्ये व्रजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श।

१८२ शुङ्गार प्रकाश:

क्रियालक्षणं यथा- बक्षन्नङ्गेषु रोमाञ्चं कुर्वन्मनसि निर्वृतिम्। नेत्रे चामीलयन्नेष भ्रियास्पर्शः प्रवर्तते ॥ उपपदं षोढा, क्रियारूपं, नामरूप, नामार्थरूपं, प्रत्ययरूपं, निपातरूपं, कर्मप्रवचनीय- रूपमिति। तेषु क्रियारूपं यथा- भवत्सम्भावनोत्थाय परितोषाय मूर्च्छते। अपि व्याप्तदिगन्तानि नाङ्गानि प्रभवन्ति मे॥ नामरूप यथा- सुखैस्तेज्यो विभावर्यसभ्यो हितामहरसदा। येषामकृत्रिमपरेमा पिया पार्श्र न मुञ्चति॥ नामार्थरूप यथा- हुतहुताशनदीप्तिवनश्रियः प्रतिनिधि: कनकाभरणरय यत्। युवतयः कुसुमं दधुराहित तदलके दलकेसरपेशलम्॥ प्रत्ययरूपं यथा- नृपसुतमभितस्समन्मथायाः परिजनगात्रतिरोहिताङ्गयष्टेः । स्फुटमभिलषितं बभूव वध्वा वदति हि संवृतिरेव कामितानि ॥ निपातरूपं यथा- यो हि दीर्घासिताक्षस्य विलासवलितभ्रुवः। कान्तामुखस्यावशगस्तस्मै नृपशवे नमः ॥ कर्मप्रवचनीयरूपं यथा- आलोचनान्ताच्छ्रवणे विवृत्य पीतं गुरोस्तदवूचनं भवान्या। निदाघकालोल्बणतापयेव माहेन्द्रमम्भ: प्रथमं पृथिव्या॥ शब्दान्तरसाह चर्यविरोधलिङ्गस्वराभिनयादयः प्रकीर्णम्। तत्र साहचर्य यथा- भवतु समदना रतये तिलकवती चारुचम्पकच्छाया। घनचन्दनघवलकुचा क्रान्ता तव विद्विषामटवी।। साहचर्ये यथा- लक्ष्मणानुगतो रामस्त्यागीराम इवापरः । कौसल्येव बिभर्ति द्यौरभिषेकोज्ज्वलां श्रियम्॥ विरोधो यथा- हरिबाणाविमौ रोषादुभावपि वृतायुधौ। प्रहर्तुमुदतौ वीरौ रणे रामार्जुनाविव ॥

पश्चम: प्रकाशः १८३

लिङ्गं यथा- आप्याययति मित्रोऽयनस्य मिनर पयोनिविः । सोऽप्यमित्रश्शशी जातस्तमैन्याद् मे साख॥ स्वरो यथा- यदि मे वल्लभा दूती तदाहमपि वल्लभा। यढि तस्यां पिया वाचस्तन्ममापि पिय मियाः॥ अभिनयो यथा- एते वयममी दारा:कन्येयं कुछजीवितम्। झूत येनात्र वः कार्यमनास्था वा ह्यवरतुषु॥

प्रातिपदिकार्थस्त्रिधा, स्वार्थो, द्रव्यं, लिङ्गंच । तेषु शब्दात्मैव स्वार्थः । स द्विधा, स्वरूपमनुकार्यश्च। तयोः स्वरूपं द्विधा, सत्ववचनार्हमसत्ववचनार्ह च। तत्राद्यं यथा- चूडामणिश्शिरोरले तरलो हारमध्यगे। पर्यङ्कश्शयने भरोक्त आवेशश्चापि वेश्मनि॥ द्वितीयं यथा- मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उत्पेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादृशः ॥ इति॥ अनुकारयों द्विधा, अर्थवाननर्थश्च। तयोरर्थवान्यथा- उन्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या। हुंहु मुञ्च मममेति च मन्दं जल्पितं जयति मानवतीनाम्॥ निरर्थको यथा- अग्रशालमधिरुह्य नगस्य स्फारकण्ठकुहरोमदमत्तः। हस्वदीर्घंसविसर्गधुकारान घोषयत्युषसि पाण्डुकपोतः ।।

उपात्तनिमित्तेनातुपात्तनिमित्तेन वा यत् श्रयते गम्यते प्रत्यमिधीयते तद्व्यम् । तद्िधा, आश्रयरूपमनाश्रयरूपं च । तत्र जात्यादिभिः प्रवृत्तिनिमित्तैर्यदाश्रीयते तदाश्रयरूपम्; यथा-गौः, अश्वः, शुक्कः, एकः, प्रस्थं, पलं, ऋज्जुः, पूर्वः, पाचकः, दण्डी, राजपुरुषः, चैत्रः, इति। तद्विपरीतमनाश्रयरूपं निपाताव्ययोपसर्गगतिकर्मप्रवचनीयादीनामर्थः यथा- अहं च त्वं च वृत्रहन, कस्त्वामूरीकरिध्यति, कस्तं प्रति न यास्यति, स्वयं पर्येतुमिच्छति। लिङ्नं द्विधा, शब्दलिङ्गमर्थलिङ्गश्च । तयोरियमयमिदमित्यर्थव्यपदेशनिमित्तं शब्दसंस्कारहेतुरय- मित्यर्थव्यपदेशकारणं पुमान् नपुंसकस्य झलच इति .. उपस्कारहेतुरिदमत्यर्थव्यपदेशकारणात् नपुंसकमिति। तदेतच्छुद्धमिश्रादिमेदात् षोढा विप्रथते। शुद्धं, मिश्रं, सङ्कीर्ण, उपसर्जनं,

१८४ शृङ्गारप्रकाशः

आविष्टं, अव्यकं च । तेष्वेकसंस्कारहेतुश्शुद्धम्; खट्टा, वृक्षः, कुण्डं, स्त्री, पुमान्, नपुंसकमिति। संस्कारद्वयोपग्राहि मिश्रम्, मरीचिः, ऊर्मिः, अर्चिः, छर्दिः, कषायः, कवाटमिति। संस्कारत्रययोगि सङ्कीर्णम्, तटी तटः तटं, शृङ्ला शृङ्गलः शृङ्गलमिति । विशेष्यशब्दनियतविशेषणरूपमुपसर्जनम्, शुक्का शुक्त: शुकं, पटी पटुः पटिति। विशेषणत्वेऽपि नियतशब्दसंस्कारार्हमाविष्टम्, प्रकृतिः, विषयः, प्रधानं, भार्या, दाराः, कलत्रमिति । लिङ्गनिमित्तशब्दसंस्कारानर्हमव्यक्तम्, पञ्च, षटू, कति, उच्चैः । विशेष्यते अवच्छिद्यते द्रव्यं येन तच्छब्दस्यार्थे प्रवृत्तिनिमित्तमर्थधर्मौऽर्थलिङ्गविशेषणं गुणो भाव इति चाख्यातम्। तत्रिधा, गुणः परिमाणं संबन्ध इति । तत्र द्रव्ये स्वाद्युक्ते प्रत्ययजनको गुणो जातिः, गुणस्सङ्गया, संस्थानमवस्थानमित्यादि। यथा-गौः. ब्राह्मण :. पटुः. गौरः, एकः. अनेकः. हनूमान्. वासुदेव: युवा. वृद्धः, ऋङ्गुः पूर्व इति। अननुरक्षकमात्राभिधेयमवच्छेदकं परिमाण तदध्वगौरवसङ्गयानसङ्गातक्षेत्रादिभेदादनेकधा। यथा-योजनं पर्वतः, फलं सुपर्ण :. पुराण: कपर्दका :. अक्षौहिणी बला. खारी व्रीहृयः निवर्तन भूमिरिति। कृत्तद्धितसमास- प्रातिपदिकविशेषाणामर्थेषु प्रवृत्तिनिमित्तं संबन्धः । स त्रिधा, क्रियासंबन्धो द्रव्यसंबन्धः क्रियाद्रव्यसंबन्धश्च। तत्र क्रियासंबन्धो यथा, पाचक इति। द्रव्यसंबन्धो यथा-दण्डी राजपुरुष इति। क्रियाद्रव्यसंबन्धो यथा-आक्षिकः, निष्कौशम्बिरिति। यदा पुनः जातिगुण- परिमाणादयश्शब्दाः प्राधान्येनामिधीयन्ते भावप्रत्ययैर्वा प्रतिपादयन्ते तदैतेषां द्रव्यत्वमेव, न लिक्गत्वम्। भावप्रत्ययो हि जाततिगुणाज्जातिगुणे ; समासकृत्तद्वितान्तु संबन्धे, डित्थादे: स्वे रूपे, धवखदिराजातिसङ्कात इति। अन्ये तु स्वार्थो विशेषणं, द्रव्यं विशेष्यं, लिङ्गं स्त्रीनपुंसकमित्या- चक्षते। तञ्च निपातगत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयादिप्रातिपदिकार्था इत्यभिधीयते। न हि निपातादिकं प्रवृत्तिनिमित्तमुपादायेदंतदिति व्यपदेशयोग्येषु सत्त्वभूतेष्वर्थेषु वर्तन्ते। अपि तु प्रवृत्तिनिमित्ता- नुपग्रहेणैवासत्त्वभूतं समुच्चयादिकमर्थमभिनिविशन्ते। तदाह- तेषामुच्चावचार्थत्वात्सर्वसंबन्धदर्शनात्। अन्यतन्त्रतयोभ्भूतेरस्त्वार्थत्वमुच्यते।। अथ किममी.वाचका उत द्योतका इति। तत्नैके वर्णयन्ति, 'तत्प्रयोगावसेयत्वाद्वाच्यस्तेषां, यथान्येषां गवादिकः । अन्वयव्यतिरेकनिवन्धना हि शब्दानाममिधेयव्यवस्था। ततश्च अनादिप्रयोगादवसीयमान: समुच्चयविचारणादिरर्थात्मा कथममीषां वाच्यो न भवैत् ? प्रतीयते चशव्दात्समुच्चयः ; अहं च त्वं च वृत्रहक्निति। विचारण वा शब्दात्, इन्ताहं पृथिवीमिमां निदधानी हवेहवेति। एवमिवादिभ्य उपमानादयो गम्यन्त इति तद्वाच्यास्ते भवन्ति। अन्ये त्वाहु :- 'षष्ठयभाचाद्स (त्वाञ्च संमुच्चयविकल्पयोः)। (अकामचरि) तैश्चैषां द्योतकत्वं सुनिश्वितम्।।'

(47) पश्चमः प्रकाश: १८५

तथाहि। पक्षन्यग्रोधयोः समुच्चय इति वाक्यप्रयोगे षष्ठी निर्दिश्यते। नैतम्; पृक्ष- न्यग्रोधयश्चेति। यथा च व्रीहियवयोर्विकल्पः प्रवर्ततामिति वाचकशब्दप्रयोगे सत्त्वभूतो विकल्पशब्दार्थः क्रियया संवध्यते, नैवं व्रीहियवयोवति। यथा च वृक्ष इत्येकेनापि वाचकेन शास्त्रादिमानर्थः प्रतीयते, नैवं समुच्चयो चिकल्पो दा। यथा च मिक्षां देहि देहि मिक्षामिति वाचकशब्दानां पौर्वापर्यप्रयोगे कामचारः, नैवं वृक्षञ्च वृक्ष इति। यथा च वृक्षशशोभन इति वाचकस्य विशेषणयोगो दश्यते, नैवं च शोभन इति । तदेवं वाचकशब्दवैधर्म्यात् द्योतका- शादय इति निश्चीयते। सरति च सूत्रकारश्चादयोऽसत्व इति। निरुक्तकारोऽप्याह-भाव- प्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि चोपसर्गा उच्चावचेष्वर्थेषु पतन्तीति निपाता इति। सचैषामुच्चावचोऽनेकप्रकारोऽर्थः स्वतोऽनवगम्यमानात्मा पदान्तरसंबन्धोपहितप्रकरणाद्यनु- विधानेनावसीयते। ततः स्वरूपमात्रेणाप्यर्थानवगतौ इतरप्रयोगापेक्षत्वात् द्योतका पवैते, न वाचका इति। पतन्तु सर्व सव्यभिचारमिति केचित्। तथाहि। वाचकेनाप्याख्यातेन द्योतितं सत्त्वभूतार्थमपि च वाचकमाख्यातमास्यते भवद्भिरिति वाचकावयि प्रकृतिप्रत्ययौ नैव के वलौ प्रयुज्येते। जुहोतीति वाचकविवर्तिपदं पोर्वापर्यनियमेनावतिष्ठते। राजपुरुष इति वाचकानामपि चोपसर्जनपदानां विशेषणयोगो न दश्यते। न हि भवति ऋद्दस्य राजपुरुष इति स्मृतेश्व्वेति यदुच्यते तदप्ययुक्तम्। न हि व्याकरणेरऽर्था आदिश्यन्ते, निरुक्तकारो वाचकर्ता मन्यते न तु दोतकतां, अतो व्यभिचारदर्शनात् कथमिवैतदुपपन्नं भवति? उच्यते। वाचकत्वादाख्यात- प्रयोगे शेषविवक्षायां षष्ठयपि दश्यते; न माषाणामश्नीयादिति। चादिप्रयोगे तु षष्ठी नैव भवति। न च स्वभावस्यासत्वरूपता संबन्धेन द्रव्यवत् प्रकाशते। चादयः पुनर्यदत्यन्तमस्वतन्त्रं, यस्य न शक्यते पदान्तरसंबन्धः, दश्यते रूपमवगन्तुं, तदेवासत्वभूतमर्थमात्रमवगमयन्ति । प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां च केवलाभ्यामप्यर्थोऽभिधीयते, दधि मधु इयानधुनेति। चादयस्तु नैव केवला: तमभिदधते। अथैवमुच्यते शब्दान्तराण्येचैतानि दध्यादीनि प्रयोगसमवार्यीनि .. हे प्रकृतिप्रत्ययावपि न स्तः । कथमभिधीयते प्रकृतिप्रत्ययावषि केवलौ नार्थ ब्रृत इति वर्ती पदानां पुनरनियतप्रयोगत्वमपि दश्यते, आहितासनिरश्न्याहित इति। न चैवंप्रकारतावादिनां शब्दान्तरमेव वा समासः। वावचनानर्थ्य च स्वभावसिद्धत्वादिति। यदि वावर्तिनीपदानां उपसर्जनं पूर्वमित्यादिना प्रकृतिप्रत्यययोरपि परश्चेति वचने गत्युपसर्गाणां ते प्राग्धातोरित्यनेन प्रयोगनियम: ; प्रयोगनियमानामपि प्रयोगनियमो दृश्यते, तस्मादव्यभिचार इति। उपसर्जनाना- मपि च विशेषणयोगो दश्यते, देवदत्तस्य गुरुकुलमिति। चादीनां तु नैतत्कदाचिदप्यस्ति, व्याकरणे चार्थाः कथ नादिश्यन्त इति। शालीनकौपीने, अधृष्टाकार्ययोः, अगारैकदेशे प्रघण: प्रघाणश्चेति। निहक्तेऽप्युच्चावचस्यार्थस्य केवलान्निपातादनुपल्धे: पदान्तरोपादानाक्षु तदर्थाभि व्यक्केर्निपातो दयोत्यते। अतो द्योतका एव न वाचकाश्चादय इति। अथ गत्युपसर्गकर्मप्रवच-

१८६ शुङ्गारप्रकाश:

नीयानां का वार्ता ? उच्यते। गतीनां तावत्सदसदादीनामादरानादरादिवाच्यनिर्देशेनैव गति- संज्ञाविधानादनिर्दिष्टवाच्यानामप्यूर्यादीनां वाचकत्वमेव गम्यते। उपसर्गास्तु वाचकाः द्योतकाः विशेषकास्सहामिधायकाः कार्यार्था निरर्थकाश्च भवन्ति। कर्मप्रवचनीयाः पुनर्निपातवत् दयोतका एव। तदाह- क्रियाविशेषजन्यानां संबन्धानां प्रकाशने। कर्मत्वं करणत्वं च भेदेनैवाश्रितं कथम्॥

इह खलु संबन्धाः क्रियापूर्वकत्वात् करणानुविधायितया क्रियोपदर्शितविशेषं कारक- माश्रयन्ति। तत्र च भिन्नजातीयस्य युगपदेकया विभवत्या वक्तुं शक्यत्वात् शेषसंबन्धाभिधान वेलायामशब्दोपादानः क्रियाकारकसंबन्धशशब्दवता शेपसंबन्धेनातुनीयमानसन्निधिरवतिष्ठते । तच्चानुमानं शेषसंबन्धस्य स्वरूपसामर्थ्यान्नियतक्रियाविषयमनियतक्रियाविषयश्च। नियतक्रिया विषयं यथा -... ना जना कर्तर्यपेक्षितकर्मविशेषे शेषलक्षणं पितापुत्रसंबन्धमुत्पाद्यतीति । सैव तस्मादनुमीयते। तथा वृक्षस्य शाखेत्याधाराधेयनिबन्धना स्थितिरपेक्षितकर्तृविशेषेऽघि- करणेऽवयवावयविलक्षणं शेषसंबन्धं निबभ्नातीति सैव प्रतायते। अनियतक्रियाविषयं यथा- रा्ः पुरुष इति स्वस्वामिसाधनाभरणकयणापजयादिरनियतानेका क्रिया कर्ताशेषसंज्ञकं स्वस्वामि संबन्ध संनिवेशयति। स चानियतानेकक्रियापूर्वकत्वादपर्याप्ः क्रियाविशेषमनुमापयितुमिति स्वनिमित्तक्रियासामान्यमेवानुमापयति। एवंविधे विषये क्रियाविशेषणप्रकाशनाय कर्मप्रवचनीयाः प्रयुज्यन्ते। यथा-शाकल्यस्य संहितामनुप्रावर्षवर्षणयोहैंतुफलभावो नियमयति क्रियापूर्वकः इत्येतदमुना प्रकाश्यते। यतः क्रियापदस्य विभक्तेरशक्यं कल्पयितुं क्रियाविशेषप्रकाशनमपि क्रियापद्सन्निधानायत्तमसति क्रियापदे न युक्तम्। संबन्धोऽपि नास्याभिधेयः । तस्य विभक्ति प्रत्ययनिबन्धनत्वात्। यदि च कर्मप्रवचनीयस्तमभिद्धीत, प्रातिपदिकार्थस्य व्यतिरेकोपजनो न स्यात् ; यथा.राजस्वामीति। प्रतीयतें व लोके कर्मप्रवचनीययोगो संबन्धस्य निमिस्स विशेषावच्छेदः। तस्मात्स तस्य प्रयोजक इत्यवसीयते। तदुक्तम्- क्रियाया द्योतको नायं न संबन्धस्य वाचकः। नापि क्रियापदाक्षेपी संबन्धस्य तु भेदकः॥ इति। ननु च नाप्रतीतायां निशमयतिक्रियायां तया संबन्धस्यावच्छेदश्शक्यते कर्तुम्। तद्यमतुः क्रियामप्रत्याययत् संबन्धमवच्छिनत्तीति न युज्यते। अथास्य क्रियाप्रकाशनमन्यत्रा- दर्शनान्न कलप्यते। संबन्धावच्छेदोऽपि मा प्रकल्मि, अन्यत्रादर्शनादेव। उच्यते। क्रियाभेद- समधिगतमात्मातिशयसंबन्ध स्यावगमयन्नर्थसामर्थ्यात् क्रियाविशेषः प्रत्ययनिमित्तमनुः। अतोऽस्य क्रियावचनत्वमन्यतः क्रियाप्रतीतेर्न कल्प्यते। यदि वा निमित्तभेदोपधेयविशेषापरामर्शेन रूपमेदं संबन्धस्यावगमयन्ति कर्मप्रवचनीयाः । यथा- अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अभिमन्युः अर्जुनतः प्रतीति स्वस्वामिभावस्सादश्यं च कर्मप्रवचनीयात्प्रतीयते। विशिष्टाधिकरणव्यव-

पश्चमः प्रकाशः १८७

च्छेदास्तु संबन्धासस्वरूपातिशयेन क्रियामेदमधिगमयन्ति। यथा-पश्चालानां परिपालनकरादा- नाद्यः कार्या ब्रह्मदत्तेन, अभिमन्युरध्यवसायसंप्रहरणादयस्सदशा अर्जुनेन, प्रक्रान्तसंबन्धवशात् अपप्रियन्ते। तदयमनुः संहिताप्रवर्षणयोस्संबन्धं हेतुफलभावेनावच्छिनत्ति। अध्ययनविशेष- रूपत्वान्त संहितायाः । तस्य व शब्दातिशयप्रकाशसामर्थ्यान्निशमनमत्रार्थगृहीतं न कर्मप्रवच- नीयाधिगम्यमिति। तस्य तु दर्शनं, अनुः पश्चाद्भावाभिधाने प्रतीतसामर्थ्यो यथा-अनुरूपा- दानमिति। स इहापि तदर्थमेव भवितुमर्हतीति तस्य हेतो विधीयमाना कर्मप्रवचनीयसंज्ञा न प्राप्नोति। संबन्धावच्छेदेऽप्येतत्तुल्यम्। अथ विषयवशाद्धेतौ वृत्तिः कल्प्यते। पश्चान्भ्ावेऽपि अविरोधः, यतः पौर्वापर्यमिह हेतुफलविषयम्। अयमेव तर्हि संबन्धावच्छेदः यदनियताधि करणं पौर्वापर्यमिह हेतुफलविषयतयावच्छिद्यते। पतदव च संबन्धावच्दहेतुत्वं पृथकरण- निमित्तं निपातेभ्यः कर्मप्रवचनीयसंज्ञानां। कथ तर्हि अधिपरी अनर्थको, सुः पूजायाम्, अतिरतिक्रमणे च, अपिः पदार्थसंभावनान्ववसर्गगर्हासमुद्चयेव्वित्यमीषां कर्मप्रवचनीयत्वम् । न हि कश्चिवेभिस्संबन्धोSवच्छिद्यते। सत्यमेतत्। किन्तु कार्यार्थमेषां अतद्धर्माणामपि शास्त्रे वाचनिककर्मप्रवचनीयत्वममिहितमिति।

ननु च जात्यादिप्रवृत्तिनिमित्तोपग्राहिणो वृक्षादयः सत्ववचनाः । तद्विपरीताश्चादयो असत्ववचना इत्युच्यते। न च जातिर्नाम प्रत्यक्षादिसमधिगम्यं किश्चित्ममेयमस्ति। तथा हि;

समानवृत्तिता नाम सामान्यस्य विशेषतः । कथ र्पृशति सापेक्षमनपेक्षाक्षजा मतिः ॥ तं पृष्टभाविनस्तु विकल्पास्स्वभावेनावस्तुदिषयत्वान्न सामान्यसिच्चै प्रभवन्ति। नाप्यनु- मानं शब्दो वा सामान्यमवस्थापयति। तयोरपि विकल्पविषयत्वेन वस्तव्यवस्थापकत्वायोगाद्।

कुवलयामलक देलवादिवन््वेदेनानुपलम्भाइ्टपटाविवच्च देशमेदाग्रहणात् व्यक्त्ग्रहे च घटपटादि वदेव तदनुपलब्धेर्व्यक्तिवृत्तित्वात्सामान्यस्य तद्ग्रहे तदनुपलब्धिरिति चेन्न । वृत्त्यनुपपत्तेः । किं प्रतिपिण्डं कार्त्स्येन वर्तते जातिरुतैकदेशेन ? पिण्डे सामान्यमेकन्र यदि कात्स्न्येन वर्तते, तन्नैवास्य पदार्थत्वम्। न स्यात् पिण्डान्तरे ग्रहः। एकदेशेन वृत्तौ तु गोत्वजातिर्न कुत्रचित् ॥ समग्राऽस्तीति गोबुद्धि: प्रतिपिण्डं कथ भवेत् । न चास्य निरवयवत्वादेकदेशा विद्यन्ते। न चैकपिण्डे समाप्त्या वर्तमाना पिण्डान्तरेऽपि समाप्त्यैव वर्तितुमद्दति। समाप्तस्य न पुनरुत्पति विना समाप्त्यन्तरानुपपत्तेः । नच तथाभूता काचिद्वत्तिरुपलभ्यते। न च समवायात्मिका वृत्तिः। स ह्ययुतसिद्धानां भवति । अयुतस्सिद्धिस्सम्बन्घश्चेति विप्रतिषिद्धम्। द्रव्यगुणयोः अपृथषिसिद्धयोरपि सम्बन्धदर्शनान्नैवमिति चेन्न। तनरापि गुणव्यत्तिरिकस्य गुणिनो मेदेनासिद्धे:।

१८८ शुङ्गारप्रकाशः

अवयवाचयविनोरपि पृथकि्सिद्धेरभावान्र सम्बन्धः । नापि रूपरुपिलक्षणस्सम्बन्धो भविष्यतीति वक्तव्यम्, रूपार्थस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्। किमयं रूपशब्दशशुक्कादिगुणवचनरस्वभाववचनो वा। शुककादिवचनत्वे नीरूपाणां पवनमनःप्रभृतीनां द्रव्याणं सामान्यशून्यता स्यात्। आकार- वचनत्वेऽप्यवयवसन्निवेशरहितानां तेषामेव सामान्यवचनं प्राप्नोति। स्वभाववचनत्वे तु जातिजातिमतोरव्यतिरेक एव भवेत्। 'भाति हि विभेदेन स्वभावो न स्वभाविनः । शब्दाति- रिक्ततैवेयं न तु वस्त्वतिरिक्तता ॥' अपि चेयं जातिः, सर्वसर्वगतापि स्यात्पिण्डसर्वगतापि वा। सर्वसर्वगतत्वेऽ्याः कर्कादावपि गोमतिः ॥ अश्वघीरशाबलेयादावुश््बुद्िर्गजादिषु । पदार्थसङ्करश्वैवसत्यन्ताय प्रसज्यते ।। अथाभिव्यक्तिसामर्थ्यनियमान्नैष सङ्करः। हितकर्कादिपिण्डानां गोत्वाभिव्यक्तिकौशलम्॥ मैवं खण्डाद्यभिव्यक्तमपि गोत्वमनंशकम्। सर्वत्रैव प्रतीयेत न वा सर्वगतं भवेत्। तदंशग्रहणे तस्य न हि कश्चिन्नियामकः। दीपवद्यञ्जकः पिण्डो न तु तं पिण्डवृत्ति तत्। सर्वत्रागृह्यमाणं च सर्वत्रास्तीति को वदेत्। सर्वसर्वगतं तत्र न गोत्वमुपपद्यते॥ पिण्डसर्वगतत्वे तु काममेतददूषणम्। किन्तु नैवाद्य जातायां गवि गोप्रत्ययो भवेत्।। पिण्डेनासोदसञ्जाते जातिर्जातेऽपि विद्यते। संक्रामति न चान्यस्मात्पिण्डादन्यत्र निष्क्रिया। आयान्त्यपि न तत्पिण्डमपोज्झितपुरातनम्। न चांशैर्वतते चेति केयं व्यसनसन्ततिः ॥ तस्मादपोहरूपमलीकमेव सामान्यं, न परमार्थसदिति। ततश्च तदभावात्तद्वतोऽनुपपत्तिरिति। अश्रोच्यते। किं जात्यादेर्बाह्यस्य शब्दार्थस्याभावादपोह्े पक्षपातः, उत प्रतीतिबलेनेति । न तावत्प्रतीतिबलेन, प्रतीतेरतुगताकारविषयत्वेनापोहपरिपन्थित्वात्। नापि जातेरसत्त्वं प्रत्यक्षेण, स्वलक्षणवदावेदित स्वरूपत्वात्। आद्यमेव हि विज्ञानमर्थसंस्पर्शि चाक्षुषम्। न तदुत्तरभावीति किमिदं राजशासनम्॥ तदेवास्तु प्रमाणं वा तेनापि त्वधिगम्यते। व्यावृत्तं वस्तुनो रूपं नानुगामीति का प्रमा ॥ भवेद्दि विशेषैकविषयं निर्विकल्पकम्। सामान्याध्यवसायोऽयमकस्मात्कथमुद्गवेत्।। न चैतच्छाब्दरूपम्। यतः, पश्यत्यनुगतं रूपमविज्ञातेऽपि वाचके। दाक्षिणात्य इवाकस्मात्पश्यन्ष्टपरम्पराम्॥ अपि च शाबलेयपिण्डमवलोकितवतः कालान्तरे बाहुलेयपिण्डं पश्यतश्शाबलेयपिण्डस्रणमुत्पद्यते। तत्सामान्याभावे न घटते। न ह्यन्यस्मिन्दष्टेऽन्यस्मरणनिमित्त किश्चिदस्ति। तयोरनुगतरूपाभ्युप-

(48) पश्चमः प्रकाशः १८९

गमे तदुपपद्यते नान्यथेति । किश्च व्यक्त्यन्तरदर्शनेऽपि स पवायं गौरिति प्रत्यमिज्ञायते। तद्ष्यनुगतरूपात्रहणे न युज्यते। न च व्यक्तिरेव प्रत्यमिज्ञायते, व्यक्तिभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वास्। यत्र च लघुतरपरिमाणतिलसुद्रादिप्रचय सन्निधानेचच्छिमस्वलक्ष्रणं नास्ति। तत्रानुदृत्तमेव रूपमिन्द्रियेण गृह्यते। तस्पाद्विशेषवत्सामान्यापह्ववो न युक्कः। तस्मात्पूर्वाक्षसम्पाते तुल्यत्वमवगम्यते। नानात्वं चेति सामान्यमेदौ द्वावपि वास्तवौ॥। सामान्यमिदमित्येवमथ तलानुपग्रहः। व्यावृत्तमिदमित्येवं किंवा बुद्धिस्खलक्षणा ॥ समानवृत्तिसापेक्षं न च सामान्यवेदनम्। तत्र सन्निहितत्वाजु व्यक्तिवन्नानुपग्रहः ॥ समानवृत्त्त्यपेक्षत्वात्सामान्यस्यानुपग्रहे। विशेषोऽपि च माग्राहि व्यावृत्ति स ह्यपेक्षते ॥ अनुवृत्तिर्हि येष्वस्य का तेषां ग्रहणे गतिः। व्यावृत्तिरपि येभ्योऽस्य का तेषां ग्रहणे गतिः॥ अथानुवृत्तिव्यावृत्तिनैरपेक्ष्येण केवलम्। वस्त्वेव गृह्यते कामं कीदक्तढिति कथ्यताम्। निर्विकल्पकवेलायां निर्देधुं तन्न शक्यत। तदुत्थास्तूभयन्नापि साक्ष्यं ददति निश्चयाः ॥ यच्च वृत्तिविकल्पादिदूषणं तत्र वर्णितम्। तत्प्रत्यक्षमहिन्नैव सर्व प्रतिहतं भवेत् ॥

यत्तावदुक्तं कुवलयामलकादिवदनवभासादिति तत्र प्रतीतिभेदो दर्शित एव । यत्तु देश मेदेनाग्रहणात्, तद्ग्रहे तद्गुख्नावादिति तत्र जातेस्तदाश्रितत्वं कारणं, नासत्त्वम्। यदप्युक्तं वृत्त्यनुपपत्तेरिति तत्राप्युच्यते, प्रतिपिण्डं कारत्स््येनैव जातिर्वर्तत इति पिण्डान्तरे तदुपलम्भो अस्त्येव। एकदेशास्तु जातेन सन्त्येव। केदमन्यत्र दृष्टं चेदहो निपुणता तव। दृष्टान्तं याचसे यरत्वं प्रत्यक्षेऽप्यनुमानवत्।। किंनामधेया वृत्तिरियमिति चेन्न नामधेयमस्याः जानीमः, पिण्डसमवेता जातिरित्येव प्रचक्ष्महे। नन्वयुतसिद्धयोस्सम्बन्धः समवायः, सविप्रतिषेधादेव निरस्तः न शकयते निरसितुम्। प्रतीतिभेदाद्वेदोऽस्तु देशभेदस्तु नेष्यते। तेनावकल्पते वृत्तिस्समवायरसतूच्यते॥ अवयवायविनोर्गुणगुणिनोश्चेयमेव वृत्तिः । अर्थान्तरत्वं चैतयोर्जातितुल्यन्यायतया सिद्धमेव । देशमेदश्व तयोर्नास्तीति विस्पष्टमयुतसिद्धत्वम्। यदप्युच्यते- 'नानिप्पन्नस्य सम्बन्धो निष्पत्तौ युतसिद्धता।' इति । तदपि परिहतमाचार्येः । जातिसम्बन्धं चेत्येकः काल इति वदन्भिः या चेह वृत्तिस्तत्सूत्रभूतकण्ठगुणादिषु। जात्यादीनाननङ्गत्वात्ताभ्यां वृत्तिर्विलक्षणा। तस्माववृत्त्यनुपपत्तेरित्यदूषणम्। यद्पि सर्वसर्वगतत्वं पिण्डसर्वगतत्वं च विकल्प्य दूषितं तदपि यत्किश्चित् यथाप्रतीति तदभ्युपगमात् सर्वसर्वगा जातिरिति तावदुपेयते।

१९० शुङ्गारप्रकाश:

सर्वत्र ग्रहणं तस्या व्यञ्जकव्यक्तसन्निधेः। व्यक्तिर्व्यञ्जकतामेति जातेर्द्ृट्ैव नान्यथा॥ दृष्टिर्यत्र यदात्वस्यास्तदा तत्रैव तन्मतिः । सर्वत्र विद्यते जातिरनतु सर्वत्र दृश्यते॥ तद्भिव्यञ्जिका यत्र व्यक्तिस्तत्रैव दृश्यते। व्यक्तेरन्यत्र सत्त्वेऽस्याः किं प्रमाणं तदुच्यते॥ इहाप्यानीयमानायां गवि गोत्वोपलम्भनम्। गोपिण्डेन सहैकरया नचागमनसम्भवः॥ देहे नेवात्मनस्तस्मादिहाप्यस्तित्वमिष्यताम्। अभिव्यक्तिस्तुतत्काला यत्कालं व्यक्तिदर्शनम् ॥ तस्मात्सकृदभिव्यक्ता नान्यदापि प्रतीयते। अभिव्यक्तिश्र तदेशा यद्देशा व्यक्तिरीक्ष्यते॥ तस्मादस्मिन्नभिव्यक्ता न देशेऽन्यल दृश्यते। पिण्डसर्वगतत्वेऽपि स्वयूथ्यैः कश्विदाश्रिते॥ भविष्यत्यन्यजातायां गवि गोधीस्तयाग्रहात्। जायमानैव हि व्यक्तिर्जायते जातियोगिनी॥ एक एवहि कालोऽस्या जातिसम्बन्धजन्मनोः। नेह जातेः पुरास्तित्वं नचसंक्रान्तिरन्यतः॥ किंतु सवहेतोस्सा व्यकिस्तादृशैवोपजायते। कथमेतदितीदं तु येन पर्यनुयुज्यते ।। इदमप्यपरं हन्त तेन पर्यनुयुज्यताम्। वृषः पिशङ्गो गौः कृष्णा सा च नीलतृणाशिनी॥ ताभ्यामुत्पादितो वत्स:कथं भवति पाण्डुरः। यथा रूपादिसम्बन्धा सा व्यक्तिरुपलभ्यते॥ तथैव जातियुक्तेति का ते व्यसनसन्ततिः । अगोव्यावृत्ततायां च नैष प्रश्नो निवर्तते॥ तस्मादगोनिवृत्तं तदन्यजातं स्वलक्षणम्। तस्माद्वस्तुखवभावस्य विदित्वाननुयोज्यताम्॥ चोद्यचुञ्चुत्वमुत्सृज्य प्रतिपत्तिर्निरूप्यताम् ।। प्रतिपत्तिश्च विशेषेष्विव सामान्येऽपि निरपवादा दर्शितैव। तस्माद्विशेषवद्प्रत्याख्योऽयं सामान्य इति। उपाधिरेवं त्रिविधःप्रधानमपि च त्रिधा। त्रिधोपस्कारवान्प्रातिपदिकार्थश्र वर्णितः॥ वाचकत्वं निपातानां द्योतकत्वं च निश्चितम्। कर्मप्रवचनीयानामुक्ता सम्बन्धसङ्गतिः॥ अथो विभक्त्यर्थविधस्त्रिधोच्यते त्रिधैव वृत्त्यर्थपदार्थनिर्णयः । कियादिवाक्यार्थनिवर्तनात्ततस्त्रिधैव वाक्यार्थगतिः प्रपञच्यते॥

इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते शुङ्गारप्रकाशे उपाध्याद्यर्थचतुष्टयप्रकाशो नाम पञ्चम: प्रकाशः ॥

॥ श्रीः ।। षष्ठः विभक्त्यर्थादिचतुष्टयप्रकाशः

विभकत्यर्थस्त्रिधा, सङ्खया, कारकं, शेषश्च। तेषु कारकसम्बन्धिगतैकत्वद्वित्वब हुत्वानि सङ्गया। सा षोढा, आभिधानिकी, वैवक्षिकी, नैमित्तिकी, पारिभाषिकी, वैभाषिकी, पारिशेषिकी च। तत्राभिधानिकी यथा-आपः, दारा, लाजाः, दयं, अनेकं, नियुतमिति। अत्रामिधानतो बहुवचनैकवचने एवेत्यामिधानिकी। वैवक्षिकी यथा-रोदसी रोदस्यौ, कबरी कबर्यः, स्तनौ स्तनाः, विशाखा विशाखे विशाखाः, इक् दशौ हशः, जगत् जगती जगन्ति। अत्र विवक्षयैकत्वद्वित्वबहुत्वानीति वैवक्षिकी। नैमित्तिकी यथा- वृक्षः, शोभनः, दम्पती, पितरौ, अक्षाः, गभस्तय इति। अत्र वस्तुनो निसित्तस्य सद्भावान्नैमित्तिकी । पारिभाषिकी यथा- मारदङ्गिकपाणविकं, पुरुषौ, खलतिकं, वनानि, गोदौ, ग्रामः, तिप्यपुनर्वसू, तारका:, पश्चाला जनपदः, सचाहं च पचाव इति। अत्र द्वित्वबहुत्वादिषु एकत्वादिपरि- भाषणमिति पारिभाषिकी । वैभाषिकी यथा-अश्वबडबम्, अश्वबडबौ, पक्षन्यग्रोधम्, पक्षन्यग्रोधाः, पूर्वे फल्ुन्यौ, पूर्वाःफल्ुन्य इति। अन्र विभाषयैकत्वद्वित्वबहुत्वानीति वैभाषिकी। पारिशेषिकी यथा- एकः द्ौ बहवः, उभौ द्वित्राः, अर्धतृतीया इति। अन्नैकादयुकसङ्गया- परिशेषे स्वादय इति पारिशेषिकी। तटुक्तम्- निमि त्तमेकमित्यत्र विभक्तानामधीयते। तद्वतस्तु यदेकत्वं विभक्तिस्तत्र वर्तते॥

कारकं षद्विधममिहितं पुरस्तात्। तद्वितीयादिवाच्यत्वेन पृथवपृथक् षट् प्रकारं प्रथते। तत्र कर्म द्वितीयावाच्यम्-कटं करोति। तृतीयावाच्यं-मात्रा सञ्जानीते। चतुर्थीवाच्यं-न त्वा शुने मन्ये। पश्चमीवाच्यं-परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्ो देवः। षष्ठीवाच्यं-मातुरस्रति। सप्तमी- वाच्यं-अधीती व्याकरणे । कर्ता द्वितीयावाच्यः, गमयति ग्रामं देवदत्तम् । तृतीयावाच्य:, चैत्रेण कृतम्। चतुर्थीवाच्यः, मूत्राय कल्पते यवागूः। पश्चमीवाच्यः, उपाध्यायादधीते। षष्चीवाच्यः, व्यासस्य कृतिः । सत्तमीवाच्यः, ब्राह्मणेषु भुआ्जानेषु वृषला आसते। करणं द्वितीयावाच्यं, अक्षान्दीव्यति। तृतीयावाच्य, दात्रेण लुनाति। चतुर्थीवाच्यं, शताय परिक्रीतः। पश्चमीवाच्यं, स्तोकान्मुक्तः। षष्ठीवाच्यं, सर्पिषो जानीते। सप्तमीवाच्यं, अक्षेषु दीव्यति । सम्प्दानं द्वितीयावाच्यं, देवदत्तमभ्यस्यति। तृतीयावाच्यं, दास्या सम्प्रयच्छते। चतुर्थीवाच्यं,

१९२ शुङ्गार प्रकाश:

देवाय ददति। पश्चमीवाच्यं, गुरोरारभ्य गाः प्रयच्छति। षष्ठीवाच्यं, प्रतः पृष्ठ ददाति । सप्तमीवाच्यं, पुष्पेषु स्पृहयति। अपादानं द्वितीयावाच्यं, अर्जुनं योद्धारः । तृतीयावाच्यं, धनुषा विध्यति। चतुर्थीवाच्यं, श्राद्धाय निगृह्धते। पश्चमीवाच्यं, ग्रमादागच्छति। षष्ठीवाच्यं कृष्णा गवां संपन्नक्षीरतमा। सप्तमीवाच्यं, भुक्त ओदनः कंसपात्र्याम् । अधिकरणं द्वितीया- वाच्यं, ग्राममधिवसति। तृतीयावाच्यं, समेन धावति। चतुर्थीवाच्यं, युद्धाय सन्नह्यति। पञ्चमीवाच्यं, क्रोशाद्विध्यति। षष्ठीवाच्यं, गवामीश्वरः। सप्मीवाच्यं, तीर्थ उपवसतीति । कारकातिरेकी क्रियाकारकपूर्वकः संबन्धविशेषः । स त्रिधा, उक्तादन्यः, कारकेभ्योऽन्यः, कारकाणामविवक्षा च। तेषु उक्तादन्यत्वे भिन्नसम्बन्ध्यपेक्षः, अभिन्नसम्बन्ध्यपेक्षश्च। तयोराद्यो राज्: पुरुष इति यथा- पत्युरिशिरश्रन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माव्येन तां निर्वचनं जघान॥ द्वितीया राहोश्शिर इति यथा- शिखिच्छदच्छत्रपतत्रमण्डलीभरोपरुद्धं मुखमेणचक्षुषः । मुखेन राहोरभियोक्तुमुद्यतं कलापतौ बिम्बमिव व्यराजत॥ कारकेभ्योऽन्यत्वे उपात्तक्रियोऽतुपात्तक्रियश्च। तयोराद्ोऽनस्य हेतोर्वसतीति। यथा- एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः कान्तमिदं वपुश्र। अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥ द्वितीयो ब्राह्मणस्य तुल्यो यथा- कुलेन कान्त्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तै्विनयप्रधानैः। त्वमात्मनस्तुल्यममुं वृणीष्व रल्नं समागच्छतु काञ्चनेन॥ कारकविवक्षायां द्रव्यापेक्ष: क्रियापेक्षश्च। तयोरादः साधोरसं धनं रोचत इति, यथा- दत्तमात्तमदनं दयितेन व्याप्तमातिशयिकेन रसेन। सस्वदे मुखसुरं प्रमदाभ्यो नाम रूढमपि च व्युदपादि॥ द्वितीयो न माषाणामश्नीयादिति यथा- निवार्यतामालि किमप्यसौ वट्टःपुनर्विवक्षास्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतां विभाषते शृणोति तस्मादपि यस्स पापभाक्॥

(49) षष्ठः प्रकाश: १९३

सहार्थतादर्थ्यहेतुलक्षणोपपद्सम्बोधनादयस्तु संबन्धविशेषा उपस्काराधिकारेऽमिहिता इति नेह प्रतन्यन्ते। ननु च सम्बन्धस्य क्रियाकारकपूर्वत्वात् कारकेष्वेव शेषसम्बन्धस्याप्यन्त- र्भाव इति सङ्याशक्तिश्च विभकत्यर्थः । तत्र जाती पदार्थजात्यमिधायिनः प्रातिपदिकस्य सङ्गयाकारकाभिधायिन्या विभक्त्या सम्बन्धो न घटते। न हि जातेः सङ्गवाशक्तियोगस्संभवति। उच्यते, जात्यविनाभावेन लक्षिताया व्यक्तेः सङ्गयासन्धियोगादेकार्थसमवायलक्षणस्सम्बन्धी भविष्यति। नैवम्; यथानन्त्यव्यभिचाराम्यां सेदवतीं व्यक्तिमशक्ताः प्रकृतयोऽभिधातुमित्य- भिन्नामव्यभिचारिणीं च जातिमाचक्षते । विभक्तयइशकिं सङ्गयां चाख्यातुमतस्तदाधारां शक्तिसङ्गयाजातिमाचक्षते । ततश्च प्रकृत्यर्थ- सम्बद्धाया अपि व्यक्तेर्विभक्त्यर्थेन शक्तिसङ्गयासामान्येनासम्बन्धादनुपपन्न एव प्रकृतिप्रत्यययोः समभिव्याहारः। नानुपपन्नः, एकार्थसमत्रेतसमवायेन तटुपपत्तेः । कथं पुनस्सामान्याभि- धानेनामिधीयमानयोस्सङ्गयाद्रव्ययोः परस्परेण सम्बन्धः । यथाभिवीयमानयोः । यथाभि- शब्देनामिहितावर्थो वुद्धौ विपरिवर्तमानौ मिथस्सम्वध्येते तथा शब्देनाभिहितादर्थात् प्रतीय- मानावपि परस्परेण सम्बन्धमनुभविष्यत इति। किं पुनरियं सङ्गया शक्तिवा नियोगतो जातिमवच्छिनत्ति ? नेत्याह। न हि ग्रहं संमारष्टीति श्रूयमाणमेकवचनमेकत्वसङ्गयां क्रियाङ्गभावेन प्रतिपाद्यति। नापि सक्तन् जुहोतीति द्वितीयाश्रुतिः सकूनां होमक्रियायां कर्मशक्तिमभिधते। अपि त्वक्षान्दीव्यतीतिवत्संबन्धसामान्यतिरोहितकर्मरूपात् सक्तन् साधकतमत्वेन होमकर्मणि नियुङ्के। क्रचिन्तु तद्रूपयैव विभक्तिश्रुत्या संख्याकर्मादिशक्तीनां क्रियास्वाङ्गभावोऽवबोध्यते । यथा पशुमालभेत व्रीहीनवहन्तीति । कुतः पुनरिदं श्रुत्युपात्ते अपि क्वचिदेव सङ्गयाशक्ती विवक्येते ? तत्र तावत्सङ्गयां प्रति श्रयते सत्त्वभूतमिदंतदिति व्यपदेशयोग्यं वस्तु न शक्यते सङ्गयामन्तरेण शब्दैरभिधातुम्; ससंख्यानामेव शब्दानां सत्तवाभिधायकत्वात्। अंतो नान्त- रीयकमुपादानं संख्याया इति सत्वनिर्देशे संख्या न विवक्ष्यते। यथा ब्राह्मणो न हन्तव्य इति। एवं च जात्यापि विना वस्तुमात्रस्य संप्रमुग्धत्वाद्विवेकेनाभिधानमशक्यम्। अतो नान्तरीयकं जात्युपादानमिति जातेरप्यविवक्षा प्राप्नोति। अपर आह, यत्र संख्यापदेरेकादि भिस्संख्या अभिधीयते, तत्र नियोगतः कर्माङ्गभावेन विवश्यते। यथा- एकां गां ददाति, द्वाभ्यां खनति, त्रीन्पशूनालभत इति। एकादिशब्दरूपाद्दि सा प्रतीयमाना न शक्यमविवक्षितुम्। अन्यत्र तु शब्द संस्कारमात्रपरत्वादेकवचनादेरविवक्षा यथा-गौः पदा न स्प्रष्टव्या । एतदृपि नास्ति यश्योभयं हविरार्तिमार्च्छेदित्येवमादावुभयादिशब्दोपादानादव्यविवक्षादर्शनात्। अन्ये मन्यन्ते- जात्याख्यायामेकस्मिन्नन्यतरस्थामिति ज्ञापकादेकबहुवचनं च न विवक्ष्यते। द्विवचनं तु विवक्यते। यथा-सारस्वतो भवन इति। तदप्ययुक्तं, द्विवचनस्यापि अविवक्षादर्शनात्। यथा- यद्येतौ व्याधितौ स्यातां देयं स्यादिदमौषधम्।

१९४ शुङ्गारप्नकाशः

यतस्तदौषधमेकस्यापि दीयमानं वातादिविकारं शमयितुं शक्रोति; एवं तर्हि यत्र पराङगतया जातिर्विधीयते, तत्र संख्या विवक्यते। यत्र तु स्वसंस्कारप्रतिपत्तयेऽनूद्यते तत्र न विवक्ष्यते । यथा-पशुना यजेत, ग्रहं संमार्प्टीति। तदेतदुभयमपि उदाहरणमात्रेणाशक्यं प्रतिपत्तुमिति युक्तिरभिधातव्या। सेयमुच्यते। पशुना यजेतेति यागस्य फलवत्तया प्राधान्यं तदङ्गं पशुः, अङ्गं च यत्प्रधानस्योपकरोति। एकेनैव पशुना कृतः प्रधानस्योपकार इति द्वितीयो नोपादीयते। यदि हि यस्य यावन्तः पशवस्सन्ति स तावत उपादृत्त इत्याश्रीयते। प्रकृतस्य यागस्यैकेन पशुना समापितत्वादितरवैयर्थ्य माभूदिति यागान्तराणि क्रियन्ते । गुणेन द्रव्येणाप्रधानं यागः प्रयुक्तस्स्यात्। न चैष न्यायो यद्गुणः प्रधानं प्रयुख्जते। किश्च पशुमालमेत पशुना यजेतेत्ादौ क्रियाङ्गभावेनाप्रज्ञातस्य पशोस्साधनभावप्रस्यापनायेदसुत्पत्तिवाक्यम्। तत्र शब्ददर्शनावसेय त्वादर्थस्य यथाभूतं शब्द आह तथाभूतस्सोर्थोनुगततया समाश्रीयते। शब्देऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतेर्जातिरिव विभक्त्तरसंख्याभिधेयत्वेनावधार्यते। यदि च द्वितीयस्य पशोरुपादानमन्तरेण शब्दारथों न समाप्येत, क्रिया वा न निवत्येत, तदोपादीयेतापि द्वितीयम्। परत्वजातेश्च प्रतिव्यकत्यविकल्पात्मनः समाप्तत्वादेकपश्ववदानैश्च यागक्रियाभिनिर्वृत्तिर्द्वितीयो नोपादीयते । न च पशुना यजेतेत्यस्यास्संख्याया विरोधिनी संख्योत्पत्तिवाक्यगता काचिद्विद्यते यदनुरोधादियं त्यज्येत, यस्मादिदमेव पशोरुत्पत्तिवाक्यं, अतश्शब्दवत्वात् सङ्गयान्तरेण चावि- रोधात्। पशुना यजेतेत्यादौ सङ्गया विवक््यते । ग्रहं संमार्ष्टीत्यत्र तु न विवक्ष्यते। यस्ात् प्राजापत्या नवग्रहा भवन्तीत्यादौ ग्रहाणामुत्पत्तिवाक्ये या अनेकत्वसङ्गया सा प्रधानविषया, तन्न ग्रहाणां विधीयमानत्वात्। ग्रहं संमार्ष्टीत्यत्र तु या एकत्वसंख्या सा शेषविषया, सम्मार्गस्य विधीयमानत्वात्, तदधिकरणसंपादनार्थत्वात् ग्रदशब्दस्य। नच युक्तं यत्प्रधानसम्बन्धिनी संख्या शेषस्संख्यया बाध्यते। नतु चोत्पत्तिवाक्यवशेनानेक एव ग्रहो गृह्येत । ग्रहमित्येतस्मा- चैकवचनादेकस्सम्मृज्येत। किमत्र बाधितं स्थात् ? एवं तर्हि विधानवाक्ये पूर्वमेव प्रज्ञाताङ्गभावाः सम्मार्गमपूर्वे विधातुं केवलं ग्रहमित्यनेन स्मृतौ संनिवेश्यन्ते। ग्रहस्मृतिश्चानुभवसामर्थ्यादुद्भ- वन्ती यथानुभूतानेवार्थान्दर्शयतीति नैको ग्रहस्संसृज्यते। ननु च यथा पूर्वानुभूतचमसाद्यनेक- पदार्थसन्निधौ संमार्गविधानाय ग्रहश्रुतिर्रहाणामेव सारयति न चमसादीनां तथैवानेकग्रह- सन्निधावेकवचनमेकस्यैव स्मारयेत्। येन हि बहवोऽनुभूतास्तेनैकोऽप्यनुभूत एव। सत्यमेतत्। किन्तु प्रतीयमानोऽप्यसौ संख्याभेदः क्रियां प्रत्यविधीयमानत्वादसमर्थः क्रियामेकसिमिन्नवस्थाप- यितुम्। अविधीयमानञ्च संख्यामेदः, यतोऽत्र श्रुत्या ग्रहस्य संमार्गो विधीयते । तदेतावति पर्यवसितं वाक्यम्। न चापरशशब्दोऽस्ति, येनैकस्य स विधीयेत। न चैकश्शब्द उभयं शक्कोति विधातुम् : अप्रज्ञातं संमार्ग प्रज्ञातस्य चैकत्वेन संबन्धमिति प्रवृत्तिभेदात्। अथ ग्रहैकत्वाभ्यां विशिष्टस्संमार्गो विधीयते। न भिद्येत प्रवृत्तिः ; अर्थस्तु नैवं, यतो ग्रहार्थः

षष्ठः प्रकाशः १९५

संमार्गस्तस्य प्रयोजनवत्वात्। विभक्तिविशेषश्च प्राधान्यं ग्रहस्य दर्शयति। अतो न विधीयते सङ्गया। इह तहि कथ चित्रगवीं बभ्नातीति चित्रो गुणो विध,यते, यतोऽन्रापि गोरस्वतन्र्री कारस्तस्याश्च चित्राया इति सिद्यते प्रवृत्तिः: गुणद्रव्ययोगस्य श्रुत्यैवाभिधीयमानत्वात् तद्विषय त्वाच्च। क्रियाया नात्रापराध इति चेत् ग्रहमित्यपि श्रुतिरेव सङ्गयायास्तदधिकरणस्य च द्रव्यस्य

तर्हि स्वार्थायां प्रवृत्तौ सङ्गयानेदस्य विधातुमशकयत्वादविवक्िता सङ्गया। यथा ग्रहं संमार्ष्टीति। अत्र ग्रहार्थत्वात्संमार्गस्य प्रधानं ग्रहा:, तदङ्गं संमार्ग: । पशुना यजेत, शोण योजयत्, चित्रगवी बभ्नातीत्यादौ तु यागादि कर्मार्थत्वात् पश्वादीनामप्रधानानां ससङ्यानां सगुणानां च विशिष्टानामेव विधानमिति विवक््यते सङ्मयागुणश्चेति। आचार्यप्रवृत्तिरप्टतवेव ज्ञापयति प्रधाने संख्या न विवक्ष्यते, गुणे तु विवक््यत इति। तथा हि। सरूपाणामेकशेष इति कर्मसाधने शेषशब्दे शेषशब्दाभिधेयस्य द्रव्यस्य साधुत्वाद्याख्यानेनामिधीयमानससंस्कारत्वात् प्राधान्यम्। अतः स्वार्थ प्रवर्तमानस्याविवक्षितसङ्खयात्वादेकशब्दोपादानं कृतमेकशश्यत इति। तदेतल्लिङ्ं प्रधानस्याविवक्षिता संखेति। एवं सुबन्तं सुबन्तेन समस्यत इति संख्याया अङ्गीकरणात् बहनां समासो न भवति। यथा-महत्कष्टं श्रित इति। अत्र ह्येवंप्रकारावयवसन्निवेशारवच्छिन्नस्समु- दायर्साधुरित्यन्वाख्यायते। अतोऽवयवपरामर्शोपायेन समुदायस्य संस्काराधानप्रक्रमे प्रधानं समुदायस्तमुद्दिश्य प्रवर्तमाना अवयवा उपात्तसङ्गयाविशेषाङ्गीकरणेन प्रवर्तन्ते। यत्र तु यत्नान्तरमारभते तत्र बहूनामपि भवति। यथा-काला: परिमाणिनेति। बहुवचनात् दह्नजातः, इति। यथा च बहुवीहिद्वन्द्वविधावनेकग्रहणान्मत्तवहुमातङ्गं वनं, धवखदिरपलाशा इति । क्वचित्पुनर्गुणेऽपि सङ्गया न विवक्ष्यते। यत्र तदविवक्षया प्रधानान्तरस्य सिद्धिर्भवति। यथा- कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति। अत्र हीप्सिततमस्य कर्मसंज्ञायां विधीयमानावच्छेदाया ईप्साया अव- च्छेदायोपादीयमान: कर्ता यद्याश्रितैकत्वसंख्यः प्रतीयेत, अनेकस्ये्सितं वस्तु कर्मसंक्ञासंवन्धा- दपेयात्। अतः प्रधानसंस्कारोपरोधतिरस्काराय कर्तानपेक्षितसंख्याविशेषर्समाश्रीयते। ननु च प्रयोजनमिदं प्रधानान्तरसिद्धिः । तस्मादविवक्षायामुपपत्तिर्वक्तव्या। इयमुच्यते। सामान्य- निबन्धनत्वादीप्सिततमशब्दस्य संबन्धिनामविशषेण प्रसक्तौ साधनान्तरोच्छिसतये कर्तृग्रहणं क्रियते। तडुपात्तविपरीतप्रतिषेधमात्रोपक्षयमसमर्थ संख्याभेदमङ्गीकर्तुमिति।

शक्तिः पुनरप्रधाने प्रधाने वा संख्यावति विभवत्या विधीयमाना विवक्षामेवानुरुध्यते । एवं च यथा पश्वादीनां ससंख्यानां तथा ग्रहादीनामसंख्यानामेव क्रियासु साधनभावो भवति। कथं पुनः पश्वादिगता संख्या साधनत्वेनावगस्यते, यावता प्रातिपदिकार्थस्य साक्षात्पारंपर्येण वा संबन्धिसाधनत्वं संख्या च विभकत्या विधीयते। नतु संख्यासाधनत्वयोः परस्परेण संबन्धोऽस्ति। एवं त्हि प्रथमतरं व्यक्तिस्संख्यया संबन्यते। संख्या संसर्गप्राप्तातिशया तु

१९६ शुङ्गारप्रकाश:

साधनभावेन। सोडयं साधनभावो विशिष्टे निपतद्विशेषणमपि साधनमित्यावेदयति। यथा सायुधेन जीतमिति। कुतः पुनरयं संख्यासाधनत्वयोरेकशव्दोपनिबन्धनयोरनिवन्धकारिकाल भेदेन संबन्धः। न ह्येतदस्ति। संख्यया संसर्गमनवाप्य न शक्कोति साधनभावमासादयितुमिति। एवं तर्हि संख्यासाधनभावाभ्यां व्यक्तिस्संबध्यते। ताभ्यामुपहितात्मातिशयामाख्यातविभक्तिस्तां क्रियासु विनियुङ्के। सा विशिष्टा क्रियासंवन्धमनुभवतीति विशेषणमपि क्रियासंबद्धं प्रतीयते। ननु च कर्मकरणादिकारकं विभक्त्यर्थस्तञ्न क्रियासिद्धासुपात्तव्यापारत्वाच्छक्तिमङ्गव्यमेव । तसििंश्च प्रातिपदिकेनैवोक्ते किं विभकत्योच्यते शक्तिरिति ब्रूमः ? द्विधा हि द्रव्यं सत्त्वभूतमसत्त्वभूतश्च। तयोश्शक्तिसङ्गयाश्रयस्सत्वभूतं वृक्षादर्थः । तदनाश्रयोऽसत्त्वभूतमव्ययार्थः। तदुभयमपि निरुपाध्येव प्रातिपदिकेनोच्यते। तदाशितास्तु सशक्तिसङ्गयासंबन्धोपाधयो विभक्त्येति। ननु च- स्वरूपादुद्ववत्कार्यं सहकार्युपबृंहितम्। नैव कल्पयितुं शक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम्॥

शक्तिर्हि कल्ण्यमाना पदार्थस्वरूपवन्नित्या वा स्यात्। कार्ये वा तत्र नित्यत्वे नित्यमेव कार्योत्पादप्रसङ्ग:। सहकार्यपेक्षा तु स्वरूपस्यैवास्तु किं शक्ता। कार्यत्वे तु पदार्थस्वरूपमात्र- कार्यतायां सदा शक्तेरुत्पादात् सदैव कार्योत्पादः। सामग्रीकार्य तु कार्यमेवास्तु। किमन्तराले शकतया ? अशक्तात्कारकात्कार्यानिष्पत्तिरिति चेच्छक्तिरपि कार्य, तदुत्पत्तौ शक्त्यन्तरकल्पनादन- वस्था ; अन्यथाऽभ्युपगमव्याघातः । आह, दृष्टसिद्धये ह्यंदष्टं कल्प्यते। शक्त्यन्तरकल्पनायाः शक्तिश्रेणिनिर्माण एव, क्षीणत्वात्। कारकाणां माभूत्कार्यव्याघात इत्येकैव शक्ति: कल्यते । तत्कुतोऽनवस्था! नैवम्; अन्यथापि तदुपपत्तेः । यदि ह्यर्थतत्वं क्रियासु प्रतिहन्येत तदा तद्तिरिककशक्तिकल्पना युक्तमिति। अप्रतिहताश्च सहकारिलाभादपि कार्योपजनश्चार्थव्यक्तयः । तर्रिक वृथा शक्तिकल्पनयेति।

ननु शक्तिमन्तरेण कारकं कारकमेव न भवेत, भावतत्वस्य क्रियासु प्रतिघातात् । रूपमेव हि दश्यते न रसादि, दर्शनायतनं पश्यति न रसनादि, रस एव रत्यते न रुपादि, रसनमेव रसयति न चक्षुरादि, आप एव पिपासामपनयन्ति न त्वग्निः, अग्निरेव शीतं शमयति न त्वाप इति । अप्रतिघाते हि वस्तुस्वरूपाविशेषात् सर्वस्मात्सर्वकार्योदयप्रसङ्गः । ततश्चक्षुरिव रसनमपि पशयेत्। रूपमिव रसोऽपि दश्येत। रसनमिव चक्षुरपि रसयेत्। रस इव रूपमपि रस्येत। आप इवाझनिरपि पिपासामपनयेव्। अभनिरिवापोऽपि शीतं शमयेयुः । यथा च तैलार्थिना तिला उपादीयन्ते तथा सिकता अप्युपार्दीयेरन्। यथा वा पादपं छेत्तुमनसा परशुरुद्यम्यते तथा पादुकाद्यप्युद्यम्येत। अपि च विषद्हनयोर्मरणे दाहे च शक्तनिष्यमाणार्य। मन्त्रप्रतिबद्धायां यत्तयोस्स्वकार्योदासीन्यं तत्र का युक्तिः? चक्षुःश्रोत्रयोवा दर्शने श्रवणे च रोगादिना यत् स्वकार्याकरणं तत्र कोपपत्ति: ? न हि मन्त्रादिना रोगादिना वा तत्स्वरूपाणि

(50) षष्ठः प्रकाशः १९७

सहकारिणो वा प्रतिबध्यन्ते, तद्रूपेणैव तेषामुपलम्भात्। शक्तयस्तु प्रतिबध्यन्त इति सत्स्वपि स्वरूपसहकारिषु कार्यानुत्पादो युक्तः। तस्माद्यथा सुखादिकार्यानुमितमदष्ट सातिशयबुद्धि- निबन्धनस्मृतिप्रत्ययहेतुस्संस्कारः क्रियाविशेषजनितः क्रियान्तरप्रसवोपयोगी बेग इत्याद्यपर- मतीन्द्रियमेव कल्प्यते। भवन्भ्रिस्तथा शक्तिरपि कार्यातिशयकारणमतीन्द्रिया कल्प्यतामिति । तदनुपपन्नम्; शक्तिमन्तरेणापि क्रियाप्रतिघातादीनामुपपत्तेः । स्वकारणपरंपरायातनियत- स्वभावतयैव भिन्नस्वभावा रसादयो रूपादिभ्यस्ते कथ रूपादिसाध्यामर्थक्रियामतथाभूतारसाधयेयुः? नियोगतश्चैतदङ्गीकर्तव्यम्; शक्तिकल्पनायामपि तुल्यानुयोगित्वात्। कथमेतादशक्तयो नियताधारा न पुनरवयवेन शक्तीर्व्यायुवन्तीति। पदार्थस्वरूपातिशयादिति चेत्कार्यभेदोऽपि तत एव सेत्स्यति। अपि चाश्रयस्य भेदे कथ शक्तिभेदः१ यतो वा शक्तयः प्राप्तरूपमेदास्तत एवाश्रयरूपमेदेन कार्यमेदसिद्धेः, किं शक्तिभेदकल्पनेन ? यास्तर्हि तुल्यरूपा व्यक्तयः कार्यमतुल्यं साधयन्ति तासु कथम् ! यथा-गल्वर्थाश्चन्द्रकान्तिभिः स्यन्दन्ते न सूर्यग्रावाणः, करका अर्कोशुमिर्विली यन्ते न मुक्तामणयः, आन्तरं तेजः पश्यति न वाह्यम्, प्राणो वायुः प्राणिति न व्यानः, श्रोतराकाशश्शृणोति न वक्त्राकाशः, विद्वान् क्रियास्वधिक्रियते नाविद्वानिति तुल्यजातीयत्वेऽपि तेषामदृष्टप्रतिनियमो द्रव्यान्तरसंपर्कभेदश्च कार्यभेदं व्यवस्थापयति। यास्तस्याभिन्नाभिन्नमर्थव्यक्तयः कार्य साधयन्ति, तासु कथ; यथा- तदेव तेजो दहति प्रकाशयति शीतं चापनुदति ता पवापः प्ावयन्ति, क्मं चापनयन्ति, तादशः स तेजसः पयसो वा रूपातिशयः कर्मण इव संयोगवेग- विभागवेगावुकूलता धर्मस्येव सुखज्ञानापवर्गकारणत्वमिति। उपादाननियमे तु न वयमन्यं कंचिदभिनवं भावनां कार्यकारणभावमुत्पाद्यामः । किन्तु यथाप्राप्तमनुसरन्तो व्यवहरामः । तत्र तैलोत्पादपादपच्छेदावन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहाराद्वा तिलपरश्वथादेरेव कारणत्वमय- गच्छाम इति। तदेव तदर्थन उपाद्झ्नहे, न सिकतापाडुकादीति। न च तिलादेः परश्वथादेरवा स्वरूपे सत्यपि सदा कार्योदयः । स्वरूपवत् सहकारिसन्निधेरव्यपेक्षणीयस्य सर्वदानुपपततेः । सहकारिवर्गे च धर्मादिकमपि निपतति; तदपेक्षे च कार्योत्पादे कथं सर्वस्मात्सर्वसंभवः ? धर्मादीनां तु जगद्वैचित्र्यादिकार्यबलेन कल्पनमपरिहार्यम्। यदपि विषदहनयोः सम्निधाने सत्यपि मन्त्रोपयोगात्तत्कार्याजननं तदृपि न शक्तिप्रतिबन्धनिबन्धनम्। अपि तु सामग्यून्तरानु- प्रवेशहेतुकम्। ननु मन्र्रेणानुप्रविशता किं कृतम् ? न किशश्चित्कृतम्। सामग्यन्तरं तु संपादितम्। काचिद्धि सामग्री कस्यचित्कार्यस्य हेतुस्स्वरूपं तदवस्थमेवेति चेदभक्षितमपि विषं कथं न हन्यात्? तत्रास्य संयोगाद्यपीक्षणीयमस्ति। मन्त्राभावो ऽप्यपेश्यतां दिव्यकाले धर्म इव मन्त्रोऽ्यनुप्रविष्टः कार्ये प्रतिहन्ति। शक्तिपक्षेऽपि वा मन्त्रस्य को व्यापारः । मन्त्रेण हि शकेर्नाशो वा क्रियते प्रतिबन्धो वा। न तावन्नाशः, मन्त्रापगमे पुनः कार्यदर्शनात्। प्रतिबन्धस्तु स्वरूपस्यैवास्तु।

ननु स्वरूपस्य किं जातम् १ शक्तेरपि कि जातम् ? कायादासीन्यमिति चेत्तदितरत्रापि

१९८ शुङ्गार प्रकाश:

समानं स्वरूपमस्त्येव, दशयमानत्वात्। शक्तिरप्यस्ति पुनः कार्यदर्शनानुमेयत्वास्। पतेन वक्षुःशोत्रयोरपि रोगादिना दर्शनश्रवणशक्तेर्नाशप्रतिबन्धविकल्पो व्याख्यातः । अपिच व्यापारोऽपि अतीन्द्रियशक्तिवदिष्यते भर्वद्भिः। अन्यतरकल्पनयैव च कार्योपपत्तेः किमुभयकल्पनागौरवेण? शक्तमप्यव्याप्रियमाणं न कारकमिति चेत् शक्तमिति कथं ज्ञायेत ? कार्यदर्शनादिति चेत् व्यापारादेव कार्य सेत्स्यति ; पादुकादेव्याप्रियमाणादृपि न पादपच्छेदं पश्यामि। प्रत्यक्षस्तहिं नातीन्द्रियः, यतः कार्यदर्शनात्पूर्वमपि व्याप्रियमाणत्वं जानासि। कार्यानुमेयो हि व्यापारः कार्याद्विना न ज्ञायेतैव। कार्य त्वन्यतरत्मादृपि घटमानं नोभयं कल्पयितुं प्रभवतीत्यसंभवः । शक्तेरिति चेदत्रोच्यते। स्वरूपं स्वरूपमिति यद्ब्रुषे तत्र किमिदं स्वरूपं नाम ? न तावड्रव्यं; द्रव्यस्य स्वरूपमिति भेदेनाभिधानात्। किं पुनस्तत्सजातीयेभ्यो विजातीयेभ्यश्च भेदको धर्म इति नस्तर्कः । तं हि भवन्तोऽपि अर्थतत्वं भावतत्वमिति भावप्रत्ययेन भाषनते। सच यस्य गुणस्य भावाङ्गव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्वतलाविति गुणाभिधाने सर्यते। गुणो धर्मसामर्थ्य मर्थक्रियाकारित्वमतिशयश्शक्तिरिति चैकोऽर्थः । स तु द्रव्याद्विभिन्नो वा द्रव्यस्यात्मैव वा तथा। व्यतिरेकमुपाश्रित्य साधनत्वाय कल्पते॥

परस्परतो हि व्यावर्तमानशरीराः करणादयस्साधनमेदाः कथमेकद्रव्यात्मतामुपयन्तो न सङ्गीयेरन् ? असङ्करे वा कथममीषामेकद्रव्यात्मता युज्यते ? तस्मादेकद्रव्याधिकरणा करणातीतिरेवास्या द्रव्यान्ेदमापादयति। किश्च-

विभकत्यर्थेऽव्ययीभाववचनादवसीयताम्। अन्यो द्रव्याद्विभक्त्यर्थस्सोऽव्ययेनाभिधीयते। तथा हि। विभकत्यर्थे वर्तमानमव्ययमुत्तरपदेन समस्यते। यदिच विभकत्यर्थ इत्यनेन शक्त्याश्रयस्सत्वभूत द्रव्यमुच्यते, तदसत्त्ववाचिनाव्ययेन नाभिधीयेत। तस्य चार्थस्य प्राति- पदिकेनैवोक्तत्वात् तद्भिधाय्यव्ययमप्रयोगार्हमेव स्यात्। पवञ्च, अधिस्त्रि, अधिकुमारीति न सिध्येत्। यत्र हि पदद्य सङ्गतारथे प्रयुज्यते स विषयस्समाससंज्ञायाः। तस्मादनभिहिता मधिकरणशक्तिमव्ययमभिदधदुत्तरपदेन समासमनुभवति। तेन चावधार्यते द्रव्यातिरिकतां शक्तिमभिधत्ते विभक्तिरिति। भवतोऽपि युक्तमेवोच्यते। स्वरूपादुद्भवत्कार्य ततोऽन्यां शक्तिमशक्तं कल्पयितुमिति। यतः, शक्तिवादिनोऽपि गुणादिशब्दवाच्यात् कारकत्वादेर्रव्य- स्वरूपान्न शक्तिमन्यां मन्यन्ते । किन्तु कार्योपजनायार्थव्यक्तयः क्षमा इति न क्षमन्ते ; सर्वस्मादपि कार्योदयप्रसङ्गात्। स्वकारणपरंपरायातनियतस्वभावतां तु न विद्यः। कारणगुणोत्थः पदार्थाविशय इति चेत् सैव शक्तिः। तस्यास्तु नित्यत्वानित्यत्वविकल्पनं नोपयुक्ततं ; यावङ्रव्य- भावित्वेन द्रव्यवदेव नित्यानित्यत्वात्सर्वदा कार्योत्पादः क्रियाकाल एव शक्तरुन्मेषात्। अदृष्ट- प्रतिनियतसहकार्याद्यस्तु शक्त्युन्मेषहेतवो नास्माभिरपि निराक्रियन्ते। येन तूपादाननियमे

षष्टः प्रकाश: १९९

अन्वयव्यतिरेकौ वृद्धव्यवहारशतेSपि कार्यदर्शनावसेयशक्तिमूला एव वृद्धैरप्यन्वयव्यतिरेकोक्ते: नाशप्रतिबन्धो वा मन्त्रादिनेत्यादिविकल्पस्तु स्वरूपस्य शक्तित्वसिद्धौ निषिद्ध एव भवति । व्यापारस्तु धातुवाच्य एवातीन्द्रियो न वास्तवः, तेन ताभ्यां तथैव कारणत्वावगमात्। कार्य दर्शनान्यथानुपपत्तिकल्पिता शक्तिरतीन्द्रियायोपपन्नतरैवेति। वृत्त्यर्थस्त्रिधा, अपदार्थः, एकपदार्थः, अनेकपदार्थश्च। तत्रापदार्थस्त्रिधा, धातुपत्ययार्थीयः, प्रत्ययप्रत्ययार्थीयः, प्रातिपदिकवत्ययार्थीयश्च। तेषु धातुप्रत्ययार्थीयो द्विधा, क्रियारूपः, कारकरुपश्च । तयोः क्रियारूपो यथा-कर्तुमिच्छत्ति चिकीर्पति, कुर्न्तं प्रयुङ्के कारयति, अत्यर्थ पुनःपुनर्वा पचति पापच्यते। कारकरूपो यथा-पाक करोति पचति, पाकेन क्रियते पच्यते, पाचकः पक्तव्वमिति। प्रत्ययप्रत्ययार्थीयो द्विधा, नित्यो वैवक्षिकश्च। तयोर्नित्यो यथा- कृत्रिमं सांराविणम्, व्यावक्रोशी मिदा, आभिजित्यः कौआ्जायन्य इति। वैवक्षिको यथा-चिकीर्षुः, कारणा, गार्ग्यायण:, काल्याणिनेयः, मालायाः, कुमार्या इति। प्रातिपदिकप्रत्ययार्थीयो द्विधा, व्यक्तिरूपः, शक्तिरूपश्च। तयोर्व्यक्तिरूपो यथा-अज्ञा, कुमारी, व्रह्मबन्धुः, वृक्षः वृक्षौ वृक्षाः, इति। शक्तिरूपो यथा-वृक्षं, वृक्षेण, वृक्षाय, वृक्षात्, वृक्षे, वृक्षस्येति। एकपदार्थस्त्रिधा, वस्तुरूप:, अवस्तुरूपः, क्रियारूपश्च। तेषु वस्तुरूपो द्विधा, सत्त्वभूतोऽर्थः, असत्त्वभूतोऽर्थश्च। तयोस्सत्वभूतोऽथो यथा-औपगवः, छान्दसः, लाक्षिकः, यौष्माक इति। असत्वभूतोऽथों यथा-आस्तिकः, उपत्यका, प्रकटं, तत्रत्य इति । अवस्तुरूपोऽपि पूर्ववदेव द्विधा। तयोः सत्त्वभूतोरऽर्थो यथा-अगनिवत्, पञ्चकृत्वः, सर्वदा, बहुश इति। असत्त्वभूतोऽथों यथा- न तरां, प्राहतरां, पचतितरां, पचतिरूपमिति। क्रियारूपो द्विधा, संक्षिप्तो, विक्षिप्श्च। तयोः संक्षिप्तो यथा-आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति, श्येन इवाचरति श्येनायते, अभृशो भुशो भवति भशायते, सेनया अभियाति अभिषेणयतीति। विक्षितो यथा-कंसवधमाचष्टे कंसं घातयति, आरात्रिविवासमाचष्टे रात्रि विवासयति, पुष्यचन्द्रयोगं जानाति पुष्येण चन्द्रं योजयति, उज्जयिन्या: प्रस्थितो माहिष्मतीसूर्योद्रमं प्राप्तोति माहिष्मत्यां सूर्यमुद्रमयतीति। अनेकपदार्थस्त्रिधा, एकपदार्थाश्रयः, उभयपदार्थाश्रयः, अन्यपदार्थाश्रयश्च। तत्रैकपदार्थाश्रयो द्विधा, पूर्वेपदार्थाश्रयः, उत्तरपदार्थाश्रयश्च। तयोः पूर्वपदार्थाश्रयो यथा-उपकुम्भ, पुरुषव्याघ्रः, गोमतललिका, पूर्यकायः, राजदन्तः, प्राप्तजीविक इति। उत्तरपदार्थाश्रयो यथा-राजपुरुषः, यूपदारु, कष्टाश्रेतः, श्वलेभ्यः, द्यहजातः, अनेक इति। उभयपदार्थाश्रयो द्विधा, एकाधिकरणो मिन्नाधिकरणश्च। तयोरेकाधिकरणो यथा-नीलोत्पलम्, अग्निस्तोकः, पुरुषोत्तमः, सर्वश्वेतः, सपर्षयः, खजेकुण्ड, इति। मिन्नाधिकरणो यथा-धवखदिरौ, अश्वबडबौ, दधिपयसी, धवखदिरपलाशाः, काकोलूकं, गवाश्विति। अन्यपदार्थाश्रयो द्विधा, सतद्गुणोऽतद्रुणश्च। तयोस्सतद्गणो यथा- उन्मत्तगङ्ं, शस्त्रीश्यामा, सहस्राक्ष, शूलपाणिः, द्वित्रा:, अर्धतृतीया इति। अतद्गुणो यथा-

२०० शुङ्गारप्काशः

ऊढरथः, चित्रगुः, दक्षिणपूर्वा, उष्टमुखः, गुडप्रियः, प्रियगुड इति। अथ ये वृत्ति वर्तयन्ति किं त आहुः परार्थाभिधानं वृत्तिरिति ? कः पुनरस्यार्थः? किं परार्थस्याभिधानमाहोस्वित्परार्थमभिधानमिति? उभयथाऽपि न दोषः; यदा तावदेताव दर्शनमनेकमप्यर्थमेक एव शब्दः प्रत्याययति, तदा वाक्यावस्थायां शब्दान्तराभिधेयतया प्रतीतमर्थात्मानं वृत्तिर्विषये तदुपसर्जनपदमभिधेयभावेनोपादत्ते। तदेतद्विभक्तपदावस्थायामभि धानशक्तिप्रतिघाताद्त्तौ परार्थस्याभिधानं परार्थाभिधानमुच्यते। यदा पुनरेष पक्षः एकश्शब्दो अनेकमर्थ न प्रत्याययति तदा पुरो वार्तमेवार्थ वृत्तिविषये तान्युपसर्जनपदानि परार्थमुपाददते। व्यक्तमेवास्िन्दर्शने परार्थाभिधानम्। तत्र दयी गतिः। विहाय वा प्रसिद्ध मर्थसम्बन्धमुपसर्जन- पदान्यर्थान्तरमुपाददीरन्। अवस्थित एव वा प्राच्येऽर्थेडर्थान्तरमभिदधीरन्। द्वयमपि हीदमन्यत्र दशयते। तद्था-दधिकलशे दध्यपनीय क्षीरं निधीयते। जलं तु सिकताकुम्भे सहैवावतिष्ठते सिकतादिभिः। तदाह तेषां परार्थाभिधानं वृत्तिरिति ब्रुवतां कि जहत्स्वार्था वृत्तिराह्ोस्विदजह- तस्वार्थेति ? किश्चातः यदि जहत्स्वार्था राजपुरुष आनीयतामित्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयनं प्राप्मोति। औपगवमानयेति चापत्यमात्रस्य। अथाजहत्सवार्था। उभयोर्भिद्यमानस्वार्थयोर्द्योर्द्विवचनमिि द्विवचनं प्राप्नोति। तदेवमुभयत्रापि दोषदर्शनादुभयाप्रतिपत्तिः । तत्रैकेषां दर्शनम्। उपात्तार्थ- परित्यागेनार्थान्तरनिवेशीन्युपसर्जनपदानि ; यतोऽर्थान्तरपराधीनस्य शब्दस्य प्राच्यमेवार्थमनु- विधीयमानस्यार्थान्तराभिधानमशक्यम्। तस्मादर्थान्तरमभिदधता परित्याज्यमनेनोपात्तमर्थवस्तु। तदाह-का पुनर्वृत्तिर्न्याय्या, जहत्स्वार्थेति युक्तं पुनर्यज्हृत्सवार्था नाम वृत्तिस्स्यात्? बाढं युक्तम्। एवं हि दश्यते। लोके पुरुषोऽयं परकर्मणि प्रवर्तमान: स्वं कर्म जहाति । तद्था- तक्षा राजकर्मणि प्रवर्तमान: स्वं कर्म जहाति। एवं च यद्राजा पुरुषार्थे उपगुश्चापत्यार्थे वर्तमानः स्वमर्थ जह्यात्। ननु च यथा तक्षा कोशसमाहरणसन्निधापनादौ राजकर्मणि व्याप्नियमाणः स्वव्यापारा- परित्यागेन राजकर्मणोऽलुष्ठातुमशक्यत्वात् स्वं दारुच्छेदचतुरश्रीकरणादिव्यापारं जहाति, तथा यद्युपसर्जनमप्यर्थान्तरप्रत्यायनादौ परार्थे व्याप्रियमाणं स्वार्थापरित्यागेन परार्थाभिधानं कर्तु- मशक्यमिति पूर्वोपात्तमर्थ विशेषणत्वादि जह्यात्। तदुक्तोदाहरणयोः पुरुषमात्रस्यापत्य- मात्रस्य वानयनं प्राप्तोति। नैष दोषः । यद्यपि स्वार्थावसर्गेण अर्थान्तरमुपसर्जनपदान्यमि- निविशन्ते, तथाप्याधाय प्रधाने रूपमेदमुपगृहीतार्थातिशयनिबन्धनमुत्तरकालं स्वार्थमुज्झन्ति। अतस्तदा रूपमेदानुगतः पुरुषार्थो निवृत्तेऽप्युपसर्जनपदार्थे विशिष्ट एव प्रतीयते। न ह्यतिशया- धायिनिमित्तसनिमित्तसन्निधानकालमात्रानुवर्तिनस्तदाहिता विशेषाः। अपितु निमित्तव्यवाये अप्यनुवर्तन्ते। तत्र यथा शरदर्करश्मिसंतापोभ्वतेनान्तकरीरतेजसा ज्वरस्समुदीर्यमाणो नातप- स्पर्शधर्जनमात्रेण प्रतिक्रियते। यथा वा प्रदीक्षतेजस्संयोगप्रतिलब्धजन्मानो रूपरसगन्धस्पर्शविशेषाः

(51) षष्ठः प्रकाश: २०१

दूरोत्सारितेऽपि तेजसि यावदाधारमवतिष्ठन्ते, तथोपसर्जनपदार्थोपहितः प्रधानरूपातिशयः तदर्थास्तमयेऽपि प्रयास्यविशेषावच्छेदनिमित्तं भवति। यदिवोपसर्जनश्रुतिमर्थ विशेषभिधान सामर्थ्यवतीमवधृतवतः तदवसायोपहितसंस्कारवृत्तिलाभप्रापितजन्मा तदर्थपरिच्छेद: परित्यक्ता- र्थायामपि श्रुतौ रूपसामान्यादपहृतबुद्धेरनवगतार्थपरित्यागस्य प्रवर्तते। ततस्तदुपहितविशेषं प्रधानमेवेति। ननु च यदि तस्या एव श्रुतेः प्रयोगदर्शनाभ्याससामर्थ्यात्तमेवार्थ प्रतिपद्यते कः स्वार्थपरित्यागः । नहि श्रुतौ तस्यां भस्त्रायामिवोपकरणविशेषाः कृतसन्निवेशाः पदार्थाः । किं तर्हि ते शब्दरूपदर्शनानुमेयाः, तदिहापि तथैवरेति किमवहीयते स्वार्थस्य? नैवम् ; निवृत्तेऽषि स्वार्थेऽन्वयतोऽर्थाः प्रतीयन्ते। तद्था- वृतघटस्तैलघट इति। निषिकेपि घृते तैले वा अनयोः घृतं तैलं वा घटविशेषणं भवति। अयं घृतघटोऽयं तैलघट इति। विषय उपन्यासो भवति। तत्र या च यावती चार्थमात्रा अङ्ग हि भवानयौ निष्टप्य तृणकूर्चो प्रक्षालयितुं न गम्यते स विशेष :; यथा तर्हि मल्लिकापुटश्चम्पकापुट इति। निष्कीर्णास्वपि सुमनस्सु तत्सम्पर्कोपहित- गन्धविशेषाद्यनुप्रव्ृत्तेः प्रतीयते व्यपदेशः। अयं मल्लिकापुटोऽयं चम्पकपुट इति। तथेहाप्य- न्वयादुपसर्जनार्थ: परित्यक्तोऽपि विशेषणं भविष्यति। अथवा जहदप्यसौ स्वार्थ राजशब्दो नात्यन्ताय जहाति। कश्विदेव भागः स्वार्थस्यापि हीयते। कथं विरोधादेषस्स्वार्थमवजहाति ? ततो यावतास्य प्रधानार्थोपयोगविरोधस्तावन्तमेवार्थ जह्यात्। तदाह-यः परार्थविरोधी स्वार्थः तं जहाति। नहि प्रधानार्थोपयोगिनः स्वार्थस्य त्यागे निदर्शनमस्ति। नहि राजकर्मणि प्रवर्तमानः तक्षा राजकर्मैव जहाति ; नहि हीतहसितकण्डूयितानि। न चायमर्थः परार्थविरोधिविशेषणत्वं नाम। तसान्न हास्यति।

ननु चोपसर्जनपदानि प्रधानार्थावच्छेदव्यापारावेशवन्ति। प्रधानोपकारिणं विशेषणभावं न जहृतीत्युच्यते। अयमेव चोपसर्जनपदार्थानामर्थो यत्पधानमवाप्रूपभेदमवगमयन्ति । तथाहि। राज्ः पुरुष इति स्वामिविशेषसम्बन्धोपहितमेदः पुरुषार्थोऽवगम्यते राजपुरुष इति । न चापदार्थरूपभेदप्रधानस्याधातुं तदनवहीयमानस्वार्थमेवोपसर्जनपदमिति। किमुच्यते जहत्स्वार्था वृत्तिरिति ? एवं मन्यते पदस्य स्वातिशयप्रतिपत्ता स्वाधीनत्वं, तस्य त्यागात् स्वार्थापहानम् । यदि चोपसर्जनपद न स्वार्थेन प्रधानस्योपकुर्यात्, स्वरूपमेवास्य हीयेत। यतः परोपकारिता- कारणकमेवोपसर्जनत्वं प्रयोगवैयर्थ्य चोपसर्जनस्य प्रसज्यते। प्रधानस्योत्तरपदेनैव प्रतीतत्वाद्। न चानर्थकाणां परेण सम्बन्धो घटते, सामर्थ्यनिबन्धना समाससंज्ञा च नोपपद्यते। तरमान्न सकलार्थपरित्यागः । किं तर्हि विशेषणतया स्वपदोपधीयमानरूपातिशयप्रतिपत्तियोग्यतामात्र मस्यापहीयते। ननु च परित्यक्ताशेषार्थमपि उपसर्जनपद्मर्थविशेषामिधायिनस्समुदायस्य वर्णवद्ङ्गभावमापत्स्यते? नैवम्: एवं हि प्रतीयमानः प्रधानार्थोपयोगी पदार्थः परित्यक्तो भावी। न च परित्यक्तस्वार्थेभ्य उपसर्जनपदेभ्यः प्रधानविशेषो विशेषणविशेष्यावच्छिन्नः समुदायो बा

२०२ शुङ्गारप्नकाशः

प्रतीयते। न चाप्रतीयमानइशब्दार्थो न्याय्यः कल्पयितुमिति यत्किञ्चिदेतत्। यद्यपि चायं समुदायः एवाव्यपदेश्यपूर्वापरभागो भागमेदानुयात इवावसीयमान: संबन्धी पदार्थद्वयोपहितभेदं ह्यर्थमभि धत्ते। तथापि तदधिगमोपायः पूर्वोत्तर विभागदर्शनम्। तन्न च वृत्तौ समर्थाधिकार: क्रियते समर्थनाम- मेदो मेदस्संसर्गों वा। इह राश् इत्युक्ते सर्वस्वं प्रसक्तम्। पुरुष इत्युक्ते सर्व: स्वामी प्रसक्तः। इहेदानी राजपुरुषमानयेत्युक्ते राजपुरुषं निवर्तयति अन्येभ्यः स्वामिभ्यः। पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः स्वेभ्यः एवमेतस्मिनुभयतोSवच्छिन्ने यदि जहाति काम जहातु। न जातु चित् पुरुषमात्रश्यानयनं भविष्यति। ननु च पुरुष इत्युक्ते न स्रीत्येतावता संप्रत्ययेन भववितव्यम्। सत्यमेवमेतत्। यदा तु पुरुष आकार- विशेषाङ्व्यान्तरसम्बन्धाद्वा स्वातन्त्र्येण निर्जात उपलब्धं तत्प्रत्येतदुच्यते। राज्ो हि निर्जातार्थत्वात् परार्थायां प्रवृत्तौ सामान्यसंसर्गविषयः प्रातिपदिकार्थव्यतिरेक उपजायते । पुरुषस्तु निर्जातार्थात् स्वामिविशेषसंबन्धादवध्रियमाणः पूर्वमव्यतिरिक्तप्रातिपदिकार्थः प्रथमान्तः स्वामिविशेषस्थं सम्बन्धमनुभवति। तस्मिन प्रतिलब्धविभक्तौ थ उत्तरो व्यतिरेक उपजायते वाक्यार्थः स भवति। इहेदानीं राजा पुरुषं निवर्तयति अन्येभ्यः स्वामिभ्यः। तत्र योऽसौ भेदस्तत्सामर्थ्य तन्निमित्ता च वृत्तिः भेदनिमित्तायां च वृत्तौ सत्यां वृत्त्यभिमुखस्य भेदमुपजनथ्य स्वार्थो निवर्तते। यस्यापि न निवर्तते पुरुषस्य सोऽपि स्वामिनं भिनत्ति। एवमेतयोईयो रम्योन्यकलत्तौ सत्यामुभयतो व्यवच्छेदेन निर्ज्ञाते पुरुषविशेषे समुदायार्थे चान्यस्मिन् प्रादुर्भूते यदि राजार्थो निवर्तते कामं निवर्तताम्। प्राक्तु वृत्तेरकृतार्थस्य निवृत्ता वृत्तिरेव न स्याद् । वृत्तिनिमित्ता च निवृत्तिः। तस्माददोषः । अपर आह पुरुष एव हि राजपुरुषो ब्राह्मणादिपुरुषश्च। तत्र राजा स्वाम्यन्तरनिवृत्तिमात्रं करोति। न त्वसौ राजार्थमेव निवर्तयति। स्वाम्यन्तरनिवृत्तौ तु कतायां पुरुष एव राजपुरुषार्थमाहेति। अथान्यमतं नावस्थितार्थपरित्यागेन शब्दोर्ऽर्थान्तरं उपादत्ते। न ह्यपौरुषेयसंबन्धोपहितनिवेशमर्थानात्मानं रुपदर्शनावसीयमानं शरीरं शब्दाः परित्यक्तुमुत्सहन्ते। यथा हि ते स्वरूपमसमर्थास्त्यक्कुं तथार्थमपि नैव योगक्षेममपहातुं क्षमन्ते। न हि जलमनलसंस्पशोपचीयमानस्पर्शातिशयमप्यात्मीयं स्नेहं जहाति। निमित्तविशेषसन्निघा नोपपादिते पुनरेषामर्थान्तरामिधानसामथ्यें कामचारस्तस्मादभ्युच्चय एवार्थान्तरंस्य वृत्तावुप- सर्जनपदानां प्रधानोपकारातिशयः । प्रधानोपकारस्तु स्वामिविशेषावच्छेदः पुरुषार्थस्य । स चापरित्यागेनैव स्वार्थस्य कर्तु शक्यते। न ह्यात्यन्तमपाकीर्णस्वार्थ शब्दरूपातिशयमर्थान्तरे निवेशयितुं शक्नोति। रूपातिशयनिवेशनायां पदार्थनिबन्धनत्वादनङ्गीकृतस्वार्थानि च यान्युपसर्जनपदानि प्रधानार्थनिवेशीनि तमेवार्थ शब्दान्तरेण प्रतिपाद्यन्ति। न तैरतिशयः प्रधानस्य प्रतिपादितो भवति। ततश्च राजपुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयनं प्राम्नोति । औपगवमानयेति चापत्यमात्रस्येति । तद्वधार्यामहे; अथवा पुनरस्त्वजहत्स्वार्था वृत्तिः ।

षष्ठः प्रकाश: २०३

युक्तं पुनः यद्जहत्स्वार्था नाम वृत्तिस्स्यात् ? वाढं युक्तं ; एवं दश्यते लोके मिक्षुकोऽयं द्वितीयां मिक्षामासाद पूर्वा मिक्षां न जहाति, सञ्चयायैव यतते। ननु चोक्तमुभयोर्विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोर्द्विवचनमिति द्विवचनं प्राप्नोति । कस्या: पुनर््द्वि- वचनं प्राप्नोति? प्रथमायाः । न प्रथमासमर्थो राजा। षष्ठयास्तर्हि प्राप्नोति । न षष्ठीसमर्थः पुरुषः । प्रथमाया एव तर्हि प्राप्नोति। ननु चोक्तं न प्रथमासमर्थो राजामिहितः, सोऽर्थोऽन्त- र्भूत: प्रातिपदिकार्थस्संपन्नः । तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमे प्रथमाया एव द्विवचन प्राप्नोति । तत्र यथा धवसदिराविति पदार्थान्तरोपचये सङ्गयाभेदोपजनकादेकवचनं प्रवर्तते तद्वदिहापि राजपुरुष इति पुरुषशब्दाद्विवचनं प्राप्नोति। नैवम्: धवस्त्रदिरावित्यवयवार्थसमवेतस्सङ्गपा- विशेषः, ततोऽवयवात्परस्या विभक्तेः कारणम्। इह तु एक एकपुरुषार्थस्तदेकवचनमेव पुरुषशब्दे न्याय्यः । न हि राजशब्देनासम्बध्यमाना विभक्तिस्तदर्थसमवेतां सङ्गयाममिधेयत्वेन अपेक्षते। द्वन्द्वपदानां तु प्रत्यवयवमनेकार्थाभिधानसामर्थ्यादनेकवचनं न विरुध्यते। अनुत्तर- पदेष्वपि तर्हि तत्प्राप्रोति। प्राप्नोतु । 'सुपो धातुप्रातिपदिकयो' रिति लोपो भविष्यति । अथायमभिप्रायः। समुदायात्परा विभक्तिः, अतर्समुदायार्थसमवायिनीं सङ्गयामभिधसे । समुदायस्य चावयवात्मकत्वादवयवभेदनिबन्धनस्सङ्गयाभेदः निमित्तमनेकवचनस्येति। तदेतत्क युज्यते? यत्र पदसमुदायेनार्थसमुदायः प्रत्याय्यते, यथा द्वन्द्पदे। यत्र तु विशेषणविशेष्य भावावच्छिन्नमर्थान्तरमेवाभिधेयमवयवैः समुदायेनोपादीयते, यथा बहुव्रीहिपदे लोहितवसनः चित्रवेष्टन इति। तत्रावयवार्थाहितभेदस्य पदार्थस्य समुदायेनाभिधीयमानत्वात् । ततः परा विभक्तिस्समुदायार्थनिवेशिनीं सङ्गयामुपादत्ते। तदाह सङ्वातस्यैकार्थ्यान्नावयवसङ्गयातरसुतु- त्पत्तिः। अत्र हि समुदायाद्वाजपुरुष इत्येतस्मात् विभकत्योत्पत्तव्यम्। तेन समुदायेनैवैकार्थ- पिण्डोऽवयवार्थशकत्यनुगृहीतः पृथगव्यपदेश्योऽवयवशक्तिरभिधीयते। तरिमंश्च सङ्गातार्थे स्वामिविशेषपरिच्छिन्ने निवृत्तस्वाम्यन्तरसंबन्धे एकत्वं समवेतं, तेन विद्यमानायामप्यवयव- सङ्गयायां तदाश्रया सुबुत्पत्तिर्न भविष्यति। तदेवमजहृत्स्वार्थायां वृत्ता तदुपसर्जनपदं स्वार्थातिशयावच्छिन्नं प्रधानार्थममिदधाति। ततो विशेषणविशेष्यभूतार्थद्यामिधानमुपसर्जनस्य वृत्तौ भवति। यन्तु प्रधानार्थसंभवविशेषणं पाटलिपुत्रकादि तदस्य निवर्तते। अतो वृत्तिविषये राजार्थः तैर्विशेषणैर्नावच्छिदते। यदा तु वाक्यावस्थायामुपसर्जनं पदार्थः प्रधानसंस्पर्शविभक्तः केवल एव भवति तदा युक्तमेव यद्विशेषणभावमनुभवति, यथा रज्षः पाटलिपुत्रकस्य पुरुष इति। यदि वां- उपायमात्रान्नानात्वं समूहस्त्वेक एव सः। विकल्पाभ्युच्चयाभ्यां तु भेदसंसर्गकल्पना । तत्रात्यन्ताजहत्स्वार्थायां वृत्तौ पुरुषशब्दे पुरुषार्थाभिधायिनि सर्वशब्देषु च प्रतिनियमा- र्थामिनिवेशिषु मेद एव सामर्थ्यम्। अजहृत्स्वार्थायां तु वृत्तौ पुरुषशन्दे पुरुमात्राभिधायिनि

२०४ शुङ्गार प्रकाश:

सर्वशब्देषु च प्रतिनियतार्थाभिनिवेशिषु संसर्ग एव सामर्थ्यम्। नात्यन्तमजहत्स्वार्थायां वृत्तौ पुरुषादिषु संबन्धिशन्देषु सर्वशब्दानां चासमर्थयोनित्वाभ्युपगमे समातौ भेदसंसर्गौ सामर्थ्य- मित्याख्यायते। वृत्तिं वर्तयतामेवमबुधप्रतिपत्तये। भिन्नाः सम्बोधनोपायाःपुरुषेष्वनवस्थिताः॥ .. नहि परमार्थतः पराकृतपूर्वोत्तरविभागसंस्पर्शेन सङ्गातेनातिशयवत्यर्थेऽभिधीयमाने भेदसंसर्गदर्शनावकाशः कश्चिदस्ति। तस्मादसत्येन भेदसंसर्गदर्शनेन सत्यस्समुदायार्थो निरू्यत इति। पदार्थस्त्रिधा, जातिर्व्यक्तिराकृतिश्च। तत्र मिन्नेष्वभिन्नप्रत्ययनिमित्तं जातिः। सा त्रिधा, द्रव्यजातिर्गुणजाति: क्रियाजातिश्च। तासु द्रव्यजातिर्द्विधा, संस्थादिव्यङ्ग्या उपदेशव्यङ्गा च। तयोरादा यथा- गौः पदा न स्प्रष्टव्या, संपन्नो व्रीहिस्सुभिक्ष करोतीति। द्वितीया यथा- ब्राह्मणो न हन्तव्यः, कठः प्रवक्ता भवतीति। गुणजातिर्द्विधा, प्रत्यक्षा अनुमेया च। तयोराद्ा यथा-श्वेतं छागमालमेत, अम्लो रसः पाचनं दीपनीय इति। द्वितीया यथा-दक्षः श्रियं अधिगच्छति, कामी मण्डनप्रियो भवतीति। क्रियाजातिर्द्विधा, सामान्यरूपा विशेषरूपा च । तयोरादा यथा-रैपोषं पुष्यति, नागरकवृत्त वर्तेतेति । द्वितीया यथा-अष्टका कृता, विश्वजिता यजेतेति। जात्याधारो व्यक्तकिः। सा त्रिधा, द्रव्यव्यक्तिः, गुणव्यक्तिः, क्रियाव्यक्तिश्च। तासु द्रव्यव्यक्तिर्द्विधा, शुद्धा मिश्रा च। तयोरादा यथा-गां बधान, गां दोग्धि, त्वं पचसि, अहं पचामीति। द्वितीया यथा- मगधेषु स्तनौ पीनौ कलिङ्गेष्वक्षिणी शुभे। बाहू प्रलम्बावङ्गेषु वङ्गेषु चरणौ मृदू। इति। गुणव्यक्तिर्द्विधा, सुख्या गौणी च । तयोराद्या यथा-शर्वेतिमा रूपं पश्यामि, मधुरं रसमास्वाद्यामि, सुगन्धि गन्धमाजिघ्रामि, शीतं स्पर्शमनुभवामीति। द्वितीया यथा. 'तीव्रः प्रतापो मधुरं वचस्ते यशोऽवदातं सुरभिः स्वभावः । इति। क्रियाव्यक्तिर्द्विंधा, कर्त्राश्रिता, कर्माश्रिता च। तयोराद्या यथाआस्ते देवदत्तः, प्रस्तुते गौस्स्वयमेवेति। द्वितीया यथा-पच्यते ओदनः, लूयते केदारः स्वयमेवेति। व्यक्केः प्रतिरूप- माकृतिः। सा त्रिधा, द्रव्याकृतिः, गुणाकृतिः, क्रियाकृतिश्च। तासु द्रव्याकृतिर्द्विधा, श्रुतदशा, दषृदशा च । तयोरादया यथा-अस्यां दषदि वासुदेवः क्रियताम्, अस्यां भित्तौ कामदेवो लिख्यताम्, अत्र ध्वजे हनूमान् बध्यतामिति। द्वितीया यथा-अमी पिष्टपिण्डाः सिंहा: क्रियन्ताम्, अयं कूपे चन्द्रमा, अयमाकाशे देवपथ इति। गुणाकृतिर्द्विधा, प्रत्यक्षाश्रया, अनुमेयाश्रया च। तयोराद्या यथा- वंध्रीका दर्शनीयो मनुष्यः, चञ्चा रमणीयः, तदेतद्घुणाक्षरं द्वितीया यथा-अहो दुःखं रूपं लेख्यस्य, विदग्ध आकारश्वित्तस्य, सौ्या मूर्तिः प्रतिमाया इति।

(52) षष्ठः प्रकाशः २०५

क्रियाकृतिर्द्विधा, कायक्रियाधारा, मनःक्रियाधारा च । तयोराद्या यथा-ऋज्वागतमालेख्यम्, साचिमुखवर्तकः परावर्तकमुखस्थानमिति। द्वितीया यथा- भीता दृष्टिः, तस्त आकारः, सविकारं रूपमिति। ननु च जातिरेव शब्दार्थ इति जमिर्नायाः। जैमिनिर्हि, जातिमेवाकृति प्राह व्यक्तिराक्षिप्यते यया। सामान्यं तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिबन्धनम्॥

ननु च, सास्नादीनां सन्निवेश आकृतिः। न चासौ जैमिनिमलेऽपि न पृथगस्ति। यदाह भाष्यकार :- अथ गौरित्यत्र कश्शब्दार्थः सास्नादिविशिष्टा आकृतिरिति । ततश्च सैव शब्दार्थो भवति। नैवम्; एवं सति संस्थानस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वात, आनन्त्यव्यमिचाराभ्यां संबन्धस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात्। न च विद्यमानायामप्याकृतौ गामानयेत्युक्तश्चित्रपुस्तमयीं कश्वचिद्वामानयति। ननु जातिपक्षेऽपि जातेस्सर्वगतत्वात्किमिति सृद्गकानयनं न भवति; सास्रादिमतः प्राणिन एव गोत्वाभिव्यञ्जकत्वात्। अतो नाकृतिर्जातेः पृथक्छब्दार्थ इति। व्यक्तिरपि न शब्दार्थः, साहि व्यक्तिमात्रं वा स्याद्विशिष्टा वा। न तावद्यक्तिमात्रं, अश्वादिव्यक्तावपि गौरिति ज्ञानाभिधानयोः प्रसङ्गात्। अथ गोत्वविशिश्ट। तद्गोत्वमवगतमनवगत वा विशेषणं भवति, नानवगतमति- प्रसङ्गात्। अवगमसु शब्दात् प्रमाणान्तरतो वा। न प्रमाणान्तरतः, तद्सन्निधानात्। शब्दतस्तु गोत्वावगमे तदेव प्रथमतश्शब्दोऽभिदधाति, नागृहीतविशेषण विशेष्ये बुद्धिरिति न्यायाद् । ननु जाति विशेषणत्वेन विशेष्यत्वेन च व्यक्तिं गोशब्दो वक्ष्यति; न शक्ोति वक्तुमतिभारात् । तदाह- विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिर्विशेषणे ॥। इति ॥

ननु दण्ड्यादिशब्दविशेषणं जातिविशेष्यं च व्यक्तिं गोशब्दादेव प्रतिपत्स्यामहे। तत्को स्यातिभारः ! विषम उपन्यासः । तत्र हि प्रकृतिप्रत्ययविभागेन प्रकृत्यर्थविशिष्टः प्रत्ययार्थः अवगम्यते। गोशब्देन तु नैवमिति। न च व्यक्त्यवगतौ गतिरन्या नास्ति, येनोभयाभिधानं कल्ण्यते। अविनाभावबलेन जातिप्रतीतावपि तत्प्रतीतिसिद्धेः । यदि च व्यक्तिश्शब्दार्थो भवेद, व्यकत्यन्तरे गोशब्दो न प्रयुज्यते, नच न प्रयुज्यते, तस्मात्सर्वव्यक्तिसाधारणो जातिरस्यार्थः, न व्यक्तिः। ननु च, व्यक्त्यन्तरमपि व्यक्तिरेव। सोऽयं व्यक्ती गोशब्दः प्रयुक्तो न सामान्ये। नैवम्। एवं सति कर्कादिव्यक्तावपि प्रसङ्गः । यत्रास्य प्रयोगो हष्टस्तत्रप्रयुज्यत इति चेत्, अद्य जातायां गवि प्रायोजि । अपि च व्यक्तौ पदार्थे इयमियं वा गौरिति प्रतीतिस्स्यात्; न पुनरियमियं चेति। न च आकृताविव व्यक्तावप्यानन्त्यव्यभिच्याराभ्यां संवन्धग्रहणसुपपद्यत इति। कथं पुनरिमा जातयः परस्परतो व्यावर्तमानशरीरा भवैयुः। रूपमेव ह्यासां परस्परतो व्यावर्तते । विषयरूपातुरोधी च प्रत्ययसस्वाकारभेदेन तद्वच्छिनत्ति। तदनुविधायिनश्च शब्दास्तथैव तदुपाददते । एवं तर्हि नित्यत्वादासां तद्रपावसायस्सदा प्रसज्येत । नैवम्;

२०६ शुङ्गारप्रकाश:

अस्मन्नियताश्रयाणामनभिव्यक्तेः। यद्येवमभिव्यञ्जकवशादवसायस्तासामिति सोपव्यञ्ञनाइश्दै रभिधीयेरन्। तन्न। यथा काचादर्शोदकादिषु प्रतीयमानभेदो मुखादिरर्थः काचादिदर्शनापेक्षो न प्रतीयते। न च काचादिभिरुपदर्र्शितमर्थमिदधाना: शब्दा: काचादीतुपाददते, तथा व्यक्तिभि रुपदर्शितरूपविभागा जातयस्तामिरसंस्पृष्टा एव शब्दैः प्रत्याय्यन्ते। कथं पुनराश्रयाइशब्देन असंस्पृश्यमानमेदा अपि जातिभेदावगमाय कल्पन्ते। यथा चक्षुरादयोऽप्रतीयमाना अपि रूपादिविषयविशेषप्रतिपत्तये। तदुक्तं- यथा जलादिभिर्व्यक्तं सुखमेवाभिधीयते। तथा द्रव्यैरभिव्यक्ता जातिरेवाभिधीयते॥ यथेन्द्रियगतो भेद इन्द्रियग्रहणाहते। इन्द्रियार्थेष्वदश्योऽपि ज्ञानभेदाय कल्पते॥ विनात्मरूपग्रहणाद्यञ्जिका व्यक्तयस्तथा। सामान्ये ज्ञानभेदानामुपयान्ति निमित्तताम्॥ इति। व्यक्तिरेव शब्दार्थ इति व्याडीयाः । शब्दो हि पदं, तञ्च विभक्त्यन्तमेव न प्रातिपदिक- मात्रम्। विभक्तिः प्रातिपदिकादुच्चरन्ती प्रातिपदिकार्थगतमेव स्वार्थमाचष्टे। युगपच्च त्रितयं विभक्त्यर्थ :- लिङ्गं सङ्गधा कारकं च । न चैतञ्रितयं प्रातिपदिकार्थे जातावन्वेति ; न हि जातेः कारकत्वं, अमूर्तत्वात्। न सङ्गयासम्बन्धित्वममेदात्। न स्त्रीत्वादिसामान्ययोगो निस्सामा न्यत्वात्। नन्वात्मनीयसामान्ये कारकत्वं भविष्यति। कक्ष्यान्तरितमित्येष युक्तो वैभक्तिकोन्वयः॥ नैतत्सारम्। अमूर्तस्याप्यात्मनो ज्ञानप्रयलादियोगे कारकत्वमुपपद्यते। जातेस्तु न मनागपि व्यापारसंस्पर्श इति।

ननु च व्यक्तिलक्षणया सर्वमुपपद्यते। नैवम्; लक्षणा हि तत्र भवति, यत्र सकृत्प्रयुक्त पदं किश्चनार्थममिधत्ते; भूयश्चानुपपद्यमानमर्थान्तरं लक्षयति। लक्षिते च शक्तिसङ्गयादिकं निवेशयति। अत्र तु नान्यथानुपपत्यादि संवेदते। न च व्यक्तिप्रतीतिर्व्यवहितेति के चिन्मन्यन्ते। व्यक्तिमेव च शक्तिसङ्गयानुरक्षितां कार्ययोगिनीं पश्यामः । अत एव चालम्भनप्रोक्षणविशसनादयो जातौ न विधीयन्ते। न च षट् देयाः द्वादश देयाः चतुर्विशतिर्देया इति मेदसह्गयया जातिर्युज्यते । अपि तु व्यक्तिरेवैनं भारमुद्रहति। किश्च जातौ पदार्थे 'यदि पशुरूपाक्कतिः पलायेतान्यं तद्वर्ण तद्यसमालमेते' ति पशोरन्यत्वं न युज्यते ; जातेरभेदात्। अपि च, चयापचयसङ्कातस्वस्वामित्वादिकल्पनाः। यान्ति जात्यभिधेयत्वपक्षे साक्षान्न सङ्गतिम्॥ पतेन तुल्ययोगक्षेमत्वादाकृतिरपि न शब्दार्थ इत्युक्तं भवति ; तस्या अपि प्रोक्षणादिक्रिया- साधनत्वायोगात्। न हि सन्निवेशः प्रोक्ष्यते आलभ्यते विशस्यते वा । ये च सङ्गयायोगादयः

षष्ठः प्रकाशः २०७

चयापचयादयो वा ते जातावाकतावपि न युज्यन्ते। किश्च आकृतिवचनत्वे गोशब्दस्य शुक्कादिगुणवाचिमिः पदान्तरैस्सामानाधिकरण्यं न प्राम्नोति। न हि शुककादयो गुणाः आकृतिबृच्तयः । अपितु व्याक्तिवृत्तय इति। न चैतङ्वाच्यं व्यक्तिलक्षणाद्वारकमिदं भविष्यतीति लक्षणा हि सुख्याभावे प्रवर्तते । न खलु ऋजौ वहति वर्त्मन्यनृज्चुरध्वाSSश्रयितव्यो भवति। न चानन्त्यव्यभिचाराभ्यां सम्बन्धाग्रहणमिति वक्तव्यम्। तद्धि जातिमाकृतिं वोपलक्षणमाथित्य भविष्यति। यद्येवमुपलक्षणभूतां जातिमाकृति वाभिधाय शब्दो व्यक्तिमभिधत्ते। नैवम्; आस्तामभिधीयमान: विद्यमानमपि प्रतिपन्नमात्रमेव उपलक्षणं भवति। तद्यथा-कतमदेवदत्तगृहं, यत्रायं काक इति। अत्र हि न काकलक्षणोपलक्षणद्वारेण प्रवृत्तो देवदत्तगृहशब्दः काकार्थमाभे- धत्ते। उपरते वा काकसंबन्धे तद्यवच्छिन्नवस्तुनिवेशितां जहाति। एवं जात्युपलक्षणद्वारेण व्यक्ता प्रवर्तमानश्शब्दो जाति च नाभिधास्यति। तद्यवच्छिन्नगोव्यक्तिविनिवेश च न हास्यति। एतेनाकृतिरपि शब्देनानभिधीयमानैव व्यक्तिमुपलक्षयतीति लक्ष्यते। तद्था-कतरत्सुवर्ण, य एष रुचकः, स्वस्तिको वर्धमानक इति। न ह्यन्न रुचकाद्याकारद्वारेण प्रवृत्तस्सुवर्णशब्दो रुचकाद्याकारमभिधत्ते। उपरतेषु रुचकाद्याकारेषु तद्यवच्छिन्नस्वर्र्थपरता परित्यजति। तुकं अध्रुवेण निमित्तेन देवदत्तगृहं यथा। गृहीतं गृहशव्देन शुद्धमेवाभिधीयते।। सुवर्णादि यथा युक्तं स्वैराकारैरुपाधिभिः। रुचकाद्यभिधानानां शुद्धमेवेति वाच्यताम्।। तथोपलक्षणे जातावाकृतौ वा समाश्रिते। व्यक्तयो यान्ति शब्दानां शुद्धा एवाभिधेयताम्।।

पतेन यदुक्तं व्यक्त्यभिधानपक्षे सर्वे शब्दाः सर्वार्था भवेयुरिति तदपि निरस्तं भवति। तथा हि; यथा चक्षुरादिशव्दानामशेषरूपादिप्रकाशनसामर्थ्य नलिकादिसुषिरवर्त्मनि युक्तं दर्शनस्य तद्व- काशावस्थितरूपभेदोपरुद्धतया विषयान्तरेषु न विप्रकीर्यते तथा जात्याकृतिभ्यामवरुद्धविषया

आकारैश्र व्यवच्छेदात्सार्वार्थ्यमवरुध्यते। यथैव चक्षुरादीनां सामर्थ्यं नलिकादिभिः॥

भेदग्रहणमन्तरेणापि रूपाकारादिविषयज्ञानभेदो भवति, तथा व्यक्तिभिरुपव्यक्षिता जातय एव गवादिशव्दैरभिधीयन्ते। व्यक्तिग्रहणे च तदुपव्यञ्जना जातिर्ग्रहीप्यति। तदपि न सम्यक् । यदा तावस्प्रतिविम्बमुदकादिषु भावान्तरसेवोपजायत इति दर्शनं, तदा तु रूपमेदानुपातिनः शब्दाः किमिति उदकादीनुपाददीरन्। यतो नोदकादयस्तदानीं चन्द्रादीनामुपव्यञ्जनमपि तु रूपजननकारणम् ; न च कार्यवचनात् शब्दाः कारणसंस्पर्शमनुभवन्ति। यदातु दर्शनविपुवः स तादश इति प्रतिपतति, तदा दूरोत्सारितावकाशो व्यड्यव्यख्ञकभावः। यदा तहि जलाद्या-

२०८ शुङ्गारप्रकाशः

दर्शप्रतिघातात् परावृत्ते चक्षुषि स्ववक्त्रवच्चन्द्वादयोऽपि दश्यन्त इति दर्शनं तदैतदुपपत्स्यते । तदाह्युदकादिवत् सन्निहितमुपव्यञ्जनं रूपभेदेन जातिमभिव्यक्तरूपभेदां दर्शयति। तदेव च शब्दोऽभिधत्ते। एतद्ष्यव्यभिचरितोपव्यञ्जनायत्तदर्शनजातयः कथ विनोपव्यञ्जनैः प्रतीयन्त इति पर्यनुयोगेनातिचतुरश्रं; चन्द्रादीनामन्यथापि दर्शनोपपत्तेः । एवं जातिभेदप्रतिपत्तावपि यथा दर्शनादीन्द्रियायत्तोदयाः नीलाद्यर्थावसायाः कारणभेदमनुपरिवर्तन्ते। नैवम्; जातिपरिच्छेदाः व्यक्तिरूपप्रतिबन्धोत्पादाः, येन तद्भ्ेदमनुविदध्युः। ततश्च गोत्वाद्योऽपि परस्परतो न व्यावर्तेरन्। संवेद्यमानभेदश्च पदार्थः कथमकस्मादेक इति श्रद्धीयते ? व्यक्तेरेव पदार्थत्वं तस्मादभ्युपगभ्यताम्। तथा च बुद्धिस्तत्रैव श्रुतशब्दरय जायते॥ येषामर्थेषु सामान्यं न संभवति तैःपुनः। उच्यते केवला व्यक्तिराकाशादिपदैरिव॥ एवं डित्थादिशब्दानां संज्ञात्वविदितात्मनाम्। अभिधेयस्य सामान्यशून्यत्वाद्यक्तिवाच्यता॥ ये पुनः कल्पितानेकभेदवृत्ति प्रचक्षते। वाच्यं तत्ापि सामान्यमतोव ग्राह्यन्ति ते॥ न हि डित्थत्वसामान्यं दृश्यते गगनत्ववत्। कल्पनायाश्च नाभूमि: काचिदस्ति विपश्चिताम् ॥ इति ॥ आकृतिरेव पदार्थ इति विन्ध्यवासिमतगन्घीयाः । तत्राकृतिपदेनेह संस्थानमभिधीयते। लोके शास्त्रे च दृष्टत्वान्न जातिर्जैमिनीयवत्।। लोके यथा- यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्तीति। शास्त्रे यथा- आकृतिग्रहणा जातिर्लिङ्गानां च न सर्वभाक् ॥ इति॥ उभयन्रापि चाकृतिशब्देनावयवसन्निवेशविशेष उच्यते। वृद्धाश्च व्यवहरन्तो यत्रार्थे यत्पदं प्रयुख्जते स तस्यार्थों भवति। तत्र यदेष गोशब्दः सास्नादिमति प्रयुज्यते न केसरादिमति तद्यमसाधारणसन्निवेशविषयतां द्ोतयति। प्रत्यक्षविषये च गौरित्यादिपदं प्रयुज्यते । प्रत्यक्षं चाकृतिविषयम्। अश्वपिण्डसन्निवेशाद्धि विलक्षणो गोपिण्डसन्निवेश इन्द्रियेण प्रतीयते। तत्कृतमेव वस्तूनामितरेतरवैलक्षण्यात् । अतः प्रत्यक्षविषये गौरित्यादिपदं प्रवर्त- मानमाकृतावेव प्रवर्तितुमुत्सहते। अपि च श्येनचितं चिन्वीतेति न जातिश्चीयते, न व्यक्तिः; अपि तु आकृतिरेव। प्रदीपप्रवाहादीनां च शब्दानामाकृतिरेवार्थोऽभयुपेयः । न ह्येषामर्थेषु व्यवस्थितं जातिरूपं व्यक्तिरूपं वा समस्ति। यदि चाकृतिश्शब्दार्थो न भवेत्, कथमिव गवादिशब्दैः गवाद्याकारमेव ज्ञानं जन्येत ? अपि तानेव शाटकानाच्छादयामो ये पाटलिपुत्रे, तानेव शालीन्धुआमहे ये मधुरायामिति योग्यमेवंप्रकारो व्यवहारः, स आकृतावेव पदार्थे

(53) षष्ठः प्रकाश: २०९

सङ्गच्छते। यञ्च व्रीह्यादेर्मुख्यस्याभावे नीवारादिभिः प्रतिनिधिभिः कर्म समाप्यते तदाकृतेः अशब्दार्थत्वरे समापितमप्यक्गहीनत्वादफलमेव प्रतोति। नीवारादो ब्रीह्यादिजातिव्यक्त्योरभावाद्। यश्चायमर्चादिप्रतिकृता वासुदेवादिश्दप्रयोगः, सोऽप्याकृतावेव पदार्थे युज्यते। किश्चात्यन्त- मदष्टेष्पप्यर्थेषु शब्दादाकारविषयः प्रत्यय उपजायमानो दृश्यते । तदथा- इन्द्रस्कन्दो वैश्रवणः इति। तश्चाकृतेरेव शब्दार्थत्वमुपपद्यते। सम्वन्धग्रहणं चास्या जातिवदुपपत्स्यते। समस्त- गवीष्वपि गोसंस्थानस्यैकरूपत्वात् मुख्यगौणभावे तु प्रसिद्धिरप्रसिद्धिश्च नियामिका भविष्यति। प्रोक्षणादिक्रिया शुक्कादिगुणयोगश्च व्यक्तिद्वारा आकृसे रुपपत्त्यले। न चामूर्तत्वादाकृतेरक्रियाङ् त्वं, अमूर्तानामधि गुणकमेणां क्रियाङ्गत्वात्। अरुणया क्रीणाति अभिक्रामं जुहोतीति। किश्च, यथाभूतेन्द्रियोत्पाद्यमात्मकर्तृकमिष्यत। तथा तह्क्षितव्यक्तिसाव्यं तत्साव्यमुच्यत।। तस्मादाकृतिः पदार्थ इति। कथं तर्हाचार्याणां मतविरोधो जातिर्व्यक्तिराकृतिश्च पदार्थ इति गवादिशव्दैस्तद्वतोभिधानात् ? ननु को5यं तद्ाननाम। तदस्यास्तीति तद्वानिति विशेष एवाकार- सामान्यवानुच्य ते। विशेषवाच्यत्वे चानन्त्यव्यभिचारी तदवस्थौ। सामान्यं च शब्देनानुच्यमानं नोपलक्षणं सवति। उभयाभिधाने च शब्दस्यातिभार इत्युक्तम्। उच्यते, नेदन्तया निर्दिश्यमानः शाबलेयादिर्विशेषस्तद्वान्। किन्तु सामान्याश्रयः कश्विदतुल्लिखितशाबलेयादिविशेषः तद्वा- नित्युच्यते। सामान्याश्रयत्वाच्च नानन्त्यव्यभिचारयोस्तत्रावकाशः । न व विशेषणमभिधाय विशेष्यमभिद्धाति शब्द इत्युपगच्छामः । येनैनमतिभारेण पीडयेम। सामान्याश्रयत्वमात्रे सङ्केतग्रहणात् तावन्मान्रं वदतः शब्दस्य कोऽतिभारः ? किश्च- प्रत्यक्ष न च निष्कृष्टजात्यंशपरिनिष्ठितम्। तद्ोचरप्रवृत्तश्र शब्दस्तत्कथयेत्कथम् ॥ युगपन्ननु संवित्तिर्विशेषणविशेष्ययोः । प्रत्यक्षेऽपि न दृष्टैव न च युष्माभिरिष्यते॥ कार्यकारणभावो हि तद्धि यो भवतां मते। तस्माद्विशेषणे जातौ पूर्वमिन्द्रियजा मतिः॥ पदादपि तदायतसम्बन्धज्ञप्त्पेक्षिणः । तन्रैव बुड्धिरित्येवं न व्यक्तेरपि वाच्यता॥ उच्यते, प्रत्यक्षे तावइ्योरपि विशेषणविद्ेष्ययोः इन्द्रियविषयतासामान्ये संयुक्तं सम- वायादीन्दिरियं प्रवर्तमानं विशेषणवद्विशेष्यमपि विषयीकरोति। न च सामान्य प्रत्यक्ष विशेषोऽ- नुमेय इति व्यवहार:। एवं हि गुणमात्रग्राहिणीन्द्रिये गुणिनोऽनुमेयत्वं स्थात्। न वैवमर्ति । तस्माद्विशेष्यपर्यन्तं प्रत्यक्ष, तथापद्मपि तत्तुल्यविषय न सामान्यमात्रनिष्ठमिति युक्तम्। यन्तु, सामान्यांशादपोडृत्य पदं सर्वं प्रवर्तत॥ इति केवलव्यकत्यभिधाने सत्यानन्त्यव्यभिचारभयाडुच्यते। तद्वदमिधाने तु न तद्ुभयमस्तीति न शुद्धजात्यभिधेयतया शष्दव्यापारः सङ्कोचनीयः। नतु सर्वात्मना प्रत्यक्षतुल्यविषयश्चेच्छन्दः प्रति- पत्तिसाम्य प्रसजेत्। न च शब्दादिन्द्रियाञ्च तुल्ये प्रतिपत्ती भवतः । तदुक्तम्।

२१० शुङ्गारप्नकाश:

अन्यथैत्राभनिसंयोगाद्दाहं दग्घोहि मन्यते। अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थरसंप्रतीयते॥ उच्यते, परिहतसेतत् सकलविशेषग्रहणाग्रहणाभ्यां प्रतिपत्तिविशेषसिद्धेः । नैतावता सामान्य- मात्रनिष्ठः शब्दो भवति। अधि च निष्कृष्टसामान्यांशवचनत्ये गोशब्दाद्रोत्वशब्दाच्च तुल्ये प्रतिपत्ती स्यातां। गौः शुक् इतिवच्च गोत्वं शुक्कमिति वुद्धि: स्यात्। चातुवर्ण्यादिवच्च स्वार्थ एवं गोशब्दात् भावप्रत्ययस्त्वतलादि: स्यात्। अथ मन्येथाः आक्षिप्व्यक्तिकां जाति गोशब्दो वक्ति, भावप्रत्यया न्तस्तु निष्कृष्टामिति। तदनुपपन्नमू, अनाक्षिप्व्यक्तिकायाः क्वचविदपि जातेरदर्शनात्। अथ गोशब्द श्रवणन्रेलायां न व्यक्तिसंस्पर्शशून्या आतिरवगम्यते। भावप्रत्ययान्ते तु गोशब्दे श्रुते तच्छून्या शुद्धासौ प्रतीयत इति यदेवरमागतोऽसि मदी्य पन्थानं, आश्रयवती चेजातिरच्यते जात्याश्रय उक्त एव भवति नान्यथा हि साश्रयवत्युक्ता स्यात्। तदाश्रयपरिहारेणाश्रयिसामान्यमात्रविवक्षायां त्वतलाद्यः प्रयुज्यन्ते। तथा चाहुः, यस्य गुणस्य हि भावाड्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्वत- लाविति गुणस्य भावाङ्गव्ये शव्दनिवेशइत्यस्सत्पक्षसाक्षीण्यक्षराणि। सामानाधिकरण्यं च तत्रैवो- पपद्यत इत्युक्तमेव। तस्मात्, यथाविध्यन्तपर्यन्तो वाक्यव्यापार इप्यते। तथैव व्यक्तिपर्यन्तः पदव्यापार इप्यताम्॥ अनुपरतव्यापार एव शब्दे तदवगमात्- येनान्विताभिधानं च पदानामभ्युपेयत। सुतरां तेन वक्तव्या व्यत्त्यन्तं तावतो मतिः॥ नहि व्यक्तथनपक्षाणां जातीनामितरेतरम्। अन्वयाभिधानमिति स्थितिः । गङ्गायां घोष इत्यादौ यथा सामीप्यलक्षणा। नैवं गौशशुक्क इत्यादौ विद्यते व्यक्तिलक्षणा॥ प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां वृद्धेभ्यो व्यवसीयते। तस्माद्गवादिशब्दानां तद्वानर्थ इति स्थितम्॥ अर्थेषु च प्रयोगेषु गां दोग्धीत्येवमादिषु । तद्वतोऽर्थक्रियायोगात्तस्यैवाहुः पदार्थताम्। पदं तद्वन्तमेवार्थमाञ्जस्येनाभिजल्पति। न च व्यवहिता बुद्धिर्न च भारस्य गौरवम्। सामानाधिकरण्यादिव्यवहारक्ष मुख्यया। वृत्त्योपपद्यमानस्सन्नान्यथा योजयिष्यते॥ तदिदमुंक्त भगवताक्षपादेन, व्यक्तयाकृतिजातयस्तु पदार्था इति तुशब्दो विशेषार्थः, किं विशे- व्यते? गुणप्रधानभावस्यानियमेन शब्दार्थत्वम्। अतः स्थितेऽपि तद्वतो वाच्यत्वे क्वचित्प्रयोगे जाते: प्राधान्यं व्यक्तरङ्गभावः, यथा-गौः पदा न स्प्रष्टव्येति सर्वगवीषु प्रतिषेधोऽवगम्यते । क्वचिद्यक्तेः प्राधान्यं जातेरङ्गभावः, यथा-गां सुञ्च गां वधानति, नियतां कान्वचिद्यक्तमुद्दिश्य प्रयुज्यते। कचिदा कृतेः प्रांधान्यं व्यक्तेरङ्गभावः, जातिस्तु नास्तेव। यथा-पिष्टमय्यो गावः क्रियन्तामिति, तत्सत्नि- वेशचिकीर्षया प्रयोग इति। गुणशब्दास्तु केचित् स्वजात्यवच्छिन्नं गुणममिधाय तावत्येव विर- मन्ति। केचित्तु गुणमभिधाय द्रव्यमप्याक्षिपन्ति। तत्सामानाधिकरण्ये प्रयोगदर्शनात्।

षष्ठः प्रकाशः २११

गुणैकनियतास्तावद्न्धरूपरसादयः । गन्धत्वादिव्यवच्छिन्नगन्धादिगुणवाचिन:। तेषां न द्रव्यपर्यन्ता वृत्ति: कचन दृश्यते। न गन्धः पदममित्यस्ति सामानाधिकरण्यधीः॥ गुणं शुक्कादिशब्दास्तु कथयन्तस्तदाश्रयम् । द्रव्यमप्याक्षिपन्त्येव शुक्कोऽश्र् इति दर्शनात्॥ क्रियाशब्दास्तु विविधा: केचित्कर्तरि कर्मणि। करणे च प्रयुत्यन्ते केचिद्धावेऽवधावपि॥ कर्तादिवचनास्तावन्निमित्तीकृत्य कांचन। क्रियां तद्योगिनि द्रव्ये वर्तन्ते पाचकादयः ॥ यत्रापि तत्क्रियायोगस्तदानीं नोपलभ्यते। तत्रापि योग्यतां दृक्ा शब्दं सन्तः प्रयुञ्जते॥ अन्ये पूर्वापरीभूतस्वभावपरिहारतः । सिद्धरूपतया प्राहुश्शब्दाः पाकाद्यः क्रियाम्॥ अन्यत्प्रवृत्तौ शब्दस्य निमित्तमवगम्यते। अभिधेयं ततश्रान्यदित्ययं प्रथमः क्रमः ॥ पाचकादिशब्दानां हि प्रवृत्तिनिमित्त क्रिया। अभिधेयासतु कर्त्रादयः। कवचित्पुनर्यदेवास्य स्यात्प्रवृत्तिनिबन्धनम्। तस्यैव वाच्यता भावप्रत्ययान्तपदेष्विव । इतीयं लेशतस्तावन्नाम्त्नां वृत्तिरुदाहता॥ आख्यातानां तु वाच्योर्थः पुरस्तादुपवर्णितः । उपसर्गनिपातानां नाम्नामिव विभागतः॥

विहाराहारसंहारप्रहारपरिहारवत्। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदर्थोऽभ्यवगम्यते। तदागमे तत्प्रतोतेस्तदभावे तदग्रहात्। अयमस्य पदस्यार्थ इति किं चिन्तितेन वा॥ योऽर्थः प्रतीयते यस्मात्स तस्यार्थ इति स्थितिः ॥ वाक्यार्थस्त्रिधा, भावना विधिः प्रतिभा च। तत्रान्योत्पादानुकूलो भवन्तं प्रयुञ्ानः पुरुषव्यापार: करोत्यर्थो भावनेत्युच्यते। अनवच्छिन्नश्चानुष्ठातुमशक्य इति सान्निध्यात्समानप- दोपानं धात्वर्थमवच्छेदकत्वेनापेक्षते। स चौदनं पचतीस्यादौ समानपदोपात्तत्वेऽप्ययोग्यत्वैन साध्यत्वात्प्रचयुतः करणांशेऽमिनिविशमानः प्रधानक्रियामोदनफलिकां निष्पाद्यति। करणं च केवलमसाधकत्वात् क्वचिदपि क्रियां न निष्पादयदुपलब्धम्। अतस्तत्साधकतमत्वसिद्धये काष्ठा- दीतिकर्तव्यतानुप्रवेशः । फलानुप्रवेशस्ु तदुद्देशेनैव भावनायाः प्रवृत्तेः । अतः फलकरणेतिकर्त- व्यतावच्छेदात् किं केन कथमित्यपेक्षिणी व्यंशपरिपूर्णा भावना भवति। तत्र दैवदस्तः काठ्ठैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्यादौच औदन फलं, पाकः करण, काष्टादिकारकचक्रमितिकर्तव्यता, इति। तडुक्तम्-

२१२ शुभ्ारप्रकाशः

ओदने साध्यमाने हि पाक: करणमिष्यते। स्ात्यभिचुल्लीकाष्ठानामितिकर्तव्यता मता।। स च प्रयत्नपरिस्पन्दादादासीन्यप्रत्युपलक्ष्यमाणः पुरुषव्यापारः करोत्यर्थो भावना। कथ तहिं काष्ठानां करणत्वं ? घात्वर्थस्य क्रियात्वात्। भावनायां तु धात्वर्थस्य करणत्वात् करणविभ- वत्युपादाने च प्रधानान्तरेण सम्बन्धायोगात्। उच्यते, भावनासंबन्धाद्धात्वर्थोऽपि पूर्वापरीभूतो भवनात्मावगस्यत इति तदपेक्षया काष्ठानां करणत्वम्। अतः स्थितमेतत् इयंशपरिपूर्णा भावना वाक्यार्थ इति। प्रवृत्तिनिव्ृ्त्योरविधायकोऽर्थवादादि मिरुपत्रियमाणो लिङ्लोट्तव्यादिवाच्यः शब्दव्यापारो विधिः। तेन हि भावनायां पुरुषः प्रवर्त्यते निवर्त्यत वा। यथा यावजीवमग्निहोत्रं जुहुयात्, ब्राह्मणं न हन्यात्, प्रैषाननुब्रूहि, मापभाषस्व, होतुरष्टकाः कर्तव्याः, सुरा न पातव्या, पितरो वन्दनीयाः, गुरवो नावमान्या:, शिवं ते भूयात्, मा त्वा श्येन उद्धधीदिति। सच सर्ववाक्यानामर्थः सर्वे हि वाक्यं विधिनिषेधयोरेव पर्यवस्यति। यत्रापि च लिडदयो न श्रूयन्ते तन्रापि विधिनिषेधपरतया सर्ववाक्यानां वाक्यशेषभूतास्तेऽवगस्यन्ते। तद्यथेह देशे सुभिक्षमित्युक्तेत्रैव स्थातव्यमस्यांधो वर्तत इत्युक्ते, इहैव भोक्तव्यं सचोरः पन्था इत्युक्ते, न गन्तव्यं ग्राहाः सरित्यस्यामित्युक्ते न स्नातव्यसिति प्रतीयते। किश्च महाकाव्यैरपि रामायणा- दिभिरिदमेव व्युत्पादयते। रामस्य पितुराजां पालयतो वननिवासिनोऽपि तथाविधोऽभयुदयः संवृत्तः। रावणस्य परदारानमिलष्यतस्त्रैलोक्यविजयिनोऽपि तथाविध उच्छेदः। तस्मात्पितुराज्ां पालये्। परदारान्नाभिलष्येत्। रामवदर्तेत न रावणवदिति। नन्वाख्यातवाच्यत्वेन भावनैव विधिरित्युक्तं भवति। कथ च तत्रैव तस्य प्रवर्तकत्वं, स्वात्मनि क्रियाविरोधात्? तन्न, शब्दार्थ- भेदेन भावनाया द्वैविध्यात्। तटुक्तम्- अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिडादयः। अर्थात्मा भावनात्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते॥ तत्र शब्दभावना प्रेरणात्मिका शब्दस्याभिधेया विधेया च। तटुक्तम्-अभिधसे, करोति चेति। सात्वर्थभावनांशदयविषया न फलांशविषया। तटुक्तम्- फलांशे भावनायाश्च प्रत्ययो न विधायकः। अभिदध्युः स्वशक्त्याहि विधिमात्रं लिडादय:। तस्याश्च किं केन कथमित्यपेक्षायामर्थभावनाविषया पुरुषप्रवृत्तिः, प्रेरणाज्ञानं करणांशः, अर्थ वादादय इतिकर्तव्यतांश इति क्यंशपरिपूर्णत्वम्, सा च फलकरणयोः साध्यसाधनभावमक्ञातं गमयन्ती गमकत्वात्प्रमाण भवति। ननु च विधिलक्षणमेतावद्प्रवृत्तपवर्तन, अज्ञातक्ञापन ह्ेवं सर्वोऽपि हि विधिर्भवेत्। तथाहि- साध्य साधनसम्बन्धः सर्वाख्यातेषु विद्यते। सर्ववाक्येषु चाख्यातं तेनाकाड्क्षा निवर्तनात्॥

(54) षष्ठः प्रकाशः २१३

न च साध्यसाधनभावावगसमन्तरेण प्रवर्तकत्व न लिध्यतीति साध्यसाधनभावावगतिरवश्ष्य कल्पनीया। प्रेरणाज्ञानजनकत्वेनैवास्य प्रवर्तकत्वात् किमित्यसौ निप्फले व्यापारे प्रवर्तत इति चेद्विधित पवेति ब्रूम:। सहि सफले निप्फले वा व्यापारे पुरुष प्रवर्तयति; पवं यञ्च पुरुषेष्वप्रवर्त- मानेषु अप्रामाण्यं तदपरिहार्यमेव। कल्पिते हि फले वैषयिकसुखद्वेषिणो वीतरागा न प्रवर्तन्ते। प्रवृद्धतररागास्तु न निवर्तन्त इति। उच्यसे-यजेत स्वर्गकाम इत्यादों विधिर्भावनायां पुरुष प्रव- तयति। भाव्यनिष्ठत्वसावको व्यापारो भावना। सा च साध्यादिस्वरूपपरित्यक्ता निरुपपत्तिकेव स्यात्। साध्यत्वं च समानपदोपादानसव्निधिवशाद्दात्वर्थस्याहोरविदिष्यमाणतया कामिपदोपा च्तस्य स्वर्गादेः स्यादिति संशये योग्यत्वात्स्वर्गस्यैव, न घात्वर्थस्त्रेति। तदुक्तम्- विधावनाश्रिते साध्यः पुरुपार्थो न लम्यते। श्रुतस्वर्गादिवावेन घात्वर्थः साध्यतां ब्रजेत॥ विधौ कृतमतिकरम्य स्वर्गादेः साध्यतप्यल। तत्साधनत्य धर्मत्वमेवं सति च गग्यते॥

धर्में ह्यद्ष्टविषये चोदनैव प्रमाणम्। चोदनैव हि भूतं भचन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं वार्थमव- गमयितुं शक्रोति। नान्यत्किश्चनेन्द्रियमिति। पतेनापौरुपेयत्वेन यथार्थप्रतिपादकाप्प्रणी तत्ववन वा निरस्तदोषांशस्य वाधकप्रत्ययरहितक्ष्य वैदिकस्य लोकिकस्य च वाक्यस्यौरसार्गिक प्रामाण्यमुक्तं भवतीति विधिर्वाक्यार्थ इति। स्वं स्वमर्थमभिधायोपरतेषु पदेषु पदार्थप्रतिपत्यनन्तरसुपजाय- माना इदं तदिति व्यपदेश्यानुपदेशसिद्धा हिताहितप्राप्तिपरिह्ारहेतुः प्रवृत्त्यनुकूला बुद्धि: प्रतिभा। तथाहि; पदनिबन्धनानां पदावयवनिबं्धनानां चार्थप्रत्यवभासमान्राणां अविच्छेदेन प्रवृत्ता पदार्थैः क्रमेण गरह्यमाणैराहितसंस्कारासु बुद्धिष सर्वार्थप्रत्यवभाससंसर्गानुगृहीता प्रत्यस्तमितभेद प्रत्यवभासा प्रवृत्तिफलप्रसवाऽनुमेयाभिन्नजातीयेव प्रतिभा प्रत्यात्म विवर्तते। यथामद्यविष रसादिषु भिन्नानां द्रव्याणां पूर्वमहष्टांशरुंसर्गात् प्रासपरियाकानां मदमरणसुवर्णादिरर्थक्रिया दश्यते। तथा प्रतिपद भिन्नानां शब्दानामुश्चारणेप्वदष्टा, पुनः क्रमेणाविच्छिन्नानामुच्चारणे तासुतास्वितिकर्त व्यतास्वनुकूला प्राणिनां प्रतिभोपजायमाना दशयने। अय चास्या सावनादिभ्यां विशेषः । यावत्कि- मन्र मया कथितं प्रतिपन्नमर्थरूप वा परेण कथमतुसन्वीयत इति न विचार्यते, तावदनाख्येये नोपायेन पूर्वोत्तरानुसन्धानमेषां प्रकल्पयति। प्रत्यक्षानुमानविषयेऽपि यावत्पूर्वापरप्त्यवमर्शः शब्दोल्लेखवान् प्रतिभया न क्रियते तावत्प्रत्यक्षमनुमानं वा स्वकार्य न प्रसाधयति। प्रतिभोष- गृहीतानि सर्वप्रमाणानि प्रमाणतां लभन्ते। प्रतिालोचनो हि लोक इतिकर्तव्यतासु प्रवर्तने। ननु च न प्रतिभा वाक्यार्थो यतो बालानां स्तन्यपानादिषु, हंसानां क्षीर्रवेचने, जनतवादीनां कुलायादिकरणे, जातमात्राणामेव च पशुमृगसरीसृपादीनामुदकसन्तरणे, सुप्तानां च प्रबोधादौ, कुमारयाश्च श्वो मे भ्राता आगनिष्यतीति ज्ञाने, स्वभावतो वाक्यश्रवणमन्तरेणापि प्रतिभोपजाय- संांना दश्यते। तथा कालविशेषातपुंस्कोकिलानां स्वरविकारे, अभ्यासविशेषात् रत्नादिपरीक्षकाणा

२१४ शुङ्गारप्रकाश:

बाह्येन्द्रियवृत्तिनिरोधाइ्वसिष्ठादीनामतीन्द्रियज्ञाने, कृष्णद्वैपायनाद्यनुध्यानात् सक्षयादीनां दूरदर्शन श्रवणादौ, कारणन्तरेभ्योऽपि प्रातिभमुपलभ्यते। उच्यले-यथैव साक्षातपुरुषोपदिष्टवाक्यादर्थक्रियासु शब्दव्यापारेणोपसंहता प्रतिपत्तृणां प्रतिभा विवर्तते, तथैव बालादीनां स्तन्यपानादिषु पूर्वशब्दभावनानुगमाद्वाक्यार्थ प्रतिपत्तिमिर विकि ष्टैव प्रतिभोपजायते। येषामपि चाप्रसिद्धशब्दनि- बन्धनो व्यवहारः, तेऽपि हस्त्यश्वाद्योऽपि जन्मान्तरीयश्दभावनावशात् प्रत्युत्पन्नश्दप्रत्ययाः प्रतिभामनुगच्छन्तः सर्वमारभन्ते। पूर्वशब्दानुभावनालुगमाच्च स्व्वाजानामाभिमुख्येऽि प्रकृष्टशब्द- व्यापारे कोकिलादीनां स्वरविकारादौ प्रतिभोपजायते। पूर्वजन्मजनितशव्दश्रवणसंरकारोद्वोध कानि त्वन्यानि कालाभ्यासादृष्टयोगध्यानानुध्यानादीनि साधनानि। इ्यांस्तु विशेषः । क्कचिद्वाक्यमुच्चरितमात्रमेव तमव्यपदेश्यमसत्वभूतं प्रतिभापदामिधेयं स्वार्थ प्रकाशयति। कवचित्तु चिरव्यवहितमपि विशिष्टप्रतिभाबीजभावनानिवेशाकिमित्तन्तरसाननिध्ये तदेव वाक्य पारम्पर्येण प्रतिभारव्यं स्वार्थमाविर्भावयतीति प्रतिभावाक्यार्थ इति। ननु च क्रियापि नाम वाक्याथो विद्यते सोऽपि वक्तव्यो भवति। नैवं, पदार्थः क्रिया न वाक्यार्थः। पदार्थानां तु मिथः संसर्गे यदाधि- क्यमुपजायते स वाक्यार्थः । तदाह, यद्त्राधिक्यं वाक्यार्थः स इति। स कदाचित्पुरुषव्यापार- रूपो भावनेति, कदाचिच्छन्दव्यापाररूपो विधिरिति, कदाचिद्ुद्धिव्यापाररुपः, प्रतिभेति। नतु च भावनापि पदार्थ एव घातोर्वा प्रत्ययाद्वा गम्यमाना पदार्थत्वं न व्यभिचरति। अथैवमुच्यते न पदार्थमात्र भावना। अपितु परिदृश्यमानपूर्वापरीभूतविध्यादिभावार्थस्वरूपातिरिक्कः पुरुषव्या- पार :; सोऽपि धातुवाच्यत्वे प्रत्ययवाच्यत्वे वा न पदार्थत्वमतिक्रामति। उच्यते, यजेतेत्यादौ प्रकृत्यर्थः क्रियारूपो यागादिः, प्रत्ययार्थः प्रेरणारूपो विध्यादिः, न चैतदतिरिको भावनाख्यः कश्चिद्पि पुरुषव्यापारो दश्यते, न च भावनावाचिनीं काञ्चिदपि विभक्त्ति लिडादिमिव विध्यादौ स्मरति पाणिनि: । मैवं,

आस्तां विधिपदं तावद्वर्तमानापदेशिनः । शब्दाद्यजत इत्यादेर्भावना सावगम्यते॥

पचत इत्यादेर्हि यथा पाकादिर्धात्वर्थः प्रतीयते तथा कर्तृव्यापारः करोत्यर्थोऽपि। पाकाद्युपरअ्- काभावेऽपि तत्प्रतीतेरनपायात्। यथा ह्यौपगवः, कापटवः, औपमन्यव इत्युपशुप्रभृतीनामावापो- द्वापयोरपि तस्यापत्यमिति प्रत्ययार्थोऽनुवर्तते तथा पचति पठति गच्छतीत्यादावपि करोत्यर्थोऽनु- वर्तमानो दृश्यते। तथाहि; यदा पचतीत्याख्यातपदस्य पदार्थो व्याचिख्यासितो भवति तदा पाक करोतीति वाक्यं व्याख्यातार: प्रयुख्जते। तत्र पाकशब्देन द्वितीयान्तेन साध्य प्रकृत्यर्थ, कर्त- व्यापारं तु करोतीति पदेन व्याचक्षते। अपिच कि करोति देवदत्त इति पृष्टास्सन्तो दये वक्तारो भवन्ति पचतीति, पाकमिति। तदिदमुभयरूपमध्युत्तरमेकार्थ; अन्यथा न तेन प्रष्टा

षष्ठः प्रकाशः २१५

प्रत्याय्येत। तस्मात्पाकं करोतीति पद्दयस्य योऽर्थस्स एव पचतीत्येकपदस्येति, माह। न प्रत्ययात्कर्तृसङ्गयाव्यतिरेकेण धात्वर्थातिरिक्तो व्यापारः प्रतीयते, प्रतीयते चेत् करोतीत्यन्नापि प्रतीयेत । तटुक्तम्- यथा पाकं करोतीति व्यवहारो विभागतः । तथा कारं करोतीति प्रतीतिर्नास्ति लौकिकी॥ तस्याः किं वीजमिति चेत् कृभ्वस्तीनां क्रियासामान्यवचनत्वम्। न च सामान्ये सामान्यानि भवन्ति, यथाहि यजेत दद्याजुहुयदिति करोतिसामान्यमवगम्यते नैवमस्ति भवति करोतीति। ननु च कथ करोत्यर्थः करोतिशन्दान्नावगन्यते। न नावगम्यते। किन्तु यागादिविशेषानव- च्छिन्नो नानुष्टानयोग्यो भवति। एवं तहि माभूत्यत्ययार्थो भावना। प्रकृत्यर्थो भविष्यति । यथाहि शाबलेयादीनामनुगतं गोरूपमवभासते व्यावुत्त च शाबलेयादिरूपं एवं यागादिकर्मणामनुगतं व्यापाररूपमवभासते। परस्परविभकतं च यागादिरूपं तत्र यदनुगत करोतिसामान्यं सा भावना, यद््यावृत्तं यागादिकं स घात्वर्थः । यथा च शाबलेयादे: पृथग्दर्शयितुं गोत्वमशक्यमेवं भावनापि यागादेः पृथग्दर्शयितुं न शक्यते। तटुपरक्तत्वेन सर्वदोपलम्भाद्। न चैतावतासौ नास्ति, नास्तितायां हि तस्याः किं करोतीति अनवगतविशेष्यव्यापारप्रश्ने पचति पठतीत्युस्तरमनुस्तरमेव भवति। किश्च- औदासीन्यदशायां तु पुमान्येन प्रवर्त्यते। स यत्नो यागहोमादौ भावनेत्यभिधीयते॥ सा च सामान्यरूपापि न गोत्वादिवत्क्रिया क्वचिद्या सिद्धतयावभासते, येन विधेया न भवाति। यद्येवं- क्रियाविशेष एवासौ व्यापारोज्ञातुरान्तरः । स्पन्दात्मकबहिर्भूतक्रियाक्षणविलक्षणः ॥ क्रियायाञ्च पदार्थत्वमिष्यत एव, ननुच पदार्थत्वेऽपि क्रियाया वाक्यार्थत्वमेव न्याय्यं- यतः पदार्था वाक्यार्थभावमायान्ति संहताः। अपेक्षानुगुणान्योन्यव्यतिषङ्गविशेषिताः॥ व्यततिषक्चश्च प्रधानगुणभावे भवति- साध्यं च साध्यमानत्वात्प्रधानमवगम्यते। क्रियातो नापरं तच्च वाक्यार्थोऽतः क्रियेष्यताम्॥ यजेत दद्याजुहुयादधीयीतेति चोदितः। क्रियां साध्यतया वेत्ति तां च लोकोऽनुतिष्ठति॥ यञ्चाधिकारिपदं स्वर्गकाम इत्यादि तदपि भावनापेक्षितकर्तृसमर्पकत्वेन सदच्छते। मस्यां क्रिया- यामयं कर्ता अनेनैषा क्रिया संपाद्येति ! न चात्र क्रिया प्राधान्यसुज्झति। नहि क्रिया कर्तुस्था, कर्ता तु क्रियार्थः, सहि तां निर्वर्तयन्नुपलभ्येत। शब्दोऽपि तथैवोपदिशन एष इद कुर्यादिति। किमर्थ पुनरसौ क्रियामनुतिष्ठतीति चेत शब्दादेवेति जूमः ।

२१६ शुङ्गारप्रकाश:

बुद्देदमेव भगवान्ददर्श खलु बादरिः। न द्रव्यगुणसंस्कारव्यतिरिक्तेऽरि्ति शेषता॥ वेदाद्गुरुनियोगाद्वा शासनाद्वा महीभुजः । न सचेताः क्रियां कांचिदनुतिष्ठति निष्फलाम्॥ अत्रोच्यते, शब्दप्रमाणका वयं यच्छब्द आह तदस्माकं प्रमाण; तर्हि स्वर्गकामपद्मपि शब्द एव। तस्याप्यत्रान्वयो वक्तव्यः। नतु च कर्तृपद्सेकं कर्ता च क्रियार्थ इति, नैवम्। न कर्तृपदं स्वर्गकाम इति, अपि त्वधिकारिपदं। स्वर्गे कामोऽरय स्वर्ग वा कामयते, स्वर्गकामनाविशिष्टः पुरुषोडस्मा त्पदादवगम्यते। तदत्र काम्यमान: स्वर्गः कथं यागक्रियया संबध्यते? स्वर्गस्य निरतिशयप्रीति- रूपत्वात्, न प्रीतिरद्रव्यत्वात् क्रियाङ्गभावं भजते। न च प्रीतेः क्रियार्थत्वमुपपद्यते। प्रीत्यर्थ- मन्यन्नान्यार्था प्रीतिरिति। एवं च क्रियासाधनानुपदेशत् न कर्तृसमर्पकत्वेन स्वर्गकामपदसम- न्वयः । अपि त्वधिकारिसमर्पकत्वेन। अथ कोऽयमधिकारी नाम ? कर्मणः स्वामी। नतु च कतैव कर्मणः स्वामी। नैवं स्वामी। स कर्ता न तत्स्वामी। ननु क्रियाकारकसंबन्धव्यतिरेकेण कोऽ़न्यः कर्मणः पुरुषस्य च सम्बन्धः । उच्यते, ममेदं कृत्यं अहमत्र स्वामीति स्वस्वामिभावमश क्यमांशङ्कय पाश्चात्यः क्रियाकारकसम्बन्धो गम्यते। पाश्चात्य इत्यत्र किं प्रमाणमिति चेत् अनुपावेय- विशेषणविशिष्टस्य पुंसो निर्देशस्तसमादधिकृतस्य कर्तृत्वं, न कर्तुरधिकार इति। इत्थं च स्वर्ग कामस्याधिकारो निर्वहति यदि तत्कर्म स्वर्गार्थ स्यात् स्वर्गोऽपि भोग्यो भवेत्। कथमहं स्वर्गे प्राप्नुयामित्येवं साध्यत्वेन स्वर्गमिच्छन् स्वर्गकाम उच्यते। यदि च न स्वर्गसाधनं कर्म स्यात् तद्विरुद्धमिदमापतति। स्वर्गे कामयते यागं करोति अन्यदिच्छत्यन्यत्करोतीति । अतः कर्मणि काम्यमाने साधनतां प्रतिपद्यमान: स्वर्गकामस्तान्नैवाधिक्रियते। न चानधिक्रियमाणस्तत्र सम्बध्यते। तदेवमधिकृतत्वेन स्वर्गकामस्य कर्मणि सम्बन्धात् स्वर्गयागयोश्च साध्यसाधनभावावगममन्तरेणाधि कारस्यानिर्वाहादवशयं क्रियायां साधनत्वं स्वस्यैव साध्यत्वमभ्युपगन्तव्यम्। अतश्च क्रियायाः फलं प्रति गुणभावादप्राधान्यमप्राधान्याञ्च न वाक्यार्थत्वम् । तदुकं-"कर्माण्यपि हि जैमिनिः फलार्थत्वा" दिति। का चेयं क्रिया? वाक्यार्थ इत्युच्यते, य एष यागादिर्भावार्थो धातुवाच्य, उत प्रत्ययार्थः, कश्चिदतिरिक्त इति। तत्र भावार्थस्य काम्यमानसाधनत्वादप्राधान्यमुक्तमेव। प्रत्ययार्थस्तु काम्यमानभावार्थगतसाध्यसाधनसम्बन्धापरित्यागेनैव वाक्यार्थतां प्रतिपधते। तस्मान्न क्रिया- मात्रपर्यवसायी वाक्यार्थ इति। किमिदारनी फलस्यैव वाक्यार्थत्वं प्रचक्ष्महे। तद्धिप्रधानं साव्यं च तदर्थो ह्यखिलः श्रमः॥ नैवम् यथा क्रियायाः फलार्थत्वादप्राधान्यं एवं फलस्यापि पुरुंषार्थत्वात्। नहि स्वर्गः स्वतन्त्र एव सत्ता लभतामिति पुरुषो यतते। अपितु स्वोपभोग्यतयैनमभिलपति, तदाह-"फलं च पुरुषार्थ- स्वास्"। तहि, पुरुष एव वाक्यार्थो सवतु। नैव; यजमानसंमितौदुम्बरी भवतीति तस्यापि क्रियाक्-

(55) षष्टः प्रकाश: २१७

त्वात्। तदाह, पुरुषश्च कर्मार्थत्वादिति। हन्तैव क्रिया फलार्था, फलं पुरुषार्थ, पुरुषः क्रियार्थ इति चक्रके पतिताः कस्य प्राधान्यं शिप्मः। उच्यते, पुरुषस्तावन्र वाक्यार्थः पदार्थानां मिथः संसगेऽपि अव्ययकारकविशेषणार्थोपगृहीतस्याख्यातार्थस्वेव प्राधान्देन वाक्यार्थत्वात्। ननु चाख्यातेपि यजेतेत्येवमादौ कर्तर्येव लकारः। मैवमू; योऽयं लकारो नाम सिद्धं हि साध्यायो- पादीयत इति प्रत्ययार्थोऽपि कर्ता प्रकृत्यर्थ क्रियायामेव न्यन्सवति, फलमपि न वाक्थार्थः सिद्धा- सिद्ध विकल्पानुपपत्तेः। सिद्धस्य तावत्फलस्याभिधानमेव नास्ति, काम्यमानत्वेन निर्देशाद॥

साध्यमानत्वपक्षे तु साक्षात्तत्सिद्धयवेदनात्। व्यापारएव तनिष्ठो वावयार्थ इति युड्यते॥ अतएव हि वाक्यार्थ भावनां प्रतिजानते। यथोचितफलामंशत्यसंबन्धबन्धुराः। भाव्यनिष्ठो हि भावकव्यापारो भावनेति। सैष द्वादशमेदोऽर्थः क्रियादिःप्ाक्प्रकीर्तितः । वाच्यो विशेष्यः शब्दस्य प्रत्याय्योह्यभ्युषेयते॥। ॥ नचैतद्वाव्यं ; वाक्यस्यैव प्रत्यायकत्वं न पदानां, यतो यथा गुडशब्दो गुडद्रव्यमसिधसे तथा प्रत्याययत्यपि तदविनाभाविमाधुर्य, यदि वा पदान्येव संहत्यार्थमभिदधति वाक्ये। आख्यातशब्दो वाक्यपद्सङ्गातो वाक्यमित्यपि दर्शनानि विद्यनते। क्रियाद्यश्च पदार्थ पवान्त- रभवन्ति। तथाहि; घात्वर्थः क्रिया, तां कालो विशिनष्टि, प्रत्ययार्थः कारकं तत्पुरुषो विशेषयति। तस्योभयस्याप्युपाधयोऽप्यवच्छेदका भवन्ति; सम्भूय प्रकृतिप्रत्ययां प्रत्ययार्थ बृतः। यं तं प्रधानमा- मनन्ति स भेदाभेदाभ्यामुपस्कारार्थविशिष्टप्रातिपदिकार्थव्यपदेशं लभते। तस्य शक्तिसङ्गषामि- व्यक्तये विभक्तिस्तदन्तं पदं पदानामपदानां च सामर्थ्ये वृत्तिः, वृत्तानामपि च कत्तद्धितसमासानां पुनः प्रातिपदिक संज्ञायां सुबुत्पत्तेः पदसंक्षेति वाक्य वुनरखण्डवाक्यार्थपक्ष वाचकमपि भवति। तत्र शब्दस्यार्थाभिधानसामर्थ्य वाचकता। सा त्रिधा, सुख्या, गौणी, लक्षणा च। यथा- गौर्गच्छति, गौर्वाहीकः, गोषु निवसतीति। आसां च विशेषान् विशेषेणाग्रतो वक्ष्यामः। तेषु हि प्रबुद्धेषु प्रबुद्धाप्रबुद्धैः प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्योपदेशवृद्धव्यवहारेभ्योधिगतेषु संक्षासंजि- सम्बन्धबलेन शब्दस्तटस्थ एव गोत्वमर्थ प्रत्याययति। तदाहु :- प्रसिद्ध पदसामानाधिकरण्यात्मतीयते। अप्रसिद्धपदस्यार्थ शचूते रौति पिको यथा॥ तथाहि रौति यश्चूते पिकः स इति निश्चयः । उपदेशादथार्थोयं पनसाख्यः प्रकाशते॥ व्यवहारातु शब्दार्थसम्बन्धस्त्रप्रमाणकः। वृद्दशब्दाभिधेयानि प्रत्यक्षेणात्र पश्यति ॥ श्रोतुश्र प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया। अन्यथानुपपत्तौ च वेत्तिशक्तिदवयाश्रयाम्।। इति।

२१८ शुभ्ारप्रकाश:

स्वावच्छेदेन विशिष्टज्ञानजनकता विशेषणत्वम्। तत्रिधा, भेदकमतुरअकमुपलक्षक च। यथा- विश्वजिता यजेत, श्वेतं छागमलमेत, लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीति। न च गोत्वादयः कदाचिदपि शब्दानुवेधवन्ध्यबोधाविषयतां प्रतिपद्यन्ते। तथाहि; 'आय गौः पृश्िरक्रमीत्' इत्यादौ यथा जातिगुणक्रियावच्छिन्नविषयावभासिनि सविकल्पके, तथा निर्विकल्पके विज्ञाने शब्दविशिष्ट एवार्थः परिस्फुरति। तदाह- न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यश्शब्दानुगमादते। अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन गभ्यते।। नचैतद्वाच्यं ; अस्तीत्यालोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम्। बालमूकादिविज्ञानसदश शुद्धवरतुजम्॥ यतो बालादयो जन्मान्तरानुभवोपजनितनानासंस्कारजातयो जात्याहयुल्लेखेनैव तंतमर्थ प्रतियन्ति। तथाहि ; तद्हर्जायमानस्यापि बालकस्य पुरतो विदग्धवनिताः प्रदी्प न प्रस्थापयन्ति कर्कटोम्मा भविष्यतीति। अथ तथात्वातथात्वयोसिस्थिति प्रति हेतुत्वात्प्रत्यायकत्वं कथं पुनरतथाभूतमर्थ शब्दस्तथा प्रत्याययति? शब्दशक्तिमाहात्म्यात्। शव्दशक्युपजनिता हि बुद्धयः स्वबीजपरिपाक- वशादाकारविशेषवत्य उपजायमाना: सत्यपि वस्तुनोऽमेदे मेदमुपर्दशयन्ति। तदथा-राहोः शिरः, शिलापुत्रकस्य शरीरमिति। तदुकं- मायेन्द्रजालप्रख्योऽयं प्रविभागः प्रकल्प्यत। शब्दशक्तिमहिम्नैव निर्विभागेऽपि वस्तुनि॥ अन्ये त्वाहुः-"न वस्तुनोऽधिकं रूप न शव्दस्याधिकार्थता। शब्दः शब्दान्तरोपाघेरचिकार्थः प्रतीयते॥" तद्यथा, पुरुष इति पुरुषमात्रं, राज्ष इति शव्दान्तरसव्निधेस्तु सपव विशिष्टः प्रतीयते पुरुषविशेषोऽयं राजपुरुष इति। एवं भवतिपचतीत्यादावपि पचतीति क्रियामात्रप्रतीतिः, भव- तीति तु पदोपाधि: कंर्तृशक्तिप्रयुक्ता प्रतीयते। अपरे तु मन्यन्ते, सकलविकल्पोल्लेखविरहितेऽषि वस्तुनि शब्दा: स्वमहिग्नैव नानाविधबुद्दुत्पत्तिकारणीभूताः शक्तीः सन्निवेशयन्ति, यदशादमिन्र- रूपमपि वस्त्वन्यथाचावभासत इति। तथाहि, कथकः कंसं घातयतीत्युक्ते कंसवधमाचष्ट इति प्रतीयते। यदांत्विन्द्रः कंसं घातयतीति प्रयोगस्तदा कंसन्नं तमुपेन्द्रं इन्द्रः प्रयुङ्क इति। अन्ये तु कथकः कंसं घातयतीत्यत्रापि प्रयोजकं व्यापारं ब्ुवते,। यतः-"शब्दोपहितरूपांस्तान बुद्धेरविषयतां गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादीन साधनत्वेन मन्यते॥" तेषां चोत्पन्तेःप्रभृत्याविनाशात् स वृद्धी- राचक्षाणः परानवि तथैव प्रत्याययति। तथा वक्तारो भवन्ति गच्छ हन्यते कसंः, किं गतेन, हतः कंस इति। अधापरेषां दर्शन;

षष्ठः प्रकाशः २१९

विकल्पयोनयः शब्दा विकल्पाशशब्दयोनयः । तेषामन्योन्यसम्बन्धो नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यपि॥ तद्यथा- गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकरमादर्धकुङ्कमम् ॥ अत्रार्धकुङ्कमेत्युक्ते सौरभादिगुणान्विता। यशोऽतुरागयोर्वर्णप्रवलृ प्तिरवगम्यते । वघूशब्देन तु दिशां नायिकात्वं प्रतीयते। न च सम्बन्धगन्धोSपि वास्तवस्तेषु त्रिद्यत॥ तदुपशं चैष लौकिक:प्रवादः । अतहट्ठिएवि तहतहसंठिएव्वहिअअम्मि जाणिवेतसेइ। अत्थविसेसे सा जअइ विअउकइगोअरा बाणी॥

भवतु नामशब्दस्य वाचकत्वपक्षेऽयि पक्षातुपवेशादर्थातथात्वेऽपि तथा प्रत्यायकत्वम्। विशेषण- पक्षे तु कथमिवैतदुपपद्यते ? विशेषणेन हि प्रधानानुयायिना भवितव्यम्। प्रधानेन त्वविचलित. स्वार्थेन। नैवं, विशेषणमपि शब्दोऽलुरअ्षकत्वेनार्थमध्यारसीनः कुतश्चिदुपाधेरन्यथावभासमानः

मगधेषु स्तनौ पीनौ कलिङ्गेष्वक्षिणी शुभे। बाहूप्रलम्बावङ्रेषु वङ्रेषु चरणो मृदू॥ इति। अत्र स्तनादयो जातिशब्दाः सव्यत्वदक्षिणत्वजातिद्वयैकार्थसमवायोपाधेरेकत्वयोगिनोऽपि द्वित्वे नावभासमाना: स्वाश्रयानपि तथेवावमासयन्ति। पतेन व्यक्तौ पदार्थे बहूनामपि द्वित्वावभासो व्याख्यातः । तदथा-

दैत्याधिपप्राणमुषां नखानामुपेयुषा भूषणतां क्षतन। प्रकाशकार्कश्य गुणौ दधाना: स्तनौ तरुण्यः परिववरेनम् ॥ अत्र विशिष्टनखक्षतभूषादिविशेषोपादानात्सुव्यक्तैव स्तनशब्दरय व्यवत्यर्थतेति। एवं कदा पूर्वाः फल्शुन्य इति चन्द्रमसा सह योगे बहुत्वविवक्षायां दयोरपि बहुत्वेनावभास:। कदा तिप्यपुनवस्र इति तारकानपेक्षनक्षत्रद्वित्वविवक्षायां बहूनामपि द्वित्वेनावभासो भवति। अथ यथा चन्द्रयोगस्याविवक्षायां तारकागतद्वित्वसङ्गपया पूर्वे फल्गुन्याचिति भवाति। एवं चन्द्रमसा सह योगस्य तारकासङ्कयायाञ्च विवक्कितत्वे भवितव्यं, तिष्यपुनर्वसव इति प्रयोगेण न भवितव्यम्। नहि लोके तादशी विवक्षा विद्यते; विवक्षा च कुलवधूरिव न लोकमर्यादामतिक्रामति। तथथा-

२२० शुङ्गारप्रकाशः

जनाय शुद्धान्तचराय शंसत कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् । अदेयमासीद्यमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे॥ ननु चार्थोपाधेरप्यर्थोऽन्यथाभासमानो दृशयते। तद्यथा- पायाद्वो रचितत्रिविकमतनुर्देवः स दैत्यान्तको

मौलौ रत्नरुचि: श्रुतौ परिलसत्ताटङ्ककान्तिकमात् जात वक्षसि कौस्तुभाभमुदरे नाभीसरोजोपमः ॥ ततश्च न ज्ञायते किमयमर्थोपाधिनिबन्धनोर ऽर्थस्यान्यथावभास: उत शब्दोपाधिनिबन्धन इति। चिर जीव, यद्वतीर्ण इव प्रतिपाद्यार्थपदवीं दृशयसे, पृच्छान्यायुष्मन्तं कएषोडर्थोनाम, किं ब्रवीषि यःशव्देन प्रतिपाद्यते, अथ गौरित्यत्र कः शब्दार्थः? किमात्थ सास्रादिमान्पिण्ड इति, कथ स्वरूपमपि पृष्टः शब्देनैव व्यपदिशसि। किमवोचत् शब्दाख्यविशेषणानुरक्तस्य कस्य स्वरूपमन्यथा- ख्यातुं न शक्रोमि। शब्दापरित्यागलब्धप्रकाशयैव च तदनुभूत्यानुभवामि। तहि शब्दात्पृथ- गर्थतत्त्वस्य व्यपदेष्टमनुभवितुं चाशक्यत्वाच्छ्दस्यैवायमध्यासो विवतों विपरिणामो वार्थो नाम नान्यः कश्चिदिति निश्चीयताम्, युक्तं चैतत्, नहि निरूपयन्तोऽपि शब्दाद्विभिन्नमर्थततत्त्वमु- पलभामहे। अन्येऽपि चैचमाहु :- अविभागोऽपि बुध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिवलक्ष्यते ॥ ग्रहीतृग्रहणग्राह्यमायापथपरिच्युताम्। नमामः परमानन्दज्योतीरूपां सरस्तीम् ॥ इति। कः पुनरयं विवतों नाम। उच्यते, पकस्य तत्त्वादप्रयुच्युतस्य सन्निवेशविशेषादिभिरसत्यप्रविभक्ता- न्यरूपोपग्राहिता विवर्तः। तत्र यथा जलादयः कल्लोलादिरूपेण सर्पादयः कुण्डलादिरूपेण नीलाद्यश्चित्रादिरूपेण विवर्तन्ते तथा शब्दतत्त्वमविद्योपाघेस्लेनतेनार्थरूपेण तथातथा विवर्तन्से। तद्था

अञ्जन चूर्णपुञ्जश्यामलं शार्वरं तमः॥ इति। अथ यथा शब्दस्यार्थो विवर्तस्तथार्थस्य शब्दो यदि भवेत को दोषः स्यात् ? न कश्ित्। किन्तु- चाशूपता चेदुत्कामेदवबोधस्य शाश्चती। न प्रकाश्यः प्रकाशेत साहि प्रत्यवमर्शनी ॥ इदमन्घंतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्यम्। यदि शब्दाहयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥।

56. षष्ठः प्रकाश: २२१

नु चामिश्रीयमानलेव म्रतीयमानतीपि वाक्यार्थर्धर्मो विद्यते। यथा चोच्यले,

प्रतोयसानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणपु महाकवीनाम्। यत्तत्पंसिद्धावयवातिरिक्तमाभाति लावप्यमिवाङ्गनासु॥ रस्य च वाक्यार्थसावनोंत्तरकालमवगसेर्यासपक्षे विवर्तपक्षे वा कथमि वोपपत्तिर्भवति ? उच्यते, वेपरिणामान्भविष्यति वस्तुनो अवस्थान्तरगमनं विपरिणामः; तत्र यथा सृदादयो घटादिरपेण र्रदयो दध्यादिरूपेण चैत्रादयो युवादिरुपेण विपरिणमन्से तथेदं शब्दत्रह्माप्यविद्योपाधे :- नितेनार्थरूपेण तथातथा विपरिणमते। तद्यथा-सन्ति में पञ्च पुत्राः, मातरं पितरं शुश्धषितवानरि्मि, गेडहं युवा द्रमिडदेशे द्रमिडकन्याभिः सहावर्स सोऽहमिदानीं पथ्चिम वयस गङ्गातीरे रपश्चरामीति। अत्र च शब्दार्थयोः पृथगवभासाद्वाकयार्थस्याभिधीयमानतार्या प्रतीयमानतायां व नानुपपत्तिः, न चैतावता शब्दव्यापारा विरंस्यति। यतरतात्पर्यमस्य ह्ाग्रतो विशेषण वश्य- गणमास्ते। तस्योदाहरणमात्रं-

मातर्श्ररेष करमात्युनरपि मयि तंमन्थरेदं विदध्यात् निद्रामप्यरय पूर्वामनलसमहसो नैव संभावयामि। सेतुं बन्नाति करमादयमिह सकलद्दीपनाथानुयात- स्त्वय्यायात वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पःपयोधेः ॥

अत्र वर्णनीयराजविशषस्य दिग्विजयिनो यथाशुतवाक्यार्थोऽभिधीयमानस्त्वर्यति पदे विष्ण्वभ्या सावतारः समस्तीति प्रतीयमानस्तद्वतारान्तराणां निद्धालसत्वादिदोषयोगादस्य च तद्युदासात्। ततो वैशिष्यप्रतिपादनं तात्पर्य यस्य काव्येषु ध्वनिरिति प्रसिद्धिः । तटुक्तं-

तात्पर्यमेव वचसि ध्वनिरव काव्ये सौभाग्यमेव गुणसम्पदि वल्लभस्य। लावण्यमेव वपुषि स्वदतेऽ्ङ्गनायाः शृङ्गार एव हृदि मानवतो जनस्य ॥ कुः चुनः काव्यवचसोः ध्वनितात्पर्ययोर्विशेष: । उच्यते- यदवकं वचदशास्त्रे लोके च वच एव तत। वक्रं यदर्थवादादौ तस्य काव्यमिति स्मृतिः॥ यदभिप्रायसर्वस्वं वक्तुर्वा्यात्मतीयत। तात्पर्यमर्थधर्मरत्छ्ृब्दधर्मः पुनर्धर्वनि:। सौभाग्यमिव तात्पर्यमान्तरो गुण इप्यत। वाग्देवताया लावण्यमिव बाह्यस्तयोर्ध्वनिः ॥ अदूरविप्रकर्षास्तु इूयेन द्वयमुच्यन। यथासुरमिवैशाखौ मधुमाघवसंज्ञया ॥ इति॥

२२२ विभत्तयर्थोऽथ वृत्त्यर्थः पदार्थश्चोपवर्णितः। भावनादिप्रभेदेन वाक्यार्थश्च प्रकीर्तितः ॥ क्रियायाश् पदार्थत्वाद्वाक्यार्थत्वमुपाकृतम्। कृतं च भावनायास्तदपदार्थत्वहेतुकम् । वाच्या विशेष्याः प्रत्याय्याः शब्दस्योक्ताः क्रियादयः । अध्यासविपरीणामविवर्ताश्ास्य तान्प्रति॥ विभक्तिवृत्त्यर्थवतोरुपस्क्रिया प्रधानयोर्धाम पदार्थ इष्यते। पदं पदार्थस्य तु वाक्यगोचरो भवेद्यतोऽर्थस्तदतो निरूप्यते॥

इति महाराजाविराज भीभोजदेवंविरचिते सुङ्गारप्रकाशें विभकयर्थादिचतुष्टयप्रकाशो नाम षष्ठः प्रकाशः

॥ श्रीः ।। सप्तम: केवलशब्दसम्वन्धशक्तिप्रकाशः

रसावियोगरूपा: शब्दार्थयोद्वादश समर्थाः साहित्यमित्युच्यते। तेषु शब्दस्यार्थाभिधायिनी शक्तिर- भिधा। तया स्वरूप इवाभिधेये प्रवर्तमानः शब्दो वृत्तित्रयेण वर्तते, ताश्च मुख्या गौणी लक्षणेति तिस्न्नः। तत्र साक्षादव्यवहितार्थाभिधायिका मुख्या। गम्यमानशौर्या दिगुणयोगव्यवहितार्था गौणी। स्वार्थाविनाभूतार्थान्तरोपलक्षण तु लक्षणेति। तथाहि; गौरित्ययं शब्दो मुख्यया वृत्या सारना- दिमन्तमर्थ प्रतिपादयति, सपव तिष्ठन्मूत्रतादिगुणसमपदमपेक्षमाणो यदा बाह्ीके वर्तते तदा गौणीं वृत्तिमनुवदति। तदाह, रूढ्या यत्र सदर्थोऽपि लोके शब्दो निवेशितः । स सुख्यस्तत्र तत्साम्याद्ौणोऽन्यत्र स्खलद्रतिः ॥ यदा तु शब्द: स्वार्थतः क्रियासिद्धौ साधनभाव गन्तुमसमर्थस्तदाभिधेयाविनाभतमर्थान्तरं लक्षयति। तदा सा च लक्षणा वृत्तिः। यथा गङ्गायां घोषः प्रतिवसति। अन्र गङ्गाशब्दो विशिष्ठेादकप्रवाहे निरूढामिधानशक्ति:। स च घोषकर्तृकायाः प्रतिवसनक्रियाया अधिकरणभावं गन्तुमसमर्थः स्वार्था- विनाभूतं तटं लक्षयति। तटुक्तम्- अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणेति या। सैषा विदृग्धवक्रोक्तिजीवित वृत्तिरिष्यते॥ प्रत्येकं चैतास्तिस्त्रोऽपि द्विधाभूय पृथक् षोढा मिद्न्ते। तत्र मुख्या द्विधा, तथाभूतार्था, तद्द्रावा- पत्तिश्च। तयो: तथाभूतार्था षोढा, जातिविषया, व्यक्तिविषया, आकृतिविषया, गुणविषया, क्रिया- विषया, संबन्धविषया चेति। तत्र गौरश्वः पुरुषो ब्राह्मण इत्यादिर्जातिविषया, यथा- प्रसन्ना: कान्तिहारिण्यो नानाश्लेषविचक्षणाः । भवन्ति कस्यचित्पुण्यैर्मुखे वाचो गृहे स्त्रियः ॥ यथा वां- योरत्थणीए बहुणो हळाए सामए मंदगमणाए। कोरच्छिपेच्छिरीए बहुप्पए एक्कमहिसीए। यथा या.

२२४ निजनयनप्रतिविम्बैरम्वुनि बहुशः प्रतारिता कापि। नीलोत्मलेषु विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी॥

इङुदीयादप: सोडयं शृङ्गिेरपुरे पुरा। निषादपतिना यत्र स्तिग्धेनासीत्समागमः । यथा वा- अ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्ात्। द्वारेडस्य पाण्डसिकते पदपड्किर्श्यनेऽभिनव्रा॥ शवंतः कर्कशः कवशः स्थूल इत्यादिर्गुणविषया यथा- इ्यामला: प्रावृषेण्याभिरदिशो जीमूतपङ्किभिः । भुवश्र सुकुमाराभिर्नवशाद्लराजिभिः ॥ यथा वा- ताम्वूलवहलरक्त: प्रियभुक्तो धूसरः सपयन्तः । बालाधरोऽधिरोहति कुसुमरुचः काञ्चनारस्य ॥ पक्ता पचन् पक्क: पच्यमान इत्यादिक्रियाविषया यथा- दातुःस्थातुर्द्विषां मूर्ध्नि यष्टुस्तपेयितु: पितुन्। युध्यभभ्नविपन्नस्य किं दशास्यस्य शोचसि॥ यथा वा- कुविआओपसाण्णाओ ओरुण्णमुहीओ विहसमाणीओ। जहगहिआ तहहिअअं हरन्ति उच्छण्णमहिळाओ॥। पिता माता शत्रु: सूनुरौपगव इत्यादि: संबन्धविषया यथा- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयंतृतपतिर्द्वाभ्यामूर्वश्या च भुबा च यः ॥ यथा वा- सपदि सरीभिर्निभृतं विरहवतीस्त्रातुमत्र भज्यन्त। सहकारमञ्जरीणां शिखोद्मग्रन्थयः प्रथमे॥ अर्थस्यातथात्वेऽध्यासादिभिस्तथात्वापादनं तन्रावापत्तिः। सापि घोढा, अध्यासात्मिका, कल्पना- त्मिक्का, विवर्तात्मिका, विपरिणामात्मिका, विपर्ययात्मिका, प्रवादास्मिका चेति। तत्र जानतोड: व्यतासंस्त देतदित्यारोपणमध्यासः। यथा- अइदिअर किंणपेच्छसि आआसं किमुहा पुळोएसि। जाआए बाहुमूळे मिअद्धअंदाणपरिपाडी ॥

(57) सप्तमः प्रकाश: २२५

यथा वा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ असतोऽप्युत्प्रेक्षाकल्पना यथा- गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्धंकुङ्कमम् ।। यथा वा. अनिराकृततापसम्पदं फलहीनां सुमनोभिरज्झिताम्। खलतां खलतामिवासतीं प्रतिपद्येत कथं बुधो जनः । वस्तुनः सन्निवेशविशेषेणावस्थानं विवर्तः। यथा उत्फुल्लस्थलनलिनीवनादमुष्माटुूतः सरसिरुहोद्वः परागः । वात्याभिर्वियति विवर्तितः समन्तादाधत्ते कनकमयातपत्रलक्ष्मीम् ॥ यथा वा- अस्मिन्नीषद्वलित विषमरतोक विच्छिन्नभुन्नः किश्विल्वीनो विपिनविनतः पुञ्जितश्रो्यितश्व धूमोद्वारस्तरुणमहिषस्कन्धनीलो दवाने: स्वैरं सर्पन् सृजति गगने गत्वरान्पत्रभङ्गान् ॥ वस्तुनोऽवस्थान्तरोपगमनं विपरिणामः । यथा- य एते यज्वान: प्रथितमहसो येऽप्यवनिपाः मृगाक्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारिकथया। अहो ये चाप्यन्ये फलकुसुमनम्रा विटपिनो जगत्येवंरूपा विलसति यदेषा भगवती॥ यथा वा- च्युतामिन्दोर्लेखां रतिकलहभनं च वलयं समं चक्रीकृत्य प्रहसितमुखी शैलत नया। अवोचद्यंपश्येत्यवतु स शिवः सा च गिरिजा सच क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः॥ मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । यथां- हृतोष्ठरागैर्नयनोदबिन्दुभि: निममननाभेर्निपतद्गिरङ्गितम्। च्युतं रुषा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम्॥ यथा वा- मामैः शशाङ्क मम शीथुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं विभेषि। प्रायोविदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥

२२६

अवस्तुष्वपि वस्तुवन्मिथ्याप्रसिद्धि: प्रवादः । यथा- गन्धर्वपुरसुरायुधकुरङ्गतृष्णान्धकाररूपाणि । असतामसत्यदुर्ग्रहदुरापमलिनानि वृत्तानि॥ यथा वा- रत्न व्छायाव्यतिकरमिव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता दवल्मीकाग्रात्प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य। येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः॥

गौणी द्विधा, गुणनिमिस्ता उपचारनिमित्ता च। तत्र यस्यां द्वयोर्वचनयोस्सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्गेन वा प्रयोग: विशेषणविशष्यभावान्यथानुपपत्त्यैकस्य प्रतीयमानामिधीयमानगुणद्ा रक: सम्बन्धो भवति। सा गुणव्यवहितार्था गुणनिमित्ता। तत्र च- संसर्गिभेदकं यद्यत्सव्यापारं प्रतीयते। गुणत्वं परतन्त्रत्वात्तस्य शास्त्र उदाहृतम्॥ गुणः स्वार्थो विशेषणं प्रवुत्तिनिमिन्तमिति चैकोऽर्थः । स धर्मगुणक्रियाकृतिजातिस्वरूपादिमेदा- दनन्तः । तत्सम्बन्धेन यद्यपि तन्निमित्ता वृत्तिरनन्तप्रकारैव कल्प्यते तथापि तस्याः षडेव विकल्पा भवन्ति। सुख्यविषयः, अमुख्यविषयः, भेदविषयः, अमेदविषयः, विशेषणविषयः, अविशेषण विषय इति। तत्र द्वयोरपि मुख्यविशेष्यार्थयोर्धर्मादिनिमित्तमेकस्येतरविशेषणत्व भवति स सुख्यविषयः । स धर्मनिमित्त: समासे यथा- यो हि दीर्घासिताक्षस्य विलासवलितभ्रुवः । कान्तामुखस्यावशगस्तस्मै नृपशवे नमः॥ स पवासमासो यथा- गौगोः कामदु घासम्यक्प्रयुक्ता स्मर्यते बुधैः। दुष्प्रयुक्ता पुनर्गोवं प्रयोकुः सैव शंसति॥ क्रियानिमिन्त: समासो यथा- कत्तोसंवडइमहं पिअसहिविअसगमोणिसीहेवि। जा जअइ गहिअकरणिअरकंखिरि चंदचंडाळो।। सपवासमासो यथा- किं द्वारि देवहतके सहकारकेण संवर्धितेन विषपादप एष पापः । अस्मिन्मनागपि विकासविकारभाजि भीमा भवन्ति मदनज्वरसन्निपाताः ॥। यत्र विशेषणविशेष्ययोः प्रथममेवैकममुख्यं भवति असावमुख्यविषयः। स विशेष्यस्यामुख्यत्वे सामानाधिकरण्येन धर्मनिमिच्चो यथा-

सप्तमः प्रकाशः २२७

हिमलवसदृशश्रमोदबिन्दूनपनयता किल तन्नवोढवध्वाः । कुचकलशकिशोरकौ कथं चित्तरलतया तरुणेन पस्पृशात॥ स एव क्रियानिमित्तो यथा -- मुखपङ्कजरङ्गेडस्मिन्भ्रूलता नर्तकी तव। लीलयाङ्गनाभ्यां दृष्टो सखि यूनां निषिञ्चति॥ विशेषस्य मुख्यत्वे वैयधिकरण्येनाकृतिनिमित्तो यथा -- पडिपक्खमंतुपुंजे ळावण्णकुडे अणंगगअकुंभे। पुरिसअअहिअअधरिए कोसथणंतीथणेवहसि ॥ स एव क्रियानिमित्तो यथा- ववसाअअरइपओसो रोसगइंददिढसिंखळापडिबंधो। कहकहवि दासरइणोजअकेसरिपं जरोगओघणसमओ। यत्रैक एव शब्दोऽर्थे मेदप्रकल्पनया गुणनिमित्तं विशेषणविशेष्यभावमनुभवति असौ भेदविषयः । गौणमुख्ययोर्गुणनिमित्तो मुख्ययोश्च जातिनिमित्तो यथा- तहकमळक्कमळचंदो चंदमुहि तुज्झमुहअंदो। कमलंउणकमळच्चिअ चंदोचंदोच्चिअवराओ। मुख्ययोर्गुणनिमित्तो यथा- तालाजाअंति गुणा जालादे सहिअएण्हिघेप्पंति। रइकिरणाणुग्गहिआइ होंतिकमळाइकमळाइ॥ मुख्ययोः क्रियानिमित्तो यथा -- ग्रसमानमिवौजांसि सदसो गौरवेरितम्। नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषोऽपि स पुमान्पुमान् ॥ स्वरूपनिमित्तो यथा- अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्रस्तथाम्बुजमम्बुजं रतिरपि रतिः काम: कामो मधूनि मधून्यपि। इति न भजते वस्तुप्रायःपरस्परसङ्करं तदियमबला धत्ते भावान कथ सकलात्मकान्॥ साधर्म्यादिप्रसिद्धेर्यत्रोपमानमेवोपमेयं प्रत्याययत्यसाव मेदविषयः। सोन्योडक यथा- पिबन्मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्गजे । अप्यसन्नद्सौरभ्यं पश्य चुम्बति कुट्मलम्॥

२२८ रुङ्गारप्काश:

समासोक्तौ यथा- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुररसरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः॥ उभयोक्तौ यथा- उपाध्वं तत्ान्थाः पुनरपि सरोमार्गतिलकं यदासाद् स्वेच्छं विलसथ विलीनक्कमभराः। इतस्तु क्षाराब्घेर्जठरमकरक्षाय्पयसौ निवृत्तिःकल्याणी न पुनरवतारः कथमपि॥ अनुभयोक्तौ यथा- अथेदं रक्षोभि:कनकहरिणच्छद्मविधिना तथावृत्तं पापैर्व्यथयति यथाक्षालितमपि। जनस्थाने शून्ये विकलकरुणैरार्यचरितैरपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम्॥ यत्र विशेषणभूतं नाम सर्वनाम वा विशिष्टगुणधर्मादिकं प्रवृत्तिनिमित्तमुपादत्ते स विशेषण विषयः। स नाम्नो विशिष्टगुणनिमित्तत्वे यथा- भवतु रुषि कठोरा किन्तु रम्या मृगाक्षी निरुपधिमधुराणां स्वादवोऽमी विकारः। श्रयति कठिनभाव: शुक्तिपात्रेष्वपो याः कुलवनबहुमानास्तासु मुक्ताफलं ताः ॥ संस्कारिक्यादिज़निकिं संज्ञामपि नामेव। तस्य यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाःकलाः । कामं सन्तु हढ कठोरहृदयो रामोऽस्म सर्वसहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव॥ सर्वनाम्नो विशिष्टगुणसम्पत्तिनिमित्तत्वे यथा- स राजा तत्सौख्यं स च परिजनस्ते च दिवसाः स्मृतावाविर्भूतं त्वयि सुहृदि दृष्टेऽद्य सकलम्। व्रिपाके घोरेस्मिन्न खलु न विमूढा तव सखी पुरन्धीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ मुख्यवद्गौणस्यापिविशेषणं तद्विशेषणमेव तत्र सर्वनाम्नो गुणसम्पत्तिनिमित्तत्वएव यथा- छदा .. वळअ दीहिअहिमंधल्लहिनि अदेह। अन्नजीदिहरलोअणहोतहोमुहअंदहीरेव।। विशेषणमव्यमिचरितमविशेषणं तद्धर्मादिगुणयोगेन यत्र प्रवर्तते तदसावविशेषणिपर्यासः-

(58) सप्तम: प्रकाश:

... ज हृणो हलामओ विकण्णस्स कोणजीवेज्ज। सोउण तेण वि मओ रिट्ठी सच्च पिअबइळ्ळो।। चेतनप्रकृंतर्यथा- सच्च चिअकठमओ सुरणाहो जेणहळिअधूआए। हत्थहि कमलद्ल कोनलेहि चित्ती न पढविओ॥ अचेतनस्य यथा- भवतु विदितमेतत्काष्ठटमेवासि सत्यं किमपरमभिधारये कानने वधितोऽसि। कुतलयनयनायाः पाणिसङ्गांत्सवेऽस्मिन मुसल किसलयं ते ततकणाद्यन्न जातम्॥ अचेतनस्येव प्रभावतो यथा- अन्विप्यद्गिरयं चिरात्कथमपि प्राध्येत यद्यर्थिभिः नाथ त्वं पुनरर्थिन: प्रतिदिनं यत्नात्समन्त्रिप्यसि । प्राप्तौ चिन्तितमात्रकं दददसौ चिन्तातिरिक्तप्रदं त्वामालोक्य ब्िदीर्यत यदि न तद्रावैव चिन्तामणि: ॥ मुख्यया गौण्या वान्यविशेषणस्य सतोऽ्यत्रारोपणसुपचारः । तन्निमित्तकोपचारनिमित्ता ; सा तु गौणव्यवहितार्थत्वात् गौणी भवति, तस्या अपि धर्मगुणाकृतिक्रियास्वरूपजात्यादयः प्रशृत्ति निमित्ततद्देदात्। सापि षटप्रकारा भवति, धर्मनिमित्ता, गुणनिमित्ता, आकृतिनिमिसा, क्रिया- निमित्ता, स्वरूपनिमित्ता, जातिनिमिता च। तासु धमनिमिसा यधा- भवतु रुषि कठोरा किन्तु रम्या मृगाक्षी। .. तालैः शिन्नद्वलयसुभगैनर्तितः कान्तया मे। = ..

तद्योगान्नायिकाकालयोरपि विशेषणभावमनुभवतः । गुणनिमित्ता यथा- किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्। एसअवसाणविरसो ससुरेण सुओ वळअसदो। अत्र मधुरविरसशब्दों वा स्वान्यविशेषणत्वेन रूढौ। तक्त्यवधानेन वर्णनयाSSकृतिवलयशदैरारो पितौ विशेषणभावमनुभवतः । आकृतिनिमित्ता यथा-

२३३ शुङ्गारप्काश:

अङ्करिते पल्लविते कोरकिते कुसुमिते च सहकारे। अक्करितः पल्लवितः कोरकितः कुसुमितश्र हृदि मदनः ॥ यथा घा ..... पल्लविअं पिचअकरपल्लवेहिं पप्पुलिअंव णयणेहं। फळिअं विअ पीणपओहरेहि अज्जाए-लाअण्णं। अन्नाक्कुरितपल्लवितादयो मूर्तिमत्सु भूरुहादिषु आकृतिविशषतो विशेषणत्वेन रूढास्तन्ववधानेना मूर्तयोरमेदनलावण्ययोरारोप्यमाण गौण विशेषणभावमनुभनन्ति। क्रियानिमित्ता यथा. शशिनमसूत प्राची नृत्यति मदनो हसन्ति ककुभोऽपि। कुमुदरजःपटवासं व्रिकिरति गगनाङ्गणे पवनः । यथा वा- अवऊहिअपुप्पदिसैमअं जेह्नाएसे विअ पओसमुंहं। माइरझिन्तउ रअणीअपरदिसाभुत्तपत्थिअम्मि मिअंके॥ अत्र सेवोपगूढादीनामन्यक्रियाणां तज्यवधानेनान्यत्रारोपणाद्विशेषणभावः। कथ पुनरयं भेदो गौण्याः पृथम्भवति यत्र प्रसिद्धेरुपमानोपमयं गम्यते तां गुणव्यवहितार्थामगौणीयामन्योकिं समासोकति वा वर्णयन्ति। यस्या पुनरुपमेयेन गुणसान्यादुपमानं गम्यते तां गौणव्यवहितार्था गोणीयां समाधिमित्याचक्षते। तटुक्तम्-उक्तस्याप्नाकरणिकत्वे समासोक्ति, प्राकरणिकत्वे समा- धिरिति। स्वरूपनिमित्ता यथा- कस्य नावनति कुर्याद्दैन्यमाता दरिद्रता। कं वा न मदयत्येषा श्रीरुन्मादकुटुम्बिनी॥ यथा वा- आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥। अत्र दरिद्रताया दैन्यजनकत्वेन मातृस्वरूपाध्यारोपादपत्यता व्यवधानेन सम्बन्धो दरिद्विता दैम्यं जनयतीति वाक्यार्थः। तस्य च शशिनमसूत प्राचीत्यादिवदुपच्ारोपपत्तिः । एवमुत्तरत्ापि योज्यम्॥ जातिनिमित्ता यथा- घृति:क्षमा दमःशौंचं सामर्थ्य* वागनिषठुरा। भूतानामनभिद्रोहर्सप्तैताः समिधःश्रियः॥ यथा वा- येषां प्राणिवध: क्रीडा नर्म मर्मच्छिदोगिरः। परोपतापः कर्तव्यं ते मृत्योरपि मृत्यवः॥ * औचित्यं - इति मूलपाठ :.

सममः प्रकाश: १३१ अन्राग्निसमिद्धमेंषु मर्त्यमृत्युधमेंषु व् श्रीधृत्यादिषु मृत्युदुजनेषु नगितेषु समिन्मृत्युजात्योरेव गुणभावी न त्वत्निमर्त्ययोरिति। अमार्पां साक्षादसंबन्धे दीक्षित्रिनाशदिधर्मद्वारक उपचारः संवन्धाय कल्पते। तेनायमर्थः सम्पद्ते। धृत्यादयः श्रियं समेधयन्ति, दुर्जना मृत्युमपि मारयन्ति। सा चयमन्यरूढा क्रियाउन्यत्रारोप्यत इत्युपचारवृत्तिरेव भवति। यडुकं- कुमुदानि निमालन्ति कमलान्युन्मिषन्ति च। इति नेत्रक्रियाध्यासाल्ठब्धा तद्वाचिनी श्रुतिः।। एवं परार्थे यः पीडामनुभवति एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादृपि॥ इस्यादि च द्रष्टव्यम्। यद्येवं क्रियानिमित्तैया कस्मान्न सवति? क्रियाया एव द्रव्यजातिरूपेण विप- रिणामाद्, यथा-दैन्यमातेत्यादौ वृत्तिरूपेण। नतु च यथा गौरिव गौस्तथा समिध इव समिध इतीयमपि गौणी कस्मान्न भवति ? भवति यदि समिध इत्यनेन श्रिय इति नापेक्ष्यते भीतह्वेरिति वा वह्निशब्दप्रयोगो भवति। यथा -- पपसाअरूपसोधणसमओ अणगगअकुंभेधणे। इति। पतेन दैन्यमाता दरिद्रता, ते मृत्योरपि मृत्यव इत्यादेरपि न गौणत्वमित्युक्तं भवति। आदि- ग्रहणान्नामसर्वनामादेरपि मेदामेदाभ्यासुपचारे गौणव्यवहितार्थैव गौणी भवति। स भेदोपचारे नामाध्यारोपाद्यथा- हे हस्त दक्षिण मृतन्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विसृज शृद्रमुनो कृपाण्म। रामस्य गात्रमसि निर्भरगर्भखिन्नसीताविवासनपटो: करुणा कुतस्ते॥ वथा वा .. स्थानेऽवसीदसि रघूदह कि विधान ग्स्यारत्वयेक्षितमलक्षणमङ्गकेषु। अद्यापि जीवसि दशानन हे हनूमन केयं तवाभिमुखवर्तिरिपोः प्रतीक्षा।। अमेदोपचारेण सर्वनामाध्यारोपादथा- चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने सैकतSस्मिन्सरय्वा वादद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनो: कयोश्षित्। एको वक्ति प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः सत्यं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम्।। यथा वा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात्पुनरपि मयि तम्मन्थखेदं विदध्या- न्निद्राम्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैवसम्भावयामि।

२३२ शुज्ञारप्रकाश:

सेतुं बघ्नाति भूय: किमितिच* सकलद्दीपनाथानुयातः त्वय्यायात वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोघे: ॥

अत्राद्योदाहरणयो रामहनूमन्तौ नामशब्दाभ्यामतिनिप्करुणे परिभवासहिष्णी च स्वमूर्तिमेदे

विशेषणभावं भजते इति गौणव्यर्वहितार्थोपचारनिमित्तोपचारनिमित्तेय गौणी। यत्र तु न भेदोपचारस्तत्र व्यवधानाभावाहुणनिमित्तैव गौणी भवति, यथा रामोऽस्म सर्वसहे, तार्क्ष्यः सोडपि सम निजेन विभुना जानाति मां रावण॥ इति। कथ पुनः शब्दार्थयोरभेदेऽपि भद्व्यपदेशः । सहि राहोः शिरः गौगोंः कामदुदेत्यादी शब्दार्थभेद एव दृशयते। उच्यते, अस्तितावदेतन्मुख्याभावे. सति प्रयोजने निमित्ते च सत्युपचारः प्रवर्तते। स चामिन्नानां भेदव्यपदेशहेतुः, मिन्नानां चाभेदव्यपदेशहेतुर्भवति। तन्राभिन्नानां भेदो यथा- आत्मानमात्मना वेत्सि सृजस्यात्मानमात्मना। आत्मना कृतिना च त्वमात्मन्येव प्रलीयसे ॥

कर्तृकर्मकरणाधिकरणोपचारेण भिदत। सिद्धे च मेदे सादश्यनिबन्धने मुख्यानामिघोपचरिता- नामप्युपमानोपमेयव्यवहार: प्रवर्तते। तद्यथा- त्वन्मुखं त्वन्मुखमिव त्वदृशौ त्वछ्टशातिव। त्वन्मूर्तिरिव मूर्तिस्ते त्त्रमिव तं कृशोदरि॥ वैसादृश्यनिबन्धनस्तु व्यतिरेको भवति। यथा. नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषोऽपि स पुमान्युमान्। रइकिरणाणुग्गाहिआइहोंति कमलाइकमलाइं। ततश्च भिन्नार्थवत्सम्बन्धसम्बोधनविभक्तयादेरुत्पत्तिरयथा-रामस्य गात्रमसि, ह हनूमन्निति। पतेन मुख्यगोणयोरपि उपमारूपकादयो व्याख्याताः । यथा- अयमालोहितच्छायो मदेन सुखचन्द्रमाः । सन्नद्ोदयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥ चन्द्रमाः पीयते देवैर्मया त्वन्मुखचन्द्रमाः । असमग्रो ह्ययं शश्रदयमापूर्णमण्डलः॥ अमृतात्मनि पद्मानि द्वेष्टरि स्निग्धतारके। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन्नितरेण किमिन्दुना॥ न मोलयति पद्मानि न नभो व्यवगाहते। त्वन्मुखेन्दुर्मभासूनां हरणायैव यस्यति॥ * "चाऽसौ कथमिव" इति पाठान्तरम्,

(59) सप्तमः प्रकाशः २३३ भिन्नानाम मेदोपचारो यथोत्तरोदाहरणयोः, तत्र हि प्रतीयमानाभिधीयमानतुल्यगुणोपमानविशेष- णमनेकं सर्वनामोपमानव्यवधानेनोपमेये प्रयुक्कतमभेदोपचारेणोत्कर्षमारोपपतति। नन्वियमन्योक्तिः समासोक्तिरुमयोकिर्वा कसमान्नमवति? तथाहि; प्रनवीयमानाभिधीयमानोपमेयगुणविभूतयः सर्व-

हा सौरमं क्व तते कनु ते सन्तापहारि हा शैत्यम्। अङ्गारकारहस्ते चन्दन पतितोऽसि धिग्दैवम्॥ समासोक्तिर्यथा- मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले वालां कदर्थयसि किं नवमालिकायाः । अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु॥ उभयोक्तिर्यथा- केनासीनः सुखमकरुणेनाकरादुड्कतरत्वं त्रिक्रेतुं वात्तमभिलवितः केन देशान्तरेऽस्मिन्। यस्मिन्वि त्तव्ययभरसहो ग्राहकस्तावदास्तां नारति भ्रातर्मरतकमणे त्वत्परीक्षाक्षमोऽपि।। उच्यते, यत्रोपमानमेव प्रयुक्तं प्रतीयमानाभिधीयमानगुणसुपमेयं गमयति, तत्रैवान्योक्तयादयो भवन्ति। इहतु नोपमानं प्रयुज्यते। किं तहि? तद्विशेषण सर्वनाम, तेन प्रथमोदाहरणे नान्योकिर्द्वि- सीयोदाहरणे तुन समासोक्तिरिति। यद्येवमध्यासात्मिका तन्भावापत्ति: कस्मान्न भवति? यथैष बाला- बाहुमूले बालचन्द्रमाः, यथा वा-किमहो नृपाः समममीभिरुपपतिसुतेन पश्चभिः, वध्यमभिहथ, भुजिष्यममुं सहचानया स्थविरराजकन्ययेति। उच्यते, नात्र सर्वनाम्नामेव प्रयोग:। किं तहि? विशे- व्याणामपीति युज्यते तन्भ्ावापत्तिः। चन्द्रज्योत्स्नेत्यादौ तु सर्वनामाध्यासे समाधिलक्षणयोगादुप- चारगौण्येवैषा भवति, यथा च धर्मिणोऽप्यध्यासे समाधिरुपपद्यते तथाग्रतो वक्ष्याम इति। लक्षणा द्विविधा-लक्षणा लक्षितलक्षणा च । तयोर्यस्यामुपात्तशब्दस्यार्थस्य क्रियासिद्धौ साधनत्वायोगात् स्वार्थोऽविनाभूतमर्थान्तरं व्यवहितमेव लक्षयति सा लक्षणा, तद्गथतिरिक्ता तु वक्ष्यमाणानेकरूपा लक्षितलक्षणेति। तत्र लक्षणा षोढा, सामीप्यलक्षणा, साहचर्यलक्षणा, सहचरितलक्षणा, हेतुलक्षणा, तादर्थ्यलक्षणा, परिमाणलक्षणा च। तत्र गङ्गायां घोषः प्रतिवसति, मश्चाः क्रोशन्तीत्या दिषु स्वार्थाविनाभूतसमीपार्थान्तरप्रतीतिहेतुः सामीप्यलक्षणा। यथा. यत्तालीदलपाकपाण्डुवदनं। अभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तःकपोलः । इति ॥ अत्र पाकच्छेदयोः क्रियात्वेनामूर्तत्वात्पाण्डुत्वं कान्तत्वं चासम्मवत् समीपस्थं पक्तालीपर्त्र सदयश्छिनं च हस्तिदन्त लक्षयति। छत्रिणो गच्छन्ति, कुन्तान्प्रवेशयेत्यादिषु स्वार्थाविनाभूतसाह चर्योपलब्धार्थान्तर प्रतीति हेतुः साहचर्यलक्षणा। यथा-

२३४ शुङ्गारप्रकाशः

यं सर्वशैला: परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। भार्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम्। अत्र दोग्धृसाहचर्याच्छैलेष्वपि दुडुहुरिति प्रयुज्यते। यथा वा- पदेपदे कूबरिणः शतंशतं शतंशतं मत्तगजान्नथेरथे। न्यवेशयद्वाजिशतं गजेगजे हयेहये कुन्तशतं शतक्रतुः ॥ यत्रोक्तधर्मसहचरितोऽन्योऽपि धर्मो लक्ष्यते सा सहचरितलक्षणा। यथा- मधुपृषत्पिङ्गाः पयोबिन्दवः । कनकफलकस्फारजघना ।। इति। अत्र पिङ्गत्वस्फारत्वसहक्ृतास्तदाश्रयाकारकान्त्यादयो लक्ष्यन्ते। अन्नं वै प्राणाः, आयुर्घृतमित्यादिषु स्वार्थाविनाभूत निमित्तकारणार्थान्तरप्रतीतिहेतुहेतुलक्षणा। यथा-त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयम्, इति। अत्र जीवितशब्देन हृदयशब्देन च जीवितचैतन्यहेतुः प्रियतमोच्यते। इन्द्रस्थू- णामल्लिकाप्रदीपा इत्यादिषु तदर्थप्रतीतिहेतुस्तादर्थ्यलक्षणा। यथा- आरूढो मलयाचलं जलनिधे: पारं परं नाटय न्नौदण्डं नृपसिंह सिंहलपते रुच्छेत्तुमच्छं यशः ॥ इति। अत्र दण्डशब्देन दण्डनाप्रहितो लोक उच्यते। प्रस्थ पलं क्रोश इत्यादौ परिमाणसाधनभूतार्था- न्तरप्रतीतिहेतुः परिमाणलक्षणा। यथा- यस्मादनर्घाणि हृतान्यनूनैः प्रस्थैमुहुभूरिभिरुच्छिखानि। आढ्यादिव प्राहुणिकादजस्रं जग्राह र्नान्यमितानि लोकः ॥ अत्र प्रस्थशन्देन प्रस्थपरिमाणसाधनं मानभाण्डं काष्ठादिमयमुच्यते। लक्षितलक्षणापि षोढैव.रूढलक्षणा, प्रतीकलक्षणा, विवक्षितलक्षणा, विरुद्धलक्षणा, तदन्य- लक्षणा, प्रकीर्णलक्षणा च । तासु यस्यां यथाकरथंचिद्धधुत्पत्या लक्षितेनाभिधानेन रूढलक्षण एवार्थो लक्ष्यते सा रूढलक्षणा। दुरोदर श्रक्रवाको द्विरेफो भ्रमर इति। यथा- मधु द्विरेफ: कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः । इति। अत्र दुरोदरत्वं द्विरेफत्वं च कुररेऽपि सम्भवति, नचात्र रूढा लक्षणेति। नायं लक्ष्यते। यत्र प्रतीके नाभिधानैकदेशेन समुदायो लक्षित एव लक्ष्यते न यः कश्चित् सा प्रतीकलक्षणा। यथा- भीमो भीमपराक्रमः, सव्चा अपि होइ अहअइंसणतुरीआ। अत्र स्वेन भीमशव्दो भीमसत्यशब्दप्र- तीकश्रवणात् भीमसेनः, सत्यभामेत्यमिधानयो: पूर्वलक्षितयोर्लक्षणा लक्ष्यते। न हि भवति

सप्तम: प्रकाशः २३५

ज्येष्ठा ज्येष्ठेति, आर्द्रावाद्रेति। यत्र यथाकथंचिच्छव्दप्रयोगे विवक्षितमेव लक्ष्यानुसारतो लक्ष्यते सा विवक्षितलक्षणा। यथा- मनसिजजैत्ररथं विलोचनार्धं। चकितहरिणी हारिनेत्रत्रिभागः । इति ॥। अत्र नार्धशब्दस्य त्रिभागशब्दस्य अर्थः, किन्तु ताभ्यामसमग्रालोकनं लक्ष्यते। नहि भवति नेत्रचतु- र्भागो नेत्रषड्मागो वेति। पदं केवलमन्यसन्निधे्वा यत्राभिहितविरुद्धं लक्षितमेवार्थ लक्षयति सा विरुद्धलक्षणा। यथा विष्टिर्भद्रा, अङ्गारको मङ्गलः, पुण्यवत्यहं यस्यास्त्वमेवंविधः पतिरसीति। अत्र भद्रामङ्गलशब्दौ पुण्यवच्छन्द्श्च अभद्रमङ्गलत्वे अपुण्यवत्वं च लक्षितमेव लक्षयन्ति। यथा वा- रतनावल्यां राजा विदूषकमाह-महाव्राह्मणस्त्वमसि, कोऽन्य एवमृचाममिज् इति। अत्र महाब्राह्मण इत्यनेन ऋुचामभिज्ञ इत्यनेन च वृषलादप्यधमत्वं वैघेयत्वंच लक्ष्यते। यथाच मालतीमाधवे, लवाङ्िका मदयन्तिकामभिधत्ते। कहं णाम णतवहूची संभेणापाअजाणअं लडहविअड्डमहुरभासणं अरोसणं च भादरं दे भत्तारं समासादिअ, पिअसही दुम्मणइरसदि। अत्र नववधूविस्त्रम्भणोपायक्ञ- त्वाद्यस्तद्विरुद्धमर्थ लक्षयन्ति। एवमन्येऽपि यथा- इदमम्लानमानाया लमं स्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि।। कुविआओपसण्णाओ ओरुण्णमुहिओ विहसमाणीओ। जहगहिआ नहहिअअं हरंति उच्छण्णमहिलाओ। वय तथा नाम यथात्थ किं वदाम्ययन्त्वकस्माद्विकल: कथान्तरे। कदम्बगोलाकृतिमाश्रितः कथं विशुद्धसुग्धः कुलकन्यकाजनः ॥ एतेष्वम्लानमानशब्देन मानभङ्ग:, उत्सन्नशब्देनानुच्छेदाशीः, विशुद्धमुग्धशव्देनाविशुद्धिरमौग्ध्यं च लक्ष्यते। यत्रामिहितशब्दा र्थतिरस्कारेणार्थान्तरं लक्ष्यते सा तदन्यलक्षणा। यथा- सुवर्गपुणां पृथिती चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्।। अत्र न सुवर्गशब्दार्थो, नापि पुष्पशब्दार्थः। किन्तु सुवर्णशव्देन सर्वपुरुषार्थमूलं हिरण्य, पुष्पशब्देन च प्रसवार्थो लक्ष्यते। ताभ्यां च लक्षिताभ्यां व्यवसायिनां पुरुषविशेषाणं वसुमती सर्वान्कामानू प्रसूत इति। उक्ताभ्योऽन्या प्रकीर्णलक्षणा। यथा- दशरश्मिशतोपमद्यति यशसा दिक्षु दृशस्वपि श्रुतम्। दशपूर्वरथं यमाख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर्बुधाः।। हिंरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते। तुरङ्गकान्तामुखहव्यवाहज्वालेव हित्वा जलमुल्ललास।। इति !

२३६ शुङ्गारप्रकाश:

अन्ये पुनर्लक्षितलक्षणामन्यथा व्याचक्षते। लक्षणयोपचरितवृत्त्या गौण्याभिहितार्थेन यत्रार्थान्तरं लक्ष्यते सा लक्षितलक्षणेति। यथा-रथावयवायुधः, पङ्किरथः, रथाङ्गनामेति, अत्र रथावयव शब्देन चक्रं लक्ष्यते। तेन तदाकृतिः तन्नामावाSडयुधविशेषः, पड्किरित्यनेन दशाक्षरं छन्दो लक्ष्यते। तेन दशशब्दः, ताभ्यां चायुधसन्निधेश्चकायुधः, दशरथः, इति देवविशेषराजविशेषौ लक्ष्येते। रथाङ्गमित्यनेन रथैकदेशो लक्ष्यते; तेन चक्रशब्दः । नामेत्यनेन परिभाषणं लक्ष्यमाणार्थः, ताभ्यामन्योन्यसन्निधेश्चक्रवाक इति पक्षिविशेषो लक्ष्यत इति। अस्याश्च प्रबन्धेषु भूयसा प्रयोग:। तद्यथा- सूई वेहेमुस लं वि ्छुहमाणेन उठ्ढलोएण। एकग्गामेपिविओ इमेर्हि अच्छिहिविअणदिद्ठो।। अत्र सूचीवेधे सुसलप्रवेशो न सम्भवति, जनस्तु तमपि करोतीत्यनेन मुख्यया लक्षितेन तस्या- सम्भाव्यमानार्थवादिता लक्ष्यते। यथा- चुंबिज्जइ सअहुत्तं अपवाहिज्जइ सहस्ससअहुंत्त। रभिअपुणो विरमिज्जइ पिएजणे णत्थि पुणरुत्तं।।

अत्र पुनरुक्तशब्दोऽप्यर्थवान पुनः प्रयोगविशेषे निरूढशक्तिः क्रिया पुनः करणसामान्यं लक्षय ... विपक्षिचुम्बना ... णविशेषवैयर्थ्याय लक्षयति। एवं दूइ तुमं विअणिउणा कक्कसमहुआइ जाणसेवोहं। कंडुइअपंडरं जहणहोइ तहतं कुणिज्जासु॥ अत्र कण्डूयितपाण्डरमित्यनेन पारुष्यं लक्ष्यते। तेन तु स्नेहक्षतिरिति। अपि व गअणं च मत्तमेहं धाराळुळिअज्जणाइ णवणाइ। णिरहंकारमिअंका हरंति नीलाओ विअ णिसाओ। अत्र मसनिरहङ्कारशब्दावनिभृतत्वं च लक्षयन्तौ चेतनेषु रूढावचेतनेषु प्रयुज्यमानौ तयोरपि तथाविधार्थयोगं लक्षयतः । किश्च- अण्णं लडहत्तणअं अण्णच्चिअअंगवठ्ठूणच्छाआ। सामासामण्णवआ पइस्सरेहच्चिहणहोइ॥ अत्र रेखाशन्देन चित्रालेख्यं लक्ष्यते, न च विशिष्टं रूपनिर्माणमिति। अपरं, अगणिअ नअणाआसा माळिषुळोइज्जतजंतको होसि मअणस्स ॥ अत्र मदनस्य को भवसीत्यनेन तत्सनाभित्वं लक्ष्यते। तेन च तदौपम्यमिति। तथा-

(60) सप्म: प्रकाश:

प्रत्नीच्छयाशोकीं किसलयपरावृत्तिमघरः कपोल: पाण्डुत्वादवतरति तालीपरिणतिम्। परिम्लानप्रायामनुवदति दृष्टिः कमलिनीं नवीनस्तन्वङ्ग्या मनसिजविकारो विजयते॥ अतः प्रतीच्छत्यवतरत्यनुवद्तीति चेतनधर्मैरचेतनप्रयुक्तैरुपलक्षितेषु धारणप्राप्त्यतु ...... किसलयपरावृत्त्या श्वासधूसरत्वं लक्ष्यते। तेनापि तत्सामीप्यादशोककिसलयौपम्यमिति ताली- परिणत्या कमलिनीपरिम्लानतया च विरहकाश्ये, तेन च स्नेहातिरेक इति। एवं परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयतस्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं श्रलथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्गयाः सन्तापं वद्ति बिसिनीपत्रशयनम्॥ अन्र वदतीत्यनेनोपचारवृत्या आ्ापयतीति, परिम्लानमित्यादिमिस्तद्धमैस्तस्यास्तनुसन्निवेश चारुत्वो रकर्षो लक्ष्यते । अपि च- निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी कन्दर्पस्य धनुर्लता किमपरं द्वारि धवोर्धार्यते ॥। इति॥ अत्र निर्माल्यदासशब्दाभ्यामुपचारवृत्त्या हीनत्वेन लक्षितेन नयनवक्त्रयोरुपमोत्कर्षो लक्ष्यते। कन्दर्पधतुर्लतायास्तु द्वारप्रवेशापाकरणोपलक्षणेन तयोरपि हीनत्वेन सुतरां त्रूते। किश्च- यत्तालीदलपाकपाण्डु वदनं यद्दुर्दिन नेत्रयोः यच्चानतितकेलि पङ्ढजदलं श्वासाः प्रसर्पन्ति च ॥ अत्र दुर्दिनं नेत्रयोरित्यत्र दुर्दिनशतवृष्टिमेघाहतशोमेSि रूढाभिधानशक्िर्नेत्रयोरसम्भाव्यमान त्वेन स्वार्थाविनाभूतं पयःप्रवाहं लक्षयन्नश्नुप्रवाहं लक्षयति। अन्यस- अतिकरान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः । शश्चत्पापीयदिवसाः पृथ्वी* च गतयौवना ।।

भूतास्तद्वता: प्राण्यादयो लक्ष्यन्ते। तेनात्मनिर्वेद इति ।.अपरश्न- इदमन्धंतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्। निश्वासान्ध इवादर्शश्रन्द्रमा न प्रकाशते ॥ अत्र यथा अन्धे रूपविशेषाभिव्यक्तिर्न सम्भाव्यते एवं तमस्यपि यत्र नीरन्ध्रे रूपविशेषाभिव्यकेर सम्भवस्तदन्धंतम इत्युच्यते, तथा यथान्धो रूपग्रहणांसमर्थ एवमादशोऽपि। यो रूपभ्र्णासमर्थः

• अत्र 'श्वशश्वःपा' - 'पुथिवी' - इति पाठान्तरम्.

२३८ शुक्गारप्रकाशः

सोऽन्ध इत्युच्यते। तत्रोपचरितवृत्तौ योऽन्धवन्न पश्यति स एवान्ध इत्युच्यते। इह यत्र किश्चिप्न दश्यते तन्रापि अन्धशब्दोपलक्षितलक्षणया प्रवर्तत इति। एवमन्यदपि यथा- स्वल्पै रसावपि न दह्यत एव काष्ठैः । वअस्स तुमंपि थेव चंदणरसेण सामा . .. ज्सि ॥ अत्र पूर्वस्मिन्यथाश्चुतार्थों वर्णनीये सम्भवः । यथा विक्रमादित्यस्तथायमपि महापुरुषविशेष इति लक्षयति। तेन च स्वल्पैवचोभिरनाख्येयं माहात्म्यादिगुणगौरवमुभयोरपि लक्षयति । उत्तरत्र तु स एवार्थो लक्षणया वैपरीत्येनाख्यायत इत्येवमयमनन्तो लक्षितलक्षणव्यापार: प्रबन्धेषु लक्षणीयः । यथा- एकाहिअद्विहि सावणुअ नहि भद्दवओ। माह्वुमहिअलपत्थ .. उत्थवेसरओ॥ अंगहिगिंहसुगच्छडितिलवणेमग्गरू मुद्हे। मुमुहषंकअसरे आवासिओसिसिरु॥ नीहार जालमलिन: पुनरुक्तसान्द्राः कुर्वन्वधूजनविलोचनपक्ष्ममालाः । क्षुण्ण: क्षणं यदुबलैर्दिवमातितांसुःपांसुर्दिशां मुखमतुत्थयदुत्थितोऽद्रेः।। शब्देष्वर्थेऽमिधानदानाभिप्रायो विवक्षा। यदाहवक्तुर्विवक्षितपूर्विका शब्दप्रवृत्तिरिति। त्रिघा हि वाङवयः, अपौरुषेयमार्षे पौरुषेयं च। तत्र शब्दप्रधानमपौरुषेयं मन्त्रो ब्राह्मण च। तत्र वकतुरभा- वाद्विवक्षा नोपपद्यते। अर्थप्रधानमार्षे स्मृतिरितिहासश्च। तत्र विवक्षामात्रं प्रवर्तते- लौकिकानां हि साधूनां वागर्थमनुवर्तते। ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुवतते* ॥ इति॥ प्रधानं पौरुषेयं च तदुभयमप्यमिनिविष्टबुद्धीनां विशिष्टविवक्षाभ्यो जायते। तद्यथा-विवक्षातः कारकाणि भवन्ति। अक्षान्दीव्यति अक्षैर्दीव्यति अक्षेषु दीव्यत इति। वलाहको विद्योतते, वला- हकस्य विद्योतत इति. शक्तिमात्रा समूहस्य विश्वस्यानेकधर्मणः । सर्वदा सर्वथाभावात्कचित्किञ्चिद्विवक्ष्यते ॥ कारकेष्वप्यकारकविवक्षा यथा.मातुः सरति, सर्पिषो जानीते, न माषाणामश्रीयात्। नैते सुखस्य जानन्ति येन वत्स्यन्ति नन्दने ॥ इति। अन्र कर्मादिषु शेषत्वेन विवक्षितेषु सम्बन्धमात्रे षष्ठी न कर्मकरणकर्तृव्वपि कारकविभ- किरिति। अकारकेषु कारकविवक्षा यथा-भवति पचति, भवति पक्ष्यति, भवत्यपाक्षीद्। अस्तिगच्छामो वयमिति। तथा स्मरसि काश्मीरेषु वत्स्यामः । एहि मन्ये न यास्यसि, पश्य मृगो धावति, इह पशयामः, कर्मणि द्विवचनबहुवचनान्युदाहियन्त इति। क्रियायामपि कारकविवक्षा यथा-चोरस्य रुजति, चोरस्यामयति, चोर ज्वरयति, चोरं संतापयतीति। अत्र रुजार्थानां * 'धावति' इति पाठान्तरम.

सप्तमः प्रकाश: ११९

भाववचनानामज्वरिसन्ताप्योरिति भावस्यैव कर्तृत्वम् । अक्रियायां क्रियाविवक्षा यथा-नीलति वनम्, श्वेतते प्रासाद: ।। विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तमसाम्प्रतम्। इति॥ क्रियायां क्रियान्तरविवक्षा यथा-पषितुमिच्छति, कमितुं कामयते, भवेदपि भवेत्, स्यादपि स्यादिति। कारकेऽपि क्रियावियक्षा यथा-दषुं चक्षुः, योडुं धनुः, गन्तुमना: गन्तुकाम इति। अत्र क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे तुमुन भावडक्तः। स चक्षुरादीनां क्रियाविवक्षामन्तरेण न सिध्यतीति। असम्बन्धे सम्बन्धविवक्षा यथा- साटोपमुर्वीमनिशं नदन्तो यैः प्ावयिष्यन्ति समन्ततोऽमी। तान्येकदेशान्निभृतं पयोधेरम्भांसि मेघान्पिबतो ददर्श ॥ अचेतनेषु चैतन्यविवक्षा यथा-नदीकूलं पिपतिषति, अश्मा लुनोधिमिच्छति। ... विवक्षा यथा अश्वारोहः पिपतिषति। प्रधाने गुणविवक्षा यथा-बलाकायाः शौकयम्, काकस्य कार्ष्ण्यमिति। गुणे प्रधानविवक्षा यथा.मधुरो रस आप्याययति, आम्लो दीपयतीति। अवयबे समुदायविवक्षा यथा-ग्रामो दग्धः, पटो दग्धः, अक्ष्णा काण:, पादेन खअ इति। समुदाये अवयवविवक्षा यथा-दोर्दण्डचण्डिममात्रारोपणीये धनुषि सति पदातिलवे लक्ष्मणेन प्रभुरार्यः मामपि तस्यैव सुग्रहीतनाम्नो देवस्य भृत्यपरमाणुं विक्कुक्षिनामानमवधारयतु भवतीति। अमेदे भेदविवक्षा यथा-पटुभाषी भवान् पटुरासीत्। पटुतरः एषः । अन्य पवासीत्सम्पत्नः, राहो: शिर:, शिलापुत्र- कस्य शरीरमिति। मेदेऽप्यभेदविवक्षा यथा-तानेव शालीनश्रीमो ये मधुरायां, तानेव शाट- कानाच्छादयामो ये पाठलिपुत्र इति। असतो विवक्षा यथा-समुद्रः कुण्डिका, विन्ध्यो वर्धित- कमिति। सतोऽप्यविवक्षा यथा ... अनुदरा कन्या, अलोमिका एडकेति। सदसतोर्षिवक्षा यथा- तदिदमपमेघोदयं वर्ष, सोच्छासं मरणमिति। संदसतोरविवक्षा थथा-शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थाविति। सुस्या निन्दाविवक्षा यथा- गुणानामेव दौरात्म्याडुरि धुर्यो नियुज्यते। असञ्जातकिणस्कन्धः सुखंखपितिगौर्गली॥ निन्दया स्तुतिषिवक्षा यथा- चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन मे सखि। आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिता:॥ विधिना निषेधचिवक्षा यथा- गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रैव भूयादयत्र गतो भवान्॥

शृक्ास्प्रकाश:

निपेधेन विधिविवक्या यथा- मागच्छ प्रमदाप्रिय प्रियशतैर्भूयस्त्वमुक्तो मया बाला प्राङ्गणमागतेन भवता प्राप्तोत्यवस्थान्तरम्। किञ्चास्याः कुचभारपीडनपरैर्यत्नप्रबन्घैरपि त्रुट्यत्कञ्जुकजालकैरनुदिनं निस्सूत्रमस्मद्गहम् ॥ पवमियमनेकधा विवक्षा विप्रथते तदेष लौकिकवाद :- *अस्मिन्नपारे संसारे कविरेकः प्रजापतिः। यथारमै रोचते-विश्वं तथेदं परिवर्तते॥ अपि च. ठिअमट्ठिअंवदीसइ अ ठिअंपिजहट्ठिअंवपडिभाइ। जहसंट्टिअंबवजसइ सुकईणइमाओपअईओ। किश्- कचित्स्ल्पेऽप्यर्थे, प्रचुरवचनैरेव रचना क्वचिद्वस्तु स्फारं कतिपयपदैरर्पितरसम्। सथा चाच्यं शब्दा: क्कचिदपि तुलायामिव धृता स्त्रिभि: कल्पैरेवं कविवृषभसन्दर्भनियमः॥ विवक्षा लोकव्यवहारे काव्यव्यवहारे च सुमतिभिरुन्नीयमाना त्रिधा विख्यायते, काक्कादिव्यक्गपा प्रकरणादिव्यङगया, अभिनयादिव्यङ्गथा च। तत्र काकु: स्वरो विच्छेद इति काकादयः। तेषु- भिन्नकण्ठध्वनिर्धी रै: काकुरित्यभिधीयते। सा विधा नियतप्रतिबन्धा, अनियतप्रतिबन्धा, अप्रतिवन्धा च! तासु नियतप्रतिबन्धा द्विधा, साकाइक्षा निसकाङका च। तयोरवाक्यान्तरापेक्षिणी साकाडक्षा।सा त्रिधा-आक्षेपगर्भा,प्रगर्भा, कितर्कगर्मा च। वाक्यान्तरभाविनी निराकाङक्षा। सापि त्रिधा, विधिरूपा उत्तररूपा निर्णयरूपा च। तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्क्ष, तदेव काकन्तरेण निराकाङक्षम्। तत्राक्षेपगर्भा यथा- यदि मे चल्लमा दूती तदाहमपि वल्लभा। यदि तस्याः प्रिया वाचस्तन्ममापि प्रियप्रिया॥ इयमेव निर्देष्टुर्विधिरूपा। प्रश्नगर्भा यथा- गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्मवल्लिषुः। वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ॥ इयमेवोपदेष्टुरुत्तररूपा । वितर्कगर्भा यथा * 'अपारे काव्यसंसारे' इति पाठाम्तरम्.

(61) सप्तम: प्रकाश: २४१

नवजलधरः सन्नद्ोऽयं न घृष्टनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृषं न तस्य शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकपरिनग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी॥ इयमेवोपदेध्ठुरनिर्णयरूपा। एवमन्या अपि- सर्वक्षितिभृतां नाथ दष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया॥ इत्यादयो द्रष्टव्याः । ता इमास्तिस्रोऽपि नियतप्रतिवन्धाः । अनियतप्रतिबन्धाः पुनरनन्ताः। तास्व- भ्युपगमानुनयकाकुयथा युष्मच्छासनलङ्दनांहसि मया ममनेन नाम स्थितं प्राप्तानामविगर्णां स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नद्यैकं दिवस ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव।। अभ्यनुज्ञोपहासकाकुर्यथा- मश्नामि कौरवशतं समरे न कोपाडुश्शासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। सञ्चूणैयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ विषान्नाद्याक्षेपकाकुर्यथा- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशान् स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः।। एवमन्या अपि- शल्यमपि स्फुरदन्तं सोढुं शक्येत हालहलदिग्धम्। धीरैन पुनरकारणकुपितखलालीकदुर्वचनम् ॥ इस्यादयां दरष्टव्याः ॥ अप्रतिबन्धा तु एकगुणा द्विगुणा त्रिशुणा च। तत्रैकगुणा यथा- भ्रुकुटिरारचिता गतमग्रतो हृतमथाननमुक्तमसाधु वा। इयमपि प्रभुता क्रियते बलादकुपितोपि हि यत्कुपितो जनः ॥ द्विगुणा यथा- किं किरातेन यच्चके समाकृष्य शिलीमुखान्। शिलीमुखान् समाकृष्य किं किरातः करोति तत्।।

२४२ शुङ्गारप्रकाश:

त्रिगुणा यथा- सेयं पश्यति नो कुरङ्गकवधूत्रस्तेयमुद्धीक्षते तस्याः पाणिरयं न मारुतचलः पत्राकृतिः पल्लवः । तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिल: कूजति॥ चतुर्गुणा खल्वपि यथा- उच्यतां स वचनीयमशेषं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥ किं गतेन नहि युक्तमुपैतुं कः प्रिये सुभगमानिनि मानः । योषितामिति कथासु समेतैः कामिभिर्बहुरसा धृतिरूहे॥ सख्या वा नायिकाया वा सखीनायकयोरथ। भूयसीनां सखीनां वा वाचि काकुरिह स्थिता॥ एवमन्या अपि कोऽहमित्यादयो द्रष्टव्याः । स्वरास्त्रिधा-प्लुताद्यः, उदात्ताद्यः, प्रगुह्याद्यम्। तेषु प्लुतादयो यथा- सुषुत्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता: कथा योषितां दूरादेव विवर्जिताः सुरभयः स्रग्गन्धधूपादयः । कोपं रागिणि मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सर्वं त्वद्विरहाद्धवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः ॥ त देतति्प्रियतमाप्रसादनपरमपि वाक्यं दष्टे इत्यत्र सम्बुद्धौ प्लुतस्वरकरणदुत्कुपितदष्टिप्रसादन पर सम्पद्यते। आदिग्रहणेन हस्वदीर्घानुनासिका: सङ्गह्यन्ते। तत्र हि इस्वस्वरकरणादर्थभेदो यथा- अश्ववदिति सम्बोधनं प्रतीयते। दीर्घकरणादर्थभेदो यथा-विश्वामित्रो विश्वानर इति ऋषिः संज्ञा च प्रतीयते। अनुनासिककरणादर्थमेदो यथागम्भीरआँ अपः; आडेऽनुनांसिकश्छन्दसीति ईषदादिरर्थ: प्रतीयते, न स्थाणु:। दिनं यथा- आ ज्ञातं स जटायुरेष जरसा क्िष्टो वध वाञ्छति। उदात्तादयो यथा-कलो रवोऽस्येति कलरवः, एक: पुत्रोऽस्येत्येकपुत्र इति। समासे बहुमीहिस्वरो भवति, स च पूर्वपदस्यान्तोदासः। कलश्वासौ रवश्च एकश्ासौ पुत्रश्रेति समासे कर्मधारयस्वरो

सप्तमः प्रकाशः २४३

भवति। स च समासस्येति समासस्यान्तोदात्तो भवति। ताभ्यां चान्यपदार्थ उत्तरपदार्थश् प्रतीयते। तटुक्तम्- संशयाय दघतोः सरूपतां दूरभिन्नफलयोः करियां प्रति। शब्दशासनविदः समासयोर्विग्रहं व्यवससुः स्वरेण ते।। आदिग्रहणेनानुदात्तस्वरितैकश्रुतयः सङगह्यन्ते। तत्रानुदात्तादर्थभेदो यथा-पूर्वोक्तयोरेवोदाहरण- योरन्यपदार्थः प्रतीयते, नचोत्तरपदार्थ इति। स्वरितादर्थभेदो यथा-आ्रातृव्य इति भ्रातुरपत्यं प्रतीयते, न सपत्नः। एकश्रुतेरर्थ भेदो यथा-आगच्छ भो माणवकदेवदत्ता। अगनिर्मूर्धा दिवः ककु- त्पतिः पृथिव्या अय, अपां रेतांसि जिन्वतो ... पुत्रैक। आश्रुतेर्यथा -.. दूरादाह्वानयक्षक ... सन्धीयते। तत्सवरोऽपि तात्स्थ्यात् प्रगृह्य इत्युच्यते। ततोऽर्थमेदो यथा_आलीक आग- च्छामि तामित इति सखीभ्यामिवागन्तव्यमित्यर्थः प्रतीयते। नागन्तूनां पङ्किरस्मरादिति, आदिग्रहणेन सन्धेयसंवृता वृद्धा: सङ्गह्यन्ते। तत्र सन्धेयादर्थभेदो यथा-आङ्रिरस इति। विच्छेदस्त्रिा-पद्वि- चछेदो वाक्यविच्छेदो यतिविच्छेदश्च। तेषु पदविच्छेदश्चतुर्धा, शङ्गलाभङ्गः, परिवर्तकः, चूर्णक- मिति। तेषु शृङ्गला यथा-कान्तारतरुतलासित मृगयुवरचितान्तराहरत्यटवी, इति । अत्र यदा कान्तार: तरतलः आन्तरा इति पदच्छेदस्तदा प्रियसम्भोगमणितहर्षितव्याधप्रधानव्याप्तामध्ये इति। सेयं शृङ्खलेवान्योन्यसङ्कलाच्छुङ्खला। भङ्गो यथा-जाय ..... वाक्यं निन्दार्थ क्रियते सेयं पदद्वैधीभावो भङ्गः । परिवर्तको यथा-कलिकामघुगर्हणेत्यविकृतमेव विच्छिद्यते। कुटमलमकरन्दुनिष्यन्देत्यर्थप्रतीतिः । यदातु कलिकामधुक अर्हणेति तदा पूजनैव कलिकाले कामधेतुरिति । सोऽयं गकारककारयोः परिवर्तने परिवर्तकः । चूर्णकं यथा-पश्य सलिलं पयोधेर्दूरसमुन्मुक्तशुक्तिमीनाङ्ान्तम्। मत्स्यानां बल्लभं पयोधेर्जलमवलाकये त्यर्थः। यदा तु दूरसं उन्मुक्तशुक्तिमीनाङ्कान्तमिति, तदा दुःखेन रसनीयं उद्वान्तमौक्तिकाधारं मत्स्यचिह्धितपर्यन्तं जलमवलोकयेति। अत्र शुकतीत्यस्य संयोगाक्षरस्य दूरसमित्यत्र रेफस्य च चूर्णनिमिच्तं चूर्णकं। वाक्यविच्छेदोऽपि चतुर्धा-वाक्यसम्भेदो, वाक्यान्यथात्वं, वाक्यासमाप्तिः, वांक्यानुच्चारणमिति, तेषु वाक्यसम्मेदो यथा- दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत। विप्राय प्रतिपादते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत्कथान्जुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम्।। अन्र वदन्त एव हि वय रोमाश्चिता: पश्यतेति वाक्यसंमेदो वक्तुर्भावकत्वेन गुणविशेषविज्ञाना तिशयप्रकाशनं प्रतिपाद्यति। वाक्यान्यथात्वं यथा-

शुङ्गारप्रकाश:

सहभृत्यगणं सबान्धवं सहमित्रं सबलं सहानुगम् । स्वबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात्पाण्डुसुतः सुयोधनम्॥ अत्र पाण्डुसुतं सुयोधन इति वक्तव्ये पाण्डुसुतः सुयोधनमिति भानुमतीविरहवैमनस्यप्रयुक्तस्य सुयोधनवाक्यस्यान्यथात्वमनुच्यमानं भाविनोऽर्थस्य तथात्वमवबोधयति। वाक्यासमाप्तिर्यथा- त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे। इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतःपरेण ॥ अत्र शान्तमथवा किमतःपरेणेति वासन्तीवाक्यासमापतिः सुहाद्विषये नामङ्गलं वक्तव्यमिति प्रतिपाद्यति। वाक्यानुच्चारणं यथा-

कीर्णाबाष्पकणैः पतन्ति धनुषि व्रीडाजडा दृष्टयः । पार्थस्याकृतशात्रवप्रतिकृतेरन्तशशुचा मुह्यतो हा वत्सेति गिरः स्फुरन्ति न पुनर्निर्यान्ति कण्ठाद्वहिः ॥ अंत्र हा वत्सेति वाक्यानुच्चारणमकतशत्रुप्रतिक्रियाणां महात्मनामनुचितं परिदेवनमिति श्ापयति। विरामो यतिः। सचतुर्धा, पदे पादे अर्धे स्थाने च। तस्यान्यथाकरणं यतिविच्छेदः। तत्र पदे यथा सम्पदो जलतरङ्गविलोला यौवनं त्रिचतुराणि दिनानि। शारदाभ्रदलचञ्चलमायुः किं धनैः परहितानि विदध्वम्* ॥ भन्न कि धनैरिति पदयतौ न्याय्योऽर्थः प्रतीयते, तस्यान्यथाकरणं किमित्यत्रैव विच्छेदः। तेन च किमिति धनैः परहितानि वितनुध्वमित्यन्याय्यः । पादे यथा- पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकित्सितम्। आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ अत्र यदा पादेपादे यतिस्तदा न्याय्योऽर्थः प्रतीयते। यदात्वाज्ञासिद्धानि चत्वारि नेतिपादमति- कम्य तदा अन्याय्य इति। अर्धे यथा- उच्यतां स वचनीयमशेषं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥ अन्र यदार्धे यति स्तदैकस्या पवेदं वाक्यमित्यन्योऽर्थः प्रतीयते। यदा तु तद्विच्छेदात्पाद एव यतिः क्रियते तदा द्वयोर्बह्वीनां वा पको वाक्येनान्य इति। स्थाने यथा. * "तनुदं " इति वा पाठ:।

(62) सप्तम: प्रकाश: २४५

येन व्वस्तमनोमनेन वलिजित्काय: पुरा स्त्राकृतो योगङ्गां च द्धेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः । यश्याहुशशशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः सोऽव्यादिष्टभुजङ्गहारवलयरत्वां सर्वदोमाधवः ।

अत्र द्वादशसु सप्तसतु चाक्षरेषु यतिस्थानम्, तदतिक्रमेण वलिजित्काय इति शशिमच्छिरोहर इति च यतिकरणे उमाधवो माधवश्च त्वामव्यादित्यर्थो क्रमेण प्रतीयेते इति। प्रकरणमर्थों लिङ्गमौचित्यं देशः काल इति प्रकरणादयः । तत्र प्रकरणाद्यथा-सैन्धवः सामान्येन लवणेऽश्वे पुरुषे च वर्तमानः भोजनादिप्रकरणवशादर्थविशेषप्रतिपत्तिनिमित्त भवति। देवो वर्षतीत्यर्थात् देवशब्दो मेघमसिधत्ते, रामलक्ष्मणाविति लक्ष्मणलिङ्गाद्रामशब्दो दाशरथो वर्तते। पुण्डरीकमुखी- त्यौचित्यात्पुण्डरीकशब्दः कमलमाह। अमरावत्यां हरिरिति हरिशब्दो देशतः शतक्रतुं बूते। रात्रौ पतङ्गं पशयति, अत्र कालतः पतङ्गशब्दः शलभमभिधत्त इति। एवमन्येऽपि। तद्यथा-

भवतु विदितं शब्दा वक्कुर्विरवक्षितसूचकाः स्मरति च यतः कान्ते कान्तां हठात्परिचुम्बति। ननन मममामां मा स्प्राक्षीनिषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव व्रिधायकम् ॥ इति॥ अमिनयोऽपदेशो निर्देशः संज्ञा इङ्गितमाकार इत्यभिनयादयः। तेष्वभिनयो यथा- एद्दहमेत्तत्थणिआ एद्दहमेत्तेहि अच्छिवत्तेहिं। एद्दहमेततावत्था एद्दहमेत्तेहिदिअएहिं॥ अपदेशो यथा- इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवाहति क्षयम्। विषवृक्षोऽपि संवर््य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतम्॥ निर्देशो यथा-भर्तृदारिके दिष्ठ्या वर्धामहे, यदत्रैव कोऽपि कस्यापि तिष्ठतीति मामङ्गुलीविला- सेनाख्यातवत्यः । संज्ञा यथा- अप्यवस्तुनि कथाप्रवृत्तये प्रश्नतत्परमनङ्गशासनम्। वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्धकम्पमयमुत्तरं ददौ।। इङ्गितं यथा- कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्ुमक्षमम्। अवेत्य कान्तमबला लीलापझमं न्यमीलयत्।। आकारो यथा-

२४६ शुङ्गारप्रकाशः

निवेदितं निश्वसितेन सोष्मणा मनस्तु मे संशयमेव गाहते। न विद्यते प्रार्थयितव्य एव ते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम्॥ एवमन्येऽपि, यथा- आश्लेषे प्रथमं कमादथ जिते हृद्येऽधरस्यार्पणे केलीदयूतविधौ पणं प्रियतमे कान्तां पुनःपृच्छति।

तूष्णीं शारविसारणाय निहितः स्वेदाम्बुगर्भः करः॥ यत्परशशब्दः स शब्दार्थ इति तात्पर्यम्। तच्व वाक्य एवोपपद्ते। पदमात्रेणाभिप्रायस्य प्रकाश यितुमशक्यत्वात्। तञ्च वाक्यप्रतिपादयं वस्तु त्रिरूपं भवति। अभिधीयमानं प्रतीयमान ध्वनिरुप च। यत्र यदुपात्तशब्देषु मुख्यगौणीलक्षणाभिः शब्दशक्तिभिः स्वमर्थमभिधायोपरतव्यापारेषु आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतादिभिर्वाक्यार्थमात्रमभिधीयते तदमिधीयमानम्। यथा-गौर्गच्छतीति वाक्यार्थावगतेरुत्तरकालं वाक्यार्थ उपपद्यमानोऽनुपपद्यमानो वार्थप्रकरणौचित्यादिसहकृतौ यत्प्र त्याययति तत्प्रतीयमानम्। यथा-विषं भुङ्क्ष्व माचास्य गृहे भुङ्थाः, इत्युक्ते वरं विषं भक्षितम् न पुनरस्य गृहे भुक्तमिति प्रतीयते। अर्थशब्दोपायादुपसर्जनीकृतस्वार्थो वाक्यार्थावगतेरनन्तर मनुनादरूपमप्रतिशब्दरूपं वाऽभिव्यअ्जयति तच्टुनिरूपम्। तञ्च न सार्वत्रिकम्। तथाहि ; यथा निवृत्तेSमिघाते कस्यचिदेव कांस्यादेर्द्व्यस्यानुनादो जायते, कस्यचिदेव कन्दरादेः प्रतिशब्दः। यथा कस्यचिदेव वाक्यस्य प्रतीयमानाभिधीयमानवाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं ध्वनिरुपलभ्यत इति निमिषत्येषेत्युक्तेऽक्ष्णोर्निमेषोऽभिधीयते, देवी न भवतीति प्रतीयते। रूपातिशयश्च ध्वनति अथैषां प्रयोग:, तत्राभिधीयमान चतुर्धा-विधिरूपं निषेधरूप विधिनिषेधरूपमविधिनिषेधरूपं च। तेषु विधिरूपं यथा- दानं वित्तादतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः। परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्दरेत्। निषेधरूपं यथा- लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता। यस्यैतानि न विद्यन्ते न तेन सह संवसेत्। विधिनिषेधरूपं यथा- पक्कान्नमिवराजेन्द्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः । तस्मात्तासु न कुप्येत न रज्येत रमेत च। अविधिनिषेधरूपं यथा- न दानेन न मानेन न शाठ्येन न सेवया। न शास्त्रेण न हृद्यास्ता: सर्वथा किमिव स्त्रियः ॥

सप्तमः प्रकाश: २४७

प्रतीयमानं पुनरनेकधा। क्वचिद्विधौ निषेध :- भम धम्मिअ वीसदो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोळाणईकच्छकुडुंगवासिणा दरिअसीहेण॥ अन्न विस्नब्धो भ्रमेति विधिवाक्ये तत्र निकुञे सिंहस्तिष्ठति। त्वं च युनोऽपि विभेषि। तस्ना- त्वया तस्मिन्न गन्तव्यमिति निषेधः प्रतीयते । क्वचिन्नियेधे विधिर्यथा-

अत्ता एत्तणिमज्जइ एत्थअहं दिवसअं पलोएहि। मापहिअ रत्तिअंधिअ सेज्जाए मह ण मज्जिहिसि॥ अत्र शय्यायां मा निवत्स्यसीति निषेधवाक्ये इयं श््वश्शय्या, इयं मच्छय्येति दिवाभ्युपलक्ष्य रात्रौ त्वयेहागन्तव्यमिति विधि: प्रतीयते। क्वचिद्विधौ विध्यन्तरं यथा- बहलतमाहअराई अज्ज पडत्थो पई घरं सुण्णं। तहं सेगज्ज सअंधिअ णजहाअंमेमुसिज्जामो।। अत्र यथा वयं न सुष्यामह्े तथा जागृहीति विध्यभिधाने रात्रिरत्यन्धकारा पतिः प्रोषितो गृहं शून्यमतस्त्वमभयो मत्पार्श्वमागच्छेति विध्यन्तरं प्रतीयते। क्वचित्निषेधे निषेधान्तरं यथा- आसाइअं अणाए णजत्तिअं तत्तिएणबंधिधिहिं। ओरमसुविससुएहिंरकि ज्जहगहपईछत्तं॥ अत्र गृहपतिक्षेत्रे दुष्टवृषवारणपरे निषेधवाक्ये उपपतिवारणं निषेधान्तरं प्रतीयते। कचिद्विधि- निषेधे विधिर्यथा- महुएहिकिंवि पत्थिअजइहरसिणिअंमुअंणिअंबाऔ। वाहेमि कस्सरण्णे गामो दूरे अहं एक्का।। अत्र विधिनिषेधयोरनभिधाने अहमेकाकिनी ग्रमो दूर इति विषिक्ोपदेशान्नितम्बवासोऽपि मे वरइति विधिःप्रतीयते। क्वचिदविधिनिषेधे निषेधो यथा- जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम। गच्छवा तिष्ठवा कान्त स्वावस्था तु निवेदिता।। अत्र गच्छवा तिष्टवेत्यविधिनिषेधाज्जीविताशा बलवती। धनाशा दुर्बला ममेति वचनात्वथा विनाऽहं जीवितुं न शक्रोमीत्युपक्षेपेण गमननिषेधः प्रतीयते । कचिद्विधिनिषेधयोर्विभ्यन्तरं यथा-

गहपइधूआदुक्कं घवा उराइहहअमामे।।

:२४८ शुङ्गारप्रकाश:

अन्नान्येन पथा व्रजेति विधिनिषेधयोरमिधाने हे स्वकान्ताभिरूपताविकत्थन पान्थाभिरूपक इह ग्रामे भवतो गृहपतिसुता द्रष्टव्यरूपेति विध्यन्तरं प्रतीयते। क्वचिद्विधिनिषेधयोनिषेधान्तरं यथा- उच्छिणसु पडिअकुसुमं माधुण सेहालिअं हलिअसुहे। एस अवसाणविरसो ससुरेण सुओ वळअसद्दो।। अत्र पतितं कुसुममुच्चिनु मा घुनीहि शेफालिकामिति विधिनिषेधयोरभिधाने सखि चौर्यरत प्रसके वलयशब्दो न कर्तव्य इति निषेधान्तरं प्रतीयते। क्वचिद्विधावनुभयं यथा-

भज्जिहिसिवित्थअत्यणिविहिणा दुक्खेणणिम्मविआ॥ अन्र शनैर्वजेति विध्यभिधाने हि न विधिर्नापि निषेधः, अपि तु वर्णनामात्रं प्रतीयते। क्वचिन्नि षेधेऽनुभयं यथा- दे. आ पसिअणि वत्तसु मुहससिजोह्वाविलु त्ततमणिवहे। अहिसारिआण विग्धं करेसि अह्वाणविहआसे॥ अन्र निवर्तस्वेति निषेधामिधानेऽपि न निषेधो नापि विधि :; अपि तु मुखेन्दुकान्तिवर्णनामात्रं प्रतीयते। कवचिद्विधिनिषेधयोरनुभयं यथा. वच्च महव्विअ एक्का एहोतुणिसासरोइअप्पाइ। मा तुज्जवि तीअ विणा दक्खिण्ण दअरस जाअन्तु।। अत्र ममैव निश्वासरोदितव्यानि भवन्तु मा तवापि तां विना तानि जायन्तामिति विधिनिषेधयोर

षेधेऽलुभयं यथा- भिधाने न विधिर्नापि निषेधः; अपि तु कृतव्यलीकप्रियतमोपालम्भमान्रं प्रतीयते। क्वचिद्विधिनि-

गोलाणईए तूहे चखंतोराइ आएवत्ताइ। अत्र न विधिर्नापि निषेधोऽभिधीयते। नाप्येनयो ... रन्यकेतुकु टुंगे अभ्यागतो भवान्न गत इति तं झ्ापयतीति प्रतीयते। प्रंतीयमानाभिधीयमानवाक्यार्थानामानन्त्याद्धनिरूपमप्यने कप्रकारमे व । ध्वनिश्च द्विधा ... अर्थध्वनिः शब्दध्वनिश्च। तयोरर्थध्वनिरतुनादध्वनिरूपः प्रतिशब्दध्वनिरूपञ्च। तत्र योऽभिधीयमानवाक्यार्थानुस्यूतमेव कांस्यानुनादरूपमर्थान्तर ...- शिखरिणि क्वनु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशाबकः ॥

(63) सप्तम: प्रकाश। २४९

अत्र यथाश्चतवाक्यार्थोSभिधीयमानो बिम्बफ़लारुणाघर इत्युपलक्षणेन रागातिशयं प्रत्याययन्राल्प- पुण्यस्त्वद्धरप्रतिनिधिमपि चुम्बतीति चाटुना वर्णनीयायाः स्वानुरागप्रकाशनं ध्वनति। एतन्च कांस्यध्व निवदविच्छिन्नमेव ध्वनन्ननुनादरूपं प्रतीयत इत्यनुनादध्वनिः । तथा- शान्त्यै वोऽस्तु कपालदाम जगतां पत्युर्यदीयां लिपिं कापिक्कापि गणाः पठन्ति पदशो नातिप्रसिद्धाक्षराम्। विश्वं स्रक्ष्यति कक्ष्यति क्षितिमपामीशिष्यते शिप्यत नागै रागिषुरंस्यति ... जगन्निर्वेक्षित. ...... | अत्र गणा: कपाललिपिमप्रसिद्धाक्षरां पदशः पउन्तीति वाक्यार्थौभिधीयमानस्तानि कपालानि ब्रह्मादीनामिति प्रत्याययन् महाध्वोपसंहारे भगवतोऽसुपह्ृतप्रभावस्येकाकिनोSवस्थानमिव ध्वनति। त्च विश्वं स्नक्ष्यतीत्यादिपदार्थेनुस्यूतमेवानुनादयन्निरुप्यत इत्यनुनादध्वनिः। एवं- अण्णत्त वच्चवालअ मज्जति कीस मं पुलोएसि। एअं हो जायाभीरुआणं तित्थं पिआ णहोइ*। अत्र कि मां मजन्तीं प्रलोकयसि, अन्यत्र व्रज, नेदं जायाभीरूणां तीर्थमित्यिधीयमानो जाया- यासत्वं विभेषि, तेन मां न कामयस इत्युपालम्भार्थ प्रत्याययन्नस्नेहं विना युवतीनामीर्ध्यायितं भवतीति ध्वनति। तञ्व तस्या अनुरागार्थ नातिस्यूतमेवानुनादरूपं ध्वनतीत्यनुनादध्वनिः । एवं अत्ता एत्थ णिमजइ इत्यादि वाक्ये निषेधविधि: प्रतीयमानः कदाचिद्यमन्धकारे मद्भान्त्या श्र्वश्रं- प्रतियायादित्यु त्प्रेक्षमाणायाः रखलितप्रतिविधानरूपं रात्यन्धपदामिधानमपि न युवत्या वैदगव्ष्यं ध्वनयति। तच्चाभिधीयमानप्रतायमानयोरनुस्यूतेन प्रतीयत इत्यनुनादध्वनिः । तथा

महुएहि किं विषंथअ इत्यादावविधिनिषेधे विधिः प्रतीयमानो मधुकापचायिकायाः प्रार्थ- नावैदग्ध्य ध्वनति। तञ्च प्रतीयमानार्थानुस्यूतमेवानुनादमिहोपलभ्यत इत्यनुनादध्वनिः। अपि च, उच्चिणसुपडिअकुसुमं माधुणसेहाळिअं हळिअ इत्यादि वाक्ये विधिनिषेधयोर्निषेधः प्रती यमानः रखलितगोपनेषु सखीवैदग्ध्यं ध्वनयति। स च शेफालिकापुष्पापचयव्याजेन पश्चाद्वाटमुप- गताया हालिकस्नुषायास्तत्रागतेनोपपतिना सह प्रवृत्ते चौर्यरतकलहे कुड्यान्तरितश्वशुरावकर्ण्यमा- नमनोहरवलयशब्द प्रतिषेधपरतया प्रवर्तमान: स्नुषानुस्यूतमेव शेफालिकाशाखावधूननं सवल- यकरावधूननं च कांस्यध्वनिरुपेणानुनादो ध्वनि प्रतिपाद्यन्ननुनादध्वनिव्यपदेशमासादयतीति। यः

• अण्णत्त वञ्च बालअ तिह्वाअन्त कीसमंपुलोपसि। एअम् हो जाआभीरुआण तहाण तित्थ अ णहोड।। इति पाठ: ।।

२५० शुङ्गारप्रकाश:

पुनरमिधीयमानवाक्यार्थात पृथग्भूत इव गुहादिप्रतिशब्दानुरूपमर्थान्तरं प्रत्याययन्प्रतिध्वनति स प्रतिशब्दध्वनिः। यथा- लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदुलिकाण्डमृणालदण्डाः ।। गुहायां पौरुषादिशब्दानां प्रतिशब्दा जायन्ते, ते च ध्वनिं जनयन्त उपलभ्यन्ते। एवं लावण्यसि न्धुरित्येतस्मिन पदार्थे उत्पलादिशब्दानां यथा स्वोपमेयलोचनादयर्थप्रतिशब्दा जायन्ते ते चार्था न्तरध्वनि जनयन्त उपलभ्यन्हे। तत्रेह च यथा श्रयमाणानामुत्पलादीनामर्थोऽभिधीयमानस्तस लोचनाद्यर्थेः सह सादृश्यं प्रत्याययदवर्णनीयायाश्चारत्वोत्कर्प्रतीतिर्ध्वनति। सा ततः पृथगिवोपल भ्यमाना प्रतिशब्दध्वनिः। तथा- एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां ब्रजेत। यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्। अत्र बहवः पुत्रा एथ्टव्या इति वाक्यार्थोऽभिधीयमान: पुत्रैः पितृप्रीतये प्रयागगमनादयः कर्तव्य इति प्रत्याययत्पितृणां कामपूरणं परमपुरुषार्थ इति ध्वनयति। स च पितृव्यपदेशपरतया प्रवृस्त पुत्रोद्देशरूपेण तत्पवृत्तिषु प्रतिशब्दायमानः पृथगिवोपलभ्यत इति प्रतिशब्दध्वनिः । एवं-

कस्स व ण होइ रोसो दद्दूण पिआए सव्वण अहरं। सभरमकमलुग्घारिणि वारिअगामे सहसु एहिं॥ अत्र सख्युपालम्भार्थोSभिधीयमान: पत्युरीरप्योपशान्तये भ्रमरेणास्या अधरः खण्डितो नोपपतिनेदि प्रत्याययन् रखलितगोपनेषु सखीवैदग्धयं ध्वनयति। सचान्योपदेशपरत्वेन प्रवृत्तोऽन्यस्य चेतसि प्रति फलित इति प्रतिशब्दध्वनिः। एवं भमधस्मिअवीसद्ो इत्यादिवाक्ये विधौ निषेधः प्रतीयमान तस्या नदीकुख्जकेन क्रेनचित्सह सङ्केतार्थ ध्वनति। स वाक्यार्थात्पृथगिवोपलभ्यमानः प्रतिशब्द ध्वनिः। आसाइअं अणाए णजत्तिअमित्यादिवाक्ये वृषनिवारणपरो निषेध उपपतिनिवारणा प्रत्याययन्प्रयोक्तुर्वैदग्ध्यं ध्वनयति। सचान्याभिधानेनान्यमभिद्धतः पृथगिवोपलभ्यमानः प्रतिशब्द ध्वनिः। एवं गोलाणईएतूहे चक्कनतोराइ आएवत्ताइ इत्यपि प्रतिशब्दध्वनिरिति। एवं शब्दध्वनि रपि द्विधैव। तन्रानुनादरूपो यथा- भक्तिप्रह्वाय दातुं ुकुलपुटकुटीकोटरक्रीडलीनां लक्ष्मीमाक्रष्टुकामा इव कमलवनोद्धाटनं कुर्वत ये। लालाकारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्याः कल्याणं वः क्रियास्स: किसलयरुचयस्ते करा भास्करस्य ॥

सप्तमः प्रकाशः २५१

अत्र भास्करकराः कल्याणं वः क्रियासुरिति वाक्यार्थः करशव्दशक्तिस्वाभाव्यात् किसलयरुचय इत्यादिसमस्ततुल्यविशेषणयोगाव्न हस्ते्वनुनादं जनयत् भगवतस्तेजरूपतां पुरुषरूपतां च ध्वनयति। तदुभयमपि तदनुस्यूतमेवेह निरुप्यत इत्यनुनादध्वनिः । एवं- ग्मप्वम्भोरुहाणां शिरवग्षिु च शिताग्रेषु तुल्यं पतन्तः प्रारम्भे वासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव। निष्पर्यार्य प्रवृत्तास्त्रिमुदनभवनप्राङ्कणे पान्तु युप्मा नूष्माणं सन्तताध्वश्रमजमिव भृश बिभ्रतो व्रब्नपादाः ॥

अन्र पादशब्दस्वाभाव्यात् सर्वमपि योजनीयम्। इयांस्तु विशेषः । पूर्वत्र साधर्म्यद्वारेणेह तु वैध- म्यद्वारेणेति। अत्र चाप्रतिशब्दध्वनिर्यथा- दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्िष्टसृष्टैः पयोभि: पूर्वाह्ले विप्रकीर्णा दिशिदिशि विरमत्यह्ि संहारभाजः । दीप्तांशोदीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पाद्यन्तु। अत्र दीप्ांशोगांवो रश्मयः स्तूयमाना: शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्तुल्यविशेषणयोगाञ्च धेनुषु प्रतिशब्दं जनयन्त्यस्तास्वपि विशिष्टं माहात्म्यशेष प्रतिध्वनन्ति। एवं

मोलच्चक्षुर्विजिद्य श्रुतिजडरसनं निन्नितघ्राणवृत्ति स्वव्यापाराक्षमत्वक्परिसुषितमनः श्रासमात्रावशषम्। विस्रस्ताङ्गं पतित्वा स्वपदपहरतादश्रियं वोऽर्कजन्मा कालव्यालावलीढं जगदगद इवोत्थापयन् प्राक्प्रताप: ॥ अत्रार्कजन्मा प्राक्प्रतापः कालव्यालावलीढं जगदुत्थापयन् अश्रियं वोऽपहरतादिति वाक्यार्थः । अर्कशब्दशक्तिस्वाभाव्यान्तुल्यकर्मक्रियापदादियोगाच्च अर्कवृक्षजन्मा अगदः कालव्यालदष्टमप्युत्था- पयतीति प्रत्याययन्नकों विषध्नानां श्रेष्ठ इति प्रतिशब्दरूपं ध्वनिसुत्थापयतीति। एवमन्येऽपि महाकविप्रयोगेषु ध्वनिविशेषा गवेषणीया इति यदुक्तं, तात्पर्यमेव वचसि ध्वनिरेव काव्य इत्यादि। कः पुनः काव्यवचसोर्ध्वनितात्पर्ययोः विशेषः । ननूक्तं पुरस्तात्- यदवक्रं वचशशास्त्रे लोके च वच एव तत्। वक्रं यदर्थवादादौ तस्य काव्यमिति स्मृतिः॥

२५२ शुङ्गारप्काशः

यदभिप्रायसर्वस्वं वक्तुर्वाक्यात्प्रतीयते। तात्पर्यमर्थधर्मस्तच्छब्दधर्मः पुनर्ध्वनिः ॥ सौभाग्यमिव तात्पर्यमान्तरो गुण इष्यते। वाग्देवताया लावण्यमिव बाह्यस्तयोर्ध्वनिः॥ अदूरविप्रकर्षान्तु द्वयेन द्वयमुच्यते। यथा सुरभिवैशाखौ मधुमाधवसंज्ञया॥ इति॥

सत्यमुक्तम्। किन्तु नाद्यापि निदर्शनतः प्रतिपादते। तर्हि श्रयतामिदं प्रतिपाद्यामः। यस्तात्दय- मनन्तरोग्रन्थः स सर्वः काव्ये ध्वनिरित्यवधार्यताम्। वचसि तात्पर्य द्विधा-शास्त्रे लोके च। तन्र शास्त्रे यथा-आत्मस्थितं गुणविशेषमहङ्कतस्येत्यादि। अत्र "आत्मस्थितं गुणविशेपमहङ्कतस्य शुङ्कार- माहुरिह जीवितमात्मयोनेः ॥" इत्याप्ोपदेशरूप आगमः तस्यात्मशक्तिरसनीयतया रसत्वमिति संज्ञार्थानुगामि प्रत्यात्मवेदनीयं प्रत्यक्षम्। तथाहि योऽयं लोके रसोऽस्यास्तीति रसिकोऽयं, रसि- कोऽयमिति बिना मधुरादीन्केषुचिदेव पुरुषविशेषेषु निरपवाद: प्रवाद: स नान्तरेण प्रत्यात्मवेद- नीयं रसाह्वयवसुसम्बन्धमुपपद्यते। सोडयं विवक्षितार्थस्य प्रमाणत्रयेण प्रतिपादनं वाक्यार्थोि धीयमान: प्रतिपाद्यश्च त्रिप्रकार: पुरुषो भवति। अप्रतिपन्नो विप्रतिपन्नः संशयत इति, तन्र यथाऽऽतुरानातुरयोर्भोजनमनातुरः प्रतिपद्यत इति तथव प्रकल्प्यते। तथेहाप्रतिपन्नानुरोधादि तरयोरप्यागम एव प्रथममुपन्यस्यते। तत्र विप्रतिपत्रः संशयितो वागमं न मन्यते। अतस्तदर्थ सर्व- प्रमाणेभ्यो बलीयः । प्रत्यक्षमुपन्यसनीयं भवति, तदपि वैयात्याद्विप्रतिपन्नो न मन्यते। ततोऽस्य शासनाय ब्रह्मास्त्ररूपा सार्वलौकिकी युक्तिरुपन्यस्यत इति। स एव प्रमाणत्रयोपन्यासहेतुर्वक्तुरभि- प्रायः प्रतीयमान: प्रमाणत्रयोपन्यासादिना व साङ्ख्यदर्शनाश्रयेण शृङ्गारस्सन्नवाविर्भवति। नत्वसन्नुत्पद्यते, स च त्रिविधोऽश्रेयानिति प्रतिपादनतात्पर्यम्। साङख्या ह्येवमाहुः, "सदेवो- तपद्यते, प्रकृतिरेव क्त्री, पुरुषः पुनरुदास्ते, उदासीनमपि चैन भोगसंपादनाय प्रकृतिरुपसर्प- तीति। ननु च साङ्ख्यानां दष्टमनुमानमाप्तवचन चेति प्रमाणोपन्यासक्रमः । इह त्वागमस्य प्रथ- ममुपन्यासे किं तात्पर्यम्? ननूक्तमप्रतिपन्नानुरोधादिति। अन्यदप्युच्यते, न तथा पदार्थाः प्रत्यक्षेण प्रतीयमाना: स्वदन्ते यथा वाग्मिनां वचोभिरावेद्यमाना इत्यागमस्य प्रथममुपन्यासेन सूचयति। न च सर्वथा साङ्ख्यदर्शनाश्रयिणो वयमिति प्रमाणव्युत्क्रमेण प्रतिपाद्यति, साहित्यस्य सर्व- पार्षदत्वात्। अथात्मनि प्रतिबिम्बताद्वारेणावस्थितस्याहङ्कारगुणविशेषस्य धर्मार्थफलभूततृतीय- पुरुषार्थजीवितस्य शुङ्गारस्याभिमानापरनाम्नो यान्याविर्भावकारणानि यानि च तत्कार्याणि तान्यनन्तरश्षोकेन निर्दिशति सत्वात्मनाममलजन्मविशेषजन्मेत्यादि। तन्रायमात्मनामनुगतेभ्यः सुकृतविशेषेभ्य उत्पद्यते, उत्पन्नस्य सर्वस्यात्मा आत्मगुणसम्पदो लक्ष्यमाणलक्षणाया उदयहेतु- भंवति। अनेकजन्मानुभवजनितास्ु संस्कारादुत्कृष्यते। उत्कृष्टश्वात्मगुणसम्पद एव अतिशयहेतु- रभवति। स चायमेक एवैवंविधोभिमानात्मा प्रकृतिविकार आत्मविशेषाणं तमोनिभेदस्थानेषु प्रतिबिम्बरूपेण सुप्तदव प्रतिबुध्यत इति वाक्यार्थोऽभिधीयमानः एकहेतुरित्यनेन च हेत्वन्तरा

(64) सप्तम: प्रकाशः २५३

भावमात्मगुणसम्पदः प्रदर्शयन् अयमेव चतुर्वर्गकारणमिति ज्ञापयति। जागत वा जागीत च सुप्प्रबोधद्ष्टान्तेन तस्यानाविर्भावावस्थायामपि स्तिमितरूपेणावस्थानादविद्यमानतां निराकरोति। कोऽपीत्यनेनाभ्ुतप्रदर्शनद्वारेण तदुत्कर्षस्वसज्जन्मसहस्त्रेणाप्यनाख्येय इति ख्यापयति। मानमय इत्यनेन चास्याभिमान आत्मनोभिमान एव मूलमित्यन्यावष्टम्भं निराचष्ट इति। सोऽयमैवं प्रकारो वाक्यार्थः प्रतीयमान एवंविधं वस्तु वय च वक्तुमुद्यताः। अतश्चतुर्वर्गार्थिनोऽपि प्रवर्तन्तामिति श्रोतृ- जनप्रोत्साहनादस्िन्वचसि तात्पर्यमिति। एवं लौकिकेऽपि वचस्यभिधीयमान प्रतीयमानं तात्पर्ये च पर्यालोचनीयमिति। पतेन काव्यवचसोर्ध्वनितात्पर्ययोश्च क्वचित्सम्पवोऽपि व्याख्यातः। तदथा- अच्छिन्नमेखलमलब्धदढोपगूढमित्यादि। अत्र काव्यार्थस्तावत् कान्ताविमिश्रवपुषः पुरारर्वपुर-

वाक्यार्थोऽमिधीयमान: कान्ताविमिश्रवपुषोवपुरित्यनेन मूर्तिरेवास्य सांसारिकेपु कर्मस्वधिक्रि यते न पुनरात्मेति प्रत्याययति। मूर्तिरिति च वक्तव्ये वपुरिति पदोपादानान्नकेवलं विश्वस्य रक्षणे सृष्टिसंहारयोरव्ययमेव व्याप्रियत इति प्रतिपादयति। वपुर्हि सृथौ संहारे च दशयते, बीजं वपति, केशान्वपतीति। कृतविप्रलम्भसम्भोगसख्यमिवेत्यनेन सहानवस्थानादि भिर्दुर्घटानप्ययं पदा- र्थान्मिथोघटयतीति ज्ञापयतीति। पुरारेरित्यनेन च कान्ताविमिथरवपुरप्येवंविधेप्वरिवधादि व्या पारेषु समर्थ पवेति सत्यापयति, सोऽयमेवं प्रकारो वाक्यार्थः प्रतीयमानः । तदेवं प्रकारमपार- मनन्यसाधारणं च यस्यैश्वर्यमसावेव नमस्कार्यो नान्य इति तात्पर्यार्थः। एवमुत्तरश्लोकेऽपि यथा- श्रुतवाक्यार्थोऽभिधीयमान: यत्पादपङ्कजरजः परिमार्जितेष्विति प्रयोजकव्यापारो दर्शनाद्धया- नेनानीय गणपतिर्मनस्यारोपणीय इत्युपदिशति। चेतस्सु दर्पणतलामलतां गतेष्वित्यनेन चादर्शतला- नीव भस्मना स्मृत्युपहितेनापि तत्पादरजसा मनांसि निर्मलीभवन्तीत्यभिधत्ते। शब्दार्थसम्पद उदारतरा: स्फुरन्तीश्यनेन तु दर्पणतलेप्विव निर्मलेष्वमीषु विश्वे पदार्थाः स्फुरन्तीत्यावेदयति। विप्रच्छिदेऽसु भगवान् स गणाधिनाथ इत्यनेन पुनरुपन्यस्तन्याय्रेनाभिगामिकं गुणयोगमस्योपदर्श यन् अविभ्नप्रार्थनया चिकीर्षितं महान्तमारम्भविशेषमात्मनः प्रतिपादयति। सोऽयमेवंविधो वाक्यार्थः प्रतीयमान: यस्य पादपङ्कजस्मृतेरप्येतत्फलं तस्य साक्षादाराधनादेः किमुच्यत इति तात्पर्यार्थः ॥

अथेदमेव श्लोकद्वय शास्त्रादौ वचोरूपण तात्पर्यपर्यन्तं व्याक्रियते। तत्राभीप्रदेवता स्तीत- व्येति शिषटाचारः । ततो हि विशिष्टादष्टसम्पत्तेः समीहितफलावाततिर्भवति। अभीष्टदेवता च द्विविधा-अधिकृताऽनधिकृताच। तत्राधिकृताऽनधिकृतयोरधिकृतायां प्रतिपत्तिर्गरीयसीत्यधि- कृतैः स्तूयते। शास्त्रे चेह शुङ्गारोडभिधेयः, तत्र च यथा भगवान्महेश्वरः सर्वज्ञतया सौभाग्येन दयितजानितया स्वातन्त्र्येण परमपरिपूर्णतया समर्थत्वेन चाधिक्रियते नैवमन्यस्तद्विघेयवैभवः शकादिः। तत्र च प्रागुक्त एव प्रतीयमान :; तात्पर्यरूपस्तु निरुष्यते। तत्रेह शास्त्रे शुङ्गारो वकन्य:।

२५४ शुङ्कारप्रकाश:

स द्विधा-सम्भोगो विप्रलम्भश्च। तन्र सम्भोगो विप्रलम्भमन्तरेण न प्रकर्षमधिरोहतीति वित्र लम्भ एव प्रथममभिधेयो भवति। स चतुर्धा-प्रथमानुरागो मानः प्रवासः करुण इति। विचित् श्ैष सम्भोगादिति विस्तरेणोच्यते। चतस्रश्चास्यावस्था भवन्ति सत्ता जन्म अनुबन्धः प्रकर्ष इति। तमिमं चतुर्भेदं चतुरवस्थं विचिन्रं च पूर्वार्धेन वक्ष्यमाणमुपलक्षयति। तत्राच्छिन्नमेखल मित्यनेन प्रथमानुरागं, मेखलाच्छेदावधिर्हि प्रथमानुरागः, अलन्धदृढोपगूढमित्यनेन मानं, नहि माने छढोपगूढ लभ्यते। अप्राप्तचुम्बनेत्यनेन प्रवासं, नहि प्रवासे चुम्बनादयः प्राप्यन्ते, अवी. क्षितवक्त्रकान्तीत्यनेन करुणं, नहि करुणे वक्त्रकान्तिर्वीक्ष्यते॥

अथैतदवस्थास्वपीमान्येव पदानि। तत्राच्छिन्नमेखलमतिति विप्रलम्भसत्तायां। विप्रलम्भो हि मेखलायामच्छिन्नायामवश््यमेव सम्भोगार्थिनः सम्भवति, सास्य प्रथमावस्था। अलब्धदढोपगूढ मिति विप्रलम्भजन्मनि विप्रलम्भवान् हि मेखलाच्छेदात् सम्भोगमलभमान: प्रेयसीं प्रार्थयते, अथि- प्रियतमे, यदि मे मेखलाच्छ्ेदं न मन्यसे तदालिङ्गनमपि गाढं प्रयच्छ, तदप्रतिपद्यमानायां च तस्या- मस्य विप्रलम्भो जायते, सास्य द्वितीयावस्था। अप्राप्तचुम्बनंमिति विप्रलम्भानुबन्धे विप्रलब्धो हि सर्वाक्गीणं प्रियासंश्लेषमलभमान: वक्त्रमात्रसंयोगमप्यमिलषति। तदलाभे चैनं विप्रलम्भोऽनु. बच्नाति, सास्य तृतीयावस्था॥

अवीक्षितवक्त्रकान्तीति विप्रलम्भप्रकर्षे अपेक्षणीयालिङ्गनाद्यनवासौ हि कामिनः प्रिया. मुखावलोकनमपि बडु मन्यन्ते। तदप्पनाप्नुवतामेषां विप्रलम्भः प्रकृष्यते। सास्य तुरीयावस्था॥

सोडयं चतुर्विधश्चतुरवस्थश्च विप्रलम्भश्चातुर्विध्येन चातुरवस्थ्येन पृथक्पृथगमिधीयमानो विचिन्र इत्युच्यते। सम्भोगोऽपि चतुर्धैव-प्रथमानुरागानन्तरो, मानानन्तरः, प्रवासानन्तरः, करुणानन्तर इति । तस्यापि ता एव चतस्रोऽवस्थाः सत्ताजन्मानुबन्धः प्रकर्ष इति। सोऽयमपि चतुर्भेदश्चतुरवस्थश्च कान्ताविमिश्रवपुष इत्यनेनापि चित्रत्वात्संक्षेपेणैवोपलक्ष्यते। तत्र व्युपस- र्गस्य क्रियाविशेषणार्थवाचकत्वाद्येन येन विशेषेण प्रथमानुरागानन्तरे मानानन्तरे करुणानन्तरे च कान्तया सह, मिश्रीभावः साध्बसोत्कम्पः सेर्ष्याकषायं सौत्सुक्यरभसं सहर्षविस्मयं च जायते। स सर्व उद्दिष्टो भवति। सोऽयं विमिश्रपदेन सम्भोगश्चतुर्विधोऽप्याक्षिप्तः। कान्तापदेन पुनरस्य चतस्रोऽवस्थाप्यन्ते। तत्र यदा कान्ताशब्द: स्त्रीपर्यायस्तदा-

नामापि स्त्रीति संह्लादि विकरोत्येव मानसम् । इति संभोगस्याद्यावस्था सत्तासंजिका प्रतीयते।

यदातु कान्ताशब्दो मनोक्षापर्यायस्तदा "किं पुनर्दर्शन तस्या विलासोल्लसितखवः"इति न्यायास्सम्मोगस्य द्वितीयावस्था जन्मसंझिका प्रतीयते।

सप्तमः पकाशः २५५

यदा पुनः कान्ताशब्दो वृषस्यन्तीपर्यायस्तदा- पुनरपि सुलभं तपोऽनुरागी युवतिजनः खलु नाप्यतेऽनुरूपः । इति न्यायात्सम्भोगस्य तृतीयावस्थानुबन्धसंजिका प्रतीयते। यदा तु कान्ताशब्दो वल्लभापर्यायस्तदा- यदेव रोचते मह्यं तदेव कुरुते प्रिया। इति वेत्ति न जानाति तत्प्रियं यत्करोति सा।

इति न्यायात्सम्भोगस्य तुरीयावस्था प्रकर्षसंजञिका प्रतीयते। सोऽयं चतुर्भेदश्चतुरवस्थश्च विप्रलम्भः। सम्भोगश्चाग्रतो विशेषेण वर्णयितुमुपक्रान्तो दिअ्ात्रेणात्र सूचित इति तात्पर्यम्॥।

अथात्र विशेषाधिकारिनिणार्यकविशेषाणां का वार्ता? कान्ताविमिश्चवपुष इत्यस्य तन्त्रेण व्याख्यानान्तरे तेऽपि सूचिता एव। तत्र हि भगवतो वपुर्विप्रलम्भसंम्भोगयोः कृतसाहाय्यक- मिव कान्ताविमिश्रवपुषः पुरुषान स्त्रियश्च पात्विति व्याख्या भवति। विमिश्रशब्देन च संयोगिन इव वियोगिनोऽप्युच्यन्ते, व्युपसर्गस्य क्रियाविशेष इव क्रि्यावैपरीत्येऽप्युपलम्भात्। तथा विभक्तो विक्रीत इति। एवं व कान्तामिर्विमिश्रवपुषः पुरुषाः कान्तैरविमिश्रवपुषो योषितः संयुक्ता वियुक्ताश्च शुङ्गाराधिकारिण उभयेऽपि नायकविशेषा: प्रतीयन्ते। वपुश्शव्देन पुनरिह पुरारेरपि विशेषणपक्षे यौवनपल्लवितलावण्यलक्ष्मीकं समग्रात्मगुणसम्पदाश्रयः शरीरमुच्यते। न तु देवादिकर्तवतसृष्टिसंहारकादि वपुर्हि सृष्टिसंहारयोरिव कान्तावपि दश्यते। तदथा-गोमि- र्वपावान्वपुष्टं मानामाप्सरो विशेष, इति। तत्राच्छिन्नमेखलमित्यादीनि कान्ताविमिश्रवपुष इति समासपदान्तर्गतयोर्विभक्तिसंयु्क्तिक्रिययोर्गमकत्वाद्विशेषणानि अवन्ति। यथा कर्तुमनाः कटं, गन्तुकामो ग्राममिति ॥

अथ सम्भोगपक्षे अच्छिन्नमेखलमित्यादीनि कथ सम्बध्यन्ते! उच्यते। एवं नामरागन्ध तथा कान्ताभिः सह ते संयुक्ता: येन मेखलाच्छेदमालिङ़नं चुम्बनमालोकनं च परमानन्दमझाः कर्तु न पारयन्ति, तदथा प्रियया स्त्रिया परिष्वक्तो न बाहयं किञ्चन वेद नान्तरमिति, यथा च.

धन्याः स्थ या: कथयथ प्रियसङ्गमेSपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नोवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि॥ एवमयं प्रथमश्ोकः । पदान्येव संहस्यार्थमभिदधति वाक्यमिति पक्षे व्याख्यायते। अथाखण्ढवाक्यार्थपक्षे व्याख्यायते। तथाह्येवमिह पदानामन्वयो भवति, पातु किं? विश्वम्। कुतः! अपायेभ्यः । किं तत् १ वपुः । कस्य ! पुरारेः । कीटशस्य! कान्ताविमिश्रवपुषः। किं विशिष्टं! अच्छिन्नमेखलं, अलब्धदढोपगूढ, अप्राप्तचुम्बनं, अवीक्षितवक्त्रकान्ति। कथमुत्मेक्ष्य

२५६ शुक्ार प्रकाशः

माण ? कृतविप्रलम्भसम्भोगसख्यमवेति। अत्र चायमच्छिन्रश्दो बहुवीहिश् समासऽ ्याहिय माणपद्दया द्वादशपदा नान्दी पदाविश्लेषविशेषोक्तिगर्भ उत्प्रेक्षावांश्चाशीरलङ्कारो मङ्गलार्थः तेऽमी चत्वारोऽपि मङ्गलार्थाः शास्त्रादौ प्रयुक्ता: कर्तुः श्रोतुरध्येतुरध्यापयितुश्च मङ्गलमावहीन्त। यदाह- मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राण्यव्याहतप्रसराणि आयुष्मच्छोतृकाणि च भवन्ति। ननु च नेह विश्वमपायेभ्य इति कर्मापादानपदयोः श्रवणमस्ति। तत्कथमिवैयं द्वादश- पदा नान्दीति? उच्यते, पात्विति श्रुतिपदमेतत् थ्रुतेश्चानेकपदनिबन्धन एकशब्दविषयो विध्यादि रर्थः स चान्यथानुपपद्यमानः स्वसिद्धये कर्मकरणकर्त्रधिकरणादिकं यदाक्षिपति स सर्वश्रुतिपदाथों भवति। तत्रोपादीयमानमपि कतृकर्मादिकं नियमायानुपादाय वा विज्ञायते। तद्यथा. सामान्या- क्षेपे विशेषपदसुपादीयमानं नियमाय भवति। पातु वः परमज्योतिरिति विशेषाक्षेपे तत्र तदनुपा दाय विज्ञायते देवो जलं वर्षतीति। इहतु यथाष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयेदिति वचनात् स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्र द्विजेनाचार्यादित्यनुपात्तमप्यवश्यमेव सन्निधीयते, तथेहाप्यपायनि- र्रणरूपत्वात्पात्वर्थस्य स्थितेऽपीश्वरकर्तृकस्य सृष्टिसंहारयोरिव विश्वविषयत्वादपायेभ्यो विश्व मिति पदङयमनुपादीयमानमपि नियमेन सन्निधीयते॥ ननु चाशरीरिणो महेश्वरस्य विश्वोत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणत्वाभ्युपगमेऽपि कथमिषोच्येत वपुः पात्विति। अशरीरिणोऽपि वैश्वरूप्येण तदुपपततेः । सह्येत्रं तत्त्वविद्धिः स्तूयते-

ज्ञानमेतदधिनायकव्रजसत्वत्स्मृतौ युगपदेव भासते॥ अत एव कान्तीविमिश्रवपुष इति पुरारेर्विशेषणं तन्त्रेणान्यथा व्याचक्षते। तदथा-कं पानीयम- न्तेऽस्या इति कान्ता पृथ्वी, कं सुखमन्तेष्वासामिति कान्ता आपः। को वायुरन्ते अस्येति कान्तो वहिः। कं तोयमन्तरिति कान्तो वायुः। कं ब्रह्म अन्तेऽस्येति कान्तमाकाशम्, कान्तिर्दीसिस्त- द्तिशयवान् कान्तः सूंर्यः, कान्तिः कमनीयकं तदतिशयवांश्चन्द्रमाः, कांन्तिर्वाल्लभ्यं तद- तिशयवान् क्रान्त आत्मेति कान्तशब्देनाष्टापि भगवतो मूर्तय उच्यन्ते। ता अवन्तीत्येवं शीलाभ- वोग्रभीमादयो मूर्तिपतयः कान्ताविनः। मिश्रशब्दः पूजावचनः । तेनैषां प्रशंसावचनैश्चेत्यार्य- मिश्रादिवत् समासः। ततःकान्ताविमिश्रं वपुर्यस्येति बहुव्रीहौ वैश्वरूप्यसिद्धेर्विवक्षितार्थसिद्धिः॥ अथांत्राच्छिन्नमेखलमित्यादीनां कथमन्वयः १ तान्यपि वपुषो विशेषणानि भवन्ति। तत्रा- च्छिन्नमेखलमित्यनेनं परंमुच्यते । मेखला हि जघनपरिक्षेपसूत्रम्, तदपरिच्छिन्नं यस्येति। अलब्ध- दढोपगूढ़मित्यनेनागाधत्वस्य दुरवगाहत्वमाख्यायेत, दुंहृतीति दृढ आधारस्तस्योपगूढमुपश्लेषः प्रतिष्ठास्थानं, तद्तुपलब्धं यस्येति। अप्राप्तचुम्बनमित्यनेनोश्चैधटस्य निरवधित्वं कथ्यते, चुम्बनं हि वक्तसंयोग:, तदपासं वस्येति। अवीक्षितववत्रकान्तीत्यनेनाप्रतिमघोरस्य परिसूक्ष्मत्वममिधत्ते।

(65) सतम: प्रकाश: २५७

वक्ता कुतस्त्याकुतोमुखीवेत्यविज्ञायमाना कान्तिर्यस्येति, कृतविप्रलम्भसम्भोगसख्यमिवेत्यनेन त्ववि- ज्ञातपरमार्थत्वेन विप्रलभमानमिध पृथिव्यादिप्रसिद्धरूपतया संभुज्यमानं संभुञ्जानमिव च, तदे वोच्यते यदित्थमेनमाहु :- त्वमेव हव्यं होता च भोज्यं भोक्ता च शाश्वतम्। वेद्य वेदयिता चासि ध्याता ध्येयं च तत्परम्।। अयमप्याह- विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्षित्प्रवृत्तयः । ननु मूर्तिभिरष्टाभिरित्थं भूतोऽस्मि सूचितः ॥ तदसुना विशेषणपञ्चकेनैतदुक्त भवति- णमहअवड़िअतुंग अविसारि अवित्थं अअणोणअगहिरं। अप्यलहु परिसहं अणाअपरमत्थपाअडं महुमहणं॥ ननु च पात्विति नायं विधौ लोट्; अपित्वाशिपि। सा च विशेषस्याश्रुतौ स्वरूपादेवात्मविषय- तया तिष्ठत इति कथं विश्वविषया भवति। उच्यते- अय निजः परो वेति विकल्पो लघुचेतसाम्। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्। यदिवा नास्य वाक्यस्य यः कश्चिद्वक्ता, किं तर्हि पूर्वजैः क्रमागतविश्वपालने नियुक्तो महामहे- शवरः कोऽपि पुंविशेषः। स च अ्रन्थविरचनाव्यत्रे मयि माभूद्वूर्णाश्रमाचारस्थिते व्याकोप इति महेश्वरमेव तत्समंर्थ प्रार्थयते। अतोऽत्र विश्वस्यैव कर्मत्वमवगम्यते। रक्षितो राजा राज्यं रक्षतीति च न्यायादात्मन्यपि रक्षणीयताशीर्भवति। आत्मनि तिस्नश्चैषण भवन्ति, प्राणेषण वित्तैषणा पर- लोकैषणा च। राज्ो याह्येव प्राणैषणा सा वित्तेषणा सैव परलोकैषणेति भवति। तस्य प्रकृतिकं राज्यं शरीरं तदेव च वित्तं तस्य ह्यसौ स्वाम्यमनुभवति। यथोक्तण्डकरादानादिसम्भृतं वसु यशश्र वित्तं सपव च धर्मः तेन ह्साविमममुं च लोकं जयति, तदेतत्सर्वमपायेभ्यो विश्वरक्षयोपहितं भवति। इष्टा देवता स्तोतव्येति शिष्टाचार:, नचाशीस्खुतिः। एवमेतत्; किन्तु गुणोत्कर्षप्रकाशनेन सर्वत उपर्यारोपणं स्तुतिः। सा च यथाSSशास्यमानाभिमतफलैकहेतुताप्रकाशनेन प्रत्याय्यते। नैवं, नमस्तस्मै स जयतीत्येवमादिमिरित्यमिप्रायः ।। अथाखण्डवाक्यार्थपक्षावलम्बिनो द्वितीयश्लोकस्य व्याख्या- स भगवान् गणाधिनाथो विघ्नच्छिदेऽस्तु यत्पादपङ्कजरजः परिमार्जितेषु। चेतस्सु दर्पणतलामलतां गतेषु शब्दार्थसम्पद उदारतराः स्फुरन्ति ॥ इति॥

२५८ शुङ्गारप्रकाशः

इहापि पङ्कजदर्पणार्थसम्पद्भगवदादयः शब्दा: गौणीयवृत्त्या मङ्गलार्था, इयमपि द्वादशपदा नान्दव। इहापि रूपकोपमाश्लेषसमाधिगर्भः कारणमालाङ्गवानाशीरलङ्कार इति योजनीयः । ननु च सम्ब-

सम्बन्धित्वात्। तथाह्येवमियं कारणमाला समाप्यते। भगवतः पादपङ्कजमार्जने मार्जनस्य नैर्मल्ये नैर्मल्यस्य शब्दसम्पदामर्थसम्पदां च परिस्फुरणे तस्य च प्रबन्धविध्नच्छिदे कारणं भवर्ताति रूपकोपमाश्ल्लेषपदानि चेह पादपङ्गजदर्पणतलामलरजांसि प्रतीयन्ते। तत्रोदारतरा शब्दार्थसम्पदः परिस्फुरन्तीति च समाधिरपि प्रकाशते। आदर्शतलेषु हि किलोदारदर्शनाः स्त्रियः सवलङ्कतमा- त्मानमवलोकयन्ति। पतच्व वक्तरुदारवाचां सूचनापरमित्यवधार्यमाणमस्य वचसस्तात्पर्य भवति, तदिदमुक्तं तात्पर्थमेव वचसीति। कः पुनरिह रूपकोपमयोर्विशेषः? उच्यते। यत्रात्यन्तसादृश्या दमेदोपचारेणेवादिशब्दविकलमुपमानपद्मेवोपमेये प्रवर्तमानं गौणीं वृत्तिमनुभवत्सामानाधि- करण्येन विशेषणत्वमनुभवति तद्रूपकम्। यथा मुखचन्द्रः, पादपङ्कजमिति। यत्र तु मुख्यानुभव रूपेयमात्मनोपमेयस्य साम्यमभिधत्ते सोपमा। यथा-चन्द्र इव मुखमादर्शतलामलं चेति॥

एवोपमानशब्देभ्यः स्वार्थिका विधीयन्ते तदा किमुपमाने प्रत्यय आहो उपमेय इति। किश्चातः यद्ुपमाने गुडकल्पा द्राक्षा कुशाग्रीया बुद्धिरित्युपमेयलिङ्गं न प्राप्ोति तदा उपमेये बहुगुडो दाक्षा चञ्चा च लिङ्गं न प्राम्नोति। लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्। स्वार्थिकाश्च कचित्प्रकृतितो लिङ्- वचनान्यतिवर्तन्ते, यथा-देव एव देवता, चत्वार एव वर्णाश्चातुर्वर्ण्यमिति, किमेतद्वक्तव्यं कथम- नुकं गम्यते, आचार्यप्रवृत्तिर्ज्षापयति। यदियं कर्मव्यतिहारे णचस्त्रियामिति णंचं विधाय तदन्तात् स्वार्थिकविधाने णच: स्त्रियामजिति पुनः स्त्रीग्रहणं करोति। अभेदोपचारेणैव च प्रकृतिलिङ्गवचनं या लुम्मनुष्य इति लुकमतिक्रम्य प्रकृतिवचनेभ्यो लुप शास्ति। कथपुनरीषदपरिसमापाविवे प्रतिकृताविति इवार्थे वा विधीयमान: प्रत्यय उपमान उपमेये वा शाङ्क्येत ? ईषदपरिसमासे क्रियात्वेन इवार्थस्यचासत्वभूतत्वेन लिङ्गवचनायोगात् प्रत्ययान्तरेषु च लिङ्गसङ्गयावशादीषदपरि- समातौ प्रतिकृतौ चेवार्थे वर्तमानात्प्रातिपदिकात् स्वार्थे प्रत्ययो भवतीति विज्ञायते। किं पुनरिह न्याय्यं उपमाने प्रत्यय इति॥

ननु च गुड इवायं गुडो द्राक्षा, चञ्चेवायं चश्चा पुरुष इति गुडादिशब्दा माचुर्यादिगुणयोगेन द्राक्षादिषु वर्तन्ते। ततश्च द्राक्षादयः प्रकृत्यर्था भवन्ति। प्रकृत्यर्थे चोपमेये स्वार्थिकाः कल्पबा- दय इति कथमुपमाने प्रत्यय इति। मैवम् ; न हि द्राक्षायास्तत्रापरिसमाप्तिरपि तु गुडस्य । येन हि गुणेन माधुर्यादिना गुडशन्दो द्राक्षायां वर्तमानो गौणी वृत्तिमनुभवति तस्यैवेषदसमातौ प्रत्ययो विधीयते। अद्यैवं गुडस्येषदपरिसमातौ वर्तमानस्य स्वार्थे प्रत्ययविधानात् बहुगुडो द्राक्षेति। सोऽयमित्यमिसम्वन्धादव्यतिरेक इति चेद्वतिरेकमूलत्वादव्यतिरेकस्य पक्षे व्यतिरेकः

सप्तमः प्रकाश: २५९

प्रसक्गः, यथा शुक्क: पटः पटस्य शुक्इव। नैवं; उपपद्यमानव्यतिरेकाणामुभयं भवति। नचात्र तदुपपत्तिः, न हि यथा शुक्कगुणोऽस्तीति मतुब्लोपादपृथक्सिद्धशुककगुणवाचिना शुक्कशव्देन पटोऽमिधीयते, तथा गुड इत्यनेन। सहि द्रव्यशब्दो द्रव्यान्तरसामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्या गोणीं वृत्तिमाश्रित्य स्वनिबन्धनं द्रव्यान्तरे व्यतिरेकमुपनिधत्ते। तत्र सामानाधिकरण्यत्रशात् गुणवृत्तेरपि भ्रंशोमाभूदिति न व्यतिरेकलक्षणा षष्ठी भवति। न च गुणवचनानामपि केषांचिल्लोके व्यतिरेक उपलभ्यते। न हि भवति पटुः पटुकल्पोऽयं देवदत्तस्येति। कथं पुनर्गुणवृत्त्याप्युपमेये वृत्ते- गुंडशव्दात्स्वार्थे विधीयमान: प्रत्यय उपमानं प्रत्याययति, द्रव्यवत् प्रवीत्तनिमित्तस्यापि स्वार्थत्वात्। तथा हि चश्चा तृणमयः पुरुषो यःक्षेत्ररक्षणाय क्रियते तस्य च पुरुषे प्रवर्तमानस्य स्वाकार: प्रवृत्तिनिमित्तम् । अतः इवे प्रतिकृतावितीवार्थे तत्रैव प्रत्ययो भवाति॥

ननु च यदि प्रतिकृतौ वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे प्रत्ययः किमिवार्थ इत्यनेन, अथे. वार्थेकृतं प्रतिकृतावित्यनेन? उच्यते; उपचरितशब्दानां शक्तिमहिम्नैव त्रयी गतिर्भवति। क्वचिदि- वार्थ एव स्वार्थिक: कुशाग्रीया बुद्धि: शैलेयं दधीति, क्चित्प्रतिकृतावेव वासुदेवो भीमसेन इति, क्चिदिवार्थे प्रतिकृतौ च यथावरोरुः पीवरोरुरिति। अन्र यदि वरशब्देन पीवरशब्देन वा ऊवोरेव गुणोSमिधीयते तदा ऊरूत्तरपदादौपम्ये इत्यूङ् सिध्ति। ततश्चौपम्याय कर्तव्योऽत्र यत्नःस्यात्। यदि वरशब्दः पीवरशब्दो वा वरे पीवरे च रम्भास्तम्भस्तम्बेरमकरादौ वर्तित्वात्तत्साइश्याचदुपमे- ययोरूर्वोर्वतेत तच्चेवार्थे प्रतिकृतौ वर्तमानयोस्तयोः प्रत्ययलुग्विधाने भवति। अन्यथाहि वरत्वं पीवरत्वमेव च लभ्यते, न संस्थानविशेष इति न भवितव्यम्। प्रत्ययमन्तरेणापि स्वस्रादीनामिच तस्य ताच्छीलिकान्तत्वेन स्त्रत्वाभिधानमेव ऋन्नेभ्यो डीवित्यस्य न षट्स्वस्त्रादिभ्य इति प्रतिषेध: प्रत्याख्यायते। किं पुनरमी उपमानशब्दा लुप्प्रत्ययत्वेन गुणीभूता एव कल्पबादीनामुत्पप्ति निमित्त भवन्ति। बाढम्। अजादी गुणवचनादेवेत्यतो हि गुणवचनादित्यधिक्कियते। ततश्च वहुचकल्पन्देश्यदेशीयर ईषदसमाप्तिमेवं प्रशंसायां रूपप् विधीयमान: पचति रूपं पचतो रूप पचन्ति रूपमिति क्रियालक्षणस्य गुणस्यैव प्रशंसां द्योतयन्ति। अन्यथा हि सर्वत्रकवचनं न स्थाद्। न व द्रव्यस्य समाप्ति: कुत्सा प्रशंसा वा स्वतः सम्भवति, अपि तु गुणतः। अतश्च गौण्या मुख्यया वा मन्द्मध्योत्कृष्टेषु गुणेषु वर्तमानात्म्रातिपदिकादीषद्समात्तौ द्योत्यायां कल्पबादयो भवन्ति ॥

ननु च निर्ज्ातस्यार्थस्य समाप्तिरसमाप्तिर्वा भवति। गुणश्च निर्ज्ञातः, लोकतो गुणस्थ निर्शानं। तद्यथा-पटुरयं ब्राह्मणः। यो लघुनोपायेनार्थ निर्वर्तयति, पट्ुकल्पोऽयं यो नातिलघुनेति। एवं पटुतरः शुककतमः कनीयान्पटिष्ठः उत्कृष्टतरः वैयाकरणपाश इत्यादिषु तरबादयोऽपि गुण- वचनेभ्यो विधीयमाना गुणगतमेव प्रकर्ष दोतयन्ति। कथ पुनरतिशायनादौ विधीयमानास्तरबा- दयो गुणप्रकर्षे भविष्यन्ति, न पुनर्द्रव्यप्रकर्ष इति; नैवं; द्रव्यस्य प्रकर्षः संभवति। किं तर्हि? गुणस्य

२६० शुङ्गारप्रकाश:

च प्रकर्षोडस्ति, तस्य प्रकर्षो भविष्यति ? कथ ज्ञायते गुणस्यैव प्रकर्ष इति ? एवं हि दृश्यते लोके समान आयामे विस्तारे च पटस्यान्योऽ्थों भवति काशिकस्यान्यो माधुरस्य गुणान्तरं खल्वपि शिल्पिनः प्रकर्षायोत्पाद्यमानस्तमेव द्रव्यान्तरेण प्रक्षालयन्त्यन्येन शुद्धं धौतं कुर्वन्स्यनेन शेफालिकमन्येन माध्यमिकमिति। तर्हि शुक्कात्कृष्णो माभूदिति समानग्रहणं कर्तव्यम्। न कतर्व्यम्। स्पर्धा वै प्रकर्षः, सा च समानगुण एव भवति, न ह्याढ्याभिरूपौ स्पर्धेते। पाचकेन खल्वप्युत्पत्तव्यम्। न च शुक्कात्कृष्णे उत्पद्यमानो वाचकः स्यात्। यत्र तत्स्यात्, तन्नोत्पद्यत एव यथा शुक्लात्कृष्णो भासुरतर इति न तर्हीदानीमिदं भवति। अध्व- युवै श्रेयान् पापीयान प्रतिप्रस्थाता अन्धानां काणतमो राजेति समानगुण पवैषा स्पर्धा। अध्वयुर्वै श्रेयानन्येभ्यः प्रशस्तभ्यः पापीयान प्रतिप्रस्थाता अन्येभ्यः पापेभ्यः काणतम इति, कणि- रयं सौक्षम्येवर्तते। सर्वइमे काणाः किश्चित्पश्यन्ति, अयं तु किश्चिदपि न पश्यतीति काणतम उच्यते। तस्यादूरविप्रकर्ष इति वक्तव्यम्। सर्षपाद्दिमवतो महत्त्वं माभूदिति न वक्तव्यम्। जननेन या प्राप्यते सा जातिः । न चैतस्यार्थस्य प्रकर्षाप्रकर्षो स्तः ।।

अथ शुक्लतर इत्यादिघु किमेकं शौक्ल्यं आहोस्विनाना। किश्चातः यद्येकः प्रकर्षो नोप- पद्यते, नहि तेनैव तस्य प्रकर्षों भवति। अथ नाना समानगुणग्रहणं कर्तव्यं शुक्कात्कृष्णो माभूदिति एकं शौक्ल्यं तत्तु विशेषवत्, किंकृतो विशेष: ? अल्पत्वबहुत्वकृतः, अथवा पुनरस्त्वेकं निर्वि- शेषं च। ननूकं प्रकर्षो नोपपद्यते गुणान्तरेण प्रच्छादनात् भविष्यति। अथेहास्य शुक्कानि वस्त्राणि अस्यातिशयेन शुक्कानीति शुक्कतरवस्त्र इति प्राप्नोति। शुक्वस्त्रतर इति चेप्यते। उक्तमत्र. किमुकतं पूर्वपदातिशय आतिशायिकाद्वहुव्रीहिः सूक्ष्मवस्त्रतराधर्थः उत्तरपदातिशय आतिशायिको बहुव्रीहेर्बह्वाव्यतराद्यर्थ इति॥

अथ यत्र त्रीणि शुककानि प्रकर्षापर्कषयुक्तानि तत्र पूर्वपूर्वमपेक्ष्य द्वे तरबन्ते, तभ् शुकतरशब्दादुत्पत्तिः प्राप्ोति। शुक्कशब्दे शुक्कशब्दोऽप्यस्तीति युक्कादेवोत्पत्तिर्भविष्यति। नैतद्विव दामहे, शुकतरशब्दे शुकशब्दोऽस्त्युत नास्ति। किं तहि ? शुक्कतरशब्दोऽप्यस्ति, तत उत्पत्तिः प्राप्नोति तदन्ताच्चातिशायिकों दश्यते। तद्यथा-देवी वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे, युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणामिति। अयं तर्हि परिहारः ; मध्यमाच्छुककशब्दात् पूर्वपरापेक्षात् प्रस्य- ये नोत्पत्तव्यम्। मध्यमश्च शुक्कशब्द: पूर्वमपेक्ष्य प्रकृष्टः परमपेक्ष्य न्यूनः प्रकर्षाय प्रवर्तते। न च बहूनां प्रकर्षे तरपा भवितव्यम्। केन तहि! तमपा। श्रेष्ठतमाय, भ्रेष्ठतम इति छन्दस्येव भवति, वाचकेन खलु ह्युत्पत्तव्यम्। न च झुक्कतरशब्दादुत्पद्यमानो वाचक: स्यात्। उक्तं च. अपेक्ष्य मध्यमः पूर्वमाधिक्यं लभतेस्तितः । परन्तुन्यूनतामेति न च न्यूनः प्रवर्तते॥ अस्तु वाडपि तरप्तस्मान्नापशब्दो भविष्यति। वाचकश्चेत्प्रयोक्तव्यो वाचकश्वेत्प्रयोज्यताम्।।

(66) सपमः प्रकाश: २६१

अथ यद्यातिशायिका गुणप्रकर्ष एवोत्पद्यन्ते किमर्थमुच्यते अजादी गुणवचनादेवेति? एतो गुण- विशेषवचनेभ्य एव यथा स्यातामिति। गुणाः खल्विह द्विप्रकारा विप्रथन्ते-तत्स्थाश्च, तद्विशेषणानि च। यदाह-तत्स्ैश्च गुणः षष्ठी समस्यते; न तु तद्विशेषणैरिति। तत्र ये भावप्रत्ययोत्पत्तिमन्तरेण द्रव्यात्पृथगाख्यातुमशक्याः स्वशब्दैर्द्रव्यपरतयैवामिधीयन्ते ते तत्स्थाः । तद्थापटुः पुमान्, मृदुःशय्या, गुरु द्रव्यम्, लघुरुपायः । एवमणुमहान्दी्घों हस्वः पृथु: कृशो दृढः स्थूल इत्यादयो वक्तव्या:॥

ये तु स्वशब्दः पृथवप्रस्यायमानामतुब्लोपादिना द्रव्यं विशेषयन्ति ते तद्विशेषणनि। तघथा-शुक्कगुणयोगाच्छुक्का बलाका, कृष्णगुणयोगात्कृष्ण:काकः, तीक्ष्णगुणयोगात्तीक्ष्ण: कण्ठकः, दृक्षगुणयोगादक्षः पुरुषः । एवं शीतोष्णस्वादुसुरमिवत्सलोसुकरभसमत्सरादयो वक्तव्याः। तत्र यथा.बलाकाया: शुकः, काकस्य कृष्णः, कण्टकस्य तीक्ष्णः, पुरुषस्य दक्ष इत्यादो। तथा बलाकाया: शौकयम्, काकस्य कार्ष्ण्यम्, कण्टकस्य तेक्ष्ण्यम, पुरुषस्य दाक्ष्यमित्यादावपि समासो न भवति। गन्धरसरूपस्पर्शसङ्गयापरिमाणाद्यस्तु न तत्स्था:, नापि तद्विशेषणानि। तेषां शुका दिसङ्गातेषु शास्त्रकारसङ्केतात् द्रव्यवचनत्वेनैव राजपुरुषादिवत् षष्ठीसमासा भवन्ति। तद्यथा- चन्दनगन्धः, चूतफलरसः, कन्यारूपं, कुचस्पर्शः, पुरुषसङ्गया, सेनापरिमाणमिति। यैश् तीव्रादीं स्तद्विशेषणत्वेनोपन्यस्य घृतस्य तीवश्चन्दनस्य मृदुरित्युदाहृत्य च तीव्रमृदुगुणयोगात् गुणवृत्त्या गन्धम्पर्शविशेषणत्वेन सापेक्षत्वे सत्यसामर्थ्याल्लव्घेऽपि समासाभावे यदा प्रकरणवशात्तीवशब्द एवं विशिष्टगन्धवृत्तिस्तदा तदर्थोपचित एव व्यतिरेके षष्ठीसमासप्रसङ्क इति प्रतिषेधोपपत्तिरुक्ता। व एवं प्रष्टव्याः कथं प्रकरणाद्यपेक्षायामपि सापेक्षत्वस्य तादवस्थ्यान्नासामर्थ्यमिति? तदेवं तत्स्थै- गुणैः षष्ठी समस्यते पटुत्वादिभिः, न तुतद्विशेषणैः शुक्लादिभिरिति, किं वक्तव्यमेतव्? नं हि. कथः मनुकं गंस्यते आचार्याणां च प्रवृत्तयो गमयन्ति? तत्रार्थकत्वं गोसहत्त्रमित्यादिष्वर्थैकत्वादेकं वाक्य शतसहस्रान्ताज्ञ निष्कात्कोशशतयोजनशतयोरुपसङ्गयानं; तत्समुदायः खरीशतमपि न प्रसूतमि त्यादिजैमिन्यादिसुनिचतुष्टयवचनात् सङ्गयया परिमाणेन च समासो न निषिध्यते। वर्तमान- सामीप्ये वर्तमानवद्वा अपरस्परा: क्रियासातत्ये उत्तरपदार्थप्राधान्ये तद्यत्नगौरवं प्रसज्येतेति सूत्रकारभाष्यकारप्रयोगाज्च कुसुमसौककुमार्यादिशब्दसिद्धि: तेनावगग्यते तत्स्थैर्गुणैरेवं प्रकारै: षष्ठी- समस्यत इति। नन्वेवमपि, द्विरदमदजलौघासारसौरभ्यगर्भ: कुचकलशमहोष्माबद्धरेखस्तुषारः। तुहिनगिरिशिलायां शैत्यसङ्क्रान्तिमत्यां .... ... ॥I इत्येवमादीनामनुपपत्तिः। सप्मीसमासा इमे भविष्यन्ति। कथं पुनः सौरभ्यादीनामाधारतः पृथ- गुपलम्मे सत्तमी भवति। उच्यते, समस्तमूर्तिमङ्व्याणां पाश्चभौतिकत्वे वायुना विभक्तावयवा अप्य-

२६२ शुङ्गारप्रकाशः

पार्थिवादिद्रव्यसूक्ष्मभागा यत्रयत्र स्चार्यन्ते तत्रतत्रैतेषु व्राणादिसम्बन्धनिबन्धनाद्युपल्धिरित्यधि- करणविभक्तेर्नानुपपत्तिः। एवमपि भागानामेवाधिकरणत्वं, न भागवताम् ; न हि निकृत्तस्य हस्त- पादादेः पुरुषादिव्यपदेशो भवति। एवमेतत्, किन्तु पृथकिस्थितानामप्यवयवानामवयविव्यपदे शो दृश्यते, तद्यथा-राहोः शिरो राहुः, शिवस्य लिङ्गं शिव इति। न चैतद्वाच्यम्, एवं सति समुद्रकादिस्थस्य कर्पूरादेवहिरुपलभ्यमानबडुलपरिमलस्य कालान्तरेणोपक्षयः स्यात् ; तद्वदेव हृष्ट सन्निधेस्तत्रान्यभागानामुपनिपातात्। अत एव पुराणद्रव्याणां गन्धरसरूपस्पर्शगौरवप्रभावविपाक वीर्यविपर्यया युज्यन्त इति॥ तदेवं थैः सह षष्ठीसमास इष्यते तेभ्य एबेयसुनिष्ठनोर्विधानमिति नानर्थकं गुणवचनादें वेति। नतु च गुणमुक्तवान् मतुबुत्पत्तेः पूर्वमिति गुणवचनः शुक्लादिर्गुणं वक्ष्यति भावप्रत्ययो- त्पस्येति गुणवचनः पद्ादि:। विशेषवचनत्वाविशेषे यावदजादी पद्वादिभ्य उत्पद्येते तावच्छुकला- दिभ्यः किमिति नोत्पद्येयाताम्। न च समासविधाविवेह् ज्ञापनादीनि सन्ति। कथ न सन्ति? तद्यथा-प्रशस्यस्य श्रः, ज्यच, वृद्धस्य च, अन्तिकबाढयोर्नेंदसाधौ, युवाल्पयोःकनन्यतरस्यामिति। अपिचेष्ठेमेय्स्वत्यधिकृत्य यदय स्थूलदूरयुवहस्वक्षिप्क्षुद्राणां यदिपर लुप्यते पूर्वस्य च गुणो भवतीत्यमिधत्ते। प्रियस्थिरास्फिरोरुबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फवर्बहिगर्वर्षित्रपद्राघि वृन्दा:, इत्याह। बहोलोंपो भूचबह्दोरिति बूते। र ऋतो हलादेर्लघोरित्यत्र पृथुमृदुद्ृढक्शमृशप- रिवृढानामिति परिगणनं करोति। तद्ज्ञापयति तत्स्थगुणवचनेभ्य एवेयसुनिष्ठनौ भवत इति। ततञ्च यथा शुक्लतरः कृष्णतम इत्यादि भवति, नैवं शुक्लीयान कृष्णिष्ठ इत्यादि। यथा च मृदिष्ठः पटीयानिति भवति, नैवं काराकष्ठः पाचकीयानिति। कथं तर्हि ओजिष्ठः पापीयानिति? विन्मतोर्लुगिति ज्ञापकेन तदन्तान्विष्यति। अथ यथा चन्द्रकल्पं मुखं, गुडकल्पां द्राक्षा, तथा चन्द्रतमं गुडतमेति कस्मान्न भवति ? प्रकर्षाभावात्। न हि केनचिद्गुणेनोपमेयवृत्तीनामुपमानशब्दानामतजातीयेषु वर्तमानानां स्वार्था. पेक्षया प्रकर्षः सम्भवति। यत्र तु तज्जातीयेषु गुणाभिधानं तत्र भवत्येवातिशयि तद् । तद्यथा- गौरयं यः शकटं वहति गोतरोऽयं यः शकटं सीरं च । गौरियं या समां समां विजायते गोत- रेयं या समां समीचीना जीववत्सा च। दश्यते हि जातिवाचिनस्तआतीयेष्वपि गुणाभिधायित्वम्।। सक्रामेषु चरत्येष पुरुषः पुरुषो यथा। नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषोऽपि सपुमान्पुमान् ॥ इति॥ यद्येवं चन्द्रगुडादिभ्यः कल्पबादये।ऽपि न स्थुः। नैवं तेषामीषदसमाप्तावेव विधानात्। तहि कृत- कल्पं भुक्तकल्पमिति कान्तेभ्यः नचास्ति सम्भवो यद्धूतं च स्यादसमाप च, आशंसायां भूतवश्चेति वचनाद्द्रविष्यति ।

सप्तमः प्रकाश: २६३

॥ प्रविभागः ।। पदे वाक्ये प्रबन्धे वाऽस्यैतावतः शब्दस्यायमर्थोSस्मिन्नथे चायमेतावच्छब्द इति शब्दार्थ- योर्मिथः सम्बन्धितया पृथकत्वेनावधारणं प्रविभागः । स द्विविधोऽन्वयव्यतिरे काभ्यां इह खत्वत्व न्तसंसृष्टानां पदार्थानां प्रविभागेऽ्वयव्यतिरेकाभ्यां नान्यो हेतुरस्ति। यथा-लोके बधिरोऽपि चक्षुषा न लोकयति, सत्यपि श्रोत्रे उपहृतचक्षुर्नालोक्कयतिरूपमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां चक्षुशश्रोत्र- सन्निधाने रूपालोकनं चक्षुष एव व्यवस्थाप्यते न श्रोत्रस्य, तथा शब्दशास्त्रेऽपि, सुवन्तेषु तिङ- नतेषु च पदेष्वत्यन्तसंसृष्टा अर्थात्मान: शब्दाश्च प्रकृतिप्रत्ययादयो मिथस्सम्बन्धित्वेनान्वयव्ख- तिरेकाभ्यामेव प्रविभज्यन्ते। तत्रावस्थितस्यानुवृत्तिरन्वयः, तद्विपर्ययो व्यतिरेकः, स द्विविधो जन्म- हानिभ्याम्। तद्यथा-वृक्ष इत्युक्ते कश्िच्छब्दः श्रयते वृक्ष इत्यकारान्तः सकारश्च प्रत्ययः, अर्थोऽपि कश्विद्म्यते शाखादिमत्त्वमेकत्वं च । ऋक्ष इत्युक्ते कश्चिच्छब्दो हीयते कश्चिदुपजायते कश्चि- दन्वयी। वृक्षशन्द्ो हीयते ऋक्षशब्द उपजायते सकारोऽन्वयी, अर्थोऽपि कश्चिद्धीयते कश्वचिदुप- जायते कश्चिदन्वयी, शाखादिमत्त्वं हीयते सटादिमत्त्वमुपजायते एकत्वमन्वयीति। वृक्षावित्युक्के सकारो हीयते औकार: उपजायते वृक्षशब्दोऽन्वयी। अर्थेऽप्येकत्वं हीयते द्वित्वमुपजायते शाखादिमत्त्वमन्वयीति। तिङन्तेषु सल्वपि पचतीत्युक्ते कश्चिच्छद्दः श्रयते पच इति चकाराव्तः अतिशब्दः प्रत्ययः अर्थोऽपि कश्चिद्रम्यते विक्लित्तिः कर्तृत्वं च, पठतीत्युक्ते कश्चिच्छब्दो हीयते कश्चिदुपजायते कश्विदन्वयीति। पच्छब्दो हीयते पठशब्द उपजायते अतिशब्दोऽन्वयी। अर्थोऽपि कश्चिद्धीयते कश्चिदुपजायते कश्चिदन्वयी, विक्लित्तिर्हीयते पठिक्रियोपजायते कर्तृत्वमन्वयी। पच्यत इत्युक्ते अतिशब्दो हीयते यशब्द उपजायते पच्छन्दोऽन्वयी, अरथोऽपि कर्तृत्वं हीयते कर्मत्वमुपजायते विक्लित्तिरन्वयिनीति। ते मन्यामहे यश्शब्दो हीयते तस्यासावर्थोऽनवर्याति। एवं वाक्येऽपि गामानयेत्युक्ते केनचिच्छव्दः श्रयते गामिति द्वितीयान्तः अनयेति च लेडन्तः, अर्थोऽपि कश्चिदूम्यते सास्नादिमान् कर्मत्वमापन्नः अनयेति क्रियार्थत्वविधित्वमापन्नः, अथाश्व- मानयेत्युक्ते गवार्थो हीयते अश्वार्थ उपजायते आनयनार्थोऽन्वयी, गांबधानेत्युक्ते आनयनार्थों हीयते बन्धनार्थ उपजायते गवार्थोऽन्वयी। एवं गौरानीयतामश्व आनीयतां गौर्बध्यतामश्वो बध्यतामित्यादिषु कर्मकर्तृत्वयोहानिरूपजनिश्चाभ्यूह्यः। एतेन प्रबन्धोऽपि व्याख्यातः । कश्चिदाह, मारीचो रामेण हतः । कश्चिदाह, लक्ष्मणेनेति। तत्र मारीचमृगघाते रामो हीयते लक्ष्मण उपजा- यते लक्ष्मणो वा हीयते राम उपजायते, रामायणं पुनरन्वयीति। ननु च वृक्षऋक्ष इति वकारो हीयते ऋ उपजायते वा; पचति पठतीति चकारो हीयते उकार उपजायत इति वक्तव्ये किमर्थसुच्यते वृक्षशब्दो हीयते ऋक्षशब्द उपजायते, पच्छब्दो हीयते पठशब्द उपजायत इति? शब्दस्यार्थवत्ता यथास्यात् न वर्णानाम् । किं पुनर्न वर्णाः शब्दः १ बाढम्। अर्थावसानप्रसवनिमित्तं शब्द इत्यमिहितं पुरस्तात्॥।

२६४ नन्वेवमपि वृक्षादीनामर्थवत्ता नोपपद्यते, किं कारणम् ? केवलेनावचनात्। न हि वृक्षादिना केवलेन कश्विदर्थो गम्यते किं तर्हि स प्रत्ययकेन । किमुक्तं भवति, पचत्यादिप्वर्थ- वत्तासहचरिता केवलवचनता दृष्टा वर्णेषु चानर्थक्यसहचरितं केवलावचनत्वम्। न चैते पच- त्यादिद्दश्यन्ते, तस्माद्वर्णवद्दक्षादीनामर्थवत्ता नोपपद्यत इति। सप्रत्ययस्योपपद्यत इति चेननैम्, इद यद्यस्य निमित्तत्वेनोपादीयते स तसमिस्तेन प्रवर्तितव्यम्। अर्थवत्ता च प्रातिपदिकसंक्ञाया निमित्तम्। साच द्विधा लौकिकी पारिभाषिकीति च। तयोलोंके विदिता लौकिकी, क्रियाप्रधानमा- ख्यातम्, सत्वप्रधानानि नामानीति। शास्त्र व्यवहारार्था पारिभाषिकी। दाधाध्वदाप्, तरत्षमपौध इति। तत्र लौकिकी तावदर्थोपलब्धिगम्या, येषां च प्रातिपदिकसंज्ञा विधीयते तेन कदाचित्के वला उपलभ्यन्ते। पारिभाषिकी तु परिभाषया भवत्यर्थवच्छब्दरूपं तञ्च प्रातिपदिकसंक्षमिति।एवंच शब्दत्वाविशेषाद्वर्णानामपि प्रसज्यते। इयं च परिभाषा न प्रवर्तते अर्थवद्गहणे नानार्थकस्येति, तदे- वमर्थवत्ताया निमित्तस्याभावे प्रातिपदिकसंज्ञा न प्रवर्तते; तदप्रवृत्तौतु कथं प्रत्ययोत्पत्िरिति ? नैवम्। प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धात् केवलस्याप्रयोगः, नित्यसम्बन्धावेतावर्था प्रकृतिः प्रत्यय इति, अतो नित्यसम्बन्धात् केवलस्य प्रयोगो न भविष्यति ॥

ननु च भवानाम्रानपृष्टः कोविदारानाचष्टे, अर्थवत्ता नोपपद्यते केवलेनावचनादिति पृष्टः केघलस्याप्रयोगे हेतुमाह नामिप्रायापरिश्ञानात्।

नन्वेवं प्रवीमि यदितावत् केवलेनावचनादित्येवमयं हेतुरुपन्यस्तः यस्मात्केवलो न प्रयु- ज्यते तस्मादनर्थक इति। तदेवं वक्तव्यं केवलस्याप्रयोगादिति। न वक्तव्यं केवलेनावचनादिति। केवलस्य प्रयोग: शास्त्रसमयान्नास्ति न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या। न च केवलः प्रत्यय हति। न च लौकिका एवं प्रयुअते अत उक्तं नित्यसब्बन्धादयं केवले न प्रयुज्यते नत्वानर्थक्यादिति॥

अथैवमुषन्यस्तः केवलेन प्रयुज्यमानेन नोच्यतेऽसावर्थ इति, क पुनरयं भवता केवलः प्रयुज्यमानोऽर्थमन्ुवन् हष्टः । यदि च प्रयुज्येत नचार्थ उपलभ्येत, स्यादयं हेतुः केवलेनावचना दिति, अन्यन्भवान्पृष्टोऽन्यदेव प्रतिविधत्ते। मया ह्येवमुच्यते, समुदायस्यार्थे प्रयोगादवयवार्थानामप्र- सिद्धिरिति। यतो वर्णास्तावदनर्थका भवताभ्युपगताः तेषां च समुदायतन्त्राणां केवलानां प्रयोगो नास्ति। यद्यपि प्रयुज्येरन् अनर्थकानामेव प्रयोग: स्यात्। एवं प्रकृतीनामपि समुदाययन्त्राणं नास्ति केवलानां प्रयोग: प्रयोगे वा सत्यनर्थका: प्रयुज्येरन्। अथैवम्भूतानामर्थवत्ता, को नाम मतसरो वर्णेष्विति ? को न मत्सरः, यदेषामर्थवत्वेरऽर्थवत्कार्याणि प्राप्नुवन्ति, कान्यर्थवत्कार्याणि? अर्थवत्प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिकसंज्ञा, प्रातिपदिकादिति स्वाद्युत्पत्तिः, सुबन्तं पदमिति पदसंक्ञा ख। तन्र को दोष: १ प्रत्यवयवं विभक्ते: श्रवणं प्राप्नोति। नैवं, यदैवावयवानां प्रातिपदिकसंक्षा

(67) सप्तमः प्रकाश: २६५

प्रवर्तते तदैव समुदायस्यापीति समुदायान्तर्गतत्वात् सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति दुका भाव्यम्। तत्कुतो विभक्ेः श्रवणम्।।

ननु च कृत्तद्धितसमासाश्चेति समासग्रहणं नियमार्थम्, तेनचार्थवत्समुदायस्य वाक्य- स्येव वर्णसमुदायस्यापि प्रातिपदिकसंज्ञा निवार्यत इति कथ तदन्तर्गता विभक्तयो लुप्यन्ते? नैवम् ; नियमस्य तुल्यजातीयापेक्षत्वात् समासस्येव भिन्नार्थसमुदायस्य वाक्यस्यैव प्रातिपदिक- संज्ञा निवर्तते, नत्वभिन्नार्थस्य वर्णसमुदायस्येति। अत्र हि येनैवार्थन समुदायस्यार्थवत्वं तेनैव तदवयवानामपीति। एवं तर्हि निवृत्तायामपि विभक्तौ पदत्वाद्धनंवनमित्यादो न लोपादीनि प्राप्नुवन्ति। तर्हि सङ्गातस्यैकार्थ्यात् सुबभावो वर्णात् वृक्ष इत्यत्र ह्यकत्वं विभक्तया द्योत्यते तच्चैकमित्येकैव विभक्तिरतपद्यते, यथा बहवो द्रषटार एकेनैव प्रदीपेन दृशयमर्थ पश्यन्ति एवं साच समुदायादेव तन्त्रेण सर्वानुगहिण्युत्पद्यते समुदायद्विर्वचनात्। यथाहि पपाचेत्यादौ प्रथम- स्यैकाचो द्विवचनप्रसङ्गे येनैवाचा समुदाय एकाच्, नैव तदवयवोऽप्यपशब्दश्चेति तत्र पृथगवद्य वैकाचो न द्विरच्यन्ते किं तर्हि? सर्वानुग्रहात् समुदायैकाच एव। तथेहापि समुदायादुत्पत्तौ वर्णा- तसुबुत्पर्त्तिन भविष्यतीति तदभावान्न पदसंज्ञा। अपदत्वाञ्च न लोपादीनामप्रसङ्ग इति। सत्यमे- तत्। किन्तु वर्णेष्वन्वयव्यतिरेकयोः सद्भावेऽप्यर्थान्वयव्यतिरेकाभावाद्यमस्यार्थ इति प्रविभागो न प्रकल्पते। तथा हि, वृक्षः ऋक्षः पचति पठतीत्यादौ यस्य हानौ यो हीयते, यस्योपजने य उपजायते तस्यानुमेयो गच्छति स तस्यार्थ इति शक्यत वक्तुम्। नैवम्, कूपयूपसूपादावपि अनर्थका वर्णाः, अर्थवन्तो वृक्षादय इति॥

ननु यत्र बृंहित हीयते, हेषितमुपजायते, रेणुचक्रमन्वयि, तत्र हस्तिनो हीयन्ते, अश्वा उपजायन्ते, पिपीलिका अन्वयिनो, नचैतावता रेणुचक्रस्य निमित्तं भवन्ति। यत्र वा क्षीरं हीयते दध्युपजायते पात्रमन्वयि तत्र माधुर्ये हीयते अम्लतोपजायते तृष्तिरन्वयिनी। नचान्वयि पात्रं तृप्तिहेतुर्भवति। तदेवमन्वयव्यतिरेके च सत्यपि कार्यकारणभावस्याभावात् कथमुच्यतेऽन्वयव्य- तिरेकाभ्यामर्थवत्तावतिष्ठत इति? नैवम्। अवधारितं हि सामर्थ्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रविभज्यते, न च पिपीलिकानां पात्रस्य वा रेणुचक्रतृप्त्योः सामर्थ्यावधारणमस्ति, तत्सन्भ्ावेऽप्यन्यत्राभावात्। यत्रैवचान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थवत्ता शक्यते प्रत्यापत्तुं तत्रैव प्रतिपत्तव्या, न सर्वत्र। यदेवं प्रकृ- त्यादिष्वपि न शक्यते। बहवो हि शब्दा एकार्था भवन्ति, एकश्च शब्दो बहर्थः, यदिहि नियोगत एकः शब्द एकस्मिन्नर्थे वर्तते तत एष प्रविभाग: स्यात्। यतस्तु व्यभिचरत्येतत् अनेकश्शब्द एकस्मिन्नर्थे, तद्यथा-इन्द्रः शक: पुरन्दर इति। एकश्चानेकार्थः अक्षाः पादाः माषाः इत्यनुमानं चैकस्यैवार्थवृत्तित्व एव शक्यते कल्पयितुम् अतो व्यभिचारादनिमित्तमन्वयव्यतिरेको प्रकृतिप्रत्ययार्थप्रविभाग इति प्रक्र- तिरेव सर्वार्था स्थात्। प्रत्ययो वा सर्वार्थः, उभौवोभयारथौं, यंथैको दश्यते हि दधिमध्वश्निचिदिति

२६६ शुङ्गारप्रकाशः

प्रकृतिरेव सर्वानर्थानमिदधाना अधुना इयान अस्यापत्यं इरिति प्रत्यय एव वा सर्वार्थामिधायी, हैयङ्गवीनं, शत्रियः, क्षेत्रियः, इत्युभयमुभयार्थाभिधायीति। अतः किं न साधीयोऽर्थवत्ता सिद्धा भवति ? यदाहि प्रकृतिरेव स्वार्थादिषु वर्तते प्रत्ययो वा तदा सुतरामर्थवत्ता सिध्यति। न ब्रूमोऽर्थ- वत्ता न सिध्यति। तौ त्वन्वयव्यतिरेकौ नावतिष्ठेते। ततश्च कुत एतत्स्यादयं प्रकृत्यर्थोऽयं प्रत्ययार्थ इति ? न पुनः प्रकृतेरेवोभावर्थो प्रत्ययस्योभयस्य वेति सामान्यशब्दा एते। एवं स्युः सामान्य- शब्दाश्च नान्तरेण विशेषं प्रकरणं वा विशेषेऽवतिष्ठन्ते, यतस्तु खलु नियोगतः प्रकरणादिमन्तरेणापि वृक्ष इत्युक्ते स्वभावतः कश्विदर्थों गम्यते, अतो मन्यामहे न इमे सामान्यशब्दाः, प्रकृतिः प्रकृत्यये वर्तते, प्रत्ययः प्रत्ययार्थे वर्तत इति। यदिहि सु औजस् इत्येता एव स्वार्थद्रव्यलिङ्गसङ्गयाकर्मा- दिवचनाः, सहायमात्रं प्रकृतिः, स्वादिभिः सर्वेषामर्थानामुपादानात् वृक्षः वृक्षौ वृक्षा इति किमर्थ नियोगेन वृक्षार्थ एव गम्यते, न पुनस्सवें अर्थाः प्रतीयेरन् ? पर्यायेण वा कदाचित्कश्चिन्न यौगपदं न पर्यायः । तसमादन्वयव्यतिरका्यां समुदायस्था: शब्दाश्चापोद्धर्थव्या अर्थाव्चेति व्यवस्थिताः, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यावहारिक्यर्थवत्ता। तत्रेदमपरिहतं प्रकृतिरेव सर्वानर्थानभिद्धाना दृश्यते प्रत्यय: सर्वार्थाभिधायी उभय वोभयार्थाभिधायीति। तत्र परिहार: दधि मधु अग्निचिदित्येवमादिषु वचनान्तराणामिकारादीनां श्रूयमाणत्वादन्येषां च सविभक्तिकानां प्रयोगदर्शनास्।।

अधुना इयानित्येवमादिषु प्रत्ययान्तरपरायाः प्रक्ृतेरवस्थानात् प्रकृत्यन्तराणां वा लोपदर्श- नात् हहाप्यकेवलस्यैवार्थाभिधानं प्रसक लोपादिद्वारेण शास्त्रदष्या केवलस्य विज्ञायते।।

ननु न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या, न केवलः प्रत्यय इति शास्त्रसमयः। सत्यमेतत्, किन्तु यंत्र प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययप्रवृत्तिस्तत्र केवलापि प्रकृतिः प्रयुज्यते। यत्र वा प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनि- वृत्िस्तत्र केवलोऽपि प्रत्यय इत्यभ्यनुज्ञायते। हैयङ्गवीनं, श्रोत्रियः, इत्यादिषु तु संज्ञाशब्दे हयोगोदोहस्य विकार इति, भोत्रियश्छन्दोऽधीत इति, परक्षेत्रे चिकित्स्य इति, प्रकृतिप्रत्ययविभाग- कल्पनया व्युत्पचिर्यथाकर्थचिद्धर्मनियमाय क्रियते। एवं यावकादिष्वपि स्वार्थिकेषु प्रत्ययार्थस्या- व्यतिरेकात्प्रकृत्यन्तरयोगे प्रातिपदिकानां च यावकादीनामर्थभेदात्प्रत्ययान्तरयोगे प्रकृतेः कल्पिता- यामर्थवत्तायां स्वार्थिकत्वं विज्ञायते। एको द्वौ बहव इत्यत्र प्रत्येकं वचनान्तराभावात्कर्मादििष- यावन्वयव्यतिरेकावाश्रीयेते। सामान्यतो हष्टाञ्चानुमानात्प्कृत्यन्तरवदेकादीनां प्रवृत्तौ मिश्ररूपाणि वचनान्यसङ्करेण व्यवस्थां प्रकल्पयन्तीति प्रतीयते।।

सङ्कान्ते: कूपसूपयूपादिवदेवान्वयव्यतिरेकौ नावकल्पेते। न हि य एवैकत्वसंवन्धी स द्वित्वा- दिसंबन्धी, योवा प्रातिपदिकत्वेनार्थमात्रप्रवृत्तिः स्वशक्त्यन्तरसम्बन्धी न भवितुम्हति। न खलु शब्द: क्चिदुत्तरकालमर्थान्तरं परित्यजत्युपादत्ते वा। तदुक्तम्-यस्य न विभागोऽस्ति कुतोऽर्थस

सप्तमः प्रकाश: २१७ भविष्यति ? विभागै: क्रियामेदमविद्वान्प्रतिपद्यते। एवमेतद। किन्तु त्रिविधः शब्दो निर्वत्योS न्वाख्येयः प्रतिपादकश्च। तेष्वधर्महेतुरपभ्रंशो निवर्त्यः। धर्महेतुलोंकवेदयोः प्रयोगोहाऽन्वाख्येय:। प्रकृतिप्रत्ययादिविभागकल्पनया तत्स्वरूपावबोधकृत्प्रतिपादकः । तदर्थमन्वयव्यतिरेकावविद्यमा नावपि व्यवस्थार्थ कल्पितौ शास्त्रार्थव्यवहारनिवन्धनं सम्पद्यते। शास्त्रव्यवहारो हर्थवत्पातिपदिकं क्रियावचनो धातुरित्यादिरनाशितयोरन्वयव्यतिरेकयोरसुकर एव। तदाह-

भागैरनर्थकैर्भिन्नाः पचतीत्येवमादयः। अन्वयव्यतिरेकौ तु व्यवहारनिबन्धनम् ॥। इति॥ अभिधा च विवक्षा च तात्पर्यं च विभागवत्। चतस्र: केवला ह्येताशशब्दसम्बन्धशक्तयः ॥ यापेक्षा यञ्च सामर्थ्यमन्वयो यश्च तैर्मिथः । ऐकार्थ्यं यच्च तास्तस्य ससहायस्य शक्तयः ॥ उक्ताश्चतस्त्रः प्रथमाः क्रमेण क्रमादथान्याः प्रकटीक्रियन्ते। अखण्डवाक्यार्थविवेचकानां शब्दार्थसंवित्परिशुद्धिहेतोः ॥

इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते शुङ्ारप्रकाशे केवलशब्दसम्बन्धश्तिप्रकाशो नाम सप्तमः प्रकाश: ॥

•

॥ श्रीः ॥ अष्टमः सापेक्षशब्दशब्दशक्तिप्रकाशः

॥ व्य पे क्षा ।।

तत्रोज्ृतसम्बन्धव्यतिरेकाणां पदार्थानामितरेतरत्प्रत्याकाङ्क्षा व्यपेक्षा। सा च सन्निहिते योग्ये च भवति। तद्यथा-देवो वर्षतीति वर्षणक्रियाकर्तारमन्तरेणाभवन्ती सन्निहितं योग्यं च देवमपेक्षते। यत्र तु सन्निहितस्य न योग्यता तत्र व्यवहितमपि योग्यमेवापेक्ष्यते। यथा- प्रविशपिण्डीमित्यत्र न प्रवेशनक्रियासनन्निहितायामव्ययोग्यायां पिण्ड्यामसम्भवन्ती व्यवहितमपि योग्यं गृहादिकमपेक्षते। पिण्डीमित्येतद्पि कर्मपद प्रविशेत्यस्मिन्नसम्भवद्योग्यमेव भक्षयेत्यादि क्रियापद्मपेक्षत इति। सेयं व्यपेक्षा संक्षेपतः पदार्थानां त्रेधा सम्भवति-आभिधानिकी, नैयायिकी। नैषेधिकी च । तत्र श्रुतिसमारोपवाक्यविकल्पसमुच्चयातिदेशादि भिरभिधीयमाना

नैयायिकी। वचनासम्भवविरोधकृतार्थपरिसङ्गयावधारणादिभिनिषिध्यमाना नैषेधिकी। तास्वा- भिधानिकी तावदयन्र द्योः साधर्म्यार्थमावृत्त्या विभक्तिश्रुतिभेदेन च विशेषणविशेष्यनिर्देशः सा श्रुत्याभिधानिकी। यथा= अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणास्रद्रवमविरलोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन। उष्णोच्छासं समधिकतरोच्छासिना दूरवतीं सङ्कल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥ यत्रापि साधर्म्यार्थादेव द्योस्तन्त्रेण च विभक्तयमेदेन च विशेषणविशेष्ययोगः, सा च श्षुत्या भिधानिकी। यथा- दैवादपत्रमच्छायं फलार्थिभिरसेवितम्। सानुजं शाखिनमिव दृष्ट्रा रामं रुरोद सा।। यत्र पदेन वाक्येन वा संज्ञार्थो विधीयते सा समाख्याभिधानिकी। सा पदेन यथा- असौं शरण्यः शरणागतानामगाधसत्त्वे मगधप्रतिष्ठः । राजा प्रजारञ्जनलब्धवर्णः परन्तपो नाम यथार्थनामा ॥

(68) सप्तम: प्रकाश: २६२

वाक्येन यथा- सच्च धन्नाधन्ना जातइआ केसवेण गिरिधरणे। गुरुभारपावडेण विअ अज्जुअअच्छं चिंर दिष्ठा।। यत्र व्यपेक्षोत्थापकवाक्यमभिधाय तदुपपादकममिधीयते, उपपादकं वामिधाय व्यपेक्षोस्था पकं सा वाक्याभिधानिकी। तयोराद्या यथा- साउप्पन्नीगोटी डइनवस्विकवि .. ... ति। भडुपच्चल्लि इसोमरहजासुननलशइकंठि॥ द्वितीया यथा- वाणिधमोडिअन्चरुणखओ दारेएं तु न दिद्ठ। माएणजहुके मलडोल्लाहिअ इवइड॥ वैकल्पिकाभिधानप्रभवा विकल्पाभिधानिकी यथा- अंबुरुखोच्चिअसमुद्दुतरेसिलदुहिडोग्गरुकाणि। तहिमोहिपतयीओकलहिओजेवरुच्च इते वअणि। समुच्चयिकाभिधानप्रभवा समुश्चयाभिधानिकी। यथा. हिअ इखुक्कइगोडरी गअणे हुडुक इमोहु। वासरत्तपवास अछं हसमासं कडुएहु॥। सामान्यविशेषातिदेशप्राप्तधर्माणां यत्राग्रतः पश्चाद्वाभिधान सातिदेशाभिधानिकी। तत्र सामा न्यातिदेश प्राप्तधर्माभिधानमग्रतो यथा- हिअ इति रिच्छिवहि समुहलच्छइगहिअकडवच्छ। पहिअहएकजिशोरडीनं चउभट्टअरच्छ॥ एवं पश्चाद्पि द्रष्ठव्यम्। विशेषातिदेशप्राप्तधर्माभिधानं पश्चाद्यथा महिल त्ताणणिव्वाहि उअएकलविज्जप्पिआइ। णेहक्क उविअविर हुनम्मे विदृट्टणजाइ। आदिग्रहणाद्यन्ैकमभिद्धानः प्रसङ्गेनान्यदप्यमिघत्ते सा प्रसङ्गाभिधानिकी। सापि द्विवा-पंदतो वाक्यतश्च। तयोराद्या यथा- सावसलोणीगोरडी ... अहोमडुरइ साओ। तिक्खअप्पपलोव्वणएविरडुजिकडि अकसाओ।!

शुङ्कारप्रकाश:

अन्न रूप वर्णयन्प्रसङ्गतः षड्रसानभिमतानभिमतत्वं च तेषां निर्दिशति। द्वितीया यथा- प्रत्यग्रोन्मेषजिह्रा क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रभाणा मात्मव्यापारगुर्वी जनितजललवा जृम्भणैः साङ्गभङ्गैः। नागाङ्कं मोक्तुमिच्छोः शयनमुरुफणाचक्रवालोपधानं निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरेर्देष्टिराकेकरा वः ॥ अन्र मुद्राराक्षसे चाणकयेन कौमुदीमहोत्सवे निषिद्धे राक्षसयुक्तो वैतालिकः प्रभाते मङ्गलानि पठन् शरदवतारो वर्तत इति चन्द्रगुंप्तस्यागुप्तमावेदयति। अथ नैयायिकी। यत्र पूर्वोक्तमेव वाक्यमर्थान्तरे वक्रतरादिभिरूहयित्वा निवेश्यते तामूह- नैयायिकीमामनन्ति। तद्यथा-कालिदासः "कि कुन्तलेश्वरः करोतीति" विक्रमादित्येन पृष्ट उक्तवाब्। असकलहसितत्वात्क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद्यक्तकर्णोत्पलानि। पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ इदमेवोहयित्वा विक्रमादित्यः प्रत्युवाच- पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ यत्र पाठक्रमेण संबन्धानुपपत्तावर्थक्रमेण विपर्यस्य पदानि योज्यन्ते सा विपर्ययनैयायिकी। यथा- . : स्वयविशीणद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः । तदप्यवाकीर्णमतः प्रियंवदां वदन्त्यपर्णामिति तां पुराविदः ॥ अत्रातस्तां प्रियंवदामपर्णो वदन्ति पुराविद इति पर्यायेण पदानि योज्यन्ते, यत्र तुल्यार्थपद- प्रयोगे विभक्तिविपरिणामेन विशेषणविशेष्ययोर्योज्यन्ते सा विपरिणामनैयायिकी। यथा- दन्तोज्ज्वलासु विमलोपलमेखलान्तास्सद्रत्नचित्रकटकासु बृहन्नितम्बाः । अस्मिन् भजन्ति घनकोमलगण्डशैला नार्योऽनुरूपमधिवासमधित्यकासु ॥ अन्र सपस्यन्तानि प्रथमान्तानि च विशेषणानि नारीरधित्यकाश्च विभक्तिविपरिणामतो विशेषयन्ति। पतेन वचनविभक्तिपरिणामो लिङ्गविपरिणामश्च व्याख्यातः । तयोरादो यथा- हस्तस्थिताखण्डितचक्रशालिन द्विजेन्द्रकान्तं श्रितवक्षसं श्रिया। सत्यानुरक्तं नरकस्य जिष्णवो गुणैनृपाः शार्ड्गिणमन्वयासिषु: ॥

सप्तमः प्रकाश: २५१

द्वितीयो यथा- रोचिष्णुकाञ्चनचयांशुपिशङ्गिताशा वंशध्वजैर्जलदसंहति मुल्लिखन्त्यः। भूभर्तुरायतनिरन्तरसन्निविष्टाः पादा इवाभिबसुरावलयो रथानाम्॥ यत्राकाङ्क्षानिवृत्तयेऽर्थान्तरमध्याहियते, साध्याहारनैयायिकी। यथा- न दानेन न मानेन न शाठ्येन न सेवया। न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा किमपि स्त्रियः ॥ अत्र वशीभवन्तीत्यादिरध्याहारः। यत्र लिङादेरश्ुतौ विधिर्निषेधो वा सर्ववाषयानां विधिनि- षेधपरत्वे न प्रकल्प्यते सा वाक्यशेषनैयायिकी। यथा. तदेतत्काकतालीयं तदेतद्वा घुणाक्षरम्। यदनात्मवतामायुर्यच्चानीतिमतां श्रियः ॥ तस्मादात्मवता नीतिमता भवितव्यमिति वाक्यशेषः। यत्र सन्निहितानुपपत्तौ व्यवहितमाश्रीयते सा व्यवहितविकल्पनानैयायिकी। यथा- दिलीपानन्तर राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम्। पूर्व प्रधूपितो राज्जां हृदयेऽभिरिवोत्थितः॥ अत्राझेर्निशमनक्रियासम्भवात् पूर्वकालत्वायोगे तं निशम्यापि राजां रजतामिति व्युत्पत्तिका- लार्थो व्यवहितो व्यपेक्ष्यते। तेनायमर्थः सम्पद्यते। तं राज्ये प्रतिष्ठितं निशम्य राजाभिमान मुद्धहतां हृदयेऽ्रगनिरिवोस्थित इति। पतेन गुणकल्पना नैयायिक्यपि व्याख्याता। यथा- चंदुणिहिएक्कचलणाणह्भमिरमराळणि हिणुअवरवआ। कमळवणदिण्णहत्था अणुसिरीभुवणमोअरइ।। आदिग्रहणादपोद्धारवाक्यमेदादयो गृह्यन्ते। तेषु यत्र वृत्तिच्छन्नस्य सर्वनामादिमिरपोसृत्यातुसन्धानं क्रियते सा अपोद्धारनैयायिकी। यथा- विपत्प्रतीकारपरेण मङ्गलं निषेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा। जगच्छरण्यस्य निराशिष: सतः किमाभिराशोपहतात्मवृत्तिभिः ॥ अत्र वृत्तिच्छन्नयोर्विपद्विभूतिपदयोराभिरिति सर्वनाम्नानुसन्धाने जगच््यस् किं विर्पाद्ि:, निराशिष: किं विभूतिभिरित्यर्थः सङच्छते, एकवाक्यत्वेऽप्यपेक्षितानवासौ यत्र वाक्यान्तरसुप- कल्ण्यते सा वाक्यमेदनैयायिकी। यथा- तुहअसमं सोहग्गं अमहिलसरिसं च साहसं मज्झ। जाणइ गोलाऊरो तासारत्तद त्तरत्तोअ।।

शुङ्ारप्रकाशः अत्र तवासमं सौभाग्यमस्त्रीजनोचित च मे साहसं गोदावरीपूरो जानातीत्येतावदेकं वाक्यं नैकः साक्षी प्रमाणमित्यपेक्षायां वर्षारात्रार्धरात्रश्चेति द्वितीयम्। अन्यथा ह्येकवाक्यतायां यथासङ्गयमनु देशस्समानामिति गोदावरीपूरस्त्वत्सौभाग्यं वर्षारात्रार्धरात्रस्तु मत्साहसं जानातीत्ययमर्थः सम्पद्यते। यदि चायमपि न यथासङ्गयस्य विषयः कोऽन्यो भविष्यति? तत्र को दोष इति चेद्विवक्षितार्था सिद्धिः। यथासङ्गयपक्षे हि येषु त्वं पल्लवितलताप्रतानापवारितेषु गोदावरीतट गुहागृहेषु कामपरवशामिर्वराङ्नामिरमिसार्यमाणो विहरसि पूर एव, तेषु यदि प्रवेष्टमीष्टे याति चाहं प्रसुप्ताशेषजनपदे प्रवर्षदम्भोधरान्धकारनिस्सश्चारे प्रावृण्णिशीथे परिभ्रमन्ती महासाहसानि वर्षारात्राधरात्र एव यदि द्रष्टं शक्नोति, न पुनरन्यस्यैतत्सामर्थ्यमित्ययमर्थः सङच्छते। न चाय- मस्या विवक्षितः अपि त्वेवं नाम त्वं सुभगे सएवं नाम चाहं साहसिनी यार्धरात्रे वर्षा- सुपूरपूर्णा गोदावरीमुललङ्मयागणितप्राणसंशया त्वामभिसारितवत्यस्ि, तस्मात्कृतज्षतामनुरुध्यमानेन सौभाग्यातिशययोगाद्वहुवल्वमेनापि त्वयानुरक्तायां मय्यनुक्रोशो न मोक्तव्य इति । अथ यत्र साधर्म्यादिभिरर्थान्तरेऽनुवृत्तः पदार्थधर्मो वचनेन निवर्त्यते सा वचननैषेधिकी, सा तु पतीयमाननिवृत्तिनिमित्ताच। तयोराद्या यथा- मूले कण्टकसंन्ततिरुपरि च विकचानि रक्तकुसुमानि। एतावतैव शल्मलिरनुहरति न पङ्कजवनस्य।। अत्र शल्मलिसादृश्यं कण्टककुसुमसाधर्म्यात्पङ्गजवनेऽलुवृत्तं प्रतीयमानसौगन्ध्यादि गुणभाव सूचकेन वचनेन निवर्त्यते। द्वितीया यथा कार्यज्ञः प्रष्टव्यो न पुनर्मान्यो मम प्रियो वेति। गुरुरस्त्रासनसेव्यः प्रियानितम्बः कदा मन्त्री ॥ अत्र यो यस्य मान्यः प्रियो वा स तस्य मन्त्री सामान्येन मान्यत्वप्रियत्वाभ्यां मान्यप्रियाप्रिया नुवृत्ता प्रष्टव्यता प्रियानितम्बदष्ठान्तावष्टम्भशोभिनाभिधीयमानकार्यज्ञत्वाभावसूचकेन वचनेन निवर्त्यते। यत्रासम्भवेन विधेयं निषिध्यते सा असम्भवनैषेधिकी। सा द्विधा, अप्रस्तावंनिमित्षा, अनुत्पादनिमित्ता च । तयोराद्या यथा- वेविरसिण्णकरंगुलि परिग्गहकखळिअळे हणीमग्गे। सोत्थिच्चि अणसमप्पइ पिअसहिळेहम्मि किंळिहिमो।। अत्र स्वस्तीति पदस्यासमात्तौ सन्देशदानादेस्तदुत्तरकालभाविनोSप्रस्ताव इति तन्निमित्तत्वेना- सम्भवेन लेख्यस्य विधेयत्वं निषिध्यते। द्वितीया यथा-

(69) सप्म: प्रकाश: २७३

लइवप्पडवि उदुदुत्थडाकउ अह्माणइएसि पुत्तमह। च्छ . .. जलद्हि उजमे विजिम आआसि॥ अत्र मृष्नोऽप्यनुत्पत्तौ तदुत्तरकालभाविनस्तकोत्पादस्यासम्भवेन तक्रपानस्याविघेयत्वं निषिध्यते। यत्र विरोधिना शब्देनार्थेन वा कार्य निवार्यते सा विरोधनैषेधिकी। तयोरादा यथा-

तेपुच्छिज्जहिपत्तडि जेतहि दिसिहि न एंति। जेहीसदिठ्विगोरधी तेदुकरु जी अंन्ति ।

अन्र ते वार्ता प्रष्टव्याः। ये तस्या दिशो नायान्तीति पूर्वापरविरोधिना वाक्येन केनचित्प्रथमा न प्राप्नोति यथा नीलशब्दस्तावदयं स्वार्थसामान्यवचनो व्यतिरेकात्प्रातिपदिकार्थस्य प्रथमयैव सम्बध्यते, तथैवोत्पलशब्दोऽपि। यदेव केवलमव्ययतिरेकार्थाभिधायि पदं पदान्तरसन्निधानेऽपि तत्तदेव ततो यमर्थमभिधातुं योग्यमवधृतमस्य रूपं तमेव पदान्तरसन्निधावपि प्रत्याययति। रूपमेदान्नहि रसनमसन्निधौ दर्शनस्य मधुरादिव्यअ्जकदर्शनसव्निधौ नीलादिव्यक्तिसामर्थ्य लभते। किन्तु पदयोः परिच्छिन्नार्थः पुमास्तयोः सन्निधौ प्रयोगसामर्थ्यादर्थयोः परस्परोपश्ेषयोग्यत्वा- देकवाक्यरूपानुग्रहाज्चान्योन्यं प्रधानोपसर्जनभावेन विशेषणविशेष्य एवमपैति। तथाहि। यत्र विशेषणं विशेष्यं चैकस्मिन्नर्थे संभेदं प्रतिलभते तत्र यश्शब्दः स पूर्वोत्तरपदाधिष्ठानमेनं प्रत्या- ययति। उत्पलशब्दोऽभिप्रवर्तमान: सर्वोत्पलावत्रहरूपेण प्रवर्तते। तत्रैव नीलशब्दः प्रवर्त- मानो विशिष्टावग्रहरूपेणावच्छिनत्ति। यदि वा नीलमित्येतत्प्रवर्तमानन्यूनाधिकभावमनपेक्षमाण- मनेनैव धर्मेण सर्वयोग्यं सदुत्पलमिति शब्दान्तरेण विशिष्टायां योग्यतायां नियम्यते। अथवा यथा कृष्णः शुक्कश्चायं मृगः सारङ्गः शाबल इति वा, तथा नीलोत्पल इत्युभयरूप एवार्थात्मा हयुभयं सन्निवेश्यते। नीलं चोत्पलं चैकं नीलोत्पलमिति तौ यस्मिन्ुभयगुणमनुविभागमाप्यमानौ संमू. चिछिताधिवार्थौ भवतः तत्तयारेकेमीधिकरणं। यदिवा नीलशब्दः प्रवर्तमानो नीलगुणमात्रमुपादाय प्रवर्तते नत्वनेनेोत्पलादय उपाक्ता अपि परित्यक्ताः । एवमुत्पलशब्दो विजातियोगमात्रमुपादाय प्रव- तते। न नीलादींस्त्यजति। नोपादत्ते। तत्र यदैव मिन्नेऽर्थरूप इदमिति सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यमाने उपन्लिष्यते नीलमुत्पलं चेदं द्रव्यमिति, तदा शब्दमेदान्मित्रमेव द्रव्यं विशेषणं विशेष्यमधधिक ... कः पद्धवयसत्निधानायत्तत्वाद्विशेषणविशेष्यभावस्य वाक्यार्थत्वं, न पदार्थता। तदिदमुक्कं- यद्त्राधिकृतं वाक्यार्थः स इति नीलमुत्पलमिति। विशेषणविशेष्ययोरुभयस्य च विशेष्यत्वादुपसर्जनत्वाप्रसिद्धिः यथा ह्युत्पलशब्दो नीलश्देनाभिसम्बन्ध्यमानो विशेषवचन- स्तथा नीलशन्दोऽप्युत्पलशब्देनाभिसम्बध्यमानो विशेषवचनः सम्बध्यते, नैवम्। एकस्यात्र प्राधान्यं विवक्षितं अपरस्य उत्पलस्यचात्राप्राधान्यं विवक्षितं नीलशब्दस्योपसर्जनत्वमिति। यदा तहि नीलस्य प्राधान्येन विघक्षा उत्पलस्य चोपसर्जनत्वेन तदा कर्तव्यं सामानाधि-

२७४ शु ज्ञारप्रकाश:

करण्यं, न ह्वसौ द्न्द्व उत्पलं च नीलं चेति। नापि षष्ठीसमास उत्पलस्य नीलमिति, अपि तु द्वाविमौ प्रधानशब्दावेकस्मिन्नथें युगपदुपरुध्येते। न च द्योः प्रधानयोरेकस्मिन्नर्थे युगपदु- परोधे प्रयोजनमस्तीति प्रयोगसामर्थ्यादूम्यते। नूनमेकमिहप्रधानं तद्विशेषक चापरम् ।

पता्वास्तु सन्देहः किं विशेष्यं? किं विशेषणमिति। तत्र द्रव्यं विशेष्यं गुणो विशेषणं द्रव्यस्यान्यानपेक्षिण: साक्षात्क्रियासूपयोगेन प्राधान्याद्।

नतु गुणस्यापि साक्षात्क्रियासूपयोगो दश््यते यथा 'श्वेतं छागमालभेते'ति, नैवम्। इह श्ेता- भावे कृष्णमपि छागमालभते न तु श्वेतां पिष्टपिण्डीमालभ्य कृती भवति। एवमुपचारप्रवृत्तावपि पुरुषव्याघ्र इत्यादौ यद्यन्तर्भूतोपमानसम्बन्धप्रतीतमेदो व्याघ्रादिशब्दैरुपमेयः पुरुषादिरभिधीयते तदा सामानाधिकरण्योपपत्तौ उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोग इति समासो भवति। एवं प्रपचति साधु पचतीत्यादयो द्रष्टव्याः। कथ पुनः सामानाधिकरण्येन क्रियाविशेषणत्वे साध्वादयो- Sसत्ववचना भवन्ति। उच्यते, उपसर्गाणामिव क्रियाविशेषणानामप्यसत्त्वभूतानामेव क्रियां प्रति गुणभावो भवति, यथा पच्यादिकं विशेषे स्थापयन असत्त्वार्थः प्रशब्दो विशेषणत्वं लभते, एवं साधुशब्दोऽपि क्रियात्मकभूतं धर्ममुत्कर्षादिकं क्रियास्थमसत्त्वभूतं क्रियानुप्रविष्टमभदधानः क्रियानुरोधादेवासत्वभावमापन्नः क्रियाविशेषणत्वं लभते, कथ पुनः प्रपचतीत्यादौ प्रादेरुभय विशेषणत्वे क्रियाभागेनैव सम्बन्धो भबति? सति वा कथमुभयविशेषणत्वम्॥

उच्यते। यथा मासोजातस्येति मासाख्यः क्रियाकलापः कथ प्रथमकुक्षिवियोगाख्यस्य जन्मनोऽवधिभावेन परिच्छेदको भवति जन्मप्रतिलब्धां वा सत्तां समावृत्त्या परिमिमीते, यथा च कष्टश्रित इत्यत्रोपात्तक्रियाविशेषपरिच्छिन्नः कर्ताऽ्भ्यन्तरीकृतसाधनसम्बन्धः क्रियायोगे श्रयति- क्रिया संबन्धात्कष्टे कर्मत्वमिति श्रयणक्रियापूर्व कष्टेन सम्बन्धमनुभवति, यथा च वृकान्क्ीत इत्यु- पात्तक्रियावच्छिन्नः कर्ता भयक्रियासंबन्धाङ्कस्यापादानत्वमिति भयकक्रियापूर्वकं वृकेन संब- व्यते, तथेहाप्युपात्तपच्यादिक्रियाविशेषपरिच्छिन्नः कर्ताऽभयन्तरीकृतसाध्यसाधनसम्बन्धः क्रिया- योगे प्रादीनामुपसर्गत्वमिति क्रियापूर्वकं प्रादीना सम्बध्यत इति। सर्वेऽपि च समुदायसम्ब- न्धिनोऽवयवस्पर्शेनैव तद्ता समुदायेन सम्बध्यन्ते। तटुक्तम्-

समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना। संस्पृश्यावयवांस्ते तु युज्यन्तेतद्वता सह॥इि॥।

व्यपेक्षादिमिरेकार्थपरतयोपात्तानां पदार्थानां मिथोऽभित्रथनमन्वयः । स त्रिधा-शाककतो वैभक्तः शक्तिविभक्तिमयश्च। तेषु कर्मादिशक्त्तिमिर्निर्वृस्षः शाक्तः, सम्बन्धादिविभक्तिभिर्वैभक्त उभाभ्यां पुनः शक्तिविभक्तिमयः । तत्राख्यातसुन्विभक्तिभ्यां कर्तृकर्मणोरभिधाने शाको यथा-

सप्तमः प्रकाशः २७५

अध्यासामासुरुत्तुङ्ग हेमपीठानि यान्यमी। तैरूहे केसरिक्रान्तत्रिकूटशिखरोपमा।

कृदाख्याताभ्यां भिन्नकालस्थकर्तृशक्तिद्वयाभिधाने सुव्धिभक्तिमि: कर्मकरणसम्प्रदानाभिधाने च शाक्तो यथा-

अजित्वा सार्णवासुर्वीमनिष्टा त्रिविधमखैः । अदत्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवःकथम्।। आख्यातविभक्तया हेतुशक्त्यभिधाने सुब्धिभक्तयाच कर्मकर्त्रपादानाधिकरणशक्तभिधाने यथा- स सेतुं बन्धयामास प्रवगैर्लवणाम्बुधौ। रसातलादिवोत्ती्ण शेषं स्वप्नाय शार्ङ्गिण: ।। स्वपायेति कर्तरि षष्ठी न सम्बन्धे, भावएव चतुर्थी न तादथ्ये। आख्यातेन कत्रमिधाने तद्धितेन कते च कर्माभिधाने सुपा कथिताकथितकर्माभिधाने व शाक्तो यथा- विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा। अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते॥ सम्बन्धविभक्तया वैभक्ती यथा- यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्घवाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ शेषविभक्तथा वैभक्तो यथा- भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराःश्रेष्ठा नरेषु व्रह्मवादिनः। उपपद्विभक्तधा वैभक्तो यथा- नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे। त्रैलोक्यनगरारम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे।। सम्बोधनविभक्तया च वैभक्को यथा- अवनिपवनवह्निव्योमतोयान्तरात्मन्नहिमकर हिमांशो विश्व विश्वैकयोने। हर भव शिव शर्व त्र्यम्बकेशान रुद्र त्रिनयन वृषकेतोऽनन्तमूर्ते नमस्ते॥

कारकविभकति: सम्बन्धोपपदशेषसम्बोधनविभक्तिभिश्च शक्तिविभक्तिमयो यथा- तीर्थेषु सत्सु द्विजसत्तमेभ्यः श्रियं द्विषाविष्टजनानुपास्ताम्। समाधिनामानमजस्रमेव कस्य प्रदातुं त्वदतेऽस्ति शक्ति: ॥

२७६ शुङ्गारप्रकाश:

यत्र लुप्तास्वपि विभक्तिषु शक्तयोऽवभासन्ते विभक्तयश्च साक्षादुपलभ्यन्ते सोऽपि शक्तिविभक्ति मयः। यथा- वित्रस्तशत्रुः स्पृहयालुलोक: प्रपन्नसामन्त उदूढसत्वः । प्रतिष्ठितः कार्यसमाधिसत्रे जितावनिः कोऽत्र भवानिवान्यः ॥

यत्रैकतः शक्तिरन्यतो विभक्तिस्सोऽपि शक्तिविभक्तिमयो यथा- निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तवैर्य राघेयमाराधितजामदग्न्यम्। असंस्तुतेषु प्रसभ भयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः ॥ अत्र यदि जनिक्रियातो निरीक्षणक्रियायाः पूर्वत्वं तदा कर्तृभेदान्नास्ति कत्वाप्रत्ययः । अभिधा- व्यापारस्तु विघटते षध््यभिहितस्य कर्तुः पक्षपातक्किययैव सम्बन्धः, न निरीक्षणक्रियया। कर्तृ- कर्मणोः कृतीति षष्या न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनामिति प्रतिषेधात्। स च विभक्तिपरिणामा- ध्याहारविपर्ययवाक्य मेदव्यवहितकल्पनागुणकल्पनाभिरुपपद्यते। तत्र राधेयं निरीक्ष्य मृत्युरपि भयेषु पक्षपाती भवतीति विभक्तिविपरिणामः राधेयं निरीक्ष्य स्वसामर्थ्य विमृशतो मृत्योरपि भयेषु पक्षपातो जायेतेति वाक्यभेदः। राधेयं निरीक्ष्य मारयतीति मृत्योरपि भयेषु पक्षपातो जायेतेति व्युत्पत्तिकालाश्रिताया व्यवहितायाः क्रियायाः व्यवहारकालेऽप्याश्रयणात् व्यवहित- कल्पना। निरीक्ष्येव निरीक्ष्येति पक्षपातनस्याचेतनस्यापि चेतनगुणाध्यारोपेण गुणकल्पना। यदाह- मुख्याभावे सति प्रयोजने निमित्ते च सत्युपचार: प्रवर्तते, दष्टश्राचेतनेऽपि. प्रेमादौ चेतनादि- क्रियोपचारो यथा- प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि। अवस्था वस्तूनि प्रथयति च सङ्कोचयति च ।। अथ किमभिहितानां पदार्थानामन्वय उतान्वितानामभिधानम्। उच्यते अस्त्यत्र मतभेद:, तत्रके वर्णयन्ति, अन्वितानामभिधानमभिहिलानां चान्वयः । केचिद्त्ुवते, नान्वितानामभिधानं, न चाभिहितानामन्वय इति ॥

तन्राभिधानवादिन एवमाहुः। व्युत्पत्तिबलेन हि शब्दोरऽर्थमवबोधयति वृद्धव्यवहारात् व्युत्पत्तिश्च वृद्धाश्च वाक्येनैव व्यवहरन्ति न पदेन, यश्चार्थप्रकरणादिगम्यपदार्थान्तरसहकृतं पदं प्रयुखते तद्पि वाक्यमेव- यदप्येकं पदं दष्ट चरितार्थक्रियं क्चित्। वाक्यं तदपि मन्यन्ते सम्बोधनपदादिवत्।। यच्च कोऽयमिति प्रश्ने गौरश्व इति वोच्यते। तत्र लभ्यत इत्यादि: प्रश्नोक्तैव क्रियेष्यते॥

(70) अष्टम: प्रकाशः २७७

वाक्य चैकार्थपर पदसमूहसंहत्यार्थमभिदधाति सतानि पदात्युच्यन्ते समूहश्चैवमेकार्थःस्यात्,एवं च संहत्यार्थमभिदध्युः पदानि। यद्येकैकं पदमभिन्न एवार्थे व्याप्रियते तत्र यथा त्रयोऽपि ग्रावाण उखां धारयन्ति, चत्वारोऽप्युद्यन्तार: शिविकामुदच्छन्ति, सर्वाण्यपि कारकाणि पाकं साधयन्ति, तथा पदान्यपि सर्वाणि वाक्यार्थमन्ववगमयन्ति, वाक्यार्थश् क्रियाकारकंसर्गरूपः । तत्र कारकाणां क्रियासम्बन्धोमुखतया क्रियाणां च कारकविरहासहिप्णुतेनान्वितानामेव स्वशब्दैरभिधानं भवति। एवं च सति वाक्यार्थस्य साक्षादेव शाव्दत्वमुपपद्यते नत्वभिहितान्वयपक्षवत्पारम्पर्येणेति। तदभिहितान्वयवादिनो न मृष्यन्ते, तेहयेवमाहुः, अनवगतपदार्थकस्य वाक्यार्थसम्प्रत्ययादर्शनात्प दार्थप्रतिपत्तिपूर्विकैव वाक्यार्थप्रतिपत्तिः, तां प्रतिपत्ति पदार्थप्रतिपत्तिश्चैवमवकल्पते। यदि तावानेव सोऽर्थः पदेनाभिधीयते पदार्थान्तरान्विते तु तस्मिन्नभिधीयमाने कदम्बकरूपार्थप्रतिपत्तेः पदार्थ- प्रविभागो न प्रकल्पेत। अस्य पदस्य जातिरर्थोऽस्य द्रव्यमस्य गुणोस्य क्रियेति आवापोद्वापाभ्यां तद्वधारणमिति चेत् नैवम्, तत्रापि कदम्वकरूपार्थप्रतीतेरनपायात्।।

णमशक्यमिति दुरवगमः पदार्थयोः सम्बन्धग्रहः, तदनपेक्षत्वे प्रथमश्चताद्पि तदर्थप्रतिपत्तिः प्राप्तोति। गामानयेति वाक्यादश्वबन्धननियोगः प्रतीयेत, वृद्धव्यवहारेपु च वाक्यादपि भवन्ती व्युत्पत्ति: पदपर्यन्तैव भवीति। इतरथाहि प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपेक्ष्येत सा चानन्त्याद्ुरुपपादेति शाब्दव्यवहारोच्छेद: स्यात् । दश्यते चाभिनवकविश्लोकात् वाक्यार्थप्रतीतिः ; सा च पद- पदार्थयोरेव व्युत्पन्तावुपपद्यते, न वाक्यार्थयोरिति नास्त्यन्विताभिधानम्।। अपिचान्वय स्यान्वित विशेषणत्वात्तद्भिधानमन्तरेणान्वितोऽभिधांतुं न शक्यत इत्यन्वया- भिधानमङ्गीकरणीयम्। न च तदेकया शक्त्या शक्यतेऽभिधातुमिति शक्त्यन्तरकल्पनाप्रसङ्गः।। अपिच गामानयेत्यत्र यदा गोशव्देनानयत्वर्थविशिष्टः स्वार्थोऽभिधीयते तदा गवार्थ

स्याप्राधान्यम्, यदाच आनयतिना गवार्थविशिष्टः स्वार्थः तदा तदर्थस्येत्येतस्मिन्वाक्ये प्रधान- द्वयोपनिपाताद्वाक्यमेदापत्ति:॥ अपिच प्रकृतिप्रत्यययोरन्योन्यान्वितस्वार्थाभिधानलब्धपदभावयोः पदार्थान्तरान्वितार्थवाच कत्वमिति द्विरभिधानं स्यात् ॥ किश्च पदेनान्वितः स्वार्थोडभिधीयमान: किमभिहितेन पदार्थान्तरेणान्वितोSभिधीयते उतानिहितेन। अभिहितेन चेदेकस्मादेव पदात्तदर्थोपरञ्जकद्वितीयपदार्थावगतेः पदान्तरोचचार- णवैयरथ्यम्। एवंचैकमेव पदमखिलपदाभिधेयार्थवादि सम्पन्नमिति तेनैव व्यवहार: स्याद्। न चासौ सम्पद्यते। गौरिति ह्युक्ते सर्वगुणक्रियावगमान्नज्ञायते किमुपादीयतामिति, नियतगुणक्रिया- तुरक्तस्वार्थप्रतिपादने तुन हेतुरस्ति। पदान्तरसन्निधानं नियमहेतुरिति चेत् तदपि जपमन्त्रा

२७८

दिपद्वत्स्वरूपमात्रेण सन्निधानान्न विशिष्यते। अथाभिहितेन तदपि तहि पदमन्विताभिधायितया पदान्तरोत्थमर्थाभिधानमपेक्षते ततश्चेतरेतराश्रयमनवस्थाचक्रकं वा प्राप्नोति॥ अथ द्वितीयमनन्वितमेव स्वार्थमभिघत्ते प्रथमेन किमपराद्दम्। एवं च सर्वपदे स्वार्थमा- न्रामिधानादमिहितान्वय एव भवति ॥ किञ्चाङ्कुल्यप्रे हस्तियूथशतमिति नास्त्यन्वयो योग्यत्वाभावात्, अन्विताभिधानवादिनां त्वन्वितस्याभिधानात्तत्राप्यन्वयः प्राप्नोति॥ अपि चान्वितामिधानवादिनां पुरुषवाक्यादेवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययो नैवमर्थ प्रति सिद्धान्तः । तेहेवमाहुः। वाक्यात्कार्यभूतात्प्रत्ययितस्य वक्तुस्तदर्थविषयं पूर्वविज्ञानं कारणभूत मनुमीयते तस्य व ज्ञानस्य क्षेयाव्यमिचारित्वात् ज्ञेयभूतार्थनिश्चय इति न वाचकशक्तथार्थावगमः । एवं च वाचकशक्तिरेव नावधार्यते कुतोSन्विताभिधानमिति तस्मादभिहितानां पदार्थानामन्वय इति युक्तम्। पदानि हि स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि। अथेदानीं पदार्था अवगता वाक्यार्थ गमयन्तीति। अन्रान्विताभिधानपक्षे कदम्बकरूपार्थप्र- तिपत्तेः प्रतियोगिनां चानन्ततया सम्बन्धग्रहणस्याशकत्या दुरवगमः पदार्थप्रतिभाग इंति, तदिदं व्युत्पत्यनभिज्ञस्य चोद्यम्। नह्ेवं व्युत्पत्तिः । गोशव्दस्य शुक्कान्वितोऽर्थ इति, सहि व्यमि- चरति कृष्णान्वितस्थापि तदर्थस्योपलम्भात्, नापि सर्वान्वितः, आनन्त्येन दुरवगमत्वाछ्, किन्त्वाकांक्षितसन्निहितयोगार्थान्तरानुरक्त्ोऽस्यार्थ इति, पतां च व्युत्पत्ति वाक्यान्येव पदावापो- द्वापविरचनावैचित्र्यभाज्जि सञनयन्ति। यत :- ओप्यन्ते चोद्धियन्ते च स्वार्थाः स्वान्वयशालिनः । अन्विते स्वे च सामर्थ्यं पदानां तेन गम्यते॥ तत्र च- यद्यदाकांक्षितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते। तदन्वितः पदेनार्थः स्वकीयः प्रतिपादते॥ पदार्थपर्यन्तापि च भवन्ती व्युत्पत्तिरीदशी दश्यते न शुद्धपदार्थविषया। तथाहि- नियतं साधनं साध्ये क्रियानियतसाधना। ससन्निधानमात्रेण नियमः सम्प्रकाशते॥ गुणभावेन साकाङ्कं तत्र नाम प्रवर्तते। साध्यत्वेन निमित्तानि क्रियापद्मपेक्षते। एवं च सन्निहितयोग्याकांक्षितोपरके सवार्थे कचिद्रृहीतसम्बन्धः सर्वत्र गृहीतो भवतीति नानन्त व्यभिचाराभ्यां सम्वन्धाग्रहणम् ! न च कदम्बकार्थप्रतीतेः पदार्थात्प्रविभागः । तदुक्तम्- आकाङ्षासन्निधि प्राप्तयोग्यार्थान्तरसङ्गतान्। स्वार्थानाहुः पदानीति व्युत्पत्तिः संश्रिता यदा।

अष्टम: प्रकाशः २७९

आनन्त्यव्यभिचाराम्यां तदा दोषो न कक्षन। कदम्बकार्थरूपायाः प्रतीतेश्र न सम्भवः॥ इति। ततश्च पदपदार्थयोस्सम्बन्धग्रहणोपपत्तौ न प्रथमश्रुतापि पदार्थप्रतीतिर्न गामानयेति वाक्यादेश् बन्धननियोग:, न प्रतिवाक्यं व्युत्पत्यपेक्षा, न चाभिनवकविश्लोकवाक्यार्थप्रतीतिर्भवतीति। यदपि चान्वितामिधाने शक्तिदयकल्पनागौरवमाशङ्कितं तदपि नास्ति। अन्वयवत्ता ह्यन्वितता। तदभि- धानेनान्वितोऽभिहित: स्यात्। न हि दण्डीत्यन्न दण्डो नाभिधीयत इति सम्भवति परं विशेष: तन्र प्रकृत्या विशेषणाभिधानं इह तेनैवान्यतस्तद्लाभाद्। अतोऽन्विताभिधानशक्त्ैवान्वयो उप्यभिधीयत इति नास्ति शक्तिद्वयकल्पनागौरवम्। तटडुक्म्- व्यतिषक्तार्थबुद्या हि व्यतिषङ्गे [ङो] निशम्यते। अपरं तु न संसर्गप्रतीतेरस्ति कारणम्॥ प्रतिपत्त्याऽन्वयं यस्मात्प्रतीयादन्वितः पुमान्। व्यक्तिं जातिमिवार्थोSसाविति संपरिकीर्त्यंत।। योऽपि प्रधानदयशङ्गया वाक्यमेदलक्षणो दोषः सोऽपि नोपपदते। यतोऽन्वितः सम्बन्ध उच्यते तत्र कश्चित्प्रधानतया सम्बन्धः कञ्चिद्गुणतया, यश्च यथा सम्बन्धः स तथैवोच्यत इति नैकस्मि- न्वाक्ये प्रधानद्यप्रसङ्गाद्वाक्य मेदलक्षणदूषणात्पत्तिः । तटुक्त्म्- प्रधानगुणभावेन लब्धान्योन्यसमन्वयात्। पदार्थावेव वाक्यार्थ सङ्गिरन्ते विपश्चितः॥ प्रतिपत्तिर्गुणानां तु प्रधानैकप्रयोजना। तत्प्रतीत्येककार्यत्वाद्वाक्य ... कममुच्यते॥ यञ्च प्रकृतिप्रत्यययोः पदस्य चामिधाने द्विरभिधानमुक्तं तदपि न सम्यक् प्रकृत्यान्वितस्यार्थो विधीयते, प्रत्ययश्च प्रकृत्यर्थान्वितं पदार्थान्वितं च स्वार्थ व्रवीति, प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थान्वितस्य पदापेक्षित्वादिति कुतो द्विरभिधानम्। नत्वेवं पदस्यान्विताभिधायित्वं न स्यात्, प्रत्ययस्यैध प्रकृतिसहितस्य पदत्वात्।। किञ्चायमभिहितान्वयवादिनोऽपि तुल्यो दोषः । ततश्च- यश्चोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः। नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृश्यर्थविचारणे॥ प्रकृतिप्रत्ययौ ब्रूतः प्रत्ययार्थं सहेति च। यदाहुः सूरयस्तेन प्रत्ययं [तदन्तं] पद्मिष्यते॥

पुनरितरेतराश्रयादिदूषणमुक्तं तदुभयपक्षानभ्युपगमेनैव निरस्तम् । यतो नास्माकमयं पक्षः, प्रथम- भ्ुतान्येव पदानि स्वार्थानन्योन्यमन्वितानभिद्धति। अपि तु यस्य यावन्तोर्ऽर्थाः सम्भवन्ति तच्छवणे तावन्तः स्मृतावुपस्थाप्यन्ते, ततश्चाकाङ्क्षासन्निधियोग्यतादिसम्पादितनियतमिथ- स्समन्वयाः पदैरेव स्मृत्युपारूढैरभिधीयन्त। तथाहि-यस्तावद्गहीतसम्बन्धो यस्य च सम्बन्ध- प्रहणसंस्कारो नोत्पन्नः प्रध्वस्तो वा स वाक्यार्थप्रतिपत्तौ नाधिक्रियते, यस्त्वनवभ्रष्टसम्बन्ध

२८० शुज्गारप्रकाश:

ग्रहणसंस्कार: सपद पद श्रुत्वा नूनं तावदिदं स्मरति इदमिदमस्यार्थस्याकाङ्क्षितसन्निहितपरि जनविधित्सितः प्रियाप्रवृत्तिप्रश्नो निषिध्यत। द्वितीया यथा- पिअसंगम किं वहि इ्दडिपि अहोपरोक्खहोक्केत्र। मइवेन्निविन्नासि आणिद्दणएव न तेव।। अत्र समस्तप्राणहन्ेदसाधारण्येन प्रवृत्तो निद्रार्थरंतद्विरोधिभ्यां प्रियसङ्गमवियोगाभ्यां निषिध्यत, यत्रार्थित्वाप्रवृत्तमन्येनैव तत्कार्यसिद्धौ निषिध्यते साकृतार्थत्वनैषेधिकी। यथा- किं तस्स पारएणं किंमग्गिणा कि वगब्भप्परएण। जस्सउरम्मि णिसम्मइ उह्माअं तत्थणी जाआ॥ अत्र प्रावारविलासान्निगर्भगृहकाणि हैमनशीतार्तिनिवृत्तये प्रवृत्तानि तदर्थकारिणोपारूढधौवनोप. गूढप्रियाकुचोष्मणा निवत्यन्ते। यत्र परिसङ्गयातेनार्थेन शेषं निषिध्यते सा परिसङ्गानैषेधिकी। यथा- वेवावल्लचि उदेद्दमुहे सज्जिअतिलइतकंड। कअकण्णाप्पलिंपचसरतह कामहो कोअंड॥ अन्र जगज्जगीषया चक्रीकृतकामकोदण्डानुकारिणि मुखे विवुद्धेऽपि लोचनोत्पलट्वयस्यैव प्रकाश मानत्वात्कुसुमसायकस्य द्वावेव बाणौ न त्रयो न पञ्चेति सजिजिततिलके त्रय एव न द्वौ न पञ्चेति कृतकर्णोत्पले पञ्चैव न द्वौ न त्रय इति परिसङ्गयातेनार्थेन शेषं निषिध्यते। यत्रैकावधारणेनान्य- त्पराक्रियते सा नियमनैषेधिकी। यथा- तेच्चिअजीआतेच्चे अमग्गणासा अजस्सधनुइड्ठी। दिट्टिअकुवलअविलोअणा णसो जअइ कंदप्पो। अन्र ज्यामार्गणधनुर्यष्टीनामन्यत्र भेदेनोपलम्भात्कन्दर्पविषयेपि त्जेदोऽनुवृत्तः कुवलयविलोचना दृष्टेस्तेनतन संस्थानेन तत्तत्कार्यकरणात्सैव सर्वात्मिक्रेत्यवधारणं निवर्त्यते, एतेन नियमसदश फलो विनिग्रहोऽपि व्याख्यातः । यथा. भवतु समदना रतये तिलकवती चारुचम्पक च्छाया। घनचन्दनधवलकुचा कान्ता तव विद्विषा मटवी॥ आदिग्रहणादसम्भवनियमो विशेषे प्रत्यक्षश्रुतिरित्यादयो ग्रृह्यन्ते, तयोरसम्भवनियमो यथा- हारो थणाणसवणा ण कुण्डलामेहला णिअंबस्स। अच्छीणउणो विभवे विमण्डणं कज्जलसलाआ॥

इयं गेहे लक्ष्मीरिय ममृतवर्तिर्नयनयो रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहुलश्रन्दनरसः । अय बाहुः कण्ठे शिशिरममृणो मौक्तिकरसः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः॥

(71) अष्टमः प्रकाश: .२८१

येयमुद्भृतसम्वन्धव्यतिरेक्रेण पदपदार्थानामितरेतरं प्रत्याकांक्षासन्निधियोग्यतापेक्षिणी व्यपेक्षेत्युच्यते। का पुनरियमाकांक्षा नाम ? प्रतिपत्तुर्जिज्ञासा। सा कथ पदार्थानासुपपद्यते ? कारणे कार्योपचारात्। तथाहि-अभिधानपर्यवसानममिधेयपर्यवसानं च जिज्ञासोत्पत्तिकारणं, तच्चोप चारेणाकाङूक्षेति व्यपदिशन्ति। तत्राभिधानपक्षे द्वारमित्येकपदप्रयोगेऽमिधानमेव न पर्यवस्यति। नह्यनुच्चरिते योग्यप्रतियोगिनि सन्निधायिनि पदे संत्रियतामपात्ियतामित्यादावन्वितामिधानं भवति। वृद्धव्यवहारे चान्वितार्थान्येव पदानि प्रतीयन्ते, बालो हि व्युत्पद्यमान: प्रयोज्यवृद्धस्थ शब्दभवणसमनन्तरभाविनीं विशिष्टचेष्टानुमितां शब्दकारणिकां प्रतीतिमन्वितार्थविषयामव- गच्छन्नन्वित एवार्थे पदानामभिधानसामर्थ्यमवधारयति। विश्वजिता यजेतेत्यादौ पुनरेकपदप्रयोगा- ल्ब्धेऽन्विताभिधानेSभिधेयमेव न पर्यवस्यति अत्रानुष्ठेयतयावगतस्य वाक्याभिधेयस्यार्थस्यानुष्ठा तारमन्तरेणानुपपन्तेस्तदुपपत्तये युक्तैवासुष्ठातजिज्ञासा तस्यां च सत्यामपरिपूर्णत्वावगमालोकवदध्या हारे कर्तव्ये योग्यत्वास्वर्काम एवानुष्ठाताध्याहियते। अभिहितान्वयवादिपक्षेऽमि पदार्थान्तर मन्तरेणान्वयासामर्थ्यान्तदुपपत्तये युक्तैव प्रतियोगिजिज्ञासा, तस्यां च सत्यामपरिपूर्णेवाकयपरि पूरकतयान्विताभिधानवदेव प्रकरणादिवशेन योग्याध्याहार: क्रियते ॥ नन्वेवं सति यत्र पद्त्रयं प्रयुज्यते गामानय युक्कामिति लोके तत्राभिधानामिधेयापर्यवसा- नयोरसम्भवान्नाकाङ्क्षास्तीति कथमन्विताभिधानम्१ वाक्यस्य गामानयेत्यैतावतैव परिपूर्णत्यात्। सत्यम्, पदानुच्चारणमेवमेतत्। उच्चरिते सत्येतस्मिन्नस्याप्यानय तिसन्निधानात्तदेकवाक्यत्वाव-

परिकल्प्यते। उक्तं च भाष्यकृता-भवति च सा रकं प्रत्याकाङ्क्षेति। तेन तत्रान्विताभिधानसिद्धपर्थ- मेवाकाङ्क्षा, यदि परमयं विशेष:, द्वारमित्यादौ तस्यैव पदस्यान्विताभिधानाकाड्क्षा, गामानय शुक्लमिति तु पदान्तरस्येति। उक्तं च (श्ो) 'अन्वितस्याभिधानार्थमुक्तार्थघटनाय वा। प्रतियोगिपु जिज्ञासा या साऽ5काङ्क्षेति गीयते।' इति। सा चेयमाकाङ्क्षा विभागे सति भवन्ती व्युत्पत्तावुप लक्षणमाश्रीयते। किमिति पुनः सन्निधियोग्यतैव नाश्रीयते ? निराकाङ्क्षेणान्विताभिधानादर्शनात् अयमेति पुत्रोराज्ञः पुरुषोऽयमपसार्यतामिति पुत्रसम्बन्धनिराकाड्क्षो राजा न पुरुषेणान्वीयते। कस्मात्पुनरुभयो: पुत्र पुरुषयो: सन्निधियोग्यत्वाविशेषेऽपि पुत्रेणैव राजःसम्बन्धो न पुरुषेण? उच्यते, न्यायसापेक्षत्वाद्वाक्यार्थप्रतिपत्तेः नित्यसापेक्षेणैव राजा संबध्यते तेन सम्बन्धनिराकाङ्क्षा न पुरुषेण सम्बन्धमनुभवतीति आकाङ्क्षाऽपि व्युत्पत्तावुपलक्षण माश्रीयते। परिपूर्णेन योग्यस्य समी- पस्याप्यनन्वयः व्युत्पत्तौ तेन शब्दानामाकाङ्क्षाऽप्युपलक्षणं, सा चेयमाकाङ्क्षा प्रतियोगिषु न सर्वेधु सहसैवं युगपदुपजायते, अपि तु कारणोपनिपातात्क्रमेण। तथाहि -क्रिया कर्तारमन्तरेणा सम्भवात्तद्वगतौ कर्ता प्रथममपेक्ष्यते, स च निष्फले व्यापारे न प्रवर्तत इति कर्मापैक्षते! व्यापारभ करणमन्तरेणाशक्यः साधयितुमिति करणापेक्षा। एवमधिकरणाद्यः क्रियाकारकविशेषणाद्य

२८२ शुङ्कारप्रकाश:

आापेक्षणीया इति कारणोपनिपातः स्यात्। क्रियादिषु यथा- जिज्ञासा जायते बोद्ुः सम्बन्धिषु तथा तथा। यद्यदाकाङितं योग्यं सन्निधिं प्रतिपद्यते। तदन्वितः पदेनार्थः स्वकीयः प्रतिपाद्ते॥

॥ अथ सन्निधि: ॥

योग्यस्याकाङ्क्षितस्य यदानन्तर्य, ससंन्निधिः। स द्विधा-अभिधानविषयः अमिधेयविषयश्च। तत्रोक्चारणनिमित्तोSभिधानविषयः, अविनाभावनिमित्तोऽभिधेयविषयः। तयोरादो यथा- लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन। व्याज़म्भितेन जघनेन च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन॥ मत्र लीलास्मितादिभिः शुच्यादीनि विशेषणानि यथासान्निध्यमपि सम्बध्यते। द्वितीयो यथा- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकल: परशुर्वा। वाहिनीजलभरः कुलिशं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ।। अत्र दहतत्वित्यादिका क्रिया तद्विनाभावनिमित्तकात्सान्निध्यादध्याहतानलादिभिः सम्बध्यते। नतुं च सन्निधिवदाकाङ्क्षाप्यविनाभावािमित्ता किमिति नेष्यते, यद्धि येन विना न भवति नियोगतस्तेन तदाकाङ्क्ष्यते। क्रिया हि कारकाविनाभाविनी तं प्रतीत्य कारकं जिज्ञासते। एवं कारकमपि बुध्वा क्रियामिति, तदयुक्तम्। जिज्ञासाविरामानुपपत्ते: यथा ह्यविनाभावेन कारकजिज्ञा साप्युपपद्यते अतः प्रयोजनाभावात् कारकातिरिक्तमन्यन्न जिज्ञास्यते, तर्हि क्रियामात्रावगमेऽपि यत्र कारकज्षानेन प्रयोजनं नास्ति तत्र जिज्ञासा न स्यात्। अनुष्ठेयतया हि क्रियायामवगतायां कारकोपादानमन्तरेण तद्नुष्ठानानुपपत्तेः । कारकज्षानात् प्रयोजनवद्धर्तमानापदेशादौ त्वननुष्ठे- यतया नास्ति कारकश्ञानेन प्रयोजनम् ॥ अथ च तत्रापि वाक्यमपरिपूर्णे मन्यन्ते साकाङ्क्षार्थाभिधायितया चापरिपूर्णता। अत एव च तत्राध्याहारमपि कुर्वन्ति, तत्रापि चानुष्ठेयावगतिस्तत्रापि निश्शेषकारकजिज्ञासा स्यात्। तथा च देवदत्त गामानयेति करणानुपादानादपरिपूर्णता स्यात्॥ अथैककारकश्ञानेनापि तावदनुष्ठानोपपतेरन कारकान्तरजिश्ञासा देवदस्त गामभ्याज दण्डे- नेति प्रयुक्तेऽपि दण्डशब्दे तदाकाङ्क्षा न स्याद्। ततश्रानाकाङ्क्षितत्वास्तस्य तदन्वयो वाक्यार्ये न स्यात्।

अष्टम: प्रकाशः २८३

अथ दण्डपदोच्चारणात्तत्राकाङ्क्षा परिकल्प्यते ; अन्यथा दण्डपदस्यानन्वये तत्पदोच्ारण- मनर्थकं स्यादिति। एवमरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणातीत्यन्वयप्रसङ्गः । न हि वेदपदो च्चारणेनानर्थकेन भवितव्यमिति किश्चन प्रमाणमस्ति। न च तत्राकाङ्क्षोदये किश्चित्कारणा- नतरमस्तीति सोमं क्रीणातीत्यतोऽधिकस्यानन्वयिता स्याद्। अतो नाकाङ्क्षायामविनाभावो निमित्तत्घेनाश्रीयत इति। आकाङ्क्षावञ्च सन्निधावपि सन्निधापकक्रमेणैव क्रमो वेदितव्यः । तद्नुसारेण चान्वितामिधानमपि तथैवेति। सन्निधिश्शब्दजन्मैव व्युत्पत्तौ नोपलक्षणम्। अध्याहृतेनाप्यर्थेन लोके सम्बन्धदर्शनात्॥ सहसैव न सर्वेषां सन्निधि: प्रतियोगिनाम्। सन्निधापकसामग्रीक्रमेण क्रमवानसौ।। यथायथा सन्निधानं जायते प्रतियोगिनाम्। तथातथा क्रमेणैव शब्दैरन्वितबोधनम्॥

॥ यो ग्य ता ।।

भथ का योग्यता? यदेतत्सम्बन्धार्हत्वं नाम। तद्विया-मुख्यार्थद्वारकं जघन्यार्थद्वारकं च। कः पुनर्मुख्यार्थः जघन्यार्थ इति ? श्रवणसमनन्तरं साक्षादेव शब्दाद्यन्रार्थः प्रतीयते स मुखमिव प्रथमं भवतीति मुख्यः । यस्ु गुणसम्बन्धादिव्यवधानेन शब्दाद्वगम्यते स जघनमिव पश्चाज्ायत इति जघन्यः । तयोरमुख्यस्त्रिधा-जात्यादिमुख्यः, आकृत्यादिमुख्यः, भ्रान्त्यादिमुख्यश्च। तेषु जातिगुण- क्रियाभिधायिभिः शब्दैयोऽभिधीयते स जात्यादिमुख्यः। गौः पदा न स्प्रष्टव्या, शुक्कां गामभ्याज, पाचकमानय यज्ञदत्तं भोजयेति। सपवाSSलेख्य प्रतिकृति प्रतिमाप्रति बिम्बादिविषयः आकृत्यादिमुख्यः। यथा-भवनभित्तौ काम चित्रिता: गावः क्रियन्तां, विष्णुं पञ्चामृतेन स्नपय, अप्सु चन्द्रमसं पश्येति। विपर्ययाद्व्यासविवर्तविपरिणामादिविषयो भ्रान्त्यादिमुख्यः । कोयंकोयमनाकाशे शशी, सएष बालाबाहुमूले बालचन्द्रमाः, तदेतदलातचक्रं विस्फुरति, तदिदमिन्द्रायुधं विलोक्यत इति। जघन्योऽपि त्रिधा-गौण उपचरितो लाक्षणिकश्च। ययोर्द्रव्यवाचिमिस्सामानाधिकरण्यप्रयोगे विशेषणविशेष्यभावः प्रतीयते स गौणः । यथा-गौर्बाहीकः, सिंहो माणवकः, तृण लक्ष्मीः, गोष्पदं समुद्र इति। समानाधिकरणशब्दप्रयोगे योऽन्यविशेषणत्वेन प्रसिद्धः कुतश्विक्नि- मित्तादन्यविशेषणत्वं लभते स उपचरितः । यथा-शुकं यशः, मधुरं वाक्यम्, सुराभ शीलं सुभगः स्वभाव इति। यस्तु शब्दोपासेनार्थेन क्रिया .... समर्थेनाविनाभावाव् सहचरणादि .... लाक्षणिको यथा यष्टीः प्रवेशय, छत्रिणो गच्छन्ति, मश्चाः क्रोशन्ति, गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीति । नन्वेवं सति जात्यादिशब्दार्थाः सर्वे लाक्षणिका भवेयुः, तेऽपि हि स्वरूपेण क्रियां

२८४ शुभ्ारप्रकाशः

क्रियासिद्धिषु गङ्गातीरादयर्थानामपि समन्वयो दृशयते। नैवम् ; गौरालभ्यतां प्रोक्ष्यतां विशस्यतामित्यादौ अनपेक्षितव्यक्तीनां गोत्वादिजातीनामपि। एतेनारुणया क्रीणाति, अभिक्रामं जुहोतीत्यादौ गुणक्रिययोर्द्रव्यव्यवधानेनापि क्रियासमन्वये द्रव्याणामलाक्षणिकत्वमेवेत्यमिहितं भवति॥ ननु च जातिगुणक्रियापाकेन जीवतीति नैवम् 1 अत्र जात्यादीनां विशेष्यते न द्रव्यरूप- त्वात्। तटुक्तम्- वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते। द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः॥ कृदमिहितश्च भावो द्रव्यवत्प्रकाशत इति। एवं च मुख्यवृत्तीनां जघन्यवृत्तीनां च शब्दानां प्रयोगे योर्ऽर्थों यत्र सम्बन्धित्वेन उपलम्भात्। यद्येवं यजेत स्वर्गकाम इत्यादौ स्वर्गयागयोः सम्बन्धित्वेनानुपलम्भात्कथं योग्यत्वेनावधारणम्, अनवधारितयोग्यतयोश्च कथमन्विताभिधानम्? उच्यते- सामान्येनैव योग्यत्वं लोके यदवधारितम्। यदन्विताभिधानस्य व्युत्पत्तावुपलक्षणम्॥ साध्यसाधनयोर्लो 01

सामान्यात्मकसामर्थ्याख्यसम्बन्धो मुख्यता व्यपेक्षेत्युच्यते। व्यपेक्षावतां पदार्थानां मिथः सम्बन्धिरूपता सामर्थ्यम्। तत्रिधा-भेदः, संसर्गः, उभय च। तत्र राज्षो भृत्य इत्यादौ यदा तावदेत- दवधृतं परायत्तार्थवृत्तिरयं भृत्यशब्दो न स्वतन्त्रार्थवृत्तिरिति, तदा सामान्येन स्वामिसंसगस्यावधृत- त्वात् स्वामि .... यति स्वयं स्वाम्यन्तरव्यवच्छेदो भेद इत्युच्यते। यदातु राजपुरुष इत्यादा- वनवगतपरायत्तभावस्य पुरुषस्य स्वामिसम्बन्धद्योतनाय राजशब्द: प्रयुज्यते तदा विशेषसंसर्गस्य शब्दोपादानत्वादनवकाशो विशेषान्तरसम्पातः तदा हशब्दा स्वाम्यन्तरनिवृत्तिरर्थादवसीयते। यदात्वर्थावगतसामर्थ्ययोः प्रतिपत्तिनिबन्धनयोरमेदापेक्षायां समापावेव मेदसंसर्गेण सामर्थ्य भवति। यदा नीलं च तदुत्पलं च नीलोत्पलमिति। यत्र तुन सम्बन्धयोग्यता न तत्र सामर्थ्य यथा-क्िद्यते वस्त्र नीलमुत्पलमालिकर्णे, नेह कश्चित्पुरुषः, व्याघः सरति, पल्ठीं पश्य, सखे कष्ट दूर गच्छ त्वं, यूपाय दारु शोभनं, शैलान्निवर्तस्व, व्याघ्रान्म्रयं देवदत्तस्य, यज्ञदत्तस्य भार्या, राज्षः पुरुष:, ्राह्मणस्य सक्तत्वं, अक्षेषु शौण्डः, पिबति पानामारे, अयं दण्ड: हराSनेन फलानि, अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलु:, अन्तरेण तक्षशिलां पाटलिपुत्रं च सुन्नस्य प्राकार, ओदनं पच तव भविष्यतीति। अत्र प्रथमेव्व्जभन्नवाक्यत्वात् तिङ्ङतिङ इति निघातो न भवति। कः पुनरयं सम्बन्धो नाम! अझनिर्व्यपेक्षा व्यतिषङ्ज इति। तथा हि-सम्पूर्वो बघ्नातिरह ... गर्गैः सम्बन्धोऽस्ति नोवत्सैः सम्बन्ध इति। तथा व्यतिषक्े वर्तते, योऽयसा रज्ा वा कीलादौ व्यवितितौ

(72) अष्टम: प्रकाश: २४५

व्यतिषक्तो भवति ससम्वन्ध इत्युच्यते, तत्र यदा सम्बन्धस्याहानिरर्थः तदा ऊरीकरोति कारि काकरोति शुक्कीकरोति पटपटाकरोति चकासाञ्चकार, विदाङ्कुर्यन्तु लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति भ्राष्ट्रमट मठमट खमादय प्रयोगा भवन्ति। न ह्ेते कदाचिदप्यन्योन्यं जहतीति। यदा सम्बन्धश- ब्दस्य व्यपेक्षा अर्थः तदा गुरुकुलं देवदत्तस्य, सूर्यमपि न पश्यन्ति असूर्यम्पश्या राजदारा:, किश्चि- दपि न कुर्वाण: अकिश्चित्कुर्वाणः, शङ्कलया कृतः खण्डः शङ्कुलाखण्डः, दघ्नोपसिक्तमोदनो हष्नोदनः, अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणीकृताः, कण्ठे कालोऽस्य कण्ठेकाल:, केशेषुच गृहीत्वा प्रवृत्तं घुद्धं केशा केशीत्यादयः प्रयोगा भवन्ति। पतैः समासावस्थायामपि देवदत्तादीनपेक्षन्ते। यदा तु सम्बन्ध शव्द्स्य व्यतिष क्रोरऽर्थस्तदोपकुम्भं, नीलोत्पलं, गौगरभिणी, पूर्वकायः, सप्तर्षयः, पुक्षन्यग्रोधौ, ऋष्टश्रितः, काक: कृष्ण, इति व मिथो विशेषणविशेष्यभावेन व्यतिषज्यन्ते। यत्र हि पूर्वोत्तरपदयोः सकतार्थता तत्सामर्थ्ये सम्बन्धः। स विशेषणविशेष्यभाव इंत्याख्यायते, तत्र चकस्य प्राधान्यमन्यस्यो- पसर्जनत्वं। न हि प्रधानयोरुपसर्जनयोरेव वा सम्बन्धः कल्पते प्रधानस्यापरार्थत्वादुपसर्जनस्य परार्थत्वात् सम्बन्धोपलक्षितपद्डयं परस्परं प्रधानोपसर्जनभावेन विशेषणविशेष्यभावमासाद्यति। प च प्रधानोपसर्जनभावः कदाचिच्छन्दनिबन्धनः कदाचिदशब्दोपादान: सामर्थ्येनावसीयते। शब्द- निबन्धनो यदा वैयधिकरण्यं उपसर्जनशब्दा हि प्रधानोपकाराय परिणतं स्वार्थमाचक्षाणा: सम्बन्धि- नमभिद्धाना: प्रथमयैव संस्क्रियन्ते अशब्दोपादानो यदा सामानाधिकरण्यं अपरार्थतया दि प्राति: पदिकस्याव्यतिरेके वृथाविर्भवति शब्दैस्तदुभयोर्द्रव्यशब्दतायासुपपद्यते, सा च गुणादीनां मतुः इ्लोपादिना भवति। सोडयं विभक्तिभेदतः सामर्थ्यतश्च प्रधानोपसर्जनभावो द्विप्रकारः कल्प्यमानो मुख्यवृत्त्या उपचारवृत्त्या च। सम्बन्धविभकत्ा यथा-रज्ः पुरुषः यूपाय दारु, कारकवभक्ला तु श्रूयमाणक्रियोऽश्रयमाणक्रियश्च। श्रयमाणक्रियो यथा-कष्टश्रितः, व्याघ्राङ्मयम् । अश्रयमाण क्रियो यथा-शङकुलयाखण्ड:, अक्षेषुशौण्डः। मुख्यवृत्या यथा-नीलमुत्पलं, वीरपुरुषः। उपचा- सवृत्या यथा-पुरुषो व्याघ्रः, सिंहो माणवकः। विशेषणविशेष्ययोरुपसर्जनप्रधानभाव्र: सामानाधि करण्ये विभक्त्यमेदादशक्यः शब्दतोऽवधारयितुं, सम्बन्धसामर्थ्यान्त प्रतीयते। न हि सम्बन्धः प्रधानयोरेव वा सम्भवति॥ ननु च नीलमुत्पल मित्येकैक पद प्रयोगादन वच्छिन्नानुप हि ताश्रयमाधा राघेयसामान्य पद्द्यासु परस्परोपहितव्यवच्छेदं प्रतीयते, तत एव योग्यतादि सम्प्रति योग्यान्वितस्य वाचकमिति। एवं च सरता स्मृतमेव अनन्वितमपि स्वरूपमन्वयवादिनोऽपि नायं नियमः श्रूयमाण एव पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितोऽन्त्यो वर्णः प्रत्यायक इति। बालिशाधीताव् प्रागनवधृतार्था दपरिज्ञाने संस्कृतस्य पश्चात्स्मृतादपि मेदार्थावगमदर्शनात, तेन स्मृत्यारूढस्यागमकत्वमदोषः श्रूयमाणेन हि पदेन प्रतियोमिसापेक्षत्वादन्विताभिधानस्य प्राकसहकारि विरहादर्थोऽमिहित पंश्चादमिधीयत इति किमनुपपत्रम्। तथा चाह-

२८६ शुङ्गारप्रकाशः

पदजातं श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम्। न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चादन्वितबोधकम्॥ स्मृतिसन्निहितैरेवम्थैरन्वितमात्मनः। अर्थमाह पदं सर्वमिति नान्योन्यसंश्रयम् ॥ कथ पुनरन्विताभिधायिना पदेन स्वरूपमात्रं स्मारयितुं शक्यते? उच्यते-अन्वितस्थाप्यभिधान स्वरूपमात्रस्य विद्यमानत्वान्नायं नियमः, यावद्हीतं तावत्स्वकर्तव्यं, अपित्वगृहीतं तु न स्र्यत इति॥ नतु च शब्दस्य स्वरूपाभिधानशक्त्यभावादप्रामाण्ये कथ शब्दश्रवणात्स्वरूपस्मरणं भवति! उच्यते, न हि. यत्प्रमाणं तत्स्मृतिकरणं, किन्तु प्रमाणमेव तत्। यस्य तु येन सह काचित्प्रत्यासत्तिः प्रतीतपूर्वा स तत्र संस्कारोद्वोधद्वारेण शक्कोत्येव स्मृतिमाधातुम्। अस्ति च स्वरुस्यापि तमि धेयान्तर्गत्या शव्देन सह प्रत्यासत्तिरिति शक्कोति तत्रापि स्वरूपप्रतीति जनयितुं। यथा निर्विकल्पक दशाप्रतीतमर्थस्वरूपमात्रममिधेयमपि शब्द स्मारयति तथा शब्दोऽप्यर्थमिति न किश्चिदनुपपन्नम्। तथा चाहु :- अन्वितस्याभिधानेऽपि स्वरूपं विद्यते सदा। तेन स्त्ररूपमात्रेऽपि शब्द्ो जनयति स्मृतिम्। यथार्थेन प्रमाणेन स्त्रपदं स्मार्यते क्वचित्। पदेनाप्यप्रमाणेन तथार्थः स्मारयिष्यते॥ नन्वेषं यथा स्मृतिसन्निद्वितत्वमाशित्यान्वितामिधानं पदैः कियते तथा स्रणस्य प्रत्याससि- निबन्धनत्वादनेके्षां च समरणिनां प्रत्यासत्तिसम्भवाप्तेषु स्मृति सन्निहितेष्व गृह्यमाणविशेषत्वादुखायां पचंतीति नोखापचत्यर्थान्वितैव केवलामिधीयेत, साहि कलायनिर्वापादन्वितापि प्रतिपन्नेति स्मर

तोऽमित्रीयेतेति। तन्न शब्दैः सारितानामन्त्रयबोधकत्वाद्ुद्वव्यवहारेऽपि तथा दर्शनाद एव हि शब्देन स्मारितोऽर्थ स्तेनैवान्विताभिधानमिति कलायनिर्वापाद्यन्विताप्यभिधीयत इति। किश्चान्वितार्थामिधान पवेदं प्रतिनियतार्थान्वयित्वमुपपद्यते। यत्पदान्तराभिधेयतयां समार्यते तदन्वितस्यैव वृद्धव्यवहारे वाच्यत्वदर्शनात्, यत्रापि चाध्याहारस्तत्रापि सन्निधापिताशेन विशेषान्वितामिधानलाभ इति लोक एव ज्ञानमिति न कश्िद्दोषः। अपि च ज्ञानं तावदनेनायमर्थो न्वितो वाच्य इति तत्र यधयनेनाप्यन्विताभिधानं स्ात् वाक्यमेदोभवेत्, न चासावेकवाकयत्व सम्भवे न्याय्यः । तड्डुक्त्तम्- सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्र नेष्यते ॥ इति।

यत्पुन: पुंवचसामर्थे प्रामाण्याभ्युपगमात्पदानां वाचकत्वशक्तिरेव नावधार्यते। कुतोऽन्वितामिधान

मष्टमः प्रकाश: २८७

मित्येतदेव तावद्वक्तव्यं; न वयं पुरुषवाक्यानामर्थे प्रामाण्यमभ्युपगच्छामः । येषामपि चाभ्युपगमस्तेषामपि न दोष:, यतः पदमन्विताभिधायकत्वेन व्युत्पन्नं व्यभिच्ाराशङ्या लोके न.तन्निश्चायकं पश्चादाप्तत्वालोचनयानुमितेऽथेऽनुवादकं तदिति प्रामाण्यमैव नासादयति॥ ननु च वाचकत्वमपि जहाति ; पश्य वालो हि व्युत्पद्यमानः प्रयोज्यवृद्धव्यवहारस्य शब्द- श्रवणानन्तरभाविनीं विशिष्टचेष्टानुमितां क्रियामन्वितशब्दकरणिकां तावदवगच्छति सतथाव्युत्पन्नः कदाचिदनन्वितार्थपदरचनासुपलभते। तत्रोपलभमानस्य तस्यैष विमर्शो जायते, सम्भाव्यमानानन्वि- तार्थपद्वचनमिदं वाक्यं कथ वृद्धस्यार्थनिश्चयः प्राकृतवद्द्धस्यापि हि पुरुषायत्तवाक्येनान्वितार्थ- पदरचनाशङ्कायामयमेव समभवन्निति तस्यैवं विचिकित्सायां पुनरेष निश्चयो जायते। कृतमनेनायं वक्ता इत्थमवधारितोSन्वितार्थान्पेव पदानि प्रयुङ्के। तथाविधपद् प्रयोगश्च नास्यानुपलव्घेऽवय उप- पद्यत इत्येवमन्वयोपलम्भमनुमायानेनान्वयो निश्चितः, निश्चितेवान्वये वाक्यमेतदनुवा्भूतमध्येति । एवं चेद तुवादकतया तस्यार्थस्य तद्वाक्यं वाचकमेवेति वाचकशक्तिज्ञानपूर्वकं नानर्थमिति मन्यते। यदि परं मया प्रागनुमापुरस्सरोऽर्थनिश्चयोऽस्येति नावगतं, यापि चेयमस्यानिश्चिते ऽन्वये विशिष्ट- वक्तुर्जानानुमा, साऽपि पदानां स्वरसतः सामान्यावगमादेव नोपपद्यते, किन्तु विशेषावगमात्। नच शक्तेरन्य: पदानां विशेषोऽवकल्पते। अतो मयेवानेनाप्यमीषां पदानां वाचकशक्तिरवधारिता। तेन विशिष्टान्वयवाचकपदप्रयोगात्तद्विषयं वक्तु: पूर्व विज्ञानमनुमितवानिति॥ नन्वनन्तप्रतियोग्यन्वितस्वार्थबोधनवषया अनन्ता एव शब्दस्य शक्तयः परिकल्पयितव्या: स्युः। अभिंहितान्वयवादेत्वेकस्मिन्नथे शब्दस्यैकैकैव शक्तिरिति तन्न। एकयैषाकाङक्षितसन्निहित- तत्तत्पद्गतस्वार्थाभिधानशक्त्या प्रतियोगिमेदेन चक्षुरादीनामिव कार्यमेदोपपत्तेः। यथैकयैव दर्शन- शक््या चक्षुः घटादिप्रतियोगिसहायमेदान्नानाज्ञानानि जनयति, तथा शब्दोऽपि प्रतियोगिमेदादिति मन्तव्यम्-। पदै रेवान्वितस्वार्थमात्रोपक्षीणशक्तिभिः । पदार्था बोधिता बुद्धौ वाक्यार्थेऽपि तथासति॥ इति। एवं चैतदप्युपपद्यते संहत्यार्थेऽर्थमभिदधति पदानि एकार्थपरः पद्समूददो वाक्यमिति सङ्गातार्थपारतन्त्यात्पदानां स्वार्थाभिधानं न सम्भवति। न च सङ्कातकार्यमकुर्वन्ति कचिदपि पदानि डश्यन्ते, न ह्ेषां सङ्गातकार्ये स्वकार्ये च पृथक्प्रयोगो विद्यते, सर्वथा सङ्वात- कार्य एव प्रयोगाननैवं संहतानां सङ्वातकार्यवत्स्वकार्यस्याप्युपलम्भात्, यथा शकटाङ्गानामयमं सोडनेन कुतोSयमनेनेति। न च शकटाङ्गुान्यपि पृथकप्रयुज्यमानानि स्वकार्य कुर्वन्ति दशयन्ते। किं पुनः पदानां स्वकार्य स्वार्थप्रतिपत्तिः१ किं वा सङ्गातकार्ये यासौ वाक्यार्थप्रतिपत्तिः ? तब्ब पदानामेकेकस्य कत्स्नफलपर्यन्तव्यापारकारित्वात्। तथा होकैकस्मिन सति कृत्स्नफल- पर्यन्तो व्यापारो निवर्तते एकेकेन विना निवर्तत इति एवं कृत्स्नकारिभवति किमन पदान्तरेण

शुड़ारप्रकाशः

क्रियत इति चेत् सर्वकारकेष्वपि तुल्योऽयमनुयोगः । तत्र यथा संहत्य कुर्वन्ति कारणादीनि कार्याण्युच्यन्ते तथा संहत्याप्यभिदधति पदान्यभिधायकान्युच्यन्ते॥

पदेषु ह्वनन्वितमपि स्वमर्थमभिधायोपरतव्यापारेष्वाकाङ्क्षादिभिः पदार्थानामन्वयप्रतीतिर्भवि- व्यतीति। उच्यते, कस्येयमाकाङक्षा शब्दस्यार्थप्रमातुर्वा? शब्दार्थयोस्तावद्चेतनत्वान्नाकांभ, प्रमातुस्त्वयं तत्र वाचो युक्तिः, शब्द: शब्दान्तरमाकाङ्क्षत्यर्थोऽर्थान्तरं स्वतन्त्रस्याSSकांक्षा न प्रमाणं, पुरुषेच्छाया वस्तुस्थितेरयुज्यमानत्वाच्छन्दप्रमाणपृष्ठभावित्वं, नत्वर्थेषु पुरुषस्याकाङ्क्षा भवन्ती भवत्यर्थानां संसर्गहेतुरित्येवं शब्दस्यैवायमिषोरिव दीर्घदीर्घों व्यापारः उपरतव्यापारे तु शब्दे पुरुषस्याकाङ्क्षामात्रं न सम्बन्धकारणं अशाव्द्वत्वप्रसङ्गात्साक्षाञ्च शन्दत्वसम्भवे व्यवधानाश्रयण- स्थायुक्तत्वात्, अतो नान्यदन्विताभिधानात् संसर्गप्रतीतेस्साधनमस्ति। न खल्वानयगांशुक्कामित्यादि वाक्येषु संसर्गपदं प्रयुज्यते यतः संसर्गप्रत्ययः स्यात्। प्रयुज्यमानमपि दशदाडिमादिवाक्यषद् नन्वितार्थमेध स्याद्। तस्मात्पदानामन्विताभिधानमेव न्याय्यमिति। अमिहितान्वयवादिन: पुनरित्थमाचक्षते। स्वंस्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि पदानि भवन्ति। अथेदानीं पदार्था अवगता: आकाङ्क्षासन्निधियोग्यताभिरन्वयमुपयन्तो वाक्यार्थमवगमयन्ति॥ नन्वेवमशाब्द: स्यात्, पारम्पर्येणापि प्रतिपादयतां पदानां वाक्यार्थे सामर्थ्यस्याविघातात्। तडुहेशेन प्रयुक्तानां पदार्थप्रतिपादनमवास्तरव्यापारो भविष्यति। न चावान्तरव्यापारस्य कारकान्तरेव्वपि व्यवधायकत्वमिष्यते। तदाह।। न विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्यार्थेडपि पदानि नः। तन्मात्रावसितेष्वेषु पदार्थेभ्यः स गम्यते॥ वाक्यार्थमात्र एतेषां प्रयुक्ते नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्। इति ॥ तत्र च क्रियापदानि क्रियामात्रममिदघति, कारकपदानि तु कारकमात्रम्, न वा मिथ- स्ससर्ग न हेकपदो शारणकाले पदान्तरार्थप्रतीतिरस्ति। नचाप्रतीयमानेनापि संसर्गप्रतीतिरस्ति। नतु चं वृद्धव्यवहारात्पदानां अर्थावधारणम्। वृद्धाश्च वाक्येनैव व्यवहारन्ति। न पदेन, वाक्येवान्वितानामेव पदार्थानामुपलम्भात, कथमुच्यते क्रियामान्रं पदेभ्योऽवगम्यत इति ? उच्यते, सत्यं वाक्येभ्य एवं पदानां व्युत्पत्तिः, सा तु किमेकघटनाकारकसंहतवाक्यार्थनिष्ठा, किं वा पदार्थपर्यन्सेति चिन्तनीयम्: पूर्वस्मिन पक्षे प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपेक्षणीया। सा धानन्त्यव्यमिचारादिभिबहुप्रमादा। पदार्थपर्यन्तायां च व्युत्पन्तौ नूनं निर्धारणीयमियानस पदस्यार्थ इति। अन्वितार्थामिधानवादिनोऽपि नियतः .. विकरणीयः पदार्थनियमानपेक्षणेहि गामानयेति विवकुरश्पद्मपि निमित्ततयोपाददीत। न हि तस्यानपेक्षितपदपदार्थप्रविभागो

(73) अष्टमः प्रकाशः २८९

वैयाकरणवशक्यार्थपत्यय उद्ेति। तराद्यावानायापोहापपर्यालोचनया पदस्थार्थो निर्धार्यते तावानेव तस्यार्थ इति।

नन्वाकाड्द्िनयोग्यलव्निहिताथोपरकरतरणर्थी सवतु सवेदा संहृत्य व्याश्यमाणत्वात्। नैवम्; सर्वदा संहत् व्याधियमाणव्ासु तावान्, वावत्यभिधात्री तस्य शक्तिः । कीयती च तथ्याशिधानी शक्ति: वावन्तमर्भमाकाङ्कितियोग्येः सवविवितैश् संयुज्यमान वियुज्यमानं च न सुश्चति क्रियानामं कारकमानंना। अतसावत्येवाभिधात्री शकतिरन्त्रयव्यतिरेकाभ्या तस्य निर्धार्यते । तदुकं, 'अय्सिच्याराद्ि तन्मान्रशेष तदर्थो नाधिकं व्यभिचारात्' इति। नन्वत्र शक्तित्रयकल्पनागौरवलक्षणो दोषः प्राप्तोति। पदार्थानां हि शब्दान्यता प्रमाणदष्टेेति शब्दाभिधेयानां सेषां तदवबोधकत्वशक्ति: कल्पनीया। तस्याश्चोत्पत्तौ शब्दसंस्पर्श एव हेतुरित्याश्रयणीयम्। शब्दो हि विशिष्टार्थप्रसिपत्तिपरतया लोके प्रयुज्यमानो दष्टः, न चासौ साक्षाद्वाक्यार्थप्रतिपादने समर्थ इति पदार्थानवान्तरव्यापारीकरोति। ते च यद्यन्यान्वय- बोधनसमर्थास्तदा तेषामवान्तरव्यापारता स्यान्नान्यथा। पदार्थानामपि विशिष्टार्थावबोधपर- शब्दसंस्पर्शादेषा शक्तिराविर्भिवतीति शब्दस्यापि पदार्थगतशक्त्याधानशक्तिरतुमन्तव्येति स्यादेतदेवं, यदि मानान्तरावसेयानां पदार्थानामन्योन्यान्वयावगमसामर्थ्य नावधार्यते 1 अवधार्यते च श्वैत्यस्यानवधारिताश्रय विशेषस्याप्रत्यक्षोपलब्धस्याश्वस्य चाप्रतिपत्नगुणविशेषस्थ हेषाशब्दानुमितस्य श्वेतोऽश्वो धावतीत्यन्वयः। तदाह-

पश्यतः श्रैतिमं रूपं हेषाशब्दं च शृण्वतः। पदनिक्षेपशब्दं च श्वेतोश्वो धावतीति घीः॥

दृष्टावाक्यविनिर्मुक्तेति। अरूपमित्यव्यक्तरूपम्। तेन गुणविशेषो न प्रत्यक्षेणावसीयत इति उक्तं भवति। अत्रेदं पर्यनुयुज्यते किं येन पुरुषेण श्वैत्यसमानाश्रयौ हेषाध्वनिपदनिक्षेप- शब्दाववगतौ तदपादानध्यवसायस्तस्यापीति करिमतः ? यदि तावदप्रत्याकलितहेषाध्वनि- पादविहारनिर्घोषापादानस्येत्युच्यते तदा प्रतीतिविरोधः सह्येवं प्रतिपद्यते भवितव्यमस्मिन देशे नूनमश्वेन भाव्यं केनचिद्धावतेति।

अथाश्वसम्बनधिनमेव खुरपुटटङ्काररवमभ्यासपाटववशाद्वैति तदासावश्ववत्नीं वेगवरती गतिमनुमिनोति न पुनः के वलासेवावगस्य तसन् प्रतिबुध्यते, योऽप्यसिमिन् देशे नास्त्यन्योऽश्व इति निश्चित्य पारिशेष्यादपादानानव्यवसायेऽपि हेषाध्वनेः श्वैत्यसमानाधिकरणमश्वत्वं अन्तर्गृह- दर्शनमिव बहिर्भावावगतावर्थापत्तिः । योऽश्वेतः स एवाश्व इति प्रमाणम्। यस्तु श्र्वेतत्वसमाना- धिकरण हेषाध्वनिखुरपुटटङ्काररवावध्यस्यति तस्याश्वत्वे वेगवति च गमने श्वेतद्रव्यवार्तिन्येकानु-

२९० शङ्ारप्रकाशः

अपि च यदि पदार्थावगतिमात्रादेवाव्वयावगमस्तदा कस्मिन् प्रमाणेऽस्यान्तर्भाव इति वाच्यम्१ न तावच्छ्दे शब्दाभावात् पदार्थाभिधानावान्तरव्यापारेण हि यच्छब्दादन्वयज्ञानं न तच्छाब्दमित्यभिहितान्वयवादिनां सिद्धान्त इति कथ शब्दे अन्तर्भावः ? प्रमाणान्तराभ्युपगमे तु शब्दस्योच्छेद: शाब्दस्य पदार्थविषयतया प्रमापितस्यैव प्रामाण्यप्रसङ्गात्। तस्माच्छब्दानमिहितानां पदार्थानामन्यत्राटष्टं वाक्यार्थावबोधनसामर्थ्यमपि परिकल्पयितव्यम्। तदाधानशक्तिश्च शब्दाना- मपीति कल्पनालाघवाच्छव्दानामेवान्वितस्वार्थबोधनशक्तिमात्रं कल्पयितुं न्याय्यम्। अथोच्यते, आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतावन्तः पदार्था एव वाक्यार्थीभवन्ति, न पुनवाक्यार्थ मवबोधयन्तीति। तदतिमन्दम् ; वाक्यार्थावगतेः कारणाभाचप्रसङ्गात्। अनपायत्वे हि पदानामन्वयप्रतीतौ पदार्था अपि चेन्न कारणं अकारणीवान्वयप्रतीतिरापद्येत। स्यान्मतं; क्रियापदेन कारकपदेन वा साकाङ्क्षेऽर्थे पूर्वाभिहिते यदेव पदान्तरेण योग्यं प्रतियोगिपदार्थान्तरं सन्निधाप्यते, तदेव तत्र सम्बन्धित्वेनावतिष्ठत इति। सत्यमेवम् ; अवगतिस्तु तत्सम्बन्धस्य किंनिबन्धनेति वाच्यम्। अथ पूर्वपदारथे साकाङ्क्षे यत्पदार्थान्तरमुश्वरति तत्सम्बन्धितयैव स्वार्थसुपनयति प्रत्याययत् । यथा प्रकृत्यथे पूर्वप्रतीते प्रत्यय उच्चार्यमाण: स्वार्थ तद्विशिष्टमेवाभिधत्ते तथा पदार्थान्तरमपीति। तदुक्तं-प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सहब्रूत इति। प्रकृतिः स्वांर्थ प्रत्ययार्थ विशेषणत्वेनोपनयन्ती प्रत्ययेन सह तदर्थमाहेत्यर्थः । तथाचोक्तम्- नित्यं विशिष्ट एवार्थे प्रत्ययो यत्प्रयुज्यते। तत्पूर्वतरविज्ञातुः प्रकृत्यर्थविशेषणात्॥ इति। अङ्गीकृतं तर्हि द्वितीयस्यान्विताभिधानं प्रथमस्य तथापि नास्तीति चेन्न, वाक्ये पदानां प्रयोगक्रमनियमाभावात्। यदेव कदाचित्प्रथमं तदेव कदाचिद्वितीयमिति सर्वपदानामन्विताभि- धानमापतितम्। किश्च प्रत्ययश्चेदन्विताभिधायी तदा तदविशेषात् पदानामन्वितामिधायिता किमिति नाभ्युपेयते, किमर्धवैशसेन? अन्राभिधीयते; लाक्षणिका एव सर्वे वाक्यार्थाः, ततश्च न पदार्थानामन्वयबोधने शक्तिगौरवम्। अनन्वितावस्थो हि पदेनार्थोऽग्रिहितोऽन्वितावस्थां स्वसम्बन्धिनीं लक्षयति । अवस्थावस्थावतोर्हि संबन्धादवस्थावत्यवगते भवत्यवस्था बुद्धिस्था सर्वत्र संबन्धिनि दष्टे सम्बन्ध्यन्तरे बुद्धिर्भवतीति सिद्धमेव। तेन नास्तिपदार्थानामन्वितबोधने शक्िकल्पनेति । तदाह- वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति लक्ष्यते। इति कथं पुनरियं लक्षणा? वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तितः। तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्यान्वयो लक्षणोच्यते॥ तद्यथा- गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यादिश्रौतस्य गङ्गार्थस्य वाक्यान्वयासम्मवात्तत्परित्यज्य

अष्टमः प्रकाश: २९१

तत्सम्बन्धवतः सन्निधेः कूलस्य वाक्यान्वितताध्यवसीयते। अत एव चाहुः-अनुपपतत्या सम्बन्धेन च लक्षणा भवति। इहच गामानयेत्यादौ श्ौतस्यान्वयायोग्यत्वं, नाप्यन्वितावस्थस्या- नयनसम्बन्धारहता। अन्वितस्यान्वयान्तराभावात्।

आंपे च सर्ववाक्यार्थानां लाक्षणिकत्वे मुख्यस्यैव परित्यागापत्तिः । अथ माभूदेषा लक्षणा। किन्तु क्रियावगतकारकान्वायिनीचाऽSत्मनो दशामवगमयत्यविनाभावित्वादित्युच्यते। शाब्दत्वं तावदित्थमपहस्तितं भवत्यनयाऽवगम्यस्य। किन्तु सामान्यतोदृदपटानुमानगोचरताऽम्युपगता भवति। तथा च विशेषावगतिरनुपपन्नमूलाSSपद्येत । अथ विशेषान्वयं विना व्यवहारानवकल्पनादनर्थकं शब्दोच्चारणमिति तदाश्रयणम् । एवमपि प्रेक्षापूर्वकारिणां सार्थकमात्र ... गुणां वचना ... देत्वानर्थक्येन भवितव्यमिति प्रमाणाभावान् शक्यते विशेषान्वयो वक्तुम्। नच लोकैप्यानर्थक्यमापद्यत इत्येतावता कारणेनोपायान्विनापि विशेषाध्यवसानं युक्तम्। न हि दग्धुकामस्योदनोपादानमनर्थकमिति जलस्य दाहकशक्तिराविर्भवतीति काममानर्थकयम्। न पुनः सामान्यतो दष्टस्य विशेषान्वयिता।

अथाकाङ्क्षितसन्निहितयोग्यान्वयपरता वृद्धव्यवहारेण पदानामवगतेति तदन्वयावगमः । तन्न, वृद्धव्यवहार एव कथ तत्परता पदानामुपायाभावे निर्वहत्विति चिन्ता; सा हि पदानां पदार्थानां वा शक्तिकल्पनां विनानुपपन्नेति मन्यामहे। सा च पदानामेवोचिता। यदाह- प्राथम्यादभिधातृत्वात्तात्पर्यावगमादपि। पदानामेव सा शक्ति: परमित्यवगम्यताम्॥ प्रथमभावीनि हि पदान्यतिलद्विषु पदार्थेषु वाक्यार्थावबोधनशक्तिरहितानि, तेन तेषाभमिधान- शक्तिस्संम्प्रतिपन्नैवेति तस्या एवान्वयपर्यन्तता कल्पायेतुं सुकरा। पदार्थानां तु बोधनशक्तिरेव, तेन धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लघीयसीति अन्विताभिधानशक्तिःपदानामेव कल्पयितुसुचिता।

किश्च पदान्यभिधायकानीष्यन्ते। तत्र यदि स्वरूपमात्रविषयामेव बुद्धिमादध्युरभि- धायकता हीयेत, तस्या बुद्धे: सम्बन्धग्रहणसमुपजातसंस्कारोऽवश्यं हि सम्बन्धस्रणसिद्दर्थ

प्रतिपादनाभ्युपगम एव शब्दानामभधायकतेति तामङ्गीकुर्वता पदानामन्विताभिधायिताSSश्रय णीया। यस्तु, पद्मभ्यधिकाभावात्स्मारकान्न विशिष्यते। भावनावचनस्तावत्तां स्मारयति लोकवत्।। इत्यार्यवचने दर्शनात्। अभिधानशकतिवत्सारकतामेव पदानाममिधायकतां मन्यते। नापि तावत्पदानां वाक्यार्थपरताभ्युपगन्तव्या, अन्यथा वाक्यार्थस्याशाब्दत्वप्रसभ्गात्। एवं चेत्पदानामेव साक्षाद्वाक्यार्थबोधने शक्तिरस्तु। किं परम्पराश्रयणेन? एवं च पदपदार्थेषु पदानां स्मारकतवा

२९२ शुङ्गारप्रकाशः

तिरिक्तं येऽभिधायकत्वमाहुस्तेषां शक्तित्रयकल्पना। एका तावत्पदानामभिधानशक्ति: बोध- शक्त्याधानशक्ति: पदार्थानामन्वयज्ञापनशक्तरिति स्मारकत्ववादिनां त्वभिधानशक्तिं हित्वा शक्तिद्वयकल्पना। अन्विताभिधाने पुनरेकैव शक्तिरिति शक्तिकल्पनालाघवाइन्विताभिधायीनयेव पदानीति न्याय्यं, न पुनरभिहितानामन्वय इति।

अत्रोच्यते; यत्तावत्पदार्थानामन्वययोधकत्वे शक्तित्रयकल्पनागौरवमित्युक्तं तत् न सम्यक् प्रमाणान्तरावगतानां पदार्थानामन्वयावबोधकत्वदर्शनात् दशयसे। पश्यतः श्रैतिमं रूपं हेपाशब्दं च शृप्वतः । खुरनिक्षेपशष्द च योतोSश्री घावतीति घीः॥ न चैतद्ाच्यं; अर्थापत्यनुमानयोरयं व्यापारः, तद्विषयायाः प्रतीतेरिह विवक्षितत्वात्। यत्र ह्याकाङ्क्षादित्रयोपेताः पदार्था एवान्योन्यमन्वयं गमयन्ति, न तत्रार्थापत्याद्यनुमानयोर्व्पार:। यथा- सुरभि चन्दनं, स्वादु सहकारमिति। न चात्र विशिष्टप्रतिपत्तौ प्रत्यक्षमेव व्याप्रियते; चक्षुरादीनां रूपादिनैयत्येन परस्परविषयेणाज्ञातत्वात् । तथा हि- न गन्धादयुपलब्धौ चक्षुः व्याप्रियते। नापि रूपाद्युपलब्धौ व्राणमिति। अस्ति च सुरभिचन्दनमित्यादौ विशिष्टार्थप्रतिपत्तिः। एवं शर्वेतोऽश्वो धावतीत्यत्रापि द्रष्टव्यम्।

यच्चात्रोक्तं- कस्मिन प्रमाणेSस्यान्तर्भाव इति तेन न करिमश्चित्प्रमाणेऽन्तर्भावः । किन्तु प्रमाणफलमेतत्। यदि वा पदार्थ एवात्र प्रमाणम्, तेषां च शब्द एवान्तर्भावान् सप्तमप्रमाणापत्तिः। पदार्था हि शब्दात्प्रमाणान्तरतो वा प्रतिपन्रा आकाङ्क्षासन्निधियोग्यताभिः क्रियाकारकादिरूपण चेत्प्रतीयमाना: संसर्गबुद्धि जनयन्ति । शाब्दमेवैतद्भवत ।

तत्र न वयमेवं ब्रूमः पदार्था एव वाक्यार्थीभवन्तीति। किन्तहि गमयन्ति। यञ्च प्रत्ययदष्टान्तेन द्वितीयपदस्यान्विताभिधायित्वेऽर्धैवैशसमुक्तं तदपि नास्ति प्रकृतिप्रत्यययोरयि पदवदेवान्वय-

पाकं हि पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽप्यकः। पाकयुक्त: पुनःकर्ता वाच्यो नैकस्य कस्यचित्।। प्रकृतिप्रत्ययौ बूतः प्रत्ययार्थं सहेति च। भेदेनैवाभिधानेऽपि प्राधान्यादेवमुच्यते॥ लाक्षणिकवाक्यार्थविषये तु मृषैवोपलब्धाः स्मः। नहि गामानयेत्यादौ लक्षणास्माभिरिष्यते। गङ्कायां घोष इत्यादौ न चैषा प्रतिषिध्यते, तेन न मुख्यलाक्षणिकवाक्यार्थप्रविभागानुपपत्तिः। यदपि क्रियाऽवगता कारकान्वयिनीमात्मनो दशामवगमयत्यविनाभावित्वादित्यस्मिन पक्षे विशेषानवधारणमशाब्दत्वं च दोष इत्युक्तं तद्प्यनुमतमेव। न ह्यविनाभावतो विशिष्टा

(74) अष्टमः प्रकाशः २९३

वाक्यार्थप्रतीतिरिति मन्यामहे, अपित्वाकाडक्षासन्निधियोग्यताचलेन। आकाङक्षादिसद्भावे च शाब्दत्वं भवत्येवेत्यभिहितं पुरस्तात्। यञ्च प्राथम्यादिभिः पदानामेवराव्वयबोधनशन्तरस्त्विति वाहितत्राभिधानशक्ति: पदाना- मिष्यत एव। अन्वयपर्यन्तता तु तस्या नेप्यते, वाक्यार्थप्रतीतेरन्यथाप्युपपद्यमानत्वात्। वाक्याथे हि तात्पर्यशक्तिः पदानां व्याप्रियते, नाभिधाकी। तच्च प्रथमदशां विविश्चता भवतान्विताभिधान मभ्युपगतम्। तञ्च न युक्तम्। सर्वेत्राभिधात्र्याः शक्तेरविशषेण प्रवृत्तौ पदार्थनैयत्यानवधारण पदान्तरोश्चारणवैयर्थ्यादिदोषप्रसङ्गात्। पदान्तरानुच्चारणे त्रयेणान्वितमर्थमभिद्धाति गोशब्दः । स नाभिधीयते त्त्संसर्गश्चाभिधीयत इति प्रतिषिद्धस्। तदभिधाने तु तद्वत्संबा्धाभिधान- मित्येकमेव गोपदं सर्वार्थ स्यात्। तस्मान्न सवत्राभिधात्री शक्तिः शव्दस्योपपद्यत इति नान्विताभिधानम् । एतेन यदुकं पदार्थानां बोधनशक्तिरेव कलप्या, पदानां तु क्लप्तानामेवान्वयपर्यन्ततेति धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना लघीयसीति अन्वितामिधानमेव युक्तमिति, तदपि निरस्तं भवति ।

नुपपन्नम्। सम्बन्धस्ारणसव्यपेक्षस्य पदस्याभिधायकत्वात्। न चान्विते सम्बन्धस्मरण भवति । प्रतियोगिनामानन्त्येन सम्बन्धस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात्। तस्मान्निष्कृष्टपदार्थमात्रविषयत्वमेवाभ्युप- गमनीयम् । यत्त्वचिगतविषयत्वं दूषणमुक्त तदिष्यत एव। अत एव न पदं पदार्थे प्रमाणं ; अधिगत- विषयत्वात्। अनधिगतार्थगन्त हि प्रमाणं भवति। न च पदस्य स्वार्थे स्मारकत्वमेव। यदाह- पद्मभ्यधिकाभावात्स्मारकं न विशिष्यते। नतु स्मारकमेव भवति। तस्मात्पदानामसिहितान्वय एव न्याय्य इति। उभयवादिनस्त्वेवमामनन्ति, सामान्यतोऽन्वितामिधानं विशेषतोऽसिहितान्वय इति । गोशब्दो हि स्वार्थमनवगतविशेषगुणक्रियासामान्यान्वितमभिघत्ते। तदेतत्सामान्येनान्वितामि धानम्। शुक्कादिगुणविशेषस्तु पदान्तरादवगम्यते। सोडयं विशेषेणामिहितान्वय इति। अपि च क्रियाकारकसंसर्गरूपो वाक्यार्थः क्रियासम्बन्धमन्तरेण कारकत्वानुपपत्तेः। विशेषेषु चानन्त्यव्य मिचारादिदोषाक्क्रियासामान्यान्वित एव। कारके कारकपदानां सम्बन्धग्रहणं, संबन्धानुसारेण चाभिधानात्। सामान्येऽन्विताभिधानमेव घटते। व्यवहारकाले च क्रियाविशेषान्वितानामेव कारकाणासुपलम्भात्। क्रियाणामपि च कारकविशेषान्वितानां प्रतीते: शब्दव्यापारस्य सामान्यान्वयामिधानेनैव परिसमासतेर्विशेषेष्वमिहितान्वय एव युज्यते। एवं च गगननगेधाग्पमपि न व्यर्थ सवति. अपेक्षितक्रियाकारकविशेषसमर्पकत्वेनार्थवत्त्वाव।

२९४ शुङ्ारप्रकाशः

यद्यपि चात्र क्रियाकारकमात्रान्वयाभिधाने क्रियाकारकमात्रसम्बन्धित्वं क्रियाकारक सामान्याभिप्रायम्। तथाहि; स्वार्थमात्रोपादायिनः सर्वभेदान्प्रति योग्यता; तदेवानुगुण्यमात्रं सामान्यं, नहि तथान्यथा सर्वथा वेति सामान्यमवस्थितरूपं किश्चिदस्ति, सर्व एव ते विशेषा एव। तस्यासतु सामान्यावस्थायां भेदस्य कस्यचिदनिरूपणादत्यागाञ्च या सर्वभेदोपग्रह- योग्यतया परिपठुवमानार्थकल्पना तां सम्वन्धो विषयान्तरादवच्छिद्य विशिष्टे विषये नियमयति। तदुक्तम्- सर्वभेदानुगुण्यं तु सामान्यमपरे विदुः । तदर्थान्तरसंसर्गाद्जते भेदरूपताम् ॥ भेदानाकाङकतस्तस्य सा पारिप्लवमानता। अवच्छिनत्ति सम्बन्धं तां विशेषे निवेशयन्॥ अत एव च नानेकवाक्यार्थप्रतीतिः। सर्वेषां कारकाणां कर्मादिभावेन व्यवस्थितानामेव क्रिया- सम्बन्धात्। न च प्रथमश्रुतादप्यर्थप्रतीतिः, विद्यमानस्याप्यन्वयस्य सम्बन्धग्रहणमन्तरेणातुपलब्घेः। न चैकपदोश्चारणकाले सकलवाक्यार्थप्रतीतिः, तदानीं विशेषसमर्पकपदप्रयोगायोगात्। यधेवं सामान्येनान्विताभिधानमेवास्तु, किं विशेषेणाभिहितान्वयेन। वृद्धव्यवहारप्रसिद्ध- सम्बन्धो हि शब्दोरऽर्थस्य वाचकः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां च सम्बन्धावधारणम्। नच विशेषान्वयविषयौ तौ सम्भवतः । क्रियापदं हि कारकतासामान्यव्यभिचारिण्या क्रियया सहान्वयव्यतिरेकौ भजते, विशेषान्वये विशेषान्तरव्यभिचारात्। एवं कारकपद्मपि। तन्न ; विशेषान्वयेऽपि आकाङूक्षासन्निधियोग्यत्वोपाधिवशेन सम्बन्धग्रहणं सुकरमिति तदभिधायितैव युक्ता पदानाम्। यदि चासौ नेष्यते तदा वाक्यार्थप्रतीतिरेव नोपपद्यते, वाक्यार्थस्य विशेषान्वयरूपत्वात्। ननु च सामान्यान्वयोऽभिहितो विशेषस्य सामान्यस्यैव प्रत्येतुमशक्यत्वाद्। मैवम्। यथा जातिर्व्यक्तिमाक्षिपन्त्यपि न प्रतिनियतं विशेषमाक्षिपति, तथात्रापि नियतविशेषाभाषा- न्नियत विशेषात्मकवाक्यार्थप्रतीतिरुपपत्ना । ननु विशेषणमात्राक्षेपेऽपि य आकाङ्क्षितः सन्निहितो योग्यश् विशेषः पदान्तरेण समप्यते स एव गरृह्यत इति। तदतिक्रमे प्रमाणाभावात्। पतद्पि न सम्यक्। सामान्यान्विता- भिधानवादिनो हि मते पदानि तावत्तन्मात्रपर्यवसितशकक्तीनि; पदार्थानामपिचान्वयबोधन- शक्तिनाङ्टीकियते। न च सामान्याक्षेपोऽपि नियतविशेषमास्कन्दति। तेनाकाङ्क्षिते योग्ये च विशेषपदान्तरेण सन्निधापिते तदन्वयबोधकप्रमाणाभावादन्वयो न प्रतीयते। अत आकाकूक्षा- सननिधियोग्यत्वान्यनुपयोगीन्येव। विशेषान्विताभिधानवादिनस्ु मते सम्बन्धग्रहणं प्रत्युपाधित्वेनातुप्रविष्टानि वाक्यार्थ- प्रतिपत्तावुपयुज्यन्ते। पदात्पदार्थः पदार्थान्तरसम्बन्धो बोद्धव्य इत्यस्यां व्युत्पच्ताव्ु पाचित्वेन

अष्टमः प्रकाशः २९५

योग्यत्वादिकर्मानुप्रविशद्विशेषान्विताभिधानवादिनः पक्षमपाकरोति, न सामान्याभिधानवादिन इति। किश्च क्रियाकारकस्वभावालोचनयापि कारकमात्रेणा्वयसिद्धेव्वथा सामान्यमात्रान्वया- भिधायकता शब्दस्याङ्गीक्रियते। तस्मात्तदुक्त एव न्यायः श्रेयान्, सामान्येनान्विताभिधानं, विशेषेणामिहितान्वय इति। युक्तत चैतत्पदस्य प्रकृतिप्रत्ययात्मकत्वात्। पदे हि पचतीत्यादो प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थश्च सामान्यविशेषावगमरूपमन्योन्यान्वितं प्रतीयते । तत्र पचीत्येषा प्रकुतिः सिद्धसाध्यत्वादिधर्मविनिर्मुक्तं प्रत्ययार्थमात्रान्वययोग्यं पाकसामान्यमात्रममदघाति। अति- प्रत्ययस्तु पौर्वापर्यनियमान्न प्रकृतिवत्स्वतत्त्रः सामान्यमात्रे धियमादधाति । अपि तु प्रकृतार्था- पेक्षयाचक्षाणः स्वार्थ विशेषमेव समर्पयतीति। अनुभववादिनः पुनरित्थं समर्थयन्ते नान्विताभिधानं किन्तर्हि समुदितैः पदैरेको वाक्यार्थः प्रत्याय्यते। सच गुणभूतेतरपदार्थ- संसृष्टः कश्वित्पदार्थ पवेति। ननु किमयमन्विताभिधानपक्षः पुनरुत्थापयितुमिष्टः। मैवम्; नेदमन्विताभिधानम्। किं तर्हि संहत्यकारिता पदानाम् ? उच्यते, संहत्यकारिताप्यस्ति। न चान्विताभिधानम् । अन्वितमर्थ पदानि संहत्य संपाद्य्ति। न त्वन्वितमभिद्धति। किमिदानीं कुर्षन्ति वाक्यार्थ पदानि, घटमिव मृदादीनि ? एतदांपे नास्ति, ज्ापकत्वात्तेषाम्। का तहीयं वाचो युक्ति :? संहत्यकारीणि पदानि, न चान्वितमभिदघतीति इमानि पदान्यन्वितं प्रत्याययन्ति, नाभिदधतीति नाभिधात्री शक्तिरन्वितविषया, किन्त्वन्वयव्यतिरेकावगतनिष्कृष्टस्वार्थविषयैव। तात्पर्यशक्तिस्तु तेषामन्वितावगमपर्यन्ता सह व्यापारात् व्यापारस्य तदीयनिराकांक्षप्रत्ययोत्पादनपर्यन्तत्वात्। तथाहि- अन्यथैव प्रवर्तन्ते प्रत्यक्षान्युद्धवाद्दियः । अर्थ पूर्वमपूर्वं वा दर्शयन्त्यः पुरः स्थितम्॥ अन्यथैव मतिश्शाब्दी विषयेषु विजृम्भते । प्रतिपचुरनाकाङ्कप्रत्ययोत्पादनावघिः ॥ अत एव पदं लोके केवलं न प्रयुज्यते। नहि तेन निराकाङ्का श्रोतुराधीयते मतिः ॥ नन्वभिधानव्यतिरिक्तः कोऽन्यः शब्दस्य कृत्स्फलपर्यन्तप्रत्यायनात्मा व्यापारः । अस्ति कञ्विघ्यः सर्वैरेव संसर्गवादिमिरप्रत्याख्येयः। नहि संसर्गोS मीयते। प्रतीयते च वाक्या्। ननु संसृष्टामिधाने सति संसर्ग: प्रतीयते, नान्यथा। नैतदेवम्, संहत्यकारित्वादेव संसर्गावगमसिद्धेः । न हि संसर्गकारणं न संस्पृष्ट च कार्य कचिदृश्यते। अपि च प्रकृतिप्रत्ययौ हि परस्परसापेक्षमर्थामिधायिनौ। न च प्रकृत्या प्रत्ययार्थोऽमि- धीयते, नियोगस्य धातुवाच्यत्वात्। न च प्रत्ययेन प्रकृत्यर्थोऽभिधीयते, यज्यादेर्लिडाधर्था तुपपत्तेः । नच तौ पृथवस्वकार्य कुरुतः। एवं पदान्यपि परस्परापेक्षीणि संहत्य कार्ये

२९६ शुङ्गारप्रकाश:

करिष्यन्ति। न च परस्परस्यार्थमभिधास्यन्ति वाक्यान्यपि प्रकरणपतितान्येवमेव। तटुक्तम्- प्रकृतिप्रत्ययौ यद्ददपेक्षेते परस्परम् । पदं पदान्तरं तद्दद्वाक्यं वाक्यान्तरं तथा॥ इति। अथमेव च पक्षः श्रेयान्। संहत्यकारित्वं पदार्थानां सङ्कीर्णनाश्च। निरपेक्षप्रयोगे या सकला कल्पना भवेत्। तदन्विताभिधाने तु पदान्तरमनर्थकम् ॥ संहत्यकारिपक्षे तु दोषो नैकोपि युज्यते। तेनायमुपगन्तव्यो मार्गो विगतकण्टकः ॥ अभिधात्री मता शक्ति: पदानां स्वार्थनिष्ठिता। तेषां तात्पर्यशक्तिस्तु संसर्गावगमावधिः॥ तेनान्विताभिधानं हि नास्माभिरिह मृष्यते। अन्वितप्रतिपत्तिस्तु बाढमभ्युपगम्यते॥ संहत्यकारित्वान्च पदानां न स्वार्थ एव तात्पर्यार्थमुच्चारणं, अपितु प्रधानकार्यमेव कर्तुम्। तटुक्तम्- वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थेप्रतिपादनम्॥ तस्मान्नान्विताभिधानं नाप्यमिहितानामन्वयः । किन्तु यथोपन्यस्तपक्ष एव श्रेयानिति। तदेवमाकाङ्क्षासन्निधियोग्यतावन्तः पदार्थाश्चतुष्प्रकारमन्वयमनुभवन्तो वाक्यार्थीभवन्ति। ननु चायोग्यतायामप्यन्वयो दश्यते, भवति पश्य मृगो धावतीति। नहि साध्यैकस्वभावायाः साध्यत्वं साधनत्वं च युज्यत इति। नैवम् ; साध्यत्वेनैव साधनत्वात्। क्रियाभ्युपपसिरूपेण भवनस्वभावा साध्यस्वभावेनैव कर्मरूपा। यदेव चांस्या अनिदन्तानिर्देश्यमपरिनिष्ठितं भवनं साध्यैकरूपं तेनैवैषात्र साध्यभावं साधनभावं च प्रतिपद्यत इति सिद्धतावभास: कुत इति चेत्? कर्तयुत्पन्नो लकारस्तां सिद्धत्वेनावभासयति। यथा घोरस्य रुजतीति। घात्वर्थ एव रोगलक्षणः, कर्तरन्तराश्रवणात् साध्यरूपेणैव कर्तृभावमनुभवत्सिद्धतयावभासते।

यदि वा पदस्य न पदरूपमेवाधिकार्थता किन्तर्हि वाक्यरूपात् ? तघ्यथा- पुरुष इति पदकाले पुरुषो व्यतिरिक्त उच्यते। यदा तु राज्ः पुरुष इति विशेषणसन्निधियोग्यस्तदाऽस्य व्यतिरेको भवति, पुरुषविशेषोऽयं राजपुरुष इंति। एवं पचतीति नैतस्मात्पदरूपादेवाधिका- र्थत्वम्। यदा तु भवतीति पदान्तरसन्निधि: तदा वाक्यकाले पुरुषस्येव व्यतिरेक उपजायत इति। यदि वा न कदाचिदपरा तदतिरेकिणी भवनक्रिया, कश्विदपरो वा कर्ता विरोधहेतुरस्ति। अपितु सैव व्यपदेशिवद्भ्ावन्यायेन क्रियारूपतां भवितृत्वं च दर्शयन्ती चकास्ति ।

अपि चैकस्याप्यर्थस्य विषयमेदेन द्विधर्मत्वं दृश्यते, यथा- राजः पुरुषस्य पुत्र इति पुरुषः, शेषी च भवति शेषश्चेति राजानं प्रतिशेषी। अविचलितस्वार्थपुन्नार्थान्तरे विचलित- सार्थः शेषत्वमापद्यते। एवं भवति पचतीत्यत्र भवतोऽकर्तृत्वं साध्यत्वं च भविष्यति। पश्य

(75) अष्टम: प्रकाशः २१७

मृमो धावतीत्यत्र च सृगे कर्तरि साध्यभावं प्राधान्यं चाजहत्सरण दशावङ्गतवं साधनत्वं च गमिष्यतीति। अथवायमर्थः साधनमय साध्यमिति रूपसिद्धिमात्रमेतत्। यथा पदे अय प्रकृत्यथाऽयं प्रंत्ययार्थ इति एक एवासावर्थो विशिष्टो वा खण्ड एव प्रतीयते। यथा मुण्डयति चर्चयतीति। अन्र मुण्डयति माणवकसिति मुण्डि: केशच्छेदनवचनः । अस्य तु व्युत्पत्तिः मुण्डं करोतीति करोति सामान्यप्रवृतं विशेषे मुण्डशब्दोऽवस्थापयति। करोतिविशेषोऽयं यस्मिण्णिज्ुत्पद्यते न करोतिमात्रम्। एवं चर्चा करोति चर्चयतीति। अतः केचिन्मुण्डिचर्चार्दीश्चुरादिषु पठन्ति मुण्डकेशखण्डनेषु सुण्डयति चचयतीति। एवं पश्य मृगो धावतीति। इदमत्र साधनपद्मिदं साध्यमित्युत्प्रेक्षेषा। इदं त्वर्थसतत्वम्। नात्र सरणं, न दर्शन, न मृगः । किन्तर्हि मृगकर्तृको दशिकर्मा सरणविशेषोऽयं खण्डो वाक्यार्थ इति। पतेन पुत्रमिच्छति पुत्रीयतीत्यादयोऽपि व्याख्याताः। व्यपेक्षावतां समर्थानामन्वितार्थानां च प्रदार्थानां तिलतण्डुलवत् क्षीरनीरवत् पांसूदकवच्च यदविभागरूपेण भवनं स एकार्थीभावः । लक्षणं चैतत्समस्तं व्यस्तं च । तेन सापेक्षासमर्थसमासादीनामुपसङ्गहः। कः पुनरस्य व्यपेक्षातो भेद: ? उच्यते, व्यपेक्षायां संङ्गयाविशेषे व्यक्ताभिधानमुपसर्जनविशेषण च योगः क्रमानियमो व्यवधानं यथेष्टमन्यतरेणासम्बन्धः शब्दान्तरप्रयोगञ्च नवति। एकार्थीभावेत्वैकपद्यमैकशब्दमैक- स्वर्यमेकविभक्तित्वमेकवन्भाव एकशेषः। अनेकविधानामैक्यमेकविधानं चानैक्यमिति। तद्था व्यपेक्षायां सङ्याविशेष: राज्ः पुरुषः, राजोः पुरुषः, राज्ञां वा पुरुषः। एकार्थीभावे तु तदभावो राजपुरुषः । व्यपेक्षायां व्यक्ताभिधानं राजः पुरुषः; एकार्थीभावे तु राजपुरुष इत्यत्र लोण्मध्यम- पुरुषैकवचनं विभक्तिलोपोवेति नाभिधानव्यक्ति: व्यपेक्षायामुपसर्जनस्य विशेषणं, ऋुद्धस्य राज्ः पुरुषः। एकार्थीभावे तदभावः, राजपुरुषः । व्यपेक्षायां च योगः, राज्ः पुरुषो ब्राह्मणस्य च। एकार्थीभावे तु राजपुरुषः, व्यपेक्षायां क्रमानियमो राजः पुरुषः पुरुषो राजः। एकार्थीभावे तु राजपुरुषोयमित्येव । व्यपेक्षायां यथेष्टमन्यतरेणाभिसम्बन्धः, राज्ः पुरुषो भार्या वेति। एकार्थीभावे तु नियमतः पुरुषेणैव सम्बन्धो न भार्यया। व्यपेक्षायां शब्दान्तरप्रयोगो दभोपसिकं परिग्लानोऽध्ययनाय। एकार्थीभावे तु नैवम्, दध्योदनं पर्यध्ययन इति। एकार्थीभावे ऐकपद्य यथा-आत्मना तृतीयः कण्ठे काल इति। एकशब्दं यथा- पितरौ आ्रतराविति। एकस्वर्य यथा- चित्रगुः, ब्राह्मणकम्बल इति। एकविभक्तित्वं यथा- नीलोत्पलं, राजपुरुष इति। एकवन्भावो यथा- गवाश्वं, पुक्षन्यग्रोध इति। एकशेषो यथा-अक्षा वृक्षा इति। अनेक- विधानामैक्यं यथा- पुत्रमिच्छत्यात्मनः पुत्रीयति, मुण्डं करोति मुण्डयतीति। पकविधाना- मनैक्यं यथा- कंसवधमाचष्टे कंस घातयति, पुष्यचन्द्रयोगं जानाति पुष्येण चन्द्रं योजयतीति। व्यपेक्षायां त नैवमिति।

२१८ शुङ्कारप्रकाशः

्रिधा विस्यायत, वाक्यतुल्याथः वाक्याधिकार्थः वाक्यान्यार्थ इति। वाक्यतुल्यार्थो यथा. दीरः पुरुषो वीरपरुषः, कष्ट श्रितः कषश्ित इति। वाक्याधिकार्थो यथा .... गुडेन मिश्रा धाना: गुदधाना:, शककुलया कतः खण्डः शकुलाखण्ड इनि। वाक्यान्यार्थो यथा- कुशं लातीति कुशल:, प्रकष्टो वीणायां प्रवीणः ।

अथाय त्रिप्रकारोऽप्यनेकधा भिदयते। तद्यथा-मित्यसमासः, नित्यासमासः, असमर्थ- समास:, अलुक्समासः, सापेक्षसमासः, निरवेक्षलमासः, पूर्वपदप्रधानः, उत्तरपदप्रधानः, उभयपदप्धानः, अन्यपदप्रधानः, अन्यथाप्धानः, अन्यथोपसर्जनः, तिङ्कलमासः, प्रातिपदिक- समासः, उपपदसमासः, प्रादिसमासः, नञसमासः, एकदेशिसमासः, सामान्यसमासः, विशेषसमासः, समानाधिकरण:, भिन्नाधिकरणः, उपमानसमासः, उपमेयसमास इति। तेषु

नित्यसमासो यथा- लोहितशालिः, गौरखरः, उद्दालपुष्पभज्जिका, दन्तलेखक इति। नित्यासमासो यथा-अकिञ्चित्कुर्वाणः, अमा्ष हरमाण:, अगाधमुत्सृप्ताः, छात्राणां पञ्चम इति। असमर्थसमासो यथा-असूर्यपश्या राजदारा:, अपुनगेयाः श्ोकाः, अश्राद्मभोजी ब्राझ्मणः, अलवणभोजी मिक्षुरिति। अलुक्समासो यथा- स्तोकान्मुक्तः, आत्मना तृतीयः, पशयतो हरः, कण्ठे काल इति। सापेक्षसमासी यथा- यज्ञदत्तव्य आ्रतृभार्या, विष्णुमित्रस्य गुरुकुलम्, सूतस्य फलरसा, प्रियायाः स्तनस्पर्श इति। निरपेक्षसमासो यथा- वर्षशतमायुरस्य शतायुः, शाकप्रधानः पार्थिवः शाकपार्थिवः, अश्युक्ती रथोऽश्वरथः, अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रणीकृता इति। पूर्वपदप्रधानो यथा. उपकुम्भम्, निर्मक्षिकम्, ब्रहिर्य्रामम्, पारेगङ्गमिति। उत्तरपद्प्रधानो यथा- आरूढवानरो वृक्षः, ऊढरथोऽनङ्वान्, चित्रगुर्देवदत्त:, मन्तमातत्रं वनमिति।

अन्यथाप्रधानो यथा- उन्मत्तगसं, पञ्चकपाला, हित्रः, कृष्णशार इति। अन्यथोपसर्जनो यथा- शाकप्रति, प्राप्तजीविकः, गोगर्भिणी, अगनिस्तोक इति । सिङ्समासो यथा- अस्तिर्क्षारा, एहिवाणिजा, अश्ीतपिबता, स्वादतमोदतेति । प्रातिपदिकसमासो यथा- दधिसेक, चर्मक्रीती । उपपद्समासो यथा- कुम्भकार:, पङ्जम्, उष्टरकोशी, सहयुद्धेति। प्रादिसमासो यथा -- निष्कौशाम्बिः, उत्पश्यः, दुरासदः, सुप्रबोध इति। नञ्रसमासो यथा- प्रब्राह्मण:, अनेकः, अमार्यः, अपचसीति।

२१९

एक्कडरेशिसमासी यथा- वददर इव तुलमलाखमु तृगाव चपला मृगनपला, शस्त्रीब श्यामा शास्त्रश्यामा अनन्धम सदशी अलव्यलडत्ती। उपमेयसमाती यथा- वयान्र इव पुरुतः पुम्वचयात्र:, ररब कलमः करिकलभः, शानूल इत राजा राजशार्दूलः, वन्द इव सुखं सुसत्न्द्र इति। किं पुनरुपमानं किंबोपमेयं कि चव्रेवोषमानं तर्ववोपमेय, आहास्विदन्यदुपमानमन्यदुय मंयम् : किश्चातः यदि यदेवोपमान, तवबोपसेयस, उपसार्यो न घटते। न हि भर्वात गौरिव गौः, अन्यदुपमानमन्यदुपनयं तथाष्युपमार्थो न घटसे। नाहे सवति गौरिवाश्व इति, एवं ताह यत्र किश्चित्सामान्यं कश्विच्च विशष: तत्रोपमानापमेये सयतः । कि वक्तव्यमेतत्। नाह कथ मध्यनुक्तं गम्यते ? मानं हि नामानिज्ञतिज्ञानार्थसुपादीयते। यथा प्रस्थादिमानमनिरज्ञातस्य धान्यादेमेयस्यात्यन्तावच्छेदायोपादीयते तत्समीपे5य नात्यन्ताय मिमीते तदुपमारन यथा गौरिव गवयः । गौरस्य निर्व्ञातः तर्हि यस्य गवयो निर्ज्ञातः स्यात् गोरनिज्ञातः कर्तव्यः, तेन गवय हव गौरिति। बाढं कर्तव्यं, यथा भेदसाइश्याध्यासितमूर्तयः पदार्था: परस्परमनियमेनोपमानोपमेय- भावमधिगच्छन्ति। यथा चन्द्र इव सुखं कामिन्यां, सुखमिव चन्द्रो यामिन्यां, यत्र पुनर्भेदसाह- इ्याध्यासितमूर्तित्वं न, तत्रोपमानोपमेयभावोऽपि न। यथा गौरिव गोः, गौरिवाश्व इति। ननु य एते मदसादश्याध्यासिता: पदार्थास्ते नान्तरेण देशकालक्रियादिसम्पाढितं विरोध भवितुमर्दन्तीति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः। नेवम्: यदप्युपमानसुपमेयं च परमर्शती मिन्नं तथाप्युपमानशब्दा गोणीं वृत्तिमाश्रित्योपमेये वर्तमानास्योमेदं तिरोदधति। तथा हि; यदा व्याघ्रादयः शोर्याद्यतिशयनिबन्धनमुपमानोपमेयसम्बन्धमनुभूय ततः उपमानोपमेयसम्बन्धाद्यारोपिता मेदा उपमये वर्तन्ते व्याघ्रसहशोऽयं व्याघ् इति, तदा पुरुषादि- श्रुतिभिरभिन्नाधिकरणाः समस्यन्त इति किं पुनरुपमानोपमेयप्रतिपत्तिनिबन्धनेभ्य एव शब्ेभ्यः

किश्चातो यदि तेभ्य एव पुरुष व्याघ्रं व वीक्षस्वत्यत्रापि स्यात्। इव प्रयोगवेयर्थ्य य। अथ द्वितीय: पक्षः पुरुषो व्याघ्र इवेत्येव स्यात्, न पुरुषव्याघ्र इति। यथच्छसि तथास्तु। अस्तु तावत्प्रथम: पक्षः। नतु चोक पुरुष व्याघं च वीक्षस्वेत्यत्ापि साद्यप्रतपत्ति: स्यात्। इह हि पुरुषव्याघ्रयोर्वीक्षणक्रियालमाविशमात्रं विवक्षितम्। न साश्यम्। ननु

त्रृत्तिमाथित्योपमानशब्दा उपमयविद्ापेषु प्रयुज्यन्ते तत्रै: इवािशब्दविकलाः सादृश्यं गमयन्ति। यथा कश्चिदव्याघं पुरुषं व्याघ इत्याह, तेन मन्यामहे व्याघ्रसदशोऽयं पुरुष इति। ततश्र व्याघ्र- धर्माणां शौर्यबलवत्वादीनां व्याघशव्दात्पुरु्व अ्रतिपत्तिर्कविष्यति । यदा पुनरुपमानोपमेयशन्दा

३.००

सुख्यार्थप्रतिपत्तये विवक्षितोपमानोपमेयभावेषु वाक्येषु स्वरूपामेदादशक्ताः सादश्यमवगमयितुं, तदाऽपेक्षन्ते द्वितीयमिवादिशब्दप्रयोगमिति किं पुनरिहोदाहरणं शस्त्रीव श्यामा शास्त्रीश्यामेति। नतु चात्र इयामाशब्दोपात्तस्य धर्मस्योपमानोपमेयोस्तुल्यतावद्योतनायेवशब्दः प्रयुज्यते । व्याघ्र इव पुरुष इत्यत्र तु सामान्यप्रयोगाभावात् कस्य पुरुषव्याघ्रयोस्साधारण्य मिवशव्देनाव- दयोत्यत इति ? उच्यते, शब्द: क्वचिदभिधावृत्त्या अर्थ बोधयति। यथा गुण्डशब्दो गुडद्रव्यं, क्वचिद्रमकवृत्या, यथा गुडद्रव्याविनाभावविमाधुये। एवमिह व्याघ्रशब्देन व्याघ्राविनाभावि- शौर्यादिकं गमितं तस्य व्याघ्रपुरुषयोस्सादृश्यसिद्वयर्थमुभयाधिकरणतावद्योतनमिवेन क्रियत इति। पतेन शस्त्रीश्यामेत्यांपे व्याख्यातम् । अत्राप्यनुपात्तमपि देवदन्तेति गभ्यते । क्व पुनरयं श्यामाशब्दो वर्तते शसत्यामित्याह। केन तहीदानीं देवदत्तो गम्यते? समासेन। यदाह- उपमानानि सामान्यवचनैः समस्यन्ते समानत्वं च साधारण्ये सति स्यात्। तन्त देवदत्तमन्तरेण नोपपद्यत इति। यद्येवं शस्त्रीश्यामो देवदत्त इति न सिद्ध्ति। उपसर्जनस्येति हस्वत्वं भविष्यति यदि तहि उपसर्जनान्येवंजातीयकान्यपि भवन्ति। तित्तिरिकल्माषीकुम्भकपाल- लोहिनीत्यनुपसर्जनलक्षणईकारो न प्राप्नोति। एवं तर्हि रासत्र्यामेव शस्त्रीशन्दो वर्तते। श्यामाशिव्दसु देवदत्तायाम्। एवमपि गुणो निर्दिष्टो भवति। बहवश्च शस्त्र्यां गुणाः सूक्ष्मा श्क्ष्णा तीक्ष्णा पृथुः श्यामेति । अनिर्दिश्यमानस्यापि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः । तद्यथा- चन्द्रमुखी देवदन्तेति। बहवश्चन्द्रे गुणाः, या चासौ प्रियदर्शनता सा गम्यते। यथा च व्याघ्रोऽयं पुरुष इति बहुष्वपि व्याघ्रगुणेषु शौर्य बलवत्ता वा प्रतीयत इति । एवमपि समानाधिकरणेनेति वर्तते। व्यधिकरणत्वात्समासो न प्राप्नोति। किं हि वचनान्न भवति। यद्यपि तावदचनात्समासः स्यात्। सृगीव चपला मृगचपलेति समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावो न प्राप्तोति। एवं तर्हि तस्यामेवोभयं वर्तते। एतञ्चात्र युक्क यत्तस्यामेवोभयं वर्तते, इतरथा हि बह्वपेक्ष्यं स्यात् । यदा तावदेवं विग्रहः क्रियते तदा शस्त्रीश्यामा, एवं देवदन्तेति तदा श्यामेति देवदत्तायामपेक्ष्यं स्यात्। यदाप्येवं विग्रहः क्रियते शस्त्रीश्यामा देवदत्तेति तदापि श्यामेति शस्त्र्यापेक्ष्यं स्याद् । यदा शास्त्रीश्यामा चासौ श्यामा च शखोश्यमेति तदा न किश्ञिदपेक्ष्यते, सामानाधिकरण्यं च भवति। नन्वेवं सति शस्त्रीशब्दस्य देवदत्तायां प्रवृक्षिनिमित्तमनिर्दिष्ट भवति प्रतीयमानं भविष्यतीति चेत् किं तदिति पृच्छामि। यदि श्यामत्वमेव? शयामेति शब्दस्योक्तार्थत्वादप्रयोग: प्राप्तोति। नहि गुणवृत्त्या प्रतिपादितेषु गुणेषु तदमिधानाय गुणवचनः प्रयुज्यते, न हि भवति पुरुषोऽयं व्याघ्रशूर इति। अथानमिहितं तैक्ष्ण्यादिकमुपादाय शास्त्रीशब्दो देवदत्तायां वर्तते तर्हि नीक्ष्णश्यामगुण- वचनयोः खञ्जकूणवत्समासे उपमानानि सामान्यवचनैरिति विरुध्यते, श्यामशखीति प्रयोगः पामोति।

(76) अष्टम: प्रकाशः

ननु पक्षत्रथेऽपि दोषदर्शनात् पक्षान्तराभावाच्च किन्नु भवितव्यमेवोपमानसमासेन भवितव्यम् । किन्तु पूर्वोत्तरपक्षा व्युदस्य मध्यमे पक्षे शस्त्रीव इयामा देवदत्तेत्यवैयधिकरण्येऽपि वचनसामर्थ्यात्।

ननूक्त तत्र मृगचपलेति समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्धावो न प्राप्तोति। नेवम् । नेह पूर्वपदं शस्त्रीत्वेन विषक्षितमपि तु मृगत्वजातिमात्रिण यथा मृगर्क्षीरं कुक्कुटाण्डमिति । उपमानसमासे गुणवचनस्य विशषभावत्वात् सामान्यवचनत्वाप्रसिद्धिः । यतः इयामाशब्दोऽयं सादृश्यसिद्धये शस्त्रीशव्देनाभिसम्बध्यमानो विशेषवचनः सम्वध्यते। तनेवं इयामत्वस्य उभयत्र भावात्तद्वाचकत्वाच्च शब्दसामान्यवचनत्वप्रसिद्धेः । न चावश्यं स एव सामान्यवचनः। यो वहना सामान्यमाह, द्योरपि यः सामान्यमाह, सोऽपि सामान्यवचनः । अथवा सामान्यवचनैरित्येतेन सर्वश्च शब्दोऽन्येनाभिसम्बध्यमानो विशेषवचनः सम्पद्यते। तत एवं विज्ञास्याम: प्रागमिसम्बन्धाद्यः सामान्यवचन इति। नन्वेवं सत्युपमितं व्याघ्रादिभिरित्यत्र सामान्याप्रयोगग्रहणमतिरिच्यत। व्याव्रादयोऽपि भेदोपनिबन्धनस्येवादे: प्रयोगे यदोपमान एव वर्तन्ते तदा सामान्यप्रयोगमपेक्षन्ते पुरुषोडयं व्याघ्र इव शूरः सिंह इव बलवानिति। अमेदोपक्रमे चाभिधाने सम्बन्धनिमित्तस्योपमानशब्देरेव अन्तर्भावितत्वादप्रयोग: सामान्यशब्दस्येति। अप्रयोगेऽपि व सामान्यधर्मावसायश्चन्द्रमुखवद्धवि ्यति। तदुकं, सिंहो व्याघ्र इति पूजायां, श्वा काक इति कुत्सायामिति: नैवम्, यद्यन्त- भूतोपमानकुत्सार्थ सम्बन्धप्रतिपदो व्याघ्रादिशब्दैरुपमेयं पुरुषादिपूजार्थ वाभिधीयते। तथायि तन्निमित्तस्यानेकत्वानियमाय निमित्तवृतीयान्तशौर्यादिपदप्रयोगो न विरुध्यते। पुरुषोऽयं व्याघ्र: शौर्येणेति मिन्ने हि वसुन्यमेदोपचारः सारूप्यमात्रं गमयेन्न तस्यात्मातिशयं : यथा हि सुमनायते दुर्मनायते अभिमनायत इति सुटुरभीनां भवत्यर्थविशेषणपक्षे प्रत्ययेनोपात्तार्थानामपि प्रत्ययस्य रूपाभेदादनवसीयमानविभागमुपसर्गार्थमवच्छेत्तुं प्रयोगः। कथं पुरुषव्याब्रादौ तस्याः पूजाया निमित्तमेदसम्भवे नियमाय सदशभागोपनिपाती शब्दः प्रयुज्यत इति । एवमयमेकार्थी भावस्तद्धिताख्यातयोरपि अनन्तप्रकार एव द्रश्टव्यः । तत्र तद्धिते सामान्येन त्रिया, सम्बन्ध- विषयः, कारकविषयः, स्वार्थविषयश्च। तेषु सम्बन्धो द्विधा, प्रधानमप्रधानं च । प्रधानं यथा- गावोऽस्य सन्ति, सलातुरोऽस्याभिजन: सालातुरीय इति। अप्रधानं यथा- वसिष्ठस्यापत्यं वासिष्ठः, चाषाणां समूहश्चाषमिति। कारकं द्विधा, प्रधानमप्रधानंच। प्रधानं यथा- विषेण व्यो विष्यः शत्रुः, पद्मस्मिन् दृश्य पद्यः कर्दम इति। अप्रधान यथा- व्याकरणं वेत्ति अधीते वा वैयाकरणः, अक्षैर्दीव्यत्याक्षिक इति। स्वार्थो द्विधा- सुख्य उपचरितश्च । मुख्यो यथा- यव एव यावकः, मणिरेव माणिक इति । उपचरितो यथा- कुशाग्रीया बुद्धिः, काकतालीयमिव काकतालीयो न्याय इति। आख्यातेऽपि त्रिधा, कारकेण, सम्बन्धिना,

३०२ शुङ्गारप्रकाशः

प्रादिभिश्च। कारकेण यथा- अभृशो भृशो भवति भृशायते, शब्दं करोति शब्दायते, हस्तिना अतिक्रामति अतिहस्तयति, कष्टाय कर्मणे क्रामति कष्टायते, पाशान्विमोचयति विपाशयति, प्रासाद इवाचरति प्रासादीयतीति। सम्बन्धिना यथा-व्याकरणस्य सूत्रं करोति व्याकरणं सूत्रयति, कंसस्य वधमाचष्टे कंसं घातयति, आरात्रेर्विवासमास्ते रात्रि विवासयति, पुष्येण चन्द्रस्य योगं जानाति पुष्येण चन्द्रं योजयति, माहिष्मत्यां सूर्योद्रमं प्राप्रोति माहिष्मत्यां सूर्यमुद्गमयति, कालस्य गमनमुपविष्टः प्रतिपालयति कालं गमयतीति। प्राद्यः पुनः षोढा-वाचकाः, दोतकाः, सहाभिधायकाः, विशेषकाः, निरर्थकाश्चेति। ते च क्रिययैव सम्बध्यमानाः क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य तद्यपदेशभाजो भवन्ति। तत्रोपसर्गाणां वाचकत्वं यथा- प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया, प्राचार्यः, प्रान्तेवासीति। अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया, अतिखट्ः, अतिमाल इति। अवादयः क्ुष्टादयर्थे तृतीयया, अवकोकिलम्, अवमयूरमिति। पर्यादयो ग्लानादर्थे चतुर्थ्या, पर्यध्ययनः, परिप्रवचन इति । निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या, निर्वाराणसी, निष्कौशम्बिरिति। एवं प्रपतितः पर्णः प्रपर्णः, प्राचीन- पलाशः, सङ्गता आपोऽस्मिन्निति समापम्, सङ्गतमक्षेण समक्षमिति। धातुलीनस्यैवार्थविशेषस्य प्रकाशकत्वं द्योतकत्वम् । द्योत्यश्च तदन्यः । तत्सदशस्तद्विरुद्ध- स्तदभावस्तदुत्कर्षस्तदपकर्ष इति षडर्था भवन्तीति। तेषु तदन्यो यथा-प्रतीक्षते, उपक्रमत इति। तत्सदशो यथा-संवदति, अनुकरोतीति। तद्विरुद्धो यथा- प्रतिष्ठते, उन्मजतीति । तद्भावो यथा- वियुज्यन्ते, प्रस्मरतीति । तदुत्कर्षो यथा- प्रगल्भते, अतिक्रामतीति । तदपक्कर्षो यथा- विहसति, प्राश्नातीति। अन्र च योऽसौ क्रियात्मभूतो धर्मः कालहरणादि- स्तद्धात्वभिहितमेवासत्त्वभूतमनभदधत् प्रादिरवद्योतयति। यथाऽक्षिनिकोचादयोऽनभिधत एवार्थान् प्रदर्शयन्ति, एवं क्रियास्थान प्रारम्भादीनत्रुवन्त एव प्रादयोऽवद्योतयन्ति । धातोरेकाकिन: क्रियाविशेषाभिधानासामर्थ्ये सहकारिभावः सहाभिधायकत्वं तत्रान्तरङ्गो बाह्यः अव्यभिचारी व्यभिचारी व्यवहितः सविशेषश्च सहामिधायको भवति। तेष्वन्तरङ्गो यथा- सङ्गामयते, असङ्गामयत। बाह्यो यथा-अनुरुध्यते, अन्वरुध्यत। अव्यभिचारी यथा- अधीते, अध्येति। व्यभिचारी यथा- आचामति, संघुक्षयति। व्यवहितो यथा- पुच्छमुद्द- स्यत्युत्पुच्छयते। सविशेषो यथा- सेनया अभियाति अभिषेणयति, वीणयोपगायति उपवीणयति। सहार्थाभिधाने तूपसर्गयोरभेंदप्रतिपत्तिः कथम् ? यद्यपि धातुरुपसर्ग न व्यभिचरति व्यभिचरत्येवोपसर्गो धातुम्। अतः शक्यतेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां भेदः कल्पयितुम्। यावानयं सममदिरुपसर्गोऽन्यत्र इष्टः इह्ापि तावानेव भवितुर्भवतीति। सजातीयेभ्यश्चावच्छेदको विशेषकः । स षोढा, प्रकृतिविशेषकः, प्रकृत्यर्थविशेषकः, प्रत्ययविशेषकः, प्रत्ययार्थविशेषकः, उभयविशेषकः, उभयार्थविशेषकश्च। तेषु प्रकृतिविशेषको यथा- विजयते, पराजयते ।

अष्टम: प्रकाशः ३०३

प्रकत्यर्थविशेषको यथा- सङक्रीडति, सङ्क्रीडते। प्रत्ययविशेषको यथा- विशालं विशङ्कटम्। प्रत्ययार्थविशेषको यथा-अभिमनायते, दुर्मनायते। उभयविशेषको यथा- उपतिष्ठति, उपतिष्ठते । अत्र च प्रादिः प्रकर्षादिकमर्थ ब्रुवाणः क्रियां सामान्येनोपगृद्गाति। न क्रिया सामान्यविशेषयोरात्मानं नियमयति। धातुरपि करियां ब्रुवन् प्रकर्षादिकमर्थ सामान्येनोपगृह्गाति। न तु सामान्यविशेषयोरात्मानं नियमयति। परस्परोपश्षेपेतु तयोर्विशेषणविशेष्यभावो नीलोत्पलादिवद्भवति। कार्यार्थत्वं यथा- प्रयुङ्गे, पराकरोति, अभिषुणोति, प्रणमति, वित्तं, समीपमिति। आत्मनेपदं, परस्मैपदं, षत्वं, णत्वं, तत्वं, ईत्वं च कार्याण्युपसगें भवन्ति । निरर्थकत्वं यथा- निहुते, निरवञ्जन्ति, प्रलम्बते, संश्रयतीति। अत्र पदोपचयमात्रे प्रादिः प्रयुक्त इति निरर्थकत्वम्। आहुश्च- स वाचको विशेषाणां स भवेद्द्योतकोऽपि वा। शक्त्याधानाय धातोर्वा सहकारी प्रयुज्यते ।। क्रियाविशेषको वा स्यात्काव्यार्थ वोपदिश्यते। पदोपचयमात्रेवाऽनर्थकः प्रादिरिप्यत॥ इति। एवमयमनेकरूपः पदैकार्थीभावः । एवं वाक्यार्थीभावोऽपि। तत्राख्यातं साव्ययकारक विशेषणं वाक्यं एकतिङ्काक्यमित्यादयो विकल्पाः । तत्र चैकवाक्यस्थात् पदादुत्तरयोस्तिडा- मन्त्रितपद्योनिघातः । युष्मदस्मदोर्वान्नावादय आदेशाः । वाक्यस्य टे: प्लुत उदात्त इति तु वाक्याचामन्त्यस्य प्लुत इत्यादीनि प्रयोजनान्यभिधीयन्ते। क्रियाकारकाव्ययविशेषणपदार्थानां च परस्परमुपकार्योपकारकभावेनावस्थितानां भावना विधिः प्रतिभा वेति वाक्यार्थः प्रथते । एवं वाक्यानामपि परस्परमुपमानोपमेयभावादिभिरिवादिशब्दप्रयोगे मुक्तकादिष्वेकार्थीभावो भवति। एते नैकक्रियाकार काभिनिवेशिनोर्युंगल कसन्दानितक कलापककुलकादयो वाक्यविशेषा व्याख्याताः। तत्र द्वाभ्यां चतुष्पदीभ्यां युगलकम्, तिसृभिः सन्दानितकम्, चतुर्भिः कीलापकं, पञ्चादिभि: कुलकमिति संज्ञा विधीयते। एतेनैकप्रघट्टकोपनिबन्धानां सुभाषितानां समूहः सङ्गातः। अनेकप्रघट्टकोपनिबद्धानां तु कोश इत्यपि व्याख्यातम्। नगरर्तूद्यानचन्द्रार्कोद्यार्णववर्णनाद्यस्ु सङ्गातरूपा एव प्रबन्धान्तः पातिनो वाक्यसमूहा: प्रकरणव्यपदेशभाजोSवान्तरवाक्यतां लभन्ते। तदर्थाश्चैकार्थीभावमनु- भवन्ति। यस्तु तैरुपक्रियमाणो महावाक्यार्थः सर्गबन्धादावाख्यायिकादौ मुखप्रतिमुखगर्भविभर्श- निर्वहणाख्यैः पञ्चसन्धिभिरुपक्षेपपरिकरादि मिश्चतुष्ष्टिसन्ध्यङ्रैरङ्गषोडशकरूपभारत्यादि रूपवृत्ति- चतुष्टयेन च यथायोगमुपकृतः कृतान्योन्यविशेषणविशेष्यभावः सुभद्राहरणं जानकीहरण- मित्यादिना महावाक्यार्थरूपेण प्रथते स प्रबन्धैकार्थीभावोऽपर इत्याख्यायते।

३०४ शुझारप्रकाशः

यस्तु तद्रपरामायणादिप्रबन्धार्थानामवधारणेनोपहितसंस्कारस्य रामवद्धर्तितव्यं न रावणा- दिवदित्यादिविधिनिषेधप्रतिभाविशेष उपजायते, स समस्तविश्वव्यापी चतुरवर्गैकहेतुः परो महावाक्यैकार्थोऽर्थमूर्त्या विपरिणतमनादिनिधनमखण्डं शब्दब्रह्मेत्युच्यते। अखण्डः सैष वाक्यार्थः शब्दव्रह्मेति गीयते। शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति॥ इदमाद्य पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम्। इयं सा मोक्ष्यमाणानामजिह्ा राजपढतिः ॥

उक्ताश्रतस्रोऽथ पुनश्रतसत्र: शब्दार्थसम्बन्धभिदा: क्रमेण। चतस्र एवाथ वचोविशेषे निषेदुषीस्ताः परिकीतयामः ॥

इति महाराजाधिराज श्री भोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाश सापेक्षशब्दशब्दशक्तिप्रकाशो नाम अष्टमप्रकाश:

समाप्त: ॥।

व र्णा तुक्रमसूची

पद्यानामादिभागः, पत्रसंख्या. पद्यानामादिभागः पत्रसंख्या पद्यानामाविभाग: पत्रसंख्या

अ अतिक्रान्तसुखाः कालाः २३७ अन्विष्यद्विरयं चिरात् २२९ अइदिअर किंणपच्छसि. २२४ अतोऽतर कि्विह्वर्तीं १८१ अन्वितस्याभिधानेऽपि २८६

अकर्मकत्वे सत्येव ५१ अथ वासवस्य वचनेन १२१ अनुस्कुनुह मा मन्तून ३

अकुश्चित प्रेमनिरूपितक्रकमं ८७ अस्थविसेसा णहि तह २ अनुवृत्तिर्हि येध्वस्य १८९

अखण्डः सैष वाक्यार्थः ३०४ अथाजिनाषाढवर: ११S अनुरागवता सन्ध्या २२८

अगणिअणयणायासा २३६ अथाह वर्णी विदितः १५८ अनुस्यूतेव भेदाभ्यां ६६

अग्नशालमधिरुह्य १८३ अथानुवृत्ति व्यावृत्ति १८९ अनेन यूना सह पार्थिवेन १७९

अङ्करिते पल्लविते १८८ अनेन सार्ध विहराम्बु १७९

अङ्कहिगिंहसुगच्छाड २३८ अथेदं रक्षोभिः कनक २२८ अपकर्ताऽइमस्मीति १६६

अङ्गेनाङ्ग प्रततु तनुना २६८ अर्थेषु च प्रयोगेषु २१० अप्यवस्तुनि कथाप्रवृत्तये २४५

अच्छिन्नमेखलमलब्ध १ अथो विभकत्यर्थविधः १९० अपाये युदासीनं १५२

अजन्मा पुरुषस्तावत् ८४ अथोपरिष्ान्द्रमरेः ११८ अभ्रातिकृलिकतया २

अजित्वा सार्णवामुर्वी २७५ अदूरविप्रकर्षात्त २२१,२५२ अप्राप्यपर्चंतमिमानि १७४

अडादीनां व्यवस्थार्थ ६१ अदृष्टत्वात्प्रतिनिधे: १४५ अपि प्रसन्नेन महर्षिणा १६९

अण्णत्तवञ्च बालिअ २४९ अध्यासामासुरुत्तुङ्ग २७५ अपूर्वे कालशर्क्ति वा ५७, १४०

अण्ण लडहत्तणअं २३६ अध्ुवेन निमित्तेन २०७ अपेक्ष्य मध्यमः पूवे २६०

अत पवहि वाक्यार्थ २१७ अनन्तरोक्तस्सम्बन्धः ५५ अभिधा भावनामात्र: २१२

अत एव पदं लोके २१० अभिधा च विवक्षा च २६७

अतहट्टिएवि तहतह २१९ अन्यथैव प्रवर्तन्ते २९५ अभिधात्री मता शक्ति: २९६

अन्तर्भूतणिजर्थानां १४६, १५० अन्यथैव मातेश्शाब्दी २९५ अभिधेयाविनाभूत २२३

अन्तस्थत्वं बहिष्ठत्वं १३६ अन्यत्प्रवृतौ शब्दस्य २११ अभिनवकरिदन्तच्छेद २३३

अत्ता एत्थ णिमज्जइ २४७ अन्ये पूर्वापरीभूत २११ अभभिमुखे मययि संहतं १७०

अत्रारधंकुङ्कमेत्युक्त २१९ अभ्युद्धता पुरस्तात् २२४

अत्रापि पक्ष पूर्वस्मिन् १३५ अनाश्रिते तु व्यापारे १०१ अभूदभूमि: प्रतिपक्ष ११७ अतिथिं नाम काकुत्सथात् ९५ अनिराकृततापसम्पद २२५ अमंक्ष्यद्वसुधातोये ६६५

२ २६९ अहपे .. तिववगा १२० आश्लेषे प्रथम क्रमात् २४६

अमृतममृत चन्द्रः २२७ अहं वा कुम्भकर्णो वा १५८ आस्कन्दनदलतकुन्द १४१

अमृतात्मनि पद्मानि २३२ अर्हतो या क्रियाकर्तुः ४७ आसाइअंअणाए २४७ आस्तां विधिपदं तावत् २१४ अयमान्दोळितप्रौढ ९२ अक्षत्रारिकृताभिमन्यु २४४

अयमालोहितच्छायो २३२ इ

अयं निजः परो वेति २५७ आ इङ्गुदीपादपः सोयं २२४

अलकृताप्यन्वय १७९ आकृतिग्रहणा जाति: २०८ इतर्स दैत्यः प्राप्तश्रीः २४५

अलभ्यशोकाभिभवा १८० आकारैश्च व्यवच्छेदात् २०७ इति प्रविश्याभिहिताः १७६

अव अक्खोश्ची समु १०३ आकांक्षासननिधिप्राप्त २७८ इति प्रायोभावाः १७५

अवऊहिअ पुप्पदि २३० आख्यातानां तु वाच्यो २११ इतो गमिष्याम्यथ ११७,१७८

अवचनं वचनं प्रिय १६९ आंखीजणुकणांस १०३ इत्यौषधिप्रस्थविलासि ११९

अवधेरपि वाच्यत्वं ४५ आज्ञापय ज्ञातिविशेष १७५ इत्थ विधिज्ञेन पुरो ९४

२७५ आज्ञातं स जटायुरेष: २४२ इत्थं तयोरध्वनि ११८ अवस्था वस्तूनि प्रथयति २७६ आत्मस्थितं गुणविशेष १ इदमप्यपरं हस्त १९०

अवस्तुनिर्बन्धपरे १७५ आत्मनेपदरूपेण ९० हद्मन्धं तमःकृत्स २२०, २३७

अव्ययानि निपाताश्च ३७ आत्मानमात्मना वेति्सि २३२ इदमम्लानमानाया: २३५ अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा २२० आद्यमेव हि विज्ञानं १८८ इदमाद्यं पदस्थानं ३०४

अ विग्रहागतादिस्था ५१ आधयूनस्सन् गृहिण्येव १३८

अश्वधीश्शाबलेयादौ १८८ आर्द्रक्रेसरसुगन्धि १७५ इयं च दुर्वारमहा ११८

अशोकनिर्भत्सित १७६ आधारत्वमिव प्राप्ताः १४८ इयं गेहे लक्ष्मीरियं २८०

अष्टमीचन्द्रके कुन्द १४५ आनन्त्यव्य भिचाराभ्यां २७९ इवशब्दप्रयोगे तु ५३

असकलहसितत्वात् २६९ आप्याययति मित्रोऽयं १८३ इहाधीती पूर्वे ९६

असंभृत मण्डन ११७ आभरणस्याभरणं २३० इहाप्यानीयमानायां १९०

असौ शरण्यशरणा २६८ आभावनोदयमनन्य २

अस्तीत्यालोचनाज्ञानं २१८ आभासोऽवगमो व्यक्ति: १४७ उ

अस्मिन्रपारे संसारे २४० आयतीगवमागच्छति ७६ उक्त: क्रमात् द्वादशमेद १२५

अस्मित्रीषद्वलितविषम २२५ आयामियामिनीभोग १४१ उक्ता षोढैवमेषापि ६

अस्त्युत्तरस्यां दिशि ११९ आयान्त्यपि न तत्पिण्डं १८८ उक्ताश्चतम्त्रः प्रथमा: २६७

अस्तु वापि तरतस्मात् २६० आरूढो मलयाचलं २३४ उक्ताश्चतस्रोऽथ पुनः ३०४

अस्यौपम्यद्यस्यापि ४७ आलोचनान्ताच्छवणे १८२ उच्यतां सवचनी २४२, २४४ अस्वच्छे सलिलात्मनि ११६ आशुश्शिशानो वृषभो १२० उच्छिणसुपडिअ कुसुमं २४८

३

उत्तारणाय जगतः ५० औ कारकत्वं च पक्षेऽस्मिन १३४ उत्तालालकभञ्जनानि १४१ औद्दास्ीन्यदशायां तु २१५ काल: कालविदामेक: १४२ उत्फुल्लस्थलनलिनी २२५ औषसातरभयात् कालात्मानमनाश्रित्य १४३ उदारकीरतेरुदयं ९४ ९२ कालभावाध्वगन्तव्याः १४८ उद्वेजयत्यङ्कुलि १८१ क कालाध्वभावदेशानां उन्नमय्य सकचग्रहं १८३ क . .. ए धूम धारे ९६ कालानुपाति यद्रपं ३८, १३६ उन्मीलितं तूलिकयेव ११७ कण्डूयति न यो मर्म कालो वा विश्वरूपात्मा १४३ ac उपमानोपमेयत्वं ४७ कत्तोसंवडइमहं २२६ काषा: पुष्यन्ति मेघान्ते १५४ उपाधिरेवं त्रिविध: १९० कर्तृकर्मव्यवहितां १५४ किं किरातेन यञ्चके २४१ उपायमात्रान्नानात्वं २०३ कत्रादिवचनास्तावत् २११ किं गतेन नहि युक्ततं २४२

उपाध्व तत्पान्थाः २२८ कदळीप्रकाण्डरुचिर ९५ किश्चिच्छेषनिशातुपार १७३ कदा नौ सङ्गमो भावी ऊ २४५ किं कस्स वारएणं २८०

ऊरुमूलचपलेक्षणं १३१ कनकफलकस्फारजघना २३४ किन्तु स्वहेतोस्सा व्यक्ति: १९० कन्यारत्नमयोनिजन्म १२० किं द्वारि दैवहतिके ५८, २२६

ए कन्यान्त:ःपुरमेव ५४ किमिदानी फलस्यैव. २१६

एक इह जीवलोके ५९ कपोलौ लोहिता येते ४ किमिव हि मधुराणां २२९

एकदू असळोणीअ १०२ कमलमनम्भसि कमले २२५ कियन्मानं जलं विप्र १०४

एक एव हि कालोडस्या: १९० कमिशुध्यन्तु यज्वानः ४ कुचद्वन्द्वे तन्वि द्विप १७०

एकातपत्रं जगतः १९२ करौ धुनाना नव ९५ कुत्साप्रशंसातिशयैः ५८

एका हि अद्विहि २३८ कलक्कणितगर्भेण १८१ कुत्सितत्वेन कुत्स्यो वा ५९

पति जीवन्तमानन्द: २३१ कलाभि: पृथगर्थाभिः १४२ कुतो भवानध्वनि ९५

एते वयममी दारा: १८३ कविः सृजति काव्यानि कुमुदानि प्रयुज्यन्ते ११६

पद्दहमेत्तत्थणि आ २४५ कस्स व ण होइ रोसो २५० कुमुदानि निमीलन्ति २३१

एव मिन्द्रिय सुखस्य १७४ कस्य नावनति कुर्यात् २३० कुलेन कान्त्या वयसा १९२

एवं डित्थादिशब्दानां २०८ कस्य नो कुरुते सुग्धे १०२ कुविआओ पसा २२४, २३५

पषव्या बहवः पुत्राः २५० कंबळि आळ एकं ते १०३ कुशलं तस्था जीवति ११६

एस अवसाणविरसो २२९ क्वचित्सम्भाविनो भेदाः ६२ कतोर्मिलेखं शिथिलत्वं १७४ क्रचित्स्वल्पेऽप्यर्थे प्रचुर २४० क्रममारचय्य च १२१ ओ का त्वं शुभे कस्य १७५ कमात्सद्सतां तेषां १३८

ओदने साध्यमानेऽपि २१२ कार्यज्ञः प्रष्टव्यः २७२ कमेण युगपतपूर्व १४४

ओप्यन्ते चोद्धियन्ते च २७८ कार्यकारणभावो हि २०९ क्रियमाणं तु यत्कमं ८६

क्रियायाः करणं तस्य १०० गान्धर्वमस्त्रं तद्तः ११८ चरन्ति चतुरम्भोधि १०३ क्रियाकृता विशेषाणां १४७ गामधास्यत्कथ नागः १६५ चलन्तो देवदत्ताद्याः १३५ क्रियानिमित्त संसर्ग १३५ ग्लानिच्छेदिक्षत्प्रबोधाय १७३ चारुता वपुरभूषयत् ९१ क्रिया मेदात्तथैकस्मिन् १४२ गिरोभिब्रह्म वामशीः ५ चित्तनिवृतिविधायि ९१ क्रियामन्ये तु मन्यन्ते ५७, १४० गुणः कृतात्मसंस्कार: १४२ विदण्डिमुखिमस्जीनां १५० क्रियाया द्योतको नायं १७ गुण शुक्कादिशब्दास्त २११ चिरक्षिप्रादिभेदे च १४२ क्रियायाः परिनिष्पत्तिः १५० गुणभावेन साकाङ्क्षं २७८ चिरक्षिपरव्यवस्थानं १४२ क्रियायां कालोन्तर्भवति गुणभूतैश्वयवैः १३७ चुम्बनादलकचूर्ण ९३ क्रियायाश्च पदार्थत्वात् २२२ गुणानामेव दौरात्म्यात् २२९ चुम्बिजइसअहुत्त २३६ क्रियाविशेषजन्यानां १६, १८६ गुणातुरक्त्तामतुरक्त ९१ चयुतामिन्बोलेखां २२५ क्रियाविशेषा: संघातैः ६१ गुणानुरागमिश्रेण २१९, २२५ चूडामणिश्शिरोरत्न १८३ क्रियाविशेष पवासौ २१५ गुणैकनियतास्तावत् २११ चोद्यचुन्नुत्वमुत्सृज्य १९० क्रियाविशेषको वा स्याद् ३०३ ग्रसमानमिवौजांसि २२७ क्रियाशब्द्राखु विविधा: २११ ग्रहीतृग्रहणग्राह्यं २२० क्रियोपाधिश्व सम्भूत १६२ गेहाजिरेषु नवशालिकणा ९६ छदा .. वळअ दीहिअ २२८

क्रोध प्रभो संहर ९२, १६६ गेहाद्याता सरितं १८० छिन्नेन पतता वहौ २०

केनासीन: सुखमकरुणे २३३ गोनासाय नियोजिता १८१ ज क्ेद्मन्यत्र हष्ट चेत् १८९ गोलाणईए तूहे २२६ जनाय शुद्धान्तचराय २२० कौमारी सा भवेद्धार्या ५० गौर्गाः कामडुघा सम्यक् २४८ जयत्यमलकौस्तुभ १०३ कंवळि आळ एकं ते १०३ गौरी मा तस्य तत्यैता: १७३ जहविव्गवडहीजइ १२१

ग च ज्वलन्त्येधांसि न पुनः १३५

गअणंच मत्तमेहं २३६ चकितहरिणीहारिनेत्र जातश्चायं मुखेन्दुस्ते २३५ जातिगुणाज्जा ति गुणे १३६ ४४ गङ्गायां घोष इत्यादौ २१० चटच्टितिचर्मणि २१ जातिमेवाककृति प्राह गच्छ गच्छसि चेत्कान्त २३९ चश्चह्ुजभ्रमित २०५ ३० जिज्ञासा जायते बोद्धु: २८२ गच्छेति वक्तुमिच्छामि २० चंच्वग्रचुम्बिताताम्र १४१ जीविताशा बलवती २४७ गतमस्त यथार्केण ४० चन्दणिहिएक्कचलणा २७१ ho गतया पुनः प्रतिगवाक्ष ९३ २३१ गतस्सकाला यत्रासीत् २४० चन्द्रमाः पीयते देवैः २३२ ठिअमट्टिअं वदीसइ २४० गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं २० चपलो निर्दयश्चासौ २३९ गन्धर्वपुरसुरायुध २२६ चर्मणि द्वीपिनं हन्ति ३६, १५५ णमह भवडअतुरं १०२, २५७ २५१ चयापचयसङ्गात २०६ णिअद्इअद्ंसगुणकिद २४७

(b) ५

त तस्येव वाच्यताभाच २११ तेडमी क्रिया च कालश्र १५९ तटित्ख चयतीवाशाः ३९ तेषामुच्चावचार्थ ६२, १८४ ततः कुमुदनाथन १०४ तह कमळक्कमळचन्द्रो २२७ तषां न द्रव्यपर्यन्ता २११ ततः किराताधिपतेः ११७ तं विनिष्पिष्य काकुतस्था ११८ ते हिमालयमामन्व्य ११९

तचदुच्छव सितपीतं ९२ त्वं जीवितं त्वसलि २०, २४४ तैश्शरीरं च वाक्यानां १२०

तत्वे वा व्यतिरेके वा १४५ त्वममुखर त्वन्मुखसिव २३२ १४५

तथा कर्त्रा नियुक्तेषु १४६ त्वमहनीव निबहय १७८ ढ़ तथा गतायां परिहास १८१ त्वमेव हव्यं होता च २५७ दण्डादण्डि न कुर्वन्ति ७६ तथाहि रौति यश्चूते २१७ तात्पर्यमेव वचसि १, २२१ दत्तमात्तमदनं दयितेन १९२ तथैव जातियुक्तेति १९० ताम्वूलबहलरक्तः २२४ दत्तानन्दा: प्रजानां २५१ तथोपलक्षणे जातौ २०७ ताभ्यामुत्पादिता वत्सः १९० दन्तोज्वलासु विमलोपल २७० तदमिव्यक्जिका यत्र १९० तामस्मदर्थे युष्माभि: ९२ दशरश्मिशतोपमद्युत २३५ तदंशग्रहणे तस्य १८८ ताला जाअन्ति गुणा २२७ दातुं वा प्रभवसि मां ९४ तदागमे तत्प्रतीते: २२९ दातुः स्थातुर्द्विषां २२४ तंदेवांस्तु प्रमाण वा १८८ तावदेव विनिश्चित्य १३४ दानं विचाहतं वाच: २४६ तदेतत्काकताळीयं २७१ तासां मुखैरासव ११९, १२१ दिख्ातङ्गघटाविभक्त २४३ तपः श्रुतं च योनिश्च ८२ तां पुलोमतनया ९२ दिणिहृदिवट्ठहो इति १२१ तत्प्रयोगावसेयत्वात् ६२ तां प्रत्यभिव्यक्त १८१ दिनानि रात्रयः पक्ष १४३ तंमन्वगच्छत्प्रथमः १७९ त्यागरूपं प्रहातव्ये ४९, १४९ दिलीपानन्तरं राज्ये २७१ तमस्य लोकयन्त्रस्य १४२ तिग्मं धाम चिर चकास्ति ११६ दिवाकरकरालात १४१ तमातिथेयी बहुमान ११७ त्रिधोपसर्जनं त्रेधा ८४ दुर्चेचं त्वद्थ मास्म १६५ तया दुहित्रा सुतरां १८१ तीथेषु सत्तु द्विज २७५ दूह तुम विअणिउणा २३६ तया विभज्यमानोऽसौ १४२ तीव्ः प्रतापो मधुरं २०४ दृष्टियत्र यदा त्वस्या: १९० तस्मात्कारकचक्र्रेण १३५ तुन्ग अढोग्झरमुहळ १२० देआपसि अणिवत्तसु २४८

तस्मात्क्रियान्तराभावात् १३५ तुरङ्गकान्तामुख २३५ देवदत्तादिकुत्सायां' ५९

तस्मान्पूर्वाक्ष सम्पाते १८९ तुषारलेशाकुलितोत्वला १७० देहेनेवात्मनस्तस्मात् १९० तस्मातंसकृद मिव्यक्ता १९० तुहअसमं सोहग्गं दैत्याधिपप्राणमुषां २१९ १९० २७१ ते च्चिअजीआतेश्वे २८० दैवादपत्रमच्छाय २६८ तस्मादगोनिवृत्त तत् तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां १७७ तेनाद्रिबन्धो ववृधे १०४ द्रव्यमात्रस्य तु प्रेष १५५ द्रव्यात्मापि च यः काल: १६० तस्मिन् क्षणे पौरविला ११९ तेनान्विताभिधानं हि २९६ द्वन्दो यावन्भिरारब्धः २६ तस्या: प्रकाम प्रिय १८० ते पुच्छिज्जहि पत्तडि २७३ दयी सत्ता पदार्थानां १३६

६

द्विरदमदजलौधासार २६१ निजनयन प्रति बिम्बैः २२४ पदं तद्वन्तमेवार्थ २१० द्विष्ठोऽप्यसौ परार्थ २६ नित्यं विशिष्ट एवार्थे २९० पदमभ्यधिका २९१, २९३ निर्दिष्टविषयं किश्चित् १५२ पदमिहत्रिविधं ध निर्धारणे विभक्ते यः ८४ १५४ पदादपि तदायत्त धन्यास्स्थ या: कथयतः २५५ निपीयमानस्तबका २०९ ९२ पदे पदे कूबरिणः २३४ धातुप्रकरणाद्ध्ातुः ४ निमित्तमेकमित्यत्र १९१ पदैरेवान्वितस्वार्थ धातोस्साधनयोगस्य ६१ निर्माल्यं नयनश्रिय: २३७ २८७ पपसाअरूपसोधण धूपोष्मणा त्याजितं ९३ नियतं साधनं साध्ये २७८ २३१ परस्परेण स्पृहणीय घृतहेतिरप्यधृत १७३ नियन्तृगति भेदेन १४२ १६५

धृतिः क्षमा दमश्शौचं २३० निरपेक्षप्रयोगे या परार्थे यः पीडां २९६ २३१

२७६ परावरविभागार्थे १४२

न निवार्यतामालि किमण्य १९२ परिम्लानं पीनस्तनजघन २३७

न केव लेह प्रकति: ३७ निर्वाणभूयिष्ठमथास्य ११९ परिक्षते वक्षसि १७८

न च साम्प्रतिकी कुत्सा ५९ निर्व्यापारस्य नन्वस्य १३४ पल्लविभ पिवअकर २३०

न दानेन न मानेन २४६, २७१ निर्विकल्पकबेलायां १८९ पल्लवोपमितिसाम्य १७०

नन्वात्मनीयसामान्ये २०६ निवेदितं निश्वसितेन २४६ पशयतः शर्वैतिमं २८९, २९२

न नृनमस्ति नोऽश्वः १२१ निशांमुखे प्रदोषे च १४४ पश्यत्यनुगतं रूपं १८८

न प्रसादमुचितं गमिता १७८ निष्पन्रमान्रे कर्तृत्वं १४५ पाकं हि पचिरेवाह २९२

नमसुङ्गशिरश्चुम्बि २७५ निसर्गभिन्नास्पदं ७४ पाता. . वासिष्विति १२१

न मीलयति पझमानि २३२ नीपानान्दोळयत्रेव ३ पायाडो रचितक्रमः २२०

न रुणत्सीन्द्रियग्रामं ३ नीहारजालमलिन: २३८ पिअसङ्गमर्किवहि २८०

न लङ्ग्यामास महा १७७ नूनमुन्नमति यज्वनां १७५ पिण्डसर्वगनत्वे तु १८८

२४१ उृपसुतमितः १८२ पिण्डेना सीद सआते न विमुश्चेति सामर्थ्य २८८ नैते सुखस्य जानन्ति २३८ पिपिप्रिय ससस्वयं २१ नवो नवो भवति १२० नैसर्गिकी १८० पिबतु मधु सुगन्धीनि २७०

न स्नजो रुरुचिरे ९४ पिबन्मधु यथकामं २२७ न सोडस्ति प्रत्ययो २१८ प पुत्रस्य जन्मनि यथा १४५ न हि गामानयेत्यादौ २९२ पक्कान्नमिव राजेन्द्र २४६ पुनर्ग्रहीतुं नियम: १७९ न हि डिस्थत्वसामान्यं २०८ पडिपक्खमन्तुपुे २२७ पुनरपि सुलभं तप: २५५ नाम यस्याभि २३२, २६२ पतयाळूनि चेष्ासु ४ पुराणं मानवो धर्मः २४४ नामापि स्त्रीति संह्रादि २५४ पत्युश्शिरश्चन्द्रकला निघातादिव्यचस्थार्थे ११६ पदजातं श्रुतं सर्वे १९२ पुरीमवस्कन्द लुनीहि १७७ २८६ पुष्पं प्रवाळोपह्दितं १८०;

पूर्वोत्तरैर्यदा भावै: १३८ प्रश्ञान्तधर्माभिभवः १७६ भवतु रुषि कठोरा २२८, २२९ प्रकामधवलं यस्या: १०२ प्रसन्नदिकपांसुवितिक्त १७९ भवतु विद्ितमेतत् प्रकृतिप्रत्ययावेव ३७ प्रसन्नाः कान्तिहारिण्यः २२३ भवतु विदित शब्दा: २४५ प्रकृतिप्रत्ययौ त्रेधा ८४ प्रसिद्धपद्सामाना २१७ भवत्सम्भावनोत्थाय प्रकृतिप्रत्ययौ ब्रृतः २७९, २९२ प्रसीद विश्राम्यतु १८२ १७४ प्रकृतिप्रत्ययौ यद्त् १७६ भवादशाश्रेदधिकुवेते २९६ प्रागन्यतशत्शकक्तिलाभात् १४५ भविष्यत्यन्यजातायां १९० प्रकृतिः प्रातिपदिक ३३ प्रातः प्रत्यूषयोः स्नाति १४४ भवेदभीष्ममद्रोणं ८४ प्रकृतिष्षटप्रकारेषा ५ प्रातिलोम्यातुलोम १०१ भवेद्यदि विशषकविषयं १८८ प्रकृतिस्साधनानां ५७, १४० प्राथम्यादभिधातृत्वात् २९१ भागेरनर्थकेमिन्नाः २६७ प्रकृत्यर्थविशिष्टो यः ५५ प्राप्तश्रीरेष कस्मात् २२१,२३१ भावरूपं तु यत्कर्म १४९ प्रकृत्यादिविभागेन १२३ प्रालेयान्वेरुपतटं १७४ मिन्रकण्ठध्वनिर्धारेः २४० प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं १४७ प्रियंवद्दानू प्राप्तमथ ११८ भूतादयो महाभेदाः १४३ प्रकृष्ट इति शुक्कादि ५९ प्रेम पशयति भयानि २७६ भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः २७५ प्तिपत्वाऽन्वयं यस्मात् २७९ भूयात्तेषां कुले जन्म प्रतिपत्तिर्गुणानां तु फ ३ २९४ प्रतिपाद्यो निवत्यश्च फनमथ चन अप्पकुवि मेदानाकांक्षतस्तस्य १२५ १०२ फलांशे भावनायाश्च भ्रुकुटिरारचिता गतं २४१ प्रतीच्छत्याशोकीं २३७ २१२ १०४ प्रतीति भेदाद्द्ेदस्तु १८९ प्रतीयमानं पुनः २२१ बभ्रन्नद्गेषु रोमाञ्च १८२ म

प्रत्यक्ष न च निष्कृषं २०९ बहलतमाहअराई २४७ मगधेधु स्तनौ पीनौ २०४, २१९ २७० बिभ्रतौ मधुरतामति ९३ मझामि कोरवशतं २४१ प्रत्युक्तापर भावश्चेत् १५८ वाजकालेषु सद्वुद्धा ६१ मदनाहिअ कुटुम्बि १०३ प्रधानकर्मणाख्ये ये १५० बुधव्यापार पवैषः १३५ मदममदहषेषु १४४

प्रधानगुणभावेन ६१ मदस्त्ुतिश्यामितगण्ड ११८ प्रधानं तं प्राहुर्य १६० बुद्ध्वेदमेव भगवान् २१६ मन्द मन्दं सुदति पवनः १७५

प्रपरापसमन्वव १३ मधुद्विरेफ: कुसुमैक २३४

प्रयुक्त सत्कारविशेष ९३ भ मधुपृषत्पिक्काः प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां २१०.११ भक्तिप्रह्वाय दातुं २५० मनसिजचैत्ररथं २३५

प्रयोगार्हेषु सिद्धस्सन् ६१ भमधम्मिअ वीसद्धो २४७ मन्यते न तृणायापि १६९ प्रवर्तयति कालोSपि १४३ भवतान्द्रवतो मतिर्युभा १७४ मन्ये शंके घुवं प्रायः १८३

प्रवृत्ति: पुरुषस्यास्ति १५९ भवतु समदनारत १८२,२८० महत्वं सङ्गभावं च १५९

८

महिलत्ताण िव्वाहि २६९ यंत्रापि तत्क्रियायोग: २११ याचेह वृत्तिस्तत्सूत्र १८९ महुपहि किं विपत्थिभ २४७ यथाऽनेकमपि कान्त १११ याऽपेक्षा यञ्च सामर्थ्य २६७ मागच्छ प्रमदाप्रिय २४० यथा नृपाणां प्रणय १३१ यावत्सिद्धमसिद्धं वा १३३ मानभङ्गपटटुना सुरते ९१ यथा च भागा: पचतेः १६६ या सामान्याश्रया संज्ञा २७ मा पुनस्तमभिसीसर ९५ यथा गौरिति सङ्गातः १३८ युगपन्ननुसवित्तिः २०९ माभवन्तमनल: पवनोवा २८२ यथा राज्ञो नियुक्तेषु १४६ युष्मच्छासनलङ्टनायसि २४१ मा भैश्शशांक मम शीथुनि २२५ यथा जलादिभिर्व्यक्तं २०६ येन ध्वस्तमनोभचेन २४५ २१८ यथा भूतेन्द्रियोत्पाद्यं २०९ येनान्विताभिधानं च २१० मिलन्त्याशास् जीमूताः ३ यथा विध्यन्तपर्यन्तः २१० ये पुनः कल्पितानेक २०८ मीमांससे न शास्त्राणि ४ यथा पाकं करोतीति २१५ येषामर्थेषु सामान्यं मीलज्जक्षुर्विजिह्य श्रृति २५१ यथा यथा सन्निधानं २८३ येषां प्राणिवधः क्रीडा २३० २२७ यथार्थेन प्रमाणेन २८६ योऽभूदित्यादिकश्शब्द: १२५ मुखेन सा पम्मसुगन्धिना १७७ यथेन्द्रियगतो भेद: २०६ योऽर्थः प्रतीयते यस्मात् २११ मुग्धामजातरजसं २३३ यथैव सन्निधौ तस्य १५१ योरत्थणीये बहुणो २२३ मुसलक्षेपडुंकार .. ४ यथोपपत्तिच्छलना ११७ योहि दीर्घासिताक्षस्य २२६ मूलजालमधिभोक्त २५६ यदसजायते सद्वा ९२, १४७ य सर्वशलाः परिकल्प्य २३४ मूले कण्टकसन्ततिः २७२ यद्वक्रं वचश्शास्त्रे २२१, २५१ भैवं खण्डाद्यभिव्यक्त १८८ यदभिप्रायसर्वस्वं २५२ र

मौग्ध्य प्रागल््यमाध्यस्थ्य १४४ यदप्येकं पदं हर्ष्टं २७६ रइ किरणाणुग्गहि मौलिकांरविस्तारि २३२ १४१ यदयदाकांक्षितं योग्यं २७८,२८२ रजोजुषे जन्मनि सत्व १२१ यदाभिधानसामर्थ्य य ६२ रत्नच्छायाव्यतिकरमिव २२६ यदि त्वं मन्यसे तेन १५८ रतान्तकालकान्तस्त्री र्य आत्मनेपदाव्विदः १४१ १६७ यदि मे वल्लभा दूती १८२,२४० रत्यादयोऽर्घशत २ य एते यज्वान: प्रथित २२५ यदेव रोचते महां १०३, २५५ रत्याद्यो यदि रसा: २ ११९ यध्ेतौ व्याधितौ स्यातां १९३ रागकान्तनयनेषु ९५ यश्च वृत्तिविकल्पादि १८९ यदयोदनो न पक्तव्य: १३५ रामाय पुण्यमहसे यञ्च कोऽयमिति प्रक्षे १६४ २७६ यश्च निम्बं परशुना १०४ रूढ्या यत्र सदर्धोपि यजेत दद्याजहुयात् २२३ २१५ यश्चापकर्षपर्यन्तं १३८ रूपं तदोजस्वि तदेव १७८ यतः पदार्थावाक्यार्थ यञ्चोभयोस्समो दोष: २७९ रे हस्त दक्षिण मृतस्य २३१ यस्तालीदलपाकपाण्डु २३३ यस्मादनर्धाणि हतानि २३४ रोचिष्णु काश्चनचयांशु यत्पादपंकजरजंः परि २७१ १ यस्यार्थास्तस्य मित्राणि २७५ रोषावेश्यादामिमुख्येन ७७

(c) ९

ल वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि २९० व्रतेषु गोष्ठीप्रेक्षासु १४४ लइवप्पडवि उदुदुत्थ २७३ वागर्थाविव संपृक्तौ १०३ वृत्ति वर्तयतामेवं २०४ अविअप्फउ बीउडुड्दु १०३ वाग्रपता चदुत्कामेत् २२० वीराद्भुतादिषु च येह १ लक्ष्मणानुगतो रामः १८२ वाचकत्वं निपातानां १९० वीहिस्तम्बकरिः क्षेत्रे १६९ लावण्यसिन्धुरपरैवहि २५० वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे २९० वेदाद्गरुनियोगाद्वा २१६ लाक्षागृहानलविषान्न २४१ लोलास्मितेन शुचिना वाच्याविशेषाः प्रत्याय्या: २२२ वेविरसिण्णकरंगुळि २८२ २७२

लोकयात्राभयं लजा २४६ वाणिधमो डिअच्चरुणखओ २६९ वेवावल्लचिउदेद्द २८०

लौकिकानां हि साधूनां २३८ विकल्पयोनयशशब्दाः २१९ वैदर्भनिर्दिष्टमसौ ९३ विकसन्ति कदम्बानि १०४ व वित्रस्तशत्रुः स्पृहयाळु २७६ श

वयस्स तुमंपि थेव २३८ विदितं वो यथा स्वार्था २५७ शक्तिमात्रासमूहस्य १४५,२३८ वन्चमहव्विअ एक्का २४८ विधावनाशिते साध्यः २१३ शतं वारानुक्त: प्रिय १७६ बर्णप्रकर्षे सति कर्णकारं १७३ विधौ कृतमतिक्रम्य शब्दे तां जाति शब्दमेवा ४४ वद्त वदत सत्यं रूपं १७८ विनात्मरूपग्रहणात् २०६ शब्दोपहितरूपांस्तान् ९७ वधूशन्देन तु दिशां २१९ विनोदमिच्छन्नथ ११७ शयाने शेरते रात्री १४१ वन्यं फलं चार्तवमाह १८० विपत्प्तीकारपरेण २७१ शाय्यन्ते हतशायिकाः १७६ वपुषा परमेण भूधराणां १२१ विपदि वैर्यमथा ९५ शरद्देमन्तयोरन्यत् १४४

वयं तथा नाम यथात्थ २३५ विपक्षमखिलीकृत्य २७५ शल्य मांपे स्फुरदन्तं २४१ वल्गूयति न योऽसाधुं ४ विष्पअपि आपुआणिणा १०२ शलाकापर्यभिद्युतं ववसाअअरइपओसो २२७ विपुलतरनितम्बं भोग १७ शशंस तस्मै प्रणिपत्य ९४

वष्टिभागुरिरल्लोपं १९८ शशिनमसुत प्राची २३० ac

घस्तुतस्तदनिदेश्यं १५१ विभक्तयर्थोऽथ वृत्यर्थः २२२ शाटकश्चेष्न पातव्य: १३६

वस्तूपलक्षण यत्र २८४ विभक्तिवृत्यर्थवतोः शास्त्यै वोऽस्तु कपाल २४९ व्यक्तेरेव पदार्थत्वं २०८ विभूषणोन्भासि १७८ इयामलाः प्रावृषेण्याभि: २२४ व्यतिषक्तार्थबुध्या हि २७९ विविक्तदीर्घिकोदान १४४ शिखण्डिमण्डलारब्ध १४१

व्यपगतघनपटल २२० विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् २०५ शिखरिणिकनुनाम कियव् २४८ व्यवहारात्तु शब्दार्थ २१७ विशेषकर्मसंबन्धे ५१ शिखिच्छदच्छत्रपतत्र १९२

व्यस्तायामयि संपूर्ण: १४६ विशेषश्श्रयमाणोपि ५२ शिलाघने नाकसदां ९३

वा ओनवुव्नबुपजिमु १२१ विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य २३९ शूदैव ार्या शूद्रस्य १०१

वाक्यार्थमात्र एतेर्षा २८८ विहाराहारसंहार २११ शङ्गारवीरकरुणाद्ुत १

बाक्यार्थमितये तेषां २९६ विसृषरागादघरात् १७७ श्रीमल्लताभवनमाषधयः ९४

श्रोतुश्च प्रतिपत्नत्वं २१७ समानवृत्त्यपेक्षत्वात् १८९ स्वल्पैरसावपि न दह्यते २३८

शैलैस्सन्धयतिस्म ९६ समुदायेन सम्बन्धः २७४ संवत्सरैयुगः कल्पैः १४३

बन्ध, १७३ समूहस्सतथाभूत: १३७ संशयाय दधतोः २४३ सरस्वतीव कर्णाटी ४७ संसर्गात्त क्रिया सिद्धा १३५ ष सरळे साह सराग १०२ संसर्गिभेदकं यद्यत् २२६ षध्यभावादसत्वाक्त: ६२ स राजा तत्सौख्यं सच २२८ संहत्यकारिपक्षे तु २९६ षध्यभावादसत्वाच्च १८४ सलीलमानक्तलतान्त १७७ साउप्पन्नीगोटी डइ २६९ स वाचको विशेषाणं ३०३ साकाङ्क्षावयव भेदे स ११२

स एव काल: कात्स्न्येन १४५ सविता विधवति विघुरपि ५ साङ्गसयोगिन: पाशात् १४५

सख्या वा नायिकाया वा २४२ सर्वत्र ग्रहण तस्या: १९० सा चूर्णगौरं रघु ९६

सङ्गामेषु चरत्येष: २६२ सर्वत्र सहजा शक्ति: १४५ साटोपमुर्वीमनिशं १६६, २३९

सञ्चचिअ कठमओ २२९ सर्वत्रागरह्यमाण च १८८ साध्यमानत्वपक्षे तु २१७

सब्धननाघन्नाजात २६९ सर्वभेदानुगुण्यं तु २९४ साध्यसाधनसम्बन्धः २१२

स जहार तयोर्मध्ये ११८ सर्वसर्वगतापि स्यात् १८८ साध्यसाधनयोलोंके २८४

सणिअवञ् किसोअरि २४८ सर्वक्षितिभृतां नाथ २४१ साध्य च साध्यमानत्वात् २१५

सत्ता लक्षणमन्येतु १४२ सवे सखे त्वय्युपपन्ं १७५ सा मङलस्नानविशुद्ध १७६

सत्वात्मनाममलधर्म सर्वोपमा द्रव्यसमुच्च ११७ सामान्यभूता सा पूर्वे ७ ५७

सतु द्रव्याद्विमिन्नो वा १९८ ससेतुं वन्धयामास २७५ " धात्वर्थेः १४०

सते प्रियश्चेत् सुभगः १७७ सहभृत्यगणं सबान्धवं २४४ सामान्यमिदमित्येवं १८९

सदशं त्रिषु लिझ्रेषु सहसैव न सर्वेषां ७ २८३ सामान्यांशादपोहृत्य २०९

सद्य: प्रवाळोद्गम १७७ सन्तमेव चिरमप्रकृत ९२ सामानाधिकरण्यादि २१०

... नदापान्थः पूषा १७४ सम्पदो जलतरङ् २४४ सामान्येनैव योग्यत्वं २८४

सन्ध्याभ्रकपिशस्तत्र ११८ सम्बन्धिशब्दस्सापेक्ष: २६, ५५ साम्योत्कर्षापकरषेषु १४३

२८३ सम्भवत्येकवाक्यत्वे २८६ .सावशेषपदमुक्तं ९६

सपदि सखीभिर्निभृतं २२४ सम्भिन्नस्तैर्व्यवस्थानां १४३ सावसलोनी गोरडी २६९

स पौरकार्याणि विचिन्त्य १७९ सम्बोधनपदं यञ्च ११२ सा सम्भवद्ि: कुसुमैः १८०

स बालभावाद्वपुषा १८१ स्तनोपपीडं परिरभ्य १७४ स्थाने तपो दुश्चरं ११९

स भगवानगाणाघिनाथो २५७ स्पर्शभाजि विगदच्छवि ९५ स्थानेऽवसीदसि रघूद्वह २३१ समजस्थ्याद्रवां गोभि: १६९ स्रत्यदो दाशरथि: १६६ स्थायित्वमत्र विषया २

समानवृत्तिता नाम १८७ स्वयं विशीर्णद्गुमपर्ण २७० स्वादिभि: केवलैर्यत्र ६२ समानवृत्तिसापेक्ष १९६ स्वाश्रये समघेतानां १४५.

स्निग्धश्यामलकान्तिलिप् २२८ सेयं पश्यति नो कुरक्रक २४२ हा सौरभ क तत्ते २३३ सुखैस्तेभ्यो विभावर्यः १८२ स्वेदानुविद्धार्द्रन ९४ हिअ इखुक्करगोडरी २६९ सुगन्धिनिश्वास १७९, ११९ सोयमित्य मिसम्वन्धात् ३९ हिअ इति रिच्छिवहि सुण्णम्मि गिरिं गामे ९६ सोऽस्मिन् जयति जीवातु: १०४ हिमलवसदशश्रमोद २२७ सुदुर्दर्श-इवादर्शे १४२ स्तोकत्वस्यामिनिर्वृत्ते: १५१ हिरण्यकशिपुर्देत्यः १=१ सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्त २४२ सेष द्वादशभेदोऽर्थः २१७ हिरण्यपूर्व कशिपुं २३५ सुवर्णपुष्पां पृथिवीं २३५ सौभाग्यमिव २२१, २५२ हिरउ हरन्त हो चोर १०३ सुवर्णादि यथा युक्तं २०७ सुसूक्ष्मजटकेशेन २५ ह हतोष्ठरागैरनयनोद २२५ सुसूक्ष्मजट के शादौ २७ हृदमाणुशमंशभोअणं १०२ हेतुत्वे कर्मसंज्ञायां १५२ सूईवे हे मुसलं २३६ हरिवाणाविमौ रोषात् १८२ हे हस्त दक्षिण मृतस्य २३१ सूर्याचन्द्रमसौ यस्य २२४ हस्तस्थिताखण्डलचक्र २७० होडसे नामिजातेषु ५ सुयानलानिल ३० हस्तेन हस्तं परिगृह्य १७८ सूर्यायति सुधाराइंम ४ हा चिक्कष्टमनिष्टं ५४ क्ष

स्मृतिसन्निहितैरेवं २८६ हारो थणाणसवणा २८० क्णे निमेषे नाड्यां वा १४३

आहृस्य समुदितपद्यसङ्गया :- ९०९.

समाप्ता पद्यानां वर्णानुकमसूची.