Books / Sringara Prakasa Bhoja Josyer G.R. Vol 4

1. Sringara Prakasa Bhoja Josyer G.R. Vol 4

Page 1

Barcode : 99999990303593 Title - Maharaja Bhojaraja's Sringara Prakasha Fourth amp final Volume Author - Maharaja, Bhojdev Language - sanskrit Pages - 381 Publication Year - 1958 Barcode EAN.UCC-13

9 999999 030359

Page 2

QUE DATE SLIP GOVT. COLLEGE, LIBRARY KOTA (Raj.) Students can retain library books only for two weeks at the most.

BORROWER'S No. DUE DTATE SIGNATURE

Page 3

INTERNATIONAL ACADEMY OF SANSKRIT RESEARGH

MAHARAJA BHOJARAJA'S Sringara Prakasha

FOURTH & FINAL VOLUME Prakashas 25 to 36

म हा रा जा भो ज दे व वि र चि तः

२५-३६ प्रकाशात्मक:

च तु र्थ भान्ति मो भा गः

Collated by H. H. Yadugiri Sampathhumara Ramanuja Jeer Swamy Revised, Ldited and Published by G. R. JOSYER Founder, International Academy of Sanskrit Research, and Printed by G. N. JOSYER, BE AT CORONATION PRFSS, MYSORI-4.

Copyright Reserved Rs. 35

Page 4

FOREWORD

At last, at long last, we have completed printing Maharaja Bhojaraja's majestic literary work, 'Srmngara Prakasha ' The four volumes have taken a toll of over 20 years and involved heavy stram It has been like Bhageeratha bringing the Ganges for the salvation of his ancestors !

At the same time we were being urged to publish Maharshi Bharadwaja s "Vymamka Sastra", another great work of the past We have felt like carrying both the Himalayas and Vindhyas on our frail shoulders !

God, through the inner voice urged us to undertake the two works, and sustamed us through the physical and financial strain of the two monumental undertakıngs

The manuscript of the Foruth volume of Sringara Prakasha was far from perfect, and proved taxing The ink was faded, the writing was marred by "hand mistakes" the pages were torn and presented gaps amidst the writing Much erudition and insight was required to make the printing approximate to the thousand year old manuscript of Bhojaraja as he wrote bis beloved work That precious manuscript, where did it go? Why were there only 2 or 3 imperfect copies in Kerala, and not a scrap anywhere else in India, not even in Bhojaraja's home State of Central Indta ?

Let us be grateful that at last we have found Bhojaraja's great work, and that the complete work in four volumes is now available to the world of Sanskrıt scholars

It is curious that it was left to us to accomplish the great task The Kerala University where the manuseript was found could have published it The Madras University which has a copy and to which the Yatiraja Swamy offered his manuseript for publishing rebuffed him The Mysore University

Page 5

ii

also, which has become insular and parochial, disdained him. The Vikram University of Bhojaraja's home State, should have undertaken it, but did not. And now a humble, aged Sunskritist of Mysore has fulfilled the task which four Umiversities had felt to be beyond them ! Bhartrihari says,

मरभ्यते नखलु विम्रमयेननीचै। प्रास्भ्यविस षिद्ता विरमंतिमध्या:।

We hope the spirit of Bhojaraja, and the spirit of Sri Yadugiri Sampathkumara Swami, feel pleased that the manuscript has at last seen the light of day. Perhaps before long we shall meet them in person in the gardens of Elysium, m Indra's Deva Sabha, or among the Nityasooris of Vykuntha, or the Pramathas of Kylansa !

G. R. JOSYER

OM TAT SAT

याव-मूर्षि्नि हिमांशुकन्दलवती सवर्वाहिनी घूर्जटे र्यावद्दक्षसि कौस्तुमस्तचकिते पद्मा सुरद्ेपिणः ।

भूया त्तावदियं कृतिः कृतधियांकर्णावतसोत्पलम्।।

Page 6

विपय सूचिका

पुटे

१. पंचविशः प्रकाशः ८७१ २. षड्विंशः प्रकाशः लुपः अभियोगविधिप्रकाशक रसप्तविंशः प्रकाशः ८९२ ४. दूतविशेषवर्णनंनाम अष्टाविंशः प्रकाश ९०७

५. दूतकर्मोपवर्णनंनाम एकोनत्रिंशः प्रकाशः ९४९

६. मानप्रकाशोनाम त्रिशः प्रकाशः ९८१ ७. प्रवासोपवर्णनंनाम एकन्रिशः प्रकाश: १०४९ ८. करुणरसविनिर्णयोनाम द्वान्रिशः प्रकाशः ११०७ ९. सम्भोगशब्दार्थ प्रकाशोनाम त्रयस्त्रिंशः प्रकाशः ११४३ १०. प्रथमानुरागप्रकाशोनाम चतुर्स्त्िंशः प्रकाशः ११७९ ११. मानानन्तरादिप्रकाशोनाम पंचत्रिशा: प्रकाशः १२०५ १२. सम्भोगावस्थाप्रकाशोनाम पटूनरिंश: प्रकाशः १२३२

Page 7

अद्यघारासदाधाश सदालंघासरखती। पंडितामंडितास्सर्वे भोजराजेमुबंगते ।।

कविषुवादिपुभोगिएु देहिप द्रविणवत्सु सतासुपकारिषु। धनिपुधन्विपु धर्मधनेय्यपि क्षितितले नहिभोजसमोनृप: ।।

Page 8

॥ औीः ॥

महाराजाधिराज भोजदेवविरचिते

। शृ ङ्गा र प्र का शे॥

पञ्चविंशः प्रकाशः

समवेधम्यात् साधरमर्यमेवप्रामसिधातव्यं वति। महाविषमत्वाद्- फिंपुन :- प्रथमानुरागस्य लाबर्न्य, किवैधन्यं। इति। तत्र साध्म्यं चतुगामपि विमलमममेहानां सामान्य लक्षणयोगः। भैणममंत्ु सजातीयेभ्यो विजातीयेभ्यश्र सेदप्रतिपादकः विशेषलक्षणयोगः इति।

तभ साथम्पस्वक्ष चत्वाराथसकन्धा: :- (१) भावस्कन्भः (२) मावजम्मरकन्धः (1) मावानुवन्धस्कं्वः (४) भावप्रकर्षस्कं्धा, इति। तेपु नायकयो:परागसमतयोः मिथो

एकन्मः। मनोवारु्चिजन्ममिद्चानुभावै रतुबन्ध इति भाषानुबन्धररुं्पः। प्राप्तश्ाप्य नकर्षावस्योवि मिप्रसम्मशद्धारावयाँ लमत इति, भाषम्रकर्षस्कं्य इति। पतनैतदुरक भपति -

पतेनैतबुक भवति। विषयाध्यालम्वजसंयोगो भावस्कं्घः । पमाइ्भ्यासप्रत्ययोत्पत्तियोगो आवनन्मररं्धः, वेगभावनास्थितस्थापकारव्यवासनासंयागो भावानुबन्घरकम्पः, विभावानुमव

तत्र भावशकन्पे नायकयोर्मियोदर्शनश्रवणाभ्या इत्यनेमास्य सविकतपकप्रत्यस्षानुमानोपमान

म्रस् पोडनेन प्रत्युक:। तेनव्यवहारात् भावात् डशिरिद् ज्ञानवबनोदर्शनाए:, तेन म्रत्यसातु

Page 9

८७२ पहगारमकायो

सम्भशानां भरगावपोमपेयामुमयाक्यापीति सिदध भषति। सवाहि

नसोडस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहटते। अनुविद्मित ज्ञान सर्वशब्देन गम्यते॥ तत््धोरजापमान: परस्पराधयोड्वतराअवो का मियो विलन परुविषयो वा एगालम्बनः भत्याउम्पनो या प्रमाणमेद: मधमानः प्रथते। तत्र दर्शनता पोदा मस्यसानुरामोडल मानानुरग उपमामान्ुशगोऽर्याित्यनुराग: सम्भवातुरागोडमावानुरग -इति भमणोपिताषदेव । सष्दानुराग पतिह्ानुरामः भीवातुमानिक:, औतोपमानिका, भतार्थापमः, भौतसम्भव इति। तबासमस प्रतिगतं विज्ञानं प्रस्यस। तद्पि पोदर साक्षात् प्रतिविम्व प्रतिमोतमेस्षामातिस्म मेदाव तन्र प्रतिषिषषाध्यासा सास्षात्मत्यक्षा यथा.

सिविण वपीएण वपाणिएणतह्लनचिअणपिक्ठा।

प्रत्वशर्यम देशमात्रत्वमतिभासा पतिबिम्यं यथा.

नर्तन साधन निमेन पार्थ्वपरिसंस्थिता निषुण गोपी। सटर गोपीनां नुग्वति कपोलप्रतिमागतं कृष्णम ॥

माहाम्द्रियनिर पेअमटष्टमभवमाकलकमननुभूतानुभूतविपयज्ञानं प्र तिभान पषा-

असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषिमेमनः । सतांहि संदेह पदेषुवरतुषु प्रमाणमन्तःकरणपवृत्तयः॥

परोक्षेपि मस्यअ्षपिपये प्रमाणा घिगतपस्तुपमाभ्पारोपणमुतमेक्षा वया-

अहसाहि अणेण हरि्अवदिव्टाआरप्अविळासं। निजह पडिवन्णु०पेव्खाणिसव्णकब अंपि अव्तेइ।।

Page 10

पच्चावक्: प्रकाश: ८७३

ममाणातुभूतस्य वस्तुनो मनसि प्रतिबिम्बनं स्मृति: यथा-

जंजंपुळ एमिदिसं पुरओलिहिओ० वदीससेव्थव्त। तुहपठिमापरिपाठी पवहइवसअळं दिसाअक्कं।।

याँयां पलोकयामिदिशं पुस्तो लिखित पव डश्यसे तंत्र। तब प्रतिमा परिपाठी वदतीय सकल दिशाचक्रम् ॥

मषिषपेद्द्यव्या गरममेन्द्ियेमेव जिषयेपु यदसुभवनं मानस स स्मः । यथा-

जाने सन्नविधौ ममाद्य चुलुकोत्सेक्यं पुरस्तादभूत् प्रत्यूषे परिवेषमण्डलमिव ज्योत्स्नासपतनंमह्ः। अस्यान्तर्नखनिसंतुषी कृत शरच्चन्द्रपमैरद्गकैः दृषा काप्यवला बलात्कृतवती सामन्मर्यं मन्मथम् ।।

सवप्राद्य: प्रमाणाभासत्वादम्रमाणमिति चेवन्न प्रथमातुरागो:्त प्रमाणतदाभा सयषिशेषाठ्।

अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धत्वं तदन्वये तदभावेतु यन्नारित तड्डिङ्गमनुमापकम्। विपरीतमतो यत्स्यादेकेन द्वितयेनवा विरुद्धासिद्ध सन्दिग्ध मलिङ्गंकाश्यपोऽब्रवीत् ॥

वर्यसुलिद्गमान्नमेव घूमः तदाभासस्यापि प्रथमातुरगनिमिसतत्वाद्। तदपि पोदा। सामानयतो एएं विशेषतो कषं प्रत्यक्षतो दएं परोक्षतो हएं विद्यमानविधय मविदमानविषयम्च। यथा- कार्वेणकारणं, स्वरेण पुत्रम्, कस्तिकोद्येन रोदिष्युदयम्, मवेशान्तर आप्तादित्यनाति,

Page 11

पुसारप्रकाशे

धूमेनासि निमिवेन भविनमर्थ जानाति। तत्र सामान्येन गुर्हातव्यापतिक सामान्वतो र्ष यक्षा-

उस्तमितैकभ्रू उतमाननमस्या: पदानिरचयन्त्याः । कण्टकिनेन ग्रथयति मय्यतुरागं कपोलेन ।। मिशेषेग मृहीतव्याप्तिकं विशेषतो इए यथा- अभ्युलनना पुरस्तादवगाढा जवनगौरवात्पश्राद। द्वारे5स्व पाण्डुसिकते पदपंक्तिर्द्श्यतेऽभिनवा॥

परस्य सेण सूहीपपसिक प्रत्यभ्षतो रुएं यथा- अत्रिर्भवन्तीप्रथमं प्ियायाः सोब्छ्वासमन्तःकरणं करोति। सन्तापदग्धस्य शिखण्डियूनो दष्टे: पुरस्तादचिरप्रभेव ॥

परोक्षेण प्रहीतव्पातिकं परोक्षती रृदूं यथा- .एतानि निस्सहतनोरसमज्जसानि शून्यं मनः पिशुनयन्ति पदानितत्वा:। एते च मार्गतरवः कथयति तापमालम्चितोज्झितपरिग्लपितैः प्रमालै: ॥ वर्तमान पस्तुगोसरी विद्यमानविषयो यथा-

अश्ञोकनरुरज्ज उस्तवकमाल भारोयथा यथा कुरवकस्तनुमतनुकोरकैरर्चति। यथा च तिलकहुमः सृजति मन्जरीजालकं तथेहपुरतो वने पुशवधूजनः कीडति॥ म ..- त .• हावस्तुगोवरमविद्यमान विषय यथा-

शान्तमिदमाश्रम पदं स्फुरतिचवाहु: कुतः फलमिहास्य। अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥ तदेतव् पड्डिघमवि स्वाथानुमान परारथीनुमान आवणप्रमाणयट्के वशष्यमम। अविजात सवरूपम् वस्तुनः साधम्यीदिभिरुपदेशादि सव्यपक्षैः साक्षात्करणपुपमानं। उक्र थ्र । प्रसिद्ध

Page 12

(2) पश्चविंश्: प्रकाशः

साधर्म्यवैधमर्पात्साध्यसाधनसुपमानम्। उपमानमपि साहयमसन्निक्वष्ठेडवें युद्धि जनयतीति। तदपि पोढैव। सारधरभ्योपमानम्, वैधस्योपमानं, सुदोपमानं, शिल्पोपमानं, संगोपमानं, भोभनयोपमानमिति। सत्रासाधम्यवर्धम्यमुद्रा शिल्पाभिनौतिमि मूहे! वहस्तुनो रूपसुप मानं रदुच्यते। तत्र साधभ्योपमानं यथा-

निर्माव्यं नयन श्रियः कुवलयं वक्त्स्य दास: शशी कान्तिः प्रावरणं तनोर्मधुमुचो यस्याश्च वाचः किल। विंशत्या रचिताञ्जलि: करतलैस्त्वां याचते रावण: त्वां द्रएुं जनकात्मजां हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु ॥ वैधभ्योपमानं यथा

आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेष: उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥ मुद्रोपमानं यथा-

सचकितमिव विस्मयाकुलाभि: शुचिसिकतास्व्रतिमानुषाणि ताभिः। क्षितिपु दद्दशिरे पदानि जिष्णोः उपहितकेतुरथाङ्गलाञ्छनानि॥ शिवपोपमान यथा-

लीलावधूतपझ्मा प्रथयन्ती पक्षपातमघिकं मे। मानसमुपैति केवं चित्रगता राजहंसीव ॥

संज्ञोपमानं यथा-

प०्पुन्ळदळं कमळं करेण मउळाविअं-किव्स ॥।

अभिनयोपमानं यथा- पइ विवर णिगअदळोएरंडोसा हजव्वतरूणाणं। एकमघरे दअवड़ एव्दहमे रवधणीवसड।।

Page 13

८७६

तत्र प्रत्यसागमा बेवोपमानमिति काणाद रपिमजलपातञ्जला: । तथादि। यथा गौ स्तया गदय इस्ययं स गोसडशो गवय इति। नात्र गवानुमवोपदेश स्मर्ण गवय दर्शनानामतिरिकं रफुरति। यत् प्रसिद्धे तुरीयं प्रमाणमङगीकुर्म: यखकैशिदुक्तमनेन सदशी मदीया गौवितिेत दुपमानं तदपि साषययोद्रोघितस्मृतिर्बीजपभ अगयानुमघसरणती नातिरच्यत इति।

भगोच्यते। उकमेवास्माभिः किंतहितिचेद विज्ञातस्वरूपस्य घस्तुनः साधम्यादिभिरुपदेशादि सव्यपेक्षेः सत्कारणमुपमानमिति उपदेशादयः पुनरुमयशाने चक्षुरादय इव तत्सकारिणो

मसपाद्पादैः ।

किन्वान्यदास्तामस्था निकी महत्वेषा कथा। परीक्षकाणा दि प्रायेणोपमानमेवम्रमाणं प्रत्वक्षा

कत्वकंतान्दम् अम्यस्य संबम्धपरदणसमयेऽर्याप्रतिपाद्कम्। तदुसवरकालन्तु तस्साइडपेन अवयोधकत्वास्करय नमत्वससुपमानम्। भाह व विन्धयवासी। शम्दृस्प सामान्यम् पास्पम्। तवसारइयरूपमिति। सामान्यं च पूर्वव्यकत्ववच्छिस मपूर्व्पक्तौमतीयमारन, तटुकम्। स्षा उद्यम्, तथ्ोपमानमेव अवति। प्रत्यस्षस्य योपमानान्तर्भावे प्रागेधानुमानसुपमानं यथा तथेतिव्यपदेश .. सार्थानुमाने लिङ्गमधिगतलिप्रिनोऽधिगमहेतुः। तद्धिगमश् प्रत्वका हिपूर्षक इति। यथा तथेति व व्यपदेशतराथीतुमाने योकमनुमानकारैः तमागम, प्रतिश्ा, देतु, रतुमानं, उशानतः, प्रत्यक्ष, मु्मान, सुपनय इति। शाम्दं दु साक्षा .. पमान मेवेदं तदित्यादिव्यपदेशात् पतेनाथारपत्िसम्भमाभावा मपि तत्मसित्बैष व्याक्याताः। तैद्विते डजुमानैरन्तर्भाविता इति। पतिहांत शन्दविशेषण एवं तक्ष्मार्सर्वे प्रमाणसुपमानं। पद्येवसुपमानमेवासतु किं प्रत्यक्षादिभिरिति रितरमजीयः संसाशव्यवदार दष विचार न अमते।

सथादि। भगवता अक्षपादेन म्रमाणपमेयानतर्भूताअपि संशयादयश्रतुर्दश पृथगुकाः।

कान्तिकान्तर्गताअपि विरु्ादयो हेरवाभासा: पश्चद्देत्तुपादाय चसुष्ष्ट्केण मिशतापोडशकाबेण न वेसइसे व्ार्निशके इति वारिता: ।

एवं धर्मकीर्तिनापि स्वमावानुपलन्धिरिति यक्तव्ये स्वभाषानुपलन्धि: कार्यानुपल्धि: कार णायुपलब्धि: व्यापकानुपलन्य:

Page 14

पश्चावश्यः प्रकाश: ८७७

नुपळन्धयो विकल्पिता: लोकेऽपि डशयते। व्राह्मणा मायाता वसिष्ठम्ायात हति। तद्दुप

10 उपमानपूर्विका, अर्यपतिपूर्विका, अभवपूर्षिकाचेति। श्रुतार्थावासिस्तु श्रावणकट्के वश्यामः। सानुमानतः सामग्रिमेदान्जिद्यते। तथाहि। पक्षेत्रृत्तिः। सपक्षवत्त्व विपक्षा वृति त्वाधिन वेषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं वातुमानलक्षर्याप ौु रक्षर्त्पेक्षथातुपपद मानोडर्य: स्वसिब्धर्थमर्धान्तरं क्पयति। तत्र हढार्थापसिः प्रत्यक्षपूर्विका यथा-

सन्तापसन्तति महाव्यसनायतत्यां आसक्तमेतदनपेक्षित हेतुचेतः। प्रायशशुमंच विदधात्यशुभं च जन्तो रसर्वङ्कपा भगवती भवितव्यतैव।।

मनुमातपूर्षिका यथा-

नादस्तावद्विकलकुररी कूजितस्निग्धतार: चित्ताकर्षी परिचित इब श्रोत्रसंवादमेति।

अन्तर्भिन्नं भ्रमतिहृदयं विह्लखङ्गमङ्गम् गात्र स्तम्भ: र्खलयति गति क: प्रकार: किमेतद्॥

उपमानपूर्षिका यथा-

शिखरिणि क्वनु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाधर पाटलं दशति विम्बफलं शुकशाबकः॥

स्थितमुरसि विशाल पद्मिनीपत्रमेतत कथयति नतथान्त र्मन्मथोत्यामवस्थां। अतिशय परितापग्लापिता Sइग्या यथास्याः स्तनयुगपरिणाहं मण्डला्यां व्रवीति॥

Page 15

८७८ शुम्धारप्रकाशे

सम्भवपूर्िका यथा-

जन: पुण्पैर्यायाज्जलधिजलभावं जलमुच स्तथावस्थंचैन निदधतुशुभैदशक्तिवदने।

ततस्तां श्रेयोमि: परणतिमसौविन्दतु यया रुचिंतन्वन् पीनस्तनि हृदितवायं विलुठति ॥

अभावपूर्षिका यथा-

अह्सा तहिं कहिंचिअवाणीरवणमि चुक्कसंकेआ।

संभावनाश्ानं सम्मतः सोड षप्रकार एव संभावना सशयधित र्क्यो वादस् प्रत्य

दृष्टिरिति यपा-

मामुब्घ पोढछोबअबाळा एइमिएहरिस सुअपरिव्ळं। विणिअंपणदंसण कोउहळव्गहिओगहिळि । अर्थापत्तेिपततिपचेरुपलबयतुपलधयवस्थतश्व। विशेषापेक्षी विमर्शः संशयः स्थाणुर्षा पुरुषोधेत्यादि। यथा-

किरूप स्फुटमेत्र सा शशिमुखे धत्त तदत्यद्भुतम् मामुत्साहयितुं परापकरणे चित्तंकिमस्मत्खवसुः । इत्यन्तर्विकसद्वितर्कविधुरं चेतस्तथा वर्तते स्वत्पोप्येप मम प्रथातिपुरतः पन्थायथादीर्घतां।

•शावलम्ती प्रत्यथः सन्वेछः इदापि पाक्षिकी संभावनास्येय। साम्रवृत्तिद्वेतुः। हनिश्तेऽपि प्रतिबन्धकामाये सुखसाधनश्ञानं प्रमाणमेघेति। अविज्ञाततवेरडर्ये कारणोषपति तथा

स्तत्व्ञानार्थमूदो वितर्क: पुरुषेणानेन भवितव्यमिति। स यथा-

Page 16

(3) पञ्चर्षिंश: प्रकाशः ८७९

अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभू चन्द्रो तु कान्तिप्रदः श्रृङ्गारैकरसः स्वयंतु मदनो मासो नु पुष्पाकर:। वेदाभ्यासजडः कर्थ स विषय व्यावृत्त कौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।। ... नामैकमुख्यः मायोघाद: आरायेणौश्यीनरास्तकपायिण हति। सयथा- हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीतिवदनं द्वयोर्द्दष्टवालापं कलयति कथामात्मविपयाम्। सखीपु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमतुलं प्रिया प्रायेणास्ने हृदयनिहितातङ्कविधुरा॥ कार्यार्ये प्रवर्तितस्य यथोक्तावान्तर चिह्नदर्शनं सम्परत्यया, यथैतद्धूटद्वारं तथामे नागका्यका नगरमिति, स पथा- प्रमथ्य कव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्ङ्गं लब्धवा तवकथमिवान्यत्र रमताम्। तथा च व्यापारः कमलनयनाया नयनयो स्त्वयिव्यक्तस्नेहस्तिमितरभणीय श्चिरमभूत्।। मन्यथा व्यवस्थितपदार्थतदात्वदर्शनात्म्रागुपलन्घेऽपि तदात्वसम्भावना प्रत्यनुसनघिः, सोडपि कपोलपाण्डुतादिसूचितः तस्या: स्मराभिष्वङ्गः। सोऽपि त्वत्निबधन इति। स यथा- मामैः शशाङ्क मम शीधुनि नास्ति साहुः खे रोहिणी कथय कातर किं विभेषि। प्रायोविदग्धवनिताजनसंगमेपु पुंसा मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम्॥ प्रमाणसपकव्यापारतीतपमेयग्राह कं प्रमाणमभावः, सत्वेकोपि प्रमेयोपाधिमेदाद्विमिद्यमान: पोढा सम्मवति भागमाव पध्वसामावः, इतरेतराभावोऽत्यन्ताभावःसंबन्धाभायः सर्वाभाव इति। तन्र भागभावः झीरे दधिनास्तीति। स यथा- जावणउंद्मनिधणअ मुहीए। तावचिअधुधुन्कारिआइमअणेण अंगाइ।

Page 17

प्रननारप्कारे

प्रवंसामाषः शीरं दधि नालीति। सगया- स्वस्तिसुसेम्य: समप्रतिसलिलाम्जालि रेव मममयकुपायतोऽषि मामतिवयंतरदशंतरलयनते। इतरेतरामावा स्तम्भः कुद्पो न भव तीति। स यथा- न देवकन्यका नावि गन्धर्वकुलसम्भवा। तथाप्येश तपोभङ्गं विधातुं वेधसोप्यलम्। अत्यन्तामायः शशधियाणं नास्तीति। स यथा- जंजन्ध्अवधिसारं तं सोदेइवति किव्धअव्चरिअं। अणहोताअपि दिव्णं दोहुळ्गंतु उसवं तीणं। सम्बन्धामाव श्रैन्रोगृहदेनास्सीति। सयथा-

मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः । न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्।। सर्वाभाय स्तस्यनामापि नास्तीति। स यथा-

गामाप ससेसानुमरणसे साकुडुंगपरिवाडं। अहोवि जीअसेसा पेव्मव्सण अवधिसेसं वि। सम्मयाभावयोरनुमा घटते। सामान्यादेरभावात््। तथाहि। निश्वपात्मक मनुमानमनिश्वयात्मासम्भवस्तथाप्यन््यूनाभावेन गतार्थस्वमिति चेचन। उत्पत्तिकाले तस्यापि विषयात्मकत्यात्। अभावसतुनानुमानसष्टशमपि स्पृशति। तदुकम्- मयूरो वृक्षमारुह्य कृत्वा दिगवलोकनम्। हन्तृभावमभावेन ज्ञात्वा नृत्यति निर्भयः ॥ स इम्द्रियव्यापार माषभावितवेन मस्यक्ष इति चेष्न। म्रत्यभ लक्ष्यस्त योगास् । तथादि इन्द्रियार्थसन्निकर्ष पानं प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थया .... सदाभावादौ न घटते। अथाघर्टभूतलमिस्यन विशेषणविशेष्यामाघः सन्निकर्षो भविप्यति। यथासंयोगा, संयुक्ता, समघाय, समषेत समवाया, समव्रेतसमवा्यो संयुक्तसमपेतसमथायो विशेषणधिशेष्यभावस्रेति पोढा। सन्िकर्ष सेयु संयोगात्, दव्पप्रददण संयुक्तसमवायादुणभ्र्द्णसंयुक्तसमवेतसमयायाठ। गुणत्यप्रद्दण सम पाया चछम्द्मदणं विशेषणषिशेष्यभावात् अमायम्रणमिति। धर्मपिकल्परयाग एय धर्मानाम्। तथा

Page 18

पञ्मापघः प्रकाशः

द्यनुत्पत्तिमान् विनाशी प्रागभावः, उत्पतिमान्यविनाशी प्रध्वंसाभावः। तत् ययैव सामय्र यामावभूत भूतलमुपलम्पते न तथा तदविशेषणममाय इति।न वागृहीतवि शेषणाविशेप्पेवुद्धि: प्रवर्तत इत्यतो - मावमाहकं प्रमाणान्तरमभ्युपगन्तव्यम्। स च प्रमाणसपकव्यापारातीतविषय म्राइकोडभाव पवेति। तान्येतनि म्रत्यक्षानुमानारथापत्तिसम्भवाभावसमारयानि दर्शनतः पटप्रमाणानि प्रतिपादितानि। मघ अवणतः शदैनिह्यवृतानुमानादिममाणप्टकं वश्ष्यामः। तत् शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टे5रये ज्ञानं शब्दम्। तत् द्विविधमौपदेशिकमनौपदेशिक च। तत्रो पदेशः पोढा। विधिवादो, अर्थवाद, संज्ञावादा, स्वरूपवादः, मन्त्रवादो, डसुवाद, इति। तत्र प्रवृत्तिनिवृ्त्त्योविंधायको विधिः स चतुर्धा। उत्त्िविधि:, नियोगविधि, प्रयोगविधि: अधिकारविधिश्नेति। तदुरम्।,

उत्पनिविधियोगाख्यः प्रयोगादिः क्रियार्थकः । एको विघिस्तत्परतो विभेदेन विभिद्यते॥

तत उदयगिरेरिवैक एप: स्फुरितगुणद्युतिसुन्दरः कलावान्। इह जगति महोत्सवस्य हेतुः नयनवतामुदियाय बालचन्द्र: ॥ शेषमाधेन कर्मादीनां विनियोजनापरो विनियोगविधि: । यथा ...

असौविद्याधारदिशिशुरपि विनिर्गत्य भवना दिहायातः समप्रत्यविकल शरचन्द्र मधुरः ।

यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादत्तरलैं कटाक्षैर्नारीणां कुवलयित वातायनमिव ॥

मत्र लिक्लोमिनि यथा बहिर्देघसदन दामीतिलिद्वादनेन मन्त्रेण वहीपि लुनीया: कर्मानुष्ठा नापरः प्रयोगविधि: । य्रथा-

परश्रक्षरागस्तदनुमनमो मन्युपरता तनुर्ज्यानिर्यस्य त्वयि समभवद्यन्न .... । .... सोऽयं प्रेया निह सुवदने मुञ्च जडतां त्रिधातुर्वैद्ग्दं बिलसतु सकामोरतु मढन:॥

Page 19

८८२ पहारप्रकाशे

नियोज्यविशेषमरसिपाइनापरो उधिकारविधिरयपा- शरत् ज्योत्स्नाकान्तं कुमुदमिवत नन्दयतुसा सुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यः स च युवा। गरोयानन्योन्य प्रगुण गुणनिर्माणनिपुणो विधातुर्व्यापारः फलतु च मनोज्ञश्ष भवतु ॥ *·· धिकृतस्य कर्हृर्ये कर्त्ुरधिकारेया प्रयोगविधरेव प्ाधान्यम्। तदुक्तम्। अभिषात्री श्रुतिः काचिद्विनियोगपरामता। विधाती च तृतीया सा प्रयोगो यन्ञिबन्धनः ॥

स लिट, लोटू, तव्यादि प्रत्यपाभिधेय: पुरुषमिष्टाभ्युपायीषच्छिनार्या मावनायाममधृसं घवर्सवति, पतृसं व रागतोर- सतुर्धा, स्तुति, निन्दा, पुरारल्पन पराकुतिरिति। सभ विधमानाविद्यमानगुणसङ्गीर्तनं स्तुतिः । यथा।

कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम। नक्षत्रतारग्रहसक्कलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥। दोषप्रकाशनं निंदा। पण- वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगंचरत्वेन निवेदित वसु। वरेषुयद्वालमृगाक्षिमृग्यते तदरित किं व्यस्तमपि तरिलोचने॥ पर्वं पुराभूदिति पुशकल्पः । यथा- अपेतवहारं घुतवित्रिध शित्पव्यतिकरं करस्पर्शारम्भ प्रगलित दुकूलान्त शयनं। मुहुर्च छ्ोत्कम्पं दिशिदिशिमुहुः प्रेरितद शोरहल्या सुन्नम्णोःक्षणिकमिहतत्संगतमभूत। उ्यादतस्य प्रवाद: परातिर्यथा - अयुक्तरूपं किमतः परं भवेत् त्रिनेत्रवक्षरसुलभं तवापि यत । स्तनद्रये 5स्मिन्हरिचन्दनारपदे पदं चिताभस्म रजः करिप्यति॥

Page 20

(4)

सचायमर्धप्रकाशोऽर्थवाद: पररोचनया पुरुषमप्रवर्तमान स्तुतिपुराकल्पाम्यी प्रवतेपति। रागतः प्रवृतं निम्दापराकृतिभ्याँ निवर्तयति। कर्मव्यतिद्वारहेतुः संज्ञा। सापि सतुर्धा। अन्वार्थिकी, पारिभाषिकी, नैमित्तिकी, याउच्छिकी चेति। तन्र संकार्थमनुगतान्वर्यिकी यथा- असौ शरण्यः शरणागतानां अगाघसत्वो मगध प्रतिष्ठः । राजा प्रजारञजनल्वर्णः परन्तपोनामयथार्थनामा। अनपेक्षित संक्ार्था पारिमाषिकी यथा - तस्यान्वये भूपातरेपजातः प्रतीपइत्यागमवृद्धसेवी। येनश्रियः संश्रयदोपरूढं स्व्रभावलोलेत्ययश.प्रमृष्टम् ।। निमिच सव्यपेक्षा नैमिसिकी यथा- तां पार्वतीत्याभिजनेन नाम्ना

लाङगलोलिख्थमानाया यत्र भूमे: समुद्गता। सीतेय मूर्मिलेयंतुद्वितीया जनकात्मजा ॥ सा तु चतुर्धिधापि विधिनिपेधार्धमर्थवादासुवादी जिघसे। मिथो िवेकहवेसु: एवरूप .... पि चतुर्धा, जाति:, गुमः किया द्रव्यमिति। तत्र सामान्यामिधायिनी जाति: यथा रतेरय निधानानि रत्नानामिवराशयः । अमृतर्येव कुम्भानि योषितः केन निर्मिताः ॥ आथितोविशपण च गुणः, यथा- वन्नन्नङ्गेषु रोमाञ्वं कुर्वन्मनसि निर्वृतिम्। नेत्रेचामीलयन्नेष प्रियास्पर्श: प्रवर्तते। मनश्शरीर परिस्पन्द: क्रिया, यथा-

रमयन्ति मनः कान्ता नितान्तं योगिनामपि।

Page 21

८८४ शुहारप्का र।

विशेषामिषायि दवव्यं यथा- सरसिजमनुविद्वं शौवलेनापिरम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वस्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनां। तथतु:मेदकमपि विध्यनुरोधेन द्वानोपादानवुद्धिमुपकल्पयति। मनस्त्राणधर्माण: शब्द देवतातमानो मन्न्नास्तेऽपि चतुर्धा। वैदिका:, पौराणिकाः, सैद्ान्तिका, सौकिकाश् । तब् वेदोपनिबद्ध वैदिका: यथा- सोमोदददन्धर्वाय गन्घर्वोSदददसये। रयिं च पुतरांक्षादादमिर्मह्यमथो इमाम्॥ पुराणोपनियद्धा: पौराणिकाः। यथा- श्रियावियुज्यते नाथ न कदाचिद्यथा भवान्। तथा कलत् सम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम् ॥ सिद्धान्तोपनिषद्धा: सैद्धान्तिकाः । यथा- सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थ साधनि। शरण्ये वत्सले गौरि नारायणि नमोरतुंते। छोके विदिता लौकिकाः। यथा- गोनासाय नियोजितागदरजाः सर्पांय वन्दौषधि: कण्ठस्थाय विषाय वीर्यमहिते पाणौमणीन्बिभ्रती। भर्तुर्भूतगणाय गोत्र जरती निर्दिष्ट मन्त्राक्षरा रक्षत्वद्रिसुता विवाहसमये प्रीता च भीता चवः॥ से चतुर्विया अपि कर्माणि प्रकाशपन्त्ी रक्षन्ति। विधिविद्धितस्यानुवयनमनुयाद:। स विध्ययों, निवेधार्थः, स्तुत्यर्थो, निन्दार्थक्। अदृव्यं दि विचसे, निषेधति, स्तौति, निन्दति या; तत्र विध्यर्थो मथा. इन्दीवरश्यामतनुनृपोऽसौ त्वं रोचना गौरशरीरयष्टिः। अन्योन्यशोभा परिवृद्धये वां योगस्तटित्तोयदयोरिवासतु।

Page 22

पञ्चीवशय: परकाशः ८८५

निषेधार्थों यथा- अथाह वर्णी विदितो महेश्वरः तदर्थिनी त्वं पुर एव वर्तसे।

स्तुत्यर्थो यथा- उवाच चैन परमार्थतो हरं निम्दार्थो यथा- अवस्तुनिर्वन्धपरे क्थंनु ते करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः । करेण शम्भोर्वलयी कृता हिना सहिष्यसे तत्प्थमावलम्बनम्।

नानियमेन परिसड््यया च निदेधति। यथोच्यते। विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ विकल्पनियमे सति ॥

समुघयोऽसमाधेशे परिसह्य्याधिकल्पयो:। तत्र साक्षाद्वियानं यथा- अनेन सार्धं विहराम्त्रुराशे स्ती रेखु तालीवनमर्मरेपु। द्वीपान्तरानीत लवङ्गपुप्पैरपाकृतस्वेदलयामरुद्भिः ।।

विकत्पविधान यथा- उभेएव क्षमेवोदुमुमयोपीयमाहितम। सा वा शम्भोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी म्म ।।

समुच्चयविधानं यथा- परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रति्ष्ठे वुलस्य मे। समुद्ररशना चोवी सखी च युक्योरियम्॥ नआदिनिषेधो यथा- निवर्तयास्मादसमीप्सितान्मनः वतद्विघरतवं ववचटप्यल६ण। उपेक्षते साधुजनेन वैदिकी शमशानशूलस्य न यूपसत्क्रिया॥

Page 23

श्हारप्रकाशे

नियमनिपेधो यथा- जगति जयिनस्तेते भावानवेन्दु कलादयः प्रकृतिमधुरास्सन्त्येवानत्ये मनो मदयन्तिये। ममतु यदियं यातालोके विलोचनजद्रिका नयनविपयं जन्मन्येक रसएव महोत्सवः ।।

परिसड््या निषेधो यथा- अयं तया रथक्षोभादंसेनांसो निपीडितः । एक: कृती शरीरेडस्मिन् शेषमङ्गं भुवो भर:ः ॥

विविश्च विभिरूपो निपेधरूपो वा प्रथोजकाशयोकतया दिरूप:। तत्र वर साधारणे कर्मण्येकस्य प्राधान्येन ह्वेतुत्वं प्रयोजकता। स विधिरूपे यथा। त्वदपाङ्गाह्वयंजैत्रमनङ्गास्त्रवदङ्गने। क्षिप्रं त्वयान्यकस्तेन(सकेन) सोप्यहं मनसिक्षतः॥ निपेधरूपो यथा- असह्यहुङ्गारनिवर्तितः पुरा पुराश्मप्राप्तमुखः शिलीमुखः । इमां हृदिव्यायतपातमक्षिणोद्विशीर्णमूर्तेरपि पुप्पधन्वनः ।। विधिषु प्रयोगषिधे: प्रयोजकत्व मितरेतरेपां तु पयाणमाममयोजकत्वं। तमोग्पचिविध्यपेस्षित मेदमतिपादकानि शब्दान्तरादीनि पट प्रमाणानि। शब्दान्तर, मम्यासा, संक्ञा, सङ््यपा, गुण:, मरुरणमिति स्वरूपपरी द्वि विधिर्मिनत्तिकमेति। तत्र राष्शाम्तरमेदर यथा- वंदं कीराणनहे पहिअण पहेमआण छेव्तुतमि। तुह कळमगो विछोकारवरसिअं नचळइपअरि॥ तत्र नभसिक्षेत्रेचैकमेव वृन्दमिति प्राप्ते कीरपधिक मृगशब्दन्तरेभ्यो मेद:। अभ्यासाठ् मेदो यथा- अद्वंसणेणपेम्मं अवेइ अइदंसणेण बिअवेइ। पिसुणजणजव पिएणवि अवेइएमेअविअवेइ॥

Page 24

(5)

छाया : अदर्शनेन प्रेमापैत्यतिदर्शनेनाप्यपैति। पिशु नज न जञस्पितेनाप्य पैत्येवमेवाप्यपैति।। अम्र दर्शनादिभि: मेमार्तेति ते वाच्ये अपेहीति पदभ्ासः पेमभेदें बोधयतति। कस्ंचिदर्श नेन कस्यचिद्दर्शनेन कस्यचित्पिशुनजनजल्पतेन कस्यचिदेवमेवेति। संज्ञामेदी यथा- मैथिली मुदवहद्रघूदूहो लक्ष्मणो ललितवाचमूर्मिलाम्। यौ तयोरवरजौवरोजसौ तौकुशध्वजसुनेसुमध्यमे॥

अत्र सघूछद्ृत्वमैथिलीत्वाभ्या मेदे भसे लक्ष्मण ऊर्मिलामुदवद्ददिति संघ्ातो मेद: सड्ख्यातो मे ... स्थाण-, द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया क्पालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावतः त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥ अन् कपालिसमागमप्रार्थनया मेदे प्राप्ते दयमिति सहरयातो मेद:। गुणाद्गेदो यथा- पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहारः कमाङ्गरागो हरिचन्दनेन। आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्वार इवाद्रिराजः ॥ अत्र पाण्ड्योऽयमित्युक्ेडनेकराजन्यसमानमिहारान्रा घायते कोसाविति। मंसार्पितलग्य हारत्वादि मेदकविशेषगुणयोगात् घयौः (१)। मकरणान्तराज्जेदो यथा- शशिनमुपगतेयं कौमुदीमेधमुक्तं जलनिधिमतुरूपं जहुकन्यावतीर्णा। इतिसमगुणयोग प्रीतयस्तत्र पौरा: श्रवणकटुनृपाणा मेक्वाव्यं विबन्नु ॥ अन्रेयमिति सर्वनामपद्प्रयोगात् न सायते। का साइत्यमेवे पासे रवयंवरप्स्तावादिन्दु मतीति प्रकरणान्तरान्जेदः । पवमेतन्भेदक ममा। .. रनो विश्रेकद्वेतुर्मेदः। स तु क्रियाथों पाधिमेदात् कारकमेदावामवति। नात्र कनीयानपि विशेष:।येपाञ्चकार्ये5र्येषेदस्य प्रामाण्य हेपां मठे ममिन्दतीति सिद्धे व मेदे प्रधानाङगमावविवक्षा तत्र विनियोगविभ्यपेक्षित शेप भाव प्रतिपादकानि भ्रुतिलिङ्गादि पट् प्रमाणानि, ध्रुतिः, लिहं, वाप्य, भकरण, स्थानं, समा खुयेति। परोपकारमायो विशेष:। स भ्रुतितो यथा-

Page 25

<<<

अनेन यूनासह पार्थिवेन रम्भोरु कच्चिन्मनसो रुचिस्ते। शिमातरक्गनिलकम्पितायु विहर्तुमुधानपरम्परासु।

मशने ने स्पादिवृ तीयाभुत्या पार्यित त्याप्सभाष: प्रतिपाधते। तृतीया दि पष्ठीपद्म्रधानादेव। सिपतो यथा- असौ विद्याधार:शिशुरपि विनिर्गत्य भवना दिहायातः सम्प्रत्यविकलशरचचन्द्र मधुरः । यदालोकस्थाने भवतिपुरमुन्मादतरलै: कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव।

वर्ननेनियोग:। प्रकरणतो यथा- अध्यास्य चाम्भ: पृपतोक्षितानि शैलेयनद्धानि शिलातलानि। कलापिनां प्रादृषि पश्यनृतं कान्तासु गोवर्धन कन्दरासु ।। अत्र कलापिनृत्तदशनादिक किमन्योपकार कमुतेन्दुमतीयवनथ्षी निर्वेशोपकारकमिति सन्देहे प्रकरणादुत्तर: पक्ष: इदं द्वि सभाव्यभर्तारमसुंयुघानमिति प्रकरणे पटवने। स्थानतो यथा- असौ कुमारस्तमजोऽनुजातः त्रिविष्टपरयेव पतिं जयन्तः । गुर्वीधुरं यो भुघनस्य पित्रा घुर्येण दभ्यक्सदर्शी विभर्ति।

क्यातो यथा_ सन्चं सव्णा धव्णा जातइ आकेमवेतगिरधरणे। गुरुभारवावडेण विअअव्अंअंछं चिरंदिन्ठा॥ मत्न धन्येति समासयायलात्सदैघ तस्या: वियमसाइपातत्वपय विनियोग: । एवमेताप्रधान विशेषभावात् विनियोजकं प्रमाणपट्कमू। अनापि कर्मणः कारकस्य था शेषभाय इति समानं पूर्वण। अघगते व प्रधानाद्ग भावे ऋमापेक्षा। तत्र प्रयोगविध्यपेक्षिततम(!)प्रततिपादकानि

Page 26

८८९

अुत्पभादीनि पट् प्रमाणानि। भुतिम, नर्या, पाठ, स्थान, मुख्यं, प्रवृतिकमिति। पौषो वर्मेणाजुड्ञानं क्रमः । स औतो बथा. सम्भाव्य भर्तारममुं युवानं मृदुप्रवालोत्तर पुष्पशय्ये। वृन्दावने चैत्ररथादनूने निविश्यतां सुन्दरि यौवनश्रीः ॥ मत्र सम्मान्येति पूर्व फाले काणाभुते: भौतः क्रमः। आर्थो यथा. ईसं जणंति ब्डंति वंमहं विवपिअं सहावंति। विरहेणदंति मरिउं अहो इव्णा तव्सबहुमव्गा॥ सत्पूर्ष मन्मथवृद्धिस्तत ईखा पाङ्ूमरणामायः ततो विमियसदिष्णुत्वमित्यर्थः। क्रमः यया अभिष्वेत्र जुद्ोति यवांगू पचकषीति। पाउक्रमो थथा- अनेन कल्याणि करे गृहीत महाकुलीनेन महीवगुर्वी। रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशस्सपत्नीभय दक्षिणायाः ॥ मत्र पृथ्वीसामान्यादक्षिणास्ायर्म्याद्त पूर्व पतित्वं पश्ात्करप्रहणसित्यथें पास्ते पाठसामथ्यी ₹पूर्वे करप्रहणं ततः पतित्वमिति क्रमः । स्थानकमो बथा सातुह क एणवाळअणिव्चंघरदारतोरणणिसव्णा। ओसूस इचंदणमाळिअव्वदिअहर्वच अवगई ॥ अत्र गृहद्वारतोरणनिषण्णत्वेन वन्दनमालासव्निधे: दिनेदिने सापि शुष्यति रुशायते रणरणा यते चेति क्रमः। मुख्य कमो यथा- वेविरसिव्ण करंगुळिपरिव्हव्खळिअळेहणीमव्गे। सेत्थिचिअणसमव्पइपिअसहि ळेहंमिकिळिहिमो।। वेपनशील खिन्न करांगुलि परिग्रहरसवलित लेखनीमार्गे। स्वरत्येत्र नस्माप्यते त्रियमखितर लेखे किं लिखामः ॥ अन्र स्वस्ति शव्द्रस्य माङगलिकरयेन मुख्यत्वाल्वेसे प्राङ्गिवेशस्ततोव्यवदितस्थानना मने।रथम्रति योगिनोऽनन्तरमक्षरम्य ततः सन्पेशस्यति क्रमः। प्रायृच्विक क्रमो यथा- पढमं वामणविहिणा पच्छाहुकओ विअंभमाणेण।

Page 27

पर्ञ्चषघा प्रकाशः

सभ मिविक्रमपवृत्तापपि स्ननदवत्तावपि न्वामनतं ततो विज्ञम्मणं पश्चाद्वलिवमण इति

त्यादि प्राप्ती सदर्य निर्धारणापेक्षा। तत्राधिकार विध्यपेक्षितानि समस्तानेकार्थशन्दसाभारण पर्थमकरणादीन घट्उकाराणि। अर्थः, प्रकर्ण, लिङ्ध, मौित्यं, देशा, काल इति। निर्धारणं विभागत: पृधककरणम्। तदर्थतो यथा- गतिर्वेणी च नागेन वपुरूरू च रम्भया । पाणी प्रवालै रोष्ठौ च तस्यास्तुल्यत्वमाययुः ॥ अत्र गतिर्गजसटशी, घेणी सर्पस्षटशी, घपुः सुरस्त्री सबश, ऊरू कदली सहसौ, पाणी पल्योपमौं, शोष्ठौ विद्धुमोपमाविति अर्यतोनेकार्थशष्पार्थ विभागा। प्रकरणाधथ- ळच्छीए मुन्धकुत्रळअदळुन्जळाजहि महणविरुमर्नमि। दिव्ठी जअइसअंवर माळव्बह रिमिणिपडंती॥ मत्र लक्ष्मोस्तपंवरगमकरणतो हरिशव्देन विष्णुरु्यते। लिदतो यथा-

अत्र गौरसितश्द्राम्यां कलघौतशव्द्ृस्य स्वर्णशैप्य धाचकतवेन यथाक्म युवतिमुसशर्ि मावयोरुपमानविभागः। औचित्यतो यथा- सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकरास्यां करभोपमोरू: । आसज्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम् ।। अतामनारूपमौचित्यतत्करमशवदेन धनुककोस्यमरमागो विधीयते। नोष्ट्राययव इति। वेशतो यथा-

पउम-पहदिअंकं मअव्छिपुडरीअपुंडरीएण। करसंधिएण मव्गसि पुंडरिअसमाउळेर्णे।। अत्र देशतः पुण्डरीकशन्दोऽरण्यविशेषणे व्यापमाह करस्पानेपन् मातपत्रस्थानेछामिति

Page 28

(6) पञ्चविंश प्रकाशः ८९१

विभाग:। कालतो यथा-

कालअति सुओरबहेरि टिव्णदरदिव्ठखव्णुअणिणळीए। पारावआणविरुए हिणिव्णइ जाअनिअणव्सुळाएणंवदेवउळं।।

यधावा-

पाळेड्अ्छमव्ळं वउअह कुछगामदे उळद्वारे। हेमतआळाहिओ विज्ञाअतं पला नग्गिम् । छाया :

पाटयत्यचछभल्लमितर पश्यतकुग्रामंढेबकुलद्वारे। हेमन्तकाल पथिको विष्मायमान पलालासिम।।

-: पञ्चविशे प्रकाशे पनदुत्तर भागस्य म तृका न म्ाता :-

-: पडूविंश: प्रकाशोऽपि नामावशिष्ट: मातृका नोपलब्धा :-

Page 29

॥ थ्रीः ॥

महाराजाधिराज भोजदेवविरचिते । शृ ङ्गार प्रकाशे॥

सप्तविंशः प्रकाशः


      • *

आदौ किश्िल्लुमम्

सङ्कतापचारो यथा- चोरिअरअसद्दाळुइ मापुत्तिब्भ मसु अंधआरम्मि। अहिअअरं ळखिजसि तमभरिएदीव सी हेव्व॥

छाया- चौर्यरतश्द्वाशीले मा पुत्रि भ्रमांधकारे। अधिकतरंलक्ष्यसे तमोभृते दीपशिखेव।

यथाचा-

इअ हअग्गामे ओ मामि कह वसिज्जइ संकेअअभंगदूमिआसाही॥

सह्वेतमनोरथो यथा- फलहोवाहणपुन्णाहमंगळं लंगले कुणं तीए। असड्ंअमणो रहगभिणीएहब्धा थरहरंति॥

Page 30

सप्तविश्यः प्रकाशः

छाया- कार्पासीक्षेत्र कर्षणपुण्याहमङ्गलं लांगलेकुर्व्रत्याः। असत्या मनोरथ गर्भिण्या हस्तौ थरथरायेते॥

यथाषा- अंतो हुंतु धज्जइछिंदते देअरेणइकिरंजं। हिअअब्भअमणोरहणविपरं मुहीमुह्णा॥

सङ्केतोत्कळ्ठा पथा-

तबगअं णवेअइवीडाओअं परं दुहइ।। छाया- संकेतोत्सुकमनोगृहपति रसनुपाकटाक्षसंञ्ञापितः। .... गतनवेत्ति व्रीडायोगंपरंद्रुहति॥

यथावा- संकेअकुडुं गुळ्ळीणसउणि कोळाहळं सुणंतीए। घरकव्मवाउदाए बहुए सीअंति अंगाइ॥

सङ्ेतहर्पणं यया-

मळ्गेण मुहुवमंती कब्ळाइपरंपरातुव्था। यथावा- सिबळिरि्गुळिमे गामे बोदुहपइरंमिपुति दिव्णासि। रजअ पव्ावंसं तुग्गमाअं मुहुठिचिहिसिं॥

Page 31

८९४ शु ह्ारपकाश

सद्गेताश्वासो पथा- किंरुअसिओणह मुहीधअळाअंते सुधाळिछेव्तेसु। हरिआलमंडिअमुहीणडिब्वसण वाडिआजाआ।

छाया- किरोदिप्यव्रनतमुखी धवलायमानेपु शालिक्षेत्रेष। हरितालमंडित मुखी नटीव शणवाटिका जाता ॥

यथावा-

सङ्केतागमो यथा- गोळणईए तूहेचव्खव्तो राइआएपताइं। उप्पडइम्खडोकोक्खएइपोट च विट्ेइ।। छाया- गौदावरोनद्याः कच्छेचर्वयन् राजिकायाः पत्राणि। उत्पतति मर्कटः खोक्खशब्दंकरोत्युदरं च ताडयति॥

यथावा- ओसरइघुणइ साहं कोक्खामुहळोपुणोसमुविअइ। जंपूपर्ळंणगेव्णइ भमरोव्तिकईपढमढव्को।। छाया- अपसरति धुनोतिशाखां खोखामुखरः पुनः समुल्लिखति। जम्बूफलंनगृह्णाति भ्रमरइतिकपिः प्रथमदष्टः ।।

Page 32

(7) सप्तर्षिशः प्रकाशः ८९५

सह्ेतम्रंथो यथा- सामाइ सामळीए अव्घचिपुळो इरीए मुखसोहा। जंबूदळकअकष्णाव अंसभमिरे हळअउव्ते।

छाया- श्यामायाः श्यामलायतेऽर्घाक्षिपलोकनशीलाया मुखशोभा। जम्बूदल कृतकर्णावतस भ्रमणशीले हलिकपुत्रे।।

यथावा-

दुन्मणमुहुन्सवाणीरमंजरिं देइदिअरव्स।

सङ्गेतविभ्नो यथा- वाहि०ता पडिवअणं णदेइ रुसेइ ए०कमे०क०स। अ०सईक• जेणविणा पइपमाणेणईकबूछे।

छाया- वयाहता प्रतिवचन नददाति रुप्यत्येककस्य। असतीकार्येण विनाप्रदीप्यमाने नदीकच्छे।

यथावा- णि०प०चिमाइअसई दु•खाळोआइमुहुअपुप्फाइ। छिआबंधु०सतअ ठिआइरुअरीसमु०चिणइ।

छाया- निष्पश्चिमानी असती दुःखालोकानि मधूकपुप्पाणि। चितायां वन्थोरिवास्थीनि रुदती समुच्चिनोति॥

Page 33

८९६ गुक्ारमकाशे

सङ्वेतोपपनो यथा-

अव्गपअपेवळिआणं मंमरअंजुव्णपव्ताणं।। आाकर्णयस्यसती कुंजाधोदततसंकेता। अम्रपद्मेरितानां मर्मरकं जीर्णमत्राणाम्।।

यथा-

स०तिणिऊहं तिर्वचिअहसईतेण महकाआ।। सद्वेतभङ्गो यया- चिंतेहिअंगसंगो वअव्सअवणिवणिअणिउवाअं। साउणतळहोपा .. णतेणदव्ढातुसारेण।

यथावा- अव्तातहरमणिब्जंअम्हअगामव्स मंडणीभूअं ।

श्वध् तधारमणीय मस्माकंग्रामत्य मण्डनीभूतं। लूनतिलवाटीस ्शं शिशिरेणकतं पिसिनी पण्डं । सद्वेतावुसड्गो यथा- बच्छइ्णइतेव्छनु कुमोपिआहवा हे पहव्ममाणीए। सव्णजुआणोकीरइ गामोचिअह ळिअधूआए।।

यथाषा- ओसएव संतकासअसिडिळिअळंगळविळा हिगामाहि। अव्णततोणीआभोइए सव्णळोआगहवइव्स।

सद्वेताशयो यथा- दिव्ठ-मिघर परोह डचाकृकरंजंपइंमिसिंचंते।

Page 34

सपविशय: प्रकाश: ८९७

ययावा .- ठाणेदाणेवळिआवळणे वळणेसवेअसकुडुंगा।

सङ्केतोपधयो यथा- सोमुव्धमओमअतण्हिअणिआहितह दूमिओहआसाहिं।

यथावा-

जहसाएठाइहव्ठे हुरुसविंचूअविडववस ।।

सङ्केतप्रार्थना यथा- बहुपुत्रफभरो णामिअभूमीगअसाहसुणसुविणंति। गोळातडविअड कुडंगमहुअसिणिअंगळिज्ासु ॥ घहुपुष्पभरावनामित भूमीगतशञासत्र शृणुविव्वत्तिम्। गोदातटविकट निकुंजमधुक अनैर्गलिप्यसि॥

यथाचा- सिकतिलतलाः सान्द्रच्छायारस्तनान्तविलम्बिनः शिशिरमरतां लीलावासा: क्वणज्लरङ्कयः । अविनयवतीनिर्विच्छेदस्मरव्ययदायिनः कथय मुरले केनामीतकृतानिचुलद्रुमाः॥

सङ्केतबहुमानो यथा -- चुंबइवास· णिमुहीदइअकपोळंब पंडुर०छाअं। असईणि भुवणपडवाअव०सवाआणिअं प०तें॥

Page 35

८१८ प्रज्ारप्रकाशे

यधावा-

ण०ते• ळपसि० खिर होइओविगामो सुह वसइ। सङ्केतवारसल्यं यथा- जंजतणगअंपिवपू .. म०तणिअ•छएअसअं।

यथाषा-

सङ्केतानुकोशो यथा- तालूरभमाउलस्वडिअकेसरोगिरिणईएपूरेण।

जलावरतख्रमा कुलखणडतकेसरो गिर्नियाः पूरेण। दरमगोन्मसनिमस मधुकरो हियते कदयः॥

यथाधा-

ताएएणिस चेणभमएरखवाणीरं॥ सद्वेताक्षेपणं यथा- भ० जंत० सवितुहस • गगामिणोणइकरंजसाहाओ। पाआअ०जविध० मिअतुह कहँधरणिं विअछिवंति॥ भंजतोपि तवस्वर्गगामिनोनदीकक्षशाखाः। पादाषद्यापि धार्मिकतवकर्थ धरणीमेवस्पृशतः॥

एव्हहमे तेगा मेणपडइभिक्खंतिकी समंभणसि। धमिअकरंजभजअजंजीअसितमपिदेबहुअम्। पताथम्मात्रेम्रामे नपतति मिक्षेति किमितिरमांमणसि। धार्मिकफरंजमजफयजीयसि सदपिते बहुळम्।

Page 36

(8) सप्तविंद्यः प्रफाशः ८९९

सङ्गेतामिरक्षा यथा- पहिउ-ळूरणसंकाउलाहिंअसईहिं बहलतिमिरनस।

पधिकच्छेदन शंकाकुलामि रसतीमि बहुळतिमिरस्य। आलेपनेन निभृतं वटस्यसिक्ताननि पञ्राणि।

पथावा- धमिअभमवीसव्थो सोमुणहोअव्ज मारिओतेण। गोदावरी इकच्छकुडुंगवासिणा दरिअमिहेण।।

सङ्केततात्पर्य यथा- अससिऊम संते हिं उ=बु.डइतह णिउष्ड माणंमि। संकेअकुडंगेअड अणाएहिअअ=मित्िग्खव्तं ॥

यथावा- खुव्जंति जडंतेहिं पचळविआहोंतिपथ्लवंतेहिं। गामासएप्ळासेहिपंसुळी हिअअसब्भाव॥।

सङ्वेतोपजापो यथा- उममूळंति जहतीरतइवणिचह सितह अहंमष्णे । होहिसितुमवपि मुरळेगंग-मिवतवसिपरिशरा।

यथावा- रअणाअरव्ससाहेमिणन्मए अव्जमुद्दद बिुब्णा। वेअसळदाघरंत णीआजंतुसिपूरेण।। रक्षाकरस्यशंसामिनमेदे अधयमुक्तदाक्षिण्या। वेतसलतागृद्दांतनीतायत्वमसि पूरेण।

सङ्वेतोपालम्भो थथा-

Page 37

९०० प्रमारमकाशे

यथावा-

सङ्केत विप्रलम्भो यथा- गामवडव्स पिउष्छाआवंडमुहीण पंडुरव्झाअं।

ग्रामवटस्यपितृत्वस आपांडुमुर्सीनां पांदुशच्छायम्। हृदयेनसममसतीनां पतति याताहतं पत्रम्।

यथावा- ... कइरघणवावणविअडसाहअइ्जणजणिअपरिओसं। जणसेसिअवेड सिंतणअप• खओकेणछिणासि।

असतीइबंध वघणविअडसाहप० तळजळासआ ण ।

यथावा- जहइ०छातहर मिअंणअगहिआ अ०जजूव संगहणे। तुहतावीतीरकु डुंगखुणएहिबिड०थ०सं॥ सक्ेतप्र्नो यथा-

गोळेकु. ... णमिमोतुहपुळिणाइ ॥

यथाव- अंगाणंतणुआरअसि०खावअदीहरोइअ्वाणं ।

संगानां तबुकारक शिक्षकदीर्घरोदितव्यानाम्। विनयातिक्रमकारक मामा ऐनाप्रस्मारिप्यसि।

Page 38

सप्तवशः प्रकाश:

विरहविसूरणं यथा -- वैरि•जंतो पुवंक एहिक मेहिकेहिंवराओ सुम·छंतोदु०सह जणाणराएजणेपरइ। अरंभोज•सइमोणीसासाआससोसिअसरीरो

सहिंदंती णिवासंतरेसिकीसमहद्दूमेसि ॥

पयापा-

साहिव्पव्तष्गतहागुष्पंत जहपुरीहोइ।। इतिवृध्वासयानं यथा- आग्जसहिसोजुआणोअच एठे .. रळमुव्तरंतीए। संडेपअडणभ• गछळेणएआहिवाआहि॥

यथावा- दन्ठुंचिरंणळन्दोमामिपिओदि= ठिगोअरगओबि।

सखीशिक्षा यथा- मावन्च पक्िफलाविरळंइंदेवाउअंजळीहितूसंति।

मावजपुष्पलवनशील रेवाउद कांजलिमिस्तुत्यंति। गोदावर्या:पुत्रक शीलोन्भूलानिकूलानि॥

पथावा- पुळळंतनिरंतरतरुणवं जुळावणसिणिद्ध कूळाए। गोळाणईडव सिरिसइवतिमापुव्तिपवतिअसु।।

Page 39

उवान्तप्रतीक्षा पथा- अ०जमएगंत•वं घणंधआरेवितर्ससुहअरस। अज्ा णिमीलिअच्छी पअपरिवाहिं घरे कुणइ॥ अधमपागन्तव्प घनांधकारेपितस्य सुभगस्य। आर्यानिमीलिताक्षीपदपरिपार्टी गृहेकरोति॥ पथाषा- गच्छन्तीनां रनणवसति योषितां तत्रनकतं

सौदामिन्या कनकनिकषस्तिग्घयादशयोवी तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो माचमुर्विक्वास्ताः।। ध्यानतानुशोचनं यथा- हारोहाउसहाबहुळपओसहणिसा।

यथावा- पे० दु०देसेसुपरोहडेसह ·ठेसुगामच्छासु। विरळअराळंधरअअंसारअकेणमुसिओसि॥ व्वाग्तसत्कारो यथा- गअणं चमतमेहं धाराळुळिआइ भुवणाइ। णिरहंकार मिअंकाहरंतिळीळाउअणिवाओ। पथापा-

जहतमणिवहोस हिणि० धबंधवोबंधड्जण·स॥ चन्द्रिकामिसरणं यथा- ग०मिहिसित सपासं सुंदरिमातूरअसुव०ढउमिअंको।

गमिध्यसितस्यपार्श् सुंदरिमात्वरस्ववर्धता मृगाऊः। दुग्धेदुग्धमिय घांद्रिकार्यां काप्रेक्षसेमुंते

Page 40

(9) सप्तविंशः प्रकाशः ९०३

वथापा-

चन्द्िकानिर्वेदो यथा- बहुअंकळंकहरिअंधो चचिअणिव्मळंहआसव्स। चव्दसतह विमा एणअंपिणासा मळा जोहा ॥।

यथावा- के तिअमेव्तं होहि इमाएजोह्ाजळंणहसरंमि। जंचदवणाळो. रणिवहपदंतणणिव्दाइ ।

चन्द्रोद्यनिन्दा यथा- पिअसंगमोअहव्वाएअज्जसंवडइताबमेकंतो। जोजिअइगहिअकर णिअरखिं चरी चंद चंडाळो।।

यथावा- मुहमेव्तेणव राओभूकिकुण इदव्ध चंदव्स। जोमीणमअरकंक .. विच्छअसीहेहिबिणखच्तो॥।

चन्द्रतिरस्कारो यथा- चंदतुमणगणिव्जसि मइमो वहळपन्तळच्छाओ। उन्पूडकव्णपट्खोवाससहव्संवडौजिअइ॥

मथावा- गहकच्ळोइवति तुमं इव्ठोअसरीण जइविदव्पोसि।

Page 41

९०४ शुद्गारमकाशे

अमिसारणसाध्बसं यथा- आअव्सकिव्णुकाह किवोन्चं कहणुहोहिमिअहंति। पढमु०िखअसाहस कारिआएहिअअंधरधरेइ।।

प्रथमसमय साहसकारकाया हृदय घरधरायसे ॥ यथावा- बहुआएण इणिउंजेपइमुळिअसीळखंड ण विळव्खं । उड्गेइविहंगअउळंहाहापेदरुखे हिविभणत ।। अभिस्षरणोत्साहो यथा- आरूढव्िस्फुरित चापननोजगजे मज्ीकृत .. ममङगग च। उच्चैरनितम्वजय हस्तिनिभेमकत्वा मेणेक्षणे सरभसं निविडं चकार। यथावा- क्प्रस्थितासि करभोरु घने निशीथे प्राणेश्वरो वसति यत्र मनः प्रियोमे। एकाकिनी वकर्थ न विभेपि वाले नन्वसितपु्ितशरो मदनः सहायः ॥ अभिसारिकावृत्तान्तो यथा- उह संभमवित सिव्तंर मिजव्वअळेह ळाएयसईए।

पशय संभ्रमविक्षिस रन्तव्यकलम्पटयाअमस्या। नयरकर्कंकुंजे ध्वजमिवदत्तमयिनयस्य॥ यथावा- तहकह विडुसुरअस हसंसपण अकअअणाए। जाराओ जहणिअरडिभेमोनुव्वरजब्भोआणिओगेहं॥

Page 42

सप्तविद्य: प्रकाशः

अहसातहिंतहिंविअवाणीरवणमिच्ुक्कसंकेआ।

मयसातवतन्रैववानीरबने विस्मृतसंकेता। तवदर्शन विमार्गति प्रभ्रष्टनिधानस्थानमिव।।

वभावा- वेदणिखातं किसळंकष्णेकाऊळिणह ळिअसोहाए। संदिअरोअन्काए दिन्ठीए॥

परिभोगदर्शन यथा- अनझाएणवेणख० सअणिरी• खणेगुरुअजोव्वणुत्तुङ्गम् ।

आर्यायानवनस्क्षत निरीक्षणेगुरुकयावयनोत्तुक्षम्। प्रतिमागत निज्ञनयनोत्पलार्चितं भवतिस्तनपृष्ठम्।।

यथावा- काचितह पडमसमाअमसुरअसुहेव्यापिए विपरिओसो। जह .. अदिअहसपिळइ० खिए०बअ .. ०मि॥ ससीव्याजगर्मा वथा-

यधावा- क० मतिणहोइगेमो दव्ठूणपिआए सव्वणं अहरं। न. भमरपड़मो०घाइरिवारिअवामेसहस्तर हिं।। कम्यवानभवतिशोष: दष्वाप्रियायाः सम्रणमधरं। सभ्नमरपद्राध्राणशीले वारितवामेसहस्वेदा्नी।

अविनयनिगूददन यथा- ओ• चिणसुपडिअकुसुमंमाधुणसेहा निअंह टिसो हे।

Page 43

९०६ शहारपकाशे

पथाषा- अ०ताधरणेवछं ताहि इदिअर• सपुत्तअअवेहि। तुहक० मवावउ• तणतणुररएगळंतिवळआइ।।

चिदनिदषो यथा- अ०्त० सपडि .. माउअरिथादपोरीए। बाळअधणोसितुमं जेणजिअंती पिआदि०ठा ॥

यथापा- ढ.कंती अहरंआआरेण हेमंतपवणपु० तिअ०मि। अइउ०जुएकिळिजसिविअ० पिउंदिअरजाआए॥

एवंसङ्केतदानादिशेपा कूपारपारगा इत्युद्वेदसमाधानप्रच्छादनविशारदा देशकालेद्गिताकारभावोपायाभियोगवित नारीनरेपुसर्वेपु नरो नारीपुसिध्यति॥ अविष्कृतोयमभियोगविधिर्यथाव दातःपरं पुनरमीरमणाप्ि पूर्वाः ।

संघ्रेषणप्रभृतयः प्रकटीकियन्ते॥

इति श्रीमहाराजाघिराज श्रीभोजदेव विरचिते शुहारपकाशे अभियोगविधिन्नकाशको नाम सप्तघिश: प्रकाशः ।।

Page 44

॥ श्री: ।

महाराजाधिराज भोजदेवविरचिते

। शृङ्गार प्र का शे ॥

अष्टाविंश: प्रकाशः

स्वयं दर्शनस्यालामे दूनसममेपपादयः। नपुदूननममपणनायक्कयो कर्म। तदशात- दूतविशेषकर्मणोः नघटनइति दृतविशेषा: दूसकर्माणि च प्रागेवाभिधीय ते।-तन्र जात्यादिय गात् दूनविशेषाद्यतुरनीति: पायशो भर्वात।- यधोच्यन-

जातिगुगः क्रियाद्र्व्यं सम्बन्धोर्थः प्रयोजनं। प्रयोगोयग्यतास्वं दृतभेदेषुहेतवः॥

१ तेपु जाते :- देवः, मनुष्यः, किननरः, वानरः, शुकः, शारिका, पारावतः, इसः, इति। २ गुणतः-पितृपैतामहं, अदश्ववैरत, अविसंचादकें, अलाभशील, अपरिह्वार्य, अमनतविस्राविण, धारमेंकं, भारसहिप्णु इतिमित्रसंपत्। ३ क्रियात :- सहपांसुक्ीडितं, उपकारसंबद्ध, जन्मान्तरार्जितं, सदाध्यायिनं, समानशीलव्यसनं, यश्चान्यरहम्यानि मर्माणिविद्वान, यम्यविद्यादि वयपत्यं च, सद्संवृद्ध इति। ४ द्रव्यतः-मालाकार, तांबूलेक, गान्धिक, सौरिक, पीटमई, बिट, विदूपक, पापण्डिन:, मित्राणि इति । ५ सम्बन्धतः-गुरु, सस्रा, शिष्यः, आत्मा, ज्ञातिः, औरसः, कनीयान, इति। ६ अर्यतः- अर्थः, अनर्थप्रतिघातः, सदायता, पाप्तिः, प्रतारण, आनृण्य, कीर्तिः, प्रतीतिः,

७ प्रयोजनत :- दया, स्नेहः, कुतूइलं, अमिप्रायोपलम्मः, पूर्वप्रार्थना, अन्यतरप्रार्थना, शीलं, सह्र्षः, इति अमीषामास्पेयानि। ८ प्रयोगतः पच्छनः, प्रकाशः, हीनः, उत्कृप्टः, उद्धतः, उदाप्तः, धृष्ट:, शठः, इति। ९. योग्यताया :- निसष्टार्थः, परिमितार्थः, पत्रद्वारक:, मूकदूतः ।

Page 45

९०८ शहारमकाशे

१ स्त्रोत्नादि-ईक्षणिका, मिक्षुकी, सखी, धात्रेयिका, विघया, दासी, शिक््पकारिका, शिल्पिनी, हति। तेपु-विधय, जातिमदय :; सखी, गुणवलूष, धाधेयिका, क्रियाधन्य :; भिक्षुकी, द्रव्यनिमित्ेभ्या। दासी, सम्यन्धकृत्येम्या। ईक्षणिका, अर्हेतुम्या। शिल्पफारिका, मयोज., भ्या। शिपनी पायोजनिकेम्य :: भायेण, इति । (१) १ तत्र देघा: ममर्षपःयथा-कुमारसम्भघे- ते हिमालयमामन्व्य पुनःप्रेक्ष्य च शूलिनं। सिद्धं चास्मैनिवेद्यार्थ तद्विसष्टाःखमुद्ययुः॥

(१) २ मनुष्या :- भू ! प्रभृतय :- दर्षचरिते यथा- तस्य च सुताकुमारी रूपवतीसर्वलक्षणोपेता। तां स भवतः प्रयच्छति . ... म्रहितेसहारमाभिः ॥

(१) ३ किन्नरमिशुनं-चारमत्यां यथा- कनककुण्डलमण्डितगण्डया जघनदेशनिवेगितवीणया। अमरराजपुरीवरकन्यया तवयशो विमलंपरिगीयते।

(९) ४ वानरः धनूमान्-रामायणे, यथा. तस्याघिवासे तनुरुत्सुकासौ दृष्टामया रामपतिः प्रमन्युः । कार्यम्यमारोयमुदीरितोवः प्रोक्तेन शेपेण किसुद्दतेन।।

(१) ५ शुमजाकीर :- शूदककथायां-दरिमती वृप्तान्ते यथा-

ळक््सजणजुच्होदिज्जउसं ... अत वणिउत्तहो॥

(१) ६ शारिकामेथाविनी-वृद्दत्कथायं नन्दनप्रयोधने यथा- किकन्दसि निराक्ान्तानन्दनोरजतस्कर:। अमृतेविषमुत्पन्नं यतोराजा ततो भयम्।

नोवकंसचलंकरो पिस मरे विध्वस्तसैन्यंहठात इत्थवैवुधवन्दनीयमाहिमात्वंदेव लक्ष्मीपतिः।

Page 46

सप्तविशः प्रकाशः १०९

(१) ८ हंसो हेमन्तवमन्तकौ-इमयन्त्या नलोपगमने यथा ... प्रसार्यहस्तनिपुणेनतेन धृतस्तदैनं धृतविक्रमेण। कमेण हंसो दमयन्तिकायाः सन्देशन दिव्यगिराचचक्षे॥ सेषां मध्ये मनुष्यः शेयान्। तस्यैववक्ष्यमाणगुणादि सम्पद्योगात्। मित्रेहिदूतकर्मकामसूत्रकारा: कीर्तयन्ति।-यदुमयो: साधारणमुमयशोदारं विशेषतो नायिकार्यां विस्रन्धं अशेषगुणयोगि मिन्नं तत्रदूतकर्मेति। मैत्री समानसुखदुरखानां यथा-मनुष्यार्णा नैवं देवताभि. मितिनिश्चयः। मनुष्याः द्वि प्रायशः. रुयुप्रभृतयः समानशील व्यसनवयसां वयस्यानामर्थे जीवितमपिपरि त्यजन्ति। नरकमपि विशन्ति। नपुनर्देवा तिर्यञ्चोवेति। (२) गुणवतमु-(१) पितृपैतामहोवत्सराजस्य यौगन्धरायण: तापसवत्सराजे। (२) अटष्टवैकृता, चन्धुदत्तः शूदकस्य विनयवत्युपयमने। (३) अविसंवादका, नलः देवानां नलोपाख्याने। (४) अलोभगील, शन्तनोदेववतः सत्यवतीवरणे। (५) अनपदार्था, उद्यनस्यवासवदत्ता पद्मावतीविवाहे। (६) अमन्नस्नावी, माघवादीनां भूरिवसुःमालतीमाधवे। (७) धार्मिका, अभिमन्योः बीभत्सुरुत्तरोपयमने। (८) भारसहिप्णु: विश्वामित्रः रामलक्ष्मणयोः सीतोर्मिलामदाने। इति। (३) क्रिया, (१) सहपांसुकीडा, कुबलयाबली, मद्दानुवत्या, लीलावत्यां। (२) उपकारसम्बद्धा, मदनमख्जरी, विक्रमा दित्यस्यक लिङ्ग रोनालंभे। (३) जन्मान्तरार्जितः, महेश्वरः उमायाः कुमारसम्भये। (४) सहाध्यायी, मदिरावतीम्राता वसुवेगस्य मदिरायतीलम्मे। (५) समानशीलव्यसनः, मलयवतीकतु .. जीमूतवाहनस्य नागाननदे। (६) रददस्यमर्मचित्, कनकलेख्रादीनांशक्तिवेग ध्वतुदारिकालम्मे। (७) विदितम्मैरहर्या, (८) सहसंवृद्धा, धाघेयिका लबक्िका मलयवत्या वकुलमालाप्रणये। इति। (४) द्व्यवत्सु, (१) मालाकार: मयूरका, कुसुमगेहस्यकुन्दमालायां। (२) ताग्वूलििकः, ताडजब: देवसेनस्य शालिनीसंवादे। (३) गान्धिका, गोधेरका स्वयंप्रमायामीर्ष्याद्धु विपलम्मे। (४) सौरिका, शाकुनिक: शकुन्तिकार्या सातकर्णिदरणे। (५) पीठमर्द:, दन्तकः सुद्वत्सस्य कामसेनाविप्रलम्मे। (६) विटः, मूलदेवः चारुलोचनस्य शाल्ाषिशास्त्रोपारयाने। (७) विदूषकः वसन्तकः उदयनस्य सागररिकान्निपलम्भव्यततकरे।८) पाषण्डीमौरयानन्दः चण्डपालस्य कर्पूर- मञ्जरीसङ्गमने। इति। उक्तच-"मालाकार, ताम्वूलिक, गान्धिक, पीढमर्द, बिट, विदूक, पापण्डिनो मिन्नाणि, तद्योषित्मित्राक्च नागरिका:स्यु:" इति।

Page 47

११० रसारप्कारे

तेपुमालाफाराटयस्सुमरिद्या:। अधिभयः तमालिका: मेघ(के)न: क(का) पायमा! नपरिच्छदः पूज्य: शादागतः फलासुधिचक्षण, तदुपदेशेन गोएसं षेशेचवासयेदातमानमिति। पीठमर्द शुक्तविभवस्तु तत्रस्यपणगुणधान् सघलमः गोघनां पेशेचषहुमतः। तदुपजीवनः घिटः पकादश विधनतु कीउनफा विश्वासस्थ। विदूयकारवैद्दारि कोवा। मुण्डजटिलव्यअ्न फुटकमहेन्द्रजारफोया पापण्डी। तेहिमयेणनागरिकाणा मिन्राणि, मन्त्रिण:, दुताश्र भवन्ति। (५) सग्यन्धियु ससा, कपिशलःपुण्डरीकस्यमसाम्वेताभिषह। गुरः, उपवर्षः उपकोशाया कथापीठे। शिष्य, गालय: कुशिकसूनो: माधनीनिफपणे। म्रेप्यः, फलहंसकः माघवस्य चित्र फलकानयने। आत्मा, मदर्पिधेषो रावणस्य सीताहरणे। पाति, महाश्वेता कादम्यर्याध्न्द्रा- पीडानयने। औरसा, नाचिकेतुः पितुरेव मातुरुपयमने। कनीयान्, गोपालकः पालकरप दथामुस .... । (६) अग्यनोऽर्पंप्रयोजन प्रयोग योग्यनावतामुदाहरणानि। तत्र असिव्ाय पसमैपुमान् प्रय्तते सः अर्थ्यमानन्यादर्श्यः। पूर्व-सिदसस् य नैनमस कर्मणेशवर्तयति तम्पयुत्तिनिमितत्वात् मयोजनं। प्रयोजनऐश्या :पस्र्पदेवमापादि व्यव्ययः मयोगः । सम्भावनादिभिषथास्थानसुपयोगो योग्यता। (१) तम्ार्थेयु यतः स्वकार्यसिद्धि: सोर्थ्यः, यश- सोहं तृष्णतरवृष्टि विद्यत्वानिवचातकेः। अरिविप्र कृतैदेंवै,प्रमृतिप्रतियाचितः ॥। (२) व्यसषनमशंसन अर्थप्रतिधातः, पथा- तरमात्समुद्रादियमथ्यमाना दुव्त्तनक्रात्सहसोन्ममझ। लक्ष्म्येवसार्ध सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजङ्गराजः।। (३) पार्यसिद्धौ साधारण्यमुभयोः सद्वार्थता, यथा- कस्पद्रोणोधतु पिनगुरुरस्वस्तिदेववताय चछल्ोग्यासं कुरुपतिरयं श्रीसखूटैर्विलासैः।

राधायन्त्ररचयतपुन विद्ध मप्यरत्व विद्धम् ।I

Page 48

(11) अष्टाविश: प्रकाशः ९११

(६) ४ देशकालात्मप्रामौचित्यज्ञानमाप्ति: यथा- ततो नृपाणां श्रुतव्रत्तवंश्ा पुंत्रत्पगल्भा प्रतिहाररक्षी।

(६) ५ वञ्चनीयेपुकालद्वरणं प्रतारणम् , यथा- हेराजानक्षरमवयसामाज्ञयासञ्चरध्वं कर्तव्येषु श्रवणसुभग भूमिदेवाः पठन्तु। चित्रं नानावच ननिवहैश्रेष्ठतां मङ्गलेभ्यः प्रत्यासन्नरत्वरयतिहिनोजन्ययात्राप्रवेशः ॥।

(६) ६ उपकृतम्य प्रत्युपक्वारकरणमानृण्यं, यथा- अद्यप्रभृत्यवनताङगितवास्मिदासः कीतस्तपोभिरिति वादिनिचन्द्र मौलौ । अह्वायमानियमजं कममुत्ससर्ज केशः फलेनहि पुनर्नवतां विधत्ते॥

(६) ७ कर्मापादनमात्रं कीर्तिः, यथा- समाधवेनाभिमतेनसख्या रत्याचसाशङ्कमनुप्नयातः । अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धि: स्थाण्वाश्रमंहैमवतंजगाम ।I

(६) ८ कर्मातिशयादिमि: मनःमसाद: प्रीतिः, यथा- श्लाध्यानां गुणिनां धुरिस्थितवति श्रेष्ठान्ववायेत्वयि प्रत्यस्तव्यसनेमहीयसिपरं प्रीतो स्मजामातरि। तेनेयंमदयन्तिकापिभवतः श्रीत्यैतवप्रेयसे मित्रायप्रथमानुरागघटिता प्यस्माभिरुतसृज्यते।

(७) १ पयोजनेप्ु मामूदनयो: परस्परमयोगादत्याहितमिति दपा, यपा- मा वां सपन्ेष्वपिनामतदूत् पापंयदस्यां त्वयिवाविशङवयं। तत्सर्वथासङ्गमनाययलः प्राणव्ययेनापिमयाविधेय: ।।

Page 49

९१२ शद्गारपकाशे

(७) २ नायकेननायिकारयां हृदयबन्धनं सहा, यथा. विधाता भद्रनो वितरतु मनोज्ञाय विधये विवेयासुर्देवाः परमरमणीयां परिणति। कृतार्थी भूयास्तां प्रियसुहृदपत्ये परमतः प्रयलःकृत्लोयं फलतु शिक्तातिश्व भवतु ।।

(७) ३ गुक्ताविमौ परस्परस्पेति कुतूदलं, यथा. शरउज्योत्साकान्तं कुमुदमिवत नन्दयतु सा सुजातंकल्याणी भवतुकृतकृत्यर्सचयुवा। वरीयानन्योन्य प्रगुणगुणनिर्माणनिपुणो विधातुर्व्यापारः फलतुचमनोज्ञक्ष भवतु ॥

(७) ४ लज्ादिभि: नायकयोरनिर्वादे वस्तुनोद्षानमभिप्रायोपालम्भा, यथा- तस्मिन्समवेशितचित्त वृत्ति मिन्दुप्रभामिन्दुमतीमवेत्य। प्रचक्रमेवक्तमनुकमज्ञा सविस्तरं वाक्यमिदंसुनन्दा।

(७) ५ नायफयो: पूर्वपुरुषैः तत्यस्तुनि प्रोम्साद्दनं पूर्वमार्थना, यथा- यन्मां विधेयविषये स भवान्नियुड्क्ते सनेहस्य तत्फलमसौ प्रणयस्य सारः । प्रणैस्तपोमिर्थवाऽभिमतं मदीयैः कृत्यंघटेत सुहृदोयदितत्कृतंस्यात॥

७) ६ सैवनायके नायिकाया विदितान्यमर प्रार्थना, यथा_ दयावोर स्नेहोवाभवति हिनिजेडस्मिन् शिशुजने

अनक्षपत्नज्य पसुन्भसमया चार विमुखः मसक्रत जेयतः प्रभवति पुनदैवमनरम्।।

Page 50

मष्टाविद्य: प्रकाश: ९१३

(७)७ फलनिरपेक्षा प्रवृतिदशीलम्, यथा. तांनारदःकामचरःकदाचि त्कन्यांकिलप्रेक्ष्य पितुस्समीपे। समादिदेशैकवधूंभवित्री प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ।।

(७) ८ परस्परस्पर्धा सहर्ष:, यथा- अह्भणड अअळसामी कतिसुअसंतरंतमज्झम्मि। णाणेसिपाअमूळे जडगणिअत्ताणजीआमि ।

(c) १ प्रयोगेपुरूपादि. प्च्छन्नो, यथा .. अथाजिनाषाढघरःप्रगल्भवाक् ज्वलन्निवव्रह्ममयेनतेजसा विवेशकश्चिज्चटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमोयथा।

(७) २ प्रकाशो यथा- इतोगमिप्याम्यथवेतिवादिनी चचालसाचस्तनमिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थायचतां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥

(८) ३ हीनो यथा- अतोत्र किञ्िद्धवती=हुक्षमां द्विजातिभावादुपपन्नचापलः। अय जनः प्रष्टुमनास्तपोधने नचेद्रहस्यं प्रतिवक्तमर्हसि ॥

(८) ४ उत्कृष्टो यथा- तमातिथेयंबहुमानपूर्वया सपर्यया प्रत्युदियायपार्वती। भवन्तिसाम्येपिनिविष्टचेतसां बपुर्विशेषेप्वतिगौरवाः कियाः॥

(८) ५ उद्धतो यथा- क्रियचचिरं श्राम्यसि गौरि विद्यते ममापिपूर्वाश्रमसञ्चितं तपः। तदर्धभागेन लभस्वकांक्षितं वरं तमिच्छामिचसाधुवेदितुम्।।

Page 51

९१४ शुभ्गारप्रकाशे

(८) ६ उदापो यथा- विधिप्नयुक्तां प्रतिगृह्सत्कियां परिश्रमं नाम विनीयच क्षणम्। उमां सपश्यनृजुनैवचक्षुपा प्रचक्रमेवक्तुमनुज्झितक्रमः ॥

(c) ७ घृष्टो यथा- निवार्यतामालि किमप्यसौवटः पुनर्विवक्षः स्फुरितोत्तराधरः । नकेवलं यो महतोपभापते श्रृणोतितस्मादपि यरस पापभाक्॥

(c) ८ वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितंवसु। वरेपुयद्वालमृगाक्षिवद्यते तदस्तिकि व्यरतमपित्रिलोचने॥

(१) १ योग्येपु निखष्टार्थः प्रायो यथा-

(९) २ दूतसम्परेषणे-परिमितार्थो, यथा-

(१) ३ सन्देशदान पत्रहारको, यथा-

(९) ४ पत्रप्रणिधाने मूकदूतो यथा-

Page 52

(12) अणविश प्रकाश ९१५

अम्रतोदूतीकल्प वक्ष्याम। पतेन पतत्प्रमेदा अपिव्यारयाता । कापुनरिययोग्यता? ननूत्त मम्मावनातिमिर्यथास्थानमुपयोगा याय्यता इति। क पुन स्सम्भावनादय-

सम्भारनायनिश्चास प्रवृत्तिर्मन्त्रसडग्रह. । मनोनिर्याणमुसाह आश्वाम कार्यसिद्धय, ॥ इति ॥ तत्र प्रेझ्षापूर्वकारी दूतसम्पेपणदिपुवर्तमान । जातिम सु-दवानिष्वव दौत्य सम्मावयति। गुणवत्सु-पितृ बैनामइ-वेव विश्वसिति। क्रिया निमित्तेपु -- सह पा सुकीडितादि्वेव प्रवर्तत।

सम्बन्धिपु-गुर्वादिध्वव सशयच्छेदविधत्ते। अथपरेत्वव प्रत्याशमु सहते।

परायोगिकेष्वव_कायसिद्धिं निश्चिनाति, इति।

सम्भावनादीनामपि कोहेतुरितिचेत्१ यएव निसृणर्थादे दूतमेदस्य दूत्यमिप्रायण बुद्धिमन्तोवाग्मिनश्च व्याप्नियन्त ।-यदाह-"सक्तुमिवतितउना" "पुनन्तो यत्र धीरामनसावाच कुरु। यत्रासहाय " "सरयानिजानतेमद्रैषा लक्ष्मीनिहिताधिवाचि"-किञ्च-

शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्रवोध. प्रागल्म्यमभ्यस्तगुणाचवाणी । कालानबोध प्रतिभानवत्व मेत गुणा कामदुघा क्रियासु॥ तन्न बुद्धि ते शुभ्रषाद्योणे धीगुणाशच योग्यताया हेतु। शुश्रृषा, ग्रहदण, धारण, विज्ञान, कदापोदी, तत्वामिनिवश, इति। बुद्धिमान् दि-भीतव्य शुध्ुपत। शुश्रृषित भृणोति। भ्त प्रतिगृण्द्वाति। गृहीत धारयति। घृत विकल्पयति। विकस्पित तकयति। तर्कितम पोहते। निशचिनोति, इति।-वाग्मितमेतु पुण्यपरिपाक ज मानतरीया सरकारा भ्यासयोग -यथोच्यत- निवित्तवर्णाभरणा सुखश्रुति. प्रसादय ती हृदयान्यपि द्रिपाम। प्रवर्तते ना कृतपुण्यकर्मणा प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वती।।

Page 53

९१६ धह्गारप्रकाश्षे

सिच- विद्यास्पन्दोपाग्विदायःप्रसन्नः पूजावाचं देवतां तां नमामः । यां वरम्माणश्रेतयन्त विशोका: सानोदेयातृतृता सूनृतानि॥

i. त पति चेत् कामान् दुग्धनिप्रवर्पत्यन्कमी कीति सूत दुष्कृतयाहिनस्ति। नाचा देसा मातरं मेइलाना रेनु धाराः सृनृता वाचमाहुः॥

अस्न॥ पीटमिति चेत मुनयो गक्षसीमाहुर्वाचमुन्म त्तद्सयोः।

सन आटु- आय.कन्दो नेउविद्यालतानां ठिव्यचशुनिर्निमेषं कबीनाम्। यायेनाथी स्यनत्पक्षान्ती वाटम्रतमेक्राता सनिधत्ताम्।। पाम्पर हतवुद्धिमत्बा वमनयारूपवार्योपकारभाव सनदैय साहनर्यात्,-यदाह-"तं विद्या कमेरी समनगारनते। अवसताब"। एत गुण, किया, दव्य, सम्बन्धार्थ, पयोजन, परयोग अेमनर ा। सरणा वुज्िमत्ये वोषयोगत्। तघ धुशृपामश्शुणयुक्तो निसृष्टार्ध:। सह्याुकोषि मवुध्येन सर्व साधयति। शुक्रण, अवण, ग्रण धारणाभाघवान परि मिनार्थ। साइसन समापमव प्राप्यति। मुश्ूण धवणयान् पनदारकः। सहि सनवेशाषे गृहीतुमझनः पत्रमाम्सुपनयतति। सर्वगुणामावामूकदृतः, सहि पापाणकलपः। कहपनाशून्यत्वास् वक्ष्यमाणं स्वलक्षण मेरानुवध्नाति। कातर्रियोग्यता, जात्यादीनां सम्भये सति वाचयमत्वमैय। यदाि-"अपदोपतैय रिमुणम्गुणः" ति. पिश्व

वरंकृत वरतुगुणादत्यन्तमगुण: पुमन्।

यथास्थानमुपयोग। नपु प्राय्ेण देवमनुयाँ, पार्षण्ड पीठल्दी, च निससाथो। शारिषा मुको, विटोविदूषवश् परिमिताथों। बिभ्वर, वानरौ, मालाकारताम्वूतिकौचपर्रदारकै। इस

Page 54

अष्ाविंश: प्रकाशः ९१७

पारावतौ, गानधिक, सौरिकौचमूक्दूतौ। पवसहपांसक्कीडित, सहाध्यायिनौ, पितृपैतामह . . विदित .. पीठमर्दरहम्पौ, समम्नविस्त्राव्यविसवादकौ च परिमितारथो। जन्मान्तरोपार्जितोपकारसम्बद्धौ अपरिहार्याहप्टैवृ तचपरववारकों । समानशीलव्य्सन धात्रेयकौ, धार्मिकालोमशीली च मूरुदूतौ। पवमात्मा गुरु रुदात्तास्कृष्टै च निसृष्टार्था:। सगाक्षातिरुद्धुत प्रकाशोच परिमिताथाँ। कनीयानौरसः शठधृषटौच मूक्दूना: प्राययेणैनेति। प्रायोगिकेयुच पायश. प्च्छन्न, प्रकाशोहि उत्तप्ः दूतः स्वयंदूतोा। उद्धतोदाच्तौ धृष्टः शवश् स्ववं दूत पवेति। प्रायग्रहणात्त हसपारावतौ मौरसकनीयसौज्ञारिकाशुकमच्छन्न वानरादीना च चित्। तत्रवैशस्ायन शान्ननवह समुद्रघोषदयः उदाहरणं कथाविशेषयोगाद्। यथोक्तम् पुरस्तात्। स्त्रीपु अनिमित्तेपु अपपि ईक्षणिका, भिक्षुकी स्ववंदूतीवातदूती च प्रायशः निसृष्टार्था:। ससीधत्रेयिकामूददूती मार्यादूतीच परिमितार्थाः। विसहदासीच अदूती व्याजदूतीच पनहारिणी च मूकदृस्य इति। तननतथा म्रायण परमवनेपु पुरुषाणां प्रवेश: यधासत्रीणामनोढृती मम्पेपणमेव श्रेय, नहूतसम्पेषणमितिउक्तव-

विववेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका। मालाकारादियोपास्स्युः मग्वीधात्रेयिकापिवा॥। साप्रवृत्तिनिमित्तेपुसतम दृत्ये नियोजिता। प्रवेशमशु विव्ह. दृनाकार्य .... ॥

. ... ताघ यथासम्नत गयोपन्यास्या, निवृणर्था, परिमितार्था, पनहारिणी, स्वयंदूती, वातदूनी, मूकदृता, भार्यादुता, रुउददूती, व्याजदूती, मन्त्रदूर्ता, तनदूती चेति भवन्ति ।-तन नायकस्य नायिकायावा यथामनापितमुपलभ्य स्नुध्या कायसम्पादिनी निसष्टार्था। तस्या: समम्रदुद्विगुणयामात् ।-यथा-

हिअएहि-किवितत्य करणणिकिय भणामि अळमहवा। अविआरिअम्जारं भआरिणी मरउणभणिरस॥

मच्चं जाणइत्ट्ठुं सरिमम्मिजणम्मिजुज्जएराओ। मरउण ुमं मणिम्सं मरणंबिसिलाहृणिजं से॥

Page 55

९१८ शुक्ार प्रका शे

सत्यं जानानिद्धपुं सद्टशेजने युज्यसेरागः । मियता नत्वां भणिष्यामि मरणमपिण्लाघनीयमस्ताः । या टष्टपरस्परयो प्रविरलदर्शनयोरवा सन्वेशमामं प्रपयति सा बुद्धिगुणसम्पद्योगात् परिमितार्था- यथा- अथत्निश्रात्मने गौरी सन्दिदेशमियस्सखीं। दातामेभूभृतांनाथः प्रमाणीक्रियतामिति। तथाव्याहतमन्टेगा साबभौ निभृताप्रिये। चूनय ष्टरिवाभ्याशे मधौपाभृतोन्मुखो ॥ यातु सन्वेशमघधारयितुमक्षमालेखमान्रं म्रपयति सा वुरिगुणवादसम्पद्योगात् पत्रदवरिणी यथा- ततस्तर लिकामह्यमर्पयामासपट्टिका। तस्यां तु लिखिनामार्यामिमामहमवाचयम्। दूरंमुक्तालतया बिससितया विप्रलभ्यमानोमे। हंमइवदर्शिताश: मानमजन्मात्वयानोतः ।। पतासांतु तिसृणामपि प्रतिवाक्य प्रतिसन्देश प्रतिलेसयत्तराणियोजयेत्। तथामिधास्याम :- पयशः पुरस्तात्-वालां परिचारिकां अदोपक्षा अदुऐ्टेनोपायेन प्रहिणुयात्। तस्या: स्जिकर्ण पत्रेवालेयं विदध्यात्। नसदशनपदानिपादन्याससमस्तवुद्धिमुणामावान्मूकदूती। तस्यास्त येपोत्तर प्रार्थनं! यथा -- सङ्गेत टरुममज्जरी कृतशिरोभूपां भुजिष्यात्मजा मालोक्य ग्रहितां विटेनकुलटा प्रत्यागमिप्यत्पति। रक्षन्ती नखदन्तकर्ममहतः प्रेम्णक्षभङ्गव्यथा मानायास्मिर जखवलेतिरजसा पौष्पेणपर्यस्यति॥

कान्तायाः परिचारिकामतिशिशुं द्ष्ट्ागृहप्राङ्गणे गूढं केतकपत्रगर्भलिखितं लेखं दधानांस्त्रजि। भाह्यप्रतिलोभनीय निचलैरादायतमुश्नते तां सङ्केतनिकेतवेतसदलैः क्लपावतंसां विटः ॥

Page 56

(13) मप्ापिश: प्रकाश:

संसृष्थो: प्रगादसन्द्रावयो: देशकालसम्पादनार्थ माहनापि या स्वयमेव नायकमभिगचढेत्, अजानती .... सद्वोपमोगस्वपमंकथयेत्। गोत्रम खलनं विदध्यात् । तहयपदेशेन व स्वयमी्ष्यो दर्शयेत् नखदशनचिद्निनवा किश्चि मार्थावाम्य निम्देत। पित्रा तेSइमादौ दातुं सङ््पिनेतिवामिदधीत; मनवा त्वल्वार्यायावाऊती का रमणीयेति विविधालापै: पर्यनुयुञ्जीत। सास्वयंदूती-यथा- पित्राहं परिकलिवितास्म भवते दातुं वतैषात्वया किमांग्म्यतगमवैपि यदियंमामीर्पर्ययापश्यति।

धिकत्व्रां क्रूग्कलन्र .. - 11 . स्वय दूतामियोगे यथा- नादेयं किमिदंजलं घटगत नादेयमेवोच्यते सत्य नामपिचामिकत्यपतृपः पीतेननाम्ना भघन्। किवर्णा अपिसन्तिनामनि रहितं कितैग्लंत्वंकुतो वस्मादेवभवान्भगिन्यसि ततस्तेनैवमांबाधसे॥

या- आसाइअ अणाए जेत्तिअंतेत्तिएणबधदिहि। ओरमसु वसहएण्हि रक्खिज्ड गहवडेच्छत्तं।। सम्यजनाग्रहणीयार्थे, यथा- उज्चागरअकुमाइअ गुरुअन्छी मोहमंडण निळस्गा। लज्जइलज्ालुइ्णीसा सुह जमहोहिविघराकी।। उज्ागर कपापितगुरुकाक्षी मोघमंडनविलक्षा। लजनेलज्ानीला मासुभगसर्स म्योऽपिवरकी। मलौकिकाये यथा- इओच्चेउ । ओच्चेइअप्पणोच्चिअ माएअउळजुअस .... ।। सतयव लौकिकार्जव मनार्जवंतु अलौकिकमिति द्यर्थे।

Page 57

१२० मद्ारप्रकाशे

यगा- चुंचणबलिअं दिढकं चोबं धणदीहरं सुपरिणाहं। होइघरेसाहीणं मुसलं धण्णाणमहिळाणं॥। हस्वलषु एस्युदासीनतया व्पाकरणसून्रबके .... प्युदासीनतयाप्याद्व 'संयोगेगुरुदीर्घेच" इति। ययाचा. निस्थकं जन्मगत नलिन्या ययानदष्टं तुहिनांशुबिम्बं। उत्पत्तिरिन्दोरपिनिष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन।। एनेन स्वयंद्त्युस्तरमवि व्यासथातं। नायका भारया मुग्धा विश्वास्य निर्यन्त्रणमतुप्रविश्यताम् ... चेष्टितं पृच्छति, योगानूशिक्षयति, साकारंमण्डपतति, स कोपमेनां श्राहयति, एवंचप्रतिपचस्वेति आव्यति, स्वयं न ताम्यां नमदशनपदानिविधसे, तेन घ द्वारेण नायकमाकारयति, सामूददूती।

यथा - मुग्धां पृच्छतिवल्लभः स्वदयितामाहूयतच्चेषटितं व्याच्रे च रहः प्रबन्धमधिकं संख्याय सन्नह्यति। तांसाकारमलङ्करोति कुलटातस्यास्तनूत्सङ्गयोः दत्ते दन्तनखक्षतानि वचनप्रेम्णानकोमुह्यति।। तस्ष्यतयैवोत्तरा णियो ज परेत् । योगान् चतुष्पट्टिजान् सङ्ख्यामेनस नाख्यदत्रभवती सम्यक्स मग्रानिमान्। शिक्षस्वै हि तवेहकौतुकरसोजातः पृथुश्रोणिचे दित्थ मुग्धवधूमुखेन दयितांघूर्तरसमाकर्षति ॥ म्वमार्याया मूढा प्रयोन्य तथासद विश्वारोन योजयित्वा तवैधाकारयेदा्मनय्ष वैषक्षण्य

पुच्छन्तीमहचिअरस ? चरिआईं। सव्बंगसुरहिणोमरु वअस्स किंकुसुमरिद्ीए॥

Page 58

अषाविद्य: प्रकाशः

यपापा- जाणिमि कआवराहं जाणमिअळिआइ भणइ सअळाइ। अणुणंतेउणजाणे कआवराहांवि अप्याणं।। जाना मिकृतापराधं जानामि अळीकानि भणात सकलानि। अनुनयतिपुनर्जाने कृतापराधामिवात्मानम् ॥ तथ्या: तथैवाकारग्रहणं-पथा. किं मामलीकसुभगे मुखरीकरोषि भार्याजितस्यक मितुर्गुणकीर्तनेत। द्राक्षाफलंनयुवजन्मनियेनभुक्तं मन्येमधूकमपितिस्यमहोत्सवाय।। दूत्या च्छ ठेन मन्यामतिसन्धाय तथ्ा: सनवेशकथनद्वारेण नायक साधयेत् नांवोपहन्यात्

दूत्येन प्रहिताहमस्मिभवतः कामतयाकान्तया दृष्टा? तामतिनिन्दितेपिहिपदंदत्तंमयावर्त्मनि। दृष्टोसित्मभूत्कृतार्थमपिमेचक्षु स्स्रगेषार्प्यता मित्थं दाम विमोचनेनदयितं पीनस्तनीश्लिप्यति।

इव नः भर्तृदारिकावर्तते च, तस्यामभिनवः विचित्र: कुसुमेपुव्यापारः, तद्धवतु कृतार्थतावैदग्ध्यस्य, फलतु निर्माणरमणोयता, समासादयतु सरसएव भर्वृदारि काया: कण्ठावलंचनमहार्घतामिति। अनयोसत्तरं प्रतिपत्तिरेत, कथत्यमे निसुष्टार्ये अपि पत्रहारिण्यौ, पत्रशव्देन इदच्छहव्याजयोः प्रवेशनिमिसेनेप्त्वात्। मन्त्राराधनादिमि: नायकयोस्संयोजयन्ती मन्त्रदूती, यथा- दर्शयामि रशिनंमहीतले पातयामितपनंनभस्थलाव। आनयामि सुरसिदकन्यकां नास्तिमेनसुकरंजगत्लये॥

Page 59

१२२ सर भार प्रकाशे

तम्नादिपमेदादुभयो: संयोगसम्पादयित्री तन्न्दूती, यथा- गुरुचर्यातपस्तन्त्र मन्त्रयोगाभियोगजाम। इमामाक्षेपिरणी विद्यामातनोमिहिलयवः।

अनयोरम्तरंनास्तिनायकयोः पराधीनतयानीयमानत्वात्। मूकदूत्यौपुनरिमे तघेषानुकृतियोगद। नचसृष्टार्थानामविषय ससम्भवति। सहितार्थः पत्रदारको मूकदूतोवाभवितुं शय्तुयाव्। एवं मितार्थः, पत्रद्वारकः, मूरुदूतोवा, पत्रद्वारको मूकदूनोषेति, नतुमितार्थो निसृपार्थः पत्रद्वारक: मितार्थ: निसप्टारथोवा समूकदूतः पत्रद्वारक मितार्थो निसष्टारथोयैति।-एव मिक्षुकीक्षणिके, सीधाशेयिके, दासी घिघये, शिह्िपनी शिल्पकारिके व निसृष्टार्थाः॥-भिक्षुकी इणिवावर्जेमेष परिमितार्था। दार्सीविधने, शिलपिनी शिर्पफfके मृषदृस्यो, ननु मिक्षुकी क्षणिके परस्परार्थ परिहारिण्यौ मूकदुत्यौधा। नसमी धाधेयिके परिदारपयौ मूरुदूस्यौव। नदासी विधषे मूकदूत्याधितिम्यात्। एवं म्वयदूतीवातटूत्यौ परिमितारथें पत्रदारिपियौया, नमूषदूतीभार्यादूत्यो पत्रहार्पियौ सूकदूत्यौषा। नच्छददूतिव्याजदूत्यौ मूकदृत्यास्याताम्। नानिसृष्टार्थे मन्त्रदूती तन्नदूत्याधिति। निसधर्थखसर्वाः स्वयदून्यादयः भघेयुः। द्वेव्ववजयित्वा पविमितार्थापत्र द्ारिण्यो मूददूत्यश्चेति। पतन ........ न्रसम्बसाराजसम्वद्धास्तनैकदेशचारिण्य: दाश्षि दभ्यावा क्र्यमधादिन्य: चण्डरण्डाबृद्धघर्धक्यः युमिमदणिका: गणाहनास्वव्यारयाता:। रजक- नापित स्वर्णकार मणिकार वैद्यवैविक नतरुगायनवाद्कवारजीयनवाणिज्यशीलवागम्य क्व दूत विशेषा: इति॥

अथातो दृतकर्माणि चतुविशतिः । तानि-(१) प्रघेश :- (२) विश्वासनं-(३) उपावर्तनं- (४) अनुवर्तनं-(५) कार्योपन्यासशुदि :- (६) अवस्थानिचेदनं-(७) इद्विताकारझानं-(८) उपाय दानं- (९) प्रतारणज्ञान-(१०) समाश्वासनं-(११) अत्ययप्रतीकार :- (१२) प्रयोज्य प्रेषणं- (१३) सन्घिरक्षा(१४) प्रतापञ्यावर्णनं-(१५) प्रयोज्योपजापः-(१६) पराक्रमणं-(१७) बन्तु रन्ापद्दार(१८) मिश्रोपग्रह्ः- (१९) सुदृद्विमेद-(२०) चारज्ञानं(२१) गूढदण्डातिचार :- (२२) समाधानं-(२३) समाधिमोक्ष :- (२४) दूनस्यकमयोगाधय :- इति . प्रवेशो विश्वासः प्रत्याहारोऽनुवर्तनम्। उपन्यासो मनरस्थानामवस्थानं निवेदनम्। देशकालेद्विताकारोपायज्ञानं प्रतारणम्। समाश्वामनमापतसु प्रतीकार: प्रतिक्रिया ॥

Page 60

(14) अष्टाविंशः प्रकाश: ९२३

प्रेषणं सन्धिपालत्वं प्रतापो मित्रसङग्रहः । उपजापस्य चोद्धेदो गूढदण्डातिचारणम् ॥ बन्वुरलापहाणं चाग्ज्ञानं पराक्रमः । समाधिमोक्षो दूतस्य कर्मयोगस्य चाश्रयः । इति ॥

तत्र दर््शिनेदिताकाशयां प्रविशलदर्शनार्णं अपूर्वार्या च भयोज्यार्या दूतप्रयोग:ः। सनैर्ना गीलतोऽनुमविशदिति प्रवेशः । तत्र च पदात्पदमाकाटक्षेटिति सर्डक्षेप:, पट्पकारः, अष्टादश प्रकारोवेति विस्तर. ।-यथा -- "विधिप्रयुक्तां प्रतिगृह्यमात्क्रया" दत्यन: आग्भ्य "इतिप्रविश्यामिहिता द्विजन्मना" इति पर्यन्नः कुमारसम्भने

उपोहातः पदंचैत पदार्थः पदत्रिग्रहः। चालनाप्रत्यवस्थात्र व्याख्या तत्रास्यपड्विधा॥

  • सः अनुषद्र- - प्रसङ्गानुमसङ्मेदात् वनिविधः । तत अनुषङ्ग:यथा .... अपि कियार्थसुलभ समित्कुशं जलान्यपिस्त्ानविधिक्षमाणिते। अपिस्वशकत्यातपसिप्रवर्तमे शरीरमाद्यखवलुधर्ममाधनम् ॥

मसक़े यथा --

अनुमसहो यथा- अपिप्रसन्नं हृग्णिषुनेमन: करस्थदर्मप्रणयापहारिपु। यउत्पलाक्षै श्रग्लैर्विलोचनेः तवाक्षिसापत्यमि=प्रयुऊ्जते॥ प्रस्तुतस्यस्थिरीकरणं पद। तत् उपक्षेप, विक्षेपप्रक्षेपैः

Page 61

१२४ यहगारमकाशे

उपक्षेपो यया- यदुच्यते पार्वति शीलवृत्तये नरूपमित्यव्यभिचारितद्वचः । तथाहिते शीलमुदारदर्शने तपस्विनामप्युपदेश्तां गतम् ॥

रिक्षपो यथा- विकीर्णसप्तर्पिब लिप्रड्ासिभि: तथानगाङ्ग: सलिलैर्दिवश्र्युतैः । यथात्वदीयैक्षरितैरनाविलै: महीधरः पावितएवसान्वयः।।

प्रक्षेपो यथा- अनेन धर्मरसविशेषमद्यमे घिवरगेसारः प्रतिभातिभामिनि। त्वयामनोनिर्विषयार्थकामया यदेक एव प्रतिगृह्य सेव्यते।।

तत्प्रयोगः पदार्थ: सोपिश्रेधा-उप्क्रमः, प्रक्रमः, मनुक्मः इतिः तनोपक्रमोयण- प्रयुक्तमत्कारविशेषमात्मना नमां परं सम्प्रतिपत्तुमर्हससि। यतर्सतांसन्नतगात्रिसङ्गतं मनीपिभिर्साप्तपदीनमुच्यते ॥।

प्रक्रमो यथा - अतोतकिश्चित भवर्तीचहुक्षमां द्विजातिभावादवपसचापलः। अयंजन: प्रष्टुमनास्तपोधने नचेद्रहस्यं प्रतिबक्तुमर्हसि॥

मनुक्रमो यथा- कुलेप्रसूतिः प्रथमस्य वेधसः त्रिलोकसौन्दर्यमिवोदितंचपुः । अमृग्यमैश्वर्यसुखं नवंवयः तपः फलंस्याक्तिमितःपरंतव ॥ प् . . . . स्येकारप्यसुपप .. : तद पिश्रोधाषितर्कविस्य प्रतिपेधमेदातू।

तेपुचितर्कोपया- भवत्य नि्ठादपिनामदु रसहान् म न स्विनांसम् प्रतिपत्तिरी दशी। विचारमार्गप्रहितेनचेतसा नदृश्यते तच्कृशीदरित्वयि।

Page 62

अष्टाविश: प्रकाश: १२५

विस्मयो यथा. अउभ्यशोकाभिभवेयमाकृतिः विमानना सुभ्नुकुतः पितृर्गैहे। पराभिमर्शो न तवास्ति क:करंप्रसारयेत्पन्नगरत्नसूचये॥ विमरतिपेधो यथा- किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वयावार्धकशोभिवल्कलम्। चदप्रदोषे त्रिनिकीर्णतारका विभावरीयद्यरुणायकल्पते ।। प्रस्तुतेष्वसंहतं चालना-सापिज्ञाताज्ञात निष्ठितमेदात् त्रेघा-तत्रविज्ञातविषया यथा- दिवं यदिप्रार्थयसेवृधाश्रमः पितुः प्रदेशास्तवदेवभूमयः । अथोपयन्तारमलंसमाधिना नरतमन्विप्यति मृग्यतेहितत्॥ मश्ातविषया यथा- निवेदितं निश्वसितेन सोष्मणा मनस्तुमेसशयमेव्रगाहते। नदृश्यते प्रार्थयितव्यएवते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ॥ निष्ठितविषया यथा- अहोस्थिरः कोपि नवेप्सितोयुवा चिरायकर्णोत्पलशन्यतां गते। उपेक्षतयः शलथबन्धिनीर्जंटः कपोलदेशेकलमाग्रपिङ्गलाः ॥ कथंचिन्मर्पण प्रत्यवस्था-सावित्रेधा-समीपस्था, ल्िलिष्ठा, अतर्गताव। तास्षुसमीपस्था यथा- मुनिव्रतैस्त्वामतिमात्रकर्शितां दिवाकरपुष्ट वरिभूषणास्पदां। शशाङ्कलेखामिपश्यतो दिवा सचेतसःकस्य मनोनदूयते॥ ्लिष्टा यथा-

करोतिल व्यचिग्मम्यचसुषो नवक्लमात्मीयमरालपक्ष्मण:।। अन्तर्गता यथा- कियच्चिरं श्राम्थसिगौरिखिदसे ममापि पूर्श्रमसच्चितंतपः। तदर्घभागे नलभस्काडिक्षतं वरंतमिनछामिचसाधुवेदितुम्।।

Page 63

९२६ शुह्वारपकाशे

पविश्यचत .... पगैः सुमगह्करणयोगैः जनवयादैः पूर्वषृ्तान्तैः कधिकथामिः परदारिकामि धविश्वासयेदिति विश्वासनम्। तेकु मिथ्यामिथःप्रशोप्तरािभः प्रयोज्यवोरतिसन्धानं कपटः। यथा-मालतीमाघये द्वितीयाङे- मालती- लबड्गिका-कुसळं भअवदीप। कुशलं भगवत्व। कामन्दकी-(निश्वम्य) कुशलमिव। लवहिका(स्वगतं) पम्थावणासुएसाफवउणाउअस । प्रस्ताघना खल्वेब: कपटनाटकस्य । अबलोकिता-चिराादं मअवदीद। मं भणामि अस्सत्य सरीशोमहाभाओ महवोति। िरतित भगवत्या। नतु मणामि असस्शरीरो महाभागो माघय इति । कामनदकी-इदंगभ्यते, घत्सेअनुजानीहिमाम्। लर्वा्रिका-(जनान्तिक) सहिमालदि सपद मसवदीप सआासादो तस्समहाणुददावस्स उग्ममं जाणीमी। लखिमालति, सांमत मगवत्यास्सकाशत् तस्यमद्ानुभाषस्य उदूमें जानीमः। मालती-(जनान्तिकं) अत्थिमेकोऊषळं। अस्तिमेको तू दलं । लवङ्टिका(पकाश) कोपसो माहवो पाम, जस्सिभ अधदीपच्च सिणेदगरुअं अत्ताणयं धारेदि। कपपमाधवोनाम। यस्गिन्भगवत्यर्य स्रेषशुर्कं आत्मानंधारयति। काम.दक्की-अप्रस्ताविकी महस्येपाकथा।

नथाप्यारयाय भगवतीप्रसादंकरोतु। कामन्दकी-"श्रयताम-अ्ति" इस्यतआरभ्य "सप्यमाघघोनाम" इति मालती आावयति। लवदनिका-कुदो महोह्टवि उ्झिअ पारिमाअस्स उग्गमो।

हत्यंयमादि नदुक्तम्- वहिरसर्वाकारप्रवणरमणीयं व्यवहरन् पराम्यूहस्थानान्यपि तनुतराणिस्गयति। जन विद्वानेकस्सकलमतिसन्त्रायकपटैः तटस्थरखानर्थान् घटयतिचमौनंचभजते॥

Page 64

(15) मषाविद्यः प्रकाश: ९२७

एसमंमालदीसङ्करउरंगमिरसदि। तदोप््वंकिलसोहण्णकटउ इत्ि देवदाराहणणिमिसं सहत्थकुसुमावअअंउद्िसिअ मअवदी लवडिआदुदीअंमालाद तंपच्चकुसुमाअरुज्जाणं आपास्सदि। मद्यकृष्णचतुर्दशीति जनन्यासमंमालती शंकरपुरंगम्यति। तत पवंकिलसौमाग्यंवर्धतुइ्ति देवताराधननिमित स्वहस्तकुसुमापचयमुदिश्य लवंगिकाद्वितीयामालती भगवती तदेष कुसुमाकरोद्यानमानेप्यति। पधाच-सहिपसोअबराओ, इमाकुउममालाओ, ता इमस्सि पागिमाहणमनलारम्मे सोहगरपात्ति गिमित्तं देवदाओ अस्लेहिं। सस्त्रि, पपअङ्गगगः इमाः कुसुममालाः अस्मिन्पाणिय्रह्णमंगळार मे कल्याणसपत्ति निमित्तं देवतामर्चयेति। यथा तत्रैव-अद्धिपसाणरिंदवअणाणुरोहेण गंदणस्स पडिवण्णा मालदित्तिसअलोजणोअत्ततहुज्ा। सस्त्यतत्। यत्ररेन्द्रवचनानुरोधेन नंदनस्य प्रतिषन्रामालनीति सकलोजनाडमात्य जुगुप्सने। यपावा-

श्रेयानस्माकमेबंहि प्रतार्योराजनन्दनी।

पुरा .... चकमे दुष्यन्नं शकुन्तला, रुक्मिणीकंसवविषम्, उमा अनिग्द्ध, इत्येयमादिबुद्धि कल्पितमुदाहरणं। कविकथा-यथा-महाश्वेतापुण्डरीकें, चन्द्रापीडें कादमर गुरभिरबदन्ता प्रतिपत्तिमापेते। वासवदत्ता न सक्षयायचगर, मालतीराजसुहनेनन्नाय पिश्ा प्रदत्तमात्मा- नमुदयनाय, माधवाय व प्रायच्छन्। परदाश्पयोजनमितिद्वासादि पारदारिक-यथा- अस्त्यदवल्येनि गौतमम:येंः प्रियकलनं, तानिन्दश्चकमे। ननम्तं "अद्वस्यायजञार" इनि निर्जञानन्ति अस्तिनारेति वाचम्पतेः सुरपुरोधसः धर्मपनी साप्जावतीमतिचरतः पत्युरमर्पात कियन्तं कालं सोमेनसह उषित्वायुधाभिधानमात्मजं सुपुने। पवमअ्जना प्रमसनैन, च्ठिका परिषत् कुशानुना हनूम्तकार्तिकेयंचेति। विभ्वस्यच कथमेवं विधः पतिरिति पत्यावनुशयं आइयित्वा, नतवसुभगे दास्यमपिदक्तंवर्तुमिति ब्रूयात्"इन्युपावर्तनम। तत्रोदाहस्णच्छाया- इदमिहमदनस्यजैल मरलं महजविलामनिबन्धन रागग्म । अनुचिततरसम्प्रयोगशोनयं विफलगुणालिश यंभविप्यतीति।

Page 65

९२८ यह़ारप्रकाशे

यपावा-

राज्ञ प्रियायसुहदेमचिवायकार्यात दत्वातमजा भवतु निर्वृतिमानमात्यः । दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेन धृमग्रहेण विमला शशिन.कलेव।। भूयद्च यथापुरस्तादुपायेधु घक्ष्यामः।

यशाद कामनदनी- तथा रिनयनम्रापि मयामालत्युपायत.। नाताकतिपयाहेन सखीनिसम्भसेव्यताम्।।

"नायकया नरितिमनुकूलतयाकामितानिच वर्णरेत्" इत्यनुव्तन-यण- अन्येपुजन्तपु च यस्तमसावृतेषु विश्वस्य घातरिसम. परमेश्वरेपि। सायप्रसिद्धनिभन: खलुचित्तजन्मा मालज्याततकर्थिद पह्ुतिर्भृत्।। यथाया-उचितस्ताघदम्या भवतोऽभिष्ट इति समात्यभूरिघसार्धटुमानस्ेति। अपिनव-मालती, माउसितिमोदमे मगवती कामनइकी मालत्याअपिस्तद्वदर्शनात् सुश्िण्मेतदिति ॥-किश्न-सदि- दिट्टिआदअणुरूब अहिळासो। साभर उज्धिअमदाणई र्किं अण्णदोचरिदव्धमेति । कावादार्णिसटआरमनरेण अदिमुत्तळअ पसहेज मदमणा! रतुहारिसी ओोपपख दोति ।

यम्ययम्य हि योभावस्तेनतनहि त नग्म । अतुनविश्यमेघाची क्षिम्रमात्मरशनदेत् ।। हाति।। वित्ानुपतनायय सृतसलावया सम्यावार्यशरीरमित्ययदत। यृणुविचित्रमिदसुभगे ववित सम्यामुत्र१ अमाधित्थगात्रपुत्रोनाय उमादमनुभवति. द्वितीय अद्व निवाचिषपतरे दषया च प्रसादमस्या लक्षयित्या पुनरपिकथा प्रव्तयेत्। नायकम्य स्ौभाग्य न्लाघनीयतया पच्छन्नसम्पयाग भूमभूतवाकीर्तयत्। शृण्यता या अद्धल्याडयिभारक शाकुतलादीनया्या निवसात्कण्ठानिक्थयस्। तदय मदत्या सुकुमार. परिव्षि० पूर्षस्तपम्वी, ततोघुना शक्यमनेन मरणमप्यनुभवितुम्। इतिच वमयत्। इद्रितापारात्रा लक्षरदिति-कार्योपयासशुद्धि। यथा माल्तीमाधये पामनदवी(मालत्याधियुषमुसमय्य) "शृणु िचित्रमिद सुमगे म ताघस् एवदाममहत: कथितपवमया माधवामिदानः कुमार, य्वमियमामचीनरू मनस। द्विरीय बन्धन।

Page 66

अष्टाविश: प्रकाशः

लवङ्गिका-सुमरामो। (स्मरमः)

यमशेषभुवनमहनीयपुण्षमहिमान भात्मनः सातीर्थ्यात् पितैवतेजानााति। योसौ

भषिच- व्यतिकरितदिगन्ता: श्वेतमानैर्यशोभि: सुकतविलसितानां स्थानमूर्जखलानाम। अकलितमहिमान: केतनंमङ्गलानाम् कथमपिभुवनेस्मिन् तादशारसम्भवन्ति॥ तन उदयगिगरिवैकएव स्कुरितगुणद्युतिसुन्दरःकलावान्। इहजगतिमहोत्सवस्यहेतुः नयनवतामुदियायबालचन्द्रः। असौविद्याशालीशिशुरपितिनिर्गत्यभवनात् इहायातम्सम्प्रत्यविकल शरचन्द्रवदनः । यदालोकस्थाने भव्तिपुरमुन्मादतरलैः

अत्र वालसुदृदामकरन्देन सहविद्यामान्वीक्षिकीमधीते। सपषमाधवोनामेति।

सखलुमन्मथोद्यानयात्राद्विवसान्प्भृति दुर्मनायमान: परवानिव शरीरोपतापेन-

  • व्यनकत्यन्तस्तापंकथयतिनधीरोपिविषयम। प्रिय डनुध्यामाङ्गप् कृतिर पिचापाण्डुमधुरं

लषद्रिका.पदंवितस्स सवसरे मअवर्दि तवराअंतीय उदीरिमंमासि। कामनदकी.यावदशृणवे मालत्येवास्य मन्म-ोमादहेतुरिति। ममापिदि सपवनिख्वयः।

Page 67

९३० ए दारप्रकासे

अनुभवं वदनेन्दुरुपागम नियतमेव यदस्यमहात्मनः । क्षुभितमुत्कलिकातरलंमनः पय:््वस्तिमितम्यमहोद्घेः॥ नायकयो: विलोकनश्नवणदिवसतादारभ्य मिथोमिलापात् चिन्तादिजन्मनः मनोवारवुद्धिशरीरसा कल्यम्यस्थानात् स्थानान्तशेपवर्णनमवस्थानिवेदनम्- तथ कार्योवन्यासशेष । यदाहकामन्दकी"तदेव पृत्ासुकषुमारः कुमार। तदत्रा परिष्विष्टपूर्यस्तपस्वी। यतोधुना शक्पमनेन मरणमव्यनुभवित्तुम्। मसौदि धत्त चक्षर्मुकुलि नि रणत्कोक्लेबालचृत मागेगात्रं क्षिपतिवकुला मोदगर्भस्यवायो:।

यश्चैत-मरणता दशमीकामसूत्रकार कामयमानाना अवस्थामामनन्ति। यदाह-तस्पदशसथानानि। चश्रु प्रीति -मनस्सङ्ग-सद्ल्पोत्पत्तिप्रलाप-नि्द्वाच्छेद-विषयेभ्योव्यवृत्ति ·- लज्ानाशः -उ.माद- मूच्छी-मर्ण-हति। ददनुमायेपुमरणानभ्युपममात् मृत्युयोग्यतैवमरणमुच्यसे। चक्षु प्रीति पुनः मिधोडभि- लपपव। कानिताई वित्तजन्मन दशस्थानानि। थ्रथताम्-पटिद्भियाणि, वक्त, याद्, बुव्धि, चेष्ा, इति। तत्न मनसिचिन्ता, अनुस्रण च। वुद्धी्द्वियपु विषयव्यातृत्तिर्निंद्वा- नोदश। वकते लजाप्रणाश उत्मादख घाचि गुणकीर्तन विल्गपक्ष। वपुषि व्याधि

तासु चिन्ता यथा- सअणेचितामइअं काऊणतुमं जिमीलिअच्छीए। अप्पाणोउनऊटो पमिदिळवलआहि बाहाहि।

अनुस्मरण यथा- जेहि चिअजीनिकड तुहसंकप्प सगमसुहैहि। खणविघडिए ळाह तेहिणअणजइबराई॥

Page 68

(16) मषाविश्ञ: प्रकाशः ९३१

विषयव्यावृस्ति: यथा- सौधादुद्विजते त्यजत्युपवनं द्वेप्टिपभामैनदवी द्वारात्वस्यति चित्रकेलिमदसोवेषं विषंमन्यते। आस्तेकेव लमव्जिनी किसलयप्रस्तारशय्यातले

निद्धाच्छेदो यथा- तुहतिरहुज़्ग्गिरओ मिविणेक्णदेड़ टंसणसहाई। वाहेणजहालोअण विणोअण पिसेविहअम। तवविरहोजागरकः स्वम्ेपिनददातिदर्शनसुख्धानि। वाग्पेण यथालोकन घिनोदनमप्यस्या विद्दतम् ॥

लजापणाशः यथा-

. सेमज्जआणो बाळअचोळोणळोअमाजाआ। अहएभरि . विसारिअ्छीतुहकएण।

उन्मादो यथा- चन्द्रं चन्दनकर्दमेनलिखितं यन्मार्पटंदष्टाघरा काम: पुप्पशरः किलेतिसुमनोवर्गलुनीतंचयत्। बन्दं निन्दृति यच्चमन्मथमसौ भङ्क्वाग्रहस्ताड्गुली स्तत्कामं सुभग त्वयावरतनुर्वातूलनांलम्भिता।

गुणकीर्तनं थथा- विलिम्पत्येतस्मिन् मलयजग्मार्द्रेणमह्सा दिशांचकंचन्द्रेसु कृतमथतस्यामृगहकः। दशोर्बाप्पः पाणौवदन ममवःकण्ठकुहरे हृदित्वं हो:पृष्ठे वचसि च गुणाएत्रभव्तः ।

Page 69

९३२ एद्ारपकाशे

विछाणेपथा- यथागुणैस्सर्वगतस्त्वमुच्यसे नवेत्सिभावस्थमिमंकथजनम्। इति खवहस्तालिखितश्रमुग्धया रहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥

व्वाधिपंथा- तस्यास्तापमहर्निशं सकथयाम्मेणीदशस्तेक्थ पझिन्यास्सरसंदलं विनिहितं यस्याशशमायोरसि। भादौशुप्यति सङकुचत्यनुततः चूर्णत्वमापद्यत पश्चान्मुर्मुरतां दघद्वहतिच श्वासावधूतं सखी: ।

नमुता यथा-

वाप्पाम्भोभिझडिति पतितैः सून्यतचस्तनान्तः । तस्या: किश्वित्सुभगतदभूत्तानवरत्वद्वियोगे येनाकस्माद्वलयपदवीमङगुलीयं प्रयाति।

जाउपं यथा- अच्छितं नयनाम्चुबन्धुपुकृतं चिन्तागुरुभ्योर्पिता दत्तं दैन्यमशेपतःपरिजने तापरसखीप्वाहितः । अद्यथः किलनिर्वृति ब्रजतिसाश्रासैyरपरंखिद्यते विस्रब्धोभत्र विप्रयोगजनितं दुपखंबिभक्तंतया ।

मूच्छा वथा-

दह नपतिता दष्टामूर्तिर मथान हिवैधवी। इतिनुनिदित नारीरूपरसलोकदशां सुधा तवराठनया शिस्पोत्कर्षो विधेर्विघटिष्यते ॥

Page 70

अषाविश्य: प्रकाशः

इम्िताकारज्ानमपि' " विशेषतस्तत्र प्रसिद्धायां द्वितीयेद्दनि वाचि, चपने, रष्यां क प्सादमस्या लक्षित्वापुनरपि कर्था प्रवर्तयेदिद्षिताकाशंक्ष लक्षयेदित्यमिहितात्! तेतु दर्शने प्सीदति, विरहे उद्विजत, विदसितकृत्वासम्भाषते, आदरेणोपमन्त्रयते। आसन्नमासनंददाति। इष्टेपूत्सवेषु स्मरति। मक्ष्येषु • दारग्छति कासि ..... त्वरयितं ! . किवाऊृतमितिपृचछति। विधिक्तेदशपते। गुह्यमाचषटे। शङ्गास्थानेचुनामिशङते। कथायारमते। परविज्ञापनायां ... पेक्षते। वाक्यप्रतिगृण्दाति। पथ्यमुक्तं सहते। इस्तेनस्पृशति। न्रान्येनोपहसति। परोक्षेगुणान् ब्रवीति। ..... . तन्रकान पूजयति। मानंवर्धयति। अर्थकरोति। अनर्थप्रतिहन्ति। कृत्येष्वात्मान नियोजयति। आस्यायिकमतु बुटके। श्रुत्वाचिन्तयति। जुम्भते। निश्वसिति। मरीतिदायंच ददाति। पुनर्दर्शनानुयन्ध विसृजति। साधुवादिनीसती किमिदमशोभनममिघत्स इति कथामनुबघ्नाति। नायकसष साध्य . पूर्वसिद्ं च तत्सम्बं्धं दर्शनं कर्था नियोगं घास्वयमकथन्ती तयाकथ्यमानं काडूक्षति। नायकमनोरथेपुच सपरिमर्वनामसद्दते। न च निर्वदति। तन्मित्रेषु विश्वसिति। तयासइकीडाममिनन्दति। स्वकर्मसुचैना प्रभविप्णुरिव नियुड्के, इति। उदाहरणं यथा-

त्रजतिविरहेवैचित्र्यंनः प्रसीदतिसन्निधौ रहसिरमते प्रीत्या दायंददात्यतुवर्तते। गमनसमयेकण्ठेलमा निरुध्यनिरुध्यमां सपदिशपथैः प्रत्यावृत्ति प्रणम्यचयाचते।।

शाकुन्तलादीनितिहासवादान् प्रस्तवितानन्यप रैर्वचोभिः । श्रुत्वामदुत्सङ्गनिवेशिताङ्गी चिरायचिन्तास्तिमितत्वमेति॥

.. हार्थ ? यथाचोदाहृतमिह्धिताकारेपु स्थानस्थानेपु पुरस्तात् दर्शितेद्गिताकार्श नायकामिप्रायैरुप वृद्धयेत्। साचेत् संस्ुताम्यात्। असंम्तुतांतुगुणकथनैरनुरागकथामिश्च आावर्जयेत्। मनो- दराणि उपायनानि ताम्बूलमालेपनं स्रजमङ्ुलीयकं। तेपुनायकस्य नस्रदशनपदानि तानितानिव चिद्धानिम्यु। पत्रचेद्यानिचनामिप्रायाकृतीनि दर्शयेत्। लेसगर्मोणिच पर्ण पसादीनिच। तेपुतन्मनोरथास्यान प्रतिमाभृतदानेबैना नियोजयेदिनिउपायक्षानम्-

मसंस्तुतस्तु ! गुणकथ्नैरतुरागसक्टथामिश्चैनां नियोजयितिमे:

Page 71

मनोदराण्युपायनानि साम्यूलमनुलेपनं स्रजमङ्ुलीयकंथा सोपादेन पदि ... नि। सानिच विद्वानि म्युरिति दण्ड- पतचउेदानि नानामिन्नायाकृतीनियेषयेस मेददण्डी। लेयगभाणि कर्णपत्रादीनीतिदानमेदौ। नेपुच तन्मनोरथावयानमिमि साममेदी- मतिशभृनेवैर्ना नियोज पेदिति वानदण्डौ तेचप्रस्येक पाषार पञ्चधामपन्ति।-

चेतिमाम- तेथ्यमिज्ञादिपशंमा गुणकीर्तनम्-पणा- कुलममलिनं भद्रामूर्नि मतिश्श्रुतिशालिनी भु नचलमलं स्फोतालक्ष्मी: प्रसुत्वमखव्ठितम्। प्रकृतिसुभगा होते भावामदस्यचहेनवो व्रजतिपुरुपी यैरुन्मादं त एव तवाठ्कुशाः । मैध्यादि संतीर्मनं सम्पनधोपान्यानम्-पथा .- प्रयुक्तमत्कारविशेपभात्मना नमां पर सम्प्रतिपत्तुमर्हसि। यतस्सता सन्नतगातिसङगतं मनीपिभिस्सातपदीनमुच्यते॥ स्वपअपरपक्षयोः अन्यो्यभटटायान परस्परोपकार सन्दर्शनम्। यथा-

एक्केकमेव्वचरिदे कि भणामि किं एककस्य ॥ यस्िप्नेधं गते इदसेष भविव्यतीत्याश्ञाज्ननं, आयतिदर्शनम्। यथा- सोयंस्वयंग्रहणदुर्ललितोदशास्यः त्वां याचतेदुहितरं पणपूर्वमेव। सम्बन्धसन्धिममुनाच सहानुभूय वंशोनिमेर्जयतु यावदियंधरित्री॥ पोहंसमधान यम्ममद्रव्यंतलपता, म्वहत्यपूपनिमुज्यतामित्यात्मना उपधानयथा कियच्चिरं श्म्यसिगौरि विद्यते ममापि पूर्वाश्रम सज्वितं तपः। तदर्धभागेन लभस्त्रकाल्मिनं वरंतमिन्छामिचसाधुवेदितुम्॥।

Page 72

(17) मषाविश्ञः प्रकाश: १३५

अन्यविद्वेषण मन्थव्यावर्तन मनयोपभोगदर्शन मन्यानुरागकथन मन्यसौमाग्यप्रकाशनं चेतिमेद :- तदुकतम्- विद्वेपग्राह्येत्पत्यौ रमणीयानिवर्णयेत्। चित्रान् सुग्नसम्भोगानन्यासाभपिदर्शयेत्।। नायकस्यानुरागंच पुर्श्वगतिकौशलम्। प्रार्थनंचपरस्त्रीभि रवष्टम्भंच वर्णयेत्।।

तन् विद्वेषंग्राषयेत्पत्याविति विद्वेषणयथा- दुद्दसणेण ईसा ळुएण धेरेण दुन्बिअडटेण। ऊपोढापिअसहीसा हसं पअं कहणुजीएसि॥ अन्यव्यावर्तनं_यथा- कूरस्सकारणड्े टिज्जेइअप्पापइस्स णिअअरस। सुरअ सुहंपुणमुद्दौ हो . इ अक्खण्डिएमाळे।। चित्रान् सुरतसषम्भोगान् अन्यासामपिदर्शयेदित्यन्योपभोगदर्शनम्-यथा- अपेतव्याहारं घुतविविधशीलव्यतिकरं करस्पर्शारम्भप्रगलितदुकुलान्तशयनम्। मुहुबद्दोत्कम्पं दिशिदिशिमुहुःप्रेरितदशो रहल्यासुन्नाम्णोः क्षणिकमिहृतत्सङ्गतमभृत्।। नायकस्यानुराग च पुरश्वरतिकौशलं इत्यन्यानुरागकथनम्-यथा- ससिमुहिमुहस्मळच्छी धणमाळिणधण .. तणुओअरितिणुआअइ हळिठिअसुओकुणसुजुत्तं।।

असौ विद्याधारश्शिशुरपि विनिर्गत्यसदना दिहायातः सम्प्रत्यविकलशरचन्द्रमधुरः। यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैX कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव। गृहीतानुवर्तनमावर्तन प्रतिपादनं सवद्दव्यदानं।

Page 73

प्रजारप्रकाशे

मातमपरसवेपुस्वयंत्राइदा. भेतिवानम्। सेपुजितन्यसप्युकत प्रतिभुतादीनां समर्पम ऐयविसर्ग :- यथा- दीपोत्सवेद्यभवता शतमेकविंश दूतेजिता कितव सा स्यमाहतानि। गोदावरीतटथनेषु गताविचेतुं मुक्ताकदम्बकुसुमानि सकेसराणि॥

नहतस्वीक तस्यमर्पण मृद्ीतानुधर्सनं_पथा- सज्जरमुपासुभगभीमरथीनिकुजे सख्यारस्तनांशुकमगृह्यत यतत्वयानः। सवमेददासि ... यन्नशठत्वमेवर तुप्यामुनाकिमिति दुर्लभदर्शनोसि॥

स्वयंमृहीतम्य प्रत्यर्षणमार्ततिपादनम्। यथा- इत्यूचियानुपहिताभरणःक्षितीशं श्लाध्यो भवान् सुजन इत्यनुभावितारम्।

नात्मीयस्यहार केयूपदेः म्रयततोघितरणं सद्रव्मदानम्। यथा_ आमुध्यतामिह सुधारसधाम्निकण्ठे कादम्बरीम्रहितएप सशेषहारः । अम्याःकुमार तवनिर्जितमन्मथायाः मूर्तेर्गुणानुगुणमाभरणं किलेति॥

ममान्यस्यवायदरति तदृस्यतामिति आत्मपरस्ष्येपु स्वयंग्राद्दानं यथा- यहू नात्टप्रमितसुहृत्प्रमोहृदग्घं सौजन्यादिहितवती गतन्यथमाम्। तत्कामं प्रभवतुपूर्णपात्रवृत्या स्वीकर्तुं ममहृदयंचजीवितंच।। शहाजनन, अभिभत्सैन, अर्थापटरण, परिकेशन, उपघातस् दण्डः। सेपुशचन िमीविक

पौलस्त्यः प्रणयेनयाचत इति श्लाध्येनयेन/दरः सम्बन्धे सतियत्त्रिलोकपतिना सौष्येनतत्ररपृहा। गन्तव्यापुनरन्यथापि नियतं लङ्कातयासोतया तन्माभूदिहयः पुरन्दरपुरीवन्दीपरयुक्तोविधि: ।

Page 74

मष्ार्षिशय: प्रकाशः १३७

गामोगामिणिणंदण तुड्झकएतह्वितणुआइ॥। निष्कृप जायाभीरुक दुर्दर्शन निवकाटसक्ष। ग्रामो प्रामणीनन्दन तवकृते तथापितनुकायते।

भोगंगारोळपअच्छसु नो पत्थानिजानिमजजंदि। णंतएवपहितानि अंहेहिसग्गेगंतव्वं। कथसिनानसगकेसुं परिहितेसुथत्तवच्चामो। अवच्चमानीओउनभआ मासतकंतुनो सापातो। पभत अंचसंबरिकाअं सिळ भूदाइहव्वेअवचिट्विस्सामो ।।

पअच्छामिओ पत्थानिजमेदिमेएकं। अच्छरब्भरिअरसं तअच्छथेति ॥ कामचारादे: विघातः परिकेशनम्-यथा-शाकुन्तले-

तुमं ळहसिगंतुं रुक्खसेअणेमद्वे। धारेसि मोमितापमोएहिअत्ताणअं अ . तोगमिरसहिति वलादेनांनिवर्तयति। षघोद्योंग: उपघातः-यथा- इतिपरुपमुदीर्यराजपुत्री मशणितीर्णमनाः परेतभूमौ। त्रिभुवनपतिरुजगाम पीठात झटितिविमोचित चन्द्रहासकोशः॥ पतेषांच व्यस्तानांच कमेणकमेणच प्रयोगो सर्था- कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्तेवयंचार्थिनः रवनंयत्क्क चदस्तितत्परिणमत्यस्मासु शक्रादृपि। कन्यायाश्र परार्थतैहि मता तस्याःप्रदानादहं. बन्धुतों भविता पुलस्त्यपुलहप्रष्ाश्ष सम्बन्धिनः ॥ इव्यादि

Page 75

१३८ वहुारप्रकाशे

उपायाश्षमयुज्यमाना: अवश्यंदेशकालयो: विशेषमपेक्षन्ते। परस्परपक्षयो (!) भिदूतति (!) प्रत्ययः समागम :. तास्ययमसीकारे गृक्षेधानगुत्मलतानिकुख् निःकुटािपु सर्मा भिक्षुकी क्षणिकातापसीभषनेषु देवतायतने, देवयात्रायामुदानकोडायांजलावतरणे विवाइयशोत्सन व्यसनेपु अग्युत्पाते चोरविसवमे जनपदस्यचक्राशेषणे मेक्षव्यापारे, प्रेयान्मनोरथ सहस्रवृतस्सएष सुप्तप्रमत्तजनमेतदमात्यवेश्म । प्रौढंतमः कृतज्ञतयैवभद्र मुत्क्षिपमूकमणिनपुरमेहियामः ॥ तत्र देशस्सविकष्टः विप्रकृष्ट:, सुगमः दुर्गमः, सापायः निरपायः, सेव्य: मसेव्य: इति। कालः घरः क्षिप्रा, साधारण:, सावधि:, निर्वधिः, अतीतः, भाषी, घर्तमान:, इति। तेपु।

सत्निकृष्टो यथा- मदलेखागृहीत्वातं हारं गत्वातदन्तिकम्। तथोवाच यथानेन प्रत्युक्तासा नकिश्चन॥

घिम्रकृष्टो यथा- उत्तिष्ठयदिजीवन्तीं मामिच्छसि तमानय। अहंनेतुमशक्याहिसुदूरमिदमन्तरम् ॥

सुगमो यथा-

सेव्यो पथा- इतो नदूरे गन्घर्वराजधानी तदद्यताम्। दृष्टास्मदनुरोधेन श्वोगन्तासिस्वाहिनीम्॥

असेव्यो यथा- . . . 1

Page 76

(18) अष्ाविश्ञ: प्रकाश: ९३९

कालकरो यथा- स्थितायां त्वयिजीवामित्वत्स्पर्शेन यथातथा। तिगतायां चिरंकालं नक्षमन्तेममासवः ॥

क्षिमो यथा- ततोह मिदमेवात्र प्राप्तकालमितिद्गुतम्। राजपुत्रि सुहृत्प्राणरक्षणार्थमिहागतः।

साधारणो यथा- त्वं दूरमपिगच्छन्ती हृदयं नजहासिमे। दिनावसानेछायेव पुरोमूलंवनस्पते: ॥

सावधियथा- एकैकमत्रद्िवसे दिव से मदीर्यं नामाक्षरंगणयगच्छतियावदन्तम्।

निष्वधिर्यथा नवेदिस प्रार्थितदुर्लभ: कदा सखीभिरस्रोच्तर मीक्षितामिमाम। तपःकृशामभ्युपपत्स्यसेसखीं वृपेवसीतां तद्वग्रहक्षताम् ॥।

मतीतो यथा- वद तेन किमुक्तासि सकिमुक्तरत्वयापिवा। तदन्तिकेच विस्रव्धमुषितासि कियच्चिरम् ॥।

भावी यथा -- परिणेप्यति पार्वतीयदा तपसातत्पवणीकृतोहरः । उपलब्धसुखस्तदास्मरं वपुषास्वेनसमग्रयिप्यति॥

Page 77

प्रक्वारप्काशे

पर्तमानो यथा- गुरोनियोगाच नगेन्द्रकन्या स्थाणुंतपस्यन्तमधित्यकायाम्। अन्यास्त इत्यप्सरसांमुखेन्यः श्रुतं मयामत्मणिघिस्सवर्गः । देशकालस्यो पलब्धये मिथ्यासाध्यस्यमुग्धत्यानपेक्षतया आर्जवत्वादिप्शमनैः प्रयोज्यादीनामति. सन्धान प्रतारण-यथा-उचपते- विधनेक्षणिकादासी मिक्षुकी शिल्पकारिका प्रचेशमानु विश्वासं दूनकार्य दूती न विन्दृति सा प्रयोजपार्या परागेवसम्भाष्य दष्टव्यदर्शन फलानिलोचनानीत्युवत्वारामणीयफदर्शने नियोज यंत्। सभवनस्थामेवच ब्रथात्. अह्ममु्ष्या क्रीडार्यां ते राजभवनोपवन दीर्घिकासरित्रि सरस्यानानि रमनायानि दर्शविध्यामि। ततक् प्रवाळकुट्टिमं मणिभूमिकं वृक्षवारिका मृद्वीकामण्टपं समुद्रगृद्दकं प्रासादात् गढभित्तिसश्चागा् चित्रगृद्ताणि क्रीडामृगान् यत्त्राणि शाषुनि फानि सव्याघसिद्दपप्ञरावीनियानियानि पुरस्तादुपवितानिस्यु: तान्यस्या सानुपरशंसमादरेव दर्शयेत्। वकान्त च तद्गतानुरगशसि चित्रफलकादिकं सन्यवाप्रकाशयेत्। अमन्घस्ाव प्रतिपर्मा याजयत्। सम्प्रयोगे च अयत वर्णयदिति प्रतारणप्रकारः। उदाहरणच्छा्या- मालतामाधवद्विताये सक्े- सचस्रि कायुद्ध राक्षतादीनां वाकयानि, तपु- "सदधि सलाहणि दळ्ळइमणोरदफलें जीथळोट्रस्लसरस मद्दाभाभ वळ्ळह ममाभमा", इति। रामणीयकदर्शन नियोग :- "पसौखु महुरमपुरवीळळा मंजरीकथळ्ण के ळिकळको इळउळकोलाहला उन्निदसहआर सिहम्ट्वीणचडुलचंचरी मणिअरवइरुद लिददल करालचंप माहिवास

मोपणीद सेअसीयडसृहाविंदुइ जंत। मुद्धमुद्दरचंदणाभमाणसी मळसुरहिसहप्फंसो तुर्म परिस्समदिकुसमाअरुजाणमारूदो। कुळनापचिसछड .मालती-सदिरम पददेवदामंदिरदुषारं। ... अगराभी इमाओकुसुममालाओ" इति। पुरस्तादुपपर्णितानां उपचनादीनो

अण्ण अजाणिददोदु-मभवदीद पदंच माघवपटिचंदभसषणाई चिरववळभ

इन्पेकान्ते अनुरागशंसिना चित्रफलकादे: प्रकाशनम्- । कामन्दकी, चत्से इतइना-नइविरमनिरम निर्सदासिजाता।

Page 78

मधाविशः प्रकाशः

स्खलयतिवचनं ते संश्रयत्यङ्गमङ्गं जनयतिमुखचन्द्रोद्वासिनः स्वेदविन्दून्। मुकुलयतिचनेत्रे सर्वथासुभ्रुखेद रत्वयिविलसतितुत्यं वल्लभालोकनेन॥ बदास्यतां किश्िदायेयमा्यातुकामास्मि। अस्तितावदेकदाप्रसङतः कथितपवमाधवाभिधानः कुमारः ससलुमत्मथोध्यान यात्रादिवसात्प्रभृति दुर्मनायमान: परवानिवशरीरोपतापेन। यावद-

यदित द्विप योनुरागबन्ध: स्फुटमेतद्विफलं गुणज्ञतायाः। इति नन्दितमप्यवस्थयास्याः हृदयंदारुणया विदीर्यतमे॥ इति

नायकानुरग थावणम्-

मालती.अहहे एमोविपद्पन। माधव :- दन्तपुष्यवानरिम। यददम बितर्कितोपनत दर्शनो लवसितया अनया अधिरलमिवदाम्ना पौण्डरीकेणनद्ध: सपितइवच दुग्घस्ोतसा निर्भरेण। कबलित इवकत्सं चक्षुषारफारितन प्रसभममृतसेकेनेह सान्द्रेणसिक्तः ॥ किंना .... क विभावः भनतिलवक्तिकेवत्सयासद्वप्रवविशाभ्यन्तरमितः। स्तम्भापवारितौ तिषठावः। वयशय गत्वालवद्गिकासनेविद्ठ। पहिमाणं पाडिबोधससति। ्दाणि पछदुम्मणा भमाणा ईसिमण्पेपसुन्तेति। सगिअ पदसमण .... उविस।

जितमिह्भुबने त्यायदस्याः सखिवकुलावलिवल्लभासिजाता। पस्णतविसदण्डपाणटुमुग्ध स्तनपरिणाहविल्यासवैजयन्ती। इति

तांयातस्यम्दर्शयेदिति प्रतिच्उन्द :- अहसोतु मंफंदप्पर्णिरुधिणिपुरुसुत्तमो सअगाहसाद्दसेण सधमम्व करेदि। काो पंडिउसी। सहिकीसमं एततिअआमासेध। जाअमळमस तेणपधमत्तार्णं पणीकद्गुअमंमिश्चक- ळणादो कडिउमस्पतस्स पदकेरअस्स । अप्णोसरीरस्य। सदिसच्चंकरेदि। कहिदंपध्द्टिम आवेद्सूअपद दीहणीसासेहिं। सरिसंमहाणुमायदाम। सुमरेसिपदं।" दत्यमन्घस्रावपतिपात्तिः। मालती-सहि अण्णारिसो पद्यमञ्रसेणिद्यवेदिमंसरीर फंसो। अदस्वचियेदनामात्रवेिनिपरव्य- पानमिज्े इयमुपालम्पसे-

Page 79

उद्दामदेह परिदाहमहाज्वराणि सङ्कल्पसन्निधिविनोदितवेदनानि। त्वत्स्नेहसंविदवलम्बितजीवितानि किंवामयापिन दिनान्यतिवाहितानि॥

सदि उधाळंप णिज उपाळयासिमहामागे एयमेतत्। त्वंवत्सलेतिकथमप्यवलंवितात्मा सत्यंजनोयमियतोदिवसाननैषीत्। आनद्धकङ्कणकरप्रणयप्रसाद मासाद नन्दतु चिराय फलन्तुकामाः ।

मद्यन्तिका- उत्थातुमिष्छति। मुखमुत्पाट्य सांहस्तगृण्दाति। मदयन्तिकासदिमाली पटियुद्यासि। विलोक्य सदर्षसाम्स-दोमण्णपद किधिमदयदृदि। रम्भोरु संहरभयं क्षमते विकार मुत्कम्पिनरस्तनतटस्यनमध्यभागः।' इत्थंत्वयैवकथितप्रणयप्रसाद सङ्कल्पनिर्वृतिषुसंस्तुतएपदास: ॥ इति संयोगम्- कामन्दकीपत्समाधव इयमशेषसामन्तमस्तको पेसपरागरितचरणङलेम्भूिसे

पर्णतिरमणीयाः प्रीतयरत्वद्विधानां अहमपि तवमान्या हेतुमिस्तैक्षतैक्। तदिहसुवदनायां तातमत्तः परस्तात् परिचयकरुणायांसर्वथा माविरंसीः॥

कामन्दकी-पत्समाधय अविमतानमंस्त यरियसुरेय मालतीमस्यानास्यतीति। माधवः (सविलक्ष) नदि, नदि, कामनदपीनतर्दि प्रागवखाया: परिदीय-तदिकमायु्मनंपोधयामि। पदैपनौ विद्यामद्दणय नानादिगन्तसाद चर्ममासीस् तदैय अस्तसौदामिनीसम्सष भूरियसुषेयरातबो वृक्षेयं प्रतिज्ञा, अवश्यमापार्म्या अपससम्बन्धः वर्तव्य इति। एहतुवायप्रतिष्ठानिषेदिर्नाव्यवदारतम्व्राणि। वाचिपुण्यापुण्य द्वेश्वयस्थाः सर्वजनार्ना भापतनित। इदतावश्मसिद्धमेय। यदुत नव्दनायमालतीं आथयमानं भुर्यसुर्न्धपतिमुक्तान। मरभवी निजशकन्यकाजनस्यमददाराजदति। समपरत्येवचागत्यपुयपेणावेदित पहिकलराश्रा पममायती रेण- अमात्यभूरियसोयपरि विश्वासं अझासुचम्रसादं सयदुमानमातन्वताभमागत्य नम्दनाय माददी

Page 80

(19) मष्टाविशः प्रकाशः ९४३

प्रतिपादिता। तन्रभूरिविसो: . ..... अत्मनह्व ननलुमहाराजम्य निजाकन्यका। कन्या- दानेपुचनृपतयः प्रमाणमितिनैवविधः धर्माचार्यसमयः। तस्मादनिकित्सितव्यमेतत्। अपिच

मावांसपन्नेप्वपिनामतद्धत् पापयदम्यां त्वयिवानिशङ्क्यम। तत्सर्वथासङ्गमनाययत्नः प्राणव्ययेना पिमयानिधेयः।

यथाया-दुर्लभा नधुद्धरक्षिता प्रियससीमवतः-

अपिच-

प्रमश्यकव्यादं मरणसमयेगक्षितवतः

तथाचव्यापारः कमलनयनाया नयनयो: त्वयिव्यक्त स्नेहस्तिमितरमणीयश्चिरमभृत् ॥

याकौमुदीनयनयोर्भवतरसुजन्मा, तस्या भवानपि मनोर्थबद्धबन्धुः । तत्सङ्ग मंप्रतिसखे नहिसंशयोस्ति यस्मिन्विघिश्रमदनश्वककृताभियोगः। यदाह-मालत्या अपि स्नरहदर्शनात् सुश्लिष्टमेतव। योपिदिकपोलपाण्डुतादिचिद्नसूचितः पराक प्रबन्धस्तस्याः कामामिध्वङ्गः सोपित्वन्निवन्धन पततिव्यक्तं। पततुनशयते कददष्पूर्वस्तयावयस्प इति। नसलुनाटइप: मददाभागघेया: कुमार्यः अन्यत्र भवसक्तचेतसः भूत्वा परत्चक्षरागिण्योभवस्ति। अपिच-

कस्यापिकोपीतिनिवेदितंच धात्रेयिकायाश्चतुरंवचश्र । कळइंस :- (चित्रफलकंदशयति)

सड्क्रान्ता भवतीनीतिर्धिजेप्यते। लवद्गिका_को सन्ेदो मदामाअर्स। किंबहुणा-जइपसो मंजीरसह्दो तहजाणा मिदेणवव देसेणआणीदाबुद्धर किसदापमदभतिपाठि। ताउसरीआअववादिदो सुपलक्पणोचिट्ठा। यथाजसहिपदपिणद्ि मसासी। नस्सकारणादोतुमं ठवसंडिभबंधर्ण

Page 81

९४४ ए भार प्रका शे

कंके लिए ळळवं विअध्विमअ धारेदीविळंत णोमाळििमाकुसुमणीसद्ापरिष्टिमसि। सोविजाणाविदो भअवदावम्मद्देण सदावरसदूसप्तण। .. नेदीयसां ... पकृतिरभयुद्धानों। यथाच-माधव :- भगवतिसुलभमपि बहनर्थ मतिसङ्कटंदि पतववयस्यस्य। फामन्दकी-आः करषे मस्यां चिन्तार्यां-यथाच-मकरन्दः-वयस्य अतिकातरोसि। किमेतत्। ननुस्वस्थपवासि। यथाच-मालती-(माघवस्य ललाटेद्स्तदत्वा) दिद्विभावड्ढइ- ...

महाभागे नभेतव्य नमेतव्यं- मरणसमयेत्यक्ताशङ्कपलापनिरर्गल प्रकटितनिजस्रेहः सोयं सखापुगएवते। सुतनुविमृजोत्कम्पं सम्प्रत्यसावपिपाप्मनः फलमनुभवत्युग्रंपार्ष प्रतीपविपाकिनः ।

अपिच. धैर्यनिधेदिह दयेहतएपपाप: किवाकदा चिद पिकेनचिदन्वभाघि। सारदसहृतिविधाब्िभ कुम्भकूट चुट्टाकपाणिकुलिशस्यहरे: प्रमाद:॥

दैवय गात् पुस्यापराधात् प्रमादितोवाकार्यस्व्यावदि प्रत्यूदमशमनमत्ययप्रतीकाराः ॥-यथा शायुन्तलथा: अतिथिपरिभाविनि- विचिन्तयन्तायमनन्यमानसा तपोनिधिवेत्सिनमामुपस्थितम। स्मशि्यतित्वांनसवोधितोपिमन् कथाप्रमत्तः प्रथमकृतामिव।। प्रियंबदा-दद्वितं पदयसउत्त। पस्सिविपुययरुदेअसु्हियासउंदळा। (ुनर्विलोय

पप्पदाद! भविण्णाददुद्िदुज णस्समअवदा पक्मोअवरादोमरिसिदध्ोति। सोतदोणमेधुमण मण हारोदुंमरुद्ददि। किंदुमदविण्णाणादरणदक्षणेण सावोणिवततिरसदिति मंतजतो एवभतरिहियो। मनसूमा-सकदाि आससिद्धं।

Page 82

वथाच मालतीमाधवे- नादस्तावदि कलकुररीकूजित स्त्रिग्धताग: चित्ताकर्षीपरिचितइव श्रोत्रसंवादमेति। अन्तर्मिननं भ्रमतिहृदय विह्वलत्यङ्गमङ्गं गात्रस्तम्भ: र्खलयतिगतिक: प्रकार: किमेतत्।। इत्यादि- करालायतनाच्चायमुच्चरन्करुणध्वनिः । विभाव्यतेननुस्थानमनिष्टानां तदीदृशां।। दृन्त सम्परतिनिरस्तपवमे सन्देहः। तदपिनामजीवन्तीमेनां सम्भावयेयमिति (परितः परिक्रामति) सहसोपसृत्य (सह्गं प्रकोष्ठेनिक्षिप्य) दुरात्मननपेह। प्रतिदतोसिकालिकापशद (स्वगत) म्ोनुसलु मोस्तदेसत् काकतालीयंनाम 1-सम्प्रतिहिमम-(रहोश्रनद्रकलां) इस्यादि। माः पापकर्मनू पापप्णाचण्डाल- असारंसंसारं परिमुषितरत्रं त्रिसुघन निरालोकंलोकं मरणशरणं वान्धवजनम्। अदर्पकन्दर्पंजननयननिर्माणमफलं जगज्ीर्णारण्यंकथमसिविधातुंव्यत्रसितः ।

मपिच रेरेपाप- प्रणयसत्वी सलीलपरिहासरसाधिगतैः ललितशिरीषपुप्पहननैरपिताम्यतियत्। वपुषिवधायतत्रतव शस्त्रमुपक्षिपतः

सन्दर्शनसमागमादिह्वेतो: सह्वेतकादौ नायक्योनियोगः पयोज्यभेषणम्-यथामालतीमाघषे- बुदरक्षिता-एुंतुमेउण कह पत्थिदाति।

Page 83

९४६ रुहारप्काशे

किसण च उद्दसित्िजणणी एसममाळद्ी सइ्रउरगमिसदि। तदोपय फिललोदवदृत्ि देवदाव दणणिमितं सदत्यकुसुमावच्जंउद्दिसिय लवधिय दुदीअभाळदीतपद कुसमाम्ार्ेआा

यथाच-कामन्द्दी-वत्सामालतीसाधवौ इतोनिर्गत्यवृक्षगद्दनेगम्यताम्। उद्धाहमद्लार्य मरू व्विदारिकाया: पश्रादुदानवाटः सुविहित तत्रवैषाहिकद्रव्यजाते, अबलोकितया ॥ भूपम्-

यतस्तत्रैय मयन्तिकामकरनदयो: यावदागमनंस्थातव्यं। ......

सेमेणमोवाविदोअज्मअरदो। .. कामन्दकी-साधुसमेभुरिवसी साधु। "मभचतिनिजल कन्यकाजनस्य महाराजः" इत्युभयलोकाविरद्धसुपन्यरतं। .... यथाया-मवलोकिता-ममव, पाटुअमच्चो माहयस्स णामविजाणदित्ति णिरयेपवदा, ळक्सीभदि।

पशाभ्यूहस्थानान्यपितनुतराणिस्गयति। जनविद्वानेकस्सकलमतिसन्धायकपटैः तटस्थ: सानर्थान्घटयतिचमौनंचभजते॥। प्रतापव्यावपनें यथा- व्यतिकरित दिगन्ताइश्व्वेतमानैरयशोभि रसुकृतविलसितानां स्थानमूर्जखलानाम्।

कथमपि भुवनेस्मिन् तादशास्सम्भबन्ति॥

Page 84

(20) अष्टविश्यः प्रकाशः ९४७

मयोजयोपजाप :- अवलोकिता-तुमंखुमणवटीपजरिस पओअणे रिउिना तत्तको उत्तंतो। वुद्धरक्षितामपसुभअवदीप समाटेसेण तासृतासुवी एमकदासु ईरिसो तारिसोत्तिकदुममअंदब्स उवरिपिअसर्हए दूरमारोविदोपशेष खाणुराक्षी। एरोअर मणोरहो अविणाम तंपेक्सेअति ।

कामन्दकी समादिशति-पर्यवष्ठभ्यतामदः करालायतनम्-

नावोरवण्टादन्यस्सान् कर्मनदारणादभृत्। नकारलोपहाराच्फल मन्यद्विभाव्यते।।

माधव :- (सहर्ष) कल्याणोत्तरावतंसा कल्याणसम्पत्।

मदनतिअ जासमुचडइतं विमाहवस्सदुइअ पिजकडद्दोदि-कामन्दरवीनियुत्तयहि मयातत्र

गुणापेक्षाशुन्यंकथमिदमुपक्रान्तमथवा

इदन्त्वैदम्पर्यं यदुतनृपनर्नर्मसचितः सुतादानान्मितं भवतु सहिनोनन्दनइति ॥ ल्वह्निका-जधा आणसंभसवदीपतंतहप। अण्णद्वातस्स परेदुददसणे अदववंतजोप्णे किति- पिभारिभंअमघेण। चारवानं यथा अवलोकिता-मअ्रवदी सादारणिसोदामिणी समासादिभ अञ्चरिममंतसिद्धिप्पदावा सिरिपशदे कावालिअवद धारेदि_कामन्दको-कुनःपुनरियं प्रवृसिः। मवलोकिता. अत्थिपद्ध पअरीय महामसाणपपपसे करालाणामचतामुण्डा। कामनदनअस्ति पाकिल विविधजीवोपद्वारप्रियेति साहसिकानांपवाद: ।

वारिणोमघोअघंटणामहेभस्स अंतेवास्तिणी. महाप्पदवीवा कवाळकुंडळाणाम मणुमंझ आमर्छा।

Page 85

सुभारप्काशे

सदोह-पउची। गूढदण्डातिचारे यथाकामन्दकी-चत्समररन्द अनेनैववैवादिकेन मालती नैपध्येन अपवारित, प्रवर्तस्व परिणयायात्मानं (इतिपटलकमर्पपति) मकरन्दः-यथाकापयसि। यावदितः चित्रयवनिकामन्तर्घाय नैपथ्य घारयामि। तथाकरोमि। चारसमाधानं यथा .. चुद्धरक्षिता-सपद अनुषरतकामोकामेदुं सपादपउण अभ्भत्थिअपुणो वलामोडिअ अमिददवंहे। मअरदणणिट्डुर पडिददोजामादा। सोअवेळक्करोसावेससलतअपवरो ओरुदणअणपप्फुरतब गणे। साणव्यरदुमिखदो णमेसपद पदाए कोमरबंघवीय पओोअणति समपहपषष्णकाऊप वासभवणादोणिम्मादो। तापदिणा पसगेण मदनतिर्भंआणीअमभर देव संजोभह्स्सं।

समाधिमोक्षो यथा-अम्हहेसुसिपिद्ध नाळदीणेवच्छळच्छीविप्पळद्धणंद णकरम्द्द अमच्भूरियसुम दिरे भअवटीघमणसविदाणपहटि सेम ण्र गोव्याविदोमअर दो। अ् है पांदणावासमुयगदा। ो भअवदीपदण आपुच्छिअणिआवसमगउया। अध पावकङ्वघरप्पवेस विरइदाकालकोमुदी महसप्पमत्तपज्जाउल्ासेस परिअणे। पओोसो अणुऊळहरसदि। अज्ञणोववसिरद ॥-

सैपाढूतविशेषाणामशीतिश्चतुरुत्तरा। चतुर्विशति रेतेपां मयोक्ता कर्मणामपि। जातिकियादियोगेनयस्यदू तस्ययोविधि: । युशयत तत्रमेधावी तमेवविनियोजयेव॥

कर्माणिविशतिमपीतियुतांचतुर्भिः । योयत्रसिध्यतितमे बहित त्रदूत समप्रेषणादिपु समीक्ष्यसमादर्घीत ।।

इति भीमदाराजामिराज भीमोजदेव विरचिते र्रहारपकारो दूतविशेष दूतकर्मोपवर्णन नाम अषाविश: मेकाज्: ॥र

Page 86

॥। श्रीः ।

महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते

। शृ ङ्गार प्र का शे॥ एकोनतिंश: प्रकाशः

केपुनर्दूतसम्प्रेप्णादय :- दूतसम्प्रेपर्ण, सन्देशदानं, दूतानुगमः, सखीविगर्द्णं, मार्गोदी- सणं, गमागमचिन्ता, चिरयद्विमर्शः, दूतागमनं, आकारपरीक्षा, दूतप्रतिभेदः, दूत- परिप्रश्रः, दूतव्याहार:, दूतवाक्याकणन, गमनवृत्तान्तः, प्रवृत्युपलंभः, मरियसनदेशः, सुदृत्समन्त्रणं, अवस्थानुभवः, सहायोत्साहनं, प्रियदूतागमनं, दूतप्रतिपत्तिः, चातीभिधान, कार्यपर्यनुयोग:, दूतवान्य, उत्तराभ्युपपत्ति, दूतप्रतिवाकय, दूतवाक्याक्षेपः, दूतामि- मर्त्सनं, परिजनादिक्षोभः, गुरुजनाशङ्ाक्षोमः, गुरुजनाशङ्का, सहायावेशः, व्यततिकर्तव्यता, स्वयम्प्रतिपत्तिः, नायकानयन, प्रियामिगम:, उपस्थापनं, सम्स्रमचिकल्पः, नायिका- प्रतिबोधन, सुहत्परिहास:, दूतपुरस्कार, इतिवृत्तायानं, अबस्थाञ्ञानं, अवधान, संविधानं, शक्तिविधेचनं, समागमोपायः, समीदितसिद्धिरिति मष्टचत्वारिंशस्-

तेपामन्वर्थसंज्ञाभिर्लक्षणान्युपलक्षयेत्। नानाविधेपु लक्ष्येषु वक्ष्यमाणेनवत्मना ।।

तत्र दूतसम्मेषणं यथा- जातंवंशे ुवनविदिते पुप्कलावर्तकानां जानामित्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः । तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाह्रबन्धुर्गतोऽहं या्जामोघांवरंमधिगुणे नांधमें लब्घकामा॥

Page 87

९५० रुद्धारप्काश

सन्तप्तानां त्वमति शरणं तत्पयोदप्रियाया:

गन्तव्याते वसतिरलकानाम यक्षश्रवराणां

सन्देशदानं यथा ...

अव्पाहिजाउसहि जाणसितंतेअअंज़ुबतं।

धूइतुमंचिअणिउणकाव्घड मआट जाणासे वोस्तुं . सु॥

तत्रप्रविधानं यथा- सवधमळमाअळ्ाओसु हाहए गुजोलंह। सब्भावमेदवणअमावेव्जसु किधयटयूणायेविरसिप्ण

दूनानुगमो यथा- तव्मणददूहए अत्जइमपअवतति अणुपअव्यादि पुणरव्त। सीसंतळद्दवि समव्वतिसंदेशोसे 1 एवन्दमस तव्स। सुदअव्स दूह अव्पादवितीत=सेअतुरगणिप्ता। ससतीविगर्दण पथा- सुव्पततइओविगओजामुति सहिओ कीसमें भणहा।

सुप्यतांतृतीयोपिगतोपाम इतिसरय:किमिति्माभपय।

किंभणहस हिओमामरव्द्रीसिह इसो जिअंतीए।

किमणथ मां सकयो माम्रियस्व द्क्यते स.जीवन्त्ां। कार्यालापपथस्नेदमार्ग: पुन्न भवति। i. 1

Page 88

(21) एकोनविघ्य: प्रकाश: १५१

मार्गोदीक्षण यथा-

सुहळाळसाहिं अवअअपव्यंतरेसुपुणरुव्तं। पेसिव्जंतिसरहसं समाअं दूर्ईहिदिब्ठीओ।।

गमागमचिन्ता यथा-

वबचहि इ सोधर सेइ हि हिओता समेहिइभवासमे उभगिअव्नव्तु-तसुत्तर किंतुपाविहिद। आमवप्रतिव्णुकाहकि स पटक हणहुइइमतति पव्ढ मुबलअसाइसआहि अब्अन्धरघरेइ। चिरयद्विमर्शो यथा-

दूतीगआविराआ्किसो महवासमेहिरणवेवति। जीविअमरणतरसधिआए अन्दोळपहिअअ। टूइणएइचंदोपिपुन्गबो जामिणीबिबोळेइ। सव्वं सव्वको चिअ विसब्दुलिक्कव्मर्किभणिमो।।

दूतागमनं थथा-

सहिअणहव्धाहिमुहं धारइअ विमेसअविअखिबिऊणं।

अभिसार णणगेह्गइण मव्ठवेइवअव्णपुनचइदुइं।

माकारपरीक्षा यथा-

अभणंतेण विभणिआमुहेणसेक व्जुणिपव्तेसु।।

दुरीएरउणति एपहरिसोसचाइगंडवासेसु ॥

Page 89

९५२ शहारप्,

दूनप्रतिमेदो थथा- पयोदप्निया

सहिवीसमताहणे • जअंवाजतेणसंदि०टा। जंतुहक • जंत• चेअम· झमांदाणिमंसआहर्या।। दूईम चवअणेअंजसिपारंगआत०स॥ द्ृतपरिप्रश्षो यथा- कहणुगआकहदि-ठा किंभणिअं किंवतेणपडिवणं एअ०चिअणसम०पइपुणरु•तंजंपमाणए ॥ पिअपासाहिणिअ •तोस०चंअळिअंतजंभदूईजणो। त० चिअकामिणिस दोदूमे· तिपिबहुसोनिअंतेइकहं॥ दूतव्यादारो यथा- जइआइरि• तवेस विअविअ सदूळसीसंत संगमननूएसम० भहिअमणहरहोतिसंदेसो।

इअदूईहितुळि •जइ पड माणअपिअअमोविळासिणीस०धो॥ दुनयाक्याकणन यथा- दूर्ईमुह्अ• दपुळोइरिएकि भणिहंतिअझाए। पिअसगमगळिअ मणोरहा एहिअअंधरघरेइ।। किएविमहुरस दंसग्सपरि पुडब्रिइ०णमुहसोहं। सुइअ•धट्इनअणिकीर इक०णेकुवळअं च। गमनशृषान्तो यथा- वहिणि•गअमहिपअणेणतु•झपताअप- तळणिउ०जं।

अप्पाइआहितुहृदेण जाइताळमएणमुळआइ। अंहु०भतसासपडि खवळ०तविसम खरपआइं।

Page 90

पकोननिंद्य: प्रकाशः ९५३

पवृत्युपलम्मो यथा- श्ुतैः क्वापि प्रीतः कचिपपि निमित्तैः पुलकितः क्वचिच्चोपश्रुत्या शमितपरितापो विकसितः । प्रसादार्थं मुग्धे तवविगतलजो .... प्वमिज्ञोदैवं जनमपिचत पृच्छतुपतिः॥ असौ विद्याधार: शिशुरपि विनिर्गत्य भवनात इहायातरसंप्रत्यबिकल शरचद्रमधुरः । यदालोकस्थानेभवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयित वातायनमित।

चंदोविचंदबअणे इत्यादि। चंदुमुहि चंदधवळादहा दिह•चितुहविओअंमि।

सृष्टरसंमन्त्रणं यथा- अहंयथातथावापि भव्ेयंसतुमत्कृते। कथंभविष्यनीत्येपा चिन्तादलयतीवमाम् ॥ बदक्िकरवाण्यत्र मुह्यतीव मनोमम । माभून्मे दुस्तरो विप्रवधेन 11

अवस्थानुभवो यथा- इत्यादिविठपन्त्यामे तत्कालसुलभोदया। जहारचेतनांमूर्च्छा निद्रेवनयनद्युतिम् ॥ सातुतैमिर कस्यैववभूत्र बहुलक्षपा। मोहायाद्याप्यनाय्यैव सुतरां मनसोमम॥।

Page 91

२५४ पुह्ारपकाशे

सदायातसाहेनें यथा- उत्तिष्टयदिजीवन्तीं मामिच्छसि तमानय। अहंनेतुमशक्याहि सुदूरमिदमन्तरम् ॥

म्रमाथी निर्धूमो ज्वलति विधुतः पावक इव। हिनस्तिप्रत्यङ्गं अवरइव गरीयानितइती नमां नातुं तातः प्रभवति न चाम्बा नभवति ।

प्रियदूतागमनं यथा- निशि तम्यां व्यतीताया मन्येद्युरुदिते रौ। केयूरकस्तमागत्य हेमकूटादथान्रवीत्॥ दिनेप्वथ व्यतीतेषु पत्रलेखातदन्तिकम। प्रापद्वलाहका निर्वृत्तपथिसौछ्ठवा।।

तानर्ध्यानर्व्यमादाय दूरात्प्रत्युद्ययौगिरिः । नामयन् सारगुरुभि: पादन्यासैर्वसुन्धराम। विधिप्रयुक्तसतका रै: स्वयंमार्गस्यदेशिक: । सतैरक्रामयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभि: ॥

वार्ताभिधानं यथा- मृहुंबुद्ध मिवात्मानं हैमंभूतमिवायसम्। भूमेर्डिवमिवारूढं मन्ये भवदनुम्हात। अ्रैमिपृतमात्मान दयेनैव द्विजोत्तमाः । मूष्निंगङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भमान वः ॥

Page 92

(22) पकोननिश्य: प्रकाश:

कार्यपरयत्रुयोगो यथा- कर्तव्यंघरोनपश्यामि स्याच्चेत्किनोपदिश्यते। मन्येमत्पावनायैव प्रस्थान भवतामिह।। तथापि कार्येकस्मिंश्चिदाज्ञां मेदातुमर्हथ। • विनियोगप्रसङ्गाहि किङ्कग: प्रभविर्णुषु॥ दूतवाक्यं यथा- ततोऽहमिदमेवात प्राप्तकामिति दुतम्।

अतःपग्तु सामर्भ्यगतार्थाया यथागिरः । कण्ठेSपि परिवर्तन्ते काश्चित्वमपिवेत्थतत्।

अशाग्रहस्ते मुद्लीकृताङगुलौ निवेशयन्ता :फठिकाक्षमण्डलम ॥। कर्थचिद्द्रेरतनया मिताक्षरं चिरव्यवस्थापितवागभाषत । यथाश्रुतं वेदविदां चरत्वया जनोऽयसुचैः पदलद्दनोत्सुकः । तपःकिलेदं तदवात्िसाधन मनोरथानामगतिर्नविद्यते ॥ दूवप्रतिवाक्यं यथा -- यथाहबर्णीविदितो महेश्वरः तदर्थिनीत्वं पुरएत्र वर्तसे। अमङ्गलाभ्यासरति विचिन्त्यतं तवानुवृत्तिनतु कर्तुमुत्सहे।। वपुविरू शक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निघेदितंवसु। वरेु यद्वालमृगाक्षि मृग्यते तदस्तिकि व्यस्तमपित्रिलोचने। दूतवाक्याक्षेपो यथा- विपत्परतीकारपरेण मङ्गलं निषेव्यत भूतिसमुत्सुकेन वा। जगच्छरण्यस्य निराशिषर्सतः किमेभिराशोपहतात्मवृत्तिभिः ॥ अलं विवादेन यथाश्रुतस्त्वया तथाविधस्तावद्शेषमरतु सः । ममान्र भावैकरसं मनःस्थित न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षत।।

Page 93

२५६ संजरप्रकाशे

दूताभिभत्सनं यथा- इति द्विजातौ प्रतिकृलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया। विवर्तितभ्नलतमाहिते तथा विलोचने तिर्यगुपान्तलोहिते॥ उवाचचैन परमार्थतो हरंनवेत्सिनूनं यतएवमात्थमाम। अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति मन्दा श्ररितं महात्मनाम् ॥

परिजनक्षोमो यथा- कि शास्त्रं गुखः केवा कालज्ा का कुलस्थितिः । रक्ष्यन्तामात्मनः प्राणा यूनस्तस्यच स्वैथा॥ गन्घर्वाणां विवाहोऽयमिच्छयान्योन्यसङ्गमः । शास्त्रेषु पठितस्तस्य तूर्णमुत्तिष्ठगभ्यताम्।।

गुरुजनाशङ्गा यथा- दु०नहजणाणुराओ ळ०जागुरुईपरबसो अ०पा। पिअसहितरिसमं पे०मं मरण सरण णरिएकं।।

डवलतु गगने रात्री रात्रावखण्डकल: राशी दहतु मदनः किंवा मृत्योःपरेण विधास्यति। ममतु दयितः श्लाव्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिन नत्वेवाय जनोनच जीवितुम्।। सद्ापायेगो यथा- नवेदिसप्रार्थित दुर्लभःकदा स खी भिरास्रान्तरवीक्षितामिमाम्। तपः कृशामम्युपपत्स्यते सखी मृपेव सीतां तदर्वग्रहक्षताम्। द्ुमेपुमख्याकृतजन्मस्ट स्वयं फलं तपरसाक्षिपुदंटट मेथ्वपि। न चप्ररोहाभिमुखेषु दृश्यते मनोरयोऽस्या: रशिमौलिसंश्रयः ।

Page 94

एकोननिए: प्रकाश:

इतिकर्तव्यता यथा- तदर्थमथसंमन्तव सहमन्त्रिसुतेन च। एवमेतढिति व्यात्त्रा प्रस्थाने स्थैर्यमग्रहीत ॥ सत्यं वेद्ितवप्रसादमधिकं चेतोममेदं पदं दातुनेन्छसि किन्तु शासनमिदं नोल्लद्दनीयगुरो:। मन्यु:सम्प्रति संहितां पुनरिहागन्तास्मि कादम्बरी सन्दिश्येति सवाप्पगद़दमसौ केयूरकं प्राहिणोत्।

अस्ढविप्फुरितचापमनोजराजे सज्जीकृते दयितसङ्गमसङ्गराय। उच्चैनितम्बजयहस्तिनि हेमकक्ष्यामेणेक्षणा सरभसं निविडीचकार॥ क्प्रस्थितासि करभोरुघनेनिशीथे प्राणाधिको बसतियतजनः प्रियोमे। एकाकिनीवदकर्थ नविभेषिघाले नन्वस्ति पुह्वितशरो मदनः सहायः॥

नायकानयन यथा- सखि दयितमिहानयेति सामां प्रहितवती कुसुमेपुणा विभिन्ना। हृदयमहृदयाननानपूर्व भवदुपकण्ठसुपागतं विवेद ।। तदनघतनुरस्तुसा सकामा वरजतिपुराहि परासुतांत्वदये। पुनरपि सुलभं तवानुरागी युवतिजनः खलु नाप्यते ऽनुरूपः ॥

प्रियाभिगमो यथा- इतो गमि याम्यथत्रेतिवादिनी चचाल सा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमाम्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृपराजकेतनः। तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गन्यष्टिः निक्षेपएवपदमुद्दतमुद्धहन्ती। मागाचलव्यतिकेराकुलितेव सिन्धुः शैलाघिराजतनया नययौ न तस्यौ।।

Page 95

१५८ पम्ारपकाशे

उपस्थानं यथा- वेधाव्ळणिवअव्पुव्वहणणीसहहीएक एचिसमव्ताहि। आअंचिअविहुव्तं गमणं छातरळच्छीए॥ एव्तो विपळाअंतो चआहअविअळंतकेसहव्थाए। विअळ्व्चळआरणाएकहवसव्भातिओदइओ॥ सम्भ्रमविकत्पो यथा-

अन्झासव्हाविस चिअळाबअचिदा उंगपारड।।

केणन दिव्ण ताबिइपएणपरिरमिआरमणी॥। नायका प्रत्िय धन यथा- पुश्षक्षगगस्तदनु मनसो मन्युपरता तनुज्यानिर्यास्यत्ययि समभवद्यत्च तव। युवासो 5यं प्रयानिहसुवदने मुन्चजडतां विधातुर्वैदग्धयं निलमतु सकामोऽस्तुमदनः।। त्वं वत्मलेति कथमप्यवलम्वितात्मा सत्यं जनो Sयमियतो दिवसाननैपीत्। आत्रिद्व कङ्कणकस्त्रणयप्रसाद आसाद्यनन्दतु चिराय फलन्तु कामाः ॥ सुदत्परिद्वासो यथा- तथागतां तांपरिहासपूर्व सख्या सखीवेतमृदावभाषे। आयें व्रजावान्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श।। पत्युः शिरश्रन्द्रकलामनेन सृशेति सख्यापरिहासपृर्व । साग्क्षयिखवा चरणौ कृताशी: माल्येन तां निर्वचन जघान।।

Page 96

(23) एकोननिशः प्रकाशः ९५९

मथातो दूतपुरस्कार इतिवृत्ताक्यानमवस्थाक्षानमवधान सम्प्रयोगसम्प्रधान शक्तिविवेचनं समागपो- पायः समीहितसिद्धिरिति प्रपश्चतोऽमिधीयन्ले। तत्रदूतीसषखीनायकादिमेदाइनपुरस्कारप्रपञ्ञः । तत्रदूतीकृृतो यथा- काम-वत्ले अवलोकिते साधुसाधु अनेनमत्वियामियोगेन स्मारयसि मे पूर्वशिरष्या सौदामनीम्। यथावा-साघुससे भूरिवसी साधु, प्रभवति निजकन्यकाजनस्य महाराज इति उमयलोकविरद्ध- मु्तरमुपन्यस्तम् . यधा च। एह्ेहि भूरिजनजीविनदानपुण्यसम्भारधारिणि चिगदमि हन्तदष्टा। दत्तप्रमोदमपि नन्द्य मे शरीरं आलिङ्ग्य सौहृदनिये विग्मप्रणामात् ॥ यत :- वन्द्यात्वमेवर जगतः स्पृहणीयमिद्धि, एवनिधेर्नितमिनैग्निवोनिमहै:। यस्याःपुरापरिचयप्रतिबद्धव जमुदूनमरिफल्जालिवि भनन।। ससीकृतो यथा-साधुलवद्गिके साधु. अवकरे सलुअनुरागो विकारयोगरीयमो रपन्यासः। यथावा- दयावा स्नेहोवा भगवतिनिजेस्मिन शिशुजन भवत्यारसंसारादविरतमपि चित्तंद्रवयि।

प्रसक्तस्तेयत्नः प्रभवतिपुनदैवमपर ॥ थथाच-जदामअवदी आपनं अव्णधातर्वस अवसरे दुब्देसणो अदिक्कंनजोष्वणि किणविआारिदं नमन्चेणतापसीद मअवदी परिव्तास ते जीविदमरणादो पिअ्रसाई तदाविहुय सादुिडु.दवा। नायफकृतो यथा- अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिश्रममपेक्षते। इदंत्व कृतमन्येन कृतमाश्चर्यमार्यया। यथावा- यातो विक्रमब्ाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले सारं सागरिका तथाच भुवनप्राप्त्येकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागताचभगिनीलाभा जित्ताःकोसलाः किनास्तित्वयिसत्यमात्यवृपभे यस्मै विधेयंस्पृहाम्॥

Page 97

९६० प्रुमारपकाशे

नायिकाृृसोयथा-दापरमन्थवादिणि पिभसहिळवंगिय पसादाणि पिससद्वा मणाधामरणे वन्नमाप

यपापा- पुणोविपणअभंगौ किदावराहो अअंजणोजेण। एवंमतेसिपिअसहि तुमळवंगिअअसंपदमे हिअअं।। एवं सामान्यतोऽवि यथा-

दु०ळहजणाणुर तं दूईओजुणिजिआवेति। क. चोसन्देस सुहळतो सरसा इमोहणसुहाइ। चिंतामणि चळोअंनि साहुदूइजइणवो। संगमसुहासम्भहिअमणरहाहोति संदेसा॥ अस ङ्कस्पितमप्यर्थ मुत्सष्टमचिकारणा। पुनरावर्तयत्येव कलावचनकौशलात्। दूतीसगीनायिका व्यासयानप्पश्चः। तत्र दूतीस्षङ्स्यायथा :- धयतामस्ति विदर्भाधिपस्यनरपे। अमात्येत्यतमारभ्य सपपमाघवोनामेति यावत्। दूर्तीनायिका पथा- पाम-(मालत्वाधुबुकसुधमथ्य) श्रृणुविचिन मिदसुभगे अस्तिताघददेकदाप्सपगतः कितपद मयामाधवामिधान: कुमारी यसत्यमिषमामकीनस्यमनसो द्वितीयं बन्चनमित्युष्करम्य अद्ोपन्वास • दो मदत्वरोपणेयतइति माधयम्य सम्परस्ययोत्पत्तिरितियायत्। दूतीनाथकथ्य यथा- एपमसिदुर्मनायमान: पीडयसिर्मावत्स वत्साच मालतीदुषरनिराशमराणिति-पृच्छामि प तायदायुप्मन्तमवि भवानमस्त यथाभूरियसुरेय मालतीमस्भ्यं दास्यतीत्यतः म्रमवतिकयंचन मामन- वधानां मन्यस इति याघद्।

मुहुव्नवेदनं सप्तम्सपध्यदेवव्स बदुसोमणुमूददव्सणा मविभराळिव्धमुध्ध कमव्टिणी कंद सुंदगाप-

इति पायत्।

Page 98

एकोननिंशः प्रकाश: १६१

सखी नायिकाया यथा- अथ बिभ्रज्जटास्तन्वीः स्त्रुताम्चुकणदन्तुराः। स्तनार्द्रवल्कलस्तामिरदृश्यत कपिञ्जलः ॥ स्वयमेवोपसृत्यैष महाश्वेतामभापत। राजपुत्रयपिनामायं प्रत्यभिज्ञायतेजनः।। अहंकपि्लस्तस्यवयस्यो दयितस्यते।

इत्यत आरभ्य- कपिश्चलकथातस्तं वैशम्पायनविग्रहम्। पुण्डरीकमभिज्ञाय महाश्वेतान्वतप्यत । द्वितीयेप्यहमेवास्य जाताजन्मनिमृत्यवे। शतोममानुरक्तोऽसौ मयेति विललापसा ॥ इति यावत्।

ससी नायकस्य यथा .. सखी तदीया तमुवाच वर्णिन निघोधसाधो तबचेत्कुतूहलम्। यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणं कृतं तपःसाधनमेतया वपुः॥

हत्यत उपकमय

अपीदमेवरंपरिहासइत्युमां अपृच्छदव्यजितहर्पलक्षणः।। इतियाघव्।

नायकेदूत्या यथा- अदयादमन्तर्नगरए्व कांचिद्वार्तामुपश्ुत्य माघवस्य चित्तोद्ेगमधिकमाशक्कमानः त्वरितमघलो किताविदित कुसुमाकरोधानवृत्तान्तः पारापत इव शालाकदेनगोचामिममभेक्का मन्युपपत्रधान्।

Page 99

९६२

नापकससयुर्यथा-

जयतिजयिनस्तेतेभावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनोगदयन्तिये। ममतुयटियं यातालोके विलोचन चन्द्रिका नयनविपयं जन्मन्येकः सएसमहोत्सवः ।। इति पावद्।

नायको नायिकाया यथा त्नत्वाणिप दःजपरिग्रह पुण्य जन्मा भे गस्त्य मिनिवेशकदश्यैमानः। भ्राम्यशृमासपणनाय परेतभूमा वाकर्ष्य भीररुदितानिनवागतोऽस्मि॥। नापिकाया दूत्या थथा - पि सर्गुब्धरदा पत्म्रवाद पव्चपणपधमयत्वव्सषितणे अविरण्वददुंसण भविति हत्यत आरभ्य पिथसमनस्व सममणुमविभ सवतसु्मारत्मसर्वनदपुन्तावि मंदभाइणीविद्दोरेतिजीवळोन इति यावत्। यद्ा कथपुदीअणार्डीआविच्छेदपउददो तार्नीअदि। इतियात्। नायिकासरया यधा- शकुत ले जदोषट दि ममदरूणपहगदो तपोबणरबरीसपसी तदो आररियतव्देव भटिळ्ामेवर मारिसायवधासंउत्ता वधाकरेए यथातव्रापसिणो अणुकपणीआद्दोमि अध अव्यदा सिंचदापिमे उद्ज 1 राजा-(सदर्ष) धुवथोतव्यं विमशच्छेदिवचनमेतावानू वामिन इत्यारभ्य तपतितनुगाभ्रि मदनसत्वामनिशमां पुनर्ददत्येव, गलपयतियथाशशाई न तथादिकुमुद्रर्ती दिवसः। इतियाद्। नायिका नायकस्य पथा- ययाश्रुतं वेदबिदां वर त्वया जनोऽयमुझै:पदलद्धनोतसुकः। तपःकिलेद नदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगतिर्नविद्यते॥ पयमन्येऽपि यथा- भमव दिन सणरअ्जिम साणपच्चार विव्धसिद दिस्म पवसाम णिव्य विद चंद् पसिव्ड पभदपोदंत साह सोदसिभो, एसो अदोपिभसहिमुच्धविदा।

Page 100

(24) एकोननिंशः प्काशः ९६३"

ययावा- 1 1 अव्णंच जाणिदव्वो भअवदीपतव्चमाहवपदिव्वंदअसणाहं चिव्तफळसष'मालत्याः स्तनां- शुकः पतीयम् पसामतव्सपव्सदब्धविरादा कंडचिळबिदाव उळ्टमाळा जीविदवपिअसहि ति । यद्याळत्रणितसुहत्प्रमोहमुन्धं कारुण्याद्विहितवती गतव्यर्थंमाम्। तत्कामं प्रभवतिपूर्णपात्रवृत्या स्वीकतुं ममह्ठयंच जीवितंच।। अपिच- दुर्बारां मदनशरव्यथां वहन्त्या कामिन्या यदभिहितं पुरः सखीनाम्। तहूय: शुकशिशुशारिकाभिरुक्तं धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति।॥ अस्यावस्थाननिवेदनात्प्रयो्य ... मेदः। सर्स दूतीनायकोदासीनेषु दष्टभ्रुवानुमितमेदायस्था- ज्ञानं प्पञ्च:। तन्न सरया दए यथा- प्रम्लानोत्पलकोमले सखित्र इशौ नीलाक्षनेनाज्जिते कर्पूरच्छुरणाच्च गण्डफल्के संवर्वित:पाण्डिमा। श्वासाः सन्तुच कन्दुकभ्रमिुबः किन्तुप्रभावाहिनां अङ्गानां कशिमानमुत्कटममुं कोनामनोत्प्रेक्षते। सख्या श्रुतं यथा- प्रियसखि विपद्दण्डाघातप्रबातपरम्परा परिचयचले चिन्ताचक्रे विधाय विघिःखलः । मृदमिव हठात्पिण्डीकृत् प्रगल्भकुलालवत् भ्रमयति मनोनोजानीमः किमत्र विधास्यति॥

सख्या मनुमित यथा- यत्तालीदलपाकपाण्डुरदनं यहुर्दिनंनेत्रयोः यत्प्ेह्वालितकेलिपंकजवनाश्वासाः प्रसर्पन्तिच ॥ गौरी कुध्यतु वर्तते यदिनतेतत्कोपिचित्तेयुवा धिग्धिवत्वां सहपांसुखेलनसखरीलो के5पियन्तिन्नवः॥

Page 101

९६V प्रुज्ञारपकाशे

दूस्ाइएं यथा- निकामंक्षामाङ्गी सरसकदलीगर्भसुभगा कलाशेषामूर्ति: शशिनइवनेत्रोत्सवकरी। अवस्थामापन्ना मदनदहनोद्दाहविधुरां इयनः कल्याणीरमयतिमनः कंपयतिच॥

दूत्याध्तं यथा- यदि तद्विषयो Sनुरागबन्ध: स्फुटमेतद्धिफलं गुणन्नतायाः। इति नन्दितमप्यवस्थयास्याः हृदयं दारुणया विदीर्यते मे।

सूस्यानुमितं यथा. ईपत्तिर्यग्वलन विषमंकूणितप्रान्तमेतत प्रेमोद्वेदस्तिमितललितं किश्विदाकुञ्ितभु।

व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दष्टमाकेकराख्यम्।।

नायकसप रसं यथा- क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तन मध्य: कान्तितर: प्रकामविनतावंसी छविःपाण्डुरा। शोच्याच प्रियदर्शनाच मदनक्िष्टेयमालक्ष्यते पत्राणामि शोषणेनमरुतार्पृष्टालतामाधवी॥

नायकस्य धरुतं यथा- तन्वङग्यास्त्वमिति प्रसादविशसेर्नास्तीतिखेदालसं चक्षुर्द्वारपथावतारिणिजने व्यापारयन्त्या मुहुः। हर्षार्ति प्रभवप्रतिक्षण भवरवेदा्बुदा हवरे वाप्पाम्भ: कणिका: पयोधरतटे पुप्यन्ति शुप्यन्तिच।।

Page 102

पकोनतिंद्यः प्रकाश: १६५

नायकश्यानुमितं यथा- स्न्िग्धं वीक्षित मन्यतो Sपिनयने यत्प्रेस्यन्त्यातया यातयच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव। मागा इत्युपरुदया यदपिसा सासूयमुक्तासखी सर्वतत्किलमत्परायणमहो कामी स्वतां मश्यति॥ एवं नायकविपये सकयादीना रष्ट थथा मामूमुहत्खलु भवन्तमनन्यजन्मा माते मलीमसविकारघना मतिर्भ्रूद। इत्यादिन न्विह निरर्थ कमेवयस्मिन कामश्चजंभितगुणोनवयौवनंच।। भुतं यथा- धत्तेचक्षुर्मुकुळिनि रणत्कोकिले बालचूते मार्गेगात्रं क्षिपति वकुलामोदगर्भस्य वायोः। दावप्रेम्णासरसविसिनी पत्रमात्रोत्तरीय स्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशोमृत्यवे चन्द्रपादान्॥ अनुमितं यथा- यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जनेवानभजते व्यनक्तवन्तस्तापं तद्यमतिधीरोSपि विषमम्। प्रियङ् गुश्याभाङ्ग प्रकृतिरपिचापाण्डुमधुरं वपुःक्षामंक्षामं वहति रमणीयश्चभवति।। नायिकातोनायकस्य श्रुतं यथा तुंह णआणे हिअअं महउण मअणो दिवातिरवतिथि। णिवघिण तवेड़ बळिअं तुइजुव्तमणोरई हिअअं।। नायकतो नायिकाया यथा -- तपतितनुगान्रि मदनरत्वामनिशं मांपुनर्दहत्येत्र। ग्लपयति यथाशशाङ्कं नतथाहिकुमुद्वती दिवसः ॥ इस्यादि ॥

Page 103

९६६ रह्गारप्रकाशे

नाथकस्य स्वानुभूत यथा --

निशिनिशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रवर्तिभिरश्रुमिः । अनतिलुलितज्याघाताङ्कं: मुहुर्मणिबन्धनात् कनक्वलयं स्रस्तस्रस्तं मया प्रतिसार्थते॥ इत्यादि ॥

भन्येनहएं थथा- कुवलयदलश्यामोऽप्यहगं दधतपरिधूसर ललितविकटन्यासरिशश्रीनान्मृगाङ्गनिभाननः । हरतिविनयवामोर्त्र्रस्य प्रकाशितसाह्सः प्रविगलद्सृकपङ्क: पाणिर्लेलनरजाड्डल: ।। सखीदूतीनायकानां देशकालकार्यपात्रात् मेदाद्वधानप्रपक्षः। तत्र सखयादेशघधानं यथा। अयमसी महानधोव्यतिकर: . सपपा। जलनिविडतवसव्यक्तनिक्नोन्तताभि: पर्गतगतभूमि स्ानमात्रोद्गताभिः। रुचिरकनककुम्भश्रामदाभोगतुद्ग स्तनविनिहितहस्तस्वस्ति का भिर्वधूभिः॥ कालावधानं यथा- गमनमल्सं शुन्यादृष्टिः शरीरमसौ8्ठवं श्रसितमधिकं किन्त्वेतत्स्यात्किमन्यदतोऽथवा। भ्रमतिभुवनेकन्दर्पाज्ञा विका रिचियौव नं ललितमधुरास्तेतभावाः क्षिपन्तिच धीरताम्॥। कार्यावधान यथा- अभिहन्ति हन्तकथमेपमाधवं सुकुमारकायमनवग्रहः स्मरः । अनिरण वैकृतविवर्तदारुण: कलभं कठोरइवकूटपाकल:।।

Page 104

(25) एकोननिंश: प्रकाशः ९६७

पात्रावधानं यथा- इयमत्रयवैः पाण्डक्षामैग्लङकनमण्डना कलित कुसुमाव्रल्लीान्तर्लता परिशोपिणी। वहति च बगरोहा रम्यां विवाहमहोत्सव श्रियमुद्यिनोमुद्धनां च व्यनक्ति मनोरुजम् ॥ दूत्यादेश्यावधानं यथा- गाढोत्कण्ठकठोरकेरळवथू गटान्उपाण्टन्छटैः तांबूलीपटलै: पिनद्द फलिनव्यानम् फृगडरुमाः। तक्कोलीफन्ट सुग्ध जग्धबिकि व्याहारिणि स्तद्ुवो भागा:पेंखित मातुलुंगव्रतयः प्रयोविधास्यंतिवाम् ॥ कार्यावधान यथा- क्षिपन्निद्रामुद्रांमदनकलहच्छेदसुभगा मुपान्तोत्कम्पानाबिहग मिधुनानां प्रथमतः । दधानरसौधाना मलघुपुनिकुंजेपुघनता मसौ सन्ध्याशंखध्वनिरनिभृतः खेविचरति ॥ कार्यावधान यथा- वरेऽन्यस्मिन्द्वेष: पितरि विचिकित्माचजनिता पुरावृत्तोहारैरपिच् कथिताकार्यपदवी। स्तुतं माहाभाग्यं यदभिजनतो यच्चगुणतः प्रसङ्गाद्वत्सस्येत्यथखलुविधेयः परिचयः ॥ पाजावधानं यथा- शरज्ज्योत्स्ाकान्त कुमुदमिव तें नन्दयतुमा सुजातंकल्याणी भवतुककृतकृत्यर्सचयुधा। वरीयानन्योन्यप्रगुणगुणनिर्माण निपुणो विधातुर्व्यांपारः फलतु च मनोइश्रभवतु ॥।

Page 105

१८ शुङ्गारभकाशे

नायकस देशावधानं यथा- शान्तमिद्माश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतःफलमिहास्य। अथवा भवितव्यानां द्वाराणिभवन्तिसर्वत्र ॥ इत्यादि ॥

कालावधान यथा- प्रकृतिललितमेतत्सौकुमार्यैकसारवपु रयमपिसत्यंदारुण:पंचबाण: । चलितमल्यवातोददूतचूतप्रसूनः कथमयमपिकालश्वारचन्द्रावतंसः ।। कार्याषधान यथा- मालत्या: प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो भूय: स्न्रेहविचेष्टितैर्मृगद्दशो नीतस्य कोटिपराम्। अद्यान्तः खलु सर्वघास्य मदनायासप्रबन्धस्य मे क्ल्याण विदधातुवाभगवतीनोतिर्विपर्येतुवा। पात्रावधान यता- आविर्भवन्ती प्रथमं प्रियायाः सो्ध्वाममन्तःकरणकरोति। सन्तापद्ग्धम्य शिखण्डियूनो: दृष्टे:पुरस्तादचिरप्रभेव ॥ नायिकावधान यथा-

बहुआएमणोरह भवगिणाह्याधरघर अज्जमएगंतव्यधणंधआरेपितव्सहअव्स।

पार्यापधान पथा- दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मिन्गृहे दास्यसे प्रायेणास्य शिशो: पिता न विरसाः कौपीरपःपास्यति । एकाकिन्यपियामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नोरन्धा: पुनरालिखन्तुजरठ्छेदानलग्रन्थयः ।।

Page 106

पकोननिंश: प्रकाशः

पातावधानं यथा-

जणवादोविणजाओ तेणसमं हळिअउन्तेण।।

नामिकाकृतंच। तेपुनायककृतं यथा- इतोगमिप्याम्यथवेति बादिनी चचालसाच स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥

नायिकाकृतं यथा- चन्द्रापीडं स/चजग्राहकण्ठे कण्ठस्थानं जीवितं च प्रपेदे। तेनापूर्वा सा समुल्लासलक्ष्मी इन्दुर्पृष्टा सिन्धुवेलेवभेजे॥

उमयकतं यथा-

भेपे्चइमणव्ध चंदअहाअधिएजुअइ्जणो।l

अनुभवकृतं यथा. त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रद्धन्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्थ्यमानः। भ्राम्यन्नृमांस पणनायपरेतभूमावाकर्प्यभीरुरुदितानितवागतोस्मि ॥ दूतकृतेपु नायकापेक्षया नायिकापेक्षया उमयापेक्षया अनुमयापेक्षया च। तेपु नायकापेक्षया यथा- प्रेयान्मनोरथसहस्रवृतः सएप सुप्तप्रमत्तजनमेतदमात्यवेश्म। प्रौढतमः कुरुकृतज्ञतयैवभद्रमुक्किप्तमूकमणिनूपुरमेहि यामः॥

नायिकापेझया यथा- इअजामणं मिऊसा पुरंतवाम्घणीवळंतेई।

Page 107

१७०

उभयापेक्षया यथा- पुरक्षक्षरागस्तदनुमनसो Sनन्यपरता तनुग्लानिर्य स्यत्वयिसमभवद्यनचतव। युधासोयं प्रेयानिहसुवदनेमुंचजडतां विधातुरवैदग्यं विलसतुसका मोरतुमदनः ॥

अनुभयापेशया यथा- पृष्ट:कालेवदतिसमापं तद्विपरीतंसस्यमर्ये। लुम्पति चोष्ट्रेरंवाषंचा तस्मैदत्ताविकटनितम्बा ।।

गुरुरते नायकापक्षया यथा- आपत्य सम्चन्धविधिप्रतिज्वा प्रियस्य नीतासुहृद:स्मृति च । अलोकसामान्यगुणस्तनूजः प्ररोचनार्थं प्रकटीकृतश् ॥

नायिकापेक्षया यथा-

आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम् ॥

उभपापेक्षया पथा .-- विशेषतस्तु बालत्वात्तयोर्हिनतभावयोः । तेन माधवमालत्योः कार्यरस्मतिनिद्लवः ॥

अनुमयापेक्षया यथा- इमांखसारं च यवीयसीमे कुमुद्वती नार्हसि नानुमन्तुम्। आत्मापराधं नुदतीमुपेतां शुश्ूपयापार्थिवपादयोस्ते।

सहायकृतेपु नायकापेजया यथा- पारम्भेडस्मिन स्वामिनोवृद्धिहेतौ दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।

Page 108

(26) एकोननिंश: प्रकाशः ९७१

नायिकापेक्षया यथा- त्वमर्हनां प्राग्रसरः स्मृतोSसिन: शकुन्तला मूर्तिमतीव सक्क्रिया। समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं चिराय वाच्यं नगतः प्रजापतिः ॥ उभयापेक्षया यथा- लज्जास्तिमितमासीना मथकादम्बरी बलात्। महाश्वेताग्रहाचारं चन्द्रापीडेन्यधापयत् । उभयानपेक्षया यथा-

. संवाहंतिजणिआजंज। आळीहउं .. देरोमंचव्ससुव्पहइ॥ ससती दूतनायिकानां प्रभुत्वोत्साहमनतदैवमेदा च्छकतिविवेचनप्रपञ्चः। तन्र सरयुः प्रभुशक्तिविवेचनं यथा- दोर्दण्डाज्ित चन्द्रशेख रधनुर्दण्डावभड्गोद्यत

द्राक्पर्यस्तकपालसम्पुटमिल द्व्रह्माण्डभाण्डोदर भ्राम्यत्पिण्डित चण्डिमाकथमहोनाद्यापिविश्राम्यति ॥ उत्साइशक्ति विवेचनं यथा- कस्यद्रोणोधनुषिनगुरः स्वस्तिदेवव्रताय त्यक्ताभ्यासः कुरुपतिरयं श्रीससुत्थैविलासैः ।- मो: कर्णायारश्रुगुततदिमां ब्राह्मणस्वास्वाणी राधायन्त्रं रचयतपुनर्विद्धमप्यरत्व्रविद्धम् ।। मन्त्रशकिविषेचनं यथा- प्रमध्थकव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्ंगं लव््ातवकथमिवान्यतरमताम्। तथाच व्यापारः कमलनयनायानयनयो:

Page 109

१७२ रद्ापपकाशे

दैवशकिविवेचनं यथा- वय वतविदूर्तः क्रमगता वसोःकन्यका कर्थनटवपातिताद्धिगतायुध .. . । त्यसहुसैव मध्ये स्थितो दद परशुनाहतो व्यसरमौ कृतधामुना। दूनम्यन. . पयोगाभियोगजाम्। इमामक्षिपणी सिद्धि मातनोमि हितायन: ॥ दूतसप मन्तशक्तिविउचनं यर्था-

तत्माक्षा प्रतिषेघ: कोपाय शिवरत्वयमुपायः॥ उ.साददक्तिविवचन यथा- मावा सपतेष्वपि नामतद्धन पाप यदत्यां त्वयिवाविशंकयं। तत्सरवधासंगमनाययल: प्राणव्ययेनाषिमयाविधेयः।। दैवशकक्तिविवेचनं यथा- द्वापादन्यस्माद पिमध्यादपिजल निधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनाग झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः । रायफस्य मभुशत्तिविरेवन यथा- वैधैनिवेदि हदये हतएपपापः किया कटानिदृपिकेनचिद्न्वभावि। सारंगसंहतिविधाबिभकुंभक्रुट कुट्टाकपाणिकुलिशस्यहर: प्रमादः । उत्सादशक्तिविवेचन यथा- येनारोपणकर्मणापि वहवो वीरवतंत्याजिता:

स्त्रीरनं तदगर्भतम्भवमितोलम्यं न लीलायिता हनैग मम फुल्लपङ्गजधनी जाताटशात्रिशतिः॥

Page 110

एकोनतिंश: प्रकाश: ९७३

समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामार्भेममसमुचितैपा परिणतिः॥ तथाप्यस्मिन् दानश्रवणसमयेस्याः प्रविगळ स्प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युतिवदनमन्तर्दहतिमाम् ॥ दैवशक्तिवियेचनं यथा- राहोश्रन्द्रकलामिवाननचरीं दैवात्समासाद्यमे दस्योरस्व कृपाणपातविषयादार्च्छिदतः प्रेयसीं।

कोधेनज्वलितं मुदाविकसितं चेतःकर्थवर्तते॥ नायिकाया: प्रभुशक्तिविवेचनं यधा -- मनोरोगस्तीवं विषमिवविसर्पन्नविरतं ममाथीनिर्धूमं ज्वलतिविधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङ्गं उवर इव गरीयानित इतो नमांत्रातुंतातः प्रभवति नचाम्वाच भवति ॥ मन्त्नशक्तिविवेचनं यथा .. जवलतु गगने रात्रौरात्रावखण्डकलश्शशी दहतुमदनोकिंतापरेण विधास्यतः । ममतुदयितद ्लध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिन नत्वेवायं जनोनचजीवितं।। उत्साद्शक्तिविवेचनं यथा- अव्जमए गंदव्वंघणंधआरे वितरससुहअस्स। अज्जाणिमीळ अच्छीपअपरिपाडिंघरेकुणइ॥ अद्यमयागन्तव्यं धनांधकारेपि तस्यसुभगस्य। "5आर्यानिमीलिताक्षी पदपरिपाटी गृहेकरोति ॥

Page 111

१७४ शुभारप्रकाशे

पुनरपि महाश्वेते वत्से भत्रिप्यति सङ्गमः । इति गिरमिमां श्रुत्वा तस्मात्ससम्भ्रमविस्मयाः किमिदमितितं प्रत्यापृच्छं प्रसृत्व कपिञ्जलम् ॥

सपस्या साहसादिभि: समागमोपायप्रपद्ः, ययोच्यते। तपस्या साहसं माया च्छझ्म च्छलितकं हठः। वेषो रूपान्तरापत्ति रिन्द्रजालं विनिर्गमः ॥ लेखक्षेष्टा Sनुवर्तनम्। कार्योपदेशः साहाय्य मित्युपायाः समागमे।।

सेघुतपस्या यथा -- इयेप सा कर्तुमवन्ध्यरूपतां समाधिमास्थाय तपोभिशत्मनः। अवाप्यते वा कथमन्यधाद्वूयं तथाविधंप्रेम पतिश्वतादृशः ॥

साइसं यथा- तरकोऽपमतिगम्भीरमसुरकृति यत्तरंभितकुटिलकु्तल: छृपाणपाणिः इमशानमवतरति ...

माया यर्था- रक्षसामृग रूपेणवज्यित्वा स रघवौ । जहारसीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविप्नितः ॥

तां याचते नरपतेर्नमसुहुन्ंदनोनृपमुखेन। तत्साक्षात्प्रतिषेध: कोपाय शिवसत्वयमुपायः ॥

छलितकं थथा. वर्समकरन्द मनेनैय वैषादिकेन मालतीनपरपेनपरिवारितः प्रवर्तस्वपरिणयायातमानम् इति।

Page 112

(27) एकोनननिशः प्रकाशः ९७५

हठोयथा- सराजलोक: कृतपूर्वसंधि दारम्भसिद्धौ समयोपलभ्यम्। आदास्यमानःप्रमदामिषंतदावृत्यपन्थानमजस्य तस्थौ।। वेप: छमेकं वासभ् वासपरिपूर्वमृलेडलसाङ्ग: । सब्िक्किशे कलितर निकेननादिर्भारेणत:क्षणमसौ मणिभूषणानाम् ।।

रूपान्तरापचिर्यथा ... दोर्दणडाः क्ववृताददाः कचसिरानद्दौ भुजौ द्वाविमौ वक्त्राणि क्वनुकान्तिमन्ति वलिमत्केदंममेदं सुखम्। वाचस्ता: कणितार्णवध्वनिघनाः क्कायंवचर्संयमो हेलाकम्पितभूधरः क चरणन्यासः क्वमन्दामतिः ॥ इन्द्रजालं यथा- पइ् माहव्पळिसण्णाअबम विआसेससंपुरिसोसीरा। जळणूणि एव्जवरसिंळुअराह्वसीसदव्सणे जणअसुआ।।

विनिरगमो बथा- अयं सते तिप्ठति सङ्गमोत्सुको बिशङ्कसे भीवयतोऽवधीरणाम्। लभेत वा प्रार्थयिता नवाश्रियं श्रियादुरापः कथमीप्मितो जनः ।।

लेसो यमा- दूरंमुक्तालतया बिससितया विप्रलोभ्यमानोमे। हूंस इव दर्शिताशो मानसजन्मा त्वयानीतः॥ चेधनुवर्तनं यथा-

अतताअदुहेदोहिवितुहे धघंमिळ्ठो।।

Page 113

१७६ चट्टारमकाशे

कार्योपदेशो यथा-

घरपरिपाडिएपहेणआइतुहदंसणासाहे। साहाय्पं यथा- हेलोदस्तमहीघरस्य तनुतामालोक्यदोप्णाहते: हस्तावंस तटेनिधाय चरणावारोप्यतत्पादयोः। शैलोद्धारसहायतां जिगमिपोरप्राप्तगोवर्षना राधायाः सुचिरं जयन्ति गगनेवन्ध्याः करभ्रान्तयः ॥ इतिवृत्तस्य सनयादीनां अलव्यलाभार्यादिमेदात्समीहितसिद्धिपपश्चः अर्थितया अमिमतृततस्य

अतस्तननियन्धना वेति। इतिवृत्तेपुपरतिसुसादयो वीजयिनद्वादीनामर्थप्रकृतीनां येकरियाविभागास्ते सन्धथोडवस्था: संस्था: समवस्थाश्ाभिधीयन्ते। तश्न प्रमाणे परोक्षप्रत्यक्षोभयात्मकमपि युक्तियुक्तमेव पमाणमिति प्रमाणविचारेपुयुक्क बलीपस्त्वात्युक्ति: पभाणम्, यथोच्यसे। 'युक्त्यायंनघटा- सुपैति सदददष्टापिनथद्दये। तघ् पञ्चावयवमेव वाक्य यत्परार्धानुमानमिति आवक्षते सेचाव

मनप्रवृत्तिदोषप्रेत्यमाधफलदुर्गाभाषवर्गासुम्रमैय:, तत्सामान्येन संक्षेपतो देशा काला पात शक्ति साधनमिति। विशेषस्तु वीजविन्दुपताकाम्करीकार्यमिति। यधोच्यते। वींजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च। अर्थप्रकृतय: पञ्ध ज्ञात्वायोज्या यथाविघि॥ तघ बीजें मदावाययार्थः। यथा जानकीहरणं सुमद्वाहरणं कुमारसम्मयः शिशुणलबध हति। उकंच- अल्पमात्रसुपक्षितं बहुधायद्विसर्पति। फलावसानें यच् स्यासह्रोजमितिकीर्तितम।। बीजमिध पीजं यथा- पीजमुप्तमन्त कुलमकाण्ड .... शोषापरोहपहषपुत्पादिना मकारेण वदुषिधा दिसरपत्या फलायकदरते तथा यो नायकमदावाफपार्थः नायकोपनायकानुनायकमतिनायफसहासवापा-

Page 114

एकोनलिश: प्रकाश: ९७७

दिव्यामार मेदाद्वदुघाविसर्पन्न्तेफलाय जायते। सबीजमिति, कथाशरीरविच्छेद्द्वेतुविद्टमकप्रवेश- कादिरसंबद्ध: संबन्धो बिन्दुः। उककं च।

प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम्। यावत्समाप्ति बन्घस्य सबिन्दुरितिकीर्तितः ॥

यथादि पयोविन्दुश्च्योनन् पयोडमिष्यन्द्लक्षणाया: क्रियाया विच्छेददेतुः। यथाषा। घृतविन्दु रसिज्वलनलक्षणायाः क्रियायाः विवृद्ध येय रस्यादेवंविच्छिननेु कथाशरीरेपु योऽनुस्ाा सबिदुरिति। कयाशरीरव्यापिनो नायकस्य प्राधान्येन यदुपकारकंस्वेन फलेन फलवत् सा पताका। यथोच्यते।

यस्यावृत्तं परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम् । प्रधानबद्धफलवत्सापताकेतिकी तिता।।

यथाहि पताकानायकस्य चिद्धरूपौ प्रवेशोभायै भवन्ति, स्वस्यामि मकर्पशेमायै भय्न्ति, एवमितिवृत्तेपु यदुपनायकादेः चरितं तत्पधानस्य आत्मनद्शोमा मकर्षोपजायमान पताकेत्युच्यते, पताकय फलत्यनुबन्धविहीना च भकरी, यथोच्यते।

फलं प्रकल्पते यस्या: परार्थायैव केवलम्। अनुबन्ध िहीनां तां प्रकरीति विनिर्दिशेत।।

प्रकरीचप्रकरीलघुर्द्यप्रकरः प्रकरीत्युच्यते, सतु पुष्पादीनामेवस्यात्, सच पुप्पप्रकर: परार्थोपकार- का दे श्ययनस्थानस्यान्यस्यवा शोमायैभवत। एवं महाप्रबन्धय ऋतृवर्णनादिन्यो वापि ो व्यापार सा प्रकरी। धर्मादीनामन्यतमपुरुपार्थः कार्यम्, यथीच्यते। यदाविकारिकं वस्तुसम्यक्प्राज्जैः प्रयुज्यते। यदर्थस्तुसमारम्भ: तत्कार्यमिति कीर्तितम्। प्राचेतसो मुनिवृषा प्रथम: कवीनां यः पावनं रघुपतेः प्रणिनाय वृत्तम्। भक्तस्य तस्य सुमहान्तिममापिवाच: ताः सुप्रसन्नमनसः कृतिनो भजन्ताम् ॥ इति ॥

Page 115

छ सारम काशे

वीजथ - हावत्सा: खरदूषणत्रिशिरसोवध्याःस्थ पापस्यमे हाहा वत्सविभीपण त्वमपिमेकार्येण हेयःस्थितः । हामद्वत्सलवत्सराचण महत्पश्यामि तेसंकटं वत्सेकैकसिहा हता सिन चिरंत्रीन्पुत्र कान्द्रक्यसि।। पिन्दो :-

संरम्भं जगृहे महेन्द्रशिखरादम्भोनिधेर्लद्दने रंहस्वी रघुनाथपादरजसामुचैःस्मरन्मारुतिः।। पताकाया :- मैनाक: किमयरुणद्दिगगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः सवज्रपातपतनाद्गीतो महेन्द्रादपि। ताक्ष्य: सो Sपि समनिजेन विमुना जानाति मां रावणे आ ज्ञातं सजटायुरेपजरयाकिष्टो वर्धंवाञ्छति ॥ मकया :- यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्बीतले सारंसागरिका तथाचभुषनप्ाप्त्यैकहेतुः प्रिया।

किनास्तित्वयिसत्य मात्यवृषभे यर्मैविधेयं स्पृहां ।। इति कार्यस्य पवमर्थप्रकृतीनां साधर्म्यपैधम्यार्भ्या अवगतत्वस्य दानोपदानोपेक्षायुद्धिद्वेतवे विवास। सबपच्चाङ्ः कर्मणामारममोपाय पुरुषद्रव्यसपत्, वेधकालविभाग:, चिनिपातवतीकार

निर्णोता अमिमतफलसिद्धिम, मळम्यळामार्य, उन्धपरिरसार्य, लक्षितामिपृत्तमे अ्थितोपयोगाम तेन ६

Page 116

( ) ५ नासचं ९७९

उपयुक्तपर्याप्येच वर्तमान: यं यें क्रियाश्बन्धस्कन्धमध्यास्ते तस्यतस्य मुखप्रतिमुयाकृतिमि: सम्धया- दया व्यपदेशाभयन्ति। तेचसन्धयोऽवस्थासंस्थासमवस्था इति, तन्न मुसः प्रतिमुखो गर्मो विभर्शो निर्वेहणं इत्यारं मात्परिसमाप्तिपर्यन्ताया: पतृचे: पञ्च सन्घयोमवन्ति, यथोच्यते। * मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्शक्ष तर्थब हि। तथा निर्वहणं चेति सन्धय: पञ्नाटके॥ तन्राधिकारिणो नायकादेर्यन निर्देशस्तनमुसम, उक्तच। यत्रवीजसमुत्पत्तिर्वान र्थग्मसस्नया । कथाशरीरानुगता नन्मुसं परिकोतिंतम् ॥ यत्र फलार्थायाः प्रवृत्तेरुपक्रमस्तव्ेतुर्या तत्पततिमुखम्, यथोच्यते। बोजस्योद्दाटनं यत्र दृष्टनष्टमिनक्कचित्। मुग्वेन्यन्तस्य दृश्येन तह्ै प्रतिमुगं स्मृतम॥ यत्र क्रियाफलश्योन्द्रेदः नागरविषणादयो जायन्ते सगर्भः, यथोच्यते। उद्धेदः कार्यवोजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र सगर्भ इति संज्ञितः ॥ क्रियाफलावापये विचारनिरणयो विमर्शः । यथोच्यते। गर्भनिर्भिण्णबीजोऽर्थः कोधव्यसनजोऽपि वा। विप्रलम्भ कृतोवापि विमर्श इति कीर्तित: ।। क्रियाफलेन सम्यग्योगो निर्वदणम्, यथोच्यते। यत्रानयनमर्थानां मुखाद्यानां महौजसाम्। फलोपसङ्गतानां स्यां्ज्ञेयं निर्वहणं च तव ।। इदोदाहरण मेकम्लोकेन। कथमविकृतप्रत्यापत्तौ प्रियेस्खलितोत्तरे विरह कृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम्। असहन ससीश्रोत्रपात्तिप्रमादससम्भ्रमं 1 विवलितदृशा शून्येगेहे समुच्छवसितंपुनः॥

Page 117

१८०

रम्टानि सानिचनेदपतन्य ते। अभ्युपगतत्वात्। यवालुपक्षेपइयसयोद्योतादयोऽपि संभवन्तयेव। तणचते प्रवनमेप्वाधिकारिका आनुपहिदाः प्रासमविकावाप्पोक्तिव्याः। यथासन्दर्भशोभायै भयन्ति तेनानुसन्ध्यादीनामपि समाेशः सिद्धो भवति। तन्नकिमाधिकारिकं किमानुप्मिक कि प्रासल्षिकमिति चेत्। तहकार्यहि फलप्राप्ती समर्थः परिकल्प्यते। तदा धिकाग्विं ज्ञेय मन्यत्स्यादानुपड्गिकम्॥ कार्णात्फल सौभाग्यवृत्त स्वादाधिकारिकम्। तस्योदाहग्णार्थ तु मामडिकमिहोच्यत ।। परमेन पत्चमन्धय साहा सातुषद्रपसम्रश वैवपोस्योभयव्यापारपधानतया व्ेधा सम्वन्ति अनम्थाः सस्था, समयस्था इति, तत् यासुदेवम्य प्राधान्य ता अवस्था:, दैपकतोहि कार्यपरिणामो घस्या। तत्र पारषमुपाराय जासते, दयमेव न प्रधानत्वेन व्याप्ियते। तत्र ुशुणेकार्यमारब्ध मारम्भा दिभद्ग्यासिध्द्यंब। के पुनगरम्मादय।

तप- ओतवुक्तमानवन्वस्तु यो वीजम्य नवध्यते। महन. फ योगस्य स सल्वारम्भ इप्यते। अवश्यतः फनप्रातिर्भैनोव्यापार .... फलं प्रतिफलौरुक्यगमन म्रसब उदाहृतः । ईपत्पाप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्यत। भावमात्रेण तं प्राहुर द्वंदमिह सूग्यः । नियोगात्तु फलप्राप्ति यदाभावेनपश्यति। किन्विन्छेपां ममाति तामाप्िमन्तः प्रचक्षते। अभिप्रेत समग्र च प्रतिरूपं कियाफलम्। इतिवृत्ते भवेद्यन्र समापि: सा निगदते।

  • मन्थपातः - इति थोमद्ाराजाधिराज थीमोजवेव विरचिके पुह्वारप्रकाशे दूतविशेष दूतकर्मोपयर्णेनं नाम एकोनतिश: प्रकाश: ।

Page 118

। थ्रीः ।I

महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते

शृङ्गार प्रका शे

। व्रिंशः प्रकाशः ।

एवं साधम्यवैधम्याभ्यामनुरागस्व रूपममिहितम्। इदानीं वैधर्म्यतो मानस्वरूपमुच्यते। साध्म्यंतस्तु पथमानुरागेणैव। तदुक्तम्, तस्य वत्षुरणोमयि विमलम्ममेदानां साधारणत्वात्, वा सामान्ये विचित्न इति। वैचित्रयापेक्षया प्रवासात्प्रथमेमानोऽमिघीयते। कथ पुनरस्यवैचिध्यम्, श्रयताम, सरयहिदोपोपि मद इव मतङ्ञजेपु चिग्रह्ोऽपि सहफारमाच इच माकन्देपु कारइर्यादिहेतुरपि तपाप्बन्धहय सार्वकेपु प्रियधिनो ... त्याग इव बदान्येपु, कहुरमि मरीचावचूर्ण इव मेपजेपु, कल्दुषोऽपि कज्लनिवेशहव वनितालोचनेयु, टुरासदोऽमि स्रमरभर इव प्रसूनसंस्तरेपु, वक्रोऽप्युक्तिविशेष इव कविकाव्येपु, यूना मनस्सूपजायमानः प्रकर्ष प्रेमसम्पद: सम्पदते, तदुकम्।

रइविव्गहमिकुष्ठीकआओ धाराओ पेव्मखव्गस्य । अव्ण मअव्वणसिव्जति माणसाणाएमिहुणाणं।। रतिघिग्रहे कुंठीऊताघारा: ममखड्गस्य। अग्नमयानीय खिद्यन्ति मानसानि जञायनोमिथुनानाम्॥

णूमंति जे पहुत्ं कुविअंदासव्वजेवसाअंति। तेचिअमहिळाणपिआ सेसासामिचचिअवराआ।। गोपापन्ति येप्रभुत्य कुषितं दासाइययेप्रसाद्यन्ति। तपव महिलानांप्रिया: शेपा: स्वामिनएवघराकाः।।

Page 119

१८२

सपि न- अध्धव्सरूसणंखणपअव्सणं सुणिअवअ्णणिव्वंघ्ो ।

जन्धण उज्जव गिरओ जंघ णर्ईसा विसूर णिंमाणं ।

उन्मस्तक सन्तापः पुन्रपद स्नेहस्य ॥ यशन आ्ागरक यत्रनैर्ष्यापि गर्दणं मान: । सज्वाव वाटु यवनास्ति स्नेटस्तरिनिव्ास्ति ।। कापुनरयं मानोनाम। यस्यैप शिशुवनेऽपि मानोमान इति महान्मदत्ववादः। उच्यते। एष- घुताधपराधजन्मा मिथो मिथुनमानसेपु रोपो मानः। सविषयाधयालम्यन मेदादनेकप्रकार:

प्रकार: यस्योत्पदयते स आथयो व्यलीकविप्रियादीना पोदाधीरधीरोद्तोदास्तादिनायकप्रपज्ज यत उत्पदते तदालम्बन व्यलीकिप्रियाद्यपराधः तेनानयोमीने मिथो विपर्ययः। परस्पराश्यविषय- भाषथ व्याखपातः, स उत्तम: कनीयान्म्यमक्ष, नायिकानायकोमयाश्यमेदात्, तेपु नायिकाश्चय उघमः। स यधा-

नायकाअयः कनीयान्, स यथा- तणुआइआवराईदिअहेदिअहेमि अंकळेहच्व। बहुळपओसेणतुएणिसंसकोअंधआरिअमुहेण॥। तनुकायिता पराफीदियसेियसे मृगांकलेखेव। यहुळप्रदोपेण त्वयानुशंस भंधकारितमुसेन। उभपाथयो मध्यमा, स पया- पणअकुइआणदोव्णपि अळिअपसुन्ताणमाणइलाणं।

Page 120

(29) विशः प्रकाश: ९८३

प्रणय कुपितयोद्वयोर्यळीकप्रसुप्तयोर्मानवतोः। निश्वलनिरुद्ध निभ्वासदसकर्णयोः कोमः॥

अषतेपु मानविषयाथयालम्वन मेदा: मानजातयः, मानविशेषा:, विषयप्रकीर्णानि, आध्रयप्रकीर्णानि, आलस्वनप्रकीर्णानि, विषयकर्माणि, आधमकमाणि, प्रकीणकर्मोणि, मानविकारः, मानोपलक्षण स्थानानि, मानोत्वसिकारणानि, मानोद्दीपनानि, मानविलासा:, मानमोद्टायितानि, मानसुसानु- मवा:, मानोत्पत्ति कीर्णानि, मानोपाधिभङ्गा:, मानमङ्गकारणानि, मानोपशान्तयः, मानोपशम लक्षणानि, मानमङ्गोपाधय:, मानानुमवसौरयानि चेति चतुर्विशतिरधाः पृथनपृथक्. पमेदमिन्ना: क्रमश उदाहियन्ते। तत्र विषयाथ्रयालम्बनमेदोपमेदेषु घैर्यगुणप्रक्कतिम्वृत्तिनिमित्ताः धीरोदात्तवीरोद्तधीरललित उत्तममध्यमकनिष्ठमात्विवराजसतामस दक्षिणशाठ घृष्टनामानो- मानोपयोगिनो वादशगुपविषय मेदा: गुणवयोधैर्यप्रकृतिनिमित्ठाः उत्तमामध्यमाकनिष्ठामुग्धामध्या प्रगल्मा धीराधीरा उदान्ता उद्धता ललिता शान्ताभिनयनामानसबन्धिनो द्वादश। आध्रयमेदा:। प्रत्यक्षा दिप्रमाणजन्मानो मानोत्पनिहेतव: टष्टाटप्रारथीपत्र धुतातार्थापम्रशद्िनसमाचितानुमितोप-

मेदोपा घिनिबन्धनपटुत्रिशस दुपा घिसयोदाहियन्ते। तनविषय विशेषोपाधिनियन्धनेयु धीरोदात्त विषयो यथा- तदवितथमवादीर्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यहुकूलं वसानः । मदधिवसतिमागा: कामिनां मण्डनश्रीः व्रजति हि सफलावं वल्लभालोकनेन।।

धीरोद्धतविषयो थथा- आताम्रतामपनयामि विवर्णएप लाक्षाकृतां चरणयोस्तवदेवि मूर्ध्ना। को पोपरागजनितां नु मुखेन्दुबिम्वं हर्तुक्षमायदिपर करुणामयिस्यात्॥

उत्तमविषयो यथा- कल्याणनुद्देरथवा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः । ममैत्र जन्मान्तरपातकानां विपाकत्रिप्फृर्जयुग्प्रसह्यः ॥

मध्यमविषयो यथा- पेळ्छसि अणिमिसणअणोजव्पसिविणअणदंससेवठं। कोसुहअतु=झदोसोह महिअअंणिन्ठुर्व्मन्झ।

Page 121

१८४ शद्धारपकाशे

कनिष्ठषिपयो यथा-

पअबहुआए सरोसं सव्वव्चअवव्चआमुठ्क॥। सास्विकविपयो यथा- यदि मनसि शमः किमङ्ग चापं शठविषयास्तव वल्लभानुमुक्ति: । भवतु दिशतु नान्यकामिनीभ्यः तव हृदये हृदयेश्वरावकाशम्॥

राजसावैषयो यथा- लीलावतीचरणचुम्बित मौलिमग्रे कान्तं विधूय विहितागसमुचचाल। अत्रान्तर मुखरनूपुरयुग्ममस्याः सौभाग्यगन्धगजडिण्डिमतां जगाम ।। तामसविष्यो यथा-

कहकहविगमे डखणंतिळव्ख ह सिए विकामिणीसमुव्ळ्ळावे।। दक्षिणधिपयो यथा-

जएतुमं कारिज्जसितीएणमोआहिजाईए ॥ प्रियधिरद्ोऽमियदर्शन च गुरुणी द्वेदुःखे। यथालंकारिध्यसे तस्यैनम आाभिजात्यतायै॥ राठविषयी पथा- अविशादवलन्नेन्नोपान्तं ब्रिलोकनमरफुटं चकिनचकिता वाचः स्पर्श: कचिज्नसङकुले। इति तव मया प्रेमारम्भे य एव विलोकिता: कठिनमनसो दुष्टा भावास्त एव विरज्यताम् ॥ धृअ्धिप्रपो यपा- अ०ळिअइदि० ठिणि्भ•चिओपिचिहु •ओपिळ•गएसिए।

Page 122

विंश: प्रकाशः ९८५

आश्रयविषयोपाधिनिबन्धनेपु एत्तमाथ्रयो यथा- हसिएहि उवाळभा अ०चुवआरेहि रोसिअवाइ। असूहि खंडणाइँ एसो माणो सुमहिळाणं।। दसितैरुपालंमा अत्युपचारैः खेदितव्यानि। अश्रुमिः संडनानि एपमान: सुमहिळाना।।

मध्यमाश्रयो पथा- णत्रि तह अणाळवंती हिअअंदूमेइमाणिणी अहिअं।

नापितथानालपन्ती हृदय परितापयति मानिन्यधिकम्। यथादूर विजुंभितरोष गुरुमध्यस्यवचनैः ॥

कनिष्ठाभ्यो यथा-

पाअंगु•ठाइ•तअरसेणतिळअ· विणि० मविभा॥ हुं निर्लेज समपसर तामेवानुनयययात्वेतत्। पादांगुप्लालक्तकरसेन तिलकंविनिर्मितं।।

मुग्धाश्नयो यथा- सा पत्युःप्रथमापराधसमये सख्योपदेशं बिना नोजानाति सविभ्रमाङ्गवलना वक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छैरच्छकपोलसूलगलितैः पर्यस्त नेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठहोलालकैरश्रुमिः॥

मध्यमाधरयो यथा- उत्तिष्ठामि विमुश्चनाथ सुतनु क्वप्रस्थिता नक्कचित् नेच्छामिप्रभुणैकमासनमहं जातः कर्थ वा प्रमुः । स्वाच्छन्द्यान्ननु किं कृतं तव मया नो किश्चिदित्थं गिरा तन्वङ्गीदयितं दुनेति रुदती कृत्वा मुखं वक्षसि॥

Page 123

१८६ शुभ्ारप्काशे

मगल्माश्नयो यथा- एकत्रासनसंस्थिति: परिहता प्रत्युद्रमाद्द रतः ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाल्षेपोऽपि संविघ्नितः । आलापोऽपि नमिश्रितःपरिजन व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्रतुरया कोपः कृतार्थीकृतः॥

घीराधयो यथा- धरिओअमरिसपसरोमाण सळ्टणेविणपडिओ•चिअवाहो। तीएण वरं पिअअमे गहिओणिअ-त०तळोअणंणीससिअं।

म्धीराधयो यथा- यावन्नोसखिगोचरं नयनयोरयाति तावद्दगुतं गत्वावृहि यथाज्यतेदयितया मानः समालम्घितः । दृष्टेघृष्टविचेष्टिते तु कितवेतस्मिन्नवदय मम स्वेदाम्भः प्लुतिरोधनिर्भरतनो: समेरंमुखंजायते॥

उदासाधयो यथा- भमेदेन कृतःकृता मुखशशीछायादिना मादशी कालुप्येण न लम्भिता: कलगिरा कोप: सतो लक्ष्यते । यत्प्रागत्म्यमपास्य सम्प्रति नवीभूतं पुनर्लजया यच्चायं विनयादरः प्रणयिनामुक्तोमहान् वर्तते।

उद्धताथयो यथा- गोत्राद्वोन्नमुपैति चञ्चलतया यापादमूलात्प्रभो- दष्टायाचपितुर्ममेतिपटके दष्टापतन्ती जलम्। सेयं सागरिका त्वया पशुपते मूर््नानचारोपिते- त्युक्त: कोपकपायपाटलदशादेव्या हरः पातुवः ।।

Page 124

(30) विश्य: प्रकाश: ९८७

ललिताथयो यथा-

भ्रभेदे सहसोद्वतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रतां ईपन्मां प्रति भेदकारिहसितं नोक्तं वचोनिप्ठुरं। अन्तर्बाप्पजडी कृतं प्रसुतयाचस्षुर्नविस्फारितं कोपश्चप्रकटी कृतोदयितया मुक्तश्र न प्रश्रयः ॥

ग्यान्ताश्रयो यथा- सख्यः किपरुपैर्विमुञ्चतरुषं तस्यापराधः सकृत क्षन्तव्यञ्चपलस्य मांप्रतिपुनःकर्ताप्रियो नाप्रियम्। इत्थं मानपरिग्रह्व्यतिकरं हित्वा तथा प्रत्युत प्रारब्धानुनया यथापरिजने नैवाकुला हस्यते ॥

आलम्यनोपाधिनियन्धनेपु रष्टापराधालयनो यथा-

भटष्टार्थालम्बनो यथा- प.च• खमंतुआरअजइचुंबसिमहइ्दमेहअकओळं। तोम०झपिअसहीए विसेसओ कि०सत०णाओ।। प्रत्यक्षमन्तुकारकयदिच्चुंयसि इमौहतकपोल। तसमान्ममप्रियसस्या विशेष: क: कस्मादार्दः॥

भुतापराधालम्बनो यथा- प.तिअणप• तिअंती जइतु०झणहो•तिमझरुअरीए।

प्रतीद्धि अप्रतियन्ती यदितयेष न तवरोदनशीलायाः।

Page 125

निर्मस्नेन मयाम्भसि स्मरभयादाली समालिड्गिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं राघे मुा ताम्यसि।

सच्याजं शिथिलीकृतं कमलयाकण्ठग्रहः पातुवः ॥

शहितापराधालम्पनो यधा- पडणावणि० जंते अ०खाणअसुंदरीएरुवंमि। ईसाम • चरगरुईघरिणीहु• कारअंदेइ।। पत्याघप्यमाने आस्यानक सुंदर्यारूपे। ईष्यामत्सरमुरुकं गृहिणीछुंकारं ददाति॥

सम्भावितापराधालम्बनो यथा- णाकुणंति•चिअमाण णिसासु पासु० तघरविवंधासु।

नाकरिष्य एयमान निशासुसुपसुपरदरवितुत्ताम्। शून्योकृतपा्श्वंपरिमोषण वेदना यद्यस्ास्य:॥

अनुमितापराधालम्बनो यथा-

जह णिव्य णाहरोसामळंगदूमेसिमहहिअईं।।

उपमितापराधालम्पनो यधा- गोन्तव्सळण विळव्खेरेहं अळहसिकिंम हीपव्ठे। अह्सव्चणिव्वडिआ अणुराअपरवसे हिअए।

थिपरीतापराधालम्यनो पथा- भुजगफणसहस्रखच्छरल पबिम्वे निज्तव पुपिसपलीशर्दयेर्प्याकुलोया:।

Page 126

โส้จ : ฉ ทา ฮะ

स्मृतापराधालम्यनो यथा ..

हसिऊणस्णविब्ज इपिएणसव्भरिपुळव्जआकावि॥

स्वमोपलव्धापराधालम्बनो यमा- भूयश्राहं त्वमसि शयने कण्ठलमा पुरामे निद्रां गत्वा किमपि रुदती सस्वरं विप्रवुद्धा। सान्तर्हासं कथितमस कृत्पृच्छतश्र त्वयामे दष्टःखप्ने कितव रमयन्कामपि त्वं मयेति । अथामीपामेव मेदा अतुर्विशतिर्मानमेदजातय उच्यनते। तेच भामा, कोप, क्रोधः, उत्प्रासा, रोष:, ईर्ष्यायितं, मन्त्रयुत, असूयितं, वैमनस्य, उन्मादः, मन्युः, मात्सर्ये, समिनिवेशः, अवज्ञावि सूरणं, वैलश्यं, अनुशया, कालुष्यं, क्षोमः, आवेगा, अमर्षः, कोपातिरेका, उम्रत्यं, प्रणयकलद इति। तेधु स्त्रीणां ललितकोपो भाम:,

यत्रकोपैः कृता स्रीणामप्रसादार्थिनः प्रियाः॥

पथा- दृष्टिं रुपा क्षिपसि यद्यपि भामिनीमां स्त्निग्घेयमेप्यति तथापि नरूक्षभावम् । त्यकत्वात्वरां त्रजपदैरखलितैरयंते खेद गमिष्यति गुरु्नितरांनितम्बः॥

घहमादौ वै .... हेतुः कोपोयथा- दूमेइअमहिअं पुणोपुणोविरहसंगजु ताणुणअं। दोसपरापु०तठिअंवळ•तणि वोळिअहर· तिएमुहं॥

Page 127

मुप्ारपकाशे

पथावा- प. ठंतिमअणपसरपसाअसमुहा विळासिणीसमु·ळवं।

सपय स्वात्ययादिद्ेतु: क्रोधो यथा- मंतूणविहरविजिअं. इअणोसरिअं। माइरमण•खळणंरे •जतुजअईणतिळअळहुईणपिआ।

पथाषा- मझ०चिअ•वअणि•जं अमर० तीए गुरुए . .. । सोह·गपड०चूडो माळजविआतुमणपावइअअसो। प्रियादिपु व्याजनिन्दोत्मासो यथा- साकुसुमेहि गुरुइआ महविकओसुह अदसणेणपसाओ। कहअणपिसाअस०दो ळ०गइ णसहि अअस०ळ०स तुह।

पथापा-

प्ियापराधात् मनर्संरम्भो रोपी पथा- तहबंधणअणुराए त हसंमोहविअळ०तविसामा।

यपाषा- णयणपहोळिरबाह• पुरिआहरमे०तणीसह·वविअणीसा। संदूमेइधरगओअंतीसे रोसविरिमाळण·महिअअं।। समानासु दानमानायमर्पणमीर्षर्पायित पथा. वाओरदपणव इरिवरइअक·णवअसदु०पे०चे। वाहगुरुअणसंमइबाहुएबहुमुहे दि०ठी॥

Page 128

(31) विशः मकाशः १९१

पथावा- जोतीए अहराराओरतिंऊवासिओपिअअमेण। सोण्णिअदीसहगोसेसवत्तिणअणेसु संकंतो।I यस्तस्याधररागोरन्रिमुद्धासित: प्रियतमेन। सपवन्नभाते दृश्यते सपतीनयनेषुसक्रानतः॥ मनुभयापेक्षो मन्युर्मन्त्रयुतं यथा- कुविआअ स०चभामा अणुमरिसेपहइणीणपरमाणं। खळणे०पाअडिअणिअं सारो पे०मासंगमरिसोअंगइमंतू ॥। कुपितावसत्यभाभा समेपि बन्धूना मानस्वलने। प्रकटितहृदय सार: प्रेमाश्वाससटशःप्रवर्ततेमन्यु:॥ यथावा- अत्तान्तरे ललितहारलता नितम्बसंवाहनस्खलित वेगतरंगितांगी। देवीव्यपास्यशयनं धृतमानतन्तुरन्तः पुरंगतवती सहसौविदहैः । परर्ध्धसहनमसूयितं यथा- तोणिणिअपेमपडिपसाअदूमाणअसहंतिचिआ। जावपइणोचळ·तणेउर पळावक· ढिअहिअआ।। यथावा- गोत्ाद्वोत्रमुपैति चज्लतया या पादमूलात्प्रभोः भ्रष्टा या च पितु्ममेत्र कटके दृष्टा वहन्ती जलम। सेवं सागरिका त्पा पशुप्ते मूर्धानमासेपिते त्युक्त: कोपकपायपाटलद्दशा देव्या हरःपातुबः॥। दर्षावसादो वैमनस्यं यथा- णीसासागमधूस रोतिमहरोत व्वोळकाओवच्छिदो

दामाणं बहुवळह•सहिअअव्बारिजमाणिणी

Page 129

९९२ एङ्तारप्काशे

पधाषा-

वेशावणरमणरव्णअमाणणीए माणखळणं।।

विरुद्ववायपादिज कोपातिशय सम्मादो यथा-

अरहब खव्णगुणाओ पहवंताणसुराअए ससहाओ।।

यथावा - आमपिअ .. ऋतुहमणरूवसहि रआमणिगुणा अंहे। जोवातीएण सरिसो सो किं सब्चो जणो मरउ॥

अपराधजनमदु:सो्पोडितो मन्युर्यथा- आमूत्यान्तेश्वसितमरुतो यत्कुचोत्सेदकम्पैः अन्तर्ध्यानात्वुटति च बहिर्यादशोलक्षभावः । पक्ष्मोत्क्षेणव्यतिकरहितो यक्ष वाप्पस्तदेते

यथाया- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृढ़िता

मुहुर्लमः कण्ठे तरलयति वाप्रस्तनतटी प्रियो मन्युर्जातस्तवनिरतुरोधेनतुवयम् ॥

परगुणसम्मावनासहिणणुता मा्त्सर्म् यथा-

Page 130

९९३

पथावा- सर्वचअरामेइतुम· पडिअइ० तिअळंहरणमिएण। स० भाववाहिदाळ •जाजाणइअंग मंगाई॥

अमिनिवेशः यथा- णसहिअणुणअभणिअंणदेसिपसर ठहोसमु.कामरिसं। कहआएकर चिअदूरविसव्वइअ· णिठुर· तुहहिअअं।

पयावा- तहमाणो माणहणाएतएमेअदूरमणुबंधो। जहसेअणुणीअपिओए• क० गाम०विअपउ०ते॥ तथामानोमानधनाया तथा दूरमनुवद्धः। यथातस्या सनुनीय प्रियपकभ्रामपय प्रोपित:।।

·.. क्या यथा- छिन्दानं हृदयं मति विधुरया दाक्षिण्यमुन्मीलयन् देवोत्प्रासनया जनेन जनितं यत्परेम सापि प्रियम्। सोढुं हन्तुमपेक्षितुजरयितुं निह्नोतुमुत्पुंसितुं निध्यातुंगदितुं च न प्रणयिभि: तज्जन्मना पार्यते ॥

ययावा-

इअअ•सवतातिसंअइ० सबिरसो रसो होइ॥।

अचश्षा विसूरणं यथा- ळामएजीविदं धरंदीए। सोअमवमणेइ· रिओ अह०चि अुणे जिमिहआसा॥

Page 131

१९४ परज्नारमकाशे

यथाषा- पुरासीदस्माकं तनुशि्यमभिन्नैव सततं ततोनु तं प्रेयान्वयमपि हताशाः प्रियतमाः॥ इदानी नाथस्त्वं वयमपि कलन्रं किमपरं हृतानां प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम्।

प्रियायमानाद्विलकादिभ्यो लज्नावैलक्ष्यं यथा- णपि अइह झपइ

यथावा- शैलात्मजापि पितुरुच्छिरसोडमिलापं व्यर्थ समीक्ष्य ललितं वपुरात्मनश्र।। सख्यो: समक्षमिति चाधिकजातलज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कर्थचित्।

विम्रियस्य पुनःपुनः स्मरणमनुशया, पथा-

गरु .. ओळिअतं पिअमरिसे चिअहिंअअं।।

यथावा-

1 हिअएमाणवर• णिचिरणचिरेणपणअअगरूओपसमइरोसो॥

घिप्ियोपराणाघितायुद्ति: कालुयं यथा-

खन्टिओअपणअपसरोप छामाणमइआणिअतअकः॥

Page 132

(32) निश: प्रकाशः ९९५

यथावा- वरं भ्रभङ्गास्ते प्रकटितगुरुकोधत्रिभवाः वरं सोपालम्भाः प्रणयविमुखा गद्गदगिरः । वरं मानाटोपप्रसरजनितोऽनादुरविधि: निगूढान्तःकोपः कठिनहदये संद्ृतिरियम् ॥

भङ्गंभ्नुवोः श्वसितमानन मश्रुचक्षुः खेदंमन स्तनुलता च मलीमसत्वम्। नैवावगाहितुमलं सुतनोस्तदेष मन्येऽनुपायपरवत्वमुपैतिकोप: । यथावा- धीरंधरिअंपिगइ ·दूरवळगोविपिअणिओ मअराओ।

व्यली कासु सन्धानातक्रोघोन्वेद आाधेगो यथा-

यथावा- उ०माळुंतिवहिअअं अणुण जंतीओमाणवत्तीओ।

उन्मूलयंती बहृदय अनुनीयमानामानवत्यः। संत्मृतमन्युनिर्भर्थाप्पमरोपरुद्तमुखय:। कृतापराधेपु क्रोधाप्रशान्तिरमर्षो यथा- अपर झसुअत्ताहे वीसध०चिअजणंमिणि.फळमउए। काउंणि िबदु•संपतिअसहिअंउ०च ए०कसर्वचअहिअअं।। यथावा-

तु०गअमणामरव्तीमातु० झपुणोविळ·गि०सं॥।

Page 133

९९६ चुदारप्रकाशे

कोपातिरेकस ... यधा- मय्येत विस्मरणदारुणचित्तवृतौ वृत्तं रहःप्रणयिनि प्रतिपद्यमाने। भेदान्भुवो: कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भम शरासनमिघातिरुषा स्मरस्य।

पथाधा-

सहइ विअंभिअसंरंभवि० भमो माणिणीस्धो॥

तदेषानुनयासाध्यमुम्नता यथा-

रेसविअस० ततिसेसप• तळं एसिअसुभइ।। मधावा- अ०चोडिवत्थंद्धंतप० थिए मंथरं तुमं वच्च। चितेसि थणहराआसिअर्स मज्झरसविणभंगं।1

सपराधतः प्रियाभिभर्त्सनताडनाविककरण पणयकलदः यथा-

पपाच- पादेमूर्धनिताम्रतामुपगते कणोंत्पले चूर्णिते छिनेहारलतागुणे करतले सम्पातजातवणे। अप्राप्तप्रियताडनव्यतिकरा हन्तुं पुनःकोपिता वाञ्छन्ती मुहुरेणशावनयना पर्याकुलं रोदिति ॥ सवैनेपां विशेषाधतुविशति:, सहजः, आद्दार्थ:, पौधनजा, विश्रमजः, सििरा, मङ्ुरः, सम विथमः, प्रकाश:, गूद:, चण्ड:, मृदुः, उन्तटा, मछणा, ऋतुः, वक्रा, साध्या, छच्छूसाश्या पाप्य:, असाध्पा, पुराणा, जीप, पुनर्नवः, नय इति। सेपु सहजानुरागजन्मा सहजो पया-

Page 134

निंशः म्रकाश: ९९७

केळीगो•तखळणे परे०समु•ळइदिहिदेई। बहुपासअपासहरेबहुएवाहो·ळिआ दि०ठी ॥ आहार्यानुरागजन्मा आहार्थो यथा- अळिअकुणअ०पि

यौवनजानुरागजन्मा यौवनज: स थथा. अइपीणघणुत्यंभिआणणे सुअणु सुण्णसुं मह वअणं। अंधिरंमि जुज्जइ ण जोव्वणंमिमाणो पिए काउं।। मतिपीनस्तनो संमितानने सुतनुश्षुणु ममघचनं। अस्थिरे युज्यते न यौवनेमानः मिये कर्तुम्॥

यथाषा-

पीयूपादिदमुच्छितंविषमयच्छायात्तजन्मा ततः। कोनामास्य विधि: प्रशान्तिपुभवेद्वाढं द्रढीयानयं ग्रन्थिर्यत्प्रियतोऽपि विप्रियमिदं सख्यः कृतं सान्त्वनैः । विनाशकारणैर विनाशनीय: स्थिसा, स यथा कोपोयत्रभ्नु कुटिर च ना निग्रहोयत्र मौनं, यन्नान्योन्यस्मित मनुनयोदृष्टिपातःप्रसादः। तस्यप्रेम्णस्तदिदमधुनावैशसंपश्यजात त्वं पादान्तेलुठसि नचमेमन्युमोक्ष: खलायाः ॥ विनापि कारण बिनश्वरो मङ्गतः, स यथा- भमेदे रचितेऽरपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते। कार्कश्यं गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते दृष्टेनिर्वेहणं सवक्ष्यति कथ मानस्य तस्मिन् जने ॥।

Page 135

१९८ शुद्ारप्रकाशे

उत्पसे राम्रकर्षविचछस्सेकरूपसन्तान: सम:, स पया ... एंतोपिणसव्चविओ जहमे विजसव्तपव्ळवारुणराओ। मव्जणतव्वेसमओ कळरामअळोअणेसअसरिसो ॥

विच्छि यमानसन्तापो विपमा, स यथा- धीरेण माणभंगे माणव्खळणेण गरुअधीरारंभे। उव्ळइ .... कमवपिसेधिरव्णळव्गइहिअअं ।।

नाधिर्भूतोपलक्षणः प्रकाश:, स यथा-

रोसागमपडिवेव्ळए विसम विरजंतळोअणवतिमुहुंअ।।

अनाधिर्भूतलक्षणो गूढा, स यथा-

मणघिआराकुळपाळिआएहिअ . . . ।।

आअंवंतकओळव्खळिअव्खर जंपिरिं पुस्तोडं। माच्छिवरसुक्तिसरोसं समोसरंति पिअंम्हरिमो॥। आताम्रान्त:रपोलां स्पलिताक्षरजन्पिनशीलां क्फुरदोष्ठीं। मास्पृश इतिसरोपमपसर्पन्तीं प्रिर्या लरामः ।

मद्विपरीतो मृदु:, स पथा-

उवळहिआ गरुव्णए एणविजाणिओमाळो।

Page 136

(33) िघ: प्रकाश: २९९

क्षणविकसितो दीर्घश्वासैः क्षणं मुकुलीकृतः कृतकहसितैव्यक्तो मौनप्रतिकियया क्षणम्। क्षणविघटितोनर्मालापैरिति करमसूचित- स्थगितविषमो मुग्धे मान: कदर्थयतीवमाम् । धैपानताई्व तगम्मीरेभोगीमसंपः, सथा- यद्रम्यं गुरुगौरवस्य सुहृदोयस्मिन् लभन्तेऽन्तर यद्दाक्षिण्यवशात्प्रसह्य सहृतेनमोंपचारानपि। यल्लज्जा निरुणद्दि यत्रशपथैरुत्पाद्यते प्रत्ययः तर्त्कि प्रेम स उच्यते परिचयस्तलापि कोपेन किम ॥

इद कृप्णंकृष्णं प्रियतम ननुश्वेतमथकिं गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनाथ भवतु । पुरायेनवं मे चिरमनुसता चित्तपदवी सएवान्योजातः सरिव परिचिताः कस्य पुरुषाः ॥

ऋुजुप्रत्यनीको रोषवक्र, स यथा- अङ्गस्यास्य मम स्वभावतनुता मातः करोम्यत किं जाते जागरणारुणेचनयने व्यालोलतारे यदि। कोपस्यावसरोऽत्रक: कथमपि स्मेरं च नाभून्मुखं तेनोक्त: सखि किस्विदेष चरणावाकम्य येन स्थितः ॥।

पशमयितुं धक्पसायनः साध्यम, स यथा- त०ण०स जंसहिअणो भणे•जप• चे खमंतु दूमिअहिअअं । अणुण· जअजंपंतो जइणपरव० महो०चिअंकोव्वविअं।।

Page 137

२००० एकारपकाशे

पकर्षभन्गमात्रोपशाम्तशालिमिः प्रयतैरनुन्मीलनीयो याप्या, स पपा- स्मृति सम्नावासत्वद खिलविलासव्यस निनो नमे दूरस्थायां त्वयि वलवदुत्कण्ठिहृदयम्। परं विज्ञातैवं तव तरुणि चण्डत्वमधुना स्मृतेवा खप्नेवा यदिभवति वामैवभवति॥

लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभित: केयूरमुद्रा गले वक्ले कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दष्टा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातथ्षिरं प्रेयसोः कीडातामरसोदरे मृगददशः श्वासाः समाततिं गताः॥। मन: पर्युपितडम्यर: पुराणा, स यथा-

जहद०ठमि पिअअमे अणुणिजंतीओ तरुणीओ।।

मनसोमनसोऽवस्स्तवीर्यों जीर्ण:, स थपा- विलीनो विस्रम्भः सदपि तदवि प्रेम गलितं व्युताश्षित्राकाराः प्रणयसुभगास्ता अपि गिरः । प्रियस्यैव तत्तद्विनयवहिरङ्गव्यवसितं किमन्यहुःखानां हृदयनगरीचत्वरमसि ॥ प्रशग्योन्नूतः पुननष:, स पथा-

अलककलनैर्वरिंवारं गतोऽप्यतिमन्दताम्। अपरवनितासङ्गाह्टमं विलोक्य विलेपनं कुवलयहशः कोप: कान्ते पुननव्ता गतः।।

Page 138

เส๊อ : ฉาา ยะ १००२

सदः समुपजञायमानो ना, स यथा- भवतिविततश्वासोन्नाह प्रणुन्नपयोधरं हृदयमपिचस्त्रिग्धं च्षुर्निजप्रकृतौस्थितम्। वदनमधिकं मूर्छाच्छदात्प्रसादि विराजते परिगतमिवप्रारम्भेण श्रियासरसीरुहम्॥ अथै तेथ्व्रेव विषपाभपालम्वनप्कीर्पंकानि चतुर्विशतिः, तत विषयप्रकीर्णकेषु स्वपतिविषयो यथा-

अयातापि त्वयेदानी मन्दप्रेम्णा करोमि किम ॥ उपपतिविषयो यथा- अकअ•णुअतु•झक्एपाउसराईसुजं मए सु.णं। उ०प०खामिअळ०जिअ०जपित• गामछि०खि०ळं॥

प्रोषितविषयो यथा- सहिता अ०चउत्तिअळाहि किचाहुएण ळेहेण। एआरिसी ळिहंताणए०ति बहिआविएसाओ। समागमविषयो यथा- कंठ• गहळेण सअंधिआएअव्भागओवआरेण।

कंडग्रद्वणेन सैरंधिकाया अभ्यागतोपचारेण। ध्वाः पत्यावप्यागते स्यामं सुखं जातम् ॥।

कलदान्तरिताविषयो यथा- अहसोविळ• कहिअओमएअहव्वाएअगहिआणुणओ। परवज्चणचिरी हिंतु हेहि उवे खिओ णेंतो । मथसविलस्षदृदयोमया समव्यया अगृदीतानुनयः। परवाद्यनतनशीलामिर्यु ्मािरपेक्षितोनिर्यन्।

Page 139

१००२ यु जारमकाशे

सण्डिताविषयो यथा- णहपअपसाहिअंगो शिव्दासुन्मव्तळोअणो पतह। जहणिव्तणाहरोसामळंगदूमेसिमह हिअअं।।

वश्चफुविषयो यथा- अङ्मुलीकिस लयाग्रतर्जनं भूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम्। मेखलाभिरसक्ृच्च वन्धनं वश्चयन्प्रणयिनीरवाप सः ॥।

चिरकारिविषयो पथा- एहिइ पिओव तिणिमिसंव जग्गिअंजामिणीएप्डमद्ं। सेसंसंतावपर्वसाए परिसंवबोळीणं॥ पण्पसित्वमिति निमिप मिषजागरितंयामिन्या: प्रथमारये।

माश्यप्रक्रीणंकेपु स्रद्डिताभ्यो पधा- पव्चूसागअरंजितदेह पिआळोअळोअणाणंद।

कलद्ान्तरिताथ्रयो यथा- हव्धसठिळाहआएअबहरव तिएदि्णस हिस व्ळावं ।

पासकसज्ाभपो यथा-

मोहव्णेवव्चळणो परिओसोचिअपसाहणंजुवईणं।

Page 140

अमिसारिकाधयो यथा- माश्रौपी: सखि यद्वदामि बलवत्प्राणान्तिकोत्कण्ठया निर्वीडास्मि कृताभविष्यतिपुनर्मानप्रसूतं यशः। को दोप: स्वयमानयामि यदितं तस्यापगधैरहं नो दूये स यथातथास्तु मनसः सन्धारणा नान्यतः ।।

विम्रलन्धाअ्यो यपा- कृतक कृतकैर्मायाशाठ्यैः त्वयास्म्यतिवश्चिता निभृतनिमृतैः कार्यालापैर्मयाप्युपलक्षितम्। भवतु विदितं नेष्टाहंते नमेदयितो भवान् अहमसहना त्वंनिस्रेह: समेन समगतं ।

भोषितपतिकाश्चयो यया-

एआरिस· ळिह-ताणए०तिपहिआघिएसाओ।

एहिइसोविपउ•तोअहंअ कु०पे०जसोपिअणुणेज्। इअकस्सवि पळइमणोरहाणमाळा पिअअमंसि॥

इतिकस्यापि फलतिमनोरयानांमालाप्रियतमे।।

स्वाधीनमर्ननुकाभयो यथा- पश्यन्ती निजमेव भर्तुरघरे दन्तवणं खिद्यते

तन्वी सर्वविवेकहारिणियदे रागस्यतत्रस्थिता - यत्रात्मापि वृथाधिकल्पकलितः कोपाय सख्जायते॥

Page 141

१००४ सालम्थनप्रचीणेकेधु परिहासालम्यनो यथा- परिउ०चिआणकंपसि चुंबिजंती मुहुंहरंसि। परिसूपमाणविमुहे परिअ०चिमणमहदूमेसि ॥ आशसालम्यनो यपा- होजजवणे सोदिअहोज•थपिओम० उझमतुकअरोसं। अणुण· जणे सहिअणोचिळिहुअ०णिअ० छि०ज॥। जिश्वासालम्यनो पथा- अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः साहंसै:कृतकौतुका चिरमभूद्गोदावरीसैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्यबद्दस्तया कातर्यादरविन्दकुट्मलनिभो बढः प्रणामाखलिः। उपदेशालम्घनो यथा- वअणिपि० जइहाळाहळंविसमस ०जं । जंहिअअं अमळंचधिर० दि०जसिमाण सए०ताहे॥ पुतूदलालम्बनो यका- चूभेदे रचितस्तदीक्षणपरे निस्तर्जते लोचने गात्रं प्रावृतमंशुकेनसकलं वृत्तिर्गिरांसंयता । चेतः कौतुकबिह्वलं भ्रमति मे तत्केन वा दृश्यंते गत्वादूति तमानयप्रियतमं मानःकृंतोSयंमंया। कैतचालम्वनो वथा- द्रष्टव्यादपसारिते च नयने रुद्े च वाप्पाम्मसा कान्तं च स्फुरणेन गण्डयुगलं जातं च हर्पोल्लसव् औत्मुक्याद्विनिवर्तितं च हृदयं ममं च चिन्तार्णवे मानशाहियते पिये दयितया प्रेम्णा नचकम्यते ।i

Page 142

विशः प्रकाश:

कारणालम्बनो यथा-

उन्चडतापरिओसो रोसोविणहोइवेताळा॥। प्रतापालम्बनो यथा-

पुत्रअवेआरिब्जसिअळिअपदुहण एसोहाए॥ अरथ विषयाशयम्नकीर्णकर्माणि। तानिप्रत्येकंषोदा। वेषु मानवैकृतानि, मानवितर्का:, मानमझोपाया, मानपरिप्श्जाः, चित्रचाटक्यः, प्रियोवालम्मश्ेति विषयस्यापराधकर्तुः कर्माणि। तेपु मनोहग्वेपर वा्यपुश्येष्टासुवैलक्ष्याभ्युत्पत्यादयो मानवैकतानि। तन्न मनसि वैलक्ष्यमनुशयश्ष शिश्षानान्यथात्वं च वक्लेछायाभ्रंश उत्कण्ठावेशव्व वाचिवैक्कव्यंपविलापश्च वपुपिसम्तापो विपयव्यावृचतिम्व चेष्टाया- मारम्मस्तद्भिद्यङ्काचेति। तम मनति वैलक्ष्यं पथा-

किंकएव्व पिअमुहं किळंइहिअअं॥। तत्रैषानुशयो यथा- रेअविअव्धर विअडं एव्कंदोहणविउ ह् बिअणोवासं। वव्डताए विसमअंमअणाणुसआणसेबहुव्पइहिअअं। एशिक्षा नान्पथात्वं यथा-

विअंरमिपे छतुहरिण्ण हो अणव्धाअउर्वठअवीमिअं॥

यथा- गहणब्यपणवमिगरुअ चिंताळहिअंपेळ्छइ पुरओ। वठिअं रोसाळंभं तळोअणंतीएमुहं।। धपलेछायासेशो यथा- पुरओ चिंतअवळर्ओपच्चाअपराहगोरकपिसंवलऔं विरआत। किंदवेव तिअहरिणोअणुणअमणोरामुहसोहँ॥। *

Page 143

पुन्ारप्रकारे

ससैषोत्कण्ठापेयो यथा- ससिदिव्णवसब्धव्खोओरारिभघीर हिअअळब्धा

पाचि षैफ्न्पं यथा-

साहंतिविरहिंदुुखं असम·तपइ·खिराविसेउ·ळावा॥

तत्रैध विपलापो यथा- असम०तो विसमपइ अपरिगहिअळहओ परगुणाळाओ। त०सपिआपडिबंधाणसमपइसुहा •

वपुषि सन्तापो यथा- . वाअचितिअंविसंवइओसाहिणोविअपणीओो। तीए समागममणोर्होजलपइणो।l

संवडि्ढअ संतोसे पुरंतकोघुहमणिपहासंवळिआ। विउणिंअमणिसंतावा जाआसविसेस दूससरिसिकिरणा ॥

घेषटायामारम्मो यथा- णसहइकाळ खेवं मलिओगंतुं .. रुआणुराहेहि। त·सगमणारंभो।

संत्रैथ तदमिशड्ा यपा- जहजहतीएभवणं पावइकहधूस हावराहविळ खो। तहतह सेअहिअअहरहिअअंर·मिसंसअ• मिणिस·णं॥

Page 144

(35) विशः प्रकाश: १००७

मानसत्तानुबन्धप्कर्षसम्पर्कानुगमपुन:मादुर्भाधेपु विविधालोचनं वितर्कः यथा-

दृष्टा भुग्धस्मितमविकृतं कोपसम्पर्कशंसि। यामीत्युक्तं भृशमपट्ुतामात्मनःखयापयन्त्या मानस्यान्तर्विरचितपदस्येयमारम्भलीला ॥। तत्रैघ वैवित्यं यथा- अरुणं भवत्युदश्रुच रजोऽपि करुणैविघूर्णितंचक्षुः। मन्युं बिना तु नस्यु: कण्ठोरःकुण्ठिता वाचः ॥ मानानुबन्धो यथा- ललाटः सन्धत्ते. . स्पृहयति मुखेन्दुर्माजिष्ठीभवतरति सद्यः परिणति।

तत्रैव वैषिध्यं यथा- तीएदं सवणअंहखळणजणिओ मुह·मि मणहदे। देसो विहरइहिअअं गअपब्कोव्च मअळंचणंमिणसिण्णो ।। मानप्रकर्षो यथा- णतरितहअणाळवंतीहिअअं दूमेइमाणिणीअहिअं। जहदूरविअंभिअ गरुअरोसमज्झत्थ भणिएहिं॥ नापितथानालपन्ती हृदयंदुनोतिमानिन्यधिकं। यथादूरविजुंमित गुरुकरोषमध्यस्यमणितैः ॥ तत्रेंय वैविध्यं यथा- समारूढभीतिप्रणय बहुमानात्प्तिदिनं व्यलीकंवीक्ष्येदंकृतम कृतपूर्व खलु मया। प्रियामुख्त्यद्य ध्रुवमसहना जीवितमसौ प्ररूदस्य प्रेम्णः स्खलितमविषह्यहि भवति।

Page 145

१००८

मानसग्यर्को यथा- भमेदे सहसोद्रतेऽपि वदनंनीत परांनम्रतां ईपन्मां प्रतिभेद कारिहसितनोक्तंव चोनिपठुरम्। अन्तर्वाप्पजडीकृतं प्रभुतयाचक्षुर्नविस्फारितं कोपश्चप्रकटीकृतोदयितयामुक्तश्र न प्रश्रयः ॥ तत्रैव वैविध्य यथा- तदेवाजिह्माक्षमुख मविशदास्तागिरडमाः सएवाङ्गाक्षेपो मयि सरसमाश्िप्यतितनुम। यदुक्तप्रत्युक्तं तदपट्ठ शिरःकम्पनपरं प्रिया मानेनाहो पुनरतिकृतामे नववधू: ॥ मानस्यागमो यथा- जाणइ जाणावे उअणुअवि•दविअमाणपरिसेसंअइरि०क०मिवि। वि विणआवळंबण स०चिअकुणंती॥ जानातिक्वापयितु मचुनयविद्वावितमानपरिशेष। विजनेपिविनयावलंयनसैवं कुषती। तत्रैध वैविध्यं यण- कुप्यत्यकसमात्कुपितापि रम्या स्वयं प्रसाद समुपैति पक्चाव्। स्वयं मसन्नेति विभर्तिलजां अतूर्यकं प्रेक्षणिकं प्रियामे॥ मानस्य पुनः प्रादुभोषो यथा- तुच्छी कृतः किमपि संवृतसम्भ्रमेण .. पुनर्वहुलतागत एपमन्युः । लम्बामेकावलीमिव यदश्रुकणा: पतन्तः ।। समरैष वैषिष्यं यथ- भवतु रुषि कठोरा किन्तु रम्या मृगाक्षी निरुपधि मधुगणां स्वादवोऽमी विकाराः । श्रयति कठिनभाव: शुक्तिपात्रेष्वपेयाः कलव नबहुमानस्तास्सुमुक्ताफलान्तः।

Page 146

เสีย : ขา รยะ १००९

मानापनयने सामदानमेददण्डयोगा मानमङ्गोपायाः। तेषु प्रियवचनमनुवृ्त्ति:पणामोसामः। अतिसन्धानं समर्पणं .. मिति त्रिविधं दानं। शङ्कादयुत्पादनमिन्द्रजालंमायेति त्रिविधो मेद:। उपेक्षाप्रसिकोप: मस्थानमिति िविधो दण्डः। तन्न सामप्रकारेषु प्रियवचन यथा- तरळछि चंद्बअणे धोर• विणि करिकरोरुतणुम०झं। दीहाण सम०पइसि सिरजामिणीकहणुदे माणो॥ तरळाक्षि चंद्रवदनेस्थूलस्तनि करिकरोरुतनुमध्यै। दीर्घानसमाप्यतेशिशिरयामिनी कथंतुतेमानः।।

अनुवृत्तिर्यथा- ए०कें पहरुव्विण्णं हत्थं मुहमारुएणबीअंनो। सोविहसंतीएमएगहिओबीएणकंठ० मि। पकं प्रहारोद्विसं दस्तंमुखमारुतेनवीजपन्। सोपिहसनत्यामयागृहीतो द्वितीयेनकंठे।

प्रणामो यथा- तोइअपिआणुवतण मउलिअहिअआएएवसेसवहूओ। संभाविअ०छिहिओ हरिणापादपडणंमितीएअमरिसो ॥

दानमकारेध्व तिसन्धानं यथा- दोहं चिअहिअअरंविआ एणिव्वडइपिअमेसुपसाओ। णीसाम•णापकओ अकरमाणोवळअर . . 1l • जन णमितुहंअमआवयलोलभमरलंघिअकुसुमं ति। असगअदाणसीहरतुसारत•णाअप० लवंस०गदुमं।।

समर्पणं यथा- सकृगहरहसु•तंणिआणणा पिअइ पिअअमविदृष्णं। धोअ•धोअं रोसोसहंब माणंसिणीमइरं॥ सकचम्रहरम सोच्ानिताननापियतिग्िय मुसवितीर्णाम्।

Page 147

१.१० चुभारप्रकारे

भेदग्रकारेपु शङ्ाद्युत्वादनं यथा- प्रसादेवर्तस्व प्रकटयमुद सन्त्यजरुप

निदानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापयमुखं नमुग्घे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥

इन्द्रजालं यथा- हर्म्याणां हेमश्रृद्गश्रियमिवनिवहैरचिपामादधानः सान्द्रोद्यानद्ुमालीप्षवन पिशुनितात्यन्ततीव्रदिभावाः।

एपल्लोपार्तयोषि नः ॥

मापा यया- जंवि अळिओवआर परुसद०खि०णआइघे·पइहिअअं। जइ सेविसिणेहो· ळिअणणामस• भावकैअवविसेसो॥

दण्डप्कारेपृपेक्षा पथा- कड्अवपरंमुहाणंधोओसरिआण ए०कसअणमि। पूरि • जइरोमं पु०गमेण दोणिओ विआसो।।

प्रतिकोपो यपा- रुससि रु०ठिअ

मस्थान यथा- सव्यलीकमवधीरित खिन्नं प्रस्थितं सपदिकोपपदेन। योषितः सुहृदिवस्म रुणद्धिप्राणनाथमधिवाप्पनिपातः।।

Page 148

(35) विश: प्रकाशः १०११

मानो हग्वक्तवाम्यपुश्ेष्ठासु मानवैकृतानुयोगो मानपरिप्रक्षः समनसि पर्था- किमिति कबरी यादक्तादृग्दशी किमकजले नखलु लिखिताः पत्रावल्यः किमद्यकपोलयोः। अयमयमयं किचक्लाम्यत्यसंस्मरणेनते शशिमुखिसखीहृस्तन्यस्तो विलासपरिच्छदः ॥ रशि यथा- कोसइमेसुबहुसो विसम०वु०तंतण•जण०चविकलुसा। देहावगेसुतुहं परिवधंतीणअणेतु बाहु०पीडा॥ पकले यथा- कोसमळिआवअंस वअणणीसासपणुआहरराअं। वअणं वह णिकसोअरिअरसंकामिअकओळप०ताळे०खं॥

घाचि यथा-

वअणभंतरभरिअं हिअअ• छिअकिंतुहपस०मइ्वअणं।

घपुर यथा- कान्त्यापाटलया किमदयसकलाक्रान्ता मुखेन्दोः प्रभा किश्वोप्णैरधरे: सरोरुहमुखि श्रासानिलैः शोष्यते। इत्युक्ता 5 पि पुनः प्रकोपपरया मौनेन निर्भन्सितो मानिन्या सुहदेव वाप्पपयसा गच्छन्धृतो वहभः ॥ चेष्टायां यथा- श्वासोत्कम्पतरङ्गिणि स्तनतटे धौताञ्जनश्यामलाः कीर्यन्ते कणशः कृशादि किममी वाप्पाम्भसोविन्दवः । किश्ाकुश्चितक ण्ठरोघकुटिला: कर्णामृतस्यन्दिनो हुङ्घाराः कलपश्चमप्रणयिनस्त्रुट्यन्ति निर्यन्ति च ॥

Page 149

२०१२ गरुह्ारमकाशे

प्रियाप्रत्यानपनाय मियस्य भुजङ्गभ्तिमावितानि चित्रवाटक्तयः । ताथ्च मात्मनो दोपाभ्युपगमे दोपानभ्युपगमे उमयाभावे व परस्परदोपरोपणे दोषानारोपणे हमयाभाये च। तत्र दोपाभ्युप गमो यथा- आताम्रतामपनयामि विवर्णएप लाक्षाकृतां चरणयोस्तवदेविमू्ध्ना। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हतुक्षमा यदिपरं करुणामयिस्याद॥

तत् दोषानभ्युपगमो यथा- प्रसीदेति चयामिदमसति कोपे नघटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । नमेदोडपोस्तीति त्वमिदमपिच चास्यसिमृपा किमेतस्मिन्वकं क्षममिति नवेदि प्रियतमे ॥

उमयाभाषो यथा- त्यजहषमिमां त्वं मामैवं न वक्तुमहंक्षमे कथमितियतोनायंन्यायः प्रभाधनुजीविनाम्। चरणपतने चण्डि प्रायःसफुरन्ति मनोरथाः किमुतवयं तन्वेः तस्यां धुरिप्रणयस्यते॥

यपावा- आधातुं विनयं निरागसि जने कुप्यन्तु नामेश्वराः तेनस्वाशयशुद्दिरेवसुवचापाय: प्रभूणां पुरः । मिथ्यामानिनि मन्यसे यदि तदा नित्यं

दोपानारोपणे पर्था -- दातुं वा प्रभवसि मामन्यस्मै हर्तुमेव वा दासम। नाहं पुनस्तथात्वं यथाहिमाशङ्कसेभीरु ॥

Page 150

विश: प्रकाश: १०१३

उमयामावे यथा-

कअविपिओ०तिएअ•विदारुणं ताउमं भणसु॥

प्रियाया: प्रवृतिदूषणमुपालम्भः। सद्विया परूदविस्त्रम्भायामपरूढवित्रम्मायां च। तयोः परूदपिस्रममार्यां पोढा। प्रकृतिस्याकोमलफठोरनागरूपनागरो ग्राम्थ हति। तेधु प्रकृृतिस्यो पथा- अ०खंडिएवि पणए अकअंमिविपिए अक०जेपिमहं जाअं। चिअवअळि०जं तुहरोस· मिहिअएणिअव्तेमि पिअं।।

कोमलो यथा- अपरिवखिअदोसगुणं अवन्मणिअचिरव्परूढवीसंहरसं। अवभरिआनुराअं तुमेविम रूसिउब्जण खिव्णं ।I

कठोरो यथा-

एक्करसंचिअदूरविसंवइअणिव्ठुरं तुहहिअअं।।

नागरो यथा- वीसंभणिव विसके विच्छवधिअकब्अव्पं आरं।

उपनागरो यथा- ज/वणळक्खेइ परोजावणअव्भइपिअमिप .. सिंघा। ताळअकओपआरं किरुतिकआहिअअबहुमअ।

प्राम्यो यपा- अवराहेण ऊणचिरन्भणस्ठ तुमंहिअअउव्करोसावि। पुडकं अगएऊणइमं तुहोग्जइतुहवमिपसाअं खळिअं।।

Page 151

१०१४ चुङ्गगारपकाशे

मप्र रूढ वित्रम्भाया मपि प्रकृति स्थैर्य पो दैषप्रकृतिस्था दिमेदास् । तेयु प्रतिस्थो यथा. क्षणविकसितो दीर्घश्वासैः क्षणं मुकुलीकृतः कृतकह सितैर्व्यक्तो मौनप्रतिकियया क्षणम् ॥ क्षणविघटितोनर्मालापैरिति क्रमसूचित- स्थगितविषमो मुग्धे मान: कदर्थयतीवमाम् ।। कोमली यधा- कपोले पलाली करतल निरोधेन मृदिता निपीतोनिश्चासैरयममृतहह्योधररसः । मुहुर्लमःकण्ठे तरलयतिवा्परस्तनतर्टीं प्रियो मन्युर्जातस्तवनिरतुरोधेनतुवयम्॥ कठोरो यथा कृशप्राया गति: कृशतनु शनैः येन विनमत प्रदीपोSयं निद्रावशसुपगतो घूर्णत इव। प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि कुधमहो कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डिकठिनम् ॥ नागरो यथा- कृतो दूरादेव स्मितमधुरमम्युद्रम विधि: शिर:स्याज्ञान्यस्ता प्रतिवचनमप्यानतिमति। नटष्टेशैथित्यान्मिलनमिति चेतो दहति मां निगढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम्॥ उपनागरो पथा- वरं भ्रभङ्गास्ते प्रकठितगुरुकोधतिभवाः वरं सोपालम्भा: प्रणयविमुखा गद्दगिर:। वरं नानाकोपप्रसभजनितोऽनादरविधि: न गूढान्तःकोपा कठिनहहये संवृतिरियम्॥

Page 152

(37) निशः प्रकाशः १०१५

भाम्यो यथा- त्वया क्षान्तं क्षान्तं कुरुमुखमितो मां प्रतिकृत निधेहीमंपृष्ठे ममकरमयंकान्तनिहितः । सखीनां निर्वन्धा न्ममच धृतपाणेः प्रणमतः प्रियेचारुप्रीतेस्तव परमगूढामयिरुष: ।।

अथ मानावस्था:, मानमर्यादाः, मानोपक्रमाः, मानप्रतिमेदा:, मानविमर्थ्ञा:, मानोपालम्माश्चेलया- अयस्य व्यलीकम्रियादिसोदु: कर्माणि। तत्र मनोदग्ववत्वाग्यपुश्चेष्ठासतु मानवैकतानि मानावस्ा:। तन मनसि चिन्ताव्यामोद्ख्, दशि दैन्यं प्रजागरक्ष, घवत्रेवैवर्ण्यमुन्मादद्य, वाच्यरतिर्षिलापश्च, घपुषि काइयेविपादश्च, चेष्टायां शून्यता निर्वेदन्वेति। तेपु मनसि चिन्तायथा-

पेळ्मासंघेण पुणो समांसंती =

सन्रव व्यामोह्दो पथा- दूरगअ · पिणिअ • तै दूरणिअन्तं पुणोपउन्तइपेव्मं। कहहोइपरिणामो माण०सइमो हंतिमुहिजंति॥

रशि दैन्यं यथा- पडिवव्खे दूमि•जइजिएणबीसवइगुरुअमंतुपडिहुअ। तीसकह विस हिअणेख · डि०पे मळहइणिस· मइदि०ठि॥

तत्रष प्रजागरो यथा- स·झउअहअमाणो ओ०गवगहिओमएअहवाए।

धकते वैषण्ये यथा- पे.च्छइअसोपिअअंमु० दिअसतिओअपरिधूसरो। ळ०गसुहि०ससि दृ०सण

Page 153

१०१६ रहारप्काशे

(ग्रन्थपातः)

एपादानविमशो यथा- अ०ळाअणुअणीओ

सशयविमशों यथा- प्रारव्घेनुनये पुनर्द्विगुणिते मन्यौ सखीनर्मणा प्रत्यापत्तिसमुत्सुके प्रियतमे पादानते तिष्ठति। मन्यूत्पीड कृतागसाश्रुकलुपामुत्तानयन्त्या दशं

उपक्षाविमशो यथा- विलीनो विस्रम्भरसपदि तदपि प्रेमगलितं च्युताश्चित्राकारा: प्रणयसुभगास्ताअपि गिरः। प्रियस्यैवं तत्तद्विनयब्हिरंगव्यवसितं किमन्यद्दःखानां हृदयनगरीचत्वरमसि ॥ सिद्धिविमशो यपा-

रोडुं शिक्षितमादरेणहसितं मौनेडभियोग: कृतः। धैर्थ कर्तृ मपिस्थिरीकृतमिदं चेतः कर्थचिन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकर: सिद्धिस्तु दैवेस्थिता ॥ असिद्धिषिमशों यपा- णिव्दाभंगोआपंडुरत्तणं दीहराअणीसासा। जाअंतिजरसविरहे तेणसमं कीरिसो माणो ॥ निद्वामन मापांहुरत्यं दीर्घाध्यनिभ्वासाः। जायग्तेयस्यविरहे तेनसमंकीडशोमान: ।

Page 154

लिशः प्रकाशः १०१७

मानवत्या: पियमुदिशय स्वपरमवृत्तिगर्ईणसुपालम्मः, सघोदा। आत्मविपयः, प्रिर्यविषयः, भत्मा- क्वितविषयः, पियाश्नितविषयः, उभयाभितविषया, अनुमयाश्चितविषयश्चैति, वेप्वात्मविषयो यथा- अ०ण०तिहि तुह . . वामो

पथावा- अवह·धिऊण सहिजण्णिआइजाणंकएणरमिओसि। एआइताइसोक्खाइ संसओजेहि जीअरस॥ अपहस्तयित्वासखीजलपिता निये थांकतेनर मितोसि। पतानितानिसौनि संशयोैर्जीर्वस्य।। प्रियविपयो यथा- सहिअं माणखळणं णाओपडिवव्खविप्पिअब्धाणरसो। सहिओअतुइबिओए माइव्जसुहुअळर्वजिअव्ववम मए ॥ यथावा- पवतिअजह उव्पव्णा तहअवरव्जंति कामिणीणपिआ। माणउणगळिओपआरं पुरओदीसंतिपिवपिअकरव्ता॥। आत्माशित विषयो यथा- चरणपतनं सान्त्वालापा मनोहर चाटवः प्रसभजनितो गाढाश्लेपो हठाच्च कचग्रहः ॥ सायिघहुरसो वत्यास्याक्ष सषवमराङक्यते हृदयद्यिते कर्तु मान: किमत्र करोम्यहम।। थथावा- तदूक्लाभिमुखं मुखंविनमितं दृष्टिःकुतापादयोः

पाणिभ्यांच तिरस्कृतः सपुलक: स्वेदोद्रमोगंडयोः सख्यः किंकरवाणि यान्तिशतशोयत्कंचुकेसंघयः ॥।

Page 155

१०१ पजारप्काशे

प्ियाभितप्रभुत्यविपयो यथा- साहसुविळासिअणिव्जे हिळतिसरसावराहपिअआकिं। आरहळ खव्णगुणाओ पहवंताणसुराअए ससहाओ।

पचावा- कोरइगुणोविदोसो णि०ज

पुराभूदस्माकं प्रथममविभिन्नातनुरियं ततोनुत्वं प्रेयान् वयमपिहताशाःप्रियतमाः। इदारनीनाथरत्वं वयमपिकळन्रं किमपरं हतानां प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम्। पथापा- कोपोयत्र भ्रुकुटिरचना विग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यंस्मितमनुनयो दृष्टिपातःप्रसादः । तस्यप्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्यजातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्ष: खलायाः ॥

निश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूल मुन्मूल्यते निद्रानैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तन्दिवं रुद्यते। अद्गं शोषमुपैति पादपतितोयावन्नसम्भाव्यते सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मान वयं कारिताः ।।

पचापा- मानोन्नतेत्यकरुणेव्यतिपण्डितेति मय्येवधिककृति रनेकमुखी सखीनाम् । दाक्षिण्यमात्रमसृणेन व्रिचेष्टितेन धूर्तस्य तस्य न गुणानुपवर्णयन्ति॥

Page 156

(~) १०१९

अथ प्रतिबोधनं परिहास: उपदेशः प्रतिपेधन उपजापः रसलितगोपनमिति प्रकीर्णकर्माणि। तानि प्रायशः सखीदूत्योरेवेति तथोरेवोदाहियन्ते, तत्र ससीप्नतिवोधनं यथा- सहिएरिसचिअगई मारुवसुत०सबळिअमुहअंद। एआणबाळबापिकिंडंतु कुटिळा णपे०माण॥ यथावा- यद्वाचो त्रिपरीत कारिणिम यिप्रे मस्खलेन श्रु तां यः कल्याणपराङ्मुखि प्रियतमः पादानतो नेक्षितः । पश््यैतन्ननु पश्र्य दुर्नयतरोरस्यापि पापं फलं येनेन्दुर्दहनो तथा मलयजोवायुः कुठारायते॥ दूतीप्रतिबोधनं यथा- किरुवसि किविवसो असि०कि कु०पसिसअणुए०कमे०क०स। पे०मं विसंवअविसमं नाहसुतेदुखिउतरिइ ॥ यथावा- अनालोच्य प्रेम्ण:परिणति मनापृछ्य सुहृदः त्वयादर्पान्मानः किमितिसरलेप्रेयसिकृतः । समाकृष्टाह्येते विरहृदहनोद्धासुरशिखाः स्वहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुनारेण्यरुदितैः ॥ सख्रीपरिहासो यथा- इदमम्लान माला याल संस्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि॥ यथाषा- अवळम्बिअमाणपरं मुहीएएंतस्समाणिणि पिअस्स। ब०सपुळउगामाए कहेइ समुहट्विअंहिअअं ।।

Page 157

१०२० यहारपकाशे

यथापा-

परिकु०्भसिणीसासे बहुअं तेमाणवि०णाणं।। साकर्षसिचलितवलयौ दस्ती सुंचस्यधोमुखीययां। प्रतिरुणत्सिनिभ्वासान् बहुळनेमानविज्ञानम् ॥

मानोपदेशेपु स्युपदेशे यथा-

त०सणमे०तपसि०जरि चु०को बहुआणइ०काण। पादपतनानां मुग्ेरभसवला कार चुबित व्यानां।

पथापा- पाअपडिओ णगणिओ पिअंभणंतोवि अप्पिअंभणिओ। गंतोविअणणिरुदो भणक०सकएकओ माणो ।। पादपतितोनगणितः पियभणनप्यप्रियंभणितः। मजनपिनरुद्दो मणकस्यकृते छतोमानः।

दून्युपदेशो यथा- जइपु•तअबहुएहि अणुणसो खेहिअवधिदेकव्जं। तावरुजगेण्हमाणखणमेव्तंवि सुहअवमि ॥ यरिपुत्रिषेचद्ुमिरचुनयसौरयैरस्तितेकार्ये। ताथद्रुदगृद्दाणमानं क्षणमात्रंतस्मिन् सुमगे॥

यथापा-

एआइअअण्णइअवसोव्वक्ओ फळइमाणो॥ मनुनयप्रसरत्पादपतनोत्सवं सरमसचुंयनसुसं । पतानिचान्यानिव्ाषशपयकृत: फलतिमान: ।

Page 158

मानप्रतिपेने सखीप्रतिपेधो यया- माणुन्मंताएम एअकारणंकारणं कुणतिए। अदंसणेण पेन्मं व्रिणासिअंपोढमाणेण।।

यथाना- जंज पिउळंअंगंत तंजाअंकिसोअरि किसं ते। जंजं तणुअंतंतं पिणिवठिअंकिंधमाणेण॥ यद्यत्पृथुलमङ्ग तचजातं रुशोदरिकृशते। यद्यतनुकं तत्तदपिनिष्ठितं किमन्रमानेन

दूतीप्रतिपेधो यथा- सुहआविसुंदरीबिहुतरुणीबिहुमाणणित्ति आपुत्ति। चंदणळव्वसुअंगदूमिआकिंणदूमेसि।

घंदनलते वभुजताडिता किनदुमयसि॥

यथावा- पाइपूर मव्चहेजोवणवमिदिअहे सुमिन्च पहिएसु। अणिअव्तासुअराई सुपुवति किंदिन्णमाणेण॥

नायकोपजापेपु समयुपजापो यथा-

उज्जुळ्ळाळिंगणसोन्ख ळाळसा पुत्तिमुणिआसि ॥

यपावा- अणुणअपसाइआए तुज्झवराहे चिर गणतीए। अपहत्तोहअहत्यंगुलीए तीए चिरंरुण्णंII

Page 159

१०२२ पंशारपकांशे

दूतसुपजापो यथा- कण्डुन्जुआ घराई अव्जतए साकआवराहेण।

काण्डर्जुकावराकी मद्यत्वयासाकृतापराधेन। अलसायितरुदित विजभितानि दिवसेनशिक्षिता॥

यथावा- स०्भावसिणेहवेवितेए जीणव्तुमं ळिवव्तंतो। सासुहअपदब्दूईकुळ विचव्घेयसे दिन्ठी॥।

इसलितगोपनेपु सखी गोपनं यथा-

किंवणपेणउसिअ·पहए०दहमे तेहिँअचोहिँ॥ व्याकुलीकियसेमुग्धे गोनस्सलितेन मापतुत्परोदीः ।

यथाया- अइचंडिरकिणपेचसि जंतेसोहरइअण्णगोतेण। अहदेइचइमच्छरपण•चिअच्छीमुहंदद्दं॥

दूलीगोपनं यथा- केळीगो त· खळ्णे विकुपएकड्अअंअआणंती। दु.दवमुअपरिहास अ•झूस चंचिअपरुणो।।

पपापा-

रमोध्याकुलयंषडुकंपुतरक अजीकैरगांत। ऐपीपियानात्येय परिदासोन्मिश्नमणितानिं।

Page 160

(39) निश: प्रकाशः १०२३

सथास्य पड्विकारामवन्ति, जायते, विवर्धते, विवर्तते, विपरिणमसे, अपक्षीपते, विनश्यतीति। पट्चोपलक्षपस्थानानि हृदयं, चक्षुपी, धक्त्र, घाग्यपुश्चेष्टेति। सेपु जायघे यथा- धूमायतेमनसि मू्च्छतिचेष्टितेपु सन्दीप्यतेवपुषि चक्षुपिजाज्वलीति। वक्त्रेपरिरफुरति वाचिविजृम्भतेऽस्याः शान्तापराधजनितो बतमानवहिः ॥ घर्घसे यथा- भ्रुवोर्भेद: खेदोमनसि वचसिश्वासमृशता दशोर्बाप्प: कम्पोवपुपि कुचयोरश्रुनिचयः । विमोहश्रेष्टासु रफुरितपुनरुक्तान्यधरयोः तवाकल्पःको 5यं बत तरुणि मानेन विहितः ।। विवतसे यथा- तदेवाजिंह्माक्षमुख मविशदास्तागिरइमाः सएवाङ्गक्षेपो मयि सरसमाश्िप्यति तनुम। यदुक्तप्रत्युक्तं तदपटु शिरःकम्पनपरं प्रिया मानेनाहो पुनरपि कृतामे नववधू: ॥ विपरिणमते यया- आरुण्यं परिपीयगण्डफलके लब्धोदयः पाण्डिमा विश्रान्तरफुरितो Sधरस्तरलतांश्वासानिलैनीयते।

कष्टो मानकलिस्तनुर्नसहते त्वं कोपना किं हुवे।। अपस्षीयते यथा- भ्रूमेदे रचितेऽरपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुढायामपिव्राचि सस्मितमिदं दग्घाननंजायते। कार्कश्यंगमितेSपिचेतसि तनूरोमान्नमालम्बते दष्टेनिर्वहणं भविष्यति कथं मानस्य तस्मिन् जने।।

Page 161

१०२४

विनश्यति यथा- दृष्टेलोचनवन्मनाङमुकुलितं पार्श्वस्थितेवक्लवद न्यग्भूतं वहिरासितं पुलकवत्स्पश समातन्वती। नीवीवन्धवदागतंशिथिलतां सम्भाषमाणे क्षणाद मानेनापसृतं ह्ियेत्रसुदृदशःपादरपृशि प्रेयसि ॥ अथातो मानोत्पव्विकारणानि। विभ्नियकरणं, म्रियाकरण, घारितयामता, कामचारा स्वरूपतान्यतवं, शाठ्य, प्रतारण, खण्डन मवजानं, अकृतत्ता, सपतीनामप्रहणं, गोन्नस्सलनमिति। तेपु विप्रियकरण यथा- तंतिअसकुसुमदाणि हरिणाणि• महिअसुरहिगंसामोअं। अ०पणइअ० पिदूमिपणइणि हिअएणरु· पिणिएविअ०णं॥ प्रियाकरणं बथा- मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रहःप्रणयमप्रतिपद्यमाने। भेदानज्रुयो:कुटिल योरतिलोहिताक्ष्या भमशरासन मिवातिरुषास्मरस्य।। चारितवामता यथा- जह जहवाएइपिपियोतहतहणच्चामिचंच लेपेम्मे। वल्लीवलेड्अङ्गं सहावतद्दे विरुक्खम्मि ॥ यथायथावाद्यतिप्रियस्तथा नृत्यामिचश्वलेग्रेम्णि। वल्लीवलयत्यङ्गं स्वभावस्तम्वेपिवृक्षे। कामचारो पथा- दूसहकआवराहं अवसाहेविगुरुएपसाआहिमुहं। अ०प०चंदवअ० तंपिअचपे०मं चजो०णिजुउ०चंति॥ स्वरूपतान्यत्वं- ईसाम• चगरहिए हिणि • विआारेहिमामिअ·छीहि। ए०णिंजणोजणं पिवणिअ०छएकहण० झि०जामो।। इपपमत्सररदविताभ्यां निर्विकारभ्यां मातुलान्यशषिभ्यां। इदानीअनोजनमियनिरीक्षने फर्थनक्षीयामहे॥

Page 162

เส๊จ : มาอะ १०२५

शाउथं यथा- पडिमिंदह होंतवरं घरिणीदइअं पर मुहणुव •णं। वासघरदीपएणं णीसासंदोलिअसिहेण। प्रतारणं यथा- कंडु•जाआवराई साअ•जतएकआवराहेण। अलसाइअसणविअंभिआइदिअहेण सि०खविविआ॥ सण्डनं यथा- प०चूसागअण वराअरे तकरलोअलोअणाणंद।

अवस्ञानं यथा- उम्मूळअँतिवहिअअं इमाअदे तुहविर•जमाण०स। अवहेरिपस विसव्ठुळवळ्तणअणब्धदिव्ठाइ।।

मकृतमता पथा- अकअव्णुकतुज्झकएपाउससार्ईसुजंमए खुब्णं।

सपतीनामप्रद्दणं यथा -* निर्मम्नेन मयाम्भसि स्मरभरादाळि रसमालिगिता केनाळीकमिदंतवाद्यकथितं राधेमुधाताम्यसि।

सव्याजंशिथिलीकृतः कमलयाकण्ठग्रहः पातुवः ॥ गोपस्सलनं यथा- अव्घइगोनत-खळणे खळपिअळिअसंगळंतविसाओ।

अरुतव तप रत्तेप्रायृड् राभ्रिपुयोमपासुण्णः। उत्पश्याम्यलत्ाशील अद्यापितंग्रामपद्म्।।

Page 163

१.२६ प्रश्तारपफाशे

मानोपउक्षणानि अवव्ञान मत्यादरो, विकृतवीक्षण मनालोको 5सम्माप्ण, वाक्णारप्य मधुद्वमो, दीर्घनिश्वास मविलस्षसिितं, व्याजनिपृति रत्यम्तानुफूल्यं, मसाधनाप्रहणमिति। सेथ्वपध्ञानं पथा- निविभुन्य दशनच्छद ततोवाचिभर्तुरवधीरणापरा। शैलराजतनया समीपगामाललापविजयामहेतुकम्॥

अस्यादरो पपा- कृतोदूरादेव स्मितमधुरमम्युद्रमविधि: शिरेस्याज्ञान्यस्ता प्रतिवचनमप्यानतिमपि। नदष्टेः शैथित्यान्मिलनमिति चेतोदहति मां निगूढ़ान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ।।

विशृतयीक्षण यथा- दावंतेणे तुहमुहं

बनालोको पथा- स्फुरसिबाहुलतेकिमनर्थकं त्वमपि लोचनभावमहोगता। तमहमागतमप्यपराधिनं नपरिरबधुमलं न च वीक्षितुम्।।

असम्भापण यपा- वाहिन्पंतीबहुअं लावव्णवरव्सणहुदेइ।

पामपाययं यथा-

पाअंगु ठाइअ•तखुरसेण गिळअं विणि मविअं।। इुंनिसेज्चसमपसरता मेषानुनयययाते पतत्। पादाङुछठानककरसेनतिलकं विनिर्मितम् ।

Page 164

(40) विश्ः प्रकाश: १०२७

अध्रुद्गमो यथा-

तेणअणंतपरिण खळिओणपउइतीएमउअंबहोळइवाहो॥ दीर्घनिश्वासी यथा-

पसरंति सेअगरुआवीसमिऊणविअ० मिसेणीसासा॥ विलक्षस्थस्मितं यथा- बाहो०ळपुरि

व्याजनिवृत्तिर्यथा- पिअअमविउ०णचसअंअच खिअंपिअसहंएदंति। एमाणि०सिणेहिकहिअं चिरविकामं विरोहो।। अत्यन्तानुकृत्यं यथा- जळविणअवीजसिकामं भणिअंचकरेडितंत हानुरिअं।

प्रसाधनाप्द्दण यथा- कीस मिळिआपअंसंवअळणीसासपउणिआहरताअं। वअणंबहसि किसोअरिकरसंकामिअकपोळप• ताळेखं॥ अथ मानोदीपनानि, वयत्यावाकयं, विपक्षसननिधिः, ससीमविलक्ष्यं, सपल्युपददासः, सौमाग्य- दर्शनं, दाक्षिण्योकक्ति:, मत्यन्तोपेक्षा, दष्ट्व्यप्रलापः, अपराधस्रण, विपसानुकम्पन, यार्द्रापराधता, प्रियानुनय इति। तेपु घपस्यावा्यं यथा- सखिस्थित्वास्थित्वा कुचकलशयोरश्रुविसरैः उपान्तौ सिञ्चन्ती किमिदमधुनारोदिपिमृषा। अलं चास्मामिर्वा निरवधि तदैवात्ररुदितं तृणच्छन्ने कूपे कथमपि यदैवासिपतिता॥

Page 165

१०२८ पुङ्गारप्रकाशे

विपक्षसविधिरयंथा- सरिसपडिवे०खपुरओ हिअअ० मिअउ•वमाणभंगकळुसिए। समसुखदु०ख मिजणे विरि०कसेसोविसेणमाळअमरिसो॥ ससीवैलक्ष्यं यथा- गो.त• खलिअ• मिपिएमणपाउळिंअसहिणिवेसिअणअणं।

सपत्न्युपदासो यथा- सहिअं माण• खळणंणाओपडिव· खविसिअ• पाणरसो। गमिओ

सौमान्यदर्शन यथा- थोरिसुएहिरुणं सपवतिरव्गेणपुव्फबळआए।

दाक्षिण्योक्तिर्यथा- अवर मंइमे दूमेहि दूमेसि एहि॥

अत्यन्तोपेक्षा पथा- प्रियसखििययो: प्रेमग्रन्थिस्तथा प्रथमः सनौ स्फुटित पिठ रीबन्धश्लाध्यो विपक्षगृहेऽप्यभू्। जनवद्धुना सदन्यावांवसाव इहैव तौ धिगपरिचितं प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम्॥। द्र एव्यप्रलापो यथा- अउओ-चिएन्चसुरेकब्जळिआहर करे सिकी सवहे।

Page 166

เดีย : มทอะ १.२९

अपराधस्रणं पथा- कअविच्छेओ सहिभंगि भणिइसंभाविअपराभए। झडिओ पव्ळवइपुणोणअणकओळेसुकोपतरू॥

विवक्षानुकम्पा यथा.

अणुअंपंतीणविओअव्जसवत्तीणमेसुआउव्व ।।

मार्द्रोपराधता यथा .. साह सुविळासिणिअणं जेअहिळंतिसर सावराहापिआ। किंअहदवखिणे गुणओपहवंताणए सहसाओ।

पियानुनयो यथा- प्रियेण सिक्ता चरमं विपक्षतः चुकोप काचिन्नतुतोष सान्त्वनैः । जनस्यरूढप्रणयस्य चेतसः किमप्यमर्पोऽनुनयो मृशायते।।

अथ मानचिलासा: । तन सव्यलीकमेयसो वाङ्मनःकायकृतपवृत्तिदर्शनजन्मा मियाधक्ोकि- विभ्यासी मानविलास:, सद्विधा, सम्मुखपरावृप्तश्च। तथोः प्रिपामिमुखयेसामुघः। सोपिद्विधा- छुद्दोमिशश्च, तयोरपि शुद्धस्त्रिधा, वानमवृत्तिजो मनःपवृत्तिज: कायप्रवृत्तिजक्ष। मिथरोऽपिव्निया। षाङ्मन:मवृत्िज:, वाक्कायप्रवृ्त्तिजः, कायप्रवृत्तिजय्र। प्रियमुद्दिश्य सरयान्याभिमुख्ये परावृक्षः। सोडपिद्विधा चेतनविपयोऽचेतनविपयश्च, तयोक्षेतनविपयस्त्रिधा, सामान्यनिष्ठो विशेयनिष्ठ। कल्पनानिष्वश्च। अचैतनवयोपसिा, मत्यक्षविषयात््क्ष निर्धारितविषयस्।

सम्मुपमेदेपु वाफ्मवृष्तिजा शुद्धो यथा- आमणतुहावराहोपिअअमेळोअणाणइहदोसो। माणासहनमिचडुळे हिवासिओजेहिअअंमि।।

सएव मन:प्रवृत्तिजो यथा

Page 167

१०३०

कायपवृष्तिजो यथा- अवसररोतु०चिअणिमिआइराअससेहपअ०इ। दंसणमे०तुंमइएहि •जेहिहि•सीळतहणणाअं।। पाड्मनाप्रवृत्तिजो मिथो यथा -- पभवति०चिअए

सपय कापमसृप्तिजो यथा- आमजरोमेमंदोअहवणमंदो जणसकात०ती। सुहपुच्छिअसुहुअतुमंसुअंधमाग·धिअंछिवसु ॥ आमज्वरोमे मन्दोधपानमन्दो जनस्यकाचिन्ता। सुपपृच्छक सुभगसुगन्धमागन्धिदांसपृक्ष॥ मन:कायप्रवृत्तिजो यधा- अणुवतंतोअम्हारिसंजणंसुहअआहिजाईए। चिंतेसिउणोहि अएणाहिजई सुहंजअइ॥ अनुवर्तमानोऽस्माटशंजनंसुभग यामिजाल्या । चिम्तयसि पुनर्नहृदये सभाभिजातीसुसजयदि। परावृक्तविषयेपु चेतनविषयः सामान्यनिष्ठो यथा- पे० छमापसिभिंदह पिएजणेदंस णिविरमणि जं। पडिभि०णु० वटरदिसोमुअंजमाआहिआळंबि॥ सपध सवयाभिमुरयविशेपनिष्ठो यथा- वाहरउमसहीओ

पाअपडिअंअम वेकिंदाणिण उद्वेसिभत्तारं। एअंचिअअमसाणं दूरं विगअ०्स पे०म०स॥

Page 168

(41) विश: प्काशः १०३१

अचेतनविषयः प्रत्यक्षविपयो यथा-

उपआरअजरजीअंपिणंतणकआवराहोसि ॥ सुस्पृच्डकंजनं दुर्लममपिटटूरादस्माकमानयन्। उपकारकज्वरजीवमपिनयन् नकतापराधोसि ॥

सपवापत्यक्षविपयो यथा- पिअविरहोअपअर्दसणं अगरुआइदेविदु०खाइ। ज. सातु• मंकारि • जसिती एणमोआहिआईए॥ प्रियविरह्ोडमियदर्शनं च सुर्के द्वेअदिदुःसे। ययात्यंकार्यसे तस्यै नम सामिजात्यै॥

अनिर्धारितषिपयो यथा-

अ०प० वसोविसुअणो पर• वआाहिजाईए ॥

यथावा- अणुव तणंकिळंतो वेसेविजणेअहि•णमुहराओ। अ०प० वासोविसुअणो पर०वसोआहि जाईए।। मनुचर्तनंकुर्वन्द्वेष्येपिजने अमिन्रमुखतरागः । आत्मवशोपिसुजन: परचश आभिजात्या् ॥

अथ मानमोटटायितानि। विलास एव काक्कादिनातियक्रोमानमोट्टायितम्। सोऽपिद्विधा। अगोत्रस्सलनविषयो गोतरस्थलनविपयद्च। तयोरायः भाग्देव शुद्धो मिशक्ष। द्वितीयसवमि- मतनिमिच्तो गतिनिमिच्तद्च। तम्नशुद्गमिक्षो पूवेवदेवत्रिधा। समहित निमित्तसतु त्रिधा विधिमुसेन प्रतिपेधमुसेन प्रतिपेघविधिमुसेनच। गतनिमित्तोऽपि तिधैव, वृत्तानुषद्गतः, वर्तमानानुषम्ञतः, मिष्यद्नुपनगवय्य। तेपु वाकपवृत्िजं युद्धं यथा-

तुम• चिअसि • सवेसुजहएसुपिआहोमि।

Page 169

१०३२ प्रमारपकाशे

तदेव मनःप्रवृत्तिजं यथा- ए०घ०चिअवससितुमंसाहसुमाकुणसुउणिअंस०स। एम० चिआहोइगई परिणइ परुसाणपे०माण॥ कायप्रवृत्तिजं पथा- उव्णमसुसुहअएअक हउपडिसिदव्डहिअअव्स। पव्सुलिकअणिव्मएण र्किंपाअपडणेण ।। वाडमनस्सम्मिध यधा- आरव्खंतीआहिआअंसहंतिविरहं पिअंपअंपळि।

नदेव वाककापनं पथा-

फाळे ऊणवि हिअअं साहसु कोदाव एक्कव्स ।I

मनःकायजे वधा- अवरव्छलुखीसव्घोसव्चंतेसु पिअसहिमो अलो। गुणणिन्मरमि हिअए्पवततिअदोएण माअंति॥ अभिद्ितनिमिसवतो विधिमुरोन यथा- एअंचिअमहणामें भणभणदेसुहअकीसचिळिओसि। पडिभाइजव्णतुन्झविनमपि कितेणणामेण।। तदेध प्रतिपेधमुरोन यधा- तुवझविअणा उर झञिअ इ मिणाविसम·खरेणणामेण।

प्रतिपेघविधिमुसेन यण- होउणसुअंनिअमएणेअतुमेसुअह ्किचिविपउ०तं।. ए०ताहेसम्हरिऊण भणसुरेम झजणामे।।

Page 170

तिशः प्रकाश: १०२३

गमितनिमितको वृत्तालुपक्रतो यथा-

वर्तमानानुपक्ृतो यथा- ए०घअहं चेअ पिआणअसामाळजमणसु वीस०धो। वेसो सुहअपुरओणणिपरिण जंतिस®भावा॥

भविष्य दन्तुप्गतो यथा- सुहअमुहु तंसुवउज्जंतं पडिभाइतंभणि सिहिसि। अ०जणपे छंति तुहंणिदागुरुआइअ०चीइ। अथ मानसुमानुमावा:। तब माने बहुमानादिसम्पद्योगादयं बहुमतो जिघृक्षितोनुयद्ध। शिक्षित उपद्रुतः बिद्ुतद्वेति पोढासंभवति। नेपुवहुमतो यथा-

यथावा-

जिघृक्षितो यथा- मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थानेस्थिरितां सखीम्। वालाभ्रूभङ्गजिम्हाक्षी पश्यतिस्फुरिताधरा ॥

यथाया-

रोहुं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेSभियोग: कृतः । धैयं धतुमिह स्थिरीकृतमिदं चेतः कर्थचिन्मया वदो मानपरिग्रहे परिकरः सिद्धिस्तु दैवेस्थिता॥

Page 171

१ ३५ प्सारप्कारे

अनुयद्धो यथा- तहमाणो माणतीए एमेणदूरमणुबंधो। जहसिविणीओ तिविओ पिओए०क० गामचिअपरम०धो॥

पथापा- लीलावती चरणचुंबित मौळिमग्रे कान्तंविधूयविहितागसमुचचाल। अन्नान्तरेमुखरनपुरयुग्ममस्याः सौभाग्यगन्धगजडिण्डिमतांजगाम ॥ शिक्षितो यथा-

णि०चणिरु•धणिस हस णि०णअ·णाणकोम·ळो ॥। पपापा- चुंबसु सहतउतं मुहमिणमेहारिअम्मएजूए। माणो उणमु०चइसाळगकहमाणइतीए।। विदुसो यथा- ग्रन्धिमुद्ग्रथयितुं हृदयेशे वाससः स्पृशति मानधनायाः। भ्रयुगेन सपदि प्रतिपेदे रोभभिश्र सममेव विभेद: ॥ पपावा- कारणगहिओविमए माणोएमेअजंसमोसरिओ।

अथ मानोत्पततिमक्ीर्णकानि। तभ मानवस्या स्वहृदयसखीमरियतमादिपु पैमनस्यात्मकीरण कानि। तब स्वहदये बद्ाषां यथा-

सहिअंगो•त० खळणं दि०ठोअपिओअहि•णमुहराओ। एरहिंबि• तइवाहो·वहिवपडि

Page 172

(42) तिघ: प्रकाशः १०३५

. हप्रवृस्तो यथा- विलीनो विस्रम्भ:सपदितद पिप्रेमगलित च्युताश्चित्राकारा: प्रणयसुभगास्ता अपिगिर: । प्रियस्यैवं तच्तद्विनयबहिरंगव्यवसित किमन्यहुःखानां हृदयनगरीचत्वरमसि ॥

सरयादयितदोपस्थापनो यथा- इर्द कृप्णंकृप्णं प्रियतम ननु श्वेतमधिकं गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनापि भवतु। पुरा येनेयंमे चिरमतुसृता घाक्यपटली सएवान्यो जातः सखि परिचिता:कस्यपुरुपाः।

हृदयेशंकार्या यथा- सखि स सुभगो मन्दसेहोमयीति नमे व्यथा विधिविरचितं यस्मात्सर्वोजनः सुखमक्षुते। ममतु मनसः सन्तापोडयं जने विमुखेऽपियत् क्षणमपि हतवीडंचेतो न याति विरागिताम्॥

यथाया- ज्योतिर्भ्यस्तदिदंतमस्समुदितं जातोऽयमद्यश्शिखी पीयूपादिदमुत्थितं विषमयंछ- पजन्मातमः । को नामास्य भवेत्प्रशान्तिपु विधिर्बाढं द्रढीयानयं अन्धिर्यन्प्रियतोऽपि विप्रियमिदं सम्यक्कृतं सान्त्वनैः ।

मिये तद्ोपापादने पथा- भणभणजंपडिभाअइ्तु·झंतंतं सहारिमोअ०चे। मअसह -तण च जीअं व ळभेदोऽपिणख़डंति।

Page 173

१०३६ परद्गारप्रकाशे

स्वदोपापादने यथा-

  • . गहिखे वअण-सह-तेणत०णा। पाणुभासुपिओओ जिअचिअकुळिसिअं विमुह्विअं।।

उभयदोषापादने पथा- अपर० झसु ए०ताहे वीसघो०चिअजणमिणफळगुरुए। काउणि० किवगुरुअ०पतीअसहिउ०पि ए०कसि०जि॥

यथाषा-

दुग्घडिअमंचअरसवखणेखणेपाअपडणेण ।।

पियविपयो यथा- तासो० ख०तावरई तारणरणअर्सणद्दिओआसो। जादुक्खक्कणिहाणेण होउबहुवळळहेपेम्मम्॥।

यावद्ुःसैफनिधानेनभयतिब टुवल्लमेप्रेम॥। देवविपयो यथा- जइदेवतुंपस• णो माकाहिसिमवझमाणुसं जन्मं। अहजंमंमापेव्मंजइ पेम्मंमाजणे दुळहे॥ यदि देवत्वंम्रसल्नोमायु रु्यमममानुषंजम्म। यदिजन्ममाप्रेम यदिभ्ेम मा दुर्लमेज ने ।

धिभ्यो सवन्ति। सप्राङ्गोपाधिर्यथा- अन्णव्पेसिएणेहे

चित्तोपाधिर्यथा- अपराहसहसाइंभरिमो हिअएणतव मिधिउतमि। दिद्वम्मिऊणोबिअसहिएक्कं विजुणंमसव्मरिमो॥

Page 174

१०३७

घाटूपाधियंया- जाणिमिकआवराहं जाणिमि अळिआइमणइसअळाइ। अणुणव्तेणजाणेकआपराहं पिअव्पा ॥ जानामिकृतापराध जानामिमत्रीकानिमणतिसकलानि । सनुनयति पुनर्जानेरुतापराधामिवात्मानम। घैरयोपाधिर्यथा- भणसहिओ तम्मि

भिउडिएवाहारो अंगवपणाइजइसकीरवति। सहसादिव्ठवमि पिअं एतापिअसहीसुंदरोमाणो॥ शकयुपाधियया- • खिडिओ वाहारो अंगविवणाइविसहि • • उणब्असन्मोहातव्सउन्परिउं॥ आकारोपाधिपंथा- अब्चीइताढकिव्सं दोहिविहब्धेहित् निदि्ठवमि। अंग कळंबकुसुमं वपुळईअंकहणुढकिव्सं।

देशोपाधियथा- जइआपिओनर्दीसइभणहहळाकव्स कीर एमाणो। अहदिव्ठकमित्िमाणो तात सपिअ-तर्णक तो॥

कालोपाधियंथा- क०सणसधागरु अ.तणमिपड्णपसाअमाएण। जइमाणभंजणीओणहो०ति हेमंतराईओ॥

Page 175

१०३८ प्रभ्ारप्फाशे

पात्रोपाधिर्यता- भिउडीएपुळोइ·संणिन्मोहि•संपर· मुहीहोसि।

यन्द्रणत तत्फरिण्यामिहेसकयो यदितंनप्रेक्षिप्ये।। संशोपधिर्यथा-

अथ मानभह्गकारणानि। मद सासो, भय मृतूयगम, उपवनविकासा, सुरमिघनवाता, फोकिलाघालापा, ममात, प्रदोप शन्द्रोदया, मवासालम्यो, विविकमिति। यथोच्यते- नासो भयं मद ऋतूपगमः प्रदोप: चन्द्रोदयः पिकरुतं रजनीविरामः । हृय्यो मरुद्वि कसितोपवनं विविक्त माद्यः प्रवास इति माननिर्वर्हणानि ॥ तेपुमदो यथा- खे०प०तिअ०पणे•चिअकआवराहावि कामिणीहिविंअ। अ०माकिंइअस्ति® खावंतो अवर• झइपिअंकरेइमहुमए ॥ प्रासो यपा- चंदामअपडिजीविअ कवाळमुकन्टहासभीआए। गौरीएमाणविघडणघडंतदेहो हरोजअइ॥ मयं थथा-

श्रेयांसियो दिशतु निह्नुतकोपचिह्हमालिङ्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमौले: ॥ ऋुतूपगमो पथा- तान्येतानि शिखण्डिताण्डयगुरूनम्भोधरानम्बरे तरवानानि दिनानि नूनममृत्त्यन्दीनि वन्दामहे।

भिदन्ते स्वयमेव येपु त्रिपमा मानग्रह्ग्रन्थयः ।।

Page 176

(43) विंश: "प्रकाशः' १०३६

उपवनविकासो बथा- :, कारणगहिओबिमए माणोएमेअज·समोसिरिओ। त०थ.कपु० ळिअ· कोळ्ळतु०झतंम•थएपडउ।। कारणगृहीतोपिभया 'मानमय मेयत्णमुपहृतः। अतर्कितपुप्पिताङ्कोलतवसमस्तकेपततु॥ सुरमिवनवातः पपा- अहणवरतयदोसो जंगि• मर्ओतम०ळिआमोओ।

कोकिलाद्यालापो यथा- कळळण्ठी कळरओ मूळिअसमाणा इमुह · मिमाहवी भमरझंकारो।। प्रभात यथा- अ० जसहिराइसेसे माण महूसवसुहच्छिआर०ते। सहसति कुकुडरओ निसामिओप०छपडहो०व॥ मदोषो यथा- जहजहअ• धमइरवी विहठिअसजाअवोवदसंहि। तहतहमाणोमाण सिणीणहिअएसुवि०झाइ।। चन्द्रोदयो यथा- अुणअमुहं णपतं पिआहिही एसुवि भिउ०पिणचळओ। ओसारिअंमिपढमं रु०णवदोसिणाएमाणगहणे। प्रवासालम्वो यपा-

पाअपडणेहिणेव्तसंसर्व चिअकआपि पिअंणिवारेइ पिआ॥ षिषिकं यथा- यानययौ प्रियमन्यवधूम्यः

यतमानम् i

Page 177

एम्वारपकाशे

मम मानोपशास्तयः। विरोधिम्रादुर्माष:, प्रतिपसामियोग:, पत्यनीकघर्पण, विपलामिमय:, परिख्ंशः, मधसंसनं, चलन, रखलनं, विघटन मुन्मूलने, पठायनं, पुनर्माष हति। तेधु विरोधि- प्रादुमाषो यथा- अवळम्बिओवआरं अव्भव्गमाणपसरव्पअन्तपहरीसें। एक्कंअएकराअं सेदइदंसणचिअहिअअं।। प्रतिपसाभियोगो पपा- तोळअमाणरहेहिणि अळव्यणिन्चगुरुअपिअवमिभणंते। आदंताळंखेउअव्णंचिअसेरसव्तरं मुहसोहा॥ म्रत्यनीकथरपण पया-

विपशामिमयो यथा- धोओसरंतरोसं धोअघोअपरिव ढमाणपहरीसं। होइअदूरवसाअं उअरसाअतवि भमेतीएमुहं॥ प्रभातपरिभ्रंधे पया- उ०वहइदइअगहिआहरो ठजि झंतरोसपडिवाअं। वाणोसरंतमइर वफळििअचसअं मुहं वाळा॥। अवस्रंसनं पथा- दिढम•णुदूमिआए गहिओ दइअ• मिपे०चहइमीए। ओसरइवाळुआमु०ठिओ•वमाणे सुरुसूर'तो॥। दृदमन्युदूनयापि गृहीतोद्यितेपशयतानया। अपसरतिवालुकामुष्टिरिय मानरसुरुसुयपमाण:।

चलनं पपा-

Page 178

विशा प्रकाशः

रखलनं पथा- तीएविअळ०तघीरं अ भुठंतीएघणवळोविरवाहं।

पिघटनं यथा- तुंधिरो विसाळोजो सहिमेमाणप·वओरइओ।

अम्मूलनं पथा- लोळअसुरअरुकारणमउळिअहिअआएसाव सेसवळहुए।

पलायनं यथा- जोकह विसहीहिमुहं छिंद· ळहिऊणळ·भिओहिअए। सोमाणो चोरिअकामुओ० व·दि०ठेपिएणठो॥

अपुनर्मावो यथा-

पाअपडिअ०सहरिणो पडिआपुणठीएबाहसळिळ·घेवा।। अथ मानोपशमलसषणानि। नयननिमीलनं, मुखमसादो, याप्पमोस, पुलकोज्जेद:, दोष- प्रतिमेदो, सक्रमनिन्दा, उपालम्मः, प्रत्युपालम्मा, मनोजुगुप्सा, मानानुशया, मानयोग्या, मानानु- योग्य इति। तेषु नयननिमीलनं यथा-

सुखमसादा यथा- आळोए०चिअ पिएठविओतिएमअणेण मोहणसुहओ।

Page 179

१०४२

पाष्पमोक्षो पथा- अङ्गानामतितानवं कथमिर्द कंपश्चकस्मा त्कृतो

तन्व्यासर्वमिदं स्वभावजमितिव्याहृत्य पक्ष्मान्तरव्य।पी बाप्पभरस्तया चलितया निःश्वस्यमुक्तोन्यतः।।

पुलकोद्मो यथा- 4 शङ्गिताय कृतवाप्पनिपातां ईरप्यथा विमुखितां दयिताय। मानिनीमभिमुखस्थितचित्तां शंसतिस्म घनरोमविभेदः ॥ दोपपतिमेदो पथा- अ•चंताअ•णजणोहिअअंचिअ•पणो तुहपमाणं। तहृत०सिमंदणेहो जहणउवाळंभजो०गोसि॥

अक्रमनिन्दा यथा- किंभणहमंसहीओ करोहिमाणंति किंधमाणेण। सभावबाहिरे तम्मि मज्झामाणेणविणकजम्॥ किमणथ मासरपः कुरूमानमिति किमन्रमानेन। स्वमाववाहो सस्मिन् मममानेनापिनकार्यम्। उपालम्मो यथा- सखिससुभगो मन्दसेहोमयीतिनमे व्यथा विधिविरचितं यस्मात्सर्वोजनरसुखमश्षुते। ममतुमनसर्संतापोडयं जनेबिमुखेSपियत क्षणमपि हतवीडंचेतो नयातिविरागिताम्॥ प्रत्युपालम्मो पया- मानोन्नतेत्यसहनेत्यतिपण्डिततिम य्येवधिक कृतिरनेकमुखी सखी नाम् । दाक्षिण्यमातमसृणेनविचेष्टितेनघूर्तस्य तस्य हिगुणानुपरंजयन्ति॥

Page 180

(44) विश: प्रकाश: १०४३

मनोजुगुप्सा यथा- णत्रितेणतहातविआ इमिणामामिद०डहिअएण। बहु तिंकुणितेण॥

मानानुशयो यथा- यः सखिमानादनुनयोदयस्तेन भवतु पापेन। • तिभवितुं कलपादैः कीणानि मैषज्यम्॥ मानयोग्या यथा- मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थानेस्थितां सखीम्। वालाभ्भङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा॥ मानानुयोगो यथा- अ०ळिअइदि- ठिणि०भछिओ विहओ विळगएसिअएहरओ।

अथ मानमङ्गोपाधय:। तेच निद्रा, मद सत्रासो, मय मझांन, मसत्, भमादो, देश:, काला, कार्ये, पातं, सुप् मित्यादयो सवन्ति। तेषु निद्धोपघानं यथा- प्रणयिपुपुरा मिथ्यामानी नचादुशतैरपि प्रणय मभजन्यस्सौभाग्य ग्रहा त्तरुणी जनः । स्त्रयमनुनये हुणस्तेपामिहानुशयादयं नयति विवशो निद्रां दूत्ये मृपाप्रणयामपि॥ मदोपधानं यथा- अगहिअदइ आणुणओ प० वाअणुणेइअणुणअपिसंबळओ। कड्अवणीरुचिअमओ ळि.कअवमअणउभळिओजुबजइ्जणो॥। प्रासोपधान पथा- भयादिवाश्लिप्य रुपाहतेऽम्भसि प्रियं मुदानन्दयतिस्ममानिनी। अककत्िमप्रेमरसाहितैर्मनो हरन्ति रामाः कृतकैरपीहितैः ॥

Page 181

१०२४ पह्ारपकाशे

मयोपधानं यथा- करौ धुनाना नवपल्लवाकृती पयस्यगाधे किल जातसम्भ्रमा। सखीपु निर्वाच्यमधार्ष्टयदूपितं प्रियाड्गसंश्लेपमवाप मानिनी॥

अक्षानोपधानं यथा- कथमपि कृतपरत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरह कृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम्।

प्रचलितदशा शून्येगेहे समुच्छवसितं पुनः ॥ प्रसम्गोपधान यथा- माणोआमाणोब्चंअमाणं वारेहएघरब्भारं। पेच्छामुआवद हुआ कआवराहोसमर्नळअइ। पमादोपधानं यथा- धोआरूढमहुमआ खगपनभवठावराहदिणुळावा।

देशोपधानं थथा- अव्जंवहेण कहआह -घाभ-घिन्वउबअत०स। नयणिआमूळाळ गघोअलाहिकुणंतेण॥ कालोपधानं यथा-

कहतव्सपिअन्समएतीर इमाणो कळाकाउं। हिमचूर्णयोगटस्ता यम्पदर्पैकुव न्तिरत्रय।। कथंतम्यप्रियस्मयानवक्यतेमानससय। कर्तुम् कार्योपधान यथा-

माणे उणमुन्कचइमामद गिवहमाणउन्कीए ।

Page 182

निशः प्रकाशः १०४५

पायोपधानं यथा- सहिपाएसु चिवतिविओव्व कि व्वेळवेसुमंसुअइं।

सुतोपधानं यथा- भरिमोसेसअणबरनमुही एविअळंत माणपसराए।

स्मरमस्तस्या: शयनपराङ्मुरपाबिगलन्मानप्रसरायाः । कैतव सुप्तोद्वर्तनस्तनकलशघेरण सुसकेलिम॥ अथ मानामुभावसरयानि। तेपु पादपतनं, मसह्यां्लोप:, इठकचग्रहः, चुम्बनबलारकारा प्रियप्रणयोकि:, उपालम्भसूक्ति:, स्नेहपरीक्षा, विपक्षागिभघा, सरीन्लाया, वन्धुबहुमान:, लाम- विशेष:, भ्रृक्वारवृद्धिरिति। तथ् पादपतनं यथा- पणमहमाणव्सहळाचळणे किन्देव एहि अव्णेहिं। जवसपसाएण पिओळोळउळोळव्त पासेसो।।

मसह्याश्षेपो यधा-

कार्यचिनापिकृतमानडंघरापुलकुमिन्नसयोगी। उज्जवलालिंगन सौस्यलाल सा पुन्रिछ्तासि।

हठकचम्रहो यथा .- उन्नमय्य सकचग्रहमारयं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या। हुंहुमुच्न मममेति च मन्दं जल्पितं जयति मानवतीनाम्।। चुम्बनबलारकारो यथा .. पाअपडणाण मुद्दे रभसबलामोसि चुंविअव्वाण।

पादपतनानांमुग्धे रमसयलात्कारचुंयितव्यानां। दर्शनमात्र प्रसन्ने भ्रपासिसुस्ानायद्दुकानाम्।I

Page 183

१०४६

श्वासोत्कम्पित त्वयि।

अपरिक्खिअदोसगुणं अवम परूढवीसम्भरेसं। अपहिरिआणुदूअं तुमे विमहरूसि उज्जणेण वितिह्नं।। जेहपरीक्षा यथा- पडिपक्खस्स विपुरओ समुहव्भणिआसितेणपडिअंति। अवळंविअस्स माणिणि माणरस वि किं फळं अ्णं ।।

मवलंथितस्यमानिनिमानसय च किंफलमन्यत्॥ विपशाभिभषो पण- सदूमिअसवत्तिभिअएणि तसिणेहं पिअ। गरुआअणिमिउं सोहग्गगुणाण अग्गभूमीएवअं।। ससील्लाघा यथा- क्षुतैः क्यापि प्रीतिः क्वचिदपि निमित्तैः पुलकिता मितपरितापो विकसितः । प्रसादार्थ मुग्धे तव विगतलज्जासृगनृते- प्वभिज्ञो दैवजं जनमपि च ते पृच्छतिपतिः॥ पन्धुयदुमानो पथा- चन्षुर्लुप्तमपीकणं कबलितस्ताम्वूलरागो Sघरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके लुप्ेव गात्रद्युतिः । मन्ये मानिनि साम्प्रत प्रणयिना कैरप्युपायकमैः भग्नोमानतरु स्तथापिफलितश्रेतस्थलीवर्घितः॥

Page 184

(45) विंश: प्रकाशः १०२७

लाभविशेषो यथा- दार ठविअसुरदुमंतचिअकुसुमोपहार ... ·गपिअ।

पणअपरिपूर णेणविरअभूसिअपिअअमागमेण०गरुओ।

एवमेतेत्रयोमानास्त्रयश्चतदुपाधयः । जातयश्च विशेषाश्च प्रकीर्णाना च भक्तयः । अवस्थावैकृतोपायभिषग्जित विभक्तिकैः। कर्मसानुनयैःपोढा नायकस्य समासतः । नायिकायाश्चमर्यादाप्रक्रमप्रतिभेदनै. । प्रियप्रियव यस्यानासुपालम्भैविंमर्शनैः। सखीदूत्यो: समाश्वासैः परिहासैः प्रवतैनैः । विवर्तनैः सकान्तोपजापैः स्खलितगोपनैः। समासेनैत्र पोढैव पृथवपृथगुढीरितम्। कर्मैतद्व्यासतो Sप्युक्तं प्रकारेणैव गम्यताम्। अथ जन्मादिमि: पडमिर्विकाररेप मिद्यते। मानो S मिरिव घूमार्चि भोलोकोष्टभस्मभिः । तत्र माननिमित्तानि मानस्योद्दीपनानि च। मानोतपत्तिप्रकीर्णानि मानसौख्यानुभूतयः । मानलिद्गानि मानोपलक्षणस्थानकादिपट्। मानवक्रोक्तिविन्यासामानमोट्टायितानि च।

Page 185

२0४८ शृह्ारप्रकाशे

मानोपशमचिह्नानि मानापगमहेतवः । उपाधिभङ्गा मानस्य मानभड्गस्य भक्तयः । मानभङ्गोपधानानि मानानुभवसम्मताः । उक्ता: संक्षेपतः प्राज्ञैरतुक्तमनुमीयताम्।

क्षमन्ते मातुमम्भोधेरपः केऽञ्चलिनाजनाः।

परश्शतविकल्पवानिति सएपमानस्त्रिधा

अथाध्वगविलासिनीमुखसरोजसन्ध्यातपः प्रवास उपवर्ण्यते रतिसमुद्रचन्द्रोदयः।

इति शीमदाराजाघिराज शीभोजदेव विरचिवे रुह्ारप्काशे मानप्रकाशो नाम लिशः प्रकाशः समापः॥

Page 186

॥ थरी: ॥

महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते शृ ङ्गार प्र का शे

। एकत्रिंशः प्रकाशः ॥

। प्रवासचर्या ।। अथातोऽघसर पापंप्रवासभुपवर्णयिष्यामः। तत्रप्रथमासुरागादीनां पूर्वः पूर्वोविचित्रः पर: परोरागवर्धनः१ इतिविमशेविचियतया प्रथमानुरागादीनां प्रथममभिधानं, रागवर्धनत्वेन- मानादीनामनंतरमिति, माननंतर प्रयासोऽमिधीयते।। कथपुनः रागवर्धनाद्विचिप्नस्य प्राथम्यं?

धकोति। यथोव्यते- "शास्त्राणांविषयस्तावद्यावान्मंदरसानराः । इतिचक्रेप्रवृत्तेतुनास्तिशास्त्रंनचकमः ॥" रागवृत्धिहेतुत्वाद्वैचितपस्य द्वेतुःप्रथम फलमनम्तरंस्यादिति। तडुकं-

भवतुनामरागवर्धनतया पथम विचिन्नता। विचिन्नार्णां तु किकृतंनिथाप्रायम्यं राग-

करुणविम्लम्माः । प्रथमानुरागस्तुमागसंगतयोरेवेस्यतः सप्रयममेवामिधीयते, करुणात्तु। करुणो नन्तरपव जाते मानपवासयोरसमषपव। नदि तथाविघेभ्यः संविधानकेभ्यः तथाविधायाम- छृत्रिमार्या रागबृद्धौसतमुपजायसे, नि्कतवे प्रकष्टेच षिथ्मज्ञानुरागेमानप्रवासयोरयकाशा स्यात्। नथात्वेवानै . . . . . योरन्य . . म धर्कच- उकइअवरहिअंपेम्मंणद्ि चि अमामिमाणुसेलोए। अहहोइ कर्स विरहोहोहिइ विरहम्मिकोजिअइ॥

Page 187

१०५० शुद्धारप्रफाशे

असोऽपधिममेप करुणविप्रलम्भव्य करुणानन्तरसंभोगख्यया समिधानभवितु महति। मान- प्रघासयोस्तु प्रवासानमानोविनिन्नस्त चिकासात् म. यिधिचित्रः तत्रचेत- इसकोचात्। प्रथमानुरागेदि-रागिणध्चिसं विक्षिप्यते, माने विकसति, प्रवासे सङ्लयति, करुणे संक्षिप्यत इसि पूर्वाचार्ययाद:। कर्थसउपपदत इतिचेत्-तथाविधप्रथमानुरागनिमिस्त सक्षि- धानाव्। तथादि-चुन्पक भ्रामक कर्षक द्वावक रसरसे सेविकारा: चुम्यन भ्रमण कर्षण दयासया जायन्ते; तथा प्रथमानुरागमानप्रवासकरुण चिप्रलम्मसतिधेर्मनसो विक्षेप विकास सकोच संक्षेपाहति। यथाया जपासूर्यचन्द्रकर्पूरसनिवे: एफटिकाइमनोडनेक पकृते रेक रूपस्यानुराग ज्वलनस्पन्दनस फुटन .. विक्षेपधिकाससप्टोच संक्षेपाधिष्टितस्य विप्रयोगिचेतसः प्रथमानुरागमानप्रयासकरूणचिप्रलम्मानुमावाहति। पसेन प्रथमानुरागादीर्ना-

प्रियोरचारं घतुरकासिनोमनोमष करुणात्म्रयमः म्रवास पवामिधातव्योभयनि। कः पुनरयंप्रयासोनाम, यस्यैसे दयितजातयो।

प्रयासः। स दैपापमउत्तमः। धर्मापशोमध्यमः । अर्थापनः कनिष्ठः। तेपु, दैवापलोथा- नयत्नप्रत्याशामनुपतति नो वा रह्यति प्रतिक्षिप्तं चेतः प्रतिशतिच मोहान्धतमसम्। अकि्ित्कुर्याणाः पशवइवतस्यां वयमहो विधातुर्वामत्वाद्विपदि परिवर्तामह इमे॥

धर्मापणो यथा - जानाम्यात्मनितेप्रसादमसमंचेतो .. तःपदं दातुनेळति किन्तुशासनमिदं नोछ्वंघनीयं गुरो:। मन्युस्सम्प्रतिसह्यतां पुनरिहागन्तास्मिकादम्बरी सं दिश्येति सवाप्पगद्वदमसौकेयूरकंप्राहिणोत्।।

सरथापत्री यथा-

हामश्रीसदशैस्तपोभिरपिकि सुक्ताफलैर्भूयते। तत्कान्तिः शतशोपिवह्निपतनैहैंम्न्ः कुतस्सेत्स्यति त्यक्त्वारत्नमयींप्रयासिदयितां करमैधनायाध्वग ॥

Page 188

(46) विश: प्रकाशः १०५२

अथषत्िविघोपिसामान्यसोविशेषत्म्पंच्यमानः प्रायशोदिप्श्चाशमप्रकारः परथते। तत्रसामा. म्यतो भूतपूर्रः, अभूतपूर्व, साधारणः, असाधारणः, सहजरागः, विस्रन्धरागः, प्राप्तसमयः, अमापतसमयः, संप्रतिविधानः, निष्पतिविधान, सत्निकृष्टः, विप्रकृष्टः, सावधिः, निग्वधि, अल्प- काल:, दीर्घकाला, सानुबंधः, निरनुबंध:, प्रकाशकार्यः, पच्छन्नकार्यः, सोपमंहारः, निरुपसंद्वार:, नायिकानिमित्तः, नायकनिमित्त:, इतिप्रकाराथ्तुविशतिः। दैवापननक्चतुर्धा-शापकृतः, पापकन:, सम्भ्रमकृतः, विभ्रमकृतः इति। एवं धर्मापननोमि सामिप्रायः, निरमिप्रायः, सानुतापा, निरनुतापः, इति। अर्थापधोपि, साभ्यनुप्नः, निरभ्यनुष्ः, सोपधान:, निरुपधान इति। दैवधर्मापन्नः, प्रकृतिस्था, कोमला, कठोर, पन्णित इति। दैवार्थापन्नोषि आम्य:, नागर:, उपनागरः, विप्रकीर्ण इति। धर्मार्थापन्नोमि हिना, मन्तिा, सुख्ः, दुःख इति। दैवधर्मार्थापन्नोपि वृत्तः, सायतः, उयस्रः, चतुरस्श्चेति॥ अर्थाक्चन्वर्थतो भूतपूर्वादोनामुदीरिताः । पर्टत्रिंशतः प्रवासानांषोडशानांतुकथ्यन ॥ यस्मिन्वियोगिनो: कर्मस्वस्थयोख्विजायते। अनुरोगातिरकेपि प्रकृतिस्थ,सउनयंते॥ यूनोर्यन्नोपजायंते मनोमार्दवसूचकाः । अश्रुपातादयः शश्रदनुभावाः सुकोमलाः॥ यन्नदैवा दिजनितंसाध्यमेव स्यदृश्यते। वियोगकारणं सोऽस्मिन्कठोरइतिकथ्यते॥ पूर्वकठोरोभूत्वा यः कोमलत्वंप्रपद्यते। शापादिहेतुविगमा्झेयः प्णतरतुसः॥ ते S मीधर्मातुरोधायदैवयोगाच्चतद्वना। आवर्धनततोदैव्ध्र्ापन्नाइतिस्मृताः॥ वियोगकारणंयत्रवीडाहेतुः प्रजायते। अर्थभ्नंशादिनायूनां सग्राम्यडह गीयते। नागरः सोभिधीयते ॥ निमित्तकुपिताया योयोषितः प्रियकारणात्। पुरुषेणप्रवर्त्येत ज्ञेयःसउपनागरः । यत्रान्ययोषिद्यामङ्गे पत्युरापतित स्त्रियाः।भवेदर्थानवाप्त्यातिः मप्रकर्ण: प्रकीर्तितः।

यत्रायत्यांहितंभर्तुरभिसन्धायभामिनी। प्रवर्ततवियोगाय हितः स परिकीर्तयत।। यत्रार्थगौरवाघातःप्रतासीननिवर्लते। विपद्यतेऽपि वा योपिदहितः स निगधते॥ यत्रार्थोलभ्यतेऽभीष्टः प्रियाभीछंच सिध्यति। न चानर्थो भवेत्कश्चित्सुखः सउपवर्ण्यते॥ प्रवासिनोमहत्दुःखं यत्पभावेनजायंत। लग्नदोषदिजनितं सदुःख इति कस्यते ॥ धर्मार्थावनुरुद्वयेते चत्वारो Sपिप्रकीर्तिताः । धर्मार्यापन्नसंज्ञायारस्थान भवितुमीशंत॥

Page 189

२०५२

यत्रोभयोर्भवेदिच्छा कियाचविरहं प्रति। सर्वस्रेहाश्रि लोपात्स प्रवासो वृत्तउच्यते॥ यत्रैकन्नक्ियेच्छाच द्वितीयेतद्विपर्ययः। प्रेम्णःकोटिद्वयभ्रेषात्स वृत्तायतइ्प्यते॥ यत्रैकस्यकियानेच्छा द्वितीयस्य द्वयं नतत्। सप्रेमैकाश्रिविभ्रंशात स्त्र्यश्रइत्येवकथ्यते ॥ इच्छायत्रोभयोर्नास्ति नास्तियत्रोभयोःकिया।

दैवादर्थाच्चधर्माच्च चत्वारोऽमीसमुत्थिताः। लभन्तेदैवधर्मार्थापन्नसंज्ञां विवेकिषु॥ तत्रसामान्यमेवेपु, भूतपूर्वो यथा- अंघोदुक्कर आरअ पुणो वितंतिकरेसि गमणरस। अज्जविणहोतिसरला वेणी एतरंगिणो चिउरा।। अभूतपूर्वो यथा- सहिसाहसु सम्भावेण पुछिमोकिं असेसमहिलाण। बड्ढंति करठिअच्चिअ बलआदइए पउलटम्मि॥ सखिकथयसव्भाघेनपृच्छाम: किमशेषमहिलाना म् । वर्धनतेइयस्तपव व लयाद् यिते प्रोपिते।। साधारणो यथा- पूरतु पणअभंगेगआविमणोरहा सवत्तीणमहं। अणहोणाम णिअत्तइ अकअत्थोबिबहुईण पुलेहिपिओ॥ मसाधारणो यथा- त्यत्क्कासीतांदशमुखरिपुर्नोपयेमेयदन्यां तस्याएव प्रतिकृतिसखो यत्कतूनाजुहाव। वृत्तान्तेनश्रवणविषयप्रापिना तेनभर्तुः सादुर्वांकथमपि परित्यागदुःखंविपेहे॥ सहजरागो यथा- कृतककुपितैः र्बाष्पाम्भोभिः सदैन्यविलोकितैः वनमपिगता यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया। नवजलघरश्यामाःपश्यन् दिशोभवती विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये सतवप्रियः ॥

Page 190

निंशः प्रकाशः १०५२

विस्रव्घरागो यथा- जानेसख्यास्तव मयिमन: संभृतस्त्रेहमस्मादित्थंभूतांप्रथमविरहेतामहं तर्कयामि। वाचालंमांनखलु सुभगम्मन्यभावःकरोति प्रत्यक्षंते निखिलमचिराद्ातरुक्तंमयायद्।। मापसमयो पथा- वन्धूकैरधरंस्मितानिकुमुदैरनेत्रा णिनीलो सपलै: हस्तौकोकनदैर्मुखंचकमलै: हंसैःसहासागिर: । प्रत्यध्वंप्रतिवासरंप्रतिसरः संदर्शयंतीहठाव पान्थानांप्रियकामिनीव कुरुते यात्रोपरोघंशरत्।। अपासस्षमयो यपा- उद्यद्वर्हिषिदर्दुरारपुषि प्रक्षीणपन्थायुषि श्र्योतद्विप्रुषि चन्द्ररुङ्मुपिसखे हंसद्विषि प्रावृषि।

कालेकालकरालनीलजलद्व्यालुप्त भास्वत्त्विपि॥ सप्तिविधानो यथा- प्रत्यासन्नेनभसिदयिता जीवितालंबनार्थी जीमूतेनस्वकुशलमर्यी हारयिप्यन्प्रवृर्तति । समत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखव चनंखागतं व्याजहार।। निष्पतिविधानो यथा- व्यर्थयत्रकपीन्द्रसख्यमपिमे वीयंहरीणां वृथा प्रज्ञाजांबवतोपि यत्रनगतिः पुत्रस्यवायोरपि । मारगयत्रनविश्वकर्मतनयः कतुंनलोऽपिक्षमः सौमित्रेरपिपत्रिणामविषये तत्रप्रिये क्ासिमे। सन्निकष्टो यथा- सीआिओअदुःखं विसहंतरस चउजाममेत्तंतरिअं। दीहोअगहोकालोणसमा एक्का असाणिसारहुवइणो।।

Page 191

:प्राभ्ारपकाशे

घिमकृष्टो पथा- देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननैः र्यत्नेनापिनयाति लोचनपर्थ कान्तेतिजानन्पि। उद्ग्रीव श्ररणावरुद्धवसुघ: कृत्वाभ्रुपूर्णांद्शं तामाशांपथिकस्तथापि किमपि ध्यायन्मुहुर्वीक्षते ॥

साषघि: यथा- कश्चित्कान्ताविर्ह्गुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्त इशापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येन भर्तुः । यक्षश्रक्रेजन कतनयास्रानपुण्योद केषु स्निग्घच्छायातरुपुवसति रामगिर्याश्रमेपु ॥

निरवधि: यथा- उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै विमदैर्वीराणां जनितजगदत्यद्भुतरसः।

मत्पकालो यथा- एककमत्रदिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षर गणयगच्छसि यावदन्तम्! तावत्प्रिये मदवरोध गृहपवेशंनेताजनस्तवसमीप सुपैय्यतीति॥ दीर्घकालो यथा- देव्याशून्यस्वजगतो द्वादशः परिवत्सरेः । प्रनष्टमिव नामापि नच रामो न जीवति ॥ संसृष्ठो पथा- रुअइ रुअन्तीए मए ओहि दिणेगणइखिज्जइअहंवि। पिअविरहे मामि सअंझिआए णेहोचिअ अपुव्वो । रोदितिरडत्यामया अवाधि दिनानिगणयति क्षीयतेऽद्दमिष। मियविरह्देमामि सैरन्घूया खेदपयापूर्व: ॥

Page 192

(47) एकसिंश: प्रकाश्. .२०५५

मर्संसृष्ठो यथा- कुलंवालिआए पेच्छह जोव्वणला अण्णविव्भमविलासा । पवसतिव्वपवसिए एतिव्व पिएघरंएंते॥

प्रकाशकृता यथा- 117 यावन्निरस्यतिसतत्र नसिद्धमेनामा कृप्यखड्गमसितं निजविक्रमेण। अन्येन तावद्पहृत्य मृगाङ्कलेखा नीतान्तरिक्षगतिनारजनीचरेण॥

पच्छन्नकृतो, यथा- खवद्वत्सल: क्वच तपसिविजनस्यहन्ता कन्याविटःपतिरसौ परिरक्षतु त्वाम्। श्येनावपातचकिताननवर्तिकेव किनेक्षसे ननुमया कवलीकृतासि।

सोपसंद्वारो यथा- शापान्तो मे मुजगशयनादुत्थिते शाई्गपाणौ मासानन्यान् गमयचतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्चादावांविरहगुणितंतंतमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥ निरूप संहारो यथा- नसुलभवियोगात्कर्तु मात्मप्रियाणि प्रभवतिपरवत्ता शासने तिष्ठभर्तुः । अह्म पितवसूनावायु षिन्यस्तराज्यः परिचितमृगयू यान्याश्रयिप्ये वनानि॥ नायिकानिमिसो यथा- अयमेकपदे तयावियोग: प्रियया चोपनतः सुदु.सहोमे। नवत्रारिघरोदयादहोभि भवितव्यं च निरापगत्वरम्यैः ॥ नायककतो यथा- ऊण्हं जउणाए जलं उप्हा जउणाए वेअसकुडुगाः। उप्हा जउणावि कआ केणवि महुरंगएकण्हे।।

Page 193

'१०५६

विचिंतयन्तीयमनन्यमानसा तपोनिघिवेत्सि न मामुपस्थितम्। स्मरिष्यतित्वांनस घोधितोऽपिसन् कर्थांप्रमत्तः प्रथमंकृतामिव॥ पापकृतो यथा- त्वच्छेपेण चछुरितकरया कुड्कुमेनादधत्या कोपच्छायां भवनविसिनीहंसके कौतुकेन। वक्त्रभ्रांतिक्षणविरहिणी यत्कृताराजहंसी तस्यैतन्मेफलमुपनतं नाथयत्त्वद्वियोगः॥ सम्समकतो यथा- सम्भ्रांतरत्वरितमसौमलिम्लुचाना मुर्वीशः शमितमयोधयद्धनुप्काम्। कालेस्मिन्विनयव तीवनेपुचार्तावार्तायैकमितुरितस्ततो जगाम।। विधमरुतो यथा- विभ्रान्तः सपदि सराक्षसीतिसीता मन्यांतुख्मनसिजानकीत्यजानाव। जायावान्दशरथनंदनो नियत्या वैयात्याद्यसनमहार्णवेपपात।

न्यक्ारे विहितेद्विपा यदुचितं मन्येकृतं तन्मया स्वेसुग्रीवविभीषणावपिपदे नीतौ पुनःस्वांस्थिति। आज्ञांपालयतो ममेह फलितास्ताश्वाशिष: किन्हिदं सर्वनेह विदेहराजतनयात्यागाद्िना लभ्यते॥ निरभिप्रायो यथा -- विस्रम्भादुरसिनिपत्य जातनिद्रा मुन्मुच्य प्रियगृहिणी गृहस्य शोभाम्। आतङ्कस्फुरितकठोरगर्भगुर्वी क्रव्यादोबलिमिवदारुणः क्षिपामि॥ सानुतापो यथा. कैकेयी मगिनो विलक्षवदनानोमन्थरान्यादशी श्रूयन्तेनच मैथिलीपरिजनस्याद्यापि दुष्टागिर: । मिथ्यावादविमोहितेन सहसा वन्हौ विशुद्धा तथा निर्वाच्याकिमौमया प्रियतमा धर्मध्वजेनोड्झिता॥

Page 194

एकतिशः प्रकाशः १०५७

निरनुतापो थथा- . सदसि पिहितद्वारे दाराननिधायपिधायतत तृणजतु शणैःपूर्णंतूर्ण प्रदीप्य कृशानुना। अविकृतमना: पार्श्च भर्तुर्जगाम शिवासुत रसकलमपितज्झात्वा चारैरनृपोऽपिविसिप्मिये॥

तदाशुकुर्वन्वचनमहर्षे मैंनोरथानः सफलीकुरुप्व। प्रत्यागतं त्वास्मिकृतार्थमेव स्तनोपपीडं परिरब्धुकामा॥ निरम्यनुशे पण- प्रत्यागमिष्यति भविष्यति सङ्गमोपि सम्पत्स्यते च हृदयाभिमतोऽभिलाषः । एपागतानपुनरेष्यति जीवितेश विद्युद्विलासतरेलानवयौवनश्रीः।। सोपधानो यथा- शैशवात्प्रभृति पोषितांप्रियां सौहृदादपृथगाशयामिमां। * छद्दानापरिददामि मृत्यवे सौनिको गृइशकुन्तिकामिव । निरुपधानो यथा- नमातुलस्यानु चराय जायांस मर्पयान्नोजगरती जिगीपुः। महाभिमानैकधनोवनाय गतैः समेयाय पुरु: सुहृद्गिः॥

म्लाध्यस्त्यागोपि वैदेह्याः पत्युः पाग्वंशवासिनः । अनन्यजानेर्यस्यासीत्सैव जायाहिरण्मयी॥ कोर्मेलो यथा- सीतावेश्मयतोनिरीक्ष्य हरते दष्टिझडित्याकुला मन्योन्यापिंत चञ्चुलश्षकवलै: पारावतैर्भूयते। इन्दोर्दूरत एव नश्यति विशत्यन्तर्गृहं दुःखितः

Page 195

फठोरो पपा- छित्वानल: सपदि तद्वसनं निशीथे हस्तंगतेन कॅलिनेव कुलमुरेण। श्रांतामरण्यसदसि।स्वंपतीविहाय भीमात्मजामभिमतेन पथाजगाम॥ 4 परिणतो यपा- मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना ममचमुक्तमिदं तमसामनः । मनसिजेन सखे प्रहरिष्यता धनुपि चूतशरश्चनिवेशितः ॥

अथसद्यितां सुप्ामङ्कादपास्यशनःशनै रिशिथलितभुजाश्लेप: शय्यांविहायविनिर्गतः । गतवतिरजन्यर्षे सार्धतयास्ममृगीदशा । .भृगपतिगतिः पशयत्यग्रेविधिं हयविग्रहं।। यतो पथा- वनसुविसह्पत्या प्रस्थितां वीक्ष्यसीतां गृहिणमनुयियासु र्जानिकीशोकनिष्ठा। गुरुगुरुजनलज्जानम्रवत्काम्बुजेन भ्रृकुटिपुटनिबन्धाद्वारिता लक्ष्मणेन ।। घयस्रे यथा- संरोऽपितेप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा। कस्पिष्यमाणा महते फलाय वसुन्धराकालइवोतबीजा। धतुरसो यथा- सारड्गेण हिरण्मयेन सहसा राम:सुदूरंहृतः हावत्सेति वचो निशम्य तमनुस्नेहाद्रतो लक्ष्मणः ।

मारोप्याङ्कमशङ्कमेप नभसा लङ्गांगतो रावणः ॥ सपैतस्य न्रयः स्कन्धामपन्ति-प्राप्ति स्कनधः, व्याप्तिस्कम्धः, जमासिस्कन्धः हति। तेवु- प्पासशद्ा, प्रधासारमा, पियम्रस्थानं, प्रियानुगमा, परियाम्क्रा, प्तिनिवृत्ति, पवासचर्या, पयासधृर्तात इति प्राततिस्कन्वस्याष्टी मकाण्डानि। वियुकस्वरूप, वियुकायस्था, घिरदोद्ीपनं,

Page 196

47 १०५८ (a)

  • मातृकापत्रेषु व्यत्यस्तत्वात् मुदणे विषयानुक्रमः स्थगिसः। १०५८ पुटे "दैवार्थापत्रेषु-आम्यो यथा-" इत्यनन्तरं "नागरो यथा-"इस्यादि पाठंय।

नागरो यथा- ततःसभगिनीमनु प्रहितचित्तवृत्ति प्ति विभाव्यभवितव्यतामपि कृतागमो जन्मनः ॥ उपाश्रमपदं पितुः प्रतिजगाम विद्याधरी चकारनविदामिदं मदनपीडयापार्थिवः॥

उपनागरो यथा- अहदिठ्ठ विक्कमस्मि विसिणेहसचविगरुअविणिवाअहआ। चिंतेइ सच्चभामा सुरअरुलंमहिए गअम्मिमहुमहे॥

प्रकीणों पथा- सम्बोध्य सायमिति सानुमती प्रभाते श्रीपर्वरतं धृतधनुस्तपसे जगाम। पुत्रीयतोस्य तृषभध्वजसेवयास्मि न्मासा:षडेकमनसो दिनवद्यतीयुः।

आसृष्ठेः प्रतिपार्थिवं युवतयो जाता मनोवल्लभाः मझ्नास्तेव्यसनार्णवे च बहवस्ताभि: सहैवेश्वराः । देव्यायत्तुकृतं तथा विकलतामुत्सज्य लोकोचरं तस्यैपाकृपणेनतेन विधिना कि ग्लानिरुत्पादयते॥

Page 197

१046 (b)

अपहितो यथा- यावत्प्रिये तव पितुः प्रथमस्य दातुं न्यायार्जितस्य वसुनो वसुधां भ्रमामि। कोटीक्वतृर्दश मुरोरगुरुदक्षिणाया स्तावत्सहस्व विरहं रचितोऽअजलिस्ते॥

सुसो यथा- अभ्यागतस्यसुहृद: सुधियोऽग्रजाते रातेनुषो विनयमन्यपराङ्मुखस्य। कान्तेत्रजामिमनसोडभिमतं च क्तुं आहर्तुमेव च शिरोमणिभूषणंते।।

दु:खो यथा- व्रीडायोगान्नतवदनया सननिधाने गुरुणां बद्धोत्कम्पं स्तनमुकुलयोर्मन्युमन्तनियम्य। तिष्ठेत्युक्तं किमिव नतया यत्समुत्सृज्य बापपं मय्यासक्त श्रकितहरिणीहारिनेत्रत्निभागः॥

हेधन्याः श्रुणुतप्रधानधनिनः सेऽयं मयाप्रेयसा मत्पाणिग्रह दूपणादिति दशांयाता जगत्पावनी। दुर्वृत्तोस्मिदुरन्तपातकशतै रस्तोभितः पौरुपे स्वामित्वैकसमुन्नतेन सुदती विक्रीयते कीयतां। * हतापरं "आयतो थया-"इत्यादि पाठ्पं।

Page 198

(48) पकतिशः प्रकाशः 8048

विरहप्रतीकार, सहायाश्वासन, सहाथो, उत्कण्ठाविनोदः, सन्देशादान, इति व्यापतिस्कन्धस्याष्ठी प्रकाण्डानि। परवृत्यागमः, प्रतृत्तिपरिमश्रा, अवधिद्रतीक्षा, मार्गोदीक्षणं, दैवनिमिच्तशकुनपश्चतयः, सुस्वन्रदर्शन, सुनिमिस्तानुभवा, प्ियप्रत्यागमइनि समाप्तिस्कंधस्याष्ठौ प्रकाण्डानि। तत्रपास्तिदकन्घे-नायिकायाः परयवियोगसभावना प्रवासाशङ्का। साच पश्चधा वर्त- माना, अद्यतनी, हस्तनी, श्वस्तनी, मविध्यनतीच। तासुवर्तमाना- कल्लाणिज्जइसत्वाकिग्जाइ सईडोल्लुज्इ। अंतिहोहिअआ सहहिलोच आदणलोमोल्लु॥। मद्यतनी यथा- केण मणेभग्गमणोरहेण उद्धात्िअंपवासोत्ति। सविसाइंव अल्साअंतिजेणबहुआए अंगाईं। हस्तनी यपा- प्रत्यग्रैरपि विप्रियैःसमुचितां नालम्बनेवामतां प्रेमप्रत्यहमातनोति विविधैःसाधूत्तरं चेष्टत। सोच्छवासा दिवसेऽवसीदतिनिशानाथे पुनर्वेपते वाला श्रोत्रपथंगते परिजनावपत्युःपयाणध्वनौ।। श्वस्तनी यधा- कलंकिरे खरहिअओ पवसिइहिपिओत्तिसुण्णइजणम्मि।

कल्यं किलसलहृदयः प्रवत्स्यति प्रिय इतिश्रूयनेजने। तथावर्धस्व मगवति निशेयधातस्यकत्यमेवनभवति ॥ मविध्यन्ती यथा- होतपिअविरह दूस हर्सता पुषफुसिअवअणसोहाओ। चंदमुहिओत्ि अड्ढाजाआउपिआउ पच्चूसे ॥। नायकस्यप्रियापरित्यागोद्योग: प्रवासारम्मः। सोपि पज्चधा। प्रतृत्तोपरतः, प्रवृत्ताविरतः, नित्यमनृत्त:, भूतसामीप्य:, मविष्यत्सामीप्य्च। तेपु-प्रवृतोपरती यथा- काम केलिरसानुबन्धविधुरे जातेरतोपक्रमे पक्ष्माग्रग्रथिताध्ुचिन्दुजडया दृष्टया निरीक्ष्यक्षणं। श्रोगन्तानियमेन किंप्रियइ तिपाणेशयाव्याहते यून:सादरकल्पितोपिसहसा भननःप्रयाणोद्यमः।।

Page 199

१०६०

प्रतृक्षाविरतो यथा- होंत पहिअर्स जाआआउच्छणजीवधारणरहस्सं। वुच्छंतीभमइ धरंघरेण पिअविरहस हिरीओ॥ भविष्यत्पधिकस्यजाया आापृच्छनजीषधारणरइस्य ।

नित्यम्रवृत्तो यथा-

अवसउणंगार अवारविद्विदि अहासृहावेंती॥ मृहिण्याघनस्तन पीडनसु खपतितस्यभविष्यत्पथिकस्य । अपधकुना द्वार कवारविष्टिदिष सारसुस्नपन्ति॥ भूत सामीप्यो पथा- प्रस्थानं वलयैःकृतं प्रियसखैरस्ैरजसंगतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितंचितेनगन्तुंपुरः। यातुनिश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वेसहप्रस्थिता गन्तव्येसति जीवितमियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते॥ मविष्यतसामीप्यो यथा- कण्णे पडिअं हिअए पडिअचिअ ओमए अहब्बाए। जामत्ति तुन्झ वअणं किंतणसहिअं पवासरस ॥ क्णपतितं हृदयेपतितमेघ मोमयाअमव्यया। यामीतितववचरनकिया न सोटं प्रवासस॥

अप्रवृताप्रवृस्तं चेति। तेपु-प्रवृषं पथा- ृष्ठः कातरनेत्रयातिसुचिरं बध्वाञ्जलियाचितः पश्चादंशुकपल्लवेचविधृतो निर्व्याजमालिंगितः । इत्याक्षिप्य सदासमस्तमघृणोगन्तुंमवृत्तस्तदा पूर्वप्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततोवल्वभः॥

Page 200

एकनिशः प्रकाशः १.११

मम्रतृत्त यथा- लगना नांशुकपल्लवेभुजलता नोद्वारदेशेर्पिता नोवापादयुगे मुहुर्निपतितं तिष्ठेतिनोक्तं वचः । काले केवलमम्बुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्तशशठ स्तन्व्या बाष्पजलौघकल्पितनदीपूरेणरु्: प्रियः ॥ प्रवृत्ताप्रवृत्त यथा- यामीत्युक्तवतिव्रजे्यमिहितं त्रस्तंविमुक्तासने द्वित्राण्येवपदानिगच्छतिगलद्दाप्पांध मालोकितं। निर्याते दयितेऽश्रुपूरितदशा तन्मुग्धयानुष्ठितं व्यासे ऽ वस्थितिपत्रकं प्रवसतो यज्जातमाजन्मनः ॥ अप्रवृत्तप्रवृत्तं यथा- यात्रामंगलसंविधानरचनाव्यग्रे सखीनांगणे वाप्पाम्भःपिहितेक्षणे गुरुजने तद्वत्सुहन्मंडले। प्राणेशस्य मदीक्षणार्पितदशः कुच्छादपिकामतः कित्रीडाहृत यामयाभुजलतापाशोनकण्ठेडर्पितः ।। अभवृचामवृत्त यया- कर्तव्यं न निवारितं गुरुजनात्प्रास्थानिकं लज्जया शून्यं मन्युनिरोधमन्धरगिर संवर्गिकाबांधवाः । पान्येन .... प्रवासविधुरां द्ष्ट्रापुरःपेयसी सुद्वाप्पेणदिशो निवृत्तिशकुनप्रत्याशया.वीक्षिताः। नायिकापा: प्रेयसासह मस्थानसीमान्तात् प्रियानुगम, सोपिपञ्चधा-सह, मप्रता, पश्ात्, दूरतः, मन्तिकाति। तेपु.सद्ानुगमो यथा- याताः कि न मिलन्तिसुन्दरिपुनश्चितेतिनास्मासुते कार्यादूरमनुद्रुताहि कथयत्येवंमुहुः प्रेयसि।

Page 201

१०६२

अम्रतो पपा- तिष्ठेत्युक्त: प्रवसन्दयितानयनेन कृष्णशारेण। दयितः पुरतोयाते वामंवलतामृगेणैव ॥

पद्चात् यपा-

द्रुतंगच्छामीति प्रियसखि सुदृष्टोपिनकृतोनिरुद्ोयावन्मेनयनस लिलैर्टछठिविषयः ॥

दूरतो यथा- किंवःकोपि जनो Sध्त्रगारस्ववसतेरापृष्टमूढां प्रिया मुत्सृज्यागतवान्विमूढहृदयोधीरं ध्वनत्यम्वुदे।

दूरंगच्छति पृच्छतीति पथिकान्क्षीवानिवाकुञ्चतीन् ॥ अन्ति कतो यथा- दूरंसुन्दरि निर्गतासि नगरादेषद्रुमः क्षींखा नस्मादेव निवर्त्यतामिति शनैरुक्तवाध्वगेनप्रियाम्। गाढालिंङ्गनवामनीकृत कुचाभोगरफुटत्कंचुकं वीक्ष्योरस्थलमश्रुपूरितद्दशः प्रस्थानभंगः कृतः ॥

मालिकनकृतः, अवधिप्रदानकृतः, अवधियाचनकृतः, प्रियानुद्यासनरतव्ेति। तेपु संभाषणछतो पथा- आपृच्छंतम्मि पिए पुरंतगोसउडविसुण आपेअं।

सालिद्गनछतो यथा- आपुच्छणोवऊहण कंठसमासरि अवाहुलइआए। वलआइ पहि अचणे वहुएणिअलाविअपडंति॥

Page 202

(49) पकविश: प्रकाश: १०६३

मवधिदानकृतो यथा- जावअणदेहि ओहिं भवऊढंजावचेअसिटिलेइ। मरणेण पुण्णअं मह ताबगारु आविवो अप्पा ।। अघधियाचनरुतो यया- मुग्धेप्रेषय यामि यान्तिपथिका: कालोवधे:कथ्यतामुद्धिमा किमकाण्ड- एवभवती तूप्णी किमेवंस्थिता। पूर्वोक्तोपरतां प्रियेणदयितामाल्लिप्य- तच्तत्कृतं दत्तोयेनसमस्तपांथविरहपाणान्तिकोडिण्डिमः । प्ियानुशासनकृतो यथा- आपृष्टासि विनिर्गतो Sध्वगजनस्तन्वद्गि गछाम्यहं स्वल्पैरेवदिनैः समागमइतिज्ञात्वाशु चंमाकृथाः। इत्याकर्ण्यवचः प्रहस्यसह्सा तन्मुग्धयानुष्ठितं येनाकुण्ठसमात्पतीव्रविरहक्केशः कृतोवहमः ॥ प्रेयसिगतेनायकादीना गृद्यागमनंप्रतिनिवृध्िः। सापिपञ्चधा-मृद्दाव, अलिन्दतः, अङ्गणता, उपवनात्, जलाशयतहति।

एद्दाव् यथा- मयाबद्धावेणी निवसितमशुककंचवसनं श्रुताःशोचंतीनां परिजनसखीनामपिगिरे:। निवृत्तास्तेदृश्गतमनुगता येऽस्यसुहृद स्तथाप्येते प्राणा दयितमनुयातानकृपणाः ।। सलिन्दतो यथा- सौख्ये गते प्रवसतादयितेन सार्धं नेत्रद्वयेदयितमार्गगमान्निवृत्ते। वीडावतीवतकृता हतजीवितेन निर्याययन्नपदमात्रमपिप्रयातम्॥ अङणतो यथा- यास्यामीतिसमुद्यतस्य वदतोविस्नव्घमाकर्णितं गच्छन्दूरमुदीक्षितो मुहुरसौ व्यावृत्यपश्यन्नपि। कारुण्ये पुनरागतोस्मि भवने प्राणास्त एवस्थिता: सख्यस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनीदम्भादहंरोदिमि॥

Page 203

१०६४ पुम्ारन रा

सपवनती यथा- अम्मणुअंचेविजा हिहुआ हेन्ठिवईइट्टविरहे। पुच्छइ जाहिकहिं बहुअहं कालहंविट्ट. . Il जलाशयती यथा- प्रियानुगमतोगृहं प्रतिनिवृत्यमुग्धेक्षणा निरीक्ष्यसरसीमपि रफुटितपक्कजामोदिनी व्रतन्तमपिदूरतः समनुकूलवाताध्वना निवृत्त. .. . . वलितकण्ठमालोकते॥ परियवियोगेनायकेतिघृसं मवासचर्या। सा सवदेशकालकार्यपातीचित्यशक्ति साधनोपाय मेदात् दार्मिशत्प्रकारा। तेपुदेशश्चतुर्धा-स्वकीयः परकीया, नस्वकीयो नपरकीयः इति। एवं कालदयोडपि। तत्रकाल :- साधारण, मसाधारणा, उल्ेशवान, अनुल्लेखवान् च। कार्ये- सामान्ययत्, वित्पयत्, नित्य, नैमित्तिकंच। पार्य-एत्तमादिकं, उदात्तादिक, मुग्धादिक, अवीरादिकंत। भचित्यं जातिता, करियाता, गुणतः, द्रव्यत्र। शक्ति :- औत्साद्िकी, पंशिी, साहाप्पिकी, दैविकीच। साधन-ऐतुः, करणं, अधिकरणं घ। उपाया, स्वाभाधिका, परयलिका, सार्घलौकिक:, याहचछिकइति। तप्रदेशोपाधिमेवेपु, स्वकीयदेशे यथा- तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूतेमयिसहचरे चक्रवाकीमिवैंकां। गाढोत्कण्ठा गुरुषुदिवसेप्वेपु गछत्सुबालां जातां मन्येशिशिरमथितां पद्मिनी वान्यरूपां।। परकीयदेशो यथा- हद्देण ओहगरिअं दूरपहं खलुउद्दएण पहं। पिअवेसअंगलअअमणिव्वहावाउ एवकवरासुपहं।। नस्वकी येनपर कीये पथा- गतवतिनिषघेश्वरेविबुद्धा वनभुविभीमसुता भ्रमन्मृगीव। मृगयितुमनुसानुसानुगन्तुं दिशिदिशिदत्तविलोलदीर्घदृषटि: ॥ काल: साधारणो यथा- जहदिअह विरा मोणवसिरीस गंदुत्धगणिलग्घविओ। पहिअघरणीउणतहातवे इतिखाचिमन्झण्णो।।

Page 204

एफर्तिश: प्रकाशः १०१५

मसाधारणो यथा- मण्णेददढढं दढढं हिअ अएबि तुह पसाएण। दूरुण्णअ घणसामलिआदिसीवहि सिग्धपरिणामा ॥ उल्लेस्रवान् यथा- अस्मिन्वर्षमहे न वर्ततइंदं यत्कामदेवोत्सवे स्थेयंपुत्रि निरन्नया तदधुना किंचिन्मुखेदीयतां। इत्युक्तेजरतीजनेन कथमप्यध्वन्य- वध्वाततः पर्यस्तेऽहनि कल्पितश्चकलो धौतश्र धाराश्रुमिः ॥ अनुल्लेखा यथा. स्नातायाः सजनोत्सवेविधिरिति स्नानीयशून्यैर्जलैः बिभ्रत्या गुरुगौरवेण गुरुणी रक्तेवृथावाससी। पत्युमंगलमिछता परिजनेनायोजिते मण्डने तन्व्यालोचनवारिताकथमपिस्वच्छन्दमागच्छति॥ कार्योपाधि मे देपु, सामान्यवव् यथा- अम्भरसूणाइ णिरंजणाई वइरिकरुण्णपुसिआइं। विरहुकंटं कुलबालि आण साहेति अच्छीहि॥ विशेषवत् यथा- उक्कठाणिच्छाआ सव्वंचिअ परिअणरुआवेइ। आअंविरेहि अज्झा पुसिअपरुण्णेहि अच्छीहिं॥ नित्यं पथा- अइकोवणा विसासू रुआविआ गअवईएसोण्हाए। पाअपडणोण्णआए दोसुविगलिएसुवलएसु ॥ नैमित्तिकं यथ- छणपडिव आए पहदे वअणादिव्वंतिपहि अघरिणीए। दोव्वल्लगलिअवल आमिपरिग आमंगलपईवा ॥ पात्र मेदेपु, उत्तमा यथा- धनगिरीन्द्रविलङ्घनशायिना वनगतावनजद्युतिलोचना। जनमताद्द्दशेजनकात्मजा तरुमृगेणतरुस्थलशायिनी।

Page 205

१.६६

भध्यमा यपा- आधिक्षामांविरहशयने सननिषण्णैकपार्श्वां प्राचीमूलेतनु मिव कलामात्रशेपां हिमांशोः। नीतारात्रिः क्षणमिवमयासार्ध- मिच्छारतैर्या तामेवोप्णै विरहमहत्तीमश्रुमिर्यापयन्ती॥

उदासा यथा श्वासालिड्डिन घूसरेण सुमुखी बिम्बाधरेणामुना पर्यन्तारुणतांदशो: विद्धती बाप्पैरविच्छेदिभिः। क्षामक्षामकपोलमण्डलपतत व्यालंबिलोलालकैरड्गैरुज्झितभृषणैः कथमियं धत्तेनवंमण्डनम् ॥ ललिता यथा- नूनंतस्याः प्रवलरुदितोच्छनने त्रंप्नियायाः निश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठ। हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लंबालकत्वा दिन्दोदैन्यं त्वदुपरणक्िष्टकान्तेविभर्ति॥ मुग्धा पथा- अजंग ओत्ति अज्जं गओत्ति अजजं गओत्ति गणरीए। पढमे चिअ जामद्े कुटो रेहाहि चित्तलिओ॥ अघगतोदगतोदगतइति मणनशीलया। प्रथम एवदिषसार्धे फुजयं लेाभिस्चितितम् ॥। मगत्मा यथा- निशश्वासेनाधरकिसलय केशिना विक्षिपन्नी शुद्धस्रानात्परुपमलकं नूनमागंडलंवं। मत्सभोग:कथमुपनमेत्खप्नजोSपीतिनिद्रा माकांक्षन्तीनयनस लिलोत्पीडरुद्ावकाशाम्।। मधीरा यथा- विन्झावेइ पईवं अव्मुद्वंतीए पहिअजाआए। पिअअमविओअदीहर णीसहणीसासग्छिोली॥

Page 206

(50) एकविंश्यः प्रकाश: १०६७

घीरा यथा- . जा. ... तं। सपल्वहन्थिअं सुखाआपहिअजाआ। नौचित्य मेदेधु, जात्योचिस्यं यथा- परिअडि्ढ आइ दोण्णिविधरिणी .... पवसिएपंते। णिअमो कुलाणुरुओ सिणेहसरिसंदोच्मौव्वह्म् ॥ क्रिपौचित्यं यथा- जंपीअं मङ्गलवासणए पन्थानपडमदिअहंमि। वाहसलिलंण चिट्टयि तंचिअविरहे रुअंतीए॥ यत्पीतंमङलंघासनया प्रस्थानप्रथमदिवसे। वाध्यस्षलिलंनतिप्वति तदेवविरह्ेरुदरसाः॥ गुणौचित्यं पथा- कुलवालि आए पेच्छह जोव्वणला अण्णविन्भसविलासा। पवसंति व्वपवसिए एंतिव्वपिए धरंएंते ।। कुलपालिकापा: पश्यत यौवनलावण्पदिभ्रमविलासा:। प्रवसन्तीवप्रोपिते आयान्तीघमिये गृद्दमायाति॥ दव्यौचित्यं यथा- णवितह घराम्मिदद्के अण्णेसुविसच्चएमु बहुएसु। कृद्दलिएसु जहसास शक्तिमेदेपु, औौत्सादिकी यथा- आसासेइ परिअणं परिउस्तंतीए पहिअजाआए। णित्थामोव्वत्थणबलि अहत्थमुहुलो वलअसद्दो॥ पैशिकी यथा- रणरण अरज्जदोव्वल ... ए .. अनिणंडंब अवलोओ। विरहेमरणेणविंणा सिणेहरेहाणणिन्वउइ्॥ साहाय्यकी यथा- ओविजउ छणदिं अहे सवत्तिवग्गरसपहिअधरणीए। पविहज्जऊण बहुसो विरहसिहादीवहिस्सेण।।

Page 207

१०६८

दैविवी पधा- जंमुच्छिआएणसुओ कलंवगंघेणतगगुणेपडिओ। इहरा गज्जिअसद्दो जीएण विणा नवोलंतो।। यन्मूर्छितयानश्षतः कदववातेभ्यस्ततुणे पतितः। इतरथा गार्जतशव्दो जीवितेनविना नापक्रामति। साधनमेदेपु, उपादानं यथा- पम्मुटृपाणिआए विपहअहिअआएपहिअजआए। पहमंडअं उवउरोइरीएवाहेण सिम्मविओ।

हेतुः यथा- णीहमवेविरसिहं पहिअवहू वाहसलिलसिप्पंतं। देइपहदेवआणं भाम भामं चणप पईवं।। करणं पपा- गिम्हंरगमेइ क कहविविरहसि हितविआपहिअवह। अविर अपडंतणिन्भरवाह जलोल्लावरिल्लेण॥

अधिकरणं यया- जंझावाओत्तिणिए घरम्मिरोत्तण णीसणिसणणं। दावेइवगअवइअ विज्जुज्जोओ जलहराणं ।I छपायमेदेपु, स्वाभाविको यथा- उप्पेक्खाग अदइ अंगसंसमुच्चलि अविडणसेआए। वालीणोविणणाहो पउत्तपइआएहेमंतो॥ प्रयत्िको पथा- सअयणेचिंतामिलिअं काऊण पिअणिमीलअछीए। अधाणो उवऊढो पसिढिलवलएहि वाहेहिं॥ घयने विंतामय कृत्यामियनिमीछिताक्या। आत्माउपगूट: परगिधिलपलयार्म्या याहुम्या ।।

Page 208

एफनिंध: प्रकाश:

सार्वलौकिको यथा- पिअसम्हरणपलोहंतवाहधाराणिवा अअमीआए। दिज्जइ वक्कग्गीवाएदीववोपहि अजाआए॥

पादच्छिको यथा- मक्जर्योन विलोकिताविकसिताश्षुतस्यवाप्पान्धया नाघ्नाता अपि सन्ततश्वसितयावातास्तदामोदिनः । भृङ्गाणांकलिकावृतश्रवण- यानोगीतमाकर्णित क्षेमेणव्यतिलंघिता पथिकहे वध्वामधुश्रीस्तव।। विप्रियोगेविदेशादौ नायिकावस्थानंप्रवासवृतान्तः। सः प्रवासचर्ययाव्याउपातः भूयस्- विशेपतोवश्यामः। तत्रदेशखििधा-आम्या, मारण्य:, साधारणद्च। तेपु प्राम्यो यथा- ग्रामेडस्मिन पथिकायपान्थवसतिनैवाधुनादृश्यते पशयात्रैव विवाहमण्डपतले पांथः प्रसुप्तोयुवा। तेनोत्थाय खलेनगर्जतिघने स्मृत्वाप्रियांतत्कृतं येनादापिकरंकदंडपतनाशङ्कीजनस्तिष्ठति।। मरण्यो यथा- अथमाल्यघतः प्रस्ये काकुत्स्थस्यवियोगिनः । दुर्निवारास्रसंवेगो जगाम जलदागमः ॥ साधारणो यथा- पज्जंतयि आसूवेल्लगोदिपन्भारणामि अदलाईं। पहि आणदुरालो आइहोन्तिमाअंदगहणाइ। फाल :- उपक्रांतः, प्रकान्तः, व्यतिक्रांतम्। तभ-उपक्रांतो यथा- अहजललिटिम्मि अहिअंमअणे अमिअंकदंस णविआत्थ। विरेह् विहुरस्स जलणंणिसविरामं सवतिआध्े। प्रक्ान्तो यथा- हिअइ खुडंकइगोड्डीगअणे डुडडकइमेह। आसारं तववास अहंविसमा सफड़ अहु ॥

Page 209

१.७० शुभारपकाश

व्यतिक्रान्तो यथा- गमिआ कलंबबा आदिठट मेहंगआरिअंगअणतलं। सहिओगज् असद्दोतहविहुसेणत्थिजीविए आसंघो॥ कार्मे निधर्त्यशृत्ति, विकार्यवृत्ति, धव्यवृत्षिचेति-तघनिव्त्यषृत्तिर्यथा- जाअसहत्थ वकिवा हे अअमलए विहत्थेहिं। पहि एण पुढमदि अहे विसव्वच्चि ण्वंण्णवद्द अणम् ॥ घिकार्यवृत्तिरयथा कज्लमलल्लि अङ्गंठिं उम्मोल कंविजाम वसन्तो। धवलवलआणपुज्जंत पेच्छइ सव्वले पहिओ॥। माप्यवृत्ति यधा- रायविरुद्धंवकहं पहि ओपहि अस्ससाहइ ससंकम्। जत्तो अंबावणं तत्तोदरणिर अंकंवि। राजविरुद्धामिषकर्या पथिक: पधिकस्य शंसतिसशङ्ः। यत आाम्रार्णवन ततोदरनिर्गतं कमपि॥ पात-उस्मं, मध्य, कनिष्ठं थ। तत्र उत्तमं यथा- कोडि परिठवि आणण हरणणिणिअं रघाव इरससी आविरहे। चाववलिअ चण वरं संजिअजीअं वि वाह धाराहि कअं।। मध्यमं यथा- मनझण्णपत्थि अरसवि गिह्ने पहि अस्स हरइ संताव। हि अअठिंअजाआमुह मिअंक जोण्हा जलप्पवहो॥ मध्याहप्रस्थितस्यापि श्रीषमेपधिकस्यहरति संतापं। हृद्यस्थित जायामुख मृगाइज्योत्खा जलम्रवाद्द:।। कनिष्ठं यथा- अंधार चिघइ चुएइ ठेवइहिअअमिं जणिअरोमंचो। जाआकओल सारि चविण पहिओ महु अपुंफ ॥। आजिम्रति स्पृशति चुंपति स्वापयतिदृद येजनितरामाच: । जायाकपोल सादय्येन पथिकोमधूकपुष्यम्।।

Page 210

(51) एकविश: प्रकाश: १०७२

सौचित्यं, सेहौचित्यं, उद्योगौचित्यं, औत्सृक्यौचिलं, च। सेपु सेशौचित्यं यया- गाजमहं चिअठवरि सव्वत्थामेण लोहहिअअरस। जलहर लबालहिअं मारे मारेहिसिवराईं॥

उद्यमौचित्यं यथा- छित्वासद्यःकिसलय पुदानदेवदारुद्रुमाणाम् येतरक्षीरसतुति सुरभयोदक्षिणे नप्रवृत्ताः । आलिङ्गयन्ते गुणवतिमयाते तुपागद्रिवाताः पूर्वरपृष्टं यदिकिलभवेदङ्गमेमिस्तवेति॥ औरसुयौचितयं यथा- सी आविओअदुःखं विसहतंसच उच्चाममेंत्तंणीसा।, उरिअं दीहो भगओ कालोणसमा एक असारेहु व् इणो।। शक्तिसाधनोपयानां प्रवासिपु प्ायोविपर्ययाद्यः स्वदन्ते, नस्वरूपाणि।,ततः तथेव

घलविपर्ययो यया- समपंथपत्थि अस्सवि पहिअस्सखलंति पढम दिअहंमि। हिअअद्वि अजाआगुरुणि अंबभारेण व पआइ॥ समपथप्रस्थितम्यापि पधिकम्यरसलंति पथमदिवसे। हृदयस्थितजाया गुरुनितम्बमारेणेघ पदानि॥ सुद्धिविपर्ययो यथा- मटपुंभामि पइं जाणिता मेहविग्हं जोमरिइंतसुखसखिकेह्॥ उत्सादविपयंथो यथा- धीरेण समं चामा हिअएण सम अणि रिअउएसा। उंचाहेण सह मुआ वाहेण समं गलंति सेउल्लावा॥ साधनविपर्ययः हेय: उपादेय: द्वेयोपादेयक्ष। तत्र हेयो यथा- सो उद्देसो बिहिणाण िम्मिओ बहुविहंतिलहं तिसो। जब्धवि अपिपवोअ संदारव देहिणिच्चिति ॥

Page 211

१०७२ यहारप्काशे

उपादेयो यथा- दीहुण्णा णीसासा रणरणओ सुण्णगग्मअंगेअं। पिअविरहे जीवअवं लहाण एसो चिअविणोओ॥ दीर्घोप्णानिभ्वासारणरणकोरोदनगद्रदंगेयम्। प्रियविर हेजीचितवल्वमानां एपपवविनोद्: ।

देयोपादेयो यथा- चिरजीवंतण किंखिरि मातम्मरसा अलेहि अधिरेहिं। विरहिस उज्जजाअंतिजेण जुअदीहरा दिअहा॥ चिरजीवित्वकांक्षणशीले मातान्यरसायनैरस्थिरैः । विरहं प्रतिपचस्व जायन्तेपेनयुगदीर्घंतरादिषसाः।

उपायधिपर्ययः कादाचित्क: पकदेशिक: विहितन्। तेपुकादाचित्को यथा- मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो र्लब्धायास्ते कथमपि मयास्वप्नसंदर्शनेषु। पश्यंतीनां नखलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेप्वश्रुलेशाः पतन्ति ॥

ऐकदेशिको यथा- श्यामाखङ्गं चकितहरिणीप्रक्षणे दवष्टिपातं वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेपु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिपु भूवलामान् हन्तैकत्मिन् कचिदपिनते चण्डि सादृश्यमस्ति।

विदितो पथा- त्वामालिख्यप्रणय कुपितां धातुरागैश्शिलायां आत्मानंते चर्णपतित यावदिच्छामिकतुं। आस्ैस्तावन मुहुरुपचचि तै दष्टिरालिख्यतेमे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहतेसङ्गमं नौकृतान्तः॥ मोयमष्टप्रकाण्डोपि प्राप्तिस्कंधउदाहृतः । व्याप्तस्कन्ध प्रकाण्डानां अथैषोद्दिश्यतेगतिः ॥

Page 212

पकर्निश: प्रकाश: १०७३

॥ व्याप्तिस्कंधः ॥ तैपु-विरदिवणामसाधारणधर्मः वियुककस्वरूप। तन्रदेश काल पात्ादिमेदादनेकथा। तत्रदेशे नायिकास्यं, नायकस्थम्, उमयस्थम्, उमयसाधारणं व-काले-रष्टविपरीतम्, ध्रुनविपरीतम्, अनुभूतविपरीतम्, च। पात्रे-उदास्तासं, उद्धतास्थ, शान्तास्थं, च प्रपश्चितो दष्ट्या शेषमव- गन्तव्यम्। तन्नस्वदेशे नाषिकास्थं यथा- उंचउरने उदुंगुववसं तइजम्मदे। परदेशे नायकसयं यथा- उत्कंपोपि सकंपए्वहृदये चिन्तापिचिन्तान्विता निश्वासाअपिनिश्वसिस्य- निभृताबाप्पेपियाप्पायते। कान्तांसंस्मरतोविदेशवसतेनक्तं दिवंकामिन: प्रारोषाइवनिष्यनन्ति मनसो दुःखानिदुःखान्वितान् ॥ स्वपर देशेउमयस्थ यथा- सृप्ते ग्रामे नदति जलदे शान्तसंवादरम्यं पार्थेनाभूद्यसनकरणोदश्रु गीतं निशीथे। च्छीतोत्कंण्ठापरिगतघिया प्रोपितस्त्रीजनेन ध्यानावेश स्तिमितनयनं श्रूयते रुद्यतेच। उभयसाधारणे उभयसाधारणं यथा- चिरंध्यात्वाध्यात्वा लिखितमिवनिर्मायपुरतः प्रवासे प्रश्वासं नखलुनकरोति प्रियजन: । जगज्जीर्णारण्यं भवतितु विकल्पव्युपरमे कुक्ूलानां राशौतदनुहृदयं पच्यतइव ॥। कालेसाधारणे दष्टविपरीतं यथा .- वा अहिवतितो दुःखहिं अंमदे। चुडुकि सूरिहोइ पवन इजमते।। असाधारणे श्ुतयिपरीतं यथा- राईण भणइ लोओ जाकिर गिम्मम्मिहोंति मडहाओ। महउणदघिए णविणाण अणिमो कीस वह्ंति॥

ममपुनईवितेन विनानजानीम: कियद्धिपर्धनते।।

Page 213

२.७४

अनुल्लेमवतिभू तविपरीतो यथा- निशाद्राधीयस्थः क्वचिद पिंदिनानामलघिमा नतन्वीनव्यूढा क्कचिदपिसमावृत्तिरनयोः । ऋतुः कोनामायं विर हदहनम्ला न मन स्ता मसीमानोयत्र प्रियसखिनिशाएवदिवसाः । उल्लेसति अन्ुभूतविपरीतं यथा- यस्मिन्पुष्पमयंघ नुररमृ तिभुवोयत्रा मृतांशुश्शशी प्रेयोन्यस्यसुखस्य घामगतवान्मातस्यकामोद्गवः। कोवायं विपरीत कारणगुण- प्रक्रान्तिमान्पर्वणः सर्गोयन्नभवन्ति लंवितरजःप्राणाः महामृत्यवः।

प्रतीच्छत्याशोकीं किसलयपरावृत्तिमधुरः कपोलः पांडुत्वादवनरति तालीपरिणति। परिम्लानच्छायामनु- वद्तिदृष्टिःकमलिनी वियोगेमाधुर्यत्य जाति चमृगाक्षीस्पृशतिच।

उद्धतारयां श्रूयमाणं यथा ... चामबाहुशिखराग्रशायिना सामुखेनलवलीफलत्विषा। दिडनमुखप्रहि तलोललोचना मृत्युभुत्सवमिव प्रतीक्षते ॥ ललितायामुपनीयमानं यथा ... शुद्धंरुद्ंत्रहतिसलिलं नेत्रयोरुप्णमुप्णं न्यस्तंसपदिहृदये चन्दनशोपमेति। यातंथातंदयितविरहे जीवितंधारयत्या दुःखंदुःखंत्रजतिरेजनी कत्पतुल्यावराक्याः । शान्तायामनुमीयमाने यथा- ओहिचदेण उविहुग पुंणमहुआ पओसि अंपंथं। - ठिअवहिअं पिगह्वइ आसाणडि यापुलोएइ॥ मनोदग्यतक घाग्यपुश्ेष्टासुविरहिण: स्वरूपायस्थानंवियुक्तायस्था। तन्मनसि चिन्तामय मनुस्रणात्मकं च। टशिमजागरमयं, विषयव्यावृत्यात्मक, घ। वस्केनिलज ... .. मपमुन्मादात्मकं, घ। वाधिगुणकीर्तनमयं घिलालात्मक, घ । पपुषिकाइयमयं, व्याध्पारमक, घ।

Page 214

(52) एकविघ: प्रकाश: १०७५

वेष्टायांजाड्यमयं, मूर्छात्मकं घ। तथ। सथानाली स्थानांतरेऽतिम्ठमानं अघस्थेत्याचस्षते। तत्र .. मनसि चिन्ता यथा -- सासुन्दरीतितरुणीति तनूदरीति मुग्धेति मुग्धवचनेति मुहुर्मुहुमे। कान्तामयंविरहिणीमभिगन्तुकामः कान्तामयंजपति मन्त्रमिवान्तरात्मा । यथाषा- कृतरसङ्कल्पोपिव्यथयति परिछेदविषय: परिच्छिन्दीत्युक्तं वचनमपि पीडांजनयति। मनरतमृत्वास्मृत्वाग्लपितमिद- मत्रैवरमते प्रबन्धान्तश्चिन्ता सुखयतिचमांदुःखयतिच।

तत्रवानुस्सरणं यथा- अद्यापितत्कनकचम्पकदामगौरं गोरोचनातिलकबिन्दु कृतैकबिन्दु। ईषत्कटाक्षहसितोस्वण गण्डदेशं तस्यामुखं पथिमया सहगच्छतीव। यथावा- निरस्तालंकारां नयनजलसिक्ताघरपुटां रवावस्तंयाते द्विगुणतर सुमुखीम्। अहोदूरस्थां तां करकमल- विन्यस्तवदनां प्रियांपश्यामीतिस्मृतिशरण कुड्येहिलिखिता॥

दश्रिमजागरो यथा- प्रजागराव खिलीभूतस्तस्यारसप्नेसमागमः ।

यथावा- निंदणिकसुएड परधणिसि चिंतंतहजाइ। दइ आमुह पडित्रिंवे बिजउचि पिंजइताइ॥ सत्रैव विषय व्यावृत्तिर्यथा- विधर्माणोभावास्तदुपहृतवृत्तेर्नधृतये स्वरूपत्वादन्ये विहित विफलौत्सुक्यविरसाः। अतश्चेत्यं पूर्वेप्वसटजदितरेभ्यः प्रतिहतं कहीनंप्रेयस्याहृदयमिदमन्यत्ररमताम्।

Page 215

१०७६

पपाषा- अनारव्याक्षिपंपरमकृतवाप्पव्यतिकरं निगूढान्तस्तापं हृदयचकितव्यवसिंतम्। कृशाङ्गयायत्पापे व्रजति- मथिनैराश्यपिशुनं श्रथैरङ्गैरुक्तं हृदयमिदमुन्मीलयतियत् ॥ वत्फेलज्ाप्रणाशो यथा- गिगानैकावाच्यं हृद्षयमपितत्रैधनिरतम् पुरःसर्वं दष्टभवति- हरिणाक्ष्यामुखमिति। वियोगस्तन्वङ्गयाः कथमतुपकारी- यदिभवेत् कृतंत द्रूपेणत्रिमुवनमिदं येनकृतिना॥ यथाषा- कचित्सपेपशयाम्य विर चितलं घालकमुर्खी क्कचित्सङ्गत्पस्तां सुहदिव पुरसस्थापयतिमे। क्वचिदरष्टव्यासा सुखयति मुहूर्तंह्यनुसृता नमस्तस्यै यस्यारमयति वियोगोपिहृदयम्॥ तंत्रवोन्मादो यथा- रक्तसत्वंनवपल्लवैरहमपि श्लाध्यैःप्रियायागुणैः त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मग्भनुर्मुक्तारसखेमामपि। तस्या: पादतलाहतिस्तवमुदे तद्न्ममाप्या- चयोः सर्वंतुल्यमशोक केवलमहं धात्रासशोक:कृतः॥ यथाषा- भव .. ङप्रकृतिर्मणीया कुलवधू रिहस्थैर्दष्टावा विदितमिह वास्यायदभवत। वयोतस्थांतस्याश्रुणुतसुहृदोयत्रमदनः प्रगल्भव्या गरक्षलतिहृ दिमुग्घक्षवपुपि।। पाचिगुणकीतेनें पथा- इंदं कितेन्यस्तंवलयिनिकरेवत्ककमलं प्रियेक:कोपोयं प्रणयिनि निरागस्यपिजने। घुनाणेमय्येवंश्वस्तितविषयो- त्कंपितकुचं मृगाक्ष्यास्तत्कालं नयनजलमेवोत्तरमभूव।।

Page 216

एकनिश: प्रकाशः १.७७

पथावा- क्षणमविशदं व्यक्तं भूयस्ततः परिमन्धरं तदनु चकितं हीतं पश्चाचतश्रनिरङ्कुशम्। कुवलयदशा प्रेमप्रादुर्भूतं नवसङ्गमे तदिहविरहे घ्यातं ध्यात विधूनयतीवमाम् ॥ तत्रैवविलापो पथा. हे वरिप्रयोगदहनज्वलितो मा निर्दह प्रियमिदं नहि जीवितं मे। एवं मनः परिहराक्जलिरेषमून्धिन्यस्तोमया वसतियत्र सरोरुहाक्षी।। पथावा- प्रिय विरह महोष्मा मुर्मुरामङ्गलेखा मयिहतक हिमांशो मार्पृश क्रीडयापि॥ इह हि तब लुउन्तः प्ोपपीडां भजन्ते दरजरठमृणालीकाण्डमुग्धा मयूखा:॥ वधुषिकाइष यथा- पर्यस्य प्रसरेण बाष्पपयसां पूरस्य पक्ष्मालकाः निश्चासांश्र नखम्यचा न सहते पाणिः कपोलाश्रयः। दुग्धोन्तर्मदनासिना स्तनभरो भग्नेवपांडुछवि र्भास्वद्विम्यगता कलेवशशिनः क्षीणा तनुस्ताम्यति ॥ पयावा- किसलयमिव सुग्धं बन्धनाद्िपलूनं हृदय कुमुमशोषीदारुणो दीर्घशोक:। ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं शरेदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम्।। तत्रैवव्याधिर्यथा- आपाण्डुर्वदने गतावविशदं चिन्तामयेप्वायतः क्षामो वाचि विचारणास्यकुशलोरम्येप्वरम्यक्रियः। उत्कम्पोहृदये द्रवो नयन- योरूर्बोर्जडोडङ्गे गुरु इशोकोऽयंमयियाति तद्विरहमुरेकोऽप्यनेकांगतिम् ॥। पथाषा- दलतिहृदयं गाढोद्देगं द्विधा नतु भिद्यते वहतितिकल; कायो देहनमुश्चति चतना। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति नभस्मसा त्प्हरंति विधि्मर्मछेदी नकृन्तति जीवितम् ।

Page 217

२ ७८ शु , श

पेष्टार्याजाड्यं यथा- एकमुत्कण्ठयाशून्यमन्यद्दयितयाहतम्। वेदनामपरंधत्ते कियन्ति हृदयानिमे।।

पथाषा- शिथिलशिथिलं न्यस्य सवैरं धनुश्शिखरेमुजं नयनसलिलै: कुर्वन्मौर्बी लतामपरामिव। अहहविकलं श्रुत्वाश्रुत्वा घनस्तनितध्वनिं किमपि किमपि ध्यायन्नार्यो नयाति नतिष्ठति ॥

सत्रैवमूर्छा यथा- मातर्मातर्दलति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः शून्यंमन्येजगदविरत ज्वालमन्तर्व्वलामि। सीदनन्धे तमपि विधुरो मज्जतीवान्त- रात्मा विष्वङ्मोहः स्थगयति कथ मन्दभाग्य:करोमि ।

यथाषा- बन्धुता हृदय कौमुदीमहो मालतीनयनमुख्य चन्द्रमाः । सोयमद्यमकरन्दनन्दनो जीवलोकतिलकः प्रलीयते॥ जातानुभावस्य पिरहिण सरणादिवीजोद्वोधन दवेतुश्षिप्तारम्मादिकारणं अर्णतिशया घिरद्वो छीपनम्। स प्रयेणाएथा देशा, देशचिन्दं, कालः, कालचिनह, वस्ु, पसुविन्द, कार्य, कार्यविद्दमिति। स्मरणाद्यस्तु चत्वारः सरण, इव्छा, छेप:, प्रयत्न, इति। चिस्वारम्भा- दयोडपि, तायन्तपय, निष्तारमभः वागारम्भ: बुध्यारम्भः शरीरारम्भइति। उभये प्रत्ययगत- धतुर्धा। तत्रस्मरणमेदेवु, स्मृतिः, अनुषमृतिः, स्मृतिधिशेष:, अनुस्सृतिविशेपक्च। इच्छा- मेदेपु, इच्छा, अन्विच्छा, इच्छाविशेष:, अन्विच्छाविशेषक्च द्वेपमेदेपु-देपः, सनुद्वेष, द्पविशेपा, अनुद्वेपविशेषद्र। पयत्नमेपेपुउयतना, अनुप्रयत्ना, प्रयत्नविशेषा, अनुप्रयत्न. विशेषध। वित्तारमभप्रमेदेपु शुद्धः, सद्वोणः, परकीर्णा, विप्रकीर्णहति। धागारम्मममेदेपु- प्रकृतः, मपकृता, घरसक:, अनुपरसतक्तति। वुध्यारमममनेदेशु यथा, तथा, अन्यया, उमयर्था, एति। शरीरारममप्रभेदेपु चक्रप्े, धपुषि, दष्टौ, चेषयामिति। चत्वारश्वतुष्काः कारणभूता पत्यारम्तु कार्यभूनाइति। तेसु जिसारम्म वुष्यारम्माघाध्यन्तरौ, घागाएममशरीयारम्मयो: कारणमपिभयतः । शरीरारम्मयागाएम्भी तु वादौ फार्यमेघ। चित्तारम्मस्तु युष्पारम्मस्यापि-

Page 218

(53) पकविशः प्रकाशः १०७९

कारणमिति। तन्र विरहोड्ोपनममेदेवु.माम्यारण्यादयोदेशः-तेयुम्रान्यो यथा- अभ्याश स्थित चूतषण्डगहनाद्ग्रामादितोगेहिनी स्थानंकिश्चिद वृक्षकं विरहिणी तूर्णवधूनीयताम्। अत्रायात्य चिरेण कोकिलकुल व्याहारझङ्गारिणः पान्थ स्त्रोजनजीवितापहरणप्रौढाः पुरोवासरः।।

आरण्यो यथा- एतत्पुनर्वनमहो कथमद्यदष्ठं यस्मिन्नभूम चिरमेव पुरावसन्तः । आरण्यकाश्च गृहिणश्च रताःस्वघ्मे सांसारिकेषुचसुखेपु वयंरसज्ञाः।

मन्ुभूयमानसर्यमाणानि देशचिन्दानि, तेपुअनुभूयमाने यथा- एतेतएवगिरयोSपिरवन्मयूरास्तान्येव मत्तहरिणानि वनस्थलानि। अमञ्जुबञ्जुलरुतानि च तान्यमूनि नीरन्ध्र नीरनिचुलानि सरित्तटानि॥ समर्थमाणं यथा- पुरायत्र स्रोत: पुलिनमधुना तन्नसरितां विपर्यासं यातो घनविरलभाव: क्षितिरूहाम्। बहोईटं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेशः शैलानां तदिदमितिबुद्धिं द्रढयति॥

वर्षावसन्त समयादि: काल :- तत्रवर्षासमयो यथा-

खण्डखट्वांगधारी सम्प्राप्तः प्रोषितस्त्रीप्रतिभयजनक: कालकापालिकोऽयं ॥

घसन्तसमयो यपा- चैत्र: सैवसखे स्ववृन्तनियतश्यामाशिभिः किशुकैः अङ्गारैरिवमासुरन्घ रुचिमिश्रक्षृपि दन्दद्ते। यत्रैतामदमञ्जुभि: परमृतैरुच्चोच्रत्पञ्चमा श्ूतारामभुवः प्रियविरहिणां कुवंतिकर्णज्वरं ॥

Page 219

१०८० रह्गार्प्रकाशे

घनोप्नतिप्रसुनधिकासादी निकालचिन्दानि यथा- किज्तिन्मुद्रितपांसवः शिस्िकुलैस्सानन्दमालोकिताः भझावास- रुददरि्द्रिगृहिणी श्वासानिलैर्जर्जरः । एतते निपतन्ति नूतनघना त्प्रावृडभररम्भिणो विच्छायी कृत विप्रयुक्तवनिता वत्क्ेन्दवो बिन्दवः ॥।

यथाधा- मागणइंदहोअं कुसुमहुसिहहोणहकुमाहवसि रइकेलि सुअवआणा। सक्कतरुवद्दइ विरहिणी जीवइं किंफाइ कुडउलोहिं अलि अत्तउम अणहोणं हद्दकुडउ ॥

ई पि्सितमनीपिसितंवा द्रव्यजातं वस्तु। नत्र ईिसितं यथा- द्यूते पणः प्रणयकेलिषु कण्ठपाशः कीडापरिश्रमहरं व्यजनरतान्ते। शय्यानिशीथकलहे हरिणेक्षणाया लब्घंमयाविधिवशादिदमुत्तरीयम्।।

अनीप्सित यथा ... अयिपिबतचकोरा: किञ्जिदुन्नाम्य कण्ठं क्रमुक बलन- चञ्नचञ्रवश्चन्द्रिकाम्भः । विरह्विधुरितानां जीवित- ताणहेतोर्भवति हरिणलक्ष्मा येनतेजोदरिद्रः ।

मसाधारणधर्म चिन्दानि यथा- कान्तारैर्मम गर्जितैकपरता धाराम्तुभिः का हता का मोहंगमिता वियोगविधुरा धाराकदम्बानिलैः। नीता का च विलोलतांमदकलैः के का रवैर्ब हिणा मित्थंपान्थ गृहाणिपश्यतिघनोविद्युत्प्रदीपैरिव।। यथाया-

अस्सुडइ पिआ हिअए अण्ण महिला अणं रमंतरस । दिढ्ठेसरिसम्मि गुणेऽसरिसम्मिगुणे अईसंते॥।

Page 220

एकनिंशः प्रकाशः १·८१ निर्वत्यं, विकार्य, प्राप्य, कर्मव्यापी, क्रियाविशेष:। कार्यो यथा- !

मागा: पान्थपथामुना यदि तव भ्रातः प्रियंजीवितं यच्चूताकृतिरत्र तिष्ठति महान् रौद्र: पुरो राक्षसः। तेनोदयन्मकरन्द लुब्घमधुप व्याहारझङ्कारिणा पान्थानामधुनैव निर्घृणधिया सार्थोहतःश्रूयते॥

यथावा - उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगाः सरणिमपरो मार्गस्ताबद्धवद्धिरवेक्ष्यताम्। इहहिविहितो रक्ताशोक: कयापि हताशया चम्णनलिनन्यासोदृञ्वन्नवाङ्कुरकञचुक: ॥।

क्रिया विशेषाणामनुमापकमर्थान्तरं कार्यचिन्हं यथा- सव्याधे: कुशता क्षतस्यरुधिरं दष्टस्य लालास्तुतिः सर्वनैतदिहास्ति तत्कथमयं पान्थस्तपस्वी मृतः। आज्ञातं मधुलम्पटैरमघुकरै रारब्धकोलाहलैः नूनं दुःखितकेन चूतमुकुलेदष्टिः क्वचित्पातिता॥

यपावा- रक्ताशोक कृशोदरी कनु गता सुत्कानुरक्तं जन नोदृष्टेति सुघैव धूनयप्तिकिं वातावधूतशिरः। उत्कण्ठा घटमानषट्पद घटासद्ग- दृद्ष्टछदः तत्पादाहतिमन्तरेण सरसः पुष्पोद्गमोऽयंकुतः ॥

मथते पुस्मृतीच्छाद्वेषप्रयक्षजन्मानो वागुद्धिशरीररममा। तेपु-मनसारम्म:मृति जन्मा यया- तस्य चक्कुश्रमत्कारं व्यतीतसमयाअपि। स्मितार्द्रमुकुलोद्वेदाः कदम्बवनराजयः॥

सपवेच्छाजन्मा यथा-

भवतिमम विकारस्तेपु दृष्टेपु कोपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्त्रनोद्वेदयोग्यः॥

Page 221

१०८२ एझ्ारमकाशे

एप देपजन्मा यथा- सञ्छन्तैर्जलवामनैर्जलधरे व्र्योन्ि प्रसुप्तेजने देवे वर्षतिदिङमुखेषु चरतिस्वैर कदम्बानिले।.गायतिच प्रवासिनिकथं पान्थ- प्रियाणामिमा नोन्मथ्नंतिमनांसि मांसलमिलद्दीर्घान्घकारा:क्षपाः।।

अयमेव प्रयत्नजग्मा यया- उत्केका: शिखिन: पयोदपटलैःछन्रं नभोमण्डलं वाता वान्ति कदम्बरेणुशचला जातामहीशाड्वला। उद्भिन्ंनवयौव्वनंप्रिय- तमोदेशान्तरस्थो Sवधिः कालो याति न यातिजीवितमिति व्यग्रं मनश्चिन्तया।।

षागारम्मस्मृतिजम्मा यया- यत्वन्नेत्रसमान कान्तिसलिले मनं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये नवमुखछायानुकारीशशी। येपि त्व्रद्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंमा गता: त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपिमे दैवेननक्षम्यते।।

समषेच्छाजन्मा यथा- अपि जनकसुताया स्तच्तच्ातुरूपं स्फुटमिह शिशुयुग्मे नैपुणोन्नेयमस्ति। ननुपुनर्वतन्मे गोचरीभूतमक्ष्णो रभिनवशतपत्रश्रीमदास्यं प्रियायाः ॥

एष देषजन्मा यथा- तरुणतमालनीलबहुलोन्नमदम्बुधाराः शिशिरसमीरणावधुतनूतनवारिकणा:। कथमवलोकयेयमधुनाहरिहेतिमती मेदकलनीलकण्ठ कलहैर्मुखराहरितः।

मयमेव प्रयत्नजन्मा यथा- F शैक:सोडयं ककुभसुरमिर्माल्यवान्नाम यस्मिन्नीलस्तिग्घश्श्रयति शिखरं नूत नस्तोयवाहः। आर्येणास्मिन्विरमविरमातःपरं नक्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्त: पुनरिवसमेजानकीविप्रयोग: ॥

Page 222

(54) एकनिश: प्रकाशः १०८३

वुष्यारम्मस्मृतिजन्मा यथा- रक्ताशोकतरो: कराकृतिधश रजन्त्यमीप्ल्लवा वृत्तत्वात्सदशी तदूरुयुगलेनैषापिरम्भावलिः । प्रौढिम्या कुसुमेस्थिता तदघरच्छाया- विकारंविना तन्मन्येऽनवने विभज्यविधिना क्षिता ममप्रेयसी॥

सपघेच्छाजम्मा यथा- यस्यान्ते दिवसास्तयासह तथानीता: पुनःसवेगृहे यत्सम्बद्धकथाभिरेव सुचिरं दीर्घाभिरस्थीयत। एकः संप्तिनाशित प्रियतम स्तामेवपापः कथं राम: पञ्ञचवटीं विलोकयतुवा गच्छत्वसम्भाव्यवा।।

पषद्वेषजन्मा वथा-

तटिता पर्यश्रुणी लोचने। एताः संप्रतिरूपगर्भगुरवः सान्द्री- भवत्सौरभाः केतक्यः करपन्नपत्रजरठाः कृन्तन्तिमर्माणिमे॥

अयमेध प्रयत्नजन्मा यथा- स्िग्धश्यामल कान्तिलिपवियतो वेल्द्वलाकाधना वाताःशीकरिणः पयोदसुहृद्वामानन्दकेका:कलाः। कामसन्तुदृढ:कठोरहृदयो रामोडस्मि

धरीराम्म:स्मृतिजम्मा यथा- निपततिशयनेतव स्मरन्ती पथिकवधूरवधूतजीविताशा। जलधरसमयस्य केतुभूनां वकुल्लतामवलोक्य पुप्पिताग्राम्॥

सपषेच्छाजन्मा पथा- अदृश्यन्त पुरस्तेन खेला:खस्जनपङ्तयः । अस्मर्यन्तच निश्वस्य प्रियानयनविभ्रमा: ॥

Page 223

१०८४ मह्ारपकाशे

पपद्वेपजन्मा यथा- संजीवणोसहिं विअसुअरसरक्खइ अणण्णवाबार। सासूणवब्भदं सणकंठागअजीविअंसोणहं।। संजीवनौषधमिषसुतस्य रक्षत्यनन्यव्यापारा। श्वथूर्नवाध्नदर्शन कण्ठागतजीवितास्तुपाम्।।

अयमेघम्रयत्नजन्मा यथा -- दट्हृण उण्णमंते मेहेआमुक्कजीविआसाए। पहिअबहुए परि अणोओरुण्णमुहीएसच्चविओ।। दघएावसमतःमेघान् आमुक्तजीविताशायाः। पथिकवण्घापरिजनः अवरुदितमुखयापरिज्ञाता।

अयैतेपु स्मरणादीनांपृथयपृथक् चतुष्कमू। तत्र स्मरणस स्मृति रनुस्मृति: स्मृतिधिशेषो

शशिमणिविलासेयं यस्यां विपाण्डुरमाननं करकिसलयेकृत्वा वामे घनश्वपतितोद्रमा। चिरयतिमयि व्यक्ताकृता मनाकरफुरिताधरो नियमितमनोमन्युर्द्दृष्टामयारुदतीप्रिया॥

अनुस्मृतिरपंथा तस्यास्तीरेरचि नशिखर:पेशलैरिंद्रिनीलै: करीडाशैल: कनककदलीवेए्न प्रेक्षणीयः। मद्रेहिन्याःप्रियइतिसखे चेतसाकातरेण प्रेक्ष्योपान्त स्फुर्तितटितं त्वांतमेवस्मशमि॥

स्मृतिविशेषो यथा- रेक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरथ्रात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुशवकवृ ते- रमाधवीमण्डपस्य। एक रसख्यास्तवसह मया वामपादामिलापी कांक्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनायः॥

Page 224

एकतिंशः प्रकाशः १०८५

अनुस्मृतिविशेषो यथा- तन्मध्येचस्फुटितफलका काश्चनीवासयष्टिः मूलेबद्धामणिभिरनति

यामध्यास्तेदिवस विगमेनीलकण्ठरसुहृद्ः॥

इच्छाया इच्छा सन्विच्छा इच्छाविशेष: अन्विच्छाविशेषय्ञ। तेपु-रच्छा- विलसत्कदम्बनिकुरुम्वपांसुना सहजीवितं वह ममप्रियायतः । अपिवातदङ्ग परिवादशीतलं मयि कश्चिदीशय भवान्हि मेगतिः ॥

मन्विच्छा यथा- तं दइआहिण्णाणं जम्मिविअंगम्मिरा ह्वेणणिम्मिअं। सीआपरिमट्टेणव ऊढोतेणविणिरंतरंरोमंचो ॥।

इच्छाविश्ोषो यथा- तस्योत्संगे प्रणयिन इवस्रस्तगङ्गादुकूलां नत्वंदच्छा नपुनरलकां जञास्यसे कामचारिन्। याव: कालेवहति सलिलोद्रारमुच्चैर्विमानै

अन्विच्छाविशेषो यथा- तत्नागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीय दूशल्लक्ष्यं सुरपतिधनु- श्रारुणातोरणेन। यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तयावर्धितोमे हस्तप्राप्यस्तचकनमितोबालमन्दारवृक्षः ।।

वेषस्य छ्ेपों ऽनुद्देपोद्वेपविशेषोऽनुद्वेपविशेषद्-तेपु द्वेषो यथा- अस्थिक्षोदवतीव कुन्दमुकुलै: फुल्ठैः पलाशद्रुमैः साङ्गारप्रकरेव- धूमकलुपेवोत्पातिभिः पट्पदैः। रक्ताक्षिद्युतिभिः सशोषगहनालातेव पुंस्कोकिलै: दृष्टाप्राणसमाचितेव पथिकेनारादवनान्तस्थली॥

Page 225

१.८६ शुङ्गारमकाशे

अनुद्येपो यथा- चंदो विसअसहोअरउकोवोल्लअमिअर्स सहिलग्गं। तीआगेमहुजोहाविजालइजरम ॥ द्ेषविशेपो पथा- अज्जमए तेण विणा अणुभूय सुहाइ संम्हरंतीए। अभिणवमेहाणरवीणीसामिओ वत्तपडहोव्व ॥। अनुद्वेपविशेषो यथा- भ्रमय जलदानम्भोगर्भान्प्रमोदयकोकिलान् कलय शिखिन: केकोत्कण्ठान्कठोरय केतकान्। बिहरिणि जनेमूर्च्छांलब्वधा विनोदयतिव्यथा मकरुण: पुनःसंज्ञाव्याधिंविधाय किमीहसे ॥ भयरनस्य प्रयत्नोऽनुमयत्नः मयत्नविशेष: अनुप्रयत्नविशेषद्च। तेषु प्रयत्नो यथा- देशै रन्नरिताशतैव्वसरितिामुर्वीभृतांकानने: यत्नेनापि न याति लोचनपर्थ कान्तितिजानन्नपि। उद्ग्रीवश्चरणाग्ररुद्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्णा दृशं तामाशांपथिकस्तथापि किमपि व्यायन्मुहुर्वीक्षते।। अनुमपत्नो यथा .. अलमगतयः व्यामागन्धं वहन्तिवनानिला: कणतिमधुरं कादम्बानांकुलं कमलाकरे। अव्धिगणनाभसाङ्गुल्या तया विरहश्च मे भगवतिनिशे शंस प्रातः कदानु भविष्यति ॥। प्रथत्नविशेषो यथा- अक्वष्टवालतरपल्लवलोभनीयं पीतंमया सद्यमेवरतोत्सवेपु। चिम्बाधरं स्पृशमि चेद्रमरम्ियाया सत्वांकारयामि कमलोदरबन्धनस्थम्॥। अनुमपत्नविशेषो यथा- व्योमश्रीर्हृदयैक मौकि कलते मातर्बलाव .. ब्रयास्तं जनमादरः खलुमहान्पाणेपु कार्यरत्वया। एतांम्लानिमुपागतांस्रजमिव 4 त्यत्कातनु दुर्वहा मेपाहं सुखिनी भतामि नसहे तीव्रांवियोगव्यथां॥

Page 226

(55) एकविरय: प्रकाश: १०८७

अथचिन्तारम्मादीनां पृथपपृथक् चतुष्कम् तत्र। चिन्तारम्मेयु-समृत्यादीनामेकस्वैव सन्वाघे शुद्ध:, इयोक्सक्कीणः त्रयाणापकीणेः चतुर्णाचिपवीर्प पत्ति, तेषु-शुद्धो यथा- चिराद्वेगारम्भी प्रसृतइव तीव्ोविपरसः कुनश्चित्संवेगात्प्रचल इव शल्यस्यशकलः। व्रणोरूढग्रंथि: स्फुडिन इबहन्सर्मणिपुनः परावृत्तःशोको बिकलयति मांनूननइ्ब। सङ्कीणों यया- एताः प्रियतमावाचः स्रेहार्द्राः शोकदारुणाः । एतास्ता मधुनोधाराश्चयोतन्ति सविषासत्वयि॥ भकीणों यथा- शीतांशुविषसोदर: फणभृतां लीलास्पदं चन्दन हाराः क्षारपयोभुवः प्रियसुहृत्पंकेरुहंभासवतः। इत्येषां किमिवास्तु वस्तु मदनन्योतिर्विधा- ताययद्वाह्याकारपरिग्रहेणतुवयं तत्वत्यजोवश्वचिताः॥ पिप्रकीणो यथा- तस्यस्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो रन्तर्वाप्पश्चिरमनुचरो राजराजस्यदध्यौ। मेघालोके भवरति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्तिचेनः कण्ठा लेप प्रणथिनि जने कि पुनर्दूरसंरे॥। यागारम्मेपु कार्यशरीरानुगामीप्रकृतः, तद्विपरीनोऽप्रऊृतः, प्ररुतामकृतयोप्नुयायी प्रसकः प्रसकानुयायिन्यप्रसक्तहति। तत्र-प्रक्नो यथा- सन्तप्तानां त्वमसिशरणं तत्पयोदप्रियायाः सन्देशमेहर धनातिकोधविश्लेपितस्य। गन्तव्याते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्योद्यानस्थितहर शिरश्न्द्रिकाधौतहर्म्या।। मभ्रकृती यथा- मार्ग तावच्छणु कथयतसत्वत्प्रयाणानुरूपं सन्देशं मे तदनु जलद श्रोप्यसि श्रोधपेयम्। खिन्नः सिन्नः शिखरिषुपदं न्यस्यगन्ता सियत्र क्षीण:क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपसुज्य ।।

Page 227

१•८८

दम को पथा- वक्र:पन्था यदपिभवतः प्रस्थितस्योत्तराशां सौधोत्संगप्रणय- विमुखो मास्गभूरुज्यिन्याः। विद्युद्दामरफुरित चकितैर्यत्र पौराङ्गनानां लोलापाङ्गैर्यदिनरमसेलोचनैवंचितःस्याः॥ मनुमसको पथा- भर्तुः कण्ठच्छविरितिगणैः सादरंदृश्यमानः पुण्ययायास्त्रि- भुवनगुरोर्धाम चंडेश्वरस्य। धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभि-

एुण्याएम्मेपु साहश्यावलम्बीप्त्ययः यथा-अन्यथा इति। संशयावलम्बीत उभपयेति, तेपु मपारूपो पया- तन्वीमेघजलार्द वहकलतया धौताघरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहा द्विश्रान्तपुप्पोद्गमा। चिन्तामौनमिवास्थितामधुकृतां- शब्दैविनालक्ष्यते चण्डीमामवधूयपादपतितं याताप्रकुप्येवसा.।। मन्यथाकपो यथा- नवजलघरः सन्नद्धोडयं नद्दप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूरानषं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो नवाणपरम्परा

संचपापळंजी पथा- हृतोष्ठरागनेयनोद बिन्दुभि र्निममनाभौनिपतद्गिरङ्गितम्। च्युतरुषा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिंद स्तनांशुकम्॥ उभषपारूपो यपा- पथिककथितं त्वत्प्रस्थान गतोऽधिकवासर: श्वसितमधुना वामेनाक्षणा तरद्गितपक्ष्मणा। प्रतिदिनममी दोषादोषं हताहतवायसा स्तदपि दयितोनैयायातः किमालिविपदयसि॥

Page 228

एफनशः मकाशा:

शारीरारम्मेपु धक्त्रमिव्यक्तरूपो धक्ते, चपुरमिव्यक्त रूपोधपुषि, टष्ट्रयमिव्यकरूपोटछौ, चेशमिव्यळरूपश्रेषयामिति। तेषु-परथमो यया- भ्रातःपान्थ व्रजसि यदि हे तांदिशं पुण्यभाजं वक्तासीत्ं कठिनहृदय तंजन कि यथेति। पृष्टायावत्कथयतिवचो वाञ्छितं नैत्र बाला यावत्सान्द्रै वैदनकमलं रुद्मश्चुप्रवाहैः॥

द्वितीयो यथा- परिपाण्ड पांसुलकपोल सुन्दरं दघतीविलोल कवरीकमाननम्। करुण स्यमूर्तिरथता शरीरिणी विरहव्यथेववनमेति जानकी॥ एृतीयो यथा त्वामारूढं पवरनपदवी मुद्गृहीतालकन्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पर्थिकव निताःप्रत्ययादाश्वसन्त्यः। करसनद्धे विरहविधुरां- त्वव्युपेक्षेतजार्यां नम्यादन्योऽप्यहमिवजनोयःपराधीनवृत्ति: ।

चतुयों यथा- मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्रेपहेतो: लब्घायास्ते कथमपिमया सप्नसन्दर्शनेपु। पश्यन्तीनां नखलुबहुशो नस्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेप्वश्रुलेशा:पतन्ति ॥ अथैने देशकालादि भेदैरसंभिन्नमूर्तयः । परस्परंच संपृक्ता: संख्यामत्येतुमीशते।। नपर्यन्तोविकतपानां विरहोद्दीपिजन्मनाम्। शब्द्ब्रह्मविवर्तानां व्यक्ताव्यक्तात्मनामिव ।।

स्वामाविक: कादाचित्कक्ष, नायफकृतः, नायिकाकृत, सस्रीकृतः, परिजनऊवतन्, दवेतुविपरीत:, व्याधिविपरीतः, तदर्थकारी, काल्पनिकख्ेति। ततस्वामाधिको यथा- उन्नाल नाल कमलाकर माकरन्द निध्पन्द संवलन मांसल गन्घबन्धुः । त्वां प्राणथिप्यतपुरःपरिवर्तमान कल्लोलशीकरतुपारेजडस्समीर: ॥।

Page 229

१०९० गुङारप्काशे

स्वाभाविको यथा- वीचीवातैःशीकरक्षोदशीतैः आकर्षद्धिः पझमकिञ्जष्कगन्धान्। मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं स्वैरं स्वैर प्रेपितैस्तर्पयेति॥

पाएच्छिको यथा .- जंमुच्छि आएणसुओ कलवगन्घेदतगुणेपडिओ। इअरा गज्जिअसद्दो जीएण विणा णबोलंतो।। यन्मूर्छ्ितयानक्षुसः कइंबवातेभ्यस्तद्गुणेपतिसः। इतरथागर्चित शब्दोजी वितेन विनानापन्रामति।

इ उग्ग: णिब्मरोहि अंगेहिं। परिरं भईमहाई पाव उमाणं पदोहोई।।

नायफकृतो यथा .. तस्मिन्काले जलदयदिसा उव्धनिद्रासुसास्याव तन्नासीन:स्तनित मुखरोयाममान्नंसहस्व। मामूदत्याः प्रणयिनिमयिस्वप्नलव्घे-

आश्चयोतननु हरिचन्दन पललवानां निप्पीडितेन्दुकर कन्दलजोनुसेक:। आतमजोवित पुनः परितर्पणोमे सज्जीवनौषधिरेसोनु हृदिप्रसक्त्त: ॥ ससतीकृतो पथा- सपदिसग्वीभिर्निभृतं विरहवती स्रानमत्र भज्यन्ते। सहकारमंजरीणां शिग्बोद्रम ग्रन्थयः प्रथमे।।

परिजनकृतो पथा- महमामासाहिप्पउ पिआगमो तिएविरह किसिआए। •अच्चन्तपहरिसेणा विजामआसाSमअन्नेअ।।

Page 230

(56) एकतिंशः प्रकाश: १०९१

देतुचिपरीतो यथा- साहीणेविपिअ अमे पत्तेविछणेणमंडिओअघा। दुगाअपउत्तपइअं सअंझिअं संठवन्तीए॥

व्याघिविपरीतो यथा- मगाअपलद्ध वलअं सअंसअं दोत्तिण्णं सहच्चिअ चोरि आवेरे हपुसि सिज्झचति॥

तदर्थकरी यधा- चिरपवसिअदइ अकहाणिउणाहिसहीहि विरहसहणद्दम्। अलिआ अवि अवराए बहूए कमसो कहिज्जन्ति॥ चिरमोषितद यितकतानि निपुणससीमिर्विरदसदनार्थम्। मलीकाअपरायावध्या: क्रमशःकथ्यंते ॥

काल्पनिको यथा- विलीयेन्दु स्साक्षादमृतरसवापी यदिभवेत् कलंकस्तत्रत्यो यदिच विकचेन्दीवरवनम्। ततसानकरीडाजनित जडभावै- रकयवैः कदाचिन्मुंचेय प्रियविरहपीडापरिभवम् ॥ वियोगवेदनावेगशान्तये सखत्रीजनादिवानयं सहायाश्वासनं। तत्_आपातारंभम्वृच्प्रक्रमो- दीपनामिनिवेशकालेपुउपपघते ।

तन्न आपातो पा- हरिहिइ पिअस्सणवचू अल्लनो पडममंजरिसणाहो। मारुअसुपुत्ति पत्था णकलसमुह्संठिओ गमणम् ॥

आरंभो यथा- ए अचिय पुत्तिपिअं धरंति आउत्तणे महपअत्त। उच्चाण अमुहघोलं तवाहविरिमाल णोवाअ।

Page 231

१०१२ रुम्तारप्रकाशे

प्रवृत्ो यथा- एत्तहिपुक्िअ

. नित्िजिन ति उनइपरमइसुसमीरणवारइ।।

मक्रमो यथा- पक्षमाप्र ग्रथिताश्रुधौतवलया निप्पन्दतारेक्षण विश्राण करपल्लवेन कलित काम्यत्कपोलस्थलम्। सेद्ानीविभिदेव कामपिगतावस्थां सखीभिश्चिरादासलावधि वासरप्क =

उद्दीपन यथा- गिम्हेदवग्गिमसिमज्ञिकिआइ दीसंतिविज्ञासिहराइ। ऊससु पउत्तप इएणहोतिणवपाऊस भाई॥ प्रीषमेदवागिमपीमलीनीमानिदश्यन्ने विन्म्य शिखराणि। आश्वसिद्ि प्रोषितिपतिके नमवन्तिनषप्रावृडभ्राणि।

अमिनिषेशी पथा -- पत्तिअण्मेहचदं सहिसूरदीव असिहाए। कज्जलपडणिणह खुपर म्मिदिअसेहि संगलअं।।

सर्स सहायनायकानां मिथः स्वपरादिदोपोद्धाटनं तत्र नायकस्य सर्खी प्रति पधा- तस्तैकहायनकुरंग विलोलदष्टेः तस्या: परिस्फुरित गर्भभरालसायाः । ज्योत्सामयीवमृदुबालमृणाल कल्पा क्व्याद्गिरंगलतिका नियतंविलुप्ता।

तस्यैवसदवाय प्रतियया-

कृतान्ता ॥।

Page 232

एकनिशः प्रकाशः १.९३

नायिकाया: सर्वीप्ति यथा. सहिद्मेंति कलं वाइं जहमंह णसेसकुसुभाइं। पूर्णं इमेसुदि अएसु बहड्गुडिआघणुंकामो।। तस्या: सह्ायं प्रतियधा- श्वासावाप्जलंगिरस्सकरुणामार्गेचनेत्रार्पणा केनेदं नकृतंप्रियस्य विरहे कस्यासवो निर्गताः । सख्येवंदयितेननास्मिकथिताकान्तः कथंप्रोपितः प्राणा:संप्रतिमे कलंकमलिनास्तिष्टन्तुवा यान्तुया । समधानापिकां प्रतियथा- अञ्चलेणु धणुओ सहुण्णगणअमुअषणग्गिअमग्गे। तुह्अप्पण दुण्णअकिरेविएव हिज्जुरिमअग्गे॥। तस्यापष नाथकं मतियथा. संप्नाप्तेवरधिवासरेक्षणमतु त्वद्वर्त्मवातायनं वारंवारमुपेत्य निर्वृणतयानिश्चित्य किंचित्ततः । संप्रत्येवनिवेद केलिकुररी सास्त्रंसरवीस्य:शशिशो: माधव्य्रासहकारकेणकरुणः पाणिग्रहःकल्पितः ॥

तस्या: सहार्यंप्रतियथा- हवंभोओ अंगणमाहवीणदारगालाओ जाआओ। आसासो[यांथपलो अणेविपिद्टोग अवईणम् ॥]

सहायस्य नायिकां प्रतियया- णंतितिघिअं विरहिणी ओणमणअप्पि। माअन्दमंजरी वोरुए एमे अमारेति। सहायस्यनायकं प्रतिपण- म अरद्असामणुमणहि मुहप्पिभाहरसिन्दूरि। उक्कग्घेत्ि तइह अहुआहिअएव्वहंत उज्तिविसो।। 4

Page 233

१०९४ पमारमकाशे

अपहस्तितबांधवे त्वया विहितं साहसमस्य तृप्णया। तदिहानपराधिनिप्रिये सखिकोयं करुणोझितःक्रमः ॥

सहायम्य सर्सी प्रतियथा वज्रादपिकठोराणिमृदूनिकुसुमादपि। लोकोत्तराणां चेतांसि कोहिविज्ञातुमहति॥

सदायं प्रतिया- तपुचिज् हिवत्उंजे तहिंदिसिहिणएंति। जेहिसदिट्टिगोरडीत दुककरुजीअंति ॥

जातात सुफयस्य पेतसः क्रिपान्मरेु व्यासंगठत्कंठाविनोद:स आनतरी वाहयोयाक्वाभ्यंतर: प्रसक्तोऽनुपसक्त प्रसक्ानुप्रसक्तक्षेति नायकस्यपोढा। नायिकायाअवि बाह्यअन्तरो वाह्यान्तरः प्रसक्ोऽनुप्रसकः प्रसकानुप्रसक्तव्ेति कमेणयोढैयोदाहियन्ते।

तत्र नायकस्यान्तरो पया- यद्यत्साधु नचित्रे स्याल्कियने तत्तदन्यथा।

तस्येष बाह्यो वाह्याम्यंतरत् यथा- कृतनकर्णर्पितबन्धनं सखे शिरीषमागण्डविलम्बिकेसरम्। नवा शरचन्द्र मरीचिकोमलं मृणालसूतंरचितं स्तनांतरे॥

तस्य प्रसक्ोऽनुमससा: प्रसकानुमसक्तथ्र यथा- कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोबहामालिनी पादास्ताममितो निउण्णहरिणा गौरीगुरो:पावनाः। शाखालंचितवल्कलस्य च

Page 234

(57) एकविश: प्रकाशः १०९५

नायिकाया वाहआन्तरो वाह्यान्तरक्ष यपा- आलोकेतेनिपतति पुरा साचलिव्याकुलावा मत्सादृश्यं विरहतनुवा भावगम्यं लिखन्ती। पृच्छन्तीवा मधुरवचनां शारिकां प्रञ्जरस्थां कच्िद्वर्तुःस्मरसि रसिके त्वं दि तस्यप्रियेति॥

तस्या पवमसको यथा- उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्यवीणां मदोत्राङ्कं विरचितपद गेयमुद्रातुकामा । तत्र्त्रीरार्द्रा नयनसलिलै रसारयित्वा कर्थचि द्वूयोभूयःस्वयमपि कृतां मूर्च्छानां विस्मरन्ती ॥

शेषान्मासान विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहली मुक्तपुप्पैः । सम्योगंवा हृदयनिहितारम्भमा- स्वाद्यन्ती प्रायणैते रमणविरहेप्यङ्गनानां बिनोदाः ।।

दूरस्थयोर्द्टतद्वारकयोः पध्रप्रयोगः सन्देशादानम्। सचपरम्परो परोपरः म्रत्ययपरम्। सुखयोधान्तरस्तूणणी माक्तक वार्त थातवः सौचातवः सौखवार्तवस्रेति द्वादराघा। तेपु- परो या- तामायुप्मन्ममच वचनादात्मनभोपकर्तुँ ब्रूया एवं तब मह चरो रामगिर्याश्रमस्थः । अव्यापन्नः कुशलमचलेपृन्छति त्वां वियुक्त: पूर्वाभाष्यं सुलभविपदांप्राणिनामेतदेव॥

परोवरो पथा- अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्ेनतप्तं सास्रेणासद्वमविरेतो-

दूरबर्नी सङ्कल्पैस्तैविशति विधिनावैरिणारुद्मार्गः ॥

Page 235

१.९६ र्र ह्ारप्काशे

सवरो यथा -- शब्दास्येयं यदपि किलते यर्सखीनां पुरस्ताव कर्णे लोल: कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात। सोडतिऋंतः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य सत्वासुत्कण्ठाविरचितपदं संमुखेनेदमाह॥

प्रत्यपरे यथा- भतुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धिमामंबुवाहं तत्सन्देशैर्मनसि निहितैरागतस्त्वत्समीपम्। योवृन्दानि त्वरयति पथिभ्राम्यतां

सुरयो पपा- कुड जकटवो वाताघ्राताः श्रुतंघनगजितं निशिनिशिमुहुः शून्येनल्पे कृतःशयनश्रमः । अवधिगणनारेखाः पूर्णाःकृतानच भित्तयो नतव सविधं प्राप्ताःप्राणा नचत्व्रमिहागतः।।

मवांतरो यथा- पान्थद्वारवर्तीप्रयासि यदिहे तद्देवकीनन्दनो वस्तव्यः स्मरमन्त्र- मोहविवशागोप्योननामोडिझिता: । एताःकेतकपुप्पधूलीपटलैरा- लोक्यरम्यादिश: कालिन्दीतटभूमयः कितव रे नोयांतिचिन्तास्पदम् ।।

तूप्णी यथा- नवाः कि नाम्भोदा न वहतिकिमासारपवनो निशा: किवासर्वा नघनतिमिरच्छलककुभ:। प्रियोयस्मिन्देशे ब्रजतुपथिकोनास्ति

मको पपा- एअंपिअपेसज्च उआलाहि ओरमह किंथणेहेण। लेहणि अवोलणोअत्थ हत्यगलिअं पलअंमिरया ।

Page 236

एकनिशः प्रकाशः

पातों यया- इत्यात्मान बहु विगणयन्नात्मनैवावलम्बे तत्कल्याणित्वमपि सुतरां मागमः कातरत्वम्। कस्यैकान्तंसुख्मुपनतं दुःखमे- कान्ततोया नी चैर्गच्छत्युपरिच दशाचकनेमिक्रमेण ॥

सातवो यथा- धारासिक्तस्थलसुरभिण रत्वन्मुखस्यास्यबाले दूरीभूतं प्रतनुमपि मां पञ्चबाण:क्षिणोति। र्मान्तेस्मिन्विगणय कथं वासराणि-

सोषातो पथा- संक्षिप्येत क्षणमपि करथ दीर्घयामात्रियामा सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात। इत्थंचेतश्रटुलनयने दुर्लभ- प्रार्थनमे गाढोष्णाभि: कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभि: ।। सौस्तवातों यथा- शापान्तोमे भुलगशयनादुत्थिते शार्डपाणौ शेषान्मासान् गमयचतुरो लोचनेमीलयित्वा। पश्चादावांविरहगुणितं तंतमात्माभिलापं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासुक्षपासु॥

अथोदाहियतेह्यद्य समाप्तिस्कन्धपद्धतिः ॥

तन्नदूतादिभ्य: प्ियोदग्तलाभप्रवृत्या स स्वदूतकृतः परदूतकृतः स्वपभ्रहारकृतः सखीकृतः सहायकृतहति। तेपु_सवदृतक्वनो यथा.

बहुशोयान्तं वृयैवान्यतः। म्राम्यन्तं पतदश्रुपूरितदशो हस्तंममाध्येकतो दृष्षत्रातन्रनिशाचरैरपि निजस्वामीचिरं निन्दितः ॥

Page 237

१०१८ ग्कारप्काशे

परदूतऊतो यथा- पलिअंति पहिअतु हमवणदारसह आरसाहिणोएण्हिं। घरीणीए कुंदलो अणगलंतजलपूरि आहारा॥

स्वपत्रदरकतो यथा. जंजंपउद्पइ आपि अअमणामरखरलिहइलेहे। तंतसेले हणिआणु सारगलि ओपुसइ सेओ॥

सस्रीकतो यथा- स्प्नान्तरेसमुपलभ्य च साभवन्तं मिथ्योपगूहनविपक्तभुजाप्रबुध्य। दृष्टोडसियन शयनेऽथतदध्यशेत मुग्धा पुनःपुनरलीकनिमीलिताक्षी।।

सहायछतो यथा- मुत्कानङ्ग: कुसुमविशिखान्पज्तूणी कृताग्रान मन्येमुग्धां प्रहुरति सखे पत्रिणावारुणेन। वाप्पोत्पीड: कथमपरथा स्थूलनेत्रप्रणाली वत्कोदान्तस्त्रिवलिविपिने सारणीसाम्यमेति॥

विरहिपो: प्रियोदन्तपृच्छामवृत्तिप्रश्नः स ऊर्जितः, दीन:, स्वस्थ, उन्मतः शङ्कावान्विचितनव्वेति। सेपु-ऊर्जितो पथा- केयूरी कृतकक्कणावलिग्सौ कर्णावतंसी कृत व्यालोलालकपक्षतिः परथिपुरो ब्रद्धाक्जलिःपृच्छति। यावत्किंचिदुदंतमात्मकमितुस्तावत्स- एवेत्यथ वरीडावक्रित कण्ठनालमचलाकै.कैर्नभिन्नरसैः॥

दीनो पथा- मध्येमझ्समुत्थिता तदनुच द्वारान्नरालंगता याव्रत्प्राङ्गणमागतः कथमपिप्रेयांसु नालोकिन: । हंहोवरायसराजहंसशुकहेहेशारिके कथ्यतां का वर्तेतिमृगीदशो विजयंत चाप्पान्तरालंवचः ।।

Page 238

(58) एकनिंशः प्रकाश: १०९९

स्वस्थो यथा- भ्रातः पान्थपथित्वया नपथिक: कश्चित्समासादितो मुग्धेनैक शता-

प्रेक्षावतामुक्तय: सज्जेयो दयितो ममेति पथिकायावेद्य मोहंगता॥ सम्मचो पथा- सर्वक्षितिमृतांनाथ हष्टासर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्येवनोददेशे मयाविरहितात्वया ॥ शङ्िता यथा- भद्रात्रग्रामकेत्वंवससि परिचयस्तेऽस्ति जानासिवार्तामस्मिन्नध्वन्ययोषि- दुरुतरविरहाक्तानकाचिद्विपन्ना। इत्यं पान्थः प्रवासावधिदिन विगमापाय- रङ्कीपियायाः पृच्छन्वार्तां समीपस्थितनिजमवनोप्याकुलोनोपयाति॥ विचित्रो यथा- मधुकरमदिराक्ष्याः शंसतस्या:प्रवृति वरतनुरथवासौ नैवहषिं गताते।

प्रियागमन दिनोदीसणमवपिप्रतीक्षा, सा दवीयस्यविदूरा नेदीयस्यपिप्राप्तातीताच। सासु दवी पसी पथा- स्मतुं वियोगदिवसान् दयितस्य यांयां रेखांचकार सुविताम्ररुचा नखेन।

मविदूरा पथा- सवधिदिवसाः प्रायेणैतेप्रयान्ति कृतागसत्तनुरपि तनुस्थातुं शक्तानकालकलामपि। ग्लपयति मनोमूर्च्छावेशैरवियोग- विषङ्गमस्तदलमधुना सख्यश्चिन्ता शनैरसुरक्षणे।। नेदीपसी धपा- घरकज्जेण विजो चल्वइजत्थघावइतहिंतहिं चेअ। धरणीए ओोहिदि अहेपद्दाव असंकिअं हिअअं।।

Page 239

११०० शुभ्तारप्रकारे

मापा यथा- देइपुलोइ अपरि अणमोही दिहंमिमज्जणुतिण्णा। सूरं जत्वं जल्वं पिववहणि अक्कअजीअरस।

अतीता यथा- वत्सेमाधवि सुग्धिकासिबलवद्वमोकसोदेवताः पान्तुत्वामयमस्त- मञ्चतिरविर्वीतो Sवधिस्ते पितुः। शान्त पापममङ्गलं परमतःश्रव्या नकल्याणिनी काव्यं नव्यमधुन्ताद तु मधून्युद्दिश्य नोदास्यसि ॥

दचितपथावलोकोमार्गोदीक्षणं पथाः-सः मृद्दातष् गवालतः अंगणतः मपशक्यकाछ् मार्गवृक्षत हति। तेयु गृद्दाधया- धारेहत्थकखत्ताइ आत्वणीलंतिगलि अवाहाइ। पिअदंसणूसु आओसुहाणपहि आणजाआओ।

गवाक्षतो यथा- अण्णपहि अमिएते सोत्तिगवरखाओतं पुल्लोअंति। मुणिअवअणा गअवइं सहीओरु अरीरु आवेइ॥

मक्षणतो यथा- आलंव्या क्कणवापिकापरिसरेखेच्छानतांशखिकां केयूरीभवदल्प- शेषवलयावालासमस्तंदिनम्। सादैवोपहतस्य मूढमनसो

मपशव्पकाचथा- आदृष्टिप्रसरात्मिय स्य पदवीमालोक्यनिर्विष्णया विश्रान्तेपु पथिप्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सपति। दत्वैकं सशुचागृहं प्रतिपदं पान्थस्त्रियासिमन्क्षणे माभूदागतइत्यमन्दधलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ।

Page 240

एकरनिश: पकाश:

मागतृसवो पथा- पिअवं घुणि अणतिहिंगोरि जहे दिड्विपिहुल्ल घाइ। तणुगिरिणइसोच्ि चउपुउइमिणकुडुंइणाबइ़।। तरुसाही ओदुंर्वत अहेवग्गाहोति धणुल्ला। तणुअपि आसहंपत्यु अहंपहेण।।

येष पश्ञमकण्टकस्थाः सौम्यारतृतीयरिपुलाभगताथ्च पापाः। आयान्तितेपु भवनानि पुनः कृतार्थाः दत्तद्विजातिषुपुरा विधिवद्यथार्थाः।। यपावा- जातिमित्रे5थवापठ्ठे राहौ चन्द्रेचवादयुतौ। प्रोषितागमन विद्यात्तृतीयेज्ञेसितेपिवा॥। निमि्ठं पधा- दत्तपिण्डं नयनसलिलक्षालनाघौतगंड द्वारोपान्ते गतदयितया सङ्गमान्वेषणाय। वक्रग्रीवश्चलनतशिरा: पार्श्वसश्चारिनेत्र: पाशाशङ्गीगलितवलयं नैनमक्षातिकाक:॥।

यधावा तैलाक्तानलकान्कपोलपतितान्सन्धायकर्णांन्तरे वस्ान्तेन विलम्बिना सरभसं पच्छादपीनौस्तनौ। बालावायसमाह बहुशोदा- स्यामितेयत्प्रियं चूतात्केसरपादपं व्रजशनैर्यधेतिमेवल्ठमः ॥ शकुनो पथा- गतोऽस्तंतिग्मांशुर्नज्ञसहचरीनीडमधुना सुखंम्नातः सुप्यारसुजनसदशं वायसकृतम्। मयिस्ेहाद्वाप्पस्थगित

Page 241

११०२ ग्रमारप्रकाशे

पथाषा- जाताभी मरथी तटद्रुमर जः कूलंक पानिस्रगा वान्त्युसुल्लकद्म्ब

घनरश्यामता मद्याप्येवविरौति किसखिवृथा वीतत्रपोवायसः॥ उपशुतियंथा- तरलयसिदशं किमुत्सुकामकलुपमानसवासला लिते। अवतरकलहंसिवापिकां पुनरपियास्यसि पङ्कजालयम्।

पथाया-

पश्यन्मुहुर्मुहुराकुलः। व्रजतियदपि स्तोकं गत्वा नितृत्यततो भ्ुवं पुनरपिभवानन लभ्यानयासह सङ्गमम् ॥ मानसपरत्यक्षेणपियजनापलोक:, एस्प्रदर्शनम्, सम्यगयमासो, मिथ्यायमास, संक्षिताकारो,

सुघाघाराकारा निशि निशि कुतधन्द्रकिरणा: कुतः कान्तानेत्रद्युति कुत्रलयं घा प्रतिसरः । कुतः श्रव्यावाचः प्रतिवचनमक्किष्ठरचना प्रतिस्वमंचेतो विरम कुत एवत्रियतमा ॥ मिथ्याघभासो पथा- कपेय ज्योत्साम्भो वदनबिसवह्लीसरणिभि: मृणालीतन्तुभ्यः सिचयरचना कुत्र भवतु। कवापारीमेयो बतवकुलदाम्ननां परिमल: कथंसप्त:साक्षात्कुवलयद्दशं कत्पयतुताम्।। संघिपताफारो यथा- सदष्ट: खप्नेद्य प्रणयकुपितोमांप्रतिजन स्ततःक्षीणा रातिनच- चरणयोरस्मिपतिता। कृतंकल्याणाना मनभिलषिता सावधिवयः प्रसन्नंतद्वक्त्रं नकृतमिति चेतोदहृतिमाम् ।।

Page 242

(59) एकवरिम: प्रकाश: ११०३

विक्षिसरूपो यथा- जानेकोपपराङ्मुखी प्रियतमासप्ेऽघ्यदष्टामया मामासंसपृश 1

4 पाणिनेतिरुदृतीगन्तुंपवृचाततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुकशतै- राश्वासयामिक्षणं म्रातस्तावदहं शठेन विधिनानिद्रादरिद्रीकृतः॥ पर्यात्तरूपो यथा- अद्यापि तां समरनिकेत महापताकां लम्बालकां चिरवियोग- कृशाङ्गयप्टिम्। खमेविलोलनयनां क्षणद्ष्टनष्टां विद्यांममाद गलितामिव संस्मरामि । अपर्योतरूपो पथा- सिविण अखण सुन्तुद्वि आए पुणरुचदंसणमणाए। वालाएणिमीलि अलो अणाए दिवसोवि बोलीणो।। प्रवासिन: शुमसूचकचस्ुरादिस्फुरणं सुनिमिच्तानुमवः तन्मनोरयोपगमे दयितोपगमेच। तत्रमनोरयोपगमो यथा- फुरीअंवामच्छितुए जइ एहिइइमहपिओति तासुइरं। मीलिमदाहिणण अणंतुइ एविइहंपुलोडरसं ।I जेणठिअविअलि अघवलबल अपडिरहणेक्करसिआहिं। वाहाहिं कहणुतुएत्ति मामिपहिअपुरंतीहिं॥ दूतोपगमो यथा- रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरशनस्रेह्शून्यं प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतव्विलासम्। त्वव्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि- शङ्केमृगाकष्या मीनक्षोकुलकुवलयश्री तुलामेप्यतीति॥ यथवा- नामव्ास्या: कररुहपदैर्मुव्यमानोमदीयैः क्रीडायोगंचिरपरिचितं त्याजितोदैवगत्या। सम्भोगान्ते ममससुचितो हस्तसंत्राहनानां यास्यत्यूरु: सरसकदलीस्तम्मगौरथलत्वं।।

Page 243

११०४ पाहारप्रकार

दपितोपगमे थघा- अज्जमह इमं सहिंदाहिणापरप्पिअअमागमणदूअं। अवणिसखे अंबद्धावि आसि पुप्पंदए अहिं॥ वपाषा- वामेनैवविलोचनेन भवती दिषट्या चिर वर्घिता प्रायःप्राप्स्यसि पारितोषिकमिमं धृष्टोजनोमादशः। अस्मिन्प्राङ्गण पीलुकु्- विटपेकृत्वापद दृश्यतां चश्षत्केसरकन्घरेणकरमेणायंवनेवल्लभः। प्रवासतोगहागमन, मियम्रत्यागम, स उदासादिनायिकानिमिचमेदावादघ्यधा-वेपूदाचादि- निमिष्ठों यथा- आयातेदयिते मरुस्थलमुवां संचिन्त्य दुर्लड्घयतां गेहिन्या

चेलाअलेनादराव उन्मृष्टं करभस्वकेसरसटाभाराम्रलसंरज: ॥ उद्धतानिमित्तो पधा- यद्दत्वालवणाशर्लिख्य मसावुक्छनताम्रेक्षणा त्वामप्युद्गतवापप- मर्पितवती भूयोऽपिमत्संगमः । तर्ति्क निर्धृणविस्मृतंकरमहे येनादपूर्णेंSवघौ तस्या:कीडसि जीवितेन विजहद्रङ्गोपकण्ठेजलम्। ललितानिमित्ती पथा- दृष्टिर्वन्दनमालिकास्तनयुगंलावण्यपूर्णौंघटौ शुम्राणांप्रकर: स्मिंत सुननतां दन्तमभादर्यण: 1 रोमायोह्म एव सर्पपकणाः पाणीतथापल्लवौ खाङ्गैरेव गृहं प्रियस्य विशतस्तन्व्याककृतंमङ्गलम्॥ शान्तनिमिष्ठो यपा- गर्जत्युन्नत एप नीलजलद:कूरःकदवानिलो मार्गा .... विनोवनानिहरित स्त्िग्घानिपूर्णोऽवषिः। आयचंतवजीवितं करभहे

Page 244

एफनिशः प्रकाश: ११०५ घीरानिमिसो पथा- मंगलवलअं जीअं परक्खिअं जंपठत्यएइआए। सहसत्तिदंसणूससि अवाहलड्आएतं भिण्णं। सघीरानिमिचो पथा- आसीद्यस्यमुहुमुहुविंगलितो बाप्पैःसमंदुर्घरैः दौर्बल्याद्वलयस्य

तस्येव चाकर्पणे नान्यानाहयते पुनःपुनरसौनागच्छति प्रेयसि॥ मुग्धानिमित्तो यपा- पुलिइ ममणुज्जुअच्छं सेओअंगेसुपहरिसोहिअए। मुद्दाएविजाअंणव वहएजामाउएाए॥। मध्यानिमित्तो यथा- अत्यकागअदिट्ठे महआजामा उअम्मिगुरुपुरओ। जूरइणिविडंताणं हरिसविसंठाणवळआणं।। मगल्मानिमितो पया- अवरण्हागअजामाउअरस विठणेड्मोणुबंठं। वहुआएघरपरोहड मज्जणमुहळोवळअसददे।। उच्तमानिमिशठो पया- पुळउन्बेउपसाहइ दरकुंमाणघण पह रिसबाहुविहूसइ णिक्ज्वळणअणअरसुजवोहविरो। हइ खामकगलेमुहे- मुद्दहेकाइण्ण मंदणु दइमागमणसहे।। मध्यमानिमिचो यथा- पिएसह स चिपह चितहे विहविअयळअ् पुळउच्चंभिअगत्तहेसोह हिंमहिंहिंगम। तरुखणमुक होसोअहो णंवेघणकउअणाइपणट्ठहोविरहहोतरळतुरंगमए।।

Page 245

११•६ शुभ्ारपकाशे

कनिष्ठानिमिस्तो पथा-

लइ्टणंवेदणमाणकिअहरिसारंभ विअंहिअपुलड्क्कंपहरा। पेक्खेवि किंतु पहत्तउलग्गेकठेपर।। उक्तासमातिस्कन्धेसा उदाहरणपद्धतिः । दिशानयानुसर्तव्यमनुक्तमपिसूरिमिः ॥ सैवप्रयासशङ्कादिचतुविशतिकन्दलः । स्मृतोऽनङ्गविहृङ्गस्य प्रवासोवसतिद्रुमः॥। समासव्यासा यां कुसुमधनुषोजीवितामिति प्रवासोनि्णीतःप्रियजनमनोहेमनिकषः । अथ प्रेमोदानप्रणयतरु विस्रम्भसुमनो निवा सैकस्थानीसुरभिरभिघीयेतकरण: ॥ इति श्रीमहाराजाधिराज श्रीभोजदेव विरचिते शृङ्गार्प्रकाशे प्रवासोपवर्णनो नाम एकतिंशः प्रकाशः समाप्तः ।

Page 246

(60)

॥ श्रीः ॥।

महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते

शृ ङ्गार प्रका शे

॥। द्वालिंशः प्रकाशः ॥

मथातः करमप्रासं करुणविप्लम्ममुपदेश्यामः। सस्य व प्रथमानुरागादिम्यो रागवर्धनत्वा- दन्ते5मिधानमित्मिहितं पुरस्ताव, भूयश् विशेषतोऽमिधीयते। विभावासुभावव्यमिचारि- सं योगात्मकर्षमापद्यमान: मधानमावो रतिर्नाम कामश्रृज्वारामयां लमते। स तु निव्यनैमित्तिकादि मेदादष्टघोच्यते। तम् रागवर्धनत्वापेक्षायां नित्यान्नैमित्तिका, सामान्याव्विशेप:, प्रकाशात्मच्छस्तः, कृत्निमादकत्रिमो यलीयान, भूयोमि नैमिचिकावैशेपिको, वैशेषिकात्मच्छन्नः, मच्छनादरत्रिम इति सर्वताप्यकृत्रिम पवोत्कृष्यते। स चाहायों, यौवनजा, सहजो, विस्रम्मजन्ेतिच्वतुर्धा। तत्रा हार्याघीवनजो, यौवनजात्सहजा, सहजाद्विस्रम्मजी बलीयान्। कामभुद्धारक्ष द्वेधा। सम्मोगो विपलम्मक्च। तत्रामिलपणीयानामवापी सम्मोगः। विपर्यये विप्रलम्मा, सम्भोगश्व विमलम्ममन्तरेण नमकर्पमधिरोद्दत्तीति विप्रलम्मस्य सम्मोगात्म्रथमममिधानम्। विमलम्मोदि कामश्रुद्वारस्य माणितम्। स प्रथमानुरागेडह्वुरितो, माने पह्धविता, प्रवासे कुसुमिता, करुमे- फलितः, प्रथमानुयगानन्तरादिपु मकर्षमापन्रः सम्यगुपयोग्यो सवति। पदात्पदंच प्रतिपद्यमानी- विशेषतः स्वदसे।

यथादुग्घाद्दधिस्वाद्ु यथादघ्नोम्लपाडबः । यथाम्लपाडयात्सादुरामिक्षैव रसोदय: ।। वे घ प्रथमानुरागादयो विमलम्यास्तद्ननतरास्तु सम्मोगा: । अनुरागस्तु न तथा इद्गिताकारा

घातसम्मीलना दिभिसनुभावै: करण विमलम्मेपकर्पमापओ्नो नित्पकम्पर्ता मामोति।' अतः प्रथमानु-

Page 247

११०८ रुद्धारमकारो

रगादीनां विग्रलम्ममेदारना श्रयाणामध्यनन्तरंरागवर्धनतमः करुणविप्लम्भोमिघीयते हति। क पुनरयं करुणो नाम। पत्रास्िन्मिश्यामिनिवेश इय गुर्वापासकारकेऽपि मूर्याणा, सर्यास्षपरिस्याग- इधालौकिकेऽपि घ्रक्मविदा, रजाकर्दमक्तीडाघिनोद इष वेथदूपकेऽपि पौरपौगण्डार्ना, महाछयमद्दा- बिहार इव वीमत्सभीषणेऽपि शूरसाइसिकाना, मियसुह्टन्र्मनिर्भेत्सन इवातिमाम्येपिपरिदासिकाना, कुपितकामिनीपार्ण्णिम्रद्वार इव सुकुमारेपि रागिणां, तिमिरामिसारिकावेय दय मलीमसेऽपि चौर्यरतवचीनां, चिलासिनीकिलिकिन्चितप्रपश्चहय दीनप्दर्शनेऽरपि नागरिकाण, सतीषानुरज्पते। मनः प्रेमसामयिफानामुच्यते, मरूढसेइयोर्यतरविनाशे अन्यस्य दुासामिनिषेशो हृदयदारणा, स फर्थ शोकाविमिधत इति चेतू हेतुफलविषयस्वरूपमेदास्, तथाहि रस्येकहेतु: करण:। मीतिदयाधयनेकहेतुः शोक:। पुनस्सम्मफलः करुण:, अपुनस्सङ्गमफलः शोक। स्रीपुंसविषयः करुण:, मस्त्रीपुंसविपयः शोक:। सप्रत्याशरूपः करुण, निष्प्रत्याश्स्वरूपः शोक इत्यन्य एव शाकान्यक्ष करण इति, सतायेण दैवाकय:, पौरुपाथयः, पेशाअया, कालाथया, स्वरूपाथय, परिमाणाथया, ममाणाथया, अनुरागाश्रया, सम्मोगाथया, विपलम्भाशयः, नायकाकयो नायिकाश्रय इति वादशधा। सेपु दैवाथयः स्रीनिमित्ता, पुरुपनिमित्ता, सहायनिमिष्ता, गुरुनिमिच हति। पौरुपाथयः पुरुषकृतः स्त्रीमिषये स्त्रौछ्टत: पुरुपविपये पुरुषठतः पुरुपाघिपये स्त्रीरन स्त्रीविषय इति। वेशाशयो दिव्योमानुषो नदिव्योऽमानुष इति। कालाअयः हहजन्म- सङमा, अन्यजन्प्रसङ्गमा, पदान्यजन्मसङ्गमा, उमयजन्मसङ्गम इति। स्वरूपाधयो विचिन्तितः, आरस्मिका, पारमार््धिकोउपारमार्थिक इति। परिभाणथयो महानणुर्दीर्यो दस्त इति। ममा- पाश्रय: हष्टः श्रुतोऽनुमितः शहित इति। अनुरागाश्रयः थेयान्मध्यमोघरमघर इति। सम्भोगाधयः प्रथमानुरागानन्तर्यो, मानाननतर्यः, प्रयासानन्तर्था, करुणानन्तर्य हति। षिम्र- लम्माश्रयः प्रथमानुरागजो मानजः प्रवासजः करुणज इति। नायकाथ्यो गुणरुतः पकृतिरृतः प्रवृत्तिकत:, परिभ्रद्कृत हति। नायिकाशयोगुणरुतः वयस्कृतश्रेष्टाकतो धैर्यंकृत इति। तेपु दैवाअयः स्रोनिमित्त: पुरुपे थथा- अथि पापे महाश्वेते नतुष्टास्यक्षमालया । हतामे सुहदोऽमुप्य प्राणवृत्तिरपित्वया॥

पुषप निमित्ता स्रिर्या पथा- विचिन्वती मामियमद्रिकुक्षौ विकुक्षिनान्ना सुजगेन दषा। गतासुरास्ते मृगशाबनेत्रा मृगावत्ती हा विषिना हतोऽस्मि ।

Page 248

हार्निश: म्काश: ११०९

सहापनिमित्त: पुरुपे यथा- इति श्रुत्वा भिन्नः प्रसममिव शूलाग्रशिखया कदात्वांपश्येयं /

कमलमुखि कादम्बरि पुनः। धदन्नेवं शोकरफुटितहृदय: तत्क्षणमसून जहत् चन्द्रापीडस्तरुरिव पपात क्षितितले। गुरुनिमित: स्ि्रियां यथा- एषा प्रवास कथमप्यतीत्य याता पुनः संशयमन्यथैव। कोनाम पाकाभिभुखस्य जन्तो: द्वाराणि दैवस्य पिधातुमीष्टे।। पौरुपाश्रयः पुरुषकवृतः स्त्रीविषयो यथा -- सा वक्ष:परिवर्तनैकललिता विश्वासभूमि प्रिया बालानिष्करुणेन मुग्धतपसा दग्घा वराकी मया। भर्तुर्भक्तिरपेक्षिता ननु पुनः स्तीदाहदोपो महान् जातं सच्चरितैपिणो बत मम म्लेच्छस्य यन्नोचितम्।। स्त्रीदृतः पुरुषघिपये यथा- शापेन तेन महता मदनामिना वा जन्मान्तरोपचितदुष्कृतकर्मणा वा। चिंत्रेण वा भगवतश्चरितेन घातुः प्राणानसावुदसृजन्निपपातचोर्व्याम्।। पुरुपकृतः पुरुपिपये यथा- अत्मीयः पर इत्ययं खलुकृतः सत्यं ननामकमः कि रक्षामि बहन्किमेकमितिका चिन्तानजाताफथम्। अक्ष्युत्रातुं सजी- वितपरित्यागं त्वया कुर्वता यच्चात्मा पितरो वघूरिति हतं निश्शेषमेतत्कुलम्।। स्त्रीकत: स्त्रीघिपये यथा -- यदैष पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षदोषात्सुदती ससर्ज। तदाप्रभृत्येव विमुक्तसङ्ग: पतिःपशूनामपरिप्रहोऽभूव्॥। पेश्ाथय मेदेपु दिव्यो पथा- विबुघैरपि यस्य दारुणैरसमाप्ते परिकर्मणि स्मृतः । तमिमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मितरागमेवमे।।

Page 249

प्रसारप्रकाश

मानुषो यथा- रिपुर्यातु परां वृद्धिं धिग्राज्यमनयोऽस्तुनः । दैधमेवंविधं दष्टा दाने प्रत्यर्पयामि ताम् ।। दिव्यमानुपो पथा- क्रथकैशिकवंशसम्भवा तव भूता महिपी चिराय सा। उपलब्घवती दिवश्युत विवशा शापनिवृचिकारणम् ॥। अदिव्यामानुपो यथा- आळोइ एविसव्णा उअणिव्जंतवमिवेबिउं आढता। सीआरअणिअरेहिरामसीरंति भणिएगअचिअमोहं॥

कालाथयममेदेवु इद्दजन्मसक्गमो यथा- (सेतुबन्धे ११-५३)

स्वप्न: स्यात्किमयं न जातुजगतिखवम्नो भवेजाग्रतः किकेनापिहि वच्चितोऽस्मिदथितालाभः कुतो वना। किनाहं शुकनन्दनः कथमसावन्यं समाभापति केनायं रचितो विधिः मुककृतिना सिद्धेनते कर्मणा॥ अन्यजनमसहगो यवा- माशोचस्वशुचिस्मितेकृतजपा तप्पस्व तीवं तपो भृत्वावेद्वती भविष्यति ततससीतेति नाम्ना ुवि। कान्तस्ते हरिरेष वामनततुं कृत्या सहस्रार्जुनं जित्वा दाशरथित्वमेत्य भवर्ती भूयः समुद्दक्ष्यति ॥ रदान्यजन्मसङ्गमो पथा- तदिदं परिरक्ष शोभने भवितव्यप्रियसङ्गमं वपुः। रविपीत जलातपात्यये पुनरोघेन हि युज्यते नदी ॥ -

मेत्यसङ्गमो यधा- तीर्ये तोयव्यतिकरभवे जहुकन्यासरय्वोः देहत्यागादमर- गणनालेख्यमासायय सदः । पूर्वाकाराधिकतररुचा सङ्गतः कान्तयासौ लीलागारेप्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेपु।

Page 250

(61) एकविशः प्रकाशः

स्वरूपाध्यम्रमेवेधु विचिन्तितो यया- ममहि कुवलयाक्षी प्रत्यनिष्टैकवुद्धेः म्विरतमनुबद्धोत्कम्प- एवान्तरात्मा। स्फुरति च खलु चक्षुर्याममेतच्च कष्ट वचनमिह भवत्योः सर्वथा हा हतोऽस्मि ॥

आकस्मिको यथा- क्षथ व्यवस्थापितवाक्कयंचित सौमिन्रिरन्तर्गतवाष्पकण्ठः। औत्पातिकं मेघ इवाइमवर्ष महीपतेः शासनमुज्जगार॥

पारमार्थिको यया- वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयद। ननुतैलनिपेकबिन्दुनासहदीपार्चिरुपैति मेदिनीम्॥

अपारमार्र्िको यथा- प्रत्याख्यानरुषाकृतं समुचितं कूरेणते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वयाकुलवघूर्घच्ते यथोचैः शिरः। व्यर्थ सम्प्रतिवित्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणा शामेण प्रियजीवितेनतुकृतं प्रेम्णःप्रियेणोचितम्॥

परिणामाश्चयम्रमेदेपु महान्यया- दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते वहति विकल: कायोमोहं नमुश्ञति चेतना। जवलयति तनूमन्तर्दाहः करोति नमस्मसाव् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥

अणुर्यया- विस्रम्भान्नविसपितमयिमनो निर्यन्त्रणं मन्त्रितुं व्यावृत्तापि निवर्तिता नशयने वाप्पं त्यजन्तीशनैः। मामुदिश्य तथानया व्यवसितं तन्नोपरुद्धं मुघा-कष्ट केवलमेव.राजतनया दुग्धा दराकीशुचा॥-

Page 251

१११२ रुह्ारपकाशे

दीर्घो पपा- सर्वन्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्रुते व्यासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपद देव्यापतन्त्यातदा। हानाथेति मुहुःपरलापपरया दग्घं वराक्यातया शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे॥ हस्वो पथा- असमाप्तप्रतिज्ञे Sस्तंगते त्वयिमहामुजे। मुक्तकेश्यैव दत्तस्ते प्रिययायंजलाज्जलिः॥ प्रमाणाक्षयमेवेपु टष्टो पथा- हाहाकयं कुमुद नीलन लाङ्गदा दियूधाधिपैर तिजवादतुबध्यमानः। अस्मन्मनोरथमुवंसह सै व देवी व्यापा द्यराक्षसपर्तिनगरीप्रविष्ः॥ थतो यथा- श्रृत्वैष विधृतवाप्पः तथास्थितोयेनवर्धिताक्रन्दैः। हृदयरफुटनभयातैंरोदितुमभ्यर्थ्यते सचिवैः। अनुमितो यपा- भ्रमति हृदय चिन्तायनं धनुर्गुरुतां गत न खलुविषय जाने चेनस्तथापि समाकुलम्। अयमपि मुहुर्वाप्पोत्पीडो रुणद्धि विलोचने स्फुरति च यथायामंचक्षुस्तथैप शठोविधि:॥ शद्धितो पणा- किमपि किमपिशङ्के मङ्गलेभ्योयदन्यद्विरमतिपरिहासश्ण्डिपर्युत्सकोडस्मि । कलयसि कलितोऽहं वल्लभे देहिवाचं भ्रमति हृदयमन्तर्विह्लं निर्दयासि॥ अनुरागाथपप्रमेदेषु धेपास्त्रिया। निस्योऽकृत्रिमो विस्रतम्भजक्रेति। तेयु नित्यो यधा- अंतो हु.तंट•झइजाआसुण्णेघरेह ळिअठ.तो। जोखिच्णिहाणा इवरमिम·ठाणाइपे०छंतो। मन्तरमिमुसंदद्यसे जायाशून्ये गुद्दे दविकपुत्रा। उत्सात विधानानीय रमितस्थानानि पदपन् ।

Page 252

एकलिशः प्रकाश: १११२

मकत्निमो पथा- धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयमद्यमे।। घिस्नम्मजो यथा .. क्कवतावानानन्दो निरतिशायविस्त्रम्भबहुलः क्कतेऽन्योन्यं यत्र क्क चनगहना: कौतुकरसाः। सुखेवा दुःखेवा कनु खलु तदैक्यं हृदययोस्तथाप्येष प्राणः रफुरति न तु पापो विरमति ॥ तथा मध्यमोऽपि सहजा पच्छन्नो धैशेषिकश्चेति नियेष। तेषु सहजो थथा- मुखज्योत्सालोक प्रसरघव लाक्षं कनुमया पुनर्दप्यन्तेस्मित- मधुरमत्पाल्पवचनम्। कवसा श्रव्यावाणी विजितकलहंसी- कलरवा विलासा: पश्यन्त्याः क च सहसुवो धीरललिता:॥ पच्छमो यया- दठ्ठूणचिरं रोत्तणणिव्मरं घारिऊणहिअअम्मि । बंधइकंठे मडणं ठिकंठिकं मोमहप्पड्णी।। मैशेपिको यथा- विभवेऽपि सति त्वया बिना सुखमेतावद्जस्य गण्यताम। अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्त्यदाश्रयाः॥ एवमपरोऽपि त्रिधा, नैमिस्ठकः सामान्यो पौषनजय। तत् नैमिचचिको पपा अन्तर्लीनस्य दुःखामेरद्योद्दामं जवलि्यतः। उत्पीड इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोतिमाम् ॥ सामान्यो यथा- समसोकखदुक्स संवड्ढियाणकालेणरूढपणमाण। मिहुणाणमरइजंतं सुजिअइइअरं मअंहोइ।। समसौष्यदुशअपरियर्मितपो: कालेनरदम्रेम्णो।। मिथुनयोर्मियते वसत्सलु जीयति इवरममुवम्।

Page 253

१११४ प्रहारप्रकाशे

योधनओ पथा-

कुल बहुआवि ह्य त्तण णिप्पडगण गोरवेथणए।। मत्यवरोऽपि त्रिधैष। प्रकाश आहार्य। कृत्रिमख्ेति। तेधु प्रकाशो पथा- क्षयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिघायोत्यितया तयापुनः। दद्दशे पुरुपाकृतिः क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ आह्ा्यों यथा- किं देव्यास्षपि चुम्बितोडस्मि बहुशोमिथ्याप्रसुप्तस्तया कोपे सत्यपि किं निरीक्ष्यहसितानोमन्मुखं मामिनी। विस्रम्भात्कलिता लतेव हृदये किंवा चिरं नस्मि .. कान्तिर्यास्यविनापि वाच्यमसवो यन प्रयाताः स्यम्॥ कृत्रिमो यथा- तहअडअणाएरु्णं पइमरणे वाहरुद्दकंठीए। अणुमरणसंकिणोजह जारस्स विसंकिअं हिअअं।। सम्मोगविप्रलम्माथय मे देधु मथमानुरागानग्तर्यादयोऽषापि प्रत्येकं त्रिधा, तज्ातास्तदुललेसि-

नैराश्यकातरधियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च। मात्सर्यमोहपरिदेवितमुद्धहामि चिन्ताविपादविपद च महोत्सवं च।। मानानन्तरीयेघु मानानन्नरजो यथा -- जानेकोपपराङमुखी प्रियतमा खप्नेऽ्य दष्टामया-मामा संसपृश पाणिनेति रुदती गन्तु प्रवृत्ता ततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुक- शतैराश्वासयामिक्षणं भ्रातस्तावदहं शठेन विघिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥ तदुलेसी यथा- कृ तवत्यस्ति नावधीरणामपराद्वेपि यथा चिरमयि। कथमे.कपदे निरागसं जनमाभाप्यममुं न.मन्यसे।।

Page 254

(62) द्वार्निय: प्रकाश: २११५

संदग्तरझो यथा- तटस्थनैराश्याद पिच्कलुषं विप्रियत्रशाद्वियोगे दीर्घेडस्मिन् झटिति घटनास्तम्भितमिव। प्रसन्नं सौजन्यादपि च करुणैर्गाढकरुणं द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन्क्षणइव ॥ प्रवासानन्तरेपु तज्जातो यथा .- घौतोऽमल: श्रलाध्यतरैः सहायैः पराभमः शत्रुकृतो भवद्धिः। यत्साम्प्रतं सम्पति राघवानां त्यागेन देव्यास्तदहं करोमि॥ तडुलेखी पथा- विरहरचितां गाढां वेणी तवोद्ग्रथयञ्छनैः विरह्गुणितास्तास्ताः कुर्बन्कथाः समयोचिताः । त्वामाश्लिष्यत्यजेयमहं शुचं यदिति गुणितं तन्मेघात्रा शठेन नसह्यते।। तदन्तरक्गो थथा- तत्कालप्रियजनविप्रयोगजन्मा तीवोऽपि प्रतिकृतिवाञ्छयाविसोढः। दुःसार्निर्मनसि मुहुर्निधर्तमानो हन्मर्मग्रहमिववेदनां करोति॥ करुणानन्तयेंपुतजातो यथा- हाहाघिक्परगृहवासदूषणं यद्वैदेह्याः प्रशमितमद्ुतैरुपायैः । सातत्तत्पुनरपि दैवदुर्विपाकादालक विपमिव सर्वतः प्रसृप्तम्॥ तदुल्लेखी यथा -- मयिविगमित प्रत्याशल्वाद्विवाहविधे:पुरो विकलकरुणैर्मर्मच्छे- दव्यथाविधुरैरिव। स्मरसि रुदितैः स्रेहाकृतं तथाव्यतनो- दसावहमपि यथाभूवं पीडातरङ्गितसम्मद्ः ॥ सदन्तरक्ो पधा-

नाघिकधृतिस्सेहोऽपिना पेक्षितः। सोऽहं सुम्रु विलोकयामि बदने नूयांपसीदेतिवा चण्डालस्तव चण्डि दारुणतरं तत्कर्मकृत्वा कथम्॥

Page 255

१११६ वसारमकाशे

विमलम्भाथयम मेदेधु प्रथमानुरागजो यपा- न्यस्तालक्तकरक्तमाल्यवसना पापण्डिचण्डालयो: पापारम्भवतोर्मृगीव वृकयोर्भीरुर्गता गोचरम्। सेयं भूरिवसो र्वसोखिसुता मृत्योर्मुखेघतेते हाधिक्कष्टमनिष्टमस्तकरुणः कोडयं विधे: प्रकमः॥

पथमानुरागोल्लेखी यथा-

प्रतिक्षणदारुणः । तृणमिवततःप्राणान्मोक्तं मनोविधृतं त्वया किमपरमतो निर्व्यूढ यत्करार्पणसाहसम्।

प्रथमानुरागान्तरङ्गो यथा- नादस्तावद्विकलकुररीकूजित स्निग्घतारः चित्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्संवादमेति। अन्तर्मिननं भ्रमतिहृदयं विहलत्ङ्गमङ्गं स्नेहस्तम्भ: रखलयतिगति क: प्रकार:किमेतव॥

मानजो पथा- सदष्टः खवप्नेऽ्द प्रणयकुपितो मांप्रतिजनः ततः क्षीणारात्रिर्नतु चग्णयोरस्मिपतितां। कृतं कल्याणनामनमिलपिता एवहि वयं प्रसन्नं तद्दवत्रं न कृतमिति चेतोदहतिमाम्॥

मानोलेखी पथा- स्मरसि स्मरमेखलागुणैः उतगोत्ररखलितेपु बन्धनम्। च्युतके सरधूसरेक्षणाद्यवतंसोत्पलताडना निवा।।

मानान्तरक्गो थथा- मूर्च्छान्धकार पटलावृत्तदिग्विभागा राहूपरागमलिनेवरशाङ्कलेखा । गर्भालसा चतुरगेहगुणोद्रणन्ती पाशं निघायगलके मरणोन्मुसामूद् ।

Page 256

दानिय: पकाशा: १११

प्रषासजो यथा --* चिरमनुचितस्थाने स्थित्वा मदीक्षणवाञ्छया किमिव दयिते तत्स्याहु:खंनयद्विदितंतया। कतिपयदिनं व्याप्यं सम्प्रत्यपास्य वृथैव मां कठिनहृदये किंत्वं याता कएप तवक्मः ॥

प्रवासोलेसी यणा- उपायानांभावादविरत विनोदव्यतिकरैः विमदैवीराणां जनितजगदत्यड्तरसः। वियोगो मुग्घाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत कथंतूष्णीसह्योनिरवधिरयं तु प्रविलयः ॥

प्रिये हाहा क्वापि प्रकिर मधुरां वाचमधुना पराभूतैरित्थं व्िलपनविनोदो ऽप्यसुलमः। अनिन्धः पौलस्त्यो व्रजतु परिवादो मयिजरां यतो रूढेवैरे बहुगुणमनेन प्रतिकृतः ॥ करुणजो पया- द्वितीयेप्यहमेवास्य जाताजन्मनिमृत्यवे।

करुणोलेखी यथा- इतः प्रत्यादेशात्सजनमनुगन्तुं व्यवसिता ततस्तिष्ठेत्युचैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे। पुनर्टष्टिं वाप्पप्रसरकलुषामर्पितवती मयि करे यत्तत्सविपमिव शल्यंदहति माम् ॥

कषणाग्वाङ्गो पथा- हाहादेवि स्फुटति हृदय स्रसते देहबन्घ: शून्यंमन्ये जगदविरतज्वालमन्तर्ज्वलामि। सीदन्नन्धेतमसि विधुरो मज्चतीवान्तरात्मा विश्वं मोहः स्गयतिकयंमन्दभाग्य:करोमि।

Page 257

२११८ शुद्वारमफाशे

नायकाश्यप्रसेदेयु गुपस्त्रिधा, वसमाधयो स्यमाधय: कनिष्ाधयक्र। तत्रोत्तमाथ्रयो पथा- अन्तराविर्भवन्मृत्यु निरोध विधुरात्मना। कएं प्रसह्यरामेण वाष्पमोक्षो निगृसते॥ मध्यमाथयो पथा- प्रमदामनुसंस्थितः शुचानृपतिःसन्निति वाच्यदर्शनाव्। नचकारशरीरममिसावसहदेव्या नतुजीविताशया॥ कनिप्वाथयो यथा- सततद्थित विप्रयोगतापाव वरमिह कालकलैववह्निनाभः । उपशममुपनेतुमात्मपीर्डां दहनमहं प्रविशामि न प्रियार्थम्। पकृति कृतो डषि त्रिधैय सास्चिफो राजस सामस् इति। रेडु सास्चिको पथा- दह्यमानेन मनसा दैवाइत्सां विहाय सः। लोकोत्तरेण धैर्येण प्रजापुण्यैश्र जीवति॥ रजसो पथा- विलपन्निति कोसलाघिप: करुणार्थप्रथितं प्रियां प्रति। अकरोतपृथिवीरुहानपि सुत्शासत्रारसवाष्पदूपितान्।। सामसो पथा- तां लोकोडयं वाञ्छितार्थप्रसिद्धै नित्यं द्रव्यैः पूतह्च्यैर्घिनोति। तन्मे प्रीतः पूतहव्येन वहे कुर्यात्कान्तासङ्गमं यत्रतत्र ॥। प्रधु चिषतत्तुर्धा धीरोदात्ताश्नयादिमेदास, तेपु धीरोदासाक्षयो यथा. अनिर्मिन्नोगभीरत्वादन्तर्गूढ गुसुव्यधः। पुटपाकप्रतीकाशो समस्य करुणो रसः ॥। धीरोद्यताधयो पथा- पितावामातावा प्रभवति न तावत्पसुरवि व्यपेक्षा यावत्स्युर्दयिपु यदिवा भोगवसुपु। सहैसच्क्केदनत्पुगतायासुपशमः पुमानेक: कृत्लं जगदिदमसमस्तंव्यचरति॥

Page 258

(63) हानिश: प्रकाश:

घीरललिताथपो पथा -- विललाप सवाप्पगद्गदः सहजामप्यपहाय धीरताम्। क्षमितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु।। धीरम्रयाग्वाश्यो यथा- उग्रा क्रिया नो सहसैव कार्या हष्ट फलं तत्परिवेष्टितस्य। प्रियामटव्यांहि नलः प्रस्तुप्तां विहाय जीवन्पुनराप साध्यीम्॥ परिप्रद्रतो दिया साधारणाधयोऽसाधारणाश्रयक्च। तथोः साधारणाशयो यथा- कामं दुष्करमेतदेवयदहं त्यक्करत्वया जीवितः तन्नामास्त्रनुरोघतः प्रणयिनां कोवा सतन्त्रो भवेत्। यचत्प्रस्तुतमन्यदेव किमपिं स्ेहस्य यन्नोचितं त्वत्पाप्त्यै कृतमेतदित्यपि कथं प्रत्येव्यसित्वं प्रिये॥। असाधारणाभयो यथा- वियोगे प्रत्याशा घटयति मुंदं सङ्गमकृता पसादा: सन्नह्योरतिकलहकोपोऽपि भवति। व्यसुन्वन्तन्वडनया निरवधि- नवोपायविषयः तदाश्वासे हेतुर्भवति मम मृत्युर्यदि परम्।। नायिकाशयेप्वपि गुणरुमस्निरिया उचमादिमेदाद्, तघोघमाश्चयो यथा- परिपाण्डुपांसुलकपोलसुन्दरं दघती विलोलकवरीकमाननम्। करुणस्य मूर्तिरयवा शरीरिणी विरहव्ययेव वनमेति जानकी ।। मध्यमाधयो यथा- पत्रलेखापि तद्रूपचन्द्रापीडविलोकिनी। भुमुचे संज्ञया सद्यः प्रपतन्ती शिलातले॥ कनिष्ठाभपो पथा- अय सा पुनरेव विहला वसुघालिद्गिनघूसरस्तनी। .बिललापविकीर्णमूर्घजा समदु:खामिव कुर्वतीस्थलीम्।

Page 259

११२० रुह्ारम्रकाशे

धयरकतापि त्रिधष। मुग्धादिमेदा, तेपुसुग्धाधयो पथा- इयमवयवैः पाण्दुक्षामैरलङ्कृतमण्डना कलितकुसुमा बालेवान्तर्लतापरिशोषिणी। वहति च वरारोहा रम्यां विवाह महोत्सवश्रियमुदयिनीमद्धूतां च व्यनक्तिमनोरुजम् ॥ मध्यमाथ्रयो यथा- णवरिअपसारिअंगीरअभरिउ्पहृपइण्णवेणीबंधा। पडिआउरसंदाणिअमहिअळ चन्कळिइअत्थणीजणअसुआ।। मगल्माश्नयो पथा- तदाकर्ण्यविहायैव वैक्व्यं स्त्रीजनोचितम्। लब्धसंज्ञा महाश्वेता मदलेखांचसावदद॥। उद्धताथयो यथा- अमुनैव कपायितस्तनी सुभगेन प्रियगात्रमस्मना। नवपल्लवसंस्तरे यथा रचयिष्यामि ततुं विभावसौ।। ललिताथयो पथा.

पेकिळअवाम पओहरविस मुण्णअदा हिणत्थणीजणअसुआ।। श्ान्ताअयो पथा.

आत्मानमेवस्थिरदुःखभाजं पुनःपुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द। वैपछतोद्वेघा, घीराधयोऽपीराथयक्ष। तपोर्धीराथयो यया- जाए परळोअगए तुममिववसाअमे०तमुहद·ठव्वे। हरिसच्छाणेविमहं डन्झइअदि•ठदहमुहवहं हिअअं। (से तुषग्पे) मधीराधयो पथा-

पवरिपडिब•णमोहा गअजीविमणीसहामहिएणिसंण्णा।I (n )

Page 260

दार्निश: प्रकाय: ११२१

विमावयोस्तादर्थ्पादर्थादवय मिचारिणामपि समिन्नार्धरवाद्चुमावैरेध सर्वप्ह्वद्द इति, तययोदाहियते, उदादरिण्यन्ते च। तेच व्यसनामिघातादयो सुघम्रतिमुसगर्मधिमर्शनिर्वदणेपु :त्येकं थोडशेत्येष मशीतिर्थयाकमं प्रतिपाधन्ते। तन्न व्यस्नामिघाता, ममिषङ्गाभिभवा, चेष्टासम्मीलनं, मोह- समावेशा, चेतनाप्रत्यागम:, मूर्च्छाविच्छेदा, धोकप्रत्यपता, योकाषेगा, दुःखनिर्यातन, कुासाव- साद:, दुःससन्दीपन, दुःधव्याहारा, दुःसातिवाहनं, धाप्पमोस्ा, नवस्थानुभवा, मघस्थानतरावेद्या, इत्यनुमावा:, पोडश। मुसे, परिरेवन, मनुशोचन, गुणसंस्मरणं, स्वमाघस्य गर्ई्णं, विलाप:, प्रलाप:, प्रविलापा, विभलाप:, मात्मनिम्दा, हदयोपलम्म, जीवितजुगुप्सा, दैवाधिकारा, शोकोन्माद:, दुःखसम्मेद:, सहायापेक्षण, सहायानुनीतिरित्यनुमाघाः, पोडश। प्रतिमुले, सुहत्परि- घेदनं, सुहत्प्रलाप:, परिजनामुथोचन, परिजनाफनद।, गुरुपरोधन, गुरुजनविलाप, सहायाकन्देनं, सहायाम्युपपत्ति, सहायामापण, सहायाप्रक्षा, साइसाप्रहो, मरणामिनिधेशा, सद्ायाभ्यर्थनं, सहायशिक्षा, मरणोपक्रमः, मरणाध्यवसाय हत्यतुभावाः 'शोडय। मर्मे, समाश्वासन, उद्धर्षणं, प्रतिबोधनं, उत्साहन, अनुकम्पन, षिस्त्रम्मण, मलोपर्न, उपपचिदर्शन, पध्वासन, सत्यापनं, प्रत्यायन, आध्यायन, तम्मतव्याक्षेप:, भयोपदर्शन, उपालम्मनंप्रतिकोप इत्यनुमावा पोडश। विमशे, मरणाध्यवसायः, विद्रया, शोकतिरस्कारा, शोकलाघव, शोकचिनोद:, सपस्योहेग:, दैवसम्पद्योगा, तिकालउष्टदर्धन, तदुपदेश, सहायस्ीकरण, तद्ध्ययसाया, परत्यूद प्रशमन, प्रत्याशानुयन्धा, समयम्रतीक्षा संविधानकप्रकार, प्रत्युज्जीवनं पुनर्समागम इत्यनुमावा: पोडथ। निर्धदणे, सैपा पोडशकपञ्चकेन अशीति:। अथवेपामुदाहरणानि। तभ्र मुससन्धौ व्यसनामिघातो यथा- कलन्रनिन्दा गुरुणाकिलैवमम्याहतं कीर्तिविपर्ययेण। अयोघनेनायइवाभितसं वैदेहिबन्धो हृदय विद्द्रे।

पथाषा- कुलशैलौ प्रचलितौ सागरौ शोषमागतौ। चन्द्रसूर्यौ गतावस्त महोशोकस्य तीव्रता॥

भमिषङ्गाभिमयो पथा- ततो S भिषङ्गा निलविप्रवृद्धा प्रभ्वश्यमानाभरणप्सूना। स्व्रमूर्तिलाभप्रकृतिं घरित्रीं लतेव सीता सहसाजगाम ।।

Page 261

११२२ परंक्ारप्रकाशे

यंपावा- तीव्राभिषङ्गप्रभवेन मन्युं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम्। अज्ञातमर्तृव्यसना मुहतं कृतोपकारेष रतिर्बभूव ।।

पेष्टासम्मीलनं यपा- तहणिमिअचिअदि·ट्वीमु• ककओळविहुरोठराचिअहत्थौ। गअजीविअणि•चे० ठाणवरंसामहिअलंघणहरेणगआ।। (सेतुबन्धे)

पथाघा-

(.) मोहसमावेशो यया- सणणि• चळणीसासंजामोहंघआरसाम०चाअं। विरळमिळिअ•च्छीप० तं सु०छाहीरंततारअंतीएमुहं।। (. )

पथापा- विअिअविओअविअणंत• खणपन्भट्वराभमरणआसं। जणअतणआइणवरंळ · धंमु०छाणिमीळअ•छीएमुहं॥ ( . ) चेतनाप्रत्यागमो यथा-

दीहं विसमूस सिअंसइजइ णवरवे विरेअहरोट्ठे। ( . ) पपापा- अवरि० फुट णीसासातोसामोहविरमेविणीसहपडिआ। ( , ) मूच्छाषिच्छेदों पया- अथमोहपरायणामती विवशाकामयधूर्विवोधिता। विघिना प्रतिपादयिध्यता नववैधव्यमसह्यवेदनम्।।

Page 262

(64) द्वानिय: परकाशः ११२३

पथावा सालुसंसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः । तस्यारसुमिन्नात्मजयत्नलब्घो मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः ॥

घोकप्रत्यम्रता पथा- चिराद्वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः कुनश्चित्संवेगात्मचल इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूढग्रन्थि: स्फुटित इव हन्मर्मणि पुनः परावृत्तः शोको विकलयति मां नूतन इब ॥

पथावा- इअरामपे० मकितणदूसणत• जाभिधाअदोमिअइ। हिअआस• भरिअमु•कअंह•ठंअ•णमअंमरणछिअपिवरुण्णा ॥ (सेतुबन्चे) धोकवेगो यथा- हेलोद्वोलसुभितकरुणो जुम्भणस्तम्भनार्थं योयो यत्तत्कथमपि समाघीयते तंतमन्तः। हित्वाहित्वा प्रसरति वलात्कोऽपि चेतोविकार: तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः॥

पपापा- तस्य प्रसह्यहृदयं किल शोकशड्कु: पृक्षप्ररोह इब सौधतलं विभेद। प्राणान्तहेतुमपि तद्विपजामसाध्यं लाभं प्रियानुगमनंत्वरयासमेने॥

दुमसनिर्यातं थथा- परिदेविउंपउत्तणिअअसरीरपडिमु कराहवदुबखं। कर मग्यु ट्टिअसोणिअविवष्ण उण्णअपओहराजणअसुआा। (सेतुवन्घे)

यथाषा- तोजण्णिउंपउत्ता पुणोत्रिअद्घैच्छउ डिअसमूससिआ।

Page 263

वहारप्रकारे

दु:खावसादो यथा- आवेअसमुक्खित्तं तोसे खेआगमेसि अंतावचं। पडिअंणिअउव्छंगेअप्पत्तंचिअपओ हरेकरज्जअजं ॥। (से तुषन्घे)

पथाषा- तो एणपव्ळवेणवपवराअंव विहळेण हन्घेणमुहं। E

दुःखसन्दीपनं यथा- तमवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तनसम्वाघमुरो जघान च। खजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृतद्वारमिवोपजायते।

यपाषा- उपमानमभूद्विलासिनीनां करणं यत्तव कान्तिमत्तया। तदिदं गतमीदरशी दशां नविदीर्ये कठिना: खलुस्त्रियः॥ दुःसव्याददारो यथा- इति चैनमुवाच दुःखिता सुहृदं पश्य वसन्तकं स्थितः । यदिदं कणशो विकीर्यते पवनैर्भस्म कपोतकर्बुरम्॥

यथावा- नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम्। तदिदं विपहिप्यते कथं वद यामोरु चिताधिरोहणम्।। दु:सातिषादन पथा- प्रतियोजयितव्यवल्लकी समवस्थामय सत्त्वविप्लवाद। सनिनाय नितान्तवत्सलाः प्रतिगृह्योचितमङ्कमङ्गनाम्।

तेअगळिओव एसागओणिअचंतजी विभ मुहिज्वंती। तिअडाए जणअतणआसहिसब्भवसरिसंउरम्मिणिस-णा ।। (सेदुबचे)

Page 264

दानिश: प्रकाश: ११२५

वाप्पमोक्षो पथा- तथेति तस्या: प्रतिगृह्यवाचं रामानुजे दृष्टिपयं व्यतीते। सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभाराच्चकन्दविग्ला कुररीवभूयः ॥ पथावा- नकिल भवता देव्याःस्थानं गृहेऽभिमत कृतं तृणमिव वने शून्ये त्यक्ता न चाप्यनुशोचिता। चिरपरिचिताश्वैते भावा: परिद्रवयन्ति मां इदमशरणैरप्यस्माभि: प्रसीदतरुद्यते॥ अवस्थानुमयो यथा- रोअवणवळअर•गं तंसणिस•णाएतिअदाएव०छे। गळिअंकवोळपे · ळण बीळ•जंतंतुउन्गअंघाहजळं।। (सेतुयन्घे) ययाषा स०वंगणिस• णाएणीसे सख्ख विअतिव ळिविभंगणिराओ। तीएमज्झप एसोघणजहणकरा लिओणपाइवसुहं।। ( . ) मघस्थान्तरावेशो यथा-

पडिआरामोर• धइसअणणरासहअआमहिअगे॥ ( . ) ' पधावा- तोमु•छिउ•ठिआएकिएअंतिगअणे दिशासुआममअं। ( , ) मतिमुस्सन्धौ परिदेवनं पथा. कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति। अलकाभसणं कथ नु तत् तवनेप्यामि नियापमाल्यताम्।।

पथाधा- क्रियतां कथमन्त्यमण्डनं परलोकोपगतस्य ते मया। सममेव गतोऽस्यतर्कितां गतिमङ्गेन च जीवितेन च ॥

Page 265

११२६ प्रुजारप्रकाशे

अनुयोधनं यथा- नयनान्यरुणानि घूर्णयन् वचनानि रखलयन्पदेपदे। असति .. वारुणीमदः प्रमदानामधुना विडम्बनम्।।

पयापा- हरितारुणचारुबन्धन: कलपुंस्कोकिलशव्दसूचितः। वद सम्पति कस्य बाणतां नवचूतप्रसवो गमिष्यति॥ गुण संस्मरणं यथा- ऋजुतां नयतः रमरामिते शरमुत्सङ्ग निपण्णधन्वनः । मघुना सह संस्थितां कथां नवनोपान्तविलोकितं मयि ॥

पघापा- शिरसा पणिपत्य याचितान्युपगृढानि सवेपथूनि च। सुरतानि च तानि तेरहः स्मरसश्िन्तय न शान्तिरस्तिमे॥ स्वभाग्यगर्हणं पथा- विरहवम तुन्झ धरिअंदसामिवतिहअजीविअंकहविमए। तीएससि सेदिंठोपळिआविमणोरहाणपूरंतिमहिं॥ (सेसुयन्घे) पथाघा- पुहवी एहोहिइ पईबहुपुरिस विसेसच् चळाराआसिरी। (.) पिलापी था- कृतवानसि विप्रियं न मे प्रतिकूलं च मया न ते कृतम्। किमकारणमेव दर्शनं विलपन्तै रतये नदीयते। पापा- मनसापि न विश्रियं मया कृतपूर्वतवर्किजहासिमाम्। ननु शव्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिवन्धना रतिः ।।

Page 266

(65) द्वामिए: प्रकाश: ११२७

मलापो यया- हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तदवैमिकैतवम। उपचारपदं नचेदिदं त्वमनङ्ग: कथमक्षता रतिः ।

पयावा घुवमस्मि शठः शुचिस्मिते विदितः कैतववत्सलस्तव। परलोकमसन्निवृत्तये यदनापृच्छ्यगतासिमामितः। प्रविलापो पथा- मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ। अविधाय विवाहसङ़क्रिया मनयोर्गम्यत इत्यसाम्प्रतम् ॥

पथावा- तब निश्वसितानुवादिभि: वकुलैरर्धचितां समं मया। असमाप्य विलासमेखलां किमिदं किंन्नरकण्ठि सुप्यते॥ चिपलापो यपा- क्नु मां त्वद्धीनजीवितां विनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृदः। नलिनीं क्षतसेतुवन्घनो जलसद्दात इवासि विद्रुतः ॥

पथावा- समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपच्चन्द्रनिभो Sयमात्मजः। अहमेकरसस्तथापिते व्यवसाये प्रतिपत्तिनिठठुरः ॥ ात्मनिन्दा पया-

(सेतुषन्घे)

पथाषा- तुह्ताहएरिसं अवसाणं अव्जविवअणिव्जहअं। धूमाइविअणवब्जइमे हिअअं ॥

Page 267

११२८

जी पितजुगुप्सा पपा- द्यितां यदि तावदन्वगाव विनिवृत्तं किमिदं तया बिना। सहतां हतजीवितं मया पबलामात्मकृतां च वेदनाम्॥। पथावा- सहिओ तुव्झविओोओरअणिअरीहिस मअंसहिहिव पुव्षं। दव्ठुंतुमवतिहोव्तं जइ एव्ताहेविजंविअंबोळंत।। (सेतुषग्ये) दैषाघिकारो यथा- कुसुमान्यपि गात्रसङ्गमात् प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि। नभविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत्प्रहरिष्यतो विधे:॥ पथाघा विधिना कृतमर्धवैशसं ननुमां कामवधे विमुश्चता। अनधापि वनेननिर्मिते दुमभङ्गेपतनाय वल्लरी॥ शोकोन्मादो यथा- रचितं यदि पण्डित त्वया ममगात्रेषु यदेतदार्तवद्। घ्रियते कुसुमप्रसाधनं तवतच्छायवपु र्नद्ृश्यते॥ यथाषा- प्रतिषद्य मनोहरं वपुः पुनरप्यादिश तावदुत्थितः । रतिदूतपदेशु कोकिलां मधुरालापनिसर्गपण्डिताम्॥ दुःखसर्मेदो यपा- मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवतीतिमे। वचनीयमुपस्थितं जने रमण त्वामनुयामि यद्यपि।

न्यक्कारो हृदि वज्रकील इषमे तीव्रः परिस्पन्दते घोरान्धे तमसीव मज्जति मनः सम्मीलितं लच्या। शोकस्तातविपतिजो दहति मां नास्त्येव यस्मिन्क्रिया मर्माण्येव पुनश्छिनचिकरुणा सोतां वराकी प्ति॥

Page 268

द्वानिशः प्रकाश: ११२९

सहायापेक्षणं यथा- कनुते हृदयङ्रमः सखा कुसुमायोर्जितकार्मुको मधुः। नखलूग्ररुषा पिनाकिना गमितः सोऽपि सृहद्तां गतिम्॥ यथावा .... अथि सम्प्रति देहि दर्शन स्मरपर्युत्सुक एष माघवः। प्रमदाखनवस्थितं नृर्णा नखलु प्रेमजनं सुहजने ।। सहायानुनी तिर्यथा- तदेप सर्ग: करुणार्द्रचित्तः न मे भवद्गिः प्रतिषेघनीयम्। यदर्थिता निर्हृतवाच्यशल्यान्प्राणान्मया धारयताचिरं वः ॥ यथावा- वाष्पान्धा न निरीक्षितु विपहते दष्टिः पुरोविदिपः सीदन्नेष च कार्मुकप्रणथितां धत्तेनपाणिर्मम। रुन्धेतीव्शुचा मनस्यवसर: करोधस्य यातःसखे क्षन्तव्यं कृपणोऽनुयामिदयितामध्वस्तवैरोऽप्यहम्॥। गर्मसन्बौ सुदृत्परिदेवनं यथा- नयन्र प्रत्याशामनुपतति नो वा रहयति प्रतिक्षितं चेतः प्रविशतिच मोहान्धतमसम्। अकिश्वित्कुर्वाणा: पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्वामत्वाद्विपदिपरिवर्तामह इमे॥।

यथावा- सुहृदि गुणनियासे प्रेयसि प्राणनाथे कथमिह सहचर्या कीढनप्रौढसरूये। प्रिय जन विरहाघिव्याधिवेगं दधाने हतहृदय विशीर्य त्वं द्विघा न प्रयासि। सुहत्मलापो थथा. अकरुण वितर स्मितोजवलां दश मतिदारुण देहि मे गिरम्। सहचरमनुरक्तचेतसं प्रिय मकरन्द कथ न मन्यसे॥

Page 269

११३० चुभारप्रकाशे

पपावा- आपूर्णश्र कलामिरिन्दुरमलोयातश्रराहोर्मुखं सज्जातश्व घनाघनो जलघरः शीर्णश् वायोर्जलाव। संवृत्तश् फलेग्रही दरुमवरो दग्घश्र दावासिना त्वं चूडामणितां गतव् जगतः प्राप्श्च मृतोर्वशम्।

परिजनानुद्योचनं पथा- धारावेश्म विलोक्य दीनवदनो म्रान्त्या व लीलागहा ननिश्वस्यायतमाशु केसरलतावीथीषु कृत्वा दशः । किमे पार्श्मुपैषि पुत्रक कृतैः किंचाटुभिःक्रूरया मात्रात्वं परिवर्जितः सहमया यान्त्यातिदीर्घां सुवम् ॥

पथाषा- कुरवकतुर्गाढा श्लेष मुखा मवलाल नंव कुल विटपीरक्ताशोकस्तथा चरणाहतिम। तव सुकृतिनः सम्भाव्यैते प्रस्ादमहोत्सवा ननु गतदशा: सर्वे सर्वेः शठो न वयं यथा।।

परिजनाकन्दो यथा- उभयोरि पार्श्ववर्तिनां तुमुलेनार्तरवेण वेजिताः । विहगा: कमलाकराश्रयाः समदुःखा इव तत्र चुकुशुः॥

पयाषा- अथेदं रक्षोभि: कनकहरिणच्छद्मविधिना तथावृत्तं पापे व्यथयति यथा क्षालितमपि। जनस्थाने शून्ये विकलकरणै- रार्यचरितैरपि आ्रावारोदि त्यपिदलति वज्रस्य हृदयम् ॥

गुरूपरोदनं पथा- चूडामर्णि चरणयोर्मम पातयता त्वया। लोकान्तरगतेनापि नोन्झितो विनयकम: ॥

Page 270

(66) दानिश: प्रकाशः ११३१

पथावा- विवाहे दृष्टेयं सितकुसुममाल्याम्वरघरा सनाया रामेण प्रथमवयसा कान्तघपुषा। पुनश्शून्येSरण्ये प्रतिभयकरे बन्धुरहिता विमुशन्तीप्राणानितरतनयैवाद्य च मया॥ गुरुजन विलापो पया- अनियतरुदितस्मितं विराजत्कततिपयको मलदन्तकुट्मलाग्रम् । बद्नकमलकं शिशो: स्मरामि रखलदसमज्जितमसुजल्पितंते॥

पचावा- अकारणस्मेरमनोहराननः शिसाललाटार्पितगौरसर्षपः । तवाङ्कशायी परिवृत्तभाग्यया मयानदष्टःखलुस स्तनन्धयः।। सहायाफन्दुन यथा- ततो भमग्रीवं मुक्कलितसितापाङ्गनयन प्रभा तन्वी दीनामिन निद्धतं दिक्षु दशनैः । क्षितौ विश्रान्ताङ्गं पतितमिममालोक्य विवशा महाश्वेता सदः कथमपि न यातिस्म दलराः ॥। पथाषा- अकृतकवलारम्भैर्वक्तैर्यस्थगितेक्षण: किमपि वलितग्रीवं स्थित्वामुहुर्मृगपङ्क्तय:। गगनमसक्वत्पश्यन्त्येतास्तथा- श्रुधनैर्मुखैः निपतति यथाश्रङ्गाग्रेभ्यो भ्रमन्नयनोदकम्,।।

अथतैः परिदेविताक्षरै: हृदये दिग्धशरैरिवार्पितम्। रतिमम्युपपत्तुमादरान्मधुरात्मानमदर्शयतपुरः।

पथाषा- तामम्यगच्छद्गुदितानुसारी कविः कुशेष्माहरणाय यातः । निपादविद्धाण्टजदुर्शनोत्थः श्रोकत्वमापदत यस्य शोक: ।।

Page 271

११३२ वुज्ञारमफारे

सहायाभाषणं पथा -- इंद विश्व पाल्यं विधिवदभियुक्तेन मनसा कियाशोको जीवं कुसुममिव घर्मःकलयति। स्यं कृत्या त्यागं विलपनविनो- दोऽप्यसुलभः तदधाप्युच्छवासो भवतु नतु लाभोहि रुदितम्॥

यथाषा- जागर्षिकाश्मरि निषीदसिकोविदार कुत्रासिवत्स- कृतमाल तमाल पश्य । किसाम्प्रत रघुपतेरिति विक्काभि- रुक्तं हुमौधमवलोक्य वनस्थलीभि:॥

सहायामस्षो यपा- तोतीद ठूणपुणो मरणे करसाएवाहिणीसार०धं। आउ० चसुमंतिकअंतिअगअभोअदाएदीणपुळइअं। (सेतुषग्घे)

यथाषा- सहिअमिरामविरहे दूसहळिजे पडि०छिएवेह·से। सअसुगअणेहळहुअं मह·णि०ळ०जमरणं इमंतीवरु-णा।। (.)

साइसाप्रहो पथा .. शून्या दिशरसपदिवीक्ष्यशुचा वराकी मृत्योर्मुरखं पाशमयं निराशा। एतावयसवघपातकदीर्घरोया मागच्छशीम्रमचलां परिरक्ष यावद।।

पपापा- विश्वम्भरात्मजादेवी राज्चा त्क्ता महावने। प्राप्तम्सवमात्मानं गङ्गादेव्यां विमुख्ति।।

मरणामिनिषेदो पथा- परलोकनवप्रवासिन: प्रतिपदये पदवीमहंतव । विधिना जन एंप वश्षित सत्वदधीनं खलु देहिनां सुखम्॥

Page 272

ह्ानियः प्रकाघः ११३३

यथाषा शशिना सह याति कौमुदी सहमेघेन तटित्पलीयते। प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि॥ समपाभ्यर्थन पथा- तदिदं क्रियतामनन्तरं भवता बन्घुजनप्रयोजनम्। अविषह्यवियोगवेदनां ननुमां प्रापय पत्पुरन्तिकम्।। पथापा- कुसुमास्तरणे सहायतां चहुशः सौम्य गतस्त्वमाययोः। कुरु सम्प्रति सत्वरं मया विनिपाताअ्लियाचितां चिताम्॥ सहापशिक्षा यथा- तदनुज्बलन मदर्पितं त्यरये दक्षिणयातवीजनैः । विदितं सलु ते यथास्मरः क्षणमप्युत्सहते न मां विना। पथाषा- परलोकविघौ च माघदः स्मरसुददिश्य विलोलपल्लवाः । निपतेस्सह कारमञ्जरी प्रियचूतप्रसयोहिते सक्षा॥ मरणोपकमो यथा- रतिपतिरभूदयस्मिन्वेघासुघापरमाणुभि: यदिह घटितं वस्याकारं विलोक्य कृतः शशी। वदनकमलं तत्पश्येयं सरोजदशः पुनः दहनमवन निर्माणंमे तदेव करिप्यसि॥ पथाषा हंसो वा चक्रवाको वा विशालाक्ष्यानयासह। भवेयं मानुपीगर्भेमाभूज्जन्मपुनर्मम ॥ मरणा्यवसायो पथा- अणुसोळउणइ·छळणदेइमंग· मिसामरंमिविवहरं। वाहंमुअळणकुंभइमरिअ •पे०ळ•धप०चअंसेहिमअं।।

Page 273

११३४ प्रसारप्रकारे

पथापा-

रामसिरवे•घळ•आाघटु• वइयाहेणजेणसंभइदिठि॥ (सेसुबन्घे) विमर्धसन्धौ समाभ्यासनं यथा- तोविळविअणि• पाम गळंतहिअअपरुमु-णळोभणजुभळं। महुरं आसासंती हदुचाणिअमुहीहणइ-ततिअडा।। ( . )

पथापा- मारुअसुबुससुवाहं अधआसेकणसुसंभरिअ•तमुहं। संभरिअविरहदु•खं रो तंवंते पुणोवि अ०सविअंके॥ (, ) पद्धर्षणं थथा -- अइरादंसिहि सुतुमं चिरविरहोळ-गपंमुदमुह·छाअं। गअरोसरोहालोअं ओवारिअ दावणि पुअंदासरहं॥। ( . )

पथाषा- अइराए रहुतणओ त णाअंतगहु०घमउविअपमहं। मोधिअवेवतंगुळिगु फंत•ि०तविसमभाअंचेणी। ( . ) परतियाधनं यथा- तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपसिघिता। वसुघेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः ॥ पयापा- रुदता कुत एवं सा पुनः भदता नानुमृतापि लम्यते। परलोकजुपां स्वकर्ममिः गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् ॥ उत्सादनं यथा- उदये मद्वाण्यमुन्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मनरत्वया। मनसस्तदुपस्थिते जयरे पुनरक्लीयतया प्रकादयताम्॥

Page 274

(67) दवाविशय: प्रकाशः ११३५

पथावा- 1 न पृथग्जनवच्छुचो वशं वशिनामुत्तम गन्तुमर्हसि। दुमसानुमतां किमन्तरं यदिवायोर्द्वितयेऽपि ते चलाः ॥ अनुकम्पनं यथा-

तस्यै मुनिदौहृदलिद्गदर्शी दाश्वानपत्याशिप इत्युवाच॥

पधाषा- जाने विसृष्टां प्रणिघानतसत्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा। तन्माव्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्ताऽसि वैदेहि पितुर्निकेतम्॥ विस्नम्मणं यथा ... पुप्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो वीजं च बालेयमकृष्टरोहि। विनोद यिष्यन्तिनवाभिषङ्गामुदारवाचोमुनिकन्यकारवाम्। यथावा- पयोघटैराश्रमबालवृक्षान् संवर्धयन्ती सबलानुरूपैः। मसंशयं प्राक्तनयो पपत्तेस्तनन्घयी रीतिमवाप्स्यसित्वम्॥। मलोमनं यथा- तपस्विसंसर्गविनीतसत्वे तपोबने वीतभया वसास्मिन। इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो व्रिधिस्ते॥

पथावा- अशून्यतीरां मुनिसन्निवेशः तमोऽपहन्त्रीं तमसां विगाह्य।" :: तत्सैकतोत्सङ्गवलिक्रियाभिः सम्पत्स्यते ते मनसः प्रसादुः ॥ उपपचिदशनं पथा- मारुअमोडिअविडवं मअंककिरण परिमासमउळिअब मळं । कहहोइ राममरणे इविव्छाइअंदसणघरु०जाअं।।

Page 275

११३६ प्रमारमकाशे

पचाषा- सअळाणिसाअरउरिघर परिवाडिसमणीहरिअरुणरहा। ए० कणकआकइणा कहहोहिअणह्अर खसं रहुमरणं।।

प्रश्वासनं पथा- किवममाससिए वे मु.झसि दहवअणद•पम•गु.पाळं। पेळ्छंतीवमअवणे रामाणतिअरपयअपतिव्धदुमं ।। (सेतु बन्धे)

पयाषा- वाळििव हदिव्ठसारं णगळिव्छिअसमुन्ददिव्णव्धळहं। रोहिळअं कामळअं माळहुअ पेव्छदाहयव्समुअबळं। (. ) सस्यापनं पथा-

त्वां प्रत्यकस्मात्कलुपप्रवृत्तेर स्त्येवमन्युर्भरताग्रजे मे॥

पपाषा- तवेन्द्रकीर्तिश्वशुरःसखामे सतां भवोच्छेघकरःपिता ते। घुरिस्थितात्वंपतिदेवतानां कितन्नयेन = प्रत्यानयनं पथा- तहत-सिकआमोहं मु०छागमडिअणवसहति सव्णमुही। र्खसमाएवतिपुडं जाणंतीजहइमं अहंपिविमूढा ॥ (सेव्र पन्घे घयापा- तंअवळवसुधीरं संपइणासउभरुंगळाजाओ।

आप्यापनं पथा- अनुप्रह्पत्यभिनन्दिनीतां वाल्मीकिरादाय दयार्दचेताः । सायं मृगाष्यासितवेदिपार्श्वं समाश्रमं शान्तिसुखंनिनाय।।

Page 276

दार्निशः प्रकाश: ११३७

पथापा- तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिपु तापसीयु। निर्विष्टसारांपितृमिर्हिमांशो रन्त्यांकलांदर्शइवौषघीषु। तम्मतव्याक्षेपो पपा- तिहुअणमूळाहारं विसन्ठमहिन्दपरिसुन्कऊदरणधुरं। जाणंतीकीसकुसंतुळे सिसेसपुरिसाणुमाळेण पइं।। (सेतुबन्घे) घथापा-

रामव्सछिव्णपडिअं कह पवधिअसिव्घरणीघरेइवतिसिरं। ( . ) मयोपदर्शन थथा- अपशोकमनाः कुटुम्बिनीमनुगृह्लीप्व निवापदत्तिभिः । स्जनाश्रुकिलातिसम्भृतं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥l पथापा उन्ठेसुअं असुसोअं पुस एअंवाअमइरिअंघणवव्ठं। (सेतुषम्घे) उपालग्मनं पथा- मिळिअणिसाअरपुरओसुवेळमळअंत राळणिन्मविभवहे। पेवळिअतिऊड सिहरे अव्झकिन्तुव्झराहवेअव्गहणं।।

पथावा मोव्तूणअरहुणाहं ळव्जागमसेअविदुद्दअव्जंदमुहे। केणवअव्णेणकओ पाआरंतरिअळिव्वहोतहवअणो ॥ (स्ेतुषण्घे) प्रतिकोपो थथा- जाणइसेहमणिअं मारमणिमरिति मेव्जुगुन्छ सुवअणं। गुंच्छाणवमिवरणवमिविजं सुरहिंतीळंआणखेव्पइ कुसुमं।।

Page 277

११३८

पथाघा- किर जिअंतीसा मेजइअळिअंसहिणओ०जराहवमरणं। अणहेउणरहुणाहे तुहमेमरणविहुरं किळ०मइहिअअं॥ (सेतुषाघे)

निर्षदण सं्धौ मरणा।यवसायविद्रयो पथा- मरणव्यवसायनिश्वला कृतवत्यस्मि च संविधानकम्। निरियाय च चन्द्रमण्डलात्पुरुष: को Sपि हिमोपमद्युतिः।।

पपाया- इत्थ रतेः किमपि भूतमदद्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम्।

शोकतिरस्कारो पथा- विरम मरणोद्योगादर्मा त्प्रियेणतवामुना पुनरपि महाश्वेते वत्से भविप्मति सङ्गम: 1 इति गिरमिमां श्रृत्वातस्मात्सविस्मय- कौतुकात् किमिदमितितच्त्रापृष्छत्पसृत्य कपिज्जलम्॥।

चयाषा-

एकक्षणत्रुटितसद्दटितप्रमोदमानन्दशोकशबलत्वमुपैति चेतः॥ शोकलाघयं पथा-

वाष्पाम्भ:परिपतनोद्रमान्तराले सन्वष्टाः कुवलयिनो मयाविभागाः।। पथापा- एतेतेकुहरेपु गहदनद्द्गोदायरीवारयो मेघालङ्गितमेघनील- शिखराः क्षोणीभृतो दक्षिणा:। अन्योन्यप्रतिघातसङ्कुलदल- त्कल्लोलकोलाहलैरुत्तालास्तइमेगभीरपयसः पुण्याः सरित्सङ्गमाः॥

Page 278

(68) दार्नियं: प्रकाश: ११३९

वपस्योदोगो यपा- साहं तपस्सूर्यनिविष्टटृष्टिः ऊर्ध्व प्रतीतेश्ररिंतुं यतिष्ये। तथा यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता न च विप्रयोग:ः ॥

पथावा- पश्यन्त्यों मयि ते त्रयोऽपि विविशुः शीतत्विपोमण्डलं तत्सम्प्रत्ययसंहतो- चितविधि: सास्मि श्रितेदं व्रतम्। तातेनैत्य ततः प्रभृत्यहमिहासीना न नेतुं गृहान्यल्ेनापि हि पारितेति सुचिरं स्थित्वा गतः सं पुरम्॥

दैषसम्पदोगो पथा- दुग्घैकेन हनूमता सखियथालङ्का यथाम्भोनिघौ शैलैः सेतुरकारि भस्मनिहुतं नागास्रवन्धो यथा। द्वीपादन्यपयेपि निशयाऽनीतो विशल्यौपधिः दिष्टया जानकि वर्घसे तव तथा जातोऽनुकूलो विघि: ॥

पाषा- मुनेरवभृथावधिः पितुरमुष्यसिद्ध:कतुःकृतरत्वमपिसंस्मृतः सतनुरुद्यतच्छासनात्। तदुज्झितमलीमसेदशशरीरयोगौ युवां निजेनवपुषाधुनानुभव तं प्रियासङ्गमम् ॥

त्रिकालडश्यदर्शनं यया- व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्र क्षणमुपहृतचक्षुरवृततिरुष्दूयशान्तः । कथमिह न वयस्यस्तत्किमेतत्किमन्यद्वि भवतिहिमहिन्न्ा खेनयोगेनरेयम्।।

पयावा- अस्या: पश्यत देवलम्बितवलीविन्यासमन्नाघरं जातं सङ्गलितधुतेः शशभृतः शोभोपमान सुखम्। रपष्टस्थूलसिरामनुंमधुरया कान्ता समुन्मीलिता चित्रं व्योमविलासिनी कथमियं जाताजरचापसी॥ *

Page 279

द्वाविश: प्रकाशः

पथावा- सा रक्षिता तनुरियं तु तब प्रियेति शापः कृशोदरि विराममत्रोपपापः । अद्यप्रभृत्यखिलमेव हि चन्द्रलोकं शाघि सपादकृतमुंद्रमितंजगन्ब ॥ प्रत्याश्ानुयन्धो यया- किन्तु क्ेशाय येनाशालेशेन हतजीवितम्। राजपुत्र बिभर्मीदं तदाश्च्यं वदामिते।।

पथावा- दिवसेप्वथ गच्छत्सु निर्विकारशरीरताम्। चन्द्रापीडस्य पश्यन्ती स्थिरामाशां बबन्ध सा ॥ समयप्रतीसा यथा- अथमदन वधूरुपल्लवान्तां व्यसनकृशा प्रतिपालयाम्बभूव। शशिन इष दिवाकरस्य लेखा किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम्॥।

यथाषा- तेनाष्टौ परिगमिता: समा:कर्थचि हवालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः। सादृश्यप्रतिकवतिदर्शनैः प्रियायाः खप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च। संविधानकमफारो पपा- न्शला नचदहनो नधूमजालं काकस्मात्सिक तिलवेदिका निपातः । सम्नोडयं किसुत महेन्द्रजालमाहो मायास्त्रित्किमिदमहो महाविचित्रम्॥

यथाषा- चन्द्रापीडं सा च जग्राहकण्ठे कण्ठस्थानं जीवितं च प्रपेदे। तेनापूर्वासासमुल्लासलक्ष्मी इन्दुरपृष्टा सिन्धुवेलेव भेजे।। प्रत्युज्ीवनं पथा- अथसा पितृनाथवर्त्मनः प्रतियाता वनमेव भामिनी। दयितं शथितं महीतले दघतंप्राणकलामलोकयत ।।

Page 280

११४२

पघाषा. शिलाशय्यांत्यकत्वा तदनुचिरसुप्तोत्थितइयक्षणंस्थित्वा जुम्भाल- सवदनमुन्मील्य नयने। ततश्रन्द्रापीडः प्रह्तमुरजध्वानपटुना स्वरेण स्वेनैष स्मितमधुरमाह प्रियतमाम्॥।

पुनर्समागमो पथा-

कादम्बरी चरणयोनिपपातपत्युः आनन्दवाण्पकणशीकरितेक्षणश्रीः ॥

पपाषा-

मन्मण्डलादवतरन्तमखण्ट कान्ति मापाण्डुगण्डमवलोकयपुण्डरीकम्।।

इति प्रतिष्ठा:करुणामलार्चिषां मशीतिरष्टौ च विक्स्पज्ञातयः । सहानुभाषै द्विंरशीतिसम्मितै रुपाधयो द्वादश पश्चसन्घयः ।

तदेतदाबन्धनमात्मजन्मनो निरीतिश्रङ्गाररसस्यजीवितम्। पराचकाष्ठा प्रणयस्यजीविताव प्रियेण यत्प्रेत्य पुनस्समागमः ॥

भेदा: पृथकपृथगमी प्रथमानुराग मानप्रवासकरुणात्मनि विप्लम्भे। उक्ता यथामति मयान्यदतोभियुक्त युक्त्यानयैवहि वहि स्सिथितमूहनीयम्॥

इति श्रीमहाराजाधिराज श्रीभोजदेव विरचिते शृङ्गारप्रकाशे करुणरसविनिर्णयो नाम द्ाविशः प्रकाश: समाप्तः ॥

Page 281

(69)

। थीः ॥

महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते

शृ ङ्गार प्रका शे

॥ त्रयस्तंशः प्रकाशः ।।

थातो विपलम्मामादितम्रकर्षसम्पदः सम्मोगस्य स्वरूपमुपचेक्यामः।कः पुनरयंसम्भोगनाम? ननूकं नायकयो: भागसङ्गतयोः सम्कतवियुकयोर्बी मिथससमागमे भागुत्पन्नः तदानीन्तनो घा रत्यास्य: स्थायीमायः अमिलपणीपालिज्नादीनामनासौसषत्यां समुपजायमानै हर्ष, धरृति, स्मृति, मतिमिः व्यमिच्चारिमावः संखृज्यमान: ऋतूधानोपगमनजलकीडपर्वतोपदंश प्रसाधन- प्रह्दणमधुपानेदूदयादिमियद्दीपन विभा वैरुद्दीप्यमानः सविस्रमसूकटाक्ष विक्षेपालापसम्ध्रमस्पितादिभि रनुमावैरभिव्यज्यमान: ईव्सितमापादयन् जिदासिनंजिदासान: मात्तप्ाप्यम्रकर्षावस्यः सम्भोग- शृद्गाराक्यांलमते। स चतुर्घा-प्रथमानुरागानन्तरः, महनानन्तरा, प्रघासानन्तर, फरुणाननतरः, इति। संज्ानु नैपापारिभाषिकयेष प्रकृति प्रत्ययोपसर्गधिमागकल्पनायामन्वर्यस्यापि विद्य- मानत्वात्-तपाहि-संक्षेप, सद्कर, सम्पूर्णत्व सम्यकत्व धोतक समुपसर्गपूर्वस् पालनकौटिल्या भ्यवहारानुमवकर्मणोभुजे: भावे कर्तर्यकर्तरिचकारके संज्ञायां सर्वकालेपुघचि सम्भोग इति रूपं- भवति। कः पुनरिह्मकृत्यर्थः, क उपसर्गार्ध:, कः मरत्ययार्थः, कोषापत्ययोत्पत्तिकाल: इति- उच्पते संज्ञाधम्दानांपथाकर्थचित् व्युत्पत्िरिति दर्शने मंजानुरोधादेवयोर्थोययपपद्यतेसतत्रैव व्यवहियत इति। तन्न प्रकृत्यर्थषिमागेवत्वासे धातवर्याः पाकनाद्यः। यथा_पृषि्षी भुनक्ति रजा। मूलानिविभुजतिरथः। मोदनंभुङतेमाणवक:, सुस्मुपभुङ्के नागरिक इति। चत्वार- धोपसर्गार्थाः। संक्षेपार्थादयः। यथा सम्प्रीयसे कथा 'गायकेन, संसृज्यते सूपोलयणेन, संहियंसे यागउपकरणै, सम्पयुज्यते दयितःकान्तयेति। मत्यवार्थविमागेपु पुनरष्टी म्त्ययार्थाः। भाषोहेतुः पट्चकारकाणि। यथा विलसनं, विलासा, विश्वतः ममुड्कत इवियेश, सरति कालान्तरहति सारा, प्रास्यतेऽसाविति मासः, दीर्यसे पमिरिविदारा:, दासन्त्यस्ा इति दासा:,

Page 282

११४४ शुङ्तारमकारा

छपेस्याधी यसे Sस्मादित्युपाध्याय:, प्रसीदनत्यस्मिन्नयनमनांसीति प्रसाद:, इत्यप्रो च। प्रस्ययोत्पत्ति" काला भूता वर्तमानो भविष्य अत्यको भूनविशेषो धर्तमानविशेषो भविष्यद्विशेषो व्यक्तविशेषो इति। यथा पाकोऽभूल्, पाको मघति, पाफो भविष्यति, पाको भघेछ्, पाको यभूव, पाको न भघति, पाको मविता, पाकस्तप्भूयादिति। अ्थतेषां मिथः समवायोपादानापेक्षितप्रथमानु- रागाधानन्तर्यस्तिर्यगादिसाधारणः सामान्येनैव पालनसंक्षेपादर्थविषयः सम्मोगशव्दार्थो विदक्ष्यते। तथा चतुर्णामपि भुज्यर्धानां चतुणोमपि समुपसर्गार्थानां चतुर्ष्वपि मथमानुरागानन्तरादिपु सम्मोगेपु, चतसृरष्याप सम्मोगाघस्यासु, सवरपिम्रत्ययाथैरविशेपेण सार्वकाठिक: सम्बन्धो मयति। यदापुनरपेक्षित प्रथमानुरागाद्याननतर्य प्रष्टनागरिका दिनाय कविययो थावस्मस्थापित्स क्षेपादि क्रमः क्रमेण पालन कोटित्याभ्यवहारानुमवशब्दवाच्यः सम्भोगश्ब्दार्थो विषद्यसे। तथा यथाक्रमं मतुर्णामषि भुउपर्धानां चतुर्णामयि समुपसर्गार्थानां, चतसृध्यपि प्रथमानुरागानग्तरादिपु चतसृप्वपि सम्यन्धा मिव्यक्त पनुषन्धमकर्पसंघकसम्मोगायस्थासु चत्ुप्पि तदानन्तर्यपु पथापथमुपसष्टमस्पर् विशिष्टः प्रस्यपार्थोऽभिनिविशत इति। तम प्रथमपक्षे सामान्येन सम्भोगार्थविवक्षायामनघैक्षिन

मरत्यपार्थोडमपन्तरीकृतभू ता दिम्रत्ययोस्पत्तिकाल उपसगौथीतुभवविष्ट चतुरवस्थ उदाद्वियसे, तघथा-

मधु द्विरेक: कुछ्ुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुव्तमानः । भृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमकण्डयत कृष्णसारः। ददौ सरःपङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्टपजलं करेणुः। अर्धोपयुक्त्ेन विंसेन जायां सम्भावयामास रथाङ्गनामा। गीतान्तरेपु श्रमवारिलेशै रीपत्समुच्छव्रासितपत्रशोभम्। पुप्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुखं किम्पुरुपश्चुचुम्व ।

अपमेव घ प्रपोज्परअनाय युद्धिपूर्वकं प्रयुज्यमान: कौटित्यार्योपि प्रथसे। स्वामिश्रायनिवृत्र्थ-

Page 283

दाविश: प्रकाशः ११४५

अघति। उपसर्गोऽपीद पालनार्थमुपकल्प्यमाने संक्षेपार्थमालम्बसे, संक्षेपेण ह्वेतावानेव प्रेमपाल- नाथों भवति। प्रयोज्यरअ्ञनाय बुद्धिपूर्वकं प्रयुज्यमाने सङ्करार्षः सपृशति। अयं घेद्वुद्धि- सङ्गरेप्रयाज्याः कथमनुरज्येरन्निति बुद्धयः सह्वीर्थन्ते। स्वामिप्रायनिवृत्त्यर्थे भ्रव्तमाने सम्पूणत्वमघगादते। अवं चेह सम्पूर्णतारथों यदुमयेषामपीस्द्रियाणामानुकूल्येयु स्वेपुस्वेपु धिपये गर्धातिशयात्प्रवृष्िः प्रेमपारवश्यात्स्वयमुपजायमाने सम्यकत्वार्थममिनिविद्वते। इद च तत्प्रेमवृस्से।

पत्तिरिति। प्रथमादिल्लोकेषु च पालनादिनियम: मधुद्विरेफ हत्यादि। इय हि सा प्रेमपालनोप- निषत्, यददन्योन्यानुपपत्या पकत्रपानमोजनमानुकूत्यतखपरिचर्येति। सघ प्रथमन्लोके सहचरी- चित्तानुवृत्या पुष्पैकचप केमधुपियन्मधुव्नतः प्रत्यायपति। श्रुङ्गकोटिरुण्डूयनजनितसुसनिमीलित- लोचनांच पामलोचनामचगम्य परिचर्यायामपर्याततृष्णः कृष्णसारो बोघयति।

अथ द्वितीयन्लोके कौटिल्यं, तधथा ददौसर्पङ्कजेत्यादि। इदं च तद्तेः स्वमावकुटिलत्- मभिव्यक्तयव स्थायामुन्मिपति, पदेवं नाम प्रेमपरीक्षा प्रवर्तते यदहं से प्रिया तनमुदुच्छिएंभुड्क्ष्व, वद्यहं ते दयितः तङ्भक्कशेषमुपभुड्श्षेति। तयोरेकमारण्यकस्यारण्यानामशेपभोगेषुणो विशेषसद्- पझसरोऽवगाहय विहरतो हृदयवल्लमस्य यूधाधिपतेरनेफपस्य सरोजरेणुसम्पर्कपिअ्षर कमायसुरभि- शीतलं पुराणमैरेयानुकारि वा गण्डूपमर्पयन्ती वाशिता शिक्षयति। द्वितीय मपि दमिडीदन्तदारिताई- कमुकफलपालिकोमलं कपायस्वादुषिशद् मिन्दुकलसण्डपाण्डुरमृणालीकयलायशेयमात्मनः मियत- मायै प्रयच्छन् प्रेमचक्रश्कवाको उभ्यापयति।

तृतीयम्ोके अभ्यवाराथों यथा-गीतान्तरेव्ित्यादि। सोडयं रतेरम्पपदारो नाम। येपमिन्द्रियाणां विपयेपुगर्धातिशयात् प्रवृत्ति: सा चेहगीतध्यनिमनोहरे दर्षगद्रदालापे च श्रम- जलतुपारशीतलकोमलपरिपाण्डुगण्डमण्डलाभोगे च मदषशविघूरणित नयनेन्दीवरे समुहस-

प्रत्यार्द्रीकृत विचित्रपत्रवर्णकोद्रन्धौ पुप्पासवसुरमिषद्नगन्घवहे व सहचरीमुखेन्दौ किम्पुरुपेणा-

चनुर्थग्लोकेऽनुमयार्थो पथा-सम्मापपुष्पेत्यादि। इयमेवसा रतेरनुभवप्रकर्षसीमा यदा सादित परकष्टयोपना यथोक्तगुणवती युधतियन्मिपरसास्विकभाया स्वयङ्ह्देण दयितमानन्द्यति। तन्न घ समप्रासपुष्पस्तमकस्तनीम्य इतिपदेनपरूढयन् यत। स्ुरतपवलोन प इस्पनेन च सात्विकाविर्भषममिघसे। लतावधूग्य इत्यादिकं तु यथोपपर्णितार्थानुकूलमेवेति।

Page 284

११४६

अचैतेप्वेधोपसर्गार्थसंक्षेपादयः प्रतिपदन्ते। तेपु पालनसंक्षेपो यथा-मधुद्विरेफ इत्यादि। यमेपच संक्षेपेण प्रतिपालनम्। यदिच्छानिवृत्त्यां सदपानमानुकूल्येन परिषर्यति, तम्बेह

पालनसद्रो यथा-ददौ सरापड्कजेत्यादि। सचाय प्रेमपालने कामवामतासप्करो यदन्यथा लोके प्रसिद्धमन्यथा प्रसाध्यते। तदिहोभयार्धयोः भियतमाभ्यामुच्छिष्दानेन प्रत्ीयत इति।

पालने सम्पूर्णवं यथा-गीतान्तरेष्धित्यादि। सपपसम्पूर्णपेमपालनाम्युपायो यत्मवृत्तिपु गुणा- विशेपोपलब्धौ प्रयोक्तुरमिनन्दनम्। तघेह गीतअवणभावितात्मनः किम्पुरुपस्यपियामुसविम्य- घाटुतानुमीयत इति।

पालने सम्यकत्वं यथा-सम्पाप्रपुष्पेत्यादि। एदं च तत्मेमपालने सम्यपत्वं योऽयं त्यकलजाया इवयोपितः स्वयंम्राह्वे पाणिमद्दोपगूहनमकारेष्मिनियेक्या। सवेद लतावधू्ना लताघेष्टितक- पृक्षाधिरूढाघालिगनप्रकार विदानेनानुमीयते, तत्र च लतेष सालं घैथयन्ती चुम्बनारथथिनी यन्मुय- मधनमयेममन्दसीत्कृतमाश्रितावा विश्विद्वामणीयकं पशयेवल्वताघेष्टितकम्। चरणेन चरणमाक्रम्य

कूजिता चुम्धनार्थमेवाविरोदुमिच्टेदिति वृक्षाधिरूटम्। स्तनाभ्यासुरःप्रविद्यतप्रैय दवारमाधेश- यंदिति सानोपगूढम्। जघनेन जघनमयपीड्यप्रकीर्यमाणकुसुस केशस्ता चुम्बननघदशनपद-

स्तनमाररोपण सुजातपुप्पस्तवकावनप्रत्वेन। प्रकीर्यमाणङुसुमकेशपाशादिकं तु उतावधूर्ना स्व रूप मे धेति।

कौटिल्ये संक्षेपो यथा-मधुद्विरे इत्यादि। अव्चार्य प्रेमकुटिलतासंक्षेपो लक्ष्यते। यत्रपत्र वंशरीकसहचरी मधुपिपास: फुसमे परिस्रमति तमतपरायमपनुदविषैनामनुप्रपर्तमानः परिदासेनेय घेरति। सारह्वोऽपि मम्मधार्तिप्रपर्तिसाभिमर्शस्पर्शसुख निमालिताक्षी, त्िपाणाग्रेण नसमुसेनैय पलमामुलिपन्विकत्थमान: कामघामता प्रकटयति ।

कौटिल्पे सहरो यथा-ददौ सराद्कजेत्यादि। अम्यैधार्थः पालनसक्तरेजैष व्याटपातः। तॅत्रदिपालनं कौटिल्पेन सङ्टीणम्। इष्तु कौटिल्यपालनेनेति। मसार्धाक्षु विशेष:। पालपन् छुचि स्वादु विशदमनिन्दितंघेदभ्यवदरित्यामीति मन्यमानः पिपजनाथ प्रयच्छति। केवलं कामघामतया तदुष्लेपपति। फुटिलस्ु माभूदशुच्यस्वादुपिष्छिलायम्यैरव्यनुरागप्रभ्रंश इति तदुपस्कारे विशेषतः प्रयतमान: सचैप पपाद्यति।

Page 285

(70) दतिक: प्रकाशः ११४७

कौटिल्ये सम्पूर्णतं बधा-गीतामतरेव्ित्यादि। अन्चाय कौटिल्यस्य सम्पूर्णभाषः। पदायदास्षी गीतेपु प्रोगविशेषं फर्तुममिळपति, साप्पायासादिय स्विम्कपोलमित्ति: पुष्पास्षोप- योगघूर्णित कुषेव नेत्रे घूर्णपम्ती विशेषतोऽस्याः अन्तःपुरमुद्प्रमोदमुद्दीपपति।

कोटिल्ये सम्यवत्वं थया-सम्भरापपुष्पेत्यादि, अन्रचेद कौटिल्पस्य सग्यपत्वं स्वममगत- भावस्वारपे निष्कारण धै्याषलाम्विनः सुभगमानिनो जनस्य पियतमायां योपित्युपेक्षा नाम ।

समध्या तयानुमीपसे तटुपमं सैपळौकिक: प्रवादा, पदुत- व• ळिबळेळअंगं सहावत·धेवि रु०घ०मि॥

अन्यवदारसंक्षेपो यथा-मधुद्विरेफ इत्यादि। कः पुनरिह्ेष्द्रियाम्यवहारस्य संक्षेपार्थः। पेवं अलनिपस्प विषयम्राहित्वेन फलावापिकारिणो जिद्वात्वगिष्ड्रिययोरभीष्टविषयाधाति: दष्टोघात: भुतोपिया पदार्थस्तापननस्वदते, यावन्रास्वादितनपृष्टोयामवति। स्वादनेउप्पयं विशेष:। यदि- दमनपदीपनस्य मधुनः पान, तथ्य धायं सारो पद्भीष्टतमया सहैकपात्रे भघति। एवं सपर्शनेऽपि पतेष तरवम्। यबुत प्रियासेन केनचित्संसपर्य तस्यचारयविशेयो यदुस्तमाङ्गेन मघति। सस्य चेषा चूलिका, यदेप कण्डूयनव्याजानमभरिवैरसा भूयोभूप: परामृद्यति।

अम्पवह्ारसङ्करो थया-ददौ सरः पज्कजेत्यादि, अनेदमैवाभ्ययद्ारस सहीर्णत्वम्, यदन्योपमुक्तमन्पेनोपभुक्यते, तमेद पूर्याषें त्ीप्रयुक्कव्यक्तमेध प्रतीयत इति। अग्यघदारे संम्पूर्णत्वं पथा-गीतामतरेव्विस्यादि। अथो पुनरियँ सम्पूर्णतार्थ, सुसेदि घुम्बनमुपकत्प्यमानमोछ्ठयो: कपोलपोनेंत्रपोध् सम्पूर्ण सवति, तम पथा यथोक्गुणयुक्तेन मचरकिअरीमुखेऽ्यावयवेपु निरव- काशरवाव तरकामिन: किम्पुयपस्य सम्पूर्णतवं विगाहते, नैवमम्यशाम्यम्य प्रायेण, यदाह।

बिम्बोंछ बहुमनुते तुरद्गवक्त्रश्चुम्बन्तं सुखमिह किन्नरं प्रियायाः। श्लिप्यन्तं मुहुरितरोऽपि तनिजस्त्री मुचुङ्रस्तनभरमङ्गभीरुमध्याम् ॥ इति॥

मध्यपद्वारे सम्यदत्वं यथा-सम्मापपुष्पेत्यादि। इदमिहेष्व्रियाम्यंवद्ारस्य सम्यपत्वनाम। पद्याचितोपनतामिष्टषळ् सेच्सयोपभुज्त इति। तबेह तवणतवलतावधूपरिष्वज्ञामि योगव्यति- करेण सकळमविकळमेषोपलस्पत इति।

मनुमने संक्षेपो थथा-मपुद्विरेफ इस्यादि। अप छ संम्राप्मकारिस्तनस्पर्शनोपकस्पितोऽनु- सवर्सक्षेपेविशेषा, पद्नुनाध्बात्मनोनामपलमः भियवम इव पात्रे कौछमें मधुपितति, वद्धमापि

Page 286

११४८ पह्ारप्रकारो

परार्पनाषाटुकारेप प्रेयसामपथ्यमानेव तनतत्र र्पृश्यमान: स्पर्शसुखानिवेदयते, वचेद पूर्वोप्त- रार्धयो: परार्थ्यरूपतया निरुप्यत इति।

मनुभषे सद्वीेख यथा-ददौ सरः पङ्टजेत्यादि। इदाम्यपहारस्वैष मनसातुसन्यानमतु-

सम्भाचनानुभवरूपता पूर्षोत्तगर्धयोरमिव्यज्यत इति।

ननुभषे सम्पूर्णत्वं पधा-गीतान्तरेव्ित्यादि। मत्चैषं मनुभवस्य सम्पूर्णता, यदकाल-

च स्वाधीनपतिकया किनरकामिन्या वषंनामपियातुरागातिद्यियो भूयत इति।

झनुमयस्य सम्पपतं यथा-सम्मापपुष्पेत्यादि। मम्नदमनुभवस्य सम्पपत्व। यदगुत दवित्ता नायकस्व रतादयायासात्पर्ध्ममुपलम्द रागस्यवानपशममनुमतानेन साहाय्व दद्याव, तम व भकीर्यमाण केशकुसुमाश्ासविच्छितदातिनी ववनर्संसर्गार्य स्तनाभ्यामुरःपरविदय पीडयन्ती पुनःपुनर्नमथन्ती याधेष्ठाः पूर्वमसो दर्शिवर्वास्तापर प्रतिककुर्शीन, पातिता प्रतिपातयानीति इसन्ती तर्जपन्नरी प्रतिमन्ती च वयात्, पुनश् वोडां दर्शयेत् धमं विरामामीर्सा चेति।

माहतान्द लितचालित कोमलव्टिपाभिः स्रंसमानकुसुमचालितपावितपत्रमर्सरमिः घातस्तमित्-

भूयम इति। भपापालनकौटिल्याभ्यवदारानुभूतिमि: दशता कालिदासेन प्रेमप्रस्थानपद्धतिः।

अथ द्वितीयपक्षे विशेपेण सम्भोगार्धविवसायामपेक्षित पधमानुरागाधानन्वर्य: महष्टनाग-

तन्र च चतुर्धोदाहतिमविभागो. भवति। रहृत्यर्ध:, प्ररृत्यर्धविशेषणं च, प्रत्वयार्य: मत्यवार्थविशेषणं च। प्रकृति प्रलयार्ध: प्रकृतिम्वत्ययार्थविशेषण च, आनन्तयोर्य: नानन्तयार्ष- विशेषणं चेोत। तत प्रकृत्यर्षविभागे मथमानुरागानन्तरे भुजिः पालनार्थः। प्रकृसर्धविशेषणं समुपसर्गः संक्षेपार्थ:। तमदि नायकाव्यां परस्परालम्बनविमावेभ्य: समुत्यधरतिः संक्षितैरेव छपनोपकमादिभिरुपचार: व्यलीकिपरियादिपरिद्वारख्ष पाल्पते, न तनालिसनादीन् समुखयेन म्रयुशीत। न व मसत्यकाश्विदाचरेस्। कुसुमसवर्माणो हि योपितः सुकुमारोपक्रमैस्तास्वनधि-

Page 287

दानिश: भकाश: ११४९

गतविश्वासैः प्रसभमुपक्रम्यमाणाः सत्यः सम्प्रयोगविव्वेषिण्यो भवन्ति। तटुकम् । सहसा चाप्युपकान्ता बाला चित्तमजानता। पुरुषद्वेपिणी वास्याद्विरक्तावा ततोऽन्यथा ॥

न चैतामुपेक्षेत- अतिलज्जान्वितेत्येवं यस्तु कन्यामुपेक्षते। सोऽनभिप्रायवेदीति पशुवत्परिभूयते।।

सर्वा एव हि कन्या पुरुपेण म्रयुष्यमानममियोगं विषदससे, किन्तु लजया परिलघुमिश्रामपि वाचं न मिथ्रयन्ति। किञ्- अत्यौत्सुक्ये महतिद्यितप्रार्थनाभि: प्रयाताः कांक्षन्त्योऽपि व्यतिकरसुखं कातर: साङ्गदाने। आबाध्यन्ते न खलु मदनेनैव लज्जास्पदत्वात् आबाधन्त मनसिजमपि क्षिप्तकालाः कुमार्यः ॥

तत्र च- हरति रुचिरं गाढाश्लेपे यदङ्गकमाकुला स्थगयति तथा चत्पाणिभ्यां मुखं परिच्तुम्बितम्। वदपि बहुशः पृष्टा किश्चिद्ववीत्यपरिरफुटं रमयतिरतान्तेनैवासौमनोडभिनवा वघूः ॥

मानानन्तरे भुजि: कौटिल्यार्थस्द्विशेषका, समुपसर्गः सट्टरार्थः। तत दि प्रणिपातोप- सानत्वनादिटद्याकर्षणप्रकारको शलोद्गिते वलवदुतकण्ठाेशधूते यामानग्र्थावमन्थर मुन्मिपन्ती तच्व्वासनाविशेष शेषानुवटत्युपज्वनितैर्व्यलीकविप्निया दिसमरणैः सपक्ीनामप्हणगोन्नरखल नादिमिश्च प्रतिष्तारति: पुनपुनः कुटिलतामापधते। यदाह्, श्वसितकम्पितपयोघरा सकपायैरेव धाययैरनायिका नायर्क निसुदन्ती शयनीय गच्हेत। तम्रचालिपनादीनामुपचाराणासुपालम्मा- दिमि: सङ्कीर्णः प्रयोगो मघति। यथा- मुहुरविशदा वरिस्म्भार्द्ा: मुहुर्मुहुरस्थिराः सुहुरसरला: प्रेमप्रह्दा मुहुः स्मृतमन्यतः। वितथशपथोपालम्भाङ्का मुहुः कृतसन्घयः परिववृधिरे निप्पर्यन्ता मिथो मिथुनोक्तयः॥

Page 288

११५० रशारकारो

कथमपिकृतप्रत्यापत्तौ र्प्रियेस्सलितोसरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रक्पितमश्रुतम्। असहनसखीश्रोत्रपातिप्रमोदससग्भ्रमं विवलितहशा शून्येगेहे समुच्छ्यसितं सतः ।। पपासानग्तरे भुजिरभ्यवदारार्थ उपसर्गः सम्पूर्णार्थी, तत्र दि चिरकालमनुपभोगाद्ष्यम्त- सृपचिते प्रेमराशौ चश्षुरादीना स्वेपुलेप् विषयेध गर्धातिशयारतम्पूर्ण पवाम्यवदारो मषति, समुचयेन चालिजनादप: मयुज्यम्से। षसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमान वनिता वनान्तात। पपौ निमेपालसपक्ष्मपड़क्िरुपोपिताभ्यामिव लोचनाभ्याम्।

चपा प- शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासानन्यान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्रादावां विरहगुणितं तंतमात्मामिलाष निर्वेक्ष्यावः परिणतशर्न्द्रिकासुक्षपासु। करणानग्तरो पातुरतुमवार्थ। । उपसर्गश् सम्यपरषार्थे:। तन्र द्वि तैस्तैव्यतीतसंविधान- कविशेपैश्समुत्यसपर मवित्म्भरवानिप्रकम्पा रतिः परप्रकर्षमारोद्ती सम्यगनुभूयते, पया- मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यथा मे मरणं मतम्। सेपावन्ती मया लब्घा कथमन्रैव जन्मनि ।।

कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः । गृहीतः सापराघोऽयं सुच्यतेस कथं करः ॥ ननु याऽयस्थापद्ादेकेकस्यापि पथमानुरागाननतराये: सम्भोगस्यायमर्थो सपति। प्रथमानावरो दि प्रथमं रतिसरपमते। सरपला व नायकार्व्या पियावरणिम्रियाकरणाम्या पात्यते। तत्रय संघषिमानामेपालिगनादीना विकस्पतः प्रयोगो समति। ततः मेमगते: व्वमापफुटिलत्वामगितीाव- स्थायां रति: कुटिलतामालर्पते। सद्गीणंक्य ततरोपचारा्णां प्रयोग: सङ्ीणाख्ानुमाणा सवर्ति ।

Page 289

(71) द्वानिश: प्रकाश: ११५१

तत्रोस्ूनायाँ कामवामतार्यां सुलभामवमन्यते दुर्लमामाकाड्क्षतीति पराणेवादात् परंप्रकर्षमारोदन्ती रतिस्तृतीयावस्ामव्यवद्रियते, समुखयेन चालिङ्गनादय: प्रयुज्यन्ते, पवं च सासम्पूर्णतचमालादयति। चतुर्थायस्थायां तु विस्नम्मोत्पसे: पर घ्रकर्षमापन्ास्ुभ्यत पव। नतश्रोपचारः कश्विदप्पाद्रियते। पवमस्या: सम्पपव सवति। एवं मानानगतरादिम्यपि संक्षिप्ता पान्यते। सद्ीरणाकुटिली सवति। सम्पूर्णाभ्यवह्ियिते। सम्यग्भतानुभूयत इति। ततः कथमुच्यते, संक्षेपपालनोपसर्ग- धातूपथमानुरागानग्तरे सहरकौटित्यार्थो मानाननतरे सम्पूर्णता्यवहारार्थी प्रवासानन्तरे सम्य- पत्वानुभवार्था करुणानन्तर इति। उच्यते। यद्यपि संक्षेपतः पालनमन्यशायि भवति, तथापि यदा अथमानुरागानम्तरे मु्या वघूर्विस्यम्मपादाने तदुपयुज्यते नैषमन्येधु, वद्यपि च वारितवामत्वा- त्कामस्य कौटित्यमम्यनापिजजायते तथापि यथाव्यलीकप्रियादिसमरणैर्मानानन्तरेणैवम्येयु, अभ्यय- हारोडपि यथास्मिष्द्रियाणामुभयेवामपि विषयेपु गर्धातिशपात्प्रवृत्तिः, स यथा परस्पर- मुत्कण्टितयोः प्रवासानन्तरे सम्पूर्णो भवति नैषमनपष्। अम्यवदारस्यैवतु मनसानुसं्धानमनुभवः पथा-समुतपप्रपरमवित्त्रम्मपोः करुणानन्तरे सम्यम्भवति। नैवमन्येध्वमिपायेणोक्तम्। यथाक्रमं धतुणोमपि घात्वर्धानां चतुर्णामयि चोपसर्गाधानां चतुर्ष्वपि प्रथमानुरामाननतरादियु सम्भोगेपु स्वैरपि म्रत्यपाषैः सार्वकातिक: सम्बन्धो मवतीति।

किश् बहूरना सम्मवैर्यानां सर्व एवोपकारिणः। संसर्गे कश्चिदेषां तु प्राधान्यैन प्रतीयते। हेन प्रथमानुरागानम्तरादिय बातूपसर्गार्थसम्पुवस्तद्व्यवस्थाया न विरुध्यत हति।

नतु घ भुजपालनाभ्यवहारयो: । भुजिः कौटित्य इति नि्वैवार्भेयु भुजि: स्मर्यते स कथमनुभवार्धोऽपि भवतीति आयेत। माचार्यप्रवृत्तिश्ाप्यति। यदयं भुजोऽनवन इस्पनवनायें

यमवत्यपेंदु वर्तत इति। केपुनरवत्यर्थाः । येग्वेतं गणकाराः पठन्ति, अवरक्षणगतिकान्ति- श्रीतितृप्स्ययगमनप्रषे श्भघणस्वाम्पथेयाचन करियच्छादी प्त्यवाप्त्या लिङ्ड नदिसा दानभागवृद्धिप्विति, स एवमपि भुजेरतुमधार्थ इति। कुतपतदुष्यते। य एव से पोडशात्यर्थरक्षणादयः तेषां चर्वार: पालनं चर्वारः कटित्यं घरवरोऽग्यवद्वार चत्वारोऽनुमवममिनिविशन्ति। तत्न रकणं क्रियेच्छास्वाम्यर्थ: प्रार्थनममिति। पालने दिसादीपिनइनं भारमृद्त इति, कौटिल्ये भरवणमालिश्नं भीतिस्तप्तिरिति, अम्यवद्वारेऽयगमः प्रवेशो गतिरवास इत्यनुमवेऽम्तः पोडशाप्यचस्वर्थाद्तुर्ष्वपि भुज्यर्थेषु पालनाविप् समाविशयन्ति। तथादि। लग्घपरिवक्षण रक्षितविवर्धनं विवृद्धोपयोग: मलम्घप्रतीक्षा पेति, पालनानि, यथा पृथिर्षीपालयति प्रजा:परिपालयति राज्यमनुपालयति फलं प्रविपालयतीति। तानि व रक्षण क्रियेच्छा स्वाम्यर्थः प्रार्थनमित्येव भवंति, तथाहि। लग्बाड- विनाधार्धीरसति रक्षितोपचयार्यी फर्तुममिलपति मथावदुपयोगार्थी स्वीकरोति, अलग्घलामार्थी

Page 290

वानिश: प्रकाश: ११५३

कटे कुरु मद्मानमित: कुरु पादौ कुरु पृष्ठ कुछ माकुष उदरं सेहोहीयत हात। एवं भुजिरतुमन धार्थोऽपि मविष्यति। को घा न धातुरनुभवार्थः, यतो वजति पघत्यास्ते शेत हत्यप्युक्तवज्या- दयोऽसुभूयत इति प्रतीयन्ते। फर्थ भुजिरधत्यर्थ इत्येव नोकम्, यथैपोक्त: परसैपदात्मनेपद विप्रयोगो यथा स्याद्, सवनातिरिक्काव्ार्याँ घथा पतीयेरन्। के पुनस्ते। पालन यतः पातेर्णिचि लुगागमे च पालनमिति भघति। अवनमित्यवतेः अण्यन्तस्य। कथताईि त्रैडूपालने रक्षपालन इति कविदयं विवक्षितण्यथो नियच्छति नियमपतीतिघत् कर्तव्यापारमात्रं भूते, तत्र देतुव्यापारविवक्षायां भुजिः पालनार्थो मघति। लक्षणाघवस्थाविशेपेण कर्तृव्यापारविवक्षायामपि पालनार्थ पघ। यदा तु रक्षणक्ियेच्छा स्वाम्यर्थः प्रार्थनेशु रक्षणादिविशेपेण घर्तते तदा कर्तृव्या- पारमान्नविवक्षापामवनार्थो भवति। एवं मूर्तिमर्ता दिङूनिमिसकः संस्थानविशेषः कौटिल्यं तदुपचाराएमूर्तेध्यदि व्यवहियते। तन्र यथोभपरूपे सुजिर्वर्तते तदा कौटिल्यार्थ, यदावि दिसादिध्वविशेपेण तदापि कौटित्यार्थ एव। यदापि हिंसादीपिद्हनभाववृद्धिपु तद्विशेपेपु पात्यपहरणातिपरोचनादियु विशेपेण घर्तते तदा अघनार्थों भवति। मुसेन खाद्यादेः कोष्ठान्तः प्रवेशनमभ्ययहारः। स उपचाराघक्षुरादीनां रूपादिपद्तणेऽपि वर्तते। तत्र यत्र भुजेरशित ... सादिपु वृतविस्तदायमभ्यवहाराथों भवति। इन्द्रिमार्थसतनिकर्षोत्पन्स्य ज्ञानसुस्दुःसादेः संित्त- रनुमवः। स उपचाराद्र्यज्नादृपि व्यपदिइयते। तत्र पदोमयरूपेऽपि भुजेवुशिस्तदायमनु- भवार्थो सवति, यदाप्यवगमादिध्यविशेषेण घर्तते तदाप्यतुमवार्थ एव। यदा त्वयगमप्रवेशगत्- धाप्िपु तद्विशेपेपुवापि परामर्शादिपु विशेपेणास्यप्रवृत्ति स्वदापनाषों सघति। कर्थ तदिभुजि: पालन फौटिल्पाभ्यव हारानुमवेष्विति पराते, भुज्यर्थस्य सन्तावाप पत्रषिभागौ न ब्याद्, द्विविधं दि सम्मोगशास्त्रं तन्वमावापक्ष। तन्पप्ते जन्यन्ते रतिप्रीतिघिशेषा येन तन्त्रमभ्यवददार:। आसमन्ताद्वाप्यन्ते लभ्यन्ते रतिप्रीतिमकर्षह्देतव मालिशनाद्योयेन स आघापा, पालनमनुमघ- कोटित्येत्वनिप्पादितत्वादेतयोरेवानुम्नविश्ञतः। अभ्यवद्वरतो हाषश्यमनुभचतो भवति। पाल्य- मानस्य तु कोटिल्यं यदा अनुभवोऽ्यभ्यवदार एव। यदाहाराम्यवहारस्ैव मनसानुसन्धान- मनुमवः, कर्थ तह्यसौ फलभूतो रतिप्रीतिविशेषाभामुस्पस्िहेतुर्मपति। लब्घास्वादस्य भीतिद्देताय- नेनैष पवर्त्यमानत्वात्वारम्पर्षेद्यापि घ कारणं कारणमेव। उकं घ।

न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति। हत्रिपा कृष्णवर्त्मेव भूयएवाभिवर्घते॥

एवं कौटिल्यमपि पालनमेष। कथ पुनः कौटिस्यं पालनं सवति। यतो वैपरीस्प वैपास्य वैदग्रय वैचित्रयं चेति कौटिल्यानि। तत्र वामशीलत्वसकामस्य वैपरीत्येनैषवभैते।

Page 291

११५४ पकारप्रकाशे

तथा हि। सुलभामवमन्यते दुर्लभामाकांक्षतीति। मायोवाद: कलहरूप च सुरतमाचक्षते, वैपास्यमपि घर्धयत्येघ। यदाद्व अन्यदा भूषणं पुंसां शमो लज्जेव योषिताम्। पराक्रम: परिभवे वैयात्यं सुरतेप्विव।।

वैदग्भयास्तु रागवृद्धेद्वेतुरेष, पदाद्व, वैचक्ष्ययुकाश् गणिकास्ततकामिनय् परस्परस् प्रार्थनीया भयन्ति। तेन वैचित्यममि व्याव्यातम्, आद च, भघति हि रागेऽपि वैचित्र्यापेक्षा, वैचित्र्येण च परस्परस्य रागो जनमितव्ता। अन्येष्वपि धनुर्वेदादिपुवैषित्यमपेक्षते, किंपुनरिह्ेति। तदेवं भुजपालनाभ्यवदारयो: . अनेनैवसिद्धे भुजे। कौटित्य इत्यपि विकरणानुबन्धोपप्दादि- प्रयोजनार्थमेयेति प्रतिपशव्यम्। फिपुनरमीपु सर्वेष्वप्यर्थेषु भुजे भयोगो ददयते, बादम्, तत्र हेतुव्यापारपालने भुजियया- शत्रुपड्वर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः । अम्बरीपथ्च नाभागो घुसुजाते चिरं महीम्॥

रक्षणाधविशेपेण क्तृव्यापारो पथा- पौत्र: कुशस्यापि कुशेशयाक्षः ससागरां सागरधीरचिच:। एकतपत्रां भुधमेकवीरः पुशर्गलादीर्घभुजो बुभोज॥

अवनविशेपेषु रक्षणं थथा- नैतच्चित्रं यदयमुदघिश्यामसीमां धरित्री मेकः कृत्सां नगरपरिघर्प्राशुभाहुर्मुनक्ति। आशंसन्ते सुरयुवतयः सक्तवैराहि दैत्यैरस्याधिज्ये धनुपि विजयं पौरूहूते च वज्रे ॥

क्रियेच्छायां पथा- इदमुपनतमेवं रूपमक्किष्टकान्ति प्रथमपरिगृहीतं स्यान्नवेत्यव्यवस्यन्। भ्रमर इव-विभाते कुन्दमन्तस्तुषारं न च खलु परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम्।।

Page 292

(72) वाविश: प्रकाश: ११५५

स्वाम्पर्थे पथा- विपुलमतिमि: कैरप्येतजगज्जनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृण यथा। इहहि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्ते कतिपयपुरसाम्ये पुंसां क एप मद्ज्रः ॥ थाचने यपा- लब्घपालनविघौ न तत्सुतः खेदमाप गुरुणा हि मेदिनी। भोक्तमेवसुजनिर्जितश्रिया न प्रसादयितुमस्य कल्पिता ॥ कौटिल्ये पथा- अस्मिन्नीषह लिंत विष मस्तोकविच्छिनमुझः किश्विल्ली नोपचितविनतः पुज्जितभोत्यितश्च। धूमोद्वार स्तरुणिमहिषरकन्घनीलो दवामेः स्वैरं सर्पन् सृजति गगने गत्वरान्पन्रभङ्गान्।। इिंसादविशेषो यथा छ्िष्टचन्दन विशेषकभक्तिर्रष्ट भूपणकदर्थितमाल्यः । सापराधइव सुण्डनमासीदात्मनैव सुदृदशासुपभोगः ॥ सवनारथेपु दविसार्पां यथा- प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथः । प्राज्जलि: प्रणयिनी प्रसादयन् सोदुनोद्ग्रहणमन्घरः पुनः ॥ दीसौ वथा- प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेपमतिशकशोभिनम्। विप्ियेण स, तथा यथा युवा व्यक्तलक्ष्मपरिमोगमण्डनम्।

ददने यधा- आवद्धव्रणमिन्दुविम्बविशदे राघाकपोलोदरे दंशः कृप्णमहा- मुजङ्गजनितो दीर्घां सुदं व: कियाद् । यं द्ृष्टैव विसूत्रसन्धिमि- रभिग्लानैः क्षणादङ्गकै रामुह्यन्विपवैशसीवद्दशे सर्वोडपि गोपीजनः।।

Page 293

११५६ वन्ारम्रकाश

भाधवृद्धौ पपा- सुग्घेऽस्मिन्परिणाहिनि स्तनयुगे मुक्ताकलापो वशां दिष्या न स्मरति स्वजन्मवसर्ति कुम्भस्थलीलालनः। इत्थं केलिमुजङ्गनर्मवचसासाचि स्मितज्योत्सया सव्रीडं मुखमावृणोति सुतनुश्चीनांशुकखच्छया।। अभ्यवहारे पा - कि मौरर्र्यमश्रेयसिकार्यवुद्धि र्ज्ञानस्यर्किलक्षणमप्रसादः । कोपत्यन्तवन्धुःपुरुषस्य बन्धुः किंस्ादुसुङ्क्ते सहयत्सुहृद्विः ।

अवणाद्यविशेषो यपा- अनाघातंपुप्पं किसलमलूनंकररुहै रनाविद्धंरतं मधु नवमनास्त्रादितरसम्। अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विघि: ॥

अवनार्षेपु भ्रवणो यथा- वीणयाच निनदेनचवेणो: केकयाच कलकण्ठगिरा च। सीत्कृतैश् मणितैश्च वधूनां मुज्जते श्रुतिप्ुखानि युधानः ॥ आलिड्गने यथा-

शिलातलं श्रीमदिव द्विपेन्द्रै दत्ताभिधातोल्लिखितं महाद्रेः॥ प्रीतौ पधा- दिग्दन्तिनः शेलतटायतेषु येपां प्रियालिङ्गनलालितेपु। युद्धापदेशेन भवन्तिवक्षरस्ववाप्तवप्रपणयोपभोगाः ।। वृप्ता पथा- जयतियदुपतेरने ककान्तास्तन परिमोगरसच्चकण्ठमालम्। मुरनरकगदाभिघातबन्धु प्रविसृतकौरतुभरश्मिशोभि वक्ष: ॥

Page 294

हार्निश: प्रकाश: ११५७

मनुमषे पथा- गुणेपुरागो व्यसनेप्वनादरो रतिःसुनीतेषु च यस्य भूपतेः । चिरं स भुङ्क्ते चलचामरांशुकां सितातपत्रामरणां नृपश्रियम्॥ मवगमाद्यविशेपे यथा- अन्यां युवतिमगत्वा सुभग न विज्ायते विशेषोऽस्याः। येन न भुक्तं निम्बं द्राक्षागुणवित्कथ स स्यात् ॥ मवनार्थेष्धवगमे यथा. असौ महाकालनिकेतनस्य घसन्नदूरे किल चन्द्रमौले:। दियापि जालान्तर चन्द्रिकाणां नारीसुखरपर्शनसानि भुङ्के ॥ पचेशे पथा- तवात्मसम्पन्नमनिन्दितात्मा कृत्वा युधानं युवराजमेव। सुखानिसोभुङ्क्तसुखो परोघिवात हिरा ज्ा म रुन्घिवृत्तम्।। गतो यथा-

सम्बन्धभिन्नोऽपि गिरे: कुलस्य स्नेहस्तदेकायतनं जगाम ॥ ममास्तो यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोलाद्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मी: । एवं पीलनादिविशेपेष्वपि। तथ हेतुपालनविशेषोपेक्षणं यथा- स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्राता नैवाविशत्पुरम्। नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यन्यासमिवाभुनक् ॥। रक्षणादविशेषविशेष: करग्रद्दणं यथा- मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः। तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिल्नासीद्सुन्धरा ॥

Page 295

'१२५८ प्रशारप्रकाशे

रक्षणविशेपे निरोधो यथा- अकालसन्ध्यापरिभोगपाण्डुरः क्षपाक्षयक्षामकपोलचन्द्रमाः। रतोत्सवायासविशेषशोभिनो वधूमुखस्यानुचकार विभ्रमम् ॥

असूत सा नागवधूपभोग्यं मैनाकमम्भोनिघिबद्धसख्यम्। क्च्चेपिपक्षच्छिदि गोत्रशत्रा षवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम्॥ स्वाम्यर्थविशेषो दाखां पथा- अथाङ्गदश्लिष्टसुजं भुजिष्या हेमाङ्गदं नाम कलिद्गनाथम्। आसेदुषी सा जितशत्रुपक्ष बालामवालेन्दुसुर्खीं बभाषे।।

तं रागबन्धेप्ववितृष्णमेव भोगेपु सौभाग्यविशेषभोग्यम्। विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथा मत्सरिणी जहार॥ मकटकौटिल्पविशेषो घलनं यथा -- अस्यान्तिकमुपयान्ती शिशुना स्तनपायिना मृगी रुढा। तामयमनन्यद्ष्टिर्मुम्नग्रीवो विलोकयति ॥ गौणकौटिल्यविशेषो विश्वसनं पथा-

विदार्य नखरैर्दन्तैविलूयाघरम्। सुप्तानप्यवबोध्य युप्मदहिता भूयोऽपि भुङ़के वने कि कान्तासुरतैषिणी नहि नहि व्याघ्री करालानना।। दिसाविशेषो घैपरीलं यथा- दशनपदमतिरफुटं विभाति र्कुरति तनुः श्रमवारिसिक्तमास्यम् । अवितथमभिघत्स कामिनि त्वां कुटिलगतिर्ननु दष्टवान् मुजङ्ग: ॥ दीप्षिविश्येषो घैयात्यं यथा- महाभुजङ्गश्वैवेष शेषादिभ्योविशिष्यते। पश्यत्यन्यान् दशत्यन्यानन्यान्जीवाद्विमुश्वति॥

Page 296

(73) पयस्त्रंयः प्रकाशः ११५९

दृदनविशेषो धैदग्यं यया- नीलकण्ठपरिमुक्तयौवनां सां विलोकय जननी समाश्वसीत्। भर्तृवल्लभतया हि मानसी मातुरस्यति शुचं वधूजनः ॥। भाववृत्तिमिशेषो पैचितयं यषा- विपुलतर नितम्बाभोगरुद्भे रमण्याः शयितुमनधिगच्छन् जीवितेशोऽवकाशम्। रतिपरिचयनश्यनैवतन्त्रः क्थ चिद्नमयति शयनीये शर्वरी कि करोमि॥

अभ्यवहारविशेष: फळषैयधिकरण्यं यथा- विजयस्त्वयि शयनाया: साक्षीभूते च दश्यताम्। फलभाजि समक्षोक्ते वुद्धेर्भोग इवात्मनि ॥

गौपोऽभ्पवहारविशेषो निधुयनं पथा- तस्य सावरण दष्टसन्घयः कामवरतुषु नवेपु सङ्रिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चकिरे सामिभुक्तविपयाः समागमाः ॥

भवणविषयो प्राजरर्शन यथा- सुदितयुव्मनस्कां तुल्यमेव प्रदोपे सुदमददुरहयः कल्पिता भूपिताक्ष। परिमलरुचिराभिर्न्यककृतास्तु प्रभाते युव्रतिभिरुपभोगान्नीरुचः पुप्पमालाः।।

आाळिद्ग नविशेषश्चुम्बनं यथा- ताम्बूलबहलरक्तः प्रियमुक्तो धूसरः सपर्यन्तः । पालाघरोSघिरोहति कुसुमरुचं काञ्नारस्य ।।

मीतिविशेष: प्रफारामिलप्ण थया. जननयनमघुव्नतोऽपभोग्या भवतु विलासिनिते मुखाग्धुलक्ष्मीः । इदमिह दयितद्विजद्दयाहं दशनरचाघरपल्लवं विधेहि॥

Page 297

११६० प्रहारपकाशे

भीतिषिशेष: सर्षेष्द्रियाप्यायनं पथा. कान्ताजन सुरतखेदनिमीलिताक्षं संवाहितुं समुपयानिव मन्दमन्दम्। हर्म्येषु माल्यमदिरापरिभोगगन्घानाविश्वकार रजनीपरिवृत्तिवायुः ॥

अनुमयविशेपो डष्टिविषपञ्ञानं यथा- जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः। विनीतनाग: किल सूत्रकारै रैन्द्रंपदंभूमिगतो नियुङ्क्ते।

गौणानुभवविशेष: प्रमाणान्तरप्रद्दणं थथा- दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निपेदुपः । वीक्ष्य विम्तमनुविम्वमात्मनः कानिकानि न चकार लजया॥।

अघगमविशेषोऽपि परामर्शो थथा- मघुकुसुमविलेप नादिभागग्रहणनिदर्शितसौहृदस्य वृत्त्या। अयमपि सखि किं स्वयं वृतस्ते प्रियपरिभोगसुखस्य संविभाग: ॥।

प्रवेशविशेषो धर्पणं थथा. सङकरान्तचन्दनरसाहित वर्णभेदं विच्छिन्नभूपणमणिप्रकरांशुचित्रम्। वद्दोर्मि नाकवनितापरिमुक्तमुक्तं सिन्घोर्बभार सलिलं शयनीयलक्ष्मीम् ।। गतिविशेषो निपेषणं यथा- स्थित्वा तस्मिन्वनचरवधूभुक्तकुज्े मुहतं तोयोत्सर्ग द्रुततरगति- स्तत्परं वर्त्म तीर्णः। रेवां द्रक्ष्यस्युपलविपमे विन्ध्यपादे विशीर्णा भक्तिव्छेदैरिवविरचितां भूतिमङ्गेगजस्य॥ अथात्तिविशेष: फलाधिगमो पपा- सामोदा: कुसुमतरुश्रियो विषिक्ता सम्पत्ति: किसलयशालिनी लतानाम्। साफस्यं ययुरमराङ्गनोपमुक्ता: सा लक्ष्मीरूपकुरुते यया परेपाम्।।

Page 298

त्रयरिविघः प्रकाश: ११६१

अथेहोपासर्गोर्याः संक्षेपादय उदाद्रियन्ते। तेष् पाळन संक्षेपो पथा- अनिर्दयोपभोग्यस्य रूपस्य मृदुनः कथम्। दारुणं सखि ते चेतः शिरीपस्येव धन्धनम् ॥ पालनसङ्करो यथा- कृतसीतापरित्यागः स स्ल्नाकरमेखलाम्। ुसुजे पृथिवीपाल: पृथिवीमेम केवलाम्।। पालने सम्पूर्णत्यं यथा -- यथेच्छाभोग्यं वो वनमिदमयं मे सुदिवसः सतां सद्विः सङ्ग: कथमपि हि पुण्येन मवति। तरुच्छाया तोयं तदपि तपसां योग्यमशन फलं वा मूलं वा तद्पि न पराधीनमिहवः॥ पालने सम्पपर्य यथा- स पौरकार्याणि विचिन्त्य काले रेमे विदेहाषिपतेर्दुहित्ा। उपस्थिताचारुवपुस्तदीयं कृतोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या।। फाटित्प संक्षेपो थथा- लोलां दष्टिमितस्ततोऽपि भजते सभ्रूलताविभ्रमामासुझेन विचेष्ठतेव बिमना मध्येन कम्पस्तनी। हस्ताप्रं विधुनोति पल्लवनिभ किङ्कारखिन्नाधरा जातेयं त्रमरामिलङ्दनभयाह्ाद्यंविना नर्तकी॥ कौटिल्य सट्टीर्णत्वं थथा .-

सावभुमस्य ते मध्यस्य त्रिवलीतरङ्गकजुपो भङ्गः प्रिये मा च भृद॥ कौटिल्ये सम्पूर्णत्वं पथा- कामिनामसकलानि तिभुमैः सेदवारिमृदुभिःकरजाग्रैः । अकियन्त कठिनेपुकथंचि त्कामिनीङ्कुचतटेषु पदानि ॥

Page 299

११६२ शुसारमकारे

कौटिस्पे सम्यदत्य पया- निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरतापरा। शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम्॥ अभ्यवदारे संक्षेपो यपा- व्यथितमपि भृशंगनोहरन्ती परिणतजम्बुरसोपभोगदष्टा। परभृतयुधतिः खनविचके नवनवयोजिकण्ठशगरम्यम्। अभ्यवदारे सद्वरो यथा- सस्तुःपय:पपु रनेनिजुरम्वराणि जक्षुर्चिसं धृतविकासिबिसपसूनाः ।

अभ्यवदारे सम्पूर्णत्ं यथा- पश्य पार्वति नवेन्दुरश्मिमि: सामिभिन्नतिमिरं नभरस्थलम्। लक्ष्यते द्विरदभोगदूपितं सम्प्रसन्नमिव मानसं सरः ।। अभ्यवद्ारे सग्यपत्वं पथा- शिरसि द्विषतां निवेश्य पादं यदनायासितकार्मुकं नरेन्द्रः । इदमे कपदेनभुज्यतेश्रीरतिदारिद्र्य मिदंतदाश्रितानाम्॥ धनुभवे संक्षेपो पथा- मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तमर्थान्प्रकल्पते। न्रक्षीप: सेहमादत्ते दशयान्यन्तरस्थया ॥। अनुभये सङ्कीणंतं यथा- संसरपिभि: पयसि गैरिकरेणुजालैरम्भोजरेणुरजसाङ्विषिद़गिणा च। का मोपभोगमनुभूय मरिन्महेभाधन्योन्यवस्तुपरिवर्तमिष व्यघच॥ अनुमषे सम्पूर्णत्वं यथा- दर्पणेपु परिभोगदर्शिनी नर्मपूर्वमनुप्ृष्टसंश्रयः । छायया स्मितमनोजया वधूं ह्रोनिमीलितमुर्खी चकार सः॥

Page 300

(74) प्रयरिरयः प्रकाशः २१६३

अनुमघेसम्यपरवं यथा- कार्तिकेषु सवितानहर्म्यभा ग्यामिनीपुललिताङ्गनासलः । अन्वमुङ्क्तसुरतश्रमारहा मेघमुक्तविशदाक्ष चन्द्रिकाः ॥ साक्षादुपसर्गेयोगे संक्षेपार्थो पथा- शिरस्यहो जाम्बयतोकरप्रहः प्रकारसम्भोगसुखामृतद्रवे।

सङ्गरार्थो यथा- संक्षोभक्षमगहनामयोपगङ़गं विभ्राणं श्वलितमणीनि सैकतानि। अध्यूपुश्चयुत कुसुमाचितां सहायाः वृत्तारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ॥ सम्पूर्णतार्थो यथा -- वामश्वास्या: कररुहपदैर्मुव्यमानो मदीयैः क्रीडायोगश्चिरपरिचित त्याजितो दैवगला। संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां

सम्यपत्वार्थो यथा- गतवति नखरेखालक्ष्यमातङ्गरागे समतदयितपीताताम्रविम्वाघरोप्ठयाः। विरह विघुरमिष्टा सत्सखीवाङगनाया हृदयमवललग्बे रात्रिसम्भोगलक्ष्मी:। अधिकारार्थयोगे सम्पन्धार्थो पथा- अकार्योच्चारणे मूका: पैशुन्यपरिपन्थिनि। विनिवृचानृतप्रेमां सत्यसम्भोगलालिताम ॥ समतापो यपा- किमव्याप्तंलक्ष्म्या किमशुचि किमाश्वर्यरहितं किमस्वच्छंबाब्धे: किमथ न हित वास्य जगतः। महो नष्टौपम्या गुणकुसुम- सम्भोगसुभगा भ्रमत्यन्या सिद्धा दिवि भुवि व कीर्तिर्जलनिघेः ।

रेवतीस्तनसम्भोगलालिते यस्य वक्षसि। • मालापदेशेन देव्या स्थानमयाश्रिता॥।

Page 301

११६४ 74

समिपेभ्पर्थों पथा -- भुजमुदम्य दप्तारिवधविद्यासु पण्डितम्। कान्ताकचग्रहामन्दप्रीतिसम्भोगलालितम्॥ इति ॥ एवं रक्षणनिरोधादियु पालनानि चोपसगीर्थो पथालक्षणमुदादर्तव्य इति। सोऽपमुपसर्गाध- िशिष्टः मछत्यर्थ उककः । अथोपसर्गार्थविशिष्ट एव म्रत्ययार्थ उच्यते। तत् संक्षेपाचयर्षमेदतः कनिछाइयो नापकमेदा भवन्ति। तभ संक्षेपतः फनिष्ठ स्तामसः यठो धीरमशाग्त इति।

विफ्रीणी ते माघमासेपामरः प्रावरण वलीबदन। निर्धूम मुमुर निमौ इपामक्या: सतनौपश्यन्॥ मोहादिप्रधानर्ामसः, स पथा- पु.फवइअमिवाळअ साछित्रसुअदीहराउसो होसि। अ०जं चेअमरिज्ज उमिअछि किकाळहरणेण॥ पुष्पयत्यस्ि वालकमास्पृश्ादीर्घतरायुष्यो भवसि। अधैषत्रियता मृगाक्षि किकालहरणेन॥ प्रतिकूलवृत्ति: कठा, स यथा- घरसामिअस्सवच्चिअविआणणावडइस मुहेदि ठि। ळीळं बहु-पआरं सकोविहारे इकाम०स॥ सच्चोद्रे का दुपशमादिम्धानो धीरप्रशान्ता, यपा- अतिथिभिर्गतमेव दिवागतै रपथिकागमना चनिशीथिनी । तदधुना प्रतिजागृहि पुत्रकान्प्रविशवेश्म कुटुम्बिनि शेमहे॥ एसेपां घ मयोजना दिवैदग्ध्या सहिष्णुतादनार्जवानतिरागाद्य संक्षिप्त एव रायुपचारा मषा। सह्रान्मध्यमः साधारणो घृष्टो घीरोदास इति। सेपु पादोनगुणसम्पद्योगान्मध्यमा, पथा- न्रीहिःस्तम्बकरः प्रभूतपयसःप्रत्यागताधेनवः प्रत्युज्जौवित मिकणा भृशमितिष्यायन्नयेत्तानघीः। सान्द्रोशीरकुटुम्भिनीस्तनभरव्या- लुप्तघर्मक्कमो देवे नीरमुदारमुज्झति सुखं शेते निशि ग्रामणीः ॥

Page 302

प्रयरित्रिश्य: पकाशः ११६५

अनेकजातिसाधारणं यथा- यांयां प्रियः प्रैक्षत कातराक्षी सा सा हिया नम्रमुखी बभूब।

प्रकाश्विमियोऽपपविलसो घृष्ट:, यथा- शतंवारानुक्त: प्रियसखि वचोमिरसुपरुपैः सहस्रंनिर्धूतः पदनिपतिनः पा्षिणहतिभिः। कियत्कृत्वोबद्धाःपुनरिह नवेद्िभ्नुकुटयः तथापि किश्नन्मां क्षणमपि नधृष्टो विर्मति॥ अद्द्वारप्रधानो घीरोव्वतो यथा- इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान्वैदेहि पश्यानुमता मयासि। एवंविधेनाहमचेष्टितेन त्वंप्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभि: ॥

एव रत्युपचारो भवति। सम्पूर्णतवादसाधारण: धीरळलित इति। तेष्वनन्यजानिरसाधारणा, पया. आविश्राहसमयाहगहे वने शैशवे तदनुयौवने पुनः। स्वापहेतुरनुपासितोऽन्यथा रामबाहुरुपधानमेप ते॥। रजाप्रधानो राजस: यथा- सामन्तमौलिमणिरख्जितशासनाङ्क मेकातपत्रमवनेर्नतथा प्रसुत्वम्। अस्यास्सखे चरणयोरधिगम्य सम्यगाज्नाकरत्वमह्मद्य यथा कृतार्थः॥ अन्यमना गपि गौरमादेरनपहारी दक्षिणो यया-

यदिवा राघेति भीरोरिति। रात्रावस्तपतो दिने च बिजने लक्ष्मीति चाग्यस्यतो राघासंस्मरतः कर्थ रमयतः खेदो हरे: पातु थः ॥ विळास वधानो धीरललितो यथा- मधु च विकसितोत्पलावतंसं शशिकरपल्लवितं च हर्म्यपृष्ठम्। मदनजनितव्भ्रिमा च कान्ता सुखमिदमर्थवर्ता विभूतयोऽन्याः॥।

Page 303

११६६ परोपां च प्रायोऽनन्यचित्वरवेन रामभूमिष्ठतया स्वित्नतिक्रमेण विलासितया घ सम्पूर्ण पव एर्युपचारो मघात। सम्यकतवादुष्मः आाश्यिको डबुकूलो धीरोदाछ इति। सेपु सर्य-

इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनी चघाल सा च स्तनभिन्नवल्कला । स्वरूपमास्थाय च तांकृतस्मितः समाललंवे वृपराजकेतनः ।। सत्म्रधान: सास्यिको पथा. पूर्वानुभूत समरता च रात्रौ बम्पोत्तरं भीरू तवोपगृढम्। गुहाविसारीण्यतिसाहितानि मया कथंचिद्धनगर्जिसानि॥ पशंयदोऽनुफूलो यथा- मुझ कोपमनिमित्तकोपने सन्ध्यया प्रणमितोऽहमन्यथा। किं न वेत्सि सहधर्मचारिणः चकवाकसमवृत्तिमात्मनः । छदारचरिशो घीरोदाशो यथा- कपोले ज्ानक्या: करिकलगदन्तद्ुतिमुपि स्मरसमेरं गण्डोड्ड- मरुपुलकं वनत्रकमलम्। मुहुः पशयञ्छृण्यन्रजनिचरसेना कलकलं जटाजूट ग्रन्धि दृढयति रघूर्णां परिवृढः ॥ पसेपां च पायः समस्तगुणसम्पद्योगेन महासत्त्वतया वशंबदत्पेन सत्युदारतया घ सम्यगेव युपचारी मपति। तेऽमी संक्षेपसपवरसम्पूर्णत्यसम्यपतवैः प्रख्यार्थ विशेषणे पोडशनायकविरोषा मघस्ति। तण्यमेव संक्षेपादिधूपसर्गाविमेदेवु नायिकामेदा: पानिव्वादयो गीयाते। सम संक्षेपे कनिष्ा मुग्धा मधीरा शाम्ता सनूदा परकीया अमिसारिका फलदाग्तरिसेति। तास्वर्थ गुणसम्पदोगगिनी कनिष्ठा यथा- तंकिरखणाविर जसितंकिरउवह ससि सअळमहिळाओ।

त्यं किलक्षणादिरज्परी खंकिलोपदमसि सफलमहिव्या:। एदि पारपालिके सथुमलिनं समुत्तोच्छाम:। समगत्मा यपा- चुम्बनेऽपि परिवर्तिताधरं हस्तरोपिरशनाविघट्टने। विन्िनेच्छमपि तस्य सत्त्रतो मन्मथेन्घनमभूद्दधूरतम्।।

Page 304

११६८ शभ्गारमकाशे

किश्चिदुपारूढयादना मध्या पथा- सङ्गमे्छुरभिधातुमनीशा संमुखी न च बभूवदिदसुः।

ह•ळपळ• णपसाहिराणंछणवासरेसवतीणं। अ०झाए मंडणाणा अरेणकहिअंवसोह०गं ॥ उत्साइतरळत्व स्नातमसाधितानां कणवासरे सपजीनां। आर्यया मजनानादरेण कथितमिष सौभाग्य।। पुरुषात्पुरुपाग्तर माप्ता पुनर्भूर्पथा- यामूढवानूढवराहमूर्ति मुहर्तमादौ पुरुषः पुराणः । तेनोह्यते साम्प्रतमक्षतैष क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्भूः ॥

सामणसुंदरीणं वि.भममाबहइविणओ०छेअ। धूतुच्चिअप • जळिआणं बहुमओसुरमिदारुणं।। सामान्यसुंदरीणां विभ्रममावदस्यविनय पव। धूम मव मज्घलितानां पहुमतः सुरमिदारूणां। मनेकपतिका सामान्या यथा- पइपुरुओचिअर हसेणचुंविओदेअरोअढअणाए। मह्वअणं मदिरागंधिअंतिबाआ तुहभणाइ॥ पत्युः पुरपयरमरोन चुंवितोदेवरोऽसत्पा । मेघदनं मदिरामम्मिति मातातघमनति। सण्डित प्रथमप्रेमासतण्डिता पथा- प० चूसागअरंजितदेहपिआलोअळोमणाणंद।

प्रत्यूयागत एकदेदम्िया लोकलोचनाना्द। अन्यन्न कषपितशर्घरीक नमोभूषण नमस्ते।।

1 अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जन भ्रविभिक्रकुटिलं प वीक्षितम्। मेखलाभिरसकृच बन्धनं वञ्यन्प्रणयिनीरवाप सः ॥

Page 305

तयखिया प्रकासा ११६९

वछ्ावोऽतिरोपाच सङ्टीर्णपव विकल्पसमुन्नपाम्यामालिसनाद्य उपघारा सवन्ति। सम्पूर्णत्वे ज्येष्ठा मगल्भा घीरललिता स्वैरिणी गणिका थासकसज्जा पिरहोरकण्ठितेति। ताल पथमोढा त्येष्ठा पथा- आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतांचरणयोस्तव देविमूर्ा। कोपोपरागजनितांतु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमा यदि परं करुणा मयिस्यात्॥ रत्यु पचारचतुरा प्रगत्मा यथा- खि०ण०सउरेपइणो गिंहावरह्लरमिमर्स। ओछंगलंत कुसुमंप्हाणसुअन्वंचिउत्मारंH खिन्नस्योरसि पत्युःस्थापयति श्रीष्मापराहरमितस्य। मार्इगळकुसुमं स्नानसुगन्घं चिकुरमारं।। कालासहिप्णुर्घीरा पथा .- चुंपसुसह०सहु·तं मुहणमोहरिअंमए जूए। माणोइणमु० चळसामळंगळहमाणइ -तीए।। नातिचिरमन्युललिता यया- म्हरिमोसेसअणपरंमुहीए विअळंतमाणपसराए।

स्मरामस्तस्या। शयनपराङ्मुरया विगळम्मानमसरापाः। कैतवसुप्तोद्वर्तनस्तनकलश प्रेरणसुखकेळीं। मात्मच्छन्दा स्वैरिणी यथा- तहसाजाणइजायळो एपच्छण्ण मविणअं काउं। जहपढमंचिअलि•सइम-डझे चारि-तह·घीणं।

कलाचतुषपप्टिर्गणिका यथा- स०चंदरमणदंसण संव• ढिअगरुअव०महविळासं।

स्वच्छंदरमणदर्शनसंवार्षेत गुरुमन्मयविळासं। सुषिद्ग्धपेशव नितारमितं को धर्णितुं रकोति।

Page 306

११७० प्क्ारप्रकाशे.

एद पध प्रवृगितोपकरण पासफसखा पदा- सद्नां विरचनाहितशोभैरागतप्रियकथैरपि दौलम्। सन्निकृष्टरतिमिः सुरदारैर्भृपितैरपि विभूषणमीषे॥

वियोगादौत्सुपयपती विरहोत्कण्ठिता पथा- केयूरीकृत कक्कणाव लिरसौ कर्णावतंसीकृत व्यालोलालकपद्धतिः पतिपुरे बद्धाजलि: पृच्छति। यादत्कितिदुदन्तमात्मकमितुस्ता- वत्स खवेत्यथ ब्रीडावक्कितकण्ठनालमबला कैःकैर्नभिल्ारसै:॥

पतासु द्वि प्रायः मणयतृद्ेः सुरतचातुर्यारकालपापनाट्रागवाहुत्यादमिप्रायसिदे: फला- फौशलात् उपकरणसनिनिधेरमीप्टसष्टमायाप्ेश सम्पूर्णा: समुषयेनवालिङिनाद्य उपचारा भवस्ति, सम्यपत्ये उसमा उदावा ऊदा खवीया कनिष्ठा रूपाजीया स्वाधीनपतिका प्रोपितमवफेति। तासु सर्वगुमसम्पद्योगिनी उस्तमा पपा- हसिआइसमाळसकोमळाइषीसंभकोमळं मणिअं। स०्भावकोमलं पुळइअं वणमिमोसुमहिळाणं॥

उदारचेष्टा उदाघा यपा- अ्षथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथःसखीम्। पिता मे भूभृतांनाथः प्रमाणीकियतामिति ॥

पाणिमहिण्यूदा यथा- ध्रुवेण मर्त्रा भ्रुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन। सादष्टइत्याननमुननमय्य होसनकण्ठं कथमप्युवाच।। मनन्यपरिभद्दस्वकीया यथा- कितन्स पावरेणं किमनगिणा किंवगव्भरहएण । जव्स उरमिणि सच्ज इवहाअंतव्य णीजाए ।। कितस्यप्रायरणेन किममिना किवागमेसृहेण। यस्ोरसि निपीदति ऊप्मायमाणस्तनीवाया।

Page 307

(76) नर्यास्त्रश्यः प्काश: ११७१

पश्चादूढा कनिष्ठा यपा- पणअंपडमपिआए रुखिठकामोवि महुरमहुरेहिं,। छेअवरोविणदिन्जइ अहिणवबहुआविळासेहिं॥ प्रणपं प्रथमप्रियाया: रक्षितुकामोपि मधुरमधुरैः। छेकघररसुसायते अमिनय बहुधाविलासै:॥

रूपातिशयिनी रूपाजीवा यथा-

चिकुरभरस्तथ सुन्दरि कामिजनं किङ्करीकुरुते॥

आयन्तमर्तृक्षा स्वाधीनपतिका यथा- साळोअर्वअसूरेधरिणी घरसामिअव्सस्नेव्तूण। णेव्चं तन्सविपाएधुअइहसव्ती हसंतव्स ।I

साळोकेपि सूर्येगृहिणी गददस्वामिनोगृदीत्वा। अनिच्छतोपि पादौप्रक्षाळयति इसतीद्सतः॥ पिथवियोगवती प्रोषितभतृंका यथा- विलुलित मतिदूरैर्वाष्पमानन्दशोकप्रभवमवसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानदीर्घा। स्पयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनीतेमधुरघवलमुग्धा दुग्धकुल्येव दृिः॥

पतासु दि प्रायो गुणोर्कर्पादौदारयादुपय मादात्मीयबुद्धेपयोधिशेषाद्रपातिश पाठश्यत्वा दुत्फण्ठ- तत्याय सम्यगेव विकल्पसमुखयाम्यामालिद्गनादप उपचारा भघन्ति। तेऽमी संक्षेपसङ्कर सम्पूर्णत्यसम्यकत्येः म्रत्ययार्मविशेषणे द्वातरिशनायिकाविशेषा मयन्ति। यदातूपसर्गः प्रकृति- परत्यपार्था विशेषतति तदा प्रकृतिप्रत्ययी प्रस्ययार्ध सदचूत इति न्यायादेसेपामपि नापकः प्रतिनापक सपनायक इति, नायिका प्रतिनायिका उपनायिका अनुनायिकेति च म्रत्येकं विशेषा: सम्मयग्ति। उपसर्गसय जान्येऽमि सम्यग्ादयोऽधिकार्था विघनते। सदोगादमीर्पा सम्पग्ध: संसिद्ध: समिमः संघिस इति प्रत्येकं विशेषा जायन्से। तम्रेतिहासपुराणादिसम्बन्धिनः सम्बन्धा:। तेतु कचाशरीरथ्यापी नायको यथा- तस्यां रघो: सूनुरुपस्थितायां वृणीतवा नेति समाकुलोऽभूद। वामेतरः संशयमस्य बाहुः केयूरवन्घोच्छ्र्वससितैर्नुनोद।

Page 308

११७२ पहारप्रफाशे

रस्षूपतियोगी प्रतिनायको पथा- मश्चारिणी दीपशिसेव रात्रौ यंयं व्यतीयाय पतियरासा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इय प्रपेदे विवर्णभावं सस भूमिपाल: ॥

नाथकारिफशिदूनः समो घा गौरचायतनसुपनाषको यधा- विहितां प्ियया मनःप्रिया मध निश्चित्य गिर गरीयसीम्। उपपत्तिमदूर्जिताश्रयं नृपमूचे वचन छृकोदरः॥ पंव विधयप तस्षिदेशपती उपनायको यथा- कथयति त्वयि सस्मिनमालतीव लितलोलकटाक्षपराहतम्। नवनपक्कजमुल्लसितन्रपाविघुस्टृष्टि सखी नमयिष्यति।। पप कधाशरीरव्यापिका नायिका पथा. तासां माधवपलीनां सर्वासां वद्दवर्चसाम्। शब्दविधयेव विद्यानां मध्ये जजवाल रुक्मिणी।। सत्ततियोगिनी प्तिनायिका यथा- कुविआअसचमामा समेविषहुईणणवरमाण सळणे। पाअपडिअहिअअ प० नासंघसरि सोवअ०गइमंतू।। नाषिकाया।फिख्िदुना समा घा गौरपायतनसुपनायिका यपा- देवोखी कृतमानसस्य नियत लम्ायगानल मे तद्वोमग्रहणादियं सपदना यायात्कर्थ न व्ययाम्। इत्यं यन्त्रणया कर्थवथमपि क्षीणां निशां जाग्रतो: दाक्षिण्योपहतेन सा पियतमा स्न्नेऽपि नासादिता॥ नापिकाया: फनीयस्यचुनायिका यथा. हेलोदस्तमहीधरस्य तनुतामालोक्य दोप्णो हरे: सेहादंसतटेऽवलम्व्य चरणावारोप्य तत्पादयोः। शैलोचारसहायतां जिगमिपोरप्राप्त- गोवर्धना राघायाः सुचिरं जयन्ति गगने वन्ध्याःकरभ्रान्तयः ।।

Page 309

नयरिंत्रश्य: प्रकाश: ११७३

लोके प्रतीतवृद्दयः संसिद्धा:। तत्र सार्वपर्णिकः फनिष्वादिनायकसत, स यथा जंबहइ पीअखंडं ग. झतुओए० कपहरत्विणवाअं। तंकुळदूततणिसु - णेघणाणतुह्म-घएप्डड।।

जहजह बड्ढंति थणा तहतह सिज्जंति बचवाहीए।

यथायया वर्धेसे सतनौ तथातया क्षीपन्ते पंचव्याचय। मध्या पति: कोदण्डा पहियुवाना सपत्यक्ष।

छपपतिरुपनायको यथा- अज मर गंतव्व मणघआरेवि तर्स सुह्अरस। अज्झाणिमीळिअच्छी पअ्परियार्डि घरेकणई॥ गय्यमया गन्तव्यं घनान्घकारोपि सलसुमगस। सार्मानिमीजताक्षी पदपरिपार्टीमृहेकरोसि॥

परयुः कनीयाननुनायको पधा. ठाणे ठाणे पळिआ वळणेवळणे सवेअसङ्कडंगाणगओसि। अज्ागामंदिकरण दिद्वाक्हंतुतए सुरळा ॥

परिजीए महागसरमाळगगनसिमइळिएण हत्थेण। छिचंमुहं हसिजइ चंदामद्ंगअं पइणा॥ गृही ण्यामहानसफमलममलीमठिनितेन। स्वृषटं सुयंहससे चंद्रावरस्थागतं पत्या।

नायिकामतिपछ्ठ: प्तिनायिका पथा- सिहिवेहुणातअंसा बहुआवाहरस गन्विरी नमइ। गअमोत्तिअगहिअ पसाहणाण सब्झे सपत्तीणं।। शिसिपिंछायतंसापघूर्व्यादस्य गर्मिताम्रमति। गजमौकिक रचितम्रसाघनानां मध्ये सपतीनां।

Page 310

११७४ पुभ्ारत्रकाशे

नाथिकायाससमीपमुपनायिका यथा- णिअद्इअदंसणुखित्त पहिअअण्णेण पच्च सुवहेण। गहपइ्धूआटुळळं घवाबुराइ अहमगामे।। नायिकाया: फनीयस्यनुनायिका पथा- घरसामिअर्सवच्तिअ विआणणावडड्सहंमुहेदिट्ठी। ळीळं बहुप्पआरं स को विभारेइ कामरस। पत एवोपचरितवृप्यः सननिभा। तेपु नायको यथा- अङ्गुलीभिरिव केशसव्ययं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुट्मली कृतसरोजलोघनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥। प्रतिनायको यथा- कह विरहपडिककुळाओ हाहीसमुहद्ठिआ पहुम्मिउंपगए्। णेच्छइ हराविससि कि पुणदिटम्मि दिणअरम्मि कमळिणी॥ उपनायको पथा- बहळम्मिवितमणिवहे गिव्मकोऊणसच्चविअरुआओ। अणुबंधंति ससिअरा खेतुणचअँति पाअवच्छाआओ॥ अनुनायको पथा- विअसत्तेण मुणिज्इ सिसिरोअग्गण वउद्दणिअच्छाआ। कमळमुहेण सुरभिणा आधिअमहुमास संगमतिकमळिणीण ॥ नाविका दथा. अवऊहिअपुव्वदीसे समअं जुह्लाइसे पिअपओसमुखे। माइरझिन्झवुरअणी अवरदिसाहुत्त पत्थिअम्मिमिअंके।। प्रतिनापिका यथा- दूरपडिबदराए आळिंगंतम्मि दिभअवरदिसं। असहं्तिम किळम्मइ पिअमपचचव खदूमणद्दिणळच्छि॥

Page 311

(77) न्रयरिंश: पकाशः २७५

उपनाषिका यथा- ओरचपंरुअमुहिं पम्महणडिअव्वसळिळस अणणिसण्णं। अब्ळिअइ तीरणळिणी पाआए गमेइ सहभरी चकाओ।। अनुनायिका पथा- नव कुमुदयनश्री हास के लिप्र सङ्गादधिकरुचिर शेषामप्युपां जागरित्या।

शध्दस्य सामभ्योपजाततः गुणसड्फानतयः सडलप्ताः। तेपु नायको पथा- इअरो जणोण पावइ तुहजहणारुहण संगमसुहेळिं। अणुहब ठकणअडोरो रोहुअवह्वरुणाणमाहप्पं।। इतरोजनो नमाम्रोतु तवजबनारोद्णसंगमसुखं ।

अतिनायको पया- मम रूपकीर्तिमहरद्भुवि यस्तदनुप्रविष्टहृदयेयमिति। त्वयि मत्सरादिव निरस्तदय:सुतरां क्षिणोतिखलुतां नदन: ॥।

.. जोकहविमहसहीहिं विमच्छिदळहिऊण पेसिओहिअए। सोमाणो चोरिअ कामुअव्वदिट्ठे पिएणट्ठो।। अनुनायकी यथा- कह माझिड्झ उमडझो इमीए कंदोट्ठ दलसरिच्छेहिं। अछीहिजोणदीसइ घणघणहररुद्दपसरेहिं॥ कथमाक्षीयतां मध्योस्या: कुपलयद्ळसरक्षाम्यां। नयनाम्यां यानहद्षयसे घनस्तनमर रद्धपरसराम्यां । नायिकाया यथा- यशोऽघिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसड्ख्यामतिवर्तितुं वा। अनुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्सुपैति लक्ष्मीः।।

Page 312

११७६

दिनेदिने गाढमुपोढरागा घथायथा श्रीरुपगाहते त्वाम्। भहीपते नूनमुपाहितेर्प्या तथातथा दूरमुपैति कीतिः।। उपनायिकाया पथा- वबद्दमावा। चलखमावा दवितेध यून: सन्तापमिन्द्रस्य करोति लक्ष्मी: ।।

अनुनायिका थथा- कृतसीतापरित्याग: सरल्नाकरमेखलाम्। दुभुजे पृथिवीपाल: पृथिवीमेकेवलाम्॥

.. विशेषो विपक्षावशाध् भायहेतुफर्न्रादिरूप प्रत्ययार्थर्ता प्रतिपद्यन्ते। तम नापिकाया भावरूपता यपा- परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्यमे। समुद्ररशना चोर्वी सखी च युकयोरियम्।। सासामेघ देतुत्वं थथा-

रमयन्ति मनः कान्ता नितान्तं योगिनामपि॥

अथयन्तारमादिश्य घुर्यान्विश्रामयेतिसः। तामवारोहयत्पल्नींरथादवततार च।। कर्तृत्व यथा- अय तवा स्थक्षोभादंसादंसो निपीडितः । एक: कृती शरीरेऽस्गन् शेपमङ्गं भुवो मरः ॥

कलन्नवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि। तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्पा च पस्ुभाधिप: ॥

Page 313

न्रयसिघा प्रकाश: ११७७

सम्मदातृष्षं थथा- तचद्मिपतिः पतन्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः। अपिलंघितमम्वानंवुदुधे न बुघोपमः ॥ मपादानत्यं थथा- प्रसीद विश्राम्यतु वीर घज्रं शरैर्मदीयैः फतमः सुरारिः। विभेतु मोघीकृतपाहुवीर्यस्त्रीम्योऽपि कोपरफुरिताघराभ्यः ॥

तस्मिन्विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रशतैकलक्ष्ये। निपेतुरन्तःकरणैनरेन्द्रा: देहैः स्थिता: केवलमासनेषु। पत्ोे घ नायकस्यापि दातव्या:। तम्रास्य. ..

रन्तीं तत्कृताक्षेपमीशः। अपि शयनसखीभ्यो दत्तवाचं क्थंचित्प्रथममुखविकारैरहासियामास गूढम्॥ कर्सृतवं यया -- इतिगच्छ कगलत्कल का ख्विदरला: ।

समयो: कर्तृत्यं यथा- प्रदृक्षिण प्रक्मणात्कृशानोरुदर्चिपस्तन्मिथुनं चकाशे। मेरोरुपान्तेप्विव यर्तमान मन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ॥ उमयोः कर्मत्वं थपा- तौ क्षणं शिथिलितोपगूहनौ दम्पती रचितमानसोर्मयः। पद्मभेदपिशुनाः सिपेविरे गन्यमादनयनान्त मह्गुतम्॥

तस्मिन्द्ये तत्क्षणमात्मवृत्ति रसमंविमक्तेव मनोभवस्य ॥

Page 314

११७८ रम्ारपकाशे

छयो: प्र परस्परेणस्पृहणीयशोभं नचेदिदं दन्दमयोजयिप्यद्। अस्मिन् द्वयेरुपविधानयलः पत्यु:पजानां विफलोSभविप्यद्॥

दयोमोषसन्घिरयथा-

हिमनिर्मुक्तयोर्योंगे चित्राचन्द्रमसोरिव॥

11

फुसःपुनरेसे पदेकदा सिर्कतृश्ादयः पुरुपेषमवयक्ति। मम्यदादु योपिति। पमाचिरपुन-

उक्तमत्रोपसर्गार्थ प्रत्ययार्थोपकल्पितः । उक्तरसम्भोगशब्दार्थो व्यक्तकालव्वतद्रतः।

सामान्यविषयोयक् विशेपविषयक्षयः । सोयंसम्भोगशङ्गार: प्राणितंपुप्वघन्यनः ॥

अथोष्यतेसाम्प्रत मानुपूर्व्या पूर्यानुरागादिविशेषितानाम्। अनन्तराणामखिलस्वरूपं विस्म्भणादिप्तिपादनेन ।

इति श्रीमहाराजाघिराज श्रीभोजदेव विरचिते शृङ्गारप्रकाशे सम्भोगशब्दार्थपकाशो नाम त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: समाप्तः ।।

Page 315

(78)

। थ्रीः ॥

महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते 3518003 शृ ङ्गार प्रकाशे

।। चतुसित्िंशः प्रकाशः ।।

अथानन्तर्यार्थः मानन्तयार्थविशेषणच उच्यसे-तन्नानन्तरः प्रथमानुरागादि। पथ्ात्काल- भाविनश्चत्वारः प्रथमानुरागानन्तराद्यः। सम्भोगा अनन्तरा एव। सानन्तर्य यथा-पडेयगुणाः पाङुष्य, चर्वार एव वर्णा: चातुवैर्च्ये, इनि। तम्यनाथो हेतुफलभावेनायतिष्ठमानो रसिप्रदर्षणपर्यग्तः कान्ताविसम्मण मानशैयिल्य भिनागमनवार्ता मिय दर्शनादिर्वक्यमाणलक्षणः क्रियाकलाप । फथ वुन कियाया: साध्यैकस्वमावाया साधनन्वं, नेदतीर्थान्तर दर्शनानुरेघीपारमार्थिकषय, साध्यसाधनव्यवदारोपि पारमार्थिको लोकव्यवस्थानु घिथायी, लोकश कियामपि पदार्थान्तरोपज्नने व्यापारवर्तीदरोति। क्रियाहिद्रव्यं विनयति (इत्यादि) किया हि दव्य विनयतिनावव्यमिति पूर्वाच क्रियोतरस्या साधन तथा चैतन्यं सन्दर्शनस्य, दर्शन मार्थनाया मार्थनाध्यवसायस्य अध्यवमाया प्वारम्मस्य, प्रारम्भ: समागमस, समागमः सम्मोगधय, समभोग: सुसायामेरिति। कि विशेषणं सव्युच्डिम्न रत्युत्पत्तिसन्तानाच

च करिपात्मनोऽपि क्रियचच्छेदकतर्वं करियावच्छेद्यमेय छा पालात्मानमनाथित्य व्यवहर्तु न शपयत इति। तन्र प्रथमानुरागानन्तरे रति प्रकर्निमिच्ठामिलपणीयाद्यालिस नान्यवासिहेतवो विस्रम्मरय- नोपकमादय समाननायकयो: परिजनावेव् चेषाविशेप: सम्भोगशञ्दषाच्या भवन्ति। कः पुनरन्न समास्षः। पश्ठीलक्षणस्ततपुरुष:। प्रथमानुरागस्यानन्तरः प्रथमानुरागानन्तर इति काल- घृचिरनुसष्टस्वार्थी, नहतनायकी मिथ्ः सन्ततापयि प्रथमानुरागमुरृजतः। युक पुनयदनु- ष्टस्वार्थपरारथाभिधानरूपा वृच्ति स्यात्। मवइयं हानेन परस्यार्थममिदधता स्वार्थ उत्सप्वव्या। बाढं युछं। एवं दि डइपसे लोकेमिक्षुका यद्धितीयां मिक्षामासाघ पूर्वो नारसृजति। सक्चयायैव यतते। पववहि द्वयोिचेचनं प्रामोति। कस्या चिभके:१ पछुयाः। 'नपष्टीसमर्यो नान्तरः,

Page 316

११८० तईि पथमाया न प्रथमासमर्यः प्रधमानुरागः। सम्वन्धाधिक्यास्। अमिहित: सोरऽथोऽन्वर्भूतः मातिपदिकार्य: सम्पन इति, सामर्थ्य भविष्य ते, नैवम्। प्रथमानुरागानग्तर इत्येतलाव् सर्यदा पद्मिभपत्योसतयकन च समुदायेनकोऽधपिण्डो मृत्पिण्ड इवाषिमामापलर्पासूदफविभागोऽषय- वाधेशकत्यनुगृरीनं पृथम्वपदेश्यावयवशकतिर मिधीयते। तलिख समुदायार्थे पकत्वं समपेतती

के पुनरित्रम्भणादन:, चिसम्म: म्रेझोदीक्षण, परिदारा, परिदारविलासा, कन्दुषक्रीडा, केदयृनानि, दतूपयम . चार, समायात, कालापलानुमवा, पूर्वा्िकं, माध्पाटिक, मपराछिक, गम्तमय, समध्या, तम, चन्द्रोदय, उवोस्खा, पादोदिक, निशीथ:, रात्रिपरावृरत्ति:, पाभासिक, धन उदारगमन, पनविदार पुष्पापनय, अमानुमषः, मच्छायादिसेवा। जलफरीडा, नेपथ्य यागा, पोडापर्वतविदार, एवशालमली, नदल्तिका, पञ्चालानुयानं, नघपत्रिका, कदम्णयुद्धानि विससादिका, हन्द्रोत्सव, कौमुदीश्चार, एसरा्रि, जए्टमीचन्द्रफा, कुन्दबतुर्थी, सुवरन्तः, सटकारमश्चिका, दोलाविलान, उद्फदमोका, मदनोरसयः, एदप्रत्यागमन, सहायव्यापारा प्रसाधनदइष, गोष्ठाविहार, वासमृहोपगमन, अनिसारिकाप्रतीक्षण, दूतीधिसर्जनं, स्वयं या गमनं, आगन पचार, परचरय, दिसर्जन, दञ्चुकादिम क्ष, रतारम्भा, रतं, रतावसान, निद्रालुभष इति चतुप्पटिः।

तभ् रमागताया समप्रयोगार्थ प्शासनापूर्वरस्षो विस्रम्मण यया- कस्य नो घुरुने वाले पिपासाकुलितं मनः। अयं त विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाघरः ॥ अक्षि ते पुप्पर जसा पाकोद्भतन दूवितम् । तुखानिलस्य मे तन्वि तदर्पथितुमर्हसि॥ निश्चयोतन्ते सुतनु कपरीविन्दवो याबदेते यायन्मध्यरस्तन- मुकुलयोरार्द्रभाव जहाति। यावत्सान्द्रसवतनुपुलकोद्गेद- वत्यङ्गयष्टिः तावद्राढं वितर सकृदप्यङ्कपार्लि प्रसीद॥ दग्धं चिराय मलयानिलचन्द्रपाते सन्तर्पितं तु परिरम्य वपुस्त्वयामे। आमचकोकिलरनव्यथिता तु हद्यामध श्रृतिः पिवतु किलरकण्ठि वाचम्॥

Page 317

धतुरिध: पकाशः ११८१

विस्र्याया: सम्प्रयोगार्थममियोगातिद्यपतोपकमो यथा जीवयलिव समूढसाष्यसस्रेद विन्दुरचिकण्ठमर्प्यताम्।

अपरिक्षतकोयलस्य यावत्कुसुमस्येव नवस्य षट्पदेन। अधरस्य पिपासता मया ते सदयं सुन्दरि गृह्यते रसोऽस्य ॥ नाभिदेशनिहितः सकम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः । तहुकलमथ चाभवत्स्रयं दूरनिश्वसितनीविबन्धनन्॥ शिष्यतां निघुवनोपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया। शिक्षितं युवतिनैपुणं तया यसदेव शुरुदक्षिणीकृतम्॥

परिचयाग्यासारसाध्वसाखपमभो विसम्मो यथा -- वासराणि कतिचित्मयंचन स्थाणुना पदमकार्यत प्रिया। जातमन्मथरसा शनैः शनैः सा मुमोच रतिदुःखशीलताम्॥ सखजे प्रियमुरोजपीडिता प्रार्थित मुरूमनेन नाहरद्। मेखलाप्रणयलोलतां गतं हस्तमस्य शिथिलं रुरोध सा॥। रात्रिदृत्तमनु योक्तसुद्यमं सा घिमातसमये सखीजनम्। नाकरोदपकुतूहलं प्रिया शंसितुं च हृदयेन तत्वरे॥

दिवसैस्तयोस्तया प्रेमरूढमितरेतराश्रयम्। विस्रम्मानुरागयोर्दाटयार्थे रमणीयपदार्थानां प्रदर्धनमघलोफनं वा प्रेक्षोदीक्षणम्। यथा_ तत्र काजनशिलातलाश्रयो . . . • भारकरम् । दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रयां व्याजहार सहघर्मचारिणीम्। नीलपीतकषिशा: पयोमुधां कोटयः कुटिलकेशि भान्त्यमूः। द्रक्ष्यसि त्व्रमिति सान्व्यवेलया वर्तिकाभिरिव साघुवर्तिताः ॥

Page 318

११८२ प्रासारम्रक्राशे

दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निपेदुपः । वीक्ष्यविम्यमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया।। तौ सन्धिपुव्यञ्चित वृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिभिन्नरागम्। अपश्यतामप्सरसांमुहत प्रयोगमाधं बनितान्गहारम् ॥।

नषोढाया: कामप्रौटिपिशुनमातंवदर्शन परिदार:, यथा- सोहइविसड सिद्धत्यकोअदंतर मिसुच्सी मंतो। उप्फिअसिणिद्धदरपसिढिलालअकेस विण्णासो ।। बंधुरिभदुद्दविहअंदमंदसी दुदिभहाससहिआहिं।

देसविभगणामित्तविर्डअविणेभ

णच्छिव सिपु्फबई पुम्ओताकि समारिओमासि। चिक्कोसि चुलुचुळुंतेहिपहा निऊणम हत्थेहिं। - पसिअमअपाकवासे तुटपअंतदासितुबासिअस्टिवंती। पुप्फव इआणपत्तिअरअणीसुणहोष्टपरिहारो॥।

सषिदसवीयय समिपसोमो आाडो स्अ ज्वणंसो यमोि वसुरामुणेदिमणंगो मठमच्छिमउळ्लापापि- माणइदरानित्थर चिसगमण ।

Page 319

(79) चतुस्त्रिंशः प्रकाशः ११८३

णवरमएण अ धवळाणळोअणाणवळइओ। मध्याह्ा दिकृतदुःसोपलन्धि: कालावस्थानुभवः, यपा. उप्णालुः शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवालेशिखी निर्भिद्योपरि कर्णिकार- कुसुमान्याशेरते पट्दाः। तप्तं वारि विहाय तीरनलिनी कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनिवेशिपञ्जरशुक: क्ान्तोजलंयाचते॥ काइमर्या: कृतमालमुद्रतदलत्कोयष्टिकष्टीकते तीराइमन्तकचिम्बि- चुम्बनमुचो धावन्त्यपः पूर्णकाः। दात्यूहैस्तिमिशस्यकोटरनतिस्कन्धे निलीयस्थितं वीरुन्नीडकपोतकृजित मनुकन्दन्त्यतः कुक्कुटाः ॥ कामिना पूर्वाह्वकरणीयं पौर्वाद्िक यथा- ओसिअइक्षि्णपडिवक खवेअणपसिटि्ळेहि अंग्रेहिं।

सहिआहि भण्णमाणाघण एळगांकुसुंभपुप्फंति।

सस्त्रीमिर्मण्यमाना स्तनेलसनंकुसुमपुप्पमिति। सुग्धवधूर्दस्यते मरस्फोटदस्तनस्त्रपदानि॥ प्रेम्णा भावपरिग्रहेण गुरुणा दत्तोपदेशापि सा नाधातुंबदनं प्रियस्य वदने हीमाध्वसेन क्षमा। सुप्राते बिहितस्य मण्डनविधे- - रालोकनच्छद्मना वालास्वाननमेव दर्पणतले त चुम्बितुं चुम्घति। दम्पत्योनिशि जल्पतोर्गहशुकेनाकर्णितं यद्वचः तत्मातर्गुरुसननिधौ निंगदतस्तस्यातिमात्रंवधूः। कर्णालंचित पद्मरागश कलंविन्यस्य चंचूपुटे वीडार्ता विदघाति दाडिमफलव्याजेन वाग्बन्धनम्॥ मण्यादकरणीयं माध्याहिकं यथा .- णीसेसपसु त्तजण म्मिअद्धरतम्मिग्गिहाम जझहे। अमिसारेहि जइ पच्छंत रुणिअणोवळळहजआणे।।

Page 320

११८४ प्रद्गारपकाशे

मज्जण जळददचंदण सिसिराआळिंगणेणवहू॥।

आअवभएणछाही विपहिअ तार्किणवीसमसि॥ स्तोकमपिन निस्सरतिमध्याह्वे पश्यशरीरतललीना। आतपमयेन छायापि पधिक सािकनविधिाम्यसि।

खुज्जंन्रएण कहआहत्थाहत्थिवं उ्वणिआतरस। मज्झणिअमूळळग्गत्थो अच्छारहिंकुणतेयाण ॥I

अपराहकराणीयमापरासिकं पथा- आअंब ळोअणाणं ओकळंसुअपाअडोरुजहणाण। अवरह्नमज्जरीणं कएणकामो धणुं वहइ ।। आतामलोचनानां सार्द्राशचुक प्रफटितोरुयुगळानां।

अवरह्गअजामाउअस्सउअणेइमोहणुक्कंठं। बहुआएघरघरोहुअमज्जण मुहळोवळअसद्दो।।

खिश्धस्योर सिपत्यु:स्थापयति श्रीष्मापराहरमितस्। याहगलाकुसुमंज्ञानसुगनधं चिकुरमारं।

सालो एव्विअसूरे घरिणीघरसामिअरसघेत्तूण। णेच्छं तरसविपाए धुअइहसंती इसंतरस। सालोकएथसूयें गृदिणीगृद्स्वामिनोगृदीत्वा । मनिच्छतोपिपादौ घायतिद्दसतीइसव: ।

Page 321

घतुरिख: प्रफाघ ११८५

सवितुरस्ताचलोपगमनमस्तः। यथा- गवांगच्छन्तीनां प्रतिपसतिपूतेन रजसा दिशः श्यामायन्ते तनुतिमिरपीतातपतृपः। निरस्तं तेजोभिर्जरठरमठकोडकपिलं गिरेरस्तस्याङ्के पततिसवितुवियवलयम्। इदं भासां मर्तुर्द्गुतकनकगोलप्रतिकृति कमान्मन्दन्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम्। अथैनं प्राचीनः सरतिमुरलीगण्डमलिनः तरुच्छाया चकैरस्तबकित इव्वान्तनिचय:॥ अहर्विभावपों: सन्धिः सनध्या, यथा- उत्कीर्णा इववासयष्टिषु निशानिद्रालसाबर्हिणो धूमैर्जालविनिस्टतै- र्वलमयस्सन्दिग्घपारावताः। आचारप्रयतः सपुष्मपलिपुस्थानेपु चार्चिष्मतीः सन्व्यामङ्गलवर्तिका विभजते शुद्धान्तवृद्दोजनः॥ सन्ध्याकान्तिकषायितेन नमसा प्रत्यक्षसन्दंशनैलीलावेइ्मनि- दीपरश्मिजटिलं नीलं तमोजुम्भते। वेल्लाद्वाहुलताविलोलवलयं- खानैरितः सूचितव्यापाराःप्रतियोजयन्ति विविधान्वाराङ्गनावर्णकानू॥। निशागमान्यकारस्समो पथा- ताबअतमालकसणोकंचणकडअंवबहळसंझाराअं। (सेतुबन्घे) पडिपेळिळऊणअतमो हिअकददममुरगइंदणिहसोव्बठिओ।। १०-३५ आसण्णम्मिपविरळंब हळंयोअंतरंमिदूरंमि धणं। ( ,) १०-३६

घडिअणहमेळइणिआळेअच्छाअग्गहळंघ आरंमिजअं।। कुत्र ळअ दळ उच्तंसि हिंणीसहिसिअंस णिहिम्मरग भगज्ा। कंति एळसिदस अणीतिमिरुग्गममरेमि गमममंढण।

Page 322

११८६

इन्दोयद्रमध्न्द्रा, यथा- तावसुळेअअधराहरकडअतडंतरिअससिअर पारीगहिआा। दीसइथोअथिताअंसमारुहंतिव्वणविअळंपुव्वदिसा ॥ विद्दमवळअद्धणिहार हिरोग्गिअपरादाढासुहआ। साहइअसोअणम्मिअवम्महचावतणुई मिअंकरसकळा ।

रड्अमअपत्तळेहं मुहंवरआणीएदाविअं ससिबिबं।

मअपळ्ळविअविकासिणि मुहपडिमामुक्कदप्पणोव्वमिअंको। चन्द्रातपोज्पोत्सा पथा- चंदाअवंमि जाअइमारुअविहुअविह पंतरसामोवइए। कुमु उप्पवापीण परुअंधवळकसणंदुमच्छाआणं।। भिण्णतमदुद्िणाईं विडवंतरविरळपडिअचंदकराइ। (सेतुबन्पे) थोअसुहोलौअइंपअडतिवमुद्ध पळ्ळवाइंवणाई।। १०-५४

दीपाअवपिंजरिआकामिणिहसिअव्वहा परिण्णाहसुआ। होंति गवक्खोवळआ कालाअरुधूसराससिकिरणा॥ गोरंगउतरुणीअणोजोह्ण हिअहिसरइ सिअणेवच्छपडिच्छे। ओधिवळ्ळह्घरइ तंच्छाआहिपुणवण्णिड। सामलगत्तोमाइगंतिअहिंती लउवे सुवहंतहमअणुमंत्तिअहिं। निश्यामथमयामकमे प्रादोषिक यथा- सिज्जुज्इ उवआरो रोरइअंविपुणो रइजइसअणं 1

पिज्जइ पिअंपि मुहं दीसइदिट्वोवि दप्पणे अप्पाणो। अणुआणरागपसरा अच्छिजइपुच्छिआपुणोविपिअकहा॥

Page 323

(80) चतुखििंय: प्रकाशः ११८७

अज्जेउळ्ळोअणाइं बंधइरासणंरएइतिलआलोक्खं। जाओहोंतस मागमसुहंकरसिओविवरा उळोअणुइजओ।। एस्तहि उत्त्हेजंतहितोरणवंतिअहिंदूड़। तणुवेसंतिहिं पथुणिअंतिहिंअत्तिहिं॥ वेसविसेसुमुअंतीहिंबाळिअहिं। परिअणुकिउविहउंपडंमुत्तालिअहिं। अर्धरात्रं निशीथ:, पथा- क्क प्रस्थितासि करभोरु घनेनिशीथे प्राणेश्वरोवसति यत्रजनःप्रियोमे। एकाकिनी वद कथं न विभेषि बाले नन्वस्ति पुह्ितशरो मदनः सहायः ॥ सखि सविजितो वीणाद्यूते कथापि परस्त्रिया पणितमभवच्ताम्यां तस्मिन्निशाललितं ध्रुवम्। कथमितरथा शेफालीपु रस्लत्कुसुमास्त्रपि स्थितवति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्व्यते। अपरराजं रात्रिपरावृच्िर्यया- अन्योन्यरक्तमनसामथ विभ्रतीनांचेतोभुवःसुरसखाप्सरसानिदेशम्। वैबोधिकध्वनिविचोधित पश्चिमार्धा सा संहतेव परिवृत्तिमियाय रात्रिः । कान्ताजनं सुरतसरेदनिमीलिताक्षं संवाहिंतु समुपयानिव मन्दमन्दम्। हर्म्येषु माल्यम दिरापरिभोगगन्धानाविश्रकार रजनीपरिवृत्तिवायुः ॥

आलिड्रिनानि घटयन्ति विलासिनीनां प्रत्यग्रवोधबहुला: कृकबाकुवाचः॥ नाधन्यैः क्षणदाविराममधुराः किश्विद्विनिद्रालसत्तोत्रैः मन्नणमुग्ध- चारणवधूदन्तच्छदायासिनः । श्रूयन्ते मृदुपीतमुक्तमरुतः पौराल- रोतिकमव्यालोलाङगुलिरुद्धमुक्तसु पिरश्रेणीरता वेणवः॥ प्रर्यूपकालकर्म प्रामातिक, यथा- तावआरअणिवह एपरिभचंती एमळ्िम ताग। कुसुरोजा उपरिमळपीपृणोअणद्धंतोव्यपाअडो पच्चूसो॥।

Page 324

राभारपकाशे

भूमिणिमिअंकचळणं पिअअपहुतपरिअत्तिआणणकमळं। सोहइपेम्मणिअळिअंजअणद्धंत दरपत्थिअंजुअईणं॥

विरह विधुरमिष्टासत्सखीवाङ्गनाया हृदयमवललम्बे रात्रिसंभोगलक्ष्मी:॥। एताघूर्णितचूर्णकुन्तलभृतः क्षुण्णस्गामोदिनी: विभ्राणा: कबरी: कुरङ्गकदृशो विसंसिबन्धाकुला:। केलिप्रौढिविलुप्तपर्णकतया चिम्बैकशेपैः पुरो पत्रालीतिलकैर्दिशन्तिविजयं सौभाग्यवैदग्व्ययोः ॥ फ्रीडार्य फाननविदारागमनं यथा- अनुगिरमृतुभिर्वितायमानामथ स विलोकयितुं दनान्तलक्ष्मीम्। निरगमद्भिरोद्धमादतानां भवतिमहत्सुननिष्फलं प्रयासः ॥ कलशैरधिगम्य तं हरन्त्यो हृदयमयत्नकृतोज्यलस्रूपाः।

नखरुचिरचिनेपु चापलीनं ललितगतेषु गतागतं दधाना। मुखरितवलयंपृथौ नितम्बे भुनलतिका मुहुरुत्रखलच्तरुण्या:।। अविग्लपुलकर्सह मजन्त्या प्रतिपदमेकतरः स्तनस्तरुण्यां। घटितविघटितः प्रियस्य वक्षस्तटमुवि कन्दुकविभ्रमं बभार॥ घने विषिकालोफजन: कामिनां घेष्टायिकेषो पनविद्ार :- वततिविततिभिस्तिरोहितायां प्रतियुवतौ वदनं प्रियः प्रियायाः यद्घयदधरावलोपनृत्यत्करवलय स्वनितेन तद्विवव्रे॥

तदविनकिलवालपल्ववाग्रग्हपरया विविदे विदग्धसर्या ॥

अनुरहसमनायि वल्लभेन त्वरयति रन्तुमहोजनं मनोभू:॥

Page 325

चतुस्त्िरिंय: प्रफाज: ११८९

दिलसितमनुकुर्वती पुरस्तादरणिरुहाघिरहोवधूर्लतायाः। रमणमृजुतया पुरस्तसरीनां अफलित चापलदोपमालिलिद्ग ।I कामिनामन्योन्यानुरगहेतु: कुछुमपल्लयादिमद्णविद्यम: पुप्पापचपः, यया- प्रिये परायच्छति वाचमुन्मुखी निवददष्टिः शिथिलाकुलोच्चया। समाद्धे नांशुकमाहितं वृथा विवेद पुष्पेपु न पाणिपल्लवम्।। विलम्बमाना कुल केश पाशया कयाचिदाविष्कृत याहुमूलया। तरुप्रसूनान्यपदिश्य सादरं मनोऽघिनाथस्य मनः समाददे। व्यपोहितं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किलपुष्पजं रजः । पयोघरेणोरसि काचिदुन्मना: प्रियं जघानोभ्नतपीवरस्तनी। सलीलमामुक्तलतान्तभूक्णं समासजन्त्या कुमुमामतसकम्। स्तनोपपीडं नुनुदे नितम्बिना घनेन कश्षिज्वघनेन कान्तया। घनविद्ारायाससूचकोऽवस्थाविशेष: थमानुमयः। यथा- प्रथममलक्ुमौक्ति काममासीण्छमजलमुज्वलगण्डमण्ड लेख म् । कठिन कुचतटाग्रपातिपथ्चादथशत शर्करतां जगाम तासाम्।। अविरतक्ुमुमाप चाय सवेदा लिहितमुजलतयैकयोपकण्ठम्। विपुलतरनिरन्तरावलसस्तन निहित प्रियमक्षसाललम्बे।। अभिमतमभित: कृताप्रमद्गा कुघयुगमुन्तिवित्तमुन्नमय्य। तनुरभिलषितुं क्कमच्छलेन व्यवृणुत वे्वितबाहुयह्रीका: ॥ हिमलव सदृशश्रमोदबिन्दूनपनयता किल नूतनोढयप्वा:। कुचकलशक्तिशोरके कर्थंचित्तरलतया तरुणेन पस्पृशाते॥

नीरन्ध्रदुमशिशिरां भ्ुवंमहन्ती साशङ्कं मुहुरिय कौतुकात्परैस्ताः। पस्वर्श क्षगमनिलाकुली कृतानां शाखानामतुहिनिरश्मिरन्तरालै: ॥

Page 326

११९० पजारपकाशे

एकस्यास्तपनकरैःकरालिताया विम्राणाः सपदि सितोष्णवारणत्वम्। सेवायै वदनसरोजनिर्जितश्रीरागत्यप्रियमिवचन्द्रमाश्चकार।। स्वंरागाविपरिवितन्वतोत्तरीयं कान्तेन प्रतिपथधारितातपायाः । सच्छत्रादपर विलासिनीसमूहाच्छायासीदधिकतरा तदापरस्याः। संक्षोभक्षमगहनामथोपगङ़गं विभ्राणज्वलितमणीनिसैकतानि। अध्यूपृश्च् युतकुपुमाचितांसहाया वृत्तारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम्।। नधादौ मजनघिलासी जलफीडा यथा- शुभानना: साम्बुरुहेषु भीरवो विलोलहाराम्लफेनपड़किु। नितान्तगौर्योहृत कुङ्कुमेप्वलं नलेभिरेताःपरभागमूर्मिषु॥ प्रियैस्सलीलंकरवारिवारितः प्रवृद्धनिश्वामविकम्मितस्तनः। सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवो यथार्थतामाप विलासिनीजन: ॥। हदाम्भसि न्यस्तवधूकराहते रवं मृदङ्गध्वनिधीर मुज्झति। मुहुःस्तनैस्तालसमंसमाददे मनोरमंनृत्तमिवप्रवेपितम्।।

कृतानुकूलासुरराजयोषितां प्रसादसाफल्यमवाप जाह्हवी॥। जानाघनन्तरं घसत्रामरणमाल्यानुलेपनादिभद्दण नैपश्यप्रयोगो यथा- कि भूपणैस्तव विभृषितमात्मनैव दिग्घरुचैव मलिनैरलमद्गरागैः । स्च्छाम्वरं वपुरुपाहितरूपगर्व स्ानार्द्रमेव सुभगे मुदमादधाति। आलिख्यपत्रमसिता गुरुणाभिमं रामामुखे क्षणविभासितचन्द्रबिम्बे। जातश्चिराद्विकसनाइसरोऽयमस्येत्युक्त्वा सखी कुवलयं श्रवणे चकार॥ दोलायमानपठुकान्तिलत लला टपट्टंलला मललितश्रियमुद्दहन्ता। एकीभवत्सुरशनासनशी तरश्मिखण्डाहृतामनुचकारदिर्वनभःश्रीः।।

Page 327

(81} चतास्मयः प्रकाश: ११९१

श्रलाध्यात्मना दशनकोटिकृतन्छदेन सम्प्राप्य चुम्बनसुखानुभवं तदानीम्। रागात्कुशेशयदशामधरेषु नागवल्लोदलेनयदकारि किमद्ुतं तव॥

सममोगविशेषार्थमाफीड र्रळसेवाक्रीडापर्पत विद्वारा, यथा- मेरुमेत्म मरदाशुवाहनः पार्वतीस्तनपुरस्कृत: कृती। हेमपल्लवविहङ्गसंस्तरानन्वभूसुर्त मर्द नक्षमा न् । पद्मनाभवलयाङिताश्मसु प्राप्तवत्सवमृत विप्रुषोनवाः । मन्दरस्य कटकेषु चावसत्स प्रियावदनपदमषट्पद्ः॥ रावणध्यनितभीतया तया छण्ठसक्तमृदुबाहुपन्धनः । एकपिङ्गलगिरौ जगद्गुरुनिर्विवेश विशदा: शशिप्रभ तस्य जातमलयस्थलीरते धूतचन्दनरतः प्रियाककमम्। आचचाम सलवङ्गकेसरथ्ाटुकार इव दक्षिणानिलः ॥

समारूट पौदविखम्मानुरागोदीपनाप देश्यामदिस्ति विविथकीडाः प्रवर्तयेध्, तास्वेकमेव कुसुम- निर्मरं शाल्मली पुसषमाभित्य सुनिमीलितकादिमि: सेलन फीडा, पकशाहमली यथा- को एसोच्तिपलचंसामलिधलिअंपियं परिक्खसइ। हलिअमुअंमुड्बहू सेअजलोल्वेण हत्थेण ॥ क एष इतिपस्पावतंतुं शार्मलिघळितं मिय परिपातयति। धलिकमुतं मुग्यमधू: सेदजवार्लेण हसतेन।। जोविणपुच्छइतरसविकहेइ भंगाइतेणवळभाइं। हअउज्जूहमासअहवपिओमोपराईए ॥

पत्र कस्ते म्रिय इति पुच्छन्भिः पलासादिनवळतामि: प्रियजनो हन्पसे सा नवलतिका, यपा- वाडेइविदिअं गम्मिज्जं मिविदिण .. एवळइअं। सअळावअवाइसच्चळंति संतम्मिआवसिओ॥

Page 328

११९२ शद्टारभकाशे

णवलअपहरं अंगे जहिंजहिं महइदेअरोदाउं। रोमंचदंडराई तहिंतहिं दीसइ बहूए॥ नवलताप्रदारमगेयभयमेष्छति पेवरोदावुं। रोमधददराजिस्तन्र तन्नटद्यतेयध्या।।। तेण इरुणवलआए दिष्णोपहरोइमीएथणवट्ठे।

सेन किलडोला विलासेदच: प्रदारपतस्या: स्तनपृष्ठे। प्रामतरूणी मिरद्यापि दियसं प्रतिपाठिताभ्रमति॥

नवळअ पह रुत्तट्ठाए तंक अंकिविसुल्लाए। जंअज्जवि जुअइजणो घरेघरे सिक्खिउंमहइ ।। प्रतिनाम मस्पूर्वक प्रदारतुष्टया ताकृतं किमपि दालिकस्ुपया। यद्द्यापियुषतिजनो शृहेगृदे शिछषितुं स्रमति। पाञ्चालमुनिप्नवर्तितमिननमापायेपचेष्टित: महासकीडा पाञ्चालानुयातम्, यस्या भूतमा प्रसिद्धि, थथा- हत्थे महामंसवलीघराओहुंका रफेकासवार उद्दा।

इमामसीकजलकाल का य ा तिक्कणुचा वा अ विलासिणीओ। पुलंदवेणेजण रसहासंसमोर पिंछभरणाकणंति। कोमुहल्लभ जणंगमवेसावेणुवादणपराअवराओ। वेणुतालखतासिजलोअं ओसरंतिपणवंतिहसंति॥

भूदाहि परिवाडिचलाहिं चेदिकम्मकरणंमियअट्ठा।। प्रथमर्पणप्रूद नयतृणाक्कुराम्मु सलीपु शाधलमम्यवप भुरुपीतानां छत्रिमविदाद्दादिफ्ीद्ानव पत्रिका। तत् च परमविमानादी तेपामेषंषिया: परिदासा सपन्ति, पथा-

थेरोत्तिपइ मारुअसुपुत्तिदिण्णासि सुग्गामे।।

Page 329

११९४ चुनारम्रकाशे

दिअरोपहुत्तिभाए पुणोपुणोमुहमुणालसत्थाए। दंतप्पहंसवित्थइ मिहसिज्जंतो पिअभमाए।।

पवेन नात्यूयस्रादिकेक्षुमधिका घ व्याण्याता। पथा- मअणग्गिणा करोमेदड्ढो त्तिपुणो पुणचिविअकहेइ। हळिअसुभाम ळिभन्भूसदोहळिपामरजुभाणो।। दिअरस्स सरसमउरं सिंदूसलिएणदेइ हत्थेण।

देवरम् शरम्मृदुरूमशुमलिनेन ददासिदस्तेन। प्रथमं हृदयं वष्वा पम्मादण्डं सद्ग्तमण।

शकमद इन्द्रोत्सयो पथा- सच्च चिअकट्टमओ सुरणहोजेणह ळिअधूआए। हत्थेहिंकमळद्ळकोमळेहिं चित्तोण पळ्ळविओो।। सत्यमेवकाछमयरसुरनाय्योमेनहलिफदुटिया। इस्तेः कमलदळफोमलै: स्पृष्टोनपल्लविस:।। इदमहंद्ददुमणो सचोच्छिअदड्ढणामरच्छाए। मोत्तूणतंणिसंको अज्जजणोणबोळीणो।।

आश्विन पौर्णमासीविलास कौमुदी प्रचार:, पथा- अह्तुइसहत्थदिण्णो कहक हविहलंतम चजणम झे । तिस्साघणे सुजाभविलेवणेंकोमुईमासो॥। अपर्यपास्वदस्तदथ: फथ मियस्थउममवजनमग्ये। तमासने घुजातो मिलेपन कौसुदीबासा। घेत्तूण पुप्प।मुट्हिंह रिसूम ळिएणवेपमाणीए। भिसुळेमित्तिपिअअमहत्थेगंदोभअं जाअं।। शृहीत्वापुष्पमुष्टिं दर्पोरसुकिताया येपमानाया। अयकिरामीति प्रियतमंहस्ते गग्योदकंजावं।। दिअरेणपिआथणए कोमुइषासेणकद्दमिजंते। हसईपरिओससुण्णं उब्बअमुहं हळिअवुत्तो।।

Page 330

(82) चतुसित्रिंध: प्रकाशः ११९५

दीपोत्सवो यक्षरातरिरयया- अण्णेविहिहुहों ति छणाणउणोदीवाळिआएसारिच्छाते। जत्थ जहिच्छंगम्मइ पिअवसईदीवअमिसेण॥ अन्ये पिसलुमपन्तिक्षणा नपुनर्दापालिका सहक्षास्ते। यत्रयथेच्छंगम्यते मिययसतिदीपफमिपेण। सुह्लाए हिअअगुणिअंदासइदिअरस्सछणपईवेण।

रपृद्यम्तीम तमषमीचन्द्र कः, सहि चैन्न चतुर्थीतो Sमचतुर्थ्यामुदीयमाना कामिनी भिराप्यते, यथा- अवसहपव्वअचर णेणपुत्तिमा खेसुवेसुअणो। उग्गमिहमाणससीतुहवअणसिरीएजुहसोहो। अवसहअजणोपइणासलाहमाणेणएच्चिर हमिओ। छंदोचति तुज्झमुह्समुह्दिष्णकुसुमंजलिविलक्खो ॥। अघशहतजनः पस्यान्लाध्यमानेन यविरंद्सितः ।

पश्या यवस्रस्तरेध्वयलोलंति सा कुन्दचतुर्थी, यथा- ज्ञाहिंतुमं सच्चविआर्विणअंसणलोलिरीजुआणेहिं। तेतचच्छिअच्छेत्तेमअ उळ उब्भेसआ जाआ।। लुलिआगह बइधूआदिहंब फलं जवेहिंस विसेसं। एल्लिआणिवारअमेयगोहणं चरउछेत्तंमि॥ छुलितागृद्तपतिसुता दशमिषफलं यैस्सविशेष। इदानीमनिवारितमेघगोधनं चरतुक्षेत्रे।

फाल्युणोरसयनिदोषं केनापि कईमम्रसाधन दसं। स्तनफलश मुसमलुउत्सवेद धौतंकिमिति घावयसि॥

Page 331

चुमारम्रकाशे

कण्णकअचूअमंजरिपुत्तितुए मंडिओगामो।। क्षणपिषटधूस रस्तनिमधुमद्ताम्राक्षिकुषलयाभरणे । कर्णगतचूतमेजरि पुश्रित्वयामंडितोभ्राम: ।]

सद फा रकुसुमपल्लवादिभञ्जनं सदफारभक्षिका, यपा- तुंसिमए चूअंकृरदिण्णो कामरसगहीद्घणुअर्स। कामिअणअअदृळणे पंचव्महिओसरोहोहि॥

युवतिमनोमोहनससः पंचाभ्यधिकइसरोभष॥ रइअंपितण्ण सोहइरइजोग्गंकामिणीणणेवच्छ। कण्णेजावणरज्जइ कओलबोलीत पल्लवं सहआरं।। रचितमपिताषनधोभते रतियोग्यं कामिनीनां क्षणनेपथ्यं। कर्णेपावपरच्यसे कपोलघूर्णमान सह्कारं

अंदोळणळंघिअव इ सिहाएदिट्टेतुमम्मिमुद्ाए। आसंधिजइ काओकरपेळ्ळणणिचळादोळा॥ उच्चपसहित्तणं ते अवरज्झइ चंदमंदसुहरस। वारहिं जण्णविवसिवहूए अंदोळमाणीए॥

एदकपूर्णा स्येलाषंशनाडी पस्या फरीडार्या सा सदकक्ष्पेलिका, यथा- अस्मिन्प्रकीर्णपटवास कृतेऽन्धकारे दृष्टोमनाड्याणिविभूषणरश्मिजालैः। पातालमुद्यतफणाकृतिश्रृङ्गकोऽयं मामध संस्मरयतीवभुजक्गलोक:। शृङ्गाणि द्रुतकनकोज्ज्वलानि गन्धाः कौमुम्भं पृथुकुचसद्गि वासः।

Page 332

चतुस्ित्रिंक्ष: प्रकाश: ११९७

मदनन्रयोद्दयां कामदेवादिपूजा मद्नोत्सवः, यथा- कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दघती नियमेन तनुतरं मध्यम्। आभातिमकरकेतोः पार्श्व्स्था चापयष्टिरिव । प्रत्यग्नमज्जन विशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरगरुचिर स्फुरदंशुकान्ता । विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती वालप्रवालविटपप्रभवा लतेव।

क्रीडान्ते गृदागमनं गृहपत्यागमा, पथा- कंठावलंचिअपिओपिअअमकंठाव लंबिओ गेहूं।

हंहोकण्णुळ्ळीणा भणामिरे सुहअर्किंपिमातूर। णिज्जणपाणत्थि संकडमिपुण्णेहिकद्धोसि। वाळअदूरे गामो पत्तळबहुळाइमाइवणराई।

सातुइ सहत्थदिण्णंकण्णेकाऊणबोरसंघडिअं। लज्जाळुइणी बहुआघरं गआ गामरच्छाए।। सात्वयास्वदस्तदस्तामद्यापिरे सुमग गन्धरितामपि। उद्दसित नगरगृद्ददेवतेव अवमालिकांषहति।

ससपादीना कर्माणि सहायव्यापाय, पथा- एहेहि किंपितिससाकएणणिकििममणामि अळमहवा। अविआरिअकज्जारंभआरिणी मरउणभणिस्सं ॥ सच्च जाणइ दट्ठुं सरिसम्मिजणम्मिसुजए राभो। मरउणतुमंभणिस्संमरणपि सलाहणिजंसे।। सत्यंजा नाति द्वपुं सट शेजने सुज्यते रागा। ध्रियतां नत्वां मणिप्यामि मरयपि न्लाघनीयंतख्या:।

Page 333

११९८ पज्ारमकाशे

तार्किकरेदुउ जइतुंसितीएवइवेढवेकिळअथणीण।

अप्पाहिभाइतुहतेण जाइताइम्मएणमुणिआइं।

व्याहतानितय तेनयानितानिमयानछातानि। अतिमात्रश्वासपरिस्सल द्विपमाक्षरपदानि॥

सम्मोगार्ये शरीरप्रतिकर्म प्रसाधनम्, यथा- दिण्णतणूअंजणाइं जुअइ्अणरसदररत्ततवोग्गाइ। आसण्णरइसुहाइं अहिवासिज्जंति वम्महेणमुहाइं॥ परिउंचणेण महरो अंधइ हिअमहरिसेणणअणच्छाआ। सोहंकुणइ पिओचिअ विरएइ मुहावसाहणंजुषयइजणो।। दरचमपत्तळेहो मग्गागविअअमोवहूणसुहिओ। पट्ठिमुह ट्विअ हिअओजाअइपंजंतमंडणोजुभइजणो॥l णिम्मविअ मंडणाणविसोहाया सअंपिमा णिआणबिळिआ।

समानलीलाविद्यावि्तव यस्ानुरूपालापैरासनबन्धो गोष्ठी। तस्या विदरणं गोष्ठीविदास। तन्र घ। पुष्पोपहार जमिजुम्भितपिण्डधूपे दीपांशुभि: कपिशिते धृतदान्नि हम्यें। कान्सासखः सहचरानुगतथ् कामी इ्यामामुखे स्मितमुखो विदधीतगोष्ठीम्।। सङ्गोतमत्र कलयेन्मृदुकाकलीभि: गाधाः पठेच मसृणमदनाग्रदूतीः । द्र्यर्थ: पदैः पिशुनयेन्च रहस्य वश्तु हृधं हसेच्व दशनांशुभिरुलसद्िः॥ तत्र गाधा पथा- पोढमहिकाण जंसुट्टु सिक्खिअंतरएसुहाबेइ।

Page 334

(83) चतुस्तरिंश: पकाश: ११९९

अर्थपद्प्रयोगो यथा- चंदणवलििअंदड्ढ कंचि बंध णंदी हरंसुपरिणाहं। होइघरे साहीणं मुसलं घण्णाण महिळाण॥।

रत्यावासप्रमेदो वासगद्ोपगमनम्, यथा- वेपइससिइ किळम्मइसअणे आमुअइणीसहेअंगाइं। णविणज्इ किभीओमअवरव्वसोविळामिणीसत्थो।

चुच्छइआइत्तिपहं विअपडिवतिरसिओविळासिणीसत्यो॥।

पुल उग्गमेण विस्ुणिअके अमाणविमुहविकासिणीसत्थं।। अप्पे इअजुइजणोत पिंअदइआएसमु हद सदिप्णं । हिअअपहुत्तभहिअंमुहणवहुप्पंतळोअणोपरिओसं॥ मदनातांगामिका मिनी प्रतिपालनममिस्षारिका प्रतीक्षण, यथा- अहिसारणंणगह्इतसंठवेलअलपुच्छइ आई। चंदाळोअपडिहुओविवेइमूढहिअओ विकासिणीसत्थो॥ 1

वीसम उंपडमगअं णदेइजुवरीणसुरअतुरिअंहिअअं।। अममच्तमंडणच्चिअपच्च घरंसे सको उहळ्ळरसा। वोळा विअहळहळअरसपुत्तिचितेणळग्गिहिसि॥ अस्मानमंडनैवमजगृह तस्यसकौतूहलस्य। व्यतिक्रान्तौरसुभपस्य पुत्निचित्तेनलगि्यसि॥ अळिअपसुत्तभ विणिमिळ्ळेअछछदेसुह अमरझओआस। गंड परिउंत्रणा पुळइअंगणउणो चिराइस्सं।। अन्टरीकमसुपतवि निमिलीताक्ष देदिसुमगममायकायं।

Page 335

१२०० प्रमारप्रकाशे 7

पिपजनाद्वानाय सपातीसम्यपण दूत्तिविसर्जनं यथा- दूइतुमंविअणिउणाकक्कउमउआइजाणसेवो ततुं। कंडुइअपंदुरं जहणहोइतह तंकुणिज्ासु॥ दूतित्वमेघ निपुणाकर्कशमृदुळानि जानीपेषकुं। फण्डूपितपांुरं यधानमघाति तथाकुद। णिवससिदुक्कसहाआमहहिआए सोपिओ तहिं चेअ। सहिसुणहदोविदुसेपरमत्थंव संदिसिमो ॥। सुरभमुहलालसाहिं पिअअमपत्थंतरेसुपुणरुत्तं। पेसिज्जंतिसरहसं समअंदूईहिदिट्ठीओ।। अहिअं समागमाहिविपिअमसंदेसिआहिआईहि।

निमिन्नविशेपात्मियाणां गमने स्वयंवा तत्नगच्छेदिति स्वयंघा गमनं यथा- विन्छिडिज्जइघीरें दारगआपडिवहंणणिज्जदिट्ी। गम्मइ हिअअम्मिगए पिआणगअदूइमग्गठच्छिअअवसहिं॥ पढमपहा .. पुहिज्जओपओसआळवपीडसिद्धवीराभे। पेच्छइ्गमणंधवहे चंदकराअप्पिए पिएजुअइजणो।। सेओकळअसव्बंगी णामग्गहणेण तरससुहअरस। दूइं अप्पारहेतीतस्सेअधरंगणं पत्ता ॥ •स्वे दार्दीकृत सर्वोगी गोपरपह्षेन तस्यसुमगस्य। दूर्मी अपहन्ती तम्ैयगृद्दांगगंमाप्ता।

उअआरिअजरअजीअंपिणेतणकआवराहोसि।

ाप स्याम्युंरयाना दिप् तिपक्विरागतोपचारा, यया- जणिअहरिसाणतक्खहिअआपडिअंपि पिअअमन्मुद्दाणं। अंगेहि कामिणीणं संभावेउंमआणसेणचलअं।

Page 336

कामिणिजणर्स सहसापिअदंसणवित्थणंतहरिसविमुहिसा। दिवसगुणिआवि हिअएणहोंतिपडिवत्तिभरसहाउळ्ळावा ।। तामरसकोमळाओपिभर कठालिंग णेसमुक्खिताओ। परिअंमावेलमओ जुअईणघरेइवम्महोवाहाओ।।

स्खलिताभिरप्यनुपदं प्रमदाः प्रणयातिभूमिमगमन्गतिभिः ॥

आगतानामनुरामबृद्तये प्रसाधनसंवादनादिविधि: परिचरमम्। पपा- तां पुलोमतनयालकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन्। नन्दने चिरमयुग्मलोचनर्सरपृहं सुरवधूमिरीडितः ॥ आविवाहसमयादगहेवने शैशवे तदनुयौनेपुनः। स्वापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया रामवाहुरुपधानमेपते।। लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वदृष्टिहारिममलोचनपान्घवस्य । अध्यासितुं तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्तमेत्र कशभोरु ममोरुयुग्मम्॥ किंशीतलैः कृमत्रिनोदिभिरार्द्रवातान् सक्ारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः।

रिरंसातिशयात्स व्यादी नामन वेक्षणादिमिस थापनं विसर्जनमू, यथा- भर्तृपूपसखि निक्षिपतीना मात्मनःसफुटमदोद्यमितानाम्। वीडया विफलयावनितानां न स्थितं न विगतं हृदयेम्यः ॥ मिथ्यामीलद्रालपक्ष्मणि वलत्यन्तःकुरंगोद्शो दीर्घापाङ्गसरित्तरद्व- सरलेतत्पोन्मुखे चक्षुपि। पत्युःकेलिमतः कथा विरमयन्तन्योन्य- कण्ड्डयनै: कोमां व्याहरतीत्युदीर्य निरगात्सव्याजमालीजन:॥ मधुमदपरिपाटलप्रकोपद्विगुणतरारुणितेक्षणं मृगाक्ष्या। रतिरसमनयाघनापराधं प्रियमित सेर्प्यदशा व्यलोकिदीप:॥

Page 337

१२०२

अथ रतिरभसादलीकनिद्रामपुरविघूर्णितलोचनोतपलाभिः। शयनतलमधिश्रयद्वधूभिः सहमदमन्मथमन्थरा युवान:।

फूर्पासक विभूषणादित्यागा कञ्चुकादिमोक्ष:, यथा- सव्वंगत्ता कंचुअम्मिमणिवलअणिवडेपडिष .. गेरइलाल सलीला विसूरिअंसह उमिहुणस्म ॥ स्विप्पइहारो धणमंडलाओतरुणीहिंर मणपरिरंभे। अग्घिअगुणाविगुणिणोळ्हं तिळ हुअत्तणंकाळे॥। क्षीप्यवेदार: स्तनमण्डालाप्तरुणीभीररमणपरिर मे । अर्चित गुणाअतिगुणी नोलमन्ते लघुत्वं काले। वीसंतरप्रविळासिणि हिअअं ङुमुमाउहस्सरसणाए। पुण्णाइमंगळंपिव गिज्ज उमुच्छंतबैधाए। उत्तारिअणेउरहारतिलआताडंकवळअरसणंमि। अविहअपसरोमअणो धावइ अंगम्मि तरुणीणं॥

पक्रमो रतारम्भा, यथा- तत्क्षणंविपरिवर्तितहियो: नेर्प्यतोः शयनमिद्धरागयोः। सा वभूव वशवर्तिनी इयोः शूलिन: सुवदना मदनस्य च॥ घूर्णमाननयन रखलत्कथं सेदविन्दुमदकारणस्मितम्। आननेन न तुतावदीश्वरक्षक्षुषा चिरमुमामुखं पपौ। नाभिदेशनिहितः मकम्पया शङ्करस्य सुरुधे तयाकरः । तहु कूलमथ चाभवत्स्यं दूरसुच्छवसितनीविबन्धनम्।। घोल इतहिं तहिं चिअणतरणतरुणीएळंघिउंम झं।

Page 338

(84) चतुस्रिंस: प्रकाशः १२०३

माळिजनादिमयोगो रतम्, यथा- उत्तरीयविनयात्त्रपमाणा रुन्धतीकिल तदीक्षणमार्गम्। आवरिष्ट विकटेनविवोदुर्वक्षसैत्र कुचमण्डलमन्या ॥ लोल दृष्टिवदन दयितायाश्चुम्वति प्रियतमे रमसेन। वीडया सह बिनीवि नितम्बादंशुकं शिथिलतामुपपेदे। सीत्कृतानि मणितं करुणोक्तिं स्न्निग्धमुक्तमलमर्धव चांसि। हासभूषणरवाश्च रमण्यः कामसूत्नपदतामुपजामुः ॥ नान्दीपदा निरतिना टकविश्रशान्तावाज्ञाक्षराणि परमाण्यथवा स्मरस्य। दृष्टेडघरे प्रणयिना विधुताग्रपाणेम्सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नार्याः ॥।

सम्पयोगविरामो रतावसानं यथा- प्राध्यमन्मथमदादतिभूमिं दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य।

विश्रमार्थमुपगूढ़मजसं यत्प्रिये प्रथमरत्यवसाने। योषितामुदितमन्मथमादौ तद्द्वितीयसुरतस्य वभूद ॥ प्रेक्षणीयकमिवेक्षणमासां हीतभङ्गुरविलोचनपाताः । लिए चन्दनविशेप कभत्तमष््भूपण कदर्थितमाल्य:।।

सापराधइव मण्डनम. त्मनैव सुदृशासुषभोगः ।

रताबसाने सुखस्वापो निद्धानुमव:, यपा- आश्लेषिणः प्रथुतरक्कमशीतपीतमायामिनीर्घनमुदो रजनीर्युवानः। ऊर्शरोर्मुहुर्वलय चन्घनसन्घिलोलपादान्तसंव लित तूलपटा सपन्ति ॥ लघुनि तृणकृटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकमलपल्ालस्त्स्तरे सोपघाने। परिहरति सुपुप्तं हालिकद्वन्द्वमारात्कुच कलशमह्ोप्माबद्ध रेखसतुधार: ॥

Page 339

१२०४ शजारम्र काशे

न्ीहिःस्तम्बकरी प्रभूतपयसः प्रत्यागताघेनवः

देवेनीरमुदारमुध्झतिसुखं शेते निशिभामणीः॥

चिरतररतिखेद प्राप्तनिद्ासुखानां चरममपिशयित्वा पूर्वमेषप्रबुद्धा:। अपरिच लितगात्रा:कुर्वत नप्रियाणा

क्रियात्मनो S मीकालस्य भेदाद्विस्रम्भणादयः । विस्रम्मणादिस म्भोगभेदावच्छेदहेतवः । चतुप्पष्टिरतोत्रैव केचिद्धि स्रम्भणाद्यः। मानाधनन्तरेपि स्यु: केचिच्न्द्रोदयादयः।

सम्भोग उक्त: प्रथमानुरागादनन्तररसोयमनेकभेदः।

इति श्रीमहाराजाघिराज श्रीमोजदेव विरचिते शृङ्गास्प्रकाशे प्रथमानुरागप्रकाशो नाम चुतुस्त्रिंशः प्रकाशः समाप्त: ॥।

Page 340

१२०६ पासारप्रफाशे

पात्स्य तृप्षि: कार्या भषति। मयधृतंदिसामर्थ्यमत्वयव्यतिरेकाभ्यां प्विभज्यते। यथा लोकेऽयधि: पिचक्षुष्मानालोकयति सत्यपि थोने उपदतचक्षुर्नालोकयति रूपमित्यन्षय- व्यधिरेकारम्मां वक्षुथोतसविधाने रूपालोकनं चक्षुप पव व्ययस्थाप्यते न थोतस्य। यस् व लेथलस् पोर्ऽर्थोऽयधृतः पदान्तरसविधानेपि सपय। नदिरसनमसत्तिधौ दर्शनस्य मधुरादि- व्यक्षक दशनसवनिधौ नीलादिव्यकिसामर्थ्प प्रतिलमते। प्रथमानुरागशव्दस्य व केवलस्यो कण्ठादिपु मानशब्दम्येष्पायितादियु अनन्तरशष्दस्य पुनरवधिमत्सेष सामर्थ्यमघधृतं तेपातावानेषार्थो मयति।

पाफ्यार्थः सम्भवतीति।

केपुनर्मानशैधिल्याद्यः। मानशैथित्यं, मानापगमलिङ्गानि, मानापदवष, मानापगम:, परोदनं, प्ियाभ्युपपत्तिः, मुधामसिपेध, परिसानवनानि, चित्रचाटकपा, स्वतितगोपनानि, मणिपातः, पियोत्थापनानि, अध्नुममार्जन, मग्नशेष:, अपराधसरण, प्रेमवैमनस्यं, स्तनोत्कम्पा, निश्वसिताति, स्वेइरोमाशौ, कपोलेपु स्पन्दनानि, मुखप्रसादा, न्याजशपथा, वकवीक्षितानि, उपालग्मा, प्रत्युसराणि, अवशसंता, प्रेमाविर्भावा, प्रेमालिसनानि, प्रियोपरोधः, शृद्गारयृद्ति, एठफचमद, मसश्याम्ेप:, पाणिताडनं, पादामिधास, दयितयातना, म्रत्यनुनया, प्रेमपैकतानि, लज्जागमा, मानरामणीयकानि, विस्म्मसमभाषा, मानासकिम, मानव्रतिवादनं, सखीपरिदासा, मानाचुरय, माननिन्दा, मानालुचिन्तनं, मानपध्वसा, मानपुनर्भाष हति।

तेपु देशकालोत्कष्ठादिमिर्मानावचयो मानशैवित्यम्, यया- दिढमणुदू मिआए्विगहिओद इअम्मिपेच्चहइमाए। ओसत्इवालुआमुटि ओव्वमाणो सुरसुस्चो॥

अव्वहलदइअगइआहरोज झिज्तरोसपडिगअ। वाणोसरत्तमइरंचपलिहचसअंमृहं बाला॥ गच्छतो मानस्य चिद्वानि मानापगमनलिङ्गानि, पथा- णेउरकोडिवळग्गं चिहुरं दइअस्सपाअपडिअर्स। हिअअंमाणवउत्थं उम्मोअंतिप्पिअव हेहिइ॥ आलोक्यप्रियतम मंशुकेत्रिनीवी यत्तस्थेनमितमुखेन्दुमानवत्या। तनून पदमवलोकयाम्चभूव मानस्यद्रुतमपयानमास्थितस्य ।

Page 341

(85) पञ्ञनिश: प्रकाश: १२०७

मानगोपनं मानापडवो यधा- दत्तावाच: प्रक्ृतिमधुरा: पूर्ववत्प्रीतिरम्या न्यस्ता दृष्टिर्वदनशशिनो दर्शिसक्ष प्रसादः। सुग्धे सुग्धस्मितमविकृतं सर्वमेतद्वथाते नन्वाल्यानो रहसि विनयेनैव कोपानुबन्धः ।। भ्रुक्कठिरारचिता गतमग्रतो हृतमधाननमुर्तुमसाधुना। इयमतिप्रभुता कियने वलादकुपितेऽपि हि यत्कुपिते जन: ॥ मानस्यापसरणं मानापगमा, यथा- दृष्टे लोचनवन्मना ज्मुकुलितं पार्श्वस्थिते चक्व्रन्न्यम्भूतं वहिगसितं पुलकवत्स्पर्श समातन्वति। नीवीबन्धवदागत शिथिलतां सम्भापमाणेप्रिये मानेनापसृतं हियेव सुदृदशः पादसपृशि प्रेयसि॥ विहायैतन्मानव्यसनमनयोरुच्चकुचयो निधेय, प्रेयांस्ते यदि वयमनुल्लडव्यवचसः। सखीम्यः स्तनिग्धाम्यो गिरमिति निशम्यैणनयना निवापाम्भो दत्तेनयनसलिलैर्मानसुहृदे॥ माप्पमोक्षः पररोदनं या- सव्यलीकमवधीरितखिन्नं प्रस्थित सपदिकोपपदेन। योषितः सुहृदिव स्म रुणद्दि प्राणनाथमभिवा्घनिपातः । नस्पृष्टोऽपि त्रिदशसरिता दूगमीर्प्यानुबन्धां नाप्युत्सृष्टो मुजगपतिना तर्जनाभिजयायाः। मानस्यान्ते नयनसलिलैः क्षालितः शैलपुत्र्या पत्युमौलौ नतिजुपि जयत्यात्मनः पाद्पांसुः॥ म्ियेण मानवैमनस्ादिपृच्छा मियाम्युपपस्ति:, यथा. कीसमळिआव इरसंयअण्णणीसासबअणआहर राअं। वअणंवहसि किसोअरिकरसंकामिअकओलपत्तालेक्खं॥ कीसअइमे सुबहुसो विसमप्पंततळ्णंजणच्छविकळसा। दीहावगेसु तुमं परिगोळंतिणअणे सवाहुप्पीडा।।

Page 342

१२०८

*मुधापत्तिपेधो पपा- उल्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठदृत्त्या। हुंहुमुद् मममेति च मर्न्द जल्पतंजयति मानवतीनाम्। रुद्दघाष्पजलेन लोचनयुगं त्वद्दर्शनानिच्छया गात्रं त्वत्परिरम्भ- मन्तरयिंतुं रोमोदमेनावृत्तम। वकंत्वां परुषा गिरःरफुरतिमे दन्तच्छदः कि सुधा मामाश्लिष्यस्ति निस्त्रपोऽसि शठ हे नैवप्रसन्नास्मिते॥ सामवादपानि परिसानयनानि, यपा- आधातुं विनय निरागसि जने कुप्यन्वुनामेश्वराः तेनसाशयशुद्धिरेव सुकरा प्रायः प्रभूणांपुरः। मिथ्यामानिनि मन्यसे यदि तदा नित्ं मनोवर्तिनी ध्याता तामरसाक्षि चित्रपटके कावा त्वदन्यामया। अवहारे उणचिरं भणसुतुमंचिअअमुक्करोसावि। पुढकि चित्तेऊणइमं ओहज्जळमंमिमहपमाअक्खळण।। नाना विघवर्णनापापपानि चाटुक्या, यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निश्वासरयममृत- हृद्योऽघररसः। मुहुर्लभःकण्ठे तरलयति वाप्पः स्तनतठीं प्रियो मन्युर्जातस्तवनिरतुरोधे न तु वयम्।। कृशप्राया रात्रि: कृशतनु शनैरयेन विनमन प्रदीपोऽयं निद्रातशमुपगतो घूर्णत इव। प्रणामान्तोमान र्त्यजसिन तथापि कुधमहो कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डिकठिनम् ॥I विम्रियेदु कारणाम्तरोपन्यासः रखलितगोपनानि, यथा- जंपि अळिओपआरं वरस्मद्कखिणपाए खेप्पइहिअअं। जइ सोविसिणेहो चिअणणामसंभावकइ्अवणविसेसो।। अक्खंडिएविअणए अकअंमिविविप्पिए अकज्ेविमहं। जाअंचिअणिरअणिजं तुहरोसंमिक्अणेणिमित्तम्मिपमं।।

Page 343

पञ्ञप्रिंशः प्रकाश: १२०९

पाठपतनं प्रणिपाता, यथा-

संभाविअच्छिअहअओ हरिणापाअपडणम्मि तीएअमरिसो॥ तीए हिअआणुचिंतिअ मणोरहन्महिअंरंसंगमसुहाए। हरिवह सिरवेतिरकरमइव डिक्कुष्म त्तम उडोगओचिअचळणे।। प्रियप्रणामपिगमनह्ेतवः प्रियोत्थापनानि, यथा-

पाअपडिआअहरिणोपडिभाअट्ठएवाहसळिळ ्छेवा॥ तीएअणुराअपसरिअसुह पडिवजझंतपहलपुलडब्भोओ।

पाष्पापनयनमथुममार्जनं पथा- अवसरसरोन्तुचिअणि मिथाइमाफुससुसेहपमच्छीइं। दंसणमेत्तुंमइए हंजेहिंसीळत्तहणणाअं॥ जहजहसे परिउव्बइमतुव्भरिआइणी सुवणे दइओ। अच्छीइरुवरिरुवरिं तहतहमिण्णालंबगलंति॥ उद्धृतमानलेशो मानशेष:, यथा .. आननैर्विचकसे हृषिताभि: वल्लभानभितनूभिरभावि। मार्द्रतां हृदयमापचरोपो लोलतिस्म वदनेपु धधूनाम्॥। माने म्लारयत रक्ततां विरलयत्यच्छेकपोलस्थले याते वाष्पमरोप- रोधसुभगे किश्चिन्मुखे समेरताम्। पत्युः पादनतस्य कोमलकरेणा- कर्षतः सरपृहं मानिन्या करुणसपृहेऽ्यनुनये नाकुञ्ितो नार्पितः ।

तकखणजणिअपहरिस संभरिअवरोहसंगळत्ताणं सअंतीष। गरुअंणिसंमलगओ अत्तंपिअमरिसचचिअहिअअं॥

Page 344

१२१० प्रम्मारपकाशे

अस्सळमहुमअसुहअं अबरिषुढजंपिअंविलासवलणं।।

दूसहकआघराहं अवराहेविगरुश्वसाइाअहिमुहं। अप्पच्छंतपअत्तं अंधपेम्मवहोंतिविजुउत्ति॥

मकहहोइपरिणामोमाणस्सलमोमहंतिविमुहिज्जंति॥ फुचप्रकम्पनं स्तनाकम्प:, यथा- कृशापि त्वं कस्मात्प्रकृतिरियमद्गरव ननुमे किमङ्गेसूत्रतवं गुरुजन कृतोपावकतया। नमेदोषः कश्रिव्वहिनहि नहीत्येव- मुदिता स्तनोत्कम्पं बाला प्रियहृदि निपत्य प्ररुदिता ॥ परावृत्त्या शेने कलयति च कम्परस्तनतटी न सन्धत्तेवाच: सफुरति च बरं वकतुमधरः। विरुद्धान्यङ्गानि ल्लथकरणमास्तेऽय च वपुः मकोरस्तन्वङ्ग्या मनसिजविलासो विजयते॥ मानदानौ निश्वसितानि माननिश्वसितानि, यथा- तोएविअलंनधीरं अव्ससतएखणपहोलिखाहं दूरोसरंतसरणंदूरपरयळ- ग्गवेअणं णससिअं। माण सिणीप अहणवमइरामो .. पिबद्ध- वम्महरसरदइ अजणदिष्णणअ्र्ण विअळअधीरळहुअंचिरंणीससिअं।।

णवरिअकरावळंचण सूहपडिवज्जंतरसेअपुळउ .. ताचिअअकिउन्परिअंपि पिअअमें अक्कीणो।। ग्रन्धिमुद्ग्रथयितु हृदयेशे वामसः रृशति मानधनायाः । भ्रयुगेन सपदि प्रतिपेदे रोमभिश्व सममेव विभेद: ॥

Page 345

१२११

तद्ूदेव कपोलोए्स्फुरणानि कपोलोपस्पन्दनानि, पथा- बाहौहपुरिअंगडाहारा एमणिअविळबखहसिरीए। अज्जवि कि दूसिज्इ सवहावत्थंगए्पेम्मे॥। बाष्पैघमृतगण्डाघरया मणितंषिळयइसनशीलया। अद्यामि किलवष्यतेशप यायस्थागतंम्रेम। आअंबंतकओलं खळिअक्लरजंपिरिपुरं तोट्ठी। माछिवसुत्तिसरोसं समोसरंतीपिभाम्हरिओ॥। माताम्रामताकपोर्सा स्थसिताक्षरख्पनशीलां स्फुरदोघीं। मास्पृशेतिघयरोपं समपसरण्ती प्रिवांस्मराम:।1 मुखस्य मानकालुष्यापगमो सुयप्रसादा, यपा- आळोइनच्तिअपिए विओतीएमअणेणमोहणसुहओ।

थोबोसरंतरोसं थोअमुहधोअपरिवड्ढमाणवरिसं। होळअदूसपसाअंतुहूपरसाअं विक्ष्ममंतीएमुहं।। तत्मत्यायनानि व्याजवपथा:, यपा. सव्याजैवचनेः प्रियेणयचसा चित्तानुवृत्त्याधिकं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैःसखीनांमुहुः। प्रत्यापत्तिमुपागता मयि तथा देवीरुदत्या यथा प्रक्षाल्यैत्र तयैव बाप्पसलिलै: कोपोऽपनीतः स्यम्॥ मुहुरविशदा: प्रेमप्रह्ला सुहुःमुहुरस्थिश मुहुरसरला विस्रम्मार्द्रा- मुहुःस्मृतमन्यदः। वितथशपथोपालम्भाङ्का मुहुःकृतसन्धयः परियवृधिरे निष्पर्यन्ता मिथो मिथुनोक्तय: ॥ प्रेमाद्रकोपावझालोका घकवीक्षितानि पथा- दूरादुत्सुक मागतेविवलितं सम्भापिणिस्फारितं संल्लिप्यत्यरुणं गृहीतवसनेकोपाश्वितमलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे वाष्पाम्सुपूर्णक्षणच्चम्मुर्जातमहो प्रपश्रमधुरं जातागसि प्रेयसि॥

Page 346

१२१२ थमारमकाशे

माने मानमुपेयुषि स्वभवनं द्वारावसक्ताङया किञ्चित्कम्पित- मन्धरोरुयुगया व्रीडावनम्रम्नुया। वाप्पाम्भ:कणपूरपूरितहशा गच्छत्पुरोस्थ्यया मानिन्याकृतविप्िय:प्रियतमस्तिर्यक्छनैरीक्षितः ॥

साक्कसुमेहिं गुरु .. महरि . सुहुअदंसणेणरसाओ। कहअणहिआअसद्दो लग्गउएआहिआइमिरसतुहं॥। सहिअंमाणकखळणं णाओपडिषकखविहाअसव्वाणरसो।

पचनसय प्रतिवधनानि प्रत्युत्तराणि, धया- कान्ते नाथ विमुद्मानिनिरुष रोषान्मयाकिकृतं खेदोऽस्मासु नमेऽप- राध्यतिमव्रान् सर्वेडपराधामयि। त्त्करोदिषिगद्वदेनवचसा कस्याग्रतोरुदते नन्वेतन्मम कातवारिगि दयिता नास्मीत्यतोरुधते॥ किगौरिमांप्रतिरुषा ननुगौरहंकिं कुप्यामिकांप्रति मयेत्यनुमानतोऽहम्। जानाम्यतरत्वमनुमानतएवसत्यमित्थं गिरो गिरिसुवः कुटिलाजयन्ति॥

हरिसविअसंतवअणं कवोळअळसंगळंतपुळउब्भेअं। अवसाहिअंपि जअं पसाहिअब्भहिअमणहरंतीएमुहम्॥ णिम्मरिअसंधिअम्मा तावअदूरपडिषद्दवम्महपसरा। गरुअंसुर उच्छाअं दाऊणसहिव्त्रज्जामिणीतीएगभा।

गाढानुरागप्रकाशः प्रेमाविर्भाषा, यया- सोत्कण्ठं सरसागति प्रियतमे पादानति वाञ्छति स्मृत्वा मन्युविनिर्ग- ताश्रुचरणे क्विष्टे तदम्युद्गमात। तंचाधूनति मर्मणा विदधत ट्द्द्वा पुनः कान्तया प्रेमष्छेदमिया कृसः प्रणतये पादार्पणानुग्रहः॥

Page 347

पश्चाम्रिश: प्रकाघ्: १२१३

अपयाति सरोषया निरस्ते कृतकं कामिनि चुक्ुभे मृगाक्ष्या। कलयन्नपि सव्यथो Sपतस्थे शकुनेनरसत्रलितःकिलेतरोऽपि॥

पिषानुगमनचिद्वाति पेमळिद्वानि, यधा- अवलंबिअमाण परंमुहीएपत्तरसमाणिणीपिअरस। वद्धिअलउग्गमोए केहलसमुहद्विअं हिअअं॥ विविधविलसद्वावाकृता तनुस्मरघूर्णिता निविदपुलका गाढाश्लेषं बलादभिवाञ्छति। नयनविषयं याते तस्मिन् विचारषिधिक्रियां त्यजति हृदयं कोपस्तस्मिन् जने सखि कीडशः॥ प्राणेशब्रणानतो दयितया नोपेक्षितो नेक्षति

एबिअलंतवीरं अव्मुद्टतीए सणपहोलिरचाह। दूरोसरंतसरणंदूरअरवलग्गवेअणं णीससिअ॥।

चतिअप्पणच्चिअकआवराहार्हिका मिणिहिं। पिअअमाकिलअसिक्सावेंतो अवरिश्झइओरिअंरोइमहुमओ। आयात: कृतविप्रियः प्रियसखीदत्तोप जापश्चिरात्कृत्वा चाटुससाध्वसं निपतित: प्राप्तान्तर:पादयोः। नलिष्टःसर्पा नचापिविरह- क्िष्टात्मनाभर्त्सितो मानिन्या नयनाम्भसेव पतता किनामनोक्त:प्रियः ॥

पलात्केशम्रदणं छठरुपप्रहदः, यथा- उग्गाहिअंणभणिअं हिअएचिरचितिअं राअपरिणामं। माणंसिणी एविअअंमुरह सकरग्गाहिअंमिमाणगगहणे ।। सकअगगह वलिउत्ताणिमाणणापिवइ पिभमुह विइण्णं। योअं थोअं रोसोसहंवमाणं सिणीमइरं॥।

Page 348

मरारपकाशो

बलादालिसनं प्रसद्यासेप:, यपा-

होइरमिअव्यजोग्गो दइअवकामोटिभंवठ जुअइजणो ।।

विसमपरिअण्णिअमुहंसमुहषळंत हिम अंविकासवइणं ॥ इस्सेना मिभात: पाणिताइनम्, पथा- मुधेववेविरंगुळििण ह मुहविप्पंत सेअस ळिळेण।

एकरहरुव्याअंहत्थ महमारुएणवीभतो। सोषिअसंतीएमएगहिओपिएणकंठम्मि ।। बरणाइतिः पादामिघात:, यथा- चलणाहुअस्सपइणो पुळइअमसर्छकंपुळोअंती। सुअइसळज्जळवाहच्छळेण माणंसिणीमाणं।। मनमिजसरसीविकासिपद्मः प्रियतममौलिविलोलनैकदक्षः । प्रणयजकलहेषु वामपादो जयति रणन्मणिनूपुरः प्रियायाः ॥ पियकदर्थन दपितयातना, यथा-

को पात्को मललोल बाहुलतिका पाशेनवघ्द्वादृढं नीत्वावास निकेत नं दयिनया सायं सखीनां पुरः। भूयोनैवमिति रखलत्कलगिरा संसूच्य दुश्नेष्टित धन्यो हन्यतएवनिन्हुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसन्॥ मनुनयाषधीरित कान्तोपच्छन्दन प्रस्यायनम्, यथा प्रेयान् सोऽयमपाकृतरसशपथ पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि

निचद्धधृतो घावित्यैवकृतप्रणामक्महो प्रेम्णोविचित्रागतिः।

Page 349

(87) पद्धमिंश्यः प्रफाश:

कोपवत्यनुनयाजगृहीत्वा प्रागयोमघुमदाहितमोहा। कोपितं विरहखेदितचेतो कान्तमेव कलयत्यनुनिन्ये। जेदवामता प्रेमपैद्वतानि पथा- अचचकखरूसणं खणवसज्जणअलिअवअणणिब्बंधो । उम्म्छअसंताओ पुत्तअपअईसिणेहस्स ॥ माफसिमकरोषणं सणमसाइन मळीकपघननिर्यन्ध। उम्मत्सरसंताप: पुवकपदचीसेहस्य । कथमपि सखि कीडायोगाद्व्जेति मयोदितः कठिनहृद्य: शय्यां त्यत्तवावलाद्त एव सः। इतिससरभसग्रस्तप्रेम्णि व्यपेतदये सपृहां पुनरपि हतत्रीडं चेतः करोति करोमि किस्॥

थोआरूढमहुमआ खणपहट्ठावराहदिण्णुळ्ळावा। हसिऊणसण्णविज्इ चिएणसंभरिअलज्आकाविपिभा॥

स्मरसि न खलु दत्तं मत्तयैतत्त्वयैवेत्यनुनयति नवोढां लज्जमानां विलासी।। मानपति शोभमानरमणीयकानि यपा- भवतु रुषिकठोरा किन्तु रम्या मृगाक्षी निरुधिमधुराणां स्वादवोऽमी विकारा:। श्रयति कठिनभागशुक्तिपात्रेप्व पोयाः कइन नवहुमानस्तासु मुक्ताः फलान्ता: ॥। सोदयोगस्य रखलितवचसो यत्रसंस्तम्भिताश्रोः सावेगस्य श्रमजलभृतो निर्णिमित्तस्मितस्य। भूयोभूय: कृतकघटितभ्रूलताभङ्गकेतोः मानस्यास्या रहसि कथितापन्हुतस्यास्ति नार्घ: ॥। ससरीरदोबृव्तान्तवर्णन पिस्तम्ममापा, यथा- सख्यास्तानि वचासि यानि बहुशोघीतानि युष्मन्मुखाद्वक्ष्येऽहं बहुशिक्षिता क्षणमिति ध्यात्वास्मि मानगता। धूर्तेनेत्यथमण्डलीकृतकुचं गाढं समालिद्ग्यमां पीतान्यन्यसहाघरेणहसता चस्ुःस्थितान्येवमे॥

Page 350

१२१६ चम्तारमसारो

बलाद्विबलन प्रत्युत्सुके चेतसि। मिथ्यामीलितलोचनं सरभस-

मानधारणसामर्थ्ये मानशक्ति:, यथा- केळीएविरउसे उण्णतीर एतम्मिचुक्कतिणअम्मि। माएजाइअवहिं पहिमेहि अवसेहि अंगेहिं॥ अच्छीइँतायइरसंदो हिविहत्थेहितम्मिदिट्वम्मि। अंगकलं ब ङुसुमंवपुल इअं कहणुर्टक्िरसं ।। मानापगमेऽपि मानलिस्ाविष्करणं मानवतिपादनम्, यपा- स्फुटोवाल्यो रोप:रफुरति परितोषोनयनयो विमुननेभ्रूलेखे विकसतिकपोलस्थलमिदम्। मुखंतिर्यवमरीति गमयति च रोमाश्वनिचयः प्रियेदुर्सम्पादा कृतकर. . . 11 सा यावन्ति पदान्यलीकपिशुनैशलीजनैः पाठिता तावंत्येव कृतागसो द्ुनतरं संलप्य पत्युःपुरः । प्रारब्धापरितो यथा मनसिजस्येष्छा तथावर्तितुं प्रेम्णामौग्व्यविभूपणस्य सहजः कोऽप्येपकान्तःक्रमः ॥। मानहानौ षपस्थानमेसरतीपरिद्यासो पथा- चेतसिवर्तते स्तनचकरम् ... विशालाक्ष . - ते रसखिपदाङगितम्॥ इदमम्लानमालायालसं स्तनतटे तम्। छादतामुत्तरीयेणनवंनरपदसखी।।

अगहिअदइ्आणुणओ पच्छाणुणेइ्अणुसअवीसंबइओ। कइ्अवणरूवि -- मअणळहुइओ जुअइजणो ।l पाअपडिओणगणिओ विअंभणंतोविअप्पिअंमणिओ। गच्छंतोणणिरुद्ो भणकरसक्एकओमाणो।। पाइ्पतितोनगणित: प्रिय भणनप्पम्रिय भगिता । गच्छलपि नव्चो मणरुस्यरते कतोमान: ।

Page 351

पञ्त्निश्ः प्रफाशः १२१७

मानजुगुप्सा माननिन्दा, यथा- उत्क्षेपोहृदये सखलन्तिवचना न्यावेगलोलंमनो गात्रंसीदति चक्षुरश्रुक् - - - ति। पस्वैषा सखिपूर्वरद्वरचनां मान: स मुक्तो मया वन्धास्ता अपि योपितः क्षितितले यासामसौ सम्मतः ॥। णइपूर सच्चहेजोव्वणम्मिदिम्मसेसुणि अइपहिएसु। अणिअत्तासटृहराईसपुत्तिकि दड्ढमाणेण । नहीपूर सदशेयौचने सतिप्रोपिष्ेधु दिवसेयु। मनिवृत्तासुचरात्रिपु पुत्निकिंद्ग्वमानेन।। मानस्यानुस्मरणं मानानुचिन्तन, यथा- चळणोवासणिसण्णरसतरसम्हरिमोअणालवंतरस। पाअंगुद्ावेद्अकेस दिढाअड्ढणसहेळिळ ॥। चरणाघफाशनिषण्णास्य तथ्यस्परामोनाळपतः । पादङ्गपाघेष्टित केश टढाकर्षणसुपं।। म्हरिमोसेसअणपरम्मुहीए विभळंत माणपसाराए। कुलअवसुंणु ्वत्तंथ ण हरुप्पेळ्ळणसुहेळ्ंळ ।। मानभङ्गो मानप्रथ्वेसा, यथा- एकस्मिञ्छयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरंताम्यतोरन्योन्यंहृदयेप्सि- तेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम्। पश्चादाकुलयोरपाङ्गवलनान्मिश्री-

अण्णोण्णच्छळपेसिअ तुलं - - - प सराइं। दोविश्रणे तहकअभंडणाइरसमअंपहसिभा॥। अध्यस्तमानस्य पुनरनुद्गमो मानापुनर्मावा, यथा- माननिरोघाधार तघं गच्छ शिवास्ते भवन्तुपन्थानः । अमुना बढाज्जलिना हृदयमशेषं निपीतंमे॥। - - रुतरुणीअणे जंजंमे विपम्मुचा ॥

Page 352

(88) पञ्निंशः प्रकाश: १२१९

प्रियसखीवाकयानि वृद्धया, प्रीत्यादय:, सम्भ्रमा, म्युत्थान, प्रियाम्यागमा, सन्दर्शन, प्रियाम्युपपस्ति:, परिजनप्रमोद:, मलसंविधान, मनाप्रइपी, बा्सवा, मघनप्रतिसंस्पारा, काशयां- घुपलम्मा, प्रहर्षोपषय:, प्रेमपुष्टिः, प्रसाधनम्रहणं, वृस्तानुसरण, अवस्थानिवेदन, दुःसादिपरिप्रश्रः,

वेषु प्रियागमोद्धोषणं पियागमनवार्ता, यथा.

कुडडम्मिओहिया स ररेहासंगणणमेत्तवावारो। त्रिमणमुही एणिअच्छसुकोअणुवद्विअरसमुक्खिअई॥

इष्टवयस्यानां मिथोध्ययद्दार: मिपसखीयापयानि, यथा-

पहरिसणिरुद्द कंठथणित्थमूढोवउक्कंठो।। सहसामासहिप्प उपिआगमोती एविर हकिसिआए। अच्चंतपहरिसेणवि जामआसामभच्चेअ।

पियागमपारितोपिकमझलानि दिषयासृद्यय:, यघा- घरकजेण विजोचळइजत्थघाव इसहिंत हिं चेअ।

अज्जहठमं सहिदा हिणेअरंपिअममागमणदूअ।

पूर्णपात्रादिद्दरणं मीस्यादयो यथा- कइआतम्मिअइ्तेसह सच्िअपुळ्ळवळळहारिकसं।

कोमं बद्धावेहिइ जर्सतुमं हरिसअसिअकओला। तर्स तुमं किंदाहि सिमणिऊणपिए्णमवहूढा॥।

Page 353

१२२० पुभ्ञारमकाशे

सादरा तिश्ञय सम्भ्रमो पथा- आनन्दोद्रमबाप्पपूर पिहितं चक्षः क्षम नेक्षितुं बाहूसीदतिकम्पएष विधुरौ शक्तौ नकण्ठग्रहे। वाणीसाध्यसगद्गदाक्षरपदा संक्षोमलोलं मनो यत्सत्यं प्रियसङ्गमोऽपि सुचिरादादौ वियोगायते॥ सहसा पत्तम्मि पिए समुद्विआणंदवाह पिहिअष्छी।

प्रत्युद्रम्य तनूरुहोद्रतिवशात्खेद रखलम्नेष्टया दत्या सवेदलपैः स्वहस्तपतितैः प्रक्षालन पादयोः। किथ्ित्स्मेरमुखप्नकीर्णदशन- स्वच्छांशुपुप्पोज्जवलै रानन्दाश्रभिरर्घितोदयितया पान्थशिरादागतः ॥

कमितुरागमनं गियाभ्पागमा, थथा- उअजावमाकिळम्मइअप्पक्खअविरहवित्थरंतानुसआ।

नखलुदूरगतो Sप्यतिवर्तत महमसाविति वन्धुतयोदितैः । प्रणयिनो निशमय्य वघूर्बहिः स्वरमृतैरमृतैरिव निर्वौ ॥

प्रियावलोकन सन्दशी, यथा- आणिअवळउन्भेओसअचिअणअपडिपूर अंमिविगरुए। पिअदंसणे पवड्ढइमुंतुद्ठाणेविएव्वहरिसो ॥ अस्सिअसोहाइसओ सच्चाअविभोइदेअ्दंसणदणिओ। जहहिंअअस्सपहरिसो तहहरिस विसंडुळाणमष्छीणमुहँ।

Page 354

पख्चमिंघयः प्रकाय: १२२१ तत्कालचेष्टा प्रियाम्युपपत्ति, यथा- आयाते दयिते मरुस्थलमुमामालोक्य दुर्लङ्ध्यतां गेहिन्या परितोप- बाग्पतरलागास्यष्टिं सुखे। दत्वा पीलुशमीकरौरशबलां खेनाशले- नादरादुन्मृष्टं कलमस्य केमरसटानाराप्रलमं रज: ॥ तह सोहइ दीआगमपुल उब्बेलिम उसिअवलभो मुमहौअलेद लिअविर ल्लिअ- ओउणमुहंदे दोहहे हएण समप्पिअठघ्यदु जिरहि णियैरिठ कलकलकं विभउ। सस्यादिसम्पदः परिशनप्रमादा, यपा- दाश्दरिअ रसुमतंचिअसंगमङ्ुसुमोपभारससविअं।

अप्पुटसोअबिमळे सहिसत्यदीएदप्पणम्मिविदिट्ठो।। दधिदूर्याक्कुरादिसंयोज्नं मझलमंविधानम्, पपा- पुलइसिद्धथउहा सुग्गम द हिउभूलअदुव्याकंदलुणआ।

विएंतु पिह्य उळोणव्लळेण भमाढे विग्गलिउरणरणउपुलुजण मिसिण वअंसिहिवा- हुकरुघणड विरहाणलुणिड्टायिउअरत्तिअणिहीणमुद्धाहेत तुशुपडिअद्व्बाग- मसुहेण। चिचसन्तोपो मन := दर्ष:, यथा-

पसरइल्टडळा मोअण्णुण्णासंतरेहिती एपहरिसो॥ साम्युदयिकसुत्सवो यथा- पर्युत्सुकं पुरमिदं सकलं निरीक्ष्य दूरोग्ितव्य जसहस्हतार्कतापं। अन्योत्सवेन महताफुलितान्तरात्मा रामाभिपेकदिवसस्य पुनःस्मरामि।

Page 355

१२२२ पमारमकाशे

एषप्रासादमालं घवलथति सितैरंशुकैशजलोक: संमर्द वेत्रहस्तै रयतिभरतो लक्ष्मणेनातुयातः । सानन्दा सानभूमौ तरलितनयना हर्पवाप्पेणचाम्बा सौतास्ेहाव कृष्टालिखतिविकसितंपझमातर्पणेन ।।

पुनर्गृदमण्डनं भधनप्रतिसंस्कार:, यथा-

मन्झणिराअवळीपलेइ् पड यव सवहि अि भइं ।। तुहच्छामो अरिद्मिअंदूरच्छित्तेणहोह हत्थेण। आळिहिअमुद्धकंकेळिळ पडुलव कुडुमिण॥

पिरदकतदौर्षत्यादिदर्शनं फारश्याधुपलन्धिा, यथा- बसने परिघूसरे वसाना नियमक्षामतनु: कृतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला ममदीर्षां विरह्व्यथां विभर्ति।। केयूरीकृत कक्कणादलिरसौ कर्णावतंसीकृतव्यालोलालकपद्धतिः पतिपुरो द्धाज्जलि: पृच्छति। याबत्कन्विदुदन्तमात्मकमितुस्तावत्स एवेत्यथ वीडावकितकण्ठनालमबला कैःकैर्नभिन्नारसैः॥

वाअसउद्दावंहति हएपिअपच्एसहसत्ति।

णाइपण ठ्होविरहहोतग्लत रंगवअ।। जेदातिरेका प्रेमपुष्टि:, यथा निम्म हिअ कुमतु मपरि मळहिअहिअआएविमहुअराव लिचडुला।

Page 356

(89) पञ्चरमिंग: प्रकाश: १२२३

तोसेविअम्मिरसिआ तादुमरअणम्मिविअसुउप्पळसुहआ।

भूषणादियोगः प्रस्वाधनप्रह्णम, पपा. इतिनिश्चितप्रियतमागतयः सितदीघितावुदितवत्यचलाः। प्रतिकवर्मकर्तुमुपचक्रमिरे समयेहिसर्वमुपकारिकृतम्॥ पुळ उम्भे उदसाहळदर कुम्माणघण पहरिस वाहु विहूस उणकजणणअण ! अंसुज त्ग्गघिसोह लवखामकवोलमुहेमुद्ठहि कालण्ण मंडण दइ आगमणसुहे॥

मोहान्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते यो बद्ध बिन्दुरघरं परिवाघमानः । तं तावदाकुटिल पक्ष्म विलग्नमध् वाप्पं प्रमृष्य विगतानुशयो भवामि॥ अ्त्रानुगोदं मृगयानिवृत्त स्तरद्गवातेनविनीतखेदः । रहस्त्यदुत्सङ्ग निषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेपु सुप्िम्॥

स्वाकव्यकादिप्रतिपादनमघस्वानिवेदनम्, यथा- त्वद्वियोगभवेचण्डि मयातमसिमज्जता। दिष्टया प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतासुना ॥ स्मृतिमिन्नमोहतमसो दिष्टया प्रमुखे स्थितासि मे सुमुखि। उपरागान्तेशशिनरसमुपगतारोहिणीयोगम्॥।

रतिखेदसुप्तमपिमां शयने या मन्यसे प्रवासगतम्। सात्वमबले सहेथा: कथं मदीयं विरह्योगम्।। चिरविरहिणोरुत्कण्ठाम्यांश्रलयीमिवगान्नयो र्नवमिय जगज्वातं भूयश्िरादभिनन्दतोः । कथमपि दिने दौर्घ पाते निशामवि- रूढयो: प्रसरति कथा बहीयूनोयया नतथा रतिः ॥।

Page 357

१२२४ पकारपफाशे

एतद्विरेर्माल्यवतः पुरस्तादाधिर्भवत्यम्वरलेलि शृङ्षम्। नवंपयोयत्र घनैर्मयाच त्द्विप्रयोगाश्रुसमंविसृष्टम्।।

सििग्धान् केका: शिखिनांबभूवुर्यस्मिलसस्यानि बिना त्वयामे।।

पूर्वानुभूतं रमरता च यत्र कम्पोत्तरं भीरू तवोपगृढम्। गृहातिसारीण्यतिवाहितानि मया कर्धचिदनगर्जितानि॥ इमा नवाशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तवकामनन्राम्। त्वत्पातिबुच्धा परिर्व्धुकामः सौमित्रिणा सास्महं निरुद्ः।

रतिप्रकर्षोदय: घृद्गारवृद्धि:, यथा-

पिअगुरुइ आषुणिमिअंसोहम्णरुणाणअंगभूमीएवअं।। मनासानन्तरोड्येप सम्भोग: समुदाहतः । करुणानन्तरस्याथ प्रपश्नः परिकीर्त्यने।।

रष्दवाच्या भघा्ति। कः पुनरत समासा, पछीततपुरुष यव। का वृष्ति:, पमासानन्तरघदन- स्यन्तमुल्एस्यार्थेव, विषम उपन्यासः। तम दि प्रवासफार्याणि काशयोदीन्युतुण्ठाद्योष मात्रयानुवर्तन्ते। इद तु सपपाकयणस्य वारतापि नास्त। तथा तर्दिमलिकापुटसम्पकपुट इति निष्कीर्णास्यपि सुमनस्तु मलिलिकादियासनावद्यवविशेषणं मपति, मय मलिकापुटोSयंसमपकपुटइति एवं निवृस्ेऽपि स्वायें घासनामशात्कयपोऽना्तरव् विशेषण विप्यति। पदियापयानपेक्षिता घयपार्था पृसभोनियद्यकगोपाइय: स्वसामर्थ्पनियतमर्धमाचसते, तथा सङ्कात पयैते प्रथमानुरागा ननतराइयो राजपुरुमाद्पधयानपेक्षितावयवार्था पव पयासामर्थ्यमर्पेयु निविसम्हे। ननुचाव्यप

Page 358

पञ्जत्रिय: प्रकायः १२२८

देश्यपूर्वापरविभामा अमिन्नार्यामिधायिनो सृक्षाइप: ववतीयमानभागमेदानुपाता: सम्यन्धिपदार्योप हितमेदवृत्यर्यामिधायिन: पुनरिमे सस्कर्ष प्रथमाचुरागानम्तरादयो धुझादिषद्रदिशव्डा मवितु मईरि्ति। सदसठ्, रूढिशष्दा यौगिका इति हि षिभागो मेददर्शनाभ्यासादमिनिषिष्वुद्धे। प्रतिपादनोपाय पथ, अपधामिनिविष्टो धय क्रमेण, तस्ादपथाययावर्तयितव्यः। ततोऽस्ा

रसंभवोउदयघार्थस्य, यथा शमगोपसैलपाविदेति। पुनः पदाचित्समिहिता सघयचार्था जाति- विशेषामियायिन: सपतपर्णकृतमालादय उदाहियम्ते, पतः मपलाय्योऽप्यनुम्िमपलाशोडवि च

कलिकाजालकोयि छता माला अनेनेति कतमाछ इतनिघीमसे। मयपश्राद्गुलमिपाश्वरर्ण हव पर्णम श्े स्युपचरिसार्थावयया जातिवाचिन एव पञ्ञासुलाभ्कर्णाइयो वर्ण्या्ते, हेतु हि पञ्चाहुवादि- व्यपदेशः म्ोद्ियमानप्रसालमनि यावदनुवर्तते। तरसत्तिधानेऽप्य भियमाणवतिपदार्था- लौद्ितशरालिगौधरहसादयो निगय्से। अ्षम समयि यणपिशेष: समुदायरय नातियचनत्वा-

राजपुर्माहावव्यपार्धामिनिवेशः अवपसे स्वाअवितुमत एव द्यमानुरागादीना विप्रलम्मसरभोगा- दीनां व पारिभापिपपोडिसंधा. न्त इति। के पुनः परियसन्दर्शनादय :- विपसन्दर्शन, सम्घमाफुलता, ममोदवृद्धि, विवविस्सयः, प्रियानिभापणं, जीविसेऽतिलज्ञा, मियोपच्छनदनं, सुहदपेक्षा, वृश्तान्तकपनं, विस्रम्मोत्पत्तिः, इतिकर्तव्ययोग, बान्वागमः, गुरुजनाम्युपपत्तिः, गुरुजनस्रेह:, जातयसिनन्दनं, माव्यमशंसा, नैपश्यादिभ्रद्दण, पुरपमेशा, नागरिकाशोभा, गृद्दोप- गमन, उत्सवालुमवः, दथितसाहाय्यं, श्रृव्गारपुष्टि:, सौयपरम्परा,., लोक, प्रियसन्दर्शनम्, पथा- स दष्टा तां तदा तन्वीं जगाद नृपनन्दनः । मम प्रियेयं सैवेति तत्क्षणं विगतव्ययः । लथ सा विटृनाथसद्मतः प्रतियाता वनमेव भामिनी। दगितं शयितं नहीतले दधतं प्राणकलामलोकयत्।।

किमेतदित्याद्याकस्िकाकूतं सम्म्माकुलता, पथा- नजवाला नचदहनो नधूमजालं काकरमात्सिफतिलवेदिका निपातः। स्म्नोऽयं किमुत महेन्द्रजाल माहोमाया तत्किमिदमहो महाविचिन्नम्॥

Page 359

१२२६ पहारपकाशे

प्रियातावन्ेयं कधमपि मनोमेरफुटमिदं तदानरौत्सुक्यादपथनयने नादविषये। प्रकारेणानेन प्रियननमृपाभ्नान्तमथया विधिर्मां कीडावान् सुसवति राठो दुःखयति प॥

दवर्षोदय: परमोदवृद्रि, पमा- चन्द्रापीडं सा च सम्राहकण्ठे कण्ठस्यानं जीवितं च प्रपेदे। तेनापूर्वा सा समुछ्ासलक्ष्मीमिन्दुसपृष्ट सिन्धुवेलेव भेजे॥ दिष्ट्याश्रुतविप्रलम्भ- क्रोधदहनोगतो दिषटयानो परुपा रुषार्धकथिते कक्षिन्मया व्याहतम्। मां प्रत्याययितुं विमूदहृदयं दिष्टयागतान्तं रुषा मिथ्यारोषितयानया विरहितं दिष्यानजातं जगत् ॥

मन माश्वये चित्तधिलयो वथा- मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यथामे मरणं मतम् 1 सैपावन्ती मया लब्ा दथमश्रैय जन्मनि॥ किमिन्द्रजालं किस्प्नः किमाया किमनोभ्रमः। यत्पश्यामि विशालाक्षी साक्षादेतां मदालसाम् ॥

कान्तव्यादार: प्रियामिभायणम्, वया- शिलाशय्यां त्यक्त्मा तदनु चिरसुप्तोत्थित इव क्षणं स्थित्वा जम्भालसयद्नमुन्मील्यनयने। ततथन्द्रापीदः प्रहतमुर- जध्वानपट्टुना स्वरेण सवेनैय स्मितमडरमाह प्रियतमाम्॥ तदमृतप्रभवेऽप्सरसांकुले सुतनुजन्मसमुत्वितवत्यसि। यदमुना परिरम्भलवेनते सपदि जीमितमापद्य जन: । बिधोपर मे घिप्राणविगमकोडाजीविेति लखा यथा- कामं जीवति मेनाथ इतिसाविजहौ शुचम्। प्राञ्मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीतिलज्ता ॥

Page 360

(90) पञ्चनिंश: प्रकाश: १२२७

दग्धैष दयितेपूर्व न मृतास्मीति लख्जया। अद्यापि कामिनां चित्तै रतिर्वहति जिह्मताम्॥ कान्तानुवृत्ति: मियोषच्छगदन यथा- किंप्राणानममातवानुगमनंकतुंसमुत्साहिता बद्धा: किंनुजटानवा प्रतितनुर्धान्तवने निर्जने। त्वत्सम्प्राप्तिविलोभनेन पुनरप्यूढं न पापेन किं किंकृत्वाकुपिता यद्धनमचरत्वमेददासिप्रिये।। विकिर धवलदीर्घापाङ्संसर्पि चक्षः परिजनपथवर्तिन्यत्र किं सम्भ्रमेण। स्मितमधुरमुदार मालपोचैः प्रभवति

मित्राषलोकनादिकं सहदपेक्षा, यथा- सख्याः प्रिय पितृतपोभिरिवाप्तजीवं भूय: कपिज्जलकरार्पितपाणिपद्मम्। मन्मण्डलादवतरन्तमखण्ड कान्तिमापाण्डुगण्डमवलोकय पुण्डरीकम्॥ कौतूहलात्स हमयैवगतेन्दुलोक मालोकयिप्यति कदाचनपत्रलेखाम। काचित्प्रिये सहचरी मम सातिमव्या मातेद्यभूत्तदनवाप्तिकृते विपाद: ॥। मनुभूतार्थनिवेदनं वृत्तान्तकथनम्, यथा- मामन्ववीभबदिमां इयतीमवस्थां शाप: कलङ्क इव कान्तिहरो द्वितीयः । तद्विप्रयोगकृत एव बभूव तापः तर्न्वद्गि झूद्रकतनोरि मृत्यवे मे॥ संरक्षिता तनुरियं नु तब प्रियेति शापः कृशोदरि विराममवाप पापः । अद्यपभृत्यखिलमेव्र हि चन्द्रलोकं शाघि सवपादकृतमुद्रममुंचलोकं।। विश्वासोपजनो विस्त्रम्मोत्वत्ति:, पथा- श्रुत्वेति तस्य गतमुत्सुकतां गतासौ रोमाश्चकञ्चुकमकृत्रिममुद्दहनती। कादम्बरी चरणयो निपपातपत्यु शनन्दवाप्पकणशीकरितेक्षणश्रीः। पलघणुर पवआणसमरसण्णापडहे जनअतणआ। एणोअंति भडाए णाणुरामफणिअर्सफळं।।

Page 361

१२२८ शुमारम काशे

यथोचितविधायानुष्ठान मिततिकर्तवच्ययोग:, यथा. उत्थागत्वरितिोपसृत्य च महाश्वेतां परिष्ज्य सा प्रत्यक्षी कृतपुण्डरीक- पदवीं कृन्वाचलव्घोत्सयाम्। दिष्टिया वर्घयितुं न्ययुङ्गक्त रभसेना- हूय केयूरकं तारापीडतपोवने परिजन पित्रोर्गहे च्ापरम्। मुनेरषमृथावधिः पितुरसुष्य सिद्धे: कृता कृतरत्यमपि संस्मृतस्व- तनुग्घनच्छामनात। तदुज्झित मलीमसेदशशरीरयोगौ सुया निजेन वपुपाधुनानुभवत प्रियासङ्गमम् ॥ स्वजनोपगमो पानधवागमा, यथा- ताशपीडः परणतिकृशोऽप्यायय तत्रतूर्ण सानन्दान्तःपुरपरि- जनामा्यवर्गानुपातः । अस्मिन्काले सखि सहचर: पुण्डरीको- पिनाकात किज्िल्लज्ाविनमितमुखो बललभाभ्याशमभ्यैद् ।।

रचिरुनिरैदशोभमाना शिराभि:। चन्द्रापीडेन्दुसन्दर्शनरभससमुफु्ठ- लोलेक्षणावजा निर्व्याजौतसुक्यसज्जी कृतन रतिशयोपायना: पार्थिवेन्द्राः।। पूज्यपूजनं गुरुजनाभ्युपपत्ति:, यधा-

सपुण्डरीको सुनिरप्यपशयदात्मानमन्तदशृकनासपुत्रम्। प्रणम्थ भूप पितरं क्रमेण मनोरमाद्या जननीर्वेवन्दे॥। पित्रादियात्सल्य गुजजनस्ेहन यथा- अथ विलासवती समनोरमा सुतपयोवरदुग्धकणावली। सुनवपुःपरिरंभमहोत्सवं फलितसर्वमनोस्थमन्वभूत्।।

कथमपिसह सोत्याप्यकण्ठेगृहीला। शापेनात्रवतीणों यदितदपि भवानुत्त मोलोकपाल:पख्याप्येतिप्रतीपं प्रणततनुरसावस्य पादौववन्दे।

Page 362

पञ्धन्रिश: प्रकाश: १२२९

गुर्वादिमशंसा ज्षात्यभिनन्दनम्, यया .. उदाचवत्से ननुसानुजोसौवृत्तेनमर्तराश्ञुचिना तवैव। कच्छंमहत्तीर्णइतिप्रियाहाँ तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ॥। शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोपरूक्षे भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव। छायानमूर्च्छतिमलोपहतप्रसादे शुद्धेतुदर्पणतलेसुलभावकाशा। दैवसम्ददुपवर्णन भाग्यप्रशंसा, यथा- दग्घैकेनहनूमतामखियथालक्कायथाम्भोनिधौ शैलै: सेतुरकारि भस्मनि हुत नागास्रबन्वो यथा। द्वीपादद्य यथान्यतोऽपि निशया नीता विशल्यौषधि: दिष्टया चानकि वर्धसे तवतथाजातोऽनुकूलोविधिः ॥ उदेतिपूर्व कुसु मंतत.फलं घनोदयःप्राक्तदनन्तरंपयः । निमिचनैमित्तिकयोरयं क्रम स्तवप्रसादृत्य पुरस्तु सम्पद:। वेपभूषाध्यवापिनैपथ्यादिग्हणम्, यथा- ताम्यामेव निरस्य तापसतनुच्छायां दुहित्रोःकृते मास्व्त्कौतुकमङ्गलेनच वधूवेषेमनोहारिणि। निर्वृत्तेचममन्त्रहोमसुभगारम्भे विवाहोत्सवे तत्रान्योन्यसमागमे प्रमुदिता: सर्वेऽपि त रेमिरे॥ अग्रेमरीमवति काश्चनचक्रमेत देपद्विपश्चधवलो दशनैश्चतुमिः। श्यामोहयो मलयवत्यपिवल्लमाते रह्नान्यमूनि परिभावय चक्रवर्तिन्॥ स्थानीयासादनं पुरपवेकः, यथा-

सशोभमान:स्पुरंतमश्वमारुह्यसच्चि तमभ्युपेतम् ॥ समूलरक्षोहरिमिश्र सैन्यस्तूर्यस्व्रनानन्दिंत पौरवर्गाम्।

पुरस्त्रीसतग्न्रमो नागरिकाक्षोमः, यपा-

ठर्वअंपिअंबुअण्णअ धरेइरहसेण जुअइजणो ॥।

Page 363

१२३० प्रकारप्काश

कमिय सविहउंतबलिइअंकामिणीसत्यो।।

मपनप्रषेशो गृद्दोपगमनं, पथा .- अथाजगाम सावित्री सत्त्वसम्पत्समन्विता । वरेण धर्मराजस्य सहपत्या खमन्दिरम्॥ हेमसिंहासनासीनो मुनिस्त्रीभि:प्रकल्पितम्। अन्वतीतां महाभाग्यौ दम्पती तत्रमङ्गलम् ॥

अभ्युद्यसेया उर्सवानुमषा, पपा-

सभाजनागतामात्यपौरलोकसमाकुले॥ सङ्कल्पाधिक हर्षलाभरभसोजम्भाविलोली भवद्गन्घर्वप्रमदाक दम्बक- कृतकीडाशतास्फालनाम्। साकं चित्ररथस्ततो मदिरयाहंसक्ष गौर्यासह द्रष्टंनृत्तमयीमिय व्यवसितावाजग्मतुर्मेंदिनीम् ॥

पत्युर्वियोगो दयितसाहचर्यम्, पथा- ऋतध्वजश्षसुचिरं तयारेमेसुमध्यया। नितम्बेपुचशैलाना निम्रगापुलिनेषुच# कामिनीसहचरस्य का मिनस्तस्य वेमसु मृदङ्गनादिपु।

इतिवित तविलास:पुण्डरीकेणसार्धं दिविभुविच विचित्रोद्यानलीलाविहार:। अभिनवफलसम्पदूर्घमानाडभि- नन्दश्रियमभजतचन्द्रापीडमूर्तिर्मृगाङ्क: ।

Page 364

(91) पञ्चनिश: पकाशः १२३१

तीथें तोयव्यतिकरभवे जहनुकन्यासरयोः देहत्यागादमरगणना- लेख्यमासाद्यसद:। पूर्वाकाराधिकतररुचा सङतःका्ताौ लीलागारेप्व रमतपुनर नेन्दनाम्यन्तरेपु।।

कल्याणाम्तरावतंसा कल्वाणसम्पस् कौयपरपरा-पधा- हंसैराहतहेम पङ्कजरजरसम्पर्कपङ्कोडिझितै रुत्पन्नैर्मममानसादविरतै- स्तोयैर्महापावनैः। स्वेच्छानिर्मितहेम कुम्भनिहितै रेषाभिषिष्य स्वयं त्वां विद्याधरचक्रवर्तिनमंह प्रीताकरोमिक्षणाव्॥ निष्कान्तवयङ्चूढःपतगपतिमुखा द्वैनतेयोविनीतः तेनप्राग्भक्षिताये विवधरपतयोजीवितास्तेपिसवें।

साक्षात्वंदेविटृष्टा प्रियमपरमतः किमयाप्रार्थनीयम्।

करुणानन्तरस्येयमुदाहरणपद्धतिः । प्रदर्शितानयैवासां समानन्यायमूह्यता। अनन्तराणांसर्वेषामयमेक: प्रकृप्यते । रतिर्विस्रम्भजास्मिन् हि निष्कम्पत्वं प्रपदते।

इतिगदितमशेष विप्रलम्भस्वरूपोपहितनिजसमुत्ये श्राध्यश्रङ्गारनाम्नः । रतिसमुद्यरूपं जीवितं पुप्पकेतो निवसतुसतुकवीनांसर्वदामानसेपु ॥ इति श्रीमहाराजाधिराज श्रीभोजदेव विरचिते शृङ्गारप्रकाशे मानानन्तरादि प्रकाशोनाम पञ्ञत्निंशः प्रकाश: समाप्तः ।।

Page 365

महाराजाधिराज श्रीमोजदेवविरचिते

शृ ङ्गार प्र का शे

॥ पदतिंशः प्रकाशः ।

अधाननतपार्थतद्िशपणविमपभूतापष घियाफालरूपतिशेषान्त पातिम्य: सच्ताभिव्यकतनु- व.धम्कर्पसनिका: चतुर्णामावसम्मागाना अवस्था वतस् उपघपर्यन्ते। तन नायकयो। पागसपृतयो सक्कतयुत्त योर्वा म्थससगागमे व युत्म तदानी रस रत्यास्य स्थायीभाघ इति रत सत्तासवा प्रथमावस्थामिउपणरयाहदनाईनामवातौ रात्या समुपजायमानै इर्षधृतिर्मृ तेमि- व्यमिच्चारिमाये ससज्यमान ऋुतूयानोपगमनजल डापतोपप्शपसाधनग्रटणमधुपानेदुदया-

मान हत्यभिव्यकिमदिन सवस्था। वसितमासादयन् चिदासितजिदासान इत्यतुयन्घसवषा- तृतायावस्या। प्राप्तमाम्मम्कर्पावस्य सम्भोग श्रुद्धारारम लभतइति मयर्पसव्वदा रतसुरीयावस्था। तासुच यथाकम सक्षपादय समुपरार्गार्यी भोगशव्दार्थेनसयध्यता। सक्षिशोभोग, सचायस्थार्या सद्वीणोभोगःअवि व्यक्तावस्थाया सम्पूर्णोम ग सनुवधायस्राया सम्यग्भोगप्रकर्यावस्वायामिति। ससर्वोपिष्िधा-सामान्यरूपो विशवरुपन्च। सामान्यरूप पश्युमुनादीना। विशेवरुणे नागर- नायकादीना। तयोरादया यथा- मधुदिरेफ वुसुमैक्पात्रे पपौ प्रियास्वामनुवर्तमान.। नृद्गेण सस्पर्शनिमील्तिक्षी मृगीमकण्डयत कृप्णसार.I ददौ सर पद्धजरेणुगन्धि गजायगष्ट्पजलकरेणु.॥

पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुख किस्पुरुपश्चुचुम्ब।।

Page 366

पश्मिंश: मकाषा: १२३३

लतावधूम्यस्तरवोऽप्यवापुः विनम्रशाखामुजबन्धनानि॥

अन्न च परीसृपमृगपशुपक्षिपुतषमासतस्थियद्विशेपाणं निसर्गसिद्धैव रतोत्सवो दीयते,

वृथोपदेशस्तिद्धोहिकामो Sनाख्यातशिक्षितः । स्वकान्तारमणोपाये कोगुरुर्मृगपक्षिणाम् ।। कमलिनीन लिनी दयितंविना नसहते सहनेननिषेविताम्। तमधुनामघुनानिहितंहृदि स्मरति सा रतिसारमहर्निशम्। दन्तच्छदा . . मरजजितकान्तदन्तमुन्नम्य चुम्घति .. नः पियायाः। काम्पिल्यकपरसव पाटल गण्ड पालीपाकारुणर फुस्ति दा डिम कान्ति वक्त्रम्।। पादाहनः ममदया विकमत्शोक: शोकं जहाति वकुलो मुखशीधुसिक्त: । गर्वायतेकुग्बको ऽभिहृतःक चाम्यां आलोकितस्तिलकसुत्कलितो विभाति ॥

साच रते: सकामिलपणीया लेअनादिय्यत्ांसमुपजञायमानर्दरषधृति समृतिव्य मिच्चारिमायै: संसृज्पते। वदिह सम्मासपुप्पस्तवकस्ननीम्य इत्यादिना तिणदपत्ति, तम्रति वपस्सन्वौ दर्पादयो सायन्ते। यदाह-

मुकुलमासीन्मृगदशः। वयस्स्ेहा कूतव्यतिकरधनो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारश्चलतिहृ दिसुग्धश्चवपुपि ॥

केक रास्सिग्घमुग्घम्। गान्नस्तम्भ:स्तनमुकुलयो रुत्प्रबन्धः प्रकम्पो' गण्डाभोगे पुलकपटलं मूर्च्छना चेतनाच।। रति पकर्यादीन्यालिअ्रनानि तदिह स्फुरत्मवालोष्ठमनोहराग्य इत्नेन दर्शपति। अमिष्वाता ऋुतूधानोपगमनजल क्रीडाक्री डापर्वेत प्रवेशमधुपामेन्दूद यादिभिरद्दीप्यते। तम्रहर्तः प्रकरणाद्गम्यते,

Page 367

१२३४ प्हारमकाश

सचया- तस्मिन्वने संयमिनां सुनीनां तपरसमाषिप्रतिकूलयतीं।

असूतसदय: कुसुमान्यशोकः स्कन्घात्प्रभृत्येमसपल्लयानि। पादेन नापैक्षत सुन्वरीणां संपर्कमाशिष्दितनूपुरेण। बालेन्दुवक्राण्यविकासभावा हमुः पलाशान्यतिलोहितानि। सद्योवसन्तेन समागतानां नखक्षताबीय वनस्लीनाम् । चूताङ्कुरास्वादकपायकण्ठः पुंस्कोकिलोडयं मधुरं चुकूज। मनस्त्रिनीमानविघातदक्षं तदेव जाते वचनं स्मरस्य।।

स्वेदोद्रम: किम्पुरुपाद्गनानां चकेपर्द पत्रविशेषकेषु॥

उद्यानोपगमनमधुपानाद्यः प्रतिपाद्यन्ति, जनफोडा फरि ... झकवाफमिथुनं चामिवसे फ्रीडापर्येतप्रमेश प्रसाधनप्रहणं मधुपानं किस्नदविरेफवद्ानतः सुखयति, इस्दूदयो दियांसम्मोगे नविधते, आदिप्रद्दाणानु- कपोलकण्डूः करिभिर्षिनेतुं विघटटितानां सरलद्ुमाणाम्। यत्र सुतिः क्षीरतया प्रभूतः सानूनि गन्धः सुरभीकगेति॥ भागीरथोनिझरशी कगणां वोदा मुहुः कम्पित. यद्वायुरन्विष्टमृगैः किगतैरासेव्यते भिननशिखण्डिवर्हः॥ वनेवराणां वनितासस्ानां दरीगृहोत्सङ्रनिषिक्तमासः। भवन्ति यत्रौषधयो रजन्या मतैलपूराःसुरतप्रदीपाः। यत्रांशु काक्षेपविलज्जितानां यत्रेष्डयाकिम्पुरुषाङ्गनानाम्। दरीगृहद्दारिविलम्निविम्बास्तिरस्करिण्यो जलदा भयन्ति । तस्मिन ममारोपितपुप्पचापे रतिद्वितीये मदने प्रविष्टे। काष्ठागतम्तेहरसानुविद्धं द्वन्दानि भावं क्रिवया बिवनुः ।। इति H

Page 368

(92) पट्प्रिश: प्रफाश: १२३५

देशविशेषसोदीपनविभावना प्रतिपाद्यति, उदीपिताथ्से सधिभ्रमम्रकटाक्षविक्षेपालापसगभृ- तस्मितानि विमाधानुमावैरिव्यज्यन्ते। तेऽपि किशनरीमुसे यथोक्तगुणयुक्ते युक्तितो भवम्त्येबेति,

रम्क नवद्युतिरपैति न शाद्वलेम्यः श्यामीभवन्त्यनदिनं नलिनीघनानि। अस्मिन्त्रिचित्र कुसुमस्त बकाचितानां शाखामृनां परिणमन्ति न पछ्लवानि॥

त्वक्साररन्भपरिपूरणरक्तगीतिरस्मिन्मृ हुर्मृदितपक्ष्मतर हवकाङ्क:। कस्तूरिकामृगविमर्दसुगन्धि ... गगीव सक्तिमधिकं विषयेषु वायुः ॥ सम्मूर्च्छतां रजतमित्तिमयूख जालैरालोलपाद पलतान्तर निर्गतानाम्। • मुहुः पटलानिघाम्ा मादर्शमण्डलनिभानि समुलसन्ति॥ श्रीमल्लताभवन मोपघयःप्रदीपा: शय्यानवानिहर्चन्दनपल्लवानि। अस्मिन्नतिश्रमजितश्र सरोजवाताः स्मतुं दिशन्ति नदिवः सुरसुन्दरीभ्यः ॥

सेयं रतेरमिव्यकयवस्था। अत उत्तरं प्रियाचरणविव्रियाकरणाम्यां प्रवर्धमाना रतिः मागुकैरेव विभाषाचुमावव्यमिच्चारिमिरनुषध्यसे, तञ् तदोपपद्यते यदेप्सितमासाघसे अनीदिसितं च नस्य ... पराधीनवृत्तीनां मुनिमननिर्मासनिर्मयाना मयाहारमैथुनमात्रवेदिनामुपनतमनोडमि- लपितांपुष्प शप्प सल्ध कीमृणा लतव नोयवर्पनिर्वृतानाम लिसृगमातप्गरथाञ्किय्रोर्रदमिथुनानाममि्यैव मवन्ति, सैषा रतेरनुबन्घसंत्रकातृतीयाचस्या। चतुर्थ्यपि प्रकर्षसंत्चिका विद्यते .. तु यद्यपि मु, इस्पेइनोपडिष्टा, तथाविचातविशेणोपदर्शनैवपदिऐेवमवति, तघया-मधुद्विरेफ इत्यादि। तत्र विद्ग्यकामिनामन्योकियु स्रमर पप प्रकष्यते, तत्र शठधृषदक्षिणानुकूलनापकधर्माः कविमिरासोप्प- माणा उपलग्प्ते, तेपु शठधमों यथा-

क्षप्यसन्नद्धसौरम्यं पश्य चुम्बति कुट्मलम् ॥

घृरधमों पथा- श्वसनचलित पल्लवाघरोष्ठी नवनिहितर्पर्यमिवावधूनयन्ती। मघुसुरमिणि षट्पदेन पुष्पे मुख इव साललताववूक्षचुम्बे।।

Page 369

पटूप्रिंश: प्रफाश: १२३७

जिहासितंजिदान: परमकरपोंन्मुसस्वृतीयावस्थाया धर्मार्थकामाननुषग्नाति, तवघाघवाइशप्रकारो जायते। सम्पूर्णरूपत्वात्सम्पूर्ण इत्युच्ते। अथ चतुर्यावस्थायामयमेष प्राप्तमाप्यमकर्पितभूतकरण- सामन्रयतो दादशप्रकारः। यथापाकाष सम्यगास्वाद्यत्वसुपगतः सम्गित्युच्पते। तन्न संक्षेपपक्षे- रागोपाधि: प्रेमापि द्वादशप्रकार सवति। तन्र इरिद्वायाग रोधनारागं काम्पित्पराग रीतिरागमिति सात्विकस्य, फुसुम्मराग स्वरा ... मक्षीपरांग मकिष्वारागमिति राजसम्य, कईमगं, कपायराग, सकलरागं, नीलीरागमिति तामसस्य। तेप्रायेण पुरुषाणां विशेषत उपजायन्ते।तप्ालपकरणापनैयः हरिद्वारागा, तदतिस .. रघ सहितया न फामेन वाध्यते। यथा.सतोद्ेकातकरुणदिमिस्तनासौ नातितसामतिचिरया रज्यते। अतो इरिद्वारागः इति, नागानन्दे जीमूतवारहन :- नतथा सुखयति मन्ये मलयवती मलयचन्दनरसार्द्रा1 अभिवाच्छितार्थसिध्यै वष्यशिलेयं यथाल्लिष्टा। मनत्पकारणापनेयो रोचनाराग:, तन्महासत्वय्य, सहि कामेनावाध्यमान धर्मादि प्रवृत्तिरव- स्वकारणसामग्रयतो जायते, तेनास्य नातिदुरपनेया नातिरक्ताया रोचनाया इव रागलेसा मयति। पपा शाकुन्तले दुर्षास्षसः शापेनापनीतत्मृसेर्दुष्यम्तस्य- सुननु हृदयात्म्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते किमपिमनसः सम्मोहोमे तदा बलवानभून। प्रबलतमसामेवंप्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिपां धुनोत्यहिशाङ्गया॥ सनस्प कारणोपनिपासेऽपि प्रयलापनेयं काम्पित्परांग तद्तिसास्यकसय, पा इरिश्न्द्रचरिते विश्वामिश्रमोचनाय दारविकरयिणो हरिक्षन्दम्य- हेधन्याः श्रृणुतावधच धनिनः सेयं मया प्रेयसी मत्पाणिग्रहदूषणाढिति दशों याता जगत्पावनी। दुर्वृत्तेन दुरन्तपातकशतव्वस्तेहितः पौरुपे स्वामित्वैकसहा . सुदती तिक्रीयते क्रीयाताम्॥ कारणोपनिपासे मदत्वास्थमयत्नेनापनेतुं शक्यसे। तद्ीतिराग, सदतिमहास्तत्त्वस्य, यथा "जनापेघादमीकतया निर्वासितायामपि सीतार्या रामायणे रामस्य- ततः कैरप्युक्ते परिणयविघौकाष्ठमुनिभिः पुराणै रातंकग्लपित- हृदयेन क्षितिभृता। त्रिनावाचं नैतत्क्षममिति निघायाननमघः पतद्वाष्पाम्भोभिर्लिखितमिव दतं प्रतिवच: ॥ 4

Page 370

१२३८ यन्ारमकारो

पतेप व सत्पच्छापाधिकपा सतथायिका रागच्छायानुषृत्तिरित्षापीतपवरागपर्षो समति। सहि न तथा धर्मार्थयोरनुषजपते, तथाफार्म तेनासितं रज्पते, गुगेशु व पथोसरेच्छत्वारकामि- नामनुरागेपि शीघ्रमेव विरज्यते। यथा दवरियंशे, षासुदेष :- पान्थ द्वारवतीं प्रयासि यदि हे तद्देवकीनन्दनो वक्तव्यः स्मरमन्त्र- मोह्विवशा: गोप्योनकामोज्झिताः। एताः केतकपुप्पधूलिपटलैरा- लोक्य रम्यादिशः कालिन्दीतटभूमयोऽपि तवहे नायान्ति चिन्तास्पदम् । मनव्पकारणेनापनेयं लाक्षारागम्, तदपि रजोषटुलस्वैव जायते, यथा विक्रमोर्षश्या ऊर्वशी- विलोकनापहृतमहादेवी मेमसम्पदः पुरुरषस :- देव्या दत्त इति यदि व्यापारं व्रजसि मेशरीरेऽस्मिन्। प्रथमं कस्यानुमते चोरि हृतमेत्वया हृदयम् ॥ कारणोपनिपासे महाप्रयलनापनेयमक्षीमराग वथा योगन्वरायणादिमयनतो राज्पलामाय तापसघर्सराजे घासपदसायां घत्सराजय्य- चक्षुर्यस्य तवाननादुपगतं नाभूत्कचिन्निर्वृतं येनैपा सतत त्वदेकशयनंवक्षरस्थली कल्पिता। येनोक्तासि विना त्वया मम जगच्छून्यं क्षणाज्जायते सोडयं दम्भधृतव्वतः प्रियतमे कतुं किमप्युदतः॥ महाप्रयत्ने नापनेतुमध्यव्य मकिष्ठारागम्, यथा महालसोपययाने मदालसायामेष कुपलयाश्वखय श्रेणीभूतामिवाशासु निखातामिवचेतसि। प्रोतामिव विकल्पेपु राजसू नुरमंस्तताम ॥ इद चाद- यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्वार्या मदालसा । अस्मिज्जन्मनि .- साबित्रीसहचारिणी ॥ पतेंपु व रजोभूविष्वत्याद्रागभूयिष्ेंदु रामापतरोपनिपातात् रकतायामेव धणोरकर्षो सवति। अपात्पकारणापनेयमेष सामप्रम्य कईमराग यथामाळविका्जिमिने .. त मालविकाविलोफनाप-

मन्ये प्रियाहितमनास्तस्या: प्रणिपातलङ्गनं सेवा। एवं हि प्रणयवती सा शक्य. ... ता ।।

Page 371

(93) पटूत्रिंश: प्रकाश: १२३९

कारणापनेय तामसश्यैव कपायराग यथा विक्रान्तशूदके शिवगणस्य- सा वक्ष:परिवर्तनैकललिता विश्वासभूमि: प्रिया बालानिष्करुणेन मुग्घतपसा दुग्धा बराकी मया। भर्तुर्भक्तिरपेक्षिताननु पुनः स्रीदाहदोपो महान् जातं सच्चरितैपिणो ममपुनः म्लेन्छस्य यन्नोचितम्॥ कारणोपनिपाते महापयत्नतोऽपि सघेथा दुरपनेयं सकलरागम्, तद्पि तामसस्यैव बथा इन्दुमत्या: प्रमादतायामपि वर्पकतिपयजीघिनो जनस्य। तेनाष्टौ परिगमिता: समा: कर्थचिद्वालत्वादवितथसूनृनेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शन. प्रियायाः खप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्र ॥ सर्वयैधापनेतुमशक्यं नीलीरागम्, तदतितामसस्य, यथा कादम्बरीकथाया महाश्वेवाविपये पेशम्पायनस् दूरं मुक्तालतया बिससितया विप्रलोभ्यमानो मे। हंस इव दर्शिताशो मानसजन्मा त्वयानीतः ॥ एषां च तामसानां तमोऽतिरेकाद्वागयोरस्वै णतिरसकारे वर्णान्तरमुतधते। सोयमुपस .... र्थः अथ सङ्कराथपक्षे .... प्रेम द्वादशपकार भवति। आवृत्वव्याज, अनुवृच्तव्याज, परिपातव्याजं, अध्याहृतव्याजं, बहुव्याजं, निर्व्याजमिति। सर्वव्याजम ... पस्त्रीणां विशेषत इष .. यते, तन्रावृस्तव्याजं यथा- चतुरचटु भिर्गाटा प्लेपेर्हठात्परिचुम्बनैः अल. वारं गतो Sप्यतिमन्दताम्। नवतां गतः ।।

मनुषृर्तव्याजं यथा- योषिदुद्धतमनोभवभावा मानवत्यपि ययौ दयिताङ्कम्। कारयत्यनिभृता गुणदोपं वारुणी खलु रहस्य परिणतव्याजं पथा- अच्चो अणुणअसुहकि खिरीएअकअंकअंकुणंतीए। सरळसहावेवि पिओ अ विणअमग्गंबळाणीओ।।

Page 372

१२४० युभ्ारप्रकाशे

अभ्याहृतव्याजं पथा- अण्णदइआपसंगं देदेकुणेसुम्झदइ्अरस। पुरिसा एकं तरसाणहृदोसगुणे विभाणंति॥ ·पथा- ८ मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने स्थितां सखीम्। बालाभ्भङ्गजिललाक्षी पश्यति स्फुरिताघरा ॥ अपेक्षित व्याजं यथा ...

यत्र कोपैः कृताः स्त्रीणामप्रसादार्थिनः प्रियाः॥ सन्तव्याजं यथा- अन्ययान्यवनितागतचित्त चित्तनाथमभिशङ्कितवत्या। पीतभूरिसुरयावि तिमनपोममहेतुः ॥ वहिव्याजं पथा- आननैविचकसे हृषिताभिः वल्लमानभितनूभिरभावि। आर्द्रतां हृदयमाप च रोपो लोलितः स्म वचनेषुवधूनाम्॥। पकव्याजं यथा- शङ्कयान्ययुवतौ वनिताभिः प्रत्यभेदि दथितः रफुटमेव । नक्षमं भवति तत्वविचारे मत्सरेण हतसंवृति चेतः ॥ यटुव्याजं यथा- कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रियेरखलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वाव्याजं प्रकल्पितमश्रुतम्। मसहनसखीश्रोत्रपाप्तिप्रमादससम्भ्र्म विबलितदृशा शून्येगेहे समुच्छ्वसित पुरः। सर्घव्याजं यपा- मागमन्मदविमूढधियोन: - - रन्तुमिति शङ्गितनाथाः। योपितो न मदिरां भृशमीपुः प्रेमपश्यति भयान्यपदेऽपि H

Page 373

पटुनिशा प्रकाश: १२४

निर्व्याजं यथा- द्वारिचक्ष रधिपाणिकपोलं जीवितं त्वयि कुतः कलहोऽस्याः। योपितामिति धच: - - ये नवनवत्वमियाय॥ सोडयसुपर ... यें, सथ सम्पूर्णतापक्षे अननुबण्धोपाये प्रेममाद्घ्यप्रकार मबति

-- ॥। प्रन्थपात:॥-

. अस्सपत रसो होइ। आद =

तत्सवं प्रणतस्य मेडद्यदयिते दाक्षायणि क्षम्यता मित्युक्वा - शापादसिप्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे भर्तर्यपेततमपिप्रमुता तवैव। छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे शुद्दे तु दर्पणतले सुलभावकाशा। माधन्तयोरस्वादुपिचुमन्दपारकं यथा- जइदेवतुं पसण्णो माकारिहिमज्झमाणुसंजल। जइजम्मे अहपेम्मे माजणेदुलहे॥ मनवरतपाकं कपित्थपार्क, यथा- सोतुं सुहंणलंमड्अ अंबोपेम्मरसवक्कविसमरसवो। दुग्घडिअमंचअस्सव खणेखणेपाअपडणेण ।। यथोत्तरस्वादु क्रमुकपाकं, यथा. - सर्वास्त्रवस्थासु य- द्िंस्रम्भो हृदयस्य यलरजसा यस्मिन्नहायों रसः। कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्सेहसतारोत्थितं भद्रं तस्य मुमानुषस्य कथमप्ेकं हि तत्प्राप्यते॥

Page 374

प्ुस्तारमकाशे तदेतत्कामसर्वस्वरं तदेतत्काव्यजीवितम्। य एष द्विप्रकारोऽपि रसः शृङ्गारसंज्ञकः ॥

• तारका अषिद्ग्धा यथा- गोष्ठीनि । यथांशुम - पीतांशु र्यथानचिर्हुताशनः। यथाSप्रतापीनृपति रशृङ्गारस्तथा पुमान्। यथेन्दुना निशा भाति निशाभिश्व-। शृद्गारेण तथाङ्गना। यथा तटिंदनम्भोदा पयोदस्त ... |I ·शृङ्गाराः शरृद्गाराच्चानहङ्कृतिः। रसः शरृङ्गार एवैंको भाषा रत्यादयो मताः॥ प्रकर्षगामिनोऽपीह प्रेमग्लानिश्रमादिवद् ॥

इति निगदितभड़नयानङ्गसर्वखमेतद् द्विविधम पिमनोभिर्भावयंतोऽस्य भेदम्। तद्नुभवसमुत्थानन्दसंमीलिताक्षाः परिषदि परितोषं हन्त सन्तः प्रयान्तु॥ यावन्मूर्ध्निहिमांशुकन्दलवती स्वर्वाहिनी घूर्जटे र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तबकिने पद्मा सुरद्वेपिणः। यावच्वित्तमुवस्त्रिलो क विजय- प्रोच्चं धनुः कौसुमं भूयात्तात्रदियं कृतिः कृतधियांकर्णावतसोत्पलम् ।। इति श्रीमहाराजाधिराज श्रीभोजदेव विरचिते शृङ्गारप्रकाशे संभोगावस्थाप्काशोनाम पट्त्रिंशः प्रकाशः।।

॥ ग्रन्थश्च परिसमाप्तः ॥

॥ भगवान् जनार्दनः श्रीयताम् ॥ ॥ धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि कृतार्थोस्मि पुनःपुनः ।