1. Sringara Prakasa Bhoja Rewa Prasada Dwivedi 'Santana', Sadashiva Kumara Dwivedi Vol 2 IGNCA

शृङ्ारप्रकाश: [साहित्यप्रकाश: ] ग्रन्थकृद् भोजराज:

द्वितीयो भाग: [१५-२५, २७-३६ प्रकाशाः]

महामहोपाध्यायो रेवाप्रसादो द्विवेदी सदाशिवकुमारो द्विवेदी

शृजारप्रकाशः [साहित्यप्रकाश: ] ग्रन्थकृद् भोजराज:

द्वितीयो भाग: [१५-२५,२७-३६ प्रकाशाः]

महामहोपाध्यायो रेवाप्रसादो द्विवेदी सदाशिवकुमारो द्विवेदी

सरस्वतीकण्ठाभरणस्य भोजराजस्य साहित्यप्रकाशो नाम

शृङ्गारप्रकाशः

ŚRŃGĀRAPRAKĀŚA [ SĀHITYAPRAKĀŚA ] By BHOJARĀJA

॥ श्रीः ।। सरस्वतीकण्ठाभरणस्य भोजराजस्य साहित्यप्रकाशो नाम

शृङ्गारप्रकाशः

द्वितीयो भाग: [१५-२५, २७-३६ प्रकाशा: ]

सम्पादको म.म. रेवाप्रसादो द्विवेदी 'सनातनः' सम्मानित-संस्कृताचार्यः, काशीहिन्दूविश्वविद्यालयः

सहायकसंपादको डॉ. सदाशिवकुमारो द्विवेदी रीडरः, संस्कृतविभागः, कलासङ्कायः काशीहिन्दूविश्वविद्यालयः

इन्दिरागाँधीराष्ट्रीयकलाकेन्द्रम्, नई दिल्ली कालिदाससंस्थानम्, वाराणसी

ISBN : 181-85503-16-8 (Vol .- II) ISBN : 181-85503-13-3 (Set)

प्रथमं संस्करणम्, २००७ C सम्पादकयोः

इदंप्रथमं समीक्ष्य संपादितो बृहत्तमो महत्तमश्च साहित्य-शास्त्रसन्दर्भः, भागद्वयविभक्त: (प्रथमो भाग: १-१४ प्रकाशात्मकः, द्वितीयो भाग: १५-२५, २७-३६ प्रकाशात्मकः)

मुंबईस्थ-एम.आर. मोरारका फाउण्डेशनन्यासप्रदत्तेन अर्थसाहाय्येन निर्मितः

मूल्यम् : रु. २४००.०० [ द्वयोरपि भागयो: ]

प्रकाशकौ इन्दिरागाँधीराष्ट्रीयकलाकेन्द्रम्, सैण्ट्रल विस्टा मेस, जनपथ, नई दिल्ली-११०००१

कालिदाससंस्थानम् २८ महामनःपुरी, वाराणसी-२२१००५

वितरक: मोतीलालबनारसीदास पब्लिशर्स प्राइवेट लिमिटेड ४१/यूए, बंगलो रोड, जवाहर नगर, दिल्ली-११०००७

मुद्रक: श्रीजी प्रिण्टर्स, जे. १२/५, नाटी इमली, वाराणसी - २२१००१

।। श्रीः ŚRŃGĀRAPRAKĀŚA [ SĀHITYAPRAKĀŚA ]

By BHOJARĀJA

Volume - II

[ 15-25, 27-36 Prakāśa ]

Critically Edited by MM. PROF. REWĀPRASĀDA DWIVEDĪ Emeritus Professor (Sanskrit) Banaras Hindu University

Asstt. Editor DR. SADĀŚIVAKUMĀRA DWIVEDĪ Reader, Dept. of Sanskrit, Faculty of Arts Banaras Hindu University

INDIRA GANDHI NATIONAL CENTRE FOR THE ARTS NEW DELHI

AND KĀLIDĀSASAMSTHĀNA VARANASI

ISBN : 181-85503-16-8 (Vol .- II) ISBN : 181-85503-13-3 (Set)

Published in 2007, First Edition

C Reserved with Editors

Critically Edited for the First time in two Volumes (Volume-I 1-14 Prakāśa, Volume-II 15-25, 27-36 Prakāśa)

Prepared with the financial assistance of M.R. Morarka Foundation, Mumbai

Price : Rs. 2400.00 for both Vol. I & II.

Published by

INDIRA GANDHI NATIONAL CENTRE FOR THE ARTS Central Vista Mess, Janpath, New Delhi-110 001 And KĀLIDĀSA SAMSTHĀNA 28 Mahāmanāpuri, Varanasi-221005

Distributor

M/S MOTILAL BANARSIDASS PUBLISHERS PVT. LTD. 41/UA, Bangalow Road, Jawahar Nagar, Delhi-110 007

Printed by

Shreejee Printers J. 12/5, Nati Imli, Varanasi - 221001

CONTENTS

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (Subject-Index) ७

शृङ्गारप्रकाशे नामसंक्षेपा: (Abbreviations) ३०

शृङ्गारप्रकाशः (द्वितीयो भाग: १५-२५, २७-३६ प्रकाशाः) ८६१-१६३०

१५. पञ्चदशः प्रकाशः - रत्यालम्बनविभावप्रकाश: ८६१

१६. षोडश: प्रकाश: - रत्युद्दीपनविभावप्रकाश: ९३५

१७. सप्तदशः प्रकाशः - अनुभावप्रकाश: ९६९

१८. अष्टादश: प्रकाशः - धर्मशरृङ्गारप्रकाश: ९९४

१९. एकोनविंश: प्रकाशः - अर्थशृङ्गारप्रकाशः १०१८

२०. विंश: प्रकाश: - कामशृङ्गारप्रकाशः १०४९

२१. एकविंश: प्रकाश: - मोक्षशृङ्गारप्रकाशः १०७६

२२. द्वाविंश: प्रकाश: अनुरागस्थापनप्रकाशः १०९८

२३. त्रयोविंश: प्रकाशः - सम्भोगविप्रलम्भप्रकाश: ११५०

२४. चतुर्विशः प्रकाशः - विप्रलम्भान्वर्थप्रकाशः ११७२

२५. पञ्चविंशः प्रकाशः - साधर्म्य-वैधर्म्यप्रकाश: ११९७

२६. षड्विंश: प्रकाश: - पूर्वरागप्रकाशो न लभ्यते (नूत्नः परिशिष्टे दृश्यः) २७. सप्तविंशः प्रकाशः - संकेतप्रकाशः १२२०

२८. अष्टाविंश: प्रकाशः - अभियोगविधि: १२३६

२९. एकोनत्रिंश: प्रकाश: - दूतसम्प्रेषणादिप्रकाश: १२८५

३०. त्रिंश: प्रकाशः वैधर्म्यतो मानप्रकाश: १३१९

३१. एकत्रिंश: प्रकाशः प्रवासवर्णनप्रकाश: १३९६

३२. द्वात्रिंशः प्रकाशः करुणविप्रलम्भप्रकाशः १४६७

३३. त्रयस्त्रिंशः प्रकाशः - सम्भोगप्रकाश: १५०८

३४. चतुस्त्रिंशः प्रकाशः - आनन्तर्यप्रकाश: १५४८

३५. पञ्चत्रिंशः प्रकाशः - मानानन्तरप्रकाश: १५८१

३६. षट्त्रिंश: प्रकाश: - संभोगावस्थाप्रकाश: १६१७

परिशिष्टम् -१ षड्विंश: प्रकाश: १

परिशिष्टम् -२ ग्रन्थकृन्नामानि २५

परिशिष्टम् -३ प्राकृतपाठभेदा: २७

परिशिष्टम् -४ पद्यानुक्रम: १२५

परिशिष्टम् -५ कालिदाससन्दर्भा: १७७

परिशिष्टम् -६ भवभूतिसन्दर्भा: २०६

परिशिष्टम् -७ भारविसन्दर्भा: २१९

परिशिष्टम् -८ माघसन्दर्भा: २२२

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रमः १५-३६ प्रकाशा: { ४. विभावाधिकरणम् }

१५. पञ्चदशः प्रकाशः - रत्यालम्बनविभावप्रकाश: ८६१ १. नायक: धैर्यम्- धीरोदात्तः, धीरोद्धतः, धीरललितः, धीरप्रशान्तः । ८६१ गुणप्रकृतिप्रवृत्तिपरिग्रहभेदाद् द्वादशधा नायक: - गुणत :- १. उत्तम: चतुर्विशतिगुणयोगात् ८६२ २. मध्यम: अष्टादशगुणयोगात् ८६२ ३. कनिष्ठ: द्वादशगुणयोगात् ८६२ प्रकृते :- १. सात्त्विक:, २. राजसः, ३. तामसः ८६२ प्रवृत्ते :- १. अनुकूल:, २. दक्षिण:, ३. शठः, ४. धृष्टः ८६३ परिग्रहात् - १. असाधारण:, २. साधारण: ८६३ एतेषां त्रिधा व्यतिकरे - १०४ भेदा: ८६४ १. धीरोदात्तः -८ ८६४ २. धीरोद्धतः - ४४ ८६५ ३. धीरललित: -४४ ८७२ ४. धीरप्रशान्त: -८ ८७८ एतेषां मिथः संसर्गभेदाः । ८७९ २. नायिका - स्वकीया, परकीया, पुनर्भू:, सामान्या । ८८० स्वीया परकीया - उत्तमा, मध्यमा, कनिष्ठा, ऊढा, अनूढा, ८८० धीरा, अधीरा, मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा । पुनर्भू :- अक्षता, क्षता, यातायाता, यायावरा। ८८२ सामान्या - ऊढा, अनूढा, स्वयंवरा, स्वैरिणी, ८८३ वेश्या - गणिका, विलासिनी, रूपाजीवा। ८८३ १. स्वकीया - उत्तमादिभेदे व्यतिकरप्रस्तारे १४३ भेदा: ८८४ २. परकीया - उत्तमादिभेदे व्यतिकरप्रस्तारे १४३ भेदा: ९०८ अष्टौ नायिकाभेदा :- ९३२ वासकसज्जा, अभिसारिका, विप्रलब्धा, खण्डिता, कलहान्तरिता, प्रोषितपतिका, विरहोत्कण्ठिता, स्वाधीनभर्तृका ।

८ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

१६. षोडश: प्रकाश: - रत्युद्दीपनविभावप्रकाश: ९३५ उद्दीपनविभावा: - १२ १. ऋतुः १. वसन्तः ९३५ २. ग्रीष्म: सन्धि: ९३६ ३. वर्षा X उत्पत्ति: = २४ २३८ ४. शरत् प्रौढि: ९३९ ५. हेमन्तः अवसिति: ९४० ६. शिशिर: ९४१ २. उपकरणम् - असङ्ख्यम् ९४३ माल्यम्, अङ्गराग:, अनुलेपनम्, (चन्दनम्), वस्त्रम्, ९४३ ताम्बूलम्, आभरणम्, मदिरा, मन्दिरम्, ९४४ तल्पम्, दीपः, धूपः ९४५ ३. इतिहासश्रवणम् ९४५ ४. देश: ग्राम-पत्तन-उपवन-रमणीयता ९४६ कान्तार-पर्वत-सरसी-सरिद्रमणीयता ९४७ सर :- समुद्र-वापी-रमणीयता ९४८ दीर्घिकारमणीयता ९४९ ५. काल: रात्रि:, दिवसः ९४९ अर्कोदय:, पूर्वाहण:, मध्याह्नः ९५० अपराहण:, सायाह्नः, सूर्या(स्तमयो), सन्ध्या ९५१ निशामुखम्, तमः, प्रदोषः, चन्द्रोदयः ९५२ चन्द्रिका, निशीथः, अपारात्रः, रात्रिपरावृत्तिः, ९५३ प्रभातम् ९५४ ६. कलाविचार: - ६४ ९५४ मूलकला: - ६४ ९५५ १. कर्माश्रयासु - २४ ९५५ २. द्यूताश्रयासु - निर्जीवद्यूताश्रयाः - १५ ९५९ सजीवद्यूताश्रयाः - ५ = २० ९६१ ३. शयनोपचारिक्य: - १६ ९६२ ४. उत्तरकला :- ४ = ६४ ९६४ ७. वयः १. सन्धिः, २. उत्पत्तिः, ९६५ ३. प्रौढिः, ४. अतिप्रौढि: ९६६

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) ९

८. वयस्योपदेशः, ९६६ ९. संदेश:, १०. उपचार:, ११. दैवसंपत्, ९६७

१२. उपकारस्मरणम् ९६८

{५. अनुभावाधिकरणम्} १७. सप्तदशः प्रकाशः - अनुभावप्रकाशः ९६९

अनुभावा: १. (मन) आरम्भाः -१२ २. वागारम्भा: - १२ ३. बुद्धयारम्भा: - १२ ४. शरीरारम्भा: - १२ १. मनआरम्भेषु -१२ ९७१ १. भाव:, (२. हाव:, ३. हेला, ४. शोभा, ५. कान्तिः, ६. दीप्तिः, ७. माधुर्यम्, ८. धैर्यम्, ९. प्रागल्भ्यम्, १०. औदार्यम्, ११. स्थैर्यम्, १२. गाम्भीर्यम् - ग्रन्थपातः) २. वागारम्भेषु - १२ (ग्रन्थपातः) ९७१ (१. आलापः, २. प्रलापः, ३. विलापः, ४. अनुलापः, ५. संलापः, ६. अपलापः,) ७. संदेशः, ८. अतिदेशः, ९. निर्देश:, १०. उपदेश:, ११. अपदेश:, १२. व्यपदेशः ३. बुद्ध्यारम्भा: - १२ ९७१ १. रीति: - पाञ्चाली, गौडीया ९७२

वैदर्भी ९७३

लाटीया ९७४

२. वृत्ति: - भारती -४ ९७५

आरभटी -४ ९७६

कैशिकी -४ ९७६

सात्त्वती -४ ९७७ ३. प्रवृत्ति :- पौरस्त्या, औदरमागधी ९७७

दाक्षिणात्या, आवन्त्या ९७८

४. शरीरारम्भा :- १२ ९७८

१. लीला ९७८ २. विलास:, ३. विच्छित्ति:, ४. विभ्रम:, ५. किलकिञ्चितम्, ९७९ ६. मोट्टायितम्, ७. कुट्टमितम्, ८. विब्बोक:, ९. ललितम्, ९७९ १०. विहृतम्, ११. क्रीडितम्, १२. केलि: (ग्रन्थपातः) ९८०

१० शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

विसर्ग:, विनिगूहनम्, संदष्टकम्, समुद्गः (उदाहरणानि) ९८० कपोलारम्भा :- ६ ९८१ क्षामं, फुल्लम्, पूर्ण/घूर्ण, कम्पितम्, कुञ्चितम्, समम् हासारम्भा: -६ ९८२ स्मितम्, हसितम्, विहसितम्, उपहसितम्, अपहसितम्, अतिहसितम् भ्रूकर्म -७ ९८३ उत्क्षेपः, पातनम्, भ्रकुटिः, चतुरम्, कुञ्चितम्, रेचितम् ताराकर्म -९ ९८४ भ्रमणम्, वलनम्, पातनम्, चलनम्, संप्रवेशनम्, विवर्तनम्, समुद्वृत्तम्, निष्क्र/क्रामः, प्राकृतम् अक्षिपुटकर्म -९ ९८५ उन्मेषः, निमेष:, प्रसृतम्, संकुचितम्, समम्, विवर्तितम्, स्फुरितम्, पिहितम्, वितानितम् अवलोकनप्रकारा :- ९ ९८७ दृष्टय: -३६ ९८८ {६. अध्यात्माधिकरणम्} १८. अष्टादश: प्रकाश: - धर्मशृङ्गारप्रकाशः धर्मस्य लक्षणम् ९९४ धर्मभेदाः - प्रवृत्तिरूपः, निवृत्तिरूपः, नियमरूपः ९९४ (त्रयोऽपि वाङ्मन:कायक्रियाभेदात् दशधा) १. प्रवृत्तिरूप: - १० (पाण्डुग्रन्थः खण्डितोऽत्र) ९९४ २. निवृत्तिरूप: - ५ (+५) ९९८ ३. नियमरूप: - १० ९९६ धर्मशृङ्गारः - प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमरूपः ९९८ धर्मशृङ्गारस्य भारतीवृत्ति: ९९८ पौरस्त्या प्रवृत्ति:, पाञ्चाली रीतिः, ९९९ स्वकीया नायिका, धीरोदात्तनायकः, १००० उदात्तधैर्यम्, धीरोदात्तनायकगुणा: - १६, १००१ धैर्योदात्तत्वहेतवो विशेषगुणा: - ८, १००६ धीरोदात्तस्य भावा: - २५, १००८ गर्वादीनामनुत्पत्ति: - २५ १०१४

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) ११

१९. एकोनविंश: प्रकाश: - अर्थशृङ्गारप्रकाशः १०१८ अर्थस्य लक्षणम् १०१८ अर्थभेदा: - नवः, भूतपूर्वः, पित्र्यः १०१८ १. नव :- स्ववीर्यार्जित: - १० १०१८ विद्या, भूमि:, पशवः, धान्यम्, हिरण्यम्, भाण्डम्, उपस्करः, कलत्रम्, पुत्रः, मित्रम्। २. भूतपूर्वः - प्रणष्टानीत :- ८ ३. पित्र्य: - कुलक्रमागतः-८ (२-३ कलत्रपुत्रवर्जितम्) सर्वेषामुदाहरणानि अर्थार्जनोपायस्य स्कन्धा: - १० १०२० अर्थशृङ्गार :- अर्थशृङ्गारस्य आरभटी वृत्ति: १०२१ उद्रमागधी प्रवृत्ति:, गौडीया रीति: १०२२ सर्वा नायिका:, धीरोद्धतो नायक: १०२२ उद्धतधैर्यम्, धीरोद्धतनायकगुणा: -१६ १०२३ धीरोद्धतः - मध्यमः, कनिष्ठः १०२८ कनिष्ठस्य जात्यादिभिरभिमानभेदा: -१८ १०२८ धैर्योद्धत्यहेतवः विशेषगुणाः -८ १०३० धीरोद्धतस्य भावा: -४९ १०३३

२०. विंश: प्रकाश: - कामशृङ्गारप्रकाश: कामस्य लक्षणम् १०४९

सामान्यरूप: काम: १०४९ विशेषरूप: काम: - १. अप्रधानम्, २. प्रधानम् १०४९ सुखार्थः कामः, इन्द्रियप्रवृत्यादीनां कामव्यपदेशः १०४९ संप्रयोग: द्विविध: १. आयतनसंप्रयोगः - बाह्यः, आभ्यन्तरः, आवापः, तन्त्रम् १०५१ २. अङ्गसंप्रयोगः - समाहरणलक्षणः, उपभोगलक्षणः १०५१ कामश्रृङ्गारः १०५२ कामशृङ्गारस्य कैशिकी वृत्ति:, दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः, १०५२ वैदर्भी रीतिः, सर्वाः नायिकाः, धीरललितो नायक: १०५३

१२ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

ललितधैर्यम् १०५३ धीरललितनायकस्य गुणा: -१६ १०५३ धीरललितः - मध्यमः, उत्तमः १०५८ तयोः जात्यादिभिरभिमानभेदाः -६ १०५८ धैर्यलालित्यहेतवः विशेषगुणा: -८ १०५९ धीरललितस्य भावा: -४८ १०६१ २१. एकविंश: प्रकाश: - मोक्षशृङ्गारप्रकाशः १०७६ मोक्षस्य लक्षणम् १०७६ मोक्षविद्याविदां तत्त्वज्ञाने विप्रतिपत्तिः १०७७ मोक्षविद्याविदां तत्त्वज्ञाने निःश्रेयसे च विप्रतिपत्तिः १०७८ तत्त्वज्ञाने तत्त्वानि १-१६ मोक्षशृङ्गारः - १०७९ मोक्षशृङ्गारस्य सात्त्वती वृत्तिः, १०८० आवन्त्या प्रवृत्तिः, लाटीया रीति: १०८१ स्वकीया नायिका १०८१ धीरप्रशान्तो नायक: १०८१ प्रशान्तधैर्यम् १०८२ धीरप्रशान्तनायकस्य गुणा: -१६ १०८२ धैर्यप्रशमहेतवः विशेषगुणाः -८ १०८४ नायकभेदा :- धीरोदात्तः, धीरललितः, धीरोद्धतः, धीरप्रशान्तः १०८६ प्रत्येकं चतुर्धा -नायक:, उपनायकः, १०८६ अनुनायक:, १०८७ प्रतिनायक: १०८८ नायिकाभेदा :- उदात्ता, उद्धता, ललिता, शान्ता १०८८ प्रत्येक चतुर्धा -नायिका, १०८८ उपनायिका, अनुनायिका, १०९० प्रतिनायिका १०९१ नायकानुनायकगुणा: -२४ १०९२ नायिकागुणा: -१६ १०९५

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) १३

२२. द्वाविंश: प्रकाशः - अनुरागस्थापनप्रकाश: पुरुषार्थलक्षणम्, कामलक्षणम्, अनुराग: १०९८

अनुराग: ६४ प्रकारा: - उदाहरणानि १०९९ अभिलाष:, आकाङ्क्षा, अपेक्षा, उत्कण्ठा, ईप्सा, लिप्सा, इच्छा, वाञ्छा ११००, तृष्णा, लालसा, स्पृहा, लौल्यम्, गर्धः, श्रद्धा ११०१, रुचि:, दोहदम्, आशा, आशीः, आशंसा ११०२, मनोरथः, आस्था, अभिनिवेश:, अनुबन्धः, आग्रहः, विमर्शः, मनीषा ११०३, अभिप्रायः, पक्षपातः, लोभः, आसङ्ग:, अभिष्वङ्ग:, सक्ति: ११०४, मोहः, आकूतम्, कुतूहलम्, विस्मयः, रागः, वेग: ११०५, अध्यवसायः, व्यवसायः, कामना, वासना, स्मरणम् ११०६, सङ्कल्पः, भावः, हासः, रतिः, प्रीतिः, दाक्षिण्यम् ११०७, अनुग्रहः, वात्सल्यम्, अनुक्रोशः, विश्वासः, विस्रम्भ: ११०८, वशीकारः, प्रणयः, प्राप्तिः, पर्याप्तिः, समाप्तिः, अभिमानाप्ति: ११०९, स्नेहः, प्रेमा/प्रेम, आह्ादः, निर्वृति: १११० प्रतिप्रकारम् अष्टधा - १११०

१.१. नित्यानुराग: - २४ ११११

१.२. नैमित्तिकानुराग: - २४ १११६

१.३. सामान्यानुराग: - २४ ११२२

१.४. विशेषानुरागः - २४ ११२६

१.५. प्रकाशानुरागः - २४ ११३१

१.६. प्रच्छन्नानुरागः - २४ ११३५

१.७. अकृत्रिमानुराग: - २४ ११४०

१.८. कृत्त्िमानुरागः - २४ ११४४

२३. त्रयोविंशः प्रकाशः - सम्भोग-विप्रलम्भप्रकाशः ११५०

१. सम्भोग: १. प्रथमानुरागानन्तरः, २. मानानन्तरः,

३. प्रवासानन्तरः, ४. करुणानन्तर: ११५०

२. विप्रलम्भ: १. प्रथमानुरागानन्तरः, २. मानानन्तरः,

३. प्रवासानन्तरः, ४. करुणानन्तरः ११५०

विचित्र: ११५१

रागवर्धन: ११५१

संभोग: - १२ (+६ ऋतुविषयः) = १८ ११५२

१४ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) विप्रलम्भ: - १२ (+६ ऋतुविषयः) =१८ ११५५ प्रथमानुरागादीनामुदाहरणानि विचित्ररागवर्धन: ११५८

११६१ तदनुभावसम्पदः रामणीयकादीनि ११६३

सम्पर्कानुगमभक्तयः ११६५

संविधय: ११६७

प्रस्तारवृद्धिः ११६८

व्यतिकरप्रक्लृप्तयः ११७० ११७१ २४. चतुर्विशः प्रकाश: - विप्रलम्भान्वर्थप्रकाश: विप्रलम्भशृङ्गार: ११७२

विप्रलम्भस्य भेदा: - १. प्रथमानुरागः ११७२ ११७२ २. मान:, ३. प्रवासः, ४. करुणः विप्रलम्भस्य प्रकृत्यर्थ :- ११७३

वञ्चनं(प्रकृत्यर्थः) चतुर्धा, 'वि + प्र'-इत्युपसर्गार्थाः चतुर्धा १. प्रतिश्रुत्यादानम् ११७३ विविधम् ११७४ २. विसंवादनम् विरुद्धम् ११७४ ३. कालहरणम् व्याविद्धम् ११७५ ४. प्रत्यादानम् विप्रतिषिद्धम् प्रथमानुरागे प्रतिश्रुत्यादानादयः ११७५

माने प्रतिश्रुत्यादानादयः ११७६

प्रवासे प्रतिश्रुत्यादानादयः ११७७

करुणे प्रतिश्रुत्यादानादयः ११७८

रागानुरागयोः प्रकृतिप्रत्ययविवेचनम् ११७९ ११८२ प्रथमानुरागमानयोः निरुक्तिः ११८५ प्रवासकरुणयोः निरुक्तिः विप्रलम्भस्य प्रत्ययार्थ: ११८७ प्रत्ययोत्पत्तिकाला: -भूतः, भविष्यन्, वर्तमानः, अव्यक्तः ११८९ क्रियापरिच्छेदिन: काला: - द्रव्यात्मन: क्रियात्मनो वा ११९१ द्रव्यात्मन: क्रियासाधनकाला: -१२ ११९३ ११९३ १. नित्य: -३ ११९३ २. नैमित्तिक: -३ ११९४ ३. स्वाभाविक: -३ ४. वैपरामर्श :- ३ ११९५

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) १५

२५. पञ्चविंश: प्रकाशः - साधर्म्य-वैधर्म्यप्रकाश: ११९७ प्रथमानुरागस्य साधर्म्यम्- १. भावस्कन्धः, २. भावजन्मस्कन्धः, ११९७ ३. भावानुबन्धस्कन्धः, ४. भावप्रकर्षस्कन्धः १. भावस्कन्धः - दृगालम्बनः, श्रुत्यालम्बनः ११९८ १. दृगालम्बनानुरागः १. प्रत्यक्षानुरागः -६ ११९८ २. अनुमानानुराग: -६ १२०० ३. उपमानानुराग: -६ १२०१ ४. अर्थापत्त्यनुराग: -६ १२०३ ५. सम्भवानुराग: -६ १२०४ ६. अभावानुराग: -६ १२०५ २. श्रुत्यालम्बनानुरागः - शब्दानुराग: - औपदेशिकः, विधि: १२०७ १. औपदेशिक: - २४ १२०७ विधिवाद: -४ १२०७ अर्थवाद: -४ १२०९ संज्ञावाद: -४ १२०९ स्वरूपविधि: -४ १२१० मन्त्रवाद: -४ १२१० अनुवाद: -४ १२११ २. विधि: - २४ - विधिरूपः, निषेधरूप: १२१२ उत्पत्तिविधिप्रमाणानि - १. शब्दान्तरम्, २. अभ्यासः, ३. संज्ञा, ४. संख्या, १२१३ ५. गुण:, ६. प्रकरणम् १२१४ विनियोगविधिप्रमाणानि - १. श्रुतितः, २. लिङ्गतः, (३. वाक्यतः), ४. प्रकरणतः, १२१४ ५. स्थानतः ६. समाख्यातः प्रयोगविधिप्रमाणानि - १. श्रुतिः, २. अर्थः, ३. पाठक्रमः, ४. स्थानक्रमः, १२१६ ५. मुख्यक्रमः, ६. प्रावृत्तिकक्रमः १२१७ अधिकारविधिप्रमाणानि - १. अर्थतः, २. प्रकरणात् १२१७ ३. लिङ्गतः, ४. औचित्यतः, ५. देशतः, ६. कालतः १२१८

१६ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

२६. षड्विंश: प्रकाश: - पूर्वरागप्रकाशो न लभ्यते (नूत्न: परिशिष्टे दृश्यः) {७. अभियोगाधिकरणम्} २७. सप्तविंश: प्रकाशः - संकेतप्रकाशः १२२० संकेतापचार: - मनोरथः, उत्कण्ठा, हर्षणम्, आश्वास: १२२१, आगमः, भ्रंश:, विघ्नः, १२२२, उपघ्नः, भङ्ग:, अनुषङ्गः, आशय: १२२३, उपशयः, प्रार्थना १२२४, बहुमानः, वात्सल्यम्, अनुक्रोश: १२२५, आक्षेपणम्, अभिरक्षा, तात्पर्यम् १२२६, उपजापः, उपालम्भः, विप्रलम्भ: १२२७, आशी:, प्रश्नः, विसूरणम् १२२८, सम्प्रश्नः, इतिवृत्ताख्यानम्, सखीशिक्षा १२२९, ध्वान्तप्रतीक्षा, ध्वान्तानुशोचनम्, ध्वान्तसत्कार: १२३०, चन्द्रिकाभिसरणम्, चन्द्रिकानिर्वेद: १२३१, चन्द्रोदयनिन्दा, चन्द्रतिरस्कारः, अभिसारणसाध्वसम् १२३२, अभिसरणोत्साहः, अभिसारिकावृत्तान्तः, वञ्चितावृत्तान्तः १२३३, परिभोगदर्शनम्, सखीव्याजगर्भा, अविनयनिगूहनम् १२३४, चिह्ननिह्नव: १२३५

२८. अष्टाविंश: प्रकाश: - अभियोगविधि: १२३६ दूतविशेषा: - ८४ प्रकारा: १२३६ दूतभेदे हेतव :- १. जातेः -८ १२३७ २. गुणतः -८ १२३८ ३. क्रियातः -८ १२३८ ४. द्रव्यतः -८ १२३९ ५. सम्बन्धतः -८ १२३९ ६. अर्थत: -८ १२४० ७. प्रयोजनतः -८ १२४१ ८. प्रयोगतः -८ १२४२ ९. योग्यताया :- ४ १२४३ धीगुणा :- ८ १२४४ १०. स्त्रीत्वादि: -४ १२४६ दूत्यः -१२ = ८४ १२४६ निसृष्टार्था १२४६, परिमितार्था, पत्रहारिणी, मूकदूती १२४७, स्वयंदूती, वातदूती १२४८, मूढदूती १२४८, भार्यादूती, छद्मदूती, व्याजदूती १२५०, मन्त्रदूती, तन्त्रदूती १२५१.

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) १७

दूतकर्म - दूतकर्माणि -२४ १२५२

१. प्रवेश: -६ १२५२

२. विश्वासनम् -४ १२५५

३. उपावर्तनम् १२५७

४. अनुवर्तनम् १२५७ ५. कार्योपन्यासशुद्धि: १२५८ ६. अवस्थानिवेदनम् १२६०

७. इङ्गिताकारज्ञानम् १२६३

८. उपायज्ञानम् -४ १२६४

१. साम - ५ १२६४ गुणकीर्त्तनम् १२६४, सम्बन्धोपाख्यानम्, परस्परोपकारसंदर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम्, आत्मोपाधानम् १२६५ २. भेद :- ५ १२६५ अन्यविद्वेषणम्, अन्यव्यावर्त्तनम् १२६५, अन्योपभोगदर्शनम्, अन्यानुरागकथनम्, अन्यसौभाग्यप्रकाशनम् १२६६ ३. दानम् - ५ १२६६ देयविसर्ग: १२६६, गृहीतानु(ना)वर्त्तनम्, आवर्त्तनप्रतिपादनम्, स्वद्रव्यदानम्, आत्मपरस्वेषु स्वयंग्राहप्रतिपादनम् १२६७ ४. दण्ड: -५ १२६७ शङ्काजननम्, अभिभर्त्सनम् १२६७, अर्थापहरणम्, परिक्लेशनम्, उपघात: १२६८ भेददण्डौ, दानभेदौ, सामभेदौ, दानदण्डौ इति १२६४ पृष्ठे उद्देशक्रमे दानपौनरुक्त्यमत्रोदाहरणेषु दानपौरुक्त्ये तन्त्रम्। उपायानां देशकालविशेष: १२६९ समागम :- सङ्गतात्ययप्रतीकारः, गृहोद्यानम्, गुल्मलतानिकुआ्जदि १२६९ देश: -८ सन्निकृष्टः, विप्रकृष्टः, सुगमः, दुर्गमः १२६९ सापायः, निरपायः, सेव्यः, असेव्यः १२७० काल: -८ चिरः, क्षिप्रः, साधारणो, सावधि:, निरवधि: १२७०

अतीतः, भावी, वर्तमान: १२७१

९. प्रतारणम् १२७१

१०. समाश्वासनम् १२७५

१८ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

११. अत्ययप्रतीकारः, १२७८ १२. प्रयोज्यप्रेषणम्, १२७९ १३. सन्धिरक्षा, १२८० १४. प्रतापव्यावर्णनम्, १५. प्रयोज्योपजाप:, १६. पराक्रमणम्, १२८१ १७. बन्धुरत्नापहार:, १८. मित्रोपग्रहः, १२८२ १९. सुहृद्भेद:, २०. चारज्ञानम्, १२८२ २१. गूढदण्डातिचार:, २२. चारसमाधानम्, १२८३ २३. समाधिमोक्ष:, २४ दूतस्य कर्मयोगाश्रयः १२८४

२९. एकोनत्रिंश: प्रकाश: - दूतसम्प्रेषणादिप्रकाश: १२८५ दूतसम्प्रेषणादयः समीहितसिद्ध्यन्ता ४८ उपायाः १२८५ दूतीसखीनायकनायिकादिभेदाद् सर्वेषां क्रमेणोदाहरणानि दूतसम्प्रेषणम्, सन्देशदानम् १२८५, सुपात्रप्रणिधानम्, दूतानुगमः, सखीविगर्हणम् १२८६, मार्गोदीक्षणम्, समागमचिन्ता, चिरयद्विमर्शः १२८७, दूतागमनम्, आकारपरीक्षा, दूतप्रतिभेद: १२८८, दूतपरिप्रश्न:, दूतव्याहारः, दूतवाक्याकर्णनम् १२८९, गमनवृत्तान्तः, प्रवृत्त्युपलम्भ:, प्रियसन्देश: १२९०, सुहृत्संमन्त्रणम्, अवस्थानुभवः, सहायोत्साहनम्, प्रियदूतागमनम्, दूतप्रतिपत्ति: १२९१, वार्ताभिधानम्, कार्यपर्यनुयोगः, दूतवाक्यम्, उत्तराभ्युपपत्तिः, दूतप्रतिवाक्यम् १२९२, दूतवाक्याक्षेपः, दूताभिभर्त्सनम्, परिजनादिक्षोभः, गुरुजनाशङ्का, सहायावेग: १२९३, इतिकर्तव्यता, स्वयम्प्रवृत्तिः, नायकानयनम्, प्रियाभिगम: १२९४, उपस्थापनम्, सम्भ्रमविकल्पः, नायिकाप्रतिबोधनम्, सुहत्परिहास: १२९५ दूतपुरस्कारप्रपञ्च: -०५ १२९६ इतिवृत्ताख्यानप्रपञ्चः -१२ १२९८ अवस्थाज्ञानप्रपञ्च: -१५ १३०१ अवधानप्रपञ्चः -१५ १३०४ संयोगसंविधानप्रपञ्च: -१५ १३०७ शक्तिविवेचनप्रपञ्चः -१६ १३०९ समागमोपायप्रपञ्चः -१५ १३११ समीहितसिद्धिः - (प्रमाणप्रमेयविचारनिश्चयप्रवृत्या) १३१३ प्रमाणम् १३१३

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) १९

प्रमेयम् १३१४ सामान्येन - देश:, कालः, पात्रम्, शक्तिः, साधनम् १३१४ विशेषतः - बीज-बिन्दु-पताका-प्रकरी-कार्याणि १३१४

विचार: -५ १३१६

अर्थप्रकृतीनां हानोपादानोपेक्षाबुद्धिहेतवे पञ्चाङ्ग: १३१६

पञ्चनाट्यसन्धयः १३१६

३०. त्रिंश: प्रकाश: - वैधर्म्यतो मानप्रकाश: १३१९

मान: दोषोऽपि स्पृहणीय एव यथा मानलक्षणम् १३२०

मानभेदा :- २४ १३२०

१. मानविषयाश्रयालम्बनभेदा: -३६ १३२१

विषयभेदा: - यस्मिन्नुत्पद्यते- १२ १३२२

धीरोदात्त-धीरोद्धत-धीरललित-उत्तम-मध्यम- कनिष्ठ-सात्विक-राजस-तामस-दक्षिण-शठ- धृष्ट-गता माना: आश्रयभेदा: - यस्योत्पद्यते - १२ १३२३

१. उत्तमा, २. मध्यमा, ३. कनिष्ठा, ४. मुग्धा , ५. मध्या, ६. प्रगल्भा, ७. धीरा, ८. अधीरा, ९. उदात्ता, १०. उद्धता, ११. ललिता, १२. शान्ता आलम्बनभेदा: - यत उत्पद्यते - १२ १३२६ १. दृष्टार्थापन्र, २. अदृष्टार्थापन्न, ३. श्रुतार्थापन्न, ४. अश्रुतार्थापन्न, ५. शङ्कित, ६. संभावित,

७. अनुमित, ८. उपमित, ९. विपरीत,

१०. उत्प्रेक्षित, ११. स्मृतोपलब्ध, १२. स्वप्नोपलब्ध २. मानभेदजातयः - २४ भामारभ्य प्रणयकलहान्ता: १३२८

एतेषामुदाहरणानि १३२८-१३३६

३. मानविशेषा: - २४ सहजमारभ्य नवान्ता: १३३६

एतेषामुदाहरणानि १३३६-१३४०

४. विषयप्रकीर्णानि -८ १३४०

५. आश्रयप्रकीर्णानि -८ १३४२

६. आलम्बनप्रकीर्णानि -८ १३४३

७. विषयकर्माणि -६ १३४५

२० शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

१. मानवैकृतानि १३४५ २. मानवितर्काः १३४७ ३. मानभङ्गोपायाः - साम-दान-भेद-दण्डाः १३४९ ४. मानपरिप्रश्ना: १३५१ ५. चित्रचाटूक्तयः १३५२ ६. प्रियोपालम्भा: १३५३ प्ररूढविस्रम्भायाम् - ६ १३५३ अप्ररूढविस्रम्भायां - ६ १३५५ उभयमपि - प्रकृतिस्थः, कोमलः, कठोरः, नागरः, उपनागरः, ग्राम्यम्। ८. आश्रयकर्माणि -१६ १३५६ मानावस्थाः मनः - चिन्ता, व्यामोहः १३५६ मानमर्यादा: दृक् - दैन्यम्, प्रजागर: १३५७ मानोपक्रम: वक्त्रे वैवर्ण्यम्, १३५७ मानप्रतिभेदाः वाग् - उपादान-संशय-उपेक्षा १३५७ मानविमर्शा: सिद्ध्यसिद्धि-विमर्शा: १३५८ मानोपलम्भाः वपुः चेष्टासु -६ १३५८ आत्मविषयः, प्रियविषयः, आत्माश्रितविषयः, प्रियाश्रितविषयः, उभयाश्रितविषयः, अनुभयाश्रितविषयः ९. प्रकीर्णकर्माणि १३६० सखीप्रतिबोधनम्, दूतीप्रतिबोधनम् १३६० सखीपरिहास:, सख्युपदेशः, दूत्युपदेश: १३६१ सखीप्रतिषेधः, दूतीप्रतिषेधः १३६२ सख्युपजाप:, दूत्युपजापः, १३६३ सखीगोपनम्, दूतीगोपनम् १३६४ १०. मानविकारा: -६ १३६४ जायते, विवर्धते, विवर्तते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति। ११. मानोपलक्षणस्थानानि -६ १३६४ हृदयम्, चक्षुषी, वक्त्रम्, वाक्, वपुः, चेष्टा । १२. मानोत्पत्तिकारणानि- १२ १३६५ विप्रियकरणम्, प्रियाकरणम्, वारितवामता, कामचारः,

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) २१

स्वरूपतान्यत्वम्, शाठ्यम्, प्रतारणम्, खण्डनम्, अवज्ञानम्, अकृतज्ञता, सपत्नी-नामग्रहणम्, गोत्रस्खलनम्। उदाहरणानि १३. मानोपलक्षणानि -१२ १३६८ अवज्ञानम्, अत्यादरः, विकृतवीक्षणम्, अनालोकः, असम्भाषणम्, वाक्पारुष्यम्, अश्रूद्रमः, दीर्घनिःश्वासः, अविलक्षस्मितम्, व्याजनिवृत्तिः, अत्यन्तानुकूल्यम्, प्रसाधनाग्रहणम्। उदाहरणानि १४. मानोद्दीपनानि-१२ १३७० वयस्यावाक्यम्, विपक्षसन्निधिः, सखीवैलक्ष्यम्, सपतन्युपहासः, सौभाग्यदर्शनम्, दाक्षिण्योक्तिः, अत्यन्तोपेक्षा, द्रष्टव्यप्रलापः, अपराधस्मरणम्, विवक्षानुकम्पा, आर्द्रापराधता, प्रियानुनयः। उदाहरणानि १५. मानविलासा: - १२ सम्मुखः, परावृत्तः १३७२ सम्मुखः - शुद्धो, मिश्र: शुद्ध :- वाक्प्रवृत्तिजः, मनःप्रवृत्तिजः, कायप्रवृत्तिजः मिश्रः - वाङ्मन:प्रवृत्तिजः, वाक्कायप्रवृत्तिजः, कायप्रवृत्तिजः परावृत्तः - चेतनविषयः, अचेतनविषय १३७३ चेतनविषय :- सामान्यनिष्ठः, विशेषनिष्ठः, कल्पनानिष्ठः अचेतनविषयः- प्रत्यक्षविषयः, अप्रत्यक्षविषयः, अनिर्धारितविषयः। उदाहरणानि १६. मानमोट्टायितानि -१२ १३७४ १. अगोत्रस्खलनविषयः - शुद्धः, मिश्र: २. गोत्रस्खलनविषयः - १३७५ अभिहितनिमित्त :- विधिमुखेन, प्रतिषेधमुखेन, प्रतिषेधविधिमुखेन गतिनिमित्त :- वृत्तानुषङ्गतः, वर्त्तमानानुषङ्गतः, भविष्यदनुषङ्गतः सर्वेषामुदाहरणानि १७. मानसुखानुभावाः -६ १३७७ बहुमतः, जिघृक्षितः, अनुबद्धः, शिक्षितः, उपद्रुतः, विद्रुतः १८. मानोत्पत्तिप्रकीर्णानि -११ १३७८ स्वहृदये शङ्का, विप्रियप्रवृत्तः, (प्रस)ह्यप्रवृत्तः, सख्या दयितदोषाख्याने, हृदये शङ्कायाम्, दे ... , प्रिये तद्दोषाख्याने, स्वदोषापादने, उभयदोषापादने, प्रियविषयः, देवविषयः

२२ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

१९. मानोपाधिभङ्गा: -११ १३८१ अङ्गोपाधि:, चित्तोपाधि:, चाटूपाधि:, धैर्योपाधि:, कार्योपाधि:, शक्त्युपाधिः, आकारोपाधिः, देशोपाधिः, कालोपाधि:, पात्रोपाधिः, संज्ञोपाधि: २०. मानभङ्गकारणानि -१२ १३८२ मदः, त्रासः, भयम्, ऋतूपगमः, उपवनविकासः, सुरभिवनवातः, कोकिलाद्यालापाः, प्रभातम्, प्रदोषः, चन्द्रोदयः, प्रवासारम्भः, विविक्तम्, उदाहरणानि

२१. मानोपशान्तयः -१२ १३८५ विरोधिप्रादुर्भावः, प्रतिपक्षाभियोगः, प्रत्यनीकधर्षणम्, विपक्षाभिभवः, परिभ्रंशः, अवस्रंसनम्, चलनम्, स्खलनम्, विघट्टनम्, उन्मूलनम्, पलायनम्, अपुनर्भावः उदाहरणानि २२. मानोपशमलक्षणानि -१२ १३८७ नयनमीलनम्, मुखप्रसादः, बाष्पमोक्षः, पुलकोद्गमः, दोषप्रतिभेदः, अक्रमनिन्दा, उपालम्भः, प्रत्युपालम्भः, मनोजुगुप्सा, मानानुशयः, मानयोग्या, मानानुयोग: उदाहरणानि २३. मानभङ्गोपाधयः -१२ १३८९ निद्रा, मदः, त्रासः, भयम्, अज्ञानम्, प्रसङ्ग:, प्रमादः, देशः, काल:, कार्यम्, पात्रम्, सुप्तम् इत्यादयः। उदाहरणानि २४. मानानुभावसौख्यानि -१२ १३९१ पादपतनम्, प्रसह्याश्लेषः, हठकचग्रहः, चुम्बनबलात्कारः, प्रियप्रणयोक्तिः, उपालम्भसूक्तिः, स्नेहपरीक्षा, विपक्षाभिभवः, सखीश्लाघा, बन्धुबहुमानः, लाभविशेषः, शृङ्गारवृद्धि: उदाहरणानि १३९३ प्रकाशविषयसंग्रह: १३९४

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) २३

३१. एकत्रिंश: प्रकाशः - प्रवासवर्णनप्रकाश: पूर्वः पूर्वो विचित्र:, परः परो रागवर्धनः १३९६ अत्र कारणं रसक्रमः, प्रवासः, १३९७ प्रवासलक्षणम् - दैवापन्न उत्तमः, धर्मापन्नो मध्यमः, अर्थापन्नः कनिष्ठः १३९७ सर्वोऽपि ५२ भेद: - सामान्यतः - २४ + विशेषतः - २८ = ५२ १३९८ सामान्यतः प्रवास :- २४ १४०० भूतपूर्वः, अभूतपूर्व: १४००, साधारण:, असाधारणः, सहजरागः, विस्रब्धरागः, प्राप्तसमयः, अप्राप्तसमयः १४०१, सप्रतिविधानः, निष्प्रतिविधानः, सन्निकृष्टः, विप्रकृष्टः, सावधिः १४०२, निरवधि:, अल्पकाल:, दीर्घकालः, सानुबन्धः, निरनुबन्धः, प्रकाशकार्यः, प्रच्छन्नकार्य: १४०३, सोपसंहारः, निरुपसंहारः, नायकनिमित्तः, नायककृत: १४०४. उदाहरणानि विशेषतः प्रवास :- २८ १४०४ दैवापन्नः -४ १४०४, धर्मापन्नः -४ १४०५, अर्थापन्नः -४, दैवधर्मापन्न: -४ १४०६, दैवार्थापन्नः -४, धर्मार्थापन्नः -४ १४०७, दैवधर्मार्थापन्न: -४ १४०८. उदाहरणानि त्रयः स्कन्धा: १. प्राप्तिस्कन्धः अष्टौ प्रकाण्डानि - १४०९ प्रवासशंका-५ १४०९, प्रवासारम्भ :- ५ १४१०, प्रियस्थानम्-५ १४११, प्रियानुगम: -५ १४१२, प्रियाप्रश्न: -५ १४१३, प्रतिनिवृत्तिः -५ १४१४, प्रवासचर्या -३२ १४१५, प्रवासवृत्तान्त: -१५ १४२२. उदाहरणानि २. व्याप्तिस्कन्ध: अष्टौ प्रकाण्डानि १४२७ वियुक्तस्वरूपम् -१२ १४२७, वियुक्तावस्था -१२ १४२९, विरहोद्दीपनम्- स्मरणादय: -१६ १४४०, चित्तारम्भादय: -१६ १४४३, विपर्यादय: -९ १४३४, विरहप्रतीकार: -११ १४४६, सहायाश्वासनम् -७ १४४८, सहायोपालम्भः -१२ १४४९, उत्कण्ठाविनोद: -६ १४५१, सन्देशादानम् -१२ १४५२ उदाहरणानि ३. समाप्तिस्कन्ध: अष्टौ प्रकाण्डानि १४५४ प्रवृत्त्यागम: -५ १४५४, प्रवृत्तिपरिप्रश्नः -६ १४५६, अवधिप्रतीक्षा -६ १४५७, मार्गोदीक्षणम् -५ १४५८, दैवनिमित्तशकुनोपश्रुतय: -४ १४५९, सुस्वप्नदर्शनम्-६ १४६०, सुनिमित्तानुभव: -३ १४६२, प्रियप्रत्यागम: -१२ १४६३ उदाहरणानि

२४ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

३२. द्वात्रिंश: प्रकाश: - करुणविप्रलम्भप्रकाश: १४६७ उत्कृष्यते १. नित्यान्नैमित्तिक: बलीयान्, सामान्याद् विशेष: बलीयान्, प्रकाशात् प्रच्छन्नः बलीयान्, कृत्रिमादकृत्रिमः बलीयान् २. नैमित्तिकाद् वैशेषिकः, वैशेषिकात् प्रच्छन्नः, प्रच्छन्नादकृत्रिमः अकृत्रिम: सर्वत उत्कृष्टः तद्भेदा: - १. आहार्यज:, २. यौवनजः, ३. सहजः, ४. विस्रम्भजः उत्तरोत्तरो बलीयान्। कामशृङ्गारो द्वेधा - १. सम्भोग:, २. विप्रलम्भ: विप्रलम्भ: कामशृङ्गारस्य प्राणाः, प्रथमानुरागेऽङ्कुरितः, माने पल्लवितः, प्रवासे कुसुमितः, करुणे फलितः, स च प्रथमानुरागानन्तरादिषु प्रकर्षमापन्नः, सम्यगुपभोग्यो भवति। रसोदय: - दधीव दुग्धात्, अम्लषाडव इव दध्नः, १४६७ आमिक्षेवाम्लषाडवात् उत्तरोत्तरं स्वादुतरम् करुणविप्रलम्भ: प्रकृष्टतर: करुण :- करुणेऽधिकं रज्यते मनः, मनःप्रेमशोकयोरन्तरम् १४६८ करुण: -१२ दैवाश्रयः -४ १४६९, पौरुषाश्रयः -४, देशाश्रयः -४ १४७०, कालाश्रयः -४, स्वरूपाश्रयः -४१४७१, परिणामाश्रयः -४१४७२, प्रमाणाश्रयः -४, अनुरागाश्रयः -४ १४७३,संभोगाश्रयः -४१४७६, विप्रलम्भाश्रयः -४ १४७७, नायकाश्रयः -४ १४७९, नायिकाश्रय: -४ १४८१. सर्वेषां चातुर्विध्यात् ४८ भेदा:, उदाहरणानि करुणस्य विभावानुभावादयः १४८३ प्रति-सन्धि षोडशभेदा: (१६ x ५ = ८०) उदाहरणानि मुखसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६ १४८४ प्रतिमुखसन्धौ करुणस्य विभावादय: -१६ १४८९ गर्भसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६ १४९३ विमर्शसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६ १४९८ निर्वहणसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६ १५०३

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) २५

३३. त्रयस्त्रिंशः प्रकाशः - सम्भोगप्रकाश: सङ्गमपदार्थ :- १५०८

१. प्रथमानुरागानन्तरः, २. मानानन्तरः, ३. प्रवासानन्तरः, ४. करुणानन्तरः सम्भोगसंज्ञा आन्वर्थिकी १५०८

प्रकृत्यर्थाः-४ १५०८ समुपसर्गार्थाः संक्षेप-सङ्कर-संपूर्णत्व-सम्यक्त्वम् १५०९

प्रत्ययार्था-८, प्रत्योत्पत्तिकाल :- ३ १५०९ भुज्धात्वर्थाः पालनकौटिल्या-भ्यवहारानुभवाः १५०९ घञर्था: भाव:, कर्त्ता, अकर्त्ता १५०९

सर्वेषामुदाहरणानि १५०९ कुमारसंभवस्य ३.३६-३९ पद्यान्युदाहरणम् १५१० 'दर्शिता कालिदासेन प्रेमप्रस्थानपद्धतिः १५१० सामान्येन सम्भोगार्थविवक्षायां भुज्यर्थ: -४ १५१० १. पालनार्थः, २. कौटिल्यार्थ: १५१० ३. अभ्यवहारार्थः, ४. अनुभवार्थः १५११

उपसर्गार्था :- १५११

१. पालनार्था :- पालनसंक्षेपः, पालनसङ्करः, १५११ (पालने सम्पूर्णत्व), पालनसम्यक्त्वम् २. कौटिल्यार्थ :- कौटिल्ये संक्षेपः, कौटिल्ये सङ्करः, १५१२ कौटिल्ये संपूर्णत्वं, कौटिल्ये सम्यक्त्वम् ३. अभ्यवहारार्थ :- अभ्यवहारसंक्षेपः, अभ्यवहारसङ्कर:, १५१३ अभ्यवहारसम्पूर्णत्वम्, अभ्यवहारसम्यक्त्वम् ४. अनुभवार्थः - अनुभवसंक्षेपः, अनुभवसङ्कीर्णत्वम्, १५१३ अनुभवसम्पूर्णत्वम्, अनुभवसम्यक्त्वम् विशेषेण संभोगार्थविवक्षायां भुज्यर्थ: १५१४ चतुर्धोदाहृतिप्रविभाग: १. प्रकृत्यर्थः प्रकृत्यर्थविशेषणम् १५१५ २. प्रत्ययार्थ: प्रत्ययार्थविशेषणम् ३. प्रकृतिप्रत्ययार्थ: तदुभयविशेषणम् ४. आनन्तर्यार्थ, आनन्तयर्थिविशेषणम् प्रथमानुरागान्तरे भुज्यर्थः समुपसर्गार्थश्च १५१५ मानान्तरे भुज्यर्थ: समुपसर्गार्थश्च १५१६

२६ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

प्रवासान्तरे भुज्यर्थः समुपसर्गार्थश्च १५१६ करणान्तरे भुज्यर्थः समुपसर्गार्थश्च १५१७ 'अव'-धात्वर्था: -१६ १५१८ अवार्थानां चतुर्ष्वपि भुज्यर्थेषु समावेश: १५१८ भुजे: अर्था: १५२२ उपसर्गार्थविशिष्टः प्रकृत्यर्थः (उदाहरणानि) १५२८ उपसर्गार्थविशिष्टः प्रत्ययार्थः (उदाहरणानि) १५३१ संक्षेपाद्यर्थचतुष्टयभेदतः नायकभेदाः -१६ १५३१ संक्षेपतः -४ १५३१ सङ्करात् -४ १५३२ सम्पूर्णत्वात् -४ १५३३ सम्यक्त्वात् -४ १५३३ संक्षेपादिषूपसर्गभेदेषु नायिकाभेदा: -३२ १५३४ एतासामुपचारा: १५३५ संक्षेपे -८ १५३४ सङ्करे -८ १५३५ सम्पूर्णत्वे -८ १५३७ सम्यक्त्वे -८ १५३८ उपसर्गस्य सम्बन्धाद्यर्थचतुष्टये नायकनायिकयोर्भेदा: -३२ सम्बन्धार्थे -८ १५४० संसिद्धार्थे -८ १५४१ सन्निभार्थे -८ १५४३ संक्लृप्तार्थे -८ १५४४ नायकनायिकयो: कर्त्तृकर्मत्वादयो विशेषा: १५४५

३४. चतुस्त्रिंशः प्रकाश :- आनन्तर्यप्रकाश: १५४८ आनन्तर्य-शब्दार्थः, आनन्तर्य-विशेषणार्थः, अनन्तराः संभोगा: आनन्तर्यं स्वार्थिकेन 'अनन्तर' प्रकृतीकृत्य व्युत्पद्यते ष्यञा। तस्य क्रियाकलाप: १. कान्ताविस्रम्भणम्, २. मानशैथिल्यम्, ३. प्रियागमनवार्त्ता, ४. प्रियसंदर्शनादिः । प्रथमानुरागानन्तरपदसमासः १५४९

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) २७

विस्रम्भणादयः- ६४ १५५१ विस्रम्भणम्, उपक्रम: १५५०, विस्रम्भः, प्रेक्षोदीक्षणम्, परिहारः १५५१, परिहारविलासा: १५५२, (कन्दुकक्रीडा, केलीद्यूतानि, ऋतूपयम:००० चारः, समायात), कालावस्थानुभवः, पौर्वाहिणकम् १५५३, माध्याह्निकम् १५५४ (आपराहिणकम्), अस्तमय: १५५५, सन्ध्या, तमः १५५६, चन्द्रोदयः, ज्योत्स्ना १५५७, प्रादोषिकम् १५५८, निशीथ:, रात्रिपरावृत्तिः १५५९, प्राभातिकम्, (वन)काननविहारगमनम् १५६०, वनविहारः, पुष्पापचय: १५६१, श्रमानुभवः, प्रच्छायादिकसेवा, जलक्रीडा १५६२, नेपथ्यप्रयोगः, क्रीडापर्वतविहार: १५६३, एकशाल्मली, नवलतिका १५६४, पाञ्चालानुयानम्, नवपत्रिका १५६५, कदम्बयुद्धानि १५६६, विसखादिका (इक्षुभक्षिका), इन्द्रोत्सवः १५६७, कौमुदीप्रचारः, यक्षरात्रि:, अष्टमीचन्द्रक: १५६८, कुन्दचतुर्थी, सुवसन्तः, सहकारभञ्जिका १५६९, दोलाविलासः, उदकक्ष्वेलिका, मदनोत्सव: १५७०, गृहप्रत्यागमः, सहायव्यापार: १५७१, प्रसाधनम् प्रसाधन-ग्रहणम्) १५७२, गोष्ठीविहारः, वासगृहोपगमनम् १५७३, अभिसारिकाप्रतीक्षणम् १५७४, दूतीविसर्जनम्, स्वयं वा गमनम् १५७५, आगतोपचारः, परिचरणम् १५७६, विसर्जनम्, कञ्चुकादिमोक्षः १५७७, रतारम्भ: १५७८, रतम्, रतावसानम्, निद्रानुभव: १५७९. सर्वेषामुदाहरणानि (१५५०-१५७९) ३५. पञ्चत्रिंशः प्रकाशः - मानानन्तरप्रकाशः मानानन्तर-पदार्थः = संभोगः १५८१ मानानन्तरपदे समास: षष्ठीतत्पुरुष एव मानशैथिल्यादय: -४८ १५८२ मानशैथिल्यम्, मानापगमलिङ्गानि, मानापह्नवः, मानापगम: १५८३, प्ररोदनम्, प्रियाभ्युपपत्तिः, मुधाप्रतिषेध: १५८४, परिसान्त्वनानि, चित्रचाटूक्तय: १५८५, स्खलितगोपनानि, प्रणिपातः, प्रियोत्थापनानि १५८६, अश्रुप्रमार्जनम्, मानशेषः, अपराधस्मरणम्, मानवैमनस्यानि १५८७, स्तनाक/नोत्कम्पः, (मान)निःश्वसितानि, सात्विकाविर्भावः १५८८, कपोलोष्ठस्पन्दनानि, मुखप्रसादः, व्याजशपथाः १५८९, वक्रवीक्षितानि, उपालम्भ: १५९०, प्रत्युत्तराणि, अवज्ञाभ्रंशः, प्रेमाविर्भावः १५९१, प्रेमालिङ्गनानि, (प्रियोपरोधः), शृङ्गारवृद्धिः, हठकचग्रहः १५९२, प्रसह्याश्लेषः, पाणिताडनम्, पादाभिघातः १५९३, दयितयातना,

२८ शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६)

प्रत्यनुनयः/ प्रत्यायनम्, प्रेमवैकृतानि १५९४, लज्जागमः, मानरामणीयकानि, विस्रम्भसम्भाषा १५९५, मानासक्तिः/मानशक्तिः, मानप्रतिपादनम्, सखीपरिहासः, मानानुशयः १५९६, माननिन्दा, मानानुचिन्तनम् १५९७, मानप्रध्वंसः, मानपुनर्भाव: १५९८ सर्वेषां सलक्षणानि उदाहरणानि १५८३-१५९८ समास: क: का च वृत्तिः? उत्तराणि १५९८ 'सामर्थ्य'-तत्त्वम् १५९९ प्रवासानन्तर: संभोगः पूर्णः १५९९ प्रियागमनवार्त्तादय: - २४ १६०० प्रियागमनवार्ता, प्रियसखीवाक्यानि, दिष्ट्या वृद्धय: १६००, प्रीत्यादयः, सम्भ्रमः, अभ्युत्थानं १६०१, प्रियाभ्यागमः, सन्दर्शनः १६०२, प्रियाभ्युपपत्तिः, परिजनप्रमो/मादः, मङ्गलसंविधानं १६०३, मन:प्रहर्षः, उत्सवः १६०४, भवनप्रतिसंस्कारः, कार्श्या्युपलम्भः, प्रहर्षोपचयः १६०५, प्रेमपुष्टिः, प्रसाधनग्रहणम्, वृत्तानुस्मरणम् १६०६, अवस्थानिवेदनम्, दुःखादिपरिप्रश्नः, देशसम्पदुपवर्णनम्, स्वदुःखसंकीर्तनम् १६०७, शृङ्गारवृद्धि: १६०८. करुणानन्तरः संभोगः १६०८ समास: षष्ठीतत्पुरुष एव अनपेक्षितावयवार्था इमा परिभाषाः १६०८ प्रियसन्दर्शनादय: -२४ १६०९ प्रियसन्दर्शनं १६०९, सम्भ्रमाकुलता, प्रमोदवृद्धिः, चित्तविस्मय: १६१०, प्रियाभिभाषणम्, जीवितेति लज्जा, प्रियोपच्छन्दनम् १६११, सुहृदपेक्षा, वृत्तान्तकथनम्, विस्रम्भोत्पत्तिः, इतिकर्तव्ययोगः १६१२, बान्धवागमः, गुरुजनाभ्युपपत्तिः, गुरुजने स्नेहः, ज्ञात्यभिनन्दनम्, १६१३, भाग्यप्रशंसा, नैपथ्यादिग्रहणम्, पुरप्रवेशः, नागरिकाक्षोभः १६१४, गृहोपगमनम्, उत्सवानुभवः, दयितसाहाय्यम्/साहचर्यम्, शृङ्गारपुष्टि: १६१५, सौख्यपरम्परा १६१६

३६. षट्त्रिंश: प्रकाश: - संभोगावस्थाप्रकाश: चतुर्णामपि संभोगानां चतस्रोऽवस्थाः १६१७ १. सत्ता, २. अभिव्यक्तिः, ३. अनुबन्धः, ४. प्रकर्ष: संक्षिप्तादयश्चतस्रो भुक्तयः १६१७ संक्षिप्त-सङ्कीर्ण-सम्पूर्ण-सम्यग्-भोगाः १६१७

शृङ्गारप्रकाश-विषयानुक्रम: (१५-३६) २९

सर्वोऽप्येष १. सामान्यरूपः पश्वादिगतः १६१७

उदाहृतय: सामान्यरूपस्य १६१८

२. विशेषरूप: नायकादिगतः -१२ १६२३

अस्य संक्षिप्तादयश्चतस्रो भुक्तय: १६२३ रागोपाधे: प्रेम्णोऽपि द्वादशविधत्वम्- उदाहरणानि १६२३

१. संक्षेपपक्षे -१२ भेदा: - उदाहरणानि सात्त्विकस्य- हरिद्रारागम्, रोचनरागम्, काम्पिल्यरागम्, १६२३

रीतिरागम् १६२४

राजसस्य- कुसुम्भरागम्, लाक्षारागम्, अक्षीबरागम्, १६२४

मञ्जिष्ठारागम् १६२५

तामसस्य- कर्दमरागं, कषायरागम्, सकलरागम्, नीलीरागम् १६२५

२. संकरार्थपक्षे १२ भेदा: - उदाहरणानि १६२६ आवृत्तव्याजम्, अनुवृत्तव्याजम्, परिणतव्याजम्, अध्याहृतव्याजम्, कृत्रिमव्याजम् १६२६, अपेक्षितव्याजम्, अन्तर्व्याजम्, बहिर्व्याजम्, एकव्याजम् १६२७, बहुव्याजम्, सर्वव्याजम्, निर्व्याजम् १६२८ ३. संपूर्णतापक्षे १२ प्रेमभेदाः धर्मानुबन्धम्, अर्थानुबन्धम्, धर्मार्थानुबन्धम्, अधर्मार्थानुबन्धम् १६२८

पाकभेदा: पिचुमन्दपाकम्, १६२८ कपित्थपाकम्, क्रमुकपाकम्, खर्जूरपाकम् १६२९

उपसंहार: १६२९

आशीर्वचनम् १६३०

परिशिष्टम् षड्विंश: प्रकाश: १

परिशिष्टम् -२ ग्रन्थकृन्नामानि २५

परिशिष्टम् -३ प्राकृतपाठभेदा: २७

परिशिष्टम् -४ पद्यानुक्रम: १२५

परिशिष्टम् -4 कालिदाससन्दर्भा: १७७

परिशिष्टम् -६ भवभूतिसन्दर्भा: २०६

परिशिष्टम् -७ भारविसन्दर्भा: २१९

परिशिष्टम् -८ माघसन्दर्भा: २२२

शृङ्गारप्रकाशे नामसंक्षेपा: (Abbreviations) संक्षेपः ग्रन्थनाम संक्षेप: ग्रन्थनाम

शाकु. अभिज्ञानशाकुन्तलम्(काग्र.) गास. गाथासप्तशती१० अवृमा. अभिधावृत्तमातृका® गास. वे. गाथासप्तशती (बेवर) अमरु अमरुशतकम् गारको. गान्धाररत्नकोश: अष्टा. अष्टा्यायी३ गौव. गौडवहो उराच. उत्तररामचरितम्४ चान्द्रव्या. चान्द्रव्याकरणम् उरा. उदात्तराघवम् छाउ. छान्दोग्योपनिषद् उदारा. उदारराघवम् जाह. जानकीहरणम् ऋवे. ऋग्वेदः तक. तन्त्रवार्तिकम् कम. कर्पूरमञ्जरी ताव. तापसवत्सराजम् काठकस. काठकसंहिता तिम. तिलकमञ्जरी काद. कादम्बरी तैआ तैत्तिरीय आरण्यकम् कादकसा. कादम्बरीकथासार: तैब्रा. तैत्तिरीय ब्राह्मणम् काग्र कालिदासग्रन्थावली५ तैसं. तैत्तिरीय संहिता कामन्दक: कामन्दकनीतिसार: दअ. दशरूपकावलोक: कासू. कामसूत्रम् देश. देवीशतकम् कामी काव्यमीमांसा ध्व. ध्वन्यालोक: काव्याद./का.आ. काव्यादर्श:७ नच. नलचम्पू कासूवृ. काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति' नागा. नागानन्दम् काशिका. काशिका® नाशा. नाट्यशास्त्रम् (बसं.)१ किराता. किरातार्जुनीयम् नाशा. नाट्यशास्त्रम्१२ कीव कीचकवधम् निरुक्त निरुक्तम् कुट्टनी. कुट्टनीमतम् नीति. नीतिशतकम् कुमा./कुन्द. कुन्दमाला न्यायमं. न्यायमञ्जरी कुस. (काग्र.) कुमारसंभवम् न्यायवा. न्यायवार्तिकम् कु. वामनमहादेवकुलकर्णी न्यास. न्यास: गणरत्न. गणरत्नमहोदधि: पम. पदमञ्जरी गसू गणसूत्रम् पा. पाणिनि:

१. सं. रेवाप्रसादद्विवेदी, चौखंभा, वाराणसी। २. निर्णयसागरप्रेस । ३. काशिकानुसार १९५२, चौखम्भा, वाराणसी। ४. निर्णयसागरप्रेस। ५. सं.रेवाप्रसादद्विवेदी, काशीहिन्दूविश्वविद्यालयः, वाराणसी, १९८६।६. सं. वनहट्टी, पूना १९८६। ७. दण्डी, रङ्गाचायरेड्डिकृतसंस्कृतटीकासहित:, पूना। ८. निर्णयसागरप्रेस। ९. सं.जयशङ्करलालत्रिपाठी, ताराप्रिन्टिंगवर्क्स, वाराणसी, १९८४ ।१०. सं. जगन्नाथपाठक, चौखम्भा, वाराणसी।११. ओरियण्टल इन्स्टीट्यूट, बडौदा, १९५४, २००३ ।१२. सं. रेवाप्रसादद्विवेदी, IIAS, शिमला, २००५

शृङ्गारप्रकाशे नामसंक्षेपा:(Abbreviation) ३१

पूमी. पूर्वमीमांसा रामाभ्यु. रामाभ्युदयम् प्रप. प्रकरणपञ्चिका रामा./ वारा. रामायणम् प्रपाभा. प्रशस्तपादभाष्यम् रुद्रटा. रुद्रटालङ्कार: प्रवा. प्रमाणवार्तिकम् रुद्रटटीका रुद्रटकाव्यालङ्कारे नमिसाधोष्टीका बृहत्स. बृहत्संहिता वल. वज्जालग्गम्

बृउ. बृहदारण्यकोपनिषद् वाप. वाक्यपदीयम्१ बाभा. बालभारतम् वार्ति. वार्तिकम्

बारा. बालरामायणम् वामना. वामनाचार्य:

ब्र.सू. ब्रह्मसूत्रम् वायुपु. वायुपुराणम् भट्टि भट्टिकाव्यम् विक्रमो. विक्रमोर्वशीयम् (काग्र.)

भमु. भरतमुनि: विसा. विद्धसालभज्जिका

भश. भल्लटशतकम् रा./राघव: वेङ्कटराम राघवन्

भामहा भामहालङ्कार: वेसं. वेणीसंहारम् भावि. भावनाविवेक: वैश. वैराग्यशतकम्

मनु मनुस्मृति: लीलाव. लीलावई /ती

महाभा. महाभारतम् शाभा. शाबरभाष्यम्

मभा. महाभाष्यम् माघ. शिशुपालवधम् महावा. महावार्त्तिकम् शृप्र. शृङ्गारप्रकाश:२ मवीच./वीच. महावीरचरितम् / वीरचरितम् शृश. शृङ्गारशतकम्

मामा. मालतीमाधवम् शुय. शुक्लयजुर्वेद: मालविका. मालविकाग्निमित्रम् (काग्र.) श्लोवा. श्लोकवार्त्तिकम्३ मीसू. मीमांसासूत्रम् सक.

मुरा. मुद्राराक्षसम् सूश./मश सूर्य/मयूरशतकम् मृच्छ. मृच्छकटिकम् सूमु. सूक्तिमुक्तावली मेघ मेघदूतम् /मेघसन्देशम् (काग्र.) सेब. सेतुबन्धम्

रघु रघुवंशम् (काग्र.) स्फोट स्फोटसिद्धि:

रत्ना. रत्नावली हव. हयग्रीववधम् रत्ने. रत्नेश्वर: हवि. हरिविजयम् रान. राघवानन्दम् हच. हर्षचरितम् राज. राजशेखर: हेप्राव्या. हेमचन्द्रप्राकृतव्याकरणम्

राच. रामचरितम् HOS. Harvard Oriental Series (USA).

१. सं. सुब्रह्मण्यम् अय्यर, डेकनकालेज, पूना, १९६३; सं. अभ्यंकर, लिमये, BORI पूना, १९६५; सं. रघुनाथशर्मा, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः, वाराणसी । २. १-४ भागा:, सं. गोमठं रामानुजजोशेरः,मैसूर, १९५५-७४; सं. वी.राघवन, (Part-I) HOS-53, 1998; सं. रणजीतसिंहसैनी, नागपब्लिशर्स, दिल्ली, २००१ ३. सं रामनाथशास्त्री, मद्रासविश्वविद्यालय:,१९७१।४. निर्णयसागर:,बम्बई; सं.विश्वनाथभट्टाचार्य,काहिविवि,१९६४

सरस्वतीकण्ठाभरणस्य भोजदेवस्य साहित्यप्रकाशो नाम

शृङ्गारप्रकाशः भाग-२

(१५-२५, २७-३६ प्रकाशाः)

अथ शृङ्गारप्रकाशे पञ्चदशः प्रकाश: रत्यालम्बनविभावप्रकाश:

यदुक्तं१ 'तैः सविभावानुभावैः प्रकाशमानः श्रृङ्गारो विशेषतः स्वदते', तत्र प्रायेण रतिप्रीत्यै विभावादीन् उदाहरणतो वक्ष्यामः। द्विविधो विभाव: - आलम्बनविभाव उद्दीपनविभावश्च। यमालम्ब्य रत्यादय उत्पद्यन्ते स आलम्बनविभावो नायकादिः। तत्र- (१. नायकः) नायकश्चतुर्धा धीरोदात्त-धीरोद्धत-धीरललित-धीरप्रशान्तभेदात्। (धैर्यम् धैर्यं हि नाम नायकव्यपदेशहेतुरिन्द्रियाविकारकारणं चित्तधर्मः, येन सतां सत्यपि गर्वादिहेतौ गुणसमूहे नोत्सेकादयो जायन्ते॥१॥ (१. धीरोदात्तः) तद्(धैर्य) यत्र गुणसन्निवेशचारुत्वादुदात्तं स धीरोदात्तः। यथा-

(२. धीरोद्धतः) कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मतिः श्रुतशालिनी ।।२॥ (पृ. १००५)

यत्र गुणानां हीनाधिकयोगादुपहतं (धैर्य) स धीरोद्धतः। यथा- (उराच. ६.१९) दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद् गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एषः ।३॥ (३. धीरललितः) यत्र तु सन्निवेशसौकुमार्याद् विलासमसृणं (धैर्य) स धीरललितः। यथा-(कुसं.२.६४) अथ स ललितयोषिद्भ्रूलताचारुश्ृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापमासज्ज्य कण्ठे। सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा ।।४।। (४. धीरप्रशान्तः) तत्र त्वमीषामेव शास्त्रार्थावगमपरिणत्या तदतिसत्त्वोत्तरं स धीरप्रशान्तः। यथा-

१. अत्रैव ६१६ पृष्ठे प्रथमपङ्क्तौ।

८६२ शृङ्गारप्रकाशे

अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदूश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीद् वृद्धत्वं जरसा विना ।। ५।। (रघु. १.२३) त एते गुणप्रकृतिप्रवृत्तिपरिग्रहभेदाद् यथासम्भवं द्वादशधा भवन्ति। १. गुणतः उत्तमः, मध्यमः, कनिष्ठ इति। २. प्रकृतेः सात्त्विको राजसस्तामस इति। ३. प्रवृत्तेरनुकूलो दक्षिणः शठो धृष्ट इति। ४. परिग्रहादसाधारण: साधारण इति। तेषु- (१. गुणतः) महाकुलीनतादिचतुर्विशतिगुणयोगादुत्तमः; यथा- रामोऽसौ जगतीह विक्रमगुणैर्यातः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद् यदि परं देवो न जानाति तम्। वन्दीवैष यशांसि गायति मरुद् यस्यैकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालसालविवरोद्रीर्णैः स्वरैः सप्तभिः ॥६॥ पादोनगुणसम्पद्योगान्मध्यम: यथा-(वेसं. ५.२७) सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥७॥ अर्धगुणसम्पद्योगात् कनिष्ठः; यथा- न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः॥८॥ (६४४) (२. प्रकृतेः) सत्त्वोत्कर्षात् सात्त्विकः; यथा-(उरा. ६.१३) शक्त्या वक्षसि मग्नया सह मया मूढे प्लवङ्गाधिपे विद्राणेषु च विद्रवत्सु कपिषु प्राप्तावकाशे द्विषि। मा भैष्टेति निरुन्धतः कपिबलान्यस्योद्भटभ्रूस्थिते- र्मर्मच्छेदविसंस्थुलाक्षरपदा वाचस्त्वया न श्रुताः ।९॥ रजउत्कर्षाद् राजसः; यथा-(रघु. १९.१३) अङ्कमङ्कपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशून्यतामुभे। वल्लकी च हृदयङ्गमस्वना मञ्जुवागपि च वामलोचना ॥१०॥

पञ्नदशः प्रकाश: ८६३

तमोऽतिशयात् तामसः; यथा- यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां०॥११।।पृ.५१४) (३. प्रवृत्तेः) हृदयङ्गमप्रवृत्तिरनुकूल :; यथा- किमिति कबरी यादृकृताद्ग्? दृशौ किमकज्जले? न खलु लिखिता: पत्राङ्गुल्यः पत्रावल्यः किमद्य कपोलयोः । अयमयमयं किञ्च क्लाम्यत्यसंस्मरणेन ते शशिमुखि! सखीहस्तन्यस्तो विलासपरिच्छदः ॥१२॥ औपरोधिकप्रवृत्तिर्दक्षिणः; यथा-(रत्नाव. १.२५) देवि! त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनश्छायातिरस्कारिणा पश्याब्जानि विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् ।

लीयन्ते कमलोदरेषु शनकैः सञ्जातलज्जा इव ॥१३॥ श्रुत्वा ते परिवारवारवनितागीतानि भृङ्गाङ्गना

प्रातिकूलिकप्रवृत्ति: शठः; यथा-(मुरा. ११) धन्या केयं स्थिता ते शिरसि? शशिकला; किं नु नामैतदस्याः? नामैवास्यास्तदेतत् परिचितमपि ते विस्मृतं कस्य हेतोः?। नारीं पृच्छामि नेन्दुं कथयतु विजया न प्रमाणं यदीन्दु- र्देव्या निह्नोतुमिच्छोरिति सुरसरितं शाठ्यमव्यात् प्रभोर्वः ॥१४॥ निरपत्रपप्रवृत्तिर्धृष्टः; यथा- वाचो भामिनि! किं तवाद्य परुषाः सुभ्रु! भ्रुवोर्विभ्रमो विश्रान्तः कुत एष लोलनयने! किं लोहिते लोचने। स्वेदः किं नु घनस्तनि! स्तनतटे मुक्ताफलालीतुलां धत्ते, मुञ्च रुषं ममात्र दयिते! लेशोऽपि नास्त्यागसः ॥१५॥ (४. परिग्रहात्) अनन्यजानिरसाधारण :; यथा-(उराच. १.३७) आविवाहसमयाद् गृहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः । स्वापहेतुरनुपासितोऽन्यया रामबाहुरुपधानमेष ते ।१६।।

८६४ शृङ्गारप्रकाशे

अनेकजानि: साधारण :; यथा-(शाकु. ६.१२) एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षर गणय गच्छसि यावदन्तम्। तावत् प्रिये! मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति ।।१७।। अथैषामेव त्रिधा व्यतिकरे चतुरुत्तरं शतम्। तत्र-

(धीरोदात्त: -८) धीरोदात्तः सात्त्विकः; स तूत्तम एव; अनुकूलदक्षिणाऽसाधारणसाधारणभेद- व्यतिकरादष्टप्रकारः। तत्र १. धीरोदात्तानुकूलो यथा- आतङ्कश्रमसाध्वसव्यतिकरोत्कम्पः कथं सहताम्।१८॥ (पृ.८३४) २. धीरोदात्तदक्षिणो यथा-(शाकु. ६.५) रम्यं द्वेष्टि, यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्योपान्तविवर्तनैर्विगमयत्युन्निद्र एव क्षपाः । दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोत्रेषु स्खलितस्तदा भवति च व्रीडावनम्रश्चिरम् ॥१९॥ ३. धीरोदात्तासाधारणो यथा-(मवीच. २.२७) मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तत्प्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे! क्षत्रियाऽसि। जगति विततकीर्त्तेर्दर्पकण्डूलदोष्णः परिसरणसमर्थो राघवः क्षत्रियोऽहम् ॥२०॥ ४. धीरोदात्तसाधारणो यथा-(रघु. १.६५) किन्तु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम् । न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी ।। २१।। ५. धीरोदात्तानुकूलासाधारणो यथा-(उरा. २.१४) विचित्रमणिसङ्करस्फुरदुरुप्रभाभासुरं निमेषविमुखी दृशं मम मुहुः समापादयन्। कुरङ्गतिलकानने तव तदेणचर्मांशुकं करिष्यति पयोधरे सुरधनुर्विलासोदयम्।। ६. धीरोदात्तानुकूलसाधारणो यथा-(शाकु. ३.१७) परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे। समुद्ररशना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ।।२३।।

पञ्नदशः प्रकाश: ८६५

७. धीरोदात्तदक्षिणासाधारणो यथा- देवि! त्वद्वदनारविन्दसुहृदामेषां सरोजन्मनां पश्य व्योमनि लोहितायति रवावेषा दशा वर्तते। इत्थं सङ्कुचदम्बुजानुकरणव्याजोपनीताञ्जले: शम्भोर्वञ्चितपार्वतीकमुचितं सन्ध्यार्चितं पातु वः ॥२४॥ ८. धीरोदात्तदक्षिणसाधारणो यथा-(विक्र. ३.१३) अनेन कल्याणि! मृणालकोमलं व्रतेन गात्रं ग्लपयस्यकारणम् । प्रसादमाकाङ्क्षति यस्तवोत्सुकः स किं त्वया दासजनः प्रसाद्यते ॥२५॥

(धीरोद्धतः -४४) धीरोद्धतस्तु तामसः मध्यमकनिष्ठकानुकूलदक्षिणशठधृष्टासाधारणसाधारण- व्यतिकरात् चतुश्चत्वारिंशत्प्रकार:। १. धीरोद्धतमध्यमो यथा-(मामा. ५.६१) प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- लैलितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पतति शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥२६॥ २. धीरोद्धतकनिष्ठो यथा-(जाह. १०.८६) एकस्मिञ्छयने मया मयसुतामालिङ्गय निद्रालसा- मुन्निदं शयितेन मे चरणयोः संवाहनव्यापृता। पादाग्रेण तिलोत्तमा स्तनतटे सस्नेहमापीडिता हर्षावेगसमर्पितानि पुलकान्यद्यापि नो मुञ्चति ॥२७॥ ३. धीरोद्धतानुकूलो यथा-(मामा. ५.२७) त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रहधन्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्थ्यमानः । भ्राम्यन् नृमांसपणनाय परेतभूमौ आकर्ण्य भीरु! रुदितानि तवागतोऽस्मि ॥२८॥ ४. धीरोद्धतदक्षिणो यथा- अत्रान्तरे रणित/ललितहारलतानितम्ब ॥ २९॥ (पृ. ६४८, ८८४)

८६६ शृङ्गारप्रकाशे

५. धीरोद्धतशठो यथा- चंदो वि राइं आहिंडिऊण गोसम्मि होइ विच्छाओ। तुं पुण जाआपरिमलपसाहणो सोहसि भमंतो ॥ ३०॥ (चन्द्रोऽपि रात्रिमाहिण्ड्य प्रभाते भवति विच्छायः । त्वं पुनर्जायापरिमलप्रसाधनः शोभसे भ्रमन् ।।) ६. धीरोद्धतधृष्टो यथा-(माघ. ११.३४) नवनखपदमङ्गं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन् नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम्? ॥ ३१॥ ७. धीरोद्धतासाधारणो यथा-(मामा. ५.३२) धैर्य निधेहि हृदये हत एष पाप: किंवा कदाचिदपि केनचिदन्वभावि। सारङ्गसंहृतिविधाविभकुम्भकूटकुट्टाकपाणिकुलिशस्य हरे: प्रमादः ॥३२॥ ८. धीरोद्धतसाधारणो यथा- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः ।३३॥ (पृ. ३५९) ९. धीरोद्धतासाधारणानुकूलो यथा-(मामा. ७.४) अद्योर्जितं विजितमेव मया किमन्यदद्योत्सवः फलवतो मम यौवनस्य । यस्य प्रसादसुमुखेन समुद्यतेयं देवेन बान्धवधुरा मकरध्वजेन । ३४॥ १०. धीरोद्धतसाधारणानुकूलो यथा-(वेसं. १.२०) चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भीम: ॥३५॥ ११. धीरोद्धतासाधारणदक्षिणो यथा-(मामा. ६.२०) आमूलकण्टकितकोमलबाहुनालमार्द्राङ्गुलीदलमनङ्गनिदाघतप्तः - अस्या: करेण करमाकलयामि कान्तमारक्तपङ्कजमिव द्विरदः सरस्याः ॥३६॥ १२. धीरोद्धतदक्षिणसाधारणो यथा- आकृष्टां नटरावणेन सहसा दृष्ट्वा पुरो जानकीं- मन्तः-क्षोभ-विजृम्भमाण-भयद-भ्रूभङ्ग-भीमाकृतेः -

पञ्चदशः प्रकाशः ८६७

शार्ङ्गास्फालकृतोद्यमे भयकरस्पृष्टाग्रभूमे: क्रुधा राधां/मां वीक्ष्य हरे: प्रकान्ति जयति व्रीडावनम्रं मुखम् ॥ ३७॥ १३. धीरोद्धतासाधारणशठो यथा- वनभुवि सह पत्या प्रस्थितां वीक्ष्य सीतां गृहिणमनुयियासुर्जानकी शोकनिष्ठा।

भ्रुकुटिपुटनिबन्धाद् वारिता लक्ष्मणेन ।। ३८।। १४. धीरोद्धतसाधारणशठो यथा- तं तिअसकुसुमदामं हरिणा णिग्गहिअ-सुरहि-गंधामोअं। अप्पपिणइअं पि दूमिअ-पणइणि-हिअएण रुप्पिणीअ विइण्णं ॥३९॥ (तत् त्रिदशकुसुमदाम हरिणा निर्गतसुरभिगन्धामोदम् आत्मना नीतमपि दून-प्रणयिनी-हृदयेन रुक्मिण्यै वितीर्णम् ।।) १५. धीरोद्धतासाधारणधृष्टो यथा-(वेसं. २.२०) न्यस्ता न भ्रुकुटिर्न वाष्पसलिलेनाच्छादिते लोचने नीतं नाननमन्यतः सशपथं नाहं स्पृशन् वारितः । तन्व्या मग्नपयोधरं भयवशादाविद्धमालिङ्गितं भङ्क्तास्या नियमस्य भीषणमरुन्नायं वयस्यो मम ॥४०॥ १६. धीरोद्धतसाधारणधृष्टो यथा- शौरे! कस्माद् पिधत्से दशनपदमिदं चारुकेश्याहितं ते चारुत्वं कीदृगस्य श्रितपशुवपुषा केशिना निर्मितस्य। १. 'सीताहरणप्रसङ्ग: प्रयुज्यते। उपस्थितश्च प्रेक्षकेषु रामोऽपि। नासहिष्टासौ दृश्यमिदम्। क्रुद्धः स भीमाकृतिर्जातः। विष्णुत्वसंस्कारस्तु तत्र जजागार अस्मरच्च शार्ई्गस्फालनायाः सः। उपस्थिता तु तस्याग्रे सीता। तां वीक्ष्य स्वीये विभ्रमे सव्रीडो रामो मुखं ननामे'-ति घटनाजातं मनसि कृत्वा निष्क्रष्टव्योऽत्र तात्पर्यार्थः। (नट = नथ। शार्ङ्गा = अङ्गा।) २. सीता राममनुगता। लक्ष्मणोऽपि गृहिणमग्रजमनुयियासाञ्चकार। स्वेऽध्यवसाये सीता लज्जितु- मारब्धा गुरवः पश्यन्तीति ध्यात्वा। तामेनां नम्रवक्त्राम्बुजो लक्ष्मणो वारयामास भ्रुकुटिपुटबन्धद्वारा। अयमत्राधारभूतोऽर्थः। द्रष्टव्याऽत्र पद्यसूची। संपूर्णे शृङ्गारप्रकाशे श्लोक एष वारत्रयमुद्धृतः-८६६ पृष्ठे, ९६५ पृष्ठे, १४०८ पृष्ठे च। ९६५ पृष्ठे राघवग्रन्थे प्रतीकमात्रम्। अत्र पाठभेदा :- 'जानकी शोकनिष्ठा रा. (पृ.१५५१), जानकीं चाकरिष्टा(?)जो.(पृ.६०२),रा.(पृ.९९४), जानकी सा कनिष्ठा जो (पृ.६७६)। अहो सेवां सरस्वत्याः।

८६८ शृङ्गारप्रकाशे नैवं धृष्ट! ब्रवीमि व्रजयुवतिमहं बाढमेष व्रजामी- त्येवं गोप्याऽवताद् वः क्षणकपटगिरा प्रीणितः कैटभारि: ॥४१॥ १७. धीरोद्धतानुकूलमध्यमो यथा-(मामा. ५.२६) मरणसमये त्यक्ताशङ्कं प्रलापनिरर्गल- प्रकटितनिजस्नेह: सोऽयं सखा पुर एव ते। सुतनु! विसृजोत्कम्पं सम्प्रत्यसाविह पाप्मनः फलमनुभवत्युग्रं पापं प्रतीपविपाकिन: ॥४२॥ १८. धीरोद्धतदक्षिणमध्यमो यथा- जं च अलिओवआरं, जणस्स दक्खिण्णआऍ घेप्पइ हिअअं। जइ सो वि सिणेहो च्चिअ, ण णाम सब्भावकेअवाण विसेसो ॥४३॥ (यच्च अलीकोपचारं जनस्य दक्षिणतया गृह्यते हृदयम् । यदि सोऽपि स्नेह एव न नाम सद्भावकैतवयोर्विशेषः ।।) १९. धीरोद्धतशठमध्यमो यथा-(माघ. ३.१६) यां यां प्रियः प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा हिया नम्रमुखी बभूव। निश्शङ्कमन्याः सममाहितेर्ष्यास्तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः॥४४॥ २०. धीरोद्धतधृष्टमध्यमो यथा- सुरकुसुमेहिं कलुसिअं जइ तेहिं चिअ पुणो पसाएमि तुमं। तो पेम्मस्स किसोअरि! अवराहस्स अ ण मे खमं होइ कअं ।। ४५॥ (सुरकुसुमैः कलुषितां यदि तैरेव पुनः प्रसादयामि त्वाम्। ततः प्रेम्ण: कृशोदरि! अपराधस्य च न मे क्षमं भवति कृतम् ।।) २१. धीरोद्धतासाधारणमध्यमो यथा-(रघु. ७.७०) इति स शिरसि वामं पादमाधाय राज्ञामुदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः । तुरगखुररजोभिस्तस्य रूक्षालकान्ता समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥४६॥ २२. धीरोद्धतसाधारणमध्यमो यथा-(वेसं. १.२१) मन्थायस्तार्णवाम्भ:प्लुतकुहरवलन्मन्दरध्वानधीर: कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसङ्गट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुशतनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ।४७॥

पञ्चदशः प्रकाश: ८६९

२३. धीरोद्धतासाधारणानुकूलमध्यमो यथा-(वेसं. २१७) किं नो व्याप्तदिशां प्रकम्पितभुवामक्षौहिणीनां फलं किं द्रोणेन? किमङ्गराजविशिखैरेवं यदि क्लाम्यसि। भीरु! भ्रातृशतस्य मे भुजवनच्छायां सुखोपस्थिता त्वं दुर्योधनकेसरीन्द्रगृहिणी, शङ्कास्पदं किं तव? ।।४८॥ २४. धीरोद्धतसाधारणानुकूलमध्यमो यथा-(वेसं. १.२४) चत्वारो वयमृत्विजः, स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरि: संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः, पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्याः पशवः, प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ॥४९॥ २५. धीरोद्धतासाधारणदक्षिणमध्यमो यथा-(रघु. ७.६७) इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान् वैदर्भि! पश्यानुमता मयाऽसि। एवम्विधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः ॥५०॥ २६. धीरोद्धतसाधारणदक्षिणमध्यमो यथा-(वेसं. ११०) तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्धं सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनिभृता/नुचिता-रम्भनिभृतं गुरु: खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु? ॥ ५१॥ २७. धीरोद्धतासाधारणशठमध्यमो यथा-(कुसं. ३.७४) तमाशु विघ्नं तपसस्तपस्वी वनस्पतिं वज्र इवावरुध्य। स्त्रीसन्निकर्षं परिहर्तुमिच्छन्नन्तर्दधे भूतपतिः सभूतः ॥५२॥ २८. धीरोद्धतसाधारणशठमध्यमो यथा- राधा रोधसि यामुने परिसरे राधा लतावेश्मनां राधा तासु निशासु दत्तसमया राधा ध्वजस्योत्सवे। इत्येवं समया श्रियं विलुठितः कण्ठोदरे शार्ड्िणो गीर्गुम्फः श्वसितानुमेयमहिमा राधामयः पातु वः ॥५३॥

८७० शृङ्गारप्रकाशे

२९. धीरोद्धतासाधारणधृष्टमध्यमो यथा-(कुसं. ५.८३) निवार्यतामालि! किमप्ययं वटुः पुनर्विवक्षु: स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥५४॥ ३०. धीरोद्धतसाधारणधृष्टमध्यमो यथा- त्वया क्षान्तं क्षान्तं कुरु मुखमितो मां प्रति कृतं निधेहीमं पृष्ठे मम करमयं कान्तनिहितः । सखीनां निर्बन्धान्मम च धृतपाणेः। प्रणमतः प्रिये! का रुट् प्रीते मयि परमगूढास्तव रुषः ।५५॥ ३१. धीरोद्धतानुकूलकनिष्ठो यथा- स एष भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करः॥५६॥ (पृ. ५४०) ३२. धीरोद्धतदक्षिणकनिष्ठो यथा-(अमरुक. ८१) कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतशून्यो(हृद्यो)ऽधररसः । मुहुर्लग्नः कण्ठे तरलयति बाष्पः स्तनतटीं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥५७॥ ३३. धीरोद्धतशठकनिष्ठो यथा- आ: सीते पतिगर्वविभ्रमभरभ्रान्तभ्रमद्बान्धव०।५८।। (पृ. ६४०) ३४. धीरोद्धतधृष्टकनिष्ठो यथा-(राच. १९.६७) जागर्षि जानकि! विषीदसि किं विशेषा- दद्यापि तापसि! न तं (तद्) न (वि)जहासि वाम्यम् । धिग् दैवमेव मयि नाम वशंवदस्य विश्वप्रभोर्मम पुरः परिशोषमेषि ॥५९॥ ३५. धीरोद्धतासाधारणकनिष्ठो यथा-(वेसं. २.११) तद् भीरुत्वं तव मम पुरः साहसानीदृशानि श्लाघा साऽस्मद्वपुषि विनयव्युत्क्रमेऽयेष रागः । तच्चौदार्यं मयि जडमतौ चापले कोऽपि पन्थाः ख्याते तस्मिन् वितमसि कुले जन्म कौलीनमेतत् ॥६०॥ ३६. धीरोद्धतसाधारणकनिष्ठो यथा- जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच्चन्दनोद्धूलनं०॥६१॥ (पृ. ७०३)

पञ्नदश: प्रकाश: ८७१

३७. धीरोद्धतासाधारणानुकूलकनिष्ठो यथा-(मामा. ७.२) रम्भोरु! संहर भयं क्षमते विकारमुत्कम्पिनः स्तनभरस्य न मध्यभागः । इत्थं त्वयैव रचितः प्रणयप्रसादः सङ्कल्पनिर्वृतिषु संस्तुत एष दासः ॥६२॥ ३८. धीरोद्धतसाधारणानुकूलकनिष्ठो यथा-(उरा. २.२७) वदत वदत सत्यं रूपमीदृक् कदाचिद् यदि पुनरबलाया दृष्टपूर्वं मुखादि। जगति जितसमस्तारातिचक्रे यथेष्टं ननु किमिव न दृष्टं मत्प्रसादाद् भवद्भिः ॥६३॥ ३९. धीरोद्धतासाधारणदक्षिणकनिष्ठो यथा-(मेघ. १०८) भूयश्चाह त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां लब्ध्वा किमपि रुदती सस्वर विप्रबुद्धा। सान्तर्हासं कथितमभवत् पृच्छतश्च त्वया मे दृष्ट: स्वप्ने कितव! रमयन् कामपि त्वं मयेति ॥६४।। ४०. धीरोद्धतसाधारणदक्षिणकनिष्ठो यथा-(गास. १.२२) णववहुप्पेम्म-तणुइओ पणअं पढमघरिणीए रक्खंतो। अलिहिअदुप्परिअल्लं पि णेइ रण्णं धणुं वाहो ॥ ६५॥ (नववधूप्रेम तनूकृतः प्रणयं प्रथमगृहिण्या रक्षन् अलिखित/अतनूकृतं दुष्परिपाल्यदुराकर्षमपि नयत्यरण्यं धनुर्व्याधः ।।) ४१. धीरोद्धतासाधारणशठकनिष्ठो यथा-(वेसं. २.१३) दिष्ट्याऽर्धश्रुतविप्रलब्धवचनक्रोधादहं नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषार्धकथिते किञ्चिन्मया व्याहृतम्। मां प्रत्याययितुं विमूढहृदयं दिष्ट्या कथान्तं गता मिथ्यादूषितयाऽनया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगत् ॥६६॥ ४२. धीरोद्धतसाधारणशठकनिष्ठो यथा-(अमरु. ६०) लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपर: । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसः क्रीडातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥६७॥

८७२ शृङ्गारप्रकाशे

४३. धीरोद्धतासाधारणधृष्टकनिष्ठो यथा-(वेसं. २.१६) वितर धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि चक्षुः परिजनपथवर्तिन्यत्र कि संभ्रमेण?। स्मितमधुरमुदारं देवि! मामालपोच्चैः प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिस्त्वं स्पृशास्मान्॥६८॥ ४४. धीरोद्धतसाधारणधृष्टकनिष्ठो यथा-(राच. १९.८६) एतर्हि मामवनिपुत्रि! भजैकनाथं रत्नाकरं शशधरप्रभवा नदीव। तस्मिन् निरोजसि न राजसि मर्त्यमात्रे मुक्तावली मृतशरीर इवावनद्धा ।।६९।।

(धीरललित: -४४) धीरललितस्तु राजसः। सोऽप्युत्तममध्यमानुकूलदक्षिणशठधृष्टासाधारण- साधारणादिभेदात् चतुश्चत्वारिंशत्प्रकार एव। तत्र- १. धीरललितोत्तमो यथा-(कुसं. ८.२०) एवमिन्द्रियसुखस्य वर्त्मनः सेवनादनुगृहीतमन्मथः । शैलराजभवने सहोमया मासमात्रमवसद् वृषध्वजः ॥७०॥ २. धीरललितमध्यमो यथा-(विक्र. ३१९) सामन्तमौलिमणिरञ्जितशासनाङ्कमेकातपत्रमवनेर्न प्रभुत्वम्। अस्या: सखे! चरणयोरधिगम्य कान्तमाज्ञाकरत्वमहमद्य यथा कृतार्थः ॥ ७१॥ ३. धीरललितानुकूलो यथा-(र. ३. ५) न मे हिया शंसति किचिदीप्सितं स्पृहावती वस्तुषु केषु मागधी। इति स्म पृच्छत्यनुवेलमादृतः प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः ॥ ७२॥ ४. धीरललितदक्षिणो यथा-(रत्ना. १.२२) अनङ्गोऽयमनङ्गत्वमद्य निन्दिष्यति ध्रुवम्। यदा तेन तु संप्राप्तः पाणिस्पर्शोत्सवस्तव । ७३। ५. धीरललितशठो यथा- वास: सम्प्रति केशव! क्व भवतो मुग्धेक्षणे! नन्विदं वासं ब्रूहि शठ! प्रकामसुभगे त्वद्वात्रसंश्लेषतः । यामिन्यामुषितः क्व धूर्त! वितनुर्मुष्णाति कि यामिनी? शौरिर्गोपवधूं छलैः परिहसन्नेवंविधैः पातु व: ॥७४॥

पञ्चदशः प्रकाशः ८७३

६. धीरललितधृष्टो यथा-(रत्ना. २. १७) दृष्टिं रुषा क्षिपसि भामिनि! यद्यपीमां स्निग्धेयमेष्यति तथाऽपि न रूक्षभावम् त्यक्त्वा त्वरां व्रज तव स्खलितैरयं हि खेदं करष्यिति गुरुर्नियतं नितम्बः ॥७५॥ ७. धीरललितासाधारणो यथा-(कुसं. ३.२३) स माधवेनाभिमतेन सख्या रत्या च साशङ्कमनुप्रयातः । प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ॥७६॥ ८. धीरललितसाधारणो यथा-(रत्ना. २.८) दुर्वारां मदनशरव्यथां वहन्त्या कामिन्या यदभिहितं पुरः सखीनाम्। तद् भूयः शिशुशुकशारिकाभिरुक्तं धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति ।।७७। ९. धीरललितासाधारणानुकूलो यथा-(मामा. १.३९) जगति जयिनस्तेते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥७८॥ १०. धीरललितसाधारणानुकूलो यथा-(विक्र. १.२०) एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ।।७९।। ११. धीरललितासाधारणदक्षिणो यथा-(कुसं. ८.४८) तन्मुहूर्तमनुमन्तुमर्हसि प्रस्तुताय नियमाय मां प्रति। त्वां विनोदनिपुणः सखीजनो वल्गुवादिनि! विनोदयिष्यति ।। ८० ।। १२. धीरललितसाधारणदक्षिणो यथा- वाचो भामिनि! किं तवाद्य परुषाः सुभ्रु! भ्रुवोर्विभ्रमः॥८१॥ (पृ. ८६३) १३. धीरललितासाधारणशठो यथा-(उराच. १.४६) अपूर्वकर्मचण्डालमयि मुग्धे! विमुञ्च माम्। श्रिताऽसि चन्दन भ्रान्त्या दुर्विपाकं विषद्रुमम् ॥८२॥

८७४ शृङ्गारप्रकाशे

१४. धीरललितसाधारणशठो यथा- दूरादेव विलोक्य दुग्धधवलां राधामुखेन्दुद्युतिं मुग्धे मोहिनि! मुञ्च मां हलधरस्यैषा प्रभा दृश्यते। इत्थं व्याजविसर्जितव्रजवधूहर्षप्रसन्नाननः कृष्णो वाञ्छितसङ्गमद्विगुणितप्रेमोत्सवः पातु वः॥८३॥ १५. धीरललितासाधारणधृष्टो यथा- क्लाम्यन्ती यदुपेक्षितासि पुरतः कामो यदग्रे हतः क्लिष्टं यत् तपसा वपुर्यदपि च प्रोक्ता वटुच्छद्मना। तत् सर्वं प्रणतस्य मेऽ्द्य दयिते दाक्षायणि! क्षम्यता- मित्युक्त्वा चरणाब्जयोर्विजयते लुण्ठन् शिवायाः शिवः॥८४॥ १६. धीरललितसाधारणधृष्टो यथा-(रत्ना. २.२०) प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि विज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन् वक्तुं क्षममिति न वेद्यि प्रियतमे! ॥८५॥ १७. धीरललितानुकूलोत्तमो यथा-(विक्र. १.११) यद्च्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत् सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥ ८६॥ १८. धीरललितदक्षिणोत्तमो यथा- प्रत्यग्रोज्झितगोकुलस्य शयनादुत्स्वप्नमूढस्य मा गोत्रस्खलितादुपैतु च दिवा राधेति भीरोरिति। रात्रावस्वपतो दिवा च विजने लक्ष्मीति चाभ्यस्यतो राधां संस्मरतः श्रियं रमयतः खेदो हरे: पातु वः॥८७॥ १९. धीरललितशठोत्तमो यथा- केय मू्ध्न्यन्धकारे तिमिरमिह कुतः सुभ्रु! कान्तेन्दुयुक्ते ।८८॥ (पृ. ५५५) २०. धीरललितधृष्टोत्तमो यथा-(रत्ना. ४.१) सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याऽधिक वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां पुनः।

पञ्नदशः प्रकाश: ८७५

प्रत्यापत्तिमुपागता मयि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्येव तयैव बाष्पसलिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम् ॥८९॥ २१. धीरललितासाधारणोत्तमो यथा- आघूर्णद्वपुषः स्खलन्मृदुगिर: किञ्चित्स्खलद्वाससो रेवत्यंसनिषण्णनिस्सहभुजस्याताम्रनेत्रद्युतेः - श्वासामोदमदान्धषट्पदकुलव्यालुप्तकण्ठस्रज: पायासु: परिमन्थराणि हलिनो मत्तस्य यातानि वः ॥९०॥ २२. धीरललितसाधारणोत्तमो यथा- कालिन्दीजलकुञ्जवञ्जुलवनच्छायानिषण्णात्मनो राधाबद्धनवानुरागरसिकस्योत्कण्ठया गायतः ।

गीतं लम्बितकर्णतर्णककुलैराकर्ण्यमानं हरे: ॥ ९१॥ २३. धीरललितासाधारणानुकूलोत्तमो यथा-(कुसं. ८.५१) मुञ्च कोपमनिमित्तकोपने! सन्ध्यया प्रणमितोऽहमन्यया। किं न वेत्सि सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमवृत्तिमात्मनः ॥९२॥ २४. धीरललितसाधारणानुकूलोत्तमो यथा-(विक्र. १.६) गतं भयं मीरु! सुरारिसम्भवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने नलिनीव पङ्कजम् ॥९३॥ २५. धीरललितासाधारणदक्षिणोत्तमो यथा-(कुसं. ८.५२) निर्मितेषु पितृषु स्वयंभुवा या तनुः सुतनु! पूर्वमुज्झिता । सेयमस्तमुदयं च सेवते तेन मानिनि! ममात्र गौरवम् ॥९४॥ २६. धीरललितसाधारणदक्षिणोत्तमो यथा-(रत्ना. १.२०) प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपिप्रभवा लतेव ।।९५।। २७. धीरललितासाधारणशठोत्तमो यथा-(कुसं. ५.६१) न वेध्यि संप्रार्थितदुर्लभः कदा सखीभिरास्रान्तरवीक्षितामिमाम् । तपःकृशामभ्युपपत्स्यते सखीं वृषेव सीतां तदवग्रहक्षताम् ॥९६॥

८७६ शृङ्गारप्रकाशे

२८. धीरललितसाधारणशठोत्तमो यथा- निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरात् पाली(आली) समालिङ्गिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं राधे! मुधा ताम्यसि। इत्युत्स्वप्नपरम्परासु शयने श्रुत्वा गिरं शार्ङिण: सव्याजं शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥९७॥ २९. धीरललितासाधारणधृष्टोत्तमो यथा-(कुसं. ५.८४) इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनी चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्वे वृषराजकेतनः ॥९८॥ ३०. धीरललितसाधारणधृष्टोत्तमो यथा-(रत्ना. ३.१४) आताम्रतामपनयामि विलक्ष एष लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि! मूर्ध्ना। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ।९९॥ ३१. धीरललितानुकूलमध्यमो यथा-(वेसं. २.९) किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखं नाद्यापि सम्भाविता। अन्यस्त्रीजनसङ्कथालघुरहं स्वप्ने त्वया लक्षितो दोषं पश्यसि किं प्रिये! परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥१००॥ ३२. धीरललितदक्षिणमध्यमो यथा- गच्छाम्यच्युत! दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते? किंत्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः सम्भावयत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन् पुलकोत्कराञ्चिततनुर्गोपीं हरि: पातु वः ॥१०१॥ ३३. धीरललितशठमध्यमो यथा- सत्यान्यस्तकरस्य वारिधितटे संपश्यतो वीरुध: स्मृत्वा यामुनकूलकम्पितलतावेश्मान्तरक्रीडितम्। गोपीनामहठोपचारमधुरप्रेमार्द्रभावश्रिया- मुत्कण्ठाभरमन्थर मधुरिपोर्गीतं शिवायास्तु वः ॥१०२॥ ३४. धीरललितधृष्टमध्यमो यथा- कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः । गृहीतः सापराधोऽयं मुच्यते स कथं करः ॥१०३॥

पञ्चदशः प्रकाश: ८७७

३५. धीरललितासाधारणमध्यमो यथा-(मेघ. १००) शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः सोऽतिक्रान्तः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात्। श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य- स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ।।१०४।। ३६. धीरललितसाधारणमध्यमो यथा- दूरे गोकुलनाथ! गोकुलमितः सञ्चारशून्या दिश- स्त्यक्त्वा मां धनिकादयोऽपि हि गता मासातिखेदालसाः । विस्तीर्णा वनराजिकेयमपराऽजानां पुरो निर्गमात् खिन्नाऽस्मि प्रतिपालयेत्यभिहितो गोप्या हरि: पातु वः ॥१०५॥ ३७. धीरललितासाधारणानुकूलमध्यमो यथा-(मामा. ८.२) निश्च्योतन्ते सुतनु! कबरीबिन्दवो यावदेते यावन्मध्यः स्तनमुकुलयोर्नार्द्रभावं जहाति। यावत् सान्द्रप्रतनुपुलकोद्भेदवत्यङ्गयष्टि- स्तावद् गाढं वितर सकृदप्यङ्गपालीं प्रसीद ॥१०६॥ ३८. धीरललितसाधारणानुकूलमध्यमो यथा-(वेसं. १.२) कालिन्द्याः पुलिनेषु केलिकुपितामुत्सृज्य रासे रसं गच्छन्तीमनुगच्छतोऽश्रुकलुषां कंसद्विषो राधिकाम्। तत्पादप्रतिमानिवेशितपदस्योद्भूतरोमोद्रते- रक्षुण्णोऽनुनयः प्रसन्नदयितादृष्टस्य पुष्णातु व:॥१०७॥ ३९. धीरललितासाधारणदक्षिणमध्यमो यथा- व्रीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरूणां वद्धोत्कम्प्रस्तनकलशयोर्मन्युमन्तर्नियम्य - तिष्ठेत्युक्त किमिव न तया यत् समुत्सृज्य बाष्पं मय्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभाग: ।।१०८॥

१. श्रीकृष्णो गा इव महिषीरप्यजाश्चापि चारयति स्मेति श्रीभागवतात् प्रसिद्धम् ।

८७८ शृङ्गारप्रकाशे

४०. धीरललितसाधारणदक्षिणमध्यमो यथा- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसु- र्द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याऽद्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥१०९॥ ४१. धीरललितासाधारणशठमध्यमो यथा-(कुसं. ५.५८) यदा बुधैः सर्वगतस्त्वमुच्यसे न वेत्सि भावस्थमिमं कथं जनम् । इति स्वहस्तालिखितश्च मुग्धया रहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥११०॥ ४२. धीरललितसाधारणशठमध्यमो यथा-(अमरु.१९) दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वर्तितकन्धरः सपुलकस्वेदोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥१११॥ ४३. धीरललितासाधारणधृष्टमध्यमो यथा-(सूमु. २३) प्रसादे वर्तस्व, प्रकटय मुदं, संहर रुषं प्रिये! शुष्यत्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥११२॥ ४४. धीरललितसाधारणधृष्टमध्यमो यथा- आधातुं विनयं निरागसि जने कुप्यन्तु नामेश्वरा- स्तेन स्मारय/स्वाशय शुद्धिरेव सुवचा प्रायः प्रभूणां पुरः । मिथ्या मानिनि! मन्यसे यदि तदा नित्यं मनोवर्तिनी वाच्या तामरसाक्षि! साक्षिपदके का वा त्वदन्या मया ॥११३॥

(धीरप्रशान्तः -८) धीरप्रशान्तोऽपि धीरोदात्तवदष्टधैव। तस्य तु धीरप्रशान्तानुकूलप्रतिभेदा यद्यपि विद्यन्ते; तथापि सत्त्वातिरेकादगाढसम्भोगत्वेन नोपलक्ष्यन्ते। तथा ह्येतद्विषये सुभाषितानीत्थमध्यगीष्महि-

पञ्चदशः प्रकाशः ८७९

तत् पाण्डित्यं न पतति पुनर्येन संसारचक्रे सा सन्मैत्री न चलति पुनर्या सुखे चासुखे च। सम्भोगास्ते म/र-तिषु विदुषां ये न वाच्याः परेषां तच्चैश्वर्यं जगति महतां यत् परेषां सुखाय ।।११४।। पुरुषार्थान्तरे पुनरस्य धीरोदात्तादिभ्योऽपि महान् विशेष इव लभ्यते। तद्यथा- किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशश्शरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविध्वंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु । (रघु. २.५७) यथा वा-(किराता. २.३०) सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥११६॥ अथैषामपि मिथस्संसर्गभेदा भवन्ति। ते तु यद्यपि बहुत्वात् संख्यातुमशक्यास्तथापि लेशतः कथ्यन्ते। तेषु - धीरोदात्तप्रशान्तो यथा- अतिथिभिर्गतमेव गृहागतैरपथिकागमना च निशीथिनी। तदधुना प्रतिजागृहि पुत्रकान् प्रविश वेश्म कुटुम्बिनि! शेमहे ॥११७॥ धीरोद्धतप्रशान्तो यथा-(बारा. २.६३) अतिथिरसि किमन्यद् देवदेवो गुरुस्ते वयमपि च सदाराः साग्नयोऽस्मिन् वसामः । तदनु/पसर गृहान्नस्त्वं भृगोः पुत्रभाण्डं वटुपरिषदभीष्टास्सन्त्वनध्यायचेष्टाः ॥।११८॥ धीरप्रशान्तमध्यमो यथा- विषयपतिरलुब्धो धेनुभिर्धाम पूत कतिचिदभिमतायां सीम्नि सीरा वहन्ति। शिथिलयति न भार्या चातिथेयीं सपर्यामिति सुकृतमनेन व्यञ्जितं नः फलेन॥११९॥ धीरललितकनिष्ठो यथा- शतं वारानुक्तः प्रियसखि! वचोभिः सुपरुषैः सहस्रं निर्धूतः पदनिपतितः पार्ष्णिहतिभिः । कियत्कृत्वो बद्धाः पुनरिह न वेद्यि भ्रुकुटय- स्तथाऽपि क्लिष्टात्मा क्षणमपि न धृष्टो विरमति ॥१२०॥

८८० शृङ्गारप्रकाशे

एवमन्येऽपि विज्ञेया भेदाः संभेदतो मिथः । चतुर्णामपि लक्ष्येषु नायकानां मनीषिभिः ॥१२१॥ धीरोदात्तादिभेदेन चतुरश्चतुरोऽपि च। चतुश्शतविधान् वेत्ति नायकान् स कविः कवि: ॥१२२॥ परिग्रहप्रवृत्तिभ्यां गुणप्रकृतियोगतः । चातुर्विध्याच्च धैर्यस्य नायकत्वं नियम्यते ॥१२३॥ इति निगदित एष नायकानामसदृशभङ्गिमनोहरः प्रपञ्चः । निजनिजपटुभङ्गिमङ्गनानां बहुविधभेदवतीमतोऽभिधास्ये ।१२४।

(२. नायिकाः) तत्र नायिका अपि चतस्त्रः स्वकीया, परकीया, पुनर्भू:, सामान्या च। तत्र स्वकीया यथा- अतिथिभिर्गतमेव गृहागतैः० (पृ. ८७९) परकीया यथा-(रघु. १६.८) का त्वं शुभे! कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते। आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ।१२५॥ पुनर्भूर्यथा-(माघ. १६.८१) यामूढवानूढवराहमूर्तिर्मुहूर्तमादौ पुरुष: पुराण:। तेनोह्यते साम्प्रतमक्षतैव क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्भू: ॥१२६॥ सामान्या यथा- मदोदयान्दोलितताम्रलोचना: सुराङ्गनास्तूर्णमितोऽपसर्पत। इयं पुनश्चित्रशिखण्डिमण्डली क्व पण्यनार्यः? क्व च नाम तापसाः?॥१२७॥

तत्र स्वकीया परकीया च उत्तमा, मध्यमा, कनिष्ठा, ऊढा, अनूढा, धीरा, अधीरा, मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा च। उत्तमा यथा-(कुसं. १.४९) सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदे/वेशं विनिवेशितेन। सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नादेकत्र सौन्दर्यदिदृक्षयेव ।१२८॥

१. 'इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवकृतौ शरृङ्गारप्रकाशे रत्यालम्बनप्रकाशनो नाम पञ्नदशः प्रकाश:॥१५।' इति त्वत्र योजयितुमुचितम्।

पञ्चदशः प्रकाश: ८८१

मध्यमा यथा-(काव्याद. २.३२५) न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भवा। तथाऽप्येषा मनोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम् ॥१२९॥ कनिष्ठा यथा-(गास. २.१९) अज्ज कइमो हु दिअहो वाहवहू रूवजोव्वणुम्मत्ता। सोहग्गं धणुरुंपच्छलेण रच्छासु विक्खिरइ ॥१३०॥ (अद्य कतमोऽपि दिवसो व्याधवधू रूपयौवनोन्मत्ता। सौभाग्यं धनुस्तष्टत्वक्छलेन रथ्यासु विकिरति ।।) ऊढा यथा-(कुसं. ७.९५) नवपरिणयलज्जाभूषणां तत्र गौरीं वदनमपहरन्तीमब्जसङ्काशमीशः - अपि शयनसखीभ्यो दत्तवाचं कथंचित् प्रथममुखविकासैर्हासयामास गूढम् ।१३१।। अनूढा यथा-(कुसं. १. ५०) तां नारद: कामचर: कदाचित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे। समादिदेशैकवधूं भवित्रीं प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ।।१३२॥ धीरा यथा-(मामा. ६.६) इयमवयवैः पाण्डुक्षामैरलङ्कृतमण्डना कलितकुसुमा वल्लीवान्तर्लता परिशोषिणी। वहति च वरारोहा रम्यां विवाहमहोत्सव- श्रियमुदयिनीमत्यर्थं च व्यनक्ति मनोरुजम् ॥१३३॥ अधीरा यथा- झिज्जंति वलंति समूससंति सिज्जंति कंटइज्जंति। अंगाइ तस्स पुरओ ण आणिमो कह हु विज्जंति ।।१३४।। (जीर्यन्ते वलन्ति समुच्छ्वसन्ति स्विद्यन्ति कण्टकीयन्ति। अङ्गानि तस्य पुरतो न जानीमः कथं खलु विद्यन्ते ।)

८८२ शृङ्गारप्रकाशे

मुग्धा यथा-(काव्याद. २.१४३) मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने कृतां सखीम्। बाला भ्रूभङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा ।।१३५। मध्या यथा-(गास. ९.८१) दंतक्खअं कओले कअग्गहुव्वेल्लिअं च धम्मिल्लं। णिद्दालसं च दिट्ठिं, बहुएँ बहुमण्णइ अणंगो ॥१३६॥ (दन्तक्षतं कपोले कचग्रहोद्वेल्लितं च धम्मिल्लम् । निद्रालसां च दृष्टिं वध्वा बहुमन्यते अनङ्ग: ।।) प्रगल्भा यथा-(काव्याद. २.२६१) कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम् । अवेत्य कान्तमबला लीलापद्मं न्यमीलयत् ॥१३७॥

पुनर्भूरक्षता, क्षता, यातायाता यायावरा च। अक्षता यथा- अवाप्तकन्यातुलया सत्यवत्या समागतः । विमुक्तचिन्तया रेजे राजा राजीवलोचनः ॥१३८॥ क्षता यथा- मयेन निर्मितां लड्डां लब्ध्वा मन्दोदरीमपि। रेमे मूर्तो दशग्रीवलक्ष्मीमिव विभीषणः ॥१३९॥ यातायाता यथा- सावज्ञाः पतिपादयोर्धृतगुरुव्रीडा गुरूणां ततौ? सोन्माथा ममतामुखे स्थित/स्मित-कृतावज्ञा सखीसंसदि। शक्राभ्यर्थनया कथञ्चन पुनः प्रत्यागताया गृहे तारायास्तरलं स्खलन्ति गगने गर्भालसा दृष्टयः ॥१४०॥ यायावरा यथा- क्रमेण सद्भर्तृचतुष्टयादिति प्रसूय साडष्टौ तनयांस्तनूदरी। दरीषु विन्ध्याद्रिवरस्य माधवी महत् तपस्तप्तुमथोपचक्रगे ॥१४१॥

पञ्नदशः प्रकाश: ८८३

सामान्या ऊढा, अनूढा, स्वयंवरा, स्वैरिणी, वेश्या च। ऊढा यथा-(किराता. ३.३६) तुषारलेशाकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गभीरुः । अगूढभावाऽपि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे ॥१४२॥ अनूढा यथा-(मवीच. १.३०) कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्ते वयं चार्थिनो रत्नं यत् क्वचिदस्ति तत् परिणमत्यस्मासु शक्रादपि। कन्यायाश्च परार्थतैव हि मता, तस्याः प्रदानादहं बन्धुर्वो भविता, पुलस्त्यपुलहप्रष्ठाश्च सम्बन्धिनः ॥१४३॥ स्वयंवरा यथा-(रघु. ६.६७) सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥१४४॥ स्वैरिणी यथा-(सूमु. १०) आद्ये जग्मुषि ताम्रचूडरहि/सिते श्रोत्रं प्रबुद्धा दरात्/जवात् किञ्चिद् वासवदिङ्मुखं प्रविकसद् दृष्ट्वा गवाक्षाध्वना। सन्त्रासेन समीरिता प्रियतमप्रेम्णा निरुद्धा शनै- रुत्थानोपनिवेशनानि कुरुते कल्पे/तल्पे मुहुः स्वैरिणी ॥१४५॥

वेश्या तु गणिका, विलासिनी रूपाजीवा च। गणिका यथा- ततजातिषु तुम्बुरुर्गुरुर्गुरुकल्पः सुषिरेषु नारदः । विततेषु विशेषहेतवो मम विश्वावसुपादपांसवः ॥१४६॥ विलासिनी यथा-(मेघ. ३५) पादन्यासक्वणितरशनास्तत्र लीलावधूतैः रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू- नामोक्ष्यन्ति त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान् ॥१४७॥

८८४ शृङ्गारप्रकाशे

रूपाजीवा यथा-(कुट्टनी. ४४) अयमेव दह्यमानस्मरनिर्गतधूमवर्तिकाकारः । चिकुरभरस्तव सुन्दरि! कामिजनं किङ्करीकुरुते ॥१४८॥

(१. स्वकीया) अथ स्वकीयानामुत्तमादिभेदे व्यतिकरप्रस्तारे त्रिचत्वारिशच्छतम्। तत्र- स्वकीया उत्तमा यथा-(शाकु. ११७) सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥१४९॥ उत्तमा धीरा यथा-(गास. १.८८) जाणइ जाणावेउं अणुणअ-विद्दविअ-माणपरिसेसं। पइरिक्कम्मि वि विणआवलंबणं स च्चिअ कुणंती ।।१५०। (जानाति ज्ञापयितुमनुनयविद्रावितमानपरिशेषम् । परिक्रमेऽपि विनयावलम्बनं सत्यमिव कुर्वती ।।) उत्तमाऽधीरा यथा-(गास. ४.२३) पिअदंसण-सुहरसमउलिआइँ जइ से ण होंति अच्छीइं। ता केण कण्णरइअं लक्खिज्जइ कुवलअं तिस्सा ।१५१।। (प्रियदर्शनसुखरसमुकुलिते यदि तस्या न भवतो अक्षिणी। तदा केन कर्णरचितं लक्ष्यते कुवलयं तस्याः ॥) उत्तमा ऊढा यथा-(रघु. ७.२५) नितम्बगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वधूर्विधातृप्रतिमेन तेन। चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविसर्गमग्नौ ॥१५२॥ उत्तमानूढा यथा-(शाकु. २.१०) अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमपि/मिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥१५३॥

पञ्चदशः प्रकाश: ८८५

उत्तमा धीरोढा यथा-(चौप. ११) अद्यापि तन्मनसि संपरिवर्तते मे रात्रौ मयि क्षुतवति क्षितिपालपुत्र्या। जीवेति मङ्गलविधिं परिहृत्य कोपात् कर्णे कृतं कनकपत्रमनालपन्त्या ।।१५४।। उत्तमा धीरानूढा यथा-(कुसं. ६.१) अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम्। दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति ।१५५॥ उत्तमाऽधीरोढा यथा- सस्वेदरोमाञ्चितकम्पिताङ्गी जाता प्रियस्पर्शसुखेन वत्सा। मरुन्नवाम्भ:प्रविधूतसिक्ता कदम्बयष्टिः स्फुटकोरकेव ॥१५६॥ उत्तमाऽधीराऽनूढा यथा-(मामा. १.२९) अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममुत्पलाक्ष्याः । तद् भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं किमपि मान्मथमाविरासीत् ।।१५७।। उत्तमा मुग्धा यथा-(गास. ७.७८) मुद्धे अपत्तिअंती, पवाल-अंकुरअ-वण्ण-लोहिअए। णिद्धोअ-धाउराए कीस सहत्थे पुणो धुअसि ॥१५८॥ (मुग्धे! अप्रत्ययन्ती प्रवालाङ्कुरसवर्णलोहितौ। निर्धौतधातुरागौ कस्मात् स्वहस्तौ पुनर्धावयसि ।। उत्तमाधीरा मुग्धा यथा-(जाह. १०. ५०) द्वित्राण्यथ रथाद् भूमौ पदान्याधाय निस्सहा। येयमत्र कियद् दूरमिति पप्रच्छ मैथिली ।१५९॥ उत्तमा धीरा मुग्धा यथा-(वज्जाल. पृ.३७९) कइआ गओ पिओ अज्ज पुत्ति! अज्जेण कइ दिणा होंति?। एक्रो, एद्दहमेत्तो भणिउं मोहं गआ बाला ॥१६०॥ कदा गतः प्रियः? अद्य पुत्रि! अद्येति कति दिनानि भवन्ति?। एक:, एतावन्मात्रे भणिते मोहं गता बाला ॥ उत्तमा ऊढा मुग्धा यथा-(गास. १.१५) किं किं दे पडिहासइ? सहीहिं इअ पुच्छिआएँ मुद्धाए। पढमुग्गअ-दोहलिणीए णवरं दइअं गआ दिट्ठी ।१६१।।

८८६ शृङ्गारप्रकाशे

(किं किं ते प्रतिभासते? सखीभिरिति पृष्टाया मुग्धायाः । प्रथमोद्गतदोहदिन्याः केवलं दयितं गता दृष्टिः ॥) उत्तमाडनूढा मुग्धा यथा- जाव ण उद्ठंति वाचिअ/वलिअ-थणआ से दुद्धगंधिअमुहीए। ताव च्चिअ थुत्थुक्कारिआइ मअणेण अंगाइ ॥१६२॥ (यावन्न उत्तिष्ठतः वलित/पीन-स्तनौ तस्या दुग्धगन्धिमुख्याः। तावदेव १थूथू-कृतानि मदनेन अङ्गानि ।।) उत्तमा धीरोढा मुग्धा यथा-(गास. ७.४७) पुच्छिज्जंती ण भणइ गहिआ पिप्फुरइ चुंबिआ रुअइ। तुण्हिक्का णववहुआ कआवराहेण दइएण उवऊढा ।१६३। (पृच्छ्यमाना न भणति, गृहीता प्रस्फुरति, चुम्बिता रोदिति । तूष्णीका नववधूः कृतापराधेन दयितेनोपगूढा ।।) उत्तमा धीराऽनूढा मुग्धा यथा- तह मुद्धाए पुलोइओ पिअवरो पक्खुमेणए/वसुमेलए कह वि। जह से पढमं हिअए पच्छा हत्थम्मि वि वलग्गो ॥१६४॥ (तथा मुग्धया प्रलोकितः प्रियवरः पक्ष्मणैकेनापि। यथा तस्य प्रथमं हृदये पश्चात् हस्तेऽपि विलग्ना ।।) उत्तमा धीराऽनूढा मुग्धा यथा- बालत्तणदुल्ललिआए अज्ज अणज्जं कअं णववहूए। भाआमि घरे एआइणि त्ति णिंतो पई रुद्धो ।१६५॥ (बालत्वदुर्ललितयाऽद्य अनार्यं कृतं नववध्वा। बिभेमि गृहे एकाकिनीति निर्यन् पती रुद्ध:।।) उत्तमा अधीराऽनूढा मुग्धा यथा-(द्र. छाया परिशिष्ट-४) णिसुणइ अहोमुहं तंस-वलिअ-सेआसअंत-गंडअला। हिअइच्छिअ-वर-वारेज्ज-हअह(?) संकित्तणं कुमारी ॥१६६॥ उत्तमा मध्या यथा- अंतरअंति समुण्णअ-पओहरा पिअअमाए मुहअंदं। मा रइविआसिणी चिअ कमलच्छाआ विसंवअइ ॥१६७॥

पञ्नदशः प्रकाश: ८८७

(अन्तरयतः समुन्नतययोधरौ प्रियतमाया मुखचन्द्रम् । मा रविविकासिन्येव कमलच्छाया विसम्वदति ।।) उत्तमा धीरा मध्यमा यथा-(अमरु.) दूरादुत्सुकमागते विवलितं, संभाषिणि स्फारितं, संश्लिष्यत्यरुणं, गृहीतवसने कोपाञ्चितभ्रूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूरेक्षणात् चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥१६८॥ उत्तमा धीरा मध्यमा यथा- आतङ्कश्रमसाध्वसव्यतिकरोत्कम्पः कथं सह्यताम् ॥१६९॥ (पृ.८३४) उत्तमा ऊढा मध्यमा यथा- कह मा झिज्जउ मज्झो इमाएँ कंदोट्टदलसरिच्छेहिं। णअणेहिं जो ण दीसइ घण-थण-हर-रुद्ध-पसरेहिं ॥१७०॥ (कथं मा क्षीयतां मध्योऽस्याः कुवलयदलसदृक्षाभ्याम् । नयनाभ्यां यो न दृश्यते घनस्तनभररुद्धप्रसराभ्याम् ।।) उत्तमा अनूढा मध्या यथा-(मामा. ४.८) तन्मे मनः क्षिपति यत् सरसप्रहारमालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया। ।।१७१।। उत्तमा धीरोढा मध्या यथा- निश्च्योतन्ते सुतनु! कबरीबिन्दवो यावदेते ॥१७२॥ (८७७) उत्तमा धीराऽनूढा मध्या यथा-(मामा. २.२) ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यतः । मम तु दयितस्तातः श्लाघ्यो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥१७३॥ उत्तमा अधीरोढा मध्या यथा-(कुसं. ८.५) एवमालि! निगृहीतसाध्वसं शङ्करो रहसि सेव्यतामिति। सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥१७४॥

८८८ शृङ्गारप्रकाशे

उत्तमाऽधीराऽनूढा मध्या यथा-(गास ३.७८) सेअच्छलेण पेच्छह तणुए अंगम्मि से अमाअंतं। लावण्णं ओसरइ व्व तिवलि-सोवाण-पंतीए ।१७५।। (स्वेदच्छलेन प्रेक्षध्वं तनुकेऽङ्गे तस्या अमात्। लावण्यमपसरतीव त्रिवलीसोपानपडि्क्तभिः ।। उत्तमा प्रगल्भा यथा- णिहुअं खु णीससिज्जइ रुव्वइ राईसु तं पि णीसद्दं। वहुआ पइम्मि कआवराहे हिअइच्छिआणिण्हुविज्जंति ।।१७६ ।। (निभृतं खलु निःश्वस्यते रुद्यते रात्रिषु तदपि निश्शब्दम् । पत्यौ कृतापराधे हृदयेप्सितानि हूयन्ते ।।) उत्तमा धीरा प्रगल्भा यथा-(गास. १.४८) अण्णदइआ/महिलापसंगं दे देव करेसु अम्ह दइअस्स। पुरिसा एक्कंत-रसा ण हु दोस-गुणे विआणंति ।१७७।। (अन्यदयिता/महिला-प्रसङ्गं हे देव! कुर्वस्माकं दयितस्य । पुरुषा एकान्तरसा न खलु दोषगुणौ विजानन्ति ।।) उत्तमाऽधीरा प्रगल्भा यथा-(गास. २.४७) ण मुअंति दीहसासं ण रुअंति चिरं, ण होंति किसिआओ। धण्णाओ ताओ जाणं बहुवल्लह वल्लहो ण तुमं ।१७८॥ (न मुञ्चन्ति दीर्घश्वासं न रुदन्ति चिरं न भवन्ति कृशाः । धन्यास्ता यासां बहुवल्लभ! वल्लभो न त्वम् ॥) उत्तमा ऊढा प्रगल्भा यथा-(गास. १.२३) आणासआइँ देंती तह सुरए हरिस-विअसिअ-कवोला। गोसे वि ओणअ-मुही, अह सेत्ति पिअं ण सद्दहिमो ॥१७९॥ (आज्ञाशतानि ददती तथा सुरते हर्षविकसितकपोला। प्रातरप्यवनतमुखी इयं सेति प्रियां न श्रद्दध्मः ।) उत्तमाऽनूढा प्रगल्भा यथा-(कुसं. ७.१९) पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥१८०॥

पञ्नदश: प्रकाश: ८८९

उत्तमा धीरोढा प्रगल्भा यथा-(रत्ना. २.२१) भ्रूभेदे सहसोद्रतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्त वचो निष्ठुरम् । अन्तर्बाष्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं कोपश्च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्च न प्रश्रयः ॥१८१॥ उत्तमा धीरोढा प्रगल्भा यथा-(कुसं. ५.८३) निवार्यतामालि! किमप्ययं वटुः पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतां विभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ॥१८२॥ उत्तमाधीरोढा प्रगल्भा यथा-(अमरु. ७५) कथमपि कृतप्रत्यासक्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादससंभ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं ततः ॥१८३॥ उत्तमाधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(शाकु. ३.७) क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डुरा । शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥१८४॥ मध्यमा यथा- नीलेन्दीवरशङ्कया पाणौ पद्मधिया मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोः । लीयन्ते कबरीषु बान्धवकुलव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः; कियन्ति तरुणि! स्थानानि रक्षिष्यसि? ॥१८५॥ मध्यमा धीरा यथा-(अमरु. ८१) कपोले पत्रालीकरतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः । मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पः स्तनतटीं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥१८६॥

८९० शृङ्गारप्रकाशे

मध्यमा अधीरा यथा-(गास. ३.२२) पिअ-संभरण-पलोट्टंत-वाह-धारा-णिवाअ-भीआए । दिज्जइ वंकग्गीवाए दीवओ पहिअ-जाआए ॥१८७। (प्रियसंस्मरणप्रलुठद्बाष्पधारानिपातभीतया। दीयते वक्रग्रीवया दीपकः पथिकजायया ।।) मध्यमोढा यथा-(गास. १.१३) घरिणीएँ महाणस-कम्म-लग्ग-मसिमलिइ/मइलिएण हत्थेण। छित्तं मुहं हसिज्जइ, चंदावत्थं गअं पइणा ॥१८८॥ (गृहिण्या महानसकर्मलग्नमसीमलिनितेन/नेन हस्तेन। स्पृष्टं मुखं हस्यते चन्द्रावस्थं गतं पत्या ।।) मध्यमाऽनूढा यथा-(गास. ६.७५) कस्स करो बहुपुण्णप्फलेक्कृतरुणो तुहं विसम्मिहइ। थणपरिणाहे वम्महणिहाणकलसे व्व पारोहो ॥१८९॥ (कस्य करो बहुपुण्यफलैकतरोस्तव विश्रमिष्यति। स्तनपरिणाहे मन्मथनिधानकलश इव प्ररोहः ।।) मध्यमा धीरोढा यथा-(गास. ४.८४) पसिअ पिए! का कुविआ सुअणु! तुमं परअणम्मि को कोवो। का हु परो णाह! तुमं कीस अप्पुण्णाण मे सत्ती ।।१९०॥ (प्रसीद प्रिये! का कुपिता सुतनु! त्वं परजने कः कोपः । क: खलु परो, नाथ! त्वं किमित्यपुण्यानां मे शक्ति: । मध्यमा धीराऽनूढा यथा-(रत्ना २.१) दुल्लहजणाणुराओ, लज्जा गुरुई परव्वसो अप्पा। पिअसहि! विसमं पेम्मं, मरणं सरणं णवरमेक्कं ॥१९१॥ (दुर्लभजनानुरागः लज्जा गुर्वी परवश आत्मा। प्रियसखि! विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ।।) मध्यमा अधीरोढा यथा-(गास. १.७४) दिढमण्णुदूमिआएँ वि गहिओ दइअम्मि पेच्छह इमाए। ओसरइ वालुआमुठ्ठिउ व्व माणो सुरसुरंतो ॥१९२॥

पञ्नदशः प्रकाश: ८९१

(दृढमन्युदूनयाऽपि गृहीतो दयिते पश्यतानया। अपसरति वालुकामुष्टिरिव मान: सुरसुरायमाण: ।।) मध्यमा अधीराऽनूढा यथा-(लीलावती ४२३) तस्स मअलंछणस्स व करफंससमुग्गएण सेएण। ससिमणिघडिआ वाओल्लिअ व्व वारीमई जाआ ॥१९३॥ (तस्य मृगलाञ्छनस्येव करस्पर्शसमुद्गतेन स्वेदेन । शशिमणिघटिता पुत्तलिकेव वारिमयी जाता ।।) मध्यमा मुग्धा यथा-(गास. ४.७) हत्थेसु अ पाएसु अ अंगुलिगणणाए ववगआ/अइगआ दिअहा। ए्हिं उण केण गणिज्जउ त्ति भणिउं मोहं गआ/रुअइ मुद्धा ।१९४॥ (हस्तयोश्च पादयोश्चाङ्गुलिगणनया व्यपगता दिवसा:। इदानीं पुनः केन गण्यतामिति भणित्वा मोहं गता/रोदिति मुग्धा ।।) मध्यमा धीरा मुग्धा यथा-(गास. २.७०) झंझावाउत्तिण्णिअघरविवर/पलोट्ठ-सलिल-धाराहिं। कुड-लिहिओहि-दिअहं रक्खइ मुद्धा/अज्जा करअलेहिं ॥१९५॥ (झज्झावातोत्तृणीकृतगृहविवरप्रपतत्(?)-सलिलधाराभिः । कुड्यलिखितावधिदिवसं रक्षति मुग्धा/आर्या करतलैः ।।) मध्यमाऽधीरा मुग्धा यथा- केलिगोत्तक्खलिए/क्खलणे वरस्स पप्फुल्लइं(?) दिहिं देइ। बहु-वासअ-वासहरे वहुए वाहोल्लिआ दिट्ठी ॥१९६॥ (केलिगोत्रस्खलिते/स्खलने वरस्य प्रफुल्लां धृतिं ददाति। बहुवासकवासगृहे वध्वा बाष्पार्द्रिता दृष्टिः ।। मध्यमोढा मुग्धा यथा-(गास. ५.१६, द्र.२७.१५) वाहित्ता पडिवअणं ण देइ, रूसेइ एक्कमेक्कस्स। वलइ परिचुंविआ तह वि हरइ हिअअं णवरं सा ।।१९७।। (व्याह्ृता प्रतिवचनं न ददाति रुष्यत्येकैकस्य। असती कार्येण विना प्रदीप्यमाने नदी-कच्छे।।)

८९२ शृङ्गारप्रकाशे

मध्यमाऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. ४. ५२) मा णं पुच्छह दिण्णा, जस्स तुमं सो पिओ त्ति सहिआओ। सिट्ठं चिअ घणपुलएहिं होंतवहूएँ अंगेहिं ॥१९८॥ (मैनं पृच्छत दत्ता यस्य त्वं स प्रिय इति सख्यः । शिष्टमेव घनपुलकैर्भविष्यद्वध्वा अङ्गै: ।।) मध्यमा धीरोढा मुग्धा यथा-(HOS संस्करणे गाथेयं नास्ति) चुंबणबिलिअणमिल्ले सीसो अप्प ण विइण्णपडिवेअणेण। •.. पवहु कइआमोच्छीसी पइणो रावअं मउणी ॥१९९॥ मध्यमा धीरानूढा मुग्धा यथा- हिअअ-दइअम्मि वि पिए गुरुपुरओ लज्जिआए मुद्धाए। सहि सव्वो अरघडिओ/ठ्ठिओ वि होइ विरलंगुली हत्थो ॥२००॥ (हृदयदयितेऽपि गुरुपुरत ईप्सिताया मुग्धायाः । सखि! सर्वोऽधरघटितोऽपि/स्थितोऽपि भवति विरलाङ्गुलिर्हस्तः ॥।) मध्यमाऽधीरोढा मुग्धा यथा-(गास. ४. ५२) कंडुज्जुआ वराई अज्ज तए सा कआवराहेण। अलसाइअ-रुण्ण-विअंभिआइ दिअहेण सिख्खविआ ॥२०१॥ (काण्डर्जुका वराकी अद्य त्वया सा कृतापराधेन। अलसायितरुदितविजृम्भितानि दिवसेन शिक्षिता ।।) मध्यमाऽधीरानूढा मुग्धा यथा- वर-फंस-मुउलिअच्छी सिण्णूसलिअहिं बाहुलइआहिं। लज्जालसा किलम्मइ मुद्धवहू गुरुअणसमक्खं ।। २०२।। (वरस्पर्शमुकुलिताक्षी खिन्नरोमाञ्चिताभ्यां बाहुलतिकाभ्याम् । लज्जालसा क्लाम्यति मुग्धवधूर्गुरुजनसमक्षम् ।।) मध्यमा मध्या यथा-(गास. २. ५०) अज्जाए णवणहक्खअ-णिरिक्खणे गुरुअ-जोव्वणुत्तुंगं। पडिमागअ-णिअ-णअणुप्पलच्चिअं होइ थणवठठं ॥२०३। (आर्याया नवनखक्षतनिरीक्षणे गुरुकयौवनोत्तुङ्गम् । प्रतिमागतनिजनयनोत्पलार्चितं भवति स्तनपृष्ठम् ।।)

पञ्चदशः प्रकाश: ८९३

मध्यमा धीरा मध्या यथा-(गास. ४.२७) इंसं जणेंति वड्ढेंति वम्महं विप्पिअं सहावेंति। विरहे ण देंति मरिउं अहो गुणा तस्स बहुमग्गा ॥ २०४॥ (ईर्ष्यां जनयन्ति वर्धयन्ति मन्मथं विप्रियं साहयन्ति। विरहे न ददति मर्तुमहो गुणास्तस्य बहुमार्गाः ।।) मध्यमा अधीरमध्या यथा-(गौडवहो ६९०, गास. ९३३) उव्वहइ दइअ-गहिआहरोठ्ठ-झिज्जंत-रोस-पडिराअं। पाणोसरंतमइरं व पडिहचसअं मुहं बाला ॥ २०५॥ (उद्वहति दयितगृहीताधरोष्ठक्षीयमाणरोषप्रतिरागम्। पानापसरन्मदिरमिव स्फटिकचषकं मुखं बाला ।।) मध्यमोढा मध्या यथा- णिद्दालस-परिघुम्मिर-तंसवलंतद्ध-तारआलोआ। कामस्स वि दुव्विसहा दिठ्ठिणिवाआ ससिमुहीए ॥२०६॥ (निद्रालसपरिघूर्णनशीलत्र्यश्रवलदर्धतारकालोकाः । कामस्यापि दुर्विषहा दृष्टिनिपाताः शशिमुख्याः ॥।) मध्यमाऽनूढा मध्या यथा-(लीलावती ४८९) तं सिद्धकुमारं पेच्छिऊण एएहि सहि! अणज्जेहिं। अविणअमग्गं हअ-लोअणेहिं णीअहि, किं भणिमो? ॥ २०७॥ (तं सिद्धकुमारं प्रेक्ष्य एताभ्यां सखि! अनार्याभ्याम् । अविनयमार्गं हतलोचनाभ्यां नीताऽस्मि, किं भणामि ।।) मध्यमा धीरोढा मध्या यथा-(गास. २.६०) अच्छोडिअ-वत्थद्धंत-पत्थिए! मंथरं तुमं वच्च । चिंतेसि थणहराआसिअस्स मज्झस्स वि ण भंगं ॥ २०८॥ (बलादाकृष्टवस्रार्धान्तप्रस्थिते! मन्थरं त्वं व्रज। चिन्तयसि स्तनभरायासितस्य मध्यस्यापि न भङ्गम्? ।।) मध्यमा धीराऽनूढा मध्या यथा-(लीलावती ३२३) ता किं बहुएहि वि चिंतिएहि णलकूवरो वरो होउ। वित्ताहिवस्स तणओ गअमुह! तुह पसाएण ॥ २०९॥

८९४ शृङ्गारप्रकाशे (तत् किं बहुभिरपि चिन्तितैः नलकूबरो वरो भवतु। वित्ताधिपस्य गजमुख! तव प्रसादेन ॥।) मध्यमाऽधीरोढा मध्या यथा-(गास. ६.२) अज्जं पि ताव एक्वं मा मं वारेहि पिअसहि! रुअंतिं। कल्लिं उण तम्मि गए जइ ण मुआ ता ण रोदिस्सं ॥ २१०। (अद्यापि तावदेकं मा मां वारय प्रियसखि! रुदतीम्। कल्ये पुनस्तस्मिन् गते यदि न मृता न रोदिष्ये ।।) मध्यमाऽधीराऽनूढा मध्या यथा-(मामा. ७.२) रम्भोरु! संहर भयं क्षमते विकारमुत्कम्पिनः स्तनभरस्य न मध्यभागः । इत्थं त्वयैव कथितप्रणयप्रसादः सङ्कल्पनिर्वृतिषु संस्तुत एष दासः ॥ २११॥ मध्यमा प्रगल्भा यथा-(गास. १.२४) पिअविरहो अप्पिअदंसणं गरुआइं दो वि दुक्खाइं। जीए तुमं कारिज्जेसि तीए णमो आहिजाईए ।। २१२।। (प्रियविरहोऽप्रियदर्शनं च गुरुके द्वे अपि दुःखे। यया त्वं कार्यसे तस्यै नम आभिजात्यै ।।) मध्यमा धीरा प्रगल्भा यथा-(अमरुक. ६९) पुराऽभूदस्माकं तनुरियमभिन्नैव नियतं ततो नु त्वं प्रेयान् वयमपि हताशा प्रियतमाः । इदानीं नाथस्त्वं वयमपि कलत्रं; किमपरं मयाऽऽप्तं प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥ २१३॥ मध्यमा अधीरा प्रगल्भा यथा-(गास.१.४३) विरहाणलो सहिज्जइ आसाबंधेण वल्लहजणस्स। एक्कग्गामपवासो हु माए! मरणं विसेसेइ ॥ २१४॥ (विरहानल: सह्यत आशाबन्धेन बल्लभजनस्य । एकग्रामप्रवास: खलु मातर्मरणं विशेषयति ।।) मध्यमोढा प्रगल्भा यथा- पहवंति च्चिअ पुरिसा महिलाणं सुहअ! किं थ वि/लिओ सि। अणुराअणोल्लिआए को दोसो आहिआईए ।। २१५।।

पञ्चदशः प्रकाश: ८९५

(प्रभवन्त्येव पुरुषा महिलानां सुभग! किमत्र व्रीडितोऽसि । अनुरागनोदिताया: को दोष आभिजात्याः?॥ मध्यमाऽनूढा प्रगल्भा यथा-(गाधारत्नकोशे. ३९५) जिअउ त्ति पअसणाहं वरगोत्तं वरपरिअणाहि सोउमणा। छिक्का कएण णमिउस्साणुरसूर पलोएइ ॥ २१६।। ('जयतु' इति पदसनाथं वरगोत्रं परिजनैः श्रोतुमनाः । छिक्का कृतेन नमितुं सा सूर्यं प्रलोकयति ।।) मध्यमा धीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ९४५) अणुवत्तंतो अम्हारिसं जणं सुहअ! आहिजाईए। चिंतेसि वि णो हिअए अणाहिजाई सुहं जिअइ ॥ २१७॥ (अनुवर्तमानोऽस्मादृशं जनं सुभग! आभिजात्या। चिन्तयसि पुनर्हृदये अनाभिजातिः सुखं जीवति ।।) मध्यमा धीराऽनूढा प्रगल्भा यथा- X X X X सि एण्णिं तुमति घूमेइ। अलिअकुविएहि कुमरीहिं रिसं विणिउहि उप्परिअं ॥ २१८।। मध्यमाऽधीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. २.९५) केलीअ वि रूसेउं ण तीरए तम्मि चुक्कविणअम्मि। जाइअएहिं व माए! इमेहिं अवसेहिं अंगेहिं ॥ २१९॥ (केल्याऽपि रोषितुं न शक्यते तस्मिंश्च्युतविनये । याचितकैरिव मातरेभिरवशैरङ्गैः ।।) मध्यमाऽधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(लीलीवती ५६७) ण सहइ कालक्खेवं हिअअं मअण-हुअवह-पलित्तं। तस्स वि संदेहगअं जीअं ण सुअं विअ तए ॥ २२०॥ (न सहते कालक्षेपं हृदयं मदनहुतवहप्रदीप्तम् । तस्य च सन्देहगतं जीवितं न श्रुतमिव तया ।।) कनिष्ठा यथा-(गास. ३.४०) अंध-अर-वोर-पत्तं व माउआ! मह पइं विलुप्पंति। ईसाअंति महं विअ च्छेप्पाहिंतो फणो जाओ ॥ २२१॥

८९६ शृङ्गारप्रकाशे (अन्धकरबदरपात्रमिव मातरः! मम पतिं विलुम्पन्ति। ईर्ष्यन्ति मह्यमेव लाड्गूलेभ्यः/शेफोभ्यः फणो जातः ॥ कनिष्ठा धीरा यथा-(गास. १.३३) उण्हाइ णीससन्तो किं ति मह परम्मुहीएँ सअणद्धे। हिअअं पलीविअ वि अणुसएण पुद्ठिं पलीवेसि ।। २२२।। (उष्णानि निश्श्वसन् किमिति मम पराङ्मुख्याः शयनार्धे। हृदयं प्रदीप्याप्यनुशयेन पृष्ठं प्रदीपयसि ।।) कनिष्ठा अधीरा यथा-(गास. २.४६) उम्मूलेंति व हिअअं इमाइ रे! तुह विरज्जमाणस्स । अवहीरण-वस-विसंठुल-वलंत-णअणद्ध-दिट्ठाइं ॥। २२३ ।। (उन्मूलयन्तीव हृदयमिमानि रे! तव विरज्यमानस्य । अवधीरण-वश-विसंष्ठुल-वलन्नयनार्धदृष्टानि कनिष्ठोढा यथा-(गास. ६.४४) दइअ-कअग्गह-लुलिओ धम्मिल्लो सीहुगंधिअं वअणं। स/मअणम्मि एत्तिअं चिअ पसाहणं हरइ जुवईणं ॥ २२४॥ (दयितकरग्रहलुलितो धम्मिल्ल: सीधुगन्धितं वदनम् । शयने/मदने एतावदेव प्रसाधनं हरति युवतीनाम् ।।) कनिष्ठाऽनूढा यथा-(गास. २.९६) उप्फुल्लिआइ खेल्लउ मा णं वारेह होउ परिखामा। मा जहणभारगरुई पुरुसाअंती किलिम्मिहिइ ॥ २२५॥ (उत्फुल्लिकया खेलतु मैनां वारयत भवतु परिक्षामा। जघनभारगुर्वी पुरुषायन्ती क्लमिष्यति ॥।) कनिष्ठा धीरोढा यथा-(गास. ४.७५) तेण ण मरामि मण्णूहिं पूरिआ अज्ज, जेण, रे सुहअ!। तोग्गअमणा मरंती मा तुज्झ पुणो वि लग्गिस्सं ॥ २२६॥ (तेन न म्रिये मन्तुभि: पूरिताऽद्य येन रे सुभग!। त्वद्रतमना म्रियमाणा मा तव पुनरपि लगिष्यामि ।।)

पञ्नदशः प्रकाशः ८९७

कनिष्ठा धीराऽनूढा यथा- तह पूरिअमोड्ढणअं वर-सउणग्गहण-गंठि-बंधेहिं। भग्गमरणग्गहाए जह रक्खाकंडअं जाअं ॥२२७॥ (तथा पूरितमुत्तरीयं वरशकुनं गहनग्रन्थिबन्धैः । भग्नमरणग्रहाया: यथा रक्षाकाण्डकं जातः ।।) कनिष्ठाऽधीरोढा यथा-(गास. २५५) णिव्वुत्तरआ वि वहू सुरअविरामट्ठिइं अआणंती। अविरअहिअआ अण्णं पि किं पि अत्थि त्ति चिंतेइ ॥ २२८। (निर्वृत्तरताऽपि वधूः सुरतविरामस्थितिमजानती। अविरतहृदयाऽन्यदपि किमप्यस्तीति चिन्तयति ।।) कनिष्ठा अधीरा मुग्धा यथा-(गास. १.४७) होंतपहिअस्स जाआ 'आउच्छण-जीअधारणरहस्सं। पुच्छंती भमइ घरं घरेण पिअविरहसहिरीओ ॥२२९॥ (भविष्यत्पथिकस्य जाया आपृच्छन-जीवधारणारहस्यम् । पृच्छन्ती भ्रमति गृहं गृहेण प्रियविरहसहनशीलाः ।।) कनिष्ठोढा मुग्धा यथा-(गास. ५.३३) पुसइ खणं, धुवइ खणं पफ्फोडइ तक्खणं अआणंती। मुद्धवहू थणवट्टे दिण्णं दइएण णक्खपअं ॥ २३०॥ (प्रोञ्छति क्षणं धुनोति क्षणं प्रस्फोटति तत्क्षणमजानती। मुग्धवधू: स्तनपृष्ठे दत्तं दयितेन नखपदम् ।।) कनिष्ठा अनूढा मुग्धा यथा-(गास. २.९४) सा तुह सहत्थदिण्णं फग्गुच्छवकद्दमं थणुच्छंगे। परिकुविआ इव साहइ सलाहिरी गामकुमरीणं ॥ २३१॥ (सा त्वया स्वहस्तदत्तं फल्गूत्सवकर्दमं स्तनोत्सङ्गे । परिकुपितेव साधयति श्लाघनशीला ग्रामकुमारीणाम् ॥

१. आपृच्छनं विरहः। प्रवासस्यापृच्छापूर्वकत्वात्। तथा च मेघे 'आपृच्छस्व प्रियसखे'ति कालिदासः।

८९८ शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठा धीरोढा मुग्धा यथा- - इअ णअंगि मुहम्मि णं ते लिहिद व्व पई पुलोएइ ।। २३२॥ (गृहमन्थन-वर्णक-लग्न-बिन्दु-चित्रित-पक्ष्मल-कपोलम् । हे नताङ्ि! मुखे ननु ते लिखित इव पतिः प्रलोकयति ।।) कनिष्ठा धीराऽनूढा मुग्धा यथा- उव्वासिअं खु गामं, गहवइ-धूआएं कस्स पुक्करिमो। अणुमग्ग-लग्ग-वोद्रह-किंसुअ-कलिअं हरंतीए ।। २३३।१ (उद्वासितं खलु ग्रामं गृहपतिदुहित्रा कस्य कथयाम । अनुमार्गलग्न-तरुण-किंशुक-कलिकां हरन्त्या 11) कनिष्ठाऽधीरोढा मुग्धा यथा-(गास. ४.१४) अच्छीइं ता थइस्सं दोहिं वि हत्थेहिं तम्मि दिठ्ठम्मि। अंगं कलंबकुसुमं व पुलइअं कहं णु ढक्किस्सं ॥ २३४॥ (अक्षिणी तावत् स्थगयिष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन् दृष्टे। अङ्गं कदम्बकुसुममिव पुलकितं कथं नु स्थगयिष्ये? ॥ कनिष्ठा अधीराऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. ७.४२) गिज्जंते मंगलगाइआहि वरगोत्त-दिण्णअण्णाए। सोउं व्व णिग्गओ उवह होंतबहूआएं रोमंचो । २३५॥ (गीयमाने मङ्गलगायिकाभिर्वरगोत्रदत्तकर्णायाः । श्रोतुमिव निर्गतः पश्यत भविष्यद्वधूकाया रोमाञ्चः ॥ कनिष्ठा मध्या यथा- दुक्खं देंतो वि सुहं ॥ २३६॥ (पृ.६१३ द्र .- प.४) कनिष्ठा धीरा मध्या यथा-(गास. २.९२) आअंबंत-कवोलं खलिअक्खरजंपिरिं फुरंतोट्ठिं। मा छिवसु त्ति भणंतीं/सरुसं समोसरंति पिअं भरिमो ॥ २३७॥ (आताम्रान्त:कपोलां स्खलिताक्षरजल्पनशीलां स्फुरदोष्ठीम् । मा स्पृशेति भणन्तीं/सरोषं समपसर्पन्तीं प्रियां स्मराम: ॥) १. जो.रा. छायां न ददतः।

पञ्चदशः प्रकाश: ८९९

कनिष्ठा अधीरा मध्या यथा-(गास. १.२६) अ/णकुणंतो च्चिअ माणं णिसासु सुह-सुत्त-दर-विबुद्धाणं। सुण्णइअ-पास-परिमूसण-वेअणं जइ सि जाणंतो ॥२३८॥ (नाकरिष्य एव मानं निशासु सुखसुप्तदरविबुद्धानाम् । शून्यीकृतपार्श्वपरिमोषणवेदनां यदि तेषां अज्ञास्य: ।।) कनिष्ठोढा मध्या यथा-(गास. ४.६) अव्वो अणुणअ-सह-कखिरीअ अकअं कुणंतीए। सरलसहाओ वि पिओ अविणअमग्गं बला णीओ ॥ २३९॥ (कष्टम् अहो अनुनयसुखकाड्क्षणशीलया अकृतं कुर्वत्या। सरलस्वभावोऽपि प्रियोऽविनयमार्गं बलान्नीत: ।। कनिष्ठा अनूढा मध्या यथा- अत्ता! वुड्ढकुमारी, पेच्छह, उप्फुल्लिआए खेलंती। विवरीअ-सुरअ-ऊसव-विलासिणीणं जोग्गं पि करेइ ॥ २४०॥ (श्वश्र्वः! वृद्धकुमारी प्रेक्षध्वमुत्फुल्लिकया खेलन्ती विपरीतसुरतोत्सवविलासिनीनां योग्य/यामिव करोति ।।) कनिष्ठा धीरोढा मध्या यथा-(गास. १.९०) किं दाव कआ अहवा करेसि कारिस्सि सुहअ! एत्ताहे। अवराहाणं अलज्जिर! साहसु कअरे खमिज्जंतु ।। २४१।। (किं तावत् कृता अथवा करोषि करिष्यसि सुभगेदानीम् । अपराधानामलज्जालो! कथय कतरे क्षम्यन्ताम् ।।) कनिष्ठा धीराऽनूढा मध्या यथा- केलिपसरो विअंभइ लज्जा तणुआइ गामकुमरीणं। एस सहाओ/वो सहि! किं इमाण महुमासदिअहाणं ॥ २४२॥ (केलिप्रसरो विजृम्भते, लज्जा तनुकायते, ग्रामकुमारीणाम् । एष स्वभाव: सखि! किमेषां मधुमास-दिवसानाम् ।।) कनिष्ठाऽधीरोढा मध्या यथा-(गास. ७८६) आउच्छणोवऊहणकंठसमोसरिअवाहुलहआए वलआइ पहिअचलणे वहूएं णिअला विअ पडंति ।।२४३।।

९०० शृङ्गारप्रकाशे

(आपृच्छनोपगूहनकण्ठसम/पसृतबाहुलतिकायाः वलयानि पथिकचरणयोर्वध्वाः निगडा इव पतन्ति ।।) कनिष्ठा अधीराऽनूढा मध्या यथा- णववरतूरा अण्णाण-रहसविसप्पंतपुलइअंगीए । होंतवहुआए पेच्छह ण माइ सेओ इमो अंगे ॥ २४४॥ (नववरतूर्याकर्णन-रभसविसर्पणपुलकिताङ्गयाः - भविष्यद्वध्वाः प्रेक्षत न माति स्वेदोऽयमङ्गे ।।) कनिष्ठा प्रगल्भा यथा-(गास. २.८४) अण्णुअ! णाहं कुविआ अवऊहसु किं मुहा पसाएसि?। तुह मण्णुसमुप्पाअएण मज्झ माणेण वि ण कज्जं ।। २४५।। (अज्ञ! नाहं कुपिता उपगूह किं मुधा प्रसादयसि?। तव मन्युसमुत्पादकेन मम मानेनापि न कार्यम् ।। कनिष्ठा धीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.७५) उज्झसि पिआए समअं, तह वि हु रे! भणसि कीस किसिअ त्ति। उवरि भरेण अ अण्णुअ! मुअइ वइल्लो वि अंगाइं ॥२४६॥ (उह्यसे प्रियया समग्रस्तथाऽपि खलु रे! भणसि किमिति कृशेति। उपरि भरेण च अज्ञ! मुञ्नति बलीवर्दोऽप्यङ्गानि ॥।) कनिष्ठा अधीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.६१) णीसासुक्कंपिअपुलएहि जाणंति णच्चिउं धण्णा। अम्हारिसीहिं दिठ्ठे पिअंमि अप्पा वि वीसरिओ ॥ २४७॥ (निःश्वासोत्कम्पितपुलकितैर्जानन्ति नर्तितुं धन्याः । अस्मादृशीभिर्दृष्टे प्रिये आत्माऽपि विस्मृतः ।।) कनिष्ठोढा प्रगल्भा यथा- सालोए व्विअ सूरे०॥ २४८॥ (पृ. ५६९) कनिष्ठाऽनूढा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.५) दुक्खेहि लब्भइ पिओ लद्धो दुक्खेहि होइ साहीणो। लद्धो वि अलद्धो व्विअ/च्चिअ जइ जह हिअअं तह ण होइ ॥ २४९॥ दुःखैर्लभ्यते प्रियो लब्धो दुःखैर्भवति स्वाधीनः । लब्धोऽप्यलब्ध एव यदि यथा हृदयं तथा न भवति ।।)

पञ्नदश: प्रकाश: ९०१

कनिष्ठा धीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ७०६) अवसर रोत्तुं चिअ णिम्मिआइं मा पुससु मे हअच्छीणि। दंसणमेत्तुंमइएहिं जेहिं सीलं/हिअअं तुह ण णाअं ॥ २५०॥ (अपसर रोदितुमेव निर्मिते मा प्रोञ्छ मे हताक्षिणी । दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां शीलं/हृदयं तव न ज्ञातम् ।।) कनिष्ठा धीराऽनूढा प्रगल्भा यथा- छेअवरो परिआणइ परिणअणे च्चेअ/वंचणसीलसंपत्ती। अणिकुच्चिअ-वंकिल-थोअ-थिमिय-सुहआण/भुमआएँ दिठ्ठीए ।२५१॥ (छेकवरः परिजानाति परिणयने एव शीलसम्पत्तिः। अनिकुञ्चित/तिरश्चीनवक्रशीलस्थूलस्तिमितसुभगाया/भ्रुवा दृष्ट्या ।।) कनिष्ठा अधीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.७३) अव्वो दुक्करआरअ! पुणो वि तत्तिं करेसि गमणस्स । अज्ज वि ण होंति सरला वेणीए तरंगिणो चिउरा ॥२५२। (अहो दुष्करकारक! पुनरपि चिन्तां करोषि गमनस्य । अद्यापि न भवन्ति सरला वेण्यास्तरङ्गिणश्चिकुराः ।।) कनिष्ठा अधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(वज्जाल. ४७२) आसण्णकुडुंगे जुण्णदेउले बहुजुआणसंकिण्णे। थेरो पइ त्ति मा रुअसु पुत्ति! दिण्णा सि सुग्गामे ।२५३॥ (आसन्ननिकुञ्जे जीर्णदेवकुले बहुयुवसंकीर्णे। स्थविरः पतिरिति मा रुदिहि पुत्रि! दत्ताऽसि सुग्रामे ।।) धीरा यथा-(अमरुक. ३८) कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना विग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः। तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि, न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥२५४॥ धीरोढा यथा-(गास. २.२९) तह माणो माणधएँ तीअ एमेअ दूरमणुबद्धो। जह से अणुणीअ पिओ एक्कग्गाम व्वि/च्चिअ पउत्थो ॥ २५५॥

९०२ शृङ्गारप्रकाशे

(तथा मानो मानधनाया तया एवमेव दूरमनुबद्धः । यथा तस्या अनुनीय प्रिय एकग्राम एव प्रोषित: ।।) धीराऽनूढा यथा-(गास. ४.६७) धीरावलंबिरीए वि गुरुअणपुरओ तुमम्मि बोलीणे। पडिओ से अच्छिणिमीलणेण पम्हट्ठिओ बाहो ॥२५६॥ (धैर्यावलम्बनशीलाया अपि गुरुजनपुरतस्त्वयि व्यतिक्रान्ते। पतितस्तस्या अक्षिनिमीलनेन पक्ष्मस्थितो बाष्पः ॥) अधीरा यथा- दिट्ठे जं पुलइज्जसि थरहरसि पिअम्मि जं समासण्णे। तं संभासणसेओल्लिफंसणे किं वि लज्जिहिसि? ॥ २५७॥ (दृष्टे यत् पुलकायसे थरहरायसे प्रिये यत् समासन्ने। तत् संभाषणस्वेदाद्रीकृतस्पर्शे किमिति लज्जिष्यसे? ।।) अधीरोढा यथा-(गास. ४.१२) घेत्तूण चुण्णमुठ्ठिं हरिसूससिआए हलिअजाआए। फिसलेमि त्ति पिअअम-हत्थे गंधोअअं जाअं ॥ २५८॥ [गृहीत्वा चूर्णमुष्टिं हर्षोच्छ्वसितायाः हलिकजायायाः । स्खलामीति प्रियतम-हस्ते गन्धोदकं जातम् ॥} अधीराऽनूढा यथा- वर-गोत्तुग्गीआ-अण्णणेण रोमांच-सेअ-सलिलेहिं। विउडिज्जइ होंतवहूए उअ वारिज्जमंडणअं ॥ २५९॥ वरगोत्रोद्गीताकर्णनेन रोमा्चस्वेदसलिलैः । विक्रियते भविष्यद्वध्वाः पश्य विवाहमण्डनकम् ॥ ऊढा यथा-(गास. ७१७) ओसुअइ/ सुअइ दिण्णपडिवक्खवेअणं पसिढिलेहिं अंगेहिं। णिव्वत्तिअ-सुरअ-रसाणुबंध-सुह-णिब्भरं सो/सुण्हा ॥२६०॥ (अवस्वपिति/स्वपिति दत्तप्रतिपक्षवेदनं प्रशिथिलैरङ्गैः। निर्वर्त्तितसुरतसौभगानुबन्धसुखनिर्भरं स्नुषा ।।)

पञ्नदशः प्रकाश: ९०३

अनूढा यथा-(गास. ६.७३) रूअं सिट्ठं चिअ से असेसपुरिसे णिअत्तिअच्छेण । बाहोल्लेण इमीए अजंप्पमाणेण वि मुहेण ॥२६१॥ (रूपं शिष्टमेव तस्याशेषपुरुषे निवर्तिताक्षेण। बाष्पार्द्रेणास्या अजल्पताऽपि मुखेन ।।) धीरा मुग्धा यथा-(अमरुक. ४१) पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि शनकैः । न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना ह्िया क्लाम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥२६२॥ धीरोढा मुग्धा यथा- अविआविअक्खरवआ चिरेण अणुबंधपुच्छिअ-पलत्ता। णववहुपढमुल्लावा वरस्स हिअए ण दासंति/माएंति ॥२६३॥ (अविभाविताक्षरपदा चिरेण अनुबन्धपृष्टप्रलपिताः । नववधूप्रथमोल्लापा वरस्य हृदये न मान्ति ।।) धीराऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. २.३७) फुरिए वामच्छि! तुए जइ एहिइ सो पिओ ज्ज सा सुइरं। विणिमीलिअ दाहिणअं तुए अ एअं पलोइस्सं ॥ २६४॥ (स्फुरिते वामाक्षि! त्वयि यद्येष्यति स प्रियोऽद्य तत् सुचिरम् । विनिमील्य दक्षिणं त्वयैवैतं प्रलोकिष्ये ।।) अधीरा मुग्धा यथा- पाअपडणाण मुद्धे! रहस-बलामोडिचुंबिअव्वाणं। दंसणमेत्तपसिज्जिरि! चुक्का सि बहुआण सुहाण ॥ २६५॥ (पादपतनानां मुग्धे! रहसि बलात्कारचुम्बितव्यानाम् । दर्शनमात्रप्रस्वेदनशीले! वञ्चिताऽसि बहुकानां सुखानाम् ।।) अधीरोढा मुग्धा यथा-(अमरुक. १२) प्रहरविरतौ मध्ये वाऽह्रस्ततोऽपि परेऽपि वा किमुत सकले याते वाऽह्ि प्रिय! त्वमिहैष्यसि।

९०४ शृङ्गारप्रकाशे

इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बालाऽऽलापैस्सबाष्पझलज्झलैः ॥२६६॥ अधीराऽनूढा मुग्धा यथा- हिअइच्छिअवरहूए सुअम्मि घणपुलअज्झंपिआ बाला। सेअण्हविआ हूआ पच्छा सलिलेण सहिआहिं ॥२६७। (हृदयेप्सितवरहूते श्रुते घनपुलकच्छादिता बाला। स्वेदस्नपिता भूता पश्चात् सलिलेन सखीभि: ॥।) ऊढा मुग्धा यथा-(गास. ५५३) सहि साहसु सब्भावेण पुच्छिमो कि असेसमहिलाणं। वड्ढंति करट्ठिआ व्विअ वलआ दइए पउत्थम्मि ॥ २६८॥ (सखि् साहस-सद्भावेन पृच्छामः किमशेषमहिलानाम् । वर्धन्ते करस्थिता एव वलया दयिते प्रोषिते ।।) अनूढा मुग्धा यथा- कस्स भरिसि त्ति भणिए०।। २६९।। (पृ. ६३९) धीरा मध्या यथा-(गास. ४.९) जं जं पिहुलं अंगं तं तं जाअं किसोअरि! किसं ते। जं जं तणुअं तं तं पि णिट्ठिअं, किं त्थ माणेण? ॥ २७०॥ (यद् यत् पृथुलमङ्ग तत्तत् जातं कृशोदरि! कृशं ते। यद्यत् तनुकं तत्तदपि निष्ठितं, किमत्र मानेन? ।I) धीरोढा मध्या यथा-(गास. ५.९३) अइकोवणा वि सासू रुआविआ गअवईअ सोण्हाए। पाअपडणोणआए दोसु वि गलिएसु वलएसु ।२७१॥। (अतिकोपनाऽपि श्वश्रू रोदिता गतपतिकया स्नुषया। पादपतनावनतया द्वयोरपि गलितयोर्वलययोः ॥) धीराऽनूढा मध्या यथा-(गास. ३.९६) पेच्छइ अलद्धलक्खं दीहं णीससइ सुण्णअं हसइ। जह जंपहि अफुडत्थं तह से हिअअट्ठिअं किं पि ॥ २७२॥

पञ्चदशः प्रकाश: ९०५

(पश्यत्यलब्धलक्ष्यं दीर्घं निःश्वसिति शून्यं हसति। यथा जल्पत्यस्फुटार्थं तथा तस्या हृदयस्थितं किमपि।।) अधीरा मध्या यथा-(गास. ७४३वे.) भिउडीअ पुलोइस्सं णिब्भच्छिस्सं परम्मुही होस्सं। जं भणह तं करिस्सं सहीओं! जइ तं ण पेच्छिस्सं ॥२७३॥ (भ्रुकुट्या प्रलोकयिष्ये निर्भत्सयिष्ये पराङ्मुखी भविष्यामि। यद् भणत तत् करिष्ये सख्य :! यदि तं न प्रेक्षिष्ये ।।) अधीरोढा मध्या यथा- दृष्टे लोचनवर्त्मना०॥२७४॥ (पृ. ४७२) अधीरानूढा मध्या यथा- जं अणुणअं कुमारीणं सुहअस्स जा दिक् पसाहिअकुलस्स। कीस वि सेसं पिअसहि! मह हअहिअएण पारद्धी ॥ २७५॥ (यमनुनयं कुमारीणां सुभगस्य च या दृक् प्रसाधितकुलस्य। कस्मादपि शेषं प्रियसखि! मम हतहृदयेन प्रारब्धम् ।।) ऊढा मध्या यथा-(गास. ५. ५९) रइ-विरम-लज्जिआए अप्पत्त-णिअसणाए सहस व्व। ढक्कंति पिअपरिरंभणेण जहणं कुलवहुए ॥ २७६॥। (रतिविरामलज्जिता अप्राप्तनिवसनाः सहसैव। स्थगयन्ति प्रियपरिरम्भणेन जघनं कुलवध्वः ।।) अनूढा मध्या यथा- वरकित्तण-बलिअ-परम्मुहीए सूएइ होंतवहुआए। अणुराअं दूरदलंतसीवणो कंचुओ च्चेअ ॥२७७॥ (वरकीर्तनवलितपराङ्मुख्याः सूचयति भविष्यद्वध्वाः । अनुरागं दूरदलत्सीवनः कञ्चुक एव ।।) धीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ६.६४) ण वि तह अणालवंती हिअअं दूमेइ माणिणी अहिअं। जह दूर-विअंभिअ-गरुअ-रोस-मज्झत्थ-भणिएहिं ॥२७८॥ (नापि तथाऽनालपन्ती हृदयं दुनोति मानिन्यधिकम् । यथा दूरविजृम्भितगुरुकरोषमध्यस्थभणितैः ।।)

९०६ शृङ्गारप्रकाशे

धीरोढा प्रगल्भा यथा- पेक्खसि अणिमिसणअणो जंपसि करकमल-ढइअ-अहरोट्ठो। पट्ठिं ण देसि सअणे तहावि दे सुहअ! कुप्पामो ॥२७९॥ पप्रिक्षसेऽनिमिषनयनो जल्पसि करकमलस्थगिताधरोष्ठः । पृष्ठं न ददासि शयने तथापि ते सुभग! कुप्यामः ॥} धीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(गास. ५.७०) अण्णाण वि होंति मुहे पंहलधवलाइ दीहकसणाइं। लोअणाइ सुंदरीणं तह वि खु दट्ठुं ण जाणंति ॥।२८०। (अन्यासामपि सन्ति मुखे पक्ष्मलधवलानि दीर्घकृष्णानि। कुमारीणां लोचनानि तथाऽपि खलु द्रष्टुं न जानन्ति ।।) अधीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.४४) वेविरसिण्णकरंगुलिपरिक्खलंतंमि/ग्गहक्खसिअ लेहणीमग्गे। सोत्थि व्विअ ण समप्पइ पिअसहि! लेहम्मि किं लिहिमो? ॥२८१॥ (वेपनशीलस्विन्नकराङ्गुलिपरिस्खलिते/परिग्रहसवलिते लेखनीमार्गे। स्वस्त्येव न समाप्यते प्रियसखि! लेखे किं लिखामः? ॥) अधीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.६८) भरिमो से सअणपरम्मुहीएँ विअलंतमाणपसराए। कइअवसुत्तुव्वत्तणत्थणकलसहरपेल्लणसुहेल्लिं ॥ २८२। (स्मरामस्तस्याः शयनपराङ्मुख्याः विगलन्मानप्रसरायाः । कैतवसुप्तोद्वर्तनस्तनकलश/हरपीडनसुखकेलिम् H) अधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(लीलावती. ४९०) जाणामि च्चिअ पिअसहि! दूरविरुद्धं कुमारभावस्स । तह वि हअवम्महेणं अलज्जिराणं धुरे जुत्ता ।।२८३।। (जानाम्येव प्रियसखि! दूरविरुद्धं कुमारभावस्य । तथाऽपि हतमन्मथेनाहमलज्जावतीनां धुरि नियुक्ता ॥] ऊढा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.९८) हुं हुं दे ह/भणसु पुणो ण सुअं ति करेइ कालविक्खेअं। घरिणी-हिअअसुहाइं पइणो कण्णे भणंतस्स ॥२८४॥

पञ्नदशः प्रकाश: ९०७

हुं हुं तावद्/हे भण पुनर्न श्रुतमिति करोति कालविक्षेपम् । गृहिणी हृदयसुखानि पत्युः कर्णे भणतः ॥) अनूढा प्रगल्भा यथा- हिअइच्छि/ट्विअस्स दिज्जउ किसिआअत्तिं ण पेच्छह पिउच्छा!। हिअइच्छिअ/हिअअट्ठिओ म्ह कत्तो भणिउं मोहं गआ कुमरी ॥२८५॥ (हृदयेप्सि/षस्थितस्य दयितां कृशायन्तीं न प्रेक्षसे पितृष्वसः!। 'हृदयेप्सितोऽस्माकं कुतः' भणित्वा मोहं गता कुमारी ।।) मुग्धा यथा- मुद्धत्तणेण वहुआ जंते/चित्ते(णिते) वक्खारआहि सहिसत्थे। अणुमग्गपअत्ता/ट्टा पिअअमेण हसिऊण पडिरुद्धा ॥ २८६॥ (मुग्धत्वेन वधू: याति वासकगृहान् सखीसार्थे। अनुमार्गप्रवृत्त-प्रियतमेन हसित्वा प्रतिरुद्धा ॥] मध्या यथा-(वज्जा. ३१८) अंतोकु/कढंत-मअण-ग्ग-ताविअं वहइ कणअ-कतिल्लं। उप्फिणिअं लाअण्णस्स रसं घणथणहरं वाला ॥२८७॥ (अन्तःक्वथन्मदनाग्नितापितं वहति कनककान्तियुक्तम् । उत्फालितं लावण्य/ण्यस्य-रसं घनस्तनभरं बाला ।।) प्रगल्भा यथा-(गास. ३.९९) खिण्णस्स उरे पइणो ठवेइ गिम्हावरण्हरमिअस्स । ओल्लं गलंतउप्फं प्हाणसुअंधं चिहुरभारं ॥२८८॥ (खिन्नस्योरसि स्थापयति पत्युः ग्रीष्मापराहणरमितस्य । आर्द्रं गलत्पुष्पं स्नानसुगन्धं चिकुरभारम् ॥ शतमेतत् स्वकीयानां त्रिचत्वारिंशदुत्तरम् । उत्तमादिविभेदेन नायिकानामुदाहतम् ॥ २८९। श्रुतिप्रवृत्तितो प्रायो विस्रम्भजः कामः स्वकीयास्वेव तिष्ठति ॥२९०॥ गुणपरिणयधैर्याधैर्यमौग्ध्यादियोगव्यतिकरपरिपाट्या विस्तृतोऽयं प्रकारः । निजयुवतिषु सम्यग् धर्मकामार्थहेतोरमुमथ परकीयासूक्तवत् कीर्तयामः ॥

९०८ शृङ्गारप्रकाशे

(२. परकीया) तत्र परकीया उत्तमा यथा-(गास. ४.१७) सुहवु/ठच्छिआइ सुहओ मुहपंकअसुरभिपवणणिव्वविअं। तह पिअइ पअइ/कडुअं पि ओसढं/ठं जह ण णिट्ठाइ ॥२९२॥ (सुखपृच्छिकायाः सुभगः मुखपङ्कजसुरभिपवननिर्वापितम् । तथा पिबति प्रकृति/बहलकटुकमप्यौषधं यथा न नितिष्ठति ।।) उत्तमा धीरा यथा-(गास. ५.१५) चोरिअ-रअ-सत्थालुए पुत्ति! मा भमसु अंधआरम्मि। अहिअअरं लक्खिज्जसि तम-णिवहे दीवअ-सिह व्व ॥२९३॥ (चौर्यरतश्रद्धालुके पुत्रि! मा भ्रम अन्धकारे। अधिकतरं लक्ष्यसे तमोनिवहे दीपकशिखेव ।।) उत्तमाऽधीरा यथा- सुहअ! तुह विरहहुअवह-पलित्त-हिअओण्ह/त्थदीह-ससिआए। तंमंति/धूमेंति तीए पुरओ मुहपरिमलकाडि्ढआ भसला । २९४। (सुभग! तव विरहहुतवहप्रदीप्तहृदयोष्ण/त्थदीर्घश्वसितायाः । ताम्यन्ति/धूमायन्ते तस्याः पुरतो मुखपरिमलकृष्टा भ्रमराः । उत्तमोढा यथा-(गास. ६.९२) एक् च्चिअ वहुआ गहवइस्स महिलत्तणं समुव्वहइ। अणिमिस-णअणो सअलो वि जीए देवीकओ गामो ॥२९५॥ (एकैव वधूः गृहपतेः महिलात्वं समुद्वहति। अनिमिषनयन: सकलोऽपि यया देवीकृतो ग्रामः । उत्तमाऽनूढा यथा-(गास. ९५७वे) पिअदंसणरहसुक्खित्त पहिअ! अण्णेण वच्चसु पहेण। गहवइधूआ दुल्लंघवाउरा इह हअग्गामे ॥ २९६॥ (प्रियादर्शनरभसोत्सिक्त पथिक! अन्येन व्रज पथा। गृहपतिदुहिता दुर्लद्ववागुरा इह हतग्रामे ।।) उत्तमा धीरोढा यथा-(गास. ५.१०) तुह दंसणसंजणिओ वहुएँ लज्जालुईएँ अणुराओ। दुग्गअमणोरहो विअ हिअअ व्विअ जाइ परिणामं ॥२९७॥

पञ्नदशः प्रकाश: ९०९

(तव दर्शनसंजनितो वध्वा लज्जालुकाया अनुरागः । दुर्गतमनोरथ इव हृदय एव याति परिणामम् ।।) उत्तमा धीराऽनूढा यथा-(गास. ४. ५६) वअणेउ चलंत-सीस-सुण्णावहाण-हुंकार। सहि! देंत्ती णीसासंतरेसु कीस म्ह दूमेसि? । २९८।। (वचनेषु चलच्छीर्षशून्यावधानहुङ्कारम् । सखि! ददती निःश्वासान्तरेषु किमिति/कस्मादस्मान् दुनोषि? ।) उत्तमाऽधीरोढा यथा- णववरकरगहिअकराए सो मए माणिअअवारेज्जे। विमअवअणो णिअंतो विलआए पेच्छिउं तिण्हो ॥ २९९॥ (नववरकरगृहीतकराया स मया मानितः विवाहमण्टपे। विमलवदन: पश्यन् वनितायाः प्रेक्षितुं सतृष्णः ।।) उत्तमाऽधीराऽनूढा यथा- कत्तो मज्झ समासण्णदड्ढवारजिआए सहि! जीअं। गेहंगणवाणट्ठीए तम्मि विमणे अलक्कंते ॥३००॥ (कुतो मम समासन्नदग्धवारजिताया सखि! जीवितम् । गेहाङ्गणावस्थितायास्तस्मिन् विमनसि अलक्ष्यमाणे ।।) उत्तमा मुग्धा यथा-(गास. ६.७२) मअणग्गिणो व्व धूमं मोहणपिंच्छं व्व लोअदिठ्ठीए। जोव्वणधअं व मुद्धे! वहसि सुअंधं चिहुरभार ।। ३०१।। (मदनाग्नेरिव धूमं मोहनपिञ्छिकामिव लोकदृष्टेः । यौवनध्वजमिव मुग्धे! वहसि सुगन्धं चिकुरभारम् ।।) उत्तमा धीरा मुग्धा यथा- सहि! साहसु तेण समं अहं पि किं णिग्गआ? पहाअम्मि। अण्ण च्चिअ दीसइ जेण दप्पणे कावि सा सुमुही/साममुही ॥३०२॥ (सखि! साधय तेन सममहमपि किं निर्गता? प्रभाते। अन्येव दृश्यते येन दर्पणे काऽपि सा सुमुखी/श्याममुखी ।।)

९१० शृङ्गारप्रकाशे उत्तमाऽधीरा मुग्धा यथा- लज्जाविसंठुलाए अरंहल्लअणच्चेलंतीए। वाएइण पइ आ उअ एमेअ करे कालवहूए।।३०३।। उत्तमोढा मुग्धा यथा- दूसिअहिअओ/दूलिहहिइअ सोयं धरेइ वहुआए वण्णिअं दिअरो। उण्णामिअ-मासल-बाहुमूल-णिव्वण्णण-सअण्हो ॥ ३०४। (दूषितहृदयः सोडयं धारयति वध्वाः वर्णितं देवरः । उन्नामितमांसलबाहुमूलनिर्वर्णनसतृष्ण: 11) उत्तमाऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. ५.१०) एत्ताहे च्चिअ मोहं जणेइ बालत्तणे वि दीसंती/वट्टंती। गहवइ/गामणिधूआ विसलआ व वढ्ढंती काहिइ अणद्धं ॥ ३०५।। (एतावत्येव मोहं जनयति बालत्वेऽपि दृश्यमाना। गृहपति/ग्रामणीदुहिता विषलतेव वर्धमाना करिष्यत्यनर्थम् ।।) उत्तमा धीरोढा मुग्धा यथा- णिद्दावस-मअणुम्मीलतारआ-वंगघोलिरे णअणे। गिम्हावरण्हसुत्तुठ्ठिआए दिअरो तुह णिअइ ॥३०६ ॥ (निद्रावशमदनोन्मीलत्तारकापाङ्गघूर्णनशीले नयने। ग्रीष्मापराहणसुप्तोत्थिताया देवरस्तव पश्यति ।।) उत्तमा धीराऽनूढा मुग्धा यथा- वहुवल्लह! वड्ढंती लअम्मि अंदोलमाणी ओरमसु। परिपाडिपरिच्छणवावडाओ [बहुवल्लभ ! वर्तमानाः कुप्पंति कुमरीओ ॥ ३०७॥ लतायामान्दोलमानोरस्काः । परिपाटीपरीक्षणव्यापृताः कुप्यन्ति उत्तमा अधीरोढा मुग्धा यथा-(गास. १.९६) कुमार्य: ॥} णासं व सा कओले अज्ज वि तुह दंतमंडलं बाला। उब्भिब्ण-पुलअ-वइ-वेढ-परिगअं रक्खइ वराई ॥ ३०८॥ (न्यासमिव सा कपोले अद्यापि तव दन्तमण्डलं बाला। उद्भिन्नपुलकवृतिवेष्टनपरिगतं रक्षति वराकी ।।)

पञ्चदश: प्रकाशः ९११

उत्तमा अधीराऽनूढा मुग्धा यथा- णव-लअ-पहर-कुण्णिग्गाए तं कअं किं पि सुहअ! कुमरीए। जं अज्ज वि जुअइजणो घरे घरे सिक्खिउं महइ ॥३०९॥ (नवलताप्रहारोद्विग्नया तत्कृतं किमपि सुभग! कुमार्या। यदद्यापि युवतिजनो गृहे गृहे शिक्षितुं काङ्क्षति ।।) उत्तमा मध्या यथा-(गास. २.४०) रच्छा-पइण्ण-णअणुप्पला तुमं सा पडिच्छए एंतं। दार-णिहिएहिं बालअ मंगलकलसेहिं व थणेहिं ॥ ३१०॥ (रथ्याप्रकीर्णनयनोत्पला त्वां सा प्रतीक्षते आयान्तम् । द्वारनिहिताभ्यां बालक! मङ्गलकलशाभ्यामिव स्तनाभ्याम् ।।) उत्तमाा धीरा मध्या यथा-(गास. ३.५६) कं तुग्गथणुक्खित्तेण पुत्ति! दारठ्ठिआ पुलोएसि। उण्णामिअकलसणिवेसिअग्घकमलेण व मुहेण । ३११॥ (कं तुङ्गस्तनोत्क्षिप्तेन पुत्रि! द्वारस्थिता प्रलोकयसि । उन्नामितकलशनिवेशितार्घकमलेनेव मुखेन ।।) उत्तमा अधीरा मध्या यथा-(गास. ७.७) गम्मिहिसि तस्स वासं मा तुरसु सुअणु! वड्ढउ मिअंको। दुद्धे दुद्धं विव चंदिमाए को पेच्छइ मुहं ते ।।३१२।। (गमिष्यसि तस्य पार्श्वं मा त्वरस्व सुतनु! वर्धतां मृगाङ्कः । दुग्धे दुग्धमिव चन्द्रिकायां कः प्रेक्षते मुखं ते ।।) उत्तमोढा मध्या यथा-(गास. ३.६०) पडिवक्खमंतुपुंजे लाअण्णउडे अणंगगअकुंभे। पुरिससअहिअअधरिए कीस थणंती थणे वहसि? ॥ ३१३॥। (प्रतिपक्षमन्तुपुञ्ज लावण्योटजावनङ्गगजकुम्भौ । पुरुषशतहृदयधृतौ किमिति स्तनंती स्तनौ वहसि? ।।) उत्तमाडनूढा मध्या यथा- अंदोलआइ भोइअधूआ जहणप्पवाणपीढाइ। वज्झंति घरपरोहड-पंगणभाएसु तरुणेहिं ॥ ३१४।।

९१२ शृङ्गारप्रकाशे

(आन्दोलनानि ग्रामणीदुहितृ-जघन-प्रमाण-पीठानि । वध्यन्ते गृहपश्चाद्भाग-प्राङ्गणभागेषु तरुणैः ।) उत्तमा धीरोढा मध्या यथा- संदट्ठाहरजुअलं कंपितकओलअक्खिअं सहइ। लडह-वहुआएँ हसिअं पुणो वि दिअरे रइमणंमि ॥३१५॥ (संदष्टाधरयुगलं कम्पितकपोललक्षितं राजते। भट्टवध्वाः दारिकया? हसितं पुनरपि देवरे रतिमनसि ।।) उत्तमा धीरानूढा मध्या यथा- पुण्णग्गि! वाउलमणो तह हअ-कुमरि तुए कओ गामो। जह जाओ वाउलओ परिहरिअ-घरण्ण-वावारो ॥ ३१६॥ (पुत्रि! व्याकुलमनास्तथाहत-कुमारि! त्वया कृतो ग्रामः । यथा जातो व्याकुलकः परिहृतगृहान्यव्यापारः ॥) उत्तमा अधीरोढा मध्या यथा-(गास. ४.७१) णअण्णब्भंतर-घोलंत-वाहभर-मंथराए दिट्ठीए। पुणरुत्तपेच्छिरीए बालअ! किं जं ण भणिओ सि ॥ ३१७। (नयनाभ्यन्तरघूर्णमानबाष्पभरमन्थरया दृष्ट्या। पुनरुक्तप्रेक्षणशीलया बालक! किं यन्न भणितोऽसि ॥।) उत्तमा अधीरानूढा मध्या यथा- समुहपसारिअवाहे तुमम्मि चित्ताणिए कुमारीए। मुक्को अंदोलअणपीढआहि अप्पा मुहच्चेअ ॥३१८॥ (संमुखप्रसारितबाहे त्वयि चित्तानीते कुमार्या। मुक्त आन्दोलनपीठिकाभि:ः आत्मा मुधैव । उत्तमा प्रगल्भा यथा- छेआइ मुद्धदिअरस्स लआ तह वि लाणिअण्णविलासा। संढोत्तिप x x षण्ढ इति प जह जणेण ॥ ३१९॥। छेकानि मुग्धदेवरस्य लता तथाऽपि लावण्यविलासाः । षण्ढ ति प X X x यथा जनेन ।I]

पञ्नदशः प्रकाश: ९१३

उत्तमा धीरा प्रगल्भा यथा- एएण च्चिअ पिअसहि! पज्जत्तं किं ण माणुसे लोए?। जं तस्स कवाए एसा किए त्ति सव्वो जणो भणइ ॥३२०॥ (एतेनैव प्रियसखि! पर्याप्तं किं न मानुषे लोके?। यत् तस्य कृते एषा कृतेति सर्वो जनो भणति ॥।] उत्तमा अधीरा प्रगल्भा यथा- सच्चं जाणइ दट्ठं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ। मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं वि सलाहणिज्जं से ।। ३२१॥। (सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः । म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयं तस्याः ।।) उत्तमोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ३. ५) फुट्टंतेण वि हिअएण सुहअ! कह णिव्वुइज्जिए तम्मि। अद्दाए पडिबिंबं व जंमि दुक्खं ण संकमइ ॥ ३२२॥ (स्फुटताऽपि हृदयेन सुभग! कथं निवेद्यते तस्मिन् । आर्द्रादर्शे प्रतिबिम्बमिव यस्मिन् दुःखं न संक्रामति ।।) उत्तमाऽनूढा प्रगल्भा यथा- चक्कम्मिउं अ सलीलं हसिउं अ सविब्भमं हअकुमारी। वंकं च पुलोएउं अवि ए केण सिक्खविआ? ॥३२३॥ (चङ्क्रमितुं सलीलं हसितुं च सविभ्रमं हतकुमारी। वक्रं च प्रलोकितुं अपि ए केन शिक्षापिता? ।I) उत्तमा धीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. १.३५) दिअरस्स असुत्थमणस्स कुलवहू णिअअकुड्डलिहिआइं। दिहअं कहेइ रामाणुलग्गसोमित्तिचरिआइं ॥। ३२४।। (देवरस्याशुद्धमनस: कुलवधूर्निजक(निलय) कुड्यलिखितानि। दिवसं कथयति रामानुलग्नसौमित्रिचरितानि।।) उत्तमा धीरोढा प्रगल्भा यथा- आउच्छिआ सि कोमुइ! तुमं पि मामि! कोमुईचंददे। रमिअम्ह जेण अज्जं सो चेअ परेज्ज सुहओ ग ग ॥३२५॥

९१४ शृङ्गारप्रकाशे

आपृष्टाऽसि कौमुदि! त्वमपि मातुलानि! कौमुदीचन्द्र(चन्द्रे)। रमिष्यामो येन अद्य स एव सुभग: .॥ उत्तमाऽधीरोढा प्रगल्भा यथा- पाठेइ कुलवहुए अह वम ग ग ग लइ(लि)असअला। समुच्चइस्से तम्मि आवसिउं ॥ ३२६॥ उत्तमा अधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा- णीसेसपसुत्तजणम्मि अद्धरत्ते व्व हिव्भगिम्हमज्झण्हे। अहिसारेसि सउण्णं कुमारि! कं गामतरुणाणं? ॥ ३२७। (निःशेषप्रसुप्तजने अर्धरात्रे इव (हिब्भ)-ग्रीष्ममध्याह्ने। अभिसारयसि सपुण्यं कुमारि! कं ग्रामतरुणानाम्? ।।) मध्या यथा-(गास. १.८०) हणण्हाणहलिद्दाभरिअंतराइ जालाइ जालवलअस्स । सोहंती किलिंचअ-कंटएण कं काहिसि कअत्थं? ।। ३२८।। (स्नानहरिद्राभृतान्तराणि जालानि जालवलयस्य । शोधयन्ती क्षुद्रकण्टकेन कं करिष्यसि कृतार्थम्? ।।) मध्या धीरा यथा-(गास. १.७३) जं जं सो णिज्झाअइ अंगोआसं महं अणिमिसच्छो। पच्छाएमि अ तं तं इच्छामि अ तेण दीसंतं ॥३२९॥ (यं यं स निध्यायत्यङ्गावकाशं ममानिमिषाक्षः । प्रच्छादयामि च तं तमिच्छामि च तेन दृश्यमानम् ।।) मध्या अधीरा यथा-(गास. ३.४६) मामि! हिअअं व पीअं तेण जुआणेण मज्जमाणाए। ण्हाणहलिद्दाकडुअं अणुसोत्तजलं पिअंतेण ॥ ३३०॥ (मातुलानि! हृदयमिव पीतं तेन यूना मज्जन्त्याः । स्नानहरिद्राकटुकमनुस्त्रोतो जलं पिबता ।।) मध्या ऊढा यथा-(गास. ३. ५४) तह सुण्हाए पुलोइओ दरवलिअवंकतारअं पहिओ। जह घाडि/ताडिओ वि घरसामिएण ओणिच्चए/ओलिंदए वसिओ॥ ३३१॥

पञ्नदशः प्रकाश: ९१५

(तथा स्नुषया प्रलोकितो दरवलितवक्रतारकं पथिकः । यथा घाति/ताडितोऽपि गृहस्वामिना अलिन्दके उषितः ॥) मध्या अनूढा यथा- गिज्जंताइ सुणंतो को मंगलकाल/गाइआण गेआइं। जइ तस्स णामसरिसं वरस्स गोत्तं ण हु हुवंतं ॥। ३३२।। (गर्जितानि शृण्वन् को मङ्गलकारकाणां गेयानि। यदि तस्य नामसदृशं वरात्म-गोत्रं न खलु भवेदिति ।।} मध्या धीरोढा यथा-(गास. ७२०वे.) दिट्ठाए जं ण दिट्ठो सुहसो सुण्हाए/आलविआए जं ण आलत्तो। उवआरो जं ण कओ, तं विअ कलिअं छइल्लेहिं। ३३३॥ (दृष्ट्या यन्न दृष्टः सुभगः स्नुषया/आलपितया यन्नालापितः । उपचारो यत्न कृतस्तदेव कलितं छेकैः ।।) मध्या धीराऽनूढा यथा- (गाम)छलअणो विसूरइ. . .एण भु/हुतइ इर वि कहेउ। कुमरीए तरुणसद्दे आणापरिसंकिरे जाए॥३३४। (ग्राम कामिजन खिद्यते अत्र तत्र किलापि कथयतु । कुमार्या तरुणसार्धे आज्ञापरिसंक्रमशीले जाते ।।) मध्या अधीरोढा यथा-(गास. २.६५) फलहीवाउअपुण्णाहमंगलं लंगले कुणंतीए। वहुआए मणोहरब्भगब्भिणीए हत्था थरहरंति।।३३५।। (कार्पासीक्षेत्रकर्षणवापन/वाटक-पुण्याहमङ्गलं लाङ्गले कुर्वत्याः । वध्वा मनोरथाभ्रगर्भिण्या हस्तौ थरथरायेते ॥} मध्या अधीराऽनूढा यथा-(गास. ८१०वे.) सा अण्णवरविवाहे साहारिज्जइ सहीहि णिउणाहि। चंडालहत्थगअसउणि व्व जीए णिरालंबा ॥३३६। (सा अन्यवरविवाहे संधार्यते सखीभिर्निपुणाभिः । चण्डालहस्तगतशकुनिरिव जीविते निरालम्बा ।।)

९१६ शृङ्गारप्रकाशे

मध्या मुग्धा यथा-(गास. ३.४९) अज्ज मए गंतव्वं घणंधआरे वि तस्स सुहअस्स । वाला/अज्जा णिमीलिअच्छी पअपरिपाडिं घरे कुणइ ।। ३३७।। (अद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारेऽपि तस्य सुभगस्य। बाला/आर्या निमीलिताक्षी पदपरिपाटीं गृहे करोति ।।) मध्या धीरा मुग्धा यथा-(गास. ६.४) मारेसि कं ण मुद्धे! इमिणा रत्तंततिक्खविसमेण। भूलअचावविणिग्गएण अद्धच्छिभल्लेण ।। ३३८।। (मारयसि कं न मुग्धे! अनेन रक्तान्ततीक्ष्णविषमेण। भूलता-चाप-विनिर्गत-तीक्ष्णतरा/रधाक्षि-भल्लेन 11) मध्या अधीरा मुग्धा यथा-(गास. २.८७) आअस्स किं णु काहं, किं वोच्छं, कह णु होहिइ इमंति। पढमुल्लअ/गुग्गअसाहसआरिआए हिअअं थरहरेइ ।। ३३९।। (आगतस्य किं नु करिष्यामि? किं वक्ष्यामि? कथं नु भविष्यतीदम्? इति। प्रथमार्द्र/मोद्गत-साहसकारिकाया हृदयं थरथरायते ।।) मध्योढा मुग्धा यथा- गहणंतीए णवलअं जुज्झाओज्झिए दिअरहत्थाओ। रोसणिकुणिरज्जंतलोअणो विहसइ पई वि ॥ ३४० ॥ गृहणन्त्या नवलतां युध्वाऽऽच्छिद्य देवरहस्तात्। रोषनिकूणितरज्यमानलोचनो विहसति पतिरपि ।।} मध्याऽनूढा मुग्धा यथा- ओ दुद्धगंधमुहिए कुमारि! दे होउ/देवि व्व वंदणिज्जा सि। अण्णोण्णगहिअविसमो, गामोच्चिअ/भो/गामो च्चिअ कुओए/कुओ एवं ।।३४१॥ ओ दुग्धगन्धमुखि! कुमारि! पश्य भवतु देवीय/वन्दनीयाऽसि । अन्योन्यग्रहविषमो मुक्त्वा ग्रामोचिते (भो)ग्राम एव कुयोगे/कुतो एवं ॥] मध्या धीरोढा मुग्धा यथा- पुत्ति! भुअंगि व्व विमुक्ककंचुआ सिसिरपवणमलिणसिरी। भूमिहरुग्गअवअणा पुलइज्जसि इअ भुअंगेहिं॥ ३४२॥

पञ्चदशः प्रकाश: ९१७

पुत्रि! भुजङ्गीव विमुक्तकञ्चुका शिशिरपवनमलिनश्रीः । भूमिभरो/धरोद्गतवदना प्रलोक्यसे इह भुजङ्गैः ॥ मध्या धीराऽनूढा मुग्धा यथा- तेण इर णवलआए दिण्णो पहरो इमीए थणवट्ठे। गामकुमरीहि अज्ज वि दिअहं परिपालिआ भमइ।३४३॥ (तेन किल नवलतया दत्तः प्रहार एतस्याः स्तनपृष्ठे। ग्रामकुमार्या:(येयम्)अद्यापि दिवसं प्रतिपालिता भ्रमति ।।) मध्या अधीरोढा मुग्धा यथा-(गास. ७७१वे.) मा मा मुअ परिहासं देअर! अणहोरणाए वरईए। सीअम्मि वि पासिज्जइ पुणो वि पासे/तीसे कुणसु छाअं ॥ ३४४॥ (मा मा मुञ्च परिहास देवर! अप्रावरणाया वराक्याः । शीतेऽपि प्रस्विद्यते पुनरपि पार्श्चे/तस्याः कुरु च्छायाम् ॥) मध्या अधीराऽनूढा मुग्धा यथा- तुह णवलअपहरपडिच्छणुद्धसच्चविअसमुहसिण्णकरं। अज्ज वि रे! किं पुच्छसि कुमारीअं को तुह दइओ/पिओ त्ति ॥३४५॥ (तव नवलताप्रहारप्रतीच्छनोर्ध्वसत्यापितसम्मुखस्विन्नकराम् । अद्यापि रे! किं पृच्छासि कुमारीं कस्तव दयित/प्रिय इति ।।) मध्यमा मध्या यथा- सहि! लुक्कविअ सरीरं णिरिंगिपोतपसिअच्छीए। अद्दिट्ठाए उणपेच्छिरीएँ दीसंत धण्णो सि ॥ ३४६॥ (सखि! प्रच्छाद्य शरीरं निरिङ्गिपोतं पश्य सिताक्ष्या। अदृष्टया पुनःप्रेक्षणशीलया दृश्यमान धन्योऽसि ।।) मध्यमा धीरा मध्या यथा-(गास. ४.७०) किं ण भणिओ सि बालअ! गामणिधूआएँ गुरुअणसमक्खं। अणिमिसवंकवलंतवअणणअणद्धदिट्ठेहिं ।। ३४७॥ (किं न भणितोऽसि? बालक! ग्रामणीदुहित्रा गुरुजनसमक्षम् । अनिमिष-वक्र-वलमान-वदन-नयनार्धदृष्टैः 11)

९१८ शृङ्गारप्रकाशे

मध्यमा अधीरा मध्या यथा-(गास. ४.६९, द्र.३४.१३६) फंगुच्छवणिद्दोसं केण वि कद्दमपसाहणं दिण्णं। थणअलसमुहपलोड्ढंत/टटंतसेअधोअं किणो धुअसि ॥३४८॥ (फाल्गुनोत्सवनिर्दोषं१ केनापि कर्दमप्रसाधनं दत्तम् । स्तनकलशमुखप्रलुठत्स्वेदधौतं किमिति धावयसि? ।।) मध्यमा ऊढा मध्या यथा-(गास. ७.२०) दोअंगुलअ-कप्पट/कवाड/कवालअपिणद्ध-सविसेस-णील-कंचुलिआ/इआ। दावेइ थणत्थलवण्णिअं व सोण्हा/तरुणी जुअजणाणं ॥ ३४९॥

दर्शयति स्तनस्थलवर्णिकामिव स्नुषा/तरुणी युवजनानाम् ॥] मध्यमा अनूढा मध्या यथा- छणपिठ्ठधूसरत्थणि० ॥३४९a॥ (पृ.५६५) मध्यमा धीरोढा मध्या यथा-(गास. ७३५वे.) आअंबच्छि विअलंत-वाह-माबद्ध-थणहरुक्कंपं। असमत्तं चिअ अच्छउ/चिट्ठउ सिहिणो अब्भुत्थणमिणं ते ।३५०॥ (आताम्राक्षं विगलद्वाष्पमाबद्धस्तनभरोत्कम्पम् । असमाप्तमिव आस्तां/तिष्ठतु शिखिनोऽ्भ्युत्तेजनमिदं ते।।) मध्यमा धीरानूढा मध्या यथा- उअ माहमासगोसग्गमज्जिरी जइ वि थरइ सीएण। अज्जा तह वि ण इच्छइ पामरपज्जालिअं अग्गिं ॥ ३५१॥ (पश्य माघमासगोसर्गमज्जनशीला यद्यपि कम्पते शीतेन। आर्या तथाऽपि नेच्छति पामरप्रज्वालितमग्निम् ॥ मध्यमा अधीरोढा मध्या यथा-(गास. ३.२०) एकक्कमवइवेढणविवरंतरदिण्णतरलणअणाए - तुइ वोलंते बालअ! पंजरसउणाइअं तीए ॥ ३५२। (एकक्रमवृतिवेष्टनविवरान्तरदत्ततरलनयनया - त्वयि अपक्रान्ते/गच्छति बालक! पञ्जरशकुनायितं तया ।।)

१. फाल्गुनोत्सवो 'फाग'-पदवाच्यः।

पञ्नदशः प्रकाश: ९१९

मध्यमा अधीराऽनूढा मध्या यथा-(गास. ५.४१) जम्मंतरे वि चलणे जीएण खु मअण! तुज्झ अच्चिस्सं। जइ तं पि तेण बाणेण विज्झसे जेण हं विद्धा ॥३५३॥ (जन्मान्तरेऽपि चरणौ जीवने खलु मदन! तवार्चयिष्यामि। यदि तमपि तेन बाणेन विध्यसि येनाहं विद्धा ।।) मध्यमा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.१०) जे समुहागअवोलंतवलिअपिअपेसिअच्छिविच्छोहा। अम्हं ते मअणसरा जणस्स जे होंति ते होंतु ।।३५४।। (ये संमुखागत-व्यतिक्रान्त-वलित-प्रिय-प्रेषिताक्षि-विक्षोभाः । अस्माकं ते मदनशरा जनस्य ये भवन्ति ते भवन्तु ॥) मध्यमा धीरा प्रगल्भा यथा-(गास. २.९८) बहुसो वि कहिज्जंतं तुह वअणं मज्झ हत्थसंदिट्ठं। ण सुअं ति जंपमाणा पुणरुत्तसअं कुणइ अज्जा ।। ३५५।। (बहुशोऽपि कथ्यमानं तव वचनं मम हस्तसंदिष्टम् । न श्रुतमिति जल्पन्ती पुनरुक्तशतं करोत्यार्या ।।) मध्यमा अधीरा प्रगल्भा यथा-(गास. २.९९) पाअडिअ-णेह-सब्भाव-णिब्भरं तीए जह तुमं दिट्ठो। संवरणवावडाए(ण) अण्णो वि जणो तह च्चेअ ॥ ३५६॥ (प्रकटितस्नेहसद्भावनिर्भरं तया यथा त्वं दृष्टः । संवरणव्यापृतया (न) अन्योऽपि जनस्तथैव ।।) मध्यमा ऊढा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.३२) कं सुअणु! सूर-णमणच्छलेण कुलअं/कुविअं जणं पसाएसि। हास-कडक्खुम्मीसा न होंति देवाण जोक्कारा ॥ ३५७॥ (कं सुतनु! सूर्यनमनच्छलेन कुलजं/कुपितं जनं प्रसादयसि। हासकटाक्षोन्मिश्रा न भवन्ति देवानां जयकाराः ।।) मध्यमा अनूढा प्रगल्भा यथा-(गास. ८२५वे.) कइआ जाआ कइआ णु सिक्खिआ माउआ! हअकुमारी। तं तं जाणइ सव्वं, जं जं महिलाओ जाणंति ।।३५८।।

९२० शृङ्गारप्रकाशे

(कदा जाता? कदा नु शिक्षिता? मातः! हतकुमारी। तत्तज् जानाति सर्वं यद्यन्महिला जानन्ति ।।) मध्यमा धीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ७३४ वे.) कह दे/कडुए धूअंधारे अब्भुत्थणमग्गिणो समप्पिहिसि/हिइ। मुहकमलचुंबणोल्लोलुअम्मि वासठ्ठिए/पासट्विए दिअरे । ३५९। (कथं/कटुके हे/सखि धूमोद्गारे/धूमान्धकारे अभ्युत्था/तेजनमग्नेः समाप्स्यते। मुखकमलचुम्बनोल्लोलुपे/लम्पटे वासस्थिते/पार्श्वस्थिते देवरे ।।) मध्यमा धीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(गास. ७.४३) मण्णे आअण्णंता, आसण्णविवाहमंगलुग्गीअं। तेण जुआणेण समं, हसंति मं वेअसकुडुंगा ॥ ३६०॥ (मन्ये आकर्णयन्त आसन्नविवाहमङ्गलोद्गीतम् । तेन यूना समं हसन्ति मां वेतसनिकुञ्जाः ।।) मध्यमा अधीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. १.९३) अवितिण्हपेच्छणिज्जेण तक्खणं मामि! तेण दिट्ठेण। सिविणअपीएण व पाणिएण तण्हं च्चिअ ण फिट्टा ॥ ३६१॥ (अवितृष्णप्रेक्षणीयेन तत्क्षणं मातुलानि! तेन दृष्टेन। स्वप्नपीतेनेव पानीयेन तृष्णैव न भ्रष्टा ।।) मध्यमाऽधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(गास. ७१७) किं भणह मं सहीओ! मा मर, दीसि/लक्खिहिइ सो जिअंतीए। कज्जालाओ एसो, सिणेहमग्गो च्चिअ/उण ण होइ ॥३६२॥ (किं भणथ मां सख्य :! मा म्रियस्व द्रक्ष्यते/लक्षिष्यते स जीवन्त्या । कार्यालाप एष स्नेहमार्ग एव न/पुनर्न भवति ॥ कनिष्ठा यथा-(गास. ८६५वे.) एमेअ मंदपुण्णा अप्पत्तमणोरहा विवज्जिस्सं। जणवाओ वि ण जाओ तेण समं हलिअउत्तेण ॥ ३६३। (एवमेव मन्दपुण्याप्राप्तमनोरथा विपत्स्ये जनवादोऽपि न जातस्तेन समं हालिकपुत्रेण ।।)

पञ्नदशः प्रकाश: ९२१

कनिष्ठा धीरा यथा-(गास. ३.३१) तुज्झ अ सोहग्गगुणं अमहिलसरिसं अ साहसं मज्झ। जाणइ गोलाऊरो वासारत्तोद्धरत्तो अ ॥ ३६४॥ (तव च सौभाग्यगुणममहिलासदृशं च साहसं मम। जानाति गोदापूरो वर्षारात्रोऽर्धरात्रश्च ।।) कनिष्ठा अधीरा यथा-(गास. १.५७) अगणिअसेसजुआणा वालअ! वोलीण-लोअ-मज्जाआ। अह सा भमइ दिसामुहपसारिअच्छी तुह कएण ।३६५। (अगणितशेषयुवजना बालक! विलीन/व्यतिक्रान्त-लोकमर्यादा। अथ भ्रमति दिशामुखप्रसारिताक्षी तव कृते ॥ कनिष्ठा ऊढा यथा-(गास. ७६९वे.) अणुसोअइ हलिअवहू रइकिरणोलुग्गपंडुरच्छाअं। रण्णुंदूरु-दंतुक्खुत्त-विसम-वलिअं तिलच्छेत्तं ॥ ३६६ ।। (अनुशोचति हलिकवधूः रविकिरणावरुग्णपाण्डरच्छायम् । अरण्योन्दुरदन्तोत्कृत्तविषमवलितं तिलक्षेत्रम् ।।) कनिष्ठा अनूढा यथा-(गास. ४.२८) णीआइ अज्ज णिक्किव! पिणद्ध-णव-रंगआए वरईए। घरपरिवाडीए परिधाणाणि/पहेणआइँ तुह दंसणासाए । ३६७।। (नीतान्यद्य निष्कृप! पिनद्धनवरङ्गकया वराक्या। गृहपरिपाट्या प्रहेणकानि तव दर्शनाशया ।।) कनिष्ठा धीरोढा यथा-(गास. ३.२९) सव्वस्सम्मि वि दड्ढे गहवइधूआअ णिव्वुइ च्चेअ। जं तीए गामडाहे हत्थाहत्थिं कुडो गहिओ ॥३६८॥ (सर्वस्मिन्नपि /सर्वस्वेऽपि दग्धे गृहपतिदुहितुर्निर्वृतिरेव। यत् तया ग्रामदाहे हस्ताहस्तिकया कुटो गृहीतः ॥ कनिष्ठा धीराऽनूढा यथा- जणणी असंकमाणी जाए वारेज्जणाम्मलणे . . . । णेच्छइ दुढ्ढकुमारी कुरओ ओपोंतिआ होउं(?)॥३६९॥

९२२ शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठा अधीरोढा यथा-(गास. ४. ५९) आहवइसुआच्चिएसु वि फलहीवेंटेसु उअह वहुआए। मोहं भमइ पुलइओ विलग्गसेअं/सेअगलंतं-गुली हत्थो ॥३७०॥ (गृहपतिसुतावचितेष्वपि कार्पासवृन्तेषु पश्यत वध्वाः । मोघं भ्रमति पुलकितो विलग्न/गलत्-वेदाङ्गुलिर्हस्त: ॥।) कनिष्ठा अधीराऽनूढा यथा-(गास. ५.५६) धावइ पुरओ पासेसु भमइ दिट्ठीपहम्मि संठाइ। णवलइआहत्थअ हलिअउत्त! दे हंमउ कुमारीं ॥ ३७१॥ (धावति पुरतः पार्श्वयोर्भ्रमति दृष्टिपथे संतिष्ठते। नवलतिकाहस्त हलिकपुत्र! दयस्व हन्यस्व कुमारीम् ।।) कनिष्ठा मुग्धा यथा- गामे गहवइ णं भण साहसु तं अज्ज केण सुणइट्ठो। फग्गुच्छणचिक्किल्ले तिए हसि (अ जदणुठ्ठिअं तुमए) ॥ ३७२॥ कनिष्ठा धीरा मुग्धा यथा-(गास. ४.१३) पुट्ठिं पुससु किसोअरि! पडोघअंकोल्ल-पत्तचित्तलिअं। छेआहि दिअरजाआहिं उज्जुए! मा कलिज्जिहिसि ॥ ३७३॥ पृष्ठ कृशोदरि! (छेकाभिर्देवरजायाभी ऋजुके! मा ज्ञास्यसे/कलिष्यसे ॥ कनिष्ठा अधीरा मुग्धा यथा-(गास. ५.३८) जो वि ण पुच्छइ तस्स वि कहेइ भग्गाइँ तेण वलआइँ। अइउज्जुआ वराई अहव पिओ सो हआसाए।।३७४।। (योऽपि न पृच्छति तस्यापि कथयति भग्नानि तेन वलयानि। अतिऋजुका वराकी अथवा प्रियस्तस्या हताशायाः ॥) कनिष्ठा ऊढा मुग्धा यथा- वेवाहिऊण वहुआ सासुरअं दोलिआए णिज्जंती। रोअइ, दिअरो तं संठवेइ वअणम्मिं चुंबतो ॥ ३७५॥ (विवाह्य वधू: श्वाशुरकं दोलिकया नीयमाना । रोदिति, देवरस्तां संस्थापयति वदने चुम्बन् ।।)

पञ्नदश: प्रकाश: ९२३

कनिष्ठा अनूढा मुग्धा यथा- अज्ज मए माउच्छा! सोज्झअ/सइज्भगेहे मणोरहब्भरिअं। गहवइउत्तकडिल्लं, दिट्ठं णिअरूवलावणिअं॥ ३७६। (अद्य मया मातृष्वसः! (सखि) रजक/प्रतिवेशिकगेहे मनोहरं भ्रमितम् । गृहपतिपुत्रकटीवस्त्रे दृष्टं निजरूपलावण्यम् ॥ कनिष्ठा धीरोढा मुग्धा यथा- आरेसमुहं भरिओ च्चिरिड्डिहिल्लेणोतडिंकाउं। जइ तपडिहलअत्तेता छेत्ते जामि दिअरस्स ॥३७७॥ कनिष्ठा धीराऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. ७४१) जइ वि खु दिल्लिंदिलिआ तह वे खु मा पुत्ति! णग्गिआ भमसु। गहवइसुआण मज्झे सिलंपि ते पज्झरावेति।। {यद्यपि खलु बाला तथाऽपि खलु मा पुत्रि! नग्निका भ्रम । गृहपतिसुतानां मध्ये शीलमपि ते १पत्रशोषायते ?॥} कनिष्ठा अधीरोढा मुग्धा यथा- दिअरो परिणिहइ फुडं सुण्हा सुणिउं खु डुक्खिआ जाआ। सेसिअघरवावारा ओरुण्णमुही परिब्भमइ । ३७९॥ (देवरः परिणेष्यति स्फुटं स्नुषा श्रुत्वा सुदुःखिता जाता। शेषितगृहव्यापारा अवरुदितमुखी परिभ्रमति ।।) कनिष्ठा अधीराऽनूढा मुग्धा यथा- भज्जंति जाइ मउआइ संकिओ भरइ ताइ वलआइं। गहवइधूआ-सिक्कार-कलरवा-अणण-सइण्हो ॥ ३८० ॥ {भज्यन्ते यानि मृदुकानि शङ्कितो भरति तानि वलयानि । गृहपतिदुहितृ-सीत्कारकलरवकर्णनसतृष्णः कनिष्ठा मध्या यथा-(गास. ७१४वे.) जं असरणो व्व डड्ढो गामो साहीणबहुजुआणो वि। संभमविसंठुलाणं तं दुच्चरिअं तुह थणाणं ।। ३८१।। (यद् अशरण इव दग्धो ग्रामः स्वाधीनबहुयुवाऽपि । संभ्रमविसंस्थुलयोर्दृष्ट्वा चरितं तव स्तनयोः ॥ १. पत्रशोषः पतझड-पद-वेद्यो शिशिरवसन्त-सन्धिकालः।

९२४ शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठा धीरा मध्या यथा- थणवरजोव्वण्णुम्महणा गव्विरी/उम्मइअ भमइ तुज्झ रे! जाआ। तेण तुमं कामिज्जसि रोसेणं ण मह असरेओ/णुराअओ ॥३८२॥ {स्तनभरयौवनोन्मत्त-गर्विणी भ्रमति तव रे! जाया। तेन त्वं कामयसे रोषेण न ममावसरः/ममानुरागतः ॥ कनिष्ठा अधीरा यथा-(गास. ४.७९) रुढ्ढतीअ/भंडंतीए तणाइं सोउं दिण्णाइं जाइं पहिअस्स। ताइं च्चेअ पहाए अज्जा आअड्ढइ कुअंती/रुअंती।३८३। (रुष्यन्त्या तृणानि स्वपितुं दत्तानि यानि पथिकस्य । तान्येव प्रभाते आर्या आकर्षति कुप्यन्ती/रुदती ।।) कनिष्ठा ऊढा मध्या यथा-(गास. ३.५७) वइ-विवर-णिग्गअ-हलो एरंडो साहइ व्व तरुणाणं। एत्थ घरे हलिअवहू एद्दहमेत्तत्थणी वसइ ॥३८४॥ (वृतिविवरनिर्गतफल एरण्डः साधयतीव तरुणेभ्यः । अत्र गृहे हलिकवधूः एतावन्मात्रस्तनी वसति ।।) कनिष्ठा अनूढा मध्या यथा-(गास. ६.४५) गामकुमरीओ वि हिअअं हरति/रई वेढालण/थणहराभोआ। सा मे/सअणे कुसुंभराइल्लकंचुआहरणमेत्ता वि ॥३८५॥ (ग्रामकुमार्यो हृदयं हरन्ति विदग्धानां स्तनभराभोगाः । सा मे/शयने कुसुम्भरञ्जितकञ्चुकाभरणमात्रा अपि ।।) कनिष्ठा धीरोढा मध्या यथा-(गास. ६.४९) वोढं/पोढसुणओ विव/अण्णो अण्णं/त्ता मत्ता पहेणअसुराए। फलिहं अ मोडिअं महिसएण, को साहउ तस्स?/को तस्स साहेउ॥३८६॥ वृद्धशुनको विपन्नः अन्यो मत्तः पथि नवसुरया प्रहेण (उत्सव) सुरया। कर्यासक्षेत्रं च मोटितं महिषकेण, कः साधयतु/कथयतु तस्य? ॥ कनिष्ठा धीराऽनूढा मध्या यथा- सामाइ सामलीए० (पृ.५६७)

पञ्नदश: प्रकाश: ९२५

कनिष्ठा अधीरोढा मध्या यथा-(गास. ५.६१) उअ संभमविक्खित्तं रमिअव्व-अलेहलाएँ सुण्हाए। णवरंगअं कुडुंगे, दिण्णं धअं व अविणअस्स ॥३८७॥ (पश्य संभ्रमविक्षिप्तं रन्तव्यकलम्पटया स्नुषया। नवरङ्गकं कुञ्जे दत्तं ध्वजमिवाविनयस्य ।।) कनिष्ठा अधीराऽनूढा मध्या यथा- णव/रं वरो वि पइभाइ वोढकुमरीएँ विअसिअविला/सो। गामजुआणं(दट्ठु) णइअडकुडुंगभमरं भमति/भमंतीए ॥३८८॥ (केवलं वरोऽपि, प्रतिभाति, प्रौढकुमार्या विकसितविलासम् । ग्रामयूनां द्रष्टुं/वा नदीतटनिकुञ्जभ्रमरं, भ्रमति/भ्रमन्त्याः ॥) कनिष्ठा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.३५) बहलतमा हअराई०॥ ३८९॥ (पृ. ३६७) कनिष्ठा धीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ८७७) महुएहि किं व पंथिअ० ॥ ३९०॥ (पृ. ३६७) कनिष्ठा अधीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.४८) अंगाणं तणुआरअ! सिक्खावअ! दीहरोविअव्वाणं। विणआइक्कमकारअ! मा मा णं पम्हसिज्जासु ॥ ३९१॥ (अङ्गानां. तनुकारक! शिक्षापक! दीर्घरोदितव्यानाम् । विनयातिक्रमकारक! मा मा एनां प्रस्मरिष्यसि/विसमरे: ॥) कनिष्ठा ऊढा प्रगल्भा यथा-(गास. २.७) गोलाअडट्ठिअं पेच्छिऊण गहवइसुअं हलिअसुण्हा। आढत्ता उत्तरिउं, दुक्खुत्ताराएँ पअवीए ॥३९२।। (गोदावरीतटस्थितं प्रेक्ष्य गृहपतिसुतं हलिकस्नुषा । आरब्धा उत्तरितुं दुःखोत्तारया पदव्या ।।) कनिष्ठानूढा प्रगल्भा यथा- मम्मसुअक/फल्लिआजहणथणभरुप्पहणविब्भला कुमरी। बहुसो हलासमम्मंणमम X X X X हइ ॥ ३९३॥

९२६ शृङ्गारप्रकाशे

मर्मसुतस्फटिकाजघनस्तनभरोत्प्रघणविह्वला कुमारी। बहुशो X X X X ति ॥ X कनिष्ठा धीरोढा प्रगल्भा यथा- अव्वो मारिज्जामो इमिणा पापा/वासुअस्स पुत्तेण। जं जं जे/पेच्छइ पहिअं तं तं पव्वो/बप्पो त्ति वाहरइ ॥३९४॥ (अहो! मारिष्यामोऽनेन पापासुतस्य पुत्रेण । यं यं प्रेक्षते पथिकं तं तं पितरिति व्याहरति ।।) कनिष्ठा धीराऽनूढा प्रगल्भा यथा- अइ सहि! वकुल्लाविरि छुहिहिसि गोत्तस्स मत्थए छारं। अत्थच्चंत्त/दंतदिठ्ठेण मारिवडिए सामिवलिएण/हसिएण ॥३९५॥ (अयि सखि! वक्रोल्लापनशीले लेपिस्यसि गोत्रस्य मस्तके क्षारम् । अत्यन्तदन्तदृष्टेन सामिवलितेन विहसितेन ।।) कनिष्ठा अधीरोढा प्रगल्भा यथा- करसेअकद्दमाअ दुलिआपहुत्तथंससुहो। सेअं सुएहिं कुलवहू एण्हसिअंसुओ थणओ ॥ ३९६॥ कनिष्ठा अधीराऽनूढा प्रगल्भा यथा- णवलअहत्थो/त्थे गामणिसुअम्मि कुमरीएँ गामरच्छासु । पुणरुत्तमसिख/त्तंभमिरिए चुल्लुचुलाअंति अंगाइ ॥ ३९७॥ नवलताहस्तो(स्ते) ग्रामणीसुते कुमार्या ग्रामरथ्यासु। पुनरुक्तमशिक्ष भ्रमणशीलाया चुल्लुचुलायन्ति अङ्गानि ॥] धीरा यथा-(गास. १.८४) सो तुह कएण सुंदरि! तह झिण्णो सुमहिलो हलिअउत्तो। जह से मच्छिरिणीएँ वि दोच्चं जाआए पडिवण्णं ॥ ३९८॥ (स तव कृते सुन्दरि! तथा क्षीणः सुमहिलो हलिकपुत्रः । यथा तस्य मत्सरिण्याऽपि दूत्यं जायया प्रतिपन्नम् ।।) धीरोढा यथा-(गास. ५.४५) अकअण्णुअ! तुज्झ कए वा/पाउसराईसु जं मए खुण्णं। उप्पेक्खिमो अलज्जिर! अज्ज वि तं गामचिक्खल्लं ।।३९९॥

पञ्चदश: प्रकाश: ९२७

(अकृतज्ञ! तव कृते प्रावृड्रात्रिषु यो मया क्षुण्णः । उत्पश्याम्य/उत्प्रेक्षामहे अलज्जाशील! अद्यापि तं ग्रामपङ्कम् ।।) धीराऽनूढा यथा-(गास. ७.४८) तत्तो च्चिअ होंति कहा विअसंति तहिं तहिं समप्पंति। किंमण्णे माउच्छा! एक्कजुवाणो इमो गामो? ॥४००॥ (तत एव भवन्ति कथा विकसन्ति तत्र तत्र समाप्यन्ते। किं मन्ये मातृष्वसः! एकयुवकोऽयं ग्रामः?॥) अधीरा यथा-(गास. ५.४०) सेउल्लिअसव्वंगी गोत्तग्गहणेण तस्स सुहअस्स। दूइं अप्पाहंती/पत्थाएंती तस्सै अ घरंगणं पत्ता ।।४०१।। (स्वेदार्द्रीकृतसर्वाङ्गी गोत्रग्रहणेन तस्य सुभगस्य। दूतीं सन्दिशन्ती/प्रस्थापयन्ती तस्यैव गृहाङ्गणं प्राप्ता ।।) अधीरोढा यथा-(गास. ३.२३) तइ वोलंते वालअ! वहुएँ वलिआइ तह णु णअणाइ। जह पुठ्ठ/पट्ठमज्झनिवडंतवाहधाराओं दीसंति।। ४०२।। (त्वयि व्यतिक्रामति बालक! वध्वा वलिते तथा नु नयने। यथा पृष्ठमध्यनिपतद्बाष्पधारा दृश्यन्ते।। अधीराऽनूढा यथा-(गास. ७.९६) एण्हिं वारेइ जणो, तइआ मूअल्ल/मअल्लिओ? ज(क)हिं/जहिं वि गओ?। जाहे विसं जाअं/विसमं सव्वंगपहोलिरं पेम्मं ॥४०३। (इदानीं वारयति जनस्तदा मूकीकृताः? कुत्रापि (वा) गतः?। 의

यदा विषमिव जातं सर्वाङ्गघूर्णनशीलं प्रेम ।।)

ऊढा यथा-(गास. ५.५७) कारिमआणंदवट भामिज्जंतं वहूएँ बंधूहिं। पेच्छइ कुमारिजारो हासुम्मिस्सेहि अच्छीहिं ॥।४०४॥ (कृत्रिममानन्दपटं भ्राम्यमाणं वध्वा वन्धुभिः । प्रेक्षते कुमारीजारो हासोन्मिश्राभ्यामक्षिभ्याम् ।।)

९२८ शृङ्गारप्रकाशे

अनूढा यथा- जइ/ह खेल्लसि पाप्पुल्लां/उप्फुल्लं मोट्टीणेहि/अम्मोधीरेण पत्तीहि ससिमुहि! हसंती। धण्णं कं पि रमीहिसि दोलाअंतेण जहणेण।। ४०५।। (यदि खेलसि उत्फुल्लिकामहो धैर्येण प्रतीहि शशिमुखि! हसन्ती। धन्यं कमपि रमिष्यसि दोलायमानेन जघनेन ॥। धीरा मुग्धा यथा- अंदोलणलंघिअ-तट्ठिआएं/वइसिहाएं दिट्ठे तुमम्मि मुद्धाए। आसंखि/घिज्जइ काउं करपेल्लणणिच्चला दोला ।। ४०६॥ [आन्दोलनलङ्गितोत्थितया/वर्त्तिशिखया दृष्टे त्वयि मुग्धया। आशास्यते कर्तु करप्रेरणनिश्चला दोला ॥ धीरोढा मुग्धा यथा-(गासा. ४.१३) पुट्ठं पुससु किसोअरि०।। ४०७। (द्र. १५.३७३) धीराऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. २.८९) तुज्झंगराअसेसेण सामली तह खरेण सोमाला। सा इर गोलातूहे/ऊले णहाणू/ण्हाआ जंबूकसाएण ।४०८॥ (तवाङ्गरागशेषेण श्यामला तथा खरेण सुकुमारा। सा किल गोदातटे स्नाता जम्बूकषायेण ।।) अधीरा मुग्धा यथा-(प्रकाश. ३४.१३१) सुण्हाए/अ हिअअगुणिअं दीसइ/दावई दिअरस्स छणपईवेण। सज्झस-पअंपिअ-त्थण-णीसासंदोलिअ-सिहेण ।। ४० ९ ॥ (स्नुषाया हृदयगुणितं दृश्यते देवरस्य क्षणप्रदीपेन। साध्वसप्रकम्पितस्तननिःश्वासान्दोलितशिखेन 11) अधीरोढा मुग्धा यथा- तं किं/कं पि कअं उग्गिणपहरभअवेविरीए वहुआए। पडिआ वि जेण णाआ हत्थाहि लआण दिअरेण ।। ४१०॥ (तत् किमपि कृतमुद्गीर्णप्रहरभयवेपनशीलया वध्वा। पतिताऽपि येन ज्ञाता हस्ताल्लता न देवरेण ।।)

पञ्नदशः प्रकाशः ९२९

अधीराऽनूढा मुग्धा यथा-(गास. ५.८२) उज्जग्गरअ-कसाइअ-गुरुअच्छी मोहमंडणविलक्खा। लज्जइ लज्जाउइणी सा सुहअ! सहीण वि वराई॥४११॥ (उज्जागरककषायितगुर्वक्षी मोघमण्डनविलक्षा । लज्जते लज्जालुतया सा सुभग! सखीभ्योऽपि वराकी ॥।) ऊढा मुग्धा यथा- जह णअणा सविआरा थणाण जह उग्गमो सुवेसो त्ति। जइ लहइ जोव्वणसिरिं ता मुद्धा काहिइ अणत्थं ।४१२॥ (यथा नयने सविकारे स्तनयोर्यथा उद्गमः सुवेश इति। यदि लभते यौवनश्रियं तर्हि मुग्धा करिष्यत्यनर्थम् ।। अनूढा मुग्धा यथा-(गास. ४.७८) जं जं करेसि जं जं च जंपसि/से जह तुमं णिअंसेसि/अच्छेसि। तं तमणुसिक्खिरीए दीहो दिअहो ण संपल/डइ॥४१३॥ (यद् यत् करोषि यद् यच्च जल्पसि यथा त्वं निवस/निरीक्षसे। तत्तदनुशिक्षणशीलाया दीर्घो दिवसो न संपद्यते ।।) धीरा मध्या यथा-(गास. १.२१) असमत्तमंडण विअ/च्चि वच्च घरं से सकोउहल्लस्स । वोलाविअ-हलहलअस्स पुत्ति! चित्ते ण लग्गिहिसि ॥४१४॥ (असमाप्तमण्डनैव व्रज गृहं तस्य सकौतूहलस्य। व्यतिक्रान्तौत्सुंक्यस्य पुत्रि! चित्ते न लगिष्यसि ।।) धीरोढा मध्या यथा-(गास. ४.९५) अज्जाए णीलकंचुअभरिउव्वरिअं विहाइ थणवट्ठं। जलभरिअजलहरंतरदरुग्गअं चंदबिंबं व्व।। ४१५।। (आर्याया नीलकञ्चुकभृतोर्वरितं विभाति स्तनपृष्ठम् । जलभृतजलधरान्तरदरोद्गतं चन्द्रबिम्बमिव ।।) धीराऽनूढा मध्या यथा- फंगुच्छणदोहलिणा/आ भममाणा पुत्ति! गामरच्छासु। गूढक्खरदिण्णपहेलिअप्प/आ अ केणावि भंजिहिसि ।४१६॥

९३० शृङ्गारप्रकाशे

(फाल्गुनोत्सवदोहदिनी भ्रममाणा पुत्रि! ग्रामरथ्यासु । गूढाक्षरदत्तप्रहेलिकात्मा/का च केनापि भङ्क्ष्यसे ।।) अधीरा मध्या यथा-(गास. ४. ५१) जाओ सो वि विलख्खो मए वि हसिऊण गाढमुवऊढो। पडमोसरिअस्स णिअंसणस्स गंठिं विमग्गंतो ॥ ४१७॥ (जातः सोऽपि विलक्षो मयाऽपि हसित्वा गाढमुपगूढः । प्रथमापसृतस्य निवसनस्य ग्रन्थिं विमार्गयमाण: ॥) अधीरोढा मध्या यथा-(गास. १.२८) णवलअपहरं अंगे जहिं जहिं महइ देवरो दाउं। रोमंचदंढ/डराई तहिं तहिं दीसइ वहूए।। ४१८।। (नवलताप्रहारमंगे यत्र यत्रेच्छति देवरो दातुम् । रोमाञ्चदण्डराजिस्तत्र तत्र दृश्यते वध्वाः ॥ अधीराऽनूढा मध्या यथा-(गास. २.१) धरिओ धरिओ विअलइ उवएसो पिअसहीहिं दिज्जंतो। मअरद्धअबाणपहारजज्जरे तीएँ हिअअम्मि ॥४१९॥ (धृतो धृतो विगलत्युपदेशः प्रियसखीभिर्दीयमानः । मकरध्वजबाणप्रहारजझरि तस्या हृदये ।।) ऊढा मध्यमा यथा- तरुणेहि कअं/ओं तोसं हसिअं(उण)धे/थेरेहि कुणम ईहिं/कअमईहि। परिणअ-वआवचूडं बोढं कुमरिं णिए ऊण ॥ ४२०॥ अनूढा मध्या यथा- ता कुणह कालहरणं तुवरंतम्मि वि वरे विवाहस्स। पंडुणहवआइं होंति कुमारीएँ अंगाइं ॥४२१॥ (तावत् कुरुत कालहरणं त्वरमाणेऽपि वरे विवाहस्य। यावत् पाण्डुनखपदानि भवन्ति कुमार्या अङ्गानि ।।) धीरा प्रगल्भा यथा-(गास. ४.५७वे.) सब्भावं पुच्छंती बालअ! रोआविआ तुह पिआए। णत्थि व्विअ कअसवहं हासुमिस्सं भणंतीए ।। ४२२।।

पञ्नदश: प्रकाश: ९३१

(सद्भावं पृच्छन्ती बालक! रोदिता तव प्रियया। नास्त्येव कृतशपथं हासोन्मिश्रं भणन्त्या ।।) धीरोढा प्रगल्भा यथा-(गास. ७.८) जइ जूरइ जूरउ णाम मामि! परलोअ-वसणिओ लोओ। तह वि बला गामणिउत्तवअणकमले/णंदणस्स वलइ दिठ्ठी ।४२३॥ (यदि खिद्यते खिद्यतां नाम मातुलानि! परलोकव्यसनिको लोकः । तथाऽपि बलाद् ग्रामणीपुत्रवदनकमले/नन्दनस्य वलते दृष्टिः ।) धीराऽनूढा प्रगल्भा यथा-(गास. ८५७वे.) कह णु गआ? कह दिट्ठो? किं भणिअं? किं व तेण पडिवण्णं?। एअं च्चिअ ण समप्पइ पुणरुत्तं जंपमाणीए ।।४२४।। (कथं नु गता? कथं दृष्टः? किं भणितं? किं वा तेन प्रतिपन्नम्? । एवमेव न समाप्यते पुनरुक्तं जल्पमानायाः ।।) ऊढा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.३७) पइपुरओ व्विअ णिज्जइ विच्चुअदठ्ठ त्ति जारवेज्जघ/हरं। सहिजण/णिउणसहीकरधरिआ भुअजुअलंदोलिणी बाला/अज्जा ॥४२५॥ (पतिपुरत एव नीयते वृश्चिकदष्टेति जारवैद्यगृहम् । सखीजनकरधृतभुजलतान्दोलनशीला बाला/आर्या ।।) अनूढा प्रगल्भा यथा- जह सविलासं हासं, गरअंपा (जह साऊआ) अणुज्जुआ दिठ्ठी। एसा वि जइ कुमारी ता अजुआणो इमो गामो ॥४२६॥ {यथा सविलासो हास: यथा साकूता अनृजुका दृष्टिः । एषाऽपि यदि कुमारी तर्हि अयुवाकोऽयं ग्रामः ॥ मुग्धा यथा-(गास. ७.९७) कह तं पि तुए, ण णाअं, जह सा आसंदिआणं बहुआणं। काऊण अप्पुत्ति/पुंतिसिडिंउच्चवचिअं तुह दंसणलेहडा/ला पडिआ ॥४२७॥ (कथं तदपि त्वया न ज्ञातं यथा सा आसन्दिकानां बहूनां/वधूनाम् । कृत्वा आपूर्त्तिश्रेणीं/उच्चावचिकां तव दर्शनलालसा पतिता ॥}

१३२ शृङ्गारप्रकाशे

मध्या यथा-(गास. ३.२१) ता किं करेउ जइ तुं/तं सि तीए वइवेढपेल्लिअ-थणीए। पाअंगुदुद्धखित्त/क्खिणीसहंगीएँ वि ण दिठ्ठो ।४२८॥ (तत् किं करोतु यदि त्वमसि तया वृतिवेष्टननिवेशितस्तनया। पादाङ्गुष्ठार्धक्षिप्तनिस्सहाङ्गयाऽपि न दृष्टः ॥। प्रगल्भा यथा-(गास. २.९३) गोलाविसमोआरच्छलेण अप्पा उरम्मि से खित्तो/मुक्को। अणुअंपाणिद्दोसं तेण वि सा आढमुवऊढा ॥४२९॥ (गोदावरीविषमावतारच्छलेनात्मा उरसि तस्य क्षिप्तः । अनुकम्पानिर्दोषं गाढमुपगूढा ।।) एवं पुनर्भूसामान्ययोः यथासंभवमुत्तमादिभेदोऽभ्यूहनीयः।

(अष्टौ नायिकाभेदाः) आसु वासकसज्जा अभिसारिका, विप्रलब्धा, खण्डिता, कलहान्तरिता, प्रोषितपतिका, विरहोत्कण्ठिता, स्वाधीनभर्तृका चेति यथासंभवमभ्यूहनीयाः। तत्र- १. वासकसज्जा यथा-(अमरु :? ) सखि! स विजितो वीणाद्यूते कयाऽप्यपरस्त्रिया पणितमभवत् ताभ्यां तस्मिन् निशाललितं ध्रुवम्। कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि स्थितवति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलब्यते? ॥४३०॥ २. अभिसारिका यथा-(गास. ७.७) गम्मिहिसि तस्स पासं मा तुरसु सुअणु वड्ढेउ मिअंको। दुद्धे दुद्धं विअ चंदिमाएँ को पेच्छइ मुहं दे? ॥४३१॥ (गमिष्यसि तस्य पार्श्वं मा त्वरस्व तरुणि! वर्धतां मृगाङ्कः । दुग्धे दुग्धमिव चन्द्रिकायां कः प्रेक्षते मुखं ते? ।) ३. विप्रलब्धा यथा-(गास. ४.१८) अह सा तहिं तहिं च्चिअ वाणीरवणम्मि चुक्कसंकेआ। तुह दंसणं विमग्गइ, पब्भट्ठणिहाणठाणं व ।।४३२।।

पञ्नदशः प्रकाश: ९३३

अथ सा तत्रतत्रैव वानीरवने विस्मृतच्युतसंकेता। तव दर्शनं विमार्गति प्रभ्रष्टनिधानस्थानमिव ॥ ४. खण्डिता यथा-(गास. ७.५३) पच्चूसागअ नवराअरत्त कअलोअणाणंद। अण्णत्थ खविअसव्वरि णहभूसण दिणवइ णमो दे॥४३३॥ (प्रत्यूषागत! नवरागरक्त! कृतलोचनानन्द! । अन्यत्र क्षपितशर्वरीक नभो/नखभूषण दिनपते नमस्ते ।।) ५. कलहान्तरिता यथा- मया निरूढो तावद् बहिरहतरोषः अयं निर्गच्छन् गोत्रस्खलनहतकोपान्तरितया प्रियतमः । त्वाकूतज्ञः सकलसमयाचारनिपुणः सखीलोकोऽप्यासील्लिखित इव चित्रेजद्य, किमिदम्? ॥ ४३४॥ ६. प्रोषितपतिका यथा- भिअमेल/गिम्हं गमेइ कहकहवि कहउ/विरहसिहि-ताविआ वि पहिअवहू। अविरअपडि/डंत्तणिव्भरबाहजलोल्लोवरिल्लेण ।।४३५ ।। (भीमिलिते!/ग्रीष्मं गमयति कथं कथमपि कथं/विरहशिखितापितापि पथिकवधूः । अविरतप्रदीप्तनि/अविरलपतन्निर्भरबाष्पजलोल्लापशीलेन 11)

७. विरहोत्कण्ठिता यथा- अस्मिन् वर्षमहे न वर्तत इदं यत् कामदेवोत्सवे स्थेयं पुत्रि! निरस्तया/निरन्नया, तदधुना किञ्चिन्मुखे दीयताम्। इत्युक्ते जरतीजनेन सुतरामाविष्कृतोत्कण्ठया तन्वङ्ग्या परिकल्पितं कवलनं धौतञ्च धाराश्रुभिः ॥४३६॥ ८. स्वाधीनभर्तृका यथा-(गास. ३.६१) घरिणि-घणत्थण-पेल्लणसुहेल्लिपडिअस्स होंतपहिअस्स । अवसउणंगारअवारविट्ठिदिअहा सुहाअं/वेंति।।४३७॥ (गृहिणीघनस्तनप्रेरणसुखकेलिपतितस्य भविष्यत्पथिकस्य। अपशकुनाङ्गारकवारविष्टिदिवसा: १ सुखापयन्ति ।।) १. अङ्गारको मङ्गलः। वारो दिवसः। मङ्गलवार इत्यर्थः। कप्रत्ययोऽप्राशस्त्याय। तथा च माघो 'भौमदिवसमभिमन्वतेऽथवा भृशमप्रशस्तमपि मङ्गलं जनाः'।

९३४ शृङ्गारप्रकाशे

स्वकीयसामान्यपुनर्भुवां च भिदां प्रपञ्चः स इवावबद्धः । परस्परं निबन्धनीयः ॥४३८॥

इति प्रपञ्चः कथितोऽङ्गनानां क्रमात् स्वकीयादिविभेदभिन्नः । चतुष्प्रकारं तममुं निबन्धन् कविश्चतुर्वर्गफलं लभेत ॥४३९॥ तदेतत् सर्वस्वं भुवनजयिनः पुष्पधनुषो मनुष्याणामेकं तदिदमसमं जीवितफलम् । इदं तत् सौख्यानां कुलभवनमाद्यं त्रिभुवने यदेतत् तारुण्योपहितमहिमानो मृगदृशः॥४४०।।

इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे रत्यालम्बनविभावप्रकाशनो नाम । पञ्चदशः प्रकाशः ॥१५।।

प्राकृतबहल: सोऽयं प्रकाश आस्ते मनीषिणां निकषः । प्राकृतमपि खलु विविधस्वरूपमत्यन्तचिररूढम् ।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे षोडशः प्रकाश: रत्युद्दीपनविभावप्रकाश:

इदानीमुद्दीपनविभावान् व्याख्यास्यामः। तत्र रत्यादि(कम्) उत्पन्नानुत्पन्न- (उत्पन्नानुत्पन्नविभावा)दि त्रिविधम्। तत्र- (उद्दीपनविभावाः -१२) रत्यादेः उद्दीपनविभावाः - ऋतूपकरणेतिहासश्रवण-देश-काल-कलाविचार- वयो-वयस्योपदेश-सन्देशोपचार-दैवसम्पदुपकार-स्मरणादयः। तत्र- (१. ऋतुः) ऋतु: षोढा वसन्तो, ग्रीष्मो, वर्षाः, शरत्, हेमन्तः, शिशिर इति। ते च प्रत्येकतश्चतुर्धा सन्धिरुत्पत्तिः प्रौढिरवसितिश्चेति। तत्र - (१.१ वसन्तः) शिशिरवसन्तसन्धिर्यथा- यत् पत्रं श्लथमूलनालमनवं पातोन्मुखं वर्तते यद् भङ्गाङ्कुरजन्मभिः क्षितिरुहां स्निग्धोन्नता ग्रन्थयः । यच्छेदं हलिनीकुचोष्मसु हिमं स्वादु प्रवृत्तं ततः शीतर्तोश्च मधोश्च (कश्चन मिथःसन्धिः परावर्त्तते) ॥१॥ यथा वा- च्युतसुमनस: कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा मनसि च गिरं ग्रथ्नन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः । अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ॥२॥ वसन्तोत्पत्तिर्यथा-(विक्र. २.७) अग्रे स्त्रीनखपाटलं कुरवकं श्यामं द्वयोर्भागयोर् बालाशोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति। ईषद्बद्धरज:कणाग्रकपिशा चूते नवा मञ्जरी मुग्धत्वस्य च यौवनस्य च सखे! मध्ये मधुश्रीः स्थिता ॥३॥

९३६ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(विसा. १.३२) गर्भग्रन्थिषु वीरुधां सुमनसो मध्येऽङ्कुर पल्लवा वाञ्छामात्रपरिग्रह: पिकवधूकण्ठोदरे पञ्चमः । किंच त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैर्द्वित्रैर्मनोजन्मनो देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः ।४॥ वसन्तप्रौढिर्यथा-(विसा. १.२५) साम्यं संप्रति सेवते विचकिलं षाण्मासिकैर्मौक्तिकै: कान्तिं कर्षति काञ्चनारकुसुमं माञ्जिष्ठधौतात् पटात्। हूणीनां कुरुते मधूककुसुमं लावण्यलुण्टाकतां लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतद्वृन्ताग्रतः केसरम् ॥५॥ यथा वा-(बारा. ५.४०) सूते/साम्यं संप्रति दुग्धमुग्धसुभगं पुष्पोद्गमं मल्लिका बाह्लीकीदशनव्रणारुणदलैः पुष्पै/पत्रैरशोकोऽञ्चितः/ऽर्चितः । विवृन्तायते पाटलितरोरन्यैव काचिल्लिपिः ॥ ६ ॥ वसन्तावसितिर्यथा- उपसरति वसन्तस्यावसानं मधूकद्रुमकुसुमकडारच्छायविश्रान्तकान्तम् । ददति मुदमिदानीं भूमयः पामराणामविरलखलधानक्षोदकोलाहलिन्यः ॥ यथा-(रघु. १६. ५०) स्नानार्द्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्यस्त-सायन्तनमल्लिकेषु। कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे पदमङ्गनानाम् ।८॥ (१.२ ग्रीष्मः) वसन्तग्रीष्मसन्धिर्यथा- (ग्लाना रात्रिर्निदाघे बत विरच)१-यति द्राघिमानं दिनानां२ वध्नन्त्यस्थि प्रगल्भं विफलसुमनसः संप्रतीमे मधूकाः । किञ्चान्यत् पान्थयूनां हृदयधृतिमुषो भग्नकर्पूरगौरा राजन्ते लूनसस्याः सपदि कृषिभुवां सम्पदो नालशेषाः ॥९॥ १. पूर्तिरस्मत्कृता २. द्राघिमा नन्दिनीनां जो० रा०

षोडश: प्रकाश: ९३७

यथा वा-(कामी. पृ. ११० दसं.) गेहे वाहीकयूनां वहति दमनको मञ्जरीकर्णपूरा- नुन्मादः पामरीणां मरुति मरुवकामोदिनि व्यक्तिमेति। सद्योभङ्गानुसारस्त्रुतसुरभिसिराशीकर: साहकार: सर्पन्नम्भश्शरावे रचयति च रसो रेचकीचन्द्रकाणि१ ॥१०॥ ग्रीष्मोत्पत्तिर्यथा- कर्णोत्तंस: शिशुशुकवधूपिञ्छनीलं शिरीषं सान्तस्सूत्रा: परिमलमुचो मल्लिकानां च हाराः । मुक्तागौरैर्वलयरचना कन्दलाग्रैर्विसानां ग्रीष्मारम्भे रमयति नवं मण्डनं कामिनीनाम् ॥११॥ यथा वा-(सूमु. २२) सा/सौहित्य-स्तिमितैरुदञ्चदलसग्रीवाभिरामं र्मध्येऽह्रः स्फुरदर्ककर्कशरुचि-प्रान्तस्थलीवर्तिभिः । मुहु-

दत्ताः सिन्धुषु माहिषैः क्रमकृशस्रोतस्सु पङ्कोदरे निद्रामीलितपक्ष्मपत्रविवरव्यक्तारुणा दृष्टयः ॥१२॥ ग्रीष्मे प्रौढिर्यथा- अपां मूले लीनं मृदु परिचितं चन्दनरसे मृणालीहारादौ कृतलघुपदं चन्द्रमसि च। मुहूर्तं विश्रान्तं सरसकदलीकाननतले प्रियागाढाश्लेषे निवसति परं शैत्यमधुना ।।१३।। यथा वा- एतस्मिन् घनचन्दनार्द्रवपुषो निद्राकषायेक्षणा लीढा/लीला-लोलमृदूल्लसद्भुजलतं व्याजृम्भमाणा मुहुः । निर्गच्छन्ति शनैरह:परिणतौ सुप्ता लतामन्दिरात् स्वेदाम्भ:कणदन्तुरस्तनतटाभोगा: कुरङ्गीदृशः ॥१४।।

१. रेचकी शृङ्गी पिचकारीपदवाच्या हिन्द्याम् । चन्द्रकाणि चक्राकाराणि चिह्नानि । रसो वर्णद्रव्यचित्रितो द्रवः रंगपदवाच्यः ।

९३८ शृङ्गारप्रकाशे

ग्रीष्मावसितिर्यथा- शुचे/शुचौ तप्ताङ्गीनां बहुलमकरन्दद्रवमुचः कदम्बप्रालम्बाः स्तनपरिसरे पक्ष्मलदृशाम् । हठाल्लूनोष्माण: कमपि महिमानं विदधते जलक्रीडोत्तीर्णप्रियतमभुजाबद्ध-शिशिराः ।१५ । यथा वा-(रघु. १६.४६) दिनेदिने शैवलवन्त्यधस्तात् सोपानपर्वाणि विमुञ्चदम्भः । उद्दण्डपद्मं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं बभूव ॥१६॥

(१.३ वर्षा) ग्रीष्मवर्षासन्धिर्यथा-(मामा. ९.१७) उत्फुल्लार्जुनसर्जवासित-वहत्पौरस्त्यझञ्झामरु- त्प्रेड्डोलस्खलितेन्द्रनीलशकलस्निग्धाम्बुदश्रेणयः । धारासिक्तवसुन्धरासुरभयः प्राप्तास्त एतेऽधुना घर्माम्भोविगमागमव्यतिकरश्रीवाहिनो वासराः ।।१७।। यथा वा- वातप्रोत्क्षिप्तधूलीपरिमलनसमुद्धूलिताङ्ग समन्ताद्

प्रेङ्खद्विद्युत्पताकारुचिरसुरधनुःखड्गखट्वाङ्गधारी संप्राप्तः प्रोषितस्त्रीप्रतिभयजननः कालकापालिकोऽयम् ॥१८॥ वर्षोत्पत्तिर्यथा-(सूमु. १४) किञ्चिन्मुद्रितपांसवः शिखिकुलैः सानन्दमालोकिता

एते ते निपतन्ति नूतनघनप्रावृट्दरारम्भिणो विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनितावक्त्रेन्दवो बिन्दवः ॥१९॥ यथा वा- दूरोदञ्चित-पक्व-तालसरलैः षड्जस्वरस्वादुभिः संप्रत्युन्मदकेकिनां कलरवैरासूत्रितस्वागता: । सद्यस्तापभरं हरन्ति भरितं प्रह्लादयन्तो हरे- रेकाकारनिवृत्तपांसुपटलस्वच्छा: समीरागमाः ॥२०॥

षोडश: प्रकाश: ९३९ वर्षाप्रौढिर्यथा- एतास्ताः सुरचापचित्रवपुषो विद्युल्लतालाञ्छिता: कान्तारद्विपकान्तिकान्तपृथुला पीना घनानां घटाः । यद्गर्जामुरजा: शिखण्डिवयसां दिङ्मण्डलीमञ्चके- षूद्दण्डाण्डजचण्डताण्डवरसैः कुर्वन्ति नृत्तोत्सवम् ।२१।। यथा वा- सञ्छन्ने जलवामनैर्जलधरैर्व्योम्नि प्रसुप्ते जने देवे गर्जति दिङ्मुखेषु चरति स्वैरं कदम्बानिले। उत्कण्ठायति च प्रवर्षति घने दाशान् धरा मूच्छति प्रोन्मथ्नन्ति मनांसि मांसलमिलद्दीर्घान्धकाराः क्षपाः ॥२२॥ वर्षावसितिर्यथा- मूले लोलकरीरकन्दलघना: काण्डे ततः पाण्डवः किञ्चिन्मेदुरमण्डले परुषि च प्रौढास्थिरूढत्वचः । अग्रे सूच्छ्रितपत्रषण्डगहनाः संप्रत्यमी प्रावृषि क्षीणायां हरितो हरन्ति हलिनां चक्षूषि बालेक्षवः । २३॥ यथा वा-(किराता. ४.२४) विपाण्डुभिर्ग्लानितया पयोधरैश्च्युताचिराभागुणहेमदामभिः । इयं कदम्बानिलभर्तुरत्यये न दिग्वधूनां कृशता न राजते ॥२४॥ (१.४ शरत्) (शरत्)सन्धिर्यथा- उन्मग्नवञ्जुलहतानि वनापगानामाश्यानशैवलतरङ्गितसैकतानि। निम्नावशेषसलिलानि मनो हरन्ति रोधांसि हंसपदमुद्रितकर्दमानि ।।२५॥ यथा वा- नद्यो वहन्ति कुटिलक्रमयुक्तशुक्तिरेखाङ्कबालपुलिनोदरसुप्तकृष्टाः/कूर्माः । एतास्तरङ्गि-तनु-तोयपलायमानमीनानुसारिवकदन्तकरालपा/फालाः ॥ शरत्प्रवृत्तिर्यथा- अवतरति घनात्ययः किमन्यद् विकसितकञ्जमकेसरावतंसः । परिसरपुलिनेषु निम्नगानां सपदि समागतराजहंसयूथः ॥२७॥

९४० श्रृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(ध्व. ४७) हंसानां निनदेषु यैः कबलितैरासज्यते कूजता- मन्यः कोऽपि कषायकण्ठलुठनादाघर्घरो निस्वनः । ते संप्रत्यकठोरवारणवधूदन्ताङ्कुरस्पर्धिनो निर्याता: कमलाकरेषु बिसिनीकन्दाग्रिमग्रन्थयः ॥२८॥ शरत्प्रौढिर्यथा-(ध्व. ११३ लोचने) ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद् दधानाउडर्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ।२९॥ यथा वा- तीव्रं रविस्तपति नीच इवाचिराढ्यः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिव चित्तवृत्तिः कामं दरिद्र इव शोषमुपैति पङ्क: । ३०॥ शरदवसितिर्यथा- केदार एव कलमा: परिणामनम्राः प्राचीनमामलकमर्घति पाकनीलम् । ऊर्वारुकं स्फुटति निर्गतगर्भगन्धमम्लीभवन्ति च जरत्न्पुषीफलानि ॥ ३१॥ यथा वा- तिक्ताधिवासान्यधुना पुराणमाञ्जिष्ठचेलच्छविधूसराणि। अलम्बुसायाः कुसुमानि सीम्नि लोलन्ति मन्दं मरुदाहतानि ॥ ३२॥ (१.५ हेमन्तः) शरद्धेमन्तसन्धिर्यथा- माषैरमांसलितां तिलैस्तिलकितां स्रग्धूसरां धूसरै- र्वल्लीं दूरतरं निमीलदवटां वाटैर्वृतां व्रीहिभिः । कार्पासोद्धृषितामुदारकवनोदारां कुलुत्थाकुला- मस्तोपद्रवकोद्रवामिह महीं दृष्ट्वा जनो नन्दति ।।३३।। यथा वा- क्वापि प्रत्यग्रपाकक्रमकपिशनमन्मञ्जरीभारभुग्न- व्रीहिस्तम्बाभिरामा:, क्वचिदरुणगुणश्रेणिभिः शोणभासः । एताश्चेतांसि संप्रत्यधिवसति भुवः क्वापि नीरन्ध्रनीलं प्रोद्यद्गोधूमसूचीचयहरितरुच: काममुत्कण्ठयन्ति ॥ ३४॥

षोडश: प्रकाश: ९४१

हेमन्तोत्पत्तिर्यथा- द्वित्रमुचुकुन्दमुकुलस्त्रिचतुरकुसुमः क्रमेण लवलीषु। पञ्चषफलिनीकलिको जयति हिमर्तुर्नवावतरः ॥३५॥ यथा वा- प्रविरलफलिनीवनप्रसून: कुसुमितकुन्दसुगन्धिगन्धवाहः । गुणमसमजयं चिराय लेभे विरलतुषारकणस्तुषारकालः ॥३६॥ हेमन्तप्रौढिर्यथा- तिरयति तरणिं स्वःशर्कराली कराली सरति सरलयामा: संप्रतीमास्त्रियामाः । नवनिबिडकुचोष्मोपासनाभिर्युवान- स्तरुणतरनिमज्जज्जानयो मानयन्ति ॥ ३७॥ यथा वा- विरहविधुरमुत्कं लोकमुत्कम्पयन्ती नवनिबिडजडिम्ना हैमनीयं हिमानी। जयति परममस्त्रं जैत्रमेकं भवारेरधिरजनि जनीनां पूज्यकर्मा कुचोष्मा ।।३८।। हेमन्तावसितिर्यथा- इह हि वहति कामं कामकोदण्डयष्टिर्द्रमिडयुवतिगण्डश्यामिकां कोशकारः। चिरचितदलरक्ता बर्हिकण्ठीपलाण्डुः स्फुरति च रुचिमत्ता पर्वणां पुण्ड्रकस्य ।।३९॥ यथा वा- शालिच्छेदसमुद्धहालिकगृहा संमृष्टनीलोत्पल- स्निग्धश्यामयवप्ररोहनिवहव्यादीर्घसीमोदराः - मोदन्ते परिवृत्तधेन्वनडुहच्छाया पलालैर्नवैः संसिक्तध्वनदिक्षुयन्त्रमुखरा ग्रामा गुडामोदिनः ।४०॥

(६. शिशिरः) हेमन्तशिशिरसन्धिर्यथा- अज्ञ/अङ्ग-स्थौल्यश्वयथुभिषजः सौरभेयप्रजानां वान्ति स्वैरं सरसिजवनव्याधयो गन्धवाहाः । ये तन्वन्ति प्रशिथिलभुजालिङ्गितप्रेयसीनां सद्यो यूनां सुरतविरतावर्धनारीश्वरत्वम् ।।४१।।

९४२ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- कम्पन्ते कपयो भृशं कृशजडं गोऽजाविकं ग्लायति श्वा चुल्लीकुहरोदरं क्षणमपि क्षिप्तोऽपि नैवोज्झति। शीतार्तिव्यसनातुरः पुनरयं दीनो जनः कूर्मवत् स्वान्यङ्गानि शरीर एव हि निजे निह्नोतुमाकाङ्क्षति ।।४२।। शिशिरोत्पत्तिर्यथा- भासाऽर्कस्य हतप्रभं विकिरणाद् धूमायमानं मनाङ् निर्वाणैः स्वजनाञ्चनाद् वलयितं स्वैर्भस्मनां राशिभिः । किञ्चिच्छेषनिशातुषारमधुरस्पर्शं गृहार्धाङ्गणे शय्योत्थायमिह व्रजन्ति हलिनां बालाः कुकूलानलम् ॥४३॥ यथा वा- अभिनववधूरोषस्वादुः करीषतनूनपादसरलजनाश्लेषक्रूरस्तुषारसमीरणः । गलितविभवस्याज्ञेवाद्य द्युतिर्मसृणा रवेर्विरहवनितावक्त्रक्लैब्यं बिभर्ति निशाकरः ॥ शिशिरप्रौढिर्यथा- दैर्घ्यादत्र निशां हिमैकसुहृदां सीमानमासेदुषो- र्मानग्रन्थिरभीष्टयोर्विघटते गाढोऽपि सायन्तनः । प्रातः किञ्च रतश्रमार्पिततृषः सीत्कारकारं पयः पायं पायमुपानमन्ति ललनाः प्रक्रान्तदन्तग्रहम् ॥४५॥ यथा वा- रात्रिर्विचित्रसुरतोचितयामदैर्घ्या चण्डो मरुद् वहति कुङ्कुमपङ्कसाध्यः । कल्यस्थितिर्द्विगुणतूलपटा किमन्यदर्हन्ति चात्र विततागरुधूपधूमाः ॥४६॥ शिशिरावसितिर्यथा- पानेऽम्भसोः सुरसनीरसयोर्न भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोर्न चात्र । नो दुर्भगासुभगयोः परिरम्भणे च नो सेवने च शशिभास्करयोर्विशेषः ।।४७।। यथा वा- आश्लेषिणः पृथुतरक्लमशीतशीतामायामिनीं घनमुदो रजनीं युवानः । ऊर्वोर्मुहुर्वलनबन्धनसन्धिलोलपादान्तसंवलिततूलपटा: स्वपन्ति ॥ ४८॥

षोडश: प्रकाश: ९४३

(२. उपकरणम्) उपकरणान्यनन्तानि, माल्याङ्गरागानुलेपन-चन्दन-वस्त्रताम्बूलाभरणमदिरा- मन्दिरतल्पदीपधूपादिभेदात्। तत्र माल्यं यथा-(कुसं. ३. ५३) अशोकनिर्भर्त्सितपद्मरागमाकृष्टहेमद्युति कर्णिकारम् । मुक्ताकलापीकृतसिन्धुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ।।४९।। यथा वा-(कुसं. ३. ५५) स्रस्तां नितम्बादवलम्बमाना पदे पदे केसरदामकाञ्चीम् । न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य ॥५०॥ अङ्गरागो यथा-(कुसं. ७.९) तां लोध्रकल्केन हताङ्गतैलामाश्यानकालेयकृताङ्गरागाम् । वासो वसानामभिषेकयोग्यं नार्यश्चतुष्काभिमुखीमनैषुः ॥५१॥ यथा वा-(रघु. ६.६०) पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपलिप्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराज: ॥५२॥ अनुलेपनं यथा-(मामा. १.४०) घर्माम्भोविसरविवर्तनैरिदानीं मुग्धाक्ष्याः परिजनचारु/वार-सुन्दरीणाम् । तत्प्रातर्विहितविचित्रपत्रलेखावैदग्ध्यं जहति कपोलकुङ्कुमानि ।५३॥ यथा वा-(कुसं. ७१५) विन्यस्तशुक्लागुरु चक्रुरङ्गं गोरोचनापत्रविभक्तमस्याः । सा चक्रवाकाङ्कितसैकतायाः त्रिस्रोतसः कान्तिमतीत्य तस्थौ ॥५४॥ वस्त्रं यथा-(कुसं. ३. ५४) आवर्जिता किञ्चिदिव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम्। प्रकीर्णपुष्पस्तबकावनम्रा सञ्चारिणी पल्लविनी लतेव॥५५॥ यथा वा-(कुसं. ७.११) सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीतपत्युद्रमनीयवस्त्रा । निर्वृत्तपर्जन्यजलाभिषेका प्रवृत्त/प्रफुल्ल-काशा वसुधेव रेजे ॥५६॥

९४४ शृङ्गारप्रकाशे

ताम्बूलं यथा- आर्द्रक्रमुकमापाण्डु पत्रं नागरखण्डकम्। द्राविडीवक्त्रामित्येव जैत्रं तत्र मनोभुवः ॥५७॥ यथा वा- पत्रं नागरखण्डमार्द्रसुभगं पूगीफलं फालय: कर्पूरस्य च यत्र कोऽपि चतुरस्ताम्बूलयोगक्रमः। देश: केरल एष केलिसदनं देवस्य चेतोभुवः- स्तं दृष्ट्वा कुरु कोमलाङ्गि! सफले द्राघीयसी लोचने ॥५८॥ आभरणं यथा-(कुसं. १.४२) कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य। अन्योन्यशोभाजननाद् बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः ॥५९॥ यथा वा-(माघ. ३. ५) तस्योल्लसत्काञ्चनकुण्डलाग्रप्रत्युप्तगारुत्मतरत्नभासा । अवाप बाल्योचितनीलकण्ठपिञ्छावचूडाकलनामिवोरः ॥६०॥ मदिरा यथा-(माघ. १०.३) क्रान्तकान्तवदनप्रतिबिम्वे भग्नबालसहकारसुगन्धौ। स्वादुनि प्रणदितालिनि शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥६१॥ यथा वा-(किराता. ९.५५) स्वादित: स्वयमथैधितमानं लम्भितः प्रियतमैः सह पीतः । आसवः प्रतिपदं प्रमदानां नैकरूपरसतामिव भेजे ॥६२॥ मन्दिरं यथा-(मेघ. ७३) तत्रागार धनपतिगृहादु/नुरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन। यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमन्दारवृक्षः ॥६३॥ यथा वा-(मेघ. ६३) विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्। अन्तस्तोयं मणिमय भुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्रा: प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः ॥ ६४॥

षोडश: प्रकाश: ९४५

तल्पं यथा-(कुसं. ८.८२) हंसधवलोत्तरच्छदं जाह्नवीपुलिनचारुदर्शनम्। अध्यशेत शयनं प्रियासखः शारदाभ्रमिव रोहिणीपतिः ॥६५॥ यथा वा-(माघ. १०.३९) स्पर्शभाजि विशदच्छविचारौ कल्पिते मृगदृशां सुरताय। सन्नतिं दधति पेतुरजस्रं दृष्टयः प्रियतमे शयने च ॥६६॥ दीपो यथा- निर्यता परिजनेन बोधितः पूर्यमाण/स्फूर्जमानरुचिरुल्लसद्दशः । द्वारसंवलनमांसलोऽधिकं दीपकश्च मदनश्च दिद्युते ॥६७॥ यथा वा-(कुसं. १.१०) वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषक्तभासः । भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥६८॥ धूपो यथा-(कुसं. ७.१४) धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम् । पर्याक्षिपत् काचिदुदारबन्धं दूर्वावता पाण्डुमधूकदाम्ना ।६९॥ यथा वा-(माघ. ९. ५२) निजपाणिपल्लवतलस्खलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः । अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे मुखवासमास्यकमलश्वसितैः ॥७०॥

(३. इतिहासश्रवणम्) इतिहासश्रवणं यथा-(किराता. ५.३३) अस्मिन्नगृह्यत पिनाकभृता सलीलमाबद्धवेपथुरधीरविलोचनायाः । विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरीश्वरायाः स्रस्तोरगप्रतिसरेण करेण पाणिः ।। ७१।। यथा वा- अपेतव्याहारं धुतविविधशिल्पव्यतिकरं करस्पर्शारम्भप्रगलितदुकूलान्तशयनम् मुहुर्बद्धोत्कम्पं दिशि दिशि मुहुः प्रेरितदृशो- रहल्यासुत्राम्णोः क्षणिकमिह तत्सङ्गतमभूत् ॥७२॥

९४६ शृङ्गारप्रकाशे

(४. देश:) देशस्त्वनेकधा, ग्रामपत्तनोपवनकान्तारपर्वतसरसीसरित्सरस्समुद्रवापीदीर्घिका- दिभेदात्। तत्र ग्रामरमणीयता यथा- आभोगिन: किमपि संप्रति वासरान्ते सम्पन्नशालिखलपल्लवितोपशल्याः । ग्रामास्तुषारभरबन्धुरगोमयाग्निधूमावलीवलयमेखलिनो हरन्ति । ७३।

यथा वा- इह हि सजलकुल्यालीनचिल्लीप्रफुल्ल- स्तबक-शबलितोरुस्तम्बकुस्तुम्बुरूणि उपवन नवनीलीवास्तुक - श्यामलानि क्लममुपरमयन्ति ग्रामकच्छस्थलानि ।। ७४। पत्तनरमणीयता यथा- श्रियः पदं द्वारवतीति नाम्ना पुरी परीता लवणार्णवेन। अस्त्यावृतेवामरराजधानी निस्त्रिंशनीलेन नभस्स्थलेन ।। ७५।। यथा वा- त्रिदिवपुरसमृद्धिस्पर्धया भान्ति यस्यां सुरसदनशिखाग्रेष्वाग्रहग्रन्थिनद्धाः । नभसि पवनवेल्लत्पल्लवैरुल्लसद्भिः परममभिवहन्त्यो वैभवं वैजयन्त्यः ॥७६॥ उपवनरमणीयता यथा-(मामा. ६.१९) गाढोत्कण्ठकठोरके रलव धू गण्डावपाण्डुच्छदै- स्ताम्बूलीपटलै: पिनद्धफलितव्यानम्रपूगद्रुमाः । तक्कोलीफलजग्धमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागा: प्रेङ्गितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥७७॥ यथा वा- ताम्बूलीनद्धमुग्धक्रमुकतरुतलप्रस्तरे सानुगाभिः पायंपायं कलाचीकृतकदलदलं नारिकेलीफलाम्भः । सेव्यन्तां व्योमयात्राश्रमजलजयिनः सैन्यसीमन्तिनीभि- र्दात्यूहव्यूहकेलीकलितकुहकुहारावकान्ता वनान्ताः ।।७८।।

षोडश: प्रकाश: ९४७

कान्ताररमणीयता यथा-(नच. ५.३९) माद्यद्दन्तिकपोलयुग्मविगलद्दानाम्बुसिक्तद्रुमाः क्रीडत्क्रोडकुलार्धचर्वित-पतन्मुस्ता-रसामोदिन: अन्तस्सुस्थितपान्थमन्थरमरुल्लोलल्लतामण्डपाः कस्यैता न हरन्ति हन्त हृदयं विन्ध्यस्थलीभूमयः ॥७९॥ यथा वा- इमास्ता विन्ध्याद्रे: शुकहरितवंशीवनघना: भुवः क्रीडालोलद्विरदवदनारुग्णतरवः । लताकुञ्जे यासामुपनदि रतक्लान्तशबरी- कपोलस्वेदाम्भ:परिचयनुदो वान्ति मरुतः ॥ ८०॥ पर्वतरमणीयता यथा-(मामा. ९.५) - शकुनिशबलनीडानोकहस्निग्धवर्ष्मा विकिरति बृहदश्मा पर्वतः प्रीतिमक्ष्णोः ॥८१॥ यथा वा- ये लीलाविधसाक्षिणो मुरजितः कालार्जितश्यामिकै- र्वृष्णीनां निनदन्ति रुक्मचषकैरद्यापि वातो/पानोत्सवम्। दृष्टा रैवतकस्य कौतुकरसात् ते यस्य सेनाचरैः प्रत्यक्-सिन्धु-समीर-ताडन-रणत्तालीवनास्सानव ।।८ २ ॥ सरसीरमणीयता यथा-(माघ. ४. ५९) एतस्मिन्नधिकपयश्श्रियं वहन्त्यः संक्षोभं पवनभुवा जवेन नीताः । वाल्मीकेररहितरामलक्ष्मणानां साधर्म्यं दधति गिरां महासरस्यः ॥ ८३॥ यथा वा- बकोटा:(?) पञ्चा/पान्थानामिह हि सरसीसीम्नि सरसा/ता- ममी नेत्रानन्दं दधति चरणाचोदितमुखाः धुनाना मूर्धानं गलबिल-लसत्स्फारशफर- स्फुरत्पुच्छानच्छ-व्यतिकर-सबाष्पारुणदृशः सरिद्रमणीयं (यता) यथा-(उराच. २.२१) इह समदशकुन्ताक्रान्तवानीरवीरुत्प्रसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति। फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुञ्जस्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्झरिण्यः । ८५॥

९४८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-

इह वलयहरितकी/तीरक्षेत्रलेखा वहन्ति। दिनपरिणतिमज्जत्पामरीपीनतुङ्ग -

सरोरमणीयता यथा- तृषा किमिति ताम्यसि व्रज मनागिदानीमितः स्थितः पथिकसीमनि त्वमसि मारवीणां भुवाम्। न पश्यसि पुरः स्फुरच्छफरजालहेलावल- त्तरङ्गगरिमार्चि(्जि)तत्रिदशमार्गमग्रे सरः ॥८७॥ यथा वा-(उराच. १.३१) एतस्मिन् मदकलमल्लिकाक्षपक्षव्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः । बाष्पाम्भःपरिपतनोद्रमान्तराले संदृष्टाः कुवलयिनो मया विभागाः ॥ ८८॥ समुद्ररमणीयता यथा- निःश्वासैरधिवासिता मधुरिपोः कल्पान्तनिद्रासु ये यैर्मन्थश्रममन्थराः फणिपतेर्धौताः फणाभित्तयः । तेऽमी कुञ्जरकुम्भपीठलुठनक्षोभोच्चलच्छीकरा: कल्लोला: कुलशैलकोटिविकटा: स्रोत:पतेः पातु वः ॥ ८९॥ यथा वा-

गुञ्जाकाञ्चीकलापप्रकटितशबरीमोहनस्पष्टधाष्टर्या: येनामुच्यन्त मोचा-लिकुच-कवचिताः प्राञ्चटा(?) प्रत्युदीचीं कृच्छ्रादुच्छ्रायकूजत्कुररपरभृता: पश्चिमाम्भोधिकच्छाः ॥ ९०॥ वापीरमणीयता यथा-(मेघ. ७४) वापी चास्मिन् मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैः स्फीता विकचकमलैदींर्घवैडूर्यनालैः। यस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं सन्निकृष्टं नाध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः । ९१॥

षोडश: प्रकाश: ९४९

यथा वा- आपातमात्ररसिके! सरसीरुहस्य किं बीजमर्पयसि मन्दिरवापिकायाम् । काल: कलिर्जगदिदं न कृतज्ञमज्ञे! स्थित्वा हरिष्यति तवैव मुखस्य लक्ष्मीम् ॥९२॥ दीर्घिकारमणीयता यथा-(रघु. १६.४६) दिने दिने शैवलवन्त्यधस्तात् सोपानपर्वाणि विमुञ्चदम्भः । उद्दण्डपद्मं गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्बद्वयसं बभूव ॥९३॥ यथा वा-(कासूवृ. ३.२.१३) पृष्ठेषु शङ्खशकलच्छविषु च्छदानां राजीभिरङ्कितमलक्तकलोहिनीभिः । गोरोचनाहरितबभ्रुबहि:पलाशम् आमोदते कुमुदमम्भसि दीर्घिकायाः ॥९४॥

(५. काल:) कालोऽप्यनेकधा, रात्रिदिवार्कोदयपूर्वाहणमध्यंदिनापराहणसायाह्नास्तमयसन्ध्या-

तत्र रात्रिर्यथा- नीयन्ते दिवसप्रतप्तकटकग्रावोष्मगाढक्वथ- त्प्रारम्भा: पथिकैः क्लमव्युपरमत्तापा गिरिग्रामके। नैदाघ्ये कमलाग्रकुड्मलभिदः पश्चार्धशीतानिल- प्रत्याश्वस्तमयूरनादसुभगा दण्डोदरा रात्रयः ॥९५॥ यथा वा- विष्वग्वातविकीर्णशीकरकणासाराः स्फुरद्-विद्युत- स्तत्कालप्रतिबुद्धकेतकशिखागण्डो/गन्धोपदिग्धाम्बराः । दात्यूहप्रसरप्रणादितदिशः पान्थप्रियाणाममू- रुन्मथ्नन्ति मनांसि मांसलघनध्वानोत्तरा रात्रयः ॥९६॥ दिवसो यथा- तान्येतानि शिखण्डिताण्डवगुरूनम्भोधरानम्बरे तन्वानानि दिनानि नूनममृतस्यन्दीनि वन्दामहे। उद्ाढा नवनीलनीरजदूशामत्यन्तमायासिनो भिद्यन्ते स्वयमेव येषु विषमा मानग्रहग्रन्थयः ॥९७॥

९५० शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(शाकु. १.३) सुभगसलिलावगाहा: पाटलसंसर्गिसुरभिवनवाताः । प्रच्छायसुलभनिद्राः दिवसा: परिणामरमणीयाः ॥ ९८॥ अर्कोदयो यथा- अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीनामुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्वन्द्वबन्धुर्विभिन्दन् कुपित-कपिकपोल-क्रोडताम्रस्तमांसि ।९९।। यथा वा- समदतरुणहूणीगण्डशोणस्य पूष्णस्तरलिततिमिराणां तेजसामुद्रमेन। अतिजरठकुसुम्भीकेसरोद्गाढरागस्नपित इव तदानीमुज्ज्वलो जीवलोकः ॥१००॥ पूर्वाहणो यथा- आदौ पार्ष्णिप्रहारद्विगुणिततरसस्तिर्यगुत्क्षिप्ततुण्डान् पश्चात् कृष्टैः खलीनैर्लघुललितपदं नर्तयन्तस्तुरङ्गान्। त्वत्सेवोत्कर्षतर्षादहमहमिकया सम्पतन्त्यश्ववाराः कार्पासैर्वारवाणैः परिवृतवपुषो वाहयोग्या महीषु ॥१०१॥ यथा वा- निर्याति प्रथमप्रचारचलितस्फारध्वनड्डिण्डिम- त्रस्ताधोरणदूरनाशितगजेनायं नभोवर्त्मना। अभ्रद्वाज(र)घनान्तदोलितकरः स्वर्वाहिनीं गाहितुं रोधस्ताडन-केलि-रुग्ण-रदन-ग्रामाऽश्रिरैरावणः ॥१०२॥ मध्याह्नो यथा- मध्ये पङ्किनि पल्वलस्य विलुठन् पोत्री नयत्यातपा- नुष्णालुर्निभृतं ह्रदेषु महिषः शैवालमभ्यस्यति। आकीर्णोषधिमूल-शीत-सुरभिश्वासानिलान्दोलन- प्रक्षीणोष्मणि लीयते वनगिरिश्वभ्रोदरे शल्यकः ॥१०३॥ यथा वा-(विक्र. २.२२) उष्णालुः शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवाले शिखी निर्भिद्योपरि कर्णिकारकुसुमान्यासेवते षट्पदः । तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥१०४॥

षोडश: प्रकाश: ९५१

अपराहणो यथा-(कुसं. ८.३३) स्थानमाह्निकमपास्य दन्तिनः सल्लकीविटपभङ्गवासितम् । आविभातचरणाय गृहणते वारि वारिरुहरुद्धषट्पदम् ।१०५। यथा वा-(कुसं. ८.३५) उत्तरन्ति विनिकीर्य पल्वलं गाढपङ्कमतिवाहितातपाः । दंष्ट्रिणो वनवराहयूथपा दष्टभङ्गुरबिसाङकुरा इव ।१०६ ।। सायाह्नो यथा- भर्ताऽसौ महसां विकासरभसोत्तानाङ्कपङ्केरुह- प्रस्थानारुणमण्डलं शिखरिणं प्रत्यञ्चमभ्यस्यति । आनिम्नोन्नतभागपुञ्जितघनच्छायातपच्छेदभृत् प्रौढद्वीपि-नवीन-चर्मजरठं पृष्ठं च जातं भुवः ॥१०७॥ यथा वा-(किराता. ९.६) कान्तदूत्य इव कुङ्कुमताम्राः सायवर्णनमभित्वरयन्त्यः । सादरं ददृशिरे वनिताभिः सौधजालपतिता रविभासः ॥१०८॥ सूर्या (स्तमयो) यथा-(बारा. ३१०) माञ्जिष्ठीकृतपट्टसूत्रसदृशः पादानयं पुञ्जय- न्नध्यस्ताचललम्बिनीं परिणतिं स्वैरं ग्रहग्रामणीः । वात्याचक्रविवर्तिताम्बुजरजश्छत्रायमाण: क्षणं क्षीणज्योतिरितोऽप्ययं स भगवानम्भोनिधौ मज्जति ।।१०९।। यथा वा- वेदयत् पदमवेदयद् वधूर्बोधयत् कुमुदमब्जमर्दयत्। रात्रिमानयदहर्नयद् बलाद् बिम्बमम्बरमणेरवाञ्चति ॥११०॥ सन्ध्या यथा- घर्मत्विषि स्फुरितरत्नशिखा/लाक्रमेण मेरोर्नितम्बकटकानवगाहमाने। वल्गत्तुरङ्गखुरचूर्णितपद्मरागधूलीव पात-ललितोल्लसति स्म सन्ध्या ।।१११।। यथा वा- दिक्कामिनीवदनकुङ्कुमपङ्कचर्चा चक्राङ्गनाहृदयदाहदवानलार्चिः । सन्ध्या रराज गगनान्तरतोयराशिवालप्रवालमुकुराङ्कुरकोमलश्रीः ॥११२।

९५२ शृङ्गारप्रकाशे

निशामुखं यथा- सन्ध्यांशुकन्दलितपाटलपुष्पकोशबालेन्दुसूचिकुटिलोदरकेसरं च। संन्यस्तमस्तबकमांसलमूलभागमाकाशकिंशुकमकाशत वासरान्ते ।११३॥ यथा वा- क्वाप्यस्ताद्रिदरीषु पूष्णि पतिते सान्ध्ये च धाम्नि क्रमात् किञ्चित्किञ्चिदुदञ्चति प्रतिकलं मन्दासु दृक्छक्तिषु। एताः पक्व-परूषक-च्छविमुषः पूर्वं ततस्त्वायता जायन्ते तमसा दिशः परिणमज्जम्बूफलश्यामलाः ॥११४॥ तमो यथा- ज्योतिषां पथि च दिङ्मुखेषु च क्ष्मातले च गिरिकन्दरासु च। पश्य केनचिदिव प्रसार्यते कामिनीचिकुरमेचकं तमः ॥११५॥ यथा वा- सङ्केतबन्धुर्विटनर्तकीनां निःष्यन्दसन्दर्भ इवाम्बरस्य। पुरन्ध्रिधम्मिल्लविनीत/लवर्णो निशान्धकारः पिबतीव विश्वम् ॥११६॥ प्रदोषो यथा- अयं लीलागारेष्वधिकबहुलो धूमवलयः शनैः श्यामारम्भे प्रतनु तिमिरं मांसलयति। इहैते दीपाश्च प्रसृतसरलांशुप्रतिसरा: क्रमादुच्छिद्यन्ते द्रुतकनककान्तिप्रतिभुवः ॥११७॥ यथा वा-(विक्र. ३.२) उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशालिद्रालसा बर्हिणो धूपैर्जालविनिर्गतैर्वलभयः संदिग्धपारावताः । आचारप्रयतः सपुष्पबलिषु स्थानेषु चार्चिष्मतीः सन्ध्यामङ्गलवर्तिका विभजते शुद्धान्तवृद्धो जनः ॥११८॥ चन्द्रोदयो यथा-(किराता. ९.२३) दीपयन्नथ नभ: किरणौघैः कुङ्कुमारुणपयोधरगौरः । हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधेरुन्ममज्ज शनकैस्तुहिनांशु: ॥११९॥

षोडश: प्रकाश: ९५३

यथा वा- उद्गर्भहूणतरुणीरमणोपमर्दभुग्नोन्नतस्तननिवेशनिभं हिमांशोः । बिम्बं कठोरबिसकाण्डकडारगौरैर्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैर्व्यनक्ति ॥१२०॥ चन्द्रिका यथा- स्तनभुवि नवभा/हारतारकान्तिर्मलयजपत्रलतारुचि: कपोले। विचकिलकलिकाकलापकल्पः शिरसि विराजति चन्द्रिका वधूनाम् ॥१२१॥ यथा वा-

हृष्यन्मनोहरविपाण्डरहासकान्तिर्ज्योत्स्ना शशाङ्कसितकीर्तिरिवोल्लास ।।१२२।। निशीथो यथा- कपाले मार्जार: पय इति०॥१२३॥ (पृ. ५८२) यथा वा-(पृ. ६२७) सखि! स विजितो वीणाद्यूते कयाऽपि परस्त्रिया पणितमभवत् ताभ्यां तस्मिन् निशाललितं ध्रुवम्। कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि स्थितवति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्व्यते ॥१२४॥ अपररात्रो यथा-(माघ. ११.६) क्षणशयितविबुद्धाः कल्पयन्तः प्रयोगा- नुदधिमहति राज्ये काव्यवद् दुर्विभागे/दुर्विगाहे। गहनमपरात्र-प्राप्त-बुद्धि-प्रसादाः कवय इव महीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातम् ॥१२५॥ यथा वा-(माघ. ११.४) प्रहरकमपनीय स्वं निदिद्रासतोच्चैः प्रतिपदमुपहूतः केनचिज्जागृहीति। मुहुरविशदवर्णां निद्रया शून्यशून्यां दददपि गिरमन्तर्ुध्यते नो मनुष्यः ॥१२६॥ रात्रिपरावृत्तिर्यथा-(माघ. १०.९१) इति मदमदनाभ्यां रागिणः स्पष्टरागादनवरतरतश्रीसङ्गिनस्तानवेक्ष्य। अभजत परिवृत्तिं साऽथ पर्यस्तहस्ता रजनिरवनतेन्दुर्लज्जयाऽधोमुखीव ।।१२७॥

९५४ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(माघ. ११.९) अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये। कथमपि परिवृत्ता निद्रयाउन्धा किल स्त्री मुकुलितनयनैवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ।१२८॥ प्रभातं यथा-(बारा. ७.१) ताराणां तगरत्विषां परिकर: संख्येयशेष: स्थितः स्पर्धन्तेऽस्तरुच: प्रदीपकशिखाः सार्द्धं हरिद्राङ्कुरैः । तन्त्रस्तम्भितपारदद्रवजडो जातः प्रगे चन्द्रमाः पौरस्त्यं च पुराणशीधुमधुरच्छायं नभो वर्तते ॥१२९॥ यथा वा- स्तोकस्तोकममूभिरम्बरतले ताराभिरस्तं गतं० ।१३०। (पृ. ६४६) ऋतूपकरणैरेभिरितिहासोपवर्णनैः 1 देशकालोपसेवाभिश्चित्तजन्मा प्रदीप्यते ॥१३१॥ नातः परतरं पुष्पधनुषस्तीक्ष्णमायुधम् । ऋतूपकरणादीनां यदेतद् रामणीयकम् ॥१३२॥ ऋतुरुपकरणं तथेतिहासः कथितमिदं सह देशकालभेदैः । पृथगनभिहितं कलाविचारप्रभृतिकमल्पमथोपदर्शयामः ॥१३३॥

(६. कलाविचारः -६४) तत्र चतुष्षष्टिर्मूलकला:। तासु कर्माश्रयाश्चतुर्विशतिः २४ द्यूताश्रयाः विंशतिः २० ततो निर्जीवा: (१५) सजीवा: (५) शयनोपचारिक्यः षोडश १६ चतस्र उत्तरकला ०४ ६४ इति चतुष्षष्टिः। आस्वेव अवान्तरकलानां शतानि पञ्चाष्टादशोत्तराणि स्वशास्त्रविहितप्रपञ्चात् तानीह न प्रतन्यन्ते, गौरवभयात्। मूलकलास्तु संक्षेपत उदाह्नियन्ते।

षोडश: प्रकाश: ९५५

(मूलकला: चतुष्षष्टिः) तत्र - ६.१. कर्माश्रयास्तावद्- गीतं, वादित्रं, नृत्तं, नाट्यं, चित्रं, पुस्तकर्म, पत्रच्छेद्यं, लिपिज्ञानं, वचनकौशलं, वैचक्षण्यं, माल्यविधिः, गन्धयुक्तिः, आस्वाद्य- विधानं, रञ्जनज्ञानं, रत्नपरीक्षा, सीव्यम्, उपकरणक्रिया, आजीवज्ञानं, तिर्यग्योनिचिकित्सितं, मायाकृतं, पाषण्डसमयज्ञानं, क्रीडाकौशलं, संवाहनं, शरीरसंस्कारकौशलमिति। अथ- (६.२ द्यूताश्रयाः) निर्जीवद्यूताश्रयाः - आयप्राप्तिः, (रक्षा/)अक्षविधानं, रूपसङ्डया, क्रियामार्ग:, जीवग्रहणं, नयज्ञानं, करणज्ञानं, चित्राचित्रविधिः, गूढराशिः, तुल्याभिघारः, क्षिप्रग्रहणम्, अनुप्राप्तिः, लेखास्मृत्यनुक्रमः, छलव्यामोहनं, ग्रहणा/ ग्लहादानमिति। (सजीवद्यूताश्रयाः) सजीव: अनाश्रयस्तु - उपस्थापनविधिः, बुद्ध, ततं, गतं, नृत्तमिति। ६.३ अथ शयनोपचारिक्यः - स्त्रीपुरुषभावग्रहणम्, (स्वराग/)अनुरागप्रकाशनं, प्रत्यङ्गदानं, नखदन्तयोर्विचारौ, नीवीस्त्रंसनं, गुह्यस्पर्शानुलोम्यं, परमार्थकौशलं, हर्षणं, समानार्थता, कृतार्थप्रोत्साहनं, मृदुक्रोधप्रवर्तनं, क्रुद्धप्रसादनं, सुप्तापरित्यागः, चरमस्वापविधिः, गुह्यगूहनमिति। (६.४ उत्तरकला:) उत्तरकला: - साश्रुपातं रमणस्य वीक्षणं, स्वयं शपथक्रिया, प्रस्थितानुगमनं, पुनर्निरीक्षणमिति। अथैतासामुदाहरणानि। तत्र- (६.१ कर्माश्रयासु -२४) १. गीतं यथा- विलासमसृणोल्लसन्मुसललोलदो:कन्दली०॥१३४।।पृ. ४५७) २. वादित्रं यथा- नाधन्यैः क्षणदाविराममधुराः किञ्चिद्विनिद्रालस- श्रोत्रै: सव्रणमुग्धचारणवधूदन्तच्छदायासिन:। श्रूयन्ते मृदुपीतवक्त्रमरुतः पौराणगीतिक्रम- स्यालोलाङ्गुलिरुद्धमुक्तसुषिरश्रेणीरवा वेणवः ॥१३५॥

९५६ श्रृङ्गारप्रकाशे

३. नृत्तं यथा- सद्यस्ताण्डवितभ्रु विभ्रमवलद् व्यालोलदो:कन्दली- हेलोदञ्चितपीवररस्तनयुगं प्रेंखत्कटाक्षच्छदम् । किञ्चित्कुञ्चितपादपद्ममवतात् तल्लास्यलीलायितं पार्वत्याः पुरतः कलागमगुरोः खण्डेन्दुचूडामणेः ॥१३६॥ ४. नाट्यं यथा- बाहूत्क्षेपसमुल्लसत्कुचतटं प्रान्तस्फुटत्कञ्चुक गम्भीरोदरनाभिमण्डलगलत्स्वेदावलीविभ्रमम् रुद्राण्या महिषासुरव्यतिकरव्यायामरम्यं वपुः पर्यस्तावधि सन्धिबन्धुरलसत्केशोच्चयं पातु वः ॥१३७॥ ५. चित्रं यथा- त्वदालेख्ये कौतूहलतरलतन्वीविरचिते विधायैका चक्रं रचयति सुपर्णासुतमपि। अथ स्विद्यत्पाणिस्त्वरितमपमृज्यैतदपरा करे पौष्पं चापं, मकरमुपरिष्टाच्च लिखति ॥१३८। ६. पुस्तकर्म यथा-(माघ. ३. ५१ ) चिक्रंसया कृत्रिमपत्रिपङ्क्ते: कपोतपालीषु निकेतनानाम् । मार्जारमप्यायतनिश्चलाङ्गं यस्यां जनः कृत्रिममेव मेने ॥१३९॥ ७. पत्रच्छेद्यं यथा- निष्पन्नस्तिलकोऽ्यमेणनयने! प्रायेण (कास्तूरिका)- मेषा पत्रलतास्य तस्य सदृशी किं नाम नो निर्मिता?। यस्याशाविजये हिमाद्रिमभितः सैन्ये स x x थ X X ग ग ग प्रियैरिति भटी(?) लोकस्य भूर्जे:(?) त्वभूत् ॥१४०॥ ८. लिपिज्ञानं यथा- शर्वाणीशिवयोर्ललाटमभितः कस्तूरिका: मूर्धजैः न्यस्ता मण्डनकौशलाद् विजयया वाणी पदैश्चाटुभिः । अन्योन्यानुननयप्रपञ्चमधुरा दुश्यात्मदर्शोदरे वर्णाली विधिनिर्मिताक्षरततिच्छाया सुखायास्तु वः ॥१४१॥

षोडश: प्रकाश: ९५७

९. वचनकौशलं यथा- जन: पुण्यैर्यायाज्जलधिजलभावं जलमुच- स्तथाऽवस्थं चैनं निदधतु शुभैः शुक्तिवदने । ततस्तां श्रेयोभि: परिणतिमसौ विन्दति यया रुचिं तन्वन् पीनस्तनि! हृदि तवायं विलुठति ॥१४२॥ १०. वैचक्षण्यं यथा- शुभे! कोऽयं वृद्धो, गृहपरिवृढः, किं तव पिता? न, मे भर्ता रात्रौ व्यवहितदृगत्यन्तबधिरः । हु हुं हुं श्रान्तोऽहं शिशयिषुरिहैवापवरके क्व यामिन्यां यासि, स्वपिहि ननु निर्दशमशके ॥१४३।। ११. माल्यविधिर्यथा-(किराता. ८.३७) प्रियेण संगृह्य विपक्षसन्निधावुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। स्रजं न काचिद् विजहौ जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ।।१४४।। १२. गन्धयुक्तिर्यथा-(कुसं. १.९) कपोलकण्डू: करिभिर्विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ।१४५।। १३. आस्वाद्यविधानं यथा- अनतितरलबन्धस्वेदमद्यादिगन्धश्चलनरटनलोलस्नेहसीमन्तिनीनाम् । अदृढदहनपाकं स्थालिकानामुदञ्चन् मदयति हृदयान्तर्मांसलो मांसगन्धः ॥१४६॥ १४. रञ्जनविधानं(/ज्ञान) यथा १-(राघवः)

१. सहि णो पुहाइ परिपीडिअस्स मलमग्गणिपड्डिओ गहिओ। कत्ते अणोविअ सुत्थो वहइ हसिरी पोपरा . . . स्स (?) ॥१४७॥

२. सहिणोचुहाइहपरिपीडिआ सबलसंगणिमां गणियं। एगह्िकं ते अणो पिअद्धोवह इह सिरीसोमरा०स ।।१४८॥। (जोशेरः)

१. उदाहरणार्य्या राघवजोशेरयोर्विभिन्नपाठा।

९५८ शृङ्गारप्रकाशे

१५. रत्नपरीक्षा यथा- द्वौ वज्रवर्णौं जगतीपतीनां सद्विप्रतिष्ठौ न तु सार्वजन्यौ। यस्य .. शोणो, यो वा .. . हरिद्रारससन्निकाशः? ॥१४९॥१ १६. सीव्यं यथा- बाहू बालविशालतार्धकरयोः कण्ठः स गोष्ठे मुखे पादार्धेषु झषाः फणोग्रवणयो:(?) पृष्ठं कटान्तर्भुवि(धि?) । कृत्यं तैरिति कञ्चुकं रचयता मन्ये महालक्षि(क्ष्म?) ते निक्षिप्तः कुचकुम्भयोर्भगवता भर्गेण कुम्भावपि(?)॥१५०॥ १७. उपकरणक्रिया यथा- उष्णीषो वक्षसि स्फारहार: काञ्चीगेहे(देशे?) म(म्र?)दीयः परिकरवसनं, जानुनोर्योगपट्टः । डोलालीलासु देव्या सह गगन लङ्गने दीर्घरज्जु- र्जीयादे(वं?) विनैकोपकरण. वासुकि: शङ्करस्य ।।१५१॥ १८. आजीवज्ञानं यथा-(मामा. ३.११) शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्च बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालावबोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥१५२॥ १९. तिर्यग्योनिचिकित्सितं यथा- यदिह यस्य नियामकमौषधे पवनपित्तकफेषु विषाणिनाम् । तमिह तेन युतः शमयत्यसावमृततुल्यबलः खलु गुग्गुलुः ॥१५३॥

१. 'सद्वि०=यद्भिः प्र.'-HOS, जोशेर। सामुद्रिका अत्र ध्यानं दद्युः। चूर्णमिश्रणेन हरिद्रा रक्तायते। एवमिदं पठ्येत- द्वौ वज्रवर्णो जगतीपतीनां भुवि प्रसिद्धौ न तु सार्वजन्यौ। यत्रोपमानं प्रथमस्य शोणश्चूर्णाहरिद्रारससन्निकाशः ॥१४९॥ २. एवमिवेदं पठ्येत- उष्णीषो मूर्ध्नि सार्धं शिशुशशिकलया वक्षसि स्फारहारः, काञ्चीदेशे म्रदीयः परिकरवसनं जानुनोर्योगपट्टः। दोलालीलासु देव्या सह गगनतलोल्लङ्डने दीर्घरज्जु- र्जीयादेको हि सर्वोपकरणकलनो वासुकि: शङ्करस्य ।१५१॥

षोडश: प्रकाश: ९५९

२०. मायाकृतं यथा-(भट्टि. १४.१) ततो दशास्यः स्मरविह्वलात्मा चारप्रकाशीकृतशत्रुशक्तिः । विमोह्य मायामयराममूर्ध्ना सीतामनीकं प्रजिघाय योद्धुम् ॥१५४॥ २१. पाषण्डसमयज्ञानं यथा-(मामा. ५.१) षडधिक-दशनाडीचक्रमध्य-स्थिता-त्मा हृदि विनिहितरूप: सिद्धिदस्तद्विदां यः। अविचलितमनोभि: साधकैर्मृग्यमाण: स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः ॥१५५॥ २२. क्रीडाकौशलं यथा-(अमरु. १९) एकत्रासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । तिर्यग्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥१५६॥ २३. संवाहनं यथा- कदलतलनिषण्णं वर्त्म - विश्रान्तिहेतो- र्व्रजति जनकपुत्रीत्याशया (पर्य्ययेण)। अगणितनिजखेदः साधुसंवाहनाभि: परिचरति च हृष्यन् लक्ष्मणो रामभद्रम् ॥१५७॥ २४. शरीरसंस्कारकौशलं यथा-(कुसं. ७.९) तां लोध्रकल्केन हताङ्गतैलामाश्यानकालेयकृताङ्गरागाम् । वासो वसानामभिषेकयोग्यं नार्यश्चतुष्काभिमुखं व्यनैषुः ॥१५८॥ (६.२ द्यूताश्रयासु-२०) (निर्जीवद्यूताश्रया: -१५) २५. आयप्राप्तिर्यथा- द्यूतं देवि! रमे, किमस्ति? वृषभो, नाडयं क्षम: क(व)र्षणे चन्द्रोऽयं, किमनेन? भूषणमिदं, खण्डेन किं भूष्यते?। १. वासस: पल्लवेनेति जो.रा.

९६० शरृङ्गारप्रकाशे

नागोऽयं शुभलोचने,! पशुपते! मृत्युः कथं गृह्यता- मित्थं शङ्करशैलराजतनयासञ्जल्पितं पातु व: ॥१५९॥ २६. रक्षा/अक्षविधानं यथा- उत्सेवकं विघातं च x x x दन्वं(?) तथा। राज्ञो दाये दाये विचित x x x कूपम्(?) ॥१६०॥ २७. (रूप?)संख्या यथा- सिअणुचंपणे कहं विढालिसंसअपासट्टिजलरा अरंकहोमहुं निसिहिचउद्धहपालोसउत्तारिअ। अंकहो ग ग तुहिंदण्डाहिपदसहिउजाण जाणहिमज्ज- णिट्ठअज्जवाकिक्कुरममिकरिंचंतीसपाइटठ(?) ॥१६१ ॥ २८. क्रियामार्गो यथा- कचटतपयशाख्यैः सप्तवर्गैः समेतं सुविनिहितपदार्थः सप्तगं नाभिसंस्थैः । सहृदयजनहृद्यं कूपशास्त्रं प्रवक्ष्ये विटपटुकपटानां योषितां क्रीडनाय।। २९. जीवग्रहणं यथा- मन्त्री कोणचतुष्कं तु नजः/गजः साग्रं तदेव तु। रथो दण्डस्थितं हन्यात् बहिःकोणाष्टकं हयः ॥१६३॥ ३०. नयज्ञानं यथा- गजाश्वौ यदि लभ्येते दाहमेकां परित्यजेत् । मन्त्रिणां वाजिसंयुक्त केचिदिच्छन्ति नौकया ।।१६४। ३१. करणज्ञानं यथा- णचिआणाएलसच्चे अपेलयगार x x लतीए वीसत्थो। अद्धि अवराविआइवअ तीए मएण सच्चविओ ॥१६५॥ ३२. चित्राचित्रविधिर्यथा- गमे नष्टे चरं कुर्याच्चरे नष्टे च साहसम् । साहसस्य परिभ्रंशे कुर्याल्लुम्पचलुंपच: ॥१६६॥ ३३. गूढराशिर्यथा- ताम्रपर्णीतटे यस्य प्रावर्त्यत वधूजनैः । द्यूतं मौक्तिकपुञ्जेषु विद्रुमा हारगोपनैः ॥१६७॥

षोडश: प्रकाश: ९६१

३४. तुल्याभिघारो यथा- मुष्ट्या मुद्रं क्षिपति भवतः सा समाजेऽपि यूनां स्विद्यत्पाणिः स्पृशति कमलां मध्यमेत्यङ्गुलिं ते। त्वां न ब्रूते विदितमपि सा यत् समानाभिघार- द्यूते तन्वी तदलममुना तच्चरित्राशया नः ॥१६८॥ ३५. क्षिप्रग्रहणं यथा- तथा गृहीतस्तन्वङ्गया विजयोपार्जितः पणः । यथा धन्याधरोष्ठेन हरितेति जितं मया ॥१६९॥ ३६. अनुप्राप्तिर्यथा- आश्लेषे प्रथमं क्रमेण विजिते हृद्येऽधरस्यार्पणे केलीद्यूतविधौ पणं प्रियतमे कान्तां पुनः पृच्छति।

स्वैरं शारविसारणाय निहितः स्वेदाम्बुगर्भः करः ॥१७०॥ ३७. लेखास्मृत्यनुक्रमो यथा- आरोपयसि मुधा किं नाहमभिज्ञा त्वदङ्गसङ्गस्य। दिव्यं वर्षसहस्त्रं स्थित्वैवं यु युक्तमभिधातुम् ॥१७१॥ ३८. छलव्यामोहनं यथा- एकेनाभ्यधिकेन याम्यहमथ द्यूते चतुष्केऽश्मना (?) ज्ञातेनाभ्यधिकेऽपि वा तव जयो वाह्यां(?) गिरेर्नन्दिनि! । अन्यूनानधिके पुनः पण इति व्यामोहयन् वाक्छलै- र्द्वावावामधिगन्तुमद्रितनयाद्यूते हरः पातु व:॥१७२॥ ३९. ग्रहणा/ग्लहादानं यथा- कोऽयं भामिनि! भूषणं, कितव! ते शोण: कथं? कुङ्कुमात्०॥१७३॥ (द्र१०११०)

(सजीवद्यूताश्रयाः -५) ४०. उपस्थानविधिर्यथा- त्वत्काङ्ककारविजये तव राम! लड्का सीता च ते पुनरियं भवतस्तु दाराः ।

९६: शृङ्गारप्रकाशे

मत्काङ्ककारविजये तु ममाधिपत्यं तस्यां च ते पुरि कलत्रजने च तस्मिन् ॥१७४॥१ ४१. बुद्धं यथा-(माघ. ८.३२) मुग्धत्वादविदित-कैतवप्रयोगा गच्छन्त्यः सपदि पराजयं तरुण्यः । ताः कान्तैः सह करपुष्करेरिताम्बुव्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन् ।१७५। ४२. ततं यथा- सखि! स विजितो वीणाद्यूते कयाऽप्यपरस्त्रिया०॥१७६।। (पृ. ९५३) ४३. गतं यथा- आघूर्णश्च गतागतैः प्रतिरुधं क्रामन्नसौ ग्लाहते तिर्यात्ये च चतुष्ककोणगतयोर्मध्ये न यूनो युधा। यावत्याजिमनुद्गतोऽयमपरैरिष्टग्लहावाप्तये पश्यैणाक्षि! समाह्वयैरुपवधुग्राम्यो जनः क्रीडति ॥१७७॥२ ४४. नृत्तं यथा-(मेघ. ७३) तस्योपान्ते स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टि- र्मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः । तालैः शिञ्जद्वलयसुभगैर्नर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद् वः ॥१७८॥ (६.३ शयनोपचारिक्य: -१६) ४५. स्त्रीपुरुषभावग्रहणं यथा-(शाकु. २.११) अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकृतोदयम् । विनयवारितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥१७९॥ ४६. स्वराग(/अनुराग)प्रकाशनं यथा-(गास. ३. ५४) तह सोण्हाए पुलइओ दरवलिआपंगतारअं पहिओ। जह वारिओ वि घरसामिएण वसिओ उवणिव्वए ।१८०।। (तथा स्नुषया प्रलोकितो दरवलितापाङ्गतारकं पथिकः । यथा वारितोऽपि गृहस्वामिना उषित अलिन्दके ।।)

१. रामं रावणो वक्ति-त्वद्विजये सर्वं तव, मद्विजये पुनर्ममे'ति। अत्र त्वत्काङ्ककार-मत्काङ्ककार'-शब्दौ 'तव-ममा'-र्थकौ ज्ञेयौ। २. अत्र द्यूतपरिभाषाः काश्चिदुपनिबद्धाः।

षोडश: प्रकाश: ९६३

४७. प्रत्यङ्गदानं यथा-(कुसं. ८.१४) सस्वजे प्रियमुरोनिपीडिता प्रार्थितं मुखमनेन नाहरत्। मेखलाप्रणयलोलतां गतं हस्तमस्य शिथिलं रुरोध सा।।१८१।। ४८-४९. नखदन्तयोर्विचारौ यथा- इयमधरविलग्ना कान्तदन्तप्रणाली हरति हृदयमास्तां कि श्रमेणापरेण?। अभिनवनखलेखालङ्कृतं बाहुमूलं कथयसि किमु बाले! बालबन्धच्छलेन ।। १८२।। ५०. नीवीस्रंसनं यथा-(कुसं. ८.४) नाभिदेशनिहित: सकम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः । तद्दुकूलमथ चाभवत् स्वयं दूरमुच्छ्वसितनीविबन्धनम् ॥१८३॥ ५१. गुह्यस्पर्शानुलोम्यं यथा-(अमरु. १०१) कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धनात् तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चिन्नितम्वे स्थितम् । एतावत् सखि! वेद्यि केवलमहं, तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ? काऽस्मि? रतं नु किं? कथमिति स्वल्पाऽपि मे न स्मृतिः ॥८४॥ ५२. परमार्थकौशलं यथा-(गास. ५.५०) मामि! सरिसक्खराणं वि, अत्थ(अत्थि)विसेसो पअप्पिअव्वाणं। णेहमइआण अण्णो अण्णो उवरोहभणि/मइआणं ॥१८५॥ (मातुलानि! सदृशाक्षराणामप्यर्थ(अस्ति)विशेषः प्रजल्पितव्यानाम् । स्नेहमयानामन्योऽन्य उपरोधभणिता/मयानाम् ॥ ५३. हर्षणं यथा- नान्दीपदानि रतिनाटकविघ्नशान्तावाज्ञाक्षराणि परमाण्यथवा स्मरस्य। दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताग्रपाणेः सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नार्या: ॥१८६॥ ५४. समानार्थता यथा-(गास. १.५) ताव च्चिअ रइसमए मिहुणा/महिला-णं विब्भमा विराअंति। जाव ण कुवलअदलसच्छआइ मुउलेंति णअणाइं ॥१८७॥ (तावदेव रतिसमये मिथुनानां/महिलानां विभ्रमा विराजन्ते। यावन्न कुवलयदलसदृशानि मुकुलन्ति/मुकुलीभवन्ति नयनानि ।।)

९६४ शृङ्गारप्रकाशे

५५. कृतार्थप्रोत्साहनं यथा-(माघ. १०.८८) विश्रमार्थमुपगूढमजस्रं यत् प्रियैः प्रथमरत्यवसाने। योषितामुदितमन्मथमादौ तद् द्वितीयसुरतस्य बभूव ।१८८॥ ५६. मृदुक्रोधप्रवर्तनं यथा-(गास. १.२७) पणअकुविआणँ दोण्ह वि अलिअपसुत्ताणँ माणइल्लाणं। णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णकण्णाण को मल्लो ॥१८९॥ (प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यदलीकप्रसुप्तयोर्मानवतोः । निश्चलनिरुद्वनिःश्वासदत्तकर्णयोः को मल्ल: ॥) ५७. क्रुद्धप्रसादनं यथा-(उराच. ३.३७) अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद् गोदावरीसैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥१९०॥ ५८. सुप्तापरित्यागो यथा-(उरा. १.२) जृम्भाविजृम्भितदृशः प्रथमप्रबुद्धलक्ष्मीकराम्बुरुहलालनलालसस्य । गात्रापवृत्तिभरखर्वितशेषमव्यादव्याहतं मुरजितः कृतकप्रसुप्तम् ।१९१॥ ५९. चरमस्वापविधिर्यथा-(माघ. ११.१३) अविरतरतखेदायासजातश्रमाणां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥ ६०. गुह्यगूहनं यथा-(माघ. १०.८२) प्रेक्षणीयकमिव क्षणमासन् ह्ीतभङ्गुरविलोचनपाताः । संभ्रमद्रुतगृहीतदुकूलच्छाद्यमानवपुषः सुरतान्ताः ॥१९३॥

(६.४ उत्तरकला: -४ ) ६१. साश्रुपातं रमणस्य वीक्षणं यथा-(किराता. ३.३६) तुषारलेशाकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गभीरुः अगूढभावाऽपि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे ॥१९४॥

षोडश: प्रकाश: ९६५

६२. स्वयं शपथक्रिया यथा- धन्याः स्थ या: कथयथ प्रियसंगमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहितश्च कर: प्रियेण सख्यः! शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि॥१९५॥ ६३. प्रस्थितानुगमनं यथा- वनभुवि सह पत्या प्रस्थितां वीक्ष्य सीतां०।१९६। (पृ. ८६६) ६४. पुनर्निरीक्षणं यथा-(शाकु. ६.९) इतः प्रत्यादेशात् स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता गृहे तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे। पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रसरकलुषामर्पितवती मयि क्रूरे यत्, तत् सविषमिव शल्यं दहति माम् ॥१९७॥

(७. वयः) वयः अवस्था तच्चतुर्धा - सन्धिः, उत्पत्तिः, प्रौढिः अतिप्रौढिश्च। तत्र १. सन्धिर्यथा- णअणाण किर थणारुब्भिहतिउज्जरपहंअवडं। ताइ असिक्खंतिपतीसावलेअवअणं होंततरुणीओ ॥१९८॥ (नयनयोः कि! स्तनोरुहतिरुज्ज्वलप्रालम्बपटम् । तदशिक्षितपतिसावलेपवचनं भविष्यत्तरुण्य: ।।?) यथा वा-(बारा. ३.२१) समन्तात् साभोगं न तु कुचविभागाञ्चितमुरो नितम्ब: स्वां लक्ष्मीमभिलषति नाद्यापि लभते। दृशोर्लीलामुद्रा स्फुरति च न चातिस्थितिमती तदस्यास्तारुण्यं प्रथममवतीर्णं विजयते ॥१९९॥ २. उत्पत्तिर्यथा-(कुसं. १.३१) असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात् परं साऽथ वयः प्रपेदे ॥ २००॥

९६६ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(उराच. ६.३५) तथा किञ्चित् किञ्चित कृतमिदमहोभिः कतिपयै- र्यदेतद् विस्तारिस्तनमुकुलमासीन्मृगदृशः । वयस्स्नेहाकूतव्यतिकरघनो यत्र मदन: प्रगल्भव्यापारश्चलति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥ २०१॥ ३. प्रौढिर्यथा-(कुसं. १.४०) अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पलाक्ष्याः स्तनद्वयं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् । मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यगम्यम् ॥२०२॥ यथा वा-(सूमु. ११) स्मितपरिचिता वृत्तिर्वाचामपाङ्गतरङ्ितं नयनयुगलं पादन्यासो नितम्बभरालसः । अहह सुतनोर्लीलासूत्रै ः कृतं पदमङ्गके वहतु मदन: शोभामात्रं धनुर्ननु संप्रति ॥ २०३॥ ४. अतिप्रौढिर्यथा- उदरमिदमनिन्द्यं मानिनीश्वासलाव्यं स्तनतटपरिणाहो दोर्लतालेह्यसीमा। स्फुरति च वदनेन्दुर्दृक्प्रणालीनिपेय- स्तदिह सृदृशि! कल्याः केलयो यौवनस्य ॥२०४॥ यथा वा- वहतु धनुरसङ्गादैक्षवं वैणवं वा प्रहरतु च पृषत्कैः कौसुमैरायसैर्वा। तदपि मकरकेतुर्मूर्ध्नि धन्वीश्वराणामियमिह युवभावं यावदङ्गीकरोति।।

(८. वयस्योपदेशः) वयस्योपदेशो यथा- वयं वक्तुं मिथ्या मधुरमविधेयात्मवचसो यथार्य(र्थ) चेद् ब्रूयाः (भवति) स्यनुननय (तदमुष्याननुनयः)। सुखा(-स्वादाभीष्टप्रिय-)रसिकया (मुग्धहृदये) त्वया मान: कस्मादयमबुधबोधाय विहितः ॥२०६॥१

१. पद्येऽत्र कोष्ठकेष्वस्मद्कृता पूर्त्तिः।

षोडश: प्रकाश: ९६७

यथा वा-(सूमु. १२) प्रकारो मानस्य प्रियसखि! यदीदृक् क्वचिदपि श्रुतो वा दृष्टो वा कथयतु तदाऽयं तव जनः । प्रियं पादोपान्तप्रणतमवधूय त्वमधुना वृतिच्छिद्रे पश्यस्यपहरसि हृष्यन्त्यसुहृदः ॥२०७॥

(९. सन्देशः) सन्देशो यथा-(मेघ. १०९) एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद् विदित्वा मा कौलीनादसितनयने! मय्यविश्वासिनी भूः । स्नेहानाहु: किमपि विरहे ध्वंसिनस्तेऽप्यभोगा- दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति ॥२०८॥ यथा वा-(मेघ. १०७) शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासानन्यान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥२०९॥

(१०. उपचारः) उपचारो यथा-(शाकु. ३.१९) किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरार्द्रवातैः संचालयामि नलिनीदलतालवृन्तैः। अङ्के निधाय करभोरु! यथासुखं ते संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ।। यथा वा- लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं०।२११।। (वेसं. २.२३ पृ. ९६७)

(११. दैवसंपद्) दैवसंपद् यथा-(काव्याद. २.२९९) मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे/र्निपतिष्यतः । उपकाराय दिष्ट्येदमुदीर्णं घनगर्जितम् ॥२१२॥

९६८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- सेयमनभ्रा वृष्टिस्तदिदमवृष्टीह कन्दलीजन्म। तदिदमकन्दलि कुसुमं तदिदमकुसुमं फलं चेति ।। २१३।।

(१२. उपकारस्मरणम्) उपकारस्मरणं यथा-(मामा. ४.८) तन्मे मनः क्षिपति यत् सरसप्रहारमालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया। ॥ २१४। यथा वा-(मामा. ९.१०) सरसकुसुमक्षामैर्गैरनङ्गमहाज्वर- श्चिरमविरतोन्माथी सोढः प्रतिक्षणदारुणः । तृणमिव ततः प्राणान् मोक्तुं मनो विधृत तया किमपरमतो निर्व्यूढं यत् करार्पणसाहसम् ।२१५॥ कलाविचारप्रमुखा अपीदानीं प्रकाशिताः । आदिग्रहणतोऽन्येऽपि लक्षणीया विचक्षणैः ॥ २१६॥ सञ्जीवनमनङ्गस्य सुखायतनमात्मनः । ऋत्वादीनामियं भङ्गि: शृङ्गारस्यापि जीवितम् ॥ २१७।। उपनिषदुपदिष्टा सेयमुद्दीपनानां त्रिभुवनविजयाप्तौ वैजयन्ती स्मरस्य । तदुपहितविशेषाद्बोधसंस्कारजन्या ननुपदमनुभावानेव संभावयाम: ॥२१८॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे रत्युद्दीपनविभावप्रकाशो नाम । षोडशः प्रकाशः ॥१६॥

अनाकलितमंशतोऽप्यभिनवादिभि: शारदा-मही-मतिमतांवरैर्यदपि शारदावैभवम् । तदेतदुपदीकरोत्ययमिहेति संपश्यतां विदां भवति विस्मयो, निधिभृतोऽप्यहो दौर्विधी।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे सप्तदशः प्रकाश: अनुभावप्रकाश:

इदानीमनुभावं व्याख्यास्यामः। तत्र विभावैः प्रबुद्धसंस्कारस्य नायकादेर्ये स्मृतीच्छाद्वेषप्रयत्नजन्मानो मनोवाग्बुद्धिशरीरारम्भाः तेऽनुभूयमानत्वाद् रत्यादीना- मनन्तरभवनाच्च अनुभावाः। तत्र-

१. (मन)-आरम्भो यथा-(मामा. १.२१) तामिन्दुसुन्दरमुखीं सुचिरं विभाव्य चेतः कथं कथमपि व्यपवर्तते मे। लज्जां विजित्य विनयं विनिवार्य धैर्यमुन्मथ्य मन्थरविवेकमकाण्ड एव ।।१।। यथा वा- आश्चर्यमुत्पलदृशो वदनामलेन्दु०॥।२।। (ट्र. ११.८४)

२. वागारम्भो यथा-(मामा. ४.३) चिरादाशातन्तुस्त्रुटतु बिसिनीसूत्रभिदुरो महानाधिर्व्याधिर्निरवधिरिदानीं प्रसरतु । प्रतिष्ठामव्याजं व्रजतु मयि पारिप्लवधुरा विधि: स्वास्थ्यं धत्तां, भवतु कृतकृत्यश्च मदनः ॥ ३॥ यथा वा-(मामा. ४.४) समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः । तथाऽप्यस्मिन् दानश्रवणसमयेऽस्याः प्रविगल- त्प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युति वदनमन्तर्दहति माम् ॥४॥

३. बुद्ध्यारम्भो यथा- प्रम्लानोत्पलकोमले सखि! दृशौ नीलाञ्जनेनाञ्चिते०॥५॥ (द्र. १०.४६७) यथा वा-(अमरु. १८)

९७० शृङ्गारप्रकाशे एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्रमाद् दूरत- स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविघ्नितः । आलापोऽपि न मिश्रित: परिजनं व्यापारयन्त्याऽन्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥६॥ ४. शरीरारम्भो यथा- कृत्वा वामकरं नितम्बफलके लीलावलन्मध्यया व्यावृत्तस्तनम (ञ्चितास्यकमलं कृ-)त्वा तया मां प्रति। प्रा(तर्मुग्ध-)नवेन्द्रनीलमणिमन्मुक्तावलीविभ्रमा: सप्रेमप्रहिता: स्मरज्वरमुचो द्वित्राः कटाक्षच्छटाः ।७॥ यथा वा- देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननै- र्यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। उद्ग्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाऽश्रुपूर्णां दृशं तामाशां पथिकस्तथाऽपि किमपि ध्यायन् मुहुर्वीक्षते ।। ८।। (एते च प्रत्येकं) द्वादशप्रकारा भवन्ति। तत्र (१) (मन)-आरम्भा :- भावः, हावः, हेला, शोभा, कान्तिः, उद्दीप्तिः, माधुर्यं, धैर्यं, प्रागल्भ्यम्, औदार्यं, स्थैर्यं, गाम्भीर्यमिति।

(२) वागारम्भा :- आलापः, प्रलापः, विलापः, अनुलापः, संलापः, अपलापः, सन्देश:, अतिदेशः, निर्देश:, उपदेशः, अपदेशः, व्यपदेश इति।

(३) बुद्ध्यारम्भा :- रीतिः, वृत्तिः, प्रवृत्तिरिति। तत्र च १. (चतस्रो) रीतयः - पाञ्चाली, गौडीया, वैदर्भी, लाटीया चेति। २. चतस्रो वृत्तयः - भारती, आरभटी, कैशिकी, सात्त्वती चेति। ३. चतस्त्र: प्रवृत्तयः- पौरस्त्या, उढ़ू(औद्र) मागधी, दाक्षिणात्या, आवन्त्या चेति।

(४) शरीरारम्भा :- लीला, विलास:, विच्छित्तिः, विभ्रमः, किलकिञ्चितम्, मो्टायितम्, कुट्टमितम्, बिब्बोक:, ललितम्, विहृतं, क्रीडितम्, केलिरिति। अथैतेषां लक्षणोदाहरणानि।

सप्तदश: प्रकाश: २७१

(१. (मन)आरम्भा: -१२) मनोऽभिलाषे हाव:/भावः। स यथा- अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिरिक्त (द्र.पृ. ६२५) (सूच्यम्-(मन)आरम्भस्य 'हावतः' वागारम्भस्य 'संदेशं' यावद् ग्रन्थः खण्डितोऽत्र।-)

(२. वागारम्भा: -१२) (७. संदेश:) कालिन्दीतटभूमयोऽपि तव रे! नो यान्ति चिन्तास्पदम् ॥ ९॥ ८. तदुक्तमित्यतदुक्तमित्यतिदेशः। यथा-(कुसं. ६.७८)

वृणुते स ते दुहितरं साक्षात् साक्षी विश्वस्य कर्मणाम्। वरदः शम्भुरस्मत्संक्रामितैः पदैः ॥१०॥ ९. सोऽयमहमित्यादिर्निर्देशः। यथा-(कुसं. ६.६३) एते वयममी दारा: कन्येयं कुलजीवितम्। ब्रूत येनात्र वः कृत्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ॥११॥ १०. शिक्षाहेतुरुपदेशः। यथा-(शाकु. ४.१८) शुश्रूषस्व गुरून्, कुरु प्रियसखीकृत्यं सपतीजने भर्तुर्विप्रकृताऽपि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥१२॥ ११. अन्यार्थकथनमपदेशः। यथा- आसाइअं अव्णाएण०॥१३।। (पृ. १२४८) १२. व्याजान्तरेण व्यपदेशः। यथा- महुएहि किं वि बालअं (पंथिअ)॥१४॥ (गास. ८७७, वज्जा ४९१ पृ.३७०) इति वागारम्भा द्वादश। (३. बुद्ध्यारम्भाः -१२) बुद्ध्यारम्भेषु (३.१ रीतिः) वचनविन्यासक्रमो रीतिः। सा चतुर्धा- पाञ्चाल्यादिभेदात्।

९७२ शृङ्गारप्रकाशे

१. पञ्चालादिषु भवा पाञ्चाली। यदनतिदीर्घसमासम् अनतिस्फुटबन्धमुपचारवृत्तिमत् पादानुप्रासप्रायं योगरूढिमद् वचः, सा पाञ्चाली। नातिदीर्घसमासा यथा- धीरास्त एव धवलायतलोचनानां तारुण्यदर्पघनपीनपयोधराणाम् क्षामोदरोपरिलसत्निवलीलतानां दृष्ट्वाऽकृतिं विकृतिमेति मनो न येषाम् ॥१५॥ अनतिस्फुटबन्धा यथा- विलासमसृणोल्लसन्मुसललोलदो:कन्दली०।।१६।। (पृ.४५७) उपचारवृत्तिमती यथा-(रत्ना २.१३) परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत:०॥१७॥ (द्र. ७.१०७) पादानुप्रासवती यथा-(काव्याद. १.५६) चन्द्रे शरत्निशोत्तंसे कुन्दस्तबकविभ्रमे। इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म संदधात्यलिन: श्रियः ॥१८॥ योगरूढिमती यथा-(कुसं. ८.३३) स्थानमाह्निकमपास्य दन्तिनः सल्लकीविटपभङ्गवासितम् । आविभातचरणाय गृहणते वारि वारिरुहरुद्धषट्पदम् ॥१९॥

२. गौडादिषु भवा गौडीया। यदतिदीर्घसमासं परिस्फुटबन्धं नात्युपचारवृत्तिमत् पादानुप्रासयोगि योगरूढिपरम्परागर्भं वचः, सा गौडीया। अतिदीर्घसमासा यथा- शून्य-ग्रामटिकोपकण्ठ-रचित-क्षुद्रैक-कूपीपयः- पर्यायाहित-सेक-शाकिक-हरित्कच्छ-प्रदेशोद्भवाः अस्मिन् हन्त! हरन्ति हालिककरक्रीडाविमर्दस्फुट- त्वक्कोर्वारुकगन्धगन्धितजरद्गोमायवो वायवः ॥२०॥ परिस्फुटबन्धा यथा- गुञ्जत्क्रौञ्च-निकुञ्ज-कुञ्जर-घटानिस्तीर्णकर्णज्वराः प्राक्प्रत्यग्धरणीध्र-कन्दर-जरत्पारीन्द्र-निद्राद्रुहः ।

सप्तदश: प्रकाश: ९७३

लङ्काङ्कत्रि-ककुत्प्रतिध्वनिघनाः पर्यन्तयात्राजये यस्या भ्रेमुरमन्ददुन्दुभिरवैराशारुधो घोषणाः ॥२१॥ नात्युपचारवती यथा- लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ॥२२॥ पादानुप्रासयोगिनी यथा- लोलल्लाङ्गूलवल्लीवलयितवकुलानोकहस्कन्धगोलै- प्रतिरसितजरत्कन्दरामन्दिरेषु । षण्डेषूद्दण्डपिण्डीतगरतरलना: प्रापिरे येन वेला- मालम्ब्योत्तालताल-स्फुटितपुटकिनीबन्धवो गन्धवाहाः ।२३॥ योगरूढिपरम्परागर्भा यथा-(माघ. ३.३३) मध्येसमुद्रं ककुभः पिशङ्गीर्व्याकुर्वती काञ्चनभित्तिभासा। तुरङ्गकान्तामुखहव्यवाहज्वालेव भित्त्वा जलमुल्ललास ॥ २४॥

३. विदर्भादिषु भवा वैदर्भी। यदसमस्तम् अतिसुकुमारबन्धम् अनुपचारवृत्तिमत्, स्थानानुप्रासयोगि, योगवृत्तिमद् वचः, सा वैदर्भी। तत्र- असमस्ता यथा-(कुसं. ५.४) मनीषिताः सन्ति गृहेषु देवताः तपः क्व वत्से! क्व च तावकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं, न पुनः पतत्रिणः ॥२५॥ अतिसुकुमारबन्धा यथा-(विसा. १.१८) कथय किमिह बाले! का त्वमित्युल्लपंस्तां झटिति किल दुकूलस्याञ्चले धारयामि। अगमदथ निकेतं क्वाप्यसौ शारयन्ती नव-कुवलय-माला-मांसलैर्दृष्टिपातैः ॥। २६ ॥ अनुपचारवृत्तिमती यथा-(मेघ. ७९) श्यामास्वङ्ग, चकितहरिणीप्रेक्षिते दृष्टिपातं वक्त्रच्छायां शशिनि, शिखिनां बर्हभारेषु केशान्।

९७४ शृङ्गारप्रकाशे

उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते चण्डि! सादृश्यमस्ति ॥२७॥ स्थानानुप्रासयोगिनी यथा- शिथिलशिथिलं न्यस्य स्वैरं धनुश्शिखरे शिरो नयनसलिलै: कुर्वन् मौर्वीलतामपरामिव। अहह विकल: श्रुत्वा श्रुत्वा घनस्तनितध्वनिं किमपि किमपि ध्यायन्नार्यो न याति, न तिष्ठति ॥२८।। योगवृत्तिमती यथा-(कुसं. ५.५८) यदा बुधैः सर्वगतस्त्वमुच्यसे न वेत्सि भावस्थमिमं कथं? जनम्। इति स्वहस्तालिखितश्च मुग्धया रहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥२९॥

४. लाटादिषु भवा लाटीया। यदीषत्समस्तम्, अनतिसुकुमारबन्धं, नात्युपचारवत्, लाटीयानुप्रासवत् यौगिक(योग) रूढिमद् वचः, सा लाटीया। ईषत्समस्ता यथा- एतानि निस्सहतनोरसमञ्जसानि०॥ ३०॥ (पृ. ५८५) अनतिसुकुमारबन्धा यथा-(काव्याद. १.७०) मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः । कलापिन: प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥ ३१॥ नात्युपचारवती यथा-(शाकु. २.१०) अनाघ्रातं पुष्पं, किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं, मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमपि च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥३२॥ लाटीयानुप्रासो यथा-(मेघ. ९९) अड्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणास्रद्रवमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन उष्णोच्छ्वासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्त्ती सङ्कल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥३३॥

सप्तदश: प्रकाश: ९७५

योगरूढिमती यथा-(रा.च.१.१८) तस्य चक्रुश्चमत्कारं व्यतीतसमया अपि। स्मितार्द्रमुकुलोद्भेदाः कदम्बवनराजयः ॥ ३४॥

(३.२. वृत्तिः) चेष्टाविशेषविन्यासक्रमो वृत्तिः। साऽपि चतुर्धा - भारती, आरभटी, कैशिकी, सात्त्वती चेति। (१. भारती) या वाक्प्रधाना नृवरप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता । स्वनामधेयैर्भरतैः प्रयोज्या सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः ।३५॥ (ना.शा. २०.२६) तस्या अङ्गानि चत्वारि- प्ररोचना, प्रस्तावना, वीथी, प्रहसनमिति। (तत्र) १. वक्तव्यार्थप्रशंसापरं वचः प्ररोचना; यथा-(मवीच. १.७) प्राचेतसो मुनिवृषा प्रथम: कवीनां यत् पावनं रघुपतेः प्रणिनाय वृत्तम् । भक्तस्य तत्र समरन्त ममापि वाचस्ताः सुप्रसन्नवचसः कृतिनो भजन्ताम् ॥ २. प्रस्तुतवस्तूपपादनावसरसूचकं वचः प्रस्तावना; यथा-(रत्ना. १.६) द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥३७॥ ३. उद्घात्यकादीनामङ्गानां प्रवृत्तिर्वीथी। तानि - उद्घात्यकः, कथोद्घातः, प्रयोगातिशयः, प्रवृत्तकः, वल्गित/अवलगितमित्यादीनि त्रयोदश। तेषु - उद्घात्यको यथा- को विसमो संसारे०।३८। (पृ. ७०८) एवं कथोद्घातादयोऽपि दशरूपकादेरुदाहार्याः। ४. स्वधर्मचलितानां तापसादीनामुपहासपरं वचः प्रहसनम्; यथा- श्रमण: श्रावकवध्वा सुरतविधौ दशति नाधरं दत्तम् । मदिराक्षि! मांसभक्षणमस्मत्समये निषिद्धमिति ।। ३९॥

९७६ शृङ्गारप्रकाशे

(२. आरभटी) आविद्धगतिरारभटी; यथा- (नाशा. २०.६५) पुस्तावपातप्लुतलङ्गितानि छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि युद्धानि च यत्र वृत्तिं तां तादूशीमारभटीं वदन्ति ॥४०॥ तस्या अपि चत्वार्येवाङ्गानि- संक्षिप्तकः, अवपातः, वस्तूत्थापनं, सम्फेटः इति। १. मायेन्द्रजालनेपथ्यादिभि: वस्तुसंक्षेपः संक्षिप्तकः; यथा- रक्षसा मृगरूपेण०। ४१।। (रघु. १२.५३; द्र.१२.१२०) २. भयादिभिर्विद्रवादिकर्मसु प्रवेशनिर्गमनमवपातः ; यथा- मृगरूपं परित्यज्य०।। ४२।। (उरा. २.२२; द्र.१२.१२१) ३. अविद्रव: सविद्रवो वा सर्वरसभावसमासो वस्तूत्थापनं ; यथा- राहोश्चन्द्रकलाम्० ॥४३ ॥ (मामा. ५.२८; द्र.१०.९७) ४. नानास्त्रयुद्धनियुद्धादिभिः ससंरम्भसंप्रहारः सम्फेटः यथा- कृष्टा येन शिरोरुहेषु॥४४॥ (वेसं. ३.४२; द्र.१४.१३३)

(३. कैशिकी) शृङ्गारप्राया कैशिकी। या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषयुक्ता ।४५।। (नाशा. २०.५३; द्र.१२.३४) तस्या अपि चत्वार्येवाङ्गानि- नर्म, नर्मस्फञ्जः, नर्मस्फोटः, नर्मगर्भ इति। १. आस्थापितशृङ्गारं वचो विचेष्टितं वाऽपि सपरिहासं नर्म। यथा- वयं तथा नाम यथाउऽत्थ ॥४६।। (मामा. ७१; द्र.७.९६) २. प्रथमसङ्गमे भयावसानं सम्भोगाश्रयं वाक्यादिकर्म नर्मस्फञ्जः। यथा- प्राप्ताऽसौ वृषपर्वणः प्रियसुता सङ्केतषण्डं सखे! ॥४७॥ (द्र.१२.१२५) ३. आविर्भूताभिलाषानुभावभावयोरकाण्ड एव सम्भोगभङ्गो नर्मस्फोटः। यथा- कथय किमिह बाले! का त्वमित्युल्लपंस्तां ।। ४८।। (पृ.९७३) ४. कार्यहेतोः स्वरूपविज्ञानादिप्रच्छादनं नर्मगर्भः। यथा- अथाजिनाषाढधरः ॥४९।। (कुसं. ५.३०; पृ.७१८)

सप्तदशः प्रकाश: ९७७

(४. सात्त्वती) सत्त्वप्रधाना सात्त्वती। या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता ।। ५०॥नाशा. २०.३६, शृ.१२.३५, पृ.६९९) तस्या अपि चत्वार्येवाङ्गानि-उत्थापकः, परिवर्तकः, संलापकः, सङ्घात्यक इति। १. परस्परासूयया अर्थेषूत्थानमुत्थापकः। यथा- प्रहर नमतु चापं प्राक्प्रहारप्रियोऽहं ॥ ५१॥(मवीच.२.४९,श.१२.१२८,पृ.७१८) २. प्रस्तुतार्थत्यागादन्यार्थभजनं परिवर्तकः। यथा- मुनिमभिमुखतां निनीषवो याः ॥५२॥ (किराता.१०.४० पृ.७१९) ३. सदसि नानावाक्यैर्मिथोऽधिक्षेपः संलापकः। यथा-(वेसं. ३.४०) कथमपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा ॥५३॥ (पृ.७१९) ४. कार्यमन्त्रार्थप्रभावदैवादिभिः सङ्घातभेदः सङ्घात्यकः। यथा- अपश्यद्भिरिवेशानं ॥ ५४॥ (किराता. १५.२, पृ.७१९)

(३.३ प्रवृत्तिः) वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्ति:। सा चतुर्धा पौरस्त्यौढ्रमागधी-दाक्षिणात्या-आवन्त्यादिभेदात्। तत्र- १. पौरस्त्यैः प्रवर्तितत्वात् पौरस्त्या। यथा- ताटङ्कवल्गनतरङ्गितगण्डलेखम् ।५५॥ (पृ. ७००) यथा वा-(रत्ना. १.२०) प्रत्यग्रमज्जनविशेषविभक्तमूर्तिः ॥५६॥ (पृ. ७०२) २. उद्र/औद्रमागधी यथा- आर्द्रार्द्रचन्दनकुचार्पितसूत्रहार: सीमन्तचुम्बिसिचयः स्फुटबाहुमूलः । दूर्वाप्रकाण्डरुचिरास्वगुरूपभोगाद् गौडाङ्गनासु चिरमेष चकास्तु वेषः ॥ ५७॥ यथा वा- (xx x x खण्डितम्)

९७८ शृङ्गारप्रकाशे

३. दाक्षिणात्या यथा- आमूलतो वलितकुन्तलचारुचूडश्चूर्णालकप्रचयलाञ्छितफालभागः । कक्षानिवेशनिबिडीकृतनीविरेष वेषश्चिरं जयतु कुन्तल/केरलकामिनीनाम् ॥५८॥ यथा वा- केशा: सुपुष्पगण्डूषा जघने मणिमेखला। हारो रक्तांशुकं भद्रं वेषः स्यादान्ध्रयोषिताम् ॥५९॥ ४. आवन्त्या यथा- पाञ्चालनेपथ्यविधिर्नराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः । वन्दामहे वन्द्यतमं पुनस्तमन्योन्यसम्भिन्नमवन्तिदेशे ॥६०॥ यथा वा-(विक्र. ३.१२) सितांशुका मङ्गलसूत्रभूषणा विविक्तदूर्वाङ्कुरलाञ्छितालका। व्रतोपवासोज्झितगर्ववृत्तिका मम प्रसन्ना वपुषैव लक्ष्यते ॥ ६०a॥ मनोवाग्बुद्धिजारम्भाः क्रमेणैते प्रदर्शिताः । अतः शरीरजारम्भप्रकारोऽयं प्रपञ्च्यते ॥ ६१॥ मनोवाग्बुद्धिजन्मान आरम्भास्तु सहस्रशः । भरतादिप्रणीतत्वात् किं त्विहैते न दर्शिताः ॥६२॥ लीलादयोऽधर-कपोल-विकल्प-१ हासै- र्भ्रूतारकापुटविचेष्टितवीक्षितानि षट्त्रिंशदेव च दृशो भरतप्रणीताः काव्यक्रियोपकरणार्थमथोद्धियन्ते ॥६३ ।।

(शरीरारम्भा: -१२) तत्र - १. शरीरारम्भेषु इष्टजनानुकृतिर्लीला ; यथा- (गास. ४.७८) जं जं करेसि जं जं, च जंपसे जह तुमं णिअच्छेसि। तं तं अणुसिक्खिरीए दीहो दिअहो ण संपडइ ॥६४॥ (यद्यत् करोषि यद् यज्जल्पसि यथा त्वं निरीक्षसे। तत्तदनुशिक्षणशीलाया दीर्घो दिवसो न संपद्यते ।।) १. वासै: जो०, रा०

सप्तदश: प्रकाश: ९७९

२. नेत्रभ्रूवक्त्रकर्मणां विशेषेण लसनं विलासः; यथा-(मामा. १.२८) सभ्रूविलासमथ सोडयमितीव नाम सप्रत्यभिज्ञमिव मामवलोक्य तस्याः । अन्योन्यमेव चतुरेण सखीजनेन मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः ।६५॥ ३. विभूषणादीनामनादरविन्यासो विच्छित्तिः; यथा- अङ्गानि चन्दनरज:परिधूसराणि ताम्बूलरागसुभगोऽधरपल्लवश्च। अच्छाञ्जने च नयने वसनं तनीयः कान्तासु भूषणमिदं; विभवस्तु शेषः ॥६६॥ ४. भूषणादीनामस्थानप्रयोगो विभ्रमः; यथा- चकार काचित् सितचन्दनाङ्के काञ्चीकलापं स्तनभारपृष्ठे। प्रियं प्रति प्रेषितचित्तवृत्तिर्नितम्बबिम्बे च बबन्ध हारम् ॥६७॥ ५. स्मितरुदितहसितादीनां हर्षादसकृदेकीकरणं किलकिञ्चितम्; यथा- पाणिपल्लवविधूननमन्तः सीत्कृतानि नयनार्द्धनिमेषाः । योषितां रहसि गद्गदवाचामस्त्रतामुपययुर्मदनस्य ।।६८।।(किराता. ९.५०) ६. इष्टजनकथायां तद्भावभावनोत्थितो विकारो मोट्टायितम्; यथा- (माघ. ९.६४) तव सा कथासु परिघट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिमुखेन मुहुः । घनतां ध्रुवं नयति तेन भवद्गुणपूगपूरितमतृप्ततया ।।६९।। ७. केशस्तनाधरादिग्रहणाद् दुःखेऽपि सुखबुद्धिचेष्टा कुट्टमितम्; यथा- (किराता. ९.४९) आदृता नखपदैः परिरम्भाश्चुम्बितानि घनदन्तनिपातैः । सौकुमार्यगुणसम्भृतकीर्तिर्वाम एव सुरतेष्वपि काम: ।७०॥ ८. अभीष्टप्राप्तावमानगर्वसम्भावनादरकृतो विकारो बिब्बोकः; यथा- निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा। शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥ ७१॥ (कुसं.८.४९) ९. सुकुमारतया करचरणाङ्गन्यासो ललितम्; यथा-(माघ. ७१९) गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितनर्तितवामपादपद्मा। इतरदनतिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमन्थरं जगाम ॥ ७२॥

९८० शृङ्गारप्रकाशे

१०. वक्तव्यसमयेऽपि वचसाऽनभिभाष्य क्रियानुष्ठानं विहृतम्; यथा- पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन। ७३॥ (कुसं. ७.१९, पृ० ८८८) ११. वाल्यकौमारयौवनसाधारणो विहारविशेषः क्रीडितम्; यथा-(कुसं. १.२९) मन्दाकिनीसैकतवेदिकाभिः सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च । रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनां क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये । ७४॥ १२. क्रीडितमेव प्रियतमविषयं केलि: ; यथा-(कुसं. ५.७४) इति द्विजातौ प्रतिकूलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया। निवर्तितभ्रूलतमाहिते तया विलोचने तिर्यगुपान्तलोहिते ।७५॥ **

विनिष्क्रमो विसर्गः ; यथा-(शाकु. ३.२२) मुहुरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् । मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं, न चुम्बितं तु ॥७६॥ प्रवेशो विनिगूहनम् (नाशा. ८१४३) ; यथा- मज्झिमरेभागअगाढज्झसुरसीमंतिओ सुभावेइ। इज्जाणित्थामुन्भिण्णहासथे ओ हुरो अहरो(?)।। ७७।। दन्तैर्ग्रहणं सन्दष्टकम् (नाशा. ८.१४३) ; यथा-(माघ. १७.२) सरागया स्रुतघनघर्मतोयया कराहतिध्वनितपृथूरुपीठया । मुहुर्मुहुर्दशनविघट्टितोष्ठया रुषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ।। ७८॥ संहितोद्गम: समुद्रः (नाशा. ८१४३) ; यथा-(गास. १.२२) आअरपणामिओट्ठं अघडिअणासं असंगअणिडालं। वण्णघअलिप्पमुहीएँ तीएँ परिचुंबणं भरिमो । ७९॥ आदरप्रणामितोष्ठम् अघटितनासम् असंगतनिटिलम् । वर्णघृतलिप्तमुख्यास्तस्याः परिचुम्बनं स्मराम: ॥}

** इत आरभ्य विसर्गात् पूर्वं यावन्महान् ग्रन्थपातः। लीलादीनामनन्तरमधरकर्माणि, तेषां लक्षणोदाहरणानि, तत्र अवतारिका, षण्णामधरकर्मणां नामत उद्देशः, विवर्तनकम्पनयोः प्रथमद्वितीययोर्लक्षणोदाहरणानि च त्रुटितानि। दृश्यतां ना.शा. ८.१४२-५।

सप्तदश: प्रकाश: ९८१

(कपोलारम्भा: -६) अथ कपोलारम्भाः - क्षामं, फुल्लम्, पूर्ण(घूर्ण), कम्पितं, कुञ्चितं, समं (नाशा. १३६-१४१) चेति। तत्र- १. अवनतं क्षामं ; यथा- परिक्षामकपोलेषु पुलकोद्भेदचारुषु । कान्तावक्त्रेषु काऽम्भोजेष्ववर्धत तदा धृतिः ॥ ८०॥ २. विकसितं फुल्लं ; यथा (पृ० १०५९) - कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम् । मुहुः पश्यञ् शृण्वन् रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥८१॥ ३. उन्नतं पूर्णं/घूर्णं ; यथा-(गास. १.९६) णासं व सा कओले अज्ज वि तुह दंतमंडणं/लं बाला। उब्भिण्णपुलअवइ-वेढपरिगअं रक्खइ वराई ॥ ८२ । (न्यासमिव सा कपोले अद्यापि तव दन्तमण्डनं बाला । उद्भिन्नपुलकपरिवृतिवेष्टनपरिगतं रक्षति वराकी ॥) ४. स्फुरितं कम्पितं ; यथा- एकत्रासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरात्०। ८३।। (पृ.९५९) ५. संकुचितं कुञ्चितं ; यथा- मा अद्दलसाअडिरीए संकुइअगंडपासाए। हसितं (अ)अधोमुहीए किं वरअं संभरन्तीए ॥। ८४।।

(मा आर्द्रालसादराया सङ्कुचितगण्डपाशायाः । हसितमधोमुख्याः किं वरकं संस्मरन्त्या: ।।) ६. प्रकृतिस्थं समं ; यथा-(सूमु. ९६ / ९७) पायात् पयोधिदुहितुः कपोलामलचन्द्रमाः । यत्र संक्रान्तबिम्बेन हरिणा हरिणायितम् । ८५।।

९८२ शृङ्गारप्रकाशे

(हासारम्भा: -६) अथ हासारम्भा: - स्मितं, हसितं, विहसितम्, उपहसितम्, अपहसितम्, अतिहसितं चेति। १. ईषद्धसितं स्मितं; यथा- (कुसं. १.४४) पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद् विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥ ८६॥ २. दृष्टदशनकान्ति हसितं ; यथा- तिमिरनिरुद्धभीमरजनीमुखचन्द्रिकया गणपतिताण्डवाभिनयदर्शनदीपिकया - अभिभवसि त्वमद्य शशिन: श्रियमुत्कटया दशनमयूखमञ्जरितया हसितप्रभया ।। ८७।। ३. तदेव किञ्चित्सविशेषं विहसितं; यथा- च्युतामिन्दोर्लेखां रतिकलहमग्नं च वलय समं चक्रीकृत्य प्रहसितवती शैलतनया। अवोचद् यं पश्येत्यवतु स शिवः, सा च गिरिजा, स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ॥८८॥ ४. तदेव सोत्प्रासमुपहसितं; यथा- स एष भुवनत्रयप्रथितसंयम: शङ्कर:०॥८९॥ (पृ. ५४०) ५. तदेव सावज्ञमपहसितं; यथा- घुणप्रघुणभङ्गु(रं) पशुपतेः पुराणजा(?)(/पुराणास्त्रक)१ निरीक्ष्य भुजमण्डलीबलमदाद् विकीर्णं मया। स एष न तितिक्षते समरसीम्नि सीरध्वजः समं मुखान्यसममेतदुद्घृट्टकम् ॥९०॥ ६. हासप्रकर्षोऽतिहसितम्; यथा-(सेब. १.७) जस्स विलग्गंति णहप्फुडपडिसद्दा दिसा-अड-पडिक्खलिआ। जोण्हकल्लोला विअ ससिधअलासु रअणीसु हसिअच्छेआ ।। ९१॥। १. खट्वाङ्गसंज्ञमस्त्रम्।

सप्तदशः प्रकाश: ९८३

(यस्य विलगन्ति नभ :- स्फुटप्रतिशब्दाः दिक्तटपरिस्खलिताः । ज्योत्स्नाकल्लोला इव शशिधवलासु रजनीषु हसितच्छेदा: ।।)

(भ्रूकर्म -७) अथ भ्रूकर्माणि- उत्क्षेपः,पातनं, भ्रुकुटिः, चतुरं, (नि)कुञ्चितं, रेचितं, सहजमिति।

१. भ्रुवोरुद्गतिरुत्क्षेपः सममेकैकशोऽपि वा (नाशा. ८.११९)। यथा-(रत्ना. २.२०) भ्रूभङ्गे सहसोद्रतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्त वचो निष्ठुरम् । अन्तर्बाष्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं कोपश्च प्रकटीकृतो दयितया, मुक्तश्च न प्रश्रयः ॥९२॥

२. सममेकैकशो वापि पातनं स्यादधोगतिः। यथा-(कुसं. ३.६०) तस्मै शशंस प्रणिपत्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुतामुपेताम्। प्रवेशयामास च भर्तुरेनां भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशाम् ॥९३॥ ३. भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपो भ्रुकुटि: (नाशा. ८.१२१), यथा- (शाकु. ५.२३) मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रह: प्रणयमप्रतिपद्यमाने। भेदाद् भ्रुवो: कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य ॥९४॥

४. किञ्चिदुच्छ्वासाद् भ्रुवोर्मधुरायतता चतुरं (नाशा. ८.१२२) यथा- स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भ्रूलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रतिनयननिपाते किञ्चिदाकुञ्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥९५॥

५. एकस्या उभयोर्वाऽपि मृदुभङ्गे निकुञ्चितं (नाशा. ८.१२३) यथा- मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने स्थितां सखीम्। बाला भ्रूभङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा ॥ ९६।।

९८४ शृङ्गारप्रकाशे

६. एकस्या एव ललितादुत्क्षेपादेरुद्रेचितं भ्रुवः। (नाशा.८.१२३)यथा-(शाकु. ३.१२) उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः । कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन ॥९७॥ ७. स्वाभाविकं सहजं (नाशा. ८१२४) यथा- अस्या स्मेरमिवाननं मधुरया कान्त्या कपोलस्थले मध्यस्थेऽपि जने विलोलवलितभ्रूलेखमालोकितम् । यातं मन्दपदं घनस्य जघनस्यैवापराधेन यत् तत् साम्यप्रियमन्यथा मम मनोजातानि मा(सा) शङ्कते ॥९८॥

(ताराकर्म -९) अथ ताराकर्माणि(नाशा. ८.९६)- भ्रमणं, वलनं(गमनं), पातनं, चलनं, संप्रवेशनं(प्रवेश:), विवर्तनं, समुद्वृतं, निष्क्र/ष्क्रामः, प्राकृतं चेति। १. तारयो(श्चक्षु:) पुटान्तर्मण्डलाऽऽवृत्तिः भ्रमणं; यथा-(नाशा. ८.१०२) भ्रमिषु कृतपुटान्तर्मण्डलावर्ति चक्षु: प्रचलितचतुरभ्रूताण्डवैर्मण्डयन्त्या करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं सुतमिव मनसा त्वां वत्सलेन स्मरामि ।। ९९।।

२. त्र्यश्रं गमनं(वलनं) (नाशा. ८.९९); यथा- मिथ्यामीलदरालपक्ष्मणि वलन्त्यन्तः कुरङ्गीदृशो दीर्घापाङ्गसरित्तरङ्गतरले तल्पोन्मुखं चक्षुषि। पत्युः केलिमतः कथां विरमयन्नन्योन्यकण्डूयनैः कोऽयं व्याहरतीत्युदीर्य निरगात् सव्याजमालीजनः ॥१००॥ ३. अधोऽवस्रंसनं पातनं (नाशा. ८.९८); यथा-(मेघ. ४६) त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ड्गिणो वर्णचौरे तस्या: सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात् प्रवाहम् । प्रेक्षिष्यन्ते गगनविषयाद् दूरमावर्ज्य दृष्टी- रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥१०१॥

सप्तदशः प्रकाश: ९८५

४. विलोलता चलनं; यथा-(कुसं. ३.५६) सुगन्धिनिःश्वासविवृद्धतृष्णं बिम्बाधरासन्नचरं(र)द्विरेफम्। प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टिर्लीलारविन्देन निवारयन्ती ॥१०२॥ ५. अन्तःप्रवेशनं प्रवेशः (/संप्रवेशनम्) (नाशा. ८.९९); यथा-(हर्षच. १.२) हरकण्ठग्रहानन्दमीलिताक्षीं नमाम्युमाम् । कालकूटविषस्पर्शजातमूर्च्छागमामिव ।।१०३। ६. कटाक्षो विवर्तनं (नाशा. ८.१०१); यथा- श्रियः क्षीराम्भोधेर्निजविनयनम्रेण वपुषा शनैरुत्तिष्ठन्त्या: वलनलुलितेन्दीवरदृशः । कटाक्षो मन्दाक्षस्तिमितवलितभ्रूर्हरिमनु प्रकीर्ण: कालिन्दीलघुलहरिवृत्तिर्विजयते ॥१०४॥ ७. समुन्नतिः समुद्वृत्तं (नाशा. ८.१०१); यथा- (रत्ना. २.१०) कृच्छ्रेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्या नितम्बस्थले मध्येऽस्यास्त्रिवलीतरङ्गविषमे निष्पन्दतामागता । मद्दृष्टिः स्तिमितेव सम्प्रति शनैरारुह्य तुङ्गौ स्तनौ साकाङ्क्षं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने ॥१०५॥ ८. निर्गमो निष्क्रम: (/निष्क्रामः) (नाशा. ८.१०१); यथा- (कुसं. ३.७१) तप: परामर्शविवृद्धमन्योर्भ्रूभङ्गदुष्प्रेक्ष्यमुखस्य तस्य। स्फुरन्रुदर्चिः सहसा तृतीयादक्ष्णः कृशानुः किल निष्पपात ॥१०६॥ ९. स्वाभाविकं प्राकृतं (नाशा. ८.१०१); यथा-(कुसं. ७.३६) इत्यद्भुतैकप्रभवः प्रभावात् प्रसिद्धनेपथ्यविधेर्विधाता। आत्मानमासन्नगणोपनीते खड्गे निषक्तप्रतिमं ददर्श ॥१०७॥

(अक्षिपुटकर्म -९) अथाक्षिपुटकर्माणि - उन्मेष:, निमेष:, प्रसृतं, (सङ्)कुञ्चितं, समं, विवर्तित, स्फुरितं, पिहितं, वितानि(/लि)तमिति (नाशा. ८.११२)।

९८६ शृङ्गारप्रकाशे

१. पुटविश्लेष उन्मेषः (नाशा. ८११३); यथा-(कुसं. ८.३) कैतवेन शयिते कुतूहलात् पार्वती प्रति मुखं निपातितम् । चक्षुरुन्मिषति सस्मितं प्रिये विद्युदाहतमिव न्यमीलयत् ॥१०८॥ २. पुटसमागमो निमेष: (नाशा. ८११३); यथा-(कुसं. ८.८४) केवलं प्रियतमादयालुना ज्योतिषामवनतासु पङ्क्तिषु । तेन तत्परिगृहीतवक्षसा नेत्रमीलनकुतूहलं कृतम् ॥१०९॥ तुषारलेशाकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गभीरु: । अगूढभावाऽपि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे ॥११०॥ (किराता. ३.३६) ४. ईषत्सङ्कोचः सङ्कुचितं (नाशा. ८.११४); यथा- यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि - उत्सृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्ट-प्रमोदाश्रुभिः किञ्चित्कुञ्चितलोचनाभिरसकृत् प्राप्ताः/घ्राताः कदम्बानिलाः ॥१११॥ ५. स्वाभाविकं समं (नाशा. ८.११४); यथा-(कुसं. ३.४७) किञ्चित्प्रकाशस्तिमितोग्रतारैभ्रूविक्रियायां विरतप्रसङ्गैः । नेत्रैरविस्पन्दितपक्ष्ममालैर्लक्ष्यीकृतघ्राणमधोमयूखैः ।११२ ॥

६. समुद्वृत्तं विवर्तित (नाशा. ८.११४); यथा-(वेसं. ४.१०)

प्राणापहारपरिवर्तितदृष्टि दृष्टं कर्णेन तत् कथमिवाननपङ्कजं ते ।।११३।। ७. स्पन्दितं स्फुरितं (नाशा. ८.११४); यथा-(मेघ. ९२) रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम् । त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्या मीनक्षोभाकुलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति ॥। ११४। १. प्रसृतमित्यस्य तृतीयभेदस्योदाहरणं नोपलभ्यते।

सप्तदशः प्रकाश: ९८७

८. स्थगितं पिहितं (नाशा. ८.११५); यथा-(किराता. ८.५०) उदस्य धैर्यं दयितेन सादरं प्रसादितायाः करवारिवारितम् । मुखं निमीलन्नयनं नतभ्रुवः श्रियं सपत्नीवदनादिवाददे ॥११५॥ ९. अभिहतं वितालि(/नि)तं (नाशा. ८.११५); यथा-(गास. ५.६०) पाअडिअं सोहग्गं तंवाए उअह गोट्ठमज्झम्मि। दुट्ठ(च्च)वसहस्स सिंगे अक्खि(च्छ)उड कंडुअंतीए ।। ११६।। (प्रकटितं सौभाग्यं गवा पश्यत गोष्ठमध्ये। दुष्टवृषभस्य शृङ्गेऽक्षिपुटं कण्डूयन्त्या ।।)

(अवलोकनप्रकारा: -९) (नाशा. ८१०७-११०) अवलोकनप्रकारा: - समं, साचि, परावृत्तम्, अनुवृत्तम्, विलोकितम्, आलोकितम्, प्रलोकितम्, उल्लोकितम्, अवलोकितं चेति।

१. सौम्यसमतारं समं; यथा- देहस्था दर्पणे यस्य पश्यति प्रतिमामुमा । अन्यार्धाभ्यामिवोत्पन्नमर्धनारीश्वरान्तरम् ।।११७।।

२. पक्ष्मान्तर्गतत्र्यश्रतारं साचि (नाशा. ८१०७); यथा- (गास. २.४८) णिद्दालस-परिघुम्मिर-तंस-वलंतद्धतारआलोआ कामस्स वि दुव्विसहा, दिट्टिणिवाआ ससिमुहीणं ॥११८॥ (निद्रालसपरिघूर्णनशीलत्र्यश्रवलदर्धतारकालोका: कामस्यापि दुर्विषहा दृष्टिनिपाताः शशिमुखीनाम् ।।)

३. पश्चाद् वलितग्रीवं (नाशा. ८.३३) परावृत्तं; यथा-(मामा. १.३२) यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तद् आवृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ॥११९॥

४. रूपवर्णनायुक्तमनुवृत्तं; यथा- लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलकाण्डमृणालदण्डाः ॥१२०॥

९८८ शृङ्गारप्रकाशे

५. अग्रतो दृष्टं विलोकितं; यथा-(किराता. १३.३५) विलोकनेनैव तवामुना मुने! कृतः पवित्रोऽस्मि निवर्हितांहसा। तथाऽपि शुश्रूषुरहं गरीयसीर्गिरोऽथवा श्रेयसि केन तृप्यते? ॥१२१॥ ६. सहसा दृष्टमालोकितं यथा-(किराता. १३.३५) तत्र कार्मुकधर महाभुजं पश्यति स्म सहसा वनेचरम्। सन्निकाशयितुमग्रतः स्थितं शासनं मकरकेतुविद्विषः ॥१२२॥ ७. पार्श्वतो दृष्टं प्रलोकितं (नाशा. ८१०९) यथा-(कुसं. ३.६९) अथेन्द्रियक्षोभमयुग्मनेत्र: पुनर्वशित्वाद् बलवन्निगृह्य । हेतुं स्वचेतोविकृतेर्दिदृक्षुर्दिशामुपान्तेषु ससर्ज दृष्टिम् ।१२३।। ८. ऊर्ध्वं दृष्टमुल्लोकितं; (नाशा. ८.१०९) यथा-(कुसं. ५.२०) शुचौ चतुर्णां ज्वलतां शुचिस्मिता हविर्भुजां मध्यगता सुमध्यमा। विजित्य नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभामनन्यदृष्टिः सवितारमैक्षत ॥१२४॥ ९. अधोदृष्टमवलोकितं (नाशा. ८१०९); यथा- आकाशयानतटकोटिकृतैकपादा स्तद्धेमदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः - कौतूहलात् तव तरङ्गविघट्टितानि पश्यन्ति देवि! मनुजाः स्वकलेवराणि ॥१२५॥

(दृष्टय: -३६) अथ कान्ताद्याः दृष्टयः षट्त्रिंशत्। तत्र - हर्षप्रसादजनितात्यर्थं (नाशा. ८.४७) कोपामर्षंसमन्मथा भ्रूविक्षेपकटाक्षा च कान्ता; यथा- (मामा. १.३०) स्तिमितविकसितानामुल्लसद्भ्रूलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम् । प्रतिनयननिपाते किञ्चिदाकुञ्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ।।१२६।।

सप्तदशः प्रकाश: ९८९

प्रोद्वृत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदुद्वृत्ततारकाऽत्यर्थभीता भयानका; यथा-(सेबं. २.४२) साअरदंसणहित्था अक्खित्तोसरिअवेवमाणसरीरा। सहसा लिहिअ व्व ठिआ णिप्फंदणिराअअलोअणा कविणिवहा ॥१२७॥ (सागरदर्शनत्रस्ता: आक्षिप्तापसृतवेपमानशरीराः । सहसा लिखिता इव स्थिता निस्स्पन्दनिरायतलोचना: कपिनिवहा: ॥।)

हास्या यथा- (नाशा. ८.४९) सरभसहरकण्ठग्राहसंमीलिताक्षी विषमविषवितापा मूर्च्छिता वेति सास्रे । शरवणभववक्त्रे वीक्षितं लोलतारं जयति खलु भवान्याः सालसं सस्मितं च ॥१२८॥ पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारिका नासाग्रानुगता च करुणा (नाशा. ८.५०); यथा- ताराप्रेङ्ठणवीतबाष्पपयसो यत्नेन सञ्चारिता: सीताया: सविधस्थितेषु च मृगद्वन्द्वेषु वीरुत्सु च। बाले वल्कलचीरवासिनि जवादुल्लङ्डय गम्भीरतां सौमित्रौ च पतन्ति वत्सलतया पुत्रस्य ते दृष्टयः ॥१२९॥ (बारा.६.४४) साश्चर्योद्वृत्ततारका आकुलितपक्ष्माग्रा विकसिता समा अद्भुता (नाशा. ८.५१); यथा- तदेतदसितोल्लसद्द्युतिशरीरमस्मिन्नभू- न्ममातिदृढपीडनैरमिततृप्तिरालिङ्गकै: यदुल्लसति विस्मयाद् बत निपीतवत्यः पुरा नवप्रणयविभ्रमाकुलितमालतीदृष्टय: ।।१३० । (मामा.९.३८) क्रूरतारका भ्रकुटिकुटिला च रौद्रा (ना.शा. ८.५१); यथा-(किरा. १४.४९) पतत्सु शस्त्रेषु वितत्य रोदसी समन्ततस्तस्य धनुर्दुधूषतः । सरोषमुल्केव पपात भीषणा बलेषु दृष्टिर्विनिपातशंसिनी ।।१३१।। दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारकोत्फुल्लमध्या च वीरा(ना.शा.८.५३) ; यथा- ता से चिर मज्झ थेणिहु अ कअं। तह मआ पडि दिअ ......... अम्मि णिसण्णा ॥१३२॥

९९० शृङ्गारप्रकाशे

निकुञ्चितपुटापाङ्गा घृणोपप्लुततारका संश्लिष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा (नाशा. ८.५३) यथा- त्रिशूलभिन्नान्धकरक्तधारामास्वादयन्त्यां युधि कालरात्रौ। हरार्धदेहे मृडतां मृडान्यां दृष्टिर्घृणाघूर्णिततारका वः ॥१३३॥ 'व्याकोशा स्नेहमधुरा स्मितताराभिलाषिणी' सानन्दभ्रूक्षता च स्निग्धा (नाशा. ८.५६); यथा-(उराच. ३.२३) विलुलितमतिपूरैर्बाष्पमानन्दशोक- प्रभवमव/पसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानि दीर्घा। स्नपयति हृदयेशं स्नेहनिस्स्यन्दिनी ते धवलमधुरमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥१३४॥ चला हसितगर्भा विशत्तारा निर्निमेषा किञ्चिदाकुञ्चिता च हृष्टा (नाशा. ८.५५)। यथा-(मामा. ८.११) कथयति त्वयि सस्मितमालतीवलितलोलकटाक्षपराहतम् । वरदपङ्कजमुल्लसितत्रपाविधुरदृष्टि सखी नमयिष्यति ।।१३५।। किञ्चित्संरुद्धतारम्भा अर्धस्रस्तोत्तरपुटा सास्त्रमन्दसञ्चारिणी च दीना (ना. ८.५६); यथा-(शाकु.६.९) इतः प्रत्यादेशात् स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता गृहे तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे। पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रसरकलुषामर्पितवती मयि क्रूरे यत्, तत् सविषमिव शल्यं दहति माम् ॥१३६॥ 'रूक्षा स्थिरोद्वृत्तपुटा निष्टब्धोद्वृत्ततारका' भ्रुकुटीकुटिला च क्रुद्धा (नाशा. ८.५७); यथा- एंतो वि ण सच्चविओ गोसे पसरंतपल्लवारुणच्छाओ। मज्जणतंबेसु मओ, तह सम/मअतंबेसु लोअणेसु अमरिसो ॥१३७। [आगच्छन्नपि न दृष्टः प्रातः प्रसर-त्पल्लवारुणच्छायः । मज्जनताम्रयोर्मदस्तथा मदताम्रयोर्लोचनयोरमर्षः ॥}

सप्तदशः प्रकाश: ९९१

संस्थिततारका विकसिता ससत्त्वा च दृप्ता (ना.शा.८.६०), यथा- (उराच. ६.१९) दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद् गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ।।१३८।। (भयाञ्चितदृष्टेर्लक्षणोदाहरणांशस्त्रुटितः) (ना.शा.८.६१) विस्मयोद्वृत्ततारा नष्टोभयपुटाञ्चिता विकसिता च विस्मिता(नाशा. ८.६३); यथा- (मामा. १.२८)

हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटाक्षैरपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ।।१३९॥ समतारा समपुटा निष्कम्पा (शून्यदर्शिनी) बाह्यार्थाग्राहिणी (क्षामा/श्यामा) शून्या (ना.शा. ८.६५) यथा- (विसा. १.४१) यद् भ्रूलते तरलिते यदुदङ्गुलीक: पाणि: पुरो यदपि चक्षुरलब्धलक्ष्यम्। उत्सूत्रिताधरदलं च यदास्यमस्या- स्तत्कार्य/काव्यकर्मणि निषक्तमवैमि चेतः ॥१४०॥ प्रस्पन्दपक्ष्मा नात्यर्थमुकुला च मलिना (नाशा. ८.६४); यथा- देव्या: सन्ततबाष्पवारिपटलच्छन्नेक्षणायाः करं चूडारत्नसमर्पणाय बहुशो यातं वृथैवान्यतः। भ्राम्यन्तं पतदश्रुपूरितदृशो हस्तं ममाप्येकतो दृष्ट्वा तत्र निशाचरैरपि निजः स्वामी चिरं निन्दितः ॥१४१॥ श्रमप्रम्लापितपुटा क्षामाऽस्ताञ्चितलोचना सन्ना पतिततारका च श्रान्ता (नाशा.८.६७); यथा- क्लमोदयम्लापितपत्रसम्पुटा पुटान्तसं(पातित)-घर्मबिन्दवः । दृशो भृशोन्मीलितरक्तराजयो (मधौ युवत्यो नु लता ल-)' सन्ति ॥१४२॥

१. इदमस्माभिरपूरि।

९९२ शृङ्गारप्रकाशे

किञ्चिदञ्चितपक्ष्माग्रा पतितोर्ध्वपुटा त्रपाऽधोगततारा च सलज्जा (नाशा. ८.६८) । यथा- (रघु. ७.२३, कुसं. ७.७५) तयोरपाङ्गप्रतिसारितानि क्रियासमापत्तिषु १कातराणि । ह्रीयन्त्रणामानशिरे मनोज्ञामन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥१४३।

म्ला/ग्लानभ्रूपुटपक्ष्मा शिथिला क्लमप्रविष्टतारा मन्दसञ्चारिणी च ग्लाना (नाशा. ८.६७); यथा- किं वर्तिर(?) परिम्लानरक्तोत्पलप X X X । X X X XX X मा नेत्रपरम्परा ॥१४४॥ किञ्चिच्चलाऽस्थिरा किञ्चिदुन्नता तिर्यगायता।

मूढा चकिततारा च शङ्किता (नाशा. ८.६८)। यथा- अपेतव्याहारं धुतविविधशिल्पव्यतिकरं करस्पर्शारम्भप्रगलितदुकूलान्तशयनम् मुहुर्बद्धोत्कम्पं दिशि दिशि मुहुः प्रेरितदृशो- रहल्यासुत्राम्णोः क्षणिकमिह तत् सङ्गतमभूत् ॥१४५॥

विषादविस्तीर्णपुटा, पर्यस्तान्ता निमेषिणी, किञ्चिन्निष्टब्धतारा च विषण्णा यथा- (उरा. ३.१६) अभ्यासादनुगच्छति प्रियतमेत्याश्वासनप्रेरिता शून्यं मार्गमवेत्य/क्ष्य खेदविवशा दुःखं निवृत्ता ततः । दृष्टि: संप्रति बाष्पपूरपतनैर्जिह्मीभवत्तारका सक्ता/शक्ता मे न पुरो निरीक्षितुमियं वत्स! क्षणं स्थीयताम् ॥१४६॥ (स्फुरदाश्लिष्ट-)पक्ष्माग्र/र्धमुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता, सुखोन्मीलिततारा मुकुला (नाशा.८.७२); यथा-(कुसं. ८.६३) अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥१४७॥

१. तारकाणि जोशेरः, तारकाणि (निवर्त्तितानि)-राघवः।

सप्तदशः प्रकाश: ९९३

आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रपुटतारा निकुञ्चिता (नाशा. ८.७९) ईषत्तिर्यग्वलनविषमं कूणितप्रान्तमेतत् प्रेमोद्भेदस्तिमितचलनं किञ्चिदाकुञ्चितं च। अन्तर्मोदानुभवमसृणस्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दृष्टमाकेकराक्षम् ।१४८।। (मामा. ४.२)

१

मनोवाग्बुद्धिजा ये च ये चारम्भाः शरीरजाः । अनुभावाः समेप्येते ते यथावत् प्रदर्शिताः ॥१४९॥ भावा: सञ्चारिणो ये च स्थायिनो ये च सात्त्विकाः । सविभावानुभावास्ते शृङ्गारस्य प्रकाशका: ॥१५०॥ प्रकृतिभवमितोऽभिमानसंज्ञं सममनुभावविभावसत्त्ववर्गः । स्वमवसरमुपेयिवानुपास्ते नृपतिमिवाधिकृतोनुजीविवर्गः ॥१५१॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे अनुभावप्रकाशो नाम । सप्तदशः प्रकाशः॥ १७॥

रेवाप्रसादेन सनातनेन च्छिन्नोऽप्यसौ यः समपादि कोषः । अत्रापि पश्यन्तु बहूनि दिव्यदिव्यानि रत्नानि सुगोपितानि।। असौ सप्तदशो भोजप्रकाशो भरतानुगान् । दृष्टिभेदानुदाहृत्य नृत्यवेदायते तु नः ।

१. मातृकायां पुटद्वयपरिमिता त्रुटिरत्र, यत्र नाशा. ८.७४-८४ निरूपिता 'अभितप्ता, जिह्मा, ललिता, वितर्किता, अर्धमुकुला, विभ्रान्ता, विप्लुता, आकेकरा, विक्रोशा, स्त्र/त्रस्ता, मदिरा' इति एकादश दृष्टिभेदा लुप्ता:।

अथ शृङ्गारप्रकाशे अष्टादश: प्रकाश: धर्मशृङ्गारप्रकाश: धर्मशृङ्गारः, अर्थशृङ्गारः, कामशृङ्गारः, मोक्षशृङ्गारः इति यदुक्त१, तदिदानीं व्याख्यायते। तत्र - (धर्मः) धर्मो नाम श्रुतिस्मृतिविहितः आचारः प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमनरूपः।

(१. प्रवृत्तिरूपः -१०) प्रवृत्तिरूपो दशधा, वाङ्मन:कायक्रियाभेदात्। तत्र- वा(चा) ....... हितं, प्रियं, .... (सत्य)माप्तं च ब्रूते। मनसा च आस्तिक्यं, दयाम्, अनीप्सां च भावयति। कायेन गुरुदेवतोपास्तिं, दानं, आर्तत्राणं च करोति। तत्र (वाचा) १. हितं यथा- यदि सर्वस्य सर्वत्र नोपकाराय जायते। तदनेन सुगुप्तेन जिह्वामांसेन को गुणः?॥१॥ २. प्रियं यथा-(मवीच. ४.३५) वीरेण ते विजयमाङ्गलिकेन पत्या वृत्रद्रुहः प्रशमितेषु महाभयेषु । क्षत्रप्रकाण्डगृहिणीबहुमानपूजामूर्जस्वलां त्वयि शची मनसा करोतु ॥।२।। ३. सत्यं यथा-(उराच. ५.२२) एष सांग्रामिको न्याय एष धर्मः सनातनः । इयं हि रघुसिंहानां वीरचारित्रपद्धतिः ॥३॥ ४. आप्तं यथा-(शाकु. ७.३२) शापादसि प्रतिहता स्मृतिकोपरूक्षे भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव। छाया न मूच्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ।।४।

१. त्रयोदशप्रकाशारम्भे ७९४ पृष्ठे

अष्टादश: प्रकाश: ९९५

(मनसा) ५. आस्तिक्यं यथा- किं बीजं श्रेयसां? धर्मः; सतां किं भूषणं? यशः । लक्ष्म्याः को बन्धुरुत्साहः; सिद्धेः किं साधनं? नयः ॥५॥ ६. दया यथा-(नागा. ४१०) आर्तं कण्ठगतप्राणं परित्यक्तं स्वबान्धवैः। त्राये नैनं यदि ततः कः शरीरेण मे गुणः? ॥६॥ ७. परस्वानीप्सा यथा-(शाकु. ६.२३) येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना। स स पापादृते तासां दुष्यन्त इति घुष्यताम् ।७॥ ८. (कायेन गुरुदेवतोपासना यथा) नन्दिग्रामे जटां बिभ्रदभिषिच्यार्यपादुके। पृथिवीं पालयिष्यामि यावदार्यो निवर्तते॥८॥ (मवीच. ४.५४) (महती त्रुटिरत्र)

सन्दिग्धेऽपि परे लोके त्याज्यमेवाशुभं बुधैः ॥९॥

(२. निवृत्तिरूप: -५) १. नृशंसतानिवृत्तिः यथा- का नीतिरतिसन्धानं; को धर्मः ? प्राणिनां वधः । यदि क्षत्रियधर्मोऽयम्? अधर्मो वद कीदृशः?॥१०॥ २. परस्वाभिध्यानिवृत्तिः यथा-(रघु. १६.८) का त्वं शुभे! कस्य परिग्रहो वा? किं वा मदभ्यागमकारणं ते?। आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ।११॥। ३. निषिद्धसेवानिवृत्ति: यथा- (शाकु. ५.२९ ) मूढ: स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति संशये। दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः ॥१२॥

९९६ शृङ्गारप्रकाशे

४. स्तेयनिवृत्तिः यथा-(माघ. २.४०) आलप्यालमिदं बभ्रोर्यत् स दारानपाहरत्। कथाऽपि खलु पापानामलमश्रेयसे यतः ॥१३॥ ५. हिंसानिवृत्ति: यथा- सोडस्ति यद् यच्च तन्मांसमुभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिः प्राणैरन्यो वियुज्यते ॥१४॥

(३. नियमरूपः -१०) अथ नियमरूपः। सोऽपि दशधा, वाङ्मन:कायक्रियादिभिः। तद्यथा नित्य- नैमित्तिकयोरत्यागः, स्वजातिधर्मा/ स्वधर्मादविचलनं, सदृशैरेव संबन्धः, लोकागमविरुद्धैरसंसर्गः, न्यायतोऽर्थाधिगमः, गुर्वाज्ञानतिक्रमः, अप्रार्थनाभङ्ग:, प्रतिज्ञानिर्वाहः, समरादपलायनं, गोब्राह्मणार्थे प्राणादिपरित्यागः, इति। तत्र- १. नित्यापरित्यागो यथा-(कुसं. ८.४८) तन्मुहूर्तमनुमन्तुमर्हसि प्रस्तुताय नियमाय मामपि। त्वां विनोदनिपुणः सखीजनो वल्गुवादिनि! विनोदयिष्यति ।१५।। नैमित्तिकात्यागो यथा-(मवीच. १.१५) अयं च यजमानेन यक्ष्यमाणस्य मे गृहात् । प्रेषितस्तेन वात्सल्यादनुजन्मा कुशध्वजः ॥१६॥ २. स्वजातिधर्मादविचलनं यथा- तैरेव सह योद्धव्यं क्रीडाउ्डसीद् यैः सहैव नः । अहो! निसर्गहिंस्रस्य पश्य क्षत्स्य रौद्रता ।१७॥ ३. सदृशैः सम्बन्धो यथा-(मवीच. १.५७) जनकानां रघूणां च सम्बन्धः कस्य न प्रियः?। यत्र दाता ग्रहीता च स्वयं कुशिकनन्दनः ॥१८॥ ४. लोकागमविरुद्धैरसंसर्गो यथा-(किराता. १४.२२) वयं क्व वर्णाश्रमरक्षणोचिता: क्व जातिहीना मृगजीवितच्छिदः । सभा/हावकृष्टैर्महतामसङ्गतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः ॥१९॥

अष्टादश: प्रकाश: ९९७

आगमविरुद्धैरसंसर्गो यथा-(किराता. १४.२१) सखा स युक्त: कथितः कथं त्वया यद्च्छयाऽसूयति यस्तपस्यते। गुणार्जनोच्छ्रायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः ॥२०॥ ५. न्यायतोऽर्थाधिगमो यथा-(रघु. ७.७०) इति शिरसि स वामं पादमाधाय राज्ञामुदवहदनवद्यां तामवद्यादपेतः । रथतुरगरजोभिस्तस्य रूक्षालकाग्रा समरविजयलक्ष्मीः सैव मूर्ता बभूव ॥२१॥ ६. गुर्वाज्ञानतिक्रमो यथा-(उरा. १.१३) निधाय शिरसीच्छया समुचितं पितुः शासनं प्रयातुमभि काननं व्यवसितस्य मे त्वं किल। तदर्थपरिपन्थिनी वशितयेव मा भूरिति प्रणन्तुमपि नागतो यदहमम्ब! तत् क्षम्यताम् ॥ २२॥ ७. अप्रार्थनाभङ्गो यथा-(रघु. ११.२) कृच्छ्लब्धमपि लब्धवर्णभाक् तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् । अप्यसुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता ।।२३। ८. प्रतिज्ञानिर्वाहो यथा-(बारा. ६.११) मया मूर्ध्नि प्रह्वे पितुरिति कृतं/धृतं शासनमिदं स रक्षो यक्षो वा भवतु स भवान् वा रघुपतिः । निवर्तिष्ये सोऽयं भरतकृतरक्षां निजपुरीं समा: सम्यङ् नीत्वा वनभुवि चतस्त्रश्च दश च । २४।। ९. समरादपलायनं यथा- वृद्धत्वदोषात् प्रशमाद् भयाद् वा यत्सत्यमिष्टं मम नैव युद्धम् । रक्षोव्रणाष्टापददन्तुरन्तु यन्मे वपुः क्षत्रियताऽ्त्र हेतुः ॥२५॥१ १०. गोब्राह्मणार्थे प्राणादिपरित्यागः स/गवार्थो यथा-(रघु. २.४५) स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद। दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षे: ॥२६॥

१. पक्षो वृणाष्टापददन्ततन्तु यन्मे कृते - राघव: HOS. वृणीयनाष्टापदमात्रकं तु यन्मे कुतः - जोशेरः । मूलं त्वस्मत्कल्पितम्।

९९८ शृङ्गारप्रकाशे

ब्राह्मणार्थे यथा-(रघु. २.४४) मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः । गुरोरपीदं धनमाहिताग्नेर्नश्यत् पुरस्तादनुपेक्षणीयम् ॥२७॥ सोऽयं प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमरूपः श्रुतिस्मृतिविहित आचारो धर्मः। यथोच्यते- प्रेत्य चेह च यत् कर्म क्रियमाणं गुणावहम् । वाङ्मन:कायनिष्पन्नं स धर्म इति कीर्त्यते ॥२८॥ (धर्मशृङ्गारः) तत्र प्रवर्तमानस्य रत्यादावनतिमानो धर्मशृङ्गारः । तत्र- प्रवृत्तिरूपे यथा-(शाकु. १.२०) असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥२९॥ यथा च निवृत्तिरूपे-(शाकु. ५.२८) कुमुदान्येव शशाङ्क: सविता बोधयति पङ्कजान्येव। वशिनां हि परपरिग्रहसंपर्कपराङ्मुखी वृत्तिः ॥३०। यथा वा नियमरूपे-(नीति. ७४) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्येव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥३१॥ तत्र भारती वृत्तिः, पौरस्त्या प्रवृत्तिः, पाञ्चाली रीतिः, स्वकीया नायिका, धीरोदात्तश्च नायक इति। तत्र-

भारती वृत्तिः; तदनुरूपस्वरूपाङ्गत्वात्। तथा हि- (नाशा. २२.२५) या वाक्प्रधाना नृवरप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता । स्वनामधेयैर्भरतैः प्रयोज्या सा भारती नाम भवेत् तु वृत्तिः ॥ ३२।। तदङ्गानि प्ररोचना, प्रस्तावना, वीथी, प्रहसनमिति। सा तु - 'वाक्प्रधाना' इत्यनेन श्रुतिस्मृत्युक्तविधिवाक्यानामवश्यविधेयतां प्रतिपादयति। 'नृवरप्रयोज्या' इत्यनेन अधिकारिणो निर्दिशति।

अष्टादश: प्रकाश: ९९९

'स्त्रीवर्जिता' इत्यनेन अनधिकारिणो निरस्यति। 'संस्कृतपाठ्ययुक्ता' इत्यनेन 'अन्तर्वेद्यां न म्लेच्छितव्यम्' इत्यभिधत्ते।। अङ्गेषु प्ररोचनया अर्थवादं द्योतयति। वक्तव्यार्थे प्रशंसापरं हि वचः प्ररोचना। प्रस्तावनया इतिकर्तव्यताक्रमं बोधयति। प्रस्तुतवस्तूपपादनावसरसूचकं हि वाक्यं प्रस्तावना। वीथ्याऽपि परिप्रश्नोत्तरप्रत्युत्तरादिभिरनुवादविधानात् विपर्ययाज्ञानसंशयादीन् अपनयति। उद्घात्यकादीनामङ्गानां प्रवृत्तिपरिपाटी वीथी। प्रहसनेन तु स्वधर्मान्न चलितव्यमिति नियमयति। स्वधर्मचलितानां हि तापसादीनामुपहासपरं वच: प्रहसनम्। सेयं भारती वृत्तिः चतुरङ्गाऽपि धर्मशृङ्गारस्य अङ्गम्।। पौरस्त्या प्रवृत्तिः; तस्या एव (पूज्यजना)द्यविरुद्धानुद्धतनेपथ्यरूपत्वात्, कुलवधूविधेयत्वाच्च। यथोच्यते- (रघु. १७.२५) आमुक्ताभरण: स्रग्वी हंसचिह्नदुकूलवान् । आसीदतिशयप्रेक्ष्यः स राजश्रीवधूवरः ॥३३॥१ सा तु पौरस्त्यैः प्रवर्तितेति तेषु च प्रायो नाचारविप्लव इति। सा पौरस्त्येऽपि धर्मशृङ्गाराङ्गम्।। पाञ्चाली रीतिः; श्रुतिस्मृतिवाक्यानुरूपसन्दर्भत्वात्। यतो यदनतिसमासम्, अनतिस्फुटबन्धम्, उपचारवृत्तिमत्, पादानुप्रासप्रायं, योगरूढिमद् वचः, सा पाञ्चाली। सा च श्रुतिस्मृतिवाक्येषु प्रायो दृश्यत इति धर्मशृङ्गाराङ्गम्। यतः श्रुतौ, 'विश्वाहारः२' 'विश्वतश्चक्षुः'३ इति नातिदीर्घः समासः। "समिधाऽग्निम्', 'अग्निमीले'' इति नातिश्लथः अकठोरश्च बन्धः। 'आदित्यो वै यूपः६', 'सुपर्णोऽसि गरुत्मन्'' इत्यादौ पदे भूयान् उपचारः । 'शं नः"' 'इन्द्राग्निं' 'द्रविणोदाः९' इत्यादौ प्रकाश एव पादानुप्रासः। 'आदित्या रुद्रा वसवः१°' इत्यादौ तु ब्राह्मणव्याकरणनिरुक्त्तयुक्तिभिः न क्वचिन्न योगरूढिः। एवं स्मृतिवाक्येष्वपि।। तत्र १. आकरो मृग्यः इति HOS राघवः २. मूलं मृग्यम् ३. तै. नारायणानुवाके ४. तै. व्रा. अष्टके ५. ऋक्. १.१.१ ६. अष्टके २.६६ ७. तै.सं. ४११० ८. तै. उप. ११ ९. तै. उप. १०. तै.सं. ७.३.१३

१००० शृङ्गारप्रकाशे

नातिदीर्घसमासो यथा- बलिकर्म स्वधा होम: स्वाध्यायोऽतिथिसत्क्रिया। पितृभूतपरब्रह्ममनुष्याणां महामखाः ॥३४॥ नातिस्फुटबन्धो यथा- शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः । भोज्यान्ना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ।३५॥ उपचारवृत्तिमद् (यथा)- राजाऽस्य जगतो माता पिता भ्राता सुहृद् गुरुः । सखाऽधिदैवतं स्थाम जीवितमुच्यते ॥३६॥ (खण्डितम्) धर्म एव द्रुतो/हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद् धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥३७॥(मनुस्मृ. ८१५) (खण्डितम्) यथा-(मनु. ९१३८) पुन्नाम्नो नरकादस्मात् त्रायते पितरं सुतः। तेन पुत्र् इति प्राप्तो/प्रोक्तो मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥३८॥

स्वकीया नायिका। सा त्रिधा चोत्तमा। तत्रोढा O O O O धर्मकर्मोपयोगित्वात् (० o ० ०) सा भेदौ (?) चरतां धर्ममिति च ० o o तात् उत्तमा च तदधिक ० o ०गहेतु ० o ०त्। परस्परानुरागो हि दारकर्मणि परार्ध्य (० ० ०) मङ्गलं गीतश्च। अयमर्थः ० ० ० तिनमात्मानं मन्येत तां, तथाऽपि ० ० येत्ं 'यस्यां वाङ्मनश्चक्षुषोरनुबन्धः तस्यामृद्धिः, नेतरामाश्रयेत' इति तस्या क्रियां अनन्यपूर्वायां शास्त्रतोऽधिगतायां धर्मोऽर्थः पुत्र्यः संबन्धः, शुद्धिः, अनु ० o क्षता, रतिः। न तु परतयासुरभूपुनर्भूवेश्यासु। यथोच्यते, "धर्मविरुद्धः कामः परस्त्रीषु। अर्थविरुद्धो वेश्यासु पुनर्भूषु च। तस्मात् कुलस्त्रीष्वेव कामं कामयेतेति न ० o यथा कामसेवा (?) हरन्ति ० ०। स्वकीयैव नायिका धर्मशृङ्गाराङ्गम्। यथोच्यते- प्रोषितायां व्रजन्त्यस्तं प्रजा धर्मो यशः सुखम् । निवर्तन्ते निवृत्तायामहो! बन्धुः कुलाङ्गना ॥३९॥ धीरोदात्तश्च नायक इति। १प्राक्प्रतिपादितप्रवृत्तिनिवृत्तिनियमरूप-

१. द्र. पृ. ९९८

अष्टादश: प्रकाश: १००१

धर्मकर्मत्रैविध्ये तस्यैव श्रुतिस्मृतिवाक्यानतिक्रमाभिमान ० ० प्रवृत्तिपरिग्रहप्रस्तारात अष्टप्रकपरिग्रहादसाधारणसाधारणश्च। तदेतत् वृत्तिप्रवृत्तिरीतिनायिकानायकप्रभेद- जातमेतल्लक्षणोदाहरणै: पूर्वमेव१ निर्णीतम्। अथेदानीं नायकपदे व्यपदेशहेतुः विचार्यते। तद्धि इन्द्रियाविकारकारणं चित्तधर्मः, येन सता सत्यपि गर्वादिहेतौ जात्यादिगुणसमूहे नायकस्य नोत्सेकादयो जायन्ते। तच्चतुर्धा, उदात्तम्, उद्धतं, ललितं शान्तं च। (उदात्तधैर्यम्) तत्र धर्मशृङ्गाराधिकारिणो धीरोदात्तस्य उदात्त :; यत्प्रभावात् अभ्युदयादिभिर्नोत्सेकः, शोकादिभिर्न वैक्लव्यम्, व्यसनादिभिर्न दीनत्वम्, रागादिभिर्न धर्मबाधा। चरितेषु उत्तमस्पर्धा, नीचेष्वर्थेषु जुगुप्सा, शक्तिसद्भावे क्षान्तिः, प्रमादस्खलितेष्वनुशयः, सदाचारिष्वादरः, परगुणेष्वमात्सर्यम्, परव्यसनेषु न प्रहर्षः, परापवादेषु न प्रवृत्ति:, अस्थानेषु न क्रोधः, प्रारम्भेषु नानिर्वाहः, कर्मातिशयैर्न विस्मयः, जात्यादिभिर्नाभिमानः, इति।। तत्र १. अभ्युदयादिभिर्नोत्सेको यथा-(रघु. १५.२७) तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थस्तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्रं व्रीडयाऽवनतं शिरः ॥४०॥ यथा वा-(मवीच. ४.२९) का ते स्तुति: स्तुतिपथादतिरिक्तधाम्नः किं दीयतामविकलक्षितिदायिनो वा। शान्तस्य किं परिजनेन मुनेस्तथापि पुत्रैः समं दशरथोऽ्द्य वशंवदस्ते ॥४१॥ २. शोकादिभिर्न वैक्लव्यं; यथा-(उराच. ३.३०) इदं विश्वं पाल्य विधिवदभियुक्तेन मनसा प्रियाशोको जीवं कुसुममिव घर्मो ग्लपयति। स्वयं कृत्वा त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ- स्तदद्याप्युच्छ्वासो भवति; ननु लाभो हि रुदितम् ।४२॥ यथा वा-(उराच. ६.३३) क्व तावानानन्दो निरतिशयविस्त्रम्भबहुल: क्व तेऽन्योन्यं यत्र क्वचन गहनाः कौतुकरसाः । १. आलम्बनविभावप्रकाशे द्र. पृ. ८६१ ।

१००२ शृङ्गारप्रकाशे सुखे वा दुःखे वा क्व नु खलु तदैक्यं हृदययो- स्तथाऽप्येष प्राणः स्फुरति; न तु पापो विरमति ।।४३।। ३. व्यसनादिभिर्न दीनत्वं ; यथा-(नीति. ८९) विपदि महतां धैर्यध्वंसं यदीक्षितुमीहसे विरम विरमायासादस्माद् दुरध्यवसायतः । अयि हतविधे! कल्पापायेऽप्यपेतनिजक्रमाः कुलशिखरिण: क्षुद्रा नैते नवा जलराशयः ॥४४॥ यथा वा- असावनागतः श्रेयानागच्छन् वत्स! वार्यताम् । प्रवेशयन्ति सुहृदं न धीराः स्वार्थसंङ्कटे ।४५॥ ४. रागादिभिर्न धर्मबाधा ; यथा- पितुः शासनमत्येतुं न शशाक स राघवः । यो रावणशिरश्छेदकार्येऽभवदविक्लबः ॥४६॥ यथा वा-(उरा. १.१५) कैकेय्या मम विप्रियं विहितमित्येतत् कुतस्ते हृदि स्नेहार्दं च मनो मयीव भरतेऽप्यस्त्येव किं प्रार्थ्यसे । श्रुत्वाऽस्मानपि कानने निवसतः शोकेन पर्याकुला ताताज्ञां प्रति मा कृथाः शिथिलतामेतद् भुवि ज्ञाप्यसे ।४७॥ ५. चरितेषु उत्तमस्पर्धा ; यथा-(उरा. ६.३) प्रागेवार्यविचिन्तिनात् सुकृतिना बद्धास्तथाऽग्रे जटा: तच्छेषैः फलमूलकन्दशकलै: श्लाघ्या स्थितिः कल्पिता। निर्व्याजं रणदुर्मदेन च गुरुः प्राणैः समाराधितो भ्रातृत्वेन किमन्यथा मम यथा सौमित्रिणा नाप्यते/वाप्यते ॥४८॥ यथा वा-(उरा. ६.८) पाद/पापस्तवाम्ब! निजजीवविसर्जनाय विज्ञापयाम्यशरणः शरणागतस्त्वाम्। मातस्तथा कुरु यथाऽन्य/द्यभवान्तरेऽपि सौमित्रिणा मम करोति जनस्समत्वम् ।।४९।। ६. नीचेष्वर्थेषु जुगुप्सा ; यथा-(मवीच. १.३७) उत्तालताटकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्सति ॥५०॥

अष्टादश: प्रकाश: १००३

यथा वा-(बारा. ३.४) स्त्री राक्षसी; कथमिवात्र पतन्तु बाणा? भक्तस्य ते कुशिकनन्दन! तत् प्रसीद। आदिश्यतामिह मन्त्राक्षरैः कोऽपि तपस्विवर्गे कतिपयैर्य इमामपास्येत्॥५१॥ ७. शक्तिसद्भावेऽनुत्सेकः क्षान्तिः ; यथा- वोढा तन्नो दशामन्त्यां ज्यायानेव गुणप्रियः । सुलभो विद्विषां भङ्गो दुर्लभा सत्स्ववाच्यता ॥५२॥ यथा वा- अभिलषत उपायं विक्रमं कीर्तिलक्ष्म्योरनुयुगमरिसैन्यैरङ्कमभ्यागतस्य । जनक इव शिशुत्वे संप्रियस्यैकसूनोर्न विनयमुपसेहे पाण्डवस्य स्मरामि ॥५३॥ ८. प्रमादस्खलितेष्वनुशयो यथा- ततोऽपि च दहत्युच्चैस्त्रपाज्वाला तु मां परा। यद् वनौकसि निर्वैरे मुक्तो वालिनि मार्गण: ॥५४॥ यथा वा- कर्तव्योपकृतिः सद्भिर्यत्र तत्र विपद्गते। अविमृश्य कृतोऽस्माभि: स पुनः कृपणः सदा ॥५५॥ ९. सदाचारे(/रि)ष्वादरो यथा-(उराच. २.२) प्रियप्राया वृत्तिर्विनयमधुरो वाचि नियम: प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचयः । पुरो वा पश्चाद् वा तदिदमविपर्यासितरसं रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥५६॥ यथा वा-(नीति. ६६) असन्तो नाभ्यर्थ्याः, सुहृदपि न याच्यस्तनुधनः प्रिया वृत्ति्न्याय्या, मलिनमसुभङ्गेप्यसुकरम्।

सतां विपद्युच्चैः स्थेयं, पदमनुविधेयं च महतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् ॥५७॥

१००४ शृङ्गारप्रकाशे

१०. परगुणेष्वमात्सर्यं यथा- रथस्थमालोक्य रथाङ्गपाणिं स्थाने स्थिता श्रीरिति सोऽभ्यनन्दत्। वैराणि कार्योपनिबन्धनानि निर्मत्सरा एव गुणेषु सन्तः ॥५८॥ (यथा वा)-(मवीच. १.३३) यद् विद्वानपि तादृशोऽप्यभिजने धर्म्यात् पथो विच्युतः किं ब्रूमोऽत्र तदन्यदेव न वसन्त्येकत्र सर्वे गुणाः । हेलानिर्जितषण्मुखाद् भगवतः श्रीजामदग्न्यादूते निर्विघ्नप्रतिपन्नविश्वविजयो वीरस्तु कस्तादृशः?॥५९॥ ११. परव्यसनेषु अप्रहर्षः ; यथा-(मवीच. ५.५६) अप्राकृताभिजनवीर्ययशश्चरित्रान् प्रत्यक्छरियः कुलमहीधरभूरिसारान् । एवंविधानपि निपात्य कटुर्विपाके सर्वङ्कषः कषति ही विषमः कृतान्तः ॥६०॥ यथा वा-(मामा. ९.२८) सुहृदि गुणनिवासे प्रेयसि प्राणनाथे कथमिव सहपांसुक्रीडनप्रौढसख्ये। प्रियजनविरहाधिव्याधिवेगं दधाने हतहृदय! विशीर्य त्वं द्विधा न प्रयासि ॥६१॥ १२. . परापवादेषु न प्रवृत्ति :; यथा- दैवात् प्रसूते न हिमेतरांशोरूर्जस्वलैस्तैः सखिभिर्वृतेन। उदारदेहद्युतिनाऽस्मदर्थे निरत्ययं तेन तमः प्रपन्नम् ॥६२॥ यथा वा-(मवीच. ५.४८) प्रिये हा हा क्वासि प्रकिर मधुरां वाचमथवा पराभूतैरित्थं विलपनविनोदोऽप्यसुलभः । अनिन्द्यः पौलस्त्यो व्रजतु परिवादो मयि जरां यतो रूढे वैरे बहुगुणमनेन प्रतिकृतम् ।६३॥ १३. अस्थानेषु न क्रोधो यथा-(उराच. ४.२४-२५) एतद् वैशसघोरवज्रपतनं शश्वन्ममाऽभ्यस्यतः/ममोत्पश्यतः क्रोधस्य ज्वलितुं धगित्यवसरश्चापेन शापेन वा। शान्तं वा रघुनन्दने तदुभयं तत्पुत्रभाण्डं हि मे भूयिष्ठं द्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणश्च पौरो जनः ॥६४॥

अष्टादश: प्रकाश: १००५

यथा वा-(मवीच. ३.४२) कामं हि नः स्वजन एष तथाऽपि दर्पा- च्चापं व्यवस्यति कथं न भवेदवख्या। सन्दूषितेन च मया मुहुरीक्षितस्य क्रुद्धश्च/मुग्धश्च भार्गवशिशुर्दुरितं हि तत् स्यात् ॥६५॥ १४. आरम्भेषु नानिर्वाह: ; यथा-(सेब. ३.२५) णिज्जंति चिरपअत्ता समुद्दगहिरा वि पडिवहं णइसोत्ता। तीरंति णिअत्तेउं असमाविअपेसणा ण उण सप्पुरिसा ।६६। (नीयन्ते चिरप्रवृत्तानि समुद्रगभीराणि अपि प्रतिपथं नदीस्रोतांसि । तीर्यन्ते निवर्तयितुं असमापितप्रेषणा न पुनः सत्पुरुषाः ॥ यथा वा-(सेब. ३.१८) अव्वोच्छिण्णपसरिओ अहिअं उद्धाइ फुरिअसूरच्छाओ। उच्छाओ सुह/भडाणं विसमक्खलिओ महाणईण व सोत्तो ॥६७॥ (अव्यवच्छिन्नप्रसृतोऽधिकमुद्धावयति स्फुरितसूरच्छायः । उत्साह: सुभटानां विषमस्खलितो महानदीनामिव स्रोत: ।।) १५. कर्मातिशयैर्न विस्मयः; यथा-(बारा. ३.८३) भग्नं निरीक्ष्य हरकार्मुकमित्यथैते रोमाञ्चकञ्चुकमिमं वपुरुद्वहामः । आर्यस्तु कण्ठधृतपाणिविलक्षभावान्नासानिषण्णनयनं वदनं बिभर्ति ।।६८।। यथा वा- पात्रे पुरोवर्तिनि विश्वनाथे क्षोदीयसि क्ष्मावलये च देये। व्रीडास्मितं तस्य तदा तदासीत् चमत्कृतो येन स एव देव: ॥६९॥ १६. जात्यादिभिर्नाभिमान: ; यथा- कुलममलिनं, भद्रा मूर्तिर्मतिः श्रुतिशालिनी भुजबलमलं, स्फीता लक्ष्मीः, प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा ह्येते भावा मदस्य च हेतवो व्रजति पुरुषो यैरुन्मादं त एव तवाङ्कुशाः ॥७०॥ यथा वा-(मवीच. ४.२०)

१००६ शृङ्गारप्रकाशे

वीरश्रिया च विनयेन च रोचमानो मान्ये मुनाववनतश्च गुणोन्नतश्च। लज्जां वहन् भृगुपतौ हतवीरदर्पे शिष्यो गुराविव कृतप्रथमापचारः ॥ ७१॥ (धैर्योदात्तत्वहेतवो विशेषगुणाः -८) धैर्योदात्तत्वहेतवो विशेषगुणा: - शील, दाक्षिण्यं, स्थैर्यं, गाम्भीर्यं, प्रागल्भ्यम्, शोभा, कृतज्ञता, अविकत्थनता इति। तेषु १. सुस्वभावता शीलम्; यथा-(रघु. १.२३) अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदूश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीद् वृ(द्धत्वं जर)सा विना । ७२॥ यथा वा- विक्रमाभरणां कीर्तिं विनयाभरणां श्रियम् । बभार शीलाभरणो यः सत्याभरणां गिरम्॥७३॥ २. दाक्षिण्यम् ; यथा (वा)-(मवीच. ५.३४) प्रार्थ्य माल्यवता वाली युष्मद्घाते नियोक्ष्यते। तेनापि रावणे मैत्रीमनुरुध्य ह्युपेक्ष्यते ॥७४॥ यथा वा-(उराच. ७.१) राज्याश्रमनिवासेऽपि प्राप्तकष्टमुनित्रतः । वाल्मीकेर्गौरवादार्य इत एवाभिवर्तते ॥७५॥ ३. अ(विचलितत्वम्) स्थैर्यम्; यथा-(हनुमन्ना०) कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोडुमरपुलकं वक्त्रकमलम् । मुहुः पश्यन् शृण्वन् रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिबृढः ॥७६॥ यथा वा- अङ्के न्यस्योत्तमाङ्गं प्लवगकुलपतेः पादमक्षस्य हन्तु: कृत्वोत्सङ्गे सलीलं त्वचि कनकमृगस्याङ्गशेषं निधाय। बाणं रक्ष:कुलग्नं प्रगुणितम् अनुजेनादरात् तीक्ष्णमक्ष्णः कोणेनोद्वीक्षमाणस्त्वदनुजवदचने दत्तकर्णोऽयमास्ते ॥७७॥

अष्टादश: प्रकाश: १००७

४. इङ्गिताकारगुप्तिः गाम्भीर्यम्; यथा-(रघु. १२.९ समानार्थम्) आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च। न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥७८॥ यथा वा-(रघु. १.२०) तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च। फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ॥७९॥ ५. प्रयोगनिस्साध्वसता प्रागल्भ्यम् ; यथा-(रघु. ३.५१) अथापहस्याह पुनः पुरन्दरं व्यपेतभीर्भूमिपुरन्दरात्मजः। गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान्। ८०।। यथा वा-(मवीच. ५.४९) आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्ण्यं तु कुतोऽस्य संप्रति मम त्वद्दर्शने चक्षुषः । त्वत्साङ्गत्यसुखस्य नास्मि विषयस्तत् किं वृथा व्याहते- रस्मिन् विश्रुतजामदग्न्यविजये बाहौ धनुर्जृम्भताम् । ८१॥। ६. औचित्यापरित्याग: शोभा; यथा-(मवीच. ५. ५०) दिष्ट्या यदद्य दृष्टोऽसि सर्वमेतच्च युज्यते। किं न शस्त्रेषु युष्मासु वा सामान्यं महात्मना ॥ ८२।। तेन परिगणनस्थिन:(?) ८. स्वगुणाग्रहणम् अविकत्थनम्; यथा- उक्ेऽप्युद्धवरामाभ्यां वक्तुं सदसि न स्पृहा। किं चन्द्रार्कसनाथा द्यौः खद्योतेनावगाह्यते ॥ ८३।१ यथा वा-(माघ. २.७५) विशेषविदुषः शास्त्रं यत् तवोद्ग्राह्यते पुरः । हेतुः परिचयस्थैर्ये वक्तुर्गुणनिकैव सा।।८४।।

१. न स्पृहा जोशेरः, मे स्पृहा राघवः। 'मे-'पाठे 'खद्योतैर्ना०' इति वृथाबहुवचनः पाठः परिकल्प्यः' निषेधस्य विवक्षितत्वात्।

१००८ शृङ्गारप्रकाशे

(धीरोदात्तस्य भावा: -२५) सोऽयमस्य विशेषगुणयोगः स्वाभाविको निरतिशयः आन्तरो नित्यश्चालङ्कारः यत्प्रभावादस्य अनुकूलेषु रतिः, अनवगीतेषु प्रीतिः, उत्तमेषूत्कण्ठा, धर्मार्थकामेषु चिन्ता, उत्तरपक्षे मतिः, अव्याहतक्रमा स्मृतिः, तत्त्वानुवादी/पाती वितर्कः, फलानुसारिणी शङ्का, विविक्तेषु निद्रा, निशीथे स्वापः, अपररात्रे प्रबोधः, स्वश्लाघादिषु व्रीडा, सर्वत्रैवावहित्थम्, संभवाधिक्ये धृतिः, परार्थसिद्धौ हर्षः, परापदाने रोमाञ्चः, स्मितमात्रकारी हासः, महारम्भेषूत्साहः, त्रतातिशयादिषु न ग्लानिः, स्वशक्तिधर्षणेषु क्रोधः, महादुःखेषु शोकः, दुःखाद्यतिशययोगे अश्रूद्रमः, प्रारम्भातिरेके स्वेदः, आयासातिशययोगे श्रमः, प्रहारातियोगे मूर्च्छा इति। न चैतेऽस्योत्पन्ना अविज्ञायन्ते। नचायमेतैरभिभूयते, गम्भीराशयतया महासत्त्वतया च। यथोच्यते- वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि। लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति? ।। ८५।। (उराच. २.१) १. अनुकूलेषु रतिर्यथा-(शाकु. २.१) कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनायासि। अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते । ८६॥ यथा वा-(विक्र. २.२) आदर्शनात् प्रविष्टा सा मे सुरलोकसुन्दरी हृदयम् । बाणेन मकरकेतोः कृतमार्गमवन्ध्यपातेन ।। ८७॥ २. अनवगीतेषु प्रीतिः; यथा-(मवीच. १.२१) उत्पत्तिर्देवयजनाद् ब्रह्मवादी नृपः पिता। सुप्रसन्नोज्ज्वला मूर्तिरस्याः स्नेहं करोति मे ॥ ८८॥ यथा वा-(उराच. ६.१७) अथ कोऽ्यमिन्द्रमणिमेचकच्छविर्ध्वनिनैव बद्धपुलकं करोति माम्। नव-नील-नीरधर-धीरगर्जित-क्षणबद्ध-कुड्मल-कदम्ब-डम्बरम् ॥८९॥ ३. उत्तमेषूत्कण्ठा; यथा-(उराच. ६.२१) अमृताध्मातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते। परीरम्भाय वात्सल्यादयमुत्कण्ठते जनः ॥९०॥

अष्टादश: प्रकाश: १००९

यथा वा-(विक्र. १.२०) एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। सुराङ़गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ।। ९१।। ४. धर्मार्थकामेषु चिन्ता; यथा-(शाकु. ३.२) जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम् । अलमस्मि ततो हृदयं तथाऽपि नेदं निवर्तयितुम् ॥९२॥ यथा वा-(शाकु. ६.२१) दर्शनपथमायाता साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन। स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता ।। ९३।। ५. उत्तरपक्षे मतिर्यथा-(शाकु. ३.१२) उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः । कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन ॥९४॥ यथा वा-(विक्र. २.३) आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे! प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥९५॥ ६. अव्याहतक्रमा स्मृतिर्यथा-(उराच. १.२१) इङ्गुदीपादप: सोडयं शृङ्गिवेरपुरे मया। निषादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत् समागमः ॥९६॥ यथा वा- कटु क्षिपन्तो वयमत्र दृष्टास्तातेन पृष्ठे निहितः करो मे। अस्मिंस्त्वकस्मादपि तोषितेन विचुम्बितस्त्वं बहुशः कपोले ॥९७॥ ७. तत्त्वानुपाती वितर्को यथा-(किराता. १६.१९) पुंसः पदं मध्यममुत्तमस्य द्विधैव कुर्वन् धनुषः प्रणादैः । नूनं तथा नैष यथाऽस्य वेषः प्रच्छन्नमप्यूहयते हि चेष्टा ।। ९८।। यथा वा-(किराता. १३.६) न मृग: खलु कोऽप्ययं जिघांसुः स्खलति ह्यत्र तथा भृशं मनो मे। विमलं कलुषीभवच्च चेतः कथयत्येव हितैषिणं रिपुं वा ॥९९।

१०१० शृङ्गारप्रकाशे

८. फलानुसारिणी शङ्का; यथा-(शाकु. ३.९) पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् । दृष्टो विवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्णमत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥१००॥ यथा वा- (कथयतितरां सेयं काचिद्) धनुर्गुरुता (मम) न खलु विषमः पन्था यातं तथा (प्र)विसंस्थुलम् । अयमपि हि (यो) बाष्पापीडो रुणद्धि विलोचने स्फुरति च यथा वामं चक्षुस्तथैव शठो रिपुः ॥१०१॥१ ९. विविक्तेषु निद्रा ; यथा-(रघु. १३.६) नाभिप्ररूढाम्बुरुहासनेन संस्तूयमानः पुरुषेण धात्रा । अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान् पुरुषोऽधिशेते ॥१०२॥ यथा वा-(रघु. १३.३५) अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदः। रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तिम् ॥१०३॥ १०. निशीथे स्वापो यथा-(कुसं. ८.८४) केवलं प्रियतमादयालुना ज्योतिषामवनतासु पङ्क्तिषु। तेन तत्परिगृहीतवक्षसा नेत्रमीलनकुतूहलं कृतम् ॥१०४॥ यथा वा-(रघु. ५.६४) तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः । भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव ॥१०५॥ ११. अपररात्रे प्रबोधो यथा-(कुसं. ८.८५) स व्यबुध्यत बुधस्तवोचितः शातकुम्भकमलाकरैः समम् । मूर्च्छनापरिगृहीतकैशिकै: किन्नरैरुषसि गीतमङ्गलः ॥१०६॥ यथा वा-(रघु. ९.७१) उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विधूतनिद्रः । अरमत मधुरस्वराणि शृण्वन् विहगविकूजितवन्दिमङ्गलानि ॥१०७॥

१. जोशेरेऽस्य गन्धोऽपि नास्ति। अश्वत्थाम्न इवेयमाशङ्का।

अष्टादश: प्रकाश: १०११

१२. स्वश्लाघादिषु व्रीडा; यथा-(मवीच. ४.२०) वीरश्रिया च विनयेन च रोचमानो मान्योऽमुना वचनतश्च गुणोन्नतश्च। लज्जां वहन् भृगुपतौ हतधीरदर्पे शिष्यो गुराविव कृतप्रथमापराधः ॥१०८॥ यथा वा- ते सर्वथा वज्रमया मनुष्याः संग्रामयज्ञे हृतभर्तृकाभिः । सुहृद्वधूभि: कृपणास्समेतास्सुदुःखिता सन्ति हताखिलार्थाः ॥१०९॥ १३. सर्वत्रैवावहित्थं यथा-(शाकु. २.१९) क्व वयं? क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः । परिहासविजल्पितं सखे! परमार्थेन न गृह्यतां वच: ॥११०॥ यथा वा-(काव्याद. २.२६६) राजकन्यानुरक्तं मां रोमोद्देदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुराः ज्ञातमहो! शीतानिलं वनम् ॥१११॥ १४. सम्भवाधिक्ये धृतिर्यथा- ० 0 परीक्षकैरहं युत:। O O ० दृष्टः साक्षाद् भगवान् देवी प्राप्ता प्रियं किमतः ॥११२॥ यथा वा-(उरा. ४.२०) सम्भावनातिरिक्ते कार्ये संपादिते त्रपावनतः । हर्षाश्रुपूरितदृशा धन्यः परिरभ्यते प्रभुणा ॥११३॥ १५. परार्थसिद्धौ हर्षो यथा- तत्रैव गमनादेशो (यत्र मे वर्तते प्रिया। शीघ्रं तत्र गमिष्यामि ह्यनुकूलो गलग्रहः) ॥११४॥२ यथा वा-(मवीच. १.३३)

वैदेह्याश्च रक्षोघ्नानि च मङ्गलानि सुदिने कल्प्यानि दारक्रिया रघूद्वहस्य कुशलैर्दीक्षाप्रवेशश्च नः। आस्थाप्यानि च तानि तानि जगता क्षेमाय रामात्मनो दैत्यारेश्वरिताद्भुतान्यथ खलु व्यग्राः प्रमोदामहे ॥११५॥ १-२. नैषां गन्धोऽपि जोशेरे। कोष्ठकपूर्तिरस्मत्कृता।

१०१२ शृङ्गारप्रकाशे

१६. परापदाने रोमा्चो यथा- (कामं प्रच्छादितात्माऽस्मि तं प्रति ग्रामसुन्दरम्। हृष्टानि किन्तु रोमाणि सरागां गम)यन्ति माम् ॥११६॥ यथा वा-(उराच. ५.१८) एतस्मिन् मसृणितराजपट्टकान्ते मोक्तव्याः कथमिव सायकाः शरीरे। यत्प्राप्तौ मम परिरम्भणाभिलाषादुन्मीलत्पुलककदम्बमङ्गमास्ते ॥११७॥ १७. स्मितमात्रकारी हासो यथा- श्यामा भद्रा स्वपिषि न शिशो! नेति मामम्ब! निद्रा; निद्राहेतोस्तव शृणु कथां; कामपूर्वां रामो मित्युक्त्यैव नाम क्षितिपतिरभून्माननीयो रघूणा- स्मितमवतु वो देवकीनन्दनस्य ।११८। यथा वा-(माघ. २.७) द्योतितान्तस्सभैः कुन्दकुट्मलाग्रदतः स्मितः । स्नपितेवाभवत् तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती ॥११९।। १८. महारम्भेषूत्साहो यथा-(शाकु. ६.३२) त्वन्मतिः केवला यावत् परिपालयतु प्रजाः । अधिज्यमिदमन्यत्र कर्मणि व्यापृतं धनुः ॥१२०॥ यथा वा-(राच. १५.६७) मूर्ध्ना जाम्ववतोऽभिवाद्य चरणावापृच्छ्य सेनापती- नाश्वास्याश्रुमुखान् मुहुः प्रियसखान् प्रेष्यान् समाभाष्य च। आरम्भं जगृहे महेन्द्रशिखरादम्भोनिधेर्लङ्घने रंहस्वी रघुनाथपादरजसामुच्चैः स्मरन् मारुतिः ॥१२१॥ १९. व्रतातिशयादिषु न ग्लानिः ; यथा-(रघु. २.७३) तमाहितौत्सुक्यमदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम् । नेत्रैः पपुस्तृप्तिमनश्नुवद्भिः नवोदयं नाथमिवौषधीनाम् ॥१२२॥

१. नैषां गन्धोऽपि जोशेरे। कोष्ठकपूर्त्तिरस्मत्कृता।

अष्टादश: प्रकाश: १०१३

यथा वा- प्रकृत्या रमणीयोऽपि क्षीयमाण: प्रतिक्षपम् । दुःखमावहति प्रातः शशीवापाण्डुरच्छविः ॥१२३॥ २०. स्वशक्तिधर्षणेषु क्रोधो यथा- याच्चां दैन्यपरिग्रहप्रणयिनीं नेक्ष्वाकवः शिक्षिताः सेवासंवलित: कदा रघुकुले मौलौ निबद्धोञ्जलिः । तत् सर्वं विहितं; तथाऽप्युदधिना नैवोपरोधः कृतः पाणिः संप्रति मे हठात् किमपरं स्प्रष्टुं धनुर्वाञ्छति ॥१२४॥ यथा वा-(मवीच. ३.२७) भृगोर्वंशे जातस्तपसि च किलायं स्थित इति द्विषत्स्वप्यस्माभिश्चिरमिह तितिक्षैव हि कृता। यदा भूयोभूयस्तृणवदवधूनोत्यनिभृत- स्तदा विप्रेजप्यस्मिन् नमतु धनुरन्याऽस्ति न गतिः ॥१२५॥ २१. महादुःखेषु शोको यथा-(उराच. ३.१) अनिर्भिन्नो गभीरत्वादन्तर्गूढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥१२६॥ यथा वा-(उराच. ७.७) दह्यमानेन मनसा दैवाद् वत्सां विहाय सः । लोकोत्तरेण धैर्येण प्रजापुण्यैश्च जीवति ॥१२७। २२. दुःखाद्यतिशययोगे अश्रूद्रमो यथा-(उराच. ६.२९) बाष्पवर्षेण वो नीतं जगन्मङ्गलमाननम् । अवश्यायावसिक्तस्य पुण्डरीकस्य चारुताम् ॥१२८॥ यथा वा-(शाकु. ६.२२) प्रजागरात् खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः । बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ।।१२९।। २३. प्रारम्भातिरेके स्वेदो यथा-(किराता. १७.८) तस्याहवायासविलोलमौले: संरम्भताम्रायतलोचनस्य। निर्वापयिष्यन्निव रोषतप्तं प्रस्नापयामास मुखं निदाघ: ॥१३०॥

१०१४ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(रघु. ९.६८) तस्य कर्कशविहारसम्भवं स्वेदमाननविलग्नजालकम् । आचचाम सतुषारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः ॥१३१॥ २४. आयासातिशययोगे श्रमः ; यथा- मन्थित्वा दूरचारश्रमशिथिलतनोश्चापमालम्ब्य मूर्ध- न्यूर्ध्वं यस्य स्थितस्य द्विरदमदजलासारसौरभ्यगर्भाः । खड्गक्षुण्णावनीभृद्गलविगलदसृक्छीकरालीकराला: कुर्वन्तो गात्रमैत्रीं समरजमरुजन् घर्मनीरं समीराः ॥१३२॥ यथा वा-(रघु. ७.६६) स चापकोटीनिहितैकबाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः । ललाटबद्धश्रमवारिबिन्दुर्भीतां प्रियामेत्य वचो बभाषे ॥१३३॥ २५. महाप्रहारादिषु मूर्च्छागमः ; यथा-(रघु. ३.६१) रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । मुहूर्तमात्रादवधूय च व्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिस्वनैः ॥१३४॥ यथा वा-(किराता. १८.६) निपतितेऽ्धिशिरोधरमायते सममरत्नियुगेऽयुगचक्षुषः । त्रिचतुरेषु पदेषु किरीटिना लुलितमौलि मदादिव चस्खले ।।१३५।।

गर्वादयश्च सत्यपि गर्वादिहेतौ जात्यादिगुणसमूहे तस्य नोत्पद्यन्ते; धैर्याधारतायाः तत्प्रत्यनीकगुणयोगित्वात्। तत्र -

१. गर्वानुत्पत्तिः यथा-(शाकु. ५.१७) भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्रमैर्नवाम्बुभिर्भूरिविलम्बिनो घनाः । अनुद्धता: सत्पुरुषा: समृद्धिभि: स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥१३६।।

२. मदानुत्पत्तिर्मद्यपानप्रतिषेधेनैव सिद्धा।

३. अमर्षानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. ४.६४) अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः । प्रणिपातप्रतीकार: संरम्भो हि महात्मनाम् ॥१३७॥

अष्टादश: प्रकाश: १०१५

४. असूयानुत्पत्तिर्यथा- तस्य सन्धास्थ यदि वा रामो वा यदि वा प्रियः । तत् प्रसीदतु माता नः पूर्णकामाऽस्तु मध्यमा ॥१३८॥ ५. ईर्ष्यानुत्पत्तिर्यथा-(मवीच. १.३१) साधारण्यान्निरातङ्कः कन्यामन्योऽपि याचते। किं पुनर्जगतां जेता प्रपौत्रः परमेष्ठिनः ॥१३९॥ ६. उग्रतानुत्पत्तिर्यथा-(किराता. १४.११) यदि प्रमाणीकृतमार्यचेष्टितं किमित्यदोषेण तिरस्कृता वयम् । अयातपूर्वा परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणमेव भाषते ॥१४०॥ ७. जुगुप्सानुत्पत्तिर्यथा- अकार्यं च समस्तैस्तैरुपन्यस्तमिदं तथा। परनिन्दां यथा कर्तुं वयमेतेऽद्य शिक्षिताः ॥१४१॥ ८. विस्मयानुत्पत्तिर्यथा-(किराता. ६.२८) महते फलाय तदवेक्ष्य शिवं विकसन्निमित्तकुसुमं स पुरः । न जगाम विस्मयवशं, वशिनां न हि हन्ति धैर्यमनुभावगुणः ॥१४२॥ ९. चपलतानुत्पत्तिर्यथा-(शाकु. १.२५) अनुयास्यन् मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः । स्थानादनुच्चलन्नपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः ॥१४३॥ १०. आलस्यानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. २.६) स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयातां निषेदुषीमासनबन्धधीरः । जलाभिलाषी जलमाददानां छायेव तां भूपतिरन्वगच्छत् ॥१४४॥ ११. भयानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. २.४) व्रताय तेनानुचरेण धेनोर्न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः। न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनो: प्रसूतिः ॥१४५॥ १२. त्रासानुत्पत्तिर्यथा- यस्येन्द्रेणोद्यते वज्रे निद्रालोक्ये वशे स्थिते। लेभेऽवकाशं हृदये न सन्त्रासो न विस्मयः ॥१४६॥

१०१६ शृङ्गारप्रकाशे

१३. कम्पानुत्पत्तिर्यथा-(किराता. १५.४४) विलङ्गय पत्रिणां पङ्क्तीर्भिन्न: शिवशिलीमुखैः । ज्यायो वीर्यमुपाश्रित्य न चकम्पे कपिध्वजः ॥१४७॥ १४. स्तम्भानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. २.४२) प्रत्यब्रवीच्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्गे वितथप्रयत्नः । जडीकृतसत्र्यम्बकवीक्षितेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥१४८। १५. शोकानुत्पत्तिर्यथा-(मवीच. ५.७) तस्य विद्यातपोवृद्धसंयोग: स्वा च धीरता। न्याये रक्षाधिकारश्च दौर्मनस्यं व्यपोहति ॥१४९॥ १६. उन्मादानुत्पत्तिर्यथा- शब्दं च माहात्म्यविशेषसूचकं वदन्ति चिह्नं महतां मनीषिणः । मनो यदेषां सुखदुःखसम्प्लवे प्रयाति नोन्मादविषादवश्यताम् ॥१५०॥ १७. विषादानुत्पत्तिर्यथा- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं? यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः?। कलिलमम्बु सदैव पयोनिधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥१५१॥ १८. वैवर्ण्यानुत्पत्तिर्यथा-(शाकु. ६.६) प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठे श्लथं बिभ्रत् काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रका/तान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नालक्ष्यते ॥१५२॥ १९. दैन्यानुत्पत्तिर्यथा-(नीति .. ८९) विपदि महतां धैर्यध्वंसं यदीक्षितुमीहसे विरम विरमायासादस्माद् दुरध्यवसायतः । अयि हतविधे! कल्पापायव्यपेतनिजक्रमा: कुलशिखरिण: क्षुद्रा नैते नवा जलराशयः ॥१५३॥ २०. स्वरभेदानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. ३.४३) शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिः हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः । अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव ॥१५४॥

अष्टादश: प्रकाश: १०१७

२१. आवेगानुत्पत्तिर्यथा-(माघ: २.७९) आरभन्तेऽल्पमेवाज्ञाः कामं व्यग्रा भवन्ति च। महारम्भा: कृतधियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥१५५॥ २२. मोहानुत्पत्तिर्यथा- मुह्यन्ति नापत्सु, वदन्ति सत्यं, पृच्छन्ति वृद्धान्, सुकृतं स्मरन्ति । भवन्त्यमायाकपटाः किलैते सन्तः सतोषा न तु दीर्घरोषाः ॥१५६॥ २३. जाड्यानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. ९.६३) व्याघ्रानभीरभिमुखोत्पतितान् गुहाभ्यः फुल्लासनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान् । शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात् तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् ।।१५७।। २४. निर्वेदानुत्पत्तिर्यथा-(रघु. २.२४) तामन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपामन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः । क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरुदन्वतिष्ठत् ।१५८॥ २५. श्रमानुत्पत्तिर्यथा- वंशलक्ष्मीमनुद्धृत्य समुच्छेदेन विद्विषाम् । निर्वाणमपि मन्येऽहमन्तरायं जयश्रियः ॥१५९॥ तदेतद् धर्मशृङ्गारे धीरोदात्तस्य चेष्टितम् । मनोवाक्कायचेष्टाभिः स्पष्टमेवोपवर्णितम् ॥१६०॥ पाञ्चाली भारती प्राच्या रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः । स्वकीया नायिका चास्मिन् धीरोदात्तश्च नायक: ॥१६१॥ स एष धर्मद्रुमबालपल्लवो लवोच्चयः सूनृतमुक्ति/सूक्तिसम्पदाम् । पदं दधानः श्रुतिमार्गगोचरे चिराय या वाऽनभिसंमतं सताम् ॥१६२॥ इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे धर्मशृङ्गारप्रकाशनो नाम । अष्टादशः प्रकाशः॥ १८॥

छिन्नच्छिन्नतनुः प्रकाश उपदीचर्कतर्त्ययं धीमतां वर्येभ्यो ननु धर्मतत्त्वमिह यत् सारः श्रुतीनां तु सः । अस्मिन् दत्तदृशो भवन्तु कुशला: स्वं चारितीसौभगं चित्रं वीक्षितुमात्मनैव विशदैश्चक्षुर्भिरुच्चैस्तराम् ।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे एकोनविंश: प्रकाश: अर्थशृङ्गारप्रकाश:

(अर्थः) अर्थो नाम आत्मनः सुखसाधनानां कलत्रमित्रादीनामर्जनम्। स त्रेधा नवः, भूतपूर्वः, पित्र्यश्च। तत्र- (१) स्ववीर्यार्जितो नवः ; (२) प्रनष्टानीतो भूतपूर्वः ; (३) कुलक्रमागतः पित्र्यः। (१. नवः -१०) तत्राद्यो दशधा- 'विद्या, भूमि:, पशवः, धान्यं, हिरण्यं, भाण्डम्, उपस्करः, कलत्रं, पुत्रः, मित्रमि'ति। शेषौ तु कलत्रपुत्रवर्जमष्टधा। तत्र- विद्या- 'आन्वीक्षिक्यादयः। भूमि: - कृष्या चाकृष्या च। पशवो- हस्त्यश्वगोमहिषादयः। धान्यं 'शमीधान्यं, शूकधान्यं' च। हिरण्यं - सुवर्णरजतादि। भाण्डं - रत्नाजिनवस्त्र-कस्तूरिकादि। उपस्करो - गृहोपवनशयनासनादिः। कलत्रं- रत्यर्थमपत्यार्थं च ..... । पुत्राः औरसादयः। मित्रं सहजादिः। तेषु- १. विद्या यथा-(सूमु. ६) दत्तं समस्तमपि तिष्ठति यत् तथैव ज्ञातिर्न यद् विभजते, ह्ियते न चोरैः । जन्मान्तरेऽपि यदुपैति, यदत्र पूज्यं विद्याधनं यदि तदस्ति, धनैः किमन्यैः?॥१॥ २. भूमिर्यथा- माषैर्मांसलितां तिलैस्तिलकितामुद्धूसरां धूसरैः वल्लैर्वल्लिमतीममीलदवटां वाटैर्वृतां व्रीहिभिः । कार्पासोद्धुषितामुदारकवनोदारां कुलुत्थाकुला- मस्तोपद्रवकोद्रवामिह महीं दृष्ट्वा जनो नन्दति ॥२।

एकोनविंश: प्रकाश: १०१९

३. पशुप्रशंसा यथा- भयेषु दुर्गाणि, जलेषु सेतवो, गृहाणि मार्गेषु, रणेषु राक्षसाः । मनःप्रसादेषु विनोदहेतवो गजा इवान्यत् किमिहास्ति वाहनम्? ॥३॥ यथा वा- वस्तुं (वप्तुं?) प्रोत्सहमानपामरकरक्षिप्तेक्षुकाण्डै: सह द्वेधाकृत्य नितम्ब! (पावनव)नक्षेत्रं विशन्त्यां हलौ। हेलोदस्तहलीषमीषदलसं रोमन्थमभ्यस्यतो धन्या धूर्धुरपुङ्गवस्य वहतः पश्यन्ति लीलायितम् ॥४॥ ४. धान्यप्रशंसा यथा- दुर्लभा यस्य निष्पत्तिर्व्ययो यस्य दिनेदिने। धर्मकामार्थमूलस्य धान्यस्य कुशलं गृहे॥ ५॥ ५. हिरण्यप्रशंसा यथा- बुभुक्षितैर्व्याकरणं न भुज्यते पिपासितैः काव्यरसो न पीयते। न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फला: कलाः ॥६॥ ६. भाण्डप्रशंसा यथा-(माघ. ३.७६) विक्रीय दिश्यानि धनान्युरूणि द्वैप्यानसावुत्तमलाभभाजः । तरीषु तत्रत्यमफल्गु भाण्डं सांयात्रिकानावपतोऽभ्यनन्दन् ।।७॥ ७. उपस्करणप्रशंसा यथा- गृहेण शयनीयेन भोजनेन जनेन च। चतुर्भिरेव जानीयान्नरो जीवति वा न वा ।।८।। ८. कलत्रप्रशंसा यथा-(सूमु. १) प्रोषितायां व्रजन्त्यस्तं प्रजा धर्मो यशः सुखम्। निवर्तन्ते निवृत्तायामहो बन्धुः कुलाङ्गना ।९॥ ९. पुत्रप्रशंसा यथा- न वाससां न रामाणां नवा स्पर्शस्तथा सुखम्। शिशोरालिङ्गयमानस्य स्पर्श: सूनोर्यथासुखम्॥१०॥ १०. मित्रप्रशंसा यथा-(किराता. १३. ५२) लभ्यमेकसुकृतेन दुर्लभा रक्षितारमसुरक्षभूतयः । स्वन्तमन्तविरसा जडीयतां मित्रलाभमनु लाभसंपदः ॥११॥

१०२० श्रृङ्गारप्रकाशे

त(स्यार्थ)स्यार्जनमलब्धलाभः; यथा- लब्धपरिरक्षणं, रक्षितविवर्धनं, रक्षितोपयोगश्च। तत्रोपयोग्यो दशधा- देश-काल-शक्ति-साधन-कार्यानर्थप्रतिघात- वैरनिवृत्ति-वृत्ति-मान-ख्याति-निमित्तः। तत्र- देशनिमित्त: ऐहिक आमुष्मिकश्च। कालनिमित्त: (तदा-)त्वार्थ आयत्यर्थश्च। शक्तिनिमित्त: शक्तित्रयोपचयार्थः। साधननिमित्त: सेनासन्नाहयन्त्रायुधनिचयभेषजार्थः। कार्यनिमित्तस्त्रिवर्गार्थः। अनर्थप्रतिघातनिमित्तो दुर्गाद्यर्थ:। वैरनिवृत्तिनिमित्त: शत्रूच्छेदार्थ: । वृत्तिनिमित्तः पशुपाल्यकृषिवाणिज्यार्थ: । माननिमित्त: पूजार्थ:। ख्यातिनिमित्त: कीर्त्त्यर्थ इति।। अत्रार्जने तु प्रवर्तमानस्य विनयादय उपायस्कन्धाः - 'विनयस्कन्धः, वार्तास्कन्धः, व्यवहारस्कन्धः, रक्षास्कन्धः, मन्त्रस्कन्धः, उपायस्कन्धः, विक्रमस्कन्धः, युद्धस्कन्धः, उपनिषत्स्कन्धः, प्रशमस्कन्ध' इति। तेषु- १. शुश्रूषाश्रवणादिभिर्यथावद् विद्योपविद्याग्रहणं तदभ्यासश्च, दुर्गसेतुवणिक्पथ- शून्यनिवेशगृहनिर्माणव्ययहस्तिवनवाणिज्यपाशुपाल्यकृष्यादिभिः विनयस्कन्धः। २. स्वप्रवृत्तिचिन्तनं वार्तास्कन्धः। ३. व्यवहारस्थापनाविवादपदनिबन्धनादिभिर्लोकानां मात्स्यन्यायनिवारणं व्यवहारस्कन्धः। ४. बाह्येभ्य आन्तरेभ्यश्च कण्टकेभ्यः प्रजाप्रकृत्यात्मरक्षणं रक्षास्कन्धः।

५. रहसि षाड्गुण्यचिन्ता मन्त्रस्कन्धः। अनुपलब्धस्य ज्ञानम्, उपलब्धस्य निश्चयबलाधा(न)मर्थद्वैधस्य संशयच्छेदनमेकदेशदृष्टस्याशेषोपलब्धिर्विपर्यय- चिकित्सा चेति मन्त्रकर्माणि। कर्मणामारम्भोपायः, पुरुषद्रव्यसंपत्, देशकालप्रविभाग:, विनिपातप्रतीकारः, कार्यसिद्धिश्चेति तत्राङ्गानि। ६. उद्धृतमन्त्रस्य सामभेदप्रदानदण्डप्रयोग उपायस्कन्धः। ७. चतुर्थोपायसाध्ये तु अव्यसनारिसंपद्योगात् परस्य तदभिमुखप्रयाणं विक्रमस्कन्धः. ... (युद्धस्कन्धांशस्त्रुटितः)।

एकोनविंश: प्रकाश: १०२१

९. युद्धासिद्धौ दुर्बलस्य बलवतो वा जिगीषोरौषधमणिमन्त्रादिप्रयोग उपनिषत्स्कन्धः। १०. परस्मादवाप्तानामदातु ..... मिकाणामात्मसात्कृत्य भयादिप्रशमनं प्रशमनस्कन्धः। सोऽयं विद्यादिरर्जितो रक्षितो, वर्धित उपयुक्तश्चार्थः। यथोच्यते- यदनर्थावहं/यनं द्रव्यं त्रिवर्गावाप्तिसाधकम् । (दीनानाथपरित्राण)क्षमं सोऽर्थोऽपदिश्यते ॥१२॥ (अर्थशृङ्गारः) उपायतः प्रवृत्तौ तदवाप्त्यभिमानोऽर्थशृङ्गारः; यथा-(मवीच. १.३०) कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्ते; वयं चार्थिनो रत्नं यत् क्वचिदस्ति तत् परिणमत्यस्मासु शक्रादपि। कन्यायाश्च परार्थतैव हि मता; तस्याः प्रदानादहं बन्धुर्वो भविता; पुलस्त्यपुलहप्रष्ठाश्च संबन्धिनः ॥१३॥ आरभटी वृत्ति:, अनु(उ)ढ्रमागधी प्रवृत्तिः, गौडीया रीतिः, सर्वा नायिकाः, धीरोद्धतो नायक इति। तत्र-

आरभटी वृत्तिरर्थार्जनानुरूपाङ्गत्वात्। तथाहि आविद्धगतिरारभटी; यत :- (नाशा. २०.६५) छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि युद्धानि च यत्र वृत्तिं/नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति ॥१४॥ संक्षिप्तकः, अवपातः, वस्तूत्थापनं, संफेट इति तदङ्गानि। आविद्धगतिरारभटीत्यनेनार्थशृङ्गारे धीरोद्धतव्यापारं नियमयति। पुस्तावपाताभ्यां स्वसैन्यदुर्गादिरक्षामुपलक्षयति। विचित्राणां हि शिलामृद्विदलदारुचर्म-(श)ण?) सूत्रायोमयसन्नहता/स्रशस्त्रादीनां पुस्तसंज्ञा', परिखाकूपवृधावितिकादीनां चाऽवपातसंज्ञेति। प्लुतलङ्गिताभ्यां परदुर्गोपरोधेषु तदभियोगचेष्टामाचष्टे। प्लुतैर्हि प्राकारादयो विलङ्घचन्ते। लङ्गनैश्च प्राकारादय इति। छेद्यानि। 'कूटयुद्धचतुर्विशतिश्चित्रयुद्धानि' इति ब्रुवते।

१. नाट्यशास्त्रे २१ अध्याये पुस्तविधानं सविस्तरं दर्शितम् द्र. २१.५-२११ पर्यन्तम्।

१०२२ शृङ्गारप्रकाशे

मायाकृतमिन्द्रजालमिति। (अनेन?) एभ्यः स्वसैन्यप्रोत्साहनपरबलस्तम्भनादिभि: कार्यसिद्धयेऽवस्कन्दकालान् सूचयति।. संक्षिप्तकेन मायादिभि: परात्र(स्त्र?) संधानादनायाससिद्ध (द्धिं) कार्यशरीरस्य ब्रूते। अवपातेनाकस्मिकेषु भयाद्युपनिपातेषु तदपसर्पणोपसर्पणाप्रकारं प्रकटयति। वस्तूत्थापनेन स्वास्थ्यास्वास्थ्ययोर्विरुद्धकार्योपनिपाते मन्त्रचिन्तामाद्रियते। संफेटेन बुद्ध (युद्ध?)-कालेऽवश्योच्छेद्यारिनिग्रहं प्रतिपादयति, तल्लक्षणानां तथाविधार्थयोगात्। तथाहि- १. मायेन्द्रजालशिल्पनेपथ्यादिभि: कार्यवस्तुसंक्षेपः संक्षिप्तकः। २. भयादिभि: विद्रवादिकर्मसु प्रवेशनिर्गमोऽवपातः। ३. अविद्रव: सविद्रवो वा सर्वरसभावसमासो वस्तूत्थापनम्। ४. नानास्त्रयुद्धनियुद्धादिभिः ससंरम्भसंप्रहार: संफेट इति। उद्रमागधी प्रवृत्तिः। धीरोद्धतचेष्टानुरूपविलेपनमाल्यभूषणोल्बणविशेष- वेषत्वादर्थशृङ्गारः। यथा- आर्द्रा: स्रजो मलयजोदकमच्छमेकं वासश्च वासवरिपुर्ममृषेऽलसाङ्गः । सञ्चिक्लिशे कलितरुद्रनिकेतनाद्रिभरिण तत्क्षणमसौ मणिभूषणानाम् ॥१५॥ गौडीया रीतिः, दीर्घविद्धोद्धतस्वरूपवाक्यत्वात्। यतो यदतिदीर्घसमासम्, अनतिस्फुटारक्षरबन्धं, नात्युपचारवृत्तिमत्, पादानुप्रासयोगि, योगवृत्तिपरम्परागर्भवचः, सा गौडीया। सा च प्रायोऽर्थशास्त्रेषु धीरोद्धतचेष्टासु चावलोक्या, इत्यर्थश्रृङ्गाराङ्गम्। सर्वा नायिकाः ; अर्थशृङ्गाराधिकारिणो धीरोद्धतनायकस्यानवस्थितचित्तत्वात् धर्मार्थबाधेन कामसेवाभ्युपगमात्। क्रियामिथ्यायोगाच्च नैका नायिकेत्यतः सर्वा अर्थशृङ्गाराङ्गम्। धीरोद्धतश्च नायक इति। यत्र हि त्रयोऽधिकारिण: (धीरोदात्तो), धीरोद्धतो धीरललितश्च, तत्र यथोक्तानां विद्याद्यर्थानामधर्मकामबाधया यथा वा अर्जुनो धीरोदात्तः प्रवर्तत इत्यनुपदेश्यः धीरप्रशान्तोऽपि तुल्यत्वादनुपदेश्यः। धीरललितस्तु धर्मार्थावभिभूय काम एव प्रवर्तते। सोऽप्यनुपदेश्यः। धीरोद्धतस्तु धर्मकामावनपेक्षमाणः सर्वदाऽर्थमेवानुरुध्यत इत्यर्थश्ृङ्गारे तदधिकारित्वेनास्य व्यपदेशः। प्रागुक्तविद्याद्यार्जने तदुपायपूर्विकायां प्रवृत्तौ तस्यैव तदनतिक्रमाभिमानात् सगुणप्रकृतिप्रवृत्तिपरिग्रह- भेदाच्चतुश्चत्वारिंशत्प्रकार:।

एकोनविंश: प्रकाश: १०२३

तत्र गुणभोग/भेदजात्यादिगुणसंपदपादाऽर्धहान्या मध्यमः, कनिष्ठश्च। प्रकृतितस्तामसः, प्रवृत्तितः अनुकूलो, दक्षिणश्शठो धृष्टश्च; परिग्रहादसाधारण: साधारणश्च। तदेतत्प्रवृत्तिर्वृत्तिरित्यादिकमेतल्लक्षणोदाहरणैः पूर्वमेव निर्णीतम्।१ इदानीं नायकव्यपदेशहेतुर्धैर्यं विचार्यते।

तत्र धीरोद्धतस्य धैर्यमुद्धतं भवति। यत्प्रभावादभ्युदयादिभिरुत्सेकः, (उद्धत-धैर्यम्)

शोकादिभिर्वैक्लव्यं, व्यसनादिभिर्दीनत्वं, रागादिभिर्धर्मबाधा, चरितेष्वसदृशस्पर्धा, नीचार्थेष्वप्यजुगुप्सा, अशक्तावेव क्षान्तिः, स्खलितेषु नानुशयः, सदाचारेष्वनादरः, परगुणेषु मात्सर्यं, परव्यसनेषु प्रहर्षः, परापवादेषु प्रीतिः, अस्थानेषु क्रोधः, प्रारब्धेष्वनिर्वाहः, कर्मातिशये विस्मयः, स्वजात्यादिभिश्चाभिमान इति। तत्र- १. अभ्युदयादिभिरुत्सेको यथा-(रघु. ७.६७) इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान् वैदर्भि! पश्यानुमता मयाऽसि। एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः ॥१६॥ यथा वा-(बारा. ८.७४) किं शच्या परतो रतिर्धनपतेर्दूरे भवन्तु स्त्रिय- श्चन्द्रान्तःपुरमेतदस्तु परतः को वैरिणीषूत्सवः । साकं शक्रजित: कलत्रनिवहैः सार्धं च दारैर्मम प्रीत्युल्लासितपाणिपल्लवयुगं मन्दोदरी नृत्यति ।।१७।। २. शोकादिभिर्वैक्लव्यं यथा-(मवीच. ४.५५) प्राणाः प्रयान्ति परितस्तमसा वृतोऽस्मि मर्मच्छिदो मम रुज: प्रसरन्त्यपूर्वाः। अक्ष्णोर्मुखेन्दुमुपधेहि गिरं च देहि हा वत्स! मय्यकरुणो सहसैव मा भूः ॥१८॥ यथा वा-(मामा. ९.२०) मातर्मातर्दलति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमन्तर्ज्वलामि। सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वङ्मोह: स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥१९॥ १. पञ्चदशे प्रकाशे पृ. ८६१-८७८ ।

१०२४ शरृङ्गारप्रकाशे

३. व्यसनादिभिर्देन्यं यथा-(मवीच. ५.३०) वि्लिष्टभागधेयानां द्वयी नः परमा गतिः । धर्मः प्रकृष्यमाणो वा गोप्ता धर्मस्य वा भवान् ॥२०॥ यथा वा-(मवीच. ४.२२) पुण्या ब्राह्मणजातिरन्वयगुण: शास्त्रं/श्लाघ्यं चरित्रं च मे येनैकेन हृतान्यमूनि हरता चैतन्यमात्रां मयि। एक: सन्नपि भूरिदोषगहनः सोडयं त्वया प्रेयसा वत्स! ब्राह्मणवत्सलेन शमितः क्षेमाय दर्पामयः ॥२१॥ ४. रागादिभिर्धर्मबाधा यथा-(रघु. ९.७४) नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत् कृतवान् पङ्क्तिरथो विलङ्ग्य यत्। अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥२२॥ यथा वा-(वेसं. ३.११) अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा स्वैरं शेषे गज इति किल व्याहतं सत्यवाचा। तच्छुरुत्वाऽसौ दयिततनयः प्रत्ययात् तस्य राज्ञः शस्त्राण्याजौ नयनसलिलं चेति तुल्यं मुमोच ।।२३॥ ५. चरितेषु तेष्वसदृशस्पर्धा यथा-(हनुमन्ना. १२.२) क्षुद्राः! सन्त्रासमेनं विजहितहरयो भिन्नशक्रेभकुम्भा युष्माद्गात्रेषु लज्जां दधति परममी सायकाः संपतन्तः । सौमित्रे! तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां, नन्वहं मेघनादः किञ्चित्संरम्भलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ॥ २४॥ यथा वा- तदुन्नतं शार्ङ्गधरस्य रुक्मिणीस्तनाभिघातप्रविलुप्तचन्दनम् । उपैतु तावद् युधि गृध्रकामिनीनिरत्ययाश्लेषविधेयतामुरः ॥२५॥ ६. नीचार्थेष्वप्यजुगुप्सा यथा-(उरा. २.४) पत्नीं क्षत्रियपुङ्गवस्य शमिन: स्वीकर्तुमिच्छन् गुणै- राकृष्टो दशकन्धरः स्वसृधिया धीस्तावदेषा मम। सत्यं नाम तदस्तु तत्र बलवद् विद्वेषिणः किं क्षमं मायासाध्यमिदं विहाय सहजं वीरक्रमं विक्रमम् ॥२६॥

एकोनविंश: प्रकाश: १०२५

यथा वा-(भट्टि. १४.१) ततो दशास्यः स्मरविह्वलात्मा चारप्रकाशीकृतशत्रुशक्तिः । विमोह्य मायामयराममूर्ध्ना सीतामनीकं प्रजिघाय योद्धुम् ॥२७॥ ७. अशक्तावेव क्षान्तिर्यथा-(मवीच. ३.२७) भृगोर्वंशे जातस्तपसि च किलायं स्थित इति द्विषत्यप्यस्माभिश्चिरमिह तितिक्षैव हि कृता। यदा भूयोभूयस्तृणवदवधूनोत्यनिभृत- स्तदा विप्रेऽप्यस्मिन् नमतु धनुरन्याऽस्ति न गतिः ॥२८॥ यथा वा-(मवीच. ३.२०) राजानो मुनयश्चैते महिम्नैव महाक्षमाः । क्षमन्तां नाम, न त्वेव शतानन्दः क्षमिष्यते ॥२९॥ ८. स्खलितेषु नानुशयो यथा- क्रीडतां मृगवनेषु धन्विनां रूपकोटिकदनेऽप्यकम्पिनाम्। (का प्रिया भवति का च विप्रिया सुन्दरीषु बत कामकामिनाम् ॥३०॥१) यथा वा-(वेसं. २.२) आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने- स्तापायास्य न पाण्डुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः । प्रौढानेकधनुर्धरादिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात् ।३१। ९. सदाचारेष्वनादरो यथा-(किराता. ३.१४) जहातु नैनं कथमर्थसिद्धिः संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः । असाधुयोगा हि जयान्तरायाः प्रमाथिनीनां विपदां पदानि ॥।३२।। यथा वा- न सूरयो न स्थविरा न धीराः, पुरः स्थिताः प्राश्निकतां प्रयान्ति । स' तिष्ठते संसदि संशयानः पृष्ठोपविष्टासु विलासिनीषु ॥३३॥

१. उत्तरार्धन्त्वस्माभिर्निर्मितम्। २. सन्तिष्ठत इति यावत्।

१०२६ शृङ्गारप्रकाशे

१०. परगुणेषु मात्सर्यं यथा-(उराच. ५.३२) सिद्धं ह्येतद् वाचि वीर्यं द्विजानां बाह्वोर्वीर्यं यत्तु तत् क्षत्रियाणाम्। शस्त्रग्राही ब्राह्मणो जामदग्न्य- स्तस्मिन् दान्ते का स्तुतिस्तस्य राज्ञः ॥३४॥ यथा वा-(उराच. ५.३४) वन्या/वन्द्यास्ते ह्यविचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ये। यानि त्रीणि/ण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥३५॥ ११. परव्यसनेषु प्रहर्षो यथा- उपतापस्तु शत्रूणां स्वयमन्येन वा कृतः । रति करोति महतीमपकारोऽपकारिणाम् ॥३६॥ यथा वा-(वेसं. ५.२८) चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीबो दुश्शासनासृजा। भङ्क्ता सुयोधनस्योर्वोर्भीमोऽयं शिरसाञ्ञ्चति ॥३७॥ १२. परापवादेषु प्रीतिर्यथा-(मवीच. ३.१९) मातुरेव शिरश्छेदो गर्भाणां चावकर्तनम् । राज्ञां च सवनस्थानां ब्रह्महत्यासमो वधः ॥३८॥ यथा वा-(मवीच. ३.४४) त्वं ब्रह्मवर्चसधनो यदि वर्तमाने यद्वा स्वजातिसमयेन धनुर्धरस्य। उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा दहामि पक्वान्तरस्य सदृशः परशुः करोति ।।३९।। १३. अस्थानेषु क्रोधो यथा-(वेसं. ३.४४) यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे, यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥४०॥

एकोनविंश: प्रकाश: १०२७

यथा वा-(वेसं. ११८) लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशा: स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।४१॥ १४. प्रारब्धेष्वनिर्वाहो यथा-(बारा. ३.३०) दोर्दण्डचरितोच्चण्डो हरचिन्ताचमत्कृतः । कार्मुकारोपणायैष समुत्थाय पुनः स्थितः ॥४२॥ यथा वा-(बारा. ३.३३) रभसादयमादाय कोदण्डं मदनद्विषः। व्रीडामयोऽपि योऽस्त्रं वो वन्दिता पुनरुज्झति ।।४३।। १५. कर्मातिशयैर्विस्मयो यथा-(सेब. २.४३) पेच्छंताण समुद्दं चडुलो वि अउव्वविम्हअरसत्थिमिओ। हणुमंतंमि णिवडिओ सगोरवं वाणराणॅ लोअणणिवहो ॥४४॥ (प्रेक्षमाणानां समुद्रं चटुलोऽपि अपूर्वविस्मयरसस्तिमितः । हनूमति निपतितः सगौरवं वानराणां लोचननिवहः ॥ यथा वा-(सेब. २.४४) उअहिं अलंबहि/घणिज्जं दंठूण गआगअं च मारुअतणअं। विम्हअपरअसे संमुद्धो/मोहंधनारिएसु वि मूढो/गूढो भमइ हिअएसु सिं उच्छाहो ॥ ४५॥ (उदधिमलद्घनीयं दृष्ट्वा गतागतं च मारुततनयम् । विस्मयपरवशेषु संमुग्धो/मोहान्धकारितेषु अपि मूढो/गूढो भ्रमति हृदयेषु तेषामुत्साहः ।) १६. स्वजात्यादिभिश्चाभिमान इति। तत्र जात्यादयो गुणाश्चतुर्विशतिः। चतुर्णामपि नायकानामुत्तमत्वादिहेतव इत्यभिहितं पुरस्तात्१। तत्र-

१. पृ. १००१, १००५ ।

१०२८ शृङ्गारप्रकाशे

धीरोद्धतः पादगुणसंपदा अर्धगुणसंपदा च हीनो मध्यमः कनिष्ठश्च स्यात्। तत्र- मध्यमस्य प्रभावभावदेशकालज्ञानमहारम्भतासौहार्दानि स्युः।

कनिष्ठस्य तु अष्टादशभ्यो यदृच्छयान्येऽपि जात्यादयः षड् न भवन्ति। तेषु- १. जात्यभिमानो यथा-(किराता. १४.२२) वयं क्व वर्णाश्रमरक्षणोचिताः? क्व जातिहीना मृगजीवितच्छिदः?। सहापकृष्टैर्महतामसङ्गतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः ॥४६॥ २. अन्वयाभिमानो यथा-(मवीच. ३.११) ब्रह्मैकतानमनसोऽपि वसिष्ठमुख्यास्त्वं ब्रूहि वीरचरितेषु गुरु: पुराणः । वंशे विशुद्धिमति येन भृगोर्जनित्वा शस्त्रं गृहीतमथ तस्य यदत्र युक्तम् ॥४७॥ ३. अभिजनाभिमानो यथा-(बारा. १.३) अहमेष हरिष्यामि परिणेतुः पुरोऽपि ताम् । नारीपरिभवं सोढुं दाक्षिणात्या न शिक्षिताः ।४८।। ४. निवासाभिमानो यथा-(रघु. ५.६०) एवं तयोरध्वनि दैवयोगादासेदुषोः सख्यमचिन्त्यहेतु। एको ययौ चैत्ररथप्रदेशान् सौराज्यरम्यानपरो विदर्भान् ॥४९॥ ५. आस्पदाभिमानो यथा-(बारा. ८.२) त्वत्काङ्ककारविजये तव राम लङ्डा सीता च ते पुनरियं भवतोऽस्तु दाराः । मत्काङ्ककारविजये तु ममाधिपत्यं तस्यां च ते पुरि कलत्रजने च तत्र ॥ ५०॥ ६. पदाभिमानो यथा-(रघु. ४.१) स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिकं वभौ। दिनान्ते निहितं तेजस्सवित्रेव हुताशनः ॥५१॥ ७. पित्रभिमानो यथा-(विक्र. ४१९) सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयंवृतः पतिर्द्वाभ्यामूर्वश्या च भुवा च यः ॥५२॥ ८. शास्त्राभिमानो यथा- पच्चक्खा हि परोक्खं कहवि तुग्ग(ज्झ)/तुलग्गघडिआहि आगमसुद्धं। संचालिअणिक्कप्पं अणुहूआहि वि महं सुअं मिपि तुलाग्रचअ गरुअं ।। ५३।।

एकोनविंश: प्रकाश: १०२९

(प्रत्यक्षत्द्धिं परोक्षं कथं वा तव घटिताद्धि आगमशुद्धम् । सञ्चालिता निष्कम्पमनुभूताद्धि अपि मम श्रुतमेव गुरुकम् ॥ ९. वाग्गि्मिताभिमानो यथा-(किराता. १४.३) विविक्तवर्णाडभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम् । प्रवर्तते नाऽकृतपुण्यकर्मणां प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वती ।५४॥ १०. कलावैदग्ध्याभिमानो यथा-(कुसं. ३.१०) तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा। कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेरधैर्यच्युतिं, के मम धन्विनोऽन्ये? ॥ ५५॥ ११. चतुरताभिमानो यथा-(हरिविजये) बहुमण्णसि हरिप्पणअं संदाणेसि तिअसेस पाअअवअणं। ओजह मुद्धसभावं संभावेसु सुरणाह! जाअवलोअं ॥५६॥ (बहुमन्यसे हरिप्रणयं सन्दानयसि त्रिदशेशपादपरत्नम् । अपजहिहि मुग्धस्वभावं सम्भावय सुरनाथ! यादवलोकम् ।।) १२. रूपसंपदभिमानो यथा-(राच. ११.८७/८८) म्लानाकृती मलिनचीरधरौ नरौ तौ नीराजनार्थमिव यस्य कृतौ/मे विहितौ विधात्रा। देवद्रुमस्तबकबद्धजयावतंस- स्त्वां देवरो नमतु मैथिलि! कुम्भकर्ण: ॥५७॥ १३. सौभाग्याभिमानो यथा- एकस्मिञ् शयने मया मयसुतामालिङ्गय निद्रालसा- मुन्निद्रं शयितेन मच्चरणयोः संवाहनव्यापृताम्/ता। पादाग्रेण तिलोत्तमा स्तनतटे सस्नेहमापीडिता हर्षावेगसमर्पितानि पुलकान्यद्यापि नो मुञ्चति।।५८॥ १४. त्यागाभिमानो यथा- केत्तिअमेत्त व्व धरा, मह बलिणो तुंत्थ/तुज्झ? पत्थमाणस्स/मग्गमाणस्स । अप्पा ण केवलं चिअ अहं वि लहुईकओ कण्ह। ॥५९॥ {कियन्मात्रेव धरा महाबलिन:(तः) तव प्रार्थयमानस्य (मृग्यमाणस्य)। आत्मा न केवलमेव अहमपि लघुकीकृतः कृष्ण! ॥

१०३० शृङ्गारप्रकाशे

१५. शौर्याभिमानो यथा-(मामा. ५.३२) धैर्य निधेहि हृदये हत एष पाप: किं वा कदाचिदपि केनचिदन्वभावि। सारङ्गसङ्गरविधाविभकुम्भकूटकुट्टाकपाणिकुलिशस्य हरे: प्रमादः ॥६०॥ १६. अदीनवाक्यताभिमानो यथा-(वेसं. ५.३) मातः! किमप्यसदृशं विकृतं वचस्ते सुक्षत्रिया क्व भवती? क्व च दीनतैषा?। निर्वत्सले! सुतशतस्य विपत्तिमेतां त्वं नानुचिन्तयसि रक्षसि मामयोग्यम् ॥६१॥ १७. शक्त्यभिमानो यथा-(बारा. १.४४) सार्धं हरेण हरवल्लभया च देव्या हेरम्बषण्मुखवृषप्रमथावकीर्णम्। कैलासमुद्धतवतो दशकन्धरस्य केयं जरद्धनुषि दुर्दम/दुर्मद-दो:परीक्षा ॥६२॥ १८. दक्षताभिमानो यथा-(बाभा. १.८३) कस्य द्रोणो धनुषि न गुरु: स्वस्ति देवव्रताय च्छन्नाभ्यासः कुरुपतिरयं श्रीसमुत्थैर्विलासैः। भोः कर्णाद्याः! शृणुत तदिमां ब्राह्मणस्यास्य वाणीं राधायन्त्रं रचयत पुनर्विद्धमप्यस्त्वविद्धम् ॥६३।

धैर्यौद्धत्यहेतवश्चास्याष्टौ विशेषगुणाः - मानः, तेजः, शौण्डीर्यं, विलासः, विकत्थना, अस्थिरत्वम्, अगम्भीरता, साहसमिति। तत्र- १. परिभवासहिष्णुत्वं मानः ; यथा-(हनुमन्नाटके १४.६) धिग्धिक्छक्रजितं, प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा? स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः?। न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभटान्; जीवत्यहो रावणः ॥६४॥ यथा वा- व्यसनं तात! सा लक्ष्मीर्वर्जनीयैव सा नृभिः । प्राप्यते विषमं कृत्वा या दैन्यध्वजमञ्जलिम् ॥६५॥

एकोनविंश: प्रकाश: १०३१

२. अधिक्षेपादनल्पोद्गारविशेषस्तेजः ; यथा-(किराता. १५.४६) विफलीकृतयत्नस्य क्षतबाणस्य शम्भुना। गाण्डीवधनुषः खेभ्यो निश्चचार हुताशनः ॥६६॥ यथा वा-(किराता. १५.४७) स पिशङ्गजटावलि: किरन्रुरुतेजाः परमेण मन्युना। ज्वलितौषधिजातवेदसा हिमशैलेन समं विदिद्युते ॥६७।। ३. गर्वप्रकर्ष: शौण्डीर्यम्; यथा-(राच. १९.८७-८८) चक्रं वा मधुहा कृतान्तगृहिणीदत्ताश्रपञ्चाङ्गुलं वज्रं भूधरपक्षशोणितसुरापानोन्मदं वा वृषा। शूलं वाउन्धकरक्तबिन्दुनिचितं गृहणातु शूलायुधो धृष्टद्युम्नमहं निहन्मि समरे, कश्चित् परित्रायताम् ।६८। यथा वा-(मवीच. ३.२४) तपो वा शस्त्रं वा व्यपदिशति यः कश्चिदिह व: स दर्पाद् दुर्नामं द्विषमसहमान: स्खलयतु। अरामां निस्सीरध्वजदशरथीकृत्य वसुधा- मतृप्तस्तत्कुल्यानपि परशुरामः शमयति ॥६९॥ ४. गर्वजनिता दृष्ट्यादिचेष्टा विलास: ; यथा-(उराच. ६.१९) दृष्टिस्तृणीकृतजगत्न्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम्। कौमारकेऽपि गिरिवद् गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ।।७०।। यथा वा-(महानाटके १२.२) क्षुद्रा :! सन्त्रासमेनं विजहित हरयो भिन्नशक्रेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायकाः संपतन्तः । सौमित्रे! तिष्ठ, पात्रं त्वमसि नहि रुषां, नन्वहं मेघनादः किञ्चित्संरम्भलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ॥७१॥ ५. स्वगुणश्लाघा विकत्थना ; यथा-(वेसं. ३.३३) देश: सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् ह्रदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहात्।

१०३२ शृङ्गारप्रकाशे

तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरूण्यस्त्राणि भास्वन्ति मे यद् रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनः क्रोधनः ॥७२॥ यथा वा-(वेसं. ५.२७) सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽ्यम् ॥७३॥ ६. प्रारम्भेष्वकालप्रतीक्षाऽस्थिरत्वं ; यथा-(वेसं. ६.१) तीर्णे भीष्ममोदधौ, कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते, शल्ये च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ।७४॥ यथा वा-(८३७-३८ पृ.) ऊरू निपीड्य गदया यदि नाद्य तस्य पादेन रत्नमुकुट शकलीकरोमि। देहं निपीतनिजधूमविजृम्भमाणज्वालाजटालवपुषि ज्वलने जुहोमि । ७५॥ ७. रागादिभिराशयप्रकाशनम् अगम्भीरता; यथा-(दअ. २.९) एतां पश्य पुरः स्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हर: कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- र्मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्मण्डनम् ॥७६॥ यथा वा- तदुन्नतं शार्ङ्गधरस्य रुक्मिणीस्तनाभिघातप्रविलुप्तचन्दनम् । उपैतु तावद् युधि गृध्रकामिनीनिरत्ययाश्लेषविधेयतामुरः ॥७७॥ ८. कार्येष्वविमृश्य प्रवृत्तिः साहसं; यथा- हद्धुं गाहिअमोलिं अद्धच्छिण्णसिधिलं अ मोंत्तूण सिरं। कंठपडिआसधारो उव्वंतेऊण वाहिओ जेण असि ।७८॥ हन्तुं गृहीतमौलिम् अर्धच्छिन्नशिथिलं च मुक्त्वा शिरः । कण्ठपतितास्त्रधारो (रं नभस्थले) वाहितो येनासि: ॥]

एकोनविंश: प्रकाश: १०३३

यथा वा- आचार्यं किं निहन्मि प्रचलदसिलतापञ्जरप्रावृताशं नागानां वृन्दबन्धं किमुत घनघटाभोगभीमं भिनद्यि। अस्मिन् नानास्त्रशस्त्रावलिशबलबलच्चापचक्रान्धकारे राज्ञां तावत् समाजे भयलुलितसितच्छत्रषण्डे पतामि ।। ७९॥

(धीरोद्धतस्य भावाः) सोऽयमनयोर्विशेषगुणयोगः स्वाभाविको निरतिशयः आन्तरः, नित्यं चाल्पोपरागः, यत्प्रभावात् तदनुरूपा एव रत्यादयो जायन्ते। तत्र - १. मध्यमस्य रतिर्यथा-(किराता. ३.३७) अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं रामार्पितं दृष्टिविलोभि दृष्टम् । मन:प्रसादाञ्जलिना निकामं जग्राह पाथेयमिवेन्द्रसूनुः ॥ ८०॥ कनिष्ठस्य यथा-(बारा. १.४०) निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं, वक्त्रस्य दासः शशी कान्तिः प्रावरणं तनूर्मधुमुचो यस्याश्च वाच: किल। विंशत्या रचिताञ्जलि: करतलैस्त्वां याचितो रावण- स्तां द्रष्टुं जनकात्मजां हृदय! हे नेत्राणि मित्रीकुरु ।। ८१।। २. मध्यमस्य रतिः (प्रीतिः); यथा-(उराच. ६.१९) दत्तेन्द्राभयदक्षिणैर्भगवतो वैवस्वतादामनो- र्दृप्तानां दहनाय दीपितनिजक्षात्रप्रतापाग्निभिः । आदित्यैर्यदि विग्रहो नृपतिभिर्धन्यं ममैतत् ततो दीप्ताग्रस्फुरदुग्रदीधितिशिखानीराजितज्यं धनुः ॥ ८२॥ सैव कनिष्ठस्य यथा-(बारा. १.३०) येनारोपणकर्मणाऽपि बहवो वीरव्रतं त्याजिता: कार्य सज्जितबाणमीश्वरधनुस्तद्दोर्भिरेभिर्मया। स्त्रीरत्नं तदगर्भसम्भवमितो लभ्यं च लीलायितं तेनैषा मम फुल्लपङ्डजवनच्छाया दृशां विंशतिः ॥८३॥

१. द्र. अत्रैव पृ. ६१४ ।

१०३४ शृङ्गारप्रकाशे

३. मध्यमस्येति (उत्कण्ठा) यथा-(विक्रमो. १.२०) एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी।। ८४।। कनिष्ठस्य यथा-(बारा. ३.९) इन्दुः सीतावदनसदृशो, जानकीनेत्रहृद्य लीलाम्भोजं, विसकिसलया मैथिलीहासभासः । सम्यक् साम्यादिति हि बहवस्तस्य जाता जगत्यां लङ्काभर्तुर्जनकतनयाविप्रलम्भे विनोदाः ॥ ८५।। ४. मध्यमस्य चिन्ता यथा- तं णत्थि जं सहिअणो ण भणेज्ज पेच्छक्ख मन्तु दूमिअहिअअं। अणुणेजअ जप्पंतो जइ णवरं वम्महो मिअंकोंवविअंओ ॥ ८६॥ (तन्नास्ति यत् सखी सखिजनो न भणेत् प्रेक्षस्व क्षमतां मन्तुदूनहृदयम् । अनुनयेत् जल्पन् यदि केवलं मन्मथो मृगाङ्कोपेतः । कनिष्ठस्य यथा-(सेब. ११.२७) अब्भत्थणं ण गेण्हइ तीरइ तिहुअणसिरीअ वि ण लोहेउं। ण गणेइ सरीरभअं कह मंतेण/मण्णे होज्ज जाणई साणुणआ ॥८७॥ (अभ्यर्थनां न गृहणाति शक्यते त्रिभुवनश्रियाऽपि न लोभयितुम् । न गणयति शरीरभयं कथं मन्त्रेण मन्ये भवेज्जानकी सानुनया ।।) ५. मध्यमस्य स्मृतिर्यथा-(मामा. ४.८) तन्मे मनः क्षिपति यत् सरसप्रहारमालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया।

कनिष्ठस्य यथा-(उरा. ५.११) गण्डूषाशोषिताब्धिप्रचलजलचरोत्फालजातस्मितानां हेलाकृष्टार्कचन्द्रद्विगुणकृतमहाकुण्डलाभोगभाजाम् पीनांसस्थापिताशाद्विरदमदमषीमांसलांसस्थलानां दूरं यातस्य वत्स! स्मरति दशशिरास्त्वच्छिशुक्रीडितानाम् ॥८९॥

एकोनविंश: प्रकाश: १०३५

६. मध्यमस्य मतिर्यथा-(मामा. १.३२) मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् । इत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्मिन् कामश्च जृम्भितगुणो नवयौवनं च ।। ९०।। कनिष्ठस्य यथा-(सेब. ११.२८) पइ-माहप्प-णिसण्णा अवमण्णिअ-सेस-पुरिससोंडीरा। जइ णवरं होज्ज वसे लुअराहवसीसदंसणे जणअसुआ । ९१॥

यदि केवलं भवेद् वशे लूनराघवशीर्षदर्शने जनकसुता ।।) ७. मध्यमस्य वितर्को यथा-(शाकु. ६.१०) स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु क्लिष्टं नु तावत् फलमेव पुण्यम्। असन्निवृत्त्यै तदतीतमेते मनोरथा नाम तटप्रपातः ॥९२॥ कनिष्ठस्य यथा-(किराता. १६.१८) माया स्विदेषा मतिविभ्रमो वा ध्वस्तं नु मे वीर्यमुताहमन्यः । गाण्डीवमुक्ता हि यथा पुरा मे पराक्रमन्ते न शराः किराते ॥९३॥ ८. मध्यमस्य शङ्का यथा-(वेसं. ३.९) किं शिष्याद् गुरुदक्षिणां गुरुगदाद् भीमप्रियः प्राप्तवान् अन्तेवासिदयालुरुज्झितघृणेनासादितो जिष्णुना गोविन्देन सुदर्शनस्य निशितं धारापथं प्रापितः शङ्के नापदमन्यतः खलु गुरोरेभ्यश्चतुर्थादहम् ॥९४॥ कनिष्ठस्य यथा-(वेसं. २.९) किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखं नाद्यापि सम्भाविता। अन्यस्त्रीजनसङ्कथालघुरहं स्वप्ने त्वया लक्षितो दोषं पश्यसि किं प्रिये! परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥९५॥ ९. मध्यमस्य निद्रा यथा-(माघ. ११.१०) गतमनुगतवीणैरेकतां वेणुनादैः कलमविकलतालं गायकै(नै)र्बोधहेतोः । असकृदनवगीतं गीतमाकर्णयन्तः सुखमुकुलितनेत्रा यान्ति निद्रां नरेन्द्राः ॥९६॥

१०३६ शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठस्य यथा-(पृ. ८९५) व्रीहि: स्तम्बकरिः, प्रभूतपयसः प्रत्यागता धेनवः प्रत्युज्जीवितमिक्षुणा भृशमिति ध्यायन्नपेतान्यधीः । सान्द्रोशीरकुटुम्बिनीस्तनभरव्यालुप्तघर्मक्लमो देवे नीरमुदारमुज्झति सुखं शेते निशि ग्रामणीः ॥९७॥ १०. मध्यमस्य सुप्तं यथा-(उरा. १.२) जृम्भाविजिहनित/विजृम्भित-दृशः प्रथमप्रबुद्ध- लक्ष्मीकराम्बुरुहलालनलालसस्य गात्राप्रवृत्ति/वर्तिभरसस्मित/खर्वित-शेषमव्या- दव्याहतं मुरजित: कृतकप्रसुप्तम् ।। ९८।। कनिष्ठस्य यथा-(बारा. ८.२७) निस्तन्द्रैर्दिग्दिपेन्द्रैर्युगपदुपगते बोधनायाधिवक्षः प्रारब्धे द्वन्द्वयुद्धे प्रचुरमदचयोच्चण्डगण्डैश्चतुर्धा। निद्रामुद्रां न मुञ्चत्यपि तु खुरुखुराघोषगर्भोरुघोणा- घूत्कारैर्घोरतारैः स्वपिति पिहितद्ङ् निर्भर कुम्भकर्ण: ॥९९॥ ११. मध्यमस्य प्रबोधो यथा-(रघु. ९.७१) उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विधूतनिद्रः । अरमत मधुरस्वराणि शृण्वन् विहगविकूजितवन्दिमङ्गलानि ॥१००॥ कनिष्ठस्य यथा-(सेब. १२.४०) ताव अ रक्खसणाहो पाआरंतरिअ-कडइअं कइसेण्णं। रणमहिअं अगणेंतो णिअए णिद्दापरिक्खअंमि विउद्धो ॥१०१॥ (तावच्च राक्षसनाथः प्राकारान्तरितकटकितं कपिसैन्यम् । रणमहितमगणयन् निजके निद्रापरिक्षये विबुद्ध: । १२. मध्यमस्य व्रीडा यथा-(बारा. २.२८) सेष्यं पश्यति षण्मुखे भगवती कोदण्डशिक्षाश्लथं धम्मिल्लं विरचय्य चुम्बितवती यं वत्सला मूर्धनि। सोढा सोऽपि हि भार्गवो गुरुतनुर्निर्भर्त्सनां रावणा- दित्याकर्ण्य गणैर्वृतः स्मितमुखैरीशोऽपि लज्जिष्यते ॥१०२॥

एकोनविंश: प्रकाश: १०३७

कनिष्ठस्य यथा-(वेसं. १.२६) भूय: परिभवक्षान्तिलज्जाबन्धुरिताननम् । अनिश्शेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ॥१०३॥ १३. मध्यमस्य हर्षो (/धृतिः) यथा-(बारा. ५.९) न प्रीते परमेश्वरेऽपि शिरसां छेदेन होमेन वा ज्यावल्लीनहनेन चामरपतौ द्वारार्गलासङ्गिनि संप्रत्यैलबिलात१ तथा नच हते विश्वातिथौ पुष्पके द्रष्टव्या जनकात्मजेत्यथ यथा लङ्केश्वरो मोदते ॥१०४॥ कनिष्ठस्य यथा-(वेसं. २.१३) नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषाऽर्धकथिते किञ्चिन्मया व्याहृतम् । मां प्रत्याययितुं विमूढहृदयं दिष्ट्या कथाऽन्तं गता मिथ्यादूषितयाऽनया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगत् ॥१०५॥ १४. मध्यमस्य रोमाञ्चो यथा-(उराच. ५.१८) एतस्मिन् मसृणितराजपट्टकान्ते मोक्तव्या कथमिव सायकाः शरीरे। यत्प्राप्तौ मम परिरम्भणाभिलाषादुन्मीलत्पुलककदम्बमङ्गमास्ते ॥१०६॥ कनिष्ठस्य यथा-(सेब. १५. ६६) पुलअं जणेंति दहकंधरस्स राहवसरा सरीरम्मि अडंता। जणअतणआपओहरप्फंसमहग्घा विअ करअलाअट्ठिअ विमुक्का ।।१०७। पुलकं जनयन्ति दशकन्धरस्य राघवशराः शरीरे पतन्तः । जनकतनयापयोधरस्पर्शमहार्घा इव करतलाकृष्टविमुक्ता: ॥।) १५. मध्यमस्य हासो यथा-(उराच. ५.३३) कोप्येष सम्प्रति नवः पुरुषावतारो वीरो न यस्य भगवान् भृगुनन्दनोऽपि। पर्याप्तसप्तभुवनाभयदक्षिणानि पुण्यानि तातचरितानि च यो न वेद ॥१०८॥ कनिष्ठस्य यथा-(वेसं. २.२८) दुश्शासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा व्यथितोरुभङ्गे। तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा ॥१०९॥

१. ऐलबिल: कुबेरः।

१०३८ शृङ्गारप्रकाशे

१६. मध्यमस्योत्साहो यथा-(उराच. ६.१६) आयुष्मतः किल लवस्य नरेन्द्रसैन्यैरायोधनं ननु किमात्थ सखे! तथेति। अद्यास्तमेतु भुवनेष्वपि राजशब्दः क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शममद्य यान्तु ॥११०॥ कनिष्ठस्य यथा-(बारा. ४. ५८) लूनक्षत्रियकण्ठकन्दलगलत्कीलालनिर्वापित: प्रत्युद्भूतशिखाकलापहुतभुग्झङ्कारिभिर्मार्गणैः एतद् वै सुरवक्त्रकालकबलव्यापारमभ्यस्यतु ॥१११ ॥ १७. मध्यमस्य ग्लानिर्यथा-(शाकु. २.४) अनवरतधनु्ज्यास्फालनादेव पूर्वं रविकिरणसहिष्णु स्वेदलेशैरभिन्नम् । अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति ॥११२॥ कनिष्ठस्य यथा-(किराता. १०१०) यमनियमकृशीकृतस्थिराङ्ग: परिददृशे विधृतायुधः स ताभिः । अनुपमशमदीप्ततागरीयान् प्लुतपदपङ्क्तिरथर्वणेव वेदः ॥११३॥ १८. मध्यमस्य क्रोधो यथा-(मवीच. ३.४०) अन्तर्धैर्यभरेण वृद्धवचसा संपण्डिय पिण्डीकृतो हन्मर्मान्त्रितशल्यवत् परिदहन् मन्युश्चिरं यः स्थितः । स्फूर्जत्येष स एव संप्रति मम न्यक्कारभिन्नस्थितिः कल्पापायमरुत्प्रकीर्णपयस: सिन्धोरिवौर्वानल: ॥११४॥ कनिष्ठस्य यथा- तृप्तिर्यस्य न वैरिमांसकबलैर्भक्ष्यैरिवोत्पद्यते येनास्थीनि न चर्वितानि सुचिरं कृत्वा मृणालस्पृहाम् । येनासृक् परिमथ्य दोर्भिरमितं पीतं न शत्रो: क्षणाद् युक्तायुक्तविचारणाक्षमवतः षण्डस्य कोपेन किम्? ॥११५॥ १९. मध्यमस्य शोको यथा-(उराच. २.२६) चिराद् वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः कुतश्चित् संवेगात् प्रचल इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूढग्रन्थिः स्फुटित इव हन्मर्मणि पुनः पुरावृत्तः शोको विकलयति मां नूतन इव ॥११६।

एकोनविंश: प्रकाश: १०३९

कनिष्ठस्य यथा-(मामा. ९.१२) दलति हृदयं गाढोद्वेगं, द्विधा न तु भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं, न मुञ्चति चेतनाम्। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः, करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी, न कृन्तति जीवितम् ॥११७॥ २०. मध्यमस्याश्रु यथा- ततः कैरप्युक्ते परिणयविधौ काष्ठमुनिभिः पुराणैरातङ्कग्लपितहृदयेन क्षितिभृता। विना वाचं नैतत् क्षममिति निधायाननमधः पतद्बाष्पाम्भोभिर्लिखितमिव दत्तं प्रतिवच: ॥११८॥ कनिष्ठस्य यथा-(वेसं. ५.१०)

र्बाह्यैः स्यन्दनवर्त्मनां परिचयादाकृष्यमाणः शनैः । वार्तामङ्गपतेर्विलोचनजलैरावेदयन् पृच्छतां शून्येनेव रथेन याति शिबिरं शल्यः कुरून् शल्ययन् ।११९॥ २१. मध्यमस्य स्वेदो यथा-(रघु. ९.६८) तस्य कर्कशविहारसम्भवं स्वेदमाननविलग्नजालकम्। आचचाम सतुषारशीतलो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः ॥१२०॥ कनिष्ठस्य यथा-(माघ. २.१८) दधत् सन्ध्यारुणव्योमस्फुरत्तारानुकारिणीः । स्वेदविप्रुषः ॥१२१।। २२. मध्यमस्य श्रमो यथा- कदलतलनिषण्णं सद्मनि श्रान्तिहेतो- र्व्यजनि जनकपुत्रीवाससः पल्लवेन। अगणितनिजखेदः साधु संवाहनाभिः परिचरति च हृष्यन् लक्ष्मणो रामभद्रम् ॥१२२॥

१०४० शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठस्य यथा-(मवीच. ५.४) विस्रंसयन्ती परिगृह्य पक्षौ जाता ममाप्युत्पतनश्रमार्तिः । शक्तिर्हि कालस्य विभोर्जराख्या शक्त्यन्तराणां प्रतिबन्धहेतुः ॥१२३॥ २३. मध्यमस्य मूर्छा यथा-(मवीच. ४. ५५) प्राणाः प्रयान्ति परितस्तमसाऽऽवृतोऽस्मि मर्मच्छिदो मम रुजः प्रसरन्त्यपूर्वाः। अक्ष्णोर्मुखेन्दुमुपधेहि गिरं च देहि हा वत्स! मय्यकरुणः सहसैव मा भूः ॥१२४॥ कनिष्ठस्य यथा-(किराता. १३.३०) अथ दीर्घतरं तमः प्रवेक्ष्यन् सहसा रुग्णरयः स सम्भ्रमेण। निपतन्तमिवोष्णरश्मिमुर्व्यां वलयीभूतधनुर्धरां च मेने ॥१२५॥ २४. मध्यमस्य गर्वो यथा-(मवीच. ३.३७) धर्म्ये कर्मणि/धर्मे ब्रह्मणि कार्मुके च भगवानीशो हि मे शासिता सर्वक्षत्रनिबर्हणस्य विनयं कुर्युः कथं क्षत्रियाः?। सम्बन्धस्तु वसिष्ठमिश्रविषये मान्यो जरावानिति स्पर्धायामधिकः, समश्च धनुषि ज्ञाने च नास्त्येव मे ॥१२६॥ कनिष्ठस्य यथा-(बारा. १.६०) परिषदियमृषीणामेष वृद्धो नरेन्द्रः कथमिव तदमुष्मिन् मैथिलीलालसोऽपि। निजभुजबलदृप्यद्वीरसर्गे समाजे हठहरणविनोदं राक्षसेन्द्र: करोतु ॥।१२७।। २५. मध्यमस्य मदो यथा- अंसस्रंसिगजेन्द्रकृत्तिवसनं सन्नद्धमेघप्रभं प्रभ्रष्टप्रणयोपनीतशशभृल्लेखावतंसं च तत्।

वन्देऽर्धासनसंस्थितं तव मधुक्षीबं महाभैरवम् ॥१२८॥

एकोनविंश: प्रकाश: १०४१

कनिष्ठस्य यथा- आघूर्णद्वपुषः स्खलन्मृदुगिर; किञ्चिल्लसद्वाससो रेवत्यंसनिषण्णनिस्सहभुजस्याताम्रनेत्रद्युतेः - श्वासामोदमदान्धषट्पदकुलव्यालुप्तकण्ठस्रज: पायासुः. परिमन्थराणि हलिनो मत्तस्य यातानि वः ॥१२९॥ २६. मध्यमस्यामर्षो यथा-(उराच. ४.३) अपत्ये यत् तावद् दुरितमभवत् तेन महता विषक्तस्तीव्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता। पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे निकृन्तन् मर्माणि क्रकच इव मन्युर्विरमति ॥१३०॥ कनिष्ठस्य यथा-(बारा. ९.४३) लङ्डाधीशस्य मायाचयचतुरमतेर्मैथिलीनाथचाप- व्यापारोद्वान्तबाणव्रणनधृतरुषः स्वां प्रतिज्ञां विवक्षोः । ग्रीवागर्भप्रणालीसरणिसमुदितैकैकवर्णक्रमेण च्छिन्नोद्भिन्नैर्मुखाब्जैः कथमपि हि गिरामेति पङ्क्ति: समाप्तिम् ॥१३१॥ २७. मध्यमस्यासूया यथा-(रघु. ९.६४) निर्घातोग्रैः कुञ्जलीनान् जिघांसुर्ज्यानिर्घोषैः क्षोभयामास सिंहान् । नूनं तेषामभ्यसूयापरोऽभूद् वीर्योदग्रे राजशब्दे मृगाणाम् ॥१३२॥ कनिष्ठस्य यथा-(मवीच. २.२९) यत् क्षत्रियेष्वपि पुनः स्थितमाधिपत्यं तैरेव सम्प्रति धृतानि पुनर्धनूंषि। उन्माद्यतां भुजबलेन मयाऽपि तेषा- मुच्छद्वलानि चरितानि पुनः श्रुतानि ॥१३३॥ २८. मध्यमस्येर्ष्या यथा-(रघु. ३.४८) यदात्थ राजन्यकुमार! तत् तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः । जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवद्गुरुं लङ्घयितुं ममोद्यतः ॥१३४॥

१०४२ शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठस्य यथा-(माघ. १५.१) अथ तत्र पाण्डुतनयेन सदसि विहितं मधुद्विषः । मानमसहत न चेदिपतिः परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ॥१३५॥ २९. मध्यमस्योग्रता यथा-(मवीच. ३.१६) एकस्य राघवशिशो: कृतचापलस्य कृत्त्वा शिरो मयि वनाय पुनः प्रयाते। स्वस्थाश्चिराय रघवो जनकाश्च सन्तु मा भूत् पुनर्बत कथञ्चिदतिप्रसङ्ग: ॥१३६॥ कनिष्ठस्य यथा-(बारा. १.६१) कुर्वन् मौर्वी-निवेश-क्रमनमदटनिष्ठ्यूत-टङ्कार-टङ्कं शम्भोः कोदण्डदण्डं डमरितभुवनं भूर्भुवस्स्वस्त्रयोऽपि । यस्तामेनां वरीता रसयति तदसृक् चन्द्रहासो ममासि: कण्ठास्थि-ग्रन्थि-शुक्लीकरण-भव-रणत्कारवाचालधारः ॥१३७॥ ३०. मध्यमस्य जुगुप्सा यथा-(बारा. २.३७) चापाचार्यः पशुपतिरभूत् कार्त्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्त: सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहास: ॥१३८॥। कनिष्ठस्य यथा-(वेस. २.२५) हस्ताकृष्टविलोलकेशवसना दुश्शासनेनाज्ञया पाञ्चाली मम राजचक्रमभितो गौर्गौरिति व्याहता। तस्मिन्नम्ब! ततज्यकार्मुकधरो नासीत् पृथानन्दनो यून: क्षत्रियवंशजस्य कृतिनः क्रोधास्पदं किं न तत्? ॥१३९॥ ३१. मध्यमस्य विस्मयो यथा-(मवीच. २.३९) अप्राकृतस्य चरितातिशयस्य भागैरत्यद्भुतैर्मम हृतस्य तथाऽप्यनास्था। कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेयो माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥१४०॥ कनिष्ठस्य यथा-(मवीच. १.५४) दोर्लीलाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- ष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम: -

एकोनविंश: प्रकाश: १०४३

प्राक्प्रत्युप्तकपालसम्पुटमितब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥१४१॥ ३२. मध्यमस्य चपलता यथा-(रघु. ६.१३) कश्चित् कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्विरेफम्। रजोभिरन्त :- परिवेषबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयाञ्चकार ।१४२॥ कनिष्ठस्य यथा- धावति तरुमारोहति कूपं लङ्मयति शकटमुत्क्षिपति। तिनवति तिनवति गायति दृष्ट्वा परयोषितं षिङ्ग: ।१४३।। ३३. मध्यमस्यालस्यं यथा-(मामा. १.२०) गमनमलसं रम्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किञ्चैतत् स्यात् किमन्यदतोऽथ वा। भ्रमतु भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥१४४॥ कनिष्ठस्य यथा-(पृ. ८९१) आर्द्रा: स्रजो मलयजोदकमच्छमेकं वासश्च वासवरिपुर्ममृषेऽलसाङ्ग: । सञ्चिक्लिशे कलितरुद्रनिकेतनाद्रिभरेण तत्क्षणमसौ मणिभूषणानाम्।१४५॥ ३४. मध्यमस्य भयं यथा-(मामा. ५.२०) नादस्तावद् विकलकुररीकूजितस्निग्धतार- श्चित्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति । अन्तर्भिन्नं भ्रमति हृदयं विह्वलत्यङ्गमङ्गं देहस्तम्भ: स्खलयति गति, कः प्रकारः? किमेतत्? ॥१४६॥ कनिष्ठस्य यथा-(कुसं. ३.५१) स्मरस्तथाभूतमयुग्मनेत्रं नालक्षयत् साध्वससन्नहस्तः स्रस्तं शरं चापमपि स्वहस्तात् ॥१४७॥ ३५. मध्यमस्य त्रासो यथा- अज्ज वि हरी चमक्कइ जं कह कह वि ण मंदरेण दलिआइ। चंदकलाकंदलकोमलाइ लच्छिए अंगाइ॥१४८।

१०४४ शृङ्गारप्रकाशे

अद्यापि हरिश्चमत्कृतो यत् कथं कथमपि न मन्दरेण दलितानि। चन्द्रकलाकन्दलकोमलानि लक्षयित्वा लक्ष्म्या अङ्गानि ।।] कनिष्ठस्य यथा-(किराता. १.२४) कथाप्रसङ्गेन जनैरुदाहृतादनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः । तवाभिधानाद् व्यथते नताननः सुदुस्सहान्मन्त्रपदादिवोरगः ॥१४९॥ ३६. मध्यमस्य कम्पो यथा-(उराच. ५.३५) क्रोधेनोद्धतधूमसंकुलकर: सर्वाङ्गजो वेपथुः किञ्चित्कोकनदच्छदस्य सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः । वक्त्रे कान्तिमिदं च वक्त्रमनयोर्भङ्गेन भीमभ्रुवो- श्चन्द्रस्योद्भटलाञ्छनस्य कमलस्योद्भ्रान्तभृङ्गस्य च ।१५०॥ कनिष्ठस्य यथा-(मवीच. ३.४३) ब्रह्मक्षत्रसमाजमाक्षिपसि यद् वत्से च घोराशय- स्तेनातिक्रमणेन दुःखयसि नः पाल्योऽपि सम्बन्धतः । आतस्त्वां प्रति कोपकम्पतरल: शापोदकं दक्षिण: प्राक्संस्कारवशेन चापमितरः पाणिर्ममान्विष्यति ॥१५१॥ ३७. मध्यमस्य स्तम्भो यथा-(रघु. २.३१) सव्येतरस्तस्य भुजः प्रहर्तुर्नखप्रभारूषितकङ्कपत्ने। सक्ताङ्गुलि: सायकपुङ्ढ एव चित्रार्पितारम्भ इवावतस्थे ।१५२॥ कनिष्ठस्य यथा-(मामा. १.३५) वारं वारं तिरयति दृशावुद्वमन् बाष्पपूर- स्तत्सङ्कल्पोपहितजडिम स्तम्भमभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाङ्गुलीक: पाणिर्लेखाविधिषु नितरां वर्तते, किं करोमि? ॥१५३॥ ३८. मध्यमस्य व्याधिर्यथा-(रघु. ८.९३) तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद। प्राणान्तहेतुमपि तं भिषजामसाध्य लाभं प्रियानुगमने त्वरया स मेने ॥१५४॥

१. रघु. ६.९३ इति राघव: HOS.

एकोनविंश: प्रकाश: १०४५

कनिष्ठस्य यथा-(मामा. १.४२) अभिहन्ति हन्त कथमेष माधवं सुकुमारकायमनवग्रहः स्मरः । अचिरेण वैकृतविवर्तदारुण: कलभं कठोर इव कूटपाकल: ।१५५॥ ३९. मध्यमस्योन्मादो यथा-(विक्रमो. ४.१) नवजलधरः सन्नद्धोऽ्यं न दप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी ॥१५६॥ कनिष्ठस्य यथा-(मामा. ९.२७) नवेषु लोध्रप्रसवेषु कान्तिर्दृशः कुरङ्गेषु गतं गजेषु । लतासु नम्रत्वमिति प्रमथ्य व्यक्त विभक्ता विपिने प्रिया मे ॥१५७॥ ४०. मध्यमस्य विषादो यथा- यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये! तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥१५८॥ कनिष्ठस्य यथा-(मामा. ४.३) चिरादाशातन्तुस्त्रुटतु बिसिनीसूत्रभिदुरो महानाधिर्व्याधिर्निरवधिरिदानीं प्रसरतु । प्रतिष्ठामव्याजां व्रजतु मयि पारिप्लवधुरा, विधि: स्वास्थ्यं धत्तां, भवतु कृतकृत्यश्च मदनः ॥१५९॥ ४१. मध्यमस्य वैवर्ण्यं यथा-(रघु. ११.८०) तेन भूमिनिमितैककोटि तत् कार्मुकं च बलिनाऽधिरोपितम् । प्राप वर्णविकृतिं च भार्गवो वृष्टिधौत इव वासवध्वजः ॥१६०॥ कनिष्ठस्य यथा-(रघु. ६.६७) सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभाव स स भूमिपालः ॥१६१॥

१. कूटपाकलो हस्तिज्वरः।

१०४६ शृङ्गारप्रकाशे

४२. मध्यमस्य दैन्यं यथा-(मामा. ९.४२) भ्रमय जलदानम्भोगर्भान्, प्रमोदय कोकिलान् कलय शिखिन: केकोत्कण्ठान् कठोरय केतकान्। विरहिणि जने मूर्च्छां लब्ध्वा विनोदयति व्यथा- मकरुण! पुनः संज्ञाव्याधिं विधाय किमीहसे? ॥१६२॥ कनिष्ठस्य यथा-(मामा. ४.६) दया वा स्नेहो वा भगवति! निजेऽस्मिन् शिशुजने भवत्याः संसाराद् विरतमपि चित्तं द्रवयति। अतश्च प्रव्रज्या सुलभसमयाचारविमुखः प्रसक्तस्ते यत्न: प्रभवति पुनर्दैवमपरम् ॥१६३॥ ४३. मध्यमस्य स्वरभेदो यथा-(रघु. ८.४३) विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यवधूय धीरताम्। अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते, कैव कथा शरीरिषु? ॥१६४॥ कनिष्ठस्य यथा-(रघु. ९.७६) तेनावतीर्य तुरगात् प्रथितान्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः । तस्मै द्विजेतरतपस्विसुतं स्खलद्भिरात्मानमक्षरपदैः कथयांबभूव ॥१६५॥ ४४. मध्यमस्यावेगो यथा- सम्प्रत्येव हि गोग्रहे यदभवत् तत् तावदाकर्ण्यता- मेतत् ते हृदयं स्पृशामि यदि वा साक्षी तवैवात्मजः । एक: पूर्वमुदायुधैः स बहुभिर्दृष्टस्ततोघ्नन्तरं यावन्तो वयमाहवप्रणयिनस्तावन्त एवार्जुनाः ॥१६६॥ कनिष्ठस्य यथा-(उराच. ५.१) नन्वेतत त्वरितसुमन्त्रनुद्यमानप्रोद्वल्गत्प्रजवितवाजिना रथेन। उत्खातप्रचलितकोविदारकेतुः श्रुत्वाऽथ प्रथनमुपैति चन्द्रकेतुः ॥१६७॥ ४५. मध्यमस्य मोहो यथा-(उरा. २.२३) वत्सस्याभयवारिधे: प्रतिभयं शङ्के कथं राक्षसात्? त्रस्तश्चैष मुनिर्विरौति; मनसोऽप्यस्त्येव मे सम्भ्रमः ।

एकोनविंश: प्रकाश: १०४७

मा हासीर्जनकात्मजामिति गुरुस्नेहान्मुनेर्याचते प्रस्थातुं न च गन्तुमाकुलतया मूढस्य मे निश्चयः ॥१६८॥ कनिष्ठस्य यथा-(मामा. ९.८) न यत्र प्रत्याशामनुपतति नो वा रहयति प्रतिक्षिप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम् । अकिञ्चित् कुर्वाणाः पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्वामत्वाद् विपदि परिवर्तामह इमे ॥१६९॥ ४६. मध्यमस्य जाड्यं यथा-(उराच. ३.४१) करपल्लवः स तस्याः सहसैव जडात्मनः परिभ्रष्टः । परिकम्पिन: प्रकम्पी करान्मम स्विद्यतः स्विद्यन् ॥१७०॥ कनिष्ठस्य यथा-(उरा. ३.२७) पिहितनयनो बाष्पाम्भोभिर्मुहुः स्त्रुतिसंभृतै- र्धनुषि विनमन्मध्ये खिन्नां निधाय तनुं ततः । शिथिलचरणोद्धार: कृच्छ्रात् पदात् पदमावहन् कथमयमहो चिन्ताशून्यो न याति न तिष्ठति ॥१७१॥।

शमावहित्थधृतिनिर्वेदाश्चानयोर्नोत्पद्यन्ते। ४७. शमानुत्पादो मध्यमस्य यथा-(मवीच. ३.९) यतो विमुक्तेरपि मानरक्षणं प्रियं विशेषेण तथा हि यस्य मे। सनाभयो यूयमहं च कर्कशः शरासनज्याकिणलाञ्छनो भुजः ॥१७२॥ कनिष्ठस्य यथा-(किराता. ११.६९) वंशलक्ष्मीमनुद्धृत्य समुच्छेदेन विद्विषाम्। निर्वाणमपि मन्येऽहमन्तरायं जयश्रियः ॥१७३॥ ४८. अवहित्थानुत्पत्तिर्मध्यमस्य यथा- कण्डूतिव्याजसाचीकृतगलसरणिर्येषु जातो गरुत्मा- नन्तर्माल्यं निलिल्ये किल दयितगुणादिच्छया/दित्सया येषु शेषः । ये च ध्यानानुबन्धच्छलमुकुलदृशा वेधसा नैव दृष्टा- स्ते लक्ष्मीर्नोदयन्तो निधुवनविधयः पान्तु वो माधवस्य ॥१७४॥

१०४८ शृङ्गारप्रकाशे

कनिष्ठस्य यथा-(सेब. ११.९) पच्छाअंतस्स वि से बहुसो हिअअठ्ठिओ पिआण वि पुरओ। समअं दससु वि मुहेसु सीआमइओ पअट्टइ समुल्लावो ॥१७५॥ (प्रच्छादयतोऽप्यस्य बहुशो हृदयस्थितः प्रियाणामपि पुरतः । समकं दशस्वपि मुखेषु सीतामयः प्रवर्तते समुल्लापः ॥ ४९. मध्यमस्य धृत्यनुत्पत्तिर्यथा-(काव्यादर्शे २.१६५) चित्रमाक्रान्तविश्वोऽपि विक्रमस्ते न तृप्यति। कुतो वा दृश्यते तृप्तिरुदीर्णस्य हविर्भुजः ॥१७६॥ कनिष्ठस्य यथा-(माघ. २.३२) सम्पदा सुस्थितम्मन्यो भवति स्वल्पयाऽपि यः । कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् ॥१७७॥ धीरोद्धतस्य वृत्तेऽस्मिन्नर्थशृङ्गारसंश्रये। मया लोकप्रसिद्धेऽपि दिङ्मात्रमुपदर्शितम् ॥१७८॥ उद्धतो नायकः, सर्वा स्त्री, प्रवृत्तिस्तु मागधी। वृत्तिरारभटी चेह गौडीया गीयते गतिः ॥१७९॥ विद्यादीनामुपायैरधिगतिरवनं वर्धनं संप्रयोग- स्तीर्थेष्वर्थो य उक्तः समधिगतचरा पूर्वपूर्वागतानाम्। तस्मिन् धीरोद्धतादेर्य इह विहरतो नायकस्याभिमानो- न्मानोच्छङ्कोऽपि मुख्यास्तमिह मतिमतामर्थशृङ्गारमाहुः ॥१८०॥ इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे अर्थशृङ्गारप्रकाशनो नाम । एकोनविंशः प्रकाशः ॥१९॥ तदिदमिह वितीर्णं साहितीकोषरत्नं विपुलति खलु यस्मिन् भारती भारतीया। रहयति निजशोकं काव्यपाके प्ररूढं प्रविरलमिति रूढ्या मिथ्यया जायमानम् ।। रेवाप्रसादस्य ममास्ति भाग्यं वैपुल्ययोगेन दृढं पराम्बा । ददौ यदेतं ननु मह्यमद्य साहित्यसेवाऽवसरं प्रशस्तम् ॥

अथ शृङ्गारप्रकाशे विंश: प्रकाश: कामशृङ्गारप्रकाशः

(काम:) कामो नाम आत्मनः सुखाभिधानो विशेषगुणः। स द्वेधा, सामान्यरूपो विशेषरूपश्च। तत्र - (१) सामान्यरूपो मनःषष्ठानामिन्द्रियाणां स्वेषु विषयेष्वानुकूल्यतः प्रवृत्तावात्मनः सुखबुद्धिः। (२) विशेषरूपः प्रियतमादौ तदनुरागाविद्धेषु विषयसङ्कल्पादिषु सदा सङ्गातिशयः। सोऽपि द्वेधा, प्रधानमप्रधानं च। तत्र- अप्रधानं तद्विलासस्मरणलावण्यवद्रूपनिर्वर्णनादिषु तदभिमानानुबन्धिनी सुखास्वादबुद्धिः। प्रधानं तु स्पर्शविशेषाभिमानिकसुखानुविद्धा फलवतः सुखप्रतीतिः। सुखं काम इति वक्तव्येऽभिधानग्रहणम् - उपचारादरादिना मनश्शरीरेन्द्रियविषय- सन्निकर्षानुकूल्ये सति जन्मान्तरानुभवसंस्कारप्रबोधात्। सुखार्थतायामिन्द्रियप्रवृत्ति-

सङ्कल्पानां सुखरूपाणामिव दुःखरूपाणामप्युपसंग्रहार्थम्। तेनेन्द्रियप्रवृत्यादयोऽपि कामव्यपदेशभाजो भवन्ति। तत्र- १. इन्द्रियप्रवृत्तौ कामव्यपदेशो यथा- 'श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानामात्मसंयुक्तेन मनसाऽधिष्ठितानां स्वेषु स्वेषु विषयेष्वानुकूल्यतः प्रवृत्तिः कामः' (कासू. १.२१२)। २. विषयसंप्रयोगे यथा- 'स्पर्शविशेषविषयान्धस्याभिमानिकसुखानुविद्धा फलवत्यर्थप्रतीतिः प्राधान्यात् कामः' (कासू. १.२.१३)। ३. तत्संप्रत्यये यथा- या त्वया सुखसंवित्तिः स्मरणीयाऽधुनातनी। इति स्वप्नोपमान् मत्वा कामान् मा गास्तदङ्गताम् । १ ।।

१०५० शृङ्गारप्रकाशे

३. संस्कारे यथा-(कासू.जयमङ्गला १.२.१८) विनोपदेशं सिद्धो हि कामोऽनाख्यातशिक्षितः । स्वकान्तारमणोपाये को गुरुर्मृगपक्षिणाम् ।।२॥ ४. स्मरणे यथा- काम! जानामि ते मूलं सङ्कल्पात् किल जायसे। सङ्कल्पं न करिष्यामि तेन मे न भविष्यसि ।३ ॥। ५. तदभिलाषे यथा- सङ्कल्परमणीयस्य प्रीतिसम्भोगशोभिनः । रुचिरस्याभिलाषस्य नाम काम इति स्मृतम्॥४॥ ६. मन:प्रवृत्तौ यथा-(उरा. २.१४) इयं सा लोलाक्षी त्रिभुवनललामैकवसतिः स चायं दुष्टात्मा स्वयमुपकृतं येन मम तत् । इतस्तीव्रः कामो गुरुरयमितः क्रोधदहनः कुतो(कृतो) वेषश्चायं कथमिति मम भ्राम्यति मनः ॥५॥ ७. सङ्कल्पे यथा-(शाकु. २.२) स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत् प्रेषयन्त्याऽनया यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव। मा गा इत्युपरुद्धया यदपि सा सासूयमुक्ता सखी सर्वं तत् किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति ॥६॥ स द्विरूपो द्विधा, हेतुभूतः फलभूतश्च। तत्र - हेतुभूतः जन्मान्तरानुभवसंस्कारप्रबोधादात्मनो विषयोपभोगेच्छानुबन्धिनी गन्धादिषु यथास्वमिन्द्रियाणां प्रवृत्तिविषयसंभोगः तत्संप्रत्ययश्च। फलभूतस्तु सुखोत्पादस्तदनुभवसंस्कारस्मरणं तदभिलाष: मन:प्रवृत्ति- तत्सङ्कल्पश्च। तेऽपि प्रवृत्त्यादयो द्वेधा, अधिष्ठानसंयोगाद्यर्था अङ्गसंप्रयोगाद्यर्थाश्च। तत्र- अधिष्ठानमङ्गनादि। अङ्गानि स्त्रक्चन्दनादीनि। यथोच्यते-(कासू. जयमङ्गला १.२१८)

विंश: प्रकाश: १०५१

सुखं कामस्तदङ्गानि भूषणालेपनस्जः । तथोपवनहर्म्याग्रवल्लकीमदिरादयः ।।७।1 तस्यायतनमुद्दामरूपयौवनविभ्रमा: रमण्यश्चाटुदाक्षिण्यैराकृष्टजनमानसाः ।।८।। इति। तत्र- आयतनसंप्रयोगाद्यर्थप्रवृत्त्यादयो विशेषकामस्यैव हेतवो भवन्ति। अङ्गसंप्रयोगाद्यर्थास्तु विशेषकामसामान्यकामयोः। केवलं विशेषकामे प्राधान्याप्राधान्यकृतो विशेष:। संप्रयोगस्तु द्विरूपो द्विविध:। तत्र- (१. आयतनसंप्रयोग:) आयतनसंप्रयोगस्तावदुच्यते। स बाह्य आभ्यन्तरश्च। बाह्यः समागमलक्षणोऽलब्धलाभार्थः। आभ्यन्तरो रताख्यः, स लब्धपरिरक्षणार्थः। तत्र समागमलक्षण: परतन्त्रयोरन्यतरानिच्छायां लज्जया भयाद् वा न घटते। आन्तरोऽप्यान्तरचतुष्षष्टिप्रयोगानभिज्ञयोर्न स्यादित्युभयरूपोऽप्युपायमपेक्षते। तत्र- अलब्धलाभार्थम् आवाप उपायः। स 'कन्यासंप्रयुक्त-भार्याधिकारिक- पारदारिक-वैशेषिकेषु चरणाद् विधानम्' इत्यादिभिरुपदिष्टः (कासू.१.११०)। लब्धपरिरक्षणार्थं तु तन्त्रम्, तत् सांप्रयोगिके 'प्रमाणभावकालेभ्यो रतावस्थापनम् (कासू.जयमङ्गला २११)' इत्यादिभिः प्रकाशितम्। औपनिषदिकं तु तन्त्रावापाभ्यामसिद्धेऽर्थे व्याप्रियते; तदिह नेष्टम्, अभिमानाभावात्।

(२. अङ्गसंप्रयोगः) अङ्गसंप्रयोगस्तु सामान्यकामस्यापि निमित्तम् (कासू. जयमङ्गला १.२.१८)। सोऽपि द्विरूपः - समाहरणलक्षण उपभोगलक्षणश्च। तत्र लब्धलाभार्थः समाहरणलक्षणः। स उपायापेक्षायां साधारणाधिकरणोक्त नित्यनैमित्तिकानुष्ठानमपेक्षते, 'स प्रातरुत्थाय कृतनियतकृत्यः' (कासू.१.४.५) इत्यादि । सोऽयमुभयरूपोऽपि काम: संप्रयोगपराधीनत्वादुपायापेक्षी । उपायप्रमापकं तु कामसूत्रम्।

१०५२ शृङ्गारप्रकाशे

(कामशृङ्गारः) तत्र सामान्यविशेषकामार्थिनो धीरललितादेर्नायकस्य तदनुकूलायां प्रवृत्तौ तदुपायानतिक्रमेणैतदनुभवाभिमानः कामशृङ्गारः। तत्र- कैशिकी वृत्तिः, (पौरस्त्या प्रवृत्तिः), वैदर्भी रीतिः सर्वा नायिका धीरललितश्च नायक इति। तेषु- कैशिकी वृत्तिस्तदनुरूपस्वरूपाङ्गत्वात्। तथाहि शृङ्गारप्राया कैशिकी। यथोच्यते- या श्लक्ष्णनैपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीपुंसयुक्ता बहुगीतनृत्ता । कामोपचारप्रभवोपयोग्या/भोगप्रभवप्रचारा तां कैशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति । ९।। तदङ्गानि नर्म, नर्मस्फुञ्जः, नर्मस्फोटः, नर्मगर्भ इति (नाशा. २०.४५)। सा तु शृङ्गारप्रायेत्यनेन उत्तमयुवप्रकृतितां प्रतिपादयति। श्लक्ष्णनैपथ्यविशेषचित्रेत्यनेन सम्भोगयोग्यान् आभिगामिकवैहारिकादिविशेषान् उपदिशति। स्त्रीपुंसयुक्तेत्यनेनायतनसंप्रयोगस्य प्राधान्यं निगमयति। बहुगीतनृत्तेत्यनेन गोष्ठीसमवायसभा-पान-प्रदोषसङ्गीतकादीन् निर्दिशति। कामोपचारप्रभवोपयोग्येत्यनेन समस्तसांप्रयोगिकाधिकरणोक्तचातुष्षष्टिक- प्रयोगान् अनुबध्नाति॥ अङ्गेषु नर्मणा रह:परिहासविस्रम्भादिभिः शृङ्गारावस्थामवस्थापयति। नर्मस्फञ्जेन प्रथमानुरागे दूतीसंप्रेषणाभिसरणप्रेमातिरेकानुभावव्यभिचारि- सात्त्विकानां पुष्टिमभिधत्ते। नर्मगर्भेण दक्षिणेशधृष्टचेष्टितं व्याचष्टे। तल्लक्षणानां तथाविधार्थविशेषयोगात्। तथा हि- आस्थापितशृङ्गारं वचो विचेष्टितं वा सपरिहासं नर्म। (नाशा.२०.४६-४८) प्रथमसङ्गमे भयावसानं सम्भोगवेषवाक्यादिकर्म नर्मस्फञ्जः।(नाशा.२०.४९) आविर्भूताभिलाषो नर्मस्फोट:। तस्य कार्यहेतोः स्वरूपविज्ञानादिप्रच्छादनं नर्मगर्भ इति। (नाशा.२०.५१) दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः; शृङ्गारोपयोगिविदग्धादृतमहार्हविलेपाभरणपेशलविशेष- योगित्वात्। यथा-(रघु. ६.६०)

विंश: प्रकाश: १०५३

पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥१०॥

वैदर्भी रीतिः; श्रृङ्गारानुरूपसंदर्भत्वात्। यतो यदसमस्तमतिसुकुमार- बन्धमनुपचारवृत्तिमत् स्थानानुप्रासयोगि योगवृत्तिगर्भं वचः सा वैदर्भी। असमस्तमित्यनेन सुखबोधनत्वात् विलासिनीचित्तमावर्जयति। अतिसुकुमारबन्धमित्यनेन श्रुतिरमणीयतां कथयति। अनुपचारवृत्तिमदित्यनेन (सुखावबोध्यतां ब्रूते)। स्थानानुप्रासयोगीत्यनेन सुखोदाहरणीयतामाह। योगवृत्तिगर्भमित्यनेन ग्राम्यतां प्रत्याचष्टे। तच्च सर्वनाटकाख्यायिकादिषु सप्रबन्धेषु प्रायो दृश्यत इति साऽपि धर्मशृङ्गाराङ्गम्।। सर्वा नायिका इत्यनेन एतदधिकारिणो धीरललितनायकस्य कामसेवायामिति अभियोगं नियमयति।

धीरललितश्च नायकस्तत्कृत्यस्यैव धर्मार्थानपेक्षया कामश्रृद्गारे कामसूत्रप्रतिपादितोपायपूर्विकायां प्रवृत्तौ तस्यैव तदनुभावाभिमानात्। स

तत्र गुणतः समस्तजात्यादिगुणसंपद्योगात् पादोनगुणसंपद्योगाच्च उत्तमो मध्यमश्च। प्रकृते रजउद्रेकाद् राजसः। प्रवृत्तेरनुकूलो दक्षिणः शठो धृष्टश्च। परिग्रहादसाधारण: साधारणश्च। तदेतद् वृत्तिः प्रवृत्तिरित्यादिकमेतल्लक्षणोदाहरणैः पूर्वमेव निर्णीतम्। (ललितधैर्यम्) अथेदानीं नायकव्यपदेशहेतुर्धैर्यं विचार्यते। तद्धीन्द्रियविकारकारणं चित्तधर्मः। तद्धीरललितस्य ललितं भवति। यत्प्रभावादभ्युदयादिभिः प्रमोदः, शोकादिभिः वैक्लव्यं, व्यसनादिभिर्दीनत्वं, विलासेषु व्यसनम्, व्यसनेष्वभिनिवेशः, विषयेष्वत्यासङ्ग:, धर्मार्थयोर्नात्यादरः, अनर्थजनैः संसर्गः, हासेषु/साहसेषु प्रवृत्तिः, शरीरेऽपि नापेक्षा, सर्वनाशेऽपि नानुशयः, सुलभेष्ववमानः, दुर्लभेष्वाकाङ्क्षा, स्ववर्णनासूत्कर्षः, चाटूक्तिषु प्रागल्भ्यं, जात्यादिभिश्चाभिमान इति। तत्र-

१०५४ शृङ्गारप्रकाशे

१. अभ्युदयादिभि: प्रमोदो यथा-(रघु. १९.५) कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु। ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तर: पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥११ ॥ यथा वा-(मामा. १.३६) जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोकनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥१२॥ २. शोकादिभिर्वैक्लव्यं यथा-(रघु. ८.४३) विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यवधूय धीरताम्। अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते, कैव कथा शरीरिषु?॥१३॥ यथा वा-(मामा. ९.१८) तरुणतमालनीलबहुलोन्नमदम्बुधराः शिशिरसमीरणावधुतनूतनवारिकणाः । कथमवलोकयेयमधुना हरिमतीर्मदकलनीलकण्ठकलहैर्मुखराः हरितः ॥१४॥ ३. व्यसनादिभिर्दीनत्वं, यथा-(मेघ. ६) जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः । तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूरबन्धुर्गतोऽहं याच्ञा मोघा वरमधिगुणे; नाधमे लब्धकामा ॥१५॥ यथा वा-(मामा. ९.३०) केकाभिर्नीलकण्ठस्तिरयति वचनात् ताण्डवादुच्छिखण्ड: कान्तामन्तःप्रमोदादनुसरति मदभ्रान्ततारश्चकोरः । गोलाङ्गूल: क(पो)लं छुरयति रजसा कौसुमेन प्रियाया: कं याचे यत्र तत्र ध्रुवमनवसरग्रस्त एवार्थिभागः ॥१६॥ ४. विलासेषु व्यसनं यथा-(रघु. १९.४४) ताः स्वमङ्कमधिरोप्य दोलया प्रेङ्गयन् परिजनप्रवृद्ध/बद्धया। मुक्तरज्जु निबिडं भयच्छलात् कण्ठबन्धनमवाप बाहुभिः ॥१७॥

विंश: प्रकाश: १०५५

यथा वा-(कुसं. ८.२४) रावण/वारणध्वनितभीतया तया कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनम् । एकपिङ्गलगिरौ जगद्गुरु: निर्विवेश विशदाः शशिप्रभाः ॥१८॥ ५. व्यसनेष्वभिनिवेशो यथा-(रघु. १९.१२) सातिरेकमदकारणं रहस्तेन दत्तमभिलेषुरङ्गनाः । ताभिरप्युपहितं मुखासवं सोऽपिबद् वकुलतुल्यदोहदः ।१९॥। यथा वा-(रघु. ९.६९) इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं धराधिपम्। परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ २०॥ ६. विषयेष्वत्यासङ्गो यथा-(रघु. १९.६) इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोढुमेकमपि न क्षणान्तरम् । अन्तरेव विहरन् दिवानिशं न व्यपैक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥२१॥ यथा वा-(रघु. १९.१३) अङ्कमङ्कपरिवर्तनोचिते तस्य निन्यतुरशून्यतामुभे । वल्लकी च हृदयङ्गमस्वना मञ्जुवागपि च वामलोचना ॥२२॥ ७. धर्मार्थयोर्नात्यादरो यथा-(गास. ६.२९) लोओ ज्झूरइ ज्झूरउ वअणिज्जं होइ होउ तं णाम। एहि णिमज्जसु पासे पुंप्पवइ! ण एइ मे णिद्दा ।। २३।। [लोक: खिद्यते खिद्यतु वचनीयं भवति भवतु तन्नाम । एहि निमज्ज/निषीद पार्वे पुष्पवति! नैति मे निद्रा ॥] यथा वा-(गास. ३.६१) घरणिघणत्थणपेल्लणसुहेल्लिपडिअस्स होंतपहिअस्स। अवसउणंगारअवारविट्ठिदिअहा सुहावेंति ॥। २४।। (गृहिणीघनस्तनप्रेरणसुखकेलिपतितस्य भविष्यत्पथिकस्य। अपशकुनाङ्गारकवारविष्टिदिवसा: सुखयन्ति ।।) ८. अनर्थजनैः संसर्गो यथा-(राच. ३.२८) न सूरयो न स्थविरा न धीराः पुरस्स्थिता: प्राश्निकतां भजन्ते । स तिष्ठते संसदि संशयानः पुष्पोपविष्टासु विलासिनीषु ॥२५॥

१०५६ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(वैश. ५६) न नटा न विटा न गायना न च सभ्येतरवादचुञ्चवः ।१ नृप! वीक्षितुमत्र के वयं स्तनभारानमिता न योषितः ॥२६॥ ९. साहसेषु प्रवृत्तिर्यथा-(मामा. ५.५) कुवलयदलश्यामोऽप्यङ्गं दधत् परिधूसर ललितविकटन्यास: श्रीमान् मृगाङ्कनिभाननः । हरति विनयं वामो यस्य प्रकाशितसाहसः प्रविगलदसृक्पङ्क: पाणिर्ललन्नरजाङ्गल: ॥२७॥ यथा वा-(मामा. ५.२७) त्वत्पादपङ्कजपरिग्रहपुण्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्थ्यमानः । भ्राम्यन् नृमांसपणनाय परेतभूमावाकर्ण्य भीरु! रुदितानि तवागतोऽस्मि ॥२८॥ १०. शरीरेऽपि नापेक्षा यथा-(मामा. ३.१२) धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति वकुलामोदगर्भस्य वायोः । दावप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रान्तरीया ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ।।२९।। यथा वा-(रत्ना. ४.१६) विरम विरम वह्ने! मुञ्ज संरम्भमेनं विरचयसि किमुच्चैरर्चिषां चक्रवालम्। विरहहुतभुजाऽहं यो न दग्धः प्रियाया: प्रलयदहनभासा तस्य किं त्वं करोषि ॥ ३०॥ ११. सर्वनाशेऽपि नानुशयो यथा-(गास. ३.२९) सव्वस्संमि वि दड्ढे तह वि हु हिअअस्स णिव्वुदि च्चेअ। जं तीए गामडाहे हत्थाहत्थी कुडो गहिओ ॥ ३१॥ सर्वस्वेऽपि दग्धे तथाऽपि खलु हृदयस्य निर्वृतिरेव। यत् तया ग्रामदाहे हस्ताहस्ति(कया) कुण्डो गृहीतः ॥ १. प्रसिद्धस्तु पाठ: 'न गायनाः, न परद्रोहनिबद्धबुद्धयः। नृपसद्यनि नाम के वय'-मिति।

विंश: प्रकाश: १०५७

यथा वा-(रघु. ८.९३) तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कु: प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद । प्राणान्तहेतुमपि तं भिषजामसाध्यं लाभं प्रियानुगमनत्वरया स मेने ॥३२॥ १२. सुदुर्लभेष्ववमानो यथा-(रघु. १९.२१) प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथाः । प्राञ्जलि: प्रणयिनी: प्रसादयन् सोउदुनोद् ग्रहणमन्थरः पुनः ॥३३॥ यथा वा-(किराता. ८.४) घनानि कामं कुसुमानि बिभ्रतः करप्रचेयान/न्यपहाय शाखिनः । पुरोऽभिसस्त्रे सुरसुन्दरीजनैः यथोत्तरेच्छाऽपि/वि गुणेषु कामिनः ॥३४॥ १३. दुर्लभेष्वाकाङ्क्षा यथा-(रघु. १९.१९) लौल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहान्नर्तकीष्वसुलभासु तद्वपुः । वर्तते स्म स कथज्चिदालिखन्नङ्गुलिक्षरणसन्नवर्तिकः ॥३५॥ यथा वा- अपेतव्याहारं धुतविविधशिल्पव्यतिकरं करस्पर्शारम्भप्रगलितदुकूलान्तशयनम् मुहुर्बद्धोत्कम्पं दिशिदिशि मुहुः प्रेरितदृशो- रहल्यासुत्राम्णोः क्षणिकमिह तत् सङ्गतमभूत् ॥३६॥ १४. स्ववर्णनासूत्कर्षो यथा-(विक्रमो. २.१६) मया नाम स्थितं(जित) यस्य त्वयाऽयं समुदीर्यते। जयशब्दः सहस्राक्षादा/दगतः पुरुषान्तरम् ॥३७॥ यथा वा-(मामा. ५.२६) मरणसमये त्यक्ताशङ्कं प्रलापनिरर्गल- प्रकटितनिजस्नेह: सोडयं सखा पुर एव ते। सुतनु! विसृजोत्कम्पं संप्रत्यसावपि पाप्मनः फलमनुभवत्युग्र पाप: प्रतीपविपाकिन: ॥३८॥

१०५८ शृङ्गारप्रकाशे

१५. चाटूक्तिषु प्रागल्भ्यं यथा-(कुसं. ५.८६) अद्यप्रभृत्यनवमाङ्गि! तवास्मि दासः क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ। अह्वाय सा नियमजं क्लममुत्ससर्ज क्लेश: फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते ।। ३९॥ यथा वा-(कुसं. ८.७६) आर्द्रकेसरसुगन्धि ते मुखं मत्तमत्तनयनं स्वभावतः । अत्र लब्धवसतिर्गुणान्तरं किं विलासिनि! मदः करिष्यति ॥४०॥ १६. 'जात्यादिभिरभिमान:' इति यदुक्तं१ तद् विभज्यते। धीरललितस्य हि द्वौ भेदौ- मध्यमः उत्तमश्च। तत्र- मध्यमस्य जात्यभिमानादयो धीरोद्धतेनैव व्याख्याताः, पादगुणसम्बन्धीद्धताया उभयत्र तुल्यत्वात्। उत्तमस्य षडपरेऽपि संभवन्ति। स हि समस्तगुणसंपद्योगादुत्तम इत्युच्यते। तत्र- प्रज्ञाभिमानो यथा-(मामा. ४.९) प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम्। तथाऽभूद् व्यापारः कमलनयनाया नयनयो- स्त्वयि व्यक्तस्नेहः स्तिमितरमणीयश्चिरमभूत् ॥४१॥ प्रभावाभिमानो यथा-(शाकु. ६.४) चूतानां चिरनिर्मि/र्गताऽपि कलिका बध्नाति न स्वं रजः सन्नद्धं यदपि स्थितं कुरवकं तत् कोरकावस्थया। कण्ठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं शङ्के संहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणार्धकृष्टं शरम् ॥४२॥ देशकालावबोधनाभिमानो यथा- तं तिअसकुसुमदामं हरिणा णिम्महिअसुरहिबहलपरिमलं। अम्प-णइअं पि दूमिअपणइणिहिअएण रुप्पिणीए विइण्णं ।। ४३।। तत् त्रिदशकुसुमदाम हरिणा निर्गच्छत्सुरभिबहुलपरिमलम्। आत्मन आनीत/आत्मीयमपि दूनितप्रणयिनीहृदयेन रुक्मिण्यै वितीर्णम् ।।) १. एतस्यैव रूपान्तरमिदं जात्यादिभिश्चाभिमान इति यदुक्तं, तद्विभज्यते'- इति। पृ० १०२३ पं. १

विंश: प्रकाश: १०५९

इङ्गिताकारज्ञानाभिमानो यथा-(शाकु. २.११) अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकृतोदयम् । विनयवारितवृत्तिरतोऽनया न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥४४॥ महारम्भताभिमानो यथा-(हवि.) अइरा आणेमि तुहं अमआसव-लोल-भमर-लंघिअ-कुसुमं। तिअस-गअ-दाण-सीअर-तुसार-तण्णाअ-पल्लवं सग्गदुमं ।। ४५।। (अचिरादानयामि तवामृतासवलोलभ्रमरलद्वितकुसुमम् । त्रिदशगजदानशीकरतुषारार्द्रितपल्लवं स्वर्गद्रुमम् ।।) सौहार्दाभिमानो यथा-(मामा. ९.२८) सुहृदि गुणनिवासे प्रेयसि प्राणनाथे कथमिव सहपांसुक्रीडितप्रौढसख्ये । प्रियजनविरहाधिव्याधिखेदं दधाने हतहृदय! विदीर्य त्वं द्विधात्वं न यासि॥४६।

धैर्यलालित्यहेतवश्चाभिनयेऽष्टौ विशेषगुणाः - सुवेषता, संप्रियता, यौवनं, स्थूललक्षता, प्रियंवदत्वं; लालित्यं, माधुर्यं, दृढभक्तिता। तेषु - १. उदारनैपथ्यप्रयोग: सुवेषता; यथा-(रघु. ६.६०) पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपलिप्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराज:॥४७॥ यथा वा-(रघु. १७.२५) आसीदभिमुखप्रेक्ष्यः स राज्यश्रीवधूवरः१॥४८॥ २. सर्वजनमनोहारित्वं सम्प्रियता; यथा-(मामा. २.१०) तत उदयगिरेरिवैक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दर: कलावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥४९॥ यथा वा-(मामा. २.११) असौ विद्याधारः शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायात: सम्प्रत्यविकलशरच्चन्द्रमधुरः । यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥ ५०॥ १. आकरो मृग्यः; मातृकासु उत्तरार्धं न लक्ष्यते नापि त्रुटिसूचकं चिह्नं वर्तते।' इति राघव: HOS. 'आमुक्ता०' इत्यस्य पूर्वार्धस्येदमेव तूत्तरार्धम्।

१०६० शृङ्गारप्रकाशे

३. तारुण्यावतारो यौवनम्; यथा-(रघु. ३.३२) महोक्षतां वत्सतर: स्पृशन्निव द्विपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव। रघुः क्रमाद् यौवनभिन्नशैशवं/वः पुपोष गाम्भीर्यमनोहर वपु ॥ ५१॥ यथा वा-(रघु. ३.३४) युवा युगव्यायतबाहुरंसल: कवाटवक्षाः परिणद्धकन्धरः । वपुः-प्रकर्षादजयद् गुरुं रघुस्तथाऽपि नीचैर्विनयाददृश्यत ॥५२॥ ४. अनल्पदातृत्वं स्थूललक्षता; यथा-(रघु. ५.३०) तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं लब्धं कुबेरादभियास्यमानात्। दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम् ।५३॥ यथा वा- श्लोकोऽयं १ हरिषाभिधानकविना देवस्य तस्याग्रतो यावद्यावदुदीरित: शकवधूवैधव्यदीक्षागुरोः । तावत्तावदुपोढसान्द्रपुलकोद्भेदः स तस्मै ददौ लक्षं लक्षमखण्डितं मदजलप्रक्लिन्नगण्डं गजम्॥५४॥ ५. मनोज्ञभाषिता प्रियंवदत्वम्; यथा-(मामा. ४.१) यद्व्यालप्रहितसुहृत्प्रमोहदग्धं सौजन्याद् विहितवती गतव्यथं माम्। तत्कामं प्रभवति पूर्णपात्रवृत्त्या स्वीकर्तुं मम हृदयं च जीवितं च ।। ५५।। यथा वा-(शाकु. ३.१८) किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरार्द्रवातं सञ्चालयामि नलिनीदलतालवृन्तैः। अङ्के निधाय करभोरु! यथासुख ते संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ॥५६॥ ६. अबुद्धिकृता शृङ्गाराकारचेष्टा लालित्यम् ; यथा-(कुसं. २.६४) अथ स ललितयोषिद्भ्रूलताचापशृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे। सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलि: पुष्पधन्वा ॥५७॥ यथा वा-(किराता. १२.२०) ककुदे वृषस्य कृतबाहुमकृशपरिणाहशालिनि। स्पर्शसुखमनुभवन्तमुमाकुचयुग्मण्डल इवार्द्रचन्दने।। ५८॥

१. लौकिकी स्वरभक्तिरियं हर्षपदे यथा 'त्रियम्बकं संयमिनं ददर्शे'-ति कुसं. ३.४४ ।

विंश: प्रकाश: १०६१

७. सर्वावस्थास्वनुग्रता माधुर्यं ; यथा-(किराता. १.२१) न तेन सज्यं क्वचिदुद्धृतं धनुः कृतं न वा कोपविजिह्ममाननम् । गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम् ॥५९॥ यथा वा- यो हि दीर्घासिताक्षस्य विलासललित/वलितभ्रुवः/णः। कान्तामुखस्यावशगस्तस्मै नृपशवे नमः ॥६०॥ ८. स्थिरानुरागत्वं दृढभक्तिता ; यथा-(रघु. १४.८७) सीतां हित्वा दशमुखरिपुर्नोपयेमे यदन्यां तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत् क्रतूनाजहार। वृत्तान्तेन श्रवणविषयव्यापिना तेन भर्तु: सा दुर्वारं कथमपि परित्यागदुःखं विषेहे ॥ ६१॥ यथा वा-(कुसं. १.५३) यदैव पूर्वं ज्वलने शरीरं सा दक्षरोषात् सुदती ससर्ज। तदाप्रभृत्येव विमुक्तचन्द्रः/सङ्ग: पतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥६२॥

(धीरललितस्य भावाः) १सोऽयमनयोर्विशेषगुणयोगस्वाभाविकयोर्निरतिशय आन्तरो नित्यश्चात्मनः संस्कारः, यत्प्रभावान्निरतिशया (रतिः) प्रीति:। १. उत्तमस्य (रतिः) प्रीतिर्यथा- (उराच. १.३८) इय गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहुलश्चन्दनरसः । अयं बाहु: कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसर: किमस्या न प्रेयो यदिपरमसह्यस्तु विरहः ॥६३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.७) प्रेमार्द्रा: प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि। यास्वन्त:करणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ ६४॥ १. पडि्क्तिद्वयमिदं त्रुटितभूयिष्ठहस्तलेखमिति राघव: HOS. मूलं जोशेरक्लृप्तम्।

१०६२ शृङ्गारप्रकाशे

२. उत्तमस्य प्रीतिर्यथा- ते केचिन्निजकान्तिसुन्दरतया चेतश्चमत्कारिणो दृश्यन्ते परमोत्सवं नयनयोः सम्पादयन्तो जनाः । अन्तर्ये मनसः प्रविश्य मनसा तैस्तैः स्वकीयैर्गुणैः (स्मृत्यारूढवपुर्भिरेव जनयन्त्याह्लादनामुत्कटाम्) ।६५।।१ मध्यमस्य यथा- नाधन्यैः क्षणदाविराममधुराः किञ्चिद्विनिद्रालस- श्रोत्रैः सव्रणमुग्धचारणवधूदन्तच्छदायासिनः । श्रूयन्ते मृदुपीतवक्त्रमरुतः पौरालिरीतिक्रम- व्यालोलाङ्गुलिरुद्धमुक्तसुषिरश्रेणीरवा वेणवः ॥ ६६॥ ३. उत्तमस्योत्कण्ठा यथा- कालक्रमं प्रत्यकथैव तावत् (खण्डितम्)। हि ० ० ० ० विघ्न ० ० ० एव ॥६७॥। मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.९) सम्भूयेव सुखानि चेतसि परं भूमानमातन्वते यत्रालोकपथावतारिणि रतिं प्रस्तौति नेत्रोत्सवः । यद् बालेन्दुकलोच्चयादविचलैः सारैरिवोत्पादितं तत् पश्येयमनङ्गमङ्गलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखम् ॥६८॥ ४. उत्तमस्य चिन्ता यथा-(गास. २.८३) खणमेत्तं पि ण फिट्टइ अणुदिअह-विदिण्णगरुअ-संतावा। पच्छण्णपावसंक व्व सामली मज्झ हिअआओ ॥६९॥ (क्षणमात्रमपि नापगच्छत्यनुदिवसमपि दत्तगुरुकसंतापा। प्रच्छन्नपापशङ्केव श्यामलाङ्गी मम हृदयात् ।।) मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.१०) लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च। सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभि- श्चिन्तासन्ततितन्तुजालनिबिडस्रस्तेव लग्ना प्रिया॥७०॥

१. चतुर्थश्चरणोऽस्माभिरुपकल्पितः।

विंश: प्रकाश: १०६३

५. उत्तमस्य मतिः यथा-(सूमु. ६) मधु च विकसितोत्पलावतंसं शशिकरपल्लवितं च सौधपृष्ठम् । मदनजनितविभ्रमा च कान्ता सुखमिदमर्थवतां; विभूतयोऽन्याः ।७१॥ मध्यमस्य यथा- यदेतद् धन्यानामुरसि रमणीसङ्गसमये समुद्धूतं किञ्चित् पुलकमिदमाहुः किल जनाः । मतिस्त्वेषाऽस्माकं कुचयुगतटीचुम्बकशिला- निवेशादाकृष्टस्मरशरशलाकोत्कर इति॥ ७२।। ६. उत्तमस्य स्मृतिर्यथा- तथा गृहीतस्तन्वङ्ग्या विजयोपार्जितः पणः । यथा धन्याधरोष्ठेन हारितेऽपि जितं मया ।७३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ९.४८) आनन्दमिश्रमदनज्वरदीपनानि गाढानुरागरसवन्ति तदा तदा च। स्नेहाङ्कनानि मम मुग्धदृशस्तु कण्ठे कष्टं स्मरामि तव तानि गतागतानि।।७४॥ ७. उत्तमस्य वितर्को यथा-(शाकु. २.१०) चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा रूपोच्चयेन विधिना मनसा कृता नु। स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ।७५॥ मध्यमस्य यथा-(विक्रमो. ११०) अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारो नु रसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं स विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥७६॥ ८. उत्तमस्य शङ्का यथा-(मामा. ८१४) याता नु तद्भगवतीभवनं सखी नो जीवन्त्युपेष्यति तवेत्यभिशङ्कितोऽस्मि। प्रायेण बान्धवसुहृत्प्रियसङ्गमादि सौदामनीस्फुरणचञ्चलमेव सौख्यम् ।७७॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ८१३) किमपि किमपि शङ्के मङ्गलेभ्यो यदन्यद् विरमतु परिहासश्चण्डि! पर्युत्सुकोऽस्मि।

१०६४ शृङ्गारप्रकाशे

कलयसि कलितोऽहं वल्लभे! देहि वाचं भ्रमति हृदयमन्तर्विह्वलं निर्दयाऽसि ।। ७८।। ९. उत्तमस्य निद्रा यथा-(रघु. ५.६४) तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः । भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव ॥ ७९॥ मध्यमस्य यथा- ऊष्मायमाणस्तनमण्डलीभिर्वराङ्गनाभि: स्फुटविभ्रमाभिः । आलिङ्गिता रात्रिषु शैशिरीषु ते शेरते यैः प्रणतो वृषाङ्कः ॥८०॥ १०. उत्तमस्य सुप्तं यथा-(कुसं. ८.८४) केवलं प्रियतमादयालुना ज्योतिषामवनतासु पङ्क्तिषु। तेन तत्परिगृहीतवक्षसा नेत्रमीलनकुतूहलं कृतम् । ८१।। मध्यमस्य यथा-(सक. ५.४७०) आश्लेषिणः पृथुरतक्लमपीतशीतमायामिनीं घनमुदो रजनीर्युवानः । ऊर्वोर्मुहुर्वलनबन्धनसन्धिलोलपादान्तसंवलिततूलपटाः स्वपन्ति ॥ ८२॥ ११. उत्तमस्य प्रबोधो यथा-(कुसं. ८.८५) स व्यबुध्यत बुधस्तवोचितः शातकुम्भकमलाकरैः समम् । मूर्च्छनापरिगृहीतकैशिकै: किन्नरैरुषसि गीतमङ्गलः॥८३॥ मध्यमस्य यथा- उन्निद्रितोऽस्मि विगलन्मधुवारहारि- व्याकोशकोकनदगन्धिसमीरणेन १(आन्दोलितासु लतिकास्वमुना तुषार- संघात एष विलुठन् विकिरॅश्च भाति) ।। ८४।। १२. उत्तमस्य व्रीडा यथा-(सूमु. ३१) कनककलशस्वच्छे राधापयोधरमण्डले नवजलधरच्छायामात्मद्युतिं प्रतिबिम्बिताम् । असितसिचयप्रान्तभ्रान्त्या मुहुर्मुहुरुत्क्षिपञ् जयति जनितव्रीडाहासः प्रियाहसितो हरिः ॥ ८५॥

१. उत्तरार्धमिदमत्र योजितमस्माभिः।

विंश: प्रकाश: १०६५

मध्यमस्य यथा-(गास. ४. ५१) जाओ सो वि विलक्खो मए वि हसिऊण गाढमुवऊढो। पढमोसरिअस्स णिअंसणस्स गंठिं विमग्गंतो ॥ ८६॥ (जातः सोऽपि विलक्षो मयाऽपि हसित्वा गाढमुपगूढः । प्रथमापसृतस्य निवसनस्य ग्रन्थिं विमार्गयमाण: ।) १३. उत्तमस्यावहित्थं यथा-(शाकु. २.१९) क्व वयं? क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः । परिहासविजल्पितं सखे! परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥८७॥ मध्यमस्य यथा-(काव्याद. २.२६४) राजकन्यानुरक्तं मां रोमोद्भेदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुराज्ञातमहो शीतानिलं वनम् ॥ ८८। १४. उत्तमस्य धृतिः यथा-(रत्ना. ४.२०) नीतो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले सार सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाज्जिताः कोसला: किं नास्ति त्वयि सत्यमात्यवृषभे यस्मै करोमि स्पृहाम् ॥८९॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. १.३९) जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥९०॥ १५. उत्तमस्य हर्षो यथा-(रघु. ३.११) सुरेन्द्रमात्राश्रित/यितगर्भगौरवात् प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः । तयोपचाराञ्जलिखिन्नहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ॥ ९१॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ६.८) म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि सन्तर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि। आनन्दनानि हृदयैकरसायनानि दिष्ट्या मयाऽप्यधि/परिगतानि वचोऽमृतानि ॥९२॥

१०६६ शृङ्गारप्रकाशे

१६. उत्तमस्य रोमाञ्चो यथा-(रघु. ७.२२) अभूद् वर: कण्टकितप्रकोष्ठ: स्विन्नाङ्गुलि: संववृते कुमारी। अस्मिन् द्वये तत्क्षणमात्मवृत्तिः समं विभक्तेव मनोभवेन ।९३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ३.७) प्रथमप्रियावचनसंश्रवस्फुरत्पुलकेन सम्प्रति मयाऽवलम्ब्यते । घनराजिनूतनपयस्समुक्षणक्षणबद्धकुट्मलकदम्बडम्बरः ।। ९४ ।। १७. उत्तमस्य हासो यथा-(रघु. १९.२८) दर्पणेषु परिभोगवासि/दर्शि-नीं नर्मपूर्वमनुपृष्ठसंश्रयः । छायया स्मितमनोज्ञया वधूं ह्रीनिमीलितमुखीं चकार सः ॥९५॥ मध्यमस्य यथा-(सुमो. २६) स एष भुवनत्रयप्रथितसंयम: शङ्करो बिभर्ति वपुषाऽधुना विरहकातरः कामिनीम्। अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं करेण परिताडयन् जयति जातहासः स्मरः ॥९६॥ १८. उत्तमस्योत्साहो यथा-(कुसं. ३.९) प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं शरैर्मदीयैः कतमः सुरारिः। बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥९७॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.२६) मरणसमये त्यक्ताशङ्क प्रलापनिरर्गल- प्रकटितनिजस्नेहः सोऽयं सखा पुर एव ते। सुतनु विसृजोत्कम्पं सम्प्रत्यसाविह पाप्मनः फलमनुभवत्युग्रं पाप: प्रतीपविपाकिन: ॥ ९८॥ १९. उत्तमस्य ग्लानिर्यथा-(पृ० १०१२) प्रकृत्या रमणीयोऽपि क्षीयमाणः प्रतिक्षणम्/क्षपम् । दुःखमावहति प्रातः शशीवापाण्डुरच्छविः ॥ ९९॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ३.९)

विंश: प्रकाश: १०६७

यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिवीरोऽपि विषमम् । प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि चापाण्डुमधुरं वपुः क्षामं क्षामं वहति, रमणीयश्च भवति ॥१००॥ २०. उत्तमस्य क्रोधो यथा-(शाकु. १.२१) क: पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् । अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु ॥१०१॥ मध्यमस्य यथा-(शाकु. ६.२०) अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु। बिम्बाधरं दशसि चेद् भ्रमर! प्रियायास्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम् ॥१०२॥ २१. उत्तमस्य शोको यथा- अङ्गेषु चन्दनरसे मध(?)स्त्वदासीत (सैर्मधुरत्वमासीत्) तन्व्या म्रदीयसि वपुष्युपगूहिते यत्। (उद्धृत्य) कामकमनीयमकाण्ड एव(/एतत्)१ कालेन जीवितमिवोद्धरता हतोऽस्मि ॥१०३॥ मध्यमस्य यथा-(उराच. ३.३१, मामा. ९.१२) दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम्। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥१०४॥ २२. उत्तमस्याश्रु यथा-(सक. ५.२१२) सीतावेश्म यतो निरीक्ष्य हरते दृष्टिं झटित्याकुला- पारावतैर्दूयते। इन्दोर्दूरत एव नश्यति विशत्यन्तर्गृहं दुःखितः प्रच्छाद्याननमञ्चलेन रजनीष्वस्तत्रपं रोदिति।। १०५।।

१. त्रुट्यां द्वितीयतृतीयपादैकदेशो लुप्तः रा.। जोशेरे तु नास्त्यस्य गन्धोऽपि। कोष्ठकपूर्त्तयस्त्वस्मत्कृता।

१०६८ शृङ्गारप्रकाशे

मध्यमस्य यथा-(मेघ. १०३) त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालिप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥१०६॥ २३. उत्तमस्य स्वेदो यथा-(कुसं. ७.७७) रोमोद्रमः प्रादुरभूदुमायाः स्विन्नाङ्गुलि: पुङ्गवकेतुरासीत्। तस्मिन् द्वये तत्क्षणमात्मवृत्तिः समं विभक्तेव मनोभवेन ॥१०७॥ मध्यमस्य यथा-(शाकु. ६.१५) स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशो रेखोपान्तेषु दृश्यते मलिनः । अश्रु च कपोलपतितं लक्ष्यमिदं वर्णिकोच्छ्वासात् ॥१०८॥ २४. उत्तमस्य श्रमो यथा-(रघु. ७.६६) स चापकोटीनिहितैकबाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः । ललाटबद्धश्रमवारिपूर्णां भीतां प्रियामेत्य वचो बभाषे ॥१०९॥ मध्यमस्य यथा-(रघु. ९.६८) तस्य कर्कशविहारसम्भवं स्वेदमाननविलग्नजालकम्। आचचाम सतुषारशीतलो भिन्नपल्लवपुटो वनानिल: ॥११०॥ २५. उत्तमस्य मू्च्छा यथा-(उराच. ३.९)१ अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरद्योद्दामं ज्वलिष्यतः । उत्पीड इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोति माम् ॥१११॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ९.२१) बन्धुता नयनकौमुदीमहो मालतीनयनमुग्धचन्द्रमाः । सोऽयमद्य मकरन्दनन्दनो जीवलोकतिलकः प्रलीयते ॥११२॥

१. अत्र राघव :- 'आकरो मृग्यः; पूर्णः श्लोको न ज्ञायते'-इति। जोशेर: पुनर्न ह्येव स्पृशति पद्यमिदम्, तत एव च सैनी। राघवोऽपि मोहस्य स्थाने 'लोह'-पदं पठति HOS.I

विंश: प्रकाश: १०६९

२६. उत्तमस्य गर्वो यथा-(कुसं. ३.१०) तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव लब्ध्वा । कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेर्धैर्यच्युतिं, के मम धन्विनोऽन्ये? ॥११३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.३२) धैर्यं निधेहि हृदये, हत एष पापः, किं वा कदाचिदपि केनचिदन्वभावि। सारङ्गसङ्गरविधाविभकुम्भकूटकुट्टाकपाणिकुलिशस्य हरे: प्रमादः ॥११४॥ २७. उत्तमस्य मदो यथा-(माघ. २.१६) आघूर्णन् मदिरास्वादमदपाटलितद्युती। रेवतीदशनोच्छिष्टपरिपूतपुटे दृशौ।।११५।। मध्यमस्य यथा-(रघु. १९.४६) यत् स भग्नसहकारमासवं रक्तपाटलसमागमं पपौ। तेन तस्य मधुनिर्गमात् कृशश्चित्तयोनिरभवत् पुनर्नवः ॥११६॥ २८. उत्तमस्यामर्षो यथा-(बारा. ९.४५) यन्मूलतो दशशिरांसि भवन्ति यच्च च्छेदेषु तानि शतशोज्थ सहस्रशश्च । तत् साधु राक्षसपते! कथमन्यथाऽयमुत्सृज्यतां जनकजाहरणापरुद्धः ॥११७॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.३४) कठोरास्थिग्रन्थिव्यतिकरगणात्कारमुखरः खरस्नायुच्छेदक्षणविहितवेगव्युपरमः निरातङ्क: पङ्केष्विव पिशितखण्डेषु विलस- न्नसिर्गात्रं गात्रं सपदि लवशस्ते विकिरतु ॥११८॥ २९. उत्तमस्यासूया यथा-(रघु. ४.६१) यवनीमुखपद्मानां सेहे मधुमदं न सः। बालातपमिवाब्जानामकालजलदोदयः ॥११९॥ मध्यमस्य यथा-(रघु. ७.२) सेनानिवेशान् पृथिवीक्षितोऽपि जग्मुर्विभातग्रहमन्दभासः । भोज्यां प्रति व्यर्थमनोरथत्वाद् रूपेषु वेषेषु च साभ्यसूयाः ॥१२०॥

१०७० शरृङ्गारप्रकाशे

३०. उत्तमस्येर्ष्या यथा-(अमरु. ८१) कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः । मुहुः कण्ठे लग्नस्तिरयति च बाष्पः स्तनतटं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे! न तु वयम् ॥१२१॥ मध्यमस्य यथा-(वेसं. २.११) तद् भीरुत्वं तव मम पुरः साहसानीदृशानि श्लाघा साऽस्मद्वपुषि विनयव्युत्क्रमेऽप्येष रागः । तच्चौदार्यं मयि जडमतौ चापले कोऽपि पन्था: ख्याते तस्मिन् वितमसि कुले जन्म कौलीनमेतत् ॥१२२॥ ३१. उत्तमस्योग्रता यथा-(विक्रमो. ५.१) आत्मनो वधमाहर्ता क्वासौ विहगतस्करः । येन तत् प्रथमं स्तेयं गोप्तुरेव गृहे कृतम् ॥१२३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.३२) प्रणयसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥१२४॥ ३२. उत्तमस्यानादरो यथा-(उराच. १.४६) अपूर्वकर्मचण्डालमयि मुग्धे! विमुञ्च माम् । श्रिताऽसि चन्दनभ्रान्त्या दुर्विपाकं विषद्रुमम् ।१२५॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ९.३५) धिगुच्छ्वसितवैशसं मम यदित्थमेकाकिनो धिगेव रमणीयवस्त्वनुभवाद् वृथाभाविनः । त्वया सह न यस्तया च दिवसः स विध्वंसतां प्रमोदमृगतृष्णिकां धिगपरत्र का मानुषे ॥१२६॥

विंश: प्रकाश: १०७१

३३. १उत्तमस्य विस्मयो यथा- (अहो शरत्सिनीवाली तिरस्कारसुखं) मुखम् । अहो/महो (मन्दतरं) मध्यमस्याः सारङ्गचक्षुषा/(षः) ॥१२७॥ मध्यमस्य यथा-(सूमु. १६) कमलमनम्भसि कमले कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्? ॥१२८॥ ३४. उत्तमस्य चपलता यथा-(पृ. ८७६) कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः । गृहीतः सापराधोऽयं मुच्यते स कथं करः? ॥१२९॥ ३५. उत्तमस्य/मध्यमस्य? यथा-(रत्ना. ३.१७) अलमलममुना ते साहसेनातिमात्रं चरितमयि! विमुञ्च त्वं लतापाशमेनम्। चलितमिव निरोद्धुं जीविते जीवितेशे क्षणमिह मम कण्ठे बाहुपाशं निधेहि ॥१३०॥ ३६. उत्तमस्य आलस्य यथा- जुज्जइ सव्वं सिरिपुत्तिसेण! जह भणिअं तह वि कंतं। एसा रमणीआ णअणचंचरी तं च बोल्लेइ ॥१३१॥ युज्यते सर्वं श्रीपुत्ति/बुद्धिसेन! यथा भणितं तथाऽपि कान्तम् । एषा रमणीया नयनचञ्चरी तदेव कथयति ॥} मध्यमस्य यथा-(गास. ३.६१) घरिणिघणत्थणपेल्लणसुहेल्लिपडिअस्स होंतपहिअस्स । अवसउणंगारअवारविठ्ठिदिअहा सुहावेंति ॥।१३२।। गृहिणीघनस्तनप्रेरणसुखकेलिपतितस्य भविष्यत्पथिकस्य। अपशकुनाङ्गारकवारविष्टिदिवसा: सुखापयन्ति ॥] ३७. उत्तमस्य भयं यथा-(मामा. ५.२०)

१. अंशमिमं जोशेरो नास्पृशत्। कोष्ठकांशपूर्त्तिस्त्वस्मत्कृता। तत्सर्व खण्डितमिति रा.

१०७२ शरृङ्गारप्रकाशे

नादस्तावद् विकलकुररीकूजितस्निग्धतार- श्चित्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति। अन्तर्भिन्नं भ्रमति हृदय विह्वलत्यङ्गमङ्गं देहस्तम्भः स्खलयति गति, कः प्रकारः? किमेतत्? ॥१३३॥ मध्यमस्य यथा-(रघु. १९.२३) क्लृप्तपुष्पशयनान् लतागृहानेत्य दूतिगृह/कृतमार्गदर्शनः । अन्वभूत् परिजनाङ्गनारतं सोपरोध/सोऽवरोधभयजातवेपथुः ॥१३४॥ ३८. उत्तमस्य त्रासो यथा-(पृ. १०४३) अज्ज वि हरी चमक्कूइ जं कह कह वि ण मंदरेण दलिआइं। चंदकलाकंदल कोमलाइ लच्छीए अंगाइ॥१३५॥ (अद्यापि हरिश्चमत्कृतो यत् कथमपि न मन्दरेण दलितानि । चन्द्रकलाकन्दलकोमलानि लक्ष्म्या अङ्गानि ।।) मध्यमस्य यथा-(शाकु. ३.८) पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला नैषा न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् । दृष्टो विवृत्य शतशोऽप्यनया सतृष्ण- मत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥१३६॥ ३९. उत्तमस्य कम्पो यथा-(उराच. ३.४१) करपल्लवः स तस्याः सहसैव जडात्मनः परिभ्रष्टः । उत्कम्पतः प्रकम्पी करान्मम स्विद्यतः स्विद्यन् ॥१३७॥ मध्यमस्य यथा-(सूमु. १४) गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति। अन्याऽपि किं सखि! न भाजनमीदृशानां वैरी न चेद् भवति वेपथुरन्तरायः ॥१३८॥ ४०. उत्तमस्य स्तम्भो यथा-(मामा. १.३८) वारं वारं तिरयति दृशावुद्वमद्बाष्पपूर- स्तत्सङ्कल्पोपहितजडिम स्तम्भमभ्येति गात्रम् ।

विंश: प्रकाश: १०७३

सद्यः स्विद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाङ्गुलीक: पाणिर्लेखाविधिषु नितरां वर्तते, किं करोमि? ॥१३९॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५.२०) नादस्तावद् श्चित्ताकर्षी विकलकुररीकूजितस्निग्धतार- परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति। अन्तर्भिन्नं भ्रमति हृदय विह्वलत्यङ्गमङ्गं गात्रस्तम्भ: स्खलयति गति, कः प्रकारः? किमेतत्? ॥१४०॥ ४१. उत्तमस्य व्याधिर्यथा-(मामा. १.२३) सन्तापसन्ततिमहाव्यसनाय तस्यामासक्तमेतदनपेक्षितहेतु चेतः। प्रायः शुभं च विदधात्यशुभं च जन्तोः सर्वङ्कषा भगवती भवितव्यतैव ॥१४१॥ मध्यमस्य यथा-(रघु. ८.९३) तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः' इत्यादि ॥१४२॥ ४२. उत्तमस्योन्मादो यथा-(विक्रमो. ४१७) हंस! प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हता। सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥१४३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ९.२९) भवद्भिः सर्वाङ्गप्रकृतिरमणीया कुलवधू- रिहस्थैर्दृष्टा वा विदितमिह वाऽस्या यदभवत्। वयोऽवस्थां तस्याः शृणुत सृहृदो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारश्चरति हृदि, मुग्धश्च वपुषि ॥१४४॥ ४३. उत्तमस्य विषादो यथा-(मामा. ४.७) सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदां प्रथममेकरसामनुकूलताम्। पुनरकाण्डविवर्तनदारुण: परिशिनष्टि विधिर्मनसो रुजम् ॥१४५॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ८.१२) मम हि कुवलयाक्षीं प्रत्यनिष्टैकबुद्धे- रविरतमनुबद्धोत्कम्प एवान्तरात्मा। स्फुरति च खलु चक्षुर्वाममेतच्च कष्टं वचनमिह भवत्योः सर्वथा हा हतोऽस्मि ॥१४६॥

१०७४ शृङ्गारप्रकाशे

४४. उत्तमस्य वैवर्ण्यं यथा-(उराच. ३.२२)

सततमपि ते स्वेच्छादृश्यो नवो नव एव यः । विकलकरण: पाण्डुः सोऽयं शुचा परिदुर्बलः कथमपि स इत्युन्नेतव्यस्तथाऽपि दृशोः प्रियः ॥१४७॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ५. ५) कुवलयदलश्यामोऽप्यङ्गं दधत् परिधूसर ललितविकटन्यास: श्रीमान् मृगाङ्कनिभाननः । हरति विनयं वामो यस्य प्रकाशितसाहसः प्रविगलदसृक्पङ्क: पाणिर्ललन्नरजाङ्गल: ॥१४८॥ ४५. उत्तमस्य दैन्यं यथा-(मेघ. ६) 'जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानाम्' इत्यादि ॥१४९॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. ९.४५) प्रयान्तीव प्राणाः सुतनु! हृदयं ध्वंसत इव जवलन्तीवाङ्गानि, प्रसरति समन्तादिव तमः । त्वराप्रस्तावोऽयं न खलु परिहासस्य विषय- स्तदक्ष्णोरानन्दं वितर, मयि मा भूरकरुणः ॥१५०॥ ४६. उत्तमस्य स्वरभेदो यथा-(रघु. ८.४३) 'विललाप स बाष्पगद्गदम्' इत्यादि ॥१५१॥ मध्यमस्य यथा-(रत्ना. ३.१७) 'अलमलममुना ते साहसेनातिमात्रम्' इत्यादि ।१५२। ४७. उत्तमस्य मोहो यथा-(उराच. १.३५) 'विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा' इत्यादि ॥१५३॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. १.४४) प्रसरति परिमाथी कोऽप्ययं देहभाज- स्तिरयति करणानां ग्राहकत्वं प्रमोहः । रणरणकविवृद्धिं विभ्रमावर्तमानं ज्वलति हृदयमन्तस्तन्मयत्वं च धत्ते ॥१५४॥

विंश: प्रकाश: १०७५

४८. उत्तमस्य जाड्यं यथा-(पृ० ८७७) स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसु- र्यूते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याऽ्द्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थिता नाडिकाः ॥१५५॥ मध्यमस्य यथा-(मामा. १.३३) परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥१५६॥ स एष कामशृङ्गारस्तदेतत् काव्यदैवतम्। तदेतद्, विश्वसर्वस्वं तदेतज्जन्मनः फलम् ॥१५७॥ ललितो नायक:, सर्वा योषिद्, वृत्तिस्तु कैशिकी। प्रवृत्तिर्दाक्षिणात्येह वैदर्भी काव्यपद्धतिः ॥१५८॥

जन्मान्तरानुभववासनया सुखार्थमिच्छाप्रवृत्तिविषयेन्द्रियसम्प्रयोगैः । सम्प्रत्ययानुभवनूतनवासनाभिमाना१/ रात्माभिलाषसुखविस्मरणानि काम: ॥१५९॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे कामशृङ्गारप्रकाशो नाम । विंशः प्रकाशः समाप्तः ॥२०॥

कामशृङ्गारमात्रस्य शृङ्गवत्वाद् यथार्थता । धर्मार्थमोक्षशृङ्गारास्त्वशृङ्गा हि विषाणिनः ॥ सनातनकवेरेषा लोकद्रष्टुः स्थिरा मतिः । कामशृङ्गारमात्रे हि भोजराजमतिः शुकी ॥

१. i. सम्प्रत्ययानुभवनूतनया सनाभिरात्माभिलाषसुखवि० जोशेरः । ii. सम्प्रत्ययानुभवनूतनया(?)सनाभिरात्माभिलाषसुखवि० राघव: HOS. । iii. मूलं त्वस्माभिरुपकल्पितम् ।

अथ शृङ्गारप्रकाशे एकविंशः प्रकाश: मोक्षशृङ्गारप्रकाश:

(मोक्षः) तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमो मोक्षः। दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावात्। तथाहि तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानापाये दोषा अपयान्ति। दोषापाये प्रवृत्तिरपैति। प्रवृत्त्यपाये दुःखमपैति। सेयमात्यन्तिकी दुखप्रहाणिः। तत्त्वज्ञानान्निश्चितश्रेयसः तदुपायात् तु तदधिगमो मोक्ष इति। दुःखं तु षडिन्द्रियाणि विषया बुद्धयश्च; दुःखहेतुत्वात्। शरीरं दुःखायतनत्वात्। दुःखं तु स्वरूपाऽस्वरूपमिति भावयतः क्वचिदपि मनस्सङ्ग: स्यात्। अनासङ्गाच्चायमपूर्वं नार्जयति। पूर्वार्जितं च इच्छाभोगैः क्षपयति। सर्वकर्मोद्भूतानि फलानि जगद्गुरौ महेश्वरे संन्यस्यति प्रत्यवायपरिहारार्थं च नित्यनैमित्तिकानुष्ठानमाद्रियते। उक्तं च, नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानं च निर्मलीकुर्वन्नभ्यासेन विपाचयेत् ।१॥ अभ्यासात् पक्वविज्ञानः कैवल्यं लभते नरः । आनन्दं ब्रह्मणो रूपं कैवल्ये तत् प्रकाशते ॥२॥ योगश्च धर्ममर्जयन् समाधिना सर्वकर्माणि दहति। उक्तं च, 'योगी खलु बुद्धौ प्रादुर्भूतायाम् अधिकरणधर्मं विनिर्माय सेन्द्रियाणि शरीराणि युगपद् भोगान् भुङ्क्ते' इति। 'तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः' (न्या.सू. १.१) इति यदुक्तं तद् व्याख्यायते। तत्र यथावस्थितपदार्थाधिगतिस्तत्त्वज्ञानम्। तस्मिन् सति यथावस्थितपदार्थानधिगतिः, अयथावस्थितपदार्थाधिगतिर्वा मिथ्याज्ञानं न स्यात्; ज्ञानस्य ज्ञानान्तरविरोधित्वात्। मिथ्याज्ञानविनाशे रागद्वेषादयो दोषा न भवन्ति। इदं सुखसाधकम् इदं दुःखसाधकम्, एतन्मदीयम् अदः परकीयम्, इति हि मिथ्याज्ञानं रागद्वेषहेतुः। यथा तु निवृत्तौ

एकविंश: प्रकाश: १०७७

दुःखरूपतया जगत्स्वरूपमवगच्छतः स्वशरीरादावपि सर्वं दुःखमिति तत्त्वज्ञानं स्यात्, तदा औदासीन्याद् रागद्वेषादयः स्वयमेव प्रलीयन्ते। उक्तं च, भयं भावयतः सम्यग्ज्ञानाद् दोषसमाकुलम् । अवश्यं रागिणोऽप्याशु विराग उपजायते ॥३॥ विरागात् क्षीयतेऽविद्या विद्या चान्तः प्रबुध्यते। ततः प्रकाशते ज्ञानं ततो निर्वाणमृच्छति ।४॥ दोषाभावे तु धर्मप्रवृत्तिरधर्मप्रवृत्तिर्वा न स्यात्। सर्वोऽपि सुखार्थमेव प्रवर्तते। दुःखार्थं तु न प्रवर्तत इति। यदा तु 'सर्वं दुःखं विवेकिन:' (योगसू. २.१५) इति ज्ञानात् सुखमेव नास्तीति जानीयात्, तदा किमर्थं प्रवत्स्यति? किमर्थं वा न प्रवत्स्यतीति, प्रवृत्त्यभावेऽपि जन्मापि न स्यात्। धर्माधर्मोपभोगार्थं हि प्राणिनां जन्म। धर्माधर्मौ तु प्रवृत्तिमन्तरेण न स्तः। धर्माधर्मानुप्रवृत्तिः पृथक्पृथग् दशधा। सा तु अभिहिता पुरस्तात् प्रवृत्तिरूपधर्मप्रस्ताव' इति नेहोच्यते। जन्माभावे तु दुःखमपि न भवति। यतः 'षडिन्द्रियाणि' इत्याद्येकविंशतिप्रभेदं दुःखं, तच्च जन्माभावे शरीरादिविरहात् निराश्रयं निरुपलम्भं निर्हेतुकं कस्य स्यादिति, येयमपुनर्भावादात्यन्तिकी दुःखप्रहाणिर्निःश्रेयसं तदधिगमश्च ज्ञानान्मोक्ष इति। तच्च तत् ज्ञानं निःश्रेयसं च यथाविद्यमधिगन्तव्यम्। मोक्षविद्याविदां हि तत्त्वज्ञाने निःश्रेयसे च विप्रतिपत्तिः। तत्र- तत्त्वज्ञाने एकं, द्वे, त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्, षोडश च तत्त्वानीति। तत्र- एकं यथा- 'एकमक्षरमुपासीत' इति (छान्दोग्ये), 'आत्मैवेदं सर्वम्' (बृहदारण्यके), 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इति (शाण्डिल्यविद्या), 'न तु द्वयमस्ति' इति, 'वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' इति (मनुस्मृ. २.६)। द्वे यथा- द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे विद्या चाविद्या च, सम्भूतिर्विनाशश्च, (लोलीभाव :? )२ पक्वावबोधश्च, सामान्यं विशेषश्च, प्रकृतिः पुरुषश्च इति। त्रीणि यथा- व्यक्तिराकृतिर्जातिरिति, व्यक्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तमिति, हेयमुपादेयमुपेक्षणीयमिति, तत्त्वमात्मा शरीरमिति, ज्ञानं क्रिया दैवतमिति, शिवः शक्ति: पुरुष इति। १. पुरस्तात्- अष्टादशे प्रकाशे धर्मशृङ्गारप्रस्तावे। पृ० ९९४ । २. अस्मत्कृता पूर्तिरियम्।

१०७८ शृङ्गारप्रकाशे

चत्वारि यथा- प्रमाणं, प्रमेयं, प्रमाता, प्रमितिरिति। जातिर्गुणः, क्रिया, द्रव्यं (माभा. ११.३) चेति। वैखरी, मध्यमा, पश्यन्ती, सूक्ष्मेति। बहिःप्रज्ञा, अन्तःप्रज्ञा, सुषुप्तं, तुरीयमिति। पिण्डः, पदं ,रूपं, रूपातीतमिति। तत्त्वं, भावो, भूतं, संवननमिति। दीक्षा, ज्ञानं, क्रिया, चर्येति। योगः, साधनं, विभूतिः, कैवल्यमिति। पृथिव्यापस्तेजो वायुरिति। पञ्च यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति। प्रकृतिः, पुरुषो, मात्रा, शक्तिः, शिव इति। पञ्चब्रह्मार्थपरिज्ञानमिति। जाग्रत्, स्वप्नं, सुषुप्तं, तुर्यं, तुर्यातीतमिति। रूपं, वेदना, संज्ञा, संस्कारो, विज्ञानमिति। षड् यथा- ब्रह्म खानिलतेजांसि जलं भूरिति। द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं विशेषाः, समवाय इति। तत्त्वानि, पदानि, भुवनानि, वर्णा, मन्त्राः, काला इति। गुणा, गहनं, ग्रन्थिः, मूलं, शक्तिः, शिव इति। मूलजालमधिमोक्तृचेतना ज्ञानमेतदधिनायकाः (द्र. पृ. ४०३)१, 'शक्तयः शक्तिनायकाः' इति। पाशाः पशवो विद्या विद्येश्वराः शक्ति: शिव इति। जीवाः पुद्रला: काल आकाशो धर्मोऽधर्म इति । षोडश यथा- प्रमाणानि, प्रमेयः, संशयः, प्रयोजनं, दृष्टान्तः, सिद्धान्तः, अवयवाः, (तर्कः) निर्णयः, वादः, जल्पो, वितण्डा, हेत्वाभासाः, छलं, जातयः, निग्रहस्थानानीति।। अथ निःश्रेयसे - १ 'चिद्घनमानन्दं ब्रह्म' इति, २. 'तदा दृष्टृस्वरूपेऽवस्थानम्' इति, ३ 'सर्वकर्मभिरसंस्पर्शादौदासीन्यम्' इति, ४. 'गुणपुरुषान्तरविवेकदर्शनात् प्रकृतेरनुरूपसर्पणम्' इति, ५. 'बुद्ध्यादीनामात्यन्तिक: सन्तानोच्छेदः' इति, ६. 'तत्त्वज्ञानादात्यन्तिकी दुःखप्रहाणिः' इति, ७. 'निवर्तकधर्मो x x x ल्प x x x कैवल्यावाप्ति' इति,

१. मूलजालमधिभोक्तृचेतना शक्तयस्त्वदभिभोक्तृसंहतिः । ज्ञानमेतदधिनायकव्रजस्त्वत्स्मृतौ युगपदेव भासते ।

एकविंश: प्रकाश: १०७९

८. 'मलपरिणतेस्तीव्रशक्तिनिर्मितशरीरादिविरहः' इति, ९. 'दीक्षितस्य नाधो निरीक्षणम्' इति, १० . 'साडक्रमेण निःश्रेणिक्रमेण वा शिवपदावाप्तौ शिवसमानता' इति, ११. 'क्रियायोगान्महेश्वरगुणसङ्क्रान्तिः' इति, १२. 'अविद्योच्छेदाद् विद्याप्रकाशः' इति, १३. 'समलचित्तविनाशैर्निर्मलचित्तोत्पादः' इति, १४. 'सम्यक्सन्दर्शनज्ञानचारित्रैः कृत्स्नकर्मप्रमोक्षः' इति, १५. 'जलबुद्बुदवज्जीवाः मदशक्तिवद् विज्ञानम्' इति, १६. 'ज्ञानमिति ज्ञानात् प्रेत्यापुनर्भा(्भ)वः' इति।

(मोक्षशृङ्गारः) तदेतदुभयमप्युपायमन्तरेण न प्राप्यत इत्युपायप्रदर्शकं शास्त्रं, शास्त्रस्य पुरुषश्रेयोऽभिधायकत्वात्। पुरुषस्य च शास्त्रोक्तैरुपायैस्तत्त्वज्ञानादिभिर्निःश्रेय- समीहमानस्य गार्हस्थ्येऽपि तदधिगतताभिमानो मोक्षशृङ्गारः। तथाहि - अस्ति मे मोक्षाधिगमे योग्यता, अधीतानि मया मोक्षशास्त्राणि, निरन्तरा निवर्तकधर्मोत्पत्तिहेतवः क्रियाकलापाः, न पी/वीयते१ नित्यनैमित्तिकानि, प्रसीदन्ति चित्तवृत्तयः, प्राप्तो निरालम्बन: सालम्बनो वा योग:, स्वाधीनानि योगसाधनानि, स्थिरो हि बीजः निर्बीज: सबीजो वा समाधिलाभः, निवर्तन्ते योगविघ्नाः, प्रकाशते प्रत्यग्ज्योतिः, उन्मीलयन्ति तत्त्वसंवित्तयः, प्रत्यासीदन्ति ज्योतिष्मत्यादयो योगावस्थाः, प्रादुर्भवन्ति च समस्ता योगर्द्धय:'- इत्यादियोग्यचेतसोऽभिमानः, स मोक्षशृङ्गारः इत्युच्यते। तन्निवृत्तौ च अस्याहङ्कारविरहान्मोक्ष एवेति, यावदहङ्कारवांस्तावदयं मोक्षशृङ्गारी, विरहिताहङ्कारस्तु मुक्त एवेति। यथा- त्वामात्मानं वरद! परमानन्दबोधस्वरूपं ये बुध्यन्ते विगलितजगद्भेदमायाप्रपञ्चम्/ञ्चाः। रागत्यागस्तिमितमनसो देव! जीवन्त एव त्रुट्यन्मायाविकटनिबिडग्रन्थयस्ते विमुक्ता: ॥५॥। यथा च-

१. वीयते = वि + ईयते = नापगच्छन्ति।

१०८० शृङ्गारप्रकाशे

मयि जीवत्यहङ्कारे पुरुषः पञ्चविंशकः । तत्त्वज्ञानोपपन्नोऽपि न मोक्षं गन्तुमर्हति ॥६॥ तत्र सात्त्वती वृत्तिः, आवन्त्या प्रवृत्तिः, लाटीया रीतिः, स्वकीया नायिका, धीरप्रशान्तश्च नायक इति। तेषु-

सात्त्वती वृत्तिस्तदनुरूपस्वरूपाङ्गत्वात्; तथाहि-(नाशा. २०.३६) या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता त्यागेन वृत्तेन समन्विता च। हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्त्वती सत्त्ववतीह वृत्तिः ।।७। तदङ्गानि उत्थापकः, परिवर्तकः, संलापकः, सङ्घात्यक इति। सा तु 'या सात्वतेनेह गुणेन युक्ता' इत्यनेन सत्त्वतः= सत्कारवतो धीरप्रशान्तादेर्नायकस्य मोक्षशृङ्गाराधिकारिणो ये गुणास्तदुपलक्षितां चेष्टामाचष्टे। सत्त्ववन्तो हि सत्कारवन्तो मोक्षशृङ्गाराधिकारिण एवोच्यन्ते। यथा- (मनुस्मृ. १.९६, ९७) भूतानां प्राणिन: श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः । बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः । ८॥ ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः । कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः ॥९॥ इति। 'त्यागेन वृत्तेन समन्विता च' इत्यनेन सात्त्वतेन त्यागेन सात्त्वतेन वृत्तेन च समन्वितेति व्याख्याम् अस्यैव द्रव्योत्सर्गसत्कारपूर्वकत्वफलनिरपेक्षमवृथादानं च सूचयति। सत्कारपूर्वकदानं हि त्यागः, स ० ० ० ० मि च(?) वृत्तमिति। चकारात् तु लौकिकाचारपरित्यागमपि कथयति। 'हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा' इत्यनेन ब्रह्मानन्दोपलम्भादशेषदुःख- क्षयमुपलक्षयति। 'सा सात्त्वती सत्त्ववतीह वृत्तिः' इत्यनेनान्वर्थसंज्ञायोगं विशुद्धसत्त्वनायकाश्रयं च द्योतयति। अङ्गेषु - उत्थापकेन तत्त्वजिज्ञासुभिः सन्धाय सम्भाषया विवादं बोधयति। परस्परस्पर्धया अर्थेषूत्थापनं हि उत्थापकः।

एकविंश: प्रकाश: १०८१

परिवर्तकेन कुपथपरित्यागात् सन्मार्गग्रहणमभिधत्ते। प्रस्तुतार्थपरित्यागादन्यार्थ- भजनं हि परिवर्तकः। संलापकेन विगृह्य परिभाषया जल्पकथायां परपक्षदूषणमुपदिशति। सदसि नाना वाक्यैर्मिथोऽधिक्षेपो हि संलापकः। सङ्घात्यकेन साधकबाधकप्रमाणोपपत्तिभिः स्वपक्षस्थापनया परपक्षं प्रतिक्षिपति। कार्यमन्त्रार्थप्रभावदैवादिभिर्हि सङ्गातभेदः सङ्घात्यकः। सेयं चतुरङ्गाऽपि सात्त्वती वृत्तिः लाटीयानुप्रासयोगियोगरूढिगर्भा तत्त्वज्ञाना(न्निश्रेयस)हेतुर्मोक्षशृङ्गारस्य अङ्गम्। आवन्त्या प्रवृत्ति., शुचिव्रतस्तु शुद्धोज्ज्वलानुल्बणशान्तवेषरूपत्वान् मुमुक्षुभिरप्यादृतेति मोक्षशृङ्गाराधिकारिणो धीरप्रशान्तः(स्य प्रशमः)१ शृङ्गारस्याङ्गम्। यथा- (कुसं. ६.६) मुक्तायज्ञोपवीतानि बिभ्रतो हैमवल्कलाः। रत्नाक्षसूत्राः प्रव्रज्यां कल्पवृक्षा इवाश्रिताः ॥१०॥ लाटीया रीतिः, मोक्षशास्त्रानुरूपसंदर्भत्वात्। तथाहि- यदीषत्समस्तमनति- सुकुमारबद्धं नात्युपचारवृत्तिमल्लाटीयानुप्रासयोगि योगरूढिगर्भं वच: सा लाटीया। सा तु प्रायो मोक्षशास्त्रेषु दृश्यत इति मोक्षशृङ्गाराङ्गम्। स्वकीया नायिका; मोक्षशृङ्गाराधिकारिणो धीरप्रशान्तनायकस्य लोकयात्रार्थं क्रियाप्रवृत्तिहेतुत्वात्। मुमुक्षूणामपि हि लोकयात्रानुयायिनां धर्मपत्न्यः श्रुत्यादिषु श्रूयन्ते, 'याज्ञवल्क्यस्य हि द्वे पत्न्यौ बभूवतुः' इति (बृहदारण्यके)। तस्मिन् संयमिनां मान्ये जाते परिणयोन्मुखे। जहुः परिग्रहव्रीडां प्राजापत्यास्तपस्विनः ॥११॥ (कुसं. ६.३४) इति। अतः स्वकीयैव नायिका मोक्षशृङ्गाराङ्गम्। धीरप्रशान्तश्च नायक इति। तस्यैव मोक्षे तदधिगमे योग्यताभिमानात्। स गुणप्रकृतिप्रवृत्तिपरिग्रहभेदाद् धीरोदात्तवद् अष्टप्रकार: तत्र गुणतः समस्तजात्यादि- गुणसम्पद्योगादुत्तमः, प्रवृत्तेरनुकूलो दक्षिणश्च, परिग्रहादसाधारणः साधारणश्च । तदेतद् वृत्ति: प्रवृत्तिरिति, नायिकानायकभेदः। इदमेतल्लक्षणोदाहरणैः पूर्वमेव२ निर्णीतम्।।

१. 'चित्तधर्म' इति शेषः । द्र. पृ. १००१ । २. पृ. ८६१-८६३ ।

१०८२ शृङ्गारप्रकाशे

(प्रशान्तधैर्यम्) अथेदानीं नायकव्यपदेशहेतुर्धैर्यं विचार्यते। तद् धीरप्रशान्तस्य शान्तं भवति, यत्प्रभावात् सुखदुःखयोर्मधध्यस्थ्यं, व्यसनोत्सवयोरविशेषः, इन्द्रियार्थेष्वनास्था, विलासेषूपहासः, शरीरादावनात्मबुद्धिः, प्रशंसासु नोत्कर्षः, निन्दास्वपि न कोपः, भव्यप्राणिषु प्रमोदः, सर्वभूतेष्वनुकम्पा, साधुजनेषु मैत्री, अधार्मिकेषूपेक्षा, सदाचारेष्वादरः, सर्वकर्मसु फलानीप्सा, रागादिभिर्न धर्मबाधा, कर्मातिशयैरविस्मयः, जात्यादिभिर्नाभिमान इति। तत्र- १. सुखदुःखयोर्माध्यस्थं यथा-(किराता. ११.२६) कृतवानन्यदेहेषु कर्ता च विधुरं म अप्रियैरिव संयोगो विप्रयोग: प्रियैः सह ॥१२॥ २. व्यसनोत्सवयोरविशेषो यथा-(किराता. ११.२२) या गम्याः सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः। तासां कियन्न दुःखाय विपदामिव सम्पदाम् ।१३। ३. इन्द्रियार्थेष्वनास्था यथा- एकैकशो विनिघ्नन्ति विषया विषसन्निभाः । क्षेमी तु स कथ नु स्याद् यः समं पञ्च सेवते ॥१४॥ ४. विलासेषूपहासो यथा- एतत् तद् वक्त्रमत्र क्व तदधरमधु? क्वायतास्ते कटाक्षाः? क्वालापा: कोमलास्ते? क्व स मदनधनुर्भङ्गुरो भ्रूविलासः?। इत्थं खट्वाङ्गकोटौ प्रकटितदशनं मञ्जुगुञ्जे समीरं रागान्धानामिवोच्चैरुपहसति महामोहजालं कपालम् ॥१५॥ ५. शरीरादावनात्मबुद्धिर्यथा- यदा शरीरस्य शरीरिणश्च पृथक्त्वमेकान्तत एव भावि। आहार्ययोगेन विमुच्यमान: परेण को नाम भवेत् सशोक: ॥१६॥ ६. प्रशंसासु नोत्कर्षो यथा- अब्रुवन् कस्यचिन्निन्दामहृष्यन्नात्मनः स्तवे। आत्मना गुणसम्पन्नः पुमान् नैर्गुण्यमर्हति ॥१७॥

एकविंश: प्रकाश: १०८३

७. निन्दास्वपि न कोपो यथा- जाण असमेवि विहिआ जाअइ णिंदासमा सलाहा वि। णिंदा वि तेहिं विहिआ ण तॉण मंणे किलामेइ ।१८।। (येषामसमेऽपि विहिता जायते निन्दासमाश्लाघाऽपि । निन्दापि तैर्विहिता न तेषां मन्ये क्लाम्यति ॥) ८. भव्यप्राणिषु प्रमोदो यथा-(किराता. ३.१२) तथाऽपि निघ्नं नृप! तावकीनैः प्रह्वीकृतं मे हृदयं गुणौघैः । वीतस्पृहाणामपि मुक्तिभाजां भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाताः ॥१९॥ ९. सर्वभूतेष्वनुकम्पा यथा- यत् कृत्वा भगवंस्तव स्तवमिमं भक्त्या त्रिलोकीगुरोः पुण्यं किञ्चिदवाप्तवानहमिह क्लेशौघविध्वंसिन:। तस्मात् (स्प्रष्टुमिमान् सहे न विषयान्)१ भोगात्मनो हारिणो निर्बाधस्थिति निर्वृतेः पदमथ प्राप्तं जगच्चेष्टताम्? ॥२०॥ १०. साधुजनेषु मैत्री यथा- यदि सत्सङ्गनिरतो भविष्यसि भविष्यसि। अथासज्जनगोष्ठीषु पतिष्यसि पतिष्यसि ॥ २१॥ ११. अधार्मिकेषूपेक्षा यथा-(रामायणे २.२१.१४) गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ २२॥ १२. सदाचारेष्वादरो यथा-(नीतिश. ५१) माधुर्यं प्रमदाजनेषु ललितं, दाक्षिण्यमार्ये जने विद्यायां व्यसनं, स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद् भयम् । भक्ति: शूलिनि, शक्तिरात्मदमने, संसक्तिमुक्ति: खले येष्वेते निवसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥२३॥

१. इयमस्मत्कृताऽऽपूर्तिः । २. नरेभ्यो रा., महद्भ्यो जो. ।

१०८४ शृङ्गारप्रकाशे

१३. सर्वकर्मसु' फलानीप्सा ; यथा- श्लाघ्यं यद् वै' कृपणमनसां सप्तलोकाधिपत्यं या मृग्यन्ते तरलमतिभिः सिद्धयश्चाणिमाद्याः। एतत् सर्वं मदनदहन! त्वत्पदप्राप्तिभाजां तत्त्वज्ञानामृतरसजुषां योगिनामन्तरायः ॥२४॥ १४. रागादिभिर्न धर्मबाधा; यथा- न कामान्न च संरम्भान्नापि लोकाद् विभीषणात्। न हेतुवादान्मोहाद् वा विद्वान् स्वं धर्ममुत्सृजेत् ॥२५॥ १५. कर्मातिशयैरविस्मयो यथा-(वैराग्यश० ६७) - भुक्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं? सन्तर्पिताः प्रणयिनः स्वधनैस्ततः किम्?। दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किं? कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम्? ॥२६॥ १६. जात्यादिभिर्नाभिमान :; यथा- कुलाज्ज्ञानात् तथैश्वर्यान्मदः सञ्जायते नृणाम्। एतैरेव विनीतानां समुपजायते॥२७॥

धैर्यप्रशमहेतवश्चाष्टौ विशेषगुणाः - 'क्षमा, वशित्वं, सन्तोषः, प्रशमः, शौचम्, आर्जवं, वेशारद्यं, वैराग्यमि'ति। १. अकोपनत्वं क्षमा ; यथा- अतथ्येनोच्यमानस्य कः कोपो यन्न तत् तथा। तथ्ये चाविहितः कोपो यदनुक्तेऽपि तत् तथा ॥२८॥ २. जितेन्द्रियता वशित्वं ; यथा-(किराता. ११.३२) जीयन्तां दुर्जया देहे रिपवश्चक्षुरादयः। जितेषु तेषु लोकोऽयं ननु कृत्स्नस्त्वया जितः ॥२९॥ ३. अनाकाङ्क्षा सन्तोष: ; यथा- सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य विविक्तं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतैव भूः ॥३०॥ १. सर्व = ' ...... गा विधीय । सर्वकर्मसु' - रा. । २. तत् रा. जो. ।

एकविंश: प्रकाश: १०८५

४. विषयव्यावृत्तिः प्रशमः ; यथा- यदाऽडसीदज्ञानं स्मरतिमिरसंस्कारजनितं तदा दृष्टं नारीमयमिदमशेषं जगदपि। इदानीमस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते ॥ ३१॥ ५. मलप्रमोष: शौचम् ; यथा-(कुसं. ६.५) आप्लुतास्तीरमन्दारकुसुमोत्करवीचिषु - आकाशगङ्गास्रोतस्सु दिङ्नागमदगन्धिषु ।।३२।। ६. अमायावित्वमार्जवम् ; यथा- अन्यद् वाचि मनस्यन्यत् कर्मण्यन्यद् दुरात्मनाम्। महात्मनां तु यद् वाचि तन्मनःकर्मणोरपि ।३३॥ ७. विचारपरता वैशारद्यम् ; यथा- उच्छ्वासावधयः प्राणाः स चोच्छ्वासः समीरणः । समीरणाच्चलं यज्जीवति तदद्भुतम् ॥३४॥ ८. भोगेष्वनीप्सा वैराग्यम्; यथा-(वैराग्यशतके ९३) मातर्लक्ष्मि! भजस्व कञ्चिदपरं मत्काङ्क्षिणी मा स्म भू- र्भोगेभ्यः स्पृहयालवस्तव वशे, का निःस्पृहाणामसि?। सद्य:स्यूतपलाशपत्रपुटिकापात्रे पवित्रीकृतै- र्भिक्षासक्तुभिरेव सम्प्रति वयं वृत्तिं समीहामहे ॥३५॥

सोऽयमस्य स्वाभाविको निरतिशय आन्तरो नित्यश्चालङ्कारः, यत्प्रभावात् तदनुरूपा एव रत्यादयो जायन्ते। ते चास्य धीरोदात्तवत् सर्व एवावगन्तव्याः। तदेतन्मोक्षशृङ्गारस्वरूपमुपवर्णितम् 1 निःश्रेयसपरत्वेन तत्त्वज्ञानाभिमानिनाम् ॥३६॥ इह प्रवृत्तिरावन्त्या, सात्त्वती वृत्तिरिष्यते। लाटीया रीतिरात्मीया कान्ता, शान्तश्च नायकः ॥३७॥ वृत्ते धीरप्रशान्तस्य मोक्षशृङ्गारगोचरे चरेयुः केऽपि तत्त्वज्ञाः सर्वज्ञस्याभ्यनुज्ञया ॥३८॥ इति।

१०८६ शृङ्गारप्रकाशे

(नायकभेदाः) सोडयं धर्मशृङ्गाराद्यधिकारभेदान्नायकप्रभेदश्चतुर्धा- धीरोदात्तः, धीरोद्धतः, धीरललितः, धीरप्रशान्तश्चेति। अथैष प्रत्येकमपि चतुर्धा भिद्यते- नायक:, उपनायकः, अनुनायकः, प्रतिनायक इति।

(१. नायकः) तत् त्रिधा (तत्र कथा?)शरीरव्यापी यथोक्तगुणयुक्तो नायकः। स- धीरोदात्तो यथा- इक्ष्वाकुवंशतिलक: प्रथितः पृथिव्यामव्याहतप्रसरपौरुषदुर्निवारः । राम: स एष नृपकण्ठकठोरधारः कुण्ठो मुनेरपि हि येन कृतः कुठारः ॥३९॥ धीरोद्धतो यथा-(किराता. १४.२२) वयं क्व वर्णाश्रमरक्षिणो नृपाः क्व जातिहीना मृगजीवितच्छिदः । सहाव/पकृष्टैर्महतामसंगतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः ॥४०॥ धीरललितो यथा-(शाकु. ३.१८) किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरार्द्रवातैः सञ्चालयामि नलिनीदलतालवृन्तैः । अङ्के निधाय करभोरु! यथासुखं ते संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ॥४१॥ धीरप्रशान्तो यथा- अस्मान् नो नृवरान् वेत्थ वेत्थार्थान् वेत्थ भाषितुम् । यद्यदस्मद्धितं कृष्ण! तत्तद् वाच्यः सुयोधनः ॥४२॥ (२. उपनायकः) नायकाभ्यर्हणीयः सम उत्कृष्टो वाऽनवाप्तपद उपनायकः; तेषु- धीरोदात्तो यथा-(मवीच. ५.५१) ख्याता एव वयं जगत्सु चरितैर्वाग्भिः, किमाख्यायते संयत्तो भव, सत्त्वमस्ति भवतः, सत्यं मनुष्यो भवान्। शस्त्रैरव्यवधीयमानविजयाः प्रायो वयं तेषु चेद् ग्राहस्ते सुखमाश्वसन्ति गिरयो यैर्वानराः शस्त्रिण: ॥४३॥

एकविंश: प्रकाश: १०८७

धीरोद्धतो यथा-(माघ. १४.१६) यस्तवेह सवने न भूपतिः कर्म कर्मकरवत्करिष्यति। तस्य नेष्यति वपुः कबन्धतां बन्धुरेष जगतां सुदर्शनः ॥४४॥ धीरललितो यथा-(माघ. २.१४) ततः सपत्नापनयस्मरणानुशयस्फुरा। ओष्ठेन रामो रामोष्ठबिम्बचुम्बनचुञ्जुना ।।४५।। यथा वा-(माघ. २.२१) जगाद वदनच्छद्यपद्मपर्यन्तपातिनः । नयन् मधुलिहः श्वैत्यमुदंशुदशनांशुभिः ॥४६॥ धीरप्रशान्तो यथा- सम्प्रत्येव हि गोग्रहे यदभवत् तत् तावदाकर्ण्यताम्० ॥४७॥पृ.६३२) इत्यादि।

(३. अनुनायकः) नायकात् किञ्िदूनः कथाशरीरे विशेषोपयोगवान् अनुनायकः। तत्र- धीरोदात्तो यथा-(उरा. ६.१३) शक्त्या वक्षसि मग्नया सह मया मूढे प्लवङ्गाधिपे विद्राणेषु च विद्रवत्सु कपिषु प्राप्तावकाशे द्विषि। मा भैष्टेति निरुन्धतः कपिभटानस्योद्भटभ्रूस्थिते- र्मर्मच्छेदविसंस्थुलाक्षरजडा वाचस्त्वया न श्रुताः ।४८।। धीरोद्धतो यथा-(वेसं. ५.३३) शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत् परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्ष:स्थलविघटने यच्च साक्षीकृतोऽसि। आसीदेतत् तव कुरुपते/कुनृपते? कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ।। ४९।। धीरललितो यथा-(मामा. १.३४) या कौमुदी नयनयोर्भवतः सुजन्मा तस्या भवानपि मनोरथबन्धबन्धुः । तत्सङ्गमं प्रति सखे! नहि संशयोऽस्ति यस्मिन् विधिश्च मदनश्च कृताभियोगः ॥५०॥

१०८८ शृङ्गारप्रकाशे

धीरप्रशान्तो यथा-(काव्यादर्शे २.२७६) अद्य या मम गोविन्द! जाता त्वयि गृहागते। कालेनैषा भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात् पुनः ॥५१॥ (४. प्रतिनायकः) नायकप्रतिकूलवृत्तिस्तदुच्छेदार्ह: प्रतापाभिमानार्थसाहसादिगुणोत्कर्षी धीरोद्धत- प्रायः प्रतिनायकः। तत्र- धीरोदात्तो यथा- पात्रे पुरावर्तिनि विश्वनाथे क्षोदीयसि क्ष्मावलये च देये। व्रीडास्मितं तस्य तदा तदासीच्चमत्कृतो येन स एव देवः ॥५२॥ धीरोद्धतो यथा-(पृ. ८४३) न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापस:० ॥५३॥ इत्यादि। धीरललितो यथा-(वेसं. २.९) किं कण्ठे शिथिलीकृतो भुजलतापाशः प्रमादान्मया? निद्राच्छेदविवर्तनेष्वभिमुखं नाद्यापि/सि सम्भाविता । अन्यस्त्रीजनसङ्डथालघुरहं स्वप्ने त्वया लक्षितो दोषं पश्यसि किं प्रिये! परिजनोपालम्भयोग्ये मयि ॥५४॥ धीरप्रशान्तो यथा- रथस्थमारुह्य रथाङ्गपाणिं स्थाने स्थिता श्रीरिति सोऽभ्यनन्दत् । वैराणि कार्योपनिबन्धनानि निर्मत्सरा एव गुणेषु सन्तः ॥५५॥ उत्तममध्यमकनिष्ठादिभेदाश्चैषामपि यथासम्भवमभ्यूहनीयाः।

(नायिकाभेदाः) अथ नायिकाप्रभेदाः प्रदर्श्यन्ते। साऽपि नायिका चतुर्धा- उदात्ता, उद्धता, ललिता, शान्ता च। धैर्यमासामविवक्षितम्; अधीराणा(मनायिकात्वात्)। ता अपि प्रत्येकं पुनश्चतुर्धा - नायिका, उपनायिका, अनुनायिका, प्रतिनायिका चेति। तत्र- उदात्ता यथा-(गास. १.८८) जाणइ जाणावेउं अणुणअ-विद्दविअमाण-परिसेसं। पइरिक्कम्मि वि विणआवलंबणं स च्चिअ कुणंती ।५६॥

एकविंश: प्रकाश: १०८९

(जानाति ज्ञापयितुमनुनयविद्रावितमानपरिशेषम् । विजनेऽपि विनयावलम्बनं सैव कुर्वन्ती ।।) उद्धता यथा-(गास. १.४८) अण्णदइआपसंगं दे देव्व! कुणज्ज मज्झ दइअस्स। पुलिसा एक्कंतरसा ण हु दोसगुणे विआणंति ।।५७।। (अन्यदयिताप्रसङ्गं हे देव! कुरुष्व मम दयितस्य। पुरुषा एकान्तरसा न खलु दोषगुणौ विजानन्ति ।।) ललिता यथा-(गउडव. ६९०, गास. ९३३वे.) उव्वहइ पाणोसरंतमइरं व फलिहचसअं मुहं बाला ॥५८॥ (उद्वहति दयितगृहीताधरोष्ठक्षीयमाणरोषप्रतिरागम् । पानापसरन्मदिरमिव स्फटिकचषकं मुखं बाला ।।) शान्ता यथा-(गास. ३.३) अहवा गुण च्चिअ लहुआ अहवा गुणअण्णुओ ण सो लोओ। अहव ह्ि णिग्गुणा वा बहुगुणो क्खु अण्णो जणो तस्स ॥५९॥ (अथवा गुणा एव लघवोऽथवा गुणज्ञो न स लोकः । अथवाऽस्मि निर्गुणा वा बहुगुणोपपन्नो जनस्तस्य ।।)

(१. नायिका) नायिकासु उदात्ता यथा-(जाह. १०. ५०) द्वित्राण्यथ रथाद् भूमौ पदान्याधाय निस्सहा। येयमद्य कियद् दूरमिति पप्रच्छ मैथिली ॥६०॥ उद्धता यथा-(वेसं. १.१६) यद् वैद्युतमिव ज्योतिरार्ये क्रोधेन सम्भृतम् । तत् प्रावृडिव कृष्णेयं नूनं संवर्धयिष्यति । ६१।। ललिता यथा-(रघु. ६.८०) ततः सुनन्दावचनावसाने लज्जां मृदूकृत्य नरेन्द्रपुत्री। दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं पर्यग्रहीत् संवरणस्रजेव ॥ ६२।

१०९० शृङ्गारप्रकाशे

शान्ता यथा-(रघु. २.२) तस्या: खुरन्यासपवित्रपांसुमपांसुलानां धुरि कीर्तनीया। मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् ॥६३॥ (२. उपनायिका) उपनायिकासु उदात्ता यथा-(रत्ना. २.२०) भ्रूभड्गे सहसोद्रतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्त वचो निष्ठुरम्। अन्तर्बाष्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं कोपश्च प्रकटीकृतो दयितया, मुक्तश्च न प्रश्रयः ॥६४॥ उद्धता यथा- शर्मिष्ठाया समालोक्य पत्युस्तत् प्रेमगौरवम् । देवयानी भृशं क्रुद्धा जगाम पितुरन्तिकम् ॥६५॥ ललिता यथा-(लीलाव. ४३३) तो तस्स मअलंछणस्स करफंससमुग्गएण सेएण । ससिमणिघडिआ वाबुल्लिअ व्व वारीमई जाआ ॥ ६६॥ (ततस्तस्य मृगलाञ्छनस्य करस्पर्शसमुद्रतेन स्वेदेन । शशिमणिघटिता पुत्तलिकेव/पुत्रिकेव वारीमयी जाता ।।) शान्ता यथा-(कादकसारे) नवे च वयसि प्राप्तवैराग्याभ्यासवासना। व्यालोकि कन्यका तेन धृतपाशुपतव्रता ॥६७॥ (३. अनुनायिका) अनुनायिकासु उदात्ता यथा-(मवीच. १.२०) लाङ्गलोल्लिख्यमानाया यज्ञभूमे: समुद्रता। सीतेयमूर्मिलेयं तद्द्वितीया जनकात्मजा ॥६८॥ उद्धता यथा-(रघु. १२.४) तस्याभिषेकसम्भारं कल्पितं क्रूरनिश्चया। दूषयामास कैकेयी शोकोष्णैर्नयनाम्बुभिः ॥६९॥

एकविंश: प्रकाश: १०९१

ललिता यथा-(मामा. ४.८) तन्मे मनः क्षिपति यत् सरसप्रहारमालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया। ।। ७०।। शान्ता यथा-(रघु. १०.५७)

भ्रमरी सा हि प्रणयवत्यासीत् सपत्योरुभयोरपि। वारणस्येव मदनिष्यन्दरेखयोः ॥७१॥ (४. प्रतिनायिका) प्रतिनायिकासु उदात्ता यथा-(हरिविजये) आणिअपुलउब्भेओ सवत्तिपणअपरिधूसरम्मि वि गरुए। पिअदंसणे पवड्ढइ मण्णुट्ठाणे वि रुप्पिणीअ पहरिसो ॥ ७२॥ (आनीतपुलकोद्भेदः सपत्नीप्रणयपरिधूसरेऽपि गुरुके। प्रियदर्शने प्रवर्धते मन्युस्थानेऽपि रुक्मिण्याः प्रहर्ष: ॥) उद्धता यथा-(हरिवि.) कुविआ अ सच्चभा/हामा समेवि वहुआण णवर माणक्खलणे। पाअडिअ-हिअअ-सारो पेम्मासंघसरिसो पवड्ढइ/टृइ मण्णू ॥ ७३॥ (कुपिता च सत्यभामा समेऽपि वधूनां केवलं मानस्खलने। प्रकटितहृदयसार: प्रेमाश्वाससदृशः प्रवर्त/र्धते मन्युः ॥ ललिता यथा-(रत्ना. २.१) दुल्लहजणाणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा। पिअसहि! विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवरि एकं।।७४।। (दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश आत्मा। प्रियसखि! विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ।। शान्ता यथा-(गास. २.३१) वाहरउ मं सहीओ! तिस्सा गोत्तेण कि त्थ भणिएण?। थिरपेंमो होउ जहिं तहिं पि, मा किं पि णं भणह ॥ ७५॥ (व्याहरतु मां सख्यः! तस्या गोत्रेण किमत्र भणितेन?। स्थिरप्रेमा भवतु यत्र तत्रापि, मा किमप्येनं भणत ।।) एवं नायिकाप्रकार: षोडशधा। उत्तममध्यमकनिष्ठादिभेदाश्च सर्वासामपि यथासम्भवं प्राग्वदेवाभ्यूहनीयाः।

१०९२ शृङ्गारप्रकाशे

(नायकानुनायकगुणाः -२४) उत्तमत्वादिहेतवश्च नायकानां सामान्यगुणा जात्यादयश्चतुर्विशतिः, नायिकानां महाकुलीनतादयः षोडश। अनुनायकगुणास्तावत् जातिः, अन्वयः, अभिजनः, निवासः, आस्पदं, पदं, पितरौ, प्रभाव:, प्रज्ञा, शास्त्रज्ञानं, अदीनवाक्यता, वाग्गि्मित्वं, देशकालावबोधः, इङ्गिताकारज्ञता, दाक्ष्यं, कलावैदग्ध्यं, चतुरता, रूपसम्पत्, सौभाग्यं, त्यागः, सौहार्द, महारम्भता, शक्तिः, शौर्यम् इति। तेषु- १. जातिर्यथा- तस्मादजायत मनुर्नवराजबीजं यस्यान्वये स सगरश्च भगीरथश्च। एकेन येन जलधिः परिखानितोऽयमन्येन सिन्धुसरिता परिपूरितश्च ।७६।। २. अन्वयो यथा-(रघु. १.१२) तदन्वये शुद्धिमति प्रसूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव ।।७७।। ३. अभिजनो यथा -- (तिलकमञ्जरी ३९) वासिष्ठैः स्म कृतोद्भवो वरशतैरस्त्यग्निकुण्डोद्भवो भूपाल: परमार इत्यधिपतिः सप्ताब्धिकाञ्चेर्भुवः। अद्याप्युद्रतहर्षगद्गदगिरो गायन्ति तस्यार्बुदे विश्वामित्रजयोर्जितस्य भुजयोर्विस्फूर्जितं गूर्जराः ।७८॥। ४. निवासो यथा-(रघु. ९.१) पितुरनन्तरमुत्तरकोसलान् समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः । दशरथः प्रशशास महारथो यमवतामवतां च धुरि स्थितः ॥७९॥ ५. आस्पदं यथा- श्रियः पदं द्वारवतीति नाम्ना पुरी परीता लवणार्णवेन। अस्त्यावृतेवामरराजधानी निस्त्रिंशनीलेन नभस्तलेन ।। ८०।। ६. पदं यथा-(रघु. ६.७६) पुत्रो रघुस्तस्य पदं प्रशास्ति महाक्रतोर्विश्वजितः प्रयोक्ता । चतुर्दिगावर्जितसम्भृतां यो मृत्पात्रशेषामकरोद् विभूतिम् ॥ ८१।।

एकविंश: प्रकाश: १०९३

७. पितरौ यथा- कृष्णागरुद्रुमतलेषु सुराङ्गनाभि- रामोदिगन्धमृगगन्धिषु गीतकीर्तिः । शौरेर्वराहवपुषो जगतीकलत्रे प्राग्ज्योतिषाधिपतिरेष सुतः किलाभूत् ॥८२॥ ८. प्रभावो यथा-(रघु. २.१४) शशाम वृष्ट्याऽपि विना दवाग्निरासीद् विशेषा फलपुष्पवृद्धिः । ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बवाधे तस्मिन् वनं गोप्तरि गाहमाने ॥ ८३॥ ९. प्रज्ञा यथा-(बारा. ४.१५) उपदिशति समानं कर्म कृत्स्नं पिनाकी सममपि च यतन्ते कर्ममार्गे समेते। तदपि भृगुकुलेन्दुः काममुत्कृष्यतेऽसौ ननु भवति विनीतं द्रव्यमेव क्रियाभि: ॥८४॥ १०. शास्त्रज्ञानं यथा-(रघु. ३.३०) धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः क्रमाच्चतस्त्रश्चतुरर्णवोपमाः । ततार विद्याः पवनातिपातिभिर्दिशो हरिद्भिर्हरितामिवेश्वरः ॥ ८५॥ ११. अदीनवाक्यता यथा-(मवीच. ५.५१) ख्याता एव वयं जगत्सु चरितैर्वाग्भिः किमाख्यायते? संयत्तो भव, सत्त्वमस्ति भवतः, सत्यं मनुष्यो भवान् । शस्त्रैरव्यवधीयमानविजयाः प्रायो वयं तेषु चेद् ग्राहस्ते सुखमस्तु सन्ति गिरयो यैर्वानराः शस्त्रिण: ॥८६॥ १२. वाग्गि्मित्वं यथा-(रघु. २.५६) भवानपीदं परवानवैति महान् हि यत्नस्तव देवदारौ। स्थातुं नियोक्तुर्यदि शक्यमग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ।। ८७॥ १३. देशकालावबोधो यथा-(किराता. २.४६) अभियोग इमान् महीभुजो भवता तस्य कृतः कृतावधेः । प्रविघाटयिता समुत्पतन् हरिदश्वः कमलाकरानिव ।। ८८।।

१०९४ शृङ्गारप्रकाशे

१४. इङ्गिताकारज्ञता यथा-(शाकु. १.२८) वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः कर्णं ददात्यवहिता मयि भाषमाणे। कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीना भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥८९॥ १५. दाक्ष्यं यथा-(रामच. १.४७) आततायी स विज्ञातो जीवत्यार्येति च श्रुतम् । प्राप्तो यात्रासहः काल: कालक्षेपस्य को गुणः? ॥९०॥ १६. कलावैदग्ध्यं यथा-(रघु. १९.१४) स स्वयं प्रहतपुष्कर: कृती लोलमाल्यवलयोऽहरन्मनः । नर्तकीरभिनयातिलङ्गिनी: पार्श्वर्तिषु गुरुष्वलङ्गयत् ।९१॥ १७. चतुरता यथा-(किराता. १.१०) सखीनिव प्रीतियुजोऽनुजीविनः समानमानान् सुहृदश्च बन्धुभिः । स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः कृताधिपत्यामिव साधु बन्धुताम् ॥९२॥ १८. रूपसम्पद् यथा-(उराच. ६.२०) अहो प्रासादिकं रूपमनुभावश्च पावनः । स्थाने रामायणकविर्दैवीं वाचमदीदिशत् ।।९३।। १९. सौभाग्यं यथा- धन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो यास्वे-(तदा)-सादितं धात्रा विस्मयकारि चारु घटितो येनायमेको युवा। दृष्टे यत्र गलन्ति (मध्य)-रशनादामानि वामभ्रुवां सन्त्रासाद द्विषतां धनूंषि विभवैरर्थव्यथाश्चार्थिनाम् ॥९४॥ २०. त्यागो यथा- पात्रं ते सर्व एवार्थी देयं स्वमपि जीवितम् । दाता त्वमेको लोकेऽस्मिन् सर्वोऽद्य कृपणो जनः ॥९५॥ २१. सौहार्दं यथा- प्राणैरपि हिते वृत्तिरद्रोहो व्याजवर्जनम्। आत्मनीव प्रियाधानमेतत् ते श्रीमहाव्रतम् ॥९६॥

एकविंश: प्रकाश: १०९५

२२. महारम्भता यथा-(रघु. १२.८९) जेतारं लोकपालानां तं मुखैरर्चितेश्वरम्। रामस्तुलितकैलासमराति बह्वमन्यत ॥ ९७॥ २३. शक्तिर्यथा-(शाकु. ३.१) का कथा बाणसन्धाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुङ्कारेणेव धनुषः स हि विघ्नान् व्यपोहति ।। ९८।। २४. शौर्यं यथा-(रघु. ७. ५५) परेण भग्नेऽपि बले महौजा ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव । धूमो निवर्त्येत समीरणेन यतो हि कक्षस्तत एव वहिः ॥९९॥

(नायिकागुणा: -१६) अथ नायिकागुणाः षोडश- 'महाकुलीनता, रूपसम्पत्तिः, यौवनं, सुवेषता, सौभाग्यं, शुचिता, शीलसम्पत्, प्रियंवदता, चातुर्य, वाग्गि्मिता, शास्रज्ञानं, अदीनवाक्यता, अविकत्थनत्वं, मानिता, कृतज्ञता, दृढभक्तित्वम्' इति। तत्र- १. महाकुलीनता यथा-(शाकु. १.२१) मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः?। न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् ॥१००॥ २. रूपसम्पद् यथा- तत्रानुदेवपरमाणुदलं विधातुरानन्दकारि यदभूदुपयोगि तस्याः । यस्मान्न तादृशमसौ विहितश्रमोऽपि रूपं कदाचिदपरं घटयाञ्चकार ।।१०१।। ३. यौवनं यथा-(कुसं. १.३१) असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात् परं साजथ वयः प्रपेदे ॥१०२॥ ४. सुवेषता यथा-(कुसं. ३. ५३) अशोकनिर्भर्त्सितपद्मरागमाकृष्टहेमद्युतिकर्णिकारम् । मुक्ताकलापीकृतसिन्धुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ।।१०३। ५. सौभाग्यं यथा-(गास. १.६९) पाणिग्गहणे च्चिअ पव्वईए णाअं सहीहिं सोहग्गं। पसुवइणा वासुइकंकणम्मि ओसारिए दूरं ॥१०४॥

१०९६ शृङ्गारप्रकाशे (पाणिग्रहणे एव पार्वत्याः ज्ञातं सखीभिः सौभाग्यम् । पशुपतिना वासुकिकङ्कणेऽपसारिते दूरम् ।।) ६. शुचिता यथा- चच्चरघरिणी पिअदंसणा अ वाला पउत्थवइआ अ। असई सअज्झिआ दुग्गआ अ ण हु खंडिअं सीलं ।१०५। (चत्वरगृहिणी प्रियदर्शना च बाला प्रोषितपतिका च। असती प्रातिवेश्मिका दुर्गता च न खलु खण्डितं शीलम् ।।) ७. शीलसम्पद् यथा-(गास. ३.२६) दिअहं खुडुंकिआए सअलं/तीए काऊण गेहवावार। गरुए वि मंतुदुक्खे भरिमो पाअंतसुत्तस्स ॥१०६॥ (दिवसं रोषमूकायाः सकलं कृत्वा गेहव्यापारम् । गुरुकेऽपि मन्तुदुःखे स्मरामः पादान्तसुप्तस्य ।। ८. प्रियंवदता यथा-(कुसं. १.४५) स्वरेण तस्याममृतस्त्रुतेव प्रजल्पितायामभिजातवाचि। अप्यन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा श्रोतुर्वितन्त्रीरिव ताड्यमाना ।।१०७॥ ९. चातुर्यं यथा-(पृ. ११३२) एकत्रासनसंस्थिति: परिहृता प्रत्युद्रमाद् दूरतः ॥१०८॥ इत्यादि । १०. वाग्ग्मिता यथा-(कुसं. ५.७५) उवाच चैनं परमार्थतो हरं न वेत्सि नूनं यत एवमात्थ माम् । अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् ॥१०९॥ ११. शास्रज्ञानं यथा-(कुसं. १.३०) तां हंसमाला: शरदीव गङ्गां महौषधिं नक्तमिवात्मभासः । स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥११०॥ १२. अदीनवाक्यता यथा- कारागृहे त्वमुषितश्चिरमेव यस्य निर्वापितः स विनयेन सहस्रबाहुः । तस्यापि रे! पुरभिदाऽखिलमस्त्रवेदमध्यापितस्य विजयी मम जीवनाथः॥१११॥ १३. अविकत्थनत्वं यथा-(कुसं. ५.६४) यथा श्रुतं वेदविदां वर! त्वया जनोऽयमुच्चैःपदलङ्गनोत्सुकः । तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥११२॥

एकविंश: प्रकाश: १०९७

१४. मानिता यथा-(कुसं. ५.६) कदाचिदासन्नसखीमुखेन सा मनोरथज्ञं पितरं मनस्विनी। अयाचतारण्यनिकेतमात्मनः फलोदयान्ताय तपस्समाधये ॥११३॥ १५. कृतज्ञता यथा-(गास. ३.४६) मामि! हिअअं व पीअं तेण जुआणेण मज्जमाणीए। ण्हाणहलिद्दाकडुअं अणुसोत्तजलं पिअंतेण ॥११४॥ (मातुलानि! हृदयमिव पीतं तेन यूना मज्जन्त्याः । स्नानहरिद्राकटुकमनुस्त्रोतो जल पिबता ।।) १६. दृढभक्तित्वं यथा-(कुसं. ५.८२) अलं विवादेन यथाश्रुतस्त्वया तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः । ममात्र भावैकरसं मनः स्थितं न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ॥११५॥ य एते षोडश प्रोक्ता नायका नायिकाश्च याः । तेषां ये चोत्तमत्वादिहेतोर्जात्यादयो गुणाः ॥११६॥ युक्तस्तैरुत्तमस्तेषां पादहान्या तु मध्यमः । अर्धहान्या कनिष्ठः स्यात् नायिकास्वप्ययं विधिः ॥११७॥ उदात्ता गूढमाना स्याद् विरुद्धा मानशालिनी। ललिता साध्यमानेह शान्ता निर्मानमानसा ॥११८॥ मनसिशयमहास्त्रं शास्त्रसर्वस्वमेतन्निरुपमरमणीयं चेष्टितं नायकानाम् । कथितमथ यथावत् कामशृङ्गारसारे पुनरपि तदवस्थावस्थितं वर्णयामः ॥११९॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे मोक्षशृङ्गारप्रकाशनो नाम ।। एकविंशः प्रकाशः ॥२१॥

मोक्षस्य सर्वविधलक्षणलेखयाढ्यमेकं सविंशमिममाढ्यतरं प्रकाशम् । एकोनविंशयुतपद्यशतं प्रकाश्य साहित्यशास्त्रमसमं ह्यतनोन्नृपोऽसौ ।। अभिनव इति संज्ञया समृद्धः क इव बभूव यथार्थया स्वकाले। इति वदत विविच्य विद्वरेण्या नृपतिरसावथवा स कोऽपि गुप्तः ॥

अथ शृङ्गारप्रकाशे द्वाविंश: प्रकाश: अनुरागस्थापनप्रकाश:

इह खलु सकलसत्त्वोपकारक्षमद्वितीयाश्रमनिवासिभिश्चतुर्भिरपि वर्णैर्ब्राह्मणा- दिभिरुभयलोकसिद्धये सेव्यमानो धर्मार्थकामलक्षणस्त्रिवर्गः पुरुषार्थः। एवमर्थं च कामं च धर्मं चाप्याचरन् नरः । इहामुत्र च निश्शल्यमत्यन्तसुखमश्नुते॥१॥ (कामसू. १.२.४९) यथा च- यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च। स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥।२। तत्रापि धर्मार्थशृङ्गारयोर्हेतुभूतत्वात् कामश्ृङ्गार एव फलभूतत्वात् प्रधानम्। कामस्तु सामान्यरूपो विशेषरूपो वा सुखमेवाभिधीयते, इत्युक्तं १पुरस्तात्, इह तु उपचारात्- सङ्कल्परमणीयस्य प्रीतिसम्भोगशोभिनः । कुमारस्या/रुचिरस्याभिलाषस्य नाम काम इति स्मृतम् ।३। अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया। स हि स्नेहात्मकस्तन्तुरन्तर्भूतानि सीव्यति ॥४॥ (उराच. २१७) उक्तं च- (उराच. ६.१२, मामा. १.२७) व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु- र्न खलु बहिरुपाधीन् प्रीतयः संश्रयन्ते। विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः ॥। ५।। तं च अनुराग इत्याचक्षते। ततश्च-(उराच. २.१९, ६. ५) अकिञ्चिदपि कुर्वाण: सौख्यैर्दुःखान्यपोहति। तत् तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥६॥

१. द्र. अत्रैव पृ. १०४९

द्वाविंश: प्रकाश: १०९९

यदेव रोचते मह्यं तदेव कुरुते प्रिया। इति वेत्ति न जानाति तत् प्रियं यत् करोति सा ।।७।। शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवैः। विप्रलम्भोऽपि लाभाय सति प्रियसमागमे ॥ ८॥ (किराता. ११.२७)

तदा रम्याण्यरम्याणि प्रिया: शल्यं तदाऽसवः । तदैकाकी सबन्धुः सन्निष्टेन रहितो यदा ।। ९॥ (किराता. ११.२८)

(अनुराग: -६४)

तमभिलाषादिभेदात् चतुष्षष्टिप्रकारं व्याहरन्ति। तद् यथा- १. अभिलाष: १७. आशा ३३. मोहः ४९. दाक्षिण्यम् २. आकाड्क्षा १८. आशी: ३४. आकूतम् ५०. अनुग्रह: ३. अपेक्षा १९. आशंसा ३५. कुतूहलम् ५१. वात्सल्यम्

४. उत्कण्ठा २०. मनोरथ: ३६. विस्मयः ५२. अनुक्रोश: ५. ईप्सा २१. आस्था ३७. राग: ५३. विश्वासः

६. लिप्सा २२. अभिनिवेश: ३८. वेग: ५४. विस्रम्भ:

७. इच्छा २३. अनुबन्धः ३९. अध्यवसाय: ५५. वशीकारः

८. वाञ्छा २४. आग्रह: ४०. व्यवसाय: ५६. प्रणयः

९. तृष्णा २५. विमर्श: ४१. कामना ५७. प्राप्तिः

१०. लालसा २६. मनीषा ४२. वासना ५८. पर्याप्तिः

११. स्पृहा २७. अभिप्रायः ४३. स्मरणम् ५९. समाप्तिः १२. लौल्यम् २८. पक्षपातः ४४. सङ्कल्पः ६०. अभिमानाप्तिः १३. गर्ध: २९. लोभ: ४५. भाव: ६१. स्नेहः

१४. श्रद्धा ३०. आसङ्ग: ४६. हास: ६२. प्रेमा/प्रेम १५. रुचि: ३१. अभिष्वङ्ग: ४७. रति: ६३. आह्लाद: १६. दोहदम् ३२. सक्ति: ४८. प्रीतिः ६४. निर्वृतिः, इति।

एते भेदाश्चतुष्षष्टिरनुरागस्य नामतः । उदाहरणमालैषां रूपव्यक्त्यै निदर्श्यते ॥१०॥

११०० शृङ्गारप्रकाशे

१. तत्र कृताभिलाषा यथा-(शाकु. २.२०) अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैः अनाविद्धं/मुक्तं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमपि च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह/व समुपस्थास्यति विधिः ॥११॥ २. आकाङ्क्षा यथा-(गास. ४.४२)

दुक्खं असमत्तमणोरहाइँ अच्छंति मिहुणाइँ ॥१२॥ (अन्योन्यसन्देशानुरागवर्धमानकौतूहलानि दुःखमसमाप्तमनोरथानि तिष्ठन्ति मिथुनानि ।।) ३. अपेक्षा यथा-(गास. २.१००) भद्द! पुलोअअ इमं विहसिअवअणा पइस्स ओप्पेइ। जाआ सुअपढमुब्भिण्णदंतजुअलंकिअं बोरं ॥१३॥ (भद्रं! प्रलोकय इमं विहसितवदना पत्युरर्पयति । जाया सुतप्रथमोद्भिन्नदन्तयुगलाङ्कितं बदरम् ।।) ४. उत्कण्ठा यथा-(गास. १.७३) जं जं सो णिज्झाअइ अंगोआसं महं अणिमिसच्छो। पच्छाएमि अ तं तं इच्छामि अ तेण दीसंतं ॥१४॥ (यं यं स निध्यायति अङ्गावकाशं ममानिमिषाक्षः । प्रच्छादयामि च तं तम् इच्छामि च तेन दृश्यमानम् ।।) ५-७. न लब्धानि. .।1 ८. वाञ्छा यथा-(गास. ३.२१) ता किं करेउ जं जइसि तीअ वइवेढवेलिलअथणीए। पाअंगुदुद्धक्खित्तणीसहंगीए वि ण इ दिट्ठो ।१५।। (तत् किं करोतु यदि त्वं असि तया वृतिवेष्टनप्रेरितस्तनया । पादाङ्गुष्ठार्धक्षिप्तनिस्सहाङ्गयाऽपि न दृष्टः ॥)

द्वाविंश: प्रकाश: ११०१

९. तृष्णा यथा-(गास. १.९३) अविअण्हपेच्छणिज्जेण तक्खणं मामि! तेण दिट्ठेण। सिविणअपीएण व पाणिएण तण्ह च्चिअ ण फिट्ठा ।१६।। (अवितृष्णप्रेक्षणीयेन तत्क्षणं मातुलानि! तेन दृष्टेन । स्वप्नपीतेनेव पानीयेन तृष्णैव न मृष्टा ।।) १०. लालसा यथा- घडिऊरुसंपुडं णववहूए जहणं वरो पुलोएइ। संदट्ठ-णव-कपाडं दारं पिव सग्ग-णअरस्स ॥१७॥ (घटितोरुसंपुटं नववध्वा जघनं वरः प्रलोकयति । सन्दष्टनवकवाटं द्वारमिव स्वर्गनगरस्य ।।) ११. स्पृहा यथा-(गास. ६.७५) कस्स करो बहुपुण्णप्फलेक्कृतरुणो तुहं विसंमिहइ। थणपरिणाहे वंमह-णिहाण-कलसे व्व पारोहो ॥१८॥ (कस्य करो बहुपुण्यफलैकतरोस्तव विश्रमिष्यति । स्तनपरिणाहे मन्मथनिधानकलश इव प्ररोहः । १२. लौल्यं यथा- वंचिअपिआणणा विअअमस्स लोलइ सहिमुहे दिट्ठी । लीलं रहस्सबहुलं सहो/सा हु विआरेइ कामस्स ॥१९॥ (वञ्चितप्रियानना प्रियतमस्य लोलति सखीमुखे दृष्टिः । लीलां रहस्यबहुलां सा खलु विकारयति कामस्य ।।) १३. गर्धा यथा- धरिउं कह णु तीरइ हअदिट्टी वल्लहेसु णिवडंती। गाइ व्व हारहाई सरसे जववल्लरे लुद्धा ॥ २०॥ धर्तुं कथमपि न पार्यते हतदृष्टिर्वल्लभेषु निपतन्ती। गौरिव भारहारी सरसे यववल्लरे लुब्धा ।I] १४. श्रद्धा यथा-(गास. ७.५०वे) सद्धो मे तुज्झ पिअत्तणस्स कह तं ति णेअ आणामो। दे पसिअ तुमं चिअ सिक्खवेसु जह ते पिआ होमि । २१॥

११०२ शृङ्गारप्रकाशे

श्रद्धा मे तव प्रियत्वस्य कथं तदिति नैव जानीमः । प्रार्थये प्रसीद त्वमेव शिक्षय यथा ते प्रिया भवामि ॥] १५. रुचिर्यथा-(कर्पूरम. २.४९) बालाओ होंति कोऊहलेण एमेअ चबलचित्ताओ। दरल्हसिअथणीसु पुणो णिवसइ मअरद्धअ-रहस्सो ॥२२॥ (बाला भवन्ति कौतूहलेन एवमेव चपलचित्ताः । दरलसितस्तनीषु पुनः निवसति मकरध्वजरहस्यम् ।।) १६. दोहदो (दोहदम्) यथा-(गास. १.१५) किं किं दे पडिहासइ? सहीहिं इअ पुच्छिआएँ मुद्धाए। पडमुल्ल/ग्गअदोहलिणिए णवरं दइअं गआ दिट्ठी ।। २३।। (किं किं ते प्रतिभासते? सखीभिरिति पृष्टाया मुगधायाः । प्रथमोद्गतदोहदिन्याः केवलं दयितं गता दृष्टिः ।। १७. आशा यथा-(गास. ४.२८) णीआइँ अज्ज णिक्किव! पिणद्धणवरंगएँ वराईए। घरपरिपाडीअ पहेणआइ तुह दंसणासाए ।२४। (नीतानि अद्य निष्कृप! पिनद्धनवरङ्गकया वराक्या। गृहपरिपाट्या प्रहेणकानि तव दर्शनाशया ।।) १८. आशीर्यथा- जनः पुण्यैर्यायाज्जलधिजलभावं जलमुच- स्तथावस्थं चैनं निदधतु शुभैः शुक्तिवदने। ततस्तां श्रेयोभि: परिणतिमसौ विन्दति यया रुचिं तन्वन् पीनस्तनि! हृदि तवायं विलुठति ॥२५॥ १९. आशंसा यथा-

पत्ते होज्ज वणे, सो दिअहो! जत्थ वि आमलिअकुसुमधम्मिल्ला। रआवसाणे पुच्छिज्ज पवासदुक्खाइं ॥ २६॥ (भवतु वने, स दिवसो यत्राऽप्यामृदितकुसुमधम्मिल्ला । प्राप्ते रतावसाने पृच्छेयं प्रवासदुःखानि ।।)

द्वाविंश: प्रकाश: ११०३

२०. मनोरथो यथा-(कुसं. ५.६४) यथा श्रुतं वेदविदां वर! जनोऽयमुच्चैः-पदलङ्गनोत्सुकः । तप: किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥२७॥ २१. आस्था यथा-(किराता. ९.३४) सद्यनां विरचनाहितशोभैरागतप्रियकथैरपि दूत्यम् । सन्निकृष्टरतिभिः सुरदारैर्भूषितैरपि विभूषणमीष्टे।२८।। २२. अभिनिवेशो यथा-(गास. ६.३०) लोओ जूरइ जूरउ वअणिज्जं होइ होउ तं णाम। एहि णिमज्जसु पासे पुप्फवइ! ण एइ मे णिद्दा ।। २९।। (लोक: खिद्यति खिद्यतु वचनीयं भवति भवतु तन्नाम। एहि निषीद पार्श्वे पुष्पवति! नैति मे निद्रा ।।) २३. अनुबन्धो यथा- ग/गेण्हइ कंठम्मि, बला चुंबइ णअणाइ, हरइ मे सिअअं। पढमसुरअम्मि रअणी वरस्स एमेअ बोलेइ ॥३०॥ (गृहणाति कण्ठे, बलाच्चुम्बति नयने, हरति मे सिचयम् । प्रथमसुरते रजनी वरस्य एवमेव व्यवलीयते ।।) २४. आग्रहो यथा-(गास. ३.४९) अज्ज मए गंतव्वं घणंधआरे वि तस्स सुहअस्स। अज्जा णिमीलिअच्छी पअपरिवाडिं घरे कुणइ ।। ३१।। (अद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारेऽपि तस्य सुभगस्य । आर्या निमीलिताक्षी पदपरिपाटीं गृहे कुरुते ।।) २५. विमर्शो यथा-(शाकु. ५.१३) कास्विदवकुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या। मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम् ॥३२॥ २६. मनीषा यथा-(शाकु. ११९) असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥३३॥

११०४ शृङ्गारप्रकाशे

२७. अभिप्रायो यथा- बालअ रे! वंचिज्जसि लोलिर-महु-आण-सद्धपसराओ। पुफ्फवई-मुहचुंबण-सहास-कंठग्गह-सुहाओ ।। ३४॥ (बालक! रे वञ्च्यसे लोलितमधुपानश्रद्धाप्रसरात् । पुष्पवती-मुखचुंबन-सहास-कण्ठग्रह-सुखात् ।।) २८. पक्षपातो यथा-(सेब. १२.१३) वीसंभ वड्ढिअरसं रइ/अइराउ-क्खलिअ-सेस-संठिअ-रसणं। विअलिअमअपत्त/त्तुट्ठ पच्चूसरअं पओसदूरब्भहिअं।३५॥ विस्रम्भवर्धितरसं रति/अतिरागोत्खलितशेषसंस्थितरशनम् । विगलितमदेन निपुणं मदप्राप्ततुष्टिं प्रत्यूषरतं प्रदोषदूराभ्यधिकम् ॥ २९. लोभो यथा- हुं हुं दे भणसु पुणो ण मुअं ति करेइ कालविक्खेवं। घरिणी हिअअसुहाइं पइणो कण्णे भणंतस्स ॥३६॥ हुं/हुं हे भण पुनः न श्रुत/ज्ञातमिति करोति कालविक्षेपम् । गृहिणी हृदयसुखानि पत्युः कर्णे भणतः ।।)

३०. आसङ्गो यथा-(मामा. १.२६) सन्तापसन्ततिमहाव्यसनाय तस्या-

माधत्त मे तदनपेक्षितहेतु चेतः । प्रायः शुभं च विदधात्यशुभं च जन्तोः सर्वंकषा भगवती भवितव्यतैव।।३७।। ३१. अभिष्वङ्गो यथा-(गास. २७६ वे.) दढमूढबद्धगंठि व्व मोइआ कह वि तेण मे बाहू । अम्हेहि वि तस्स उरे खुत्त व्व समुख्खआ थणआ ॥३८। (दृढमूढबद्धग्रन्थी इव मोचितौ कथमपि तेन मे बाहू। अस्माभिरपि तस्योरसि खात इव समुत्खातौ स्तनौ ।।) ३२. सक्तिर्यथा-(गास. ८७८ वे.) कालक्खरदूसिक्खिअ बालअ! रे एहि लग्ग कंठंमि। दोण्ह वि णरअणिवासो सामअॅ जइ होइ ता होउ । ३९॥

द्वाविंश: प्रकाश: ११०५

(कालाक्षरदुश्शिक्षित बालक! रे एहि लगस्व कण्ठे। द्वयोरपि नरक/निरयनिवासो समकं यदि भवति तद् भवतु ।।) ३३. मोहो यथा-(गास. ३६१वे) णीसासुक्कंपपुलोइएहि जाणंति पेच्चिउं धण्णा। अंहारिसाण दिठ्ठे पिअंमि अप्पा वि पम्हसइ ॥ ४०॥ (निःश्वासोत्कम्पितप्रलोकितैर्जानन्ति प्रेक्षितुं धन्याः । अस्मादृशां दृष्टे प्रिये आत्माऽपि प्रस्मर्यते ।।) ३४. आकूतं यथा- ताव छिवइ, ता णिअच्छइ, ता कुणइ रअं पि ताव चुंबेई। अंगेहि कीरइ पई कामोत्तत्तसीअलो तिस्सा(यावत्) ।४१॥ (तावत् स्पृशति तावन्नियच्छति, तावत् करोति रतमपि, तावच्चुम्बति। अङ्गै: क्रियते पतिः कामोत्तप्तशीतलस्तस्याः(लो यावत्) ।।) ३५. कुतूहलं यथा-(गास. १.२१) असमत्तमंडण च्चिअ वच्च घरं से सकोउहल्लस्स । बोलाविअ-हलहलअस्स पुत्ति! चित्ते ण लग्गिहिसि ॥४२॥ असमाप्तमण्डनैव व्रज गृहं तस्य सकौतूहलस्य। व्यवलीनौत्सुक्यस्य पुत्रि! चित्ते न लगिष्यसि ॥ ३६. विस्मयो यथा-(सूमु. १६) कमलमनम्भसि कमले च कुवलयमेतानि कनकलतिकायाम् । सा सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्? ॥४३॥ ३७. रागो यथा-(गास. ६.६१) घरिणिघणत्थणपेल्लणसुहेल्लिपडिअस्स होंतपहिअस्स। अवसउणं-गारअ-वारविट्ठि-दिअहा सुहावेंति।।४४।। [गृहिणीघनस्तनप्रेरणसुखकेलिपतितस्य भविष्यत्पथिकस्य। अपशकुनाङ्गारकवारविष्टिदिवसा: सुखयन्ति ॥)} ३८. वेगो यथा- जाणामि जणो णिउणो गुरुअणमज्झम्मि संठिआ अ अहं। ता किं करेमि पिअसहि! धरिआवि बला वलइ दिट्ठी ।।४५।।

११०६ शृङ्गारप्रकाशे

(जानामि जनो निपुणो गुरुजनमध्ये संस्थिता चाहम् । तत् किं करोमि प्रियसखि! धृताऽपि बलाद् वलते दृष्टि:।) ३९. अध्यवसायो यथा-(मामा. ४.४) समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः । तथाऽप्येवं निन्दाश्रवणसमयेऽस्याः प्रविगलत्- प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युति वदनमन्तर्दहति माम् ॥४६॥ ४०. व्यवसायो यथा-(गास. ३.३१) तस्स/तुज्झ अ सोहग्गगुणं अमहिलसरिसं च साहसं मज्झ। जाणइ गोलाऊरो वासारत्तद्धरत्तो अ ।४७॥ [तस्य(तव) च सौभाग्यगुणम् अमहिलासदृशं च साहसं मम । जानाति गोदापूरो वर्षारात्रार्धरात्रञ्च ॥} ४१. कामना यथा-(लीलावती. १२५८) अच्छीहिं चिअ सा तेण पिअअमा णेह-णिब्भर-मणेण । आहासिअ व ऊहिअ व्व रभिअ/रमिअ/रते व्व पीअ व्व॥ ४८॥ (अक्षिभ्यामेव सा तेन प्रियतमा स्नेहनिर्भरमनसा। आभाषितेव उपगूढेव रतेव पीतेव ॥।) ४२. वासना यथा- आणिअपुलउब्भेओ सवत्तिपणअपडिपूरणमि/परिधूसरम्मि वि गरुए। पिअदंसणे पवट्ट/ड्ढइ मंतुट्ठाणे वि रुप्पिणीए पहरिसो ।।४९।।

प्रियदर्शने प्रवर्त/र्धते मन्तु/न्युस्थानेऽपि रुक्मिण्याः प्रहर्षः ॥} ४३. स्मरणं यथा-(गास. ४.६८) भरिमो सअणपरंमुहीए विअलंतमाणपसराए। कइअव-सुत्तु-व्वत्तण-थण-कलसु हरु/भर-प्पेल्लणसुहेल्लिं ॥ ५०॥ (स्मरामस्तस्याः शयनपराङ्मुख्या विगलन्मानप्रसरायाः । कैतव-सुप्तोद्वर्तन-स्तनभर-कलस-प्रेरण-सुखकेलिम् ।।)

द्वाविंश: प्रकाश: ११०७

४४. सङ्कल्पो यथा- पिहिते कारावासागारे मनसि स च सूचीमुखाग्रनिर्भेद्यम्/दे। अपिच निमीलितनयने तथाऽपि कान्ताननं व्यक्तम् ॥५१॥ ४५. भावो यथा- दिट्ठे जं पुलइज्जसि ध/थरहरसि पिअंमि जं समासण्णे । तह/तुह संभासणसेउल्लिफंसणे किं विलिज्जिहिसि ॥ ५२॥ ईदृष्टे यत् प्रलोकिष्यसि धरधरसि प्रिये यत्समासन्ने। तथा/तव संभाषणस्वेदार्द्रस्पर्शने किं विलज्जिष्यसे ॥ ४६. रागो (हासः) यथा- तह तीए सुहरसो पहरिसो अ मुहपंकअंमि पप्फुरिओ। समअं जह विअसिअ-मउलिआइ ज-आइ अच्छीइ ॥५३॥ (तथा तस्याः सुखरसः प्रहर्षश्च मुखपङ्कजे प्रस्फुरितः । समकं यथा विकसितमुकुलिते जाते अक्षिणी ।।) ४७. रतिर्यथा-(गास. २.२५) अच्छेरं व णिहि व्विअ सग्गे रज्जं व अमअपाणं व । आसि म्ह तं मुहुत्तं विणिअंसण-दंसणं तिस्सा/तीए ॥५४॥ (आश्चर्यमिव निधिरिव स्वर्गो राज्यमिव अमृतपानमिव । आसीन्मम तन्मुहूर्तं विनिवसनदर्शनं तस्याः । ४८. प्रीतिर्यथा- अविहाविअक्खरवआ चिरेण अणुबंधपुच्छिअपलत्ता। णववहुपढमुल्लावा वरस्स हिअए ण माएंति।।५५। अविभाविताक्षरवचसः/पदाः चिरेण अनुबन्धपृष्टप्रलपिताः/प्रवृत्ताः । नववधूप्रथमोल्लापा वरस्य हृदये मान्ति।। ४९. दाक्षिण्यं यथा-(गास. २.२२) 上

णववहुपेंमतणुइओ पणअं पढमब/घरिणीएँ रक्खन्तो। अलिहिअ-दुप्परिअल्लं पि णेइ रण्णं धणुं वाहो ॥५६॥

११०८ शृङ्गारप्रकाशे

(नववधूप्रेमतनूकृतः प्रणयं प्रथमगृहिण्या रक्षन् । अलिखितदुराकर्षमपि नयत्यरण्यं धनुर्व्याध: ।।) ५०. अनुग्रहो यथा-(गास. ३.९९) खिण्णस्स उरे पइणो ठवेइ गिम्हावरण्हरमिअस्स । ओल्लं गलंतपु/उप्फं ण्हाणसुअंधं चिहुरभारं । ५७॥ (खिन्नस्योरसि पत्युः स्थापयति ग्रीष्मापराण्हरमितस्य । आर्द्रं गलत्पुष्पं स्नानसुगन्धं चिकुरभारम् ।।) ५१. वात्सल्यं यथा- झत्ति समुट्ठिअ-मणहर-सिरि-वअण-विलास-संभमाउलिअं। भुअ-जुअल-गहिअ-णिप्पंदमंदरं णमह महुमहणं ॥५८॥ (झटिति समुत्थितमनोहारिश्रीवदनविलाससंभ्रमाकुलितम् । भुजयुगलगृहीतनिस्सपन्दमन्दरं नमत मधुमथनम् ।। ५२. अनुक्रोशो यथा-(गास. ६.६६) गज्ज महं च्चिअ उअरिं सव्वत्थामेण लोहहिअअस्स । जलहर! लंबालइअं मा रे मारेहिसि वराइं ॥ ५९॥ (गर्ज ममैवोपरि लोहहृदयस्य । जलधर! लम्बालकां मा रे मारयिष्यसि वराकीम् ।।) ५३. विश्वासो यथा-(गास. ९६७ वे.) केलीगोत्तक्खलणे/लिए वरस्स पप्फुडुंडुल्लइ दिहिं देइ। बहुवासअवासघरे वहूए वाहुल्लिआ दिट्ठी ॥६० ॥ किलीगोत्रस्खलने वरस्य हिन्दोलितं धृतिं दधाति । वधूवासकवासगृहे वध्वा बाष्पार्द्रिता दृष्टिः ॥ ५४. विस्रम्भो यथा- समअण-णअणालोअण-सच्चविअण्णोण्ण-मणहराआ/लावो। पच्चूस-रअ-विलासो वीसंभं कहइ मिहुणाण ॥ ६१॥ (समदननयनालोकनसत्यापितान्योन्यमनोहरालापः । प्रत्यूषरतविलासो विस्त्रंभं कथयति मिथुनानाम् ।।)

द्वाविंश: प्रकाश: ११०९

५५. वशीकारो यथा-(गास. २.३०) सालोए च्चिअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण। णेच्छंतस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥६२॥ (सालोक एव सूर्ये गृहिणी गृहस्वामिनो गृहीत्वा। अनिच्छतोऽपि पादौ धावति हसन्ती हसतः ।) ५६. प्रणयो यथा-(गास. १.८६) एक्वं पहरुव्विण्णं हत्थं मुहमारुएण वीअंतो। सो वि हसंतीएँ मएँ गहिओ बीएण कंठम्मि ॥६३॥ (एकं प्रहारोद्विग्नं हस्तं मुखमारुतेन वीजयन् सोऽपि हसन्त्या मया गृहीतो द्वितीयेन कंठे ।।) ५७. प्राप्तिर्यथा- हंहो कण्णुल्लीणा भणामि रे सुहअ! किं पि मा तूर। णिज्जणपाणट्ठी/द्धीसु/तु कहं पि पुण्णेहि लद्धो सि ।।६४।। (हंहो कर्णोल्लीना भणामि रे सुभग! किमपि मा त्वर। निर्जनपानगोष्ठीसु रथ्यासु कथमपि पुण्यैर्लब्धोऽसि ।।) ५८. पर्याप्तिर्यथा-(रा.कु. असमर्थौ) एएण च्चिअ पिअसहि! पज्जत्तं किं ण माणुसे लोए?। जं तस्स कए एसा किस त्ति सव्वो जणो भणइ ॥६५॥ (एतेनैव प्रियसखि! पर्याप्तं किं न मानुषे लोके? । यत् तस्य कृते एषा कृशेति सर्वो जनो भणति ।।) ५९. समाप्तिर्यथा- असमत्तचित्तल .. .......... वपाउवो ससिमुहीए। मुहुअंदो पज्जंतरहमहूसवविडत्तमुहमउलि अच्छिजुओ ॥ ६६॥ (असमाप्तचित्त शशिमुख्याः । मुखचन्द्र: पर्यन्तरथमहोत्सवार्जितमुखमुकुलितमक्षियुगम् ।।) ६०. अभिमानाप्तिर्यथा-(गास. ३.२९) सव्वस्सम्मि वि दड्ढे गहवइधूआए णिव्वुदि च्चेअ। जं तेण गामडाहे हत्थाहत्थिं कुडो गहिओ ॥ ६७॥

१११० शृङ्गारप्रकाशे

(सर्वस्वेऽपि दग्धे गृहपतिदुहितुर्निर्वृतिरेव। यत् तेन ग्रामदाहे हस्ताहस्तिकया कुटो/घटो गृहीतः ॥ ६१. स्नेहो यथा- हिअअब्भंतरपसरंतणेहरसविसरपूरिआ पुरओ। पिअदंसणंमि दिट्ठी मंचइ/मज्झ वि णवकंदलाइ व्व ।। ६८।। (हृदयाभ्यन्तरप्रसरत्स्नेहरसविसरपूरिता पुरतः । प्रियदर्शने दृष्टिर्ममापि नवकन्दले इव ।।) ६२. प्रेम यथा- माए! कज्जारंभा फलसंपत्तीए होंति विणिअत्ता। ण समप्पंति समत्ता वि दड्ढपेम्मस्स वावारा ॥६९। (मातः! कार्यारम्भाः फलसंपत्त्या भवन्ति विनिवृत्ताः । न समाप्यन्ते समस्ता अपि दग्धप्रेम्णो व्यापाराः ।।) ६३. आह्लादो यथा-(गास. २.६८) अच्छउ ताव मणहरं पिआइ मुहदंसणं अइमहग्घं। तग्गामच्छे/क्खेत्तसीमा वि झत्ति दिठ्ठा सुहावेइ । ७०॥ (अस्तु तावन्मनोहरं प्रियाया मुखदर्शनमतिमहार्घम् । तद्ग्रामक्षेत्रसीमाऽपि झटिति दृष्टा सुखयति ।।) ६४. निर्वृतिर्यथा-(गास. १.८५) दक्खिण्णेण वि एंतो सुहअ! सुहावेसि अम्ह हिअआइं। णिक्कइअवाणुरत्तो सि जाण का णिव्वुई ताणं? ॥ ७१॥ (दाक्षिण्येनाप्यायन् सुभग! सुखयस्यस्माकं हृदयानि। निष्कैतवानुरक्तोऽसि यासां का निर्वृतिस्तासाम्? ।।

सोऽयमनुरागचतुष्षष्टिप्रकारोऽपि प्रतिप्रकारं अष्टधा संभवति- १.१ नित्यानुरागः, १.२ नैमित्तिकानुरागः, १.३ सामान्यानुरागः, १.४ विशेषानुरागः,

द्वाविंश: प्रकाश: ११११

१. ५. प्रकाशानुरागः, १.६. प्रच्छन्नानुरागः, १.७. अकृत्रिमानुरागः, १८. कृत्रिमानुरागः, इति। तेषु- कालादिकारणविशेषानपेक्षो नित्यः, तद्विपरीतो नैमित्तिक:, जातिविषयः सामान्यः, व्यक्तिविषयो विशेषः, स्वाङ्गनादिगोचर: प्रकाशः, पराङ्गनादिविषयः प्रच्छन्नः, प्रयोजननिरपेक्षोऽकृत्रिमः, तद्विपरीतः प्रयत्ननिर्वर्त्यः कृत्रिमः।

(१.१ नित्यानुराग: -२४) तत्र - नित्यः विषय-आश्रय-आलम्बन-उद्दीपन-स्थान-संस्थान-रूप-स्वरूपाणां पृथक् त्रैविध्यात् चतुर्विशतिधा। १.१.१ तत्र अनुरागो यस्मिन्रुपजायते स विषयः। १.१.२ यस्य जायते स आश्रयः। १.१.३ यदालम्बते तदालम्बनम्। १.१.४ यदुद्दीपयति तदुद्दीपनम्। १.१.५ यत्र अवतिष्ठते तत् स्थानम्। ११.६ येन सुश्लिष्टो भवति(?) तत् संस्थानम्।१ ११.७ येन शोभते तत् रूपम्। ११८ येन निरूप्यते तत् स्वरूपम्। तेषु-

१. जो. पाठ एषः । रा. पाठस्तु 'ष्टे ...... पतित पतति(?) तत्'

१११२ शृङ्गारप्रकाशे

१.१.१ विषयानुराग :- (क) उच्चः, (ख) निम्नः, (ग) समः इति,

१.१.२ आश्रयानुराग :- (क) उत्तमः, (ख) मध्यमः, (ग) कनीयान् इति,

१.१.३ आलम्बनानुराग :- (क) शीघ्रः, (ख) मध्यमः, (ग) चिरः इति,

१.१.४. उद्दीपनानुराग :- (क) मृदुः, (ख) मध्यः, (ग) चण्डः इति,

१.१.५ स्थानानुराग :- (क) सदृक्, (ख) विसदृशः, (ग)असदृक्षः/शः इति, १.१.६ संस्थानानुराग :- (क) सम्यक्, (ख) मिथ्या, (ग)अतिशायी इति, १.१.७ रूपानुराग :- (क) चारु:, (ख) अचारु: (ग) उभयात्मा इति,

११.८ स्वरूपानुराग :- (क) गभीरः, (ख)(अनु)उत्कटः, (ग) प्रकटः इति, तत्र- १ ११ (क) उच्चजातौ य उपजायते स उच्च: ; यथा- कअलीगब्भसरिच्छे ऊरू दट्ठूण हलिअसोण्हाए। उल्लसइ णहरंजणं चंडि/डुलस्स१ सेओल्लिअकरस्स ॥ ७२॥ (कदलीगर्भसदृक्षे ऊरू दृष्ट्वा हालिकस्नुषायाः । उल्लसति नखरञ्जनं नापितस्य स्वेदार्द्रकरस्य ।।) ११.१ (ख) निम्नजातौ निम्न: ; यथा- गोलाणईण तूहे मोहं विअ कुरुकुराअमाणभट्टस्स । सोद्ध/ज्झअ-धूआमुहपेच्छिरस्स ण समप्पए संज्झा।७३॥ (गोदानद्यास्तीर्थे मोघमेव कुरुकुरायमाणभट्टृस्य। रजकदुहितृमुखप्रेक्षणशीलस्य न समाप्यते संध्या ।।) ११.१ (ग) समजातौ समः ; यथा- संकेअ-ऊसुअ-मणो गहवइ-धूआ-कडक्ख-सच्चविओ। तंबं गअं ण वेअइ वीडारो/गोवालो अंबरं दुहइ॥७४॥ (संकेतोत्सुकमना गृहपतिदुहितृकटाक्षसत्यापितः । गां गतां न वेत्ति व्रीडालुरम्बरं दोग्धि ।।) १.१.२ (क) स्त्रीपुंसयो: परस्परानुरागे उत्तमः ; यथा-(गास. १.९८) रमिऊण पअं वि/पि गओ जाहे उवऊहिउं पडिणिउत्तो। अहअं पउत्थपइ/अ व्व तक्खणं सो पवासि व्व ।। ७५।। १. चण्डिलो नापित इति देशीनाममालाव्याख्या।

द्वाविंश: प्रकाश: १११३

(रन्त्वा पदमपि गतो यदोपगूहितुं प्रतिनिवृत्त. । अहं प्रोषितपतिकेव तत्क्षणं स प्रवासीव ।।) १.१.२ (ख) योषिदनुरागे मध्यमः ; यथा-(गास: २.९४) सा तुइ सहत्थदिण्णं अज्ज वि ओ सुहअ! गंधरहिअं पि। उव्वसिअ-णअरघरदेवअ व्व णो/ओमालिअं वहइ। ७६ । (सा तां स्वहस्तदत्तामद्यापि रे सुभग! गन्धरहितामपि। उद्वासितनगरगृहदेवतेव अवमालिकां वहति ।। १.१.२ (ग) पुरुषानुरागे कनीयान् ; यथा-(गास. १.८४) सो तुह कएण सुंदरि! तह झीणो सुमहिलो हलिअउत्तो। जह से मच्छरिणीए वि दोच्चं जाआएँ पडिवण्णं ।७७॥ (स तव कृतेन सुन्दरि! तथा क्षीणः सुमहिलो हालिकपुत्रः । यथा तस्य मत्सरिण्याऽपि दूत्यं जायया प्रतिपन्नम् ।।) १.१.३. (क) प्रकृतिवशाज्जने शीघ्रं कालमालम्बमानः शीघ्रः ; यथा-(गास. ५.६२) हत्थप्फंसेण जरग्गई/वी वि पण्हवइ दोहअगुणेण। अवलोइअ-पण्हुइरिं पुत्तअ दुक्खेहि पाविहिसि ।।७८॥। (हस्तस्पर्शेन जरद्रव्यपि प्रस्नौति दोहदगुणेन। अवलोकितप्रस्नवशीलां पुत्रक! दुःखैः प्राप्स्यसि ।।) १.१.३ (ख) मध्यकालालम्बनो मध्यः ; यथा-(शाकु. १.२०) चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर! हतास्त्वं खलु कृती । ७९॥ १.१.३ (ग) चिरकालालम्बनश्चिरः ; स यथा-(कुसं. ५.६१) न वेदयि स प्रार्थितदुर्लभः कदा सखीभिरस्रान्तरवीक्षितामिमाम् । तप:कृशामभ्युपपत्स्यते सखीं वृषेव सीतां तदवग्रहक्षताम् ॥ ८०॥ १.१.४ (क) रागानुगुण्यान्मृदूपक्रमो मृदुः ; स यथा-(माघ. १०१७) मन्दमन्दविगलत्रपमीषच्चक्षुरुल्लसितपक्ष्म दधत्या। वीक्ष्यते स्म शनकैर्नववध्वा कामिनो मुखमधोमुखयैव ।। ८१।।

१११४ शृङ्गारप्रकाशे

१.१.४ (ख) मध्योपक्रमो मध्यः ; स यथा-(किराता. ९.४७) लोलदृष्टि वदनं दयितायाश्चुम्बति प्रियतमे रभसेन। व्रीलया सह विनीवि नितम्बादंशुकं शिथिलतामुपपेदे ॥ ८२॥ १.१.४ (ग) चण्डोपक्रमः चण्डः ; यथा-(सूमु. १५) धन्याः स्थ या: कथयथ प्रियसङ्गमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण सख्यः! शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि ॥८३॥ १.१.५ (क) गुणाधिके पुंसि योषिति वा समुपजायमानः सदृक् ; यथा- स्थाने तपो दुश्चरमेतदर्थमपर्णया कोमलयाऽपि तप्तम्। या दास्यमप्यस्य लभेत नारी सा स्यात् कृतार्था किमुताङ्कशय्याम् ॥८४॥। (कुसं. ७.६५) ११.५ (ख) तद्विपरीतो विसदृशः ; यथा-(रामचरिते १२.७९) परवत्यपरिच्छदे कपौ कृपणेऽस्मिन् मयि कोऽयमादरः?। मृगयस्व मृगेक्षणे! कमप्यनुरूपं विसदृङ् न शोभते।। ८५॥ १.१.५ (ग) गुणानामेकस्य भूयस्त्वे परस्य च अल्पीयस्त्वे तत् असदृशः ; यथा-(मामा-२.६) इदमिह मदनस्य जैत्रमस्त्रं सहजविलासनिबन्धनं शरीरम्। असदृशवरसम्प्रयोगशोच्यं विफलगुणातिशयं भविष्यतीति ॥८६।। १.१.६ (क) परस्परस्यानुरागादिसाम्ये सम्यक् ; यथा-(बा.रा. ५.१७) समपेम्मरसं समरूपजौवणं समविलासवेअड्ढिं। समसुहदुक्खं अ जणं समपुण्णो जइ जणो लहइ।। ८७॥ (समप्रेमरसं समरूपयौवनं समविलासवैदग्ध्यम् । समसुखदुःखं च जनं समपुण्यो यदि जनो लभते ।।) १.१.६ (ख) एकस्य प्रातिकूल्ये मिथ्या; यथा-(सेब. ११.२७) अब्भत्थणं ण गेण्हइ तीरइ तिहुअणसिरीअ वि ण लोहेउं। ण गणेइ सरीरभअं कह मण्णे होज्ज जाणई साणुणआ।। ८८ ।।

द्वाविंश: प्रकाश: १११५

(अभ्यर्थनां न गृहणाति शक्यते त्रिभुवनश्रियाऽपि न लोभयितुम् । न गणयति शरीरभयं कथं मन्ये भवेज्जानकी सानुनया ।।) १.१.६ (ग) एकस्यातिशयाधिक्ये अतिशायी ; यथा- दिठ्ठा कुविआणुणआ पिआ सहस्सजणपेल्लणं पि विसहिअं। जस्स णिसण्णाए उरे सिरीए पेम्मेण लहइओ अप्पाणो । ८९॥ (दृष्टा कुपितानुनया प्रिया सहस्रजनप्रेरणमपि विसोढम् । यस्य निषण्णया उरसि श्रिय: प्रेम्णा लघूकृत आत्मा ।।) ११.७ (क) वयोरूपजात्यादीनां परभागे चारु: ; यथा-(रघु. ६.६५) इन्दीवरश्यामतनुर्नृपोऽसौ त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः । अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु ॥९०॥ ११.७ (ख) तद्विपर्यये अचारु: ; यथा-(मामा. २.८) राज्ञ: प्रियाय सुहृदे सचिवाय कार्याद् दत्त्वाउऽत्मजां भवति/तु निर्वृतिमानमात्यः । दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेन धूमग्रहेण विमला शशिन: कलेव ॥ ९१ ॥ १.१.७ (ग) गुणदोषयोः सद्भावे उभयात्मा ; यथा-(बारा. १.३६) आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी, शास्त्राणि चक्षुर्नवं, भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि, पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिर्द्रुहिणान्वये च, तदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावण:, क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः? ॥९२। १.१.८ (क) अप्रकाशो गभीरः ; यथा-(गास. ६.१०) तुह दंसणसंजणिओ वहूएँ/इमीएँ लज्जालुईएँ अणुराओ। दुग्गअमणोरहो विअ हिअए च्चिअ जाइ परिणामं ।। ९३।। (तव दर्शनसंजनितोऽस्या लज्जालोरनुरागः । दुर्गतमनोरथ इव हृदय एव याति परिणामम् ।।) ११.८ (ख) नातिप्रकाशोऽनुत्कटः ; यथा-शाकु. २.११ अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकृतोदयम् । विनयवारितवृत्तिरितस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥९४॥ इत्यादि।

१११६ शृङ्गारप्रकाशे

१.१.८ (ग) अतिप्रकाश: प्रकट: ; यथा- इअरो जणो ण आणइ धण्णाण संजमिआइ पेम्माइं। मणोरहा दुक्खआण रच्छासु गिज्जंति ॥।९५।। (इतरो जनो न जानाति धन्यानां सुसज्जितानि प्रेमाणि। अमृत/तं मनोरथा दुःखगा न रथ्यासु गीयन्ते/कीर्यन्ते ।। (१.२ नैमित्तिकानुराग: -२४) अथ नैमित्तिकानुराग:। सोऽपि चतुर्विशतिधा, काल-समय- वेलोपाधि-साधन-समावेश-देश-प्रकीर्णक-त्रैविध्यात्। तेषु - १.२.१. काल :- हेमन्त-वसन्त-वर्षादिः। तन्निमित्तः- १.२.१. (क) हैमन्तिकः, १.२.१. (ख) वासन्तिकः, १.२.१. (ग) वार्षिकः इति। १.२.२. समय :- प्रवासारम्भः, प्रत्यागम; प्रथमसङ्गमादिः। तन्निमित्तः- १.२.२. (क) प्रावासिकः, १.२.२. (ख) प्रात्यागमिकः, १.२.२. (ग) प्राथमसङ्गमिकः इति। १.२.३. वेला-प्रदोषः, निशीथः, प्रभातम्, इति। तन्निमित्त :- १.२.३. (क) प्रादोषिकः, १.२.३. (ख) नैशीथः, १.२.३. (ग) प्राभातिकः इति। १.२.४. उपाधि :- तमः, चन्द्रोदयः, ज्योत्स्ना, इति। तन्निमित्त :- १.२.४. (क) तामसः, १.२.४. (ख) चान्द्रोदयः, १.२.४. (ग) ज्यौत्स्नः इति। १.२.५. साधनम्-स्नानम्, विलेपनम्, माल्यम्, इति। तन्निमित्त :- १.२.५. (क) स्नानीयः, १.२.५. (ख) विलेपनीयः, १.२.५. (ग) मालीयः इति।

द्वाविंश: प्रकाश: १११७

१.२.६. सक्ति(?) समावेश :- उपसरः, प्रासादः, मदः, इति। तन्निमित्त :- १.२.६. (क) औपसरः, १.२.६. (ख) प्रासादिकः, १.२.६. (ग) मदजः इति। १.२.७. देश :- विविक्तः, गहनः, सेव्यः, इति। तन्निमित्त :- १.२.७. (क) विविक्तनिमित्तः, १.२.७. (ख) गहननिमित्तः, १.२.७. (ग) सेव्यनिमित्तः इति। १.२.८. गीतनिमित्तम्, उत्सवः, चूतादयः इति प्रकीर्णकानि। तन्निमित्त :- १. २.८. (क) गीतनिमित्तः, १.२.८. (ख) औत्सवः, १.२.८. (ग) क्षणप्रभवः (चूतादिनिमित्तः?) इति। १.२.१ (क) हैमन्तिको यथा-(गास. ७४५ वे) कस्स ण सद्धा गरुअत्तणंमि पइणा पसज्जमाणस्स । माणभंजणीओ ण होंति हेमंतराईओ ॥९६॥ (कस्य न श्रद्धा गुरुत्वे पत्या प्रसाद्यमानस्य । यदि मानभञ्जिन्यो न भवन्ति हेमन्तरात्र्यः ॥) १.२.१. (ख) वासन्तिको यथा-(गास. ५४३ वे.) दीसइ ण चूअमुउलं अत्ता! ण अ वाइ मलअगंधवहो। एंतं वसंतमासं साहइ उक्कंठिआ चेअं ॥९७॥ (दृश्यते न चूतमुकुलं श्वश्रूः! न च वाति मलयगन्धवहः । एष्यन्तं वसन्तमासं कथ/साधयत्युत्कण्ठितं चेतः ॥) १.२.१. (ग) वार्षिको यथा-(गास. ७०६, ७११वे) जं मुच्छिआए ण सुदं/मुअं कलंबगंधेण तग्गुणे पडिअं। इहरा गज्जिअसद्दो जीएण विणा ण बोलंतो ॥ ९८॥ [यन्मूर्च्छितया न श्रुतं/ज्ञातं कदम्बगन्धेन तद्गुणे पतितम् । इतरथा गर्जितशब्दो जीवेन विना नापक्रा/मति॥

१११८ शृङ्गारप्रकाशे

१.२.२. (क) प्रावासिको यथा-(गास. १.४६) कल्लं किर खरहिअओ पवसिहइ पिओ त्ति सुव्वइ जणंमि। तह वड्ढ भअवइ णिसे! जह से कल्लं चिअ ण होइ ॥ ९९॥ (कल्यं किल खरहृदयः प्रवत्स्यति प्रिय इति श्रूयते जने। तथा वर्धस्व भगवति निशे! यथा तस्य कल्यमेव न भवति ।।) १.२.२. (ख) प्रात्यागमिको यथा- सहसा मा साहिव्वइ पिआगमो तीएँ विरहकिसिआए। अच्चंतपहरिसेण वि जा अ मआ सा मअ च्चेअ ॥१००॥ (सहसा मा साध्यतां प्रियागमस्तस्या विरहकृशायाः । अत्यन्तप्रहर्षेणापि या च मृता सा मृतैव ।। १.२.२. (ग) प्राथमसङ्गमिको यथा- थरहरइ ऊरुजुअलं झिज्जइ वअणं ससज्झसं हिअअं। बालाए पढमसुरए किं किं ण कुणंति अंगाइं ॥१०१॥ (थरथरायते ऊरुयुगलं क्षीयते वदनं ससाध्वसं हृदयम् । बालाया: प्रथमसुरते किं किं न कुर्वन्त्यङ्गानि ।।) १.२.३. (क) प्रादोषिको यथा- पत्तपओसो पडिवण्णमंडलो/णो घडिअदूइसंचारो। थोआवसेसघोलिरमणोरहो होइ जुअइजणो ॥१०२॥ (प्राप्तप्रदोषः प्रतिपन्नमण्डनो घटितदूतीसञ्चारः । स्तोकावशेषघूर्णशीलमनोरथो भवति युवतिजनः ।।) १.२.३. (ख) नैशीथो यथा-(अमरुक. ७१) क्व प्रस्थिताऽसि करभोरु! घने निशीथे प्राणेश्वरो वसति यत्र मनःप्रियो मे। एकाकिनी वद कथं न बिभेषि बाले! नन्वस्ति पुद्वितशरो मदनः सहायः ॥१०३॥ इत्यादि।

द्वाविंश: प्रकाश: १११९

१.२.३. (ग) प्राभातिको यथा-(सेब. १२.१२) पिअलंभेण पओसो जाओ दिण्णप्फलो रइसुहेण णिसा। आणिअविरहुक्कंठो गलइ अणिव्विण्णवम्महो पच्चूसो ॥१०४॥ (प्रियलम्भेन प्रदोषो जातो दत्तफलो रतिसुखेन निशा। आनीतविरहोत्कण्ठो गलत्यनिर्विण्णमन्मथः प्रत्यूष: ॥) १.२.४. (क) तामसो यथा-(गास. ५.१५) चोरिअरअसद्धालुइ मा पुत्ति! भमसु अन्धआरम्मि। अहिअअरं लक्खिज्जसि तमहरिए दीवअसिहे व्व ।।१०५।। (चौर्यरतश्रद्धालो मा पुत्रि! भ्रमान्धकारे । अधिकतरं लक्षिष्यसे तमोभृते दीपकशिखेव ।।) १.२.४. (ख) चान्द्रोदयो यथा-(सेब. १०.८१) चंदुज्जोएण मओ मएण चंदाअवो अ वड्ढिअप्पसरो। दोहिं वि तेहिं णु मअणो मअणेण णु दो वि ते णिआ अइभूमिं ।१०६। (चन्द्रोद्द्योतेन मदो मदेन चन्द्रातपश्च वर्धितप्रसरः । द्वाभ्यामपि ताभ्यां नु मदनो मदनेन नु द्वावपि तौ नीतावतिभूमिम् ।।) १.२.४. (ग) ज्यौत्स्नो यथा- अणुणअ-सुहं ण पत्तं पिआहि दइएसु खिज्जओ व्वि ण चलअं/चलणो। ओसारिअंमि पढमं दूईए व्व दोसिणाए माणग्गहणे ॥१०७॥ (अनुनयसुखं न प्राप्तं प्रियाभिर्दयितेषु खिद्येते अपि न चरणौ। अपसारिते प्रथमं दूत्येव ज्योत्स्नया मानग्रहणे ।।) १.२.५. (क) स्नानीयो यथा-(गास. ७.८३) अवरण्हाअअजामाउअस्स विउणेइ मोहणुक्कंठं। वहुआए घरपरोहडमज्जणमुहलो वलअसद्दो ।। १०८।। (अपराहणागतजामातुर्द्विगुणयति मोहनोत्कण्ठाम् । वध्वा गृहपश्चाद्भागमज्जनमुखरो वलयशब्दः ।।)

११२० शृङ्गारप्रकाशे

१.२.५. (ख) विलेपनीयो यथा- बोहेव/इ व्व पसुत्तं मअणं मिहुणाण परिअणकरेहिं। वज्जंतसुसिण(सुण्ह)-घोलिरबाहुलआ-वलअ-णिग्घोसो ॥१०९॥ (बोधयति/तीव प्रसुप्तं मदनं मिथुनानां परिजनकरैः । वाद्यमानसुस्वर(सुण्ह) घूर्णशीलबाहुलतावलयनिर्घोषः ।।) १.२.५. (ग) मालीयो यथा-(गास. ७८३ वे) कारणगहिअं पि इमा माणं मोएइ माणिणिअजणस्स। सहआरमंजरी पिअसहि व्व कण्णे समुल्लीणा ॥११०॥ (कारणगृहीतमप्येषा मानं मोचयति मानिनीजनस्य । सहकारमञ्जरी प्रियसखीव कर्णे/कर्णौ समाश्रिता/समुल्लीना ।।) १.२.६. (क) औपसरो यथा- पिअलंभज-विहलंघल-साहुलिपंडराए जहणभरमंदगमणाए। अहिधाविऊण छिफ्फं पुप्फप्फलआए धण्णो सि॥१११॥ (प्रियलम्भजसाध्वसविह्वलाङ्गवस्त्रपाण्डरया जघनभरमन्दगमनया । अभिधाव्य स्पृष्टं पुष्पफलकया धन्योऽसि ।।)

१.२.६. (ख) प्रासादिको यथा- णिम्मविअसंधिअंमा ताव अ दूरपडिबद्धवम्महपसरा। गरुअं सुरउच्छाहं दाऊण सहि व्व जामिणी गआ तीए ।।११२।। (निर्मापितसन्धिकर्मा तावच्च दूरप्रतिबद्धमन्मथप्रसरा । गुरुकं सुरतोत्साहं दत्त्वा सखीव यामिनी गता तस्या: ।।) १.२.६. (ग) मदजो यथा- ओलोइअंमि तुलिआं पिआहि गहिअम्मि संभमेण वलइअं। पडिचक्खिअम्मि कअं च प/पिए सुसंधिअ-सर अणंगेण धणुं ॥११३॥ (अवलोकने तुलितं प्रियाभिर्गृहीते सम्भ्रमेण वलयितम् । आस्वादिते/प्रत्याख्याते कृतं च संहितशरमनङ्गेन धनुः ।।

द्वाविंश: प्रकाश: ११२१

१.२.७. (क) विविक्तो यथा- निर्यता परिजनेन बोधित: पूर्यमाण/स्फूर्जमान-रुचिरुल्लसद्दशः/न् दृशः । द्वारसंवलनमांसलोऽधिकं दीपकश्च मदनश्च दिश्यते/दिद्युते ॥११४॥ १.२.७ (ख) गहननिमित्तो यथा- झिण्णंति झडंतेहिं पल्लविआ होंति पल्लवंतेहिं। गामासण्णपलासेहिं पंसुली-हिअअ-सब्भावा ॥११५॥ (क्षीणाः क्षीयमाणैः पल्लविता भवन्ति पल्लवद्भिः । ग्रामासन्नपलाशैः पांसुला-हृदय-सद्भावाः ।।) १.२.७ (ग) सेव्यनिमित्तो यथा- पु/फुल्लंतणिरंतर-तरुण-वीजुला-वण-सिणिद्धकूलाए। गोलाणई णिअड-वसिरि सइ त्ति मा पुत्ति! पत्तिअसु ॥११६॥ (फुल्लन्निरन्तरतरुणवञ्जुलवनस्निग्धकूलायाः - गोदानद्या निकटवासिनी सतीति मा पुत्रि! प्रतीहि ।।) १. २.८ (क) गीतनिमित्तो यथा- केणावि अज्ज गोसे कपि/अंबवणे वल्लहं म्हरंतेण। दूसह-मअण-सराहअ-हिअअवण-प्फोडणं गीअं ॥११७॥ (केनाप्यद्य प्रभाते कामपि वने वल्लभां स्मरता। अहो मदनशराहतहृदयव्रणस्फोटनं गीतम् ।।) १.२.८ (ख) उत्सवनिमित्तो यथा-(गास. १.३९) साहीणे पि पिअअमे पत्ते वि छणे ण मंडिओ अप्पा । दुग्गअ-पउत्थ-वइअं सअज्झिअं संठवंतीए ॥११८। (स्वाधीनेऽपि प्रियतमे प्राप्तेऽपि क्षणे न मण्डित आत्मा। दुर्गतप्रोषितपतिकां प्रातिवेशिनीं संस्थापयन्त्या ।।) १.२.८ (ग) चूतनिमित्तो यथा-(सूमु. २०) किं द्वारि दैवहतिके! सहकारकेण संवर्धितेन विषपादप एष पापः । अस्मिन् मनागपि विकासविकारभाजि भीमा भवन्ति मदनज्वरसन्निपाताः ॥११९॥

११२२ शृङ्गारप्रकाशे

(१.३ सामान्यानुराग: -२४) सामान्यानुरागोऽपि चतुर्विशतिप्रकार :- १. द्रव्यगोचर: ७. व्यस्तः १३. अल्पविषयः १९. सम्बन्धजन्मा २. गुणगोचरः ८. शुद्धः १४. देशहेतु: २०. प्राकृत: ३. कर्मगोचर: ९. सङ्कीर्णः १५. कालहेतुः २१. वैकृतः

४. संक्षिप्तः १०. साधर्म्यकृत: १६. धर्मविषयः २२. वयःकृतः

५. विक्षिप्तः ११. वैधर्म्यकृत: १७. धर्मिविषयः २३. वैदग्ध्यकृतः

६. समस्त: १२. महाविषयः १८. समयजन्मा २४. सौभाग्यकृतः, इति।

स तु - १.३.१ द्रव्यगोचरो यथा-(गास. ३. ५८) करि-कलभ-कुंभ-सण्णिह-थणभर-भज्जंत-तणुअ-मज्झाओ। संसारंमि असारे सारं सारंगणअणाओ ॥१२०॥ (करिकलभ-कुम्भसन्निभ-स्तनभर-भज्यमान-तनुकमध्याः । संसारे असारे सारं सारङ्गनयना: ।।) १.३.२ गुणगोचरो यथा-(गास. ३.८८) तावं अवणेइ ण तहा चंदणपंको वि कामिमिहुणस्स। जह दूसहे वि गिम्हे अण्णुण्णालिंगणसुहेल्ली ।१२१॥ (तापमपनयति न तथा चन्दनपङ्कोऽपि कामिमिथुनस्य। यथा दुस्सहेऽपि ग्रीष्मे अन्योन्यालिङ्गनसुखकेलि: ।।) १.३.३ कर्मगोचरो यथा-(गास. ३.७४) ण वि तह छेअरआइँ वि हरंति पुणरुत्तराअरसिआइं। जह जद्ध व तद्ध व, जह व तह व, सब्भावरमिआइं ॥१२२॥ (नापि तथा च्छेकरतान्यपि हरन्ति पुनरुक्तरागरसितानि। यथा यत्र वा तत्र वा, यथा वा सद्भावरतानि ।।) १.३.४ संक्षिप्तो यथा- जं तं रूवं जं तं पअंपिअं जं पि तं पि णेवच्छं। तरुणीअणसंबद्धं अण्णं विअ किं पि तं होइ ॥१२३॥

द्वाविंश: प्रकाश: ११२३

(यत् तद् रूपं, यत् तत् प्रजल्पितं यदपि तदपि नेपथ्यम् । तरुणीजनसंबद्धं अन्यदिव किमपि तद्· भवति ।।) १.३.५ विक्षिप्तो यथा- अंगाइ/हसिआइ समालस/समंसल-कोमलाइ वीसंभकोमलं भणिअं। सब्भावकोमलं पुलइअं अ णमिमो सुमहिलाणं ।। १२४।। (अङ्गानि/हसितानि श्रमालससमांसल-कोमलानि विस्रंभकोमलं भणितम्·। सद्भावकोमलं प्रलोकितं च नमाम: सुमहिलानाम् ।।) १.३.६ समस्तो यथा-(गास. ५.७३) आअं/तंबलोअणाणं ओल्लंसुअपाअडोरु-जहणाणं। अवरण्हमज्जरीणं कए ण कामो वहइ चावं ।।१२५। (आताम्रलोचनानाम् आर्द्रांशुकप्रकटोरुजघनानाम् । अपराहणमज्जनशीलानां कस्यै न कामो वहति चापम् ।।) १.३.७ व्यस्तो यथा- लीला-वेलक्ख-विलास-मसिण-बंधुर-मुहारविंदाइं। रअओच्छअंमि विलासिणीण सोहग्गहसिआइं ॥१२६। (लीलावैलक्ष्यविलासमसृणबन्धुरमुखारविन्दानि। रतओच्छिअम्मि विलासिनीनां सौभाग्यहसितानि ।।) १.३.८ शुद्धो यथा- ताउ/व गुणिउं उ मरिउं उ बहुहि जम्मेहि जीवेइं। जाव जणेण सिक्खिअं पिअविओए वि संसरणं ॥१२७॥ तावद् गुणयितुं च मर्तुं च बहुभिर्जन्मभिर्जीवैः । यावज्जनेन शिक्षितं प्रियवियोगेऽपि संसरणम् ॥ १.३.९ संकीर्णो यथा- वण्णोल्लिरअ/रहसद्धो वोसरिअणिभु/हुवं णिअंतीण। कोऊहलंमि कुलवालिआण इह इच्चिअ विसेसं ॥१२८॥ प्रणोदितरहश्श्रद्धः अपसृतनिभृतं पश्यन्तीनाम् । कौतूहले कुलप/ बालिकानां इह इष्टविशेषम् ॥}

११२४ शृङ्गारप्रकाशे

१.३.१० साधर्म्यकृतो यथा- परिमलिअसुंदराइं दूरपहुप्पंतकोउहल्लाइं। पुणरुत्तरमिअव्वाइ होंति मुद्धाण सुरआईं ॥।१२९।। {परिमृदितसुन्दराणि दूरप्रभवत्कौतूहलानि । पुनरुक्त-रन्तव्यानि भवन्ति मुग्धानां सुरतानि ॥} १.३.११ वैधर्म्यकृतो यथा- पोढमलिलाणँ जं जं सुसिक्खिअं तं रए सुहावेइ। जं जं असिक्खिअं णववहूणँ तं तं रइं देइ ॥१३०। (प्रौढमहिलानां यद् यत् सुशिक्षितं तद् रते सुखयति। यद् यदशिक्षितं नववधूनां तत्तद् रतिं ददाति ।।) १.३.१२ महाविषयो यथा- कुविआओ पसण्णाओ ओरुण्णमुहीओ विहसमाणाओ। जह गहिआ तह हिअअं हरंति उच्छिण्णमहिलाओ ॥१३१॥ (कुपिता: प्रसन्ना: अवरुदितमुख्यो विहसमानाः । यथा गृहीतास्तथा हृदयं हरन्ति स्वैरिण्यो/उत्सन्न-महिलाः । १.३.१३ अल्पविषयो यथा-(गास. ६.४५) गामतरुणीओं हिअअं हरंति छेआणॅथणहरिल्लीओ। मअणे कुसुंभराइल्लकंचु/इआभरणमेत्ताओ ॥१३२॥ (ग्रामतरुण्यो हृदयं हरन्ति छेकानां स्तनभारवत्यः । मदने कुसुम्भरञ्जितकञ्चुकिताभरणमात्रा: ।।) १.३.१४ देशहेतुर्यथा- णिद्दा-विराम-माणुव्वलिए मुह-बाहु-कंठ-णमिराणं । तिवली-विहाए मुरलीण विंभिओ को ण पुलएइ? ॥१३३॥ (निद्रा-विराममानोद्वलिते मुख-बाहु-कण्ठनमन्तीनाम्। त्रिवलिविभागे मरलीनां विस्मितो क: न पुलकयति ।।) १.३.१५ कालहेतुर्यथा- दिण्णतणुअंजणाइं जुअइजणस्स दररत्ततंबओट्ठाइं।

आसण्णरइसुहाइ अहिवासिज्जंति वम्महेण मुहाइं ॥१३४॥

द्वाविंश: प्रकाश: ११२५

[दत्ततन्वञ्जनानि युवतिजनस्य दयितताम्रोष्ठानि आसन्नरतिसुखानि अधिवास्यन्ते मन्मथेन मुखानि ॥} १.३.१६ धर्मविषयो यथा-(गास. ८९१वे, गउडवहो ९५९) सामण्णसुंदरीणं विब्भममावहइ अविणओ च्चेअ। धूमो च्चिअ पज्जलिआणं बहुमओ सुरहिदारूणं ।१३५॥ (सामान्यसुन्दरीणां विभ्रममा वहत्यविनय एव। धूम एव प्रज्वलितानां बहुमतः सुरभि-दारूणाम् ।।) १.३.१७ धर्मिविषयो यथा-(गास. ८९१वे.) मोहेइ वीअंभण-णमिअ-पट्ठि-चल-वेणि। आरोहिअवंमहधणुलअंवहणकण्णधवलच्छी ।।१३६।। मोहयति विजृम्भणनमितपृष्ठचलवेणी। आरोपितमन्मथधनुर्लतावहनकर्णधवलाक्षी 11) १.३.१८ समयजन्मा यथा-(गास. ७.१४) दरवेविरोरुजुअलासु णीअलअच्छीसु लुलिअचिहुरासु। पुरिसाइरीसु कामो पिआसु सज्जाउहो वसइ ॥१३७॥ (ईषद्वेपनशीलोरुयुगलासु नीचा/नीलाक्षीषु लुलितचिकुरासु । पुरुषायितशीलासु काम: प्रियासु सज्जायुधो वसति ।।) १.३.१९ सम्बन्धजन्मा यथा-

वीसंभे तह उ/लज्जुअं वि रसिअं चडुपरिहीणं वि दिण्णसब्भावं। घरिणीरअं ण संतरइ ॥१३८॥ O

(तथा ऋजुक/लज्जाकं अपि रसितं चटुपरिहीनमपि दत्तसद्भावम् । विस्रम्भेऽपि गृहिणीरतं न संतरति। O O O १.३.२० प्राकृतो यथा-(गास. ६.१३) हसिएहिं उवालंभा अच्चुअआचारेहिं रअ/रुसिअव्वाइ/लज्जिअव्वाइ। अंसूहि मं/भडणाइं एसो माणो/मग्गो सुमहिलाणं ॥१३९॥ (हसितैरुपालंभा अत्युपचारैर्लज्जितव्यानि । अश्रुभिर्मण्डनानि एष मान:/मार्ग: सुमहिलानाम् ॥

११२६ शृङ्गारप्रकाशे

१.३.२१ वैकृतो यथा-(गास. ९४९वे) मलिणवसणाण कअवेणिआण आपंडुगंडवासाणं/पालीणं। पुप्फवइआण कामो अंगेसु कआउहो वसइ ॥१४० ॥ (मलिनवसनानां कृतवेणिकानामापाण्डुगण्डपार्श्वानाम्/पालीनाम् । पुष्पवतीनां काम: अङ्गेषु कृतायुधो वसति ॥।) १.३.२२ वयःकृतो यथा- जह जह वि कामिणीणं सुदोविहलआ अवाणसिरि अहिदे। ० o o अव्वमंडल तह विह तारुण्णअं ताओ ॥ १४१॥ यथा यथाऽपि कामिनीनां सु ० o O ० ० मण्डल तथाऽपि ह तारुण्यकं ता० ।। १.३.२३ वैदग्ध्यकृतो यथा- सब्भावगब्भिणं पाअडंति तह किं पि वम्महरहस्सं। महिलाओ जह ण विरमंति पत्तसोक्खाइ वि रआइ ॥१४२॥ (सद्भावगर्भितं प्रकटयन्ति तथा किमपि मन्मथरहस्यम् । महिला :; यथा न विरमन्ति प्राप्तसौख्यान्यपि रतानि ।।) १.३.२४ सौभाग्यकृतो यथा-(गास. २.५६) णंदंतु सुरअसरभसतण्हावहराइ सअल्लोअस्स । बहुमग्गविणिम्मविआइ वेसविलआण हिअआइं/पेम्माइं ॥१४३॥ (नन्दन्तु सुरतसरभसतृष्णापहराणि सकललोकस्य। बहुमार्गविनिर्मितानि वेश्यावनितानां हृदयानि/प्रेमाणि ।।) (१.४ विशेषानुराग: -२४) विशेषानुरागोऽपि चतुर्विशतिप्रकार :- १. जातिकृत: ७. प्रतीयमान: १३. स्वप्रकाश: १९. नैसर्गिक:

२. क्रियाकृतः ८. अभिधीयमान: १४. अन्याभिभावी २०. सांसर्गिक:

३. गुणकृतः ९. बाह्य: १५. उल्लेखवान् २१. स्वसंमतः

४. द्रव्यकृत: १०. आभ्यन्तर: १६. अनुल्लेखः २२. स्तोकसंमतः

५. साधारण: ११. सदृशः १७. अतिरिक्त: २३. बहुसमतः

६. असाधारण: १२. असदृश: १८. अनतिरिक्त: २४. सर्वसंमतः इति।

द्वाविंश: प्रकाश: ११२७

तत्र - १.४.१ जातिकृतो यथा-(शाकु. १.१३) मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः । न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् ॥१४४॥ १.४.२ क्रियाकृतो यथा- तह वलिअं णअणजुअं गहवइधूआए रंगमज्झंमि। जह ते वि णडा णडपेच्छआ वि/मुहपेच्छआ जाआ ॥१४५॥ (तथा वलितं नयनयुगं गृहपतिदुहितू रङ्गमध्ये। यथा तेऽपि नटा: नटप्रेक्षका अपि/इव मुखप्रेक्षका जाताः ।।) १.४.३ गुणकृतो यथा-(गास. १.८८) जाणइ जाणावेउं अणुणअविद्द-विअ-माणपरिसेसं। पइरिक्कमि वि विणआवलंबणं स च्चिअ कुणंती ॥१४६॥ (जानाति ज्ञापयितुमनुनयविद्रावितमानपरिशेषम् । विजनेऽपि विनयावलम्बनं सैव कुर्वती ।।) १.४.४ द्रव्यकृतो यथा-(गास. ८२६वे) छणपिट्ठधूसरत्थणि महुमअतंबच्छि कुवलआहरणे। कण्णईकअचूअमंजरि तरुणि!/पुत्ति तुए मंडिओ गामो ॥१४७॥ (क्षणपिष्टधूसरस्तनि मधुमदताम्राक्षि कुवलयाभरणे। कर्णकीकृतचूतमञ्जरि तरुणि!/पुत्रि त्वया मण्डितो ग्रामः ॥) १.४.५ साधारणो यथा- णच्चिहिइ णडो पेच्छिहिइ जणवओ हो/भोइओ वि दूसिहिइ। जइ रंगविहढणअरी गहवइधूआ ण दूषयिष्यति/वच्चिहिइ ॥१४८॥ (नर्तिष्यते नटः प्रेक्षिष्यते जनपदः भोगिकोऽपि। यदि रङ्गविघटनकरी गृहपतिदुहिता न व्रजिष्यति ।।) १.४.६ असाधारणो यथा-(गास. २.८३) खणमेत्तं वि ण फिटटइ अणुदिअविइण्णगरुअसंतावा। पच्छण्णपावसंक व्व सामली मज्झ हिअआहि ॥१४९॥ (क्षणमात्रमपि न भ्रश्यति अनुदिवसं दत्तगुरुकसंतापा। प्रच्छन्नपापशङ्कव श्यामला मम हृदयात् ।।)

११२८ शृङ्गारप्रकाशे

१.४.७ प्रतीयमानो यथा-(गास. ७.४९) जाइ वअणाइ अहे वि जम्पिमो जाइ जम्पइ जणो वि। ताइ च्चिअ तेण पअजप्पिआइ हिअअं सुहावेंति ॥१५०। (यानि वचनानि वयमपि जल्पामो यानि जल्पति जनोऽपि। तान्येव तेन प्रजल्पितानि हृदयं सुखापयन्ति ।।) १.४.८ अभिधीयमानो यथा-(गास. ५.७०) अण्णाण वि अत्थि(होंति) मुहे पम्हलधवलाइ दीहकसणाइ। णअणाइँ सुंदरीणं तहउण दट्ठुं ण आणंति ।।१५१।। (अन्यासामपि स्तः मुखे पक्ष्मलधवले दीर्घकृष्णे। नयने सुन्दरीणां तथा पुनर्द्रष्टुं न जानन्ति ।।) १.४.९ बाह्यो यथा- दरसुंदरमहुरुल्लाविरीए हल्लंतथोरथणिआए। सोत्थाए(सोज्झअ)सुआए क्खु कओ तित्थावासओं जणो सव्वो ॥१५२॥ (ईषत्सुन्दरमधुरोल्लापनशीलया कम्पमानस्थूलस्तया । रजक सोज्झारसुतया कृतस्तीर्थावासको जनः सर्व: ।।) १.४.१० आभ्यन्तरो यथा-(गास. ७.७७) अइ उज्जुए! ण लज्जसि पुच्छन्ती मह पिअस्स चरिआइं। सव्वंगसुरभिणो मरुअअस्स किं कुसुमरिद्धीए? ।।१५३।। (अयि/ति ऋजुके! न लज्जसे पृच्छन्ती मम प्रियस्य चरितानि। सर्वाङ्गसुरभेर्मरुवकस्य किं कुसुमर्द्धिभिः/द्धर्या ।I) १.४.११ सदृशो यथा- रेहइ विअड-विअंभण-सालस-भुअ-जुअल-वलअ-मंडलिअं। बालाए वअणकमलं कअ-परिवेसो मिअंको व्व ।१५४। (राजते विकट-विजृम्भण-सालस-भुजयुगलवलयमण्डलितम् । बालायाः वदनकमलं कृत.परिवेषो मृगाङ्क इव ।।) १.४.१२ असदृशो यथा-(गास. ४.३) एद्दहमेत्तम्मि जए सुंदरमहिलासहस्समज्झम्मि। अणुहरइ णवर तिस्सा वामद्धं दाहिणद्धस्स ।।१५५।।

द्वाविंश: प्रकाश: ११२९

(एतावन्मात्रे जगति सुन्दरमहिलासहस्रमध्ये। अनुहरति केवलं तस्या वामार्धं दक्षिणार्धस्य ।।) १.४.१३ स्वप्रकाशो यथा-(मामा. १.३९) जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥१५६॥ इत्यादि। १.४.१४ अन्याभिभावी यथा- का अ ण रुण्णा जुअरी/ई को अ/उ जुआ धरहरेण णालिढो/लीढो। आबद्धमंडल च्चिअ गहवइधूआधअप्पंके ।।१५७।। (का च न रुदिता युवतिः कश्च युवाऽधरभरेण नालीढः । आबद्धमण्डलेव गृहपतिदुहितृध्वजपङ्के ।।) १.४.१५ उल्लेखवान् यथा-(विक्रमो. २.३) आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥१५८॥ इत्यादि। १.४.१६ अनुल्लेखो यथा-(गास. ३.१३) चंदसरिसं मुहं से अमअ-सरिच्छो अ मुहरसो तिस्सा। सकअ-ग्गह-रहसुज्जल-चुंबणअं कस्स सरिसं से? ॥१५९॥ [चन्द्रहरिद्रं मुखं तस्याः सदृशोऽमृतस्य मुखरसस्तस्याः । सकचग्रहरभसोज्ज्वलचुंबनकं कस्य सदृशं तस्याः? ॥ १.४.१७ अतिरिक्तो यथा-(गास. ९६९वे.) अण्णं लडहत्तणअं अण्णं चिअ कावि वट्टणच्छाआ। सामा/सा सामण्ण-पआवइस्स रेह च्चिअ ण होइ ॥१६०॥ (अन्यत् लटभत्वं अन्यैव कापि वर्तनच्छाया । श्यामा सामान्यप्रजापतेः रेखैव न भवति ।।) १.४.१८ अनतिरिक्तो यथा- पल्लविअं पिव करपल्लवेहिं पप्फुल्लिअं व णअणेहिं। फलिअं विअ पीणपओहरेहिं अज्जाए लाअण्णं ॥१६१॥

११३० शृङ्गारप्रकाशे

(पल्लवितमिव करपल्लवाभ्यां प्रफुल्लित/फुल्तमिव नयनाभ्याम् । फलितमिव पीनपयोधराभ्यां आर्याया लावण्यम् ।।) १.४.१९ नैसर्गिको यथा- अणवट्ठिएण विसमेण हारिणा दुण्णिवारपसरेण। णवजोव्वणेण अज्जा णइ व्व पूरेण उच्छलिआ ॥१६२॥ अनवस्थितेन विषमेण हारिणा दुर्निवारप्रसरेण। नवयौवनेन आर्या नदीव पूरेण उच्छलिआ ॥। १.४.२० सांसर्गिको यथा-(गास. १.४४) अक्खडइ पिआ हिअए अण्णं महिलाअणं णिअंतस्स । दिट्ठे सरिसम्मि गुणे सरिसम्मि गुणे अ-ईसंते ॥१६३॥ (आस्खलति प्रिया हृदये अन्यं महिलाजनं पश्यतः । दृष्टे सदृशे इव गुणे सदृशे इव गुणे अदृश्यमाने ।।) १.४.२१ स/स्वसम्मतो यथा-००॥१६४॥ १.४.२२ स्तोकसम्मतो यथा- पीलेइ वलंतुं तुंह घोरघणअइसंणमिअतणुमज्झा। वसथं होज्जइ/सोज्झअ धूआ हिअएहि समं जुआणाणं ।।१६५ ।। पीडयति वलमानान् युष्मान् स्थूलस्तनातिसन्नमिततनुमध्या। ० o ० भविष्यति (?) दुहिता हृदयैः समं यूनाम् ॥] १.४.२३ बहुसंमतो यथा- वाहोल्लविअलिएणँ गामणिधूआएँ उत्तरिज्जेण। थण-दंसण-रहसोत्ताण-णिच्चलच्छो कओ गामो ॥१६६॥ (बाष्पार्द्रविगलितेन ग्रामणीदुहितुरुत्तरीयेण । स्तनदर्शनरभसोत्ताननिश्चलाक्षः कृतो ग्रामः ।। १.४.२४ सर्वसंमतो यथा-(गास. ३.३४) जस्स जहिं चिअ पढमं तिस्सा अंगम्मि णिवडिआ दिट्ठी। तस्स तहिं चेअ ठिआ सव्वंगं केण वि ण दिट्ठ ।१६७। (यस्य यत्रैव प्रथमं तस्या अङ्गे निपतिता दृष्टिः । तस्य तेनैव स्थिता सर्वाङ्गं केनापि न दृष्टा ।।)

द्वाविंश: प्रकाश: ११३१

(१.५ प्रकाशानुरागः -२४) अथ प्रकाशानुरागः। सोऽपि चतुर्विशतिप्रकार :- १. स्वकीयाविषयः ९. स्वाधीनभर्तृकाविषयः १७. ज्येष्ठा(विषयः) २. स्वयंवराविषयः १०. प्रोषितपतिकाविषयः १८. कनिष्ठा(विषयः) ३. कन्याविषयः ११. विरहोत्कण्ठिताविषयः १९. सुभगाविषयः ४. पुनर्भूविषयः १२. कलहान्तरिताविषयः २०. शुद्धान्तचारिणीप्रचार: ५. वेश्याविषयः १३. खण्डिताविषयः २१. धर्मानुबन्धः ६. सामान्योढाविषयः१४. वासकसज्जाविषयः २२. अर्थानुबन्ध: ७. नवोढाविषयः १५. एकचारिणीविषयः २३. कामानुबन्ध: ८. प्रौढाविषयः १६. सपत्नी(विषयः) २४. निरनुबन्धः, इति। तत्र- १.५.१ स्वकीयाविषयो यथा-(उराच. १.३८) इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अयं बाहु: कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसर: किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥१६८॥ १.५.२ 'स्वयंवरा' -विषयो यथा- (रघु. ६.८०) ततः सुनन्दावचनावसाने लज्जां मृदूकृत्य नरेन्द्रपुत्री। दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं प्रत्यग्रहीत् संवरणस्रजेव ।१६९॥ १.५.३ कन्याविषयो यथा-(मवीच. १.३०) कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्ते, वयं चार्थिनो रत्नं यत् क्वचिदस्ति तत् परिणमत्यस्मासु शक्रादपि। कन्यायाश्च परार्थतैव हि मता, तस्याः प्रदानादह बन्धुर्वो भविता, पुलस्त्यपुलहप्रष्ठाश्च सम्बन्धिनः ॥१७०॥ १.५.४ पूनर्भूविषयो यथा-(सूमु. ९२) के वैकटनितम्बेन गिरां गुम्फेन रज्जिताः । निन्दन्ति निजकान्तानां न मौग्ध्यमधुरं वचः ॥१७१॥

११३२ शृङ्गारप्रकाशे

१.५.५ वेश्याविषयो यथा-(गउडवहो ९५७, गास. ८९१वे.) सामण्णसुंदरीणं विबीममावहइ अविणओ च्चिअ। धूमो च्चिअ पज्जलिआणं बहुमओ सुरभिदारूणं ॥१७२॥ (सामान्यसुन्दरीणां विभ्रममावहति अविनय एव। धूम एव प्रज्वलितानां मधुरो भवति सुरभिदारूणाम् ।।) १.५.६ सामान्योढाविषयो यथा- दिअरो परिणिहइ फुडं सुण्हा सुणिउँ खु दुक्खिआ जाआ। सेसिअघरवावारा ओरुण्णमुही परिब्भमइ ॥१७३॥ दिवरः परिणेष्यति स्फुटं स्नुषा श्रुत्वा सुदुःखिता जाता। शेषितगृहव्यापारा अवरुदितमुखी परिभ्रमति ॥} १.५.७ नवोढाविषयो यथा-(सूमु. २) दृष्टा दृष्टिमधो ददाति, कुरुते नालापमाभाषिता शय्यायां परिवृत्य तिष्ठति, बलादालिङ्गिता वेपते। निर्यान्तीषु सखीषु वासभवनान्निर्गन्तुमेवेहते जाता वामतयैव सम्प्रति मम प्रीत्यै नवोढा वधू: ॥१७४॥ १.५.८ प्रौढाविषयो यथा-(अमरु. १८) एकत्रासनसंस्थिति: परिहृता प्रत्युद्रमाद् दूरतः, ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविघ्नितः । आलापोऽपि न मिश्रित: परिजनं व्यापारयन्त्याऽन्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥१७५॥ इत्यादि। १.५.९ स्वाधीनभर्तृकाविषयो यथा-(उराच. १.३५) विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः? किमु मदः?। तव स्पर्शेस्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च, सम्मोहयति च ॥१७६। इत्यादि। १.५.१० प्रोषितपतिकाविषयो यथा-(मेघ. १०१) अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणास्रद्रवमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन -

द्वाविंश: प्रकाश: ११३३

उष्णोच्छ्वासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती संकल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥१७७॥ १.५.११ विरहोत्कण्ठिताविषयो यथा-(गास. १.२९) अज्ज मए तेण विणा अणुहूअसुहाइँ संभरंतीए। अहिणवमेहाणँ रवो णिसामिओ वज्झपडहो व्व ॥१७८॥ (अद्य मया तेन विना अनुभूतसुखानि संस्मरन्त्या। अभिनवमेघानां रवो निशामितो वध्यपटह इव ।।) १.५.१२ कलहान्तरिताविषयो यथा- मया तावद् गोत्रस्खलनहतकोपान्तरितया न रुद्धो निर्गच्छन्ननुनयविलक्षः प्रियतमः । अयं त्वाकूतज्ञः परिणतिपरामर्शकुशल: सखीलोकोऽप्यासील्लिखित इव चित्रे; कथमिदम्? ॥१७९॥ १.५१३ खण्डिताविषयो यथा-(अमरु. ६०) लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभित: केयूरमुद्रा गले वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥१८०॥ १.५.१४ वासकसज्जाविषयो यथा-(गास. ४.८५) एहिसि तुमं/एहति पिओ त्ति णिमिसं व जग्गिअं जामिणीएँ पढमद्धं। सेसं संतावपरव्वसाएँ वरिसं व बोलीणं ।।१८१।। (एष्यति प्रिय इति निमिष इव जागरितं यामिन्याः प्रथमार्धम् । शेषं सन्तापपरवशाया वर्ष इव व्यपलीनम् ।।)

१.५.१५ एकचारिणीविषयो यथा- अतिथिभिर्गतमेव दिवाऽगतैरपथिकागमना च निशीथिनी। तदधुना प्रतिजागृहि पुत्रकान् प्रविश वेश्म कुटुम्बिनि! शेमहे ॥१८२॥

११३४ शृङ्गारप्रकाशे

१.५.१६ सपत्नीविषयो यथा-(माघ. ३.१६) यां यां प्रियः प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा हिया नम्रमुखी बभूव। निश्शङ्कमन्याः सममाहितेर्ष्याः तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः ॥१८३॥ १.५१७ ज्येष्ठाविषयो यथा-(हवि.) तं तिअसकुसुमदामं हरिणा णिंमहिअसुरभिगंधामोअं। अप्पणइअं वि दूमिअपणइणिहिअएण रुप्पिणीअ विइण्णं ।।१८४।। तत् त्रिदशकुसुमदाम हरिणा निर्गत(निर्मथित)सुरभिगन्धामोदम् । आत्मनाऽऽनीतमपि दुःखितप्रणयिनीहृदयेन रुक्मिण्यै वितीर्णम् ।।] १.५.१८ कनिष्ठाविषयो यथा-(हवि.) कुविआ अ सच्चहामा समे वि बहुआण णवर माणक्खलणे। पाअडिअहिअअसारो पेम्मासंघसरिसो पअट्टई मण्णू॥१८५॥ (कुपिता च सत्यभामा समेऽपि वधूनां केवलं मानस्खलने। प्रकटितहृदयसार: प्रेमाशंसासदृशः प्रवर्तते मन्युः ॥) १.५.१९ सुभगाविषयो यथा-(गास. २.२०) उक्खिप्पइ मंडलिमारुएण गेहंगणाओ वाहीए। सोहग्गधअपडाअ व्व उवह धणुरुंपरिंछोली ।।१८६।। (उत्क्षिप्यते मारुतमण्डलेन गेहाङ्गणाद् व्याध्याः । सौभाग्यध्वजपताकेव पश्यत धनुस्सूक्ष्मपड्क्ति: ।।) १.५.२०. शुद्धान्तचारिणीप्रचारो यथा-(दअ. २.७/८) स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसुर्, द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याऽ्द्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थिता नाडिकाः ॥१८७॥ १.५.२१ धर्मानुबन्धो यथा-(कुसं. १.१८) स मानसीं मेरुसखः पितृणां कन्यां कुलस्य स्थितये स्थितिज्ञः । मेनां मुनीनामपि माननीयामात्मानुरूपां विधिनोपयेमे ॥१८८॥

द्वाविंश: प्रकाश: ११३५

१.५.२२ अर्थानुबन्धो यथा-(रत्ना. ४.२०) यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां, प्राप्तेयमुर्वीतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च, भगिनीलाभाज्जिताः कोसला: किं नास्ति त्वयि सत्यमात्यवृषभे, यस्मिन्(यस्मै) करोमि स्पृहाम् ॥१८९॥ १.५.२३ कामानुबन्धो यथा-(मामा. ६.२०) आमूलकण्टकितकोमलबाहुनालमार्द्राङ्गुलीदलमनङ्गनिदाघतप्तम् - अस्या: करेण करमाकलयामि कान्तमारक्तपङ्कजमिव द्विरदः सरस्याः ॥१९०॥ १.५.२४ निरनुबन्धो यथा-(हवि.) णाराअणो त्ति परिणअवआहिँ सिरिवल्लहो त्ति तरुणीहिं। बालाहिं उण कोऊहलेण एमेअ सच्चविओ ॥१९१॥ (नारायण इति परिणतवयोभि: श्रीवल्लभ इति तरुणीभिः । बालाभि: पुनः कौतूहलेन एवमेव सत्यापितः ॥)

(१.६ प्रच्छन्नानुरागः -२४) प्रच्छन्नानुरागोऽपि चतुर्विशतिप्रकार :- १. पराङ्गनाविषयः २. स्वाङ्गनाविषयः ३. स्वैरिणीविषयः ४. कुमारीविषयः ५. धीराविषयः ६. अधीराविषयः ७. विप्रलब्धाविषयः ८. अभिसारिकाविषयः ९. सुलभ: १०. दुर्लभः ११. सन्निकृष्टः १२. विप्रकृष्टः १३. संबद्ध: १४. असबद्धः १५. सापदेश: १६. निरपदेश: १७. भयनिमित्तः १८. लज्जानिमित्त: १९. कालनियत: २०. देशनियतः २१. नागर: २२. उपनागर: २३. ग्राम्य: २४. प्रकीर्णः, इति। तत्र - १.६.१ पराङ्गनाविषयो यथा-(गास. ८६५वे.) एमेअ मंद-पुण्णा अप्पत्तमणोरहा विवज्जिस्सं । जणवाओ वि ण जाओ तेण समं हलिअउत्तेण ।१९२॥

११३६ शृङ्गारप्रकाशे

(एवमेव मन्दपुण्या अप्राप्तमनोरथा विपत्स्ये। जनवादोऽपि न जातस्तेन समं हालिकपुत्रेण ।।) १.६.२ स्वाङ्गनाविषयो यथा-(गास. २.९९) पणअं पढमपिआए रक्खिउकामो वि महुरमहुरेहिं। छेअवरो वि णिणदज्जइ अहिणव-वहुआ-विलासेहिं ॥१९३॥ (प्रणयं प्रथमप्रियाया रक्षितुकामोऽपि मधुरमधुरैः छेकवरोऽपि व्याकुलीक्रियते अभिनववधूविलासैः ।।) १.६.३ स्वैरिणीविषयो यथा-(गास. २.८७) तह सा जाणइ जाआ लोए पच्छण्णमविणअं काउं। जह पढमं चिअ लिक्खइ मज्झे चारित्तवत्तीण ॥१९४॥ [तथा सा जानाति जाया लोके प्रच्छन्नमविनयं कर्तुम् । यथा प्रथममेव लिख्यते मध्ये चारित्रवतीनाम् ॥} १.६.४ कुमारीविषयो यथा-(गास. ४.१८) अज्ज मए माउच्छा सोज्झअगेहे मणोरहब्भरिअं। गहवइउत्तकडिल्लं दिट्ठं णिअरुवलावणिअं ॥१९५॥ अद्य मया मातृष्वसः! उपाध्यायगेहे मनोरथं भ्रमितम् । गृहपतिपुत्रकटिवस्त्रं दृष्टं निजरूपलावण्यम् ।। १.६.५ धीराविषयो यथा-(गास. २.९९) पाअडिअ-सणेह-सब्भाव-विब्भमं तीअ जह तुमं/अहं दिट्ठो। संवरण-वावडाए अण्णो वि जणो तह च्चेअ ॥१९६॥ (प्रकटितस्नेहसद्भावविभ्रमं तया यथाऽहं/त्वं दृष्टः। संवरणव्यापृतया अन्योऽपि जनस्तथैव।।) १.६.६ अधीराविषयो यथा-(गास. २.८७) आअस्स किं णु काहं किं वोच्छ कह णु होहिइ इमं? ति। पढमुग्गअ-साहस-आरिआएँ हिअअं थरहरेइ ।। १९७।। (आगतस्य किं नु करिष्यामिः? किं वक्ष्यामि? कथं नु भविष्यतीदमिति। प्रथमार्द्रितसाहसकारिकाया हृदयं थरथरायते ।।)

द्वाविंश: प्रकाश: ११३७

१.६.७ विप्रलब्धाविषयो यथा-(गास. ४.१८) अह सा तहिं तहिं च्चिअ वाणीरवणंमि चुक्कसंकेआ। तुह दंसणं विमग्गइ पँहठ्ठ-णिहाण-ठाणं व ॥१९८॥ [अथ सा तत्र तत्रव वानीरवने विस्मृत/त्यक्तसंकेता। तव दर्शनं विमार्गति प्रभ्रष्ट/विस्मृत-निधानस्थानमिव ॥] १.६.८ अभिसारिकाविषयो यथा-(गास. ३.४९) अज्ज मए गंतव्वं घणंधआरे वि तस्स सुहअस्स। बाला/अज्जा णिमीलिअच्छी पअपरिपाडिं घरे कुणइ ॥१९९॥ (अद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारेऽपि तस्य सुभगस्य। बाला/आर्या निमीलिताक्षी पदपरिपाटीं गृहे करोति ।।) १.६.९ सुलभो यथा- संकेअऊसुअमणो गहवइ-धूआ-कडक्ख-सण्णइओ/सच्चवओ। तंबं गअं ण वेअइ गोवालो अंबरं दुहइ ॥ २००॥ (सङ्केतोत्सुकमना गृहपतिदुहितृकटाक्षसंज्ञापितः/दृष्टः। गां गतां न वेत्ति गोपालोऽम्बरं दोग्धि ।।) १.६.१० दुर्लभो यथा- एक्कंगणदुलहे माणुसम्मि उज्झइ/दथ्थइ जणो णिअंतो वि। पुणरुत्तदंसआ सिक्किआ हि वरह/हिग्गि पु/चुडुलहि॥२०१॥ (एकाङ्गणदुर्लभे मानुषे उज्झति जनो निर्वृतोऽपि । पुनरुक्त ० ० 0 0 0 १.६.११ सन्निकृष्टो यथा-(गास. ४.३५) बहलअमा हअराई, अज्ज पउत्थो पई, घरं सुण्णं। तह जग्गेज्ज सअज्झिअ! ण जहा अहो मुसिज्जामो ॥। २०२। (बहलतमा हतरात्रिरद्य प्रोषितः पतिर्गृहं शून्यम् । तथा जागृहि प्रतिवेशिन्! न यथा वयं मुष्यामहे ।।) १.६.१२ विप्रकृष्टो यथा-(गास. ६.४९) पोढ/वोडसुणओ विअण्णो अत्ता मत्ता पहेणअ-सुराए। फलिहं अ मोडिअं महिसएण को साहउ तस्स ॥२०३॥

११३८ शृङ्गारप्रकाशे

प्रौढवृद्धशुनको विपन्नः, अत्ता/श्वश्रूर्मत्ता प्रफेनक-सुरया । कर्पासक्षेत्रं च मोटितं महिषकेण, कस्तस्य कथयतु? ॥} १.६.१३ सम्बद्धो यथा- रत्तिं णिद्दअरमिओ दिअरो वहुआएँ मलिअ-वो/पोत्तीए। मा छिवसु त्ति पहाए भणिओ अंतोमुहं हसइ ॥२०४॥ {रात्रिं निर्दयरमितो देवरो वध्वा मलिनवस्त्रया।

मा स्पृशेति प्रभाते भणितोऽन्तर्मुखं हसति ॥} १.६.१४ असम्बद्धो यथा-(गास. ६.५७) सुप्पं डड्ढं चणआ ण हुग्गिआ (भज्जिआ) पंथिओ अ वोलीणो। अत्ता घरंमि कुविआ भूआण वाइओ वंसो ॥२०५॥ {शूर्पं दग्धं चणका न भर्जिताः पान्थश्च व्यति/व्यप-क्रान्तः । श्वश्रूः गृहे कुपिता भूतामिव वादितो वंश: ॥} १.६.१५ सापदेशो यथा-(गास. ३.३७) पइपुरओ च्चिअ णिज्जइ विच्छुअडट्ठ त्ति/ढक्केत्ति जारवेज्जहरं। णिउणसही-करधरिआ भुअजुअलअं-दोलिणी बाला ॥ २०६॥ (पतिपुरत एव नीयते वृश्चिकदष्टेति जारवैद्यगृहम् । सहृदयसखीजनकरधारितभुजलतान्दोलनी बाला ।।) १.६.१६ निरपदेशो यथा- उग्गाहिएक्कहुमअं तणु.हास.फुरंत.दसण.जोण्हालं। कस्स ण हरेइ हिअअं चोरिअदिठ्ठ मअच्छीए ॥ २०७। (उद्ग्राहितैकभ्रुकं, तनु-हास-स्फुरद्-दशन-ज्योत्स्नाकम्। कस्य ण हरते हृदयं चौर्यदूष्टं मृगाक्षीणाम्।।) १.६१७ भयनिमित्तो यथा- पणअ-क्खलणा-संकालुआणँ लोआववाअ-भीआणं। लज्जालुआण कालो एव्वमेव अ गओ णिरवसेसो ॥ २०८॥ प्रणयस्खलनाशङ्कालूनां लोकापवादभीतानाम्(भीरूणाम्)। लज्जालूनां काल: एवमेव हि गतो निरवशेष: ॥}

द्वाविंश: प्रकाश: ११३९

१.६.१८ लज्जानिमित्तो यथा- सलिलोल्लदारुआइँ व अंतो च्चिअ सिमिसिमाअमाणाइं। मअणाणलेण लज्जालुआणँ डज्झंति हिअआइं ॥२०९॥ सलिलार्द्रदारुकाणीव अन्तरेव सिमसिमायमानानि। मदनानलेन लज्जालूनां दह्यन्ते हृदयानि ॥।} १.६.१९ कालनियतो यथा-(गास. १.२२) आअरपणामिओट्ठं अघडिअणासं असंहअ-णिडालं। वण्णग्घिअ-तुप्प-मुहिएँ तीएँ परिउंबिअं भरिमो ॥ २१०॥ (आदरप्रणामितोष्ठमघटितनासमसंहतनिटालम् - वर्णघृतलिप्तमुख्यास्तस्या परिचुम्बितं स्मराम: ॥।) १.६.२० देशनियतो यथा- जाणामि जणो णिउणो गुरुजणमज्झंम्मि संठिआ अ अहं। ता किं करेमि पिअसहि! धरिआ वि बला वलइ दिट्ठी ॥२११॥ [जानामि जनो निपुणो गुरुजनमध्ये संस्थिता (चाहम्)। तत् किं करोमि? प्रियसखि! धृताऽपि बलाद् वलते दृष्टिः ॥ १.६.२१ नागरो यथा-(गास. ४.७०) किं ण भणिओ सि बालअ! गामणिधूआए गुरुअणसमक्खं। अणिमिस-वंक्क-वलंतअ-आणण-णअणद्ध-दिट्टेहिं ॥२१ २ ॥ किं न ग/भणितोऽसि बालक! ग्रामणीदुहित्रा गुरुजनसमक्षम् । अनिमिष-वक्र-वलमानानन-नयनाऽर्धदृष्टैः १.६.२२ उपनागरो यथा- गिहलुक्कविआसई असरीर णिरंगिवेरंतपेसिअच्छिजुअं। अद्िठणडुंडणढपेच्छिरीए दीसंत धण्णो सि ॥ २१३॥ गृहलुक्कविआशरीर निरङ्गिपर्यन्तप्रेषिताक्षियुगम् । अदृष्ट-डुंडणढ़(?) प्रेक्षणशीलया दृश्यमानो धन्योऽसि ॥] १.६.२३ ग्राम्यो यथा-(गास. ४०९ वे.) दट्ठुं चिरं ण लद्धो मामि! पिओ दिट्विगोअरगओ पि। दंडाहअ-वलिअ-हुअंग-वंक्क-रच्छे हअग्गामे ।। २१४।।

११४० शृङ्गारप्रकाशे

द्रष्टुं चिरं न लब्धो मातुलानि! प्रियो दृष्टिगोचरगतोऽपि । दण्डाहतवलितभुजङ्गवक्ररथ्ये हतग्रामे ।I} १.६.२४ प्रकीर्णो यथा-(गास. ३.९५) चुंबइ वासिण्ण/वोसण्णमुही दइअकओलं व्व पंडुरच्छाअं। असई णिहुवणवडपाअवस्स वाआणिअं पत्तं ॥ २१५।। चुम्बति अवसन्नमुखी दयितकपोलमिव पाण्डुरच्छायम् । असती निधुवनवटपादपस्य वातानीतं पत्रम् ॥}

(१.७ अकृत्त्रिमानुरागः -२४) अथाकृत्रिम: । सोऽपि चतुर्विशतिविधः, सहज-यौवनजाहार्यज-विस्रम्भजानां भेदोपभेदप्रभेदसम्भेदविभेदभेदात्। अनन्यजाने(स्त्वमी)१ तत्र भेदाः सहजा एव। तेषु- १.७.१ जन्मान्तरानुभवजन्मा निष्कारणमेव प्रवृत्तः प्रकर्षगामी सहजः; यथा-(कुसं. ५.५३) इयं महेन्द्रप्रभृतीनधिश्रियश्चतुर्दिगीशानवमत्य मानिनी। अरूपहार्यं मदनस्य निग्रहात् पिनाकपाणिं पतिमाप्तुमिच्छति ॥२१६॥ १.७.२ स उपभेदतो द्वेधा, एकविषयोऽनेकविषयश्च। तत्रैकविषयो यथा-(रघु. १५.६१) श्लाध्यस्त्यागोऽपि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः । अनन्यजानेर्यस्यासीत् सैव जाया हिरण्मयी ।।२१७॥ १.७.३. अनेकविषयो यथा-(गारको. ६९७) असईण णमो ताणं दप्पणसरिसेसु जाण हिअएसु । जो च्चेअ ठाइ पुरओ सहसा सो च्चेअ संकमइ ॥२१८॥ (असतीनां नमस्तासां दर्पणसदृशेषु यासां हृदयेषु। य एव तिष्ठति पुरतः सहसा स एव सङ्क्रामति ।।) १.७.४. तारुण्योद्रेकादुपचितेषु उपचीयमानेषु शरीरधातुषु दर्पातिरेकाद् य उपजायते, स यौवनजः। यथा-(गास. ९५४ वे.) अणुदिअहकआहोआ जह जह थणआ विणिंति कुमरीणं। तह तह लद्धोआसो व्व वम्महो हिअअमाविसइ ॥२१९॥

१. 'जानेव्या तत्र भेदाः सहजाः ? य एव'-जो .; 'जाने(र)प्या(?) तत्र भेदा सहजा .... एव'-रा.

द्वाविंश: प्रकाश: ११४१

(अनुदिवसकृताभोगा यथा यथा स्तना विनिर्यान्ति कुमारीणाम् । तथा तथा लब्धावकाश इव मन्मथो हृदयमाविशति ।।) १.७.५. सोऽपि द्विधा-शारीरो मानसश्च। तत्र अद्यो यथा- जं वहइ वीअकंडं मज्झ सुओ एक्कपहरविणिवाइँ। तं कुलदूसणि सोण्हे! थणाण तुह मत्थए पडइ/उ।२२०॥ {यद् वहति वीतकाण्डं मम सुतः एकप्रहारविनिपातम् । तत् कुलदूषणि स्नुषे! स्तनयोस्तव मस्तके पतति/तु ॥] १.७.६. द्वितीयो यथा- णअणाणँ इषवो णु अभिहंति उज्जुअपहं पवट्टंता। इअ सिक्खंति व्व तंसाव लोअणं होंततरुणीओ ॥ २२१॥ (नयनानीषवो न्वभिघ्नन्ति ऋजुकपथं प्रवर्तमानाः । इति शिक्षमाणमिव त्र्यस्रावलोकनं भविष्यत्तरुण्य: ।।) १.७.७. चक्षुःप्रीतिमात्रे वा सति उपचारैः यः प्रकर्षमापद्यते स आहार्यजः; यथा- घरिणीए अकइअव्वं चडुअंमं पिअअमे कुणंतंमि। अकअत्थाए वि जाआइ झत्ति सिढिलाइ अंगाइ ॥ २२२॥ (गृहिण्या अकैतवं चाटुकर्म प्रियतमे कुर्वति। अकृतार्थाया अपि जातानि झटिति शिथिलानि अङ्गानि ।।) १.७.८. सोऽपि द्विधा-स्थिरो भङ्गुरश्च। स्थिरो यथा-(गास. ३.४६) मामि! हिअअं व पीअं तेण जुवाणेण मज्जमाणाए। ण्हाणहलिद्दाकडुअं अणुसोत्तजलं पिअंतेण ॥ २२३॥ (मातुलानि! हृदयमिव पीतं तेन यूना मज्जन्त्याः । स्नानहरिद्राकटुकं अनुस्रोतोजलं पिबता ।।) १.७.९. भङ्गुरो यथा-(गास. ६.२४) लज्जा छत्ता, सीलं च खंडिअं, अजसघोसणा दिण्णा। जस्स कए णं पिअसहि! सो च्चेअ जणो जणो जाओ ॥ २२४॥

११४२ शृङ्गारप्रकाशे

(लज्जा त्यक्ता, शीलं च खण्डितम्, अयशोघोषणा दत्ता। यस्य कृते ननु प्रियसखि! स एव जनो जनो जातः ।।) १.७.१०. कालक्रमेण प्ररूढविश्वासयोर्यः प्रकर्षमारोहणोपचारादिनाद्रियते स विस्रम्भजः ; यथा- (उराच. १.३९) अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु यद् विस्रम्भो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः। कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् प्रेमसारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत् प्रार्थ्यते ॥ २२५॥ १.७.११. सोऽपि द्विधा- मुग्धः प्रगल्भश्च। मुग्धो यथा-(गास. ३.९३) जह जह जरापरिणओ होइ पई दुग्गओ विरुओ अ। कुलवालिआण तह तह अहिअअरं वल्लहो होइ ॥ २२६॥ (यथा यथा जरापरिणतो भवति पतिर्दुर्गतो विरूपश्च । कुलपालिकानां तथा तथा अधिकतरं वल्लभो भवति ।।) १.७.१२. प्रगल्भो यथा- (हवि.) णाअरिआपेम्म विअण्हो वि सब्भावमेत्तसाराइ। कण्हो राहाएँ सममुज्जुआइ भरइ च्चिअ रआइँ/आलंइं ॥ २२७॥ (नागरिकाप्रेम्णो वितृष्णोऽपि सद्भावमात्रसाराणि। कृष्णो राधया समं स्मरत्येवाकालम् ।।) १.७.१३. प्रभेदतः - सहजयौवनजः, सहजाहार्यजः, सहजविस्रम्भजः, यौवनजाहार्यजः, यौवनजविस्रम्भजः, आहार्यविस्रम्भजः इति। तत्र- सहजयौवनजो यथा-(उराच. ६.३५) तदा/यदा किञ्चित् किञ्चित् कृतपदमहोभिः कतिपयै- स्तदेतद् विस्तारि स्तनयुगलमासीन्मृगदृशः । वयस्स्नेहाकूतव्यतिकरघनो यत्र मदन: प्रगल्भव्यापारश्चरति हृदि, मुग्धश्च वपुषि ॥२२८॥

द्वाविंश: प्रकाश: ११४३

१.७.१४. सहजाहार्यजो यथा-(मामा. ४.८) तन्मे मनः क्षिपति यत्सरसप्रहार- मालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया। त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलदृष्टि- राश्लिष्टवत्यमृतसंवलितैरपाङ्गैः ।। २२९ ।। इत्यादि। १.७.१५. सहजविस्रम्भजो यथा-(रघु. ७.६७) इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान् वैदर्भि! पश्यानुमता मयासि। एवं विधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः ॥२३०॥ १.७.१६. यौवनजाहार्यजो यथा-(गास. २.१९, वज्जा. २०६) अज्ज कइमो वि दिअहो, वाहवहू गरुअ/रूवजोव्वणुम्मत्ता। सोहग्गं धणुरुंपच्छलेण रच्छासु विक्खिरइ ।। २३१।। (अद्य कतमोऽपि दिवसो व्याधवधूः गुरुक/रूपयौवनोन्मत्ता । सौभाग्यं धनुस्तष्टत्वक्च्छलेन रथ्यासु विकिरति ।।) १.७.१७. यौवनजविस्रम्भजो यथा-(गास. ३.५४) तह सोण्हाए पुलोइओ दरवलिआवंगतारअं पहिओ। जह धाडिओ/वारिओ वि घरसामिएण ओलिंदए वसिओ ॥ २३२॥ (तथा स्नुषया प्रलोकितो दरवलमानवक्रतारकं पथिकः । यथा ताडितो/वारितोऽपि गृहस्वामिनाऽलिन्दके उषितः ॥) १.७.१८. आहार्यविस्रम्भजो यथा-(कुसं. ५.८६) अद्य प्रभृत्यनुपमाङ्गि! दासः क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ। अह्वाय सा नियमजं क्लममुत्ससर्ज क्लेश: फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते ।। २३३।। इत्यादि। १.७.१९. संभेदतः- निस्सहज: निर्यौवनजः निराहार्यजः निर्विस्रम्भज इति। निस्सहजो यथा-(मामा. ७.२) रम्भोरु! संहर भयं क्षमते विकारमुत्कम्पितस्तनभरस्य न मध्यभागः । इत्थं त्वयैव कथितप्रणयप्रसादसङ्कल्पनिर्वृतिषु संस्तुत एष दासः ॥ २३४॥

११४४ शृङ्गारप्रकाशे

१.७.२०. निर्यौवनजो यथा-(कुसं. ८.७९) तत्क्षणं विपरिवर्तितहियोर्नेष्य/च्छतोः शयनमिद्धरागयोः । सा बभूव वशवर्तिनी द्वयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च । २३५॥ १.७.२१. निराहार्यजो यथा-(सूमु. ४१) मा गर्वमुद्वह कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति।

वैरी आद्य/अन्याऽपि किं सखि! न भाजनमीदृशानां चेद् भवति वेपथुरन्तरायः ॥२३६॥ १.७.२२. निर्विस्रम्भजो यथा-(मामा. ७.४) अद्योर्जितं विजितमेव मया किमन्यदस्योत्सवः फलवतो मम यौवनस्य। यस्य प्रसादसुमुखेन समुद्धृतेयं देवेन बान्धवधुरा मकरध्वजेन ॥ २३७॥ १.७.२३. विभेद :- सहजादिसमूहः सहजाविपर्ययज इति। तत्र आद्यो यथा-(कुसं. ८.१५) भावसूचितरहस्यविक्रियं चाटुमत् क्षणवियोगकातरम् । कैश्चिदेव दिवसैस्तथा तयोः प्रेम रूढमितरेतराश्रयम् ॥२३८॥ १.७.२४. द्वितीयो यथा-(गास. ४.९०) पाअपडिअं अहव्वे! किं दाणिं ण उट्ठवेसि भत्तारं। एअं विअ अवसाणं दूरं पि गअस्स पेम्मस्स ॥ २३९॥ (पादपतितमभव्ये! किमिदानीं नोत्थापयसि भर्तारम् । एतदेवावसानं दूरमपि गतस्य प्रेम्णः ॥)

(१.८ कृत्तििमानुरागः -२४) अथ कृत्रिमः। पूर्वमविद्यमानः कार्यहेतोर्य उपायैः प्रवर्त्यते स कृत्रिमः; सोऽपि चतुर्विशतिप्रकार :- १. नित्यानुकारी ९. आहार्यानुकारी १७. सप्रयोजन: २. नैमित्तिकानुकारी १०. विस्रम्भानुकारी १८. अन्यप्रयोजन:

३. सामान्यानुकारी ११. सालम्बन: १९. सप्रतिभेद: ४. विशेषानुकारी १२. निरालम्बन: २०. निष्प्रतिभेद

द्वाविंश: प्रकाश: ११४५

५. प्रकाशानुकारी १३. प्रसिद्धविषयः २१. स्त्रीकृतः ६. प्रच्छन्नानुकारी १४. अप्रसिद्धविषयः २२. पुरुषकृत: ७. सहजानुकारी १५. सुप्रयुक्त: २३. उभयकृत: ८. यौवनजानुकारी १६. दुष्प्रयुक्त: २४. अनुभयकृतः, इति।

तत्र- १.८.१. नित्यानुकारी यथा- अज्ज सुरअम्मि पिअसहि! तस्स विलक्खत्तणं हरंतीए। अकअत्थाएँ कअत्थो पिओ मए उणिअं/णिउणं उवऊढो ॥२४०॥ [अद्य सुरते प्रियसखि! तस्य विलक्षत्वं हरन्त्या। अकृतार्थया कृतार्थः प्रियो मया पुनरप्युप/निपुणमुपगूढः ॥] १.८.२. नैमित्तिकानुकारी यथा-(राच. १२.७८) तमसौ सहकारमञ्जरीमवमन्वानमिवादरार्पिताम्। अरुणाग्रदलैरताडयत् तरुणी स्तोकमशोकपल्लवैः ॥ २४१॥ १.८.३. सामान्यानुकारी यथा- माअंगी होज्ज वणे मा वेसा एद्ध माणुसे लोए। सब्भावेण वि रमिओ तो वि जणो कत्तिमं भणइ ॥ २४२॥ (मातंगी भूयासं/भवेयं वने मा वेश्या अत्र मानुषे लोके। सद्भावेनापि रमितः, ततोऽपि जनः कृत्रिमं भणति ॥।) १.८.४. विशेषानुकारी यथा-(राच. १२.५४) विकसत्कलिकानुकारिणीमनुलीलां ललितैर्लतेव सा। विरराज विलासपल्लवैः प्लवगं तं प्रति निष्फलैरपि ।। २४३।। १.८.५. प्रकाशानुकारी यथा-(सूमु. ७) दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि! क्षणमिहाप्यस्मिन् गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद् वनमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्राः पुनरालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ॥२४४॥

११४६ शृङ्गारप्रकाशे

१.८.६. प्रच्छन्नानुकारी यथा- किं णीलकंठ! गज्ज/च्छसि किं वा सुत्तो सि जणमणाणंद। तुज्झ कए इह आआ विद्धाहं मअणबाणेहिं ॥२४५।। (किं नीलकण्ठ! गर्जसि/गच्छसि किं वा सुप्तोऽसि जनमन आनन्द। तव कृते इह आगता, विद्धाऽहं मदनबाणैः ।।) १.८.७. सहजानुकारी यथा-(राच. १२. ५९) स्फुटनाभितला तलोदरी तनुरुच्छ्वासितनिर्मुखस्तनी। वलितैकविलोचना बभौ तमभि व्याजविजृम्भितोद्भुजा ॥२४६॥ १.८.८. आहार्यानुकारी यथा-(राच. १२.६४) विषसाद विशेषविह्वला मुमुदे मीलितलोचना मुहुः । किलकिञ्चितकेलिपण्डिता किमकाण्डे न चकार तं प्रति ॥२४७॥ १.८.९. यौवनजानुकारी यथा-(राच. १२.५३) वपुरप्रतिकर्मसुन्दरं प्रतिपन्नप्रतिकर्म बिभ्रती। विततान विदग्धकामिनीजनयोग्यासु कलासु कौशलम् ॥ २४८॥ १.८१०. विस्रम्भजानुकारी यथा-(राच. १२.५७) अवलम्ब्य लतां निरायतामथ सा संस्तवशालिनीव तम्। अपचेतुमयाचताग्रतः कलिकामुत्कलिकाबलात्कृता ।। २४९।। १.८.११. सालम्बनो यथा- घरसामिअस्स राअं जणेइ सिज्जंतवेविरुल्लसिआ। असई हिअअब्भंतरभाविअजारा णिहुवणम्मि ॥२५०॥ (गृहस्वामिनो रागं जनयति स्विद्यद्वेपितोद्वेपनशीलो-ल्लसिता। असती हृदयाभ्यन्तरभावितजारा निधुवने ।।) १.८.१२. निरालम्बनो यथा-(राच. १२.६३) निषसाद निशीथमल्लिकाशिथिलाश्रुस्तबकाञ्चितस्तनी। तदनु क्रमशः कपोलयोरुपनीतोभयपाणिपल्लवा ।२५१॥ १.८१३. प्रसिद्धविषयो यथा-(गास. २.५६) णंदंतु सुरअसरभसतण्हावहराइ सअललोअस्स । बहुमग्गविणिम्मविआइ वेसविलआण हिअआइं ॥२५२॥

द्वाविंश: प्रकाश: ११४७

(नन्दन्तु सुरतसरभसतृष्णापहराणि सकललोकस्य। बहुमार्गविनिर्मितानि वेशवनितानां हृदयानि ॥।) १.८१४. अप्रसिद्धविषयो यथा-(वज्जा. ४७५) पेच्छह हला अणु चोज्जं/महाणुचोज्जं, काण-महिलाए जं कअं तीए। सज्जक्खिचुंबणेणं झडत्ति णीसारिओ जारो ।।२५३।। (प्रेक्षध्वं महदाश्चर्यं, काणमहिलया यत् कृतं तया। सद्योऽक्षिचुम्बनेन झटिति निस्सारितो जार: ॥।) १.८.१५. सुप्रयुक्तो यथा- एएणं चेअ गुणेण किं ण वेसाण दिज्जए अप्पा। वेसे व्व पिए व्व जणे जं मुहराओ समो च्चेअ ॥२५४॥ (एतेनैव गुणेन किं न वेश्यानां दृश्यते/दीयते आत्मा। द्वेष्य/वेष इव प्रिय इव जने यन्मुखरागः सम एव।। १.८.१६. दुष्प्रयुक्तो यथा-(किराता. १०.४०) मुनिमभिमुखतां निनीषवो यं/याः समुपययुः कमनीयतागुणेन। मदनमुपदधे स एव ताभ्यो दुरधिगमाधि/हि गतिः प्रयोजनानाम् ॥२५५॥ १.८.१७. सप्रयोजनो यथा- वोढवरेण वि तह तेण रामिआ णिअअकज्जणिउणेण। जह मुद्धाएँ वि रमिओ मुद्धत्ति वहूएँ णीसंकं ।।२५६।। (प्रौढवरेणापि तथा तेन रमिता निजककार्यनिपुणेन । यथा मुग्धयाऽपि रमितो मुग्ध इति वध्वा निश्शंकम् ।।) १.८१८. अन्यप्रयोजनो यथा-(कुट्टनी. १३४) माऽत्र करिष्यसि खेदं निष्ठुरमुक्तोऽसि यन्मया सुभग!। यूनां हि रक्ततरुणीपरुषवचः प्रथममाभरणम् ॥ २५७। १.८.१९. सप्रतिभेदो यथा-(गास. १.३३) उण्हाइँ णीससंतो आलिंगसि कीस मं पराहुत्तिं। हिअअं पलीविउं वि अणुसएण पुद्ठिं पलीवेसि ।।२५८।।

११४८ शृङ्गारप्रकाशे

(उष्णानि निःश्वसन् आलिङ्गसि किमिति मां/कस्मान्मां पराङ्मुखीम् । हृदयं प्रदीपितमपि अनुशयेन/प्रदीप्यानुशयेन पृष्ठं प्रदीपयसि ।।) १८.२०. निष्प्रतिभेदो यथा- अफडे/कवडे/लेण उपकप्पिएण/मउ-महुर जपिएण कज्जस्स अंतगमणेण। सुरअरहस्सेण हरंति जेण हिअआइ वेसाओ ॥ २५९॥ (अफलेन उपकल्पितेन/मृदुमधुरजल्पितेन कार्यस्यान्तगमनेन। सुरतरहस्येन हरन्ति येन हृदयानि वेश्या:। १.८.२१. स्त्रीकृतो यथा- काऊण थिर/धीर-जहणं, पज्जत्तरआएँ वेसविलआए। तह कह वि पुलइअं जह पुणो वि मअणो उवट्ढविओ ॥ २६०॥ (कृत्वा स्थिर/धीर-जघनं पर्याप्तरतया वेशवनितया। तथा कथमपि प्रलोकितं यथा पुनरपि मदन उपस्थापित: ।।) १.८.२२. पुरुषकृतो यथा- होंतवरो तह तह हे/गेहिणीए चडुअंमवावडो होइ। जह जह इअ सण्णोंइ हुवंति वारेज्ज दिअहाइं ॥२६१॥ (भविष्यद्वरो तथा तथा गेहिन्याश्चाटुकर्मव्यापृतो भवति। यथा यथा इति सन्नो भवन्ति वारेऽद्य दिवसानि ।।) १.८.२३. उभयकृतो यथा- धिंगडि धावइ सम्मुही धिंगु पसारइ वाह। कुट्टिणि रोवइ अंसुअहिं धुत्त पमेल्लइ धाह ॥ २६२॥ (धृष्टा तरुणी धावति सम्मुखा धृष्टः तरुणः प्रसारयति बाहू । कुट्टिनी रोदित्यश्रुभिर्धूर्ता प्रमुञ्चत्यार्तनादम् ।।) १.८.२४. अनुभयकृतो यथा- उरपेल्लिअ-वइ-कारिल्लइआइँ उच्चेसि दइअ-वच्छलिए!। कंटअ-विलिहिअपीणुण्णअ-थणि! उत्तम्म एत्ताहे ॥ २६३॥ (उर.प्रेरितवृतिकारवेल्लीफलान्युच्चिनोषि दयितवत्सले!। कण्टकविलिखितपीनोन्नतस्तनि! उत्ताम्य इदानीम् ।।)

द्वाविंश: प्रकाश: ११४९

द्वादशैवं सहस्राणि साष्टाशीतिशतद्वयी। भवन्ति कामश्ृङ्गारे मूलप्रकृतय: पृथक् ॥२६४॥ व्यतिषङ्गादमूषां तु साम्याधिक्याल्पताकृत:। न पर्यन्तो विकल्पानामेकद्वित्र्यादियोगत: ॥ २६५॥

चतुष्षष्टिं पश्याऽसमसमभिलाषप्रभृतिका- नथोऽष्टौ नित्यादीन् पृथगपि चतुर्विशतिविधान्। मिथोऽमीषामीषत् समधिकसमत्वानि विमृशन् कवि: कुर्यात् स्रोतोऽनुगुणमनुरागव्यतिकरम् ॥२६६॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे अनुरागस्थापनो नाम । द्वाविंशः प्रकाशः ॥२२॥

निविश्याऽन्तर्धातूनथ विषमतां वीक्ष्य पुरुष- स्त्रियोस्तत्तद्भावान्तरगतवपुष्का सहृदयः । इमा या वै व्याख्यद् भिद इह कथं कश्चन भवे- न्न मग्नश्चित्राब्धौ निजमबुधतां संपरिहरन्।। चतुष्षष्टिं पश्यन्नयमिह पदार्थेषु निखिले- ष्ववश्यं धारेशोऽप्यभवदिव तन्मात्रकवयाः । सरस्वत्यै कण्ठाभरणमवधावत्र च ददौ प्रकाशं कृत्वा यो व्यवृणुत च साहित्यभुवनम् ।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे त्रयोविंश: प्रकाश: सम्भोग-विप्रलम्भप्रकाश:

१सोऽवस्थाद्वितयभेदाद् द्विप्रकार: - १. सम्भोगशृङ्गारः, २. विप्रलम्भशृङ्गारश्च। १. अभिलषणीयालिङ्गनादीनामवाप्तौ सम्भोगः। स चतुर्धा- १.१. प्रथमानुरागानन्तर: १.२. मानानन्तर: १.३. प्रवासानन्तर: १.४. करुणानन्तरः, इति। २. तेषामेवानवाप्तौ विप्रलम्भः। सोऽपि चतुर्धा- २.१. प्रथमानुरागः २.२. मान: २.३. प्रवास: २.४. करुणः, इति। तत्र- २.१. स्त्रीपुंसयो: परस्परमपूर्वादिदर्शनश्रवणजन्मा रूपगुणवयस्सम्पदुपकारापेक्षः तदनपेक्षो वा मनःपक्षपातविशेषः प्रथीयान् प्रथमानुरागो विप्रलम्भः। ११. सति चैतस्मिन् तयोरेव प्रथमसङ्गमादौ अभिलषणीयालिङ्गनादिलाभः प्रथमानुरागानन्तरः सम्भोगः। (१.२, २.२ लुप्ताविव) २.३. सत्यनुरागे देवदुर्विपाकादिजन्मा तयो: विदूरदेशवासो विप्रलम्भः। १.३. तदभिवृद्धौ प्रवृद्धोत्कण्ठयोरेव भूयस्समागमे अभिलाषादिनिष्पत्तिः प्रवासा- नन्तरः सम्भोगः। २.४. प्ररूढस्नेहयोरेकविनिपाते अन्यस्य दुःखातिरेको हृदयदारुणः करुणः विप्रलम्भः। १ .. ४. तयोरेवादृष्टविशेषादिसम्पदा तदुन्मज्जनजन्मा मनःप्रमोदातिशयो विशेषवान् करुणानन्तर: सम्भोगः, इति। १. कामशृङ्गारः द्र. पृ. १०५२ ।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११५१

प्रथमानुरागादीनां विप्रलम्भानां तदनन्तराणां च सम्भोगानां पृथक्पृथक् चतुर्णां समवाये पूर्वः पूर्वो विचित्रः, परः परो रागवर्धनः, इति। वैचित्र्ये रागवर्धनत्वे वाडपि विप्रलम्भः सम्भोगात् सर्वतः सर्वो बलीयान् इति। एवं नित्यान् नैमित्तिकः, सामान्याद् विशेषः, प्रकाशात् प्रच्छन्नः, कृत्रिमादकृत्रिम:, रागवर्धनत्वे; वैचित्र्ये तु अकृत्रिमात् कृत्रिमः, प्रच्छन्नात् प्रकाशः, विशेषात् सामान्यः, नित्यान्नैमित्तिको बलीयान् इति (द्र. पृ. ११६१)। नित्यसामान्यप्रकाशकृत्रिमाणां पूर्वः पूर्वो रागवर्धनः, परः परो विचित्रः इति। नैमित्तिकविशेषप्रच्छन्नाकृत्रिमाणां पूर्वः पूर्वो विचित्र:, परः परो रागवर्धनः इति। एवं मृदोश्चाटुः, समीचोऽतिशायी, वासन्ताद् वार्षिकः, प्रासादिकान्मदजः, समयजन्मनः सम्बन्धजन्मा, (सामान्याद्) गुणगोचरः, साधारणादसाधारणः, सांसर्गिका- त्रैसर्गिक:, प्रौढाविषयाद् नवोढाविषयः, प्रोषितपतिकाविषयाद् विरहोत्कण्ठिताविषयः, स्वाङ्गनाविषयात् पराङ्गनाविषयः, सुलभाद् दुर्लभः, आहार्याद् विस्त्रम्भजः; नित्यानुकारिणो नैमित्तिकानुकारी, प्रकाशानुकारिण: प्रच्छन्नानुकारी बलीयान् इत्यादिप्रभेदेषु क्रमेण रागवर्धनत्वेऽपि, अतिक्रमेण तु वैचित्र्ये इत्यत्रापि यथायथं योजनीयमिति। प्राक्प्रपञ्चितानुरागानुरूपाश्च प्रथमानुरागमानप्रवासकरुणविप्रलम्भाः। तदानन्तर्यानुकारिणश्च तदनन्तराः सम्भोगाः, भावजन्मानुबन्धप्रकर्षानुरूपास्तदवस्थाः समृद्धयः, नायकप्रकृत्यनुरूपास्तदनुभावसम्पदः१ , उत्तमत्वमुग्धत्वाद्यनुरूपाणि तेषां रामणीयकादीनि', बलाबलानुरूपाः सम्पर्कानुगमभक्तय:3, संविधानकानुरूपास्तेषां संविदः४, सन्निकर्षविप्रकर्षप्रकर्षापकर्षवत्यो व्यतिकरप्रक्लृप्तयः4 इति। तत्र सम्भोग :-

(१. सम्भोगः) १. स्वाङ्गनाविषयः ५. मध्यमाविषयः ९. प्रगल्भाविषयः २. पराङ्गनाविषयः ६. कनिष्ठाविषयः १०. सर्व/र्वाविषयः ३. सामान्याविषयः ७. मुग्धाविषयः ११. सर्वकालविषयः ४. उत्तमाविषयः ८. मध्याविषयः १२. सर्वर्तुचर्याविषयः इत्येवमादिरनेकप्रकारः। तत्प्रत्यनीकतया विप्रलम्भोऽपि तावत्प्रकार एव। केवलमस्य प्रथमानुरागादिषु पूर्वकालभाविता, सम्भोगस्य तु अनन्तरकालभावितेति विशेषः। १. द्र. पृ.११६३, २. ट्र. पृ.११६५, ३. ट्र. पृ.११६७, ४. द्र. पृ.११६८, ५. ट्र. पृ.११७१

११५२ शृङ्गारप्रकाशे

१.१. तत्र सम्भोग: स्वाङ्गनाविषयो यथा-(गास. १.२३) आणास-आइँ देंती, तुह सुरए हरिस-विअसिअ-कवोला। गोसे वि ओणअमुही, अह! सेत्ति पिआं ण सद्धहिमो ॥१॥ (आज्ञाशतानि ददती तथा सुरते हर्षविकसितकपोला। गोसर्गे/प्रभातेऽप्यवनतमुखी अहो! सेति प्रियां न श्रद्दध्मः ।।) १.२. पराङ्गनाविषयो यथा-(गास. ४.३३) मुह-विज्झविअ-पईवं ऊससिअ-णिरुद्ध-संकिउल्लावं। सवह-सअ-रक्खिओ चोरिअरमिअं सुहावेइ ॥२॥ (मुखविध्मापितप्रदीपं उच्छ्वसितनिरुद्धशङ्कितोल्लापम् । शपथशतरक्षितोष्ठं चौरीरतं सुखयति ।।) १.३. सामान्याविषयो यथा-(किराता. ८.२) यथायथं ताः सहिता नभश्चरैः प्रभाभिरुद्भासितशैलवीरुधः । वनं विशन्त्यो वनजायतेक्षणाः क्षणद्युतीनां दधुरेकरूपताम् ॥३॥ १.४. उत्तमाविषयो यथा- हरिसुल्लावा कुलपालिआण लज्जाकडच्छिए सुरए। कंठब्भंतरभमिआ अहरे च्चिअ हुरुहुराअंति।। ४।। (हर्षोल्लापा: कुलबालिकानां लज्जाकदर्थिते सुरते। कण्ठाभ्यन्तरभ्रमिता अधर एव हुरुहुरायन्ते ।।) १.५. मध्यमाविषयो यथा- सुरआवसाणवलिओणआओ सेउल्लवअण-कमलाओ। अद्धच्छिपेच्छिरीओ पिआओ धण्णा पुलोअंति ॥५॥ (सुरतावसानवलितावनताः स्वेदार्द्रवदनकमलाः । अर्धाक्षिप्रेक्षणशीला: प्रिया: धन्याः प्रलोकयन्ति ॥) १.६. कनिष्ठाविषयो यथा- पज्जत्तंमि वि सुरए विअलिअबंधं अ संजमंतीए। विब्भमहसिएहि कओ पुणो वि मअणाउरो दइओ ॥ ६॥ (पर्याप्तेऽपि सुरते विगलितबन्धं च संयमयन्त्याः । विभ्रमहसितैः कृतः पुनरपि मदनातुरो दयितः ।।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११५३

१.७. मुग्धाविषयो यथा-(सक. ३.५७, ५.२२४) पोढमहिलाण जं जं सुसिक्खिअं तं रए सुहावेइ। जं जं असिक्खिअं णववहूणं तं तं रइं देइ ।।७॥ (प्रौढमहिलानां यद्यत् सुशिक्षितं तद् रते सुखयति। यद्यदशिक्षितं नववधूनां तत्तद् धृतिं ददाति ।।) १.८. मध्याविषयो यथा- परिओसिअ ह्वि सहि! तम्मि गाढपरिरंभमामुअंतंमि। अणुमग्ग-समूससणा-णुबंध-फंसेहिं थणएहिं ॥। ८।। (परितोषिताऽस्मि सखि! तस्मिन् गाढपरिरम्भमामुञ्चति। अनुमार्गसमुच्छ्वसनानुबन्धस्पर्शाभ्यां स्तनाभ्याम् ।।) १.९. प्रगल्भाविषयो यथा- सब्भावगब्भिणं पाअडंति तह किं वि वम्महरहस्सं । रमणीओ जह ण विरमंति पत्त-सोक्खाइ वि रआइं ॥९॥ (सद्भावगर्भितं प्रकटयन्ति तथा किमपि मन्मथरहस्यम् । रमण्यो यथा न विरमन्ति प्राप्तसौख्यान्यपि रतानि ।।) १.१०. सर्वा विषयो यथा- घेत्तु मुच्चइ अहरो अण्णत्तो वलइ पेच्छिउं दिट्ठी। घडिउं विहडंति भुआ रअम्मि सुरआअ वीसासौ ॥१०॥ (ग्रहीतुं मुच्यते अधरः अन्यत्रोद्वलति प्रेक्षितुं दृष्टिः । घटितुं विघटेते भुजौ रते सुरताय विश्वासः ।।) १.११. सर्वकालविषयेषु प्रभातविषयो यथा-(किराता. ९.७५) निद्राविनोदितनितान्तरतक्लमानामायामिमङ्गलनिनादविबोधितानाम्। रामासु भाविविरहाकुलितासु यूनां तत्पूर्वतामिव समादधिरे रतानि ॥११।। १.१२. (क) सर्वर्तुचर्याविषयेषु वसन्तचर्याविषयो यथा-(गास. ६.४५) दइअ-कअग्गह-लुलिओ धम्मिल्लो सीहुगंधिअं वअणं। सअणम्मि एत्तिअं चिअ पसाहणं सहइ तरुणीणं ॥१२॥ (दयितकचग्रहलुलितो धम्मिल्ल: शीधुगन्धि वदनम् । शयन एतावदेव प्रसाधनं सहते तरुणीनाम् ।।)

११५४ शृङ्गारप्रकाशे

१.१२.(ख) ग्रीष्मविषयो यथा- दइअस्स गिम्हवम्महसंदावे दो वि झत्ति अवणेइ। मज्जणजलद्दचंदणसिसिरा आलिंगणेण वहू ॥१३॥। (दयितस्य ग्रीष्ममन्मथसन्तापौ द्वावपि झटित्यपनयति । मज्जनजलार्द्रचन्दनशिशिरा आलिङ्गनेन वधू: ॥) १.१२.(ग) वर्षर्तुविषयो यथा- धारानिपातरवबोधितपञ्जरस्थदात्यूहडम्बरकरम्बितकण्ठकूजाः - अट्टेषु काण्डपटवारितशीकरेषु धन्याः पिबन्ति मुखतामरसं तरुण्याः ॥१४॥ १.१२.(घ) शरच्चर्याविषयो यथा- कलहोउज्जलगोरं कलहोअसिआसु सरअराईसु। चुंबंति विअसिअच्छं विअद्धजुवईमुहं धण्णा ॥१५॥ (कलधौतोज्ज्वलगौरं कलधौतसितासु शरद्रात्रिषु। चुम्बन्ति विकसिताक्षं विदग्धयुवतीमुखं धन्याः ।। १.१२.(ङ) हेमन्तविषयो यथा-(गारको. ६७२) हेमंते दढ-पीलण-थणपुड-संकंतकुंकुम-प्फंसो। मिहुणाण गलइ सेओ रुहिरुग्गारो व्व सीअस्स ।१६॥ (हेमन्ते दृढपीडनस्तनपुटसङ्क्रान्तकुङ्कुमस्पर्शः । मिथुनानां गलति स्वेदो रुधिरोद्गार इव शीतस्य ।।) १.१२.(च) शिशिरचर्याविषयो यथा-(गास. ७७२वे.) किं तस्स पावरेएणं? किमग्गिणा? किं व गब्भघरएण?। जस्स उरम्मि णिसम्मइ उम्हाअंतत्थणी जाआ ॥१७॥ (किं तस्य प्रावारेण? किमग्निना? किं वा गर्भगृहेण? । यस्योरसि निषीदति ऊष्मायमाणस्तनी जाया ।।) १.१२.(छ) आदिग्रहणात् प्रकीर्णाविषयो यथा-(सूमु. ६) मधु च विकसितोत्पलावतंसं शशिकरपल्लवितं च सौधपृष्ठम् । मदनजनितविभ्रमा च कान्ता सुखमिदमर्थवतां विभूतयोऽन्याः ॥१८॥

त्रयोविंश: प्रकाश: ११५५

(२. विप्रलम्भः) अथ विप्रलम्भः। सोऽपि सम्भोगवदेव। तत्र - २.१. स्वाङ्गनाविषयो यथा- पिआ अद्दाअं देइ (णिअ)-गहवइं पुलअसेअसंवलिआ। अज्जेव तस्स दिट्ठी पडिपलिहिइ एत्थ बिंबम्मि ॥१९॥ (प्रिया आदर्शं ददा(धा)ति गृहपतिपुलकस्वेदसंवलिता। अद्यैव तस्य दृष्टिः प्रतिफलिष्यत्यत्र बिम्बे ।।) २.२. परकीयाविषयो यथा- अप्पत्तदंससउत्तम्मिरीए बालअ! तुमंमि बोलीणे। पइपुरओ च्चिअ सासेहि खंडखंडेहि णीससिअं ॥ २०॥ (अप्राप्तदर्शनोत्ताम्यन्त्या बालक! त्वयि व्यपक्रान्ते। पतिपुरत एव श्वासैः खण्डखण्डैः विनिशश्वसितम् ॥।) २.३. सामान्याविषयो यथा- मण्णुब्भरिआ ण रुअइ संदिसइ ण णेहणिब्भतिसिअंति। (खण्डित) मन्यूद्भरिता न रोदिति सन्दिशति न स्नेहनिर्भरिता ॥२१॥। (२.४) (२.५) खण्डितौ । २.६ कनिष्ठाविषयो यथा-(गास. ३.७५) उज्झसि पिआइ समअं तह वि हु रे भणसि कीस किसिअत्ति। उअरि भरेण अ अण्णुअ मुअइ वइल्लो वि अंगाइँ ॥२२॥ (उह्यसे प्रियया समं तथापि खल रे भणसि कस्मात् कृशेति। उपरि भरेण तु अज्ञ! मुञ्नति बलीवर्दोऽप्यङ्गानि ।।) २.७. मुग्धाविषयो यथा-(वल. ३७९) कइआ गओ पिओ? अज्ज, पुत्ति! अज्जेण कइ दिणा होंति?। एको, एद्दहमेत्तो भणिउं मोहं गआ बाला ॥ २३।। (कदा गतः प्रियः? अद्य, पुत्रि! अद्येति कति दिनानि भवन्ति? । एक:, एतावन्मात्रं भणित्वा मोहं गता बाला ।।)

११५६ शृङ्गारप्रकाशे

२.८. मध्यमाविषयो यथा-(गास. ९१९वे.) तणुआइआ वराई दिअहेदिअहे मिअंकलेह व्व। बहुलपओसेण व तुए णिसंस! अंधारिअमुहेण ॥ २४॥ (तनुकायिता वराकी दिवसेदिवसे मृगाङ्कलेखेव। बहुलप्रदोषेणेव त्वया नृशंस! अन्धकारितमुखेन ।।) २.९. प्रगल्भाविषयो यथा-(गास. २.३३) सअणे चिंतामइअं काऊण पिअं णिमीलिअच्छीए। अप्पाणो उवऊढो पसिढिलवलआहिं वाहाहिं ॥२५।। {शयने चिन्तामयं/मलिनं कृत्वा प्रियं निमीलिताक्ष्या। आत्मा उपगूढः प्रशिथिलवलयाभ्यां बाहुभ्याम् ॥] २१०. सर्वविषयो यथा- अंगाइ किलामिज्जंति विब्भलिज्जंति णिज्झविज्जंति। कल्लोलिज्जंति जणस्स विअ दुल्लहे जणे दिट्ठे ॥ २६॥ [अङ्गानि क्लाम्यन्ति विरज्यन्ते नित्यं पीयन्ते(?)। कल्लोलन्ति जनस्येव दुर्लभे जने दृष्टे॥I} २.११. प्रभातविषयो यथा-(किराता. ९.७८) गतवति नखलेखालक्ष्यतामङ्गरागे समददयितपीताताम्रबिम्बाधरोष्ठ्याः । विरहविधुरमिष्टा सत्सखीवाङ्गनायाः हृदयमवललम्बे रात्रिसम्भोगलक्ष्मीः ॥२७॥ २.१२. (क) वसन्तचर्या यथा-(गास. ५.९९) खेमं? कत्तो खेमं? जो सो खुज्जंबओ घरद्दारे। तस्स इर मत्थआओ को वि अणत्थो समुप्पण्णो ॥ २८।। (क्षेमं? कुतः क्षेमं? योऽसौ कुब्जाम्रको गृहद्वारे। तस्य किल मस्तकात् कोऽप्यनर्थः समुत्पन्नः ॥) २.१२. (ख) ग्रीष्मचर्याविषयो यथा- गिह्यं गमेइ कहकहवि विरह-सिहि-ताविआ वि पहिअवहू। अविरल-पडंत-णिब्भर-वाह-जलोल्लो-वरिल्लेण ॥ २९ ।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११५७

(ग्रीष्मं गमयति कथं कथमपि विरहशिखितापिताऽपि पथिकवधूः । अविरल-पतन्निर्भर-बाष्पजलार्द्रो-परितनेन वस्त्रेण ।।) २.१२. (ग) वर्षर्तुचर्याविषयो यथा-(गास. १.२९) अज्ज मए तेण विणा अणुहूअसुहाइँ संभरंतीए। अहिणवमेहाणॅ रवो णिसामिओ वज्झपडहो व्व ।।३०॥ (अद्य मया तेन विना अनुभूतसुखानि संस्मरन्त्या। अभिनवमेघानां रवो निशमितो वध्यपटह इव ।।) २.१२. (घ) शरच्चर्याविषयो यथा-(गास. ५.१२) सुप्पउ तइओ वि गओ जामो त्ति सहीओं! कीस मं भणह?। सेहालिआण गंधो ण देइ सोत्तुं, सुअह तुम्हे । ३१॥। (स्वप तृतीयोऽपि गतो याम इति सख्यः! कस्मान्मां भणथ?। शेफालिकानां गन्धो न ददाति स्वप्तुं, स्वपत यूयम् ।।) २.१२. (ङ) हेमन्तचर्याविषयो यथा-(गास. ७७४वे.) हेमंते हिमरअधूसरस्स ओ असरणस्स पहिअस्स । सुमरिअ-जाआ-मुह-सिज्जिरस्स सीअं चिअ पणद्ठं ॥३२।। (हेमन्ते हिमरजोधूसरस्य अहो अशरणस्य/अप्रावरणस्य पथिकस्य । स्मृतजायामुखस्वेदशीलस्य शीतमेव प्रनष्टम् ।।) २.१२. (च) शिशिरचर्याविषयो यथा-(गास. ९.२५वे.) तरलच्छि! चंदवअणे! पीणत्थणि! करिकरोरु! तणुमज्झे!। दीहा वि समप्पइ सिसिरजामिणी, कह णु दे माणो? ॥३३॥ (तरलाक्षि! चन्द्रवदने! पीनस्तनि! करिकरोरु! तनुमध्ये!। दीर्घाऽपि समाप्यते शिशिरयामिनी, कथं नु ते मानः? । २.१२. (छ) आदिग्रहणात् प्रकीर्णविषयो यथा- विलिम्पत्येतस्मिन् मलयजरसार्द्रेण महसा दिशां चक्रं चन्द्रे सुकृतमथ तस्या मृगदृशः । दृशोर्बाष्पः पाणौ वदनमसवः कण्ठकुहरे हृदि त्वं ह्रीः पृष्ठे वचसि च गुणा एव भवतः ॥३४॥

११५८ शृङ्गारप्रकाशे

प्रथमानुरागादीनामनन्तराणां च विस्तरतः प्रपञ्चमग्रतः१ क्रमेण वर्णयिष्यामः। इह तु दिङ्मात्रमुपलक्षणार्थमुदाहियते। तत्र - १. प्रथमानुरागो यथा-(गास. १.९३) अविअण्हपेच्छणिज्जेण तक्खणं मामि! तेण दिट्ठेण। सिविणअ-पीएण व पाणिएण तण्हा चिअ ण फिट्टा ।३५॥ (अवितृष्णप्रेक्षणीयेन तत्क्षणं मातुलानि! तेन दृष्टेन। स्वप्नपीतेनेव पानीयेन तृष्णैव न भ्रष्टा ।।) १.१. प्रथमानुरागानन्तरो यथा-(कुसं. ८.१) पाणिपीडनविधेरनन्तरं शैलराजदुहितुर्हरं प्रति। भावसाध्वसपरिग्रहादभूत् कामदोहदमनोहरं वपुः ॥ ३६॥ २. मानो यथा-(अमरु. ८१) कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः । मुहुर्लग्नः कण्ठे तरलयति बाष्पः स्तनतटीं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे ननु वयम् ॥३७॥ २.१. मानानन्तरो यथा-(उरा. १.१) पौलस्त्यपीनमुजसम्पदुदस्यमानकैलाससम्भ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निर्हृतकोपचिह्नमालिङ्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमौलेः ।३८॥ ३. प्रवासो यथा-(अमरु. ९९) देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननै- र्यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। उद्ग्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाऽश्रुपूर्णे दूशौ तामाशां पथिकस्तथाऽपि किमपि ध्यायन् मुहुर्वीक्षते ॥३९॥ ३.१. प्रवासानन्तरो यथा-(सूमु. ४) आयाते दयिते मरुस्थलभुवां सञ्चिन्त्य दुर्लङ्खतां गेहिन्या परितोषबाष्पतरलामासज्य दृष्टिं मुखे। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकबलान् स्वेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभास्यकेसरसटाभाराग्रलग्नं रजः ॥४०॥ १. चतुर्विश: प्रकाशः द्र. पृ. ११७२

त्रयोविंश: प्रकाश: ११५९

४. करुणो यथा-(काव्याद. २.२८६) यस्या: कुसुमशय्याऽपि कोमलाऽस्या रुजाकरी। साऽधिशेते कथं देवी हुताशनवतीं चिताम् ॥४१॥ ४.१. करुणानन्तरो यथा-(मामा. १०१५) भवति विततश्वासोन्नाहप्रणुन्नपयोधरं हृदयमपि च स्निग्धं चक्षुर्निजप्रकृतौ स्थितम् । वदनमधिकं मूर्च्छाच्छेदात् प्रसादि विराजते परिगतमिव प्रारम्भेऽह्रः श्रिया सरसीरुहम् ॥४२॥ तेषां समवाये पूर्वःपूर्वो विचित्र इति करुणानन्तरात् प्रवासानन्तरो विचित्रः। यथा- दृष्टिर्वन्दनमालिका, स्तनयुगं लावण्यपूर्णौ घटौ शुभ्राणां प्रकर: स्मितं सुमनसां, वक्त्रप्रभा दर्पणः । रोमाञ्चोद्रम एष सर्षपकणाः, पाणी तथा पल्लवः स्वाङ्गैरेव गृहं प्रियस्य विशतस्तन्व्या कृतं मङ्गलम् ।४३ ॥सक.३.१०८) प्रवासानन्तराद् मानानन्तर :; स यथा-(सक. ५.२८५) न स्पृष्टोऽपि त्रिदशसरिता दूरमीर्ष्यानुबन्धा- न्नाप्युन्मृष्टो भुजगपतिना तर्जनाभिर्जयायाः । मानस्यान्ते नयनसलिलै: क्षालितः शैलपुत्र्याः पत्युर्मौलौ नतिजुषि जयत्यात्मनः पादपांसुः ॥४४॥ मानानन्तरात् प्रथमानुरागानन्तरः; स यथा-(नागा. ३.४) दृष्टा दृष्टिमधो दधाति, कुरुते नालापमाभाषिता शय्यायां परिवृत्य तिष्ठति, बलादालिङ्गिता वेपते। निर्यान्तीषु सखीषु वासभवनान्निर्गन्तुमेवेहते जाता वामतयैव सम्प्रति मम प्रीत्यै नवोढा प्रिया ॥४५॥ परः परो रागवर्धन' इति प्रथमानुरागानन्तरान्मानानन्तरः; स यथा- उन्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या। हुं हु मुञ्च मममेति च मन्दं जल्पितं जयति मानवतीनाम् ॥४६॥

११६० श्रृङ्गारप्रकाशे

मानानन्तरात् प्रवासानन्तरः; स यथा-(सक. ५.५४) सहसा मा साहिज्जउ पिआगमो तीएँ विरहकिसिआए। अच्चंतपहरिसेण वि जा अ मआ सा मअ च्चेअ ॥ ४७॥ (सहसा मा कथ्यतां प्रियागमस्तस्या विरहकृशायाः । अत्यन्तप्रहर्षेणापि या च मृता सा मृतैव ।।) प्रवासानन्तरात् करुणानन्तरः; स यथा-(उराच. ३.३९) आलिम्पन्नमृतमयैरिव प्रलेपैरन्तर्वा बहिरपि वा शरीरधातून्। संस्पर्श: पुनरपि जीवयन्नकस्मादानन्दादपरविधं तनोति मोहम् ॥४८॥ एवं विप्रलम्भेष्वपि करुणात् प्रवासो विचित्र:। स यथा-(मेघ. १००) अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं ।।४९।। इत्यादि। प्रवासान्मानः स यथा-(अमरु. ९७) भ्रूभेदोऽरुणितश्चिरं नयनयोरत्यन्तमामीलनं रोद्धुं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोग: कृतः । धैर्यं धर्तुमपि स्थिरीकृतमिदं चेतः कथञ्चिन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकरः, सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥५०॥ मानात् प्रथमानुरागः स यथा- क्वाकृत्यं? शशलक्ष्मण: क्व च कुलं? भूयोऽपि दृश्येत सा रो(दो)षाणामुपशान्तये श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियो रेखैव साऽन्यादृशी चेतः! स्वास्थ्यमुपैहि, कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति? ॥ ५१॥ रागवर्धनत्वेन प्रथमानुरागान्मानः; स यथा-(गास. ११९) दूमेंति जे मुहुत्तं कुविअं दास व्व जे पसाअंति। ते च्चिअ महिलाण पिआ सेसा सामि च्चिअ वराआ ॥ ५२॥ (दूनयन्ति ये मुहूर्त्तं कुपितं दासा इव ये प्रसादयन्ति। त एव महिलानां प्रिया: शेषाः स्वामिन एव वराकाः ।।) मानात् प्रवासः ; स यथा-(गास. १.४६, वल. ३६५) कल्लं किर खरहिअओ पवच्चसिहि दइओ त्ति सुव्वइ जणंमि। तह वड्ढ भअवइ णिसे! जह से कल्लं चिअ ण होइ ॥५३॥

त्रयोविंश: प्रकाश: ११६१

(कल्यं किल खरहृदयः प्रवत्स्यति दयित इति श्रूयते जने। तथा वर्धस्व भगवति निशे! यथा तस्य कल्यमेव न भवति ।।) प्रवासात् करुणः ; स यथा-(गास. २.४२) समदुक्खसोक्खपरिवड्ढिआण कालेण रूढपणआण। मिहुणाण मरइ जं तं खु जीअइ, इअरं मअं होइ । ५४॥ (समदुःखसुखपरिवर्धितानां कालेन रूढप्रणयानाम् । मिथुनानां म्रियते यत् तत् खलु जीवति, इतरन्मृतं भवति ।।)

(विचित्ररागवर्धनः) वैचित्र्ये रागवर्धनत्वे वा सम्भोगाद् विप्रलम्भो बलीयानिति। तत्र- वैचित्र्ये प्रथमानुरागानन्तरात् प्रथमानुरागः। स यथा-(सूमु. ४) इन्दुर्यत्र न निन्द्ते, न मधुरं दूतीवचः श्रूयते, नालापा निपतन्ति बाष्पकलुषाः, नोपैति कार्श्यं वपुः । स्वाधीनामनुकूलितां स्वगृहिणीमालिङ्गय यत् सुप्यते किं तत् प्रेम गृहाश्रमव्रतमिदं कष्टं समाचर्यते ॥ ५५॥ रागवर्धनत्वे स यथा-(कुसं. ६.९५) पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः। कमपरमवशं न विप्रकुयुर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥५६॥ वैचित्र्ये मानानन्तरमान: ; स यथा-(गास. ८२९वे., वज्जा. ३३३) जत्थ ण उज्जागरओ जत्थ ण ईसा विसूरणं माणं। सब्भावचाडुअं जत्थ णत्थि, णेहो तहिं णत्थि । ५७॥ (यत्र नोज्जागरकं यत्र नेर्ष्याखेदो मानः । सद्भावचाटुकं यत्र नास्ति स्नेहस्तत्र नास्ति ।।) रागवर्धनत्वे स एव यथा- अणवरअ-केलि-पसरंत-सोक्ख-पब्भार-ईसि-कुंठइअं। माणणिसा-णअ-णिच्छिअं होइ पुणो अहिणवं पेम्मं ।५८॥ (अनवरतकेलिप्रसरत्सौख्यप्राग्भारेषत्कुण्ठितम् । माननिशातमिव भवति पुनरभिनवं प्रेम ।।)

११६२ शृङ्गारप्रकाशे

प्रवासानन्तरात् प्रवासो बलीयान्। स वैचित्र्ये यथा-(रघु. १३.२८) पूर्वानुभूतं स्मरता च रात्रौ कम्पोत्तर भीरु! तवोपगूढम्। गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथञ्चिद् घनगर्जितानि ॥ ५९॥ स एव रागवर्धनत्वे यथा-(उराच. १.३३) शैल: सोडयं ककुभसुरभिर्माल्यवान् नाम यस्मिन् नील: स्निग्ध: श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः । आर्येणास्मिन्; विरम विरमातः परं न क्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्तः पुनरिव स मे जानकीविप्रयोग: ॥६०॥ करुणानन्तरात् करुणो बलीयान्। स वैचित्र्ये यथा-(शाकु. ७.२५) मोहान्मया सुतनु! पूर्वमुपेक्षितस्ते यो बद्धबिन्दुरधर परिबाधमानः । तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवामि ॥ ६१॥ स एव रागवर्धनत्वे यथा-(शाकु. ७.२१) वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षामतनुः कृतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घां विरहव्यथां बिभर्ति ॥६२॥ एवं मानानन्तरप्रवासानन्तरकरुणानन्तरेभ्यः प्रथमानुरागः, प्रथमानुरागानन्तर- प्रवासानन्तरकरुणानन्तरेभ्यो मानः, मानानन्तरकरुणानन्तरप्रथमानुरागानन्तरेभ्यः करुणो बलीयानिति, वैचित्र्ये रागवर्धनत्वे च यथादर्शनमुदाहरणीयम्। एवं नित्यान्नैमित्तिको बलीयान्। स- रागवर्धनत्वे यथा-(गास. ४. ५५) मा वच्च पुप्फलाई/लाविर देवा उअअंजलीहिं तूसंति। गोलाणईएँ पुत्तअ! सीलुम्मूलाइँ कूलाइँ ॥६३॥ मा व्रज पुष्पलाविन्/लवनशील! देवा उदकाञ्जलिभिस्तुष्यन्ति। गोदानद्याः पुत्रक! शीलोन्मूलकानि कूलानि ॥ सामान्याद् विशेष:। सोऽपि रागवर्धनत्वे यथा-(रघु. ६.६९) तं वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यं व्यावर्ततान्योपगमात् कुमारी। न हि प्रफुल्लं सहकारमेत्य वृक्षान्तरं काङ्क्षति षट्पदाली ।।६४।।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११६३

प्रकाशात् प्रच्छन्नो बलीयान्। सोऽपि तत्रैव, यथा- सव्वाआरमणहरं भणइ पइं अडअणा पुलोअंती। जारत्तणेण विहिणा मह एसो किं ण णिंमविओ? ॥ ६५॥ सर्वाकारमनोहरं भणति पतिं! असती प्रलोकयन्ती। जारत्वेन विधिना ममैष किं न निर्मापितः/निर्मितः ॥ कृत्रिमादकृत्रिमो बलीयान्। सोऽपि तत्रैव, यथा- यदहमनया ग्रामायण्या झटित्यवलोकितो मधुर-मधुर-स्निग्धस्निग्धोज्ज्वलोज्ज्वलया दृशा। कपटचटुल X X X X X

X X X x ॥ ६६ ।। X X यथा-(जाह. १०.८६) एकस्मिन् शयने मया मयसुतामालिङ्गय निद्रालसाम् ॥६७।। इत्यादि। तम:प्रकृतेः कनिष्ठकनिष्ठस्य विप्रलम्भेऽनुभावसम्पद् यथा-(वेसं. २.१२) यस्मिंश्चिरप्रणयनिर्भरबद्धभावमावेदितो रहसि मत्सुरतोपभोगः । तत्रैव दुश्चरितमद्य निवेदयन्ती ह्रीताऽसि पापहृदये न सखीजनेऽस्मिन् ॥६८॥ अस्यैव सम्भोगे यथा-(वेसं. २.१३) दिष्ट्याऽर्धश्रुतविप्रलम्भवचनः क्रोधादहं नोद्गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषाऽर्धकथिते किञ्चिन्मया व्याहृतम् । मां प्रत्याययितुं विमूढहृदयं दिष्ट्या गताऽन्तं कथा मिथ्या दूषितयाऽनया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगत् ॥६९॥ तत्र धीरोत्तमाया विप्रलम्भेऽनुभावसम्पद् यथा- ण कओ वि वाह/राह-मोक्खो माणक्खलणे वि ण पडिओ च्चिअ बाहो। तीएँ णवरं पिअअमो गत इति अइत्तलोअणं णीससिअं।।७०॥ (न कृतोऽपि राग/बाष्पमोक्षो मानस्खलनेऽपि न पतित एव बाष्पः । तया केवलं प्रियतमे गत इति आयत्तलोचनं निःश्वसितम् ।।) तस्या एव सम्भोगे यथा-(कुसं. ६.१) अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम् । दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति ॥ ७१॥

११६४ शृङ्गारप्रकाशे

धीरमध्याया विप्रलम्भेनुभावसम्पद् यथा-(सक. ५.४९२) धीरेण माणभंगो माणक्खलणेण गरुअधीरारंभे। उल्ललइ तुलिज्जंते एकम्मि वि से थिरं ण लगइ हिअअं ॥ ७२॥ (धैर्येण मानभङ्गो मानस्खलनेन गुरुकधैर्यारम्भः । उल्ललति तोल्यमाने एकस्मिन्नप्यस्याः स्थिरं न लगति हृदयम् ।।) तस्या एव सम्भोगे यथा-(हवि.) तो से रुब्भंत च्चिअ हिअअविअंभंतहरिस-वेउच्छलिआ। पाअपडिअस्स हरिणो पडिआ पुट्ठीए वाहसलिलत्थे ।। ७३।। (ततस्तस्या रुध्यमाना एव हृदयविजृम्भमाणहर्षवेगोच्छलिताः । पादपतितस्य हरे: पतिताः पृष्ठे बाष्पसलिलबिन्दवः ।) अधीरोत्तमाया विप्रलम्भेऽनुभावसम्पद् यथा- जाव अ ण देइ ओहिं परिरंभं जाव णेअ सिढिलेइ। मरणेण पुणो अअं मह तावग्गरुआविओ अप्पा ।। ७४॥। (यावच्च न ददात्यवधिं परिरम्भं यावन्नैव शिथिलयति। मरणेन पुनरयं मम तावद् गुरूकृत आत्मा ।।) तस्या एव सम्भोगे यथा-(सक. ५.१४८) दिट्ठे जं पुलइज्जसि थरहरसि पिअम्मि जं समासण्णे। तुह संभासण-सेउल्लि-फंसणे किं वि लज्जिहिसि ॥ ७५॥ (दृष्टे यत् पुलकायसे थरहरायसे प्रिये यत् समासन्ने। तथा संभाषणस्वेदार्द्रीकृतस्पर्शे किमिव लज्जिष्यसे? ।।) अधीरमध्यमाया विप्रलम्भेऽनुभावसम्पद् यथा-(गास. ७४३वे.) भिउडीए पुलोइस्सं णिब्भच्छिस्सं परम्मुही होस्सं। जं भणह तं करिस्सं सहिओ! जइ तं ण पेच्छिस्सं ॥ ७६॥ [भ्रुकुट्या प्रलोकयिष्ये निर्भत्स्ये पराङ्मुखी भविष्यामि। यद् भणत तत् करिष्ये सख्यो यदि तं न प्रेक्षिष्ये ॥} तस्या एव सम्भोगे यथा-(गास. ५.६५) पाअ-पडणाणं मुद्धे! रहसबलामोडिचुंबिअव्वाणं। दंसणमेत्तपसिज्जिरि चुक्का बहुआण सोक्खाण॥७७॥।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११६५

पादपतनानां मुग्धे! रभसबलात्कारचुम्बितव्यानाम् । दर्शनमात्रप्रसन्ने! च्युता बहूनां सौख्यानाम् ॥} अधीरकनिष्ठाया विप्रलम्भेऽनुभावसम्पद् यथा-(गास. ४.१४) अच्छीइँ ता थइस्सं दोहिं पि हत्थेहिं तम्मि दिट्ठम्मि। अगं कलंवकुसुमं व पुलइअं कहं णु ढक्किस्सं । ७८॥ (अक्षिणी तावत् स्थगयिष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन् दृष्टे। अङ्गं कदम्बकुसुममिव पुलकितं कथं नु छादयिष्यामि? ॥) तस्या एव सम्भोगे यथा-(गास. ४.६१) णीसासुक्कंपपुलोइएहिँ जाणंति णच्चिउं धण्णा । अम्हारिसीहिं दिट्ठे पिअम्मि अप्पा वि पम्मुसइ ॥ ७९॥ (निःश्वासोत्कम्पप्रलोकितैर्जानन्ति नर्तितुं धन्याः । अस्मादृशीनां/भिः दृष्टे प्रिये आत्माऽपि प्रमुष्यते ।।)

उत्तमत्वमुग्धत्वानुरूपाणि रामणीयकानि। तत्रोत्तमत्वं मुग्धामध्याप्रगल्भासु, मुग्धत्वमुत्तमामध्याकनिष्ठासु रामणीयकहेतुरिति। तत्र- मुग्धाया उत्तमत्वं सम्भोगे यथा-(सक. ५.३८५) बालत्तणदुल्ललिआए अज्ज अणज्जं कअं णववहूए। भाआमि घरे एआइणि त्ति णिंतो पई रुद्धो ।। ८०॥ (बालत्वदुर्ललितया अद्यानार्य कृतं नववध्वा। बिभेमि गृहे एकाकिनीति निर्यन् पती रुद्ध: ।।) विप्रलम्भे यथा-(गास. ९६७ वे.) केलीगोत्तक्खलणे वरस्स डुंडुल्लइँ दिहिं देइ। बहुवासअवासहरे बहुए वाहोल्लिआ दिट्ठी ।। ८१।। (केलीगोत्रस्खलने वरस्य कम्पितां धृतिं ददा/धाति । बहुवासकवासगृहे वध्वा बाष्पार्द्रिता दृष्टिः ।।) मध्याया उत्तमत्वं सम्भोगे यथा- सुरआवसाणविलिओणआओ सेउल्लव-अण-कमलाओ। अद्धच्छिपेच्छिरीओ पिआओ धण्णा पुलोअंति ॥८२॥

११६६ शृङ्गारप्रकाशे

(सुरतावसानवलितावनताः स्वेदार्द्रवदनकमलाः । अर्धाक्षिप्रेक्षणशीला: प्रिया: धन्याः प्रलोकयन्ति ॥) विप्रलम्भे यथा-(गास. १.८८) जाणइ जाणावेउं अणुणअविद्दविअमाणपरिसेसं । पवइरिक्कम्मि वि विणआवलंबणं स च्चिअ कुणंती ।। ८३।। (जानाति ज्ञापयितुमनुनयविद्रावितमानपरिशेषम्। विजने/व्यतिरिक्तेऽपि विनयावलंबनं सैव सत्यं कुर्वती ।।) प्रगल्भाया उत्तमत्वं सम्भोगे यथा-(अमरु. ७५) कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादससंभ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं पुनः ॥८४॥ विप्रलम्भे यथा-(रत्ना. २.२१) भ्रूभेदे सहसोद्रतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रताम् ।।८५।। इत्यादि।

अथोत्तमामध्याकनिष्ठासु मुग्धत्वम्। तत्र- उत्तमाया मुग्धत्वं सम्भोगे यथा-(गास. १.१५) किं किं ते पडिभाअइ सहीहि इअ पुच्छिआए मुद्धाए। पढमुल्लअदोहलिणिए णवरं दइअं गआ दिट्ठी ।। ८६।। (किं किं ते प्रतिभासते/भाति सखीभिरिति पृष्टाया मुग्धायाः । प्रथमार्द्र/प्रथमोद्गतदोहदिन्याः केवलं दयितं गता दृष्टिः ॥) विप्रलम्भे यथा-(वल. ३७९) कइआ गओ पिओ? अज्ज पुत्ति! अज्जेणव कइ दिणा होंति?। एक्को, एद्दहमेत्तो भणिऊ मोहं गआ बाला ।८७॥ (कदा गतः प्रियः? अद्य, पुत्रि! अद्येति कति दिनानि भवन्ति?। एकं; एतावन्मात्रं भणित्वा मोहं गता बाला ।।) मध्यमाया मुग्धत्वं सम्भोगे यथा-(द्र. १५.२८६) मुद्धत्तणेण बहुआ णंते वक्खारआहि सहिसद्धे। अणुमग्गपअंत्ता/अट्टा पिअअमेण हसिऊण पडिरुद्धा ।। ८८ ।।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११६७

(मुग्धत्वेन वधूः याति रतिगृहात् सखीसार्धे। अनुमार्गप्रवृत्ता प्रियतमेन हसित्वा प्रतिरुद्धा ।।) विप्रलम्भे यथा-(गास. ५. ५३) सहि! साहसु सब्भावेण पुच्छिमो किं असेसमहिलाणँ। वड्ढंति करत्थं/ट्विआ च्चिअ वलआ दइए पउत्थम्मि ।। ८९।। (सखि! साधय/कथय सद्भावेन पृच्छामः किं अशेषमहिलानाम् । वर्धन्ते करस्थिता एव वलया दयिते प्रोषिते ।।) कनिष्ठाया मुग्धत्वं सम्भोगे यथा-(गास. २.४५) सहिआहिँ भण्णमाणा थणए लग्गं कुसुंभपुप्फं ति। मुद्धवहुआ हसिज्जइ पप्फोडंती णहवआं ॥ ९०॥ (सखीभिर्भण्यमाना स्तनयोर्लग्नं कुसुम्भपुष्पमिति । मुग्धवधूर्हास्यते प्रस्फोटयन्ती नखपदानि ॥।) विप्रलम्भे यथा- अंदोलण-लंघिअ-तट्टिआएँ दिट्ठे तुमम्मि मुद्धाए। आसंघिज्जइ काउं करपेल्लणणिच्चला दोला । ९१॥ (आन्दोलनलङ्गितवृतिकया दृष्टे त्वयि मुग्धया। आशंस्यते कर्तुं करप्रेरणनिश्चला डोला ।।)

बलाबलानुरूपा: सम्पर्कानुगमभक्तय इति। तत्र तुल्यबलयोर्युगपद् उपनिपाते सम्पर्कः। स द्विधा- सजातीययोर्विजातीययोश्च।

तत्र प्रकृतकारणता सजातीयत्वं; यथा-(मामा. ६.९) नैराश्यकातरधियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च। वात्सल्यमोहपरिदेवितमुद्वहामि चिन्ताविषादविपदं च मनोहरं च ।। ९२।। विरुद्धाप्रकृतकारणता विजातीयत्वं; यथा-(मामा. १०१०) किमयमसिपत्रचन्दनरसच्छटाधारयुगपदवपातः - अनलस्फुलिङ्गकलिल: किमयमनभ्रः सुधावर्षः ॥९३॥

११६८ शृङ्गारप्रकाशे

अतुल्यबलयोरनुगमः। सोऽपि द्विधा- स्थितानुगमे, आगन्त्वनुगमे च। तयोः आगन्तोर्बलवतः स्थितानुगमः; यथा-(विक्रमो. ५.१६) आश्वासितस्य मम नाम सुतोपलब्ध्या सद्यस्त्वया सह कृशोदरि! विप्रयोगः । व्यावर्तितातपरुजः प्रथमाभ्रवृष्ट्या वृक्षस्य वैद्युत इवाग्निरुपस्थितोऽयम् ॥९४॥ स्थिते बलवति आगन्त्वनुगम: ; यथा-(मामा. ५.३१) प्रणयसखीसलीलपरिहासरसाधिगतैः ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥९५॥ एतेन बहूनामप्युपगमे निपाते सम्पर्कानुगमसंविधिर्व्याख्यातः। तत्र- सजातीयसम्पर्को यथा-(मामा. ५.२८) राहोश्चन्द्रकलामिव ॥९६। इत्यादि विजातीयसम्पर्को यथा-(मवीच. ५.२२) न्यक्कारो हृदि वज्रकील इव मे तीव्रः परिस्पन्दते घोरान्धे तमसीव मज्जति मनः संमीलितं लज्जया। शोकस्ता्क्ष्यविपत्तिजो दहति मां नास्त्येव यस्मिन् क्रिया मर्माण्येव पुनश्छिनत्ति करुणा सीतां वराकीं प्रति ॥९७॥ बह्वनुगमस्थिते बलवति यथा- क्वाकृत्यं शशलक्ष्मण: ॥९७॥ इत्यादि। आगन्तौ बलवति यथा-(रत्ना. ४.२१) प्राप्तो विक्रमबाहुरात्मसमतां ।।९८।। इत्यादि।

संविधानकानुरूपास्तत्संविधय इति। यत्र संविधानके यावतां प्रथमानुरागादीनामस्तित्वं तावन्तस्तत्र संविधीयन्ते। क्वचिदेक एव। यथा-प्रवासो मेघदूते। क्वचिद्. (द्वय); यथा-प्रथमानुराग-(प्रथमानुराग)नन्तरौ उषाहरणे। क्वचित् त्रयं; यथा- प्रथमानुरागप्रवासकरुणाः कादम्बरी-प्रथमखण्डे।

त्रयोविंश: प्रकाश: ११६९

क्वचित् चत्वारः; यथा- मान-मानानन्तर-प्रवास-प्रवासानन्तराः हरिविजये। क्वचित् पञ्च; यथा- प्रथमानुराग-प्रथमानुरागानन्तर-करुण-करुणानन्तर- प्रवासा नागानन्दे। कवचित् षड्; यथा- प्रथमानुराग-प्रथमानुरागानन्तर-करुण-करुणानन्तर- प्रवास-प्रवासानन्तराः मालतीमाधवे। क्वचित् सप्त; यथा- प्रथमानुराग-प्रथमानुरागानन्तर-(मान-मानानन्तर) प्रवास-प्रवासानन्तर-करुणाः कुमारसम्भवे। क्वचिदष्टौ; यथा- प्रथमानुरागप्रथमानुरागानन्तरमानमानानन्तर(प्रवास- प्रवासानन्तर)-करुण-करुणानन्तराः तापसवत्सराजे। एवं संविधानकानुरूपाः सर्वत्र विप्रलम्भसम्भोगयोः विप्रलम्भानामेव चत्वार:। प्रकारसंविधयो विधातव्याः। ते चैकशो सम्भोगवर्गस्तु निर्विशेषेणानन्तरव्यपदेशं न लभते। द्वाभ्यां द्वाभ्यां दश। तत्र विप्रलम्भैः सानन्तरैश्चत्वारः प्रथमानुरागस्य। मानप्रवासकरुणैः मानस्य। प्रवासकरुणाभ्यां प्रवासस्य करुणेन सम्प्रयोगे षडिति त्रिभिस्त्रिभि: षोडश। तत्र सानन्तरद्विकानां चतुर्णामितर- विप्रलम्भैस्त्रिभिस्त्रिभिर्व्यस्तैर्योंगे द्वादश। समस्तैस्तैरेव चत्वार इति चतुर्भिश्चतुभिरेकोनविंशतिः। तत्र सानन्तरद्विकानां चतुर्णामितरविप्रलम्भेभ्य एकैकहान्या द्वाभ्यां योगे प्राग्वदेव द्वादश। सानन्तरैश्च सानन्तराणां त्रिभिर्द्वाभ्यामेकेनेति योगे प्राग्वदेव षट्। चतुर्भिश्च विप्रलम्भैरेक इति, पञ्चभि: पञ्नभिः षोडश। तत्र सानन्तरद्विकानां त्रिभिस्त्रिभिरितरविप्रलम्भैर्योगे चतुर्णां चत्वारः सोऽसानन्तरद्विकद्वयीनां च षण्णामितरविप्रलम्भयो: पृथक्पृथगेकैकेन योगे द्वादशेति षड्भिः षड्भिर्दश। तत्रैकैः सानन्तरद्विकहान्या सानन्तरैश्चत्वारः। सानन्तरद्विकद्वयीनां च षण्णामितरविप्रलम्भा(नां) X x योगे षडिति सप्तभिः सप्तभिश्चत्वारः। तत्रैकैकमनन्तरं सम्भोगमेव जह्यात्। विप्रलम्भत्यागे सम्भोगस्य तदनन्तरव्यपदेशाभावात् अष्टक इत्येकत्वे(?) भेदा अशीति:। तेषां नित्यादिसम्भेदभेदः प्रत्येकमिष्यते। द्विशती तत्प्रभेदानां पञ्चपञ्चाशदुत्तरम् ॥ ९९।

११७० शृङ्गारप्रकाशे

स्थितानामग्रिमैर्योगेऽनन्तराणामनन्तरैः - नित्यादिषु यथायोगं सम्भवे स्यादसंख्यता ।।१००। तथाहि, नित्यादय: पृथगवनतेऽनन्तरैर्योगे सप्त षट् पञ्च चत्वारः त्रयो द्वावेक इति द्विका अष्टाविंशतिः। एवं द्विकानामनन्तरैर्योगे चतुष्काः सप्ततिः। चतुष्काणां पञ्चका: षट्पञ्चाशत्। पञ्चकानां षट्का अष्टविंशतिः। षट्काणां सप्तका अष्टौ। सप्तकानामष्टक एक एव। चतुरादिभ्योऽन्येषामसम्भवात् न प्रस्तारवृद्धिः। तत्राष्टकयोगो यथा-(विक्रमो. २.१६) मया नाम जितं यस्य त्वयाऽयं समुदीर्यते। जयशब्दः सहस्राक्षादागतः पुरुषान्तरम् ॥१०१॥ सप्तकेषु नित्यनैमित्तिकसामान्यविशेषप्रकाशप्रच्छन्नाकृत्रिमाणां योगो यथा- (गास. २.९७, वल. ४७६) पउर-जुआणो गामो महुमासो जोव्वणं पई ठेरो। जुण्णसुरा साहीणा असई मा होउ, किं मरउ? ॥१०२॥ (प्रचुरयुवा युवको ग्रामो मधुमासो यौवनं पतिः स्थविरः । जीर्णसुरा स्वाधीना असती मा भवतु, किं म्रियताम्? ।।) षट्केषु नित्यनैमित्तिकप्रकाशप्रच्छन्नविशेषाकृत्रिमाणां योगो यथा-(मामा. ६.६) इयमवयवैः पाण्डुक्षामैरलङ्कृतमण्डना कलितकुसुमा वल्लीवान्तर्लता परिशोषिणी। वहति च वरारोहा रम्यां विवाहमहोत्सव- श्रियमुदयिनीमत्यर्थं च व्यनक्ति मनोरुजम् ॥१०३॥ पञ्चकेषु नित्यनैमित्तिकविशेषप्रच्छन्नाकृत्रिमाणां योगो यथा-(विक्रमो. २.६) इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं ।।१०४।। इत्यादि। चतुष्केषु नित्यविशेषप्रच्छन्नाकृत्रिमाणां योगो यथा-(मामा. ११५) भूयोभूयः सविधनगरीरथ्यया ॥१०५॥ इत्यादि। त्रिकेषु नित्यनैमित्तिकाकृत्रिमाणां योगो यथा-(मामा. ३.१४) प्रकृतिललितमेतत् सौकुमार्यैकसारं वपुरयमपि सत्यं दारुण: पञ्चबाणः । चलितमलयवातोद्धूतचूतप्रसूनः कथमयमपि कालश्चारुचन्द्रावतंसः ॥१०६॥ द्विकेषु सामान्यविशेषयोर्योगो यथा-(शाकु. १.१५)

त्रयोविंश: प्रकाश: ११७१

शान्तमिदमाश्रमपदम्।।१०७। इत्यादि (पृ. १३०५) केवलेषु नित्ययोगो यथा-(रघु. ७.२२) अभूद् वर: कण्टकितप्रकोष्ठः स्विन्नाङ्गुलि: संववृते कुमारी। तुल्यं तयोस्तत्क्षणमात्मवृत्तिर्व्यक्त विभक्तेव मनोभवेन ॥१०८॥ एवमन्येऽपि यावत्प्रभेदमुदाहर्तव्याः। तत्रैकशोऽष्टौ; द्विशोऽष्टाविंशतिः; त्रिश: षट्पञ्चाशत्; चतुर्भिश्चतुर्भिः सप्ततिः; पञ्चभिः षट्; षड्भिः षड्भिरष्टाविंशतिः; सप्तभिः सप्तभिरष्टौ; अष्टभिश्वैक इत्येकत्वे पञ्चपञ्नाशद् द्वे शते। अशीतिघातान् सहस्रैकान्नविंशतिः त्रिशती षष्टिश्च भवति। सन्निकर्षविप्रकर्षप्रकर्षापकर्षवत्यो व्यतिकरप्रक्लृप्तय इति। तत्र- प्रत्यासन्नता सन्निकर्षः। विदूरता विप्रकर्षः। सन्निवेशचारुता प्रकर्षः। प्रकर्षविपर्ययो ह्यपकर्ष इति। तद्वत्यो नित्यादीनां प्रथमानुरागादीनां च व्यतिकरप्रकल्पना इति। तत्र नित्यादिषु सन्निकर्षवत्यः सजातीयानां, विप्रकर्षवत्यो विजातीयानां, प्रकर्षवत्यः अकृत्रिमादीनाम्। प्रथमानुरागादिषु सन्निकर्षवत्यो विप्रलम्भानां, विप्रकर्षवत्यः सम्भोगानां, प्रकर्षवत्यः सम्भोगान्तानां, अपकर्षवत्यो विप्रलम्भान्तानामिति। स्वभावविपरामर्शैः सन्निकर्षादयो द्विधा। अव्यवस्थाव्यवस्थाभिर्द्वेधा व्यतिकरक्रमः ॥१०९॥ (एवं) पूर्वानुरागादौ व्यवस्थानस्वभावयोः । नित्यादावव्यवस्थानविपरामर्शयोः श्रुतिः ॥११०॥ दिङ्मात्रमेतदुदितं प्रथमानुरागमानप्रवासकरुणैस्तदनन्तराणाम्। भूयश्च रूपमखिलं खलु विप्रलम्भसम्भोगयोरनतिविस्तरतो वदाम: ॥१११॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे विप्रलम्भसंभोगप्रकाशनो नाम ।। त्रयोविंशः प्रकाशः ॥२३॥

भोजो राजा भोज एकोऽस्ति राजा साहित्याख्ये शास्त्रलोकेऽतिदीर्घे। सूक्ष्मात् सूक्ष्मं तन्तुजातं य एष विश्लिष्याद्धोदाहरत्यञ्जसैव ।। भेदप्रभेदगणनाऽडकलने नदीष्णा भोजा भवन्तु, वयमत्र तु भोगिनः स्मः । भोगश्च भोग्यगणना च परस्परं किं दाम्पत्यसूत्रमुपगच्छति निर्विकारम् ॥

अथ शृङ्गारप्रकाशे चतुर्विशः प्रकाश: विप्रलम्भान्वर्थप्रकाश:

तत्र सम्भोगो विप्रलम्भमन्तरेण न प्रकर्षमारोहतीति विप्रलम्भ एव प्रथममुपादीयते। स च एवमुपजायते- 'नायकयोः प्रागसङ्गतयोः सङ्गतवियुक्तयोर्वा मिथो दर्शनश्रवणाभ्यामवस्थिताभिमानजन्मा परस्परानुरागोऽन्यतरानुरागो वा अभिलषणीयालिङ्गनादीनामनवाप्तौ सत्यां समुपजायमानैस्तैस्तैरुत्कण्ठा-

प्रकर्षावस्थो विप्रलम्भशृङ्गाराख्यां लभते। स परस्परानुरागे उत्तमः। नायिकानुरागे मध्यमः। नायकानुरागे कनिष्ठः। तस्य' भेदा. - 'प्रथमानुराग-मान-प्रवास-करुण'-विप्रलम्भाः। तेऽपि नायकयोः प्रागसङ्गतयोः सङ्गतवियुक्तयोर्वा भवन्ति। तत्र सङ्गतवियुक्तयोः प्रागसङ्गतयोश्च मानप्रवासकरुणाः।

(१. प्रथमानुरागः) प्रथमानुरागश्च प्रागसङ्गतयोरेव। तदुक्तम्-'स्त्रीपुंसयोरपूर्वादिदर्शनश्रवणजन्मा रूपगुणवयस्सम्पदुपकारापेक्षस्तदनपेक्षो वा मनःपक्षपातविशेषः प्रथीयान् प्रथमानुरागः'।

१. 'प्राप्तप्राप्यप्र.' जो.रा.। २. तस्य विप्रलम्भस्य भेदाः 'प्रथमानुरागविप्रलम्भ इति, मानविप्रलम्भ इति, प्रवासविप्रलम्भ इति, करुणविप्रलम्भ इति प्रत्येकं विप्रलम्भपदान्तपदवाच्या इत्यर्थः, स्वतन्त्रस्य विप्रलम्भस्यानुक्तत्वात्।

चतुर्विश: प्रकाश: ११७३

सोऽभिलाषादिभेदाच्चतुष्षष्टिप्रकार:, नित्यादिभेदादष्टप्रकारः, उच्चादिभेदाद् द्विनवत्युत्तरशतप्रकार:, परस्परघातात् साष्टत्रिंशत्सपा( ... ) युतप्रकारः। तेषामेव हीनसमज्यायस्तया मिथो व्यतिषङ्गादनन्तप्रकारः सम्भवतीत्यभिहितं पुरस्तात्। (२. मान:) एवं च सति-प्रथमानुरागे तदनन्तरादिसम्भोगे वा दृष्टश्रुतानुमितापराधजन्मा मिथो मिथुनमानसेषु रोषो मान:। (३. प्रवासः) सति पूर्वानुरागे सम्भोगेऽपि वा दैवदुर्विपाकादिजन्मा स्त्रीपुंसयोर्विदूर- देशवास: प्रवासः। (४. करुण:) प्ररूढस्नेहयोश्च दैवदुर्विपाकादिभिरेव एकनिपातेऽन्यस्य दुःखातिरेको हृदयदारुण: करुण इति। तत्प्रभेदान् पुनरग्रतो यथावसरमुपवर्णयिष्यामः।

(विप्रलम्भस्य प्रकृत्यर्थः) संज्ञास्तु नैताः पारिभाषिक्य एव, प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गविभागकल्पनाया- मन्वर्थस्यापि सम्भवात्। तथाहि- 'डुलभष् प्राप्तौ' इत्यस्मात् विप्रशब्दपूर्वत्वे सति विशिष्टार्थवाचिन: सर्वकालेषु 'भावे' (३.३१८) 'अकर्तरि च कारके संज्ञायां' (३.३.१९) वेति १घजि विप्रलम्भ इति रूपं भवति। तत्रायं लभिः प्राप्तावपि पठ्यमानः प्रोपसर्गयोगाद् वञ्चने वर्तते। प्र(स्य) प्रकृतिविपरीतार्थवाचकत्वात्, तथा प्रतिष्ठते प्रवसति प्रस्मरतीति। प्राप्तिविपरीतश्चार्थो वञ्चनमेव। तथा चानेनैव वञ्चतेरर्थं निर्दिशति 'गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने' (१.३.६९) इति। वञ्चनं तु चतुर्धा - '१. प्रतिश्रुत्य अदानं, २. विसंवादनं, ३. कालहरणं, ४. प्रत्यादानमि'ति। तद् विविधं, विरुद्धं, व्याविद्धं, विप्रतिषिद्धमि'ति विशेषवाचिना व्युपसर्गेणोच्यते॥ तत्र -

१. संज्ञायां वेति=संज्ञायां वस्ति जोशेरः, संज्ञायां वस्ति (घि?) राघव: भावे अकर्त्तरि=भावे कर्त्तर्यकर्त्तरि च जोशेरः।

११७४ शृङ्गारप्रकाशे

(१. प्रतिश्रुत्यादानम्) प्रतिश्रुत्यादानमित्ययं प्रकृत्यर्थः, विविधमित्ययं चोपसर्गार्थश्च प्रथमानुरागे घटते। तत्र हि इङ्गिताकारादिभिः स्वानुरागप्रकाशनं प्रतिश्रवः। तस्य च पारतन्त्र्यं च लज्जाभयान्यतरानिच्छादिभिर्विविधमनेकप्रकारम- निर्वहणमेवादानं १ भवति। तत्र प्रकृत्यर्थो यथा-(मामा. ४.४) समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः । तथाप्यस्मिन् दानप्रवणसमयेऽस्याः प्रविगल- त्प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युति वदनमन्तर्दहति माम् ॥१॥ इत्यादि उपसर्गार्थो यथा-(मामा. १.३०) परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च २संतापयति च ॥२॥

(२. विसंवादनम्) ताप X X x तत्र विसंवाद ० ० नमित्ययं प्रकृत्यर्थो विरुद्धमित्ययं चोपसर्गार्थो माने सङ्गच्छते। तत्र हि मनोभिलषितालिङ्गनादीनां यथोक्तानामनवाप्तिर्विसंवादः। स च व्यलीकादिजन्मभिरीर्ष्यायितादिभिरुपजायमानो विरुद्ध एव भवति। तत्र- प्रकृत्यर्थो यथा- सोद्वेगस्य स्खलितवचसो यत्नसंस्तम्भिताश्रोः सावेगस्य श्रमजलभृतो दुर्निमित्तस्मितस्य। भूयोभूयः कृतकघटितभ्रूलताभङ्गहेतो- र्मानस्यास्या रहसि कथितापह्रुतस्यास्ति नार्घ:॥३॥

१. मेवादानं=मेवावदातं जोशेरः, राघवः। मूलं तु मूलानुसारि अस्मदुपकल्पितम्। २. ताप=मोह रा.जो.

चतुर्विंश: प्रकाश: ११७५

उपसर्गार्थो यथा- लीलावती चरणचुम्बितमौलिमग्रे कान्तं विधूय विहितागसमुच्चचाल। अत्रान्तरे मुखरनूपुरयुग्ममस्याः सौभाग्यगन्धगजडिण्डिमतां जगाम ॥४॥

(३. कालहरणम्) कालहरणमित्ययं प्रकृत्यर्थो व्याविद्धमित्ययं चोपसर्गार्थः प्रवासेऽनुषज्यते। तत्र हि देशविप्रकर्षात् तदैवालिङ्गनादीनामनवाप्तिः कालहरणम्। तच्च कालविप्रकर्षोत्कण्ठादिभिरत्यायतं व्याविद्धमेव भवति। तत्र- प्रकृत्यर्थो यथा-(मेघ. १०८) शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ ॥ ५॥ इत्यादि। उपसर्गार्थो यथा-(मेघ. १०३) त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैश्शिलायाम् । ६।। इत्यादि।

(४. प्रत्यादानम्) प्रत्यादानमित्ययं प्रकृत्यर्थो विप्रतिषिद्धमित्ययं चोपसर्गार्थः करुणे सम्बध्यते। तत्र दैवमेवेष्टसङ्गमादिमाच्छिनत्ति। यथोच्यते-(उराच. ४.१५) सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदां प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणः परिशिनष्टि विधिर्मनसो रुजम् ॥७॥ तच्च कस्यचिदपि कदाचिदपि मा भूयादिति विशेषेण प्रतिषिध्यमानं विप्रतिषिद्धमेव भवति॥ तत्र- प्रकृत्यर्थो यथा-(रघु. ८.६७) गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हतम्? ॥ ८॥ उपसर्गार्थो यथा-(रघु. ८.६६) धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता गलितं गेयमृतुर्निरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयमद्य मे ॥९॥

११७६ शृङ्गारप्रकाशे ननु च प्रतिश्रुत्याऽदानादयश्चत्वारोऽपि प्रकृत्यर्थाः, विविधमित्यादयश्चत्वारोऽपि च उपसर्गार्थाः प्रथमानुरागादिषु चतुर्ष्वपि व्यवस्थासम्प्लवाभ्यामुपलभ्यन्ते। तत् कथम्? उच्यते प्रतिश्रुत्याऽदानमित्यादयो यथायथमुपसर्गा अविशिष्टाः प्रथमानुरागादिषु व्यवतिष्ठन्ते, इति। तथाहि-

(प्रथमानुरागे प्रतिश्रुत्यादानादयः) (व्यवस्था) प्रथमानुरागे प्रतिश्रुत्याऽदानं विविधमपि दृश्यते; यथा-(विसा. १.१८) कथय किमिह बाले! का त्वमित्युल्लपंस्तां झटिति किल दुकूलस्याञ्चले धारयामि। अगमदथ निकेतं क्वाप्यसौ शारयन्ती नव-कुवलय-माला-मांसलैर्दृष्टिपातैः ।१०॥ विविधमपि च यथा-(मामा. १.२९) यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त- दावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्ष: ॥११॥ तत्रैव कालयापनमपि व्याविद्धमपि ; यथा-(कुसं. ६.१) अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम् । दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति ॥१२॥ व्याविद्धमपि च यथा-(मामा. ६.३) मालत्याः प्रथमावलोकदिवसादारभ्य विस्तारिणो भूय: स्नेहविचेष्टितैर्मृगदृशा नीतस्य कोटिं पराम्। अद्यान्तः खलु सर्वथाऽस्य मदनायासस्य मे सर्वतः कल्याणं विदधातु वा भगवती नीतिर्विपर्येतु वा ।।१३।। तत्रैव प्रत्यादानमपि प्रतिषिद्धमपि यथा-(मामा. १.२२) यद् विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभावमानन्दमन्दममृतप्लवनादिवासीत्। तत्सन्निधौ तदधुना हृदयं मदीयमङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते ॥१४॥

चतुर्विश: प्रकाश: ११७७

विप्रतिषिद्धोऽपि यथा-(कादकसा. ४.१११) गत्वा तमहमद्राक्षं तत्क्षणोत्क्रान्तजीवितम् । चिरात् त्वमागताऽसीति रुषित्वेवमवस्थितम् ॥१५॥

(माने प्रतिश्रुत्यादानादयः) एवं मानेऽपि प्रतिश्रुत्यादाने विविधं यथा-(अमरु. ८१) कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता ।।१६।। इत्यादि विविधं यथा-(अमरु. १४) कृतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्रमविधि: शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमप्यानतिमति । न दृष्टे: शैथिल्यं मिलन इति सन्तापयति मां निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ।।१७॥ तत्रैव विसंवादनमविरुद्धं; यथा- त्वया क्षान्तं क्षान्तं कुरु मुखमितो मां प्रतिकृतिः निधेहीमं पृष्ठे मम करमपक्रान्तनिहितः । सखीनां निर्बन्धान्मम च धृतपाणेः प्रणमतः प्रिये काकुप्रीतेस्तव परमगूढं मयि रुषः ॥१८॥ विरुद्धं यथा-(अमरु. ८०) अनालोच्य प्रेम्णः परिणतिमनापृच्छ्य सुहृद- स्त्वया दर्पान्मानः किमिति सरले! प्रेयसि कृतः । समाकृष्टा ह्येते विरहदहनोद्भासुर-शिखाः स्वहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुनाऽरण्यरुदितैः ॥१९ ॥ तत्रैव कालहरणं व्याविद्धम्; यथा-(अमरु. ४९) दूरादुत्सुकमागते विल/कसितं, सम्भाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं, गृहीतवसने कोपाञ्चितभ्रूलतम् मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णं क्षणा- च्चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥२०॥

११७८ शृङ्गारप्रकाशे

व्याविद्धं यथा- कृशप्राया रात्रिः कृशतनु! शनैर्येन विनम- त्प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव । प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथाऽपि क्रुधमहो! कुचप्रत्यासत्त्या हृदयमपि ते चण्डि! कठिनम् ॥ २१॥ तत्रैव प्रत्यादानमपि प्रतिषिद्धं ; यथा-(अमरु. ३८) कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना विग्रहः॥२२॥ इत्यादि विप्रतिषिद्धं यथा-(अमरु. ६०) लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले॥ २३॥ इत्यादि

(प्रवासे प्रतिश्रुत्यादानादयः) अथ प्रवासेऽपि प्रतिश्रुत्यादानं विविधं; यथा-(मवीच. ५.२८) प्रिये! हाहा क्वासि प्रकिर मधुरां वाचमधुना पराभूतैरित्थं विलपनविनोदोऽप्यसुलभः । अनिन्द्यः पौलस्त्यो व्रजतु परिवादो मयि जरां यतो रूढे वैरे बहुगुणमनेन प्रतिकृतम् ॥२४॥ विविधं यथा- कृतकरुचि/दितैर्बाष्पाम्भोभि: सदैन्यविलोकितै- र्वनमसि गता यस्य प्रीत्या तथाऽपि धृताऽम्बया । नवजलधरश्यामाः पश्यन् दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये! स तव प्रियः ॥२५॥ तत्रैव विसंवादनमविरुद्धं; यथा-(सूमु. २४) तन्वङ्ग्यास्त्वमिति प्रसादविशदं, नास्तीति खेदालसं चक्षुर्द्वारपथावतारिणि जने व्यापारयन्त्या मुहुः । हर्षार्तिप्रभवा: प्रतिक्षणभवस्वेदाम्बुदाहज्वरे बाष्पाम्भ:कणिकाः पयोधरतटे पुष्यन्ति शुष्यन्ति च ॥२६॥ विरुद्धं यथा-(काव्याद. २.१३३) दूरे प्रियतमः सोऽयमागतो जलदागमः । दृष्टाश्च फुल्ला निचुला न मृताऽस्मीति किन्विदम्? ॥२७॥

चतुर्विश: प्रकाश: ११७९

(संप्लव:) तत्रैव कालहरणमव्याविद्धं; यथा-(अमरु. १२) प्रहरविरतौ मध्ये वाडह्नस्ततोऽपि परेऽथ वा किमुत सकले यातेऽप्यह्नि प्रिय! त्वमिहैष्यसि। इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बालाऽऽलापैः सबाष्पझलज्झलैः॥२८॥ व्याविद्धं यथा-(गास. ८४७वे.) चिरजीवित्तणकिंखिरि! मा तम्म रसाअणेहि अथिरेहि। विरहं पवज्ज, जाअंति जेण जुअ-दीहरा दिअहा ।।२९।। (चिरजीवित्वकाडि्क्षणि! मा ताम्य रसायनैरस्थिरैः । विरहं प्रपद्यस्व जायन्ते येन युगदीर्घा दिवसाः ॥ तत्रैव प्रत्यादानमप्रतिषिद्धं यथा- उअ हुज्जंति पिउच्छा जाइ पिअसंगमम्मि सोक्खाइ। ताइँ विरहेण पिसुणेण धुग्गलिआइ कीरंति ।।३०। (पश्य भविष्यन्ति पितृष्वसो यानि प्रियसङ्गमे सौख्यानि। तानि विरहेण पिशुनेन गलितानि क्रियन्ते ।) प्रतिषिद्धं यथा- मुग्धे! प्रेषय यामि यान्ति पथिका: कालोऽवधि: कथ्यता- मुद्विग्ना किमकाण्ड एव भवती तूष्णीं किमेवं स्थिता?। पूर्वोक्तोपरतां त्ियेण दयितामाश्लिष्य तत्तत्कृतं दत्तो येन समस्तपान्थ-निवह-प्राणान्तको डिण्डिमः ॥३१॥

(करुणे प्रतिश्रुत्यादानादयः) तथा करुणे प्रतिश्रुत्यादानं विविधं; यथा-(कुसं. ४.२) अवधानपरे चकार सा प्रलयान्तोन्मिषिते विलोचने। न विवेद तयोरतृप्तयोः प्रियमत्यन्तविलुप्तदर्शनम् ॥३२॥

११८० शृङ्गारप्रकाशे

विविधं यथा-(कुसं. ४.९) हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचः ॥३३॥ इत्यादि तत्रैव विसंवादनमविरुद्धं; यथा-(कुसं. ४.७) उपमानमभूद् विलासिनां करणं यत् तव कान्तिमत्तया। तदिदं गतमीदृशीं दशां न विदीर्ये कठिना: खलु स्त्रियः ॥ ३४॥ विरुद्धं यथा-(मामा. ९.१२, उराच. ३.२१) दलति हृदयं गाढोद्वेगाद्, द्विधा तु न भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं, न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः, करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी, न कृन्तति जीवितम् ॥३५॥ तत्रैव कालयापनमव्याविद्धम्; यथा-(रघु. ८.९२) तेनाष्टौ परिगमिता: समा: कथञ्चिद् बालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च ॥३६॥ व्याविद्धं यथा-(उराच. ३.३३) देव्या शून्यस्य जगतो द्वादशः परिवत्सरः । प्रणष्टमिव नामापि न च रामो न जीवति।।३७। तत्रैव प्रत्यादानमप्रतिषिद्धम्; यथा-(कुसं. ३.७३) तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥३८॥ प्रतिषिद्धं यथा-(उराच. १.२८) अथेदं रक्षोभि: कनकहरिणच्छद्यविधिना तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि। जनस्थाने शून्ये विकलकरणैरार्यचरितै- रपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ॥३९॥ अथ प्रथमानुरागे विसंवादनमपि विविधम्; यथा-(शाकु. ३.२२) मुहुरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् । मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं, न चुम्बितं तु ॥४०॥

चतुर्विश: प्रकाश: ११८१

कालहरणमप्यविरुद्धम् ; यथा-(शाकु. २.१२) दर्भाङ्कुरेण चरण: क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा। आसीद् विवृत्तवदना विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम्॥४१॥ माने प्रतिश्रुत्यादानमपि व्याविद्धम् ; यथा-(अमरु. १८) एकत्रासनसंस्थिति: परिहृता प्रत्युद्रमात् । ४२।। (पृ. ११३३) इत्यादि अप्रतिषिद्धमपि विसंवादनम् ; यथा-(रत्ना. २.२१) भ्रूभेदे सहसोद्रतेऽपि वदनं ।४३॥ इत्यादि। प्रवासे प्रत्यादानमपि विविधम्; यथा-(रामाभ्युदये) यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवर मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्रमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥४४॥ विसंवादनमपि व्याविद्धं; यथा-(अमरु. ७६) आदृष्टिप्रसरात् प्रियस्य पदवीमालोक्य निर्विण्णया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति। दत्त्वैकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियाऽस्मिन् क्षणे मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ।।४५।। करुणे कालहरणमप्यविरुद्धं ; यथा-(कुसं. ४.४६) अथ मदनवधूरुपप्लवान्तं व्यसनकृशा प्रतिपालयाञ्चकार। शशिन इव दिवातनस्य रेखा किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम् ।४६॥ विसंवादनमपि विविधं, यथा-(सक. ५.४३०) ततः कैरप्युक्ते परिणयविधौ काष्ठमुनिभि: पुराणैरातङ्कग्लपितहृदयेन क्षितिभृता। विना वाचा नैतत् क्षममिति विधायाननमधः पतद्बाष्पाम्भोभि्लिखितमिव दत्तं प्रतिवच: ॥४७॥ एवमन्येऽपि प्रकृत्यर्थोपसर्गार्थानां व्यवस्थासम्प्लवाः संदृश्यन्ते।

११८२ शृङ्गारप्रकाशे

(रागानुरागयोः प्रकृतिप्रत्ययविवेचनम्) अत्रोच्यते। संज्ञाशब्दानां यथाकथञ्चिद् व्युत्पत्तिदर्शने रूढिर्विषयमपहरति। तेन व्युत्पत्ति ० o ० ० ०(नि)यमो नोपपद्यते। स तत्रैव व्यवह्नियते। न चासावन्यत्र नास्ति। न चान्ये तत्र न सन्ति। तद् यथा-पङ्डेरुहं सरसिजमिति। न हि ततः पङ्क एव केवले रोहति, अपि तु सजले। न केवलं सरस्येव जायते, अपि तु वाप्यामपि। न च पङ्के पयसि सरसि वा पङ्कजमेव केवलम्, अपि तु कशेरुक-मकर-मत्स्य- मुस्तादि अपीति। तद्वदिहापि द्रष्टव्यम्।। किञ्च, यद्यपि प्रतिश्रुत्यादानमित्यादयोऽर्था मानादिष्वपि संभवन्ति, तथाऽपि यथा प्रथमानुरागे प्रतिश्रुत्यादानं वैविध्यं च संविधानकेषु निरूप्यते, नैवमन्येषु। यद्यपि च विसंवादनादयोऽपि विरोधादिसहकृतास्तत्र विद्यन्ते, तथाऽपि यथा प्रतिश्रुत्यादानं वैविध्यं च, नैवमेते ० ० ० ० णेत्यभिप्रायेणोक्तम् 'प्रतिश्रुत्यादानमित्ययं प्रकृत्यर्थः, विविधमित्ययं चोपसर्गार्थः प्रथमानुरागे घटते' इति॥। एतेन मानादिष्वपि विप्रलम्भशब्दस्य यथोक्तनिरुक्तयो व्याख्याताः। क: प्रथमानुरागादिसंज्ञादीनामन्वर्थतायां प्रकृत्युपसर्गार्थप्रत्ययार्थविभागः?। उच्यते। 'रञ्ज रागे' इत्यस्मात् 'राजृ दीप्तौ' इत्येतस्माद् वा भावकरणयोर्घति राग इति रूपं भवति। ततश्च १. अनुगतोऽनुरूपो वा रागः अनुरागः इति करणसाधनप्रत्ययोत्पत्तिपक्षेऽनुना समासः। २. अनु=पश्चात् सह वा राग: अनुरागः इति भावसाधनप्रत्ययोत्पत्तिपक्षेऽनुना समासः। रञ्जयतिश्चेहानुषक्तिवचनो वर्णान्तरापत्तिवचनश्च गृह्यते। यथा अनुरक्तो भोजने, कषायेण रक्तं वस्त्रम् (काशिका ४.२.१) इति। कथं तर्हि रक्तो वर्णः, पार्थिवं रज इति?। उपचाराद् रक्त इव रक्तः। तत्र प्राधान्येन कुसुम्भलाक्षादिना च रक्तं रक्तमुच्यते। यथा- 'रक्तं वस्त्रमविधवा स्त्री धारयेत्' (काशिका ४.२.१) इति; तद्वत् स्वभावतोऽपि यो भवेत् सोऽपि रक्त इत्युच्यते। यथा क/काषायो/यौ गर्दभस्य कर्णौ, हारिद्रौ कुक्कुटस्य पादौ' (काशिका ४.२.१) इति। एवं रज इव रजः। यथा रजो नाम गुणविशेषः प्रत्यात्ममनुषज्यते, एवं पृथ्वीपरागः यः सर्वत्रानुषङ्गी स एवमुच्यते।

चतुर्विश: प्रकाश: ११८३

राजतिः पुनरिह शोभावचनः समृद्धिवचनश्च। यथा-(मामा. १०.४) उज्ज्वलालोकया स्निग्धा त्वया त्यक्ता न राजते। मलीमसमुखी वर्तिः प्रदीपशिखयेव सा ॥।४८।। यथा च- येनेष्टं राजसूयेन सर्वभूमीश्वरश्च यः। शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राट् कथ्यते बुधैः ॥४९॥ अस्माद् भावकरणयोरन्यत्र घजुत्पत्तिरिष्यते, रञ्जेस्तु भावकरणयोरेव घजि नलोप :; ततश्चायमर्थः सङ्गच्छते। रज्यति अनुषज्यते विषयेष्वनेनेति राग: रूपलावण्यादिर्विषयधर्मः, प्रकृत्यादिराश्रयधर्मो वा। राजत्यनेन प्रतियोगिनमात्मानं वा रागः रूपलावण्यादिराश्रयधर्मो विषयधर्मो वा। रज्यते = स्वेदरोमाञ्जवैवर्ण्यादिभिर्वर्णान्तरमापद्यते विषय आश्रयो वा येन स राग उच्यते। उभयोर्वक्त्रवीक्षितादिभिश्चेष्टाविशेष: प्रमोदविशेषो राजते शोभतेऽनेन समानशीलगुणवयोविद्याव्यसनेष्विति रागः। उत्तमप्रार्थनीयतादिभिरनुरूपप्रार्थनादिभिर्वा उभयगतो विशेष:। राजते = दीप्यते समुद्यते परं प्रकर्षमापद्यते रतिरनेनेति रागः - उभयगत इङ्गिताकारादिविशेषः, कालयापननेपथ्यविलेपनादिरुद्दीपनविशेषो वा। भावसाधनपक्षे तु रतिरेका एवंप्रकारा रागशब्देनाभिधीयते। तस्य च यदनुना सहार्थेन सह समासस्तदा स्त्रियाः पुरुषस्य च तुल्यकाल एव रत्युत्पत्तावुत्तमः। यथा- (रघु. ७.२२) अभूद् वर: कण्टकितप्रकोष्ठः ॥ ५०॥ इत्यादि यदा अनुरागशब्दस्य पश्चादर्थन अनुना समासस्तदा पुंसः पश्चादुत्पत्तौ मध्यमः। यथा- (कुसं. ५.८६) अद्यप्रभृत्यनवमाङ्गि! तवास्मि दास: क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ अह्वाय सा नियमजं क्लममुत्ससर्ज क्लेश: फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते ॥ ५१॥

११८४ शृङ्गारप्रकाशे

स्त्रिया पश्चादुत्पत्तौ कनिष्ठः। यथा- (गास. ३.४६) मामि! हिअअं पीअं तेण जुआणेण मज्जमाणाए। ण्हाणहलिद्दाकडुअं अणुसोत्तजलं पिअंतेण ॥५२॥ (मातुलानि! हृदयमिव पीतं तेन यूना मज्जन्त्याः । स्नानहरिद्राकटुक अनुस्रोतोजलं पिबता ।।) करणसाधनप्रत्ययोत्पत्तिपक्षे तु यदाऽनुरूपो रागः अनुराग इत्यनुरूपार्थेनानुना समासः, तदा तदुद्गतस्य लावण्यादे: प्रसिद्धादेर्वा सिद्धमुत्तमत्वम्। यथोच्यते- (गास. १.१२) सच्चं जाणइ दट्ठुं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ। मरउ, ण तुमं भणिस्सं, मरणं वि सलाहणिज्जं से ।५३॥ (सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः । म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयमस्याः ।।) यदा पुनरनुगतार्थोऽनुना समासस्तदा स्त्रियाः पुरुषेच्छानुवृत्तौ मध्यमः। यथा- (कुसं. ७.६५) स्थाने तपो दुश्चरमेतदर्थमपर्णया कोमलयाऽपि तप्तम् । या दास्यमप्यस्य लभेत नारी सा स्यात् कृतार्था, किमुताङ्कशय्याम्? ॥५४॥ पुरुषस्य स्त्रीच्छानुवृत्तौ कनिष्ठः। यथा- (गास. १.८४) सो तुह कएण सुंदरि! तह झीणो सुमहिलो हलिअउत्तो। जह से मच्चरिणीएँ वि दोच्चं जाआएँ पडिवण्णं । ५५॥ (स तव कृते सुन्दरि! तथा क्षीणः सुमहिलो हालिकपुत्रः । यथाऽस्य मत्सरिण्या अपि दूत्यं जायया प्रतिपन्नम् ।।) एतेन अन्यतरानिच्छायामनुरागाभासेऽप्यानुरूप्यं व्याख्यातम्। तत्र पुरुषस्यानिच्छायाम् उत्तमः। यथा-(किराता. १०.५०) तदनघ! तनुरस्तु सा सकामा व्रजति पुरा हि परासुतां त्वदर्थे। पुनरपि सुलभं तपोऽनुरागी युवतिजनः खलु नाप्यतेऽनुरूपः ॥५६॥ स्त्रिया अनिच्छायां मध्यमः। यथा-(रघु. ६.६७) सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ।५७॥

चतुर्विश: प्रकाश: ११८५

स्त्रिया एवात्या/न्यानुरागतस्तद्द्वेषे कनिष्ठः। यथा-(उरा. ५.२१) श्वासालिङ्गनधूसरेण सुमुखी बिम्बाधरेणामुना पर्यन्तारुणतां दृशोर्विदधतो(ती) बाष्पैरविच्छेदिभिः । क्षामक्षामकपोलमण्डलपतद्व्यालोललम्बालकै- रङ्गैरुज्झितभूषणै: कथमियं धत्ते नवं मण्डनम्? ॥ ५८॥

(प्रथमानुराग:) एवमवस्थितेऽत्यर्थवत्यनुरागशब्दे प्रथमशब्देन समासः - प्रथमश्चासावनुरागश्च प्रथमानुरागः, प्रथमं वाऽनुरागः प्रथमानुराग इति भावसाधनपक्षे। यथोच्यते- (मामा. ३.११/१२) तदेवं प्रकृत्या सुकुमारः कदाचिदन्यत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी, यतोऽधुनाऽशक्यमनेन मरणमप्यनुभवितुम् इति। करणसाधनप्रत्ययोत्पत्तिपक्षे तु प्रथमायामन्यस्यामत्यनुरागः प्रथमानुरागः, प्रथमे उत्कृष्टेऽद्वितीये वाऽनुराग: प्रथमानुरागः। यथोच्यते-(कासू. ५.१९) "एक एव सार्ववर्णिको नायकः, प्रच्छन्नश्च द्वितीयो विशेषलाभात्" इति।

(मानः) सोऽयमनुराग: प्रेमगतेः स्वभावकुटिलत्वात् कुटिलतामालम्बमानो मान इत्युच्यते। का पुनर्माने निरुक्ति :? उच्यते। मान पूजायाम् मन ज्ञाने, 'मनु (अव)बोधने' माङ्माने इत्येतेभ्यो भावकरणादिष्वेव घञ्ल्युटोर्मान इति रूपं भवति। तथा हि- १. मान्यते पूज्यतेनेनेति मानं(नः)। यथोच्यते-(गास. ५.६५) पाअपडणाण मुद्धे! रहसबलामोडिचुंबिअव्वाणं। दंसणमेत्तपसिज्जिरि! चुक्का बहुआण सोक्खाणं ।५९॥ (पादपतनानां मुग्धे! रभसबलात्कारचुम्बितव्यानाम् । दर्शनमात्रप्रसन्ने वञ्चिता बहूनां सौख्यानाम् ।।) २. मन्यते दुःखैकहेतुमपि सुखसाधनमेवैनमिति मानः। यथोच्यते-(माघ. १०.२१) मा पुनस्तमभिसीसरमागस्कारिणं मदविमोहितचेताः । योषिदित्यभिललाष न हालां दुस्त्यजः खलु सुखादभि/पि मानः ॥६०॥

११८६ शृङ्गारप्रकाशे

३. मनुते बुध्यतेऽस्मात् प्रेमास्तित्वमिति मानः। यथा-(गास. ८२९) जत्थ ण उज्जागरओ जत्थ ण ईसा विसूरणं माणं। सब्भावचाडुअं जत्थ णत्थि णेहो तहिं णत्थि ॥ ६१॥ {यत्र नोज्जागरो यत्र नेर्ष्या विसूरणं मानः । सद्भावचाटुकं यत्र नास्ति स्नेहस्तत्र नास्ति ॥} ४. मिमीते परि(च्छि)नत्ति प्रेम्ण: प्रमाणमसाविति मानः। यथा-(हवि.) कुविआ अ सच्चभामा समे वि वहुआँण णवर माणक्खलणे। पाअडिअहिअअसारो पेमासंघसरिसो पअट्टइ मण्णू॥ ६२॥ (कुपिता च सत्यभामा समेऽपि वधूनां केवलं मानस्खलने । प्रकटितहृदयसारः प्रेमाशंसासदृशः प्रवर्तते कथं पुनर्मान इति ल्युडन्तस्य पुंसि प्रयोग :? शिष्टप्रयोगदर्शनात्। यथाऽऽह महाभाष्यकारः - (मभा. १.३.१) अस्ति क्रिया, किं तु साधनेभ्यः पृथगाख्यातुमशक्यम्, अनिर्लुठितगर्भवत्। "साऽसावनुमानगम्या। कोऽसावनुमान :? यत् सर्वेषु साधनेषु सन्निहितेषु कदाचित् पचतीत्येतद् भवति, कदाचित्र भवति (मभा. १.३१)।" इति।

(प्रवास:) अथानुराग एव देशान्तरव्यवधाने प्रवासाख्यां लभते। का पुनः प्रवासे निरुक्तिः? वस निवासे, वस आच्छादने इत्येतयोः प्रपूर्वयोर्भावकरणादिष्वेव घजि प्रवास इति रूपं भवति। तत्र - १. वसे: प्रपूर्वस्य तद्विपरीतार्थवाचित्वे प्रवसनं प्रवासः। यथा-(मेघ. ११) कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्तः ॥६३।। इत्यादि २. प्रकर्षेण वासयति अनुरञ्जयति तन्मयतां नयति कामिनश्चित्तमिति वा प्रवासः। यथा-(मेघ. १००)

चतुर्विश: प्रकाश: ११८७

अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढं ॥ ६४॥ इत्यादि ३. यदि वा प्रपूर्वो वसिर्णिजन्तः प्रमापणे वर्तते; यथा तूष्णीमेनं प्रवासयेत् इति। ततश्च प्रवास्यन्ते हन्यन्ते वियोगिन इति प्रवासः। यथा-(अमरु. १३१) ग्रामेऽस्मिन् पथिकाय पान्थ! वसतिर्नैवाधुना दीयते रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा । तेनोत्थाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रियां तत् कृतं येनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति ॥६५ ।। एते त्रयोऽपि वसत्यर्थाः। ४. अथ वस्तेरर्थः। आवसते आच्छादयन्त्यस्मिन् वियोगिन्यो विशेषवेषादिकमिति प्रवासः। यथा-(शाकु. ७.२१) वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षामतनुः कृशैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घां विरहव्यथां बिभर्ति ॥६६॥

(करुणः) अनुराग एवान्यतरविनाशे दुःखानुभवादिभि: करुणसंज्ञो भवति। का पुनः करुणे निरुक्ति :? उच्यते। करोतेः किरतेर्वा 'कृवृतृदारिभ्य उनन्' इत्यौणादिके कर्तर्युनन्प्रत्यये करुण इति रूपं भवति। तत्रायं करोतिरभूतप्रादुर्भावोच्चारणनिक्षेपाभ्यङ्गेषु वर्तते। यथा-घटं करोति, पटं करोति; अभूतमुत्पादयतीति गम्यते। चोरंकारमाक्रोशति, दस्युङ्कारमाक्रोशति; चोरोऽसि दस्युरसीत्युच्चार्य क्रोशतीति गम्यते।

घटे कुरु, वृतः, घटे/कटे कुरु, कृतानं/उत्तानं, अश्मानमितः कुरु निक्षिपेति गम्यते। पादौ कुरु, पृष्ठं कुरु; घृतेन तैलेन वा उन्मृदानेति गम्यते॥ किरतिस्तु विक्षेपे पठ्यते। विशिष्टस्य क्षेपो विक्षेपः; विशेषास्तु अस्य वैविध्यं विरुद्धता, व्याविद्धत्वम्, प्रतिषेध इति। तत्र

१. यदा किरतेः करुण इति रूपं, तदा विविधो व्याविद्धो विप्रतिषिद्धश्च दीर्घशोक एव करुणशब्देनोच्यते। स हि प्राणिनं सांसारिकेभ्यः सुखेभ्यो विक्षिपति।

११८८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा- (बारा.) हृदयान्नापयातोऽसि दिक्षु सर्वासु दृश्यसे। वत्स राम! गतोऽसीति सन्तापादनुमीयसे ॥६७॥ प्राणा: प्रयान्ति परितस्तमसाऽडवृतोऽस्मि मर्मच्छिदो मम रुजः प्रतरन्त्यपूर्वाः । अक्ष्णोर्मुखेन्दुमुपधेहि, गिरं च देहि हा पुत्र! मय्यकरुण: सहसैव मा भूः ॥६८॥ (मवीच. ४. ५५) २. यदा तु करोतेरभूतप्रादुर्भावनाद्यर्थवाचिनः करुण इति रूपं, तदा स्त्रीपुंसविषय आयोजितकामसूत्र: पुनस्समागमफलोऽनुराग एव करुणशब्देनोच्यते। तद् यथा- दुःखातिरेकान् भूतान् करोति प्रादुर्भावयतीति करुणः। यथा-(मामा. ९.२०) मातर्मातर्दलति हृदयं, ध्वंसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमन्तर्ज्वलामि। सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वङ्मोह: स्थगयति, कथं मन्दभाग्यः करोमि? ॥ ६९॥ ३. करोति उच्चारयति विलापादिभिस्तद्गुणमिति करुणः। यथा-(कुसं. ४.४) अथ सा पुनरेव विह्वला। ७०॥ इत्यादि ४. करोति स्थापयत्यनेन मरणजीवितयोरेकत्रेति करुण:। यथा-(कुसं. ४.४६) इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपं मन्दीचकार । ७१॥ इत्यादि ५. करोति अभ्यञ्जयति बहिरन्तश्च व्याप्नोति विस्रम्भोत्पत्त्या स्त्रीपुंसयोरन्यतरस्यायं हृदयमिति करुण:। यथा-(उराच. ३.२३) विलुलितमपि पूरैर्बाष्पमानन्दशोक- प्रभवमवसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानदीर्घा। स्नपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते धवलमधुरमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥ ७२॥ सोऽयं विप्रलम्भादिषूपसर्जनीकृतप्रत्ययार्थः प्रकृत्यर्थ उपवर्णितः।

चतुर्विश: प्रकाश: ११८९

(विप्रलम्भस्य प्रत्ययार्थः) अथोपसर्जनीकृतप्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थो वर्ण्यते। तत्र भावः, कर्म, करणं सम्प्रदानं, अपादानं, अधिकरणं, कर्ता, हेतुकर्ता, भावकर्ता, कर्मकर्ता, कर्तृकर्म, भावकर्मेति प्रत्ययार्थाः। तेषु - भावो यथा- अवचनं वचनं प्रियसन्निधावनवलोकनमेव विलोकनम्। अवयवावरणं हि यदंशुकव्यतिकरेण तदङ्गसमर्पणम् ।७३॥ कर्म यथा-(मामा. १.४०) पश्यामि तामित इतश्च पुरश्च पश्चा- दन्तर्बहिः परित एव च वर्तमानाम्। उद्बुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहन्ती- मासङ्गि तिर्यगपवर्तितदृष्टि वक्त्रम् ॥७४॥ करणं यथा-(मामा. ३.१६) अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण नद्धः स्नपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण। कबलित इव कृत्स्नं चक्षुषा स्फारितेन प्रसभममृतमेघेनेव सान्द्रेण सिक्त: ॥ ७५॥ सम्प्रदानं यथा-(कुसं. ४.७) कृतवानसि विप्रियं न मे प्रतिकूलं च न ते मया कृतम् । किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते ॥७६॥ अपादानं यथा-(अमरु. ११८) किञ्चिन्मुद्रितपांसवः शिखिकुलैः सानन्दमालोकिता भग्नावासरुदद्दरिद्रगृहिणीश्वासानिलैर्जर्जरा: एते ते निपतन्ति नूतनघनात् प्रावृड्भरारम्भिणो विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनितावक्त्रेन्दवो बिन्दवः । ७७॥ अधिकरणं यथा-(उराच. २.२८) यस्यां ते दिवसास्त्वया सह तथा नीताः पुनः स्वे गृहे यत्सम्बद्धकथाभिरेव सुचिरं दीर्घाभिरस्थीयत।

११९० शृङ्गारप्रकाशे

एक: सम्प्रति नाशितप्रियतमस्तामेव पापः कथं राम: पञ्चवटीं विलोकयतु वा गच्छत्वसंभाव्य वा ॥७८॥ कर्ता यथा- यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं।। ७९।। इत्यादि (पृ. ११८१) हेतुकर्ता यथा-(उराच. २.२६) चिराद् वेगारम्भी विकृत इव तीव्रो विषरसः कुतश्चित् संवेगात् प्रचल इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूढग्रन्थिः स्फुटित इव हन्मर्मणि पुनः पुरा/परावृत्तः शोको विकलयति मां नूतन इव । ८०।

भावकर्ता यथा- कुचद्वन्द्वे तस्मिन् द्विपकलश/कलभ-कुम्भस्थलतुलां दधानेऽ्रस्मिन् कस्या युवतिषु न चित्तस्य रुजति । तथोर्वोर्युग्मे वा द्रुतरुचिरचामीकररुचि विकर्षत्यूष्माणं कमिव न युवानं ज्वरयति? ॥ ८१॥

कर्मकर्ता यथा- तान्येतानि शिखण्डिताण्डवगुरूनम्भोधरानम्बरे तन्वानानि दिनानि नूनममृतस्यन्दीनि वन्दामहे। उद्गाढा नवनीलनीरजदूशामत्यन्तमायामिनो भिद्यन्ते स्वयमेव येषु विषमा मानग्रहग्रन्थयः ॥ ८२॥।

कर्मकर्तृ यथा- गर्जन्तेऽभिनवं व्रणं विकिरते चूतेषु पत्रोत्कर: मनो रज्यति। ब्रूते वाक् स्वयमेव कोकिलमुखे मानग्रहो मोक्षते सम्प्रत्येष यथा तथा प्रियसखि! प्रौढिर्मधोर्मूर्च्छति । ८३॥

भावकर्म यथा-(शाकु. २.११) अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितम् ।८४॥। (पृ. १११५) इत्यादि

चतुर्विश: प्रकाश: ११९१

(प्रत्ययोत्पत्तिकाला:) अथ प्रत्ययोत्पत्तिकालाः। के पुनस्ते? भूतो, भविष्यन्, वर्तमानोऽव्यक्त इति। भूतः द्विधा- परोक्षभूतो, भूतानद्यतन इति। भविष्यन् त्रिधा- भविष्यन्, भूतभविष्यन्, भविष्यदद्यतन इति। वर्तमानस्त्रिधा- वर्तमानो भूतसामीप्यो भविष्यत्सामीप्य इति। अव्यक्तस्त्रिधा- अव्यक्तः, अतिपन्नः, सङ्कीर्ण इति। तेषु लुडादिवाच्यो भूतो यथा-(उराच. २.२२) एतत् पुनर्वनमहो! कथमद्य दृष्टं यस्मिन्नभूम चिरमेव वयं वसन्तः । आरण्यकाश्च गृहिणश्च रताः स्वधर्मे सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः । ८५॥ लिडादिवाच्य: परोक्षो यथा-(रघु. ८.४३) विललाप स बाष्पगद्गदम् । ८६।। (पृ. १०५४) इत्यादि लडादिवाच्यो भूतानद्यतनो यथा-(उराच. ३.२५) करकमलविशी/तीर्णैरम्बुनीवारशष्पै- स्तरुशकुनिकुरङ्गान् मैथिली यानपुष्यत्। भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्नवोद्भेदयोग्यः ।८७॥ लडादिवाच्यो भविष्यन् यथा- प्रत्यागमिष्यसि भविष्यति सङ्गमोऽपि सम्पत्स्यते च हृदयाभिमतोऽभिलाषः। एषा गता न पुनरेष्यति जीवितेश! विद्युद्विलासतरला नवयौवनश्रीः ।। ८८ ।। 'आशंसायां भूतवच्च' (३.३.१३२) इति भूतभविष्यन् यथा-(रुद्रट. ७.६०) अविरलविलोलजलद: कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः । अयमायातः कालो हन्त हताः पथिकगेहिन्यः ॥८९॥

११९२ शृङ्गारप्रकाशे

लुडादिवाच्यो भविष्यदद्यतनो यथा- भूमि: कण्टकिनी पुरो विटपिन: प्रायो बहूपद्रवा भूयः सैष दिवाकरो मृगयते सन्ध्यावधूसङ्गमम् । का वा ते पथिक! त्वराऽ्द्य गमने ग्राम्ये विधेये जने प्रातः श्रान्तविनोदितेन मनसा स्थातासि गन्तासि वा ।। ९०।। लडादिवाच्यो वर्तमानो यथा-(मामा. १.४४) प्रसरति परिमाथी कोऽप्ययं देहदाह- स्तिरयति करणानां ग्राहकत्वं प्रमोहः । रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं ज्वलति हृदयमन्तस्तन्मयत्वं च धत्ते ।। ९१।। स एव भूतासन्नो भूतसामीप्यो यथा-(उराच. ६.३०) विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः प्रियानाशे पुंसां जगदिदमरण्यं हि भवति। स च स्नेहस्तावानयमपि वियोगो निरवधि: किमेवं त्वं पृच्छस्यनधिगतरामायण इव ॥ ९२।। भविष्यदासन्नो भविष्यत्सामीप्यो यथा-(कुसं. ४.२०) इयमेत्य पतङ्गवर्त्मना पुनरङ्काश्रयिणी भवामि ते। चतुरैः सुरसुन्दरीजनैः प्रिय! यावन्न विलोभ्यसे दिवि ॥ ९३॥ लिडादिवाच्योऽव्यक्तः। यथा-(रत्ना. २१९) प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति, भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि विज्ञास्यसि मृषा किमेतन्मे वक्तुं क्षममिति न वेद्यि प्रियतमे! ॥९४॥ लडादिवाच्योऽतिपन्नः। यथा-(मवीच. १.२७) रामाय पुण्यमहसे सदृशाय सीता दत्तैव दाशरथिचन्द्रमसेऽभविष्यत्। आरोपणेन पणमप्रतिकार्यमार्य- स्त्रैयम्बकस्य धनुषो यदि नाकरिष्यत् ।९५।।

चतुर्विश: प्रकाश: ११९३

धातुसम्बन्धोत्पन्नप्रत्ययवाच्यः सङ्कीर्णः। यथा-(कुसं. ५.१४) अतन्द्रिता सा स्वयमेव वृक्षकान् घटस्तनप्रस्रवणैर्व्यवर्धयत्। गुहोऽपि येषां प्रथमाप्तजन्मनां न पुत्रवाल्लभ्यमपाकरिष्यति ॥९६॥

(क्रियापरिच्छेदिन: काला: -१२) त एते द्रव्यात्मान: क्रियात्मानो वा क्रियापरिच्छेदिनः कालाः। अथापरे द्रव्यात्मान: क्रियासाधनरूपा विद्यन्ते। के पुनस्ते? नित्यो, नैमित्तिक:, स्वाभाविको वैपरामर्शिक इति। तेषु - १. नित्यः - शाश्वतिको, वैकल्पिको, नैयोगिकश्च। २. नैमित्तिक: - औद्योगिक, औपभोगिकः, प्रायोगिकश्च। ३. स्वाभाविक: - आगन्तुको, नैसर्गिकः, सांसर्गिकश्च। ४. वैपरामर्शः - सड्कीर्णः, प्रकीर्णो, विप्रकीर्णश्च, इति प्रत्येकं त्रैविध्याच्चत्वारोऽपि ते द्वादश भवन्ति। तेषु-

(१. नित्यः -३) १. (११) लवकाष्ठाक्षणनिमेषनाडिकामुहूर्तप्रहराहोरात्ररूपः शाश्वतिकः। स यथा- क्षणे निमेषे नाड्यां वा मुहूर्ते प्रहरेऽपि वा। गते त्वमेष्यसीत्युक्ते रुरोद पथिकप्रिया ।।९७। २. (१.२) दिनरात्रिपक्षमासर्त्वयनरूपो वैकल्पिकः। यथा-(मेघ. १०७) संक्षिप्येत क्षणमिव कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्थं चेतश्चटुलनयने! दुर्लभप्रार्थनं गाढोष्णाभिः क्षतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः ॥९८॥ ३. (१.३) संवत्सरयुगकल्पमन्वन्तरप्रलयमहाप्रलयरूपो नैयोगिकः।

११९४ शृङ्गारप्रकाशे

स यथा- (रघु. ८.९२) तेनाष्टौ परिगमिताः समा: कथञ्चिद् बालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियाया: स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च ।।९९।। तेऽमी त्रयोऽपि नित्यभेदाः; नित्यरूपेणैवानिवारितप्रवृत्तित्वात्।

(२. नैमित्तिक: -४) ४. (२.१) प्रातःप्रत्यूषप्राहणमध्याह्नापराहणसन्ध्यारूप औद्योगिकः। यथा-(सक.४.१७९)(पृ. २८३) शय्यन्ते हतशायिकाः पथि तरुच्छायानिषण्णाध्वगैः श्रीकण्ठायतनेषु धार्मिकजनैरास्यन्त उष्ट्रासिका: । शून्ये तेऽ्त्र(तत्र?) निकुञ्जशायिनि सखि! ग्रीष्मस्य मध्यन्दिने सज्जानां दयिताभिसारणविधौ रम्यः क्षणो वर्तते ॥१००॥ ५. (२.२) निशामुखप्रदोषनिशीथापररात्रचन्द्रोदयचन्द्रास्तमयरूप औपभोगिकः। यथा-(सक. ५.१३७) विलिम्पत्येतस्मिन् मलयजरसार्द्रेण महसा दिशां चक्रं चन्द्रे सुकृतमयि/मथ तस्या मृगदृशः । दृशोर्बाष्पः पाणौ वदनमसवः कण्ठकुहरे हृदि त्वं ह्रीः पृष्ठे वचसि च गुणा एव भवतः ॥१०१॥ ६. (२.३) शरद्धेमन्तशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षारूपः प्रायोगिकः। यथा-(विक्र. २.६) इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवारं प्रथममपि मनो मे पञ्चबाण: क्षिणोति । किमुत मलयवातोन्मूलितापाण्डुपत्रै- रुपवनसहकारै्दर्शितेष्वङ्कुरेषु ॥।१०२। तेजमी त्रयोऽपि नैमित्तिकभेदाः।

चतुर्विश: प्रकाश: ११९५

(३. स्वाभाविक: -४) ७. (३.१) नित्यत्वेऽप्येषामुपभोगादेर्निमित्तत्वाद् मदप्रमदाभ्युदयोत्सवव्यसनपरिहारादिरूप आगन्तुः। यथा-(अमरु. ४१) पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि शनकैः । न शक्नोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहारा नववधूः ॥१०३॥ ८. (३.२) बाल्यकौमारयौवमौग्ध्यमाध्यस्थ्यप्रागल्भ्यरूपो नैसर्गिक:। यथा-(मामा. १.३५) मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत्। इत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्मात् कामश्च जृम्भितगुणो नवयौवनं च ।१०४। ९. (३.३) परापरयौगपद्यायौगपद्यचिरक्षिप्ररूपः सांसर्गिकः। यथा- आदौ तावन्नयनगमनस्वागतादिक्रियास्ताः पश्चादीषत्प्रहसितकथाभावसम्प्रेषितानि भावेनान्तर्मनसि घटितः प्रीतिविस्रम्भयोगो विस्रम्भात् तु प्रसरति शनैः सर्वगात्रेष्वनङ्ग: ।१०५॥ तेजमी त्रयोऽपि स्वाभाविकभेदाः, स्वभावत एव प्रवर्तमानत्वात्।

(४. वैपरामर्श: -४) १०. (४.१) देश्यक्रीडाकेलिद्यूतव्रतगोष्ठीप्रेक्षादिरूपः सङ्कीर्णः। यथा- सखि! स विजितो वीणाद्यूते कयाऽपि खलु स्त्रिया पणितमभवत् तस्यां तस्मिन् निशाललितं ध्रुवम् । कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि स्थितवति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते? ॥१०६॥

११९६ शृङ्गारप्रकाशे

११. (४.२) विविक्तदीर्घिकोद्यानसौधक्रीडादिदर्शनादिरूपः प्रकीर्णः। यथा- पान्थ! द्वारवतीं प्रयासि यदि हे! तद्देवकीनन्दनो वक्तव्यः स्मरमन्त्रमोहविवशा गोप्यो न नामोज्झिताः । एताः केतकपुष्पधूलिपटलैरालोक्य रम्या दिश: कालिन्दीतटभूमयोऽपि तव रे! नो यान्ति चिन्तास्पदम् ॥१०७॥

दिरूपो विप्रकीर्ण:। स यथा-(सक. ५.४०६) अस्मिन् वर्षमहे न वर्तत इदं यत् कामदेवोत्सवे स्थेयं पुत्रि! निरन्नया, तदधुना किञ्चिन्मुखे दीयताम्। इत्युक्ते जरतीजनेन कथमप्यध्वन्यवध्वा ततः पर्यस्तेऽहनि कल्पितश्च कबलो धौतश्च धाराश्रुभिः ॥१०८॥ ४. तेजमी त्रयोऽपि वैपरामर्शिकभेदाः, विपरामृश्य स्वेच्छया प्रवर्तमानत्वात्। स एव काल: कात्स्न्येन द्विरूप उपदर्शितः । क्रियापदैकवाच्योऽयं क्रियायाः साधनं च यः ॥१०९॥ प्रत्ययार्थो द्वयं चैतत् समवेतमुदाहृतम् । प्रकृत्यर्थानुरोधेन विप्रलम्भे चतुर्विधे ॥११०॥ यो विप्रलम्भः प्रथमानुरागो मानः प्रवासः करुणः स एव । साधर्म्यवैधर्म्यवशेन चैषामभेदभेदावथ तौ वदामः ॥१११॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे विप्रलम्भान्वर्थप्रकाशनो नाम ।। चतुर्विशः प्रकाशः ॥ २४॥

सनातनेनास्य नितान्तसूक्ष्मविमर्शरम्यस्य परिच्छिदैव। व्यवधाय्यनुच्छेदपरिच्छिदाभिरशुद्धशुद्ध्या च नितान्तकाम्यैः ।

अथ शृङ्गारप्रकाशे पञ्चविंशः प्रकाश: साधर्म्यवैधर्म्यप्रकाश:

तत्र वैधर्म्यात् साधर्म्यमेव प्रागभिधातव्यं भवति, महाविषयत्वात्। किं पुनः प्रथमानुरागस्य साधर्म्यं, किं वा वैधर्म्यम्? इति। तत्र - साधम्यं चतुर्णामपि विप्रलम्भभेदानां सामान्यलक्षणयोगः। वैधर्म्यं तु सजातीयेभ्यो विजातीयेभ्यश्च भेदप्रतिपादको विशेषलक्षणयोगः इति। तत्र साधर्म्यसूत्रस्य चत्वारोऽर्थस्कन्धा :- १. भावस्कन्धः २. भावजन्मस्कन्धः ३. भावानुबन्धस्कन्धः ४. भावप्रकर्षस्कन्धः इति। तेषु - नायकयोः प्रागसङ्गतयोः मिथो दर्शनश्रवणाभ्यामवस्थिताभिमानजन्मा परस्परानुरागः अन्यतरानुरागो वेति भावस्कन्धः। अभिलषणीयालिङ्गनादीनामनवाप्तौ सत्यां समुपजायमानैस्तैस्तैरुत्कण्ठादि- भिर्व्यभिचारिभावैरिति भावजन्मस्कन्धः। मनोवाग्बुद्धिजन्मभिश्चानुभावैरनुबन्ध इति भावानुबन्धस्कन्धः। प्राप्तप्राप्यप्रकर्षावस्थोऽपि विप्रलम्भशृङ्गाराख्यां लभत इति, भावप्रकर्षस्कन्ध इति। एतेनैतदुक्तं भवति, विषयाश्रयालम्बनसंयोगो भावस्कन्धः, पश्चादादराभ्यासप्रत्ययोत्पत्तिसंयोगो भावजन्मस्कन्धः, वेगभावनास्थितस्थापकाख्यवासनासंयोगो भावानुबन्धस्कन्धः, विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगो भावप्रकर्षस्कन्धः। तदुक्तम् 'भावजन्मानुबन्धप्रकर्षानुरूपास्तावदवस्थाः समृद्धय"१ इति।

१. भावजन्मेति। भावानां पञ्चावस्था: १३-१४ प्रकाशयोर्वर्णिताः। तदनुसारेणात्र 'भावजन्मानुबन्ध- प्रकर्षानुवर्तनसम्पृक्तयः अवस्थाः' इति पठितुं युक्तमिति राघवः। भावानां जन्मानुबन्धप्रवृद्धि-

११९८ शृङ्गारप्रकाशे

तत्र भावस्कन्धे 'नायकयोर्मिथोदर्शनश्रवणाभ्याम्' इत्यनेनास्य सविकल्पक-

निर्विकल्पकप्रत्यक्षोऽनेन प्रत्युक्त:, तेन व्यवहाराद् भावाद् दृशिरिह ज्ञानवचनोऽदर्शनार्थः; तेन प्रत्यक्षानुमानोपमानार्थापत्तिसम्भवाऽभावानां दर्शनाख्या, शब्दैतिह्य-श्रुतानुमान- श्रुतोपमानुश्रुतार्थापत्ति-श्रुति(त)सम्भवानां श्रवणाख्या, उभयेषामुभयाख्येति सिद्ध भवति। तथाहि-(वाप. ११२३) न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते। अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गम्यते ॥१॥ ततश्चोपजायमान: परस्पराश्रयोऽन्यतराश्रयो वा मिथोविषयः एकविषयो वा दृगालम्बन: श्रुत्यालम्बनो वा प्रमाणभेदः प्रथमानः प्रथते। तत्र- दर्शनतः षोढा 'प्रत्यक्षानुरागोऽनुमानानुरागः, उपमानानुरागोऽर्थापत्यनुरागः, सम्भवानुरागोऽभावानुराग' इति। श्रवणतोऽपि तावदेव 'शब्दानुरागः, ऐतिह्यानुरागः, श्रौतानुमानिकः श्रौतोपमानिकः, श्रौतार्थापन्नः, श्रौतसम्भव' इति।

(१. दृगालम्बनानुरागः) (१.१ प्रत्यक्षानुरागः -६) तत्राक्षमक्षं प्रति गतं विज्ञानं प्रत्यक्षम्। तदपि षोढा 'साक्षात्-प्रतिबिम्ब-प्रतिभा-उत्प्रेक्षा-स्मृति-स्वप्न'भेदात्। तत्र- १. प्रतिविषयाध्यवसायः साक्षात्प्रत्यक्षम्, यथा-(गास. १.९३) अविअण्हपेच्छणिज्जेण तक्खणं मामि दिट्ठेण। सिविणअपीएण व पाणिएण तहण च्चिअ ण फिट्ठा ॥ २।। (अवितृष्णप्रेक्षणीयेन तत्क्षणं मातुलानि! दृष्टेन । स्वप्नपीतेनेव पानीयेन तृष्णैव न मृष्टा ।।)

संपृक्त्यनुवृत्तिसंज्ञिकास्त्रयोदशे प्रकाशे, चतुर्दशे पुनर्जन्मानुबन्धप्रकर्षसंपर्कानुगमसंज्ञिकाः पञ्च पञ्चावस्थाः प्रतिपादितचराः। इह त्वनुगमः पृथङ्नोक्तः, तस्य प्रकर्षेणैव संग्रहात्। यश्च भाव- स्कन्धस्तस्यापि भावजन्मस्कन्धेन गतार्थयितुं शक्यत्वे तिस्र एवावस्थाः स्युः।

पञ्नविंश: प्रकाश: ११९९

२. प्रत्यक्षस्यैव देशमात्रान्यत्वप्रतिभासः प्रतिबिम्बं ; यथा-(गास. १.४२) णच्चण-सलाहण-णिहेण पासपरिसंठिआ णिउणगोवी। सरिसगोविआणँ चुंबइ कवोलपडिमागअं कण्हं । ३।। (नर्तनश्लाघननिभेन पार्श्वपरिसंस्थिता तरुणगोपी । सदृग्गोपीनां चुम्बति कपोलप्रतिमागतं कृष्णम् ।।) ३. बाह्येन्द्रियनिरपेक्षमदृष्टप्रभवमाकस्मिकमननुभूतानुभूतविषयज्ञानं प्रतिभानं ; यथा- (शाकु. १.२०) असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥४॥ ४. परोक्षेऽपि प्रत्यक्षविषये प्रमाणाधिगतवस्तुधर्माध्यारोपणमुत्प्रेक्षा; यथा- अह सा हिअएण हरिं अ दिट्ठा आरपअ विलासं पि। जहपडिवण्णु प्पेक्खा णिसवण्णरूअं पि अंतेइ/मंतेइ? ॥ ५॥ (अथ सा हृदयेन हरिं च दृष्ट्वा आरोप्य विलासमपि। यथाप्रतिपन्नोत्प्रेक्षा निषण्णरूपमपि मन्यते ।।) ५. प्रमाणानुभूतस्य वस्तुनो मनसि प्रतिबिम्बनं स्मृतिः; यथा-(गास. ६.३०) जं जं पुलएमि दिसं पुरओ लिहिओ व्व दीससे तत्तो। तुह पडिमाडिवाडिं पवहइ व सअलं दिसावलअं । ६।। (यां यां प्रलोकयामि दिशं पुरतो लिखित इव दृश्यसे तत्र। तव प्रतिमापरिपाटीं वहतीव सकलं दिशावलयम् ।।) ६. अविषयेन्द्रियव्यापारमिन्द्रियेणेव विषयेषु यदनुभवं मानसं स स्वप्नः। यथा- (विसा. १.१५) जाने स्वप्नविधौ ममाद्य चुलुकोत्सेक्यं पुरस्तादभूत् प्रत्यूषे परिवेषमण्डलमिव ज्योत्स्नासपत्नं महः अस्यान्तर्नखनिस्तुषीकृतशरच्चन्द्रप्रभैरङ्गकै- र्दृष्टा काऽप्यबला बलात्कृतवती सा मन्मथं मन्मथम् ॥७॥ स्वप्नादयः प्रमाणाभासत्वादप्रमाणमिति चेत्, तन्न, प्रथमानुरागोत्पत्तौ प्रमाणतदाभासयोरविशेषात्।

१२०० शृङ्गारप्रकाशे

(१.२ अनुमानानुरागः -६) लिङ्गदर्शनाल्लिङ्गिप्रतिपत्तिरनुमानम्। तदुक्तम्- (प्रपाभा.) अनुमेयेन सम्बद्धं प्रसिद्धत्वं/द्धं च तदन्वये। तदभावे तु यन्नास्ति तल्लिङ्गमनुमापकम् ।।८॥। विपरीतमतो यत् स्यादेकेन द्वितयेन वा। विरुद्धासिद्धसन्दिग्धमलिङ्गं काश्यपोऽब्रवीत् ॥९॥ वयं तु लिङ्गमात्रमेव ब्रूमः। तदाभासस्यापि प्रथमानुरागनिमित्तत्वात्। तदपि षोढा- १. सामान्यतो दृष्टं, २. विशेषतो दृष्टं, ३. प्रत्यक्षतो दृष्टं ४. परोक्षतो दृष्टं, ५. विद्यमानविषयम् ६. अविद्यमानविषयं च। यथा- कार्येण कारणं, स्वरेण पुत्रम्, कृत्तिकोदयेन रोहिण्युदयम्, ० ० o देशान्तरप्राप्त्या आदित्यगतिं, धूमेनाग्निं, निमित्तेन भाविनमर्थं जानाति। तत्र- १. सामान्येन (गृहीत)व्याप्तिकं सामान्यतो दृष्टम्, यथा-शाकु. ३.१२ 'उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः' ॥१०॥ इत्यादि (पृ. ८२२) २. विशेषेण गृहीतव्याप्तिकं विशेषतो दृष्टम् ; यथा-(शाकु. ३.७) अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात् पश्चात्। द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यतेऽभिनवा ॥११॥ ३. प्रत्यक्षेण गृहीतव्याप्तिकं प्रत्यक्षतो दृष्टम् ; यथा-(मामा. ३.४) आविर्भवन्ती प्रथमं प्रियायाः सोच्छ्वासमन्तःकरणं करोति। सन्तापदग्धस्य शिखण्डियूनोर्दृष्टेः पुरस्तादचिरप्रभेव ॥१२॥ ४. परोक्षेण गृहीतव्याप्तिकं परोक्षतो दृष्टम्; यथा-(सक. २.२८) एतानि निस्सहतनोरसमञ्जसानि शून्यं मनः पिशुनयन्ति पदानि तस्याः । एते च मार्गतरवः कथयन्ति तापमालम्बितोज्झितपरिग्लपितैः प्रवालैः ॥१३॥ ५. वर्तमानवस्तुगोचरो विद्यमानविषयम्, यथा- अशोकतरुरुज्ज्वलस्तबकमालभारी यथा यथा कुरबकस्तनूमतनुकोरकैरर्चति। यथा च तिलकद्रुमः सृजति मञ्जरीजालक तथेह पुरतो वने पुरवधूजनः क्रीडति ॥१४॥

पञ्चविंश: प्रकाश: १२०१

६. अनागतवस्तुगोचरमविद्यमानविषयं; यथा-(शाकु. १.१५) 'शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च'।।१५।। इत्यादि (पृ.१३०५) तदेतत् षड्वधमपि स्वार्थानुमानम्। परार्थानुमानं श्रावणप्रमाणषट्के वक्ष्यामः।

(१.३ उपमानानुराग: -६) अविज्ञातस्वरूपस्य वस्तुनः साधर्म्यादिभिरुपदेशादिसव्यपेक्षैः साक्षात्करण- मुपमानम्। उक्तं च-"प्रसिद्धसाधर्म्यात्साध्यसाधनमुपमानम्' (न्यायसू. १.१.६)। उपमानमपि सादृश्यादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिं जनयतीति। तदपि षोढैव १. साधर्म्योपमानम्, २. वैधर्म्योपमानम्, ३. मुद्रोपमानम्, ४. शिल्पोपमानम्, ५. संज्ञोपमानम्, ६. अभिनयोपमानमिति। संज्ञासाधर्म्यवैधर्म्यमुद्राशिल्पाभिनीतिभिः । ब्रूते यद् वस्तुनो रूपमुपमानं तदुच्यते ॥१६॥ १. तत्र साधर्म्योपमानं यथा-(बारा. १.४०) निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं, वक्त्रस्य दासः शशी, कान्तिः प्रावरणं तनोर्मधुमुचो यस्याश्च वाच: किल। विंशत्या रचिताञ्जलि: करतलैस्त्वां याचते रावण- स्त्वां द्रष्टुं जनकात्मजां हृदय! हे नेत्राणि मित्रीकुरु ।।१७।। २. वैधर्म्योपमानं यथा-(विक्रमो. २.३) आभरणस्याभरणं प्रसाधनविधेः प्रसाधनविशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रत्युपमानं वपुस्तस्याः ॥१८॥ ३. मुद्रोपमानं यथा-(किराता. १०.७) सचकितमिव विस्मयाकुलाभिः शुचिसिकतास्वतिमानुषाणि ताभिः । क्षितिषु ददृशिरे पदानि जिष्णोरुपहितकेतुरथाङ्गलाञ्छनानि ॥१९॥ ४. शिल्पोपमानं यथा-(रत्ना. २.९) लीलावधूतपद्मा प्रथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीव ॥ २०॥ ५. संज्ञोपमानं यथा-(वल. ६१७) दट्ठूण तं जुवाणं परिअणमज्झंमि पोढमहिलाए। पप्फुल्लदलं कमलं करेण मुउलावियं किस्स ।। २१॥

१२०२ शृङ्गारप्रकाशे (दृष्ट्वा तं युवानं परिजनमध्ये प्रौढमहिलया। प्रफुल्लदलं कमलं करेण मुकुलायितं कस्मात् ।।) ६. अभिनयोपमानं यथा- वइविवरणिग्गअदलो एरंडो साहइ व्व तरुणाणं। एत्थ घरे हलिअवहू एद्दहमेत्तत्थणी वसइ ॥२२॥ (वृतिविवरनिर्गतदल एरण्डः साधयतीव तरुणानाम् । अत्र गृहे हालिकवधूरेतावन्मात्रस्तनी वसति ।।) तत्र प्रत्यक्षागमावेवोपमानमिति काणादकपिञ्जलपातञ्जलाः। तथाहि। यथा गौस्तथा गवय इति, अयं स गोसदृशो गवय इति। नात्र गवानुभवोपदेशस्मरणगवय- दर्शनानामतिरिक्तं स्फुरति यत्प्रसिद्धे तुरीयं प्रमाणमङ्गीकुर्मः। यच्च कैश्चिदुक्तम् - अनेन सदृशी मदीया गौरित्येतदुपमानं, तदपि सादृश्योद्बोधितस्मृतिबीजप्रभवगवानुभवस्मरणतो नातिरिच्यते इति। अत्रोच्यते। उक्तमेवास्माभिः। किं तदिति चेदविज्ञातस्वरूपस्य वस्तुनः साधर्म्यादिभिरुपदेशादिसव्यपेक्षैः साक्षात्करणमुपमानमिति। उपदेशादयः पुनरुभयजन्यज्ञाने चक्षुरादय इव तत्सहकारिणः, न तद्व्यपदेशहारिणः। तथा चेन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नत्वेऽपि उभयजन्यव्यपदेश्यपदेन व्यवच्छिन्नम् अक्षपादपादैः। किञ्चान्यत्; आस्तामस्थानिकी महत्येषा कथा। परीक्षकाणां हि प्रायेणोपमानमेव प्रमाणं, प्रत्यक्षादीनि पुनरुपमायामेवान्तर्भवन्ति। तथाहि। व्यवहारोपयोगि प्रमाणं सविकल्पकज्ञानपूर्वं, सविकल्पकं शाब्दम्; शब्दस्य च सम्बन्धग्रहणसमयेऽर्थ- प्रतिपादकम्। तदुत्तरकालं तु तत्सादृश्येन अवबोधकत्वात् कथं न प्रत्यक्षमुपमानम्। आह च विन्ध्यवासी-'शब्दस्य सामान्यं वाच्यम्। तच्च सादृश्यरूपम्' इति। सामान्यं च पूर्वव्यक्त्यवच्छिन्नमपूर्वव्यक्तौ प्रतीयमानम्; तदुक्तम् 'सादृश्यम्, तच्चोपमानमेव भवति। प्रत्यक्षस्य चोपमानान्तर्भावे प्रागेवानुमानमुपमानं यथा तथेति व्यपदेशात् ० ० ० ० स्वार्थानुमाने लिङ्गमधिगतलिड्गिनोऽधिगमहेतु :। तदधिगमश्च प्रत्यक्षादिपूर्वक' इति। यथा तथेति च व्यपदेशात् परार्थानुमाने चोक्तमनुभाष्यकारैः 'तदागमः, प्रतिज्ञा, हेतुः, अनुमानं, दृष्टान्तः, प्रत्यक्षम्, उपमानम्, उपनय' इति। शाब्दं तु साक्षा ० ० ० पमानमेवेदं तदित्यादिव्यपदेशात्। एतेनार्थापत्तिसम्भवाभावा अपि तत्प्रसिद्धचैव व्याख्याता:। तैर्हि तेऽनुमानैरन्तर्भाविता' इति। ऐतिह्यं तु शाब्दविशेषण एव। तस्मात् सर्वं प्रमाणमुपमानम्।

पञ्चविंश: प्रकाश: १२०३

यद्येवमुपमानमेवास्तु, किं प्रत्यक्षादिभिरिति। अत्रोच्यते- गतानुगतिकन्यायोऽविचारितरमणीयः संसारव्यवहार इव विचारं न क्षमते। तथाहि-भगवता अक्षपादेन प्रमाणप्रमेयान्तर्भूता अपि संशयादयश्चतुर्दश पृथगुक्ताः। निग्रहस्थानान्तर्भावेऽपि हेत्वाभासच्छलत्रयजातिनिग्रहस्थानानां पृथक्प्रस्थान- मभिहितम्। असिद्धानैकान्तिकान्तर्गता अपि विरुद्धादयो हेत्वाभासाः पञ्चहेतूनुपादाय चतुष्षट्केण त्रिंशता षोडशकत्रयेण च द्वे सहस्रे द्वात्रिंशके इति वर्णिताः। एवं धर्मकीर्तिनापि स्वभावानुपलब्धिरिति वक्तव्ये स्वभावानुपलब्धिः, कार्यानुपलब्धिः, कारणानुपलब्धिः, व्यापकानुपलब्धिः, स्वभावविरुद्धोपलब्धिः, कार्यविरुद्धोपलब्धिः, कारणविरुद्धोपलब्धिः, विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः, विरुद्धकारणोपलब्धिः, विरुद्धकार्योपलब्धिः, कारणविरुद्धकार्योपलब्धिरित्येकादशानुपलब्धयो विकल्पिताः। लोकेऽपि दृश्यते ब्राह्मणा आयाता वसिष्ठश्चायात इति। तद्वदुपमानान्तर्गतत्वेऽपि प्रत्यक्षादिप्रमाणवर्णनमिति

(१.४ अर्थापत्त्यनुराग: -६) दृष्टः श्रुतो वान्यथा नोपपद्यत इत्यर्थान्तरपरिकल्पना अर्थापत्तिः। सापि षट्प्रमाणपूर्वकत्वात् षट्प्रकारा दृष्टार्थापत्ति: १. प्रत्यक्षपूर्विका, २. अनुमानपूर्विका, ३. उपमानपूर्विका, ४. शब्द(सम्भव)पूर्विका, ५. अर्थापत्तिपूर्विका, ५. अभावपूर्विका चेति। श्रुतार्थापत्तीस्तु श्रावणषट्के वक्ष्यामः। सानुमानतः सामग्रीभेदाद् भिद्यते। तथाहि- पक्षे वृत्तिः, सपक्षवत्त्व/वृत्तिः विपक्षावृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चानुमानलक्षणम्। अर्थापत्तौ पक्षधर्मत्वाद्यनपेक्षस्तथानुपपद्यमानोऽर्थः स्वसिद्धचर्थमर्थान्तरं कल्पयति। तत्र दृष्टार्थापत्ति: - १. प्रत्यक्षपूर्विका यथा-(मामा. १.२६) 'सन्तापसन्ततिमहाव्यसनाय तस्यामासक्तम्' ॥२३॥पृ.११०४) इत्यादि। २. अनूमानपूर्विका यथा-(मामा. ५.२०) 'नादस्तावद्विकलकुररीकूजितस्निग्धतारश्चित्ताकर्षी' ॥ २४।।पृ.१०४२)इत्यादि। ३. उपमानपूर्विका यथा- शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत् तपः । तरुणि! येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशाबकः ॥२५॥

१२०४ शृङ्गारप्रकाशे

४. अर्थापत्तिपूर्विका यथा-(रत्ना. २.१४) स्थितमुरसि विशालं पद्मिनीपत्रमेतत् कथयति न तथान्तर्मन्मथोत्थामवस्थाम् । अतिशयपरितापम्लापिताभ्यां यथास्याः स्तनयुगपरिणाहं मण्डलाभ्यां ब्रवीति ॥२६॥ ५. सम्भवपूर्विका यथा- 'जन: पुण्यैर्यायाज्जलधिजलभावम्'। २७।। (पृ.९५७) इत्यादि। ६. अभावपूर्विका यथा-(गास. ४. १८) अह सा तहिं तहिं चिअ वाणीरवणंमि चुक्कसंकेआ। तुह दंसणं विमग्गइ पम्हुट्ठणिहाणठाणं व्व ।।२८।। (अथ सा तत्र तत्रैव वानीरवने च्युतसङ्केता। तव दर्शनं विमार्गते प्रस्मृतनिधानस्थानमिव ।।)

(१.५ सम्भवानुरागः -६) सम्भावनाज्ञानं सम्भवः, सोऽपि षट्प्रकार एव- 'सम्भावना-संशय-वितर्क- प्रायोवाद-सम्प्रत्यय-प्रत्यनुसन्धिभेदात्'। तत्र- १. प्रबलकारणकलापादर्शनात् कार्योत्पत्तिसम्प्रधारणं सम्भावना, मेघोदयाद् वृष्टिरिति। यथा- मा मुद्धपो उच्छोडअ बालाए इमिए हरिससुअपरिल्लं। विणिअंपणदंसणकोउहलग्गहिओ हहिओ गहिल्लि ।। २९ ।। २. समानानेकधर्मोपपत्तर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्श: संशय: (न्यायसू. ११.२३)- स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादि। यथा-(उदात्तरा. २.१२) किं रूपं स्फुटमेव सा शशिमुखी धत्ते तदत्यद्भुतं मामुत्साहयितुं परापकरणे चित्तं नु किं नः स्वसुः । इत्यन्तर्विकसद्वितर्कविधुरं चेतस्तथा जायते स्वल्पोऽप्येष मम प्रयाति पुरतः पन्था यथा दीर्घताम् ॥३०॥ ० ० अंशावलम्बी प्रत्ययः सन्देहः। इहापि पाक्षिकी सम्भावनास्त्येव। सा प्रवृत्तिहेतुः। तथा ह्यनिश्चितेऽपि प्रतिबन्धकाभावे सुखसाधनं ज्ञानं प्रमाणमेवेति। ३. अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहो वितर्कः (न्यायसू. १.१.४०)-

पञ्चविंशः प्रकाश: १२०५

'पुरुषेणानेन भवितव्यमि'ति। स यथा-(विक्र. १.१०) अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजड: कथं स विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥३१॥ इत्यादि ४. बहूनामैकमुख्यः प्रायोवादः-'प्रायेणौशीनरास्तक्रपायिण' इति। स यथा- हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोर्दृष्ट्वाऽडलापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमतुलं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ।। ३२। (रत्ना.३.४) ५. कार्यार्थं प्रवर्तितस्य यथोक्तावान्तरचिह्नदर्शनं सम्प्रत्ययः; यथैतद्घट्टद्वारं तथाग्रे नागकन्यकानगरमिति, स यथा- (मामा. ४.९) प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम् । तथा च व्यापारः कमलनयनाया नयनयो- स्त्वयि व्यक्तः स्नेहस्तिमित-रमणीयश्चिरमभूत् ॥३३॥ ६. अन्यथाव्यवसितपदार्थतथात्वदर्शनात् प्रागुपलब्धेऽपि तदात्वसम्भावना प्रत्यनुसन्धिः। योऽपि कपोलपाण्डुतादिसूचितः तस्याः स्मराभिष्वङ्गः, सोऽपि त्वन्निबन्धन इति। स यथा- मा भैः शशाङ्क! मम शीधुनि नास्ति राहु: खे रोहिणी कथय कातर! किं बिभेषि। प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥३४॥

(१.६ अभावानुरागः -६) प्रमाणसप्तकव्यापारातीतप्रमेयग्राहकं प्रमाणम् अभावः। स त्वेकोऽपि प्रमेयोपाधिभेदाद् विभिद्यमानः षोढा सम्भवति-'प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, इतरेतराभावोऽत्यन्ताभावः, सम्बन्धाभावः, सर्वाभाव' इति। तत्र

१२०६ शृङ्गारप्रकाशे

१. प्रागभावः-क्षीरे दधि नास्तीति। स यथा-(९४७) जाव ण उद्ठति च्चिअ थणआ से दुद्धगंधिअमुहीए। ताव च्चिअ धुधुक्कारिआइ मअणेण अंगाइ ॥ ३५॥ (यावन्न उत्तिष्ठेते स्तनकौ दुग्धगन्धिकमुख्याः । तावदेव थूथूकारितानि मदनेन अङ्गानि ।।) २. प्रध्वंसाभावः, क्षीरं दध्नि नास्तीति। स यथा- स्वस्ति सुखेभ्यः सम्प्रति तिलाञ्जलिरेष मन्मथकथायाः । तता अपि मामतिवयसं तरलदृशः तरलमीक्षन्ते ॥३६॥ ३. इतरेतराभावः, स्तम्भ: कुड्यो न भवतीति। स यथा-(काव्याद. २.३२५) न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भवा। तथाऽप्येषा तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम् ॥३७॥ ४. अत्यन्ताभावः, शशविषाणं नास्तीति। स यथा-(गास. ३.१२) जं जस्स अत्थि/होइ सारं तं सो देइ त्ति किंत्थ अच्छरिअं। अणहोंता अंपि दिण्णं दोहग्गं तइ सवंत्तीणं ॥३८।। (यद् यस्यास्ति/भवति सारं तद् स ददाति इति किमत्राश्चार्यम् । अभवदपि दत्तं दौर्भाग्यं तया सपत्नीनाम् ।।) ५. सम्बन्धाभावः, चैत्रो गृहे नास्तीति। स यथा-(शाकु. १.२६) मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः । न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् ।३९॥ ६. सर्वाभावः, तस्य नामापि नास्तीति। य यथा- गामा पएससेसा णु रण्ण सेसा कुडुंगपरिवाडा। देहा वि जीअसेसा पेम्मस्स ण अत्थि सेसं वि ।।४०।। (ग्रामा: प्रदेशशेषाः सुमरणशेषाः लतागृहपरिवाडाः । वयमपि जीवशेषाः प्रेम्णो नास्ति शेषमपि ।।) सम्भवाभावयोरनुमानेऽन्तर्भावो न घटते, सामान्यादेरभावात्। तथाहि- निश्चयात्मकमनुमानम्, अनिश्चयात्मा सम्भवः; तथाप्यविनाभावेन गतार्थत्वमिति चेत् तन्न उत्पत्तिकाले तस्यापि निश्चयात्मकत्वात्। अभावस्तु नानुमानसादृश्यमपि स्पृशति। तदुक्तम्- मयूरो वृक्षमारुह्य कृत्व, दिगवलोकनम् । हन्तृभावमभावेन ज्ञात्वा नृत्यति निर्भयः ॥४१॥

पञ्चविंश: प्रकाश: १२०७

स इन्द्रियव्यापारभावभावित्वेन प्रत्यक्ष इति चेत्, तन्न, प्रत्यक्षलक्षणस्यायोगात्। तथाहि। इन्द्रियार्थसन्निकर्षजं ज्ञानं प्रत्यक्षम्, इन्द्रियार्थश्च व्यापारभावाभावादौ न घटते। अथाघटं भूतलमित्यत्र विशेषणविशेष्यभावः सन्निकर्षो भविष्यति। यथोक्तम्-'संयोगः, संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः, विशेषणविशेष्यभावश्चेति षोढा सन्निकर्षः। तेषु संयोगाद् द्रव्यग्रहणं; संयुक्तसमवायाद् गुणग्रहणं; संयुक्तसमवेतसमवायाद् गुणत्वग्रहणं;समवायाच्छब्दग्रहणं; समवेतसमवायात् शब्दत्वग्रहणं; विशेषणविशेष्यभावाद् अभावग्रहणमिति। यद्यपि धर्मविकल्पत्याग१ एव धर्माणाम्, तथाऽप्यनुत्पत्तिमान् विनाशी प्रागभावः उत्पत्तिमानप्यविनाशी प्रध्वंसाभावः। ततश्च ययैव सामग्र्या भावभूतं भूतलमुपलभ्यते न तया तद्विशेषणमभाव इति।न चागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः प्रवर्तते इत्यतोऽभावग्राहकं प्रमाणान्तरमभ्युपगन्तव्यम्। स च प्रमाणसप्तकव्यापारातीत (विष) यग्राहकोऽभाव एवेति। तान्येतानि प्रत्यक्षानुमानोपमानार्थापत्तिसम्भवाभावसमाख्यानि दर्शनान्तरे षट् प्रमाणानि प्रतिपादितानि।

(२. श्रुत्यालम्बनानुरागः) अथ श्रवणतः शब्दैतिह्यश्रुतानुमानादि प्रमाणषट्कं वक्ष्यामः। तत्र शाब्दः शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे ज्ञानं शाब्दम्। तद् द्विविधम् औपदेशिकं विधिश्च।

(२.१ औपदेशिकम् -६) तत्र उपदेश: षोढा १. विधिवादः, २. अर्थवादः, ३. संज्ञावादः, ४. स्वरूपवादः, ५. मन्त्रवादः, ६. अनुवाद इति। तत्र- (१. विधिवादः -४) प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्विधायको विधिः। स चतुर्धा- उत्पत्तिविधि:, विनियोगविधिः, प्रयोगविधिः, अधिकारविधिश्चेति। तदुक्तम्- उत्पत्तिविनियोगाख्यप्रयोगाधिक्रियार्थकः। एको विधिस्तत्परतो विभेदेन विभिद्यते ॥४२॥

१. 'धर्मविकल्पत्वादत एव धर्माणाम् ....... तथप्य' इति रा. HOS। जोपाठस्त्वादृतः ।

१२०८ शृङ्गारप्रकाशे

१. तत्राज्ञारूप-स्वरूपज्ञापनापर उत्पत्तिविधिः। यथा-(मामा. २.१०) तत उदयगिरेरिवैक एषः स्फुरितगुणद्युतिसुन्दर: कलावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥४३॥ २. शेषभावेन कर्मादीनां विनियोजनापरो विनियोगविधिः। यथा-(मामा. २.११) असौ विद्याधारश्शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातः सम्प्रत्यविकलशरच्चन्द्रमधुरः । यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥४४॥ यत्र लिङ्गतो विनि(योगविधि:) यथा 'वर्हिर्देवसदनं दामि' इति लिद्गादनेन मन्त्रेण बर्हीषि लुनीयाः इति। ३. कर्मानुष्ठानपर: प्रयोगविधिः। यथा-(मामा. ६.१५) पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसो मन्युपरता तनुर्ज्यानिर्यस्य त्वयि समभवद् यत्र च तव। युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने! मुञ्च जडतां विधातुर्वैदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदन: ।४५॥ ४. नियोज्यविशेषप्रतिपादनापरोऽधिकारविधिर्यथा-(मामा. ११९) शरज्ज्योत्स्नाकारं/कान्तं कुमुदमिव तं नन्दयतु सा सुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यः स च युवा। वरीयानन्योन्य-प्रगुण-गुण-निर्माण-निपुणो विधातुर्व्यापारः फलतु च मनोज्ञश्च भवतु ॥४६॥ अधिकृतस्य कर्तृत्वे, कर्तुरधिकारे वा प्रयोगविधेरेव प्राधान्यम्। तदुक्तम्- (तवा. ३.११३) अभिधात्री श्रुतिः काचिद् विनियोक्त्यपरा मता। विधात्री च तृतीया सा प्रयोगो यन्निबन्धनः ॥४७॥ स विधिर्लोट्तव्यादिप्रत्ययाभिधेयः पुरुषमिष्टाभ्युपायावच्छिन्नायां भावना- यामप्रवृत्तं प्रवर्तयति, प्रवृत्तं रागतो (निवर्त्तयति)।

पञ्चविंश: प्रकाश: १२०९

(२. अर्थवाद: -४) अर्थवादः चतुर्धा स्तुतिः, निन्दा, पुराकल्पः, परा/रकृतिरिति। तत्र- १. विद्यमानाविद्यमानगुणसङ्कीर्तनं स्तुतिः। यथा-(रघु. ६.२२) कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलाऽपि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ।४८॥ २. दोषप्रकाशनं निन्दा यथा-(कुसं. ५.७२) 'वपुर्विरूपाक्षम्' ।।४९।। (पृ.१२४३) इत्यादि ३. एवं पुराऽभूदिति पुराकल्पः। यथा- 'अपेतव्याहारम्' ।। ५० ॥ (सक. ५.२७७) (पृ.१ २६६) इत्यादि ४. व्याहतस्य प्रवाद: ० ० ० परा/कृतिर्यथा-(कुसं. ५.६९) अयुक्तरूपं किमतः परं भवेत् त्रिनेत्रवक्षस्सुलभं तवापि यत्। स्तनद्वयेऽस्मिन् हरिचन्दनास्पदे पदं चिताभस्मरजः करिष्यति ॥५१॥ स चायमर्थप्रकारोऽर्थवादः प्ररोचनया पुरुषमप्रवर्तमानं स्तुतिपुराकल्पाभ्यां प्रवर्तयति। रागतः प्रवृत्तं निन्दापरा/कृतिभ्यां निवर्तयति।

(३. संज्ञावादः -४) कर्मव्यतिहारहेतुः संज्ञा। सापि चतुर्धा-आन्वर्थिकी, पारिभाषिकी, नैमित्तिकी, यादृच्छिकी चेति। तत्र १. संज्ञार्थमनुगताऽजन्वर्थिकी यथा-(रघु. ६.२१) असौ शरण्यः शरणागतानां अगाधसत्त्वो मगधप्रतिष्ठः । राजा प्रजारञ्जनलब्धवर्णः परन्तपो नाम यथार्थनामा ॥५२॥ २. अनपेक्षितसंज्ञार्था पारिभाषिकी यथा-(रघु. ६.४१) तस्यान्वये भूपतिरेष जातः प्रती/दीप इत्यागमवृद्धसेवी। येन श्रियः संश्रयदोषरूढं स्वभावलोलेत्ययशः प्रमृष्टम् ॥५३॥ ३. निमित्तसव्यपेक्षा नैमित्तिकी यथा-(कुसं. १.२६) 'तां पार्वतीत्याभिजनेन नाम्ना' ।५४।। इत्यादि ४. अविद्यमानव्युत्पत्तिर्यादृच्छिकी, यथा-(मवीच. १.२०) लाङ्गलोल्लिख्यमानाया यज्ञभूमे: समुद्रता। सीतेयमूर्मिलेयं तु द्वितीया जनकात्मजा ॥५५॥ सा तु चतुर्विधापि विधिनिषेधार्थमर्थवादानुवादौ विधत्ते।

१२१० शृङ्गारप्रकाशे

(४. स्वरूपविधि: -४) मिथो विवेकहेतुः स्वरूपविधि:। सोऽपि चतुर्धा-'जातिः, गुणः, क्रिया, द्रव्यमि'ति। तत्र- १. सामान्याभिधायिनी जातिः; यथा- रतेरिव निधानानि रत्नानामिव राशयः । अमृतस्येव कुण्डानि योषितः केन निर्मिताः ॥५६॥ २. आश्रितो/आश्रय विशेषणं च गुणः, यथा-(काव्याद. २.११) बध्नन्नङ्गेषु रोमाञ्चं कुर्वन् मनसि निर्वृतिम् । नेत्रे चामीलयन्नेष प्रियास्पर्शः प्रवर्तते ॥५७॥ ३. मनश्शरीरपरिस्पन्दः क्रिया, यथा- शिञ्जानमञ्जुमञ्जीरकाञ्चीसञ्चारचारवः रमयन्ति मनःकान्ता नितान्तं योगिनामपि ।। ५८।। ४. विशेषाभिधायि द्रव्यं यथा-(शाकु. १.१८) 'सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्' ।५९।। (पृ.८८३) इत्यादि तच्चतुःप्रभेदमपि विध्यनुरोधेन हानोपादानबुद्धिमुपकल्पयति।

(५. मन्त्रवादः -४) मनस्त्राण/मननात् त्राण-धर्माणः शब्ददेवतात्मानो मन्त्राः; तेऽपि चतुर्धा- वैदिका:, पौराणिकाः, सैद्धान्तिकाः, लौकिकाश्च। तत्र १. वेदोपनिबद्धा वैदिकाः। यथा-(ऋवे. १०.८५.४१) सोमोऽददद्रन्धर्वाय गन्धर्वोऽदददग्नये। रयिं च पुत्राँश्चाददग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥६०॥ २. पुराणोपनिबद्धाः पौराणिकाः। यथा- श्रिया वियुज्यते नाथ न कदाचिद् यथा भवान् । तथा कलत्रसम्बन्धो देव! मा मे वियुज्यताम् ॥६१॥ ३. सिद्धान्तोपनिबद्धाः सैद्धान्तिकाः। यथा-(दुर्गासश. ११.५८५) सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधनि। शरण्ये वत्सले गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥६२। ४. लोके विदिता: लौकिकाः। यथा-(विसा. १.३) 'गोनासाय नियोजितागदरजाः'॥६३॥ (पृ.५८६) इत्यादि

पञ्चविंश: प्रकाश: १२११

(६. अनुवाद: -४) ते चतुर्विधा अपि कर्माणि प्रकाशयन्तो रक्षन्ति। विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः, स विध्यर्थः, निषेधार्थः, स्तुत्यर्थः, निन्दार्थश्च। अद्रव्यं हि विधत्ते, निषेधति, स्तौति, निन्दति वा; तत्र- १. विध्यर्थो यथा-(रघु. ६.६५) इन्दीवरश्यामतनुर्नृपोऽसौ त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः । अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु ।६४।। २. निषेधार्थो यथा-(कुसं. ५.६५) अथाह वर्णी विदितो महेश्वरस्तदर्थिनी त्वं पुर एव वर्तसे। अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तं तवानुवृत्तिं न तु कर्तुमुत्सहे॥६५॥ ३. स्तुत्यर्थो यथा-(कुसं. ५.७५) 'उवाच चैनं परमार्थतो हरं न वेत्सि' ॥ ६६।। इत्यादि ४. निन्दार्थो यथा-(कुसं. ५.६६) अवस्तुनिर्बन्धपरे! कथ नु ते करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः । करेण शम्भोर्वलयीकृताहिना सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम् ॥६७॥ सोऽयमुपदेशश्चतुर्विशतिविधोऽपि विधिरित्युच्यमान :- साक्षाद्, विकल्पेन, समुच्चयेन विदधाति, नञा, नियमेन, परिसङ्ख्यया च निषेधति। यथोच्यते-(तवा. १.२.४२) विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियम: पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ विकल्पो नियमे सति ।। समुच्चयोऽसमावेशे परिसङ्गयाविकल्पयोः ॥६८॥ तत्र (विधानम्) साक्षाद् विधानं यथा-(रघु. ६.५७) अनेन सार्धं विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनममरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतस्वेदलवा मरुद्धिः ॥६९॥

१२१२ शरृङ्गारप्रकाशे

विकल्पविधानं यथा-(कुसं. २.६०) उभे एव क्षमे वोढुमुभयोर्वीर्यमाहितम् । सा वा शम्भोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम ॥७०॥ समुच्चयविधानं यथा-(शाकु. ३.१७) परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे। समुद्ररशना चोर्वी सखी च युवयोरियम् । ७१॥ (निषेधः) नजादिनिषेधो यथा-(कुसं. ५.७३) निवर्तयास्मादसदीप्सितान्मनः क्व तद्विधस्त्वं क्व च पुण्यलक्षणा। अपेक्ष्यते साधुजनेन वैदिकी श्मशानशूलस्य न यूपसक्क्रिया । ७२॥ नियमनिषेधो यथा-(मामा. १.३९) 'जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः'॥७३॥ इत्यादि परिसङ्ख्यानिषेधो यथा-(विक्र. ३.११) अयं तस्या रथक्षोभादंसेनांसो निपीडितः । एक: कृती शरीरेऽस्मिन् शेषमङ्गं भुवो भरः ॥७४॥

(२.२ विधि:) विधिश्च विधिरूपो निषेधरूपो वा प्रयोजकाप्रयोजकतया द्विरूपः। तत्र च साधारणे कर्मण्येकस्य प्राधान्येन हेतुत्वं प्रयोजकता। स- १. विधिरूपो यथा-(काव्याद. २.२५५) त्वदपाङ्गाह्वय जैत्रमनङ्गास्त्रवदङ्गने! क्षिप्तं त्वयान्यतस्तेन सोऽप्यहं मनसि क्षतः ।७५॥ २. निषेधरूपो यथा-(कुसं. ५.५४) असह्यहुङ्कारनिवर्तितः पुरा पुरारिमप्राप्तमुखः शिलीमुखः । इमां हृदि व्यायतपातमक्षिणोद् विशीर्णमूर्तेरपि पुष्पधन्वनः ॥७६॥

(विधिरूपः -६) विधिषु च प्रयोगविधे: प्रयोजकत्वमितरेषां तु त्रयाणामप्रयोजकत्वम्। तत्रोत्पत्तिविध्यपेक्षितभेदप्रतिपादकानि शब्दान्तरादीनि षट् प्रमाणानि।

पञ्चविंश: प्रकाश: १२१३

(१. उत्पत्तिविधिप्रमाणानि -६) शब्दान्तरम्, अभ्यासः, संज्ञा, सङ्ख्या, गुणः, प्रकरणमिति। स्वरूपपरो हि विधिर्भिनत्ति कर्मेति। तत्र - १. शब्दान्तरभेदो यथा- बंदं कीराण णहे पहिआण पहे मआण छेत्तम्मि। तुह कलमगोवि छीका-रव-रणिअं ण चलइ पअं पि ।।७७।। (बृन्दं कीराणां नभसि पथिकानां पथि मृगाणां क्षेत्रे। तव कलमगोपि! स्तोकारवरेटितं न चलति पदमपि ।।) तत्र नभसि क्षेत्रे चैकमेव बृन्दमिति प्राप्ते कीरपथिकमृगशब्दान्तरेभ्यो भेदः। २. अभ्यासाद् भेदो यथा-(गास. १.८१) अदंसणेण पेम्मं अवेइ अइदंसणेण वि अवेइ। पिसुणजणजप्पिएण वि अवेइ एमेअ वि अवेइ ॥ ७८॥ (अदर्शनेन प्रेमापैत्यतिदर्शनेनाप्यपैति । पिशुनजनजल्पितेनाप्यपैत्येवमेवाप्यपैति 11) अत्रादर्शनादिभि: प्रेमापैतीति वाच्ये अपैतीति पदाभ्यासः प्रेमभेदं बोधयति। कस्यचिद्दर्शनेन, कस्यचिददर्शनेन, कस्यचित्पिशुनजनजल्पितेन, कस्यचिदेवमेवेति। ३. संज्ञाभेदो यथा-(रघु. ११.५३) मैथिलीमुदवहद् रघूद्वहो लक्ष्मणो ललितवाचमूर्मिलाम्। यौ तयोरवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे ।७९॥१ अत्र रघूद्वहत्वमैथिलीत्वाभ्यां भेदे प्राप्ते लक्ष्मण ऊर्मिलामुदवहदिति संज्ञातो भेदः। ४. सङ्ख्यातो भेदो यथा-(कुसं. ५.७१) द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ।। ८० ।।

१. मैथिली = पार्थिवी, ललितवाचमू = तदनुजामथो इति पाठान्तराणि।

१२१४ शृङ्गारप्रकाशे

अत्र कपालिसमागमप्रार्थनया भेदे प्राप्ते द्वयमिति सङ्ख्यातो भेदः। ५. गुणाद् भेदो यथा-(रघु. ६.६०) पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥ ८१॥ अत्र पाण्ड्योऽयमित्युक्तेऽनेकराजन्यसमानाभिहारान्न ज्ञायते कोऽसाविति। अंसार्पितलम्बहारत्वादिभेदक-विशेषगुणयोगात्तु भिद्यते। ६. प्रकरणान्तराद् भेदो यथा-(रघु. ६.८५) शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्त जलनिधिमनुरूपं इति समगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विववुः ॥८२॥ अत्रेयमिति सर्वनामपदप्रयोगात् न ज्ञायते का सा इति। अभेदे प्राप्ते स्वयंवरप्रस्तावादिन्दुमतीति प्रकरणान्तराद् भेदः। एवमेतद्भेदकं प्रमाणान्तरतो विवेकहेतुर्भेदः। स तु क्रियार्थोपाधिभेदात् कारकभेदाद्वा भवति। नात्र कनीयानपि विशेष:। येषाञ्च कार्येऽर्थे वे(भे)दस्य प्रामाण्यं तेषां मते सान्ध्यं क्रिया न भिनत्तीति१। सिद्धे च भेदे प्रधानाङ्गभावविवक्षा।

(२. विनियोगविधिप्रमाणानि -६) तत्र विनियोगविध्यपेक्षितशेषभावप्रतिपादकानि श्रुतिलिङ्गादीनि षट् प्रमाणानि- श्रुतिः, लिङ्गं, वाक्यं, प्रकरणं, स्थानं, समाख्येति। परोपकारभावो हि शेषः। स - १. श्रुतितो यथा-(रघु. ६.३५) अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्भोरु! कच्चिन्मनसो रुचिस्ते। शिप्रातरङ्गानिलकम्पितासु विहर्तुमुद्यानपरम्परासु ।। ८३।। अत्रानेनेत्यादितृतीयाश्रुत्या पार्थिवस्याङ्गभावः प्रतिपाद्यते। तृतीया हि षष्ठीवदप्रधानादेव।

१. अत्र जो. रा. 'वेदस्य प्रामाण्यं तेषां मते ..... मभिनन्दतीति'-पठतः ।

पञ्चविंश: प्रकाश: १२१५

२. लिङ्गतो यथा-(मामा. २.११) असौ विद्याधारः शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातः सम्प्रत्यविकलशरच्चन्द्रमधुरः । यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलै: कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव । ८४। अत्र सौभाग्यसूचकाभिगामिकसमस्तवरगुणाभिधायिपदप्रयोगलिङ्गभावित्वस्या- भिप्रायविनिवर्तने नियोग:। १ ४. प्रकरणतो यथा-(रघु. ६.५१) अध्यास्य चाम्भ:पृषतोक्षितानि शैलेयनद्धानि शिलातलानि। कलापिनां प्रावृषि पश्य नृत्तं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु।। ८५।। अत्र कलापिनृत्तदर्शनादिकं किमन्योपकारकम्, उतेन्दुमतीयौवनश्रीनिर्वे- शोपकारकमिति सन्देहे प्रकरणादुत्तरः पक्षः। इदं हि 'सम्भाव्य भर्तारममुं युवानमि'ति (रघु. ६.५०) प्रकरणे पठ्यते। ५. स्थानतो यथा-(रघु. ६.७८) असौ कुमारस्तमजोऽनुजातः त्रिविष्टपस्येव पति जयन्तः । गुर्वीं धुरं यो भुवनस्य पित्रा धुर्येण 'सम्यक्सदृशीं बिभर्ति ।। ८६।। अत्र राज्यधुरोद्वहनादिसादृश्यात् पितृसन्निधौ श्रूयमाणस्य स्थानतस्तद्गौर- वाभ्युपपत्तिः। ६. समाख्यातो यथा- सच्चं सण्णा धण्णा जा तइआ केसवेण गिरिधरणे। गुरुभारवावडेण वि तिरिअं अच्छं चिरं दट्ठा ।। ८७।। (सत्यं संज्ञा धन्या या तदा केशवेन गिरिधरणे। गुरुभारव्यापृतेनापि तिर्यगक्षं चिरं दृष्टा ।।) अत्र धन्येति समाख्याबलात् सदैव तस्याः प्रियप्रसादपात्रत्व एव विनियोग:। एवमेतत्प्रधानविशेषभावाद् विनियोजकं प्रमाणषट्कम्। अत्रापि कर्मण: कारकस्य वा शेषभाव इति समानं पूर्वेण।

१. अत्र क्रमप्राप्तं वाक्यनिरूपणं ३२५२ मात्रिकायां नोपलभ्यते । २. सम्यक्=दम्यः

१२१६ शृङ्गारप्रकाशे

(३. प्रयोगविधिप्रमाणानि -६) अवगते च प्रधानाङ्गभावे क्रमापेक्षा। तत्र प्रयोगविध्यपेक्षितप्रतिपादकानि श्रुत्यर्थादीनि षट् प्रमाणानि श्रुतिः, अर्थः, पाठः, स्थानं, मुख्यं, प्रावृत्तिकमिति। पौर्वापर्येणानुष्ठानं क्रमः। स १. श्रौतो यथा-(रघु. ६.५०) सम्भाव्य भर्तारममुं युवानं मृदुप्रवालोत्तरपुष्पशय्ये। बृन्दावने चैत्ररथादनूने निर्विश्यतां सुन्दरि यौवनश्रीः ।८८।। अत्र सम्भाव्येति पूर्वकाले क्त्वाश्रुतेः श्रौतः क्रमः। २. आर्थो यथा-(गास. ४.२७) ईसं जणेंति दावेंति वम्महं विप्पिअं सहावंति। विरहे ण देंति मरिउं अहो गुणा तस्स बहुमग्गा ॥ ८९॥ (ईर्ष्यां जनयन्ति दर्शयन्ति/वर्धयन्ति मन्मथं विप्रियं साहयन्ति। विरहे न ददति मर्तुमहो गुणास्तस्य बहुमार्गाः ।।) अत्र पूर्वं मन्मथवृद्धिस्तत ईर्ष्या, प्राङ्मरणाभावः, ततो विप्रिय- सहिष्णुत्वमित्यार्थ: क्रमः, यथा 'अग्निहोत्रं जुहोति', 'यवागूं पचति' इति। ३. पाठक्रमो यथा-(रघु. ६.६३) अनेन कल्याणि! करे गृहीते महाकुलीनेन महीव गुर्वी। रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशस्सपत्नी भव दक्षिणायाः ॥९०॥ अत्र पृथ्वीसामान्याद् दक्षिणासाधर्म्याच्च पूर्वं पतित्वं पश्चात्करग्रहणमित्यर्थे प्राप्ते पाठसामर्थ्यात् पूर्वं करग्रहणं ततः पतित्वमिति क्रमः। ४. स्थानक्रमो यथा-(गास. ३.६२) सा तुह कएण बालअ णिच्चं घर-दार-तोरण-णिसण्णा। ओसूसइ वंदणमालिअ व्व दिअह च्चिअ वराई । ९१॥ (सा तव कृतेन बालक! नित्यं गृहद्वारतोरणनिषण्णा। अवशुष्यति वन्दनमालिकेव दिवस एव वराकी ।।) अत्र गृहद्वारतोरणनिषण्णत्वेन वन्दनमालासन्निधेः दिने दिने सापि शुष्यति कृशायते रणरणायते चेति क्रम:।

पञ्चविंश: प्रकाश: १२१७

५. मुख्यक्रमो यथा-(गास. ३.४४) वेविर-सिण्ण-करंगुलि-परिग्गह-क्खलिअ-लेहणीमग्गे। सोत्थि च्चिअ ण समप्पइ पिअसहि लेहंमि किं लिहिमो ॥ ९२॥ (वेपनशीलस्विन्नकराङ्गुलिपरिग्रहस्खलितलेखनीमार्गे - स्वस्त्येव न समाप्यते प्रियसखि! लेखे किं लिखाम: ॥) अत्र स्वस्तिशब्दस्य माङ्गलिकत्वेन मुख्यत्वाल्लेखे प्राङ्निवेशस्ततो व्यवहितस्थाननाम्नोरथ प्रतियोगिनोऽनन्तरमक्षरस्य, ततः सन्देशस्येति क्रमः। ६. प्रावृत्तिकक्रमो यथा-(गास. ५.२५) पढमं वामणविहिणा पच्छा हु कओ विअंभमाणेण। थणजुअलेण इमीए महुमहणेण व्व बलिबंधो।९३॥ (प्रथमं वामनविधिना पश्चात् खलु कृतो विजृम्भमाणेन । स्तनयुगलेनैतस्या: मधुमथनेनेव बलिबन्धः ।।) अत्र त्रिविक्रमप्रवृत्तावपि स्तनप्रवृत्तावपि (च) प्राग् वामनत्वं, ततो विजृम्भणं, पश्चाद् बलिबन्ध इति क्रमः। सिद्धेषु च भेदाङ्गाङ्गिभावक्रमेषु शब्दानामनेकार्थत्वेन कदाचिद् यौगपद्येनार्थानामनुष्ठेयत्वादिप्राप्तौ तदर्थं निर्धारणापेक्षा।

(४. अधिकारविधिप्रमाणानि -६) तत्राधिकारविध्यपेक्षितानि समस्तानेकार्थशब्दसाधारणाद्यर्थप्रकरणादीनि षट्प्रकाराणि- 'अर्थ:, प्रकरणं, लिङ्गम्, औचित्यं, देश:, काल' इति। निर्धारणं विभागतः पृथक्करणम्। तद्- १. अर्थतो यथा-(सक. ४.२३०) गतिर्वेणी च नागेन वपुरूरू च रम्भया। पाणी प्रवालैरोष्ठौ च तस्यास्तुल्यत्वमाययुः ॥९४॥ अत्र गतिर्गजसदृशी, वेणी सर्पसदृशी, वपुः सुरस्त्रीसदृशं, ऊरू कदलीसदृशौ, पाणी पल्लवोपमौ, ओष्ठौ विद्रुमोपमाविति अर्थतोऽनेकार्थशब्दार्थविभागः। २. प्रकरणाद् यथा- लच्छीए मुद्धकुवलअदलुज्जला जलहि-महण-विरमम्मि। दिट्ठी जअइ सअंवरमाल व्व हरिम्मि णिवडंती ।।९५।।

१२१८ शृङ्गारप्रकाशे

(लक्ष्म्या मुग्धकुवलयदलोज्ज्वला जलधिमथनविरमे। दृष्टिर्जयति स्वयंवरमालेव हरौ निपतन्ती ।।) अत्र लक्ष्मीस्वयंवरणप्रकरणतो हरिशब्देन विष्णुरुच्यते। ३. लिङ्गतो यथा- कलहोलुज्जलगोरं कलहोअसिआसु सरअराईसु। चुंबंति अद्धअच्छं विअत्त/द्ध-जुअईमुहं धण्णा ॥९६॥ (कलधौतोज्ज्वलगौरं कलधौतसितासु शरद्रात्रिषु । चुम्बन्ति अर्धक्षं विदग्ध/विवृतयुवतीमुखं धन्या:।।) अत्र गौरसितशब्दाभ्यां कलधौतशब्दस्य स्वर्णरौप्यवाचकत्वेन यथाक्रमं युवतिमुखशरद्विभावर्योरुपमानविभागः। ४. औचित्यतो यथा-(रघु. ६.८३) सा चूर्णगौरं रघुनन्दनस्य धात्रीकराभ्यां करभोपमोरूः। आसञ्जयामास यथाप्रदेशं कण्ठे गुणं मूर्तमिवानुरागम् ॥९७॥ अत्राङ्गनारूपमौचित्यात्। करभशब्देन धनुःकोट्यग्रभागो विधीयते, नोष्ट्रावयव इति। ५. देशतो यथा- पउमप्पहं दिअं कं मअच्छि पुंडरिअपुंडरीएण। करसंधिएण मग्गसि पुंडरीअसमाउले रण्णे । ९८॥ (पद्मप्रभं द्विजं कं मृगाक्षि! पुण्डरीकपुण्डरीकेण। करसंहितेन मार्गयसि पुण्डरीकसमाकुले अरण्ये ।।) अत्र देशतः पुण्डरीकशब्दोऽरण्यविशेषणे व्याघ्रमाह, करस्थाने पद्ममातपत्रस्थाने छत्रमिति विभाग:। ६. कालतो यथा-(गास. १.६४) उअरि-दर-दिट्ठ-खण्णुअ-णिलीण-पारावआणं विरुएहिं। णित्थणइ जाअविअणं सुलाहिण्णं व देवउलं ॥ ९९।। (उपरि-दर-दृष्ट-शङ्कु-निलीन-पारावतानां विरुतैः । निस्स्तनति जातवेदनं शूलाभिन्नमिव देवकुलम् ।।)

पञ्चविंश: प्रकाश: १२१९

यथा वा-(गास. २.९) पालेइ अच्छभल्लं व उअह कुग्गामदेउलद्दारे। हेमंतआलपहिओ विज्झाअंतं पलालग्गिं ॥१०० ॥ (पाटयत्यच्छभल्लमिव पश्यत कुग्रामदेवकुलद्वारे। हेमन्तकालपथिको विध्मायमानं पलालाग्निम् ।।)

X X XX (त्रुटिरत्रेति-राघवजोशेरौ)

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे पूर्वानुरागविप्रलम्भप्रकाशनो नाम ।। पञ्चविंशः प्रकाशः ॥२५॥१

१. अत्र निध्येयम्- षड्विंश: प्रकाशो नोपलब्ध इति रा.जो.। वयं पुनरेवं प्रतिपद्यामहे यत् पञ्चदशस्य प्रकाशस्यान्तिम ८८० पृष्ठगतं नायिकानिरूपणमारभ्य ९३७ पृष्ठं यावद् ५५ पृष्ठात्मको भाग एक: स्वतन्त्रः प्रकाशः, पुष्पिकाया अपि तत्र लाभात्। एवं षोडशस्य सप्तदशत्वमग्रे चैकसंख्याया वृद्धे: १-३६ प्रकाशात्माऽसौ ग्रन्थ: पूर्ण एव, संख्याङ्कन एव तु पाण्डुग्रन्थलेखका अभ्राम्यन्त। मुद्रितं मुद्रणीयं मुद्रितं मुद्रणीयं

पृ०८६२-८४६ १५ २० २१

पृ० ८७७-९३४ १६ २१ २२

१६ १७ २२ २३

१७ १८ २३ २४

१८ १९ २४ २५

१९ २० २५ २६ अस्मन्निर्मितस्तु षङ्विंश: प्रकाश: प्रथमपरिशिष्टे (पृ. १-२४) द्रष्टव्योऽत्रैव। रे.

अथ शृङ्गारप्रकाशे सप्तविंश: प्रकाश: सङ्केतप्रकाश: आदौ त्रुटि:]

सङ्केतापचारो यथा-(गास. ५.१५) चोरिअरअसद्दालुइ मा पुत्ति ब्भमसु अंधआरम्मि। अहिअअरं लक्खिज्जसि तमभरिए दीवअ सिहव्व ।।१॥। (चौर्यरतश्रद्धाशीले मा पुत्रि भ्रमान्धकारे। अधिकतरं लक्ष्यसे तमोभृते दीपकशिखेव ।।) यथा वा- हलिअ-सुआ-मुह-ससिकंति-पहअ-तिमिरम्मि इअ हअग्गामे। आँ मामि कह वसिज्जइ संकेअअभंगदूमिआसाहिं ॥२॥ (हालिकसुतामुखशशिकान्तिप्रहृततिमिरे इह हतग्रामे। हे मातुलानि! कथमुष्यते सङ्केतक-भङ्ग-दूनाशाभिः ॥ सङ्केतमनोरथो यथा-(गास. २.६५) फलही-वाहण-पुण्णाहमंगलं लंगले कुणंतीए। असईअ मणोरहगब्भिणीए हत्था थरहरंति ।।३।। (कार्पासीकषण-पुण्याहमङ्गलं लाङ्गले कुर्वत्याः । असत्या मनोरथगर्भिण्या हस्तौ थरथरायेते ।।) यथा वा- अंतोहुत्तं डज्झइ छिंदंते देअरे णइ-करंजं। हिअअब्भइअमणोरहाणँ वि परंमुही सुण्हा ॥ ४॥ (अन्तरभिमुखं दह्यते छिन्दति देवरे नदीकरञ्जम् । हृदयाभ्यधिकमनोरथानामपि पराङ्मुखी स्नुषा ।।)

सप्तविंश: प्रकाश: १२२१

सङ्केतोत्कण्ठा यथा- संकेअऊसुअमणो गहवइ-धूआ-कडक्ख-सण्णइ/सच्चविओ। तंबं गअं ण वेअइ गोवालो अंबरं दुहइ ॥।५॥ (सङ्केतोत्सुकमना गृहपतिदुहितृकटाक्षसंज्ञापितः/दृष्टः । ताम्रां गतां न वेत्ति व्रीडया अम्बरं दोग्धि ।।) यथा वा-(वल. ४९६, गास. ८६८वे.) संकेअकुडुंगुड्डीणसउणिकोलाहलं सुणंतीए। घरकम्मवावडाए वहुएँ सीअंति अंगाइं । ६।। (सङ्केतकुडुड्गोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः । गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्ति अङ्गानि ।।) सङ्केतहर्षणं यथा- ओच्चेइ/अच्चइ जा कुसुंभं, ताव च्चिअ पुत्ति पुल्लिआ उव्वा। मग्गेण मुहुवलंती कल्लाणपरंपरा तुज्झ ।। ७।। (अवचिनोति/अर्चयति यावत् कुसुम्भं तावदेव पुत्रि फुल्लितापूर्वा। मार्गेण मुहुर्वलन्ती कल्याणपरम्परा तव।।) यथा वा- सिल्लिरि गुलिमे गामे वोद्रहपइरमि पुत्ति दिण्णासि। रज्जअ पग्गबंसं तुग्गमाअं मुहुत्थिच्चिहिसिं ॥ ८।। (सिल्लिरिगुलिमे ग्रामे तरुणपुरुषप्रचुरे पुत्रि! दत्तासि।) कु. सङ्केताश्वासो यथा-(गास. १.९) किं रुअसि ओणअमुही धअलाअंतेसु सालिछेत्तेसु। हरिआलमंडिअमुही णडि व्व सणवाडिआ जाआ ॥ ९॥ (किं रोदिष्यवनतमुखी धवलायमानेषु शालिक्षेत्रेषु । हरितालमण्डितमुखी नटीव शणवाटिका जाता ।।) यथा वा-(वल. ४७२) आसण्णकुडुंगे जुण्णदेअउले बहुजुआणसंकिण्णे। थेरो त्ति पई मा रुअसु पुत्ति दिण्णासि सुग्गामे ।१०॥ (आसन्नकुडुङ्ग जीर्णदेवकुले बहुयुवसङ्कीर्णे। स्थविर इति पतिः मा रुदिहि पुत्रि! दत्तासि सुग्रामे ।।)

१२२२ शृङ्गारप्रकाशे

सङ्केतागमो यथा-(गास. २.७१) गोलाणईएँ तूहे चक्खंतो राइआए पत्ताइं। उप्पडइ मक्खडो कोक्खएइ पोट्टं च पिट्टेइ ।। ११।। (गोदावरीनद्याः कच्छे चर्वयन् राजिकायाः पत्राणि। उत्पतति मर्कटः खोखाशब्दं करोत्युदरं च ताडयति ।।) यथा वा-(गास. ६.३१) ओसरइ धुणइ साहं को/खोक्खामुहलो पुणो समुल्लिहइ। जंबूपलं ण गेहणइ भमरो त्ति कई पढमडक्को ॥१२॥ (अपसरति धुनोति शाखां खोखामुखरः पुनः समुल्लिखति। जम्बूफलं न गृह्णाति भ्रमर इति कपिः प्रथमदष्टः ॥) सङ्केतभ्रंशो यथा-(गास. २.८०) सामाइ सामलीए अद्धच्छिपलोइरीए मुहसोहा। जंबूदल-कअ-कण्णावअंस-भमिरे हलिअउत्ते ॥१३।। (श्यामायाः श्यामलायतेऽर्धाक्षिप्रलोकनशीलाया मुखशोभा। जम्बूदलकृतकर्णावतंसभ्रमणशीले हलिकपुत्रे ।I) यथा वा- गण्हाइ मणो हलिअस्स अउअणा णिअपइस्स पच्चक्खं। दुम्मण-मुहस्स वाणीरमंजरिं देइ दिअरस्स ॥१४॥ {गृहणाति मनो हालिकस्य असती निजपतेः प्रत्यक्षम् । दूनमुखाय वानीरमञ्जरीं ददाति देवराय ॥ सङ्केतविघ्नो यथा-(गास. ५.१६) वाहित्ता पडिवअणं ण देइ रूसेइ एक्कमेक्कस्स। असई कज्जेण विणा पइप्पमाणे ईकच्छे॥१५॥ (व्याहृता प्रतिवचनं न ददाति रुष्यत्येकैकस्य । असती कार्येण विना प्रदीप्यमाने नदीकच्छे ।।) यथा वा-(गास. २.४) णिप्पच्छिमाइँ असई दुक्खालोआइँ मुहुअपुप्फाइं। चीए बंधुस्स व अट्ठिआइँ रुइरी समुच्चिणइ ॥१६॥

सप्तविंश: प्रकाश: १२२३

(निष्पिष्टान्यसती दुःखालोकानि मधूकपुष्पाणि । चितायां बन्धोरिवास्थीनि रोदनशीला समुच्चिनोति ।।) सङ्केतोपघ्नो यथा-(गास. ४.६५) आअण्णेइ अडअणा कुडुंग-हेट्ठम्मि दिण्णसंकेआ। अग्गपअपेल्लिआणं मम्मरअं जुण्णपत्ताणं ॥१७॥ (आकर्णयत्यसती कुञ्जाधो दत्तसङ्केता । अग्रपदप्रेरितानां मर्मरकं जीर्णपत्राणाम् ।।) यथा- अण्णासंकाए तमंधआरवाअण्णपवणेण्णि। सत्तिणिऊहंतिच्चिअ हसई तेणमहकाआ ॥१८॥ सङ्केतभङ्गो यथा- चिंतेहि अंगसंगो वस्सअण्णिण्णिअंणिउवाअं। सा उण तलहीपा. णतेण दड्ढा तुसारेण ॥१९॥ यथा वा-(गास. १.८) अत्ता तह रमणिज्जं अम्ह गामस्स मंडणीभूअं। लुअ-तिलवाडिसरिच्छं सिसिरेण कअं बिसिणिसंडं ॥ २०॥ (श्वश्रु! तथा रमणीयमस्माकं ग्रामस्य मण्डनीभूतम् । लूनतिलवाटीसदृशं शिशिरेण कृतं बिसिनीषण्डम् ।।) सङ्केतानुषङ्गो यथा- वच्छइ णइतेच्छनुकुमोप्पिआहवाहे पहम्ममाणीए। सण्णजुआणो कीरइ गामो च्चिअ हलिअधूआए ।। २१।। शून्य (? सर्व) युवक: क्रियते ग्राम एव हालिकदुहित्रा} कु. यथा वा- ओसएवसंतकासअसिडिलिअलंगलविलाहि गामाहि। अण्णततोणीआभोइए सण्णलोआ गहपइस्स ॥२२॥ सङ्केताशयो यथा- दिट्ठम्मि घरपरोहडबालकरंजं पइम्मि सिंचंते । अण्णोण्णपेसिअच्छं दिअरेण बहुण्णिआ हसइ ॥२३।

१२२४ शृङ्गारप्रकाशे

(दृष्टे गृहपश्चाद्भाग/पश्चिमाङ्गण-बालकरञ्जं पत्यौ सिञ्चति । अन्योन्यप्रेषिताक्षं देवरेण भ्रातृजाया हसति ।।) यथा वा-(गास. ८७६वे.) ठाणे ठाणे वलिआ वलणे वलणे सवेअसकुडुंगा। ण गओ सि अम्ह गामं दिअर ण दिट्ठा तुए मुरला ।२४॥ (स्थाने स्थाने वलिताः वलने वलने सवेतसकुडुङ्गाः । न गतोऽसि अस्मिन् ग्रामे देवर! न दृष्टा त्वया मुरला ।।) सङ्केतोपशयो यथा- (सक. ३.११२) सो मुद्धमओ मअतण्हिआहिं तह दूमिओ हआसाहिं। जह सब्भावमईणं वि णईण परंमुहो जाओ ॥२५॥ (स मुग्धमृगो मृगतृष्णिकाभिस्तथा दूनो हताशाभिः । यथा सद्भावमयीष्वपि नदीषु पराङ्मुखो जातः ।।) यथा वा- अम्मणु-अंचणपुव्वं वणम्मि तह दूमिआ उ आसहिं। जह सा ण ठाइ हेट्ठे हु तस्स वि चूअविडवस्स ॥२६॥ (अनुगमनपूर्व वने तथा दुःखिता तु आशाभिः। यथा सा न तिष्ठति अधस्तात् खलु तस्यापि चूतविटपस्य।। सङ्केतप्रार्थना यथा-(गास. २.३) बहुपुप्फभरोणामिअ भूमीगअसाह सुणसु विण्णत्तिं। गोलातडविअडकुडंगमहुअ सणिअं गलिज्जासु ॥२७॥ (बहुपुष्पभरावनामितभूमीगतशाख शृणु विज्ञप्तिम् । गोदातटविकटनिकुंजमधूक शनैर्गलिष्यसि ।।) यथा वा- सिकतिलतलाः सान्द्रच्छायास्स्तनान्तविलम्बिनः शिशिरमरुतां लीलावासाः क्वणज्जलरङ्कवः । अविनयवती-निर्विच्छेद-स्मर-व्यय-दायिनः कथय मुरले! केनामी ते कृता निचुलद्रुमाः ॥२८॥

सप्तविंश: प्रकाश: १२२५

सङ्केतबहुमानो यथा-(गास ३.९५) (१२४८) चुंबइ वासिण्णमुही दइअकओलं व पंडुरच्छाअं। असई णिहुवणवडपाअवस्स वाआणिअं पत्तं ।। २९।। (चुम्बति वा स्विन्नमुखी दयितकपोलमिव पाण्डुरच्छायम् । असती निधुवनवटपादपस्य वातानीतं पत्रम् ॥ यथा वा-(गास. ६.५६) गामंगण-णिअलिअ-कण्हवक्ख वड तुज्झ दूरमणुलग्गो। तित्तिल्ल-पडिक्खक-भोइओ वि गामो सुहं वसइ ॥३०॥ (ग्रामाङ्गणनिगडितकृष्णपक्ष वट तव दूरमनुलग्नः । दौःसाधिक-प्रतीक्षक-भोगिकोऽपि ग्रामः सुखं वसति ।।) सङ्केतवात्सल्यं यथा- जं जं तणगअं पि वपू .. मत्तणिअच्छएअसअं। आणंदवाहणिब्भरभरिअच्छी वेतसकुडुंगं ।। ३१।। यथा वा- बद्धावेउं इच्छइ पंसुलि गामसण्णे रण्ण-छेत्तेसु । मुग्गस्स कण्णसरिच्छं दीसइ वण्णं पलाअस्स ॥३२॥ {वर्धापयितुमिच्छति पांसुली ग्रामशून्येषु अरण्यक्षेत्रेषु । मार्गस्य कर्णसदृक्षं दृश्यते पर्णं पलाशस्य ॥] सङ्केतानुक्रोशो यथा-(गास. १.३७) तालूर-भमाउल-खुडिअ-केसरो गिरिणईए पूरेण। दरबुड्डुब्बुड्डुणिबुडुमहुअरो हीरइ कलंबो। ३३॥ (जलावर्तभ्रमाकुलखण्डितकेसरो गिरिणद्याः पूरेण। दरमग्नोन्मग्ननिमग्नमधुकरो ह्ियते कदम्बः ॥) यथा वा- जइ मग्गिअण्णसरिअंजेण जहिच्छाइद्दिअं सुरअं। ताए एणिसच्चेण भम्मए रक्ख वाणीरं ॥३४॥

१२२६ शृङ्गारप्रकाशे

सङ्केताक्षेपणं यथा-(गास. २.६७) भज्जंतस्स वि तुह सग्गगामिणो णइ-करंज-साहाओ। पाआ अज्ज वि धम्मिअ तुह कहँ धरणिं चिअ छिवंति ॥३५।। (भञ्जतोऽपि तव स्वर्गगामिनो नदीकरञ्जशाखाः । पादावद्यापि धार्मिक! तव कथं धरणीमेव स्पृशतः ।।) यथा वा-(गास. ६. ५३) एद्दहमेत्ते गामे ण पडइ भिक्ख त्ति कीस मं भणसि। धम्मिअ! करंजभंजअ जं जीअसि तं पि दे बहुअं ॥ ३६॥ (एतावन्मात्रे ग्रामे न पतति भिक्षेति किमिति मां भणसि । धार्मिक! करञ्जभञ्जक! यज्जीवसि तदपि ते बहुकम् ॥।) सङ्केताभिरक्षा यथा-(गास. २.६६) पहिउल्लूरणसंकाउलाहिं असईहिं बहलतिमिरस्स । आलिंपणेण णिहुअं वडस्स सित्ताइँ पत्ताइं ॥३७॥ (पथिकोच्छेदनशङ्काकुलाभिरसतीभिर्बहुलतिमिरस्य। आलेपनेन निभृतं वटस्य सिक्तानि पत्राणि ।।) यथा वा-(गास. २.७५) भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणहो अज्ज मारिओ देण। गोलाणईकच्छकुडुंगवासिणा दरिअसीहेण ॥ ३८। (भ्रम धार्मिक! विस्रब्धः स शुनकोऽ्द्य मारितस्तेन । गोदानदीकच्छकुडुङ्गवासिना दृप्तसिंहेन ।।) सङ्केततात्पर्यं यथा- अससिऊमसंतेहिं उब्बुटठइ तह णिउड्डमाणंमि। संकेअकुडुंगे अडअणाए हिअअम्मि लिक्खत्तं ।। ३९।। यथा वा- खुज्जंति जडंतेहिं पल्लविआ होंति पल्लवतेहिं। गामा सण्ण पलासेहि पंसुलीहिअअसब्भावा ।४०॥ (कुब्जन्ति शीर्यमाणैः पल्लविता भवन्ति पल्लवद्धिः । ग्रामासन्न-पलाशैः पांसुली-हृदय-सद्भावाः ।।)

सप्तविंश: प्रकाश: १२२७

सङ्केतोपजापो यथा- उम्मूलंती जह तीरतरुवणिं वहसि तह अहं मण्णे। होहिसि तुमं पि मुरले गंगव्व तवस्सिपरिवारा ॥।४१।। (उन्मूलन्ती यथा तीरतरुवनी वहसि तथाहं मन्ये। भविष्यसि त्वमपि मुरले! गङ्गेव तपस्विपरिवारा ।।) यथा वा-(गास. ७६०वे.) रअणाअरस्स साहेमि णम्मए अज्ज मुक्कदक्खिण्णा। वेअसलदाघरंतं णीआ जं तुं सि पूरेण ।। ४२।। (रत्नाकरस्य शंसामि नर्मदे! अद्य मुक्तदाक्षिण्या। वेतसलतागृहान्तं नीता यत्त्वमसि पूरेण ।।) सङ्केतोपालम्भो यथा- एसा ते मज्जाआ मुद्धसहावाअ पअसिसिराअ। जेण मुरले! वहसि पाणीअं जत्थ हि कुडुंगो ।४३॥ (एषा ते मर्यादा मुग्धस्वभावायाः पयश्शिशिरायाः । येन मुरले! वहसि पानीयं यत्र हि कुडुङ्ग: ।।) यथा वा- तं कत्थ गअं तुह तरुण-तीर-वाणीर-भंजण-समत्थं। णवऊरजलं कावेरि अग्ग/अज्ज कच्छे पइप्पंते ॥४४॥ (तत् कुत्र गतं तव तरुणतीरवानीरभञ्जनसमर्थम् । नवपूरजलं कावेरि! अग्र/अद्य कच्छे प्रदीप्यमाने ।।) सङ्केतविप्रलम्भो यथा-(गास. ३.९५) गामवडस्स पिउच्छा आवंडुमुहीणं पंडुरच्छा/ज्झाअं। हिअएण समं असईणँ पडइ वाआहअं पत्तं ॥४५॥ (ग्रामवटस्य पितृष्वस आपाण्डुमुखीनां पाण्डुरच्छायम् । हृदयेन सममसतीनां पतति वाताहतं पत्रम् ।।) यथा वा- करइ घणवामणविअडसाहाइ जणजणिअपरिओसं। जणसेविअवेडसिं तणअ पक्खओ केण छिणासि ॥४६॥

१२२८ शृङ्गारप्रकाशे

(घनवामनविकटशाखाभिः जनजनितपरितोषाम् । जनसेवितवेतसीं तनय पक्षयो: केन छिनत्सि ।। सङ्केताशीर्यथा- असईएँ बंधव घण-विअड-साहा-पत्तल जल-आसण्ण । दिअहे वि णिसामुहसम कुडुंग जिवेहि मह जीएण ।।४७।। (असत्या बान्धव! घनविकटशाखापत्रल जलासन्न। दिवसेऽपि निशामुखसम! कुडुङ्ग! जीव मम जीवितेन ।।) यथा वा- जह इच्छा तह रमिअं ण अ गहिआ अज्ज/ज्झ जुवसंगहणे। तुह तावि तीरकुडुंग खुणएहिं विडज्झिस्सं ॥४८॥ (यथेच्छा तथा रमितं न च गृहीता अद्या यूपसंग्रहणे। तव तापि तीरलताकुञ्जस्थाणुकैर्विधक्ष्यामि ।।) सङ्केतप्रश्नो यथा- पढमुल्लअवासोल्लाइ बहलमअरंदसुरभिगंधाइ। गोले कुडुंगजुआइ कह ण णमिमो तुह पुलिणाइँ ।४९। (प्रथमवर्षार्द्राणि बहुलमकरन्दसुरभिगन्धीनि। गोदे! कुडुङ्गयुतानि कथं न नमामस्तव पुलिनानि ।।) यथा वा-(गास. ४.४८) अंगाणं तणुआरअ सिक्खावअ दीहरोइअव्वाणं। विणआइक्कमआरअ मा मा णं पम्हरिज्जासु ।। ५०। (अङ्गानां तनुकारक! शिक्षक! दीर्घरोदितव्यानाम् । विनयातिक्रमकारक! मा मा एनां प्रस्मरिष्यसि ।।) विरहविसूरणं यथा-(लीलावई ५६९) पेरिज्जंतो पुव्वकएहिं कम्मेहिं केहिं वि वराओ। सुहमिच्छंतो दुस्सहजणाणुराए जणो पडइ ॥ ५१॥ (प्रेर्यमाण: पूर्वकृतैः कर्मभिः कैरपि वराकः । सुखमिच्छन् दुस्सहजनानुरागे जनः पतति ।।)

सप्तविंश: प्रकाश: १२२९

यथा वा-(वल. ३३१) आरंभो जस्स इमो णीसासाआस-सोसिअ-सरीरो। 'परिणाहो कहं होहिइ ण आणिमो दड्ढपेम्मस्स ॥ ५२॥ (आरम्भो यस्यायं निःश्वासायासशोषितशरीरः । परिणाम: कथं भविष्यति न जानीमो दग्धप्रेम्णः ।।) सखीसम्प्रश्नो यथा-(गास. ४.५६) वअणे वअणम्मि चलंत-सीस-सुण्णावहाण-हुंकारं। सहि देंत्ती णीसासंतरेसु कीस म्ह दूमेसि ॥५३॥ (वचनेषु चलच्छीर्षशून्यावधानहुङ्कारम् । सखि ददती निःश्वासान्तरेषु किमित्यस्मान् दुनोषि? ।) यथा वा-(लीलावई ४९९) अण्णं जं णूमिज्जइ एअं पुण सुअणु वम्महरहस्सं । साहिज्जंतं ण तहा गुप्पंतं जह फुडीहोइ ॥ ५४॥ (अन्यद् यद् गुप्यते एतत् पुनः सुतनु! मन्मथरहस्यम् । कथ्यमानं न तथा गुप्यमानं यथा स्फुटीभवति ।।) इतिवृत्ताख्यानं यथा- अज्ज सहि सो जुआणो उवइट्ठो मुरलमुत्तरंतीए। संकेअ-पअडण-भअ-च्छलेण एआहि वाआहि ॥ ५५॥ (अद्य सखि! स युवा उपदिष्टो मुरलामुत्तरन्त्या । सङ्केत-प्रकटन-भय-च्छलेन एताभिर्वाग्भिः ॥ यथा वा- दट्ठुं चिरं ण लद्धो मामि पिओ दिट्विगोअरगओ वि। दंडाहअ-वलिअ-हुअंग-वंक-रच्छे हअग्गामे ।५६॥ (द्रष्टुं चिरं न लब्धः सखि! प्रियः दृष्टिगोचरगतोऽपि । दण्डाहतवलितभुजङ्गवक्ररथ्ये हतग्रामे ।।) सखीशिक्षा यथा-(गास. ४. ५५) मा वच्च पुफ्फलाविर (लाई) देवा उअअंजलीहि तूसंति। गोआणईअ पुत्तअ सीलुम्मूलाइं कूलाइं ॥५७॥

१२३० शृङ्गारप्रकाशे

(मा व्रज पुष्पलवनशील! देवा उदकाञ्जलिभिस्तुष्यन्ति । गोदावर्याः पुत्रक! शीलोन्मूलानि कूलानि ॥) यथा वा- पुफुल्लंत-णिरंतर-तरुण-वंजुलावण-सिणिद्ध-कूलाए । गोलाणईएँ वसिरी सइ त्ति मा पुत्ति पत्तिअसु ॥५८।। (फुल्लद्-निरन्तर-तरुण-वञ्जुल-वनस्निग्धकूलायाः । गोदानद्या वसनशीला सतीति मा पुत्रि प्रतीहि ।।) ध्वान्तप्रतीक्षा यथा-(गास. ३.४९) अज्ज मए गंतव्वं घणंधआरे वि तस्स सुहअस्स । बाला णिमीलिअच्छी पअपरिवाडिं घरे कुणइ ।५९॥ (अद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारेऽपि तस्य सुभगस्य। बाला निमीलिताक्षी पदपरिपाटीं गृहे करोति ।।) यथा वा-(मेघ. ९९) गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्त रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः । सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वीं तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा च भूर्विक्लबास्ताः ॥६०॥ ध्वान्तानुशोचनं यथा- हारीहाउसहाबहुलपओसह-णिसा 1 मज्झवहाउ बंधव घणदुद्दिणकत्थ दीसिहसि ॥ ६१॥ यथा वा- पेदुद्देसेसु परोहडेसु हट्टेसु गामरच्छासु। विरलअरालंधआर सार/हअ केण मुसिओसि ॥६२॥ (प्रेतोद्देशेषु गृहपश्चाद्भागेषु हद्टेषु ग्रामरथ्यासु। विरलतरान्धकार कथय केन मुषितोऽसि ।।) ध्वान्तसत्कारो यथा-(गौव. ४०६) गअणं अ मत्तमेहं धारालुलिआइ भुवणाइ। णिरहंकारमिअंका हरंति णीलाओ वि णिसा ॥६३॥

सप्तविंश: प्रकाश: १२३१

(गगनं च मत्तमेघं धारालुलितानि भुवनानि। निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः । यथा वा- ण तहा सही, ण दूई, ण जणं, णेइ णईअडकुडुंगं। जह तमणिवहो सहि! णिद्धबंधवो बंधइजणस्स ॥ ६४॥ (न तथा सखी न दूती न जनो नयति तटकुडुङ्गम् । यथा तमोनिवह: सखि! स्निग्धबान्धवो बन्धकीजनस्य ।।) चन्द्रिकाभिसरणं यथा-(गास. ७.७) गम्मिहिसि तस्स पासं सुंदरि! मा तूरसु सुअणु वड्ढउ मिअंको। दुद्धे दुद्धं विअ चंदिआइ को पेच्छइ मुहं ते।।६५।। (गमिष्यसि तस्य पार्वं सुन्दरि! मा त्वरस्व सुतनु! वर्धतां मृगाङ्क: । दुग्धे दुग्धमिव चन्द्रिकायां कः प्रेक्षते मुखं ते ।।) यथा वा- अविहाविज्जंतो च्चिअ गुरुपुरओ पिअअमं समल्लिअइ। जोण्हा-सवण्ण-पड-बहलंग-ठिओ कामिणी-सत्थो ॥६६॥ (अविभाव्यमान एव गुरुपुरतः प्रियतमं समालीयते। ज्योस्ना-सवर्ण-पट-बहलाङ्ग-स्थितः कामिनीसार्थ: ॥ चन्द्रिकानिर्वेदो यथा- बहुअं कलंकहरिअं थोवं चिअ णिम्मलं हआसस्स । चंदस्स तह वि माए ण अप्पिणा सामला जोण्हा ॥६७॥ (बहुकं कलङ्कहृतं स्तोकमेव निर्मलं हताशस्य। चन्द्रस्य तथापि मातर्न आत्मना श्यामला ज्योत्स्ना ।।) यथा वा-(गास. ६.८१, ५.९१) केत्तिअमेत्तं होहिइ माए जोण्हाजलं णह-सरम्मि। जं चंद-पणालोज्झर-णिवह-पडंतं ण णिट्ठाइ ।६८। (कियन्मात्रं भविष्यति मातर्ज्योत्स्नाजलं नभस्सरसि। यच् चन्द्रप्रणाल-निर्झर-निवह-पतन्न निस्तिष्ठति ।।)

१२३२ शृङ्गारप्रकाशे

चन्द्रोदयनिन्दा यथा- पिअसंगमो अहव्वाए अज्ज संपडइ ताव मे कत्तो। जाजिअइ गहिअकरणिअरखिक्खिरो चंदचंडालो ॥ ६९॥ (प्रियसङ्गमोऽभव्याया अद्य संपतति तावन्मे कुतः । यावज्जीवति गृहीतकरनिकरो रात्रिंचर: चन्द्रचण्डाल: ।।) यथा वा- मुहमेत्तेण वराओ राहू किं कुणइ दद्धचंदस्स । जो मीणमअरकक्कउसविच्छुअसीहेहि वि णिग्गओ॥ ७०॥ (मुखमात्रेण वराको राहुः किं करोति दग्धचन्द्रस्य। यो मीन-मकर-कर्क-वृष-वृश्चिक-सिंहैरपि निर्गतः ।) चन्द्रतिरस्कारो यथा- चंद तुमं ण गणिज्जसि जाव इमो बहलपत्तलच्छाओ। उव्वूढकण्हपक्खो वाससहस्सं वडो जिअइ॥ ७१॥ (चन्द्र त्वां न गणयिष्यामः, असौ बहलपत्रलच्छायः । उद्धूतकृष्णपक्षो यावद् वर्षसहस्त्रं वटो जीवति ।।) यथा वा- गहकल्लोल त्ति तुमं इट्ठो असईण जह वि दप्पो सि। अब्भुपिसाअकणगहिअं मा मुहअसु गहपइअँ ॥ ७२॥ अभिसारणसाध्वसं यथा-(गास. २.८७) आअस्स किं णु काहं कि वोच्छं कह णु होहिइ इमं ति। पढमुग्गअ/ल्लअसाहसकारिआएँ हिअअं धडधडेइ ।। ७३।। (आगतस्य किं नु करिष्यामि किं वक्ष्यामि कथं नु भविष्यतीदमिति। प्रथमोद्गतसाहसकारिकाया हृदयं धडधडायते ।।) यथा वा-(गास. ३.१८) बहुआएँ णइणिउंजे पढमुग्गअ-सील-खंडण-विलक्खं। उड्डेइ विहंगउलं हा हा पक्खेहिं वि भणंतं । ७४॥ (वध्वा नदीनिकुञ्जे प्रथमोद्गतशीलखण्डनविलक्षम् । उड्डयते विहङ्गकुलं हा हा पक्षैरिव भणत् ।।)

सप्तविंश: प्रकाश: १२३३

अभिसरणोत्साहो यथा- आरूढविस्फुरितचापमनोजराजे सज्जीकृते सुदृढसङ्गमसङ्गरा च। उच्चैर्नितम्बजयहस्तिनि वल्लभेष्टं यत् तत् प्रिया सरभसं निबिडं चकार ।७५॥। यथा वा-(अमरु. ७१) क्व प्रस्थितासि करभोरु! घने निशीथे प्राणेश्वरो वसति यत्र मनः-प्रियो मे। एकाकिनी वद कथं न बिभेषि बाले नन्वस्ति पुद्गितशरो मदनः सहायः ॥७६॥ अभिसारिकावृत्तान्तो यथा-(गास. ५.६१) उह संभमविक्खित्तं रमिअव्व-लेहलाएँ असईए। णवरंगअं कुडंगे धअं व दिण्णं अविणअस्स ।७७॥ (पश्य संभ्रमविक्षिप्तं रन्तव्य-लम्पटया असत्या। नवरङ्ग/क्तकं निकुज्जे ध्वजमिव दत्तमविनयस्य।।) यथा वा- तह कह वि हु सुरअं सरहसं कअं अडअणाए जाराओ। जह णिअडिंभं मोत्तुं पर-डिंभो आणिओ गेहं ।।७८।। (तथा कथमपि खलु सुरतं सरभसं कृतमसत्या जारात् । यथा निजडिम्भं मुक्त्वा परडिम्भ: आनीतः गेहम् ॥) वञ्चितावृत्तान्तो यथा-(गास. ४.१८) अह सा तहिं तहिं विअ वाणीरवणंमि चुक्कसङ्केआ। तुह दंसणं विमग्गइ पम्हट्ठ-णिहाण-ठाणं व ॥७९॥ (अथ सा तत्र तत्रैव वानीरवने विस्मृतसङ्केता। तव दर्शनं विमार्गति विस्मृतनिधानस्थानमिव ।।) यथा वा- वेदणिखातं/वेडस-खुडिअं किसलं कण्णे काऊण हलिअसोण्हाए। जाणाविओ सहासं दिअरो वंकाएँ दिट्ठीए ।। ८० ।। वितस-खण्डितं किसलयं कर्णे कृत्वा हालिकस्नुषया । ज्ञापित: सहासं देवरो वक्रया दृष्ट्या ॥}

१२३४ शृङ्गारप्रकाशे

परिभोगदर्शनं यथा- अज्झाएँ णव-णख-क्खअ-णिरीक्खणे गरुअजोव्वणुत्तुङ्गं । पडिमागअ-णिअ-णअणुप्पलच्चिअं होइ थणवद्ठ ।।८१।। (आर्याया नवनखक्षतनिरीक्षणे गुरुकयौवनोत्तुङ्गम् । प्रतिमागतनिजनयनोत्पलार्चितं भवति स्तनपृष्ठम् ।।) यथा वा-(गास. ३.९) णवि तह पढम-समाअम-सुरअ-सुहे पाविए वि परिओसो। जह वीअदिअससविलक्खलक्खिए वअणकमलम्मि ॥ ८२॥ (नापि तथा प्रथमसमागमसुरतसुखे प्राप्तेऽपि परितोषः । यथा द्वितीयदिवससविलक्षलक्षिते वदनकमले ।।) सखीव्याजगर्भा यथा-(सक. ४.८४) उरपेल्लिअ-वइकारिल्लआइ उच्चेसि दइअवच्छलिए। कंटअ-विलिहिअ-पीणुण्णअ-थणि उत्तम्म एत्ताहे॥ ८३॥ (उर:पीडितवृतिकारवेल्लीफलान्युच्चिनोपि दयितवत्सले। कण्टक-विलिखित-पीनोन्नत-स्तनि उत्ताम्येदानीम् ।।) यथा वा-(गास. ८८६वे.) कस्स वा ण होइ रोसो दट्ठूण पिआएँ सव्वणं अहरं। सभमरपउमग्घाइरि वारिअवामे सहसु एण्हिं।। ८४।। (कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्वा प्रियायाः सव्रणमधरम् । सभ्रमरपद्याघ्राणशीले वारितवामे सहस्वेदानीम् ।।) अविनयनिगूहनं यथा-(गास. ९५९वे.) उच्चिणसु पडिअकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसोण्हे। एस अवसाणविरसो ससुरेण सुओ वलअसद्दो ।। ८५।। (उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीः शेफालिकां हालिकस्नुषे। एष अवसानविरसो श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ।। यथा वा- अत्तघर/त्ताधरणेवच्छं ता इहि दिअरस्स पुत्तिअ अवेहि। तुह कम्म-वाव-उत्तण-तणुआए गलंति वलआइ। ८६॥

सप्तविंश: प्रकाश: १२३५

(आत्मगृह/धरनेपथ्यं तावद् इदं देवरस्य पुत्रिके! अपेहि। तव कर्मव्यापृतत्वतनुकायाः गलन्ति वलयानि।।) चिह्ननिह्नवो यथा- अत्तस्स पडिमा उअरत्थादपोरीए। बालअ धण्णोसि तुमं जेण जिअंती पिआ दिट्ठा ।। ८७।। (आत्मनः प्रतिमा उदरस्था X XI बालक धन्योऽसि त्वं येन जीवन्ती प्रिया दृष्टा ।।) यथा वा- ढक्कूंती अहरं पाआरेण/पावारएण हेमंतपवण-फुडिअंपि। अइ उजुए किलिस्ससि विजंपिउं दिअरजाआए ।। ८८।। (छादयन्त्यधरं प्रावारकेण हेमन्तपवनस्फुटितमपि। अयि ऋजुके क्लिश्यसि विजल्पितुं देवरजायया ।।) एवं सङ्केतदानादिशेषाकूपारपारगा। इत्युद्भेदसमाधानप्रच्छादनविशारदा ।।८९।। देशकालेङ्गिताकारभावोपायाभियोगवित् नारी नरेषु सर्वेषु नरो नारीषु सिद्ध्यति ।। ९०।। आविष्कृतोऽयमभियोगविधिर्यथावदातः पर पुनरमी रमणाप्तिपूर्वाः । पूर्वानुरागतरुपल्लव भूतदूतसम्प्रेषणप्रभृतयः प्रकटीक्रियन्ते ।।९१।।

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे अभियोगविधिप्रकाशो नाम । सप्तविंशः प्रकाशः ॥२७॥

अस्मिन् प्राकृतभोजे महाब्धिकल्पेऽनुभावपैशुनिकाः । प्रवहन्ति हन्त नद्यो निगूढभावा ध्वनिप्रेष्ठाः ।

अथ शृङ्गारप्रकाशे अष्टाविंश: प्रकाश: अभियोगविधिप्रकाश:

(दूतविशेषाः) स्वयं दर्शनस्यालाभे दूतसम्प्रेषणादयः। तेषु दूतसम्प्रेषणं नायकयोः कर्म। तदज्ञातदूतविशेषकर्मणोः न घटत इति दूतविशेषाः दूतकर्माणि च प्रागेवाभिधीयन्ते। तत्र जात्यादियोगाद् दूतविशेषाश्चतुरशीतिः प्रायशो भवन्ति। यथोच्यते- जातिर्गुण: क्रिया द्रव्यं सम्बन्धोऽर्थः प्रयोजनम् । प्रयोगो योग्यता स्त्रीत्वं दूतभेदेषु हेतवः ॥१॥ इति। तेषु- १. जाते: - देव:, मनुष्यः, किन्नरः, वानरः, शुकः, शारिका, पारावतः, हंस इति। २. गुणतः - पितृपैतामहं, अदृष्टवैकृतं, अविसंवादकं, अलोभशीलं, अपरिहार्यं, अमन्त्रविस्रावि, धार्मिकं, भरसहिष्णु चेति मित्रसंपत् (इति)। ३. क्रियात: - सहपांसुक्रीडितं, उपकारसम्बद्धं, जन्मान्तरार्जितं, सहाध्यायि, समान- शीलव्यसनं, यश्चास्य रहस्यानि मर्माणि विद्यात् (रहस्यमर्मवेदी), यस्य च विद्यात् (विदितमर्मरहस्या), धात्र्यपत्यसहसंवृद्धम् (सहसंवृद्धा) इति। ४. द्रव्यतः - मालाकार-ताम्बूलिक-गान्धिक-सौरिक-पीठमर्द-विट-विदूषक- पाषण्डिन:, मित्राणि इति। ५. सम्बन्धतः - गुरुः, सखा, शिष्यः, आत्मा, ज्ञातिः, औरसः, कनीयान् इति। ६. अर्थतः - अर्थः,अनर्थप्रतिघातः, सहार्थता, प्राप्तिः, प्रतारणं, आनृण्यं, कीर्तिः, प्रतीति:, इत्यमीषामास्थेयानि (इति)। ७. प्रयोजनतः- दया, स्नेहः, कुतूहलं, अभिप्रायोपलम्भः, पूर्वप्रार्थना, अन्यतरप्रार्थना, शीलं, सङ्घर्ष इति अमीषामास्थेयानि (इति)। ८. प्रयोगतः -प्रच्छन्नः, प्रकाशः, हीनः, उत्कृष्टः, उद्धतः, उदात्तः, धृष्टः, शठ इति। ९. योग्यतायाः - निसृष्टार्थः, परिमितार्थः, पत्रहारकः, मूकदूतः (इति)। १०. स्त्रीत्वादि -ईक्षणिका, भिक्षुकी, सखी, धात्रेयिका, विधवा, दासी, शिल्पकारिका, शिल्पिनी इति। (कामसू. ५.४)

अष्टाविंश: प्रकाश: १२३७

तेषु- विधवा जातिमद्भ्यः; सखी गुणवद्भयः; धात्रेयिका क्रियावद्भ्यः; भिक्षुकी द्रव्यनिमित्तेभ्यः; दासी सम्बन्धकृतेभ्यः; ईक्षणिका अर्थहेतुभ्यः; शिल्पकारिका प्रयोजनिकेभ्यः; शिल्पिनी प्रायोगिकेभ्यः प्रायेण इति। तत्र -

(१. जातेः -८) १. देवा: सप्तर्षयः; यथा कुमारसम्भवे-(कुसं. ६.९४) ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम् । सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः ॥२॥ २. मनुष्या: अविभवा भूपप्रभृतयः; हर्षचरिते यथा- तस्य च सुता कुमारी रूपवती सर्वलक्षणोपेता। तां स भवतः प्रयच्छति हच्छो प्रहिते सहास्माभिः(?)॥३॥ ३. किन्नरमिथुनं चारुमत्यां यथा- कनककुण्डलमण्डितगण्डया जघनदेशनिवेशितवीणया। अमरराजपुरे वरकन्यया तव यशो विमलं परिगीयते ॥४॥ ४. वानर: हनूमान्; रामायणे यथा-(भट्टि. १०.३८) तस्याधिवासे तनुरुत्सुकाऽसौ दृष्टा मया रामपतिः प्रमन्युः । कार्यस्य सारोऽयमुदीरितो वः प्रोक्ेन शेषेण किमुद्धतेन ॥५॥ ५. शुक: जरत्कीरः; शूद्रककथायां हरिमतीवृत्तान्ते यथा- जंवद णरवइ विणउ पआसइ तांवहि कीरु निरारुअ भासइ। हारि लक्खजणजुत्तहो दिज्जउ संखअत्त-वणिउत्तहो ॥६॥ (यावन् नरपतिर्विनयं प्रकाशयति तावत् कीर: निश्चितं भाषते । हार: लक्षजनयुक्ताय दीयतां शङ्खदत्त-वणिक्पुत्राय ॥।) ६. शारिका मेधाविनी ; बृहत्कथायां नन्दप्रबोधने यथा- किं क्रन्दसि निराक्रान्ता नन्दनो राजतस्करः । अमृते विषमुत्पन्नं यतो राजा ततो भयम् ॥७॥ ७. पारावतस्समुद्रघोषः; त्रैलोक्यसुन्दर्यां यथा- किं त्वं नैव यशोदया स्तुतवपुर्मार्गेण गाश्चारयन् किं वा नो भवता वराहवपुषा पृथ्वीयमभ्युद्धता।

१२३८ शृङ्गारप्रकाशे नो वा कं सबलं करोषि समरे विध्वस्तसैन्यं हठा- दित्थं वैबुधवन्दनीयमहिमा त्वं देव लक्ष्मीपतिः ॥८॥ ८. हंसौ हैमन्तकवसन्तकौ दमयन्त्यां नलोपगमने यथा- प्रसार्य हस्तं निपुणेन तेन धृतस्तदैनं धृतविक्रमेण। क्रमेण हंसो दमयन्तिकायाः सन्देशकं दिव्यगिराचचक्षे ॥९॥ तेषां मध्ये मनुष्यः श्रेयान्। तस्यैव वक्ष्यमाणगुणादिसम्पद्योगात्। मित्रे हि दूतकर्म कामसूत्रकार: कीर्तयति-"यदुभयोः साधारणमुभयत्रोदारं विशेषतो नायिकायां विस्रब्धम् अशेषगुणयोगि मित्रम्। तत्र दूतकर्म" (कामसू. १.५) मैत्री समानसुखदुःखानां, यथा मनुष्याणाम्। नैवं देवतिरश्चामिति निश्चयः। मनुष्या हि प्रायश: ० ० रुयुप्रभृतयः समानशीलव्यसनवयसां वयस्यानामर्थे जीवितमपि परित्यजन्ति, नरकमपि विशन्ति। न पुनर्देवाः तिर्यञ्चो वेति। (२. गुणतः -८) गुणवत्सु - ९. पितृपैतामहः, वत्सराजस्य यौगन्धरायणः तापसवत्सराजे। १०. अदृष्टवैकृतः, बन्धुदत्तः शूद्रकस्य विनयवत्युपयमने। ११. अविसंवादकः, नल: देवानां नलोपाख्याने। १२. अलोभशीलः, शन्तनोर्देवव्रतः सत्यवतीवरणे। १३. अपरिहार्या/अनपहार्या, उदयनस्य वासवदत्ता पद्मावतीविवाहे। १४. अमन्त्र(वि)स्रावी, माधवादीनां भूरिवसुः मालतीमाधवे। १५. धार्मिकः, अभिमन्योः बीभत्सुः उत्तरोपयमने। १६. भरसहिष्णुः, विश्वामित्र: रामलक्ष्मणयोः सीतोर्मिलाप्रदाने इति। (३. क्रियात: -८) क्रिया - १७. सहपांसुक्रीडा, कुवलयावली, महानुवत्याः, लीलावत्याम्। १८. उपकारसम्बद्धा, मदनमञ्जरी, विक्रमादित्यस्य कलिङ्गसेनालाभे। १९. जन्मान्तरार्जितः, महेश्वर उमायाः कुमारसम्भवे। २०. सहाध्यायी, मदिरावतीभ्राता वसुवेगस्य मदिरावतीविवाहे। २१. समानशीलव्यसनः, मलयकेतुः जीमूतवाहनस्य नागानन्दे।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२३९

२२. रहस्यमर्मवेदी, कनकलेखादीनां शक्तिवेगः चतुर्दारिकालाभे। २३. विदितमर्मरहस्या नरवाहनदत्तस्यकर्पूरिकालाभे। २४. सहसंवृद्धा, धात्रेयिका लवङ्गिका मलयवत्या/मालत्याः वकुलमालाप्रणये इति। (४. द्रव्यत: -८) द्रव्यवत्सु - २५. मालाकार: मयूरकः, कुसुमगेहस्य कुन्दमालायाम्। २६. ताम्बूलिक:, ताडजवः देवसेनस्य शाखिनीसंवादे। २७. गान्धिकः, गौधेरेकः स्वयंप्रभाया ईर्ष्यालुविप्रलम्भे। २८. सौरिक:, शाकुनिक: शकुन्तिकायां सातकर्णिहरणे। २९. पीठमर्द:, दन्तकः शूद्रवत्सस्य कामसेनाविप्रलम्भे। ३० विटः, मूलदेवः चारुलोचनस्य शाखाविशाखोपाख्याने। ३१. विदूषकः वसन्तकः उदयनस्य सागरिकाविप्रलम्भव्यतिकरे। ३२. पाषण्डी भैरवानन्दः चण्डपालस्य कर्पूरमञ्जरीसङ्गमन इति। उक्तं च-"मालाकार-ताम्बूलिक-गान्धिक-पीठमर्द-विट-विदूषक- पाषण्डिनो मित्राणि, तद्योषिन्मित्राश्च नागरिका: स्युः" इति (कासू. १.५)१। तेषु- मालाकारादयस्सुप्रसिद्धाः। अविभवस्तु मालिकाफेनकषायमात्रपरिच्छदः, पूज्यदेशादागतः, कलासु विचक्षणः; तदुपदेशेन गोष्ठ्यां वेशे च वासयेदात्मानमिति पीठमर्द:२, (कामसू. १.४) भुक्तविभवस्तु तत्रत्य एव गुणवान् सकलत्र: गोष्ठ्यां वेशे च बहुमतः, तदुपजीवनः विटः (कामसू. १.४) एकादशविद्यस्तु क्रीडनकः विश्वास्यश्च विदूषकः, वैहासिको वा । मुण्डजटिलव्यञ्जनः कुहक ऐन्द्रजालिको वा पाषण्डी"। ते हि प्रायेण नागरकाणां मित्राणि, मन्त्रिणः, दूताश्च भवन्ति। (५. सम्बन्धतः -८) सम्बन्धिषु ३३. सखा, कपिञ्जल: पुण्डरीकस्य महाश्वेताभिषङ्गे। ३४. गुरु:, उपवर्षः उपकोशायाः कथापीठे। ३५. शिष्यः, गालवः कुशिकसूनोः माधवीनिष्क्रयणे'।

१-५. कामसूत्रे१.४, ५,७२, ५७-५९। ६. कादम्बर्याम्। ७. बृहत्कथायाः प्रथमो भागः। ८. अयं वृत्तान्तः हरिश्चन्द्रचरिते। ९. मालतीमाधवे।

१२४० शृङ्गारप्रकाशे ३६. प्रेष्यः, कलहंसक: माधवस्य चित्रफलकानयने१। ३७. आत्मा, महर्षिवेषो रावणस्य सीताहरणे। ३८. ज्ञातिः, महाश्वेता कादम्बर्याश्चन्द्रापीडानयने। ३९. औरस:, नाचिकेतुः पितुरेव मातुरुपयमने २। ४०. कनीयान्, गोपालकः पालकस्य कथामुखलम्भे। (६. अर्थत: -८) अथातोऽर्थ-प्रयोजन-प्रयोग-योग्यता-वतामुदाहरणानि। तत्र असिद्धाय यस्मै पुमान् प्रवर्तते सः अर्थ्यमानत्वादर्थः। पूर्वसिद्धं सत् यद्येनमस्मै कर्मणे प्रवर्तयति तत्प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् प्रयोजनम्। प्रयोजनापेक्षया रूपस्वरूपवेषभाषादिव्यत्ययः प्रयोगः। सम्भावनादिभिर्यथास्थानमुपयोगो योग्यता। तत्र ४१. अर्थेषु यतः स्वकार्यसिद्धिः सोऽर्थः, यथा-(कुसं. ६.२७) सोऽहं तृष्णातुरैर्वृष्टिं विद्युत्वानिव चातकैः । अरिविप्रकृतैर्देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ॥१०॥ ४२. व्यसनप्रशसनम् अनर्थप्रतिघातः१, यथा-(रघु. १६.६९) तस्मात् समुद्रादिव मथ्यमानादुद्वृत्तनक्रात् सहसोन्ममज्ज । लक्ष्म्येव सार्धं सुरराजवृक्षः कन्यां पुरस्कृत्य भुजङ्गराजः ॥११॥ ४३. कार्यसिद्धौ साधारण्यमुभयोः सहार्थता, यथा- तस्य द्रोणो धनुषि न गुरुस्स्वस्ति देवव्रताय च्छन्नाभ्यासं कुरुपतिरयं श्रीसमूढैर्विलासैः। भोः कर्णाद्याश्शृणुत तदिमां ब्राह्मणस्यास्य वाणीं राधायन्त्रं रचयत पुनर्विद्धमप्यस्त्वविद्धम् ॥१२॥ ४४. देशकालात्मप्राप्तौचित्यज्ञानमाप्तिः यथा-(रघु. ६.२०) ततो नृपाणां श्रुतवृत्तवंशा पुंवत् प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी । प्राक् सन्निकर्षं गमधेश्वरस्य नीत्वा कुमारीमवदत् सुनन्दा ।१३। १. कथेयं भीष्मस्येति ज्ञायते इति राघवः। २. व्यसनप्रशसनमर्थप्रति० इति रा. HOS पृ. १३६२

अष्टाविंश: प्रकाश: १२४१

४५. वञ्चनीयेषु कालहरणं प्रतारणम्, यथा-(मामा. ६.२) हे राजानश्चरमवयसामाज्ञया सञ्चरध्वं कर्तव्येषु, श्रवणसुभगं भूमिदेवाः पठन्तु। चित्रं नानावचननिवहैश्चेष्टतां मङ्गलेभ्यः प्रत्यासन्नस्त्वरयति हि नो जन्ययात्राप्रवेशः ॥१४॥ ४६. उपकृतस्य प्रत्युपकरणम् आनृण्यं, यथा-(कुसं. ५.८६) अद्यप्रभृत्यवनताङ्गि! तवास्मि दासः'॥१५॥ (पृ. ११८४) इत्यादि ४७. कर्मापादनमात्रं कीर्तिः, यथा-(कुसं. ३.२३) स माधवेनाभिमतेन सख्या रत्या च साशङ्कमनुप्रयातः । अङ्गव्ययप्रार्थितकार्यसिद्धिः स्थाण्वाश्रमं हैमवतं जगाम ॥१६॥ ४८. कर्मातिशयादिभिः मनःप्रसादः प्रीतिः, यथा-(मामा. १०.२३) श्लाघ्यानां गुणिनां धुरि स्थितवति श्रेष्ठान्ववाये त्वयि प्रत्यस्तव्यसने महीयसि परं प्रीतोऽस्मि जामातरि। तेनेयं मदयन्तिकाद्य भवतः प्रीत्यै तव प्रेयसे मित्राय प्रथमानुरागघटिताप्यस्माभिरुत्सृज्यते ।१७॥

(७. प्रयोजनतः -८) प्रयोजनेषु- ४९. मा भूदनयोः परस्परमयोगादत्याहितमिति दया, यथा-(मामा. ४.५) मा वां सपत्नेष्वपि नाम तद् भूत् पापं यदस्यां त्वयि वा विशङ्कयम्। तत् सर्वथा सङ्गमनाय यत्न: प्राणव्ययेनापि मया विधेयः ॥१८॥ ५०. नायकेन नायिकायां हृदयबन्धनं स्नेहः, यथा-(मामा. ६.७) विधाता भद्रं नो वितरतु मनोज्ञाय विधये विधेयासुर्देवाः परममरणीयां परिणतिम् । कृतार्थौ भूयास्तां प्रियसुहृदपत्ये परमतः प्रयत्न: कृत्स्नोऽयं फलतु शिवतातिश्च भवतु ॥१९॥ ५१. युक्ताविमौ परस्परस्येति कुतूहलं, यथा-(मामा. १.१६) शरज्ज्योत्स्नाकान्तं कुमुदमिव तं नन्दयतु सा सुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यस्स च युवा।

१२४२ शृङ्गारप्रकाशे वरीयानन्योन्यप्रगुणगुणनिर्माणनिपुणो विधातुर्व्यापारः फलतु च मनोज्ञश्च भवतु ॥ २०॥ ५२. लज्जादिभिः नायकयोरनिर्वादे वस्तुनो/वस्तुनि ज्ञानमभिप्रायोपलम्भः, यथा- तस्मिन् समावेशितचित्तवृत्तिमिन्दुप्रभामिन्दुमतीमवेत्य । प्रचक्रमे वक्तुमनुक्रमज्ञा सविस्तरं वाक्यमिदं सुनन्दा ॥ २१ ॥(रघु. ६.७०) ५३. नायकयोः पूर्वपुरुषैः तत्र वस्तुनि प्रोत्साहनं पूर्वप्रार्थना, यथा-(मामा. १.९) यन्मां विधेयविषये स भवान्नियुङ्क्ते स्नेहस्य तत्फलमसौ प्रणयस्य सारः । प्राणैस्तपोभिरथवाऽभिमतं मदीयैः कृत्यं घटेत सुहृदो यदि तत् कृतं स्यात् ॥ २२। ५४. सैव नायके नायिकाया विहितान्यतरप्रार्थना यथा-(मामा. ४.६) दया वा स्नेहो वा भवति हि निजेऽस्मिन् शिशुजने भवत्यास्संसाराद् विरतमपि चित्तं द्रवयति । अतश्च प्रव्रज्यासुलभसमयाचारविमुखः प्रसक्तस्ते यत्न: प्रभवति पुनर्दैवमपरम् ।।२३। ५५. फलनिरपेक्षाप्रवृत्तिश्शीलम्, यथा-(कुसं. १.५०) तां नारदः कामचर: कदाचित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुस्समीपे। समादिदेशैकवधूं भवित्रीं प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ।। २४। ५६. परस्परस्पर्धा सङ्घर्षः, यथा- अह भणइ अअलसामी कइवअ-दिअसंतरंत-मज्झम्मि। णाणेसि पाअमूले जइ गणिअं ता ण जीआमि ॥२५॥ (अथ भणति अचलस्वामी कतिपयदिवसान्तरान्तमध्ये। नानयसि पादमूले यदि गणिकां तर्हि न जीवामि ।।)

(८. प्रयोगतः -८) ५७. प्रयोगेषु रूपादि(ना) प्रच्छन्नो, यथा-(कुसं. ५.३०) अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग् ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा। विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥२६॥

अष्टाविंश: प्रकाश: १२४३

५८. प्रकाशो यथा-(कुसं. ५.८४) इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनी चचाल सा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥२७॥ ५९. हीनो यथा-(कुसं. ५.४०) अतोऽत्र किञ्चिद्भवतीं बहुक्षमां द्विजातिभावादुपपन्नचापलः । अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने न चेद् रहस्यं प्रतिवक्तुमर्हसि ॥२८॥ ६०. उत्कृष्टो यथा-(कुसं. ५.३१) तमातिथेयं(यी) बहुमानपूर्वया सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वती। भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां वपुर्विशेषेष्वतिगौरवाः क्रियाः ॥२९॥ ६१. उद्धतो यथा-(कुसं. ५.५०) कियच्चिरं श्राम्यसि गौरि! विद्यते ममापि पूर्वाश्रमसञ्चितं तपः । तदर्धभागेन लभस्व काङ्क्षितं पतिं तमिच्छामि च साधु वेदितुम् ।३०॥ ६२. उदात्तो यथा-(कुसं. ५.३२) विधिप्रयुक्तां प्रतिगृह्य सक्क्रियां परिश्रमं नाम विनीय च क्षणम् । उमां स पश्यन्नृजुनैव चक्षुषा प्रचक्रमे वक्तुमनुज्झितक्रमः ॥३१॥ ६३. धृष्टो यथा-(कुसं. ५.८३) निवार्यतामालि! किमप्यसौ वटुः पुनर्विवक्षु: स्फुरितोत्तराधरः । न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यस्स पापभाक् ॥३२॥ ६४. शठो यथा-(कुसं. ५.७२) वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद् बालमृगाक्षि! दृश्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥ ३३।

(९. योग्यताया: -४) योग्येषु निसृष्टार्थः प्रायो यथा ........ , दूतसम्प्रेषणे परिमितार्थो यथा ...... , सन्देशदाने पत्रहारको यथा ....... , पत्रप्रणिधाने मूकदूतो यथा. .... अग्रतो दूतीकल्पे वक्ष्यामः। एतेन एतत्प्रभेदा अपि व्याख्याताः। का पुनरियं योग्यता? ननूक्तं सम्भावनादिभिर्यथास्थानमुपयोगो योग्यता इति। के पुनस्सम्भावनादयः?

१२४४ शृङ्गारप्रकाशे

सम्भावनाथ विश्वासः प्रवृत्तिर्मन्त्रसङ्ग्रहः । मनोनिर्वाणमुत्साह आश्वासः कार्यनिर्णयः ॥३४॥ इति। तत्र प्रेक्षापूर्वकारी दूतसम्प्रेषणादिषु वर्तमानः, जातिमत्सु देवादिष्वेव दौत्यं सम्भावयति। गुणवस्तु पितृपैतामहादिष्वेव विश्वसिति। क्रियानिमित्तेषु सहपांसु- क्रीडितादिष्वेव प्रवर्तते। द्रव्यनिमित्तेषु मालाकारादिष्वेव मन्त्रसङ्ग्रहं करोति। सम्बन्धिषु गुर्वादिष्वेव संशयच्छेदं विधत्ते। अर्थपरेष्वेव प्रत्याशामुत्सहते। प्रयोजनपरेष्वेव शश्वदाश्वसिति। प्रायोगिकेष्वेव कार्यसिद्धिं निश्चिनोति, इति। सम्भावनादीनामपि को हेतुरिति चेत्? य एव निसृष्टार्थादेर्दूतभेदस्य दूत्यभिप्रायेण बुद्धिमन्तो वागिगिमनश्च व्याप्रियन्ते। यदाह- (ऋवे. १०.७१.२) सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाच: कुरु। यत्रासहायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधिवाचि॥३५॥ किञ्च-(मामा. ३.११) शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्च बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी। कालावबोधः प्रतिभानवत्वमेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥३६॥ तत्र बुद्धिमते(्त्वे?) शुश्रूषादयोऽष्टौ धीगुणा एव योग्यतायाः हेतु: - १. शुश्रूषा, २. श्रवणं, ३. ग्रहणं, ४. धारणं, ५. विज्ञानं, ६-७. ऊहापोहौ, ८. तत्त्वाभिनिवेशः इति। बुद्धिमान् हि श्रोतव्यं शुश्रूषते; शुश्रूषितं शृणोति; श्रुतं गृहणाति; गृहीतं धारयति; धृतं विकल्पयति; विकल्पितं तर्कयति; तर्कितमपोहते; अपोढं निश्चिनोति' इति। वाग्गि्मत्वे तु (हेतुः) पुण्यपरिपाकजन्मान्तरीयसंस्काराभ्यासयोगः। यथोच्यते- (किराता. १४.३) विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम् । प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणां प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वती ॥३७॥ अपि च-(सक. २१७७) विद्यास्प/स्यन्दो वाग्विदां यः प्रसन्नः पूज्यां वाचं देवतां तां नमामः । यां ब्रह्माणश्चेतयन्ते विशोकाः सा नो देयात् सूनृता सूनृतानि ॥३८॥ १. ऋवे. तु पाठ: - 'वाच: कुरु वाचमक्रत, यत्रासहायः अत्रासखायः' इति

अष्टाविंश: प्रकाश: १२४५

किं तथेति चेत्-(उराच. ५.३०) कामान् दुग्धे विप्रकर्षत्यलक्ष्मीं कीर्ति सूते दुर्हृदो निर्दहन्ती। शुद्धां शान्तां मातरं मङ्गलाश्नां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः ॥३९॥ असूनृता कीदृगिति चेत्-(उराच. ५.२९) मुनयो सा योनिस्सर्ववैराणां सा हि लोकस्य नैॠ्रतिः ॥४०॥ अत आहु :- (बारा. मङ्गलम्) आद्यः कन्दो वेदविद्यालतानां दिव्य१ चक्षुनिर्निमेषं कवीनाम्। यो येनार्थी तस्य तत्प्रक्षरन्ती वाङ्मूर्तिर्मे देवता सन्निधत्ताम् ॥४१॥ परस्परकृतबुद्धिमत्त्ववाग्मित्वयोरुपकार्योपकारकभावः सर्वदैव साहचर्यात्। यदाह-"तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च" (बृहदा. ४.४.२)। एतेन गुण-क्रिया-द्रव्य-सम्बन्ध-अर्थ-प्रयोजन-प्रायोगा अपि सङ्गृहीताः। सर्वेषां बुद्धिमत्वेनैवोपयोगात्। तत्र- ६५. शुश्रूषाद्यष्टगुणयुक्तो निसृष्टार्थः। स ह्यनुक्तोऽपि स्वबुद्धयैव सर्वं साधयति। ६६. शुश्रूषा-श्रवण-ग्रहण-धारणावान् परिमितार्थः। स हि सन्देशमात्रमेव प्रापयति। ६७. शुश्रूषाश्रवणवान् पत्रहारकः। स हि सन्देशार्थं ग्रहीतुमक्षमः पत्रमात्रमुपनयति। ६८. सर्वगुणाभाववान् मूकदूतः। स हि पाषाणकल्पः। कल्पनाशून्यत्वात् वक्ष्यमाणं स्वलक्षणमेवानुबध्नाति। का तर्हि योग्यता? जात्यादीनां सद्भावे(सम्भवे?) सति वाचंयमत्वमेव। यदाह- 'अपदोषतैव विगुणस्य गुणः' इति। (माघ. ९ .१२ ) किञ्न - वरं कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या ह्यमणिः श्रेयान्नालङ्कारश्च्युतोपलः ॥४२॥ इति। एतेषां यथास्थानमुपयोगः। तेषु प्रायेण देवमनुष्यौ, पाषण्डिपीठमर्दौ च निसृष्टार्थौ। शारिकाशुकौ, विटविदूषकौ च परिमितार्थौं किन्नरवानरौ, मालाकार-ताम्बूलिकौ च

पितृपैतामहवित्, पत्रहारकौ। हंसपारावतौ, गान्धिकसौरिकौ च मूकदूतौ। एवं सहपांसुक्रीडितसहाध्यायिनौ, विदितमर्मरहस्यौ, अमन्त्रविसंवादकौ च परिमितार्थौ। १. जैह्व्यमिति मुद्रा। अत्राकरो मृग्य इति राघवः।

१२४६ शृङ्गारप्रकाशे जन्मान्तरोपार्जितोपकारसम्बद्धौ अपरिहार्यादृष्टवैकृतौ च पत्रहारकौ। समानशीलव्यसन- धात्रेयकौ, धार्मिकालोभशीलौ च मूकदूतौ। एवमात्मा गुरुरुदात्तोत्कृष्टौ च निसृष्टार्थाः। सखा ज्ञातिरुद्धतप्रकाशौ च परिमितार्थाः। कनीयानौरस: शठधृष्टौ च मूकदूताः प्रायेणैवेति। प्रायोगिकेषु च प्रायशः प्रच्छन्नः। प्रकाशो हि उत्कृष्टः दूतः स्वयंदूतो वा। उद्धतोदात्तौ धृष्टः शठश्च स्वयंदूता एवेति। प्रायग्रहणात्तु हंसपारावतौ औरसकनीयसौ शारिकाशुकप्रच्छन्नवानरादीनां च क्वचित्। तत्र वैशम्पायन-शान्तनव-हैमन्तक- समुद्रघोषादयः उदाहरणं कथाविशेषयोगात्। यथोक्तम् पुरस्तात्। (१०. स्त्रीत्वादिः) स्त्रीषु अनिमित्तेषु अपि - ईक्षणिका, भिक्षुकी, स्वयंदूती, वातदूती च प्रायशः निसृष्टार्थाः, सखी, धात्रेयिका, मूकदूती, भार्यादूती च परिमितार्थाः, विधवा, दासी, च्छद्दूती, व्याजदूती च पत्रहारिका, मन्त्रदूती, तन्त्रदूती च मूकदूत्य इति। तत्र न तथा प्रायेण परभवनेषु पुरुषाणां प्रवेश: यथा स्त्रीणामतो दूतीसम्प्रेषणमेव श्रेयः, न दूतसम्प्रेषणमिति। उक्तं च-(कासू. ५.४) विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका। मालाकारादियोषास्स्युः सखी धात्रेयिकापि वा ।४३॥ सा प्रवृत्तिनिमित्तेषु सत्सु दूत्ये नियोजिता। प्रविशत्याशु विश्वासं दूतीकार्यं च विन्दति ।।४४।। ताश्च यथासम्भवं यथोपन्यासं वा निसृष्टार्था, परिमितार्था, पत्रहारिणी, मूकदूती, स्वयंदूती, वातदूती, मूढदूती, भार्यादूती, छद्मदूती, व्याजदूती, मन्त्रदूती, तन्त्रदूती चेति द्वादश भवन्ति। तत्र- ६९. नायकस्य नायिकाया वा यथामनीषितमुपलभ्य स्वबुद्ध्या कार्यसम्पादिनी निसृष्टार्था, तस्याः समग्रबुद्धिगुणयोगात्। यथा-(गास. ७.२) हिअ/ए एहि एहि किपि तस्य कएण णिक्विव भणामि अलमहवा। अविआरिअकज्जारंभआरिणी मरउ ण भणिस्सं॥४५॥

१. १२४३ पृष्ठे ।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२४७

(अयि एहि किमपि तस्या: कृते निष्कृप भणाम्यलमथवा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिष्यामि ।।) यथा वा-(गास. १.१२) सच्चं जाणइ दट्ठुं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ। मरउ, ण तुमं भणिस्सं, मरणं पि सिलाहणिज्जं से ।४६॥ (सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः । म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयं तस्या: ॥) ७०. या दृष्टपरस्परयोः प्रविरलदर्शनयोर्वा सन्देशमात्रं प्रापयति सा बुद्धिगुणसम्पद्योगात् परिमितार्था। यथा-(कुसं. ६.१, २) अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथस्सखीम्। दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति ॥४७॥ तथा व्याहृतसन्देशा सा बभौ निभृता प्रिये। चूतयष्टिरिवाभ्याशे मधौ परभृतोन्मुखी।।४८।। ७१. या तु सन्देशमवधारयितुमक्षमा लेखमात्रं प्रापयति सा बुद्धिगुणवादसम्पद्योगात् पत्रहारिणी। यथा-(कादकसा. ४.६८) ततस्तरलिका मह्यमर्पयामास पट्टिकाम् । तस्यां तु लिखितामार्यामिमामहमवाचयम् ॥४९॥ दूरं मुक्तालतया बिससितया विप्रलोभ्यमानो मे। हंस इव दर्शिताशः मानसजन्मा त्वया नीतः ॥५०॥१ ७२. एतासां तु तिसृणामपि प्रतिवाक्य-प्रतिसन्देश-प्रतिलेखैरुत्तराणि योजयेत्। तथाभिधास्यामः। प्रायशः पुरस्तात् (कासू. ५.४) 'बालां परिचारिकाम् अदोषज्ञाम् अदुष्टेनोपायेन प्रहिणुयात्। तस्याः स्रजि कर्णपत्रे वा लेखं विदध्यात्। नखदशनपदानि पादन्यासा वा दद्यात्; सा (?) समस्तबुद्धिगुणाभावान्मूकदूती। तस्यास्तयैवोत्तरं प्रार्थनम्।' यथा- सङ्केतद्रुममञ्जरीकृतशिरोभूषां भुजिष्यात्मजा- मालोक्य प्रहिता विटेन कुलटा प्रत्यागमिष्यत्पतिम् । रक्षन्ती नखदन्तकर्म महतः प्रेम्णश्च भङ्गव्यथा- मानायास्मि रजस्वलेति रजसा पौष्पेण पर्यस्यति ॥ ५१॥ १. कादम्बरीकथामुखे।

१२४८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- कान्तायाः परिचारिकामतिशिशुं दृष्ट्वा गृहप्राङ्गणे गूढं केतकपत्रगर्भलिखितं लेखं दधानां स्रजि। आहूय प्रविलोभ्य नीच-निचुलैरादाय तं मुञ्चते तां सङ्केतनिकेतवेतसदलैः क्लृप्तावतंसां विटः ॥५२॥ ७३. संसृष्टयोः प्रगाढसद्भावयोः देशकालसम्पादनार्थमाहूतापि या 'स्वयमेव नायकमभिगच्छेत्, अजानती नाम तेन सहोपभोगस्वप्नं कथयेत्, गोत्रस्खलनं विदध्यात्, भार्यां वास्य निन्देत्, तद्व्यपदेशेन च स्वयमीर्ष्यां दर्शयेत्, नखदशन- चिह्नितं वा किञ्चिद् दद्यात्, भवतेऽहमादौ दातुं सङ्कल्पितेति वाभिदधीत; मम वा त्वद्भार्याया वा का रमणीयेति विविक्ते पर्यनुयुञ्जीत सा स्वयंदूती' (कासू.५.४)। यथा- पित्राहं परिकल्पितास्मि भवते दातुं बतैषा त्वया किं मां रम्यतरावमवैषि यदियं मामीर्ष्यया पश्यति। स्वप्ने दानमभूत्त्वया मम मया नाम प्रभातेऽद्य ते धिक्त्वां क्रूरकलत्रपाशपतितं भव्योत्तरोपेक्षणम् ॥५३॥ स्वयंदूताभियोगे यथा-(सक. २.३३८) नादेयं किमिदं जलं घटगतं नादेयमेवोह्यते सत्यं नाम पिबामि कत्यपतृषः पीतेन नाम्नाऽभवन् । किं वर्णा अपि सन्ति नाम्नि रहितं कि तैरलं त्वं कुतो यस्मादेव भवान्भगिन्यसि ततस्तेनैव मां बाधसे ॥५४॥ ७४. प्रस्तुतार्थलिङ्गसम्बद्धमन्यजनाग्रहणीयार्थमलौकिकार्थं वातदूती। तत्र- प्रस्तुतार्थलिङ्गसम्बद्धं यथा-(गास. ९५८वे.) आसाइअमणाणेण जेत्तिअं तेत्तिएण चिअ बंध दिहिं। ओरमसु वसह एण्हिं रक्खिज्जइ गहवईच्छत्तं ।। ५५। (आसादितमज्ञातेन यावत् तावतैव बधान धृतिम् । उपरम वृषभेदानीं रक्ष्यते गृहपतिक्षेत्रम् ।।) अन्यजनाग्रहणीयार्थं यथा-(गास. ५.८२) उज्जागरअ-कसाइअ-गुरु-अच्छी मोहमंडणविलक्खा। लज्जइ लज्जालुइणी सा सुहअ सहीण वि वराई॥५६॥

अष्टाविंश: प्रकाश १२४९

(उज्जागरककषायितगुरुकाक्षी मोघमण्डनविलक्षा । लज्जते लज्जाशीला सा सुभग! सखीभ्योऽपि वराकी ।।) अलौकिकार्थं यथा- 0 0 ० १इओच्चेउं। ० O ओच्चेइ अप्पणो च्चिअ माए अउलज्जुअस ००।।५७।। अत्र हि वाक्ये लौकिकमार्जवं, अनार्जवं तु अलौकिकमिति द्व्यर्थम्। यथा-(वल. ५३७) चंदणवलिअं दिढकंचिबंधणं दीहरं सुपरिणाहं। होइ घरे साहीणं मुसलं धण्णाण महिलाणं । ५८॥ (चन्दनवलितं दृढकाञ्चीबन्धनं दीर्घं सुपरिणाहम्। भवति गृहे स्वाधीनं मुसलं धन्यानां महिलानाम् ।।) तस्यास्तथैवोत्तराणि योजयेत्। (यथा नायिकिया) 'ह्रस्वं लघु' (१.४.१०) इत्युदासीनतया व्याकरणसूत्र उक्ते बाणे(?)प्युदासीनतयाप्याह 'संयोगे गुरु' (१.४.११), 'दीर्घं च' (१.४.१२) इति। यथा वा- निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन ।५९॥ ७५. एतेन स्वयंदूत्युत्तरमपि व्याख्यातम्। 'नायकभार्यां मुग्धां विश्वास्य निर्यन्त्रणमनु- प्रविश्य तामस्य चेष्टितं पृच्छति, योगान् शिक्षयति, साकारं मण्डयति, कोपमेनां ग्राहयति, एवं च प्रतिपद्यस्वेति श्रावयति, स्वयं च ताभ्यां नखदशनपदानि विधत्ते, तेन च द्वारेण नायकमाकारयति, सा मूढदूती' (कासू. ५)। यथा- मुग्धां पृच्छति वल्लभस्य दयितामाहूय तच्चेष्टितं व्याचष्टे च रहः प्रबन्धमधिकं संख्याय सन्नह्यति । तां साकारमलङ्करोति कुलटा तस्यास्तनूत्सङ्गयो- र्दत्ते दन्तनखक्षतानि वचनप्रेम्णा न को मुह्यति ॥६०। तस्यास्तथैवोत्तराणि योजयेत्। (कासू. ५) (सर्वेऽप्यद्य नवे रते समुचिताः) योगाः चतुष्षष्टिजाः सङ्खयां मे न समाख्यदत्रभवती सम्यक्समग्रानिमान् । १. जो. रा. एवमेव खण्डितम्।

१२५० शृङ्गारप्रकाशे शिक्षस्वैहि तवेह कौतुकरसो जातः पृथुश्रोणि! चे- दित्थं मुग्धवधूमुखेन दयितां धूर्तस्समाकर्षति ॥६१॥ ७६. 'स्वभार्यां वा मूढां प्रयोज्य तया सह विश्वासेन योजयित्वा तयैवाकारयेद्, आत्मनश्च वैचक्षण्यं प्रकाशयेत् सा भार्यादूती' (कासू. ५), (गास. ७.७७) अयि उजुए ण लज्जसि पुच्छन्ती मह पिअस्स चरिआइं। सव्वंगसुरहिणो मरुवअस्स किं कुसुमरिद्धीए ।। ६२।। (अयि ऋजुके न लज्जसे पृच्छन्ती मम प्रियस्य चरितानि। सर्वाङ्गसुरभिण: मरुवकस्य किं कुसुमद्धर्या ।।) यथा वा-(गास. ९०२वे.) जाणिमि कआवराहं जाणिमि अलिआइ भणइ सअलाइ। अणुणंते उण जाणे कआवराहां वरां व अप्पाणं ॥६३।। (जानामि कृतापराधं जानामि अलीकानि भणति सकलानि। अनुनयति पुनर्जाने कृतापराधामिवात्मानम् ।।) तस्या: तथैवाकारग्रहणं यथा- मामलीकसुभगे! मुखरीकरोषि भार्याजितस्य कमितुर्गुणकीर्तनेन। द्राक्षाफलं न युवजन्मनि येन भुक्त मन्ये मधूकमपि तस्य महोत्सवाय ॥ ६४॥ ७७. दूत्या च्छलेन अन्यामतिसन्धाय तस्याः सन्देशकथनद्वारेण नायकं साधयेत्। तां वोपहन्यात् सा च्छद्मदूती, यथा- दूत्येन प्रहिताहमस्मि भवतः कामं तया कान्तया दृष्ट्वा तामतिनिन्दितेऽपि हि पदं दत्तं मया वर्त्मनि। दृष्टोऽसि त्वमभूत् कृतार्थमपि मे चक्षुस्स्रगेषार्प्यता- मित्थं दामविमोचनेन दयितं पीनस्तनी श्लिष्यति ॥६५॥ ७८. व्याजेनान्यमभिधत्ते सा व्याजदूती यथा-(मामा. १.३५/३६) 'महाभाग, सुश्लिष्टगुणतया रमणीय एव सन्निवेशः, कुतूहलिनी इव नः भर्तृदारिका, वर्तते च तस्यामभिनवः विचित्र: कुसुमेषुव्यापारः। तद् भवतु कृतार्थता

अष्टाविंश: प्रकाश: १२५१

वैदग्ध्यस्य, फलतु निर्माणरमणीयता, समासादयतु सरस एष भर्तृदारिकायाः कण्ठावलम्बनमहार्घतामिति॥६६॥। अनयोरुत्तरं प्रतिपत्तिरेव। कथं त्विमे निसृष्टार्थे अपि पत्रहारिण्यौ? पत्रशब्देन इह च्छद्यव्याजयोः प्रवेशनिमित्तत्वेनेष्टत्वात्। ७९. मन्त्राराधनादिभि: नायकयोस्संयोगं साधयन्ती मन्त्रदूती, यथा- दर्शयामि शशिनं महीतले पातयामि तपनं नभःस्थलात्। आनयामि सुरसिद्धकन्यकां नास्ति मे नसुकरं जगत्र्रये ॥६७।। ८०. तन्त्रादिप्रभेदादुभयोः संयोगसम्पादयित्री तन्त्रदूती, यथा- गुरुचर्यातपस्तन्त्रमन्त्रयोगाभियोगजाम् इमामाक्षेपिणीं सिद्धिमातनोति हिताय वः ॥६८॥ अनयोरन्तरं नास्ति, नायकयोः पराधीनतया नीयमानत्वात्। मूकदूत्यौ पुनरिमे तच्चेष्टानुकृतियोगात्। न च निसृष्टार्थानामविषयस्सम्भवति। स हि मितार्थः पत्रहारको मूकदूतो वा भवितुं शक्नुयात्। एवं मितार्थः, पत्रहारकः, मूकदूतो वा; पत्रहारको मूकदूत एवेति। न तु मितार्थो निसृष्टार्थः पत्रहारकः। मितार्थः निसृष्टार्थो वा न मूकदूतः। पत्रहारक: मितार्थो निसृष्टार्थो वेति। एवं भिक्षुकीक्षणिके, सखीधात्रेयिके, दासीविधवे, शिल्पिनीशिल्पकारिके च निसृष्टार्थाः। भिक्षुकीक्षणिकावर्जमेव परिमितार्थाः। दासीविधवे, शिल्पिनीशिल्पकारिके मूकदूत्यौ, न तु भिक्षुकीक्षणिके परस्परार्थपत्रहारिण्यौ मूकदूत्यी वा। न सखीधात्रेयिके पत्रहारिण्यौ मूकदूत्यौ वा। न दासीविधवे मूकदूत्याविति स्यात्। एवं न स्वयंदूतीवातदूत्यौ परिमितार्थे पत्रहारिण्यौ वा। न मूकदूतीभार्यादूत्यौ पत्रहारिण्यौ मूकदूत्यौ वा। न च्छद्दूतीव्याजदूत्यौ मूकदूत्यौ स्याताम्। नानिसृष्टार्थे मन्त्रदूतीतन्त्रदूत्याविति। निसृष्टार्थास्तु सर्वाः स्वयंदूत्यादय: भवेयुः। द्वे द्वे वर्जयित्वा परिमितार्थापत्रहारिण्यौ मूकदूत्यश्चेति। एतेन ० ० ० त्रसम्बद्धा राजसम्बद्धास्तत्रैकदेश चारिण्य : े का्न्या वा कार्यसम्पादिन्य: चण्डरण्डावृद्धवर्धक्यो बुद्धिमद्गणिका: गणाङ्गनाश्च व्याख्याताः।

वाणिज्यशीलवाग्गिमिनश्च दूतविशेषाः इति॥

१२५२ शृङ्गारप्रकाशे

(दूतकर्म -२४) अथातो दूतकर्माणि चतुर्विशतिः। तानि- १. प्रवेश: २. विश्वासनं ३. उपावर्तनं ४. अनुवर्तनं ५. कार्योपन्यासशुद्धिः ६. अवस्थानिवेदनं ७. इङ्गिताकारज्ञानं ८. उपायज्ञानं ९. प्रक/तारणज्ञानं १०. समाश्वासनम् ११. अत्ययप्रतीकार: १२. प्रयोज्यप्रेषणं १३. सन्धिरक्षा १४. प्रतापव्यावर्णनं १५. प्रयोज्योपजाप: १६. पराक्रमणं १७. बन्धुरत्नापहारः १८. मित्रोपग्रहः १९. सुहृद्विभेद: २०. चारज्ञानं २१. गूढदण्डातिचारः २२. अग्रसमाधानं २३. समाधिमोक्ष: २४. दूतस्य कर्मयोगाश्रय इति। प्रोक्ता: प्रवेशो विश्वासः प्रत्याहारोऽनुवर्तनम् उपन्यासो मनस्स्थानामवस्थानां निवेदनम् ॥६९॥ देशकालेङ्गिताकारोपायज्ञानं प्रतारणम् । समाश्वासनमापत्सु प्रतीकार: प्रतिक्रिया ॥ ७०॥ प्रेषणं सन्धिका/पालत्वं प्रतापो मित्रसङ्ग्रहः । उपजापस्य चाभेदो गूढदण्डातिचारणम् ॥७१॥ बन्धुरत्नापहरणं चारज्ञानं पराक्रमः । समाधिमोक्षो दूतस्य कर्मयोगस्य चाश्रयः ॥७२॥ इति।

(१. प्रवेश: -६) तत्र दर्शितेङ्गिताकारायां प्रविरलदर्शनायाम् अपूर्वायां च प्रयोज्यायां दूतप्रयोगः। स चैनां शीलतोऽनुप्रविशेदिति प्रवेशः। तत्र च पदात्पदान्तरमाकाङ्क्षेदिति सङ्क्षेपः; षट्प्रकार:, अष्टादशप्रकारो वेति विस्तरः। यथा- 'विधिप्रयुक्तां प्रतिगृह्य सत्क्रियाम्'।।७३। (कुसं. ५.३२) इत्यत आरभ्य 'इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना' इतिपर्यन्तः कुमारसम्भवे (५.३२-५१) उपोद्घातः पदं चैव पदार्थः पदविग्रहः । चालना प्रत्यवस्थात्र व्याख्या तत्रास्य षड्विधा।। ७४।। षण्णामपि पृथक् त्रैविध्यादष्टादशप्रकारत्वम्। तेषु - १. प्रस्तावनामात्रमुपोद्घातः। सः अनुषङ्गप्रसङ्गानुप्रसङ्गभेदात् त्रिविधः। तत्र-

अष्टाविंश: प्रकाश: १२५३

अनुषङ्गो यथा-(कुसं. ५.३३) अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते। अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् ॥७५॥ प्रसङ्गो यथा-(कुसं. ५.३४) अपि त्वदावर्जितवारिसम्भृतं प्रवालमासामनुबन्धि वीरुधाम् । चिरोज्झितालक्तकपाटलेन ते तुलां यदारोहति दन्तवाससा ।।७६।। अनुप्रसङ्गो यथा-(कुसं. ५.३५) अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः करस्थदर्भप्रणयापहारिषु । यदुत्पलाक्षेपचलैर्विलोचनैस्तवाक्षिसापत्न्यमिव प्रयुञ्जते ॥७७॥

२. प्रस्तुतस्य स्थिरीकरणं पदम्। तद् उपक्षेपविक्षेपप्रक्षेपैः त्रिविधम्। तत्र- उपक्षेपो यथा-(कुसं. ५.३६) यदुच्यते पार्वति! पापवृत्तये न रूपमित्यव्यभिचारि तद् वचः । तथाहि ते शीलमुदारदर्शने तपस्विनामप्युपदेशतां गतम्॥७८॥ विक्षेपो यथा-(कुसं. ५.३७) विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहासिभि: तथा न गाङ्गैः सलिलैर्दिवश्चयुतैः । यथा त्वदीयैश्चरितैरनाविलैः महीधरः पावित एव सान्वयः ॥७९॥ प्रक्षेपो यथा-(कुसं. ५.३८) अनेन धर्मस्सविशेषमद्य मे त्रिवर्गसारः प्रतिभाति भामिनि!। त्वया मनोनिर्विषयार्थकामया यदेक एव प्रतिगृह्य सेव्यते ॥ ८०॥ ३. तत्प्रयोग: पदार्थः। सोऽपि त्रेधा-उपक्रमः, प्रक्रमः, अनुक्रम इति। तत्र उपक्रमो यथा-(कुसं. ५.३९) प्रयुक्तसत्कारविशेषमात्मना न मां परं सम्प्रतिपत्तुमर्हसि । यतस्सतां सन्नतगात्रि! सङ्गतं मनीषिभिस्साप्तपदीनमुच्यते ॥ ८१॥ प्रक्रमो यथा-(कुसं. ५.४०) अतोऽत्र किञ्चित् भवतीं बहुक्षमां द्विजातिभावादुपपन्नचापलः । अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने! न चेद्रहस्यं प्रतिवक्तुमर्हसि ॥ ८२॥

१२५४ शृङ्गारप्रकाशे

अनुक्रमो यथा-(कुसं. ५.४१) कुले प्रसूति: प्रथमस्य वेधसस्त्रिलोकसौन्दर्यमिवोदितं वपुः । अमृग्यमैश्वर्यसुखं नवं वयः तपःफलं स्यात् किमितः पर तव ।८३॥ ४. (पदविग्रहः) प्र[स्तुतस्यास्वीकारोऽप्यनुपपन्न इति कथनं पदविग्रहः]1 तदपि त्रेधा - 'वितर्कविस्मयविप्रतिषेधभेदात्। तेषु - वितर्को यथा-(कुसं. ५.४२) भवत्यनिष्टादपि नाम दुस्सहान्मनस्विनां सम्प्रतिपत्तिरीदृशी। विचारमार्गप्रहितेन चेतसा न दृश्यते तच्च कृशोदरि! त्वयि ॥ ८४॥ विस्मयो यथा-(कुसं. ५.४३) अलभ्यशोकाभिभवेयमाकृतिर्विमानना सुभ्रु! कुतः पितुर्गृहे। पराभिमर्शो न तवास्ति कः करं प्रसारयेत्पन्नगरत्नसूचये ।। ८५॥ विप्रतिषेधो यथा-(कुसं. ५.४४) किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलम्। वद प्रदोषे विनिकीर्णतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥ ८६॥ ५. प्रस्तुतेष्वसंहतं चालना। सापि ज्ञाताज्ञातनिष्ठितभेदात् त्रिधा। तत्र- अविज्ञातविषया यथा-(कुसं. ५.४५) दिवं यदि प्रार्थयसे वृथा श्रमः पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः । अथोपयन्तारमलं समाधिना न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ।।८७।। ज्ञातविषया यथा-(कुसं. ५.४६) निवेदितं निःश्वसितेन सोष्मणा मनस्तु मे संशयमेव गाहते। न दृश्यते प्रार्थयितव्य एव ते भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ॥८८॥ निष्ठितविषया यथा-(कुसं. ५.४७) अहो स्थिर: कोऽपि तवेप्सितो युवा चिराय कर्णोत्पलशून्यतां गते। उपेक्षते यः श्लथबन्धिनीर्जटाः कपोलदेशे कलमाग्रपिङ्गलाः ।८९॥ ६. कथंचिन्मर्षणं प्रत्यवस्था। सापि त्रेधा- समीपस्था, श्लिष्टा, अन्तर्गता च। तासु- समीपस्था यथा-(कुसं. ५.४८) मुनिव्रतैस्त्वामतिमात्रकर्शितां दिवाकराप्लुष्टविभूषणास्पदाम्। शशाङ्कलेखामिव पश्यतो दिवा सचेतसः कस्य मनो न दूयते ॥९०॥

अष्टाविंश: प्रकाश: १२५५

श्लिष्टा यथा-(कुसं. ५.४९) अवैमि सौभाग्यमदेन वञ्चितं तव प्रियं यश्चतुरावलोकिनः । करोति लक्ष्यं चिरमस्य चक्षुषो न वक्त्रमात्मीयमरालपक्ष्मणः । ९१॥ अन्तर्गता यथा-(कुसं. ५. ५०) कियच्चिरं श्राम्यसि गौरि! खिद्यसे(विद्यते?) ममापि पूर्वाश्रमसञ्चितं तपः । तदर्धभागेन लभस्व काङ्क्षितं वरं तमिच्छामि च साधु वेदितुम् ।।९२।। (२. विश्वासनम् -६) (सैनां शीलतोऽनु)प्रविश्य चाख्यान-कपटैः, सुभगङ्करणयोगैः, जनप्रवादैः, पूर्ववृत्तान्तैः, कविकथाभिः, पारदारिककथाभिश्च विश्वासयेद् (कासू. ५.४.२) इति विश्वासनम्। तेषु- १. मिथ्यामिथ:प्रश्नोत्तरादिभि: प्रयोज्ययोरतिसन्धानं कपटः। यथा मालतमाधवे द्वितीयाङ्के-॥ ९३॥ लवङ्गिका- कुसलं भअवदीए। (कुशलं भगवत्यै।) कामन्दकी- (निःश्वस्य) कुशलमिव। लवङ्गिका- (स्वगतं) पत्थावणा क्खु एसा कवडणाडअस्स। (प्रस्तावना खल्वेषा कपटनाटकस्य।) अवलोकिता- चिराइदं भअवदीए। णं भणामि अस्सत्थसरीरो महाभाओ माहवो त्ति (चिरायितं भगवत्या। ननु भणामि अस्वस्थशरीरो महाभागो माधव इति।) कामन्दकी- इदं गम्यते, वत्से, अनुजानीहि माम्। लवङ्गिका- (जनान्तिकं) सहि मालदि, संपदं भअवदीए सआसादो तस्स महाणुहाअस्स उग्गमं जाणीमो। (सखि मालति, साम्प्रतं भगवत्या- स्सकाशात् तस्य महानुभावस्य उद्गमं जानीमः। मालती- (जनान्तिकं) अत्थि मे कोऊहलं। (अस्ति मे कौतूहलम्।) लवङ्गिका- (प्रकाशं) (मामा. २.८१ श्लोकात् परम्) को एसो माहवो णाम, जस्सिं भअवदी एव्वं सिणेहगरुअं अत्ताणं धारेदि? (क एष माधवो नाम यस्मिन् भगवती एवं स्नेहगुरुकमात्मानं धारयति।) कामन्दकी- अप्रस्ताविकी महत्येषा कथा। लवङ्गिका- तह वि आचक्खिअ भअवदी पसादं करेदु (तथापि आख्याय भगवती प्रसादं करोतु)।

१२५६ शृङ्गारप्रकाशे कामन्दकी- 'श्रूयताम् अस्ति' इत्यत आरभ्य 'स एष माधवो नामे'-ति मालती श्रावयति। लवङ्गिका- कुदो महोहहिं वज्झिअ पारिआअस्स उद्गमो (कुतो महोदधिं वर्जयित्वा पारिजातस्य उद्गम) इत्येवमादि। (मामा. २.११तःपरम्) तदुक्तम्- बहि:सर्वाकारप्रवणरमणीयं व्यवहरन् पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति। जनं विद्वानेकस्सकलमतिसन्धाय कपटै- स्तटस्थ: स्वानर्थान् घटयति च मौनं च भजते ॥ ९४॥मामा११७)

२. अभिगामिकयोगस्सुभगङ्करणम्। यथा- तत्रैव तृतीयषष्ठाङ्कयोः (मामा. ३ प्रवेशके)- 'अज्ज किसणचउद्दसि त्ति जणणीए समं मालदी संकरउरं गमिस्सदि। तदो एव्वं सोहग्गं बढ्ढइ त्ति देवदाराहणणिमित्तं सहत्थकुसुमावअअं उद्दिसिअ भअवदी लवंगिआदुदीअं मालदिं तं एव्व कुसुमाअरुज्जाणं आणइस्सदि' (अद्य कृष्णचतुर्द्दशीति जनन्या समं मालती शङ्करपुरं गमिष्यति। तत एवं किल सौभाग्यं वर्धत इति देवताराधननिमित्तं स्वहस्तकुसुमावचमुद्दिश्य भगवती लवङ्गिकाद्वितीयां मालतीं तदेव कुसुमाकरोद्यानमानेष्यति।) यथा च- सहि एसो अङ्गराओ; इमा(ओ) कुउममालाओ। तो इमस्मिं पाणिग्गहणमंगलारम्भे सोहग्गसंपत्तिणिमित्तं देवदाओ अच्चेहिं। (सखि, एष अङ्गराग :; इमा: कुसुममाला:। तदस्मिन् पाणिग्रहणमङ्गलारम्भे सौभाग्यसम्पत्तिनिमित्तं देवता अर्चय।) इति। ३. यथा तत्रैव (जनप्रवादः) - अद्धि(अत्थि) एसा णरिंदवअणाणुरोहेण णंदणस्स पडिवण्णा मालदि त्ति सअलो जणो अमत्तं जुउज्जइ(जुगुच्छइ)। (अस्त्येषा नरेन्द्रवचनानुरोधेन नन्दनस्य प्रतिपन्ना मालतीति सकलो जनोऽमात्यं जुगुप्सते।) यथा वा- अनुरागप्रवादस्तु वत्सयोस्सार्वलौकिकः । श्रेयानस्माकमेवं हि प्रतार्यो राजनन्दनौ ॥९५॥ (मामा. १.१६)

अष्टाविंश: प्रकाश: १२५७

४. (पूर्ववृत्तान्तः) पुरा चकमे दुष्यन्तं शकुन्तला, रुक्मिणी कंसद्विषम्, उषा अनिरुद्धम्, इत्येवमादि बुद्धिकल्पितमुदाहरणम्। (कासू. ५.४)। 4. कविकथा यथा- महाश्चेता पुण्डरीकं, चन्द्रापीडं कादम्बरी, गुरुभिरप्रदत्ता प्रतिपत्तिमापेदे। वासवदत्ता च सञ्जयाय रार्ज्ञे, मालती राजसुहृदे नन्दनाय पित्रा प्रदत्तमात्मानमुदयनाय, माधवाय च प्रायच्छत्। (मामा. २.७/८) ६. परदारप्रयोजनमितिहासादि: पारदारिकं यथा- अस्त्यहल्येति गौतममहर्षे: प्रियकलत्रं, तामिन्द्रश्चकमे। ततस्तम् 'अहल्यायै जार' इति निर्जानन्ति। अस्ति तारेति वाचस्पतेः सुरपुरोधसः धर्मपत्नी। सा प्रजापतिमतिचरतः पत्युरमर्षात् कियन्तं कालं सोमेन सह उषित्वा बुधाभिधानमात्मजं सुषुवे। एवमञ्जना प्रभञ्जनेन, कृत्तिकापरिषत् कृशानुना हनूमन्तं कार्तिकेयं चेति।

(३. उपावर्तनम्) विश्वस्य च 'कथमेवंविधः पतिरिति पत्यावनुशयं ग्राहयित्वा, न तव सुभगे दास्यमपि युक्त: कर्तुमिति ब्रूयात्' (कासू. ५.४) इत्युपावर्तनम्। तत्रोदाहरणच्छाया- (मामा. २.६) इदमिह मदनस्य जैत्रमस्त्रं सहजविलासनिबन्धनं शरीरम्। अनुचितवरसम्प्रयोगशोच्यं विफलगुणातिशयं भविष्यतीति ॥ ९६।। यथा वा-(मामा. २.८) राज्ञ: प्रियाय सुहृदे सचिवाय कार्याद्दत्वात्मजां भवतु निर्वृतिमानमात्यः । दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेनधूमग्रहेण विमला शशिनः कलेव ॥।७॥ भूयश्च यथापुरस्तादुपायेषु वक्ष्यामः। यदाह कामन्दकी-(मामा. ३.१) तथा विनयनम्रापि मया मालत्युपायतः । नीता कतिपयाहेन सखीविस्रम्भसेव्यताम् ॥९८॥

(४. अनुवर्तनम्) 'नायकयोः चरितमनुकूलतया कामितानि च वर्णयेत्' (कासू. ५.४) इत्यनुवर्तनं, यथा-(मामा. १.२३)

१२५८ शृङ्गारप्रकाशे अन्येषु जन्तुषु च यस्तमसावृतेषु विश्वस्य धातरि समः परमेश्वरेऽपि। सोऽयं प्रसिद्धविभवः खलु चित्तजन्मा मा लज्जया तव कथचिदपह्नुतिर्भूत् ॥९९॥ यथा वा- 'उचितस्तावदस्यां भवतोऽभिषङ्ग' इति। 'अमात्यभूरिवसोः आत्मजेत्यपर्याप्तिर्बहुमानस्य इति। (मामा. १.३८/३९) अपि च-'मालती, मालतीति मोदते भगवती कामन्दकी। मालत्या अपि स्नेहदर्शनात् सुश्लिष्टमेतत्' (मामा. १.३५/३६) किञ्न- 'सहि दिट्ठिआ दे अणुरूव: अहिलासो। साअरं उज्झिअ महाणई कहिं वा ओदरइ? किं अण्णदो चरिदव्वमेदि? का वा दाणिं सहआरमंतरेण अदिमुत्तलअं पल्लविदं सहेदि? (सखि! दिष्ट्या तेऽनुरूपोऽभिलाष:। सागरमुज्झित्वा महानदी (कुत्र वावतरति)?। किमन्यतः चरितव्यमेति(?)को वा इदानीं सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां (पल्लवितां सहते)? (शाकु. ३.१०/११) ००० ण सहेज्ज णहअंणा ० o o (न सहिस्यते नखशङ्का) तुह्मारिसीओ पक्खवाइणीओ होति। सहि मालदीए वि रमणीअअणुराअ एव्व रमणिज्जो इमस्सिं महाणुहावे अणुराअप्पवादो त्ति। (युष्मादृश्यः पक्षपातिन्यः भवन्ति सखि! मालत्या अपि रमणीयानुराग एव रमणीयेऽस्मिन् महानुभावेऽनुरागप्रवादः) इति ॥ १००॥ यस्य यस्य हि यो भावस्तेन तेन हि तं नरम् । अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥१०१॥ इति।(पञ्चतन्त्रम्१.७४) चित्तानुवर्तनाच्च प्रसृतसद्भावायां तस्यां कार्यशरीरमित्थं वदेत् 'शृणु विचित्रमिदं सुभगे, त्वं (त्वां) किल संदृश्यामुत्र असावित्थं गोत्रपुत्रो नायकः उन्मादमनुभवति। द्वितीये अहनि वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादमस्या लक्षयित्वा पुनरपि कथां प्रवर्तयेत् (कामसू. ५.४) नायकस्य सौभाग्यं श्लाघनीयतया प्रच्छन्नसम्प्रयोगं भूतमभूतं वा कीर्तयेत् (कामसू. ५.४)। शृण्वतां वा अहल्याऽविमारकशाकुन्तलादीन्यन्यानि च सोत्कण्ठानि कथयेत् (कामसू. ५.४)। तदेवं 'प्रकृत्या सुकुमार: (कुमारः) कदाचिदन्यत्र अपरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी, ततोऽधुना शक्यमनेन मरणमप्यनुभवितुम्।' इति च वर्णयेत्। (५. कार्योपन्यासशुद्धिः) इङ्गिताकारांश्च लक्षयेदिति कार्योपन्यासशुद्धिः (कासू. ५.४)। यथा मालतीमाधवे -

अष्टाविंश: प्रकाश: १२५९

कामन्दकी- (मालत्याश्चिबुकमुन्नमय्य) 'शृणु विचित्रमिदं सुभगे, अस्ति तावद् एकदा प्रसङ्गतः कथित एव मया माधवाभिधानः कुमारः, यस्त्वमिव मामकीनस्य मनसः द्वितीयं बन्धनम् (मामा. ३.८) लवङ्गिका- सुमरामो। (स्मराम:।) कामन्दकी- अस्ति विदर्भाधिपस्य नरपतेरमात्यः समग्रपुरुषप्रकाण्डचक्र- चूडामणिर्देवरातो नाम, यमशेषभुवनमहनीयपुण्यमहिमानमात्मन: सामर्थ्यात् पितैव ते जानाति यश्च यादृशश्चेति (मामा. २.८/९)। अपि च- (मामा. २.९-११) व्यतिकरितदिगन्ता: श्वेतमानैर्यशोभि: सुकृतिविलसितानां स्थानमूर्जस्वलानाम्। अकलितमहिमान: केतनं कथमपि मङ्गलानां भुवनेऽस्मिँस्तादृशास्सम्भवन्ति ॥१०२॥ तत उदयगिरेरिवैक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दर: कलावान् । इह जगति महोत्सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥१०३॥ असौ विद्याधारः शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातस्सम्प्रत्यविकलशरच्चन्द्रमधुरः यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥१०४॥ अत्र बालसुह्दा मकरन्देन सह विद्यामान्वीक्षिकीमधीते। स एष माधवो नामेति। कामन्दकी- स खलु मन्मथोद्यानयात्रादिवसात् प्रभृति दुर्मनायमानः परवानिव शरीरोपतापेन। (मामा. ३.८/९) यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिधीरोऽपि विषमम् । प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि चापाण्डुमधुर वपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥१०५॥ (मामा. ३.९) लवङ्गिका- इदं वि तस्सिं अवसरे भअवदिं तुवराअंतीए (अवलोइदाए) उदीरिअं आसि। [इदमपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्या (अवलोकितया) उदीरितमासीत्। कामन्दकी- यावदशृणवं मालत्येवास्य मन्मथोन्मादहेतुरिति। ममापि हि स एव निश्चयः। (मामा. ३.१०)

१२६० शरृङ्गारप्रकाशे

अनुभवं वदनेन्दुरुपागमन्नियतमेव यदस्य महात्मनः। क्षुभितमुत्कलिकातरलं मनः पय इव स्तिमितस्य महोदधेः ॥१०६॥ (६. अवस्थानिवेदनम्) नायकयोः विलोकनश्रवणदिवसादारभ्य मिथोऽभिलाषात् चिन्तादिजन्मनः मनोवाग्बुद्धिशरीरस्याकल्यस्य स्थानात् स्थानान्तरोपवर्णनमवस्थानिवेदनम्। तच्च कार्योपन्यासशेष:। यथाह कामन्दकी- (मामा. ३१०-१२) 'तदेवं प्रकृत्या सुकुमार: कुमारः। तदत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी। यतोऽधुना शक्यमनेन मरणमप्यनुभवितुम्। असौ हि- धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति बकुलामोदगर्भस्य वायोः । दावप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रान्तराय- स्ताम्यन्मूर्तिश्श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ।।१०७।। यच्चैतन्मरणतां दशमीं कामसूत्रकाराः कामयमानावस्थामामनन्ति। यदाहु :- 'तस्य दश स्थानानि चक्षुःप्रीतिः, मनस्सङ्ग:, सङ्कल्पोत्पत्ती, निद्राच्छेदः, तनुता, विषयेभ्यो व्यावृत्ति:, लज्जाप्रणाशः, उन्मादः, मूर्च्छा, मरणम्' (कासू. ५.१) इति। इह तु भावेषु मरणानभ्युपगमात् मृत्युयोग्यतैव मरणमुच्यते। चक्षु:प्रीतिः पुनः मिथोऽभिलाष एव। कानि तर्हि चित्तजन्मनः दशस्थानानि? श्रूयन्ताम्-'षडिन्द्रियाणि, वक्त्रं, वाक्, वपुः, चेष्टा' इति। तत्र- मनसि चिन्ता, अनुस्मरणं च। बुद्धीन्द्रियेषु विषयव्यावृत्तिर्निद्राच्छेदश्च। वक्त्रे लज्जाप्रणाश: उन्मादश्च। वाचि गुणकीर्तनं विलापश्च। वपुषि व्याधि: तनुता च। चेष्टायां जाड्यं मूर्च्छा च। एवमेते मनोविकारा इत्युच्यन्ते। तासु १- १. 'विकाराणीत्युच्यन्ते तासु' इति मुद्रणा जोशेरे राघवे च। 'विकारा इ०' इत्यस्माकं योजना। तेष्विति वक्तव्ये तास्विति 'षडिन्द्रिय-वक्त्र-वाग्वपुश्चेष्टाश्चित्तजन्मनो दश स्थानानी'-ति चेष्टान्तं सूत्रं परिकल्प्याऽन्तिमां चेष्टां परामृशता ग्रन्थकृताऽवोचीति समाधेयम्।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२६१

चिन्ता यथा-(गास. २.३३) सअणे चिंतामइअं काऊण पिअं णिमीलिअच्छीए। अप्पाणो उवऊढो पासिढिलवलआहिँ वाहाहिँ ॥१०८॥ (शयने चिन्तामयं कृत्वा त्वां/प्रियं निमीलिताक्ष्या। आत्मा अवगूढ: प्रशिथिलवलयाभ्यां बाहुभ्याम् ।।) अनुस्मरणं यथा- जेहिँ चिअ जीविज्जइ तुह (सअ) संकप्प-संगम-सुहेहिँ। खणविघडिएहिं लाहं तेहिं ण अ जाणइ वराई ॥१०९॥ (यैरेव जीव्यते तव/शतसङ्कल्पसङ्गमसुखैः । क्षणविघटितैः लाभं तैः न च नीयते वराकी ।।) विषयव्यावृत्ति: यथा-(विसा. ३.२) सौधादुद्विजते त्यजत्युपवनं द्वेष्टि प्रभामैन्दवीं द्वारात् त्रस्यति चित्रकेलिसदसो वेषं विषं मन्यते। आस्ते केवलमब्जिनीकिसलयप्रस्तारशय्यातले सङ्कल्पोपनत-त्वदाकृतिरसायत्तेन चित्तेन सा ॥११०॥ निद्राच्छेदो यथा-(गास. ५.८७) तुह विरहुज्जुग्गिज्जागरओ सिविणे वि ण देइ दंसणसुहाइं। वाहेण जहालोअणविणोअणं पि से विहअं ॥१११॥ (तव विरहोज्जागरक: स्वप्नेऽपि न ददाति दर्शनसुखानि। बाष्पेण यदालोकनविनोदनमपि तस्या विहतम् ।) लज्जाप्रणाशः यथा-(गास. १.५७) अगणिअ-सेसजुआणो बालअ बोलीणलोअमज्जाआ। अह ए भमइ दिसामुहविसारिअच्छी तुह कएण ।११२। (अगणिताऽशेषयुवा बालक विलीन/व्यतिक्रान्तलोकमर्यादा। अथ हे भ्रमति दिशामुखविसारिताक्षी तव कृतेन ।।) उन्मादो यथा-(सूमु. ९) चन्द्रं चन्दनकर्दमेन लिखितं यन्मार्ष्टि दष्टाधरा काम: पुष्पशरः किलेति सुमनोवर्गं लुनीते च यत्।

१२६२ शृङ्गारप्रकाशे

वन्द्यं निन्दति यच्च मन्मथमसौ भङ्क्त्वाऽग्रहस्ताङ्गुली- स्तत्कामं सुभग! त्वया वरतनुर्वातूलतां लम्भिता ॥११३॥ गुणकीर्तनं यथा-(सक. ५.१३७) विलिम्पत्येतस्मिन् मलयजरसार्द्रेण महसा दिशां चक्रं चन्द्रे सुकृतमथ तस्या मृगदृशः । दृशोर्बाष्पः पाणौ वदनमसवः कण्ठकुहरे हृदि त्वं ह्री: पृष्ठे वचसि च गुणा एव भवतः ॥११४॥ विलापो यथा-(कुसं. ५.५८) यदा बुधैः सर्वगतस्त्वमुच्यसे न वेत्सि भावस्थमिमं कथं जनम्। इति स्वहस्तालिखितश्च मुग्धया रहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ।११५॥ व्याधिर्यथा- तस्यास्तापमहर्निशं स कथयाम्येणीदृशस्ते कथं पद्मिन्यास्सरसं दलं विनिहितं यस्याश्शमायोरसि । आदौ शुष्यति सङ्कुचत्यनु ततः चूर्णत्वमापद्यते पश्चान्मुर्मुरतां दधद्दहति च श्वासावधूतं सखीः ॥११६॥ तनुता यथा- (वक्त्रं तस्याः कृशतरकपोलद्वयं कान्तिलक्ष्यं)१ बाष्पाम्भोभिश्चमिति पतितैः सूच्यते च स्तनान्तः । तस्या: किञ्चित्सुभग! तदभूत्तानवं त्वद्वियोगे येनाकस्माद् वलयपदवीमङ्गुलीयं प्रयाति ॥११७॥ जाड्यं यथा-(अमरु. ११०) अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽर्पिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापस्सखीष्वाहितः । अद्य श्वः किल निवृतिं व्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विस्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विमुक्त तया ॥११८॥

१. पाद एषोऽस्माभिर्योजितः।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२६३

मूच्छा यथा- कथमिव मनोमोहं तस्यास्सखे! कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर्मया नहि वैधवी। इति तु विदितं नारीरूपस्सलोकदृशां सुधा तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेर्विघटिष्यते ॥११९॥

(७. इङ्िताकारज्ञानम्) इङ्गिताकारज्ञानमपि विशेषतस्तत्र प्रसिद्धायां 'द्वितीयेऽहनि वाचि, वक्त्रे, दृष्ट्यां च प्रसादमस्या लक्षयित्वा पुनरपि कथां प्रवर्तयेदिङ्गिताकारांश्च लक्षयेद्' (कामसू. ५.४) इत्यभिहितात्। 'ते दर्शने प्रसीदति, विरहे उद्विजते, विहसितं कृत्वा सम्भाषते, आदरेणोपमन्त्रयते, आसन्नमासनं ददाति, इष्टेषूत्सवेषु स्मरति, भक्ष्येषु ० o o हारं गच्छति, क्वासि ० ० ० त्वरयितुं ० ० ० किं वा कृतमिति पृच्छति, विविक्ते दर्शयते, गुह्यमाचष्टे, शङ्कास्थानेषु नाभिशङ्कते, कथायां रमते, परविज्ञापनायां ० ० ० पेक्षते, वाक्यं प्रतिगृहणाति, पथ्यमुक्तं सहते, हस्तेन स्पृशति, श्लाघ्येनोपहसति, परोक्षे गुणान् ब्रवीति ० ० ० तद्भक्तान् पूजयति, मानं वर्धयति, अर्थं करोति, अनर्थं प्रतिहन्ति, कृत्येष्वात्मानं नियोजयति, आख्यायकमनुयुङ्क्ते, श्रुत्वा चिन्तयति, जृम्भते, निःश्वसिति; प्रीतिदायं च ददाति, पुनर्दर्शनानुबन्धं विसृजति, साधुवादिनी सती किमिदमशोभनमभिधत्स इति कथामनुबध्नाति, नायकस्य साध्य ० ० o o पूर्वसिद्धं च तत्सम्बन्धं दर्शनं कथां नियोगं वा स्वयमकथयन्ती तया कथ्यमानं काड्क्षति, नायकमनोरथेषु च सपरिभवं नाम सहते, न च निर्वदति, तन्मित्रेषु विश्वसिति, तया सह क्रीडामभिनन्दति, स्वकर्मसु चैनां प्रभविष्णुरिव नियुङ्क्ते"१, (कासू. ५.४) इति। उदाहरणं यथा-(मामा. ३.२, ३) व्रजति विरहे वैचित्र्यं नः प्रसीदति सन्निधौ रहसि रमते प्रीत्या दायं ददात्यनुवर्तते। गमनसमये कण्ठे लग्ना निरुध्य निरुध्य मां सपदि शपथैः प्रत्यावृत्तिं प्रणम्य च याचते ॥१२०॥

१. ते दर्शने प्रसीदतीत्यारभ्य प्रभविष्णुरिव नियुङ्क्त' इति यावत् सर्वाणि वाक्यानि भोजरचितान्येव।।

१२६४ शृङ्गारप्रकाशे

शाकुन्तलादीनितिहासवादान् प्रस्तावितानन्यपरैर्वचोभिः । श्रुत्वा मदुत्सङ्गनिवेशिताङ्गी चिराय चिन्तास्तिमितत्वमेति ।।१२१।। ० ० हार्यं (?) यथा चोदाहृतमिङ्गिताकारेषु स्थानस्थानेषु पुरस्ताद् दर्शितेद्गिताकारां नायकाभिज्ञानैरुपबृंहयेत्, सा चेत् संस्तुता स्यात्। असंस्तुतां तु गुणकथनैरनुरागकथाभिश्च आवर्जयेत्। (कासू. ५.४) 'मनोहराणि उपायनानि ताम्बूलम् अनुलेपनं स्रजमङ्गुलीयकं ० ० तेषु नायकस्य नखदशनपदानि तानि तानि चिह्नानि च स्युः। पत्रच्छेद्यानि च नानाभिप्रायाकृतीनि दर्शयेत्। लेखगर्भाणि च कर्णपत्रादीनि। तेषु च तन्मनोरथाख्यानं प्रति प्राभृतदाने चैनां नियोजयेद्' इति (कासू. ५.४)।

(८. उपायज्ञानम् -४) उपायज्ञानम्। तेषु च प्राग् दर्शितेङ्गिताकारां नायकाभिज्ञानैरुपबृंहयेत्। सा चेत्संस्तुता स्यादिति साम। असंस्तुतां गुणकथनैरनुरागसङ्कथाभिश्चैनां नियोजयेदिति भेदः। मनोहराण्युपायनानि ताम्बूलमनुलेपनं स्रजमङ्गुलीयकं वासो वा तेन प्रहितानि। तानि च चिह्नानि स्युरिति दण्डः। पत्रच्छेद्यानि नानाभिप्रायाकृतीनि प्रेषयेत् इति भेददण्डौ। लेखगर्भाणि, कर्णपत्रादीनीति दानभेदौ। तेषु च तन्मनोरथाख्यानमिति सामभेदौ। प्रतिप्राभृतदाने चैनां नियोजयेदिति दानदण्डौ। ते च प्रत्येकं चत्वारः पञ्नधा भवन्ति। (१. साम -५) गुणकीर्तनम्, सम्बन्धोपाख्यानम्, परस्परोपकारसन्दर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम्, आत्मोपधानं चेति साम। १. तेष्वभिज्ञादिप्रशंसा गुणकीर्तनम्। यथा-(सक. ५.३६९) कुलममलिनं भद्रा मूर्तिः मतिश्श्रुतिशालिनी भुजबलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा ह्येते भावा मदस्य च हेतवो व्रजति पुरुषो यैरुन्मादं त एव तवाङ्कुशाः ॥१२२॥

अष्टाविंश: प्रकाश: १२६५

२. मैत्र्यादिसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम्। यथा-(कुसं. ५.३९) प्रयुक्तसत्कारविशेषमात्मना न मां परं सम्प्रतिपत्तुमर्हसि । यतस्सतां सन्नतगात्रि! सङ्गतं मनीषिभिस्साप्तपदीनमुच्यते ॥१२३॥ ३. स्वपक्षपरपक्षयोरन्योन्यग्रहाख्यानं परस्परोपकारसन्दर्शनम्। यथा-(शाकु. ५.१७) णावेक्खिओ गुरुअणो इमीए ण तुए वि पुच्छिओ बंधू। एक्केक्कमेव्व चरिए भणामि किं एक्कमेक्कस्य ।।१२४।। (नापेक्षितो गुरुजनोऽनया न त्वयापि पृष्टः बन्धुः । एकैकमेव चरिते भणामि किमेकमेकस्य ।।) ४. अस्मिन्नेवंगते इदमेवं भविष्यतीत्याशाजननं आयतिप्रदर्शनम्। यथा-(बारा. १.३४) सोऽयं स्वयंग्रहणदुर्ललितो दशास्यस्त्वां याचते दुहितरं पणपूर्वमेव । सम्बन्धसन्धिममुना च सहानुभूय वंशो निमेर्जयतु यावदियं धरित्री ।१२५। ५. योऽहं स भवान्, यन्मम द्रव्यं तद्भवतः, स्वकृत्येषूपयुज्यतामित्यात्मोपाधानं, यथा-(कुसं. ५. ५०) कियच्चिरं श्रामयसि गौरि विद्यते ममापि पूर्वाश्रमसञ्चितं तपः। तदर्धभागेन लभस्व काङ्क्षितं पतिं तमिच्छामि च साधु वेदितुम् ॥१२६। (२. भेद: -५) अन्यविद्वेषणम्, अन्यव्यावर्तनम्, अन्योपभोगदर्शनम्, अन्यानुरागकथनम्, अन्यसौभाग्यप्रकाशनं चेति भेदः। तदुक्तम्- (कासू. ५.४, ६४, ६५, पृ.५६७ चौखं. सं. १९६४) विद्वेषं ग्राहयेत् पत्यौ रमणीयानि वर्णयेत्। चित्रान् सुरतसम्भोगानन्यासामपि दर्शयेत् ॥१२७॥ नायकस्यानुरागं च पुनश्च रतिकौशलम्। प्रार्थनं चापरस्त्रीभिरवष्टम्भं च वर्णयेत् ॥१२८। तत्र- १. विद्वेषं ग्राहयेत् पत्याविति विद्वेषणम्। यथा- दुद्दंसणेण ईसालुएण थेरेण दुव्विअड्ढेण। ऊवोढा पिअसहि साह(सु) संपअं कह णु जीअसि ॥१२९॥ (दुर्दर्शनेनेर्ष्यालुना स्थविरेण दुर्विदग्धेन। उपोढा प्रियसखि! कथय साम्प्रतं कथं नु जीवसि ।।)

१२६६ शृङ्गारप्रकाशे

२. अन्यव्यावर्तनं यथा- कूरस्स कारणट्ठं दिज्जइ अप्पा पइस्स णिअअस्स। सुरअसुहं पुण मुद्धे होहिइ अक्खण्डिए सीले ॥१३०॥ (क्रूरस्य कारणार्थं दीयते आत्मा पत्युर्निजकस्य । सुरतसुखं पुनर्मुग्धे भविष्यति अखण्डिते शीले ।।) ३. चित्रान् सुरतसम्भोगानन्यासामपि दर्शयेदित्यन्योपभोगदर्शनम्। यथा-(सक.५.२७७) अपेतव्याहारं धुतविविधशिल्पव्यतिकरं करस्पर्शारम्भप्रगलितदुकूलान्तशयनम् 1 मुहुर्बद्धोत्कम्पं दिशि दिशि मुहुः प्रेरितदृशो- रहल्यासुत्राम्णोः क्षणिकमिह तत्सङ्गतमभूत् ॥१३१॥ ४. नायकस्यानुरागं च पुनश्च रतिकौशलं इत्यन्यानुरागकथनम्। यथा- ससिमुहि मुहस्स लच्छी घणालिणथण चक्कजुअं। तणुओअरि तणुआअइ हलिअसुओ कुणउ जुत्तं ।।१३२।। (शशिमुखि! मुखस्य लक्ष्मीः घनालीनस्तननितम्ब-चक्रयुगम् । तनुकोदरि! तनुकायते हलिकसुतः करोतु युक्तम् ।।) ५. प्रार्थनं चापरस्त्रीभिरवष्टम्भं च वर्णयेदित्यन्यसौभाग्यकथनम्। यथा-(मामा.२.११) असौ विद्याधारश्शिशुरपि विनिर्गत्य सदना- दिहायातः सम्प्रत्यविकलशरच्चन्द्रमधुरः । यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलै: कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥१३३॥ (३. दानम् -५) (देयविसर्गः) गृहीतानुवर्तनम्, आवर्तनप्रतिपादनं, स्वद्रव्यदानम्, आत्मपरस्वेषु स्वयंग्राहदा(नं) चेति दानम्। तेषु- १. जित-न्यस्त-प्रयुक्त-प्रतिश्रुतादीनां समर्पणं देयविसर्गः। यथा- दीपोत्सवेऽद्य भवता शतमेकविंश- द्यूते जिता कितव! सा स्वयमाहृतानि। गोदावरीतटवनेषु गता विचेतुं मुक्ताकदम्बकुसुमानि सकेसराणि ।।१३४।।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२६७

२. अदत्तस्वीकृतस्य मर्षणं गृहीतानुवर्तनम्। यथा- सञ्जग्मुषा सुभग! भीमरथीनिकुञ्जे सख्यास्स्तनांशुकमगृह्यत यत् त्वया नः । स्वप्ने ददासि गमयन्न शठत्वमेव तुष्यामुना किमिति दुर्लभदर्शनोऽसि॥१३५॥ ३. स्वयंगृहीतस्य प्रत्यर्पणमावर्तप्रतिपादनम्। यथा-(रघु. १६.८६) इत्यूचिवानुपहिताभरण: क्षितीशं श्लाघ्यो भवान् स्वजन इत्यनुभाषितारम् । संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः कन्यामयेन कुमुदः कुलभूषणेन ॥१३६। ४. आत्मीयस्य हारकेयूरादेः प्रयत्नतो वितरणं स्वद्रव्यदानम्। यथा- आमुच्यतामिह सुधारसधाम्नि कण्ठे कादम्बरीप्रहित एष स शेषहारः । अस्या: कुमार! तव निर्जितमन्मथायाः मूर्तेर्गुणानुगुणमाभरणं किलेति ॥१३७।। ५. ममान्यस्य सा यदस्ति तद्दृश्यतामिति आत्मपरस्वेषु स्वयंग्राहदानम्। यथा- (मामा. ४.१) यद् व्यालव्रणितसुहृत्प्रमोहदग्धं सौजन्याद् विहितवती गतव्यथं माम् । तत् कामं प्रभवतु पूर्णपात्रवृत्त्या स्वीकर्तुं मम हृदयं च जीवितं च ।।१३८।।

(४. दण्ड: -५) शङ्काजननं, अभिभर्त्सनं, अर्थापहरणं, परिक्लेशनं, उपघातश्च दण्डः। तेषु- १. वचनबिभीषिका शङ्काजननम्। यथा-(मवीच. १.५९) पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्लाघ्येन येनादर: सम्बन्धे सति यत्रिलोकपतिना सौख्ये न तत्र स्पृहा। गन्तव्या पुनरन्यथापि नियतं लङ्का तया सीतया तन्मा भूदिह वः पुरन्दरपुरीबन्दिप्रयुक्तो विधि: ॥१३९॥

१२६८ शृङ्गारप्रकाशे

२. प्रणयकोपादिभिराक्रोशनमभिभर्त्सनम्। यथा-(गास. १.३०वे.) णिक्किव जाआभीरुअ दुद्दंसण णिंब-ईड-सारिच्छ। गामो गामिणिणंदण तुज्झ कए तह वि तणुआइ ॥१४०॥ (निष्कृप जायाभीरुक दुर्दर्शन निम्बकीटसदृक्ष!। ग्रामो ग्रामणीनन्दन! तव कृते तथापि तनुकायते ।।) ३. वस्त्रविभूषणादेर्बलच्छलादिभि: आदानमर्थापहरणम्। यथा-(मवीच. १.५९) "भो गंगारोल/गेण्टाकराल पअच्छसु नोपवत्थानि जानि मज्जंदिदीणं तुए अपहितानि, अंहेहिं सग्गे गंतव्वं। कथं सिनानसाटकेसु परिहितेसु तत्थ वच्चा-(गच्छा)मो। अगच्चमानीओ उण भआमो सतक्कतुनो सापातो। पभतअं च संवरिकाअं सिलभूदा इहव्वे अवचिट्ठिस्सामो।।' (भो गङ्गारोल/गेण्टाकराल प्रयच्छ नो वस्त्राणि यानि मज्जन्तीनां त्वया अपहृतानि। अस्माभि: स्वर्गे गन्तव्यम्। कथं स्नानशाटकेषु परिहृतेषु तत्र गच्छामः? अगच्छन्त्यः पुनः बिभिमः शत्रक्रतोः शापात्। प्रभातायां च शर्वरिकायां शिलाभूताः इहैव अवस्थास्याम:। इत्यप्सरोभिरुक्ते गेण्टाकराल: कलिङ्गसेनालम्भे प्राह- 'पअच्छामि ओपवत्थानि जमेदि/जदि मे एक् अच्छरं भरिअं संपअच्छथ।।१४१॥' (प्रयच्छामि औपवस्त्राणि यदि मे एकामप्सरसं भार्यां संप्रयच्छथ।) इति। ४. कामचारादेः विघातः परिक्लेशनम्। यथा शाकुन्तले-(१.२७.३ पृ. ५४६) प्रियंवदा- (शकुन्तलामुपसृत्य) हला! चंडि! तुमं णारुहसि गंतुं। रुक्खसेअणके मे दुए धारेसि। तेहिं दाव मोआवेहि अत्ताणं तदो गमिस्ससि। (हला चण्डि, त्वं नार्हसि गन्तुम्। वृक्षसेचनके मे द्वे धारयसि। ताभ्यां तावत् मोचयत्वात्मानम्। ततो गमिष्यसि) इति बलादेनां निवर्तयति।। ५. वधोद्योगः उपघातः, यथा- इति परुषमुदीर्य राजपुत्रीं मरणवितीर्णमनाः परेतभूमौ। त्रिभुवनपतिरुज्जगाम पीठाज् झटिति विमोचितचन्द्रहासकोशः ॥१४२॥ एतेषां च (समस्तानां) व्यस्तानां च क्रमेणाक्रमेण च प्रयोगो यथा- (मवीच. १.३०) (पृ.११०६) 'कन्यारत्नमयोनिजन्म भवताम्' इत्यादि॥१४३॥ (पृ. ११३२)

अष्टाविंश: प्रकाश: १२६९

(उपायानां देशकालविशेष:) उपायाश्च प्रयुज्यमाना: अवश्यं देशकालयोः विशेषमपेक्षन्ते। परस्परपक्षयोर- भिदूतिप्रत्ययः समागम:। ० ० ० ० तात्ययप्रतीकारे गृहोद्याने गुल्मलतानिकुञ्ज- निष्कुटादिषु सखी-भिक्षुकी-क्षणिका-तापसी-भवनेषु, देवतायतने, देवयात्राया- मुद्यानक्रीडायां, जलावतरणे, विवाहयज्ञोत्सवव्यसनेषु, अग्न्युत्पाते, चोरविभ्रमे, जनपदस्य चक्रारोपणे, प्रेक्षणव्यापारे (कासू. ५.४)। यथा-(मामा. ७.३) प्रेयान्मनोरथसहस्रवृतस्स एष सुप्तप्रमत्तजनमेतदमात्यवेश्म। प्रौढं तमः कुरु कृतज्ञतयैव भद्रमुत्क्षिप्तमूकमणिनूपुरमेहि यामः ॥१४४॥ तत्र- देशस्सन्निकृष्टः, विप्रकृष्टः, सुगमः, दुर्गमः, सापायः, निरपायः, सेव्यः, असेव्य इति। काल: चिरः, क्षिप्रः, साधारणः, सावधिः, निरवधिः, अतीतः, भावी, वर्तमान इति। तेषु- (देश: -८) १. सन्निकृष्टो यथा-(कादकसा. ५.८०) मदलेखा गृहीत्वा तं हारं गत्वा तदन्तिकम् । तथोवाच यथानेन प्रत्युक्ता सा न किञ्चन ।१४५॥ २. विप्रकृष्टो यथा-(कादकसा. ६.३१) उत्तिष्ठ यदि जीवन्तीं मामिच्छसि तमानय। अहं हि सुदूरमिदमन्तरम् ॥१४६॥ ३. सुगमो यथा-(कादकसा. ६.९) दिनेष्वथ व्यतीतेषु पत्रलेखा तदन्तिकम् । प्रापद् वलाहकाश्वीयनिर्वृत्तपथसौष्ठवा ॥१४७। ४. दुर्गमो यथा-(गास. ६.७६) चोरा सभअसतण्हं पुणो पुणो पेसअन्ति दिट्ठीओ। अहि-रक्खिअ-णिहि-कलसे व्व सभयसतृष्णं पोढवइआ-थणुच्छङ्गे ॥१४८॥ (चोरा: पुनः पुनः प्रेषयन्ति दृष्टी: । अहिरक्षितनिधिकलश इव प्रौढपतिकास्तनोत्सङ्गे ।।) १. दुर्गमः, सापायो निरपायश्चेति त्रयो भेदा जोशेरेण न दत्ताः। राघवस्तूष्णीमत्र तिष्ठति दृष्टजोशेरग्रन्थोऽपि।

१२७० शृङ्गारप्रकाशे

५. सापायो यथा-(कुसं. ३.४३) दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य काम: पुरः शुक्रमिव प्रयाणे। प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥१४९॥ ६. निरपायो यथा-(कादकसा. ६.३५) दिनेष्वन्येषु यातेषु वक्तुं कादम्बरीदशाम् । आयात् केयूरकोऽप्याशु दीर्घाध्वश्रान्तवाहनः ॥१५०॥ ७. सेव्यो यथा-(कादकसा. ५.३६) इतो न दूरे गन्धर्वराजधानी तदद्य ताम्। दृष्ट्वास्मदनुरोधेन श्वो गन्तासि स्ववाहिनीम् ॥१५१॥ ८. असेव्यो यथा-(कादकसा. ४.९२) तच्छुत्वा जनसम्मर्दभीरूर्यातः कपिञ्जलः । न स प्रतिवच: किञ्चिन्मामकीनमपैक्षत ॥१५२॥ (काल: -८) १. कालश्चिरो यथा-(कादकसा. ६.३२) स्थितायां त्वयि जीवामि त्वत्स्पर्शेन यथा तथा। गतायां तु चिरं कालं क्षमन्ते मम नासवः ॥१५३॥ २. क्षिप्रो यथा-(कादकसा. ४.८९) ततोऽहमिदमेवात्र प्राप्तकालमचिन्तयम् । राजपुत्रि! सुहृत्प्राणरक्षणार्थमिहागतः ॥१५४॥ ३. साधारणो यथा-(शाकु. पृ. ५७३ रू)२ त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदय न जहासि मे। दिनावसाने छायेव पुरोमूलं वनस्पतेः ॥१५५॥ ४. सावधिर्यथा-(शाकु. ६.१२) एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छसि यावदन्तम्। तावत् प्रिये मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति ।।१५६।।

१. लम = 'लमिति द्रुतम'-रा.। २. शाकुन्तलस्य वङ्गीयायां वाचनायां पद्यमिदं लभ्यते। नागरवाचनायां पुनर्न। राघवस्य तु वङ्गवाचना न स्वभ्यस्ता। इदमपि निध्येयमत्र यद् भोजस्तदिदं द्वितयमप्यभ्यस्तवान्। द्र. अस्माकं कालिदासग्रन्थावल्या: पृ. ५७३ (द्वि. सं.)

अष्टाविंश: प्रकाश: १२७१

५. निरवधिर्यथा-(कुसं. ५.६१) न वेद्यि स प्रार्थितदुर्लभः कदा सखीभिरस्रोत्तरमीक्षितामिमाम् । तप:कृशामभ्युपपत्स्यते सखीं वृषेव सीतां तदवग्रहक्षताम् ॥१५७॥ ६. अतीतो यथा-(कादकसा. ४.७२) वद तेन किमुक्तासि स किमुक्तस्त्वयापि वा। तदन्तिके च विस्रब्धमुषितासि कियच्चिरम् ॥१५८॥ ७. भावी यथा-(कुसं. ४.४२) परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः । उपलब्धसुखस्तदा स्मरं वपुषा स्वेन समग्रयिष्यति ।१५९॥ ८. वर्तमानो यथा-(कुसं. ३.१७) गुरोर्नियोगाच्च नगेन्द्रकन्या स्थाणुं तपस्यन्तमधित्यकायाम् । अन्वास्त इत्यप्सरसां मुखेभ्यः श्रुतं मया मत्प्रणिधिस्स वर्गः ॥१६०॥ (९. प्रतारणम्) देशकालस्योपलब्धये मिथ्यामाध्यस्थ्यमुग्धत्वानपेक्षत्वार्जवत्वादिप्रशमनैः प्रयोज्यादीनामतिसन्धानं प्रतारणम्, यथोच्यते-(कासू. ५.४.६३) विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्पकारिका। प्रवेशमाशु विश्वासं दूतीकार्यं न विन्दति ।१६१।। सा प्रयोज्यायां प्रागेव सम्भाष्य द्रष्टव्यदर्शनफलानि लोचनानीत्युक्त्वा रामणीयकदर्शने नियोजयेत्। स्वभवनस्थामेव च ब्रूयात्- 'अहममुष्यां क्रीडायां ते राजभवनोपवनदीर्घिकासरित्परिसरस्थानानि रमणीयानि दर्शयिष्यामि'। ततश्च प्रवालकुट्टिमं मणिभूमिकं वृक्षवाटिकां मृद्वीकामण्डपं समुद्रगृहकं, प्रासादात् गूढभित्तिसञ्चारान् चित्रगृहाणि क्रीडामृगान् यन्त्राणि शाकुनिकान् सव्याघ्रसिंहपञ्जरादीनि यानि यानि पुरस्तादुपवर्णितानि स्युः तान्यस्याः सानुप्रशंसमादरेण दर्शयेत्। एकान्ते च तद्गतानुरागशंसी चित्रफलकादिकं अन्यद् वा प्रकाशयेत्। नायकानुरागं वा श्रावयेत्। तमेवाभिभावयेत्।

१२७२ शृङ्गारप्रकाशे

तां वा तस्य प्रदर्शयेत्। अमन्त्रस्रावं च प्रतिपन्नां योजयेत्। संप्रयोगे च आयति वर्णयेत्' (कासू. ५.५) इति प्रतारणप्रकारः। उदाहरणच्छाया, मालतीमाधवे द्वितीयेऽङ्के लवङ्गिकाबुद्धरक्षितादीनां वाक्यानि। तेषु- (मामा. २.१/२) 'सहि सलाहणिज्जं दुल्लहमणोरहफलं जीअलोअस्स सरिसमहाभाअवल्लहसमाअमो', (सखि श्लाघनीयं दुर्लभमनोरथफलं जीवलोकस्य, सदृशमहाभागवल्लभसमागम:) इति रामणीयकदर्शने नियोगः। (मामा.३.३/४-८) एसो क्खु महुर-महु-रसोल्लइ-मंजरी-कवलण-केलि-कलकोइल-

दल-कराल-चंपआहिवास-मणोहरो मराल-मंसल-जहण-परिणाहु-व्वहण- मंथरोरुभर-विसंठुल-क्खलिद-चलण-संचार-विअंभिद-परिस्समोपणीद-सेअ- सीअर-सुहाबिंदुजोज्जंतमुद्ध-मुहचंद-चंदणाअमाण-सीअलसुरहि-सुहप्फंसो तुमं परिस्सअदि कुसुमाअरुज्जाणमारुदो। कुलतापविसहर ० ० ० ० ० ० मालती - सहि इमस्सिं कुंजणिउंजे कुसुमाइं अवचिणुह्म। इदो वि अवरस्सिं अवचिणुम्ह। एदं देवदामंदिरदुवारं। (सहि एसो) अंगराओ इमाओ कुसुममालाओ (एष खलु मधुरमधुरसार्द्रमञ्जरीकबलनकेलिकलकोकिलकुलकोलाहलोन्निद्र- सहकार-शिखरोड्डीन-चटुलचञ्चरीकनिकरव्यतिकरोद्दलितदलकरालचम्पका- धिवास-मनोहरो मरालमांसलजघनपरिणाहोद्वहनमन्थरोरुभरविसंष्ठुलस्खलितचरण-

शीतल सुरभिसुखस्पर्शः त्वां परिष्वजति कुसुमाकरोद्यानमारुतः। कुलतापविषहर ० ० ० मालती- सखि, अमुष्मिन् कुञ्जनिकुञ्जे कुसुमानि अवचिनुवः। इतोऽप्यपरस्मिन् अवचिनुवः। एतद् देवतामन्दिरद्वारम्।(सखि एष) अङ्गरागः, इमा: कुसुममालाः') इति। पुरस्तादुपवर्णितानां उपवनादीनां सानुप्रवेशं समादरेण दर्शनम्। (मामा. ३.१४) अण्णं अ जाणिदं होदु भअवदीए। एदं अ माहवपडिच्चंअसणाहं चित्तलअं। एसा वि तस्स एव्व सहत्थविरइ एत्ति कंठावलंविदा वउलमाला जीवणं पिअसहीए। (अन्यच्च ज्ञातं भवतु भगवत्या। एतच्च माधवप्रतिच्छन्दकसनाथं

अष्टाविंश: प्रकाश: १२७३

चित्रफलकम्। एषापि तस्यैव स्वहस्तविरचितेति कण्ठावलम्बिता वकुलमाला जीवनं प्रियसख्याः) इत्येकान्ते अनुरागशंसिन: चित्रफलकादेः प्रकाशनम्।

(मामा. ३.७/८) कामन्दकी- वत्से इत इतः। अयि विरम विरम निस्सहासि जाता। स्खलयति वचनं संश्रयत्यङ्गमङ्ग जनयति मुखचन्द्रोद्भासिन: स्वेदबिन्दून् । मुकुलयति च नेत्रे सर्वथा सुभ्रु! खेद- स्त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन ॥१६२॥ (मामा. ३.८) तदास्यतां किञ्चिदाख्येयमाख्यातुकामास्मि। अस्ति तावदेकदा प्रसङ्गतः कथित एव माधवाभिधानः कुमारः। स खलु मन्मथोद्यानयात्रादिवसात् प्रभृति दुर्मनायमान: परवानिव शरीरोपतापेन। यावदशृणवं मालत्येवास्य मन्मथोन्मादहेतुः। इति नायकानुरागश्रवणम्।

यदि तद्विषयोऽनुरागबन्धः स्फुटमेतद्धि फलं गुणज्ञतायाः । इति नन्दितमप्यवस्थयास्या हृदयं दारुणया विदीर्यते मे ॥१६३॥(मामा.३१३) इति नायकानुरागश्रावणम्। मालती - अंमहे एसो वि एत्थ एव्व। (अहो, एषोऽप्यत्रैव।) माधवः - हन्त पुण्यवानस्मि। यदहमवितर्कितोपनतदर्शनोल्लसितया अनया- अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण नद्ध: स्नपित इव च दुग्धस्रोतसा निझरिण। कवलित इव कृत्स्नं चक्षुषा स्फारितेन प्रसभममृतसेकेनेह सान्द्रेण सिक्तः ॥१६४॥ (मामा. ३.१६) कामन्दकी - भवति लवङ्गिके वत्सया सह प्रविशाभ्यन्तरमितः। स्तम्भापवारितौ तिष्ठाव:। (मामा. ६.७-८) वयस्य गत्वा लवङ्गिकास्थाने तिष्ठ। सहि मा णं पडिबोधइस्ससि। दाणिं एव्व दुम्मणाअमाणा ईस मण्णे पसुत्तेति। सणिअं एव्व सअ(णद्धम्मि) उवविस। (सखि मैनां प्रतिबोधयिष्यसि। इदानीमेव दुर्मनायमाना ईषन्मन्ये प्रसुप्तेति। शनैरेव शयनार्धे उपविश।)

१२७४ शृङ्गारप्रकाशे

जितमिह भुवने त्वया यदस्याः सखि वकुलावलि वल्लभासि जाता। परिणत-बिसदण्ड-पाण्डु-मुग्ध-स्तन-परिणाह-विलास-वैजयन्ती ।।१६५ ।इति तां वा तस्य प्रदर्शयेदिति प्रतिच्छन्दः।

अह सो तुमं कंदप्पजणणिं रुक्किणिं विअ पुरुसुत्तमो सअंगाहसाहसेण सहधम्मआरिणिं करेइ। को तदो पडिवत्ती। सहि कीस मं एत्तिअं आसासेध। काहं इमस्स देण एव्व अत्ताणं पणीकदुअ मं मिच्चुकवलणादो कड्डिअस्स तस्स एब्व परएअस्स? अत्तणो सरीरस्य। सहि सच्चं करेहि। कहिदं एव्व हिअआवेदसूअएहिं दीहणीसासेहिं। सरिसं महाणुभावदाए। सुमरेसि एदं। (अथ स त्वां कन्दर्पजननीं रुक्मिणीमिव पुरुषोत्तम: स्वयंग्राहसाहसेन सहधर्मचारिणीं करोति। का ततः प्रतिपत्तिः। सखि! कस्माद् मामेतावद् आश्वासयथ। काहमेतस्य। तेनैव आत्मानं पणीकृत्य मां मृत्युकबलनादीषत्कृष्टस्य तस्यैव परकीयस्य आत्मनश्शरीरस्य। सखि सत्यं कथय। कथितमेव हृदयावेदसूचकैः दीर्घनिःश्वासैः। सदृशं महानुभावतायाः। स्मरस्येतत्।) इत्यमन्त्रस्रावप्रतिपत्तिः। उद्दामदेहपरिदाहमहाज्वराणि सङ्कल्पसन्निधिविनोदितवेदनानि त्वत्स्नेहसंविदवलम्बितजीवितानि किं वा मयापि न दिनान्यतिवाहितानि ॥१६६॥ (मामा. ६.१३) सहि उवालंबणिज्जं उबालद्धासि (सखि, उपालम्भनीयमुपालब्धासि।) महाभागे एवमेतत्। त्वं वत्सलेति कथमप्यवलम्बितात्मा सत्यं जनोऽयमियतो दिवसाननैषीत् आनद्धकङ्कणकरप्रणयप्रसाद- मासाद्य नन्दतु चिराय फलन्तु कामा: ॥१६७॥ (मामा. ६.१४) कहं दुदिअआमविच्छेदपडहो ताडिअदि। ता जाव णंदणं णिब्भच्छिअ मालदीए उअरि अणुऊलइस्सं। (कथं द्वितीययामविच्छेदपटहः ताड्यते। तद् यावत् नन्दनं निर्भत्स्य मालत्या उपरि अनुकूलयिष्यामि।) (मदयन्तिका उत्थातुमिच्छति। मुखमुद्घाट्य तां हस्ते गृहणाति।)

अष्टाविंश: प्रकाश: १२७५

मदयन्तिका- सहि मालदि पडिबुद्धासि? (सखि, मालति, प्रतिबुद्धासि?) (विलोक्य सहर्षसाध्वसं) अंहो अण्णं एव्व किं वि एदं वट्टदि। (अहो अन्यदेव किमपि एतद् वर्तते।) रम्भोरु संहर भयं क्षमते विकार- मुत्कम्पिनस्स्तनभरस्य न मध्यभागः । इत्थं त्वयैव कथितप्रणयप्रसाद सङ्कल्पनिर्वृतिषु संस्तुत एष दास: ॥१६८॥ (मामा.७.१/२) इति संयोजनम् ।

कामन्दकी- वत्स माधव इयमशेषसामन्तमस्तकोत्तंसपरागरञ्जितचरणाङ्- गुलेरमात्यभूरिवसोरेकापत्यं मालती भगवता सदृशसंयोगरसिकेन वेधसा मन्मथेन च तुभ्यं दीयते। परिणतिरमणीया: प्रीतयस्त्वद्विधाना- महमपि तव मान्या हेतुभिस्तैश्च तैश्च। तदिह सुवदनायां तात! मत्तः परस्तात् परिचयकरुणायां सर्वथा मा विरंसी: ॥१६९॥ (मामा. ६.१६) सम्प्रयोगात् प्रतिवर्णनम् - एवमयमुक्तः प्रतारणे प्रकारविस्तारः, इतिवृत्तेषु वेदितव्य:।

(१०. समाश्वासनम्) नायकयोः समीहितवस्तुसंशये च अवष्टम्भप्रदानमाश्वासनम् । यथा- मालतीमाधवे- (मामा. ४.१/२) कामन्दकी- वत्स माधव अपि भवानमंस्त यद्दूरिवसुरेव मालतीं मह्यं दास्यतीति। माधव :- (सविलक्षं) नहि, नहि। कामन्दकी- न तर्हि प्रागवस्थायाः (भूरिवसुः) परिहीयते। तदिदमायुष्मन्तं बोधयामि। यदैव नौ विद्याग्रहणाय नानादिगन्तसाहचर्यमासीत् तदैव अस्मत्सौदामिनीसमक्षं भूरिवसुदेवरातयोः वृत्तेयं प्रतिज्ञा, अवश्यमावाभ्यां अपत्यसम्बन्धः कर्तव्य इति। इह तु वाक्प्रतिष्ठानि देहिनां व्यवहारतन्त्राणि। वाचि पुण्यापुण्यहेत्ववस्थाः सर्वजनानां आपतन्ति। इदं तावत्प्रसिद्धमेव- 'यदुत नन्दनाय मालतीं प्रार्थयमानं भूरिवसुर्नृपतिमुक्तवान्, प्रभवति निजस्य

१२७६ शृङ्गारप्रकाशे

कन्यकाजनस्य महाराज' इति। सम्प्रत्येव चागत्य पुरुषेणावेदितम्। यत्किल राज्ञा पद्मावतीश्वरेण अमात्यभूरिवसोरुपरि विश्वासं अस्मासु च प्रसादं सबहुमानमातन्वता भवनमागत्य नन्दनाय मालती प्रतिपादिता। तत्र भूरिवसोः वाग(नृतैव)। न खलु महाराजस्य निजा कन्यका(मालती)। कन्यादानेषु च नृपतयः प्रमाणमिति नैवंविधः धर्माचारसमयः तस्मादविचिकित्सितव्यमेतत्। अपि च वत्स किमिति मामनवधानां मन्यसे? पश्यतु हि भवान्। (मामा. ४.१/२) मा वां सपत्ेष्वपि नाम तद् भूत् पापं यदस्यां त्वयि वा विशङ्कयम् । तत् सर्वथा सङ्गमनाय यत्न: प्राणव्ययेनापि मया विधेयः ॥१७०॥ यथा वा-दुर्लभा न बुद्धरक्षितायाः प्रियसखी भवतः। अपि च-(मामा. ४.९) प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम्। तथा च व्यापारः कमलनयनाया नयनयो- स्त्वयि व्यक्तस्नेहः स्तिमितरमणीयश्चिरमभूत् ॥१७१॥ यथा वा-वयस्य माधव सर्वथा समाश्वसिहि। या कौमुदी नयनयोर्भवतस्सुजन्मा तस्या भवानपि मनोरथबद्धबन्धुः । तत्सङ्गमं प्रति सखे! नहि संशयोऽस्ति यस्मिन्विधिश्च मदनश्च कृताभियोग: ॥१७२॥ (मामा. १.३७) यदाह- मालत्या अपि स्नेहदर्शनात् सुश्लिष्टमेतत्। योऽपि हि कपोलपाण्डुतादि- चिह्नसूचितः प्राग्बन्धस्तस्याः कामाभिष्वङ्ग: सोऽपि त्वन्निबन्धन एवेति व्यक्तम्। एतत्तु न ज्ञायते क्व दृष्टपूर्वस्तया वयस्य इति। न खलु तादृश्यो महाभागधेया: कुमार्यः अन्यत्र अवसक्तचेतसः भूत्वा परत्र चक्षूरागिण्यो भवन्ति। अपि च-(मामा. १.३६) अन्योन्यसम्भिन्नदृशां सखीनां तस्यास्त्वयि प्रागनुरागचिह्नम् । कस्यापि कोऽपीति निवेदितं च धात्रेयिकायाश्चतुरं वचश्च ॥१७३॥

अष्टाविंश: प्रकाश: १२७७

कलहंस :- (उपसृत्य) एदं अ। (एतच्च।) (चित्रफलकं दर्शयति।) यथा च- वयस्य कथं भगवत्याः सा मेधाशक्तिर्विपर्येष्यति। यथा च- मकरन्दः- अपि नाम बुद्धरक्षितासङ्क्रान्ता भगवतीनीतिर्विजेष्यते। लवङ्गिका- को सन्देहो महाभाअस्स। किं बहुणा, जह एसो मंजीरसद्दो तह जाणामि देण ववदेसेण आणीदा बुद्धरक्खिदाए मदअंतिएत्ति। ता उत्तरीआववारिदो सुत्तलक्खणो चिट्ठ। (कस्सन्देहो महाभागस्य। किं बहुना। यथैष मञ्जीरशब्दः तथा जानामि तेन व्यपदेशेनानीता बुद्धरक्षितया मदयन्तिकेति। तदुत्तरीयापवारितः सुप्तलक्षणस्तिष्ठ)॥१७४॥ यथा च-सहि एव्वं पि णद्धि आसासो। जस्स कारणादो तुमं उक्खडिअबंधणं कंकेलिपल्लव विअ हिअअं धारेंदी किलंदणवमालिआकुसुमणीसहा परिहिअसि, सो वि जाणाविदो भअवदा वम्महेण संदावस्स दूसत्तणं। (सखि, एवमपि नास्ति आश्वासः। यस्य कारणात् त्वं उत्खण्डितबन्धनं कड्डेलिपल्लवमिव हृदयं धारयन्ती क्लान्तनवमालिकाकुसुमनिस्सहा परिहीयसे, सोऽपि ज्ञापितो भगवता मन्मथेन सन्तापस्य दुस्सहत्वम्।) मकरन्द :- इयमेव नेदीयसां प्रकृतिरभ्युदयानाम्। यथा च- माधव :- भगवति सुलभमपि बह्वनर्थमतिसङ्कटं हि एतद्वयस्यस्य। कामन्दकी- आ :! कस्त्वमस्यां चिन्तायाम्। यथा च- मकरन्दः- वयस्य अतिकातरोऽसि। किमेतत्। ननु स्वस्थ एवास्मि। यथा च- मालती- (माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वा) दिट्ठिआ वड्ढसि! (दिष्ट्या वर्धसे)॥१७५॥ (माधवः)- महाभागे न भेतव्यं न भेतव्यम्-(मामा. ५.२६) मरणसमये त्यक्ताशङ्कप्रलापनिरर्गल- प्रकटितनिजस्नेह: सोऽयं सखा पुर एव ते। सुतनु विसृजोत्कम्पं सम्प्रत्यसावपि पाप्मनः फलमनुभवत्युग्रं पापं प्रतीपविपाकिन: ॥१७६॥

१२७८ शृङ्गारप्रकाशे

अपि च-(मामा. ५.३२) धैर्य निधेहि हृदये हत एष पाप: किं वा कदाचिदपि केनचिदन्वभावि। सारङ्गसंहृतिविधाविभकुम्भकूटकुट्टाकपाणिकुलिशस्य हरे: प्रमादः ॥१७७॥

(११. अत्ययप्रतीकार:) दैवयोगात् पुरुषापराधात् प्रमादतो वा कार्यस्य व्यापदि प्रत्यूहप्रशमनम् अत्ययप्रतीकारः। यथा- शाकुन्तले-(४.१)आ: अतिथिपरिभाविनि! विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोनिधिं वेत्सि न मामुपस्थितम्। स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव ।१७८॥ प्रियवंदा- हद्धि तं एव्व संउत्तं। कस्सिं वि पूआअरुहे अवरद्धा सुण्णहिअआ सउंदला। (पुनर्विलोक्य) ण क्खु जस्सिं कस्सिं वि। एसो दुव्वासो सुलहकोवो महेसी। (हा धिक्, तदेव संवृत्तम्। कस्मिन्नपि पूजार्हे अपराद्धा शून्यहृदया शकुन्तला। (पुनर्विलोक्य) न खलु यस्मिन् कस्मिन्नपि। एष दुर्वासाः सुलभकोपो महर्षिः।) अनसूया- गच्छ पादेसु पणमिअ णिव्वट्टेहि णं। (गच्छ, पादयोः प्रणम्य निवर्तय एनम्।) प्रियंवदा- सहि सुहावक्कोधो कस्य अणुणअं गण्हइ। किंचि उण साणुकंपो किदो। (सखि, स्वभावक्रुद्धः कस्य अनुनयं गृहणाति? किंचित् पुनः सानुकम्पः कृतः।) अनसूया- कहेहि एदं (कथयैतत्)। प्रियंवदा- जदा अणुणीदो वि णिवत्तिदुं ण इच्चदि तदा विण्णविदो मए दुव्वासा, 'भअवं पढमभत्तिं अवेक्खिअ अविण्णादतवप्पहावस्स दुहिदुजणस्स भअवदा एक्को अवराहो मरिसिदब्बो' इति। सो तदो 'ण मे वअणं अण्णहा होदुं अरुहदि किंदु अहिण्णाणाहरणदंसणेण सावो णिवत्तिस्सदि' त्ति मंतअतो एव्व अंतरिहिदो। यदा- अनुनीतोऽपि निवर्तितुं नेच्छति, तदा विज्ञापितो मया दुर्वासाः-'भगवन् प्रथममित्यवेक्ष्य अविज्ञाततपःप्रभावस्य दुहितृजनस्य भगवतैकः अपराधो मर्षयितव्य' इति। स तदा- 'न मे चनमन्यथा भवितुमर्हति। किन्तु अभिज्ञानाभरणदर्शनेन शापो निवर्तिष्यति' इति मन्त्रयन्नेवान्तर्हितः।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२७९

अनसूया- सक्कं दाणिं आससिदुं। अद्धि तेण राएसिणा संपत्थिदेण सणामहेअंकिदं अंगुलीअअं सुमरणीअंति सउंदलाए सअं पिणद्धं। तेण साहीणोवाआ सउंदला भविस्सदि। [शक्यमिदनीमाश्वसितुम्। अस्ति तेन राजर्षिणा संप्रस्थितेन स्वनामधेयाङ्कितं अङ्गुलीयकं स्मरणीयमिति शकुन्तलाया स्वयं पिनद्धम्। तेन स्वाधीनोपाया शकुन्तला भविष्यति]।।१७८।। यथा च मालतीमाधवे-(५.२०) नादस्तावद् विकलकुररीकूजितस्निग्धतारः'॥१८०।पृ.१०४२) इत्यादि। करालायतनाच्चायमुच्चरन् करुणध्वनिः । विभाव्यते ननु स्थानमनिष्ठानां तदीदृशाम् ॥१८१॥ हन्त सम्प्रति निरस्त एव मे सन्देहः। तदपि नाम जीवन्तीमेनां सम्भावयेयम्। (इति परितः परिक्रामति) (सहसोपसृत्य खड्गं प्रकोष्ठे निक्षिप्य) दुरात्मन्नपेहि। प्रतिहतोऽसि कापालिकापसद। (स्वगतं) अहो नु खलु भोस्तदेतत् काकतालीयं नाम। सम्प्रति हि मम- (मामा. ५.२८, ३०, ३१) 'राहोश्चन्द्रकलां' ॥१८२॥ (पृ. ५५४) आ: पापकर्मन् पाषण्डचण्डाल! असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रिभुवनं निरालोकं लोकं मरणशरणं बान्धवजनम् । अदर्पं कन्दर्पं जननयननिर्माणमफलं जगज्जीर्णारण्यं कथमसि विधातुं व्यवसितः ॥१८३॥ (मामा.५.२८) अपि च रे रे पाप! प्रणयसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥१८४॥ (मामा. ५.३०) (१२. प्रयोज्यप्रेषणम्) सन्दर्शनसमागमादिहेतोः सङ्केतकादौ नायकयोर्नियोगः प्रयोज्यप्रेषणम्। यथा मालतीमाधवे-

१२८० शृङ्गारप्रकाशे

बुद्धरक्षिता- हुं तुमं उण कहिं पत्थिदासि। (हुम्। त्वं पुनः कुत्र प्रस्थितासि?) अवलोकिता- अहं क्खु भअवदीए माधवसआसं अणुप्पेसिदा। संदिठ्ठ अ तस्स सङ्करउरसम्बन्धि कुसुमाकरुज्जाणं गदुअ कुंजणिउंजपेरंतरत्तासोअगहणे चिट्टेत्ति। गदो अ तत्थ माहवो। (अहं खलु भगवत्या माधवसकाशमनुप्रेषिता। संदिष्टं च तस्मै शङ्करपुरसम्बन्धि कुसुमाकरोद्यानं गत्वा कुञ्जनिकुञ्जपर्यन्तरक्ताशोकगहने तिष्ठेति। गतश्च तत्र माधवः। अवलोकिता- अज्ज किसणचउद्दसित्ति जणणीए समं मालदी सङ्करउरं गमिस्सदि। तदो एव्वं किल सोहग्गं बढ्ढइ त्ति देवदाराहणणिमित्तं सहत्थकुसुमावचअं उद्दिसिअ लवङ्गिआदुदीअं मालदी तं एव्व कुसुमाअरुज्जाणं आणइस्सदि। तदो अण्णोण्णदंसणं हविस्सदि त्ति। (अद्य कृष्णचतुर्दशीति जनन्या समं मालती शङ्करपुरं गमिष्यति। तत एवं किल सौभाग्यं वर्धत इति देवताराधननिमित्तं स्वहस्तकुसुमावचयम् उद्दिश्य लवङ्गिकाद्वितीयां मालतीं तदेव कुसुमाकरोद्यानमानेष्यति। ततः अन्योन्यदर्शनं भविष्यति इति) ॥१८५॥ यथा च- कामन्दकी- वत्सौ मालतीमाधवौ इतो निर्गत्य वृक्षगहने गम्यताम् उद्वाह-मङ्गलार्थम्। अस्मद्विहारिकायाः पश्चादुद्यानवाटः। सुविहितं तत्र वैवाहिकद्रव्यजातं अवलोकितया। भूयश्च-(मामा. ६.१९) गाढोत्कण्ठकठोरकेरलव धूगण्डावपाण्डुच्छदै- स्ताम्बूलीपटलै: पिनद्धफलितव्यानम्रपूगद्रुमाः । तक्कोलीफलजग्धमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागा: प्रेङ्गितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥१८६॥ यतस्तत्रैव मदयन्तिकामकरन्दयोः यावदागमनं स्थातव्यम्। (१३. सन्धिरक्षा) परस्पराभियोगादिषु अनागतप्रतीहारादिभि: च्छिद्रापिधानं सन्धिरक्षा। यथा मालतीमाधवे बुद्धरक्षिता - अम्महे सुसिलिट्ठमालदीणेवच्छलच्छीविप्पलद्ध- णंदणकरग्गहो अमच्चभूरिवसुमंदिरे भअवदीए संविहाणेण खेमेण गोवाइदो अज्ज मअरंदो। (अहो सुश्लिष्टमालतीनेपथ्यलक्ष्मीविप्रलब्धनन्दनकरग्रहः अमात्यभूरिवसुमन्दिरे भगवत्याः संविधानेन क्षेमेण गोपायितोऽद्य मकरन्दः।

अष्टाविंश: प्रकाश: १२८१

कामन्दकी- साधु सखे भूरिवसो साधु। 'प्रभवति निजस्य कन्यकाजनस्य महाराज:' इत्युभयलोकाविरुद्धमुपन्यस्तम्। यथा वा- अवलोकिता- भअवदि, ण हु अमच्चो माहवस्स णामं वि जाणादि त्ति णिरवेक्खदा लक्खीअदि। (भगवती, न खलु अमात्यो माधवस्य नामापि जानातीति निरपेक्षता लक्ष्यते।) कामन्दकी- संवरणं हि तत्। पश्य-(मामा. ११७) बहिस्सर्वाकारप्रवणरमणीयं व्यवहरन् पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति। जनं विद्वानेकस्सकलमतिसन्धाय कपटै- स्तटस्थ: स्वानर्थान् घटयति च मौनं च भजते ॥१८७॥ १४. प्रतापव्यावर्णनं यथा-(मामा. २.९) व्यतिकरितदिगन्ताश्श्वेतमानैर्यशोभि- स्सुकृतविलसितानां स्थानमूर्जस्वलानाम् । अकलितमहिमान: केतनं मङ्गलानां कथमपि भुवनेऽस्मिन् तादृशास्सम्भवन्ति ॥१८८॥ १५. प्रयोज्योपजापः यथा अवलोकिता- तुमं क्खु भअवदीए जस्सिं पओअणे णिउत्ता तत्थ को उत्तंदो। (त्वं खलु भगवत्या यस्मिन् प्रयोजने नियुक्ता तत्र को वृत्तान्तः?) बुद्धरक्षिता- मए क्खु भअवदीए समादेसेण तासु तासु वीसंभकहासु ईरीसो तारिसो त्ति कदुअ मअरंदस्स उवरि पिअसहीए दूरमारोविदो परोक्खाणुराओ। एसो अ से मणोरहो अवि णाम तं वेक्खेअ ति। (मया खलु भगवत्यास्समादेशेन तासु तासु विस्रम्भकथासु ईदृशः तादृश इति कृत्वा मकरन्दस्योपरि प्रियसख्याः दूरमारोपितः परोक्षानुरागः। एष च तस्याः मनोरथः, अपि नाम तं पश्येयेति।) १६. पराक्रमणं यथा- भो भो मालत्यन्वेषिणः, इयममात्यभूरिवसुमाश्वासयन्ती अप्रतिहतप्रज्ञा- चक्षुर्भगवती कामन्दकी समादिशति पर्यवष्टभ्यतामदः करालायतनम्।

१२८२ शृङ्गारप्रकाशे नाघोरघण्टादन्यस्मात् कर्मैंतद्दारुणादभूत् न करालोपहाराच्च फलमन्यद् विभाव्यते ॥१८९॥ (मामा. ५.३३)

१७. बन्धुरत्नापहारो यथा- कामन्दकी - तत्रैव मकरन्दमदयन्तिकागमनं यावत् स्थातव्यम्। माधवः - (सहर्ष) कल्याणोत्तरावतंसा कल्याणसम्पत्। कलहंस: -दिट्ठिआ एव्वं णो हविस्स दि। (दिष्ट्या एवं नो भविष्यति।)

१८. मित्रोपग्रहो यथा- अवलोकिता-भअवदि सो वि पासअरो माहवस्स वालमित्तं मअरंदो णंदणस्स भइणिं मदअंतिआं जइ समुव्वहइ तं वि माहवस्स दुइअं पिअं होदि। (भगवति, सोऽपि पार्श्वचरो माधवस्य बालमित्रं मकरन्दो नन्दनस्य भगिनीं मदयन्तिकां यदि समुद्वहति, तदपि माधवस्य द्वितीयं प्रियं भवति।) कामन्दकी- नियुक्तैव हि मया तत्र तत्प्रियसखी बुद्धरक्षिता।

१९. सुहृद्भेदो यथा-(मामा. २.७) गुणापेक्षाशून्यं कथमिदमुपक्रान्तमथवा कुतोऽपत्यस्नेहः त्वैदम्पर्यं कुटिलनयनिष्णातमनसाम् । यदुत नृपतेर्नर्मसचिव: सुतादानान्मित्रं भवतु स हि नो नन्दन इति ॥१९०॥ लवङ्गिका- जधा आणत्तं भअवदीए तं तह एव्व। अण्णहा तस्सिं वरे दुद्दंसणे अदिकृंतजोव्वणे किं ति ण विआरिअं अमच्चेण। (यथाज्ञप्तं भगवत्या तत्तथैव। अन्यथा तस्मिन् वरे दुर्दर्शनेऽतिक्रान्तयौवने किमिति न विचारितममात्येन?)

२०. चारज्ञानं यथा -(मामा.) अवलोकिता- भअवदि सा दाणिं सोदामिणी समासादिदअच्चरिअमंत- सिद्धिप्पहावा सिरिपव्वदे कावालिअवदं धारेदि। (भगवति, सा इदानीं सौदामिनी समासादिताश्चर्यमन्त्रसिद्धिप्रभावा श्रीपर्वते कापालिकाव्रतं धारयति।) कामन्दकी- कुतः पुनरियं प्रवृत्तिः?

अष्टाविंश: प्रकाश: १२८३

अवलोकिता- अत्थि एद्ध णअरीए महामसाणप्पएसे कराला णाम चामुंडा। (अस्त्यत्र नगर्यां महाश्मशानप्रदेशे कराला नाम चामुण्डा।) कामन्दकी- अस्ति। या किल विविधजीवोपहारप्रियेति साहसिकानां प्रवादः। अवलोकिता- तस्सिं खु सिरिपव्वदादो आअदस्स इदो णादिदूरासण्णमसाण- वासिणो साधअस्स मुंडधारिणो अघोरघंटणामहेअस्स अंतेवासिणी महाप्पहावा कवालकुंडला णाम अणुसझं आअच्छइ। तदो इअं पउत्ती। (तस्मिन् खलु श्रीपर्वतादागतस्य इतो नातिदूरासन्नश्मशानवासिनः साधकस्य मुण्डधारिण: अघोरघण्टनामधेयस्य अन्तेवासिनी महाप्रभावा कपालकुण्डला नाम अनुसन्ध्यं आगच्छति। तत इयं प्रवृत्तिः ।

२१. गूढदण्डातिचारो यथा- कामन्दकी- वत्स मकरन्द, अनेनैव वैवाहिकेन मालतीनेपथ्येन अपवारितः प्रवर्तस्व परिणयायात्मनः (इति पटलकमर्पयति।) मकरन्द :- यथाज्ञपयसि। यावदितः चित्रयवनिकामन्तर्धाय नैपथ्यं धारयामि। (तथा करोति।)

२२. चारसमाधानं यथा- बुद्धरक्षिता- संपदं अ तुवरंतकामो कामेदुं सपादपडणं अव्भत्थिअ पुणो बलामोडिअ अभिद्दवंतो मअरंदेण णिट्ठुरं पडिहदो जामादा। सो अं वेलक्खरोसावेसखलंतअक्खरो ओरुइदणअणपप्फुरंतवअणो (स) णिव्भरदुक्खिदो ण मे संपदं एदाए कोमारबंधकीए पओअणं ति ससपहं पइण्णं काऊण वासभवणादो णिग्गदो। ता एदेण पसंगेण मदअंतिअं आणीअ मअरंदेण संजोअइस्सं। (साम्प्रतं च त्वरमाणकामः कामयितुं सपादपतनमभ्यर्थ्य पुनर्वलात्कारेण अभिद्रवन् मकरन्देन निष्ठुरं प्रतिहतो जामाता। स च वैलक्ष्यरोषावेशस्खलदक्षरोऽवरुदितनयंप्रस्फुरद्वदनो निर्भरदुःखितो न मे साम्प्रतं एतया कौमारबन्धक्या प्रयोजनमिति सशपथं प्रतिज्ञां कृत्वा वासभवनात् निर्गतः। तस्मादेतेन प्रसङ्गेन मदयन्तिकाम् आनीय मकरन्देन संयोजयिष्यामि।)

१२८४ शृङ्गारप्रकाशे

२३. समाधिमोक्षो यथा- अम्हहे सुसिलिट्ठमालदीणेवच्छलच्छीविप्पलद्धणंदणकरग्गहो अमच्चभूरिव- सुमंदिरे भअवदीवअणसंविहाणेहिं खेमेण गोवाविदो मअरंदो। अम्हे णंदणावासमुवगदा। अदो भअवदी णंदणं आपुच्छिअ णिआवसअं गआ। अज्ज णववहूघरप्पवेसिविरइदाकालकोमुदीमहूसवप्पमत्तपज्जाउलासेसपरिअणो पओसो अणुऊलइस्सदि अज्ज णो ववसिदं। (अहो सुश्लिष्टमालतीनेपथ्य- लक्ष्मीविप्रलब्धनन्दनकरग्रहोऽमात्यभूरिवसुमन्दिरे भगवतीवचनसंविधानैः खेमेण गोपायितो मकरन्दः। अहो नन्दनावासमुपगता। अतो भगवती नन्दनमापृच्छ्य निजावसथं गता। अद्य नववधूगृहप्रवेशविरचिताकालकौमुदीमहोत्सवप्रमत्तपर्याकुला- शेषपरिजन: प्रदोषोऽनुकूलयिष्यत्यद्य नो व्यवसितम्।)१ सैषा दूतविशेषाणामशीतिश्चतुरुत्तरा । चतुर्विशतिरेतेषां मयोक्ता कर्मणामपि ॥१९१॥ जातिक्रियादियोगेन यस्य दूतस्य यो विधिः । युज्यते तत्र मेधावी तमेव विनियोजयेत् ॥१९२॥ बुद्ध्वा बुधश्चतुरशीतिमपीह दूतान् कर्माणि विंशतिमशीतियुतां चतुर्भिः । यो यत्र सिद्ध्यति तमेव हि तत्र दूत- सम्प्रेषणादिषु समीक्ष्य समादधीत ॥१९३॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे अभियोगविधिप्रकाशो नाम । अष्टाविंश: प्रकाशः ॥२८॥

यत्कामतन्त्रमनु किञ्चन नाट्यशास्त्रमादिक्षदेतदखिलं खलु दूतकर्म धारेश्वरो नृपतिरेष समुद्दिदेश ग्रन्थेऽत्र काव्यनिगमागमसार्वभौमः ॥

१. चतुर्विशो दूतकर्मयोगाश्रयो नाम प्रकारोऽग्रिमे प्रकाशे दृश्यः ।

अथ शृङ्गारप्रकाशे एकोनत्रिंश: प्रकाश: दूतसंप्रेषणादिप्रकाश:

के पुनर्दूतसम्प्रेषणादयः? दूतसम्प्रेषणं, सन्देशदानं, सुपात्रप्रणिधानं, दूतानुगमः, सखीविगर्हणं, मार्गोदीक्षणं, समागमचिन्ता, चिरयद्विमर्शः, दूतागमनम्, आकारपरीक्षा, दूतप्रतिभेदः, दूतपरिप्रश्नः, दूतव्याहारः, दूतवाक्याकर्णनं, गमनवृत्तान्तः, प्रवृत्त्युपलम्भः, प्रियसन्देशः, सुहृत्संमन्त्रणम्, सहायोत्साहनं, प्रियदूतागमनं, दूतप्रतिपत्तिः, वार्ताभिधानं, वस्थानुभवः कार्यपर्यनुयोगः, दूतवाक्यम्, उत्तराभ्युपपत्तिः, दूतप्रतिवाक्यं, दूतवाक्याक्षेपः, दूताभिभर्त्सनं, परिजनादिक्षोभः, गुरुजनाशङ्का, सहायावेग:, इतिकर्तव्यता, स्वयम्प्रवृत्तिः, नायकानयनं, प्रियाभिगमः, उपस्थापनं, सम्भ्रमविकल्पः, नायिकाप्रतिबोधनं, सुहृत्परिहासः, दूतपुरस्कारः, इतिवृत्ताख्यानम्, अवस्थाज्ञानम्, अवधानं, (संप्रयोग-)संविधानं, शक्तिविवेचनं, समागमोपायः, समीहितसिद्धिरिति अष्टचत्वारिंशत्। तेषामन्वर्थसंज्ञाभिर्लक्षणान्युपलक्षयेत् - नानाविधेषु लक्ष्येषु वक्ष्यमाणेन वर्त्मना ।।१॥ तत्र- १. दूतसम्प्रेषणं यथा-(मेघ. ६, ७) जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम् ॥२॥ (पृ. १०५४) इत्यादि। सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद! प्रियाया: सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्योद्यान-स्थित-हर-शिरश्चन्द्रिका-धौतहर्म्या ।।३।। २. सन्देशदानं यथा-(गास. ४८६वे, २.१) अहअं विओअतणई दुसहो विरहाणलो चलं जीअं। अप्पाहिज्जउ किं सहि! जाणसि तं चेअ जं जुत्तं ।। ४।।

१२८६ शृङ्गारप्रकाशे

(अहं वियोगतन्वी दुस्सहो विरहानलश्चलं जीवम् । अभिधीयतां किं सखि जानासि त्वमेव यद् युक्तम् ।। दूइ तुमं विअ णिउणा कक्खढमउआइं जाणसे वोत्तुं(ल्लु)। कंडूइअपंडुरं जह ण होइ तह तं कुणिज्जासु ।।५।। ददूति त्वमेव निपुणा कर्कशमृदुकानि जानासि वक्तुम् । कण्डूयितपाण्डुरं यथा न भवति तथा त्वं कुर्वीथाः ॥}(गास.२.८१) ३. सुपात्रप्रणिधानं यथा- सत्थिमल-आवलाओ-सुहाहहगुजोलंहइ सब्भावमेत्तएणएणअभावेज्जसु किंध बहुएणा ॥६ ॥ वेविर-सिण्ण-करंगुलि-परिग्गह-क्खलिअ-लेहणीमग्गे - सोत्थि व्विअ ण समप्पइ पिअसहि लेहम्मि किं लिहिमो ॥ ७॥ (वेपनशीलस्विन्नकराङ्गुलिपरिग्रहस्खलितलेखनीमार्गे स्वस्त्येव न समाप्यते प्रियसखि लेखे किं लिखाम: ॥।) (गास. ३.४४) ४. दूतानुगमो यथा-(गास. ५.४०) तं भणहि दूइ एअं ण इमं एअं ति अणुपहमिमाए। पुणरुत्तं सीसंता कह-वि समप्पंति संदेसा ।। ८।। (तं भण दूति एतन्नेदमेतदिति अनुपदमनया । पुनरुक्तं कथ्यमाना: कथमपि समाप्यन्ते संदेशाः ।।) सेडल्लियसव्वङ्गी गोत्तग्गहणेण तस्स सुहअस्स। दूइं पट्ठाएन्ती तस्सेअ घरङ्गणं पत्ता॥। ९।। (स्वेदार्दीकृतसर्वाङ्गी गोत्रग्रहणेन तस्य सुभगस्य । दूतीं प्रस्थापयन्ती तस्यैव गृहाङ्गणं प्राप्ता ।।) (गास. ५.४०) ५. सखीविगर्हणं यथा-(गास. ५.१२) सुप्पउ तइओ वि गओ जामो त्ति सहिओ कीस मं भणह। सेहालिआणं गंधो ण देइ सोत्तुं, सुअह तुम्हे ॥१०। (सुप्यतां तृतीयोऽपि गतो याम इति सख्यः किमिति मां भणथ । शेफालिकानां गन्धो न ददाति स्वप्तुं स्वपत यूयम् ।।)

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२८७

किं भणह मं सहिओ 'मा मर, दीसिहइ सो जिअंतीए'। कज्जालाओ एसो सिणेहमग्गो उण ण होइ ॥११॥ (किं भणथ मां सख्य: मा म्रियस्व द्रक्ष्यते स जीवन्त्या। कार्यालाप एष स्नेहमार्ग: पुनर्न भवति ।।) (गास. ६१९वे.) ६. मार्गोदीक्षणं यथा- सुरअसुहलालसाहिं पिअअमरत्थंतरेसु पुणरुत्तं । पेसिज्जंति सरहसं समअं दूर्ईहि दिट्ठीओ ॥१२॥ सुरतसुखलालसाभि: प्रियतमरथ्यान्तरेषु पुनरुक्तम् । प्रेष्यन्ते सरभसं समकं दूतीभिः दृष्टयः ॥} कं तुंगथणुक्खित्तेण पुत्ति दारट्ठिआ पलोएसि। उण्णामिअ-कलस-णिवेसिअग्घकमलेण व मुहेण ॥१३॥ (कं तुङ्गस्तनोत्क्षिप्तेन पुत्रि द्वारस्थिता प्रलोकयसि। उन्नमितकलशनिवेशितार्घकमलेनेव मुखेन ।I) (गास. २५६वे.) ७. समागमचिन्ता यथा-(गास. ९१८ वे) वच्चिहिइ सो घरं से लहिहिइ ओआसमेहिइ सआसं। भणिहिइ जं भणिअव्वं, पच्चुत्तं किं णु पाविहिइ ॥१४॥ {व्रजिष्यति स गृहं तस्याः, लप्स्यतेऽवकाशमेष्यति सकाशम् । भणिष्यति यद् भणितव्यं युक्तमुत्तरं किं नु प्राप्स्यति ॥] आअअस्स किं णु, काहं/किं वोच्छं कह णु होहिइ इमंति। पढमुग्गअसाहस-आरिआएँ हिअअं थरहरेइ ।।१५।। आगतस्य किं नु करिष्यामि किं प्रवक्ष्यामि कथं नु भविष्यति इदमिति । प्रथमोद्गतसाहसकारिकाया हृदयं थरथरायते ।।}(गास.२.८७) ८. चिरयद्विमर्शो यथा-(गास. ८५५ वे) दूई गआ चिराअइ किं सो मह वासमेहिइ ण व त्ति। जीविअमरणंतरसंठिआए अंदोलए हिअअं ॥१६॥ (दूती गता चिरायते किं स मम वासमेष्यति न वेति। जीवितमरणान्तरसंस्थिताया आन्दोलायते हृदयम् ।।)

१२८८ शृङ्गारप्रकाशे

दूइ ण एइ चंदो पि उग्गओ जामिणी वि वोलेइ। सव्वं सव्वओ च्चिअ विसंठुलं कस्स किं भणिमो ॥१७॥ (दूती न एति चन्द्रोऽपि उद्गतः यामिन्यपि अतिक्रामति । सर्वं सर्वत एव विसंष्ठुलं कस्य किं भणाम: ॥) (गास.८५४वे.) ९. दूतागमनं यथा-(सेब. १०.७४) सहिअण-हत्थाहिमुखं दरइअविसेसअं वि अक्खिविऊणं। जुअईहि पडिणिउत्तो अवलोहिज्जइ ससंभमं दूइजणो ॥१८॥ सखीजनहस्ताभिमुखं धरति च धृतं विशेषकं व्याक्षिप्य । युवतिभि: प्रतिनिवृत्तोऽवलोक्यते ससंभ्रमं दूतीजनः ॥ अहिसारणं ण गेण्हइ ण संठवेइ अलअं ण पुच्छइ दूइं। चंदालोअपडिहदो वेवइ मूढहिअओ विलासिणि-सत्थो ॥१९॥ (अभिसारणं न गृहणाति न संस्थापयति अलकं न पृच्छति दूतीम् । चन्द्रालोकप्रतिहतः स्थापितः मूढहृदयः विलासिनीसार्थ: ॥)सेब. १०.६५ १०. आकारपरीक्षा यथा-(गास. ८२८वे.) उप्फुल्ललोअणेणं कवोलओसट्टमाणसेएण । अभणंतेण वि भणिआ मुहेण से कज्जणिव्वित्ती ॥२०॥ (उत्फुल्ललोचनेन कंपोलविसर्पत्स्वेदेन। अभणतापि भणिता मुखेन तस्याः कार्यनिर्वृतिः ॥) णाअओ त्ति पेच्छइ परिहासुल्लाविरीएँ दूई सो। णूमंतीए पहरिसो ओसट्टृइ गंडपासेसु ॥ २१॥ {स नागत इति प्रेक्षध्वं परिहासोल्लापशीलाया दूत्याः। छादयन्त्या: (-गोपायन्त्याः) प्रहर्षो विसर्पति गण्ड-पार्श्वयोः ॥गास.८५६वे ११. दूतप्रतिभेदो यथा- एहि गमागमखेओसरंतपम्मुत्तकुसुमधम्मिल्ले। सहि वीसम ता व भणेज्जउ वा जं तेण संदिद्ठं ।।२२।। (एहि गमागमखेदापसरप्रमुक्तकुसुमधम्मिल्ले। सखि! विश्राम्य तावद् भण्यतां वा यत्तेन संदिष्टम् ।।) जं तुह कज्जं तं चिअ कज्जं मज्झ त्ति जं सआ भणिसि। ओ दूइ सच्चवअणे अज्ज सि पारं गआ तस्स ।२३॥

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२८९

{यत्तव कार्यं तदेव ममेति यत् सदा भणसि । हे दूति! सत्यवचनेऽद्यासि पारं गता तस्य। गास. ८६१वे.,वल.४१५ १२. दूतपरिप्रश्नो यथा-(गास. ८५७वे.) कह णु गआ कह दिट्ठो कि भणिअं किं व तेण पडिवण्णं। एअं च्चिअ ण समप्पइ पुणरुत्तं जंपमाणीए ।।२४। (कथं नु गता कथं दृष्टः किं भणितं कि च तेन प्रतिपन्नम् । एवमेव न समाप्यते पुनरुक्तं जल्पमानाया: ॥। पिअपासाहि णिअत्तो सच्चं अलिअं व जं भणइ दूइजणो। तां च्चिअ कामिणिसत्थो दूमेंतिं पि बहुसो णिअत्तेइ कहं ॥२५॥ प्रियपार्श्वात् निवृत्तः सत्यं अलीकामिव यां भणति दूतीजनः । तामेव कामिनीसार्थ: दुन्वतीमपि बहुशो निवर्तयति कथाम् ॥]सेब. १०.६७ १३. दूतव्याहारो यथा- जइआइरितवेसविअविअस्सदूलसीसंत संगमसूएसमबहिअमणहरा होंति संदेसा । २६। (पृ. १२९७) अवलंबिज्जउ धीरं सासो ण हु(अ)सो एहिइ इहग्गए वि पओसे। इअ दूईहि तुलिज्जइ पढमाणिअपिओ विलासिणिसत्थो॥२७॥ अवलम्ब्यतां धैर्यं श्वासो न अतिगतेऽपि प्रदोषे। इति दूतीभि: तुल्यते प्रथमानीतप्रियतमः विलासिनीसार्थ: ॥}(सेब.१०.७९) १४. दूतवाक्याकर्णनं यथा-(गास. ८५८वे.) दूई-मुह-अंद-पुलोइरीएँ किं भणिहिइ त्ति अज्झाए। पिअ-संगम-गलिअ-मणोरहाएँ हिअअं धरधरेइ ॥ २८।। (दूतीमुखचन्द्रप्रलोकनशीलायाः किं भणिष्यतीत्यार्यायाः । प्रियसङ्गमगलितमनोरथायाः हृदयं धड़धड़ायते ।।) काए वि महुरसद्दं सरस-परिप्फुड-विइण्ण-मुह-सोहं। मुइअं दूई-वअणं कीरइ कण्णे कुवलअं व ॥ २९॥ कयाऽपि मधुरशब्दं(मधु-रसार्द्र) सरसपरिस्फुटवितीर्णमुखशोभम् । मुदितं दूतीवचनं क्रियते कर्णे कुवलयमिव ॥

१२९० शृङ्गारप्रकाशे

१५. गमनवृत्तान्तो यथा- बहिणिग्गआम्हि वअणेण तुज्झ पत्ता अ पत्तलणिउंजं । उद्दाणं जत्थ मिवेइ गमेइ सो जणो विरहदुक्खाइं ॥३०॥ (बहिर्निर्गतास्मि वचनेन तव प्राप्ता च पत्रलनिकुञ्जम् । उद्यानं यत्र गमर्याते स जनो विरहदुःखानि ।।) अप्पाइआइ तुह देण जाइ ताण मए ण मुणिआइ। अंहुब्भत-सास-पडिक्ख-वलंत-विसम-क्खर-पआइं ॥३१॥ (आप्यायितानि तव तेन यानि तानि मया न ज्ञातानि। अभ्युद्रतश्वासप्रतीक्षवलमानविषमाक्षरपदानि ।I) (गास. ८५९वे.) १६. प्रवृत्त्युपलम्भो यथा- क्षतैः क्वापि प्रीतः क्वचिदपि निमित्तैः पुलकितः क्वचिच्चोपश्रुत्या शमितपरितापो विकसितः । प्रसादार्थं मुग्धे! तव विगतलज्जो (ग्रभणिति-) ष्वभिज्ञो दैवज्ञं जनमपि च ते पृच्छति पतिः ॥३२॥ असौ विद्याधारः शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातस्संप्रत्यविकलशरच्चन्द्रमधुरः यदालोकस्थाने भवति पुरमुन्मादतरलैः कटाक्षैर्नारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥३३॥ (मामा. २.११) १७. प्रियसन्देशो यथा-(गास. ८५०वे.) चंदो वि चंदवअणे मुणालवाहालए मुणालाइं। इंदीवराइ इंदीवरच्छि तावेति तुह विरहो ॥३४॥ (चन्द्रोऽपि चन्द्रवदने मृणालबाहालते मृणालानि। इन्दीवराणीन्दीवराक्षि! तापयन्ति तव विरह: ॥) चंदमुहि चंदधवला दीहा दीहच्छि तुह विओअम्मि। चउजामा सअजाम व्व जामिणी कहं वि बोलीणा ।३५॥ (चन्द्रमुखि चन्द्रधवला दीर्घा दीर्घाक्षि! तव वियोगे। चतुर्यामा शतयामेव यामिनी कथमपि व्यालीना ।।) (गास. ३. ५२)

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२९१

१८. सुहृत्संमन्त्रणं यथा-(कादकसा. ४.९६, ९८) अहं यथातथा वापि भवेयं स तु मत्कृते। कथं भविष्यतीत्येषा चिन्ता दलयतीव माम् ॥३६॥ वद किं करवाण्यत्र मुह्यतीव मनो मम। मा भून्मे दुस्तरो विप्रवधैनसि निमज्जनम् ॥३७॥ १९. अवस्थानुभवो यथा-(कादकसा. ४.९९) इत्यादि विलपन्त्या मे तत्कालसुलभोदया। जहार चेतनां मूर्च्छा निद्रेव नयनद्युतिम् ॥३८।। सा तु तैमिरकस्येव बभूव बहुलक्षपा। मोहायाद्याप्यनाय्यैव/र्येव सुतरां मनसो मम ॥३९॥ २०. सहायोत्साहनं यथा-(कादकसा. ६.३१, मामा. २.१) उत्तिष्ठ यदि जीवन्तीं मामिच्छसि तमानय। अह नेतुमशक्ता हि सुदूरमिदमन्तरम् ॥४०॥ मनोरोगस्तीव्रो विषमिव विसर्पन्नविरत- प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां ज्ञा/त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती ।।४१॥ · २१. प्रियदूतागमनं यथा-(कादकसा. ५.९५, ६.९) निशि तस्यां व्यतीतायामन्येद्युरुदिते रवौ। केयूरकस्तमागत्य हेमकूटादथाब्रवीत् ॥४२॥ दिनेष्वथ व्यतीतेषु पत्रलेखा तदन्तिकम्। प्रापद् बलाहकाश्वीयनिर्वृत्तपथसौष्ठवा ।।४ ३ ॥ २२. दूतप्रतिपत्तिर्यथा-(कुसं. ६. ५०, ५२) तानर्घ्यानर्घ्यमादाय दूरात् प्रत्युद्ययौ गिरिः । नामयन् सारगुरुभिः पादन्यासैर्वसुन्धराम् ।४४॥

१२९२ शृङ्गारप्रकाशे

विधिप्रयुक्तसत्कारैः स्वयं मार्गस्य देशिकः । स तैराक्रामयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिः ॥४५॥ २३. वार्ताभिधानं यथा-(कुसं. ६.५५, ५७) मूढं बुद्धमिवात्मानं हैमीभूतमिवायसम् । भूमेर्दिवमिवारूढं मन्ये भवदनुग्रहात् ॥४६॥ अवैमि पूतमात्मानं द्वयेनैव द्विजोत्तमाः । मूर्ध्नि गङ्गाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च व:॥४७॥ २४. कार्यपर्यनुयोगो यथा-(कुसं. ६.६१, ६२) कर्तव्यं वो न पश्यामि स्याच्चेत् किं नोपदिश्यते/पपद्यते। मन्ये मत्पावनायैव प्रस्थानं भवतामिह ।। ४८।।

तथापि कार्ये कस्मिंश्चिदाज्ञां मे दातुमर्हथ। विनियोगप्रसादा हि किङ्कराः प्रभविष्णुषु॥४९॥ २५. दूतवाक्यं यथा-(कादकसा. ४.८९, ९०) ततोऽ्हमिदमेवात्र प्राप्तकालमिति द्रुतम् । राजपुत्रि! सुहृत्प्राणरक्षणार्थमिहागतः ॥५०॥ अतः परं तु सामर्थ्यगतार्था या यथा गिरः । कण्ठे विपरिवर्तन्ते काश्चित् त्वमपि वेत्थ तत् । ५१॥ २६. उत्तराभ्युपपत्तिर्यथा-(कुसं. ५.६३, ६४) अथाग्रहस्ते मुकुलीकृताङ्गुलौ निवेशयन्ती स्फटिकाक्षमण्डलम्। कथञ्चिदद्रेस्तनया मिताक्षरं चिरव्यवस्थापितवागभाषत ॥५२॥ यथाश्रुतं वेदविदां वर त्वया जनोऽयमुच्चैःपदलङ्गनोत्सुकः । तप: किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥५३॥ २७. दूतप्रतिवाक्यं यथा-(कुसं. ५.६५, ७२) अथाह वर्णी विदितो महेश्वरस्तदर्थिनी त्वं पुर एव वर्तसे। अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तं तवानुवृत्तिं न तु कर्तुमुत्सहे ॥ ५४॥ वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद् बालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि त्रिलोचने ।५५॥

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२९३

२८. दूतवाक्याक्षेपो यथा-(कुसं. ५.७३, ८२) विपत्प्रतीकारपरेण मङ्गलं निपेव्यते भूतिसमुत्सुकेन वा। जगच्छरण्यस्य निराशिषस्सतः किमेभिराशोपहतात्मवृत्तिभिः ॥५६॥ अलं विवादेन यथाश्रुतस्त्वया तथाविधस्तावदशेषमस्तु सः । ममात्र भावैकरसं मनः स्थितं न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ॥५७॥ २९. दूताभिभ्त्सनं यथा-(कुसं. ५.७४, ७५) इति द्विजातौ प्रतिकूलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया। विवर्तितभ्रूलतमाहिते तया विलोचने तिर्यगुपान्तलोहिते । ५८॥ उवाच चैनं परमार्थतो हरं न वेत्सि नूनं यत एवमात्थ माम् । अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विषन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् ॥५९॥ ३०. परिजन(/नादि)क्षोभो यथा-(कादकसा. ४.१०१, १०२) किं शास्त्रं गुरवः के वा का लज्जा का कुलस्थितिः । रक्ष्यन्तामात्मनः प्राणा यूनस्तस्य च सर्वथा ॥६०॥ गन्धर्वाणां विवाहोऽयमिच्छयान्योन्यसङ्गमः । शास्त्रेषु पठितस्तस्मात् तूर्णमुत्तिष्ठ गम्यताम् ॥६१॥ ३१. गुरुजनाशङ्का यथा-(रत्ना २.१) दुल्लहजणाणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा। पिअसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवर एक्कं ।६२। (दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश आत्मा। प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ।। ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी दहतु मदन: किं वा मृत्योः परेण विधास्यति। मम तु दयित: श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥६३।। (मामा. २.२) ३२. सहायावेगो यथा-(कुसं. ५.६१, ६०) न वेद्यि स प्रार्थितदुर्लभः कदा सखीभिरास्रान्तरवीक्षितामिमाम् । तप:कृशामभ्युपपत्स्यते सखीं वृषेव सीतां तदवग्रहक्षताम् ॥६४॥

१२९४ शृङ्गारप्रकाशे

द्रुमेषु सख्या कृतजन्मसु स्वयं फलं तपस्साक्षिषु दृष्टमेष्वपि। न च प्ररोहाभिमुखोऽपि दृश्यते मनोरथोऽस्याः शशिमौलिसंश्रयः ॥६५॥ ३३. इतिकर्तव्यता यथा-(कादकसा. ५.१०६, १०७) तदर्थमथ संमन्त्र्य सह मन्त्रिसुतेन च। एवमेतदिति ध्यात्वा प्रस्थाने स्थैर्यमग्रहीत् ॥६६॥ सत्यं वेध्यि तव प्रसादमधिकं चेतो ममेदं पदं दातुं नेच्छति किन्तु शासनमिदं नोल्लङ्घनीयं गुरोः । मन्युः सम्प्रति संहितां पुनरिहागन्तास्मि कादम्बरीं सन्दिश्येति सबाष्पगद्गदमसौ केयूरक प्राहिणोत् ॥६७॥ ३४. स्वयंप्रवृत्तिर्यथा- आरूढविस्फुरितचापमनोजराजे सज्जीकृते दयितसङ्गमसङ्गराय। उच्चैर्नितम्बजयहस्तिनि हेमकक्ष्यामेणेक्षणा सरभसं निबिडीचकार ।६८॥ क्व प्रस्थितासि करभोरु घने निशीथे प्राणाधिको वसति यत्र जनः प्रियो मे। एकाकिनी वद कथं न बिभेषि बाले नन्वस्ति पुङ्गितशरो मदनः सहायः ॥६९॥ ३५. नायकानयनं यथा-(किराता. १०.४७, ७०) सखि दयितमिहानयेति सा मां प्रहितवती कुसुमेषुणा विभिन्ना । हृदयमहृदया न नाम पूर्वं भवदुपकण्ठमुपागतं विवेद ॥ ७०॥ तदनघ तनुरस्तु सा सकामा व्रजति पुरा हि परासुतां त्वदर्थे। पुनरपि सुलभं तवानुरागी युवतिजनः खलु नाप्यतेऽनुरूपः ॥७१॥ ३६. प्रियाभिगमो यथा-(कुसं. ५.८४, ८५) इतो गमिष्याम्यथवेतिवादिनी चचाल सा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥७२॥ तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टि- र्निक्षेप एव पदमुद्धृतमुद्वहन्ती। मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।७३॥

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२९५

३७. उपस्थापनं यथा- वेधाल्लणिं अप्पुव्वहणणीसहहीए कए वि समत्ताहि। आअंचिअविहुत्तं गमणं छातरलच्छीए ।। ७४।। एंतो वि पलोअनोच्छाहविअलंतकेसहत्थाए। विअलंतवलआहणाए कहं वि संभाविओ दइओ । ७५॥ (आयन्नपि प्रलोकनोत्साहविगलत्केशहस्तया। विगलद्वलयाभरणया कथमपि संभावितो दयित: ।।) ३८. सम्भ्रमविकल्पो यथा- तुरिअ-पहाइअ-दिट्टम्मि परिअणे आगओ त्ति सोऊण। अज्जा सज्झसविअला पअं पि दाउं ण पारेइ॥७६॥ त्वरित-प्रधावित-दृष्टे परिजने आगत इति श्रुत्वा। आर्या साध्वसविकला पदमपि दातुं न पारयति ॥] सज्झसवेसवेविरकोमलोरुपडिसिद्धसमुहसंभारे केण व दिण्णं ताविइ पिएण परिरंभिआ रमणी।७७॥ {साध्वसवेपनशीलकोमलोरुप्रतिषिद्धसमूहसंभारे - केन वा दत्तं तावदिति(दिण्णोदंत त्ति) प्रियेण परिरब्धा रमणी ॥} ३९. नायकाप्रतिबोधनं यथा-(मामा. ६.१५) पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसो मन्युपरता तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद् यत्र च तव। युवा सोडयं प्रेयानिह सुवदने मुञ्च जडतां विधातुर्वैदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ।७८॥ त्वं वत्सलेति कथमप्यवलम्बितात्मा सत्यं जनोऽ्यमियतो दिवसाननैषीत्। आविद्ध-कङ्ण-कर-प्रणय-प्रसादं आसाद्य नन्दतु चिराय फलन्तु कामा: ॥७९॥ ४०. सुहृत्परिहासो यथा-(रघु. ६.८२, कुसं. ७.१९) तथागतायां परिहासपूर्वं सख्यां सखी वेत्रभृदाबभाषे । आर्ये व्रजावान्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुलितं ददर्श ॥। ८०।

१२९६ शृङ्गारप्रकाशे

पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर् माल्येन तां निर्वचनं जघान ।। ८१।। अथातो दूतपुरस्कार इतिवृत्ताख्यानमवस्थाज्ञानमवधानं सम्प्रयोगसम्प्रधानं शक्तिविवेचनं समागमोपायः समीहितसिद्धिरिति प्रपञ्चतोऽभिधीयन्ते।

(४१. दूतपुरस्कार:) तत्र दूतीसखीनायकादिभेदाद् दूतपुरस्कारप्रपञ्चः। तत्र - १. दूतीकृतो यथा-(मामा. १.१८/१९) कामन्दकी- वत्से अवलोकिते, साधु साधु। अनेन मत्प्रियाभियोगेन स्मारयसि मे पूर्वशिष्यां सौदामनीम्। यथा वा- साधु सखे भूरिवसो साधु। प्रभवति निजस्य कन्यकाजनस्य महाराज इति उभयलोकाविरुद्धमुत्तरमुपन्यस्तम्।। ८२।। (मामा. २.२/३) यथा च-(मामा. १०.२०) एह्येहि भूरिजनजीवितदानपुण्य- सम्भारधारिणि! चिरादसि हन्त दृष्टा। दत्तप्रमोदमपि नन्दय मे शरीरम् आलिङ्गय सौहृदनिधे! विरम प्रणामात् ॥८३॥ यत :- (मामा. १०.२१) वन्द्ा त्वमेव जगतः स्पृहणीयसिद्धिः एवंविधैर्विलसितैरतिबोधिसत्त्वैः - यस्या: पुरा परिचयप्रतिबद्धबीजम् उद्भूतभूरिफलशालि विजृम्भितेन ।। ८४।। २. सखीकृतो यथा-(मामा. ६.१५/१६) साधु लवङ्गिके साधु। अवसरे खलु अनुरागो(प)कारयोर्गरीयसोरुपन्यासः। यथा वा-(मामा. ४.६) 'दया वा स्नेहो वा भगवति निजेऽस्मिन् शिशुजने'॥।८५॥ इत्यादि यथा च-(मामा. २.७/८) जदा भअवदीए आणत्तं। अण्णहा तस्सिं अवसरे दुद्दंसणे अदिककृंतजोव्वणे

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२९७

किंति ण विआरिदं अमच्चेण। ता पसीद भअवदि परित्ताहि एत्तो जीवंतमरणादो पिअसहिं तुह वि एसा दुहिदा एव्व। (यथा भगवत्याऽऽज्ञप्तम्। अन्यथा तस्मिन् अवसरे दुर्दर्शने अतिक्रान्तयौवने किमिति न विचारितम् अमात्येन? तत् प्रसीद भगवति परित्रायस्व एतस्मात् जीवन्मरणात् प्रियसखीम्, तवापि खलु एषा दुहितैव ।। ८६ ।।) ३. नायककृतो यथा-(मामा. १०.२२) अपि चिन्तामणिश्चिन्तापरिश्रममपेक्षते। इदं त्वकृतमन्येन कृतमाश्चर्यमार्यया ।। ८७।। यथा वा-(रत्ना. ४.१९) 'यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले'॥८८॥ (पृ.६३९) इत्यादि ४. नायिकाकृतो यथा-(मामा. ६.७/८) हा परमत्थवादिणि पिअसहि लवंगिए एसा दाणिं पिअसही अणाधा मरणे वट्टमाणा आगव्भनिग्गमणिरंतरोपऊढवीसंभसरिसं परिस्सज्ज त्ति अब्भत्थेदि। (हा परमार्थवादिनि प्रियसखि, लवङ्गिके, एषा इदानीं प्रियसखी अनाथा मरणे वर्तमाना आगर्भनिर्गमनिरन्तरोपारूढविस्रम्भसदृशं परिष्वजेति अभ्यर्थयते।) यथा वा- (मामा. ७.१/२) मदयन्तिका- किं पुणो वि पणअभंगेण किदावराहो अअं जणो जेण एवं मंतेसि। पिअसहि तुमं लवंगिअ अ संपदं मे हिअअं। (किं पुनरपि प्रणयभङ्गेन कृतापराधः अयं जनो येन एवं मन्त्रयसे। प्रियसखि त्वं लवङ्गिका च साम्प्रतं मे हृदयम् ।।८९।।) (पृ. १८०, NS 1936) ५. एवं सामान्यतोऽपि यथा- कह वि विलग्गालोअण-णीससणुब्भडपिआहिउक्कंठं। दुल्लहजणाणुरत्तं दूइओ पुण जिआवेंति ॥९०॥ (कथमपि विलग्नालोकननिःश्वासनोद्भटप्रियाधिकोत्कण्ठम् । दुर्लभजनानुरक्तं दूत्यः पुनर्जीवयन्ति 11) कत्तो सन्देससुहं कत्तो सरसाइ मोहणसुहाइ। चिंतामणि व्व लोअम्मि सा हु दूई जइ ण होइ ॥ ९१॥

१२९८ शृङ्गारप्रकाशे

(कुतः सन्देशसुखं कुतः सरसानि मोहनसुखानि । चिन्तामणिरिव लोके सा खलु दूती यदि न भवति ।।) जइआइरितवेसविअविअसदूल सीसंत। संगमसुहसमब्भहिअमणरहा होंति संदेसा ।।९२a।। (पृ.१२८९) (सङ्गमसुखसमाभ्यधिकमनोरथा भवन्ति सन्देशा:॥।) असङ्कल्पितमप्यर्थमुत्सृष्टमपि कारणात्। पुनरावर्तयत्येव दूती वचनकौशलात् । ९२b॥ (कामसू. ५.४)

(४२. इतिवृत्ताख्यानम्) दूतीसखीनायिकाव्याख्यानप्रपञ्चः। तत्र- १. दूतीसख्या: यथा-(मामा. २.८/९) 'श्रूयतामस्ति, विदर्भाधिपस्य नरपतेः अमात्य' इत्यत आरभ्य 'स एष माधवो नाम' इतियावत्। २. दूतीनायिका यथा-(मामा. ३.१० /११) कामन्दकी- मालत्याश्चिबुकमुन्नमय्य 'शृणु विचित्रमिदं सुभगे। अस्ति तावदेकदा प्रसङ्गतः कथित एव मया माधवाभिधानः कुमारो यस्त्वमिव मामकीनस्य मनसो द्वितीयं बन्धनम्' इत्युपक्रम्य 'अहो उपन्यास अहो महत्त्वारोपणे यत्न' इति माधवस्य सम्प्रत्ययोत्पत्तिरिति यावत्। ३. दूती नायकस्य यथा-(मामा. ४.४/५) एवमतिदुर्मनायमान: पीडयति मां वत्सो (माधवः) वत्सा च मालती। दुष्करं निराशा प्राणिति (इति)। पृच्छामि च तावदायुष्मन्तमपि। भवानमंस्त यथा भूरिवसुरेव मालतीमस्मभ्यं दास्यतीति। (अतः) प्रभवति ० ० ० कथञ्चन मामनवधानां मन्यसे' इतियावत्। ४. एवं सखी दूत्या यथा-(मामा. ३.१२/१३) 'भअवदी एव्वंवादिणि त्ति अत्थि। अंहाणं वि भट्टिदारिआ भवणसण्णरच्छामुहमुहुत्तवेदनस्स/मण्डणस्स तस्स एव्व देवस्स बहुसो अणुभूददंसणा भविअ रविअरासिलिट्ठमुद्धकमलिणीकंदसुंदरावअवसोहाविहा- विदाणंगवेअणावइअररमणीआ वि परिअणकुलदिण्णाहिणंदइ कलाकीला- वसाणदां वम्महस्स' इतियावत्।

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १२९९

(भगवती एवंवादिनीति अस्ति। अस्माकमपि भर्तृदारिका भवनासन्नरथ्यामुखमुहूर्तवेदनस्य/ मण्डनस्य तस्यैव देवस्य बहुशोऽनुभूतदर्शना भूत्वा रविकराश्लिष्टमुग्धकमलिनीकन्द- सुन्दरावयवशोभाविभावितानङ्गवेदनाव्यतिकररमणीयापि परिजनकुलदत्ताऽभिनन्दति कलाक्रीडावसानतां मन्मथस्य। ९३। ५. सखी नायिकाया यथा- (कादकसा. ७.५३-५५,७७, ७८) अथ बिभ्रज्जटास्तन्वीः स्त्रुताम्बुकणदन्तुराः । स्त/स्नानार्द्रवल्कलस्ताभिरदृश्यत कपिञ्जलः ॥ ९४॥ स्वयमेवोपसृत्यैष महाश्वेतामभाषत। राजपुत्र्यपि नामायं प्रत्यभिज्ञायते जनः ॥९५॥ अहं कपिञ्जलस्तस्य वयस्यो दयितस्य ते। चिरागमनदौरात्म्यादुपालभ्योऽस्मि न त्वया॥९६॥ इत्यत आरभ्य, कपिञ्जलकथातस्तं वैशम्पायनविग्रहम् । पुण्डरीकमभिज्ञाय महाश्वेतान्वतप्यत ।।९७।। द्वितीयेऽप्यहमेवास्य जाता जन्मनि मृत्यवे। शप्तो ममानुरक्तोऽसौ मयेति विललाप सा ।। ९८।। इति यावत् ६. सखी नायकस्य यथा-(कुसं. ५.५२, ६२) सखी तदीया तमुवाच वर्णिन निबोध साधो तव चेत्कुतूहलम्। यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणं कृतं तपःसाधनमेतया वपुः ॥९९॥ इत्यत उपक्रम्य, अगूढसद्भावमितीङ्गितज्ञया निवेदिते नैष्ठिकसुन्दरस्तया। अपीदमेवं परिहास इत्युमामपृच्छदव्यञ्जितहर्षलक्षणः॥१००॥ इति यावत् ७. नायको दूत्या यथा-(मामा. ४.१) 'अद्याहमन्तर्नगर एव कांचिद् वार्तामुपश्रुत्य माधवस्य चित्तोद्वेगमधिकमाशङ्कमानः त्वरितमवलोकिताविदितकुसुमाकरोद्यानवृत्तान्तः परापतन्नेव शार्दूलावस्कन्देन गोचरमिमामभिजातकन्यकामभ्युपपन्नवान्'॥१०१॥ ८. नायक: सख्युर्यथा-'श्रूयताम्, गतोऽहमवलोकिताजनितकौतुकः कामदेवायतनम् (मामा. १.२३/२४)' इत्यत आरभ्य,

१३०० शृङ्गारप्रकाशे

जयति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥१०२॥ (मामा.१.३९) इति यावत् । ९. नायको नायिकाया यथा-(मामा. ५.२७) त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रहपुण्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्थ्यमानः भ्राम्यन्नृमांसपणनाय परेतभूमा- वाकर्ण्य भीरु रुदितानि तवागतोऽस्मि ॥।१०३।। १०. नायिकाया दूत्या यथा-(मामा. ७.१/२) 'पिअसहि बुद्धरक्खिदापक्खवादपच्चएण पधमं एव्व तस्सिं जणे अचिरणिव्वुददंसणा भविअ' (प्रियसखि बुद्धरक्षितापक्षपातप्रत्ययेन प्रथममेव तस्मिन् जने अचिरनिर्वृत्तदर्शना भूत्वा।।) इत्यत आरभ्य 'पिअसमक्खं सव्वमणुभविअ झडिति सुण्णारण्णसण्णिहं पुणो वि मंदभाइणी विभावेमि जीवलोअं' (प्रियसमक्षं सर्वमनुभूय झडिति शून्यारण्यसन्निभं पुनरपि मन्दभागिनी विभावयामि जीवलोकम्।।) इति यावत्। यद्वा 'कथं पुणो दीअणाडिआविच्छेदपडहो ताडिअदि।' (कथं पुनः दीर्घनाडिकाविच्छेदपटह: ताड्यते॥१०४॥ इति यावत्। ११. नायिकासख्या यथा-(शाकु. ३.१०) शाकुन्तले 'जदो पहुदि मम दंसणपहं गदो तपोवणरक्खी राएसी तदो आरहिअ तग्गदेण अहिलासेण एआरिसावत्था संउत्ता। तहा करेह यहा तस्स राएसिणो अणुकंपणीआ होमि। अह अण्णहा सिंच दाणिं मे उदअं।' (यत: प्रभृति मम दर्शनपथमागतः तपोवनरक्षी राजर्षिः, तत आरभ्य तद्गतेन अभिलाषेण एतादृशावस्था संवृत्ता। तथा कुरुतं यथा तस्य राजर्षे: अनुकम्पनीया भवामि। अथ अन्यथा सिञ्चतं इदानीं मे उदकम्।) राजा- सहर्षं 'श्रुतं श्रोतव्यम्। विमर्शच्छेदि वचनम्। एतावान् कामिन' इत्यारभ्य।।१०५।। (शाकु. ३.१०)

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३०१

तपति तनुगात्रि! मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव। ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ॥१०६॥ इति यावत्। (शाकु. ३.१४) १२. नायिका नायकस्य यथा-(कुसं. ५.६४) यथाश्रुतं वेदविदां वर! त्वया जनोऽयमुच्चैःपदलङ्गनोत्सुकः । तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥१०७॥ एवमन्येऽपि यथा-(मामा. ६.१५/१६) 'भअवदि किसण-रअणि-मसाण-पचार-विव्वसिद-विसम-ववसाअ- णिट्ठाविद-चंड-पचंडपखंडदोद्दण्डसाहसो साहसिओ एसो। अदो पिअसही उक्कंविदा।' (भगवति कृष्णरजनीश्मशानप्रचारव्यवसितविषमव्यवसायनिष्ठापितचण्डप्रचण्ड- पाखण्डदोर्दण्डसाहसो साहसिक एषः। अतः प्रियसखी उत्कम्पिता।) यथा वा-(मामा. ३.१४/१५) 'अण्णं च जाणिदव्वं भअवदीए। एतच्च माहवपदिच्चंदअसणाहं चित्तफलअं। (मालत्याः स्तनांशुकमपनीय) एसा अ तस्स एव्व सहत्थविरइदा कंठविलंबिदा बउलमाला जीविदप्पिअसहित्ति।। [अन्यच्च ज्ञातव्यं भगवत्या। एतच्च माधवप्रतिच्छन्दकसनाथं चित्रफलकम्। (मालत्याः स्तनांशुकमपनीय) एषा च तस्यैव स्वहस्तविरचिता कण्ठविलम्बिता बकुलमाला जीवितप्रियसखीति।} यद्व्यालव्रणितसुहृत्प्रमोहमुग्धं सौजन्याद् विहितम्' ॥१०८। (मामा.४.१) इत्यादि अपि च-(रत्ना. २.६) दुर्वारां मदनशरव्यथां वहन्त्या कामिन्या यदभिहितं पुरः सखीनाम्। तद्दूयः शुकशिशुशारिकाभिरुक्तं धन्यानां श्रवणपथातिथित्वमेति ॥१०९॥ अस्यावस्थानिवेदनात्प्रयोज्य ० ० ० भेदः।

(४३. अवस्थाज्ञानम्) सखी-दूती-नायकोदासीनेषु दृष्टश्रुतानुमितभेदावस्थाज्ञानं प्रपञ्चः। तत्र - १. सख्या दृष्टं यथा- प्रम्लानोत्पलकोमले सखि दृशौ नीलाञ्जनेनाञ्चिते कर्पूरच्छुरणाच्च गण्डफलके संवर्गिकः/र्धिंतः पाण्डिमा।

१३०२ शृङ्गारप्रकाशे

श्वासा: सन्तु च कन्दुकभ्रमिभुवः किन्तु प्रभावाहिना- मङ्गानां क्रशिमानमुत्कटममुं को नाम नोत्प्रेक्षते ॥११०॥ २. सख्या श्रुतं यथा- प्रियसखि! विपद्दण्डाघातप्रवातपरम्परा- परिचयचले चिन्ताचक्रे विधाय विधि: खलः । मृदमिव हठात् पिण्डीकृत्य प्रगल्भकुलालवद् भ्रमयति मनो नो जानीमः किमत्र विधास्यति ॥१११॥ ३. सख्या अनुमितं यथा-(विसा. २.१४) यत् तालीदलपाकपाण्डुरदनं यद् दुर्दिनं नेत्रयोः यत् प्रेङ्डोलितकेलिपङ्कजवनाश्वासाः प्रसर्पन्ति च। गौरी क्रुध्यतु वर्तते यदि न ते तत् कोऽपि चित्ते युवा धिग्धिक्त्वां सहपांसुखेलनसखीलोकेऽपि यन्निह्नवः ॥११२॥ ४. दूत्या दृष्टं यथा-(मामा. २.३) निकामं क्षामाङ्गी सरसकदलीगर्भसुभगा कलाशेषा मूर्तिः शशिन इव नेत्रोत्सवकरी। अवस्थामापन्ना मदनदहनोद्दाहविधुरा- मियं नः कल्याणी रमयति मनः कम्पयति च ॥११३॥ ५. दूत्या श्रुतं यथा-(मामा. ३.१३) यदि तद्विषयोऽनुरागबन्धः स्फुटमेतद्धि फलं मनोज्ञतायाः । इति नन्दितमप्यवस्थयास्याः हृदयं दारुणया विदार्यते मे ॥११४॥ ६. दूत्यानुमितं यथा-(मामा. ४.२) ईषत्तिर्यग्वलनविषमं कूणितप्रान्तमेतत् प्रेमोद्भेदस्तिमितललितं किञ्चिदाकुञ्चितभ्रु । अन्तर्मोदानुभवमसृणस्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म- व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दृष्टमाकेकराक्षम् ।११५।। ७. नायकस्य दृष्टं यथा-(शाकु. ३.८) क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डुरा।

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३०३

शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥११६॥ ८. नायकस्य श्रुतं यथा-(सूमु. १.६०) तन्वङ्गयास्त्वमिति प्रमोदविशदं नास्तीति खेदालसं चक्षुर्द्वारपथावतारिणि जने व्यापारयन्त्या मुहुः । हर्षार्तिप्रभवप्रतिक्षणभवस्वेदाम्बुदाहज्वरे बाष्पाम्भःकणिकाः पयोधरतटे पुष्यन्ति शुष्यन्ति च ।११७॥ ९. नायकस्यानुमितं यथा-(शाकु. २.२) स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेरयन्त्या तया यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव। मा गा इत्युपरुद्धया यदपि सा सासूयमुक्ता सखी सर्वं तत् किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति ॥११८॥ एवं नायकविषये सख्यादीनां दृष्टं यथा-(मामा. १.३५) मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् । इत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्मिन् कामश्च जृम्भितगुणो नवयौवनं च ।११९॥ १०. श्रुतं यथा-(मामा. ३.१२) धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति वकुलामोदगर्भस्य वायोः । भा(दा)वप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रोत्तरीय- स्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ॥१२०॥ ११. अनुमितं यथा-(मामा. ३.९) यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिधीरोऽपि विषमम् । प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि चापाण्डु मधुर वपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥१२१॥

१३०४ शृङ्गारप्रकाशे

१२. नायिकातो नायकस्य श्रुतं यथा-(शाकु. ३.१३) तुह/तुज्झ ण आणे हिअअं मह उण मअणो दिवा वि रत्तिं वि। णिग्घिण तवेइ बलिअं तुइ जुत्तमणोरहं हिअअं ॥१२२॥ (तव न जाने हृदयं मम पुनः मदनो दिवापि रात्रिमपि। निर्घृण! तपति बलीयः त्वयि युक्तमनोरथं हृदयम् ।।) १३. नायकतो नायिकाया यथा-(शाकु. ३.१४) तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव। ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः ॥१२३॥ इत्यादि १४. नायकस्य स्वानुभूतं यथा-(शाकु. ३.१०) इदमशिशिरैरन्तस्तापाद् विवर्णमणीकृतं निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रवर्तिभिरश्रुभिः । अनतिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात् कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते ॥१२४॥ १५. अन्येन दृष्टं यथा-(मामा. ५.५) कुवलयदलश्यामोऽप्यङ्गं दधत् परिधूसर ललितविकटन्यास: श्रीमन्मृगाङ्कनिभाननः । रहसि विनयं वामो यस्य प्रकाशितसाहसः प्रविगलदसृक्पङ्क: पाणिर्ललन्नरजाङ्गल: ॥१२५॥

(४४. अवधानम्) सखीदूतीनायकानां देशकालकार्यपात्रभेदाद् अवधानप्रपञ्चः। तत्र - १. सख्या देशावधानं यथा-(मामा. ४.१०) 'अयमसौ महानद्योर्व्यतिकरः। स एष :- जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभि: परिगततटभूमि: स्नानमात्रोद्रताभिः ।

२. कालावधानं यथा-(मामा. १.२०) गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किन्वेतत् स्यात्किमन्यदतोऽथवा।

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३०५

भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥१२७॥ ३. कार्यावधानं यथा-(मामा. १.४२) अभिहन्ति हन्त कथमेष माधवं सुकुमारकायमनवग्रहः स्मरः । अचिरेण वैकृतविवर्तदारुण: कलभं कठोर इव कूटपाकल: ॥१२८॥ ४. पात्रावधानं यथा-(मामा. ६.६) इयमवयवैः पाण्डुक्षामैरलङ्कृतमण्डना कलितकुसुमा वल्ली/बालेवान्तर्लता परिशोषिणी। वहति च वरारोहा रम्यां विवाहमहोत्सव- श्रियमुदयिनीमत्यर्थं च व्यनक्ति मनोरुजम् ॥१२९॥ ५. दूत्या देशावधानं यथा-(मामा. ६.१९) 'गाढोत्कण्ठ' ॥१३०॥ (पृ. ९४६) इत्यादि ६. कालावधानं यथा-(मामा. २.१२) क्षिपन्निद्रामुद्रां मदनकलहच्छेदसुभगा- मुपान्तोत्कम्पानां विहगमिथुनानां प्रथमत:। दधानस्सौधानामलघुषु निकुञ्जेषु घनता- मसौ सन्ध्याशङ्गध्वनिरनिभृतः खे विचरति ।।१३१॥। ७. कार्यावधानं यथा-(मामा. २.१३) वरेऽ्न्यस्मिन् द्वे/दोषः पितरि विचिकित्सा च जनिता पुरावृत्तोद्गारैरपि च कथिता कार्यपदवी। स्तुतं माहाभाग्यं यदभिजनतो यच्च गुणतः प्रसङ्गाद् वत्सस्येत्यथ खलु विधेयः परिचयः ॥१३२॥ ८. पात्रावधानं यथा-(मामा. ११९) शरज्ज्योत्स्ना कान्तं कुमुदमिव तं नन्दयतु सा सुजातं कल्याणी भवतु कृतकृत्यस्स च युवा। वरीयानन्योन्य-प्रगुण-गुण-निर्माण-निपुणो विधातुर्व्यापार: फलतु च मनोज्ञश्च भवतु ॥१३३॥

१३०६ शृङ्गारप्रकाशे

९. नायकस्य देशावधानं यथा-(शाकु. १.१५) शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहु: कुतः फलमिहास्य । अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥१३४॥ १०. कालावधानं यथा-(मामा. ३.१४) 'प्रकृतिललितमेतत्सौकुमार्यैकसारम्' ॥१३५॥ (पृ. ११००) इत्यादि ११. कार्यावधानं यथा-(मामा. ६.३) मालत्या: प्रथमावलोकनदिनादारभ्य विस्तारिणो भूयः स्नेहविचेष्टितैर्मृगदृशो नीतस्य कोटिं पराम्। अस्यान्त: खलु सर्वथास्य मदनायासस्य सर्वस्य मे कल्याणं विदधातु वा भगवतीनीतिर्विपर्येतु वा ।।१३६।। १२. पात्रावधानं यथा-(मामा. ३.४ इयं हि मम) आविर्भवन्ती प्रथमं प्रियायाः सोच्छ्वासमन्तःकरणं करोति। सन्तापदग्धस्य शिखण्डियूनो वृष्टेः पुरस्तादचिरप्रभेव ॥१३७॥ १३. नायिकावधानं यथा-(गास. २.६५, ६.४९) फलहीपाडअ/वाहणपुण्णाहि/हमंगलं लंगले कुणंतीए। वहुआए/असईएँ मणोरहगब्भिणीए हत्था थरहरंति ।।१३८।। (कार्पासीक्षेत्रकर्षणपुण्याहमङ्गलं लाङ्गले कुर्वत्याः । वधुकाया मनोरथगर्भिण्याः हस्तौ थरथरायेते ।।) अज्ज मए गंतव्वं घणंधआरे वि तस्स सुहअस्स । बाला/अज्झा णिमीलअच्छी पअपरिवाडिं घरे कुणइ ।१३९॥ (अद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारेऽपि तस्य सुभगस्य। बाला/आर्या निमीलिताक्षी पदपरिपाटीं गृहे करोति ।।)गास. ३.४९ १४. कार्यावधानं यथा- दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि! क्षणमिहाप्यस्मिन् गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद् वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्राः पुनरालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रन्थयः ॥१४०॥

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३०७

१५. पात्रावधानं यथा-(गास. ८६५वे.) एमेअ अकअ/मंदपुण्णा अप्पत्तमणोरहा विवज्जिस्सं । जणवावो वि ण जाओ तेण समं हलिअउत्तेण ।।१४१।। (एवमेव अकृतपुण्या अप्राप्तमनोरथा विपत्स्ये। जनवादोऽपि न जातः, तेन समं हलिकपुत्रेण ।।) (४५. (सं(प्र)योगसंविधानम्) स्वयंकृत-दूतकृत-गुरुकृत-सहायकृत-योगात् संयोगसंविधानप्रपञ्चः। तत्र- स्वयंकृतेषु नायककृतं नायिकाकृतं च। तेषु- १. नायककृतं यथा-(कुसं. ५.८४) इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनी चचाल सा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥१४२॥ २. नायिकाकृतं यथा-(कादकसा. ८.८०) चन्द्रापीडं सा च जग्राह कण्ठे कण्ठस्थानं जीवितं च प्रपेदे। तेनापूर्वां सा समुल्लासलक्ष्मीमिन्दुस्पृष्टा सिन्धुवेलेव भेजे ॥१४३॥ ३. उभयकृतं यथा- पढम-पहाएँ पुहक्किओ पओस-काल-पडिसिद्ध-धीरारंभो। पेच्छइ गमणद्धपहे चंद-कर-समप्पिए पिए जुअइजणो ॥१४४॥ (प्रथम-प्रभया पृथक्कृतः प्रदोष-काल-प्रतिषिद्ध-धैर्यारम्भः । प्रेक्षते गमनार्धपथे चन्द्रकरसमर्पितान् प्रियान् युवतिजनः ॥।) ४. अनुभयकृतं यथा-(मामा. ५.२७) 'त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रहपुण्यजन्मा भूयासम्'।१४५। (पृ.७८८) इत्यादि दूतकृतेषु नायकापेक्षया नायिकापेक्षया उभयापेक्षया अनुभयापेक्षया च। तेषु- ५. नायकापेक्षया यथा-(मामा. ७.३) प्रेयान् मनोरथसहस्रवृतः स एष सुप्तप्रमत्तजनमेतदमात्यवेश्म । प्रौढं तमः कुरु कृतज्ञतयैव भद्रमुत्क्षिप्तमूकमणिनूपुरमेहि याव: ॥१४६॥ ६. नायिकापेक्षया यथा- इअ जा मणम्मि ऊसा पुरंतवाम-त्थणी वलंतेई/वेआरेइ। ता अणिरुद्धो सुद्धंतमाणिओ चित्तलेहाए ॥१४७।

१३०८ शृङ्गारप्रकाशे (इति यावन्मनसि उषा स्फुरद्वामस्तनी वलमाना/विचारयति। तावद् अनिरुद्धः शुद्धान्तमानीत: चित्रलेखया ।।) ७. उभयापेक्षया यथा-(मामा. ६.१५) 'पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसो मन्यु(नन्य)परता'॥१४८॥ (पृ.७१४) इत्यादि ८. उभयान/अनुभयापेक्षया यथा-(रुद्रटालङ्कारे ६.४७ नमिसाधु) पृष्टः काले वदति स माषं तद्विपरीतं सस्यमरण्ये। लुम्पति चोष्ट्रे रं वा षं वा तस्मै दत्ता विकटनितम्बा ॥१४९॥ ९. गुरुकृते नायकापेक्षया यथा-(मामा. १.१३) अपत्यसम्बन्धविधिप्रतिज्ञा प्रियस्य नीता सुहृदः स्मृति च। अलोकसामान्यगुणस्तनूजः प्ररोचनार्थं प्रकटीकृतश्च ॥१५०॥ १०. नायिकापेक्षया यथा-(कुसं. १.५८) तमर्घ्यमर्घ्यादिभिरद्रिनाथः स्वर्गौकसामर्चितमर्चयित्वा। आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम् ॥१५१॥ ११. उभयापेक्षया यथा-(मामा. १.१५) विशेषतस्तु बालत्वात् तयोर्विनतभावयोः । तेन माधवमालत्योः कार्यस्स्वमतिनिह्नवः ॥१५२॥ १२. अनुभयापेक्षया यथा-(रघु. १३.८५) इमां स्वसारं च यवीयसीं मे कुमुद्वतीं नार्हसि नानुमन्तुम्। आत्मापराधं नुदतीमुपेतां शुश्रूषया पार्थिव! पादयोस्ते ॥१५३॥ सहायकृतेषु नायकापेक्षया यथा-(रत्ना. १.७) प्रारम्भेऽस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलम्बे। सिद्धेर्भ्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाकारी भीत एवास्मि भर्तु: ॥१५४॥ १३. नायिकापेक्षया यथा-(शाकु. ५.१५) त्वमर्हतां प्राग्रसर: स्मृतोऽसि नः शकुन्तला मूर्तिमतीव सक्क्रिया। समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं चिराय वाच्यं न गतः प्रजापतिः ॥१५५॥ १४. उभयापेक्षया यथा-(कादकसा. ५.५९) लज्जास्तिमितमासीनामथ कादम्बरीं बलात्। महाश्वेता गृहाचारं चन्द्रापीडे न्यधापयत् ॥१५६॥

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३०९

१५. उभयानपेक्षया यथा- संवाहंति जंणिआजंजं। आलीहउं .. दे रोमंचस्समुप्पहइ ।१५७॥

(४६. शक्तिविवेचनम्) सखीदूतनायिकानां प्रभुत्वोत्साहमन्त्रदैवभेदाच्छक्तिविवेचनप्रपञ्चः। तत्र - १. सख्युः प्रभुशक्तिविवेचनं यथा-(मवीच. १.५४) दोर्लीलाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- ष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम: - द्राक्पर्यस्तकवाटसम्पुटमित-ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥१५८॥ २. सख्युः उत्साहशक्तिविवेचनं यथा-(बाभा. १.८३) 'कस्य द्रोणो धनुषि न गुरु: स्वस्ति देवव्रताय छन्नाभ्यासः'॥१५९॥ (पृ. १०२९) इत्यादि। ३. सख्यु: मन्त्रशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ४.९) 'प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये'॥१६०॥ (पृ. १२७६) इत्यादि। ४. सख्यु: दैवशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ३.१८) वयं बत विदूरतः क्रमगता वसोः कन्यका कथं तदवपातितादधिगतायुधः सम्भ्रमात् कुतोऽपि मकरन्द एत्य सहसैव मध्ये स्थितो दृढं परशुनाहतो व्यसुरसौ कृतश्चामुना ॥१६१॥ ५. दूतस्य प्रभुशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ९.५३) गुरुचर्यातपस्तन्त्रमन्त्रयोगाभियोगजाम् इमामाक्षेपणीं सिद्धिमातनोमि हिताय वः ॥१६२॥ ६. मन्त्रशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. १.१४) तां याचते नरपतेर्नर्मसुहृन्नन्दनो नृपमुखेन। तत्साक्षात्प्रतिषेधः कोपाय शिवस्त्वयमुपायः ॥१६३॥ ७. उत्साहशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ४.५) (पृ. ७९१) 'मा वां सपत्नेष्वपि नाम तद् भूत् पापं यदस्याम्'॥१६४॥ इत्यादि

१३१० शृङ्गारप्रकाशे

८. दैवशक्तिविवेचनं यथा-(रत्ना. १.६) द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥१६५॥ ९. नायकस्य प्रभुशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ५.३२) धैर्यं निधेहि हृदये हत एष पाप: किं वा कदाचिदपि केनचिदन्वभावि। सारङ्गसंहृतिविधाविभकुम्भकूटकुट्टाकपाणिकुलिशस्य हरे: प्रमाद: ॥१६६॥ १०. उत्साहशक्तिविवेचनं यथा- येनारोपणकर्मणापि बहवो वीरव्रतं त्याजिताः कार्यं सज्जितबाणमीश्वरधनुस्तद्दोभिरेभिर्मुदा। स्त्रीरत्नं तदगर्भसम्भवमितो लभ्यं च लीलायितात् तेनैषा मम फुल्लपङ्कजवनी जाता दृशां विंशतिः ॥१६७॥ ११. मन्त्रशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ४.४) 'समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामे'।।१६८॥ (पृ. ११७४) इत्यादि। १२. दैवशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. ५.२८) (पृ. ५५४) 'राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरीं दैवात् समासाद्य मे' ॥१६९॥ इत्यादि १३. नायिकाया: प्रभुशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. २.१) मनोरा/रोगस्तीव्रं विषमिव विसर्पन्नविरतं प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती ॥१७०॥ १४. मन्त्रशक्तिविवेचनं यथा-(मामा. २.२) 'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलश्शशी' ॥१७१॥। (पृ.८८७) इत्यादि १५. उत्साहशक्तिविवेचनं यथा-(गास. ३.४९) 'अज्ज मए गंदव्वं' ॥।१७२।। (पृ. १२३०) इत्यादि

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३११

१६. नायिकाया: दैवशक्तिविवेचनं यथा-(कादकसा. ४.१२३) विरम रम/मरणोद्योगादस्मात् प्रियेण तवामुना पुनरपि महाश्वेते! वत्से! भविष्यति सङ्गमः । इति गिरमिमां श्रुत्वा तस्मात् ससम्भ्रमविस्मयात् किमिदमिति तं तत्रापृच्छ प्रसृत्य कपिञ्जलम् ॥१७३॥

(४७. समागमोपायः) तपस्यासाहसादिभि: समागमोपायप्रपञ्चः; यथोच्यते- तपस्या साहसं माया च्छद्म च्छलितकं हठः । वेषो रूपान्तरापत्तिरिन्द्रजालं विनिर्गमः ॥१७४॥ (उत्सवालेखपूजादिर्)१ लेखश्चेष्टाऽनुवर्तनम् । कार्योपदेश: साहाय्यमित्युपायाः समागमे ॥१७५॥ तेषु १. तपस्या यथा-(कुसं. ५.२) इयेष सा कर्तुमवन्ध्यरूपतां समाधिमास्थाय तपोभिरात्मनः । अवाप्यते वा कथमन्यथा द्वयं तथाविधं प्रेम पतिश्च तादृशः ॥१७६॥ २. साहसं यथा-(मामा. ५.५) तत्कोऽयमतिगम्भीरमधुराकृतिरुत्तरङ्गितकुटिलकुन्तल: कृपाणपाणि: श्मशानमवतरति? (य एषः) 'कुवलयदलश्यामोऽप्यङ्गं दधत्परिधूसरे' त्यादि ।।१७७।। ३. माया यथा-(रघु. १२.५३) रक्षसा मृगरूपेण वञ्चयित्वा स राघवौ। जहार सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविघ्नितः ॥१७८॥ ४. छद्म यथा-(मामा. १.१४) 'तां याचते नरपतेः ॥१७९॥ (पृ. १३०९) इत्यादि ५. छलितकं यथा-(मामा. ६.१८/१९) 'वत्स मकरन्द, अनेनैव वैवाहिकेन मालतीनैपथ्येन परिवारितः प्रवर्तस्व परिणयायात्मानम् ॥१८०॥ इति। १. इयमस्माकं योजना।

१३१२ शृङ्गारप्रकाशे

६. हठो यथा-(रघु. ७.३१) स राजलोक: कृतपूर्वसंविदारम्भसिद्धौ समयोपलभ्यम् । आदास्यमान: प्रमदामिषं तदावृत्य पन्थानमजस्य तस्थौ ॥१८१॥ ७. वेष: यथा- (मुक्ताकलापमितभूषणमच-)१ छमेकं वासश्च वासवरिपुर्ममृषेऽलसाङ्ग: । सञ्चिक्लिशे कलितरुद्रनिकेतनाद्रिभरिण तत्क्षणमसौ मणिभूषणानाम् ॥१८२॥ ८. रूपान्तरापत्तिर्यथा-(उरा. २.१०) दोर्दण्डा: क्व धृताङ्गदा: क्व च सिरानद्धौ भुजौ द्वाविमौ वक्त्राणि क्व नु कान्तिमन्ति वलिमत् क्वेदं ममेदं मुखम् । वाचस्ता: क्व जितार्णवध्वनिघनाः क्वेदं वचस्संयतं हेलाकम्पितभूधरः क्व चरणन्यासः, क्व मन्दा गतिः ॥१८३॥ ९. इन्द्रजालं यथा-(सेब. ११.२८) पइमाहप्प-णिसण्णा अवमण्णिअ-सेस-सप्पुरिस-सोडीरा । जइ णवरं एज्ज वसं लुअ-राहव-सीस-दंसणे जणअसुआ ॥१८४॥ (पतिमाहात्म्यनिषण्णा अवमानित-शेष-सत्पुरुष-शौण्डीर्या। यदि नूनमियात् वशं लून-राघव-शीर्ष-दर्शने जनकसुता ।।) १०. विनिर्गमो यथा-(शाकु. ३.११) अयं स ते तिष्ठति सङ्गमोत्सुको विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम् । लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रियं श्रिया दुरापः कथमीप्सितो जनः ॥१८५॥ ११. {उत्सव: यथा मालविकाग्निमित्रे । देवपूजा यथा मालत्याः कामदेवपूजा । (मामा.)]१ १२. लेखो यथा-(काद.) दूरं मुक्तालतया बिससितया विप्रलोभ्यमानो मे। हंस इव दर्शिताशो मानसजन्मा त्वया नीतः ॥१८६॥

१. इयमस्माकं योजना।

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३१३

१३. चेष्टानुवर्तनं यथा- सा माहमासगोसग्गमंजरितं वि दिणपुणग्गमिअ। अतताअदुहे दोहिणवितुंहे धधंमिट्ठो ।।१८७।। १४. कार्योपदेशो यथा-(गास. ४.२८) णीआइ अज्ज णिक्किव पिणद्धणवरंगआएँ वरईए। घरपरिवाडीअ पहेणआइँ तुह दंसणासाए ।।१८८।। (नीतानि अद्य निष्कृप पिनद्धनवरङ्गकया वराक्या। गृहपरिपाट्या प्रहेणकानि तव दर्शनाशया ।।) १५. साहाय्यं यथा-(सक. ५.४९३) हेलोदस्तमहीधरस्य तनुतामालोक्य दोष्णोर्हतेः(रे:) हस्तावंसतटे निधाय चरणावारोप्य तत्पादयोः । शैलोद्धारसहायतां जिगमिषोरप्राप्तगोवर्धना राधायाः सुचिरं जयन्ति गगने वन्ध्याः करभ्रान्तयः ॥१८९॥

(४८. समीहितसिद्धिः) इतिवृत्तस्य सन्ध्यादीनाम् अलब्धलाभार्थादिभेदात् समीहितसिद्धिप्रपञ्चः। अर्थितया अभिप्रवृत्तस्य यथेप्सितफलावाप्तिः समीहितसिद्धिः। सा च प्रमाणप्रमेयविचारनिश्चयप्रवृत्तेरन्तरेण न स्यात्। अतस्तन्निबन्धना एव इतिवृत्तेषु प्रतिमुखादयो बीजबिन्द्वादीनामर्थप्रकृतीनां ये क्रियाविभागास्ते सन्धयोऽवस्थाः संस्था: समवस्थाश्चाभिधीयन्ते। तत्र - (१. प्रमाणम्) प्रमाणं परोक्षप्रत्यक्षोभयात्मकमपि युक्तियुक्तमेव प्रमाणमिति। प्रमाणविचारेषु युक्ते: बलीयस्त्वाद् युक्ति: प्रमाणम्। यथोच्यते-'युक्त्या यन्न घटामुपैति तदहं दृष्ट्वापि न श्रद्दधे।' तच्च पञ्चावयवमेव वाक्यं यत्परार्थानुमानमिति आचक्षते। ते चावयवाः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि, तेषामशेषप्रमाणसमभिव्याहाररूपत्वात्। उक्तं च 'तत्रागमः प्रतिज्ञा हेतुरनुमानमुदाहरणमुपमानमुपनयः प्रत्यक्षम्' (न्यायसू.) इति।

१३१४ शृङ्गारप्रकाशे

(२. प्रमेयम्)

सामान्येन संक्षेपतो देशः, कालः, पात्रम्, शक्तिः, साधनमिति। विशेषतस्तु बीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यमिति। यथोच्यते- (नाशा. १९.२०) बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च। अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि ॥१९०॥ तत्र- १. बीजं महावाक्यार्थः। यथा जानकीहरणं, सुभद्राहरणं, कुमारसम्भवः, शिशुपालवध इति। उक्तं च- (नाशा. १९.२१) अल्पमात्रमुपक्षिप्तं बहुधा यद् विसर्पति। फलावसानं यच्च स्यात् तद् बीजमिति कीर्तितम् ॥१९१॥ बीजमिव बीजं (तथोक्तम्) यथा- बीजमुप्तमन्ते प्रकाण्ड शाखाप्ररोहपल्लवपुष्पादिना प्रकारेण बहुधा विसर्पदन्ते फलाय कल्पते, तथा यो महावाक्यार्थः नायकोपनायकानुनायकप्रतिनायकसुहृत्सहायादिव्यापारभेदाद् बहुधा विसर्पन्नन्ते फलाय जायते स बीजमिति। २. कथाशरीराविच्छेदहेतुर्विष्कम्भकप्रवेशकादिरसम्बद्धः सम्बद्धो वा बिन्दुः। उक्त च- प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुरिति कीर्तितः ॥१९२॥ (नाशा. १९.२३)१ यथा हि पयोबिन्दुश्च्योतन् पयोऽभिष्यन्दलक्षणायाः क्रियाया अविच्छेदहेतुः, यथा वा घृतबिन्दुरग्निज्वलनलक्षणायाः क्रियायाः विवृद्धये यस्स्यादेवं विच्छिन्नेषु कथाशरीरेषु योऽनुसन्धाता स बिन्दुरिति। ३ कथाशरीरव्यापिनो नायकस्य प्राधान्येन यदुपकारकं स्वेन फलेन फलवत् सा पताका। यथोच्यते-(नाशा. १९.२४)२ यस्या वृत्तं परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम् । प्रधानबद्धफलवत् सा पताकेति कीर्तिता ।।१९३।। यथाहि पताका नायकस्य चिह्नरूपा प्रकर्षशोभायै भवन्ती स्वस्यापि प्रकर्षशोभायै भवति एवमितिवृत्तेषु यदुपनायकादेः चरितं तत् प्रधानस्य आत्मनश्च शोभाप्रकर्षाय जायमानं पताकेत्युच्यते। पताकैवाफलवत्यनु- १-२. अस्मत्संस्करणे १९.२२,२३.

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३१५

बन्धविहीना च प्रकरी। यथोच्यते-(नाशा. १९.२५)१ फलं प्रकल्पते यस्याः परार्थायैव केवलम्। अनुबन्धविहीनां तां प्रकरीति विनिर्दिशेत् ॥१९४॥ ४. प्रकरीव प्रकरी। लघुर्हि प्रकर: प्रकरीत्युच्यते। स तु पुष्पादीनामेव स्यात्। स च पुष्पप्रकर: परार्थोपकारकादेश्शयनस्थानस्यान्यस्य वा शोभायै भवति। एवं महाप्रबन्धस्य यः ऋतुवर्णनादिरन्यो वा कोऽपि तद्विधो व्यापारः सा प्रकरी। ५. धर्मादीनामन्यतमपुरुषार्थः कार्यम्, यथोच्यते-(नाशा. १९.२६)२ यदाधिकारिकं वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते। यदर्थस्तु समारम्भ: तत् कार्यमिति कीर्तितम् ॥१९५॥ अत्रोदाहरणानि-(मवीच. १.७) प्राचेतसो मुनिवृषः प्रवर: कवीनां यत् पावनं रघुपतेः प्रणिनाय वृत्तम् । भक्तस्य तत्र सुमहान्ति ममापि वाच- स्ताः सुप्रसन्नमनसः कृतिनो भजन्ताम् ॥१९६॥ इति बीजस्य। 'हा वत्सा: खरदूषणत्रिशिरसो वध्याः स्थ पापस्य मे'॥१९७॥पृ.६९६) (मवीच. ४.११) इत्यादि बिन्दोः। मूर्ध्ना जाम्बवतोऽभिवाद्य चरणावापृच्छ्य सेनापती- नाश्वास्याश्रुमुखान् मुहुः प्रियसखान् प्रेष्यान् समादिश्य च। आरम्भं रंहस्वी रघुनाथपादरजसामुच्चैः स्मरन् मारुतिः ॥१९८॥ जगृहे

इति पताकायाः (राच. १५.६७) मैनाक: किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपात/पतनाद् भीतो महेन्द्रादपि। ता्क्ष्यः सोपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेष जरयाक्लिष्टो वधं वाञ्छति ॥१९९॥ इति प्रकर्या: (उराच. २.३१) यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले इत्यादि; ॥ २००॥ (रत्ना. ४.१९) (पृ.६३९) इति कार्यस्य। १-२. अस्मत्संस्करणे १९.२४,२५.

१३१६ शृङ्गारप्रकाशे

(विचार:) एवमर्थप्रकृतीनां साधर्म्यवैधर्म्याभ्याम् अवगतत्वस्य हानोपादानोपेक्षाबुद्धिहेतवे विचारः। स च पञ्चाङ्ग: - १ .कर्मणामारम्भोपायः, २. पुरुषद्रव्यसम्पत्, ३. देशकालविभागः, ४. विनिपातप्रतीकारः, ५. कार्यसिद्धिश्चेति। तस्य च विनिश्चयावस्थायां पञ्न कर्माणि - १. अनुपलब्धस्य ज्ञानम्, २. उपलब्धस्य निश्चयबलाधानम्; ३. अनंर्थद्वैधस्य संशयच्छेदनम्; ४. एकदेशदृष्टस्य शेषोपलब्धिः, ५. विपर्ययविचिकित्सा चेति। तेन च निर्णीताऽभिमतफलसिद्धिः(नायकः) अलब्धलाभार्थं, लब्धपरिरक्षार्थ, रक्षिताभिवृद्धये, अर्थितोपयोगाय, उपयुक्तपर्याप्तये च वर्तमानः यं यं क्रियाप्रबन्ध- स्कन्धमध्यास्ते तस्य तस्य मुखप्रतिमुखाकृतिभिः सन्ध्यादयो व्यपदेशा भवन्ति। ते च सन्धयोऽवस्थासंस्थासमवस्था इति। तत्र -

(पञ्चनाटकसन्धयः) मुखः प्रतिमुखो गर्भो विमर्शो निर्वहणम् इत्यारम्भात् परिसमाप्तिपर्यन्तायाः प्रवृत्तेः पञ्च सन्धयो भवन्ति। यथोच्यते-(नाशा. १९.३५) मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्शश्च तथैव हि। तथा निर्वहणं चेति सन्धयः पञ्च नाटके ॥२०१॥ १. तत्राधिकारिणो नायकादेर्यत्र निर्देशस्तन् मुखम्। उक्तं च-(नाशा. १९.३६) यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। कथाशरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम् ॥ २०२॥ २. तत्र फलार्थायाः प्रवृत्तेरुपक्रमस्तद्धेतुर्वा तत् प्रतिमुखम्, यथोच्यते-(नाशा.१९.३७) बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमिव क्वचित्। मुखे न्यस्तस्य दृश्येत तद् वै प्रतिमुखं स्मृतम् ॥ २०३॥ ३. यत्र क्रियाफलस्योद्भेद (लाभ)नाशान्वेषणादयो जायन्ते स गर्भः। यथोच्यते- उद्भेदः कार्यबीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः ॥२०४॥ (नाशा. १९.३८)

एकोनत्रिंश: प्रकाश: १३१७

४. क्रियाफलावाप्तये विचारनिर्णयो विमर्शः। यथोच्यते-(नाशा. १९.३९) गर्भनिर्भिन्नबीजोत्थः(ऽर्थः) क्रोधव्यसनजोऽपि वा। विप्रलम्भकृतो वापि विमर्श इति कीर्तितः ॥२०५॥ ५. क्रियाफलेन सम्यग्योगो निर्वहणम्, यथोच्यते-(नाशा. १९.४०) यत्रानयनमर्थानां मुखाद्यानां महौजसाम्। फलोपसङ्गतानां स्याज्ज्ञेयं निर्वहणं च तत् ॥२०६॥ इहोदाहरणमेकश्लोकेन। (अमरुश. ७५) कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहन-सखी-श्रोत्र-प्राप्ति-प्रमाद-ससम्भ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं पुनः ॥२०७॥ एवं महावाक्येष्वपि रत्नावल्यादिषु द्रष्टव्यम्। तेषां च किलोत्क्षेपपरिकरपरिन्यासादीनि चतुष्षष्टिरङ्गानि। तानि च नेह प्रतन्यन्ते। अभ्युपगतत्वात्। यथा ह्युपक्षेपादयस्तथोपोद्घातादयोऽपि सम्भवन्त्येव। तथा च ते प्रबन्धेष्वाधिकारिका आनुषङ्गिका: प्रासङ्गिका वा प्रयोक्तव्याः, यथा सन्दर्भशोभायै भवन्ति। तेनानुसन्ध्यादीनामपि समावेश: सिद्धो भवति। तत्र किमाधिकारिकं किमानुषङ्गिकं किं प्रासङ्गिकमिति चेत्- (नाशा. १९.३, ४) यत्कार्यं हि फलप्राप्तौ समर्थः परिकल्प्यते। तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत् स्यादानुषङ्गिकम् ॥२०८॥ कारणात् फलसौभाग्यवृतं स्यादाधिकारिकम् । तस्योदाहरणार्थं तु प्रासङ्गिकमिहोच्यते ॥२०९॥ एवमेते पञ्चसन्धयः साङ्गाः सानुषङ्गप्रसङ्गाश्च दैवपौरुषोभयव्यापारप्रधानतया त्रेधा सम्भवन्ति- अवस्थाः, संस्थाः, समवस्था इति। तत्र- यासु दैवस्य प्राधान्यं ता अवस्थाः, दैवकृतो हि कार्यपरिणामोऽवस्था। तत्र पौरुषमुपाश्रय आस्ते, दैवमेव च प्रधानत्वेन व्याप्रियते। तत्र ह्यनुगुणे कार्यमारब्धमारम्भादिभङ्ग्या सिद्ध्यत्येव। के पुनरारम्भादयः?

१३१८ शृङ्गारप्रकाशे

आरम्भप्रसवोद्भेदः किञ्चिच्छेषसमाप्तयः ॥२१०॥ तत्र-(नाशा. १९.८-१२)

१. औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यो बीजस्य निबध्यते। महतः फलयोगस्य स खल्वारम्भ इष्यते ॥२११॥

२. अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारः फलं प्रति । परं त्वौत्सुक्यगमनं प्रसव:(प्रयत्नः) स उदाहृतः ॥ २१२॥

३. ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित् फलस्य परिकल्प्यते। भावमात्रेण तं प्राहुरुद्भेदमिह सूरयः ॥२१३॥

४. नियोगात्१ तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति। किञ्चिच्छेषां समाप्तिं तामाप्तिं सन्तः प्रचक्षते ॥२१४॥

५. अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम्। इतिवृत्ते भवेद् यत्र समाप्तिः सा निगद्यते ॥२१५॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे दूतविशेषदूतकर्मोपवर्णनं नाम । एकोनत्रिंशः प्रकाशः ॥२९॥

काऽवस्था कः सन्धिः कारऽर्थप्रकृतिश्च नाट्यसंहनने । सर्वमिदं त्विह विहितं सुस्पष्टं भोजदेवेन ।। न पताका न प्रकरी विकल्पिताऽस्यां समीक्षायाम् । आभ्यन्तरमपि किञ्चिद् विकल्पजातं समुद्दध्रे।। हन्त सनातनदर्शनमितोऽपि सूक्ष्मं विभातीव। परिणतिवादो यस्मिन् बीजफलन्यायमभियाति ।।

१. नियताम् इति ना०शा० १९.११

अथ शृङ्गारप्रकाशे त्रिंश: प्रकाश: वैधर्म्यतो मानप्रकाश:

एवं साधर्म्यवैधर्म्याभभ्यामनुरागस्वरूपमभिहितम्। इदानीं वैधर्म्यतो मानस्वरूपमुच्यते। साधर्म्यतस्तु प्रथमानुरागेणैव। तदुक्तम् - 'तस्य चतुर्णामपि विप्रलम्भभेदानां साधारणत्वात्, (प्रकर्षहेतुत्वाद्) वा सामान्ये विचित्र' इति (पृ. ११५१-७३)। वैचित्र्यापेक्षया प्रवासात् प्रथमं मानोऽभिधीयते। कथं पुनरस्य वैचित्र्यम्? श्रूयताम् - अयं हि दोषोऽपि मद इव मतङ्गजेषु, विग्रहोऽपि सहकारभाव इव माकन्देषु, काश्यादिहेतुरपि तपःप्रबन्ध इव सात्त्विकेषु, प्रियविनो(दोऽपि) त्याग इव वदान्येषु, कटुरपि मरीचावचूर्ण इव भेषजेषु, कलुषोऽपि कज्जलनिवेश इव वनितालोचनेषु, दुरासदोऽपि भ्रमरभर इव प्रसूनसंस्तरेषु, वक्रोऽप्युक्तिविशेष इव कविकाव्येषु, यूनां मनस्सूपजायमान: प्रकर्ष-(हेतवे) प्रेमसम्पदः सम्पद्यते। तदुक्तम्- (सक. ५१९४) रइविग्गहम्मि, कुंठीकआओ धाराओ पेम्मखग्गस्स । अण्णमअ व्व णिसिज्जंति माणसाणीएँ मिहुणाणं ।।१।। (रतिविग्रहे कुण्ठीकृता प्रेमखङ्गस्य अन्नमया इव निशात्यन्ते मानशाण्यां मिथुनानाम् ।।) णूमंति जे पहुत्तं कुविअं दास व्व जे पसाअंति। ते च्चिव्विअ महिलाणँ पिआ सेसा सामि च्चि/व्विअ वराआ ॥ २॥ (गोपायन्ति ये प्रभुत्वं कुपितं दासा इव ये प्रसादयन्ति। त एव महिलानां प्रिया: शेषाः स्वामिन एव वराकाः ॥)(गास. १.९१) अंधस्स/अत्थक्करूसणं खणपसिज्जणं सुणिअवअणणिब्बंधो। उंमच्छरसंतावो पुत्तअ पअवी सिणेहस्स ॥ ३।।(गास.७.७५) (अन्तर्हित/अकाण्ड-रोषणं क्षणप्रसादनमलीकवचननिर्बन्धः । उन्मत्सरसन्ताप: पुत्रक पदवी स्नेहस्य ।।)

१३२० शृङ्गारप्रकाशे

जत्थ ण उज्जागरिओ जत्थ ण ईसा विसूरणं माणो। सब्भावचाटुअं जत्थ णत्थि, णेहो तहिं णत्थि ।।४॥। (वल. ३३३) (यत्र नोज्जागरको यत्र नेर्ष्या विगर्हणं मानः । सद्भावचाटुकं यत्र नास्ति स्नेहस्तत्र नास्ति ।।) (मानलक्षणम्) क: पुरनयं मानो नाम? यस्यैष त्रिभुवनेऽपि मानो मान इति महान् महत्त्ववादः। उच्यते- दृष्टश्रुताद्यपराधजन्मा मिथो मिथुनमानसेषु रोषो मानः। स विषयाश्रयालम्बनभेदादनेकप्रकारः। यस्मिन्मान उत्पद्यते स विषयोऽप्यलीकाऽप्रियादेरपराधस्य कर्ता, धीरोद्धत- धीरललितधृष्टशठादिनायकप्रकार:। यस्योत्पद्यते स आश्रयोऽप्यलीकविप्रियादीनां षोढा- धीरधीरोद्धतोदात्ता- दिनायकप्रपञ्चः। यत उत्पद्यते तदालम्बनम्। व्यलीकं विप्रियाद्यपराधः। तेनानयोर्माने मिथो विपर्ययः, परस्पराश्रयविषयभावश्च व्याख्यातः। स उत्तमः कनीयान् मध्यमश्च, नायिकानायकोभयाश्रयभेदात्। तेषु - नायिकाश्रय उत्तमः। स यथा-(गास. ७.४७) परिउच्छिआ ण जंपइ गहिआ विप्फुरइ चुंबिआ रुअ/सइ। तुण्हिक्का णववहुआ कआवराहेण दइएण ॥५॥ (परिपृष्टा न जल्पति गृहीता विस्फुरति चुम्बिता रोदिति। तूष्णीका नववधू: कृतापराधेन दयितेन ।।) नायकाश्रयः कनीयान्। स यथा-(गास. ९.१३५) (वे. २७) तणुआइआ वराई दिअहे दिअहे मअंकलेह ध्व। बहुलपओसेण तुए णिसंसअ अंधआरिअमुहेण । ६।। (तनुकायिता वराकी दिवसे दिवसे मृगाङ्कलेखेव। बहुलप्रदोषेण त्वया नृशंसक! अन्धकारितमुखेन ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३२१

उभयाश्रयो मध्यमः। स यथा-(गास. १.२७) पणअकुइआण दोण्ण वि अलिअपसुत्ताणॅ माणइल्लाणं। णिच्चल-णिरुद्ध-णीसास-दिण्ण-अण्णाण को मल्लो ।७॥ (प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकप्रसुप्तयोर्मानवतोः निश्चलनिरुद्धनिःश्वासदत्तकर्णयोः को मल्ल: ॥) अथैतेषु १. मानविषयाश्रयालम्बनभेदा: २. मानजातयः ३. मानविशेषा: ४. विषयप्रकीर्णानि ५. आश्रयप्रकीर्णानि ६. आलम्बनप्रकीर्णानि ७. विषयकर्माणि ८. आश्रयकर्माणि ९. प्रकीर्णकर्माणि १०. मानविकारा: ११. मानोपलक्षणस्थानानि १२. मानोत्पत्तिकारणानि १३. मानोपलक्षणानि १४. मानोद्दीपनानि १५. मानविलासा: १६. मानमोट्टायितानि १७. मानसुखानुभावाः १८. मानोत्पत्तिप्रकीर्णानि १९. मानोपाधिभङ्गाः २०. मानभङ्गकारणानि २१. मानोपशान्तयः २२. मानोपशमलक्षणानि २३. मानभङ्गेडवधयः २४. मानानुभावसौख्यानि चेति चतुर्विशतिरर्थाः पृथक्पृथक् प्रभेदभिन्नाः क्रमश उदाहियन्ते।

(१. मानविषयाश्रयालम्बनभेदाः - ३६) तत्र विषयाश्रयालम्बनभेदोपभेदेषु धैर्यगुणप्रकृतिप्रवृत्तिनिमित्ता:

दक्षिण-शठ-धृष्टनामानो मानोपयोगिनो द्वादशविषयभेदाः; १.२ गुणवयोधैर्यप्रकृतिनिमित्ताः उत्तमा, मध्यमा, कनिष्ठा, मुग्धा, मध्या, प्रगल्भा, धीरा, अधीरा, उदात्ता, उद्धता, ललिता, शान्ताभिनयना(मान :? ) मानसंबन्धिनो द्वादश आश्रयभेदाः। १.३ प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्मानो मानोत्पत्तिहेतवो दृष्टादृष्टार्थापन्न-श्रुताश्रुतार्थापन्न-शङ्कित- संभावितानुमितोपमितविपरीतोत्प्रेक्षितस्मृतस्वप्नोपलब्धाह्वया द्वादशैवालम्बनभेदाः। सैषा विषयाश्रयालम्बनविशेषभेदोपाधिनिबन्धनाः षट्त्रिंशत्तदुपाधिसंज्ञयो- दाहियते।

१३२२ शृङ्गारप्रकाशे

(१.१ विषयभेदाः -१२) तत्र विषयविशेषोपाधिनिबन्धनेषु - १. धीरादात्तविषयो यथा-(माघ. ११.३३) तदवितथमवादीर्यन्मम त्वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यद्दुकूलं वसानः । मदधिवसतिमागा: कामिनां मण्डनश्रीः व्रजति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन ।। ८। २. धीरोद्धतविषयो यथा-(रत्ना. ३.१४) आताम्रतामपनयामि विलक्ष एष लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्घ्ना। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्ब हर्तुं क्षमा यदि परं करुणा मयि स्यात् ।। ९॥ ४. उत्तमविषयो यथा-(रघु. १४.६२) कल्याणबुद्धेरथवा तवाय न कामचारो मयि शङ्कनीयः । ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः ॥१०॥ ५. मध्यमविषयो यथा-(गास. ९४३वे.) पेच्छसि अणिमिसणअणो जंपसि विणअं ण दंससे पट्ठिं/पिट्ठम् । को सुहअ तुज्झ दोसो हअहिअअं निट्ठुरं मज्झ ॥११॥ (प्रेक्षसे अनिमिषनयनो जल्पसि विनयं न दर्शयसि पृष्ठम् । कस्सुभग तव दोषो हतहृदयं निष्ठुरं मम ।।) ६. कनिष्ठविषयो यथा-(गास. ७३१वे.) उवहारिआए समअं उअ पिंडारे कहं कुणंतम्मि। णअवहुआए सरोसं सव्व च्चिअ वच्चआ मुक्का ।१२॥ (उपभार्यया समं पश्य प्रकोष्ठे कथां कुर्वति। नववध्या सरोषं सर्व एव वत्सका मुक्ता: ।। ७. सात्त्विकविषयो यथा-(किराता. १०.५५) यदि मनसि शम: किमङ्ग चापं शठ! विषयास्तव वल्लभा न मुक्तिः । भवतु दिशतु नान्यकामिनीभ्यस्तव हृदये हृदयेश्वरावकाशम् ॥१३॥ ८. राजसविषयो यथा- लीलावती चरणचुम्बितमौलिमग्रे कान्तं विधूय विहितागसमुच्चचाल। अत्रान्तरे मुखरनूपुरयुग्ममस्याः सौभाग्यगन्धगजडिण्डिमतां जगाम ॥१४॥ १. तृतीय: धीरललितविषयो नोपलभ्यते ।

त्रिंश: प्रकाश: १३२३

९. तामसविषयो यथा-(सेब. १९.१५) ईसामच्छरगरुए साहिक्खेव-परिवड्ढि-ओवालंभे। कह कह वि गमेइ खणं विलक्खहसिएहि कामिणिसमुल्लावे ।।१५।। (ईर्ष्यामत्सरगुरुकान् साधिक्षेपपरिवर्धितोपालम्भान् । कथं कथमपि गमयति क्षणं विलक्षहसितैः कामिनी-समुल्लापान् ।। १०. दक्षिणविषयो यथा-(गास. १.२४) पिअविरहो अप्पिअदंसणं गुरुआइँ दो वि कज्जाइ। जीए तुमं कारिज्जसि तीए णमो आहिजाईए ॥१६।। (प्रियविरहोऽप्रियपदर्शनं च गुरुके द्वे अपि कार्ये। यया त्वं कार्यसे तस्यै नम आभिजात्यै ।।) ११. शठविषयो यथा- अविशदवलन्नेत्रोपान्तं विलोकनमस्फुट चकितचकिता वाच: स्पर्श: क्वचिज्जनसङ्कुले। इति तव मया प्रेमारम्भे य एव विलोकिता: कठिनमनसो दृष्टा भावास्त एव विरज्यतः ॥१७॥ १२. धृष्टविषयो यथा-(गास. ८९२वे.) अललिअइ दिट्ठि-णिब्भच्चिओ वि विहुओ वि लख/गगए सिए/सिअए। पहओ वि चुंबइ बला अलज्जए कह णु कुप्पिस्सं ॥१८॥ (आश्रयते दृष्टिनिर्भर्त्सितोऽपि विधुतोऽपि लग्नया शिखया। प्रहतोऽपि चुम्बति बलादलज्जया कथं नु कोपिष्यामि ।।)

(१.२ आश्रयभेदाः -१२) आश्रयविषयोपाधिनिबन्धनेषु १. उत्तमाश्रयो यथा-(गास. ६.१३) हसिएहिं उवालम्भा अच्चुवआरेहिं रूसिअव्वाइं। अंसूहिं मंडणाइं एसो मग्गो सुमहिलाणं ॥१९॥ (हसितैरुपालम्भा अत्युपचारैः रोषितव्यानि। अश्रुभिर्मण्डनानि एष मार्ग: सुमहिलानाम् ।।

१३२४ शृङ्गारप्रकाशे

२. मध्यमाश्रयो यथा-(गास. ६.६४) णवि तह अणालवंती हिअअं दूमेइ माणिणी अहिअं। जह दूर-विअम्भिअ-गरुअ-रोस-मज्झत्थ-भणिएहिं ॥२०॥ (नापि तथानालपन्ती हृदयं दुनोति मानिन्यधिकम् । यथा दूरविजृम्भितगुरुकरोषमध्यस्थभणितैः ॥) ३. कनिष्ठाश्रयो यथा-(गास. ९४६) हुं णिल्लज्ज समोसर तं चिअ अणुणेसु जाएँ दे वअणे। पाअंगुट्ठालत्तअरसेण तिलअं विणिम्मविअं ।। २१।। (हुं निर्लज्ज समपसर तामेवानुनय यया ते वदने। पादाङ्गुष्ठालक्तकरसेन तिलकं विनिर्मितम् ॥ ४. मुग्धाश्रयो यथा-(अमरु. २९) सा पत्युः प्रथमापराधसमये शिक्षोपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलना-वक्रोक्तिकर्तव्यताम् । स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः ॥२२॥ ५. मध्यमाश्रयो यथा- उत्तिष्ठामि विमुञ्च नाथ! सुतनु! क्व प्रस्थिता न क्वचिन् नेच्छामि प्रभुणैकमासनमहं जातः कथं वा प्रभुः । स्वाच्छन्द्यान्ननु कि कृतं तव मया नो किञ्चिदित्थं गिरा तन्वङ्गी दयितं दुनोति रुदती कृत्वा मुखं वक्षसि ।।२३॥ ६. प्रगल्भाश्रयो यथा-(अमरु. १८) 'एकत्रासनसंस्थिति: परिहृता' ॥ २४॥। (पृ.११३२) इत्यादि ७. धीराश्रयो यथा- धरिओ अमरिसपसरो माणक्खलणे वि ण पडिओ चिअ वाहो। तीए णवरं पिअअमे गहिए अणिअत्तलोअणं णीससिअं ॥। २५।। (धृतोऽमर्षप्रसरो मानस्खलनेऽपि न पतित एव बाष्पः । तया केवलं प्रियतमेन गृहीते निवर्त्यमानलोचनं निःश्वसितम् ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३२५

८. अधीराश्रयो यथा-(सूमु. १९५) यावन्नो सखि! गोचरं नयनयोरायाति तावद् द्रुत गत्वा ब्रूहि यथाद्य ते दयितया मानः समालम्बितः । दृष्टे धृष्टविचेष्टिते तु कितवे तस्मिन्नवश्यं मम स्वेदाम्भ:प्लुतिरोधनिर्भरतनोः स्मेरं मुखं जायते ॥२६॥ ९. उदात्ताश्रयो यथा- भ्रूभेदो न कृतः कृता मुखशशिच्छायादिना/वा मादृशी कालुष्येण न लम्भिता: कलगिरः कोपः स्वतो लक्ष्यते। यत्प्रागल्भ्यमपास्य सम्प्रति नवीभूतं पुनर्लज्जया यच्चायं विनयादर: प्रणयिना मुक्तो महान् वर्तते ॥२७॥ १०. उद्धताश्रयो यथा- गोत्राद्रोत्रमुपैति चञ्चलतया या पादमूलात् प्रभो- र्दृष्टा या च पितुर्ममेति पटके दृष्टा पतन्ती जल/डम् । सेयं सागरिका त्वया पशुपते। मूर्ध्ना न नारोपिते- त्युक्त: कोपकषायपाटलदृशा देव्या हरः पातु वः ॥२८॥ ११. ललिताश्रयो यथा-(रत्ना. २.२१) भ्रूभेदे सहसोद्रतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेदकारि हसितं नोक्तं वचो निष्ठुरम् । अन्तर्बाष्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं कोपश्च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्च न प्रश्रयः ॥२९॥ १२. शान्ताश्रयो यथा- सख्यः किं परुषैर्विमुञ्चत रुषं तस्यापराधः सकृत् क्षन्तव्यश्चपलस्य मां प्रति पुनः कर्ता प्रियो नाप्रियम् । इत्थं मानपरिग्रहव्यतिकरं हित्वा तथा प्रत्युत प्रारब्धानुनया यथा परिजनेनैवाकुला हस्यते ॥३०॥

१३२६ शरृङ्गारप्रकाशे

(१.३ आलम्बनभेदाः -१२) आलम्बनोपाधिनिबन्धनेषु- १. दृष्टापराधालम्बनो यथा- मज्झ समुहावराहं तुह करंतस्स दलिअदक्खिण्णगुणं। अगणिअ-परिवाअ-भअं जुअइ-जणम्मि वह/पहुत्तणं णिबडिअं ॥३१॥ (मम समुखापराधं तव कुर्वतः दलितदाक्षिण्यगुणम् । अगणितपरिवादभयं युवतिजने प्रभुत्वं निपतितम् ।।) २. अदृष्टार्थालम्बनो यथा-(गास. ९३२वे.) पच्चक्खमंतुआरअ जइ चुंबसि मह इमे हअकओले। तो मज्झ पिअसहीए विसेसओ किस्स तण्णाओ ॥ ३२॥ (प्रत्यक्षमन्युकारक यदि चुम्बसि मे इमौ हतकपोलौ। तस्मान्मम प्रियसख्या विशेषकः कस्मादार्द्र: ॥।) ३. श्रुतापराधालम्बनो यथा-(गास. ३.१६) पत्तिअ ण पत्तिअंती जइ तुज्झ ण होंति मज्झ रुअरीए। पुट्ठीएँ बाहबिंदू पुलउब्भेएण भिज्जंता ॥३३॥। (प्रतीहि न प्रतियन्ती यदि तव न भवन्ति मम रोदनशीलायाः । पृष्ठे बाष्पबिन्दवः पुलकोद्धेदेन भिद्यमाना: ।।) ४. अश्रुतार्थापन्नालम्बनो यथा-(पृ. १३६७) निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरादाली समालिङ्गिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं राधे! मुधा ताम्यसि। इत्युत्स्वप्नपरम्परासु शयने श्रुत्वा गिरं शार्ङ्गिण: सव्याजं शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥३४॥ ५. शङ्कितापराधालम्बनो यथा-(गास. ८६२वे.) पइणा वण्णिज्जंते अक्खाणअसुंदरीए रूवंमि। ईसामच्छरगरुई घरिणी हुंकारअं देइ॥ ३५॥ (पत्या वर्ण्यमाने आख्यानकसुन्दर्या रूपे। ईर्ष्यामत्सरगुर्विणी गृहिणी हुंकारकं ददाति ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३२७

६. सम्भावितापराधालम्बनो यथा-(गास. १.२६) ण कुणंति च्चिअ माणं णिसासु पासुत्तदरविबुद्धासु । सुण्णइअ-पास-परिमुसण-वेअणं जइ सि जाणंतो ॥३६॥ (न कुर्वन्त्येव मानं निशासु प्रसुप्तदरविबुद्धासु । शून्यीकृतशयनपरिमुषितवेदनां यद्यज्ञास्यः ॥) ७. अनुमितापराधालम्बनो यथा-(गास. ९३१वे.) णहपअ-पसाहिअंगो णिद्दाघुम्मंत-लोअणो ण तहा। जह णिव्वणाहरो सामलंग दूमेसि मह हिअअं ॥३७॥ (नखपदप्रसाधिताङ्गो निद्राघूर्णमानलोचने न तथा। यथा निर्व्रणाधरो श्यामलाङ्ग दूनयसि मम हृदयम् ।।) ८. उपमितापराधालम्बनो यथा गोत्तक्खलणविलक्खो रेहं अ लिहसि किं महीपट्ठे। अह स च्चिअ णिवडिआ अणुराअपरव्वसे हिअए । ३८।। (गोत्रस्खलनविलक्षो रेखां च लिखसि किं महीपृष्ठे। अथ सत्यं निपतिता अनुरागपरवशे हृदये ।।) ९. विपरीतापराधालम्बनो यथा- भुजगफणसहस्रस्वच्छरत्नाप्तबिम्बे निजवपुषि सपत्ीशङ्कयेर्ष्याकुलायाः । समणिहृदयघातान्नूनमब्धे: सुतायाश्चरणमवतु मृद्नन् कंसविध्वंसकृद् वः ॥३९॥ १०. उत्प्रेक्षितापराधालम्बनो यथा-(गास. १.७१) जेत्तिअमेत्तं तीरइ णिव्वोढुं देसु तेत्तिअं पणअं । ण अणो विणिअत्त-पसाअ-दुक्खदुस्सहण-क्खमो सव्वो ।।४०॥ (यावन्मात्रं शक्नोति निर्वोढुं देहि तावन्तं प्रणयम् । न जनो विनिवृत्तप्रसाददुःखदुस्सहनक्षमः सर्वः ॥) ११. स्मृतापराधालम्बनो यथा-(सक. ५.३२२) थोआरूढमहुमआ खणपम्हठ्ठावराहदिण्णुल्लावा। हसिऊण सण्णविज्जह पिएण संभरिअपुलओच्चआ पिआ कावि।।४१।। (स्तोकारूढमधुका क्षणप्रस्मृतापराधदत्तोल्लापा। हसित्वा संज्ञाप्यते प्रियेण संभृतपुलकोच्चया प्रिया कापि।।)

१३२८ शृङ्गारप्रकाशे

१२. स्वप्नोपलब्धापराधालम्बनो यथा-(मेघ. ११०) भूयश्चाह त्वमसि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि रुदती सस्वरं विप्रबुद्धा । सान्तर्हासं कथितमसकृत् पृच्छतश्च त्वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन्कामपि त्वं मयेति ।।४२।।

(२. मानभेदजातयः -२४) अथामीषामेव भेदाश्चतुर्विशतिर्मानभेदजातय उच्यन्ते। ते च भामः, कोपः, क्रोधः, उत्प्राशः/सः, रोषः, ईर्ष्यायितं, मन्त्रायितं, असूयितं, वैमनस्यं, उन्मादः, मन्युः, मात्सर्यम्, अभिनिवेश:, अवज्ञा, विसूरणं, वैलक्ष्यं, अनुशयः, कालुष्यं, क्षोभः, आवेग:, अमर्षः, कोपातिरेकः, उग्रत्वं, प्रणयकलह इति। तेषु - १. स्त्रीणां ललितकोपो भाम:। (यथा कुसं. ६.४५) भ्रूभेदिभिर्विकम्पोष्ठैर्ललिताङ्गुलितर्जनै: यत्र कोपैः कृता स्त्रीणामप्रसादार्थिनः प्रियाः ॥४३॥ यथा वा-(रत्ना. २१७) दृष्टिं रुषा क्षिपसि यद्यपि भामिनी मां स्निग्धेयमेष्यति तथापि न रूक्षभावम् । त्यक्त्वा वरां व्रजसि चेत् स्खलितैरयं ते खेदं गमिष्यति गुरुर्नितरां नितम्बः ॥४४॥ २. वल्लभादौ वैमनस्यहेतुः कोपो यथा- दूमेइ अ मे हिअअं पुणो पुणो वि रहसंगजुत्ताणुणअं। दोसपराहुत्तठिअं वलंतमण्णुणिव्वोलिआहरं तीए मुहं ॥४५॥ दुनोति च मे हृदयं पुनः पुनरपि रहस्सङ्गयुक्तानुनयम् । दोष-पराङ्मुखस्थितं वलन्मन्यु-मलिनिताधरं तस्या मुखम् ।।) यथा वा-(हरिवि.) पट्ठंति मअण-पसर-प्पसाअ-सम्मुहा विलासिणीसमुल्लावा। तीएँ उण तस्स दीरइ रोसपराहुत्तजंपिएहि वि हिअअं ।। ४६॥ (पठ्यन्ते मदनप्रसरप्रसादसंमुखा विलासिनीसमुल्लापाः । तया पुनस्तस्य दीर्यते रोषपराङ्मुखजल्पितैरपि हृदयम् ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३२९

३. स एव स्वात्ययादिहेतुः क्रोधो, यथा- मंतूण वि हरविजिअं. इअणोसरिअं। माइ रमणक्खलणं रेज्जतुजअई ण तिलअलहुई ण पिआ।४७।। यथा वा- मज्झं च्चिअ वअणिज्जं अमरंतीए गुरुए (वि तुह अवराहे)। सोहग्गपट्टचूडो मा लज्जविओ तुमं णु पावसि अअसं ।।४८॥। (ममैव वचनीयमम्रियमाणाया गुरुके(ऽपि तव अपराधे)। सौभाग्यपट्टचूडो मा लज्जितः त्वं ननु प्राप्नोषि अयश: ।) ४. प्रियादिषु व्याजनिन्दोत्प्राशो/सो यथा-(हरिवि.) सा कुसुमेहि गुरुइआ मह वि कओ सुहअ दंसणेण पसाओ। कह अ ण पि/पसाअसद्दो लग्गइ ण सहिअअस्स इमस्स तुह ॥४९॥ (सा कुसुमैर्गुरूकृता ममापि कृतस्सुभग दर्शनेन प्रसादः । कथंचन प्रसादशब्दो लगति न सहृदयस्य अस्य तव ।।) यथा वा- कीरइ गुणो वि दोसो सेवंतम्मि वि दिणे ण दिज्जइ दिट्ठी। अजस्स ण बिहिज्जइ जह गहिअं तह पहुत्तणं रमणिज्जं ॥ ५०॥ (क्रियते गुणोऽपि दोषः, सेवमानेऽपि दीने न दीयते दृष्टिः । अयशसो न भीयते यथा गृहीतं तथा प्रभुत्वं रमणीयम् ।।) ५. प्रियापराधान्मनस्संरम्भो रोषो यथा- तह बंधणअणुराए तह संमोह-विअलंत-विसमालावे। ते च्चि तीएँ मअगुणा रोस त्ति ठिआ पसाअविमुहंमि मुहे ॥५१॥ बद्धानुरागे तथा सम्मोहविगलद्विषमालापे। त एव तस्या मदगुणा रोष इति स्थिताः प्रसादविमुखे मुखे ।।) यथा वा- णअणपहोलिरबाहप्फुरिआहरमेत्तणीसहं अ अणीसं। दूमेइं घरगआएँ रोसविरमालणपरं हिअअं ॥।५२॥ {नयनप्रघूर्णनशीलबाष्पं स्फुरिताधरमात्रनिस्सहं विततनिःश्वासम् । दुनोति गृहमागच्छन्त्याः रोष-गोपन-परं मम हृदयम् ॥}

१३३० शृङ्गारप्रकाशे

६. समानासु दानमानाद्यमर्षणमीर्ष्यायितं यथा- वाओरद्दपणवंइरिवविरइअकण्णवअंसदुप्पेच्चे। वाहगुरुअणसंमइबाहुए वहुमुहे दिष्ठी।५३॥ (०००विरचितकर्णावतंसदुष्प्रेक्षे - गुरुजनसम्मतिवाहके वधूमुखे दृष्टिः ।। यथा वा-(गास. २.६) जो तीए अहर-राओ रत्तिं उव्वासिओ पिअअमेण। सो च्चिअ दीसइ गोसे सवत्तिणअणेसु संकंतो ॥५४॥ (यस्तस्या अधररागो रात्रावुद्वासितः प्रियतमेन । स एव दृश्यते प्रभाते सपत्नीनयनेषु संक्रान्तः ।।) ७. अनुभयापेक्षो मन्युर्मन्त्रायितं यथा-(सक. ५.२६४)(हरिवि.) कुविआ अ सच्चहामा समे वि वहुआण णवर माणक्खलणे। पअडिअहिअअसारो पेम्मासंगसरिसो पवट्ठइ मण्णू॥५५॥ (कुपिता च सत्यभामा अनुसृता पत्या केवलं मानस्खलने। प्रकटितनिजसार: प्रेमासङ्गसदृशः प्रवर्तते मन्युः ॥) यथा वा-(विसा. ११९) 'अत्रान्तरे ललितहारलता' ॥५६।। (पृ.६४८) इत्यादि ८. परर्द्धयसहनमसूयितं यथा- तोणी णिअपेम्म-पडिपसाअ-दूणमाणं असहंति चलिआ। जाव पइणो चलंतणेउर-पलाव-कड्ढिअ-हिअआ ॥५७॥ (तस्मात् निजप्रेमप्रतिप्रसाददूनासहमाना चलिता। यावत् पत्युः चलन्नूपुरप्रलापकठिनहृदया ।।) यथा वा- गोत्राद् गोत्रमुपैति चञ्चलतया या पादमूलात् प्रभो- र्भ्रष्टा या च पितुर्ममेव कटके दृष्टा वहन्ती जलम्। सेयं सागरिका त्वया पशुपते मूर्धानमारोपिते- त्युक्तः कोपकषायपाटलदृशा देव्या हरः पातु वः ॥५८॥

त्रिंश: प्रकाश: १३३१

९. हर्षावसादो वैमनस्यं यथा- णीसासागमधूसरो त्ति महुरो तंबोलकाओच्छिदो हुं दुक्कं चिगलेसि दंच वअणं बाहुल्लगंडांकिणो। दा माणं बहुवल्लहस्स हिअअं (दु)व्वारिजं माणिणी एण्हिं मा परितम्मगाढहिअआ गोदूण सव्वंसहा ॥५९॥ (निःश्वासागमधूसरोऽतिमधुरः ताम्बूल हुं दुःखं. वदनं बाष्पार्द्रगण्डाङ्कितम् । तन्मानं बहुवल्लभस्य हृदयं दुर्वारि यन्मानिनी इदानीं मां परिताम्यद्गाढहृदया. सर्वंसहा ॥।) यथा वा- वेसेण णत्थि दुक्खकअं च अत्तपेमणं मसंमि पिओ उहुइ। वेशावणरमणरण्णअमाण(णि)णीए माणक्खलणं ।।६०। १०. विरुद्धवाक्यादिज: कोषानुशय उन्मादो यथा- साहसु विलासिणि-अणं जे अहिलेंति सरसावराहा पिअआ। किं हअदक्खिण्णगुणाणं पहवंताण सुहअ एस सुहाओ ॥६१॥ (कथय विलासिनी-जनमेव अभिलीयन्ते सरसापराधाः विविधाः । किं हतदाक्षिण्यगुणानां प्रभवतां सुभग एष स्वभाव: ॥) यथा वा-(गास. ६.११) आम सा सुहअ गुणमणोरूवसोहिरी, आम णिग्गुणा अ अहं। जो वा तीए ण सरिसो सो किं सव्वो जणो मरउ ॥६२॥ (आम सा सुभग! तव गुणरूपशोभनशीला आम निर्गुणा चाहम् । यो वा तस्या न सदृशः स किं सर्वो जनो म्रियताम् ।) ११. अपराधजन्मदुःखोत्पादितो मन्युर्यथा- आसूत्र्यन्ते श्वसितमरुतो यत्कुचोत्सेधकम्पै- रन्तर्ध्यानात् त्रुटति च बहिर्यादृशो लक्षलाभः । पक्ष्मोत्क्षेपव्यतिकरहितो यश्च बाष्पस्तदेते भावाश्चण्डि! द्रवितहृदयं मन्युमावेदयन्ति ॥६३॥ यथा वा-(अमरु. ८१)

१३३२ शृङ्गारप्रकाशे कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः । मुहुर्लग्न: कण्ठे तरलयति बाष्पस्स्तनतटीं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे! न तु वयम् ॥६४॥ १२. परगुणसम्भावनाऽसहिष्णुता मात्सर्यम् यथा-(गास. ६.१०) वेसोसि जीअ पंसुल अहिअअरं सा हु वल्लहा तुज्झ। इअ जाणई वि मए ण ईसिअं दड्ढपेम्मस्स ।६५॥ (द्वेष्योऽसि जीव! पांसुल अधिकतरं सा खलु वल्लभा तव। इति जानन्त्या अपि मया न ईर्ष्यितं दग्धप्रेम्णः ।।) यथा वा-(गास. ७५३वे.) स च्चिअ रामेउ तुमं पंडिअ इति अलं म्ह रमिएण। सब्भाववाहिराइँ लज्जा जाणई अग्गमग्गाइं ॥६६॥ (स एव रमयति त्वां पण्डित इत्यलमस्माकं न रमितेन। सद्भावबाह्यानि लज्जा जानाति अग्रवर्त्मानि ।।) १३. अभिनिवेश: यथा- ण सहि अणुणअभणिअं ण देसि पसरंतरोसमुक्कामरिसा । कह आ ए करं चिअ दूरविसव्वइअणिट्ठुरं तुह हिअअं ॥६७॥ (न सखि! अनुनयभणितं न ददासि, प्रसरद्रोषमुक्तामर्षम् । कथमा एकरसमेव दूरविसंवदितनिष्ठुरं तव हृदयम् ।।) यथा वा-(गास. २.२९) तह माणो माणहणाएँ तीअ एमेअ दूरमणुबद्धो। जह से अणुणीअ पिओ एक्कग्गाम च्चिअ पउत्थः ॥ ६८॥ (तथा मानो मानधनाया तथा एवमेव दूरमनुबद्धः । यथा तस्या अनुनीय प्रिय एकग्राम एव प्रोषित: ।।) १४. अवज्ञा यथा- छिन्दानं हृदयं मति बिधुरया दाक्षिण्यमुन्मीलयन् देवोत्प्रासनया जनेन जनितं यत्प्रेम सापि प्रियम्। सोढुं हन्तुमपेक्षितुं जरयितुं निह्नोतुमुत्पुंसितुं निध्यातुं गदितुं च न प्रणयिभि: तज्जन्मना पार्यते ॥ ६९॥

त्रिंश: प्रकाश: १३३३

यथा वा-(गास. १.५३) पेम्मस्स विरोहिअसंदिट्ठिअस्स पचक्खदिट्ठविलअस्स । हिअअस्स व ताविअसंअलस्स विरसो रसो होई ॥ ७०॥ (प्रेम्णः विरोधितसंदृष्टस्य प्रत्यक्षदृष्टविलयस्य । हृदयस्येव तापितसंशीतलस्य विरसो रसो भवति ।।) १५. विसूरणं यथा-(गास. ९३०वे.) हंहो किंव ण दिट्ठं हला मए जीविअं धरंतीए। सो मं अणुणेइ पिओ अहं वि अणुणज्जिमि हआसा ।। ७१।। (अहो किं वा न दृष्टं सखि मया जीवितं धरन्त्या। स मामनुनयति प्रियः, अहमपि अनुनेष्यामि हताशा ।।) यथा वा- पुरासीदस्माकं तनुरियमभिन्नैव सततं ततो नु त्वं प्रेयान् वयमपि हताशाः प्रियतमाः । इदानीं नाथस्त्वं वयमपि कलत्रं किमपरं मयाप्तं प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥ ७२॥ १६. प्रियावमानाद् विलक्षादिभ्यो लज्जा वैलक्ष्यं यथा- ण पिअइहज्झपइ 0 O O 0 समुहपडिवक्ख-विलिआतंमेतुम्महइ वाअडच्चिअ मरिसं । ७३॥ यथा वा-(कुसं. ३.७५) शैलात्मजापि व्यर्थं समीक्ष्य पितुरुच्छिरसोऽभिलाषं ललितं वपुरात्मनश्च। सख्योः समक्षमिति चाधिकजातलज्जा शून्या जगाम भवनाभिमुखी कथञ्चित्।७४॥ १७. विप्रियस्य पुनः पुनः स्मरणमनुशयः, यथा- (द्र. ३५.३० पृ. १५८७) तक्खण-जणिअ-परिपसं-भरिअ-विरोध-संग-जुत्ताणुसअं तीए। गरुअंणिसंमलगओ णिअत्तं पिअमरिसे च्चिअ हिअअं । ७५॥ {तत्क्षणजनितपरिप्रश्नसंस्मृतविरोधसङ्गयुक्तानुशयं तस्याः । गुरुअं श्यामलाङ्गया निवृत्तं प्रियामर्ष इव हृदयम् ॥]

१३३४ श्रृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- अमुणिक्खणलद्धसुहे तक्खणसंभरिअमंतुदूमिअविहलो। हिअए मा णवरं ण चिरं ण चिरेण पणअगरुओ पस्स मइ रोसो ॥७६॥ (अज्ञातक्षणलब्धसुखे तत्क्षणसंस्मृतमन्युदूनविह्वल: । हृदये मा केवलं न चिरं न चिरेण प्रणयगुरुकः पश्य मयि रोषः ।।) १८. विप्रियोपरागाच्चित्ताशुद्धिः कालुष्यं यथा- तं चिअ अ सोहइ माणो समुहं जाव पणअं ण खंडेति पिआ। खलिओ अ पणअपसरो पच्छा माणवइआ णिअंतअओ।। ७७॥ (तावदेव च शोभते मानः सम्मुखं यावत् प्रणयं न खण्डयति प्रिया। स्खलितश्च प्रणयप्रसरः पश्चात् मानवत्या नियन्त्रणक: ।।)

यथा वा- वरं भ्रूभङ्गास्ते प्रकटितगुरुक्रोधविभवा: वरं सोपालम्भाः प्रणयविमुखा गद्गदगिरः । वरं मानारोपप्रसभजनितोऽनादरविधि- र्निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ।७८।। १९. प्रियापराधजधैर्यध्वंस: क्षोभो यथा- भङ्गं भ्रुवोः श्वसितमानदमश्रु चक्षुः खेदं मनस्तनुलता च मलीमसत्वम् । नैवावगाहितुमलं सुतनोस्तदेष मन्येऽनुपायपरवत्त्वमुपैति कोप: । ७९॥ यथा वा- धीर धरिअं पि गअं दूरवलग्गो वि पिअ णिओ मअराओ। लहइ अ पेम्मंधंमं किलम्मइ पअ/डइ वेल/वविसे हिअअं ॥ ८०॥ (धैर्यं धृतमपि गतं दूरावलग्नोऽपि प्रिय! निजो मदरागः । लभते च प्रेमान्ध्यं क्लाम्यति पतति वञ्चनाविषे हृदयम् ।। २०. व्यलीकानुसन्धानात् क्रोधोद्भेद आवेगो यथा- तोधा लज्जापणआ भणइ विअक्खणविअण्णदिट्ठिओ। हासविसेस-मंतुगरिइकअ-कंठद्ध-परिक्खलंत-विसमुल्लावा । ८१॥ (ततः सा लज्जाप्रणया भणति विचक्षणविषण्णदृष्ट्या । हासविशेषमन्युगुरूकृतकण्ठार्धपरिस्खलद्विषमोल्लापा ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३३५

यथा वा-(गास. ९१४ वे.) उम्मूलंती व हिअअं अणुणिज्जंतीओ माणवत्तीओ। सम्ह/भरिअमण्णुणिब्भरबाहभरोद्भूलिअ/भरोरुम्भिअमुहीओ ॥ ८२॥ (उन्मूलयन्तीव हृदयं अनुनीयमाना मानवत्यः । संस्मृत-मन्यु-निर्भर-बाष्प-भरोपरुद्ध-मुख्यः ॥।) २१. कृतापराधेषु क्रोधाप्रशान्तिरमर्षो यथा-(गास. ४.७६) अवरज्झसु एत्ताहे वीसत्थच्चिअ जणम्मि णिफल-मउए। काउं णिक्किव दुक्खं पत्तिअ सहिअं उच्च एक्रस्स-च्चिअ हिअअं ॥ ८३॥ (अपराध्यस्वेदानीं विश्वस्त एव जने निष्फलमृदुके। कृत्वा निष्कृप दुःखं प्रतीहि सहितमुच्चैरेकस्यैव हृदयम् ।।) यथा वा-(गास. ४.७५) तेण ण मरामि मण्णूहिँ पूरिआ अज्ज, जेण, रे सुहअ। तग्गअमणा मरंती मा तुज्झ पुणो वि लग्गिस्सं ॥ ८४॥ (तेन न म्रिये मन्युभि: पूरिताद्य येन रे सुभग। तद्गतमना म्रियमाणा मा तव पुनरपि लगिष्यामि ।।) २२. कोपातिरेकश्च ... यथा-(शाकु. ५.२३) मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रहः प्रणयिनि(यम) प्रतिपद्यमाने। भेदाद् भ्रुवो: कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य ।। ८५॥। यथा वा- इअ सावराह-पिअअम-दंसण-पसरंत-रोस-पज्जलिओ। सोहइ विअंभिअ-संरंभ-विब्भमो माणिणीसत्थो ॥ ८६॥ (इति सापराधप्रियतमदर्शनप्रसरद्रोषप्रज्वलितः । शोभते विजृम्भितसंरम्भविभ्रमो मानिनीसार्थ: ॥ २३. तदेवानुनयासाध्यमुग्रता यथा- दइअगभिअव्वणवदिअमुहलिअभुआइआ कावि। रोसविअसंतविसेसपत्तलं एसिअसुभइ।। ८७।। यथा वा-(गास. २.६०) अच्छोडिअवत्थद्धंतपत्थिए मंथरं तुमं वच्च । चिंतेसि थणहराआसिअस्स मज्झस्स वि ण भंगं ।। ८८ ।।

१३३६ शृङ्गारप्रकाशे

(बलादाकृष्टवस्रार्धान्तप्रस्थिते मन्थरं त्वं व्रज । चिन्तयसि स्तनभरायासितस्य मध्यस्यापि न भङ्गम् ।।) २४. अपराधतः प्रियाभिभर्त्सनताडनादिकरणं प्रणयकलहः यथा-(गास. ९४६वे.) हुं णिल्लज्ज समोसर तं चिअ अणुणेसु जाए दे वअणे। पाअंगुट्ठालत्तअरसेण तिलअं विणिम्मविअं ॥। ८९।। (हुं निर्जज्ज समपसर तामेवानुनय यया ते वदने। पादाङ्गुष्ठालक्तकरसेन तिलकं विनिर्मितम् ।।) यथा वा- पादे मूर्धनि ताम्रतामुपगते कर्णोत्पले चूर्णिते छिन्ने हारलतागुणे करतले सम्पातजातव्रणे। अप्राप्तप्रियताडनव्यतिकरा हन्तुं पुनः चेतसा वाञ्छन्ती मुहुरेणशाबनयना पर्याकुलं रोदिति ।। ९०।।

(३. मानविशेषाः -२४) अथैतेषां विशेषाश्चतुर्विशतिः - सहजः, आहार्यः, यौवनजः, विस्रम्भजः, स्थिरः, भङ्गुर:, समः, विषमः, प्रकाशः, गूढः, चण्डः, मृदुः, उद्भटः, मसृणः, ऋजुः, वक्रः, साध्यः, कृच्छ्रसाध्यः, याप्यः, असाध्यः, पुराणः, जीर्णः, पुनर्नवः, नव इति। तेषु - १. सहजानुरागजन्मा सहजो यथा-(गास. ९६७ वे.) केलिगोत्तक्खलणे वरस्स पप्फुल्लइं दिहिं देइ। बहुवासकवासगृहे वहुए बाहोल्लिआ दिट्ठी ।। ९१।। (केलीगोत्रस्खलने वरस्य प्रफुल्लां धृतिं ददाति । बहुवासकवासगृहे वध्वाः बाष्पार्द्रिता दृष्टिः ॥) २. आहार्यानुरागजन्मा आहार्यो यथा-(गास. ९४१वे.) अलिअकुविअं पि कअमंतुअं व मं जेसु सुहअ अणुणेंतो। ताण दिअहाण हरणे रुआमि, ण उणो अहं कुविआ ॥। ९२।। (अलीककुपितामपि कृतमन्तुकां व मां येषु सुभग! अनुनयन् । तेषां दिवसानां स्मरणे रोदिमि न पुनरहं कुपिता ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३३७

३. यौवनानुजरागजन्मा यौवनजः, स यथा-(गास. ९२४वे.) अइ पीणत्थण उत्थंभिआणणे सुअणु सुणसु मह वअणं। अथिरम्मि जुज्जइ ण जोव्वणंमि माणो पिए काउँ ॥ ९३॥। (अतिपीनघनस्तनोत्तम्भितानने सुतनु शृणु मम वचनम् । अस्थिरे युज्यते न यौवने मान: प्रिये कर्तुम् ।।) यथा वा-(सक. २.६३) ज्योतिर्भ्यस्तदिदं तमः समुदितं जातोऽयमद्भ्यश्शिखी पीयूषादिदमुच्छितं विषमयं च्छायाप्तजन्मातपः। को नामास्य विधि: प्रशान्तविधये बाढं द्रढीयानयं व्याधिर्यत्प्रियतोऽपि विप्रियमिदं सख्यः कृतं सान्त्वनैः ॥९४॥* ५. विनाशकारणैरविनाशनीयः स्थिरः, यथा-(अमरु. ३८) 'कोपो यत्र भ्रुकुटिघटना'॥९५॥ (पृ.६४१) इत्यादि ६. विनापि कारणं विनश्वरो भङ्गुरः स यथा-(अमरु. २८) भ्रूभेदे रचितेऽ्रपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं गमितेऽपि चेतसि दग्धाननं जायते। कार्कश्यं तनू रोमाञ्चमालम्बते दृष्टे निर्वहणं स वक्ष्यति/भविष्यति कथं मानस्य तस्मिन् जने ॥९६॥ ७. उत्पत्तेराप्रकर्षमविच्छिन्नैकरूपसन्तानः समः, स यथा-(सक. ३.१२७) एंतो वि ण सच्चविओ गोसे पसरंतपल्लवारुणच्छाओ। मज्जणतंबेसु मओ तह मअलोअणेसु अमरिसो ॥९७॥ (आगच्छन्नपि न दृष्टः यथा मे प्रसरत्पल्लवारुणरागः । मज्जनताम्रयोर्मदस्तथा मदलोचनयोरमर्ष: ।।) ८. विच्छिद्यमानसन्तापो विषमः, स यथा-(सक. ५.४९२) धीरेण माणभंगो माणक्खलणेण गुरुअ-धीरारंभो। उल्ललइ तुलिज्जंते एकंमि पि से थिरं ण लग्गइ हिअअं ॥९८॥ धैर्येण मानभङ्गो मानस्खलनेन गुरुकधैर्यारम्भः । उल्ललति तोल्यमाने एकस्मिन्नप्यस्याः स्थिरं न लगति हृदयम् ॥} * अतः परं 'विस्रम्भजः' नोपलभ्यते ।

१३३८ शृङ्गारप्रकाशे

९. आविर्भूतोपलक्षण: प्रकाशः, स यथा- दुक्खंतरिअ-मणसुहं पिएण विमण-विलिओणएण पुलइअं। रोसागमपडिवेल्लिअ-विसम-विरज्जंत-लोअणं तीएँ मुहं ॥९९॥ दुःखान्तरित-मनस्सुखं प्रियेण विमनस्कव्रीडितावनतेन प्रलोकितम् । रोषागम-प्रतिवेल्लित-विषम-विरज्यमानलोचनं तस्या मुखम् ।।) १०. अनाविर्भूतलक्षणो गूढः, स यथा-(गास. ८६९वे.) साहिप्पंति ण कस्स वि रोत्तूण णेअ पाअडिज्जंति । माणविआरा कुलपा/बालिआएँ हिअए विलावेंति ॥।१००।। (साधयिष्यन्ति तस्या अपि रुद्ध्वा नैव पातयिष्यन्ति। मानविकारा: कुलपा/बालिकाया हृदये विलीयन्ते ।।) ११. भूतप्रभूतचिह्नश्चण्डः, स यथा-(गास. २.९२) आअंबंतकओलं खलिअक्खरजंपिरिं फुरंतोट्ठिं। मा च्छिवसु त्ति सरोसं समोसरंति पिअं भरिमो ॥ १०१॥ (आताम्रान्त :- कपोलां स्खलिताक्षरजल्पनशीलां स्फुरदोष्ठीम् । मा स्पृशेति सरोषमपसर्पन्तीं प्रियां स्मराम: ।। १२. तद्विपरीतो मृदुः, स यथा- भिउडी ण कआ कडुअं ण आलविअं, अहरं ण पम्मुठ्ठ। उवऊहिआ ण रुण्णा एएण अ जाणिमो माणं ॥१०२॥ (भ्रुकुटी न कृता, कटुकं नालपितं, अधरो न प्रमृष्टः । उपगूहिता न रुदिता एतेनापि जानीमो मानम् ।।) १३. आविष्कृतविकृतानेकरूप उद्भटः, स यथा- क्षणविकसितो दीर्घश्वासैः क्षणं मुकुलीकृतः कृतकहसितैर्व्यक्तो मौनप्रतिक्रियया क्षणम्। क्षणविकसितो नर्मालापैरिति क्रमसूचित- स्थगितविषमो मुग्धे! मान: कदर्थयतीव माम् ॥१०३॥ १४. धैर्यान्तर्हितगम्भीराभोगो मसृणः, यथा- यद् गम्यं गुरुगौरवस्य सुहृदो यस्मिन् लभन्तेऽन्तरं यद्दाक्षिण्यवशादुपैति सहते यच्चोपचारानपि।

त्रिंश: प्रकाश: १३३९

यल्लज्जा विरुणद्धि यत्र शपथैरुत्पाद्यते प्रत्ययः तत्किं प्रेम स उच्यते परिचयस्तत्रापि कोपेन किम् ॥१०४॥ १५. (अनुद्भिन्न)मुद्ित्नहृद्गतार्थोऽनृजुः, स यथा- (अमरु. ९४) इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम! ननु श्वेतमथ कि गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनापि भवतु। पुरा येनैवं मे चिरमनुसृता वाक्यपदवी स एवान्यो जातः सखि! परिचिताः कस्य पुरुषाः ॥१०५॥ १६. ऋजुप्रत्यनीकरूपो वक्रः, स यथा- अङ्गस्यास्य मम स्वभावतनुता मातः करोम्यत्र किं जाते जागरणारुणे च नयने व्यालोलतारे यदि। कोपस्यावसरोऽत्र क: कथमपि स्मेरं च नाभून्मुखं तेनोक्तः सखि! किञ्चिदेष चरणावाक्रम्य येन स्थितः ॥१०६॥ १७. प्रशमयितुं शक्यसाधनः साध्यः। स यथा- तं णत्थि जं सहिअणो ण भणेज्ज पच्छक्खमंतुदूमिअहिअअं। अणुणेज्जा जंपंतो जइ णवरं वम्महो मिअंको व विओ ॥१०७॥ (तन्नास्ति यत् सखीजनो न भणेत् प्रत्यक्षमन्युदूनहृदयम् । अनुनयेत् जल्पन् यदि केवलं मन्मथो मृगाङ्क इव प्रिय: ॥* १९. प्रकर्षभङ्गमात्रोपशान्तशालिभि: प्रयत्नैरनुन्मीलनीयो याप्यः, स यथा- स्मृतिस्वप्नावाप्तत्वदखिलविलासव्यसनिनो न मे दूरस्थायां त्वयि बलवदुत्कण्ठि हृदयम्। परं विज्ञातैवं तव तरुणि! चण्डत्वमधुना श्रुते वा स्वप्ने वा यदि भवति वामैव भवति ॥१०८। २०. सर्वप्रयत्नानामगोचरोऽसाध्यः, स यथा-(अमरु. ६०) लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो: क्रीडातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥१०९॥

• अतः परं 'कृच्छसाध्यः' नोपलभ्यते

१३४० शृङ्गारप्रकाशे २१. मनःपर्युषितडम्बरः पुराणः, स यथा-(गास. ७०९वे.) ण वि तह तक्खण-सुअ-मंतुदुक्खविअणाउराओं वि रुअंति। जह दिठ्ठम्मि पिअअमे अणुणिज्जंतीओँ तरुणीओ ॥११०॥ (नापि तथा तत्क्षणश्रुतमन्युदुःखवेदनातुरा विरुदन्ति । यथा दृष्टे प्रियतमे अनुनीयमानास्तरुण्यः ॥ २२. मानसो मनसोऽवस्रस्तवीर्यो जीर्णः, स यथा- विलीनो विस्रम्भ: सपदि तदपि प्रेम गलित च्युताश्चित्राकारा: प्रणयसुभगास्ता अपि गिरः । प्रियस्यैवं तत्तद् विनयबहिरङ्गव्यवसितं किमन्यद् दुःखानां हृदयनगरीचत्वरमसि ॥१११॥ २३. प्रशम्योद्भूतः पुनर्नवः, स यथा-

रलककलनैर्वारं वारं परिचुम्बनै- गतोऽप्यतिमन्दताम् अपरवनितासङ्गाल्लग्नं विलोक्य विलेपनं कुवलयदृशः कोपः कान्ते पुनर्नवतां गतः ॥११२॥ २४. सद्यः समुपजायमानो नवः, स यथा- भवतु विदितं व्यर्थालापैरलं प्रिय! गम्यतां, तनुरपि न ते दोषोऽस्माकं विधिस्तु पराङ्मुखः । तव यदि तथारूढं प्रेम प्रपन्नमिमां दशां प्रकृतितरले का नः पीडा गते हतजीविते ।११३।।

(४. विषयप्रकीर्णानि -८) अथैतेष्वेव विशयाश्रयालम्बनप्रकीर्णकानि चतुर्विशतिः। तत्र १. विषयप्रकीर्णकेषु स्वपतिविषयो यथा- प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वल्लभ! ते मुखात्। अयातापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा करोमि किम् ॥११४॥ २. उपपतिविषयो यथा-(गास. ५.४५) अकअण्णुअ तुज्झ कए पाउसराईसु जं मए खुण्णं। उप्पेक्खामि अलज्जिर अज्ज वि तं गामचिक्खिल्लं ।।११५।।

त्रिंश: प्रकाश: १३४१

(अकृतज्ञ तव कृते प्रावृड्रात्रिषु यो मया क्षुण्णः । उत्पश्याम्यलज्जाशील! अद्यापि तं ग्रामपङ्कम् ।।) ३. प्रोषितविषयो यथा- सहि ताव अच्छउ च्चिअ अलाहि किं बाहुएण लेहेण। एआरिसं लिहंताण एंति पहिआ विएसाओ ॥११६॥ (सखि तावदास्तामेव, अलं किं बहुकेन लेखेन। एतादृशं लिखतां यन्ति पथिका विदेशात् ।।) ४. समागमविषयो यथा-(गास. ८४९वे.) कंठग्गहणेण सअज्झिआएँ अब्भागओवआरेण। बहुआए पिअम्मि वि आगअम्मि सामं मुहं जाअं॥। ११७॥ (कण्ठग्रहणेन सैरन्ध्रिकाया अभ्यागतोपचारेण । वध्वा: प्रियेऽप्यागते श्यामं मुखं जातम् ।।) ५. कलहान्तरिताविषयो यथा-(गास. ५.२०) अह सो विलक्खहिअओ मए अहव्वाए अगहिआणुणओ। पर-वज्ज-णच्चरीहिं तुह्लेहिं उवेक्खिओ णेंतो ॥११८॥ (अथ स विलक्षहृदयो मया अभव्यया अगृहीतानुनयः । पर-वाद्य-नर्तनशीलाभिर्युष्माभिरुपेक्षितो निर्यन् ।।) ६. खण्डिताविषयो यथा-(गास. ९३७वे.) णह-पअ-पसाहिअंगो णिद्दाघुम्मंत-लोअणो ण तहा। जह णिव्वणाहरो सामलंग दूमेसि मह हिअअं ॥११९॥ (नखपदप्रसाधिताङ्गो निद्राघूर्णमानलोचनो न तथा। यथा निर्व्रणाधरो श्यामलाङ्ग दूनयसि मम हृदयम् ।।) ७. वञ्चकविषयो यथा-(रघु. १९.१७) अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् । मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वञ्चयन् प्रणयिनीरवाप सः ॥१२०॥ ८. चिरकारिविषयो यथा-(गास. ४.८५) एहिइ पिओत्ति णिमेसं व जग्गिअं जामिणीए पडमद्धं। सेसं संतावपरवसाए वरिसं व बोलीणं ॥१२१॥

१३४२ शृङ्गारप्रकाशे

(एष्यति प्रिय इति निमेषमिव जागरिंत यामिन्याः प्रथमार्धम् । शेषं संतापपरवशाया वर्षमिव व्यवलीनम् ।।) (५. आश्रयप्रकीर्णानि -८) १. आश्रयप्रकीर्णकेषु खण्डिताश्रयो यथा-(गास. ७.५३) पच्चूसागअ रंजितदेह पिआलोअ-लोअणाणंद। अण्णत्त-खविअ-सव्वरि णहहूसण दिणवइ णमो दे ॥१२२॥ (प्रत्यूषागत! रञ्जितदेह! प्रियालोकलोचनानन्द! । अन्यत्र क्षपितशर्वरीक! नभो/खभूषण! दिनपते! नमस्ते ॥ २. कलहान्तरिताश्रयो यथा- हत्थसलिलाहआए अवहीरंतीएँ दिण्णसहिसंलावं। कलहंतरिआए विअअणाहणं तीए दूमिओ पडिवक्खो ॥१२३॥ (हस्तसलिलाहतया अपहरन्त्या दत्तसखीसँल्लापम् । कलहान्तरितयैव गतनाथानां तया दूनः प्रतिपक्षः ॥ ३. वासकसज्जाश्रयो यथा- णिम्मविअ-मंडणाणं वि सोहा वासअ-माणिआणं विमलिआ। मोहं णेव पइणो परिओसो च्चिअ पसाहणं जुवईणं ॥१२४॥ (निर्मितमण्डनानामपि शोभा वासकविमानितानां विमलिता। मोघं नैव, पत्युः परितोष एव प्रसाधनं युवतीनाम् ।।) ४. अभिसारिकाश्रयो यथा- मा श्रौषीः सखि! यद् वदामि बलवत्प्राणान्तिकोत्कण्ठया निव्रीडास्मि कृता भविष्यति पुनर्मानप्रसूतं यशः । को दोष: स्वयमानयामि यदि तं तस्यापराधैरहं नो दूये स यथातथास्तु मनसः सा धारणा नान्यतः ॥१२५॥ ५. विप्रलब्धाश्रयो यथा- कृतककृतकैर्मायाशाठ्यैः त्वयास्म्यतिवञ्चिता निभृतनिभृतैः कार्यालापैर्मयाप्युपलक्षितम् । भवतु विदितं नेष्टाहं ते न मे दयितो भवान् अहमसहना त्वं निःस्नेहः समेन समं गतम् ॥१२६॥

त्रिंश: प्रकाश: १३४३

६. प्रोषितपतिकाश्रयो यथा- सहि ताव अच्छउ च्चिअ अलाहि किं बाउएण लेहेण। एआरिसं लिहंताण एंति पहिआ विएसाओ ॥१२७॥ (सखि! तावत् आस्तामेव, अलं किं बहुकेन लेखेन। एतादृशं लिखतां यन्ति पथिका विदेशात्? ।।) ७. विरहोत्कण्ठिताश्रयो यथा-(गास. ११७) एहिइ विओ पउत्थो, अहं अ कुप्पेज्ज, सो वि अणुणिज्ज । इअ कए वि फलइ मणोरहाणं माला पिअअमम्मि ॥१२८॥ (एष्यति प्रियो प्रोषितो अहं च कोपिष्यामि सोऽप्यनुनेष्यति । इति कस्या अपि फलति मनोरथानां माला प्रियतमे ।) ८. स्वाधीनभर्तृकाश्रयो यथा- पश्यन्ती निजमेव भर्तुरधरे दन्तव्रणं खिद्यते साशङ्कं स्वयमप्यमार्गपतितान् कृत्वा नखान् कुप्यति। तन्वी सर्वविवेकहारिणि पदे रागस्य तत्र स्थिता यत्रात्मापि वृथा विकल्पकलितः कोपाय सञ्जायते ॥१२९॥

(६. आलम्बनप्रकीर्णानि -८) १. आलम्बनप्रकीर्णकेषु परिहासालम्बनो यथा-(गास. ९२३ वे.) परिउच्छिआ ण जंपइ चुंबिज्जती बला मुहं हरसि। परिसूसमाणावि मुहे परिअंचि/परिचिअं मणं मह दूमेसि ॥१३०॥ (परिपृष्टा न जल्पसि चुम्ब्यमाना बलात् मुखं हरसि। परिशुष्यमाणापि मुखे परिचितं मनो मम दुनोसि ।।) २. आशंसालम्बनो यथा- होज्ज वणे सो दिअहो जत्थ पिओ मज्झ मंत्तुकअरोसं। अणुणेज्ज णे सहिअणो चिरं णिहुअत्तणि अच्छिज्ज ॥१३१॥ ३. जिज्ञासालम्बनो यथा-(उराच. ३.३७)१ अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद् गोदावरीसैकते। १. आकरो मृग्य इति राघवः।

१३४४ शृङ्गारप्रकाशे

आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥१३२॥ ४. उपदेशालम्बनो यथा- (अलिअं वंचअ-) वअणं पिज्जइ हालाहलविसमसज्जं। जं हिअअं अबलंबधिरं/अवलबिअ धीरं दिज्जसि माणस्स एत्ताहे॥१३३॥ {(अलीकं वञ्चक) वचनं पीयते हालाहलं विषमसह्यम् । यद् हृदय! अवलम्ब्य धैर्यं दीयसे मानायेदानीम् ॥} ५. कुतूहलालम्बनो यथा- भ्रूभेदे रचितस्तदीक्षणपरे निस्तर्जिते लोचने गात्रं प्रावृतमंशुकेन सकलं वृत्तिर्गिरां संयता। चेतः कौतुकविह्वलं भ्रमति मे तत् केन वा दृश्यते गत्वा दूति! तमानय प्रियतमं मानः कृतोऽयं मया ॥१३४॥ ६. कैतवालम्बनो यथा- द्रष्टव्यादपसारिते च नयने रुद्धे च बाष्पाम्भसा कान्तं च स्फुरणेन गण्डयुगलं जातं च हर्षोल्लसत्। औत्सुक्याद् विनिवर्तित च हृदय मग्नं च चिन्तार्णवे मानश्चाह्ियते प्रिये दयितया प्रेम्णा न च क्षम्यते ॥१३५॥ ७. कारणालम्बनो यथा- अव्वोकज्जेण विणाअद्धकपअत्तपाहराहिल्लो। उच्चडतापरिओसो रोसो वि ण होइ वेताला ॥१३६॥ ८. प्रतापालम्बनो यथा- रस&सिअज्झअ&कअधिक्कारणा&जणिअ&णिच्च&कोवाणा/कोवाए। पुत्तअ! वेआरिज्जसि अलिअपदुहणए सोण्हाए ।१३७।। (रसिकाध्याय-कृताधिकारणा-जनितनित्यकोपनया । पुत्रक! व्यापार्यसे अलीकपृथुस्तनया स्नुषया ।।)

१. मुग्धः = बद्धः रा.जो.

त्रिंश: प्रकाश: १३४५

(७. विषयकर्माणि -६) अथ विषयाश्रयप्रकीर्णकर्माणि। तानि प्रत्येकं षोढा। तेषु - १. मानवैकृतानि २. मानवितर्काः ३. मानभङ्गोपायाः ४. मानपरिप्रश्ना: ५. चित्रचाटूक्तय: ६. प्रियोपालम्भाश्चेति विषयस्यापराधकर्तुः कर्माणि। तेषु - (१. मानवैकृतानि) मनोदृग्वक्त्रवाग्वपुश्चेष्टासु वैलक्ष्याभ्युत्पत्त्यादयो मानवैकृतानि। तत्र मनसि वैलक्ष्यमनुशयश्च, दृशि ज्ञानान्यथात्वं (भ्रमणं) च वक्त्रे छायाभ्रंश उत्कण्ठावेशश्च, वाचि वैक्लव प्रविलापश्च, वपुषि सन्तापो विषयव्यावृत्तिश्च, चेष्टायामारम्भस्तदभिशङ्का चेति। तत्र - १. मनसि वैलक्ष्यं यथा- पणअक्खलणविलक्खं तस्स 0 O ० oo किं कए व्व पिअ मुहं किलंइ हिअअं ॥ १३८ ॥ (प्रणयस्खलनविलक्षं तस्य O

० ० ० किं कृत इव प्रिय मुखं, क्लाम्यति हृदयम् ।।) २. तत्रैवानुशयो यथा- रे विअअंधआर-विअडं एक्कं दोहणवि उह विअणावासं। वड्ढिताए विसमअं मअणाणुसआण से वहुप्पइ हिअअं ॥१३९॥ (रे विततान्धकारविकटं एकं द्वयोरपि पश्य वेदनावासम् । वर्धिताया विषमयं मदनानुशयानां तस्याः भविष्यति हृदयम् ।।) ३. दृशि ज्ञानान्यथात्वं यथा-(सक. ५.१४५) परिअट्ठंते णिसिसमए मंडलिअकुसुमाउहं व अणंगं। विरहम्मि मण्णइ हरी णहे अणत्थपरिउट्ठिअं व मिअंकं ॥ १४०॥

विरहे (परिवर्धमाने निशासमये मण्डलित-कुसुमायुधमिवाऽनङ्गम् । मन्यते हरिरनभस्यनर्थप्रत्युत्थमिव मृगाङ्कम् ॥ ४. (भ्रमणं) यथा- गहणद्धपणंमि गरुअचिंतालहिअं पेच्छइ पुरओ। पुरओ वठिअं रोसालं भंत लोअणं तीए मुहं ॥१४१॥

१३४६ शृङ्गारप्रकाशे

(ग्रहणार्पणे गुरुकचिन्तालब्धं प्रेक्षते पुरतः । पुरतो वलितं रोषवद् भ्रान्तलोचनं तस्या मुखम् ।।) ५. वक्त्रे च्छायाभ्रंशो यथा- पुरओ चिंतअवलआ पच्छा अपराहगोरकपिसंवलआ। विरअंति किं दवेत्तिअ हरिणो अणुणअमणोरामुहसोहं ॥१४२॥ ६. तत्तै(त्रै)वोत्कण्ठावेशो यथा- ससिदिण्णवसद्धक्खो ओरादिअधीरहिअअलद्वा ००। सक्क हरिम्मपि विरहुक्कंठो ।।१४३।। O ७. वाचि वैक्लव्यं यथा- उग्गाहिअपंहुट्ठा दरजंपणमुक्कबहलणीसासा। साहंति विरहदुक्खं असमत्तवअक्खरावि से उल्लावा ॥१४४॥ (उद्ग्राहितप्रस्मृता कथयन्ति विरहदुःखं असमाप्तवचोऽक्षरा अपि तस्या उल्लापा:।।) ८. तत्रैव विप्रलापो यथा-(सक. ५.३४१) असमत्तो वि समप्पइ अपरिग्गहिअलहुआ परगुणालाओ। तस्स पिआपडिबंधा ण समप्पइ रइ-सुहा समत्ता वि कहा ॥१४५॥ (असमाप्तोऽपि समाप्यते अपरिगृहीतलघुकः परगुणालापः । तस्य प्रियाप्रतिबद्धा न समाप्यते रतिसुखा समाप्तापि कथा ।।) ९. वपुषि सन्तापो यथा- ० ० वा अ चिंतिअं वि संवइ ओसाहिणो वि अपणीओ। ० तीए समागममणोरहो छलपइणो ॥१४६॥

(0 वा च चिन्तितमपि सम्प्रति उत्साहिनोऽपि अपनीतः । तस्याः समागममनोरथो छलपतेः ।) O १०. तत्रैव विषयव्यावृत्तिर्यथा-(हरिवि.) संवड्ढअसंतोसा फुरंतकोत्थुहमणिप्पहासंवलिआ। विउणिअमणसंतावा जाआ सविसेसदूसहा ससिकिरणा ॥१४७॥ (संवर्धित-संतोषा: स्फुरत्कौस्तुभमणिप्रभासंवलिताः । द्विगुणितमनस्संतापा जाता सविशेषदुस्सहा शशिकिरणा: ।।

त्रिंश: प्रकाश: १३४७

११. चेष्टायामारम्भो यथा-(लीलावती. ५६७) ण सहइ कालक्खेवं वो मुणिओ गंतुं ..... हआणुराहेहि। 0 o तस्स गमणारंभो ॥१४८॥ O ० ० O

(न शोभते कालक्षेपो ज्ञातो गन्तुं हतानुरागैः। 0 तस्य गमनारम्भ: ॥।) O O O १२. तत्रैव तदभिशङ्का यथा- जह जह तीए भवणं पावइ कअदूस्सहावराहविलक्खो। तह तह से अहिअअरं हिअअं गरुअम्मि संसअमि णिसण्णं ॥१४९।। (यथा यथा तस्याः भवनं प्राप्नोति कृतदुस्सहापराधविलक्षः । तथा तथा तस्या अधिकतरं हृदयं गुरुके संशये निषण्णम् ।।) (२. मानवितर्काः) १. मानसत्तानुबन्धप्रकर्षसम्पर्कानुगमपुनःप्रादुर्भावेषु विविधालोचनं वितर्कः यथा- (कान्तं विद्धं प्रणयगुरुभिः कामबाणैर्निशान्ते)१ दृष्ट्वा मुग्धस्मितमविकृतं कोपसम्पर्कशंसि । यामीत्युक्त भृशमपटुतामात्मनः ख्यापयन्त्या मानस्यान्तर विरचितपदस्येयमारम्भलीला ।१५०। २. तत्रैव वैविध्यं यथा- अरुणं भवत्युदश्रु च रजोऽपि करुणैर्विकूणितं चक्षुः । मन्युं विना तु न स्युः कण्ठोर:कुण्ठिता वाच: ॥१५१॥ ३. मानानुबन्धो यथा- ललाट: सन्धत्ते (श्रमजललवान् सं-)२ स्पृहयति (स्मितिं बिम्बप्रख्यं दशनवसनद्वन्द्वमधुना ।)३ मुखेन्दुर्माञ्जिष्ठीमवतरति सद्य:परिणति प्रियायास्तन्मन्युर्जितमदनतन्त्रो विजयते ॥१५२॥ तत्रैव वैविध्यं यथा- तीए दंसणसुहए पणअक्खलणजणिओ मुहम्मि मणहरे। रोसो वि हरइ हिअअं मअपंको व्व मललंछणंमि णिसण्णो ॥१५३॥

१-३. एतत्ितयमस्मत्कृता लोपपूर्तिः।

१३४८ शृङ्गारप्रकाशे

तस्या दर्शनसुभगे प्रणयस्खलनजनितो मुखे मनोहरे। रोषोऽपि हरति हृदयं मदपङ्क इव मृगलाञ्छने निषण्ण: ॥} ५. मानप्रकर्षो यथा-(गास. ६.६४) 'ण वि तह अणालंवती' ॥१५४।। (पृ.१३४०) ६. तत्रैव वैविध्यं यथा-(रत्ना. ३.१५) समारूढप्रीतिप्रणयबहुमानात् प्रतिदिनं व्यलीकं वीक्ष्येदं कृतमकृतपूर्वं खलु मया। प्रिया मुञ्चत्यद्य ध्रुवमसहना जीवितमसौ प्ररूढस्य प्रेम्ण: स्खलितमविषह्यं हि भवति ।१५५॥ ७. मानसम्पर्को यथा-(रत्ना. २.२१) भ्रूभेदे सहसोद्रतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता- मीषन्मां प्रति भेद ॥१५६॥ इत्यादि। (पृ. ८८८) ८. तत्रैव वैविध्य यथा- तदेवाजिह्माक्षं मुखमविशदास्ता गिर इमा: स एवाङ्गक्षेपो मयि सरसमाश्लिष्यति तनुम् । यदुक्तप्रत्युक्त तदपटु शिर:कम्पनपर प्रिया मानेनाहो पुनरपि१ कृता मे नववधूः ॥१५७॥ ९. मानस्यागमो यथा-(गास. १.८८) जाणइ जाणावेउं अणुणअ-विद्दविअ-माणपरिसेसं। पइरिक्कम्मि वि विणआवलंबणं स च्चिअ कुणंती ।१५८॥ (जानाति ज्ञापयितुमनुनयविद्रावितमानपरिशेषम् । प्रतिरिक्तेऽपि विनयावलम्बनं सैव कुर्वती ।।) १०. तत्रैव वैविध्यं यथा- कुप्यत्यकस्मात् कुपितापि रम्या स्वयं प्रसादं समुपैति पश्चात्। स्वयं प्रसन्नेति बिभर्ति लज्जामतूर्यकं प्रेक्षणकं प्रिया मे ॥१५९॥

१. पुनरवीति राघवजोशेरौ।

त्रिंश: प्रकाश: १३४९

११. मानस्य पुनः प्रादुर्भावो यथा- तुच्छीकृतः किमपि संवृतसम्भ्रमेण मन्युः/मन्ये पुनर्बहुलतां गत एष मन्युः । (कुर्वन्ति किन्तु कुचकुड्मलमध्य-) लम्बामेकावलीमिव यदश्रुकणाः पतन्तः ॥१६०॥ १२. तत्रैव वैविध्यं यथा- भवतु रुषि कठोरा किन्तु रम्या मृगाक्षी निरुपधि मधुराणां स्वादवोऽमी विकाराः । श्रयति कठिनभावः शुक्तिपात्रेष्वपो या: कवलनबहुमानस्तास्सुमुक्ताफलान्तः/लन्ति ।।१६१ ॥ (३. मानभङ्गोपायाः) मानापनयने सामदानभेददण्डयोगा मानभङ्गोपायाः। तेषु - प्रियवचनमनुवृत्ति: प्रणाम इति त्रिविधं साम। अतिसन्धानं समर्पणं ० ० ० मिति त्रिविधं दानम्। शङ्काद्युत्पादनमिन्द्रजालं मायेति त्रिविधो भेदः। उपेक्षा प्रतिकोपः प्रस्थानमिति त्रिविधो दण्डः। तत्र सामप्रकारेषु १. प्रियवचनं यथा-(गास. ९२५ वे.) तरलच्छि चंदवअणे थोरत्थणि करिअरोरु तणुमज्झे। दीहावि समप्पइ सिसिरजामिणी कह णु दे माणो ॥१६२॥ (तरलाक्षि! चन्द्रवदने! स्थूलस्तनि! करिकरोरु! तनुमध्ये!। दीर्घापि समाप्यते शिशिरयामिनी कथं ननु ते मान: ।।) २. अनुवृत्तिर्यथा-(गास. १.८६) एक्कं पहरु व्विण्णं हत्थं मुहमारुएण वीअंतो। सो वि हसंतीए मए गहिओ वीएण कंठम्मि ॥१६३॥ (एकप्रहरोद्विग्नं हस्तं मुखमारुतेन वीजयन् । सोऽपि हसन्त्या मया गृहीतो द्वितीयेन कण्ठे ।।) ३. प्रणामो यथा- (हरिविजयः) तो इअ सुरअरुकारण-मउलिअ-हिअआए सावसेस-लहुओ। संभाविअ च्चिअ हिओ हरिणा पाअपडणंमि तीएँ अमरिसो ॥१६४॥ (तत इति प्रियानुवर्तनमुकुलितहृदयायाः सावशेषलघुकः । संभावित एव हतो हरिणा पादपतने तस्या अमर्ष: ॥)

१३५० शृङ्गारप्रकाशे

४. दानप्रकारेष्वतिसन्धानं यथा- दोहं चिअ हिअअरं विआए णिव्वडइ पिअअमेसु पसाओ। णीसामण्णापकओ अकरेमाणो वलअर ०।१६५।। ० (द्वाभ्यामेव हितकरः प्रियाः निष्पतति प्रियतमेषु प्रसादः । निस्सामान्यापकृतोऽक्रियमाणो वलयर ० ० ० ० ।।) अइरा आणेमि तुहं अमआसअलोलब्भमरलंघिअकुसुमं। तिअस-गअ-दाण-सीहर-तुसार-तण्णाअ-पल्लवं सग्गदुमं ॥१६६॥ (अचिरादानयामि तवामृतासवलोलभ्रमरलङ्गितकुसुमम् । त्रिदशगतदानशीभरतुषारार्द्रितपल्लवं स्वर्गद्रुमम् ।।)(हरिवि.) ५. समर्पणं यथा-(गास. ६.५०) स-कअग्गह-रहसु-त्ताणिआणणा पिअइ, पिअमुहविइण्णं। थोअं थोअं रोसोसहं व उअ माणंसिणी मइरं ॥१६७॥ सकच ग्रहरभसोत्तानितानना पिबति प्रियतममुखवितीर्णाम् । स्तोकं स्तोकं रोषौषधमिव पश्य मनस्विनी मदिराम् ।।} ६. भेदप्रकारेषु शङ्काद्युत्पादनं यथा-(सूमु. २०२) प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं सन्त्यज रुषं प्रिये! शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिण: ॥१६८॥ ७. इन्द्रजालं यथा-(रत्ना. ४.१४) हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियमिव निवहैरर्चिषामादधानः - कुर्वन् क्रीडामहीध्रं सजलधरमिव श्यामलैर्धूमपातै- रेष प्लोषार्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः ॥१६९॥ ८. माया यथा- जं वि अलिओवआरं परस्य दक्खिण्णआएँ घेप्पइ हिअअं। जइ सो वि सिणेहोल्लिहणं णाम सव्भाव-कैअव-विसेसो ॥१७०॥

त्रिंश: प्रकाश: १३५१

(यदपि अलीकोपचारं परस्य दाक्षिण्यैः ग्ृह्यते हृदयम् । यदि तस्या अपि स्नेहोल्लेखनं नाम सद्भावकैतवविशेषः ।।) ९. दण्डप्रकारेषूपेक्षा यथा- कइअव-परंमुहाणं थोओसरिआणं एक्कसअणंमि। पूरिज्जइ रोमंचुग्गमेण दोणंवि ओआसो ॥१७१॥ (कैतव-पराङ्मुखानां स्तोकापसृतानामेकशयने। पूर्यते रोमाञ्चोद्रमेन द्रयोरपि अवकाश: । १०. प्रतिकोपो यथा- रूससि रुट्ठिअ 0 0 अज्ज । ओ॥१७२॥ O O O ११. प्रस्थानं यथा-(किराता. ९.४५) सव्यलीकमवधीरितखिन्नं प्रस्थितं सपदि कोपपदेन। योषितः सुहृदिव स्म रुणद्धि प्राणनाथमधि बाष्पनिपातः ॥१७३॥

(४. मानपरिप्रश्ना:) मनोदृग्वक्त्रवाग्वपुश्वेष्टासु मानवैकृतानुयोगा मानपरिप्रश्नः। स १. मनसि यथा- किमिति कबरी यादूक्तादृग्दृशौ किमकज्जले न खलु लिखिताः पत्रावल्यः किमद्य कपोलयोः । अयमयमय किंच क्लाम्यत्यसंस्मरणेन ते शशिमुखि! सखीहस्तन्यस्तो विलासपरिच्छद: ॥१७४॥ २. दृशि यथा-(हरिवि.) कीस इमेसु बहुसो विसमप्पत्ततलिणंजणछविकलुसा दीहावंगेसु तुज्झ परिवड्ढंति/घोलंति णअणेसु बाहुप्पीडा ।।१७५।। (कस्मात् अनयोः बहुशो विषमोद्वर्तनाञ्जनच्छविकलुषाः । दीर्घापाङ्गयोस्तव परिवर्धन्ते नयनयोः बाष्पोत्पीडाः ॥) ३. वक्त्रे यथा-(हरिवि.) कीस मलिआवअंसं वअण्णणीसासपंडुराहरराअं। वअणं वहसि किसोअरि कर-संकामिअ-कओल-पत्तालेक्खं॥१७६॥

१३५२ शृङ्गारप्रकाशे

(कस्माद् मलिनावतंस बहलनिःश्वासपाण्डुराधररागम् । वदनं वहसि कृशोदरि! करसङ्क्रामितकपोलपत्रालेख्यम् ।।) ४. वाचि यथा- तणुअं पि अणिव्वडिअं पुणो पुणो वेविराहरोट्ठपिसुणिअं। वअणब्भंतरभरिअं हिअअट्ठिअं किं तुहं पसम्मइ वअणं ॥१७७॥ (तनुकमपि अनिर्वर्तितं पुनः पुनर्वेपनशीलाधरोष्ठपिशुनितम् । वदनाभ्यन्तरभृतं हृदयस्थितं किं तव प्रशाम्यति वचनम् ॥। ५. वपुषि यथा- कान्त्या पाटलया किमद्य सकलाक्रान्ता मुखेन्दोः प्रभा किञ्चोष्णैरधरः सरोरुहमुखि! श्वासानिलैः शोष्यते। इत्युक्तोऽपि पुनः प्रकोपपरया मौनेन निर्भर्त्सितो मानिन्याः सुहृदेव बाष्पपयसा गच्छन् धृतो वल्लभः ॥१७८॥ ६. चेष्टायां यथा- श्वासोत्कम्पतरङ्गिणि स्तनतटे धौताञ्जनश्यामलाः कीर्यन्ते कणशः कृशाङ्ि! किममी बाष्पाम्भसो बिन्दवः । किञ्चाकुञ्चितकण्ठरोधकुटिला: कर्णामृतस्यन्दिनो हुङ्काराः कलपञ्चमप्रणयिनस्त्रुट्यन्ति निर्यान्ति च ॥१७९॥ (५. चित्रचाटूक्तयः) प्रियाप्रत्यानयनाय प्रियस्य १भुजङ्गभङ्गिभाषितानि चित्रचाटूक्तयः। ताश्च आत्मनो दोषाभ्युपगमे दोषानभ्युपगमे उभयाभावे च, परस्परदोषारोपणे दोषानारोपणे उभयाभावे च। तत्र - १. दोषाभ्युपगमे यथा-(रत्ना.३.१४) आताम्रतामपनयामि विलक्ष एष लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि! मूर्ध्ना। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमा यदिपरं करुणा मयि स्यात् ।१८०॥

१. वक्रता हि भुजङ्गस्य भङ्गी। वक्रभाषितमतो वक्रोक्ति:।

त्रिंश: प्रकाश: १३५३

२. दोषानभ्युपगमो यथा-(रत्ना. २.२०) प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि च ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन् वक्तुं क्षममिति न वेद्यि प्रियतमे! ॥१८१॥ ३. उभयाभावो यथा- त्यज रुषमिमां त्वं मामेवं न वक्तुमहं क्षमे कथमिति यतो नायं न्यायः प्रभावनुजीविनाम् । चरणपतने चण्डि! प्रायः स्फुरन्ति मनोरथाः किमुत न वयं नन्वेतस्यां धुरि प्रणयस्य ते ।१८२॥ यथा वा-(सक. ५.३६८) आधातुं विनयं निरागसि जने कुप्यन्तु नामेश्वराः तेन स्वाशयशुद्धिरेव सुवचा प्रायः प्रभूणां पुरः । मिथ्यामानिनि! मन्यसे यदि तदा नित्यं मनोवर्तिनी ध्याता तामरसाक्षि! चित्रपटके का वा त्वदन्या मया ॥१८३॥ ४. दोषानारोपणे यथा-(विक्र. ३.१४) दातुं वा प्रभवसि मामन्यस्मै ह/कर्तुमेव वा दासम् । नाहं पुनस्तथा त्वयि यथाहि मां शङ्कसे भीरू ।१८४॥१ ५. उभयाभावे यथा- कअ-विप्पिओ ण माणिणि! भणामि कह तुज्झ वअणपडिऊलं। कअ-विप्पिओसि एअं, वि दारुणं ताउ/व मं/मा भणसु ॥१८५॥ (कृतविप्रियो न मानिनि भणामि कथं तव वचनप्रतिकूलम् । कृतविप्रियोऽसीति एतदपि दारुणं तावन्मां/मा भण ।।)

(६. प्रियोपालम्भाः) प्रियाया: प्रवृत्तिदूषणमुपालम्भः। स द्विधा- प्ररूढविस्त्रम्भायाम्, अप्ररूढविस्रम्भायां च। तयोः प्ररूढविस्रम्भायां षोढा - प्रकृतिस्थः, कोमलः, कठोरः, नागरः, उपनागरः ग्राम्य इति। तेषु -

१. आकरो मृग्य इति तु राघव: HOS. पृ. १४८८।

१३५४ शृङ्गारप्रकाशे

१. प्रकृतिस्थो यथा-(हरिवि.) अक्खंडिए वि पणए अकअंमि वि विप्पिए अकज्जे वि मज्झ। जाअं चिअ वअणिज्जं तुह रोसम्मि दइए णिमित्तं पि पिअं ॥१८६॥ (अखण्डितेऽपि प्रणयेऽकृतेऽपि विप्रिये अकार्येऽपि मम। जातमेव वचनीयं तव रोषे दयिते निमित्तमपि प्रियम् ।।) २. कोमलो यथा- अपरिक्खिअदोसगुणं अवमण्णिअ चिरप्परूढवीसंह-रसं । अवहीरिआणुराअं तुमे वि मह रुसिउं जणेण वि खिण्णं ॥१८७॥ (अपरीक्षितदोषगुणं अवमत्य चिरप्ररूढविस्रम्भरसम् । अवधीर्यानुरागं त्वयापि मह्यं रुष्ट्वा जनेनेव खिन्नम् ।।) ३. कठोरो यथा- ण अ सहि अणुणअभणिअं ण देसि पसरं ण होसि मुक्कामरिसा। कह आ एक्करसं चिअ दूरविंसंवइअ णिट्ठुरं तुह हिअअं ।१८८॥ (न च सखि! अनुनयभणितं न ददासि प्रसरं न भवसि मुक्तामर्षा। कथं वा एकरसमेव दूरविसंवदितनिष्ठुरं तव हृदयम् ।।) ४. नागरो यथा- वीसंभणिव्विसंके विच्छद्धिअकव्अवपं आरंमिजणे। आसंकिअं पहिअअंलाउज्जंतो अकहणलग्गउअअसो ॥१८९॥ ५. उपनागरो यथा- जाव ण लक्खेइ परो जाव ण लब्भइ पिअम्मि परसंघो। ताव अकओपआरा किरंति कआ हिअअबहुमआ ॥१९०॥ (यावन्न लक्षयति परः, यावन्न लभ्यते प्रिये प प(रा)सङ्ग: । तावत् कृतोपकारा कीर्त्तयति कृता हृदयबहुमता ।।) ६. ग्राम्यो यथा- अवहारेऊण चिरं भणसु तुमं चिअ अमुक्करोसा वि फुडं। किं अगणेऊण इमं होज्जा तुमम्मि मज्झपमाअक्खलिअं ॥१९१॥ (अवधार्य चिरं भण त्वमेव अमुक्तरोषापि स्फुटम् । किमगणयित्वा इदं भविष्यति त्वयि प्रसादस्खलितम् ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३५५

अप्ररूढविस्रम्भायामपि प्रकृतिस्थः षोढैव प्रकृतिस्थादिभेदात्। तेषु - ७. प्रकृतिस्थो यथा- क्षणविकसितो दीर्घश्वासैः क्षणं मुकुलीकृतः कृतकहसितैर्व्यक्तो मौनप्रतिक्रियया क्षणम् । क्षणविघटितो नर्मालापैरिति क्रमसूचित: स्थगितविषयो मुग्धे मानः कदर्थयतीव माम् ॥१९२॥ ८. कोमलो यथा-(अमरु. ८१) 'कपोले पत्राली करतलनिरोधेन' ॥१९३। (पृ.८७०) इत्यादि। ९. कठोरो यथा- कृशप्राया रात्रि: कृशतनु शनैर्येन विनमन् प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो कुचप्रत्यासत्त्या हृदयमपि ते चण्डि! कठिनम् ॥१९४॥१ १०. नागरो यथा-(अमरु. १४) कृतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्गमविधि: शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमप्यानतिमति । न दृष्टे शैथिल्यान्मिलनमिति चेतो दहति मां निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ।।१९५।। ११. उपनागरो यथा- वरं भ्रूभङ्गास्ते प्रकटितगुरुक्रोधविभवा वरं सोपालम्भाः प्रणयविमुखा गद्गदगिरः । वरं मानाटोपप्रसभजनितोऽनादरविधि- र्न गूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ॥१९६। १२. ग्राम्यो यथा-

१. आवुत्तो बाण: श्यालश्च मयूरः। आद्यं चरणत्रयं बाणस्य प्रियां प्रसादयतः चतुर्थश्च मयूरस्य रहसिच्छन्नस्येति प्रसिद्धिः।

१३५६ शृङ्गारप्रकाशे त्वया क्षान्तं क्षा/कान्तं कुरु मुखमितो मां प्रति कृतं निधेहीमं पृष्ठे मम करमयं कान्त! निहितः । सखीनां निर्बन्धान्मम च धृतपाणेः प्रणमतः प्रिये कारुप्रीतेस्तव परमगूढा मयि रुष: ॥१९७। (८. आश्रयकर्माणि -१६) अथ मानावस्थाः, मानमर्यादाः, मानोपक्रमः, मानप्रतिभेदाः, मानविमर्शाः, मानोपालम्भाश्चेत्याश्रयस्य व्यलीकप्रियादिसोढुः कर्माणि। तत्र मनोदृग्वक्त्रवाग्वपुश्चेष्टासु मानवैकृतानि मानावस्थाः। तत्र मनसि चिन्ता व्यामोहश्च, दृशि दैन्यं प्रजागरश्च, वक्त्रे वैवर्ण्यमुन्मादश्च, १वाच्यरतिर्विलापश्च, वपुषि कार्श्यं विषादश्च, चेष्टायां शून्यता निर्वेदश्चेति। तेषु १. मनसि चिन्ता यथा- अणुणअणिरासगरुअं पडिवक्खस्स गरुअत्तणेण णि/विसण्णं । पेम्मासंघेण पुणो समाससंत्ती (विलोअई वराई)॥१९८॥ (अनुनयनिरासगुरुकं प्रतिपक्षस्य गुरुत्वेन नि/विषण्णम्। प्रेमासड्गेन पुनः समाश्वसती (विलोक्यते वराकी)।) २. तत्रैव व्यामोहो यथा- दूरगअं पि णिअत्तइ दूरणिअत्तं पुणो पअत्तइ पेम्मं। कह होइ परिणामो माणस्स इ मोहंति विमुहिज्जंति ॥१९९॥ (दूरगतमपि निवर्तयति, दूरनिवृत्तं पुनः प्रवर्तयति प्रेम। कथं भवति परिणामो मानस्येति मोहयन्ति विमुह्यन्ति ।।) ३. दृशि दैन्यं यथा- पडिवक्खे दूमिज्जइ जीएँ ण वीसवइ गुरुअ-मंतुपडिहआ। तीसे कह वि सहिअणे खंडिअपेम्मलहिआ णिसम्मइ दिट्ठी ॥ २००॥ प्रतिपक्षे दूयमाने यया न विश्राम्यते गुरुक-मन्युप्रतिहतया। तस्या: कथमपि सखीजने खण्डितप्रेमलघ्वी निशाम्यति दृष्टिः ॥}

१. वाचि अ० इति त्वत्र विवक्षा।

त्रिंश: प्रकाश: १३५७

४. तत्रैव प्रजागरो, यथा- सइज्झए हअमाणो ओग्गहगहिओ मए अहव्वाए। रअणीसु वि सअणिज्जे णिच्चं जग्गाविआ जेण ॥ २०१॥ (सह्यतां हतमान: अवग्रहगृहीतो मया अभव्यया । रजनीष्वपि शयनीये नित्यं जागरिता येन ।।) ५. वक्त्रे वैवर्ण्यं यथा- पेच्छइ अ सो विअअं मंदिअसविओअपरिघूसरो। लग्गमुहिं ससिदंसणपा ० 0 ० O

0 0 अणिअत्ता ॥। २०२। O O O O

६. उपादानविमर्शो यथा- अल्ला अणुणअणीओ ० ०००॥२०३॥ (?) ७. संशयविमर्शो यथा- प्रारब्धेऽनुनये पुनर्द्विगुणिते मन्यौ सखीनर्मणा प्रत्यापत्तिसमुत्सुके प्रियतमे पादानते तिष्ठति। मन्यूत्पीडकृतागसाश्रुकलुषामुत्तानयन्त्या दृशं मानिन्या क्षतमानलाघवभयादन्तर्द्विधैवास्यते ॥२०४॥ ८. उपेक्षाविमर्शो यथा- विलीनो विस्रम्भस्सपदि तदपि प्रेम गलितं च्युताश्चित्राकारा: प्रणयसुभगास्ता अपि गिरः । प्रियस्यैवं तत्तद् विनयबहिरङ्गव्यवसित किमन्यद् दुःखानां हृदय! नगरीचत्वरमसि ॥२०५॥ ९. सिद्धिविमर्शो यथा-(अमरु. ९७) भ्रूभेदो रचितश्चिरं नयनयोरभ्यस्तमामीलनं रोद्धुं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोग: कृतः । धैर्यं कर्तुमपि स्थिरीकृतमिदं चेतः कथञ्चिन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकर: सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥२०६॥

१३५८ शृङ्गारप्रकाशे

१०. असिद्धिविमर्शो यथा-(गास. ४.७४) णिद्दाभंगो आवंडुरत्तणं दीहरा अ णीसासा। जाअंति जस्स विरहे तेण समं कीरिसो माणो ॥२०७॥ (निद्राभङ्ग आपाण्डुरत्वं दीर्घाश्च निःश्वासाः । जायन्ते यस्य विरहे तेन समं कीदृशो मान: ।।) मानवत्याः प्रियमुद्दिश्य स्वपरप्रवृत्तिगर्हणमुपालम्भः । स षोढा आत्मविषयः, प्रियविषयः, आत्माश्रितविषयः, (प्रियाश्रितविषयः), उभयाश्रितविषयः, अनुभयाश्रितविषयश्चेति। तेषु- ११. आत्मविषयो यथा- अण्णत्तिहि० ० ० तुह वामो ० ००(?)॥।२०८।। यथा वा-(गास. २. ५८) अवहत्थिऊण सहिअम्पिआइं जाणं कएण रमिओ सि। एआइँ ताइँ सोक्खाइँ संसओ जेहि जीअस्स ॥ २०९॥ (अपहस्तयित्वा सखीजल्पितानि येषां कृते न रमितोऽसि। एतानि तानि सौख्यानि संशयो यैर्जीवस्य ।।) १२. प्रियविषयो यथा- सहिअं माणक्खलणं णाओ पडिवक्खविप्पिअत्थाणरसो। सहिओ अ तुह विओओ मा लज्जसु सुहअ लज्जिअव्वम्मि मए ॥२१०॥ (सोढं मानस्खलनं ज्ञातः प्रतिपक्षविप्रियस्थानरसः । सोढश्च तव वियोगो मा लज्जस्व सुभग लज्जितव्यमपि मया ॥।) यथा वा- पंथिअ जह उप्पण्णा तह अवरज्जंति कामिणीण पिआमा (पिअअमा)। ण उण गलिओपआरं पुरओ दीसंति विप्पिआइं करित्ता ।।२११।। (पथिक यथा उत्पन्ना तथा अपरज्यन्ति कामिनीनां प्रियतमाः । न पुनर्गलितोपचारं पुरतो दृश्यन्ते विप्रियाणि कृत्वा।।) १३. आत्माश्रितविषयो यथा-(अमरु. ६९) चरणपतनं सान्त्वालापा मनोहरचाटव: प्रसभजनितो गाढाश्लेषो हठाच्च कचग्रहः ।

त्रिंश: प्रकाश: १३५९

सखि बहुरसो यस्यास्वादः स एव न शङ्क्यते हृदयदयिते कर्तुं मानः किमत्र करोम्यहम् ॥ २१२॥ यथा वा-(अमरु. ११) तद्वक्त्राभिमुखं मुखं विनमितं दृष्टिः कृता पादयोः तस्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्धे मया। पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सपुलकः स्वेदोद्रमो गण्डयोः सख्य: किं करवाणि यान्ति शतशो यत्कञ्जुके सन्धयः ॥ २१३॥ १४. प्रियाश्रितप्रभुत्वविषयो यथा- साहसु विलासिणिअणं जेअ अहिलेंति सरसावराहा पिअविविआ। किं हअदक्खिण्णगुणाणं पहवंताण सुहअ एस सुहाओ ॥ २१४॥ {कथय विलासिनीजनमेव अभिलीयन्ते सरसापराधाः प्रिया-विविधाः । किं हतदाक्षिण्यगुणानां प्रभवतां सुभग एष स्वभाव: ॥ यथा वा-(पृ. १३२९) कीरइ गुणो वि दोसो ।। २१५।। १५. उभयाश्रितप्रेमविषयो यथा-(अमरु.) 'पुराभूदस्माकं तनुरियमभिन्नैव सततम्' ॥ २१६॥ (पृ. ८९४) इत्यादि। यथा वा-(अमरु. ३८) कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना विग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यं स्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥२१७॥ १६. अनुभयाश्रितसखीविषयो यथा-(अमरु. ९२) नि:श्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मूल्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तन्दिव रुद्यते। अङ्गं शोषमुपैति पादपतितं यावन्न सम्भाव्यते सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥ २१८॥

१३६० शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- मानोन्नतेत्यकरुणेत्यतिपण्डितेति मय्येव धिक्कृतिरनेकमुखी सखीनाम् । दाक्षिण्यमात्रमसृणेन विचेष्टितेन धूर्तस्य तस्य न गुणानुपवर्णयन्ति ॥ २१९॥ (९. प्रकीर्णकर्माणि -११) अथ प्रतिबोधनं, परिहासः, उपदेश; प्रतिबो/षेधनं, उपजापः, स्खलितगोपनमिति प्रकीर्णकर्माणि। तानि प्रायशः सखीदूत्योरेवेति तयोरेवोदाह्नियन्ते। तत्र - १. सखीप्रतिबोधनं यथा-(गास. १.१०) सहि एरिसि च्चिअ गई मा रुव्वसु तंस-वलिअ-मुहअंदं। एआणं बाल-बालुंकि-तंतुकुडिलाणं पेम्माणं ॥ २२०॥ (सखि ईदृश्येव गतिः, मा रोदी: त्र्यस्त्रवलितमुखचन्द्रम् । एतेषां बालकर्कटीतन्तुकुटिलानां प्रेम्णाम् ।।) यथा वा- यद् वाचो विपरीतकारिणि मयि प्रेमस्खले न श्रुता यत् कल्याणपराङ्मुखि! प्रियतमः पादानतो नेक्षितः । पश्यैतन्ननु पश्य दुर्नयतरोरस्यापि पापं फलं येनेन्दुर्दहनो तथा मलयजो वायुः कुठारीकृतः! ॥२२१॥ २. दूतीप्रतिबोधनं यथा-(गास. ६.१६) किं रुवसि किं विव सोअसि किं कुप्पसि सुअणु एक्कमेक्कस्स। पेम्मं विसं व विसमं साहसु को रुंधिउं तरइ ।। २२२।। (किं रोदिषि किमिव शोचसि किं कुप्यसि सुतनु एकैकस्मै। प्रेम विषमिव विषमं कथय को रोद्धुं शक्नोति ।।) यथा वा-(अमरु. ८०) अनालोच्य प्रेम्ण: परिणतिमनापृच्छ्य सुहृद- स्त्वया दर्पान्मानः सरलहृदये! सम्प्रति कृतः । समाकृष्टा ह्येते विरहदहनोद्भासुरशिखाः स्वहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुनारण्यरुदितैः ॥२२३ ।।

त्रिंश: प्रकाश: १३६१

३. सखीपरिहासो यथा-(काव्याद. २.२८९) इदमम्लानमालाया लग्नं स्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि ॥ २२४॥ यथा वा-(गास. १.८७) अवलंबिअमाणपरम्मुहीए एंतस्स माणिणि! पिअस्स। पुट्ठ पुलउग्गमो तुह कहेइ समुहट्ठिअं हिअअं ॥ २२५॥ (अवलंम्बितमानपराङ्मुख्या प्राप्तस्य मानिनि! प्रियस्य । पृष्ठपुलकोद्गमस्तव कथयति सम्मुखस्थितं हृदयम् ।।) यथा वा-(गास. ९२८वे.) ढक्केसि चलिअवलए हत्थे मुंचसि अहोमुही बाहं। परिरुम्भसि णीसासे बहुअं ते माणविण्णाणं ॥। २२६।। (स्थगयसि चलितवलनौ हस्तौ मुञ्चस्यधोमुखी बाष्पम् । प्रतिरुणत्सि निःश्वासान् बहुलं ते मानविज्ञानम् ।।) ४. मानोपदेशेषु सख्युपदेशो यथा-(गास. ५.६५) पाअपडणाण मुद्धे! रहस-बलामोडि-चुंबिअव्वाण। दंसणमेत्तपसिज्जिरि! चुक्कासि सुहाणं बहुआणं॥ २२७॥ (पादपतनानां मुग्धे रभसबलात्कारचुम्बितव्यानाम् । दर्शनमात्रप्रसादशीले वञ्चितासि सुखानां बहुकानाम्।।) यथा वा-(गास. ५.३२) पाअपडिओ ण गणिओ, पिअं भणंतो वि अप्पिअं भणिओ। वच्चंतो वि ण रुद्धो, भण कस्स कए कओ माणो ॥२२८॥ (पादपतितो न गणितः प्रियं भणन्नप्यप्रियं भणितः । गञ्छन्नपि न निरुद्धो भण कस्य कृते कृतो मान: ।। ५. दूत्युपदेशो यथा-(गास. ८९५वे.) जइ पुत्तलि! बहुएहिं अणुणअसोक्खेहि अत्थि दे कज्जं। रुअ ताव गेण्ह माणं खणमेत्तं तम्मि सुहअम्मि ॥ २२९॥

१३६२ शृङ्गारप्रकाशे (यदि पुत्रिके बहुभिरनुनयसौख्यैरस्ति ते कार्यम् । रुद तावत् गृहाण मानं क्षणमात्रं तस्मिन् सुभगे ।।) यथा वा-(गास. ८९४वे.) अणुणअपसरंतपिअपडणूसवं सरहसं चुंबणसुहेल्लिं। एआइ अ अण्णाइ अ अवसोव्व कओ फलइ माणो ॥ २३०॥ (अनुनयप्रसरत्प्रियपतनोत्सवं सरभसं चुम्बनसुखकेलिम्। एतानि चान्यानि चावश एव कृतः फलति मान: ॥ ६. मानप्रतिषेधे सखीप्रतिषेधो यथा-(गास. ६.२२) माणुम्मत्ताएँ तए अकारणं कारणं कुणंतीए। अद्दंसणेण पेम्मं विणासिअं पोढवाएण ।। २३१।। (मानोन्मत्तया तया अकारणं कारणं कुर्वत्या । अदर्शनेन प्रेम विनाशितं प्रौढवादेन ।।) यथा वा-(गास. ४.९) जं जं पिहुलं अंगं तं तं जाअं किसोअरि किसं ते। जं जं तणुअं तं तं वि णिट्ठिअं किं थ माणेण ।। २३२।। (यद्यद्विकलमङ्ग तत्तज्जातं कृशोदरि कृशं ते। यद्यत्तनुकं तत्तदपि निष्ठितं किमत्र मानेन ।।) ७. दूतीप्रतिषेधो यथा-(गास. ९२६वे.) सुहआ वि सुंदरि वि हु तरुणी वि हु माणणित्ति आ पुत्ति। चंदणलट्टि व्व भुअंगदूमिआ किं णु दूमेसि ॥२३३॥ (सुभगापि सुन्दर्यपि खलु तरुण्यपि खलु मानिनीति आ पुत्रि। चन्दनलतेव भुजङ्गदूना किंनु दुनोषि ॥।) यथा वा-(गास. १.४५) णइऊरसच्चहे जोवणम्मि दिअहेसु णिच्चपहिएसु। अणिअत्तासु अ राईसु पुत्ति किं दड्ढमाणेण । २३४। नदीपूरसदृशे यौवने दिवसेषु नित्यपथिकेषु। अनिर्वृतासु च रात्रिषु पुत्रि किं दग्धमानेन ।I]

त्रिंश: प्रकाश: १३६३

८. नायकोपजापेषु सख्युपजापो यथा-(गास. १२१वे.) कज्जं विणा वि कअमाणडंबरा पुलअभिण्णसव्वंगी। उज्जल्लालिंगणसोक्खलालसा पुत्ति मुणिआसि वराई।। २३५।। (कार्यं विनापि कृतमानडम्बरा पुलकभिन्नसर्वाङ्गी। उज्वलालिङ्गनसौख्यलालसा पुत्रि ज्ञातासि वराकी ।।) यथा वा-(गास. ३.७७) अणुणअपसाइआए तुज्झ वराहे चिरं गणंतीए। अपहुत्तोहअहत्थंगुलीए तीए चिरं रुण्णं ।। २३६।। (अनुनयप्रसादितया तवापराधांश्चिरं गणयन्त्या । अप्रभूतोभयहस्ताङ्गुल्या तया चिरं रुदितम् ।।) ९. दूत्युपजापो यथा-(गास. ४.५२) कंडुज्जुआ वराई अज्ज तए सा कआवराहेण। अलसाइअरुण्णविअंभिआइ दिअहेण सिक्खविआ।। २३७॥ (काण्डर्जुका वराकी अद्य त्वया कृतापराधेन। अलसायितरुदितविजृम्भितानि दिवसेन शिक्षिता ।।) यथा वा- सब्भावसिणेहवेविरीए जेण तुमं निवत्तंतो। सा सुहअ पत्त दूईकुलविलक्खेव्व से दिट्ठी ॥२३८। (सद्भावस्नेहवेपनशीलायाः येन त्वं निवर्तमानः । सा सुभग! पत्रदूतीकुलविलक्षेव तस्या: दृष्टिः ॥) १०. स्खलितगोपनेषु सखीगोपनं यथा-(गास. ९०९वे.) वेआरिज्जसि मुद्धे गोत्तक्खलणेण मा खु तुं रुवसु । किं व ण पेच्छसि अण्णह एद्दहमेत्तेहि अच्छीहिं ॥ २३९॥ (व्याकुलीक्रियसे मुग्धे! गोत्रस्खलनेन मा खलु त्वं रोदीः । किं वा न पश्यस्यन्यथा एतावन्मात्राभ्यामक्षिभ्याम् ।।) यथा वा-(गास. ९०८वे.) अइ चंडि किं ण पेच्छसि जइ सो वाहरइ अण्णगोत्तेण। अह दे इच्छइ मच्छरपणच्चिअच्छं मुहं दट्ठुं ॥ २४०॥

१३६४ शृङ्गारप्रकाशे

(अयि चण्डि! किं न पश्यसि यत् स व्याहरत्यन्यगोत्रेण । असौ त इच्छति मत्सरप्रणर्तिताक्षि! मुखं द्रष्टुम् ।।) ११. दूतीगोपनं यथा-(गास. ९६७वे.) केलिगोत्तक्खलणे वि कुप्पए कइअअं अआणंती। दुद्दम! मुअ परिहासं अज्जा सच्चं चिअ परुण्णा ॥ २४१॥ (केलीगोत्रस्खलनेऽपि कुप्यति कैतवमजानन्ती। दुर्दम! मुञ्च परिहासं आर्या सत्यमेव प्ररुदिता ।।) यथा वा-(गास. ९०७वे.) मा वेलवेसु बहुअं पुत्तअ! अलिऐहि गोत्तेहिं। एसा वि जाणइच्चिअ परिहासोन्मिस्सभणिआइं ।।२४२॥ (मा व्याकुलय बहुकं पुत्रक! अलीकैर्गोत्रैः । एषापि जानात्येव परिहासोन्मिश्रभणितानि ।।) (१०. मानविकारा :- ६), (११. मानोपलक्षणस्थानानि-६) अथास्य षड् विकारा भवन्ति-'जायते, विवर्धते, विवर्तते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यतीति। षट् चोपलक्षणस्थानानि -'हृदयं, चक्षुषी, वक्त्रं, वाग्वपुश्वेष्टे'ति। तेषु - १. जायते यथा- धूमायते मनसि मूच्छति चेष्टितेषु सन्दीप्यते वपुषि चक्षुषि जाज्वलीति। वक्त्रे परिस्फुरति वाचि विजृम्भतेऽस्याः कान्तापराधजनितो बत मानवहनिः ॥२४३॥ २. विवर्धते यथा- भ्रुवोर्भेद: खेदो मनसि वचसि श्वासभृशता दृशोर्बाष्पः कम्पो वपुषि कुचयोरश्रुनिचयः । विमोहश्चेष्टासु स्फुरितपुनरुक्तान्यधरयो- स्तवाकल्पः कोऽयं बत तरुणि मानेन विहितः ॥२४४॥ ३. विवर्तते यथा- तदेवाजिह्माक्षं मुखमविशदास्ता गिर इमा: स एवाङ्गक्षेपो मयि सरसमाश्लिष्यति तनुम्।

त्रिंश: प्रकाश: १३६५

यदुक्तप्रत्युक्तं तदपटु शिर: कम्पनपर प्रिया मानेनाहो पुनरपि कृता मे नववधूः ॥२४५॥ विपरिणमते यथा- आरुण्यं परिपीय गण्डफलके लब्धोदयः पाण्डिमा विश्रान्तस्फुरितोऽधरस्तरलतां श्वासानिलैर्नीयते। मुक्ता सौष्ठवकर्कशा च वलना कार्श्यश्लथैरङ्गकैः कष्टो मानकलिस्तनुर्न सहते त्वं कोपना किं ब्रुवे ।।२४६॥ ५. अपक्षीयते यथा-(अमरु. २८) भ्रूभेदे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते। कार्कश्यं जनिते विचेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते दृष्टे निर्वहणं भविष्यति कथं मानस्य तस्मिञ् जने । २४७॥ ६. विनश्यति यथा-(अमरु. १६०) दृष्टे लोचनवर्त्मना मुकुलितं पार्श्वस्थिते वक्त्रव- नन्यग्भूतं बहिरासितं पुलकवत् स्पर्शं समातन्वती। नीवीबन्धवदागतं शिथिलतां सम्भाषमाणे प्रिये मानेनापसृतं ह्ियेव सुदृशः पादस्पृशि प्रेयसि ॥२४८॥ (१२. मानोत्पत्तिकारणानि -१२) अथातो मानोत्पत्तिकारणानि-'विप्रियकरणं, प्रियाकरणं, वारितवामता, कामचारः, स्वरूपतान्यत्वं, शाठ्यं, प्रतारणं, खण्डनम्, अवज्ञानम्, अकृतज्ञता, सपत्नी-नामग्रहणं, गोत्रस्खलनमि'ति। तेषु - १. विप्रियकरणं यथा-(हरिवि.) तं तिअसकुसुमदाणं/मं हरिणा णिम्महिअ-सुरहि-गंधामोअं। अप्पणअं पि दूमिअ-पणइणि-हिअएण रुप्पिणिए विइण्णं ॥ २४९॥ (तत् त्रिदशकुसुमदाम हरिणा निर्मथितसुरभिगन्धामोदम् । अप्रणयितमपि दूनप्रणयिनीहृदयेन रुक्मिण्यै वितीर्णम् ।।

१३६६ शृङ्गारप्रकाशे

२. प्रियाकरणं यथा-(शाकु. ५.२३) मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रह:प्रणयमप्रतिपद्यमाने। भेदाद् भ्रुवोः कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य ॥ २५०॥ ३. वारितवामता यथा-(गास. ४.४) जह जह वाएइ पिओ तह तह णच्चामि चंचले पेम्मे। वल्ली वलेइ अङ्गं सहावथद्धे विरुक्खम्मि ॥२५१॥ (यथा यथा वादयति प्रियस्तथा तथा नृत्यामि चञ्नले प्रेम्णि। वल्ली वलयत्यङ्गं स्वभावस्तब्धेऽपि वृक्षे ।।) ४. कामचारो यथा- दूसहकआवराहं अवराहे वि गुरुए पसाआहिमुहं। अप्पच्छंदपअतं पिअं च पेम्मं च दोण्ण वि हुउच्चंति ।।२५२। (दुस्सहकृतापराधं अपराधेऽपि गुरुके प्रसादाभिमुखम्। आत्मछन्दप्रवृत्तं प्रियं च प्रेम च द्वे अपि खलूच्येते।।) ५. स्वरूपतान्यत्वं (गास. ६.६) ईसामच्छर-रहिएहिं णिव्विआरेहि मामि अच्छीहिं। एण्हिं जणो जणं मिव णिरिक्खए कहं ण झिज्जामो । २५३॥ (ईर्ष्यामत्सररहिताभ्यां निर्विकाराभ्यां मातुलान्यक्षिभ्याम् । इदानीं जनो जनमिव निरीक्षते कथं न क्षीयामहे ।) ६. शाठ्यं यथा- पडिभिंदइ होंतवरं घरिणी दइअं परंमुहणुवण्णं। वासघरदीपएणं णीसासंदोलिअसिहेण ॥२५४॥ (प्रतिभिनत्ति भवद्वरं गृहिणी दयितं पराङ्मुखसुप्तम् । वासगृहदीपकेन निःश्वासान्दोलितशिखेन ।।) ७. प्रतारणं यथा-(गास. ४. ५२) कंडुज्जाआ वराई सा अज्ज तए सा कआवराहेण। अलसाइअरुण्णविअंभिअं दिअहेण सिक्खविआ ॥२५५॥

त्रिंश: प्रकाश: १३६७

(काण्डर्जुका वराकी साडद्य त्वया कृतापराधेन । अलसायितसंज्ञाविजृम्भितं दिवसेन शिक्षिता ।।) ८. खण्डनं यथा-(गास. ७.५३) पच्चूसागअ णवरत्तपिआलोअलोअणाणंद। अण्णत्थक्खविअसव्वरि णहहूसण दिणवइ णमो दे ॥२५६॥ (प्रत्यूषागत! नवरक्तप्रियालोक! लोचनानन्द! । अन्यत्रक्षपितशर्वरीक! नख/भोभूषण! दिनपते! नमस्ते ॥ ९. अवज्ञानं यथा-(गास. २.४६) उम्मूलअंति व हिअअं इमा इरे तुह विरज्जमाणस्स । अवहीरणवसविसंठुल-वलंत-णअणद्ध-दिट्ठाइं ॥ २५७। (उन्मूलयन्तीव हृदयं इमानि रे तव विरज्यमानस्य । अवधीरक-सविसंष्ठुल-वलन्नयनार्धदृष्टानि 11) १०. अकृतज्ञता यथा-(गास. ५.४५) अकअण्णुअ तुज्झ कए पाउसराईंसु जं मए खुण्णं। उप्पेक्खिमो अलज्जिर अज्ज वि तं गामचिक्खिल्लं ।।२५८।। (अकृतज्ञ! तव कृते प्रावृड्रात्रिषु यो मया क्षुण्णः । उत्पश्यामि अलज्जाशील! अद्यापि तं ग्रामपङ्कम् ।।) ११. सपत्नीनामग्रहणं यथा- निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरादालिस्समालिङ्गिता केनालीकमिदं तवाद्य कथितं राधे! मुधा ताम्यसि। इत्युत्स्वप्नपरम्परासु शयने श्रुत्वा वचश्शार्ङ्गिण: सव्याजं शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥२५९॥ १२. गोत्रस्खलनं यथा- अग्घइ गोत्तक्खलणे पच्चक्ख-णिगलिअ-संगलंत-विसाओ। एंतणिअत्तिअ-बाहो णेत्त-णिअत्त-दइ-उत्तरो जुअइजणो ॥ २६०॥ (अर्घति गोत्रस्खलने प्रत्यक्षनिर्गलद्/सङ्गलद्विषादः । एतन्निवर्तितबाष्पो नेत्रनिवृत्तदयितोत्तरो युवतिजनः ।।

१३६८ शृङ्गारप्रकाशे

(१३. मानोपलक्षणानि -१२) मानोपलक्षणानि-'अवंज्ञानम्, अत्यादरः, विकृतवीक्षणम्, अनालोकः, असम्भाषणं, वाक्पारुष्यम्, अश्रूद्रमः, दीर्घनिःश्वासः, अविलक्षस्मितं, व्याजनिवृत्तिः, अत्यन्तानुकूल्यं, प्रसाधनाग्रहणमिति। तेषु १. अवज्ञानं यथा-(कुसं. ८.४९) निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा। शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥२६१॥ २. अत्यादरो यथा-(अमरु. १४) कृतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्रमविधिः शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमप्यानतिमति। न दृष्टे: शैथिल्यान्मिलनमिति चेतो दहति मां निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ॥ २६२॥ ३. विकृतवीक्षणं यथा-(गास. ९२० वे.) दावंतेण तुह मुहं भुमआ/भङ्गम्मि होंत-णव-सोहम् । अकएण उवकअं अज्ज मण्णुणा मज्झ पसिअच्छि ॥ २६३॥ (दर्शयता तव मुखं भ्रूभड्गे भविष्यन्नवशोभम् । अकृतेनोपकृतमद्य मन्युना मम, प्रसृताक्षि! ॥) ४. अनालोको यथा- स्फुरसि बाहुलते! किमनर्थका त्वमपि लोचन! वाम भव स्थिरम् । तमहमागतमप्यपराधिनं न परिरब्धुमलं न च वीक्षितुम् ।२६४॥ ५. असम्भाषणं यथा- वाहिप्पंतीव-वहू-उल्लावं-णववरस्स ण हु देइ। दावेइ अप्पणो हत्थं वारगआ सा णाहं ।२६५। (व्याहियमाणैव वधू: उल्लापं नववरस्य न खलु ददाति। दर्शयति आत्मनो हस्तं द्वारगता सा नाथम् ।।) ६. वाक्पारुप्यं यथा-(गास. ९४६वे.) हुं णिल्लज्ज समोसर तं चिअ अणुणेसु जआ दे वअणे। पाअंगुट्ठालत्तअरसेण तिलअं विणिम्मविअं ॥ २६६॥

त्रिंश: प्रकाश: १३६९

(हुं निर्लज्ज समपसर तामेवानुनय यया ते वदने। पादाङ्गुष्ठालक्तकरसेन तिलकं विनिर्मितम् ॥) ७. अश्रूद्रमो यथा- दूसहमंतुपउत्तो मुहुत्त-संगलिअ-धीर-पडिउत्तो/णिव्वत्तो। णअणंतपरिक्खलिओ ण पडइ तीए मडअं बहोलइ/वहइ वाहो ॥२६७॥ (दुस्सहमन्युप्रवृत्तः मुहूर्तसङ्गलितधैर्यप्रतिगुप्तः । नयनान्तपरिस्खलितो न पतति तस्या मृदुकं वहति बाष्पः ॥।) ८. दीर्घनिःश्वासो यथा-(गास. ६.१८) धीरक्खलिअणिअत्ता दूरविअंभंतरोसपडिवज्झंता। पसरंति सेअगरुआ वीसमिऊण पिअम्मि से णीसासा ॥२६८। (धैर्यस्खलितनिवृत्ता दूरविजृम्भमाणरोषप्रतिपद्यमानाः । प्रसरन्ति स्वेदगुरुका विश्रम्य प्रिये तस्या निःश्वासाः ।।) ९. (अ) विलक्षस्मितं यथा-(गास. ६.१८) बाहोल्लफुरिअ-गंडाहराए भणिअं विलक्खहसिरीए। अज्ज वि किं रूसिज्जइ सवहावत्थं गअं पेम्मं ॥ २६९॥ (बाष्पार्द्रस्फुरितगण्डाधरया भणितं विलक्षहसनशीलया। अद्यापि किं रुष्यते शपथावस्थां गतं प्रेम ।।) १०. व्याजनिवृत्तिर्यथा-(गास. ९१७वे.) पिअअमविइण्णचसअं अचक्खिअं पिअसहीएँ देंतीए। अभणंतीएँ वि माणंसिणीए कहिओ च्चिअ विरोहो ॥२७०॥ प्रियतमवितीर्णचषकम् अस्वदितं प्रियसख्यै ददत्या। अभणन्त्यापि मनस्विन्या कथित एव विरोधः ॥ ११. अत्यन्तानुकूल्यं यथा- जलविणबीजसिकामं भणिअं चकरेडितं तहा तुरिअं। पंसातुभरोदेवंघलिअं ण च्चिअ कभेइ भोइ ॥२७१॥ १२. प्रसाधनाग्रहणं यथा-(हरिवि.) कीस मलिआवअंसं वण्ण-णीसास-पंडुराहरराअं। वअणं वहसि किसोअरि करसंकामिअकपोलपत्तालेक्खं ॥२७२॥

१३७० शृङ्गारप्रकाशे

(कस्मात् मलिनावतंसं बहलश्वासप्रगुणिताधरतापम् । वदनं वहसि कृशोदरि करसङ्क्रामितकपोलपत्रालेख्यम् ।।) (१४. मानोद्दीपनानि -१२)

अथ मानोद्दीपनानि-'वयस्यावाक्यं, विपक्षसन्निधिः, सखीवैलक्ष्यं, सपत्न्युपहासः, सौभाग्यदर्शनं, दाक्षिण्योक्तिः, अत्यन्तोपेक्षा, द्रष्टव्यप्रलाप:, अपराधस्मरणं, विवक्षानुकम्पा, आर्द्रापराधता, प्रियानुनय इति। तेषु १. वयस्यावाक्यं यथा- सखि स्थित्वा स्थित्वा कुचकलशयोरश्रुविसरै- रुपान्तौ सिञ्चन्ती किमिदमधुना रोदिषि मृषा। अलं चास्माभिर्वा निरवधि तदैवात्र रुदितं तृणच्छन्ने कूपे कथमपि यदैवासि पतिता ॥२७३॥ २. विपक्षसन्निधिर्यथा-(हरिवि.) सरिस-पडिवक्ख-पुरओ हिअअम्मि अउव्व-माण-भंग-कलुसिए। समसुहदुक्खम्मि जणे विरिक्कसेसो वि से ण माइ अमरिसो ॥२७४॥ (सदृशप्रतिपक्षपुरतो हृदये अपूर्वमानभङ्गकलुषिते। समसुखदुःखे जने विरिक्तशेषोऽपि तस्या न माति अमर्षः ॥।) ३. सखीवैलक्ष्यं यथा-(हरिवि.) गोत्तक्खलिअम्मि पिए मण्णे पाउडिअ-सहि-णिवेसिअ-णअणं। आऊरमाण-वाहं कीएँ वि णिव्वोलिआहरं णीससिअं ।। २७५। (गोत्रस्खलिते प्रिये मन्ये प्रकटितसखी-निवेशितनयनम् । आपूर्यमाण-बाष्पं कयापि मलिनिताधरं निःश्वसितम् ।।) ४. सपत्न्युपहासो यथा- 'सहिअं माणक्खलणम्'। २७६।। (पृ. १३५८) इत्यादि। ५. सौभाग्यदर्शनं यथा-(गास. ६.२८) थोरसुएहिं रुण्णं सवत्तिवग्गेण पुप्फवइआए। भुअसिहरं पइणो पेच्छिऊण सिरमग्गतुप्पलिअं ।। २७७।

त्रिंश: प्रकाश: १३७१

(स्थूलाश्रुभी रुदितं सपत्नीवर्गेण पुष्पवत्याः । भुजशिखरं पत्युः प्रेक्ष्य शिरोमग्नवर्णलिप्तम् ।।) ६. दाक्षिण्योक्तिर्यथा-(गास. ४. ५३) अवराहेहिं वि णवि तह पत्तिअ जह मं/तं इमेहिं दूमेसि। अवहत्थिअसब्भावेहिं सुहअ दक्खिण्णभणिएहिं॥२७८॥ (अपराधैरपि नैव तथा प्रतीहि यथा मामेभिर्दुनोषि। अपहस्तितसद्भावैः सुभग! दाक्षिण्यभणितैः ॥ ७. अत्यन्तोपेक्षा यथा- प्रियसखि! ययो: प्रेमग्रन्थिस्तथा प्रथमः स नौ स्फुटितपिठरीबन्धश्लाघ्यो विपक्षगृहेऽप्यभूत् । जनवदधुना सद्यन्यावां वसाव इहैव तौ धिगपरिचितं प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम् ।२७९। ८. द्रष्टव्यप्रलापो यथा- अउओच्चिअ अच्चसुरे कज्जलिआहरकरेसि कीसवहे। किण्णइ उअ सस्संलज्जणिज्जइ हत्थवाएण ॥ २८०॥ ९. अपराधस्मरणं यथा-(गास. ९१३वे.) कअविच्छेओ सहीभंगिभणिअसंभाविआपराहाए। झडिआ पल्लवइ पुणो णअण-कओलेसु कोवतरू ॥ २८१॥ (कृतविच्छेदः सखीभङ्गिभणितसम्भावितापराधायाः । झटित्यापल्लवयते पुनर्नयनकपोलेषु कोपतरु: ॥ १०. विपक्षानुकम्पा यथा- जामिअहिअअपहरिसा अगहिआअत्तण विमुक्कमच्छरमहुरा। अणुअंपंती ण/वविओअं जसवत्तीण मे सुआ उव्वहइ ॥ २८२॥ (यामिकहृदयप्रहर्षा अगृहीतात्मनां विमुक्तमत्सरमधुरा । अनुकम्पमाना नववियोगं सपत्नीनां मे सुता उद्वहति ।।) ११. आर्द्रापराधता यथा- साहसु विलासिणिअणं जे अहिलेंति सरसावराहा पिअआ। किं हअ दक्खणगुणा पहवंताण सुहअ एस सहाओ ॥ २८३॥

१३७२ शृङ्गारप्रकाशे

(कथय विलासिनीजनमेव अभिलीयन्ते सरसापराधाः प्रियाः । किं हतदाक्षिण्यगुणानां प्रभवतां/सुभग एष स्वभावः ॥) १२. प्रियानुनयो यथा-(किराता. ८.६४) प्रियेण सिक्ता परमं विपक्षतश्चुकोप काचिन्न तुतोष सान्त्वनैः । जनस्य रूढप्रणयस्य चेतसः किमप्यमर्षोऽनुनये भृशायते ॥ २८४॥ (१५. मानविलासाः -१२) अथ मानविलासाः। तत्र सव्यलीकप्रेयसो वाङ्मनःकायकृतप्रवृत्तिदर्शनजन्मा प्रियावक्रोक्तिविन्यासो मानविलासः। स द्विधा, सम्मुखः परावृत्तश्च। तयोः प्रियाभिमुख्ये सम्मुखः। सोऽपि द्विधा-शुद्धो मिश्रश्च। तयोरपि शुद्धस्त्रिधा- वाक्प्रवृत्तिजः, मनःप्रवृत्तिजः, कायप्रवृत्तिजश्च। मिश्रोऽपि त्रिधा। वाङ्मनःप्रवृत्तिजः, वाक्कायप्रवृत्तिजः, कायप्रवृत्तिजश्च। प्रियमुद्दिश्य सख्यान्याभिमुख्ये परावृत्तः। सोऽपि द्विधा-चेतनविषयोऽचेतनविषयश्च। तयोश्चेतनविषयस्त्रिधा सामान्यनिष्ठः, विशेषनिष्ठः, कल्पनानिष्ठश्च। अचेतनविषयोऽपि त्रिधा-प्रत्यक्षविषयोऽप्रत्यक्षविषयोऽनिर्धारित- विषयश्च। तत्र १. सम्मुखभेदेषु वाक्प्रवृत्तिजः शुद्धो यथा-(गास. ९४२वे.) आम ण तुहावराहो पिअअम मे लोअणाण इह दोसो। माणासहम्मि चडुलेहिं वासिओ जो हिअअंमि ॥२८५॥ (आम न तवापराध: प्रियतम! मे लोचनयोरिह दोषः । मानासहे चटुलभ्यां वासितो यो हृदये ।।) २. स एव मनःप्रवृत्तिजो यथा-(गास. २.८४) अण्णअ! णाहं कुविआ, उवऊहिअ, किं मुहा पसाएसि। तुह मण्णुसमुप्पण्णेण मज्झ माणेण वि ण कज्जं ॥ २८६। (ऋजुक/अज्ञक! नाहं कुपिता, उपगूहस्व, किं मुधा प्रसादयसि। तव मन्युसमुत्पन्नेन मम मानेनापि न कार्यम् ॥ ३. कायप्रवृत्तिजो यथा-(गास. ७०६वे.) अवसर रोत्तुं चिअ णिम्मिआइं मा पुसअ मे हअच्छीइं। दंसणमेत्तुंमइएहिं जहि हि सीलं तुह ण णाअं ॥२८७॥

त्रिंश: प्रकाश: १३७३

(अपसर रोदितुमेव निर्मिते मा पुसय मे हताक्षिणी। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां खलु शीलं तव न ज्ञातम् ।।) ४. वाङ्मन:प्रवृत्तिजो मिश्रो यथा-(सक. ५.१०९) पहवंति च्चिअ पुरिसा महिलाणं किंत्थ सुहअ! विडिओसि। अणुराअणोल्लिआए को दोसो आहिआईए ॥ २८८।। (प्रभवन्त्येव पुरुषाः महिलानां किमत्र सुभग! विहितोऽसि । अनुरागनोदिताया: को दोष आभिजात्याया: ॥) ५. स एव कायप्रवृत्तिजो यथा-(गास. १.५१) आम जरो मे मंदो, अहव ण मंदो, जणस्स का तत्ती। सुह पृच्छिअ सुहअ सुअंधअन्ध मा अंधिअं छिवसु ॥। २८९।। (आमज्वरो मे मन्दोऽथवा न मन्दो जनस्य का चिन्ता। सुखपृच्छक सुभग सुगन्धगन्ध मा गन्धिकां स्पृश ।।) ६. मन:कायप्रवृत्तिजो यथा-(गास. ९४५ वे.) अणुवत्तंतो अम्हारिसं जणं सुहअ! आहिजाईए। चिंतेसि उणो ण हिअए अणाहिजाई सुहं जिअई ॥२९०॥ (अनुवर्तमानोऽस्मादृशं जनं आभिजात्या। चिन्तयसि पुनर्न हृदये अनाभिजात्या सुखं जीयते ।।) ७. परावृत्तविषयेषु चेतनविषयः सामान्यनिष्ठो यथा- पेश्छे मापसि भिंदह पिए जणे दंसणं वि रमणिज्जं। जमाआहिआलंवि ।। २९१।। ८. स एव सख्याभिमुख्ये विशेषनिष्ठो यथा-(गास. २.३१) वाहरउ मं सहीओ तिस्सा गोत्तेण किंत्थ भणिएण। थिरपेम्मा होउ जहिं तहिं मा किं पि णं भणह ॥ २९२॥ (व्याहरतु मां सख्यस्तस्या गोत्रेण किमत्र भणितेन । स्थिरं प्रेम भवतु यत्र तत्रापि मा किमप्येनं भणत ।।) ९. गोत्रस्खलनतः सपतन्यनुसन्धाने कल्पनानिष्ठो यथा-(गास. ४.९०) पाअपडिअं अहव्वे किं दाणिं ण उट्ठवेसि भत्तारं। एअं चिअ अवसाणं दूरं पि गअस्स पेम्मस्स ॥ २९३॥

१३७४ शृङ्गारप्रकाशे

(पादपतितं अभव्ये किमिदानीं नोत्थापयसि भर्तारम् । एतदेवावसानं दूरमपि गतस्य प्रेम्ण: ।) १०. अचेतनविषयः प्रत्यक्षविषयो यथा-(गास. १. ५०) सुहउच्छअं जणं दुल्लहं पि दूराहि अम्ह आणेंत। उअआरअ जर जीअं पि णेंत ण कआवराहो सि ॥२९४॥ (सुखपृच्छकं जनं दुर्लभमपि दूरादस्माकमानयन्। उपकारक ज्वर जीवमपि नयन् न कृतापराधोऽसि ।।) ११. स एवाप्रत्यक्षविषयो यथा-(गास. १.२४) पिअविरहो अप्पिअदंसणं अ गुरुआइं दो वि दुक्खाइ। जिस्सा तुमं कारिज्जसि तीए णमो आहिआईए ।। २९५।। (प्रियविरहोऽप्रियदर्शनं च गुरुके द्वे अपि दुःखे। यया त्वं कार्यसे तस्यै नम आभिजात्यै ।।) १२. अनिर्धारितविषयो यथा-(गास. ३.६५) अणुवत्तणां कुणंतो वेसे वि जणे अ-हिण्ण-मुहराओ। अप्पव्वसो वि सुअणो परव्वसो आहिजाईए ।। २९६।। (अनुवर्तनां कुर्वन् द्वेष्येऽपि जने अभिन्नमुखरागः । आत्मवशोऽपि सुजनः परवश आभिजात्याः ।।) (१६. मानमोट्टायितानि -१२) अथ मानमोट्टायितानि। विलास एव काक्वादिनातिवक्रो मानमोट्टायितम्। सोऽपि द्विधा अगोत्रस्खलनविषयो गोत्रस्खलनविषयश्च। तयोराद्यः प्राग्वदेव शुद्धो मिश्रश्च। द्वितीयस्त्वभिहितनिमित्तो गतिनिमित्तश्च। तत्र शुद्धमिश्रौ पूर्ववदेव त्रिधा। अभिहितनिमित्तस्तु त्रिधा - विधिमुखेन, प्रतिषेधमुखेन प्रतिषेधविधिमुखेन च। गतिनिमित्तोऽपि त्रिधैव वृत्तानुषङ्गतः, वर्तमानानुषङ्गतः, भविष्यदनुषङ्गतश्च। तेषु- १. वाक्यप्रवृत्तिजं शुद्धं यथा-(गास. ७५०वे.) सद्धा मे तुज्झ पिअत्तणस्स कह तं ति णेअ आणामो। दे पसिअ तुमं चिअ सिक्खवेसु जह ते पिआ होमि ॥२९७॥ (श्रद्धा मे तव प्रियत्वस्य कथं तदित्येतन्न जानामि। प्रार्थये तावत् प्रसीद त्वमेव शिक्षय यथास्य प्रिया भवामि ।।

त्रिंश: प्रकाश: १३७५

२. तदेव मनःप्रवृत्तिजं यथा- एत्थच्चिअ वससि तुमं साहसु मा कुणसु सुहअ णीसासं। एसच्चिअ होइ गई परिणइपरुसाणं पेम्माणं ॥२९८॥ (अत्रैव वससि त्वं मा कुरु सुभग! निःश्वासम् । एषैव भवति गतिः परिणतिपरुषाणां प्रेम्णाम् ।।) ३. कायप्रवृत्तिजं यथा- उण्णमसु सुहअ एअं कहेउ पडिसिद्ध-दड्ढहिअअस्स । पंसुलिक अणिम्मएण किं पाअपडणेण ।। २९९। (उन्नम सुभग! एतत् कथयित्वा उत्पीडयसि दग्धहृदयस्य । पांसुलिक! अनिर्मलेनैतेन किं पादपतनेन ।।) ४. वाङ्मनस्सम्मिश्रं यथा- रक्खंति आहिआअं सहंती विरहं पिअं पजंपंति। किं खु पुरिसा-विअड्ढा अहिणंदिज्जंति महिलाहिं ॥ ३००॥ (रक्षन्त्याभिजात्यं सहन्ते विरहं प्रियं प्रजल्पन्ति। किं खलु पुरुषा विदग्धा अभिनन्द्यन्ते महिलाभि:॥) कु. ५. तदेव वाक्कायजं यथा-(गास. ५.८९) दीससि पिआइं जंपसि सब्भाओ सुहअ एत्तिओं च्चेअ। फालेइऊण वि हिअअं साहसु को दावए कस्स ॥ ३०१॥ (दृश्यसे प्रियाणि जल्पसि सद्भावः सुभग एतावानेव । पाटयित्वापि हृदयं कथय को दर्शयति कस्य ।।) ६. मन:कायजं यथा-(गास. ४.७६) अवरज्झसु वीसद्धं सच्चं(व्व) ते सुविअ विसहिमो अम्हे। गुणणिब्भरम्मि हिअए पत्तिअ दोसा ण माअंति ॥३०२॥ (अपराध्यस्य विस्रब्धं सत्यं सर्वं ते श्रुत्वा विषहामहे वयम् । गुणनिर्भरे हृदये दोषा न मान्ति ॥ ७. अभिहितनिमित्ततो विधिमुखेन यथा-(गास. ९०५ वे.) एअं चिअ मह णामं भण भण दे सुहअ कीस विलिओसि। पडिभाइ जं ण तुज्झ वि मम पि किं तेण णामेण ।३०३।।

१३७६ शृङ्गारप्रकाशे

(एवमेव मम नाम भण भण तावत् सुभग कस्मात् व्रीडितोऽसि। प्रतिभाति यन्न तवापि ममापि किं तेन नाम्ना ।।) ८. तदेव प्रतिषेधमुखेन यथा- तुज्झ वअणइरच्छअ किं इमिणा विसमक्खरेण णामेण। जण्ण उणाऊण अ अह्मसु भण्णं तए णामं ॥३०४॥ (तव वदनचिरस्थितेन किमनेन विषमाक्षरेण नाम्ना। येन पुनःपुनश्च अस्मासु भणितं त्वया नाम ।।) ९. प्रतिषेधविधिमुखेन यथा- होउ ण सुअं चिअ मए णेअ तुमे सुहअ कि चि वि पउत्तं। एत्ताहे संभरिऊण भणसु रे मज्झ जं णामं ।। ३०५। (भवतु न श्रुतमेव मया नैव त्वया सुभग किञ्चिदपि प्रवृत्तम् । इदानीं संस्मृत्य भण रे मम यन्नाम ।।) १०. गतिनिमित्तको वृत्तानुषङ्गतो यथा-(गास. १.३२) अह संभाविअमग्गो सुहअ तुए जेव्व णवर णिव्वूढो। एण्हिं हिअए अण्णं अण्णं वाआएँ लोअस्स ॥ ३०६॥ (अथ सम्भावितमार्गः सुभग! त्वयैव केवलं निर्व्यूढः । इदानीं हृदये अन्यदन्यद् वाचि लोकस्य ।।) ११. वर्तमानानुषङ्गतो यथा- एत्थ अहं चेअ पिआ ण अ सा मा लज्ज भणसु वीसत्थो। वेसो सुहअ पुरओ ण णिव्वरिज्जंति सब्भावा ॥ ३०७॥ (अत्राहमेव प्रिया न च सा मा लज्जस्व भण विस्रब्धः। द्वेष्यस्य सुभग पुरतो न कथ्यन्ते सद्भाव १२ .भविष्यदनुषङ्गतो यथा-(गास. ९०६वे.) सुहअ मुहुत्तं सुप्पउ जं जं पडिभाइ तं भणिस्सिहिसी। अज्ज ण पेच्छति तुहं णिद्दागरुआइ अच्छीइ॥३०८। (सुभग! मुहूर्तं सुप्यतां, यद्यत् प्रतिभाति तद् भणिष्यसि । अद्य न प्रेक्षेते तव निद्रागुरुके अक्षिणी ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३७७

(१७. मानसुखानुभावाः-६) अथ मानसुखानुभावाः। तत्र माने बहुमानादिसम्पद्योगादयं बहुमतः; जिघृक्षितोऽनुबद्धः, शिक्षितः, उपद्रुतः, विद्रुतश्वेति षोढा सम्भवति। तेषु १. बहुमतो यथा-(गास. ७.७५) अत्थक्क-रूसणं खण-पसंजणं अलिअ-वअण-णिब्बंधो। उम्मच्छरसंदाओ पुत्तअ पअई सिणेहस्स ॥ ३०९॥ (अकस्माद् रोषणं क्षणप्रसादनम् अलीकवचननिर्बन्धः । उन्मूर्च्छितसन्ताप: पुत्रक! पदवी स्नेहस्य ॥।) यथा वा-(गास. ८२९वे.) जत्थ ण उज्जग्गिरओ जत्थ ण ईसा विसूरणं माणो। सब्भावचाडुअं जत्थ णत्थि णेहो तहिं णत्थि ॥ ३१०॥ (यत्र नास्त्युज्जागरको यत्र नेर्ष्या खेदो मानः । सद्भावचाटुकं यत्र नास्ति स्नेहस्तत्र नास्ति ।।) २. जिघृक्षितो यथा-(काव्याद. २.२४३) मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने स्थितां सखीम्। बाला भ्रूभङ्गजिह्याक्षी पश्यति स्फुरिताधरा ॥ ३११॥। यथा वा-(अमरु. ९७) भ्रूभेदो गुणितश्चिरं नयनयोरभ्यस्तमामीलनं रोद्धुं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोग: कृतः । धैर्यं धर्तुमिह स्थिरीकृतमिदं चेतः कथञ्चिन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकरः सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥३१२॥ ३. अनुबद्धो यथा-(गास. २.२९) तह माणो माणतीए एमेअ दूरमणुबद्धो। जह सविणीअ विविओ पिओ एक्कग्गामच्चिअ परमत्थो/पउत्थो ॥३१३॥ (तथा मानो मानवत्या एवमेव दूरमनुबद्धः । यथा सुविनीय विविध: प्रिय एकग्राम एव प्रोषितः ।)

१३७८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- लीलावतीचरणचुम्बितमौलिमग्रे कान्तं विधूय विहितागसमुच्चचाल। अत्रान्तरे मुखरनूपुरयुग्ममस्याः सौभाग्यगन्धगजडिण्डिमतां जगाम ॥३१४॥ ४. शिक्षितो यथा-(गास. १.२६) पणअकुविआण दोण्ह वि अलिअपसुत्ताणँ माणइल्लाण। णिच्चल-णिरुद्ध-णीसास-दिण्ण-अण्णणं को मल्लो । ३१५॥ (प्रणयकुपितयोः द्वयोः अप्यलीकप्रसुप्तयोः मानवतोः । निश्चलनिरुद्धनिःश्वासदत्तकर्णयोः को मल्ल: ॥) यथा वा- चुंबसु सहस्सउत्तं मुहमिणमो हारिअँ मए जूए। माणो उण मुच्चइ सामलं कह माणइत्तीए ।। ३१६।। (चुम्ब सहस्रकृत्वो मुखमिदं हारितं मया द्यूते। मान: पुनर्मुच्यते श्यामलाङ्ग कथं मानवत्या ।।)* ६. विद्रुतो यथा-(माघ. १०.६३) ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृदयेशे वाससः स्पृशति मानधनायाः । भ्रूयुगेन सपदि प्रतिपेदे रोमभिश्च सममेव विभेदः ॥३१७॥ यथा वा-(गास. ७७९वे.) कारणगहिओ वि मए माणो एमेअ जं समोसरिओ। अत्थक्कपुल्लिअंकोल्ल तुज्झ तं मत्थए पडउ ॥ ३१८॥ (कारणगृहीतोऽपि मया मान एवमेव यत् समवसृतः । अकाण्डपुष्पिताङ्कोल! तव मस्तके पततु ।।)

(१८. मानोत्पत्तिप्रकीर्णानि -११) अथ मानोत्पत्तिप्रकीर्णकानि। तत्र मानवत्याः स्वहृदयसखीप्रियतमादिषु वैमनस्यात् प्रकीर्णकानि। तत्र - १. स्वहृदये शङ्कायां यथा-(गास. ३.२) अप्पच्छंद-पहाविर दुल्लहलम्भं जणं विमग्गंत। आआसपहेहिं भमंत हिअअ कइआ वि भज्जिहिसि ॥ ३१९॥

*अतः परं उपद्रुतः नोपलभ्यते।

त्रिंश: प्रकाश: १३७९

(आत्मच्छन्द-प्रधावनशील दुर्लभलम्भं जनमपि विमार्गयत् । आकाशपथैर्भ्रमद्हृदय कदापि भङ्क्ष्यसे ।।) २. विप्रियप्रवृत्तौ .यथा- सहिअं गोत्तक्खलणं दिट्ठो अ पिओ अहिण्णमुहराओ। एण्हिं वित्तवि (पिज्जइ) वाहोवाहिव्व पडिअ ॥३२०॥ (सोढं गोत्रस्खलनं दृष्टश्च प्रियोऽभिन्नमुखरागः । इदानीं पीयते तया बाष्पोदधिरिव पथिक ।।) ३. ० ० ० ह्यप्रवृत्तौ यथा- विलीनो विस्रम्भ: सपदि तदपि प्रेम गलितं च्युताश्चित्राकाराः प्रणयसुभगास्ता अपि गिरः । प्रियस्यैवं तत्तद्विनयबहिरङ्गव्यवसितं किमन्यद् दुःखानां हृदय नगरीचत्वरमसि ॥३२१॥ ४. सख्या दयितदोषाख्याने यथा-(अमरु. ९४) इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम ननु श्वेतमधिक गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनापि भवतु। पुरा येनेयं मे चिरमनुसृता वाक्यपदवी स एवान्यो जातः सखि परिचिताः कस्य पुरुषाः ॥३२२॥ ५. हृदये शङ्कायां यथा-(अमरु.) सखि! स सुभगो मन्दः स्नेहो मयीति न मे व्यथा विधिविरचितं यस्मात् सर्वो जनः सुखमश्नुते । मम तु मनसः सन्तापोऽयं जने विमुखेऽपि यत् क्षणमपि हतव्रीडं चेतो न याति विरागिताम् ।३२३।। ६. दै ० ० 0 ज्योतिर्भ्यस्तदिदं तमस्समुदितं जातोऽयमद्भ्यश्शिखी पीयूषादिदमुत्थितं विषमयं छायाप्तजन्मातपः। को नामास्य भवेत् प्रशान्तिषु विधिर्बाढं द्रढीयानयं ग्रन्थिर्यत् प्रियतोऽपि विप्रियमिदं सम्यक्कृतं सान्त्वनैः ॥ ३२४॥

१३८० शृङ्गारप्रकाशे

७. प्रिये तद्दोषापादने यथा-(गास. ९०४वे.) भण भण जं जं पडिहाइ तुज्झ तं तं सहारि/मिमो अम्हे। असहत्तणं च जीअं च वल्लभे दोविइ ण घडंति ।।३२५।। (भण भण यद् यत् प्रतिभाति तव तत् तद् सहामहे वयम् । असहमानत्वं च जीवितं च वल्लभे द्वावपि न घटेते ।।) ८. स्वदोषापादने यथा- 0 o गहिक्खे वअणं सह तीण तण्णा। हणओसि पिओ जीअं चिअ कलिसिअं पि मह पिअं ॥ ३२६॥ ९. उभयदोषापादने यथा-(गास. ४.७६) अवरज्झसु एत्ताहे वीसद्धो च्चिअ जणम्मि णिप्फलमउए। काउं णिक्किव दुक्खं पत्तिअ सहउ अ एक्रस्स च्चिअ हिअअं ॥ ३२७॥ अपराध्यस्वेदानीं विश्वस्त एव जने निष्फलमृदुके। कृत्वा निष्कृप दुःखं प्रतीहि सहतां चैकस्यैव हृदयम् ॥} यथा वा-(गास. ९१०वे.) सोत्तुं सुहं ण लब्भइ अव्वो पेम्मेण वंकविसमस्स । दुग्घडिअ-मंचअस्स व खणे खणे पाअपडणेण ॥३२८॥ (स्वप्तुं सुखं न लभ्यते अंबो प्रेम्णा वक्रविषमस्य । दुर्घटितमञ्चस्येव क्षणे क्षणे पादपतनेन ।।) १०. प्रियविषयो यथा-(गास. ९३१वे.) ता सोक्खं ताव रई ता रणरणअस्स णत्थि ओआसो। जा दुक्खेक्कणिहाणे ण होइ बहुवल्लहे पेम्मं ।३२९॥ (तावत्सौख्यं तावद् रतिस्तावद् रणरणकस्य नास्त्यवकाशः । यावद् दुःखैकनिधाने न भवति बहुवल्लभे प्रेम ।।) ११. देवविषयो यथा-(गास. ८४४वे.) जइ देव्व तुं पसण्णो मा काहिसि मज्झ माणुसं जम्मं। अह जंमं मा पेम्मं जइ पेम्मं मा जणे दुलहे॥३३०॥ (यदि देव त्वं प्रसन्नो मा कुरुष्व मम मानुषं जन्म । अथ जन्म मा प्रेम, यदि प्रेम मा जने दुर्लभे ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३८१

(१९. मानोपाधिभङ्गाः -११) अथ मानोपाधिभङ्गाः। ते चाङ्गचक्षुश्चित्तचाटुधैर्यकार्यशक्त्याकारदेशकाल- पात्रसंज्ञाद्युपाधिभ्यो भवन्ति। तत्र - १. अङ्गोपाधिर्यथा- अण्णत्थपेसि एणेहे ० ० ०।। ३३१॥ (?) २. चित्तोपाधिर्यथा-(गास. ९०३वे.) अवराहसहस्साइं भरिमो हिअएण तम्मि अद्दिट्ठे। दिट्ठम्मि उणो पिअसहि एक्ं पि खु णं ण संभरिमो ॥३३२॥ (अपराधसहस्राणि भरामो हृदयेन तस्मिन्नदृष्टे। दृष्टे पुनः प्रियसखि! एकमपि खलु न स्मराम: ॥) ३. चाटूपाधिर्यथा-(गास. ९०२वे.) जाणिमि कआवराहं जाणिमि अलिआइ भणइ सअलाइ। अणुणंते उण जाणे कआपराहं वि अप्पाणं ।३३३॥ (जानामि कृतापराधं जानामि अलीकानि भणति सकलानि। अनुनयति पुनर्जाने कृतापराधामिवात्मानम् ।।) ४. धैर्योपाधिर्यथा-(लीलावई ७१६ तुल्यम्) भण सहिओ ० ० ० तम्मि ॥ ३३४॥ (?) ५. कार्योपाधिर्यथा- भिउडीए वाहारो अंगक्खिवणाइ विसहि कीरंति। सहसा दिट्ठम्मि पिएं ता पिअसहि सुंदरो माणो ॥ ३३५॥ (भ्रुकुट्या व्याहार: अङ्गक्षेपणानि यदा क्रियन्ते। सहसा दृष्टे प्रिये तावत् प्रियसखि! सुन्दरो मान: ।।) ६. शक्त्युपाधिर्यथा- ० ० उण असम्मोहा तस्स उप्परिउं ।। ३३६।। ७. आकारोपाधिर्यथा-(गास. ४.१४) अच्छीइ तां थइस्सं दोहिं वि हत्थेहिं तम्मि दिट्ठम्मि। अंगं कलंबकुसुमं व पुलइअं कह णु ढक्खिस्सं ॥ ३३७॥

१३८२ शरृङ्गारप्रकाशे

(अक्षिणी तावत्स्थगयिष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन् दृष्टे। अङ्गं कदम्बकुसुममिव पुलकितं कथं नु स्थगयिष्ये ।।) ८. देशोपाधिर्यथा-(गास. ९०१वे.) जइआ पिओ ण दीसइ भणह हला कस्स कीरए माणो। अह दिट्ठम्मि वि माणो ता तस्स पिअत्तणं कत्तो ॥३३८॥ (यदा प्रियो न दृश्यते भणत सख्यः कस्य क्रियते मानः । अथ दृष्टेऽपि मानस्तावत्तस्य प्रियत्वं कुतः ।।) ९. कालोपाधिर्यथा-(गास. ७४५वे.) कस्स ण सद्धा गरुअत्तणम्मि पइणा पसज्जमाणस्स । जइ माणभंजणीओ ण होंति हेमंतराईओ ॥ ३३९॥ (कस्य न श्रद्धा गुरुत्वे पत्या प्रसाद्यमानेन । यदि मानभज्जिन्यो न भवन्ति हेमन्तरात्रयः ॥) १०. पात्रोपाधिर्यथा-(गास. ७४३वे.) भिउडीए पुलोइस्सं णिब्भच्छिस्सं परम्मुही होस्सं । जं भणह तं करिस्सं सहिओ जइ तं ण पेक्खिस्सं ॥ ३४०॥ (भ्रुकुट्या प्रलोकयिष्यामि निर्भत्सयिष्यामि पराङ्मुखी भविष्यामि । यद्भणथ तत्करिष्यामि सख्यो यदि तं न प्रेक्षिष्ये ।।) ११. संज्ञोपधिर्यथा-(गाहाको. ४४०) माणो माए दो अक्खराइ पिअसग्गमोत्ति बहुआइ। बहुअं जंपइ थोएहि एत्थ तुमं च्चिअ पमाणं । ३४१॥ (मानो मातः द्वे अक्षरे, प्रियसङ्गम इति बहुकानि। बहुकं जल्पति स्तोकैः अत्र त्वमेव प्रमाणम् ।।)

(२०. मानभङ्गकारणानि -१२) अथ मानभङ्गकारणानि। मदः, त्रासः, भयम्, ऋतूपगमः, उपवनविकासः, सुरभिवनवातः, कोकिलाद्यालापः, प्रभातं, प्रदोषश्चन्द्रोदयः, प्रवासारम्भः, विविक्तमिति। यथोच्यते-

त्रिंश: प्रकाश: १३८३

त्रासो भयं मद ऋतूपगमः प्रदोषश्चन्द्रोदयः पिकरुतं रजनीविरामः । हृद्यो मरुद् विकसितोपवनं विविक्तमाद्यः प्रवास इति माननिवर्हणानि ॥ ३४२॥ १. तेषु मदो यथा- घेप्पंति अप्पण च्चिअ कआवराहा वि कामिणीहि विअअमा। किं इअ सिक्खावंतो अवरज्झइ वि पिअं करेइ महुमओ ॥ ३४३॥ (गृह्यन्त आत्मनैव कृतापराधा अपि कामिनीमि: प्रियतमाः । किमिति शिक्षयन्नपराध्यति, प्रियं करोति मधुमदः ॥) २. त्रासो यथा-(हरिवि.) चंदामअ-पडिजीविअ-कवाल-मुक्क-टृहास-भीआए। गोरीए माण-विघडण-घडंत-देहो हरो जअइ ॥३४४॥ (चन्द्रामृतप्रतिजीवितकपालमुक्ताटटहासभीतायाः गौर्या मानविघटनघटमानदेहो हरो जयति ।।) ३. भयं यथा-(उरा. १.१) पौलस्त्यपीनभुजसम्पदुदस्यमान- कैलाससम्भ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निह्वुतकोपचिह्न- मालिड्गनोत्पुलकमासितमिन्दुमौले: ॥३४५॥ ४. ऋतूपगमो यथा- तान्येतानि शिखण्डिताण्डवगुरूनम्भोधरानम्बरे तन्वानानि दिनानि नूनममृतस्यन्दीनि वन्दामहे। उद्गाढा नवनीलनीरजदृशामत्यन्तमायामिनो भिद्यन्ते स्वयमेव येषु विषमा मानग्रहग्रन्थयः ॥३४६॥ ५. उपवनविकासो यथा-(गास. ७७९वे.) कारणगहिओ वि मए माणो एमेअ जं समोसरिओ। अत्थक्क-फुल्लिअंकोल्ल तुज्झ तं मत्थए पडउ ॥ ३४७॥ (कारणगृहीतोऽपि मया मान एवमेव यत्समपसृतः । अकाण्डपुष्पिताङ्कोल तव तत् मस्तके पततु ।।)

१३८४ शृङ्गारप्रकाशे

६. सुरभिवनवातः यथा-(लीलावती ३२) अह णवर तत्थ दोसो जं गिम्ह-पओस-मल्लिआमोओ। अणुणअसुहाइ माणंसिणीण भोत्तुं च्चिअ ण देइ ॥ ३४८॥ (अथ केवलं तत्र दोष: यत् ग्रीष्मप्रदोषमल्लिकामोदः । अनुनयसुखानि मनस्विनीनां भोक्तुमेव न ददातु ।।) ७. कोकिलाद्यालापो यथा- कलकंठीकलरओम्मूलिअस्स माणस्स किंसुअतरुअस्स। भूइपतओ होइ महुंमि माहवीभमरझंकारो ।। ३४९॥ (कलकण्ठीकलरवोन्मूलितस्य मानस्य किंशुकतरुकस्य । भूमौ पततो भवति मधौ माधवीभ्रमरझङ्कारः ।।) ८. प्रभातं यथा-(गास. १.२९) अज्ज सहि राइसेसे माणमहूसव-सुहच्छिआरद्धे। सहसत्ति कुक्कुडरओ णिसामिओ वज्झपडहो व्व ॥३५०॥ (अद्य सखि रात्रिशेषे मानमहोत्सवसुखक्षयारब्धे। सहसेति कुक्कुटरवो निशामित: वध्यपटह इव ।।) ९. प्रदोषो यथा- जह जह अत्थमइ रवी विअलिअसज्झावो पदोसम्मि। तह तह माणो माणंसिणीण हिअएसु विज्झाइ/विवुज्झइ । ३५१॥ (यथा यथाऽस्तमेति रविर्विगलितसच्छायः प्रदोषे । तथा तथा मानो मनस्विनीनां हृदयेषु विध्यति/बुध्यते ।।) १०. चन्द्रोदयो यथा-(हरिवि.) अणुणअसुहं ण पत्तं पिआहि दइएसु खिज्जइ वि ण चलणो। ओसोरिअंमि पढमं दूईएव्व दोसिणाए माणग्गहणे ॥ ३५२॥ ११. प्रवासारम्भो यथा- जा अणुणअं ण गेहणइ माणक्खलणमि सहिअणेण वि भणिआ। पाअपडणेहिं णेंतं सच्चिअ कआवि पिअं णिवारेइ पिआ ॥ ३५३॥ (या अनुनयं न गृहणाति मानस्खलने सखीजनेनापि भणिता । पादपतनैः यान्तं सैव कदापि प्रियं निवारयति प्रिया ॥।)

त्रिंश: प्रकाश: १३८५

१२. विविक्तं यथा-(माघ. ४.४५) या न ययौ प्रियमन्यवधूभ्यः सारतरागमना यतमानम् । तेन सहेह बिभर्ति रहः स्त्री सा रतरागमनायतमानम् ॥३५४॥

(२१. मानोपशान्तयः -१२) अथ मानोपशान्तयः। विरोधिप्रादुर्भावः, प्रतिपक्षाभियोगः, प्रत्यनीकधर्षणं, विपक्षाभिभवः, परिभ्रंशः, अवस्रंसनं, चलनं, स्खलनं, विघट्टनम्, उन्मूलनम्, पलायनम्, अपुनर्भाव इति। तेषु - १. विरोधिप्रादुर्भावो यथा- अवलम्बिओवआरं अभग्ग-माण-पसरं पअत्त-पहरिसं। एक्कं अ एक्कराअं (जाअ) से दइअदंसण च्चिअ हिअअं ॥ ३५५॥ (अवलम्बितोपचारमभग्नमानप्रसरं प्रवृत्तप्रहर्षम् । एकं च एकरागं च जातं दयितदर्शन एव हृदयम् ।।) २. प्रतिपक्षाभियोगो यथा- तो इअ-मणोरहेहिं वि अलंघणिज्जगरुअं पिअम्मि भणंते। आदत्ता लक्खेउ अण्ण च्चिअ से रसंतरं मुहसोहा ॥३५६॥ (तत इतो मनोरथैरलङ्घनीयगुरुकं प्रिये भणति। आत्ता लक्षयितुमन्यमेव तस्या रसान्तरं मुखशोभा ।।) ३. प्रत्यनीकधर्षणं यथा- थोअत्थोअ-पसरिओ तीए णिरंतर-परिट्ठिआमरिस-रसं। लंघेइ च्चिअ हिअअं पडिवल्लेहोण्णअ/इसहो परिओसो ॥३५७॥ (स्तोकस्तोकप्रसृतः तस्याः निरन्तरपरिस्थितामर्षरसम् । लङ्घयतीव हृदयं प्रतिपल्लेखोन्नतिसखः परितोषः ।) ४. विपक्षाभिभवो यथा-(हरिवि.) थोओसरंतरोसं थोअत्थोअ-परिवड्ढमाण-पहरिसं। होइ अदूरपसाअं उहअ-रसाअत्त-विब्भमं तीए मुहं ॥३५८॥ (स्तोकापसरद्रोषं स्तोक-स्तोक-परिवर्धमानप्रहर्षम् । भवति च दूरप्रसादमुभयरसायत्तविभ्रमं तस्या मुखम् ।।)

१३८६ शृङ्गारप्रकाशे

५. प्रभातपरिभ्रंशो यथा-(गास. ९३३वे.) उव्वहइ दइअ-गहिआहरोट्ठ-झिज्जंत-रोस-पडिराअं। पाणोसरंतमइरं व फलिहचसअं मुहं बाला ॥३५९॥ (उद्वहति दयितगृहीताधरोष्ठक्षीयमाणरोषप्रतिरागम् । पानापसरन्मदिरमिव स्फटिकचषकं मुखं बाला ।।) ६. अवस्रंसनं यथा-(गास. १.७४) दिढमंतुदूमिआएँ वि गहिओ दइअम्मि पेच्छह इमाए। ओसरइ वालुआसुट्ठिओव्व माणो सुरुसूरंतो ॥३६०॥ (दृढमन्युदूनया गृहीतो दयिते पश्यतानया। अपसरति वालुकामुष्टिरिव मानस्सुरुसुरायमाण: ।।) ७. चलनं यथा- अह ओ त्ति णवरिअ अच्चासण्णो पि सच्चभामाए हरी। परिअणमुह च्चिअ सुओ वाहजलत्तरिअ-णोअणाऍ, ण दिट्ठो । ३६१॥ (अथागत इति सहसा अत्यासन्नोऽपि सत्यभामया हरिः । परिजनमुखादेव श्रुतो बाष्पजलान्तरितलोचनया, न दृष्ट: ।। ८. स्खलनं यथा-(हरिवि.) तीए विअलंत्तधीर अब्भुट्ठंतीएँ थण-पहोलिर-वाहं। दूरोसरंत रणं दूरअर-वलग्गवेअणं णीससिअं ॥ ३६२॥ (तस्याः विगलद्धैर्यं अभ्युत्थितायाः स्तनप्रवहनशीलबाष्पम् । दूरापसरत्स्मरणं दूरतरावरूढवेदनं निःश्वसितम् ।।) ९. विघट्टनं यथा-(गास. ९३५वे., वल. ३६१) तुंगो त्थिरो विसालो जो सहि मे माणपव्वओ रइओ। सो दइअदिट्ठिवज्जासणीएँ घाअम्मि ण पहुत्तो ॥३६३॥ (तुङ्ग: स्थिरो विशालो यस्सखि मे मानपर्वतो रचितः । स दयितदृष्टिवज्राशन्याघातेऽपि न पर्याप्तः ॥) १०. उन्मूलनं यथा-(हरिवि.) तो इअ सुरअरु-कारण-मउलिअ-हिअआए सावसेसलहुओ। संभाविअ च्चिअ हिओ हरिणा पाअपडणम्मि तीएँ अमरिसो ॥ ३६४॥

त्रिंश: प्रकाश: १३८७

(तत इति सुरतरुकारणमुकुलितहृदयायाः सावशेषलघुकः । सम्भावित एव हतो हरिणा पादपतने तस्या अमर्षः ॥) ११. पलायनं यथा-(गास. २.४४) जो कह वि सहीहि मह छिद्दं लहिऊण पेसिओ हिअए। सो माणो चोरिअकामुअ व्व दिट्ठे पिए णट्ठो । ३६५॥ (य: कथमपि सखीभिर्मम छिद्रं लम्भयित्वा प्रेषितो हृदये। स मानश्चोरितकामुक इव दृष्टे प्रिये नष्टः ।।) १२. अपुनर्भावो यथा-(हरिवि.) तो से रुब्भंत च्चिअ हिअअ-विअंभंत-हरिस-वेअउच्चलिआ। पाअपडिअस्स हरिणो पडिआ पुट्ठीए बाहसलिलत्थेवा ।।३६६। (ततस्तस्याः रुध्यमाना एव हृदयविजृम्भमाणहर्षवेगोच्चलिताः । पादपतितस्य हरे: पतिताः पृष्ठे बाष्पसलिलबिन्दवः ॥) (२२. मानोपशमलक्षणानि -१२)

अथ मानोपशमलक्षणानि- नयननिमीलनम्, मुखप्रसादः, बाष्पमोक्षः, पुलकोद्भेदः, दोषप्रतिभेदः, अक्रमनिन्दा, उपालम्भः, प्रत्युपालम्भः, मनोजुगुप्सा, मानानुशयः, मानयोग्या, मानानुयोग इति। तेषु - १. नयननिमीलनं यथा- दइआलोअपअत्ता अंतोच्छीण पसरंत-वाह-विअलिआ। मउलइ-अंबुअ-पसरा तीसे दसणसुहं ण पावइ दिठ्ठी ।३६७॥ (दयितालोकप्रवृत्ताऽव्युच्छिन्न-प्रसरद्-बाष्पविकलिता मुकुलिताऽम्बुज-प्रसरा तस्या दर्शनसुखं न प्राप्नोति दृष्टिः ।।) २. मुखप्रसादो यथा- आलोइए च्चिअ पिए ठविओ तीए मअणेण मोहणसुहओ। कुसुमधणुम्मि बाणो वलइअविब्भमउणे मुहम्मि पहरिसो ॥ ३६८॥ (आलोकित एव प्रिये स्थापितः तस्या मदनेन मोहनसुभगः। कुसुमानमित-धनुषि बाणो वलयितविभ्रमगुणे मुखे प्रहर्षः ।।)

१३८८ शृङ्गारप्रकाशे

३. बाष्पमोक्षो यथा-(अमरु. ५०) अङ्गानामतितानवं कुत इदं कम्पश्च कस्मात् कुतो मुग्धे पाण्डुकपोलमाननमिति प्राणेश्वरे पृच्छति। तन्व्या सर्वमिदं स्वभावजमिति व्याहृत्य पक्ष्मान्तर- व्यापी बाष्पभरस्तया चलितया निःश्वस्य मुक्तोऽन्यतः ॥३६९॥ ४. पुलकोद्भेदो यथा-(किराता. ९.४६) शङ्किताय कृतबाष्पनिपातामीर्ष्यया विमुखितां दयिताय। मानिनीमभिमुखस्थितचित्तां शंसति स्म घनरोमविभेदः ॥ ३७०॥ ५. दोषप्रतिभेदो यथा-(गास. ३.१) अच्छउ ता अण्णजणो हिअअं चिअ अप्पणो तुह पमाणं। तह तंसि मंदणेहो जह ण उवालंभजोग्गो सि ॥३७१॥ (आस्तां तावद् अन्यजनो हृदयमेवात्मनः तव प्रमाणम् । तथा त्वमसि मन्दस्नेहो यथा नोपालम्भयोग्योऽसि ॥।) ६. अप्रक्रमनिन्दा यथा-(गास. ७१७) किं भणह मं सहीओ करेहि माणंति किंत्थ माणेण । सभावबाहिरे तम्मि मज्झ माणेण वि ण कज्जं ॥ ३७२॥ (किं भणथ मा सख्यः कुरु मानमिति किमत्र मानेन । स्वभावबाह्ये तस्मिन् मम मानेनापि न कार्यम् ।। ७. उपालम्भो यथा-(अमरु.) सखि स सुभगो मन्दस्नेहो मयीति न मे व्यथा विधिविरचितं यस्मात् सर्वो जनस्सुखमश्नुते। मम तु मनसस्सन्तापोऽयं जने विमुखेऽपि यत् क्षणमपि हतव्रीडं चेतो न याति विरागिताम्।३७३॥ ८. प्रत्युपालम्भो यथा- मानोन्नतेत्यसहनेत्यतिपण्डितेति मय्येव धिक्कृतिरनेकमुखी सखीनाम् ।

त्रिंश: प्रकाश: १३८९

दाक्षिण्यमात्रमसृणेन विचेष्टितेन धूर्तस्य तस्य हि गुणानुपवर्णयन्ति ॥३७४॥ ९. मनोजुगुप्सा यथा- ण वि तेण तहा तविआ जह इमिणा मामि दड्ढहिअएण। बहु 0 तिं कुणंतेण ॥३७५।। O (नापि तेन तथा तापिता यथाऽनेन मामि दग्धहृदयेन । बहु ० कुर्वता ॥ O O O १०. मानानुशयो यथा- यः सखि मानानुशयोदयस्तेन भवतु पापेन। ० o ० ती भवितुं कलप्राणै: क्रीणानि भैषज्यम् ॥ ३७६ ॥ ११. मानयोग्या यथा-(काव्याद. २.२४३) मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने स्थितां सखीम् । बाला भ्रूभङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा ॥३७७॥ १२. मानानुयोगो यथा-(गास. ८९८वे.) अल्लिअइ दिट्विणिब्भच्छिओ वि विहुओ वि लग्गए सिअए। पहओ वि चुम्बइ बला अलज्जए कह णु कुप्पिस्सं ।३७८॥ (आलीयते दृष्टिनिर्भर्त्सितोऽपि विधुतोऽपि लगति सिचये। प्रहतोऽपि चुम्बति बलादलज्जकाय कथं नु कोपिष्यामि ।।)

(२३. मानभङ्गोपाधयः -१२) अथ मानभङ्गोपाधयः। ते च निद्रा, मदः, त्रासः, भयम्, अज्ञानम्, प्रसङ्गः, प्रमाद:, देशः, कालः, कार्यम्, पात्रम्, सुप्तमित्यादयो भवन्ति। तेषु - १. निद्रोपधानं यथा- प्रणयिषु पुरा मिथ्यामानी न चादुशतैरपि प्रणयमभजन्यस्सौभाग्यग्रहात्तरुणीजनः - स्वयमनुनये हूणस्तेषामिहानुशयादयं नयति विवशो निद्रां दूत्ये मृषाप्रणयामपि ।।३७९।।

१३९० शृङ्गारप्रकाशे

२. मदोपधानं यथा- अगहिअदइआणुणओ पच्छा अणुणेइ अणुणसआविसंवलिओ। कइअवणिरूविअमओ वि कइअवमअणउम्मूलिओ जुवजइजणो ॥ ३८०॥ (अगृहीतदयितानुनयः पश्चात् अनुनयति अनुशयविसंवलितः । कैतव-निरूपित-मदो निष्कैतवमदनोन्मूलितो युवतिजनः ॥।) ३. त्रासोपधानं यथा-(किराता. ८.४६) भयादिवाश्लिष्य रुषाहतेऽम्भसि प्रियं मुदानन्दयति स्म मानिनी। कृत्रिमप्रेमरसाहितैर्मनो हरन्ति कृतकैरपीहितैः ॥३८१॥ ४. भयोपधानं यथा-(किराता. ८.४८) करौ धुनाना नवपल्लवाकृती पयस्यगाधे किल जातसम्भ्रमा। सखीषु निर्वाच्यमधार्ष्टयदूषितं प्रियाङ्गसंश्लेषमवाप मानिनी॥३८२॥ ५. अज्ञानोपधानं यथा-(अमरु. ७५) कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमद्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादससम्भ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं पुनः॥३८३॥ ६. प्रसङ्गोपधानं यथा- माणो वाडमाणो च्चिअ माणं बारेह घरब्भारं। पेच्छामुताव कइआ कआवराहो समल्लिअइ ॥३८४॥ ७. प्रमादोपधानं यथा-(सक. ५.३२२) थोआरूढमहुमआ खणपम्हट्ठावराहदिण्णुल्लावा। हसिऊण संठविज्जइ पिएण संभरिअलज्जिआ कावि पिआ ॥।३८५।। (स्तोकारूढमधुमदा क्षणप्रभ्रष्टापराधदत्तोल्लापा। हसित्वा संज्ञाप्यते प्रियेण संस्मृता लज्जिता कापि प्रिया ॥।) ८. देशोपधानं यथा- अज्जं वहेण कहआहत्थाभ त्थिव्व उवणिआतस्स । मज्जणिआ मूलालग्गथोअच्छाहिं कुणंतेण ॥३८६।।

त्रिंश: प्रकाश: १३९१

९. कालोपधानं यथा-(गास. ८९९वे.) हिमचुण्णजोअहत्थाओ जस्स दप्पं कुणंति राईओ। कह तस्स पिअस्स मए तीरइ माणो हला काउं ॥३८७॥ (हिमचूर्णयोगहस्ता यस्य दर्पं कुर्वन्ति रात्रयः । कथं तस्य प्रियस्य मया शक्यते मानः सख्यः कर्तुम् ॥ १०. कार्योपधानं यथा- चुंबसु सहस्सहुत्तं मुहमिणमो हारिअं मए जूए। माणो उण मुच्चइ सामलं कह माणइत्तीए । ३८८।। (चुम्ब सहस्रकृत्वो मुखमिदं हारितं मया द्यूते। मान: पुनर्मुच्यते श्यामलाङ्गि कथं मानमुक्तायाः ॥ ११. पात्रोपधानं यथा- सहि पाएसु छिवंति विओव्वकिवेलवेसुमंसुअइं। एहिणुवज्जसु पासेपाइअमुहिआविणं मुणिओमो ॥ ३८९॥ १२. सुप्तोपधानं यथा-(गास. ४.६८) भरिमो से सअणपरम्मुहीए विअलंतमाणपसराए। कइअवसुत्तव्वत्तणत्थणभरुप्पेल्लणसुहेल्लिं ॥ ३९०॥ (स्मरामस्तस्याः शयनपराङ्मुख्या विगलन्मानप्रसरायाः । कैतव-सुप्तोद्वर्तन-स्तनभरोत्प्रेरण-सुख-केलिम् ।।) (२४. मानानुभावसौख्यानि -१२) अथ मानानुभावसौख्यानि। तेषु पादपतनं, प्रसह्याश्लेषः, हठकचग्रहः, चुम्बनबलात्कार:, प्रियप्रणयोक्तिः, उपालम्भसूक्तिः, स्नेहपरीक्षा, विपक्षाभिभवः, सखीश्लाघा, बन्धुबहुमानः, लाभविशेषः, शृङ्गारवृद्धिरिति। तत्र - १. पादपतनं यथा-(गास. ८९३वे.) पणमह माणस्स/मअणस्स हला चलणे किं देवएहि अण्णेहिं। जस्स पसाएण पिओ लोलइ पाअंतपासेसु ॥३९१॥ (प्रणमत मानस्य/मदनस्य सख्यश्चरणौ किं दैवतैरन्यैः । यस्य प्रसादेन प्रियः लोलति पादान्तपार्श्वेषु ।

१३९२ शृङ्गारप्रकाशे २. प्रसह्याश्लेषो यथा-(गास. ९२९वे.) कज्जं विणा वि कअमाणडंबरा पुलअभिण्णसव्वंगी। उज्जलालिंगण-सोक्ख-लालसा पुत्ति मुणिआसि ॥३९२॥ (कार्यं विनापि कृतमानडम्बरा पुलकजीर्णसर्वाङ्गी । उज्ज्वलालिङ्गनसौख्यलालसा पुत्रि! ज्ञातासि ।।) ३. हठकचग्रहो यथा- उन्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या। हुंहु मुञ्च म म मेति च मन्दं जल्पितं जयति मानवतीनाम् ॥३९३॥ ४. चुम्बनबलात्कारो यथा-(गास. ५.६५) पाअपडणाण मुद्धे रभसबलामोडिचुंबिअव्वाणं। दंसणमेत्तपसज्जिरि चुक्कासि सुहाणं बहुआण ॥३९४॥ (पादपतनानां मुग्धे! रभसबलात्कारचुम्बितव्यानाम् । दर्शनमात्रप्रसन्नशीले च्युतासि सुखानां बहुकानां।।) ५. प्रियप्रणयोक्तिर्यथा- श्वासोत्कम्पितकम्पि ool O त्वयि ॥ ३९५॥ (?) O O O O ६. उपालम्भोक्तिर्यथा- अपरिक्खिअ दोसगुणं अवमण्णअ चिरप्परूढवीसम्भरसं। अवहीरिआणुराअं तुमे वि मह रूसिउं जणेण वि खिण्णं ॥ ३९६।। (अपरीक्ष्य दोषगुणं अवमत्य चिरप्ररूढविस्रम्भरसम् । अवधीर्यानुदूतं त्वमपि मह्यं रुष्ट्वा जनेन न विदीर्णम् ।।) ७. स्नेहपरीक्षा यथा-(गास. ९२७वे.) पडिपक्खस्स वि पुरओ समुहं भणिआ सि तेण पसिअ त्ति। अवलंबिअस्स माणिणि माणस्स वि किं फलं अण्णं ।। ३९७।। (प्रतिपक्षस्यापि पुरतः सम्मुखं भणितासि तेन प्रसीदेति। अवलम्बितस्य मानिनि! मानस्यापि किं फलमन्यत् ।।)

त्रिंश: प्रकाश: १३९३

८. विपक्षाभिभवो यथा-(हरिवि.) तीए सविसेसदूमिअसवत्तिहिअआएँ णिव्वलंत-सिणेहं। पिअगरुइआअ णिमिअं सोहग्गगुणाण अग्गभूमीएँ पअं ॥३९८॥ (तया सविशेषदूनसपत्नीहृदयया निर्बलस्नेहम्। प्रियगुरूकृतया न्यस्तं सौभाग्यगुणानामग्रभूमौ पदम् ।।) ९. सखीश्लाघा यथा- क्षुतैः क्वापि प्रीतिः क्वचिदपि निमित्तैः पुलकिता (क्वचिन्मिथ्यावादैर)मितपरितापो विकसितः । प्रसादार्थं मुग्धे तव विगतलज्जोऽनृतशते- ष्वभिज्ञो दैवज्ञं जनमपि च ते पृच्छति पतिः ॥३९९॥ १०. बन्धुबहुमानो यथा-(सूमु. २०५) चक्षुर्लुप्तमषीकणं कबलितस्ताम्बूलरागोऽधरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके लुप्तेव गात्रद्युतिः । मन्ये मानिनि! साम्प्रतं प्रणयिना कैरप्युपायक्रमै- र्भग्नो मानतरुस्तथापि फलितश्चेतस्थलीवर्धितः ॥४००॥ ११. लाभविशेषो यथा-(हरिवि.) दार-द्रविअ-सुर-दुमं तं चिअ कुसुमोवआरग्घविअं। अण्णं च सच्चविज्जइ परिओस-परित्त-परिअणं तीऍँ घरं ॥४०१॥ (द्वारस्थापितसुरद्रुमं तदेव कुसुमोपहारार्घितम् । अन्यच्च संवीक्ष्यते परितोषपरीतपरिजनं तस्या गृहम् ।।) १२. शृङ्गारवृद्धिर्यथा- पणअपरिपूरणेण अविरअभूसिअपिअअमागमेण अ गरुओ। पसरइ लद्धत्थामो अण्णण्णरसंतरेहिं तीए पहरिसो।।४०२। (प्रणयपरिपूरणेनाविरतभूषित-प्रियतमागमेन च गुरुकः । प्रसरति लब्धस्थामाऽन्यान्यरसान्तरैस्तस्याः प्रहर्ष: ॥

१३९४ शृङ्गारप्रकाशे

एवमेते त्रयो मानास्त्रयश्च तदुपाधयः ।

जातयश्च विशेषाश्च प्रकीर्णानां च भक्तयः ॥४०३॥

अवस्थावैकृतोपायमिषज्जितविभक्तिकै: -

कर्म सानुनयैः षोढा नायकस्य समासतः॥ ४०४॥

नायिकायाश्च मर्यादाप्रक्रमप्रतिभेदनैः । प्रियप्रियवयस्यानामुपालम्भैर्विमर्शनैः ।। ४०५ ।।

सखीदूत्यो: समाश्वासैः परिहासैः प्रवर्तनैः। निवर्तनैः सकान्तोपजापैः स्खलितगोपनैः ॥४०६॥

समासेनैव षोढैव पृथक्पृथगुदीरितम् । कर्मैतद् व्यासतोऽप्युक्तप्रकारेणैव गम्यताम् ॥४०७॥

अथ जन्मादिभिः षड्भिर्विकारैरेष भिद्यते।

मानोऽग्निरिव धूमार्चि 0 ०।। ४०८।। O O O

भो लोकोष्टभस्मभिः । O O O O

तत्र माननिमित्तानि मानस्योद्दीपनानि च॥४०९॥

मानोत्पत्तिप्रकीर्णानि मानसौख्यानुभूतयः ।

मानलिङ्गानि मानोपलक्षणस्थानकादि षट्।४१०॥

मानवक्रोक्तिविन्यासा मानमोट्टायितानि च।

मानोपशमचिह्नानि मानापगमहेतवः ॥४११॥

उपाधिभङ्गा मानस्य मानभङ्गस्य भक्तयः ।

मानभङ्गोपधानानि मानानुभवसम्मताः ॥४१२॥

उक्ता: संक्षेपतः प्राज्ञैरनुक्तमनुमीयताम् । मनुष्यवचसा केऽस्य प्रकारान् वक्तुमीशते। क्षमन्ते मातुमम्भोधेरापः केऽञ्जलिना जनाः ॥४१३॥

त्रिंश: प्रकाश: १३९५

परश्शतविकल्पवानिति एष मानस्त्रिधा मयैणनयनामन :- परमबान्धवो वर्णितः ।

अथाध्वगविलासिनीमुखसरोजसन्ध्यातम :- प्रवास उपवर्ण्यते रतिसमुद्रचन्द्रोदय: ।।४१४॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे मानप्रकाशो नाम । त्रिंशः प्रकाशः समाप्तः ॥३०॥

मनुष्यहृदयाम्बुधौ बहलभङ्गसङ्गे कवि:

क एकश उदाहरेदपि सहस्रशीर्षायितः । नृपस्तदिह सूक्ष्मशो यदिदमुच्चकैर्व्याहर- त्यसावधिकविस्तरं विषयमेतमन्यो ह्यसौ ।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे एकत्रिंश: प्रकाश: प्रवासवर्णनप्रकाश:

अथातोऽवसरप्राप्तं प्रवासमुपवर्णयिष्यामः। तत्र प्रथमानुरागादीनां पूर्वः पूर्वो विचित्र:, परः परो रागवर्धन इति विमर्शे विचित्रतया प्रथमानुरागादीनां प्रथम- मभिधानं, रागवर्धनत्वेन मानादीनामनन्तरमिति, मानानन्तरं प्रवासोऽभिधीयते। कथं पुनः रागवर्धनाद् विचित्रस्य प्राथम्यम्? तदुच्यते- रागवृद्धेः वैचित्र्यस्यावधातुमशक्यत्वात्। रागान्धो हि वैचित्र्यमवैचित्र्यं वा नावधातुं शक्नोति। यथोच्यते-(कामसूत्रे २.२) शास्त्राणां विषयस्तावद् यावन्मन्दरसा नराः । रतिचक्रे प्रवृत्ते तु नास्ति शास्त्रं न च क्रमः ॥१॥ रागवृद्धिहेतुत्वाद् वैचित्र्यस्य हेतुः प्रथमं फलमनन्तरं स्यादिति। तदुक्तं- तैस्तैरुपायैरौचित्याद् वैचित्र्यस्य प्रयोजितैः । यूनां स्नेहोऽभिमानश्च रागयोगश्च जायते ॥२॥ भवतु नाम रागवर्धनतया प्रथमं विचित्रता। विचित्राणां तु किंकृतं मिथ:प्राथम्यम्? रागवर्धनानां वा कुतस्त्यमानन्तर्यमिति। अत्रोच्यते- प्रागसङ्गतयोः सङ्गतवियुक्तयोश्च मानप्रवासकरुणविप्रलम्भा: । प्रथमानुरागस्तु प्रागसङ्गतयोरेवेत्यतः स प्रथममेवाभिधीयते। करुणात्तु करुणोऽनन्तर एव जाते मानप्रवासयोरसम्भव एव। नहि तथाविधेभ्यः संविधानकेभ्यः तथाविधायाम- कृत्रिमायां रागवृद्धौ समुपजाते निष्कैतवे प्रकृष्टे च विभ्रमजानुरागे मानप्रवासयोरवकाश: स्यात्। तथात्वे वा नै . . योरन्य .।। उक्तं च- कइअवरहिअं पेम्मं णत्थि चिअ मामि माणुसे लोए। अह होइ कस्स विरहो विरहे होत्तम्मि को जिअइ ॥ ३॥ (कैतवरहितं प्रेम नास्त्येव मातुलानि मानुषे लोके। अथ भवति कस्य विरहो भवति विरहे कस्को जीवति ॥।)गास. २.२४

एकत्रिंश: प्रकाश: १३९७

(रसक्रम:) अतोऽपश्चिममेव करुणविप्रलम्भस्य करुणानन्तरसम्भोगस्य वा अभिधानं भवितुमर्हति। मानप्रवासयोस्तु प्रवासान्मानो विचित्रस्त विकासात् मा . . विचित्र:। तत्र चेतस्सङ्कोचात्। प्रथमानुरागे हि रागिणश्चित्तं विक्षिप्यते; माने विकसति; प्रवासे सङ्कुचति; करुणे सडि्क्षप्यत इति पूर्वाचार्यवादः। कथं स उपपद्यत इति चेत् - तथाविधप्रथमानुरागनिमित्तस्य सन्निधानात्। यथा हि चुम्बक-भ्रामक-कर्षक- द्रावकै-रयसस्ते ते विकाराः चुम्बन-भ्रमण-कर्षण-द्रवाह्वया जायन्ते; तथा प्रथमानुरागमानप्रवासकरुणविप्रलम्भसन्निधेर्मनसो विक्षेप-विकास-सङ्कोच-सड्क्षेपा इति। यथा वा जपासूर्यचन्द्रकर्पूरसन्निधे: स्फटिकाश्मनोऽनेकप्रकृतेरेकरूपस्यानुराग- ज्वलन-स्यन्दन-स्फुटना-(नि जायन्ते) तथा। विक्षेपविकाससङ्कोचसङ्क्षेपाधिष्ठितस्य विप्रयोगिचेतस: प्रथमानुरागमानप्रवासकरुणविप्रलम्भानुभावा इति। एतेन प्रथमानुरागादीनां रागवर्धनत्वे तारतम्यमपि परस्परमानन्तर्यहेतुर्व्याख्यातम्। उत्तरोत्तरमुपचीयमानप्रीतियोगं हि प्रियोपचारं चतुरकामिनो मनोभव ० o ० ० ० णितव्यहेतुं मन्य/व। तस्मान्मानादनन्तरः करुणात्प्रथमः प्रवास एवाभिधातव्यो भवति।

(प्रवास:)

क: पुनरयं प्रवासो नाम, यस्यैते दयितजातयो नर्म(नाम?)- श्रवणसङ्कीर्तनादिभ्यो बिभ्यतीति। उच्यते- सत्यनुरागे परस्परं दैवादिजनितदेशान्तरव्यवधानं प्रवासः। स दैवापन्न उत्तमः। धर्मापन्नो मध्यमः। अर्थापन्नः कनिष्ठः। तेषु- दैवापन्नो यथा-(मामा. ९.८) न यत्र प्रत्याशामनुपतति नो वा रहयति प्रविक्षिप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम् । अकिञ्चित्कुर्वाणा: पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्वामत्वाद् विपदि परिवर्तामह इमे ॥४॥

१३९८ शृङ्गारप्रकाशे

धर्मापन्नो यथा-(कादम्बरीकथासारे ५.१०७) जानाम्यात्मनि ते प्रसादमसमं चेतो ममैतत् पदं दातुं नेच्छति किन्तु शासनमिदं नोल्लङ्घनीयं गुरोः । मन्युस्सम्प्रति सह्यतां पुनरिहागन्तास्मि कादम्बरीं सन्दिश्येति सबाष्पगद्गदमसौ केयूरकं प्राहिणोत् ॥५॥ अर्थापन्नो यथा- या विम्बोष्ठरुचिर्न विद्रुममणिः स्वप्नेऽपि तां लब्धवान् हासश्रीः सुदृशस्तपोभिरपि किं मुक्ताफलैः प्राप्यते। तत्कान्तिः शतशोऽपि वह्निपतनैर्हेम्नः कथं सेत्स्यति त्यक्त्वा रत्नमयीं प्रयासि दयितां कस्मै धनायाध्वग! ॥६॥ अथैष त्रिविधोऽपि सामान्यतो विशेषतश्च प्रपञ्च्यमानः प्रायशो द्विपञ्चाशत्प्रकार: प्रथते। तत्र- (सामान्यतो -२४) सामान्यतो भूतपूर्वः, अभूतपूर्वः, साधारणः, असाधारणः, सहजरागः, विस्रब्धरागः, प्राप्तसमयः, अप्राप्तसमयः, स-प्रतिविधानः, निष्प्रतिविधानः, सन्निकृष्टः, विप्रकृष्टः, सावधिः, निरवधिः, अल्पकालः, दीर्घकालः, सानुबन्धः (संसृष्टः), निरनुबन्ध:(असंसृष्टः), प्रकाशकार्यः, प्रच्छन्नकार्यः, सोपसंहारः, निरुपसंहारः, नायिकानिमित्तः, नायकनिमित्त इति प्रकाराश्चतुर्विशतिः। (विशेषतः -२८) दैवापन्नश्चतुर्धा - शापकृतः, पापकृतः, सम्भ्रमकृतः, विभ्रमकृत इति। एवं धर्मापन्नोऽपि - साभिप्रायः, निरभिप्रायः, सानुतापः, निरनुताप इति। अर्थापन्नोऽपि - साभ्यनुज्ञः, निरभ्यनुज्ञः, सोपधानः, निरुपधान इति। दैवधर्मापन्नः - प्रकृतिस्थः, कोमलः, कठोरः, परिणत इति। दैवार्थापन्नोऽपि - ग्राम्यः, नागरः, उपनागरः, विप्रकीर्ण इति। धर्मार्थापन्नोऽपि - हितः, अहितः, सुखः, दुःख इति। दैवधर्मार्थापन्नोऽपि - वृत्तः, आयतः, त्र्यस्त्रः, चतुरस्रश्चेति॥ अर्थाश्चान्वर्थतो भूतपूर्वादीनामुदीरिताः । षट्त्रिंशतः प्रवासानां षोडशानां तु कथ्यते ॥७॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १३९९

यस्मिन्वियोगिनो: कर्म स्वस्थयोरिव जायते। अनुरागातिरेकेऽपि प्रकृतिस्थः स उच्यते ॥८॥ यूनोर्यन्नोपजायन्ते मनोमार्दवसूचकाः । अश्रुपातादयः शश्वदनुभावाः सुकोमला:॥९॥ यत्र दैवादिजनितं साध्यमेकस्य दृश्यते। वियोगकारणं सोडस्मिन् कठोर इति कथ्यते ॥१०॥ पूर्वं कठोरो भूत्वा यः कोमलत्वं प्रपद्यते। शापादिहेतुविगमात् ज्ञेयः परिणतस्तु सः ॥११॥ तेऽमी धर्मानुरोधाय दैवयोगाच्च तद्वताम्। आवर्धन्ते ततो दैवधर्मापन्ना इति स्मृताः ॥१२॥ वियोगकारणं यत्र व्रीडाहेतुः प्रजायते। अर्थभ्रंशादिना यूनां स ग्राम्य इह गीयते ॥१३॥ यत्रान्यत्रानुरक्तस्य प्रियस्य प्रियकाम्यया । कयाचित् क्रियते सेवा नागरः सोऽभिधीयते ॥१४॥ निमित्तकुपिताया यो योषितः प्रियकारणात्। पुरुषेण प्रवर्त्येत ज्ञेयः स उपनागरः ॥१५॥ यत्रान्ययोषिद्व्यासङ्गे पत्युरापतिते स्त्रियाः । भवेदर्थानवाप्त्यार्तिः स प्रकीर्ण: प्रकीर्तितः ॥१६॥ एते चार्थानुबन्धाच्च दैवाच्च समुपस्थिताः । दैवार्थापन्नसंज्ञत्वं प्रयान्ति बुधसंसदि ॥१७॥ यत्रायत्यां हि तद् भर्तुरभिसन्धाय भामिनी। प्रवर्तते वियोगाय हितः स परिकीर्त्यते ॥१८॥ यत्रार्थगौरवाद् यातः प्रवासी न निवर्त्यते। विपद्यतेऽपि वा योषिदहितः स निगद्यते ॥१९॥

१४०० शृङ्गारप्रकाशे

यत्रार्थो लभ्यतेऽभीष्टः प्रियाभीष्टं च सिद्ध्यति। न चानर्थो भवेत् कश्चित् सुखः स उपवर्ण्यते ॥ २०॥ प्रवासिनो महद् दुःखं यत्प्रभावेण जायते। लग्नदोषादिजनितं स दुःख इति शस्यते ॥२१॥ धर्मार्थावनुरुध्येते चत्वारोऽपि प्रवर्तिताः । धर्मार्थापन्नसंज्ञायास्स्थानं भवितुमीशते ॥ २२।। यत्रोभयोर्भवेदिच्छा क्रिया च विरहं प्रति। सर्वस्नेहाश्रि लोपात् स प्रवासो वृत्त उच्यते ॥२३॥ यत्रैकत्र क्रियेच्छा च द्वितीये तद्विपर्ययः । प्रेम्णः कोटिद्वयभ्रेषात् स वृत्तायत इष्यते ॥२४॥ यत्रैकस्य क्रिया नेच्छा द्वितीयस्य द्वयं न तत् । स प्रेमकाश्रिविभ्रंशात् त्र्यश्र इत्येव कथ्यते ॥२५॥ इच्छा यत्रोभयोर्नास्ति नास्ति यत्रोभयो: क्रिया। सोऽनष्टसर्वप्रेमाश्रि चतुरस्रोऽभिधीयते ॥२६॥ दैवादर्थाच्च धर्माच्च चत्वारोऽमी समुत्थिताः । लभन्ते दैवधर्मार्थापन्नसंज्ञां विवेक्तृषु ॥२७॥

(सामान्यत प्रवासः -२४) तत्र सामान्यभेदेषु, १. भूतपूर्वो यथा-(गास. ३.७३) अव्वो दुक्करआरअ पुणो वि तंति करेसि गमणस्स । अज्ज वि ण होंति सरला वेणीए तरंगिणो चिउरा ॥२८।। (अव्वो दुष्करकारक पुनरपि चिन्तां करोषि गमनस्य। अद्यापि न भवन्ति सरला वेण्याः तरङ्गिणः चिकुराः ॥ २. अभूतपूर्वो यथा-(गास. ५. ५३) सहि साहसु सब्भावेण पुच्छिमो किं असेसमहिलाणँ । वड्ढंति करट्ठिआ च्चिअ वलआ दहए पउत्थम्मि ।।२९।। (सखि कथय सद्भावेन पृच्छामः किमशेषमहिलानाम् । वर्धन्ते करस्थिता एव वलया दयिते प्रोषिते ।।)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४०१

३. साधारणो यथा- पूरेउ पणअभंगे गआ वि मणोरहा सवत्तीण महँ। अणहो णाम णिअत्तइ, अकअत्थो वि बहुईण पुलेहि (?पुलएहि) पिओ ॥ ३०॥ (पूरयतु प्रणयभङ्गेन गता अपि मनोरथाः सपत्नीनां मम । अनघो नाम निवर्तते, अकृतार्थोऽपि बह्वीनां प्रलोकय मम ॥।) कु. ४. असाधारणो यथा-(रघु. १४.८७) त्यक्त्वा सीतां दशमुखरिपुर्नोपयेमे यदन्यां तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत् क्रतूनाजहार। वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तु: दुर्वारव्यथमपि परित्यागदु:खं विषेहे ॥ ३१॥ ५. सहजरागो यथा-(रामाभ्यु.) कृतककुपितैः बाष्पाम्भोभि: सदैन्यविलोकितैः वनमपि गता यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामा: पश्यन् दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥३२॥ ६. विस्रब्धरागो यथा-(मेघ. ९३) जाने सख्यास्तव मयि मनः सम्भृतस्नेहमस्मा- दित्थंभूतां प्रथमविरहे तामहं तर्कयामि वाचालं मां न खलु सुभगम्मन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिराद् भ्रातरुक्तं मया यत् ॥३३॥ ७. प्राप्तसमयो यथा- बन्धूकैरधरं स्मितानि कुमुदैर्नेत्राणि नीलोत्पलै- र्हस्तौ कोकनदैर्मुखं च कमलैः हंसैः सहासा गिरः। प्रत्यध्वं प्रतिवासरं प्रतिसरः संदर्शयन्ती हठात् पान्थानां प्रियकामिनीव कुरुते यात्रोपरोधं शरत् ॥३४।। ८. अप्राप्तसमयो यथा- उद्यद्बर्हिषि दर्दुरारवपुषि प्रक्षीणपान्थायुषि श्च्योतद्विप्रुषि चन्द्ररुङ्मुषि सखे हंसद्विषि प्रावृषि।

१४०२ शृङ्गारप्रकाशे

मा मुञ्चोच्चकुचान्तसन्ततगलद्बाष्पाकुलां बालिकां काले कालकरालनीलजलदव्यालुप्तभास्वत्त्विषि ॥३५॥ ९. सप्रतिविधानो यथा-(मेघ. ४) प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् । स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥ ३६॥ १०. निष्प्रतिविधानो यथा-(उराच. ३.४५) व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे वीर्यं हरीणां वृथा प्रज्ञा जाम्बवतो न यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि। मार्गं यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तुं नलोऽपि क्षमः सौमित्रेरपि पत्त्त्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि मे ॥३७॥ ११. सन्निकृष्टो यथा-(सेब. १५.२२) सीआविओअदुक्खं विसहंतस्स चउ-जाम-मेत्तंतरिअं । दीहो अ गआ कालो ण समा एक्का अ सा णिसा रहुवइणो ॥३८॥ (सीतावियोगदुःखं विषहमाणस्य चतुर्याममात्रान्तरितम् । दीर्घश्च गतः कालो न समा एका च सा निशा रघुपतेः ॥) १२. विप्रकृष्टो यथा-(अमरु. ९९) देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननै- र्यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। उद्ग्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्णां दृशं तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन् मुहुर्वीक्षते ।३९॥ १३. सावधि: यथा-(मेघ. १) कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्त- श्शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः । यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥४०॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४०३

१४. निरवधि: यथा-(उराच. ३.४४) उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै- र्विमर्दैर्वीराणां जनितजगदत्यद्भुतरसः । वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत् कथं तूष्णीं सह्यो निरवधिरयं तु प्रविलयः ॥ ४१॥ १५. अल्पकालो यथा-(शाकु. ६.१२) एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छसि यावदन्तम्। तावत्प्रिये मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति ॥४२। १६. दीर्घकालो यथा-(उराच. ३.३३) देव्या शून्यस्य जगतो द्वादशः परिवत्सरः । प्रणष्टमिव नामापि न च रामो न जीवति।।४३।। १७. संसृष्टो यथा-(गास. ८४८वे.) रुअइ रुअन्तीए मए ओहिदिणे गणइ झिज्जइ अहं व। पिअविरहे मामि सअज्झिआए णेहो च्चिअ अपुव्वो ।४४।। (रोदिति रुदत्या मया अवधिदिनानि गणयति क्षीयतेऽ्हमिव । प्रियविरहे मातुलानि! प्रतिवेशिन्याः स्नेह एवापूर्वः ।) १८. असंसृष्टो यथा-(गास. ८७१वे., वज्जा ४६७) कुलपालिआए पेच्छह, जोव्वण-लाअण्ण-विब्भम-विलासा । पवसंति व्व पवसिए, एति व्व पिए घरं एंते ॥४५॥ (कुलपालिकाया: प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रोषिता इव प्रोषिते, आयाता इव प्रिये गृहमागते ।।) १९. प्रकाशकृतो यथा- यावन्निरस्यति स तत्र न सिद्धमेनामाकृष्य खड्गमसितं निजविक्रमेण। अन्येन तावदपहृत्य मृगाङ्कलेखा नीतान्तरिक्षगतिना रजनीचरेण ।४६॥ २०. प्रच्छन्नकृतो यथा-(मामा. ८.८) त्वद्वत्सल: क्व च तपस्विजनस्य हन्ता कन्याविटः पतिरसौ परिरक्षतु त्वाम्। श्येनावपातचकिताननवर्तिकेव किं नेक्षसे ननु चिरात् कबलीकृतासि ।।४७॥

१४०४ शृङ्गारप्रकाशे

२१. सोपसंहारो यथा-(मेघ. १०९) शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासानन्यान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्मानमावां निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ।। ४८ ।। २२. निरुपसंहारो यथा-(विक्र. ५.१७) ननु सुलभवियोगा कर्तुमात्मप्रियाणि प्रभवति परवत्ता शासने तिष्ठ भर्तुः । अहमपि तव सूनावायुषि न्यस्तराज्यः परिचितमृगयूथान्याश्रयिष्ये वनानि।। ४९।। २३. नायिकानिमित्तो यथा-(विक्र. ४.३) अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥५०॥ २४. नायककृतो यथा- उण्हं जउणाएँ जलं उण्हा जउणाए वेअस-कुडुंगा। उण्हा जउणा वि कआ केण वि महुरं गए कण्हे ॥ ५१॥ (उष्णं यमुनाया जलं उष्णा यमुनाया वेतसनिकुञ्जाः । उष्णा यमुनापि कृता केनापि मथुरां गते कृष्णे ।।) (विशेषतः प्रवासः -२८) अथातो विशेषभेदाः। तत्र- १. दैवापन्नेषु शापकृतो यथा-(शाकु. ४.१) विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोनिधिं वेत्सि न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन् कथां प्रमत्तः प्रथमोदितामिव ॥५२॥ २. पापकृतो यथा- त्वच्छेषेण च्छुरितकरया कुङ्कुमेनादधत्या कोकच्छायां भवनबिसिनीहंसके कौतुकेन। वक्त्रभ्रान्तिक्षणविरहिणी यत्कृता राजहंसी तस्यैतन्मे फलमुपनतं नाथ यत् त्वद् वियोग: ॥५३॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४०५

३. सम्भ्रमकृतो यथा- सम्भ्रान्तस्त्वरितमसौ मलिम्लुचाना- मुर्वीश: शमितमयोधयद्धनुष्कान्। कालेऽस्मिन्विनयवती वनेषु चार्ता वार्तायै कमितुरितस्ततो जगाम ॥५४॥ ४. विभ्रमकृतो यथा- विभ्रान्तः सपदि स राक्षसीति सीता- मन्यां तु स्वमनसि जानकीत्यजानात्। जायावान् दशरथनन्दनो नियत्या वैयात्याद् व्यसनमहार्णवे पपात ॥ ५५।। ५. धर्मापन्नेषु साभिप्रायो यथा- न्यक्कारे विहिते द्विषा यदुचितं मन्ये कृतं तन्मया स्वे सुग्रीवविभीषणावपि पदे नीतौ पुनः स्वां स्थितिम् । आज्ञां पालयतो ममेह फलितास्ताताशिषः किन्त्विदं सर्वं नेह विदेहराजतनयात्यागाद् विना लभ्यते ॥५६॥ ६. निरभिप्रायो यथा-(उराच. १.४९) विस्रम्भादुरसि निपत्य जातनिद्रा- मुन्मुच्य प्रियगृहिणीं गृहस्य शोभाम् आतङ्कस्फुरितकठोरगर्भगुर्वी क्रव्यादे बलिमिव दारुण: क्षिपामि ।५७॥ ७. सानुतापो यथा- कैकेयी मयि नो विलक्षवदना नो मन्थरान्यादृशी श्रूयन्ते न च मैथिलीपरिजनस्याद्यापि दुष्टा गिरः । मिथ्यावादविमोहितेन सहसा वह्नौ विशुद्धा तथा निर्वाच्या किमसौ मया प्रियतमा धर्मवध्वजेनोज्झिता ॥५८॥ ८. निरनुपातो यथा- सदसि पिहितद्वारे दारान्निधाय पिधाय तत् तृणजतुशणैः पूर्णं तूर्णं प्रदीप्य कृशानुना।

१४०६ शृङ्गारप्रकाशे

अविकृतमनाः पार्श्वं भर्तुर्जगाम शिवासुतः सकलमपि तज्ज्ञात्वा चारैर्नृपोऽपि विसिष्मिये । ५९॥ ९. अर्थापन्नेषु साभ्यनुज्ञो यथा-(किराता. ३.५४) तदाशु कुर्वन् वचनं महर्षेर्मनोरथान्नः सफलीकुरुष्व । प्रत्यागतं त्वास्मि कृतार्थमेव स्तनोपपीडं परिरब्धुकामा ॥६०॥ १०. निरभ्यनुज्ञो यथा- प्रत्यागमिष्यति भविष्यति सङ्गमोऽपि सम्पत्स्यते च हृदयाभिमतोऽभिलाषः । एषा गता न पुनरेष्यति जीवितेश! विद्युद्विलासतरला नवयौवनश्रीः ॥६१॥ ११. सोपधानो यथा-(उराच. १.४५) शैशवात् प्रभृति पोषितां प्रियां सौहृदादपृथगाशयामिमाम् । छद्मना परिददामि मृत्यवे सौनिको गृहशकुन्तिकामिव ॥६२। १२. निरुपधानो यथा- स मातुलस्यानुचराय जायां समर्पयन्नो जगतीं जिगीषुः । महाभिमानैकधनो वनाय गतैः समेयाय पुरुः सुहृद्भिः ॥६३॥ १३. दैवधर्मापन्नेषु प्रकृतिस्थो यथा-(रघु. १५.६१) श्लाध्यस्त्यागोऽपि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः । अनन्यजानेर्यस्यासीत् सैव जाया हिरण्मयी ।६४॥ १४. कोमलो यथा-(सक. ५.२१२) सीतावेश्म यतो निरीक्ष्य हरते दृष्टिं झटित्याकुला- मन्योन्यार्पितचञ्जुलब्धकवलै: पारावतैर्भूयते। इन्दोर्दूरत एव नश्यति विशत्यन्तर्गृहं दुःखितः प्रच्छाद्याननमञ्चलेन रजनीष्वस्तत्रपं रोदिति ।।६५।। १५. कठोरो यथा- छित्त्वा नल: सपदि तद्वसनं निशीथे हस्तं गतेन कलिनेव कुलक्षुरेण। श्रान्तामरण्यसदसि स्वपतीं विहाय भीमात्मजामभिमतेन पथा जगाम ॥६६॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४०७

१६. परिणतो यथा-(शाकु. ६.८) मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्तमिदं तमसा मनः । मनसिजेन सखे! प्रहरिष्यता धनुषि चूतशरश्च निवेशितः ॥६७॥ १७. दैवार्थापन्नेषु ग्राम्यो यथा- अथ स दयितां सुप्तामङ्कादपास्य शनैःशनै- श्शिथिलितभुजाश्लेषः शय्यां विहाय विनिर्गतः । गतवति रजन्यर्धे सार्धं तया स्म मृगीदृशा मृगपतिगति: पश्यत्यग्रे विधिं हयविग्रहम् ॥६८॥ १८. नागरो यथा- ततः स्वभगिनीमनु प्रहितचित्तवृत्तिं पतिं विभाव्य भवितव्यतामपि कृतागमो जन्मनः । उपाश्रमपदं पितुः प्रतिजगाम विद्याधरी चकार न विदामिदं मदनपीडया पार्थिवः ॥६९॥ १९. उपनागरो यथा-(हरिवि.) अह दिट्ठ-विक्कमम्मि वि सिणेह-सच्चविअ-गरुअ-विणिवाअ-हआ। चिंतेइ सच्चभामा सुरअरुलंभट्ठिए गअम्मि महुमहे ॥ ७०॥ (अथ दृष्टविक्रमेऽपि स्नेहदर्शितगुरुक-विनिपातभया । चिन्तयति सत्यभामा सुरतरुलाभार्थिके गते मधुमथे ।।) २०. प्रकीर्णो यथा- सम्बोध्य सायमिति सानुमतीं प्रभाते श्रीपर्वतं धृतधनुस्तपसे जगाम। पुत्रीयतोऽस्य वृषभध्वजसेवयास्मिन् मासा: षडेकमनसो दिनवद् व्यतीयुः ॥७१॥ २१. धर्मार्थापन्नेषु हितो यथा- आसृष्टे: प्रतिपार्थिवं युवतयो जाता मनोवल्लभाः मग्नास्ते व्यसनार्णवे च बहवस्ताभिः सहैवेश्वराः । देव्या यत्तु कृतं तथा विकलतामुत्सृज्य लोकोत्तरं तस्यैषा कृपणेन तेन विधिना किं ग्लानिरुत्पाद्यते ॥ ७२॥

१४०८ शृङ्गारप्रकाशे

२२. अवहितो यथा- यावत् प्रिये तव पितुः प्रथमस्य दातुं न्यायार्जितस्य वसुनो वसुधां भ्रमामि। कोटीश्चतुर्दश गुरोर्गुरुदक्षिणाया- स्तावत् सहस्व विरहं रचितोऽ्ञ्जलिस्ते ॥७३॥

२३. सुखो यथा- अभ्यागतस्य सुधियोऽग्रजाते रातेनुषो विनयमन्यपराङ्मुखस्य। कान्ते! व्रजामि मनसोऽभिमतं च कर्तु- माहर्तुमेव च शिरोमणिभूषणं ते।। ७४।। २४. दुःखो यथा- व्रीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरूणां बद्धोत्कम्पं स्तनमुकुलयोर्मन्युमन्तर्नियम्य। तिष्ठेत्युक्त किमिव न तया यत् समुत्सृज्य बाष्पं मय्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभाग: ।। ७५॥।

२५. दैवधर्मार्थोपपन्नेषु वृत्तो यथा- हे धन्याः शृणुत प्रधानधनिनः सेयं मया प्रेयसी मत्पाणिग्रहदूषणादिति दशां याता जगत्पावनी। दुर्वृत्तेन दुरन्तपातकशतैरस्तोभितः पौरुषैः स्वामित्वैकसमुन्नतेन सुदती विक्रीयते क्रीयताम् ॥७६॥ २६. आयतो यथा- वनभुवि सह पत्या प्रस्थितां वीक्ष्य सीतां गृहिणमनुयियासुर्जानकी शोकनिष्ठा । गुरुगुरुजनलज्जानम्रवक्त्राम्बुजेन भ्रुकुटिपुटनिबन्धाद् वारिता लक्ष्मणेन ।। ७७।। २७. त्र्यस्त्रो यथा-(शाकु. ६.२४) संरोपितेऽप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा। कल्पिष्यमाणा महते फलाय वसुन्धरा काल इवोप्तबीजा ।७८॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४०९

२८. चतुरस्रो यथा- सारङ्गेण हिरण्मयेन सहसा रामः सुदूरं हृतः हा वत्सेति वचो निशम्य तमनुस्नेहाद् गतो लक्ष्मणः । कालेऽस्मिन् कुलिशाभिघातकठिनक्लेशाकुलां मैथिली- मारोप्याङ्कमशङ्कमेष नभसा लङ्डां गतो रावणः ॥७९॥

अथैतस्य त्रयः स्कन्धा भवन्ति- प्राप्तिस्कन्धः, व्याप्तिस्कन्धः, समाप्तिस्कन्ध इति। तेषु- (१) प्रवासशङ्का, प्रवासारम्भः, प्रियप्रस्थानं, प्रियानुगमः, प्रियाप्रश्नः, प्रतिनिवृत्ति:, प्रवासचर्या, प्रवासवृत्तान्त इति प्राप्तिस्कन्धस्याष्टौ प्रकाण्डानि। (२) वियुक्तस्वरूपं, वियुक्तावस्था, विरहोद्दीपनं, विरहप्रतीकारः, सहायाश्वासनं, सहायोपालम्भः, उत्कण्ठाविनोदः, सन्देशादानम् इति व्याप्तिस्कन्धस्याष्टौ प्रकाण्डानि। (३) प्रवृत्त्यागमः, प्रवृत्तिपरिप्रश्नः, अवधिप्रतीक्षा, मार्गोदीक्षणं, दैवनिमित्त- शकुनोपश्रुतयः, सुस्वप्नदर्शनं, सुनिमित्तानुभवः, प्रियप्रत्यागम इति समाप्तिस्कन्धस्याष्टौ प्रकाण्डानि। तत्र

(१. प्राप्तिस्कन्धः -८) (१. प्रवासशङ्का -५) प्राप्तिस्कन्धे नायिकायाः प्रियवियोगसम्भावना प्रवासशङ्का। सा च पञ्चधा वर्तमाना, अद्यतनी, ह्यस्तनी, श्वस्तनी, भविष्यन्ती च। तासु १. वर्तमाना यथा- कल्लाणिज्जइत्त्वा(?)सत्थडा किर जाएसइ ढोल्लु जइ-अंतिओ(हो) हिअआ सहहि लोचआद्दणलोओ(?) मोल्लु ॥ ८०॥ २. अद्यतनी यथा-(गास. २.११) तेण मणे भग्गमणोरहेण उल्लाविअं पवासो त्ति। सविसाइ व अलसाअंति एण वहुआए अंगाइं ॥ ८१।। (तेन मन्ये भग्नमनोरथेन उल्लापितं प्रवास इति। सविषाणीव अलसायन्ते येन वध्वाः अङ्गानि ।।)

१४१० शरृङ्गारप्रकाशे

३. ह्यस्तनी यथा- प्रत्यग्रैरपि विप्रियैः समुचितां नालम्बते वामतां प्रेम प्रत्यहमातनोति विविधैः स्वादूत्तरैः चेष्टते। सोच्छ्वासा दिवसेऽवसीदति निशानाथे पुनर्वेपते बाला श्रोत्रपथं गते परिजनात् पत्युः प्रयाणध्वनौ ॥ ८२॥ ४. श्वस्तनी यथा-(गास. १.४६, वल. ३६५) कल्लं किर खरहिअओ पवसिहिइ पिओ त्ति सुव्वइ जणम्मि। तह वड्ढ भअवइ णिसे जह से कल्लं चिअ ण होइ ॥ ८३॥ (कल्यं किल खरहृदयः प्रवत्स्यति प्रिय इति श्रूयते जने। तथा वर्धस्व भगवति निशे यथा तस्य कल्यमेव न भवति ।।) ५. भविष्यन्ती यथा- होंत-पिअ-विरह-दूसह-संतावुप्फसिअ-वअण-सोहाओ। चंदमुहिओ त्ति सत्था जाआओ पिआओ पच्चूसे ॥ ८४॥ (भविष्यत्-प्रिय-विरह-दुस्सह-सन्तापोन्मृष्ट-वदन-शोभाः । चन्द्रमुख्य इति सार्था जाता: प्रिया: प्रत्यूषे ।।)

(२. प्रवासारम्भः -५) नायकस्य प्रियापरित्यागोद्योगः प्रवासारम्भः। सोऽपि पञ्चधा-'प्रवृत्तोपरतः, प्रवृत्ताविरतः, नित्यप्रवृत्तः, भूतसामीप्यः, भविष्यत्सामीप्यश्च। तेषु १. प्रवृत्तोपरतो यथा- कामे केलिरसानुबन्धविधुरे जाते तदोपक्रमे पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुबिन्दुजडया दृष्ट्या निरीक्ष्य क्षणम् । श्वो गन्ता नियमेन किं प्रिय इति प्राणेशया व्याहते यून: सादरकल्पितोऽपि सहसा भग्नः प्रयाणोद्यमः ॥८५॥ २. प्रवृत्ताविरतो यथा-(गास. १.४७) होंतपहिअस्स जाआ आउच्छण-जीअधारणरहस्सं । पुच्छंती भमइ घरं घरेण पिअ-विरह-सहिरीओ ॥ ८६॥ (भविष्यत्पथिकस्य जाया आपृच्छन जीवधारणारहस्यम् । पृच्छन्ती भ्रमति गृहं गृहेण प्रियविरहसहनशीलाः ।।)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४११

३. नित्यप्रवृत्तो यथा-(गास. ३.६१) घरिणि-घण-त्थण-पेल्लण-सुहेल्लि-पडिअस्स होंत-पहिअस्स । अवसउणंगारअवार-विट्ठि-दिअहा सुहावेंती।। ८७।। (गृहिणीघनस्तनपीडनसुखकेलिपतितस्य भविष्यत्पथिकस्य । अपशकुनाऽङ्गारकवार-विष्टिदिवसास्सुखयन्ति 11) ४. भूतसामीप्यो यथा-(अमरु. ३५) प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरस्ैरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे सह प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित! प्रियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते ॥८८॥ ५. भविष्यत्सामीप्यो यथा-(गास. ८३१वे.) कण्णे पडिअं हिअए पडिअं चिअ ओ मए अह/भव्वाए। जामि त्ति तुज्झ वअणं किं व ण सहिअं पवासस्स ।। ८९।। (कर्णे पतितं हृदये/यं पतितमेव ओ मया अभव्यया । यामीति तव वचनं किं वा न सोढं प्रवासस्य ।।)

(३. प्रियप्रस्थानम् -५) नायकस्य गेहाद् विनिर्गमः प्रियप्रस्थानम्। तदपि पञ्चधा-'प्रवृत्तम्, अप्रवृत्तं, प्रवृत्ताप्रवृत्तम्, अप्रवृत्तप्रवृत्तम्, अप्रवृत्ताप्रवृत्तं' चेति। तेषु १. प्रवृत्त यथा-(अमरु. ८५) दृष्टः कातरनेत्रयाऽतिसुचिरं बद्ध्वाञ्जलिं याचितः पश्चादंशुकपल्लवे च विधृतो निर्व्याजमालिङ्गितः । इत्याक्षिप्य सदासमस्तमघृणो गन्तुं प्रवृत्तस्तदा पूर्वं प्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वल्लभः॥९०॥ २. अप्रवृत्तं यथा-(अमरु. ६३) लग्ना नांशुकपल्लवे भुजलता न द्वारदेशेऽर्पिता नो वा पादयुगे मुहुर्निपतिता तिष्ठेति नोक्तं वचः । काले केवलमम्बुदालिमलिने गन्तुं समभ्युद्यत- स्तन्व्या बाष्पजलौघकल्पितनदीपूरेण रुद्धः प्रियः ॥९१॥

१४१२ शृङ्गारप्रकाशे

३. प्रवृत्ताप्रवृत्तं यथा- यामीत्युक्तवति व्रजेत्यभिहितं त्रस्तं विमुक्तासने द्वित्राण्येव पदानि गच्छति गलद्बाष्पान्धमालोकितम् । निर्याते दयितेऽश्रूपूरितदृशा तन्मुग्धयानुष्ठितं व्यासेऽ्वस्थितिपत्रकं प्रवसतो यज्जातमाजन्मनः ॥९२॥ ४. अप्रवृत्तप्रवृत्त यथा- यात्रामङ्गलसन्निधानरचनाव्यग्रे सखीनां गणे बाष्पाम्भःपिहितेक्षणे गुरुजने तद्वत्सुहन्मण्डले। प्राणेशस्य मदीक्षणाहितदृशः कृच्छ्रादतिक्रामतः किं व्रीडाहतया मया भुजलतापाशो न कण्ठेऽर्पितः ॥ ९३॥ ५. अप्रवृत्ताप्रवृत्तं यथा- कर्तव्यं न निवारितं गुरुजनात् प्रास्थानिकं लज्जया शून्यं मन्युनिरोधमन्थरगिरा संवर्गिका बान्धवाः । पान्थेन प्रियविप्रवासविधुरां दृष्ट्वा पुरः प्रेयसी- मुद्बाष्पेण दिशो निवृत्तिशकुनप्रत्याशया वीक्षिताः ॥९४॥

(४. प्रियानुगम: -५) नायिकाया: प्रेयसा सह प्रस्थानसीमान्तात् प्रियानुगमः, सोऽपि पञ्चधा-सह, अग्रतः, पश्चात्, दूरतः, अन्तिक इति। तेषु- सहानुगमो यथा-(अमरु. १०) याता: किं न मिलन्ति सुन्दरि! पुनश्चिन्तेति नास्मासु ते कार्या दूरमनुद्रुता हि कथयत्येवं मुहुः प्रेयसि। तन्व्या मन्थरतारकेण बहुशः पीताश्रुणा चक्षुषा दृष्टा तं हसितं न किन्तु मरणोत्साहस्तया सूचितः ॥९५॥ अग्रतो यथा- तिष्ठेत्युक्तः प्रवसन् दयितानयनेन कृष्णशारेण। दयितः पुरतो यातं वामं वलता मृगेणेव । ९६।।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४१३

पश्चात् यथा- परिष्वक्तस्तावद् गुरुजनभयान्नैव स मया न चोक्तं तिष्ठेति प्रियविरहबाष्पार्द्रगलया। द्रुतं गच्छामीति प्रियसखि! सुदृष्टोऽपि न कृतो निरुद्धो यावन्मे नयनसलिलैर्दृष्टिविषयः ॥९७॥ दूरतो यथा- किं वः कोऽपि जनोऽध्वगास्स्ववसतेरापृच्छ्य मूढां प्रिया- मुत्सृज्यागतवान्विमूढहृदयो धीरं ध्वनत्यम्बुदे। बाला मांसलपङ्कभूयसि पथि दूरं गच्छति पृच्छतीति श्रान्ता पुरो वल्लभे पथिकान् क्षीबानिवाकुञ्चति।।९८। अन्तिकतो यथा- दूरं सुन्दरि निर्गतासि नगरादेष द्रुमः क्षीरवा- नस्मादेव निवर्त्यतामिति शनैरुक्त्वाध्वगेन प्रियाम् । गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचाभोगस्फुटत्क्चुक वीक्ष्योर:स्थलमश्रुपूरितदृशा प्रस्थानभङ्ग: कृतः ॥९१॥

(५. प्रियाप्रश्न: -५) प्रस्थितस्य सम्भाषणाश्लेषादिपूर्वकः प्रियजनपरित्यागः प्रियाप्रश्नः। सोऽपि पञ्नधा - 'सम्भाषणकृतः, आलिङ्गनकृतः, अवधिप्रदानकृतः, अवधियाचनकृतः, प्रियानुशासनकृतश्चे'ति। तेषु - १. सम्भाषणकृतो यथा- आउच्छंतम्मि पिए पुरत्तो सउण-पिसुणिआपेअं। रुण्णं ससज्झसोसरिअवाहधार कुलवहए ।। १००।। (आपृच्छमाने प्रिये पुरस्तात् शकुनपिशुनितापेतम् । रुदितं ससाध्वसापसृतबाष्पधारं कुलवध्वा ।।) २. आलिङ्गनकृतो यथा-(गास. ७८६वे.) आउच्छणोवऊहण-कंठसमोसरिअ-वाहुलइआए वलआइ पहिअचलणे वहूए णिअला विअ पडंति ।।१०१।।

१४१४ शृङ्गारप्रकाशे

(आपृच्छनोपगूहन-कण्ठ-समपसृत-बाहुलतिकायाः । वलयानि पथिकचरणे वध्वाः निगडा इव पतन्ति ॥।) ३. अवधिप्रदानकृतो यथा- जाव अ ण देइ ओहिं उवऊढं जाव णेअ सडिलेइ। मरणे ण पुण्णअं पुणो किं माए ताव गरुअविओ अप्पा ।। १०२।। (यावच्च न ददाति अवधिमुपगूढं यावन्नैव श्लथयति । मरणे न पुनः किं मातः तावद् गुरूकृत आत्मा ।।) ४. अवधियाचनकृतो यथा-(सक. ७२६) मुग्धे! प्रेषय यामि यान्ति पथिका: कालोऽवधे: कथ्यता- मुद्विग्ना किमकाण्ड एव भवती तूष्णीं किमेवं स्थिता। पूर्वोक्तोपरतां प्रियेण दयितामाश्लिष्य तत् तत् कृतं दत्तो येन समस्तपान्थविरहप्राणान्तको डिण्डिमः ॥१०३॥ ५. प्रियानुशासनकृतो यथा- आपृष्टासि विनिर्गतोऽध्वगजनस्तन्वङ्गि! गच्छाम्यहं स्वल्पैरेव दिनैः समागम इति ज्ञात्वा शुचं मा कृथाः । इत्याकर्ण्य वच: प्रियस्य सहसा तन्मुग्धयानुष्ठितं येनाकुण्ठसमाप्ततीव्रविरहक्लेशः कृतो वल्लभः ॥१०४॥

(६. प्रतिनिवृत्तिः -५) प्रेयसि गते नायिकादीनां गृहागमनं प्रतिनिवृत्तिः। सापि पञ्चधा-'गृहात्, अलिन्दतः, अङ्गणतः, उपवनात्, जलाशयत' इति। १. गृहाद् यथा- मया बद्धा वेणी निवसितमशुक्लं च वसनं श्रुताः शोचन्तीनां परिजनसखीनामपि गिरः । निवृत्तास्ते दृष्टा गतमनुगता येऽस्य सुहृद- स्तथाप्येते प्राणा दयितमनुयाता न कृपणाः ॥१०५॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४१५

२. अलिन्दतो यथा- सौख्ये गते प्रवसता दयितेन सार्धं नेत्रद्वये दयितमार्गगमान्निवृत्ते । व्रीडावती बत कृता हतजीवितेन निर्याय यन्न पदमात्रमपि प्रयातम् ॥१०६॥ ३. अङ्गणतो यथा-(अमरु. ७९) यास्यामीति समुद्यतस्य वदतो विस्रब्धमाकर्णित गच्छन् दूरमुदीक्षितो मुहुरसौ व्यावृत्य पश्यन्नपि। कारुण्ये पुनरागतोऽस्मि भवने प्राणास्त एव स्थिता: सख्यस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनी दम्भादहं रोदिमि ।।१०७।। ४. उपवनतो यथा- अम्मणुअंचेवि जाहि हूआ हेट्वि बइट। विरहे पुच्छइ जाहि कहिं बहुअहिं कालहं दिट्ठ ।। १०८।। ५. जलाशयतो यथा- प्रियानुगमतो गृहं प्रतिनिवृत्त्य मुग्धेक्षणा निरीक्ष्य सरसीमपि स्फुटितपङ्कजामोदिनीम्। व्रजन्तमपि दूरतः समनुकूलवाताध्वना निवृत्तमुखसीरिकावलितकण्ठमालोकते ।१०९। (७. प्रवासचर्या -३२) प्रियवियोगे नायिकेतिवृत्तं प्रवासचर्या। सा स्वदेशकालकार्यपात्रौचित्यशक्तिसाधनोपायभेदात् द्वात्रिंशत्प्रकारा। तेषु - देशश्चतुर्धा - स्वकीयः, परकीयः, स्वकीयपरकीयः, न स्वकीयो न परकीय इति। एवं कालादयोऽपि। तत्र- काल: - साधारण:, असाधारण:, उल्लेखवान्, अनुल्लेखवान् च। कार्य - सामान्यवत्, विशेषवत्, नित्यं, नैमित्तिकं च। पात्रम् - उत्तमादिकं, उदात्तादिकं, मुग्धादिकं, अधीरादिकं च। औचित्यं - जातितः, क्रियातः, गुणतः, द्रव्यतश्च। शक्ति: - औत्साहिकी, वैशिकी, साहाय्यिकी, दैविकी च। साधनम् - उपादानं, हेतुः, करणं, अधिकरणं च। उपायः - स्वाभाविकः, प्रायत्निकः, सार्वलौकिकः, यादृच्छिक इति। तत्र-

१४१६ शृङ्गारप्रकाशे

देशोपाधिभेदेषु - १. स्वकीयदेशे यथा-(मेघ. ८२) तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीय दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् । गाढोत्कण्ठा-गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वाऽन्यरूपाम् ॥११०॥ २. परकीयदेशे यथा-(सेब. ११.४८) हत्थेण वाहगरुइअ-दूरपलंवालओ-त्थएण वहंतिं। पिअ-पेसिअंगुलीअ-अ-मणि-प्पहा-पअडेक्कृपासं व मुहं ॥१११॥ (हस्तेन बाष्पगुरुकं दूरप्रलम्बालकावस्तृतेन वहन्तीम् । प्रिय-प्रेषिताङ्गुलीयकमणिप्रभाप्रकटैकपार्श्वमिव मुखम् ।।) ३. स्वकीयपरकीये यथा-(शाकु. ७.२१) वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षामतनुः कृतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घां विरहव्यथां बिभर्ति ॥११२॥ ४. न स्वकीये न परकीये यथा- गतवति निषधेश्वरे विबुद्धा वनभुवि भीमसुता भ्रमन्मृगीव। मृगयितुमनुसानु साडनुगन्तुं दिशि दिशि दत्तविलोलदीर्घदृष्टिः ।। ११३।। (कालोपाधिभेदेषु) काल: - ५. साधारणो यथा-(गास. ८३९वे.) जह दिअहविरामो णव-सिरीस-गंदुद्धराणिलग्घविओ। पहिअ-घरणीअ ण तहा तवेइ तिव्वो वि मज्झण्हो ॥११४॥ (यथा दिवसविरामो नवशिरीषगन्धोद्धुरानिलार्घितः । पथिकगृहिणी: न तथा तापयति तीव्रोऽपि मध्याह्नः ॥) ६. असाधारणो यथा- मण्णे दड्ढं दड्ढं व हिअअं एवि तुह पसाएण। दूरूण्णअ-घण-सामलिआदिसा हि सिग्घपरिणामा ।११५॥ (मन्ये दग्धं दग्धमिव हृदयं हे अपि तव प्रसादेन । दूरोन्नत-घन-श्यामलिता दिशा हि शीघ्रपरिणामाः ।।)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४१७

७. उल्लेखवान् यथा-(सूमु. २४) अस्मिन् वर्षमहे न वर्तत इदं यत्कामदेवोत्सवे स्थेयं पुत्रि! निरन्नया तदधुना किञ्चिन्मुखे दीयताम्। इत्युक्ते जरतीजनेन कथमप्यध्वन्यवध्वा ततः पर्यस्तेऽहनि कल्पितश्च कवलो धौतश्च धाराश्रुभिः ॥११६॥ ८. अनुल्लेखो यथा- स्नाताया: स्वजनोत्सवे विधिरिति स्नानीयशून्यैर्जलै- र्बिभ्रत्या गुरुगौरवेण गुरुणी रक्ते वृथा वाससी। पत्युर्मङ्गलमिच्छता परिजनेनायोजिते मण्डने तन्व्या लोचनवारिता कथमपि स्वच्छन्दमागच्छति ॥११७॥ कार्योपाधिभेदेषु ९. सामान्यवद् यथा-(गास. ८७०वे.) अब्भर(तंबर)सूणाइ णिरंजणाइ वइरिक्करुण्णपुसिआइं। विरहुक्कंठं कुलवालिआण साहेति अच्छीइं ॥११८॥ (अभ्र/ताम्रांशूनि निरञ्जनानि प्रतिरिक्तरुदितमृष्टानि । विरहोत्कण्ठां कुलपालिकानां कथयन्ति अक्षीणि ।।) १०. विशेषवद् यथा-(गास. ८३८वे.) उक्कंठाणिच्छाआ सव्वं चिअ परिअणं रुणावेइ। आअंबिरेहि अज्झा पुसिअपरुण्णेहि अच्छीहिं ॥११९॥ (उत्कण्ठानिश्छाया सर्वमेव परिजनं रोदयति। आताम्राभ्यामार्या प्रमृष्टप्ररुदिताभ्यामक्षिभ्याम् ।।) ११. नित्यं यथा-(गास. ५.९३) अइकोवणा वि सासू रुआविआ गअवईअ सोण्हाए। पाअपडणोण्णआए दोसु वि गलिएसु वलएसु ॥१२०॥ (अतिकोपना नु श्वश्रूः रोदिता गतपतिकया स्नुषया। पादपतनावनतया द्वयोरपि गलितयोः वलययोः ॥) १२. नैमित्तिकं यथा- छणपडिवआए पहदेवअणा दिज्जंति पहिअघरिणीए। दोब्बल्लगलिअवलओमि/वलआए परिगआ मंगलपईवा ॥।१२१।

१४१८ शृङ्गारप्रकाशे

(क्षणप्रतिपदायां पथदैवतानां दीयमाने पथिकगृहिण्या । दौर्बल्यगलितवलयया परिगता मङ्गलप्रदीपा: ।।) पात्रभेदेषु, १३. उत्तमा यथा- घनगिरीन्द्रविलङ्गनशालिना वनगता वनजद्युतिलोचना। जन/हनुमता ददृशे जनकात्मजा तरुमृगेण तरुस्थलशायिनी ।१२२॥ मध्यमा यथा-(मेघ. ८८) आधिक्षामां विरहशयने स्निषण्णैकपार्श्वां प्राचीमूले तनुमिव कलामात्रशेषां हिमांशोः । नीता रात्रि: क्षणमि(इ)व मया सार्धमिच्छारतैर्या तामेवोष्णैर्विरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥१२३।। १४. उदात्ता यथा- श्वासालिङ्गनधूसरेण सुमुखी बिम्बाधरेणामुना पर्यन्तारुणतां दृशोर्विदधती बाष्पैरविच्छेदिभिः । क्षामक्षामकपोलमाननमनुव्यालम्बिलोलालका गात्रैरुज्झितभूषणैरियमहो धत्ते नवं मण्डनम् ॥१२४॥ ललिता यथा-(मेघ. ९१) नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं प्रियाया: निःश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम्। हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वा- दिन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्बिभर्ति ।।१२५।। १५. मुग्धा यथा-(गास. ३.८, वल. ३७७) अज्जं गओ-त्ति अज्जं गओ-त्ति अज्जं गओ-त्ति गणरीए। पढमच्चिअ जामद्धे कुड्डो रेहाहिं चित्तलिओ ॥१२६॥ (अद्य गत इत्यद्य गत इति गणनशीलया। प्रथम एव यामार्धे कुड्यं रेखाभिश्चित्रितम् ।।) प्रगल्भा यथा-(मेघ. ९०) निःश्श्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्ती शुद्धस्नानात् परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम् ।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४१९

मत्सम्भोग: कथमुपनयेत् स्वप्नजोऽपीति निद्रा- माकाङ्क्षन्ती नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् ॥१२७॥ १६. अधीरा यथा-(गास. ८३६वे.) विज्झावेइ पईवं अब्भुट्ठंतीए पहिअजाआए। पिअअम-विओअ-दीहर-णीसह-णीसास-रिञ्छोली ॥१२८॥ (निर्वापयति प्रदीपमभ्युत्तिष्ठन्त्याः पथिकजायायाः । 11) धीरा यथा- जा 0 ० तं। O सपल्लहन्थिअं सुखाआ पहिअजाआ ॥१२९॥ औचित्यभेदेषु १७. जात्यौचित्यं यथा- परिअड्डिआइ दोण्णि वि घरिणीए दइए पवसिए एंते। णिअमो कुलाणुरूओ सिणेहसरिसं व दोब्बल्लं ।।१३०। (परित्यक्ते द्वे अपि गृहिण्या दयिते प्रोषिते आगते। नियम: कुलानुरूपः स्नेहसदृशं दौर्बल्यम् ।।) १८. क्रियौचित्यं यथा-(गास. ८३७वे.) जं पीअं मंगलवासणाए पत्थाणपढमदिअहंमि। बाहसलिलं ण णिट्ठइ तं चिअ विरहे रुअंतीए ।।१३१।। (यत्पीतं मङ्गलवासनया प्रस्थानप्रथमदिवसे। बाष्पसलिलं न तिष्ठति तदेव विरहे रुदत्याः ।।) १९. गुणौचित्यं यथा-(गास. ८७१वे.) कुलवालिआए पेच्छह जोव्वणलाअण्णविब्भमविलासा। पवसंति व्व पवसिए एंति व्व पिए घरं एंते ॥१३२॥ (कुलपालिकायाः प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रवसन्तीव प्रोषित आयान्तीव प्रिये गृहमायाते ।।) २०. द्रव्यौचित्यं यथा- ण वि तह घरम्मि दड्ढे अण्णेसु विसच्चएसु बहुएसु। कुड्डलिएसु जह सास ० o00 00 ०॥१३३॥।

१४२० शृङ्गारप्रकाशे

शक्तिभेदेषु, २१. औत्साहिकी यथा-(गास. ३.८३) आसासेइ परिअणं परिवत्तंतीएँ पहिअजाआए णित्थामुव्वत्तणहत्थमुहलो वलअसद्दो ।। १३४।। (आश्वासयति परिजनं परिवर्तमानायाः पथिकजायायाः । निःस्थामोद्वर्तन-हस्तवलनमुखरो वलयशब्दः ।।) २२. वैशिकी यथा-(गारको. ३८३) रणरणअ-रुज्ज-दब्बलएहि णच्चइ णडो व्व हअलोओ। विरहे मरणेण विणा सिणेहरेहा ण णिव्वडइ ॥१३५॥ (रणरणकरोदनदौर्वल्यैः नृत्यति नट इव हतलोकः । विरहे मरणेन विना स्नेहरेखा न स्पष्टीभवति ।।) २३. साहाय्यकी यथा- ओप्पेज्जउ छणदिअहे सवत्तिवग्गस्स पहिअघरणीए। पविहज्जिऊण बहुसो विरहसिही दीवमिस्सेण ॥१३६॥ (उच्छिद्यते क्षणदिवसे सपत्नीवर्गस्य पथिकगृहिण्या । वर्धयित्वा बहुशो विरहशिखिनं दीपकमिषेण ।।) २४. दैविकी यथा-(गास. ७११वे. सक. ५.५८६) जं मुच्छिअए ण सुओ कलंवगंधेण तं गुणे पडिअं। इहरा गज्जिअसद्दो जीएण विणा ण वोलंतो ॥१३७॥ (यन्मूर्च्छितया न श्रुतं कदम्बगन्धेन तद्गुणे पतितम् । इतरथा गर्जितशब्दो जीवितेन विना न अतिक्रामेत् ।।) साधनभेदेषु, २५. उपादानं यथा- पम्हुट्ठपाणिआए वि पहअहिअआए पहिअजाआए। पहमंडलं उअ रोइरीए वाहेण सिंचवि ॥१३८॥ (विस्मृतपाणिकायाः विपथगतहृदयायाः पथिकजायायाः । पथमण्डलं पश्य रोदनशीलायाः बाष्पेण सेचितम् ॥।)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४२१

२६. हेतुः यथा- णीसहवेविरसिहं पहिअवहू बाहसलिलसिप्पंतं। देइ पहदेवआणं भामं भामं च णवपईवं ॥१३९॥ (निःसहवेपनशीलशिखं पथिकवधूः बाष्पसलिलसिच्यमानम् । ददाति पथदैवतानां भ्रामं च नवप्रदीपम् ।।) २७. करणं यथा- गिम्हं गमेइ कह कह वि विरहसिहि-ताविआ वि पहिअवहू। अविरअ-पडंत-णिब्भर-वाहजलोल्ला-वरिल्लेण ॥।१४० ॥ (ग्रीष्मं गमयति कथं कथमपि विरहशिखितापितापि पथिकवधूः । अविरत-पतन्निर्भर-बाष्प-जलार्द्रेण वस्त्रेण ।।) २८. अधिकरणं यथा-(गास. ४.१५) झंझावाओत्तिणिए घरम्मि रोत्तूण णीसहणिसण्णं। दावेइ व्व गअवइअं विज्जुज्जोओ जलहराणं ॥१४१॥ (झज्झावातोत्तृणिते गृहे रुदित्वा निःसहनिषण्णाम् । दर्शयतीव गतपतिकां विद्युद्द्योतो जलधराणाम् ।।) उपायभेदेषु, २९. स्वाभाविको यथा-(गास. ८३४वे.) उप्पेक्खागअ-दलिअंग-संगमुच्चलिअ-विउणसेआए। बोलीणो वि ण णाओ पउत्थपइआए हेमंतो ॥१४२॥ (उत्प्रेक्षागतदलिताङ्गसङ्गमोच्चलितद्विगुणस्वेदया अतिक्रान्तोऽपि न ज्ञातः प्रोषितपतिकया हेमन्तः ।।) ३०. प्रायत्निको यथा-(गास. २.३३) सअणे चिंतामलिअं काऊण पिअं णिमीलिअछ्छीए। अप्पाणो उवऊढो पसिढिलवलआहि बाहाहिं ॥१४३॥ (शयने चिन्तामलितं कृत्वा प्रियं निमीलिताक्ष्या । आत्मा उपगूढः प्रशिथिलवलयाभ्यां बाहुभ्याम् ।।) ३१. सार्वलौकिको यथा-(गास. ३.२२) पिअ-संभरण-पलोट्ठंत-बाहधारा-णिवाअ-भीआए। दिज्जइ वंकग्गीवाए दीवओ पहिअजाआए ॥१४४॥

१४२२ शृङ्गारप्रकाशे

(प्रियसंस्मरणप्रलुठद्बाष्पधारानिपातभीतया - दीप्यते वक्रग्रीवया दीपकः पथिकजायया ।।) ३२. यादूच्छिको यथा- मञ्जर्यो न विलोकिता विकसिताश्चूतस्य बाष्पान्धया नाघ्राता अपि सन्ततश्वसितया वातास्तदामोदिनः । भृङ्गाणां कलिकावृतश्रवणया नो गीतमाकर्णित क्षेमेण व्यतिलङ्गिता पथिक! हे वध्वा मधुश्रीस्तव ।१४५॥ (८. प्रवासवृत्तान्तः -१५) प्रियावियोगे विप्रयोगे विदेशादौ नायिकावस्थानं प्रवासवृत्तान्तः। सः प्रवासचर्यया व्याख्यातः; भूयश्च विशेषतो वक्ष्यामः। तत्र- देशस्त्रिधा - ग्राम्यः, आरण्यः, साधारणश्च। तेषु - १. ग्राम्यो यथा-(अमरु. १३१) ग्रामेऽस्मिन् पथिकाय पान्थ वसतिर्नैवाधुना दीयते पश्यात्रैव विवाहमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा। तेनोत्थाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृतं येनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति ॥१४६। २. आरण्यो यथा-(राच. ११) अथ माल्यवतः प्रस्थे काकुत्स्थस्य वियोगिनः । दुर्निवारास्रसंवेगो जगाम जलदागमः ॥१४७॥ ३. साधारणो यथा-(लीलावती ८०) पज्जत्त-विआसु-व्वेल्लगुंदि-पब्भार-णमिअ-दलाइं। पहिआण दुरालोआइ होन्ति माअंदगहणाइं ॥१४८॥ (पर्याप्तविकासप्रसरणशीलमञ्जरीप्राग्भारनमितदलानि । पथिकानां दुरालोकानि भवन्ति माकन्दगहनानि ।।) काल: उपक्रान्तः, प्रक्रान्तः, व्यतिक्रान्तश्च। तत्र - ४. उपक्रान्तो यथा-(सेब. ५.१) अह जलणिहिम्मि अहिअं मअणे अ मिअंकदसणविअंभंते। विरहविहुरस्स णज्जइ णिसा वि रामस्स वड्ढिउं आढढत्ता ।।१४९।।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४२३

(अथ जलनिधौ अधिकं मदने च मृगाङ्कदर्शनविजृम्भमाणे। विरहविधुरस्य ज्ञायते निशा अपि रामस्य वर्धितुमारब्धा ।।) ५. प्रक्रान्तो यथा- हिअइ खुडुक्कइ गोरडी गअणि घुडुक्वइ मेहु। वासारत्ति पवासुअहं विसमा संकडु ऐहु ।।१५०। (हृदये (खटकती) शल्यायते गौरी गगने (घुडक्कति) गर्जति मेघः । वर्षारात्रे प्रवासिनां विषमं सङ्कटमेतत् ।।) ६. व्यतिक्रान्तो यथा-(सेब. १.१५) गमिआ कलंबवाआ दिट्ठं मेहंधआरिअं गअणअलं। साहिओ गज्जिअसद्दो तहवि हु से णत्थि जीविए आसंघो ।१५१॥ (गमिताः कदम्बवाताः दृष्टं मेघान्धकारितं गगनतलम् । सोढ: गर्जितशब्दस्तथापि तस्य नास्ति जीविते आसङ्ग: ।।) कार्यं निर्वर्त्यवृत्ति, विकार्यवृत्ति, प्राप्यवृत्ति चेति। तत्र - ७. निर्वर्त्यवृत्ति यथा- जाआसहत्थ वक्कीवा हो अअमलिए विहत्थेहिं। पहिएण पढमदिअहे विसव्वच्छिण्णंण वत्थअणं ।१५२॥ ८. विकार्यवृत्ति यथा- कज्जलमलल्लि अंङ्गंठिं उम्मोल कंविजाम वसंतो। धवलवलआणपुंजंता पेच्छइ सव्वले पहिओ ॥१५३॥ ९. प्राप्यवृत्ति यथा-(गास. ४.९६) रायविरुद्धं व कहं पहिओ पहिअस्स साहइ ससंकं। जत्तो अंबाण वणं तत्तो दरणिग्गअं किंपि ॥१५४॥ (राजविरुद्धमिव कथां पथिकः पथिकस्य शंसति सशङ्कम् । यत आम्राणां वनं ततः ईषन्निर्गतं किमपि।।) पात्रम् - उत्तमं, मध्यमं, कनिष्ठं च। तत्र - १०. उत्तमं यथा- कोटि-परिट्ठविआ-णण-भर-णिमिअं रघुवइस्स सीआविरहे। चाववलिअं च णवरं सज्जिअजीअं व वाहधाराहि कअं ।१५५॥

१४२४ शृङ्गारप्रकाशे

(कोटिपरिस्थापिताननभरनमितं रघुपतेः सीताविरहे। चापवलितं च केवलं सज्जित-जीवमिव बाष्पधाराभिः कृतम्।। ११. मध्यमं यथा-(गास. ४.९९) मज्झण्हपत्थिअस्स वि गिम्हे पहिअस्स हरइ संदावं। हिअअ-ट्विअ-जाआ-मुह-मिअंक-जोण्हा-जलप्पवाहो ॥१५६॥ (मध्याह्नप्रस्थितस्यापि ग्रीष्मे पथिकस्य हरति सन्तापम् । हृदयस्थितजायामुखमृगाङ्कज्योत्स्नाजलप्रवाह: 11) १२. कनिष्ठं यथा-(गास. ७.३९) अग्घाइ छिवइ चुम्बइ हिअअमिं ठेवइ जणिअरोमंचो। जाआ-कओल-सारि-च्छआए पहिओ महुअपुफ्फ ॥१५७॥ (आघ्राति स्पृशति चुम्बति हृदये स्थापयति जनितरोमाञ्चः । जायाकपोलसादृक्ष्यात् पथिको मधूकपुष्पम् ।।) औचित्यं स्नेहौचित्यं, उद्योगौचित्यम्, औत्सुक्यौचित्यं च। तेषु - १३. स्नेहौचित्यं यथा-(गास. ६.६६) गज्ज महं चिअ उवरि सव्वत्थामेण लोह-हिअअस्स । जलहर! लंबालइअं मा रे मारेहिसि वराइं ॥१५८॥ (गर्ज ममैवोपरि सर्वस्थाम्ना लोहहृदयस्य । जलधर! लम्बालकिकां मा रे मारयिष्यसि वराकीम् ।।) १४. उद्यमौचित्यं यथा-(मेघ. १०६) भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरस्त्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः । आलिङ्गयन्ते गुणवति! मया ते तुषाराद्रिवाताः पूर्वं स्पृष्टं यदि किल भवेदङ्गमेभिस्तवेति ।१५९। १५. औत्सुक्यौचित्यं यथा-(सेब. १२.२२) सीआविओअदुःखं विसहंतस्स चउजामेंत्ततरिअं। दीहो अ गओ कालो ण समा एक्क अ सा णिसा रहुवइणो ॥१६०॥ (सीतावियोगदुःखं विषहमाणस्य चतुर्याममात्रान्तरितम् । दीर्घश्च गतः काल: न समा एका च निशा रघुपतेः ॥)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४२५

शक्तिसाधनोपायानां प्रवासिषु प्रायो विपर्ययादयः स्वदन्ते, न स्वरूपाणि। ततः तथैव तान्युदाहियन्ते। तेषु -

१. . शक्तिविपर्ययस्रेधा बलविपर्ययः, बुद्धिविपर्ययः, उत्साहविपर्ययश्च। तत्र - बलविपर्ययो यथा-(गास. ८३२ वे.) समपंथपत्थिअस्स वि पहिअस्स खलंति पुढमदिअहंमि। हिअअ-ट्विअ-जाआ-गुरु-णिअंबभारेण व पआइ ॥१६१॥ (समपथप्रस्थितस्यापि/पथिकस्य स्खलन्ति प्रथमदिवसे। हृदयस्थितजायागुरुनितम्बभारेणेव पदानि ।।) बुद्धिविपर्ययो यथा- वट्टं म टं पुच्छामि पइं जाणंता मेह। विरहं जो मरइ तस्स ओसहं केहा ॥१६२॥ (वृत्तं म(उ)त्वां पृच्छामि पतिं जानन्तं मेघ। विरहेण यो म्रियते तस्य औषधं कीदृशम्/कुशलं कुत्रेह ।।) उत्साहविपर्ययो यथा-(सेब. ५.७) धीरेण समं आमा, हिअएण समं अणिंट्ठिआ उवएसा। उच्छाहेण समं भुआ, बाहेण समं गलंति से उल्लावा ॥१६३॥ (धैर्येण समं यामाः, हृदयेन समं अनिष्ठिता उपदेशाः । उत्साहेन समं भुजौ, बाष्पेण समं गलन्ति तस्या उल्लापाः ।।)

२. साधनविपर्ययः - हेयः, उपादेयः, हेयोपादेयश्च। तत्र - हेयो यथा- सो उद्देसो विहिणा ण णिम्मिओ बहुविरहमुल्लिहंतेण। जत्थ वि अ विवोआ सद्दावद्दे हि णिज्जंति ॥।१६४।। (स उद्देशो विधिना न निर्मितः बहुविरहमुल्लिखता। यत्रापि च विप्रयोगा: श्रद्धावत्त्वे हि नीयन्ते ।।) उपादेयो यथा-(गास. ८४३वे.)

१४२६ शृङ्गारप्रकाशे

दीहुण्णा णीसासा रणरणओ रुज्जगग्गिरं गेअं। पिअविरहे जीविअवल्लाहाण एसो च्चिअ विणोओ ॥१६५॥ (दीर्घोष्णा निःश्वासा रणरणको रोदनगद्गदं गेयम् । प्रियविरहे जीवितवल्लभानां एष एव विनोद: ।।) हेयोपादेयो यथा-(गास. ८४७वे.) चिरजीवित्तण-कंखिरि मा तम्म रसाअणेहि अथिरेहिं। विरहं पवज्ज जाअंति जेण जुअदीहरा दिअहा ॥१६६।। (चिरजीवित्वकाड्क्षणशीले मा ताम्य रसायनैरस्थिरैः । विरहं प्रतिपद्य जायन्ते येन युगदीर्घा दिवसाः ॥। ३. उपायविपर्ययः - कादाचित्कः, ऐकदेशिकः, विहितश्च। तेषु - कादाचित्को यथा-(मेघ. १०५) मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो- र्लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसन्दर्शनेषु। पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशा: पतन्ति ॥१६७॥ ऐकदेशिको यथा-(मेघ. १०३) श्यामास्वङ्ग चकितहरिणीप्रेक्षिते दृष्टिपातं वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेषु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तैकस्मिन् क्वचिदपि न ते चण्डि! सादृश्यमस्ति ॥१६८॥ विहितो यथा-(मेघ. १०४) त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैश्शिलाया- मत्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्। आस्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालि/लुप्यते मे क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥१६९॥ सोऽयमष्टप्रकाण्डोऽपि प्राप्तिस्कन्ध उदाहृतः । व्याप्तिस्कन्धप्रकाण्डानाम् अथैषोद्दिश्यते गतिः ॥१७०।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४२७

(२. व्याप्तिस्कन्धः -८) (१. वियुक्तस्वरूपम् -१२) तेषु विरहिणामसाधारणधर्मः वियुक्तस्वरूपम्। तद् देशकालपात्रादिभेदाद- नेकधा। तत्र- देशे नायिकास्थं, नायकस्थम्, उभयस्थम्, उभयसाधारणं च। काले दृष्टविपरीतम्, श्रुतविपरीतम्, भूतविपरीतम्, अनुभूतविपरीतम् च। पात्रे उदात्तास्थम्, उद्धतास्थं, (ललितास्थं), शान्तास्थं च। प्रपञ्चतो दृष्ट्वा शेषमवगन्तव्यम्। तत्र- (देशे) १. स्वदेशे नायिकास्थं यथा- उच्च उरडेविधाहकरुअंमडे। उपसिहु उदुंगुववसंइज्जं मडे ॥१७१॥ २. परदेशे नायकस्थं यथा- उत्कम्पोऽपि सकम्प एव हृदये चिन्तापि चिन्तान्विता निशश्वासा अपि निःश्वसन्त्यनिभृता बाष्पोऽपि बाष्पायते । कान्तां संस्मरतो विदेशवसतेर्नक्तन्दिवं कामिन: प्रारोहा इव निष्पतन्ति मनसो दुःखानि दुःखान्वितात् ॥१७२॥ ३. स्वपरदेशे उभयस्थं यथा-(सक. ९०६) सुप्ते ग्रामे नदति जलदे शान्तसंवादरम्यं पान्थेनात्मव्यसनकरणोदश्रु गीतं निशीथे। स्फीतोत्कण्ठापरिगतधिया प्रोषितस्त्रीजनेन ध्यानावेशस्तिमितनयनं श्रूयते रुद्यते च ॥१७३॥ ४. उभयसाधारणे उभयसाधारणं यथा-(उराच. ६.३८) चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा लिखितमिव निर्माय पुरतः प्रवासे प्रश्वासं न खलु न करोति प्रियजनः । जगज्जीर्णारण्यं भवति तु विकल्पव्युपरमे कुकूलानां राशौ तदनु हृदयं पच्यत इव ॥१७४॥

१४२८ शृङ्गारप्रकाशे

काले - ५. साधारणे दृष्टविपरीतं यथा-(कु.पृ.अपभ्रंश २६, item 50) वाअहिं वडितो दुःखहिं अंमडे। चंदुकि सूरिहोइ पवसं इजंमडे ॥१७५॥ ६. असाधारणे श्रुतविपरीतं यथा-(गास. ८४५ वे.) राईओ भणइ लोओ जा किल गिम्हम्मि होंति मडहाओ। मह उण दइएण विणा ण आणिमो कीस वड्ढंति ॥१७६। (रात्र्यो भणति लोको याः किल ग्रीष्मे भवन्ति लघवः । मम पुनर्दयितेन विना न जानीमः कीदृशं वर्धन्ते ॥।) ७. अनुल्लेखवति भूतविपरीतं यथा- निशा द्राघीयस्यः क्वचिदपि दिनानामलघिमा न तन्वी न व्यूढा क्वचिदपि समा वृत्तिरनयोः । ऋतुः को नामायं विरहदहनम्लानमनसा- मसीमा नो यत्र प्रियसखि! निशा एव दिवसाः ॥१७७॥ ८. उल्लेखवति अनुभूतविपरीतं यथा- यस्मिन् पुष्पमयं धनुस्स्मृतिभुवो यत्रामृतांशुश्शशी प्रेयोऽन्यस्य सुखस्य धाम गतवान् मातस्स कामोद्भवः । को वायं विपरीतकारणगुणप्रक्रान्तिमान् पर्वणः सर्गो यत्र भवन्ति लम्भितरुजः प्राणा महामृत्यवः ॥१७८॥ पात्रे - ९. उदात्तायां दृश्यमानं यथा-(सक. १.८८) प्रतीच्छत्याशोकीं किसलयपरावृत्तिमधर: कपोल: पाण्डुत्वादवतरति ताडीपरिणतिम् । परिम्लानच्छायामनुवदति दृष्टिः कमलिनीं वियोगे माधुर्यं त्यजति च मृगाक्षीं स्पृशति च ।१७९।। १०. उद्धतायां श्रूयमाणं यथा- वामबाहुशिखराग्रशायिना सा मुखेन लवलीफलत्विषा। दिङ्मुखप्रहितलोललोचना मृत्युमुत्सवमिव प्रतीक्षते ॥१८०॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४२९

११. ललितायामुपनीयमानं यथा- रुद्धं रुद्धं वहति सलिलं नेत्रयोरुष्णमुष्णं न्यस्तं न्यस्तं सपदि हृदये चन्दनं शोषमेति। यातं यातं दयितविरहे जीवितं धारयन्त्या दुःखं दुःखं व्रजति रजनी कल्पतुल्या वराक्याः ॥१८१॥ १२. शान्तायामनुमीयमानं यथा- ओहीचदेण उविहुरा पुंणमहुआ पओसि अंपंथं। ठिअपहिअ पिगहवइ आसाणडिआपुलोएइ ।१८२॥

(२. वियुक्तावस्था -१२) मनोदृग्वक्त्रवाग्वपुश्चेष्टासु विरहिणः स्वरूपावस्थानं वियुक्तावस्था। तन्मनसि चिन्तामयमनुस्मरणात्मकं च। दृशि प्रजागरीयं, विषयव्यावृत्त्यात्मकं, च। वक्त्रे निर्लज्जतामयमुन्मादात्मकं च। वाचि गुणकीर्तनमयं विलापात्मकं च। वपुषि काश्यमयं, व्याध्यात्मकं च। चेष्टायां जाड्यमयं, मूर्च्छात्मकं च। तच्च स्थानात् स्थानान्तरेऽवतिष्ठमानम् अवस्थेत्याचक्षते। तत्र- मनसि १. चिन्ता यथा- सा सुन्दरीति तरुणीति तनूदरीति मुग्धेति मुग्धवचनेति मुहुर्मुहुर्मे। कान्तामयं विरहिणीमभिगन्तुकामः कान्तामयं जपति मन्त्रमिवान्तरात्मा ॥१८३॥ यथा वा- कृतस्सङ्कल्पोऽपि व्यथयति परिच्छेदविषयः परिच्छिन्धीत्युक्तं वचनमपि पीडां जनयति। मनस्स्मृत्वा स्मृत्वा ग्लपितमिदमत्रैव रमते प्रबन्धान्तश्चिन्ता सुखयति च मां दुःखयति च ।१८४। २. तत्रैव अनुस्मरणं यथा- अद्यापि तत्कनकचम्पकदामगौरं गोरोचनातिलकबिन्दुकृतैकबिन्दु। ईषत्कटाक्षहसितोल्बणगण्डदेशं तन्व्या मुखं पथि मया सह गच्छतीव ।।१८५।।

१४३० शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- निरस्तालङ्कारां नयनजलसिक्ताधरपुटां रवावस्तं याते द्विगुणतरखेदालसमुखीम्। अहो दूरस्थां तां करकमलविन्यस्तवदनां प्रियां पश्यामीति स्मृतिशरणकुड्ये हि लिखिता ॥१८६॥ दृशि - ३. प्रजागरो यथा-(शाकु. ६.२२) प्रजागरात् खिलीभूतस्तस्यास्स्वप्ने समागमः । बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ।।१८७। यथा वा- णिंदणीकसु एइ वढणिंसि चिंत्तं तह जाइ। दइआमुहपडिबिंवे भिजउ चिंपिंज्जइ ताइ ।१८८। ४. तत्रैव विषयव्यावृत्तिर्यथा- विधर्माणो भावास्तदुपहितवृत्तेर्न धृतये सरूपत्वादन्ये विहितविफलौत्सुक्यविरसाः । अतश्चेत्थं पूर्वेष्वसृजदितरेभ्यः प्रतिहतं क्व हीनं प्रेयस्या हृदयमिदमन्यत्र रमताम् ॥१८९॥ यथा वा- अनारब्धाक्षेपं परमकृतबाष्पव्यतिकरं निगूढान्तस्तापं हृदयविनिपातव्यवसितम् । कृशाङ्ग्या यत् पापे व्रजति मयि नैराश्यपिशुनं श्लथैरङ्गैरुक्तं हृदयमिदमुन्मीलयति तत्॥१९०॥ वक्रे - ५. लज्जाप्रणाशो यथा- गिरां सैका वाच्यं हृदयमपि तत्रैव निरतं, पुरः सर्वं दृष्टं भवति हरिणाक्ष्या मुखमिति। वियोगस्तन्वङ्ग्याः कथमनुपकारी यदि भवेत् कृतं तद्रूपेण त्रिभुवनमिदं येन कृतिना ।१९१॥ यथा वा-

एकत्रिंश: प्रकाश: १४३१

क्वचित् स्वप्ने पश्याम्यविरचितलम्बालकमुखीं क्वचित् सङ्कल्पस्तां सुहृदिव पुरः स्थापयति मे। क्वचिद् द्रष्टव्या सा सुखयति मुहूर्तं ह्यनुसृता

तत्रैवोन्मादो यथा- नमस्तस्यै यस्या रमयति वियोगोऽपि हृदयम् ॥१९२॥

रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्सखे! मामपि। तस्याः पादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्वं तुल्यमशोक! केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ॥१९३॥ यथा वा-(मामा. ९.२९) भवद्भिस्सर्वाङ्गप्रकृतिरमणीया कुलवधू- रिहस्थैर्दृष्टा वा विदितमिह वास्या यदभवत्। वयोऽवस्थां तस्याः शृणुत सुहृदो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारश्चलति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥१९४॥ वाचि - ७. गुणकीर्तनं यथा- इदं किं ते न्यस्तं वलयिनि करे वक्त्रकमलं प्रिये! क: कोपोऽयं प्रणयिनि निरागस्यपि जने। ब्रुवाणे मय्येवं श्वसितविषयोत्कम्पितकुचं मृगाक्ष्यास्तत्काल नयनजलमेवोत्तरमभूत् ।।१९५।। यथा वा- क्षणमविशदं व्यक्तं भूयस्ततः परिमन्थरं तदनु चकितं ह्रीतं पश्चात् ततश्च निरङ्कुशम् । कुवलयदृशा प्रेम प्रादुष्कृतं नवसङ्गमे तदिह विरहे ध्यातं ध्यातं विधूनयतीव माम् ॥१९६॥ ८. तत्रैव विलापो यथा- हे विप्रयोगदहन! ज्वलितो (यदि त्व) मां निर्दह प्रियमिदं न हि जीवितं मे।

१४३२ शृङ्गारप्रकाशे

एकं मनः परिहराञ्जलिरेष मूर्ध्नि न्यस्तो मया वसति यत्र सरोरुहाक्षी ॥१९७॥ यथा वा- प्रियविरहमहोष्मा मर्मुरानङ्गलेखा मयि हतक! हिमांशो! मा स्पृश क्रीडयापि। इह हि तव लुठन्तः प्लोषपीडां भजन्ते दरजरठमृणालीकाण्डमुग्धा मयूखाः ॥१९८॥ वपुषि - ९. कार्श्यं यथा- पर्यस्य स्वकरेण बाष्पपयसां पूरस्य पक्ष्मालकान् निःश्वासांश्च नखम्पचान् न सहते पाणिः कपोलाश्रयः । दग्धोऽन्तर्मदनाग्निना स्तनभरो भग्नेव पाण्डुच्छवि- र्भास्वद्बिम्बगता कलेव शशिनः क्षीणा तनुस्ताम्यति ॥१९९॥ यथा वा-(उराच. ३.५) किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद् विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषो दारुणो दीर्घशोकः। ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्या: शरीरं शरदिज इव घर्म: केतकीगर्भपत्रम् ॥ २००॥ १०. तत्रैव व्याधिर्यथा- आपाण्डुर्वदने गतावविशदं चिन्ताऽडमयेष्वायतः क्षामो वाचि विचारणास्वकुशलो रम्येष्वरम्यक्रियः । उत्कम्पी हृदये द्रवो नयनयोरूर्वोर्जडोऽड्गे गुरु: शोकोऽयं मयि याति तद्विरहभूरेकोऽप्यनेकां गतिम् ॥२०१॥ यथा वा-(उराच. ३.३१) दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा न तु भिद्यते वहति विकल: कायो देहं न मुञ्चति चेतना। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥२०२॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४३३

चेष्टायां ११. जाड्य यथा- एकमुत्कण्ठया शून्यमन्यद् दयितया हृतम्। वेदनामपरं धत्ते कियन्ति हृदयानि मे ॥२०३॥ यथा वा-(सक. ५.६१) शिथिलशिथिलं न्यस्य स्वैर धनुश्शिखरे भुजं नयनसलिलै: कुर्वन् मौर्वीं लतामपरामिव। अहह विकल: श्रुत्वा श्रुत्वा घनस्तनितध्वनिं किमपि किमपि ध्यायन्नार्यो न याति न तिष्ठति ॥२०४॥ १२. तत्रैव मूर्च्छा यथा-(मामा. ९.२०) मातर्मातर्दलति हृदयं ध्वंसते देहबन्ध: शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमन्तर्ज्वलामि। सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वङ्मोह: स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥२०५॥ यथा वा-(मामा. ९.२१) बन्धुताहृदयकौमुदीमहो मालतीनयनमुग्धचन्द्रमाः । सोऽयमद्य मकरन्दनन्दनो जीवलोकतिलकः प्रलीयते ॥२०६॥

(३. विरहोद्दीपनम्) जातानुभावस्य विरहिण: स्मरणादिबीजोद्बोधहेतुश्चित्तारम्भादिकारणं अर्थातिशयः विरहोद्दीपनम्। स प्रायेणाष्टधा - देश:, देशचिह्नं, काल:, कालचिह्नं, वस्तु, वस्तुचिह्नं, कार्यं, कार्यचिह्नम् इति। स्मरणादयस्तु चत्वार: - स्मरणम्, इच्छा, द्वेषः, प्रयत्न इति। चित्तारम्भादयोऽपि तावन्त एव-चित्तारम्भः, वागारम्भः, बुद्ध्यारम्भः, शरीरारम्भ इति। उभये प्रत्येकतश्चतुर्धा। तत्र - (स्मरणादयः -१६) स्मरणभेदेषु- स्मृतिः, अनुस्मृतिः, स्मृतिविशेषः, अनुस्मृतिविशेषश्च इति। इच्छाभेदेषु- इच्छा, अन्विच्छा, इच्छाविशेष:, अन्विच्छाविशेषश्च इति। द्वेषभेदेषु- द्वेष:, अनुद्वेषः, द्वेषविशेषः अनुद्वेषविशेषश्च इति।

१४३४ शृङ्गारप्रकाशे प्रयत्नभेदेषु- प्रयत्न:, अनुप्रयत्नः, प्रयत्नविशेषः, अनुप्रयत्नविशेषश्च इति। (चित्तारम्भादयः -१६) चित्तारम्भप्रभेदेषु- शुद्धः, सङ्कीर्णः, प्रकीर्णः, विप्रकीर्ण इति। वागारम्भप्रभेदेषु- प्रकृतः, अप्रकृतः, प्रसक्तः, अनुप्रसक्त इति। बुद्ध्यारम्भप्रभेदेषु- यथा, तथा, अन्यथा, उभयथा इति। शरीरारम्भप्रभेदेषु- वक्त्रे, वपुषि, दृष्टौ, चेष्टायामिति। चत्वार्श्चतुष्काः कारणभूताः, चत्वारस्तु कार्यभूता इति। तेषु - चित्तारम्भबुद्ध्यारम्भावाभ्यन्तरौ, वागारम्भशरीरारम्भयोः कारणमपि भवतः। शरीरारम्भवागारम्भौ तु बाह्यौ कार्यमेव। चित्तारम्भस्तु बुद्ध्यारम्भस्यापि कारणमिति। तत्र - (विरहोद्दीपनप्रभेदाः -८ ) १. विरहोद्दीपनप्रभेदेषु ग्राम्यारण्यादयो देशाः। तेषु - ग्राम्यो यथा- अभ्याशस्थितचूतषण्डगहनाद् ग्रामादितो गेहिनी स्थानं किञ्चिदवृक्षकं विरहिणी तूर्णं वधूर्नीयताम् । अत्रायान्त्यचिरेण कोकिलकुलव्याहारझङ्कारिण: पान्थस्त्रीजनजीवितापहरणप्रौढा: पुरो वासरा: ॥२०७॥ आरण्यो यथा-(उराच. २.२२) एतत् पुनर्वनमहो कथमद्य दृष्टं यस्मिन्नभूम चिरमेव पुरा वसन्तः । आरण्यकाश्च गृहिणश्च रताश्च धर्मे सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः ॥ २०८॥ २. अनुभूयमानस्मर्यमाणानि देशचिह्नानि। तेषु - अनुभूयमानं यथा-(उराच. २.२३) एते त एव गिरयो विरवन्मयूरास्तान्येव मत्तहरिणानि वनस्थलानि। आमञ्जुवञ्जुलरुतानि च तान्यमूनि नीरन्ध्रनीरनिचुलानि सरित्तटानि ॥२०९। स्मर्यमाणं यथा-(उराच. २.२७) पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्षितिरुहाम् । बहोर्दृष्टं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेश: शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढयति ॥२१०॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४३५

३. वर्षावसन्तसमयादिः कालः। तत्र - वर्षासमयो यथा- वातप्रोत्क्षिप्तधूलीपरिमिलनसमुद्धूलिताम्भ:(ङ) समन्ता- द्दण्डोद्वेल्लद्वलाकावलिकुणपशिरोनद्धनीलाभ्रकेश: -

सम्प्राप्तः प्रोषितस्त्रीप्रतिभयजननः कालकापालिकोऽयम् ॥ २११॥ वसन्तसमयो यथा- चैत्र: सैष सखे स्ववृन्तनियतश्यामाश्रिभिः किंशुकै- रङ्गारैरिव भासुरान्धरुचिभिश्चक्षूंषि दन्दह्यते। यत्रैता मदमञ्जुभिः परभृतैरुच्चोच्चरत्पञ्चमा- श्चूतारामभुवः प्रियाविरहिणां कुर्वन्ति कर्णज्वरम् ॥ २१२॥

४. घनोन्नतिप्रसूनविकासादीनि कालचिह्नानि। यथा-(अमरु. ११७) किञ्चिन्मुद्रितपांसवः शिखिकुलैस्सानन्दमालोकिता: भग्नावास-रुदद्दरिद्रगृहिणी-श्वासानिलैर्जर्जरा: एते ते निपतन्ति नूतनघनात् प्रावृइभरारम्भिणो विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनितावक्त्रेन्दवो बिन्दवः ॥२१३॥ यथा वा- माणगइंदहो अंकुसु महुसिहहो णहकुमाहवसि रिइकेलि सुअवआणा संककरु। वड्ढइ विरहिणीजीवइं किं घूइं कुडउलोहिं अलिअत्तउ मअणहोणं हत्थकुडउ ॥ २१४॥

५. ईप्सितमनीप्सितं वा द्रव्यजातं वस्तु। तत्र ईप्सितं यथा-(कुन्दमाला. ४.२०) द्यूते पणः प्रणयकेलिषु कण्ठपाश: क्रीडापरिश्रमहरं व्यजनं रतान्ते। शय्या निशीथकलहे हरिणेक्षणाया लब्धं मया विधिवशादिदमुत्तरीयम् ।२१५॥

१४३६ शृङ्गारप्रकाशे

अनीप्सितं यथा- अयि पिबत चकोरा: किञ्चिदुन्नाम्य' कण्ठं क्रमकबलनचञ्चच्चञ्चवश्चन्द्रिकाम्भः 1 विरहविधुरितानां जीवितत्राणहेतो- र्भवति हरिणलक्ष्मा येन तेजोदरिद्रः ॥२१६॥ ६. असाधारणधर्मचिह्नानि यथा-(सूमु. २२५) कान्ता का मम४ गर्जितैरुपरता" धाराम्बुभिः का हता का मोहं गमिता वियोगविधुरा धाराकदम्बानिलैः । नीता का च विलोलतां मदकलैः६ केकारवैर्बर्हिणा- मित्थं पान्थ! गृहाणि पश्यति घनो विद्युत्प्रदीपैरिव ।। २१७।। यथा वा-(गास. १.४४) अक्खडइ पिआ हिअए अण्णं महिलाअणं रमंतस्स । दिट्ठे सरिसम्मि गुणे सरिसम्मि अई/दीसंते ॥२१८॥ (आस्खलति प्रिया हृदये अन्यं महिलाजनं ममाणस्य । दृष्टे सदृशे गुणे सदृशे अदृश्यमाने ।।)

७. निर्वर्त्य-विकार्य-प्राप्य-कर्मव्यापी क्रियाविशेषः कार्यः यथा- मा गा: पान्थ! पथामुना यदि तव भ्रातः! प्रियं जीवितं यच्चूताकृतिरत्र तिष्ठति महान् रौद्रः पुरो राक्षसः । तेनोद्यन्मकरन्द-लुब्ध-मधुप-व्याहार-झङ्कारिणा पान्थानामधुनैव निर्घृणधिया सार्थो हतः श्रूयते ॥२१९॥ यथा वा- उपपरिसरं गोदावर्या: परित्यजताध्वगा: सरणिमपरो मार्गस्तावद् भवद्भिरवेक्ष्यताम्। इह हि विहितो रक्ताशोक: कयापि हताशया ॥ २२० ॥

१. नाम्यकं जो, त्रमिक राघवः २. क्रमस्य क्रमुकस्य कवलनादिति यावत्। ३. नाम्भ: जो, नाभ्यः राघवः ४. कान्ता का मम = कान्तारैर्मम. जो.रा. ५. रुपरता = कपरता जो. ६. विलोलतां मदकलैः = विलोलनादकबल: रा.

एकत्रिंश: प्रकाश: १४३७

८. क्रियाविशेषानुमापकमर्थान्तरं कार्यचिह्नं यथा- सव्याधे: कृशता क्षतस्य रुधिरं दष्टस्य लालास्त्रुतिः सर्वं नैतदिहास्ति तत्कथमयं पान्थस्तपस्वी मृतः । आ ज्ञातं मधुलम्पटैर्मधुकरैरारब्धकोलाहलै- र्नूनं दुःखितकेन चूतमुकुले दृष्टिः क्वचित् पातिता ।।२२१।। यथा वा-(विक्र. ४.३४) रक्ताशोक कृशोदरी क्व नु गता मुक्त्वानुरक्त जनं नो दृष्टेति मुधैव धूनयसि किं वातावधूतं शिरः । उत्कण्ठाघटमानषट्पदघटासङ्गद्टृदष्टच्छद- स्तत्पादाहतिमन्तरेण सरसः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥२२२॥

अथैतेषु स्मृतीच्छाद्वेषप्रयत्नजन्मानो वाग्बुद्धिशरीरारम्भाः। तेषु - १. मनआरम्भ: स्मृतिजन्मा यथा-(राच. १.१८) तस्य चक्रुश्चमत्कारं व्यतीतसमया अपि। स्मितार्द्रमुकुलोद्भेदाः कदम्बवनराजयः ॥२२३॥ स एवेच्छाजन्मा यथा-(उराच. ३.२५) करकमलवितीर्णेरम्बुनीवारशष्पै- स्तरुशकुनिकुरङ्गान्मैथिली यानपुष्यत्। भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्नवोद्भेदयोग्यः ॥ २२४॥ एष द्वेषजन्मा यथा- सञ्छन्नैर्जलवामनैर्जलधरैर्व्योम्नि प्रसुप्ते जने देवे वर्षति दिङ्मुखेषु चरति स्वैरं कदम्बानिले। उत्के गायति च प्रवासिनि कथं पान्थप्रियाणामिमा नोन्मथ्नन्ति मनांसि मांसलमिलद्दीर्घान्धकाराः क्षपाः ॥२२५॥ अयमेव प्रयत्नजन्मा यथा- उत्केका: शिखिन: पयोदपटलैश्छन्नं नभोमण्डलं वाता वान्ति कदम्बरेणुशबला जाता मही शाद्वला।

१४३८ शृङ्गारप्रकाशे

उद्धिन्नं नवयौवनं, प्रियतमो देशान्तरस्थोऽवधि: कालो याति, न याति जीवितमिति व्यग्रं मनश्चिन्तया । २२६। २. वागारम्भस्मृतिजन्मा यथा-(रामाभ्यु.) यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरित: प्रिये! तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्रमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥२२७॥ स एवेच्छाजन्मा यथा-(उराच. ६.२६) अपि जनकसुतायास्तच्च तच्चानुरूपं स्फुटमिह शिशुयुग्मे नैपुणोन्नेयमस्ति । ननु पुनरिव तन्मे गोचरीभूतमक्ष्णो- रभिनवशतपत्रश्रीमदास्यं प्रियाया: ॥२२८॥ एष द्वेषजन्मा यथा- तरुणतमालनीलबहुलोन्नमदम्बुधराः शिशिरसमीरणा वधूत-नूतन-वारिकणाः । कथमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमती- र्मदकलनीलकण्ठकलहैर्मुखरा हरित: ॥ २२९॥ अयमेव प्रयत्नजन्मा यथा-(उराच.) शैल: सोडयं ककुभसुरभिर्माल्यवान्नाम यस्मि- न्नीलस्निग्धश्श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः । आर्येणास्मिन्विरम विरमातः परं न क्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्तः पुनरिव स मे जानकीविप्रयोग: ॥२३०॥ ३. बुद्ध्यारम्भस्मृतिजन्मा यथा- रक्ताशोकतरोः कराकृतिधरा राजन्त्यमी पल्लवा वृत्तत्वात् सदृशी तदूरुयुगलेनैषापि रम्भावलिः । प्रौढिम्ना कुसुमे स्थिता तदधरच्छाया विकार विना तन्मन्येऽत्र वने विभज्य विधिना क्षिप्ता मम प्रेयसी ।।२३१॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४३९

स एवेच्छाजन्मा यथा-(उराच. २.२८) यस्यान्ते दिवसास्तया सह तथा नीताः पुनः स्वे गृहे यत्सम्बद्धकथाभिरेव सुचिर दीर्घाभिरस्थीयत एक: सम्प्रति नाशितप्रियतमस्तामेव पापः कथं राम: पञ्चवटीं विलोकयतु वा गच्छत्वसम्भाव्य वा ॥२३२॥ एष द्वेषजन्मा यथा- वातैः केसरगन्धिभिर्विषधरश्वासैरिवान्धं मनो दग्धे तप्तशलाकयेव तडिता पर्यश्रुणी लोचने। एताः सम्प्रति रूपगर्भगुरवः सान्द्रीभवत्सौरभाः केतक्यः करपत्रपत्रजरठाः कृन्तन्ति मर्माणि मे ॥२३३॥ अयमेव प्रयत्नजन्मा यथा-(रामाभ्यु.) स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहाहा देवि! धीरा भव ।। २३४।। ४. शरीरारम्भ: स्मृतिजन्मा यथा-(सक. ७५९) निपतति शयने तव स्मरन्ती पथिकवधूरवधूतजीविताशा। जलधरसमयस्य हे/के-तुभूतां वकुललतामवलोक्य पुष्पिताग्राम् । २३५। स एवेच्छाजन्मा यथा-(राच. ११९) अदृश्यन्त पुरस्तेन खेला: खञ्जनपङिक्तगाः । अस्मर्यन्त च निशश्वस्य प्रियानयनविभ्रमाः ॥२३६॥ एष द्वेषजन्मा यथा-(गास. ४.३६) संजीविणोसहिं पिब सुअस्स रक्खइ अणण्णवावारा। सासू णवब्भदंसणकंठागअजीविअं सोण्हं ॥ २३७। (संजीवनौषधिमिव सुतस्य रक्षत्यनन्यव्यापारा । श्वश्रूर्नवाभ्रदर्शनकण्ठागतजीवितां स्नुषाम् ।।)

१४४० शृङ्गारप्रकाशे

अयमेव प्रयत्नजन्मा यथा-(गास. ६.३८) दट्ठूण उण्णमंते मेहे आमुक्कजीविआसाए। पहिअ-वहुए परिअणो ओरुण्णमुहीए सच्चविओ ॥२३८॥ (दृष्ट्वा उन्नमतो मेघान् आमुक्तजीविताशया। पथिकवध्वा परिजन: अवरुदितमुख्या परिज्ञातः ।।)

(स्मरणादयः -१६) (स्मरणभेदेषु -४) अथैतेषु स्मरणादीनां पृथक्पृथक् चतुष्कम्। तत्र७ स्मरणस्य स्मृतिरनुस्मृतिः स्मृतिविशेषोऽनुस्मृतिविशेषश्च। तेषु - १. स्मृतिर्यथा- शशिमणिशिला सेयं यस्यां विपाण्डुरमाननं करकिसलये कृत्वा वामे घनश्वसितोद्गमा। चिरयति मयि व्यक्ताकूता मनाक्स्फुरिताधरा नियमितमनोमन्युर्दृष्टा मया रुदती प्रिया ॥२३९॥ २. अनुस्मृतिर्यथा-(मेघ. ७६) तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलै: क्रीडाशैल: कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । मद्गेहिन्या: प्रिय इति सखे! चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥२४०॥ ३. स्मृतिविशेषो यथा-(मेघ. ७७) रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरवकवृतेर्माधवीमण्डपस्य। एकस्सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी काङ्क्षत्यन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्यनास्याः ॥२४१॥ ४. अनुस्मृतिविशेषो यथा-(मेघ. ७८) तन्मध्ये च स्फुटितफलका काञ्चनी वासयष्टि- र्मूले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः । तालैश्शिञ्जावलयसुभगैर्नर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठस्सुहृद् वः ॥२४२॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४४१

(इच्छाभेदेषु -४) इच्छाया इच्छा, अन्विच्छा, इच्छाविशेष:, अन्विच्छाविशेषश्च। तेषु - ५. इच्छा (यथा)- विकसत्कदम्बनिकुरुम्बपांसुना सह जीवितं वह मम प्रिया यतः । अपि वा तदङ्गपरिवादशीतलं मयि किञ्चिदीरय भवान् हि मे गतिः ॥२४३॥ ६. अन्विच्छा यथा-(सेब. १.४२) तं दइआहिण्णाणं जम्मि वि अंगम्मि राहवेण ण णिमिअं। सीआपरिमट्ठेण व वूढो तेण वि णिरंतरं रोमंचो ॥२४४॥ (तद् दयिताभिज्ञानं यस्मिन् अपि अङ्गे राघवेण न स्थापितम् । सीतापरिमृष्टेनेव व्यूढः तेनापि निरन्तरं रोमाञ्चः ॥) ७. इच्छाविशेषो यथा-(मेघ. ६२) तस्योत्स्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् । या वः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैर्विमानै- र्मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रबृन्दम् ।। २४५।। ८. अन्विच्छाविशेषो यथा-(मेघ. ७४) तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तवकनमितो बालमन्दारवृक्षः ॥ २४६॥

(द्वेषभेदेषु -४) द्वेषस्य द्वेषोऽनुद्वेषो द्वेषविशेषोऽनुद्वेषविशेषश्च। तेषु - ९. द्वेषो यथा-(सूमु. २१२) अस्थिक्षोदवतीव कुन्दमुकुलैः फुल्लैः पलाशद्रुमैः साङ्गारप्रकरेव धूमकलुषेवोत्पातिभिः षट्पदैः। रक्ताक्षिद्युतिभिः सशोषगहनालातेव पुंस्कोकिलै- र्दृष्टा प्राणसमा चितेव पथिकेनाराद् वनान्तस्थली ।।२४७॥ १०. अनुद्वेषो यथा- चंदो विसअसहोअरउ(होइ)को वोल्लअमिअस्स सहि। लग्गंतीअंगे मह जुण्हा वि जालइ (?ज्जालई) जस्स ॥ २४८।।

१४४२ शृङ्गारप्रकाशे

११. द्वेषविशेषो यथा-(गास. १.२९) अज्ज मए तेण विणा अणुहूयसुहाइं संभरंतीए। अहिणवमेहाण रवो णीसामिओ वच्ज्झपडहो व्व ॥२४९॥ (अद्य मया तेन विना, अनुभूतसुखानि संस्मरन्त्या । अभिनवमेघानां रवो निशामितो(-श्रुतो) वध्यपटह इव ।।) १२. अनुद्वेषविशेषो यथा-(मामा. ९.४२) भ्रमय जलदानम्भोगर्भान् प्रमोदय कोकिलान् कलय शिखिन: केकोत्कण्ठान् कठोरय केतकान् । विरहिणि जने मूरच्छां लब्ध्वा विनोदयति व्यथा- मकरुण! पुनः संज्ञाव्याधिं विधाय किमीहसे ॥२५०॥

(प्रयत्नभेदेषु -४) प्रयत्नस्य प्रयत्नोऽनुप्रयत्नः, प्रयत्नविशेषः, अनुप्रयत्नविशेषश्च। तेषु - १३. प्रयत्नो यथा-(अमरु. ९९) देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननैः- र्यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। उद्ग्रीवश्चरणाग्ररुद्धवसुधः कृत्वाश्रुपूर्णां दृशं तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन् मुहुर्वीक्षते ॥२५१॥ १४. अनुप्रयत्नो यथा- अलसगतयः श्यामागन्धं वहन्ति वनानिला: क्वणति मधुरं कादम्बानां कुलं कमलाकरे। अवधिगणनाभग्नाङ्गुल्या तया विरहश्च मे भगवति निशे शंस प्रातः कदा नु भविष्यति ॥२५२॥ (चन्द्रो विषस्य सहोदरको भवति कः कथयति अमृतस्य सखि। लगन्ती अङ्गे मम ज्योत्स्नापि ज्वालयति यस्य।।) इति कु. १५. प्रयत्नविशेषो यथा-(शाकु. ६.२०) अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु। बिम्बाधरं स्पृशसि चेद् भ्रमर प्रियायास्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम् ।।२५३॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४४३

१६. अनुप्रयत्नविशेषो यथा- व्योमश्रीहृदयैकमौक्तिकलते! मातर्बलाकावलि! ब्रूयास्तं जंनमादर: खलु महान् प्राणेषु कार्यस्त्वया। एतां म्लानिमुपागतां स्रजमिव त्यक्त्वा तनुं दुर्वहा- मेषाहं सुखिनी भवामि न सहे तीव्रां वियोगव्यथाम् ॥२५४॥ (चित्तारम्भेषु -१६) अथ चित्तारम्भादीनां१ पृथक्पृथक् चतुष्कम्। तत्र- (चित्तारम्भेषु -४) चित्तारम्भेषु स्मृत्यादीनामेकस्यैव सद्भावे शुद्धः, द्वयोस्सङ्कीर्णः, त्रयाणां प्रकीर्ण:, चतुर्णां विप्रकीर्ण इति। तेषु - १. शुद्धो यथा-(उराच. २.२६) चिराद् वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः कुतश्चित् संवेगात् प्रचल इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूढग्रन्थि: स्फुटित इव हन्मर्मणि पुनः परावृत्तः शोको विकलयति मां नूतन इव।२५५। २. सङ्कीर्णो यथा- एताः प्रियतमा वाच: स्नेहार्द्राः शोकदारुणाः । एतास्ता मधुनो धाराश्च्योतन्ति सविषास्त्वयि ॥२५६॥ ३. प्रकीर्णो यथा-(विसा. ३११) शीतांशुर्विषशेखरः फणभृतां लीलास्पदं चन्दनं हारा: क्षारपयोभुवः प्रियसुहृत् पङ्केरुहं भास्वतः । इत्येषां किमिवास्तु वस्तु मदनज्योतिर्विघाताय यद् बाह्याकारपरिग्रहेण तु वयं तत्त्वत्यजो वञ्चिताः ॥२५७॥ ४. विप्रकीर्णो यथा-(मेघ. ३) तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो- रन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ। मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे ॥ २५८॥

१. चिन्तारम्भेति रा. - पृ. १५९१ HOS, जो. - पृ. IV - १०८७, द्र. पृ. १४३३

१४४४ शृङ्गारप्रकाशे

(वागारम्भेषु -४) वागारम्भेषु कार्यशरीरानुगामी प्रकृतः, तद्विपरीतोऽप्रकृतः, प्रकृताप्रकृतयोरनुयायी प्रसक्तः, प्रसक्तानुयाय्यनुप्रसक्त इति। तत्र- ५. प्रकृतो यथा-(मेघ. ७) सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद! प्रियाया: सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्योद्यान-स्थित-हर-शिरश्चन्द्रिका-धौतहर्म्या ।।२५९। ६. अप्रकृतो यथा-(मेघ. १३) मार्गं तावच्छृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं सन्देशं मे तदनु जलद! श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् । खिन्न: खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीण: क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपभुज्य ॥२६०॥ ७. प्रसक्तो यथा-(मेघ. २७) वक्र: पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः । विद्युद्दामस्फुरितचकितैर्यत्र पौराङ्गनानां लोलापाड्गैर्यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि ॥२६१॥ ८. अनुप्रसक्तो यथा-(मेघ. ३३) भर्तु: कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं दृश्यमान: पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य। धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोय-क्रीडा-निरत-युवति-स्नान-तिक्तैर्मरुद्भिः ॥२६२॥

(बुद्ध्यारम्भेषु -४) बुद्ध्यारम्भेषु सादृश्यावलम्बी प्रत्ययः यथा, (तथा), अन्यथा इति। संशयावलम्बी तु उभयथेति। तेषु- ९. यथारूपो यथा -(विक्र. ४.३९) तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभि: शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद् विश्रान्तपुष्पोद्गमा ।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४४५

चिन्ता मौनमिवास्थिता मधुकृतां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ।।२६३। नवजलधरः सन्नद्धोऽ्यं न दूप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूरान्नष्टं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी ॥ २६४॥ (विक्र. ४.१) १०. अन्यथारूपो यथा-(विक्र. ४.७) हृतोष्ठरागैर्नयनोदबिन्दुभिर्निमग्ननाभौ निपतद्भिरङ्गितम् । च्युतं रुषा भिन्नगतेरसंशयं शुकोदरश्याममिदं स्तनांशुकम् ॥ २६५॥ ११. उभयथारूपो यथा- पथिक! कथितं त्वत्प्रस्थानं गतोऽधिकवासर: श्वसितमधुना वामेनाक्ष्णा तरङ्गितपक्ष्मणा। प्रतिदिनममी दोषा दोषं हता हतवायसा- स्तदपि दयितो नैवायातः किमालि विपश्यसि ॥२६६॥

(शरीरारम्भेषु -४) शरीरारम्भेषु वक्त्राभिव्यक्तरूपो वक्त्रे, वपुरभिव्यक्तरूपो वपुषि, दृष्ट्यभिव्यक्तरूपो दृष्टौ, चेष्टाभिव्यक्तरूपश्चेष्टायामिति। तेषु - १२. प्रथमो यथा- भ्रातः पान्थ! व्रजसि यदि हे तां दिशं पुण्यभाजं वक्तासीत्थं कठिनहृदयं तं जनं किं यथेति। पृष्टा यावत् कथयति वचो वाञ्छितं नैव बाला तावत् सान्द्रैर्वदनकमलं रुद्धमश्रुप्रवाहैः ॥२६७॥ १३. द्वितीयो यथा-(उराच. ३.४) परिपाण्डुपांसुलकपोलसुन्दरं दधती विलोलकबरीकमाननम् । करुणस्य मूर्तिरथवा शरीरिणी विरहव्यथेव वनमेति जानकी ॥२६८॥ १४. तृतीयो यथा-(मेघ. ८) त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसत्यः ।

१४४६ शृङ्गारप्रकाशे

कस्सन्नद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां न स्यादन्योऽप्यहमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥२६९॥ १५. चतुर्थो यथा-(मेघ. १०८) मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो- र्लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसन्दर्शनेषु पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशा: पतन्ति ॥ २७०॥ अथैते देशकालादिभेदैस्सम्भिन्नमूर्तयः। परस्परं च संपृक्ताः सङ्ख्यामत्येतुमीशते ॥२७१॥ न पर्यन्तो विकल्पानां विरहोद्दीप्तिजन्मनाम् । शब्दब्रह्म-विवर्तानां व्यक्तव्यक्तात्मनामिव ॥२७२।।

(४. विरहप्रतीकार: -११) विरहप्रतीकार: - स्वाभाविकः, कादाचित्कश्च; यादृच्छिकः, नायिकाकृतः, नायककृतः, सखीकृतः, परिजनकृतश्च; हेतुविपरीतः, व्याधिविपरीतः, तदर्थकारी, काल्पनिकश्चेति। तत्र - १. स्वाभाविको यथा- उन्नाल-बालकमलाकर-माकरन्द-निष्यन्द-संवलनमांसल-गन्धबन्धुः । त्वां प्रीणयिष्यति पुरः परिवर्तमानकल्लोलशीकरतुषारजडस्समीरः ॥२७३॥ २. कादाचित्को यथा-(उराच. ३.२) वीचीवातैः शीकरक्षोदशीतैराकर्षद्भिः पद्मकिञ्जल्कगन्धान् । मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं स्वैरं स्वैरं प्रेषितस्तर्पयेति ॥२७४॥ ३. यादृच्छिको यथा-(गास. ७११वे.) जं मुच्छिआऍ ण सुओ कलंबगंधेण तं गुणे पडिअं। इहरा गज्जिअसद्दो जीएण विणा ण वोलंतो ॥२७५॥ (यन्मूर्छितया न श्रुतः कदम्बगन्धेन तद्गुणे पतितम् । इतरथा गर्जितशब्दो जीवितेन विना नापक्रामति न गच्छेत् ।।) ४. नायिकाकृतो यथा-(गास. ८३५वे.)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४४७

सिविणअ-लद्ध-पिअअम-पुलइउग्गम-णिब्भरेहिं अंगेहिं। परिरंभणे सुहाइं, पावउ मा णं पबोहेह ॥ २७६॥ (स्वप्नलब्धप्रियतमपुलकितोद्रमनिर्भरैः अङ्गैः परिरंभणे सुखानि प्राप्नोतु मा एनां प्रबोधयत ।।) ५. नायककृतो यथा-(मेघ. ९६) तस्मिन् काले जलद! यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्यात् तत्रासीन: स्तनितविमुखो याममात्रं सहस्व। मा भूदस्या: प्रणयिनि मयि स्वप्नलब्धे कथंचित् सद्यः कण्ठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढोपगूढम्।।२७७।। आश्च्योतनं नु हरिचन्दनपल्लवानां निष्पीडितेन्दुकरकन्दलजोऽनुसेक: आतप्तजीवितपुनःपरितर्पणो मे सञ्जीवनौषधिरसो सुहृदि प्रसक्त: ॥ २७८ ॥(उराच. ३.११) ६. सखीकृतो यथा- सपदि सखीभिर्निभृतं विरहवतीस्त्रातुमत्र भज्यन्ते। सहकारमञ्जरीणां शिखोद्गमग्रन्थयः प्रथमे ॥२७९॥ ७. परिजनकृतो यथा-(सक. ५.५४) सहसा मा साहिज्जउ, पिआगमो तीए विरह-किसिआए। अच्चंत-पहरिसेण वि, जा मआ सा मअ च्चेअ ॥ २८०॥ (सहसा मा कथ्यतां प्रियागमस्तस्याः विरहकृशायाः । अत्यन्तप्रहर्षेणापि या मृता सा मृतैव ।।) ८. हेतुविपरीतो यथा-(गास. १.३९) साहीणे वि पिअअमे पत्ते वि छणे ण मंडिओ अप्पा । दुग्गअपउत्थवइअं सअंझिअं संठवंतीए ।। २८१।। (स्वाधीनेऽपि प्रियतमे प्राप्तेऽपि क्षणे न मण्डितः आत्मा। दुर्गतप्रोषितपतिकां प्रातिवेशिनीं संस्थापयन्त्या ।।) ९. व्याधिविपरीतो यथा- मगाअपलद्ववलअं सअंसअं O ० - दोत्तिण्णं सहच्चिअ चोरि आवेरे हपुसि सिज्झत्ति ॥ २८२॥

१४४८ शृङ्गारप्रकाशे

१०. तदर्थकरी यथा-(गास. ८४०वे.) चिरपवसिअदइअकआ णिहुणाहि सहीहि विरहसहणत्थं। अलिआ अवि अवराहा वहूएँ कमसो कहिज्जंति ॥। २८३।। (चिरप्रोषितदयितकृता निपुणाभिः सखीभिर्विरहसहनार्थम् । अलीका अप्यपराधा वध्वै क्रमशः कथ्यन्ते ।।) ११. काल्पनिको यथा-(विसा. २.२) विलीयेन्दुस्साक्षादमृतरसवापी यदि भवेत् कलङ्कस्तत्रत्यो यदि च विकचेन्दीवरवनम् । ततस्स्नानक्रीडाजनितजडभावैरवयवैः कदाचिन्मुञ्चेयं प्रियविरहपीडापरिणतिम् ॥२८४॥

(५. सहायाश्वासनम् -७) वियोगवेदनावेगशान्तये सखीजनादिवाक्यं सहायाश्वासनम्। तत्- आपातारम्भप्रवृत्तिप्रक्रमोद्दीपनाभिनिवेशकालेषु उपपद्यते। तत्र- १. आपातो यथा-(गास. २.४३) हरिहिइ पिअस्स णव-चूअ-पल्लवो पढम-मंजरि-सणाहो। मा रुवसु पुत्ति पत्थाण-कलस-मुह-संठिओ गमणम् ॥२८५॥ (हरिष्यति प्रियस्य नवचूतपल्लवः प्रथममञ्जरीसनाथः । मा रोदी: पुत्रि! प्रस्थानकलशमुखसंस्थितो गमनम् ।।) २. आरम्भो यथा- एअ च्चिअ पुत्ति पिअं धरंति आउच्छणे महपअत्ता। उत्ताणअमुहघोलंतवाहविरिमालणो वाआ ॥ २८६॥ ३. प्रवृत्तो यथा- एत्तहिंपुल्लिअ O O O ० ० ० णविजंत विउलइ परमइसु समीरणवारइ ॥ २८७। ५. प्रक्रमो यथा- पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुधौतवलया निष्पन्दतारेक्षणा विभ्राणा करपल्लवेन कलितं क्लाम्यत्कपोलस्थलम् ।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४४९

सेदानीं लिखितेव कामपि गतावस्थां सखीभिश्चिरा- दासन्नावधि वासरप्रकटितप्रत्याशयाश्वास्यते ॥२८८।। ६. उद्दीपनं यथा-(गास. १.७०) गिम्हे दवग्गिमसिमइलिआइं दीसंति विज्झसिहराइं। आससु पउत्थपइए ण होंति णवपाऊसब्भाइं ।।२८९॥ (ग्रीष्मे दवाग्निमषीमलिनितानि दृश्यन्ते विन्ध्यशिखराणि। आश्वसिहि प्रोषितपतिके! न भवन्ति नवप्रावृडभ्राणि ।।) ७. अभिनिवेशो यथा- पत्तिअ ण मेहवंदं एअं सहि सूरदीवसिहाए उ कज्जलं। (सइर-)पडणेण णहखपरम्मि दीअसेहि संगलिअं ॥ २९०॥ (प्रतीहि न मेघवृन्दमेतं सखि! सूर्यदीपशिकज्जलं। (स्वैर-)पतनेन नभ:कर्परे दिवसैः संघटितम् ।।)

(६. सहायोपालम्भः -१२) सखीसहायनायकानां मिथः स्वपरादिदोषोद्घा(टनं ० o o ० ०) ययोरिति द्वादशधा। तत्र- १. नायकस्य सखीं प्रति यथा-(उराच. ३.२८) त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलदृष्टेस्तस्याः परिस्फुरित-गर्भभरालसायाः । ज्योत्स्नामयीव मृदुबालमृणालकल्पा क्रव्याद्भिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ।।२९१।। २. तस्यैव सहायं प्रति यथा- 00 0 0 o कृता कान्ता ॥ २९२।। ३. नायिकायाः सखीं प्रति यथा-(गास. २.७७) सहि दूमेंति कलंबाइं जह मं तह ण सेसकुसुमाइं। णूणं इमेसु दिअहेसु वहइ गुडिआ-धणुं कामो ॥ २९३॥ (सखि दुन्वन्ति कदम्बानि यथा मां तथा न शेषकुसुमानि। नूनं एषु दिवसेषु वहति गुटिकाधनुः काम: ॥।) ४. तस्या: सहायं प्रति यथा-(सूमु. १४२) श्वासा बाष्पजलं गिरस्सकरुणा मार्गेण नेत्रापणे केनेदं न कृतं प्रियस्य विरहे कस्यासवो निर्गताः ।

१४५० शृङ्गारप्रकाशे

सख्येवं दयितेन नास्मि कथिता कान्तः कथं प्रोषितः प्राणाः सम्प्रति मे कलङ्कमलिनास्तिष्ठन्तु वा यान्तु वा ।२९४। ५. सख्या नायिकां प्रति यथा- अंचलणु धरिओ सुहुं ण गणअमुअणणग्गिइमभग्गे। तुहं अप्पण/णु दुण्णउ किरेवि एवहिं जूरि म अग्गे ।। २९५।। ६. तस्या एव नायकं प्रति यथा-(सूमु. १६१) सम्प्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमसौ त्वद्वर्त्मवातायनं वारं वारमुपेत्य निर्घृणतया निश्चित्य किञ्चित् ततः । सम्प्रत्येव निवेद्य केलिकुररीं सास्रं सखीभ्यः शिशो- र्माधव्या सहकारकेण करुणः पाणिग्रहः कल्पितः ॥२९६॥ ७. तस्या: सहायं प्रति यथा-(गास. ४.२२) लुंबीओ अंगणमाहवीणं दारग्गलाओ जाआओ। आसासो पंथ-पलोअणे वि पिट्टो गअवईणं ॥२९७॥ (स्तबका अङ्गणमाधवीनां द्वारार्गला जाताः । आश्वासः पान्थप्रलोकनेऽपि नष्टो गतपतिकानाम् ।।) ८. सहायस्य नायिकां प्रति यथा- ० ० णंति विप्पिअं विरहिणीओं ण मणअंमि। माअन्दमंजरीओ माए एमेअ मारेंति ।।२९८।। (० o नन्ति विप्रियं विरहिण्यो न मनसि । माकन्दमञ्जर्यो मातः एवमेव मारयन्ति ॥।) ९. सहायस्य नायकं प्रति यथा- म अरत्थअसामणुबणहि मुहंपिबाहरसिन्दूरि। अउक्कग्घेवि तइ हअहूअं हिअए वहंचित उज्जिविसो ॥२९९॥ १ ० . ० ० ० ० (मामा. ९१९) अपहस्तितबान्धवे त्वया विहितं साहसमस्य तृष्णया । तदिहानपराधिनि प्रिये सखि! कोऽयं करुणोज्झितः क्रमः ॥३००॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४५१

११. सहायस्य सखीं प्रति यथा-(उराच. २.७) वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि। लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥३०१॥ १२. सहायं प्रति यथा- ते पुच्छिज्जहि पत्तडं जे तहिं दिसिहि ण एंति। जेहि स दिट्ठा गोरडी ते दुक्खरं जीअंति॥३०२॥ (ते पृच्छ्येयुः वार्ता ये तस्याः दिशः न आयान्ति । यैः सा दृष्टा गौरी ते दुष्करं जीवन्ति ।।)

(७. उत्कण्ठाविनोदः -६) जातौत्सुक्यस्य चेतस: क्रियान्तरेषु व्यासङ्ग उत्कण्ठाविनोदः। स आन्तरो, बाह्यो, बाह्याभ्यन्तरः, प्रसक्तोनुप्रसक्तः, प्रसक्तानुप्रसक्तश्चेति नायकस्य षोढा। नायिकाया अपि बाह्यः, आन्तरः बाह्यान्तरः, प्रसक्तोऽनुप्रसक्तः, प्रसक्तानुप्रसक्तश्चेति क्रमेण षोढैवोदाहियन्ते। तत्र- १. नायकस्यान्तरो यथा-(शाकु. ६.१४) यद् यत् साधु न चित्रेऽस्या: क्रियते तत् तदन्यथा। तथापि तस्या लावण्यं रेखया किञ्चिदन्वितम् ॥३०३॥ २. तस्यैव बाह्यो बाह्याभ्यन्तरश्च यथा-(शाकु. ६.१८) कृतं न कर्णार्पितबन्धनं सखे! शिरीषमाभुग्नविलम्बिकेसरम् । न वा शरच्चन्द्रमरीचिनिर्मलं मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे ।३०४। ३. तस्य प्रसक्तोऽनुप्रसक्तः प्रसक्तानुप्रसक्तश्च यथा-(शाकु. ६.१७) कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः । शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छाम्यधः शृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम् ॥३०५॥ ४. नायिकाया बाह्य आन्तरो बाह्यान्तरश्च यथा-(मेघ. ८४) आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती।

१४५२ शृङ्गारप्रकाशे पृच्छन्ती वा मधुरवचनां पञ्जरस्था कच्चिद् भर्तु: स्मरसि रसिके! त्वं हि तस्य प्रियेति ॥३०६॥ ५. तस्या एव प्रसक्तो यथा-(मेघ. ८५) उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य! निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा। तन्त्रीरार्द्रा नयनसलिलैस्सारयित्वा कथञ्चिद् भूयो भूयः स्वयमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती॥३०७॥ ६. तस्या अनुप्रसक्त: प्रसक्तानुप्रसक्तश्च यथा-(मेघ. ८६) शेषान् मासान् विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीमुक्तपुष्पैः । सम्भोगं वा हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती प्रायेणैते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः ॥३०८॥

(८. सन्देशादानम् -१२) दूरस्थयोर्दूतद्वारकयोः पत्रप्रयोगः सन्देशादानम्। परः, परोवरः अवरः, प्रत्ययपरोवरश्च, मुख्योऽवान्तरस्तूष्णीं भाक्तश्च, वार्त आर्तवः सौवार्तवः सौखवार्तश्चेति द्वादशधा। तेषु १. परो यथा-(मेघ. १००) तामायुष्मन्! मम! च वचनादात्मनश्चोपकर्तु ब्रूया एवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः । अव्यापन्न: कुशलमबले! पृच्छति त्वां वियुक्त: पूर्वाभाष्यं सुलभविपदां प्राणिनामेतदेव ॥३०९॥ २. परोवरो यथा-(मेघ. १०१) अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणास्रद्रवमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन उष्णोच्छवासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती सङ्कल्पैस्तैर्विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः ॥३१०॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १४५३

३. अवरो यथा-(मेघ. १०२) शब्दाख्येयं यदपि किल ते यस्सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । सोऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य- स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं सम्मु/मन्मुखेनेदमाह ॥ ३११॥ ४. प्रत्यवरो यथा-(मेघ. ९७) भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे! विद्धि मामम्बुवाह तत्सन्देशैर्मनसि निहितैरागतस्त्वत्समीपम् । यो बृन्दानि त्वरयति पथि भ्रा/श्राम्यतां प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि ॥ ३१२॥ ५. मुख्यो यथा- कुटजकटवो वाता वाताः, श्रुतं घनगर्जितं, निशि निशि मुहुः शून्ये तल्पे कृतः शयनश्रमः । अवधिगणनारेखापूर्णा: कृता गृहभित्तयो न तव सविधं प्राप्ताः प्राणाः न च त्वमिहागतः ॥३१३॥ ६. अवान्तरो यथा- पान्थ! द्वारवतीं प्रयासि यदि हे तद् देवकीनन्दनो वक्तव्यः स्मरमन्त्रमोहविवशा गोप्यो न नामोज्झिताः ।

एता: केतकपुष्पधूलिपटलैरालोक्य रम्या दिश: कालिन्दीतटभूमयः कितव! रे नो यान्ति चिन्तास्पदम् ॥ ३१४॥ ७. तूष्णीं यथा- नवाः किं नाम्भोदा न वहति किमासारपवनो निशाः किं वा सर्वा न घनतिमिरच्छन्नककुभः । प्रियो यस्मिन् देशे व्रजतु पथिको नास्ति लिखितं न जाने सन्देष्टुं सखि! कथय वाच्यं परमतः ॥३१५॥

१४५४ शृङ्गारप्रकाशे

८. भाक्तो यथा- एयं पिअ पे सिज्जउअलाहिओरमह किं थणेहेण। लेहणिअबोलणोअत्थ हत्थगलिअं पलअंमिस्सा ॥ ३१६॥ ९. वार्तो यथा-(मेघ. १०८) इत्यात्मानं बहु विगणयन्नात्मनैवावलम्बे तत् कल्याणि! त्वमपि सुतरां मा गमः कातरत्वम् । कस्यैकान्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥ ३१७॥ १०. आर्तवो यथा-(मेघ. प्रक्षिप्त १०२) धारासिक्तस्थलसुरभिणस्त्वन्मुखस्यास्य बाले! दूरीभूतं प्रतनुमपि मां पञ्चबाणः क्षिणोति । घर्मान्तेऽस्मिन् विगणय कथं वासराणि व्रजेयु- र्दिक्संसक्त-प्रबल-जलद-व्यस्त-सूर्यातपानि ।।३१८।। ११. सौवार्तवो यथा-(मेघ. १०७) संक्षिप्येत क्षणमपि कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्थं चेतश्चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं गाढोष्णाभि: कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः ॥३१९॥ १२. सौखवार्तो यथा-(मेघ. १०९) 'शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शा्ङ्गपाणौ' ॥ ३२०॥पृ.९६७)इत्यादि। व्याप्तिस्कन्धोऽयमुद्देशनिर्देशाभ्यामुदाहृतः । अथोदाह्ियते ह्यद्य समाप्तिस्कन्धपद्धतिः ॥३२१॥

(३. समाप्तिस्कन्धः -८) (१. प्रवृत्त्यागमः -५) तत्र दूतादिभ्यः प्रियोदन्तलाभः प्रवृत्त्यागमः। स स्वदूतकृतः, परदूतकृतः, स्वपत्रहारकृतः, सखीकृतः, सहायकृत इति। तेषु-

एकत्रिंश: प्रकाश: १४५५

१. स्वदूतकृतो यथा-(उरा. ४.२५) देव्यास्सन्ततबाष्पवारिपटलच्छन्नेक्षणायाः करं चूडारत्नसमर्पणाय बहुशो यान्तं वृथैवान्यतः । भ्राम्यन्तं पतदश्रुपूरितदृशो हस्तं ममाप्येकतो दृष्ट्वा तत्र निशाचरैरपि निजस्वामी चिरं निन्दितः ॥३२२॥ २. परदूतकृतो यथा- पलिअंति पहिअ तुह भवण-दार-सहआर-साहिणो एण्हिं। घरिणीए कुद्धलोअण-गलंत-जल-पूरिआ हारा: ॥३२३॥ (प्रदीपयन्ति पथिक! तव भवनद्वार-सहकार-शाखिन इदानीम् । गृहिण्याः क्रुद्ध-लोचन-गलज्जल-पूरिता धारा: ।।) ३. स्वपत्रहरकृतो यथा-(गास. ८४१वे.) जं जं पउत्थपइआ पिअअम-णामक्खरं लिहइ लेहे। तं तं से लेहणिआणुसारगलिओ पुसइ सेओ ॥ ३२४॥ (यद् यत् प्रोषितपतिका प्रियतमनामाक्षरं लिखति लेखे। तत् तत् तस्याः लेखनिकानुसारगलितो मार्ष्टि स्वेदः ।।) ४. सखीकृतो यथा- स्वप्नान्तरे समुपलभ्य च सा भवन्तं मिथ्योपगूहनविषक्तभुजा प्रबुध्य। दृष्टोऽसि यन्र शयनेऽथ तदध्यशेत मुग्धा पुनः पुनरलीकनिमीलिताक्षी ॥ ३२५॥ ५. सहायकृतो यथा-(विसा. ३.२५) मुक्त्वानङ्ग: कुसुमविशिखान् पञ्च तूणीकृताग्रान् मन्ये मुग्धां प्रहरति सखे! पत्रिणा वारुणेन । बाष्पोत्पीड: कथमपरथा स्थूलनेत्रप्रणाली- वक्त्रोद्वान्तस्त्रिवलिविपिने सारणीसाम्यमेति ॥३२६।

१४५६ शृङ्गारप्रकाशे

(२. प्रवृत्ति(परि)प्रश्न: -६) विरहिणोः प्रियोदन्तपृच्छा प्रवृत्तिप्रश्नः। स ऊर्जितः, दीनः, स्वस्थः, उन्मत्तः, शङ्कावान्, विचित्रश्चेति। तेषु- १. ऊर्जितो यथा- केयूरीकृतकङ्कणावलिरसौ कर्णावतंसीकृत- व्यालोलालक (पद्धतिः पथि) पुरो बद्धाञ्जलिः पृच्छति । यावत् किञ्चिदुदन्तमात्मकमितुस्तावत् स एवेत्यथ व्रीडावक्रितकण्ठनालमबला कै: कैर्न भिन्ना रसैः ॥३२७॥ २. दीनो यथा- मध्येसद्य समुत्थिता तदनु च द्वारान्तरालं गता यावत्प्राङ्गणमागतः कथमपि प्रेयांस्तु नालोकितः । हंहो वायस राजहंस शुक हे हे शारिके कथ्यतां का वार्तेति मृगीदृशो विजयते बाष्पान्तरालं वच: ॥३२८॥ ३. स्वस्थो यथा- भ्रातः पान्थ! पथि त्वया न पथिकः कश्चित् समासादितो मुग्धे! नैकशतानि कीदृश इति प्रख्याप्यतां वल्लभः । यं दृष्ट्वा न भवन्ति कीदृश इति प्रेक्षावतामुक्तयः संज्ञेयः दयितो ममेति पथिकायावेद्य मोहं गता ॥३२९॥ ४. उन्मत्तो यथा-(विक्र. ४.२७) सर्वक्षितिभृतां नाथ! दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनोद्देशे मया विरहिता त्वया ॥ ३३०॥ ५. शङ्कितो यथा- भद्रात्र ग्रामके त्वं वससि परिचयस्तेऽस्ति जानासि वार्ता- मस्मिन्नध्वन्ययोषिद्गुरुतरविरहोत्का न काचिद् विपन्ना। इत्थं पान्थः प्रवासावधिदिनविगमापायशङ्की प्रियायाः पृच्छन् वार्तां समीपस्थितनिजभवनोऽप्याकुलो नोपयाति ।।३३१॥।

एकत्रिंश: प्रकाश: १४५७

६. विचित्रो यथा-(विक्रमो. ४.२२) मधुकर मदिराक्ष्याः शंस तस्याः प्रवृत्ति वरतनुरथवासौ नैव दृष्टिं गता ते। यदि सुरभिमवाप्स्यस्तन्मुखोच्छ्वासगन्धं तव रतिरभविष्यत् पुण्डरीके किमस्मिन् ॥३३२॥

(३. अवधिप्रतीक्षा -६) प्रियागमनदिनोदीक्षण् अवधिप्रतीक्षा, सा दवीयस्यविदूरा नेदीयस्यपि प्राप्तातीता च। १. तासु दवीयसी यथा- स्मर्तुं वियोगदिवसान् दयितस्य यां यां रेखां चकार भुवि ताम्ररुचा नखेन। तां तामरालचलपक्ष्मशिखाग्रभिन्नै- र्मुक्ताफल-द्युतिभिरश्रुभि-रुन्ममार्ज ॥ ३३३।। २. अविदूरा यथा- अवधिदिवसाः प्रायेणैते प्रयान्ति कृतागस- स्तनुरपि तनुः स्थातुं शक्ता न कालकलामपि। ग्लपयति मनो मूर्च्छावेशैर्वियोगविषद्रुम- स्तदलमधुना सख्यश्चिन्ताशतैरसुरक्षणे ।। ३३४।। ३. नेदीयसी यथा- घरकज्जेण वि जो चलइ जत्थ धावइ तहिं तहिं चेअ। घरणीए ओहिदिअहे पद्धावइ संकिअं हिअअं ।। ३३५।। (गृहकार्येणापि यश्चलति यत्र धावति तत्र तत्रैव। गृहिण्या अवधिदिवसे प्रधावति शङ्कितं हृदयम् ।।) ४. प्राप्ता यथा- देइ पुलोइअ-परिअणमोहीदिअहम्मि मज्जणुत्तिण्णा। सूर जलंजलिं पिअअमवहसोक्ककअजीअं सा॥३३६॥ (ददाति प्रलोकितपरिजनमवधिदिवसे मज्जनोत्तीर्णा। सूर्यं जलाञ्जलिं प्रियतम-वहनैककृत जीवितं सा ।।)

१४५८ शृङ्गारप्रकाशे

५. अतीता यथा- वत्से माधवि! मुग्धिकासि बलवद् वह्ल्यौकसो देवताः पान्तु त्वामयमस्तमञ्चति रविर्वीतोऽवधिस्ते पितुः । शान्तं पापममङ्गलं परमतः श्रव्या न कल्याणिनी कव्यं नव्यमधुव्रताय१ तु मधून्युद्दिश्य नो दास्यसि ॥३३७॥

(४. मार्गोदीक्षणम् -५) दयितपथावलोको मार्गोदीक्षणम्। यथा सः गृहात्, गवाक्षतः, अङ्गणतः, उपशल्यकात्, मार्गवृक्षत इति। तेषु - १. गृहाद् यथा- दारे हत्थक्खित्ताइ आलणीलंति गलिअवाहाइ। पिअदंसणूसुआओ मुहाण पहिआणजाआओ॥ ३३८॥ २. गवाक्षतो यथा- अण्णपहिअम्मि एंते सो त्ति गवक्खओ तं पुलोअंती। मुणिअवअणा गअवई सहीओ रुइरी रुआवेइ ।। ३३९॥। (अन्यपथिके आयाति स इति गवाक्षतः तं प्रलोकयन्ती। ज्ञातवदना गतपतिका सख्यः रोदनशीला रोदयति।।) ३. अङ्गणतो यथा- आलम्ब्याङ्गणवापिकापरिसरे स्वेच्छानतां शाखिकां केयूरीभवदल्पशेषवलया बाला समस्तं दिनम् । सा दैवोपहतस्य मूढमनसो भग्नावधेरद्य मे पन्थानं विधृताश्रुणा वदनकेनालोक्य किं वक्ष्यति ॥३४०॥ ४. उपशल्यकाद् यथा-(अमरु. ७६) आदृष्टिप्रसरात् प्रियस्य पदवीमालोक्य निर्विण्णया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति। दत्वैकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियाऽस्मिन् क्षणे मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ॥३४१॥

१. कव्यं = काव्यं जोरा. ; व्रताय = व्रताद्य जोरा.

एकत्रिंश: प्रकाश: १४५९

मार्गवृक्षतो यथा- पिअवंथू णिअत्तिहिं गोरिअहे दिट्वि पहिल्ली धाइ। तणु-गिरिणइ-सोत्ति चड-पुडइणिण कुडुं-इणावइ ॥३४२॥ तरु-साहउ धुवंतिअहे वग्ग होति थणुल्ला। तणुअ पिआसहं पत्थुअहंपहेण ॥। ३४३॥ (५. दैवनिमित्तशकुनोपश्रुतयः -४) प्रियागमज्ञानहेतवो दैवनिमित्तशकुनोपश्रुतयः। तेषु - १. दैवो यथा- येष/(षुः स्मरस्य ननु) पञ्चमकण्टकस्था सौम्यास्तृतीयरिपुलाभगताश्च पापाः । आयान्ति तेषु भवनानि पुनः कृतार्थाः दत्तं द्विजातिषु पुरा विधिवद् यथार्थाः ।।३४४॥। यथा वा- जातिमित्रेऽथवा षष्ठे राहौ केन्द्रे च वार्द्युतौ। प्रोषितागमनं विद्यात् तृतीये ज्ञेऽसितेऽपि वा ॥३४५॥ २. निमित्तं यथा- दत्तं पिण्डं नयनसलिलक्षालनाऽडधौतगण्डं द्वारोपान्ते गतदयितया सङ्गमान्वेषणाय । वक्रग्रीवश्चलनतशिरा: पार्श्वसञ्चारिनेत्र: पाशाशङ्की गलितवलयं क्रान्तमश्नाति काक: ॥३४६॥ यथा वा- तैलाक्तानलकान् कपोलपतितान् सन्धाय कर्णान्तरे वस्त्रान्तेन विलम्बिना सरभसं प्रच्छाद्य पीनौ स्तनौ। बाला वायसमेवमाह बहुशो दास्यामि ते यत् प्रियं चूतात् केसरपादपं व्रज शनैर्यद्येति मे वल्लभः ॥३४७॥

१४६० शृङ्गारप्रकाशे

३. शकुनो यथा-(सूमु. १४३) गतोऽस्तं तिग्मांशुर्व्रज सहचरीनीडमधुना सुखं भ्रातः सुप्यास्सुजनसदृशं वायसकृतम् । मयि स्नेहाद् बाष्पस्थगितजडदृष्टौ सकरुणं रुदत्यां यो यातस्त्वयि स विलपत्येष्यति कथम् ॥३४८॥ यथा वा- जाताभीमरयास्तटद्रुमरज:कूलंकषा निम्नगा वान्त्युत्फुल्लकदम्बसौरभधरा मेघङ्करा वायवः । एतच्चाभिनवो नवाम्बुगुरुभिर्नीतं घनैश्श्यामता- मद्याप्येष विरौति किं सखि! वृथा वीतत्रपो वायसः ॥ ३४९॥ ४. उपश्रुतिर्यथा- तरलयसि दृशं किमुत्सुकामकलुषमानसवासलालिते। अवतर कलहंसि! वापिकां पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम् ॥३५०॥ यथा वा- करभकरभी वलितग्रीवं पश्चान्मुक्तेत्यनादृतसौष्ठवः किमपि पश्यन्मुहुर्मुहुराकुलः। व्रजति यदपि स्तोकं गत्वा निवृत्य ततो ध्रुवं पुनरपि भवान्नूनं लब्धानया सह सङ्गमम् ॥ ३५१॥

(६. सुस्वप्नदर्शनम् -६) मानसप्रत्यक्षेण प्रियजनावलोक: सुस्वप्नदर्शनम्। सः सम्यगवभासो, मिथ्यावभासः, संक्षिप्ताकारः, विक्षिप्ताकारः, पर्याप्तरूपोऽपर्याप्तरूपश्च। तेषु - १. सम्यगवभासो यथा- सुधाधाराकारा निशि निशि कुतश्चन्द्रकिरणाः कुतः कान्तानेत्रद्युति कुवलयं वा प्रतिसरः । कुतः श्राव्या वाच: प्रतिवचनमक्लिष्टरचना प्रतिस्वप्नं चेतो विरम कुत एव प्रियतमा ॥३५२॥

एकत्रिंश: प्रकाश: १ ४६१

२. मिथ्यावभासो यथा-(विसा. १.२०) क्व पेयं ज्योत्स्नाम्भो वदनबिसवल्लीसरणिभि- र्मृणालीतन्तुभ्यः सिचयरचना कुत्र भवतु। क्व वा पारीमेयो बत वकुलदाम्नां परिमलः कथं स्वप्नः साक्षात्कुवलयदृशं कल्पयतु ताम् ॥३५३॥ ३. संक्षिप्ताकारो यथा- स दृष्ट: स्वप्नेऽद्य प्रणयकुपितो मां प्रतिजन- स्तत: क्षीणा रात्रिर्न च चरणयोरस्मि पतिता। कृतं कल्याणानामनभिलषिता सावधि वयः प्रसन्नं तद्वक्त्रं न कृतमिति चेतो दहति माम् ॥३५४॥ ४. विक्षिप्तरूपो यथा- जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽ्द्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः । नो यावत् परिरभ्य चाटुकशतैराश्वासयामि क्षणं भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृत: ॥३५५॥ ५. पर्याप्तरूपो यथा-(चौरप. २१०) अद्यापि तां स्मरनिकेतमहापताकां

लम्बालका चिरवियोगकृशाङ्गयष्टिम् । स्वप्ने विलोलनयनां क्षणदृष्टनष्टां

विद्यां प्रमादगलितामिव संस्मरामि॥३५६॥ ६. अपर्याप्तरूपो यथा- सिविणअ-खण-सुत्तू्विआए पुनरुत्त-दंसण-मणाए। बालाए णिमीलिअ-लोअणाए दिवसो वि वोलीणो ॥ ३५७॥ (स्वप्न-क्षण-सुप्तोत्थितायाः पुनरुक्तदर्शनमनसः । बालाया: निमीलितलोचनाया दिवसोऽपि न अतिक्रान्तः ॥

१४६२ शृङ्गारप्रकाशे

(७. सुनिमित्तानुभवः -३) प्रवासिन: शुभसूचकचक्षुरादिस्फुरणं सुनिमित्तानुभवः। तन्मनोरथोपगमे, (दूतोपगमे), दयितोपगमे च तत्र - १. मनोरथोपगमो यथा-(गास. २.३७) फुरिए वामच्छि तुए जइ एहिइसो पिओज्ज ता सुइर। विणिमीलिअ दाहिण्णअणं तुए अ एअं पुलोइस्सं ॥ ३५८॥ (स्फुरिते वामाक्षि त्वयि यद्येष्यति मम प्रिय इति तत् चिरम्। मीलित्वा दक्षिणनयनं त्वया अवितृष्णं प्रलोकयिष्यामि ।।) जेण जाणु ट्विअ-विअलिअ-धवल-वलअ-पडिरोहणेक्करसिआहिं। वाहाहि कह णु तुएत्ति/तुरिज्जइ मामि पहिअपुरंधीहिं ॥३५९॥ (येन स्थित-विगलित-धवल-वलय-प्रतिरोधनैकरसिकाभ्याम् । बाहुभ्यां कथं नु त्वयेति/त्वर्यते सखि! पथिकपुरन्ध्रीभिः ॥ २. दूतोपगमो यथा-(मेघ. ९४) रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम् । त्वय्यासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्या मीनक्षोभाकुलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति ॥ ३६० ॥ यथा वा-(मेघ. ९५) वामश्चास्या: कररुहपदैर्मुच्यमानो मदीयैः क्रीडायोगं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या। सम्भोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्यूरु: सरसकदलीस्तम्भगौरश्चलत्वम् ॥ ३६१॥। ३. दयितोपगमो यथा- अज्ज मह इमं सहि दाहिणेअरं पिअअमागमणदूअं। अवणिअ-खेअं वद्धाविआसि पप्फंदए अच्छी ॥ ३६२॥ (अद्य ममेदं सखि! दक्षिणापरं प्रियतमागमनदूतम् । अपनीतखेदं वर्धापितासि प्रस्पन्दते अक्षि ।।)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४६३

यथा वा- वामेनैव विलोचनेन भवती दिष्ट्या चिरं वर्धिता प्रायः प्राप्स्यसि पारितोषिकमिमं धृष्टो जनो मादृशः । अस्मिन् प्राङ्गणपीलुकुञ्जविटपे कृत्वा पदं दृश्यतां चञ्चत्केसरकन्धरेण करभेणायं वने वल्लभ: ॥३६३॥

(८. प्रियप्रत्यागम: -१२) प्रवासतो गृहागमनं प्रियप्रत्यागमः । स उदात्तादिनायिकानिमित्तभेदाद् द्वादशधा। तेषु - १. उदात्तादिनिमित्तो यथा- आयाते दयिते मरुस्थलभुवां संचिन्त्य दुर्लङ्व्यतां गेहिन्या परितोषबाष्पतरलामासज्य दृष्टिं मुखे। दत्वा पीलुशमीकरीरकबलं चेलाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलग्नं रज: ॥३६४॥ २. उद्धतानिमित्तो यथा- यद्दत्वा लवणाञ्जलिं स्वयमसावुच्छूनताम्रेक्षणा त्वामप्युद्गतबाष्पमर्पितवती भूयोऽपि मत्सङ्गमः । तत्किं निर्घृण विस्मृतं करभ हे येनाद्य पूर्णेऽवधौ तस्या: क्रीडसि जीवितेन विजहद्गङ्गोपकण्ठे जलम् ॥३६५॥ ३. ललितानिमित्तो यथा- दृष्टिर्वन्दनमालिका स्तनयुगं लावण्यपूर्णो घटौ शुभ्राणां प्रकर: स्मितं सुमनसां दन्तप्रभा दर्पणः । रोमाञ्चोद्रम एव सर्षपकणाः पाणी तथा पल्लवौ स्वाङ्गैरेव गृहं प्रियस्य विशतस्तन्व्या कृतं मङ्गलम् ॥३६६॥ ४. शान्तानिमित्तो यथा- गर्जत्युन्नत एष नीलजलदः क्रूरः कदम्बानिलो मार्गा: (पल्ल) विनो वनानि हरितस्निग्धानि पूर्णोऽवधिः ।

१४६४ शृङ्गारप्रकाशे

आयत्तं तव जीवितं करभ! हे खिन्नोऽपि गच्छ द्रुतं कान्ता यद्यपि तेन कुप्यति तथाप्यस्त्येव मे सङ्गमः ॥३६७॥ ५. धीरानिमित्तो यथा- मंगल-वलअं जीअं व रक्खिअं जं पउत्थपइआए। सहस त्ति दंसणूससिअ-बाहुलइआए तं भिण्णं ॥ ३६८।। (मङ्गलवलयं जीवितमिव रक्षितं यत् प्रोषितपतिकया। सहसेति दर्शनोच्छ्रुवसित-बाहुलतिकया तद् भिन्नम् ।।) ६. अधीरानिमित्तो यथा- आसीद् यस्य मुहर्मुहुर्विगलितो(तैर्) बाष्पैः समं दुर्धरै- दौर्बल्याद् वलयस्य हाटकभुवः पर्याकुला धारणा। दिष्ट्या वृद्धिकरा यदा तु मधुना तस्यैव चाकर्षणे नान्यानाह्वयते पुनः पुनरसौ नागच्छति प्रेयसि ॥३६९॥ ७. मुग्धानिमित्ता यथा- पुलिइअमणुज्जुअच्छं सेओ अंगेसु पहरिसो हिअए। मुद्धाएँ वि जाअं णववहूएँ जामाउए आए।। ३७० । (प्रलोकितमनृज्वक्षं स्वेदोऽ्ेषु प्रहर्षो हृदये। मुग्धाया अपि जातं नववध्वा जामातृक आगते ।।) ८. मध्यानिमित्तो यथा-(गास. ८२२वे.) अत्थक्कागअदिट्ठे वहुआ जामाउअम्मि गुरुपुरओ। जूरइ णिवडंताणं हरिसविसंट्टाण वलआण ॥ ३७१॥। (अकस्माद् आगतदृष्टे वधुका जामातृके गुरुपुरतः । क्रुध्यति निपतद्भ्यो हर्ष-विषमितेभ्यो वलयेभ्यः ।।) ९. प्रगल्भानिमित्तो यथा-(गास. ७.८३) अवरण्हागअ-जामाउअस्स विउणेइ मोहणुक्कंठं। वहूआए घरपरोहडमज्जणमुहलो वलअसद्दो । ३७२। (अपराहणागतजामातुः द्विगुणयति मोहनोत्कण्ठाम् । वधुकाया गृहपश्चाद्भागमज्जनमुखरो वलयशब्दः ।।)

एकत्रिंश: प्रकाश: १४६५

१०. उत्तमानिमित्तो यथा- पुलइब्भेब्वेउ पसाहइ दर-कुम्माण-थण। पहरिस बाहु विहूसइ णिक्कज्जल णअण । ३७३॥ अस्सुजलोह वि सोहइ खामकवोले मुहे। मुद्धहे काइ ण मंडण दइआगमणसुहे ॥ ३७४॥ (पुलकोद्भेदः प्रसाधयति ईषन्म्लानौ स्तनौ। प्रहर्ष: बाहू विभूषयति निष्कज्जले नयने ।। अश्रुजलौघ: अपि शोभते क्षामकपोले मुखे। मुग्धायाः किं न मण्डनं दयितागमनसुखे ।।) ११. मध्यमानिमित्तो यथा- पिए सहसत्ति पहत्तितहे विहवि/डिअ वलअ। पुलउत्तंभिअगत्तहे सोहहिं महिहिं गअ ॥ ३७५॥ तक्खणमुक्कहो सोअहो णं बंधणकडअ। णाइ पणट्ठहो विरहहो तरलतुरंगअए ॥ ३७६।। (प्रिये सहसा प्राप्ते विघटितानि वलयानि। पुलकोत्तम्भितगात्र्याः शोभन्ते मह्यां गतानि ।। तत्क्षणमुक्तस्य शोकस्य ननु बन्धनकटकानि। ननु प्रणष्टस्य विरहस्य तरलतुरङ्गपदानि ।।) १२. कनिष्ठानिमित्तो बाहजलोल्लिअलोअण थणय ण उप्पुसिअ। णवि दहिअक्खअ लइअ ण वंदणमाल किअ ॥ ३७७॥ हरिसारंभ-विअंमिअपुलउक्कंप-भर 1 पेक्खेवि कंतु पहुत्तउ लग्गी कंठे पर ॥३७८॥ (बाष्पजलार्द्रितलोचने स्तनौ न परिमार्जितौ। नापि दधि-अक्षताः गृहीताः न वन्दनमाला कृता ॥ हर्षारम्भ-विजृम्भित-पुलकोत्कम्पभरा । प्रेक्ष्य कान्तं प्राप्तं लग्ना कण्ठे पुनः ।

१४६६ शृङ्गारप्रकाशे

उक्ता समाप्तिस्कन्धेऽसावुदाहरणपद्धतिः । दिशानयोऽनुसर्तव्यमनुक्तमपि सूरिभिः ॥३७९॥ सैव प्रवासशङ्कादिचतुर्विंशतिकन्दलः । स्मृतोऽनङ्गविहङ्गस्य प्रवासो वसतिद्रुमः ॥ ३८०॥ समासव्यासाभ्यां कुसुमधनुषो जीवितमिति प्रवासो निर्णीतः प्रियजनमनोहेमनिकषः । अथ प्रेमोद्यानप्रणयतरुविस्रम्भसुमनो- निवासैकास्थानी सुरभिरभिधीयेत करुण: ॥ ३८१॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे प्रवासोपवर्णनो नाम । एकत्रिंशः प्रकाशः ॥३१॥

सनातनललाटके लिखितमस्ति साहित्यगां मलीमसितलेखिनीमपगतांहसं प्रेक्षितुम् । प्रवासकलनामयीमितरथा तु गाथामिमा- मसावसदृशीं पुनः सुसदृशीं विधातुं कृती।।

अत्रापि सन्ति बहवोऽस्फुटितार्थका हि श्लोका विचक्षणधियः खलु तान् धयेयुः । न प्राकृतं न खलु संस्कृतमप्यशुद्ध- लेखं निजार्थपरिभावनिकासु शक्तम्।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे द्वात्रिंशः प्रकाश: करुणविप्रलम्भप्रकाश:

अथातः क्रमप्राप्तं करुणविप्रलम्भमुपदेक्ष्यामः। तस्य च प्रथमानुरागादिभ्यो रागवर्धनत्वादन्तेऽभिधानमित्यभिहितं पुरस्तात्१। भूयश्च विशेषतोऽभिधीयते। विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद् प्रकर्षमापद्यमाना२ रतिर्नाम कामशृङ्गाराख्यां लभते। स तु नित्यनैमित्तिकादिभेदादष्टधोच्यते। तत्र रागवर्धनत्वापेक्षायां नित्यान्नैमित्तिकः, सामान्याद् विशेष:, प्रकाशात् प्रच्छन्नः, कृत्रिमादकृत्रिमो बलीयान्। भूयोऽपि नैमित्तिकाद् वैशेषिको, वैशेषिकात् प्रच्छन्नः, प्रच्छन्नादकृत्रिम इति सर्वतोऽप्यकृत्रिम एवोत्कृष्यते। स चाहार्यो, यौवनजः, सहजो, विस्रम्भजश्चेति चतुर्धा। तत्राहार्याद् यौवनजो, यौवनजात् सहजः, सहजाद् विस्रम्भजो बलीयान्। कामशृङ्गारश्च द्वेधा। सम्भोगो विप्रलम्भश्च। तत्राभिलषणीयानामवाप्तौ सम्भोगः, विपर्यये विप्रलम्भः। सम्भोगश्च विप्रलम्भमन्तरेण न प्रकर्षमधिरोहतीति विप्रलम्भस्य सम्भोगात् प्रथममभिधानम्। विप्रलम्भो हि कामशृङ्गारस्य प्राणितम्। स प्रथमानुरागेऽङ्कुरितो, माने पल्लवितः, प्रवासे कुसुमितः, करुणे फलितः, प्रथमानुरागानन्तरादिषु प्रकर्षमापन्नः सम्यगुपभोग्यो भवति। पदात्पदं च प्रतिपद्यमानो विशेषतः स्वदते। यथा दुग्धाद् दधि स्वादु यथा दध्नोऽम्लषाडवः । यथाम्लषाडवात् स्वादुरामिक्षैवं रसोदयः॥१॥ ते च प्रथमानुरागादयो विप्रलम्भाः, तदनन्तरास्तु सम्भोगाः। अनुरागस्तु न तथा

प्रवासे, यथा व्यसनाभिघातसम्मीलनादिभिरनुभावैः करुणविप्रलम्भे प्रकर्षमापन्नो निष्प्रकम्पतां प्राप्नोति। अतः प्रथमानुरागादीनां विप्रलम्भभेदानां त्रयाणामप्यनन्तरं रागवर्धनतमः करुणविप्रलम्भोऽभिधीयते इति। क: पुनरयं करुणो नाम। १. द्र. अत्रैव पृ. १३९६ २. नभावो='नभावो' जो, 'नः प्रधान(:स्थायी) भावो' राघवः।

१४६८ शृङ्गारप्रकाशे

(१. करुण: -१२) यत्रास्मिन् मिथ्याभिनिवेश इव गुर्वायासकारकेऽपि मूर्खाणां, सर्वाङ्गपरित्याग इवालौकिकेऽपि ब्रह्मविदां, रजःकर्दमक्रीडाविनोद इव वेषदूषकेऽपि पौरपौगण्डानां, महाहवमहीविहार इव बीभत्सभीषणेऽपि शूरसाहसिकानां, प्रियसुहन्नर्मनिर्भर्त्सन इवातिग्राम्येऽपि परिहासिकानां, कुपितकामिनीपार्ष्णिप्रहार इव सुकुमारेऽपि रागिणां, तिमिराभिसारिकावेष इव मलीमसेऽपि चौर्यरतरुचीनां, विलासिनीकिलिकिञ्चितप्रपञ्च इव दीनप्रदर्शनेऽपि नागरिकाणाम्, अतीवानुरज्यते मनः।

(मन: प्रेम) सामयिकानामुच्यते। प्ररूढस्नेहयोरन्यतरविनाशे अन्यस्य दुःखाभिनिवेशो हृदयदारुणः। स कथं शोकाद् विभिद्यत इति चेत्, हेतुफलविषयस्वरूपभेदात्। तथाहि-'रत्येकहेतुः करुणः, प्रीतिदयाद्यनेकहेतुः शोक:, पुनस्सङ्गमफल: करुणः, अपुनस्सङ्गमफल: शोकः, स्त्रीपुंसविषयः करुणः, अस्त्रीपुंसविषयः शोकः, सप्रत्याशरूप: करुणः, निष्प्रत्याशस्वरूपः शोक इत्यन्य एव शोकोऽन्यश्च करुण' इति।

स प्रायेण दैवाश्रयः, पौरुषाश्रयः, देशाश्रयः, कालाश्रयः, स्वरूपाश्रयः, परिमाणाश्रयः, प्रमाणाश्रयः, अनुरागाश्रयः, सम्भोगाश्रयः, विप्रलम्भाश्रयः, नायकाश्रयः, नायिकाश्रय इति द्वादशधा। तेषु -

१. दैवाश्रयः - स्त्रीनिमित्तः, पुरुषनिमित्तः, सहायनिमित्तः, गुरुनिमित्त इति। २. पौरुषाश्रयः- पुरुषकृतः स्त्रीविषये, स्त्रीकृतः पुरुषविषये, पुरुषकृतः

. देशाश्रयो पुरुषविषये, स्त्रीकृतः स्त्रीविषय इति। दिव्यो, मानुषो, दिव्यमानुषो, न/अदिव्यमानुष इति। ४. कालाश्रय: - इहजन्मसङ्गम:, अन्यजन्मसङ्गमः, इहान्यजन्मसङ्गम:, प्रेत्यसङ्गम२ इति। ५. स्वरूपाश्रयो- विचिन्तितः, आकस्मिक:, पारमार्थिकोऽपारमार्थिक इति।

१. 'मानुषो न दिव्योऽमानुषो' इति जो. पृ. ११०८, रा. पृ. १६२१ HOS ; द्र.पृ. १४७० २. 'उभयजन्मसङ्गम' इति जो. पृ. ११०८, रा. पृ. १६२१ HOS; द्र.पृ. १४७१

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४६९

परिमाणाश्रयो- महानणुर्दीर्घो ह्रस्व इति। ७. प्रमाणाश्रयः - दृष्टः, श्रुतोऽनुमितः, शङ्कित इति। ८. अनुरागाश्रयः - श्रेयान्, मध्यमोऽवरः, प्रत्यवर इति। ९. सम्भोगाश्रयः - प्रथमानुरागानन्तर्यो, मानानन्तर्यः, प्रवासानन्तर्यः, करुणानन्तर्य इति। १०. विप्रलम्भाश्रयः - प्रथमानुरागजो, मानजः, प्रवासजः, करुणज इति। ११. नायकाश्रयो - गुणकृतः, प्रकृतिकृतः, प्रवृत्तिकृतः, परिग्रहकृत इति। १२. नायिकाश्रयो - गुणकृतः, वयस्कृतश्चेष्टाकृतो धैर्यकृत इति। तेषु-

(१. दैवाश्रयः) १. दैवाश्रयः स्त्रीनिमित्तः पुरुषे यथा-(कादम्बरीकथासारे ४.१०८) अयि पापे! महाश्वेते! न तुष्टास्यक्षमालया। हता मे सुहृदोऽमुष्य प्राणवृत्तिरपि त्वया ॥२॥ २. पुरुषनिमित्तः स्त्रियां यथा- विचिन्वतीं मामियमद्रिकुक्षौ विकुक्षिनाम्ना भुजगेन दष्टा। गतासुरास्ते मृगशाबनेत्रा मृगावती हा विधिना हतोऽस्मि ॥३॥ ३. सहायनिमित्तः पुरुषे यथा-(कादम्बकसा. ६.१०६) इति श्रुत्वा भिन्नः प्रसभमिव शूलाग्रशिखया कदा त्वां पश्येयं कमलमुखि कादम्बरि! पुनः । वदन्नेवं शोकस्फुटितहृदयः तत्क्षणमसूञ् जहच्चन्द्रापीडस्तरुरिव पपात क्षितितले ।।४।। ४. गुरुनिमित्त: स्त्रियां यथा-(मामा. १०१३) एषा प्रवासं कथमप्यतीत्य याता पुनः संशयमन्यथैव। को नाम पाकाभिमुखस्य जन्तुर्द्वाराणि दैवस्य पिधातुमीष्टे ।। ५॥

१. प्रत्यवर प्रवर जो. ११०८ रा. १६२१ ; द्र.पृ. १४

१४७० शृङ्गारप्रकाशे

(२. पौरुषाश्रयः) १. पौरुषाश्रयः पुरुषकृतः स्त्रीविषये यथा- सा वक्ष:परिवर्तनैकललिता विश्वासभूमि: प्रिया बाला निष्करुणेन मुग्धतपसा दग्धा वराकी मया। भर्तुर्भक्तिरपेक्षिता ननु पुनः स्त्रीदाहदोषो महाञ् जातं सच्चरितैषिणो बत मम म्लेच्छस्य यन्नोचितम् ।६॥ २. स्त्रीकृतः पुरुषविषये यथा-(कादकसा. ६.१०४) शापेन तेन महता मदनाग्निना वा जन्मान्तरोपचितदुष्कृतकर्मणा वा। चित्रेण वा भगवतश्चरितेन धातुः प्राणानसावुदसृजन्निपपात चोर्व्याम् ॥७॥ ३. पुरुषकृतः पुरुषविषये यथा-(नागान. ५.२१) आत्मीयः पर इत्ययं खलु कुतः सत्यं न नाम क्रम: किं रक्षामि बहून् किमेकमिति वा चिन्ता न जाता कथम् । ताक्ष्यात् त्रातुमहीन् स्वजीवितपरित्यागं त्वया कुर्वता यच्चात्मा पितरौ वधूरिति हतं निश्शेषमेतत् कुलम् । ८॥ ४. स्त्रीकृतः स्त्रीविषये यथा-(कुसं. १.५३) यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षदोषात् सुदती ससर्ज। तदाप्रभृत्येव विमुक्तसङ्ग: पतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥९॥

(३. देशाश्रयः) १. देशाश्रयभेदेषु दिव्यो यथा-(कुसं. ४.१९) विबुधैरपि यस्य दारुणैरसमाप्ते परिकर्मणि स्मृतः । तमिमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मितरागमेहि मे ॥१०॥ २. मानुषो यथा- रिपुर्यातु परां वृद्धिं धिग् राज्यमनयोऽस्तु नः । दैवमेवंविधं दृष्ट्वा दाने प्रत्यर्पयामि ताम् ॥११॥ ३. दिव्यमानुषो यथा-(रघु. ८.८२) क्रथकैशिकवंशसम्भवा तव भूता महिषी चिराय सा। उपलब्धवती दिवश्च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम् ॥१२॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४७१

४. अदिव्यमानुषो यथा-(सेबं. ११.५३) आलोइए णिसण्णा उअणिज्जं तेमि वेविउं आढत्ता। सीआत्ति रअणिअरेहिं रामसीरत्ति भणिए गअ च्चिंअ मोहं ॥१३॥ (आलोकिते निषण्णा उपनीयमाने वेपितुमारब्धा। सीता रजनीचरैः रामशिर इति भणिते गता एव मोहम् ।।)

(४. कालाश्रयः) १. कालाश्रयप्रभेदेषु इहजन्मसङ्गमो यथा- स्वप्न: स्यात् किमयं न जातु जगति स्वप्नो भवेज्जाग्रतः किं केनापि हि वञ्चितोऽस्मि दयितालाभः कुतो वञ्चना। किं नाहं शुकनन्दनः कथमसावन्यं समाभाषते केनायं रचितो विधि: सुकृतिना सिद्धेन ते कर्मणा ॥१४॥ २. अन्यजन्मसङ्गमो यथा- मा शोचस्व शुचिस्मिते! कृतजपा तप्यस्व तीव्र तपो भूत्वा वेदवती भविष्यसि ततस्सीतेति नाम्ना भुवि। कान्तस्ते हरिरेष वामनतनुं कृत्वा सहस्रार्जुनं जित्वा दाशरथित्वमेत्य भवतीं भूयः समुद्वक्ष्यति ॥१५॥ ३. इहान्यजन्मसङ्गमो यथा-(कुसं. ४.४४) तदिदं परिरक्ष शोभने! भवितव्यप्रियसङ्गमं वपुः । रविपीतजला तपात्यये पुनरोघेन हि युज्यते नदी ॥१६॥ ४. प्रेत्यसङ्गमो यथा-(रघु. ८.९५) तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्रुकन्यासरय्वोः- र्देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा सङ्गत: कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ।।१७।।

(५. स्वरूपाश्रयः) १. स्वरूपाश्रयप्रभेदेषु विचिन्तितो यथा-(मामा. ८१२) मम हि कुवलयाक्षीं प्रत्यनिष्टैकबुद्धे- रविरतमनुबद्धोत्कम्प एवान्तरात्मा।

१४७२ शृङ्गारप्रकाशे

स्फुरति च खलु चक्षुर्वाममेतच्च कष्टं वचनमिह भवत्योः सर्वथा हा हतोऽस्मि ॥१८॥ २. आकस्मिको यथा-(रघु. १४. ५३) अथ व्यवस्थापितवाक् कथञ्चित् सौमित्रिरन्तर्गतबाष्पकण्ठः । औत्पातिकं मेघ इवाश्मवर्षं महीपतेः शासनमुज्जगार ॥१९॥ ३. पारमार्थिको यथा-(रघु. ८.३८) वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिमप्यपातयत्। ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिरुपैति मेदिनीम् ॥ २०॥ ४. अपारमार्थिको यथा-(रामाभ्यु.) प्रत्याख्यानरुषा कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलवधूर्धत्ते यथोच्चैः शिरः। व्यर्थं सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्व्यापदः साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये! नोचितम् ॥ २१॥

(६. परिणामाश्रयः) १. परिणामाश्रयप्रभेदेषु महान् यथा-(मामा. ९.१२, उराच. ३.३१) दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते वहति विकल: कायो मोहं न मुञ्चति चेतना। ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ।। २२।। २. अणुर्यथा-(ताव. ६.४) विस्रम्भान्न विसर्पितं मयि मनो निर्यन्त्रणं मन्त्रितुं व्यावृत्तापि निवर्तिता न शयने बाष्पं त्यजन्ती शनैः । मामुद्दिश्य तथानया व्यवसितं तन्नोपरुद्धं मुधा कष्टं केवलमेव राजतनया दग्धा वराकी शुचा ।।२३। ३. दीर्घो यथा-(ताव. ३.१०) सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्रुते व्यासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तदा।

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४७३

हा नाथेति मुहुः प्रलापपरया दग्धं वराक्या तया शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे ॥२४॥ ४. ह्रस्वो यथा- असमाप्तप्रतिज्ञेऽस्तंगते महाभुजे। मुक्तकेश्यैव दत्तस्ते प्रियायायं जलाञ्जलि: ॥२५॥

(७. प्रमाणाश्रयः) १. प्रमाणाश्रयभेदेषु दृष्टो यथा- हा हा कथं कुमुदनीलनलाङ्गदादियूथाधिपैरतिजवादनुबध्यमानः । अस्मन्मनोरथभुवं सहसैव देवीं व्यापाद्य राक्षसपतिर्नगरीं प्रविष्टः ॥२६॥ २. श्रुतो यथा- श्रुत्वैष विधृतबाष्पः तथास्थितो येन वर्धिताक्रन्दैः । हृदयस्फुटनभयार्ते रोदितुमभ्यर्थ्यते सचिवैः ॥२७॥ ३. अनुमितो यथा-(उरा. ३४) भ्रमति हृदयं चिन्तायत्तं धनुर्गुरुतां गतं न खलु विषयं जाने चेतस्तथापि समाकुलम् । अयमपि मुहुर्बाष्पोत्पीडो रुणद्धि विलोचने स्फुरति च यथा वामं चक्षुस्तथैष शठो विधिः ॥२८॥ ४. शङ्कितो यथा-(मामा. ८१३) किमपि किमपि शङ्के मङ्गलेभ्यो यदन्यद् विरमति परिहासश्चण्डि! पर्युत्सुकोऽस्मि कलयसि कलितोऽहं वल्लभे! देहि वाचं भ्रमति हृदयमन्तर्विह्वलं निर्दयासि ।।२९।।

(८. अनुरागाश्रयः) अनुरागाश्रयप्रभेदेषु १. श्रेयांस्त्रिधा नित्योऽकृत्रिमो विस्रम्भजश्च। तेषु - नित्यो यथा-(गास. ४.७३) अंतोहुत्तं डज्झइ जाआसुण्णे घरे हलिअउत्तो। ओ(ऊ)सित्तणिहाणाइं व रमिअट्ठाणा पेच्छतो ॥ ३०॥

१४७४ शरृङ्गारप्रकाशे

(अन्तरभिमुखं दह्यते जायाशून्ये गृहे हलिकपुत्रः । उपसिक्तनिधानानीव रमितस्थानानि पश्यन् ।।) अकृत्रिमो यथा-(रघु. ८.६६) धृतिरस्तमिता रतिश्च्युता विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयमद्य मे ॥३१॥ विस्रम्भजो यथा-(उराच. ६.३३) क्व तावानानन्दो निरतिशयविस्त्रम्भबहुल: क्व तेऽन्योन्यं यत्र क्वचन गहनाः कौतुकरसाः । सुखे वा दुःखे वा क्व नु खलु तदैक्यं हृदययो- स्तथाप्येष प्राणः स्फुरति न तु पापो विरमति ॥३२॥ २. तथा मध्यमोऽपि सहजः, प्रच्छन्नो, वैशेषिकश्चेति त्रिधैव। तेषु - सहजो यथा- मुखं ज्योत्स्नालोकप्रसरधवलाक्षं क्वनु मया पुनर्दृप्यन्ते/र्द्रष्टव्यं तत् स्मितमधुरमन्थाल्पवचनम् । क्व सा श्रव्या वाणी विजितकलहंसीकलरवा विलासा: पश्यन्त्या/वीक्ष्यन्तां क्व च सहभुवो धीरललिताः ॥३३॥ प्रच्छन्नो यथा- दट्ठूण चिरं रोत्तूण णिब्भरं धारिऊण हिअअम्मि। बंधइ कंठे अइणं ठिअं कंठिअं ओ मह पाइणी ॥ ३४॥ (दृष्ट्वा चिरं रुदित्वा निर्भरं धृत्वा हृदये। बधाति कण्ठे अजिनं स्थितां कण्ठिकां अइ मम पत्नी ।।) वैशेषिको यथा-(रघु. ८.६९) विभवेऽपि सति त्वया विना सुखमेतावदजस्य गण्यताम् । अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्त्वदाश्रयाः ॥३५॥ ३. एवमपरोऽपि त्रिधा नैमित्तिकः, सामान्यो, यौवनजश्च। तेषु - नैमित्तिको यथा-(उराच. ३.९) अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरद्योद्दामं ज्वलिष्यतः । उत्पीड इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोति माम् ॥३६॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४७५

सामान्यो यथा-(गास. २.४२) समसोक्खदुक्खसंववड्ढिआणं कालेण रूढपणआणं। मिहुणाणं मरइ जं तं खु जिअइ इअरं मअं होइ ।३७।। (समसौख्यदुःखसंवर्धितयोः कालेन रूढप्रणययोः । मिथुनयोर्म्रियते यत् तत् खलु जीवति इतरन्मृतम् भवति ।।) यौवनजो यथा- अणुदिअहं वड्ढंते खु क्खुरुडे/गरुए व्व दुक्खमुव्वहइ। कुलवहुआ विहवत्तणणिप्पइगुणगोरवेण थणाए । ३८।। (अनुदिवसं वर्धमानयोः खलु गुरुकयोः इव दुःखमुद्वहति। कुलवधुका विधवात्वनिष्पत्तिगुणगौरवेण स्तनयोः ॥।)

४. प्रत्यवरोऽपि त्रिधैव प्रकाश, आहार्यः, कृत्रिमश्चेति। तेषु - प्रकाशो यथा-(कुसं. ४.३) अयि जीवितनाथ! जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुनः । ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥३९॥ आहार्यो यथा- किं देव्या अपि चुम्बितोऽस्मि बहुशो मिथ्याप्रसुप्तस्तया कोपे सत्यपि किं निरीक्ष्य हसिता नो मन्मुखं भामिनी। विस्रम्भात् कलिता लतेव हृदये किं वा चिरं न स्थिता कान्तिर्वास्य विनापि वाच्यमसवो यन्न प्रयाताः स्वयम् ॥४०॥ कृत्रिमो यथा-(गास. ८७६वे.) तह अडअणाए रुण्णं पइमरणे वाहरुध्धकंठीए। अणुमरणसंकिणो जह जारस्स वि संकिअं हिअअं ।। ४१॥ (तथा असत्या रुदितं पतिमरणे बाष्परुद्धकण्ठया। अनुमरणशङ्किनो यथा जारस्यापि शङ्कितं हृदयम्।।) सम्भोगविप्रलम्भाश्रयभेदेषु प्रथमानुरागानन्तर्यादयोऽष्टावपि प्रत्येकं त्रिधा- तज्जातास्तदुल्लेखिनस्तदन्तरङ्गाश्च।

१४७६ शृङ्गारप्रकाशे

(९. सम्भोगाश्रयः) १. तत्र सम्भोगाश्रयेषु प्रथमानुरागानन्तरजा यथा-(मामा. ६.९) नैराश्यकातरधियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च। मात्सर्यमोहपरिदेवितमुद्वहामि चिन्ताविषादविपदं च महोत्सवं चे१।। ४२।। २. मानानन्तरीयेषु मानानन्तरजो यथा- जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेद्य दृष्टा मया मा मा संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः । नो यावत् परिरभ्य चाटुकशतैराश्वासयामि क्षणं भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥४३॥ तदुल्लेखी यथा-(रघु. ८.४८) कृतवत्यसि नावधीरणामपराद्धेऽपि यदा चिरं मयि। कथमेकपदे निरागसं जनमाभाष्यममुं न मन्यसे ॥४४॥ तदन्तरङ्गो यथा-(उराच. ३.१३) तटस्थं नैराश्यादपि च कलुषं विप्रियवशाद् वियोगे दीर्घेस्मिन् झटिति घटनात् स्तम्भितमिव । प्रसन्नं सौजन्यादपि च करुणैर्गाढकरुणं द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन् क्षण इव ।४५॥। ३. प्रवासानन्तरीयेषु तज्जातो यथा- धौतोऽमल: श्लाघ्यतरैः सहायैः पराभवः शत्रुकृतो भवद्भिः । यत् साम्प्रतं सम्प्रति राघवाणां त्यागेन देव्यास्तदहं करोमि ।४६॥ तदुल्लेखी यथा- विरहरचितां गाढां वेणीं तवोद्ग्रथयञ्छनै- र्विरहगुणितास्तास्ता: कुर्वन् कथाः समयोचिताः । कृशतरतनुं त्वामाश्लिष्य त्यजेयमहं शुचं यदिति गुणितं तन्मे धात्रा शठेन न सह्यते ॥४७॥ तदन्तरङ्गो यथा-(उराच. १.३०) तत्कालप्रियजनविप्रयोगजन्मा तीव्रोऽपि प्रतिकृतिवाञ्छया विसोढः । दुःखाग्निर्मनसि मुहुर्निवर्तमानो हन्मर्मग्रहमिव वेदनां करोति ।।४८।। १. प्रथमानुरागोल्लेखी प्रथमानुरागान्तरङ्गश्च नोपलभ्येते ।

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४७७

४. करुणानन्तर्येषु तज्जातो यथा-(उराच. १४०) हाहा धिक् परगृहवासदूषणं यद् वैदेह्याः प्रशमितमद्भुतैरुपायैः । तत् तावत् पुनरपि दैवदुर्विपाकादालर्कं विषमिव सर्वतः प्रसृप्तम् ॥४९॥ तदुल्लेखी यथा-(मामा. ९.११) मयि विगलितप्रत्याशत्वाद् विवाहविधे: पुरो विकलकरणैर्मर्मच्छेदव्यथाविधुरैरिव

वहमपि स्मरसि रुदितैः स्नेहाकूतं तथा व्यतनोदसा- यथाऽभूवं पीडातरङ्गितसम्मदः ॥५०॥ तदन्तरङ्गो यथा- येनात्मम्भरिणा निरस्य करुणामुत्सृज्य लज्जामपि प्रश्वासोपचयाहिताधिकधृतिस्नेहोऽपि नावेक्षितः । सोऽहं सुभ्रु! विलोकयामि वदनं ब्रूयां प्रसीदेति वा चण्डालस्तव चण्डि! दारुणतरं तत् कर्म कृत्वा कथम् ॥५१॥

(१०. विप्रलम्भाश्रयः) १. विप्रलम्भाश्रयप्रभेदेषु प्रथमानुरागजो यथा-(मामा. ५.२४) न्यस्तालक्तकरक्तमाल्यवसना पाषण्डिचण्डालयोः पापारम्भवतोर्मृगीव वृकयोर्भीरुर्गता गोचरम् सेयं भूरिवसोर्वसोरिव सुता मृत्योर्मुखे वर्तते हा धिक्कृष्टमनिष्टमस्तकरुण: कोऽयं विधेः प्रक्रमः ॥५२॥ प्रथमानुरागोल्लेखी यथा-(मामा. ९.१०) सरसकुसुमक्षामैरङ्गैरनङ्गमहाज्वर- श्चिरमविरतोन्माथी सोढ: प्रतिक्षणदारुण:। तृणमिव ततः प्राणान् मोक्तुं मनो विधृतं त्वया किमपरमतो निर्व्यूढं यत् करार्पणसाहसम् ॥५३॥ प्रथमानुरागान्तरङ्गो यथा-(मामा. ५.२०) नादस्तावद् विकलकुररीकूजितस्निग्धतार- श्चित्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति।

१४७८ शृङ्गारप्रकाशे

अन्तर्भिन्नं भ्रमति हृदयं विह्वलत्यङ्गमङ्गं स्नेहस्तम्भः स्खलयति गति क: प्रकारः किमेतत् ॥५४॥ २. मानजो यथा- स दृष्टः स्वप्नेऽद्य प्रणयकुपितो मां प्रति जनं ततः क्षीणा रात्रिर्ननु चरणयोरस्मि पतिता । कृतं कल्याणानामनभिलषिता एव हि वयं प्रसन्नं तद् वक्त्रं न कृतमिति चेतो दहति माम् ॥ ५५॥ मानोल्लेखी यथा-(कुसं. ४.८) स्मरसि स्मर मेखलागुणैरुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् । च्युतकेसरधूसरेक्षणान्यवतंसोत्पलताडनानि वा ॥५६॥ मानान्तरङ्गा यथा- मूरच्छान्धकारपटलावृतदिग्विभागा राहूपरागमलिनेव शशाङ्कलेखा। गर्भालसा चतुरगेहगुणाद् गृणन्ती पाशं निधाय गलके मरणोन्मुखाऽभूत् ॥५७॥ ३. प्रवासजो यथा- चिरमनुचितस्थाने स्थित्वा मदीक्षणवाञ्छया किमिव दयिते तत् स्याद् दुःखं न यद् विदितं तया। कतिपयदिनव्याप्यं सम्प्रत्यपास्य वृथैव मां कठिनहृदये! किं त्वं याता क एष तव क्रमः ॥५८॥ प्रवासोल्लेखी यथा-(उराच. ३.४४) उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै- र्विमर्दैर्वीराणां जनितजगदत्यद्भुतरसः । वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत् कृतः तूष्णीं सह्यो निरवधिरयं तु प्रविलयः ॥५९॥ प्रवासान्तरङ्गो यथा- प्रिये! हाहा क्वासि प्रकिर मधुरां वाचमधुना पराभूतैरित्थं विलपनविनोदोऽप्यसुलभः । अनिन्द्यः पौलस्त्यो व्रजतु परिवादो मयि जरां यतो रूढे वैरे बहुगुणमनेन प्रतिकृतः ॥६०॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४७९

४. करुणजो यथा-(कादकसा. ७.७८) द्वितीयेऽप्यहमेवास्य जाता जन्मनि मृत्यवे। शप्तो मदनुरक्तोऽसौ मयेति विललाप सा ।६१।। करुणोल्लेखी यथा-(शाकु. ६.९) इतः प्रत्यादेशात् स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता गृहे तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे। पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रसरकलुषामर्पितवती मयि क्रूरे यत् तत् सविषमिव शल्यं दहति माम् ॥६२॥ करुणान्तरङ्गो यथा-(उराच. ३.३८) हा हा देवि स्फुटति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविरतज्वालमन्तर्ज्वलामि। सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वङ् मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥६३॥

(११. नायकाश्रयः) नायकाश्रयप्रभेदेषु १. गुणकृतस्त्रिधा उत्तमाश्रयो, मध्यमाश्रयः, कनिष्ठाश्रयश्च। तत्र- उत्तमाश्रयो यथा- अन्तराविर्भवन्मृत्युर्निरोधविधुरात्मना - कष्टं प्रसह्य रामेण बाष्पमोक्षो निगृह्यते ॥६४॥ मध्यमाश्रयो यथा-(रघु. ८.७२) प्रमदामनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्निति वाच्यदर्शनात् । न चकार शरीरमग्निसात् सह देव्या न तु जीविताशया ॥६५॥ कनिष्ठाश्रयो यथा- सततदयितविप्रयोगतापाद् वरमिह कालकलैव वह्निनाभः । उपशममुपनेतुमात्मपीडां दहनमहं प्रविशामि न प्रियार्थम् ॥६६॥ २. प्रकृतिकृतोऽपि त्रिधैव सात्त्विको, राजसस्तामस इति। तेषु - सात्त्विको यथा-(उराच. ७.७) दह्यमानेन मनसा दैवाद् वत्सां विहाय सः। लोकोत्तरेण धैर्येण प्रजापुण्यैश्च जीवति ॥६७।।

१४८० शृङ्गारप्रकाशे

राजसो यथा-(रघु. ८.७०) विलपन्निति कोसलाधिपः करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति। अकरोत् पृथिवीरुहानपि स्त्रुतशाखारसबाष्पदूषितान् ।६८।। तामसो यथा- तां लोकोऽयं वाञ्छितार्थप्रसिद्ध्यै नित्यं द्रव्यैः पूतहृद्यैर्धिनोति। तन्मे प्रीतः पूतहव्येन वह्ने! कुर्यात् कान्तासङ्गमं यत्र तत्र ॥ ६९॥ ३. प्रवृत्तिकृतश्चतुर्धा धीरोदात्ताश्रयादिभेदात्। तेषु - धीरोदत्ताश्रयो यथा-(उराच. ३.१) अनिर्भिन्नो गभीरत्वादन्तर्गूढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः।७०॥ धीरोद्धताश्रयो यथा- पिता वा माता वा प्रभवति स तावत् प्रभुरपि व्यपेक्षा यावत् स्युदयिषु यदि वा भोगवसुषु । सहै संत्यक्ते/क्तोऽयं घनतृषि गतायामुपशमः पुमानेकः कृत्स्नं जगदिदमसमस्तं विरचयेत् ॥ ७१॥ धीरललिताश्रयो यथा-(रघु. ८.४३) विललाप स बाष्पगद्गदः सहजामप्यवधूय धीरताम् । अभितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु । ७२॥ धीरप्रशान्ताश्रयो यथा- उग्रा क्रिया नो सहसैव कार्या दृष्टं फलं तत्परिवेष्टितस्य। प्रियामटव्यां हि नल: प्रसुप्तां विहाय जीवन् पुनराप साध्वीम् ।७३॥ ४. परिग्रहकृतो द्विधा साधारणाश्रयोऽसाधारणाश्रयश्च। तयोः - साधारणाश्रयो यथा-(ताव. ४.१४) कामं दुष्करमेतदेव यदहं त्यक्तस्त्वया जीवित- स्तन्नामास्त्वनुरोधतः प्रणयिनां को वा स्वतन्त्रो भवेत् । यत् तत् प्रस्तुतमन्यदेव किमपि स्नेहस्य यन्नोचितं त्वत्प्राप्त्यै कृतमेतदित्यपि कथं प्रत्येष्यसि त्वं प्रिये! ॥७४॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४८१

असाधारणश्रयो यथा- वियोगे प्रत्याशा घटयति मुदं सङ्गमकृता प्रसादाः सन्नह्यो रतिकलहकोपोऽपि भवति । व्यसुन्वन् तन्वङ्ग्या निरवधि नवोपायविषयस् तदाश्वासे हेतुर्भवति मम मृत्युर्यदि परम् ।७५॥

(१२. नायिकाश्रयः) नायिकाश्रयेष्वपि १. गुणकृतस्त्रेधा उत्तमादिभेदात्। तत्र- उत्तमाश्रयो यथा-(उराच. ३.४) परिपाण्डुपांसुलकपोलसुन्दरं दधती विलोलकबरीकमाननम् । करुणस्य मूर्तिरथवा शरीरिणी विरहव्यथेव वनमेति जानकी ॥७६॥ मध्यमाश्रयो यथा-(कादकसा. ७.१६) पत्रलेखापि तद्रूपचन्द्रापीडविलोकिनी। मुमुचे संज्ञया सद्यः प्रपतन्ती शिलातले ॥७७॥ कनिष्ठाश्रयो यथा-(कुसं. ४.४) अथ सा पुनरेव विह्वला वसुधालिङ्गनधूसरस्तनी। विललाप विकीर्णमूर्धजा समदुःखामिव कुर्वती स्थलीम् ।७८॥ २. वयस्कृतोऽपि त्रिधैव मुग्धादिभेदात्। तेषु - मुग्धाश्रयो यथा-(मामा. ६.६) इयमवयवैः पाण्डुक्षामैरलङ्कृतमण्डना कलितकुसुमा बालेवान्तर्लता परिशोषिणी। वहति च वरारोहा धन्यां विवाहमहोत्सव- श्रियमुदयिनीमत्यर्थं च व्यनक्ति मनोरुजम् ॥७९॥ मध्यमाश्रयो यथा-(सेब. ११.६७) णवरि अ पसारिअंगी रअभरिउप्पहपइण्णवेणीबंधा। पडिआ उरसंदाणिअ-महिअल-वक्कलइअत्थणी जणअसुआ ॥। ८०॥। (अनन्तरं च प्रसारिताङ्गी रजो-भृतोत्पथप्रकीर्णवेणीबन्धा । पतिता उर:सन्दानितमहीतलवक्रीकृतस्तनी जनकसुता ।।)

१४८२ शृङ्गारप्रकाशे

प्रगल्भाश्रयो यथा-(कादकसा. ७१८) तदाकार्ण्य विहायैव वैक्लब्यं स्त्रीजनोचितम् । लब्धसंज्ञा महाश्वेता मदलेखां च सावदत् ॥ ८१॥ ३. चेष्टाकृतोऽपि त्रिधैव उद्धतादिभेदात् । तत्र१ - उद्धताश्रयो यथा-(कुसं. ४.३४) अमुनैव कषायितस्तनी सुभगेन प्रियगात्रभस्मना । नवपल्लवसंस्तरे यथा रचयिष्यामि तनुं विभावसौ ॥ ८२॥ ललिताश्रयो यथा-(सेब. ११. ५४) पडिआ अ हत्थ-सिढिलिअ-णिरोह-पंडुर-समूससंतकओला। पेल्लिअ-वामपओहर-विसमुण्णअ-दाहिणत्थणी जणअसुआ ॥ ८३॥ (पतिता च हस्तशिथिलनिरोधपाण्डरसमुच्छ्वसत्कपोला । प्रेरितवामपयोधरविषमोन्नतदक्षिणस्तनी जनकसुता ।।) शान्ताश्रयो यथा-(रघु. १४.५७) न वावदद् भर्तुरवर्ण्यमार्या निराकरिष्णोर्वृजिनादृतेऽपि। आत्मानमेवास्थितदुःखभावं पुनः पुनर्दुष्कृतिनं निनिन्द ॥ ८४॥ ४. धैर्यकृतो द्वेधा धीराश्रयोऽधीराश्रयश्च। तयोः - धीराश्रयो यथा-(सेब. ११ ८०) जाए परलोअगए तुमम्मि ववसाअमेत्तसुहदट्ठव्वे। हरिसट्ठाणे वि मह डज्झइ अदिट्ठदहमुहवहं हिअअं ।। ८५॥ (जाते परलोकगते त्वयि व्यवसायमात्रसुखद्रष्टव्ये। हर्षस्थानेऽपि मम दह्यते अदृष्टदशमुखवधं हृदयम् ।।) अधीराश्रयो यथा-(सेब. ११ . ५५) ण कओ वाहविमोक्खो णिव्वण्णेउंपि न वइ/डिअं रामसिरं। णवरि पडिवण्णमोहा गअजीविअणीसहा महिए णिसण्णा ।। ८६।। (न कृतो बाष्पविमोक्षो निर्वर्णयितु मपि न पतितं रामशिरः । केवलं प्रतिपन्नमोहा गतजीवितनिस्सहा मह्यां निषण्णा ।।) १. 'चेष्टा ..... तत्र' - इति जो. (पृ. ११२०), रा.(पृ. १६३७) न पठतः। प्रतिनिर्देशमनुसृत्य त्वस्माभिरिदमयोजि ।

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४८३

(२. करुणस्य विभावादयः) अथास्यैव विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगः प्रयोगतोऽभिधीयते। तत्रालम्बन- विभावोद्दीपनविभावयोस्तादर्थ्यादर्थाद् व्यभिचारिणामपि अभिन्नार्थत्वादनुभावैरेव सर्वसङ्ग्रह इति, तथैवोदाह्नियते, उदाहरिष्यन्ते च। ते च व्यसनाभिघातादयो मुखप्रतिमुखगर्भविमर्शनिर्वहणेषु प्रत्येकं षोडशेत्येवमशीतिर्यथाक्रमं प्रतिपाद्यन्ते।

तत्र १. व्यसनाभिघातः, २. अभिषङ्गाभिभवः, ३. चेष्टासम्मीलनं, ४. मोहसमावेश:, ५. चेतनाप्रत्यागमः, ६. मूर्च्छाविच्छेदः, ७. शोकप्रत्यग्रता, ८. शोकावेगः, ९. दुःखनिर्यातनं, १०. दुःखावसादः, ११. दुःखसन्दीपनं, १२. दुःखव्याहार:, १३. दुःखातिवाहनं, १४. बाष्पमोक्षः, १५. अवस्थानुभवः, १६. अवस्थान्तरावेशः इत्यनुभावाः षोडश मुखे (१६+) १. परिदेवनं २. अनुशोचनं, ३. गुणसंस्मरणं, ४. स्वभावस्य गर्हणं१, ५. विलापः, ६. प्रलाप:, ७. प्रविलापः, ८. विप्रलापः, ९. आत्मनिन्दा, १०. हृदयोपलम्भः,२ ११. जीवितजुगुप्सा, १२. दैवाधिकार:, १३. शोकोन्मादः, १४. दुःखसम्भेदः, १५. सहायापेक्षणं, १६. सहायानुनीतिरित्यनुभावाः षोडश प्रतिमुखे + (१६+१६=३२)

१. सुहृत्परिवेदनं, २. सुहत्प्रलापः, ३. परिजनानुशोचनं, ४. परिजनाक्रन्दः, ५. गुरूपरोधनं,३ ६. गुरुजनविलापः, ७. सहायाक्रन्दनं, ८. सहायाभ्युपपत्तिः, ९.सहायाभाषणं, १०. सहायाप्रश्नः, ११. साहसाग्रहः, १२. मरणाभिनिवेशः, १३. सहायाभ्यर्थनं, १४. सहायशिक्षा, १५. मरणोपक्रमः, १६. मरणाध्यवसाय इत्यनुभावा: षोडश गर्भे (३२+१६=४८)

१. समाश्वासनम्, २. उद्धर्षणं, ३. प्रतिबोधनम्, ४. उत्साहनम्, ५. अनुकम्पनं, ६. विस्रम्भणं, ७. प्रलोभनम्, ८. उपपत्तिदर्शनं, ९. प्रश्वासनं, १०. सत्यापनं, ११. प्रत्यायनम्४, १२. आप्यायनं, १३. तन्मतव्यापेक्षः, १४. भयोपदर्शनम्, १५. उपालम्भनं, १६. प्रतिकोप इत्यनुभावाः, षोडश विमर्शे, (४८+१६ =६४)।

१. स्वभाग्यस्य इति पृ. १४९०, २. उदाहरणानि नोपलभ्यन्ते पृ. १४९१, ३. गरूपरोदनम् इति पृ.१४९४, ४. प्रत्यानयनम् पृ. १५०१

१४८४ शृङ्गारप्रकाशे

१. मरणाध्यवसायविद्रवः१, २. शोकतिरस्कारः, ३. शोकलाघवं, ४. शोकविनोद:२, ५. तपस्योद्वेगः३, ६. दैवसम्पद्योगः, ७. त्रिकालदृष्टदर्शनं४, ८. तदुपदेशः, ९. सहायस्वीकरणं,' १०. तदध्यवसायः, ११. प्रत्यूहप्रशमनं, १२. प्रत्याशानुबन्ध:, १३. समयप्रतीक्षा, १४. संविधानकप्रकार:, १५. प्रत्युज्जीवनं, १६. पुनस्समागम इत्यनुभावा: षोडश निर्वहणे। (६४+१६=८०) सैषा षोडशकपञ्चकेन अशीतिः। अथैतेषामुदाहरणानि। तत्र- (१. मुखसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६) १. मुखसन्धौ व्यसनाभिघातो यथा-(रघु. १४.३३) कलत्रनिन्दागुरुणा किलैवमभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण । अयोघनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिबन्धोर्हृदयं विदद्रे । ८७।। यथा वा-(उरा. ३.११) कुलशैलौ प्रचलितौ सागरौ शोषमागतौ। चन्द्रसूर्यौ गतावस्तमहो शोकस्य तीव्रता । ८८।। २. अभिषङ्गाभिभवो यथा-(रघु. १४.५४) ततोऽभिषङ्गानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणप्रसूना । स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम । ८९॥ यथा वा-(कुसं. ३.७३) तीव्राभिषङ्गप्रभवेण मन्युं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥ ९०॥ ३. चेष्टासम्मीलनं यथा-(सेब. ११.६४) तह णिमिअ च्चिंअ दिठ्ठी मुक्ककओलविहुरो उरच्चिअ करे। गअजीविअणिच्चेठ्ठा णवरि सा महिअलं थणहरेण गआ । ९१॥। (तथा निर्मिता एव दृष्टिः मुक्तकपोलविधुरः उरसि एव करौ। गतजीवितनिश्चेष्टा केवलं सा महीतलं स्तनभरेण गता ।।) १.०सायविद्रव := ०साय:विद्रवः' इति जो.रा., २. उदाहरणानि नोपलभ्यन्ते पृ.१५०३, ३. तपस्योद्योग: पृ. १५०४, ४. ०दृश्यदर्शनम् पृ.१५०४, ५. सहायत्वास्वीकरणम् पृ. १५०५

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४८५

यथा वा-(सेब. ११ १०५) अलअंधआरिअमुही समुहागण(अ)कंठभमिरवेणिवंधा। मोहपडिवण्णहिअआ दरजंपिअणीसहं पुणो वि णिसण्णा ॥ ९२।। (अलकान्धकारितमुखी सम्मुखागतकण्ठभ्रमणशीलवेणीबन्धा। मोहप्रतिपन्नहृदया दरजल्पितनि सहं पुनरपि निःसंज्ञा ।।) ४. मोहसमावेशो यथा-(सेब. ११.५६) खणणिच्चलणीसासं जा(अ) मोहंधआरसामच्छाअं। विरलमिलिअच्छीपत्तं मुछाहीरंततारअं तीए मुहं ॥९३॥ (क्षणनिश्चलनिःश्वासं जातं मोहान्धकारश्यामच्छायम् । विरलमिलिताक्षिपत्रं मूर्च्छाह्ियमाणतारकं तस्या मुखम् ।।) यथा वा-(सेब. ११.५७) विअलिअविओअविअणं तक्खणपब्भट्ठराममरणाआसं। जणअतणआइ णवरं लद्धं मुच्छाणिमीलअच्छीए मुसुहं ॥ ९४॥ (विगलितवियोगवेदनं तत्क्षणप्रभ्रष्टराममरणायासम् । जनकतनयया केवलं लब्धं मूर्च्छानिमीलिताक्ष्या सुखम् ।।) ५. चेतनाप्रत्यागमो यथा-(सेब. ११.५८) थणपरिणाहत्थइए तीसे हिअअम्मि पअणुअं पि ण दिट्ठं। दीहं पि समूससिअं दुक्खिज्जइ णवर वेविरे अहरोट्ठे।।९५।। (स्तनपरिणाहस्थगिते तस्याः हृदये प्रतनुकमपि न दृष्टम् । दीर्घमपि समुच्छ्वसितं दुःख्यते केवलं वेपनशीले अधरोष्टे ।।) यथा वा-(सेब. ११. ५९) अवरिफ्फुडणीसासा तो सा मोहविरमे वि णीसहपडिआ। बढ्ढंत-बाह-गुरुइअ-दुक्ख-समुव्वूढ-तारअं उम्मिल्ला ॥९६॥ (अपरिस्फुटनिःश्वासा ततः सा मोहविरमे अपि निस्सहपतिता । वर्धमान-बाष्प-गुरूकृत-दुःख-समुद्व्यूढ-तारकं उन्मीलिता ।।) ६. मूर्च्छाविच्छेदो यथा-(कुसं. ४.१) अथ मोहपरायणा सती विवशा कामवधूर्विबोधिता। विधिना प्रतिपादयिष्यता नववैधव्यमसह्यवेदनम् ॥९७॥

१४८६ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(रघु. १४.५६) सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः । तस्यास्सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहादभूत् कष्टतरः प्रबोधः ॥९८॥

७. शोकप्रत्यग्रता यथा-(उराच. २.२६) चिराद् वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः कुतश्चित् संवेगात् प्रचल इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूढग्रन्थि: स्फुटित इव हन्मर्मणि पुनः परावृत्तः शोको विकलयति मां नूतन इव ।। ९९।। यथा वा-(सेब. ११ .१३१) इअ राम-पेम्म-कित्तण-दूसण-वज्जाहिघाअ-दूमिअ-हिअआ। संभरिअ मुक्ककण्ठं अण्णमअं मरणणिच्छिआ वि परुण्णा ॥ १००॥ (इति रामप्रेमकीर्तनदूषणवज्राभिघात-दून-हृदया। संस्मृत्य मुक्तकण्ठमन्यमयं मरणनिश्चिता अपि प्ररुदिता ।।)

८. शोकावेगो यथा- हेलोल्लोलक्षुभितकरुणो जृम्भणस्तम्भनार्थं यो यो यत् तत् कथमपि समाधीयते तं तमन्तः । हित्वा हित्वा प्रसरति बलात् कोऽपि चेतोविकार- स्तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः ॥१०१॥ यथा वा-(रघु. ८.९३) तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद। प्राणान्तहेतुमपि तं भिषजामसाध्यं लाभं प्रियानुगमनत्वरया स मेने ॥१०२॥

९. दुःखनिर्यातनं यथा-(सेब. ११.७३) परिदेविउं पउत्ता तो णिअअ-सरीर-मुक्क-राहव-दुक्खा। करमग्गुट्ठिअ-सोणिअ-विवण्ण-उण्णअ-पओहरा जणअसुआ ॥१०३॥ (परिदेवितुं प्रवृत्ता ततः निजकशरीरमुक्तराघवदुःखा। करमार्गोत्थित-शोणित-विवर्णोन्नतपयोधरा जनकसुता ।।)

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४८७

यथा वा-(सेब. ११.१००) तो जंपिउं पउत्ता पुणो वि अत्थक्क उट्ठिअ-समूससिआ। उरघोलिरवेणीमुहथणलग्गंगुट्ठमहिरआ जणअसुआ ॥१०४। (ततः जल्पितुं प्रवृत्ता पुनरपि अकस्माद् उत्थितसमुच्छ्वसिता। उरोघूर्णनशील-वेणीमुखस्तनलग्नाङ्गुष्ठमहीरजा: जनकसुता ।।)

१०. दुःखावसादो यथा-(सेब. ११.७१) आवेअसमुक्खित्तं तो से खेआगमोसिअंतोवत्तं । पडिअं णिअउच्छंगे अप्पत्तं चिअ पओहरे करजुअलम् ॥१०५॥ (आवेगसमुक्षिप्तं ततः तस्याः खेदागमावसीददपवृत्तम् । पतितं निजोत्सङ्गे अप्राप्तम् एव पयोधरौ करयुगलम् ।।) यथा वा-(सेब. ११.१०७) तीए णव-पल्लवेण व पहराअंब-विहलेण हत्थेण मुहं। परिमज्जिउं ण चइअं एक्ककओल-मिलिआलअं कह वि कअं ॥ १०६॥ (तया नवपल्लवेन इव प्रहाराताम्रविह्वलेन हस्तेन मुखम्। परिमार्ष्टुं न शक्तं एककपोलमिलितालकं कथमपि कृतम् ।।)

११. दुःखसन्दीपनं यथा-(कुसं. ४.२६) तमवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तनसम्बाधमुरो जघान च। स्वजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृतद्वारमिवोपजायते ॥१०७॥ यथा वा-(कुसं. ४.५) उपमानमभूद् विलासिनां१ करणं यत्तव कान्तिमत्तया। तदिदं गतमीदृशीं दशां न विदीर्ये कठिना: खलु स्त्रियः ॥१०८॥

१२. दुःखव्याहारो यथा-(कुसं. ४.२७) इति चैनमुवाच दुःखिता सुहृदः! पश्य वसन्त! कि स्थितम् । यदिदं कणशो विकीर्यते पवनैर्भस्म कपोतकर्बुरम् ॥१०९॥

१. सिनाम् = सिनीनाम् जो.रा.। अत्र तृतीयपादविसंवादः।

१४८८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(रघु. ८.५७) नवपल्लवसंस्तरेऽपि ते मृदु दूयेत यदङ्गमर्पितम् । तदिदं विषहिष्यते कथं वद वामोरु! चिताधिरोहणम् ॥११०॥

१३. दुःखातिवाहनं यथा-(रघु. ८.४१) प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थामथ सत्त्वविप्लवात्। स निनाय नितान्तवत्सल: प्रतिगृह्योचितमङ्कमङ्गनाम् ॥१११॥ यथा वा-(सेब. ११.९८) तो अगणिओवएसा गओ/आवणिअत्तितजीअवि/विअमुहिज्जंती। तिअडाए जणअतणआ सहिसब्भावसरिसं उरम्मि णिसण्णा ॥११२॥ (ततः अगणितोपदेशा गतापनिवर्तितजीवितमुद्वहन्ती। त्रिजटाया: जनकतनया सखीसद्भावसदृशमुरसि निषण्णा ।।)

१४. बाष्पमोक्षो यथा-(रघु. १४.६८) तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते। सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभाराच्चक्रन्द विग्ना कुररीव भूयः ॥११३॥ यथा वा-(उराच. ३.३२) न किल भवता देव्याः स्थानं गृहेऽभिमतं कृतं तृणमिव वने शून्ये त्यक्ता न चाप्यनुशोचिता। चिरपरचिताश्चैते भावा: परिद्रवयन्ति मा- मिदमशरणैरद्यास्माभि: प्रसीदत रुद्यते ॥११४॥

१५. अवस्थानुभवो यथा-(सेब. ११.९९) लोअणवइअर-लग्गं तंसणिसण्णाइ तीए तिअटावच्छे। गलिअं कवोलपेल्लणवीलपीडज्जंतालउग्गअं बाहजलं ।।११५।। (लोचनव्यतिकर-लग्नं तिर्यड्निषण्णायाः तस्याः त्रिजटावक्षसि। गलितं कपोलप्रेरणपीड्यमानालकोद्गतं बाष्पजलम् ।।) यथा वा-(सेब. ११.६८) सव्वग्ग-णिसण्णाए णीसेस-क्खविअ-तिवलिअं/भंग-णिराओ। तीसे मज्झपएसो थणजहणकरालिओ ण पावइ वसुहं ।११६॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४८९

(सर्वाङ्गनिषण्णाया निश्शेषक्षपितत्रिवलिभङ्गनिरायतः । तस्याः मध्यप्रदेश: स्तनजघनकरालितः न प्राप्नोति वसुधाम् ।।) १६. अवस्थान्तरावेशो यथा-(सेब. ११.१०६) तो अड्डिअपेलिबंधणभंगुग्गमविसमकेसवच्छत्तरणे। पडिआ रामोरत्तल-सअण-णिरासहिअआ महिअलुच्छिंगे ।११७॥ (ततः अस्थितवेणीबन्धनभङ्गोद्गमविषमकेशप्रत्यास्तरणे। पतिता रामोर:स्थलशयननिराशहृदया महीतलोत्सङ्गे ।) यथा वा-(सेब. ११.६५) तो मुच्छिउठिआए किं एअंति गअणे दिसासु अ समअं। सुण्णपरिघोलिरत्थं जाअं मूढपरिदेविअं तीए मुहं ॥११८॥ (ततः मूर्छितोत्थितायाः किमेतदिति गगने दिशासु च समकम् । शून्यपरिघूर्णनशीलाक्षं जातं मूढपरिदेवितं तस्या मुखम् ।।)

(२. प्रतिमुखसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६) १. प्रतिमुखसन्धौ परिदेवनं यथा-(रघु. ८.६२) कुसुमं कृतदोहदस्त्वया यदशोकोऽयमुदीरयिष्यति। अलकाभरणं कथं नु तत् तव नेष्यामि निवापमाल्यताम् ॥११९॥ यथा वा-(कुसं. ४.२२) क्रियतां कथमन्त्यमण्डनं परलोकोपगतस्य ते मया। सममेव गतोऽस्यतर्कितां गतिमङ्गेन च जीवितेन च ॥१२०॥ २. अनुशोचनं यथा-(कुसं. ४.१२) नयनान्यरुणानि घूर्णयन् वचनानि स्खलयन् पदे पदे। असति त्वयि वारुणीमदः प्रमदानामधुना विडम्बनम् ॥१२१॥ यथा वा-(कुसं. ४.१४) हरितारुणचारुबन्धनः कलपुंस्कोकिलशब्दसूचितः । वद सम्प्रति कस्य बाणतां नवचूतप्रसवो गमिष्यति ॥१२२॥ ३. गुणसंस्मरणं यथा-(कुसं. ४.२३) ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । मधुना सह संस्थितां कथां नयनोपान्तविलोकितं मयि ॥१२३॥

१४९० शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(कुसं. ४१७) शिरसा प्रणिपत्य याचितान्युपगूढानि सवेपथूनि च। सुरतानि च तानि ते रह: स्मर! सञ्चिन्त्य न शान्तिरस्ति मे ॥१२४॥ ४. स्वभाग्यगर्हणं यथा-(सेब. ११.७६) विरहम्मि तुज्झ धरिअं दच्छामि तुमं त्ति हअजीविअं कह वि मए। तीए ससि(एअ) में दिट्ठो फलिआ वि मणोरहा ण पूरेन्ति महं ।।१२५।। (विरहे तव धृतं द्रक्ष्यामि त्वांमिति हतजीवितं कथमपि मया। तस्या एवमसि मे दृष्टः फलिता अपि मनोरथाः न पूर्यन्ते मम ॥ यथा वा-(सेब. ११.७७) पुहईए होहिइ पई बहुपुरिसविवेसचंचला राअसिरी। मणे महं चिअ इमं णीसामण्णं उअट्ठिअं वेहव्वं ॥१२६। (पृथिव्याः भविष्यति पतिः बहुपुरुषविशेषचञ्चला राज्यश्रीः । मन्ये मम एव इदं निस्सामान्यमुपस्थितं वैधव्यम् ।।) ५. विलापो यथा-(कुसं. ४.७) कृतवानसि विप्रियं न मे प्रतिकूलं च मया न ते कृतम् । किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते ॥१२७॥ यथा वा-(रघु. ८. ५२) मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्वं तव किं जहासि माम् । ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः ॥१२८॥ ६. प्रलापो यथा-(कुसं. ४.९) हृदये वससीति मत्प्रियं यदवोचस्तदवैमि कैतवम्। उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्ग: कथमक्षता रतिः ॥१२९॥ यथा वा-(रघु. ८.४९) ध्रुवमस्मि शठ: शुचिस्मिते! विदितः कैतववत्सलस्तव। परलोकमसन्निवृत्तये यदनापृच्छ्य गतासि मामितः ॥१३०॥ ७. प्रविलापो यथा-(रघु. ८.६१) मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ। अविधाय विवाहसंस्क्रियामनयोर्गम्यत इत्यसाम्प्रतम् ॥१३१॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४९१

यथा वा-(रघु. ८.६४) तव निःश्वसितानुवादिभिः वकुलैरर्धचितां समं मया। असमाप्य विलासमेखलां किमिदं किन्नरकण्ठि! सुप्यते ॥१३२॥ ८. विप्रलापो यथा-(कुसं. ४.६) क्व नु मां त्वदधीनजीवितां विनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृदः। नलिनीं क्षतसेतुबन्धनो जलसङ्घात इवासि विद्रुतः ॥१३३॥ यथा वा-(रघु. ८.६५) समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपच्चन्द्रनिभोऽयमात्मजः । अहमेकरसस्तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः ॥१३४॥ ९. आत्मनिन्दा यथा-(सेब. ११.७४) आवाअभअअरं चिअ ण होइ दुक्खस्स दारुणं णिव्वहणं। जं महिलावीहच्छं दिठ्ठं सहिअं च तुह मए अवसाणं ॥१३५॥ आपातभयकरमेव न भवति दुःखस्य दारुणं निर्वहणम्। यत् महिलाबीभत्सं दृष्टं सोढं च (तव मया अवसानम्)॥ यथा वा-(सेब. ११.१०२) सहिअं रक्खसवसई दिठ्ठ तुह तह एरिसं अवसाणं। अज्ज वि वअणिज्जहअं धूमाइ विअ ण पज्जलइ मे हिअअं ॥१३६॥ सोढं राक्षसवसतौ दृष्टं तव ततः ईदृशमवसानम् । अद्यापि वचनीयहतं धूमायते एव न प्रज्वलति मे हृदयम् ॥]* ११. जीवितजुगुप्सा यथा-(रघु. ८.५०) दयितां यदि तावदन्वगाद् विनिवृत्तं किमिदं तया विना। सहतां हतजीवितं मया प्रबलामात्मकृतां च वेदनाम् ॥१३७॥ यथा वा-(सेब. ११.७९) सहिओ तुज्झ विओओ रअणिअरीहि समअं सहीहि व वुत्थं। दट्ठुं तुमं ति होन्तं जइ एत्ताहे वि जीविअं विअलंतं ॥१३८॥ (सोढस्तव वियोग: रजनीचरीभिः समकं सखीभिरिव व्युषितम् । द्रष्टुं त्वाम् इति अभविष्यत् यदि इदानीम् अपि जीवितं व्यगलिष्यत् ।।)

• अतः परं हृदयोपलम्भस्य उदाहरणं नास्ति।

१४९२ शृङ्गारप्रकाशे

१२. दैवाधिकारो यथा-(रघु. ८.४४) कुसुमान्यपि गात्रसङ्गमात् प्रभवन्त्यायुरपोहितुं यदि। न भविष्यति हन्त साधनं किमिवान्यत् प्रहरिष्यतो विधे: ॥१३९॥ यथा वा-(कुसं. ४.३१) विधिना कृतमर्धवैशसं ननु मां कामवधे विमुञ्चता। अनघापि वनेन(गजेन) निर्मिते द्रुमभङ्गे१ पतनाय वल्लरी ॥१४०॥ १३. शोकोन्मादो यथा-(कुसं. ४.१८) रचितं यदि/रति-पण्डित त्वया मम गात्रेषु यदेतदार्तवम् । ध्रियते कुसुमप्रसाधनं तव तच्चारुवपुर्न दृश्यते ॥१४१॥ यथा वा-(कुसं. ४.१६) प्रतिपद्य मनोहरं वपुः पुनरप्यादिश तावदुत्थितः । रतिदूतपदेषु कोकिलां मधुरालापनिसर्गपण्डिताम् ।१४२॥ १४. दुःखसम्भेदो यथा-(कुसं. ४.११) मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवतीति मे। वचनीयमुपस्थितं जने रमण! त्वामनुयामि यद्यपि ।१४३।। यथा वा-(मवीच. ५.२२) न्यक्कारो हृदि व्रज्रकील इव मे तीव्रः परिस्पन्दते घोरान्धे तमसीव मज्जति मनः सम्मीलितं लज्जया। शोकस्तातविपत्तिजो दहति मां नास्त्येव यस्मिन् क्रिया मर्माण्येव पुनश्छिनत्ति करुणा सीतां वराकीं प्रति ॥१४४॥ १५. सहायापेक्षणं यथा-(कुसं. ४.२४) क्व नु ते हृदयङ्गमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः । न खलूग्ररुषा पिनाकिना२ गमितः सोऽपि सुहृद्गतां गतिम् ॥१४५। यथा वा-(कुसं. ४.२८) अयि सम्प्रति देहि दर्शन स्मर! पर्युत्सुक एष माधवः । प्रमदास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने ।। १४६।।

१. वनेन-भङ्गे-हि संश्रयद्रुमे गजभग्ने'-काग्र. आदि। २. किना = किनो रा.

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४९३

१६. सहायानुनीतिर्यथा-(रघु. १४.४२) तदेष सर्गः करुणार्द्रचित्तैः न मे भवद्धिः प्रतिषेधनीयम् । यद्यर्थिता निर्हृतवाच्यशल्यान् प्राणान् मया धारयता चिरं वः ॥१४७॥ यथा वा- बाष्पान्धा न निरीक्षितुं विषहते दृष्टिः पुरो विद्विषः सीदन्नेष च कार्मुकप्रणयितां धत्ते न पाणिर्मम। रुन्धे तीव्रशुचा मनस्यवसरः क्रोधस्य यातः सखे! क्षन्तव्यं कृपणोऽनुयामि दयितामध्यस्तवैरोऽप्यहम् ॥१४८॥

(३. गर्भसन्धौ करुणस्य विभवादयः - १६) १. गर्भसन्धौ सुहृत्परिदेवनं यथा-(मामा. ९.८) न यत्र प्रत्याशामनुपतति नो वा रहयति प्रतिक्षिप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम् । अकिञ्चित्कुर्वाणाः पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्वामत्वाद् विपदि परिवर्तामह इमे ॥१४९॥ यथा वा-(मामा. ९.८) सुहृदि गुणनिवासे प्रेयसि प्राणनाथे कथमिह सहचर्या क्रीडनप्रौढसख्ये। प्रियजनविरहाधिव्याधिवेगं दधाने हतहृदय! विशीर्य त्वं द्विधा न प्रयासि ॥१५०॥ २. सुहृत्प्रलापो यथा-(मामा. ९.२३) अकरुण! वितर स्मितोज्ज्वलां दृशमतिदारुण! देहि मे गिरम्। सहचरमनुरक्तचेतसं प्रियमकरन्द१! कथं न मन्यसे ॥१५१॥ यथा वा-(मामा. ९.३९) आपूर्णश्च कलाभिरिन्दुरमलो यातश्च राहोर्मुखं सञ्जातश्च घनाघनो जलधरः शीर्णश्च वायोर्जवात्। संवृत्तश्च फलेग्रही द्रुमवरो दग्धश्च दावाग्निना त्वं चूडामणितां गतश्च जगतः प्राप्तश्च मृत्योर्वशम् ॥१५२॥

१. प्रियमक = प्रिय मक०जो.रा.

१४९४ शृङ्गारप्रकाशे

३. परिजनानुशोचनं यथा-(ताव. २.११) धारावेश्म विलोक्य दीनवदनो भ्रान्त्वा च लीलागृहा- न्नि:श्वस्यायतमाशु केसरलतावीथीषु कृत्वा दृशः । किं मे पार्श्वमुपैषि पुत्रक! कृतैः किं चाटुभि: क्रूरया मात्रा त्वं परिवर्जितः सह मया यान्त्यातिदीर्घां भुवम् ॥१५३॥ यथा वा-(ताव. २.२३) कुरवकतरुर्गाढाश्लेषं, मुखासवलालनं वकुलविटपी, रक्ताशोकस्तथा चरणाहतिम् । तव सुकृतिनः सम्भाव्यैते प्रसादमहोत्सवा ननु गतदशा: सर्वे सर्वः शठो न वयं यथा ।१५४॥ ४. परिजनाक्रन्दो यथा-(रघु. ८.३९) उभयोरपि पार्श्ववर्तिनां तुमुलेनार्तरवेण वेजिताः। विहगा: कमलाकराश्रयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशु: ॥१५५॥ यथा वा-(उराच. १.२८) अथेदं रक्षोभि: कनकहरिणच्छद्यविधिना तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि। जनस्थाने शून्ये विकलकरणैरार्यचरितै- रपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ॥१५६॥ ५. गुरूपरोदनं यथा-(नागा. ५.१२) चूडामणिं चरणयोर्मम पातयता त्वया। लोकान्तरगतेनापि नोज्झितो विनयक्रमः ॥१५७॥ यथा वा- विवाहे दृष्टेयं सितकुसुमाल्याम्बरधरा सनाथा रामेण प्रथमवयसा कान्तवपुषा। पुनश्शून्येरण्ये प्रतिभयकरे बन्धुरहिता विमुञ्चन्ती प्राणानितरतनयैवाद्य च मया ॥१५८॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४९५

६. गुरुजनविलापो यथा-(मामा. १०.२) अनियतरुदितस्मितं विराजत्कतिपयकोमलदन्तकुड्मलाग्रम् । वदनकमलकं शिशोः स्मरामि स्खलदसमञ्जितमञ्जुजल्पितं ते ।१५९॥ यथा वा-(मामा. १०.६) अकारणस्मेरमनोहराननः शिखाललाटार्पितगौरसर्षपः । तवाङ्कशायी परिवृत्तभाग्यया मया न दृष्टः खलु स स्तनन्धयः ॥१६०॥ ७. सहायाक्रन्दनं यथा-(कादकसा. ६.१०७) ततो भग्नग्रीवं मुकुलितसितापाङ्गनयनं प्रभां तन्वीं दीनामिव निदधतं दिक्षु दशनैः । क्षितौ विश्रान्ताङ्गं पतितमिममालोक्य विवशा महाश्वेता सद्यः कथमपि न याति स्म दलशः ॥१६१॥ यथा वा-(सक. ४.१८९) अकृतकबलारम्भैर्वक्त्रौर्भयस्थगितेक्षणा: किमपि वलितग्रीवं स्थित्वा मुहुर्मृगपङ्क्तयः । गगनमसकृत् पश्यन्त्येतास्तथाश्रुघनैर्मुखै- र्निपतति यथा शृङ्गाग्रेभ्यो भ्रमन्नयनोदकम् ॥१६२॥ ८. सहायाभ्युपपत्तिर्यथा-(कुसं. ४.२५) अथ तैः परिदेविताक्षरैः हृदये दिग्धशरैरिवार्दितम् । रतिमभ्युपपत्तुमादरान् मधुरात्मानमदर्शयत् पुरः ॥१६३॥ यथा वा-(रघु. १४.७०) तामभ्यगच्छद् रुदितानुसारी कवि: कुशेध्माहरणाय यातः । निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥१६४॥ ९. सहायाभाषणं यथा-(उराच. ३.३०) इदं विश्वं पाल्यं विधिवदभियुक्तेन मनसा प्रियाशोको जीवं कुसुममिव घर्मः कलयति। स्वयं कृत्वा त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ- स्तदद्याप्युच्छ्वासो भवतु ननु लाभो हि रुदितम् ।१६५।

१४९६ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा- जागर्षि काश्मरि! निषीदसि कोविदार! कुत्रासि वत्सकृतमाल! साम्प्रतं तमाल! पश्य। रघुपतेरिति विक्लवाभि- रुक्तं द्रुमौघमवलोक्य वनस्थलीभिः ॥१६६॥ १०. सहायाप्रश्नो यथा-(सेब. ११.१११) तो ती/तं दट्ठूण पुणो मरणेक्करसाए वाहिह-णीसारत्थं। आउच्छसु मं ति कअं तिअडा-गअ-लोअणाए दीणपललोइअं ॥१६७॥ (ततः तद् दृष्ट्वा पुनः मरणैकरसया बाष्पनिस्सारार्थम्। आपृच्छस्व मामिति कृतं त्रिजटागतलोचनया दीनप्रलोकितम् ।।) यथा वा-(सेब. ११ .११२) सहिअम्मि रामविरहे दूसहणिज्जे पडिच्छिए वेहव्वे। सअसु गअणेहलहुअं मह णिल्लज्जमरणं इमं ति परुण्णा ॥१६८॥ (सोढे रामविरहे दुस्सहनीये प्रतीष्टे वैधव्ये। सहस्व गतस्नेहलघुकं मम निर्लज्जमरणमिदमिति प्ररुदिता ।।) ११. साहसाग्रहो यथा- शून्या दिशस्सपदि वीक्ष्य शुचा वराकी मृत्योर्मुखं विशति पाशमयं निराशा। एतावथ स्व-वध-पातक-दीर्घरोषा मा गच्छ शीघ्रमबलां परिरक्ष यावत्? ॥१६९॥ यथा वा-(उराच. ७.२) विश्वम्भरात्मजा देवी राज्ञा त्यक्ता महावने। प्राप्तप्रसंवमात्मानं गङ्गादेव्यां विमुञ्जति ॥१७०॥ १२. मरणाभिनिवेशो यथा-(कुसं. ४.१०) परलोकनवप्रवासिन: प्रतिपद्ये पदवीमहं तव। विधिना जन एष वञ्चितस्त्वदधीनं खलु देहिनां सुखम् ॥१७१॥ यथा वा-(कुसं. ४.३३)

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४९७

शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तडित् प्रलीयते । प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैरपि ॥१७२॥ १३. समयाभ्यर्थनं यथा-(कुसं. ४.३२) तदिदं क्रियतामनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम्। अविषह्यवियोगवेदनां ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम् ॥१७३॥ यथा वा-(कुसं. ४.३५) कुसुमास्तरणे सहायतां बहुशः सौम्य! गतस्त्वमावयोः । कृरु सम्प्रति सत्वरं मया विनिपाताञ्जलियाचितां१ चिताम् ॥१७४॥ १४. सहायशिक्षा यथा-(कुसं. ४.३६) तदनु ज्वलनं मदर्पितं त्वरयेर् दक्षिणवातवीजनैः । विदितं खलु ते यथा स्मर: क्षणमप्युत्सहते न मां विना ।१७५।। यथा वा-(कुसं. ४.३८) परलोकविधौ च माधव स्मरमुद्दिश्य विलोलपल्लवाः । निवपेस्सहकारमञ्जरीं प्रियचूतप्रसवो हि ते सखा ॥१७६। १५. मरणोपक्रमो यथा- रतिपतिरभूद् यस्मिन् वेधाः सुधापरमाणुभि- र्यदिह घटितं यस्याकारं विलोक्य कृतः शशी। वदनकमलं तत्पश्येयं सरोजदृशः पुन- र्दहनभवनं निर्माणं मे तदेव करिष्यसि ॥१७७॥ यथा वा- हंसो वा चक्रवाको वा विशालाक्ष्यानया सह। भवेयं मानुषीगर्भे मा भूज्जन्म पुनर्मम ॥१७८॥ १६. मरणाध्यवसायो यथा-(सेब. ११.११५) अणुसोइउं ण इच्छइ ण देइ अंगग्मि सा परम्मि वि पहरं। बाहं मुअइ ण रुधइ मरिअव्वे लद्धपच्चअं से हिअअं ॥१७९॥ (अनुशोचितुं न इच्छति न ददाति अङ्गे सा परस्मिन्नपि प्रहारम् । बाष्पं मुञ्चति न रुणद्धि मर्तव्ये लब्धप्रत्ययं तस्याः हृदयम् ॥)

१. विनि-चितः = 'प्रणिपाताञ्जलियाचितश्' काग्र.

१४९८ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(सेब. ११.११०) लक्खिज्जंतविसाआ अब्भहिउम्मिल्लणिच्चलट्ठिअणअणा। रामसिरबद्धलक्खा धुव्वइ वाहेण से ण रुद्धइ दिठ्ठी ॥१८०॥ (लक्ष्यमाणविषादा अभ्यधिकोन्मीलितनिश्चलस्थितनयना। रामशिरोबद्धलक्ष्या धाव्यते बाष्पेण तस्या न रुध्यते दृष्टिः ।।)

(४. विमर्शसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६) १. विमर्शसन्धौ समाश्वासनं यथा-(सेब. ११.८६) तो विलविअणिच्छामं गलंतहिअअपरिसुण्णलोअणजुअलं। महुरं आसासंती हत्थुत्ताणिअमुही हणइ तं तिअडा ।१८१। (ततः विलपितनिश्श्यामं गलद्धृदयपरिशून्यलोचनयुगलम् । मधुरमाश्वासयन्ती हस्तोत्तानितमुखी भणति तां त्रिजटा ।।) यथा वा-(सेब. ११.९१) मा रुअसु पुससु बाहं अवआसे कुणसु संपरिअत्तमुहं। संभरिअ विरहदुक्खं रोत्तव्वं ते पुणो पिअस वि अंके ।१८२॥ (मा रोदीः प्रोञ्छ बाष्पं पश्य कुरु संपरिवृत्तमुखम् । संस्मृत्य विरहदुःखं रोदितव्यं ते पुनः प्रियस्याप्यङ्के ।।) २. उद्धर्षणं यथा-(सेब. ११.९२) अइरा दंसिहिसि तुमं चिरविरहोलुग्गपंडुरमुहच्छाअं। गअरोससुहालोअं ओवारिअ-चावणिव्वुअं दासरहं ॥१८३॥ (अचिराद् द्रक्ष्यसि त्वं चिरविरहावरुग्णपाण्डुरमुखच्छायम् । गतरोषसुखालोकमवतारितचापनिर्वृतं दाशरथिम् ।।) यथा वा-(सेब. ११.१२४) अइरा ए रहुतणओ तण्णाअंतग्गहत्थमउविअपमहं। मोप्पिअ वेवंतंगुलिगुप्फंतक्खित्तविसमभाअं वेणी ॥१८४॥ (अचिरात् ते रघुतनयः आर्द्रीयमाणाऽग्रहस्त-मृदूकृत-पक्ष्म । मोक्ष्यति वेपमानाङ्गुलिगुप्यमानोत्क्षिप्तविषमभागां वेणीम् ।।)

द्वात्रिंश: प्रकाश: १४९९

३. प्रतिबोधनं यथा-(रघु. ८.८३) तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता । वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिण: ॥१८५॥ यथा वा-(रघु. ८.८५) रुदता कुत एव सा पुनर्भवता नानुमृतापि लभ्यते। परलोकजुषां स्वकर्मभिर्गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् ॥१८६॥ ४. उत्साहनं यथा-(रघु. ८.८४) उदये मदवाच्यमुज्झता श्रुतमाविष्कृतमात्मनस्त्वया। मनसस्तदुपस्थिते ज्वरे पुनरक्लीबतया प्रकाश्यताम् ॥१८७॥ यथा वा-(रघु. ८.९०) न पृथग्जनवच्छुचो वशं वशिनामुत्तम! गन्तुमर्हसि। द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायोर्द्वितयेऽपि ते चलाः ॥१८८॥ ५. अनुकम्पनं यथा-(रघु. १४.७१) तमश्रुनेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद् विरता ववन्दे। तस्यै मुनिर्दौहृदलिङ्गदर्शी दाश्वानपत्याशिष इत्युवाच ॥१८९॥ यथा वा-(रघु. १४.७२) जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा । तन्मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्ताऽसि वैदेहि! पितुर्निकेतम् ॥१९०॥ ६. विस्रम्भणं यथा-(रघु. १४.७७) पुष्पं फलं चार्तवमाहरन्त्यो बीजं च बालेयमकृष्टरोहि। विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गामुदारवाचो मुनिकन्यकास्त्वाम् ॥१९१॥ यथा वा-(रघु. १४.७८) पयोघटैराश्रमबालवृक्षान् संवर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः । असंशयं प्राक् तनयोपपत्तेस्स्तनन्धयप्रीतिमवाप्स्यसि त्वम् ॥१९२॥ ७. प्रलोभनं यथा-(रघु. १४.७५) तपस्विसंसर्गविनीतसत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् । इतो भविष्यत्यनघप्रसूतेरपत्यसंस्कारमयो विधिस्ते ॥१९३॥

१५०० शृङ्गारप्रकाशे यथा वा-(रघु. १४.७६) अशून्यतीरां मुनिसन्निवेशैः तमोऽपहन्त्री तमसां विगाह्य। तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः सम्पत्स्यते ते मनसः प्रसादः ॥१९४॥ ८. उपपत्तिदर्शनं यथा-(सेब. ११.९०) मारुअमोडिअविडवं मिअंक-किरण-परिमास-मउलिअ-कमलं। कह होइ राममरणे इ विच्छाइअं दसाणणघरुज्जाणम् ॥१९५॥ (मारुतमोटितविटपं मृगाड्डकिरणपरिमर्षमुकुलितकमलम् । कथं भवति राममरणे इति विच्छायितं दशाननगृहोद्यानम् ।।) यथा वा-(सेब. ११ १२०) सअला णिसाअर-उरीघर-परिवाडि-समणी-हरिअ-रुण्णरवा। एक्केण कआ कइणा कह होहि अणहरक्खसो रहुवहो ॥१९६॥ (सकला निशाचर-पुरीगृह-परिपाटि-समनिर्ह्रादित-रुदितरवा । एकेन कृता कपिना कथं भवति अनघराक्षसः रघुवधः ॥) ९. प्रश्वासनं यथा-(सेब. ११.९४) किं व समाससिअव्वे मुज्झसि दहवअणदप्पभंगुप्फालं। पेच्छंती पमअवणं रामाणत्तिअर-पवअपव्वद्धदुमं ॥१९७॥ (किमिव समाश्वसितव्ये मुह्यसि दशवदनदर्पभङ्गोत्फालम् । प्रेक्षमाणा प्रमदावनं रामाज्ञप्तिकरप्लवगप्रविद्धद्रुमम् ।।) यथा वा-(सेब. ११ १२६) वालिवहदिठ्ठसारं णगलच्छिअसमुद्ददिण्णथलवहं। रोहिअलंकावलअं मा लहुअं पेच्छ राहवस्स भुअबलं ।१९८॥ (वालिवधदृष्टसारं नगलक्षितसमुद्रदत्तस्थलपथम् । रोधितलङ्कावलयं मा लघुकं प्रेक्षस्व राघवस्य भुजबलम् ।। १०. सत्यापनं यथा-(रघु. १४.७३) उत्खातलोकत्रयकण्टकेऽपि सत्यप्रतिज्ञेऽप्यविकत्थनेऽपि। त्वां प्रत्यकस्मात् कलुषप्रवृत्तेरस्त्येव मन्युर्भरताग्रजे मे ॥१९९॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १५०१

यथा वा-(रघु. १४.७४) तवेन्द्रकीर्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते। धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां कि तन्न येनासि ममानुकम्प्या ॥२००॥ ११. प्रत्यानयनं/यनम् यथा-(सेब. ११.९६) तह तं सि गआ मोहं मुच्छागमपडिअणीसहविसण्णमुही । रक्खसमाए त्ति फुडं जाणंती जह इमं अहंपि विमूडा ॥ २०१॥ (तथा त्वमसि गता मोहं मूर्च्छागमपतितनिस्सहविषण्णमुखी। राक्षसमाया इति स्फुटं जानती यथा इदमहमपि विमूढा ।।) यथा वा-(सेब. ११ १२९) तं अवलंबसु धीरं संपइ णासउ अमंगला जाआ इमां। मुणिअपरमत्थलहुई अवईहिअ-णिप्फला णिसाअरमाआ ॥२०२॥ (तदवलम्बस्व धैर्यं सम्प्रति नश्यतु अमङ्गला जाता इयम् । ज्ञातपरमार्थलघ्वी अवधीरितनिष्फला निशाचरमाया ।।) १२. आप्यायनं यथा-(रघु. १४.७९) अनुग्रह-प्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिरादाय दयार्द्रचेताः । सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वं स्वमाश्रमं शान्तिसुखं निनाय ॥२०३॥ यथा वा-(रघु. १४.८०) तामर्पयामास च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु। निर्विष्टसारां पितृभिर्हिमांशोरन्त्यां कलां दर्श इवौषधीषु ॥२०४॥ १३. तन्मतव्याक्षेपो यथा-(सेब. ११.८८) तिहुअणमूलाहारं विसठ्ठमहिंदपरिमुक्कऊढरणधुरं। जाणंती कीस कुसं तुलेसि सेसपुरिसाणुमाणेण पइं ॥२०५॥ (त्रिभुवनमूलाधारं विसर्पन्महेन्द्रपरिमुक्तव्यूढरणधुरम्। जानती कस्मात् कृशं तुलयसि शेषपुरुषानुमानेन पतिम् ।।) यथा वा-(सेब. ११.८९) अमिलिअसाअरसलिला अणहठ्ठिअपव्वआ अणुव्वत्तअला। रामस्स छिण्णपडिअं कह पत्तिअसि धरणी धरेइ त्ति सिरं ॥ २०६॥

१५०२ शृङ्गारप्रकाशे

(अमिलितसागरसलिला अनघस्थितपर्वता अनुद्वृत्ततला। रामस्य च्छिन्नपतितं कथं प्रत्येषि धरणी धारयतीति शिरः ॥।) १४. भयोपदर्शन यथा-(रघु. ८.८६) अपशोकमनाः कुटुम्बिनीमनुगृहणीष्व निवापदत्तिभिः । स्वजनाश्रु किलातिसम्भृतं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ॥ २०७॥ यथा वा-(सेब. ११.१२२) उट्ठेसु अंअसु सोअं पुस एअं वाहमइलिअं थणवट्ठं। सुणसु सुअणे ण वट्ठइ समराहिमुहे पइम्मि असुणिबाओ ॥ २०८॥ [उत्तिष्ठ अन्तय शोकं प्रोञ्छ एतद् बाष्पमलिनितं स्तनपृष्ठम्। शृणु शकुने न वर्तते समराभिमुखे पत्यौ अश्रुनिपातः ॥ १५. उपालम्भनं यथा-(सेब. ११.९७) मिलिअणिसाअरपुरओ सुवेलमलअंतरालणिम्मविअपहे। पेल्लिअतिऊडसिहरे अज्ज वि किं तुज्झ राहवे अग्गहणं ॥ २०९॥ (मिलितनिशाचरपुरतः सुवेलमलयान्तरालनिर्मापितपथे। प्रेरितत्रिकूटशिखरे अद्यापि किं तव राघवे अग्रहणम् ।।) यथा वा-(सेब. ११.१२३) मोत्तूण अ रहुणाहं लज्जागमसेअविंदुइअज्जंतमुहो। केण व अण्णेण कओ पाआरंतरिअणिव्वहो त(द)हवअणो ॥ २१०॥ (मुक्त्वा च रघुनाथं लज्जागमस्वेदबिन्दुकीर्यमाणमुखः । केन वा अन्येन कृतः प्राकारान्तरित-निष्प्रभः दशवदनः ॥।) १६. प्रतिकोपो यथा-(सेब. ११ ११९) जाणइ सेह/सिणेह भणिअं मा रअणिअरि त्ति मे जुउन्छसु वअणं। उच्छाणवणम्मि वि जं सुरहिं ती लआण घेप्पइ कुसुमं । २११॥ (जानकि! स्नेहभणितं मा रजनीचरीति मे जुगुप्सस्व वचनम् । उद्यानवनेऽपि यत् सुरभि इति लतानां गृह्यते कुसुमम् ।।) यथा वा-(सेब. ११ .११७) किं व जिअंती सामे जइ अलिअं सहि ण ओ(हो)ज्न राहवमरणं। अणहे उण रहुणाहे तुह मे मरणविहुरं किलमइ हिअअं ॥ २१२॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १५०३

(किं वा जितं श्यामे! यदि अलीकं सखि न भवेद् राघवमरणम् । अनघे पुना रघुनाथे तव मे मरणविधुरं क्लाम्यति हृदयम् ।।)

(५. निर्वहणसन्धौ करुणस्य विभावादयः -१६) १. निर्वहणसन्धौ मरणाध्यवसायविद्रवो यथा-(कादकसा. ४.१२१) मरणव्यवसायनिश्चला कृतवत्यस्मि च संविधानकम् । निरियाय च चन्द्रमण्डलात् पुरुषः कोऽपि हिमोपमद्युतिः ॥२१३॥ यथा वा-(कुसं. ४.४५) इत्थं रतेः किमपि भूतमदृश्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् । तत्प्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धुरेनामाश्वासयत् सुरचितार्थपदैर्वचोभिः ॥२१४॥ २. शोकतिरस्कारो यथा-(कादकसा. ४.१२३) विरम मरणोद्योगादस्मत्प्रियेण तवामुना पुनरपि महाश्वेते वत्से भविष्यति सङ्गमः । इति गिरमिमां श्रुत्वा तस्मात् सविस्मयकौतुकात् किमिदमिति तं तत्रापृच्छम् प्रसृत्य कपिञ्जलम् ॥ २१५॥ यथा वा-(मामा. ९.५५)

एकक्षणत्रुटितसङ्डटितप्रमोदमानन्दशोकशबलत्वमुपैति चेतः ॥ २१६॥ ३. शोकलाघवं यथा-(उराच. १.३१) एतस्मिन् मदकलमल्लिकाक्षपक्षव्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः । बाष्पाम्भःपरिपतनोद्रमान्तराले संदृष्टाः कुवलयिनो मया विभागाः ॥२१७॥ यथा वा-(उराच. २.३०) एते ते कुहरेषु गद्गदनदद्गोदावरीवारयो मेघालम्बितमेघनीलशिखराः क्षोणीभृतो दक्षिणाः । अन्योन्यप्रतिघातसङ् कुलदलत्कल्लोलकोलाहलै- रुत्तालास्त इमे गभीरपयसः पुण्याः सरित्सङ्गमाः ॥२१८॥

१. अतः परं शोकविनोदस्य उदाहरणं नोपलभ्यते

१५०४ शृङ्गारप्रकाशे

५. तपस्योद्योगो यथा-(रघु. १४.६६) साहं तपस्सूर्यनिविष्टदृष्टिरूर्ध्वं प्रतीतेश्चरितुं यतिष्ये। तथा यथा मे जननान्तरेऽपि त्वमेव भर्ता न च विप्रयोग: ॥२१९॥ यथा वा-(कादकसा. ४.१२५) पश्यन्त्यां मयि ते त्रयोऽपि विविशुः शीतत्विषो मण्डलं तत्सम्प्रत्ययसंहृतोचितविधिः सास्मि श्रितेदं व्रतम् । तातेनैत्य ततः प्रभृत्यहमिहासीना न नेतुं गृहान् यत्नेनापि हि वारितेति सुचिरं स्थित्वा गतः स्वं पुरम् ॥ २२०॥ ६. दैवसम्पद्योगो यथा- दग्धैकेन हनूमता सखि! यथा लङ्का यथाम्भोनिधौ शैलै: सेतुरकारि भस्मनि हुतं नागास्त्रबन्धो यथा। द्वीपादन्यपथान्यतोऽपि निशया नीतापि शल्यौषधिः दिष्ट्या जानकि! वर्धसे तव तथा जातोऽनुकूलो विधि: ॥ २२१॥ यथा वा-(कादकसा. ८.६८) मुनेरवभृथावधि: पितुरमुष्य सिद्ध: क्रतु: कृतस्त्वमपि संस्मृतः स्वतनुरद्य तच्छासनात्। तदुज्झितमलीमसेदृशशरीरयोगौ युवां निजेन वपुषाधुनानुभवतां प्रियासङ्गमम् ॥ २२२॥ ७. त्रिकालदृश्यदर्शनं यथा-(मामा. १०.८) व्यतिकर इव भीमस्तामसो वैद्युतश्च क्षणमुपहृतचक्षुर्वृत्तिरुद्धूय शान्तः । कथमिह न वयस्यस्तत्किमेतत्किमन्यद् विभवति हि महिम्ना स्वेन योगीश्वरीयम् ॥२२३॥ यथा वा-(उरा. ३.१८) अस्या: पश्य तदेव लम्बितवलीविन्यासमग्नाधरं जातं सङ्गलितद्युतेः शशभृतः शोभोपमानं मुखम् । स्पष्टस्थूलसिरास्तनुर्मधुरया कान्ता समुन्मीलिता चित्रं व्योमविलासिनी कथमियं जाता जरत्तापसी ।।२२४॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १५०५

८. तदुपदेशो यथा-(उरा. ३.२०) वित्तकलत्रराज्यहरणैर्नीतोऽतिकष्टां दशा- मध्यास्ते गिरिमृश्यमूकमधुना सुग्रीवनामा कपिः । तं कृत्वा तदरिक्षयप्रणयिना मूल्येन तस्मात् प्रिया- वार्तां प्राप्य करिष्यसि त्रिभुवनं विक्षिप्तरक्षोज्वरम् ॥ २२५॥ यथा वा- यस्या: पाणिपरिग्रहे सति पुनर्देवी किल प्राप्यते दैवादेव तदीरितं यदि सखे! सत्यं मुनेः स्याद् वचः । तद्रक्षे किमपत्रपः कृतमिदं तत्प्राप्तिहेतोर्मया नैतत् सा हृदये करिष्यति यतो देवी दृढं कोपना ॥२२६॥ ९. सहायत्वास्वीकरणं यथा-(रघु. १२. ५८) स हत्वा वालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाङक्षिते। धातोः स्थान इवादेशं सुग्रीवं संन्न्यवेशयत् ॥२२७॥ यथा वा-(रघु. १२.६९) तस्मै निशाचरैश्वर्यं प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः ॥२२८॥ १०. तदध्यवसायो यथा-(उरा. ४.५) स्वामी शोकमयीं दशामुपगतः सीताप्रवृत्तिं विना दुष्प्रेक्षा जलभारवामनघनच्छन्नाश्च सर्वा दिशः । क्रूरास्ते पिशिताशिन: प्रकृतितो नैवागतो मारुति- र्हा जातं किमिदं विसंस्थुलमहो पापस्य मे सर्वतः ॥२२९॥ यथा वा-(उरा. ४.७) बाष्पाम्भस्स्थगितेक्षणं क्षणमसौ मूरच्छाविलुप्तव्यथो विन्यस्योरसि सम्भ्रमात् करतलं भ्रात्रा यदाश्वास्यते। तत्राशा मयि कारणं न च मया क्लीबेन किञ्चित् कृतं प्राणास्तद् व्रजताथवा नहि भवेदेवं प्रभुर्वञ्चितः ॥२३०॥ ११. प्रत्यूहप्रशमनं यथा-(शाकु. ७.३२) शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोपरूक्षे भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव। छाया न मूच्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ।। २३१॥

१५०६ शृङ्गारप्रकाशे

यथा वा-(कादकसा. ८.८४) सा रक्षिता तनुरियं तु तव प्रियेति शाप: कृशोदरि! विराममवाप पापः। अद्य प्रभृत्यखिलमेव हि चन्द्रलोकं शाधि स्वपादकृतमुद्रमिदं जगच्च ।।२३२।। १२. प्रत्याशानुबन्धो यथा-(कादकसा. ४.११९) किन्तु क्लेशाय येनाशालेशेन हतजीवितम् । राजपुत्र! बिभर्मीदं तदाश्चर्यं वदामि ते ।।२३३।। यथा वा-(कादकसा. ७.९२) दिवसेष्वथ गच्छत्सु निर्विकारशरीरताम् । चन्द्रापीडस्य पश्यन्ती स्थिरामाशां बबन्ध सा ।२३४॥ १३. समयप्रतीक्षा यथा-(कु.सं. ४.४६) अथ मदनवधूरुपप्लवान्तं व्यसनकृशा प्रतिपालयाम्बभूव। शशिन इव दिवातनस्य लेखा किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम् । २३५॥ यथा वा-(रघु. ८.९२) तेनाष्टौ परिगमिताः समा: कर्थंचिद् बालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च ॥२३६॥ १४. संविधानकप्रकारो यथा- न ज्वाला न च दहनो न धूमजालं क्वाकस्मात्सिकतिलवेदिकानिपातः । स्वप्नोऽयं किमुत महेन्द्रजालमाहो माया स्वित् किमिदमहो महाविचित्रम् ॥ २३७॥ यथा वा-(कादकसा. ८.८०) चन्द्रापीडं सा च जग्राह कण्ठे कण्ठस्थानं जीवितं च प्रपेदे। तेनापूर्वां सा समुल्लास लक्ष्मीमिन्दुस्पृष्टा सिन्धुवेलेव भेजे ॥ २३८॥ १५. प्रत्युज्जीवनं यथा- अथ सा पितृनाथवर्त्मनः प्रतियाता वनमेव भामिनी। दयितं शयितं महीतले दधतं प्राणकलामलोकयत् ॥२३९॥ यथा वा-(कादकसा. ८.८१) शिलाशय्यां त्यक्त्वा तदनु चिरसुप्तोत्थित इव क्षणं स्थित्वा जृम्भालसवदनमुन्मील्य नयने। ततश्चन्द्रापीड: प्रहतमुरजध्वानपटुना स्वरेण स्वेनैव स्मितमधुरमाह प्रियतमाम् ॥२४०॥

द्वात्रिंश: प्रकाश: १५०७

१६. पुनस्समागमो यथा-(कादकसा. ८.८७) श्रुत्वेति तस्य गतमुत्सुकतां गताऽसौ रोमाञ्चकञ्चुकमकृत्रिममुद्वहन्ती - कादम्बरी चरणयोर्निपपात पत्यु- रानन्दबाष्पकणशीकरितेक्षणश्रीः । २४१ ।। यथा वा-(कादकसा. ८.८५) सख्या: पितृतपोभिरवाप्तदिव्य- जीवं कपिञ्जलकरार्पितपाणिपद्मम्। मन्मण्डलादवतरन्तमखण्डकान्ति- मापाण्डुगण्डमवलोकय पुण्डरीकम् ॥२४२॥ इति प्रतिष्ठाः करुणामलार्चिषामशीतिरष्टौ च विकल्पजातयः । सहानुभावैर्द्विरशीतिसम्मितैरुपाधयो द्वादश पञ्च सन्धयः ॥२४३॥ तदेतदाबन्धनमात्मजन्मनो निरीति शृङ्गाररसस्य जीवितम्। परा च काष्ठा प्रणयस्य जीवता प्रियेण यत् प्रेत्य पुनस्समागमः ॥२४४॥ भेदाः पृथक्पृथगमी प्रथमानुरागमानप्रवासकरुणात्मनि विप्रलम्भे। उक्ता यथामति मयान्यदतोऽभियुक्तैर्युक्त्यानयैव हि बहिस्स्थितभूहनीयम् ॥२४५॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे करुणरसकरुणविप्रलम्भनिर्णयो नाम ।। द्वात्रिंशः प्रकाशः ॥३२॥

ऊहा पतिव्रतपरायणवल्लभेव याता त्वयैव विलयं सह भोज! राजन् । यः काव्यमाद्रियत यश्च तदन्तरङ्ग- स्वारस्यमाश्रयत, सोऽत्र न कश्चिदन्यः ॥

अथ शृङ्गारप्रकाशे त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: सम्भोगप्रकाश:

अथातो विप्रलम्भापादितप्रकर्षसम्पदः सम्भोगस्य स्वरूपमुपदेक्ष्यामः। (सङ्गमपदार्थः) क: पुनरयं सङ्गमो नाम? ननूक्त नायकयोः प्रागसङ्गतयोः सङ्गतवियुक्तयोर्वा मिथस्समागमे प्रागुत्पन्नः तदानीन्तनो वा रत्याख्यः स्थायी भाव: अभिलषणीयालिङ्गनादीनामवाप्तौ सत्यां समुपजायमानैः हर्ष-धृति-स्मृति-मतिभिः व्यभिचारिभावैः संसृज्यमानः,

विभावैरुद्दीप्यमानः सविभ्रमभ्रूकटाक्षविक्षेपालापसम्भ्रमस्मितादिभिरनुभावैरभिव्यज्यमानः ईप्सितमासादयन् जिहासितं जिहान: प्राप्तप्राप्यप्रकर्षावस्थः सम्भोगशृङ्गाराख्यां लभते। स चतुर्धा- '१. प्रथमानुरागानन्तरः, २. मानानन्तरः, ३. प्रवासानन्तरः, ४. करुणानन्तरः' इति।१ संज्ञा तु नैषा पारिभाषिक्येव प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गविभागकल्पनायामन्वर्थत्वस्यापि विद्यमानत्वात्। तथाहि- पालनकौटिल्या- भ्यवहारानुभवकर्मणो भुजे: भावे कर्तर्यकर्तरि च कारके संज्ञायां सर्वकालेषु घति सम्भोग' इति रूपं भवति। कः पुनरिह प्रकृत्यर्थः, क उपसर्गार्थः, कः प्रत्ययार्थः, को वा प्रत्ययोत्पत्तिकाल: इति? उच्यते- संज्ञाशब्दानां यथाकथंचित् व्युत्पत्तिरिति दर्शने संज्ञानुरोधादेव योऽर्थो यत्रोपपद्यते स तत्रैव व्यवहियत इति। तत्र - प्रकृत्यर्थविभागे चत्वारो धात्वर्थाः पालनादयः। यथा-'पृथिवीं भुनक्ति राजा; मूलानि विभुजति रथः; ओदनं भुङ्क्ते माणवकः; सुखमुपभुङ्क्ते नागरिक' इति। १. द्र. प्रथमानुरागानन्तर: ३४प्रकाशे; मानानन्तरः, प्रवासानन्तरः करुणानन्तरश्च ३५ प्रकाशे ।

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५०९

चत्वारश्चोपसर्गार्थाः संक्षेपादयः। यथा- सम्प्रीयते कथा गाथकेन, संसृज्यते सूपो लवणेन, संहियते याग उपकरणैः, सम्प्रयुज्यते दयितः कान्तयेति।

प्रत्ययार्थविभागेषु पुनरष्टौ प्रत्ययार्थाः-'भावो, हेतुः, षट् च कारकाणि'। यथा विलसनं विलास:, विशतः प्रयुङ्क्त इति वेशः, सरति कालान्तर इति सारः, प्रास्यतेऽसाविति प्रासः, दीर्यते एभिरिति दाराः, दासन्त्यस्मा इति दासाः, उपेत्याधीयतेऽस्मादित्युपाध्यायः, प्रसीदन्त्यस्मिन्नयनमनांसीति प्रसादः' इत्यष्टौ च। प्रत्ययोत्पत्तिकाला भूतो, वर्तमानो, भविष्यन्। अव्यक्तो भूतविशेषो, वर्तमानविशेषो, भविष्यद्विशेषो, व्यक्तविशेष इति। यथा पाकोऽभूत्, पाको भवति, पाको भविष्यति, पाको भवेत्, पाको बभूव, पाको न भवति, पाको भविता, पाकस्तत्र भूयादिति। अथैतेषां मिथः समवायोपादानापेक्षितप्रथमानुरागाद्यानन्तर्यस्तिर्यगादिसाधारण: सामान्येनैव पालनसंक्षेपाद्यर्थविषयः सम्भोगशब्दार्थो विवक्ष्यते। तथा चतुर्णामपि भुज्यर्थानां चतुर्णामपि समुपसर्गार्थानां चतुर्ष्वपि प्रथमानुरागानन्तरादिषु सम्भोगेषु, चतसृष्वपि सम्भोगावस्थासु, सर्वैरपि प्रत्ययार्थैरविशेषेण सार्वकालिकः सम्बन्धो भवति। यथा पुनरपेक्षितप्रथमानुरागाद्यानन्तर्यं प्रकृष्टनागरकादिनायकविषयो यथावस्थमवस्थापित- संक्षेपादिक्रम: क्रमेण पालनकौटिल्याभ्यवहारानुभवशब्दवाच्यः सम्भोगशब्दार्थो विवक्ष्यते तथा यथाक्रमं चतुर्णामपि भुज्यर्थानां चतुर्णामपि समुपसर्गार्थानां, चतसृष्वपि प्रथमानुरागानन्तरादिषु चतसृष्वपि सम्बन्धाभिव्यक्त्यनुबन्धप्रकर्षसंज्ञकसम्भोगावस्थासु चतुर्ष्वपि तदानन्तर्येषु यथायथमुपसृष्टप्रकृत्यर्थविशिष्टः प्रत्ययार्थोऽभिनिविशत इति। तत्र प्रथमपक्षे सामान्येन सम्भोगार्थविवक्षायामनवेक्षितप्रथमानुरागाद्यानन्तर्य- स्तिर्यगादिसाधारण: पालनकौटिल्याभ्यवहारानुभवलक्षणो भुज्यर्थः। सोपसर्ग- प्रत्ययार्थोऽभ्यन्तरीकृतभूतादिप्रत्ययोत्पत्तिकाल उपसर्गार्थानुप्रविष्टसम्बन्धादिचतुरवस्थ उदाहियते। तद्यथा-(कुसं. ३.३६-३९) मधु द्विरेफ: कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां तामनुवर्तमानः । शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥१॥

१. विशत इति राघवोऽपि

१५१० शृङ्गारप्रकाशे

ददौ सर:पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः । अथोपभुक्तेन बिसेन जायां सम्भावयामास रथाङ्गनामा ॥२॥ गीतान्तरेषु श्रमवारिलेशैरीषत्समुच्छ्वासितपत्रशोभम् । पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुखं किम्पुरुषश्चुचुम्ब ।। ३।। सम्प्राप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्यः स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्यः । लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापुर्विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ।। ४ ॥

परिष्वङ्गप्रीतिदायी सरीसृपमृगपशुपक्षिपुमाभासतरुवद् विशेषाणामविशेषेण सर्वसाधारणप्रेमपालनार्थो गम्यते। अयमेव च प्रयोज्यरञ्जनाय बुद्धिपूर्वकं प्रयुज्यमान: कौटिल्यार्थोऽपि प्रथते। स्वाभिप्रायनिवृ(र्वृ)त्यर्थमुपकल्प्यमानोऽ्भ्यवहारार्थः सम्पद्यते। प्रेमपारवश्यात्तु स्वयमुपजायमानोऽनुभवशब्दवाच्यो भवति। उपसर्गोऽपीह पालनार्थमुपकल्प्यमाने संक्षेपार्थमालम्बते। संक्षेपेण ह्येतावानेव प्रेमपालनार्थो भवति। प्रयोज्यरञ्जनाय बुद्धिपूर्वकं प्रयुज्यमाने सङ्करार्थः स्पृशति। अयं चेह बुद्धिसङ्करो यत् प्रयोज्याः कथमनुरज्येरन्निति बुद्धयः सङ्कीर्यन्ते। स्वाभिप्रायनिवृ(र्वृ)त्त्यर्थं प्रवर्तमाने सम्पूर्णत्वमवगाहते। अयं चेह सम्पूर्णतार्थो यदुभयेषामपीन्द्रियाणामानुकूल्येषु (न) स्वेषु स्वेषु विषयेषु गर्धातिशयात् प्रवृत्तिः प्रेमपारवश्यात् स्वयमुपजायमाने सम्यक्त्वार्थमभिनिविशते। इदं च तत्प्रेमवृत्तेः सम्यक्त्वं नाम येयमालिङ्गनादिष्वनुपदेशपूर्विका स्वाभाविकी स्त्रीपुंसयोरन्योन्य- मनुकूलाभ्युपपत्तिरिति। १. प्रथमादिश्लोकेषु च पालनादिनियम: 'मधु द्विरेफ' इत्यादि। इदं हि सा प्रेमपालनोपनिषत्, यद् अन्योन्यानुपपत्या एकत्र पानभोजनमानुकूल्यतश्च परिचर्येति। तच्च प्रथमश्लोके सहचरीचित्तानुवृत्त्या पुष्पैकचषके मधु पिबन्मधुव्रतः प्रत्याययति। शृङ्गकोटिकण्डूयनजनितसुखनिमीलितलोचनां च वामलोचनामवगम्य परिचर्यायाम- पर्याप्ततृष्णः कृष्णसारो बोधयति। २. अथ द्वितीयश्लोके कौटिल्यं, तद्यथा 'ददौ सरःपङ्कजे'त्यादि। इदं च तद्रतेः स्वभावकुटिलत्वमभिव्यक्त्यवस्थायामुन्मिषति, यदेवं नाम प्रेमपरीक्षा प्रवर्तते यद्यहं ते

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५११

प्रिया तन्मदुच्छिष्टं भुड्क्ष्व, यद्यहं ते दयितः तद् भुक्तशेषमुपभुङ्क्ष्वेति। तयोरेकमारण्यकस्यारण्यानामशेषभोगेषु विशेषसद्य पद्मसरोऽवगाह्य विहरतो हृदयवल्लभस्य यूथाधिपतेरनेकपस्य सरोजरेणुसम्पर्कपिञ्जरं कषायसुरभिशीतलं पुराणमैरेयानुकारि वा गण्डूषमर्पयन्ती वाशिता शिक्षयति। द्वितीयमपि द्रमिडीदन्तदारितार्द्रक्रमुकफलपालिकोमलं कषायस्वादुविशदमिन्दुकलाखण्डपाण्डु- रमृणालकबलावशेषमात्मनः प्रियतमायै प्रयच्छन् प्रेमवक्रश्चक्रवाकोऽध्यापयति। ३. तृतीयश्लोके अभ्यवहारार्थो यथा-'गीतान्तरेषु' इत्यादि। सोऽयं रतेरभ्यवहारो नाम येयमिन्द्रियाणां विषयेषु गर्धातिशयात् प्रवृत्तिः, सा चेह गीतध्वनिमनोहरे हर्षगद्गदालापे च श्रमजलतुषारशीतलकोमलपरिपाण्डुगण्डमण्डलाभोगे च मदवश- विघूर्णितनयनेन्दीवरे समुल्लसत्पत्रवल्लीविशेषाहरणे च सुधायमानोष्ठपल्लवास्वादे स्वादितमधुविशेषमधुरकटुकषाये च स्वेदप्रत्यार्द्रीकृतविचित्रपत्रवर्णकोद्ग्रन्थौ पुष्पासव- सुरभिवदनगन्धवहे च सहचरीमुखेन्दौ किम्पुरुषेणाभ्यनुज्ञायमाना सर्वेन्द्रियाह्लादमाज्ञापयन्ती यथोक्तमर्थं ज्ञापयति। ४. चतुर्थश्लोकेऽनुभवार्थो यथा - 'सम्प्राप्तपुष्पे'त्यादि । इयमेव सा रतेरनुभवप्रकर्षसीमा यदासादितप्रकृष्टयौवना यथोक्तगुणवती युवतिरुन्मिषत्सात्त्विक- भावा स्वयङ्ग्रहेण दयितमानन्दयति। तत्र च 'सम्प्राप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्य' इति पदेन उपारूढयौवनत्वं लक्षयति। 'स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्य' इत्यनेन च सात्त्विकाविर्भावमभिधत्ते। 'लतावधूभ्य' इत्यादिकं तु यथावर्णितार्थानुकूलमेवेति। अथैतेष्वेवोपसर्गार्थसंक्षेपादयः प्रतिपाद्यन्ते। तेषु -

१. पालनसंक्षेपो यथा-'मधु द्विरेफ' इत्यादि। इदमेव च संक्षेपेण प्रतिपालनम्, यदिच्छानुवृत्त्या सहपानमानुकूल्येन परिचर्येति, तच्चेह पूर्वोत्तरार्धयोरुपलभ्यत इति। पालनसङ्करो यथा-'ददौ सरःपङ्कजे'त्यादि। स चायं प्रेमपालने कामवामतासङ्करो, यदन्यथा लोके प्रसिद्धमन्यथा प्रसाध्यते। तदिहोभयार्धयोः प्रियतमाभ्यामुच्छिष्टदानेन प्रतीयत इति। १ पालने सम्यक्त्वं यथा-'सम्प्राप्तपुष्पे'त्यादि। इदं च तत्प्रेमपालने सम्यक्त्वं योऽयं त्यक्तलज्जाया इव योषितः स्वयंग्राहेण पाणिग्रहोपगूहनप्रकारेष्वभिनिवेशः। स

१. अतः परं 'पालने सम्पूर्णत्वं' नास्ति ।

१५१२ शृङ्गारप्रकाशे

चेह लतावधूनां लतावेष्टितकवृक्षाधिरूढाद्यालिङ्गनप्रकारविधानेनानुमीयते। तत्र च लतेव सालं वेष्टयन्ती चुम्बनार्थिनी यन्मुखमवनमयेन्मन्दसीत्कृता तमाश्रिता वा किञ्चिद् रामणीयकं पश्येत् तत् लतावेष्टितकम्। चरणेन चरणमाक्रम्य द्वितीयेनोरुदेशमाक्रामयन्ती वेष्टयन्ती वा पृष्ठसक्तैकबाहुर्द्वितीयेनांसमवनमयन्ती ईषत्प्रतान्तश्वसितकूजिता चुम्बनार्थमेवा- धिरोदुमिच्छेदिति वृक्षाधिरूढम् (कामसू.२.२)। स्तनाभ्यामुरः प्रविश्य तत्रैव हारमावेशयेदिति स्तनोपगूढम्। जघनेन जघनमवपीड्य प्रकीर्यमाणकुसुमकेशहस्ता चुम्बननखदशन- पदप्रयोजनायोपरि लङ्गयेत्। तज्जघनोपगूहनमिति। चुम्बनार्थित्वं चेह स्फुरत्प्रवालोष्ठतयानुमीयते, स्तनभारारोपणं सुजातपुष्पस्तबकावनम्रत्वेन। प्रकीर्यमाण- कुसुमकेशपाशादिकं तु लतावधूनां स्वरूपमेवेति।

२. कौटिल्ये संक्षेपो यथा-'मधु द्विरेफ' इत्यादि। अत्र चायं प्रेमकुटिलतासंक्षेपो लक्ष्यते। यत्र यत्र चञ्चरीकसहचरी मधु पिपासुः कुसुमे परिभ्रमति तत्र तत्रायमपनुदन्निवैनामनुप्रवर्तमानः परिहासेनेव चरति। सारङ्गोऽपि मन्मथार्तिप्रवर्तिता- भिमर्शस्पर्शसुखनिमीलिताक्षीं विषाणाग्रेण नखमुखेनेव वल्लभामुल्लिखन् विकत्थमान: कामवामतां प्रकटयति। कौटिल्ये सङ्करो यथा-'ददौ सरःपङ्कजे'त्यादि। अस्यैवार्थः पालनसङ्करेणैव व्याख्यातः। तत्र हि पालनं कौटिल्येन सङ्कीर्णम्, इह तु कौटिल्यं पालनेनेति। एतावांस्तु विशेष:। पालयन् शुचि स्वादु विशदमनिन्दितं चेदभ्यवहरिष्यामीति मन्यमान: प्रियजनाय प्रयच्छति। केवलं कामवामतया तदुच्छेषयति। कुटिलस्तु मा भूदशुच्यस्वादुपिच्छिला वन्यैरप्यनुरागप्रभ्रंश इति तदुपस्कारे विशेषतः प्रयतमानः तथैवोपपादयति। कौटिल्ये सम्पूर्णत्वं यथा-'गीतान्तरे'ष्वित्यादि। अत्र चायं कौटिल्यस्य सम्पूर्णभाव:। यदा यदासौ गीतेषु प्रयोगविशेषं कर्तुमभिलपति, तदा तदैष तन्मुखं चुम्बन् अमुष्याः प्रेमनिघ्नो विघ्नमिवाचरति। साप्यायासादिव स्विन्नकपोलभित्तिः, पुष्पासवोपयोगघूर्णिते क्रुधेव नेत्रे घूर्णयन्ती विशेषतोऽस्याः अन्तःप्रमोदमुद्दीपयति। कौटिल्ये सम्यक्त्वं यथा-'सम्प्राप्तपुष्पे'त्यादि अत्र चेदं तत् कौटिल्यस्य सम्यक्त्वं स्वयमवगतभावस्यापि निष्कारणधैर्यावलम्बिनः सुभगमानिनो जनस्य

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५१३

प्रियतमायां योषित्युपेक्षा नाम। सा त्विह लतावधूषु प्रियतमस्वयङ्ग्राहे पल्लवाधरस्फुरणशाखाभुजविनमनोन्नीतभावास्वपि तरूणां मतिस्तन्व्या तयानुमीयते। तदुपज्ञं चैष लौकिक: प्रवादः, यदुत (गास. ४.४) (जह जह वाएइ पिओ तह तह णच्चामि चंचले पिम्मे) वल्ली वलेइ अंगं सहावथद्धे वि रुक्खम्मि। (यथा यथा वादयति प्रियस्तथा तथा नृत्यामि चञ्चले प्रेम्णि) वल्ली वलयत्यङ्ग स्वभावस्तब्धेऽपि वृक्षे । ५॥

३. अभ्यवहारसंक्षेपो यथा-'मधु द्विरेफ' इत्यादि। कः पुनरिहेन्द्रियाभ्यवहारस्य संक्षेपार्थः येयं सन्निपत्य विषयग्राहित्वेन फलावाप्तिकारिणो जिह्वात्वगिन्द्रिय- योरभीष्टविषयावाप्तिः। दृष्टो घ्रातः श्रुतोऽपि वा पदार्थस्तावन्न स्वदते, यावन्नास्वादितः स्पृष्टो वा भवति। स्वादनेऽप्ययं विशेषः। यदिदमनङ्गदीपनस्य मधुनः पानं, तस्य चायं सारो यदभीष्टतमया सहैकपात्रे भवति। एवं स्पर्शनेऽपि एतदेव तत्त्वम्। यदुत प्रियाड्गेन केनचित् संस्पंर्श:, तस्य चायं विशेषो यदुत्तमाङ्गेन भवति। तस्य चैषा चूलिका, यदेष कण्डूयनव्याजान्नमन्निवैतां भूयो भूयः परामृशति। अभ्यवहारसङ्करो यथा- 'ददौ सर:पङ्कजे'त्यादि। अत्रेदमेवाभ्यवहारस्य सङ्कीर्णत्वम्, यदन्योपभुक्तमन्येनोपभुज्यते, तच्चेह पूर्वर्ध स्त्रीप्रयुक्तं व्यक्तमेव प्रतीयत इति। अभ्यवहारे सम्पूर्णत्वं यथा-'गीतान्तरेष्वि'त्यादि। अथो पुनरियं सम्पूर्णतार्थः, मुखे हि चुम्बनमुपकल्प्यमानमोष्ठयोः कपोलयोर्नेत्रयोश्च सम्पूर्णं भवति। तच्च यथायथोक्तगुणयुक्तेन मत्तकिन्नरीमुखेऽन्यावयवेषु निरवकाशत्वात् तत्कामिन: किम्पुरुषस्य सम्पूर्णत्वं विगाहते नैवमन्यत्रान्यस्य प्रायेण, यदाह-(माघ: ४.३८) बिम्बोष्ठं बहु मनुते तुरङ्गवक्त्राश्चुम्बन्तं मुखमिह किन्नरं प्रियायाः । श्लिष्यन्तं मुहुरितरोऽपि तन्निजस्त्रीमुत्तुङ्गस्तनभरभङ्गभीरुमध्याम् ।६॥ इति। अभ्यवहारे सम्यक्त्वं यथा-'सम्प्राप्तपुष्पे'त्यादि। इदमिहेन्द्रियाभ्यवहारस्य सम्यक्त्वं नाम यदयाचितोपनतमिष्टवस्तु स्वेच्छयोपभुज्यत इति। तच्चेह तरुणतरुलतावधूपरिष्वङ्गाभियोगव्यतिकरेण सकलमविकलमेवोपलक्ष्यत इति।

४. अनुभवे संक्षेपो यथा-'मधु द्विरेफ' इत्यादि। अयं च संप्राप्यकारिस्तन- स्पर्शनोपकल्पितोऽनुभवसंक्षेपे विशेषः यदनुनाथ्यात्मनो नाम वल्लभः प्रियतम इव पात्रे

१५१४ शृङ्गारप्रकाशे

कौसुमं मधु पिबति, वल्लभापि प्रार्थनाचाटुकारेण प्रेयसाभ्यर्थ्यमानेव तत्र तत्र स्पृश्यमाना स्पर्शसुखानि वेदयते, तच्चेह पूर्वोत्तरार्धयोः १परार्ध्यरूपतया निरूप्यत इति। अनुभवे सङ्कीर्णत्वं यथा- 'ददौ सर:पङ्कजे'त्यादि। इहाभ्यवहारस्यैव मनसानुसन्धानमनुभवः तस्य चेत् सङ्कीर्णत्वं येयमन्या प्रियवधूप्रयुक्तोपचारानुभवरूपता प्रियप्रसादीकृतस्योपभुक्तहार्यसम्भावनानुभवरूपता च पूर्वोत्तरार्धयोरभिव्यज्यत इति। अनुभवे सम्पूर्णत्वं यथा-'गीतान्तरे'ष्वित्यादि। अत्र चेयमनुभवस्य सम्पूर्णता, यदकालपुष्पाकरावतारे पुष्पितलतागृहोपगतया पुष्पासवोपयोगमत्तया पुष्पशरपारवश्यप्रतीतया स्वलङ्कृतया च स्वाधीनपतिकया किन्नरकामिन्या एवं नाम प्रियानुरागातिशयो भूयत इति। अनुभवस्य सम्यक्त्वं यथा- 'संप्राप्तपुष्पे' त्यादि। अत्रेदमनुभवस्य सम्यक्त्वं, यदुत दयिता नायकस्य रताभ्यासात् परिश्रममुपलभ्य रागस्य चानुपशममनुमतानेन साहाय्यं दद्यात्, तत्र च प्रकीर्यमाणकेशकुसुमाश्वासविच्छिन्नहासिनी वक्त्रसंसर्गार्थ स्तनाभ्यामुरः प्रविश्य पीडयन्ती पुनः पुनर्नमयन्ती याश्चेष्टाः पूर्वमसौ दर्शितवांस्ता एव प्रतिकुर्वीत, पातिता प्रतिपातयामीति हसन्ती तर्जयन्ती प्रतिघ्नन्ती च ब्रूयात्, पुनश्च व्रीडां दर्शयेत्, श्रमं, विरामाभीप्सां चेति'। (का.सू. २.८) तच्चेह पूर्वमधो भूत्वानन्तरमुपरिवर्तिनीभिः केशायमानपरिमलाकृष्टालि-पटलाभिः स्फुरत्प्रवालोष्ठ- दर्शितोच्छ्वसत्कुसुमहासाभि: स्तबकपयोधरभरप्रवेशपीडितनमितकान्तशाखा- भुजान्तराभि: मलयमारुतान्दोलितचालितकोमलविटपाभिस्त्रंसमानकुसुमपालित- चालितपत्रमर्मराभिः वातस्तैमित्यनिश्चलानिश्चलवसन्तवनलतावधूभि: प्रयुज्यमानमकाण्ड एव तरुणप्रकाण्डैरमृतरसवर्षायमाणमनुभूयत इति। सैषा पालनकौटिल्याभ्य- वहारानुभूतिभिः 'दर्शिता कालिदासेन प्रेमप्रस्थानपद्धतिः।' अथ द्वितीयपक्षे विशेषेण सम्भोगार्थविवक्षायामपेक्षितप्रथमानुरागाद्यानन्तर्यः प्रकृष्टनागरिकादिनायकविषयः पालनकौटिल्याभ्यवहारानुभवलक्षणोपभुज्यर्थः सोपसर्गप्रत्ययार्थोऽभ्यन्तरीकृतभूतादिप्रत्ययोत्पत्तिकाल; कालविशेषोऽनुप्रविष्टचतुरवस्थ उदाहियते।

१. परार्थ्येति जो.रा.

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५१५

तत्र च चतुर्धोदाहृतिप्रविभागो भवति- १. प्रकृत्यर्थः, प्रकृत्यर्थविशेषणं च, २. प्रत्ययार्थः, प्रत्ययार्थविशेषणं च, ३. प्रकृतिप्रत्ययार्थ: प्रकृतिप्रत्ययार्थविशेषणं च, ४. आनन्तर्यार्थः, आनन्तर्यार्थविशेषणं चेति। तत्र-

प्रकृत्यर्थविभागे प्रथमानुरागानन्तरे भुजिः पालनार्थः। प्रकृत्यर्थविशेषणं समुपसर्ग: संक्षेपार्थः। तत्र हि नायकाभ्यां परस्परालम्बनविभावेभ्यः समुत्पन्ना रतिः संक्षिप्तैरेव शयनोपक्रमादिभिरुपचारैः व्यलीकविप्रियादिपरिहारैश्च पाल्यते, न तत्रालिङ्गनादीन् समुच्चयेन प्रयुञ्जीत। न च प्रसह्य कश्चिदाचरेत्। 'कुसुमसधर्माणो हि योषितः सुकुमारोपक्रमाः। तास्त्वनधिगतविश्वासैः प्रसभमुपक्रम्यमाणाः सत्यः सम्प्रयोगविद्वेषिण्यो भवन्ति।' (मामा. ७, पृ१७४) तदुक्तम्-(कामसू. ३.२) सहसा चाप्युपक्रान्ता बाला चित्तमजानता। पुरुषद्वेषिणी वा स्याद् विरक्ता वा ततोऽन्यगा ।७॥ न चैतामुपेक्षेत-(कामसू. ३.२) अतिलज्जान्वितेत्येवं यस्तु कन्यामुपेक्षते। सोऽनभिप्रायवेदीति पशुवत् परिभूयते।।८।। सर्वा एव हि कन्याः पुरुषेण प्रयुज्यमानमभियोगं विषहन्ते, किन्तु लज्जया परिलघुमिश्रामपि वाचं न मिश्रयन्ति। किञ्च-(शा. ३.१९ रू) अप्यौत्सुक्ये महति दयितप्रार्थनाभिः प्रयाता: काङ्क्षन्त्योऽपि व्यतिकरसुखं कातराः स्वाङ्गदाने। आबध्यन्ते न खलु मदनेनैव लब्धास्पदत्वा- दाबाधन्ते मनसिजमपि क्षिप्तकालाः कुमार्यः ॥९॥ तत्र च- हरति रुचिरं गाढाश्लेषे यदङ्गकमाकुला स्थगयति तथा यत् पाणिभ्यां मुखं परिचुम्बितम् । यदपि बहुशः पृष्टा किञ्चिद् ब्रवीत्यपरिस्फुट रमयति रतान्तेनैवासौ मनोभिनवा वधू: ॥१०॥

१५१६ शृङ्गारप्रकाशे

मानान्तरे भुजिः कौटिल्यार्थः तद्विशेषकः समुपसर्गः सङ्करार्थः। तत्र हि प्रणिपातोपसान्त्वनादिहृदयाकर्षणप्रकारकौशलोद्ग्रथिते बलवदुत्कण्ठावेशवशविसूत्रिते वा मानग्रन्थावमन्थरमुन्मिषन्ती तत्तद्वासनाविशेषशेषानुवृत्त्युपजनितैर्व्यलीकविप्रियादि- स्मरणैः सपत्नीनामग्रहणगोत्रस्खलनादिभिश्च प्रतिहता रतिः पुनःपुनः कुटिलतामापद्यते। यदाह, 'श्वसितकम्पितपयोधरा सकषायैरेव वाक्यैर्नायिका नायकं निस्तुदन्ती शयनीयं गच्छेत्। तत्र चालिङ्गनादीनामुपालम्भादिभि: सङ्कीर्णः प्रयोगो भवति।' यथा- मुहुरविशदा विस्रम्भार्राः मुहुर्मुहुरस्थिरा: मुहुरसरला: प्रेमप्रह्वा मुहुः स्मृतमन्यवः । वितथशपथोपालम्भाङ्का मुहुः कृतसन्धयः परिववृधिरे निष्पर्यन्ता मिथो मिथुनोक्तयः ॥११॥ यदापि कार्यगौरवाद् व्यलीकमप्युपलभ्य नोपालभते तदापि सुप्रकाश- माशयकालुष्योद्भूतनूतनाकृतिभाजा सव्याजाकारगूहनोपगूहनादयः सङ्कीर्यन्ते। रतिश्चान्तरतिशयेन कुटिलीभवति। कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमोदससम्भ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं ततः ॥१२॥ (अमरु. ७५)

प्रवासानन्तरे भुजिरभ्यवहारार्थ उपसर्गः सम्पूर्णार्थः। तत्र हि चिरकालमनुपभोगादत्यन्तमुपचिते प्रेमराशौ च चक्षुरादीनां स्वेषु स्वेषु विषयेषु गर्धातिशयात् सम्पूर्ण एवाभ्यवहारो भवति, समुच्चयेन चालिङ्गनादयः प्रयुज्यन्ते। वसिष्ठधेनोरनुयायिनं तमावर्तमानं वनिता वनान्तात्। पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यामिव लोचनाभ्याम् ॥१३॥ (रघु. २.१९) यथा च-(मेघ. १०९) शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासानन्यान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा। पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥१४॥

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५१७

करुणानन्तरो धातुरनुभवार्थः उपसर्गश्च सम्यक्त्वार्थः। तत्र हि तैस्तैर्व्यतीत- संविधानकविशेषैस्समुत्पन्नपरमविस्रम्भत्वान्निष्प्रकम्पा रतिः परं प्रकर्षमारोहन्ती सम्यगनुभूयते, यथा- मृतेति प्रेत्य सङ्गं तु यथा मे मरणं मतम् । सैषावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि ॥१५।। (काव्याद. २.२८०) यथा च-(नागा. २.१२) कण्ठे हारलतायोग्ये येन पाशस्तवार्पितः । गृहीतः सापराधोऽयं मुच्यते स कथं करः ॥१६॥ ननु चाऽवस्थावशादेकैकस्यापि प्रथमानुरागानन्तरादेः सम्भोगस्यायमर्थों भवति। प्रथमानन्तरो हि प्रथमं रतिरुत्पद्यते। उत्पन्ना च नायकाभ्यां प्रियाचरणविप्रियाकरणाभ्यां पाल्यते। तत्र च संक्षिप्तानामेवालिङ्गनादीनां विकल्पतः प्रयोगो भवति। ततः प्रेमगतेः स्वभावकुटिलत्वाद् द्वितीयावस्थायां रतिः कुटिलतामालम्बते। सङ्कीर्णाश्चानुभावा भवन्ति। तत्रोद्भूतायां कामवामतायां सुलभामवमन्यते दुर्लभामाकाङ्क्षतीति प्रायोवादात् परं प्रकर्षमारोहन्ती रतिस्तृतीयावस्थायामभ्यवह्ियते समुच्चयेन चालिङ्गनादयः प्रयुज्यन्ते, एवं च सा सम्पूर्णत्वमासादयति। चतुर्थावस्थायां तु विस्रम्भोत्पत्तेः परं प्रकर्षमापन्नानुभूयत एव। न तत्रोपचारः कश्चिदप्याद्रियते। एवमस्याः सम्यक्त्वं भवति। एवं मानानन्तरादिष्वपि संक्षिप्ता पाल्यते। सङ्कीर्णा कुटिलीभवति। सम्पूर्णाभ्यवह्नियते; सम्यग्भूतानुभूयत इति। ततः कथमुच्यते, संक्षेपपालनानुप- सर्गधातुप्रथमानुरागानन्तरे, सङ्करकौटिल्यार्थौ मानानन्तरे, सम्यक्त्वानुभवार्थौ करुणानन्तरे इति? उच्यते। यद्यपि संक्षेपतः पालनमन्यत्रापि भवति, तथापि यया प्रथमानुरागानन्तरे मुग्धावधूविस्रम्भणादौ एतदुपयुज्यते नैवमन्येषु। यद्यपि च वारितवामत्वात् कामस्य कौटिल्यमन्यत्रापि जायते, तथापि यथा व्यलीकप्रियादिस्मरणैर्मानानन्तरे नैवमन्येषु, अभ्यवहारोऽपि यथास्वमिन्द्रियाणामुभयेषामपि विषयेषु गर्धातिशयात् प्रवृत्तिः, स यथा परस्परमुत्कण्ठितयोः प्रवासानन्तरे सम्पूर्णो भवति नैवमन्येषु। अभ्यवहारस्यैव तु मनसानुसन्धानमनुभवः, यथा- 'समुत्पन्नपरमविस्रम्भयोः करुणानन्तरे सम्यग्भवति।' नैवमन्येष्वित्यभिप्रायेणोक्तम् - यथाक्रमं चतुर्णामपि धात्वर्थानां चतुर्णामपि चोपसर्गार्थानां चतुर्ष्वपि प्रथमानुरागानन्तरादिषु सम्भोगेषु सर्वैरपि प्रत्ययार्थैः

१५१८ शृङ्गारप्रकाशे

सार्वकालिक: सम्बन्धो भवतीति। किञ्च, बहूनां सम्भवेऽर्थानां सर्व एवोपकारिणः । संसर्गे कश्चिदेषां तु प्राधान्येन प्रतीयते ॥१७॥ तेन प्रथमानुरागानन्तरादिषु धातूपसर्गार्थसम्प्लवस्तद्व्यवस्थाया न विरुध्यत इति। ननु च भुज पालनाभ्यवहारयोः, भुजि कौटिल्य इति त्रिष्वेवार्थेषु भुजिः स्मर्यते। स कथमनुभवार्थोऽपि भवतीति ज्ञायेत? आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति, यदयं 'भुजोऽनवन' (अष्टा. १.३.६६) इत्यनवनार्थे वृत्तेरस्यात्मनेपदं निवर्त्यानवनार्थवृत्तेर्यथाप्राप्तमुभयपदमेवाभ्यनुजानाति। तेन मन्यामहे, सर्वेष्वयमवत्यर्थेषु वर्तत इति। के पुनरवत्यर्थाः? येष्वेतं गण(धातु?)कारा: पठन्ति, 'अव रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमनप्रवेश- श्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु' (१.३.६६असू.) इति, स एवमपि भुजेरनुभवार्थ इति। कुत एतदुच्यते? य एव ते षोडशात्यर्थरक्षणादयः तेषां चत्वारः पालनं, चत्वारः कौटिल्यं, चत्वारोऽभ्यवहारं, चत्वारोनुभवमभिनिविशन्ति। तत्र- रक्षणं क्रियेच्छास्वाम्यर्थः प्रार्थनमिति पालने, हिंसादीप्तिनहनं भाववृद्ध इति कौटिल्ये, श्रवणमालिड्गनं प्रीतिस्तृप्तिरिति अभ्यवहारे, अवगम: प्रवेशो गतिरवाप्त इत्यनुभवेऽन्तः षोडशाप्यवत्यर्थाश्चतुर्ष्वपि भुज्यर्थेषु पालनादिषु समाविशन्ति। तथाहि- लब्धपरिरक्षणं, रक्षितविवर्धनं, विवृद्धोपयोगः, अलब्धप्रतीक्षा चेति पालनानि। यथा- पृथिवीं पालयति, प्रजा: परिपालयति, राज्यमनुपालयति, फलं प्रतिपालयतीति। तानि च 'रक्षणं क्रियेच्छा स्वाम्यर्थः प्रार्थनमित्येव भवन्ति। तथा हि-'लब्धाऽविनाशार्थी रक्षति, रक्षितोपचयार्थी कर्तुमभिलषति, यथावदुपयोगार्थी स्वीकरोति, अलब्धलाभार्थी याचत' इति। वैपरीत्यं, वैयात्यं, वैदग्ध्यं, वैचित्र्यं चेति कौटिल्यानि ।

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५१९

यथा- 'कुटिलं दैवं, कुटिला दासी, कुटिल आलापः, कुटिलं पत्रमिति। एतानि च हिंसा, दीप्तिः, नहनं, भाववृद्धिरित्येव भवन्ति। तथाहि- 'वैपरीत्येन हिनस्ति, वैयात्येन दीप्यते, वैदग्ध्येन दहति, वैचित्र्येण भावं वर्धयतीति। श्रद्धान्वितयोर्नितान्तमासक्तिरपर्याप्तता कृतार्थत्वमित्यभ्यवहारार्थाः । यथा- सतृणमभ्यवहरति, प्रस्थमपहरति, सैन्यान्यपहरति। एते च श्रवणमालिङ्गनं प्रीतिस्तृप्तिरित्येव भवन्ति। तथा हि- 'श्रद्धालुः शृणोति, आसक्तिमानालिङ्गति, अपर्याप्तः प्रीयते, कृतार्थस्तृप्यतीति। सम्यग्ज्ञानं, क्रियाध्यवसायः, कार्यानुष्ठानं; फलाधिगमश्चेत्यनुभावाः। यथा- प्रियमनुभवति, प्रियार्थमनुभवति, प्रेमानुभवति, प्रेमार्थमनुभवतीति। एते चावगमप्रवेशगत्यव्याप्तय एव भवन्ति। तथा हि- 'सम्यग्जिज्ञासुरवगच्छति, अध्यवसायार्थी प्रविशति, अनुतिष्ठासुः क्रमते, फलाधिगमार्थी तमवाप्नोतीति। चतुर्षु वा रक्षणादिषु अवत्यर्थेषु क्रमेण वर्तमानाः पालनादयो वर्तन्ते। ननु रक्षणं तावत्पालनमेव 'रक्ष पालन' इति वचनात्। क्रियेच्छा कौटिल्यं कुटिलं हि कृतमिदं. ते यथा- कृती कृतहस्तः कृतास्त्रः कृतान्नमिति। स्वाम्यर्थोऽभ्यवहारः यतो यद्ददाति तदेवास्य स्वमिष्यते । याचितमनुभवः याचितं ह्यनु पश्चाद्भवतीति प्रथमा आवृत्तिः। एवं हिंसा पालनं, दीप्तिः, कौटिल्यं, दहनमभ्यवहारः, भाववृद्धिरनुभव इति। कथं हिंसा पालनम्? वामत्वात्कामस्य, कलहरूपं सुरतमाचक्षते। कथं दीप्तिः कौटिल्यम्? कुटिलो लोके दीप्त इत्युच्यते, ऋतुः प्रशान्त इति। कथं दहनमभ्यवहारः? दहन् लोकेऽभ्यवहरतीत्युच्यते, यथा 'जगज्जिघत्सन्तमिवान्तवह्नि'-मिति (माघ.)। कथं वा वृद्धिरनुभवः? साक्षादनुभूयमानत्वादिति द्वितीया आवृत्तिः। एवं श्रवणं पालनमालिङ्गनं के . प्रीतिरभ्यवहारस्तृप्तिरनुभव इति। पालयिता हि शुश्रूषते, कुटिल आसङ्गं करोति। अभ्यवजिहीर्षुः प्रीयते, अनुबुभूषुस्तृप्यतीति तृतीया आवृत्ति: ।

१५२० शृङ्गारप्रकाशे

एवमवगम: पालनं, प्रवेशः, कौटिल्यं, गतिरभ्यवहार इति। यतोऽवगच्छेत् पालयति, प्रवेशकामो कुब्जीभवति, अन्तराक्रामन्नभ्यवहरतीति, अवाप्नुवन्ननुभवतीति चतुर्थ्यावृत्तिः। यथा- चैतद्रक्षणादयः पालनादीनां विशेषास्तथा रक्षणादीनामपि निरोधादय: सम्भवन्ति। यथाग्नेर्माणवकं रक्षतीति संक्षेपसङ्करादयश्चोपसर्गार्थाः सर्वेष्वपि प्रत्येकमवगन्तव्या इति। एवं च पालनादिवदनुभवार्थोऽपि भुजेः सिद्धो भवति। बह्वर्था अपि च धातवो भवन्ति। तद्यथा- धृ अनवस्थाने दृष्टः, अवस्थानेऽपि दृष्टः. .......... १ 'ध्रियते यावदेकोऽपि रिपुस्तावत्कुतः सुखमि'ति (माघे. २.३५)। 'यु' मिश्रणे दृष्टः, अमिश्रणेऽपि दृश्यते। अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इह प्रत्ययहेतुः स समवाय इति। जृष् वयोहानौ दृष्टः, स्तुतावपि दृश्यते, 'मूलाजरित्रे रुद्रस्तवान' इति। वपि: करणे दृष्टः, छेदनेऽपि दृश्यते। 'अन्यन्तेऽस्मिन्निवपन्तु सेना' इति। ईड स्तुतौ दृष्टः, प्रेरणेपि दृश्यते। 'वायुर्वा इति वर्षमीड' इति। करोतिरभूतप्रादुर्भावे दृष्टः। ततोऽन्यत्रापि दृश्यते। 'घटे कुरु कटे कुरु अश्मानमितः कुरु पादौ कुरु पृष्ठं कुरु मा कुरु उदरं स्नेहो हीयत' इति। एवं भुजिरनुभवार्थोऽपि भविष्यति। को वा न धातुरनुभवार्थः, यतो व्रजति पचत्यास्ते शेत इत्यप्युक्त- व्रज्यादयोऽनुभूयन्त इति प्रतीयन्ते। कथं भुजिरवत्यर्थ इत्येव नोक्तम्, यथोक्त: परस्मैपदात्मनेपदविप्रभागो यथा स्यात्, अवनातिरिक्ताश्चार्था यथा प्रतीयेरन्। के पुनस्ते? पालनं यतः पातेर्णिचि लुगागमे च पालनमिति भवति। अवनमित्यवतेः अण्यन्तस्य। कथं तर्हि 'त्रैङ् पालने' 'रक्ष पालने' इति? क्वचिदयं विवक्षितण्यर्थो 'नियच्छति, नियमयती'तिवत् कर्तृव्यापारमात्रं भूते। तत्र हेतुव्यापारविवक्षायां भुजिः पालनार्थो भवति। रक्षणाद्यवस्थाविशेषेण कर्तृव्यापाराविवक्षायामपि पालनार्थ एव। यदा तु रक्षणक्रियेच्छा स्वाम्यर्थः प्रार्थनेषु रक्षणादिविशेषेण वर्तते, तदा कर्तृव्यापारमात्रविवक्षायामवनार्थो भवति।

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५२१

एवं मूर्तिमतां दिड्निमित्तकः संस्थानविशेषः कौटिल्यं, तदुपचारादमूर्तेष्वपि व्यवह्नियते। तत्र यथोभयरूपे भुजिर्वर्तते तदा कौटिल्यार्थः। यदापि हिंसादिष्वपि विशेषेण तदापि कौटिल्यार्थ एव। यदा तु हिंसादीप्तिदहनभाववृद्धिषु तद्विशेषेषु पात्यपहरणातिप्ररोचनादिषु विशेषेण वर्तते, तदा अवनार्थो भवति। मुखेन खाद्यादेः कोष्ठान्त:प्रवेशनमभ्यवहारः। स उपचाराच्चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणेऽपि वर्तते। तत्र यत्र भुजेरशितखादितेषु वृत्तिस्तदायमभ्यवहारार्थो भवति। इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नस्य ज्ञानसुखदुःखादेः संवित्तिरनुभवः। स उपचारादर्थज्ञानादपि व्यपदिश्यते। तत्र यदोभयरूपेऽपि भुजेर्वृत्तिस्तदायमनुभवार्थो भवति। यदाप्यवगमादिष्वविशेषेण वर्तते तदाप्यनुभवार्थ एव। यदा त्ववगमप्रवेशगत्यवाप्तिषु तद्विशेषेषु वापि परामर्शादिषु विशेषेणास्य प्रवृत्तिस्तदावनार्थो भवति। कथं तर्हि भुजिः पालनकौटिल्याभ्यवहारानुभवेष्विति पठ्यते? भुज्यर्थस्य तन्त्रावापः पत्रविभागो न स्यात्। द्विविधं हि सम्भोगशास्त्रं तन्त्रमावापश्च। तन्त्र्यन्ते जन्यन्ते रतिप्रीतिविशेषा येन तत् तन्त्रमभ्यवहारः। आसमन्तादवाप्यन्ते लभ्यन्ते रतिप्रीतिप्रकर्षहेतव आलिङ्गनादयो येन स आवापः। पालनमनुभवकौटिल्ये। (ते) त्वनिष्पादितत्वादेतयोरेवानुप्रविशतः। अभ्यवहरतो ह्यवश्यमनुभवो भवति। पाल्यमानस्य तु कौटिल्यं यदा अनुभवोऽप्यभ्यवहार एव। यदाहाराभ्यवहारस्यैव मनसानुसन्धानमनुभवः। कथं तर्ह्रसौ फलभूतो रतिप्रीतिविशेषाणामुत्पत्तिहेतुर्भवति? लब्धास्वादस्य प्रीतिहेतावनेनैव प्रवर्त्यमानत्वात्। पारम्पर्येणापि च कारणं कारणमेव। उक्तं च- (वायुपुराणे उत्तरखण्डे ३१.९४) न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥१८॥ एवं कौटिल्यमपि पालनमेव। कथं पुनः कौटिल्यं पालनं भवति? यतो वैपरीत्यं, वैयात्यं, वैदग्ध्यं, वैचित्र्यं चेति कौटिल्यानि। तत्र- वामशीलत्वात् कामस्य वैपरीत्येनैव वर्धते। तथा हि-'सुलभामवमन्यते दुर्लभामाकाड्क्षति' (कामसू. ५.१) इति प्रायोवादः। कलहरूपं च सुरतमाचक्षते। वैयात्यमपि वर्धयत्येव। यदाह-(माघ. २.४४)

१५२२ शृङ्गारप्रकाशे

अन्यदा भूषणं पुंसां शमो लज्जेव योषिताम्। पराक्रम: परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव ॥१९॥ वैदग्ध्यात्तु रागवृद्धेर्हेतुरेव, यदाह-'वैचक्षण्ययुक्तश्च गणिकास्तत्कामिनश्च परस्परस्य प्रार्थनीया भवन्ति। तेन वैचित्र्यमपि व्याख्यातम्। आह च- भवति हि रागेऽपि वैचित्र्यापेक्षा, वैचित्र्येण च परस्परस्य रागो जनयितव्यः।. अन्येष्वपि धनुर्वेदादिषु वैचित्र्यमपेक्षते, किं पुनरिहे'ति (कामसू.)। तदेवं 'भुज पालनाभ्यवहारयोः ० ० ० अनेनैव सिद्धे भुजे: कौटिल्य इत्यपि विकरणानुबन्धोपग्रहादिप्रयोजनार्थमेवेति प्रतिपत्तव्यम्। किं पुनरमीषु सर्वेष्वप्यर्थेषु भुजेः प्रयोगो दृश्यते? बाढम्, तत्र - हेतुव्यापारपालने भुजिर्यथा- शत्रुषड्वर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः । अम्बरीषश्च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् ॥२०॥ रक्षणाद्यविशेषेणे कर्तृव्यापारो यथा-(रघु. १८.४) पौत्र: कुशस्यापि कुशेशयाक्षः ससागरां सागरधीरचित्तः । एकातपत्रां भुवमेकवीरः पुरार्गलादीर्घभुजो बुभोज ॥२१॥ अवनविशेषेषु रक्षणं यथा-(शाकु. २.१६) नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्री- मेक: कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति। आशंसन्ते सुरयुवतयः सक्तवैरा हि दैत्यै- रस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्रे ॥ २२॥ क्रियेच्छायां यथा-(शाकु. ५.१९) इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्ति प्रथमपरिगृहीतं स्यान्नवेत्यव्यवस्यन् । भ्रमर इव विभाते कुन्दमन्तस्तुषार न च खलु परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम् ।। २३।। स्वाम्यर्थे यथा- विपुलमतिभि: कैरप्येतज्जगज्जनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तृणं यथा। इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते कतिपयपुरस्वाम्ये पुंसां क एष मदज्वरः ॥२४॥

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५२३

याचने यथा-(रघु. १९.३) लब्धपालनविधौ न तत्सुतः खेदमाप गुरुणा हि मेदिनी। भोक्तुमेव भुजनिर्जितश्रिया न प्रसाधयितुमस्य कल्पिता ।२५॥ कौटिल्ये यथा-(सक. १.७५) अस्मिन्नीषद्वलितविषमस्तोकविच्छिन्नभुग्नः किञ्चिल्लीनोपचितविनतः पुञ्जितश्चोत्थितश्च । धूमोद्गारस्तरुणमहिषस्कन्धनीलो दवाग्नेः स्वैरं सर्पन् सृजति गगने गत्वरान् पत्रभङ्गान् ॥२६॥ हिंसाद्यविशेषे यथा- श्लिष्टचन्दनविशेषकभक्तिर्भ्रष्टभूषणकदर्थितमाल्यः । सापराध इव मुण्डनमासीदात्मनैव सृदृशामुपभोगः ॥२७॥ अवनार्थेषु हिंसायां यथा-(रघु. १९.२१) प्रातरेत्य परिभोगशोभिना दर्शनेन कृतखण्डनव्यथः । प्राञ्जलि: प्रणयिनीं प्रसादयन् सोडधुनोद् ग्रहणमन्थरः पुनः ॥२८॥ दीप्तौ यथा-(रघु. १९.३०) प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेषमतिशक्रशोभिनम्। विप्रियेण/पिप्रिये न स तथा यथा युवा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनम् ॥२९॥ दहने यथा- आबद्धव्रणमिन्दुबिम्बविशदे राधाकपोलोदरे दंश: कृष्णमहाभुजङ्गजनितो दीर्घां मुदं वः क्रियात् । यं दृष्ट्वैव विसूत्रसन्धिभिरभिग्लानैः क्षणादङ्गकै- रामुह्यन् विषवैशसीव ददृशे सर्वोऽपि गोपीजनः ॥३०॥ भाववृद्धौ यथा- मुग्धेऽस्मिन् परिणाहिनि स्तनयुगे मुक्ताकलापो वशां/अवशो दिष्ट्या न स्मरति स्म जन्मवसति कुम्भस्थली-लालनः । इत्थं केलिभुजङ्गनर्मवचसा साचिस्मितज्योत्स्नया सव्रीडं मुखमावृणोति सुतनुश्चीनांशुकस्वच्छया ।। ३१।।

१५२४ शृङ्गारप्रकाशे

अभ्यवहारे यथा- किं मौर्ख्यमश्रेयसि कार्यबुद्धिर्ज्ञानस्य किं लक्षणमप्रमादः । कोउत्यन्तबन्धुः पुरुषस्य बन्धुः किं स्वादु भुङ्क्ते सह यत् सुहृद्भिः ॥ ३२॥ श्रवणाद्यविशेषे यथा-(शाकु. २.११) अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥ ३३॥ अवनार्थेषु श्रवणो यथा- वीणया च निनदेन च वेणोः केकया च कलकण्ठगिरा च। सीत्कृतैश्च भणितैश्च वधूनां भुञ्जते श्रुतिसुखानि युवानः ॥३४॥ आलिङ्गने यथा- तत्तस्य रेजेऽरिगदासहिष्णु वक्षः प्रियारत्युपभोगसाक्षि। शिलातलं श्रीमदिव द्विपेन्द्रदत्ताभिघातोल्लिखितं महाद्रेः ॥ ३५॥ प्रीतौ यथा- दिग्दन्तिनः शैलतटायतेषु येषां प्रियालिङ्गनलालितेषु। युद्धापदेशेन भवन्ति वक्षस्ववाप्तवप्रप्रणयोपभोगाः ॥३६॥ तृप्तौ यथा- जयति यदुपतेरनेककान्तास्तनपरिभोगरसज्ञकण्ठमालम् ।

अनुभवे यथा- मुरनरकगदाभिघातबन्धु प्रविसृतकौस्तुभरश्मिशोभि वक्षः ॥३७॥

गुणेषु रागो व्यसनेष्वनादरो, रतिः सुनीतेषु च यस्य भूपतेः । चिरं स भुङ्क्ते चलचामरांशुकां सितातपत्राभरणां नृपश्रियम् ।३८।। अवगमाद्यविशेषे यथा- अन्यां युवतिमगत्वा सुभग! न विज्ञायते विशेषोऽस्याः । येन न भुक्तं निम्बं द्राक्षागुणवित् कथं स स्यात् ।३९॥

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५२५

अवनार्थेष्ववगमे यथा-(रघु. ६.३४) असौ महाकालनिकेतनस्य वसन्नदूरे किल चन्द्रमौलेः। दिवापि जालान्तरचन्द्रिकाणां नारीसखः स्पर्शसुखानि भुङ्क्ते१॥ ४०॥ प्रवेशे यथा-(रघु. १८१८) तमात्मसम्पन्नमनिन्दितात्मा कृत्वा युवानं युवराजमेव। सुखानि सोऽभुङ्क्त सुखोपरोधि वार्तं हि राज्ञामवरुद्धवृत्तम् ।४१॥ गतौ यथा-(कुसं. ७.५) अङ्काद् ययावङ्कमुदीरिताशीस्सा मण्डनान्मण्डनमन्वभुङ्क्त । सम्बन्धभिन्नोऽपि गिरे: कुलस्य स्नेहस्तदेकायतनं जगाम ॥४२॥ अप्राप्तौ यथा-(कुसं. १.४३) चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रया प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥४३॥ एवं पालनादिविशेषेष्वपि। तत्र - हेतुपालनविशेषोपेक्षणं यथा-(रघु. १२.१८) स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्राता(त्रा) नैवाविशत् पुरम् । नन्दिग्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासमिवाभुनक् ॥४४॥ रक्षणाद्यविशेषविशेषे करग्रहणं यथा-(रघु. ४.७) मनुप्रभृतिभिर्मान्यैर्भुक्ता यद्यपि राजभिः। तथाप्यनन्यपूर्वेव तस्मिन्नासीद् वसुन्धरा ।।४५।। रक्षणविशेषे निरोधो यथा- अकालसन्ध्यापरिभोगपाण्डुरः क्षपाक्षयक्षामकपोलचन्द्रमाः । रतोत्सवायासविशेषशोभिनो वधूमुखस्यानुचकार विभ्रमम् ॥४६॥ क्रियेच्छाविशेषेऽध्यासनं यथा-(कुसं. १.२०) असूत सा नागवधूपभोग्यं मैनाकमम्भोनिधिबद्धसख्यम् । क्रुद्धेऽपि पक्षच्छिदि गोत्रशत्राववेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम् ।४७॥

१. प्रसिद्धस्तु पाठ: 'तमिस्रपक्षेऽपि सह प्रियाभिर्ज्योत्स्नावतो निर्विशति प्रदोषान्' इति। उपर्युक्तस्तु पाठः कालिदासग्रन्थावली (१९८६) पादटिप्पणे। 'सखः-खानि'='सुखस्पर्शनखानि'-जो.रा.

१५२६ शृङ्गारप्रकाशे

स्वाम्यर्थविशेषे दास्यं यथा-(रघु. ६. ५३) अथाङ्गदाश्लिष्टभुजं भुजिष्या हेमाङ्गदं नाम कलिङ्गनाथम् । आसेदुषीं सा जितशत्रुपक्षं बालामबालेन्दुमुखी बभाषे।।४८॥ याचनविशेषेऽभिलक्षणं यथा-(रघु. १८१९) तं रागबन्धेष्ववितृष्णमेव भोगेषु सौभाग्यविशेषभोग्यम् । विलासिनीनामरतिक्षमापि जरा वृथामत्सरिणी जहार ।।४९॥। प्रकटकौटिल्यविशेषे वलनं यथा-(विक्र. ४.३१) अस्यान्तिकमुपयान्ती शिशुना स्तनपायिना मृगी रुद्धा। तामयमनन्यदृष्टिर्भुग्नग्रीवो विलोकयति।। ५० |१ गौणकौटिल्यविशेषे विश्वसनं यथा-(सक. ५.४९९) पद्भ्यामूरुयुगं विभज्य भुजयोर्मध्यं निपीड्योरसा पार्श्वावभ्यधिकं विदार्य नखरैर्दन्तैर्विलूयाधरम् । सुप्तानप्यवबोध्य युष्मदहिता भूयोऽपि भुङ्क्ते वने किं कान्ता सुरतैषिणी, न हि न हि व्याघ्री करालानना । ५१॥ हिंसाविशेषे वैपरीत्यं यथा- दशनपदमतिस्फुट विभाति स्फुरति तनुः श्रमवारिसिक्तमास्यम् । अवितथमभिधत्स्व कामिनि! त्वां कुटिलगतिर्ननु दष्टवान् भुजङ्ग: ।। ५२।। दीप्तिविशेषे वैयात्यं यथा- महाभुजङ्गश्वैवैष शेषादिभ्यो विशिष्यते। पश्यत्यन्यान् दशत्यन्यानन्यान् जीवाद् विमुञ्चति ॥५३॥ दहनविशेषे वैदग्ध्यं यथा-(कुसं. ८.१२) नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्चसीत्। भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति शुचं वधूजनः ॥५४॥ भाववृत्तिविशेषे वैचित्र्यं यथा-(माघ. ११. ५) विपुलतरनितम्बाभोगरुद्धे रमण्याः शयितुमनधिगच्छन् जीवितेशोऽवकाशम्। रतिपरिचयनश्यत्नैद्रतन्त्र/न्द्रः कथचिद् गमयति शयनीये शर्वरी कि करोतु ।।५५।

१. अत्र राघवः 'आकरो मृग्यः' इति।

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५२७

अभ्यवहारविशेषे फलवैयधिकरण्यं यथा-(माघ. २. ५९) विजयस्त्वयि सेनायाः साक्षीभूते च दिश्यताम् । फलभाजि समक्षोक्ते/समीक्ष्योक्ते बुद्धेर्भोग इवात्मनि ॥५६॥ गौणोऽभ्यवहारविशेषे निधुवनं यथा-(रघु. १९.१६) तस्य सावरणदृष्टसन्धयः काम्यवस्तुषु नवेषु सङ्गिनः । वल्लभाभिरुपसृत्य चक्रिरे सामिमुक्तविषयाः समागमाः ॥५७॥ श्रवणविषये घ्राणदर्शनं यथा-(माघ. ११.२७) मुदितयुवमनस्कास्तुल्यमेव प्रदोषे मुदमदधुरहर्यः/ धुरुभय्यः कल्पिता भूषिताश्च। परिमलरुचिराभिर्न्यक्कृतास्तु प्रभाते युवतिभिरुपभोगान्नीरुचः पुष्पमालाः ॥५८॥ आलिङ्गनविशेषे चुम्बनं यथा- ताम्बूलबहलरक्तः प्रियभुक्तो धूसरः सपर्यन्तः । बालाधरोऽधिरोहति कुसुमरुचं काञ्चनारस्य ।।५९॥ प्रीतिविशेषे प्रकाराभिलषणं यथा- जननयनमधुव्रतोपभोग्या भवतु विलासिनि! ते मुखाम्बुलक्ष्मीः(जश्रीः)। इदमिह दयितद्विजद्वयाहं दशनरुचाधरपल्लवं पिधेहि ॥ ६०॥ प्रीतिविशेषे सर्वेन्द्रियाप्यायनं यथा- कान्ताजनं सुरतखेदनिमीलिताक्षं संवाहितुं समुपयानिव मन्दमन्दम् । हर्म्येषु माल्यमदिरापरिभोगगन्धानाविश्चकार रजनीपरिवृत्तिवायुः ॥६१॥ अनुभवविशेषे दृष्टिविषयज्ञानं यथा-(रघु. ६.२७) जगाद चैनामयमङ्गनाथः सुराङ्गनाप्रार्थितयौवनश्रीः । विनीतनाग: किल सूत्रकारैरैन्द्रं पदं भूमिगतो नियुङ्क्ते ।६२॥ गौणानुभवविशेषे प्रमाणान्तरग्रहणं यथा-(कुसं. ८.११) दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निपेदुषः । वीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ॥६३। अवगमविशेषेऽपि परामर्शो यथा-(जाह. १६.४२) मधुकुसुमविलेपनादिभागग्रहणनिदर्शितसौहृदस्य वृत्त्या। अयमपि सखि कि स्वयं वृतस्ते प्रियपरिभोगसुखस्य संविभागः ॥६४॥

१५२८ शृङ्गारप्रकाशे

प्रवेशविशेषे धर्षणं यथा-(किराता. ८.५७) सङ्क्रान्तचन्दनरसाहितवर्णभेदं विच्छिन्नभूषणमणिप्रकरांशुचित्रम्। बद्धोर्मि नाकवनितापरिभुक्तमुक्त सिन्धोर्बभार सलिलं शयनीयलक्ष्मीम् ॥६५॥ गतिविशेषे निषेवणं यथा-(मेघ. १९) स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुञ्जे मुहूर्तं तोयोत्सर्गाद् द्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः । रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥६६॥ अवाप्तिविशेषे फलाधिगमो यथा-(किराता. ७.२७) सामोदा: कुसुमतरुश्रियो विविक्ता सम्पत्ति: किसलयशालिनी-लतानाम् । साफल्यं ययुरमराङ्गनोपभुक्ता: सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम् ॥६७॥

(उपसर्गार्थविशिष्टः प्रकृत्यर्थः) अथेहोपसर्गार्थाः संक्षेपादय उदाह्ियन्ते। तेषु - १. पालनसंक्षेपो यथा- अनिर्दयोपभोग्यस्य रूपस्य मृदुनः कथम् । दारुणं सखि! ते चेतः शिरीषस्येव बन्धनम् ॥६८॥ पालनसङ्करो यथा-(रघु. १५.१) कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम्। बुभुजे पृथिवीपाल: पृथिवीमेव केवलाम् ॥६९॥ पालने सम्पूर्णत्वं यथा-(उराच. २.१) यथेच्छाभोग्यं वो वनमिदमयं मे सुदिवसः सतां सद्धिः सङ्ग: कथमपि हि पुण्येन भवति। तरुच्छाया तोयं यदपि तपसां योग्यमशनं फलं वा मूलं वा तदपि न पराधीनमिह वः ॥७०॥ पालने सम्यक्त्वं यथा-(रघु. १४.२४) स पौरकार्याणि विचिन्त्य काले रेमे विदेहाधिपतेर्दुहित्रा। उपस्थित: चारु वपुस्तदीयं कृतोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या । ७१।।

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५२९

२. कौटिल्यसंक्षेपो यथा-(सूमु. २४०) लोलां दृष्टिमितस्ततोऽपि भजते सभ्रूलताविभ्रमा- माभुग्नेन विचेष्टते वलिमता मध्येन कम्पस्तनी। हस्ताग्रं विधुनोति पल्लवनिभं किङ्कारभिन्नाधरा जातेयं भ्रमराभिलङ्घनभयाद् वाद्यं विना नर्तकी ॥७२॥ कौटिल्यसङ्कीर्णत्वं यथा- आतङ्कश्रमसाध्वसव्यतिकरोत्कम्पः कथं सह्यता- मङ्गैर्मुग्धमधूकपुष्परुचिभिर्लावण्यसारैरयम् उन्नद्धस्तनकुम्भकुड्मलगुरुग्रासाव भुग्नस्य ते मध्यस्य त्रिवलीतरङ्गकजुषो भङ्ग: प्रिये मा च भूत् ।७३॥ कौटिल्ये सम्पूर्णत्वं यथा-(माघ. १०.५७) कामिनामसकलानि विभुग्नैः स्वेदवारिमृदुभिः करजाग्रैः । अक्रियन्त कठिनेषु कथञ्चित् कामिनीकुचतटेषु पदानि ।।७४।। कौटिल्ये सम्यक्त्वं यथा-(कुसं. ८.४९) निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरतापरा । शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥ ७५॥

३. अभ्यवहारे संक्षेपो यथा-(किराता. १०.२२) व्यथितमपि भृशं मनो हरन्ती परिणतजम्बुरसोपभोगहष्टा। परभृतयुवतिः स्वनं विचक्रे नवनवयोजितकण्ठरागरम्यम् ॥७६॥ अभ्यवहारे सङ्करो यथा-(माघ. ५.२८) सस्नु: पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्बिसं धृतविकासिविसप्रसूनाः । सैन्या श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्वदोषप्रवादममृजन् वननिम्नगानाम् ।७७॥ अभ्यवहारे सम्पूर्णत्वं यथा-(कुसं. ८.६४) पश्य पार्वति! नवेन्दुरश्मिभिः सामिभिन्नतिमिरं नभस्स्थलम्। लक्ष्यते द्विरदभोगदूषितं सम्प्रसन्नमिव मानसं सरः॥७८॥ अभ्यवहारे सम्यक्त्वं यथा- शिरसि द्विषतां निवेश्य पादं यदनायासितकार्मुकं नरेन्द्रः । इदमेकपदेन भुज्यते श्रीरतिदारिद्र्धमिदं तदाश्रितानाम् ।७९॥

१५३० शृङ्गारप्रकाशे

४. अनुभवे संक्षेपो यथा-(माघ. २.८५) मृदु व्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान् प्रकल्पते। प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया ।। ८०॥ अनुभवे सङ्कीर्णत्वं यथा-(माघ. ५.३९) संसर्पिभि: पयसि गैरिकरेणुजालैरम्भोजरेणु रजसाङ्गनिषङ्गिणा च। कामोपभोगमनुभूय सरिन्महेभावन्योन्यवस्तुपरिवर्तमिव व्यधत्त ।। ८१।। अनुभवे सम्पूर्णत्वं यथा-(रघु. १९.२८) दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीं नर्मपूर्वमनुपृष्ठसंश्रयः । छायया स्मितमनोज्ञया वधूं ह्रीनिमीलितमुखीं चकार सः ॥ ८२॥ अनुभवे सम्यक्त्वं यथा-(रघु. १९.३९) कार्तिके/कीषु सवितानहर्म्यभाग् यामिनीषु ललिताङ्गनासखः । अन्वभुङ्क्त सुरतश्रमापहा मेघमुक्तविशदाश्च चन्द्रिकाः ॥८३॥

साक्षादुपसर्गयोगे संक्षेपार्थो यथा- शिरस्यहो जाम्बवतीकरग्रहः प्रकारसम्भोगसुखामृतद्रवे। मया विसृष्टानुभवत्ववारिता विधूननादुर्ललितोत्सवङ्गमाः ॥ ८४॥ सङ्करार्थो यथा-(किराता. ७.२६) संक्षोभक्षमगहनामथोपगङ्गं विभ्राणां ज्वलितमणीनि सैकतानि। अध्यूषुश्च्युतकुसुमाचितां सहाया: वृत्रारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ।। ८५।। सम्पूर्णतार्थो यथा-(मेघ. ९५) वामश्चास्याः कररुहपदैर्मुच्यमानो मदीयैः क्रीडायोगश्चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या। सम्भोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्यूरु: सरसकदलीस्तम्भगौरश्चलत्वम् ॥ ८६॥ सम्यक्त्वार्थो यथा-(किराता. ९.७८) गतवति नखरेखालक्ष्यमातङ्गरागे समददयितपीताताम्रबिम्बाधरोष्ठ्याः । विरहविधुरमिष्टा सत्सखीवाङ्गनाया हृदयमवललम्बे रात्रिसम्भोगलक्ष्मीः । ८७॥

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५३१

अधिकारार्थयोगे सम्बन्धार्थो यथा- अकार्योच्चारणे मूकाः पैशुन्यपरिपन्थिनि। विनिवृत्तानृतप्रेमां सत्यसम्भोगलालिताम् ॥८८॥ सङ्गतार्थो यथा- किमव्याप्तं लक्ष्म्या किमशुचि किमाश्चर्यरहितं किमस्वच्छं वाब्धे: किमथ न हितं वास्य जगतः । अहो नष्टौपम्या गुणकुसुमसम्भोगसुभगा भ्रमत्यन्या सिद्धा दिवि भुवि च कीर्तिर्जलनिधेः ॥८९॥ मर्यादार्थो यथा- रेवतीस्तनसम्भोगलालिते यस्य वक्षसि। मुक्तामालापदेशेन देव्या स्थानमथाश्रिता ।। ९०। अभिविध्यर्थो यथा- भुजमुद्यम्य दृप्तारिवधविद्यासु पण्डितम् । कान्ताकचग्रहामन्दप्रीतिसम्भोगलालितम् ।।९१।। इति। एवं रक्षणनिरोधादिषु पालनानि चोपसर्गार्थो यथालक्षणमुदाहर्तव्य इति। सोऽयमुपसर्गार्थविशिष्टः प्रकृत्यर्थ उक्तः।

(उपसर्गार्थविशिष्टः प्रत्ययार्थः) अथोपसर्गार्थविशिष्ट एव प्रत्ययार्थ उच्यते।

(नायकभेदा: -१६) तत्र संक्षेपाद्यर्थभेदतः कनिष्ठादयो नायकभेदा भवन्ति। तत्र- संक्षेपतः कनिष्ठस्तामस: शठो धीरप्रशान्त इति। तेषु- १. अर्थगुणसम्पद्योगात् कनिष्ठः, स यथा-(गास. ३.३८) विक्किणइ माहमासम्मि पामरो पारडिं वइल्लेण। णिद्धूममुम्मुरे सामलीआ थणए णिअच्छंतो ॥ ९२॥ (विक्रीणीते माघमासे पामर: प्रावरकं बलीवर्देन । निर्धूममुर्मुरे श्यामल्याः स्तनके पश्यन् ।।)

१५३२ शृङ्गारप्रकाशे

२. मोहादिप्रधानस्तामसः, स यथा-(गास. ९५०वे.) पुप्फवइअम्हि बालअ मा छिवसु अदीहराउसो होसि। अज्जं चेअ मरिज्जउ मिअच्छि किं कालहरणेण ॥ ९३॥ (पुष्पवत्यस्मि बालक मा स्पृशादीर्घतरायुष्यो भवसि। अद्यैव म्रियतां मृगाक्षि किं कालहरणेन ।।) ३. प्रतिकूलवृत्तिः शठः, स यथा- घरसामिअस्म वंच्चिअ-पिआणणा पडइ सहिमुहे दिट्ठी। लीलं बहुप्पआरं सा हु विआरेइ कामस्स ॥ ९४॥ (गृहस्वामिनो वञ्चितप्रियानना पतति सखीमुखे दृष्टिः । लीलां बहुप्रकारां को विचारयति कामस्य ॥।) ४. सत्त्वोद्रेकादुपशमादिप्रधानो धीरप्रशान्तः, यथा- अतिथिभिर्गतमेव दिवागतैरपथिकागमना च निशीथिनी। तदधुना प्रतिजागृहि पुत्रकान्प्रविश वेश्म कुटुम्बिनि शेमहे ॥९५॥ एतेषां च प्रयोजनानि वैदग्ध्यासहिष्णुत्वादनार्जवानतिरागाच्च संक्षिप्त एव रत्युपचारो भवति। सङ्करान् मध्यमः साधारणो धृष्टो धीरोदात्त इति। तेषु - ५. पादोनगुणसम्पद्योगान्मध्यमः, यथा- व्रीहि: स्तम्बकरः प्रभूतपयसः प्रत्यागता धेनव: प्रत्युज्जीवितमिक्षुणा भृशमिति ध्यायन्नयेत् तानधीः/अपेतान्यधीः । सान्द्रो देवे नीरमुदारमुज्झति सुखं शीरकुटुम्बिनीस्तनभरव्यालुप्तघर्मक्लमो निशि ग्रामणीः ॥ ९६॥ ६. अनेकजातिसाधारणं यथा-(माघ. ३.१६) यां यां प्रियः प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा हिया नम्रमुखी बभूव। निश्शङ्कमन्यास्सममाहितेर्ष्यास्तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः ॥९७॥ ७ प्रकाशविप्रियोऽप्यविलक्षो धृष्टः, यथा-(सक. ४.१८०, ५.३७२) शतं वारानुक्तः प्रियसखि! वचोभिस्सुपरुषैः सहस्रं निर्धूतः पदनिपतितः पार्ष्णिहतिभिः । कियत्कृत्वो बद्धाः पुनरिह न वेद्ि भ्रुकुटयः तथापि क्लिश्नन्मां क्षणमपि न धृष्टो विरमति । ९८।।

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५३३

८. अहङ्कारप्रधानो धीरोद्धतो यथा-(रघु. ७.६७) इतः परानर्भकहार्यशस्त्रान् वैदेहि पश्यानुमता मयासि। एवंविधेनाहवचेष्टितेन त्वं प्रार्थ्यसे हस्तगता ममैभिः ॥९९॥ तेषां च प्रायः प्रयोजनान्तरव्यासङ्गादन्यत्रापि चासक्तेर्व्यलीकापह्नवसदहङ्कारित्वाच्च सङ्कीर्ण एव रत्युपचारो भवति।

सम्पूर्णत्वाद् असाधारण: धीरललित इति। तेषु- ९. अनन्यजानिरसाधारणः, यथा-(उराच. १.३७) आविवाहसमयाद् गृहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः । स्वापहेतुरनुपासितोऽन्यथा रामबाहुरुपधानमेष ते ॥१००। १०. रजःप्रधानो राजसः यथा-(विक्र. ३.१९) सामन्तमौलिमणिरञ्जितशासनाङ्कमेकातपत्रमवनेर्न तथा प्रभुत्वम् । अस्यास्सखे! चरणयोरधिगम्य सम्यगाज्ञाकरत्वमहमद्य यथा कृतार्थः ॥१०१॥ ११. अन्यमना अपि गौरवादेरनपहारी दक्षिणो यथा-(सक. ५.४४९) प्रत्यग्रोज्झितगोकुलस्य शयनादुत्स्वप्नमूढस्य मा मा गोत्रस्खलनादुपैतु यदि वा राधेति भीरोरिति। रात्रावस्वपतो दिने च विजने लक्ष्मीति चाभ्यस्यतो राधां संस्मरतः कथं रमयतः खेदो हरे: पातु वः ॥१०२॥ १२. विलासप्रधानो धीरललितो यथा- मधु च विकसितोत्पलावतंसं शशिकरपल्लवितं च हर्म्यपृष्ठम् । मदनजनितविभ्रमा च कान्ता सुखमिदमर्थवतां विभूतयोऽन्याः ॥१०३॥ एतेषां च प्रायोऽनन्यचितत्वेन रागभूयिष्ठतया स्थित्यनतिक्रमेण विलासितया च सम्पूर्ण एव रत्युपचारो भवति।

सम्यक्त्वाद् उत्तम :- 'स सात्त्विकोऽनुकूलो धीरोदात्त' इति। तेषु १३. सर्वगुणसम्पद्योगादुत्तमो यथा-(कुसं. ५.८४) इतो गमिष्याम्यथवेति वादिनी चचाल सा च स्तनभिन्नवल्कला। स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥१०४॥

१५३४ शृङ्गारप्रकाशे

१४. सत्त्वप्रधानः सात्त्विको यथा-(रघु. १३.२८) पूर्वानुभूतं स्मरता च रात्रौ कम्पोत्तरं भीरु! तवोपगूढम्। गुहाविसारीण्यतिवाहितानि मया कथञ्चिद् घनगर्जितानि ।१०५। १५. वशंवदोऽनुकूलो यथा-(कुसं. ८.५१) मुञ्च कोपमनिमित्तकोपने! सन्ध्यया प्रणमितोऽहमन्यथा । किं न वेत्सि सहधर्मचारिणश्चक्रवाकसमवृत्तिमात्मनः ॥१०६॥ १६. उदारचरितो धीरोदात्तो यथा-(हनूमन्नाटके १.१९) कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोड्डमरुपुलकं वक्त्रकमलम् मुहुः पश्यञ्छृण्वन् रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥१०७॥ एतेषां च प्रायः समस्तगुणसम्पद्योगेन महासत्त्वतया वशंवदत्वेन अत्युदारतया च सम्यगेव रत्युपचारो भवति। तेऽमी सड्क्षेपसङ्करसम्पूर्णत्वसम्यक्त्वैः प्रत्ययार्थविशेषणे षोडशनायकविशेषा भवन्ति।

(उपसर्गार्थभेदेषु नायिकाभेदाः -३२) तथैवमेव सङ्क्षेपादिषूपसर्गार्थभेदेषु नायिकाभेदाः कनिष्ठादयो गीयन्ते। तत्र- सङ्क्षेपे कनिष्ठा, मुग्धा(अप्रलग्भा), अधीरा, शान्ता, अनूढा, परकीया, अभिसारिका, कलहान्तरितेति। तासु - १. अर्थगुणसम्पद्योगिनी कनिष्ठा यथा-(सक. ५.३७७) तं किर खणा विरज्जसि तं किर उवहससि सअलमहिलाओ। एहेहि वारवालिइ अंसू-मइलं समुप्पुसिमो ॥१०८॥ (त्वं किल क्षणाद् विरज्यसे त्वं किलोपहससि सकलमहिलाः । एह्येहि वारपालिके! अश्रु मलिनं तत् समुत्प्रोञ्च्छाम: ॥ २. अप्रगल्भा(मुग्धा) यथा-(रघु. १९.२७) चुम्बनेऽपि परिवर्तिताधरं हस्तरोधि रशनाविघट्टने। विघ्नितेच्छमपि तस्य सर्वतो मन्मथेन्धनमभूद् वधूरतम् ॥१०९॥

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५३५

३. कालहरणासहिष्णुरधीरा यथा-(गास. ५.६५) पाअपडणाणं मुद्धे! रहसबलामोडिचुंबिअव्वाणं। दंसणमेत्तपसिज्जिरि चुक्कासि बहुआणं सोक्खाणं ॥११०॥ (पादपतनानां मुग्धे! रभसबलात्कारचुम्बितव्यानाम् । दर्शनमात्रप्रसादशीले! च्युतासि बहुकानां सुखानाम् ।।) ४. निरहङ्कारा शान्ता यथा-(विक्र. ३.१२) सितांशुका मङ्गलमात्रभूषणा विविक्तदूर्वाङ्कुरलाञ्छितालका। व्रतोपवासोज्झितगर्ववृत्तिना मम प्रसन्ना वपुषैव लक्ष्यते ॥१११॥ ५. कुमार्यनूढा यथा-(रघु. ६.८०) ततः सुनन्दावचनावसाने लज्जां मृदूकृत्य नरेन्द्रकन्या। दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं पर्यंग्रहीत् संवरणस्रजेव ।११२॥ ६. अन्यपरिग्रह: परकीया यथा-(गास. ४.३३) मुहविज्झविअपईवं णिरुद्धसासं ससङ्किओल्लावं। सवह-सअ-रक्खिओठ्ठं चोरिअरमिअं सुहावेइ ।।११३।। (मुखाविष्मापितप्रदीपं निरुद्धश्वासं सशङ्कितोल्लापम् । शपथशतरक्षितोष्ठं चोरितरमितं सुखयति। ७. स्वयमुपगताभिसारिका यथा-(गास. १.२०) अलिअ-पसुत्तअ विणिमीलिअच्छ दे सुहअ मज्झ ओआसं। गंडपरिउंबणपुलइअंग ण पुणो चिराइस्सं ॥११४॥ (अलीकप्रसुप्तविनिमीलिताक्ष ददस्व सुभग ममावकाशम् । गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग! न पुनः चिरयिष्यामि ।।) ८. पश्चात्तापवती कलहान्तरिता यथा-(किराता. ९.४५) सव्यलीकमवधीरितखिन्नप्रस्थितं सपदि कोपपदेन । योषितः सुहृदिव स्म रुणद्धि प्राणनाथमभि बाष्पनिपातः ॥११५॥ एतासु हि प्रायेणाप्रतिष्ठितत्वादप्रागल्भ्यादधैर्यादुपशमाल्लज्जातो भयादौत्सु- क्यादतिशयरागवृद्धेश्च संक्षिप्तासंक्षिप्ता विकल्पेन चालिङ्गनादय उपचारा भवन्ति। सङ्करे मध्यमा, मध्या, उद्धता, पुनर्भू:, वेश्या, सामान्या, खण्डिता, विप्रलब्धेति। तासु -

१५३६ शृङ्गारप्रकाशे

९. या दानगुणसम्पद्युक्ता सा मध्यमा यथा-(सक. ५.२३८) हुंहुं दे भणसु पुणो ण सुअं ति करेइ कालविक्खेवं। घरिणी हिअअसुहाइं पइणो कण्णे भणंतस्स ॥११६॥ (हुंहुं तावद् भण पुनर्न श्रुतमिति करोति कालविक्षेपम्। गृहिणी हृदयसुखानि पत्युः कर्णे भणतः ।) १०. किञ्चिदुपारूढयौवना मध्या यथा-(माघ. १०.४१) सङ्गमेच्छुरभिधातुमनीशा सम्मुखी न च बभूव दिदृक्षुः । स्पर्शने च दयितस्य नतभ्रूरङ्गसङ्गचपलापि चकम्पे ॥११७॥ ११. अहङ्कारवत्युद्धता यथा-(गास. १.७१) हल्लप्फल-ण्हाण-पसाहिआणं छणवासरे सवत्तीणं। अज्जाएँ मज्जणाणाअरेण कहिअं व सोहग्गं ॥११८॥ (शीघ्रस्नानप्रसाधितानां क्षणवासरे सपत्नीनाम् । आर्यया मज्जनानादरेण कथितमिव सौभाग्यम् ।।) १२. पुरुषात् पुरुषान्तरं प्राप्ता पुनर्भूर्यथा-(माघ. १६.८१) यामूढवानूढवराहमूर्तिः मुहूर्त्तमादौ पुरुष: पुराण: । तेनोह्यते साम्प्रतमक्षतैव क्षतारिणा सम्यगसौ पुनर्भू: ॥११९॥ १३. पण्याङ्गना वेश्या यथा-(गास. ८९१वे.) सामण्णसुंदरीणं विब्भममावहइ अविणओ च्चेअ। धूमो च्चिअ पज्जलिआहिं बहुमओ सुरहिदारूणं ॥१२०॥ (सामान्यसुन्दरीणां विभ्रममावहत्यविनय एव। धूम एव प्रज्वलितानां बहुमतः सुरभिदारूणाम् ।।) १४. अनेकपतिका सामान्या यथा-(गास. ८७२वे.) पइपुरओ च्चिअ रहसेण चुंबिओ देअरो अडअणाए। मह वअणं मदिरागंधिअं ति भाआ तुहँ भणइ ।१२१।। (पतिपुरत एव रभसेन चुम्बितो देवरोऽसत्या । मे वदनं मदिरागन्धितमिति भ्राता तव भणति ।।)

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५३७

१५. खण्डितप्रथमप्रेमा खण्डिता यथा-(गास. ७.५३) पच्चूसागअ! नवराअरत्त! कअ-लोअणाणंद। अण्णत्तखविअसव्वरिअ णहहूसण दिणवइ णमो दे ॥१२२॥ (प्रत्यूषागत नवरागरक्त! कृतलोचनानन्द। अन्यत्रक्षपितशर्वरीक! नभो/खोभूषण! दिनपते! नमस्ते ॥ १६. सङ्केतभ्रष्टा विप्रलब्धा यथा-(रघु. १९.१७) अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जनं भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम्। मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वञ्चयन् प्रणयिनीरवाप सः ।१२३॥ एतासु हि प्रायेण नात्युत्कर्षान्नातिप्रगल्भान्नात्यादरान्नातिविस्रम्भादतिकौटिल्या- दनत्यासङ्गादत्यवज्ञातोऽतिरोषाच्च सङ्कीर्णा एव विकल्पसमुच्चयाभ्यामालिङ्गनादय उपचारा भवन्ति।

सम्पूर्णत्वे ज्येष्ठा, प्रगल्भा, अधीरा, धीरललिता, स्वैरिणी, गणिका, वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठितेति। तासु - १७. प्रथमोढा ज्येष्ठा यथा-(रत्ना. ३.१४) आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि! मूर्ध्ना । कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्बे हर्तुं क्षमा यदिपरं करुणा मयि स्यात् ॥१२४॥ १८. रत्युपचारचतुरा प्रगल्भा यथा-(गास. ३.९९) खिण्णस्स इरे/उरे पइणो विइल/ठवेइ गिंहावरण्हे रमिअस्स । ओल्लं गलंतकुसुमं ण्हाणसुअन्धं चिउरभारं ॥१२५। (खिन्नस्य उरसि पत्युः स्थापयति ग्रीष्मापराहणरतस्य । आर्द्रं गलत्कुसुमं स्नानसुगन्धं चिकुरभारम् ॥ १९. कालासहिष्णुरधीरा यथा- चुंबसु सहस्सहुत्तं मुह हारिअं मए जूए। माणो उण मुच्चइ सामलंग कह माणइत्तीए ।।१२६।। (चुम्ब सहस्रकृत्वः मुखमिदं हारितं मया द्यूते। मान: पुनर्मुच्यते श्यामलाङ्ग! कथं मानवत्याः ॥)

१५३८ शृङ्गारप्रकाशे

२०. नातिचिरमन्युर्ललिता यथा-(गास. ४.६८) म्हरिमो से सअण-परंमुहीए विअलंत-माणपसराए। कइअव-सुत्तु-वत्तण-थण-कलसप्पेल्लण-सुहेल्लिं ।।१२७।। (स्मरामोऽस्याः शयनपराङ्रमुख्या विगलन्मानप्रसरायाः। कैतवसुप्तोद्वर्तनस्तनकलशप्रेरणसुखकेलिम् 11) २१. आत्मच्छन्दा स्वैरिणी यथा-(सक. ५.३९५) तह सा जाणइ पावा लीए पच्छण्णमविणअं काउं। जह पढमं चिअ स च्चिअ लिक्खइ मज्झे चारित्तइत्तीणं ॥१२८॥ {तथा सा जानाति जारालोए प्रच्छन्नमविनयं कर्तुम् । यथा प्रथममेव सैव लेख्यते मध्ये चारित्रवतीनाम् ॥} २२. कलाचतुष्षष्टिर्गणिका यथा-(गास. ८९०वे.) सच्छंद-रमण-दंसण-संवड्ढिअ-गरुअ-वम्मह-विलासं। सुविअड्ढ-वेस-वनिआरमिअं को वण्णिउ तरइ ।१२९॥ (स्वच्छन्द-रमणदर्शनसंवर्धितगुरुकमन्मथविलासम् सुविदग्धवेशवनितारतं को वर्णयितुं शक्नोति ।।) २३. गृह एव प्रगुणितोपकरणा वासकसज्जा यथा-(किराता. ९.३४) सद्यनां विरचनाहितशोभैरागतप्रियकथैरपि दौत्यम्। सन्निकृष्टरतिभिः सुरदारैर्भूषितैरपि विभूषणमीषे ॥१३०॥ २४. वियोगादौत्सुक्यवती विरहोत्कण्ठिता यथा-(सूमु. १०) केयूरीकृतकङ्कणावलिरसौ कर्णावतंसीकृत- व्यालोलालकपद्धतिः पतिपुरो बद्धाञ्जलि: पृच्छति । यावत् किञ्चिदुदन्तमात्मकमितुस्तावत् स एवेत्यथ व्रीडावक्रितकण्ठनालमबला कै: कैर्न भिन्ना रसैः ॥१३१॥ एतासु हि प्रायः प्रणयवृद्धेः सुरतचातुर्यात् कालयापनाद् रागबाहुल्यादभि- प्रायसिद्धेः कलाकौशलाद् उपकरणसन्निधेरभीष्टसङ्गमावाप्तेश्च सम्पूर्णाः समुच्चयेन चालिङ्गनादय उपचारा भवन्ति। सम्यक्त्वे उत्तमा, उदात्ता, ऊढा, स्वकीया, कनिष्ठा, रूपाजीवा, स्वाधीनपतिका, प्रोषितभर्तृकेति। तासु -

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५३९

२५. सर्वगुणसम्पद्योगिनी उत्तमा यथा-(सक. ५.३७५) हसिआइं समालसकोमलाइ वीसंभकोमलं भणिअं। सब्भावकोमलं पुलइअं व/च णमिमो सुमहिलाणं ॥१३२॥ (हसितानि समालसकोमलानि विस्रम्भकोमलं भणितम् । सद्भावकोमलं पुलकितं च नमामः सुमहिलानाम् ॥) २६. उदारचेष्टा उदात्ता यथा-(कुसं. ६.१) अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम् । पिता मे भूभृतां नाथः प्रमाणीक्रियतामिति ॥१३३॥ २७. पाणिगृहीती ऊढा-(कुसं. ७.८५) ध्रुवेण भर्त्रा ध्रुवदर्शनाय प्रयुज्यमाना प्रियदर्शनेन । सा दृष्ट इत्याननमुन्नमय्य ह्रीसन्नकण्ठं कथमप्युवाच ॥१३४॥ २८. अनन्यपरिग्रहा स्वकीया यथा-(गास. ७७२वे.) किं तस्स पारएणं किमग्गिणा कि व गब्भहरएण। जस्स उरम्मि णिसज्जइ उम्हाअंतत्थणी जाआ ॥१३५॥ (किं तस्य प्रावरणेन किमग्निना किं वा गर्भगृहेण। यस्योरसि निषीदति ऊष्मायमाणस्तनी जाया ।।) २९. पश्चादूढा कनिष्ठा यथा-(सक. ५.३८७) पणअं पढमपिआए रक्खिउकामो वि महुरमहुरेहिं। छेअवरो णिणदिज्जइ अहिणववहुआविलासेहिं ॥१३६॥ (प्रणयं प्रथमप्रियायाः रक्षितुकामोऽपि मधुरमधुरैः । उपधव: सुखायते अभिनववधूविलासैः ॥) ३०. रूपातिशायिनी रूपाजीवा यथा-(कुट्टनीम. ४४) अयमेव दह्यमानस्मरनिर्गतधूमवर्तिकाकारः । चिकुरभरस्तव सुन्दरि! कामिजनं किङ्करीकुरुते ॥१३७॥ ३१. आयत्तभर्तृका स्वाधीनपतिका यथा-(गास. २.३०) सालोए च्चिअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण। णेच्छन्तस्स वि वाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥१३८॥ (सालोकेऽपि सूर्ये गृहिणी गृहस्वामिनो गृहीत्वा । अनिच्छतोऽपि पादौ धावति हसतीं हसतः ।।)

१५४० शृङ्गारप्रकाशे

३२. प्रियवियोगवती प्रोषितभर्तृका यथा- विलुलितमतिदूरैर्बाष्पमानन्दशोकप्रभवमवसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानदीर्घा। स्नपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते मधुरधवलमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥१३९॥ एतासु हि प्रायो गुणोत्कर्षादौदार्यादुपयमादात्मीयबुद्धेर्वयोविशेषाद् रूपातिशयाद् वश्यत्वादुत्कण्ठितत्वाच्च सम्यगेव विकल्पसमुच्चयाभ्यामालिङ्गनादय उपचारा भवन्ति। तेऽमी संक्षेपसङ्करसम्पूर्णत्वसम्यक्त्वैः प्रत्ययार्थविशेषणे द्वात्रिंशन्नायिकाविशेषा भवन्ति।

यदा तूपसर्ग: प्रकृतिप्रत्ययार्थौ विशेषयति तदा प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थं सह ब्रूत इति न्यायादेतेषामपि नायकः, प्रतिनायकः, उपनायक इति, नायिका, प्रतिनायिका, उपनायिका, अनुनायिकेति च प्रत्येकं विशेषाः सम्भवन्ति।

उपसर्गस्य चान्येऽपि सम्बन्धादयोऽधिकार्था विद्यन्ते। तद्योगादमीषां सम्बन्धः, संसिद्धः, सन्निभः, संक्षिप्त(/संक्लृप्ताः) इति प्रत्येकं विशेषा जायन्ते। तत्र-

(सम्बन्धार्थ -८) इतिहासपुराणादिसम्बन्धिनः सम्बन्धाः। तेषु- कथाशरीरव्यापी नायको यथा-(रघु. ६.६८) तस्यां रघो: सूनुरुपस्थितायां वृणीत वा नेति समाकुलोऽभूत् । वामेतरः संशयमस्य बाहुः केयूरबन्धोच्छ्वसितैर्नुनोद ॥१४०॥ तत्प्रतियोगी प्रतिनायको यथा-(रघु. ६.६७) सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥१४१॥ नायकात् किञ्चिदूनः समो वा गौरवायतनमुपनायको यथा-(किराता. २.१) विहितां प्रियया मनःप्रियामथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम् । उपपत्तिमदूर्जिताश्रयं नृपमूचे वचनं वृकोदरः ॥१४२॥ एवंविध एव तन्निदेशवर्ती उपनायको यथा-(मामा. ८.११) कथयति त्वयि सस्मितमालतीवलितलोलकटाक्षपराहतम् । नयनपङ्कजमुल्लसितत्रपाविधुरदृष्टि सखी नमयिष्यति ।।१४३।।

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५४१

एवं कथाशरीरव्यापिका नायिका यथा- तासां माधवपत्नीनां सर्वासां बद्धवर्चसाम् । शब्दविद्येव विद्यानां मध्ये जज्वाल रुक्मिणी ॥१४४॥ तत्प्रतियोगिनी प्रतिनायिका यथा-(हरिवि. अत्रैव ७.१२, ९५) कुविआ अ सच्चभामा ... मंतू ॥१४५॥ (पृ. १३३०) नायिकाया: किञ्चिदूना समा वा गौरवायतनमुपनायिका यथा-(सक. ५.३५३) देवीस्वीकृतमानसस्य नियतं स्वप्नायमानस्य तद्गोत्रग्रहणादियं सुवदना यायात् कथं न व्यथाम् । इत्थं यन्त्रणया कथं कथमपि क्षीणां निशां जाग्रतो दाक्षिण्योपहतेन सा प्रियतमा स्वप्नेऽपि नासादिता ॥१४६। नायिकाया: कनीयस्यनुनायिका यथा-(सूमु. ४३) हेलोदस्तमहीधरस्य तनुतामालोक्य दोष्णो हरे: स्नेहादंसतटेऽवलम्ब्य चरणावारोप्य तत्पादयोः । शैलोद्धारसहायतां जिगमिषोरप्राप्तगोवर्धना राधायाः सुचिरं जयन्ति गगने वन्ध्याः करभ्रान्तयः ॥१४७॥

(संसिद्धार्थे -८) लोके प्रतीतवृद्धयः संसिद्धाः। तत्र - सार्ववर्णिक: कनिष्ठादिर्नायकः, स वथा-(गास. ५.९८) जं वहइ पीअ/वीअं खं/कंडं मज्झ सुओ एकपहरविणिवाई। कुलदूसणिसुण्हाथणाण मट्ठए पडउ ॥१४८॥ (यद् वहति द्वितीयं का/खण्डं मम सुत एकप्रहारविनिपाती। 긔 . तुह

तत् कुलदूषणीस्नुषास्तनयोः तव मस्तके पततु ॥) नायकोपगामिफलविशेषोऽर्थिप्रतिनायको यथा-(गास. ३.४९) जह जह वड्ढंति थणा तह तह झिज्जंति पंच वाहिए। मज्झं पिओ कुदंडो पल्लिजुआणो सवत्तीओ ॥१४९॥ (यथा यथा वर्धेते स्तनौ तथा तथा क्षीयन्ते पञ्च व्याधयः । मध्यः प्रियः कोदण्ड: पल्लियुवान: सपत्न्यश्च ॥)

१५४२ शृङ्गारप्रकाशे

उपपतिरुपनायको यथा-(गास. ३.४९) अज्ज मए गंतव्वं घणंधआरे वि तस्स सुहअस्स । अज्जा णिमीलिअच्छी पअपरिवाडिं घरे आइ ॥१५०॥ (अद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारेऽपि तस्य सुभगस्य । आर्या निमीलताक्षी पदपरिपाटीं गृहे करोति ।।) पत्युः कनीयाननुनायको यथा-(गास. ८७६वे.) ठाणे ठाणे वलिआ वलणे वलणे सु/सवेअसकुडुङ्गा। ण गओसि अंह गामं दिअर ण दिट्ठा तुए मुरला ।।१५१।। (स्थाने स्थाने वलिताः वलने वलने सु/सवेतसनिकुञ्जाः । न गतोऽसि अस्माकं ग्रामं देवर! न दृष्टा त्वया मुरला ।।) एवं सार्वलौकिक्युत्तमादिनायिका यथा-(गास. १.१३) घरिणीए महाणस-कम्म-लग्ग-मसि-मइलिएण हत्थेण । छित्तं मुहं हसिज्जइ चंदावत्थं गअं पइणा ॥१५२॥ (गृहिण्या महानस-कर्मलग्न-मसी-मलिनितेन हस्तेन। स्पृष्टं मुखं हस्यते चन्द्रावस्थां गतं पत्या ।।) नायिकाप्रतिपक्षः प्रतिनायिका यथा-(गास. २.७३) सिहिपिंछकण्णऊरा वहुआ वाहस्स गव्विरी भमइ। गअ-मोत्तिअ-रइअ-पसाहणाणं मज्झे सवत्तीणं॥१५३॥ (शिखिपिञ्छकर्णपूरा वधूर्व्याधस्य गर्विता भ्रमति । गजमौक्तिकरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ।।) नायिकायास्समीपमुपनायिका यथा-(गास. ९५७वे.) णिअ-दइअ-दंसणु-क्खित्त पहिअ अण्णेण वच्चसु पहेण। गह-वइ-धूआ दुल्लंघवाउरा इअ हअगामे।।१५४।। (निजदयितादर्शनक्षिप्त पथिक! अन्येन व्रज पथा। गृहपतिदुहिता दुर्लङ्घवागुरा इह हतग्रामे ।।) नायिकाया: कनीयस्यनुनायिका यथा-(पृ. १६९१) घरसामिअस्स वंच्चि-पिआणणा पडइ सहिमुहे दिट्ठी। लीलं बहुप्पआरं सा हु को विआरेइ कामस्स ॥१५५॥

त्रयस्त्रिंशः प्रकाश: १५४३

(गृहस्वामिन: वञ्चितप्रियानना पतति सखीमुखे दृष्टिः । लीलां बहुप्रकारां सा खलु विचारयति कामस्य ।।)

(सन्निभार्थे -८) एत एवोपचरितवृत्तयः सन्निभाः। तेषु - नायको यथा-(कुसं. ८.६३) अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥१५६॥ प्रतिनायको यथा-(सेब. ११.२६) कह विरहप्पडिऊला होहिइ समुहठ्ठिआ पइम्मि उपगए। णेच्छइ इअरावि ससिं किं उण दिट्ठम्मि दिणअरम्मि कमलिणी ।१५७॥ (कथं विरहप्रतिकूला भविष्यति सम्मुखस्थिता पत्यौ उपगते। नेच्छति इतरथापि शशिनं किं पुनः दृष्टे दिनकरे कमलिनी ।।) उपनायको यथा-(सेब. १०.४१) वहलम्मि वि तमणिवहे णिव्वालेऊण सच्चविअरूवाओ। अणुबंधंति ससि-अरा घेत्तुं ण चअंति पाअवच्छाआओ ॥१५८॥ (बहुलेऽपि तमोनिवहे पृथक्कृत्वा सत्यापितरूपाः । अनुबध्नन्ति शशिकराः ग्रहीतुं न शक्नुवन्ति पादपच्छायाः ।।) अनुनायको यथा- विअसंतेण मुणिज्जइ सिसिरोअग्ग-णवउत्थ-णिअअच्छाआओ। कमलमुहेण सुरभिणा आसादिअ-महमास-संगमंति कमलिणीण॥१५९॥ (विकसता ज्ञायते शिशिरोदग्र-नवोत्थनिजकच्छायम् । कमलमुखेन सुरभिणा आसादितमधुमाससंगमितं कमलिनीनाम् ।।) नायिका यथा-(सक. ५.३५७) अवऊहिअपुव्वदिसे समअं जोण्हाए सेविअपओसमुखे। माइ ण झिज्झइ रअणी अवर-दिसा-हुत्त-पत्थिअम्मि मिअंके॥१६०॥ (अवगूहितपूर्वदिशे सम्कं ज्योत्स्नया सेवितप्रदोषमुखे। मातः न क्षीयते रजनी अपरदिशाभुक्तप्रस्थिते मृगाङ्के ।।)

१५४४ शृङ्गारप्रकाशे

प्रतिनायिका यथा-(सक. ४.८६) दूरपडिबद्धराए आलिंगंतम्मि दिणअरे अवरदिसं। असहंति व्व किलम्मइ पिअअमपच्चक्खदूसणं दिणलच्छी ॥१६१॥ (दूरप्रतिबद्धरागे आलिङ्गति दिनकरे अपरदिशाम् । असहमानेव क्लाम्यति प्रियतमंप्रत्यक्षदूषणं दिनलक्ष्मीः ।।) उपनायिका यथा-(सक. ५.३५८) ओरत्तपंकअमुहिं वम्मह-णडिअं व सलिलसअणणिसण्णं। अल्लिअइ तीर-णलिणीं वाआए गमेइ सहअरिं चक्काओ ॥१६२॥ (उपरक्तपङ्कजमुखीं मन्मथ-नटितामिव सलिलशयननिषण्णाम् । आलीयते तीरनलिनीं वाचा गमयति सहचरीं चक्रवाक: ॥) अनुनायिका यथा-(माघ. ११ .२२) नवकुमुदवनश्रीहासकेलिप्रसङ्गादधिकरुचिरशेषामप्युषां जागरित्वा। अयमपरदिशोऽ्ङ्के मुञ्चति स्रस्तहस्तः शिशयिषुरिव पाण्डुग्लानमात्मानमिन्दुः ॥१६३॥

(सङ्क्लृप्तार्थे -८) शब्दस्य सामर्थ्योपजातता गुणसङ्क्रान्तयः सङ्क्लप्ताः। तेषु- नायको यथा-(गास. ३.११) इअरो जणो ण पावइ तुह जहणारुहणसंगमसुहेल्लिम्। अणुहवउ कणअडोरो हुअवहवरुणाण माहप्पं ॥१६४॥ (इतरो जनो न प्राप्नोतु तव जघनारोहणसंगमसुखकेलिम् । अनुभवतु कनकदोरः हुतवहवरुणयोर्माहात्म्यम् ।।) अतिनायको यथा-(माघ. ९.६३) मम रूपकीर्तिमहरद् भुवि यस्तदनुप्रसक्तहृदयेयमिति। त्वयि मत्सरादिव निरस्तदयः सुतरां क्षिणोति खलु तां मदनः ॥१६५॥ उपनायको यथा-(गास. २.४४) 1 जो कह वि सहीहिं मह छिद्दं लहिऊण पेसिओ हिअए। सो माणो चोरिअकामुअ व्व दिठ्ठे पिए णट्ठो ॥१६६॥ (यः कथमपि सखीभि: मम च्छिद्रं लब्ध्वा प्रेषितो हृदये। स मान: चोरकामुक इव दृष्टे प्रिये नष्टः ॥

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५४५

अनुनायको यथा-(सक. ४.१५५) कह मा झिज्झउ मज्झो इमीए कंदोठ्ठदलसरिच्छेहिं। अछीहि जो ण दीसइ घणथणहररुद्धपसरेहिं ॥१६७॥ (कथं मा क्षीयतां मध्योऽस्या उत्पलदलसदृक्षाभ्याम् । अक्षिभ्यां यो न दृश्यते घनस्तनभररुद्धप्रसराभ्याम् ।।) नायिकाया यथा-(किराता. ३.४०) यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसङ्ख्यामतिवर्तितुं वा। अनुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति लक्ष्मीः ॥१६८॥ प्रतिनायिकाया यथा- दिने दिने गाढमुपोढरागा यथा यथा श्रीरुपगाहते त्वाम् । महीपते! नूनमुपाहितेर्ष्या तथा तथा दूरमुपैति कीर्तिः ॥१६९॥ उपनायिकाया यथा- (दिनान्तकालावधि भुक्तभुक्ता निशामुखे पाश्य)१व बद्धभावा। चलस्वभावा दयितेव यूनः सन्तापमिन्द्रस्य करोति लक्ष्मीः ॥१७०॥ अनुनायिका यथा-(रघु. १५.१) कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम्। बुभुजे पृथिवीपाल: पृथिवीमेव केवलाम् ॥१७१॥

० ० ० विशेषो विवक्षावशाद् भावहेतुकर्त्रादिरूपप्रत्ययार्थतां प्रतिपद्यते। तत्र- नायिकाया भावरूपता यथा-(शाकु. ३.१७) परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे। समुद्ररशना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥१७२॥ तासामेव हेतुत्वं यथा- शिञ्जानमञ्जुमञ्जीरकाञ्चीसञ्चारचारवः रमयन्ति मनः कान्ता नितान्तं योगिनामपि ।१७३॥ अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान् विश्रामयेति सः । तामवारोहयत् पत्नीं रथादवततार च ॥१७४॥ (रघु. १.५४)

१. कोष्ठकगतोंऽशोऽस्मत्परिकल्पिता खण्डितांशपूर्तिः। पाशिनि वरुणे।

१५४६ शृङ्गारप्रकाशे

कर्तृत्वं यथा-(विक्र. ३.११) अयं तस्या रथक्षोभादंसादंसो निपीडितः । एक: कृती शरीरेस्मिञ् शेषमङ्गं भुवो भरः ॥१७५॥ कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि। तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥१७६॥ (रघु. १.३२) सम्प्रदातृत्वं यथा-(रघु. १ .४७) तत्तद् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन् प्रियदर्शनः । अपि लङ्गितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः ॥१७७॥ अपादानत्वं यथा-(कुसं. ३.९) प्रसीद विश्राम्यतु वीर! वज्रं शरैर्मदीयैः कतमः सुरारिः। बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥१७८॥ तस्मिन् विधानातिशये विधातुः कन्यामये नेत्रशतैकलक्ष्ये। निपेतुरन्त:करणैनरेन्द्राः देहैः स्थिताः केवलमासनेषु ॥१७९॥रमु.६.११)

एते च नायकस्यापि ज्ञातव्याः। तत्रास्य (कुसं. ७.९५) नवपरिणयलज्जाभूषणां तत्र गौरीं वदनमपहरन्तीं तत्कृताक्षेपमीशः । अपि शयनसखीभ्यो दत्तवाचं कथञ्चित् प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम् ॥१८०॥ कर्तृत्वं यथा-(माघ. ९.८२) इति गन्तुमिच्छुमभिधाय पुरः क्षणदृष्टिपातविकसद्वदनाम् । स्वकरावलम्बनविमुक्तगलत्कलकाञ्चि काञ्चिदरुणत् तरुण: ॥१८१॥ उभयो: कर्तृत्वं यथा-(कुसं. ७.७९, रघु. ७.२४) प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशानोरुदर्चिषस्तन्मिथुनं चकाशे। मेरोरुपान्तेष्विव वर्तमानमन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामम् ।१८२॥ उभयो: कर्मत्वं यथा-(कुसं. ८.८६), (रघु ७.२२) तौ क्षणं शिथिलितोपगूहनौ दम्पती रचितमानसोर्मयः । पद्मभेदपिशुनाः सिषेविरे गन्धमादनवनान्तमारुताः१॥१८३॥

१. त्रुटिशंसिनो राघवस्य तु 'वनान्तमद्भुतमि'-त्यद्भुता पूर्तिः।

त्रयस्त्रिंश: प्रकाश: १५४७

अभूद् वर: कण्टकितप्रकोष्ठः स्विन्नाङ्गुलिस्संववृते कुमारी। तस्मिन् द्वये तत्क्षणमात्मवृत्तिस्समं विभक्तेव मनोभवस्य ॥१८४॥ द्वयो: प्रकृतिसम्बन्धित्वं यथा-(कुसं. ७.६६, रघु. ७.१४) परस्परेण स्पृहणीयशोभं न चेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत्। अस्मिन् द्वये रूपविधानयत्न: पत्युः प्रजानां विफलोऽभविष्यत् ॥१८५॥ द्वयोर्भावसम्बन्धित्वं यथा-(रघु. १.४६) काप्यभिख्या तयोरासीद् व्रजतोश्शुद्धवेषयोः । हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव ।।१८६।। द्वयोर्द्रव्यसम्बन्धित्वं यथा-(कुसं. ७.७५) तयोस्समापत्तिषु कातराणि किञ्चिद्व्यवस्थापितसंहृतानि। ह्रीयन्त्रणां तत्क्षणमन्वभूवन्नन्योन्यलोलानि विलोचनानि ॥१८७।। कुतः पुनरेतद् यदेकदा द्वित्वकर्तृत्वादयः पुरुषे समवयन्ति; अन्यदा तु योषिति; कदाचित्पुनरुभयोरपीति- उक्तमत्रोपसर्गार्थप्रत्ययार्थोपकल्पितः उक्तस्सम्भोगशब्दार्थो व्यक्तकालश्च तद्गतः ॥१८८॥ सामान्यविषयो यश्च विशेषविषयश्च यः । सोऽयं सम्भोगशृङ्गारः प्राणितं पुष्पधन्वनः ॥१८९॥ अथोच्यते साम्प्रतमानुपूर्व्या पूर्वानुरागादिविशेषितानाम् । अनन्तराणामखिलस्वरूपं विस्रम्भणादिप्रतिपादनेन ॥१९०॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे सम्भोगशब्दार्थप्रकाशो नाम ।। त्रयस्त्रिंशः प्रकाशः ॥३३॥

ग्रन्थमेतमधिकृत्य वतीर्ण: काशिकापुरि तु सम्प्रति भोजः । उत्तरेषु यदि वाऽत्र विकासं प्राप भोजसुरपापद एषः ।

अथ शृङ्गारप्रकाशे चतुस्त्रिंशः प्रकाश: आनन्तर्यप्रकाश:

अथानन्तर्यार्थः आनन्तर्यार्थविशेषणं च उच्यते। तत्रानन्तरः प्रथमानुरागादिः। पश्चात्कालभाविनश्चत्वारः प्रथमानुरागानन्तरादयः सम्भोगा अनन्तरा एव। आनन्तर्यं यथा- षडेव गुणाः षाड्गुण्यं, चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यम् इति। तस्य चार्थो हेतुफलभावेनावतिष्ठमानो रतिप्रकर्षणपर्यन्तः कान्ताविस्त्रम्भण- मानशैथिल्यप्रियागमनवार्ताप्रियसंदर्शनादिर्वक्ष्यमाणलक्षणः क्रियाकलापः। कथं पुनः क्रियायाः साध्यैकस्वभावायाः साधनत्वम्? नेह तीर्थान्तरदर्शनानुरोधी पारमार्थिकभावः। साध्यसाधनव्यवहारोऽपि पारमार्थिको लोकव्यवस्थानुविधायी। लोकश्च क्रियामपि पदार्थान्तरोपजनने व्यापारवतीं करोति। क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यमिति (कौटिल्य:)। पूर्वा च क्रिया उत्तरस्याः साधनं; तथा चैतन्यं सन्दर्शनस्य, दर्शनं प्रार्थनायाः, प्रार्थना अध्यवसायस्य, अध्यवसायः प्रारम्भस्य, प्रारम्भः समागमस्य, समागम: सम्भोगस्य, सम्भोगः सुखावाप्तेरिति। किं विशेषणम् अव्युच्छिन्नरत्युत्पत्तिसन्तानावच्छेदे हेतुविस्त्रम्भवत् विस्रम्भणादिशब्दाभिधेय एव प्रारब्धसाध्यसिद्ध्यवसानः कालविशेषः, तस्य च क्रियात्मनोऽपि क्रियावच्छेदकत्वं, क्रियावच्छेद्यत्वं च दर्शितम्, पुरस्तात् 'क्रियावच्छेदहेतुं वा क्रियावच्छेद्यमेव वा कालात्मानमनाश्रित्य व्यवहर्तुं न शक्यत' इति। तत्र प्रथमानुरागानन्तरे रतिप्रकर्षनिमित्ताभिलक्षणीयाद्यालिङ्गनान्यवाप्तिहेतवो विस्रम्भशयनोपक्रमादयः समाननायकयोः परिजनादेश्च चेष्टाविशेषाः सम्भोगवाच्या भवन्ति। क: पुनरत्र समास :? षष्ठीलक्षणस्तत्पुरुष: 'प्रथमानुरागस्यानन्तर: प्रथमानुरागानन्तर' इति; कालवृत्तिरनुत्सृष्टस्वार्था; न ह्यत्र नायकौ मिथः सङ्गतावपि प्रथमानुरागमुत्सृजतः। युक्त पुनर्यदनुत्सृष्टस्वार्थपरार्थाभिधानरूपा वृत्तिः स्यात्। अवश्यं ह्यनेन परस्यार्थमभिदधता स्वार्थ उत्स्रष्टव्यः।

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५४९

बाढं युक्तम्। एवं हि दृश्यते लोके भिक्षुको यद्द्वितीयां भिक्षामासाद्य पूर्वां नोत्सृजति। सञ्चयायैव यतते। एवं तर्हि द्वयोर्द्विवचनं प्राप्नोति। कस्या विभक्ते :? षष्ठ्याः। न षष्ठीसमर्थो नान्तरः। तर्हि प्रथमाया:। न प्रथमासमर्थः प्रथमानुरागः, सम्बन्धाधिक्यात्। अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्न इति सामर्थ्यं भविष्यति। नैवम्- प्रथमानुरागानन्तर इत्येतस्मात् सर्वदा यद्विभक्त्योत्पत्तव्यं, तेन च समुदायेनैकोऽर्थपिण्डो मृत्पिण्ड इवाविभागापन्ना पांसूदकविभागोऽवयवार्थशक्त्यनुगृहीतं (/हीतः) पृथग्व्यपदेश्यावयवशक्तिरभिधीयते। तस्मिंश्च समुदायार्थे एकत्वं समवेततोऽविद्यमानायामप्यवयवसङ्ख्यायां तदाश्रया सुबुत्पत्तिर्न भवति। के पुनर्विस्रम्भणादयः? ((१). विस्रम्भणम्, (२) उपक्रम:), (३) विस्रम्भः, (४) प्रेक्षोदीक्षणं, (५) परिहारः, (६) परिहारविलासाः, (७) कन्दुकक्रीडा, (८) केलीद्यूतानि, (९) ऋतूपयमः, (१०) ० ० ० चार:, (११) समायातं २, (१२) कालावस्थानुभवः, (१३) पूर्वाहिणकं, (१४) माध्याह्निकं, (१५) आपराहिणकम्, (१६) अस्तमय:(अस्तः), (१७) सन्ध्या, (१८) तमः, (१९) चन्द्रोदयः, (२०) ज्योत्स्ना, (२१) प्रादोषिकं, (२२) निशीथः, (२३) रात्रिपरावृत्तिः, (२४) प्राभातिकं, (२५) वनविहारगमनं, (२६) वनविहारः, (२७) पुष्पापचय:, (२८) श्रमानुभवः, (२९) प्रच्छायादिसेवा, (३०) जलक्रीडा, (३१) नेपथ्ययोगाः(नैपथ्यप्रयोगा:), (३२) क्रीडापर्वतविहारः, (३३) एकशाल्मली, (३४) नवलतिका, (३५) पाञ्चालानुयानं(/तं), (३६) नवपत्रिका, (३७) कदम्बयुद्धानि, (३८) विसखादिका (अभ्यूषखादिकेक्षुभक्षिका), (३९) इन्द्रोत्सवः, (४०) कौमुदीप्रचारः, (४१) यक्षरात्रिः, (४२) अष्टमीचन्द्रकः, (४३) कुन्दचतुर्थी, (४४) सुवसन्तः (/सुवसन्तकः), (४५) सहकारभज्जिका, (४६) दोलाविलासः, (४७) उदकक्ष्वेलिका, (४८) मदनोत्सवः, (४९) गृहप्रत्यागमनं, (५०) सहायव्यापारः, (५१) प्रसाधनग्रहणं, (५२) गोष्ठीविहारः, (५३) वासगृहोपगमनम्, (५४) अभिसारिकाप्रतीक्षणं, (५५) दूतीविसर्जनं, (५६) स्वयं वा गमनम्, (५७) आगतोपचारः, (५८) परिचरणं, (५९) विसर्जनं, (६०) कञ्चुकादिमोक्ष:, (६१) रतारम्भः, (६२) रतं, (६३)रतावसानं, (६४) निद्रानुभव इति चतुष्षष्टिः। तत्र -

१. द्र. पृ. १५५० २. 'कन्दुकक्रीडा, केलीद्यूतानि, ऋतूपयम:०००चारः, समायातम् इत्येतेषामुदाहरणानि नोपलभ्यन्ते। ३. द्र. पृ. १५६७

१५५० शृङ्गारप्रकाशे

(१) समागतायाः सम्प्रयोगार्थः प्रश्वासनापूर्वरङ्गो विस्रम्भणं यथा-(सक. ५.९०) कस्य नो कुरुते बाले पिपासाकुलितं मनः । अयं ते विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाधरः ॥१॥ अक्षि ते पुष्परजसा वातोद्धूतेन दूषितम्। मुखानिलस्य मे तन्वि! तदर्पयितुमर्हसि ॥२॥ निश्च्योतन्ते सुतनु! कबरीबिन्दवो यावदेते यावन्मध्यस्स्तनमुकुलयोरार्द्रभावं जहाति। यावत् सान्द्रस्वतनुपुलकोद्भेदवत्यङ्गयष्टिः तावद् गाढं वितर सकृदप्यङ्कपालिं प्रसीद । ३॥ (मामा. ८.२) दग्धं चिराय मलयानिलचन्द्रपाते सन्तर्पित तु परिरभ्य वपुस्त्वया मे । आमत्तकोकिलरुतव्यथिता तु हृद्याम् अद्य श्रुतिः पिबतु किन्नरकण्ठि! वाचम् ।। ४।। (मामा. ८.४)

(२) विस्रब्धायाः सम्प्रयोगार्थमभियोगातिशयत उपक्रमो यथा- (उराच. १.३४)१ जीवयन्निव समूढसाध्वसस्वेदबिन्दुरधिकण्ठमर्प्यताम् । बाहुरैन्दवमयूखचुम्बितस्यन्दिचन्द्रमणिहारविभ्रमः ।५ ॥। अपरिक्षतकोमलस्य यावत् कमलस्येव नवस्य षट्पदेन। अधरस्य पिपासता मया ते सदयं सुन्दरि! गृह्यते रसोऽस्य ॥ ६॥ (शाकु. ३.१२) नाभिदेशनिहित: सकम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः । तद्दुकूलमथ चाभवत् स्वयं दूरनिःश्वसितनीविबन्धनम् ।७॥ (कुसं. ८.४) शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया। शिक्षितं युवतिनैपुणं तया यत् तदेव गुरुदक्षिणीकृतम् ।।८।। (कुसं. ८१७)

१. 'आकरो मृग्य' इति रा., पृ. १७११

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५५१

(३) परिचयाभ्यासात् साध्वसाद्यपगमो विस्रम्भो यथा- (कुसं. ८१३,१४) वासराणि कतिचित् कथंचन स्थाणुना पदमकार्यत प्रिया। जातमन्मथरसा शनैः शनैः सा मुमोच रतिदुःखशीलताम् ॥९॥ सस्वजे प्रियमुरोजपीडिता प्रार्थितं मुखमनेन नाहरत्। मेखलाप्रणयलोलतां गतं हस्तमस्य शिथिलं रुरोध सा ।१०। रात्रिवृत्तमनुयोक्तुमुद्यतं सा विभातसमये सखीजनम् । नाकरोदपकुतूहलं ह्िया शंसितुं च हृदयेन तत्वरे ।।११।। (कुसं. ८१०) भावसूचितरहस्यविक्रियं चाटुमत् क्षणवियोगकातरम् । कैश्चिदेव दिवसैस्तयोस्तदा प्रेम रूढमितरेतराश्रयम् ॥१२॥ (कुसं. ८१५)

(४) विस्रम्भानुरागयोर्दारढ्यार्थ रमणीयपदार्थानां प्रदर्शनमवलोकनं वा प्रेक्षोदीक्षणम्। यथा- तत्र काञ्चनशिलातलाश्रयो नेत्रगम्यमवलोक्य भास्करम् । दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रयां व्याजहार सहधर्मचारिणीम् ॥१३॥ (कुसं. ८.२९) नीलपीतकपिशाः पयोमुचां कोटयः कुटिलकेशि! भान्त्यमूः । द्रक्ष्यसि त्वमिति सान्ध्यवेलया वर्तिकाभिरिव साधु वर्तिताः ॥१४॥ (कुस. ८.४५) दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निषेदुषः । वीक्ष्य बिम्बमनुबिम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ।१५।। (कुसं. ८.११) तौ सन्धिषु व्यञ्जितवृत्तिभेदं रसान्तरेषु प्रतिभिन्नरागम् । अपश्यतामप्सरसां मुहूर्तं प्रयोगमाद्यं वनिताङ्गहारम् ॥१६॥ (कुसं. ७.९१)

(५) नवोढायाः कामप्रौढिपिशुनमार्तवदर्शनं परिहारः, यथा- सोहइ विसुद्धसिद्धत्थको अदंतुरविसुद्धसीमंतो। गुप्फिअ-सिणिद्ध-दंरप्पसिढिलालअ-केसविण्णासो ॥१७॥ (शोभते विशुद्धसिद्धार्थकोऽदन्तुरविशुद्धसीमन्तः । गुम्फितस्निग्धदरप्रशिथिलालक: केशविन्यास: ।।)

१५५२ शृङ्गारप्रकाशे

बुधुरिअदुद्धविहअंदमंदसी/अदुदिअहाससुहिआइ। सहिअणमुहेसु लज्जाकसाइं घोलंत्ति अच्छीइं ॥१८।। (बन्धुरितदुग्धविघटमानमन्दसीददुदितहासशोभितानि। सखीजनमुखेषु लज्जाकषायितानि घूर्णन्ति अक्षीणि ।।) मज्झिमरेहागअगाढससुरसीमंतिओ सुहावेइ। उग्गीणहासथोओ हरेअहरोइअ सोहइ विअसं ॥१९॥ (मध्यमरेखागतगाढश्वशुर सीमन्तितः सुखयति। उद्गीर्णहासस्तोको हरेहरोइअ(?) शोभते विवशम् ॥।) देसविसमणामित्तविरइअविणेओ ० ० आरूढपढमपरिहारमंगलो णववहूसद्धो ॥ २०॥ (देशविषममात्रविरचितविनेयो O

आरूढप्रथमपरिहारमङ्गलो नववधूसार्थः ।।)

(६) ऋतुमतीनामनुरागातिशयशंसिनश्चेष्टाविशेषवेषादयः परिहारविलासाः, यथा- रेहइ पिअपरिरंभणपसारिअं सुरअमंदिरद्दारे। हेला-हल्लाविअ-थोर-थण-हरं भुअलआजुअलं ।। २१।। (राजते प्रियपरिरम्भणप्रसारितं सुरतमन्दिरद्वारे। हेलात्वरितस्थूलस्तनभरं भुजलतायुगलम् ।I) (सक. ५.१६४) जइ ण च्छिवसि पुप्फवइं पुरओ ता किंस वारिओ ठासि। छिक्कोसि चुलुचुलुंतेहिं पहाविऊण म्ह हत्थेहिं ॥ २२॥ (यदि न स्पृशसि पुष्पवतीं पुरतस्तावत् किमिति वारितस्तिष्ठसि। स्पृष्टोऽसि चुलुचुलायमानैः प्रधाव्य अस्माकं हस्तैः ॥) (गास. ५.८१) पसिअ सअणक्कवासे तुह पअंते वासि सुवामि अछिवंती। पुप्फवइआण पत्तिअ, रअणीसु ण होइ परिहारो ।।२३।। (प्रसीद शयनैकपार्श्वे तव पदान्ते स्वपिमि अस्पृशन्ती। पुष्पवतीनां प्रतीहि रजनीषु न भवति परिहार: ।।)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५५३

मलिण ...... (ग्रन्थपातः) ...... लइअंपडिचक्खिएक्किअकअचसएसधअसरं अणगेणधणु गधणिमिअंकचकणो आसावअविदत्तवीअवअणिक्खेओ। २४॥१ आरूढो अ अज्ज णंसो वाणोहिं वसुरागुणेहि अणंगो। मउअच्छिअ उललावा पिआण इहरावित्थरं चिअ गमणं ।।२५।। णवर मए ण अ ० o o धवलाण लोअणाण वलइओ ॥ २६ ॥ (केवलं मया न च o O ० ० धवलानां लोचनानां वलयित: ।।)

(१२) मध्याह्नादिकृतदुःखोपलब्धिः कालावस्थानुभवः, यथा२ -(विक्र. २.२२) उष्णालुः शिशिरे निषीदति तरोर्मूलालवाले शिखी निर्भिद्योपरि कर्णिकारमुकुलान्यालीयते षट्पदः । तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥२७॥ काश्मर्या: कृतमालमुद्गतदलत्कोयष्टिकष्टीकते, तीराश्मन्तकचिम्बिचुम्बनमुचो धावन्त्यपः पूर्णकाः । दात्यूहैस्तिमिशस्य कोटरवति स्कन्धे निलीय स्थितं वीरुन्नीडकपोतकूजितमनुक्रन्दन्त्यतः कुक्कुटाः ॥ २८॥

(१३) कामिना पूर्वाहणकरणीयं पौर्वाहिणकं यथा- अह सुअइ दिण्णपडिवक्खवेअणं पसिढिलेहिं अंगेहिं। णिव्वत्तिअसुरअरसाणुबंधसुहणिब्भरं सुण्हा ॥ २९॥ (असौ स्वपिति दत्तप्रतिपक्षवेदनं प्रशिथिलैरड्गैः। निर्वर्तितसुरतरसानुबन्धसुखनिर्भरं स्नुषा ।।) (सक. ५.६४) सहिआहिं भण्णमाणा, थणए लग्गं कुसुंभपुप्फं ति। मुद्धवहुआ हसिज्जइ पप्फोडंती णहपआइं ॥ ३०।गास. २.४५) (सखीभिर्भण्यमाना स्तने लग्नं कुसुम्भपुष्पमिति । मुग्धवधूर्हस्यते प्रस्फोटयन्ती नखपदानि ॥।) १. पाण्डुग्रन्थ: ३.२५२, पृ. ८४० २. सु.र.भा.पु. ३३७ इति राघवः।

१५५४ शृङ्गारप्रकाशे

प्रेम्णा भावपरिग्रहेण गुरुणा दत्तोपदेशापि सा नाधातुं वदनं प्रियस्य वदने ह्रीसाध्वसेन क्षमा । सुप्राते विहितस्य मण्डनविधेरालोकनच्छद्यना बाला स्वाननमेव दर्पणतले तं चुम्बितुं चुम्बति ।३१ ।। दम्पत्योर्निशि जल्पतोर्गृहशुकेनाकर्णितं यद् वच :- स्तत्प्रातर्गुरुसन्निधौ निगदतस्तस्यातिमात्रं वधू: । कर्णालम्बितपद्मरागशकलं विन्यस्य चञ्चूपुटे व्रीडार्ता विदधाति दाडिमफलव्याजेन वाग्बन्धनम् ॥ ३२॥ (अमरु. १६)

(१४) मध्याह्नकरणीयं माध्याह्निकं यथा- णीसेस-पसुत्त-जणम्मि अद्धरत्ते व गिम्ह-मज्झण्हे। अहिसारेसि सउण्णं कुमारि कं गामतरुणाण ॥ ३३।। निःशेषप्रसुप्तजने अर्धरात्रे इव ग्रीष्ममध्याह्ने अभिसारयसे सपुण्यं कुमारि! कं ग्रामतरुणानाम् ।।) दइअस्स गिम्हवम्महसंदावं दो वि झत्ति अवणेइ। मज्जण-जलद्द-चंदण-सिसिरा आलिंगणेण वहू।। ३४।। (दयितस्य ग्रीष्ममन्मथसन्तापौ द्वावपि/झटिति अपनयति। मज्जनजलार्द्रचन्दनशिशिरा आलिड्गनेन वधू: ॥ थोअं पि ण णीसरइ मज्झण्णे उअ सिरीसतललुक्का। आअवभएण छाही वि पहिअ ता किं ण वीसमसि ॥ ३५॥ (स्तोकमपि न निस्सरति मध्याह्ने पश्य शिरीषतललीना। आतपभयेन छायापि पथिक तत् किं न विश्राम्यसि ॥।(गास.१.४९) खुज्जंबएण कह आ हत्थाहत्थि व उवणिआ तस्स । मज्झण्हे मूललग्गत्थोअ-च्छाहिं कुणंतेण ॥३६॥। (कुब्जाम्रेण कथमाः हस्ताहस्तिमिवोपनीता तस्य । मध्याह्ने मूल-लग्न-स्तोकच्छायां कुर्वता ।।)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५५५

(१५) (अपराहणकरणीयम् आपराह्णिकम्) आअंबलोअणाणं ओल्लंसुअपाअडोरुजहणाणं। अवरण्हमज्जरीणं कएण कामो वहइ चावं! ॥ ३७॥ (गास. ५.७३) (आताम्रलोचनानां आर्द्रांशुकप्रकटितोरुयुगलानाम् । अपराहणमज्जनशीलानां कृते न कामो धनुर्वहति ।।) अवरण्हागअजामाउअस्स विउणेइ मोहणुक्कंठं। वहुआएँ घरपरोहुडमज्जणमुहलो वलअसद्दो।। ३८।। (गास. ७.८३) (अपराहणागतजामातुर्द्विगुणयति मोहनोत्कण्ठाम् । वध्वा गृहपश्चाद्भागमज्जनमुखरो वलयशब्दः ।।) खिण्णस्स उरे पइणो ठवेइ गिम्हावरण्हरमिअस्स । ओल्लं गलंतपुप्फं ण्हाणसुअंधं चिहुरहारं ।। ३९।।(गास. ३.९९) (खिन्नस्य स्थापयति उरसि पत्युः ग्रीष्मापराहणरमितस्य । आर्द्र गलत्पुष्पं स्नानसुगन्धं चिकुरभारम् ॥ सालोए च्चिअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण। णेच्छंतस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ।। ४०॥(गास. २.३०) (सालोक एव सूर्ये गृहिणी गृहस्वामिनो गृहीत्वा । अनिच्छतोऽपि पादौ धावति हसन्ती हसतः ॥)

(१६) सवितुरस्ताचलोपगमनम् अस्तः यथा- गवां गच्छन्तीनां प्रतिवसतिपूतेन रजसा दिश: श्यामायन्ते तनुतिमिरपीतातपतृषः । निरस्तं तेजोभिर्जरठकमठक्रोडकपिलं गिरेरस्तस्याङ्के पतति सवितुर्बिम्बवलयम् ।४१॥ इदं भासां भर्तुर्द्रुतकनकगोलप्रतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम्। अथैनं प्राचीन: सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाचक्रैस्स्तबकित इव ध्वान्तनिचयः ॥४२॥

१५५६ श्रृङ्गारप्रकाशे

(१७) अहर्विभावर्योः सन्धिः सन्ध्या, यथा-(विक्र. ३.२) उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशानिद्रालसा बर्हिणो धूमैर्जालविनिस्सृतैर्वलभयस्सन्दिग्धपारावताः आचारप्रयतः सपुष्पबलिषु स्थानेषु चार्चिष्मतीः सन्ध्यामङ्गलवर्तिका विभजते शुद्धान्तवृद्धो जनः ।४३॥ सन्ध्याकान्तिकषायितेन नभसा प्रत्यक्षसन्दर्शनै- र्लीलावेश्मनि दीपरश्मिजटिलं नीलं तमो जृम्भते। वेल्लद्बाहुलताविलोलवलयं स्वानैरित: सूचित- व्यापाराः प्रतियोजयन्ति विविधान् वाराङ्गना वर्णकान् ॥४४॥।

(१८) निशागमान्धकारस्तमो यथा-(सेब. १०.२५) ताव अ तमालकसणो कंचणकडअं व बहलसंझाराअं। पडिपेल्लिऊण अ तमो हिअकद्दमसुरगइंदणिहसो व्व ठिओ ॥४५॥ (तावच्च तमालकृष्णः काञ्चनकटकमिव बहलसन्ध्यारागम् । प्रतिप्रेर्य एव तमः हृतकर्दमसुरगजेन्द्रनिकष इव स्थित: ॥) आसण्णम्मि पविरलं बहलं थोअंतरम्मि दूरम्मि घणं। ओभग्गदिट्ठिपसरं सव्वत्थ समट्ठिअं पि दीसइ तिमिरं ॥४६॥ (आसन्ने प्रविरलं बहलं स्तोकान्तरे दूरे घनम् । अवभुग्नदृष्टिप्रसरं सर्वत्र समस्थितमपि दृश्यते तिमिरम् ।।)(सेब. १०.२६) घउइगाअणंमि महीमहिवग्गम्मि वणिसम्मलणहाहोलो। घडिअणहमेलइणिआलेअच्छाअग्गहलंबआरंमि जअं ।। ४७॥ कुवलअ-दलउत्तंसिहिं णीसहिसअंसणिहिं मरगअगेज्जाकंतिहिं लसिदसअणीहिं। तिमिरुग्गमभरे मिगमअ-मंडण-धारिअहिं पंगणे ताव गआगम किअ अभिसारिआहिं ।। ४८।। (कुवलयदल-अवतंसाभिरसितनिवसनाभिः मरकत-ग्रैवेयक-कान्तिभिर्लसितनिवसनाभिः । तिमिरोद्गमभरे मृगमदमण्डनधारिणीभि: प्राङ्गणे तावद् गतागतानि कृतानि अभिसारिकाभि:॥)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५५७

(१९) इन्दोरुद्गमः चन्द्रः यथा- तावअ सुवेल-धराहर-कडअ-तडंतरिअ-ससि-अर-परिगहिआ। दीसइ थोअत्थिता अंसमारुहंति व्व णहअलं पुव्वदिसा ।।४९।। (तावच्च सुवेलधराधरकटकतटान्तरितशशिकरपरिगृहीता। दृश्यते स्तोकस्थिता अंसमारोहन्तीव नभस्तलं पूर्वदिशा ।I) विद्दुम-वलअद्ध-णिहाराहिरोग्गआ अवरा णु दाढा सुहआ। सोहइ असोअ-णिम्मिअ-वम्मह-चाव-तणुई मिअंकस्स कला ॥५०॥ (विद्रुमवलयार्ध-नीहार-हीरोद्गतापरा दंष्ट्रा-सुभगा । शोभते अशोकनिर्मितमन्मथचापतन्वी मृगाङ्कस्य कला ।।) जोण्हारस-चुण्णइअं कर-विच्छूढ-तिमिराअ-परिक्खेवं । रइअ-मअ-पत्तलेहं मुहं व रअआणीए दाविअं ससिबिंबं ।। ५१।। (ज्योत्स्नारसचूर्णायितं करविक्षिप्त-तिमिरायितपरिक्षेपम् । रचित-मद-पत्रलेखं मुखमिव रजन्या दर्शितं शशिबिम्बम् ।।) पढमं विद्दुमअप्पो पच्छा होहि सविसेसधवलच्छाओ । मअ-पल्लविअ-विलासिणि-मुह-पडिमा-मुक्कदप्पणो व्व मिअंको ॥५२॥ (प्रथमं विद्रुमकल्पः पश्चाद् भवति सविशेषधवलच्छायः । मदपल्लवितविलासिनीमुखप्रतिमामुक्तदर्पण इव मृगाङ्क: ।।)

(२०) चन्द्रातपो ज्योत्स्ना यथा- चंदाअवंमि जाअइ मारुअविहुअविडप्पंतरसामोवइए। कुमुउप्पलवापीणं परूअं धवलकसणं दुमच्छाआणं ॥ ५३॥ (चन्द्रातपे जाते मारुतविधुतविसर्पमाणरसामोदयुते। कुमुदोत्पलवापीनां प्ररूढं धवलकृष्णं द्रुमच्छायाणाम् ।।) भिण्णतम-दुद्दिणाइं विडवंतर-विरल-पडिअ-चंदकराइ थोअ-सुहालोआइं पअडंति व मुद्धपल्लवाइं वणाइं ॥५४॥ (सेब. १०.४४) (भिन्नतमोदुर्दिनानि विटपान्तरविरलपतितचन्द्रकराणि। धौतसुखालोकानि प्रगलन्तीव मुग्धपल्लवानि वनानि ।।)

१५५८ शृङ्गारप्रकाशे

दीपाअवपिंजरिआ कामिणिहसिअव्वआ परिग्गहसुआ। होंति गवक्खोवगआ कालाअरु-दद्ध-धूसरा ससिकिरणा ।। ५५॥। (दीपातपपिञ्जरिता कामिनीहसितव्याः परिग्रहसुखाः। भवन्ति गवाक्षोपगताः कालागरुदग्धधूसराः शशिकिरणाः॥) गोरंगउ तरुणीअणो जोण्हाइं अहिसरइ सिअ-णेवच्छ-पडिच्छेओ वल्लह-बद्ध-रइ। तच्छाअहिं पुणु चलिअउ सामलगत्तिअहिं णीलउ वेसु वहंतिहिं मअणुम्मतिअहिं ॥५६॥ (गौराङ्गस्तरुणीजनो ज्योत्स्नायामभिसरति सितनेपथ्यपरिच्छदो वल्लभबद्धरतिः । तच्छायासु पुनश्चलितं श्यामलगात्राभि: नीलं वेशं वहन्तीभिर्मदनोन्मत्ताभिः ।।) (सक. ३.१३१)

(२१) निशाप्रथमयामकर्म प्रादोषिकं यथा- सज्जिज्जइ उवआरो अहो रइअंपि पुणो रइज्जइ सअणं। संभरिअ वाणि-अत्था अप्पाहिअ-पत्थिआ वि रुब्भइ दूई ॥५७॥ (सज्जीक्रियते उपचारः अहो रचितमपि पुना रच्यते शयनम् । संस्मृत्य वाण्यर्थान्, सन्दिष्टप्रस्थितापि रुध्यते दूती ।।) पिज्जइ पीअं पि महु दीसइ दिट्ठो वि दप्पणे अप्पाणो । अणुआण रागपसरा पुच्छिज्जइ पुच्छिआ पुणो वि पिअकहा ॥५८॥ (पीयते पीतमपि मधु दृश्यते दृष्टोऽपि दर्पणे आत्मा। अनुजानां रागप्रसरा पृच्छ्यते पृष्टा पुनरपि प्रियकथा ।।) अज्जेइ लोअणाइं बंधइ रसणं रएइ तिलआलेक्खं। जाओ होंत-समागम-सुहेक्क-रसिओ वि वाउलो जुअइजणो ॥५९॥ (अनक्ति लोचने वध्नाति रशनां रचयति तिलकालेख्यम् । जातो भविष्यत्समागम-सुखैक-रसिकोऽपि व्याकुलो युवतिजनः ॥)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५५९

एत्तहे उत्तहे जंतहि तोरणवंतिअहिं दूइत्तणु वेसंतिहि पंथुणिअंति अहिं। वेसविसेसु लयंत मुअंतिहिं वालिअहिं परिअणु किउ विहडप्फडमुत्तालिअहिं ॥ ६०॥ (अत्र तत्र यान्तीभिस्तोरणवतीभि- र्दौत्यं प्रेषयन्तीभि: पन्थानमीक्षमाणाभिः । वेषविशेषं गृहणन्मुञ्चन्तीभिर्बालाभिः परिजन: कृतो व्याकुल: स्फुटमुत्तालाभिः ॥

(२२) अर्धरात्रं निशीथ: यथा- क्व प्रस्थितासि करभोरु! घने निशीथे प्राणेश्वरो वसति यत्र जनः प्रियो मे। एकाकिनी वद कथं न बिभेषि बाले! नन्वस्ति पुद्वितशरो मदनः सहायः॥६१॥ (अमरु. ७१) सखि! स विजितो वीणाद्यूते कयापि परस्त्रिया पणितमभवत् ताभ्यां तस्मिन्निशाललितं ध्रुवम् । कथमितरथा शेफालीषु स्खलत्कुसुमास्वपि स्थितवति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥६२॥ (दशरू.२.२५)

(२३) अपररात्रं रात्रिपरावृत्तिर्यथा-(किराता. ९.७४, ७६) अन्योन्यरक्तमनसामथ बिभ्रतीनां चेतोभुवः सुरसखाप्सरसां निदेशम् । वैबोधिकध्वनिविभावितपश्चिमार्धा सा संहृतेव परिवृत्तिमियाय रात्रिः ॥६३॥ कान्ताजनं सुरतखेदनिमीलिताक्षं संवाहितुं समुपयानिव मदमन्दम् । हर्म्येषु माल्यमदिरापरिभोगगन्धानाविश्चकार रजनीपरिवृत्तिवायुः ॥६४॥ प्रातः प्रियेषु सुरतश्रमगाढनिद्रासीदुद्भुजोच्छ्वसितपीनपयोधराणि। आलिङ्गनानि घटयन्ति विलासिनीनां प्रत्यग्रबोधबहुलाः कृकवाकुवाचः ॥६५॥

१५६० शृङ्गारप्रकाशे

श्रोत्रैः नाधन्यैः क्षणदाविराममधुराः किञ्चिद्विनिद्रालस- सव्रणमुग्धचारणवधूदन्तच्छदायासिनः। श्रूयन्ते मृदुपीतभुक्तमरुतः पौराणरीतिक्रम- व्यालोलाङ्गुलिरुद्धमुक्तसुषिरश्रेणीरवा वेणवः ॥ ६६ ॥

(२४) प्रत्यूषकालकर्म प्राभातिकं, यथा- ताव अ रअणिवहूए परिअत्तंतीए मलिअ-ताराकुसुमो। जाओ परिमलपिसुणो उअ णच्चंतो व्व पाअडो पच्चूसो ॥६७॥ (तावच्च रजनीवध्वां परिवर्तमानायां मृदितताराकुसुमः । जातः परिमलपिशुनः पश्य नृत्यन्निव प्रकट: प्रत्यूषः ॥)

सोहइ भूमि-णिमिएक्कचलणं पिअअमहुत्त-परिअत्तिआणण-कमलं। पेम्मणिअलिअं णअणद्धंत दरपेच्छिअं ।। ६८ ।। (भूमिनिभृताङ्कचरणं प्रियाऽप्राप्तपरिवर्तिताननकमलम् । शोभते प्रेम निगलितं शयनार्धान्तदरप्रेक्षितं युवतीनाम् ।।) गतवति नखलेखालक्ष्यतामङ्गरागे समददयितपीताताम्रबिम्बाधरोष्ठ्याः । विरहविधुरमिष्टा सत्सखीवाङ्गनाया हृदयमवललम्बे रात्रिसम्भोगलक्ष्मीः ॥६९॥ (किराता. ९.७८) एताश्चूर्णितचूर्णकुन्तलभृतः क्षुण्णस्रगामोदिनी- र्बिभ्राणाः कबरीः कुरङ्गकदृशो विस्रंसिबन्धाकुलाः । केलिप्रौढिविलुप्तवर्णकतया बिम्बैकशेषैः पुरो पत्रालीतिलकैर्दिशन्ति विजयं सौभाग्यवैदग्ध्ययोः ॥७०॥

(२५) क्रीडार्थं काननविहारागमनं यथा- (माघ. ७.१,३,४,१५,४४,४५,५०,४६) अनुगिरमृतुभिर्वितायमानामथ स विलोकयितुं वनान्तलक्ष्मीम् । निरगमदभिरोद्धुमादृतानां भवति महत्सु न निष्फलः प्रयासः ॥७१॥ अवसरमधिगम्य तं हरन्त्यो हृदयमयत्नकृतोज्ज्वलस्वरूपाः । अवनिषु पदमङ्गनास्तदानीं व्यदधत विभ्रमसम्पदोऽङ्गनासु ॥ ७२॥

चतुस्त्रिंशः प्रकाश: १५६१

नखरुचिरचितेषु चापलीनं ललितगतेषु गतागतं दधाना । मुखरितवलयं पृथौ नितम्बे भुजलतिका मुहुरस्खलत्तरुण्याः ॥७३॥

अविरलपुलकस्सह व्रजन्त्याः प्रतिपदमेकतरः स्तनस्तरुण्याः । घटितविघटित: प्रियस्य वक्षस्तटभुवि कन्दुकविभ्रमं बभार ।७४॥

(२६) वने विविक्तालोकजनः कामिनां चेष्टाविशेषो वनविहारः (यथा)- व्रततिविततिभिस्तिरोहितायां प्रतियुवतौ वदनं प्रियः प्रियायाः । यदधयदधरावलोपनृत्यत्करवलयस्वनितेन तद् विवव्रे । ७५॥। मुखकमलकमुन्नमय्य यूना यदभिनवोढवधूर्बलादचुम्बि। तदपि न किल बालपल्लवाग्रग्रहपरया विविदे विदग्धसख्या ।७६।।

इदमिदमिति भूरुहां प्रसूनैर्मुहुरभिलोभयता पुरः प्रकोष्ठ्या। अनुरहसमनायि वल्लभेन त्वरयति रन्तुमहो जनं मनोभूः ॥७७॥ विलसितमनुकुर्वती पुरस्ताद् धरणिरुहाधिरुहो वधूर्लतायाः । रमणमृजुतया पुरस्सखीनामकलितचापलदोषमालिलिङ्ग ।। ७८।।

(२७) कामिनामन्योन्यानुरागहेतु: कुसुमपल्लवादिग्रहणविभ्रमः पुष्पापचयः, यथा- (किराता-८.१५, १८, १९, १६) प्रियेऽपरा यच्छति वाचमुन्मुखी निबद्धदृष्टिः शिथिलाकुलोच्चया। समादधे नांशुकमाहितं वृथा विवेद पुष्पेषु न पाणिपल्लवम् । ७९।।

विलम्बमानाकुलकेशपाशया कयाचिदाविष्कृतबाहुमूलया। तरुप्रसूनान्यपदिश्य सादरं मनोऽधिनाथस्य मनः समाददे ॥ ८०॥ व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किल पुष्पजं रजः । पयोधरेणोरसि काचिदुन्मनाः प्रियं जघानोन्नतपीबरस्तनी ।। ८१। सलीलमामुक्तलतान्तभूषणं समासजन्त्या कुसुमावतंसकम् । स्तनोपपीडं नुनुदे नितम्बिना घनेन कश्चिज्जघनेन कान्तया ॥ ८२।।

१५६२ शृङ्गारप्रकाशे

(२८) वनविहारायाससूचकोऽवस्थाविशेष: श्रमानुभवः, यथा- (माघ. ७.३९७१-७३)

कठिनकुचतटाग्रपाति पश्चादथ शतशर्करतां जगाम तासाम् ॥ ८३॥ अविरतकुसुमापचायखेदान्निहितभुजालतयैकयोपकण्ठम् । विपुलतरनिरन्तरावलग्नस्तननिहितप्रियवक्षसाललम्बे ।।८४।। अभिमतमभितः कृताङ्गभङ्गा कुचयुगमुन्नतिवित्तमुन्नमय्य। तनुरभिलषितुं क्लच्छलेन व्यवृणुत वेल्लितवाहुवल्लरीकाः ॥ ८५॥ हिमलवसदृशश्रमोदबिन्दूनपनयता किल नूतनोढवध्वाः । कुचकलशकिशोरके कथंचित्तरलतया तरुणेन पस्पृशाते ॥ ८६॥

(२९) श्रमातपादिविगमहेतुर्लतागृहातपत्राद्याश्रयः प्रच्छायादिकसेवा, यथा-(माघ. ८. ३ -५) नीरन्ध्रद्रुमशिशिरां भुवं वहन्ती साशङ्कं मुहुरिव कौतुकात् करैस्ताः । पस्पर्श क्षणमनिलाकुलीकृतानां शाखानामतुहिनरश्मिरन्तरालैः ॥ ८७॥ एकस्यास्तपनकरैः करालिताया बिभ्राणाः सपदि सितोष्णवारणत्वम् । सेवायै वदनसरोजनिर्जितश्रीरागस्य प्रियमिव चन्द्रमाश्चकार । ८८।। स्वं रागाविपरिवितन्वतोत्तरीयं कान्तेन प्रतिपथवारितातपायाः । सच्छत्रादपरविलासिनीसमूहाच्छायासीदधिकतरा तदापरस्याः ॥ ८९॥ संक्षोभक्षमगहनामथापगङ्गं बिभ्राणं ज्वलितमणीनि सैकतानि। अध्यूषुश्च्युतकुसुमाचितां सहाया वृत्रारेरविरलशाद्वलां धरित्रीम् ।। ९०।।

(३०) नद्यादौ मज्जनविलासो जलक्रीडा यथा-(किराता. ८.४२,४९,४३,४४) शुभानना: साम्बुरुहेषु भीरवो विलोलहाराश्चलफेनपङ्क्तिषु । नितान्तगौर्यो हृतकुङ्कुमेष्वलं न लेभिरे ताः परभागमूर्मिषु ॥ ९१॥ प्रियैस्सलीलं करवारिवारितः प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः । सविभ्रमाधूतकराग्रपल्लवो यथार्थतामाप विलासिनीजनः ॥ ९२॥

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५६३

ह्रदाम्भसि न्यस्तवधूकराहते रवं मृदङ्गध्वनिधीरमुज्झति । मुहुः स्तनैस्तालसमं समाददे मनोरमं नृत्तमिव प्रवेपितम् ॥९३॥ श्रिया हसद्भिः कमलानि सस्मितैरलङ्कृताम्बुप्रतिमागतैर्मुखैः । कृतानुकूला सुरराजयोषितां प्रसादसाफल्यमवाप जाह्नवी ॥ ९४॥

(३१) स्नानाद्यनन्तरं वस्त्राभरणमाल्यानुलेपनादिग्रहणं नैपथ्यप्रयोगो यथा- किं भूषणैस्तव विभूषितमात्मनैव दिग्धं रुचैव मलिनैरलमङ्गरागैः । स्वच्छाम्बरं वपुरुपाहितरूपगर्वं स्रानार्द्रमेव सुभगे! मुदमादधाति ।।९५।। आलिख्य पत्रमसिताऽगुरुणाभिरामं रामामुखे क्षणविभासितचन्द्रबिम्बे। जातश्चिराद् विकसनाऽ१ वसरोऽयमस्येत्युक्त्वा सखी कुवलयं श्रवणे चकार ॥ ९६।। दोलायमानपटुकान्तिलतं ललाटपट्टं ललामललितश्रियमुद्वहन्त्या। एकीभवत्सुरशरासनशीतरश्मिखण्डाहतामनुचकार दिवं नभःश्रीः ॥९७॥ श्लाध्यात्मना दशनकोटिकृतच्छदेन सम्प्राप्य चुम्बनसुखानुभवं तदानीम् । रागात् कुशेशयदृशामधरेषु नागवल्लीदलेन यदकारि किमद्भुतं तत् । ९८।।

(३२) सम्भोगविशेषार्थमाक्रीडशैलसेवा क्रीडापर्वतविहारः, यथा-(कुसं. ८.२२-२५) मेरुमेत्य मरुदाशुवाहन: पार्वतीस्तनपुरस्कृतः कृती। हेमपल्लवविभङ्गसंस्तरानन्वभूत् सुरतमर्दनक्षमान् ।९९। पद्मनाभवलयाङ्किताश्मसु प्राप्तवत्स्वमृतविप्रुषो नवाः । मन्दरस्य कटकेषु चावसत् स प्रियावदनपद्मषट्पदः ॥१००॥ वारणध्वनितभीतया तया कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनः । एकपिङ्गलगिरौ जगद्गुरुरनिर्विवेश विशदाः शशिप्रभा: ॥१०१॥ तस्य जातमलयस्थलीरते धूतचन्दनलतः प्रियाक्लमम् । आचचाम सलवङ्गकेसरश्चाटुकार इव दक्षिणानिलः ॥१०२॥

१. 'कसनाऽवसरोऽयम'= 'कसनाद्वसरो(?)यम' राघवः।

१५६४ शृङ्गारप्रकाशे

(३३) समारूढप्रौढविस्रम्भानुरागोद्दीपनाय देश्या महिम्निदेश्याश्च माहिमान्यश्च विविधक्रीडाः प्रवर्तयेत्। तास्वेकमेव कुसुमनिर्भरं शाल्मलीवृक्षमाश्रित्य सुनिमीलितकादिभि: खेलनं क्रीडा एकशाल्मली (कामसू. जयमं. १.४) यथा- को एसोत्ति पलोत्तुं सामलीजाणिअं पियं परिक्खसइ। हलिअसुअं मुद्धवहू सेअजलोल्लेण हत्थेण ॥१०३।। (क एष इति प्रत्यावर्तितुं शाल्मलिज्ञातं प्रियं परिपातयति । हालिकसुतं मुग्धवधू: स्वेदजलार्द्रेण हस्तेन ।I) (सक. ५.३०३) जो वि ण पुच्छइ तस्स वि कहेइ भंगाइं तेण वलआइ। अइउज्जुआ हआसा अहव पिओ से वराईए ।।१०४। (योऽपि न पृच्छति तस्यापि कथयति भग्नानि तेन वलयानि। अतिऋजुका हता अथ वा प्रियः तस्याः वराक्याः ॥) (गास. ५.३८)

(३४) यत्र कस्ते प्रिय इति पृच्छद्धिः पलाशादिनवलताभि: प्रियजनो हन्यते सा नवलतिका, यथा- वाडेइ विदिअं गम्मिज्जं मिविदिण ० ० ए वलइअं। सअलावअबाइ समुच्चलंतिसेतम्मि आवसिओ ॥१०५॥ णवलअप्पहरमङ्गे जहिं जहिं महइ देअरो दाउं। रोमंचदंडराई तहिं तहिं दीसइ बहुए ।१०६॥ (नवलताप्रहारमङ्गे यत्र यत्रेच्छति देवरो दातुम् । रोमाञ्चदण्डराजिस्तत्र तत्र दृश्यते वध्वाः ॥) (गास. १.२८) तेण इर णवलआए दिण्णो पहरो इमीअ थणवट्ठे। गामतरुणीहिं अज्ज वि दिअहं परिआलिआ भमइ ॥१०७॥ (तेन किल नवलतया दत्तः प्रहार एतस्याः स्तनपृष्ठे। ग्रामतरुणीभिरद्यापि दिवसे प्रतिपालिता भ्रमति ।।) (सक. ५.२२९) णवलअपहरुत्तत्थाए तं कअं किं वि सुण्हाए। जं अज्जवि जुअइजणो घरे घरे सिक्खिउं महइ ॥१०८॥ (नवलताप्रहारोत्रस्तया तत्कृतं किमपि स्नुषया। यदद्यापि युवतिजनो गृहे गृहे शिक्षितुं भ्रमति ।।) (गास. ८६२वे.)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५६५

(३५) पाञ्चालमुनिप्रवर्तिता भिन्नभाषावेषचेष्टितैः प्रहासक्रीडा पाञ्चालानुयातम्, यस्या भूतमात्रे प्रसिद्धिः, यथा-(कर्पूरमञ्जरी ४.१३,१४,१५,१७) हत्थे महामंसवलीधराओ हुंक्कार-फेक्काररवा रउद्दा। णिसाअरीणं पडिसीसएहिं अण्णा मसाणाभिणअं कुणन्ति ॥१०९॥ (हस्ते महामांसबलिधारिण्यो हुङ्गारफेत्काररवा रौद्राः । निशाचरीणां प्रतिशीर्षकैरन्या महाश्मशानाभिनयं कुर्वन्ति ।।) इमा मसी कज्जलकालकाआ तिक्कण्डचावाओ विलासिणीओ। पुलिंदरूवेण जणस्स हासं स-मोरपिंछाभरणा कुणंति ॥११०॥ (इमा मषीकज्जलकालकायाः त्रिकाण्डचापाः विलासिन्यः । पुलिन्दरूपेण जनस्य हासं समयूरपिञ्छाभरणाः कुर्वन्ति ॥।) कोउहल्लवस-जंगमवेसा वेणुवादणपरा अवराओ। कालवेसवसहासिअलोआ ओसरंति पणवंति हसंति ।।१११।। (कौतूहलजननाङ्गनिवेशा: वेणुवादनपराः अपरा: कालवेशवशहासितलोका अपसरन्ति प्रणमन्ति हसन्ति ।।) कावि वाइअकरालहुडुक्का मढ्ढमद्दललएण मअच्छी । भूलदाहिं परिवाडिचलाहिं चल्लिकम्मकरणंमि पअठ्ठा ।।११२।। (कापि वादितकरालहुडुक्का मत्तमर्दललयेन मृगाक्षी । भूलताभ्या परिपाटीचलाभ्यां चेदिकर्मकरणे प्रवृत्ता ।।)

(३६) प्रथमवर्षणप्ररूढनवतृणाङ्कुरासु स्थलीषु शाद्वलमभ्यर्च्य भुक्तपीतानां कृत्रिमविवाहा- दिक्रीडा नवपत्रिका। तत्र च वरणविधानादौ तेषामेवंविधाः परिहासा भवन्ति, यथा- आसण्णकुडुंगे जुण्णदेउले बहु-जुआण-संकिण्णे । थेरो त्ति पइ मा रुअसु पुत्ति! दिण्णासि सुग्गामे ।।११३।। (आसन्ननिकुञ्जे जीर्णदेवकुले बहुयुवसड्कीर्णे। स्थविर इति पतिः मा रुदिहि पुत्रि दत्तासि सुग्रामे ।।) ता कुणह कालहरणं तुवरंतम्मि वि वरे विवाहस्स । जा पंडु-णहपआइं होंति कुमारीए अंगाइं ॥११४॥ (तावत् कुरुत कालहरणं त्वरमाणेऽपि वरे विवाहस्य । यावत् पुनः (अ)नखपदानि भवन्ति कुमार्या अङ्गानि ।I) (सक. ५.३१२)

१५६६ शृङ्गारप्रकाशे

कइआ जाआ कइआ णु सिक्खिआ माउआ हअकुमारी। तं तं जाणइ सव्वं जं जं महिलाजो जाणंति ॥११५। (कदा जाता कदा नु शिक्षिता मातर्हतकुमारी । तत्तज्जानाति सर्वं यद्यन्महिला जानन्ति ।।) (गास.८२५वे.) तत्थ वि होंति सहीओ पुत्तिइ मा रुअसु जत्थ दिण्णासि। वंजुलणिउंजलीला तत्थ वि गिरिवाहिणी गोला ॥११६॥ (तत्रापि भवन्ति सख्यः पुत्रिके! मा रोदी: यत्र दत्तासि। वञ्जुलनिकुञ्जलीला तत्रापि गिरिवाहिनी गोदा ।।) (गास.८८५वे.)

(३७) वर्षासु कदम्बनीपहरिद्रुमादिकुसुमैः प्रहरणभूतैर्द्विधा बलं विभज्य कामिनां क्रीडा: कदम्बयुद्धानि यथा- सहिआहिं पिअ-विसज्जिअ-कलंब-रअ-भरिअ-णिब्भरू-स्सिओ/रुच्छसिओ। दीसइ कदंबधवओ व्व थणहरो हलिअसुहणाए ॥ ११७।। (सखीभि: प्रियविसर्जितकदम्बरजोभरितनिर्भरोच्छ्वसितः । दृश्यते कदम्बस्तबक इव स्तनभरो हालिकस्नुषायाः ॥)(सक. ५.३११) थणवट्ठु च्चिअ कलंवरेणुणिब्भरणिमीलिअच्छीए। भहम्मइ सेसो वि जणो कलंबकुसुमोमेहिं सुहणाए ।। ११८।। (स्तनपृष्ठमेव कदम्बरेणुनिर्भरनिमीलिताक्ष्याः । हन्यते शेषोऽपि जनः कदम्बकुसुमैः स्नुषायाः ॥ हम्मइ पिआए दइओकलंबगुच्छेण मुच्छइ दिअरो। हम्मइ दइएण पिआ पीडा उण से सवत्तीणं ॥११९॥ (हन्यते प्रियया दयितः कदम्बगुच्छेन मूर्च्छति देवरः । हन्यते दयितेन प्रिया पीडा पुनस्तस्याः सपत्नीनाम् ॥) धण्णो सि रे हविदुअं/हलिद्दअ हलिअसुआपपीणत्थणहरुच्छंगे। पेच्छंतस्स वि पइणो जं तुह कुसुमाइ णिपडंति ॥१२०॥ (धन्योऽसि रे हरिद्रक हलिकसुतापीनस्तनभरोत्सङ्गे। प्रेक्षमाणस्यापि पत्युः यत् तव कुसुमानि निपतन्ति ।।(गास. ८६३वे.)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५६७

(३८) अभिनवविसाङ्कुरोद्भेदसमये सरस्समाश्रित्य कामिमिथुनानां क्रीडा विसखादिका, यथा- गेण्हंति पिअअमा पिअअमाण वअणाहि विसलअद्धाइं। हिअआइं व कुसुमाउह-बाण-कआणेअ-रंधाइं ॥१२१॥ (गृहणन्ति प्रियतमा: प्रियतमानां वदनाद् विसलतार्धानि। हृदयानीव कुमुमायुधवाणकृतानेकरन्ध्राणि ।I) (सक. ५.३१३) दिअरो वहुण्णिआए पुणो पुणो मुह-मुणाल-संकाए। दंतप्पहं विअत्थइ विहसिज्जंतो पिअअमाए ॥१२२।। (देवरो भ्रातृजायायाः पुनः पुनः मुखमृणालशङ्कया । दन्तप्रभां सविकर्षति विहस्यमान: प्रियतमया ।।)

एतेनाभ्यूषखादिकेक्षुभक्षिका च व्याख्याता। यथा-(सक. ५.३१७) मअणग्गिणा करो मे दड्ढो त्ति पुणो पुणो च्चिअ कहेइ। हलिअसुआ मलिअब्भूसदोहली पामरजुआणे ॥१२३॥ (मथ/मदनाग्निना करो मे दग्ध इति पुनः पुनरेव कथयति ।. हलिकसुता मृदिताभ्यूषदोहदिनी पामरयूनि ।।) दिअरस्स सरस-मउअं अंसूमइलेण देइ हत्थेण । पढमं हिअअं वहुआ पच्छा गंडं सदंतवणं ॥।१२४।। (देवरस्य सरसमृदुकमश्रुमलिनेन ददाति हस्तेन। प्रथमं हृदयं वधुका पश्चाद् गंडं सदन्तव्रणम् ।।) (सक. ५.३१८)

(३९) शक्रमह इन्द्रोत्सवः, यथा-(सक. ५.३१४) सच्चं चिअ कट्ठमओ सुरणाहो जेण हलिअधूआए। हत्थेहिं कमलदलकोमलेहिं चिक्को ण पल्लविओ ॥१२५॥ (सत्यमेव काष्ठमयस्स सुरनाथो येन हालिकदुहित्रा। हस्तैः कमलदलकोमलैः स्पृष्टो न पल्लवितः ।) इंदमहं दट्ठुमणो संकोइअ-दड्ढ-णाम-रच्छाए। मोत्तूण तं णिसंको अज्ज जणो कहं णु बोलीणो ॥१२६॥ (इन्द्रमहं द्रष्टुमना: सङ्कोचितदग्धनामरथ्यया । मुक्त्वा तं निश्शङ्क: अद्य जनः कथं न्वतिक्रान्तः ॥)

१५६८ शृङ्गारप्रकाशे

(४०) आश्विनपौर्णमासीविलास: कौमुदीप्रचार:, यथा-(सक. ५.३१५ ) अह तुएँ सहत्थदिण्णो कह कह वि खलंत-मत्त-जणमज्झे। तिस्सा थणेसु जाओ विलेवणं कोमुई-वासो ॥१२७॥ (अथ त्वया स्वहस्तदत्तं कथंकथमिव स्खलन्मत्तजनमध्ये। तस्याः स्तनेषु जातं विलेपनं कौमुदीवास: ।।) घेत्तूण चुण्णमुट्ट्ठिं हरिसूससिआइँ वेपमाणीए। भिसुणेमि त्ति पिअअमहत्थे गंदोअअं जाअं ॥१२८॥ (गृहीत्वा चूर्णमुष्टिं अश्रुमलिनेन वेपमानायाः । अवकिरामीति प्रियतमहस्ते गन्धोदकं जातम् ।।) (गास. ४.१२) दिअरेण पिआथणए कोमुइवासेण कद्दमिज्जंते। हसइ परिओससुण्णं उव्वत्तमुहं हलिअवुत्तो ।१२९॥ (देवरेण प्रियास्तने कौमुदीवासेन कर्दमीकृते। हसति परितोषशून्यमुद्वृत्तमुखं हलिकपुत्र: ।।)

(४१) दीपोत्सवो यक्षरात्रिर्यथा-(सक. ५.३१६) अण्णे वि हु होंति छणा ण उणो दीवालिआसरिच्छा ते। जत्थ जहिच्छं गम्मइ पिअवसई दीवअ-मिसेण ॥१३०॥ (अन्येऽपि खलु भवन्ति क्षणा न पुनर्दीपालिकायाः सदृक्षाः । यत्र यथेच्छं गम्यते प्रियवसतिर्दीपकमिषेण ।।) सुण्हाए हिअअगुणिअं सीसइ दिअरस्स छण-पईवेण। सज्झस-पअंपिअ-त्थण-णीसासंदोलिअ-सिहेण ।।१३१।। (स्नुषाया: हृदयगुणितं शिष्यते देवरस्य क्षणप्रदीपेन। साध्वस-प्रकम्पित-स्तन-निःश्वासान्दोलित-शिखेन।।)

(४२) स्पृहयन्तीव्रतमष्टमीचन्द्रकः, स हि चैत्रचतुर्थीतोऽष्टमचतुर्थ्यामुदीयमानः कामिनीभिराप्यते, यथा- अवस-हअ-पव्व-चरणेण पुत्ति मा खेअअसु सुअणुं। उग्गमिहमाणससी तुह वअणसिरीएँ जुअसोहो ॥१३२॥ (अवश-हत-पर्वचरणेन पुत्रि! मा खेदयस्व स्वतनुम् । उद्गमिष्यमाणशशी तव वदनश्रिया युतशोभः ॥।)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५६९

अवसहिअजणो पइणा सलाहमाणेण एच्चिरं हसिओ। चंद त्ति तुज्झ मुह-संमुह-दिण्ण-कुसुमंजलि-विलक्खो ॥१३३॥ [अवशह(हृ)तजनः पत्या श्लाघ्यमानेनेयच्चिरं हसितः । चन्द्र इति तव मुख-सम्मुख-दत्त-कुसुमाञ्जलि-विलक्षः ॥ (सक. ५.२९९)

(४३) यस्यां यवस्रस्तरेष्वबला लोलंति सा कुन्दचतुर्थी, यथा- जहिं तुमं सच्चविआ विणिअंसण-लोलिरी जुआणेहिं। ते तत्थ च्छिअ छेत्ते मअउलउब्भेसआ जाआ ॥१३४॥ (यत्र त्वं दृष्टा विनिवसनलोलनशीला युवभिः । ते तत्रैव क्षेत्रे मृगकुलोद्भेषका जाता: ॥।) लुलिआ गहवइधूआ दिण्णं व फलं जवेहिं सविसेसं। ए्हिं अणिवारिअं व गोहणं चरउ छेत्तंमि ।१३५।। (लुलिता गृहपतिदुहिता दत्तमिव फलं यवैः सविशेषम् । इदानीमनिवारितमेव गोधनं चरतु क्षेत्रे ॥।) (सक. ५.३००)

(४४) वसन्तावतारदिवसः सुवसन्तकः, यथा-(गास. ४.६९) फंगुच्छवणिद्दोसं केण वि कद्दमपसाहणं दिण्णं। थणअलसमुहपलोड्ढंतसेअधोअं किणो धुअसि ॥१३६॥ (फाल्गुनोत्सवनिर्दोषं केनापि कर्दमप्रसाधनं दत्तम् । स्तनकलशमुखप्रलुठत्स्वेदधौतं किमिति धावयसि ।।) छणपिट्ठधूसरत्थणि महुमअतंबच्छि कुवलआहरणे। कण्णगअचूअमंजरि पुत्ति! तए मंडिओ गामो ॥१३७॥ (क्षणपिष्टधूसरस्तनि मधुमदताम्राक्षि कुवलयाभरणे। कर्णगतचूतमञ्जरि! पुत्रि! त्वया मण्डितो ग्रामः ॥) (गास. ८२६वे.)

(४५) सहकारकुसुमपल्लवादिभञ्जनं सहकारभञ्जिका, यथा- (शाकु. ६.३) तुं सि मए चूअंकुर! दिण्णो कामस्स गहिअधणुहस्स । कामिअण-हिअअ-दलणे पंचब्भहिओ सरो होहि ॥१३८॥ (त्वमसि मया चूताङ्कुर दत्तः कामस्य गृहीतधनुषः । कामिजनहृदयदलने पञ्चाभ्यधिकश्शरो भव ।।)

१५७० शृङ्गारप्रकाशे

रइअं पि ता ण सोहइ रइजोग्गं कामिणीण छणणेवच्छ। कण्णे जाइ ण रइज्जइ कओलघोलंतपल्लवं सहआरं ।।१३९।। (रचितमपि तावन्न शोभते रतियोग्यं कामिनीनां क्षणनेपथ्यम् । कर्णे यावन्न रच्यते कपोलघूर्णमानपल्लवं सहकारम् ।।)(सक. ५.३०७) (४६) आन्दोलनक्रीडा दोलाविलासः, यथा-(सक. ५.३०२) अंदोलणलंघिअतट्टिआएँ दिट्ठे तुमम्मि मुद्धाए। आसंघिज्जइ काउं कर-पेल्लण-णिच्चला दोला ।१४०॥ (आन्दोलनलङ्गिततट्टिकपा दृष्टे त्वयि मुग्धया। आशास्यते कर्तुं करप्रेरणनिश्चला दोला ।।) उच्चवसहित्तणं ते अवरज्झइ चंद मंदसुहस्स । पाएहिं जं ण छिव्वसि बहूए अंदोलमाणीए ।।१४१।। (उच्चवसतित्वं तवापराध्यति चन्द्र! मन्दसुखस्य। पादाभ्यां यन्न स्पृश्यसे वध्वा दोलमानया ।।)

(४७) उदकपूर्णा क्ष्वेला वंशनाडी यस्यां क्रीडायां सा उदकक्ष्वेलिका, यथा(रत्ना. ११२) अस्मिन् प्रकीर्णपटवासकृतेऽन्धकारे दृष्टो मनाङ्मणिविभूषणरश्मिजालैः । पातालमुद्यतफणाकृतिशृङ्गकोऽयं मामद्य संस्मरयतीव भुजङ्गलोकः ॥१४२॥ शृङ्गाणि द्रुतकनकोज्ज्वलानि गन्धाः कौसुम्भं पृथुकुचकुम्भसङ्गि वासः । माध्वीकप्रियतमसन्निधानमासां नारीणामिति जलकेलिसाधनानि ॥१४३॥ (माघ. ८.३०) (४८) मदनत्रयोदश्यां कामदेवादिपूजा मदनोत्सवः, यथा-(रत्ना. १.१९) कुसुमसुकुमारमूर्तिर्दधती नियमेन तनुतरं मध्यम् । आभाति मकरकेतोः पार्श्वस्था चापयष्टिरिव ।।१४४।। प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव ।।१४५।।(रत्ना. १.२०)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५७१

(४९) क्रीडान्ते गृहागमनं गृहप्रत्यागमः, यथा- कंठावलंबिअपिओ पिअअमकंठाबलंबिओ गेहं। अणुसरइ खेअ-पसिढिल-गुरुआवअवो पिआसत्थो ॥१४६॥ (कण्ठावलम्बितप्रियः प्रियतमकण्ठाबलम्बितो गेहम् । अनुसरति खेदप्रशिथिलगुरुकावयवः प्रियासार्थ: ॥) हंहो कण्णुल्लीणा भणामि रे सुहअ किं पि मा तूर। णिज्जण-पाणद्धीसु कहि पि पुण्णेहिं लद्धोसि ।।१४७।। (हंहो कर्णोल्लीना भणामि रे सुभग! किमपि मा त्वरस्व। निर्जनरथ्यासु कथमपि पुण्यैः लब्धोऽसि ॥) बालअ! दूरे गामो पत्तलबहुला इमा अ वणराई। मा वच्च तुमं मं उज्झिऊण सहि-सत्थ-विच्छुडिअं ॥१४८॥ (बालक दूरे ग्रामः पत्रबहुला इयं च वनराजी। मा व्रज त्वं मामुज्झित्वा सखीसार्थवियुक्ताम् ।।) (सक. ५.२२५) सा तुइ सहत्थदिण्णं कण्णे काऊण बोरसंघाढं। लज्जालुइणी वहुआ घरं गआ गामरच्छाए ।।१४९।।(गास. ५.१९) (मा त्वया स्वहस्तदत्तं कर्णे कृत्वा बदरशृङ्गाणम् । लज्जावती वधू: गृहं गता ग्रामरथ्यया ।।)

(५०) सख्यादीनां कर्माणि सहायव्यापारः, यथा-(गास. ७.२) ए एहि किं पिं तिस्सा कएण णिक्किव भणामि, अलमहवा। अविआरिअकज्जारंभआरिणी मरउ भणिस्सं ॥१५०॥ (ए एहि किमपि तस्याः कृतेन निष्कृप! भणाम्यलमथवा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिष्यामि ।।) सच्चं जाणइ दट्ठुं सरिसम्मि जणम्मि जुज्जए राओ। मरउ, ण तुमं भणिस्सं, मरणं पि सलाहणिज्जं से ।१५१।। (सत्यं जानाति द्रष्टुं सदृशे जने युज्यते रागः । म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्लाघनीयं तस्याः ।) (गास. १.१२)

१५७२ शृङ्गारप्रकाशे

ता किं करेउ जइ तं सि तीए वइ-वेढ-पेल्लिअ-थणीए। वि ण दिठ्ठो ।१५२। (तत्किं करोतु यदि त्वमसि तया वृतिवेष्टनपीडित-स्तनया। न दृष्टः ॥(गास.३.२१) अप्पाहिआइ तुह तेण जाइताइ मए ण मुणिआइं। अच्चुण्ह-सास-परिक्खलंत-विसमक्खर-पआइं ।।१५३॥ (व्याहतानि तव तया यानि मया न ज्ञातानि । अत्युच्छ्वासपरिस्खलद्विषमाक्षरपदानि ।I) (गास. ८५९वे.)

(५१) सम्भोगार्थं शरीरप्रतिकर्म प्रसाधनम्, यथा- दिण्ण-तणु-अंजणाइं जुअइ-अणस्स दर-रत्त-तंबोठ्ठाइं। आसण्ण-रह-सुहाइं अहिवासिज्जंति वम्महेण मुहाइं ॥१५४॥ (दत्ततनुकाञ्जनानि युवतिजनस्य दर रक्तताम्रोष्ठानि । आसन्नरतिसुखानि अधिवास्यन्ते मन्मथेन मुखानि ।।) परिउंबणेण अहरो अग्घइ हिअअहरिसेण णअणच्छाआ। सोहं कुणइ पिओ च्चिअ विरएइ मुहा पसाहणं जुअइअणो ।१५५। (परिचुम्बनेनाधरोऽर्धति हृदयहर्षेण नयनच्छाया। शोभां करोति प्रिय एव विरचयति मुधा प्रसाधनं युवतिजनः ॥।) दरमत्तपत्तलेहो महग्घविअ-पिअअमो-वऊअण-सुहिओ। पट्ठिमुहट्ठिअहिअओ जाअइ पज्जंतमंडणो जुअइजणो ॥१५६॥ (दररचितपत्रलेखः महार्घप्रियतमोपगूहनसुखितः । पृष्ठमुखस्थितहृदयो जायते पर्याप्तमण्डनो युवतिजनः ।।) णिम्मविअमंडणाण वि सोहा वासअविमाणिआण विमलिआ। मोहं णेवच्छमिणं पिअओसो च्चिअ पसाहणं जुअईणं ॥१५७॥ (निर्मितमण्डनानामपि शोभा वासकविमानितानां विगलिता। मोघं नेपथ्यमेतत् प्रियतोष एव प्रसाधनं युवतीनाम् ।।)

चतुस्त्रिंशः प्रकाश: १५७३

(५२) समानलीलाविद्यावित्तवयसानुरूपालापैरासनबन्धो गोष्ठी। तस्यां विहरणं गोष्ठीविहारः। तत्र च- पुष्पोपहारज-विजृम्भित-पिण्ड-धूपे दीपांशुभि: कपिशिते धृतदाम्नि हर्म्ये। कान्तासख: सहचरानुगतश्च कामी श्यामामुखे स्मितमुखो विदधीत गोष्ठीम् ।१५८॥ सङ्गीतमत्र कलयेन्मृदुकाकलीभि: गाथाः पठेच्च मसृणमदनाग्रदूतीः। द्वयर्थै: पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु हृद्यं हसेच्च दशनांशुभिरुल्लसद्भि :। ९ तत्र गाथा यथा-(सक. ५.२२४, ३. ५७) पोढमहिलाणं जं जं सुठ्ठु सिक्खिअं तं रए सुहावेइ। जं जं असिक्खिअं णववहूण तं रइं देइ ॥१६०॥ (प्रौढमहिलानां यद्यत् सुष्ठु शिक्षितं तत्तद् रते सुखयति। यद्यदशिक्षितं नववधूनां तत्तद् धृतिं ददाति ।।) द्व्यर्थपदप्रयोगो यथा-(वल. ५३८) चंदणवलिअं दिढकचिबंधणं दीहरं सुपरिणाहं। होइ घरे साहीणं मुसलं धण्णाण महिलाण ।१६१॥ (चन्दनवलितं दृढकाञ्चीबन्धनं दीर्घं सुपरिणाहम् । भवति गृहे स्वाधीनं मुसलं धन्यानां महिलानाम् ।।)

(५३) रत्यावासप्रवेशो वासगृहोपगमनम्, यथा-(सेब. १०. ५९) वेवइ ससिइ किलम्मइ सअणे आमुअइ णीसहो अंगाइं। ण विणज्जइ किं भीओ ओ मअपरव्वसो विलासिणीसत्थो ॥१६२॥ (वेपते श्वसिति क्लाम्यति शयने आमुञ्चति निस्सहोऽङ्गानि। न विज्ञायते किं भीत उत मदपरवशो विलासिनीसार्थः । णेवच्छ-दिण्ण-हिअओ ओसारिअ-सहीअणो-अंतट्ठिओं णिहुअं । पेच्छइ आइत्तपहं पिअ-पडिवत्ति-रसिओ विलासिणीसत्थो ॥१६३॥ (नेपथ्यदत्तहृदयोऽपसारितसखीजनोऽन्तःस्थितो निभृतम् । प्रेक्षते आदीप्तपथं प्रियप्रतिपत्तिरसिको विलासिनीसार्थः ॥)

१५७४ शृङ्गारप्रकाशे

आलिहदि पिअअमा आसण्णविओअं वम्महआउर-हिअअं। पुलउग्गमेण पिसुणिअकेअवमाणविमुहं विलासिणिसत्थं ॥१६४॥ (आलिखति प्रियतमा आसन्नवियोगं मन्मथातुरहृदयम् । पुलकोद्रमेन पिशुनितकैतवमानविमुखं विलासिनीसार्थम् ।।) अप्पेइ अ जुवइजणो ताविअदइआए सम्मुहादंस-दिण्णं। हिअअप्पहुत्तमहिअं मअण-वहुप्पंत-लोअणो परिओसं ॥१६५॥ (अर्पयति च युवतिजनः तापितदयितायाः सम्मुखादर्शदत्तम् । हृदयप्रभूतमहितं मदनप्रभवल्लोचन: परितोषम् ।।)

(५४) मदनार्तागामिकामिनीप्रतिपालनमभिसारिकाप्रतीक्षणं, यथा- (सेब. १०.६५) अहिसारणं ण गेण्हइ ण संठवेइ अलअं ण पुच्छइ आईं दूइं। चंदालोअपडिहओ वेवइ मूढहिअओ विलासिणिसत्थो ॥१६६॥ (अभिसारणं न गृहणाति न संस्थापयति अलकं न पृच्छति आलीम् । चन्द्रालोकप्रतिहतो वेपते मूढहृदयो विलासिनीसार्थः ॥) अहिसारणट्ठपत्थे चिर-गमणुव्वाअ-णीसहाणं समअणं। वीसमंउं पढमगअं ण देइ जुबरीण सुरअतुरिअं हिअअं ॥१६७॥ (अभिसारणार्थप्रस्थिते चिरगमनखिन्ननिस्सहानां समदनम् । विश्रमितुं प्रथमगतं न ददाति युवतीनां सुरतत्वरितं हृदयम् ।।) असमत्तमंडण च्चिअ वच्च घरं से सकोउहल्लस्स । वोलाविअ-हलहलअस्स पुत्ति चिते ण लग्गिहिसि ॥१६८॥ (असमाप्तमण्डनैव व्रज गृहं तय सकौतूहलस्य । व्यतिक्रान्तौत्सुक्यस्य पुत्रि चित्ते न लगिष्यसि ।।) (गास. १.२१) अलिअपसुत्तअ विणिमीलिअच्छ दे सुहअ मज्झ ओआसं। गंड-परिउंबणा-पुलइअंग ण उणो चिराइस्सं ॥१६९॥ (अलीकप्रसुप्तक विनिमिलीताक्ष ददस्व सुभग ममावकाशम् । गण्ड-परिचुम्बना-पुलकिताङ्ग! न पुनश्चिरयिष्यामि ।।) (गास. १.२०)

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५७५

(५५) प्रियजनाह्वानाय सख्यादिसम्प्रेषणं दूतीविसर्जनं, यथा-(गास. २.८१) दूइ तुमं विअ णिउणा कक्खड-मउआइ जाणसे बोल्लुं। कंडूइअपंडुरं जह ण होइ तह तं कुणिज्जासु ॥१७०॥ (दूति त्वमेव निपुणा कर्कशमृदुकानि जानीषे वक्तुम् । कण्डूयितपाण्डुरं यथा न भवति तथा तत् करिष्यसि ।।) णिवससि दुक्खसहाआ मह हिअए सो पिओ तहिं चेअ। सहि सुणह दो वि तुम्हे परमत्थं व संदिसिमो ॥१७१॥ (निवससि दुःखसहाया मम हृदये स प्रियस्तत्रैव । सखि! शृणुत द्वावपि युवां परमार्थमेव सन्दिशामः ॥ सुरअ-सुह-लालसाहिं पिअअम-रत्थंतरेसु पुणरुत्तं । पेसिज्जंति सरहसं समअं दूर्हहि दिट्ठीओ ॥१७२॥ (सुरतसुखलालसाभिः प्रियतमपथान्तरेषु पुनरुक्तम् । प्रेष्यन्ते सरभसं समकं दूतीभिर्दृष्टयः ॥) अहिअं समागमाहिं वि पिअअमसंदेसिआहिं दूर्ईहिं। सोक्खं धूणंदअरा सीसंता देत्ति संदेसा ॥१७३॥ (अधिकं समागमैरपि प्रियतमसन्दिष्टाभिः आलीभिः । सौख्यं धूयमानकरा: शिष्यमाणाः ददति सन्देशाः ॥)

(५६) निमित्तविशेषात् प्रियाणां गमने स्वयं वा तत्र गच्छेदिति स्वयं वा गमनं यथा- विच्छिंदिज्जइ धीरं दारगआ पडिवहं ण णिज्जइ दिट्टी। गम्मइ हिअअम्मि गए पिआणं गअदूइमग्गउ च्चिअ वसहिं ॥१७४॥ (विच्छिद्यते धैर्यं द्वारगता प्रतिपथं न नीयते दृष्टिः । गम्यते हृदये गते प्रियाणां गतदूतीमार्गत एव वसतिम् ।।) पढमपहाए पुहिक्किओ पओस-काल-पडिसिद्धवीराभे। पेच्छइ गमणेद्धवहे चंदकराअप्पिए पिए जुअइजणो ।१७५। (प्रथमप्रभया पृथक्कृतः प्रदोषकालप्रतिषिद्धवीराभे। प्रेक्षते गमनार्धपथे चन्द्रकरार्पितान् प्रियान् युवतिजनः ॥।

१५७६ शृङ्गारप्रकाशे

सेउल्लिअसव्वंगी गोत्तग्गहणेण तस्स सुहअस्स। दूइं अप्पाएंती तस्सेअ घरंगणं पत्ता ॥१७६॥। (स्वेदार्द्रितसर्वाङ्गी नामग्रहणेन तस्य सुभगस्य । दूतीं प्रत्याययन्ती तस्यैव गृहाङ्गणं प्राप्ता ।।) (गास. ५.४०) सुहउच्छअं जणं दुल्लहं पि दूराहि अम्ह आणेंत। उअवआरअ जर जीअं पि णेंत ण कआवराहो सि ॥१७७॥ (सुखपृच्छकं जनं दुर्लभमपि विदूरादस्माकमानयन् । उपकारक ज्वरक जीवमपि नयन्न कृतापराधोऽसि ।।) (गास. १.५०)

(५७) प्राप्तस्याभ्युत्थानादिप्रतिपत्तिरागतोपचारः, यथा- जणिअहरिसाण तक्खणहिअआपडिअं पि पिअअमब्भुट्ठाणं। अंगेहि कामिणीणं संभावेउं मआलसेहिं ण चअइ ॥१७८॥ (जनितहर्षाणां तत्क्षणहृदयापतितमपि प्रियतमाभ्युत्थानम् । अङ्गैः कामिनीनां सम्भावयितुं मदालसैः न शक्यते ।।) कामिणीजणस्स सहसा पिअदंसणवित्थरंतहरिसविमुहिआ। दिवसगुणिआ वि हिअएण होंति पडिवत्तिभरसहा उल्लावा ॥१७९॥ (कामिनीजनस्य सहसा प्रियदर्शनविस्तृण्वद्धर्षविमुग्धाः । दिवसगुणिता अपि हृदये न भवन्ति प्रतिपत्तिभरसहा उल्लापा: ।।) तामरसकोमलाओ पिअकंठालिंगणे समुक्खित्ताओ। परिअंमावेलमओ जुअईणं धरेइ वम्महो बाहाओ ॥१८०॥ (तामरसकोमलान् प्रियकण्ठालिङ्गने समुत्क्षिप्तान्। परिरम्भापीडमयान् युवतीनां धारयति मन्मथो बाहान् ।।) परिमन्थराभिरलघूरुभरादधिवेश्म पत्युरुपचारविधौ। स्खलिताभिरप्यनुपदं प्रमदाः प्रणयातिभूमिमगमन् गतिभिः ॥१८१॥ (माघ. ९.७८) (५८)आगतानामनुरागवृद्धये प्रसाधनसंवाहनादिविधि: परिचरणम्, यथा- (कुसं. ८.२७) तां पुलोमतनयालकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन् । नन्दने चिरमयुग्मलोचनस्सस्पृहं सुरवधूभिरीडितः ॥१८२॥

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५७७

आविवाहसमयाद् गृहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः । स्वापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया रामबाहुरुपधानमेष ते ।।१८३।। (उराच. १.३७) लोलांशुकस्य पवनाकुलितांशुकान्तं त्वद्दृष्टिहारि मम लोचनबान्धवस्य अध्यासितुं तव चिरं जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु! ममोरुयुग्मम् ॥१८४॥(वेसं. २.२३) किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरार्द्रवातान् सञ्चारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः । अङ्के निधाय करभोरु! यथासुखं ते संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ ।।१८५।(शाकु. ३.१८)

(५९)रिरंसातिशयात् सख्यादीनामनवेक्षणादिभिरुत्थापनं विसर्जनम्, यथा-(किराता.९.६६) भर्तृषूपसखि निक्षिपतीनामात्मनः स्फुटमदोद्यमितानाम् । व्रीडया विफलया वनितानां न स्थितं न विगतं हृदयेभ्यः ॥१८६॥ मिथ्यामीलदरालपक्ष्मणि वलत्यन्तः कुरङ्गीदृशो दीर्घापाङ्गसरित्तरङ्गसरले तल्पोन्मुखे चक्षुषि। पत्युः केलिमतः कथा विरमयन्नन्योन्यकण्डूयनैः को मां व्याहरतीत्युदीर्य निरगात् सव्याजमालीजनः ॥१८७॥ मधुमदपरिपाटलप्रकोपद्विगुणतरारुणितेक्षणं मृगाक्ष्या। रतिरसमनया घनापराधं प्रियमिव सेर्ष्यदृशा व्यलोकि दीपः ॥१८८॥ अथ रतिरभसादलीकनिद्रामधुरविघूर्णितलोचनोत्पलाभिः । शयनतलमशिश्रयन् वधूभिः सहमदमन्मथमन्थरा युवानः ॥१८९॥

(६०) कूर्पासकविभूषणादित्याग: कञ्चुकादिमोक्षः, यथा- सव्वंगत्ता (सव्वंगाओ) हिअकंचुअम्मि मणिवलअणिबिडपरिच्चते। दे रइ-लालस-लीला-विसूरिअं सहउ मिहुणस्स ॥१९०॥ (सर्वाङ्गाद् हृतकञ्चुके मणिमलयनिबिडपरित्यक्ते। तावत् रतिलालसलीलाखिन्नं राजतु मिथुनस्य ।।)

१५७८ शृङ्गारप्रकाशे

खिप्पइ हारो थणमंडलाहि तरुणीहिं रमणपरिरंभे। अग्घिअगुणा वि गुणिनो लहन्ति लहुअत्तणं काले ।१९१॥। (क्षिप्यते हारः स्तनमण्डलात् तरुणीभी रमणपरिरम्भे। अर्चितगुणा अपि गुणिनो लभन्ते लघुत्वं काले ।।) (गास. ५.२९) वीसंतस्स विलासिणिहिए कुसुमाउहस्स रसणाए। पुण्णाहमंगलं विअ गिज्जउ मुच्चंतबंधाए ॥१९२॥।। (विश्राम्यतो विलासिनीहृदये कुसुमायुधस्य रशनया। पुण्याहमङ्गलमिव गीयते मुच्यमानबन्धया ।।) उत्तारिअ-णेउर-हार-तिलअ-ताडंक-वलअ-रसणंमि। अविहअपसरो मअणो धावइ अंगम्मि तरुणीणं ॥१९३॥ (उत्तारित-नूपुर-हार-तिलक-ताटङ्क-वलय-रशने। अविहतप्रसरो मदनो धावत्यङ्गे तरुणीनाम् ।।)

(६१) (सुरतो) पक्रमो रतारम्भः, यथा-(कुसं. ८.७९, ८०.४) तत्क्षणं विपरिवर्तितहियोर्नेष्य/च्छतोः शयनमिद्धरागयोः । सा बभूव वशवर्तिनी द्वयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च'॥१९४॥ घूर्णमाननयनं स्खलत्कथं/चं स्वेदबिन्दुमद-कारणस्मितम् । आननेन न तु तावदीश्वरश्चक्षुषा चिरमुमामुखं पपौ ॥१९५॥ नाभिदेशनिहित: सकम्पया शङ्करस्य रुरुधे तया करः । तद्दुकूलमथ चाभवत् स्वयं दूरमुच्छ्वसितनीविबन्धनम् ॥१९६॥ घोलइ तहिं तहिं चिअ ण तरइ तरुणीए लंघिउं मज्झ। णाभिमहावत्तभमाडिओ व्व हत्थो पिअअमस्स ॥१९७॥ (घूर्णति तत्र तत्रैव न शक्नोति तरुण्या लद्वितुं मध्यम् । नाभिमहावर्तभ्रान्त इव हस्त: प्रियतमस्य ।।)

१. मदस्य च = मदनस्येति राघवः, मदनस्य चेति जोशेरः।

चतुस्त्रिंश: प्रकाश: १५७९

(६२) आलिङ्गनादिप्रयोगो रतम्, यथा-(माघ. १०.४२) उत्तरीयविनयात् त्रपमाणा रुन्धती किल तदीक्षणमार्गम् । आवरिष्ट विकटेन विवोदुर्वक्षसैव कुचमण्डलमन्या ॥१९८॥ लोलदृष्टिवदनं दयितायाश्चुम्बति प्रियतमे रभसेन। व्रीडया सह विनीवि नितम्बादंशुकं शिथिलतामुपपेदे ।।१९९॥ (किराता. ९.४७) सीत्कृतानि मणितं करुणोक्तिः स्निग्धमुक्तमलमर्थवचांसि। हासभूषणरवाश्च रमण्या: कामसूत्रपदतामुपजग्मुः ॥२००॥ (माघ. १०.७५) नान्दीपदानि रतिनाटकविघ्नशान्तावाज्ञाक्षराणि परमाण्यथवा स्मरस्य । दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताग्रपाणेस्सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नार्या: ॥ २०१॥

(६३) सम्प्रयोगविरामो रतावसानं यथा- (माघ. १०.८०,८८, ८२,८४) प्राप्य मन्मथमदादतिभूमिं दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य। शश्रमुः श्रमजलार्द्रललाटश्लिष्टकेशमसितायतकेश्यः ॥२०२॥ विश्रमार्थमुपगूढमजस्रं यत् प्रियैः प्रथमरत्यवसाने । योषितामुदितमन्मथमादौ तद् द्वितीयसुरतस्य बभूव ॥ २०३॥ प्रेक्षणीयकमिवेक्षणमासां ह्रीविभङ्गुरविलोचनपाताः । सम्भ्रमद्रुतगृहीतदुकूलच्छाद्यमानवपुषः सुरतान्ताः ॥ २०४॥ श्लिष्टचन्दनविशेषकभक्तिभ्रष्टभूषणकदर्थितमाल्य: सापराध इव मण्डनमासीदात्मनैव सृदृशामुपभोगः ॥२०५॥

(६४) रतावसाने सुखस्वापो निद्रानुभवः, यथा-(सक. ५.४७०) आश्लेषिणः पृथुतरक्लमशीतपीतमायामिनीर्घनमुदो रजनीर्युवानः । ऊर्वोर्मुहुर्वलयबन्धनसन्धिलोलपादान्तसंवलिततूलपटाः स्वपन्ति ॥ २०६॥ लघुनि तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलम-१ पलालस्रस्तरे सोपधाने। परिहरति सुषुप्तं हालिकद्वन्द्वमारात् कुचकलशमहोष्माबद्धरेखस्तुषारः ॥२०७॥ १. कलम = कमल राघवः।

१५८० शृङ्गारप्रकाशे

व्रीहि: स्तम्बकरिः, प्रभूतपयसः प्रत्यागता धेनवः, प्रत्युज्जीवितभिक्षुणा भृशमिति ध्यायन्नपेतान्यधीः । सान्द्रोशीरकुटुम्बिनीस्तनभरव्यालुप्तघर्मक्लमो देवे नीरमुदारमुज्झति सुखं शेते निशि ग्रामणीः ॥२०८॥ चिरतररतिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचक्रश्लेषभेदं तरुण्यः ॥ २०९॥ (माघ. ११.१३) क्रियात्मनोऽमी कालस्य भेदाद् विस्रम्भणादयः । विस्रम्भणादिसम्भोगभेदावच्छेदहेतवः ॥ २१०॥ चतुष्षष्टिरतोऽत्रैव केचिद् विस्रम्भणादयः । मानाद्यनन्तरेऽपि स्युः केचिच्चन्द्रोदयादयः ॥२११॥ सम्भोग उक्त: प्रथमानुरागादनन्तरस्सोऽयमनेकभेदः । मानात् प्रवासात् करुणाच्च सम्प्रत्यनन्तराः किञ्चिदुदाहियन्ते ॥ २१२॥

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे प्रथमानुरागप्रकाशो नाम ।। चतुस्त्रिंशः प्रकाशः ॥३४॥ अयतिष्ट सनातन: प्रकाशे यदयं निर्व्यवधानमेव काश्याम् । फलमेतदुदीतिमाप नूनं प्रथमः कल्पतरुस्तपो हि भूमौ ।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे पञ्चत्रिंशः प्रकाशः मानानन्तरप्रकाश:

अथ मानानन्तरः। तत्र रतिप्रकर्षनिमित्ताभिलषणीयालिङ्गनाद्यनवाप्तिहेतवः मानागमप्ररोदनादयः सम्भोगशब्दवाच्या: भवन्ति। क: पुनरत्र समास :? षष्ठीतत्पुरुष एव। का वृत्तिः? प्रथमानुरागादनन्तरवदनुत्सृष्टस्वार्थवेत्यत्र युक्तम्। तत्र विस्रम्भणादीनां प्रथमानुरागस्य विद्यमानत्वात्। इह तु माननिवृत्तौ मानाव/पगमादयः जायन्ते। अन्वयाद् विशेषणं भविष्यति। तद्यथा- घृतघटः, तैलघटः इति। निषिक्तेऽपि घृते तैले वा (तत्र घटो) विशेषणं भविष्यति। तद्यथा- (अयं) घृतघटः, अयं तैलघटः इति। भवति हि तत्र या च यावती वा अर्थमात्रा इहापि सर्वं तत्तुल्यमेव, सकषायैरेव वाक्यैर्नायकति(रस्काराँ)स्तुदन्ती(ती) (नायिका) शयनीयं गच्छेत्। किञ्न- उन्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या। हुंहु मुञ्च मम मामिति मन्दं जल्पितं जयति मानवतीनाम् ॥१॥ इति मानान्वयः दृश्यते। ननु च अन्वयग्रहणेनान्वयव्यतिरेकयोः स्मारितोस्ति। ततश्च निश्चितमेभिर्मानापगमादिभिर्मानशब्दार्थैरेव भवितव्यम्। तथा हि- प्रथमानुरागानन्तर इत्युक्ते कश्चित् शब्दश्श्रूयते। प्रथमानुरागेत्यनन्तरेति च प्रतीयमानविभागः। अर्थोऽपि कश्चिद् गम्यते। विस्रम्भणादिरवधिमत्त्वं च। मानानन्तर इत्युक्ते कश्चिच्छब्दभागो हीयते कश्चिदुपजायते। कश्चिदन्वयी प्रथमानुरागो हीयते, मानेत्युपजायते, अनन्तरेत्यन्वयी। तेन मन्यामहे यच्छब्दयोगो१ हीयते तस्यासावर्थो, योऽर्थो हीयते य उपजायते तस्यासावर्थोऽर्थ उपजायते, योऽन्वयी तस्यासावर्थो योऽर्थोऽन्वयी। १. 'यच्छन्दगो' इति राघवः, यच्छब्दयोगो जो.

१५८२ शृङ्गारप्रकाशे

नैवं, यतोऽनन्यथासिद्धाभ्यामेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दार्थयोः सम्बन्धा- वधारणम्, अनन्यथासिद्धौ चेमौ। तथा हि यत्र बृंहितं हीयते, हेषितमुपजायते रेणुचक्रमन्वयि तत्र हस्तिनो हीयन्ते पिपीलिकान्वयिन्यः; न चैतावता रेणुचक्रस्य पिपीलिका अन्वयिन्यो भवन्ति, यत्र वा क्षीरं हीयते दध्युपजायते पात्रमन्वयि तत्र माधुर्यं हीयते अम्लतोपजायते तृप्तिरन्वयिनी। न चैतावता पात्रस्य तृप्तिः कार्या भवति। अवधृतं हि सामर्थ्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रविभज्यते। यथा लोकेऽवधि (बधिरोऽ)पि चक्षुष्मानालोकयति, सत्यपि श्रोत्रे उपहतचक्षुर्नालोकयति रूपमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां चक्षु :- श्रोत्रसन्निधाने रूपालोकनं चक्षुष एव व्यवस्थाप्यते न श्रोत्रस्य। यस्य च केवलस्य योऽर्थोवधृतः पदान्तरसन्निधानेऽपि स एव। न हि रसनमसन्निधौ दर्शनस्य, मधुरादिव्यञ्जकं दर्शनसन्निधौ नीलादिव्यक्तिसामर्थ्यं प्रतिलभते। प्रथमानुरागशब्दस्य च केवलस्योत्कण्ठादिषु मानशब्दस्येर्ष्यायितादिषु अनन्तरशब्दस्य पुनरवधिमत्स्वेव सामर्थ्यमवधृतम्। तेषां तावानेवार्थो भवति, यः पुनः पदयोरितरेतरोपश्लेषात् विस्रम्भणादिर्मानशैथिल्यादिर्वा अवधिमद्विशेषोऽ्भ्यधिकः प्रतीयते वाक्यार्थः स भवतीति। (१) के पुनर्मानशैथिल्यादयः? (१)मानशैथिल्यं, (२)मानापगमलिङ्गानि, (३)मानापह्नवः, (४)मानापगमः, (५) प्ररोदनं, (६)प्रियाभ्युपपत्तिः, (७)मुधाप्रतिषेधः, (८)परिसान्त्वनानि, (९) चित्रचाटूक्तयः (/चाटूक्तय:), (१०)स्खलितगोपनानि, (११)प्रणिपातः, (१२)प्रियोत्थापनानि, (१३)अश्रुप्रमार्जनं, (१४)मानशेषः, (१५)अपराधस्मरणं, (१६)प्रेमवैमनस्यं(मानवैमनस्यानि), (१७)स्तनोत्कम्पः, (१८)निःश्वसितानि, (१९)स्वेदरोमाञ्चौ, (२०)कपोलोष्ठस्पन्दनानि, (२१)मुखप्रसादः, (२२)व्याजशपथाः, (२३)वक्रवीक्षितानि, (२४)उपालम्भः, (२५)प्रत्युत्तराणि, (२६)अवज्ञाभ्रंशः, (२७)प्रेमाविर्भावः, (२८)प्रेमालिङ्गनानि, (३९)प्रियोपरोधः, (३०)शृङ्गारवृद्धिः, (३१)हठकचग्रहः, (३२)प्रसह्याश्लेष: (३३)पाणिताडनं, (३४)पादाभिघातः, (३५)दयितयातना, (३६)प्रत्यनुनयः(/प्रत्यायनम्), (३७) प्रेमवैकृतानि, (३८)लज्जागमः, (३९)मानरामणीयकानि, (४०)विस्रम्भसम्भाषा, (४१)मानासक्ति: (/ मानशक्ति:), (४२)मानप्रतिपादनं, (४३)सखीपरिहासः, (४४)मानानुशयः, (४५)माननिन्दा,(४६)मानानुचिन्तनं, (४७)मानप्रध्वंसः, (४८) मानपुनर्भाव' इति। तेषु -

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५८३

(१) देशकालोत्कण्ठादिभिर्मानापचयो मानशैथिल्यम्, यथा - (गास. १.७४)

ओसरइ पुदृढमण्णुदूमिआएँ वि गहिओ दयिअम्मि पेच्छह इमाए। वालुआमुट्ठिउ माणो सुरसुरंतो ॥२॥ (प्रौढ/दृढमन्युदूनयापि गाढं गृहीतेऽ नया पश्यत दयिते। अपसरति वालुकामुष्टिरिव मान: सुरुसुरायमाण: ।।)

पाणोसरंतमइरं व पलिह/फलिअचसअं मुहं बाला ॥३॥ (उद्वहति दयितगृहीताधरोष्ठक्षीयमाणरोषप्रतिरागम् । पानापसरन्मदिरमिव स्फटिकचषकं मुखं बाला ।।) (गौड. ६९०)

(२) गच्छतो मानस्य चिह्नानि मानापगमनलिङ्गानि, यथा-(गास. २.८८) णेउरकोडिविलग्गं चिहुरं दइअस्स पाअपडिअस्स। हिअअं पउत्थमाणं उम्मोअंति च्चिअ कहेइ ॥ ४॥ (नूपुरकोटिविलग्नं चिकुरं दयितस्य पादपतितस्य । हृदयं मानप्रवृत्तमुन्मोचयन्त्येव कथयति ।।) आलोक्य प्रियतममंशुके विनीवौ यत्तस्थे नमितमुखेन्दु मानवत्या। तन्नूनं पदमवलोकयाम्बभूव मानस्य द्रुतमपयानमास्थितस्य ।। ५॥ (माघ. ९.८४) (३) मानगोपनं मानापह्नवो यथा- दत्ता वाच: प्रकृतिमधुराः पूर्ववत् प्रीतिरम्या न्यस्ता दृष्टिर्वदनशशिनो दर्शितश्च प्रसादः । मुग्धे मुग्धस्मितमविकृतं सर्वमेतद् वृथा ते नन्वाख्यातो रहसि विनयेनैव कोपानुबन्धः ॥६॥ भ्रुकुटिरारचिता गतमग्रतो हृतमथाननमुक्तमसाधु वा। इयमतिप्रभुता क्रियते बलादकुपितोऽपि हि यत्कुपितो जनः ।७॥सक. ४१५६)

(४) मानस्यापसरणं मानापगमः, यथा- दृष्टे लोचनवर्त्मना मुकुलितं पार्श्वस्थिते चक्रव- नन्यग्भूतं बहिरासितं पुलकवत् स्पर्शं समातन्वति।

१५८४ शृङ्गारप्रकाशे

नीवीबन्धवदागतं शिथिलतां सम्भाषमाणे प्रिये मानेनापसृतं हियेव सुदृशः पादस्पृशि प्रेयसि ।।८।। विहायैतन्मानव्यसनमनयोरुच्चकुचयो- रनिधेय: प्रेयांस्ते यदि वयमनुल्लङ्घ्यवचसः । सखीभ्यः स्निग्धाभ्यो गिरमिति निशम्यैणनयना निवापाम्भो दत्ते नयनसलिलैर्मानसुहृदे।। ९॥ (सक. ५.२८६)

(५) बाष्पमोक्षः प्ररोदनं, यथा-(किराता. ९.४५) सव्यलीकमवधीरितखिन्नं प्रस्थितं सपदि कोपपदेन । योषितः सुहृदिव स्म रुणद्धि प्राणनाथमभिबाष्पनिपातः ॥१०॥ न स्पृष्टोऽपि त्रिदशसरितो दूरमीर्ष्यानुबन्धां नाप्युत्सृष्टो भुजगपतिना तर्जनाभिर्जयायाः । मानस्यान्ते नयनसलिलै: क्षालितः शैलपुत्र्या पत्युर्मौलौ नतिजुषि जयत्यात्मनः पादपांसुः ॥११॥ (सक. ५.२८५)

(६) प्रियेण मानवैमलस्थादिपृच्छा प्रियाभ्युपपत्तिः, यथा- कीस मलिआवअंसं वअण्ण-णीसास-पंडुराहरराअं। वअणं वहसि किसोअरि! कर-संकामिअ-कओल-पत्तालेक्खं ॥१२॥ (कस्माद् मलिनावतंसं प्रपन्ननिःश्वासप्रगुणिताधररागम् । वदनं वहसि कृशोदरि करसङ्क्रामितकपोलपत्रालेख्यम् ।।) कीस अ इमेसु बहुसो विसम-प्पत-तलिणंजणच्छवि-कलुसा। दीहावंगेसु तुज्झ परिघोलंति णअणेसु बाहुप्पीडा ।।१३।। (कस्माच्च अनयोः बहुशः विषमप्रान्ततलिनाञ्जनच्छविकलुषाः । दीर्घापाङ्गयोस्तव परिगलन्ति नयनयोः बाष्पोत्पीडाः ।।

(७) मृषानिषेधो मुधाप्रतिषेधः, यथा- उन्नमय्य सकचग्रहमास्यं चुम्बति प्रियतमे हठवृत्त्या । हुंहु मुञ्च मम मेति च मन्दं जल्पितं जयति मानवतीनाम् ॥१४॥

पञ्चत्रिंश: प्रकाश: १५८५

रुद्धं बाष्पजलेन लोचनयुगं त्वद्दर्शनानिच्छया गात्रं त्वत्परिरम्भमन्तरयितुं रोमोद्रमेनावृतम् । वक्तुं त्वां परुषा गिर: स्फुरति मे दन्तच्छदः किं मुधा मामाश्लिष्यसि निस्त्रपोऽसि शठ! हे नैव प्रसन्नास्मि ते ।।१५।।

(८) सामवाक्यानि परिसान्त्वनानि, यथा-(सक. ५.३६८) आधातुं विनयं निरागसि जने कुप्यन्तु नामेश्वरा- स्तेन स्वाशयशुद्धिरेव सुकरा प्रायः प्रभूणां पुरः । मिथ्यामानिनि! मन्यसे यदि तथा नित्यं मनोवर्तिनी वाच्या तामरसाक्ष्यवीक्षि सुभगे!१ का वा त्वदन्या मया ॥१६॥ अवहारेऊण चिरं भणसु तुमं चिअ अमुक्करोसा वि फुडं। किं अगणेऊण इमं होज्जा तुमंमि मज्झ प्पमाअ-क्खलणं ॥१७॥ (अवधार्य चिरं भण त्वमेवामुक्तरोषापि स्फुटम् । किं चिन्तयित्वेदं भवेत् त्वयि मम प्रमादस्खलनम् ।।)

(९) नानाविधवर्णनावाक्यानि (चित्रचाटूक्तयः/)चाटूक्तयः, यथा-(अमरु. ८१) कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः । मुहुर्लग्नः कण्ठे तरलयति बाष्पः स्तनतटी प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे! न तु वयम् ॥१८॥ कृतप्राया रात्रि: कृशतनु शनैर्येन विनमन् प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णत इव। प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो कुचप्रत्यासत्त्या हृदयमपि ते चण्डि! कठिनम् ॥१९॥

१. क्ष्यवीक्षि सुभगे = क्षि साक्षिवदके(ने)-राघवः, क्षि चित्रिपटके-जोशे., मूलमस्मदुपकल्पितं पूर्वार्धगतं वस्तु समाश्रित्य।

१५८६ शृङ्गारप्रकाशे

(१०) विप्रियेषु कारणान्तरोपन्यास: स्खलितगोपनानि, यथा- जं पि अलिओपआरं वरस्स दक्खिण्णआए घेप्पइ हिअअं। जइ सो वि सिणेहो च्चिअ ण णाम संभाव-कइअवाणं विसेसो ॥२०॥ (यदपि अलीकोपचारं वरस्य दक्षिणपादे क्षिप्यते हृदयम् । यदि सोऽपि स्नेह एव, न नाम सम्भावकैतवानां विशेष: ।।) अक्खंडिए वि पणए अकअंमि वि विप्पए अकज्जे वि मज्झ। जाअं चिअ वअणिज्जं तुह रोसंमि दहइ णिमित्तं पि पिअं ॥ २१॥ (अखण्डितेऽपि प्रणये अकृतेऽपि विप्रिये अकार्येऽपि मम । जातमेव वचनीयं तव रोषे वदने निमित्तमपि प्रियम् ॥) (हरिवि.)

(११) पादपतनं प्रणिपातः, यथा-(हरिवि.) तो इअ सुरअरु-कारण-मउलिअ-हिअआए सावसेस-लहुओ। संभाविअ च्चिअ हिओ हरिणा पाअपडणम्मि तीए अमरिसो ॥ २२।। (तत इति सुरतरुकारणमुकुलितहृदयायाः सावशेषः अथ लधुकः । सम्भावित एव हतो हरिणा पादपतने तस्या अमर्षः ॥) तीए हिअआणुचिंतिअमणोरहब्भहिअ-संगमसुहाए हरी। पहसि रो वि दोहि करेहि पडिरुब्भंत्तमउडो गओ च्चिअ चलणे ॥ २३॥ (तस्याः हृदयानुचिन्तितमनोरथाभ्यधिक सङ्गमसुखाय हरिः। प्रहसनशील एव द्वाभ्यां कराभ्यां प्रतिरुध्यमानमकुटो गत एव चरणयोः॥(हरिवि.)

(१२) प्रियप्रणामविगमनहेतवः प्रियोत्थापनानि, यथा-(हरिवि.) तो से रुब्भंत च्चिअ हिअअविअंभंतहरिसवेउच्छलिआ। पाअपडिअस्स हरिणो पडिआ पुट्ठीएँ वाहसलिलत्थेवा ।।२४॥ (ततस्तया रुध्यमाना एव हृदयविजृम्भमाणहर्षवेगोच्छलिताः । पादपतितस्य हरे: पतिताः पृष्ठे बाष्पसलिलबिन्दवः ॥ तीए अणुराअ-पसरिअ-सुहपठिवज्झंत-वहल-पुलउब्भेओ। उव्वासिअ-सहरिसुग्गारो दूरोणमिअ-सवत्तिहिआए ।।२५।।

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५८७

(१३) बाष्पापनयनम् अश्रुप्रमार्जनं, यथा-(गास. ७०६वे.) अवसर रोत्तुं चिअ णिम्मिआइँ मा पुससु मे हअच्छीइं। दंसणमेत्तुम्मइएहिं जेहिं सीलं तुह ण णाअं ॥ २६॥ (अपसर! रोदितुमेव निर्मिते मोत्पुंसय मे हताक्षिणी। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां शीलं तव न ज्ञातम् ।।) जह जह से परिउंबइ मण्णुब्भरिआइं णिहुवणे दइओ। अच्छीइं उवरि उवरि तह तह भिण्णाइं विगलंति ॥२७॥ (यथा यथास्याः परिचुम्बति मन्युभरितानि निधुवने दयितः । अक्षीणि उपर्युपरि तथा तथा भिन्नानि विगलन्ति ।।)(सक. ५.२१५)

(१४) उद्धृतमानलेशो मानशेषः, यथा-(माघ. १०.३६) आननैर्विचकसे हृषिताभिः वल्लभानभि तनूभिरभावि। आर्द्रतां हृदयमाप च रोषो लोलति स्म वदनेषु वधूनाम् ॥२८॥ माने म्लायति रक्ततां विरलयत्यच्छे कपोलस्थले याते बाष्पभरोपरोधसुभगे किञ्चिन्मुखे स्मेरताम् । पत्युः पादनतस्य कोमलकरेणाकर्षतः सस्पृहं मानिन्या करुणस्पृहेऽप्यनुनये नाकुञ्चितो नार्पितः ॥२९॥

(१५) व्यलीकानुचिन्तनम् अपराधस्मरणं, यथा- (द्र. ३०.७५ अपि पृ.१३३३) तक्खणअणिअपहरिससंभरिअवरोह संगलत्ताणं सअंतीए। गरुअंणि संमलगओ(णि)अत्तं पिअमरिस च्चिअ हिअअं ॥३०॥ उग्गाहिअ-पम्मट्ठ खणसंभरिआवराह-लब्भिअलज्जं। खलंत-महु-मअ-सुहअं अपरिप्फुड-जंपिअं विलासवईणं ॥ ३१॥ (उद्ग्राहितहृदयप्रस्मृतं क्षणसंस्मृतापराधलब्धलज्जंम। स्खलन्मधुमदसुभगमपरिस्फुटजल्पितं विलासवतीनाम् ।।)

(१ ६) मानविमनस्कता (प्रेमवैमनस्यं/)मानवैमनस्यानि यथा- दूसहकआवराहं अवराहे वि गरुए पसाहाहिमुहं। अप्पच्छंदपअत्तं पिअं च पेम्मं च दोण्णि वि हु उच्चंति ॥।३२।।

१५८८ शृङ्गारप्रकाशे

दुस्सहकृतापराधं अपराधेऽपि गुरुके प्रसादाभिमुखम् । आत्मच्छन्दःप्रवृत्तं प्रियं च प्रेम च द्वयोरपि जुगुप्सन्ते ।।) दूरगअम्मि णिअत्तइ दूरणिवुत्तं पुणो पअत्तइ पेम्मं। कह होइ परिणामो माणस्स णमो महंति विमुहिज्जंति ॥३३। दूरगते निवर्तते दूरनिवृत्तं पुनः प्रवर्तयति माम्। कथं भवति परिणामो मानस्य णमो ममेति विमुह्यन्ति ॥

(१७) कुचप्रकम्पनं स्तनाकम्पः, यथा- कृशासि त्वं कस्मात् प्रकृतिरियमङ्गस्य ननु मे किमङ्गे सूत्रत्वं गुरुजनकृतो पाव/सकतया। न मे दोष: कश्चिन्नहि नहि नहीत्येवमुदिता स्तनोत्कम्पं बाला प्रियहृदि निपत्य प्ररुदिता ॥३४॥ परावृत्त्या शेते कलयति च कम्पस्स्तनतटीं न सन्धत्ते वाच: स्फुरति च वरं वक्तुमधरः । विरुद्धान्यङ्गानि श्लथकरणमास्तेऽथ च वपुः सकोपस्तन्वङ्ग्या मनसिजविलासो विजयते ॥३५॥

(१८) मानहानौ निःश्वसितानि माननिःश्वसितानि, यथा- तीए विअलंतधीरं अब्भुद्ठंतीए खण-पहोलिर-वाहं। दूरोसरंत-सरणं दूरअर-वलग्ग-वेअणं णीससिअं ॥३६॥ (तया विगलद्धैर्यमभ्युत्तिष्ठन्त्या क्षणप्रघूर्णनशीलबाष्पम् । दूरापसरत्स्मरणं दूरतरावलग्नवेदनं निःश्वसितम् ।।) मणंसिणीए अहिणवमइरामोअ-पडिवद्धवम्महपसरं। दइअ-जण-दिण्ण-णअणं विअलिअ-धीरलहुअं चिरं णीससिअं ।। ३७।। (मनस्विन्या अभिनवमदिरामोदप्रतिबद्धमन्मथप्रसरम् । दयितजनदत्तनयनं विगलितधैर्यलघुकं चिरं निःश्वसितम् ।।)

(१९) मानापगमादनुरागवृद्धौ (स्वेदरोमाञ्चौ/)सात्त्विकाविर्भावः, यथा- णवरिअ-करावलंबण-सुह-पठिवज्जंत-स्सेअ-पुलउग्गमो । सच्चा/भामा ता च्चिअ अकिअउब्बरिअं पि पिअअमं अल्लीणा । ३८।।

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५८९

(अनन्तरं च करावलम्बनसुख-प्रतिपद्यमानः स्वेदपुलकोद्गमः । सत्या/भामा तावदेव च अलीकोद्भूतमपि प्रियतममालीना ।।) ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृदयेशे वासस: स्पृशति मानधनायाः । भ्रूयुगेन सपदि प्रतिपेदे रोमभिश्च सममेव विभेदः ॥३९॥ (माघ. १० .६३) (२०) तद्वदेव कपोलोष्ठस्फुरणानि कपोलोष्ठस्पन्दनानि, यथा-(गास. ६.१८) बाहोल्लफुरिअ-गंडाहराएँ भणिअं विलक्खहसिरीए। अज्ज वि किं रूसिज्जइ सवहावत्थं गए पेम्मे ॥४०॥ (बाष्पार्द्रस्फुरितगण्डाधरया भणितं विलक्षहसनशीलया। अद्यापि किं रुष्यते शपथावस्थां गते प्रेम्णि ।।) आअंबंतकवोलं खलिअक्खरजंपिरिं फुरतोट्ठिं। मा छिवसु त्ति सरोसं समोसरंति पिअं भरिमो ॥ ४१॥ (आताम्रान्त:कपोलां स्खलिताक्षरजल्पनशीलां स्फुरदोष्ठीम् । मा स्पृशेति सरोषं समपसरन्तीं प्रियां स्मराम: ॥) (गास. २.९२) (२१) मुखस्य मानकालुष्यापगमो मुखप्रसादः, यथा- आलोइअ च्चिअ पिए ठविओ तीए मअणेण मोहणसुहओ। कुसुमधणुम्मि वि बाणो वलइअ-विब्भमगुणे मुहम्मि पहरिसो ।।४२।। [आलोकित एव प्रिये स्थापितः तस्या मदनेन मोहनसुभगः । कुसुमधनुष्यपि बाणो (व)लयितविभ्रमगुणे मुखे प्रहर्षः ॥] थोओसरंतरोसं थोअत्थोअपरिवड्ढमाण-पहरिसं। होइ अ दूरपसाअं उहअ-रसाअत्तविब्भमं तीएँ मुहं॥४३॥ (स्तोकापसरद्रोषं स्तोकमुखस्तोकपरिवर्धमानप्रहर्षम् । भवति च दूरप्रसादं उभयरसायत्तविभ्रमं तस्या मुखम् ।) (हरिवि.)

(२२) तत्प्रत्यायनानि व्याजशपथाः, यथा-(रत्ना. ४.१) सव्याजैर्वचनैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिक वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः ।

१५९० शृङ्गारप्रकाशे

प्रत्यापत्तिमुपागता मयि तया देवी रुदत्या यदा प्रक्षाल्यैव तयैव बाष्पसलिलैः कोपोऽपनीतः स्वयम् ॥४४॥

मुहुरविशदा: प्रेमप्रह्वा मुहुर्मुहुरस्थिरा: मुहुरसरला विस्रम्भार्द्रा मुहुः स्मृतमन्यवः । वितथशपथोपालम्भाङ्का मुहुः कृतसन्धयः परिववृधिरे निष्पर्यन्ता मिथो मिथुनोक्तयः ॥४५॥

(२३) प्रेमार्द्रकोपावज्ञालोका वक्रवीक्षितानि, यथा-(अमरु. ४९) दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाञ्चितभूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणा- च्चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चमधुर जातागसि प्रेयसि॥४६॥ माने मानमुपेयुषि स्वभवनं द्वारावसक्ताङ्गया किञ्चित्कम्पितमन्थरोरुयुगया व्रीडावनम्रभ्रुवा। बाष्पाम्भ:कणपूरपूरितदृशा गच्छत्पुरोरथ्यया मानिन्या कृतविप्रियः प्रियतमस्तिर्यक्छनैरीक्षितः ॥४७॥

(२४) व्यलीकोद्घट्टनमुपालम्भ:, यथा-(हरिवि.) सा कुसुमेहिं गरुइआ मह वि कओ सुहअ दंसणेण पसाओ। कहअण पसाअसद्दो लगउ पिआहिअअस्स इमस्स तुहं। ४८॥। [सा कुसुमैः गुरूकृता ममापि कृतः सुभग दर्शनेन प्रसादः । कथंचन प्रसादशब्दः लगतु प्रियाहृदयस्य चास्य तव ।।} सहिअं माणक्खलणं णाओ पडिपक्ख-विहाअस्सव्वणरसो। सहिओ तुह (तुह) विओओ मा लज्जसु सुहअ लज्जिअव्वम्मि मए ।४९॥ (सोढं मानस्खलनं ज्ञातः प्रतिपक्षविभातस्सव्रणरसः । सोढस्तव वियोगो मा लज्जस्व सुभग! लज्जितव्यं हि मया ।।)

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५९१

(२५) वचनस्य प्रतिवचनानि प्रत्युत्तराणि, यथा- कान्ते! नाथ! विमुञ्च मानिनि! रुषं रोषान्मया कि कृतं, खेदोऽस्मासु, न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि। तत्किं रोदिषि गद्गदेन वचसा, कस्याग्रतो रुद्यते, नन्वेतन्मम, का तवास्मि, दयिता, नास्मीत्यतो रुद्यते ॥ ५०॥ किं गौरि मां प्रति रुषा, ननु गौरहं किं, कुप्यामि कां प्रति ममेत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य इत्थं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥ ५१॥ (रुद्रटका. २.१५)

(२६) मानशल्योद्धरणमवज्ञाभ्रंशः, यथा- हरिस-विअसंत-वअणं कवोल-अल-संगलंत-पुलउब्भेअं। अप्पसाहिअं पि जाअं पसाहिअब्भहिअ-मणहर तीए मुहं ॥५२॥ (हर्षविकसद्वदनं कपोलतलसङ्कलत्पुलकोद्भेदम् । अप्रसाधितमपि जातं प्रसाधिताभ्यधिकमनोहरं तस्या मुखम् ॥।) (हरिवि.) णिम्मविअसंधिअम्मा ताव अ दूरपडिबद्ध-वम्महप्पसरा। गरुअं सुरउच्छाअं दाऊण सहि व्व ज्जामिणीं तीएँ गआ ।५३।। (निर्मापितसन्धिकर्मा तावच्च दूरप्रतिबद्धमन्मथप्रसरा । गुरुकं सुरतोत्साहं दत्वा सखीव यामिनी तस्या गता ।।) (हरिवि.)

(२७) गाढानुरागप्रकाश: १ प्रेमाविर्भावः, यथा- सोत्कण्ठं सरसागति प्रियतमे पादानति वाञ्छति स्मृत्वा मन्युविनिर्गताश्रुचरणे क्लिष्टे तदभ्युद्गमात्। तं चाधूनति मर्मणा विदधते दृष्ट्वा पुनः कान्तया प्रेमच्छेदभिया कृतः प्रणतये पादार्पणानुग्रहः ॥५४॥ अपयाति सरोषया निरस्ते कृतकं कामिनि चुक्षुभे मृगाक्ष्या। कलयन्नपि सव्यथोऽवतस्थेऽशकुनेन स्खलितः किलेतरोऽपि ॥५५॥ (माघ. ९.८३)

१. 'प्रकाश: = प्रणाश' इति रा.

१५९२ शृङ्गारप्रकाशे

(२८) प्रियानुगमनचिह्नानि प्रेमालिङ्गनानि, यथा-(गास. १.८७) अवलंबिअ-माण-परंमुहीए एंत्तस्स माणिणि पिअस्स । पुट्विपुउलउग्गमो से/तुह कहेइ संमुहठ्ठिअं हिअअं ॥५६॥ (अवलम्बितमानपराङ्मुख्या प्राप्तस्य मानिनी प्रियस्य । वर्धितपुलकोद्रमा हे कथयति सम्मुखस्थितं हृदयम् ।।) विविधविलसद्भावाकूता तनुस्मरघूर्णिता निबिडपुलका गाढाश्लेषं बलादभिवाञ्छति। नयनविषयं याते तस्मिन् विचारविधिक्रियां त्यजति हृदयं कोपस्तस्मिन् जने सखि! कीदृशः ॥५७॥ (२९. प्रियोपरोधः) प्राणेशश्चरणानतो दयितया नोपेक्षितो नेक्षितः । (0000 o o ) ।।५८11 तीए विअलंतधीर अब्भुट्ठंतीए खणपहोलिरबाहं। दूरोसरंतसरणं दूरअरवलग्गवेअणं णीससिअं ॥ ५९॥द्र.पृ. १२०७) (तया विगलद्धैर्यमभ्युत्तिष्ठन्त्या क्षणप्रघूर्णनशीलबाष्पम् । दूरापसरत्स्मरणं दूरतरवलग्नवेदनं निःश्वसितम् ।।)

(३०) रतेरतिप्रकर्ष: शृङ्गारवृद्धिः, यथा-(हरिवि.) घेप्पंति अप्पण च्चिअ कआवराहाहिं कामिणीहिं पिअअमा। किं इअ सिक्खावेंतो अवरिज्झइ पिअं करोइ महुमओ ॥६०॥ (गृह्यन्त आत्मनैव कृतापराधाभिः कामिनीभिः प्रियतमाः । किमिति शिक्षयन् अपराध्यति? प्रियं करोति मधुमदः ॥।) आयात: कृतविप्रियः प्रियसखीदत्तापजापश्चिरात् स्मृत्वा चाटु ससाध्वसं निपतितः प्राप्तान्तरः पादयोः । न श्लिष्टः स रुषा न चापि विरहक्लिष्टात्मना भर्त्सितो मानिन्या नयनाम्भसेव पतता किं नाम नोक्तः प्रियः ॥६१॥

(३१) बलात् केशग्रहणं हठकचग्रहः, यथा- उग्गाहिअं ण भणिअं हिअए चिरचिंतिअं पि राअपरिणामं। माणंसिणीए पिअअम-सरहस-कअ-ग्गहिअंमि माणग्गहणे ॥६२॥

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५९३

(उद्ग्राहितं न भणितं हृदये चिरचिन्तितमपि रागपरिणामम् । मनस्विन्या प्रियतमरभसकचगृहीते मान-ग्रहणे ।।) सकअग्गहरहसुत्ताणिआणणा पिअइ पिअमुह-विइण्णं। थोअं थोअं रोसोसहं व माणंसिणी मइरं ॥६३॥ (सकचग्रहरभसोत्तानितानना पिबति प्रियतमवितीर्णाम् । स्तोकं स्तोकं मानौषधमिव मनस्विनी मदिराम् ।।) (गास.६.५०)

(३२) बलादालिङ्गनं प्रसह्याश्लेषः, यथा- लंभ/रोसपुसिआवराहो रहसालिंगण-विइण्ण-वम्मह-प्पसरो। होइ रमिअव्वजोग्गो दइअ-बलामोडि-चुंबिओ जुअइजणो ॥ ६४॥ (लम्भप्रोञ्छितापराधो रभसालिङ्गनवितीर्णमन्मथप्रसरः । भवति रमितव्ययोग्यो दयितबलात्कारचुम्बितो युवतिजनः ।।) अग्घइ वलंतधीरं दइअहठालिंगआण णअणचुंबिअं। विसमपरिअट्टिअमुहं समुहवलंतहिअअं विलासवईणं । ६५॥ (अ/रघति वलमानधैर्यं दयितहठालिङ्गितानां नयनचुम्बितम् । विषमपरिवर्धितमुखं संमुखवलद्धृदयं विलासवतीनाम् ।।)

(३३) हस्तेनाभिघातः पाणिताडनम्, यथा-(लीलावती) मुधे वपवेविरंगुलि-णह-मुह-सिप्पंत-सेय-सलिलेण। हत्थुल्लएण हत्थअलेणं माणिणि मा हणसु पिअं तुलिज्जिहिसि ॥६६॥ (मुग्धे! प्रवेपनशीलाङ्गुलिनखमुखसिच्यमानस्वेदसलिलेन । हस्तार्द्रेण हस्ततलेन मानिनि! मा जहि प्रियं तुलयिष्यसि ।।) एक्वं पहरुग्व्विण्णंअं हत्थं मुहमारुएण वीअंतो। सो वि हसंतीए मए गहिओ वीएण कंठम्मि ॥ ६७॥ (गास. १.८६) (एकं प्रहारोद्विग्नं हस्तं मुखमारुतेन वीजयन्। सोऽपि हसन्त्या मया गृहीतः द्वितीयेन कण्ठे ।।)

(३४) चरणाहतिः पादाभिघातः, यथा- चरणाहअस्स पइणो पुलइअ मत्थालअं पुलोअंती। सवइ सकज्जल-बाह-च्छलेण माणंसिणी माणं ॥६८॥

१५९४ शृङ्गारप्रकाशे

(चरणाहतस्य पत्युः पुलकितमस्तालकं प्रलोकयन्ती। स्रवति सकज्ज़लवाष्पच्छलेन मनस्विनी मानम् ।।) मनसिजसरसीविकासिपद्यः प्रियतममौलिविलोलनैकदक्षः । प्रणयज-कलहेषु वामपादो जयति रणन्मणिनूपुरः प्रियायाः ॥६९॥

(३५) प्रियकदर्थनं दयितयातना, यथा-(रघु. १९.१७) अङ्गुलीकिसलयाग्रतर्जन भ्रूविभङ्गकुटिलं च वीक्षितम् । मेखलाभिरसकृच्च बन्धनं वञ्चयन् प्रणयिनीरवाप सः ।७०॥ कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । भूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्वुतिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् । ७१ ॥(अमरु. ९)

(३६) अनुनयावधीरितकान्तोपच्छन्दनं (प्रत्यनुनयः/)प्रत्यायनम्, यथा- प्रेयान् सोऽयमपाकृतस्सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद् यावन्न यात्युन्मनाः । तावत् पाणिसरोजसम्पुटलसन्नीवीनिबद्ध धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥७२॥ कोपवत्यनुनयानगृहीत्वा प्रागथो मधुमदाहितमोहा। कोपितं विरहखेदितचेतो कान्तमेव कलयत्यनुनिन्ये ।। ७३।।(माघ. १०.२९)

(३७) स्नेहवामता प्रेमवैकृतानि, यथा-(गास. ७.७५) अत्थक्करूसणं खण-पसिज्जणं अलिअ-वअण-णिब्बंधो। उम्मच्छरसंतावो पुत्तअ! पअई सिणेहस्स । ७४॥ (आकस्मिकरोषणं क्षणप्रसादनमलीकवचननिर्बन्धः । उन्मत्सरसंताप: पुत्रक! पदवी स्नेहस्य ।।) कथमपि सखि! क्रीडायोगाद् व्रजेति मयोदितः कठिनहृदय: शय्यां त्यक्त्वा बलाद् गत एव सः । इति सरभसग्रस्तप्रेम्णि व्यपेतदये स्पृहां पुनरपि हतव्रीडं चेतः करोति करोमि किम् । ७५॥ (अमरु. १५)

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५९५

(३८) मानापगमाद् व्रीडायोगो लज्जागमः, यथा-(सक. ५.३२२) थोआरूढमहुमआ खणपम्हट्ठावराह-दिण्णुल्लावा। हसिऊण संठविज्जइ पिएण संभरिअलज्जिआ का वि पिआ ॥७६।। (स्तोकारूढमधुमदा क्षणप्रस्मृतापराधदत्तोल्लापा । हसित्वा संस्थाप्यते प्रियेण संस्मृतलज्जिता कापि प्रिया ।।) करजदशनचिह्नं नैशमङ्गेउन्यनारीजनितमिति सरोषादीर्ष्यया शङ्कमानाम् । स्मरसि न खलु दत्तं मत्तयैतत् त्वयैवेत्यनुनयति नवोढां लज्जमानां विलासी।।७७।। (माघ. ११.३७) (३९) मानवति शोभा मानरामणीयकानि, यथा- भवतु रुषि कठोरा किन्तु रम्या मृगाक्षी निरुपधिमधुराणां स्वादवोऽमी विकाराः । श्रयति कठिनभागश्शुक्तिपात्रेष्वपो या: क इव न बहुमानस्तासु मुक्ताः फलान्ताः ॥७८॥ सोद्योगस्य स्खलितवचसो यत्नसंस्तम्भिता श्रीः सावेगस्य श्रमजलभृतो निर्णिमित्तस्मितस्य । भूयो भूयः कृतकघटितभ्रूलताभङ्गकेतो- र्मानस्यास्या रहसि कथितापह्रुतस्यास्ति नार्घ: । ७९॥

(४०) सखीरहोवृत्तान्तवर्णनं विस्रम्भसम्भाषा, यथा-(अमरु. १५५) सख्यास्तानि वचांसि यानि बहुशोधीतानि युष्मन्मुखाद् वक्ष्येऽहं बहुशिक्षिता क्षणमिति ध्यात्वास्मि मानं गता। धूर्तेनेत्यथ मण्डलीकृतकुचं गाढं समालिङ्ग्य मां पीतान्येव सहाधरेण हसता चक्षुः/वक्त्र-स्थितान्येव मे ॥ ८०॥ कोपानिर्वहणात् तथैव शयने पर्यस्य मौनव्रतै- र्न स्थातुं क्षमया बलाद् विवलनप्रत्युत्सुके चेतसि। मिथ्यामीलितलोचनं सरभसव्यावृत्तमुक्ता (डलकं निर्नि)द्रोऽचलया१ किल प्रियतमो रात्रौ मयालिङ्गितः ॥ ८१॥

१.० ० द्रावलयेति रा.जो.। मूलमस्मदुपकल्पितम्।

१५९६ शृङ्गारप्रकाशे

(४१) मानधारणसामर्थ्यं (मानासक्तिः/)मानशक्तिः, यथा-(गास. २.९५) केलिए वि रूसेउँ ण तीरएँ तम्मि चुक्कविणअम्मि। माए जाइअएहिं व इमेहिं अवसेहिं अंगेहिं ॥ ८२॥ (केल्यापि रुषितं न शक्यते तस्मिन् च्युतविनये। मात :! याचितकैरिवैभिरवशैरङ्गैः ।।) अच्छीइँ ता थइस्सं दोहि वि हत्थेहि तम्मि दिट्ठम्मि। अंगं कलंब/कुसुमं व पुलइअं कहं णु ढक्किस्सं ॥ ८३॥ (अक्षिणी तावत् स्थगयिष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन् दृष्टे। अङ्गं कदम्ब/कुसुममिव पुलकितं कथं नु च्छादयिष्यामि ।। (गास. ४.१४) (४२) मानापगमेऽपि मानलिङ्गाविष्करणं मानप्रतिपादनम्, यथा- स्फुटो वाच्यो रोषः स्फुरति परितोषो नयनयो- र्विभुग्ने भ्रूलेखे विकसति कपोलस्थलमिदम् । मुखं तिर्यक्प्रीतिं गमयति च रोमाञ्चनिचयः प्रिये दुस्सम्पादा कृतककुपितस्य स्थितिरियम् ॥ ८४॥ सा यावन्ति पदान्यलीकपिशुनैरालीजनैः पाठिता तावन्त्येव कृतागसो द्रुततरं संलप्य पत्युः पुरः । प्रारब्धा परितो यथा मनसिजस्येच्छा तथा वर्तितुं प्रेम्णो मौग्ध्यविभूषणस्य सहजः कोऽप्येष कान्तः क्रमः ॥ ८५॥

(४३) मानहानौ वयस्या नर्म सखीपरिहासः, यथा- 0oo चेतसि वर्तते स्तनचक्र ० ० विशालाक्ष ० oo ते (स्) सखि पदाङ्गितम् । ८६।। इदमम्लानमालाया लग्नं स्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि।। ८७।। (काव्याद. २.२८९)

(४४) मानपश्चात्तापो मानानुशयः, यथा- अगहिअदइआणुणओ पच्छआणुणेइ अणुसअवीसंवलिओ। कइअवणिरूविअमअणलहुइओ जुअइजणो ।। ८८ ।।

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५९७

(अगृहीतदयितानुनयः पश्चादनुननयति अनुशयविसंवलितः । कैतवनिरूपितमदनलघूकृतो युवतिजन: ।।) पाअपडिओ ण गणिओ पिअं भणंतो वि अप्पिअं भणिओ। गच्छंतो वि ण णिरुद्धो भण कस्स कए कओ माणो ।८९।गास. ५.३२) (पादपतितो न गणितः प्रियं भणन्नप्यप्रियं भणितः । गच्छन्नपि न निरुद्धो भण कस्य कृते कृतो मान: ।।)

(४५) मानजुगुप्सा माननिन्दा, यथा- उत्क्षेपो हृदये, स्खलन्ति वचनान्यावेगलोलं मनो गात्रं सीदति चक्षुरश्रुकलुषं कण्ठोऽवरुद्धस्वरः। यस्यैषा सखि! पूर्वरङ्गरचना मानः स मुक्तो मया वन्द्यास्ता अपि योषितः क्षितितले यासामसौ सम्मतः ॥९०॥ णइपूरसच्छहे जोव्वणम्मि दिअहेसु णिच्चपहिएसु । अणिअत्तासु अ राईसु पुत्ति किं दड्ढमाणेण ।। ९१।। (नदीपूरसदृक्षे यौवने दिवसेषु नियतिप्रहितेषु । अनिर्वृतासु च रात्रिषु पुत्रि! किं दग्धमानेन ।I) (गास. १.४५)

(४६) मानस्यानुस्मरणं मानानुचिन्तनं, यथा-(गास. २.८) चलणोआस-णिसण्णस्स तस्स भरिमो अणालवंतस्स । पाअंगुट्ठावेढिअकेसदिढाअड्ढणसुहेल्लिं ॥ ९२ ॥ (चरणावकाशनिषण्णस्य तस्य स्मरामोऽनालपतः । पादाङ्गुष्ठावेष्टितकेशदृढाकर्षणसुखकेलिम् ।।) भरिमो से सअण-परम्मुहीए विअलंत-माण-पसराए। कइअव-सुत्तुव्वण-थण-कलस-प्पेल्लिण-सुहेल्लिं ।। ९३।। (गास. ४.६८) (स्मरामस्तस्याः शयनपराङ्मुख्या विगलन्मानप्रसरायाः । कैतवसुप्तोद्वृत्तस्तनभरोत्प्रेरणसुखकेलिम् 11)

१५९८ शृङ्गारप्रकाशे

(४७) मानभङ्गो मानप्रध्वंसः, यथा-(अमरु. २३) एकस्मि्छयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयेप्सितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम् । पश्चादाकुलयोरपाङ्गवलनान्मिश्रीभवच्चक्षुषो- र्भग्ना मानकलि: सहास-रभस-व्यासक्त-कण्ठग्रहैः ॥९४॥

दों वि वणे तह कअभंडणाइ समअं पहसिआइं ॥ ९५।। (अन्योन्यच्छलप्रेषित-तुलाग्रमिलितदृष्टिप्रसरौ। द्वावपि वने तथा कृतकलहौ समकं प्रहसितौ ।।) (गास. ७.९९)

(४८) प्रध्वस्तमानस्य पुनरदुद्गमो मानपुनर्भावः, यथा- माननिरोधाधार त्वं गच्छ शिवास्ते भवन्तु पन्थानः । अमुना बद्धाञ्जलिना हृदयमशेषं निपीतं मे ॥९६॥ चूए चडेविणु क्वाइलइं पउं पि उग्गुट्अं। (तं तहा पतिअं) तरुणीअणे जं जंमे वि पम्मुत्ता ।।९७।। (चूते आरुह्म कोकिलया एवमपि उद्घुष्टम्। तत् तथा पतितं तरुणीजने यद् जन्मन्यपि प्रमुक्ता ।।) मानानन्तर इत्येष सम्भोगस्य च वर्णितः । प्रवासानन्तरस्यास्य स्वरूपमुपवर्ण्यते ॥ ९८।।

(२) तत्र रतिप्रकर्षनिमित्ताभिलषणीयालिङ्गनाद्यवाप्तिहेतवः प्रियागमनवार्ताप्रिय- सखीवाक्यादयः सम्भोगशब्दवाच्या भवन्ति। क: पुनरत्र समास :? षष्ठीतत्पुरुष एव। का वृत्तिः? न तावदनुत्सृष्टस्वार्था। तर्हिं भवतु युक्तं पुनर्यदुत्सृष्टस्वार्था नाम वृत्तिः स्यात्? बाढं, युक्तम्। एवं हि दृश्यते लोके पुरुषोऽयं परकर्मणि प्रवर्तमान: स्वकर्मोत्सृजति, तद्यथा-'तक्षा राजकर्मणि प्रवर्तमानस्तत्कर्मोत्सृजति'। नन्वेवं सति राजपुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनं प्राप्नोति।

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १५९९

नैव दोष:। उत्सृजन्नप्यसौ स्वार्थं नात्यन्तायोत्सृजति। यः परार्थविरोधी स्वार्थस्तमेवोत्सृजति। तद्यथा- तक्षा राजकर्मणि प्रवर्तमानस्तक्षकर्मोत्सृजति, न हीक्षितहसितकण्डूयितानि। न चायमर्थः परमार्थविरोधी। विशेषणं नाम (तत्) तस्मान्नोत्सृजति। अस्तु वा स्वार्थस्यात्यन्तमुत्सर्गः, समर्थाधिकारो वृत्तौ क्रियते तत्र राज्ञ इत्युक्ते सर्वस्वं प्रसक्तं, पुरुष इत्युक्ते सर्वस्वामी प्रसक्तः। इहेदानीं राजपुरुषमानयेत्युक्ते राजा पुरुषं निवर्तयत्यन्येभ्यः स्वामिभ्यः पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः स्वेभ्यः। एवमेतस्मिन्नुभयतो व्यवच्छिन्ने यदि राजार्थो निवर्तते कामं निवर्ततां न जातुचित् पुरुषमात्रस्यानयनं भविष्यति, प्राक्प्रवृत्तेरकृतार्थस्य निवृत्तौ वृत्तिरेव न स्यात्, वृत्तिनिमित्ता च निवृत्तिस्तस्माद्दोष इति। किं पुनरिदं सामर्थ्यं नाम? भेदः, संसर्ग उभयं वा। तत्र राज्ञः पुरुष इत्यत्र यदा तावदेतदवधृतं परायत्तवृत्तिरयं पुरुषो न स्वतन्त्रस्तदा स्वामिसंसर्गस्यावगतत्वात् स्वामिविशेषज्ञानायोपादीयमानो राजशब्दः स्वाम्यन्तरेभ्यः पुरुषं व्यावर्तयति, सोऽयं स्वाम्यन्तरव्यवच्छेदो भेद इत्युच्यते। यदा पुनरनवगतपरायत्तभावस्य पुरुषस्य स्वामिसम्बन्धद्योतनाय राजशब्दः प्रयुज्यते तदा विशेषसंसर्गस्य शब्दोपादानत्वादन- वकाशो विशेषान्तरे सम्पात इत्यशब्दास्वाम्यन्तरनिवृत्तिरर्थादवसीयते, यदा त्वर्थान्तरानिवृत्तिः स्वार्थासंसर्गं चाभिसन्धाय उपसर्जनपदप्रयुज्य ..... शब्दार्थसामर्थ्ययोः प्रतिपत्तिनिबन्धनयोरभेदापेक्षायां भेदसंसर्गसमुदायः सामर्थ्यं भवति। तत्रेह भेद एव सामर्थ्यं यतोऽनन्तर इत्युक्ते अवधृतमिदं कस्याप्यवधेरनन्तर, न स्वतन्त्र इति समस्तो विधिप्रसक्तः प्रवासस्येत्युक्ते सर्वः सम्बन्धप्रयुक्त इहेदानीं प्रवासानन्तर इत्युक्ते प्रवासोऽनन्तरं निवर्तयत्यन्येभ्योऽप्यवधिभ्यः अनन्तरं प्रवासयन्निवर्तयत्यन्येभ्यः सम्बन्धिभ्यः, तत्र योऽसौ भेदः तत्सामर्थ्यं, तन्निवृत्ता च वृत्तिः । भेदनिमित्तायां च वृत्तौ सत्यां प्रत्यभिमुखस्य भेदमुपजनय्रुपसर्जनस्यार्थो निवर्तते, यस्यापि प्रधानस्यान्तरावधिमतो निवर्तते सोऽपि अवधिमवच्छिनत्ति। एवमुभयतोऽप्यवच्छेदेन निर्ज्ञातेऽनन्तरविशेषे समुदायार्थे वान्यस्मिन् प्रादुर्भूते यदि प्रवासार्थो निवर्तते, कामं निवर्ततां, न जातु (तदवच्छिन्न) अवधिमात्रस्य सम्प्रत्ययो भविष्यति।

१६०० शृङ्गारप्रकाशे

के पुनः प्रियागमनवार्तादयः? (१)प्रियागमनवार्ता, (२)प्रियसखीवाक्यानि, (३)दिष्ट्या वृद्धयः, (४)प्रीत्यादयः, (५)सम्भ्रम:, (६)अभ्युत्थानं, (७)प्रियाभ्यागमः, (८)सन्दर्शनं(/शः), (९)प्रियाभ्युपपत्तिः, (१०)परिजनप्रमोदः, (११)मङ्गलसंविधानं, (१२)मनःप्रहर्षः, (१३)उत्सवः, (१४)भवनप्रतिसंस्कार:, (१५)काश्याद्युपलम्भ:(/लब्धिः), (१६)प्रहर्षोपचयः, (१७) प्रेमपुष्टिः, (१८)प्रसाधनग्रहणं, (१९)वृत्तानुस्मरणम्, (२०)अवस्थानिवेदनं, (२१)दुःखादिपरिप्रश्नः, (२२)देशसम्पदुपवर्णनं, (२३. स्वदुःखसङ्कीर्तनम्), (२४)शृङ्गारवृद्धिरिति। तेषु -

(१) प्रियागमोद्घोषणं प्रियागमनवार्ता, यथा-(हरिवि.) अह आगओ त्ति णवरिअ अच्चासण्णो वि सच्चभामाएँ हरी। परिअणमुह च्चिअ सुओ बाहजलंतरिअलोअणाएँ ण दिट्ठो ।। ९९।। (अथ आगत इति नवरमत्यासन्नोऽपि सत्यभामया हरिः ।

कुड्डुम्मि परिजनमुखादेव श्रुतो बाष्पजलान्तरितलोचनया न दृष्टः ।।) ओहि-वासर-रेहा-संगणण-मेत्त-वावारो। विमणमुहीए णिअच्छसु को अणुवद्धिअस्स जणो मुच्चइ ॥१००॥ (कुड्येऽवधिवासररेखासङ्गणनमात्रव्यापार: - विमनस्कमुखि! पश्य कोऽनुपस्थितस्य मुच्यते ।।)

(२) इष्टवयस्यानां मिथोव्यवहार: प्रियसखीवाक्यानि, यथा- अच्चा/त्तासमुग्घोसिअ-दइआगमणे णवबहुएँ इमीए। पहरिस-णिरुद्धकंठत्थणिएणं गाढमुवगूढा ।।१०१।। सहसा मा साहिज्जउ पिआगमो तीएँ विरहकिसिआए। अच्चंतपहरिसेण वि जा मआ सा मअ च्चेअ ॥१०२॥ (पृ.४४७) (सहसा मा कथ्यतां प्रियागमस्तस्याः विरहकृशायाः । अत्यन्तप्रहर्षेणापि या मृता सा मृतैव ।।) (सक. ५.५४)

(३) प्रियागमपारितोषिकमङ्गलानि दिष्ट्या वृद्धयः, यथा- घरकज्जेण वि जो चलइ जत्थ धावइ तहिं तहिं चेअ। घरणीए ओहिदिअहे पद्धावइ संकिअं हिअअं ॥१०३॥(पृ.१४५७)

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १६०१

(गृहकार्येणापि यः चलति यत्र धावति तत्र तत्रैव । वध्वा अवधिदिवसे प्रधावति शङ्कितं हृदयम् ।।) अज्ज मह इमं सहि दाहिणेअरं पिअअमागमण-दूअं। अवणिअखेअं बद्धाविआसि पप्फंदए अच्छी ॥१०४।पृ.१४६२) (अद्य ममेदं सखि दक्षिणेतरं प्रियतमागमनदूतम् । अपनीतखेदं वर्धापितासि प्रस्पन्दते अक्षि।।)

(४) पूर्णपात्रादिहरणं प्रीत्यादयः, यथा- कइआतम्मिअइते सह सच्चिअपुल्लवल्हारिलसं। घासअमिलिआओअणहोरणि अह्य कहिंति ।१०५।। को मं बद्धावेहिइ जस्स तुमं हरिस-विअसिअ-कओला। तस्स तुमं किं दाहिसि भणिऊण पिएण अवऊढा ॥१०६॥ (को मां वर्धापयिष्यति यस्य त्वं हर्ष-विकसितकपोला । तस्य त्वं किं दास्यसि भणित्वा प्रियेणोपगूढा ।।)

(५) समादरातिशयस्सम्भ्रमः, यथा- आनन्दोद्गमबाष्पपूरपिहितं चक्षुः क्षमं नेक्षितुं बाहू सीदत एव कम्पविधुरौ शक्तौ न कण्ठग्रहे। वाणी साध्वसगद्गदाक्षरपदा संक्षोभलोलं मनो यत्सत्यं प्रियसङ्गमोऽपि सुचिरादादौ वियोगायते ॥१०७॥ सहसा पत्तम्मि पिए समुग्गआणंद-वाह-पिहिअच्छी । अज्झा सज्झसबहुला पअं पि दाउं ण पारेइ ॥१०८॥ (सहसा प्राप्ते प्रिये समुत्थितानन्दबाष्पपिहिताक्षी । आर्या साध्वसबहुला पदमपि दातुं न पारयति ।।)

(६) प्रत्युद्गमोऽभ्युत्थानम्, यथा- प्रत्युद्रम्य तनूरुहोद्वतिवशात् खेदस्खलच्चेष्टया दत्वा स्वेदलवैः स्वहस्तपतितैः प्रक्षालनं पादयोः ।

रानन्दाश्रुभिरर्घितो दयितया पान्थश्चिरादागत: ॥१०९॥

१६०२ शृङ्गारप्रकाशे

बाहजलोल्लिअलोअण थणय ण उप्पुसिअ। ण वि दहि-अक्खअलइअ ण वंदणमाल किअ ॥११०॥ हरिसारंभविअमिअपुलउक्कंपभर पेक्खेवि कंतु पहुत्तउ लग्गी कंठे पर ।।१११।। (बाष्पजलार्द्रितलोचने स्तनौ न परिमार्जितौ। नापि दध्यक्षता: गृहीताः न वन्दनमाला कृता। हर्षारम्भविजृम्भितपुलकोत्कम्पभरा प्रेक्ष्य कान्तं प्राप्तं लग्ना कण्ठे पुनः ॥)

(७) कमितुरागमनं प्रियाभ्यागमः, यथा-(हरिवि.) उअ जाव सा किलम्मइ अप्प-क्कूअ-विरह-वित्थरंतानुणुसआ। ता पत्तो जह इच्छा तह णिव्वत्तिअमणोरहो महुमहणो ॥११२॥ (पश्य यावत् सा क्लाम्यति आत्मकृतविरहविस्तीर्यमाणानुशया । तावत् प्राप्तो यथेच्छा तथा निर्वर्तितमनोरथो मधुमथनः ॥। न खलु दूरगतोऽप्यतिवर्तते महमसाविति बन्धुतयोदितैः । प्रणयिनो निशमय्य वधूर्बहिः स्वरमृतैरमृतैरिव निर्ववौ ॥११३॥ (माघ. ६१९)

(८) प्रियावलोकनं सन्दर्श: (संदर्शनम्), यथा- आणिअपुलउब्भेओ सअत्ति-पणअ-पड़िधूसरमि वि गरुए। पिअदंसणे पवड्ढइ मण्णुट्ठाणे वि रुप्पिणीएँ पहरिसो ।।११४।। (आनीतपुलकोद्भेदः सपत्नीप्रणयप्रतिपूरितेऽपि गुरुके। प्रियदर्शने प्रवर्धते मन्युस्थानेऽपि रुक्मिण्याः प्रहर्षः ॥) (हरिवि.) अस्सिअ-सोहाइसओ सच्चाए वि भोइ-देवदंसण-जणिओ। जह हिअअस्स पहरिसो तह हरिसविसंठुलाण अच्छीणसुहं ।११५॥ (आश्रितशोभातिशयः सत्याया अपि भोगिदेवदर्शनजनितः । यथा हृदयस्य प्रहर्षः तथा हर्षविसंष्ठुलयोरक्ष्णोः सुखम् ॥

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १६०३

(९) तत्कालचेष्टा प्रियाभ्युपपत्तिः, यथा-(अमरु. ७७) आयाते दयिते मरुस्थलभुवामालोक्य दुर्लङ्ध्यतां गेहिन्या परितोषबाष्पतरलामसज्य दृष्टिं मुखे। दत्वा पीलुशमीकरीरशबलां स्वेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं कलभस्य केसरसटाभाराग्रलग्नं रजः ॥११६॥ तह सोहइ पिअआगमे पुलउव्वेल्लिअउ सिअवलअउ जु महीअले दलिअविरल्लिअउ उणमुह दे दोहहेहएण(?) सनमप्पिअउ च्चदु(?) जि विरहिवइरिउ कलकलकंठिअउ ॥११७॥ (तथा शोभते प्रियागमे पुलकोत्सारित : सितवलय: यो महीतले दलितविप्रकीर्ण: उन्मुखं तस्य दोहददानेन समर्पितो मम प्रियस्य उपजापैर्निर्वारिण्य: कलकलकण्ठ्योऽपि ।।)

(१०) सख्यादिसम्पदः परिजनप्रमादः, यथा-(हरिवि.) दारट्ठविअसुरदुमं दतं चिअ संगम/सग्गकुसुमोपआरग्घविअं। अण्णं वि सच्चविज्जइ परिओसपरित्तग्घणं तीए घरं ।११८॥ (द्वारस्थापितसुरद्ुमं तदेव स्वर्गकुसुमोपहारार्घितम् । अन्यच्च दृश्यते परितोषपरीतजनं तस्या गृहम् ।।) वासठ्ठिअम्मि सोहा-परिओस-पसाहिआणणाए मणहरो। अप्पुट्ठसोअ-विमले सहिसत्थो दीए दप्पणम्मि वि दिट्ठो ।।११९।। (वासस्थिते शोभापरितोषप्रसाधिताननया मनोहरः । अस्पृष्टशोकविमल: सखीसार्थस्तया दर्पणेऽपि दृष्टः ॥) (हरिवि.)

(११) दधिदूर्वाङ्कुरादिप्रयोजनं मङ्गलसंविधानम्, यथा- (अपभ्रंश- पृ०३४ कु.) (कु.) .... वलउ .... सिद्धत्थउ हासुग्गमु दहि उ पुलअउ दुव्वाकंदलु आ ... सहिउ । पासेउ णिसेविअ(?) रोअणु तक्खणेण कलिउ(?) वअणु जि मंगलभाअणु पेक्खेवि एंतु पिउ ।। लोण-छलेण भमाडिवि घल्लिउ रणरणउ पुणुजलमिसिण वअंसिहिं वाहुक्करु घणउ। विरहाणलु णिट्ठाविउ आरित्तिअ-णिहेण मुद्धए मंगलु(?) पअडिउ दइआगम-सुहेण।।

१६०४ शृङ्गारप्रकाशे

(रा०) पुलइसिद्धथउ हासुग्गमु दहिउ भूलअदुव्वाकंदलु णआ. .. सहिउ। वासे णिसेविअ रोअणु तक्खणेण लकिउवअणु जि मंगलभाअण पेक्खेवि एंतु पिह्उ ॥१२०॥ (पुलकितसिद्धार्थः हासोद्गमः दधि पुलकः दूर्वाकन्दला नवाः सख्यः । प्रस्वेद: निषेवितरोचन तत्क्षणेन कलितं वदनमेव मङ्गलभाजनं प्रेक्ष्य आयान्तं प्रियम् ।।) (रा.) लोणछलेण भमाडिवि घल्लिउ रणरणउ पुणु जणमिसिण वअंसिहिं वाहुक्कूरु घणउ। विरहाणलु णिट्ठाविउ आरत्तिअ-णिहेण मुद्धए मं गलु(?) पअडिउ दइआगमसुहेण ॥१२१॥ (लवणच्छलेन भ्रामयित्वा क्षिप्ता विरहोकण्ठा पुनर्जलमिषेण वयस्यानां बाष्पोत्कर: प्रभूतः । विरहानल: निष्ठापित आरात्रिकनिभेन मुग्धया मंगलु(?) तदानीं प्रतिगृहीतं दयितागमसुखेन ।।) (१२) चित्तसन्तोषो मनःप्रहर्षः, यथा- दूरविअंभिअपसरो कअ-कज्ज-णिअत्त-दइअ-दंसणजणिओ। हिअए ण माइ लक्खिअ-रेइअसोअ-विअडे वि से परिओसो ॥१२२॥ (दूरविजृम्भितप्रसर: कृतकार्यनिजदयितदर्शनजनितः । हृदये न माति लक्षिताऽशोकविटपेऽपि तस्याः परितोष: ॥) पणअपरिपूरणेण विअअभूसिअ-पिअ-आगमेण अ गरुओ। पसरइ लद्धत्थामो अण्णुण्णरसंतरेहिं तीए पहरिसो ।।१२३।। (प्रणयपरिपूरणेन विरहोत्सुकप्रियतमागमेन च गुरुकः । प्रसरति लब्धस्थामा अन्यूनरसान्तरैस्तस्याः प्रहर्षः ॥)

(१३) आभ्युपयिकमुत्सवः, यथा- पर्युत्सुकं पुरमिदं सकलं निरीक्ष्य दूरोज्झितध्वजसहस्त्रहतार्कतापम्। अन्योत्सवेन महताकुलितान्तरात्मा रामाभिषेकदिवसस्य पुनः स्मरामि ॥१२४॥ एष प्रासादमालं धवलयति सितैरंशुकै राजलोकः, सम्मर्दं वेत्रहस्तैस्ति/रयति भरतो लक्ष्मणेनानुयातः । सानन्दा स्नानभूमौ तरलितनयना हर्षबाष्पेण चाम्बा सीता स्नेहावकृष्टा लिखति विकसितं पद्ममातर्पणेन ।१२५॥

पञ्चत्रिंश: प्रकाश: १६०५

(१४) पुनर्गृहमण्डनं भवनप्रतिसंस्कारः, यथा- तुह सुंदरि घरकुड्डं दूरोग्गअबाहुअं दुमंतीए। मज्झ णिराअवलिअं वलेइ पडवक्ख-हिअआइं ॥१२६॥ (तव सुन्दरि! गृहकुड्यं दूरोद्गतवाटकं धवलयन्त्याः । मध्यं प्रकटवलिं वलते प्रतिपक्षहृदयानि ॥।) तुह क्खा/च्छामोअरि दूमिअदूरच्छित्तेण होइ हत्थेण। आलिहिअ-मुद्ध-कंकेल्लि-पल्लवं वि कुड्डुमिणं ।।१२७।। (तव क्षामोदरि धवलितदूरक्षिप्तेन भवति हस्तेन । आलिखितमुग्धकड्डेलिपल्लवमिव कुड्यमिदम् ।।

(१५) विरहकृतदौर्बल्यादिदर्शनं कार्श्याद्युपलब्धिः(/द्युपलम्भः), यथा-(शाकु.७.२१) वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षामतनुः क्षतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घां विरहव्यथां बिभर्ति ॥१२८॥ केयूरीकृतकङ्कणावलिरसौ कर्णावतंसीकृत- व्यालोलालकपद्धतिः पतिपुरो बद्धाञ्जलिः पृच्छति। यावत् किञ्चिदुदन्तमात्मकमितुस्तावत् स एवेत्यथ व्रीडावक्रितकण्ठनालमबला कैस्कैर्न भिन्ना रसैः ॥१२९॥सूमु१९३)

(१६) आनन्दात् का्श्यमोक्ष: प्रहर्षोपचयः, यथा- वाअसु-उड्डावंतिअए पिउ पत्तउ सहसत्ति। अद्धा उद्धा वलअ गअ अद्धा फुट्ट तडत्ति ॥१३०। (वायसमुड्डापयन्त्या: प्रियः प्राप्तः सहसा। अर्धा ऊर्ध्वा: वलया: गता अर्धाः स्फुटितास्त्रडिति ।।) पिए सहसत्ति पहुत्तए विहडिअ तहे वलअं। पुलउत्तंभिअगत्तहे साहहिं महिहिं गअं ॥१३१॥ तक्खणमुक्कहो सोअहो णं बंधणकडअ। णाइ पणट्ठहो विरहहो तरलतुरंगअपअ ॥१३२॥ (प्रिये सहसा प्राप्ते विघटितानि तस्याः वलयानि । पुलकोत्तम्भितगात्र्याः शोभन्ते मह्यां गतानि ।।

१६०६ शृङ्गारप्रकाशे

तत्क्षणमुक्तस्य शोकस्य ननु बन्धनकटकानि। ननु प्रणष्टस्य विरहस्य तरलतुरङ्गपदानि ।।)

(१७) स्नेहातिरेक: प्रेमपुष्टिः, यथा-(हरिवि.) णिम्महिअ-कुसुम-परिमल-हिअहिअआए वि महुअरावलि-चडुला। पढमं पिअम्मि ढिठ्ठी पच्छा तीए वि सुरपाअवम्मि णिसण्णा ॥१३३॥ (निर्मथितकुसुमपरिमलहृतहृदयाया अपि मधुकरावलिचटुला। प्रथमं प्रिये दृष्टिः पश्चात्तस्या अपि सुरपादपे निषण्णा ।।) ता/तो से पिअम्मि रसिआ ता/तो दुमरअणम्मि विअसिअउप्पलसुहआ। परिओस-रसुव्वेल-अणुराअ-अंदोलिआ णिसम्मइ दिट्ठी ।।१३४।। (तत्तस्याः प्रिये रसिता ततो द्रुमरत्ने विकसितोत्पलसुभगा । परितोषरसोद्वेलितानुरागान्दोलिता निषीदति दृष्टिः ॥ (हरिवि.)

(१८) भूषणादियोगः प्रसाधनग्रहणम्, यथा-(माघ. ९.४३) इति निश्चितप्रियतमागतयः सितदीधितावुदितवत्यबलाः । प्रतिकर्म कर्तुमुपचक्रमिरे समये हि सर्वमुपकारि कृतम् ॥१३५॥ पुलउब्बेउपसाहइ दरकुम्माण थण। पहरिसु बाहु विहूसइ णिक्कज्जल णअण ॥१३६॥ अंसुजलोहु वि सोहइ खामकवोलमुहे। मुद्धहे काइं ण मंडणु दइआगमणसुहे ॥१३७॥ (पुलकोद्भेदः प्रसाधयति ईषन्म्लानौ स्तनौ। प्रहर्षः बाहू विभूषयति निष्कज्जले नयने ।। अश्रुजलौघोऽपि शोभते क्षामकपोलमुखे। मुग्धाया किं न मण्डनं दयितागमनसुखे ॥)

(१९) व्यतीतचेष्टानुचिन्तनं वृत्तानुस्मरणं, यथा-(शाकु. ७.२५) मोहान्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते यो बद्ध(बाष्प)बिन्दुरधर परिबाधमानः । तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवामि ॥१३८॥

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १६०७

अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदः । अहं त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तिम् ॥१३९॥ (रघु. १३.३५) (२०) स्वाकल्यकादिप्रतिपादनमवस्थानिवेदनम्, यथा-(विक्र. ४.४१) त्वद्वियोगभवे चण्डि! मया तमसि मज्जता । दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतासुना ॥१४०॥ स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुखे स्थितासि मे सुमुखि!। उपरागान्ते शशिनस्समुपगता रोहिणी योगम् ॥१४१॥ (शाकु. ७.२२) (२१) विरहवेदनादिपर्यनुयोगो दुःखादिपरिप्रश्नः, यथा-(विक्र. ४.४१) रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यसे प्रवासगतम् । सा त्वमबले! सहेथाः कथं मदीयं विरहयोगम् ॥१४२॥ चिरविरहिणोरुत्कण्ठाभ्यां श्लथीमिव गात्रयो- र्नवमिव जगज्जातं भूयश्चिरादभिनन्दतोः । कथमपि दिने दीर्घं याते निशामविरूढयोः प्रसरति कथा बह्नी यूनोर्यथा न तथा रतिः ॥१४३॥। (अमरु. ४४) (२२) गिर्यादिरमणीयाख्यानं देशसम्पदुपवर्णनम्, यथा-(रघु. १३.२६, २७) एतद्विरेर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम् । नवं पयो यत्र घनैर्मया च त्वद्विप्रयोगाश्रु समं विसृष्टम् ॥१४४॥ गन्धश्च धाराहतपल्वलानां कदम्बमर्धोद्गतकेसर च। स्निग्धाश्च केका: शिखिनां बभूवुर्यस्मिन्नसह्यानि विना त्वया मे ॥१४५॥

(२३) स्वोत्कण्ठाद्यार्तिनिवेदनं स्वदुःखसङ्कीर्तनम्, यथा- पूर्वानुभूतं स्मरता च यत्र कम्पोत्तरं भीरु! तवोपगूढम् । गुहातिसारीण्यतिवाहितानि मया कथंचिद् घनगर्जितानि ॥१४६। (रघु. १३.२८) इमां नवाशोकलतां च तन्वीं स्तनाभिरामस्तबकावनम्राम् । त्वत्प्राप्तिबुद्ध्या परिरिप्समाण: सौमित्रिणा सास्रमहं निरुद्ध: ॥१४७॥ (रघु. १३.३२)

१६०८ शृङ्गारप्रकाशे

(२४) रतिप्रकर्षोदय: शरृङ्गारवृद्धिः, यथा- उअ णिअ-पाअव-रअणे इअ अणुराअपिसुणं पिअम्मि भणंते। सविसेसलद्धपसरो आढत्तो तीए पसरउं परिओसो ।।१४८।। (पश्य निजपादपरत्ने इति अनुरागपिशुनं प्रिये भणति। सविशेषलब्धाप्रसर: आरब्धस्तस्याः प्रसर्तु परितोष: ।।) (हरिवि.) तीए सविसेसदूमिअसवत्तिहिअआए णिव्वलंतसिणेहं। पिअगरुइआए णिमिअं सोहग्गगुणाण अंगभूमीए पअं ॥१४९॥ (तया सविशेषदूनसपत्नीहृदयया निर्वध्यमानस्नेहम् । प्रियगुरूकृतया न्यस्तं सौभाग्यगुणानामग्रभूम्यां पदम् ।।)(सक.५.३५१,हरिवि.) प्रवासानन्तरोऽप्येष सम्भोगः समुदाहृतः । करुणानन्तरस्याथ प्रपञ्चः परिकीर्त्यते ॥१५०॥

(३)

तत्र रतिप्रकर्षनिमित्ताभिलषणीयालिङ्गनाद्यवाप्तिहेतवः, प्रियसन्दर्शनप्रमोद- वृद्ध्यादयः सम्भोगशब्दवाच्या भवन्ति। क: पुनरत्र समास :? षष्ठीतत्पुरुष एव। का वृत्तिः? प्रवासानन्तरवदनत्यन्तमुत्सृष्टस्वार्थैव। विषम उपन्यासः। तत्र हि प्रवासकार्याणि कार्श्यादीन्युत्कण्ठादयो वा मात्रयानुवर्तन्ते। इह तु सर्वथा करुणस्य वार्तापि नास्ति। तथा तर्हि मल्लिकापुटश्चम्पकपुट इति निष्कीर्णास्वपि सुमनस्सु मल्लिक़ादिवासनावशाद् विशेषणं भवति, अयं मल्लिकापुटोऽयं चम्पकपुट इति। एवं निवृत्तेऽपि स्वार्थे वासनावशात् करुणोऽनन्तरस्य विशेषणं भविष्यति। यदि वा यथानपेक्षितावयवार्था वृक्षश्रोत्रियशक्रगोपादयः स्वसामर्थ्यनियत- मर्थमाचक्षते, तथा सङ्गात एवैते प्रथमानुरागानन्तरादयो राजपुरुषादयश्चानपेक्षितावयवार्था एव यथासामर्थ्यमर्थेषु निविशन्ते। ननु चाव्यपदेश्यपूर्वापरविभागा अभिन्नार्थाभिधायिनो वृक्षादयः, प्रतीयमान- भागभेदानुयाता: सम्बन्धिपदार्थोपहितभेदवृत्त्यर्थाभिधायिन: पुनरिमे। तत्कथं प्रथमानुरागानन्तरादयो वृक्षादिवद् रूढिशब्दा भवितुमर्हन्ति?

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १६०९

तदसत् रूढिशब्दा यौगिका इति हि विभागो भेददर्शनाभ्यासादभिनिविष्टबुद्धेः प्रतिपादनोपाय एव, अपथाभिनिविष्टो ह्ययं क्रमेण, तस्मादपथाद् व्यावर्तयितव्यः। ततोऽस्या: प्रत्यभिज्ञायमानप्रकृतयः श्रोत्रियक्षत्रियादयोऽन्ते१, न ह्यत्र प्रकृतिरूपमवसीयते, यतः प्रकृत्यर्थावच्छिन्नः प्रत्ययार्थोऽभिधीयते। ततोऽवसीयमानावयवविभागा रूढयः काश्चिदुपन्यस्यन्ते, यत्रात्यन्तस्सम्भवोऽवयवार्थस्य, यथा शक्रगोपस्तैलपायिकेति। पुनः कदाचित् सन्निहिता अवयवार्था जातिविशेषाभिधायिनः सप्तपर्णकृतमालादय उदाह्ियन्ते, यतः प्रपलाशोऽप्यनुद्भिन्नपलाशोऽपि च वनस्पतिः सप्तपर्णः, न यस्य पर्वणि पर्वणि सप्तपर्णानीति सप्तपर्ण इत्याख्यायते। तथा निष्कीर्णकुसुमस्तरुरनालब्ध- कलिकाजालकोऽपि कृता माला अनेनेति कृतमाल इत्यभिधीयते। अथ पञ्चाङ्गुलमिवाश्वकर्ण इव पर्णमस्येत्युपचरितार्थावयवा जातिवाचिन एव पञ्चाङ्गुलाश्वकर्णादयो वर्ण्यन्ते, तेषु हि पञ्चाङ्गुलादिव्यपदेशः प्रोद्भिद्यमानप्रवालमपि यावदनुवर्तते। तत्सन्निधानेऽप्या ० ०० श्रीयमाणवर्तिपदार्था लौहितशालिगोखर इत्यादयो निगद्यन्ते। अत्र सन्नपि वर्णविशेषः समुदायस्य जातिवचनत्वाच्छब्दार्थत्वेन नाश्रीयते, तदेवमयं शकलीकृतवर्तिपदार्थाभिनिवेश: प्रथमानुरागानन्तरादाविव राजपुरुषादावप्य- वयवार्थाभिनिवेश: शक्यते त्याजयितुमत एव प्रथमानुरागादीनां विप्रलम्भसम्भोगादीनां च पारिभाषिक्योऽपि संज्ञाः संविधीयन्त इति। के पुनः प्रियसन्दर्शनादयः? (१)प्रियसन्दर्शनं, (२)सम्भ्रमाकुलता, (३)प्रमोदवृद्धिः, (४)चित्तविस्मयः (५) प्रियाभिभाषणं, (६)जीवितेति लज्जा, (७)प्रियोपच्छन्दनं, (८)सुहृदपेक्षा, (९)वृत्तान्तकथनं, (१०)विस्रम्भोत्पत्तिः, (११)इतिकर्तव्ययोगः, (१२)बान्धवागमः, (१३)गुरुजनाभ्युपपत्तिः, (१४)गुरुजने स्नेह:(गुरुजनस्नेहा), (१५)ज्ञात्यभिनन्दनं, (१६)भाग्यप्रशंसा, (१७)नैपथ्यादिग्रहणं, १८)पुरप्रवेश:, (१९)नागरिकाक्षोभः, (२०) गृहोपगमनं, (२१)उत्सवानुभवः, (२२)दयितसाहाय्यं(/साहचर्यम्), (२३)शृङ्गारपुष्टिः, (२४)सौख्यपरम्परा' इति।

१. दयोऽन्ते = दयोदन्ते (?) रा.पृ. १७७१ HOS.

१६१० शृङ्गारप्रकाशे

(१) (प्रियस्य) आलोक: प्रियसन्दर्शनम्, यथा-(कादकसा.) स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं जगाद नृपनन्दनः । मम प्रियेयं सैवेति तत्क्षणं विगतव्यथः ॥१५१॥ अथ सा पितृनाथसद्मतः प्रतियाता वनमेव भामिनी। दयितं शयितं महीतले दधतं प्राणकलामलोकयत् ।॥१५२॥

(२) किमेतदित्याद्याकस्मिकाकूतं सम्भ्रमाकुलता, यथा- न ज्वाला न च दहनो न धूमजालं क्वाकस्मात सिकतिलवेदिकानिपातः । स्वप्नोऽयं किमुत महेन्द्रजालमाहो माया१ तत्किमिदमहो महाविचित्रम् ॥१५३॥ प्रिया तावन्नेयं कथमपि मनो मे स्फुटमिदं तदाकारौत्सुक्यादपथनयने नाद्य विषये। प्रकारेणानेन प्रियजनमृषाभ्रान्तमथवा विधिर्मां क्रीडावान् सुखयति शठो दुःखयति च ।१५४॥ (ताव. ३१५)

(३) हर्षोंदयः प्रमोदवृद्धिः, यथा-(कादकसा. ८.८०) चन्द्रापीडं सा च जग्राह कण्ठे कण्ठस्थानं जीवितं च प्रपेदे। तेनापूर्वां सा समुल्लास लक्ष्मीमिन्दुस्पृष्टा सिन्धुवेलेव भेजे ॥१५५॥ दिष्ट्यार्धश्रुतविप्रलम्भदहनं क्रोधादहं नो गतो दिष्ट्या नो परुषं रुषार्धकथिते कञ्चिन्मया व्याहृतम् । मां प्रत्याययितुं विमूढहृदयं दिष्ट्या कथान्तं गता मिथ्यादूषितयाऽनया विरहितं दिष्ट्या न जातं जगत् ॥१५६॥(वेसं.२.१३)

(४) मन आश्चर्यं चित्तविस्मयः, यथा-(काव्याद. २.२८०) मृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं मतम् । सैषावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि ॥१५७॥

१. मायापदं राघवस्त्यजति। २. निर्णयसागर प्रेस, १९४०। अत्र ३२५२ पाण्डुग्रन्थस्य ८९३पृष्ठे अन्य एव पाठ: स एव HOS पाठः पृ. १७७३।

पञ्चत्रिंशः प्रकाश: १६११

किमिन्द्रजालं किं स्वप्न: किं माया किं मनोभ्रमः । यत् पश्यामि विशालाक्षीं साक्षादेतां मदालसाम् ।१५८॥

(५) कान्ताव्याहार: प्रियाभिभाषणम्, यथा-(कादकसा. ८.८१,८२) शिलाशय्यां त्यक्त्वा तदनु चिरसुप्तोत्थित इव क्षणं स्थित्वा जृम्भालसवदनमुन्मील्य नयने। ततश्चन्द्रापीड: प्रहतमुरजध्वानपटुना स्वरेण स्वेनैव स्मितमधुरमाह प्रियतमाम् ॥१५९॥ तदमृतप्रभवेऽप्सरसां कुले सुतनु! जन्म समुत्थितवत्यसि। यदमुना परिरम्भलवेन ते सपदि जीवितमापदयं जनः ॥१६०॥

(६) प्रियोपरमेऽपि प्राणाविगमक्रीडा जीवितेति लज्जा, यथा-(रघु. १२.७५) कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहौ शुचम्। प्राङ्मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीति लज्जिता ॥१६१॥ दग्धैष दयिते पूर्वं न मृषास्मीति लज्जया। अद्यापि कामिनां चित्ते रतिर्वहति जिह्मताम् ॥१६२॥

(७) कान्तानुवृत्तिः प्रियोपच्छन्दनं, यथा-(ताव. ५.२७) किं प्राणा न मया तवानुगमनं कर्तुं समुत्साहिता, बद्धा: किं नु जटा न वा प्रतितरु भ्रान्तं१ वने निर्जने। त्वत्सम्प्राप्तिविलोभनेन पुनरप्यूढं न पापेन कि किं कृत्वा कुपिता यदद्य न वचस्त्वं मे ददासि प्रिये! ॥१६३॥ विकिर धवलदीर्घापाङ्गसंसर्पि चक्षु: परिजनपथवर्तिन्यत्र किं सम्भ्रमेण। स्मितमधुरमुदारं देवि! मामालपोच्चैः प्रभवति मम पाण्योरञ्जलिस्त्वं स्पृशास्मान् ॥१६४॥ (वेसं. २१७)

१. तरु भ्रा = तरुर्भ्रा राघवः, तनुर्भ्रा - जोशेरः

१६१२ शृङ्गारप्रकाशे

(८) मित्रावलोकनादिकं सुहृदपेक्षा, यथा-(कादकसा. ८.८५, ८६) सख्या: प्रियं पितृतपोभिरिवाप्तजीवं भूयः कपिञ्जलकरार्पितपाणिपद्मम् । मन्मण्डलादवतरन्तमखण्डकान्तिमा पाण्डुगण्डमवलोकय पुण्डरीकम् ॥१६५॥ कौतूहलात् सह मयैव गतेन्दुलोकमालोकयिष्यति कदाचन पत्रलेखाम्। काचित् प्रिये सहचरी मम सातिभव्या मातेत्यभूत्तदनवाप्तिकृतो विषादः ॥१६६॥

(९) अनुभूतार्थनिवेदनं वृत्तान्तकथनम्, यथा-(कादकसा. ८.८३, ८४) मामन्वबीभवदिमामियतीमवस्थां शाप: कलङ्क इव कान्तिहरो द्वितीयः । तद्विप्रयोगकृत एव बभूव तापस्तन्वङ्गि! शूद्रकतनोरपि मृत्यवे मे ॥१६७॥ संरक्षिता तनुरियं नु तव प्रियेति शापः कृशोदरि! विराममवाप पापः । अद्यप्रभृत्यखिलमेव हि चन्द्रलोकं शाधि स्वपादकृतमुद्रमिदं महच्च ।१६८।।

(१०) विश्वासोपजनः विस्रम्भोत्पत्तिः, यथा-(कादकसा. ८.८७) श्रुत्वेति तस्य गिरमुत्सुकतां गतासौ रोमाञ्चकञ्चुकमकृत्रिममुद्वहन्ती। कादम्बरी चरणयोर्निपपात पत्युरानन्दबाष्पकणशीकरितेक्षणश्रीः ॥१६९॥ माआ१ मोहम्मि गए सुए अ पवआणं समरसण्णाहरवे। जणअतणआए णाअं/दिट्ठं तिअडा-णेहाणुराअभणिअस्स फलं ।।१७०। (मायामोहे गते श्रुते च प्लवगानां समरसन्नाहरवे। जनकतनयया ज्ञातं त्रिजटास्नेहानुरागभणितस्य फलम् ।।) (सेब. ११ १३५) (११) यथोचितं विधायानुष्ठानम् इतिकर्तव्ययोग:, यथा-(कादकसा. ८.८८) उत्थाय त्वरितोपसृत्य च महाश्वेतां परिष्वज्य सा प्रत्यक्षीकृतपुण्डरीकपदवीं कृत्वा च लब्धोत्सवाम् । दिष्ट्या वर्धयितुं न्ययुङ्क्त रभसेनाहूय केयूरकं तारापीडतपोवने परिजनं पित्रोर्गृहे चापरम् ॥१७१॥ मुनेरवभृथावधि: पितुरमुष्य सिद्धेः कृता कृतस्त्वमपि सस्मृतस्वतनुरद्य तच्छासनात् ।

१. 'पलधणुर(खण्डितम्) माआ'-राघवः

पञ्चत्रिंश: प्रकाश: १६१३

युवां निजेन वपुषाधुनानुभवतं प्रियासङ्गमम् ॥१७२॥ (कादकसा. ८.६८)

(१२) स्वजनोपगमो बान्धवागमः, यथा- (कादकसा. ८.८९, ९६) तारापीड: परिणतिकृशोऽप्याययौ तत्र तूर्णं सानन्दान्तःपुरपरिजनामात्यवर्गानुयातः अस्मिन्काले सखिसहचर: पुण्डरीकोऽपि नाकात् किञ्चिल्लज्जाविनमितमुखो वल्लभाभ्याशमभ्यैत् ॥१७३॥ आजग्मुस्तत्र वल्गत्तुरगखुरपुटोद्धूतधूलीकडारै- श्चूडारत्नप्रतानोज्ज्वलरुचिरुचिरैश्शोभमानाः शिरोभिः । चन्द्रापीडेन्दुसन्दर्शनरभससमुत्फुल्ललोलेक्षणाब्जा निर्व्याजौत्सुक्यसज्जीकृतनिरतिशयोपायना: पार्थिवेन्द्राः ॥१७४॥

(१३) पूज्यपूजनं गुरुजनाभ्युपपत्तिः, यथा-(कादकसा. ८.९०, ९२) चन्द्रापीड: स्वामथ जानन्नपि मूर्ति तारापीडं पुत्रवदेव प्रणनाम। तद्वत्पूर्वं प्रश्रयशील: शुकनासं दत्तानन्दोऽवन्दत सर्वाः स्वजनित्रीः ॥१७५॥ सपुण्डरीको मुनिरप्यपश्यदात्मानमन्तश्शुकनासपुत्रम् प्रणम्य भूपं पितरं क्रमेण मनोरमाद्या जननीर्ववन्दे ॥१७६॥ (१४) पित्रादिवात्सल्यं गुरुजनस्नेहा, यथा-(कादकसा. ८.९३, ९४) अथ विलासवती समनोरमा स्त्रुतपयोधरदुग्धकणावली। सुतवपुःपरिरम्भमहोत्सवं फलितसर्वमनोरथमन्वभूत् ॥१७७॥ तारापीडोऽथ पादानतमनवरतप्रस्तरुतानन्दबाष्प- श्चन्द्रापीडं भुजाभ्यां कथमपि सहसोत्थाप्य कण्ठे गृहीत्वा। शापेनात्रावतीर्णो यदि तदपि भवानुत्तमो लोकपाल: प्रख्याप्येति प्रतीपं प्रणततनुरसावस्य पादौ ववन्दे ।१७८।

(१५) गुर्वादिप्रशंसा ज्ञात्यभिनन्दनम्, यथा-(रघु. १४.६) उत्तिष्ठ वत्से! ननु सानुजोऽसौ वृत्तेन भर्त्रा शुचिना तवैव। कृच्छं महत् तीर्ण इति प्रियार्हां तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या ।१७९॥

१६१४ शृङ्गारप्रकाशे

शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोपरूक्षे भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव। छाया न मूच्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ॥१८०॥ (शाकु. ७.३२) (१६) दैवसम्पदुपवर्णनं भाग्यप्रशंसा, यथा- दग्धैकेन हनूमता सखि! यथा लङ्डा यथाम्भोनिधौ शैलै: सेतुरकारि भस्मनि हुतं नागास्त्रबन्धो यथा। द्वीपादद्य यथाऽन्यतोऽपि निशया नीता विशल्यौषधि- र्दिष्ट्या जानकि! वर्धसे तव तथा जातोऽनुकूलो विधि: ॥१८१॥ उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक् तदनन्तरं पयः । निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रमस्तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः ॥१८२॥ (शाकु. ७.३०) (१७) वेषभूषाद्यवाप्तिर्नैपथ्यादिग्रहणम्, यथा-(कादकसा. ८.९८) ताभ्यामेव निरस्य तापसतनुच्छायां दुहित्रोः कृते भास्वत्कौतुकमङ्गले नववधूवेषे मनोहारिणि। निर्वृत्ते च समन्त्रहोमसुभगारम्भे विवाहोत्सवे तत्रान्योन्यसमागमे प्रमुदिताः सर्वेऽपि ते रेमिरे ॥१८३॥ अग्रेसरीभवति/तु काञ्चनचक्रमेतदेष द्विपश्च धवलो दशनैश्चतुर्भिः । श्यामो हयो मलयवत्यपि वल्लभा ते रत्नान्यमूनि परिभावय चक्रवर्त्ती।।१८४।। (नागा. ५.३८) (१८) स्थानीयासादनं पुरप्रवेशः, यथा- ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागान्निजमाजगाम। स शोभमान: स्वपुरं तमश्वमारुह्य सञ्चि ० ०० तमभ्युपेतम् ॥१८५॥ समू/मौलरक्षोहरिमिश्रसैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गाम्। विवेश सौधोद्रतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीम् ।१८६।। (रघु. १४.१०)

(१९) पुरस्त्रीसम्भ्रमो नागरिकाक्षोभः, यथा- संभरिअं पि ण गण्हइ गहिअं पि ण संठवेइ अंगम्मि। ठविअं पि अंसुअं ण अ धरेइ रहसेण जुअइजणो ॥१८७॥

पञ्चत्रिंश: प्रकाश: १६१५

(संस्मृतमपि न गृहणाति गृहीतमपि न संस्थापयत्यङ्गे। स्थापितमपि अंशुकं न च धारयति रभसेन युवतिजनः ।।) सोवाणक्कमणसगूससत्तमज्जक्कवासमारुहइ। कमिवसविहउंतबलिइअं कामिणीसत्थो ॥१८८॥ (२०) भवनप्रवेशो गृहोपगमनं, यथा- अथाजगाम सावित्री सत्त्वसम्पत्समन्विता। वरेण धर्मराजस्य सह पत्या स्वमन्दिरम् ॥१८९॥ हेमसिंहासनासीनो मुनिः स्त्रीभि: प्रकल्पितम् । अन्वतीतां महाभाग्यौ दम्पती तत्र मङ्गलम् ॥१९०॥

(२१) अभ्युदयसेवा उत्सवानुभवः, यथा- ततो महोत्सवो जज्ञे राज्ञः सान्तःपुरे पुरे। सभाजनागतामात्यपौरलोकसमाकुले ॥१९१ ॥ सङ्कल्पाधिकहर्षलाभरभसोज्जृम्भाविलोलीभवद्- गान्धर्वप्रमदाकदम्बककृतक्रीडाशतास्फालनाम्। साकं चित्ररथस्ततो मदिरया हंसश्च गौर्या सह द्रष्टुं नृत्तमयीमिव व्यवसितावाजग्मतुर्मेदिनीम् ॥१९२॥ (कादकसा. ८.९७) (२२) पत्युरवियोगो दयितसाहचर्यम्, यथा- ऋतध्वजश्च सुचिरं तया रेमे सुमध्यया। नितम्बेषु च शैलानां निम्नगापुलिनेषु च ।।१९३।। कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु। ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तम: पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः॥१९४॥ (रघु. १९.५) (२३) प्रेमाभिमानवृद्धिः शृङ्गारपुष्टिः, यथा-(कादकसा. ८.१९) इति विततविलास: पुण्डरीकेण सार्धं दिवि भुवि च विचित्रोद्यानलीलाविहारः । अभिनवफलसम्पद्वर्धमानाऽभिनन्द- श्रियमभजत चन्द्रापीडमूर्तिर्मृगाङ्क: ।।१९५।।

१६१६ शृङ्गारप्रकाशे

तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्रुकन्यासरय्वोः देहत्यागादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा सङ्गतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥१९६। (रघु.८.९५)

(२४) कल्याणान्तरावतंसा कल्याणसम्पत् सौख्यपरम्परा, यथा- (नागा. ५.३७, ३९)

रुत्पन्नैर्मम मानसादविरतैस्तोयैर्महापावनैः । स्वेच्छानिर्मितरत्नकुम्भनिहितैरेषाभिषिच्य स्वयं त्वां विद्याधरचक्रवर्तिनमहं प्रीता करोमि क्षणात् ॥१९७॥ निष्क्रान्तश्शङ्गचूडः पतगपतिमुखाद् वैनतेयो विनीत- स्तेन प्राग्भक्षिता ये विषधरपतयो जीवितास्तेऽपि सर्वे। मत्प्राणाप्त्या विमुक्ता न गुरुभिरसवश्चक्रवर्तित्वमाप्तं साक्षात्त्वं देवि दृष्टा प्रियमपरमतः कि मया प्रार्थनीयम् ॥१९८॥ (नागा. ५.३९) करुणानन्तरस्येयमुदाहरणपद्धतिः प्रदर्शितानयैवासां समानन्यायमूह्यताम् ॥१९९॥ अनन्तराणां सर्वेषामयमेक: प्रकृष्यते। रतिर्विस्रम्भजास्मिन् हि निष्कम्पत्वं प्रपद्यते ॥ २००॥ इति गदितमशेषं विप्रलम्भस्वरूपोपहितनिजसमुत्थे श्लाघ्यशृङ्गारनाम्नः । रतिसमुदयरूपं जीवितं पुष्पकेतोर्निवसतु सुकवीनां सर्वदा मानसेषु ॥ २०१॥।

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे मानानन्तरादिप्रकाशो नाम ।। पञ्चत्रिंशः प्रकाशः ॥३५॥

अभिनवमिदमुक्तं भोजराजेन शास्त्रं भजति हृदयकोषो विस्मयं येन गाढम् । अभिनव इति शब्दः सार्थकत्वेन युक्तोऽनुभवपथमुपेतः केवले भोजराजे ।।

अथ शृङ्गारप्रकाशे षट्त्रिंश: प्रकाश: सम्भोगावस्थाप्रकाश:

अथानन्तर्यार्थतद्विशेषणविशेषभूता एव क्रियाकालरूपविशेषान्तःपातिन्यः सत्ताभिव्यक्त्यनुबन्धप्रकर्षसंज्ञिका: चतुर्णामपि सम्भोगानां अवस्थाः चतस्र

उपवर्ण्यन्ते। तत्र १. नायकयोः प्रागसङ्गतयोः सङ्गतवियुक्तयोर्वा मिथस्समागमे प्रागुत्पन्नः तदानीन्तनो रत्याख्यः स्थायी भाव इति रतेः सत्तासंज्ञा प्रथमावस्था, २. अभिलषणीयालिङ्गनादीनामवाप्तौ सत्यां समुपजायमानैः हर्षधृतिस्मृति- भिर्व्यभिचारिभावैः संसृज्यमानः, ऋतूद्यानोपगमनजलक्रीडापर्वतोपवेशप्रसाधन- ग्रहणमधुपानेन्दूदयादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीप्यमानः, सविभ्रमभ्रूकटाक्षविक्षेपालाप- सम्भ्रमस्मितादिभिरनुभावैरभिव्यज्यमान: इति अभिव्यक्तिसंज्ञाका द्वितीयावस्था। ३. ईप्सितमासादयन् जिहासितं जिहासानः इति अनुबन्धसंज्ञाका रतेः तृतीयावस्था। ४. प्राप्तप्राप्यप्रकर्षावस्थः सम्भोगः शृङ्गाराख्यां लभत इति प्रकर्षसंज्ञाका रतेः तुरीयावस्था। तासु च यथाक्रमं संक्षेपादयः समुपसर्गार्थाः भोगशब्दार्थेन संबध्यन्ते। १. संक्षिप्तो भोगः सत्तावस्थायां, २. सङ्कीर्णो भोग: अभिव्यक्तावस्थायां, ३. सम्पूर्णो भोग: अनुबन्धावस्थायां, ४. सम्यग्भोगः प्रकर्षावस्थायामिति।

स सर्वोऽपि द्विधा- सामान्यरूपो विशेषरूपश्च। १. सामान्यरूप: पशुमृगादीनाम्। २. विशेषरूपो नागरकनायकादीनाम्।

१६१८ शृङ्गारप्रकाशे

(१. सामान्यरूपः पशुमृगादीनाम्) तयोराद्या यथा-(कुसं. ३.३६-३९) मधु द्विरेफ: कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः । शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डूयत कृष्णसारः ॥१॥ ददौ सर:पङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणुः । अर्धोपभुक्ेन बिसेन जायां सम्भावयामास रथाङ्गनामा ॥२॥ गीतान्तरेषु श्रमवारिलेशैरीषत्समुच्छ्वासितपत्रशोभम् । पुष्पासवाघूर्णितनेत्रशोभि प्रियामुखं किम्पुरुषश्चुचुम्ब ॥ ३॥ सम्प्राप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्यः स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्यः। लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापुर् विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ।।४।।

अत्र च सरीसृपमृगपशुपक्षिपुरुषाभासतस्थिवद्विशेषाणां निसर्गसिद्धचैव रतोत्सवो दीयते, यथोच्यते- वृथोपदेशस्सिद्धो हि कामोऽनाख्यातशिक्षितः । स्वकान्तारमणोपाये को गुरुर्मृगपक्षिणाम् ॥५॥ कमलिनीनलिनी दयितं विना न सहते सह तेन निषेविताम् । तमधुना मधुना निहितं हृदि स्मरति सा रतिसारमहर्निशम् ॥६॥ (रुद्रटस्य काव्यालङ्कारे ३.५७) दन्तच्छदारुणिमरञ्जितकान्तदन्त- मुन्नम्य चुम्बति हसद्वदनः प्रियायाः। काम्पिल्यकप्रसवपाटलगण्डपालि- पाकारुणस्फुरितदाडिमकान्ति वक्त्रम् ।।७।। (मामा. ९.३१) पादाहत: प्रमदया विकसत्यशोक: शोकं जहाति बकुलो मुखसीधुसिक्तः । गर्वायते कुरबकोऽभिहतः कुचाभ्या- मालोकितस्तिलक उत्कलिको विभाति ॥। ८।।

सा च रतेः सत्ता अभिलषणीयालिङ्गनादिसत्यां समुपजायमानैर्हर्षधृतिस्मृति व्यभिचारिभावैः संसृज्यते। तदिह 'सम्प्राप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्य' (कुसं. ३ गतेन) इत्यादिना प्रतिपादयन्ति, तत्र हि वयस्सन्धौ हर्षादयो जायन्ते। यदाह- (मामा.९.२९वत्)

षट्त्रिंश: प्रकाश: १६१ ९

तदा किञ्चित्किञ्चित् कृतपदमहोभिः कतिपयै- रथाग्रे विस्तारिस्तनमुकुलमासीन्मृगदृशः। वयस्स्नेहाकूतव्यतिकरघनो यत्र मदन: प्रगल्भव्यापारश्चलति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥ ९॥ जाताश्च तेऽ्धरस्फुरणादिभिर्ज्ञायन्ते, तथा हि-(मामा. २.५) नीवीबन्धोच्छ्वसनमधरस्पन्दनं दोर्विषाद: स्वेदश्चक्षुर्मसृणमधुराकेकरस्स्निग्धमुग्धम् - गात्रस्तम्भः स्तनमुकुलयोरुत्प्रबन्धः प्रकम्पो गण्डाभोगे पुलकपटलं मूर्च्छना चेतना च ॥१०॥ रतिप्रकर्षादीन्यालिङ्गनानि। तदिह 'स्फुरत्प्रवालोष्ठमनोहराभ्य' (कुसं. ३ गतेन) इत्यनेन दर्शयति। अभिज्ञाता ऋतूद्यानोपगमनजलक्रीडाक्रीडापर्वतप्रवेशमधुपानेन्दू- दयादिभिरुद्दीप्यते। तत्रेह ऋतुः प्रकरणाद् गम्यते तद्यथा- (कुसं. ३.२४,२६,२९,३२,३३) तस्मिन् वने संयमिनां मुनीनां तपस्समाधिप्रतिकूलवर्ती। सङ्कल्पयोनेरभिमानभूतमात्मानमाधाय मधुर्जजृम्भे ।। ११।। असूत सद्यः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात् प्रभृत्येव सपल्लवानि। पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां सम्पर्कमाशिञ्जितनूपुरेण ।।१२।। बालेन्दुवक्राण्यविकासभावाद् बभुः पलाशान्यतिलोहितानि। सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ।१३॥ चूताङ्कुरास्वादकषायकण्ठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज। मनस्विनीमानविघातदक्षं तदेव जातं वचनं स्मरस्य ॥१४॥ हिमव्यपायाद् विशदाधराणामापाण्डरीभूतमुखच्छवीनाम् । स्वेदोद्गम: किम्पुरुषाङ्गनानां चक्रे पदं पत्रविशेषकेषु ।१५। उद्यानोपगमनं मधुपानादयः प्रतिपादयन्ति, जलक्रीडां करि 0 क्रौञ्चचक्रवाकमिथुनं चाभिधत्ते। क्रीडापर्वतप्रवेशं प्रसाधनग्रहणं, मधुपानं किन्नरद्विरेफवृत्तान्तः सूत्रयति, इन्दूदयो दिवासम्भोगे न विद्यते, आदिग्रहाणात्तु- (कुसं. १.९, १५, १०, १४; ३.३५)

१६२० शृङ्गारप्रकाशे

कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् । यत्र स्त्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ।।१६।। भागीरथीनिर्झरशीकराणां वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः। यद्वायुरन्विष्टमृगैः किरातैरासेव्यते भिन्नशिखण्डिबर्हः ॥१७॥ वनेचराणां वनितासखानां दरीगृहोत्सङ्गनिषिक्तभासः । भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥१८॥ यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां यत्रेच्छया किम्पुरुषाङ्गनानाम्। दरीगृहद्वारि विलम्बिबिम्बास्तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति ॥१९॥ तस्मिन् समारोपितपुष्पचापे रतिद्वितीये मदने प्रविष्टे। काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं द्वन्द्वानि भावं क्रियया विववुः ॥२०॥ इति।

देशविशेषस्योद्दीपनविभावतां प्रतिपादयति। उद्दीपिताश्च ते सविभ्रमभ्रूकटाक्ष- विक्षेपालापसम्भृतस्मितानि विभावानुभावैरभिव्यज्यन्ते। तेऽपि किन्नरीमुखे यथोक्तगुणयुक्ते युक्तितो भवन्त्येवेति। रत्युपचारश्चेह सर्वोऽपि सर्वोपकरणप्रगुणयैव विशिष्टदेशकालोपकल्पितः प्रतीयते। तथाहि- रम्या नवद्युतिरपैति न शाद्वलेभ्यः श्यामीभवन्त्यनुदिनं नलिनीवनानि। अस्मिन् विचित्रकुसुमस्तबकाचितानां शाखाभृतां परिणमन्ति न पल्लव्वानि ॥ २१। (किराता.५.३७) त्वक्साररन्ध्रपरिपूरणरक्तगीति- रस्मिन् मुहुर्मृदितपक्ष्मलरल्लकाङ्ग: । कस्तूरिकामृगविमर्दसुगन्धिरेति रागीव सक्तिमधिकां विषयेषु वायुः ॥२२॥ (माघ.४.६१) सम्मूर्च्छतां रजतभित्तिमयूखजालै- रालोलपादपलतान्तरनिर्गतानाम् घर्मद्युतेरिह मुहुः पटलानि धाम्ना- मादर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति ॥ २३॥ (किराता.५.४१)

षट्त्रिंश: प्रकाश: १६२१

श्रीमल्लता भवनमोषधयः प्रदीपा: शय्या नवानि हरिचन्दनपल्लवानि। अस्मिन् रतिश्रमजितश्च सरोजवाताः स्मर्तुं दिशन्ति न दिवः सुरसुन्दरीभ्यः ॥२४॥ (किराता. ५.२८) सेयं रतेरभिव्यक्त्यवस्था। अत उत्तरं प्रियाचरणविप्रियाकरणाभ्यां प्रवर्धमाना रतिः प्रागुक्तैरेव विभावानुभाव- व्यभिचारिभिरनुबध्यते। तच्च तदोपपद्यते यदेप्सितमासाद्यते अनीप्सितं च न स्य०० पराधीनवृत्तीनां मुनिवननिवासनिर्भयानां भयाहारमैथुनमात्रवेदिनामुपनतमनोऽभिलषितां

मिथ्यैव भवन्ति। सैषा रतेरनुबन्धसंज्ञाका तृतीयावस्था। चतुर्थ्यपि प्रकर्षसंज्ञिका विद्यते (सा) तु यद्यपि मुख्यवृत्त्येह नोपदिष्टा, तथापि चात्र विशेषोपदर्शनैरुपदिष्टेव भवति। तद्यथा-'मधु द्विरेफ' इत्यादि। तत्र विदग्ध कामिनामन्योक्तिषु भ्रमर एव प्रकृष्यते, तत्र शठधृष्टदक्षिणानुकूलनायकधर्माः कविभिरारोप्यमाणा उपलभ्यन्ते। तेषु - शठधर्मो यथा- पिबन्मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्कजे। अप्यसन्नद्धसौरभ्यं पश्य चुम्बति कुट्मलम् । २५॥ (काव्याद. २.२०६) धृष्टधर्मो यथा-(किराता. १०.३४) श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठी नवनिहितेर्ष्यमिवावधूनयन्ती। मधुसुरभिणि षट्पदेन पुष्पे मुख इव साललतावधूश्चुचुम्बे ॥ २६॥ दक्षिणधर्मो यथा- भ्रमराः कुन्दलतायां चिररूढप्रणयभङ्गभीरुतया। दयिततमामपि विपिने चूतलतां निभृतमभिलषन्ति ॥२७॥ अनुकूलधर्मो यथा- मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले बालां कदर्थयसि किं नवमालिकायाः । अन्यासु तावदुपभोगसहासु लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु ॥२८॥ भृङ्ग!

१६२२ शृङ्गारप्रकाशे

तस्य च परवति तत्सङ्गमसुभगंमानिनः स्वयोषिति रतिस्तथा न स्वदते यथा मिथोविप्रयुक्तमृगयूनोरिति तदुत्तरार्धेन प्रतिपादयति, प्रकृष्टश्च मृगस्नेह इति सार्वलौकिकी गाथा- (गास. ३.८७) रण्णम्मि तणं रण्णम्मि पाणिअं सव्वदो सअंगाहं। तह वि मिआण मईणं अ आमरणंताइं पेम्माइं ॥२९॥ (अरण्यं तृणमरण्ये पानीयं सर्वतः स्वयंग्राह्यम् । तथापि मृगाणां मृगीणां चामरणान्तानि प्रेमाणि ।।) मृगस्नेहाद् गजस्नेह इति प्रकृष्टमन्यदपि विलोकितम्। यथोच्यते- रेवापयः किसलयानि च सल्लकीनां विन्ध्योपकण्ठविपिनं विपुलं विहाय। किं शोचसे गज! गतोऽसि वशं करिण्याः स्नेहो हि कारणमनर्थपरम्परायाः ॥३०॥ गजस्नेहाच्चक्रस्नेहो विशिष्यत इत्यपि विलोकितम्। स हि प्रियतमया वियुज्यमान: किलैवमाह, यथा-(सूमु. २५०) आपृष्टासि व्यथयसि मनो दुर्बला वासरश्री- रेह्यालिङ्ग क्षपय रजनीमेकिका चक्रवाकि!। नान्यासक्तो न खलु कुपितो नानुरागच्युतो वा दैवाधीनस्तदिह भवतीमस्वतन्त्रस्त्यजामि ।।३१।। तदुभयमपि द्वितीयश्लोकेनाचष्टे, चक्रवाकस्नेहादपि किन्नरमिथुनस्नेहः प्रकृष्यते, तद्धि मिथो वियुक्त क्षणमपि न जीवति, तत् तृतीयश्लोकेनाभिधत्ते। ततोऽपि वृक्षवल्लीप्रेम प्रकृष्टम्, ते तथा मिथो व्यतिषज्येते यथा यावज्जीवं तथैवार्धनारीश्वरवदवतिष्ठेते, तच्चतुर्थश्लोकेनाह। सोऽयं चतुरवस्थोऽपि सम्भोगशृङ्गारः सामान्यरूप उक्तः।

(२. विशेषरूपो नागरकनायकादीनाम्) अथैव विशिष्टनायकविषयो विशेषरूप उच्यते। स च सात्त्विकादिनायकभेदात् स्थिरास्थिरत्वादितारतम्यात् प्रबन्धेनोपपद्यमानो द्वादशप्रकार उत्पद्यते।

षट्त्रिंश: प्रकाश: १६२३

१. प्रथमसन्दर्शनक्षण एव संक्षेपेणोत्पन्नः संक्षिप्त इत्युच्यते। २. अथैष द्वितीयावस्थायां विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगैरभिव्यज्यमानः स्वभाव- कुटिलत्वाद् व्यञ्जनसम्बन्ध ० ० o स्सोऽपि द्वादशप्रकार एव विप्रथते। सङ्कीर्यमाणत्वाच्च सङ्कीर्ण इत्युच्यते। ३. अथायमेव ईप्सितमासादयञ् जिहासितं जिहानः परप्रकर्षोन्मुखस्तृतीयावस्थायां धर्मार्थकामाननुबध्नाति। तद्वशाच्च द्वादशप्रकारो जायते। सम्पूर्णरूपत्वात् सम्पूर्ण इत्युच्यते। ४. अथ चतुर्थावस्थायामयमेव प्राप्तप्राप्यप्रकर्षितभूतकरणसामग्र्यतो द्वादशप्रकारः। यथा पाकाच्च सम्यगास्वाद्यत्वमुपगतः सम्यगित्युच्यते। तत्र -

(१. संक्षेपपक्षे -१२) संक्षेपपक्षे रागोपाधि: प्रेमापि द्वादशप्रकारं भवति। तत्र

१-४ हरिद्रारागं, रोचनरागं, काम्पिल्यरागं, रीतिरागमिति सात्त्विकस्य, 4-८ कुसुम्भरागं, लाक्षारागम्, अक्षीबरागं, मज्जिष्ठारागमिति राजसस्य, ९-१२ कर्दमरागं, कषायरागं, सकलरागं, नीलीरागमिति तामसस्य। तत्प्रायेण पुरुषाणां विशेष उपजायते। तत्र-

(सात्त्विकस्य) १. अल्पकारणापनेयः हरिद्रारागः, तदतिसत्त्वोद्रेकस्य, स हि तथा न कामेन बाध्यते। यथा सत्त्वोद्रेकात् करुणादिभिस्तेनासौ नातितरामतिचिरं वा रज्यते। अतो हरिद्राराग इति, नागानन्दे जीमूतवाहन: - (४.२२) न तथा सुखयति मन्ये मलयवती मलयचन्दनरसार्द्रा। अभिवाञ्छितार्थसिद्ध्यै वध्यशिलेयं यथाऽश्लिष्टा ।।३२।।

२. अनल्पकारणापनेयो रोचनारागः, तन्महासत्त्वस्य, स हि कामेनाबाध्यमानः धर्मादिप्रवृत्तिरेव स्वकारणसामग्र्यतो जायते। तेनास्य नातिदुरपनेया नातिरक्ता वा रोचनाया इव रागलेखा भवति। यथा शाकुन्तले दुर्वाससः शापेनापनीत स्मृतेर्दुष्यन्तस्य- (७.२४)

१६२४ शृङ्गारप्रकाशे

सुतनु! हृदयात् प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते किमपि मनसः सम्मोहो मे तदा बलवानभूत्। प्रबलतमसामेवंप्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशङ्कया ।।३३॥

३. अनल्पकारणोपनिपातेऽपि प्रयत्नापनेयं काम्पिल्यरागं तदतिसात्त्विकस्य, यथा हरिश्चन्द्रचरिते विश्वामित्रमोचनाय दारविक्रयिणो हरिश्चन्द्रस्य- हे धन्याः शृणुतावधत्त धनिनः! सेयं मया प्रेयसी मत्पाणिग्रहदूषणादिति दशां याता जगत्पावनी। दुर्वृत्तेन दुरन्तपातकशतध्वस्ते हितः पौरुषे स्वामित्वैकसभाजितापि सुदती विक्रीयते क्रीयताम् ॥३४॥

४. कारणोपनिपाते यन्महतापि स्वयत्नेनापनेतुं शक्यते, तद् रीतिरागम्। तदतिमहासत्त्वस्य, यथा जनापवादभीरतया निर्वासितायामपि सीतायां रामायणे रामस्य- ततः कैरप्युक्ते परिणयविधौ काष्ठमुनिभिः पुराणैरातङ्कग्लपितहृदयेन क्षितिभृता । विना वाचं नैतत् क्षममिति निधायाननमध :- पतद्बाष्पाम्भोभिर्लिखितमिव दत्तं प्रतिवच: ॥३५॥ एतेषु च सत्त्वच्छायाधिक्यान्न तथाविधा रागच्छायानुवृत्तिरित्यापीत एव रागवर्णो भवति। स हि तथा न धर्मार्थयोरनुषज्यते यथा कामे तेनातितरां रज्यते, गुणेषु च यथोत्तरेच्छत्वात् कामिनामनुरागेऽपि शीघ्रमेव विरज्यते। यथा हरिवंशे (उच्यतां) वासुदेव :- पान्थ! द्वारवतीं प्रयासि यदि हे तद्देवकीनन्दनो वक्तव्यः, स्मरमन्त्रमोहविवशा गोप्यो न नामोज्झिताः । एताः केतकपुष्पधूलिपटलैरालोक्य रम्या दिश: कालिन्दीतटभूमयोऽपि तव रे नायान्ति चिन्तास्पदम् ॥३६॥

षट्त्रिंश: प्रकाश: १६२५

(राजसस्य) ६. अनल्पकारणेनापनेयं लाक्षारागम्, तदपि रजोबहुलस्यैव जायते, यथा विक्रमोर्वश्याम् ऊर्वशीविलोकनापहृतमहादेवीप्रेमसम्पदः पुरूरवसः-(विक्र. ३.१७) देव्या दत्त इति यदि व्यापारं व्रजसि मे शरीरेऽस्मिन् । प्रथमं कस्यानुमते चोरि! हृतं मे त्वया हृदयम् ॥३७॥ ७. कारणोपनिपाते महाप्रयत्नापनेयमक्षीबरागम्, यथा यौगन्धरायणादिप्रयत्नतो राज्यलाभाय तापसवत्सराजे वासवदत्तायां वत्सराजस्य- चक्षुर्यस्य तवाननादुपगतं नाभूत् क्वचिन्निर्वृतं येनैषा सततं त्वदेकशयनं वक्षस्स्थली कल्पिता। येनोक्तासि विना त्वया मम जगच्छून्यं क्षणाज्जायते सोऽयं दम्भधृतव्रतः प्रियतमे! कर्तुं किमप्युद्यतः ॥३८॥ (ताप.४.१३)

८. महाप्रयत्नेनापनेतुमशक्यं मञ्जिष्ठारागम्, यथा मदालसोपाख्याने मदालसायामेव कुवलयाश्चस्य- श्रेणीभूतामिवाशासु निखातामिव चेतसि। प्रोतामिव विकल्पेषु राजसूनुरमंस्त ताम् ॥३९॥ इदं चाह- यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद् भार्या मदालसा। अस्मिञ्जन्मनि सत्यस्य सावित्री सहचारिणी ॥ ४०॥ एतेषु च रजोभूयिष्ठत्वाद् रागभूयिष्ठेषु रागान्तरोपनिपातात् रक्ततायामेष वर्णोत्कर्षो भवति।

(तामसस्य) ९. अथाल्पकारणापनेयमेव तामसस्य कर्दमरागं यथा मालविकाग्निमित्रे। मालविकाविलोकनापहृतचेतसो महादेव्यां धारिण्यामिरावत्यां च

प्रणयवत्यामग्निमित्रस्य- (मालविका.३.२३) मन्ये प्रियाहितमनास्तस्याः प्रणिपातलङ्गनं सेवाम् । एवं हि प्रणयवती सा शक्यमुपेक्षितुं कुपिता ।।४१॥ १. राजसस्य कुसुम्भरागमिति नोपलभ्यते भेदः।

१६२६ शृङ्गारप्रकाशे

१०. कारणापनेयं तामसस्यैव कषायरागं, यथा विक्रान्तशूद्रके शिवगणस्य- सा वक्ष:परिवर्तनैकललिता विश्वासभूमि: प्रिया बाला निष्करुणेन मुग्धतपसा दग्धा वराकी मया। भर्त्तुर्भक्तिरपेक्षिता ननु पुनः स्त्रीदाहदोषो महाञ् जातं सच्चरितैषिणो मम पुनर्म्लेच्छस्य यन्नोचितम् ।४२। ११. कारणोपनिपाते महाप्रयत्नतोऽपि सर्वथा दुरपनेयं सकलरागम्, तदपि तामसस्यैव यथा रघुवंशे अजस्य इन्दुमत्यां प्रमादमृतायामपि वर्षकतिपयजीविनोऽजस्य। (रघु. ८.९२) तेनाष्टौ परिगमिताः समा: कथंचिद् बालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागमोत्सवैश्च ।४३॥

१२. सर्वथैवापनेतुमशक्यं नीलीरागम्, तदतितामसस्य, यथा कादम्बरीकथायां महाश्वेताविषये वैशम्पायनस्य- (कादम्बरीकथामुखे) दूरं मुक्तालतया विससितया विप्रलोभ्यमानो मे। हंस इव दर्शिताशो मानसजन्मा त्वया नीतः ॥४४॥ एषां च तामसानां तमोऽतिरेकाद् रागयोस्स्वकीयवर्णतिरस्कारे वर्णान्तरमुत्पद्यते सोऽयमुपसर्गार्थः।

(२. सङ्करार्थपक्षे -१२) अथ सङ्करार्थपक्षे प्रेम द्वादशप्रकारं भवति - आवृत्तव्याजम्, अनुवृत्तव्याजं, परिणतव्याजम्, अध्याहृतव्याजं, कृत्रिमव्याजम्, अपेक्षितव्याजम्, अन्तर्व्याजम्, बहि्व्याजं, एकव्याजम्, बहुव्याजं, सर्वव्याजं, निर्व्याजमिति। सर्वव्याजमिह स्त्रीणां विशेषत इव जायते। तत्र- १. आवृत्तव्याजं यथा- चतुरचटुभिर्गाढाश्लेषैर्हठात् परिचुम्बनै- रलकललिते वारं वारं गतोऽप्यतिमन्दताम्। अपरवनितासङ्गाल्लग्न र्नवतां गतः ॥४५॥

षट्त्रिंश: प्रकाश: १६२७

२. अनुवृत्तव्याजं यथा-(किराता. ९.६८) योषिदुद्धतमनोभवभावा मानवत्यपि ययौ दयिताङ्कम् । कारयत्यनिभृता गुणदोषे वारुणी खलु रहस्यविभेदम् ॥४६॥ ३. परिणतव्याजं यथा-(गास. ४.६) अव्वो अणुणअसुहकखिरीअ अकअं कअं कुणंतीए। सरलसहावे वि पिओ अविणअमग्गं बला णीणो । ४७॥ (कष्टमनुननयसुखकाड्क्षणशीलयाऽकृतकृतं कुर्वत्या। सरलस्वभावोऽपि प्रियोऽविनयमार्गं बलान्नीत: ॥ ४. अध्याहृतव्याजं यथा-(गास. १.४८) अण्णमहिलापसंगं दे देव्व करेसु अम्ह दइअस्स । पुरिसा एक्कंतरसा ण हु दोसगुणे विआणंति ।। ४८।। (अन्यदयिताप्रसङ्गं हे देव कुरु मे दयितस्य। पुरुषा एकान्तरसा न खलु दोषगुणो विजानन्ति।।) ५. कृत्रिमव्याजं यथा-(काव्याद. २.२४३) मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने स्थितां सखीम्। बाला भ्रूभङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा ।।४९।। ६. अपेक्षितव्याजं यथा-(कुसं. ६.४५) सकम्पोष्ठैर्ललिताङ्गुलितर्जनैः । यत्र कोपैः कृताः स्त्रीणामप्रसादार्थिनः प्रियाः ॥५०॥ ७. अन्तर्व्याजं यथा-(माघ. १०.२८) अन्ययान्यवनितागतचित्तं चित्तनाथमभिशङ्कितवत्या। पीतभूरिसुरयापि न भेदे निर्वृतिर्हि मनसो मदहेतुः ॥ ५१॥ ८. बहिव्याजं यथा-(माघ. १०.३६) आननैर्विचकसे हृषिताभिर्वल्लभानभितनूभिरभावि। आर्द्रतां हृदयमाप च रोषो लोलति स्म वचनेषु वधूनाम् ॥५२॥ ९. एकव्याजं यथा-(माघ. १०.३५) शङ्कयान्ययुवतौ वनिताभिः प्रत्यभेदि दयितः स्फुटमेव । न क्षमं भवति तत्त्वविचारे मत्सरेण हतसंवृति चेतः ॥५३॥

१६२८ शृङ्गारप्रकाशे

१०. बहुव्याजं यथा-(अमरु. ७५) कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजं प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादस/मसम्भ्रमं विचलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसित पुरः ॥५४॥ ११. सर्वव्याजं यथा-(किराता. ९.६०) मा गमन्मदविमूढधियो नः प्रोज्झय रन्तुमिति शङ्कितनाथाः । योषितो न मदिरां भृशमीषुः प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि । ५५॥ १२. निर्व्याजं यथा-(किराता. ९.४३) द्वारि चक्षुरधिपाणि कपोल(लौ) जीवितं त्वयि कुतः कलहोऽस्याः । योषितामिति वच: पुनरुक्तं प्रीतये नवनवत्वमियाय ॥५६॥ सोऽयमुपसर्गस्य सङ्करार्थम्। (३. सम्पूर्णतापक्षे) अथ सम्पूर्णतापक्षे अनुबन्धोपाये प्रेम द्वादशप्रकारंभवति- धर्मानुबन्धम्, अर्थानुबन्धं, धर्मार्थानुबन्धम्, अधर्मार्थानुबन्धम् इत्यादि। .. अस्सपत. . सं अंलस्स विरसो रसो होइ। आद ।५७॥ '(यद् वाच्यं यद्वाच्यमप्युभयमप्येतेन सर्वंसहा त्वं सख्या: प्रमुखे प्रगल्भवचसा) प्रोक्ता वटुच्छद्मना । तत्सर्वं प्रणतस्य मेऽद्य दयिते दाक्षायणि क्षम्यता- मित्युक्त्वा '(स्वकपर्ददिव्यसरितो धौते पदे नारिणा) ।५८।। शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव छाया न मूच्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ॥ ५९॥ (शाकु. ७.३२) आद्यन्तयोरस्वादु पिचुमन्दपाकं यथा- (गास. ८४४वे.) जइ देव्व तुं पसण्णो मा कारिहि मज्झ माणुसं जम्मं । ता पेम्मं अह पेम्मं तामा जणे दुल्लहे॥६०॥

१-२. इदं द्वयमस्माभिरपूरि।

षट्त्रिंश: प्रकाश: १६२९

(यदि देव त्वं प्रसन्नो मा कार्षीः मम मानुषं जन्म । प्रेम, अथ प्रेम तज्जने दुर्लभे ॥) अनवरतपाकं कपित्थपाकं, यथा-(गास. ९१०वे.) सोत्तुं सुहं ण लंभइ अंबो पेम्मेण पेम्मस्य वंकविसमस्स । दुग्घडिअ-मंचअस्स व खणे खणे पाअपडणेण ॥ ६१॥ (स्वप्तुं सुखं न लभ्यते अहो प्रेम्णा वक्रविषमस्य । दुर्घटितमञ्चकस्येव क्षणे क्षणे पादपतनेन ॥।) यथोत्तरस्वादु क्रमुकपाकं, यथा- वोदलंति हिअअं चिरआल-परूढ-गरुअ-वीसंभा। तमसोसरंत सब्भावदारुणा पेम्मपरिणामा ॥६२॥ (विदलन्ति हृदयं चिरकालप्ररूढगुरुकविस्रम्भाः । ० ० स्वभावदारुणाः प्रेमपरिणामाः ॥) यथोत्तरस्वादु खर्जूरपाकं यथा-(उराच. १ .३९ ) अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु यद् विस्रम्भो हृदयस्य यन्न रजसा यस्मिन्नहार्यो रसः। कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् स्नेहसारोत्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत् प्राप्यते ॥६३॥ तदेतत् कामसर्वस्वं तदेतत् काव्यजीवितम् । य एष द्विप्रकारोऽपि रसः शृङ्गारसंज्ञकः ॥६४॥ (यथा विपद्या सरसी यथा रात्रिर)-तारका। अविदग्धा यथा गोष्ठी निश्शृङ्गारा तथाङ्गना ।६५।। यथांशुमाली पी/वीतांशुर्यथानचिर्हुताशनः । यथाऽप्रतापो नृपतिरशृङ्गारस्तथा पुमान्॥६६॥ यथेन्दुना निशा भाति निशाभिश्च यथा शशी। अङ्गनाभिश्च शृङ्गारः शृङ्गारेण तथाङ्गना ।६७।। यथा तडिदनम्भोदा पयोदस्तडितं विना। अहंकृतिरशृङ्गारा शृङ्गाराच्चा/रश्चानहङ्कृतिः ॥ ६८॥

१. इदमस्माभिरपूरि।

१६३० शृङ्गारप्रकाशे

रस: शृङ्गार एवैको भावा रत्यादयो मताः । प्रकर्षगामिनोऽपीह प्रेमग्लानिश्रमादिवत् ॥६९॥ इति निगदित-भङ्ग्याऽनङ्ग-सर्वस्वमेतद् द्विविधमपि मनोभिर्भावयन्तोऽस्य भेदम्। तदनुभव-समुत्थानन्द-संमीलिताक्षाः परिषदि परितोषं हन्त सन्तः प्रयान्तु ॥७०॥ यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद् वक्षसि कौस्तुभस्तबकिते पद्मा मुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात् तावदियं कृतिः कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् । ७१॥।

इति श्रीमहाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे सम्भोगावस्थाप्रकाशो नाम ।। षट्त्रिंश: प्रकाशः ॥३६॥

इति सनातनकविश्रीरेवाप्रसादद्विवेदिसम्पादित: शृङ्गारप्रकाशो नाम साहित्यप्रकाशः पूर्णः।

।। ॐ तत् सत्।।

श्रावणपूर्णिमा सम्वत् २०६२ १९. ०८.२००५

कर्णावतंसोत्पलतां जगाहे साहित्यशास्त्रेऽत्र धिगन्य एव। प्रकाश एषोऽद्य वगाहतां तच्चित्कोष-शृङ्गारसमाधि-योगम् । सनातनो वस्तुनि केवलेऽस्ति श्राद्धोऽसकौ, भावकपिब्दतासु । धत्ते धियं श्रीजुषि विश्वनाथे वाराङ्गनाचामर-वीजनस्य ।

श्रीराघवो गिलतु काममिमाँस्तिमीन्द्रान् येष्वासते चपलतापरितापनानि। भोज: समुद्रति, न पारममुष्य लब्धुं काचित् क्षमाऽस्य नभसो नु गरुत्मतोऽपि।।

परिशिष्टम् -१ षडिवंश: प्रकाश: १

परिशिष्टम् -२ ग्रन्थकृन्नामानि २५

परिशिष्टम् -३ प्राकृतपाठभेदा: २७

परिशिष्टम् -४ पद्यानुक्रम: (Verse-Index) १२५ परिशिष्टम् -५ कालिदाससन्दर्भा: १७७

परिशिष्टम् -६ भवभूतिसन्दर्भा: २०६

परिशिष्टम् -७ भारविसन्दर्भा: २१९

परिशिष्टम् -८ माघसन्दर्भा: २२२

परिशिष्टम्-१ Appendix - I to the Srngāraprakāsa Part-II

सनातनकविरेवाप्रसादद्विवेदिनिर्मित: शृङ्गारप्रकाशे षड्विंश: प्रकाश: पूर्वरागप्रकाश:

रागो व्युत्पादितपूर्वः (११८३ पृ०)। तस्य पूर्वत्वं यं परीकृत्य सिद्धयति स कामिनो: शरीरसंसर्ग:। (१) असंसृष्टयोरन्योन्यं यः प्रेमाभिषङ्ग: स पूर्वरागः। उभयं तस्याधिष्ठानम् नायिका नायकश्चेति। पूरुषस्यार्धं यद् वृगलं तद्धि योषैव। योषितश्च पूरुषः। अनयोः कौमारसीम्नोऽतिक्रान्तिक्षणे मनसिशयाङ्कुरितप्रीत्योः सहजः कश्चन व्यतिकरो राग इति प्रेमेति च विदितः। चतुरवस्थः सः-'उत्पत्तिः, अङ्कुरः, प्रकाशः, प्रकर्षश्चेति चतस्रोऽस्यावस्थाः। तथा च १. उत्पत्ति: नायिकागतस्य रागस्योत्पत्त्यवस्था यथा शाकुन्तले दुष्यन्तं दृष्टवत्या: शकुन्तलाया :- 'किं नु खलु इमं दृष्ट्वा तपोवनविरोधिनो विकारस्य गमनीयास्मि संवृत्ता' (२.२३.११ पृ. ५४२) इति २. अङ्कुर: अङ्कुरो नामास्य प्रकाश:। तथाहि तत्रैव शाकुन्तले 'शकुन्तला शृङ्गारलज्जां नाटयती'-त्युक्ति: (१.२३.१८ पृ. ५४३)। ३. प्रकाश: प्रकाशस्तत्रैव 'सख्यौ उभयोराकारं विदित्वा जनान्तिकम्-'हला सउन्दले! जइ एत्थ अज्ज तादो संणिहिदो हवे।' (२३.१२ पृ. ५४३) शकुन्तला सरोषमिव-'तदो किं हवे। सख्यौ-इमं जीविदसव्वस्सेण वि अदिहिविसेसं किदत्थं करिस्सदि। शकुन्तला सकृतकरोषम्-'तुम्हें अवेध। किं वि हिअए करिअ मंतेध। ण वो वअणं सुणिस्से' इत्यवहित्थोपस्थितिः। अथ

२ शरृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

४. प्रकर्ष: प्रकर्ष: शकुन्तला दुष्यन्तमसत्कृत्यैव सकृतकरोषं यदा प्रस्थिता तदा वृक्षसेचन- धारणरूपाद् ऋणान्नायकेनैव मोचितां तां प्रति प्रियम्वदायाः 'मोचितासि अनुकम्पिना महाराजेन, गच्छेदानीमि'-त्युक्तौ शकुन्तलाया प्रतिक्रिया-'(आत्मगतम्), गमिष्यामि यदि आत्मन: प्रभविष्यामि।' प्रकाशं च 'का त्वं विसज्जिदव्वस्य रुधिदव्वस्स वा' (१.२८.५) प्रस्थाने च दर्भाङ्कुरव्याजेन शकुन्तलाया मुखेनैव पूर्वरागस्यास्य प्रकाशप्रकर्ष: शकुन्तला-'हद्धी हद्धी अहिणवकुससूचिए परिक्खदं मे चलणं, कुरुवअसाहापरिलग्गं च मे वक्कलं। ताए पडिवालेध मं जाव णं मोआवेमि।' (हा धिक् हा धिक् अभिनवकुशसूचीपरिक्षतो मे चरणः। करवकशाखालग्नं मे वल्कलं। तावत् परिपालयथ यावत् एतत् मोचयामि) शकुन्तला राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्ब्य सह सखीभ्यां निष्क्रान्ता। अथ नायकस्य। पूर्वराग उत्पद्यते शकुन्तलाया वल्कलमोचनवृत्तान्तेन दुष्यन्तस्य धीरेऽपि चित्ते। अथ भ्रमरबाधया संवर्धित एषः। वृद्धिश्चास्य लक्ष्यते शकुन्तलायाः प्रभवकथया, पर्यन्ते च- भव हृदय! साभिलाषं संप्रति सन्देहनिर्णयो जातः । आशङ्कसे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम् ॥१.२५॥ इत्युक्त्या। शकुन्तलायाः प्रथमदर्शनक्षणादेव तस्या रूपलावण्याभ्या विस्मितचेताः दुष्यन्तस्तत्तानात्मनो विकल्पानुद्गिरति-(शाकु. १.१७-१८) इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति। ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया समिल्लतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यती'-ति ।।१।।

सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥२॥ इति। शकुन्तलाया: कौमारलक्ष्मीमप्यसौ समधिकं निर्वर्णयति, लङ्गितौचित्यसीमश्चोद्गिरति परिभोगान्तानभिलाषान् - (शाकु. २.११)

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: ३

अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥ ३॥ भ्रमरबाधायामप्यसावात्मनोऽधन्यतां प्रकाशयति- चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधर वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर! हतास्त्वं खलु कृती ।४॥ इति। सेयं प्रकर्षप्रवृद्धिरेव पूर्वरागस्य। शकुन्तलाप्रशंसायां प्रियम्वदाया समर्थनोक्तिरपि तां प्रति नायकस्यानुरागाङ्कुरं प्रकाशयति। तथा- राजा - प्रियमपि तथ्यमाह प्रियंवदा। अस्या हि- अधर: किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू। कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ॥११९॥ अथ नायकस्यायं विकल्प :- 'अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात्। अथवा कृतं सन्देहेन- असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥५॥ दुष्यन्तशकुन्तलयोरेष पूर्वरागस्तृतीयाङ्कसूचितमनयोः शरीरसंपर्कं यावत् प्रवृत्तः। सिद्धमेतेन पूर्वत्वं नाम शरीरसंपर्कनिर्वृतिमवधीकृत्य प्राक्कालिकत्वमनुरागस्य। अथ मालविकाग्नित्रे नायिकायाश्चित्रस्य दर्शनं रागस्य प्रभवभूतम्। चित्रगताया राज्ञया: पार्श्वे चित्रितां काञ्चिदपूर्वसुन्दरीं नायको नामतः पृच्छति। वसुलक्ष्म्या तूच्यते 'आवुत्त इअं मालविए'-त्ति। प्रेषित एव प्रस्तावो नायिकाया भ्रात्रा सम्बन्धस्य। सोऽयमुत्पन्नः पूर्वो अनुरागः समुद्रगृहे संपन्नं शरीरसंपर्क यावदभिव्याप्तः। अनुरागस्यास्य प्रकर्ष :- शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुखे भवेत् सास्रं चक्षु: क्षणमपि न सा दृश्यत इति। तया सारङ्गाक्ष्या त्वमसि न कदाचिद् विरहितं प्रसक्ते निर्वाणे हृदय! परितापं व्रजसि किम् ॥ ६॥ (माल. ३.१)

४ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

एवमेव विक्रमोर्वशीये नायकयोरन्योन्यदर्शनजनितो रागाङ्कुरः। अत्र नायकेऽनुरागस्य पूर्ववर्त्तित्वं नायिकायां पुनस्तत्पश्चात्। संज्ञां लभमानामुर्वशीं नायक: स्वयमेव चित्रयति- आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेव रात्रि- नैशस्याच्चिर्हुतभुज इव च्छिन्नभूयिष्ठधूमा। मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गङ्गा रोध:पतनकलुषा गृहणतीव प्रसादम् ।। ७॥ पुरूरवा उर्वशीं चक्षुषि पयोधरद्वन्द्वे च निर्वर्णयति-(विक्रमो. १.६) गतं भयं भीरु! सुरारिसंभवं त्रिलोकरक्षी महिमा हि वज्रिणः । तदेतदुन्मीलय चक्षुरायतं निशावसाने सरसीव पङ्कजम् । ८॥। अत्र चक्षुष आयतत्वोक्तिः पुरूरवसस्तां प्रत्यासत्तिं पिशुनयति। पयोधरद्वन्द्वेऽप्यस्य तादृश्येव सरागा दूक। तथा तत्राप्यसौ परिणाहं विशेषणयति-(विक्रमो. १.७,८) मन्दारकुसुमदाम्ना गुरुरस्थ्याः सूच्यते हृदयकम्पः । मुहुरुच्छ्वसता मध्ये परिणहवतोः पयोधरयोः ॥९॥ मुञ्चति न तावदस्या भयकम्पः कुसुमकोमलं हृदयम् । सिचयान्तेन कथञ्चित् स्तनमध्योच्छ्वासिना कथितः ॥१०॥ इत: परमेव 'आविर्भूते शशिनी'-त्युद्गारः। इतः परं च पुरूरवसोऽनुरागाङ्कुर एष स्पष्टं पल्लवनां लम्भितो लक्ष्यते- राजा-'उर्वशी विलोक्य- (आत्मगतम्) स्थाने खलु नारायणमृषिं विलोभयन्त्यः तदूरुसंभवामिमां विलोक्य व्रीडिता: सर्वा अप्सरस' इति। समनन्तरं च याऽस्योक्ति: कण्ठहारायमाणा लक्ष्यते सा संस्कृतकाव्यमर्मज्ञेषु - राजा - 'अथवा नेयं तपस्विनः सृष्टिरित्यवैमि' -(विक्रमो. १.१०) अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तप्रभः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनि ॥११॥

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: 4

सेयं पूर्वारागप्रवृत्तिनार्यकस्य प्राप्तप्रकर्षा स्वयमुच्यते नायकेनैव- राजा- महति विषादे वर्त्तते सखीजनः। पश्यतु भवती-(विक्रमो. १११) यदृच्छया त्वं सकृदप्यवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि! यस्य नेत्रयोः । त्वया विना सोऽपि समुत्सुको भवेत् सखीजनस्ते किमुतार्द्रसौहृदः ॥१२॥ पुरूरवसोऽपि सकृदेव नेत्रगोचर इयं स्त्रीरत्नसृष्टिरूपोर्वशी, प्रशंसा- वचनैश्चैभिस्तस्य स्वकीयोऽप्यनुरागस्तां प्रति प्रतीतिमारोहति। शकुन्तलावदेवोर्वश्यपि प्रस्थिता सती 'लताविटपे वैजयन्तिका एकावली लग्ने'-ति गमनविघ्नं व्याजीकृत्य परिवृत्तार्धमुखी नायकं पश्यति। सेयमस्याः पुरूरवसि समुत्पत्तिः पूर्वानुरागस्य। नायकोऽप्यत्रोदिगरति (विक्रमो. १.१८) प्रियमाचरितं लते! त्वया मे गमनेऽस्याः क्षणविघ्नमाचरन्त्या। यदियं पुनरप्यपाङ्गनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मयाऽद्य दृष्टा ॥१३॥ कामस्येदं सर्वस्वं यद् वल्लभाजनस्य पुरुषं प्रत्यभियोगः। तथा च निबद्ध एष कुशलेन कविना विक्रमोर्वश्या द्वितीयेऽङ्के- (ततः प्रतिवशत्याकाशयानेनोर्वशी चित्रलेखा च) चित्रलेखा- (उर्वशीं प्रति) 'सहि कहिं दाणिं अणिठ्ठिकालणं गच्छीअए' (२.१०.२,३ पृ. ४५५) इत्यारभ्य 'उर्वशी-(ससाध्वसं राजानमुपेत्य प्रणम्य च सव्रीडम्) जेदु जेदु महाराओ' (२.१६.४ पृ. ४६२) इति यावत्। पूर्वरागे ह्यभियोज्यविनिश्चयोऽपि नियतमेवाङ्गम्। तथा च शाकुन्तले शकुन्तलोक्ति: 'स राजर्षिरेव ममानुरागविषय' इति। तत्र शकुन्तलायाः पत्रम्- (शाकु.३.१५) तुज्झ ण जाणे हिअअं मम पुण मअणो दिवा वि रत्तिं वि। णिग्घिण! तवइ बलीअं तुइ वुत्तमणोरहाइं अंगाईं ॥१४॥ अथ दुष्यन्तस्य तामुपेत्य प्रतिवचनम्-(शाकु. ३.१६) तपति तनुगात्रि! मदनस्त्वां मां पुनर्दहत्येव । ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथाहि कुमुद्वतीं दिवसः ॥१५॥ परिपूर्तिरियमनुरागगतस्य पूर्वत्वस्य। अथ प्राप्तो योगस्तयोः शारीरस्याप्यभियोगस्य।

६ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

मालविकाग्निमित्रेऽपि पूर्वराग एव दूरं प्रवृत्तः। यावन्मालतीमाधवेऽपि पूर्वराग एव सुदीर्घमवकाशं लम्भितः। तत्र तस्योद्दामताऽपि दृश्यते। तद्यथा मालतीवचनम् (मामा. २.२) ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यतः । मम तु दयित: श्लाघ्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥१६॥ पूर्वानुरागेण तथाऽत्र नायक: कषायितो यदसौ श्मशानमपि गच्छति महामांसमपि पिशाचेभ्यो विक्रीणाति। तत्रैव दैवाल्लभते मालतीम्। सर्वविद्याधार एष इत्यसकृदुक्तः। यादृशो हि विक्रमोर्वश्यां चतुर्थाङ्कवृत्तान्तस्तादृश एव प्रायेण मालती माधवश्चेत्यनयोः प्रणयवृत्तान्तो निर्वहणसन्धिं यावत्। नायकयोरात्यन्तिकं मेलनं हि निर्वृतिपदायते। निर्वृतिश्चासौ सुदुर्लभा नाट्येषु नाट्यवेद-पदपरिभाषितेषु। सा ह्येव भवति पश्चिमतमा भूमिर्मानसस्याभियोगस्य। अथ कोऽयं मानसोऽभियोगः? यतीन्द्रान् पृच्छ। कोऽर्थः? अयं यत् त्यक्तसंसारा एते किं न्वनुभवन्ति शृङ्गारस्य संभोगपक्षे। 'अयं संयोगः' प्रत्यक्चैतन्य-मनसोरिति न च वाच्यम्, स हि पातञ्जलो योगसमाधिः। अथाऽत्र यो भोगः स तस्य जिहासितः, तत् कस्य हेतोः? ब्रह्मणो नूत्नतमो ह्येष सृष्टिमार्गः। विसृष्टसृष्टीनां विरक्तिनिगीर्णमानससर्वस्वानां को नु सम्बन्ध एतेन भोगेन। 'भट्टनायक एषः यस्य रसभोगोऽभिमतः, अमानितस्तु स यतिभिः, व्यक्तिमात्रे तस्य निष्ठा, न तु व्यक्तस्य परिभोगेऽपि। न चात्मभोगोऽपि भोग एवेति वाच्यम्, तथा सत्यनवस्थासुरसाया उपस्थिते: व्यक्तौ भोगो भोगे व्यक्तिरिति। पूर्वरागो हि तस्यास्यास्वादात्मनो रसप्रासादस्य प्रथमं सोपानम्। कादम्बर्या पुनरस्य परा काष्ठा। तत्र हि चन्द्रापीडविरहे यथा कादम्बरी तथैव पुण्डरीकविरहे महाश्वेता तपःपरितापं विषहमानाऽडलोच्यते। परमं सुन्दर्यौ द्वे अपीमे, संपन्नतमे च, न च दुर्लभ ईदृक्कायलतिकानां योषितां प्रार्थितो वरः, तथापि घोरमेतयोस्तपः।

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: ७

विस्मितश्चन्द्रापीडोऽनुयुङ्क्तेतमां महाश्वेतामेव। प्रकाशयति च सा तं पूर्वानुरागकथां सबाष्पेण कण्ठेन साश्रुभ्यां च नेत्राभ्याम्। अपूर्व एष, विस्मयावहश्च श्रृङ्गारप्रसङ्गो यद् युवकयोर्द्वयोर्निर्मक्षिके स्थाने रात्रावैकाधिकरण्यं प्रीतिपूर्णः संवाद: तटस्थता च द्रढीयसी शारीरे संपर्के।' एतदेव हि उत्तमं सौकुमार्यम्। तदुक्तं महता कविना कालिदासेन-'अवन्तिनाथपरित्यागे कारणतया'-(रघु. ६.३६) तस्मिन्नभिद्योतितबन्धुपद्मे प्रतापसंशोषितशत्रुपङ्के। बबन्ध सा नोत्तमसौकुमार्या कुमुद्वती भानुमतीव भावम् ॥१७॥ शाकुन्तले हि समानरूपवयोलावण्यासु तिसृषु कन्यासु दुष्यन्तस्य मन एकामेव केवलं चकमे, साप्येकला तम्, नेतरे। कोऽर्थः? उत्तरमुक्तं स्वयं महाकविनैव 'जननान्तरसंगतिज्ञत्वमि'-ति-'मनो हि जन्मान्तरसङ्गतिज्ञम्' इति (रघु. ७.१५) रम्याणि वीक्ष्य मधुराँश्च निशम्य शब्दान् पर्युत्सुकीभवति यत् सुखितोऽपि जन्तुः । तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं भावस्थिराणि जननान्तरसौर्हदानि ।।१८।। (शाकु. ५.२) अस्य निदानानि भूयांसि। तत्र- चक्षूरागः, स्वप्नदर्शनम्, गुणश्रवणम्, अङ्गसस्पर्शः, प्रतिवेशनम्, प्रेमकथाश्रवणम्, औदार्यातिशयः, व्यसनविनिवारणमन्यच्च। तत्र- चक्षूरागः शकुन्तलायाः, उर्वश्याः मालविकायाश्च। स्वप्नदर्शनम् उषसाऽनिरुद्धस्य। गुणश्रवणम्' रुक्मिण्या श्रीकृष्णस्य, दमयन्त्या नैषधस्य, अङ्गसंस्पर्श: पुरूरवस उर्वशीस्पर्शः, प्रतिवेशनम् प्रतिवेश: पार्श्वगृहम्। पार्श्वे निवासिनोरपि दृश्यतेऽनुरागारम्भः।

१. गुणश्रवणार्थं द्र. कामसूत्रस्य तृतीयाधिकरणीयः पञ्चमोऽध्याय :- 'प्राचुर्येण कन्याया विविक्तदर्शनस्यालाभे धात्रेयिकां प्रियहिताभ्यामुपगृह्योपसर्पेत्।३.५.१।। सा चैनामविदिता नाम नायकस्य भूत्वा तद्गुणैरनुरञ्जयेत्॥ तस्याश्च रुच्यान् नायकगुणान् भूयिष्ठमुपवर्णयेत्। अन्येषां वरयितृणां दोषानभिप्रायविरुद्धान् प्रतिपादयेत्। मातापित्रोश्च गुणानभिज्ञतां लुब्धतां च चपलतां च बान्धवानाम्॥। याश्चान्या अपि समानजातीयाः कन्याः शकुन्तलाद्याः स्वबुद्ध्या भर्त्तारं प्राप्य संप्रयुक्ता मोदन्ते स्म ताश्चास्या निदर्शयेत्॥३.५.५॥

८ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

प्रेमकथाश्रवणम्-यथा (मामा. ३.३) शाकुन्तलादीनितिहासवादान् प्रस्तावितानन्यपरैर्वचोभिः । श्रुत्वा मदुत्सङ्गनिवेशिताङ्गी चिराय चिन्तास्तिमितत्वमेति ॥१९।। इति। औदार्यातिशयो यथा मृच्छकटिकायां चारुदत्तस्य वसन्तसेनायां, वसन्तसेनाया वा चारुदत्ततनये रोहसेने। उक्तं च आलाने गृह्यते हस्ती वाजी वल्गासु गृह्यते। हृदये गृह्यते नारी'-ति (मृच्छकटिक एव) ॥ २०॥ व्यसननिवारणं यथा विक्रमोर्वश्यां केशिनाश: पुरूरवसि उर्वश्याः। दर्शिताश्चोपायाः कामसूत्रे पूर्वरागस्य कन्याविस्रम्भणप्रकरणे। तथा हि- दश तु कामस्य स्थानानि॥। ५१.४॥ चक्षुः - प्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोत्पत्तिर्निद्राच्छेदस्तनुता विषयेभ्यो व्यावृत्ति- र्लज्जा प्रणाशः, उन्मादो मूर्च्छा मरणमिति तेषां लिङ्गानि॥ ५१.५पृ. ५१२॥ तत्र चक्षूरागः प्रोक्तः। मनःसङ्गो यथा विक्रमोर्वश्याम्-( ) एषा मनो मे प्रसभं शरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्पतन्ती। सुराङ्गना कर्षति खण्डिताग्रात् सूत्रं मृणालादिव राजहंसी ।। २१।। ति. सङ्कल्पोत्पत्तिर्यथा मालविकाग्निमित्रे (४.११) पथि नयनयोः स्थित्वा स्थित्वा तिरोभवति क्षणात् सरति सहसा बाह्वोर्मध्यं गताऽपि सखी तव। मनसिजरुजा क्लिष्टस्यैवं समागममायया कथमिव सखे! विस्रब्धं स्यादिमां प्रति मे मनः ॥२२॥ निद्राच्छेदो यथा शाकुन्तले-(६.२२) प्रजागरात् खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः । बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ।।२३।। तनुता यथा शाकुन्तल एव प्रियंवदा-णं सो राएसी इमस्सिं सिणिद्धदिठ्ठीए सूइआहि- लासो इमाइ दिअसाइ पज्जागरकिसो लक्खीअदि। राजा सत्यमित्थम्भूत एवास्मि। तथाहि- (६.१२)

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: ९

इदमशिशिरैरन्तस्तापाद् विवर्णमणीकृतं निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिरश्रुभिः । अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात् कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते ॥ २४॥ इति विषयेभ्यो व्यावृत्तिर्यथा-शाकुन्तल एव- चतुर्थेऽङ्के- अनसूया-लहु क्खु पडिबुद्धा म्हि। तत् सहिं क्खु पडिबोहेमि। अहवा पडिबुद्धा वि सा किं करिस्सादि-'न से उइदेसु वि कज्जेसु हत्थपादं पसरदि'-ति लज्जाप्रणाशः कुमारसंभवे-(५.५७) त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणं निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत। क्व नीलकण्ठ! व्रजतीत्यलक्ष्यवागसत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना ॥२५॥ यथा च मालतीमाधवे-(२.२) मालती- सहि! दइदमालतीजीविदे! सहसोवण्णासिणि! अवेहि (सास्त्रम्) अहं एव्व वारंवारं विलोअअन्ती पलाअंत-पडिठ्ठावधीरत्थणावठ्ठंभेण अत्तणो हिअअस्स दूरं विलीअंतलज्जएण दुव्विणअ-लहुआ एत्थ अवरद्धम्मि। तहावि पिअसहि संस्कृतमाश्रित्य- उक्ताश्चैता: सरस्वतीकष्ठाभरणे- चक्षु:प्रीतिर्मनःसङ्ग: संकल्पोत्पत्तिसन्ततिः । प्रलापो जागरः कार्श्यमरतिर्विषयान्तरे।। लज्जाविसर्जनं व्याधिरुन्मादो मूर्च्छनं मुहुः । मरणञ्चेति विज्ञेयाः क्रमेण प्रेमपुष्टयः ॥२६॥५.९९-१००॥ ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यतः । मम तु दयितः श्लाघ्यस् तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ।।२७॥ इति। उन्मादो यथा- मालतीमाधवपञ्चमेऽङ्के- अघोरघण्ट :- आ: क एष पापोस्माकमन्तरायः संवृत्तः।

१० शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

कपालकुण्डला- भगवन्! स एवास्याः स्नेहभूमि: कामन्दकी सुहृत्पुत्रो महामांसस्य पणयिता माधवः। माधव :- (सास्रम्) महाभागे! किमेतत्। मालती-(चिरादाश्वस्य) महाभाअ अहं वि ण जाणामि। एत्तिअं जाणामि उवरिअलिंदं ज्जेव प्रसुत्रा इह पडिबुद्धम्हि। तुम्हें उण कहिं? माधव :- (सलज्जम्) (५.२७) त्वत्पाणिपङ्कजपरिग्रहधन्यजन्मा भूयासमित्यभिनिवेशकदर्थ्यमानः । भ्राम्यन्नृमांसपणनाय परेतभूमावाकर्ण्य भीरु! रुदितानि तवाउ्जगतोऽस्मि ॥२८॥

( २ ) किं नु खलु तन्त्रं यद् दृष्टमात्रयोरपि यूनोरन्योन्यानुरागः। उत्तरं कामतन्त्रे निध्येयम्- अथ पुरुषा योषितश्चानुरागसिद्धाः स्वत एव भवन्ति। तदुक्तं कामतन्त्रे- यं कञ्चिदुज्ज्वलं पुरुषं दृष्ट्वा स्त्री कामयते। तथा पुरुषोऽपि योषितम्।।५.१.८ पृ. ५१३।

पुरुषास्त्वमी प्रायेण सिद्धा :- १. कामसूत्रज्ञः, २. कथाख्यानकुशलः, ३. बाल्यात् प्रभृति संसृष्टः, ४. प्रवृद्धयौवनः, ५. क्रीडनकर्मादिनाऽऽगतविश्वासः ६. प्रेषणस्य कर्त्ता, ७. उचितसंभाषणः, ८. प्रियस्य कर्त्ता ९. अन्यस्य भूतपूर्वो दूतः, १०. मर्मज्ञः, ११. उत्तमया प्रार्थितः सख्या, १२. सख्या प्रच्छन्नं संसृष्टः, १३. सुभगाभिख्यातः, १४. सहसंवृद्धः, १५. प्रातिवेश्यः, १६. कामशीलः, १७. कामशील: परिचारकः, १८. धात्रेयिकापरिग्रहो नववरक:, १९. प्रेक्षोद्यानत्यागशीलो वृष इति सिद्धप्रतापः साहसिक: शूरः विद्यारूपगुणोपभोगैः पत्युरतिशयिता, २०. महार्हवेषोपचारश्चेति॥ (५.१.५० पृ. ५२०)

अयत्नसाध्या योषितस्त्विमा :- १. अभियोगमात्रसाध्याः, २. द्वारदेशावस्थायिनी, ३. प्रासादाद् राजमार्गावलोकिनी, ४. तरुणप्रातिवेश्यगृहे गोष्ठीयोजिनी,

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: ११

५. सततप्रेक्षिणी, ६. प्रेक्षिता पार्श्वविलोकिनी, ७. निष्कारणं सपत्न्याऽधिविन्ना ८. भर्तृद्वेषिणी, ९. विद्विष्टा, १०. परिहारहीना, ११. निरपत्या च।।५१.५२ पृ. ५२१॥ एवमेव १२. ज्ञातिकुलनित्या, १३. विपन्नापत्या, १४. गोष्ठीयोजिनी, १५. प्रीतियोजिनी, १६. कुशीलवभार्या, १७. मृतपतिका बाला, १८. दरिद्रा बहूपभोगा, १९. ज्येष्ठभार्या बहुदेवरका, २०. बहुमानिनी न्यूनभर्तृका, २१. कौशलाभिमानिनी भर्तर्मौर्ख्येणोद्विग्ना, २२. अविशेषतया (उद्विग्ना) लोभेन॥५१.५३ पृ.५२२॥ एवमेव २३. कन्याकाले यत्नेन वारिता (वृता) कथञ्चिदलब्धाभियुक्ता च सा तदानीम्, २४. समानबुद्धिशीलमेधाप्रतिपत्ति-सात्म्या, २५. प्रकृत्या पक्षपातिनी, २६. अनपराधे विमानिता, २७. तुल्यरूपाभिश्चाध:कृता, २८. प्रोषितपतिकेति, २९. ईर्ष्यालु-पूति-चोक्ष-क्लीब-दीर्घसूत्र-कापुरुष-कुब्ज-

पृ.५२२॥ मूर्च्छा यथा- कादम्बर्यां चन्द्रापीडस्य, महाश्वेतायाश्च। मरणं यथा- कादम्बर्यां कपिञ्जलस्य। कपिञ्जलो हि महाश्वेताबद्धभाव एव गतासुर्जन्मान्तरं लभते। ता इमा दश विरहावस्थाः कामस्य। ( ३ ) कामशास्त्रस्य या नायिकयोः साध्यासाध्यकथा सा हि काव्येषु तावदेवाद्रियेत यावदौचित्यं न भज्येत। समयमातृका, कलाविलासः, कुट्टनीमतं चेत्यादिषु याऽतिचारकथा सा हि तत्कवेः स्वैरतैव। प्राकृतगाथासु सातवाहनोऽपि तथाविधा नैका गाथा संजग्राह, वज्जालग्गेऽपि च तत्कविः शृङ्गारनाम्ना जुगुप्सिततमानपि प्रसङ्गानुपनिबबन्ध, भवभूतिरपि च मालतीमाधवे मदयन्तिकाया कपालकुण्डलाया इव क्षरणमप्यादद्रे। तारापीडसंभोगगद्ये यावद् बाणोऽपि कादम्बरीमक्षतां नात्यजत्। कथेयं श्रव्यताजवनिकाप्रच्छादितार्थानां श्रव्यबन्धानामेव शोभेत, न तु नाट्यचित्रमूर्त्यादिषु दृश्येषु कलाकोषेषु। अत एव

१२ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

समाद्रियन्ते तास्ता गाथाः। यश्चासावङ्गसंस्पर्श: सोऽपि पूर्वत्वमनुरागस्य तदैव हिनस्ति यदा क्रियानिवृति लभेते युवानौ। ततः प्राग् योऽन्योन्यसंपर्कस्तस्यापि पूर्वरागतैव। तथा च मालतीमाध् वे कामन्दकी मेलयति मालतीं माधवेन माधवं च मालत्या, किन्तु न क्रियानिर्वृतये। सा हि परायणं गान्धर्वे विवाहे, किन्तु तत्रापि अग्निसाक्षिक एव संपर्को विधीयते। तथा च कामशास्त्रस्य तृतीय एवाधिकरणे पञ्चमाध्यायसूत्राणि- 'प्रतिपन्नामभिप्रेतावकाशवर्तिनीं नायक: श्रोत्रियाऽगारादग्नि- मानाय्य कुशानास्तीर्य यथास्मृति हुत्वा च त्रिः परिक्रमेत् । अग्निसाक्षिका हि विवाहा न निवर्त्तन्ते, दूषयित्वा चैनां शनैः स्वजने प्रकाशयेत्' इति। भूयांसि हि गान्धर्वविवाहविधानानि। तेष्वग्निसाक्ष्यमव्यभिचारि। अन्ते गान्धर्वविवाहप्रशंसा- सुखत्वादबहुक्लेशादपि चाऽऽवरणादिह। अनुरागात्मकत्वाच्च गान्धर्वः प्रवरो मतः ॥३.५.३० पृ.४६७॥ पूर्वराग-प्रदूषणयोर्मध्ये तास्ताः प्रीतिवीथ्य उपदिष्टाः, यासु सञ्चरन्तो ऽनुरक्ता: लभन्ते निर्वृतिम्। तथा च- कामशास्त्रस्य यत् तृतीयमधिकरणं तस्य चतुर्थेऽध्याये यानि ५५ वचनानि तेषु १-४७ वचनानि पूर्वरागस्यैव फलानि। तद्यथा- १. प्रेक्षणके स्वजनसमाजे वा समीपोपवेशनम्। तत्रान्यापदिष्टं स्पर्शनम्॥ ३.४१०॥ २. अपाश्रयार्थं च चरणेन चरणस्य पीडनम् ॥११॥ ३. तत्र शनकैरेकैकामङ्गुलिंमभिस्पृशेत् ।।१२।। ४. पादाङ्गुष्ठेन च नखाग्राणि घट्टयेत् ।।१३।। ५. तत्र सिद्धः पदात् पदमधिकमाकाङ्क्षेत् ॥।१४। क्षान्त्यर्थं च तदेवाभ्यस्येत् ।१५। ६. पादशौचे पादाङ्गुलिसंदंशेन तदङ्गुलिपीडनम् ॥।१६।। द्रव्यस्य समर्पणे प्रतिग्रहे वा तद्गतो विकारः ॥१७॥ आचमनान्ते चोदकेनासेक: ॥१८॥

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: १३

७. विजने तमसि च द्वन्द्वमासीनः क्षान्तिं कुर्वीत, समानदेशशय्यायां च ।।१९॥ ८. तत्र यथार्थमनुद्वेजयतो भावनिवेदनम् ॥२०॥ ९-१०. विविक्ते च किञ्चिदस्ति कथयितव्यमित्युक्त्वा निर्वचनं भावं तत्रोपलक्षयेत्॥ २१। तदुक्तं 'शब्दाख्येयमि-'ति मेघे विदितभावस्तु व्याधिमपदिश्यैनां वार्त्ताग्रहणार्थं स्वमुदवसतिं मानयेत्॥ २२॥ ११. आयातायाश्च शिरःपीडने नियोगः। पाणिमवलम्ब्य चास्याः कर नयनयोर्ललाटे च निदध्यात् ।।२३।। १२. औषधापदेशार्थं चास्या: कर्म विनिर्दिशेत्-'इदं त्वया कर्त्तव्यम्, न ह्येतदृते कन्याया अन्येन कार्यमि'-ति गच्छन्तीं सपुनरागमनानुबन्धमेनां विसृजेत् ॥२४॥ १३. अस्य च योगस्य त्रिरात्रं त्रिसन्ध्यं च प्रयुक्ति: ॥२५॥ १४. अभीक्ष्णदर्शनार्थमागतायाश्च गोष्ठीं वर्धयेत् ।। २६।। १५. अन्याभिरपि (गोष्ठीभिः) सह विश्वासनार्थमधिमधिकं चाभियुञ्जीत, न तु वाचा निर्वदेत् ॥२७॥ १६. दूरगतभावोऽपि हि कन्यासु न निर्वेदेन सिद्ध्यति ।२९। यदा तु बहुसिद्धां मन्येत तदोपक्रमेत ॥३०॥ १७. प्रदोषे निशि तमसि च योषितो मन्दसाध्वसाः सुरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति। न च पुरुषं प्रत्याचक्षते। तस्मात् तत्कालं प्रयोजयितव्या इति प्रायोवादः । ३१॥ १८. एकपुरुषाभियोगानां त्वसम्भवे गृहीतार्थया धात्रेयिकया सख्या वा सहैनामङ्कमानाययेत्। ततो यथोक्तमभियुञ्जीत ॥ ३२॥ १९. स्वां वा परिचारिकामादावेव सखीत्वेनास्याः प्रणिदध्यात् ।३३। २०. यज्ञे विवाहे यात्रायामुत्सवे व्यसने प्रेक्षणकव्याप्ते जने तत्र तत्र च दृष्टेङ्गिताकारां परीक्षितभावामेकाकिनीमुपक्रमेत ॥ ३४॥ २१. यदा तु मन्येतानुरक्तो मयि न व्यतिवर्त्तिष्यत इति तदैवैनमभियुञ्जानं बालभावमोक्षाय त्वरेत् ॥३६॥ भवन्ति चात्र श्लोका :- (३.४.४८,५५) कन्याभियुज्यमाना तु यं पश्येदाश्रयं सुखम् । अनुकूलं च वश्यं च तस्य कुर्यात् परिग्रहम् ।२९।।

१४ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१ गुणसाम्येऽभियोक्तृणामेको वरयिता वरः। तत्राभियोक्तरि श्रैष्ठ्यमनुरागात्मको हि सः ॥३०॥ विराजोऽपि हि यत् तावद् वैराज्यं किञ्चिदस्ति तत् । सृष्ट्या हि संभवत्यस्या अनुगन्ता हि तत्प्रियः ॥३१॥ पर्यायश्च चतुर्थो यो ब्रह्मदेवेन सृष्टये। निरधारि स कस्त्यक्त्वा गर्भाधानं स्त्रियास्तनौ ॥ ३२॥ अलाबुफलकल्पां किं तनुं नैषिष्यदीश्वरः । यदि स्त्रीपुंसयोस्तस्य वैराग्यं संमतं भवेत् ॥३३॥ ऋतुकाले कृमिर्यो वै दहन् योनिं स्त्रियाः स्मृतः । तस्यापि प्रशमः पुंसो धर्मो रागं स ईहते ॥ ३४॥ पूर्वरागेऽपि मानादिर्दृश्यते धैर्यशालिनोः । प्रवासादपि रागोऽसौ वर्धते न तु हीयते ॥३५॥ अत्र यदनुरागपदं तद्धि पूर्वानुरागमेव क्रोडीकुर्वीत।

(४) पूर्वानुरागविधृतं हि दूतकर्म। दूत्यं चासन्नेषु योषिन्मुख्यम्। दूरस्थेषु पुनः पुरोहितादिपुरुषमुख्यम्। योषित्सु सख्यः प्रमुखाः। तत्र यथा- शाकुन्तले प्रियंवदा चानसूया च, मालविकाग्निमित्रे बकुलावलिका। रुक्मिण्याः पत्रवाहकस्तस्या एव पुरोहित:। अननुरक्ताया बलादपहारे भीष्मवद् दुर्गतिः शिखण्डिरूपया तयैवाम्बिकया प्राणान् विमोचितो जितमृत्युरपि भीष्मः। विरागोऽप्यनुरागस्यानुजत्वेनैव शोभते। अन्यथा भीष्मवज्जन्तुः शरशय्यासु चेष्टते ॥३६॥ विराजोऽपि हि दन्तान्तरवकाशे हि सीदति । स्रवद्रक्तः स मूर्ध्नः स्वान्नान्तरे स्थानमृच्छति ॥३७॥ एकनिष्ठताऽविकम्प्यता च पूर्वानुरागे जीवातुः। पार्वत्याः शिवानुरागे कुमारसम्भवे

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: १५

तथा च (१.५०) तां नारदः कामचर: कदाचित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे। समादिदेशैकवधूं भवित्रीं प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ।।३८।। गुरु: प्रगल्भेऽपि वयस्यतोऽस्यास्तस्थौ निवृत्तान्यवराभिलाषः । ऋते कृशानोर्नहि मन्त्रपूतमर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् ॥३९॥ अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक। अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे ॥४०॥ यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षरोषात् सुदती ससर्ज। तदा प्रभृत्येव विमुक्तसङ्ग: पतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥४१॥ स कृत्तिवासास्तपसे यतात्मा गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु। प्रस्थं हिमाद्रेर्मृगनाभिगन्धि किञ्चित्क्वणत्किन्नरमध्युवास ।४२॥ तत्राग्निमाधाय समित्समिद्धं स्वमेव मूर्त्यन्तरमष्टमूर्तिः । स्वयं विधाता तपसः फलानां केनापि कामेन तपश्चचार ।।४३।

अनर्घ्यमर्घ्येण तमद्रिनाथः स्वर्गोकसामर्चितमर्चयित्वा। आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम् ॥४४॥

अथैकदा सा मधुपुष्पलक्ष्म्या विभूषिता प्राप्य वृषाङ्कधाम । समर्पयामास च पद्मबीजमालां कराब्जेन शिवाय भक्त्या ।।४५।। क्षणेऽत्र तत्रैव रतिद्वितीयः स्थितः स्मरो मोहनमस्त्रमस्मै। चिक्षेप धृष्टो हिमशैलपुत्रीताम्रोष्ठबद्धाक्षिपुटत्रयाय ।।४६। विवृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गै: स्फुटद्बालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।। ४७॥ अथेन्द्रिय क्षोभमयुग्मनेत्रो निगृह्य चक्रीकृतचारुचापम् । ददर्श पुष्पायुधमग्निसाच्च विधाय लिल्ये क्वचिरुग्रधामा ।४८॥

१६ श्रृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

विधातुमेषा स्वमवन्ध्यरूपं समाधिमास्थाय तपोभिरार्या। प्रजासु पश्चात् प्रथितं तदाख्यया जगाम गौरी शिखरं शिखण्डिमत् ॥४९॥ विमुच्य सा हारमहार्यीनेश्चया बबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलम्। जटीचकाराथ विभूषिताङ्गान् केशान् बबन्धापि च हन्त मौञ्जीम् ॥५०॥ यदा फलं पूर्वतपःसमाधिना न तावता लभ्यममंस्त काङिक्षितम् । तदाऽनपेक्ष्य स्वशरीरमर्दवं तपो महत् सा चरितुं प्रचक्रमे । ५१॥ स्वयं विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः । तदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदां वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः ॥५२॥ अथाजिनाषाढधर: प्रगल्भवाग् ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा। विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं पप्रच्छ चैनां तपसः प्रयोजनम् ॥५३॥

संवीक्ष्य गन्तु चकमे च पृष्ठे धृतां च केनाप्यनुसंबभूव ।५४॥ ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा य एव कश्चिज्जटिल: पुराभूत् । स एव तस्मिन्नभवन् महेश्वरः कृतस्मितः किञ्च शिवामवोचत् ॥५५॥

अद्य प्रभृत्यनवमाङ्गि तवास्मि दास: क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ। तत्पूर्वरागोऽर्भकतर्णको यथो- दपुच्छयत् सिद्धमवेक्ष्य कामम् ॥५६॥ इत्येवं कुमारसंभवस्याद्यस्य सर्गपञ्चकस्य कथा पूर्वरागकथैव सविताना। पूर्वरागेऽपि मानो यथा- अथ विश्वात्मने गौरी संदिदेश मिथः सखीम् । दाता मे भूभृतां नाथः प्रमाणी-क्रियतामिति ॥५७॥ प्रवासो यथा-कौतुकागारगतयोरपि यूनो: पञ्चरात्रं ब्रह्मचर्ये। तद्यथा- सदयं बुभुजे महीभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति। अचिरोपनतां स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ ५८॥

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: १७

अत्र किमिदं सदयत्वम्। इदमेव यन्नववधूसह्यत्वम्। यथा कुमारसंभवे- वासराणि कतिचित् कथञ्चन स्थाणुना रतमकारि चानया। ज्ञातमन्मथरसा शनैः शनैः सा मुमोच रतिदुःखशीलताम् ॥५९॥ इति। अपूर्वमिदं पूर्वत्वमनुरागस्य यत् प्रतिवचोहीनो व्याहार:, अंशुकावलम्बे गमनेच्छा, ऐकाधिकरण्येऽपि च पराङ्मुखशयनम्, अथापि न रतिविरतिः। यथा- व्याहृता प्रतिवचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका। सेवते स्म शयनं पराङ्मुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥ ६०॥ एवं योऽयं पूर्वानुरागस्तस्यास्यान्तिमोऽवधि: प्रदूषणमेव। किमिदं प्रदूषणमिति कामशास्त्रवेतृभिर्न पृच्छ्येत। क्रियानिर्वृतिपदवाच्यं हि तत्। सा ह्येव वस्तुतः पूर्वत्वस्य चरमोऽवधिः। पूर्वानुरागाहृतयोस्तु यूनोर्यश्चाभियोगः स निदाघमोक्षः । बुभुक्षया दग्धतमस्तु कुक्षिः सक्तूपलम्भेऽपि वितृप्यतीह ॥६१॥ पूर्वानुरागः प्रथमाश्रमो हि तेनाप्तदार्ढ्यस्य फलेग्रहित्वम् । सर्वेषु भावेषु निसर्गसिद्धिमुपाश्नुवानं नविलोक्यते किम् ॥६२॥ ( ५) 'पूर्वानुराग' इति न सीमिता भाषा स्त्रीपुंसयो:, यावदन्यानपि प्रीतिव्यतिकरानसौ वेवेष्टि। तथाहि ब्रह्मचर्याश्रमे सहाध्यायिनोः कृष्णसुदाम्नोः, उद्धवश्रीकृष्णयोः, कृष्णार्जुनयोः, बलरामदुर्योधनयोर्वा। द्वेषेऽपि द्रोणपाञ्चालराजयोः। पिबति हहहा पिष्टं द्रोणात्मजः पय इत्यहो क्व च खलु महत् कष्टं सोढुं क्षमाऽसि वसुन्धरे!। नृपतिरथ सखा बाल्याज् जातः कथं परिनिष्ठुरो न्यगकुरुत यो विप्रं द्रोणं क्षणे विषमेऽन्यवत् ॥६३॥ मुद्राराक्षसे पुनश्चन्दनदासो मित्रप्रीत्या राक्षसपरिवाराय शरण्यति, सहते च राजदण्डम्। रागारागावुभयमपि चेत् पूर्वसम्बन्धिजाते प्रीत्यप्रीत्योः प्रभवति यदि क्वात्र तस्योत्सिसृक्षा। नैके भेदा इह कलयितुं हन्त शक्यन्त एव दृष्टैतिह्याः क्व नु बुधवरा दृष्टिमापातयन्ते ॥ ६४॥

१८ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

विषयेऽस्मित्रुदाहरणं सुदाम्नो दशाविपर्ययः - तद्गेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः । स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं सङ्गीतकं योषिता- माश्चर्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूमिं समारोपितः ॥६५॥ इति एतद्वैपरीत्येन तु धीरोक्ति: - क्षोणीकोणशतांशपालनमहादुर्वारगर्वानल- क्षुभ्यत्क्षुद्रनरेन्द्रचाटुरचनां धन्यां न मन्यामहे। देवं याचितुमुत्सुका वयमिमे योऽसौ दयालुः पुरा धानामुष्टिमुचे कुचैलमुनये दत्ते स्म वित्तेशताम् ॥६६॥ अयं हि पूर्वानुरागकल्पद्रुमस्यैव प्रसवः। तस्याऽस्य संग्रहः प्रीतिनाम्नि भावे। भ्रातरि स्वसुः, स्वसरि भ्रातुर्वा याऽडसक्तिस्तस्या अपीह संग्रहः। अत्रैवापतति प्रीति: श्रीकृष्णे कृष्णायाः। कृष्णः केवल एक एव भगवान् भ्राता प्रभुर्यः पुरा राज्ञ: संसदि नग्नतां गतवतीं कृष्णां जुगोपाञ्जसा । धृत्वा वस्त्रशरीरमुद्भटभुजद्वन्द्वं पराभूतवान् वस्त्राकर्षणदुष्टनिस्त्रपमलं दुश्शासनं कौरवम् ॥६७॥ कस्येदं फलम्? भ्रातुष्प्रीतेरेव। यच्च रुक्मिणा रुक्मिण्यपहारलीलायां कृष्णतः क्षयः प्रापि तत्रापि भ्रातुरभिषङ्ग एव तन्त्रम्। 'इयं मे स्वसा मयि जीवति कथमिव बलादपहरणकर्मतां व्रजेदि'ति हि रुक्मिणो भाव एव तस्य कृष्णाभियोगे कारणम्। एतद्विपरीतं देवक्यां कंसस्य प्रवृत्ति:, एतद्गर्भजन्मा शिशुर्मम नाशे तन्त्रं भवितेति स्वमर्त्त्यतायां मीलितचक्षुषस्तस्य निर्ममैव क्रूरक्रूरा प्रवृत्तिः। यवनेषु सगन्धतैव वार्या रतियोगे भवति, क्वचित्, क्वचित्तु। अपि नाम पितामहोऽपि पौत्र्यामपि धत्ते कुलवृद्धये स्ववीर्यम् । ६८।। यमी यमं भ्रातरमेव भूत्वा भगिन्यपि प्रार्थयते, यमश्च । भ्रातृत्वमात्मन्यवतिष्ठमानं गोपायति स्निग्धमनाः कथ नु ॥६९॥ शुनोऽपि पुत्राय पयांसि दत्त्वा संपोषितायापि विलोक्यते नुः । प्रीति: शुकस्यापि सुताय तद्वद् गोबर्करीसन्ततयेऽपि कस्मात् ॥७०॥

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: १९

प्रीतिर्विभीतिर्ननु साऽर्थसार्थलाभक्षयाभ्यामविकम्पिताय । ज्येष्ठा रतेः प्रीतिरभिष्टुवाना सा दृश्यते स्थावरगात्रिणेऽपि । ७१॥ अत एवोक्ति 'लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवापुर्विनम्रशाखाभुजबन्धनानि।' (कुसं. ३) सोऽयं प्रीतियोग: पृषतीशिशौ परमभागवतस्य जडभरतस्य मृगयोनि-पातनाय प्रागल्भत। उच्यते च गीताचार्येण- यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय! तदा तद्भावभावितः ॥७२॥ इति। द्वीपान्तरे स्वैरविहारलीलां दूरं दुराचारपरायणां ये। सम्मन्वते तेषु न पूर्वरागो न वापि धैर्यं रभसान्धितेषु । ७३॥ तिर्यग्योनिप्रवृत्तीनां विनयायैव केवलम् । निर्मितो/कल्पितो भगवान् धर्मः शङ्खचक्रगदाधरः ॥७४॥ शङ्गेन धर्मागमशासनानि चक्रेण तच्छत्रुनिवर्हणानि। गदाभिघातादथ निन्दकानां धर्मस्य मूर्ध्नामधिचूर्णनानि ॥७५॥ पद्मेन पद्मासनिनां यतानामाधारणापालनकौतुकानि । यो वा तनोत्यव्यभिचारजुष्टं स एव साक्षाद् भगवान् मुकुन्दः ॥७६॥ तस्यास्य यः कश्चन रासयोग: पृथक् पृथक् विग्रहिणो निशीथे। रमाभिरामोत्तमगोपिकाभिः स पूर्वरागस्य हि कोऽपि काय: ॥७७॥ सामान्ययोगो यदि गोपिकासु कृष्णेषु बाभाति विकाररिक्तः । लीलाभिधानस्य चमत्क्रियैकफलस्य धाम्नः ननु स प्रकाश: ॥७८॥ तमेव भुक्त्वा यमिनां वराश्च योगीन्द्रमुख्याश्च भवन्ति हृष्टाः । नूनं स तेषां हृदि वासनात्मा स्मरो नरीनृत्यति निर्विकारः ॥ ७९॥ योऽभूद् विकार: स्मरगोत्रगात्रे ज्ञानाग्निनाऽनाशि स शाम्भवेन । विशुद्धिमुग्धस्य ललाटिकायै न भस्मनस्तस्य पुरस्क्रिया नुः ॥८०॥ गोत्रं स्मरस्यास्ति विशालतारं तत्प्रत्यभिज्ञापयिताऽस्ति रागः । प्रपच्यमानस्य विभूतिमस्य यो वेत्त्यसौ तिष्ठति रोगमुक्तः ॥८१॥

२० शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

स पूर्वरागो हि य एष पार्श्वस्थितेभ्य आत्मन्यधिकत्वसिद्धिः । वैश्वानरस्य प्रशमाधिकं यत् तच्चौर्यमित्यत्र निमीलिताक्षे ॥ ८२॥ या भ्रातृजायां प्रति देवरस्य प्रीतिप्रवृत्तिः क्व नु गृह्यतां सा। या चापि तासां ननु तत्र मुक्ताभियोगसिद्धिः क्व नु तत्प्रतिष्ठा ।। ८३।। या चापि वैधव्यकषायितानामल्पीयसीनां बत चित्तसक्तिः । सा पूर्वरागाधिक-सौकुमार्या कुत्राभिगण्येत मनुष्यसृष्टौ ॥ ८४॥ या लक्षलक्षाधिकवित्तकोषसमेधिताः वै विधवाः शिशुत्वे। तासां द्वितीयोद्वहनोचितानां चित्सीम्नि राग: किमु नो चकास्ति ॥ ८५॥ स एष राग: प्रथमानुरागात् परां दशां हन्त न हि प्रपन्नः । न चाप्यरागत्वमभिप्रपन्नः शृङ्गार! कुत्रास्ति तु तत्प्रवेशः ॥८६॥ या नान्यदीया नच या: स्वकीया या: प्लुष्टगर्भाशयनष्टशङ्काः । कण्डूतिमात्रक्षपणोद्भटानां तासां यतीनां च क इवात्र भेदः ॥ ८७॥ युञ्जानयोगी विरही च योगाभावे वियोगाकुलहृत्सरोजौ। कमश्नुवाते रसमात्मनिष्ठावभोगभिन्नं यदि नास्ति किञ्चित् ॥ ८८॥। इदमपरमत्र निध्येयं यदेकस्मै दत्ताया अपरेण सह संपर्के कीदृशी ननु चित्तवृत्तिः, विरक्ता वा चञ्चला वा? न च व्यभिचारः सः, न रस इति वाच्यम्- अश्वमेकं विहायान्यं भजते पथिको यदि। कस्तत्र दोषो, दोषेण युक्ता किं स्वैरगामिता ।।८९।। स्वैरतायां च कीदृशो पूर्वरागः, कीदृशश्चापररागः। ननु राग एव तत्र न भवति। अभिनिविष्टा हि चरति व्यक्तिस्तत्र। यमपि संनिकृष्टं पश्यति तत्रैवाभियुञ्जाना दृश्यते। न च परराग एष ऊर्ध्वरागरूपः। समनन्तरराग इति तु तत्र निर्णेतव्यं भवति। ( ६ ) य एष समनन्तररागः सोऽपि शृङ्गारस्य शृङ्गमुत्थापयति हिंसितुमिच्छति च तेनान्तश्चारिण: कामकीटान्। अवकाशमलभमाना व्यक्तिस्तत्र कुण्ठामनुभवति

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: २१

संतप्यमानचित्ता च मोहादिविकारानप्यनुभवति। सोऽयं मनोरागरूपो मनोरोगो मालतीमाध वे विषतुल्यकुल्य उदीरित :- 'मनोरागस्तीव्रं विषमिव विसर्प्पत्य विरतमि'-ति। नन्वनौचितीदोषदिग्धतया रसाभासकोटिं स गाहेत? उचितमनुचितमिति पूर्वापरदिशाविव दुष्परिच्छेद्यो विषयः। य एवैकस्यानुचितः स एवापरस्योचित इति व्यवस्थाया दर्शनात्। मातुलकन्या स्वसेति सचरणस्पर्शमर्च्यते श्रीनर्म्मदायाः क्षेत्रे, दाक्षिणात्येषु महाराष्ट्रेषु च पुनः सैव प्रथमंवरणीया प्रियेति। या हि पितृष्वसा मालवक्षेत्रे पितृवत् पूज्या भवति लस्यामेव विहारेषु श्यालिकायामिव कामशृङ्गारिणी प्रवृत्तिः। कोऽत्रानुचितः कश्चोचित इति विवादं कोऽपि शमयितुं न शक्नुते। अथ तिर्यक्षु मातृपितृस्वसृत्वं न ह्येव दृश्यते। दृश्यते कामः कामभोगश्च। अथ रागाणामपि स्थिरास्थिरत्वाभ्यां बाहुविध्यं लक्षितं लक्षणकृद्धिः। तत्रापि रसास्वादभेद: स्थिरः। एवंगते- सीमानमुल्लङ्ध्य तु ये प्रवृत्ताः स्त्रीपुंसयो रागकषायभावाः । तेष्वस्ति सत्यत्वमिति स्वशास्त्रे न लक्षणीया न भवन्ति तेऽपि ॥ ९०॥ पारदारिकं नामाधिकरणं विधाय महर्षिणा वात्स्यायनेनाप्यनुमोदित एष प्रवृत्तिमार्गः। वन्ध्यत्वदोषमुपपाद्य बहूँश्च पुंसः सेवेत योषिदिह चेन्ननु कानु हानिः । कामो न सन्ततिमपेक्षत एव रन्तुं सन्तानमस्ति हि फलं रमणक्रियायाः ॥ ९१॥ अतः कवीनां प्रवरोत्तमो यः स कालिदासोऽप्यभिसारवृत्तम् । नैवोज्जयिन्यां नच रामभूमौ न वाऽलकायां त्यजति प्रबन्धुम् ॥९२॥ तथा चोज्जयिन्याम्-(३७ मे) गच्छन्तीनां रमणवसति योषितां यत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः । सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोरवीं तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूर्विक्लवास्ताः ॥९३॥

२२ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

अयोध्यायाम्-(रघुवंशे १६.१२) निशासु भास्वत्कलनूपुराणां यः सञ्चरोऽभूदभिसारिकाणाम् । नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः स बाह्यते राजपथः शिवाभिः ॥९४॥ अलकायां च-(कुसं. ६.४६) यत्रौषधिप्रकाशेन नक्त दर्शितसञ्चराः । अनभिज्ञास्तमिस्राणां दुर्दिनेष्वभिसारिकाः ।९५॥ अभिसारिकासंज्ञां नायिकां भरतादारभ्य न ह्येव विस्मराम: धनञ्जयं यावत्। अष्टास्वन्यतमाऽस्त्यभिसारिकैव नायिकासु- परतां निजतां च नाभिपश्यत्यभिसारस्त्वधितीर्थमप्यरुद्धः । ननु सा करणक्षुधेव यस्या प्रशमायाभिसिसर्त्ति कापि योषा । ९६।। अभिसारयते पुमांसमन्यं स्वगृहं प्रत्यपि कापि राजभार्या। प्रददाति च दक्षिणां गरिष्ठां कृतकर्मा पुनरप्युपस्थितीच्छुः ॥९७॥ अपि तन्त्रपथेष्वघोरघण्टा बहवो हन्त चरन्त्यतृप्तिदग्धाः । बहवश्च कपालकुण्डलास्तत्सहयोगं विदधत्यशान्ततर्षाः ।।९८।। विविधाः स्मरदाहदग्धचित्का विभवन्त्यत्र वसुन्धराग्निवर्णाः । न हि यः परिचारिका अपि स्वाः परिभोगाय जिहासति प्रतर्षः ॥९९॥ अथ यैश्शिव-विष्णुमन्दिराणामधिभित्ति स्मरनृत्यमग्नगात्र्यः । पुरुषैः सह लेखिताः पटु स्त्रीततिरेतेषु न नास्ति भोगरागः ॥१००॥ अपि गर्दभयोगिनी व्यलेखि खजुराहोभवनेषु कापि योषा। बहुषु स्मररन्ध्रकेषु लग्नाङ्गुलिक: कोऽपि च दर्शितः शिलायाम् ॥१०१॥ अनिवारितकामवृत्तिरासः स हि मन्ये परितुष्टिकृत् स भूम्नाम् । कविता निकृतिर्न मानुषाणामपकाराय ततश्च सा प्रसूर्नः ॥१०२॥ स्वयंदूतीवचोभङ्गिचमत्कारेषु भूयसा। लभ्यते प्रीतिपुष्टिर्या तत्र काडनौचितीकथा ।१०३।। भुङ्क्ते परोऽनुरक्तां यत् तस्या एव गृहे दिवा। तस्य प्रबन्धलब्धस्य रसे तृप्यन्ति किं विदः ॥१०४॥

परिशिष्टम्-१ षड्विंश प्रकाश: २३

न वर्णगोत्रे न च देशकालौ प्रमाणमन्तःकरणस्य बन्धे। स केवलं पुंस्त्वमुपाददाति स्त्रीत्वेन पुंस्त्वेन विभक्तगात्रम् ॥१०५॥ शृङ्गारतत्त्वं परिवृत्य तिष्ठत्यत्रैकलो मानुषभाव एव। सुमानुषत्वाय तु धर्मनीतिपरिष्क्रियाः काश्चन कल्पिता नुः ॥१०६॥ अथापि संत्यक्तशरीरमोहं चरन्ति कृत्यानि तु साहसस्य । भूमण्डलेऽस्मिन् युवका: सहस्रं कथास्तदर्थं ग्रथिता: कवीन्द्रैः ॥१०७॥ 'कथासरित्सागर' -संज्ञितं यद् बृहत्कथासंज्ञितमप्युदारम् । साहित्यमस्योत्समिमे वदामो मनुष्यबुद्धिं न नरं गुणाढ्यम् ॥१०८॥ यमेव वृत्तान्तमिमे जनानां पदेषु तत्तेषु निशामयामः । तमेव साहित्यनिबन्धविद्याविदां प्रबन्धेषु विभावयामः ॥१०९॥ या वै द्रुतिः काचन चेतसो नुः सारस्वतं धाम समाचिनोति। तामेव 'काव्य'-व्यपदेशयोग्यां वदन्ति धीरा भुवनत्रयेऽपि ॥११०॥ द्रुतिस्त्वियं पीडनयैव जन्म कयाचिदन्तःस्थितया लभेत। सा सङ्गतेः प्रीतिघृणाभियोगात् समुत्थितायाः प्रथिति श्रयेत ॥१११॥ सर्वो महान् दार्शनिकोऽपि भूत्वा न तान्त्रिकत्वं न बिभर्ति तीव्रम् । ये तान्त्रिकास्ते वपुषाऽमरत्वप्रत्याशिनः शाश्वतिका भवन्ति ॥११२॥ द्वैतादिमेऽद्वैतमुपासते चाऽद्वयाच्च काञ्चिद् द्वयतां पटिष्ठाम्। द्वयाऽद्वयद्वन्द्वगतेऽवकाशे चरन्ति धन्यास्त इमे कवीन्द्राः ॥११३॥ राग: परं नो विसिनोति हित्वा स्वं चिन्मयानन्दकलानिधानम् । सौन्दर्ययुग्गात्र-युगी-निमीला समाधियोगो विषमाशुगस्य ।११४॥ कामायनीं यद् वृणुते मनुः स्वं विहाय विश्वं प्रलये श्वसिष्णुः । स्थिरं ततो न प्रलयोऽस्ति कश्चिद् यो वै लयः कामजुषोर्लयः सः ॥११५॥ कामस्य पार्यन्तिक-हृष्टि-रूपस्याद्यन्तयोर्या परिणामगाथा । पूर्वस्तदीयो यदिहानुरागः स एव पर्यन्तगतोऽपि नान्यः ॥११६॥

२४ शृङ्गारप्रकाशे परिशिष्टम्-१

रागोऽग्निमित्रे ननु कः परोऽथ पूर्वो यदिवोभयात्मा। यो नायिकायां नहि नायकेऽसौ रागोऽत्र शक्यो वदितुं प्रवेकैः ॥११७॥ पूर्वोऽनुरागो न कुमारमात्राश्रितः कदाचिज्जुषते स वृद्धान् । वैधानवैधानथ भावबन्धानाश्रित्य साम्राज्यधुरं दधाति ।११८।। चारित्र्यपञ्जरगता यदि भावबन्धगाथाऽनुराग इति कथ्यत एष पूर्वः । तस्मिन्न कश्चिदपरो हृदयाभियोग: प्राप्नोति हन्त गणनामिह काव्यशास्त्रे ॥११९॥

यद् वीक्ष्य भोजनृपती रचयाञ्चकार पूर्वानिमान् मनुजचित्तधृतान् हि भङ्गान् । दृष्ट्वा तदेव विविधात्म पुराणकाव्य साहित्यमेष रचितस्त्रुटित: प्रकाश: ॥१२०॥

यत्नस्त्वसौ भवति मे ननु वाक्यशेषः, ऊहा हि तत्र परमा जननी बुधानाम् । तस्याः समाश्रय उदार-पुराण-काव्य- नाट्यादि-कोष इति कश्चन नात्र दोष: ॥१२१॥

पूर्वाऽनुरागे यदि भोजशब्दा नष्टास्तदर्थास्त्ववशिष्टगात्राः । आश्रित्य तान् भोजगिरैव नष्टः प्रकाश एष प्रविकासितोऽत्र ॥१२२॥

परिशिष्टम्-२ Appendix -II to the Srngāraprakāsa Part-II ग्रन्थशास्त्रकाव्यतत्कृन्नामानि

अक्षपादः १२०३ कुलकर्णी ११०९

अनुभाष्यकार: १२०२ गउडवहो (गौणवध) ८९१

अमरुशतकम् ८७१ आदि गाथारत्नकोश ८९४

ईर्ष्यालुविप्रलम्भः १२३८ गाहाकोश १३८२

उत्तरोपनयनम् १२३८ गाहासप्तशती ८७१ आदि

उदात्तराघवम् ८७०, ९९६ चतुर्दारिकालाभे १२३८

उषाहरणम् ११६८ चारुमतिकथा १२३७

ऋग्वेदः १२४३ चौरपञ्चाशिका ८८४, १४६१

कर्पूरमञ्जरी १२३९ छान्दोग्योपनिषद् १०७७

कर्पूरीकालाभम् १२३८ जयमङ्गला (कामसूत्रटीका) १०५०

कादम्बरी ११५८ जानकीहरणम् ११६३, १३१३

कादम्बरीकथासार १०९० तापसवत्सराजम् ११६९, १२३८

कामतन्त्रम् १०४९ तिलकमञ्जरी १०९१

कामसूत्रम् १०४९, १०५२, ११८८ त्रैलोक्यसुन्दरीकथा १२३७

कामसूत्रकार: १२३८ दमयन्तीकथा १२३८

कामसेनाविप्रलम्भ: १२३९ दशरूपावलोक: १०३२

कालिदास: १५१४ आदि दुर्गाशप्तशती १२११

कुमारसम्भवम् ८६१, ११६९, धर्मकीर्त्ति: १२०३

१२३७, १२३८, ध्वन्यालोक: ९३९,९४०

१३१३ आदि नमिसाधु (रुद्रटालङ्कार) १३०८

मेघदूतम् ८७१, ११६८ आदि नलचम्पू ९४६

रघुवंशम् ८६२, ८६४, ८६८ आदि नलोपाख्यानम् १२३८

विक्रमोर्वशीयम् ८६४ आदि नागानन्दम् ९९४, ११६८

अभिज्ञानशाकुन्तलम् ८६३ आदि नाट्यशास्त्रम् ९७५, ९७६,

काव्यादर्श: ८८० १३१३-१३१७

९४९ नीतिशतकम् ९९८

किरातार्जुनीयम् ९३९ आदि न्यायसूत्रम् १२०४, १२०५

कुट्टनीमतम् १५३९ आदि पद्मावतीविवाह: १२३८

कुन्दमाला १२३८, १४३६ प्रशस्तपादभाष्य म् ११४९

२६ शृङ्गारप्रकाशे

बालभारतम् १०२९ वकुलमालाप्रणयम् १२३८

बालरामायणम् ८७९ वज्जालग्गम् ८८५, ९०१, १२२१ बृहत्कथा १२३७ विद्धसाभञ्जिका ९७६ भट्टिकाव्यम् ९५६ वाक्यपदीयम् ११९८ भवभूति: महानुवती १२३८ उत्तररामचरितम् ८६१, ८६३ विनयत्युपयम् १२३८ महावीरचरितम् ८८२ आदि विन्ध्यवासी १२०२ मालतीमाधवम् ८६५-८६७, वेणीसहारम् ८६६ आदि ११६९,१२३८ वैराग्यशतकम् १०५६ मदिराक्तिविवाह: १२३८ शाखानिशाखोयाख्यानम् १२३९ मनुस्मृति १०००१०७७, शाखिनीसंवाद: १२३८

१०८० शिशुपालवधः १३१३

महानाटकम् १०३१ शूद्रककथा १२३७

माघ: सत्यवतीवरणम् १२३८ शिशुपालवधम् ८६५, ८६८ आदि सरस्वतीकण्ठाभरणम् १०६८ आदि

मुद्राराक्षसम् ८६३ सागरिकाविप्रलम्भ: १२३९ रत्नावली ८६३ सातकार्णिहरणम् १२३८

राघवन् ११०९ सीतोर्मिलाप्रदानम् १२३८

रामचरितम् ७० सुभद्राहरणम् १३१३

रामाभ्युदयम् ११८१, १४३८ सूक्तिमुक्तावली ८७८

रामायणम् १०८३, १२३७ सेतुबन्धम् ९८३ आदि

रुद्रटालङ्कार: १३०८ हनुमन्नाटकम् १००६ लीलावई १२२८ हरिविजयम् १०२८, ११६८ आदि लीलावती ८९०, ८९२, हर्षचरितम् १२३७ ८९३, ८९५, ९०६

परिशिष्टम्-३ Appendix - III to the Srngāraprakāsa Part-II शृङ्गारप्रकाशप्राकृतपाठभेदा: (१५-३६ प्रकाश:) अत्र प्रथमं ज्योशेर-पाठ: प्रविलोकनीयः, यत्र पदानि विविक्तानि न सन्ति। राघवाचार्यः पुनः प्रतिलिपिमाश्रित्य पदान्यनुसंदधे। जोशेरलेखमेवाश्रित्य वामनमहादेवकुलकर्णिमहाशयोऽपि पदानां कल्पनां चक्रे "Prakrit Verses in Sanskrit Works on Poetics"१ इत्यस्मिन् ग्रन्थे। ते इमे द्वे पदकल्पने। ते इमे वाक्यार्थसङ्गतिमाधारीकृत्य यथाव्याकरण& मत्राश्रिते। अत्र कुलकर्णिपाठ एव समादृत्य मूले दत्तः। राघवपाठस्य क्वचित् विकल्पचिह्नद्वारा मूल एव निर्देशः, शिष्टस्य चाऽत्र परिशिष्टे समुल्लेख:। राघवीयस्य संस्कृतग्रन्थमालाया(HOS) ५३तमग्रन्थतया १९९८खीष्टाब्दे प्रथमतमाश्चतुर्द्दश प्रकाशा: प्राकाश्यं लम्भिता:। १६&३६प्रकाशानां प्रतिलिपिरत्र समाश्रिता। जोशेरपाठोऽपि दिल्लीतः साम्प्रतं पुनर्मुद्रणां लम्भितः, किन्तु श्लोकसूची HOS इव तत्रापि नास्ति। अपभ्रंशगाथानामपि डॉ० भायाणीमहोदयेन साधितः पाठ: कुलकर्णिमहोदयेन स्वकीये ग्रन्थे पृथक् प्रदत्तः, १६गाथानां मुम्बईतः प्रकाशिताया: JASपत्रिकायाश्च १९९३ वर्षीयेऽङ्के। अत्र 'जो.' इति प्रतीको जोशेरस्य कृते दत्तः, 'रा.' इति प्रतीको डॉ० वे.राघवमहोदयस्य कृते, 'कु.' इति प्रतीको डॉ० वामनमहादेवकुलकर्णिमहोदयस्य कृते 'भा.' इति प्रतीकश्च डॉ० भायाणीमहोदयस्य कृते।'खंअ.' खण्डितास्पष्टार्था/ Corrupt and obscure इति कु.। अत्र पाठान्तरगाथा एव दीयन्ते। १५.३० चंदो वि राइ राइं आहिंडि रा., राइमाहिंडि कु. (पृ.८९) १५.३९ तं तिअस णिग्ग कु., णिम्म रा .; पि कु., वि रा .; णीअ कु., णीस रा.। १५.६५ सववहु पि कु., वि रा.। १५.१३० अज्ज क हु कु., वि/हु रा.। 1. Published by the B.L.Institute of Indology, Delhi, 1988, pages 43-338.

२८ शृङ्गारप्रकाशे

१५.१३४ झिज्जंति झिज्जंति = कंपंति कु.। १५.१६२ जाव ण वाचिअ/वलिअ कु., वाचिअ रा.। १५.१६३ पुच्छिजं भणइ रा., भणइ (जंपइ) कु .; पप्फुरइ कु., विप्फुरइ रा .; दइएण उवऊढा रा., उवऊढा कु.। १५.१६४ तह मुद्धा पक्खुमेणए/वसुमेलए रा., वसुमेलए कु.। १५.१६५ बालत्तण अणज्जं कु., सुणज्जं (अणज्जं) रा.। १५.१६६ णिसुणइ खंअ. इति कु. राघवः छायां न ददाति। भा. पुनरेवं ददाति छायाम्-निशृणोति अधोमुखं वक्रवलितस्वेदाश्रयद्गण्डतला। हृदयेष्टवरविवाहगोत्र(?) संकीर्तन कुमारी। १५.१६७ अंतरअं णी चिअ कु., णीचिअइ रा.। १५.१७० कइ मा इमाएँ कु., विआए (इमाएँ) रा .; णअणेहिं रा., णअणेहि/अच्छीहिं कु.। १५.१७६ णिहुअ पि कु., वि रा .; पइम्मि कु., वहुआ (पइम्मि) रा .; कआवराहे कु., आवराहे रा.। १५.१७७ अण्वाद अण्णदहआ/महिला रा., अण्णमहिला कु.। १५.१७९ आणास सआइँ कु., सआइ रा .; देंती कु., दंती रा .; सेत्ति कु., सत्ति रा.। १५.१८८ घरिणीए मइलिएण मलिइएण रा., मलिइएण/मइलिएण कु.। १५.१९२ दिढमण्णु सुरसुरंतो रा., सुरसुंरतो कु.। १५.१९४ हत्थेसु ववगआ/अइगआ कु., ववगआ रा .; एण्हिं उण केपा कु.,एण्हिं केण रा .; भणिउं कु., भणिऊ रा .; मोहं गआ रा.,रुअइ कु.। १५.१९५ झंझावा वाउत्ति कु., वाओत्ति कु .; विवरपलोट्ठ कु., विवरपयनभ (पलोट्ठ?) रा .; मुद्धा रा.,अज्जा कु .; केलि कु, केली रा.। १५.१९६ केलिगो क्खलिए/क्खलणे कु., ख्खलिए रा .; वरस्स प्पफुल्लइं(?) दिहिं कु., वरस्स धु ... (पप्फुल्लहं?) (दि) हिं रा .; वहुए कु., बहुए रा.। १५.१९७ वाहित्ता राघवः गाथामिमामेवमुद्धरति-

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ २९

वाहित्ता पडिवअणं ण देइ णअणे होइ णववहूं छंदे। वलइ परिचुंविआ तह वि हरइ हिअअं णवरं सा।। (व्याहृता प्रतिवचनं न ददाति नयने .... नववधूः .... । वलति परि चुम्बिता तथाऽपि हरति हृदयं केवलं सा।।) साम्यमत्र प्रथमपाद एव गा.स.५.१६ गाथया सह। शृङ्गारप्रकाशस्य इत्यस्यां गाथायां २७.१५ कुलकर्णिराघवौ समानौ समानश्चात्र सम्पूर्णोडपि पाठ: गा.स.५.१६ गाथया सह उभयत्रापि। १५.१९९ चुंबण आकरोऽस्या मृग्यः,छायाभाग एव स्पष्टः(पृ.९५४) रा .; खण्डितमस्पष्टञ्नेति कु.। १५.२०२ वरफंटा सिण्णूसलिअहि कु. सिण्णूसलिआहिं रा.। १५.२०५ उव्वहइ पडिराअं कुं., विच्छाअं रा. १५.२१२ पिअविरहो दंसणं कु., दंस्सणंअ रा. १५.२१५ पहवंति विहिओ/विलिओ कु. १५. २१६ जिअउ खंअ इति कु.। १५.२१७ अणुवत्तं सुहअ कु., सुभअ रा .; 'वि णो कु., पुणो रा .; जिअइ कु., जिअव रा.। १५.२१८ सि एण्णिं खण्डित अस्पष्ट कु.। १५.२१९ केलीय वि छाया- रोषितु का., रुषितुं रा.। १५. २२० ण सहइ कालक्खे कु., कालख्खे रा .; तस्स वि. कु., तस्य अ रा.। १५.२२२ उण्हाइ णी पुद्ठिं कु., पुट्ठिठं रा.। १५.२२४ दइअकर सअणम्मि कु., मअणम्मि रा.। १५.२२५ उप्फुलिअ परिखामा कु., परिव्यूढा रा.। उत्फुल्लिका क्रीडाविशेष: १५.२२७ तह पूरिअ तह पूरिअ=(तह पूरिअ) कु., तह हपूरिअ रा .; छाया वरशकुन कु. परशकुन रा.। वरः शुभः, पतिः, जारश्च। १५.२२९ होंतपहि आउच्छणु जीअ कु., आवुच्छणु जीअ रा.। १५.२३१ सा तुह थणुणुच्छंगे कु., थणहरम्मि (स्तनभरोत्सङ्गे) रा .; साहयति= कथयति कु., शास्ति रा.। अत्र चतुर्थ्यर्थे षष्ठी कुमारेभ्य इति।

३० शृङ्गारप्रकाशे

१५.२३२ घरमंधणा खंअ इति कु। रा. पाठस्तु छायासहितोऽत्र समादृतः। १५.२३३ उव्वासिअं लग्गवोद्रह किं अ कु., लग्ग चोउहकिं अ रा.। गामशब्दस्य क्लीबत्वं प्राकृतसहम्। जो. छायां न ददाति। रा. पुनः पादटिप्पण्यां लिखति-'आकरो मृग्यः। शुद्धः पाठ: छाया च दुरवसेये 'उद्वासितः खलु ग्रामं गृहपति वध्वा कस्य फुत्कुर्म ..... (?) ..... किंशुक .... भरितया- इतिच्छाया भवेत्। कु. दत्ता त्वत्र दत्ता। १५.२३४ अच्छीइं अच्छीइँ कु., अच्छीणि रा. १५.२३६ दुक्खं दें दुक्खं दें तो वि सुहं जणेइ जो जस्स वल्लहो होई। दइअणहदूणिआणं वड्ढइ थणआण रोमंचो।। दुःखं ददति सुखं जनयति यो यस्य वल्लभो भवति। दयितनखदूनितानां वर्धते स्तनानां रोमाञ्चः॥ (द्र पृ.६१३) १५. २३७ आतंबंत भणंति कु., सरोषं रा.। रोषस्य समपसरणरूपानुभावैक- वेद्यतैवाऽत्र शिष्टसहृदयोचिता। १५.२३८ अ/णकुणं ण कुणंतो कु., अ(कु)णन्तो रा. १५.२३९ अव्वो आ अव्वो कु, अच्चो (अव्वो) रा .; सहावो कु., सहाओ रा. १५.२४० अत्ता वुड् बुड्ढकुमा कु., बड्ढकुमा रा .; उव्फुल्लि कु., उपपुपपु रा .; जोग्गं पि कु. जोगं विव रा.। अत्र जोग्गं योग्यामिति नेयम्। योग्या अभ्यासः। 'योग्यामुपास्ते युगयु०' इति श्रीहर्षः। १५.२४१ किं दाव करेसि-अव कु., करेसि(कारिस्सि सुहअ एत्ताहे। अव) राहाणां रा.। १५.२४२ केलिपस सहाओ/वो कु., सहाओ रा.। १५. २४३ आउच्छण बाहु कु., वाहु रा .; वहएँ कु. बहूए रा.। १५.२४४ णववरतूरा णववरतूरा अण्णाण कु., णववरउरा अण्णण रा .; रहस विसप्पंत कु., रहसविसब्भंत [विसप्पंत(ण)} रा.। १५.२४५ अण्णुअ अण्णुअ=अज्जअ (अण्णुअ)कु., अण्णुअ रा. (पृ.९६४HOS)

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ३१

१५.२४६ उज्झसि उज्झसि पिआएँ समअं कु., (उज्झसि पिआए)समअं रा.। अत्र त्रुटिरशुद्धिश्च रा.। वइल्लो कु., बइल्लो रा. (पृ.९६४HOS)। १५. २४८ सालोए द्र.पृ. ५६९ अत्रैव। १५.२४९ दुक्खेहिं दुक्खेहिं कु., दुख्खेहिं रा .; च्चिअ कु., व्विअ रा.। १५.२५० अवसर अवसर/ओसर कु., अवसर रा .; पुससु कु., फुससु रा .; तुंमइएहि कु., तुंमत्तेए हिं रा; हिअअं/सीलं कु., सीलं रा.। १५.२५१ छेअवरो परिणअणे सीलं कु., परिणअणे च्चेअ रा .; बंचणसील कु., सील रा .; थोअ-थिमिअ कु., (अ)थोअधि (ति)मिय रा .; वंचणसील कु., सील रा.। १५.२५२ अव्वो दु अव्वो कु. रा., अंबो जो.। १५.२५३ आसण्ण देउले कु., देइइ (देउले) रा.। This gatha very well corresponds to 'नियडकुडगं' वज्जा. ४७२ इति कु.। १५.२५५ तह मा धणाएँ कु., धणाए रा .; च्चिअ कु., व्विअ रा.। १५.२५६ धीरावलं णिमीलणे कु., मिल्लणे रा .; पम्हट्वि कु. पंक्खत्थि रा.। १५.२५७ दिट्ठे जं लज्जिहि सि रा., णिज्जिहिसि/लज्जिहिसि कु. १५.२५८ घेत्तूण हलिअजाआए रा., वेवमाणाए कु .; भिसि/भिसणेमि कु., फिसलेमि रा .; पिअतमह पिअअमं ह रा.,कु. । १५.२५९ वर गोत्तु विगडिज्जइ (बिगड जाता है का तत्सम।), उअह रा., उअ कु .; वारज्ज रा., वारिज्ज कु.। १५.२६० ओसुअइ (ट्र. १४.२१८) ओसुअइ सुअइ दि कु., ओसुअइ दि रा .; सुरअरसा कु., सुरअसुखा रा .; सुण्हा रा., सोण्हा कु.। १५.२६३ आवि आवि विअक्ख कु., विअ-अक्ख रा .; अणुबंध पुच्छिअ कु., अणुबद्ध पुच्छी(च्छि)अ रा .; माएंति कु., दासंति(माएंति) रा .; प्रलापिता: रा., प्रलप्ता: कु.। १५. २६५ पाअपड रहसि ब रा., रहसब-(रभसब) कु.। १५. २६७ हिइइच्छि सेअण्हविआ हविआ(हूआ?) कु., सेअहणविआ हूआ रा.। १५. २७२ पेच्छइ लक्ख कु., लख्खं रा .; जंपहि कु., जप्पहि रा .; अफुड कु., अपुड रा .; 'से' तस्याः रा.कु.।

३२ शृङ्गारप्रकाशे

१५.२७३ भिउडीअ णिब्भच्छिस्सं रा.,कु .; जइ तं कु., जइ की (तं)-रा. १५.२७५ जं अणु खंअ. कु., 'कुमारीण ..... जा' रा .; 'सुहअस्स and दिक् are applied by us. शेषम् अन्योन्यानुरागे शारीर: संपर्कः। वक्यपि सानुरागेति संप्रयोगो नाम शारीर: संपर्कस्तथा मनसा संकल्पित इति भाव:। १५.२७६ रइ विरम पिअपरिरंभणेण रा., पिअअमालिंगणेण कु.। १५.२७७ वरकित्तण कित्तणवलिअ रा.कु. (कीर्त्तनवलित रा., कीर्त्तनातिशयव कु.); कु. संस्कृतेऽतिशयशब्दोऽधिकः 'वरकीर्त्तनातिशये'& ति। सीवणो कु रा., 'सीवण क कु. १५.२७८ ण वि तह ण वितह रा., णवि तह कु .; पट्ठिं कु., पत्थिं रा.। १५. २८० अण्णाण होंति कु., अत्थि (होंति?) रा .; पंमह रा., पम्ह कु .; णअणाणि सुन्दरीणां कु., कुमारीणां लोअणाणि रा .! १५. २८१ वेविरसि गुलिपरिक्खलंतंमि रा., गुलिपरिग्गहक्खसिअले कु .; व्विअ रा., च्चिअ कु.। १५. २८२ भरिमो से त्तणत्थणहर रा., त्तणकलसहर कु. (स्तनभर रा., स्तनकलशभर कु.)। १५. २८३ जाणामि ज्जिराणं कु., ज्जिरा(री)णं रा.। १५.२८४ हुं हुं दे हणसु रा., भणसु कु; विक्खेअं कु., विख्खे रा.। १५.२८७ अंतोकुढंत कुढंत रा., कढं कु .; लावण्णस्स रसं कु., लावण्णअरसं रा.। १५.२८८ खिण्णसो खिण्णसोरइ रा., खिण्णस उरे कु .; ठवेइ पइणो रा., पइणो ठवेइ कु .; ण्हाण कु., हणाण रा.। १५.२९२ सुहवु असुहओ रा., सुहओ कु; पउइकडुअं रा., वहल/ पअइकडुअं कु .; ओसढं रा., ओसहं कु .; णिठ्ठाइ रा., णिट्ठाइ कु.। १५. २९३ चोरिअ सत्थालुए रा., सद्धालुणि कु .; पुत्ति! मा रा., मा पुत्ति कु.। १५. २९४ सुहअ तु ओण्ह रा., ओत्थ कु .; रीह रा., दूसह कु .; तमंति रा., धूमेंति कु.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ३३

१५.२९५ एक्क एक्क च्चिअ वहुआ गहवइस्स महिलत्तणं रा., एक्कं च्चिअ रूअ-गुणं गामणि-धूआ कु.। १५.२९६ पिअ दंसण पिअदंसणसुख्खित्त रा., सुक्खित्त/णिअदइअ दंसणुक्खित्त कु .; वच्च सुपहेण रा., वच्चसु पहेण कु.। १५.२९७ तुह दंसण दुग्गअ रा., दुग्गह कु.। १५.२९८ वलणेउ वअणेउ(सु)रा., वअणे अ कु .; कीस/कस्माद कु., वअणेउ(सु) रा.। १५.२९९ णववर खंअ. कु., आकरो मृग्यः, पाठश्छाया च अस्पष्टे रा.। १५.३०० कत्तो मज्झ पाणद्धीए कु., वाणट्ठीए रा.। १५.३०२ सहि साहसु श्याममुखी/सा सुमुखी कु., सा सुमुखी रा.। १५.३०३ लज्जा वि खंअ. कु., रा.कु. छाया नोपलभ्यते। १५.३०४ दूसिअहिअ दूलिह हिइअं (दूसिअहिअओ) सोवं धरेइ वहुआए वण्णिअं दिअरो रा., दुलह असोअं धरेइ, वहुआएँ वण्णिअं/वहूँएँ ओणामिअं दिअरो कु .; उण्हामअ रा., उण्णामिअ कु .; अतहणो रा., अण्हो कु.। १५.३०५ एत्ताहे दीसंती/वट्टृंती कु., दीसंती रा .; गहवइ रा., गामणि कु .; लआवं रा. लआ कु .; अणत्थं कु., अणद्धं रा.। १५.३०७ बहुवल्लह बद्धंती कु., वद्धं(टटं) तो रा .; णीओ रगसु(?) रा., णीओं ओरमसु कु .; परीक्षण कु., परिच्छन्न रा.। १५.३०८ णास व रख्खइ रा., रक्खइ कु.। १५.३०९ णवलअ कुण्णिग्गाए रा., रुप्पित्थाएँ कु .; महइ=काड्क्षते कु., काड्क्षति रा.। १५.३१३ पडिवक्ख मण्णु कु., मंतु रा .; कुडे रा., उडे कु.। १५.३१४ अंदोलाइ घरपरोहडपंगभाएसु कु., परवरोउपंगणअणएसु रा.। १५.३१५ संदट्ठा कओलअ कु., कओल रा .; लडहबहुआए कु.,' ... भ(ड) वहुआ दालआ ए' रा.। १५.३१६ पुण्णग्गि पुत्तम्मि रा., पुण्णम्मि कु .; तह(हु) हअकुमरि कु., तह

३४ शृङ्गारप्रकाशे

वा कुमारि रा .; तुलकओ रा., तुए कओ कु. (तुलाकृतो रा., त्वया कृतो कु.); हरिअ-अण्ण कु., हरिअघरण्ण रा.। पुण्णग्गिपदं पूर्णाग्नीति ग्राह्यं पुण्याग्नीति वेत्यत्र सहृदयाः प्रमाणम्। १५.३१८ समुहपसा अंदोलअणपीढअहि रा., अंदोलअवीडआहि/अंदोलणपी-ढिआओ कु.। १५.३१९ छेआए खंअ. कु., राघवे छाया अपूर्णा। १५.३२० एएण कवाए रा., कए कु .; एसा किस रा., एसा किए कु.। १५.३२१ सच्चे जा दट्ठ रा., दट्ठुं कु.। १५.३२२ फुट्टतेण सुहअ! रा., मामि कु .; आदंसे रा., अद्दाए कु.। १५.३२३ चक्कमिउं चक्कम्मिउं अ रा., चंकमिउं च कु .; ए वंकं रा., वंकं कु .; अवि ए केण रा., अविहा(रे/भो) केण कु.। १५.३२४ दिअरस्स णिअ(ल)अकु. रा., णिअअकु कु.। १५.३२५ आउच्छिआ खंअ. कु., राघवे छाया अपूर्णा। १५.३२६ पाठेइ कल खंअ. कु., राघवे छाया नास्ति। १५.३२७ णिस्सोस अद्धरत्ते व्व हिब्भगिम्ह रा., अद्धरत्ते बहिब्भ (अद्धरत्ते व गिम्ह-) कु .; मज्झण्णेरा.,मज्झण्हे कु .; तरुणाणं रा., तरुणाण कु.। १५.३२८ ण्हाणहलि ण्हाण कु., हणाण रा.। १५.३२९ जं जं अंगोवासं रा., अंगोआसं कु.। १५.३३० मामि माणीए रा., माणाए कु .; ण्हाण कु.,हणाण रा .; विअंतेण रा., पिअंतेण कु.। १५.३३१ तह सुण्हा सुहणाण रा., सुण्हाएँ कु .; आवंक रा., अवंग कु .; घा(ता)डिओ वि रा., वारिओ वि कु; ओणिच्चए/ ओलिंदए रा., ओलिंदए कु.। १५.३३२ गिज्जंताइ गज्जंताए रा., गिज्जंताए कु .; कालआण रा.,गइआण कु .; नामसरिसं रा. णामसरिसं कु .; व/परत्तगोत्तं रा., वरस्स गोत्तं कु.। १५.३३३ दिट्ठाए दिट्ठाए रा., दिट्टीए (दिट्ठाएँ) कु .; दिट्ठो रा., दिट्ठो

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ३५

कु .; सुहसो सुहणाए रा., आलविलाए कु.। १५.३३४ (गाम)छल खंअ. कु., छाया राघवे प्राप्यत। १५.३३५ फलहीवा वाउअ रा., वाडअ कु .; वहुआए रा., वहुआए/असूईएँ कु .; मणोहरब्भणब्भि रा. मग्गोरहगब्भि कु.। १५.३३६ सा अण्ण जीए णिरालंबा रा., जीए णिरासंघा कु.। १५.३३७ अज्ज मए वाला निमी रा., बाला/अज्जा णिमी कु.। १५.३३८ मारेसि कं भूलअचावविणग्गएण रा., भुलआ-चावविणिग्गअ कु .; अद्धच्छिभल्लेण रा., तिक्खअरद्धच्छिभल्लेण कु.। १५.३३९ आअस्स पढमुल्ल रा., पढमुग्गअ कु.। १५.३४० गण्हंती खंअ. कु., छाया राघवे प्राप्यते। १५.३४१ ओ दुद्ध दो होउ रा., देवि व्व कु .; अण्णोण्णगहि रा., अण्णोण्णग&्हिअ कु; गामोच्चिअ रा., (भो)गामोच्चिअ कु .; कुओए रा., कुओ एवं कु.। १५.३४२ पुत्तिभुअंति महिल रा., मलिण कु.। १५.३४३ तेण इर गामकुमरीहि रा., गामतरुणीहिं कु .; परिपालिआ रा., परिवालि(रि)आ कु.। १५.३४४ मा मा मु णाए वराईए रा., रणा वराई सा कु; शीअम्मि रा., सीअम्मि कु .; पासे रा. तीसे कु.। १५.३४५ तुह णवल पडिच्छणुद्ध रा., पडिच्छणत्थ कु .; कुमारिअं रा. कुमारीअं कु .; दइओ त्ति रा., पिओ त्ति कु। १५.३४६ सहि लुक्क णिरिंगिपोतपसिअच्छीए रा., णिरंगिपेरंतपेसिअच्छिजुअं कु. (निरङ्गिपोतं पश्य सिताक्ष्या); अद्दिठ्ठए रा., अद्दिट्ठाए कु. ; उण्णउ(?) रा., उण कु.। १५.३४७ कि ण अणिमिसवंक रा. अणिमिस/मिसिवंक कु .; णत्थदिठ्ठेहिं रा., णद्धदिट्ठेहिं कु.। १५.३४८ फंगुच्छ फंगुच्छण्णणि रा, फग्गुच्छएणणि कु .; पलोड्ढंत रा., पलोट्टंत कु.।

३६ शृङ्गारप्रकाशे

१५.३४९ दोअंगुल कप्पट रा., कवाड/कवाल कु .; कंचुलिआ रा., कंचुइआ कु .; सोहणा रा., सोण्हा/तरुणी कु.। १५.३५० आअंबच्छि बच्छि रा., बच्छं कु .; विअलंत रा., विविवअलंत (पअलंत) कु .; अच्छउ रा., अच्छउ/चिट्ठह कु .; अब्भुत्थ रा., अब्भुत्त कु.। १५.३५१ उअ माह अज्जा रा., अज्झा कु.। १५.३५२ एक्कमक एकक्कम रा., एक्केक्कम कु.। १५.३५३ जम्मंतरे जीएण रा., जीएण खु कु.। १५.३५५ बहुसो वि जप्पमाणा रा., जंपमाणा कु; अज्जा रा., अज्झा कु.। १५.३५७ कं सुणउ स होंति रा., न होंति कु .; जेक्कारा रा., जोक्कारा कु.। १५.३५९ कह ए कह दे रा., कडुए/कह दे कु; धूअंधारे रा., धूमंधारे कु .; ब्भुत्थण रा., ब्भुत्तण कु .; समप्पिहिसि रा., समप्पिहिइ कु .; चुंबणोल्लोलुअम्मि रा., चुंबणालेहडम्मि कु .; वासट्विए रा., पासट्विए कु.। १५.३६१ अवितिण्ह अवितिण्ह रा., अविअण्ह कु .; तण्हं कु., तहणं रा .; फिट्ठा रा., फिट्ठा कु.। १५.३६२ किं भणह दीसिहिइ रा., लक्खिहिइ कु .; च्चिअ ण रा.,उण ण कु.। १५.३६४ तुज्झ अ अ साहसं रा., च साहसं कु .; तोद्ध रा., त्तद्ध कु.। १५.३६६ अणुसोअइ रण्णंदूर रा., रण्णंदूरु कु .; क्कुत्त रा., क्खुत्त कु.। १५.३६७ णीआइ वाढीए रा., वाडीए कु .; परिधाणाणि रा., पेहणआइँ कु.। १५.३६८ सव्वस्स विदड्ढे रा., वि दड्ढे कु .; हत्थी रा., हत्थिं कु.। १५.३६९ जणणी खंअ. कु., राघवे छाया न प्रदत्ता। १५.३७० आहवइ आहवइ रा., गहवइ कु .; सुआ रा., सुओ कु; उवह रा., उअह कु .; बहु रा., वहु कु.। १५.३७१ धावइ पुर हंमउ रा., हम्मउ कु; कुमारीं रा., कुमारी कु। हम्मउ = हन्यताम् कु., हन्यस्व रा.। अहमपीति तूचिततरं ग्रहीतुम्। 'दे पहासु वराकीं' इति जगन्नाथपाठकः।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ३७

णवलइकरस्स तुह हलिअउत्त हे पहरसु/पहणसु तराइ' (नवलतिकाकरस्य तव हालिकपुत्र हे प्रहरस्व वराकीम्) कु.पा.। १५.३७१ गामे गह गामे गह रा., कामिगामे कु। राघवोऽस्या गाथायाश्छायां न दत्ते कु. पुनर्लिखति खंअ. इति। ज. गाथामिमां न पस्पर्श:। 'कामि'&प्रतीकोऽपि तत्र स्पृष्टः। 'फग्गुच्छण- चिक्किल्ल'-पदमावन्त्यप्राकृतपदम्। फग्गुच्छणपदमद्यापि तत्र 'फाग' इति प्रचलति, चिक्किल्लपदमपि 'किल्लत' इति 'चिक्कल' इति च। कोष्ठकगतोंऽशोऽस्माभिरापूरि। अथास्याश्छाया- ग्रामे ग्राम/गृहपते! ननु भण साहसं तदद्य केन श्रूयते? फाल्गुनोत्सवचिक्किल्ले तस्या हसित्वा यदनुष्ठितं त्वया।। १५.३७३ पुद्विं पुस पुद्विं कु. ज., पुठ्ठं रा .; पडोघरं रा., पडोहरं कु.ज .; अंकोल्ल कु., कोल्ल रा .; कलिष्यसे रा.ज., ज्ञास्यसे कु.। १५.३७४ जो वि ण पिओ सो रा., पिओ से कु.। १५.३७५ जं अणुण रोदिइ रा., रोअइ कु .; चुंबतो रा., चुंबंतो कु.। १५.३७६ अज्जमए सोज्झअ रा., सोज्झअ/सइज्झ कु .; मणोरहं भमिअं रा., मणोरहब्भरिअं कु .; कडिल्लइ रा., कडिल्लं कु.। १५.३७७ आरेस मुह खंअ. कु.। रा. पाठो मूलम्। १५.३७८ जइ वि खु रा., खु/हु कु; 'गहवइसुआण मज्झे सिलंपि ते पज्झरावेति(?)' रा. 'पज्झरावेति' इति 'पतझड़'-पदमूलं, 'छेआ गामजुआणा/णअरजुआणा माअं धूआए लक्खंति' कु। १५.३७८ दिअरो णिहिइ रा., णिहइ कु; सुहणा रा., सुण्हा कु .; सुडुक्खिआ रा., खु दुक्खिआ कु.। १५ .३८० भज्जंति मउहाइ रा., मउआइ कु .; संकिओ रा., संखिओ कु .; गहवइधूआ सीक्कार रा., गहवइ धूआसीक्कार कु .; सणणसइहणो रा., अण्णणसइण्हो कु.। १५.३८१ जं अरणो दद्धो रा., डड्ढो कु.।

३८ शृङ्गारप्रकाशे

१५.३८२ थणभर ण्णुम्महणा गव्विरी रा., णउम्मइआव्विरी कु .; कामिज्जिसि रा., कामिज्जसि कु .; असरेओ रा., अणुराअओ कु.। १५.३८३ रुड्ढतीव रुढ्ढतीए रा., भंडंतीए कु .; सोउं रा., सोत्तुं कु; आअड्डइ रा., आअड्ढइ कु .; कुअंती रा. रुअंती कु.। १५.३८४ वइविवर साहिइ रा., साहइ कु. १५.३८५ गामकुमा कुमरीओ रा., कुमारी कु .; हरंति रा., हरई कु .; लण/थण रा., लघण कु .; सामेसअणे रा., सा मे कुसंभ कु.। १५.३८६ वोढ/पोढ वोढ रा., पोढ/वोड कु; विवण्णो रा., विअण्णो कु .; अण्णं मत्ता रा., अत्ता मत्ता कु .; पहेण असुराए रा., पहेणअ-सुराए कु .; को साहउ तस्स रा., को साहउ तस्स/कोतस्ससाहेउ कु.। १५.३८७ उअ सुहणाए रा., सुण्हाए कु .; व धअं रा., धअं व कु.। १५.३८८ णवरो/रं णवरो रा., णवरं कु .; विलासं रा., विलासो कु .; जुआणं(दट्ठुं) रा., जुआणो कु। 'णवरो वरा' इति युक्ततर: पाठ:। १५.३९१ अंगाणं दीहरोइअव्वाणं रा., दीहरोविअव्वाणं कु.। १५.३९३ मम्मसुअ खंअ. कु। राघवे छाया खण्डिता अस्पष्टार्था च। १५.३९४ अव्वो म पावासु कु., पापासु रा .; पेच्छइ कु., जेच्छइ रा .; बप्पो कु., पव्वो रा .; यं यं प्रेक्षते पथिकं कु., यां यां पश्यति पथिकां रा.। १५.३९५ अइ सहि वक्कु कु., वंक्कु रा .; घुहिहिसि कु., घुहिअसि रा .; अच्चंत कु., आत्थत्त रा .; सामिवलिएण कु., मारिवडिए (सामिवलिएण) रा .; हसिएणे कु., विहसिएण रा.। १५.३९६ करसेअ खंअ. कु। राघवेण छाया न प्रदत्ता। १५.३९७ णवलअ हत्थे कु., हत्थो/त्थे रा .; पुणरुत्तं भमिरिए कु., पुणरुत्तमसिख(?) भमरीए रा .; 'चुल्लुचुल्लाअंति' इति प्राकृतस्य आवन्त्यो भेदः। १५३९९ अकअण्णु पाउस कु., वाउस रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ३९

१५.४०० तत्तो चिक मण्णे कु., मण्णह रा.। १५.४०१ सेहुल्लि पट्ठाएंती कु., अप्पाहेंती रा.। १५ . ४०२ तइ बो पट्ठ कु., पुठ्ठ रा.। १५. ४०३ एण्हिं वा मअल्लिओ कु., मूअल्लओ रा .; कहिं पि कु., ज(क) हिं वि रा .; विसमं कु., जाअं रा.। १५.४०४ कारिम आ कारिममारंदवडं कु., कारिमं आणंदवतं रा.। १५.४०५ जइरो जह कु., जह(इ) रा .; उप्फुल्लं, अम्मो धीरेण (पत्तिअ) ससिमुहि कु., पाप्फुल्लां मोट्टीणेहि(?) ससिमुहि हसंती रा.। १५.४०६ अंदोलप लंघिअ कु., लंघित रा .; तट्ठिआएँ कु., तठ्ठिआए (वइसिआए) रा .; आसंघि कु., आसंखि(घि) रा.। १५.४०८ तुज्झंग गोलाऊले कु., गोलातूहे रा .; ण्हाआ कु., ण्हाणू रा.। १५.४०९ सुण्हाए सुण्हाए(सुण्हा अ) कु., सुहणाए रा .; दासइ(दावइ) कु., दीसइ रा.। १५.४१० तं किं पि कं कु., किं रा.। १५.४११ उज्जग्गर लज्जइ लज्जालुइणी सा सुहअ सहीण वि वराई कु., गहवइसुआ विवज्जइ (सा सुहअ!) कस्स सहेमो रा.। १५.४१३ जं जं करे जंपसि(? जंपसे) कु, च जप्पसि रा. णिअंसेसि/णिअच्छेसि कु., णिअंसेसि रा .; संपडइ कु., संपलइ रा.। १५.४१४ असमत्त मंडण कु., मंडणा रा .; च्चिअ कु., विअ रा.। 'हलहलस्स' इति प्राकृतविशेषः। १५.४१६ फंगुच्छव दोहलिआ(भममाणा) पुत्ति कु., दोहलिआ . .रा .; पहेलिआ अ कु., पहेलिअप्प रा.। १५.४१८ णवलअ डराई कु., ढराई रा.। १५.४२० तरुणेहि कओं तोसो हसिअं(उण) थेरेहि कअमईहि कु., कअं तोसं सिअंधेरेहि कुणम .... ईहिं। रा .; परिणअवआवचूलं वोढं कुमरिं णिएऊण कु., परिणअ व अआच्चूड बोढं कुमरिणीए ऊणं(?) रा.।

४० शृङ्गारप्रकाशे

१५.४२१ ता कुणह पंडुणहव कु., पंडुण(?)णवा रा.। १५.४२२ सब्भावं णत्थि कु., ण त्थि रा.। १५.४२३ जइ जूर गामणिणंदणस्स वअणे कु., उत्तवअणकमले रा.। १५.४२४ कह णु जंप कु., जप्प रा.। १५.४२५ पइपुर हरं कु., घरं रा .; णिउणसहरीकरधरिआ भुजजुअलं कु., सहिजणकरधरिअभुजलअं रा .; बाला कु., अज्जा रा.। १५ .४२७ कहपि तं तुए ण कु., तं पि तुएण रा .; अपुंति कु., अप्पुत्ति रा .; लेहला कु., लेहडा रा.। १५.४२८ ता किं तं कु., तुं रा .; तीए कु., तिए रा.। १५.४२९ गोलावि मुक्को कु., खित्तो रा .; गाढ कु., आढ रा.। १५.४३१ गम्मिहि तुरसु सुअण वड्ढेउ कु., (तुर)सु (वड्ढ) उ रा .; विव कु., मिअ रा .; गा.स. ७.७ इति कु., गा.स.७.९७ इति रा.। १५.४३२ अह सा वणांमि कु., वणंमि रा.। १५.४३३ पच्चूसा रंजिअ कु., रंजित रा .; पिआलोअ लोअ कु., पिआलोअ- लोअ रा .; नवराअरत्तकअलोअणा रा.। ३०.१२१ १५.४३५ भिअमेल गिम्हं गमेइ कहकहवि विरह-सिहि ताविआ वि कु., भअमेल कइ उ(?) विरह-सिहिताविआ रा .; पडंत कु., पडित्त रा .; जलोल्लोव कु., जलोल्लापे रा.। १५.४३७ घरिणि सुहाअंति रा., सुहावेंति कु.। १६.१४७ सहिणो खंअ. कु.। १६.१६१ सिअणुचं Not available in कु.। १६.१६५ णचिआणा खंअ. इति कु.। ह सुण्हा सुण्हाएँ कु., सोहणाए रा .; ओलिंदए वासिओ कु., वसिओ उवणिव्वए रा.। १६१८५ मामि! सरि पअप्पि कु., पजप्पि रा .; अण्णो अण्णो कु., अण्णो रा .; मइआणं कु., भणिआणं रा.। १६.१८७ ताव च्चि महिलाणं कु., मिहुणाणं रा., मडलेंति कु., मडलन्ति रा.

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ४१

१६.१८९ पणअकु दोण्ह कु., दोण्ण रा.। १६.१९८ णअणाण णअण्णाणं इसवो ण अभिहंति उज्जुअपहं पवट्टंता कु., णअणाण किर थणारुब्भिहतिउज्जरपहंअवडं रा.। (नयनानामिषवो नाभिघ्नन्ति ऋजुकपथं प्रवर्तमानाः) इअ सिक्खंति व्व तंसावलोअणं कु., ताइ असिक्खंतिपतीसावले-अवअणं रा. (इति शिक्षन्ते त्र्यंसावलोकनं)। १७.६४ जं जं कर जंपसि/च जंपसे कु., च जप्पसे रा .; णिअंसेसि/ णिअच्छेसि कु., णिअस्सेसि रा .; सिक्खिरीए कु., सिक्खरिए रा .; संपडइ कु., संपअइ रा.। १७.७७ मज्झिमरे खंअ. इति कु.। १७.७९ आअरप लिप्प-मुहीएँ कु., तुप्प-मुहिए रा .; सुमरिमौ (? भरिमो) कु., मरिमो रा.। १७.८२ णास व कवोले कु., कओले रा .; मंडलं कु., मंडणं रा .; वेढपरि कु., वेण परि रा.। १७.८४ मा अछल खंअ. इति कु.। १७.९१ जस्स विल णहं फुडपडिसद्दा कु., णह पुडपडिसद्दा रा.। १७.११६ पाअडिअं तंवाए कु., तंबाए रा .; मज्झम्मि कु., मज्झंमि रा .; धवल (? दुट्ठ) वसह कु., दुट्ठ (च्च) वस रा.। १७.११८ णिद्दालस ससिमुहीए कु., ससिमुहीणं रा.। १७१२७ साअरदं णिप्पंदणिराअ कु., णिप्फंरणिराअ रा.। १७.१३२ ता से चिर गाथेऽयं नितान्तं खण्डिताऽस्पष्टार्था च। सेब. १२.२३/२४ संवादमाश्रित्य तु मया पाठोऽस्या उत्प्रेक्ष्यते इति कु.। राघवे छाया न प्राप्यते। १७१३७ एंतो वि ण राघवपाठः x जह से पहरतपल्लवारुणराओ। मज्जणतंवेसु मओ तह समतंवेसु लोअणेसु अमरीसो।। रा.

४२ शृङ्गारप्रकाशे

कुलकर्णिपाठ: - एंतो वि ण सच्चविओ गोसे पसरंत-पल्लवारुण-च्छाओ। मज्जण-तंवेसु मओ, तह मअतंबेसु लोअणेसु अमरिसो।। १८.६६ णिज्जंति चिरपद्यन्ता कु., चिरपद्यट्ठा रा .; पंडिवहं कु., पडिपहं रा .; असमाविअपेसणा कु., असमाणिविअवेसणा रा.। १८.६७ अव्वोच्छि सुभडाणं कु., सुहडाणं रा.। १९.४५ उअहिं अलंघणिज्जं कु., अलंबहिज्जं रा .; मोहंधआरिएसु वि मूढो/गूढो कु., विह्यअपरअसे संमुद्धो रा .; हिअस्सु कु., हिएअएसु रा.। १९.५३ पच्चक्खा पच्चक्खा कु., चंछं (पच्छ) खा रा .; कहवि कु., कहव रा., तुलग्ग-छडिआहि कु., तुग्ग (ज्झ)घडिआहि रा.। १९.५६ बहुमण्णसि हरिप कु., हरिप्प रा.। १९.५७ म्लानाकृती देवद्रुमेत्युत्तरार्धस्य पूर्वमर्ध-'सार्धं मयाऽद्य विहरेह गिरौ सुवेले वेलावनेऽथ मलयेऽथ यथाभिकामम्'। सीतां प्रति रावणस्योक्तिरियम्' रामचरिते १९.८८ इति रा.। १९.५९ केत्तियमे तुज्झ कु., तुंत्थ (तुज्झ) रा.। १९.७८ हद्ुं गाहि खंअ. इति कु। इतः परं कु. गाथामिमां पठति- १९.८६ तं णत्थि तं णत्थि जं सहिअणो भणेज्ज पच्चक्खमंतु-दूमिअ-हिअअं। अणुणेज्जा जंपंतो जइ णवरं वम्महो मिअंकोवदिओ।। तन्नास्ति यत् सखीजनो भणेत् प्रत्यक्षमन्युदूनहृदयाम्। अनुनयेज्जल्पन यदि केवलं मन्मथो मृगाङ्कोपेतः। १९.८७ अब्भत्थंण मंतेणेति कु. न पठति। १९.९१ पइ-माहप्प सेससप्पुरिस कु., सेसपुरिस रा.। १९.१०७ पुलअ जणे सरीर-अडंता कु. सरीरम्मि अडंता रा.। महग्घविअ कु., महग्घा विअ रा .; काजुअलनिव्वूढा कु., करअलाअठिअ विमुक्का रा.। १९.१४८ अज्ज विह 'कह कह' कु., 'जं कह कह' रा .; चंदकलाकंठड़

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ४३

(?कंदल) कु., चंदण कला-चंदण रा .; कोमलाइ कु. कोमलाइ दट्ठूण रा.। १९.१७५ पच्छाअं समअं मुहणिवहम्मि कु. समअं दससु वि मुहेणु रा.। २०.२३ लोओ झूर जूरइ कु, ज्झूरइ रा; णिमज्जसु (?णुमज्जसु) कु., पुंप्पवइ रा .; पुप्फवइ कु., पुंप्पवइ रा .; निषीद (शेष्व) कु., निमज्जसु (निषीद) रा.। निमज्जेति तु समुचितम्। २०.२४ घरिणिघण प्रेरण (पीडन) कु., पेल्लण=प्रेरण रा .; अग्रेऽपि २२.४४ २०.३१ सव्वस्मम्मि दड्ढे गहवइधूआए कु., 'दड्ढे तह वि हु हिअअस्स' रा. सक; णिव्वुर कु., णिव्वुदि रा .; तेण कु., तीए रा.। २०.४३ तं अिस गंधामोअं कु., बहलपरिमलं रा .; अप्पणइअं (अप्रार्थितम्) कु., अप्पणइअं आत्मनानीतम् रा .; 'दून' कु., 'दूनित' रा .; निर्गतसु कु., रुप्पिणीए=रुक्मिण्यै रा.के., 'रूपिण्यै' इति तु विशेष्यरुक्मिणीरहिता छाया। पिम्महिअ निर्गच्छत्सु रा .; निर्मथितेति युक्तम्। सुरभित्वं मनोज्ञत्वमपि। दाम्नि बहुवर्णपुष्पघटना च सुरभि त्वमूलम्। विविधसौरभमिश्रणं च परिमलत्वजनकमिति वस्तुशय्याऽत्र गर्भिता। हरिविजयस्य। २०.४५ अइरा आमअ कु. आसव रा .; तण्णाअम कु., तण्णाअप रा. २०.४९ खणमेत्त विइण्ण-गरुअ-संतावा कु., अहं वि दिण्ण गरुअसंतावा रा .; हिअआहि कु., हिआआहो रा.। २०.८६ जाआ सोवि मुवऊढो कु., मुवगूढो रा.। २०.१३१ जुञ्जेइ पुत्तिसेनो नाम सातवाहनस्य मन्त्री (लीलावई) २०.१३२ घरिणिघण द्र. २०.२४ २०.१३५ 'अज्जवि' चंदकलाकंदल कु., चंदकलाचंदण/कंदल-रा. (पृ. १०४३, १०७२)। अत्र 'चंदणे'-ति निरर्थकम्। २१ १८ जाण असमे जाण असमे वि विहिआ जाअइ णिंदा समासलाभा वि? तेहि विहिआण मंणे क्लेशिष्यति।' राघवः

४४ शृङ्गारप्रकाशे

जाण असमेहिं विहिआ जाअइ णिंदासमा सलाहा वि। णिंदा वि तेहिं विहिआ ण ताण मण्णे किलामेई।। कु. येषामसमयेऽपि विहिता जायते निन्दासमा श्लाघापि। निन्दापि तैर्विहिता न तेषां मन्ये क्लाम्यति॥ कु. २१.५७ अण्णदइ महिला कु., दइआ रा .; देव कु., देव्व रा .; करेसु कु., कुणज्ज रा .; अम्ह कु., मज्झ रा.पुरिसा कु., पुलिसा रा.। २१.५८ उव्वहइ मुहं बाला रा.कु., फलित रा .; 'इमा वअअणं गउडवहोमुद्रणम् कु.। २१.५९ अहव गुण बहुगुणो क्खु अण्णो (?वा बहुगुणवन्तो) कु., बहुगुणो क्खु अण्णो रा.। २१.६६ तो तस्स तस्स मअ कु., तो तस्स मअ रा .; व करफंस कु., करफंस रा .; वाओल्लिअ कु., वाबुल्लिअ रा .; वाओ/बुल्लिका पुत्रिका। मुद्रितस्तु पाठ: 'तो तस्से'-ति कु. लीलावई। २१.७३ कुविआ 'सच्च००मे वि'-कु., सच्चभामा समेपि रा .; पेम्मासं कु., पेमासं रा .; पवट्ठ (ड्ढइ) रा.। २१.७४ दुल्लह गुरुई कु., गरुई रा .; परव्वसो कु., (परव्व)सो रा. २१.७५ तिस्सागोत्तेण किंत्थ भणिएण कु.,(तिस्सा गोत्तेण किं थ भ) एण' रा .; थिरपेम्मा कु., 'थि (ठि) रपेंमो' रा.। २१ .१०५ चच्चरघ पउत्थवइआ कु., पउ(त्थ) पइआ रा .; असईसअ रा.कु; असतीप्रतिवेशिनी कु., असती-प्रातिवेश्मिका रा .; समासोऽत्र नोचितः। २१.१०६ दिअहं दिअह-मथदरंविआए (? दिअहं खुडुंकिआए) कु., दिअहं खुडुंकिआए रा .; तीए ज. सकलं रा.कु .; काऊण कु., काऊ(ण) रा .; मण्णु कु. ज., मंतु रा.। २१.११४ मामि! हिअ माणाए कु., माणीए रा .; सोत्तजलं पिअंतेण कु., 'ज(लं पिअं) तेण' रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ४५

२२.१२ एक्कक्कम संदेसाणुराअ कु., संदेसा (णु) राअ रा .; वड्ढंत कु., वढ्ढंत रा.। २२.१३ भद्द! पुलो गेण्हह कु., भद्द रा .; पलोअह कु., पु (लोअ)अ-रा .; अप्पेइ कु., ओप्पेइ रा .; राघवटिप्पणी-'भद्द इति। एवमेव मातृकासु पाठ:, यदुगिरिमुद्रणे तु गास पाठ आदृतः । तत्तु मूलमातृकाविरुद्धम्' पृष्ठ १२०१ HOS। २२१४ जं जं सो समानावेवात्र राकुपाठौ। 'इतः परं पाण्डुग्रन्थेषु महती त्रुटिः रा.। तत्र 'ईप्सा, लिप्सा इच्छा' इत्येते त्रयोऽनुरागभेदा नष्टा: जो. (पृ.७८२)। २२१५ ता किं करे खंअ. इति कु.। राघवपाठस्त्वसौ- (ता)किं करेउ जं जइ(सि तीअ वइ) वढवेल्लिअ(थ) णीए। पाअंगुद्रुद्धक्खित्तणीसहंगीए वि ण इ (दिट्ठो?) ........ ।। छाया- तत् किं करोतु यदि (त्वं) असि तया वृतिवेष्टनप्रेरितस्तनया। पादाङ्गुष्ठार्धक्षिप्त निस्सहाङ्गयापि न दृष्टः। २२.१६ अविअण्ह च्चिअ कु., व्विअ रा .; फिट्टा कु., फिट्ठा रा. फिट्ठेति आवन्त्यप्राकृतपदमद्यापि 'मिटी'-ति प्रवृत्तिमत्। तृष्णा पिपासा। तस्या 'मिटना; इति वा प्रोच्यते 'बुझना इति वा, न तु भ्रंश इति भ्रष्टेतिच्छाया विसदृशी। भ्रष्टेत्यस्य म्रष्टेति परिवर्त्तनं कार्यं भवति। २२१७ घडिऊरु संदष्ट रा., संलग्न कु.। २२१८ कस्स करो राकुज.। अत्र 'तरुण' -पदप्रतिभा भ्रामिकी। २२.१९ वंचिअपि वंचिअ कु., च(वं)चिअ रा .; पिआणणा पि कु. पिआणण वि रा .; सा हु कु., स हो (सा हु?)-रा .; विआरेइ विकारपति रा., विधारयति कु.। २२.२० धरिउं कह धरिउं कहं णु तीरइ कु., कह विण तीरइ रा .; पिवडंती कु., णिपडंती रा .; 'हारहाई'-आव्त्त्यं प्राकृतम्। भारहारीति न युक्तमत्र संस्कृतम्, धेन्वां भार वहनस्याप्रचलितत्वात्।

४६ शृङ्गारप्रकाशे

ननु गोशब्दः पुंस्यपि कोषसहः, प्रकरण सहं तु स्त्रीत्वमत्र उपमेयस्य स्त्रीत्वादुपमानस्यापि स्त्रीत्वमेवाऽत्र शक्यग्रहम्। ननु श्लेषे हितमपि शक्यग्रहम्, श्लेषः खलु शब्दमात्रमाश्रयते, अर्थस्तु तत्पञ्जरस्पर्शी। २२.२१ सद्धो मे सद्धो कु., सद्धा रा .; कह (कह वि) रा., 'कह' कु.

कह तं ति णेअ कु., 'कह(कह वि) तं ति ण' रा .; सिक्ख कु., सिख्ख रा .; ते पिआ कु., ए(ते)पिआ-रा.। २२.२२ बालाओ चवल कु., पविल (चवल? रा .; दरलसिअधणी रा., दरल्हसिअथणी कु., माअरद्ध/रहस्सो कु., मअरद्धअ- रहस्सो(स्सं) रा.। २२.२३ किं किं दे सहीहिं कु., सहीहि रा .; पुच्छिआएँ कु., पुच्छिआए रा .; लिणिएँ कु., लिणिए रा.। 'पडिहासइ'= 'प्रतिभासते कु.रा. ज. वस्तुतस्तु किं कि मनुभवसीति पृच्छा तुझे कैसा या कैसा कैसा लगता है' इति हि तत्रानूढानामूढां जातदोहदां च प्रति जिज्ञासा, ऊढाभिरस्माभिरप्येतदनुभवितव्यमि'ति। दयिते दृष्टिपातेन दयित एव मे प्रतिक्षणमनुभवपामिायाति, स एवास्ति कुक्षिं प्रविष्ट इति। पुत्रप्रसविनीत्वमप्येतेन प्रत्येतुं शक्यम्। पढमुल्लअ रा.कु, पढमुग्गअ-ज.। उद्गतस्योल्लसत्वं दुष्करघटनम्। २२.२४ णीआइँ णीआइ कु., णीआइ रा .; रंगएँ कु., रंगए रा. २२.२६ होज्ज वणे सो दिअहो! जत्थ वि आमलिअकु० कु. 'सो दिअर! हा जद्ध वि आमलिय कु. रा .; पुज्छिज्ज कु., रा., पृच्छेयं कु. पृच्छति? रा.। अर्थोऽस्फट इति रा.। २२.२९ लोओ जूरइ द्र. २०.२३ २२.३० गेण्हइ गेण्हइ कु. ग(गे)हणइ रा. २२.३१ अज्ज अज्ज अज्जा रा., बाला/अज्जा कु.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ४७

२२.३४ बालअ रे लोलिर रा., घोलिर कु .; मधुआण कु., महुपाण रा .; सड रा., लद्ध कु .; सहास रा., सहास (अथवा, सरहस) कु.। २२.३५ वीसंभ पत्तट्ठं कु., पत्त/त्तु-ट्वं रा .; अइराअ कु., रइ/(अइ)राइ रा .; पत्तट्ठं कु., पत्तुद्ठं रा.। २२.३६ हुं हुं दे हुं हुं दे भणसु कु., हुं (हुं) दे भणसु रा .; मुअं ति रा., सुअं ति कु .; क्खेवं रा., क्खेअ कु.। २२.३८ दढमूढ अम्हे हि कु., अह्लेहि रा.। २२.३९ कालक्ख का (ल)क्खर रा., कालक्खर कु .; दूसिक्खि (अथवा दूस्सिक्खिअ) कु .; दूसिक्खिअ रा .; दोण्ह कु .; दो(ण्ण) रा .; णअअ (णिरअ) रा., णरअ कु .; सामअ(समअं) रा., समअं कु। २२.४० णीसासु पम्हसइ रा. वीसरिओ कु.ज.। २२.४१ ताव छिवइ रतमपि कु. रते रा .; कामोत्तत्त कु., कामोतव रा. कु. 'तावदिति पदं यावदिति पदं व्यपेक्षते। २२.४२ असमत्त पुत्ति! चित्ते ण लग्गिहिसि कु., 'पुत्ति चिल इ दिट्ठी ते' रा.। व्यवलीनौ अतिक्रान्तौ। अतिक्रामितौ, व्यवलीनातुरागस्य रा.। २२.४४ घरिणि द्र. २०. २४, १३२ २२.४५ जाणामि धरिआवि कु., धरिआ वि रा.। २२.४७ तस्स/तुज्झ रात्रञ्च=रात्रश्च रा.कु.ज.। २२.४८ अच्छीहिं आहासिअ रा., आलिंगिअ कु .; आहासि=आभाषि। ऊहिअ रा., परिचुंबिअ कु .; रतेव। लीलावत्यामस्या उत्तरार्द्धमेवंरूपम् 'आहासिअं व दोहिअव्व रमिअ रमिअवचीअं अ' (आभाषितेव दुग्धेव रमितरमितेव पीतेव) कु.। २२.४९ अणिअपु पडिपूरणंमि रा., परिधूसरम्मि कु.। २२.५० भरिमो हरु/भर रा., कलस कु.। २२.५२ दिट्ठे जं धरहरसि रा., धरहरसि कु.। २२.५३ तह तीए पहरिसो अ रा., पहरिसो मुह कु .; विस(अ) सिअमड- लिअह जअइ रा., विससिअ-मडलिआइ जाआइ कु.।

४८ शृङ्गारप्रकाशे

२२.५४ अच्छेरं व सग्गे कु., सग्गो रा.। २२.५५ अविहा तिस्सा रा., तीए कु.। २२.५६ णववहु वढमबरि रा., पढमघरि कु.। २२.५७ खिण्णस्स पुप्फं रा., उप्फं कु.। २२.६० केलीगोत्त क्खलणे रा., क्खलिए/क्खलणे कु .; डुंहुंललइ रा., पफुल्लहं कु .; वाहुल्लिअ रा., वाहोल्लिआ कु.। २२.६४ हंहो कण्ण पाणट्ठीसु रा., पाणद्धी सु (तु) कु.। २२.६५ एण्ण समान: पाठ: २२.६६ असमत्त खंअ. इति कु.। २२.६७ सव्वस्स तह वि हु हिअअस्स (तथाऽपि खलु हृदयस्य) रा., गहवइधूअए (गृहपति दुहितुनि) कु .; कुटो(घटो) रा., कुटो कु.। २२.६८ हिअअ खंअ. इति कु.। २२.७० अच्छउ पिआइ कु., पिआए रा.। २२.७२ कअली कअली रा., केलि रा .; उल्लसई कु., उल्लइ रा .; चंडिलस्स रा., चडुलस्स कु .; सेओल्लि कु. सेओलिल रा. २२.७३ गोलाणई भहस्स कु., भगास्स रा .; सोद्धअ रा., सोज्झअ कु. (कुरुडरंत-भग्गस्स/भट्टस्स रा./कु.। छाया कुरुकुराद्यमाण-भट्टस्य) राघवे छाया न प्राप्यते २२.७४ संकेअ वीडारो रा., गोवालो कु.। २२.७५ रमिऊण वि रा., पि कु.। २२.७६ सा तुइ तइ रा., तुह कु .; ओमा रा., णोमा/ओमा कु.। २२.७७ सो तुह क्षीणो रा., क्षिण्णो (क्षीणो) कु .; मच्च रा., मच्छ कु.। २२.७८ हत्थप्फ पण्हवइ रा., पण्हुवइ कु.। २२.८९ दिट्ठा कुवि पेल्लणं वि सहिअं रा .; पेल्लणं पि विसहिअं कु.। २२.९३ तुह दंस वहूएँ कु., इमीएँ रा.। २२.९५ इअरो सुसज/सज्जिआइ रा., संजनि आइ कु .; अमअं रा., अम्हं कु .; दुक्खआ ण रा., दुक्खिआण कु.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ४९

२२.९६ कस्स ण पृ. १६४ कु. णंमि रा., णम्मि कु.। २२.९७ दीसइ ण अत्ता! रा.कु. अत्ता श्वश्रूः। रा, सखि कु। सख्यर्थे अत्ताशब्दो मृग्य। श्वश्वर्थ तु सुलभः 'अत्था एत्थणिम' इत्यादिषु (काव्यप्र.२) एंतं कु., एअं रा .; उक्कंठिआ कु., 'उक्कंठिओ (अं) चेअं' रा. साहइ=कथ (साध) रा., कथ. कु.। २२. ९८ जं मुच्छि बोलंतो रा.कु.ज सुओ कु., मुअं रा .; छाया-बोलंतो व्यतिक्रामेत् ज. अपक्रान्तः (क्रामति) रा., गच्छेत् कु.। देशो शब्दत्वं तवस्य मन्यामहे अद्यापि बोल गया' इति प्रयुज्यते भङ्गाय। 'मुअं' ज्ञातमित्येव ग्राह्यम् 'स्वामिन् संभाविता यथाहममुणिआ' इति उर्वशी प्रयोगात् (कालिदासे)। २२.९९ कल्लं कल्लं कु., कल्लं=कललं रा .; कल्लं=कल्ल रा. २२.१०० सहसा साहिव्वइ रा., साहिज्जउ कु.। २२.१०१ थरहर सिज्जइ रा., सिज्जइ कु .; थरथरा कु., धरधरा रा .; राघवोनभिज्ञ आवन्त्यानां प्राकृतप्रयोगाणाम्, आवन्त्ये जनपदे कम्पाय 'थरथर'-पदमद्यापि प्रचलति। २२१०२ पत्तपओ मंडणो कु., मंडलो (णो) रा .; घोलिर=घूर्णशील रा., घूर्णनशील कु .; मणोरहो रा .; मणोरहो (मणोहरो) कु. २२.१०६ चंदुज्जो 'चंदुज्जोएण (मओ मएण) चन्दा' रा., 'चंदुज्जोएण मओ मएण चंदा' कु .; तेहि णु मअ कु., तेहि (णु) रा. Raghavan seem to be very much honest about the exact documentation of ms. available. २२.१०७ अणुणअ खिज्जिओ कु., खिज्जइ रा .; 'चलअं(चलणो) रा., चलणो कु.। २२.१०८ अवरण्हा परोहड रा., 'परोहड/पलोहर' कु.। २२१०९ बोहेव वज्जंत कु., भ/मज्जंत रा .; सुसिण (सुण्ह) रा., सुसिण (सुर) कु.।

५० शृङ्गारप्रकाशे

२२.११० कारण मंजरी कु., मंजरी विअ रा.। २२१११ पिअलं पिअलंभज रा., पिअलंबज (लद्धअ) कु .; विअलंघल कु., साहुलि पावडाए रा .; साहुलिपंडराए कु .; छिफ्फं रा., चिप्फ (छिप्फो/छित्तो) कु .; पुफ्फफलआए (पुप्फवइआए) कु.। २२.११३ ओलोइ ओलो कु., आलो रा .; पिआहि कु., विआहि रा .; गहिअम्हि कु., गहिअं ह्नि रा .; पडिचक्खिअम्हि पिअकअं च कु., पडिचक्खिअं पिअकत अं च रा .; पए सुसं कु., पए सं' रा.। २२.११५ झिण्णंति झिज्जं(ज्जं) तिज्झउ तेहिं रा., खुज्जंति झडंतेहि कु .; छाया- खुज्जंति = कुब्जन्ति कु., क्षीणा रा .; झडंतेहिं = क्षीयमाणैः रा., शीर्यमाणैः कु। झणंती ति आवन्त्यप्राकृतपदमत्रोन्नयम्, झड़ना = क्षरणार्थमद्याप्यावन्त्ये वाक्यप्रयोगे प्रतीतचरम्। २२.११६ पु/फुल्लं पु/फुल्लंत-णि कु., पुल्लंनि रा .; कूलाए कु., तीलाए रा .; गोलाणई-निअडवसिरि रा., गोलाणईएँ वसिरि कु. २२११७ केणावि केणावि कु., केणाचि(वि) रा .; 'कं पि वणे' रा., कप्पिवणे(अंबवणे) कु .; म्हरंतेण रा., भरंतरेण कु .; दूसह कु., अंह(हो) रा .; हिअअवण कु., प्फोडणं रा .; फोडणं कु .; छाया-गोसे=गोसर्गे प्रभाते रा., गोसे प्रभाते कु., कंपि वणे=कामपि वने रा., कप्पिवणे(अंबवणे)कु.। फोडणमिति आवन्त्यप्राकृतमद्यापि चलति। २२.११८ साहीणे वि कु., पि रा .; पउत्थ-वइअं कु., पउत्त-पइअं रा .; सअज्झिअं कु., सअंझिअं रा.। २२१२१ तावं अव मिहुणस्स रा., मिहुणाणं कु .; अण्णुण्णा कु.,अण्णोण्णा रा .; सुहेल्ली सुखकेलि: रा., सुखम् कु.। २२१२३ जं तं रूवं रूवं जं कु., रूवं णं रा .; पअंपिअं(प्रजल्पितं)कु., पअं पिअं(पदं प्रियं)रा .; जंपि तंपि कु., 'जं प(व) तं प(व)'-रा.। प्रजल्पितमित्यस्मिन्नर्थे 'पअप्पिअमि'त्यधिकमुपयुज्येत।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ५१

२२.१२४ अंगाइ अंगाइ रा., हसिआइ कु .; अत्र अङ्गपाठे समालसानीति योज्येत। २२१२५ आअं/तंब आअंब कु., आअं(तं) व रा .; कए ण रा., कएण कु. (कएण=कृतेन कु.)। राघवस्तूचितपाठः। २२१२६ लीला-वेल ग्गहसिआइँ रा., ग्ग(हसि)आई कु .; रअ ओच्छअंमि रा., रअ-ओच्छि अंमि कु. ओच्छिअंतीत्यावन्त्यः प्रयोग ऊँछनेति साम्प्रतमपि चलति। छाया-रअओच्छअंमि= रतविच्छेदे रा., रतकेशविवरणम् कु.। उभावपीमावावन्त्यौ। आद्यो मद्रपुरीयः, अपरश्च महाराष्ट्रः। २२.१२७ ताउ/व वि संसरणं रा., 'वि सं ... पणो' जो.। खंअ. इति कु.। २२१२८ वण्णोल्लि वाणोल्लिर(अ)रहसद्धो रा., किअ रहसद्धो जो .; खंअ. इति कु.। एतस्या गाथाया मूलपाठोऽपि कुलकर्णिकृतिना न दत्तः। स तु जोशेरसंस्करण एवंविध :- णिभु(हु)व णिअ रा., णिब्भुपण्णिअं जो.। 'एते उभे अपि गाथे कुत्रत्ये इति न ज्ञायते, पाठश्चैतयोरशुद्धः' रा.। २२.१२९ परिमलि पुणरुत्तरमिअव्वाइँ कु., '(अदिण)कलअविरमिअव्वाई रा., सुरआणं (सुरआइँ) कु.। २२१३० पोढमलि णँ जं जं सुसि. कु., ण जं सुट्ठु सि.रा .; जंजं असि कु., 'जं उ अ' रा.। २२.१३२ गामतरु छेआण कु., वेढाल रा .; राइल्लकंचु(इ) आभरण रा., रंजिअकंचुइआभरण(राइल्ल-कंचुआहरण) कु. २२१३३ णिद्दावि खंअ. इति कु। माणुव्वलिए भा., मोणव्वलिउं रा .; तिवली-विहाए भा., तिवलिविहाए रा .; मुरलीण विंभिओ भा., मुरलीण(मुद्धाण?) विह्निओ रा.। २२.१३४ दिण्णत दर-रत्त-तंबोट्ठाइं कु., द ..... (इअ) तंबो रा.। २२१३५ सामण्ण पज्जलिआणं रा.,पज्जलिआहि कु .; महुरो होइ(मधुरो भवति) रा.,बहुमओ(बहुमतः) कु.।

५२ शृङ्गारप्रकाशे

२२१३६ मोहेइ खंअ. इति कु., राघवे मूलं छाया च प्राप्येते। गाथा पूर्णाऽस्ति। मातृकासु त्रुटिरिति राघवः। २२१३७ दरवेवि णीअलअच्छीसु रा., मउलिअच्छीसु कु.। २२१३८ तह उ खंअ इति कु. । राघवे त्रुटिपूर्णा गाथा छाया च प्राप्येते। २२.१३९ हसिएहिं चारेहिं कु., आरेहि रा .; रअसिअवइ/ लज्जिअअव्वाइ रा, रूसिअव्वाइं कु .; मंडणाइं रा., भंडणाइं(कलहा) कु .; माणो रा., माणो(?मग्गो) कु.। २२.१४० मलिण वासाणं रा., पालीणं कु.। २२.१४१ जह जह खंअ इति कु. । राघवे त्रुटिपूर्णा गाथा छाया च प्राप्येते। २२.१४३ णंदंतु हिअआइं(पेम्माइं?) रा., हिअआइं कु.। २२.१४७ छणपिट्ठ कण्णकअ-चूअमंजरि तरुणि रा., कस्स कएँ, चूअमंजरि(?कण्ण-कअ/ गअ -चूअमंजरि) पुत्ति कु.। छाया-कण्णकअ=कर्णकृत, कस्स कएँ=कस्य कृते। कर्णकं कर्णभूषणविशेषः इति वयम्। २२.१४८ णच्चिहि णच्चिहिइ णडो पेच्छिहिइ जणवओ होइओ अ(णाअओ?)। सो वि दूसिहिइ जइ रंगविहढणअरी गहवइधूआ ण वच्छिहिइ। इति रा. णच्चिहिइ णडो पच्छिहिइ जणवओ भोइओ वि दूसिहिइ। जइ रंग-विहडणअरी गहवइ-धूआ ण वच्चिहिइ।। इति कु. २२.१४९ खणमेत्तं पिट्ठइ रा., फिट्टइ कु .; अणुदिअहं दिण्ण रा., अणुदिअहविइण्ण कु .; हिअआओ रा. हिअआहि कु.। २२.१५० जाइ वअ जप्पिमो जाइ जप्पइ रा., जंपिमो ताइँ जंपइ कु .; पअ(ज)प्पिआइ रा., पजंपिआइँ कु.। २२.१५१ अण्णाण अद्धि रा., अत्थि (होंति) कु .; तह उण दठ्ठुं रा., तह उण(वि हु) दट्ठु कु.। २२.१५२ दरसुंदर सोज्झाए सुझाए कओ तित्थावासी रा., सोत्थआए (?सोज्झअ-)सुआए (खु) कओ तित्थावासओं कु.। २२.१५४ रेहगु रेहइ विअडविअंभण भा., रेहुगुडिअड(रेहइ विअड-) कु.,

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ५३

रेहुगु(रेहइ?)डि(वि)अड रा .; कअ भा., कपु(किअ) रा., कपु(कअ) कु. । २२१५७ का अ ण खंअ इति कु., कु. छायां न ददाति। एद्दह मेत्तंमि रा., एद्दह मेंत्तंमि जो.। २२१५९ चंदसरि चंदसरिसं कु., चंदहरिद्दं रा .; अमअसरि-च्छो अ-कु, सरिसो अमअस्स रा.। २२.१६० अण्णं चिअ कावि कु., चिअ अब्भ (अब्भुअ)रा .; 'सामा सा सा; रा, सामा सा कु.। २२१६२ अणवट्ठि पूरेण छलिआ कु., पूरेण मच्छलिआ(मच्चइआ) रा. २२.१६३ अक्खड सरिसम्मि कु., सरिसेव्व रा .; सरिसम्मि गुणे कु., 'सरिसे व्व गु' रा .; अईसंते रा., अ-ईसंते कु.। २२.१६४ स(स्व) सम्म स(स्व) सम्मतो यथा ......? रा., जो.कु-पुनरिमां सर्वात्मना परिहरतः। २२.१६५ पीलेह खंअ इति कु.,गाथापाठस्तु न दत्तः।'पीलेहि वलंतुनुंहधोर- धणअइ संणमिअ' जो। अत्र धस्य घत्वमुचिततरायेत घोरघे'-ति। २२.१६६ वाहोल्ल वाहोल्ल-वि कु., वाहोलिलवि रा .; एणॅ कु., एण णु रा .; आएँ कु., आए रा.। २२१६७ जस्स जहिं तेण(केण)रा., केन कु .; दिट्ठं कु., दिट्ठा रा .; तहिं तत्र कु. तेन रा.। २२.१७२ सामण्ण च्चिअ कु., चिअ रा .; आणँ बहुमओ सर. कु., आ(णँ महुरो होई) रा.। २२१७३ दिअरो 'फुडं००जाआ' कु., फुडं पआ सुणिमं(?)सुहणा(सुणिउ) दुडुंकिआ(खु दुक्खिआ)जाआ'-रा. (अत्र मातृकासु त्रुटि: रा.)। २२.१८१ एहिसि एहिसि तुमं त्ति कु., एहिइ पिओ त्ति रा.। २२.१८४ तंतिअस रुप्पिगीए रा., रुप्पिणीएँ कु.। २२.१८५ कुविआ बहुआण कु., बहुई(आ)ण रा .; मण्णू कु., मं(णू) रा.।

५४ शृङ्गारप्रकाशे

२२.१८६ उक्खिप्प मंडलिमारुएण कु., मा(रु)अमंडलेण रा .; वडाअ कु.,

२२.१९१ णाराअणो णअवआहिं कु., णअपरुहिं(वआहि) रा.। २२.१९२ एमेअ मन्द कु., अकअ रा.। २२१९३ पणअं 'णिणदिज्जइ- (छाया) 'व्याकुलीक्रियते' कु., वि ण दिज्जइ- (छाया) 'पि न दीप्यते' रा.। २२.१९४ तह सा जाआ कु., पावा=पापा रा.। २२१९५ अज्ज मए हब्भरिअं कु., हं भमिअं रा.। २२१९६ पाअडिअ सणेह कु., णेह रा .; तीअ कु., तीए रा .; तुमं कु., अहं रा .; तह कु., त(ह) रा.। २२१९७ आअस्स काह कु., काहिं रा .; वोच्छं कु., वोच्चं रा; मुग्गअ कु., मुल्लिअ रा .; थरथराय कु. इति आवन्त्यं प्राकृतम्, अद्यापि तत्रास्य प्रयुज्यमानत्वात्। धरहरेइ रा.। २२.१९८ अहसा च्चिअ कु., चिअ रा .; वणंमि रा .; पब्भट्ठ कु., पँहट्ठ रा.। २२१९९ अज्ज मए अज्जा रा., बाला/अज्जा कु.। २२.२०० संकेअ सण्णइओ रा., सच्चविओ कु .; वीडाओ रा., गोवालो कु.। २२.२०१ एक्कंग खंअ इति कु.। दुलहे जो., दुल्लहो रा .; अज्झइ रा., दथ्थइ जो .; णिअत्तो रा., णिअंतो जो .; पुडुलंहि रा., चुडुलंहि जो.। जोशेरः छायां न ददाति। राघवे पुनः छाया खण्डिता अस्पष्टा च। २२.२०२ बहलअ पउत्थो कु., पउत्तो रा .; जग्गेसु कु., जग्गेसु रा .; सअज्जिअ कु., सअज्जिअ रा.। २२.२०३ पोढ पोढ/वोड कु., पोड रा .; विअण्णो कु., विपण्णो रा .; फलिहं कु., फलिअं रा .; तस्स साहेइ रा., साहउ तस्स/तस्स साहेउ कु.। छाया-कार्पासी च मोटिता रा., कर्पासक्षेत्रं च मोटितं (भग्नं) कु.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ५५

२२.२०४ रत्तिं णिद्द पोत्तीए कु., वोत्तीए रा .; मलिअ कु., मलइ(मलिअ) रा.। २२.२०५ सुप्पं डड्ढं कु., दड्ढं रा .; भूआणं वाइओ रा., भूआण(बहिराण)व वाइओ वंसो कु.। २२.२०६ पइपुर विच्छुअढक्केति रा., विच्छुअ दट्ठ त्ति कु .; घरं रा., हरं कु .; णिउणसही कु., सहिअअसहिअण रा .; करधरि अहुअ(ज)लअंदोलिरी अज्जा रा., -करधरिआ भुअजुअलंदोलिणी बाला कु.। २२.२०७ उग्गाहि उग्गाहिएक्कहुमअं(भुमयं) कु., रा .; हरई कु. हरेइ रा .; छाया :- दृष्टमिति विशिष्यमत्र। तथापि संस्कृतम् 'उ००भ्रुवं' इति 'ज्योत्स्नावन्तम्' इति च लिङ्गाऽन- वधानजमवगन्तव्यम्। २२.२०८ पणअ लोआववा कु., लोआपवा रा .; भीआणं कु., भरूणां रा .; कालो एव्वमेवअ रा., विहलो (विफलो) कु.। २२.२०९ सलिलो आइँ कु., आइ रा .; उज्झंति कु., ढज्जंति रा.। २२.२१० आअर वण्णघिअ रा., वण्णविघअ कु .; भरिमो=स्मरामः कु.। २२.२११ जाणामि संठिआ(अ अहं) रा., संठिआ अ अहं कु; बला कु., वला रा.। २२.२१२ किं ण भणिओ कु., ग(भ)णिओ रा .; गामिणि जो., गामणि रा.। कुलकर्णिरेनां गाथां न स्पृशति। २२.२१३ गिलुवक 'लुक्क'-इति 'डुंडण' इति आवन्त्यौ धातू, प्रथम प्रच्छादनार्थः, अयरश्च गवेषणार्थः। 'लुकाछिपी'-ति कौतुकक्रीडा बालकेष्वद्यापि प्रचलिता दृश्यते आवन्त्येषु जानपदेषु। 'णिरंगि'-पदं गवेषणक्षेत्रसीमापरतया नेतुं शक्य:। अत्र राघवः ' ..... असरीर णिरंगिवेरंतपेसि- अच्छिजुअं'। इत्यस्य पूर्वार्धस्य 'अशरीरपदात् पर्व्यमंशं न ददाति, न च िरङ्गिपदं छायायाम्। कुलकर्णिभट्टेन पुनः सर्वथैव त्यक्ता गाथेयम्।

५६ शृङ्गारप्रकाशे

२२.२१४ दट्ठुं दंडा हअ कु. (पृ.२०८), शुं(दं)डाहअ रा.। २२.२१५ चुंबइ वा सिण्णमुही कु. (पृ.१८०), वासिण्ण(वोसण्ण)मुही रा.। २२.२१८ असईण असईण तासामिति द्वितयमपि षष्ठ्यन्तं प्राकृतानुरोधात्, संस्कृते पुनरेतस्य चतुर्थ्यन्तत्वमेव 'नमः स्वस्ती'- त्यनुशासनात्। पाठस्तु कु.रा. योरेक एव। २२.२१९ अणुदिअ अणु कु., तद्(अणु)रा. (पृ.१२४९) होआ=भोगाः, न तु भोगौ, एवमेव थणआ := स्तनाः, न तु स्तनौ, विणिंति=विनिर्यान्ति' इति स्वाभाविकी छाया। तत एव कुमारीणामिति बहुत्वसिद्धिः। कुमारीगतमेकत्वमेवाऽत्र विपरीतम्। २२.२२० जं वहइ विणिवाअं रा., विणिवाइँ कु .; दूषणि रा., दूषणे कु .; पडइ रा., पडउ कु.। २२.२२१ णअणाणं णअण्णाणँ कु., णअणाण रा .; इसवो ण अभिहंति कु., 'इर णोकुंभिहिंति रा .; पवट्टंता कु., पवढ्ढंता रा .; सिक्खंति व्व तंसावलोअणं कु., 'सिख्खंतवदं सालो लोअणं' रा.। छाया-नयनानीषवो न्वभिघ्नन्ति ऋजुकपथं प्रवर्त्तमानाः। इति शिक्षमाणमिव त्र्यस्रावलोकनं भविष्यत्तरुण्याः। अत्र 'त्र्यस्र'पदं नाट्यशास्त्रतो नयम्। नयानानामिषव इति असंस्कृत: प्रयोग:, आँखों के तीर' इति हिन्दी प्रयोग:, प्राकृताश्रितः। संस्कृते पुनरभेद एव शिष्टप्रियः। २२.२२२ धरिणीए धरिणीए अ. (कु.पृ.१८१)। २२.२२३ मामि! हिअ माणाए कु., माणीए रा .; पिअंतेण कु., पिवंतेण रा.। २२.२२४ लज्जा छत्ताकए णं रा., कएणँ कु. (कु.पृ.१८१) २२.२२७ णाअरि सममुज्जुआइ कु., समं मुजआइ रा .; आलंइं रा., रआइँ कु.। २२.२३१ अज्ज कइ गरुअ रा., रूव कु; णुम्मत्ता कु., णुंमइआ रा.। २२.२३२ तह सोण्हा वगतारअं कु., वंकतारअं रा.,धाडिओ रा.,वारिओ कु .;

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ५७

अलिन्दए कु., अलिन्दे रा.छाया-दरवलमानार्धतारकं जो.,दरवलमानवक्रतारकं रा.,ईषद्-वलितापाङ्गतारकं कु.। २२.२४० अज्ज सुर उणिअं/णिउणं उवऊढो रा.,उणिअमवऊढो(?णिउणमुवऊढो) कु. २२.२४५ कि णील गज्जसि रा., गच्छसि कु .; विद्धाहं कु., विद्धा हं रा.। २२.२५२ णंदंतु सरभस कु., सरहस रा .; बहुमग्ग कु., बहुरग्ग/मग्ग रा.। २२.२५३ पेच्छह हणो अणु चोच्चं रा., हला णु चोज्जं/महाणुचोज्जं कु .; ताणअ(काणअ?) महिलाए रा., काणा-महिलाए कु .; झढति रा., झटति कु। छाया-हला नु आश्चर्य रा., महदाश्चर्य कु. २२.२५४ एएणं छाया-दृश्यते रा., दीयते कु .; वेष इव रा., द्वेष्येऽपि कु.। २२.२५६ वोदवरे मुद्धत्ति कु., मुद्धत्ति रा.। २२.२५८ उ्हाइँ पराहुंतीं कु., पराहुंतीं रा .; पलीविउं कु., पलविअं रा .; पुट्ठं रा., पुटि्ठं कु। छाया-किमिति मां रा., कस्मान्मां कु .; प्रदीपितमपि अनुशयेन रा., प्रदीप्यानुशयेन कु.। २२.२५९ अफडे अफडे/लेण रा., अफडेण/कवडेण कु .; उपकप्पिएण रा., उपकंपितेण/मउ-महुर-जंपिएण कु. २२.२६० काऊण धिरं/थिरं रा., धीरजहणं कु .; उर व्वठ्ठिआ(ओ) रा., उवट्ठविओ कु.। २२.२६१ होंतवरो खंअ. इति कु। तह तह हे/गे रा.,तह(तह)? हे जो .; चडु रा. चुडु जो; जह जह इअ सण्णोंइ रा., जह इअसंगोइं जो .; वारेज्ज दिअहाइं रा., वारेज्जुदिअहाइं? जो.। जोशेरे छाया त्रुटिपूर्णा। २२.२६२ धिंगडि सम्मुही कु., संमुही रा .; धीगु पसा. रा., धिंगुवसा कु .; धावहकुद्टणं कु., धाह कंटणिरो रा .; रोवइ अस्सु कु. वइअस्सु रा.। राघवपाठे 'रो' पदं नास्ति। धुमेल कु., डुमेल रा .; दाह कु., धाह रा.। कु. गाथामिमामेवं संग्रश्नाति-

५८ शृङ्गारप्रकाशे

धिगडिं थावइ संमुही धीगुवसारइ धाहवकुट्टणं। रोवइ अस्सुअहिं धुत्त धुमेल्लइ दाह।। एवमत्र मूलं कल्प्येत धिंगडि धावइ सम्मुही धिंगु पसारइ वाह। कुट्टिणी रोवइ अंसुअहिं धुत्त पमेल्लइ धाह॥ छाया-धृष्टा तरुणी धावति सम्मुखा धृष्टः तरुण प्रसारयति बाहू। कुट्टिनी रोदिति अश्रुभि: धूर्ता प्रमुञ्चति आर्तनादम्।कु. अत्र धिंगडिपदंमावन्त्यप्राकृतम्। अद्यापि तथैव 'धींग धिंगाना, धीघणी' पदस्य (अवन्ति)भोपालक्षेत्रे

प्रयुज्यमानत्वात्। २२.२६३ उरपेल्लि वेल्लि रा., पेल्लि कु .; उत्तम्म कु., अम्म उत्तम्मसु रा.। २३.१ आणास आइ कु., आइ रा .; तुह कु., तह रा. २३.२ मुह विज्झ तोट्ठं कु., तोठ्ठं रा. २३.४ हरिसुल्ला पालिआण कु., बालिआण रा .; कयत्थिए कु., कडच्छिए रा.कु. हुरुहुराअंतीत्यावन्त्यं प्राकृतम्, अद्यापि तत्र 'फुरफुरा' इति प्रयोग: । २३.५ सुरआव विलिओण (व्रीडिताव.)कु., वलिओण रा .; पश्यन्ति कु., प्रलोकयन्ति रा.। २३.६ पज्जत्त पज्जत्तम्मि कु., पज्जत्तंमि रा.। २३.७ पोढमहि रइं कु., दिहिं रा.। २३.८ परिआंसि ह्मि रा., म्हि कु.। २३.९ सब्भाव रमण्य: रा., महिलाआ कु.। २३.१० घेन्तुं मुच्च मुच्चइ कु., मुंचइ रा.। २३.१२ दइअकद्य सअणम्मि कु., णअणं पि रा .; सहइ/होइ-कु. सहइ कु .; हसइ रा., 'सह' धातोरत्र प्रयोग: शोभत्यर्थ एव अक्खिदुक्खिअस्स पुरओ दीपसिहा सहते' इति तथैव कालिदासोऽपि तरुणीमं रा., युवतीनां/तरुणीनाम् कु.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ५९

२३.१३ दइअस्स संदावे रा. संदावं कु। गिम्हवम्महए तावे इति तु युज्यते पठितुम्। अत्र संतापगतं द्वित्वं ग्रीष्मोमन्मथश्चेति कारणद्वयजनित मेवेति कारणद्वयस्य कारणत्वे स्पष्टयितुं समासस्त्याज्य एव। २३१५ कलहोउ जुवई रा., जुअई कु.। २३.१६ हेमंते पीलण कु., वीडण रा .; थणपुड रा., थणअड कु .; कुंकुमप्फंसो कु., कुंकुमंतिसो (प्फंसो) रा .; 'गलइ ... ।' तेन कृता गाहारअणकोसो ग्रन्थात्. पूर्तिस्तु 'गहइ (सेओ बहिरुग्गारो व्व सीअस्स)' इति। कु. पुनर्बहिरुग्गारो पदं रुहिग्गारो इत्येवं पिपठिषति। तच्च युक्तं बिम्बपक्षे रक्तवर्णस्य प्रतिबिम्बनाय। २३१९ पिआ अद्दा अद्दाअं कु., आडंबं (?) रा .; 'अद्दाअं=दर्पणं कु., आदर्शमिति तु तदभीष्टम्, राघव 'आडंब' इत्यस्यच्छायां न ददाति। (णिअ) गहपइं कु., कहवइ रा .; देइ=ददाति कु. रा., दधातीतितुच्छाया स्यात्। अज्जेव कु. (अद्यैव), 'अज्जे वि' रा. आर्येऽपीति तच्छाया। २३.२० अप्पत्तदं 'अप्पत्तदंसउत्तमरीए' जो., बोलीणे जो. ताम्यन्त्या कु., त्तम्भनशीलया रा. मूलपाठस्तु जोशेरे 'णुत्तंमरीए' इति। तत्र 'रीए' इति शीलार्थकः प्रत्ययः प्रकृतिस्तु 'उत्तंम' इति।

दंस इत 'म्भरीए' इति कथं वा निष्पद्येतेति जिज्ञास्यम्। अप्पत्त उत्तंमरीए-जो., अप्पत्तदंसणुत्तम्मिरीएँ कु., अप्पत्तदंसणुत्तंमरीए रा., बोलीणे व्यपक्रान्ते रा., अपक्रान्ते जो. कु., सासे सिहिखंडखंडे हि जो., सासे (ताए) सिहिखंडखंडेहिं कु .; सोसेहि खंडखंडेहि रा.। अत्र राघव एव मान्यः। 'बोलीणे'-पदं तु आवन्त्यं प्राकृत, 'भोली'-पदं तत्राद्यापि प्रचलितम्। 'दंस'-पदे पुनश्चुम्बनार्थः कल्प्येत। अन्यचुम्बनेच्छाया अपूर्तिरत्र

६० शृङ्गारप्रकाशे

पतिसान्निध्यात्। अथापि खण्डखण्डैः श्वासैरनुभाव- भूतैरभिव्यज्यत एव सेति तु 'भोली' -पदादादीयेत। भोलीपदं गुह्यगूहनाकुशलायै जनभाषा। अत्राकरो मृग्य इति रा.। अत्र पाण्डुग्रन्थ एव लेखकभ्रम इति जो. (पृ. ८३१ भा.३) २३.२१ मण्णुब्भ 'मण्णुब्भरिआ' (खं अ.) कु. जोशेरोऽस्या उत्तरमर्ध न प्राप। राघवस्यात्र टिप्पनम् 'आकरोत्तरार्धे नावगच्छेते' इति (पृ. १२६६HOS) 'गम्येते' इति तु वक्तव्यमत्र। २३.२३ गहआ गद्यो 'प्रश्नः कइआ गओ पिओ? उत्तरम् अज्ज। प्रश्न: पुत्ति अज्जेव(ण)कइ दिणा होंति? उत्तरम्-एक्को-एवमत्र पदार्था योज्याः। अज्जेत्युत्तरगतमज्जपदमद्यपरम्। अद्यत्वं चाऽत्र कालपरं, न तु उसर दिवसपरम्। प्रथमस्य परिव्याप्तिमेहतीति पृच्छा, एक्कमिति तत्रोत्तरम्। उक्तिश्चेयं आर्यापदवाच्यायाः श्वश्रवा। अत एव 'पुत्ति' इति संबोधनम्। २३.२४ तणुआइ पओसेण तुए कु., पओसेण व्व रा.। अत्र व्व-पदं विनैवोत्तमोत्तमायते वाक्। त्वमत्र बहुलस्य कृष्णपक्षस्य प्रदोषस्त्रयोदशो दिवसः। तस्यान्तिम एव भागे चन्द्र उदेतीति रजनीमुखेन्धकारबाहुल्यमेव। प्रदोषपदे श्लेष प्रतीयमानार्थगर्भः। २३.२५ सअणे मइअमिति पदं मिलितार्थत्वेनापि नेतुंशक्यम्। आहिं कु., आहि रा. २३.२६ अंगाइ विब्भलिज्जंति (विह्वलीभवन्ति) कु., ह्मेविरज्जंति जो., 'उह्म (?) विरज्जंति' रा. णिज्झबिज्जंति जो., 'णिज्झ पिज्जंति' रा. HOS पृ. ११५६, मुज्झविज्जंति कु. (मोह्यन्ते) कु .; विअदु कु., विअडदु रा.। २३.२९ गिह्यं गमे गिम्हं कु., (गि)ह्मं रा .; ल्लोवरि कु., ल्लोल्लावरि रा .;

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ६१

णिब्भर कु., णिम्भर रा.। २३.३० अज्ज मए अज्ज मए पृ. ११५७ सुहाइँ कु., सुहाइ रा .; मेहाणॅ कु., मेहाण रा.। २३.३१ सुप्पअ ओअस रा., ओ अस कु.। २३.३२ हेमंते असरणस्स कु., ओअसरणस्स अआवरणस्येलि ओज:शरणस्येति च राघव दत्ता ओअसरणस्सेत्यस्य प्राकृतपदस्य संस्कृतच्छाया। तत्राद्या कोष्ठकनिगडिता (अप्रावरणस्ये'-)ति। २३.३३ तरलच्छि अत्र 'णु' इत्यस्य स्थाने 'णे'-ति पठितुं युज्यते। द्र. २२.१६ २३.४७ सहसा मा साहिज्जऊ कु., साहिप्पम(ज्जउ) रा.। २३.५२ दूमेंति दूमेंति रा., णूमंति कु .; मुहुत्तं रा., पहुत्तं कु.। 'णूमंति पहुत्तं प्रच्छादयन्ति प्रभुत्वमि'-ति पाठान्तरार्थविवक्षैव क्षोदीयसी, प्रभुत्वस्मृतिरप्यत्र विसदृशीति कृत्वा। २३.५३ कल्लं किर पवच्चसिहि रा., पवसिहिइ कु .; दइओ त्ति रा., पिओत्ति कु .; जणंमि रा., जणम्मि कु.। २३.५७ जत्थ ण ईसा विसू कु., ईसाविसू रा .; जत्थ णत्थि कु., जद्ध णद्धि णद्धि रा.। २३.५८ अणवर 'माणे णिसाणिअं व्विअ' कु., माणणिसाणअणिच्छिअं रा. छाया-निशातमिव कु., निशान(य)निचितम् रा.। २३.७० ण कओ वाहमोक्खो कु., राअमोख्खो रा .; पिअअमो कु., पिअअमोमे रा .; गत इति आइत्तलोअणं कु., गदए ओणिअत्तितलोअणं रा. २३.७२ धीरेण माण माणभंगो कु., माणभंगे रा .; एकम्मि कु., एक्कं पिम्मि रा.। छाया-धैर्येण कु., धीरेण रा .; एकस्मिन्नप्यस्याः कु., एकमपि तस्या: रा .; लगति कु., लगयति रा.। २३.७३ तो से रुब्भं अविअंभं कु., अविअब्भं रा .; उच्छलिआ कु.,

६२ शृङ्गारप्रकाशे

उच्चलिआ रा .; लत्थेवा कु., लथेवा रा.। छाया- रुध्यमाना कु., रष्यन्त्याः रा .; वेगोच्छलिताः कु., वेगोच्चलितानि रा .; पतिता: कु., पतितानि रा .; बिन्दव कु., स्तबकानि रा.। २३.७४ जाव अ ण पुण्णअं/पुणोऽअं कु., पुण्णअं रा .; मह तावग्ग कु., माए ताव ग्ग रा.। छाया-पुनरयं मम कु., पुण्यं मातः रा.। २३.७५ दिट्ठे जं पिअम्मि कु., पिअंमि रा .; तुह कु., तह रा .; किं वि लज्जि कु., किं विलज्जि रा.। छाया- स्वेदार्द्रीकृतस्पर्शे कु., स्वेदार्द्रस्पर्शे रा .; किमपि लज्जि कु., किं विलज्जि रा.। २३.७६ भिउडीए परम्मुही कु., परंमुही रा. छाया- प्रलोकयिष्ये निर्भत्स्ये कु., पश्येयं (प्रलोकयेयं) निर्भर्त्सयेयं रा .; भविष्यामि कु., भवेयम् कु .; यद्भभणत कु., यद् भणथ रा .; सख्यो कु., सख्य :! कु.। २३.७७ पाअ-पडणा पसण्णे जो. पसण्णे/पसिज्जिरि कु., पसज्जिरि राघवकल्पना। प्रस्वेस्यानुपयुक्तत्वात् 'प्रसण्ण' इत्येव पर्याप्तं वक्तुम्। 'चुक्काऽसि' इतयावन्त्यं प्राकृतमद्यापि प्रयुज्येत 'चूक गई' इति। अर्थः स एवेति भ्रष्टासीति पर्यायान्तरकल्पनमनुपयुक्तम्। २३.७८ अच्छीइँ ढक्के त्यावन्त्यं प्राकृतं प्रच्छादनार्थकम्। २३. ७९ णीसासु पम्मुसइ कु.रा., फम्मुसइ जो. २३.८० बालत्तण अणज्जं कु., सुणुजं रा. २३.८१ केलीगोत्त केली जो रा., केलि कु .; क्खलणे रा. क्खलिए/क्खलणे कु. डुंडुल्लइ रा., दुदुलइ जो, पप्फुल्लइ(?)कु.। डुंडुलेत्यावन्त्यः प्राकृतधातुः। 'डुंडुल्लइँ धृति' 'चलां धृतिं दधाती'-ति तु विवक्षा। ततो देईत्यपि हेई'-ति पाठ्यं भवति।

२३.८२ सुरआव सेउल्ल कु., सेओ जोरा.

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ६३ २३.८६ किं किं ते द्र. २२.२३ २३.८७ कइआ गओ द्र. २३.२३ २३.८८ मुद्धतणे द्र. १५.२८६ णंते रा., चित्ते (णिंते) कु .; अत्ता/अट्टा कु .; अंता रा./अत्र समासेन भाव्यम् 'अणुमग्गपअंतपिअ' इति। २३.८९ सहि साहसु सब्भा कु., सम्भा रा., ट्विआ कु. करत्थं (ठिअ)रा., द्र. १५.२६८, ३०२; ३१.२९ २३.९० सहिआहि सहिआहिं कु., सहिआहि रा .; वदानि कु., पदानि रा.। द्र. १०१८९, ३४.३०, ११७ २३.९१ अंदोलण तट्टिकए रा.। वइसिहाए वृतिशिखया जो. वृत्यर्थे तट्टिकेत्यावन्त्यं प्राकृतम्, टटिया'-शब्दस्याद्यापि तत्र प्रवृत्तत्वात्। आसंघिज्जई आशास्यते कु., आशंस्यते रा.। २३.१०२ पडर जुआ ठेरो कु., थेरो रा., धरो रा. पाठान्तरम्; जुण्ण कु., जुण्ण (जिण्ण) रा. २४.२९ चिरजीवि कंखिरि कु., किखिरि जोरा. २४.३० उअ हुज्जंति उअ कु., उअह रा. हुज्जंति कु., हुज्जति रा., क्खाई कु., क्खाइ रा .; ताइ चिअ उण विरहे कु., ताइ तवरहेण जो.रा., धुग्गलि रा., घु गलि जो .; खट्टूग्गलि (कष्टोद्गलि) कु.। २४.५२ मामि हिअअं द्र. १५.३३०, २१.११४, २२.२२३ २४.५३ सच्चं जाणइ द्र. १५.३२१, २८.४६, ३४.१५१ २४.५५ सो तुह कए झिण्णो (झीणो) कु., छीणो जो रा.। २४.५९ पाअपड ट्र. २३.७७ २४.६१ जत्थ ण द्र. २३.५७ २४.६२ कुविआ अ द्र. २२.१८५ २५.२ आविअण्ह द्र. २२.१६ २५ . ३ णच्चण णिउण कु., तरुण रा .; कण्हं कु., कहणं रा .; गोवी कु., गोपी रा.

६४ श्रृङ्गारप्रकाशे

२५.५ अह सा हिअ Corrupt obscure कु. अह साहि रा., अहसा जो., विलासं जो., विलासं पि रा .; विजह पडिवण्णु जो०, जहपडिवण्णु रा. पेक्खाणिसणकंपि जो., प्पेक्खा णिसवण्णरूअं रा .; अंतेहि/मंतेइ रा. अंपि अतेइ जो. २५.६ जं जं पुल लिखिहव्व कु., लिहिओ व्व रा. तत्तो कु., तत्थ रा; पडिवाडिं कु. परिपाडी वहइ व्व कु., पवहइ रा .; दिसवलअं रा. दिसावलअं/चक्कं/अक्कं कु.। २५.२१ दट्ठूण लावियं कु., लाविअं रा.। २५.२८ अह सा तहिं पम्हुट्ठ कु., पम्हद्ठ रा.। २५.२९ मा मुद्धपो Corrupt obscure कु. (पृ. १८६) रा. छायां न ददाति। मामुब्धपोढछेबअबालाएइमिअंहरिस सुअपरिल्लं। विणिअंपणदंसणकोऊहलव्वाहिओगहिलि।।-जो पृ. ८७९ २५.३५ जाव ण उद्ठति धुधुक्कारिआ जो., (पृ. ८७९) थुत्थुक्कारिआइ रा.। २५.३८ जं जस्स अत्थि कु. रा., होदीति तु वकतुमुचितं समर्थके वाक्ये भवतेरेव प्रयोगात्। किंथ कु., किंत्थ रा.। २५ .४० गामा पएस 'णु रण्ण' कु., सुमरण रा .; कुडंग कु., कुडुंग रा .; देहा कु., अम्हे रा. पि कु., वि रा. २५.७७ बंदं कीराण णहे कु., नहे रा .; छीका कु., छोका रा .; राग कु., 'र व' रा. 'छींकारव 'छींके'-ति हिन्द्यपि। छोका-रव-रडिअं छाया-स्तोकारवरेटित रा. २५.८७ सच्चं सण्ण तइआ कु. तइ रा .; तिरिअं अच्छं कु., अणुवलिअंछं रा. २५.८९ ईसं जणेंति दावेंति कु., वड्ढंति रा.। २५.९१ सा तुह कए ओ सूसइ कु., ओसूसइ रा.दिअह च्चि रा.,दिवसमेव कुः। २५.९२ वेविर-सिण्ण सोत्थि कु., सेत्थि रा.। २५.९५ लच्छीए जलहि रा., अहि (अब्धि) कु.। २५.९६ कलहोलु हो उज्जल कु., होलुज्ज रा., विअसिअच्छं कु., अद्धअच्छं रा .; 'विअत्त/द्ध' कु.। २५.९८ पउमप्पह पुंडरिअ कु., पुंडरीअ रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ६५

२५. ९९ उअरिद सुलाहिण्णं कु. सूलाएण रा.। २५.१०० पालेइ पा(फा)लेइ कु., पालेइ रा. विज्झाअंतं (छाया)- विध्मायमान: रा., विध्यायमानं/विध्यमानं/निर्वाप्यमाणं कु.। २७.१ चोरिअर दीवअसिह व्व कु., दीवअसीहेव्व रा.। २७.२ हलिअसु मामि=(छाया) सखि कु. रा. दूनाशा. रा., दूनिताशा कु.। २७.३ फलहीवा 'थरथरोति' आवन्त्यं प्राकृतम्। २७.४ अंतोहुत्तं 'हिअअ-ब्भइअ हृदयाभ्यधिक' रा., 'हिअअ (ट्विअ) बभअ (भट्ठ)' कु.। २७.५ संकेअऊ २२. २०० २७.६ संकेअकु २७.६ संकेअ जो रा.कु., वाणीरेति तु गा.स. ८६८ २७.७ ओच्चेइ जो.रा. छायां न दत्त: । २७.८ सिल्लिरि किं हवसि। २७.११ गोलाणई णईएँ कु., णईए रा .; कोकखएइ जो., को(खो)क्खएइ रा.। २७.१२ ओसरइ जंबूपलं कु., जंपूपलं रा .; डक्को कु., ढक्को रा.। २७.१३ सामाइ सामलीए रा., सामलीए/सामलिज्जइ (श्यामायते/ श्यामलायते) कु.। २७.१४ गण्हाइ गण्हाइ मणो हलिआस (? गण्हाइ णु णोहलिअम्मि) कु., गण्हाइ मणो हलिस्स रा.। २७.१५ वाहित्ता द्र. १५१९७ अत्र द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-चरणानां पाठ: भिन्न एव। २७.१६ णिप्पच्छि चीए कु., छिआ जो., रा .; रुइरी कु., रुअरी जो.रा.। २७.१७ आअण्णे अडअणा कु., अडअणा रा.। २७.१८ अण्णासं खं अ. इति कु.। २७.१९ चिंतेहि खं अ. इति कु.।

२७.२० अत्ता तह अम्हं कु., अम्हअ रा .; लुअतिल कु., लुअत्तिल रा.।

२७.२१ वच्छइ उत्तरार्द्धस्य छाया प्राप्यते कु., छाया न प्राप्यते जो.रा.। २७.२२ ओसएव खं अ.।

६६ शृङ्गारप्रकाशे

२७.२३ दिट्ठम्मि बाल कु., वाल रा .; बहुण्णिआ कु., बहुल्लिआ रा. छाया-गृहपश्चिमाङ्गण कु., गृहपश्चाद्भाग रा.। २७.२४ ठाणे ठाणे अम्ह (अस्माकं) कु., अम्म (अस्मिन्) रा .; गामं कु., गामंमि रा.। २७.२५ सो मुद्धम मअतण्हिआहिं कु., मअतण्हिअणिआहिं रा.। २७.२६ अम्मणुअंच खंअ. इति कु। अम्मणुअंच भा., अब्बुच्चण रा .; वणम्मि भा., बणभि रा .; इमिआ उ आसाहिं भा., दूमिआसहिं रा .; सा ण ठाइ हेट्ठे भा .; सा एठाइहट्ठे रा., हु तस्स वि भा., हुस्सविं रा. । २७.२७ बहुपुप्फ विण्णत्तिं कु., विणत्तिं रा .; सणिअं कु., सिणिअं रा.। २७.२९ चुंबइ वा चुंबइ वा सण्णमुही कु., वासण्णि/वोसण्ण मुही रा .; कओलंव कु., कवोलं व्व रा., खं अ. गास. ३.९५ इति कुं.। २७.३० गामंगण तुज्झ कु., तुत्थ/तुज्झ दूरमणुलग्गो कु. दूरमणिइग्गो/दूरमणुलग्गो रा .; तित्तिल्लि-पडिक्खक- भोइओ कु., णतत्तेल्लपसिक्खिर होइओ रा .; गामो कु., गामा रा.। २७.३१ जं जं तण खंअ. कु.रा.। २७.३२ बद्धावे बद्धावेउं इच्छ कु., गापासण्णे कु., गामसुण्णेसु रा; छेत्तेषु कु., ण्णेसु रण्णछत्तेसु रा .; मुग्ग कु. मग्ग रा.। २७.३३ तालूरभ खुडिअ कु., खडिअ रा .; उब्बुडुउब्बु कु., दरबुड्डुब्बुणि। २७.३४ जइ मग्गि कु., राघवोऽपि छायां न दत्ते। २७.३५ भज्जंतस्स चिअ कु., विअ रा.। २७.३६ एद्दहमे भिक्ख त्ति कु., भिक्खत्ति रा. २७.३७ पहिउल्लू आइप्प कु., आलिंप रा.। २७.३८ भम धम्मिअ भम धम्मिअ रा., धम्मिअ भम कु.। २७.३९ अससिऊ खं अ. इति कु.

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ६७

२७.४० खुज्जंति पल्लवतेहिं कु., पल्लवंतेहिं रा .; गामासण्णप कु., गामा सए (ग्रामा: सखे) रा.। २७.४१ उम्मूलंती तीरतरुवणिं कु., तीरतइ/रुवणं रा .; गंगव्व कु., गंगम्मिव/ गंगव्व रा.। २७.४२ रअणाअ जं तुं सि (यत्त्वमसि) कु., जंसि (यदसि) रा .; 'वेडिस लआहरं तेण मिलिआ जं सि पूरेण' गास. वेवर संस्करणे उत्तरार्द्ध: एवमुपलभ्यते इति कु.। २७.४३ एसा ते मज्जा सहावाए रा., सहावाए(अ) कु., जेण मुरले! रा., (जेण) मुरले कुरु वहसि रा., वहसि(तं) कु.। २७.४४ तं कत्थ गअं अज्ज कु., अग्ग (अज्ज)रा .; पइप्पंते रा., पलिप्पंते कु. २७.४५ गामवइस्स रच्छाअं कु., रज्झाअं रा.। २७.४६ करइघण खंअ. इति कु., ' .... करइ(?) रा.। २७.४७ असईएँ असईएँ कु., असतीइ(ए) रा., मह कु., मज्झ रा.। २७.४८ जह इच्छा 'ण अ ग' कु., 'णअग' रा., तुह तावि तीर कु., 'तुह ता वाणीर' रा., खुणएहिं कु., गुणएहि रा., विउज्झि कु., 'विअत्थि' रा .; जूव सं छाया-यूपसं कु., युवसं रा .; तीरलता कु., वाणीर रा .; कुञ्ज स्थाणुकै कु., नीरतीर- लतागुणै: रा .; ्विधक्ष्यामि कु. विअत्थिस्सं(विकत्थिष्ये) रा.। २७.४९ पढमुल्ल पढमुल्ल कु., पढमुल्लि रा .; कुडुंगजुआइ रा., कुडुंगमआइ कु.। २७.५० अंगाणं मा मा कु., मा रा .; पम्हरि कु., पम्हसि रा.। २७.५१ पेरिज्जंतो पुव्वक कु., पुवक्क रा.। २७.५२ आरंभो जस्स परिणाहो रा., परिणाही (? परिणामो) कु.। २७.५३ वअणे चलं वअणे वअणम्मि कु., वअणेअ(सु)रा .; म्ह कु., मह रा.। २७.५४ अण्णं जं णूमिज्जइ कु., णमिज्जइ रा .; फुडी कु. पुरी रा.। २७.५५ अज्ज सहि उवदि कु., अवइ रा.। २७.५६ दट्ठुं चिरं वि कु., पि रा .; वंक कु., वक्क रा.।

६८ शृङ्गारप्रकाशे

२७.५७ मा वच्च पुप्फलाई/पुप्फलाविर (पुप्फलाई) कु .; पुफ्फिलाविर (लइ) रा .; उअअंजलीहि कु., उ(उअ)अंगलीहि रा .; णई कु., अरी रा.। २७.५८ पुफुल्ल पु(फु)ल्लं रा., वंजुला कु .; वंजुल रा., सइ त्ति कु .; सइत्ति रा. २७.५९ अज्ज मए बाला/अज्जा कु., अज्जा रा.। २७.६१ हारीहाउ खं अ. (पूर्वार्द्ध) हारीहाउसहाबहुलपओसहनिसा (उत्तरार्ध) मज्झ वहाउ (?ए) बंधव। घणदुद्दिण कत्थ दीसिहिसि। 'हा दीर्घा दिवसा बहुल प्रदोषा निन। मम वधाय बांधव! घनदुर्दिन! कथं दृश्यसे। एवमिवास्था: संस्कृतच्छाया संभाव्येत। २७.६२ पेदुद्दसे हट्टेसु कु., हो(ह)ट्वेसु रा .; सारह (साहसु) कु., सार(ह)अ रा .; केण तं कु., 'केण' रा .; मुसिओ सि कु., मुसिओसि रा. छाया दुखसेया रा.। २७.६३ गअणं अ धारालुलिआइ भुवणाइ रा., धारालुलिअज्जुअज्जुणाइँ अ वणाइँ कु., ध्वन्यालोकेऽप्युद्धृतां गाथायामस्यामर्जुनपदं सुलभम्। निरर्थकं तु तदिति राघवपाठ एवाद्रियेत। णीलाओ कु., णीलाउ रा .; 'वि' कु., 'अ' रा.। २७.६४ ण तहा स जणं कु., जणो रा .; णेइ णई कु., णेअइ रा.। २७.६५ गम्मिहिसि तूरसु सुअणु कु., 'तूरअसु' रा .; दुद्धं विअ कु.दुद्धमिअ रा.। २७.६६ अविहावि समल्लिअइ समालीयते कु., लीङ्श्लेषण इत्यस्य समालिङ्गति रा.। २७.६७ बहुअं कलं भरिअं कु., हरिअं रा .; थोवं कु., थोअं रा .; अप्पिणा कु., अंपिणा रा.। २७.६८ केत्तिअमे जोण्हा कु., जोहणा रा .; णिट्ठाइ कु., णिट्ठइ रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ६९

२७.६९ पिअसंग संपडइ कु., संवडइ रा .; 'ताव मे कत्तो' कु., तावमेकत्तो रा .; 'जा जिअइ कु., जोजिअइ रा .; खिक्खिरो कु., खिंचरी (? रत्तिंचरो)-रा .; 'जा जिअइ०० चंडालो' इत्यस्य कुलकणिपाठे संस्कृतम्-'यावज्जीवति गृहीतकरनिकर-डुम्बचिह्न यष्टिः' (पृ.२१०) कु. Translates it- 'How can an unfortunate women like me, have a chance to go out to meet her lover when that cāndāla (outcaste) of the moon goes about warning people off the road by hitting the stick of the rays that outcastes carry? (page 89 Prakrta Verses in Sanskrit Works on Poetics Vol. II). २७.७० मुहमेत्ते राहू कु., 'भू (राहू?) रा .; णिग्गओ कु., ण क्खतो रा.। २७.७१ चंद तुमं गणिज्जसि कु., जाव इमो कु., म इमो रा .; उद्वूढकण्ह कु., उप्पूअ रा .; वाससहस्सं कु., पाससहस्सं रा. छाया-कण्ह-पक्षो वर्ष कु., कण्णपक्खो रा.। २७.७२ गहकल्लो 'कल्लोल त्ति' कु .; इट्ठो असई कु., इट्ठोअसरीण रा .; वि दप्पो सि के.। २७.७३ आअस्स काहं कु., काह रा .; वोच्छं कु., वोच्चं रा .; होहिइ कु., हेहिमि रा .; इमं कु., अहं रा .; 'पढमुग्गअ/मुल्लअ'-कु. पढमुग्गअ रा .; धड़धडेइ रा., थरहरेइ कु.। अत्र रापक्ष एव सम्प्रत्यपि प्रयुज्यते 'धड़कन' पदमत्र मानम्। २७.७४ बहुआएँ आएँ कु., आए रा .; पढमु कु., पदमु रा .; विहंगउलं कु. विहंगअउलं रा. (छाया=विहङ्गक रा)। २७.७५ आरूढवि 'कृते दरा' अस्मदुपकल्पितम्, 'कृते००मसङ्गरा'-रा. 'हस्तिनि .... प्रिया' अस्मदुपकल्पितम्, जयहस्तिनिभेमकत्वा (?) मेणेक्षणे रा.। २७.७७ उह संभ विक्खित्तं कु., विखत्तं रा .; अव्व-ले कु., अव्वअले रा .; कुडुंगे कु. कुढंगे रा.। २७.७८ तह कह खंअ. कु., राघवश्छायां न ददाति। तस्य टिप्पणी-आकरो मृग्यः। छाया दुरवबोध (पृ. १३५४ HOS) वि हु सुरअं

७० शृङ्गारप्रकाशे

सरहसं कअं अडअणाए भा., विडुसुरअसहंसंसण्ण- अकअअणाए रा .; णिअडिंभं मोत्तुं पर-डिंभो भा., णिअडिंभंमोत्तुव्वरजब्भो रा.। २७.८२ ण वि तह (पृ.२१२कु.) ण वि तह रा.,काचि (ण वि) तह कु .; पाविए कु. रा., वापिए (पाविए) कु. २७.८३ डरपेल्लि 'उर:पीडित' कु., उरप्रेरित रा. कारिल्लआइ कु., कारेल्लिआह रा., उच्चेसि कु., उच्चेणसु रा., २७.८४ कस्स वा ण पिआएँ कु., पिआए रा .; सभमरपडभग्घाइरि कु., सब्भमर पडुमोग्घा इरि रा .; एण्हिं कु., एहिं रा.। २७.८५ उच्चिणसु पउिअकुसु कु .; पडिअं कुसु. रा.। २७.८६ अत्तधरणे खंअ. कु., पुत्तिअपुत्तअकु.रा., अत्ताधर कु., अत्तघर रा.। २७.८७ अत्तस्स खंअ. कु.। २७.८८ ढक्कंती पाअरेण कु., आआरेण (पावारएण) रा .; फुडिअं कु., पुत्तिअम्मि (फुडिअंपि) रा., अइउज्जुए कु., अइ उजुए रा .; किलिस्ससिकु., किलिज्ज (स्स) सि रा .; विजंपि। २८.०६ जंवद वर अपभ्रंशगाथेदं संशोध्यच्छायया योजिता कुलकर्णिविदुषा (पृ.२४ परिशिष्ट १) तथाहि 'जाँवहि कु., जंवद रा., णरवइ कु. णखइ जो.,विणउ कु., विणओ रा .; तांवहि कु., रुणितारि रा. तत्रच्छाया। यावन्नरपतिर्विनयं प्रकाशयति तावत् कीरो निश्चितं भाषते। ( ........ )लक्षजणयुक्ताय दीयतां शङ्खदत्तपुत्रायवणिक्पुत्राय।। द्वादश बिन्दवोऽत्र दत्ताः 'हारि'-पदस्य कृते। २८.२५ अह भणइ (पृ.१२४२) णाणेमि कु., णाणेसि रा., णाणेसि (?णाणेमि) कु. २८.४५ हिअ/ए एहि ए हि कु., हिअ एहि रा.। २८.४६ सच्चं जाण 'पि' कु, 'वि' रा.। २८.५५ आसाइ आसाइअमणाणे कु., आसाइअं अण रा .; तेत्तिएण चिअ बंध कु., तेत्तिएण बंध रा.। २८.५६ उज्जागर सहीण कु., सहीहि रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ७१

२८१०८ सअणे पिअं कु., तुमं रा .; अप्पा कु., अप्प रा .; उवऊ कु., अवऊ रा.। २८.१०९ जेहिं चिअ सुहेहिं कु., सुहेहि रा .; एहि कु., ए(हि)रा .; णिज्जइ रा., णिज्जइ (जाणइ) कु.। २८.१११ तुह विरहु विरहुज्जागरओ कु., विरहुज्जुग्गि(ज्जाओ) रा., से विहअं(?विणोअणं से हअं तं पि)कु। छाया- २८११२ अगणिअ ट्र. १५.३६५। २८.१२४ णावेक्खि तुए कु., तुमे रा .; वि कु., पि रा .; पुच्छिओ कु., पुच्छिआ रा .; एक्केक्क कु., एक्कक्क रा .; चरिए कु., चरिदे रा.। २८१२९ दुद्दंसणे साहसु कु., साह(सु)रा.। २८.१३० कूरस्स कारणट्ठं कु., कारणद्धे(टठ) रा .; दिज्जइ कु., दिज्जे(ज्ज)इ रा.। २८.१३२ ससिमुहि 'घणालि००युगम्' एषोंऽशोऽस्माभिर्योजितः, जोरापुस्तकयोरत्र शून्यताद्योतका बिन्दवो दृश्यन्ते। २८१४० णिक्किव (पृ.२१६कु.) निम्बईडपदार्थो मृग्यः। २८.१४८-१५० जोशेरसंस्करणे न दृश्यन्ते, ततः कुलकर्णिमहाशयेऽपि न भवन्ति, तदेकाश्रितत्वात्। २८.१४८ चोरा सभअ पोढवइआ पंकवइविआ(ओढवइआ)-रा.। छायायां 'पंकवइविआ' पदं त्यक्तम्। इतः परं मालतीमाधव- शाकुन्तलयो: प्राकृतसंवादवाक्यानि भवन्ति। न च स्पृष्टानि तानि कुलकर्णिमहाशयैः। तत एव प्रकाशस्यास्य पूर्त्तिः। २९.४ अहअं अप्पाहिज कु., अप्पाहिजाउ रा .; चेअ कु., तेअ रा.। २९.५ दूअं तुमं दूइ कु., रा .; धूइ जो. णिउणा कु., णिउण रा .; कक्कखड कु., कघढम रा .; पंडुरं कु., पंडु रा .; कुणिज्जासु कु., कुणेज्जासु रा., करिज्जासु कु. ३४.१७० ।

७२ शृङ्गारप्रकाशे

२९.६ सत्थिमल खंअ. इति कु.। २९.७ वेविर सोत्थि कु., से(सो)त्थि रा.। २९.८-९ तं भणह खंअ. इति कु। गाथे इमे जोशेर: गद्यात्मना लिखति, छायाञ्च न ददाति। तत्र द्वितीयगाथामात्रस्य छायां ददाति राघवः। भणहि भा., भणह रा .; दूह एअं ण भा., दूइए अण्ण रा .; एअं ति भा., एअंत्ति रा .; अमिमाए भा., अग्गहिं रा .; पुणरुत्तं सीसंता कह-वि भा., पुणरुत्तसीसंत्तलह वि रा .; संदेसा भा., संदेशो रा.। द्र. १५.४०१ २९.१० सुप्पउ जामो त्ति कु., जामुत्ति रा .; सेहालिआणॅ कु., सेहालिअण(आण) रा .; तुम्हे कु., तुंहे रा.। द्र. २३.३१ २९११ किं भणह दीसिहइ जो.रा., लक्खिहिइ कु. २९.१२ सुरअस पिअअमरत्थं (प्रियतमरथ्या&)कु., अवअअपत्थं(अवयवपत्रा&)रा.। २९.१३ कं तुंग तुंगथ कु., तुंगत्थ रा .; उण्णा कु., उण्ण रा .; अग्घ कु., अद्र्ध रा.। (द्र.१५.३११) २९.१४ वच्चिहिअ सआसं कु., ओवासम् रा .; पच्चुत्तं कु., जुत्तमुत्तरं रा .; णु कु., नु रा.। २९.१५ आअअस्स आअअस्स कु., आअस्स रा .; काहं किं वोच्छं कु., काहंकरिहिम्मिकिं रा .; कह णु होहिइ इमंति कु., अ पवोलिस्सं कहं णु होहिइ इमत्ति रा .; साहसअरिआएँ हिअअं थरथरेइ कु., साहसआहि आरि अवयवा धरधरेइ रा.। २९.१६ दूई गआ कु., दूती रा .; वासमेहिइ कु., वासमेहिइ रा .; ण वेत्ति कु., ण वे ति रा., ण वेति इति अस्मद्योजना। २९.१७ दूइ ण एइ सव्वओ कु., सव्वत्तो रा .; विसंठुलं कु., विसंट्ठुलं रा.। २९.१८ सहिअण हत्थाहिमुहं कु., ह(स)त्थाहिमुहं रा .; धरइअ कु., धरइ (अधरिअं) रा .; वि अक्खि कु., विअक्खि रा .; लोहिज्जइ कु., लोइज्जइ रा.। २९.१९ अहिसार अहिसारणं रा., अभिसारणं कु .; दूइं कु., दूई रा., वेवइ

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ७३

कु., हिवइ रा.। २९.२० उप्फुल्ल ओसट्टमाण कु., पोसट्टमाण रा .; छाया-कार्यनिर्वृतिः इति अस्मद्योजना, कार्यनिवृत्तिः इति कु.रा.। २९.२१ णाअओ सो णआओ त्ति पेच्छइ परिहासुल्लाविरीएँ दूईए कु. णाआओ त्ति पेक्खेभवरिहाहुल्लेविरिए रा .; णूमंतीए कु., दुरीएरउणं रा .; सग्गइ कु., ओसट्टइ रा .; वासेसु कु., पासेसु रा.। जो.रा. छायां न दत्तः। २९.२२ एहि गमा वीसम ताव कु., वीसमताह रा .; ण भणेज्जउ वा जं कु., णेज्जणव्वाजं रा. छाया-विश्राम्य तावद् कु., विश्राम्यताथ रा .; भण्यतां वा यत्तेन कु., निर्जनव्याजं तेन रा.। २९.२३ जं तुह चिअ कज्जं मज्झ कु., चिअ मज्झ रा .; त्ति जं सआ कु., मां दाणिं असंकं रा .; दूइ कु., दूई रा .; २९.२४ कह णु दिट्ठो कु., दिट्ठा रा .; माणीए कु., माणाए रा. २९.२५ पिआपासा तां कु., तं रा .; णिअत्ते कु., निअत्ते रा.। २९.२६ जइआइ पूर्वार्द्ध: खंअ. इति कु., उत्तरार्धच्छाया तु कथन्चिदेवं निर्वर्तयितुं क्षमा- (द्र.२९.९२a) संगमसुहा समब्भहिअमणहरा होंति संदेसा:। संगमसुखात् समभ्यधिकमनोहरा भवन्ति संदेशा:॥-कु. २९.२७ अवलंवि 'ण हु (अ) सो एहिइ' कु., 'ण दणहि' रा .; पिओ कु., 'पिअअमो' रा .; सिणि कु., सिणी रा.। २९.२८ दूई-मुह पुलोइरीएँ कु., पलोइरीए रा .; धरधरेइ रा., थरथरायते कु. २९.२९ काए वि महुरसद्दं मधुर-शब्दं मधुरसार्द्रं चेतिश्लिष्टम्। २९.३४+३५ चंदो वि ३४, चंदमुहि ३५ विरहो वयम्, 'विरहे' जो.रा.कु., विरहः कर्त्ता, चन्द्र-मृणालेन्दी वराणि कर्म, तापेति क्रिया। त्वत्सादृश्यं हेतुः। विरहास्त्वामेव केवलां न, अपितु

७४ शृङ्गारप्रकाशे

प्रत्यनीकविधया त्वत्सदृशानपि पदार्थान् तापयति। त्वं चन्द्राननासीति चन्द्रम्, मृणालतुल्यबाहुलतासीति मृणालानि, इन्दीवराक्षीति चेन्दीवराण्यपि। नायकस्यापीय मेवदशा। तस्यापि रात्रिस्त्रियामापि चतुर्यामेव यदिवा शतयामेव कथमपि दुःखदुःखं व्यालीना। रात्रिरपि दुःखमन्वभूत्, त्वत्सादृश्यात्। सादृश्यं चेदं यत् त्वं चन्द्रमुखी सा चन्द्रधवला, त्वं दीर्घाक्षी असि सापि च दीर्घयामा। २९.६२ दुल्लहज परव्वसो कु., परवसो रा. २९.७४ वेधाल्लणिं 'आकरो मृग्यः, छाया दुरवसेया' -रा.। खंअ. इति कु (पृ. २२२) अत्र भा-पाठ :- एंतोवि विवल्हत्थ जवाहिअ-विअलंतकेसहत्थाए। विअलंघणचलणाए कहं वि संभाविओ दइओ।। छाया- आयन्नपि विपर्यस्त-जवाधिकविगलत्केशहस्तया। विह्वल-चरणया कथमपि दृष्टो दयितः॥ कु. पाठ एवाऽत्र साधीयान्, प्रसिद्धपदत्वात्। विअलंतवलआहणाए रा., विअलंतचरणवलआए कु. विअलंघणचलणाए भा. २९.७६ तरिअ-प अज्जा कु., अज्झा रा .; विअला/बहुला कु., विअ/हला रा. २९.७७ सज्झसवे खंअ. इति कु. (पृ.२२२)। सज्झस वेसवेविरकोमलोदुपडि' रा., सज्झसवेसवेवि ..... दकोमलोदुपडिसिसिद्ध जो. साध्वसवेपितकोमलोरुप्रतिषिद्धसमूहसंभारे। केन वा दत्तोदन्तेति प्रियेण परिरब्धा रमणी ।। इति तु संभाव्येत। २९.९० कह वि खंअ. इति कु। आकरो मृग्यः। पूर्णा छाया दुरवसेया। रा. एवं त्वत्र विकल्प्येत- कुत्रापि लग्नलोचन&सविशेषोपालम्भ&विभावितौत्कण्ठ्याम्। दुर्लभजणानुरक्तां दूत्य : पुनर्जीवयन्ति॥

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ७५

विलग्गा भा., लग्गा रा .; णीससणु भा., सविससनु रा .; पिआहि भा., विआहि रा .; पुणि भा., जुणि रा. (HOS पृ.१ ४९६) २९.९२a जइआ रा. उत्तरार्द्धमेव प्राप्यते, रा. छायां न ददाति। कु. उत्तरार्द्धस्य छायैव प्राप्यते। (द्र.२९.२६) २९.१२२ तुह/तुज्झ तुह रा., तुज्झ कु.। २९.१३८ फलही वहुआए रा., वहुआए (असईएँ) कु .; धरहरंति कु., धरधरंति रा.। २९१३९ अज्ज मए तस्स कु., तुस्स रा .; अच्छी कु., अच्छो रा .; बाला कु., आभा रा.। द्र. प्रकाशपद्यानुक्रमः परिशिष्ट १ २९.१४१ एमेअ अकअ रा., मंद कु.। २९.१४७ इअ जा वलतेई रा., वेअरेइ (अथवा अवलम्बते) कु.। २९१५७ संवाहं खंअ. रा. छायारहितां खण्डिता च गाथेयम्। २९.१८४ पइमाह णवरं एज्ज कु., णूणं एव्व/एज्ज रा.। २९१८७ सा माहमा १५.३५१ तः भिन्नमिदम्। जो.रा. छायां न दत्तः। उत्तरार्द्ध खंअ. इति कु. २९.१८८ परिआइँ वरंगआए कु., वरङ्गए रा .; वरईए कु., वराईए रा .; वाडीअ कु., पाडीए रा.। ३०.१ रइविग्ग अण्णमिअ व्विअ कु., णिसिज्जंति कु., खिज्जंति रा. ; माणसाणीएँ कु., माणसाइं णाए रा.। ३०.२ णूमंति दास कु., दासा रा.। ३०.३ अंधस्स/अ अंधस्स रू रा., अत्थक्करू कु; खणपसिज्जणं कु., खणपअसणं/पसाअणं रा; उंमच्छरसंतावो कु, उंमत्थअसंतवो रा .; पअवी कु., पअ रा.। ३०.४ जत्थण माणो कु., मानं रा.। ३०.५ परिउ उच्छिआ कु., उच्चिआ रा .; वि प्फुरइ कु., विप्फुरइ रा .; रुअइ रा., रुसइ कु .; तुण्हिक्का कु., तुणिक्का रा.। ३०.६ तणुआइ ट्र. २३.२४

७६ शृङ्गारप्रकाशे

३०.११ पेच्छति द्र. १५.२७२ गाथायां भिन्न एवपाठ। ३०१२ उवहापि उअ कु., उव रा .; पिंडारे कु., पोडारे रा.। ३०१५ ईसामच्छ गरुए कु. गुरुए रा .; वालंभे कु., पालंभे रा .; एहि कु. एवि रा.। ३०.१६ पिअविर दंसणं कु., दंसणं अ रा.। ३०१८ अललि अल्लिअइ कु., अललिअइ रा.। ३०.२० णवि तह गरुअ कु., गुरुअ रा.। ३०.२१ हुं णिल्ल दे वअणे कु., अप्पा रा.। ३०.२५ धरिओ अ पिअअमे कु., पिअअमेण रा .; गहिए कु. गहिओए रा .; अणिअंत कु., णिअत्तंत रा.। ३०.३१ मज्झ स वहत्तणं कु., पहुत्तणं रा.। ३०.३२ पच्चक्ख कीस कु., किस्स रा.। ३०.३३ पत्तिआ भिज्जंता कु., हिज्जंता रा.। ३०.३६ ण कुणं पासुत्त कु., पसुत्त रा .; सुहसुत्त ज. सुण्ण कु., सोण्ण रा .; पास-परिमुसण कु., जइसि जाणंतो कु., जइ सिज्जाणं तो रा.। ३०.३७ णहपअ णहपअ रा., णहमुह कु. श्यामलाङ्गति श्यामलाङ्गयाः कृते प्राकृतः प्रयोग:। ३०.३८ गोत्तक्खा स च्चिअ कु., सच्च रा.। ३०. ४० जेत्तिअ जेत्तिअ कु., जत्तअ रा .; तीरइ कु., ती(र)इ रा .; पसाअदुक्ख दु कु., पसाअदुस्सहण रा.। ३०.४१ थोआरूढ महुमआ कु., महुआ रा .; संभरिअ कु., संभरि रा .; कवि रा., कावि पिआ कु.। 'भरिअपुलओच्चआ पिया कापि' इति तू चिततरं वक्तुम्। ३०.४५ दूमेइ अ णिव्वो कु. (मण्णु) णिवो रा.। ३०.४६ पट्ठति पत्थंति कु., पद्ठंति रा .; तीएँ कु., तीए रा.। ३०.४७ मंतूण वि खंअ. कु., मंतूणविहर जो .; 'मंतूण वि हर' रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ७७

माइ रमणक्खलणरे. जतुजलईणतिलअलहुईणपिआ जो., माइ रमणक्खलणं रेज्जतुजअई ण तिलअलहुई ण पिआ रा. ३०.४८ मज्झव्वि खंअ. कु., मज्झं चिअ भा., मज्झ च्चिअ रा .; गुरुए (वि तुह अवराहे) भा., गुरुए ... रा .; मोहग्गपट्टचूडो भा., सोह. गपड. चूडो जो., सोहग्गपअच्चुआ रा.। ३०.४९ सा कुसुमे मा लज्जविओ तुमं णु पावसि अअसं भा., माल. जविआतुम णपावइअअसो जो., 'माए ज्जविआ तुमं ण पावइ अअसो; रा.। ३०.५० कीरइ गु खंअ. दिणे कु., दीणे रा .; अजससोण बीहिज्जइ कु., अजस्सं ण भीभिजुइ रा.। ३०.५१ तह बेध च्चि कु., च्चिअ रा .; रोस त्ति कु., रोसंति रा.। ३०.५२ णअणप पहो कु., पही रा .; बाहप्फुरि कु. बाहं पुरि रा .; अ अणीसं कु., वविअ (विअअ?) णीसासं रा .; घरगआएँ कु., घरगअंतीसे रा .; रोसदिरमाणपरं कु., रोसविरिमालणं मह रा.। ३०.५३ वाओरदू खंअ. कु., जोशेरः पुनरिमामेवं पठति- वाओर०दपणव०इरि अक०णवअ०सदु०पे०चे। वाहगुरुअण संमइबाहुएबहुमुहे दिण्ठी। राघव पाठश्छाया च मूले दत्ते। ३०.५४ जो तीए उव्वासिओ कु., उव्ववासिओ रा .; सो च्चिअ कु., सोच्चिअ रा.। ३०.५५ कुविआ अ ट्र. २१.७३, २२.१८५, २४.६२ 'समे .... लणे' कु., अणुसरिसे पदृदूणी (अणुसरिआ पइणा)रा .; पाअडिअहिअअसारो कु., पअडिअणिजसारो रा .; पअट्टइ कु. पअग्गइ रा.। ३०.५७ तोणीणिम खंअ. कु. (पृ.१०१४) तोणिणिअपे०मपडिअसादअदूमाण०असहं लिचलिआ।

७८ शृङ्गारप्रकाशे

जावपइणोचल०तणेउर पलावक०ढिअहिअआ।जो. तो णिअपेम्मपडिपसाददूमाणं असहन्ती चलिता। जाव पइणो चलंतणेउर पलाव कड्ढअ हिअआ।। रा. तोणी णिअप्पेम्म पडिपसाअदूमाणं असहन्ती चलिता। जाव पइणो चलंतणेउरप्पलावकड्ढअ हिअआ।। 'तोणी' निजं प्रेम प्रतिप्रसाददूमानं नन्वसहमाना चलिता। यावत् पत्युश्चलन्नूपुर प्रलापकर्षितहृदया।। मानवतीं पतिः प्रसादयितुं नाचेष्टत। निजं प्रेम प्रतिप्रसाददूनमानं जातम्। तन्नायिका नासहत, चचाल च चलन्नूपुरारावैः पतिहृदयं क्वथयन्ती। कवथयन्तीत्यनेन नायकस्य रागो द्योतितः, यद्यपि मानवतीं प्रति सोऽपि मानमग्रहीत्, न चाचेष्टत तां प्रसादयितुमिति समानाधिकरणयोर्विप्रलम्भः। तोणीपदं देश्यमिव। ३०.५९ णीसासा खंअ. इति कु.। णीसासागमधूसरो ति महरोतव्बोलकाओच्छिरो हु धु ह गिलेसिद चवअणं बाहु लग ड किणो। दामाणं बहुव लह सहिअअव्वारिजंमाणिणी एहिणंमापरितमगाढहिअआगोदूणसव्वंसहा 11 इति जो., छायाञ्च न ददाति। णीसासागमधूसरो त्ति मुहरो तंबोलकाओच्छिदो हुं दुक्कं चिगलेसि दंच वअणं बाहुल्लगंडाकिणो। दा माणं बहुवल्लहस्स हिअअं (दु)व्वारिजं माणिणी एहिणं मा परितम्मगाढहिअआ गोदूण सव्वंसहा॥ इति रा., त्रुटिपूर्णा च छाया। अत्र रा-दत्ता छाया- निःश्वासागमधूसरोड तिमधुरः ताम्बूल .....

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ७९

हुं दुःखं ...... वदनं तन्मानं बहुवल्लभस्य हृदयं व्वारि यन्मानिनी इदानीं मा परिताम्यद्गाढहृदया ...... सर्वसहा।। हन्त। चिगलेसीत्यावन्त्यं प्राकृतं चर्वणार्थम्। ताम्बूलरागो- डधरे निश्वासागमैर्धूसरो जातः, मधुरस्ताम्बूल-वीटिकाशेषो निष्ठीवितभूयिष्ठः। शिष्टश्च 'चिगलन'व्यापारविषयीक्रियते यत्र दन्तपडि्क्तमात्रं चलल्लक्ष्यते। विरहदूनो वैमनस्येन वदनं बाहुल्येन गण्डयोः रागेणाङ्कितं धत्ते। अस्ति च तद् बाष्पार्द्रम्। बहुवल्कभपदाव बहुपदं पृथक्कृत्वा मानेन योजयितव्यम्। वल्लभस्य बहुमताऽपीयं साम्प्रतं भूयोऽपि मानकषायं प्रपन्ना। नेदमुचितमिति मानं त्यक्त्वा संप्रति सर्वंसहा जातेति संभाव्येताऽत्र। ..... एतेषां विन्दूनां पूर्ततिश्च जोशेरक्रमेण शकयसंभवा। 'जायेत, जातैवत्यादिकं किमपि सर्वंसहेत्यस्यात् पूर्वं देयम्। ३०.६० वेसेण ण खंअ. कु. वेसेण०धिदु ०खकअच्चअ०तपेमण०मसंमिपिओउहुइ। वेसावणरमणर०णअमाणणीए माण०खलणे।-जो. वेसेण णत्थि दुक्खकअं च अत्तपेमणं मसंमि पिओ उहुइ। वेशावणरमण-रण्णअमाण(णि)णीए माणक्खलणं॥ रा., रा.छायां न दत्ते। रा. आकरो मृग्यश्छाया दुरवसेया (पृ. १४६२)। ३०.६१ साहसु वि जे अहिलंति कु., जेचेर अहिअंति रा .; राहा पिअआ कु., राहा पिअआ (विविआ) रा .; किं हअदा कु., किं हअ दा रा.। ३०.६२ आम सा सु 'सा आम सुहअ गुण' कु., 'आम सा पिअ तुह मणो' रा.। ३०.६५ वेसोसि जीअ पांसुल छाया-यस्या रा.कु., जीव! पांसुल! हे पांसुल जीव त्वमधिकतरं द्वेष्योऽसि यस्य तव सा

८० शृङ्गारप्रकाशे

पांसुलाऽधिकतरं प्रियेति द्वेषे हेतुः। ३०.६६ स च्चिअ रमेउ कु., रमइ रा .; 'म्ह' कु., 'ण' रा .; वाहिराइँ कु.। छाया० लमस्माकं कु., 'लं न' रा .; बाहिराइँ=बाह्यानि कु, वाहिदा रा.। ३०.६७ ण सहि अणुणअ कु., अणुअ रा .; रंतरोस कु. रंतहो(रो)रा .; मरिसा कु., मरिसं रा .; 'कथ००मेव' कु., कथयन्त्या करमिव रा .; दूरविसंवदित कु., 'दूरं विसर्पति च' रा.। ३०.६८ तह मणि तीअ कु., 'त' रा .; बद्धो कु., बंधो रा .; च्चिअ पउत्थ: कु., 'विअ पउ' रा. २३३ कु.। ३०.७० पेम्मस्स खंअ. कु.। पे.म. सविरोहिअसंदिट्ठिअ०सप०च०खदि०ठविलअ०स। इअअ० सवतादिसंअइ०सविरसो रसो होई।। जो. पृ.९९३ Vol. IV पेम्मस्स विरोहिअसंदिट्ठिअस्स पच्चक्खदिट्ठविलअस्स। हिअअस्स व ताविअयीअलस्स विरसो रसो होई।। रा. छाया यथावत्। ३०.७१ हं हो किं लामए जीविदं धरंदीए, सोअमवमणेइ०ठिओ अह चि अणुणु जिमिह आसा।। जो (पृ. ९९३) (हं हो किंव ण दिट्ठं ह)ला मएजीविअं धरंतीए। सो मं अणुणेइ पिओ अहं वि अणुलाज्जिमि हआसा॥ रा.कु. अहो किं वा न दृष्ट सखि मया जीवितं धरन्त्या। स मामनुनयति प्रियोहमप्यनुनेष्यामि हताशा।। रा.कु. छाया। अणुणिञ्जिमि हआसा।। कु. पृ.२३३ ३०.७३ ण पिअइ खंअ. कु., आकरो मृग्यः पूर्णा छाया दुखसेया रा.। ३०.७५ तक्खण खंअ. इति कु. (पृ.२३३)। त०खडजणि अपस्पिसभरिअविरोध संगजु०ताणुसअंतीए। गरु ओलिअ०तं पिअमरिसे०चिअहिअअं।। जो., गरु(अं णिसंमलग)ओ णिअत्तं पिअमरिसे च्चिअ हिअअं।। रा. ३०.७६ अमुणिक्ख अमुणिक्ख जोराकु., (छाया) जोशेरे छाया नास्ति, राघवे

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ८१

मूलममुणिक्खेति छाया तु 'अज्ञात' क्षणेति। कु. पाठो 'अणुणअक्षणे'-ति, छाया पुनः। ३०.७७ तं चिअ खंअ. (कु. पृ.२३४) ३०.८० धीरं धरिअं खंअ. (कु. पृ.२३४) ३०.८१ तेपधा ल खंअ. (कु. पृ.२३४) तोधा (सा?) रा.। ३०.८२ उम्मूल उम्मूलंति कु., उन्मूलंती रा., भिन्नैतैषा गाहा कुलकर्णिदर्शिताया २८१ क्रम:। ३०.८३ अवरज्झ अवरज्झ कु., अपरज्झ रा .; एत्ताहे कु., अत्ताहेरा .; वीसद्धं& च्चिअ कु., वीसत्यं च्चिअ रा .; सहिउ कु., सहिअं उच्च रा.। ३०.९१ केलिगो केलि कु., केली रा .; लणे रा., लिए/लणं कु .; वरस्स पम्फुल्लइं दिहिं कु., परं समुल्लअइ दिहिदेइ(दीहदीहा) रा .; बहुवासअवासहरे कु.(पृ.२५३), बहुसो पासाअपासहरे रा.। ३०.९२ अलिअ कुविअं कु., कुणअं (कुविअं)रा .; व कु., च रा.। ३०.९३ अइ पीण 'अइ पीण' कु., अतिपीण रा., राघवपाठे अयीति संबोधनमाक्रष्टुं शक्यते, अतीति विशेषणमपि; त्थण उत्थं भिआ कु., घणथणथणाथ; अथिरम्मि कु., अत्थिरमिपि रा.। ३०.९७ एंतो वि वि कु., पि रा .; गोसे पसरंतपल्लवारुणच्छाओ कु., जह मे विअसंत पल्लवारुणराओ रा.। ३०. ९८ धीरेण उल्ललइ तुलिज्जंते कु. उल्लइ (तुलिज्जंते) रा. अत्र मातृकायां त्रुटिरिति रा .; थिरं कु., धिरं रा.। ३०.९९ दुक्खंत वेल्लिअ कु., वेल्लअ रा .; विरज्जं कु., विज्जंत रा.। ३०१०० साहिप्पइ सा/वाहिप्पंति कु., साहिप्पंति रा .; ण कस्स कु., तीस रा .; कुलपा कु., कुलबा रा .; 'साहिप्पंति कथ्यन्ते, वाहिप्पंति व्याह्नियन्ते' इति कु. (पृ. २३६)। ३०१०२ भिउणी जाणिमो माणं कु., जाणिज्जइ माणो रा.। छाया एतेनापि जानीमो मानम् कु., एतेन च ज्ञायते मानः रा.। ३०१०७ तं णत्थि णत्थि कु., णस (णत्थि) रा .; 'अणो ण भ' कु.,

८२ शृङ्गारप्रकाशे

सहिअणो (ण)भ' रा .; पच्छक्खमंतु कु., पेच्छख मंतु रा .; पिओ कु. पिअं ओ रा. णेति कु. न पठति। ३०११० ण वि तह मंतु कु., मुणु रा.। ३०११७ कंठग्ग सअज्झि कु., अंरसि रा.। छाया सअज्झिआएँ = प्रतिवेशिन्या कु., सैरन्ध्रिकया रा.। ३०.१२१ ए हिइ 'एहिइ' इति या गाथा सा हि कु. ग्रन्थे भिन्नैव। अत्र पुनः गास. ४.८५ सा. पिओत्ति रा., तुमं त्ति गास(ज); पडम. कु., पढम गास .; परवसा रा., परव्वसा ज.। बोलीणं=व्यतिक्रान्तम् इति रा., व्यवलीनम् इति तु युक्तम्। ३०.१२२ पच्चूसा गाथायां तु रा. पाठ: - पच्चूसागअ नवराअरत्त कअलोअणाणंद। अण्णत्तखविअसव्वरि णहभूसण दिणवइ णमो दे॥ रंजिअ कु., रंजित रा .; 'पिआलोअ लोअणाणंद' कु.ज .; पिआलोअलोअ णाणंद रा .; णहहूसण कु.रा.। अत्र छायायां रा. श्लेषं निरवकाशयति नभोभू०; इति केवलं पठित्वा। ३०.१२३ हस्तस हीरंती कु., हरंती रा .; संलावं कु., सल्लावं रा .; तरिताआए च्चिअ अणाहंतीए कु., 'तरिताआए विअअणाहणं' रा. तया विगतनाथानामिति रा. छाया; '०तयैव अघ्नता' इति च कु। अघ्नत्येति तु वक्तव्यम्। ३०१२४ णिम्मवि अ-विमा. कु., अ-मानि रा .; विमलि कु. वि मलि रा .; मोहं नेव चलणो (पइणो) रा., मोहं णेवच्छमिणं कु. (मोघं नैपथ्यमिदम् कु.) अत्र 'पत्युरि'-ति नापि। ३०१२७ स हि ताव द्र.३०११६ पूर्वार्द्धेऽधिक लेखनाय सरव्युराग्रहेनायिकाया उत्तरार्द्ध उत्तरम्। ३०.१२८ एहिअ १०५९ कु., 'कए वि' रा .; कस्स वि कु., 'कए कस्या' रा.। ३०.१३० परिउच्छि द्र. ३०.०५ एक एव पाठ उभयत्राप्यत्र जो कु.रा. ३०.५

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ८३

पाठे समाना:। अत्र पुनरियं स्थिति :- १. जो.रा. परिउच्चिआ ण लपसि चुंम्बिज्जंती बला मुहं हरसि। कु. परिउज्झिआ ण जंपइ गहिआ विप्फुरइ चुंबिआ रुसइ। २. जो.रा. परिसिूसमाणवि मुहे परिअंचि/परिचिअं मणं मह दूमेसि। कु. तुण्हिक्का णववहुआ आवराहेण दइएण। नियतमेवाऽत्र पाण्डुलेख एव भेद: ३०.०५ उद्धरणे 'जोरा कु' समाः, अत्रैव तु रा. विषमः। रा. संमतस्तु पाठोऽत्राधोदत्त :- पृ. १४७६ HOS परिउच्चिआ ण लपसि चुंबिज्जंती(बला) मुहं हरसि। परिसूसमाण विमुहे परिअंचि (परिचिअं) मणं मह दूमेसि।

३०.१३१ होज्ज वणे वणे कु., जवणे रा .; मंतु कु., मत्तु रा .; अणुणेज्ज कु., अणुणज्जणे रा .; 'अणो००त्तणि कु., अणोचिलिहुअण्णि& अच्छि अच्छि रा. अत्राच्छायः। ३०१३२ अलिआ खंअ. कु. (पृ.२३९)। जो. ' .... वअणिपि०जइहालाहलंविसमस०जं, जंहिअअं अवलंबधिर०दि० रा. (अलिअं वंचअ) वअणं; हिअअं(अ) ; धिरं (अवलंविअ धीरं) रा. ३०१३६ अव्वोक खंअ. कु. (पृ.२३९), छायां न ददाति रा.। ३०१३७ स्ससिअ (सुमणह)र-सअ कु., रस(सि) अज्झअ रा .; कअ- धिक्कारण कु. कअधिकारणो रा., कोवाणा/कोवाए कु. कोवाणा (कोवाए) रा .; पदुहणए (पदुसणेण) कु., पदुत्थणए रा (अलीकपृथुस्तनया) छाया- कु. सु-मनोहर प्रातिवेश्मिक-कृत-धिकारण-जनित-नित्य-कोपया। पुत्रक प्रतार्यसे अलीकप्रदूषणेण स्नुषया।: रा. रस (सि) काध्यय (?) कृताधिकारणाजनितनित्यकोपनया।

८४ श्ृङ्गारप्रकाशे

पुत्रक! व्यापार्यसे अलीकपृथुस्तनया स्नुषया।। ३०.१३८ पणअ पणअक्ख० खंअ. कु. (पृ.२३९) मूलगाथा जो.रा. ग्रन्थयोरेकरूपैव यथाऽत्र दत्ता। ३०.१३९ रे विअअं रे विअअं।। जो.रा. समानच्छायाकौ। 'रे अविअद्ध रविअढं' कु. खंअ. कु.। ३०.१४० परिअढं परिव०००मए कु., परिवट्ठंती व णिसं सइ रा., 'विरह .. वाणंगं'-कु., विअरंमि पेच्छतु हरिण्णहोअणत्थाअ उट्ठिअं व मिअं' रा.

३०.१४१ गहण गहणत्थ कु., 'रं (?) गहणद्ध०' रा .; पणम्मि (? पणामिअं) कु., पणम्मि रा .; पुरओ व ठिअं कु., वलिअं रा .; रोसालं भंत कु., रोसातंबंत रा .; मातृकासु त्रुटिः रा.। ३०.१४२ पुरओ चि खंअ. कु .; राघवश्छायां न स्पृशति। जोशेरः विरअंतीति पदं पूर्वार्धान्ते पठति। ३०१४३ ससिदिण्ण खंअ. कु., राघवोऽत्राच्छायाः। ३०.१४४ उग्गाहि पंहट्ठा कु., पंहुट्ठा रा .; बहलणीसासा रा., बहल (उण्ह) णीसासा कु.। ३०.१४५ असमत्तो पियापडिबद्धा कु., पिआपडिबंधा रा .; सुहा सम. रा., सुहासम कु.। ३०.१४६ वा अ खण्डिता गाथा खंअ. कु. अत्र 'ओसाहिणो' इत्यस्य 'ओसाहिओ' इति युक्ततर: पाठः। ३०.१४७ संवड्ढ अ विउणिअ-मण-सं कु., 'विउलिअमणि(ण)सं'रा .; सविसेसदूसहा कु., सविसेसदूसा(हा) सडि(सि)किरणाः' रा.। ३०.१४८ ण सहइ प्रथमस्यैव पादस्य संवादोऽस्ति लीलावईकहाया: ५६७ गाथार्थन कु.। ३०.१४९ जह जह कअदूसह कु., कहं धूस्सहा रा .; से अहिअअरं कु., सेअ हिअअं हरिहअअं रा.। ३०१५३ तीए दंस रोसो कु., रे (रो) सो' रा .; णिसण्णो कु. णिसिण्णो रा.

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ८५

३०१५४ ण वि तह द्र. ३०.११० ३०.१५८ जाणइ ट्र. १५.१५०, २१. ५६, २२.१४६, २३.८३ पइरिक्कम्मि कु., अइरिक्कम्मि रा.। ३०.१६२ तरलच्छि पीणत्थणि कु. (पृ. १८९), श्वो(थो)रत्थणि रा.। ३०.१६३ एक्कं प वीअंतो कु., वीअंणो रा.। ३०.१६४ तो इअ सुरअरुकारण कु., पिआणुवत्तण रा.। ३०.१६५ दोहं चिअ खंअ. कु.। ३०१६६ अइरा आ अमआसअ कु., अमआसव (य) रा.। ३०.१६७ स-कअग्ग पिअमुह कु., पिअअममुह रा.। ३०१७० जं वि अ कु.२२४ 'जं च' कु., जं वि रा .; 'आएँ' कु., 'आइ' रा. ३०.१७२ रूससि खंअ. कु., रा. अच्छायः (कु. पृ.१०८९)। ३०१७५ कीस इमे कीस अइमे पृ.२४३ विसमप्पत्ततलिणंजणच्छ कु., विसमव्वुत्तणंजणछ रा .; तुज्झ कु., तुहरा .; परिवढ्ढंति/ घोलंति कु., परिवड्ढंति रा.। ३०१७६ कीस मलि वअण्ण कु., वअल रा .; सपण्डुराहर कु. सपहणुआहर रा .; करसंका कु., अरसंक रा.। छाया 'स-प्रस्त्रुता' रा, सपाण्डराध कु.। ३०१७७ तणुअं अट्ठिअं कु., ०अच्छिअं रा .; तुहं पस कु., तुह पपस रा.। ३०.१८५ कअवि अकअंमि वि कु., अकअम्मि रा .; कअविप्पिओसि कु., कअविप्पिओत्ति रा .; ताव मा कु. तावन्मां मा रा.। ३०१८६ अखण्डि कज्जे वि मज्झ कु., कज्जे पि महं(ज्झ)रा .; दइए कु., हिअए रा .; णिमित्तं पि णिअत्तम्मि रा.। ३०.१८७ अवम अवमणि कु., अमण्णिअ रा .; अवहीरि कु., अवधीरि रा .; जपोण वि कु., जणेणवि रा.। ३०.१८८ णअण 'ण अ सहि' अणुणअभणितं कु., णअणणअभणितं रा .; ०० 'मुक्कामरिसा। कह आ एक्क' कु, मुक्कामरिसाकहआ। एक्क रा.। ३०१८९ वीसंभणि खंअ. कु., राघवोऽप्यत्राच्छायः।

८६ शृङ्गारप्रकाशे

३०१९० जावण परसंघो = 'प००संघो' रा .; 'ताव अक'= 'तालअक' रा.। जोशेरपाठस्त्वयम्- जावणलक्खेइ परोजावणअब्भइपिअम्मिप ... सिघा। तालअकओपआरं किखतिकआहिअअबहुमअ॥ अस्मादेषा गाथा सुखनिष्पादा- जाव ण लक्खेइ परो, जाव ण लब्भइ पिअम्मि परसंघो। ताव अकओपआरा किरति कथा हिअअबहुमता।। छायायां 'कुर्वन्ती'-ति किरतीत्यस्यच्छाया। कीर्त्तयतीति युक्ततरम्। ३०.१९१ अवहारेऊ अगणेऊण कु., अगएऊण रा .; 'इमं होज्जा तुमम्मि मज्झ पमाअ' कु., 'तुहोज्जाई तुहम्मि पसाअक्खलिअं' रा.। ३०.१९८ अणुणअ संघेण कु., संगेण रा .; समाससंत्ती। विसण्णं रा .; णिसण्णं (विसण्णं)-कु. कोष्ठकयोरस्मत्कृताऽडपूर्त्तिः। ३०.१९९ दूरगअं णिअत्तइ कु., णिअत्तअइ रा .; पअत्तइ कु., पउत्तअइ रा.। ३०.२०० पडिवक्खे जीएँ कु., जिए रा .; पडिहआ कु., पडिहअआ रा .; म्मलहिआ कु., म्मालहुई रा.। ३०.२०१ सइज्झ सज्झउ=सअज्झिए कु., सज्झउ रा .; हअमाणो कु., आहअमाणो रा .; ओग्गह गहिओ कु. ओगव उग्गहिओ रा. अत्र कर्त्ता मानः। आहतेति तं प्रत्याक्रोशः। ३०.२०२ पेच्छइ खंअ. कु. रा. राघवोऽत्राऽच्छायः (पृ.१४९२ HOS) ३०.२०७ णिद्दाभं आवण्डुर कु., आपं डुरत्तणं रा.। ३०.२०८ अण्ण खंअ. कु. रा.। ३०.२०९ अवहत्थि 'अवि०० जीअस्स' कु., 'अविहत्थिऊण ( ....... ) जीअस्स' रा .; कोष्ठकपूर्तिः सप्तशतीत। ३०.२१० सहिअं मा लज्जसु कु., मा इ(ल)ज्जसु रा .; सुहअ कु.,(सु)हअ रा .; अव्वम्मि मए कु., अव्वम्मि (व्वं पि) रा.। ३०.२१४ कोरइ गु. द्र. ३०. ५०। ३०.२२० सहि एरि एरिसि च्चिअ कु., एरिसिच्चिअ रा .; रुव्वसु कु., रुवसु रा .; तंस कु., तस्स रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ८७

३०.२२२ किं रुवसि सुअणु कु., स(सु)अणु रा.। ३०.२२५ अवलंबि एंतस्स कु., पत्तस्स रा .; पुट्ठ कु., बस्स (पुट्ठ) रा.। बस्सेति पार्श्वस्य छाया। ३०.२२६ ढक्केति वलए, हत्थे कु., वलणहत्थे रा .; परिरु कु.,परिकु. रा.। ३०.२२७ पाअपड चुक्कासि कु., मुद्धे रह कु., युद्धरह रा .; आणॅ कु., आण रा.। ३०.२२८ पाअपडि वच्चंतो वि ण' कु., 'गच्छतो ण' रा .; रुद्धो कु. णिरुद्धो रा.। ३०.२२९ जह पुत्त पुत्तलि कु., 'पुत्त(त्ति)अ-'रा .; ताव रुअ कु., रुअ ताव रा.। ३०.२३० अणुण एआइ अ अण्णाइ कु. '(एआइ अ अ-)ण्णाइ' रा.। ३०.२३१ माणुम्म अद्दंसणेण कु., अदंसणेण रा .; पोढवाएण कु., पोढमाणेण रा.। ३०.२३२ जंजं पिहुलं कु., विअलं रा. 'विअडं' इति तु स्यात्। किंथ कु., किंत्थ रा.। ३०.२३३ सुहआ भुअंग कु., हुअंग रा .; 'किं' कु., कि रा.। ३०.२३४ णइऊ णईऊर कु., णइपूर रा .; दड्ढमा कु .; दिण्ण (दग्ध) मा. रा. छाया: अनिर्वृतासु (तृप्तिमनापन्नासु)=अनिवृत्तासु कु.रा.। ३०.२३५ कज्ज उज्जल्ला कु., उज्जुलला रा.। ३०.२३६ अणुण 'तीए चिरं रुण्णं' कु .; 'चिरं रुण्णं वराईए' रा.। ३०.२३७ कंडुशु कंडुज्जुआ कु., कण्डुज्जुआ रा .; तए सा कआ कु., तए कआ रा .; 'रुण' कु., 'रुण्ण' रा; सिक्ख कु., सिक्क रा.। ३०.२३८ सब्भाव खंअ. कु., जोशेरपाठोऽस्पष्टाक्षर: रा., दत्ते पाठच्छाये तु दत्ते। ३०.२४० अईण चंडि जइ सो कु., जंते रा .; 'अह दे' कु., 'अह ण' रा .; इच्छइ कु., लच्छइ रा .; अच्छं कु., अच्छी रा.। ३०.२४२ मा वेलवेसु बहुअं००भणिआइं कु., बहुअं(पुत्तअ००भणिआई)-रा.। ३०.२४९ तं तिअस दामं कु., दाणं रा. 'अप्पणअं'पदस्या छाया अप्रणयितमपीति क्रियेत, न तु आत्मीयमिति कु. (पृ.२५०)।

८८ शृङ्गारप्रकाशे

३०.२५१ जह जह कु. रा. उभावभिन्नपाठौ। सहावथद्धे=स्वभावस्तब्धे कु.रा.। ३०.२५२ दूसह अप्पच्छंद कु., अप्पच्चंद रा., दोण्ण वि हु उच्चंति कु., दोण्णवि जुउच्चंति रा.। छाया-'द्वे अपि खलूच्येते' कु., 'द्वयोरपि जुगुप्सन्ते' रा.। ३०.२५३ ईसामच्छ रहितेहिं कु., गरुएहिं रा .; जणं मिव णिरिक्खए कु., जणं वि णिअच्छए' रा.। ३०.२५४ पदिभिंद मुह-णुवण्णं, छाया-मुखसुप्तम्' कु; मुहणुवण्णं छाया :- मुखानुवर्णम् रा.। ३०.२५५ कंडुज्जुआ द्र. ३०.२३७। अत्र 'सा' पदं नास्ति। रुण्ण=सण्ण। ३०.२५६ पच्चूसाग द्र.३०१२२। रंजितदेह कु., णवरत्तपिआलोअ लोअणाणंद रा.। ३०.२५७ अमूल द्र. १५.२२३ इमा अरे कु., इमारे रा .; रणवस कु., रअ-सविसं. रा.। ३०.२५८ अकअण्णुअ द्र. १५.३९९ उप्पेक्खिमो कु., उप्पेक्खाम्मि रा .; अलज्जि कु., अलज्जिरि रा.। ३०.२६० अग्घइ पच्चक्ख-णिगलिअसंगलंत कु, खलप्पिआ लिअसंगलंत रा .; एंर्तेणिअ कु., एत्तणिअत्ति रा .; णेत्तलियत्त(?णिअत्त)कु. णेत्तणिअत्त रा. ३०.२६३ दावंते छाया-भविष्यन्न कु., भवन्न रा.। ३०.२६५ वाहिप्प कु. रा. दत्तयोश्छाययो अत्र पदच्छेदो विविध इति नैरन्तर्य मापारितं मुद्रणे। ३०.२६६ जाएँ कु., जआ रा. द्र. ३०.२१, ८९ ३०.२६७ दूसह पडिउत्तो पडिणिव्वत्तो कु., पडिउत्तो रा .; 'मडअं कु., 'मउअं' रा. ३०.२६८ धीरक्ख सेअगुरुका कु., सेअणरुआ स्वेदनरुजा रा .; पिअम्मि कु., हिअअम्मि रा.। ३०.२६९ बाहोल्ल बाहोल्ल रा., बाहुल्ल कु., फरिअ कु., पु(फु)रिअ रा., बाष्पार्द्रं गण्डं स्फुरितश्चाधरः इति यथासंख्यमन्वयः।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ८९

३०.२७० पिअअम अचक्खिअं कु., आचक्खिअं रा.। 'चखना' इत्यावन्त्य आस्वादार्थः प्राकृतो धातुः। मूलपूर्त्तिर्गाथासप्तशतीतः। 'पिअसहीएँ देंतीए' कु.ज .; अभणंतीए वि कु.ज., तीए मणंसिणीए कहिअं(गहिअं)चिरं वि कामं' रा.। राघवोऽनुसिसर्त्तितु पाण्डुग्रन्थलेखमवहेलितमुद्रः। पाण्डुलेखमपि तं न हि यस्मिन् लेखकेन विहितं ह्यवधानम्।३०.१०.०५ जोशेरदत्तो मूलपाठस्त्वेवंविध :- 'व्याजनिवृत्तिर्यथा- पिअअमविउ० णचसअंसच० खिअंपिअसहंएदंति। एमाणि०सिणेहिकहिअं चिरविकामं विरोहो॥ पृ१०२७ भाग.४॥ ३०.२७१ जलविण खंअ. रा. अस्यामच्छायः। जोशेरस्य त्विमान्यक्षराणि- जलविणअबीजसिकामं भणिअंचकरेडितं तहानुरिअं। वंसानुभवोदेवंघलिअंण०चिअकभेइबोइ॥ पृ.१०२७ ३०.२७२ कीस मलि द्र.३०.१७६ ३०.२७४ सरिस पडिवक्ख कु .; पडिवे (व)क्ख रा.। ३०.२७५ गोत्रक्ख पाउडिअ कु., पाउलिअ रा. ३०.२७६ सहिअं द्र. गाहा ३०.२१०, पृ.१ ३५८ ३०.२७७ थोरंसु थोरंसुएहि कु., थोरसुएहि रा .; पुप्फवइआए कु., पुप्फव ल(इ)आए रा .; सिरमग कु., सिरलग्ग रा.। ३०.२७८ अवराहे अवराहे हिं वि ण तह पत्तिअ जहतं, कु. अव (राहेहिं वि ण तहा पत्तिअ जह मं रा .; इमेहिं दूमेसि कु., इमे(दूमे) हि। ३०.२८० अउओ खंअ. इति कु., रा. विच्छाया: (पृ.१५०८HOS) जोशेर: पुनरेवमक्षर :- अउओ० चिए० चसुरेक० जलिआहरकरेसिकीसवहे। कि० णइ हिअअस० ल० जाणि० जइह० धवाएण।। (पृ.१०२८) ३०.२८१ कअविच्छे राहाए कु.,राभाए रा .; 'झडि आ' कु., झडिओ(आ)रा.।

९० शृङ्गारप्रकाशे

३०.२८२ जामिअहि खंअ. इति कु. (जा)मिअ रा .; ण(व)विओगं रा., (ज)सवत्तीणँ रा .; उव्व (हइ)रा.। जोशेराक्षराण्येवम्- जामिअहिअअवहरिसाअअहिआअव्तण विमु०कम० चरमहुर। अणुअंपंतीण विओअव्जसवत्तीणमे सुआउव्व॥। पृ.१०२९ ३०.२८३ साहसु कु.२३२ पृ. 'जे' कु., 'जेअ' रा .; अहिलेंति कु., अहिलंति रा .; पिअआ कु., 'पि(वि)विआ'रा .; 'हअ दक्खरा' कु., हअदक्खिण्ण गुणाणं कु., 'ह(अ)दक्खणेगुणाओ'रा. सुहाओ कु., हसाओ (सुहाओ)रा.। ३०.२८५ आम ण ण तुहावराहो/तुह णावराहो कु., 'इह' कु., अह रा. (कु. पृ.२५५) ३०.२८६ अण्णुअणा अण्णुअ णाहं द्र.१५.२४५। अण्णुअ(अज्ञ) कु., अण्ण म(व)रा .; कुविआ कु., गुणविदा रा .; उपऊहिअ रा., अवऊहसु कु.। अण्णुअ=अज्जुअ, उन्नम' कु.। ३०.२८७ अवसर द्र.१५.२५०, ३४.७२, ३५.२७। पुस प्रोञ्छने। णिम्मिआइँ कु., णिम्मिआइँ 'राअससेहपअच्छइ' (मा पुंस मे हअच्छीइं)रा. 'राअससेहपअच्छइ'-अत्र राघवस्य टिप्पणी 'मूले अबद्धः पाठः' (पृ.१५१०HOS)। ३०.२८८ पहवंति विडिओसि=विहिओसि कु., रा.। हिकारो डिकारतयाऽ- स्माभिरुत्प्रेक्षितः राघवकुलकर्णिभ्यां 'डकार' इव 'हकारतया'। अत्र रा. पाठे जो. पाठ इवैव च्चिअ (पुरिसा००आहिआई) ए'-इति लेखः। राघवोऽत्र कुण्डलितमंशं त्रुटित इति सूचयति (पृ.१५१०HOS) पूर्त्तिस्तु सरस्वतीकण्ठाभरण ५.१०९ तः। ३०.२८९ आम जरो आम जरो कु., आमजरो रा .; तत्ती (चिन्ता) कु., तंती रा.जो.। ३०.२९० अणुवत्तंतो जणं सुहअ कु., जणं रा .; उणो रा. 'वि' कु .; जिअइ कु., जअइ रा.। ३०.२९१ पेश्छे मा खंअ. 'पेच्छ(ह) मा पसि(डि)-भिंदह पिए जणे दंसणि

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ९१ (णं)वि रमणिज्जं' The Second half is given by रा. as printed above it is also obscure as the meaning of the term उव्वट्वर is obscure. ३०.२९२ वाहरउ मां तहिं मा कु., 'तहिं पि मा' रा.। ट्र.२१.७५ ३०.२९३ पाअपडिअं अहव्वे रा., अभव्वे(अहव्वे)कु.। ३०.२९४ सुहउच्च 'पि' कु., 'वि' रा .; अम्ह कु., अम्म रा .; सुहउच्छअं रा., सुहउच्छिअं (उच्छअं)कु.। ३०.२९६ अणुवत अणुवत्तणां रा., अणुवत्तणं कु.। ३०.२९७ सद्धा मे णेअ कु., 'तं ण' रा .; आणीमो कु., आणामि रा .; दे पसिअ कु., पणीमो दे पसिअ' रा .; ते कु., एसु रा.। ३०.२९८ एत्थच्चि कुणसु सुहअ नीसास कु., कुणसु सुहअ णीसास कु., कुणसु उणिअंसस्स (? सुहग णीसास)कु., कुणसु उण णिअं (मुहं) सस्स (तस्स)-रा.। ३०.२९९ उण्णमसु उण्ण मसु कु., उण्णम रा .; 'कहेउ पडिसिद्ध' कु .; कहिअ उप्पीडेसि रा .; अणिम्मएण कु., इमिणा किं कु .; किं रा.। ३०.३०० रक्खंति रक्खंति आहिआअं कु., 'आरक्खंतीआ हि आअं' रा .; पजंपंति कु., पअंपअंपक रा., छाया दुखसेया। कुलकर्णिमहाशयेन पुनश्छायाप्यदाय्युपरिदत्ता। ३०.३०१ दीससि पिआइँ कु., पिआइणि रा., 'दाव एकस्स' कु., दावए कस्स रा .; छाया-फालेऊण=पाटयिष्यति कु., फालयिष्यति रा.। ३०.३०२ अवरज्झ सव्वं कु., सच्चं(व्वं)रा .; अम्हे कु. अह्मे रा .; दोसा कु., दोए(सा)रा.। ३०.३०३ एअं चिअ कीस विलिओसि कु., 'किं(कीस)वि/(वी)लि' रा.। ३०.३०४ तुज्झ वअ खंअ. इति कु. जोशेरस्यायं पाठ :- तुज्झपिअणाउरव्झिअइमिणाविसम०००खरेणणामेण। जव्णउणाऊणअअम्हसुह ०००००००००णतएणामं।

९२ शृङ्गारप्रकाशे

राघव इमामेवं गृहणाति- 'तुज्झवअणइरच्छअ(इरट्विएण किं)इमिणा विसमक्खेरण णामेण। जण्ण (जेण) उणाऊण अ अह्मसु हण्णं तए णामं।। राघवदत्ता छाया- तव वदनचिरस्थितेन (किम्) अनेन विषमाक्षरेण नाम्ना। येन पुनः पुनश्च अस्मासु भणितं त्वया नाम।। ३०.३०५ होउ ण तुमे सुहअ कु., 'तुमेसु अह' रा .; छायाः श्रुतमेव कु., श्रुतमिव रा .; त्वया सुभग कु., युष्मासु अथ रा.। ३०.३०६ अह संभा संभाविअ/सब्भाविअमग्गो कु., संभाविअ रा .; सुहअ तुए ज्जेव कु., णवर णिव्वूढो कु .; वाचाइ रा., णवर कु .; णवरं रा.। ३०.३०७ एत्थ अहं 'पिआ००त्थो' कु., 'विआणअसामालज्जअणसु वीसत्थो' रा., भणसु कु., अणसु रा.। राघवश्छायां न ददाति। ३०.३०९ अत्थक्क अत्थक्क कु., अत्थक्ख रा .; उन्मच्छर कु., उम्मत्थअ रा., 'थकना'-शब्द आवन्त्यं प्राकृतं, श्रमक्लमार्थम्। ३०.३१५ पणअकु द्र. १६.१८९, ३०.७ ३०.३१६ चुब्बसु सहस्सउत्त कु., सहत्त(स्स)उत्तं रा .; सामलंग कु.। ३०.३१७ कारणगहि अत्थक्क कु., अत्तक्क रा.। ३०.३१९ णह-पह अप्पच्छंद कु., अच्चपच्चंद (अप्पच्छंद)-रा .; 'दुल्लहलंभं जणं विमग्गंत' कु., दुल्लहलम्भं (जणं विमग्गंत। आ० हि सि)-रा.। ३०.३२० सहिअं वाहोवाहिव्व कु., वाहो पहिअ रा.। खंअ उत्तरार्धं इति कु। उत्तरार्धं राघव ईदृशम्-'एण्हिं बित्तवि (पिज्जइ) वाहो पहिअ पडि ... ।' जोशेरे पूर्णागाथेदृशी-'सहिअंगो०त०खलणं दि०ठोअविओअहि० णमुहराओ। एहिंवि त्वइवाहो०- वहिवपडि ..... '। कु.

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ९३

उत्तरार्धमेवं निनीषति-' एहिं वि०ताइ (एण्हिं वि ताए) वाहोवहिव्व ... । अत्रान्ते 'पडि' शब्दो न दृश्यते 'पडिणे' इति तु तत्र संभाव्येत। ३०.३२५ भण भण सहामिमो कु., 'सहारि (मि)मो अचेम' रा.। जोशेरस्तु मूलमेवं गृहणीते- भणभणजं०पडिभाअइतु०झंतंतं सहारिमोअ०चे। मसह तणं च जीअं व०लभेक्षेऽपिणखडंति॥ पृ. १०.३५ जं जं पडिहाइ' अत्र रा. टिप्पणी 'पडिभाअइ' इति पाठ' इति। हन्त जोशेरवद् राघवाचार्येणापि संपादकधर्मः प्रत्यपाल्यत, न च पालितः स तेन मूललिपिं/लेखं यथावदत्त्वा। ३०.३२६ गहिक्खे खंअ इति कु.। राघवाचार्योऽप्यत्र विच्छायः। ३०.३२७ अवरज्झ वीसद्धो कु., वीसत्थो रा .; मउए (मृदुके) कु., गरुए रा .; दुक्खं कु., गुरुअं रा .; पत्तिअ कु., पत्तीअ रा .; सहउ अ कु., सहीप्पिमि रा .; एक्कस्स च्चिअ कु., एक्कसिच्चि रा.। ३०.३२८ सोत्तुं सुहं पेम्मेण कु., पेम्मस्स रा .; वंक कु., दुक्क रा., दुक्खअमवड्ढसंवण' इति मूले पाठ:'-इति रा. टिप्पणी (पृ.१ ५१९)। ३०.३२९ ता सोक्खं 'रई ता रण००पेम्मं' कु., रई (ता रण००पेम्मम्) रा.। कोष्ठकगतोऽशस्त्रुटित इति रा.। कुतस्तु सोऽयमनेन गृहीतः, यदि न जोशेरात्। जोशेरेणापि भिन्न एव कश्चन पाण्डुग्रन्थो दृष्टः। ३०.३३० जइ देव्व काहिसी (कारिहिसी)कु., काहिसी रा .; दुलहे कु. दुल्लहे रा .; अत्र राघवस्य टिप्पणी 'अत्र भूयान् पाठभेद' इति (पृ. १५१९) भूयस्त्वं न त्याज्यत्वे हेतुः, सर्व एव स पाण्डुग्रन्थभेदपुरस्सरं देय एव भवति, परेषां विचाराय। ३०.३३१ अण्णत्थ अण्णत्थपेसिएणेहे जो 'त्रुटिः, दुरुद्धरेयं गाथा' रा.

९४ शृङ्गारप्रकाशे

(84.7o) Only the first quarter of the verse is available. The verse in full is not to the best ot my knowledge, quoted elsewhere. It is therefore next to impossible to restore it कु. (पृ.२६२) एवंत्वत्र यतनीयम्- अण्णत्थ पेसिए णेहे किं णु सहि साहिएण दइएण। जीउ च्चिअ जइ विअओ किं खु शरीरेण सिखिएण।। अन्यत्र प्रेषिते स्नेहे किं ननु सहि साधितेन दयितेन। जीव एव यदि विगतः किं खलु शरीरेण शिष्टेन। रे. १.११.२००५ ३०.३३२ अवराहस अद्दिट्ठे कु., अदिट्ठे रा .; पिअ कु., विअ रां .; 'हु' कु., 'खु' रा .; 'णं ण' कु., णह्म रा.। ३०.३३३ जाणिमि द्र. २८.६३। ३०.३३४ भण सहि लीलावई ७१६ तुल्यम्। ३०.३३५ भिउडीए भिडडीए कु., मिउडिए रा .; विसहि कु., जइस (अ)रा .; पिएं ता पिअसहि कु., पिअम्मि एताविअ सहि रा.। ३०.३३६ .. उण अस कु. गाथामिमां न स्पृशति। ३०.३३७ अच्छीइ ता ढक्किस्सं, थइस्सं कु., ठउस्सं (ढक्किस्सं)रा.। ३०.३३८ जइआ जइ आ। ३०.३३९ कस्स ण गरुअत्तणम्मि कु., गरुतणम्मि रा .; पसज्जमाणस्स कु., पसज्जमाएण रा.। ३०.३४० भिउडीओ भिउडीअ कु., भिउडीए रा .; णिब्भच्छिस्सं कु., णिब्भोच्छिस्सं रा.। ३०.३४१ माणो माए तुमं च्चि अ पमाणं कु., 'तुम्मझि अपमाणं' रा.। ३०.३४२ घेप्पंति अप्पण कु., अप्पणे रा .; किं इअ कु., किंइव रा .; इ वि पिअं कु., ०इ पिअं रा. वि ओरि पिअं (३५.६०) ओरिपदंतत्राऽधिकम्। ३०.३४७ कारणगहि ट्र. ३०.३१८ ३०.३४८ अह णवर गिम्ह कु., हिम रा .; भोत्तुमेव कु., होइच्चिअ; देइ कु., देउ रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ९५

३०.३४९ कलकंठी खंअ. कु. रा. खण्डिलमेव मन्वानो तथैव मुद्रापयति 'कल-किं ... । .... इ महुंमि-झंकारो' इति। वस्तुतस्तु शक्यपूरणैवेषा। तथाहि- कलकंठी-कलओम्मूलिअस्स माणस्स किंसुअतरुअस्स। भूइ-पतओ होइ महुम्मि माहवीभमरझंकारो।। मान: किंशुकतरु:। स चोन्मूलितः पिकखेण। उन्मूलितस्तरुर्भूमौ पतति चेद् रवो भवति। माधवीलताभ्रमरझङ्कारः स रव एवे'-त्यत्र साङ्गं रूपकं भूमिकायमानमस्ति। पूर्तिरिअ कुत्र लब्धेत्यनु- युञ्जानेभ्योऽनुरूपमुत्तरं भोज एवेति। नालभेतामन्याविमामिति भूय:प्रश्नेषूत्तरं न प्रासीसदेष समारोढुं सनातनेतर- प्रतिभामिति। ३०.३५१ जह जह विहडिअ कु., विहलिअ रा.। विघटित इत्युभयथापि घटते पओसेण कु. पदोसम्मि रा.। ३०.३५२ अणुणअसु पञ्नकृत्व उद्धृतैषागाहा-२२.१०७,३०.१९८,द्र.३०.२३०। दइएसु कु., हिएसु (दइएसु) रा .; खिज्जइ कु., विब्भिउवि रा .; 'वि ण' कु., अविण रा .; चलणो कु. चलओणो रा .; दूईए व्व कु., 'रुण्णव' रा.। ३०.३५३ जा अणुणअं १२१८ भणिआ कु., हणिआ रा.। ३०.३५५ अवलम्बि पहरिसं कु, पहरीसं रा .; रागं जातं कु., रागं रा .; सै दइअद कु., सेदइ अदं रा .; । छाया-चारं अभ. रा., एकरागं रा., सेदइ स्विद्यति रा.। अहो असङ्गतिः। ३०.३५६ तो इअ मणो तो इअ मणो कु., तोल अमाण मणो रा .; अलंघणिज्ज-गरुअं कु., अलंघणिज्जगुरुअं रा .; आदत्ता लक्खेऊँ कु., आढत्ता लंघेनु रा .; अण्ण च्चि. कु., अण्णच्चि रा.। ३०.३५७ थोअत्थो खंअ. कु. गाथायाः प्रतीकस्तु Do --- दोअ०' इति। एवमेवेतः परं स्थितया अपि Doosa 'धोओ' इति। नागराक्षरिकयोस्तु प्रतीकयोरुभयत्रापि 'थो' एक

९६ शृङ्गारप्रकाशे

छायायामपि स्तोकेति। जोशेरा- श्रितस्त्वसौ जोशेरे पुनर्गारथेयमच्छायप्राकृतपाठ ईदृशलिपिका प्रत्यनीकधषणं यथा- दोअब्धोअणसरिओ तीए णिर०तरपरि०ठिआपरिसरसं। लंघे ल०चिअहिअअंपडिव० लेउ०णआसहापलितोसो॥ पृ.१०४० राघवार्यशोधितस्तु सन्तद्दत्तच्छयः पाठो मुद्रितः, किन्तु विविक्ततया। ३०.३५८ थोओसरंत Dhoo saranta इति लेखो जोशेरलेखः। पहरिसं कु., पहरीसं जो., पहरी(र)सं रा.। ३०.३५९ उद्वहइ पडिराअं प्रतिरागम् कु., पडिरअं प्रतिरयम् रा.। कु. पाठ एवरुणायै मदिरायै प्रतिबिम्ब लाभ:। ३०.३६० दिढमंतु ट्र. १५.१९२ 'सुरुसुरंता' इत्यावन्त्यं प्राकृतमद्यापि तत्र प्रचलितत्वात्। ३०.३६२ तीए विअ विअलंत कु., विअलत्त रा .; सरंत सरणं कु., सरंत रअणं रा .; णीससिअ कु., णीसिसिअं रा.। ३०.३६३ तुंगस्थिरो तुङ्गो थिरो कु., तुंगत्थिरो रा., सणीएँ कु., सणीए रा .; घाअम्मि कु., वाअम्मि रा.। ३०.३६४ तो इअ लहुओ कु., लहुए रा .; संभाविअ कु., संभाविओ रा.। ३०.३६५ जो कहवि सहीहि मह रा., मह सहीहि कु .; पेसिओ कु., लंभिओ रा .; कामुअ व्व कु. कामुओ का' रा.। ३०.३६६ तो से कुरु रुब्भंत कु., कु (रु)ब्भंत रा .; पुट्ठी कु., पुट्ठी रा.। ३०.३६७ दइआलो पअत्ता अंव्वो कु .; अंबुज कु., अंबुद्ध (अ)रा .; सुह कु., मु(सु)हं रा.। ३०.३६८ आलोहए कुसुमधणु कु., कुसुमवणम्मि (धणु) रा.। ३०.३७१ अच्छउ अच्छउ कु., अच्छ (अच्छउ) रा. ३०.३७२ किं भणह 'हि माणंति-कज्जम् राघवपाठे रा एष कोष्ठक गतः। जोशेरेण दत्तोऽपि हस्तलेखे न लब्ध इति कृत्वा। हन्त।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ९७

तत्रापि करेहि कु., करोहि जो., करे (हि .. ) रा., 'माणेण वि' कु., माणेणवि रा.। 'अनुल्लिखितजोशेरो राघवस्त्वाश्रयाशति। नैवोल्लितजोशेरइति मौनिमुखे वच:॥' ३०.३७५ ण वि तेण 'ताविआ जह' कु., जहेति राघवे नास्ति। उत्तरार्धन्त जोराकुषु खंडितम्। ३०.३८० अगहिअ पच्छा कु.,पव्वा (च्छा) रा .; 'वि कइअ' कु. सअविसं. कु. णअविसं रा; णिक्कइअ रा. जुवइजणो कु., युवजे(इ)जणो रा.। ३०.३८४ माणोआणा राघवोऽस्यामच्छायः। कुलकर्णी पुनरेवमत्र संरभते- माणो वाऽमा' कु., माणोआमा रा .; 'बारेह घर' कु. बारेहएगर' रा. ताव कइआ कु. आवकइआ रा.। ३०.३८५ थोआरूढ पम्ह कु., पब्भ रा .; संठ कु., सण्ण रा .; भरिअ-लज्जिआ कु., भरिआ लज्जिआ रा.। ३०.३६८ अज्जं वहेण खंअ. कु., जोशर एवमक्षरविन्यास :- अत्जंवहेण कहआह०धाम०धि०वउवअत० स। झुणिआमूलाल० गधोअ०छाहिंकुणंतेण॥ पृ. १०४४ तमिमं रा. एवं लिखति 'अज्जं वहेण कहआहल्थाभ त्थिव्व उवणिआतस्स। मज्जिणिआ मूलालग्गथोअच्छाहिं कुणंतेण।। छायां न ददाति। हन्त! ३०.३८७ हिमचुण्ण हिमचुण्णजोअ कु.रा .; हिमचुण्णजोअ (हिमजोअचुण्ण)- कु. दप्पं कु., दोच्चं (दप्पं)रा.। ३०.३८८ चुम्बसु स द्र. ३०.३१६ ३०.३८९ सहि पा खंअ. कु.रा. छायां न ददाति। ज्योशेरे पुनराचा: पाठ :- सहिपाएसुचिव०तिविओव्वकिव्वेलवेसुमंसुअहं। एहिणुवव्जसुपासेपाइअमुहिआपिणिंणी ओमो।छाया नास्ति।

९८ शृङ्गारप्रकाशे

३०.३९० भरिमो से द्र. २२.१५० ३०.३९१ पणमह लोलई कु., लोलउ रा., घोलइ कु. पाठान्तरम्। ३०.३९२ कज्जं विना भिण्ण कु., जिन्न रा.। ३०.३९४ पाअपअ रभस कु., रहस रा .; मोडि कु., मोसि(डि)रा .; ज्जाणं कु., ज्जाण(णं)रा .; पसण्णे/पसज्जरि कु., पसज्जिरि रा .; चुक्कासि सुहाण बहुणाणं कु. चुक्का बहुआण लक्काण(सुहाणं)रा.। ३०.३९६ अपरिक्ख अवमाण्णिअ कु., अवमा ण्णिअ रा .; राअं कु., दूअं रा .; वि खिण्णं कु. वितिहणं रा.। ३०.३९७ पडिपक्ख समुहं कु, सम्मुहं रा .; पसिअ त्ति कु., पसिअति रा. ३०.३९८ तीए सवि दूमिअ/(दूणिअ) कु., दूमिअ रा .; गरुआए कु., गरुइआए रा.। ३०.४०१ दारट्विविअ वआरग्घ कु., वहारग्घ रा.। ३०.४०२ पणअ परि गमेण अ गरु कु., गमेण गरु रा .; अण्णाण्ण कु., अण्णोण्ण रा.। ३१.३ कइअव विरहे होत्तम्मि को जिअइ कु., होइ विरहम्मि को जीअइ रा.। ३१.२८ चिउरा/चिहुरा कु., चिउरा रा.। ३१.२९ सहि साहसु करट्ठिआ कु., करत्थ रा.। द्र. २३.८९ ३१.३० पूरेउ पणअ पूरेउ कु., पूरंतु रा .; सवत्तीण महं कु., सवत्तीणमहं रा .; पुलेहि (? पुलएहि) कु., पुल्लेहि रा.। राघवश्छायां न ददाति। ३१.३८ सीआविओ दुक्खं कु., दुक्कं रा .; गओ कु., गआ रा.। ३१.४४ रुअइ रुअ झिज्जइ कु., खिज्जइ रा .; व कु., वि रा .; अपुव्वो कु., अउव्वो रा.। ३१.७० अह दिट्ठ लंभट्विए कु., लंभमहिए रा.। ३१.८० कल्लणि जइसत्वा कु., जइसत्थडा; ढोल्लु कु., डोल्लु ज्जइ रा .; जइअंतिओ कु., अंतिओ रा .; लोचआद्दणलो मोल्लु कु., तोत्त उअत्थिणमोल्लु रा.। राघवश्छायां न ददाति।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ९९

३१.८३ कल्लं किर पवसिहिइ कु., पवसिहि रा., द्र. २२.९९, २३.५३ ३१.८४ होंतपिअ वुप्फसि कु., पुप्फसि रा .; सत्था कु., अद्धा रा.। ३१.८६ होंतपहिअ ट्र. १५.२२९ ३१. ८७ घरिणि घण घरिणि कु., घरिणी रा .; सुहावेंति कु., सुहाअंती रा.। ३१.८९ कण्णे पडिअं अह(भ)व्वाए कु. अहव्वाए रा.। ३१ १०० आउच्छंत खंअ. कु. जोशेरश्छाया न ददाति। ३१.१०१ आउच्छ १५. २४३ जोशे. छायां न ददाति। ३१.१०२ जाव अ द्र. २३.७४ परिरम्भं कु., उवगूढं रा .; २३.७४ गाभायां राघवस्यापि परिरम्भमित्येव पाठ। ३१.१११ हत्थेण गरुइअ-दूर कु., गरुअ दू रा .; पालंवालओ-कु., पलंवाइउ रा .; डेक्कपासं कु., डेक्कवा(पा)सं रा.। ३१ ११४ जह दिअह दिअह कु., 'ए वि' रा .; दुरूण्ण कु., दूरुण्ण रा.। ३१. ११८ तंबिरसू ! तंबिरसू कु., अब्भर (तंबर)सू रा .; पुसिआइं कु., मुसिसाइं रा.। ३१.११ ९ उक्कर्णिणि कु.रा. रुणावेइ कु., रुअवेइ रा.। ३१ १२० अइकोवणा 'वि' कु., 'णु' रा., गअवईअ कु., गअवइउ (अए) रा.। ३१ १२१ छणपडि देवअणा कु., देअणा रा .; णीए कु .; णीओ (ए) रा.। ३१ १२६ अज्जं गओ अज्जंगओत्ति गओत्ति गणरीए कु., (अज्जं गओ त्ति) गणरीए रा .; जामद्धे/दिअद्धे कु., जामद्धे रा.। ३१ .१२९ 000जा००० तं। जो.रा.कु इति सर्वेष्वपि निश्छाया खण्डितभूयिष्ठपूर्वार्धा चेयं गाहा। ३१.१३० परिअडि परिअड्डि कु., परिअच्छि रा .; दइए कु., पिश्रम्मि रा .; एंते कु., पत्ते रा .; सरिसं व कु., सरिस च रा.। ३१ १३१ जं पीअं णिट्ठइ (चिट्ठहरुणिट्ठइ) कु .; चिट्ठइ रा.। ३१.१३२ कुलवलि द्र. ३१.४५ ३१ १३३ ण वि तह खंअ. कु. खण्डित रा.। ३१ १३४ आसग्सई णित्था००मुहलो कु., सव्वत्थादुक्खअ (णित्था मुव्वत्तण) हत्थवलणमुहलो रा.।

१०० शृङ्गारप्रकाशे

३१ १३५ रणरणअ दुब्बल कु., दोब्बल रा .; णडो व हअलोओ कु., णडो हअलोओ कु., णडोव्व हअलोओ कु. (णडो व्व हअलोओ) रा.। ३१ १३६ अप्पिज्जउ अप्पिज्जऊ(ओप्पेज्जऊ) कु., ओच्चिज्जइ रा .; पविहज्जिऊ कु., विहज्जऊण रा .; दीवमिस्सेण के दीवअमिसेण रा.। ३१ १३७ जं मुच्छि सुओ कु., सुअं रा.। ३१.१३८ पम्हुट्ठ पम्हुट्ठ कु., पम्मुट्ठ रा .; वि पहम कु., विपहगअ रा .; पहमंडलं कु., वह(णव)मंडलं रा .; सिंचविअं कु., णिम्म रा .; छाया: पथमंडलं=णवमण्डणअं रा .; सेचि कु., मिर्मि रा.। ३१ १३९ णीसास णीसह कु., णीसास रा.। ३१ १४० गिम्हं गमे ताविआ (सा)कु., ताविआ रा.। ३१ .१४१ झंझावा झंझा कु., जंझा रा.। ३१ १४२ उप्पेक्खा मुच्छलिअ कु., मुच्चलिअ रा.। ३१ १४३ सअणे चिं मइअं कु., मलिअं रा.। ३१.१४८ पज्जत्त व्वेल्ल-गोंदि कु., व्वेल्लगुंदि रा.। ३१ १४९ अह जल विअंभंते कु., विअड्ढंते रा .; वड्ढउं आढत्ता कु., वड्ढकादत्ता रा.। ३१ .१५० हिअइ अपभ्रंशगाथा।खुडुक्कइ कु., खडकइ रा .; खटकतीत्यावन्हां प्राकृतम्। गोरडी कु., गोड्डी रा.। घुडुक्कइ इति आवन्त्यं प्राकृतम्, घुड़की देना इति साम्प्रतमपि प्रयुज्यमानत्वात् रा.। ३१ .१५१ गमिआ अलं कु., तलं रा .; साहिओ कु., सहिओ रा .; विहु से कु. ३११५२ जाआंसह खंअ. कु. रा. छायाहीन: जोशेरस्य त्वक्षराणि- जाअसहत्थ वक्किवा हे अअ मलए विहत्थेहिं। पहि एण पुढमढि अहे विसव्वच्चि ण्वण्णबद्ध अणम्।। पृ. १०७० ३११५३ कज्जलम खंअ. कु. राघवोऽत्र छायां न ददाति जोशेरस्य तु पाठ: कज्जलमलल्लि अंङ्गंठिं उम्मोल कंविजाम वासंतो। धवलवलआणपुंजंत पेच्छइ संवले पहिओ।।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १०१

राघवोपाठोऽत्रमुद्रितः । ३११५४ रयविरुद्ध अंबाण वणं कु., अंबाणदलं रा., दरणिग्गअं कु., उअरणिग्गअं रा .; किं पि' कु. किंवि रा.। ३११५५ कोटि-परि णिमिअं कु., णमिअ रा .; चाववलिअं कु. (चाववलिअं) अवलइअं रा.। ३११५६ मज्झण्ह मज्झण्ह कु., मज्झहण रा .; संदावं कु., संताप रा.। ३११५७ अग्घाइ ठवेइ हिअअम्मि कु., हिअअमिं ठेवइ' रा .; कवोल कु., कओल रा .; सरिच्छआएँ/सरिसं पेच्छ कु.। ३१ १५८ गज्ज महँ गज्ज महं कु., गव्व महं रा .; मारेहिसि कु., मारेज्जिसु रा. ३१ १६० सीआविओ द्र. ३१.३८ ३१.१६१ समपंथ पुढम कु., पढम रा.। ३१.१६२ वट्ट (मट) अपभ्रंशगाथेयं जोशेरे (पृ.१०७१)-मटपुंभामि पइं जाणिता मेहविरहं जोमरिइंतसुखसहिकेह। राघवे (पृ.१५७१HOS) वटं (ट्ट) पुच्छामि पइं जाणंता मेह। विरहं जो मरइ तस्स ओसहं केहा।। (पृ.२६ अपभ्रंश) कु. जोशेरपाठपाठी जोकू छायां न दत्तः । कु. गाथामेतोमेवं संस्करोति-हउ पुच्छामि पतिं जाणिता (?) मेहु। विरहे जो मरइ तस्स खसखु (?) केहु। रा. 'खसखु'-पदमौषध परतया नयति, प्रमाणं तु तत्र ज्ञेयम्ं अथ 'मट'-पाठे कोऽर्थः। मन्ये-म (उ) तुं पुच्छामि पइं जाणिता मेह। विरहे जो मरइ तस्स कुसलं केह।। छाया अहं तवं पृच्छामि पति ज्ञातारं मेह।

१०२ शृङ्गारप्रकाशे

छाया विरहे जो म्रियते तस्य कुशलं क्वेह॥ उत्तरमत्र 'पतिसङ्गम' इति। 'यो' वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानामि'-ति मेघेऽपि। म्रियते म्रियमाणत्व विवक्षया। ३१ १६३ धीरेण णिसा समं कु., णिसा रा .; छाया-समं कु., निशा रा .; समं कु., सह रा.। ३१ १६४ सो उद्देसो कु. पृ.२८४ जो. सो उद्वेसो विहिणाण णिम्मिओ बहुविहंतिलहं तिसो। जघ्घवि अपिपबोअ संदावं देहिणिच्चिंत्ति॥ पृ. १०७१ कु.रा. सो उद्देसो विहिणा ण णिम्भिओ बहुविरहल्लिहंतेण। जत्थ विअ विपवोआ सद्दावद्दे हि णिज्जंति॥ पृ.१५७३HOS छाया- स उद्देसो विहिणा ण णिम्मिओ बहुविरहल्लिहंतेण। जत्थ विअ विपओवा सद्दावद्दे हि णिज्जंति॥ आकरो मृग्यः ३१.१६६ चिरजीवित्त कखिरि कु., कंखिर रा .; अथिरेहिं कु, अवितित्थिरेहिं रा .; पवज्ज कु. पउज्ज रा.। ३१ १७१ उच्च उरडे खंअ. राकू अच्छायौः। रा. मूल पठति उच्च उरडेविधाहकरुअंमडे। उपसिहु उदुंगु ववसंइज्जं मडे॥ (पृ.१५७३HOS) जोशेर केवलं 'उंचउरते उदुंगुववसं तइजम्मदे (पृ.१०७२) इति पठति। ३१.१७५ वाअहिं अपभ्रंशगाथेयम्। कु. अपभ्रंश-५० पृ.२६। अव्यक्त, रा. छायां न ददाति। ३१ १७६ राईओ किल कु., किर रा .; दइएण कु. दउज्जाण रा.। ३१ १८२ ओहिचदे खंअ. कु., पओसि अंपंथं जो; पओ सिअं पथ रा .; ठिअवहिअं जो, ठिअपहिअ रा .; आसाणदि यापुलोएइ जो., आसाणदिआ पुलाएइ रा.। ३१.१८८ णिंदणीकसु निदणिकसुएइ पधणिंसिं चितंतहजाइ।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १०३

दइ आमुह पिडिबिंबे बिजउपि पिंजइताइ।। This may be partially restored as follows : निंद ण एक्कसि (?) एइ पध (?) णिसि चिंततइ जाइ। दइआ-मुह-पिडिबिंबेवि (?) जउ विप्पिज्जइ (?) ताइ।। The Sanskrit Chaya निद्रा न एकत्र ऐति निशा चिन्तयन्त्याः याति। दयिता-मुख प्रतिबिम्बे The metre is possibly Doha इति कु. ३१.२१४ माणगइं मागणइंदहोअं कुसुमहुसिहहोणहकुमाहवसि रर्हकेलि सुअवअणा। सक्कतरुबद्धइ विरहिणी जीवइं किंफाइं कुडउलोहि अलि अंत्तउम आणहोणं हद्दकुडउ॥ The text may be restored as follows : माण-गइंदहो अंकुसु महु-सीहहो णहरु माहव-सिरइ (?) केलि-सुअ-वअणासक्कतरु (?)। बद्धउ विरहिणी जीवइ किं वा वंकुडउ लोहिं (?) अणिउंत्तउ णं मअणहो अंकुडउ। The Sanskrit Chaya मान-गजेन्द्रस्य अङ्कुशः मधुसिंहस्य नखरः। माधव बद्ध: विरहिणी जीवे किं वा वक्र:। अतिमुक्तक: ननु मदनस्य अङ्कुरः॥ इति कु. ३१.२१८ अक्खडइ रमंतस्स कु., णिअंतस्स रा .; सरिसम्मि गुणे सरिसम्मि कु., सरिस सव्वगुणेऽसरिससव्वागुणे रा .; अई/दीसंते कु., अईसंते रा.। ३१ २३७ संजीविणो सहिं पिव कु., सहिमिअ रा.। ३१.२३८ दट्ठूण पहिअवहुए परिअणो रा., पहिउघरिणीएँ डिंभो इति कु. पाठभेदः।

१०४ शृङ्गारप्रकाशे

३१. २४४ तं दइआ हिण्णाणं कु, भिण्णाणं रा .; वूढो तेण वि कु., वूढो तेणवि रा.। ३१. २४८ चंदो विसआअरउ (होइ)को बोल्ल कु., अरउकोवोल्ल रा .; सहि लग्गंति मह जुझहा कु. सहहलग्गंती अंगेमहुज्जोहणा रा .; जालइ (? ज्जालई) कु., जालइ रा.। राघवश्छायां न ददाति। ३१.२४९ अज्ज मए अणुहूय कु., अणुभूय रा .; अहिण कु., अभिण रा .; वज्झ कु., वच्च रा.। ३१२७५ जं मुच्छि मुच्छि कु., मुंचि रा .; सुओ कु., सुअं रा .; वगंधेण कु., वगन्धेण रा .; इहरा कु., इअरा रा .; बोलंतो कु., वोलंतो रा.। ३१.२७६ सिविणअ रंभणे कु., रंभई रा .; पबोहेह कु., पओहेह रा.। ३१ . २८० सहसा मा साहिज्जउ कु., साहिप्पउ रा .; मअ च्चेअ कु., मअच्चेअ रा. द्र. २२.१००; २३.४७; ३५.१०२। ३१.२८१ साहीणे पउत्थ वइअं कु., पलद्धवलअं रा .; संठवंतीए कु., सं/ठवन्तीए रा.। ३१ . २८२ मगाअ खंअ. इति कु. जोरा. समान: पाठः। ३१. २८३ चिरपव वहूएँ कु., वहुए रा.। ३१.२८५ हरिहिइ रिसणाहो कु., रीसणाहो रा.। ३१.२८६ एअ च्चिअ एअ च्चिअ कु., ए एच्चिअ रा .; आउच्छणे कु., आउत्तणे रा .; महपअत्ता कु., तुह पअत्ता रा .; उत्ताणअ कु., उत्ताअ रा .; घोलं तवा कु., घोलं तवा रा .; मालणो कु., माल वाआ रा.। ३१. २८७ एत्तहिंपु (अपभ्रंश) पुल्लिअ रा., पुक्किअ जो; णविजंत विडलइ परमइसु समीरणवारइ रा., णिविजित विउलइपरमइ सुसमीरणवारइ जो. Cannot be restored इति कु.

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १०५

३१.२८९ पत्तिअ ण मेहवंदं कु., मेहचंदं रा .; वसिहाए कु. असिहाए रा .; (सइर)पडणेण णहखपरम्मि कु, कज्जलपडणं णहक्खपुरम्मि रा.। ३१.२९३ सहि दूमेंति मं तह ण कु., मं णं तह रा .; णूणं कु., आणूणं रा .; दिअहेसु कु. दिअसेसु रा. ३१.२९५ अंचलणु (अपभ्रंश) अच्चलेणु धणुओ सुहण्णगणअमुअपणग्गिअमग्गे। तुहअप्पणदुण्णअकिरेविएवहिज्जुरिमअग्गे॥। इति जो. कु. The text may be partially restored as follows : सहं ण गअ अभाग्गे। तुहुं अपणु दुण्णउ करेवि एवहि जूरि म अग्गे।। The Sanskrit chaya - सह न गता अभाग्ये। त्वं स्वयं दुर्नयं कृत्वा इदानीं खिद्यस्व मा अग्रे।। The metre is identified as Doha इति कु. ३१.२९७ .. (१३४२)णंति खंअ. कु. (पृ.२८८) रा.पाठ: (पृ.१ ४५०HOS)मुद्रितः । जोशेरपाठ: (पृ.१०९३) णंतितिघिअं विरहिणी

ओणमणअप्पि। माअंदमंजरी वोरूर इमे अमारेति।। राघवदत्ता छाया- ००नन्ति विप्रियं विरहिण्यो न मनसि। माकन्दमञ्जर्यो मातरेवमेव मारयन्ति।। अत्र '0०' इत्यस्य स्थाने 'आ' इति वर्णे दत्ते काव्यार्थ: पूर्येत। एवमेवेति 'अकारण' मित्यर्थे। आमनन्ति विप्रियं विरहिण्यो न मनसि। माकन्दमञ्जर्यो मातरेवमेव मारयन्ति॥ माकन्दो रसाल:।

१०६ शृङ्गारप्रकाशे

३१.२९९ म अरत्थ अच्छायो जोशेरपाठ: (१०९३) म अरद्धअसामणुमणहि मुहप्पिमाहरसिन्दूरि। उक्कग्धेवि तइह अहुआइअएव्वहंत उज्जिविसो। राघवोऽप्यच्छायमेवंपाठ: मा अरत्थअसामणुवणहि मुहंपि हरसिंदूरि। अ उक्केग्घेवि तइ हअवहूअं हिअए वहंचित उज्जविसो।।

३१.३०२ ते पुच्छि कु. खंअ.।

जो. तेपुच्चिज्ज हिवत्तउंजे वहिं दिसिहिणएंति। जेहिसदिट्विगोरडीते दुक्करुजीअंति॥। (पृ.१०९४) कु. पुनर्घटयति-'ते पुच्छिज्जहि वत्तडी जे तहि दिसहि न एंति। जेहि स दिट्वि गोरडी ते दुक्करु जीअंति।। (पृ. अत्र 'वार्त्तं कुशल'-मिति ज्ञेयम्। ततश्च सङ्गतिरर्थस्य। पृच्छ्येयुरिति पृच्छ्यरन्निति तु स्यात्। रा. वत्तडीस्थाने 'पत्तडं' पदमादत्ते, दुक्करमित्यस्य च स्थाने दुक्खरमिपि। पृच्छ्येयुरिति तस्यापिच्छाया। ३१.३१६ एवंपिअ जो.र. एअंपिअपेसज्ज उआलाहि ओरमह किंथणेहेण। लेहणि अबोल थ हत्थगलिअं पलअंमिस्सा॥। पृ.१०९६ कु. खंअ. (पृ.२८८) रा. एयं पिअ पे सिज्जउअलाहिओरम किं थणेहेण। लेहणिअबोलणोअत्थ हत्थगलिअं पलअं मिस्सा।। रा. छायां न ददाति (कु. पृ.२८९) ३१३२३ पलिअंति पलिअंति कु., पलिहिंति रा.। ३१.३३५ घरकज्जेण तहिं चेअ कु. चेअ स. ३१.३३६ देइ पुलो अणमोही कु, 'अणं होही' रा .; मज्जणुत्ति कु. मज्जणुतिण्णा रा .; सूरं जलंजलिं कु., सूरं जलिं रा.,

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १०७

पिअअम००जीअं सा कु., पिअअमवहणेक्ककअजीअं सा रा., छायाः प्रियतमवहनैककृतजीवितं सा कु, पिअपहिअवहू णिअजीअस्स रा.। ३१ .३३८ दारे हत्थ जो (१००) धारे हत्थकरवत्ताइ अल्वणीलंलिगलि अवाहम्। पिअदंसणूसु आओमुहाणप आणुजाआओ।। छाया नास्ति। रा. (१६०९HOS) दारे हतीक्खित्ताए आलणीअंति गलिअवाहाहि। पिअदसेणूसुआओ मुहाण पहिआणजाआओ।। छाया न दत्ता। कु. The first half of the verse is very abscure. The second half may be thus restored. पिअदंसणीसआओ, मुहाण पिअदंसणी सुआओ मुहा ण पहिआण जाआओ। प्रियदर्शनोत्सुका मुधा न पथिकानां जाया:॥ पृ.२८९ ३१ .३४२-४३ पिअवंथूणि जो. पिअवं धुणि अणतिहिंगोरि अहे दिङ्विपिहुल्ल घाइ। तणुगिरिणइसोत्तिा चउपुउइमिणंकुडंइणावइ।। तरुसाही ओदुंवति अहेवग्गोहोंति धणुल्ला। तणु अपि आसहंपत्यु अहं पहेण।। रा. पिअवंथूणि अत्तिहिं गोरिअहे दिट्वि पिसंटुल घाई। तणुगिरिणइसोत्ति चउपुडइणिण कुडंइणावइ। तरुसाही हडओहुंवतिअहे वग्ग होति थणुल्ला। तणुअ पिआसहं पत्थुअहंपहेण ००००।। कु. (पिअ) पंथु णिअंतिहि गोरिअेह॥ दिट्वि पहिल्ली धाइ। तणु-गिरिणइ-सोत्ति००० पुडइणि००० णाइ। तरु-साहउ धुव्वंतिअहे॥। वग्गा(?) होति थणुल्ला। तणुअ-पिआसहे पत्थुअहे (?) पहेण०००॥ पृ.२८ अपभ्रंश छाया न दत्ता केनापि।

१०८ श्ृङ्गारप्रकाशे

३१.३६२ अज्ज महं दाहिणेअरं कु., दाहिणापरं रा.,अच्छी कु. अहिच्छी रा.। ३१.३७१ अत्थक्का संट्टाण कु. संताण रा.। ३१.३७२ अवरण्हा जामाउअस्स कु., घपरो कु. घरवरो रा.। ३१.३७३ पुलइब्भे जो. पुलउब्भेउवसाहलदरकुम्माण घणपहरिसबाहुविसहूसउणवकजणणअण। अंसुजलग्गविसोहलक्खामकबोलमुहेमुट्ठ हिलालण्ण मंडण दइआगमणसुहे। कु. पुलउब्भेउ पसाहइ दर-कुम्माण-थण। पहरिसु बाहु विहूसइ णिक्कज्जलणअण।। सास्कृतं पुलकोद्भेदः प्रसाधयति ईषन्म्लानौ स्तनौ। प्रहर्षो बाहू विभूषयति निष्कज्जले नयने।। रा. पहरिस शेषं कु. समम्। ३१.३७४ अंसुजलो कु. अंसुजलोहु वि सोहइ खामकवोलमुहे, मुद्धहे काइं ण मंडणु दइआगमणसुहे। रा. अस्सुजलोह वि सोहइ खामकवोले मुखे, मुद्धहे काइ ण मंडण दइआगमणसुहे॥ ३१.३७५ जो. पिएसहसत्तिपहत्तितहेविह विअवलअ पुलउत्तंमिअगत्तहेसोहहिमहिहिंगअ। कु. पिए सहसत्ति पहुत्तए विहडिअ तहे वलय पुलउत्तंभिअ-गत्तहे-सोहहि महिहि गए। रा. पिए सहसत्ति पहत्तितहे विहवि। उअ वलअ, पुलउत्तंभिअ गत्तहे सोहहिं महिहि गअ॥ ३१.३७६ जो तक्खणमुक्कहो सोअहोंत बंधण कउअणाहपणद्ठहो विरहहोत रलतरंगवअ। कु. तक्खणमुक्कहो सोअहो णं बंधणकडअ, णाह पणट्ठहो विरहहो तुरलतुरंगपअ। रा. त.'' ' 'णाह तुरंगअस। ३१.३७७ बाहजलो थणय कु., पणइ रा., अक्खअ कु., अक्खओ रा., लइअ कु., लइ रा .; ण कु., णं रा .; माल कु., माण रा.। ३१ .३७८ हरिसा विअंमिअ कु., विअहिअ रां .; पभर कु., पहर रा .; लग्गी कु. लग्गे रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १०९

३२.१३ आलोइअ विसण्णा कु., णिसण्णा रा .; उअणिज्जंतम्मि कु., उअणिज्जं तेमिं रा. सिर त्ति कु., सीरत्ति रा .; सीआ रअणिअरेहि कु., सीआत्ति स्पणिअरेहिं रा.। ३२.३० अंतोहुत्तं उक्खाअ कु., ओ(ऊ)सित्त रा.। ३२.३४ ददूण चिरं बंधेइ कु., बंधइ रा .; अडआ कु., अइणं रा .; कंठमुहि कु. प्पइणी कु., पाइणी रा.। ३२.३७ समसोक्ख ट्र. २३. ५४ ३२.३८ अणुदिअहं उअ उक्कुरुडे कु., खु क्खुरुडे/गरुए रा .; णिप्फलघण कु. णिप्पइगुण रा .; गौरवे कु. गौरवेण रा.। ३२.८० णवरि अ चक्कल कु., वक्कलइ रा., लिए कु., लइ रा.। ३२.८६ वण कओ ण चइअं कु., न वह/डिअं रा .; णवर कु. णवरि रा .; महीएँ कु. महिए रा.। ३२.९१ तह णिमि चेट्ठो कु., चेठ्ठा रा.। ३२.९२ अलअंध समुसागअकंठभमिअ/र कु. ३२.९३ खणणिच्च जाअं कु., जा(अं)रा .; अच्छिव कु., अच्छीपत्तं रा .; मुच्छा कु. मुछा रा.। ३२.९४ विअलिअ मुहं कु., मुसुहं रा. ३२.९५ थणपरिणा सूइज्जइ कु., दुक्खिज्जइ रा.। छाया - सूच्यते कु., दुःख्यते रा. ३२.१०० इअ राम मरणणिच्चआ कु., मरणणिच्दिआ रा.। ३२१०२ परिदेविउं दुक्खा रा., दुक्खं कु.। ३२१०४ तो अंपि लग्गंघुट्ट कु., लग्गंगुट्ठ रा.। ३२१०५ आवेअस कवोल कु. कओल रा.। ३२.११२ तो अगहि गओणिअत्तंतजीविअ कु., गआवणिअत्तंतजीविअ रा.। ३२.११५ लोअण तिअडा कु., तिअटा रा., पीलि कु., वील(पीड) रा.। ३२.११६ सव्वंग सव्वंग कु., सव्वग्ग रा .; क्खविअवलिवि कु., क्खविअतिवलिअं भंग रा .; तीए कु. तीसे रा.। ३२.११७ तो फुडिआ फुडिआवेणी कु., अडिअपेलि रा., गुग्गअ कु., गुग्गम रा .; पच्छर कु., वच्छर रा .; रामोरत्थ कु., रामोरत्तल रा.।

११० शृङ्गारप्रकाशे

३२११८ तो मुच्छि उट्ठि कु., उठि रा .; लिअच्छं कु., लिरत्थं रा.। ३२.१२५ विरहम्मि जीविअं कु., हअजीविअं रा .; तं एस मए कु., तीए ससि(एअ) मे रा.। ३२.१२६ पुहईअँ कह ता कु., मण्णे (?कह ता) कु., मणे महं चिअ रा.। ३२.१३६ सहिअं सहिआ कु., सहिअं रा .; वसही कु., वसई रा .; णाह कु., तह रा .; च्चिअ कु. विअ रा.। ३२१६७ तो तं दट्ठ तं कु., ती(तं)रा .; वाहणी कु. वाहि(ह)णी रा .; दीणविहसिअं कु., दीणपल्लोइअ रा.। ३२.१६८ सहिअम्मि दारुणहिअअप्प कु., दूसहणिज्जे प रा. (पृ.१६५३HOS) ३२.१७९ अणुसोउअं व पहरं कु., वि पहरं रा .; रुंभइ कु., रुभइ रा.। ३२.१८० लक्खिज्जं णिच्चलणअणा कु., णिच्चलडिअणअणा रा .; रुंभइ कु. रुद्धइ रा.। ३२१८१ तो विअ णित्थामं कु., णिच्छामं रा .; भणइ कु., हणइ रा .; णं कु., तं रा.। ३२१८२ मा रुअसु अवहूएण कु., अवआसे रा .; अंसपरिअत्तमुहं कु., संपरिअत्तमुहं रा .; पइस्स कु., पिअस रा.। ३२.१८३ अइरादंसि तुमं तुह वि कु., तुमं चिरवि रा .; पांडुर मुह रा., पंडुरं मुख० कु.। ३२.१८४ अइरा ए मोच्छिहि कु., मोप्पिअ रा .; वेणिं कु. वेणी रा.। ३२१९५ मारुअमो पडिमास कु., परिभास रा.। सर्वत्र भाश्रुतिर्माश्रुतीकृताचकास्ति। इअ कु., इ रा .; ३२.१९६ सअला उरी घर कु., उरीघर रा .; सम-णीहरिअ कु., समणी-हरिअ रा.। ३२१९७ किं ति समास किं ति कु., किं व रा., पव्विद्ध कु., पव्वद्ध रा. ३२१९८ वालिवह बाण-गल-त्थिअ(बाण-गलहस्तित)कु., णगलच्छिअ रा.। ३२.२०१ तह तं सि विसण्णंगी कु., विण्णमुही रा .; माअ त्ति कु., माए त्ति रा., विमूढा विमूडा रा., विसण्णा कु.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १११

३२.२०२ तं अवलम्बसु णसउ संपइ कु., संपइ णासउ रा .; अमंगलं जाव इमं कु., अमंगला जाआ इमां रा.। ३२.२०५ तिहुअण विसढ कु., विसठ्ठ रा.। ३२.२०८ उट्ठेसु मुं मुअसु कु. अंअसु रा.। ३२.२१० मोत्तूण दहवअणो कु., त(द)हवअणो रा.। ३२.२११ जाणइ सिणेहभणि कु., सेह(सिणेह)भ.रा .; उज्जाणवण रा., उज्जाणम्मि वणम्मि कु.। ३२.२१२ किं व जी जीअंतीअ तुमे कु., जिअंती सामे रा .; होज्ज कु., ओ(हो)ज्ज रा.। ३३.०५ जह जह पिम्मे कु., पेम्मे रा. (१६७१HOS) ३३.९२ विक्किणइ विक्किणइ/विक्केइ कु., विक्किणइ रा .; धणए कु. रा. पडिच्छंतो कु., णिअच्छंतो रा.कु.। ३३.९३ पुप्फवइ उक्तिर्नायिकायाः, प्रत्युक्तिश्च नायकस्य। ३३.९४ घरसामि पिआणणा कु., पिआअणं रा .; पडइ कु., उहइ रा .; ससिमुहे दिट्ठी कु., सहिमुखीदिट्ठी रा .; बहुप्पआरं कु., बहुपआरं रा .; सा हि कु., कु. रा. छाया गृहस्वामिनो वञ्चितप्रियानना पतति सखीमुखे दृष्टिः। लीलां बहुप्रकारां को विचारयति कामस्य। ३३.१०८ तं किर अंसूमइलं कु., अंश्रु मइलं रा.। ३३.११० पादपडि द्र. २२.१९६ आदि ३३.११४ अलिअप सुत्तअ वि कु., सुत्त वि.रा .; उंबण कु., चुंवण रा .; पुणो कु., उणो रा.। ३३.११८ हल्लपल हल्लप्फण कु., हल्लपल रा.। ३३.१२५ खिण्णस्स द्र. २२.५७ ३३.१२६ चुम्बसु द्र.३०.३१६, ३८८ मुहमिणमो कु., मुहम्मिम रा .; उण कु. इण रा .; सामलंग कु., सामलंग्ग रा .; माणवत्तीए कु., माणइदीए रा.।

११२ शृङ्गारप्रकाशे

३३१२७ म्हरिमो द्र. भरिमो २२.५०, ३०.३९०, ३५.२३ ३३.१२८ तहसा जारालोए कु., पापा लीए रा.। ३३.१२९ सच्छेद सच्छेद कु., सच्चंद रा .; वेसवनिता कु., वेसविलासवनिता रा.।

३३.१३२ हसिआ व कु., व रा.। ३३.१३५ किं तस्स गब्भहरए कु., गब्भवरेण रा.। ३३.१३६ पणअं छेअवरो कु., उपहवो रा .; णिणदि कु. विणदि रा. ३३.१३८ सालोए द्र. २२.६२ ३३.१४५ कुविआ द्र.२१.७३, २२.१८५, २४.६२, ३०.५० ३३.१४८ जं वहइ ट्र. २२.२२० ३३.१४९ जह जह द्र. २२.१४१ आदि वड्ढंति कु., वड्ढंते रा .; कुदंडो कु. कुअड रा.। ३३.१५० अज्ज मए द्र.१५३३७ प्रभृतीनि दशोद्धरणानि। ३३.१५१ ठाणे ठाणे द्र.२७.२४ ३३.१५२ घरिणीए ट्र. १५.१८८, १९९, २२.२२२ ३३१५३ सिहिपेहु सिहिपिंछक ण्णऊरा कु., सिहिपेहुणा वतंसा रा .; भमइ कु., वहइ रा .; रइअ कु. गहिअ रा.। ३३.१५४ णिअ-दइअ दंसणुक्खित्त कु., दंसणक्खित्त रा .; दंसणूसुअ कु. पाठा गहवइधूआ कु., गह(घर) रा .; वाउरा कु., बाबुरा रा .; इअ=ठाइ/हअ कु.। ३३.१५५ घरसामि द्र.२२.२५०, ३३.९४ ३३.१५७ कह विर पडिऊला कु., पडिक्कुला रा .; उण कु., पुण रा.। ३३.१५८ वहलम्मि णिव्वालेइ कु., णिव्वाहेऊ रा .; रूवाओ कु., रूआओ रा. ३३१५९ विअसंतेण च्छाओ कु., अच्छाआ(अं)रा.। ३३.१६० अवऊहित पुव्वदिसे कु., पुव्वदीसे रा.। ३३.१६१ दूरपडि बद्ध-राए कु., बद्धाराए रा .; अवऊहंतम्मि कु.,

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ११३

आलिंगंतम्मि रा .; दिणअरे कु., दिणअ(रे)रा .; किलिम्मइ कु., किलिम्मइ रा.। ३३.१६६ जो कहंवि द्र.३०.३६५ ३३.१६७ कह मा झि द्र.१५.१७० ३४१७ सोहइ विसु गुंफिअ कु., उग्गुम्फिअ रा .; दर-प्पसिढि कु., दरप्रसिढि रा. ३४.१८ बंधुरिअ गाथाया: पूर्वमर्द्धमर्थं न ददाति। उत्तस्य तु पाठ :- 'सहिअण मुहेसु लज्जाकषाइँ घोलं ति अच्छीइँ' (पृ.३०८) कु. ३४१९ मज्झिम खंअ. कु. ३४.२० देसविषमणा खंअ. कु. ३४.२१ रेहइ परिरंभण कु., पडिरभण रा .; द्दारे कु., दारे रा.। ३४.२२ जइ ण छि कीस कु., किंस रा .; छिक्को कु., चिक्को रा .; चुलचुलुंते हिं' इत्यावन्त्यं प्राकृतम्, अद्यापि प्रचलितं लभ्यते। ३४.२३ पसिअ सअणअछिवं कु., अच्छिवं रा.। ३४.२४ मलिण (खण्डित प्रायम्) ३४.२५-२६ अस्पष्टे।

३४.२९ अह सुअइ अह कु., ओसि रा .; सुण्हा कु., सुहणा रा.। ३४.३० सहिआहि द्र. २३.९० बहुआ कु., बहूआ रा .; पप्फोडंती कु., पप्फोडंति रा.। ३४.३३ णीसेससु 'व' कु, 'व्व' रा .; गिम्हमज्झण्णे कु., गिगिहमज्झहणे रा .; अहिसारेसि कु., अहिसारेहि सउण्णं कु., जह पच्छ रा .; इ रा. 'कुमारि००णाण' कु. यदि पत्थं तरुणिअणो वल्लहजआणे जणाओ रा.। ३४.३४ दइअस्स संदावं कु., झत्ति कु., झडिति रा.। ३४.३५ थोअं पि सिरीसतल रा., सरीर कु.। ३४.३६ खुब्जंबे कह आ कु., कहआ रा .; व उवणिआ कु. वडव्वणि

११४ शृङ्गारप्रकाशे

रा .; 'मज्झण्हे मूललग्गत्थोअ' कु., मज्झणिअमूला- लग्गत्थो अच्छाहिं रा .; कुणंतेण कु. कुणतेण रा.। छायां त्यजति। ३४.३७ आअंबलो कएण कु. क एण रा .; कामो वहइ चावं कु., कामो धणुं वहइ रा.। ३४.३८ अवरण्हा घरपरोहुड कु., घरवरोहुअ रा.। ३४.३९ सालोए च्चिअ कु., व्विअ रा.। ३४.४५ ताव अ ऊण अ कु., ऊण व रा.। ३४.४६ आसण्ण घणं कु., वणं रा .; ओभग्ग कु., ओहग्ग रा.। ३४.४७ घडगा खंअ. कु. रा. छायां न ददाति। ३४.४८ कुवलय कंतिहिं पलसि कु., कंतिप (हिं) लसिद रा.। ४.४९ तावअ सुवे तावअ कु., ताव(अ)रा .; सुवेल कु., सुलेअ रा .; णह कु., णवि(ह)रा.। ३४.५० विद्दुम विद्दुम। हिरोग्गआ कु., हिरोग्गि आ रा.। ३४.५१ जोण्हारस जोण्हारस। करविच्छू कु., करभि(वि)च्छू रा.। ३४.५२ पढमं पढमं वि। ३४.५३ चंदाअवंमि खंअ. कु. जो छायां न ददाति। राघवकृतः पदच्छेदश्छाया चाऽत्रानुसृते। ३४.५४ भिण्णतम थोअ। थोअ कु., धोअ रा .; सुहालोआइं कु., सुहारैअइं(हालोअइ)रा.। ३४.५५ दीपाअ कामिणिहसिअव्वआ कु., कामिणीहसिअव्वा रा., कालाअरु(दद्ध) धूसरा कु., कालाअरुधूसरा रा.। ३४.५६ गोरंद्धाउ तरुणीअणु कु., तरुणीअणो रा .; जोण्हहिं कु., परिच्छउ कु., पडिच्छेओ रा .; रइ कु., रई रा .; तच्छाअहिं कु., तच्छाआहिं रा .; पुणु कु., पुण रा .; चल्लिउ कु., चलिअउ रा .; मअणुम्मत्तअहिं कु., मअणु मंति अहिं रा। छाया-चलितं कु., चलितः रा .; मदनोन्मत्ताभि: कु. मदनो

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ११५

मन्त्र्यभूत्। उत्प्रेक्षाऽत्रानपेक्षिता। जोशेरे पदच्छेदो न दृश्यते। ३४.५७ सज्जि ज्जई रतिअं पि कु., रइअंवि रा.। ३४.५८ पुच्छिज्जइ कु., अ(पु)च्छिज्ज रा.। ३४.५९ अज्जेइ वाउलो जु कु., वाउलो अणु जु. रा.। ३४.६० एत्तहे एत्तहे कु., एत्तहि(हे)रा .; दूइत्तणु कु., दूरइत्तणु रा., लयंत मुअंतीहिं। विहडप्फण कु., विहड प्फण रा.। छाया-व्याकुल उत्ता० कु.। ३४.६७ ता वा रअणि ताव अ कु., ताव आ रा .; जाओ कु., जाउ रा .; पिसुणो कु., पीसुणो रा., उअ कु., उअ कु., अ(उव)रा .; णच्चंतो कु. णद्धंतो रा.। ३४.६८ भूमिणि भूमिणिमिएक्क कु., भूमिनिमि(भि)अंक रा., पेम्मणिअ कु., पेम्म णिअ रा., णअणद्धं कु., (ज) अअणद्ध रा. पेच्छिअं कु., पत्थिअं रा.। ३४१०३ कोएसो पलोट्टुं कु., पलोत्तुं रा .; सिंबलि कु., सामली रा., सामलि(सिंवलि)कु., बहू (अमूससत्तं)रा.। ३४१०४ जो वि ण अइउज्जुआ कु., हआ(अइ)रा .; हतासा कु., हआ अह रा. पिओ से कु., पिओ सो रा.। ३४१०५ वाडेइ खंअ. कु. वा(ता) डेइ रा.। राघवश्छायां न ददाति। जो. वाडेइविदिअं गम्मिज्जं मिवि दिण ... एवलइअ। सअलावअवा इसच्चलंति संतम्मिआवसिओ॥ पृ.११९१।। ३४.१०६ णवलअप वहूए कु., बहुए रा.। ३४१०७ तेण इर दिअहं कु., दिअं रा.। ३४१०८ णवलअ त्तत्थाए कु., त्तट्ठाए रा.। ३४१०९ हत्थे महामंस सएहिं अण्णा मसाण कु., सएहिं महामसाणा रा.। ३४११० इमा मसी पुलिंदरूवेण कु., पुलिंद रूवेण रा. ३४.१११ कोउहल्ल कोउहल्लवसजंगमवेसा कु., कोउहल्लण जणणंगमनिवेसा रा .; कालवेसवसहारिअलोआ कु., वेणुतालरवतासिजलोअं रा.।

११६ शरृङ्गारप्रकाशे

३४११२ कावि वाईअ वाइअ कु., वाहिद रा .; चल्लि कु. चेदि रा.। ३४११३ आसण्ण थेरो कु., थरो रा.। ३४.११४ ता कुणइ जा पंडु णहपऑइ कु., जाव उण णहपआइ रा.। ३४११५ कइआ जाआ णु सिक्खिआ कु., णु मु(सि)क्खिआ रा. माउआ कु., माउआ(माइअ)रा .; जाणइ००णंति कु., जाणइ (सव्वं जं जं महिलाओ जा)णंति रा.। ३४.१२२ दिअरो मुणालसंकार कु., मुणालसत्थाए रा .; विअत्थई कु., सविअत्थहि रा.। ३४१२३ मअणग्गिणा दोहली कु., दोहलि रा .; आणे कु., आणे रा .; मअण=मथना मदना, निर्वाणाग्निना, बाणाग्निना। ३४.१२४ दिअरस्स अंसुमइलेण कु., सिंदूसलिएण (अंसूमइलेण) रा. पच्छा गंडं सदंत वणं कु., पच्छा पांडुच्छदं दन्तवणम् रा., नूनमत्र राघवाचार्यस्य संस्कृतसंस्कार: प्रकटितः। ३४.१२५ सच्चं वि कट्ठमओ सुर कु., कट्ठमओ(सो)रा .; चित्तो जो., छित्तो कु., चिक्को रा .; 'चिक्को'-पदमद्यापि आवन्त्येषु प्रचलितं 'चिक' गया' इति। सोऽयमुष्णस्पर्शर्थक। ३४.१२६ इंदमह संकोइअ कु., सच्चोच्छिअ रा., कहं मु कु., ण रा। ३४.१२७ अह तुएँ तुएँ कु., तुइ रा .; खलंत कु., हलंत रा.। ३४.१२८ छेत्तुण चुण्ण कु., पुण्ण रा .; हरिसूससिआइँ कु., सिण्णूमलिएण (अंसूमइलेण)-रा .; भिसुणेमि कु., भिसुलेमि रा.। ३४१२९ दिअरेण उव्वत्तमु कु., उव्वअमु रा.। ३४१३० अण्णे वि आसरिच्छा ते कु., आए सरिच्छा रा.। ३४१३२ अवसहअ सेअअसु कु., खेसुवे रा .; सुअणुं कु., सुअणे रा .; सिरीएँ हि जुअ कु., सिरीए जुइसो रा.। ३४१३३ अवसहि अवस-हिअ कु., अवसह(हि)अ रा.। ३४१३४ जहिं तुमं बिणिअंसण कु., विंण(विनि)अंसण रा .; तत्थ छिअ कु., तत्थच्छिअ रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ११७

३४.१३६ फगुच्छव ट्र.१५ .३४८ ३४१३७ छणपिड्ढ कस्स कए कु.(पृ.६६), कण्णगअचूअ रा.(पृ.१७३१) ३४.१३८ तुं सि मए धणुहस्स कु. धणुअस्सं रा .; कामिअणहिअअदलणे कु., कामिअणदइअहिअअदलवो रा.। ३४१३९ रइअंपि जा ण रइज्जइ कु., घोलंत कु., बोलीत रा.। ३४१४० अंदोलण तट्टिआएँ कु., वइसिहाए रा.। 'तट्टिआ' आवन्त्यं प्राकृतमद्यापि 'वृति'-पदार्थार्थे 'टटिआ' इति प्रचलितम्। ३४.१४१ उच्चवस 'छिब्बसी'त्यावन्त्यं प्राकृतम् 'छीना, छूना' इति अद्यत्वेऽपि तत्र प्रयुज्यते। मंदसुहस्स(पुण्णस्स)कु., मंदसुहस्य रा.। ३४१४७ हंहो कण्णु कण्णु कु., गण्णु रा .; णिज्जणपाणद्धीसु(तु)कु., णिज्जणपाणत्थिस(सद्धीसु)रा.। ३४.१४८ बालआ 'अ' कु., ए(अ)रा.। 'बालअ' पदमेव प्रकृति 'बालम'-पदस्य समानार्थकस्य। ३४.१५० ए एहि 'एहेहि' इति पाठान्तरमत्र कु. दर्शितम्। ३४१५२ ता किं करेउ द्ुद्धक्खि कु., द्रुग्गुक्खि रा.। ३४१५३ अप्पाहि तेण कु., तीए रा .; जाइ ताइ कु., जाउ(ताइ)रा .; परिक्खलंत कु., परिक्खिइं(लं)त रा .; पआइं कु., पला(आ)ईं रा.। ३४.१५४ दिण्णतणु रत्ततंबोट्ठाइँ कु., रत्ततवोग्गाइ (अलत्तअरत्तओट्ठाइ) रा.। ३४१५५ परिउंबणेण जुअइअणो कु. जुअइजणो रा.। ३४.१५६ दरमत्त दरमत्त कु., दररइअ रा .; महग्घविअपिअअमोवऊहणसुहओ कु., मग्गागविअअमोवहूणसुहिओ रा.। ३४१५७ णिम्मविअ विमलिआ कु., विअलिआ रा .; मोहं णेव कु., मोहं(गं) णेव रा .; पिअओसो=परिओस कु.रा.। वासके प्रिय प्रतीक्षागृहे। अतएव परि: प्रियतया गृह्येत। ३४१६० प्रोढमहि द्र.२२.०७ तं रए कु., तं तं रए रा .; तं तं रईं कु., तं

११८ शृङ्गारप्रकाशे

तं धिइं रा.। ३४.१६१ चंदणब द्र. २८.५८ दिड्ढ कु., दड्ढ रा.। ३४१६२ वेवई ससिअ भीओ ओ कु., भीओ रा.। ३४१६३ णेवच्छ अंतट्ठिओं कु., अंतट्ठिओ रा.। ३४१६४ आलिहति वम्मह-आउर कु., वम्महाउर रा .; केअवमाण कु., केअवाण रा .; सिणिसत्थं कु., सिणीसत्थं रा.। ३४.१६५ अप्पेइ अ संमुहदंसणदिण्णं कु., संमुहदसदिण्णं रा .; हिअअप्प कु., हिअअप रा .; मअण कु., महण रा.। ३४.१६६ अहिसम् संठवेइ अलअं कु., संठवेइअ अल (अं ण)रा .; दूइं कु., आईं रा .; वेवइ कु., वे वि(व)इ रा .; सिगिसत्थो कु. सिणीसत्थो रा.। ३४१६७ अहिसारण पत्थिए कु., पत्थे रा .; गमणुव्वाअ कु., गमणुब्बाअ रा .; सिणिसत्थो कु., सिणीसत्थो रा.। ३४१६९ अलिअप विणिमीलिअच्छ कु., णिमिल्ले (मीलि) अच्छ रा .; ओआसं कु., दबासम् (ओआसं) रा.। ३४१७० दूइ तुम ट्र. २९.०५ ३४.१७२ सुरअसुह रत्थंतरेसु कु., पत्थन्तरेसु रा.। ३४१७३ अहिअं दूईहिं कु., आईहिं रा .; बहु नन्दकरा कु., धूणं दअरा रा. ३४१७४ विच्छिंदिज्ज च्चिअ वसहिं कु., च्छिअअ (दइअ) वसहिं रा.। ३४१७५ पढमण्हा पओसकाल कु., पओसआल रा .; गमणेद्ध कु., गमणद्ध रा.। ३४.१७६ सेउल्लि सेउल्लि कु., सेओउल्लि रा .; गोत्त कु., णाम रा .; अप्पाएंती कु., अप्पाहेंती रा.। ३४१७७ सुहउच्छअ दूराहि कु, विदूराओ रा .; आणेंत कु., अणंत रा .; उवआर कु., उअआरि (र)रा .; जर कु., जरअ रा.। ३४.१७९ कामिणी छाया-प्रियदर्शनविस्तृण्वद्ध कु., प्रियदर्शनविस्तीर्यमाणहर्ष रा. ३४१८० तामरस परिअम्मावेलमओ (?) कु., परिअंभावेलमओ रा.। ३४१९० सव्वंगता सव्वंगत्ता (सव्वंगाओ हिअ) कु., सर्व्वंगत्ता (गाओ हिअ)

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ ११९

कं रा., णिबिडपरिच्चंते कु., णिबं(बि)ड परिच्चंते रा.। ३४१९१ खिप्पइ मण्डलाहि कु., मण्डलाओहि रा .; अग्घिअ कु., अच्चिअगुणा रा.। ३४१९२ वीसंतस्स हिअए कु., हिअअम्मि रा .; विअ=पिब कु.रा.। ३५ . ०२ पुढमण्णु पुढमण्णु जो., दिढमण्णु कु.(पृ.९५), 'वि गहि' कु., वि गाढं गहि रा .; दइअम्मि पेच्छह इमाएं कु., इमाइ पेच्छह दइअम्मि रा .; मुट्ठिउ कु., मुट्ठिओ रा.। ३५.०३ अउव्वहइ उव्वहई कु., अ(उ)व्वहइ रा .; दइअगहिआ कु., दइअगहि रा .; रोट्ठझिज्जंत कु., रोज्जझिज्जंत रा .; पडिराअं कु., पडिरायं रा .; फलिह कु., पलिह (फलिह) रा.। ३५. ०४ णेउरकोडि विलग्गं कु., वलग्गं रा .; पउत्थमाणं कु., माणवउत्थं रा .; च्चिअ कु., व्विअ रा.। ३५.१२ कीस मलि वअण्ण कु., पअण्ण रा .; पंडुराहर कु., पहुणिआ रा. ३५.१३ कीस अ विसमप्पत्त कु., विसमप्पंत रा .; तुज्झ कु., तुअ रा .; परिघोलं/परवड्ढं कु., परिगोलंति रा.। ३५.१७ अवहारेऊण किंअ गणेऊण कु., होज्जा कु, होज्ज रा .; मज्झ कु., मह कु.। ३५.२० जं पि अ दक्खिण्णआए कु., दक्खिणपाए रा .; घेप्पइ कु., खेप्पइ रा .; संभाव केअवाण कु., सब्भावकइअवाण रा.। ३५.२१ अखंडिए वि वि कु., विअ रा .; मज्झ कु., मह रा .; दहइ कु., वअण रा. ३५.२२ तो इअ सेस-लघुओ कु., सेस अह लहुओ रा .; च्चिअ कु., च्छिअ रा .; हिओ कु., हि(अ)ओ रा.। ३५.२३ तीए हिअ ब्भहिअ-सं कु., ब्भहिअं संग रा .; हसिरो वि दोहि करेहि कु., 'वि(व) हसिर-वेविरकरअइ' रा .; पडिरुब्भं कु., वडिरुब्भं रा.। ३५.२४ तो से रुब्भं पडिअस्स कु., पडिआअ (अस्स) रा .; पुट्ठीएँ कु.,

१२ शृङ्गारप्रकाशे

अट्ठए (पुट्ठीए) रा .; वाहसलिलत्थेवा कु., 'वाहि(ह) सलिलच्छे(त्थे) वा'-रा.। ३५.२५ तीए अणु उब्भेओ कु., उब्भोओ रा .; उव्वासिअ कु., उण्णसिअ रा .; हरिसुग्गारो कु., सहरिसग्गा रा .; संदूरोन्नमिअ कु., रिसं दूरो णामिअ.रा.। राघवश्छायामत्र न ददाति। कुलकर्णिमहाशयकल्पितातु सैवम्विधा- तस्या अनुरागप्रसृतसुखप्रतिबध्यमान-बहलपुलकोद्भेदः। उद्वासितहर्षोद्गार: संदूरावनभितसपत्नीहृदयात्॥ पृ.३२७। ३५.२६ अवसर रोततुं कु., (स) रोत्तुं रा .; णिम्मिआइ कु., णिंमिआइँ रा .; मा पुससु कु., मा फु(पु) ससु रा .; मे हअच्छीइँ कु., मे हअअच्छीइं रा .; दंसणमेत्तुम्मइएहिं कु., दंसणमेत्तुंमइएहं (हिं) रा.। ३५.३० तक्खण खंअ. (पृ.२३३), कु., राघवश्छायां न ददाति। जोशेरराघवयोर्मूलपाठेऽपि नैकरूपता। ३५.३१ उग्गामि उग्गाहिअपम्मट्ठं कु., उग्गामिहिअअपम्मट्ठं रा .; लम्भिअलज्जं कु., खलंतमहुमअ कु., अस्वखलमहुमअ रा.। ३५.३२ दूसहकआ 'पिअं च पेम च' कु., 'पिअं व पेम्म व' रा. दोण्णि विहु कु., होंति वि दोण वि जुउच्चंत' रा.। ३५.३३ दूरगअं णि अत्तइ कु., णिअत्तल(इ) रा .; दूरणिअत्तं कु., दूरणिवुत्तं रा .; पअत्तइ पेम्मं कु., 'पअत्तइ मं। मकह होइ'-रा .; 'माणस्स णमो कु., 'माणस्स लमो' रा.। ३५.३६ तीए विअ अब्भुद्ठंतीए कु., अब्भुत्त(टठं) तीए रा.। ३५.३८ णवरि अ णवरि अ कु, 'ण वारिअ' रा .; सेअपुलउ (ब्भिण्णा) कु., स्सेअ-पुलठ (उग्गमो) रा .; 'सच्चा/भामा ता च्चिअ' कु., ता च्चिअ रा .; अकिअ उब्बरिअं' कु., 'अलिउब्बरिअं रा .; अल्लीणा कु., अल्लीणो रा.। छाया-'अनन्तरं च००गमः। सत्या/भामा तावदेव०० लीना'।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १२१

३५.४० बाहोल्ल किं रूसिज्जइ कु., किं भूरूसिज्जई रा.। ३५.४१ आतंबंत कु. पृ.१ ०४ ३५. ४२ आलोअइं विब्भमगुणे कु., विब्भमउणे रा.। ३५.४३ थोरोसरंत थोअत्थोअ कु., थोअमुहथो(थो)अ रा. ३५.४८ साकुसुमेहि गरुइआ कु., गुरु(इआ)रा. महवि कओ कु., महवि (कओ) रा., ३५.४९ सहिअं तुह विओओ कु., तुह (तुह) विओेओ रा.। ३५.५६ अवलंविअ एंतस्स कु., पत्तस्स रा .; पुद्वि उल कु., वद्धि उल रा .; से/तुह कु., ए रा.। ३५.६० घेप्पंति द्र.३०.३४३ वि कु., विओरि (३५.६०) ३०.३४३ स्थले 'ओरि'-पदं नास्ति। ३५.६२ उग्गाहिअं राअपरिणामं रा., राग(रोस) परिणअ(णत)म् कु.। ३५.६३ सकअग्गह रहसु कु., वलिउ रा .; पिअमुह कु., पिअअमु रा .; रोसोसहं कु., माणोसहं रा.। ३५.६४ लंभ/रोसपुसिआ लंभ/रोस पुसि कु.। ३५.६६ मुधेववे/मुद्धेपवे मुधेव कु, मुधे व रा .; सेय कु., सेअ रा .; 'हत्थअलेण' इति पदं राघवो न पठति। हणसु कु., वहण(हणसु) रा.। ३५.६७ एक्क पह पहरुव्विण्णं कु. (पृ.१६०), द्र.२२.६३, ३०.१६३ ३५.६८ चरणाहअस्स सवइ कु., सुवइ रा.। ३५.८२ केलिए वि 'रूसेऊॅ, ण' के., रूसेउण्ण रा .; चुक्क कु., चुक्र रा .; माए जाइअएहिं व इमेहिं रा .; 'जाइअएहिं व माए, इमेहिं' कु.। ३५.८३ अच्छीणि द्र.२३.७८, ३०.३३७ ३५.८८ अगहिअ ट्र. २८.११२, ३०.३८० ३५.८९ पाअपडिओ द्र.३०.२२८, २९३ ३५.९१ णइपूर दिअहेसु कु., दिअसेसु रा .; णिच्चपहिएसु कु., णि(अ) इपहिएसु रा.।

१२२ श्रृङ्गारप्रकाशे

३५.९३ भरिमो से व्वण कु., व्वत्तु रा .; थणकलस कु., थणहरु रा.। ३५.९७ चूए चडे कु. पृ.३३ अपभ्रंश क्र.६३। ३५. ९९ अह आग पृ.२६७ कु. ३५.१०० कुडुम्मि वद्धिअस्स मुच्चइ कु., वट्टिअस्स मुक्खिअइ रा.। ३५.१०१ अच्चा संमु रा. छायां न ददाति। कु. पुनरेवं पठति गाहामिमाम्- अच्चा/त्ता(हि) समुग्घोसिअ-दइआगमणे णवबहुएँ। पहरिस-णिरुद्ध-कंठत्थणिएणं गाढमुवगूढा।। छाया-सखी हि समुद्घोषित-दयितागमने नववध्वोऽनया। प्रहर्षनिरुद्धकण्ठस्तनितेन गाढमुपगूढा।। राघवपाठस्त्वत्रेदृश :- अच्चासमुद्धोसिइ दइधागमणेण बहुउ(आए) इमीए। पहरिस-णिरुद्ध-कंठ थणे(णो)त्थमूढो व उक्कठो। अत्र रा. टिप्पनति 'आकरो मृग्यः, छाया दुखसेया।-HOSपृ.१७६३ एक: सुखासेयां मनुते गाथामिमां ददाति चच्छायाम्। अपर: किन्तु महात्मा लिखतितरां तां दुखसेयाम्।। ३५.१०२ सहसा मा साहिज्जउ कु., साहिप्पउ रा.। द्र.३१.१८०, २३.४७, २२.१०० ३५.१०३ घरकज्जेण द्र.३१.३३५ घरणीए कु., बहुआए रा.। ३५.१०४ अज्ज मह द्र. ३१ .३६२ ३५१०५ कइआ खअ. कु. (पृ.३३४), रा. छायां न दत्ते (पृ.१७६३HOS) ३५१०६ को मं बद्धा अवऊढा कु., उवहू(ऊ)ढा रा.। ३५.१०८ सहसा पत्तम्मि समुग्गआ कु., समुट्ठिआ रा .; सज्झस कु., सरज्झ (सज्झस) रा.। ३५.११० वा/बाहजलो वा/बाह कु., 'थणय ण' कु. थण(इ)ण रा .; दहि-अक्खअ कु., दहिअ (क्खओ) लइ णं वंदणमाण किअ' रा.। ३५.१११ हरिसा विअंमिअ-पुलउक्कंपभर कु., 'विअंभि(हि)अपुल(अ) उक्कंपहर' -रा .; कंतु कु., कण्णु रा .; लग्गी कु. लग्गि रा.।

परिशिष्टम्-३ प्राकृतपाठभेदा: १५-३६ १२३

३५.११२ उअ जाव जह इच्छा कु., जह ल(इ)च्छा रा .; महणो कु., मह(ह)णो रा.। ३५.११४ आणिअ पडिधूसरम्मि कु., पडिपूरअंमि रा .; मण्णु कु., मन्तु रा.। ३५.११५ अस्सिअ सच्चाए कु., सच्चाआ रा .; भोइ देव कु., जोइदेअ रा .; अच्छीण सुहं कु., अच्छीणमुसुहं रा.। ३५.११७ तह सोहइ अपभ्रंश पृ. ३४ कु. पिअआगमे कु., दीआ गमे रा .; उव्वेल्लि कु., उव्वेलि रा .; सिअवल अउजु कु., सितवलआ भु रा .; विरल्लअउ कु.००० समप्पिअउ कु., णमप्पिअउ रा .; च्चदु(?) जि विर हिणिवइरउ कलकलकंठिरउ कु., च्चपुजि विहिणिवै रिठकलकंठिअउ' रा.। ३५.११८ दारद्ठवि 'तं' कु., द्रु(तं)रा .; सग्ग कु., संगम(सग्ग) रा .; परित्तपरिअणं कु., परित्तग्घणं रा.। ३५.११९ वाट्ठिअं विमलो कु., विमले रा .; तीए कु., दीए रा.। ३५.१२० पुलकिअ स्थलमिदं कु., अन्यथा छिनत्ति रा. चान्यथा। तयोश्छेदौ मूले दर्शितौ। कु. दत्ता छाया पुनरत्र दीयते- पुलकोद्भेदः प्रसाधयति, ईषन्म्लानौ स्तनौ प्रहर्षो बाहू विभूषयति निष्कज्जले नयने। अश्रुजलौघोऽपि शोभते, क्षामकपोल मुखे मुग्धायाः किं न मण्डनं दयितागमनसुखे॥ पृ.७९ अपभ्रं. ३५.१२१ लोणच्छलेण अपभ्रंशः लोल छ कु. लोलच्छ रा .; भमाडिवि कु., भमाढेवि रा .; पल्लिउ कु., पल्लिउ रा .; पुणु कु., पुलु रा .; वअंसि हिं कु., वअंसिहि रा .; णउ कु., वणउ रा.। मुद्धए कु., मुद्धाए रा .; मं गलु(?) कु., तत्तणु रा .; पअडिमउ कु., पडिमहिए रा .; दइआगम कु.। १२०-१२१ गाथे एकपद्यत्वेनैव गृहीते कु. महाशयेन। एतस्य संस्कृतं कु.रा. इत्युभावति ददतः। ३५.१२२ दूरविअं 'कज्ज-णिअत्त' कु., कज्जणिअअ रा .; 'लक्खिअ- रेइअ' कु., 'लच्छिअरेइ अ.' रा.। ३५.१२३ पणअपरि विअअभूसिअ कु., 'अविरआसुअ' रा .; लद्धत्थामो कु., लद्धद्धामो रा .; अण्णण्ण कु., अण्णुण्ण रा.।

१२४ शृङ्गारप्रकाशे

३५.१२४ तुह सुंदरि बाहुअं कु., बाडअं रा .; णिराअविलिअं कु., णिराअवली रा .; वक्ख-हिअ कु., क्खहि अआईं रा.। ३५.१२५ तुहच्छामो खामो कु., च्छामो रा .; च्छित्तेण कु., छित्तण रा .; होइ कु., होद्द रा .; वि कुड्डुमिणं कु., विव रा.। राघवे 'कुड्डमिणं' इति पदद्वयं न पठति। ३५.१३० वाअसु उड्डा वाअसु कु., वाअस रा .; उड्डावंतिअए कु., उद्दावंहंतिए रा .; पिउ कु., पिअ रा .; पत्तउ कु., पत्तए रा .; वलइ कु., वइअ रा .; अद्धा फुट्ट त उत्ति कु. अद्धापुत्तडंति रा .; तडिति कु. त्रड् इति कु.। ३५.१३१ पिए सह अपभ्रंश क्र ५८ पृ.३०। ३५.१३४ ता/तो से तो से कु., ता से रा .; तो दुम कु; ता दुम रा.। ३५.१३६ पुलउब्भे द्र. ३५.१३० ३५.१४८ उअ णिअ भणंते कु., भणते रा.। ३५.१४९ तीए सवि द्र. ३०.३९८। ३५.१७० माआ सुए अ पव कु., सुए अपव रा .; णाअं रा., दिट्ठं कु.। ३५.१८८ सोवाणक्कम खंअ. (पृ.३३७) आकरो मृग्यश्छाया दुखसेवा रा. (पृ.१७७८HOS) ३६.२९ रणम्मि तणं मिआण कु., मिअ ण रा.। ३६.४७ अव्वो अ अकअं कअं कु., अकअकअं रा .; मग्गं कु., मरगं रा.। ३६.४८ अण्ण महि द्र.१५.१७७, २१.५७ महिला कु., दइआ स। ३६.५७ खंअ. कु.। ३६.६० जइ दैव तुं द्र.३०.३३० ३६.६१ सोत्तुं सुह ण द्र.३०.३२८ ३६.६२ वोदलंति गाथेयं जोशेरसंस्करणे नास्ति।

परिशिष्टम्-४ Appendix - IV to the Srngāraprakāsa Part-II

शृङ्गारप्रकाशस्थ १५-३६ प्रकाशपद्यानुक्रमः

०० इओच्चेदं २८.५७ अखंडिए ३०.१८६ ०० परीक्षकै: १८.११२ अगणिअ १५.३६५; २८.११२ ०० मुखम् २०.१२८ पृ.१०७३ अगहिअ ३०.३८०; ३५.८८ अंसस्रंसि १९.१२८ अगूढस २९.१०० अंसुजल ३५.१३७ अग्घइ गो ३०.२६० अइ उज्जु २२.१५३ अग्घइ ब ३५.६५ अई कोव १५.२७१ अग्घाइ छि ३१.१५७ अइ चंडि ३०.२४० अग्रेसरी ३५.१८४ अइ पीण ३०.९३ अग्रे स्त्रीन १६.०३ अइरा आ २०.४५; ३०.१३६ अङ्कमङ्क २०.२२ अइरा दं ३२.१८३ अङ्काद् यया ३३.४२ अइ सहि १५.३९५ अङ्के न्यस्यो १८.७७ अउओच्चि ३०.२८० अङ्गनाभि ३६.६८ अउव्वह ३५. ०३ अङ्गस्यास्य ३०.१०६ अकअण्णु १५.३९९; ३०.११५,२५८ अंगाइ कि २३.२६ अकरुण ३२.१५१ अंगाइ स २२.१२४ अकारण ३२.१६० अंगाणं त १५.३९१; २७.५० अकार्यं च १८.१४१ अङ्गानाम ३०.३६९ अकार्योच्चा ३३.८८ अङ्गानि च १७.६६ अकालस ३३.४६ अङ्गुलीकि ३०.१२०; ३३.१२३; ३५.७० अकिञ्चिद २२.०६ अङ्गुलीभि १७.१४७; ३३.१५६ अकुणन्तो १५.२३८ अङ्गेनाङ्गं १७.३३; २२.१७७; अकृतक ३२.१६२ २३.४९; २४.६४; ३१.३१० अकृत्रिम १९.८० अङ्गेषु च २०.१०३ अक्लिष्टबा २०.१०२; ३१.२५३ अच्च/अच्छ ३०.३७१ अक्षि ते पु ३४.०२ अच्चपच्च ३०.३१९ अखण्डइ २२.१६३; ३१.२१८ अच्चासमु ३५.१ ०१ अखंडिअ ३५.२१ अच्चो/व्वो १५.२३९

१२६ शृङ्गारप्रकाशे

अच्छउ ता २२.७० अणुसोअ १५.३६६

अच्छिन्नं न २८११८ अणुसोउ ३२१७९

अच्छीइँ ता २३.७८; ३५.८३ अण्णं जं ण २७.५४

अच्छीइ ता ३०.३३७ अण्णं लड २२.१६०

अच्छीणि ता १५.२३५ अण्णत्तिहि ३०.२०८

अच्छीहि चि २२.४८ अण्णत्थपे ३०.३३१

अच्छेरं व २२.५४ अण्णदइ १५.१७७; २१ .५७; ३६.४८

अच्छोडिअ १५.२०८; ३०.८८ अण्णपहि ३१.३३९

अज्जं गओ ३१.१२५ अण्ण मणा ३०.२८६

अज्जं पि ता १५.२१० अण्णाण वि १५.२८०; २२.१५१

अज्जं वहे ३०.३८६ अण्णासंका २७१८

अज्ज कइ १५.१३०; २२.२३१ अण्णुअणा १५.२४५

अज्ज मए १५.३३७,३७६; २२.३१,१७८, अण्णे वि हु ३४१३०

१९५,१९९; २३.३०, २७.५९; अणोण्णच्छ ३५.९५

२९.१३९,१७२; ३१.२४९ अतः परं २९.५१

अज्ज मॅ/मह ३५.१०४; ३१.३२२ अतथ्येनो २१.२८

अज्ज वि ह १९.१४८; २०.१३५ अतन्द्रिता २४.९६

अज्ज सहि २७.५५; ३०.३५० अतस्स प २७ .८७

अज्ज सुर २२.२४० अतिथिभि १५.११७; २२.१८२; ३३.९५

अज्जाए ण १५.२०३,२१४ अतिलज्जा ३३.०८

अज्जाए णी १५.४१५ अतोऽत्र कि २८.२८, ८२

अज्जेइ लो ३४.५९ अत्तघर २७.८६

अज्झाए ण २७.८१ अत्ता तह २७.२०

अंचलणु ३१.२९५ अत्ता वढ्ढ १५.२४०

अज्ञ/अङ्ग १६.४१ अत्थक्काग ३१.३७१

अणवठ्ठि २२.१६२ अत्थक्ख/करू ३०.३०९; ३५.७४

अणवर २३.५८ अत्रान्तरे १५.२९,१५७; ३०.५६ पृ.९७१

अणुणअ २२.१०७; ३०.१९८, अत्रानुगो १८.१०३; ३५.१३९

२३०,२३६,३५२ अथ को्य १८.८९

अणुदिअ ३२.३८ अथ जन्मा ३०.४०८

अणुवत्तं १५.२१७; ३०.२९० अथ तत्र १९.१३५

अणुवत्त ३०.२९६ अथ तैः प ३२१६३

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १२७

अथ दीर्घ १९.१२५ अद्वैतं सु २२.२२५; ३६.६३

अथ बिभ्रज् २९.९४ अध्यास्य चा २५ .८५

अथ मद २४.४६; ३२.२३५ अनङ्गोऽ्य १५.७३

अथ माल्य ३१.१४६ अनतित १६.१४६

अथ यन्ता ३३.१७५ अनन्तरा ३५.२००

अथ मोह ३२.९७ अनवर १९.११२

अथ रति ३४१८९ अनाकृष्ट १५.०५; १८.७२

अथ विला ३५.१७७ अनाघ्रातं १५.१५३; १७.३२; २२.११; ३३.३३

अथ विश्वा १५.१५५; २३.७१; २४.१२; अनारब्धा ३३.१८९

२८.४७; ३३.१३३ अनालोच्य २४.१९; ३०.२२३

अथ व्यव ३२१९ अंधस्स रू ३०.०३

अथ स द ३१.६८ अनियत ३२.१५९

अथ स ल १५.०४; २०.५७ अनिर्भिन्नो १८.१२६; ३२.७०

अथ सा पि ३२.२३९; ३५.१५२ अनुगिरं ३४.७१

अथ सा पु २४.७०; ३२.७८ अनुग्रह ३२.२०३

अथाग्रह २९.५२ अनुनय १६.१२८

अथाङ्गदा ३३.४८ अनुभव २८.१०६

अथाऽडजगा ३५.१८९ अनुमेये २५.०८

अथाजिना १७.४९; २८.२६ अनुयास्यन् १८१४३

अथापह १८.८० अनुराग २८.९५

अथाह व २५.६५; २९.५४ अनेन क १५.२५; २५.९० अथेदं र २४.३९; ३२.१५६ अनेन ध २८.८०

अथेन्द्रिय १७.१२३ अनेन यू २५.८३ अथैते दे ३१.२७१ अनेन सा २५.६९

अथोच्यते ३३.१९१ अन्तरअं १५.१६७

अदंसणे २५.७७ अन्तरावि ३२.६४

अदृश्यन्त ३१.२३६ अन्तर्धेर्य १९.११४

अद्य प्रभृ २०.३९; २२.२३३; अन्तर्लीन २०.१११; ३२.३६

२४.५१; २८.१५ अंतोकुढं १५.२८७

अद्य या म २१. ५१ अंतोहुत्त/त्तं २७.०४; ३२.३०

अद्यापि त १५.१५४; ३१.१८४ अंदोलण १५.४०६; २३.९१; ३४.१४० अद्योर्जितं १५.३४; २२.२३७ अंदोलभा १५.३१४

१२८ शृङ्गारप्रकाशे

अन्धअर १५.२२१ अप्पच्छंद ३०.३१९ अन्यथान्य ३६.५१ अप्पत्तदं २३.२० अन्यदा भू ३३१९ अप्पाइआ २९.३१ अन्यद् वाचि २१.३३ अप्पाहिआ ३४.१५३ अन्ययान्यवनिता ३६.५२ अप्यौत्सुक्ये ३३.०९ अन्यां युव ३३.३९ अप्राकृत १९.१४० अन्येषु ज २८.९९ अप्राकृता १८.६० अन्योन्यमु १६.२०२ अफडे/लेण २२.२५९ अन्योन्यर ३४.६३ अब्भत्थणं १९.८७; २२.२८ अन्योन्यसं २८१७२ अब्भ/तब ३१.११७ अपत्यस २९.१५० अब्रुवन् क २१.१७ अपत्ये यत् १९.१३० अभिधात्रीं २५.४७ अपदोषतै २८.४२ अभिनव १६.४४ अपनीत १८१३७ अभिप्रेतं २९.२१५ अपयाति ३५.५५ अभिमत ३४.८५ अपरज्झ ३० .८३ अभिमुखे १६.१७९; २०.४४; २२.९४; २४.८४ अपरिक्ख ३०१८७ अभियोग २१.८८ अपरिक्खि ३०.३९६ अभिलषत १८.५३ अपरिक्षत ३४.०६ अभिहन्ति १९.१५५; २९.१२८ अपशोक ३२.२०७ अभूद् वर: २०.९३; २३.१०८; अपश्यतः २९.२१२ २४. ५०; ३३.१८५ अपश्यद्भि: १७.५४ अभ्यागत ३१.७४ अपहस्ति ३१.३०० अभ्याशस्थि ३१.२०६ अपां मूले १६.१३ अभ्यासात् प २१. ०२ अपि क्रिया २८.७५ अभ्यासाद १७.१४६ अपि चिन्ता २९.८७ अभ्युन्नता २५.११ अपि जन ३१.२२८ अमिलिअ ३२.२०६ अपि त्वदा २८.७६ अमुणिक्ख ३०.७६ अपि प्रस २८.७७ अमुनैव ३२.८२ अपूर्वक १५.८२; २०.१२५ अमृताध्मा १८.९० अपेतव्या १६.७२; १७,१४५; २०.३६; अम्मणुअंच २७.२६ २५. ५० ; २८.१३१ अम्मणुअंचे ३१ .१०८

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १२९

अयं लीला १६.११७ अवतर १६.२७ अयं स ते २९.१८५ अवधान २४.३२

अयञ्च य १८.१६ अवधिदि ३१.३३०

अयन्तस्या २५.७४; ३३.१७६ अवरज्झ ३०.३०२

अयमभि १६ .८१ अवरण्हा २२.१०८; ३१.३७२; ३४.३८ अयमुद १६.९९ अवराह ३०.३३२ अयमेक ३१. ५० अवराहे ३०.२७८ अयमेव १५.१४८; ३३.१३७ अवरिप्फु ३२.९६ अयि उजु २८.६२ अवलम्बि २९.२७; ३०.२२५,३५५; ३५.५६ अयि कोव ३१.११९ अवलम्ब्य २२.२४९ अयि जीवि ३२.३९ अवसर १५.२५०; ३०.२८७; अयि पापे ३२.०२ ३४.७२; ३५.२७ अयि पिब ३१.२१६ अवसह ३४.१३२,१३३ अयि संप्र ३२.१४६ अवस्तुनि २५.६७

अयुक्तरू २५.५१ अवस्थावै ३०.४०४ अरुणं भ ३०.१५१ अवहत्थि ३०.२०९ अर्थाश्चान्व ३१.०७ अवहारे ३०.१९१; ३५१७ अलअंध ३२.९२ अवाप्तक १५.१३८ अलभ्यशो २८.८५ अविअण्ह २२.१६; २५.०२

अलमल २०.१३०,१५२ अविआवि १५.२६३ अलं विवा २१.११५; २९.२७ अवितण्ह १५.३६१; २३.३५ अललिअ ३०१८ अविदग्धा ३६.६६

अलसग ३१.२५२ अविरत १६.१९२; ३४.८४ अलसलु १७.१३९ अविरल २४.७५,८९; २८.१६४; ३४.७४ अलिअकु ३०.९२ अविशद ३०१७

अलिअप ३३.११४ अविहावि २२.५५; २७.६६ अलिअप्प ३४.१६९ अवैमि पू २९.४७

अल्पमात्र २९.१९१ अवैमि सौ २८.९१ अल्ला अणु ३०.२०३ अव्वो अणु ३६.४७

अल्लिअइ ३०.३७८ अव्वो कज्जे ३०.१३६

अवऊहि ३३.१६० अव्वोच्छिण्ण १८.६७

अवचनं २४.७३ अव्वोदुक्क १५.२५२; ३१.२८

१३० शृङ्गारप्रकाशे

अव्वो मारि १५.३९४ अस्मिन् प्रकी ३४.१४२ अशून्यती ३२.१९४ अस्मिन् वर्ष १५.४३६; २४.१०८; ३१.११५ अशोकत २५. १४ अस्या: पश्य ३२.२२४ अशोकनि १६.४९; २१.१०३ अस्या: सर्ग २०.७६; २५.३१ अश्वत्थामा १९.२३ अस्या: स्मेर १७.९८ असंशयं १८.२९; २२.३३; २५.०४ अस्यान्तिक ३३. ५० असईण २२.२१८ ००अस्सप ३६.५७ असङ्कल्पि २९. ९२ अस्सिअसो ३५.११५ असतीइ २७.४७ अस्सुजलो ३१.३७४ असन्तो ना १८.५७ अहं यथा २९.३६

असमत्त १५.१४; २२.४२,६६; ३४.१६८ अहअं वि २९.०४ असमत्तो ३०.१४५ अह आग ३०.३६१; ३५.९९

असमाप्त ३२.२५ अहं कपि २९.९६ असम्भृत १६.२००; २१.१०२ अहंकृति ३६.६९ असरीर २२.२१३ अह जल ३१ .१४८ अससिऊ २७.३९ अह णव ३०.३४८

असह्यहुं २५.७६ अह तुइ ३४१२७

असारं सं २८१८३ अह दिठ्ठ ३१.७०

असावना १८.४५ अह भण २८.२५

असूत स ३६.१२ अहमेष १९.४८ असूत सा ३३.४७ अहवा गु २१.५९ असौ कुमा २५.८६ अह संभा ३०.३०६ असौ महा ३३.४० अह सा त १५.४३२; २२.१९८; असौ विद्या २०.५०; २५.४४,८४ २५.२८; २७.७९

२८१०४,१३३; २९.३३ अह सा हि २५.०५ असौ शर २५. ५२ अह सो वि ३०.११८

अस्तोकवि ३२.२१६ अहिअं स ३४१७३

अस्थिक्षोद ३१.२४७ अहिसार २९.१९; ३४१६६,१६७ अस्मान् नो नृ २१.४२ अहेतुः प २२.०४ अस्मिन्नगृ १६.७१ अहो प्रासा २१.९३ अस्मिन्नीष ३३.२६ अहो स्थिर: २८.८९ अस्मिन्नेव १६.१९०; ३०.१३२ आअंबच्छिं १५.३५०

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १३१

आअंबलो ३४.३७ आद्यः कन्दो २८.४१

आअं/तंब २२.१२५ आधातुं वि १५.११३; ३०.१८३; ३५.१६

आअंबंत ३०.१०१; ३५.४१ आधिक्षामां ३१ १२२ आ: सीते प १५. ५८ आननैर्वि ३५.२८,३६.५२ आअअस्स २९.१५ आनन्दाय १८.८१ आअण्णेइ २७१७ आनन्दोद्ग ३५.१०७ आअरपणा १७.७९; २२.२१० आनन्दमिश्र २०.७४ आअस्स किं १५.३३९; २२१९७; २७.७३ आपाण्डुर्व ३१.२०० आउच्छंतं ३१.१ ०० आपातमा १६.९२ आउच्छणो १५.२४३; ३१.१०१ आपूर्णश्च ३२.१५२ आउच्छिआ १५.३२५ आपृष्टासि ३१.१०४; ३६.३१ आकाशया १७.१२५ आप्लुतास्ती २१.३२ आकृष्टां न १५.३७ आबद्धव्र ३३.३० आघूर्णश्च १६१७७ आभरण १८.९५; २२.१५८; २५.१८ आघूर्णद्व १५.९०; १९.१२९ आभोगिन: १६.७३ आघूर्णन् म २०.११५ आमजरो ३०.२८९ आचार्यं किं १९.७९ आमण तु ३०.२८५ आजग्मुस्त ३५.१७४ आम सा पि ३०.६२ आज्ञा शक्र २२.९२

आणासआ १५.१७९; २३.०१ आमुक्ताभ १८.३३

आणिअपु २१.७२; २२.४८; ३५.११४ आमुच्यता २८१३७

आतंबंत १५.२३७ आमूलक १५.३६; २२.१९०

आतङ्कश्र १५.१८,१६९; ३३.७३ आमूलतो १७.५८

आयात: कृ ३५.६१ आततायी २१. ९०

आताम्रता १५.९९; ३०.१८०; ३३.१२४ आयाते द २३.४०; ३१.३६४; ३५.११६

आत्मनो व २०.१२३ आयुष्मतः १९.११०

आत्मीयः प ३२.०८ आरक्खंती ३०.३००

आदर्शनात् १८.८७ आरभन्ते १८.१५५

आदृता न १७.७० आरम्भप्र २९.२१०

आदृष्टिप्र २४.४५; ३१.३४१ आरंभो ज २७.५२

आदौ ताव २४.१०५ आरुण्ये प ३०.२४६

आद्ये जग्मु १५.१४५ आरूढवि २७.७५; २९.६८

आदौ पर्ष्णि १६.१०१ आरूढो अ ३४.२५

१३ शृङ्गारप्रकाशे

आरेसमु १५.३७७ आसाइअं १७.१३; २८.५५ आरोपय १६.१७१ आसासेइ ३१.१३३ आर्त्तं कण्ठ १८.०६ आसीदभि २०.४८ आर्द्रकेस २०.४० आसीद् यस्य ३१.३६९ आर्द्रक्रमु १६.५७ आसूत्र्यन्ते ३०.६३ आर्द्रा: स्रज: १९.१५,१४५ आसृष्टे: प्र ३१.७२ आर्द्रार्द्रच १७.५७ आहवइ १५.३७० आलप्याल १८.१३ आहूतस्या १८.७८ आलम्ब्याङ्ग ३१.३४० इंदमहं ३४.१२६ आलिख्य प ३४.९६ इंस जणं १५.२०४ आलिम्पन्न २३.४८ इअ जा म २९१४७ आलिहदि ३४१६४ इअ राम ३२.१०० आलोअइ ३५.४२ इअरो ज २२.९५; ३३.१६५ आलोइअ २२११३ इअ साव ३० .८६ आलोइए ३०.३६८; ३२.१३ इक्ष्वाकुव २१.३९ आलोके ते ३१.३०६ इङ्गुदीपा १८.९६ आलोक्य प्रि ३५.०५ इच्छा यत्रो ३१.२६ आवर्जिता १६.५५ इतः परा १५. ५०; १९.१६ ; आवाअभ ३२.१३५ २२.२३०; ३३.९९ आविर्भव २५.१२; २९.१३७ इतः प्रत्या १६.१९७; १७.१३६; ३२.६२ आविवाह १५.१६; ३३.१००; ३४१८३ इति गदि ३५.२०१ आविष्कृतो २७.९१ इति गन्तु ३३.१८१ आवेअस ३२.१०५ इति चैन ३२.१०९ आशस्त्रग्र १९.३१ इति द्विजा १७.७५; २९.५८ आश्चर्यमु १७.०२ इति निग १५.१२४; ३६.७० आश्च्योतनं ३१.२७८ इति निश्चि ३५.१३५ आश्लेषिण: १६.४८; २०.८२; ३४.२०६ इति परु २८१४२ आश्लेषे प्र १६.१७० इति प्रति ३२.२४३ आश्वासित २३.९४ इति प्रप १५.४३९ आसण्ण कु १५.२५३; २७.१० इति मद १६.१२७ आसण्णम्मि ३४.४६ इति वित ३५.१९५ आसनैर्वि ३५.२८ इति विस्मृ २०.२०

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १३३

इति शिर १५.४६; १८.२१ २९.१२९; ३२.७९ इति श्रुत्वा ३२. ०४ इयमेत्य २४.९३ इतो गमि १५.९८; २८.२७; इयं महे २२.२१६ २९.७२; २९.१४२ इयेष सा २९.१७६ इतो न दू २८.१५१ इह प्रवृ २१.३७ इत्थं रते: २४.७१; ३२.२१४ इह बहु १६.८६ इत्यद्भुते १७१०७ इह सम १६.८५ इत्यात्मानं ३१.३१७ इह हि व १६.३९ इत्यादि वि २९.३८ इह हि स १६.७४

इत्यूचिवा २८.१३८ ईषत् तिर्य १७.१४८; २९.११५ इदं किं ते ३१.१९४ ईषत्प्राप्ति २९.२१३ इदं कृष्णं ३०.१०५ ईसं जणं २५.८९

इदमम्ला ३०.२२४; ३५.८७ ईसामच्छ ३०.१५,२५३ इदमशि २९.१२४ उअ जाव ३५.११२

इदमसु २३.१०४; २४१०२ उअ पिअ ३५. १४८ इदमिद ३४.७७ उअ माह १५.३५१ इदमिह २२.८६; २८.९६ उअरिद २५ . ९९

इदमुप ३३.२३ उअरि भ २३.२२ इदं भासां ३४.४२ उअ संभ १५.३८७ इदं विश्वं १८.४२; ३२.१६५ उअह हु २४.३० इन्दीवर २२.९०; २५.६४ उअहिं अ १९.४५ इन्दुः सीता १९.८५ उक्कंठाणि ३१ ११८ इन्दुर्यत्र २३.५५ उक्खिप्पइ २२.१८६ इन्द्रियार्थ २०.२१ उक्तमत्रो ३३.१८९

इमां नवा ३५.१४७ उक्ता: संक्षे ३०.४१३

इमां स्वसा २९.१५३ उक्ता समा ३१.३७९ इमा मसी ३४.११० उक्तेऽप्युद्ध १८.८३ इमास्ता वि १६.८० उग्गामिहि ३५.३१ इयं सा लो २०.०५ उग्गाहिअ/अं ३०.१४४; ३५.६२ इयं गेहे २०.६३; २२.१६८ उग्गाहिए २२.२०७

इयमध १६.१८२ उग्रा क्रिया ३२.७३

इयमव १५.१३३; २३.१०३; उच्च उर ३१ १७०

१३४ शृङ्गारप्रकाशे

उच्च वस ३४.४१ उदरमि १६.२०४

उच्चिणु प २७.८५ उदस्य धै १७.११५

उच्छ्वासाव २१.३४ उदात्ता गू २१.११८

उज्जग्गर १५.४११ उदेति पू ३५.१८२

उज्जागर २८.५६ उद्गर्भहू १६.१२०

उज्ज्वलालो २४.४८ उद्दामदे २८.१६६

उज्झसि पि १५.२४६ उद्धतो ना १९.१७९

उठ्ठेसु अं ३२.२०८ उद्भेद: का २९.२०४

उण अस ३०.३३६ उद्यद्बर्हि ३१.३५

उण्णम सु ३०.२९९ उन्नमय्य २३.४६; ३०.३९३; ३५.०१,१४

उण्हं जउ ३१.५१ उन्नमितै १७.९७; १८.९४; २५.१० उण्हाइ णी २२.२५८ उन्नालबा ३१.२७३

उत्कम्पोऽपि ३१ .१७१ उन्निद्रितो २०.८४

उत्कीर्णा इ १६.११८; ३४.४३ उन्मग्नव १६.२५

उत्केका: शि ३१.२२६ उपताप १९.३६

उत्क्षेपो ह ३५.९० उपदिश २१.८४

उत्खातलो ३२.१९९ उपनिष १६.२१८

उत्तरन्ति १६.१०६ उपपरि ३१.२२०

उत्तरीय ३४१९८ उपमान २४.३४; ३२.१०८

उत्तारिअ ३४.१९३ उपसर १६.०७

उत्तालता १८.५० उपाधिभ ३०.४१२

उत्तिष्ठ य २८.१४६; २९.४० उपायानां ३१.४१; ३२.५९

उत्तिष्ठ व ३५.१७९ उपोद्घातः २८.७४

उत्तिष्ठामि ३०.२३ उप्पेक्खाग ३१.१४१

उत्थाय त्व ३५.१७१ उप्फुल्लिआ १५.२२५ उत्पत्तिर्दे १८.८८ उभयोर ३२.१५५

उत्पत्तिवि २५.४२ उभे एव २५.७०

उत्फुल्ललो २९.२० उम्मूलअं ३०.२५७

उत्फुल्लार्जु १६१७ उम्मूलंति १५.२२३

उत्सङ्गे वा ३१.३०७ उम्मूलंती २७.४१; ३०.८२

उत्सेवकं १६.१६० उरपेल्लि २७.८३

उदये म ३२१८७ उरवेल्लि २२.२६३

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १३८

उवहारि ३०.१२ एक्कच्चिअ १५.२९५ उवाच चै २१.१०९; २५.६६; २९.५९ एक्कं पह २२.६३; ३०.१६३; ३५.६७

उव्वहइ १५.२०५; २१.५८; ३०.३५९ एकत्रास १६.१५६; १७.०६,८३; २१.१०८; उव्वासिअं १५.२३३ २२.१७५; २४.४२; ३०.२४

उषसि स १८१०७; १९.१०० एतत् तद्व २१.१५

उष्णालुःशि १६.१०४; ३४.२७ एतत् पुन २४.८५; ३१.२०८

उष्णीषो०0 १६.१५० एतंदू गिरे ३५. १४४

उहणाइ णी १५.२२२ एतद् वैश १८.६४

उह संभ २७.७७ एतर्हि मा १५.६९

ऊरू निपी १९.७५ एतस्मान्मा १६.२०८

ऊष्मायमा २०.८० एतस्मिन् घ १६१४

ऋजुतां न ३२.१२३ एतस्मिन् मदकल १६.८८; ३२.२१७

ऋतध्वज ३५. १९३ एतस्मिन्न १६.८३

ऋतुरुप १६.१३३ एतस्मिन् मसृण १८.११७; १९१०६

ऋतूपक १६.१३१ एता: प्रिय ३१.२५६

एंतो वि प २९.७५ एतानि नि १७.३०; २५.१३

एंतो पि ण एताम्पश्य १९.७६ ३०.९७ एअं चिअ एताश्चूर्णि ३४.७० ३०.३०३ ए एच्चिय एतास्ताः सु १६.२१ ३१.२८६ ए एण च्चि एते चार्था ३१ १७ २२.६५ ए एणं चे एते त ए ३१.२०९ २२.२५४ एते ते कु ३२.२१८ ए एहि किं ३४१५० एते भेदा २२१० एकत्रास २२.१७५ एते वय १७.११ एकस्मिञ् श १९.५८; २३.६७; ३५.९४ एत्तहि हे ३४.६० एकस्मिन् स १५.२७ एत्तहिं पु ३१.२८७ एकस्य रा १९.१३६ एत्ताहे च्चि १५.३०५ एकस्यास्त ३४.८८ एत्थ अहं ३०.३०७ एकेनाभ्य १६.१७२ एत्थच्चिअ ३०.२९८ एकैकम १५.१७; २८.१५६; ३१.४२ एद्दहमे २२.१५५; २७.३६ एकैकशो २१ १४ एमेअ अ २२.१९२; २९.१४१

एक्कक्क १५.३५२; २२.१२ एमेअ मं १५.३६३

एक्कंगण २२.२०१ एयं पिअ ३१.३१६

१३६ शृङ्गारप्रकाशे

एवं संके २७.८९ कअविच्छे ३०.२८१ एवन्तयो १९.४९ कअविप्पि ३०.१८५ एवमन्ये १५.१२१ कइअब ३०.१७१ एवमर्थं २२.०१ कइआ ग १५.१६०; २३.२३,८७

एवमालि १५.१७४ कइआ जा १५.३५८; ३४.११५ एवमिन्द्रि १५.७० कइआ त ३५.१०५

एवमेते ३०.४०३ कइतव ३१.०३ एवम्पूर्वा २३.११० ककुदे वृ २०.५८

एष प्रासा ३५.१२५ कचटत १६.१६२

एष सांग्रा १८.०३ कज्जं विणा ३०.२३५,३९२

एषा प्रवा ३२.०५ कज्जलम ३१.१५२ एषा मनो १५.७९; १८.९१; १९.८४ कटु क्षिप १८.९७ एसा ते म २७.४३ कठोरास्थि २०.११८ एहिअ वि ३०.१२८ कंउग्गह ३०.११७

एहिइ पि २२.१८१; ३०.१२१ कण्ठेहार १५.१०३; २०.१२९; ३३.१६ एहि गमा २९.२२ कण्ठस्य त १६.५९ एहिण वारे १५.४०३ कंठावल ३४.१४६ एह्येहि भू २९.८३ कंडुज्जाआ ३०.२५५ ऐन्द्रं धनुः १६.२९ कंडुज्जुआ १५.२०१,२१२ ओच्चिज्जइ ३१.१३५ कंडूतिव्या १९१७४ ओच्चेइ जा २७.०७ कण्णुज्जु ३०.२३७ ओ दुद्धगं १५.३४१ कण्णे पडिअं ३१.८९ ओरत्तपं ३३.१६३ कत्तो मज्झ १५.३००

ओस एव २७.२२ कत्तो संदे २९.९१ ओसरिअ २७.१२ कथमपि १५.१८३, ओसंसुअ ३४.२९ कथमपि न १७.५३, २३.८४; ओसुअइ १५.२६० २९.२०७; ३०.३८३; ३३.१२ ओहीचदे ३१.१८१ कथमपि सखि ३५.७५; ३६.५४ औत्सुक्यमा २९.२११ कथमिव २८.११९

कं सुणउ १५.३५७ कथय कि १७.२६,४८; २४.१० क: पौरवे २०.१०१ कथयति १७.१३५; ३३.१४३ कअलीग २२.७२ कथाप्रस १९.१४९

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १३७

कदलत १६.१५७; १९.१२२ कलकठी ३०.३४९

कदाचिदा २१.११३ कलत्रनि ३२.८७ कदा नौ सं १५.१३७ कलत्रव ३३१७७

कनकक २०.८५ कलहोउ २३.१५

कनककु २८.०४ कलहोलु २५.९६

कं तुंगत्थ २९.१३ कलाविचा १६.२१६ कं तुंगथ १५.३११ कल्याण बु ३०१०

कन्यारत्न १५.१४३,१९१३;२२१७०;२८१४३ कल्लं किर २२.९९; २३.५३; ३१.८३ कपाले मा १६.१२३ कल्लाणिज्ज ३१.८०

कपिञ्जल २९.९७ कश्चित् करा १९.१४२

कपोलक १६.१४५; ३६.१६ कश्चित् कान्ता २४.६३; ३१.४० कपोले जा १५.१९७; १७.८१; कस्य द्रोणो १९.६३; २९.१५६

१८.७६; ३३.१०७ कस्य नो कु ३४. ०१ कपोले प १५.५७; २०.१२१; २३.३७; कस्स करो १५.१८९,२००; २२.१८

२४.१६; ३०.६४,१९३; ३५.१८ कस्स ण स २२.९६; ३०.३३९

कमलम २०.१२८; २२.४३ कस्स भ १५.२६९

कमलिनी ३६.०६ कस्स वा ण २७.८४

कम्पन्ते क १६.४२ कह णु ग १५.४२४; २९.२४

करइ घ २७.४६ कह तं पि १५.४२७

करकम २४.८७; ३१.२२४ कह मा झि १५.१७०; ३३.१६८

करजद ३५.७७ कह विर ३३.१५७

करपल्ल १९१७०; २०.१३७ कह ए दे १५.३५९

करभक ३१.३५१ कह वि ल २९.९०

करसेअ १५.३९६ का अ ण रु २२.१५७

करालायतना २८१८१ काऊण धि/थि २२.२६०

करिलकल २२१२० काए वि म २९.२९

करुणान ३५.१९९ का कथा बा २१.९८

करौ धुना ३०.३८२ का त्वं शुभे १५.१२५; १८.११ कर्णोत्तंस: १६.११ का ते स्तुति: १८.४१

कर्त्तव्यं न ३१.९४ का नीतिर १८१० कर्त्तव्यं वो २९.४८ कान्तदूत्य १६.१०८

कर्त्तव्योप १८.५५ कान्ताजन ३३.६१; ३४.६४

१३८ शृङ्गारप्रकाशे

कान्ताया: पा २८.५२ किं रुअसि २७.०९ कान्तारैर्म ३१.२१७ किं रुवसि ३०.२२२ कान्ते तल्प १६.१८४ किं रूपं स्फु २५.३० कान्ते! नाथ ३५. ५० किं शच्या प १९.१७ कान्ते पाट ३०.१७८ किं शिष्याद् गु १९.९४ काप्यभिख्या ३३१८७ किं शीतलै: १६.२१०; २०.५६; ३४.१८५ कामं हि नः १८.६५ किं कण्ठे शि १५.१००; १९.९५; २१.५४ काम जाना २०.०३ किं किं ते प २२.२३; २३.८६ कामं केलि ३१.८५ किं किं दे प १५.१६१ कामं जीव ३५.१६१ किं किर ख ३३.१०८

कामं दुष्क ३२.७४ किं क्रन्दसि २८.०७

कामं नृपा: २५.४८ किं गौरि मां ३५. ५१ कामं प्रिया १८.८६ किश्चित् प्रका १७.११२ कामान् दुग्धे २८.३९ किञ्चिन्मुद्रि १६.१९; २४.७७; ३१.२१३ कामिणीज ३४१७९ किं ण भणि १५.३४७; २२.२१२ कामिनाम ३३.७४ किंणीलक २२.२४५ कामिनीस २०.१०; ३५.१९४ किं तस्स पा २३.१७; ३३.१३५ कामो. नाम २०१० पृ.१०५१ किन्तु क्लेशा ३२.२३३

कारणग २२११०; ३०.३१८,३४७ किं त्वं नैव २८.०८

कारणात् फ २९.२०९ किं दाव क १५. २४१ कारागृहे २१.१११ किं देव्या अ ३२.४०

कारिमं आ १५.४०४ किं द्वारि दै २२.११९ कार्त्तिके/कीषु ३३.८३ किं नो व्याप्त १५ .४८ कार्या सैक ३१.३०५ किमपि कि २०.७८; ३२.२९

कालक्रम २०.६७ किमप्यहिं १५.११५

कालक्खर २२.३९ किमयम २३.९३

कालिन्दीज १५. ९१ किमिति क १५.१२; ३०.१७४ कालिन्दीत १७. ०९ किमित्यपा २८.८६

कालिन्द्याः पु १५.१०७ किमिन्द्रजा ३५.१५८ कावि वाहि ३४.११२ किम्प्राणा न ३५.१६३ काश्मर्या: कृ ३४.२८ किं बीज श्रे १८.०५

का स्विदव २२.३२ किं भणह १५.३६२; २९.११; ३०.३७२

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १३९

किं भूषणै ३४.९५ कुविआओ २२.१३१ किमव्याप्तं ३३.८९ कुले प्रसू २८.८३ किं मामली २८.६४ कुसुमसु ३४१४४ किं मौर्ख्यम ३३.३२ कुसुमं कृ ३२.११९ किं व: कोऽपि ३१.९८ कुसुमान्य ३२१३९ किं व जिअं ३२.२१२ कुसुमास्त ३२१७४

किं व समा ३२१९७ कूरस्य का २८१३०

किंवर्त्तिर १७.१४४ कृच्छलब्ध १८.२३

किं शास्त्रं गु २९.६० कृच्छ्ेणोरु १७१०५

कियच्चिरं २८.३०; २८.९२,१२६ कृतः संक ३१.१८३

कि/कीरइ ३०.२१५ कृतककु ३१.३२

किसलय ३१.२०० कृतककृ ३०.१२६

कीरइ गु ३०.५० कृतकरु २४.२५

कीसअ इ ३५.१३ कृतं न क ३१.३०४

कीस इमे ३०.१७६ कृतवत्य ३२.४४

कीस मलि ३०.२७२; ३५.१२ कृतवानन्य २१.१२

कुचद्वन्द्वे २४.८१ कृतवानसि २४.७६; ३२.१२७

कुटजक ३१.३१३ कृतसीता ३३.६९,१७२

कुड्डम्मि ओ ३५. १ ० ० कृता कान्ता ३१.२९२ कृतो दूरा कुप्यत्यक ३०.१५९ २४.१७; ३०.१९५, २६२

१८.३० कृत्वा वाम १७.०७ कुमुदान्ये ३२.१५४ कृशप्राया २४.२१; ३०.१९४ कुरवक कुर्वन् मौर्वीं कृशासि त्वं ३५.३४ १९.१३७ कृष्टा येन १७.४४ कुलपालि ३१.४५ कृष्णागरु २१ .८२ कुलबालि ३१.१३१ क्लृप्तपुष्प २०१३४ कुलमम १५.०२; १८.७०; २८.१२२ केकाभिर्नी २०.१६ कुलशैलौ ३२.८८ केणाचिवि २२११७ कुलाज्ज्ञानात् २१.२७ केत्तिअमे १९.५९; २७.६८ कुअल अ ३४.४८ केदार ए १६.३१ कुवलय २०.२७,१४८; २९.१२५ केयं मूर्ध्न्य १५.८८ कुविआ अ २१ .७३; २२.१८५; २४.६२; केयूरीकृ ३१.३३१; ३३.१३१; ३५.१२९ ३०.५५; ३३.१४५ केलिप्पस १५.२४२

१४० शृङ्गारप्रकाशे

केलिअ वि १५.२१९ क्व तावाना १८.४३; ३२.३२ केलीए वि ३५.८२ क्व नु ते ह ३२.१४५ केलीगोत्त १५.१९६,२०७; २२.६०; क्व नु मां त्व ३२.१३३

२३.८१; ३०.९१,२४१ क्व पेयं ज्यो ३१.३५३ केवलं प्रि १८१०४ क्व प्रस्थिता २२.१०३; २७.७६; के वै कट २२.१७१ २९.६९; ३४.६१ केशा: सुपु १७.५९ क्व वयं क्व १८.११०; २०.८७ कैकेय्या म १८.४७ क्वाकृत्यंश २३. ५१ कैकेयी म ३१.५८ क्वाकृत्यं श २३.९७ कैतवेन १७.१०८ क्वापि प्रत्य १६.३४

कोउहल्ल ३४१११ क्वाप्यस्ताद्रि १६.११४ को एसो त्ति ३४.१०३ क्षणमपि ३१.१९५ कोटिपरि ३१.१५४ क्षणविक ३०.१०३

कोपवत्य ३५.७३ क्षणशयि १६.१२५ कोपात् कोम ३५.७१ क्षणे निमि २४.९७ कोपानिर्व ३५ .८१ क्षतैः क्वापि २९.३२ कोपो यत्र १५.२५४; २४.२२; क्षामक्षाम १५.१८४,१९५; २९.११६

३०.९५,२१७ क्षिपत्निद्रा २९.१३१ कोऽप्येष सं १९. १०८ क्षतैः कापि ३०.३९९ को मं बद्धा ३५.१०६ क्षुद्रा: सन्त्रा १९.२४,७१ को विसमो १७.३८ खणणिच्च ३२.९३

कौतूहलात् ३५.१६६ खणमेत्तं २०.६९; २२.१४९

क्रथकैशि ३२१२ खिण्णस्स इ ३३.१२५

क्रमेण सद् १५.१४१ खिण्णस्स उ २२.५७

क्रान्तक्रान्त १६.६१ खिण्णस्स ठ ३४.३९

क्रियतां क ३२.१२० खिण्णस्सोर १५.२८८ क्रीडतां मृ १९.३० खिप्पइ हा ३४.१९१

क्रियात्मनो ३४.२१० खुज्जंति ज २७.४०

क्लमोदय १७.१४२ खुज्जंबए ३४.३६

क्रोधेनोद्ध १९.१५० खेमं कत्तो २३.२८

क्लाम्यन्ती १५.८४ ख्याता एव २१ .४३,८६

क्वचित् स्वप्न ३१.१९१ गअणं अ २७.६३

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १ ४६

गच्छाम्यच्यु १५.१०१ गाढोत्कण्ठ १६.७७; २८.१८६; २९.१३० गच्छन्तीनां २७.६० गामकुम १५.३८५ गजाश्वौ य १६.१६४ गामंगण २७.३० गज्जता इ १५.३३२ गामतरु २२.१३२ गज्ज/व्व ३१.१५७ गामवड २७.४५ गज्ज मह २२. ५९ गामा पए २५.४० गण्डूषाशो १९.८९ गामे गह १५.३७२ गतमनु १९.९६ गिज्जंते मं १५.२३५ गतं भयं १५.९३ गिम्हं गमे २३.२९; ३१.१३९ गतवति २३.२७; ३१.११३; गिम्हे दव ३१.२८९ ३३.८७; ३४.६९ गिरां सैका ३१.१९० गतिर्वेणी २५. ९४ गीतान्तरे ३३.०३; ३६.०३ गतोऽस्तं ति ३१.३४८ गुञ्जत्क्रौञ्च १७.२१ गत्वा तम २४.१५ गुणापेक्षा २८.१९० गन्धर्वाणां २९.६१ गुणेषु रा ३३.३८ गन्धश्च धा ३५.१४५ गुरुचर्या २८.६८; २९.१६२ गमनम १९.१४४; २९.१२७ गुरुतर १७.७२ गमिआ क ३१.१५० गुरोरप्य २१.२२ गमे नष्टे १६.१६६ गुरोर्नियो २८.१६० गम्मिहिसि १५.३१२,४३१; २७.६५ गृहिणी स २४. ०८ गर्जत्युन्न ३१.३६७ गृहेण श १९. ०८ गर्ज्जन्तेऽभि २४.८३ गेहे वह्ली १६.१० गर्भग्रन्थि १६.०४ गेहणंति ३४.१२१ गर्भनिर्भि २९.२०५ गोत्तक्खल ३०.३८ गवां गच्छ ३४.४१ गोत्तक्खलि ३०.२७५ गव्वं/गज्ज ३१.१५७ गोत्राद् गोत्र ३०.२८,५८ गहकल्लो २७.७२ गोनासाय २५.६३ गहणद्ध ३०.१४१ गोरंगउ ३४.५६ गहिक्खे व ३०.३२६ गोलाअड १५.३९२ ग/गे हणइ २२.३० गोलाणई २२.७३; २७.११ गहणंतीए १५.३४० गोलाविस १५.४२९ गहणाइ २७.१४ ग्रन्थिमुद्ग्र ३०.३१७; ३५.३९

१४२ शृङ्गारप्रकाशे

ग्रामेऽस्मिन् २४.६५; ३१.१४५ चंदो वि रा १५.३०

ग्लाना रात्रि १६.०९ चंदो विस ३१.२४८

घउइगा ३४.४७ चं/बंचिअ २२१९

घडिऊरु २२१७ चञ्चद्भुज १५.३५

घनानि का २०.३४ चत्वारो व १५.४९

घरकज्ज ३१.३३५ चन्द्रं गता ३३.४३

घरकज्जे ३५.१०३ चन्द्रं चन्द २८.११३

घरमंधण १५.२३२ चकार का १७.६७

घनगिरी ३१.१२१ चक्रं वा म १९.६८

घरणिघ २०.२४ चक्षुर्यस्य ३६.३८

घरसामि २२.२५०; ३३.९४,१५५ चक्षुर्लुप्त ३०.४००

घरिणिघ १५.४३७; २०.१३२; २२.४४ चतुरच ३०.११२; ३६.४५

घरिणीए १५.१८८,१९९; २२.२२२; ३३.१५२ चतुष्षष्टिं २२.२६६

घरिणीघ ३१ .८७ चतुष्षष्टि ३४.२११

घर्मत्विषि १६.१११ चन्द्रापीडं २९.१४३; ३२.२३८ ३५.१५५

घर्माम्भो वि १६.५३ चन्द्रापीड: ३५.१७५

घुण प्रण १७.९० चन्द्रे शर १७१८

घूर्णमान ३४१९५ चरच्चर २१.१०५

घेत्तुं मुंच २३.१० चरणप ३०.२१२

घेत्तूण चु १५.२५८ चरन/णाह ३५.६८

घेत्तूण पु ३४.१२८ चलणो वा ३५.९२

घेप्पंति अ ३०.३४३; ३५.६० चलापाङ्गां २२.७९

घोलइ त ३४१९७ चापाचार्य: १९.१३८

चंछंपच्छ/पच्चक्खा १९.५३ चिक्रंसया १६.१३९

चंदणव २८.५८; ३४.१६१ चित्रमाक्रा १९.१७६

चंद तुमं २७.७१ चित्रे निवेश्य २०.७५

चंदमुहि २९.३५ चित्तेहिं अं २७१९

चंदहरि २२.१५९ चिरजीवि २४.२९; ३१.१६५

चंदाअवं ३४.५३ चिरतर ३४.२०९

चंदामअ ३०.३४४ चिरं ध्यात्वा ३१ १७४

चंदुज्जोए २२.१०६ चिरपव ३१.२८३

चंदो वि चं. २९.३४ चिरमनु ३२.५८

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १४३

चिरविर ३५. १४३ जं जं पुल २५. ०६ चिरादाशा १७.०३; १९.१५९ जं जं सो णि १५.३२९ चिराद् वेगा १९.११६; २४.८० जं जस्स अ २५.३८ ३१.२५५; ३२.९९ जंझावाओ ३१.१४० चुंबइ वा २२.२१५; २७.२९ जं तं रूवं २२.१२३ चुंबणबि १५.१९९,२१० जं तुह क २९.२३ चुम्बनेऽपि ३३.१०९ जं मुच्छिआ २२.९८ चुम्बसु स ३०.३१६,३८८; ३३.१२६ जं मुंचिआ ३१.२७५ चूए चडे ३५.९७ जं जं पउ ३१.३२४ चूडामणिं ३२.१५७ जं जं विअ ३०.२३२ चूताङ्कुरा ३६१४ जं जं सो णि २२.१४ चूतानाञ्चि २०.४२ जं पिआलि ३५.२० चूर्णिताशे १९.३७ जं पी अं मं ३११३० ००चेतसि व ३५.८६ जं मुच्छिअ ३१.१३६ चैत्र: सैष ३१.२११ जंवद ण २८.०६ चोरा स भ २८१४८ जं वहइ २२.२२०; ३३.१४८ चोरिअर २२.१०५; २७.०१ जं वि अलि ३०.१७० च्युतसुम १६.०२ जइआइरित २९.२६, २९.९२a च्युतामिन्दो १७.८८ जइ आ पि ३०.३३८ छणपडि ३१.१२० जइ खेल्ल १५.४०५ छणपिठ्ठ २२.१४७; ३४१३७ जइ जूर १५.४२३ छल/ गामअ १५.३३४ जइ ण च्छि ३४.२२ छित्त्वा नल ३१.६६ जइ दिअ ३१.११४ छिन्दानं ह ३०.६९ जइ देव्व ३०.३३०; ३६.६० छेअवरो १५.२५१ जइ पुत्ति ३०.२२९ छेआइ मु १५.३१९ जइ मग्गि २७.३४ जं अणुण १५.२७५ जइ वि खु १५.३७८ जं असर १५.३८१ जगति ज १५.७८; २०.१२,९०; २२.१५६; जं च अलि १५.४३ २५.७३; २९.१०२ जं जं करे १५.४१३; १७.६४ जगाद चै ३३.६२ जं जं तण २४.३१ जगाद व २१.४६ जं जं पिहु १५.२७० जणणी अ १५.३६९

१४४ शृङ्गारप्रकाशे

जणिअह ३४१७८ जाणइ से ३२.२११

जत्तअमे ३०.४० जाणामि च्चि १५.२८३

जत्थ ण उ २३.५७; २४.६१; ३०.०४,३१० जाणामि ज २२.४५,२११

जनः पुण्यै १६.१४२; २२.२५; २५.२७ जाणिमि क २८.६३; ३०.३३३

जनकानां १८१८ जातं मे प १५.६१

जननय ३३.६० जातं वंशे २०.१५,१४९; २९.०२

जन्मान्तरा २०.१५९ जाता भीम ३१.३४९

जम्मंतरे १५.३५३ जातिक्रिया २८.१९१

जयति य ३३.३७ जातिमित्रे ३१.३४५

जलनिबि २९.१२६ जातिर्गुण: २८.०१

जलविण ३०.२७१ जानाम्यात्म ३१.०५

जस्स जहिं २२१६७ जाने कोप ३१.३५५; ३२.४३

जस्स विल १७.९१ जाने तप १८.९२

जह इच्छा २७.४८ जाने विसृ ३२.१९०

जह जह २२.१४१,२२६; ३०.१४९,२५१, जाने सख्या ३१.३३

३५१; ३३.१४९; ३५.२७ जाने स्वप्न २५.०७

जह पअ १५.४१२ जामिअहि ३०.२८२

००जह सवि १५.४२६ जाव अण २३.७४; ३१ .१०२

००जह से १७.१३७ जाव ण उ १५.१६२; २५.३५

जहातु नै १९.३२ जाव ण ल ३०१९०

जहि तुमं ३४१३४ जिअउ त्ति १५.२१६

जा अणुण ३०.३५३ जिज्जंति व १५.१३४

जा आ सह ३१.१५१ जितमिह २८.१६५

जाइ वअ २२.१५० जितेषु ये २१.२९

जाए पर ३२.८५ जीयन्तां दु २१.२९ जाओ सो व १५.४१७ जीवयन्ति ३४.०५ जाओ सो वि २०.८६ जुज्जइ स २०.१३१

जागर्षि का ३२.१६६ जृम्भाविजृ १६.१९१; १९.९८

जागर्षि जा १५. ५९ जेण ठ्ठिअ ३१.३५९

०जा०oतं ३१.१२८ जेतारं लो १२.९७

जाण अस २१.१८ जे समुह्य १५.३५४

जाणइ जा १५.१५०; २१.५६; २२.१४६; जेहिं चिअ २८.१०९

२३.८३; ३०.१५८ जो कह वि ३०.३६५; ३३.१६७

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १४५

जो तीए अ ३०.५४ णवल अ १५.३०९, ३९७,४१८; जो वि ण पु १५.३७४; ३४१०४ ३४१०६,१०८ जोहणारस ३४.५१ णववहु १५.६५; २२.५६ ज्योतिर्भ्य ३०.९४,३२५ ण वारिअ ३५.३८ ज्योतिषां प १६.११५ ण वितह १५.२७८; २२.१२२; २७.८२; ज्वलतु ग १५.१७३; २९.६३,१७१ ३०.११०,१५४; ३१.१३२ झञ्झावातो १५.१९५ ण वि तेण ३०.३७५ झञ्झ वाओ १५.२०६ ण वि तेह ३१.१३२ झत्ति समु २२.५८ ण सहइ १५.२२०; ३०.६७, १४८ झिज्जं/ज्झं २२.११५ णहपअ ३०.३७, ११९ ठाणे ठाणे २७.२४; ३३.१५१ णाअरिआ २२.२२७ ढक्कंती अ २७.८८ णाआओ त्ति २९.२१ ढक्केसि च ३०.२२६ णाराअणो २२१९१

णअणण ३०.१८८ णावेक्खिओ २८.१२४

णअणप ३०.५२ णासं व सा १५.३०८; १७.८२ णअणाण १६.१९८; २२.२२१ णिअदइ ३३.१५४

णअण्णब्भ १५.३१७ णिक्किव जा २८१४०

णइपूर ३०.२३४; ३५.९१ णिज्जंति चि १८.६६ ण कओ वि २३.७० णिद्दाभंगो ३०.२०७ ण कओ वा ३२.८६ णिद्दालस १५.२०६; १७.११८ ण कुणंति ३०.३६ णिद्दावस १५.३०६ णचिआण १६.१६५ णिद्दाविरा २२.१३३ णच्चणस २५. ०३ णिंदणीक ३१.१८७ णच्चिहिअ २२.१४७ णिहुणं खु १५.१७६ ण तहा स २७.६४ णिप्पच्छिमा २७.१६ णंति विप्पि ३१.२९८ णिम्मविअ २२.११२; ३०.१२४; ३०.१५७ णंदंतु सु २२.१४३,२५२ णिवससि ३४१७१ ण पिअइ ३०.७३ णिव्वुत्तर १५.२२८ ण मुअंति १५.१७८ णिसुणेह १५.१६६ णवर म १५.२४४,२९९; ३४.२६ णीआइ अ १५.३६७; २२.२४; २९.१८८ णवरि अ ३२.८० णीसासुक्क १५.२४७; २२.४०; २३.७९ णवरो व १५.३८८ णीसासवे ३१.१३८

१४६ शृङ्गारप्रकाशे

णीसासाग ३०.५९ ततो नृपा २८१३ णीसेसप १५.३२७; ३४.३३ ततोऽपि च १८.५४ णूमंति जे ३०.०२ ततो भग्न ३२.१६१ णेउरको ३५. ०४ ततोऽभिष ३२.८९ णेवच्छदि ३४.१६३ ततो महो ३५.१९१ तं अबलं ३२.२०२ ततोऽहमि २८.१५४; २९.५० तं कत्थ ग २७.४४ तत्कालप्रि ३२.४८ तं किं पि १५.४१० तत्क्षणं वि २२.२३५; ३४१९४ तं चिअ अ ३०.७७ तत् तद् भूमि ३३.१७८ तं णत्थि जं १९.८६ तत् तस्य रे ३३.३५ तं णसण ३०.१०७ तत्तो च्चिअ १५.४०० तं रागब ३३.४९ तत्त्वज्ञाना पृ. १०७८ तं सिद्धकु १५.२०७ तत्थ वि हो ३४.११६

तइ बंध ३०.५१ तत् पाण्डित्यं १५.११४ तइ बोलं १५.४०२ तत्र काञ्च ३४१३

तक्खणअ ३५.३० तत्र कार्मु १७.१२२

तक्खणज ३०.७५ तत्रागारं १६.६३; ३१.२४६

तक्खणमु ३१.३७६; ३५.१३२ तत्र स्वय १८.१०५; २०.७९ तच्छुरुत्वा ज २८.१५२ तत्र हंस १६.६५ तटस्थं नै ३२.४५ तत्रानुदे २१.१०१ तणुअं पि ३०१७७ तत्रैव ग १८.११४ तणुआइ २३.२४, ३०.०६ तत्रानुदेव २१.१०१

ततः काम २२.१४८ तथा किञ्चि १६.२०१ ततः कैर १९.११८; २४.४७; ३६.३५ तथागता २९.८०

ततः प्रह ३५.१८५ तथा गृही १६.१६९; २०.७३

ततः सप २१.४५ तथापि का २९.४९

ततः सुन २१.६२; २२.१६९; ३३.११२ तथापि नि २१.१९

ततः स्वभ ३१.६९ तथाभूतां १५. ५१

तत उद २०.४९; २५.४३; २८.१०३ तथा विन २८.९८

ततजाति १५.१४६ तथा/या व्याह २८.४८

ततस्तर २८.४९ तथेति त ३२.११३ ततो दशा १६.१५४; १९.२७ तदणु दि २२.२१९

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १४७

तदनघ २४.५६ २१.७०; २२.२२९ तदनव २९.७१ तन्वङ्ग्यास्त्व २४.२६; २९.११७

तदनु ज्व ३२.१७५ तन्वी मेघ ३१.२६३

तदन्वये २१.७७ तप:परा १७.१०६

तदमृत ३५.१६० तपति त २९.१०६,१२३ तदर्थम २९.६६ तपस्या सा २९.१७४ तदलं त ३२.१८५ तपस्विसं ३२.१९३ तदवित ३० . ०८ तपो वा श १९.६९ तदाकर्ण्य ३२.८१ तमर्घ्यम २९.१५१ त/यदा कि २२.२२८; ३६.०९ तमवेक्ष्य ३२१०७

तदा रम्या २२.०९ तमश्रु ने ३२१८९

तदाशु कु ३१.६० तमसौ स २२.२४१ तदिदं क्रि ३२१७३ तमातिथे २८.२९

तदिदं प ३२.१६ तमात्मस ३३.४१

तदुन्नत १९.२५ तमाशु वि १५. ५२

तदुन्नस १९.७७ तमाहितौ १८.१२२ तदेतत् का ३६.६४ तंब/अब्भ ३१.११७ तदेतत् स १५.४४० तं भणहि २९.०८ तदेतद १७१३० तं वीक्ष्य वे. २३.६४

तदेतदा ३२.२४४ तयोरपा १७.१४३ तदेतद् ध १८.१६० तयोस्समा ३३.१८८ तदेतन्मो २१.३६ तरलच्छि २३.३३; ३०.१६२ तदेवाजि ३०.१५७,२४५ तरलय ३१.३५० तदेष स ३२१४७ तरुणत २०.१४; ३१.२२९ तद् भीरुत्वं १५.६०; २०.१२२ तरुणे हि १५.४२० तद्वक्त्राभि ३०.२१३ तरुसही २०.१४; ३१.३४३ तं तिअस १५.३९; २०.४३; २२.१८४; ३०.२४९ तव निःश्व ३२.१३२ तं दइआ ३१.२४४ तव प्रसा १९.५५; २०.११३ तं धूपाश्या २०.५३ तव सा क १७.६९ तन्मध्ये च ३१.२४२ तवेन्द्रकी ३२.२०० तन्मुहूर्त्त १५.८०; १८.१५ तस्मात् समु २८.११ तन्मे मनः १५.१७१; १६.२१४; १९.८८; तस्मादजा २१.७६

४८ शृङ्गारप्रकाशे

तस्मिन् काले ३१.२७७ तस्स तुज्झ २२.४७ तस्मिन् वने ३६११ तस्स मअ १५.१९३,२०४ तस्मिन् विधा ३३.१८० तह अड ३२.४१ तस्मिन् संय २१.११ तह उ/लज्जु २२.१३८ तस्मिन् समा २८.२१; ३६.२० तह कह २७.७८ तस्मै निशा ३२.२२८ तह णिमि ३२. ९१ तस्मै शशं १७.९३ तह तं सि ३२.२०१ तस्य कर्क १८.१३१; १९१२०; २०.११० तह तीए २२.५३ तस्य चक्रु १७.३४; ३१.२२३ तह माणो १५.२५५; ३०.६८,३१३ तस्य च सु २८.०३ तह मुद्धा १५.१६४ तस्य जातु ३४.१०२ तह वलि २२.१४५ तस्य द्रोणो २८.१२ तह सा जा २२.१९४; ३३.१२८ तस्य प्रस १९.१५४; २०.३२,१४२; तह सुहणा १५.३३१ ३२.१०२ तह सोह ३५.११७ तस्य विद्या १८.१४९ तह सोहणा १६.१८०; २२.२३२ तस्य संस्तू १८.४० तां याचते २९.१६३; २९.१७९ तस्य सन्धा १८.१३८ तां लोध्रक १६.५१,१५८ तस्य संवृ १८.७९ तां लोकोऽयं ३२.६९

तस्य साव ३३.५७ तां हंसमा २१ .११० तस्य स्थित्वा ३१.२५८ ताः स्वमङ्क २०.१७ तस्यां रघो ३३.१४० ता कुणह १५.४२१; ३४.११४ तस्या: खुर २१.६३ ता किं करे १५.४२८; २२.१५; ३४.१५२ तस्याधिवा २८.०५ तां किं बहु १५.२०९ तस्यान्वये २५. ५३ ताट्ङ्व १७.५५ तस्याभिषे २१.६९ ताञ्जानीथा: ३१.११०

तस्यायत २०.०८ तानर्घ्यान २९.४४

तस्यास्ताप २८.११६ तां नारदः २८.२४ तस्यास्तीरे ३१.२४० तान्येतानि १६.९७; २४.८२; ३०.८२ तस्याहवा १८.१३० ताभ्यामेव ३५.१८३ तस्योत्सङ्गे ३१.२४५ तामन्तिक १८.१५८ तस्योपान्ते १६१७८ तामभ्यग ३२.१६४ तस्योल्लस १६.६० तामरस ३४.१८०

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १४९

तामर्पया ३२.२०४ तीए अणु ३५.२५

तामायुष्मन् ३१.३०९ तीए णव ३२.१०६ तामिन्दुसु १७.०१ तीए दंस ३०.१५३ तां पार्वती २५. ५४ तीए विअ ३०.३६२; ३५.५९ ताम्पुलोम ३४.१८२ तीए विल ३५.३६

ताम्बूलब ३३.५९ तीए सवि ३०.३९८; ३५.१४९ ताम्बूलीद १६.७८ तीए हिअ ३५.२३ ताम्रपर्णी १६.१६७ तीर्णे भीष्म १९.७४

०० तारका ३६.६५ तीर्थे तोय ३२.१७; ३५.१९६

ताराणां त १६.१२९ तीव्र रवि १६.३०

तारापीड: ३५.१७३ तीव्राभिष २४.३८; ३२.९० तारापीडो ३५.१७८ तुं सि मए ३४.१३८ ताराप्रेङ्ख १७.१२४ पृ. ९८९ तुंगत्थिरो ३०.३६३

तालूरभ २७.३३ तुच्छीकृतः ३०.१६०

तावं अव २२.१२१ तुज्झगरा १५.४०८

ताव अ त ३४.४५ तुज्झ अ सो १५.३६४

ताव अ र १९.१०१ तुज्झ वअ ३०.३०४

ताव अव २२.१२१ तुरिअप २९.७६

ताव असु ३४.४९ तुषारले १५.१४२; १६.१९४; १७.११० ताउ/व गुणि २२.१२७ तुहच्छामो ३५.१२७

ताव आ र ३४.६७ तुह ण आ २९.१२२

ताव च्विअ १६.८७ तुह णव १५.३४५

तासा माध ३३.१४४ तुह दंस १५.२९७; २२.९३ तासे चिर १७.१३२ तुह विर २८.१११ तासे पिअ ३५.१३४ तुह सुंद ३५.१२६ ता सोक्खं ता ३०.३२९ तृप्तिर्यस्य १९.११५ ता हि छिव २२.४१ तृषा किमि १६.८७ तिक्ताधि १६.३२ ते केचित्नि २०.६५ तिमिरनि १७.८७ तेण इर १५.३४३; ३४१०७ तिरयति १६.३७ तेण ण म १५.२२६; ३०.८४ तिष्ठेत्युक्त: ३१.९६ तेण मणे ३१ .८१

तिहुअण ३२.२०५ तेन भूमि १९.१६०

१५० शृङ्गारप्रकाशे

तेनावती १९.१६५ त्रिशूलभि १७.१३३ तेनाष्टौ प २४.३६,९९; ३२.२३६; ३६.४३ त्वक्सारर ३६.२२

ते पुच्छिज्ज ३१.३०२ त्वच्छेषेण ३१. ५३ तेऽमी धर्मा ३१.१२ त्वत्काङ्कका १६.१७४; १९.५० तेषां नित्या २३.९९ त्वत्पाणिग्र २९.१०३ तेषामन्व २९.०१ त्वत्पाणिप १५.२८; २९.१०३; २९.१४५ ते सर्वथा १८.१०९ त्वत्पादप २०.२८

ते हिमाल २८.०२ त्वद्वत्सल: ३१.४७ तैरेव स १८१७ त्वदपाङ्ग २५.७५ तैलाक्ता ३१.३४७ त्वदालेख्ये १६.१३८ तैस्तैरुपा ३१. ०२ त्वद्वियोग ३५.१४० तो अगणि ३२.११२ त्वं दूरम २८.१५५ तो अडिअ ३२.११७ त्वन्मतिः के १८.१२० तो इअ पि ३०.१६४ त्वमर्हतां २९.१५५ तो इअ सु ३०.३६४; ३५.२२ त्वं ब्रह्मव १९.३९ तो जंपिउं ३२.१०४ त्वं वत्सले २८.१६७; २९.७९ तो तस्स म २१.६६ त्वया क्षान्तं १५.५५; २४.१८; ३०१९७ तो ती तं द ३२.१६७ त्वय्यादातु १७.१०१ तोधा/साल ३० .८१ त्वामारूढ ३१.२६९ तो मुच्छिउ ३२.११८ त्वामालिख्य २०.१०६; २४.०६; ३१.१६८ तोलमाण ३०.३५६ त्वामात्मानं २१.०५ तो विलवि ३२.१८१ थणपरि ३२.९५ तो से कुरु ३०.३६६ थणवत्थु ३४.११८ तो से रुब्भ २३.७३; ३५.२४ थणवर १५.३८२ तौ क्षणं शि ३३.१८४ थरहर २२.१०१

तौ सन्धिषु ३४.१६ थोअं पिण ३४.३५

त्यक्तप्राज १९.११९ थोअत्थोअ ३०.३५७

त्यक्त्वा सीतां ३१.३१ थोआरूढ ३०.३८५; ३५.७६

त्यज रुषं ३०.१८२ थोओसर ३०.३५८; ३५.४३

त्रस्तैकहा ३१.२९१ थोरसुए ३०.२७७

त्रासो भयं ३०.३४२ दंतक्खअं १५.१३६

त्रिदिवपु १६.७६ दइअ-क १५.२२४; २३.१२

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १५१

दइअग ३०.८७ दशनप ३३.५२

दइअस्स २३.१३; ३४.३४ दह्यमाने १८.१२७; ३२.६७ दइआलो ३०.३६७ दातुं वा प्र ३०.१८४

दक्खिण्णेण २२.७१ दारठ्ठवि ३०.४०१; ३५.११८

दग्धं चिरा ३४.०४ दारे हत्थ ३१.३३८

दग्धैकेन ३२.२२१; ३५.१८१ दावंतेण ३०.२६३ दग्धैष द ३५. १६२ दिअरस्स १५.३२४; ३४.१२४ दठ्ठुं चिरं २२.२१४; २७.५६ दिअरेण ३४१२९

दठ्ठूण उ ३१.२३८ दिअरो प १५.३७९; २२.१७३ दट्ठूणचि ३२.३४ दिअरो व ३४.१२२

दट्ठूण तं २५.२१ दिअहं २१.१०६

दढ़मूल २२.३७ दिक्कामिनी १६.११२,१२२ दत्तं पिण्डं ३१.३४६ दिग्दन्तिन: ३३.३६

दत्तं सम १९.०१ दिङ्मात्रमे २३.१११

दत्ता वाच: ३५.०६ दिढमंतु ३०.३६०

दत्तेन्द्राभ १९.८२ दिट्ठम्मि घ २७.२३

ददौ सर: ३३.०२; ३६.०२ दिठ्ठाए जं १५.३३३

दधत्सन्ध्या १९.२१ दिठ्ठा कुवि २२.८९

दन्तक्षत ३६.०७ दिट्ठे जं पु १५.२५७; २२.५२; २३.७५ दम्पत्योर्नि ३४.३२ दिढमण्णु १५.१९२,२०३ दया वा स्ने १९.१६३; २८.२३; २९.८५ दिण्णतणु २२.१३४; ३४.१५४ दयितां य ३२.१३७ दिने दिने १६.१६,९३; ३३.१७०

दररइ ३४.१५६ दिनेष्वथ २८.१४७; २९.४३

दरवेवि २२.१३७ दिनेष्वन्ये २८.१५०

दरसुंद २२.१५२ दिवं यदि २८.८७

दर्पणे च ३३.६३; ३४.१५ दिवसेष्व ३२.२३४ दर्पणेषु २०.९५; ३३.८२ दिष्ट्या यद १८.८२ दर्भाङ्कुरे २४.४१ दिष्ट्यार्धश्रु १५.६६; १९.१०५; २३.६९ दर्शनप १८.९३ दिष्ट्या००श्रुत ३५.१५६

दर्शयामि २८.६७ दीपयन्न १६.११९

दलति ह १९.११७; २०१०४; २४.३५; दीपाअव ३४.५५ दीपातप

३१.२०२; ३२.२२ दीपोत्सवे २८.१३४

१५२ शृङ्गारप्रकाशे

दीसइ ण २२.९७ देसिअहि १५.३०४ दीससि पि ३०.३०१ दृष्ट: कात ३१.९० दीहुण्णा णी ३१.१६४ दृष्टा दृष्टि २२.१७४ दुःखं देंतो १५.२३६ दृष्टिं रुषा १५.७५; ३०.४४ दुख्खेहि ल १५.२४९ दृष्टिं हे प्र २२.२४४; २९.१४० दुक्तंतरि ३०.९९ दृष्टिप्रपा २८.१४९ दुद्दंसणे २८.१२९ दृष्टिर्वन्द २३.४३; ३१.३६६ दुर्लभा य १९.०५ दृष्टिस्तृणी १५.०३; १७१३८; १९.७० दुर्वारां म १५.७७; २९.१०९ दृष्टे लोच १५.२७४; ३०.२४८; ३५.०८ दुल्लहज १५.१९१,२०२; दृष्ट्वा दृष्टि २३.४५ २१.७४; २९.६२ दृष्ट्वा मुग्ध ३०.१५०

दुश्शासन १९.१०९ दृष्ट्वैकास १५.१११ दूइ ण ए २९.१७ देइ पुलो ३१.३३६ दूइ तुमं २९.०५; ३४.१७० देवि त्वन्मु १५.१३,२४ दूईमुह २९.२८ देवीस्वीकृ ३३.१४६ दूती गआ २९.१६ देव्या शून्य २४.३७; ३१.४३ दूत्येन प्र २८.६५ देव्या: सन्त १७.१४१; ३१.३२२ दूमेइ अ ३०.४५ देव्या दत्त ३६.३७ दूमेंति जे २३.५२ देश: सोऽ्य १९.७२ दूरं सुन्द ३१.९९ देशकाले २७.९०; २८.७० दूरगअं ३०.१९९ देशैरन्त १७.०८; २३.३९; ३१.३९,२५१ दूरगअ ३५.३३ देसविस ३४.२०

दूरपंडि ३३.१६२ देहस्था द १७.११७ दूरं मुक्ता २८.५०; २९.१८६; ३६.४४ दैर्घ्यादत्र १६.४५ दूरविअं ३५.१२२ दैवात् प्रसू १८.६२

दूरादुत्सु १५.१६८; २४.२०; ३५.४६ दैवादर्था ३१.२७ दूरादेव १५.८३ दोअंगुल १५.३४९ दूरे गोकु १५.१०५ दोर्दण्डा: क्व २९.१८३ दूरे प्रिय २४.२७ दोर्दण्डच १९.४२ दूरोदञ्चि १६.२० दोर्लीलाव २९.१५८

दूसहक ३०.२५२; ३५.३२ दोलायमा ३४.९७

दूसहमं ३०.२६७ दोर्लीलाञ्चि १९.१४१

परिशिष्टम्-४ पद्यानुक्रम: १५-३६ १५३

दोहं चिअ ३०.१६५ धिग्धिवशक्र १९.६४ द्यूतं देवि! १६.१५९ धियः सम २१.८५ द्यूते पण: ३१.२१५ धीरं धरि ३०.८० द्योतितान्तः १८.११९ धीरक्खलि ३०.२६८ द्रुमेषु स २९.६५ धीरावलं १५.२५६ द्वयं गतं २५ .८० धीरास्त ए १७१५ द्वादशैव २२.२६४ धीरेण मा २३.७२; ३०.९८ द्वारि चक्षु ३६.५६ धीरोदात्ता १५.१२२ द्वितीयेऽप्य २९.९८; ३२.६१ धीरोद्धत १९.१७८ द्वित्रमुकु १६.३५ धूपोष्मणा १६.६९ द्वित्राण्यथ १५.१५९; २१.६० धूमायते ३०.२४३ द्वीपादन्य १७.३७; २९.१६५ धृतिरस्त २४.०९; ३२.३१ द्वौ वज्रव १६.१४९ धैर्यं निधे १५.३२; १९.६०; २०.११४; धंगणि धा २२.२६३ २८.१७७; २९.१६६ धण्णो सि रे ३४.१२० धैर्यं हि नाम १५.०१ धत्ते चक्षु २०.२९; २८.१०७; २९.१२० धौतोऽमल ३२.४६ धन्या केयं १५.१४ ध्रुवमस्मि ३२.१३० धन्यास्ता गु २१ .९४ ध्रुवेण भ ३३.१३४ धन्या:स्थ या १६.१९५; २२.८६ न कामान्न २१.२५ धरिउॅ क २२.२० न किल भ ३२११४ धरिओ अ ३०.२५ नखरुचि ३४.७३ धरिओ ध १५.४१९ न खलु दू ३५.११३ धरिणि णि ३१.१६२ न जातु का ३३१८ धर्म्म एव १८.३७ न ज्वाला न ३२.२३७; ३५.१५३ धर्मार्थाव ३१.२२ न तथा सु ३६.३२ धर्म्ये कर्म १९.१२६ न पर्यन्तो ३१.२७२ धारानिपा २३.१४ न पृथग्ज ३२१८८ धारावेश्म ३२.१५३ न तेन स २०.५९ धारासिक्त ३१.३१८ न देवक १५.१२९; २५.३७ धावइ पु १५.३७१ नद्यो वह १६.२६ धावति त १९.१४३ न नटा न २०.२६ धिगुच्छ्वसि २०.१२६ ननु सुल ३१.४९