1. Sringara Prakasa Bhoja Subrahmanya Sastri P.P. Part 1 Praksa 1 and 2 Sri Vani Vilas Press

SRIRANGAM SRI SANKARAGURUKULA S...

॥ श्रृङ्गारप्रकाशः ॥

SRNGARAPRAKASA

BY

Maharajadhiraja Sri BHOJA DEVA

PART I. PRAKASAS 1 & 2

EDITED BY

Bharatlalanidhi Vidyasagara Vidyaratnacarpati

P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B. A (Oxon), M. A., (Madras)

Curator, Government Oriental Manuscripts Library & Professor of Sanskrit

& Comparative Philology, Presidency College, Madras.

SRIRANGAM

SRI VANI VILAS PRESS

1939

Price Rs. 1-8 ]

[ Postage Extra

SRIRANGAM SRI SANKARA GURUKULA SERIES No 7.

MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES No 12.

ŚṚNGĀRAPRAKĀŚA

BY

Maharajadhiraja Śri BHOJA DÊVA

EDITED BY

Vidyaśaṁkara Vidyāratnaśāstrī

P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B.A. (Oxon), M.A. (Madras).

Curator, Government Oriental Manuscripts Library, Professor of Sanskrit

and Comparative Philology, Presidency College, Madras.

PRESENTED TO

THE GOVERNMENT ORIENTAL LIBRARY

SRIRANGAM

SRI VANI VILAS PRESS.

1939

NOTE.

The Sringaraprakasa of Maharajadhiraja Sri Bhoja Deva is a standard work on Alankara well known to all rhetoricians. It was discovered in Malabar by the peripatatic party of the Madras Government Oriental Manuscripts Library during their search for rare manuscripts. But till now, no edition of the whole work has appeared. The enthusiastic Orientalist His Holiness Sri Yatirajasvami of Melkote, Mysore, published the three Prakasas 22—23—24 in 1926 as Part I.

Our edition is based on the Paper Manuscript in Devanagari script preserved under R. No. 3252 in the Madras Government Oriental Manuscripts Library. The paper manuscript was transcribed in 1921—22 from a manuscript of the Library, Sanskrit College, Tirupunithura, Cochin State.

A detailed Introduction, Table of Contents and other critical remarks will be furnished when the Volume is completed.

Presidency College

Madras.

P. P. Subrahmanya Sastri,

Curator, Government Oriental Manuscripts Library,

Madras.

Dated : 31—3—1939.

INTRODUCTION.

Royal authors of works on Sanskrit Language and Literature have

always been well known to students of Indology. Some Orientalists like

Theodore Aufrecht and Arthur Antony Macdonel had always held the belief

that these Royal Authors usually palmed off the works of their court-pandits as

their own. But this short-sightedness among Indologists is slowly disappearing.

We are therefore glad to bring to light for the first time the first two

Prakasas of Maharajadhiraja Sri Bhojadeva's monumental work on Rhetoric,

the Sringaraprakasa, which was first discovered in its complete form by the

Peripatatic Party of the Madras Government Oriental Manuscripts Library

during its search for new and rare works in Malabar in 1920.

Maharajadhiraja Bhojadeva lived in the first half of the 11th century

A. D. It is known that he composed the Rajamrganka, an astronomical treatise

in Saka 964 or 1042 A. D. It is also known that Parantaka, the author of the

famous Syamaladandaka was honored by King Bhojadeva with a grant in Saka

923 or A. D. 1001. He was King of Malwa from 1018 A. D. to 1054 A..D.

King Bhojadeva was a prolific writer on all departments of knowledge.

More than twenty works are attributed to him by Dr. T. R. Chintamani of the

University of Madras, in his Introduction to his edition of the Sarasvatikantha-

bharana (University of Madras 1937).

To Indian Rhetoricians, Bhojadeva's Sringaraprakasa had long been

known as a voluminous work, bristling with quotations from numerous authors.

A critical study of the text by modern students had been handicapped by the

want of a printed edition.

The enthusiastic Orientalist His Holiness Sri Yatirajaswami of Melkote,

Mysore printed the three Prakasas, 22, 23 and 24 in 1926 as a Part. But it

has not been followed up since then. The Madras Government Oriental

Manuscripts Library included the publication of the Sringaraprakasa in its

programme of publications and prepared a press copy of the first six Prakasas,

2

under the immediate supervision of Pandit V. Krishnamachariar. It is in furtberance of this scheme, that Prakasas 1 and 2 are now published for the first time as Part I, so that scholars might not be kept waiting too long.

Dr. Raghavan of the University of Madras made a critical study of the contents of the Sringaraprakasa and has recently published, a portion of his thesis as "Bhoja"- Sringaraprakasa Vol. I-Part I (Karnatak Publishing House, Bombay 1940). The thesis is a critical examination of the contents of the Sringaraprakasa and brings to light much interesting material of permanent value to students of Indian Literary Criticism.

Bhojadeva's chief contribution is to establish that Sringara or Love is the only Rasa and to dispel the time-honoured darkness from the minds of those who recognised the Rasas to be ten (Dr. Sankaran has an interesting chapter on King Bhojadeva in his "Some Aspects of Literary Criticism in Sanskrit"-Madras University 1929).

In Prakasas 1 and 2 of the Sringaraprakasa, Bhojadeva quotes profusely from Panini, Patanjali, Yaska, Vakyapadiya, Vatsyayana (p. 7), Venisamhara (pp. 31 and 89), Sangrahakara, probably Vyadi (p. 46) Katyayana (p. 53), Mal-lanaga (p. 53), Hari (p. 54) Candragomi (pp. 60 & 81) and Mann (p. 87). There are also some unidentified quotations, notably in pp. 4, 56, 60, 65 & 89.

A detailed table of contents and an alphabetical index to the slokas in the Sringaraprakasa (1 & 2) are also furnished.

Thanks are due to my learned Colleague, Pandit V. Krishnamachariar, who saw the work through the press.

The Sri Vani Vilas Press, Srirangam deserves our warmest thanks and gratitude for having successfully co-operated with Government in bringing out in quick succession five books in three years, Nos. 8, 9, 10, 11 & 12 of the Madras Government Oriental Manuscript Series.

Presidency College, Madras. 31-3-42.

P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, Curator, Government Oriental Manuscripts Library.

॥ विषयसूचिका ॥

प्रथमः प्रकाशः

वपुषोभृतः

शब्दः द्वादशधा

प्रकृतयः-धातुरूपा:-परिपाठिता:

" " अपरिपाठिता:

" " परिपाठितापरिपाठिता:

" " प्रत्ययधातवः

" " नामधातवः

" " प्रत्ययनामधातवः

" प्रत्ययरूपा:-सुप्रत्ययान्ता:

" " तिङप्रत्ययान्ता:

" " कृतप्रत्ययान्ता:

" " तद्धितप्रत्ययान्ता:

" " धातुसंप्रत्ययान्ता:

" " क्रीप्रत्ययान्ता:

" प्रातिपदिकरूपा:-नामानि

" " अङ्गसंज्ञानि

" " अनुकारणाः

" " कृतः

" " तद्धिताः

" " समासाः

प्रत्ययः-धातुप्रत्ययः:-सनादयः

" " विवादयः

" " तुश्नादयः

२

विषयसूचिका

उपपदम्-तिङुपपदम्-कारकરૂપम्

नामरूपम्

अङ्गयरूपम्

निपातरूपम्

उपसर्गरूपम्

कृदुपपदम्-क्रियारूपादयः

सुपुपपदम्

॥ द्वितीयः प्रकाशः ॥

प्रातिपदिकम्-विभक्तावयवम्-कृत्पम्

तद्धितरूपपम्

समासरूपपम्

अवि्भक्तावयवम्-नामरूपपम्

अङ्गयरूपम्

पुटम्

३८

प्रातिपदिकम्-आविभक्तावयम्-निपातलुप्तपम्

७५

अनुकरणम्-साध्वानुकरणम्

७९

असाध्वानुकरणम्

विभक्ति:-तिङ्विभक्ति:

सुप्तिभक्ति:

अव्ययविभक्ति:

उपसर्जनम्-विशेष्यरूपपम्

८०

विशेषणारूपपम्

तुल्यरूपपम्

समासः-उपकृष्टक्रियः

८०

गमितक्रिया:

अक्रिय:

॥

शृङ्गारप्रकाशः

॥

भोजदेवविरचितः

प्रथमः

प्रकाशः

अञ्चितानेकललितग्धटोपगूढ-मग्रामपचुम्बनमवोक्षेतबकत्रकान्ति।

कान्ताविमिश्रश्रवपुषः

कृतविग्रलम्भ-संभोगसन्ध्यमिव

पातु

वपुः

पुरारे

॥

९

॥

यत्पादपङ्कजराजःपरिमर्जितेषु

चेतःशु

दर्पणतलामलतां

गतेषु

।

शब्दार्थसंपद उदारतरा: स्फुरन्ति

विप्रच्छिद्रदेषु तु भगवान्स गणाधिनाथ: ॥ २ ॥

आत्मस्थितं गुणविशेषमहंकृतस्य

शृङ्गारमाहुरिह जीवितमात्मयोनेः ।

तस्यात्मशक्तिरसनीयतया रसत्वं

युक्तस्य येन रसिकोऽप्यमिति प्रवाद: ॥ ३ ॥

सुच्यात्मनाममलधर्मैविवेषजन्मा

जन्मान्तरानुभवनिर्मितवासनोऽथ्य: ।

सर्वात्मसंपदुदयातिशयैकहेतु-

जोर्गर्ति कोऽपि हृदि मानमयो विकार: ॥ ४ ॥

तात्पर्यमेव वचसि ध्वनिरेव काव्ये

सौभाग्यमेव गुणसंपदि वह्नभस्य ।

लावण्यमेव वपुषि स्वदतेऽङ्गनाया:

शृङ्गार एव हृदि मानवतो जनस्य ॥ ५ ॥

शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतरौद्रहास्य-

भीत्सवत्सलभयानकशान्तनाम्न: ।

आश्रासिषुर्दर्श रसान्सुधियं क्यं तु

शृङ्गारमेव रसनाद्रसमामनाम: ॥ ६ ॥

वीरादिकृतादिषु च येऽङ्ग रसप्रसिद्धी:

सिद्धा कृतोऽपि वटयक्षवदाविभाति ।

लोके गतानुगतिकत्ववशादुपेता-

मेतां निवर्तयितुमेष परिश्रमो नः ॥ ७ ॥

प्रथमः प्रकाशः

अप्रातिकूलिकतया मनसो मुदादे-

ये: संविदोऽनुभवहेतुरिहाभिमानः ।

ज्ञेयो रसः स रसनीयतयाडSत्त्मशक्ते-

रुल्यादिभूनानि पुनर्वितथा रसोक्तिः ॥ ८ ॥

रत्यादयोऽर्धशतमेकवर्जितानि

भावाः पृथङ्गिविधभावश्रुचो भवन्ति ।

शृङ्गारतत्त्वमभितः परिवारयन्तः

मसृणांपं श्रुतिचया इव वर्धयन्ति ॥ ९ ॥

आभावनोदयमननन्यधिया जनन

यो भाव्यते मनसि भावनया स भावः ।

यो भावनापथमतीत्य विवर्तमानः

साहङ्कृतौ हृदि परं स्वदते रसौषसौ ॥ १० ॥

रत्यादयो यदि रसाः स्थुरतिप्रकर्षे

हर्पादिभिः किमपराद्धमतद्धिभिः ।

अस्थायिनस्त इति चेदव्यहासशोक-

क्रोधादयो वद कियषिरमुत्रसन्ति ॥ ११ ॥

स्थायिप्रकरणे निप्रपातिबन्धमन्तरै-

चिन्तादयः कृत उत प्रकृतेःशेन ।

तुल्यैव साsड्त्मनि भवेदथ वासनायाः

संदीपनातदुभयत्र समानमेव ॥ १२ ॥

अतः सिद्धमेतत्— रत्यादयः शृङ्गारप्रभवा एव शोकानपद्राश्रयादावाः ; वीरादयो मिथ्यारसप्रवादाः ; शृङ्गारैवैकश्रुतवेङ्ककारणं रस इति । स चालुभवैकगम्यत्वात्सर्वविषयत्वाच्च दुरवसेयः, सम्यगभिनेयेऽपि वा विदग्धश्रोत्रादृपैः प्रदर्श्यमानः साम्राज्यैकैरवधार्यैः, प्रवन्धेषु वा महाकविविभ्र्येष्टा-

४

शृङ्गारप्रकाश:

वदाध्यायमानो विदुपां मलीपाविपयमवतरति । तत्र न तथा पदार्थः प्रत्यक्षेण प्रतीयमानः स्वदन्ते, यथा वाग्मिन्तां वचोऽभिगवेद्यमानाः । तदाह—

अथाविनिवेशःः। हि। तहिं चित्तविलासं कुर्वन्ति सख्विआ। जहिं उण ते उभ्भयलन्ति सुकइवआहिं सुसीसन्ता ॥

अतोऽभिन्ने लक्ष्यः कवीनव वहुमन्या महे, अभिनयेऽप्यश्रु काव्यमिवेति । तत्पुनः शब्दार्थयोः साहित्यमामनन्ति ; तथथा ' शब्दार्थो सहितौ काव्यम ' इति । कः पुनः शब्दः ? येनोषागतेनार्थः प्रतीयते । स च द्वादशधा— प्रकृति;, प्रत्यय:, उपसर्गः, उपपदं, प्रतिपदिकं, विभक्ति;, उपसर्जनं, समासः, पदं , वाक्यं, प्रकरणं, प्रवन्धः: इति । कोऽर्थः ? यः शब्देन प्रतीयते । स च द्वादशधा— क्रिया, कालः, कारकं , पुरुपः, उपाधि:, प्रधानं , उपस्कारार्थः, प्रातिपदिकार्थः, विभक्यर्थः, वृत्यर्थः, पदनार्थः, वाक्यार्थः, इति । किं माहित्यं ? यः शब्दार्थयोः सम्बन्धः; स च द्वादशधा— अभिधा, विवक्षा, तात्पर्यं , प्रवृत्ति:, व्यपेक्षा, सामर्थ्यं अन्वयः, एकार्थीभावः, दोपदानं . गुणोपादानं . अलङ्कारयोगः, रसावियोगः, इति ।

तत्र यर्थाप ' न केवल प्रकृति: प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्यय:' इति प्रयोगनियमः, तथाडपि धर्मनियमाय शास्त्रप्रक्रियावबहलें प्रकृतिप्रत्ययविभागकल्पनया शब्दार्थभावनायां प्रत्यय-त्स्रथंमुपादानकारणमिव येऽपादीयन्त तां प्रकृतिगति र्थ्यपदिशान्ति । मा त्रिधा— भातुरूपा, प्रत्ययकूपा, प्रातिपदिकरूपा च । तत्र धातवः पौढा— परिपठिता;, अपरिपठिता: परिपठितात्परि-पठिता:, प्रत्ययधातवः, नामधातवः, प्रत्ययनामधातवश्चेति । तेऽपि परिपठिता भुवादयः ; यथा—

भूयांसो हि कुलेजन्म जयन्ति तथु संपदं ।

येऽपां स्वमिते मत्वाना: स्वीकुर्वन्ति स्वमर्थिनः ॥

कवि: मृजते काव्यानि हृद्यादधति सज्जनाः ।

हृते मुक्ता: पयोराशिरवहान्ति तरुणीस्तनाः ॥

न र्णत्स्निन्द्रियग्रामं न शृणोषि गुरोर्वचः ।

नोपार्जयसि मित्राणि कथं गृहासारिश्रियः ॥

अपरिपठिता: आनन्दोलयलादय: ; यथा—

नीपानन्दोलयचेपे प्रेङ्खोलयति मे मनः ।

पवनो वीजयन्र्राशा मानाशामुच्‍चुलुम्पति ॥

तडित्खचयतीवाशा न सन्ते शर्‌मेऽर्हिणः ।

पान्थस्‍त्रीश्वासवेधौषण्यं विधमन्‍यब्‍दवायवः ॥

मिलन्‍त्या शु जिघ्रता विक्रवन्‍ते दिवि ग्रहाः ।

तापं क्षपयति प्राप्‍तद्रु क्षीयन्‍ते कामिविग्रहाः ॥

ये सूत्रेऽपेव पठ्‍यन्‍ते न भूरादिपु ते परिपठिततापरिपठिता: स्मु इयाद‍ृश: ; यथा—

अनुस्कुनुहि मा मन्तून् वसन्‍तो मानघस्‍मरः ।

दूते दूतमृतौपक्‍ष जिज्ञासीयपति स्मरः ॥

मुसलक्षेपहुंकारस्तोभै: कलमखाण्डिनि ।

कुचविष्कम्भमपुत्तभन्रिष्‍ठभ्नातीव ते स्मरः ॥

पतयाल्लनि चेष्टाकु मनांसि गृहयालवः ।

युनामेकेन रूपेण योषितो दास्‍वसातयाः ॥

मनाग्रन्‍ता: प्रययभातव: ; यथा—

मीमांससे न शास्‍त्राणि कृतार्थेयसि नार्थिनः ।

गोपायसि न सन्त्‍स्तान् किमुद्‍धतमटालयसे ॥

स्वर्यीयति सुधाराकिं नरकीयति नन्‍दनं ।

कामं कामयमान सा जीवन्ंती मृतायते ॥

कपोलौ लोहितायेत बाष्‍पायेत विलोचने ।

प्रियप्रणामकाम्यन्‍ती कुशाग्रि कलहायसे ॥

कण्डूयादयो नामधातवः ; यथा—

कण्डूयति न यो मर्म नर्मणां यो हुणीयते ।

उरुष्यति रुषं यः स राजा राज्यं मिपज्जयति ॥

वल्गूयति न योज्जसाधुमसूयति न साधवे ।

मन्तूयति न मान्याय महत्सु स महीयते ॥

कमिषुध्यन्तु यज्ञानः कं मगध्यन्तु मागधाः ।

कुभुध्यन्तु रामेष्ट्रण्यं भुरण्यति ॥

कथं पुनः कण्ड्वादिर्नामधातुरश्र भवति—

' धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासज्जनायकि ।

आह चायामिमं दीर्घं मन्ये धातुर्विभापितः ।'

येषां: परिपठितधातुभ्यो नामत्वमिद्धये नामभ्यो या धातुत्वमिद्धये किनादि:प्रतयै

लुष्यते, ते प्रत्ययेन नामानि च धातवश्रेति प्रत्ययनामधातवः— ह्रोडगलभक्रीवप्रभृतयः ;

यथा—

गिरो गीतॄषु वामाशिः श्रियः प्रतिशुचो भुवः ।

शब्दुश्रीमंत्रपूर्वाहुरूधि ते बन्धना सजूः ॥

होडसे नाभिजातपु क्रीबसे नाभिमानिपु ।

विदग्धासि न मृगधेषु नाम्रगलमेषु गलभसे ॥

सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनान्ति यामिन्यः ।

यामिनयन्ति दिनान्यपि सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥

एवं कंसवधमाचष्ट्रे कंसंघातरयति, आरात्रि विवासमाचष्ट्रे रात्रिं विवासयति, पुष्यचन्द्र्ययोगं जानाति पुष्टेर्ण चन्द्रं योजयति, उज्जयिन्याः प्रसिद्धान् माहिष्मतां सूर्योदयं प्राप्रोत माहिष्मलां

सूर्यमुद्रमयीति । अत्र 'आस्येनात्कृतस्तदाचष्टे' इति णिच्, 'कृत्रिम् प्रकृतिप्रत्ययापत्ति: प्रकृतिवच् कार्ङकम्' 'आङ्लोपे च कालात्यन्तसंयोगे मर्योदायाम्' 'नक्षत्रयोगे क्ति' 'चित्रीकरण प्राप्ति' इति स्मयते ॥

प्रकृति: पदप्रकारैषा धातुरूपा निरूपिता ।

अथ प्रत्ययरूपपादपि पदप्रकारैव कथ्यते ॥

प्रत्या हि सुमिरृकृतद्वितधातुप्रत्ययस्थीप्रत्ययभेदान् पटप्रकार: ; तदन्ता प्रकृति-रुपि प्रत्ययरूपा पटप्रकाऽईव भवति । सा सुप्रत्या यन्ता यथा— अहङ्युः, शुभंयुः, माङ्गत्यनम्, चिरङ्तनम्, त्वयङ्का, मथङ्का, आमुष्यायण:, अप्सरय:, प्राहेतराम्, प्रजेतराम्, पृथ्वीतनम्, ससांसमीना, इति । तिङ्प्रत्ययान्ता यथा— पचतितराम्, गच्छतितराम्, सुप्रशान्तिरुपम्, जल्पतिकल्पम्, जिघ्रतेऽरयम्, पश्यतिद्रेशीयम्, आस्तिक:, नास्तिक:, पचतकि, भिन्धकि, पचतभूजता, स्वादतमोदता, इति । कृत्प्रत्ययान्ता यथा— कृत्रिमम्, श्रौतिमम्, सेकसमम्, साड़कूटिनम्, सङ्गविṇम्, न्यायपरोषी, न्यायहासी, रयेनपाता, नैल्यपाता, जित्वरि:, आढ्यङ्करणी, ईरान् । तद्धितप्रत्ययान्ता यथा— नाड्यायण:, दाशरयण:, वात्स्यायणीय:, वात्स्यायणोय:, फाण्टाहत:, फाण्टाहतायनि:, आभिजित्य:, कौक्षायणि:, कुलत्स:, तत्स्य:, पचतितराम्, पचतितमाम्, अटाटला, सासहि:, यायावर:, यायाजूक:, चिकित्पु:, चचङ्क्रमण:, इति । स्त्रीप्रत्ययान्ता यथा— गाङ्गेय:, सौदामेय:, कारीषगन्धेय:, द्रौपदेय:, गौरेय:, शाङ्गिरेवेय:, कातवेय:, कामण्डलेय:, यौवतेय:, सौरभेय:, बहुलीक:, सुवधूक:, इति । अथ कथम् यौवतेय: इति प्रत्ययप्रकृतयोरुदाहृतम् ? यावता ' यूनस्ति:' (पा. ४. १. ७७) इत्येतस्य तद्धितसंज्ञा प्रातिपदिकत्वमेव । सत्यमेतत्; कि तु स्वीसाधनयपर्योयो युवतिशब्द: प्रकृत्यन्तरमस्ति; यथाऽऽह— 'धर्मार्थाऽऽकविभाकालानुपरोधन कामसूत्रं तदङ्गविद्याश्र पुरुपैडधीत, प्राग्यौवनाद्युवति' (कामसू. २) इति । तस्म, 'यूनस्ति:' इत्येतस्यैव वा 'एक्तिन:' इति विभावितरडोप्रप्ति:; यथा आदितेय:, सौरभेय:, इति ; अथ कातवेय:, कामण्डलेय:, इति कथम् ? ड्यापोप्रातिपदिकत्वेडपि हि 'ड्याप्प्रातिपदिकात्' (पा. ४. १. १ ) इति विशेषविधानात्, 'यूनस्ति:' इत्येतस्य तु तद्धितत्वात् अस्तु सुवुक्तत्ति:; ऊहस्तु प्रत्ययलवेन सा न सिध्यति; समर्थाञ्च तद्धितेन भवितव्यम् । अन्तवद्रावाद्विविध्यति; तथा हि— ब्रह्मावन्धूित्यादौ 'अक: सवर्णे दीर्घ:' (पा. ६. १. १०१) इति द्व्योरेकत्वं भवति । यथेवं 'स्वीभ्यो ढक्' (पा. ४. १. १२० ) इति ढक् न सिध्यति, सोऽ्यादिवद्धावाद्विविध्यति । 'साडस्य देवता' (पा. ४. २. २४.) इति ण्ठापकाद्डुत्पत्ते: प्रागेव का सुवुक्तत्ति: इति ॥

उक्ता पोढैवमेषाडपि प्रकृति: प्रत्ययात्मिका ।

अथातः प्रातिपदिकरूपा पोढैव कथ्यते ॥

प्रातिपदिकप्रकृति: ।

तत्र नामाव्ययानुकारणकृतद्वितसमासः प्रातिपदिकान्ति : यथा— ‘अर्थवदधातुरप्रत्यय: प्रातिपदिकम्’ (पा. १. २. ४५.) ‘कृतद्वितसमासाश्र’ (पा. १. २. ४६.) ‘निपातस्य चानर्थकस्य करणानि गृह्यन्ते, कृतद्वितसमासास्तु कण्ठोक्त्या इति । नन्वेते डव्यर्थवन्त एव । सत्यमेतत्; किं तु कृतस्तद्विताश्र प्रत्ययाः; तेऽपमप्रत्ययमहणेनाल्प्रातिपदिकत्वं न प्राप्रोतीति कृतद्वितमहणेन तदुपस्-

गृह्यति । समासग्रहणेन तुर्थवत्समुदायस्य समासस्यैव प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । तथाविधस्य वाक्यस्यैतां निवर्तयति ॥

तत्रानपेक्षितशब्दव्युत्पत्तीनि सत्त्वभूतार्थाभिधायीनि च नामानि । तानि द्विधा—आविष्टलिङ्गानि, अनाविष्टलिङ्गानि चेति । तेषु जातिद्रव्यपरिमाणाभिधायीनियाविष्टलिङ्गानि । तत्र जातिद्रिधा—आकृतिव्यक्तिज्ञा-

ता, उपदेशव्यक्तिज्ञा च ; तयोराध्या यथा— गौ:, मृग:, पक्षी, सर्प:, सिंह:, वृक्ष:, कुमारी, कुणहम्, श्री, पुमान, नपुंसकमप, इति । द्वितीया यथा— ब्राह्मण:, गर्ग्य:,

कठ:, क्षत्रिय:, वैश्य:, शूद्र:, मूर्खाभिपिक्त:, अम्वष्ठ:, पारशव:, सूत:, वैणहक:, चण्डाल:,

इति । द्रव्यं द्विधा— साक्षरम, अनपेक्षं च ; तयोराधं यथा— गुरु:, पिता, पुत्र:,

भ्राता, जामाता, मित्रम, माता, स्वसा, दुहिता, याता, ननान्दा, भायौ, इति । द्वितीयं

यथा— चैत्र:, मैत्र:, इन्द्र:, उपेन्द्र:, चन्द्र:, सूर्य:, काल:, आकाश:, श्राची, प्रतीची,

श्रची, लक्ष्मी:, इति । परिमाणं द्विधा— नियतं, अनियतं च ; तयोराधं यथा—

द्रोण;, खारी, पलम, भार:, कोश:, योजनम, निवर्त्तनम, नल्व:, पण:, पुरण:,

गाणा;, अश्वाधिकाः, इति । द्वितीयं यथा— सङ्घ:, पूग:, सार्थ:, समूह:, वर्ग:, श्रेणी:,

कुटुम्बम, परिषत्, पङ्ति:, यूथम, वनम, सेना, इति । गुणसंख्याबचनसचेनामान्य-

नाविष्टलिङ्गानि ; तेषु गुणो द्विधा— अनुरक्षक:, अनुरक्षककश्र । तत्रानुरकयोगातदनुरक्तानि

यथा— श्वेत:, स्वादु:, शीघ्र:, मन्द:, दीर्घ:, ह्रस्व:, कडु:, वक:, मृदु:, कठिन:, युवा,

वृद्ध:, इति । अननुरक्षकयोगातद्रव्यपरितानि यथा— दक्ष:, जिष्णु:, जड:, प्राज्ञ:, श्वल:, साधु:,

क्षिग्ध:, कूर:, शूर:, भीरू:, लघु:, गुरु:, इति । संख्याद्विधा— लिख्यवती, अलिख्या चेति ;

तयोराधा यथा— एक:, एका, एकम ; द्वौ, द्वे, द्वे; उभौ, उभे, उभे; बय:, तिस्र:, त्रीणि; चतवार:,

चतस्र:, चत्वारि, इति । द्वितीया यथा— पञ्च प्रातिपदिकार्था:, पञ्च वृत्तय:, पञ्च पदजातानि,

पडिपया:, पड्कुध्रय:, पडिन्द्रियाणि, अष्टौ वसव:, अष्टौ मूर्तय:, अष्टौ वर्णस्थानानि, दश दिश:, पोेडश पदार्था:, अग्नादेश पुगाणानि, इति । सर्वनामानि द्विधा— सर्वादीनि अमर्वादीनि च ; तेऽप्य आ्यानि यथा— सर्व:, विश्र:, अन्य:, इतर:, कतम:, य:, स:, एप:, अयम् , त्वम् , अहम् , इति । द्वितीयानि यथा— प्रश्न:, चरम:, अल्प:, कतिपय:, पूर्व:, पर:, अपर:, दक्षिण:, उत्तर:, स्व:, अन्तर:, सकल:, कृत्स्न: इति ।

प्रथयणालिङ्गमस्याशक्तिद्वयस्याथनि । तानि पोढा— अतद्गयानिपातगतयुपमर्गङ्कर्मश्रवचनैर्विभक्तिप्रतिरूपभेदान । तेऽपु प्रथयण शक्तिमन्सङ्यायोगात्स्वरद्दीनांव्यथयाथनि ; यदाह—

' सदृशं त्रिपु लिङ्गेषु मर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यत्न ध्येति तदव्ययम् ॥' (गोपथब्राह्मण. १. १. २६. अ) इति ।

तानि द्विधा— सत्वगनुधीनि अमश्वगनुधीनि चेति । तेऽपु सत्वगनुधीनि पोढा— द्वच्यरूपाणि, गुणवचरूपाणि, क्रियारूपाणि, जातिरूपाणि, मेञ्जारूपाणि, संबन्धिरूपाणि चेति । अमश्वगनुधीन्यपि पौढैव— क्रियापेक्षाणि, क्रियाद्रव्यापेक्षाणि, क्रियाविशेषणानि, क्रियाद्रव्यविशेषणानि, द्रव्यरूपाणि, क्रियाविप्ररूपाणि, क्रियाद्रव्यविप्ररूपाणि चेति । तत्र मर्वगनुधीनभेदेपु द्रव्यरूपाणि यथा— स्व:, दिव:, भुव:, विहायसा, रोदसी, आप:, भू:, ऋच:, शम् , मह:, तप:, हाहा, हूङ् इति ;

गुणरूपाणि यथा— शाश्वत् , आवन्त् , नूतन, कूपन, कुविभ, सामि, माचि, द्वाक् , माक् , ज्योेक् , मनाक् , ईपत् इति ; क्रियारूपाणि यथा— नम:, स्वसित्, स्वाहा, स्वधा, वपट् , श्रोपट् , हन्त, अच्छ, ववं, ववै, भाव इति ; जातिरूपाणि यथा— कम्प इति ; संबन्धिरूपाणि यथा— किप् , सः , ओम् , स्वाहा, हां, ह्रीं, ह्रूं, दिङ् , हेल् , कड् , जुह् , दुः, इति ; क्रियाद्रव्यापेक्षाणि यथा— अस्ति:, अन्तर:, अध्वन् , बाहु:, पारे, मध्या, समीपे, निकषा, आगत् , विटङ्कृ , पुर:, पथ्यान् , इति । असद्वगनुधीनभेदेपु क्रियापेक्षाणि यथा— ह्नद्रम् , यथाम् , सिथ:, अन्योडन्यम् , परस्परम् , इतरेतगम् , पगेपगम् , उत्तराधरम् , अधरोत्तरम्

इति ; क्रियाद्रव्यापेक्षाणि यथा— साकम् , सार्धम् , सह , समप् , अमा, विना, ऋते, पृथक् , नाना, इति ; क्रियाविशेषणानि यथा— अभीक्षणम् , मुहु:, पुन:, भूय:, युगपत् , अजस्रम् , अनिशाम् , शनै:, उपांशु, मधुक्खु, झटिति, ग्रा्य: इति ; क्रियाद्रव्यविशेषणानि यथा— अलम् , बलवत् , सुष्ठु, श्रिया, वृथा, मिध्या, मुथा, अद्भ्रा, ऋधक् , उञ्चै:, नीचै:, इति ; क्रियाविप्ररूपाणि यथा— शाश्वत् , सपदि, संप्रति, पुरा, असंप्रति . सना, सांप्रतम , जातु, वाडम , फाण्टम् ,

९०

शृङ्गारप्रकाशः

स्वयम्, कामम्, इति ; कृत्रिमे च्छायाविष्टरुपाणि यथा — आविः, प्रादुः, तिरः, साक्षात्, अल्प, प्राध्वम्, सन्, असन्, श्रिक्, हिरुक्, तूर्णीम्, जोपम्, इति ।

जाल्यादिप्रवृत्तिनिमित्तंनुप्राधित्वेनामर वभूतर्थाभिधायिनोऽलिङ्गसङ्ख्याशक्तय उक्तावचे-

द्वार्थे निपतन्त्यलिङ्गययौवपे चैव चादयो निपाताः; यदाहः— " चाद्योडमरचवै (पा. १. ४. ५७) इति । ते स्वलु विधार्थाः, अर्थवादार्थाः, अनुवादार्थाः, निपेधार्थाः, विधिनिपेधार्थाः; अविधिनिपेधार्थाश्र इति पोडा मंभवन्ति । तेऽपु मझलम्, अधिकारः, मंश्रमः, नियोगः, समुदायः, विकल्पः, इति विधिः : कुतमा, प्रशंसा, विपादः:, हर्पः, दुःख्यो, विस्मयः;, इत्थर्थवादः ; स्मरणम्, उपमा, अभ्युपगमः, अनुश्रः, परकृति;, पुद्गलपः, इत्यनुवादः ; प्रतिपेधः, निवारणम्, अपाकरणम्, असूया, गरहणा, विनिग्रहः, इति निपेधः ; संबोधनम्, अनुकम्पा, वितर्कः, प्रभः, पक्षान्तरम्, हेत्वपदेशः इति विधिनिपेधः; पदत्पूरणम्, वाक्यपूरणम, वाक्यालङ्कारः, पदभङ्कारः इत्यविधिनिपेधः ॥

तेऽपु ओम्, अथ, स्वस्ति, दिग्थ्या, नह, स्म, शश्वत्, कश्चित्, इति मझलार्थाः । यथा — ओम् अभिमीळे पुरोहितम्, अथालो नॄणां जिन्वासा, स्वस्ति नो मिमीतामाश्रिना भगः, दिश्श्या वर्धसे, नह मोक्ष्यमे भोगान, ऊर्ध्वं मुहूर्तान् । कतं करेतु स्म भवान, शश्वदधयेय्यामहे, कश्चिद्धयेप्यामहे, इति । अथ, अथो, यावत्, तावत् । अनु, पुनः, पश्वान, भूयः;, इत्यधिककारार्थाः ; यथा— अथ शब्दानुशासनम्, अथो त्वमेव यस्य, यावत्संभवस्तावद्विधिः; मुनीनां कणादमन्वतः, पुनः प्रभावं पुनरेव शर्वगी, पश्वादावां विरहुणितप, भूयश्चाह त्वमसि शयने, हूति । यावत्, तावन्, नतु, पुरा, अञ्ज, हि, हन्त, सीम्, इति संबन्धमार्थाः ; यथा— यावत्स एव समयः सममेव तावन्, नतु गच्छामि भोः; अर्धीष्व माणवक पुरा वियोतते विद्वन्, अञ्ज पच, न हि पच, हन्त प्रशाधि, प्र सीमादित्योऽसृजत (छान्दो. ३. १९. ४), पासृजन् सर्वता आदित्यः इत्यर्थः । परम्, वै वाव, एव, ह, अह, तु, उ, इति नियोगार्थाः, यथा— धर्मः सखा परमहो परलोक्याने, वेदो वै धर्ममूलम्, द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे, आत्मैवेदमम आसीत्, स होवाच, त्वमहं ग्रामं गच्छ, आख्यास्यामि तु ते, सत्यमु ते वदन्ति (नि. १. १.), इति । च, वा, आ, अपि, उत, अथ, अथो, तथा, इति समुदयार्थाः; यथा— अहं च त्वं च वृत्रहन् (ऋग्वे. ६. ४. ४१. ४), वायुर्वा त्वा मरुत्वा त्वा (तै. १७. ७. २.), देवेभ्यश्च पितृभ्य आ, ऋग्वे. ७. ६. २२. १.). दन्तैर्गपि नखैरपि, दैत्या: शमितार उत मृध्या: (तै. ब्रा. ३. ६. ६.), देवानथ पितॄन्सुहि, अथो खल्वादः;, हारितोडत्रिरहं तथा, इति । वा, अथ, अथो, यदि, चण्,

चेत्, नेन्, मा, इति विकल्पार्थाः ; यथा — राज्यं वा कर्तव्यं भाप्यं वा श्रोतव्यम्, ऋतौ न्यवेयाद्वानतौ पर्ववर्जनम्, नदीषु स्वायादथो देवखाते, यद्य शमः किं तपसा, त्वं च गन्ना किमत्र मे, उपाध्यायश्रेदागच्छेदाशंसं युक्तोदधीयीय, नेज्जदान्ते(न्ये) नरकं पताम, नि. १-९-९.), मारदार्चिदिदमपि स्यात्, इति । एवमन्येडपि प्रयोजनुसारतस्त्रशव्या: । एते च विकल्पन्यान्त्रपि वेदितव्य इति ॥

अर्थवादे— हा, धिक्, चिन्, नाम, किम्, ह, अपि, जातु, इति कुलसार्थाः ; यथा— हा किमेवं प्रवर्तेसे, धिक्प्रमादः; कुल्माषपाधिदरिदाहार (नि. १-४-१४), को नामायं मवितुरुदयो यव न स्वे स्फुरन्ति, किमधीते देवदत्तः; त्वं ह ब्राह्मणोडसि, अपि सिद्धेष्टप्लाण्डुप , त्व जातु गमिध्यसि इति । तु, पश्य, पश्यत, अह, अहो, यथा, यावत्, चित् , इति प्रशंसार्थाः ; यथा— यस्तु मानवको भुड्के, पश्य माणवको भुड्के, पश्यत माणवको भुङ्क्ते, अह माणवको भुङ्क्ते, अहो देवदत्तः पचति शोभनम्, यथा पचति शोभनम्, यावत् कवति चारु, आचार्यैश्विदिदं ब्रूयात् (नि. १-४-१२), इति । ही, ई, हा, हन्त, वत, नाम, भोः, कष्टम्, इति विषादार्थाः ; यथा— ही महेश इदयते, ई ईदृशः समागः; हा प्रिय जानकि, निग्रह्या हन्त हता मानसवता, अहो वत महत्कष्टम्, क नाम गमिष्यसि, भोः श्रान्तोऽस्मि कष्टं भोः कष्टम्, इति । दिष्ट्या, हन्त, वत, वट्, वाट्, कत , कथय, कबिन् इति हर्षार्थाः ; यथा — दिष्ट्या न मृतोडसि स्वे, हन्त जीविताः स्मः; सैवेयं वत मे प्रिया, वणमहीव् असि सूर्ये (ऋगवे. ८-९०१-१९), वाट् ताव्यः स्वाहा (तै. ब्रा. १-४-९-३), कद्रूदाय प्रचतेसे(ऋगवे १-४३-१), कथं वत्सो मे रामभद्रः, कविञ्जीवति पार्वती, इति । ह, अह, प्रत्युत, परम , किं तु, अपि, नाम, यदि नाम, इति दूष्यार्थाः ;

यथा— स्वयं हौदनं भुङ्क्ते उपाध्यायं सक्तून् पाययति, स्वयमेव रथेन याति उपाध्यायं पदाति गमयति, प्रत्युत मासुपालभसे, देवो भवान् परं भुङ्क्षिगिटि:; विद्वानसी किं तु कितवः;, मातर्यंपि मृत्यां दीव्यसि, भवतु नाम कामकारी तथाड्ग्यसौ पतिरेव, असि तपस्वी यदि नाम मूर्खः;, इति । ही, अहो, अहह, चन, नाम, पश्य, पश्यत, वत इति विस्मयार्थाः ; यथा— हतविधिलसितानां विचित्रो विपाकः; अहो रूपमस्याः; अहह माहात्म्यं महीपते:, याचिता ये न कुध्यन्ति पुरूषाः: केचनैव ते, अन्धो नाम पर्वतामारोक्ष्यति, पश्य मानयको ब्रूते, पश्यताकशेन याति, कोऽयं वत दृश्यते, इति । एवमन्येडपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्या: । एते चार्थवादादन्यान्त्रपि वेदितव्या इति ॥

अनुवादे— आम्, आ:, आ, अये, नाम, नूनम्, हुम, ओम , इति स्मरणार्थों ; यथा— आं सैषा पच्खवटी, आ: स तस्या: संलापः, आ ज्ञातं स जटायुरेषः; अये देवो दाशरथि:, स नामायं भविषयति, नूनमेषा जानकी, हुं मअरंदो, ओमेवमेतत्, इति । एव

वा, यथा, चित्, न, नकि॔र, तु, प्रति, इत्युपसार्थो: ; यथा—— राजेव भूम्यान्, मणी वोढ्र॑स्य लम्वेते, उये॒ो भ्राता यथा पिता, अभिश्रित भायान्, सुगो॒ न भीम: कुचरो गिरिप्र्था: (ऋगवे. २-२४-२.), पावको नकिमर्णवक:, व॒क्षस्य नु ते पुरुहूतवया: शावथा: (ऋगवे. ५-६-१-९-३), अभिमन्यु॒ज्जुनत: प्रति, इति । ओम्, तथा, आ॒स, नाम, अथ किम्, श्रन, सत्यमु, वाढम, इत्यभ्युपगमार्था: ; यथा—— आ॒मिति होवाच, स तथ॑ति प्रतिगृ॑यात्, आ॒म यथा ब्रवीपि, एवं नाम भवतु, गमिष्यति भवान् अथा किम्, श्रद्द॒ये यथाडड॑स्त्थ, सत्यमसार मंसार: मंसार: वाढमेपोडसिम काम-न्दकी संवृत्त:, इति । न॒नु, ही, तु, हुम्, न॒किल, त॒नुकिल्, प॒वस्म, शश्व॒न्, इत्यनुप्रार्था: ; यथा—— अकार्पो: क॒टं देव॑त्त्? न॒नु करोमि भो: ? आ॒कार्प॒ ही च्छा? क॑थं नु करि॑ष्यामि ? (ति. १-४-१९) अपि भवान् म॒क॒न्न॒? हुं स एवास्मि । न किल॒ंवन॒? न॒नु किल॒व॒प॒? नि. (१-१-७) एवमेत॒न॒? श॒ब्द॑देव॒म॒? (नि. १-१८-१) इति । इति, एव॒ं, किल, खलु, न॒तु, स्म, अपि, ना॒म, इति पर॒कृत्यर्था: ; यथा—— नित्य: श॒ब्द इति भीमांसका: अनित्य एवेति तार्किका:, एवं किलोपाध्या॑य: प॒ठति, धन्या: खलु धर्मेमाचरन्ति, न॒न्वेत॒द॒कार्पी॑न्॒ सर्वो॑पि, इति स्मोपाध्या॑य: कथयति, मो॒ड॒प मां जानाल॒॑व, को नाम न मन्यते, इति । पुरा, श॒शन, इतिह, इतिकिल, इतिस्म, इतिहस्म, य॒त्किल, श॒श्व॒त्किल, इति पुराकल्पार्था: ; यथा—— न॒लेन स्म पुग॑र्धीत॑न्, एवं श॒श्व॑दिति, इति ह चकार, इति किल श्रृयते पुराण॒पु, इति स्म ब्राह्म॑वा॒दिन॒: पू॒र्व॒ व॑द॑न्ति, इतिहस्म त॒त॑भवान भागुरायण;, एवंसि॒ह॒ गुरु॑ष्य: श्रृयते य॒त्कि॑लेह॒ तर॑प॒ण॑डे पा॒ण॑डव॒ा ऊ॒पु:, श॒श्व॑त्क॒ल॑द॒न॑मि॒त॒थ॒ व॒भूव, इति । एव॒म॒न्ये॑डपि यथाप्र॑यो॑गम॑नु॑स॑र्त॑व्या: । ए॒ते चानुवादतो॑ड॒न॑य॒त्रा॑पि दृ॒श्य॑न्ते इति ॥

निपेधे—— न, न॒नु, अ, अन्, नो, न॒कि॒र, किम्, न॒हि, इति प्रतिपेधार्था: ; यथा—— युगप॒त॒॒॑ऐक॑धर्मो॑णाम्, ने॒न्द्र॑ देव॒स॑म॑स॑त (ऋगवे. ८-३-४); श॒श्व॑रवम॒ब्राण इ॒व भा॑प॑से, अनोपमा॑ ते बुद्धि॑:; त॒स्य तुल्यो॑डपि न॒ो भ॑वान्, न॒कि॒र्रो॑मं ग॒मि॑ष्यसि, किं ग॒ते॑न क॒रि॑ष्यसि, न हि॒ न॒हि॒: प्रेमानिमि॑त्ते सं॒ति, इति । मा, मा॒हू, मा॒स्म, न॒॒कि॒र्, अल॒म्, खलु, कृ॒त॒म्, पर्याप्तम्, इति निवारणार्था: ; यथा—— मा कार॑थ॒सि, मा को॑य॒ा: (नि. १-१-२), मो॒स्मे॒ कि॒रा:, मो॒किन॒श॑न्॒म॑को॒ गि॑प॒न् (ऋगवे. ६-१४-७), अल॒ं कृ॒त॒वा, खलु कृ॒ल्वा, कृ॒त॒ं साह॑से॒न्, पर्याप्तं भ॑य॒ेन, इति । आ॒: ई॒, ओ॒म्, हुम् फ॒ट्, धिक्, खर, अ॒रे, इत्यपाकरणार्था: ; यथा—— आ: पा॒प प्र॒त॑िह॒तो॒. सि, ई॒ इतो॒ निष्प॑त, ओं किमे॒वं व॑द॒सि, हुं णि॒ज्झा॑प॒स॑र, फ॒ट॒ अप॑श्या॑का॑रो॑डसि, धिक् त्वा जा॑त॒म् । खर दुष्ट्रे पिशाचि, अ॒रे दु॑रात्मन्, इति । अ॒ज्ञ, हि, अहो, ह॒हो, अ॒, ह॑ये, अ॒रे, अर॑रे, य॒सूयार्था: ; यथा—— अ॒ज्ञ॑ कूजन्य इ॒दान॒ीं श्वा॑स्य॒सि जा॑ल॒म्, स हि॒ व्याह॑र॒तु क॒थ॒ं हि॒ व्याक॑रि॒ष्य॑ति॒ (नि. ५. ४), वॄष॑लमा॒महो ग॒मि॑ष्यसि ग्राम॒म्, ए दे॒व॑द॒त्त, ह॑ये जा॒ये म॑न॒सा तिष्ठ घो॑रे (ऋगवे. १०-९५-९), अ॒रे ना॑ह॑मु॑न॑म॒त॒:, अर॑रे महाराजं॒ प्रति शूल: क्षत्रिया:, इति । क॒थ॒म्, य॒त्, य॒दि, य॒द॒

प्रथमः प्रकाशः

जातु, अपि, यत्, यत्, इति गर्हणार्थोः ; यथा— कथम् नाम तत्रभावान् गृपलं याजयेत्, यत्त्र-

भावान् गृपलं याजयेत्, यदा तत्रभावान् गृपलं याजयेत्, जातु

तत्रभावान् गृपलं याजयति, अपि तत्रभावान् गृपलमयाजयिष्यन्, इति । ह, अह, त्वै, न्वै, वै, वाव, वरम्, ननु, इति विकल्प-

महार्थोः । यथा— अयमपि ह करिष्यति (नि. १-१-२), अयमहन्द् करोतु, अयं त्वै तत्र गन्ता,

अयं न्वै ते नियोगः, बृहस्पतिवै देवानां पुरोहित आसीत्, अयं वाव हन्त आमीन्, वस्मग्

कपोतः शो मयूरान्, ननु वक्त्रविशेषणःस्पृहा गुणग्राहो वचने विशिष्टः (किगतां २-१).

एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः। एते च निपेधतोऽनुप्राप्ता निपध्याः इति ॥

विधिनिपेधे— हे, है, अथि, अझ, हो, आहो, हंहो, भोः, इति संबोधनार्थाः ; यथा—

हे देवदत्त, है पझदत्त, अथि विष्णुमित्र, अझ्न माणवक, हो अभिहोत्रिन्, आहो महागज,

हंहो महाब्राह्मण, भोः पान्थ प्रवर्तस्व निवर्तस्व वा, इति । अ, इ, उ, ऋ, ओ, आ, हि, ऊ, इतनु-

कम्पार्थोः ; यथा— अ अवेहि, इ इन्द्र पदय, उ उत्तिष्ठ, प इत पदहि, ओ ओपत त्वां तररिणः,

आ आगतस्ते तातः; ई ईक्षतांदोषी गच्छ, ऊ ऊषरं वोज वपासी, इत इति । किम्, नु, नूनम्,

आहो, उत, स्विन्, वा, इव, इति वितर्कार्थाः ; यथा— किमयं स्थाणुः? किं पुरुपः? अहिँन् रज्जुरुन्,

न नूनमस्ति नो श्वः (ऋगवे. ८-४-१०-१), स्थाणुरयमाहो पुरुपः; भूमोद्यमुत कपोतः, पद्मे-

तस्मुयँ स्विद्वाति, हन्ताहं प्रतिवींसीमां निदंधानीह । वेह वा (ऋगवे. ८-६-२७-३), ताम्यतीव वत्सो

मे मकारन्दः, इति । सत्यम्, किम्, हि, काचित्, एवम्, अपि, अथ, उत, इति प्राभ्र्थोः ; यथा—

सत्यं भोक्ष्यसे? किं देवदत्तः पचति? कुतं करिष्यसि हि? काचिज्जीविते ते माता? एवमेतहदेवदत्त ?

अपि क्रियार्थँ सुबमं समीकृत्यषम (कुमारसंभवम्) ? देवोद्यमथ मानुषः ? उत दण्डः पतिष्यति ?

इति । ननु, पुनः, तु, तर्हि, यावन्, यावता, अथो, चित्, इति पृथान्तरार्थो ; यथा— नन्व-

रण्यमेतत्र गृहम् , स पठ्यन्ते पुनः शेतेः, स रौदितस्यं तु हसति, यथेवं तर्हि गम्यते, जाने'न्योऽड्योऽं

यावन् स एतद्, जाने गतो भवान् यावताड्यापि न याति, अथो श्रस्तेन मदर्थमुज्झितः, काश्रिकृक्

कच्छिन्नोजयति, इति । हि, तु, अतः, इति, यत् तत्, येन तेन, इति हेत्वपदेशार्थो ; यथा—

इदं हि करिष्यति, वत्सक एव हि किमिह नु ते धानकाः; अतस्स्वामर्थ्यामि, हस्तीति पलायते, यदयं

ददाति तत्सुभगः, येन लभते तेन स्तौति, इति । एवमन्येऽपि यथाप्रयोगमनुसर्तव्याः। एते च

विधिनिपेधादनुप्राप्ता वेदितव्याः ॥

अविधिनिपेधे— उ, उत, आहो, वै, हि, वा, खलु, स्विन्, इति पदपूरणार्थोः ;

यथा— किमु, किमुत, उताहो, न वै, न हि, अथवा, न खलु, आहो स्विन्, इति । किम्,

९९

श्रृङ्गारप्रकाशः

ईम्, सीप्, इत्, उ, तु, हि, च, इति पादपूरणार्थाः ; यथा— शिशिरं जीवनाय कम्, (नि. १-१०-९) एमेनं सृजता सुते (ऋगवे. १-९-१०-२), प्र सीमादिल्यो असृजद्विधर्त्तो (नि. १-९), तमिद्रधन्तु नो गिरः (ऋगवे. ८-५२-२९), अयसु ते समतसि, (ऋगवे १-३०-८), देवः स तु न मानुषः, इन्द्रो वामुशन्ति हि (ऋगवे ९-२-४), विलोलदृशं हरिणाक्षनासु च, इति । एते चान्ये च, नूनम्, इव, एव, इति, स्वलु, इत्यादयो वाक्यपूरणार्थाः ; यथा— विसीमतः सुरुचो वेन आवः (तै. सं. ४-२-८-२), नरं च नारायणमेव चेति, नूनं सा ते प्रति वरं जरिते (ऋगवे. २-११-२१), कथंभिवैतद्वविष्यति, एवाश्रेव (तै. आ. १-२०-१). एवाहीनद्र, अथो स्वल्वाहुः, अभीपु णः सवीनाम् (ऋगवे. ४-३१-३), आ एवं नु मन्यसे, इति । भञ्जक्शेषभाषाशेषेपयमकवक्रोक्तिचित्रानुप्रासपदाद्यवृतिश्लेषोत्तगप्रसुतनयोलङ्काग ; तदर्थो यथा— न वार्यन्ते, न चार्यन्ते, न स्मार्यन्ते, न हसन्ति, न हीयन्ते, न वैरायते, इति भञ्जक्शेषे ; स हि अहो रणे कथ्यथे ऽपि योनराया ऽपि भाषाशेषे ; योषितां गात्रं न खल्वनं न खल्वनम् इति यमकश्शेषे ; शरं न खलु वेढङ्ग्यम् इति वक्रोक्तौ ; ननु होमथनाराघो घोरा नाथ महो तु न इति चितरे ; स हि महीशो वर्त्तते इत्थानुप्रासे ; प्रासेप्रासेड्मना रणे इति पदाद्वत्तौ, का ननाद तिमिरगदपि कालीति प्रभोतरे इति । आर्षिक आर्षि-पुत्रक आर्षीक इत्येतानि वैदिकवाक्यानामलङ्कागहेतवो वाक्यालङ्कारार्थाः ; यथा— अथो स्वलु, त्वयि, तर्हि, अथ खल्वेतर्हि, अहो तु खलु भोः, हा ठिक्क्रुष्टं भोः, इति ह स्म भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः ; न ह वै सख्यीरसय सतः प्रियाभियोगपरहितगस्ति, (छान्दो. ८-१२-१) न वा अरे जायायै कामाय जाय भवति (बृहदा. ४-५) न वा उवेतन्म्रियसे न रिष्यसि, इति । पदसंस्कारस्तु द्विधा विधिनिषेधरूपाऽभ्याम् ; तयोः प्लुतविधिः, लुडादिविधिः, पररूपादिविधिः, इति विधिरूपः ; परक-पादिप्रतिषेधः, संहिताप्रतिषेधः, पदादेशादिप्रतिषेधः, निघातप्रतिषेधः, इति निषेधरूपः । तत्, 'है-हैप्रयोगे हैहयोः ' (पा. ८-२-८५-८७-९१), इति प्लुतविधिः ; यथा— देवदत्त है३, हे३ देवदत्त, ओ३म् अभिमीढे पुरोहितम्, अभिमा३ इति प्लुतविधिः ; यथा— देवदत्त है३, हे३ देवदत्त, ओ३म् अभिमीढे पुरोहितम्, अभिमा३ वह, असुतु श्रुइषट्, भूरिहि, वार्हिषट्, श्वेत् । 'परेर्हि ङै' (पा. ८-३-१५) 'प्रसमुपदेसोः पादपूरणे' (उपयधघसः सामीप्ये) इति द्विवचनविधिः ; यथा— परिपरि द्विगतेर्श्ये वृष्टे देवः, प्रप्रायसमि भे-रतस्य ऋणवे, संससभिजुबसे वृषन्, उपोप मे परामृश, किं नो डुढु हर्षसे दातवा, उपर्युपरि ऽऽगमम् । 'यावत्पुरानिपातयोः लुङ्' (अलङ्कल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा' इति लुडादिविधिः ; यथा— यावकृकृत्तके, पुरा ब्रजति, जातु यदो लिङ् । 'अलङ्कल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा' इति लुडादिविधिः ; यथा— यावकृकृत्तके, पुरा ब्रजति, जातु यदोलिङ् । यत् तत्-तभावान् वृषलं याजयेत्, अलं कृत्वा, स्वलु कृत्वा इति । 'ओमाङोश्व' 'अव्यक्तातुकरणस्यात इतौ' 'आङ्ङालोश' इति पररूपादिविधिः यथा— अयोम्, अयोढा, अथ्येब श्वटिति, आच्छादयति, माच्छिददत्, इति । 'परे चानियोगे' 'नम्रेभितस्य' 'न मार्कयोगे'

इति पररूपादिप्रतिषेधः ; यथा— अरौैव गच्छ, इहैव तिष्ठ, पटन् पटदिति करोति, मा कार्शात्, मा स्म कार्शीत्, मा स्म करोत्, इति । 'निपात एकाजनाक्' 'ओत्' 'संखुद्दौ शाकल्यस्ये-

तावनोऽपि' (पा. १.१.१४-१५-१६) इति संहिताप्रतिषेधः ; यथा— अ अवेति, इ इन्द्र पइय, उ उत्तिष्ठ, आ एवं तु मन्यसे, अहो आाःर्यम्, भानो इति, इति । 'न चवाहाहैवयुक्ते' (पा. २.१.२४) 'नोनोऽः' (पा. १.३.१२) 'संमोसडनपूपर्व केल्वो ल्यप्' (पा. ७.१.३७)

इति पदादेराःदिप्रतिषेधः ; यथा— ग्रामो युःमाकं च ग्रामोडस्माकं च, ग्रामो युःमाकमेव ग्रामो-डस्माकमेव, पुत्रमनुजिःासति, अस्नात्वा भुःक्ते, इति । 'निपातैर्यदिहन्तकुकुविभ्रेएष्णचण्कषिद्व्यात्-

युक्तम्' (पा. ८.१.३०) 'चादिपु च' 'चवायोगे प्रथमा' (पा. ८.१.५८-५९) इति निघातप्रतिषेधः ; यथा— यद् देवदत्तः पचति, यदिं देवदत्तः पचति, देवदत्तः पचति च ख्वादति च, देवदत्तः पचति वा ख्वादति वा, गर्देभांश्र कालयति वीणां च परिवादयति, गर्देभान्

वा काल्यति वीणां वा परिवादयति इति ॥

समाासाहा निपातः एवं कतिपयेऽपि गतयः ; ततयथा— 'प्रादयः क्रियायोगे' (पा. १. ४.५९) 'क्रियोदिच्छिडाचछास्र' 'अनुकारणं चानितिपरम्' (पा. १.४.६१-६२) 'आदरानादरयोः

सदसति' 'भूषणेडलम्' 'अन्तरपरिग्रह' (पा. १-४-६३-६४-६५) 'कणमनसी श्रद्धाःतीघाते' 'पुरोडड्ययम्' 'अस्तं च' (पा. १.४.६६-६७-६८) 'अच्छ गस्त्येवदेपू' 'अदोःनुपदेशे' 'तिरोडन्तधोः' (पा. १.४.६९-७०-७१) 'विभाषा कुरो' 'उपोःड्न्वाजे' 'साक्षात्प्रभृतीनि च' (पा. १.४.७२-७३-७४) 'अनत्याधान

उगसिमनसी' 'मध्ये ऽपे निवचने च' (पा. १-४-७५-७६) 'नित्यं हस्तेपाणडुपयमने' 'प्राध्वं वन्धने' 'जीविकोपनिपदावौपम्ये' (पा. १.४.७७-७८-७९) 'ते प्राग्भातोः' 'छन्दसि परेडपि' 'व्यवहिताश्र' (पा. १.४.८०-८१-८२)

इति । अथैतदुदाहःरणानि—— प्रपचति, पराकरोति, उररीकरोति, कारिकाकरोति, शुङ्ङीकरोति, पटपटाकरोटि, पटट्करोति, खाद् करोति, सत्करोति, असत्करोति, अलंकृत्य, अन्तर्हत्य, कणोहत्य,

मनोहत्या, पुरस्कृत्य, असत्कृत्य, अच्छगत्य, अच्छोय, अदःकृत्य, तिरोभूय, तिरसृत्वा, तिर-

स्कृत्य, उपाजे कृत्या, उपाजकृत्य, अन्वाजे कृत्या, अन्वाजकृत्य, साक्षात् कृत्या, साक्षात्कृत्य,

मिथ्या कृत्या, मिथ्याकृत्य, उरसि कृत्या, उरसिकृत्य, मनसि कृत्या, मनसिकृत्य, मध्ये कृत्या,

मध्ये कृत्य, पदे कृत्या, पदेकृत्य, निवचने कृत्या, निवचनेःकृत्य, हस्तेकृत्य, पाणौकृत्य, प्राध्बंदृत्य,

जीविकाकृत्य, उपनिषड्कृत्य, उपनिषल्कृतम् यदुपनिषत्करोति, यदुपनिपत्करोति, इति ॥

गतिविशेषा एवं प्रदय उपसर्गाः ॥

प्रप्ररापसमन्वनिरूढैर् न्यधयोःप्यधयोःन्यात्प्रतीतदभयश्र ।

प्रतिना सह लक्षणवितक्या: पर्युपयोगपि लक्षणमत्र ॥

वृष्टि भागुरिकल्पोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।

हितादिशु समो म्लोपं पाटं चात्र श्रदन्तरोः ॥

एवमेते विशति: वपिस्रदन्तर्भिः सहोपसर्गः: पञ्चविशतिभिर्वन्ति ॥

ते स्‍लुत्—(१) वाचका:, (२) योतका:, (३) विशेषका:, (४) सहाभिधायका:, (५) कार्योर्थका:, (६) निर्थकाश्रिति पोढा विप्रथनं। तेभ्यः (१) वाचका यथा— प्रगता ऋषभा अस्माद्वतान्। पृथभमं वनम्, अपगता असवोडस्‍थेति परासु:, अपगतौ मन्युस्य अपमन्यु:, संगतमक्षरण समक्ष्रम्, अनुप्राप्तो नासिकामतुनासिक:, अवकृष्ट: क्रोशेलया अवकोकिल:, मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम्, कृद्धश्रभावो यवनानां दुर्यवनम्, विरुद्ध: पक्षो विपक्ष:, आदाय युद्धयते तदितायुद्धम्, अत्ययो वातस्य निवातम्, अधिगतसमक्षरण अध्यक्ष्रम्, अपिहित: शल इत्यपिशाल:, अतीतः श्रानमतिश्‍वो वगह:, समृद्धिर्‌मेद्राणां सुमद्रम्, उद्नतोऽड्रस्यमुत्तम:, अभिलक्ष्यं गुरुत्वमस्या अभिगुरुव:, प्रतिनिधेय: काय: प्रतिका:, परिलगनोडध्ययनाय पर्यध्ययन:, उपेत्याधीयतेऽस्मादुपाध्याय:, एवं अवगतवान कोऽयं वकाट:, अपिहित: कायतीति पिक:, सम्प्राप्तो बह्रवाणां सब्रह्म, श्रद्दीयत इति श्रद्धा, अन्तर्धीयते अन्तर्धी:, इति ॥

(२) योतका यथा— प्रतिष्ठते, पराक्रमते, अपकरोति, मन्त्रीडति, अनुकम्पते, अवधत्ते, निर्विवेश, दुल्ललित:, न्यादधाति, आहयते, निशमयति, अधिकुरुष्व, अपिधाति, अतिशेते सुरभि:, उल्लपयति, अभिधत्ते, प्रतीक्षते, परिणमते, उपायंस त: एवं वधत्ते, पिधत्ते, श्रद्धत्ते, सहित:, अन्तर्दधाति, इति ॥

(३) विशेषकास्तु द्विधा— प्रकृत्यर्थविशेषका:, प्रत्ययार्थविशेषकाश्र; प्रकृत्यर्थविशेषका यथा— प्रवर्तते, पलायते, अवसदते, संस्रवति, अनुमन्यते, अवलोकते, निष्कर्षते दुर्भवति, विलोकते, आलोकते, निषीदति, अधिवसति, अपिनह्यति, अतिवर्तते, शुभवति, उद्धवति, अभ्येति, प्रतिपयते, परिणण्यति, उपादधाति, एवं वतंस:, पिनद्धवान्, सततम्, श्रद्धान:, अन्तर्भवति इति । प्रत्ययार्थविशेषका यथा— मनस्वी सुभवति सुमनायते, दुर्भवति दुर्मनायते, एवं अभिमनायते; पुच्‍छमुद्रयति उतुपुच्‍छयते, व्यस्यति विपुच्‍छलयते, पर्यस्यति परिपुच्‍छयते; भाण्डं समारचयति संभाण्डयते, चीरं संचिनोति संचीवरयते; हस्तेनापकर्षिपति अपहस्तयति, वर्जणा सन्निर्याति संवर्यति, पाशेन संयच्छति संपाशयति, चूर्णैरबध्वंसयति अवचूर्णयति, तूलैरब-कुष्णाति अवतूलयति, हस्तिनाडतिक्रामति अतिहस्तयति, सेनयाडभियाति अभिषेणयति, वीनयोप-

गायति उपवीणयति, वास्या परिगिच्छनाति परिगिवासयति, श्रोकैरुपस्तौति उपश्शोकयति, लोमान्यनुमार्ष्टि अनुलोमयति, पाशान विमोचयति विपाशयति, तूस्तानि विहनति विनूस्तयति, रूपं निरीक्षते निरूपयति, वस्त्रं परिद्धाति पांवस्रयति, पर्याणमुत्तानयति उत्पर्याणयति, इति ॥

नन्वतेडपि क्रियाविशेषाणां वाचकः कथमात्र भवति ? यद्यपि यत्प्रयोगादवगम्यते तत्तु तस्य वाच्यं भवति । नैवम् ; ‘शुश्रावदिस्यो शुच्यचवेः’ (पा. ३.१.१२) इत्यादिभिरिभावतल्वाद्यार्थे एव प्रत्ययो-

त्तप्ते । मैवं वोचः ; नाहं कयडनं पृच्छामि, किं तर्हि ष्यनतमं ; तत्र ‘शब्दवैरकरहाSSभकरणवमेघेभ्यः करणे’ (पा. ३-१-९ ७) इति वर्तते ; ततश्च करोत्यर्थलक्षणे भाववर्थसमानये णिडणिचोर्विधानात्, पुच्छस्योदसनं करोति उपुच्छ्योदसनं, सेनया अभियनं करोति अभिपेणयति इति प्रय-

येन उदसनाभियानादेष्टूपसर्गैराभिधाने वाचकत्वमपौ भविष्यति । उच्यते — नेह करण इत्यनेन सकलधातुर्थानुयायी क्रियासामान्यं प्रतिनिर्दिश्यते, अपि त्वनवधारितात्मस्वरूपा उद-सनाभियानादयः क्रियाविशेषा एव । कथमिदं ज्ञायते इति चेत्, आचार्यप्रशस्तित्क्रियापयति — यदयम्

मुण्डमिश्रलक्षणलवणे ष्यः करणमात्रे प्रत्ययस्मुदाह्रति; तथाथा-- मुण्डं करोति मुण्डयति, एवं मिश्रयति, इलक्षणयति, लवणयति । हलिकेलिकृतत्वचेभ्यस्तु म्रहणलक्षणे तद्धिशेपे ; यथा--हलिमप्रहीन अजहलन , कलिमप्रहीन अचकलन , कृतं गृह्णाति कृतयति, त्वचं गृह्णाति त्वचयति; वर्णसत्यार्थवेदेभ्यस्तदाचष्टे इत्युपसर्गविशिष्टे धातुर्वर्थे ; यथा-- वर्णमाचष्टे वर्णयति, सत्यमाचष्टे सत्यापयति, अर्थमाचष्टे अर्थापयति, वेदमाचष्टे वेदापयति इति ; व्रताद्दोचने तमिबृदृशौ च, यथा — पयोऽत्रयति, वृषलानं व्रतयति । अतोडवगम्यते करण इत्यनेनवधारितविशेषो धात्वर्थः: प्रत्ययाभिधेयतयाSधिक्रियते इति । एवं तर्हि, सांबशेपणस्थैव क्रियाविशेषस्य प्रत्ययेनोक्तत्वान

अभिषेणयत्यादिपूर्वसर्गप्रयोगो न प्राप्रोति; यथा — इयेन इवाचरति इयेनायते, वाष्पस्मुद्रमिति वाष्पायते, हस्तेन निरस्यति हस्तयते, एवं पादयते, इति । भवेदतत् यत्नैक एव प्रत्ययार्थः ; यथा— ‘उपमानाद्वाचारे’ (पा. ३-१-१८) ‘वायोर्मुद्गसमानने’ (पा. ३-१-१५) ‘अन्नो-

त्रिरसने’ इति । इह तु वहवः प्रत्ययार्थः ; यथा— ‘पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च’, ‘भाण्डान समार्चने विभजने च’, ‘चीवरादार्जने परिधाने च’, मुण्डादिभ्यस्तत् करोति तदाचष्टे तेनातिक्रामति इत्यादाविति ; तत्कोपात्तस्यापि क्रियाविशेषस्य प्रत्ययतो रूपसामान्यादनव-धारणे तदवच्छेदायोपसर्गविशेष: प्रयुज्यते, यथा प्रत्ययार्थविशेषणपदैर मनःशब्दादुत्पन्ने कयके-वोपसर्गार्थविशिष्टभवतर्थाभिधाने सुमनायते, दुर्मनायते, अभिमनायते, इति सुदुरभयः प्रमुज्यते ।

एवं तर्हि हस्तिनाडतिक्रामत्यिहस्तयति इत्यादिवत् श्वेताश्वमाचष्टे श्वेतयति, अश्वतरमाचष्टे अश्वतरयति, इत्यादावाविष्क्रयोगः प्राप्रोति ।

अश्वयति, गालोडितमाचष्टे गालोडयति, आदरंकमाचष्टे आडारयति, इत्यादावाविष्क्रयोगः प्राप्रोति ।

१८

श्रृङ्गारप्रकाशः

नैवम् , अत्राकः सहाभिधायकत्वात् । न हि क्रामतीत्यादिवत् चक्षे इत्यस्यैकाकिनः स्वार्थाभिधाने सामर्थ्यमसति ।

अतो विशेषक्तवमेवैषां न वाचकत्वमिति ॥

अथ (४) सहाभिधायका यथा— प्रसुते, प्राणिते, प्रप्रक्थते, प्रप्रोत,ि संग्रामयते, संयते, संसभने, संभुज्यते, अनुधावते, विश्रवते, विनोकते, विश्राणयति, आशंसते, आश्वासते, आचामति, आतकूयति, निद्रायिते, नियमयते, अधीते, अभ्येति, अभिवादयते, परिष्वजते, उज्जासयति, उत्तंसयति, इति ॥

(५) कार्यार्था यथा— विजयते, पराजयते, न्यविश्रत, समगांसत, अम्बकरोन, पराकरोत्, विरराम, उपरराम, उदसिष्यति, उदसिष्यते, अपस्किरते, प्रतिचस्कार, उपस्कुरते, प्रायते, प्रार्पभीयति, निष्ठपति, अभिष्ठौति, विपहते, परिष्वजते, विष्वणति, प्रहिणोति, प्रणिधयति, परिणेष्यति, अन्तर्णयति, इति ॥

(६) निरर्थका यथा— प्रारभते, प्रलम्बते, प्रस्नूयते, प्रयच्छति, अपहरति, अपह्नुते, अपत्रपते, अभिगुणोति, निमीलति, निवार्यते, निष्ठीकरति, निमज्जति, निखन्वति, विगहते, विराजते, विजानाति, विनमति, विकत्थते, विदीर्यते, आश्रयति, आमिलष्यति, संयुज्यते, अध्यारुरुक्षति, पर्यङ्करोति; इति ॥

प्रादय एव क्रियाविशेषोपजनितसंवन्‍धावच्छेदहेतवः कर्मप्रवचनীয়ाः ; यदाह—

क्रियाविशेषजन्यानां संबन्‍धानां प्रकाशाने ।

कर्मप्रवचनীয়ाः स्युर्‌निमित्तमवधारिताः ॥ इति ।

कि पुनरसंबन्धसमर्थनपराणि? कर्मप्रवचनীয়संंबन्धाभिधायि लक्षणैकदेश, लक्षणाफलोदर्‍थ द्वविशेषतिरितः तथथा — 'अनुलेखणे' 'र्ततीयार्थे' 'हीने' (पा. १.४.८४-८५-८६) 'उपोढर्‍थे च' 'अपसर्पी वर्जने' 'आट् मर्यादावचने' (पा. १.४.८७-८८-८९) लक्षणेत्यंभूतस्यनभिधासु प्रतिपर्यनकः' (पा. १.४.९०) 'अमिबमगे' (पा १.४.९१) 'प्रति: प्रसिनिधिप्रतिदानयोः' (पा. १.४.९२) 'अधिपरी अञ्‍ञर्थकोः' (पा. १.४.९३) 'सुः पूजायमकः' 'अतिरतिकमणे:च' (पा. १. ४. ९४-९५) 'अभि पदर्‍थसंभावनाननुबर्गगर्हणमुखचयेकु:' 'अभिरिनचरे' (पा. १.४.९६-९७), 'विभाषा क्रय्वि' (पा. १.४.९८)। एकम् — अनु, उप, अप; परि; आत्, प्रति; अभि; अधि; सु, अति; अभि, इत्येकादश शब्‍दा:। हेतुसाधनगम्,

सहार्थः, हीनता, आधिक्यम्, वर्जनम्, मर्योदावचनम्, लक्षणम्, इत्थंभूताल्यानम्, भागः, वीस्पा, प्रतिनिधिः, प्रतिदानम्, आनर्थक्यम्, पूजा, अतिक्रमणम्, पदार्थः, संभावना, अन्ववसर्गः, गर्हा, समुच्चयः, स्वाम्यम्, अधिकारः इति द्वाविंशतिरर्थाः। तत्राद्यः समार्थः, प्रतिपरीपदर्थौ, अपि: पद्यार्थः, अध्यभी द्रयर्थौ, उपाती द्रयर्थौ, आडपसचैकार्थौ: इति। तेष्वनु: हेतुलक्षणमहार्थेन हीनतैलश्रेणीस्थभूताल्यानप्रतिभागविप्रकर्षवचनोऽयंप्रवर्तते; तद्योगे द्वितीयो यथा—शाकल्यस्य संहितामनु प्रार्वपंन, पचवतन्मच्त्रवमिता सेना, अनुशाकटायनं वैैयाकरणा:, वृक्षमनु वियते विगुण, साधुद्रेवदत्तो मातरमुन, यदत्र मामनु स्यान्, वृक्षं वृक्षमनु तिष्ठति, इति॥

क्रियाया धोतको नायं न संबन्धस्य वाचकः। नापि क्रियापदाक्षेपी संबन्धस्य तु भेदकः॥ (वाक्यपदीयम् २-२०६)

तथा हि.— शाकल्यस्य संहितामनुप्रावप्तिति संहिताप्रवर्‌षणयोर्हेतुफलभूतयोर्लक्ष्यलक्षणभावा निशमयतिनिक्रियोपजनित इत्यनुना प्रकारयते 'शाकल्यस्य संहितमनु निशाम्य प्रावर्षत्' इति। इत्यनु: समार्थः। लक्षणेत्थंभूताल्यानभागवीस्पाप्रतिनिधिप्रतिदानेषु प्रांतः; स चतुर्‌धु द्वितीयां द्वयो: पद्यभ्यीमुपपादयति; यथा—वृक्षं प्रति विद्योतते, साधुद्रेवदत्तो मातरं प्रति, यदत्र मां प्रति स्यात्, वृक्षं वृक्षं प्रति सेकः, अभिमन्युर्जुनतः प्रांतः, माषान्सै तिलेश्यः प्रति प्रयच्‌छति। लक्षणेत्थंभूताल्यानभागवीस्पावर्जनानर्थकयेषु परः; सोडपि चतुर्षु द्वितीयां द्वयो: पद्यभ्यीमुपपादयति; यथा -- वृक्षं परि विद्योतते, साधुद्रेवदत्तो मातरं परि, यदत्र मां परि स्यात्, वृक्षं वृक्षं परि सेकः, परिपरि त्रिगर्तेष्वयो वृष्टो देवः, 'विश्वभ्रस्नया विश्वतस्परि' (तै.सं.१.८.३.३)। इति प्रतिपरी पदर्थौ। पदार्थसंभावनानन्ववसर्गगर्हासमुच्चयेष्वपि: तस्यैवेषूपसर्गसंख्याबाध्यते; तत्र पदांतरस्याप्रयुज्यमानासार्थे: पदार्थः; सर्पिषोडपि स्यात्, मधुनोडपि स्यात्; मात्राबिन्दुः स्तोकोमित्यस्मार्थे अपिशब्द्रो वतते। अधिकारर्थवचनेन शक्तेरप्रतिघाताविष्करणं संभावना—अपि सिद्धेन्मूलकसहस्रं, अपि स्तुयाद्राजानम् इति। कामचारानुज्ञानमन्ववसर्गः; अपि सिच्च, अपि स्तुहि। निगदा गर्हा—अपि सिद्धेन पलाण्डुम्, अपि स्तुयाक्षुपलम् इति। अनेकक्रियोपजनापातः समुच्चयः; अपि सिच्च, अपि स्तुहि; सिच्च च स्तुहि चेत्यर्थे। उपसर्गेसंख्यावाधानात् पतच् न भवति। इत्याप: पद्यार्थे। अधिकारनर्थक्रियाधिकारस्वाम्येषु कर्मप्रवचनोयः; स आद्ययोः 'गातिर्‌गतो:' 'तकि चोदात्तवति' (पा. ८.१.७०-७१) इति गत्युपसर्गेसंख्यावाधानान् निघातादिकं नानुभवति इति; यथा—कुतोऽध्यागच्छति, यदत्र मामधिकविस्यति,

इति। स्वाम्ये तु द्विधा — आधियोगे सममी भवाति कदाचनित् स्वामिनः, कदाचनित् स्वातन्; यथा—अधि निषादत्ते पच्‌चाला:, अधि पच्‌चालेपु निषादत्तः। अभिलक्षणेत्थंभूताल्यानवीप्सासु द्वितीया—

मुत्पादयति ; यथा-- वृक्षमभि विद्योतते, साधुद्रेवदत्तो मातरमभि, वृक्षं वृक्षमभि सिञ्चति । इत्यध्ययी ड्ययथौं । हीनाधिकार्थयो रूप: ; तत्र यथासंख्यं द्वितीयासमम्यो; यथा — उपार्जुनें योद्धार:, उप खायां द्रोण: इति । अति: पूजायार्मातक्रमणे च ; तत्र पूजां स्तुति:, निष्प्रेदऽपि फले क्रियाप्रुक्तिरतिक्रमणम् । यथा— शोभनं स्तुतम् । अति स्तुतं भवता, अति सिक्तमेतद्ववता, इति । उपसर्गसंज्ञावधानात् पट्चं न भवति । इत्युपपत्ति ड्ययथौ । आड्मर्योंदावचने पट्चमीमुत्पादयति— आ पाटलिपुत्रादृष्टे देव: । वचनप्रह्नादाभिविधिरपि गृह्यते; तत्रापीडमेवोदाहरणम् । अपो वृजने पट्चमीमुत्पाद्यति-- अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टे देव: । सु: पूजायामुपसर्गसंज्ञां बाधते— सुस్తుतं भवता, सुसिक्तं भवता, इति पत्चं न भवतीति । इत्याड्पसव एकार्था इति ॥

अव्ययान्ति सुवन्ततिडन्तानुकारीणि विभक्तिप्रतिरूपाणि ; तानि प्रत्येकं पोढा— प्रकृत्यर्थौनि, प्रययार्थौनि, डँअभ्यार्थौनि, अनुभयार्थौनि, प्रकृत्यन्तरार्थौनि, प्रययान्तरार्थौनि चैति । तेषु सुवन्तानुकारीणि प्रकृत्यर्थौनि यथा— उचै:, नीचै:, चिराय, विहायम इति; प्रययार्थौनि यथा— आरात्, अकस्मात्, एकपदे, श्रगे, इति ; उभयार्थौनि यथा — अहम् , शुधम् , पारे, मध्ये इत; अनुभयार्थौनि यथा— ऋते, दृष्ट्वा, साक्षात् अहाय इति; प्रकृत्यन्तरार्थौनि यथा— कृतम् , दिवा, दोपा, अन्तरेण इति; प्रययान्तरार्थौनि यथा-- सायम् , स्वयम् , चिरस्य, परस्परस्य इति । तिङन्तानुकारीणि प्रथルスर्थौनि यथा— मन्ये, शड्के, अङ्गे, आम इति ; प्रययार्थौनि यथा— एहि, अपेहि, पद्य, पद्यत इति; उभयार्थौनि यथा— अस्ति, आसी, अस्मि, बूढ इति; अनुभयार्थौनि यथा— याति, न याति, वर्तते, न वर्तते इति ; प्रकृत्यन्तरार्थौनि यथा-- अस्मु, भवतु, पूर्र्यते, आस इति; प्रययान्तरार्थौनि यथा-- आह, स्यान, स्युथात् , भूयात् इति ॥

'स्वरादिनिपातमव्ययम्' (पा. १. १. ३७) इत्यव्ययप्रकरणे 'कून्मेजन्त:' कत्था-तोसकसुन: (पा. १-१-३९, ४९) इति पठ्यते । तत्र आम्, कत्था, ल्यप्, तुसुन्, णमुल्, खमुल् इति कृतः पड् भाषायाम् । ते तु कृतः क्रियारूपा:, क्रियाफलरूपा:, क्रियाविशेषणरूपा:, क्रियावधिरूपा:, क्रियाकर्मरूपा:, क्रियावयरूपाक्ष भवन्ति; तेषु क्रियारूपा यथा— चकासाखकार, कार्यामास, विभ्रांभूव, विदांकुबेंतु, अलं कृत्या, खलु कृत्या, अलंलय, खल्वालप्य, अलं भोक्तुम्, कालो भोक्तुम्, श्रोंतु श्र्रोतुम् , द्रष्टुं चक्षुः इति; क्रियाफलरूपा यथा— भोक्कुं ब्रजति, पक्वमुप-तिष्ठते, भोक्कुं शुक्षेक, पक्वं पचति, भोक्कुं ग्लायति, भोक्कुं घट्टते, भोक्कुं क्षमते, भोक्कुं सहते, भोक्कुमस्ति, भोक्कुं मीह्छे, भोक्कुं प्रभवति इति; क्रियाविशेषणरूपा

यथा— इत्यङ्कारम् , अन्यथाकारम्, यथाकारम्, तथाकारम्, उभयङ्कारम् , त्रियङ्कारम्, मुखवतङ्कारम् , नानाभावम्, द्विधाभावम्, तृण्णीभावम्, अन्वगभावम् इति ; क्रियावधिलुपा यथा — भुक्त्वा ब्रजति, अपमित्य याचते, अग्रेभोजं ब्रजति, ब्राह्मणायां गाः पाययति, माझुलोत्कर्षं षण्डिकाविच्छनत्ति, शय्योत्त्थायं राजद्वारमेति, कन्यादर्शं परयति, ब्राह्मणवेदं भोजयति, यावज्जीवंस्थीते, चर्मपीरं स्थणाति, गोषपदपूरं वृक्षो देवः, तिलकपूरं वृक्षो देवः इति ; क्रियाकर्मेकरूपा यथा-- शक्रोति भोक्तुम्, घृष्णोति भोक्तुम्, जनाति भोक्तुम्, आर.भते भोक्तुम्, पारयति भोक्तुम् , प्रकमते भोक्तुम्, लभते भोक्तुम् , अर्हति भोक्तुम्, इच्छति भोक्तुम्, कामयते भोक्तुम्, एपितुमिच्छति, कमितुं कामयते इति ; क्रियावयवरूपा यथा -- मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, दण्डोपघातान् गाः कालयति, पार्श्वोपपीडं शेते, ब्रजोपरोधं गाः सादयति, पाण्युपकर्षेमुष्टिंपयति, केशग्रहां युध्यन्ते । भूविश्रेपं जल्पति, गेहानुप्रवेशमास्ते, नामग्राहमाकारयति, चोरङ्कारमाक्रोशति, स्वादुकारं भुङ्क्ते, स्वादूक्त्या भुङ्क्ते, इति । क्रियाकर्मोवयवरूपा: स्वल्वपि संभवन्ति ; यथा— स्वपोषं पुष्यति, आत्मसोपं पुष्णाति, गोपोपं पुष्यति, रैपोषं पुष्णाति, निमूलकायं कर्षति, समूलकायं कपति, समूलघातं हन्ति, पाणिघातं वेधिमाहन्ति, शुष्केपयं पिनष्टि, चूर्णेपयं पिनष्टि, रस्सेपयं पिनष्टि, उत्तेपयं पिनष्टि, अकृतकारं करोति, जीवग्राहं गृह्णाति, हस्तग्राहं गृह्णाति, हस्तवर्तं वर्तयति, चूडकनाशं नाशयति, पुरुषवाहं वहति, ऊर्ध्वशोषं शुष्क:, ऊर्ध्वनपाकं पक:, कौटचवनधं वृद्ध:, जीवनाशं नाशयति, सुवर्णनिधायं निहित:, ओदनपूरं पूरणः इति । शेपाश्छन्दसि चतुर्विधार्तिभवन्ति ; तथथा— अत्रे , केन, तवै, के, से, सेन, वृष्यै, णसुल् , कमुल्, तोसुन्, कसुन् इति । तेभु कृत्योभयै पञ्चकेनौ ; अत्रे— ‘अवचक्षे’ (ऋगवे. ४. ४८. ५) केन-नावगाहे । तवै कृत्यार्थे तुमर्थे च, कृत्यार्थे— परिधातवै, परिसारितवै ; तुमर्थे— सोममिन्द्राय पातवै (ऋगवे. ३. ४६. ५.) अन्वेतवै (ऋगवे. ७. ७४. ५) । कयादय: समदक्षा तुमर्थे; तवु के— देशे विनाशाय सूतम् (कालो. ‘९. ५०. ५) विधृतो त्वा हरामि ; से— वृक्ष राय:; सेन— ता वामेषे रथानाम् (ऋगवे ‘१. ६६. ३) ; असे-- ऋत्वे दक्षाय जीवसे (ऋगवे. १०. ५७. ४) ; असेन— इह क्षयाय जीवसे (ऋगवे. १०. ४८. ९) ; कसे— प्रेषे मगाय श्रियसे (ऋगवे. ५. ५९. ३) ; कसेनप्येवरूप:, स्वरे विशेषप् ; अध्यै— कामुपाचरध्यै (तै. सं. १. २. ११. १) अध्येनप्येवरूप:, स्वरे विशेषप् ; कध्यै— इन्द्राभी आहुवध्यै (ऋगवे. ६. ६०. १३) ; कध्यैन— श्रियध्यै ; राध्यै— पिबध्यै (ऋगवे. ९. ९७. २०) ; राधैन— सह मादयध्यै ; तवेङ्— दशमे मासि सूतवे ; तवेन— सोममिन्द्राय पातवे (ऋगवे ८. ६९. १०) ? सुवदेवेभ्य गन्तवे (तै. सं. ५. ७. ७. २) कर्तवे (ऋगवे. ९. ८६. २०) हर्तवे ;

कै-प्रयै देवेश्य: (ऋगवे. १-१४२. ६); इहै— अपामोपधीनां रोहिष्यै (तै.सं. १. ३. १०. २); अव्यथिष्यै; रोहणाय चाङ्गयथनाय चेत्यर्थ:। तुमर्थे एव 'शकि णमुल्तकसुलौ' (पा. ३.४. १२)— आभि देवां विभाजं नाशक्नुवन्, अपलुपं नाशक्नुवन्। 'ईश्वरे तोसुनकसुनौ' (पा. ३. ४. १ ३)— ईश्वरोडभिचरितो:, ईश्वरो विलिख्य:, ईश्वरोडवितृद:। तोसुन्‌कसुन्तौ भावलक्षणे च; तत्र स्थेण्कृवदिचरिहुतमिजानि‌भ्यस्तोसुन् (पा. ३. ४. १६) 'सुपि‌चिदो: कसुन्' (पा. ३. ४. १७) यथा— आसंस्यातोर्वेंचां सीदन्ति, पुग सूर्येस्योदेतोराधेय:, पुग वत्सानामपाकर्तो:, पुग प्रव-

दितोरमौ होतव्यम्, पुग प्रचर्‌गितोरामिप्रेध होतव्यम्, आहोतोरप्रत्कासि‌स्प्रति, आतामिनोरुपनिस्प्रन्ते (तै. ब्रा. १. ६. ९. ८) आविजनितो: संभवासम (तै. सं. २. ५. १. ५) पुग कूर्म्य विसृप: (तै.सं. १. १. ९. ३). पुग जत्नुभ्य आत्तृद: (ऋगवे. ८. १. १२)। तद्वितेष्वसर्व‌विभक्तिषु 'तसिलादय: प्राक् पाशप:, शस्‍प्रभृतय: प्राकूसमामान्तेष्य:, मान्त:, ऋत्वोडर्था:, तसिवती नानास्वौ' इति; यथा— यतः, ततः, इह, क, एकदा, एतर्हि, अधुना, इदानीनम्, मथ:, अथ:, उपरि, उपरिस्थान , पुर:, पथ्रान, दथ्षिणान , दथ्षिणा, दथ्षिणाहि, दथ्षिणेन, दथ्षिणत:, द्रिधा, द्रेधा, द्रैधम , ऐकध्यम्, बहुशो देहि:, वासुदेवत: प्रतिस्, शुच्‌छीभावति:, अभिसात्‌ संपत्ये, देवनागच्छति, पट्पटाकरोति, पचतितराम्, बहुकुल्वो भुङ्क्ते, दृशुङ्क्ते, सकृदुङ्क्ते, बहुधा भुङ्क्ते, आदितो भवति:, ब्राक्षणवद्‌व्रजति:, विना देवदत्तम्, नाना देवदत्तान् , इति। अग्ययीभावो द्विधा— सत्त्व‌भूतार्थ:, असत्त्व‌भूतार्थेक्ष इति। तयो: सत्त्व‌भूतार्थों यथा—

उपकुम्भम्, सुमद्रम्, दुर्गवनम्, निर्मेक्षिकम्, निशीतम्, सबन्धु, बहिर्ग्रामम्, सूप्रप्रति, मध्येसुद्रम्, द्रिसुनी, पञ्चबनदम्, लोहितगङ्गम् इति। असत्त्व‌भूतार्थों यथा— अधिभि:, उपकविः, अनुरथ्‌, प्रत्यर्थम्, यथाशक्ति, सचक्रम्, यावद्‌मत्रम्, पतित्रिगर्तम्, आपाट-लिपुत्रम्, अश्यमि:, द्विपरि:, अनुगङ्गं वारणसी, इति ॥ शब्दस्य ताद्रूप्येणाभिधानमनुकारणम्; यदाह— 'वयक्तवर्णसादृइयोक्तिर्यथा—

छिम्बेन पतता वहौ यन्मुखेन हतात्मकूते । स्वेति हेतु हरेणोक्ते स्वाहासीत् सैष रावण: ॥ वयक्तपदसादृइयोक्तिर्यथा—

गच्छेति वच्‍लुमिच्छामि मत्रिय त्वत्रियैषिणी । निर्गच्छति मुवाद्राणी मा गा इति करोमी किं ॥

प्रथनः प्रकाशः

व्यक्तवाक्यमाहुर्योक्तिरियेथा—

त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं

त्वं कामुदी नयनयोरसृतं त्वमज्ञे ।

इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुद्ध्य मुग्धां

तामेव शान्तमथ वा क्रिमतः परेण ॥

अव्यक्तवर्णसादृश्योक्तिरियेथा—

गतेर्डघ्रातre परिमन्दमनदं

गर्जन्ति यत्प्राग्दिशि कालमेघाः ।

अपश्यन्ती वत्सभिरेन्दुबिम्बं

तच्च्छव्री गौरीव हुंकरोति ॥

अव्यक्तपदसादृश्योक्तिरियेथा—

चटच्चटाटिति चर्मणि चिमिचि चोच्चलच्छोणिते

धगद्धगिति मेदसि स्फुटतरव्रणस्थितिपु द्वागिति ।

पुनातु भवतो हरहरवैरराजोरसि

कणत्ककरपङ्कररकचककापजन्मानलः ॥

अव्यक्तवाक्यसादृश्योक्तिरियेथा—

पिपिप्रिय ससस्त्वयं मुमुमुखासवं देहि मे

तत्त्यज दुर्द्ददुतं मभमभाजनं काञ्चनम् ।

इति स्वालितजल्पितं मदनसूदृरप्रेक्षितया:

प्रेगे हसितहेतवे सहचररीभिरध्यैयत ॥

एतेन यानि साधूर्यर्थवन्ति पद्यानि, यानि च वाक्यानि, यपाशक्तिजमसाधु क्षुद्ररूपम्,

ये चापप्रंशाः, ये चानर्थका वर्णाः, याश्राव्यक्तवर्णसादृश्यपदवाक्योक्तयः, तदनुकरणानां साधुत्वमुप-

पन्नं भवति । न तु अनुकरणं शिष्टस्य वा दानाध्ययनादेः, अशिष्टप्रतिषिद्धस्य वा हसिततहि-

कितादेः साधुत्वं भवति ; न प्रतिषिद्धस्य ; यो ह्येवमसौ ब्राह्मणं हन्तीति तस्याऽनुकुर्वन् ब्राह्मणं

हन्ति, सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । नैवम् ; यश्र्र ब्राह्मणं हन्ति, यश्श्रानुब्रह्मन्, उभौ तौ हतः ;

८. ९. ८.

वस्तु खल्वेवमसो ग्राह्यं हन्तीति तस्यानुकुर्येन् कदलीस्तम्भं छिन्दानः स मन्ये पतितः स्यात् इति । न चानुकरणमपशब्दः, अन्यो ह्यसावपशब्दपदार्थकः साधुशब्दः ; न चापशब्दपदार्थकः अपशब्दोऽपशब्दो भवति, अपशब्द इत्येतस्याप्यपशब्दत्वप्रसङ्गात् । यः पुनरेवमसावपशब्दः प्रयुक्ते, इति तस्यानुकुर्वन्नपशब्दमभियेयपु प्रयुक्ते, सोऽपशब्दकार्यव भवति इति ॥

भावकारकाभिधायिनो धातुप्रत्ययाः कृतः ; ते पोढा— लिखिनः, अन्यालिखिनः, स्वलिखिनः, अलिखिनः, शक्याद्यपेक्षिणः, अनुप्रयोगाद्यपेक्षिणश्च । तेषु दृश्यवचना अणादयो लिक्खिनः, यथा— कुम्भकारः, पद्मजम् , धावी, दात्रम् , कारः, कुक्कुाकुः, इति । गुणवचनपञुलादयोड्-यलिखिनः, यथा— कारकः, कारिका, कारकम् , दर्शनीयः, दर्शनीया, दर्शनीयाम् , इति । उत्पत्तावपेक्षिनियतलिङ्खाः 'स्वियाम् तनिन्' (पा. ३. ३. ९४) इत्येवमादयः स्वलिखिनः, यथा — पक्ति:, पचनम् , पाकः, त्रजः, शख्या, सुपुम् , इति । असद्वभूतार्थत्वेनानुपगृहीतानुसन्धाशकत्वाद्यस्तुमुनादयोडलिखिनः, यथा— कालो भोक्तुम् , अलं कृत्या, गवां प्रहत्य, नावगाहे, ईड्येरोडभिचरितोः, ईड्योरे विडिङ्वः, इति । शक्तिहेतुमलक्ष्यक्रियायापेक्षा शात्रादयः शक्त्याद्यपेक्षिणः, यथा — ब्रजता कृतम् , कियामां पदय, आज्येन वसति, चक्रे क्रव्याद्-डधोते, पश्यन् ब्रजति, भोजको ब्रजति, इति । अपेक्ष्यितानुप्रयोगतद्धितायनुपपन्ना पञुलादयोडनुप्रयोगाद्यपेक्षिणः, यथा — रैपोषं पुष्यति, चोगकारमाक्रोशाति, कारणाभ्रकार, क्रविमम् , धावकोषी, सारणाविणम् , इति ॥

भावकारकसंवन्धिस्वार्थोभिधायिनोडधातुप्रत्ययास्तद्धिताः ; ते पोढा— अलोपिनः, लोपिनः, सर्वलोपिनः, आदेशिनः, प्रदेशनः, अप्रदेशिनश्च । तेषु निरवन्ध्या अलोपिनः, यथा— अभ्रत्वम् , अभ्रकः, अश्वत्थामः, सस्थः:, सस्थ्यम् , देवदत्तरूप्यः इति । सातुवन्धा लोपिनः यथा — ग्राह्यणयम् , मुक्तिका, दाक्षिः, वैयाकरणः, स्तेयम् , कैलास्यम् , इति ; येषां लुङ्लुपादिभिः किमपि नावतिष्ठते ते सर्वलोपिनः, यथा — गर्गाः, चङकाः, पञ्चाला:, च्छत्रा, गर्गी, साम्प्रे, इति । येषामात्रादय आदेशिनः, यथा — गतिकायनः:, कापेयम् , आत्मनीनम् , अश्वीयम् , क्षत्रियः:, शाब्दतिकम् , इति । प्रकृतेःरादिममध्येविचिपयाः: प्रदेशिनः, यथा— बहुवचनम् , बहुराजा, सर्वकः:, उशकेः, तवयका, पचतकि:, इति । तस्या एवान्त्यावयवभूता अप्रदेशिनः, यथा— वाक्त्वचम् , प्रत्युरसम् , केशाकेशि:, युयुजानि:, सरजसम् , निष्ठप्रविणेः:, इति ॥

पृथगर्थोनामेकार्थीभावः समासः ; स पोढा— सुवन्ताश्रयाम् , तिङन्ताश्रयाम् , सुमि- क्तात्प्रत्ययाम् , सुबन्तनमस्याम् , नामभ्यां चेति । तेषु सुबन्ताश्रयां यथा— उपकुम्भम् , राजपुरुषः, नीलोत्पलम् , अष्टाकपालः, चित्रगुः, ध्वजदिरौ इति । अत्र 'समर्थः

पदविधि:' (पा. २. ९. ९.) इति सामर्थ्ये सति समासः । सामर्थ्यं च संबन्धः । स च द्वयो-

रुपसर्जनप्रधानभावे भवति ; न हि प्रधानयोरुपसर्जनयोरेव वा मिथोऽथनेपक्षयोः संबन्धो घटते ।

प्रधानोपसर्जनभावश्र द्विधा— अभिधीयमानः, प्रतीयमानश्च । अभिधीयमाने व्यतिरेकविभक्ति;,

यथा वैयाधिकरण्यम्— कुम्भस्य समीपम्, राज्ञः पुरुपः, इति । तत्रोपकुम्भमिति पूर्वपदप्रधाने-

डययोभावः ; राजपुरुषः इत्युत्तरपदप्रधानस्तत्पुरुषः । प्रधानमविचलितस्वार्थ प्रथममैवाभि-

धीयते, उपसर्जनं पुनः प्रधानानुप्रहायाश्रितश्रितयतिरेकं षष्ठ्यादिभिः । इदं च सुवन्तत्व एव

भवति । प्रतीयमानस्तुल्यविभक्ति:, यथा समानाधिकरण्यम्— नीलं च तदुत्पलं च नीले-

त्पलम् ; अथश्रु कपालेभ्य मृक्तोदष्ट्रकपाल:, इति । अयं च 'विशेषणं विशेष्येण' (पा. २. ९.

५९) इति कर्मधारयः, 'सङ्ख्यापूर्व:' 'तद्धितार्थ' (पा. २. ९. '५२, '५९) इति च द्रिगुत्वं

विशेषणविशेष्य्यभावेन प्रतीयमानोपसर्जनप्रधानभावयोः समानाधिकरण्ये स्मयते; तत्र तुल्यविभ-

क्तितवे स्यादिति सुवन्तत्व एव भवति । यदा च चित्त्वा गावोऽस्येयानुपपदार्थपरतया विशेषणविशेष-

घ्ययोः समानाधिकरणलक्षणे बाहुत्रुधिहि:, तदाड्याभिहितः सोडर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थे संबृत

इति वृत्त्यवस्थायां वाक्यवैपरीत्येन चित्ता गावोऽस्येयुपसर्जनं सामासार्थैकश्लेषाणां गवामयमिति

प्रधानभावमनुभवति ; तत्र षष्ठीप्रथमान्तत्वान सुवन्त एव स्यात् । यदा च धवक्ष खदिरश्रेति

प्रधानयोर्धवस्य खदिरस्य चेत्यप्रधानयोर्यौगपदधीकरणवचनो द्रन्द्वः,

तदाड्युभयत्र तुल्यविभक्तित्वमन्तरेण प्राधान्यमप्राधान्यं वा न प्रतियते ; तुल्यविभक्तित्वं तु

द्रयोः सुवन्तत्व एव भवति । अतश्र मर्वत्र सुवन्तेन सह सुवन्तं समास्यते इति स्मर्यते ।

तिङन्ताभ्यां यथा— अभीतपिबता, स्वादतमोदता, पचतभृज्जता, उन्मृजावमृजा, आवपनिवापा,

इति । अत्र 'आङ्यतमानूयातेन क्रियासातत्ये' इति मयूग्घ्यसकादिपाठात् तिङ-

न्तानां समासः स्मर्यते । अभीत पिबतेत्यादि यासु क्रियासु सातत्येन विधते, ता एवमुच्यन्ते ।

तन्मध्यपतितश्र तद्रहणेन गृह्णते इत्युदादीनां रे इयेतस्य चास्यातत्वं भवति । सुबिकन्ताभ्यां

यथा— अपचति, प्राविशत्, अनुययचलत्, अतिस्कराति, पेहवाणिजा, जोहस्लम्ब, इति ।

अत्र 'सह सुपा' (पा. २. ९. ४) इत्यत्र रतीयर्यैव सहार्थस्याभ्रे, सहम्रहणादतिरिक्तकायोग-

विभागाश्रयणेन सुबन्ततिकन्ताभ्यां समासः क्रियते । म च 'नखो नलोपसिक-रवक्षेपे' इति

'उदात्तवता तिङा गतिमता च' इति, 'सुबधिकारे डति श्रोरादिवचनम्' इति, 'पहीडादयोऽन्य-

पदार्थे' इति 'जहि करणे बहुलमाभीक्ष्ण्ये समासते कर्तारं चाभिदधाति' इत्युपपन्नो भवति ।

पश्वादिविशिष्टं चलनमकरोत् इति ; अस्ति क्षीरमस्या इति ; एहि वाणिजेत्यामन्त्र्यमाणवाणि-

जविभिष्टा क्रियेतित ; जहि जहि स्तम्भमिति कर्ता योडभिधीयते स एवमुच्यते इति । सुबधा-

तुष्यां यथा— सम्प्रामयते अनुरुध्यते, श्रद्धा, अनर्थी:, परमनियों, प्रतिशुचौ। इति। अत्र— 'संप्राम युद्दे', 'अनुरुद्ध कामे' इति समस्तयोरेव पाठ। 'आतत्थ्रोपसर्गे' (पा. ३. ३. १०६) 'उपसर्गे धो: किः' (पा. ३. ३. ९२) इत्यऋकिकारिवधाने प्रादिस्थ श्रदन्तेरुपसद्धयानाम्, 'अचि इष्णुधातुभ्यां श्वोरियडुवकौ' (पा. ६. ४. ७७) इत्यादिकार्यसिद्धये किवन्तस्य प्रत्ययनामधातु-

त्वाद्धातुत्वमिति सुद्धातुभ्यां समासो भवति। सुवन्तनामभ्यां यथा— दधिसेकु, चर्मेकार:, धर्मंकृती, धनकृता, ब्राझणाच्छंसी, सर्गसिजम्, इति। अत्र 'कुगतिप्रादय:' (पा २. २. १८) 'उपपदमति'ङ्' (पा. २. २. १९) इत्यत्रातिदर्घभरणेनोभयसूत्रशेषतया व्याख्यायिमानेन सुबित्येतस्य

निवृत्ति: क्रियते ; 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' (पा. २. १. ३२) इत्यव च कर्तृकरणयोः समासविधानादुतरपदस्य कुदन्ततायां लुङ्धयां कृदृृहणादितिरीक्तान तदन्तवस्थायामेव समासाभ्यनुज्ञाने सुपलेतदपि निवर्तते। ततश्र गतिकारोपपदानां कृद्वि: मह समास: सुबुत्पत्तेः प्रागेव भवती-

ल्याख्यातम्; बहुलग्रहणस्य चेष्टमिदृद्यर्थत्वान। स काचित्रमभ्यां काचित्. सुवन्ताभ्यां तिश्रीयते। तत्र दधिसेकियड्यत्रोतरपदस्य 'सात्पदाद्यो:' (पा. ८. ३. १११) इति पदादित्वरणधनपत्प्रतिपेभिद्य, चर्मकार इत्यव तु पूर्वपदस्य पदान्तलक्षणनलोपार्थं सुवन्तता क्रियते। चर्मंकृत्याल्यत्र पूर्वपदं नलोपार्थमेव सुवन्तम, उत्तरपदं तु प्रातिपदिकं क्रियते ; तेन 'कीतात् करणपूर्वात्' (पा. ४. १. ५०) आकारान्तान् इति-

ईकार: सिद्दो भवति। सुबुत्पत्तौ तु प्राक् सुबुत्पत्तन्त्र इलिङ्संसकारनिमित्तग्राबुत्पद्यमान: क्रीतस्य आकारान्ततां हत्वा द्वीपं प्रतिपश्रीयात। धनक्रीतयत्र 'सा हि तस्य धनक्रीती प्राणेभ्योडपि गरीयसी' इति शिष्टप्रयो-

गदशेनादुतरपदस्य सुबुत्पत्तौ टाबुत्पत्तेरकारगन्तत्वात्र ड़ीप उत्पत्ति:। ब्राझणाच्छंसी, सर्गसि-जमियत्र पूर्वपदयोः साक्षात् श्रुप: श्रवणम् ; उत्तरपदयोसतु प्रयोजनाभावाद्विभक्तेरनुत्पत्तिरिति। नामभ्यां यथा— अश्वक्रीती, धनक्रीती, प्रवापिणी, मापवापिणी, असूर्यंपश्या राजदाराः;, ऋतपूर्वी

कटम्, इति। अत्र अश्वक्रीती, 'धनक्रीती, इत्येतयोः प्राग्वदेव ड़ीप्त्तौ विभक्त्युत्पत्तिमन्तरे-

णपि पच्धकप्रातिपदिकान्त्योदात्तः करणत्वादिवोच्यते। प्रवापिणी, मापवापिणी इत्येतु तु प्राक् सुबुत्पत्तेः समासे प्रातिपदिकस्यान्तो नकार इति 'प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च' (पा. ८. ४. १९) इति णत्वं भवति ; सुवन्ताभ्यां तु समासेऽनतरङ्ख्वान्ड़ीबुत्पत्तौ ड़ीवत्र प्रातिपदिकान्तः न नकार इति णत्वं न

स्वात, यथा— गर्गाभगिनीती। असूर्यंपश्या इत्यत्र नङ्सूर्योयौदधिसक्रियया संबन्धात परस्पर-

मसंबन्धे सामर्थ्याभावाद्विभक्त्यभावः, अत्र हि सूर्यंइपि न पश्यन्तीति नव् सूर्यंकरिकां दृक्षि-

क्रियामपेक्षते, न सूर्येसत्ताम ; 'असूर्यैललाटयोर्देशितपो:' (पा. ३. २. ३६) इति वचनाद-

सामर्थ्येऽपि नाम्नोरेव समासो भवति। एतेन ऋतपूर्वी इत्यपि व्याख्यातम्; अत्रापि हि ऋतं

पूर्वं कटोदनेति ऋतशब्दस्य कटापेक्षां पूर्वशब्देनासंबद्धादसामर्थ्येऽपि 'पूर्वोदिनः,' 'सपू-

वोष्' (पा ५. २. ८६-८७) इति वचनात् कृतपूर्वे योऽरमवन्तयोरेव समासो भवतीति स्थितम् ।

उपलक्षणं चेह सुवन्ताश्रयामिल्यादिपु द्विवचनम्; तेन यथा द्वाभ्यां तथा विभिन्नैरुभिश्र समासो भवति ।

तत्राद्ययोभावः कर्मधारयश्र द्वाभ्याम् । यथा— अभिषि, शाकप्रति, पञ्चग्रामः, पुरुष-

व्याघ्रः, इति । पञ्चमीलक्षणः कालपरिमाणलक्षणश्र तत्पुरुषो द्वाभ्यां त्रिभिश्र । यथा— राजगवी-

क्षीरम्, राजगोक्षीरम्, बृहत्क्षीरम्, बृहज्जातः, इति । अत्र यदा राज्ञो गोः गजगव्या तस्या

क्षीरमिति, तदा द्वाभ्याम् । यथा तु राज्ञो गोः क्षीरं गजगोक्षीरमिति, तदा त्रिभिः ।

तदुक्तम्--‘गजगवीक्षीरे द्विसमासस्सझ्झ:, द्विप्रतीभावात्; मिद्धं तु राजविशिष्टाया गोः क्षीरेणाभिसंवन्धात्'

राजगवीक्षीरमिति च । नतु च, गोः क्षीरं गोक्सीरम्, राज्ञो गोक्सीरं राजगोक्षीर-

मिति द्वितीयपक्षे भविप्यति ; नैवम्, अर्थेमेदात्; यथैवान्य गवि यतते न महिष्यादेरपि क्षीर-

मात्रेण तुष्यति, एवं राज्ञि यतते — राज्ञो या गौः, तस्या यत् क्षीरमिति ; तच्चैवं न सिध्यति ;

एवं हि । यतः कुतश्चिदागतं शोभामात्रं गङ्गाः संवन्धि प्रतियते ।

कथम् पुनर्गौः क्षीरमप्येक्ष्यमाणाश्र राज्ञा गजातमप्येकप्रमाणायाइच दृशेएण समासः?

उच्यते— न गौः प्रधानत्वात् न तथा ग्रामपक्ष्यते, यथोक्तमचने गव्यतिरेकव्याप्तिसुक्रयेन गौः क्षीरम् ।

एवं चानुकूल्येन गमकत्वान् प्रथान्तमपेक्ष्यैव मति समासो भवत्येव; यथा— देवदत्तगुरुकुलम्, राजपुरुपभार्या,

इति । तदुक्तम् — ‘भवति है प्रथानस्य सापेक्षस्स्यापि समासः' इति ।

एवं द्वे अहनी समाह्रते ब्याह:, ब्याहो जातस्यैति यदा समासः तदा द्वाभ्याम् ।

यदा तु द्वे अहनी जातस्य ब्यहजात इति तदा त्रिभिः ।

‘सुप् सुपा' इति वचनाद्योरेव समास इति चेत, न ; ‘कालः: परिमाणिना' (पा. २.

४.) इति बहुवचननिर्देशन 'सुप् सुपा' इत्येतस्मिन् गुणपदेऽपि संख्या न विवक्ष्यते ;

तेन त्रिप्वपि पदेऽपु समासाऽ्यनुजानते, द्विशब्दस्यापि कालसङ्ख्यायैकत्वेन कालाभिधायित्वे द्वे अहनी

जातस्यैति विगृह्य जातेन परिमाणिना द्विशब्दादश्शब्दौ कालाभिधायिनौ समास्येते ।

पूर्वस्य पदस्यो-

त्तरपदनिमित्तयास्सत्पुरुषस्संज्ञायाः प्रवर्त्तनान 'न सङ्ख्यादेः समाहारे' (पा. ५. ४. ८९.) इति

प्रतिषेधाभावात् ‘अहाऽडि पस्थ्यः' (पा. २. ४. ८८.) इति समासान्तोस्सद्धो ब्यहजात इति

विवक्षितरुपसिद्धिः । अथ राजगोक्षीरमित्यत्रापि कथम् न समासान्तः?

गोशब्दस्य युगपत् पूर्वो-

त्तरपदापेक्ष्यायामसामञ्जान् । बृहज्जातः इस्यत्रापि तुल्यमिति चेत, तत्र ;

उत्तरपदयोग एवं द्विगो-

राम्नान् । अपि च, द्वे अहनी इति द्वे अपि प्रथमान्ते ; राज्ञो गोरिति द्वे अपि पञ्चम्यन्ते ;

अस्ति प्रथमान्तपञ्चम्यन्तयोरेव विशेषः— प्रथमान्तं ह्युपजाततुल्यतिरेकत्वादश्रौत्सुक्यं नान्यदपेक्षते ;

पञ्चम्यन्तं पुनरूक्तलव्यतिरेकत्वादौपकारायौत्सुक्येन प्रवर्त्तमानं नानाव्यपकारायं विरमतिं ।

एवं च सापेक्षत्वादसमध्ये समासः कथंमिति चेत, गमकत्वात् ;

यथा— सूर्येमपि न पथ्यन्त्यस्मूयंपश्य

राजदाराः, न पुनर्गीयन्ते अपुनर्गेया: श्लोका:, श्राद्धं न भुक्ते अश्राद्धभोजी ब्राह्मण:, अश्राद्धाश्राद्धभोजी, पशुमलवणभोजी, एकात्रविशातिः ; यथा— अवतमसे नकुलस्येव स्थितमत्स्यवत्पेनकुलस्थितं तवैतद्विति । बहुश्रीहिद्वन्द्वौ द्वाभ्यां त्रिभिर्वहुभिश्च यथा— चित्रगु:, कण्ठेकाल:, प्रकृत्यग्रोथौ, पाणिपादम्, पश्चाद्गवधनः, मत्तबहुमातड्‌गम, रक्तद्रवद्रविणा:, धवखदिरपलाशम, इति । अत्र ‘अनेकमन्य-पदार्थे’ (पा. २. २. २४.) बहुश्रीहि:, ‘चार्थे द्वन्द्वः’ (पा. २. २. २९.) इति च स्मृतिः;

उक्तं च—

सुप्रसिद्धमटकेशेन सुनताजिनवाससा ।

समन्तशितिरङ्‌गेण द्वयोरपि न सिध्यति ।

द्वन्द्वे यावद्दिरारूढः प्राधान्यं तत् तावताम् ।

इतरतरयोगे स्यात् समाहारे तु संहते: ॥

नतु च, शोभना: सूक्ष्मा जटाः केशा अस्य, शोभनम् नतमजिनं वासोऽस्य, संज्ञातञ्ज्ञेपु भिन्नार्थाभिधानेपि केंवान्याधिकार्श्र: न तु सापेक्षत्वैकेशेन मुनताजिन-वाससेत्येतयोरमध्यपदस्योत्तरपदेन वा कर्मधारयङ्‌गम, अन्यस्य तूत्तरपदेनेव सममीतत्पुरुषं विधाय द्वयोरपि वृत्तौ बहुश्रीहि: कसमात्र क्रियते । उच्यते— पूर्वयो: पूर्वपदेन कर्मधारयानुपपसि:, असमानाधिकरण्यात् ; न हि द्वयोगपि विशेषणयो: समानाधिकरण्यं भवति । उक्तं च— ‘विशेषणं

विशेष्येण' (पा. २. १. ५७.) इति समानाधिकरण्ये भवति कर्मधारय: ; किं तु न तदुनरकाल-मन्यपदार्थे विवक्षितार्थसिद्धौ ; तथा हि सति, सूक्ष्मजटासंवन्‌धनिवन्धनमेव केशानां शोभनत्व-सुपलभ्यते न तु स्वाभाविकम्, नतिनिमिनमेव चाजिनवासस्मश्राकुल्वं गम्यते न तु नैसर्गिकम् ।

अन्ये पुनरन्तेपु इत्येतस्य सापेक्षत्ववादसामर्थ्ये सति नोत्तरपदेन सममीतत्पुरुष: ; अन्रेपु शिति-रन्थाणी इति हुक्के, कस्यात्नोविषयपेक्ष्यं स्यात् ; तथा शित्यर्थे उत्पयमान इव बहुश्रीहावेवपत्नं भवति—

संजातान्तेपु सूक्ष्मच्छिद्राणयस्स्याते, न पुनस्तत्पुरुषे । ननु च, द्व्योरपि विशेषणत्वे मापे-क्षत्वे च समास: ; तथथा— खड्‌गश्रासौ कुञ्जरश्च खड्‌गकुञ्ज:, भ्रातृभार्या भ्रातृभार्या देवदत्त-स्येति । उक्तमत्राचायैं: किं मुत्तम् ? कस्य चिन् खड्‌गो निर्जात: कस्य चिन् कुञ्ज इति प्रधानो-

पसर्जनभावाद्वतयैव विशेषणविशेष्यभाव: ; अपि च

संवन्धिशब्दे: सापेक्षो नित्यं सर्व: प्रवर्तते ।

स्वार्थवत्ता व्यपेक्षाड्‌गस्य वृत्तावपि न हीयते ॥

यथा पितु: पितामहो देवदत्तस्येति । इह तु सूक्ष्मजट इत्येतदन्यपदार्थ एव पचा-

ज्ञायते ; नतमित्येतदपि क्रियाभिधायिल्वेन गुणवचनत्वादाश्रितमेव भवति । सु इत्येतत्पुनररुययं शृङ्गारार्थे वर्त्तमानं समास्यते ; तस्य चास्तां दृश्यवचनत्वम् ; गुणवचनत्वेऽपि विप्रतिपत्तिः;, अङ्ग्याया-

नामसत्त्वार्थवाचित्वात्। केचित् पुनस्तत्रापि विवादन्ते— योतका हि किंलेते न वाचका इति ; समासस्य ' सुप् सुपा'(पा. २. १. ४.) इति श्रोतृकानामपि भवति । मा भूत् पूर्वस्यो: कर्म-

धार्यः ; अन्ये पुनरन्तशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वेन श्रुतभाज्योन्दिवन वच्यं न तत्पुरुप:? उच्यते— यद्यपि संबन्धिशब्दा: सापेक्षत्वेऽपि समास्यन्ते, तथाडपि यत्र संदेहधिपर्योसादयो न जायन्ते

तत्रैव तदुत्पत्तेः ; अत्र त्वन्तशितिनि(तीनि)ग्न्राणि हि। अथ यदा सुपु सूक्ष्मजटाः केशाः: अत्येति विरग्रहः;, तदा भवितव्यं पूर्वपदयोः कर्मधात्रयेण । न भवितव्यम् । किं कारणम्? स्वरे नोप: स्यान ; बहु-

रीहा पूर्वपदप्रकृतिस्वरं बाधित्वा समासस्यान्त उदात्त इत्यनन्तरत्वादववसमासख्यः प्राप्नोति,

तदाह—

सुष्ष्क्ष्मजटाकेशादौ समासावयवो यदि ।

स्यात्स्वादिस्रोतोन्तरङ्गत्वाद्विधिकौ व्ययवस्स्वरः॥

(पा. २. १. ५७.) इति बहुलग्रहणमेव; उत्कं च—

या सामान्या श्रया संज्ञा विशेषविषया च या ।

बहुलग्रहणान्नास्ति प्रप्तिरितरुभयोस्सयः॥

अतश्च यत्र दे अपि विशेषसंज्ञे, तत्रोत्तरपदे नियममेव विरुद्धेन्दुद्वश समासो भवति ;

तथथा — पञ्चगवप्रिय इति, छत्रोपानहप्रिय इति । यत्र किश्चित्सामान्यं कश्चिच विशेष:, तत्र विकल्पे; यथा— राजगवाश्रितम् , राजगवाश्रितम् , इति । यत्रैकत: सामान्येनैका विशेष:,

तत्र न भवतेव; यथा — सूक्ष्मजटाकेशादि सुननाजिनवाससा, इति ; अत्र बहुत्रीहिरिति विशेष-

पसंख्याामवयवयोः: 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ' इति या समाससंज्ञा सा 'सुप्सुपा' इति तत्पुर-

षादिभेदापरामर्शेन भवन्ती सामान्यमज्ञेयतुच्यते । ननु 'द्वन्द्वतत्पुरुपयो: उत्तरपदे नित्यसमासवच-

नम्' इति महावातिककारः ; अयमपि च तत्पुरुष एवेति कस्मादिहापि समासो न भवति ?

उत्तरपदोपदानात् उत्तरपद एवाभ्रयते सोडत्र तत्पुरुपो ग्रहीतव्यः ; यथा द्व्यहजातः;, पञ्चगवधन:

इति । द्वन्द्र: पुनरनु तत्पद एवति बहुत्रीहीहिविषये'न्तरपदेन सर्वे एव गृह्यते । किंर्थ पुनरेव-

मुख्यते यावता बहुलग्रहणेनैव सिद्धम् ? समुदायश्रृतावबयवानां मा कदाचिदच्वस्तिरभूदिति ।

तथापि न वक्तव्यम्; इह। तत्र पक्षौ— वृत्तिपक्षश्च अवृत्तिपक्षश्च; यदा वृत्तिः तदा सर्वेषां वृत्तिः, यदा तु न वृत्तिः तदा सर्वेपामवृत्तिः इति। नैवम्; अस्त्यत्र विशेषः; तथाहि— पक्षगवप्रिय इत्यादौ नास्य पश्चममध्यमावलं प्रियं वापि गोमात्रपं किं तर्हि पश्चसंख्योपलक्षितः काश्चिदेव गावः, यथा पश्चग्रामाः समर्प्येः, इनि। तत्र द्विगौ पूर्वेमसति दुरुपपादमेव भवति। एतेन छत्रोपानहप्रिय इत्येतदपि व्याख्यातम्; तत्रापि युगपदार्थीकरणवचनत्वाद्द्रन्द्रमन्त्रेण नाभिवाच्यलिङ्गतासिद्धिः। न हि द्व्योः-पाननमात्रमेव प्रियम्, अपि तु छत्रमपि; उपानच्चछत्राद्देव च परः प्रियशब्देो निश्म्यभानः न द्रन्द्रो विनाछछासुपम्रहृंतं शक्रोति। तस्मादनाश्रेप इति। भुसूक्ष्मजटकेशादिना च मत्तवहुमातङं वक्तुम् इत्यादावप्यथनेकमेव पदमितयुक्तं भवति। अबावपि मत्तवहृश्रो बहुमातङा इत्यपि न भवति। किं कारणम् ? ‘बहुरणवतुडीनि संख्यया’ (पा. १. १. २३.) इति बहुशब्दस्य संख्यावाचित्वात्, संख्यापूर्ववस्य च कर्मधारयस्य द्विगुत्वान्, द्विगोः पुनः तद्धितार्थोत्तरपदममाहारेष्टेव भावात्, यथा संख्यायाम्’ (पा. २. १. ५२) इति संज्ञायामेव तद्वृत्तिः। नतु च माभूतद्वितार्थः उत्तरपदं वा,

यथा ‘द्विसंख्ये संज्ञायाम्’ (पा. २. १. ५२) इति संज्ञायामेव तद्वृत्तिः। नतु च माभूतद्वितार्थः उत्तरपदं वा, तथाडपि बहुमातङ्गमिति समाहारे भाविष्यति—— बहुयो मातङ्गाः समाहिता: बहुमातङ्गम्; ततश्र मत्तं बहुमातङ्गमस्मिन्नवने तन्मत्तबहुमानङ्ग वनमिति बहुश्रितिद्विभविष्यति। उच्यते— अथ समाहार इति कः शब्दार्थः ? नतु समाहारपूर्वकाः काःचिदर्थाः—— समाह्रियते इनि समाहारः। यथेवं पचकुमारेः समाहृता:—— पचकुमारी, दशकुमारि।—— इति ‘गोष्रियोरुपसर्जनस्य’ (पा. २. १. ४८)’ इति हसित्वं न प्राप्नोति। समासार्थस्यैवनेक्तत्वात्, ‘द्विगोेकवचनम्’ (पा. २. ४. १.) इत्येव न हि भावसाधनेन किमभिधीयते ? यत्तदौतगार्थयम्। कः पुनः पचकगवं पचचपुली, इत्यादौ गवादीनां समाहारः ? यत्तदर्जनं, क्रियनम्, भिक्षणम्, अबहरणं वा। यथेवं विक्षिप्रेपु पूलेपु चरन्तीषु गोधु न सिद्ध्यति। तर्हि समास्याशीकरणं समाहारः। एवमपि पचचग्रामी, पचण्णगरी, इत्यादेरतुपपत्ति। किं कारणम् ? अभ्याशीकरणार्थे समाहारशब्दे समीति समन्तादिल्य-

भिविधो वत्तते, आडाभिमुख्ये; हरतिदर्शनान्तरप्रापणं इति। नावैयं हरतिदर्शनान्तरप्रापणं एवं वर्तते। किं तर्हि ? साड्रव्येऽपि—— मातरुनुहरति पितुरनुहरतीति। अथ वा—— पचचग्रामी पण्णगरीति नेदमियतयेबावतिष्ठते, अवदयं ह्यसौ ततः क्रियाचदाकाङ्क्षति, क्रियां गुणं वा; यद्रा काङ्क्षति तदेकं समाहार इति। अयं तर्हि, भावसाधने सति दोषः—— पचचपुली आनोयतामिति दृश्यस्यानयनं न प्राप्नोति। नैष दोषः; तथाथा गौरनुबन्ध्योऽजोऽमीषोमेय इति जातौ चोदितायां तबासंभवादालम्बनप्रेक्षणावशशनादीनि दृव्ये भवन्ति, इहापि भावनयनस्यासंभवात्, इहापि भावनयनस्यासंभ-

वात्, इहापि भावनयनस्यासंभवात्, इहापि भावनयनस्यासंभवात्। अथ्यातिरेकाद्वा - न हि समूहिभ्यः समाहारलक्षणं समूहो व्यक्ति-

देक्को भवति । एवं तर्हि बहुमतक्रमिति समाहारे, एप दोषो भवति— “आकारान्तोत्तरपदो द्रिगु: षेयां भाष्यते” इति पञ्चपदीबदीकारान्तत्वं प्रामोति ; न वाडयं पात्रादिपु परतते, येन चतुष्पात्-त्रेशुवनादिवत्तान्त्रिपेधो भविष्यति; नाम्याचन्तः, येन पञ्चमवट्री पञ्चखटृं इत्यादिवदिकल्प-स्वकल्पेत । ननु च द्विगावपि किम् इष्यते. यथा एकपुत्रः एकभिक्ष्रीति । नायं द्रिगुः । किं तर्हि ? “पूर्वकैङ्कर्य्यादिगुणतुपुराण”

(पा. २. १. ४९.) इत्यादिना केनिधीयते? किं चै भाः सक्ल्यो-पूर्वोऽपि द्रिगुःं भवति ? वातडम, तस्य तद्धितार्थेऽन्तगपदसमाहारेऽपि भावात्; न चेदं तद्धितार्थे उत्तरपदं वा विश्यते ; न चैकर्य समाहारः संभवति । यदा तु सामर्थ्यानिशयादेकस्मिन्नपि समूह-शेषणं, तदा भवत्येव, यथा एकापूर्वी एकशाटीति । किं पुनर्द्रिगुमूल्ला प्रयोजनान्तरपदयोर्भवति? एवं नावन्त । एतर्हीतरेतरगश्रयत्वादप्रामिद्धिः। कथमितरेतरगश्रयत्वम् ? द्विगुनिमित्ते प्रयोजनान्तरपदे प्रयोऽनगपदनिमित्ता च द्विगुसंज्ञा इति , एवं तर्हि, अर्थ इति वक्ष्यामि । अर्थे चेतदितानुत्पत्तिः रहुत्राहिवत्; तत्र यथा चित्रगुः शवल्यगुः इति यदुत्रीहिणोक्तत्वान्मत्वर्थस्य मतुबर्थीयो न भवति, एवं द्रैगातुः पाञ्चननापितिः इत्यादौ तद्धितार्थस्य द्विगुनोक्तत्वाद्वद्धितार्थकं प्रामोति । यथेहाऽस्मु नावन प्रयोजनान्तरपदयोगि । ननुक्तमितरेतरगश्रयत्वादप्रामिद्धिरिति । नैष दोषः ;

ननु च ने सदृशा नियतिः ; किं तोहि: शब्दः । एवमेव भाविनो संज्ञा विज्ञास्यते ; तथथा— कादित्यन्तुवायमाह, अस्य सूत्रस्य शाटकं वयति; न पर्ययति— यद्यि शाटको न वातव्यः, अर्थ वातव्यो न शाटकः, शाटको वातव्यश्रेति वेप्रतिपिद्धम्, भाविनो तु स्वलक्ष्य संज्ञाडभिधेयता म मन्यते— वातव्यं यस्मिन्नुते शाटक इये-द्वविति ! एवमिहापि तस्मिन् द्विगुरुभवति यस्माभिनिर्वृतस्य पदार्थस्य उत्तरपदमिर्वतेन संज्ञे विषयत इति । अथवा पुनरसर्वर्थ इति । ननु चोक्तमर्थे चेतदितानुत्पत्तिः बहुश्रीद्वार्द्धिति । एवं दोषः ; नावश्यमर्थशब्दो द्विगुरभिधेय एव वर्तते; किं तर्हि? स्याद्र्थेडपि ; तथथा— द्वारार्थे भिक्षामहे, जनार्थं भिक्षामहे; द्वारा नः स्युः, जना नः स्युः, इति । एवमिहापि तद्धितार्थे द्विगुरुभवति, तद्धितार्थस्य

लुङ्वचनं व्याकपम्; यदयं “द्विगोर्लिङ्गलपुंवत्” (पा. ४. १. ८८.) इति द्विगोस्तद्विततस्य लुकं शास्ति, तज्ज्ञापयति— उत्पद्यते द्विगोस्तद्धित इति । एवं समाहारसमूहयोर्विशेषात्समाहारमहणमनर्थकम, “तस्य समूहे” (पा. ४. २. ३७) ति तद्धितार्थेऽनैव कृतत्वात् ; तथा हि समाहारः समूह इत्यविशिष्टश्रवेतार्थो; तत्र समूह इव समाहारे डपि तद्धितार्थे द्रिगुः इयेध भविष्यति । यद्योत्पद्यताम् ; लुङ्भविष्यति । लुकूक्तानि प्राप्तुवन्ति । कानि पुनस्तानि ? पञ्चपदी इति ; 'न तद्धितलुकि' (पा. ४. १. २२) इति कीप् प्रतिषेधः प्रामोति ; पञ्चगवं 'गोरतद्धितलुकि' (पा. ४. १. २२) इति टच् न गम्रोति । नैष दोषः ; अविशेषण द्विगोः कीप्

भवतीत्युक्त्वा। अपरिमाणबिन्दुचितकम्बुयेभ्यः समाहारे इति वक्ष्यामि; अविशेषेण च गोष्टंच भवतीत्युक्त्वा द्रिगोः समाहारे इति वक्ष्यामि; तदुभयमपि नियमार्थं भविष्यति समाहार एव नान्यत्रेति। एवं तर्हि, अभिधानार्थं समाहारग्रहणं; समाहारेणाभिधानं यथा स्यात् न तद्धितार्थेन। यदि स्यात् को दोषः स्यात्? तद्धितोत्पत्तिः प्रसज्येत। प्रसज्यताम्; लुगभाविष्यति। लुक्कुतानि प्राप्तुवन्ति। सर्वाणि परिहतानी। न सर्वाणि परिहतानि; पञ्चकुमारि दशकुमार इति "लुक् तद्धितलुकि" (पा. १. २. ४९) इति क्ङिति लुक् प्रसज्येत इति। न च यदि तद्धितार्थे द्रिगुः इत्युच्यते पञ्चखट्दृः दशखट्दृः इति मतवर्थे डपि द्रिगुसञ्ज्ञायां "द्विगोः" (पा. ४. १. २१) इति-कारः प्राप्नोति। बहुश्रीहिसञ्ज्ञया द्रिगुसञ्ज्ञाया बाधितत्वात् भविष्यति; समासाधिकरणानां मतवर्थे बहुश्रीहिरभावति। यद्यत्तरपदे द्रिगुरित्युच्यते, उत्तरपदोत्तरपदेऽवकल्प्या। इयमुच्यते — "उत्तरपदे परिमाणिना द्विगोः समासवचनम"; द्वौ मासौ जातस्य द्विमासजातः, द्वे अहनी जातस्य द्व्यहर्जात इति। किमुच्यते परिमाणिनैवेतिं, न पुनरन्यत्रापि; तथाथा—. पञ्चगवनीयः पञ्चगवधन इति। अन्यत्र समुदायस्य बहुश्रीहितवादुदत्तरपदं प्रसिद्धमेव; तथा हि—. "अनेकमन्यपदार्थे" (पा. २. २. २४.) समास्यते, बहुश्रीहिः समासो भवति। अथ द्वन्द्वस्य का वार्ता? द्वन्द्वेऽपतो विशेषण व्याक्रियते इति। अथ बह्वभ्रिर्वेदुर्वीहिः——

'चष्मुजभ्रमितचण्ढगदाभिघातसञ्चूर्णितोत्तरुगलस्य'। इति। (वेणीसंहारम् १.२१.) तत्र चञ्चच्च्यां भुजाभ्यां भ्रमितायाश्चरणद्वयाया गदायाः अभिघातेन सञ्चूर्णितमुरुगलमस्येति विग्रहः। न चैतद्वाच्यं समासाधिकरणानामेव बहुश्रीहिः; "समभिवेशपण बहुश्रीहौ" (पा. २. ३५.) इति क्ङापेक्षं वैधीकरणयेऽपि बहुश्रीहेः स्मरणात्। तेन सर्वपदप्रधानो द्वन्द्वेऽपि व्याख्यातः; यथा——

'सूर्यानलानिलहिमांशुभने शाशकप्रेताधिनाथवरुणः करुणास्पदं नः'। इति॥ ननु च अन्यपदार्थे बहुश्रीहिः स्मर्यते; तत्र चित्रगुदेवदत्तः इति देवदत्ततादेरनुप्रयोगो न प्राप्नोति; न हि चैत्रादिशब्देभ्ययोगादवधूतेऽपु पुनश्चैत्रादिश्रृत्यः प्रयुज्यन्ते। नैवम्; चित्रगुशब्दः चित्रगवीनां स्वामिसामान्यमभिधत्ते; तत्रादयं विशेषार्थिना विशेषोडनुप्रयोक्तव्यः। चित्रगुः कः? देवदत्त इति; यत्र त्वसाधारणविशेषणादिभिरिविशेष एव समासः तत्रानुप्रयोगो न भवत्येव; यथा—— त्रिलोचनः, शूलपाणिरिति। एवं तर्हि, सामान्यवचनानामनुश्रयोगस्याप्राप्तिः; यथा—— चित्रगुः सर्वम्, चित्रगुर्विश्वम्, इति। सामन्यमपि यथा विशेषः; तथा हि—— यथा चित्रगुशब्दादिप्रयोगे विशेषान्तराणां निवृत्तिः, तथा सर्वादिषु शब्दप्रयोगे विशेषाणां निवृत्तिः

प्रतीयते । यदि वा, चित्रा गावोऽस्य देवदत्तस्येति षष्ठ्यर्थस्य समासेनाभिधानात्पष्ठी नानुप्रयुज्यते; संबन्धी तु न समासोपादान इत्यनुप्रयुज्यते । एवं तर्हि, विभक्त्यर्थोऽभिधायिनो बहुत्रीहिपदस्य देवदत्तादिमिः्रृदृव्यवचनैः सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति । मतुप्लोपान्विषयति । सैवम्; मतुपोऽपि संबन्धार्थत्वात् दृव्यवचनैरसममानाधिकरण्यमेव । न च बहुत्रीहे: विभक्त्यर्थोऽभिधायिनो मतुप्प्रलयो विधातुं शक्यते; स हि प्रथमासमर्थाद्‌द्रव्युपाधिविंध्येयते; न च विभक्त्यर्थेनेवं बहुत्रीहिपदस्यास्त्यादिक्रियाभिः सा.नाधीकरण्येन संबन्धो भवति । अथ, अभिहितः सोडर्थोऽन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संप्रति इति सामानाधिकरण्यमुपपद्यते । तत्र; अभिहितोऽण्यसौ यतो यत्सेयादिकृत्न स्वरूपं द्रश्यति । एवं तर्हि, यथा—जातौ पदार्थे जाते: कार्यमृ.क्मानममंभवान तन्महच्‍चाङ्गितासु व्यक्तिषु निविशते, तथा बहुत्रीह्यर्थे संबन्धे सान्ना.धिकरण्यप्रकृत् तस्माङ्गादिकं प्रन्युज्यमानं तदाश्रये भविष्यति ; एवं च सोडयमित्युपचरितसंबन्धेऽपि संबन्धिघु बहुत्रीहिपदैरभिधीयमानेषु, शुद्धादिविशेषणानामिवाश्रयतो लिङ्गवचनानुरूपे न विरोधस्तने ! यदि वा, अन्यपदार्थ इत्यर्थप्रहणसामर्ध्यात् मदृव्यस्य सलिङ्गस्य समकलयरप चोपादानं न विभक्त्यर्थमात्रस्य । कथम् पुनरर्थे—वृत्तौ पदाद्‌विधेये लङ्ग्यत इति श्रूयते—अन्यपदैर् इत्यादियुक्त्या मतौ वृत्तिसंभवान् पदसहचरितां यां काञ्चिदर्थमात्रां पदशब्द्रो लक्ष्यते; पदत्वस्य वा निमित्तत्वेन प्रयासग्रोपकारिणं विभक्त्यर्थं प्रत्याययेत्; सोडयमेव मिद्रे समीहिते, यदर्थग्रहणं करोति तेनैतत् ज्ञापयति—यावानर्थश्रुतेः पदविषयोऽर्थः प्रतीयते, तावान् सर्वोऽपि त्यागनिमित्ताभावादुपादीयत इति । अपि च, पदर्मर्थस्य परिच्छेदायोपादीयते; अर्थो हि प्रकृत्यादीनां सामान्नेन प्रसक्ता: पदेनावच्छिन्नेन पदावधिकोडर्थ उपादेय इति ; तत्र यथा वाक्यार्थस्यानाश्रयणमाधिक्यात् तथा पदार्थे—कदेशस्थापि, न्यूनत्वात् । तदेवमर्थग्रहणसामञ्जस्यात् सलिङ्गः: समकलयर: सदृव्ययश्र समर्ध: पदार्थ उपादीयते । ननु च बहुत्रीहिणा समस्तपदार्थाभिधाने यथा संबन्धाभिधायिकया षष्ठी न प्रयुज्यते, तथा संख्याभिधायिन: स्वादय: लिङ्गाभिधायिनस्त्रावादयो वा न प्रयुज्येग्रन् । उच्यते—एकादिपदैरिव द्विपदैर्‌विधिना न संख्या संख्याकार्यं विप्रतिष्यति ; न हि षष्ठ्यादिविभक्तान् इव वचनविधावनभिहिताधिकारे वियते, कर्मादयश्र कारकविशेषा: प्रत्याययितव्य इत्यन्रयविधेया द्वितीयादय: ; प्रथमा तु वचनप्रहणसामर्ध्याद्‌न केवलं प्रकृतिः प्रयोक्तव्या इति समयाद्वा प्राथममिककल्पिका भविष्यति । स्यादेतत्; यथा अभिहिता एकत्वादयो वचनव्यवस्थानिमित्तं तथाडभिहितः संबन्धोऽपि षष्ठी निमित्तं भवति । तद्युक्तम्, अनभिहिताधिकारे। अपि च, संबन्ध्योपसर्जनं प्रातिपदिकार्थी वृत्तिशब्देनाभिधीयते ; न चायं षष्ठीविषय:, तस्या: प्रातिपदिकार्थोपसर्जने संबन्धे विधानात् । टाबादयश्र स्वार्थिकत्वादभिहितेऽपि लिङ्गे भवन्ति ;

तदुक्तम्— ‘सिद्धं तु स्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्‍वान् । स्वार्थे टाबादयः’ इति (महाभाष्यम् ४. १. ९. १.)। यांत्रे वाच्ये एव वाक्यार्थों वृत्त्यर्थौ; तथा हि— चित्रा गावोडस्येल्यन्यपदार्थोपसर्जनाध्रितगड्यो वाक्येनाभिधीयते; चित्रगुरिति पुनर्वृतौ गवार्थोपसर्जनस्वामी प्रतीयते; तत्र यदा निर्जातपराधीनतां चित्रगवीनां स्वामिविशेषापवच्छेदायान्यपदाथ उपादीयते असौता गाव इति, तदा बहुत्रीहीह्रि भवति; यदा तु तादृश्रा गावः स्वामिनो विशेषाभिधानाय प्रयवस्यृते—चित्रगुवीनाममयि स्वाभीति, तदा बहुत्रीहीहिभवति— चित्रगुः शब्‍वलगुरिति; तामेव च स्वामिविशेषणां स्फुटमुपदश्रयन्तो निदश्रयन्तो — यस्य चिवा गावः स चित्रगुः, यस्य शब्‍बला स शवलगुरिति । उपलक्षणं छात्र पश्श्री; तेन कर्मकर्तृप्रवचनेनाप्रथमया अपि बहुत्रीहीहर्वक्तव्यः — ऊढो रथोडनेन उढरथोडनवान, उद्धृत ओदनः अस्या उद्धृतोदना स्थाली, उपहृतः पशुः अस्मै उपहृतपशू कर्तृ:, आरुढो वानरोडसुम आरुढवानरो वृक्षः, प्राप्ता अतिथयोडस्मिन् प्राप्तातिथिर्‌गृहम:, सिद्धा साधकोडनया सिद्धसाधका वियति । अथ अप्रथमया इति किमर्थम् ? इह मा भू तृण्रे दवे गतं इति । अथेह कस्मात् भवति — तृण्रे दवे गतं पद्येति? बहुलकड्‌उडागपथममा । यथेवं पाछ्यायनतसकले चित्रगोभेदतत्समभेदौ पुंसः पश्‍चादयो न मुह । बाढं संज्ञाधननमपेक्ष्य भविष्‍यन्‍ति । अथ, यथा चित्रगुप्रसृतिश्यः पश्‍चादयः, तथा यत्नेत्यादिश्यः पश्‍चमीसमम्याद्योडपि कस्मात् भवन्ति? उच्यते— तमिलत्रलादिभिः पश्‍चमीसमम्यादीनामभिहितो डनतर्भूतः । चितलगुप्रसृतिशु तु बहुत्रीहीणाभिहितः सोडर्थो डनतर्भूतः प्रातिपदिकार्थः संपन्न इति । अथेह बहुत्रीहिः कस्मात् भवति— पच्‍चभिर्युक्तकस्मय ? बहुत्रीहिः कस्मात् भवति— पच्‍चभिर्युक्तकस्मय ?

प्रथमः प्रकाशः

सुवर्णविशेषणं भवन्तौ गौर्णी कृतिमनुभवतः । ननु किमुपष्टमुव्योम्निष्ठः साधुरयम् ? उपष्टान्तेनेहोष्ट्र-

गव्साभिधीयते ; अवयवैड्प्रवयविवदुपचारो दृश्यते इति । केशचूडः; सुवर्णालङ्कार इत्येत-

नोस्तु केशसंघाते केशशब्द्रे वर्त्तने । सुवर्णविकोऽपि सुवर्णशब्द्रः, कार्णे कार्योपचारत्न । ननदकोषर्; शाल्पाणि: इत्यत्र चन्द्रशालोपलक्षितौ शेखरपाणि चन्द्रशालाश्रितौ । तैयौ; यथा—

कुन्तान् प्रवेशय, यष्ट्रः: प्रवेशियत्न: कण्ठेकाल: दृगमिलोंमा द्रयेतोस्कु कण्ठे स्थिता: कालाः अस्य, उरसं जतास्नि लोमान्यस्येति पदास्न्तरमध्याह्रियते; यथा— द्वारं द्वाग्म इत्युच्यते आप्रियन्तां

संप्र्रियन्तां वेति । एतेन ' सुबोधकाः असिक्श्रेःयुप्तनश्यतातम्' 'अतियानां वहुश्रीरिहवक्तव्य:'

'सन्म्युपमानपूर्वेपदस्योत्तगपदलोपप्र'' 'समुद्रायाविकारपष्ठाश्र'' 'प्रादुःस्यो धातुजस्य वा' (महा-

भाष्यम् २. २. २४) इत्यपि न वक्तव्यं भवति । ननु परिगणनार्थमप्यतद्वैयं वक्तव्यम्, नैत्रम् ;

क्रियामाणेऽपि हि परिगणने यत्राभिधानं नास्ति न तव समानाधिकरणानामपि वहुश्रेः;

तद्यथा— पचुच भुक्तवन्तोऽस्येति । एतद् तर्हि मत्वर्थग्रहणं क्रियते— ममानाधिकरणानां

मतवर्थे वहुश्रेःहिभवेतिति; तथाडपि, ऊढो ग्योडनेन ऊढग्योऽनडडान्, द्रक्षिणास्याश्र पूर्वस्याश्र दिस्रो

यदन्तरालं सा द्रक्षिणपूर्वा:, पुत्रेण सह मपुत्रः; केशेु केशोु न गृहीत्वा प्रवृत्तं युन्दे केशाकेशि।

रणडेशे दण्डडेश प्रहृत्य दण्डान्डि:, त्रिदंशेऽते त्रिदशा:, इत्येवमादिभिरिग्रयामिग्रेव । तस्मात्सूदूर्मापि

गत्वाडभिधानमेवाश्रयितव्यम ; अभिधानलक्षणा हि कृत्स्दितसमासा इति कृत्वं परिगणनन्न ;

अथ त्रिदशा इति कोऽस्य विग्रहः? त्रिदंशेऽते त्रिदशा इति । 'संख्यायमासे सुजन्तस्य संख्येयप्र-

सिद्धिः इति ; न हि सुजन्ता मङ्ग्याडस्ति असुत तर्हीयं विग्रहः: · त्रया दश अत एति ।

एवमप्यत्कारान्तस्य संख्याडस्ति । असुत तर्हीयमेव विग्रहः—विरंशेऽते विरशा इति । ननु चोलं संख्याममासे सुजन्तस्य संख्येयप्रसिद्धेः ; न चात्र समासे शुचं पद्यामः । किं तर्हि ? वाक्ये । कुतः पुनरेत-

किं च भोः सुजर्थ समासे उच्यते? नैवम्; सामस्मिन्नैद्य सुजर्था गम्यते । कथम् ? याचनात

संख्या संख्ययात्र संख्यायात्ते, न च क्रियास्थायुक्त्यथ बकः: भवासन्निति कृत्वा सुजू ने भाव्य्यान्

(महाभाष्यम २. . २५)॥

प्रकृति: प्रतिपदिकरूपाड्व्ययोपवर्णिता ।

स्वरूपं प्रत्ययादीनां पृथक् पृथगथोच्यते ॥

तत्र भ्रातृीयते अननेनार्थ इति भ्रातृयः; स त्रिया— धातुप्रत्ययः, भल्ययप्रत्ययः, भातिपदि-

कप्रत्यय इति ! तेषु सनादयः;, तिबादयः;, तुमुनादयः;, तथ्यादयः;, णकुलादयः;, उणादयश्र्रेति धातु-

प्रत्ययभेदाः । तत्र इत्थाभप्रयोजकऽन्यापारादिक्रियासु क्रियासमभिहारादिषु च ये विधीयमानाः क्रिया-वचनत्वात् भुवादिवदेव प्रत्ययान्तरमपेक्षन्ते ते सनादयः ; यथा— शिकोर्षति, अध्यापयति, पापकृत्यते, गोपायाति, ऋतीयते, कामयते, इति । क्रियाप्रधानाः कर्तृकभेणोः क्रियायां च ये विहिताः साध्यरूपापन्नक्रियाभिधायित्वेन प्रत्ययान्तरं नापेक्षन्ते ते तिबादयः ; यथा— व्रजति देवदत्तः, पच्यते ओदनः, रज्यति वस्रं , स्तीयते केदारः; चोरस्य रुजति, आस्यते युष्माभिः इति । अनुपात्तक्रम-क्रियाभिधायिनोऽसत्तव भूतार्थीः साध्यभावे ये विधीयन्ते ते तुमुनादयः ; यथा— पक्वुमिच्छति, भुक्त्वा व्रजति, अधीत्या लभते, पायंपायमास्ते, चोरङ्करमाक्रोशति, चकासांचकार इति । प्रयोजन-भावकर्मणोः कत्रौदिपु च ये विधीयन्ते ते तव्यादयः ; यथा गन्तव्यं भवता, करणीयः कटः, कृतो भवता, लभ्यमानः केदारः, दुर्गमो मार्गः, वास्तव्यो लोक इति । प्रयेण कर्त्रि कर्मोदिपु च ये विधीयन्ते ते णुलादयः ; यथा— पाचकः पुमान्, मोमं पवमानः, पचन्यवाग्मं, कन्यकां-ङ्करिष्णु;, पादहारकः पच्क्;, प्रियकरणं शीलम, इति । सर्वकारकेषु सिद्धभावे च ये विधीयमानाः प्रायेण द्व्यवचनत्वं लभन्ते ते णादयः ; यथा— शोतो वायु;, वत्मला धात्री, तीक्ष्णं दात्रं , वृद्ध उपाध्यायः, रम्यः प्रासादः, पाकौ वर्तत इति । यदादयः, घादयः, मवादयः, फगादयः, युजादयः, ढगादयश्रेति प्रत्ययप्रत्ययभेदाः । तेषु भवापल्यस्वार्थमतवर्थोदिपु सुबन्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते यादयः ; यथा— अप्सरस्यः, पूर्वोहेतनं , चिरन्तनं , आसुष्यायणः, त्वयका, शुभंयु: इति । प्रकर्षापकर्षकुल्साप्रकांशादिषु तिकन्नेभ्यो य उत्पद्यन्ते ने घादयः ; यथा— पचतितरां , गच्छतितमामं , जलपतिकल्पं , स्फुटतिदेवयं , पचतकि, पचतिरूपं, इति । नित्येऽनित्यस्वार्थेसमत्वोदिषु कुद्र्यसो य उत्पद्यन्ते ते मवादयः ; यथा— कृतिमं , पाकिमं, साराविणम् , व्यावक्रोशी, जितवरी, इयैनपाता इति । जीवडंशयप्रास्तकृत्स्तत्स्वार्थोदितु अपत्यादि-तद्धितान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते फगादयः ; यथा— गार्ग्यायणः, दाक्षायणः, वाश्यायणीयः;, आभिजित्य;, कौज्जायन्यः इति । सिद्धभावताच्छील्येपाधि-क्त्रोदिपु णिजोदिधातु-प्रत्ययान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते युजादयः ; यथा— कारणा, अटच्छा, यायजूकः, सोसाहः, यायावरः, चिकित्सुः इति । अपत्यार्थेस्वार्थशक्तिसंवल्यादिपु स्विप्रत्ययान्तेभ्यो य उत्पद्यन्ते ते ढगादयः ; यथाः— गाङ्गेयः, यौवतेयः, वाराणसेयः, सुवधूकः, नवामे , खट्वावायं, युवतयः, इति । टाबादयः, स्वादयः, तसिलादयः, कादयः, अणादयः क्यजादयश्रेति प्रातिपदिकप्रत्ययभेदाः । तेषु प्रकृतिलिङ्गाभिधायिनः प्रातिपदिकाद् य उत्पद्यन्ते ते टाबादयः ; यथा— खट्वा, मुदामा, कारीरगन्ध्या, ब्राझ्मवन्धू:, कुमार्यौ, युवति:, इति । प्रकृत्यर्थसंश्याभिधायिनः प्रातिपदिकादेव य उत्पद्यन्ते ते स्वादयः ; यथा— कुण्डं, कुण्डे, कुण्डाभ्यां, कुण्डेभ्यः, कुण्डश्या:, कुण्डेषु, इति ।

ते तसिलादयः ; यथा-- यतः, यत्र, कदा, पुरस्तात्, बहुशः, पुरत्रा वसतीति । कुल्साप्रशंसातिश्रयानतिश्रयाद्युपाधेरतुपादिश्र सुबन्तादेव प्रातिपदिकात् स्वार्थोऽदिशु य उत्पद्यन्ते ते कादयः ; यथा-- अश्वकः, युष्मदाभिः, वैयाकरणरूपः, पदुतरः, कुतीरः ; तार्तीयीकम्, इति । समर्थप्रातिपदिकात् संबन्धिकारकसम्बन्धे य उत्पद्यन्ते ते आणादयः ; यथा-- औपगवः, तावकीनः, आाश्रिकः, वामदेव्यम्, ब्राह्मणत्वम्, पौरोहित्यम्, इति । कर्मादिकारकोहितक्रियेच्छाचागरुडयर्थोदिगु समरथोदेव प्रातिपदिकाद्य उत्पद्यन्ते ते क्यजादयः ; यथा-- चित्रीयते, पुत्रकाम्यति, रिषेनायते, लोहितायति, कण्डूयते, मुण्डयति, इति ॥

प्रकृतिप्रत्ययानुपसर्गोपग्रहागमलोपवर्णविकारविकरणादिरूपः संस्कारः उपस्कारः ; स च त्रिधा — प्रकृत्युपस्कारः, प्रत्ययोपस्कारः, उभयोपस्कारश्रेति । ते पुनर्भूपणसमवायाध्याहारवैकल्यप्रत्ययत्वभेदान् प्रत्येेकं पड्‌धा श्रृङ्ग भवन्ति । ततः प्रकृतेःभूपणरूपा निरर्थकोपसर्गोस्वार्थकवैकल्यप्रकादयः ; यथा-- अध्यारोहछति, पर्यङ्कल्छति, प्रतम्वते, निश्खल्कति, इति ; यावकः, पाड्‌गुण्यम्, औपयिकम्, मानसम्, इति ; आलो, मृद्दी, कमण्हस्त्री; छछू; इति । समवायरूपा माथकापसर्गेसनकस्यक्कादयः ; यथा— आश्वास्त, प्रतीकृत, ऋणमनायते, दुर्‌मेनायते, इति ; जुहुप्सते, गोपायते । ऋृतीयते, कामयते, इति ; पुञ्चीयति, पुत्रकाम्यति, रिषेनायते, मुण्डयति, इति । अध्याहाररूपाः सहाभिधायकोपसर्गोधिवंचनसुदागमादयः ; यथा— अधीते, अध्येति, अनुरुध्यते, संग्रामयते, इति ; जक्ष्यति, संपनीगयते, अरार्धते, नन्नीदिपति इति ; उपस्कुरते, अपमृत्‌न , आस्थन , मध्वस्यति, इति । वैकुलरूपाः वर्णाद्यतयिवपर्येयापायादयः ; यथा— तनू:, मिह:, सिच्ता:, सक्कव:, इति ; मन्त्र, यान्त्र, समगत, इति । यत्लरूपाः उपचयप्रसवसंक्रुयारःय ; यथा— यौति, मेध्यति, दीव्यति, निगृहाति इति ; कीयते, पूयिते, सौधातकि:, स्वायसुबु इति ; आस्त, आस्ने, अवोचत्, घटयति, इति । प्रत्ययत्लरूपाः विशेषादेशादिधिनिपेधादयः ; यथा — आाह, अघसन, वध्यान्, अध्यगीष्ठादि, इति ; जय:, पिथ्यम्, गदियन्, तालिद्यम्, इति ; तितउ:, प्रेड्‌गम , कोकूयते, कथयति, इति ॥

प्रत्ययस्य भूषणरूपाः इडमुगीकादयः ; यथा— सहित, वरिता, भूवै, भूणाम इति ; देवास:, पारयामि, तारिषत, भवासि, इति ; तार्तीयीकम , पीत्वाय, त्वथका, पचतकि, इति । समवायरूपाः स्वसिचूस्रीयुदाय: ; यथा— करिष्यति, अकारिष्यन् , वक्का , न्रवीति, इति ; अपाक्रीव्, अपीपचन् , अशिषन्, अलिक्षन् , इति ; कृषीष्ट, कुर्यात , कुर्वीत, करवामहै, इति । अभ्याहाररूपाः प्रत्ययैर्विप्रेषकोपसर्गेममपरबादयः ; यथा— सुमनायते, दुर्‌मेनायते, अभि-

मनायते, अभिषेणयति, इति; कविमम्, माराविणम्, न्यावहासी, कौडायन्यः, इति; पचतितराम्, पचमानः, सर्वेऽपि, वृक्षाणाम्, इति; वैकर्तृकूपा आदेशसर्वोदेशशब्द्यादिशादयः ; यथा—— गार्ग्ययणः, चान्द्रमसायनि:, गौधरः, कौलेयकः, इति; पवनः, पावकः, वृक्षस्य, वृक्षैः, इति; वेद्, विवेद्, विद्वान्, वेत्ति, इति । मतनरूपा लुङ्लुम्पनविधुम्पनादयः ; यथा—— पचत्, जुहोति, पच्यते, इति; ददृशे, अद्राक्षीत्, कारकः, कामण्डलेयः. इति ; अभिचित्, शुभंयाः, मूलखाः, अर्खती, इति । प्रतियत्नरूपा विशेषादेशविधिनिषेधादयः ; यथा—— तथौ, वेद्, प्रशाधि, जीवताम् इति; उत्पादि, राष्ट्रियः, आम्रेयः, शौनम्, इति; सुभ्रूः, सुप्रेयसी, ब्यतिहसन्ति, ब्यतिगच्छन्ति इति । उभयोभूषणपरूपा युष्मत्प्रशस्तिप्रयोगादयः ; यथा—— त्वं पचसि, युवां पचथः, यूयं पचथ, अयं पचामि, आवां पचावः, वयं पचामः, वायुरोति, देवो वर्षेति, भज्यते शाखा । स्वयंमेव, अवकिरते हास्ती स्वयंमेव, भूषयते कन्या स्वयंमेव, ऋते कथा स्वयंमेवेति । समवायरूपा विकरणादयः ; यथा—— भवति, चोरयति, दीव्यति, सुनोति, तुदति, तनोति, रुणद्धि, क्रीणाति, स्वयं नमते, स्वयं दुग्धे, तप्यते तपः, लीयते केदारः, इति । अध्याहाररूपा द्विरुक्त्यादयः ; यथा—— पायं पायं, पचतिपचति, ग्रामो ग्रामो ग्रामो रमणीयः. मूले मूले स्थूलाः, अपे अपे सृक्माः, पूयं पूंवं पुष्यति, प्रथमं प्रथमं पच्यते, ज्येष्ठं ज्येष्ठमुपवेशय, मापं माषं देहि, उपर्युपर्योस्ते । अथैनरहिः बुधयस्व बुधयस्व इति । वैकर्तृकूपा वान्तावादयः ; यथा—— ग्रामो वां, ग्रामो नौ ग्रामो वः, ग्रामो नः, ग्रामस्ते, ग्रामो मे, ग्रामस्वा रक्षन्, ग्रामो मा रक्षन् , हैयङ्गवीनम्, मातुलः, क्षत्रियः, श्रोत्रियः इति । यत्नरूपा अनु प्रयोगादयः ; यथा—— अभिष्यात् संपयते, भस्मसाद्ब्रवति, ब्राह्मणसात् स्यात्, देवत्रा करोति; मर्त्यत्रा गच्छति, मनुष्यत्रा वसति, गुह्धीभवति, पटपटा-

करोति, चकासांचकार, कारयामास, बिभरांभूव, विदांकुर्वैन्तु इति । प्रतियत्नरूपा विध्यनुप्रयोगादयः ; यथा—— रेपोः पुष्यति, समूलकां कपति, जीवग्राहं गृह्णाति, पुरुपव्राहं वहति, ऊर्ध्वशोषं शुष्कः, चूड़ाकनाशं नष्टः, ओदनपाकं पकः, सुवर्णनिधायं निहितः, लुनोहि लुनोहीयेतां लुनोतु ; अधिक्षिप्यादिषुबलेनोव्रते ; राष्ट्रभृत् मेठमट् दूरमेलवेनोव्रतात् । सन्तु ते पिबधाना: खाद ओदनं भुक्त्वैवायमभ्यवहरति, इति । उपस्काराविशेष एव प्रकृतिसमीपोबारितं पद्मुपपदं ; तत् त्रिधा—— तिङुपपदं, क्तदुपपदं, सुपुपपदं च । तेषु प्रथमं क्रियारूपं कारकलुपम, नामरूपम्, अध्ययरूपम्, निपातरूपम्, उपसर्गरूपं च । तेषु क्रियारूपं यथा—— इहि मन्ये रथेन यास्यसि, न मर्ययामि यत्तत्भवान् क्रिपलं याजयेत् । कारकरूपं यथा—— अश्वेन संचरते, दास्या संप्रयच्छते । नामरूपं यथा—— कालो यदृज्झीत भवान्, समयो यदृज्झीत भवान्, वेला यदृज्झीव भवान् । अग्ययरूपं यथा—— कथं नाम तत्भवान् कृष्णं याजयेत्, नमते दण्डः स्वयमेव । निःकृतहूपं यथा—— यावदुरुक्के, पुरा ब्रजति । उपसर्गरूपं यथा—— पराक्रमते, पराजयते

शृङ्गारप्रकाशः

इति । द्वितीयमपि क्रियारूपम्, कारकरूपम्, नामरूपम्, अव्ययरूपम्, निपातरूपम्, उपसर्गरूपं च । तेभु क्रियारूपं यथा -- भोक्तुं ब्रजति, भोजको ब्रजति, गोदायो ब्रजति, कर्तुमिच्छति, इति । कारकरूपं यथा-- कुम्भकारः, उत्तानशयः, शय्योत्थायम्, मूलकोपदंशम्, इति । नामरूपं यथा--कालो भोक्तुप्, समयो भोक्तुम्, ब्रह्मभूयम्, ब्रह्मयोगम्, इति । अव्ययरूपं यथा--द्योतकारः, चोपकारः, समोचकम्, इत्यपानः, इति । निपातरूपं यथा--अलं कृत्वा, खलु कृत्वा, याबद्ब्रह्मन्, अन्यथाकारम्, इति । उपसर्गरूपं यथा-- प्रजवी, प्रसवी, विकत्थी, निराकृष्णु;, इति । तृतीयं क्रियारूपम्, कारकरूपम्, नामरूपम्, अव्ययरूपम्, निपातरूपम्, कर्मप्रवचनীয়रूपं चेति । तेभु क्रियारूपं यथा --न त्वां तृणाय मन्ये, संतापाय प्रभवति, गोषु दुह्यमानासु गतः, कोशत प्रातर्‍जिदिति ।

चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चर्मरिं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥

केशेषु रसि;, ब्राह्मणे च मुझानेभु वृपला आस्ते, वृपलेवासिनेभु ब्राह्मणा भुझते, इति । नामरूपं यथा--नावां स्वामी, अवश्यं हेतोर्वसति, विधा महता: शिवं प्रजान्यः, इति । अव्ययरूपं यथा--समया ग्रामम्, सह च्छत्रेण, नभो देवेभ्यः, दक्षिणाहि ग्रामान्, इति । निपातरूपं यथा--हे देवदत्त, हा देवदत्तम्, विना विष्णुमित्रेण, किले यद्दत्तान्, इति । कर्मप्रवचनীয়रूपं यथा--युक्क्ष्मणु विद्योतेते, उपार्जुनं योद्धारः, अधि ब्रह्मदत्ते पच्‍ञाला:, अधि पच्‍ञालेभु ब्रह्मदत्त इति ।

प्रकृतिप्रत्ययावेवमुपस्कारश्‍ दॄश्यितः । क्रमादुपपदस्यापि स्वरूपमुपवर्णितम् ॥

अव्ययानी निपाताश्‍ गतयश्‍ निरूपिताः । कर्मप्रवचनीयाश्‍च सोपसर्गाः प्रकाशिताः ॥

न केवलेह प्रकृतौ प्रयुज्यते न केवलः सुप्तिङ्जणक्रियादयः ।

भवत्पुपस्कार इहापृथगद्रयो-द्वितीयार्थेमेवोपपदं प्रयुज्यते ॥

॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते शृङ्गारप्रकाशे प्रकृत्यादिप्रकाशो नाम प्रथमः प्रकाशः ॥

७

॥ द्वितीयः प्रातिपादिकादिप्रकाशः ॥

प्रातिपदिकं त्रिधा—विभक्तावयवम्, अविभक्तावयवम्, अनुकारणं च । तत्र विभक्तावयवं त्रिधा—कृत्सूपम्, तद्धितरूपम्, समासरूपं च । तेषु भावकारकाभिधाविनो धातुप्रकृतया: कृतः ।

तत्र धात्वर्थ एवापूर्वापरीभूतो भावः; यदाह—

कालनुपाति यद्रूपं भावार्थस्य क्रियेतित तत् । परितो यत् परीक्ष्यं तत्कृद्वाव इति कथ्यते ॥

स इदं षोढश संभवति—सिद्धः, साध्य:, सिद्धासमाप्;, साध्यासमाप्रः, सिद्धसाध्य:, साध्यसिद्धश्रेतिइ । तेषु उद्भूतप्रकृत्यंशत्वेन क्रियानुद्रेकात् सत्कवभूतत्वे लिङ्गसंख्याद्युपमाही 'कर्तृकर्मणो: कृति' (पा. २—३—६५) इति संबन्धविभक्तिनिमित्तं सिद्धं ; यथ—आश्रयोमिदसोदनस्य च पाको ब्राह्मणानां च प्रादुर्भावः; भेदिका काष्ठानां देवदत्तस्य चिकीर्षा युक्ततस्मा इति ।

अत्र उभयप्रातौ कर्मण्येऽपि इति नियमे उभयो: प्रामुख्येऽस्मिन् कृति इति उकारस्यान्नात्, अकाकारयोश्च नियमप्रतिषेधात्, कर्तुरेपि पष्ठ्येऽपि भवन्ती भावस्य सिद्धत्वात् योतयति । उद्भूतप्रकृत्यंशत्वेन क्रियोत्क्रेकादसत्कवभूतत्वे लिङ्गसंख्याद्यनुपमाही कर्तृकर्मणो: कारकविभक्तिरेव निमित्तं साध्य: ;

यथा — ओदनं भोक्तुं याति, स्वाध्यायमधीत्य स्नापयति, पय: पायं पायमास्ते, इति । अत एवं 'न लोक' (पा. २—३—६९) इत्यादिना पष्ठी निषिध्यते । सिद्ध एव तद्धितानुबन्धी सिद्धासमाप्र:;

यथा—व्यावक्रोशी, साष्टकूटिनम्, क्रतुमिमम्, इति । अत्र यथा आमभियज्;, कौत्कुयान्य; इत्यादावणायाभिहितोऽप्यपलयर्थ:; तैस्तरीया: छागलेयिन: इत्यादौ छणायाभिहितोऽपि भोतृप्रोक्तार्हे; स्वार्थींकृतृदितृविपयतद्धितोत्तप्तिमन्तरण न समाप्यते, तथा व्यतिहाराभिविध्युपाधिको णजिनुपुत्त: गुद्रश्व कृञ्याभिहितः ।

सिद्धौपि भावः स्वार्थींकृतृदित्यादितद्धिततत्पुरुषसमासान्तरण न समाप्यत इति सिद्धासमाप्रो भवति । साध्य एवातुबन्धी साध्यासमाप्रः; यथा—चकासांचकार, विदाकुरव्नु, रैपोषं पुष्यति इति ।

अत्र यथा झुक्कीभवति, पटपटाकरोति, इत्यादावभूततद्धाबौधच्ल्यायान्तम्, झुनि-हि झुनिहीलेवायं झुनाति, राष्ट्रमट मठमट बूर्मटेत्यबायमटति, इत्यादिषु यथाविध्यनुपयोगं चापेक्षते, तथा आमन्तं णमुलन्तं चानभिधायकपदार्थकत्वादसमाप्तं साध्यवत्कुपमेव भवति ।

तदाह—'आम इच णमुलोऽव्यसमाप्तार्थत्वादिवसद्वसनुपयोगः सिद्ध एव यथाविष्यर्थ भवति ।

तु वचनं कषादृषु यथाविष्युपयोगः' इति । तेन चकासांचकार इत्यादिनाड्यमध्यों भवति—चकास्ति स्म, विदन्तु, रायः पुष्यन्नमुं पुष्यति, इति । अत एतत् क्रियाविशेषणनैव सिद्धमिति न केचित् णमुल्प्रकरणमारभन्ते । न तु च क्रियाविशेषणानां कर्मता नपुंसकता च; कथं च पुष्पेरेक पुष्पि: कर्मं भवति ? न झातमनेवात्मा न्याय्यते ; न हि सुशिक्षितोपि बटुः स्वं स्कन्धमारोहं शक्ष्योति । नैवम्; नागरकं कृतं वर्तते, विभ्रजिता यशते, इत्यादौ सामान्यविशेषयोरेनैकाॅत्येन व्यापार्यवच्छेदयोरुपलम्भान् सामान्यपुंरेवाव्यपुपि: कर्मं भवति । न च क्रियाविशेषणानां कर्म—तैवेति नियमः; क्रिया हि यथा साध्यमानत्वात् कर्म, तथोत्पाद्यमानत्वात् कर्त्रपि भवति ; ततश्रो—भयथाडपि क्रियाविशेषणाति योज्यन्ते—रैपोयं कुरूवा पुष्यति, रैपोयं यथा भवतेवं पुष्यतीति । सिद्ध एव साध्यधर्मयोगी सिद्धसाध्यः ; यथा—आश्रयौो गतौ दोहे डशिक्षितेनागोपालेन, साधु खलु पयः: पानं यत्नादतेन, अंवचित्ता हि सुवत्सस्य कृति: पाणिनिना, इति ; अत्र उभयप्राप्तौ कमेणयेऽपि घष्टीति कर्त्तरि तृतीया मन्नानात सिद्धोड्यं विवक्षातः साध्योऽपं भवतीति ज्ञायते । अन्ये त्वन्यथा अत्रोष्ट्राश्विकावारप्रयोगाणां क्रियाविशेषवृत्तानुप्रहणरूपवेनापार्थंगभावान क्रियाभिधायाऽयानां द्वितीया—

दर्शानाद्भेदविवक्षातः सिद्धानामपि क्रियावदेव साध्यत्वमवगम्यते; तदाह—

तत्स्वभावविशेषत्वाद्याप्या नेष्टाभिकाडनया ।

साध्यत्वे त्वासनैकात्म्यात् फलतः कर्म कथ्यते ॥

सोज्यमित्यभिसंबन्धादमेदे धर्मधर्मिणोः ।

क्रिया या इव साध्यत्वं वारादीनां न दुष्यति ॥

तेन उष्ट्राशिकामास्ते इत्यादीनामयमर्थों भवति- उष्ट्रूवदारस्ते, पश्शावृत्तिं भुजिक्रियाम् करोति, पश्चात् पाकादिवर्ततेति । साध्य एव सिद्धवमयोगा: साध्यासिद्धौ; यथा—कर्त्तव्यं भववः, कायं भवतः, कुवं भवतः, इति । अत्र 'न लोकालुयतिनिष्ठाखलर्थतुनाम्' (पा. २ — ३ — ६९) नात् पक्षे विवक्षातः सिद्धार्थाभिधायितवमवगम्यत इत्येतदुक्को भावः साध्यसिद्धौ भवति । न छात्र कृत्यानां निषेधो न श्रूयते, यतः खलूर्थतूनामित्यतत् कलर्थैः सह संग्रपन्ने ; तृतीययनेन पुनस्त्र्त्वेति । अत एव निप्ठादिभावस्यैव कृतभावस्य कर्मेणयपि पष्ठी न भवति ; यथा—

शृङ्गारप्रकाशः

गतमस्तं यथाड्केण यथाडसृदितभिन्नद्युना ।

तथा मानेन श्रथिल्यमागन्तव्यं मृगीदृशः ॥

कथं पुनः सकर्मकात् भावप्रत्ययः ? तेन हकर्मकाद्वितळ्ठम्; यदाह‘लः कर्मणि च भावे

चाकर्मकेभ्यः’ (पा. ३ - ४ - ६९) ‘तस्मै क्रियतेत्यखलर्थाः’ (पा. ३ - ४ - ७०); न हि भावाति

कृतं कटं देवदत्तेनेति। उच्यते—नैतदन्तरङ्कं द्विकर्मकं, अपि तु ‘कालाऽध्वभावगतत्व्या: कमेंसंख्या

हकर्मेणाम्' इति बहिरङ्केषु कालादिकर्मसु गन्तव्यतया॥णं गत्यर्थकर्म; बहिरङ्कता च ‘कालाध्वनो-

र्यान्तरस्यो’गें (पा. २ - ३ - ४) इत्थनेन द्वितीयाविधानेन, भावस्य च कालाद्भेदेन, गन्तव्यस्य

तु ‘गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यो’’ (पा. २ - ३ - १२) इति पुनर्द्वितीयामहणेन ज्ञायते;

अन्यथा हि कर्मणि द्वितीयाया: सिद्धत्वात् गत्यर्थकर्मणि चतुर्थी चेल्यव न्रूयात्। यथैव च द्रव्य-

कर्मेऽोडनत्तरङ्कस्याभावेनाकर्मकः, तस्मैव भावेन सकर्मको भवति; अतो विद्यमानमपि कालादि-

कर्म नाकर्मकं१पदेँशं विप्रयते। अन्ये त्वन्यथा माध्यमसिद्धं वर्णयन्ति—उद्द्रासिका आस्यन्ते,

हतशायिका: शाङ्यन्ते, यवागू: पाकाय ब्रजति इति। अत्र आसिकाश्रयिकयोराङ्याताभिहित-

क्रियात्कल्वात् पाकस्य ब्रजिक्रियामाध्यमत्वात्, सत्यपि साध्यत्वे लिङ्संख्यासंबन्धिविभक्तियोगाद्वि-

वक्ष्यत: सिद्धत्वमपि गम्यत इत्ययं साध्यमिद्धो भवति। तथाडपि उद्द्रासिका आङ्यन्ते, हतशायिका:

शाङ्यन्ते, इत्यमु॒ष्यां सामान्गविशेषेपचरितरुपो भावाङमेव प्रत्याय्यते; स मा आङ्याताभ्यां सामान्गरूपेण,

णवुलन्ताभ्यां विशेषरुपेण। बहुवचनं तु कुत्सिताशयार्थम्; या हि नामोद्द्रास्य कुत्सावत्यो बहु-

प्रकारजुषो बहव: आसिका:, याश्र हतानामातिशयवत्सस्थलाभूता एव भूस्यः शायिका: प्रतीता:,

ताभिः विशेषरुपाभिरियमासिका च उपमानोपमेयसंबन्धनिबन्धनभेदभेदपपग्रहालकारेणापि

सामान्गविशेषभावेन कुत्सिताशयार्थं बहुत्वेनैव प्रत्याय्यते, बहुत्वेन हि सामान्गविशेषभावानुप-

पत्ते: ; तेनोद्द्रासिका इवासनानि, हतशायिका इव शयनानि क्रियन्ते भवन्तीति वा वाक्यार्थी

भवति। नन्वेवमश्रौकृतितां वारप्रयोगादीनां च कर्मतेक नपुंसकतुल्यि प्राप्नोति; यथा—श्रृङु

पचति, प्रहसन्तं पचतीति। उच्यते—त्रिधा वलु क्रियाविशेषणं भवति — वाघ्यम्, आङ्यान्तरं,

वाङ्याभ्यान्तरं च ; तत् ताङ्यं धर्मरूपं वारादि; आङ्यान्तरं विशेषरुपमुश्रासिकादि, वाङ्याभ्यान्तरं

गुणरूपं स्मृतादि। तेषु वाङ्यं सोऽयमित्यभिसंबन्धाद्वादभेदोपचाराविचालितस्वरुपमेव प्रधानं

विमृष्टं कथभिव स्वलिङ्कं उच्यात? आङ्यान्तरर् तु विशेषांशपरिग्रहादाविष्टलिङ्गसंसयं कथभिव

वादन्यालिङ्कं गृहीयात? वाङ्याभ्यान्तरं तु गुणत्वात् स्वलिङ्कविरहे 'गुणवचनानामाश्रयतो लिख्व-

नानि' (महाभाष्यं १ - २ - ४८) इति विशेषलिङ्गमाख्येव भवति; तत् साधङ्कैसक्वभावत्वाद-

लिङ्संबयाया: क्रियाया विशेषणत्वे श्रुतादीनां नपुंसकल्रमेव न्याय्यम्। उद्द्रासिकावारादीनां तु

नित्यमाविष्टलिङ्गृतवादिशेषांशपरिग्रहात् क्रियाविशेषणत्वेऽपि न नपुंसकलिङ्गता । अथ पाकाय ब्रजति, एधेभ्यो ब्रजति, इति क्रिया रन्धनाय स्थालीतिवत् तादर्थ्येचतुर्थ्यन्तः सिद्ध एव कस्माद् विज्ञायते? नैवम्, ‘भाववचनाश्र’ (पा. ३ - ३ - १९) इति तादर्थ्य एव प्रयोज्योत्पत्तेः, ‘तुमर्थेष भाववचनात्’ (पा. ३ - ३ - १५) इति स्वार्थे एव चतुर्थीविधानात् । किमर्थं पुनरिदम्? भावे हि घञ्नादयः सिद्धा एव, तादर्थ्ये चतुर्थी । क्रियार्थोपपदनं तुमुनादौ स्मृतं विषयेऽघञ्नादयो मा बाधिषत; वासरुपविधिशास्त्रात् तुमुनणुलाविति णुलुमहणाद्यावतरति । अथ यशेधा-नाहतुं ब्रजति एधेभ्यो ब्रजतीति ‘क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः’ (पा. ३ - ३ - १४) इति चतुर्थी, तथा पाकं कर्तुं ब्रजति पाकाय ब्रजतीति यदि भवेत्, को दोषः स्यात्? न कश्चित्;

कि त्वेतत् पृच्छामि- स पाकः सिद्धः साध्यो वा? यदि सिद्धः किं कर्तुं ब्रजति? अथ साध्यः, क्रियार्थोपपदेऽपि तुमुना घञ्नादयो वाध्यन्ते । अथ तुमर्थेवन साध्याभिधायिनशकृतृद्रव्येन्तवेन च-सत्त्वभूतार्थाः पाकाद्येतदु घञादयः, कथम् यथागमा इत्यादेः संबन्धविभक्तेर्निमित्तं भवति ? शब्द-शक्तिरेषा यत कस्चिदेव केनचित्, केनचिदेव कसयचित्संबन्धः ; तथाथा— आभिम्रेडप्यर्थ प्रजागरिताडपररात्रान्ति तनो वाङ्कर्मोपसर्गकर्मयोगान्न जायते, न जागरूक इत्युक्तस्य ; ऊरी-करोति पाकादिक्रमत्यूर्य्यादीनामेकानकविशेषस्थ्या करोतिक्रियया भवति संबन्धः, न तदर्थविषयैः पचादिभिः ; सूर्य्येमपि न पच्यन्ति असूर्य्यंपच्या राजदारा इति ब्यवहितामपि सूर्य्यर्कर्मिकां टशिक्रियां नय् निषेधाति, न सूर्य्यसत्ताम् ; एवम् न पुनर्गीयान्ते अपुनर्गंयाः श्लोकाः; श्राद्धं न कुर्वे अलश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति । तथा लवणं न कुर्वे अलवणभोजी मिश्रीः इत्यसूर्य्यंपचादिवदसामध्येंऽपि नवूस- मासो हृश्यते ; न त्वक्फिच्चित्कुर्वाण इति ; एवम् मापं हरमाणः, अगाधादुत्सृप इति । अपि च, पयः पायं पायं, पयः पीत्वा पीत्वा, गेहमनुप्रविश्यमनुप्रविश्यम, गेहमनुप्रविश्यातुप्रविश्य इत्याभीक्ष्ण्यवी- प्सयोः पदाद्र्वेचनं प्रयोजयाल्ल णमुलादयः, न पापच्यते, द्विशो देहीति यङ्लुगसादयः ; लोढ्र- यत इति द्विर्वेचनमन्तरेणापि क्रियासमभिहारसमवगमयति यङन्तं, न जुनोहि जुनीहीति लोङन्तम्; कृतपूर्वी कटम्, अधीतं व्याकरणम्, इति वृत्तिवक्षेनोज्झितकर्मामिधानशकतयः कर्मविभक्तिं न विन्र्नयनि निष्ठादयः ; ग्रामं गन्तुमनाः, कटं कर्तुकाम इति निश्र्चितिच्छिन्ना अपि कर्माणि द्वितीयामेव प्रयोज्यन्ति तुमुनादयः ; उभयप्राप्तौ कर्मणयेति नियमेऽपि विचित्रा सूत्रस्य कृति: पाणिनेः इति, समासाय कर्त्रि संबन्धविभक्तिमप्युपाददते किनादयः, साध्या- थ्याभिधायिनोऽसत्त्वभूतार्थो अपि यवाग्राः पाकायेतिं कर्मणि संबन्धविभक्त्यैव संबध्यन्ते घञादय इति तदुक्तभावः साध्यसिद्धयो भवति ॥

क्रियानिमित्तं कारकम् ; तदपि योधा— कर्ता, कर्म, करणम्, संप्रदानम्, धपादानम्,

अधिकरणं चेति । तत्र कर्तो— स्वतन्त्रः, हेतुः, कर्मकर्ता च ; तेषु क्रियासु: स्वेच्छया करणादीनि यः प्रयुङ्क्ते न तु वैः प्रयुज्यते, स स्वतन्त्रः ; यथा— पुत्रपौत्रस्य दर्शनेन:, पुरं भेत्स्यतीति । तमेव क्रियाप्रयुक्तं यः प्रयुक्ते स हेतुः ; यथा— राजानं योद्धितवान् राजयुष्मा धनुष्मान्, नखानि मोक्ष्यति नखमुचामीति धनुष्पाणि: । कर्मैव स्वातन्त्र्येण विवक्षितं कर्मकर्ता ; यथा—स्वयमेव पच्यन्ते पचेलिमा माषा:, स्वयमेव भज्यन्ते भङ्गुराणि काष्ठानि इति । कर्मे-निर्वर्त्यं, विकार्यं, प्राप्यं च ; तेषु यदसर्जन्यते, सदृशा प्रकाश्यते तन्निर्वर्त्यं; यथा— कर्तव्य: कटः;, वध्य: शब्द: इति । यस्मिन् प्रकृत्युपलभेदो गुणान्तरं बोध्यते तद्विकार्यं ; यथा—मुक्त ओदन:, दृश्यमान: केदार: इति । क्रियाकृतविशेषणचयगणौ कर्तु: क्रियायाडनासितमास्थितं वा यदाप्यते तत् प्राप्यम ; यथा—दुर्दर्शे: प्रभुः, सुयानो मार्ग इति । करणं—वाच्यं, आभ्यन्तरं, बाह्याभ्यन्तरं च ; तत्र—शरीराद्र्वादिहृपलभ्यमानं बाह्यं; यथा—आश्रितं भवं भक्तम:, धृतोदक: करक: इति । तद्विपरीतमाभ्यन्तरम्; यथा— प्रियकरणं शीलं, वशीकरनं प्रेम, इति । उभयगुणयोगे बाह्याभ्यन्तरं; यथा—दर्शनं चक्षुः, संबन्धनं साम इति । संप्रदानं—ददातिकर्मण्यं, कर्ममात्राथ्यं, दानमात्राथ्यं च ; तेषु सम्यक् प्रदीयते अस्मै इत्यर्थेसंज्ञाया विषयो ददातिकर्मण्यं; यथा— देयते डसे दानीयो द्रव्याण: इति । ‘कर्मणा यमभिभवति स संप्रदानम्' (पा. १-४-३२.) इति पारिभाषिकसंज्ञाविषय: कर्ममात्राथ्यं; यथा—दास्य-ते डस्मै देयमिति दास: कैर्ते:, गां हन्ति तस्मै आगतायेत गोत्र: आतिथि: इति । कर्मशब्देन क्रि-याया अज्ञुपादानात् क्रिया यदाश्रयते तन् क्रियाज्यं; यथा—श्रावणलेडस्मै जना इति श्राव्यो राजा, सृज्यग्न्यस्मै लोका: सुरहणीयो विभव इति । अपादानं—निर्दिष्टविषयम्, उपात्तविषयम्, अपेक्षितक्रियं च ; तत्र ‘भुवमपाये डपपादानम्' (पा. १-४-१४) इति निर्दिष्टविषयम्; यथा—प्रपततो गिरि:, प्रकसवण: शैले:, इति । भीत्रार्थादियोगेक्तमुपपत्तिविषयम्; यथा—भयानको हृपताम्, प्रभव: संपदाम् इति । अवधिमात्रार्थमपेक्षितक्रियं; यथा—अवाधि: पर्वत:, मर्यादा समुद्र: इति । अधिकरणं— औपश्लेषिकं, वैषयिकं च ; तेषु विविधमनेकप्रकारं जातिगुणक्रियाद्रव्यादिभि: सिनोति इति विषयो देशकालादि: ; विषय एष वैषयिकं; यथा—निपिन्यास्मिन् गवादय इति निपानं जलाशय:, राजानो ध्येयन्ते डस्मिन् राजधानी नगरम् इति । उपलेशोडवष्टम्भ:, तस्मै प्रभवलौपले शिकं; यथा—इषु वो ध्येयन्ते डस्मिन् इषुमिन् इषुधि: उपास्रकम्, क्षरते डस्म्यां क्षाथा पयद्रु: । निमित्तमेव नैमित्तिकं, यथा—रक्ष्यन्ते डस्मिन् सामाजिकमानसि इति रक्ष: प्रेक्षा, प्रसीदन्ति प्रसिमन् नयनमनांसि इति प्रासाद: सौधम् इति । तदेतदुभयमपि— श्रुधम्, संकोर्णं, उपाधिमत्, हेतुमत्, संवन्ध, जनद्वान्धि चेति वेदा विप्रथते । तत्र अर्थान्तरैरसंघर्ष: श्रुधि: ; सा भावनां यथा—

शृङ्गारप्रकाशः

४५

खोदनस्य पाकः, अलं कृत्वा, खलु स्थित्वा, इति ; कारकाणां यथा— अपां स्रष्टा, वर्षक्षतस्य पूरकः, सोमं पवमान इति । संपर्‌कः संकरः ; स भावानां यथा—कालो भोकुम्‌, अलं भोकुम्‌, भोजं भोजं ब्रजतीति ; कारकाणां यथा—गमनमहेति गम्या योषित्‌, जेतुं शक्यते जय्यः शत्रुः, पशुं ब्रजति, पाचको ब्रजतीति । वाद्यमाध्यान्तरमुभयं वा शास्त्रोपातं विशेषणमुपाधिः ; स भावानां यथा — भवतः शायिका, उपसरो गवाम्‌, समजः पशूनांमिति । कारकाणां यथा— तुन्दपरि-

सुजोडलसः, स्तम्भेरमो हस्ती, डतिहरिः पशुः इति । गुणवचनत्वे द्व्यवचनत्वराधिः ; सा भावानां यथा— मुगया, वासनां, परित्रपेति । कारकाणां यथा—कुम्भकारः, पद्धजपः, अमावास्येति । नियोगतः प्रतियोग्यपेक्षः संबन्धः ; स भावानां यथा— सुक्वा ब्रजति, भोक्तुमिच्छति, अप्राप्य नदीं पर्वत इति ; कारकाणां यथा— चक्रुक्रम्यमाणोधीते, अर्यीयानो वसति, गोदायो ब्रजति । अनुस्रोडनुबन्धः ; स भावानां यथा— सन्ताविषं वर्तते, रैपोषं पुष्टयति, चकासांचकार इति ; कारकाणां यथा— अभिष्टेमयाजी, उद्द्रकोशतं दायी इति । अथैतदभिधाने त्रिपकाराः कुतो सवन्ति — भाववचना:, कारकवचना:, भावकारकवचनाश्र । तेषु अभुजादयः, णुलादयः, ण-

जादयः, तुमुनादयः, सत्यादयः, णमुलादयश्र भाववचनाः ; णुलादयः, अणादयः, उणादयः, किनादयः, शान्नादयः, तनादयश्र कारकवचनाः ; तव्यादयः, तवायादयः, क्तादयः, स्वादयः, लुङादयः, घनादयश्र भावकारकवचनाः । तत्र भाववचनेऽष्टानुपाधौ सिद्धभावे अभुजादयः ; यथा—नन्दयुः, यजः, स्वप्रः, क्रिया, कण्टूया, डयज्या, इति । अतैव रोगाध्युपाभिमति णुलादयः ; यथा—अङ्गेको बाधते, प्रवाहिकातः करोति, भवत आसिका, इषुभस्रिकां मे धारयसि, कां तं कारि-

मकार्षीः, अकरणिस्थे वृषल, इति । सिद्धासमामे णजादयः ; यथा— न्यावक्रोशी वर्तते, व्याव-हास्यं कुर्वन्ति, सार्वकूटिनं वर्तते, सार्वविणं कुर्वन्ति, करणेन निर्वृत्तं कत्रिमम्‌, पाकेन निऋृतं पक्त्रिमम्‌, इति । साध्यरूपे तुमुनादयः ; यथा— भोक్తుं ब्रजति, भोक్తుं जानाति, भुक्त्वा अपमित्य याचते, स्वादुढरां भुङ्क्ते, चोदुद्गारमकोशाति । तुमर्थे एव छन्दोविपये संयादयः ; यथा— वृक्षं रावस्ति, दशे विभावय सूर्पन्‌, अथ देवा विप्राजं नाशयत्नुवन्‌, ईश्वरोडभिचरितोः, ईश्वरो विलिख्व इति । स्वाघ्यायसमाप्ते णमुलादयः ; यथा—

समूलकाषं कषति, रैपोषं पुष्टयति, चकासांचकार, विमराम्भूव, चकासामास, विद्रां-

कुर्वन्तु, इति । कारकवचने᳡नुद्रिक्क्रियाञ्शाः कर्तृयेँ णुलादयः ; यथा— कारकः, राछा, नन्दनः, प्रियः, वत्सा, जरामति । सोपपदा: कर्त्रादिष्वणादयः ; यथा— काṇढलावः, पादहारकः, मुभगणरमणम्‌, गोत्रः, ऋंसुः, गोष्टः, इति । निष्ठपदा हृदि मन्त्र णादयः ; यथा — काबः, दात्रम्‌, जात्री, रासः, भीष्मः, इति । उभयेडपि णोपबन्तः कि-

नादयः ; यथा— पृषत्सकू, साहकू, अर्थभासू, हसंजुः, माकू, शुचू, इति । कर्त्तयेँोद्रिक-

क्रियांशा: क्षत्रादय: ; यथा— यवागूं पक्तन. सोमं पचमान:, आश्रितं दास्यान्, वेदमनूचान:, भुक्तवानोदनम्, ग्रामं गमी, इति । त एव वाच्छील्यादिगुणाधिमन्तस्तृतीयादय: ; यथा— जागरित-उपररात्र:, मुण्डयितार: श्राविष्ठायन:, रधूमूढाम्, अलंकारिष्णु:, कतीह कवचमुद्धरमाना:, शांतं दायी, एधानाहारको व्रजति, इति । भावकारकवचनेषूदृृृत्तानुदृत्तक्रियांशा: तृतीयादय: ; यथा— कर्तृष्यं भवता, करणेेयं भवता, कार्ये कटो भवत:, कृत्य: कटो भवत:; वास्तव्यो भवान्, ब्रह्मभूयं भवत:, इति । त एव छन्दोविशयास्तवायादय: ; यथा —परिधातवै, परिस्तारितवै, अवचक्षे, अवगाहे, दिव्ह्श्रेण्य:, कर्तुं हाव:, इति । उदृत्तक्रियांशा: तृतीयादय: ; यथा— भुक्तं भवता, भुज्यमानं भवता, भोक्ष्यमाणं भवता, भुक्तमोदनं भवता, एवं भोक्ष्यमाण:, इति । त एव व्यक्त-कालाः स्वादय: ; यथा— स्वाद्यंभवं भजता ; सूत्यां तान् भवता, प्राशितंभवं भवता, दुराढ्यंभवं भवता, ईषत्पान: सोमो भवत:, आश्रितंभवं भक्तम्, इति । अनुदृत्तक्रियांशा: प्रायो गुणवचनात् स्युदादय: ; यथा— व्यक्तसः वचनम्, वाणिनेराक्कि:, छात्रस्य हसितम् , ईश्वरानां शासनम्, जनानां भक्ति:, राज्ञां मत इति । त एवं श्राग्रो द्रव्यवचनात् घष्ठादय: ; यथा— पर्योय: क्रियाणाम्, विपर्योय: कालस्य, संम्रह: शास्त्राणाम्, अधीगत: स्वाध्याय:, अधिगत उपाग्य:, श्रेयान्-पाध्याय: इति ॥

भावकारकसंवन्धिस्वार्थाभिधायिनो षष्ठ्यादयस्तृतीयादिता: । तत्र भावो द्विधा-- अम्त-रक्त:, वेहिरक्तश्रेति । तयो: शब्दस्यार्थे प्रयुक्तेनिमित्तमनुगृण:, यदाह-- 'यस्य गुणस्य हि भावादृृये शब्दनिवेश:, स तस्य भाव: ; तदभिधाने त्वतद्गुण:' तस्योपसंप्रहाय संप्रग्रहकार: पठति--

'शब्दे तां जातिं शब्दमेवार्थजातो जाति: शुध्दादो द्रव्यशब्दे गुणं तम् । कृतत्संयोगं योगे चाभिधारूपं वाच्यं वाच्येषु त्वाद्ये: बोधयन्ति ॥'

तत: स षोढा भिधते— जाति:, गुण:, स्वरूपम्, संवन्ध:, संघाति:, अभिधारूपम्, इति । नेपु जातिर्येथा— गोत्वम्, शुध्दत्वम्, मानुष्यकम्, कौणम्, पौल्कम्, ब्राह्मण्यम्, इति । गुणो यथा— शुकुलवम्, शीघ्रता, प्रादेमा, माधुर्येम्, आर्जवम्, वैदगधयम्, इति । स्वरूपं यथा— द्रव्यत्वम्, आकाशत्वम्, चन्द्रत्वम्, सूर्यत्वम्, दिक्त्वम्, तदात्वम्, इति । संवन्धो यथा— पाचकत्वम्, काण्डलावत्त्वम्, दण्डित्वम्, औपगवत्त्वम्, राजपुत्रत्त्वम्, पुरुषव्याघ्रत्त्वम्, इति । संघातिर्येथा— धनखदिरत्त्वम्, नरसिंहत्त्वम् , शुध्दकृष्णत्त्वम्, कृष्ण-कार्तत्त्वम्, नीलोत्पलत्त्वम्, गौरखादिरत्त्वम्, इति । अभिधारूपं यथा— सत्त्वम्, विद्यमानत्त्वम्,

गोत्रत्वम्, पञ्चालत्वम्, पदार्थत्वम्, पङ्कजत्वम्, इति ।

जातिगुणाजातिगुणे धवखादिरादे: स्वजातिसंघाते । दृष्टादृशो च स्वरूपे कृतत्संयोगे तु सम्बन्धे ॥

त्वादय इति भ्रान्तिः; कथमभिन्नरूपादावपि भवति? उच्यते— ‘कृतद्वितसमासेपु मन्त्रन्याभिधानमस्यत्र रुढ्याभिन्नरूपाद्यभिचारिगतमन्त्र्-येष्य:’ । अत एवोक्तम्— ‘कृतत्संयोगं योगिना भिन्नरूपम्’ इति ।

अवधेररूप वाच्यत्वं न्वादीनामिष्यते बुधैः । गोत्वादिधु गौरिति ज्ञानमभिधानं च जायते ॥

ते ह्येवमाहु:— ‘तस्य भावस्ततलौ’ भवतोऽस्मादिभिधानप्रकृत्याविति भावः । तदसद्; नेहिं गौर्वा गौरिति ज्ञानस्योत्पत्तौ तादृशान्तरा जनयतु: ‘ज्ञानकतु: प्रकृतिः’ ‘शुभ: प्रभवो वा’ भवति; यथा— श्रृङ्गाचलंे जायते, हिमवतो गिरा प्रभवतीति । ज्ञानं त्वत-

न्मन एव जायते, भनसेवांद्ववति; तदाह—— ‘व्यापकादव्यात्मनो युगपत् ज्ञानोत्पत्तिमंनसो लिङ्गम्; नाहमद्राभं, नाहमश्रैंपं, नाहमग्नाधिमिपम्, अन्वथ्र मे मनोडूषूदिति’ । निमित्तत्वं तु गौरिति ज्ञानोत्पत्तौ शब्दद्येब गोत्वादेर्‌शिष्यत एव । तत्र यथा सगवायिन: ‘श्रेयान् श्रैयबुद्धे: श्रेते श्रैष्य-बुद्धि:, तथा भवावयिनो गोत्वाद्योत्वचुबुद्धेगेवि गोत्वबुद्धि: ; ते परस्परं कार्यकारणभूते इति । श्वभिधानं तु शब्द: ; स च येनोच्यारतेनार्थ: प्रतीयते । तस्यापि न गोत्वमवाधिर्भवति । शाब्दो

व्याकाशादेव जायते, मुखादेव प्रभवति ; न गोत्वादे: । तदाहु:—— ‘मुखे हि शब्दसुपलभामहे भूमावर्थम्’ इति । यदाडपि निय: शब्‍द इति मतं तदाडपि शब्‍दस्य गोत्वादयो वाच्याः विशेष्याः प्रत्याग्यया एव भवन्ति । तत्र च शब्दस्य गोत्वादीनां वाच्यत्वे विशेष्यत्वं वा कर्मतेव, नावधित्त्वम् । प्रत्याग्ययत्वे तु विपरीतांविपरीतवक्ष्ययोर्वेक्ष्यमाणयेन प्रत्युत शब्‍दस्येबा-

वधित्त्वम् । अध्यासस्तु सहेतूदुपायेरुपाधिसाहित्यार्श्यां वा सङ्भवति; यथा— शुक्तिकादौ रजतादे:, स्काटिकादौ रक्तादे:; प्रतिबिम्बादौ मुखोदेरिति । तत्र यो यदध्यास्यते, यो यदध्यास्ते वा, स तस्याधिकरणं कर्म वा स्यात्, न त्वेवावाधि:; गोत्वं निमित्तमुपादाय गोशब्दो ग्रामध्यास्ते गवि वाडध्यास्यते । तदिष्यत एव ‘यसद् गुणस्य हि भावातद् द्वचयं शब्‍दनिवेश: तदभिधाने

त्वतलौ’ इति ॥

भाववैशिष्ट्यूप काव्यभेदयो बहिरङ्कः ; सोऽपि पोढा-- भावरूपः, कारकरूपः, सम्बन्धिब्राक्कणस्य कर्मे ब्राक्कण्यम्, पुरोहितस्य पौरोहित्यम्, स्तेनस्य स्तेयम् , सख्युः सख्यम्, दूतस्य दूत्यम्, वणिजो वाणिज्यामति । कारकस्तु सङ्कक्ष्य: कारकरूप: ; यथा — राजानम्हति राजवधृत्स्त्वम्, आप्रयोजनकालं भवति आकांक्षी प्रवृत्ति:, सेयस्तथैव पातोऽभ्यां वर्तते— इयेनपाता क्रिया, दण्ड: प्रहरणमभ्यां क्रोधायां—दाण्डा, माहिमा अस्यमभ्यां—महिमिनी समस्य, वटकं प्रकृतमस्यां वटकमयी यात्रेति । रूढे द्रव्यभूतं मंवनिधिश्ररूपः ; यथा—चापां न् स्मूर्छ: चापम्, नाटच्यानाम्न्यायो नाटच्यम्, भृगुवङ्किरां विवाहो भृगुवङ्किमिका, काकोलूकस्य वैरं काकोलूकीक, अवीनां संघातोड्विकट:, तेषामेव विस्तारोड्विपटः इति । अतर्कितोपनतचित्रीकरणादिसट्शो भाववैशिष्टः;

यथा—काकस्य चागमने यादच्छिककम्, तालस्य च पातः, तेन तादृशेन पतता काकस्य वधः; एवमेव देवदत्तस्य चागमनं द्रश्यूनां चोन्मिपातः, नश्य तस्य वधः ; यत्र या देवदत्तस्य द्रश्यूनां च समागम: स काकतालसमागम इवश्लोक उपमार्त्थः, यश्र देवदत्तवधः स काकवध इवैति द्वितीय उपमार्त्थः; तत्र प्रथम: समासार्थः काकतालभ्रिति, द्वितीयः प्रत्ययार्थः काकतालीयभिति; समासार्थसम्बन्धायमस्सादेव ज्ञापकात्; यदाह— ममासाद नद्यपयादाकारस्मिक दवार्थे च्छेदो भवति ; तद्विपयादित्यत्र हि तद्वियनेन 'इवं प्रतिकृतौ' इतीवार्थे: परामृइयते । एवसकारूपाणीयमु, अनधक-वर्त्तकीयम्, घुणाक्षरीयम्, अर्थर्जतीयान्, गोमयपाथभ्रीयम्, इतति । कारकावच्छिन्न: कारक-विशिष्ट: ; यथा—मतस्य करणं मत्स्यम्, पीत्लूनां पाकः पीत्लकुण, जनस्य जल्पो जन्यः, शिवस्य भवनं शिवतातिः, नाशिकाया अवनान्तः अवटीटण, धने कामः धनकः इति । सम्बन्धिनोऽवच्छिन्न: सम्बन्धिविशिष्ट, यथा— ऋष्य: काष:, सौधः सङ्कोचः , पौंश्रेयो वधः, आथर्वन आाम्रायः, वैदो घोषः, झान्देश्यो धर्मः; इति । उपाधिरपि सन्न् ध्येयव भवति, यथा—गार्गिकया विकत्थते, काठिकयाडधिक्रिशति, गार्गिकासम्बबेतः। गार्गिकामगगनवान, काठिकामवगतवान्, इतति । धात्वर्थेऽपि भाव एव; क्रियाद्वपि रूपमानेन परतां पागच्छ्ल्लो साध्यसिद्धभ्रावो भवति । स त्रिधा— भाववैशिष्टः, कारकवैशिष्टः, मंञ्चसन्भवविशिष्टश्रेति । तेषु भावव्रिशिष्ट्रो यथा—ब्राक्कणेने तुल्यमधीते—ब्राक्कणवत्, राज्ञा महज्जं वनते—गजवत्, जडस्य तुल्यं ब्रूते—जडवत्, सूर्य इव प्रकाशते—सूर्यवत्, पिता यथा पाल्यति—पितृवत्, गुरुरिवानुशास्ति—गुरुवरित । अत्र ब्राक्कणादिस्थास्वध्ययनादिक्रियासु साहचर्र्भद्रुतिः, जाञि द्रश्योरन्वयतरण क्रियाया: साहचर्यादुत्पत्ते:। यदाह—‘तेन तुल्यं क्रिया चेद्निनः ; तेनैति तृतीयासमथ्यात् तुल्यमिल्येतस्मिन्नर्थे वति-प्रत्ययो भवति यचतुल्यं क्रिया चित वा भवति ; अर्थपं चैतन ; तेन सहश्रादियोगेष्वृतीयान्तादपि भवति । कारकवैशिष्ट्रो यथा—राज्ञेव व्यवहृतमनेन राजवत्, देवभिव भवन्तं पद्यामि देववत्,

शृङ्गारप्रकाशः

४९

आसिनेब दात्रेण छिन्नास्ति असिनः, न्नाझणायेन यत्ना देवदत्ताय ददाति न्नाझणवत्, पर्वतादवरोहति पर्वतवत्, पितृगृव गुरावचेरात् पितृवत्। अत्र पुनरिदमेव सूत्रमन्यथा व्याख्यायते—तेन कारकविशेषेण तुल्यं यथा भवति। एवं चेन क्रिया भवति भावोल्पत्तौ विहितप्रत्यये कदाचित् प्रत्ययमुखेन क्रियाविशेषणं भवति, कदाचिद्‌च प्रकृतिमुखेन; यथा—तीत्रः पाकः, तीरं पाकम् इति। संबन्धिन्धीवांशास्त्रे यथा—न्नाझणय॑व॒ध॒. न॑स्॒म्य॒ न्नाझणवत्, राझ॑ इ॒व॒ रौद्रं॑ वृत्तमस्य राजत॑; जडस्य स॒र॒शं॒ वचनमम्य ज॑डवत्, सूर्यों॑य॑व॒ काशो॑स्मि॒ सु॑य॑व॑त्, पितुरंगथा पालनमस्य पितृव॑त्, गुरोस्तुल्यम॑नु॒.आस॑म॒स्य॒ गुरुव॑त् इति। अग्र तु 'त॑त् त॑स्य॑व' ड्येनन व॑त। न॒चु च 'तेन तुल्यम' इत्यने॑नै॒व मि॑द्॒धे॒ कि॑म॒र्थं॒ 'तत्र त॑स्य॑व' इति स॑ज्ञा॑भ॒म्? द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः प्रत्ययो न लभ्यः इति; यथा--मधुरया॒मि॑त्र पाटलि॑पु॑त्रे प्रासादा: मधुराव॑त्, न्नाझणस्य॑व॒ क्ष॑त्रि॒क्रियाया॑मि॑व॒ द्र॑व्यगुणयोः प्रतिपादि॑कं॒ वर्तिष्यते; तत॑श्र मै॑त्र॑यतुल्॒या॒ गाव॑श्व॒ऋ॒भ्य, न्नाझणे॑न तुल्या॒द॑न्ता: क्षत्रियस्य इति विगृ॒ह्य॒ पूर्वसूत्रे॑णै॒व व॑ति: सेत्स्य॑ति॒। तद॑सत्; एवं हि ग॑व॑य॑न तुल्यो॒ड॑न॒ इ॑त्य॑त्रा॑पि॒ प्रत्ययः '॒स॒जे॑न: इव॑र्थे तु प्रत्यय॑ समभि॑ष्य॑न्त॑स्या॑मि॑व॒ विधीय॑मा॑ने ग॑व॑य इवान्डान॑ इ॑त्य॑त्र॒ प्रत्ययप्र॑स॑ज्ञे॒ न स्या॑त्; सम॑प्र॑म्य॒.न॑तप॑ग्र॑न्त॑ग्रा॑हि॒ चा॑हं॒ संबन्धि॑न॑म॑पे॒क्ष्य॒ इ॑व॒ क्ष॑ब्द॒प्र॑ये॑गो॒ भ॑व॑ति, न पुन॑रि॑द॑र्थ॑पि॑श्र॑यै॑व; इ॒व॒श॑ब्दे॒ हि उपमा॑नो॑प॑मे॑य॒भा॑त॑ल॒ऋण॑सं॒ब॑न्ध॑चो॑त॒कः, न तु संबन्धिरूपाभिधायी। तस्माद्द्व॑य॑न तुल्यो॑ड॑न॒ इ॑ख॑य॑त्र॒ मा॒ भू॑त॒ प्रत्ययप्र॑स॑ज्ञ इति पूर्वसूत्रे क्रियाभरणम। त॑र्हि॒म॑श्र॒ कृत॑े द्रव्यगुणयोस्तुल्ययोः प॒त॑यो न स्या॑द॑ति॑ने॒ सम॑भि॑ष्य॑न्त॑स्या॑मि॑व॑र्थे 'तत्र त॑स्य॑व' (पा. ५-३-१०६) इति वार्ति॑र्ब॑धी॑यते। अथ 'त॒द॒हि॑म' (प ५-३-११६) इति किम॑र्थ॑म्?

अर्हतो या क्रिया कर्तुस्स्त्रापि वतिरिष्यते ।

उपमानान्तरविधानं न लभ्यते ॥

उपमानोपमेयत्वमन्यस्यां नैन वा सह ।

अवस्थाभेदाभिन्नत्वादेकस्याप्यात्मनैव वा ॥

तत्रान्यस्यां यथा—अव॑य॑क॑रणो॑ड॑ल॒यं॒ वैयाकरणव॑द॑ते, योषिदप्ये॑षा॒ पुंव॑दृ॒क्‌ति; अवस्थाभेदाभिन्नत्वादेकस्याप्यात्मनो यथा—वैयाकरणोऽ॑ड॑व्य॑व॑ह॑र॒य॑ति; योषिदप्युच्यते—स्त्रीवदृद॑र॑ति। वैयाकरणोऽ॑ड॑व्य॑व॑हा॑र॒; कदाचिद॑द॑य॑व॑करणव॑दू॑ते; श्रूयते हि—य॑र्हि॑स॑र्वा॑णा॒ नाम॒ सास्नात॑क॑ध॑र्मा॑ण॒ ऋष॑यो बभू॑वुः। ते हि 'अन्तर्वेश्यामेव न म्लेच्छिततुल्यम्

अतोऽन्यस्यावाक्कया' इति यत्रा नस्रद्रा न इति वक्तव्ये यर्वाणस्तर्वाण इत्यूचुः । योषिदपि कदा-

विदाश्रितप्रागलभ्यात् पुंबद्भक्ति, यथोच्यते—

सरस्वतीव कर्णाटी विजयाद्भुजयत्यसौ ।

या वैदर्भींगिरं भूमिः कालिदासादनन्तरम् ॥

अस्यौपम्यदृश्यम्यापि त्रिवक्षातोडपरिग्रहे ।

वति: कथमीश्ररीय इति (मत्या) यक्ष्यते ॥

तत्र राजवदृत्तामत्यत्र यनेन्वान्तर्धार्थेविचक्षा— पृथवादिना राज्ञा तुल्यं वृत्तमनेन राज्ञा राजवदृत्तं राज्ञोति, तदागेनैव सूत्रेण गृहीत्रः प्रत्ययः । यदा त्वेतादृशी विभ्र्रा-राज्ञ इव पृथोरस्य वृत्तं राजवदृत्तं राज्ञ इति, तदा द्वितीयासूत्रेण । यदा तु द्वंदं वृत्तं राजानमेवाहंत्ति तान्यामत्यु-पमानोपमेयभावाभावे राजवदृनमिति प्रयोगः, तदा 'तदहेम' (पा. ५-१-११५) इत्यनेन वति-

विधीयत इति नार्थेक: सूत्रकार्मभः ॥

अन्ये तु—'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' (पा.५-१-९१५) इत्यत्र द्वितीयलघ्यास्यानपश्रे क्रियाया: क्रिया विशेषपणं न संभवतीति कारकविशेषभ'वपक्षे 'तदहेम' (पा. ५-१-९१७) इत्यनेन संवाह्यति ; राजानमर्हति यत्नावहरणम् . देवमर्हति यर्हशणम्, असिमर्हति यच्छेदनम् , ब्राझानमर्हति यर्हानम्, पर्वतमर्हति यदवरेष्टणाम्, पितरमर्हति यत् पारयतनड्यम् ; तदुच्यने राजवत् देववत्, असिवत् ब्राझानवत् , पर्वतवत्, पितृवत् इति । ङडनेन व्याहरतमियादिमिस्तु तस्यार्थे:

प्रदर्शित इति ॥

कारकमपि भाववदेवान्तरज्ञं वाहितडं च; तयोराख्याताभिधेयमनन्तरज्ञम्, अनाख्यातारिभेदं बहिरड्गम् ; कर्ता हेतुकर्ता, कर्मकर्त्ता, कर्म वोति, करणं संप्रदानमपादानमधिकरणं चेति ।

तत्रान्तरड्भेदेषु कर्ता, शुद्धः, मिश्रा:, मंक्रीणेश्र । तेषु क्रियाकारकान्तरसंप्रुक्त: शुद्धः ; यथा-इष्टमनेन इष्टी यत्र्री, ऋत: पूर्व कटोनेन ऋत पूवीं कटमिति । क्रियान्तरसंप्रुक्तो मिश्रा: ; यथा-व्याकरणं वेत्ति अधीते वा वैयाकरणः, शश्वद्रुव: शाश्वतिक इति । क्रियाकारकान्तरसंप्रुक्त:

संक्रीणे: ; यथा—शालायां प्रवेशनर्म्हंती शालीने: अधृष्ट: ; रूपे प्रश्रेपणमर्हंती इति कौपीनमका-येम् । हेतु:— आत्मस्थक्रिय: ; परस्थक्रिय:, परात्मस्थक्रियश्र्रेति । तेषु आत्मस्थक्रियो यथा—पारायणं वर्तयति पारायणिक इति । चान्द्रायणं वर्तयति चान्द्रायणिक इति । परस्थक्रियो यथा—वातं शमयति वातिकं वैलम्; पित्तं शमयति पैत्तिकमिति । परात्मस्थक्रिययो यथा- यथामुखं

शृङ्गारप्रकाशः

दर्शयते यथामुखीन आदर्शे, संमुखं दर्शयते संमुखीनः प्रेयान्, इति । कर्मकर्ता— अनुद्रिक्तकर्मंशः; उद्रिक्तकर्मांशः, अनुद्रिक्तोद्रिक्तकर्मांशध्रेयति त्रिधा । तेऽप्यनुद्रिक्तकर्मांशो यथा— अकृत्रिमनिर्वृत्तमाश्रयद्रूतिकं धनम्, पाकेन निर्ग्रयं पाकिमम्, माणिक्यम्, इति । उद्रिक्तकर्मांशो यथा— वसन्ते पच्यन्ते वासन्यः कुन्दलताः; परिपक्वोत्रण पच्यन्ते पारिजातः शालय इति । अनुद्रिक्तोद्रिक्तकर्मांशो यथा— वशं वतो वधयः, शीरपेच्छेदमरहन्ति शीरपेच्छेदा इति । कर्म— निर्वर्त्यंम्, विकार्यम्, प्राप्यम्, चं । तेऽप्यसदसज्जन्यते, सद्रा प्रकटायते, तद्भिवर्तते; यथा— उदसा निर्मितः औरमः पुत्रः, पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयं व्याकरणम् इति । यस्या प्रकृत्युल्लेदो गुणान्तरं वा विधीयते नद्धिकार्यम् ; यथा— विपणं वध्या: विषय: शत्रुः, कुसुम्भेन रक्तं कुसुम्भं वस्त्वभिति ।

आस्थितमनास्थितं वा क्रियया यदाप्रतिमिष्यते तत् प्राश्यम् ; यथा— नावा तायैः नाव्यो हृदः, अयानयं नेयः अश्वानरीनः आः इति । ननु च शारोड्व्यास्थितः कस्मान्न भवति ?

त्यागरूपं प्रहातव्येऽप्यर्थे (प्राप्ये) मंसरगदर्शनम् । आस्थितं कर्मे यत्तत्र द्वैरूप्यं भजते क्रिया ॥

यथा— पन्थानं गच्छति, गर्तमुपगदीप्ति । शारस्तु प्राप्य एव; यथा— भ्राजां मयनि प्रामं, (ग्रां) वहति भाग्म इति । नन्वेऽयं प्रा मस्य प्राप्यता प्राप्रोति, नाजदेः । कः पुनराह न प्राप्रोतीति; किंतु अकथितत्वे तत् क्रियालुयाद्यत्प्राह्हीतिये, व प्रत्ययांतरम्— गां दोरगिष्ठ पयः, पौरवं गां याचते इति । बहिरक्खमेदेषु करणम्— बाधाम्, आस्यान्तरम्, बाध्याsयनंतरम्, च । तेऽपि बाझां यथा— भूपं व्याध्यानः सौपः, ललाटस्य भूषणं ललाटिका । आभ्यानंतरं यथा— मतस्य करणं मतयम्, चतुणां पूरणअतुर्थः इति । बाध्याsयनंतरं यथा— समिध आर्धीयान्तेऽननेन सामिधे: मन्त्रः; [स एव] हृदयश् वन्धनः हृदय इति । सं दानम् — ददातिकमौप्यम्, कर्ममात्राप्यम्, क्रियाप्यं च । संप्रदायते भोजनाादिकमस्मै इत्यन्वर्थसंज्ञकं ददातिकमौप्यम् ; यथा — अग्रमोजने नियुक्तमस्मै दीयते आम्रमोजानेकः, पक्कांशं वृद्धिः, आयो वा, लाभे वा, शुल्कं वा, उपदा वा, दीन्ते पक्ककः पुरूष इति । 'कर्मणि यमभिप्रैति स संदानम्' (पा. १. ४. ३२) इति पारिभाषिकसंज्ञकं कर्ममात्राप्यम् ; यथा— राष्ट्रमस्मै निर्दिश्यते राष्ट्रियो राजन्यः, कलिङ्गुर्वन्यस्मै कालेयो गन्धद्रव्यम्, इति । कर्माश्रितेन क्रियाया अप्याभिधानं क्रियाप्यम् ; यथा— अलङ्कर्मस्मै निर्दिश्यते अलङ्कद्रव्याणि: अन्यूनः, न पदक्श्राणि अस्मै भवन्ति अपदक्षीणो मन्त्र इति । अपादानम्— निर्दिष्टविषयम्, उपात्तविषयम्, अपेक्षितक्रियं च ।

यथा— अभिः पतति अस्मात् आग्नेयः ग्रावा, यथा: स्नद्यस्ते अस्मात् नादेयः शैवल इति ।

४९

शृङ्गारप्रकाशः

भीत्रार्थादियोगोक्तमुपासविषयम् ; यथा— कुक्क्षि रक्षान्ति अस्मात् कौक्षेयकः कुपाणः;, मुद्रा भवन्त्यस्मात् मौद्रिकं क्षेत्रम्, इति । अवधिमात्रार्थमपेक्षितक्रियाम् ; यथा— कर्णस्य मूलं कर्णजाह्मम्, पञ्चभ्रस्य मूलं पक्षति: इति । अधिकरणम्— वैषयिकम्, औपदेशिकं, नैमित्तिकं च । तेषु विविधमनेककारं जातिक्रियागुणद्रव्यादिभिः सिनोतीति विषयः देशकालादिः ; विषय एव वैषयिकः ; यथा— गावः सन्न्यस्मिन् गोमानं देशः;, पौषी पौर्णिमास्याऽस्मिन् पौषो मास इति । उपाख्योपदवश्यभः:, तस्मै प्रभवति औपदेशिकम् ; यथा— दण्डिनोऽडस्यां सन्नि दण्डिमती शाला, विन्दुतिरिहांविका विन्दुं शतमिति ; निमित्तमेव नैमित्तिकम् ; यथा— पूर्यों मासोऽस्यां पौर्णमासी[ति], परिखातृस्यानं परिखेयो देश इति । कारकं चान्तरङ्गबहिरङ्गभेदाद् द्विरूपमपि प्रकृत्युपाधेः कारकविशिष्टम्, आकारकविशिष्टम्, संबन्धविशिष्टम्, निपातविशिष्टं चेति चतुर्धा निर्धारिते । तेषु कर्मे कर्मविशिष्टं यथा— अयानं नेय अयानीनः सारः ; करणविशिष्ट यथा— चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम्; अधिकरणविशिष्टं यथा— सुभ्रे कृतो वा, लब्धो वा, क्रीतो वा, सौत्रः ; अपराधनविशिष्टं यथा— तन्त्रादिचिरापहतः तन्त्रकः पट इति ; कर्तृविशिष्टं यथा— अश्वैरुह्यते आश्वो रथः; कर्तृविरोषणमपि कर्तॄव् ; चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटम् ; अपिच-

कौमारी सा भवेद्रार्या यां कुमारः प्रपत्स्यते । प्रपद्यते कुमार्य यं स कौमारो मतः पतिः ॥

सम्प्रदानविशिष्टं तु कारकं नास्ति । कर्ता कर्मविशिष्टो यथा— श्राद्धमनेनाय भुक्तं श्राद्धिकः ; क्रियाविशेषणमितरद्बोधार्थं च कर्मैव; तद्धिशिष्टे यथा— प्रतिकूलं वर्तते प्रातिकूलिकम्, माशान्त इत्याह माशान्तिक इति; करणविशिष्टा यथा— अङ्गैरौड्यति आङ्गिकः ; अधिकरणाविशिष्टो यथा— प्रातःश्रिकः, प्रातरभवः प्रातःप्रेण्यः; अपादानविशिष्टे यथा— पितुरागतं पिच्चयं धनम् इति । क्रियाविशिष्टः कर्ता नास्ति । करणं कर्मविशिष्टं यथा— प्रीणाय भूषणं प्रवेय हृद्येदानीम् । एवं सम्प्रदानमपि यथा— माससमृद्धौ नियुक्तो दैविको: पितरः । अपादानं कर्तृविशिष्टं यथा— श्रीदयो भवन्त्यस्मात् त्रैहेयं द्रव्यम् । एवं अधिकरणमपि यथा— शं शेरे: सन्नि अस्मिन् शर्करोऽलो देशः । तदेव कर्मविशिष्टं यथा— पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः करदम्; करणविशिष्टमपि यथा— दण्डः प्रहरणमस्यां दाण्डा क्रीडा इति । करणादयोऽडस्य विशिष्टा न विद्यन्ते । कर्मकर्त्रोरेवाकारकारकसंबन्धनिपातैरविधेयोक्ष्णयोगः । स कर्मणोडकारकेण यथा— मासाय भूतो मासिकः, संवत्सरमध्येप्ठः सांवत्सरिक इति ; कथं-

येथा— सन्तापाय प्रभवन्ति सन्तापिकः, वर्षं भूतो भाकी वा वार्षिक इति । कर्मेणा संवन्धिना यथा— बाक्यपदे आधिकृत्य कृतो प्रमेयो बाक्यपदीयः, कलाॅपिन् उदित्यमातनकलापे पु देयमृणं

कालापकं, इति; कर्तुर्यथा— तत्तिरिणा प्रोक्तं विदन्ति अधीयते वा तैत्तिरीया:; पूर्वं कृतं भुक्तं पीतं वा अभि: पूर्व्वर्ण इति । कर्मणो निपातेन यथा—यथाकथ्यमिदं, वचि: हृदयते वाच्यं, इति; कर्तुर्यथा— आगदृव: आरानीय:, साक्षादृष्ट: साक्षी इति ।

ननु क्रियापदि कर्मण: कर्तुर्वा विशेषणयोग: संभवति; तथथा— पाकेन द्वितीयं पाकिंमं, अपंमित्यापमित्यकं, यांचितेन यांचितकं, इति; यथा च सुस्नातं प्रक्षालितं सौस्नातिक:, प्रभूतमाह प्रभूतिक:; कृत: (तं) पूर्व्वमनेन कृत: कृतपूर्व्वी कटा इति । उच्यते— क्रियापदि प्राकृतं कर्मैव; अतस्तद्रिशिष्टयोरपि कर्मकृतां कर्म[कृतं]विशिष्टस्तवमेव भवति । ननु च निर्वृत्तमिल्येतस्य कथमकर्तृता ? इदं ह्यतुद्रिकृतकर्माश्रे कर्तरि [कर्त्ती वा] प्रयुज्यमानं दृश्यते नैवम्, अन्रभूतण्यथैवेनास्था सकर्मकत्वमपि मन्यन्ते; तथा च कोत्यन:—

'उत्तारणाय जगतः प्रपितामहैन तस्मात्पदाश्र्वमसि रजसुरिव प्रवृत्ता' ।

महानागोड्याह—'नागरकवृतं वर्त्तेत' इति । अथ कृतपूर्व्वी कटम् इति कथम्? न ह्यनैन प्रयोर्गणापि भवितव्यम् । किं कारणं? द्वितीयाश्र तावन नोत्प-नहयम् । तनु कुत:? केनाभिहितम्। प्रयोयेनापि नोष्टतहयम् । किं कारणं? असामर्थ्यांत् । कथमसामर्थ्यम्? सापेक्षमसामर्थ्यं भवतीति । उच्यते—नार्यं कर्मणो कृत:; अथ तु भावे । भावसाधनेन च कृत-ग्राद्देन योच्यते क्रिया तथेप्तं कटाहि कर्मान्तर्रहितमेवेति, तत्र यथा प्रापं गतो देवदत्त इति शाबुनिष्ठाश्यामिभीयमानयो: क्रियाकर्त्रों: मामादिकर्माभिरभिसंबन्धो भवति, एवं कृतपूर्व्वीति कृतशब्देन ताद्दितेन वाडभिधीयमानयो: क्रियाकर्त्रों: कृतादिकर्माभिरभिसंबन्धो भवति; तथा हि.— कृतं पूर्व्वमनेनैवासिन्नर्थे कृतपूर्व्विशब्दस्ताद्दन्तान्तो युज्यते; तेन च पूर्वं कृतवानित्ययमर्थ: संपघते; एवं च सापेक्षत्वाभावात्रास्त्यसामर्थ्यं; अस्ति च करोतिर्वाच्यिक्रियापेक्षं कटस्य कर्मेत्व-

मिति ताद्दितद्वितीयोत्पन्नयोर्नान्तरुपपत्ति: । तदुक्तं—

अविग्रहा गदादिस्था यथा प्राभादिकर्मभि: ।

संबध्यते क्रिया तद्वत् कृतपूर्व्वादिपु स्थिता ॥ इति ॥

यदा तु कृत: पूर्व्वं कटोऽनेनेति विम्रह:, तदाडपि न दोष:; यतः मचयपि कृतादिशब्दा: कर्मेणि व्युत्पाद्यमाना: सामान्याधिर्करण्यात् कटादिकर्मेविशेषं निुंमुक्षते, तथाडपि नेत्यंभूता एवं प्रययमुत्पादयन्ति, वृत्तीनां विशेषप्रत्यायनासामर्थ्यात्; अतो वृत्तिविषये डनपेक्ष्यितविंशेषकर्मान्त-भूतकर्मेसामाङ्योऽन्य एव कृतशब्दो भवति । अविग्रहविश्रितकर्मणो डन्तर्भूतकर्मणाश्राकरमेकं चव

जायते; यथा—‘तस्माद्विश्वतो न ददाति न पचति न जुहोति’ इति। एवमकर्मकत्वेऽन्तर्भावाभिधाय्येव; तस्यानुपपत्तिवान् सामान्येन सन्ति प्रयोजनमुपादयति। प्रययार्थश्र कर्ता क्रियया प्रकृत्यर्थेन यदीप्सति तनू कर्माभिहितं प्रययेन; ततो द्वितीया भवति। तदुक्तं भाष्ये—‘योडसौ कृतकटयोरभिसंबन्धः स उत्पन्ने प्रयये निवर्तते; अभित्तं च करोते: कर्तेन सामर्थ्योमिति द्वितीया भविष्यति कृतपूर्वी कटामिति’। हरिर्याह—

विशेपकर्मसंन्धे विनिर्दृश्यते कटा(कृता)दिमिः।

विशेषणिरपेक्षोडन्यः कट(कृत)शब्दोऽन्वकल्पते ॥

अकर्तृके सत्येवं कान्तं भावाभिधायि यत्।

तेन क्रियावता कर्ता योगो भवति कर्मनाम् ॥ इति ॥

यदि वा शास्त्रप्रक्रियाभ्यासवाश्रितमततत्नामेवाक्षरमभिमानः—वाक्यार्थे वृत्तयो भवन्तीति। परमार्थतस्तु—वस्तिवाक्ययोर्न्यत्वमेव मःयत्ते, अर्थविप्रकर्षात; यथा हि—वाक्ये यः कटा-दिकर्मसंचन्थः स वृत्तौ नास्ति, तस्यान्तर्भूतत्वात्। तदुक्तम—

विशेषो गुणमाणोडपि प्रधानेषु गुणेषु वा ।

शब्दान्तरत्वाद्वाक्येषु वृत्तौ नित्यं न विद्यते ॥

भाष्यकारोडप्याह—‘नेदमुग्र युगपद्ववति वाक्यं च प्रत्ययश्र; यदा वाक्यं न तदा प्रत्ययः, यदातृ प्रत्ययः श्यामन्येन तदा वृत्तिः, तत्रावइयं विशेषणोडनुप्रयोक्तव्यः ‘कृतपूर्वी कटामिति’। एवमधीतमतनेन, अथोत्तं व्याकरणमनेन इति वा अधीती व्याकरण इत्यपि व्यास्यातम् ।

संबन्धी द्विधा—प्रधानं गुणभूतश्र। तयोः प्रथमाम्ताभिधेयः प्रधानम्; स द्विधा—द्रव्यरूपः, गुणरूपः, अभिधानरूपश्र। तेषु ‘तस्यापत्यम्’ (पा.४-१-९२) इत्यादिराश्रितयवचनो द्रव्यरूपः; स द्विधा—निर्पेक्षः, सापेक्षरूपश्र। तयोः निर्पेक्षो यथा—‘वसिष्ठस्यापत्यं वासिष्ठः, पाणिनेः शिष्यः पाणिनीया:, पच्‍छालानां राजा पाच्‍छालः;, पृथिव्या: ईश्वरः पार्थिवः; पाटलायाः पुंष्पं पाटलम्, जम्ब्वा: फलं जाम्बवम्, इति। सापेक्षो यथा—पितुः पिता पितामहः; पितुर्भ्राता पितृव्यः; भ्रातुरपत्यं भ्रातृदयः; स्वसुः स्वस्रीय इति। ‘तस्येदम्’ (पा.४-३.१२०) इत्यादिराश्रित[वचनः] गुणवचनो गुणरूपः; स द्विधा—पश्वादिविशेष्यः, अश्वादिविशेष्यश्र। तयो:

वत्सीविशेषयो यथा— युष्माकमियं गौः योष्माकी गौः, देवदत्तस्य भूतपूर्वो देवदत्तरूप्यः राजा, पुत्रस्य निमित्तं पुत्रीयः संयोराः, विदिशायाः अदूरभवं वैदिशं नगरम्, मूरवायाः विकारः मौर्वं भस्म, दूरवाया अवयवः दूर्वे: काण्डः, इति। अपञ्चीविशेषयो यथा— वत्सेष्यो हितो वत्सीयो गोध्युक्, अज्ञारेश्य इमानि अज्ञारीयाणि काष्ठानि, शरणे साधुः शरण्यो राजा, आकर्षे कुशलः आकर्षकः धूर्तः, पुष्पे रक्तः पुष्परक्तः चम्पकः, सूर्येण सहितं सौर्यं बलोक्तं इति।

प्रकृतौऐकच्छायोद्भिन्नरूपः ; स दृढा— लिङ्गसंख्यानुपमाही, लिङ्गसंख्योपमाही च। तयोर्लेङ्गाभिधेयो लिङ्गसंख्यानुपमाही ; यथा— गर्गस्यापत्यानी गर्गाः, पद्मालस्य राजानः पद्मालाः, अत्रे अपत्यन्ति अत्रयः, कुसुम्भ्याः पुष्पं कुसुम्भम्, बदरस्य फलं बदरम्, लबणेन संसृष्टं लबणं रूपः इति। लुबाभिधेयो लिङ्गसंख्योपम्राही; यथा— पद्मालानां निवासः पद्माला जनपदः, वरणाः सन्यासिनः वरणा नगरः, शिरीषाणामदूरभवः शिरीषा ग्रामः। किंच गोदौ नाम हरौ, तयोर्दूरभवो ग्रामः गोदौः ; हरीतक्यादिषु पुनः व्यक्तिमेवे पङ्ग्रुलाति, न वचनम्— हरीतक्याः फलानि हरीतकयः ; खलनिकादयु वचनमेव, न व्यक्तिम्—खलतिके नामाद्रिः, तस्यादूरभावानि खलतिकं वनानि इति।

नतु च वसिष्ठाद्यापत्यभियादौ भिन्नाधिकारणत्वाद् द्वयमेवाश्रयते पितरं पुत्रं च ; तथाहि—उभयमापि सबन्धधादर्श्याधिकं प्रतिपद्यते—पितॄन् शृणोति; पुत्रः शृणोति; तन्न कथं च—कस्यादेव षष्ठी तद्धितो वा? उच्चयात्— यदृश्ययमुख्याधिकरणः; तथाडयेक एव ; भेदे हि नोभयाधिकरण एकः स्यादेव सम्बन्धप्रसङ्गात्। गोडयमेकोडनेकाश्रयः, एकश्रेय विभक्त्योच्यते, एकस्मादेव च तद्धितोत्पत्तिर्भवति। एवमपि पितुरेव षष्ठ्यां नियमेन न स्यात्। कः पुनराह उन्यदा तु स्वस्माद्विभक्ति: तद्धितो वेति? सम्बन्धस्य पदन्यासातिरेकात्। नियोगतो हि पिता पुत्रयोरेकस्य प्राधान्यान्यस्योपमर्जनत्वम्, तुज्यत्तवे सम्बन्धभावात्।

तत्र न प्रधानं पुत्रादि गुणानुरोधेन प्रवर्तितुमर्हति ; उपसर्जनं तु पित्रादि यथा प्रथानानुरहः तथाडडडस्मानं निर्वर्तयति, स्वरूपावस्थितैः प्रधानार्थीभिद्यते। अतोडप्रधानेः सम्बन्धस्याधः पदन्यासः। तत्र षष्ठी तद्धितोत्पत्तिर्‌भवति। मा चैकत्वान् सम्बन्धस्य पुत्रगतमध्येनमाभिदधते। यदा तु मातुः पिता मातामहः इति विवक्षातः प्राधान्यान्तरिययः, तदा अप्याभूतपत्तनया षष्ठया दृष्टोडप्यसावभिहित इति न सा तद्धितो वा पित्रशब्दात्; तदुक्तम—

दृष्टोडप्यसौ परार्थत्वादृणेषु व्यतिरिच्यते ।

तत्रामिधीयमानकश प्रधाने डप्युपयुज्यते ॥ इति ॥

पथं 'तैनैकदिक्' (पा. ४-३-११२) 'तदर्थे विकृतेः प्रकृतौ' (पा. ५-१-११३)

ह. व. ड

एवं 'सोऽस्यादिरिति छन्दसः प्रगाथेषु' इत्यादिष्वपि गुणवृत्तः संबंधी तद्धिताभिधेयो बोद्धव्यः । यत्र तु गुणवृत्तः संबन्धी प्रत्ययार्थः तत्र न प्रधानम्, यत्र प्रधानं तत्र न गुणवृत्तः ; कुतः पुनरिदं ज्ञायते ? आचार्यप्रवृत्तितद्विप्रतिपत्ति — यदयं निवासनिवासवत्संबन्धे उभयमाहु— — 'तस्य निवासः' (पो. ४-२-६९) 'सोऽस्य निवासः' (पो. ४-३-८९) इति ।

नतु च अपत्यापत्यवत्संबन्धे डपत्युब्यं संभाध्यते— माता अपत्यमस्य मातामहः, पितामहस्य पितामहः इति । नैवम् ; पितुः पिता पितामहः, मातुः पिता मातामहः, इति करिष्यते । तथाडपि हृदयस्य बन्धनं श्रृङ्खलमय्य बन्धनं करमे, इति कथं ? नान्योऽत्र वचनाश्रयः । संबन्धिवचनात्— यथा हि बन्धनमित्यनेन द्रव्योच्यते । नैवम् ; बन्धनमित्यनेन संज्ञाऽऽश्रयोऽप्यश्रयः श्रृङ्खलकः करभ इति । एवं च निवसतद्वतोरपि शेषषष्ठ्यर्थयुपगमत्वे कर्तृ-विशिष्टकर्मभिधिकरणं वाच्यम् — शिबीनां निवासः शैवः इति ; अपरत्र अधिकरणविशिष्टः कर्ता— ग्रामो निवासोऽस्य सोऽयं ग्राम्यः इति । नतु च ग्रामशब्दोऽयं समूहवचनः ; तथथा— 'अभिजनमविधो कृरी न समरेष्वास्ति तुल्यः, पुमान्' 'न रुणत्सीनिद्रियग्राममप' इति । किं चात्र ? समूहाद् समूहपेक्ष इवांत सापेक्षत्वाद् वाच्यागधेयं तद्धितोत्पत्तिनें भवति । न च सामान्यान्तरान्तर्विषयतया वाच्यं, तावदेवार्थे तस्यापरिसमाप्तेर्धरिमाभिधाने च सामर्थ्याभावात् । न च यथा देवदत्तस्य मातुः पिति मातामहो देवदत्तस्य, विष्णुमित्रस्य गुरोः कुळं गुरु कुलं विष्णुमित्रेऽस्येति सापेक्ष अस्यापि तद्धितः सनासो वा भजति, एवंस्यापि भविष्यति तद्वाच्यं ; न द्वयं संबन्धिशब्दानामेव च सापेक्षाणां वृत्तयो भवन्ति ; यदाह—

संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रवर्तते । स्वार्थे वा स अपेक्षोडस्य वृत्तावपि न हीयते ॥

अन्येषां तु सविशेषणानां न वृत्तिः, वृत्तानां वा न विशेषणमित्येव ; न हि भवति ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः ऋद्धराजपुरुष इति ; नापि नृपाझणानां ग्रामो निवासोऽस्य ब्राझणानां ग्रामोऽस्येति । कथम् तर्हि राज्ञः पुरुषः शोभनो राजपुरुषः शोभनः इति ? भवति वै प्रधनस्य सापेक्षस्यापि वृत्तिः । कथम् तर्हि ग्रामो निवासोऽस्येति ग्रामस्य विशेष्यत्वात् प्राधान्ये सापेक्ष्यापे वृत्तिनें भवति ? अनन्वतरोकृत्यर्थेनात्र पश्चाद्यर्थेभ्य प्राधान्यात् । नतु, श्रयमपि संबन्ध-शब्दः कः मातृ भवति ? भमूर्थमात्र एव वृत्त्यपरिसमाप्ते । तर्हि न भवितव्यमेव प्रामशब्दाभिवास-निवासवत्संबन्धे तद्धितेन ? न भवितव्यम् ; यथा — अग्नुत्पन्नजनसमूहामपदार्थोंडयमुपचारहुष्ट्या भवति ; हृदयते च तारस्यान्न तद्रूपचारः, यथा मध्या कोशान्तीते ; यदि वा ग्रामशब्दोऽयं

श्रृङ्गारप्रकाशः

४९

अर्थः ; यथा— अस्ति शालासमुदाये— ग्रामो दग्ध इति ; जनपदसमुदाये— ग्रामो भागदग्ध इति ; अस्ति वाटपरिखेपी— ग्रामं प्रवेष्ट इति ; अस्ति सारण्यकैः ससीमकैः सखण्डलकैः च भूप्रदेशैः— ग्रामो लुढध इति ; अस्ति अद्भुतसज्जनसमूह(स्पदे)— ‘शूरकरर्षकप्राये जनपदं निवेशयन्ते ; तत्र अद्भुतसार्थधाम्नि(ष्ठे प्रधानं स्थापनीयम् ; स नगरीणां निवेशो नगरीमाति ।’ तत्र अद्भुतसज्जनसमूहास्पदे यो ग्रामशब्दो वर्धते, ततो भवितव्यं तद्वृत्तेन —ग्रामो निवेशः अद्योक्षि मोक्ष्य ग्राम्यः ।

अथ स्वार्थिकाः । तेऽपि डिड्ढा— असन्न्भूतार्थाः, सस्वभूतार्थाश्च । उभयेऽपि प्रत्येकं शोधा— वाचकाः, योतकाः, विशेषकाः, महाभियायिकाः, स्वार्थिकाः, निरर्थकाश्च इति । तत्र असन्न्भूतार्थेषु शक्तिमात्राभिधायिनो वाचकाः ; यथा— तत् आगतं, तत्र वसति, पुरस्तादागतः, पुरस्ताद्वसति, देवच्रा गच्छति, मनुष्यच्रा तिष्ठति इति । पदार्थैर्गतकृत्स्नाप्रशंसासाप-

भिष्यचकाः योतकाः ; यथा— कृत्स्नं पचति पचतकि, प्रशस्तं पचति पचतिकरपम् , प्रकृष्टं पचति पचतितराम् ; एवं निष्ठाराम , ऋतीवतराम इति । वाचकत्वे योलकत्वे वा मझलवीप्साद्यर्थाभिधायिनो विशेषकाः ; यथा— बहुभ्यो देवह बहुमो देहि इति, अल्पं देहि अल्पगो देहि इति, द्राघ्यां द्राघ्यो देहि द्राघिष्ठो देहि , मायं माघं देहि माधिष्ठो देहि ।

एवं कालिमन् काले कदा, केन प्रकारेण कथंपिति । अनुग्योगाद्यपेक्षिणः सदार्थाभिधायकाः ; यथा— अनुगुणमिः संगयते अभिमानं(म्पयते, देवाय देयं करगेति देवकार्गेति । एवं तं भवन्तं , एतेन दीर्घीयुषा अत्र दीर्घीयुषा, अस्मै आयुष्मते इहायुष्मते, कस्य देवानी-प्रीत्यस्य क देवतां प्रियं इति । गत्विसंक्रादिकार्ग्यनिमित्त(मूता: स्वार्थिकाः ; यथा— शुचीकृत्य, पट्पटायते, द्रेढ़ीकारम् , अभिनो गामन् , बिना देवदर्शेन, दाक्षिणाहि प्रामात् इति । वाद्यो-पच्यादिस्मात्रहेतवो निरर्थकाः ; यथा— वरसि प्रदेव भतुरसम् , आत्मन्यद्येव अध्यात्मम् , गिरिमन्वेव अनुगिरम् , उदधौरेव उचके:; त्वयैव त्वयका, अस्माभिरेक अस्माकामिः इति ।

पच-मन्यडप— देवाः ऋधुनतीडम्बनं, द्वेता धामसि:, प्रामपुत्रं, पुरस्ताद्विमनोभिः, एकैकं करोति, पचचकृत्या: पचति, दयादयः अ असर्व(मूर्तार्थः स्वार्थिकेनु यथायोगमवगन्तव्या: । अन्ये तु- वतिमपि शक्त्याभिधायिभू विशेषक|वार्थिकेनु वर्ण्यन्ति ; यथा— राज्ञेव व्यवहार्तमनेन राजवान् , देवमिव भवन्तं पद्याभि देववन् इत्याभुदाहा: पुरस्वान् ! एवं च सूत्रं न्याचचक्षते— तेन चुल्यम् इयेतस्मिन्नर्थे वतिमपि यथुल्यं क्रिय चेत सा भवति । क्रियेऽननेन क्रिया-

निमित्तभूता: शक्तय उच्चयन्ते । न चैतद्राऽदृयम्— एवं सति क्रियां न संगृह्हीता भवति ; यसक्रियाडपि कारकमेव ; यथोद्यते—

८. ९. ९८

क्रियामन्ये तु मङ्गनते कचिदङ्गनपास्रिताम् ।

साधनैकार्थभाविते प्रविष्टिमनपायिनीम् ॥

सामान्यभूता सा पूर्वं धात्वर्थैः प्रविभज्यते ।

ततो न्यापाररूपेया साध्ये च व्यवतिष्ठते ॥

प्रकृतिः साधनानां सा प्रथमं तच्च कारकं ।

शक्तिरेकाधिकारणे सोत्पद्युपकर्षति ॥

अपूर्वे कालशक्तिं वा क्रियां वा कालमेव वा ।

तेमवलक्षणं भावं केचिदाहुः कथंचन ॥ इति ॥

तत्र तस्येबेतस्य च प्रयोजनमुपनयस्तं पुरस्तान्- दृढगुणयोस्तुरययोः प्रययो न लभ्यत इति । नन्वेषां सङ्केतदत्त एव स्थूलः, गाढदत्त एव गोमान् , इतत्र प्रत्ययो न प्रामोति, सप्तमी साध्यतत्कार्योभिप्रायात् । अत्रापि क्रियाप्रयोजनैकप्राधान्यात् । कथं पुनः क्रिया-

गुण उच्यते ? क्रियापूर्वकत्वात्; स्थूलगुग्योगादिति स्थूलो भवति, गोसंबन्धाद्राघ गोमान् भवति । नन्वेषं सति क्रियामहणमपि न कर्तव्यम्; प्रवर्तते तामविशेषेणैव तेन तुल्यम् इयेतस्मिन्नर्थे भति । नन्वेषं 'तत्र तस्येब' इत्यनेन च नार्थः सूत्रारम्भेण । 'तदर्हम्' इयेतदप्युपमानात्न व्यतिरिच्यते; यद्य तत्र राजानमर्हेति तद्राजसदृक्षमेव भवति । एवं च तेन तुल्यम् इयेताव-

तिष्ठते । तथा चाह चन्द्रगोमि— 'द्वे वति:' इति । नन्वेषं सति गौरेव गबय इत्यत्रापि वति: प्राप्नोति । नैवम् ; उपमानं वति:, नोपमाने । यथापि वतिशब्देनोभयमपि गम्यते, तथा-

उपमावेदौपम्यम्, अन्यदेवोपमानम्; भूयोद्रवयवसादृइयस्य योगो हूपमा; यथा— चन्द्र इव मुग्धम् । सदृशात् सहशप्रतिपत्तिरुपमानम् ; यथा— गौरिव गबय इति ॥

सर्वभूतार्थमेदेषु लिङ्गविशेषावयाभिधायिनेो वाचका: ; यथा— देव एव देवता, देवतेव दैवतम् , उपधिरेव औपधेयम् , भाग एव भागधेयम्, उपाय एव औपयिकम् , चत्वार एव वर्णाः

जातुवर्ण्यम् , इति । कुत्साप्रकर्षाविभयज्ञका चोतका: ; यथा— कुत्सितो बैचाकरण: वैच-

करणपाक्षा:, प्रशस्ता श्चुत्स्ना, तनुः उक्षा उश्नतर:, लघु: कुट्टी कुटीरका:, ईशदसमाप्त:

आळ्य: आळ्यकल्प:, भूतपूर्वों राजा राजचर:, इति । वाचकत्वे चोतकत्वे वा व्याहृततवाथै-

विशेषव्यफिकेतव: विशेषका: ; यथा — व्याहृतार्थी वागेव वाचिकम् , उपदेशारूपं कर्मैव कार्मणम् ,

जयहार्य पफ पच पचाकी, अश्व द्वायामश्रक:, कुरारमिव कुशाग्रया बुद्धि:, शिलेव शौलेयं

विधि, इति । प्रकृतिविशेषेभ्यो नित्यसुपजायमानाः सहाभिधायकाः ; यथा— करीषगन्धेरपतां कारिषगन्ध्या, अभिजितोडपस्माभिजित्यः, झुंझुस्यापत्यं कौडायन्यः; परस्परं विविध आकारोऽ्याफोशी, समन्वाद्रावः सांराविणम्, राज्ञामायतनं राजाधीनम, इति । ‘लुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने’ (पा. १-२-५१) इति कारयित्थाः सार्थेकाः; यथा— चक्रा रमणीयम, वर्धिका दर्शनीयः, वासुदेवः प्रतिमा, बृहदेवाश्रियम, देवपथः आकाशसेवा, हैमपथः कौक्ष्यम, इति । शब्दरो-पश्चयादिमात्रहेतवः निरर्थकाः; यथा— प्रज्ञ एव प्राज्ञः, विनय एव वैनयिकः, मृतदेव मृत्सिका, सूर एव सूर्यः; नामैव नामधेयम, देवानां राजैव देवराजः, इति । एवं कतरः, कतगः, पद्घतरः, पद्घतमः, पटीष, पटीयान, इत्याद्योडपि सस्वभूताः स्वार्थेपू यथायोगमवगन्तव्या: । किं पुनरमी पदप्रकृतय: प्रातिपदिकप्रकृतयो वा? कुतस्ते संशय:? उभयथोपलभान्; तथा शेषां युष्मकाभिः, कदा, तर्हीदानीं प्रातिपदिकप्रकृतितयम ; भिन्नधैकि, त्वयैकि, इत्यादेः पदप्रकृतित्वमुपलभ्यते । ततश्च यात्रकः, शश्वकः, उषकैः, इत्यादौ संदेहः; न संदेहः ; स्वार्थेप्रव्यलिङ्गसंख्याशक्तिमत्स्वाभिधानेन प्रातिपदिकात् स्वार्थेऽनिनिमित्तकुल्साप्रकर्ष-द्वानेन हि परिसमाप्यार्थ पदं स्वार्थेऽनिनिमित्तके: कुत्सादिभिः नबन्धमुत्सृजते ; तदाह—

कुत्साप्रभृत्स्वातिशय्यैः समाप्यार्थे तु युज्यते । पदं स्वार्थोदय: सर्वे यस्मात्कुत्सादिहे तवः ॥

यद्यपि स्वार्थोध्यान्तमनिबन्धना: कचित् कुत्सादयो भवेयुः, तथाडपि तत्साकल्यार्थ पदादेव कादय छत्पाद्या: । तत्र अन्यतमनिबन्धना: कुत्सादयो यथा-- किं द्वारि दैवदैविके सहकारकेन संवर्धितेन विपन्नश्रुक एष पापः । योस्मिन्ननागोपि विकारमवेकरोति भीमा भवन्ति मदनज्वरसन्निपाताः ॥

अत्र हि देवहतशब्देन लुढधायां नीतयुपाधौ सर्वैथैनानुकम्प्यमानतायाम, सहकारसंवर्धनानिबन्धनत्वमस्य: कथा द्योतने-- एवं नाग त्वं देवोपहताडसि, यत् राह-कारच्छप्रानं विषपादपं द्वारे संवर्धयसि इति । विषपादपशब्देन लुढधायां सहकारस्य सर्वैथैव कुत्सायाम, पादपविकासकाले कामिनांमसकृत्समरत्कवरसन्निपातिहेतुकुत्समेवाक्षा: कपर्दयेन प्रभाष्यते । तदुक्तम—

शृङ्गारप्रकाशः

कुत्सिततत्त्वेन कुत्स्यो वा न सम्यग्वा विकृतिसततः । स्वभावदोषाहिते केन विशिष्टोडर्थः प्रतীয়ते ॥ न च सांप्रतिकी कुत्सा शब्दाभेदे प्रतীয়ते ॥ पूज्यते कुत्सिततत्त्वेऽपि प्रशस्ततत्त्वेऽपि कुत्स्यते ॥

तथाहा — एक इह जीविलोके जीवरूपं रूपपशुरूपपः । यः प्रेमपाशपाशो मृग इव न मृगीदृशां पतति ॥

स्वार्थोदिसाकल्यानिबन्धना: कृतमानुकम्पातिशयप्रख्यभायो यथा — कुत्सितकः, अनुक्तकम्पितकः, प्रकृष्टतरः, प्रशस्यरूपः इहात । अत्र हि —

देवदत्तादिकृत्स्नायां वर्तते कुत्सितस्मृतिः । कुत्सितस्थां तु या कृत्सा तदर्थे को विधीयते ॥ प्रकृष्ट इहति शुकादिग्रन्थस्यामिधायकः । प्रकृष्टस्य प्रकृत्केन तु तरवादिविशेषयते ॥

एवमनुकम्पाप्रशंसयोरपि वाच्यमिति । अनुकम्पाभिकाङ्क्षायोडपि स्वार्थिकप्रत्ययान्त । एव । तेशामन्वादिभिरिह क्रियाभिः कः क्रियादाक्षिप्यन्त, तत्र च कामयते इत्यादौ प्रत्ययो भवन्ति स्नायें एव भवति । ननु च 'अनुकम्पाभिकाङ्क्षः कम्पना' इत्यत्र अनुकम्पयतेऽसौ इत्यनुकः 'अभिकामयतेऽसौ' इत्यभिकः, अभोकां वेतो वृत्तिसमानार्थवाचकल्पनायां धातोः पूर्वमुपसर्गेऽपि संबन्धः; साधनेन वा ? किं वाच्यम् ? यदुपसर्गः, प्रकृत्यर्थे वक्तव्यः, अनुकम्पयते, अभिकामयतेरित्यं प्रत्ययस्यैवान्तपादात् । अथ साधनेन, पश्चादुपसर्गेयोगो न घटते ; न ह्यस्मद्ववचना अम्बा -

दयः सर्वमूतार्थवचनेनः सह सम्बन्धमुपसहन्ते । यथेच्छामि तथाडस्तु । यस्तु तावत् कमेः प्रथम उपसर्गेणैव संभन्धः । ननु चोक्तं प्रकृत्यर्थो वक्तव्य इति । स नामिति पुथकू, प्रत्ययार्थविशेषणभूतस्यैव बान्बादे: प्रकृतिभावात्; यथा 'भृगां दृश्यो भुज्यच्वहे:' इत्यत्र मनसि सुमुधु भवति सुमनायते दुरमनायते, अभि-अभिमनायते इति, सुदुरभीना प्रत्ययार्थे भवने विशेषणत्वेऽपि प्रकृतिभावः ननु अभुमना: सुमना भवतीति ।कृत्येऽविशेषगतव्मपि सुदुरभीनां कमात्र भवति ? तथा सति स्वमानयत्, दुरमनायते, इत्यहागमः स्वादीनां पूर्ववतः प्राप्तोति ? यथा — असंबामयतेति

शृङ्गारप्रकाशः

तत्र संग्रामवते: सोपसर्गैरैक जुगादिवु पाठ इति चेत्, इहापि तत् समानम् ; शृङ्गारिदिवु डि सुमनस्, दुरमनस्, अभिमनस् इति प्रकृतय: पठ्यन्ते । यथेदम्, अन्वर्थतेतिवान् स भविष्यति । नैवम् ; यथापि ' अथनो रुध कामे ' इति दिवादिपु पठ्यते, तथाडपि मथाऽऽ-

ध्यतेति इदृशयते नैवस्मनयाल्याति । तदहि प्रत्ययार्थविशेषणपक्षे, यथा इयेन इवार्थाति इयेनायते इत्यन्न आः प्रयोग उत्कार्थेत्वाद्रभसति ; एवं सुमनायते इत्यादौ स्वादीनामपि न भवेत् । नैवम् ; तत्र हि आकार्थ पद् प्रत्ययार्थविशेषणम्, इह तु तत्र स्वादीनामर्थो:;

ततश्र मनायते इत्युक्ते न जायते सुप्तु दुष्पु अभि वाऽमनस्वी भविष्यति स्वादयः प्रयुज्यन्ते ; यथा 'पुच्छड्भाणडचीवराणिकू' (पा. ३-१-२०) इत्यत्र 'पुच्छादुदसने ऽथसने पर्येमने च' इति पुच्छ्युदस्यति उत्पुच्छ्यते, व्यथ्यति विपुच्छ्यते, पर्यथ्यति परिपुच्छ्यते, इति एवं अनुकामयते अनुक:; अभिकामयते अभिक:, अभीको वेति । प्रस्तुत धा पूर्वं किम: साधनेन संबंध: । ननु शोकम् --- पक्षादुपनर्गेयोगो न घटत इति । निपाता अन्वादयो भविष्यन्ति --- अनुकूप: कमिता अनुक:, अभिकूप: अभिक:, अभीको वेति । तथाडपि, भतुकोडनुकमिता, अभीकोडभि-

कमिता, इति वक्तव्यं स्यात् ; यथा— 'बत्क उन्मना:' इति । नैवम्, सामान्येनापि विशिष्टवाभिधानं हृद्यते; तथथा— 'गम्लु सुप्ल् गतौ' इत्यत्र हि गच्छतीति गौ:, सर्पतीति सर्प: इति गमनसर्पणयोरेव महान् विशेष:; तथाडपि गताविशेषे निर्दिदयते । पतन 'नते नामिकाया: संज्ञायां टीटङ्‌नाटज्भ्रटच:' (पा. ५-२-३१) इत्यापि कियक्यातम् ; तत्र हि नामिकाया: अवटीटत्नम्, अवनमनम्, अवब्रंश:, इति नतिविशेषा नते इयनेन सामान्ग्यशदेनैवाभिधीयन्त इति । उपसर्गतो वा न दोष: ; अनुरूपं कामयते, अभिरूपं काम-

यत इति क्रियाभागमात्रेणैव संबन्धादनवादय: प्रत्ययार्थं विशिषन्त: प्रकृतिभागं लप्यन्ते ; यथा— सुमनायने, विपुच्छ्यते इति । विपम उपन्यास: ; तत्र हि मनःपुच्छादिकाया: प्रकृतेभ्युनाऽऽस्ति ; यतः पर: प्रत्यय वत्पयाति । नैवम् ; इयान, इयत्, अधुना, इत्यादावपि प्रकृतै: श्रवणान् । तत्र प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिर्वृत्ति: इति चेत्, इहापि

निपातनानिमित्ता भविष्यति । 'केशवमोह:' प्रकृतिः पर एव प्रत्यया भवन्ति ? 'अभ्ययसर्वनाम्नमकच् प्राक् टे:' 'विमाषा सुपो बहुत्वे पुर्स्तात् पूर्वस्य' (पा. ५-३-७१, ६८) समासान्ताश्र सर्वे टजादय: भगनित । अपि च, प्रकृतिः भस्यते: इति रूपसिद्धिमात्रमेतत् । इदं तु अर्थ-

वत्—अयं शब्दोऽस्मिन् अर्थे साधुर्भवतीति । म च क्वचिदेवमुच्यते — 'अनुकाभिकाभीः कमिता ' (पा. ५-२-७४) इति; क्वचिद्धा 'नते नामिकाया: संज्ञायां टीटङ्‌नाटज्भ्रटच:' (पा. ५-२-९०) इति; क्वचिन् 'मोत्रियंभक्षण्योडपीते' 'क्षेत्रियषू परक्षेत्रे चिकित्यते (स्य:)' (पा. ५-२-८४, ९१) इति; स्वचित 'अपाशिष्यां

८. १०

९८

शृङ्गारप्रकाशः

'लक्ष्मीसन्नाहल्डयोः' (पा. ५-२-३४) 'अलाबूतिलोःमाभ्ज्ञाभ्यो रत्नसि कटष्' इति ; क्वचित् 'अभे: संपाते कटष्' 'दुर्गधे सोढजूङमरీసच्' इति ; क्वचित् 'पशुनाभ्यः स्थाने गोष्ठच्' 'द्वित्ते गोग्रगप्' 'वटस्ते षड्ड्रावच्' इनि ; क्वचित् 'भवते श्रेष्टे शाकटसाकिनौ' 'स्नेहे तैलच्' इति ; क्वचित् 'निष्फलतिलादप ऊपेजौ' 'वाचो न्याय्हातार्थ्यां णक्' इति ; क्वचित्, क्रिडितोदर्भमानिरुड्रपेच 'वे: शाकच्छदुटच्' 'अङ्गोदभ्र कटष्' 'अवातकुटारच्' 'नेर्बिडजिरीसचौ' 'इमपुपिडविफकि च' (पा. ५-२-२८, २९, ३०, ३२, ३३) कचिकादेशक्च, इति । ननु च धातुः प्रथमं साधनेन संबध्यते, पश्चादुपसर्गेण ; तत्कथमुच्यते ? यथेच्छासि तथाडस्तु, विशेष्यं हि पूर्वं सिद्धं विशेषणसंवन्धमनुभवति; विशेषणशक्द: भाववर्थः, क्रियारूप उपसर्गाणाम्, उत्कं च—

तदुक्तम्—

प्रयोगार्द्रं मिद्रः मनभ्रेत्तचोडर्थो विशिष्यते । प्रकृत् न माधनसंवन्धात्क्रिया। नैवोपजायते ॥

(वाक्यपदीयम् २-१८५)

तत्र. भाविसंवन्धयोग्यतासमाश्रयणात् । द्वन्द्वं वाश्रययमस्युपगतनर्थधम् ; अन्यथा हि क्रियावचनो धातुः इत्यपि न स्थान । न च 'धातो: कर्मणः =मानकृदिच्छ्लायां चा' (पा. ३-१-७) इति सन कृत्पचि: ; तदाह—

भावसो: साधनयोगस्य भाविन: प्रकुपाद्यभा । धातुत्सं कर्दभावश्र तथाडन्यदपि दर्यताम् ॥

(वाक्यपदीयम् २-१८६)

यदि च भावातः पूर्वमुपसर्गेण संबन्धो न स्यात्, कथं मुच्यते 'विपराभ्यां जेः' (पा. १-३-१९) 'अधिक्षीङ्क्षासां कर्म' (पा. १-४-४६) इति ? ननु पूर्वमुपसर्गासंंबन्ध: क्रियाप्रचुय्यते ? साधनसंवन्धमन्तरेण तदृक्षोचानभिव्यक्किके: । नैवम्, फलकण्ठे बीजसंस्कारस्येव

वश्योपयोगात्; तदुक्तम्—

बीजकालेऽपि तद्बीजं यथा लाङ्गलरादृशः । वर्णादिपारङ्गामेन फलानामुपकुर्वते ॥

बुदित्सादभिसंवन्धातथा धातूपसर्गयोः । अभ्यन्तरौकृतो भेद: पदकाले प्रकाशते ॥

अथादीनां व्यवहार्थं पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयो: शास्त्रे धातुरेव हि तादृश: ॥

क्रियाविशेषा: संशब्दे: प्रकम्प्यन्ते क्वाविच्छयो: । तथा हि संग्रामयलेः सोपसर्गादटो विधि: ॥

(वाक्यपदीयम्)

अतः अनुकामते इत्यादि भातोः प्रथममुपमर्गणं माङनेन वा संबंधे न दोष इति।

उपमर्गणां कियाभि शेषणत्वे चत्रयी गति: - वाचकत्वम् , द्योतकत्वम् , महाभिधायक्त्वं च ; यथोच्यते -

मे वाचकः निमेषार्थां संभ्रान्तौ द्योतकोऽपि वा । सक्कुयाभिधानाय भवतोर्वी सहकारिणी प्रयुज्यते ॥

तत्र यदा वाचकत्वं तदा धातोः प्रथममुपसर्गेण संबंधः; यथा—प्रतिष्ठते, निराकरोति ब्रति । यदा द्योतकत्वं तदा भाधनेन; यथा—प्रपचति, निरक्षते इति । यदा सहाभिधायकत्वं तदा धातूपसर्गयोः स्तुहुकालं साधनेन संबंधः ; यथा — अर्थीते, अच्छैति इति । तदुक्तम्--

स्वादिमि: केवलैरयत्र गमनादि न गम्यते । तत्रानुशानाद् द्विविधातद्र्मा प्रादिरुच्यते ॥

कचित्संभाविनो भेदा: केवलैरभिदर्शिताः । उपसर्गे संबंधे व्यत्क्यन्ते प्रपरादिना ॥

यदाभिधानसामर्थ्यं भातोलिंकाकिनस्तदा । धातूपसर्गों संबंधे समर्धीवरथ्माहातु: !! इति ॥

( वाक्यपदीयम् )

ननु च, प्रथममतः सामान्यसंबंधे प्रपचतीत्यत्र प्रकृष्ट: पचनोति स्यात्, न तु प्रकृष्टं पच्तसीति । तत्र, साधु पचतीवादौपि समानदोषत्वान् । तत्र क्रियाविशेषणत्वात् क्रियामात्रेणैव संबंध इति चेत्, इहापि स एवार्थ: ! कथं च प्रादयश्रादिर्दमरवचना: क्रियाविशेषका: कथम्--

'उपसर्गाः क्रियायोगे' (पा. २-४-५२) इति वचनात् ।

कथं पुनरसत्व-वचनाश्रादयो भवन्ति ? उच्यते -

तेषामय्बाचवर्थत्वात् । अथवसंबन्धदर्शनात् । अनयतन्नतयो झूंबरसत्यार्थत्वमुख्यते !!

अथ किमपि वाचकता: । उत्त द्योतकाः इति ।

तत्रैके वर्णयन्ति

'तत्पयोगान्वेयत्वाद्वाच्यस्य स वेर्थो: स गम्यते । समूहयादिरस्थातिमां यथाडन्येयो गवादिक: ॥'

अन्ये त्वाहुः—

'पृथयभावादसत्योचरे कचुक्तः: परस्चिते: । गुणभावात्स्मृतितेश्रेषां द्योतकत्वं सुनिश्शितम् ॥' इति॥

तदेतद्ब्रत: प्रातिपदिकार्यनिर्णये निशेष्यत इति नेह प्रतन्यते ।।

अथ पृथगर्थानामेकार्थीभाव: समास: । य त्रिधा — प्राकृत:, वैकृत:, शेषम । तेषु समास-पदानामघययी भाषादि संज्ञानिमित्तं पूर्वपदप्रधानाविका प्रकृति: ; तत्र भाव: प्राकृत: । स चतुर्था—

अभ्ययीभावः, तत्पुरुषः, बहुव्रीहिः, द्वन्द्वः, इति। तेषु पूर्वंनदप्रधानोऽभ्ययीभावः। स त्रिधा—अभ्ययानाम्, अनभ्ययानाम्, कर्मप्रवचनীয়ानां च। तत्र अभ्ययानां यथा — आङि, उपकुम्भम्, अवितेसुकम्, ससाधि, यावद्रत्रम्, बहिर्मासम्, ऋतेः। अनभ्ययानां यथा — आम्रेवनम्, मध्यनिदानम्, शतुद्वेषः, द्विषत्सुहृदृम्, इति। कर्मप्रवचनानां यथा — अनुष्प्रियम्, परित्रिगर्तम्, आप्रपदम्, आपाटलिपुत्रम्, अनुवचनम्, अनुगिरिम्, इति। उत्तरपदार्थप्रधानस्त्तपुरुषः। सोऽपि त्रिधा—व्यधिकरणः, समानाधिकरणः, द्विगुश्च; तत्र व्यधिकरणो यथा—राजपुरुषः, कष्टश्रितः, काककुलाखण्डः, ध्यानार्थः, यूपदारु, ऋच्छभयम्, कुभ्मीपाकः, इति; द्विगुर्यथा—द्वैमातुरः, पाञ्चालानपितिः, पञ्चगवाधनः, त्रिलोककोटिकम्प, पञ्चपुली, चतुःपातम् ऋति। अनयपदार्थेप्रधानो बहुव्रीहिः; स त्रिधा—प्रधानसंवन्ध्यर्थेः, अप्रधानसंवन्ध्यर्थेः, कारकधर्म; तेषु प्रधानसंवन्ध्यर्थो यथा—दाक्षिणगसाक्षात् पूर्वस्याश्र दिशोर्यन्तरालं सा दक्षिणपूर्वा, एवं दिक्षिणापरा, सहाङ्गनिना वर्तते सामिनः, सकङ्कपुत्रः, केशेषु केशेषु गृहीत्वैद् युद्धं प्रवर्तते केवकोषि, रणहेषा रणहैषा प्रहृत्य रणवादिनः, इति। प्रथमान्तसिंह प्रधानसमन्वयार्थे। अप्रधानसंवन्ध्यर्थो यथा—चित्रा गावः अस्य चित्रगुः, अर्धं हतेयामेषाम् अर्धहतेयाः; अविद्यामाना भार्या अस्य अभार्यः, उद्धृश्ये मुखमस्य उद्मुखः, कङ्ङे रन्ध्रता काला: अस्य कण्ठेकालः; केशसंधारः छूडा अस्य केकचूडः, इति। पञ्चम्यन्तमिहाप्रधानस्यापदार्थः। कारकार्थो यथा—आरूढो वनरो यं स आरूढवनरो वृक्षः, ऊढो रथोढनेन ऊढरथोढनझान्, एवं भुण्णश्रीहि मुसलः, उपहृतपशु उन्नः, वश्रीतौदना शाली, मत्वहुमातकं वनम्, इति। अन्य हि ततीयादिवाच्यं कर्माधिकरकं समानार्थे। उभयपदार्थप्रधानो इह्द्वः; स त्रिधा—इतरेढरविषयः, समाहारद्वन्द्वः, उभयविषयश्च; तत्र इतरेढरविषयः, समाहारद्वन्द्वः; यथा—पाणिपादम्, गोद्वो, दशेमे सार्द्धैकपाणविकाः; इति। अभेदविवक्षायां समाहारः; यथा—पाणिपादम्, रथिकाश्वारोहम्, तक्ष्याशिल्पकारम्, रथाश्वान्, प्रत्यक्षान् कठकोटुमम्, उदगान्न कठकाकापम्, इति। विभाषितैकवद्भाव उभयविषयः; यथा—अभयवदवो, अभयवदवय, हंसचकवाकः, हंसचकवाकम्।

प्रकृतेऽन्यथात्वं विकृतिः, तत्र नयः वैकृतः। सोऽपि चतुर्धा—प्राधान्यानिपरीतः, सामर्थ्योपिपरीतः, वाक्यार्थोपिकरारोऽभिनतरतारयोगः; यथा—घटादिरो, मातापितरौ, दधिपयसी, शिवदैववजौ, गोक्खो, दशेमे सार्द्धैकपाणविकाः; इति। अभेदविवक्षायां समाहारः; यथा—पाणिपादम्, रथिकाश्वारोहम्, तक्ष्याशिल्पकारम्, रथाश्वान्, प्रत्यक्षान् कठकोटुमम्, उदगान्न कठकाकापम्, इति। विभाषितैकवद्भाव उभयविषयः; यथा—अभयवदवो, अभयवदवय, हंसचकवाकः, हंसचकवाकम्।

तेषु प्राधान्यानिपरीतस्यास्त्रिधा—पूर्वपदार्थप्राधान्यविपरीतः, उत्तरपदार्थप्राधान्यविपरीतः, अन्यपदार्थप्राधान्यविपरीयेऽप्येति। तत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यविपरीयो यथा—शाकप्रति, अक्षपणि, विष्णु, जम्पसागरम्, वाक्याधिकारोऽभिनतरतारयोगः;

श्रृङ्गारप्रकाशः

६७

पञ्चनदम्, सप्तगोदावरम्, इति। उत्तरपदाद्यप्राधान्यनिपर्ययसस्तत्पुरुषो यथा— राजदन्तः, पूर्वकायः, प्राणजीविकः, गोगामिनी, अश्वपताकिन्, गौनन्दिन्दुकः, इति। अन्यपदाद्ये प्राधान्यानिपर्ययात्पय्यो यथा— द्वौ वा त्रयो वा द्वित्रा; एवं पञ्चपा:, आमन्त्रो दशानां आमन्त्रदशः, एवं मद्दूग्दशः; एवं द्विदशो द्वित्रा:, एवं त्रिदशो हाताः। सामास्यादपपय्योक्षा— पदनामध्यान्त, वाक्यामामध्यान; वृत्त्यसामध्यान; नत्र पदनामध्यं मापकत्वे यथा— देवदत्तस्य गुरुकुलं ग्रामं गन्तुकामः, ज्ञाताचित्तः कान्तया, निर्वादिततामहा गुरुष्यः, कृतप्रस्थानो नगरात्, निष्पन्नबुद्धिः शाखेषु, इति; वाक्यामाध्येऽभिप्रदविवक्षे यथा— नालणेयोडयं ब्राझणार्थे: सूर्पः, ब्राझणार्थो यवागुः, मांसो जातस्य सामजातः, एवं संवत्सरजातः, द्वे अहनी जातस्य द्वयहजातः, एवं दृश्यहजातः इति; वृत्त्यसामध्यं संचरणेधे यथा— सूर्येऽपि न पइयति अमृत्यपइया राजदारा:, पुनर्नं गीयन्ते अपुनरगेया: श्रोका:, श्राद्धं न शूरो अश्राद्धभोजी त्रालणाः, एवं सलक्षणभोजी मिक्षु: इति, तीर्थे द्वाहु इव तिष्ठति तीर्यहद्रु, एवं तीर्य काकः द्वाव्। अस्थाधि क्यं त्रिभा— विशेषणासु, विशेष्यस्य, समुदायस्य च; त्रिभाण्य यथा— वणिजतमायुर्य्य शतानायु:, जनसहसं विभाति सहस्रभरः, अश्राजय: श्राजय: कुन्ता: श्रापांकृताः, अपांङ्गन: पाङ्गनत्क्ष:, शाखीव इयामा इलोरीर्याः, पुखेदयं द्वायग्र इव पुरुपद्यग्रे:, इति; त्रिषड्रस, यथा— घृतेन पूर्णों घटः घृतघटः, पयोधरेण m': अश्वस्थः, दम्रेप्सिक्त ओदनः दशोद्दनः, गुडेन मिश्रा धाना: गुडधानाः, अन्नेन परिप्लुतो घृतः: अभ्यूनं:, शाकपत्रेण पार्श्व: शाकपत्रीव: इति; समुदाय यथा— अभिः लक्खः कूप: शतलखः कूप:। काके: यथा नदी कांकेया नदी, स्वटाया मारुढ: स्वटाहढो जान्मः, प्राप्त पथि समिता: पाथेयिता:, एवं किन्त्ता ऋण न क्षरति, किङ्गो: यो न वहति, इति; अग्न पुण्येइतिशयः, येषु द्वेष: मादुरस्य प्रतीषने। अभ्यन्तरगमनं त्रिभा— पृथक्थस्य त्यागान, अलङ्गन, त्यागानन्तरस्य च; तथा पूर्वोदस्य न्य गो यथा— तैलपायिका, शाकनिंप:, अश्वकः:, पतञ्चुलः, नरेशी:, इतागा: इत; अयागो यथा— कृष्णसर्पः, त्योंहितसर्पाली, कालशङ्क:, मोहिन्द्रम:, नरामिह: दन्तलध्व इति; त्यागात्यागो यथा— सपर्णोंन्यास्य पर्णै:, पर्णोजी इति सदर्पणः, अष्ट पदारि अभ्य पड्ङो पड्ङो इति अश्वापदम्, जातं पत्राणामन्या: पुष्प पुष्पे इति शतपत्रिका, दर्शनेन दर्शन नवैव मालिका अम्या नतनालिका, नक्कमेव मालायामस्य नतकमालः, कृता माला अभ्य पुष्पै: इति कृतमालः, इति॥

उदाहृतप्रकाराभ्यामन्या: शेषाः; स चतुर्धा— सूत्रशेषः, असूत्रशेषः, ज्ञापकशेषः, एकशेषश्रेति। तेषु सूत्रशेषविच्छा— गमोक्तः, वार्तिकोक्तः, सामानोक्तः; तत्र 'तिष्ठद्गुप्रभृतौ' (पा. २-१-१७) 'पात्रेसमितादयः' (पा. २-१-४८) 'मयूूरव्यंसकादयः' (पा. २-१-७२) S P. 10-a

इति गणोक्तः ; यथा— आयतयोगवम् , समपादि, उरःस्थलसंसक्तम् , पीनश्रोणिमूः:, अहंपूर्विका, आहोपुष्टिका, इति; 'निरादयः क्रांताकार्ये पादौ मया' 'रामाभग्यादिकृतापरतापरानुसमदृशाक्रियाकियका, पुष्टापुष्टिका, श्लेष्ममूर्छः, आस्तिकोरा, इति ; 'सुप्तुपा' (पा. २-९-४) 'पूर्वादिनि:' 'सपर्वोऽच' (पा. ५-२-८६, ८७) 'कुशामाच्छः' 'समासाच तद्धितयान ' (पा. ५-३-१०५, १०६) इति मामान्योक्तः; यथा— परःस्था राजानः, परःमहस्यः शरदः, पुनरहस्यूतं वामः, पुननंवं पदः:, कृतपूर्वी कटम, काकतालोयो न्यायोदयम इति । अमुनोपालस्थाया— नामविषयः, क्रंद्रिषयः, तद्धितविषयग्र; तत्र 'अपरसपरा क्रियामानये,' 'पारस्करप्रभृतोःनि व मज्ञायाम ,' (पा. ६-१-१४७,१५७) 'पृषोदरादीनि यथोपदिश्रम' (पा. ६-३-१०९) इत्यादीनोंभविषयः;

यथा— अपरसपरा: मार्थो गच्छन्ति, आश्रयं वनते, पार्श्वके मुनिः, कालिदं नगमं, पृषोदरः काश्चिन्मयूरः पक्षी, इति ; 'उपपदमतिङू' 'कुगतिप्रादयः' (पा. २-२-१९, १८) 'कर्तृकरण क्ता बहुलम् ' (पा. २-१-३२) इत्यादिः क्रोधिषय; यथा— कुंभकारः, पच् जम्, ऊरीकृत्य, प्रजल्पी, अश्वकोती; 'दिगादेशानपद्ये' (पा. ८-१-८८) 'तिकितवावित्यो द्वन्द्वे' (पा. २-४-६८) 'समाधान्ता:' (पा. ५-४-६८) इत्यादिस्तद्धितविषय ; यथा पश्वसु कपालेषु संस्कृतः पश्वकपालः;, तैकायनयश्र कैतवायनयश्र तिकितकः;, उपश्वरदम् , हेराजः;, महोदयः, मृगनेत्रा रात्रयः इति । ज्ञापकपक्षविचार---- ११११११११११११ । तत्र 'को: कतत्नुरुपे', 'डेकप्‍श्विडप्' (प. ५-३-०?, ०८) 'भते शपोःच्यदखे च' 'कारके डस्य दुच् ' 'व्यतिहारे मदच्‍वमजप्‍यच्‍व' (पा. १-३-१९०) 'द्वायं द्वापयः' (पा. १-३-१९०) 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक टेः' इत्यादि विभक्त्यर्थरस्यां

डो' (पा. १-३-१९०) 'द्वायं द्वापयः' (पा. १-३-१९०) 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक टेः' इत्यादि विभक्त्यर्थरस्यां डकारादेशो भवति; यथा— कदुषणम्, अपचाम्, अन्यतरत्कारः, मुहुरिदम् , तदिदम् , इदानीमिति । 'अलुगुत्तरपदे,' 'पश्वम्या: स्तोकादिम्र:' 'आलमनः पुंवत्‍कः:' 'पञ्चकरमालभ्यायां व्यक्तकक्यः,' 'षष्‍थ्याः अजस:' फककिनो:,; 'अपो भूतिसर्गम्तु लक्रमगा: ' इत्यादीनिप्रेधधात्वापितः; यथा— ब्राझणागुच्छंसी, आत्मनाऽऽतीतः, परमैश्वरम् , पदयतोऽरः, आ=प्यक्रौकः, अप्जुयोऽन: इति । 'जानकतुः प्रकृतिः' 'तत्पयोजको हेतुः' (पा. १-४-३०, ५५) 'अजोऽत्प्रपदान्नल्रुस्यां घः' (पा. ४-२-३७) 'यथातथाऽऽन्तः, 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्धा' (पा. ३-२-१३१)

इति । 'अपरसपरा: क्रियासातत्ये' (पा. ६-१-१४८) इत्यादिः प्रयोगद्वापितः; यथा— भूतहतः, डिण्डिनायकः, तनूनपात् , याश्चातध्यम्, यत्नगौरवम्, क्रियासाफल्यम्, इति । पकेषोऽन्रिधा— डरूपपाणाम् , डसरूपपाणाम् , डसरूपाद्रूपपाणां च । तत्र सरूपाणां मिन्नार्थोनाममिन्नार्थोनां

भिन्नाभिन्नार्थी च ; भिन्नार्थों यथा— अङ्ग, मायो, पङ्के, पादै, गायो; अभिन्नार्थों यथा— वृक्षौ, पुष्के, इति; भिन्नाभिन्नार्थानां यथा— अभिनो, पेष्टवतौ, गायो, सारस्वतो, युबाम, यूयम, इति । असरूपाणां सद्भावेऽपि , संज्ञाविनियतप , महचारिपां च ; मयंतानां यथा— स च देवदत्तस्त्रै तै, पतयो च युयत्तथ्य पतते अयं च तत्रैव यथासू । अयं च त्वं च यूर्यप, त्वं चाहं च आदराम , स च आदां च वयः , इति; संज्ञाविनियतं यथा— माता च पिता च पितरौ, स्वसा च भ्राता च भ्रातरौ, पुत्राश्र दुहिता च पुत्रे, पिता च मातामहादयश्र पितरः, भ्रातरौ च स्वमात्रश्र भ्रातृः, पुत्राश्र दुहितृगै च पुत्राः, इति; महचारिपां यथा— दत्तक्रो नामत्वक्श दमौ, देवदत्तश्र विष्णुमित्रस्त्र विष्णुमित्रो, शोण्डक्रो धूर्तिद्रयश्र शौण्डाः;, अ गेन्द्रश्र गोमयादयश्र अर्धचाः; पुगेभाश्र धानादयश्र पुगोडाशः; लब्री च पद्मादयश्र छत्रिणः । सकृपा-

पाणां भिन्नशब्दानां, भिन्नवचचानां च; भिन्नलिङ्गानां च; भिन्नवचनानां यथा — देवदत्त दासदेव देवदत्तौ, तो च देवदत्तश्च देवदत्ता; एवं विष्णुमित्रा:, कृष्णश्र सारश्र कृष्णनागै, तो च मारदच कृष्णमाग:; एवं नीललोहिताः ; अपारदच पारदच अपारपागै, तो च पारपारदच पारमःः; एवंसपार्यगः, इति; भिन्नलिङ्गानां यथा — कुकुटश्च कुलूङ्ग, श्रद्रा न भ्रदृश्नः यत्तार, मादृशय मादृशकन गाव दमाः, नरकादच वत्सिकाडव सत्पकः दे , अभ्रादन अभादच अभ नोः , ककुजच दुहुरा च चुकुम च नर्दतं चुकुम , ना ।मानित गुरुतान, इति । कथं यनोकरोप: ममभावनेभया म्रंत? संज्ञेयानेभ्याने मति द्रव्द्रममा-नार्थवान ; यथा हि— अभ्रकपानां द्वैःद्र, मर्त्रैकपानांकरूप द्राने । कोऽनयोः समानौड्ये? येऽयं सुप्रदायौःपचनेन — पदादीनां भेदावबोधेऽर्थे; तदाह—

अनुस्यूतस्य भेदस्यामेदे प्र येरसःद्यवे । यस्यां महदिनक्शां लसामादूद्देकरोपयः ॥ इति । तत्र यथा प्रयोगोऽनयोः सुकृद्दुःखेकपार्श्वाभिलासौ यक्षावेतनभेदेऽभिधानमध्यवयवेन । तदै-वज्ञानावच्छेदानिरूपितभेदस्य भा ङ्गशोऽभिधानां सवै नामयवच्छेदकः; तस्यथा— धरग्वदिरौ वृक्षौ इति । यथैवम, यथा धरग्वदिरपलाशादिति द्वन्द्वस्य ममुहार्थत्वादे-कवचनम्, एवंमेकरोपस्यापि प्रपञ्चोति । नैवम्; द्वन्द्वः समाहारेतरयोग्योः, एकशेप: पुन-रितरेतरयोग एव; तस्य हि समाहारपक्षे भिन्नार्थनतिपातनेकरूपद्रव्यानिवृतो बचनमपि यथानेकार्थं न भवेत् केनानकर्थः प्रतीयेति ? न हि वृक्ष इत्युक्ते वृक्षरच वृक्षश्रे वृक्षश्रोति करिवददप्यवैति; तस्मादाभ्रातोडपि द्वन्द्वसमार्थतया समाहार एकशेपोऽनभिधानादप्रयोगाहं अपेति विश्रायते ।

द्रव्ये तु वाच्यपि एकत्र वनालानोक्तकाऽऽचारान्तः, तथाऽऽपि अनेकशब्दश्रुतिनिर्वन्धनाडपौ भाविष्यतीति समाहारेडपि न दोषः । एकदेशेऽपि यत्नानेकार्थाभिधानममध्यं कथमपि द्व्रव्रांत, भवयेब तत्न समाहारकथचनम् ; यथा— शुक्रं वम्रं चुष्टा शाटी शुचिः पटः इति तादृशं शुक्लभिति । यथा तद्भेकर्यैब शब्दस्यानेकार्थंभियानलामर्थादेकशोऽपे अद्दारातराणां निग्रहः, एवं द्रव्येऽपि कस्माश्र भवति ? यदि भवेत्, एकदेशाविरेष: प्रभञ्जन । समाहार एकवचनं विशेष इति चेत् अनेककाथों न गम्येत ; न हि पलाशाशित्योः 'पलाशश्रेणी' रक्षिरण्यवैति । अथ, यथा पितरो भ्रातरावित्यादिपु अद्दारान्तर्गतयुवावपि तद्रेकडवगम्यते तथा शुक्राद्यपोहो धवम्वादिराबित्यादिषु द्रव्येऽपि कमात्र भवति? उच्यते— शब्दशक्तिरपगा भवति हि काथ्रिदेकोऽपि शब्दो द्व्योरभिधायकः ; यथा— रोदसीशब्दौ चायापृथिव्योः; केऽचिन् पुनद्रोंवैकमरथंभमिदधाते ; यथा—अधीते, अध्येति, इति । यत एष शब्दशकिदर्शी मुनीः केपुचिदेवं विरूपेषु-कशेऽमारभते— 'भ्रातृपुत्रो वसुरुदिति शृयाम्,' (पा. १-२-६ ८) 'पिता मात्रा' (पा. १ २-७०) इति ; अन्येपु तु द्रव्येऽवाश्यानुजानाति ॥

ननु च, 'चार्थे द्रव्वे' (पा. २-३-२९) इत्यत्र ; न यथा समाहारेऽनतरयोग्या:, तथा समुद्याऽऽवाचयोरपि प्राप्तमिति । नैवम्, समुद्याऽऽवाचयोः प्राप्तानामध्यान । कथम-सामध्यें ? मापञ्रममर्थ भवनेति; तत्राऽऽह—मूलाश्रय गच्छ लत्यादिरक्रियापदेस: समुद्य:, भिक्षामटं गाँ चालयेत्यादने कियायेप: अन्वाचयः ; एवं च बाऽऽहार्योपेया परानां परस्परमसामध्यें ; समास्रक्ष पदसिद्धिमेति । समाहारेतरयोसामु भवृद्दान समूड़्य च पलाशा:, इति । एवं तर्हं समुद्येऽन्वान मािद्रिते तरयोगे प्राप्तोति । नैवम्, समाहार एव परम्परगपचसोऽच महाभारतादिना कुप्रसङ्गादुःख्येन ज्ञायते। सस्यारिसंस्थाजलावृत्तिरच वरोभिः, सस्पं हि कशमोति प्राप्तोति ; हतरतरयोगः पुनर्‌वयवेदामुगतः सज्ञात:, तस्य प्रत्यय इव मिन्नियमस्तव, न समुदायार्श्रयानिबन्धने क-वचनमव्ययेन्यः: प्रस्तूयने । तत्न यथा पञ्वालात्यादों आविश्रणादिकाङ्कलापः प्रत्यवयं परिसमाप्यते, तथा एकैकस्य पदस्य समुदाय-निबन्धनः संस्कारो भवति । कथम् पुनरस्यानिबृत्तिसमारोपात् ; यथोकम्— 'यद्‌ि प्रकषरतोऽत्र पुष्टः, नग्रमोधोड्येवम्, यदि नग्रमोह-शोण्डे:, 'अधेर्यो: पुंसी' ते विगुमितत्रा:, छत्रिणो गच्छन्तीति । तत्न यथा शौण्डार्धचोदय:

शृङ्गारप्रकाशः

वहुवचनान्यथालुपपत्तिसमभिगम्यान् बहुचारिणो निरूपान् भूरिगोमयादीनुपादत्ते, तथा ध्वाविदेवद्राः प्रतीवार्थभेदाः साहचर्यादिनिमित्तानुरोधेन खदिरादीनुपाददते । तथा द्वि-

एकश्रुतिपादरोधप्रतीतसाहचर्यौ धबसादिरौ; अत एव तयोरेव प्रत्यवयवविशेषाद्दृश्यवचनं न भवति । कथम् पुनर्ध्वावादीनामर्थोन्तराभिधानं शाक्स्मध्यवसातुम्? यावता लोकः पद समुदायधर्मसमुदायमवेचिति, नावयवात् । यद्यपि च—प्रतिपत्तिनिमित्तिसमारोपादिति, तदप्यसामम्;

न हि प्रक्षरतीति न्युत्पत्त्या निग्रोधः प्रकृतः, नापि न्युमोहतीति व्युत्पत्त्या प्रभो निग्रोधो भवति ; हृद्यानां हि धर्मनियमो यथाङ्कचिह्नयुप्तप्तिः क्रियते, न तु व्युत्पसिद्धेन हृदयो-

व्यतिष्णुते । नापि प्रकृतिप्रत्ययवदन यथागतिरेकस्मधिगम्या ध्वावादीनां समुदायार्थेता । य-

रपुच्यते—शौण्डाधेर्वादिवत् ध रक्नादः साहचर्यादिलक्षणया खदिरमुपादत्ते इति, तदपि न सम्यक्; सति श्रुत्यर्थे संभवे लक्षणाया अयौगपत्त्; न च खदिरादर्थो धूर्तिगोमयादिवत्सभ्यतत्कृतः,

तस्य खदिरकादनेनैव आकाङ्क्षाभिधानात् । एवं तर्हि, यदा ध्वबदिरादयः समुदाया: प्रविभागेनान्विच्छ्यास्तिता;, तदा तमेव समुदायं प्रत्यध्ययतयाsभिहितंचायाव्यत उपादीयन्ते, न त्ववय-

वार्थप्रतिपादनाभिप्रायेण । अतत्स्थ्यां युगपदधिकारणवचनतां समीहिता यत् सगुदायपरत्व-दवयवप्रयोगस्य, उभयवयववानां प्रत्येकमनेकर्थत्वमुपैति । किं पुनर् तदभिसंधानात् समुदायाभिधायिनः शाब्दाः! येन तदभिसंधानात् समुदायाभिधानसामर्थ्य हर्यते । यथा—गुरोभि कुलयम्, यन्मधुरं राजानमू,

इति ; यदि हि सुराभि मधुरौ गन्धरसमा|भिवायिनौषपि गन्धरसादिसमुदायान् कुरुमफल-

त्रि:प्रपादीनवयवमुखेन नाक्षिप्तं ये, कुरुल्यादेमि: महत् सामानाधिकरण्यं विधीयेत । सल्, मेतत्;

आंते समुदायाभिधानसामर्थ्य मदवयवशब्दनाभिः, किं तु सुरभि कुलयम् इत्यादौ सामानाधिकरण्येन द्वन्द्वे तु निवन शतभकज्यमवचारविभुमितं तस्यालुपपत्तः । नैवम, समुदायाभि-

धा:स् तु प्रकारनत्वात् । यथै; पृथग्ज्याविति सममानाविकरणोल्क्षणः पुङ्कडार्च्चः प्राप्रोति । उच्यते ;

अर्थह् कम्माण भवति दर्शनी गयां माता दर्शनीयामाता ? अथ मतमेतन्—प्राक् महासायत्र

सामानाधिकरण्यम्, इहापि : दोषो भवति ; न हि प्राक् समासात् सामानाधिकरण्य समस्त त्रिध्यते !

नहु च वाक्येऽपि समुदायप्रक्रमेऽपि वाक्यवपदानां प्रयोगात, कथंमुच्यते प्राक् सग'स्मान् सा य-

नाधिकरणयं नास्तीति ? समुदायप्रकृतस्य निमित्तनधनत्वेनैवप्रतीतिभावस्तात्; गुणवृद्यादिप्रकृतद्वा-

याभिधाने निमित्तमिति वाक्ये सामानाधिकरण्यं हि सुरभिप्रस्तीनामसमाश्रेडपि समुदायातानिबन्धनम् ; हृद त्वेकार्थीभाव: समुदा-

याभिधाने निमिषमिति वाक्ये सामानाधिकरण्यप्रसिद्धिः । एवमपि, विप्रतिपिधेऽपि युगपदधि-

करणवचनताया अनुपपत्तिः; यथा—मुर्हुःखे, जनतमरणे, शीतोष्णे, श्विति; दुःखादिप्रति-

वातेन हि दुःखादयः, दुःखादिविप्रतिपातेन च सुखादय ह्रात । नैवम; यस्य एव शब्धा विप्रति-

S, P. 11

सिद्धाः ; पृथक्‌नयम्रोधाविलयत्रापि हि पृथक्शब्दः प्रयुज्यमानः पृथ्वार्थं संप्रकाशयति, नयम्रोधार्थं निवर्तयति ; नयम्रोधशब्दः प्रयुज्यमानो नयम्रोधार्थं प्रयाययति, पृथ्वार्थं निवर्तयति । तत्र चेयुक्ता युगपदोधकरणवचनता हृश्यते, इहापि युक्तं हृश्यताम् । एवमापि शब्दपौर्वापर्यं येऽप्र रोगादर्थपौर्वापर्याभिधानं प्राप्नोति । ततः किम् ? युगपदोधकरणवचनताया अनुपपत्ति:— पृथ्वनयम्रोधौ पृथ्वनयम्रोधा इति ; यथैव हि शब्दानां पौर्वापर्यं तदर्थानामपि स्वात् । नैवम् ; एवं सति, द्वित्रिचतुर्वचनयोरप्यनुपपत्तिः ; पृथक्शब्दो हि सार्भेको निवृत्तः, नयम्रोधशब्द उपस्थितः ; स चैक एकार्थे इति तन्मादेकवचनमेव प्राप्नोति । विमहे खल्वपि युगपदोधकरणवचनता हृश्यते, किं पुनः समासे ; तथ्यथा— 'यावत् हि क्षाम,' 'यावत् चिदस्मै पृथिवी सत्रमेते' (ऋ. ७-६-१२, २-६-९) इति । समुदायात् सिद्धिमिति चेत्, तत्र, समुदायसैकार्थत्वात् ; एकार्था हि पृथ्वोडपि यूर्थे:, नयम्रोङडपि दृश्ये: । ययैवमनेकार्थद्वात् 'बहुवच बहुवचनम्' (पा. १-४-२१) इति बहुवचनं प्राप्नोति । तत्र, बहुत्वाभावात् ; यास्यामेवात्रिको द्रव्यस्थास्यामेवापरोङडपि । यद्येवमन्यवाचकेन शब्देनान्यस्य वचनं चोपपद्यते । एवं तर्हि प्रभ्रस्य नयम्रोधत्वात् नयम्रोधस्य च पृथक्त्वात् स्वशब्दनेवाभिधानं भवितव्यतीति । कथम् पुनः पृथक्‌डपि नयम्रोध: नयम्रोधोङडपि पृथक् इति ? पृथक्‌ स्यात् ? यावता कारणादृश्ये शब्दसंनिवेशो भवति । कारणादृश्ये शब्दसन्निवेश इति चेत्, कारणमुक्तं पुरस्तात्— यदि प्रभ्रतिर्।लभः नयम्रोङड्येतद्रवति, यदि न्यक्करोहती ते नयनोध:, पृथ्वोङडल्ये हेतुतः ; न च नयम्रोधे पृथक्शब्दो हृश्यते । दर्शनं हेतुरिति चेत्, तुज्यमेतद्वाते ; पृक्ष्षोऽपि नयम्रोधशब्दे हृश्यते । नन्वेतद्र्वाभी— नैष लोकः संप्रलयोङडलम्, न हि पृक्ष आनोयतामित्युक्ते नयम्रोध आनीयते । द्न्द्वविपयमेवैतदृश्यम् ; युक्तं पुनर्थान्त्रियतां पदया नाम शब्दाः स्युः ? यदं युक्तम्, अन्यत्‌ अपि दर्शनात् ; तथ्यथा— समानेङडपि रकते वर्णे गौणोल्हित इति भवति, अभ्र: शोण इति ; 'माने गुरुके वर्णौ नो: श्वेत इति भवति, अभ्र: ऋक् इति । यद् तर्हि 'द्व्येकान्तराले न्यम्रोधायाम्' एकवाक्त्वादपरेप्य प्रयोङ्गो दृश्य: । अनुक्तः पृक्ष्ण :यमोऽ इति कृत्वा नयम्रोङडशब्दः प्रयुज्यते । कथमनुक्तः ? यदिन तामेवोङडत् पृथ्वोङडपि नयम्रोध: नयम्रोधोङडपि पृथक् इति । सहभूतावन्योगन्यस्म्यार्थमाहुः, न पृथग्भूतान् । किं पुनः कारणम् ? शद्‌शक्तः स्वभावः ; प्रव्नितिता हि वृत्तिवाक्ययोः शब्दानामिभाषानुराक्तिः ; तथ्यथा— 'अभितोऽप्याम देवदत्तेति : 'उपमानाने सामान्म्यवचनै:' (पा. २-१-५५) इति समासे शद्बोशब्देनावच्‍छिद्यमानावशोषवृत्तः द्वयोराशब्दो यद्यपि न सामान्म्यवचनः, तथाडप्यसौ देवदत्ताया गुपमोयमानानां वर्तते शग्री । इयाम देवदत्तेति ; तदेऽप्युक्तम्— 'प्राग्‌पिशसंबन्ध्यादः सामान्म्यवचन:' इति समासमभिसंबन्ध्यक्शब्देन दर्शयति ; यतस्तत्र विनितवृत्ताने शोषान्तराकाक्षाणि सामान्म्यवचन:'

शृङ्गारप्रकाशः

७३

तथासमीहितविशेषाविरोधीति पदराले । मोडयं वृत्तिवार्थयोर्विशेषः । किं च, निष्क्रौष्ट्रादिवत्, निर्वारणशिरति रे हि सति निरादीनां न क्रान्ताद्यर्थसंभवः । अपि च, गौरवं खदरणयम्, ले हित-

ज्ञालिमान् ग्राम इति । 'प्रागवृत्तेर्यातिवाचित्वं न च गौरवखद्रदिवु ।' यथा— स्रिग्धाकिसलय-मरणयम्, मत्तमातकं वनोमिते । 'वृत्तरन्यपदार्थ या तरया वाक्येष्वसंभवः ।'

एवं च पुष्टन्यमोदौ पुष्टन्यमोनः इति द्वन्द्रे द्वंद्व महभूतगिरेवान्यार्थाभिधानं भव-

ष्यति, न पृथग्मूतयोरिति । अथना, इहौचित्य पुष्टन्यमोदौ प्रथमकल्पिकौ; कौचित्य क्रियागुणेन वा द्रक्ष इवायं पुष्टः; नयमोध हवायं स्यमोऽद् रति। तत्र पुष्टः(वि)युक्ते संदेहः स्वात—'किंममौ पुष्टावेव, आहोस्विन् न्यमोधावेव, अथवा पुष्टन्यमोधाविति । तत्रासंदेहार्थों न्यधोध नृदः प्रयुज्यते । सेयं युगपद्राधिकारणवचनता दुर्न्या दुरुपपादा च । यद्यपि चास्या ज्ञापकं 'द्यावा ह क्षामा' इति, तदपि छान्दसम । इदं तर्हि ज्ञापकमस्तु 'पर रक्षिणं द्वनततपुरुषयोः' 'पूर्वनदक्ष-बडबो' (पा. २-४-२६, २७); यदि ज्ञात्र न्यकृतयोर्युग्योः इत्यादिपु सहविवक्षा न स्यात्, अनर्थकः सुतराम्भः स्यात् । तनु च, तत्पुरुषयोक्त पदरार्थप्रधानस्य तत्र परवल्लिङ्गतातिदेशोऽनर्थकः । नाऽ-

नर्थकः, तत्पुरुषय कवाचित् पूर्वं द्वार्षप्रधनत्वात्तु; यथा— अर्थ पिप्पलस्याः अर्थपिप र्णो, पूर्वं कार्यस्थ उत्तरशरीरम्, इति । अचयवम्, आश्रया जीविकां प्राम्जी रकः; निष्कान्तः कौशाम्ब्या: निष्कौशाम्बि:, अलं पाणिना अलंकारि:, हेत्व्र्रापि परवल्लिङ्गता प्रप रेति । एवं तर्हि, द्वन्द्वेन मह निर्देयाच थौबेषयोडथ तद्रुणो गुरूने; यथा— क्रयाक्रयथ का, पुत्रपौत्रका, फलाफलेकौत, अश्वमतङ्गिका, कुमारोत्ककः, गोपकाण्डम् इति । अत्र हि, यथा भववत् वदि-

रक्षेति युगपदाधिकारणवचनतयामपि विशेषणविशेष्यभ येन सं-मूढेन्ताविवान्योऽन्यमथो भवतः । तथाहि -- प्रयोद नवतया महर्ष्वाश्रयश्रासावलदूदृ त्वेन ल चुत्वान क्रियाका चेतयुपपच्यते नीलेात्पलादिवदिदृपना वे ध्यभावः । एवं फलाफालिका, पुत्र-पौ-

रत्रेति । अश्वमतङ्के यथाऽऽहुः : वत्थभाः सप्ताश्वपक्षकुपिते पराजिते; मर्तनि ६ पदेः-ल शंसावचनः प्रहृद्भानो वेहित्रावयहरणायाचिरनिति । यदि वा, मर्तालिङ्कलोः प्र. य वचनं-नूनाॅधिकभावमनपेक्ष्य १ वलीमात्सनेनैव यमेण ध्वन्योयोग्यं सत् अश्व दूयनेँद्वि .। ता - गतायां-

रम्यते । ततः य-१--सहृकुऋ कृणं युगं मुगः मारकः रवल इतरे वा, तथा अश्वम लिङ्केल्ये-ततुभयकुरोऽदथ इत्युभयभकुनेनैव । हे दूरे । एवं कुम तल्क्कजकः, गोपकाण्डम इति । अथ हि, यथाऽर्थेपिप्पलीतादिपु षट्तीमसाऽऽपवादेशु प न प्राप्नोति । नैवम्; तत्रापि अयं च तनु पिप्पली चार्थपिप्पलीति, पूर्वश्रामौ क यद्य पूर्वं जय द्वाते नामान्तधीकरणमेव परमार्थः । अत एव यत्र सामानाधिकरण्यसंबभवः, तत्र षट्तीमसास एव भवते; यथा—वेदधं दक्षिणं मेरोः,

स्वराधं , चूडिकाधं , पणाधं इति । न च अर्थादीनामेऽपि नियमः, यतोऽन्यत्रापि सामानाधिकरण्यस्य विवक्षाडविवक्षासामुभयथा तत्प्रुपो भवति ; तथाथा — अपहस्तः, हस्तामप् , तलपादः, पादतलम् इति ॥

ननु च, 'चोर्थ द्वन्द्वे' (पा. २-२-२९) इत्युच्यते; चोश्राव्यायम् , तेन समासत्वंययसंख्या प्राप्तोति नैष दोषः; पठेतनाव्ययसंख्या क्रियते; न च समाससूत्रं पठ्यते । मा भूदपाठे संख्या, तथाडऽड्यभिषेयार्थे लिखवचनाति भवन्ति ; यष्षेहस्तयोंडभिषीयते, न तस्य लिख्यसंख्याभ्यां योगोऽस्ति । नेंदं वाच्यनिकप -- आलोक्लृता, अम्लेड्यता च । किं तर्हि ? स्वभावविकल्पवचन । तथाथा—समासन्मीहमानानामवीग्रानानां च केचिदर्थेन युज्यन्ते, अपरे न ; न चेदानीं कचिदर्थवानिति कृत्वा मगैरर्थान्तरेऽपि सक्यं भवितुप् , कश्चिद्धाडनर्थक इति सर्वैरर्थकैः ! तत् किं स्माभिः शक्यं कर्तुम्प ; यत्प्राक् ममासाआचार्येस्य लिख्यमलंव्याघ्रों योगो नास्ति, समासे च भवति ; स्वभावविकमेतत् । अथवा, आश्रयतो लिख्यवचनानां भविष्यति, यथा गुणवचनेषु । गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयणो लिख्यवचनाति भवन्ति । तथाथा, शुङ्कं वचणम्, शुङ्गा शाटी, शुङ्गः कम्बलः, शुङ्गो कम्बलौ, शुङ्गाः कम्बलाः इति । यदसौ दृश्यं भ्रितो भवति समाससत्व कथम्रायं बहुवचश्र, औक्थक्श्रायं मीमांसाक्श्रेति ? शेष इति वत्तेते, अशेषत्वाभ् भाविष्यति । यद्य्

तां तु हुताकुते ।" इत्येतन्न सिध्यति । नैष दोषः; अन्याञ्च कृतमन्यद्कृतम । चार्थे ह्नद्रद्वचने असमासेऽपि चाऽर्थसंप्रत्यादिन्ं प्राप्नोति— "अहर्हनियमाे न गा.संधं पुरुपं पदुम् ; वैचश्वतो न ऋष्यति सुरायां इव दुर्निद्रा ।" 'ह्नद्रसग्रा वरुणो बायुरादित्यः' इति । नैष दोषः; ब्रह 'चे ह्नद्रः' इतीयता निद्धम ; कथं पुनरे नाम ऋृतिः स्यात् ? शुङ्गे! हस्तेषु; शब्देडसंभावार्थे कार्य विग्रहस्वते । शोउयेमं लिख्य सारांशे पद्घ्यमाहुः करोति, तथ्यत्—स मोक्ष्यति ; यत्थ विश्वस्यते— च्छेद्य-ड्ये चार्थ इति । कः पुनश्रकृतोऽर्थः? समुच्यः, अन्वाऽचयः, इतरेतरङ्गः, समाहारः इति । तत् द्वयोः सापेक्षत्वात् समासो न भवति, द्वे षेमु भवर्तीति प्रतिपादितं पुरस्तात् । ननु चैवम् , चकुतेर्ड्यश्रार्थ इति पश्ये पुक्श्न्यमोधाविलत्र पुक्श्र न्यमोऽश्रेति विग्रहः प्राप्नोति ; यावता पुक्श्र न्यमोऽश्रेयपुके गम्यत एतत् — प्क्कोडपि न्यग्रोधसहायः, न्यमोऽधोडपि प्क्कुसहाय इति । तत्र को दोषः स्यात् ? प्क्क्शो च न्यमोऽधौ चेत् यदुक्तं तत् घटते । युगपद्वाधिकरणवचनताप्रदर्शनमात्रपरमेतन , न त्व मेद ऽर्थमार्यः । एवं हि क्रियामणे एकश्र विंशतिश्र एकद्बिकातिः, द्वौ च विंशातिश्र द्वाविंशातिरिति द्विवचनं बहुवचनं च प्राप्नोति । किं पुनरेकविंशातिरियादयो द्वन्द्वाः?

वाचम्। एकाधिकवि विशेषतिरित पक्षे हि संख्यास्वरों न प्राप्रोति; सु हि शतमहस्समिति पच्ठी-

समासे मा भूदिति द्वन्द्व एवाभ्यनुजायते। यच्येवमितरेऽप्ययोगपक्षे द्विवचनम्, समाहारपक्षे तु नपुंसकत्वं प्राप्रोति। नैवम्; 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्' इति समाहारेऽपि नपुंसकत्वं न भविष्यति। अथ द्वादशे शब्दाऽपि समादारः कस्मात् न सवति? आ दृशाभ्यः संख्या: संख्येय-

एव वतन्ते; अतः ऊनाद्यवसवृदायताsऽमितरतरयोग एव प्रामोति; यथा 'अधिकरणेता-

वत्ते च' (पा. २-४-१५) दशेमे मार्दाधिकपांऽन्वितिका इति।

तदेतत् कृतद्वित्रिभमासभेदाद्वित्रिभक्तावयवं त्रिधा प्रातिपदिकमभिहितम्। अथाऽऽभि-

कावयवसुच्यते। तदपि त्रिधा-- नामरुपम्, अत्ययरूपम्, निपातरूपं च। तत्राऽऽनेकितशब्द-

व्युत्पत्तीनि मत्वभूतार्थऽऽद्यायीत च नामानि। तानि त्रिधा--एकार्थानि, अनेकार्थानि, एका-

धकर्थानि देति; तत्र, एकार्थानि यथा--वृक्षः, कुड्यम्, कुष्टारी, दित्थः, शुण्डः, श्विग्रः, ऋक्षः,

धाक्रः, पुन्नङ्गः, कोष्टः, कुसूलः, डिति। अनेकार्थानि यथा-- अक्षः, माषः, पादः, अवयः,

हरयः, गावः, भूतयः, पुण्डरीकम्, पुष्करम्, साम, ललाम, इति। एकानेकार्थोऽनि यथा--

द्रवो, नामत्वौ। उभयवत्त्वौ। नमैः, रोदसी, रोदस्यो, द्वारः, वर्हः, आपः, वनम्, पक्विः, सेना,

इति। प्रागेणाऽऽलिङ्गसंख्याश्रितीऽन्यदुय्यति; तान्यपि त्रिधा--ऋच्यवचनानि, गुणवचनानि, संख्य-

वनधनचनेति चेति; तेषु द्वयवचनानि यथा-- स्वः, प्रातर्, दिवा, दोषा, नक्तम्, सायम्,

विहायसा, भूः, शम्, शंयोः, मयः इति; गुणवचनानि यथा-- उग्रः, नीचैः, सुष्ठु, अपष्ठु,

मुषा, अदः, सुषा, मिथ्या, अलम्, बलवत्, पृथक्, इति। संबन्धवचनानि

यथा-- समया, निकषा, बहिः; अन्तः, अन्तरेण, ऋते। आ्रान्त, युगपत्, साकम्, सार्धम्,

षष्मा, सह, इति। अवन्तवचनाश्र्रादयो निपाताः। तदोऽपि त्रिविध--स्वतन्त्राः, परतन्त्राः, विशेष-

घपरतन्त्राश्र्र; तेष्वस्लादयः स्वतन्त्राः; यथा-- अस्ति, अस्ति, असिप्, इत्, ऋदित्, ऋदुदित्, मन्ये,

जाने, पश्य, पश्यत, स्तात, इति; कर्मप्रवचनीयाश्र्रादयः परतन्त्राः--ऋृश्र्रमनु बिच्योतते, उपा-

जुङ् योजारः। अप त्रिगर्तेऽङ्गे वषो देवः। अभिमन्थरर्जुनेऽतत् प्रति। यदत्र मां प्रति स्वार्थे, आभि-

श्रदते पद्धाला; अहं च स्तं च वृत्रहन्, (ऋ. ६-४-२३) 'बायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा' (तै. सं. १-७-५-२), 'अद्भ्येव पञ्चनाभिः', धरोजामित्र त ऋक्षम्, 'न नूनमस्ति नो श्वः' (ऋ. २-४-९०) 'कस्मिंश्चेकाकी चरति' (तै. सं. ७.४-१८-१) इति। गतिप्रादयो विशेष-

परतन्त्राः; यथा-- प्रकारोति, पराकरोति, अवतीकरोति, गूढमुढाकरति, कारिकाकरोति, खादृ-

करोति, पटपटाकरोति, तिरस्करोति, पुरस्करोति, श्रद्धा, अन्तर्धिः, इति।

अथऽनुकरणम्। तदपि त्रिधैव--साध्वनुकरणम्, असाध्वनुकरणम्, अभ्यासानुकरणं

B. P. 11 a.

७ । तत्र प्रथमं सार्धकं, निरर्थकं च । तयोः सार्धकं यथा—— हृदः पृथिवीशब्द, अग्नौ इष्ठाह, पचतीशब्द; अन्य सार्धकत्वात् 'तिकू कुतिकः', (पा. ६-१-७८) इति निघातः 'हृदूदेरहिच्छन्दम्', (पा. १-१-१९) इति प्रगृह्यात्वम्, तिङनस्‍त्वादप्रातिपदिकत्वे सुक्‍त्‍वप्रतिषेध न भवतीति । निरर्थकं यथा—— 'सुः पूजायाम्' 'नपि पदार्थसंभावनादनुच्‍च्‍वसर्गादाहिसमुच्‍येपु, (पा. १ ४-९४, ९६) 'चः समुच्‍ये'; अन्यर्थस्यानुकरणात् सस्‍मयशब्दरुपस्‍वाच प्रानिपरिकल्पे सूपः श्रवणं भवतीति ।

ह्रतीवम् — अशक्‍तिजम्, अपभ्रंशशब्द; तन्रार्थकिजं यथा — अर्हो ऋतक इति शकच्‍ये शक्तिकच्‍यात् आहे लतक इत्याह; अपभ्रंशो यथा——हेरयो हेरय इति वक्‍तव्ये, असुर हेलेयो हेलय इति बदन्तः पठभ्रूः । ह्रतीयं— निरर्थकं, सोऽर्थकं च ; तयोः निरर्थकं यथा—— पटपटादिति करोति, पटपटायते । सोऽर्थकं यथा—— त्वतेदतेहि दैशो वागनुवर्तते स्तनयित्नुदार्द इति ; दाश्‍यत्, पच, एवम्वर्मीत तदेतद्यं शिष्‍णेन-दमनं दयामिचि ॥

प्रत्ययविभेष एष शाक्‍ति:सङ्‍कयाश्रभागकृतिभाक्‍ति: । सा त्रिधा— तिकेविभाक्‍ति: मुख्य-

भाक्‍ति:, अन्ययविभाकिकिष । तासु तिकृ तिभक्ति: पोढा—— परःसैपदविभक्ति:, आत्मनेपदविभक्ति:, पारेङ्‍सातुकविभक्ति:, आर्थेङ्‍सातुकविभक्ति:, व्यक्तकाकालविभः स्‍त्‍; अव्यक्‍तकलविभाक्‍तिश्र ; तासु परस्‍मैपदविभक्‍तिर्यथा—— पचति, पचतः, पचन्ति ; आत्मनेपदविभक्‍तिर्यथा—— ञुपच्‍यते, ञ्यपच्‍येतां, ञ्यपच्यन्त ; आर्थेङ्‍सातुकविभाक्‍ति-

वैथा——पपाठ, पपट, पक्षीः; व्यक्‍तकालविभामर्‍येथा——अपश्रीन्, अपचत्, पक्ष्यते ; अन्य-

ककादविभक्रियेथा -- पच्‍तु, पचेन्, अपच्‍यत इति । सुविभक्‍तिरपि पोढा—— कारकविभक्ति:, संबनधविभक्ति:, येषविभक्ति:, उपपदविभक्ति:, प्रधानविभक्ति:, धंबोषनविभक्‍तिश्र; तासु कारक-

विभक्‍तिर्येथा--कटं करोति, शातेण जुहुयात्, माषाणाय ददाति ; मोजनधनविभक्रियेथा-- इष्‍या

सक्‍कः, यूपाय द्रुढ, गवां कुण्ठणा संप्रक्‍ीरतमा ह्रते ; येषविभक्‍तियेथा——मातुः स्मरति, श्वश्रुय

पं प्रतति, माणवकस्य रितं पथ्यानं पृच्छति, उपपदविभक्रियेथा——कृञ् प्राति विधीयते

निपुत्र, नमो देवेश्यः, नमते देवदत्तात्; प्रधानविभक्‍तिर्यथा——देवदत्तः पचति, चैत्रेण पच्‍यते,

वीरः पुमान् इति ; मंबोषनविभक्रियेया——हे देवदत्, भ्राजामि देवदत्, आगच्छ देवदत इति ।

ह्रडितप्रत्ययविभेषोऽन्ययविभक्‍ति: । सा द्विधा——विभक्‍तिकार्येऽवती, अविभक्‍तिकार्येऽवती च ।

प्रत्ययादेकलपा, प्रत्ययरुपा च; तासु विभक्‍तयादेकलपा यथा—— 'पच्‍यम्यास्तसिल्' 'समम्यास्त्रन्'

'ह्रदमो हः', 'किमोडत' (पा. ५-३-७, १०, ११, १२) भवन्धिर्घुराशुम्मानदेवतानांप्रिय-

देवोऽङ्‍ते डन्वसां चेति; यथा——सर्वेस्‍मात्, सर्वतः, वाङ्‍मनः, यत्, बं भवन्तम्, ततो भवन्तम्,

शृङ्गारप्रकाशः

७७

तत्र द्वौश्रौषधा अन्र द्वीश्रंयुषा, इहायुष्मते भ्रम्मे आयुष्मते, कस्य देवानां प्रियसखः कस्य देवानां प्रियवसु; प्रत्ययादेक्ष्यत्पा 'तस्स्र' (५-३-८) तसिः स च 'प्रतियोगे पदप्रत्यासत्ति:' 'अपादाने वाध्यकरहोः', 'अतिमहाह्नवस्थनखेप्रेप्सकतौरे ततीयाया:', 'पञ्चम्या लबाश्रये', (पा. ५-४-४५, ४५, ४६, ४८) 'आध्याविशेष्य सर्वविभक्तिः', इति ; यथा —अभिमन्यु-

रजुनतः प्राप्तं, शङ्कताडवतरात, श्वलिताडितग्रुप्रत, देवोऽजुनतोऽमरन्; आदी 'आदितः', प्रमाणेन प्रमाणतः, इति ; प्रयत्नरप-- 'सन्निकर्षार्कियत्सदः काष्ठे दा', 'इदमोहिन्दु', (पा. ५-३-१४, १६), 'प्रकारवचने थाल्' 'यहेतोः च च्छन्दसि', 'इदमस्समुः', 'किमश्र' (पा. ५-३-२३, २६, २७) द्वेति ; यथा -- ह्रवेसा, पतहि; सर्वेया, प्रकृत्या, इत्यं, कथम, इति। अविमृशिकार्योडपि त्रिधा—सब्दोक्ता, अर्थोक्ता, प्रयोगोक्ता च ; तत्र शब्दोक्ता यथा— 'सप्तमीपञ्चमीप्रथमास्योदस्सति:', (पा. ५-३-२०) 'देवमनुष्यपशुपुत्रपल्वतयेभ्यो

दितीयासामध्येऽपि हुलम्', (पा. ५-४-५१) इति ; यथा—पुरस्ताद्वसतिः, पुरस्तादागतः; पुरस्ताद्र-मणीयम, देवन्रा गच्छति, मनुष्यत्रा वसति, पुष्टत्राडभिनिवसति, इति ; अथोक्ता 'बहुलपार्थ-यच्चसु कारकादन्यतरस्याम्'. 'संख्यायाः क्रियायार्थगणने कुत्समुच्' (पा. ५-४-७२, १ ३) इति ; यथा -- बहु देहि बहुला देहि, बहुभ्या देहि बहुशो देहि, द्वाभ्यां देहि द्विसो देहि, माषे माषं देहि माषशो देहि, पञ्च वारान देहि पञ्चकंवो देहि. इति ;

प्रयोगोक्ता — 'तेन तुज्यं क्रिया चेद्‌वति:', 'तत्र तस्येव' (पा. ५-१-११५-११६) ; यथा— आभिना तुल्यमयं वत्तेते अभिवन्, देशभिद भवन्तं पश्यामि देववन्, माषणेन तुल्यमस्मै दीयते माषणवत्, व्याघ्रेण तुल्यमस्माद्‌भेति व्याघ्रवत्, मधुरायामिष पाटलिपुत्रे प्रासादः मधुरावन्, श्रोत्रियस्येवास्य छात्रा दत्ताः भ्रोतिरिवन् । तद्धिताभिकिरिति वकक्ये वद्ययप्रहणणम, आख्यादि, प्रत्युरसं, पोरेगड्रम, 'दुरा, मत्वं, साक्षात, इत्सेषभादीनामुपसंघ्रणार्थमिति ॥

'प्रथमानिदिष्टं समास उपसर्जनम्' 'एकविभक्ति चापूर्वनिपाते' (पा. १-२-४३, ४४)। तन त्रिधा— विशेष्यरूपं, विशेषगरूपं, तुल्यरूपं च; तत्र विशेष्यरूपं यथा— पुरुपोडयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः, पूजितोऽक्षः अभ्रकुमारः, गर्ब्भिणी गौः गोगर्भिणी, लोकोऽपि: अभिस्तोकः, कार्यं पूर्वं पूर्वेकाग्यः, अर्थे पिप्पलग्रा अर्धपिप्पली हति ; विशेषणरूपं यथा— राज्ञः पुरुषः राजपुरपः, दन्त्यानां राजा राजदन्तः; कस्य मितः कदम्बितः, जीविकाम-

पञ्चः आपन्नजीविकः, नीलमुत्पलं नीलोत्पलं, उत्तमः पुष्टः पुष्टोत्तमः इति ; तुल्यरूपं यथा— अजीव इयामा शकुन्त्यामा, खद्योतोऽपि कुरङ्ग इवति लाञ्छनकुञ्चः, निर्गतः कोशाक्ष्याः निष्पकोशस्य; चित्रा गावोडस्य चित्रगुः, अर्थ द्रवीयेषाल् अर्धद्रवर्षीचा:, के समध्वपा-

रिपोदस्य दि:शत्रुच्वागी इति । नतु च अधं तृतीयमेषामिति अन्यपदार्थों त्वोपपद्यते ; स हि तत्र स्यात्, यत्र येषां पददानां समासः, ततोड्यभ्य पदस्यार्थों भवति । नैष दोषः ; अवयवेन च ग्रहः, समुदायार्थ: मम'र्थः । नन्वेवं सति, 'असिद्धितीयोऽनुसमार पाण्डवम्' संकर्षणाद्विलोंस्य वलं कृष्णस्य वर्धेताम्' । इत्यादिषु द्वयोर्द्विचचनमिति द्विचचनं प्राप्ते । नैवम्, असिद्धितीयो यस्यान्त्येन रूप यथानेक एरोच्यने ; यथा-- 'जनार्दननस्त्वात्मचतुर्थे पब्' इति । यदि वा, द्वितीयशव्दोऽयमस्ति तावन्तः संख्यापूरणः ; अकृत वाक्युत्पन्नः: सहायवाची, तस्येह पर गम-- असिद्धद्वितीयः: अधिसहाय इत्यर्थः । आत्मचतुर्थ इति कोऽयं समास:? तन्वन्यपदर्थः:-- आत्मा चतु': अभ्येति । आत्मना चतुर्थ इति तत्पुरुषः कस्मात् भवति ? 'आत्मनः पूरजे' (पा: -२-५) इति तृतीयाया अलुक् प्रसज्यते । यथैवम्, अलुक् न वक्तव्यः ; धातुर्थेन च वृत्ति:; न आत्मचतुर्थो इत्युके बहुत्रीहौ तु'कुप् वा:स्थमेद्रो वेधते, उमयाड्याडप चतुःसंख्योपलक्षित-समुदायप्रचातेः । नैवम् ; एतद् सति, राज्ञः मस्वा राजसमवः इत्यपुके संबन्धादेवद्रव्तननियम -- ननुं राज्ञाडस्य सखा; राजसक्खेति चोचके गनडग्रहेतुन् -- राबः सद्राड्यमिति । ततश्च बहुत्रीदितःपुरुपयोर्दनन्य तरो न प्राप्रोति । त्वम्; अस्यत्र विग्रहे:-- तत्पुरुषे समासान्तो भवति ; यथा -- 'स्वस्ति सोमसदाय ते' इति । बहुत्रीहौ न भवति ; यथा-- 'त्वं जाहि मकसक्खे' इति । इहापि तद्वास्ति विशेषो -- तत्पुरुषे स्वात्मनाचतुर्थोंध्यसतेतु ; बहुत्रीदावात्मचतुर्थसाधन-मेतद्वितात् । अपि च, अन्यथाजातीयः: प्राग्भ्योऽहेसंवलयः: अन्यथाजातीयः: खलु यथुमानेन भवति ; तथायं राज्ञः मस्वा, आत्मना चतुर्थ इतेते प्रतिभ्रे?; संबन्धस्योभयार्निष्ठत्वात् नूनं राजाड्यस्य सखा, आत्माड्यस्य चतुर्थ इ यतुमान्तम । एवम् बहुत्रीहावपी द्रष्टव्यम । अथ यथाडडत्मवर्थ इति समुदायस्यैकार्थत्वादेकव नप्, एवमर्थततीया इत्यत्रापि कस्मात् भवति ? अन्येऽपि धेकार्था एव समुदाया भर्गंता; तथथा-- शानं, यूथं, वनमिति । विषयवाचकः, आत्मान्तर्गत इत्यत्र हि 'बहुत्रीहिप्रकृतिप्रत्यापत्तिपरिसंख्येयसमासान्तराधि-करणात्मचतुर्थ ज्ञानृशकस्यामिधेयो जनार्दन एकोड्यस्मिन्यनुपदस्यार्थः प्रतिपाद्यते ; इह तु अर्धतृतीयः:न्वदृशकस्यामिधेयार्थाय: मन्श्येया: । तत्र ययैकवचनं वाक्ये वृत्तो वा भवति, वृत्तो नाधे वत्तते । नैष दोषः ; समुदायेषु वृत्ता: शब्दा: अवयवेऽपि वर्तन्ते ; तथथा -- पूं पक्र्वाला डनगा: कुव: इति । अथ, द्वौ त्रेऽणावर्धाडकं च कतव्यमधे-तृतीया त्रेऽणा इति । न कर्तव्यम । समुदाये शबाः: प्रकृताः तेष्ववयवेषु वर्तन्ते, योडवयवस्तं समुदायं न विभज्यगति; यथा--द्रोणार्थं द्रोणम्, आढकार्धमाढकम् इति ।

यद्यां तृतीयमत्योरिति विप्रहः क्रियते, को दोषः स्तान ? षण्णवर्थो लोचपद्यते; किं हि द्वयोः-

स्ततीयसर्थं भवति ? भवान्ति पृष्टो व्याचष्टाम । अथेह द्वंद्वतत्स्प भवति कः संवन्थायः ?

एकस्मात प्रादुर्भोष रति चेत् चेन, वाचं ततः ; तथाथा—चर्यिकानामेकप्रतिशयादिजानां प्रातल्याय विप्रतिष्ठमानानां न काचित्परस्मभिसंहन्थो भवति एवंचातिरिक्तं भातृकं न तु: ; तथ चेयुक्तः

पष्णवर्थो रीयते, इहापि युष्मो हरस्वताम् ; द्वयाद्वैनुजन्मा हेतोर्थो भवति । हृयते चायंलापि

द्वयोस्तृतीयेन संबन्धः ; तथाथा—

निसंशयित्रास्पद्मेकसंस्थामभिनन्दयंश श्रीश्र मरस्वती च ।

कामत्था गिरा खनतया च योग्या त्वमेव कलयापि तयोस्तृतीया ॥ इति ॥

नन्वेवम, अर्थस्त्रीक्शा भानौः-तामिलयौनलक्मं न प्रप्रोति, बहुवचनं च नोपपद्यते ।

नैष दोषः ; अर्थात हि बहुस्रीहौ तथोक्तंपुंल्लिङ्गनदिः; वच्यथात—कुचवाचःभमानयः, लेङ्गद-लोपीक्रिया ऋकलिङ्गः यथार्त्तोन्तं तुष्णं आनीयेन, तथोक्ताश्र पथरात्तु । बहुवचनं तु द्वित्रादिव-दुपपद्यत इति ; तत्र आनीषातामिति द्वयोरप्यानयनपक्षे बहुवचन-दुपपद्यतं भवति, नभेहापि भविक्ष्यति ।

विषयत उपचयाभः ; तत्र हि द्वौ भेभुखे वयो वेधि गम्यते, कथा वेल्लुके । हौ वेष्ट सम्भवेत्; सेया समासार्थकरणपदर्थप्रकाघ्यषणा वाक्; तत्र युक्तं बहुवचनम्; इह त्वं तृतीयसनथैरित्युक्ते, यद्यपि क्यष्यने भयापां पूरणस्त्रौयो भवतींकि,

नथादापिं सम!मेङ्यपदार्थपरतया हृषोरेवामध्यानादहुऋकवस्स नोपपत्ति: । तदगुसंबिन्यानभिप्र-समासामिषभानपक्षे ह्वोप्रपद्यते; समासक्श सामर्थ्ये सति भवति ; भामध्यं च वृत्त-वाक्यथोरेराक्येयम ; नच बदोपजायंत, यदि वृत्ताकिलं वाक्येऽपि समासार्थस्थ व बहुवचनं

भवति ।

अभ किंसनर्राचारिति क्रोडयं भमासः ! के सनर्राचारिणोडस्मेति । कः—ग्रन्थचारिति-करनेधार्थयः करसाक्ष म्रवति ! भवति, यत्रि श्रेपा गम्यते, यथात—किराजा यो न रक्षति, किङ्काः

यो न वहति । केषां सम्रचारिति नतपुरुषतर्हि भवतु । कठ हन्ति श्रतिबचनं नोपपद्यते ;

न हन्यतं पृथेनान्तदावेयम्; अनः कठानामिति प्रतिवक्लक्यं भवति । महुवोहारप्येतसुरुर्यमेव ;

वत्रापि के सतन्र्रचारिणोडस्मेति अहुवचनप्रभे कठ इति नैकरचननेत्स्तं भवति । नैष दोषः; अमै

जानते कर्मोभनुज्ञातं भवति ; अपर आह—अमो करिष्ये; तत्र क्रियामिति कर्मेभनुज्ञाबे कलोभ्य-सुज्ञातो भवति । एवंच वधैव के सम्र्रचारिणोडस्येके कठा इति म्लुके संबन्थादेतद्रप्यथे

व्ययमपि कठः ; तथा कठ इत्ययुक्ते संबन्धादेतदवगतनयम् — ते डपि कठाः । समासेन तु प्रति-निर्देष्टुमशक्यम्, उपसर्जनं हि तत्र ते भवन्ति नीति ;

ऐकपद्यं समासः। स त्रिधा—उपपदक्रिय', गभिताक्रियः, अक्रियाश्र । तेषूपपद-क्रिययो द्विधा— उभयस्थक्रियः, अन्यतरस्थक्रियाश्र ; तयोरुभयस्थाक्रियो यथा—कृत'कुतम्, क्रिश्रा-हू.शिर म , स्नातानुलितः, प्रष्टलुढितः, कुशातिकुश्रम्, कयाफलयिता इति ; अन्य :स्थक्रिययो यथा— मोडेरण्णम्, प्रभञ्जाविकः, आहिम'प्रे:, कधांश्रितः, काकपाश:, इदमप्रपश्रनः, इति ।

मिमतंक्रयो द्विया— यत्न.कृतः, अन्य :काककश्र ; तयोरुभयकाक्रे यथा— द्रोपस्तु :रोद:द्रव्योदर ; गुहुतेन मिश्र) याना गुडधानाः, अङ्कुलया कृतः खणः शौकुलाभरणः, अश्रु यु प्रनिन्द:कौण्डः अश्रौ नरः, कण्ठे स्थितः कालो यस्य कण्ठेकालः, पञ्जु य कपोते:स्कुरः नक्रपालः, इति ; अन्यतरकारके यथा— मगत आाशावेः प्राचांगे:, अतिरोभन्नो मालान्तिमालः, अकृष्ट:कोकिलया अवकोकिलः; सङ्गलानौडव्यतया परं:अयनतः । निष्का-ताः कौशाम्ब्र:1 निष्के:शाम्बि:, प्रपतितान्ति पलाशान्यस्य प्रपलाश: इति। अक्रिये द्विधा वस्तुरूपः, असुरूपः ; तयोः सुरूपो

यथा— उपकुम्भत, त्रिभुवनः, नीलातपलम्, गजपुरुपः, चित्रगः; ध्वमसा मे, ध्वने: ! असुरुपो यथा—आंधभ्र, अधीरसम् , यथाशक्ति, यथादसमम्, पारेगडम्, मध्ये.द.दप , इति ।

अयं तु उपक्रियाश्रक्रिये गामतक्रियाश्र भवति । यथा — अ.यतिगव:मच्छत्याराछुद्गूपतिष्ठते । निकुच्य करणे खादंलेङपोञ्र :च्छी प्रथानति ॥

यथा च — अलाकांपर्यभिव्यंत चक्षुप्पये:सपर्यप । त्रिपयंसने त्रिधो परं यतलादेरपि जायते ॥ केजाकेशि, वादूबाहवि, दृङ्ढदिण्ड, मुभेभिदि, इत्यपि गाङ्गिक्रियमलचकपं कोञ्जत ; यथा—

रोपावेशादाभिमुखेन रौचिन्रामग्राहं रंधसैवोपजानो । भिच्चा हेतौ महचवनमूढिष्यांतैर्मेनो बाहूबाहत्रि वियामजेताम् ॥

केचित्पुनरम्य वस्तुरूपतवं ब्रुते । यथा— दण्डादणिड न कुर्वन्ति न कचाकाचि केंकिलाः । तथाडपि जितमेभिर्योगिभरेव जगत्रियम् ॥

इति । कृतः पुनरेतन ये:ककःरणणद्धादयः सरसुरूपाः, अन्यदा तु वस्तवरूपा इति ? ‘तत्र तेनेऽमिति सङ्ले’ (पा. २.२-२७) सूत्रस्य व्याख्यानभेदान् ; तत्रास्म सूत्रस्यायमर्थः—द्रे समा-

नाकृती शब्दरूपे अन्यपदार्थे समास्येते—तत्रैति तेनैति च। कः पुनरन्यपदार्थः? केचिदाहुः—

इतिशब्दस्य प्र हारवाचित्वादित्थमति; केचित्पुनः—इदमित्थर्मिति । तत् पूर्वोऽस्मिन् पक्षेऽसर्व-

कषा, इतिशब्दोऽयासरववाचित्वात्; उत्तराभिमत्‌ सर्ववरूपता, इदमित्थं सर्वनाम्ना बसुधृशपर-

मर्थोन । कः पुनाह इितशब्दार्थः? योडमौ नचेःनिधकरणं तेनैति करणे वा इतिकर्थानुयायिनि

इतिकरणे तेनैति रूपो क्रियां, तत्र गृहीत्वा तेन प्रहृत्य इत्यादिकः 'भवन्नोऽप्यो यतांद्यो तंरातं वृपद--

शाह्महणप्रहरशादिकानां क्रियगया: माझ्यं युद्धादि । तत्राह चन्द्रगोभि — 'तत्र गृहीत्वा तेन प्रकृत-

सुध्दे मकृः मृप्सुपैकां' भवति' इति । किमनद्धृतं नुय्य? न 'कत्थनाप । कथमनुक्रमा|तं गम्यते?

'मकर' इत्यकृंपापवादेन द्वयोरिविकरणयोः—कृणयोरेक्‌ तुल्यकालिनिर्देशान्; न हि द्योरसुल्य-

वलयोः प्र‘नयो गनोकार्योपारम्नयेग द्रयायथिकरण जो: कणयर्दो तुल्यकाछिन्देयो भवति । तथो-

डपि युद्धगन्धिप्यो न लभ्यते । कः पुनर्गद —ननियम डो? युद्ध हणादेर्यच्र्यापि ययोगान्;

हस्ते द्रम्मते च जुगुप्सामन्त्राय गुहं मपेगनि ह्मानार्षित त इभि मालिनीम्न जने मे प्रथय

रत्नया गालीलालि इति ।

अथु च अन्यपदार्थे नचुभूमोः सुखुबामन प्रति पदं नुच:, पुनरहलत्यू बावः, नृ--

दशता हारदः, इति सामान्यसमम् सांनानम्; सृबंयौंतो पादौ, सां सु मतं, श्रेणीगुता: पत्तयः,

इति विशेषमभानानाय ; वेनिकृतप्रभृढो यृतः, गुल्मापिक्जलो भाव, ईप्सितकाङ्गडरमेत्‌ विशेपा-

स' मानाम; अवकोकिलं वनात्, पर्यड रयनरहातः, नित केराश्व मथः, निति पादिसमासानम्;

शब्दोऽरयामा देददत्ता, अवतारमकुलाधिन्‌ तत्रैतत्, कूपरण्डूको ऽणवकः, नुपसमाममवसानम्;

राजवहभा वलभी। वरप्रदेया कन्या, मासो जातोडस्यैन पश्रीिममासानाम ; कष्ट्रंभतेो रिझ;

बुकभीता यरकुः, शक्कुलाखण्डः पाराङ्डः, इति कारकसमभानानम ; अश्राद्भमोपी आाझाणः,

पुमाननेकः पदर्थः, इति नतूसमासानां च वहुत्रीहिसंज्ञा भाम्रोति। नैष्य ; नैपामभ्य-

पदार्थेतवं समासेन क्रियते, आर तु गुणवचनतदेतत नदसौ द्रये श्रिता भवति गुणः, सस्म

यडिकं वचनमर्या वा स तर्थापि भवति; नचया —शुक्क वचच , शुल्क शांति, शुल्क: कन्वलः;

शुक्कं पट्टौ शुक्ता: पटाः; इति । कथम् पुनः विशिष्टपदु:भूतानां मासान्यमासता ? 'वि|पष्ट--

दैनि गुपवचनेषु' (पा. २-१-२४) इति ज्ञापकेः समासवर्ग नविशेषमा नसंक्रोभानो.'सह सुपा'

(पा. २-१-४) इति समासाध्युपमे च 'प्राक्कहादारत.समान:' (पा. २-१-३) इति समासस्य

समाससंज्ञाश्रयणात्‌। कथम् क्यंधौतादीनां विशेषसमासता ? 'स्वयं केन', 'सामी' (पा. २-

१-२५, २८) इति स्वयंसामसमीतिशद्योऽद्रुतिनककाविशेषेडपि स्वंगकपदार्थमेव समासारम्मान ।

'श्रेण्यादयः कृतादिभिः' (पा. २-१-५९) 'कृतयर्थ' इति च त्रनार्थविशेषण। कथम्‌धिकित्रप्रकृड-

दू तां विशेषणसम्सत्ता ! विशद्श्रया हो !:कडखाद्यादिपकारेण विशेषणविशेष्यभावात् । ननु च, यदा द्रुष्टो त तदा श्रुढः, यदा श्रुढो त तदा द्रुष्टः ; तत्कथं तयोः परस्परसंबंधोऽस्ति ? समानाधिकरण्य लक्षणो विशेषणविशेष्यभावो भवति ? य एवं द्रुष्टः स एवायं श्रुढः इत्यनुसंयातान् । कषेह कथम् कृ ष्णापिङ्गल द्रुति ? यो हि स कृ ष्णो स नागः न म पिङ्गलः, यस्तु पिङ्गल म न कृ ष्ण इति । समुदायेयु दू तां: शब्दा अश्रुयवे यु वर्त्तन्ते ; यथा——दू रे पञ्चाङ्गाः, उत्तरा: कुरव ऋपि । यदि वा कृ ष्णात्यययोगात् , पत्र कृ ष्णः; पिङ्गलात्यययोगात् . एवं पिङ्गल इत्युपपद्यते समानाधिकरण्यम् । अथ, इदानीं किं विश्रेष्यम् ? कडारगुणयुक्तः पदार्थः । कथं पुनरत्ययात् नासत्यवचनत्मे मत्वर्थे मत्वर्थविशेषणत्वं मत्वर्थः ? क्रियाविशेषणत्वात् । कं पुनरत्र कियाः ? कडारेण गुणेन योगः । यदि ता अत्ययतां केपां चिन्त् सरवगणिधरतेन स किययोऽदि: सरवथो द्रुष्टो , यथा——देवास भ्रमहे:, दिवाभत्या रोतिर: । 'दिवाभा द्रु श्वति यो जहासु दीनं दिवा भीतिवान्छरम्', इति । 'महत्निति मित्रहारिणि न त्वं योपाडसि' इति । एवममपि भरवगणिधरतेन गुणं विशिंषन् द्रुवं विशेषयिष्यति । ननु, कडार द्रुवमेव कस्मात् विशेषयति ? यथा ——देवपश्रु नं कान्तग्राम दीय । न त्वा मति गुणस्तेपद्यावो न लभ्यते ; तदुक्तं——देवपद्गुणवचनेन' इदं । अश्रु कथं प्रादीनां दृश्यवचने: भवास:? यत्न हि कक्षिन्त क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यसे, तत्रैव प्रादीनां प्रयोगो भवति । तद्वथा —धूं द्रु श्वाडमरेचति गम्यते ; त्रिविधश्रु त्वच्यं या द्रुष्टा परिज्ञायते इति । के पुनरत्र प्रयोगाहो: शबद्राः ? ये कुदन्ताः कर्मकर्त्राचिन:, तद्यथा——अवकु लुं कोकिद्य या अवकोकिकड कम् , पाङ्गडान्ते-रु ध्ययानाय पर्येष्यगण:, निष्कान्त: कौशां य्या निष्कोशामित्र:, इति । अश्रु कथं शशकाद्यामादय उपमानमभासा उपपद्यन्ते ? 'उपमानानि समान्यकचने:' (पा. २-१-५५) इत्यादिभिः । यथोचवम्, 'द्वे तेन विभक्त्यग्लोपः: पूणंपदप्रकृतिस्वरत्वं च ' इति त न व ह्न्यम् , वाससी इव, कन्या इव, इत्या दिप्रयोगाणाम् । 'उपमानानि समान्यकचने:' इत्यनेनैव सिद्धे; निभक्त्यग्लोपमात्र पुनरहु ण्य—नाभिविधश्रु बद: सामान्यवाची, अभि तु सामान्यवाचो वः, तद्वथा——नेत्रे नीलोत्पले इत्युक्ते तदाकारकान्तादय: प्रसियन्ते । कक्जिडयामेलादिषु साक्षान् सामान्यवचन: इयामाश्रु बदः प्रयुज्यते । अश्रु, अवतमेनकुलाक्षितमिलवन कथं? न जयसुपमायाव, अपि तु श्रेषे । उपमानेऽपि श्रेपो भवते ——अवतं ने कुलाक्षिते स्वितं तथैवचापल मिलि ; वभाडवत्ते नकुलशिरस्था त न भवन्ति, नत्नुं कायंहारस्म सक्षिरं वत्न नावलि श्वले स एव मु च्छले-द्वादिरनि:सरन दे मानबरन्वहारं न जानाति, तथाडयं स्वमेक श्लहृदयेनिस्मरन् न दे खान्तरहयवह्रु-

बेदि; स एवमुच्यते--कूपमण्डूकोद्यमिति । अथ राजवशभेलयादयः कथम् वशीक्रामासः ? यतो राजवशभेलयं बहुत्रीहिः कम्मात्र भवति-राजा वशभोडस्वा इति ? अवेतनत्वेन वशभया वाश्यते योगात् । राजास्तु वशभेति भवति । तत् राजा नित्योऽस्वार्थे:, स्वभावतः सामान्यात् प्रच्युतः, सामान्ये त्यवस्थितः्योपकर्तुं शक्के: ; संबन्धिनामान्येपेक्ष: ; संबन्धिविशेषापेक्षो वा, संबन्ध्यन्तस्थ त्यवच्छेदार्थं प्रवृत्तः; उमयोरप्यशानत्वं सल्योः संबन्धस्थ परार्थमुपादानादुदृृतं स्यबन्धप्रपौष्चि:, उपजातभातिप्.देकार्थव्यातिरेकः;, आत्मान्त संबन्धोपभोगान् प्रधाने डप्युपयुज्यमानसंबन्धयप्य यन्त. उपादीयते । प्रधानान्ति चानिर्योऽर्थोःन प्रथमय्येव विभक्तं मुध्यन्ते ; तद्यथा—‘कष पुनरिदं वठितम् ? भ्राजा नाम श्लोक:' इति । ततक्ष वशभाश्रोडनिर्योऽर्थे:स्वादात्म््यपदेऽप्याय स्वार्थो-

दप्रच्युतः स्वभावतो विशेषयुक्ति:, मसयप्यर्थित्वे गुणानामेधो.पलम्भात् ; परत इदंकां लिङ्गसामानो निरीक्ष्यार्थेन संप्रतीयान स्वार्थविशेषे नियत्यमान उपरतोत्कृष्ट्यौदार्चि:न्येन प्रवर्तते । तत् भेदा-धिग्रनस्य संजनस्यस्थ वाचिका पद्धि:, पदान्तराभिधेयेऽप्यंबनिन्य.काक्षा.वता गुणपदेन विशेष्यमाणा गुणपदस्था श्रयते, विशेषविपयत्वात्सभासस्य । गुणाश्र स्वार्थोपर्जनप्रधानाश्रोपपादिनो भेदे विनिवर्तमाने भेदाधिष्ठानं भवद्.चनग्यान्तगीकृत्य प्रवर्तन्ते । वत् राजवशभेलनि संबन्धे प्रातिपदिक-श्रितामपायमानेऽन तद्विपया पद्धि:, स्वभावतो निवृत्ता कार्योःथे सामान्येन प्रपक्ता ‘सुपां धातुप्राति-पदिकयो:' (पा. २-४-७१) इति शास्त्रादिनिर्वर्तेमाने वाडन्वाख्यायते । अथ वरप्रदेशा कन्येति कोड़यं समासः ? पश्चात्पुरुष एव ; यथा—देवदत्तं पुत्रप, माझणदयं धनमिति । तन्वेबम, एते चतुर्थीसमासा: कस्मात भवन्ति? ‘चतुर्थी तदर्थ्यर्थबलितमुखकृते:' (पा. २-१-३६) इति तदर्थ्यांदिष्येव तस्समा.प्रधानात् ; तादर्थ्ये एव हि तर्हि समासा भवन्तु; यद्यि यस्मै प्रधानं तदर्थ्यमेव तद्वति । नैबम ; न तादर्थ्यमात्रे चतुर्थी समस्नते; यथा—अर्हननायो.व्रलक्षण ;

अपि तु श्रकांतिककारतादर्थ्ये; यथा—‘यूपरुपाया विकृतेः प्रकृतिमूतं नाक् यूरदार्शिन्दि । नतु च नात्र प्रकृतिविकारप्रहणमस्ति ; हेतयते चाप्रकृतिविकाराभेदपि, अभिधानः, अभ्रश्रुरम, ‘अभानो धर्मंजिज्ञासा' इति चतुर्थीसमासः; तत्कथंमुच्यते प्रकृतिविकारा-नदर्थ्ये एव चतुर्थ्या: मामध्र्योऽमिति ? आचार्यप्रवृत्तिज्ञापयति भेदं बलिरक्षितप्रहणं कृत्वा—यथा जातीयकानां च समासे सह समासे बलिरक्षितप्रहणमपुनरुक्तं भवति, तथाआतीयकानां समासः । विकृतिनामेव चतुर्थ्येन्तवानां प्रकृतिभि: सह समासे बलिरक्षितप्रहणमपुनरुक्तं भवति, न तादर्थ्यमात्रे । अथश्ववासाद्रयस्य पृष्टीसमाखा भविष्यान्ति । यद्यि यदर्थं भवति, अयमपि तत्प्रभिसंबन्ध:—तस्येदमिति ; तद्यथा—गुरोरिदं यदुवर्योऽभिति । वादध्यैमपि संबन्ध्यविशेष: ; विशेषे चावध्यमेव सामान्यं संबवति । न चैतस्माद्-विश्वपि न हेतयते—माशामामभीयाम्, श्रुतं ते सर्वमेवेवन्, इति । नतु च वरप्रदेशा कन्योऽपि यद्वातिप्रयोगेऽपि न संप्रदायम, संप्रदानेऽपि न चतुर्थी, कोड़यक्षयोर्विकेशो मविष्यति ?

८. पृ. १२८.

कः पुनराह—नात्र सम्प्रदानम्; सम्प्रदानं हि विशेषा चतुर्थ्यर्थे षष्ठी; न ह्यते हि सम्प्रदानादौ षष्ठीचतुर्थ्योरविशेषणं प्रमाणम्; तथथा—‘अस्मवतो हम्ती’ ‘पुरुषमुग्नाक्षं नृभसे’ (तै. सं. ५-५-९ ९, ९५) ‘न वा अग्रे जायायै कामाय जायाप्रियाय भवत्यात्मनस्तु कामाय जायाप्रिया भवति’ (बृ. ४-५-१) निग्रह हष्ठ:, चिरात्राट हष्ठ:, ‘रोचते ह्यं घृतं सह मूद्र्द्रे माल्यो दधिभ्यां क्रमूका॑क्श’ ‘षृतमन्त्र मगापि रोचते षृतक्षीरें च मधुकरः पद्मः’ इति । अथ मामजातोऽन्रमिति किंप्रयालोऽयं समामः? उत्तरपदार्थप्रधानः ‘मःणाडनेनान्न्येरुनरपदार्थैःपदानैरभिवितकलयम । अन्न्येषु चोत्तरपदार्थप्रशानेऽपु यैवासानन्तवर्तिन्यौ विभक्तिसंस्याः ससासेेडपि श्रवणं भवति ; तथथा—राक्ष:पुरःपुं राजपुरुष: इति । इह पुनर्व्य्क्ये षष्ठी, णमालोः प्रथमम् । केनैतदेव भवति? णोङ्ङो मामजातयोरभिमेवन्वः स समामे निवर्त्तेत्, आाभहितः मोङथोंड=नभूतः ‘निपुंसरकार्थे’ सेपत्न इ’न, तत्र ‘प्रातिपदिकार्ये’ प्रथमा इति । प्रथमा भवति । न तर्हिर्दानौपिदें भवतां—मामजातस्येति । वाच्यं संबन्धिन्तमपेक्ष्य भवितव्यति ! नं च ‘कालः परिमाणिना’ (पा. २-२-५) ॠ्यनेनायं समासः । न च जानस्य मामः परिमाणम्, अपि तु निद्धात्रालस्य ; यथा —द्रोणो बदराणां देव-दत्तस्येति न देवदत्तस्य द्रोणः परिमाणम्, अपि तु बदराणाम् ; तथाह—‘कालस्य येन ममा-सस्ख्यापरिमाणितवादिन्दंशोः’ इति । किं पुनर्भावान कालं मन्यने? ने म मूर्त्तीनांपचया अपच-वाच्र लक्षण्ते । तस्मैव तर्हि कयाच्चन क्रियया युक्तःप्याहारिरन्तं भवति, शात्रिंङ्गनि च । कया क्रियया? आदिनिगालमा : तयैवास दायृतया माम हनि च भवति, मंवत्स्म डानं च भवति । यथेवं भवति जाबभ्य माम: परिमाणम् किं तु मामो जानस्येङ्गसन श्रप्रमे: । नैरा, मारजान इत्युले। द्विर्द्धिदमंख्याविशेषोऽनुपलभ्यते । यन नूपरुंधन्या स्मन-मस्ति तत्र भवसेब ; यथा—द्वौ मासौ जातसय द्विमासजातः, एवं त्रिमामजातः, इति । कथं पुनः कारकाणां समास इत्युपपत्तं भवति ? तेभ्यां हि क्रियास्वाभिमवन्धः, न च क्रियावाचिनः सुबन्तत्वमस्ति । सुबन्तयोरेवात्र भूतक्रियायाविशेषयोरभिवन्धःपनीति चेत्, नेत्रभः ऋठ्याणां क्रियोप-अन्वितः: संबन्धः: शेषाभियोगो भवति, न कारकत्विपयः । नहिर्विमित्तद्रिशेषा-मानं दृश्य। रं त्यातस्मिनिम्बे निराकाङ्ङ न कर्मादिभावं सजेने । न च समासकरणे कारकाणि समभ्यन्ते इति वचनमस्ति । उच्यते—मा भूदचचनम् ; अथस्तु गम्यते ; यदाह —द्वितीया श्रिना-द्विभिः समस्यते ; कष्टं श्रितः कष्टश्रितः डान् । तत्र श्रित इत्युपपत्तिक्रियावेशेषपरीच्छन्नः: करण, अस्यनगीकुतसाध्यामाध ननबन्धक्रियार्णरुसद्बधादः: स्वाश्रयाविपयासु क्रियाश्र्य क्रि असु शक्क्यन्तैररपि वि रकैकार्थेमवायः: कष्टादीन्युपभजन्नीभूतभया श्रयातिक्रिययाडपेक्षते । ततश्र श्रयातिक्रियया मंवन्धान कष्ट कर्मेत्वगिति श्रयणाक्रियाडपेक्षः: कष्टश्रितयोगनिसंबन्धो भवति । तसिमं स्वगुणययववार्थशक्तय-गुगहीतेर्डर्थान्तरे प्रादुर्भूते तदविशायी शब्दः: समा नुसंज्ञां लभते । एवं द्विकाक्रीतो द्वकभीतः इत्यात्राषि

'पञ्चमी भयेन' (पा. ८-१-९) इति वृक्षस्य भये 'भीतार्थानां भयहेतु:' (पा. १-४-२५) इत्यपादानत्वात् सति सामर्थ्ये, अभ्यन्तरीकृतक्रियाकारकसंवन्धः समुदाय: संमाससंज्ञां लभते । नतु च, न वृक्षस्य भीतं प्रत्यपादानत्वम्, अपि तु भयं भीतिः इत्येकार्थः । उच्यते — यथा माखो जातस्यैव मावार्हः क्रियाकलापः प्रयमकृक्षिगर्भींव गोगाहक:? ज.मलोडविधाभाषेन परिछेदको भवति, जन्मप्रतिलडया तु मर्त्तया संप्रायुस जातभये । त तथा च अपि ये .9.दिल्यमपादानसंज्ञा भयभाजन-स्यैवावक्लेदको भविप्यति, न भीतस्य । यदिं त, यथा कप्रश्रित इष्योपा न श्रयणिक्रियासंव= राखि कष्षे कर्मत्वमिन श्रयणक्रियामूर्लं कषषेन संवध्यते? तथेहाप्युपपात्तद्यकारकावच्छिन्नः कर्ता भं क्रिया-मंद-यादृकक्यप्यानातत्वभिनि भयक्रिया-.वंकं दृंवन्त्र इमलस्य हेत् । यमु यमोपरर्जनीयमूताया अपि क्रि त्योः श्रवणम् ; पत्त्र जु क्रिया! न श्र्रीयते तत्र .च्य सः ख्वणड इति? प्रतीयमाना भविथ्यति; तथा हि — शब्कुलाश्रयण इत्युक्ते कुत इंत प्रतियीतं ; तदलदूयोतयत्राहू — 'तृतीया तत्कूनेन गुप-दचनेन' इति । न्यायसिद्धस्य हेतुहेतुमदर्थक्याभी नी, न ; वचनस्य नियमा्देतवान्— यत्नेस कृतं यत्नेन गृकुलादीन, अनन्वय माँ भवित्ति । एवं च गम्य|.नकगोतिक्रियोपगृही:करष-कर्त्तं यान्तेन गृकुलादीन' अपि वृक्षिणां माता, क तृतीयों सप्तम्योः? तत् 'जन्तूनां चरितैरभावे तु नान्तरालेपपदेनार्क-क्तु-.मि भामध्ये मवसीयते; न तु तृतीयैपपद्यो; यथा—अक्ङ्गा काणः, पादेन रक्ष्ष:, इति । सदेवमाखिमकररातिक्रियावच्छिन्नः क्रियातत्पं मं याहः ख्वण्डशब्दार्घां गम्यमानोपसर्जनीयमूत्या करगंतककया शब्कुलाॅदीनपेक्षामां करणमूतेः कृतः, तैर्वा — 'डकुलाॅदिभिः' संबध्यते; तदचनखा समुदायोडभयन्तर्गी भूतक्रियाकारकम्वन्वः ममामर््जो मे नंत । अथेद कस्मान् भवति—डष्रा पदः वृत्तं पदः इति? अभयप्यो? कषषमलात् क्योः? साधर्म्यसमम्यं भवति; न तर्हि दृप्रः बटुना सामर्य्यम । किं तर्हि द्वि सुतिना — तत्र मुर्ख पदुमिति । इह तर्हि न प्राप्रोति—शब्कुलाॅदल्या ख्वणड इति; अभ्रापि न शक्कुलाया: खण्डत सामर्य्यम । किं तर्हि ? करोतिना—शकुलकुलया कृतः ख्वणड इति । तथा तर्हिनो वचनाद्विषर्य्यति ; वचनाद्विनि चेत्, अथद गुणवचने-नेत्युच्यभाने कथं 'तुकुलोपरूव चचनेन' मण्डादितेरां प्रतियीयते? वचनप्रभाणान ; इह तृतीया तत्कूनेन गुणेनंति मिद्धे । गडचनग्रहणं करोति तस्मैन मयोऽनमप्, एवं यथा जिङायेन—गुणमुक्त-वान गुणचसः, ख्वण्डगुगवान ख्वणडः, पाण्डुगुण :3: पाण्डुः, इति । यचोऽप, नार्थस्तत्कृतमहंङ्गो भवति ; भवति हि शब्कुलाॅद्या: ख्वण्डेतन सामर्य्यम; असामर्य्यादिह न भविथ्यति—दष्रा पदु. रिति । इहं तर्हि तत्कृतस्य पयो जनत — दृश्यवचने: कारकमानो तदनुरूपा क्रिया अध्याहार्त-व्येति ; नन्वभा—अभ्रेषु प्रसक्तः ख्वण्डः अशोण्ड इति । अथ द्रिक्यवचनैसत्कृतममासे गुणव-वचनेनैल्यपि किमर्थम् ? इह मा भूत्—धान्वेन धनवान, गोभिरेवपान, इति ।

अथ, अश्राद्धभोजीति क्रोडयं समास:? असमर्थेनाऽऽप्यतत्पुरुष:? किं पुनरिहाऽऽश्रामध्येयम्? पूर्वं तद्पदयोर्मिंथोऽनपेक्षा ; तथा हि—अश्राद्धभोजीति भुजिक्रियाया नञ् संबंध:, न श्राद्धेन ; न हि तस्यां नियम:—नश्राद्धं भोक्तव्यमिति ; अपि तु—श्राद्धं न भोक्तव्यमिति । यस्य हि कर्त्तिपदार्थसमवायिनी क्रियाऽभिधीयमाना प्रतीयमाना वा स्वभावतो निवृत्ता नवा चोयते—अपाचक:, अन्नाऽऽज्ञाण: इति, तत्रैव सामर्थ्यम् । यत्र तु बाह्याक्रियया नञ्: संबंधोऽस्तस्लाऽनामध्ये—मेव ; यथा —सूर्येऽपि न पाद्यं न प्रसीदं परै: राजद्राह:, न पुनर्मीयंते, अपुनर्गेया: श्लोक:, ऋषीणां न मुच्य:, अलक्षणभोजी मिक्षु:, इति । न॰मेवम्, अवयवार्यंच यतिरिक्लस्मुदायार्थाभावेऽर्थ—वस्त्वभावात् कथम् प्रातिपदिकसंज्ञा ? समासमग्रहणादिति चेत्, अनर्थकं कृतार्थत्वात्नियमानुपपत्ति: ; वस्त्वार्थ्यवते वाक्यस्यापि प्रातिपदिकत्वप्रसङ्ग: । नतु व, ‘असूर्येल्लाटयोर्द्धितिपो:’ (पा. ५—२—६१) इत्यनेनाऽसमर्थेनाऽप्यसमा—सातां साधुत्वे ज्ञापिते, अ किंचिदित्कुवण:, अ मापं हरमाग:, अ गाऽऽदित्सुम्न इत्यादीनामपी माऽऽमूत् ममाऽऽम इत्यसौंपद्याऽदियकृत्स्वरवार एवास्मंऽसमास: परि—मण्यंते ; परि+णयनतस्माऽद्योदौब प्रातिपदिकसंज्ञाऽडपि भविष्यति ; तद्ध्यड्प्रत्ययकृत्स्वादश्रयाभावे संख्या कर्मादौ भावे तेषां वाचिका योतिका वाडपि विभक्त्या नोत्पचेरन् । नैवम् ; भुजदायंभावे—नवेक्येऽपि ‘न केवलां प्रकृतिं: प्रयोक्तव्या’ इति नियमाद्वैयमेवाऽऽदिवद्विभक्तिमात्रपेक्षते ; नाऽघयवस्त्वर्थेर्वस्त्वात् संख्याकर्मादेराश्रयत्वेन तां विशिष्टामेवाऽऽलिखरोति ; ततश्र यथा ड्डुतरानातुरयोरे कभोजनप्रतिपत्तावातुराणां भोजनमनातुरोडपि प्रतिपघते, तथाडडयवाच्यान्तुमहार्थकोडपि श्रुदायो विभक्तिविशेषभेव प्रतिपद्यत इति न कश्चिद्रौष: । नतु, असलेकार्थीभावे न्यपेक्षाऽऽश्रमा: ऋषीणां निवर्त्तंते ! के पुनस्ते ? विशेषणयोग:, समुदय:, संख्याऽभिशेष इति । तत्र आाऽऽज्ञाणस्य श्रोत्रं ऋषीणां न मुच्य इति विशेषणयोग:, श्राद्धं न भुङ्क्ते बलिभ्राम—त्रणं चेति समुदय:, श्राद्धं श्राद्धानि वा भुङ्क्त इति संख्याविशेषणयोग: । इ ते च वाक्य एवोपलभ्यंते, न स्वश्राद्धभोजीति वृत्तौ; न श्राद्धभोजी आाऽऽज्ञाणस्य श्रोत्रनमित्यादि । तत्कथं मुख्यते—नाऽऽस्त्वैकार्थीभाव इति ? नैवम् ; अश्राद्ध—भोजी हित्रोऽन्वय:, न त्वश्राद्धभोजिनोऽन्वय: ; अश्राद्धभोजिनोऽन्वये तु विशेषणायोग: । प्रतीपस्य, अश्राद्धविषया इति । नतु चे, यच्श्राद्धशब्द: समुदयार्थोभावादनर्थक:, अश्राद्धभोजीशब्दोऽप्यर्थे—वदनर्थकसंधातत्वादनर्थक: प्राप्नोति । अस्वानर्थक्यम् । वाक्यबेषाऽस्तु धर्मा भविष्यान्वित—वस्त्वार्थक्यमपि परिहरतं यम् ; इदं च परिहियते —शब्दश्श्रिते यद्भिन्नेऽप्यर्थे केनचिच्छछदने—विशीषीयमाने विशेषणादियोगो भवति केनचिन्न भवति, तत्र वाक्येऽस्मासपदानाविधिमान—मपि वृत्तौ श्राद्धान्तरवादास्त्ये कार्थीभिधायितवामिति । नतु च, यथासामथ्येऽपि बचनात् समास:—किमख ते वचां नीलपु रत्पढ़माचे करंमे ; नेह काक्षिपुरण: क्याप्र: सरति पङ्कीम् ; पत्स्य सखि कषंमेऽत्र प्रियो मे गुरुकुलंम् ; किं ते मकुल्या लण्ङो देवदच उपळेन ; गच्छ त्वं जूपाव द॑ड शोसनं

शौले; निवर्तस्व वृक्षात् मयं देवदत्तस्य यदादत्तान्; भार्या गृहात् पुरुपो देवदत्तस्य; सखा: स्वमक्षेपु शौण्ड: पिनाकि पाणिग्राह इत्यादि(व)पि समासः प्राम्रोति; म तद्धितान्त्रपि वचनात् ‘विशेषणं विशेष्येण', ‘द्वितीया श्रितादिभि:’, ‘तृतीया तङ्कृतेन’, चतुर्थी ‘तदर्थेन’, ‘पञ्चमी भयेन’, ‘षष्ठी सुघनतेन', ‘सप्तमी शौण्डादिभि:’ मसृश्यन्त इति। चिपम उपन्यासः; परिगणनादीनियममसध्य एव समासस्थितमपिस्थितम्; यथा—‘कृत्पवृचौ’ (पा. ५. २. ८५, ८६) इति। ‘विशेषणं विशेष्येण’ इत्येतत्पादीनि तु ‘समर्थ्य: पदविधि:’ (पा. २. १. १) इति सामान्ये समुपादीयन्ते। सामान्यविषयमपहर्षन्तऽर्थदेव च ‘विशेषणं विशेष्येण’ इति

प्रथमायां सामान्ये‘करण्यम्, द्वितीयायां श्रितादिनियतमः, तृतीयायां तत्कृतादिवचनम्, चतुर्थ्यां प्रकृतिविकारभावः, पञ्चम्यां भयादिपरिणणनम्, पष्ठ्यां पूरणादिनिपेधः, समम्यां शौण्डादिनिर्देशः, इत्युपपत्ते। तेन यत्र विशेषणाद्वु सामानाधिकरण्यादेरभावः, तत्रासामर्थ्यान् समासो न भवति॥

अत्राह—‘करणाड्यभितः कोऽयं समास: ? समर्थनिरुक्तपुरुषः। किंप्रधानोऽयम् ? उत्तरपदार्थप्रधानः। अत्राह—करणादिमतियुक्ते क्रियादिमात्रस्यात्यन्तं प्राप्तेर्नास्ति नैयप; इदं तु प्रष्टव्य:—अथेह् राजपुरुषमानीयते युक्ते पुरुषमात्रस्यात्यन्तं कम्मात्र भवति ? गजा:त्र ! पुरुष: प्रयुज्यते, तेन राजविशिष्टस्यानयनं भविष्यति। इहहापि नचू विशिष्टक: प्रयुज्यते; तेन नचू विशिष्टस्यानयनं भविष्यति। क: पुनरमौ ? निवृत्तपदार्थकः। यदि पुनरसौ पदार्थो हि तन्ते, तदा किं स्वाभाविकी निवृत्ति:? आहोस्विद्वाचानिकी ? किं चात:? यदि स्वाभाविकी, हि नचू प्रभुयमानः करोति। सही वाचानिकी भविष्यति; हि च प्रतिक्रीडन; तत् यथा कील आह - मानः प्रतिकीलं निवर्त्तयति, एवं नचू प्रभुज्यमानः पदार्थं निवर्त्तयान्। यौतेन्र्रसो राहार्त्स्यांत, न जातुचित्क्राजानो हस्त्यर्थं विमृशु;, नैयेव शृणु:। एवं नहि स्वाभाविकीन नियृत्ति;, नचूनिमिच्चा तूपलक्ष्य; तथा च—संतसमान्यकरी हृश्याणां प्रदृश्ंान्ति मित्तं दृश्यतेम, न च तेपां प्रदृशीपो निवर्त्तको भवति। यदि पुनरस्य नियुक्तपदार्थको नचू, किमस्यां क्रियागशर: प्रयुज्यने ?

एवं यथा विक्लायते—अस्य पदम्यर्थो नियृत्त इति; नेति हूर्छ देह: म्यत्त कमय पदं यो निवर्त्तेत इति; तत्ामंदेहार्थं क्रियागशब्द: प्रयुज्यंत। यदि वा, मर्वे एते शब्दा अवयवेद्वापि ववैनते—म्राझण:, क्षत्रिय:, वैद्य:, शूद्र इति॥

‘तप: श्रुतं च योनिश्व तत्र ब्राझणकारणम्। तप:श्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्राझण एव सः॥’ तथा गौर: कपिल: पिङ्गलकेश इत्येतानप्यांतरान ब्राझण्येये गुणान् भृणाति। समुदायेयं वृत्ता: शब्दा अवयवेद्वापि वर्तन्ते; तथाथा—पूर्वं पञ्ञाला:, ऋतुरा: कुरव इति। पथमचं s. p. 13.

समुदाये ब्राझणशब्दो वृत्तौडयेबडपि वलते गुणेजानौ च । गुणे तावत्-अन्नाझणोडयं यस्मिन्‌ष्ठन् मुन्रयतीति, अन्नाझणोडयं गन्धन भक्ष्यतीति । अपि च, कालं कलमाषं माषराश्चारवर्णमापण आसीनं हृड्डाऽध्यवस्यति-नायं ब्राझणः ; अन्नाझणोडयमिति निर्झान्तं तस्य भवति ; गुणवृत्ता शायेस्य निऋृत्ति: । अथ जातौ—जातिहीने सदेहादुपदेशाद्द्रोनया ब्राझणशब्द: प्रवर्त्ते । सदेहान्नावत्—गौरमष्य शुध्याचारं पिङ्कुलं कापिलकेकृं हृड्डाऽध्यवस्यति—ब्राझणोडयमिति ; तत: पश्चादुपलभते—नायं ब्राझण: ; अन्नाझणोडयमिति निर्झान्तं तस्य भवति । अत्र सदेहाद्वाष् ब्राझणशब्दो वत्ते ; जातिकृता चार्हेस्य निऋृत्ति: । अथ दुरुपदेशान्—दुरुपदिष्टस्म भवति—अयमुदिमप्रवाकाशे ब्राझणमानयति ; स तत् गत्वा यं पश्यति तमध्यवस्यति—ब्राझणोडयमिति ; तत: पश्चादुपलभते—नायं ब्राझण:, अन्नाझणोडयमिति । तत्र दुरुपद्राष् ब्राझणशब्दो वत्ते ; जातिकृता चार्हेस्य निऋृत्ति: । ननु च, तद्रद्यवचिछेदाय ब्राझणादिशब्दप्रयोगे समासस्य पूर्वेपदार्थप्राधान्यात प्र प्रोतति ; नैवम, अद्रद्ययसंज्ञाप्रसङ्गाज्ञान् ; अद्रद्ययं ह्यप् पूर्वेपद्म । नैष दोष: ; पाठनाऽव्ययसंज्ञा क्रियते ; न च तद्रद्यमासस्तत्र पठ्यते । मा भूद्रद्येपु पाठ: ; तथाड्यस्मिभेष्यलिङ्गवचनानि भवन्ति ; यक्ष्मेहास्त्योडमिभीयते न तस्य लिख्यमशक्याभ्यां योगोडस्ति । नैदं वाचनिकम्-अलिङ्कृता, असद्रद्यतया वा । किं तर्हि ? स्वाभाविकमेतत ; तत्र किम्स्वाभि: शाक्यं वक्तुम्—यक्ष्म्र: प्राक् समासाल्लिङ्गसद्रद्याभ्यां योगो नास्ति, समासे च भवति । यदि वा, गुणवचनानामाश्रये लिखिङ्वचनानि भवन्ति ; यदसौ दृश्यं श्रिते भवति गुण: समासो वा, तस्य यल्लिङ्गं वचनं च तन् गुणवेव समावस्यापि भवति । उच्यते; इह् त्रथी गति:—कदा-चिन्म्रय्थेनोत्तरपदार्थो विशोष्यते, कदा-चिन्नयथोर्न्तरपदार्थोभ्यामन्य: पदार्थ इति । तत्र यदा न वर्त्तोत्तर पदार्थोस्यामन्यपदार्थो विशोष्यते तदा 'समानाधकरणानां बहुग्रीहि:' ; नवर्थेग्रु विश्रथो भवतोति षट् समासार्थेम्या जायन्ते —अन्यन्ताभाव:, अनन्यताभाव:, अन्यतराभाव:, तादात्म्यभाव:, संबन्धभाव:, प्रधानसभाव:, इति ; यथा—अलङ्को वाक्य:, अनुरूपा कान्ता, अलिङ्क: काम:, इति । यदा तु त्तरपदेर्थेन न वर्त्तोर्थो विशोष्यते । तदा पूर्वपदार्थप्रधानमत्तरपुरूष: ; नवर्थोंपोयेग्रु षट् समासार्थेम्या जायन्ते—प्रागभाव:, सामर्थ्याभाव:, आवइयकताभाव:, इतरेतराभाव:, मत्ताभाव:, भावाभाव:, इति ; यथा—अनुत्पन्नो घट:, अप्रभृत्य: सुभट:, अभूषित: कान्त:, अवशो हेमन्त:, अतत् शावविषाणम, अनुद्वित्न: प्रवाल:, इति । यदा तु नवर्थेनोत्तर-पदायों विशोष्यते, तदा उत्सर्पदार्थप्रधानस्तत्पुरूष: ; पदार्थस्य च न वर्त्तोर्थोपाधे: षट् समासमेदा जायन्ते ; यथा—तदभाव:, तद्रद्य:, तन्मद्राश:, तद्विकृत:, तदपकृष्ट:, तदुकृष्ट:, इति ; यथा—अनन्य:, अनलि:, अन्नाझणाद:, असित:, अमनुष्य:, अमालुप:, इति । ननु च, अन्यपदार्थ-

तत्पुरषयोरन्यत्रापि नञ्समासो हृश्यते ; यथा— मक्षिकाणामभाष: अमक्षिकमिति । नायं नञ्-

समास: ; किं तर्हि ? 'अध्ययं विभक्ति' इत्यादिनाडचयमभभावार्थे समस्यतें ; अथ्यययीभावश्र

समासो भवाति ; यथा— निवातम्, निशीतम्, इति । किं पुनरमौ नञ्समासार्थो अन्यपदार्थो-

दिशु नयवतिग्रहंते उत संख्यावनते ? केचिद्व्यवतिग्रहंते प्रध्वंसाभावादय: ; तथथा—

भवेद्भीष्मपद्रोणं धृतराष्ट्रवलं कथम् । यदि तत्त्वद्यक्ष्योदत्र भवान् धुयों न युज्यते ॥

यथा च— अनुदरा कन्या, अलोमिका पदकृति । केचिदु संप्रवन्ते प्रागभावादय: ;

तथथा--

अजनमा पुरषमात्रदपुमान् पशुरेव चा । यावल्लीलावनीडकवीक्षितार्थे न बुध्यते ॥

यथा च— अनेक, अनक: इवति । ननु च, एकशब्दे वाह्यर्थ: ; तथ्योया— एक: कोटिपि स कुम्भसंभावमुनि: 'इत्युक्तरपार्थे; तत्कैके तादृदाहुरिनि प्रान्तराध: ; एक पदाय-

मावयो: स्वभाव इति तुल्यार्थ: ; नैक: शायीतस्यसहायार्थ: ; एकमेवं शब्दब्रह्मोयमेदार्थ: ; एक:, द्वौ, बहव: इति संख्यार्थ: ; तत्कस्मै प्रहणम् ? संख्यार्थस्य ; वत्कर्षादीनां कस्माद्

भवति ? अनभिधानात ; तथथा— अमित्र इत्युक्ते पूर्वपदार्थप्रधानततुरुषे शत्रुरेव प्रतीयते, न

त्वसुर्य: । एवं अनेक इत्युक्ते बहुव एव प्रतियन्ते, न पुनरुत्कर्षादिमन्त: । एतत् तत्पुरष-

स्योतरपदप्राधान्ये सत्वनेक इत्यापि व्यास्यातम् । कथम् पुन: एकस्य प्रतिषेधे बहूनां संप्रत्यय:

स्यात्न ? प्रसड्यायं क्रियागुणो तत: पादान्नियर्ति करोति ; तथथा— आमय भोजय जायय

षनेकम्, इति । स्यादेतत्, यत्र क्रियागुणौ प्रसज्येते; यत्र तु खलु न प्रसज्येते तत्र तु कथम्—

षनेकस्थितीति ? भवत्येवजातीयकेष्वपि एकस्य प्रतिषेधे बहूनां संप्रत्यय: ; तथथा— न न एकं

प्रियं, न न एकं सुकृतं, इति ॥

प्रकृतिप्रत्ययैै लेधा त्रिधोपस्कारभक्तकय: । त्रिधैवोपपदग्रातिपादिकानां विभक्तकय: ॥

त्रिधोपसर्जनं लेधा समास इति कीर्तित: । प्रतिपादकषड्यमथान्तवारुयेय उच्यते ॥

शृङ्गारप्रकाशः

पदमिह त्रिविधं प्रतिपाद्यते

त्रिविधमेतद् हि वाक्यमथ त्रिधा ।

व्यवहृतिः शब्दनिबन्धना

यदनयोरुमयोः प्रतितिष्ठति ॥

इति महाराजाधिराज श्रीभोजदेवविरचिते

शृङ्गारप्रकाशे प्रतिपदिकादर्शो नाम

द्वितीयः प्रकाशः संपूर्णः ॥

॥ शृङ्गारप्रकाशे प्रथमद्वितीयप्रकाशस्थश्लोकानामादिवर्णानुक्रमाणिका ॥

आच्छादनम्

१

गिग्ने गीतत्रह्म

५७

नटवर्त्मनि

२३

प्रकट इति

६२

अननुरेक्तः

५७

चर्मणि द्वीपिनं

३९

प्रप्रकाशम्

१५

अनुस्कुनुन्धि

५

त्रिनेत्रन पतनात्

२२

मुख्यातेषां

४

अनुस्यूतव

६९

जातिगुणा

३

मिलित्याश्रितमु

५

अप्रातिकूल्य

३

तडित्खचयती

५

मीमांसमे न

५

अहंता या क्रिया

४९

तत्वभाव

४१

सुमलक्षेप

५

अवधेरपि

४७

यत्पातपङ्कज

१

अविमहा

५३

नातपयमेव

२

या सामान्या श्रया

२९

अध्ययास्ति

३९

निपामुखा

६५

रथाद्यौद्ध

३

अस्यौपम्य

५०

इत्योपमर्जनं

८९

रथाद्यो योद्ध

३

आत्मांश्रयतं

२

त्यागकृतः

५१

रोहावेशा

८०

आभात्ननोदय

३

त्वं इहाश्रयम्

२३

वर्गसंगत

६

आयनौकव

८०

वृत्ति मार्गस्थित

१६

डबडब्बटपयोगे

५६

देवदत्तागर

६२

विरोधः श्रय

५४

उक्ता घोंटेव

८

द्वन्द्वा यथा

२८

विरोधदूता

२

उपमानोपमेय

४९

फ्रेशोदयमौ

५५

गालाकाप्ये

८०

एक इह

(१२

घातप्रतिघातौ

६

अहकेलवांग

२

कण्डूयाति न

६

न केवांतह

३९

नत्स्वास्थ्यनना

२

कपालौ

५

न च मांप्रतीतक्री

६२

सर्गस्वतीच

५०

कमिपुध्यान्तु

६

न रणत्नीनिद्रय

४

मति वाचको

६५

कविः सृजति

४

जिमर्गोमत्ना

७९

माहिता विविधवति

६

कलानुपाति

४०

नोपानाद्विलीय

५

संबन्धशकद्रः

२८, ५८

किं द्वारि

६१

पतयार्तान

५

सुमुखेऽमजटकेरादौ

२९

कुल्मा प्रशंसा

६१

पदामह

९०

सुमुखेऽमजटकोन

२८

कुलिसतत्त्वेन

६२

पिपासाप्रिय

२३

सुरूप्यांन सुधा

५

कौमारी मा

५२

प्रकृतिप्रत्ययो त्रैधा

८९

मोद्यांमत्यम्भि

४१

क्रियाविशेष

१८

प्रकृतिप्रत्ययान्वितं

३९

स्थायित्वमात्र

३

गच्छलेति वक्तु

२२

हेढादेस

६

गतवस्तुं

४२

प्रकृतिः प्रातिपादिक

३५

प्रकृतिः पदप्रकारे

७

गतेर्डधरात्रे

२३

प्रकृत्यर्थविशिष्टा

५७

॥ श्रीशंकरगुरुकुलपत्रिका ॥

THE JOURNAL

OF THE

SRI SANKARAGURUKULAM, SRIRANGAM.

Editor : Gurubhaktasikhamani, Sastraprasarabhushana.

T. K. Balasubrahmanya Aiyar, B A., Founder of

Sri Sankaragurukulam, Srirangam.

Literary Adviser : Vidyasagara, Vidvavacaspatı. P. P.

Subrahmanya Sasri B.A. (Oxon), M.A., Curator,

Government Oriental Manuscript Library and

Professor of Sanskrit, Presidency College,

Madras.

The Main features are :

1. The publication of rare and hitherto unpublished

works of writers of established reputation on all

branches of learning baring on Hindu Culture

and Learning.

2. The reviewing of books and periodicals on current

thought.

3. The encouraging of the production of original com-

positions in Sanskrit by contemporary writers and

poets.

Annual Subscription Rs. 6/only.

The Journal is now published Quarterly and has com-

pleted three years. If sufficient encouragement is

forthcoming it is hoped to convert it into a

Bimonthly and even a Monthly.

Vols. I, II & III are available at Rs. 6 each

volume. Postage extra.

DONATED TO

Printed at the SRI VANI VILAS PRESS,

& Published at the Sri Sankaragurukulam, Srirangam,

by Gurubhaktasikhamani

T. K. BALASUBRAHMANYA AIYAR B. A.