1. Sringara Tilaka Rudrata Ed. Pischel R. 1886

Rudrata's Crngâratilaka and Ruyyaka's Sahrdayalîlâ

Ruyyaka

Digtized by Google

RUDRATA'S ÇRNGÂRATILAKA =

AND

RUYYAKA'S SAHRDAYALÎLÂ

WITH AN INTRODUCTION AND NOTES

EDITED BY

DR. R. PISCHEL PROFESSOR OF SANSKRIT IN THE UNIVERSITY OF HALLE A/S.

Kiel, C. F. Haeseler.

London, Paris, Benares, Trubner & Co. Ernest Leroux. E. J. Lazarus & Co.

Digitized by Google

Carpentier

Digitized by Google

UNIV. OF

TO

F. MAX MÜLLER

IN GRATEFUL ACKNOWLEDGEMENT

OF

ALL THAT HE OWES TO HIM

THIS VOLUME IS DEDICATED

BY

THE EDITOR.

488780

Digitized by Google

TO .VIMU

Digitized by Google

Amongst the Indian rhetoricians Rudrata occupies a prominent place both by his age and the value of his works. Of these two are known, the Kavyalamkara and the Crngaratilaka, and as all the quotations from Rudrata I have come upon, with few exceptions pro- bably due to an inadvertence of the writers, are actually found in either of these two, Rudrata perhaps did not compose any other work. A shorter form of the name Rudrata is Rudra, and a longer one Rudrabhatta, Rudrabhata or Bhattarudra1), and since the names . Rudra and Rudrabhatta are frequently met with in Indian literature, it is at present impossible to make out with certainty the exact number of works of the famous rhetorician. After examining, how- ever, the numerous Reports, Catalogues and Lists of Sanskrit MSS. accessible to me, I am of opinion, that of all the Rudras and Ru- drabhattas hitherto known, there is none who with any probability might be identified with our author. All we know of Rudrata's parentage and circumstances is con- tained in the stanza Kâvyalamkâra 5, 15 already pointed out by Prof. Bühler 2): प्ातानन्दापराख्यन भट्टवामुकसूनुना । साधितं रुट्रटेनेदं सामाज्ा धीमतां हितम् । From this we learn that he was the son of one Bhattavamuka, that he himself was also called Catananda, and that he was a follower of the Samaveda, if we are allowed to trust to the interpretation of the word sâmaj given by the commentator Nami. From Kâvyâ- lamkâra 1, 2. 9 (Peterson, Report for 1882/83 p. 18) and Çrn- garatilaka 1, 1 we are further apprised, that he was a follower of Çiva, a fact which is intimated already by his name; and from Çrn-

1. Compare below the colophons of the single adhyâyas, Auf- recht, ZDMG. 27, p. 80. Weber, Indische Studien 16, p. 5. 2) Detailed Report, Bombay 1877 p. 67; cfr. Peterson, Report for 1882/83 p. 15 note.

Digitized by Google

6

gârat. 1, 129 ff. (cfr. 1, 7) we must conclude that he was a great admirer of courtesans, though possibly there holds good of him also what Professor Peterson is inclined to suppose of Râjaçekhara, viz. „that perhaps he was not such a rake as he professes to be.“ 1) That he was a native of Kacmir, seems certain from obvious reasons. In order to fix the time of Rudrata, it is necessary to settle the question as to the anthorship of the examples occuring in his works. Buhler has already remarked that in no case has the source been given (Det. Report p. 67), and Peterson has expressed the view that they are possibly of the same authorship as the rest of the book (Report p. 19). This at least, he thinks, was the opinion of . the writer of his MS. in which rules and illustrations are numbered consecutively. The same is the case in the Pûna MS. Bühler, Det. Rep. No. 248. That Rudrata is an old author, is unquestionable. He himself quotes only Bharata (Crngârat. 1, 5) and from this very stanza it becomes evident that he had not too many predecessors in his particular department. In his commentary on Kâvyâl. 1, 2 Nami names as older rhetoricians: Dandin, Medhavin, Hari, Bhamaha and others; Vidyanatha in the Prataparudriya 1, 11 (ed. Madras 1868) quotes Rudrata after Dandin, Bhamaha „the old one" (tad uktam prâcâ Bhâmahena), Udbhata 2). Ruyyaka, when speaking of the ci- rantanlamkárakárâs, cites him after Bhâmaha and Udbhata (Alam- karasarvasva MS. Buhler Det. Rep. No. 237 fol. 1 and Ananta on Bhanudatta's Rasamanjarî (MS. Bhandarkar Report for 1882/83 No. 215 fol. 2b reckons him amongst „the old ones" (prancah). Now it is a fact that the old rhetoricians, like the old writers on metrics, illustrated their rules by examples composed by themselves. Thus we learn from Pratharenduraja, that Udbhata in his Kâvyalamkârasam- graha, an extract from 'his larger work, a commentary on Bhamaha (Bhamahavivarana), took all his examples from his own work, a Ku- marasambhava (MS. Kielhorn Report Bombay 1881 p. 87 No. 64

1. The Auchityalamkara of Kshemendra Bombay 1885 p. 29. 2) I cannot find the quotation itself in Rudrata's works.

Digitized by Google

7

fol. 11; cfr. Bühler, Det. Rep. p. 65). That Bhâmaha likewise cited his own stanzas, we may gather from Pratiharenduraja fol. 45: यत्र तु पदार्थसमन्त्रय उपमानोपमेयभावकल्पनया स्वात्मानमुपपाद्यति तस्य विदर्शनाभेद- स्योदाहर पामुडटपुस्तके न दृश्यते । तस्य तु भामहोदितमिद्मुदाहरपाम् । सयं मन्द्घुतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति । उदय: पतनायेति श्रीमतो बोधयनरान् ॥ The same example is adduced by Abhinavagupta in his gloss on Ânandavardhana's Sahrdayaloka (MS. Buhler Det. Rep. No. 257) fol. 284b where he largely quotes from Bhamaha. At fol. 65b Abhi- navagupta gives as Bhamaha's example the following verse (NTHET- प्युदाकृतम्): गृहेष्वध्वसु वा नानं भुश्महे यद्धोतिनो 1) As Abhinavagupta goes on to say: विप्रा न भुभ्नत इति। एतद्धि भगवद्दा- सुदेववचनं पर्यायेपा रसदानं निषेधति । यत्स एवाह। तव रसदाननिवृत्नय इति॥ it becomes probable that the verse is of Bhamaha's own authorship. Other stanzas of Bhamaha have been published by Professor Auf- recht, Indische Studien 16, 207 f., so that there can be no doubt that he like Udbhata was a poet also2). Vâmana directly informs us that a part of his illustrations has been composed by himself (Kâvyâlamkâravrtti 4, 3, 33). Of Dandin this is in a great many cases evident from the way in which rules and examples are con- nected with each other. We have besides other proofs. Çarngadhara in his Paddhati quotes no less than 17 examples of the Kâvyâdarça under the very name of Dandin 8) and so does Pratiharenduraja, who fol. 20 adduces as Dandin's Kâvyâd. 2, 362, Appayadikșita in the Kuvalayananda, who p. 15ª (ed. Benares samvat 1928) cites Kavyad. 2, 36 and p. 49ª Kd. 2, 341, and Bâlakrsna in the Alamkârasâra who fol. 46b (MS. Lists of 1881/82 No. 23) quotes Kâvyâd. 2, 52. 53. 55. Aufrecht (Catalogus p. 204ª) is also of opinion that Dandin

1. All three MSS. have भुज्महे and तिनौ 2) Of Udbhata and Bhâmaha two stanzas are also quoted in Vallabhadeva's Subhâșitâvali. 8) Aufrecht, ZDMG. 27,34 f. The example llâsmitena çucina stands Kâvyâd. 3, 43.

Digitized by Google

8

composed his examples himself. Even late rhetoricians availed them- selves of the opportunity of showing their skill in making verses. Thus the older Vagbhata, Bhanudatta in the Rasamanjari and the Rasataranginî (with the exception of a few stanzas by his father), Jagannâtha in the Rasagangâdhara (cfr. 1, 6), Vidyânâtha in the Pra- tâparudrîya, Karnapura in the Alamkârakaustubha, and with one ex- ception Jayadeva in the Candrâloka, illustrate their rules exclusively by their own verses and nearly all the rhetoricians known to me like to display in some way or other their proficiency as poets. Verses of their own are cited by Anandavardhana in his Sahrdayâ- loka and by Abhinavagupta in his commentary thereon, by Dhanika in his commentary on the Daçarûpa, Ksemendra in the Kavikanthâ- bharana and the Aucityalamkara, Ruyyaka in the Alamkarasarvasva, the younger Vâgbhata in the Alamkâratilaka, Viçvanâtha in the Sâhi- tyadarpana, Bâlakrşna in the Alamkârasâra, Appayadîkșita in the Kuvalayananda, Kavicandra in the Kavyacandrika and others. It is therefore probable, that Rudrata was no exception to the rule. Now Çarngadhara in his Paddhati quotes 16 stanzas under Rudrata's name, which are all found in the Kavyalamkara or the Çrngaratilaka 1). Many of the later rhetoricians, without naming Rudrata, make use of his illustrations in a manner which is not very far from downright plagiarism, and which at all events shows that those illustrations were regarded as standard examples. In the ninth and tenth ullâsa of the Kâvyaprakâça for instance, where Ru- drata is cited by name only at p. 243 (= Kâvyâl. 4, 32) the fol- lowing examples are taken from his Kavyalamkara: Kavyaprak. p. 233 all three examples = Kâvyâl. 10, 27. 3, 15. 18; p. 235 sasâra = Kl. 3, 35; p. 249 both examples =Kl. 5, 6. 7; p. 250 = Kl. 5, 20; p. 253 = Kl. 5, 21; p. 286 kisalaya° = Kl. 8, 50; p. 299 tvayi =Kl. 8, 95; p. 302 kşînah = Kl. 7, 90; p. 319 tad idam = Kl.

1. Aufrecht, ZDMG. 27, p. 80f. and my remarks ibid. 39, 314. Of the 9 stanzas quoted from Rudrata in the Subhasitavali I cannot find the one muncata gunabhimanam in R.'s works.

Digitized by Google

9

7, 104; p. 321 vidalita°= Kl. 7, 28. p. 327 kauțilyam = Kl. 7, 81; p. 328 avirala° = Kl. 7, 83; p. 331 râjye = Kl. 7, 97; p. 335 ânan- dam. = Kl. 9, 47; p. 343 garvam = Kl. 8, 78; p. 346 divam = Kl. 9, 6; p. 361 bhana = Kl. 2, 22. To the same degree Rudrata has been laid under contribution in the fourth pariccheda of the Sara- svatikanthabharana, in the fifth and sixth adhyaya of the Alamkâra- cudamani, in the tenth pariccheda of the Sahityadarpana, in the third and fourth adhyâya of the Alamkâratilaka, in Ruyyaka's Alamkâra- sarvasva, in Çobhâkara's Alamkâraratnâkara and so on. I hardly be- lieve that all these later writers would have used Rudrata's examples to such an extent, had they not looked at them as typical, which again would not have been the case, if he himself had taken them from other authors; for that Rudrata and no other is their source, is unquestionable. At Crngârat. 1, 3 he calls this work a poem (kâvya) and 1, 4 he places those who bring together the boundless sport of Sarasvati in two or three verses, on the same level with those whose mind is not shaken by the arrows of the side looks of joyful women, and with those who have served as a boat to men, agitated by falling into the ocean of samsâra. That here he allu- des to his illustrations seems to me beyond doubt, and the tenor of 1, 42 also serves to confirm his authorship of the examples. Many of Rudrata's examples in the Kavyalamkara and still more those in the Çrngaratilaka are of high poetical merit. Indeed, putting aside the rules, the Crngaratilaka reads exactly like the Amarucataka which I think we do not yet possess in its original shape. William Taylor in his curiously unscientific, but not at all use- less Catalogue Raisonne Madras 1857-62 Vol. I, p. 343. 345. II, p. 56. 57. 58. 201. 368 mentions an Amaruka „by Amaruka or as some say, by Çankaracarya" and two commentaries thereon a Rasamanjarî and a Crngaradipika, and from his description of the work (compare especially I, 345. II, 201) it is obvious. that it trea- ted of the same subject as Rudrata's Crngaratilaka. This is by no means improbable; from this point of view the seeming incoherence of the single stanzas becomes at once intelligible. According to Tay-

Digitized by Google

10

lor the work first treats of the mugdha and the very first stanza. of our Amarucataka after the mangalacarana is an address to the mugdha. With the help of the Crngaratilaka it is now possible to assign to many stanzas of the Amarucataka their original purpose, especially as a good many of Rudrata's udaharanas are but imitations of Amaruka's stanzas, some, as mentioned in the Notes, mere copies. Ananta on the Rasamanjari fol. 19b quotes Amaruç. st. 53 (bale natha) and calls it „an old illustration" (pracinodaharanam) of the kind of nâyika named dhîradhira; and for the same purpose it is cited in the Daçarûpâvaloka p. 78, Alamkâracûdâmaņi fol. 43b, Sâ- hityad. p. 43, and it has been copied by Rudrata Crngarat. 1, 159. In those parts of their works, which treat of the nayakas and the nâyikas, the rhetoricians quote no author more frequently in proof of their rules than Amaruka; cfr. for instance Sahityad. p. 39 ff. Dacarupa p. 75 ff. Because of the stanza प्रस्थानं वलयेः कृतं = Amaruc. st. 31 Bhânudatta in the Rasamañjarî sets up a ninth kind of he- roines, the prosyatpatika. I have no doubt that, if searched for, the original Amaruçataka may still turn up one day or other, though it was current in its present form already in the ninth century 1). A stanza which is complete in itself and not connected with others, is called by the rhetoricians muktakam or muktakah (scil. çlokah); cfr. Ânandavardhana Sahrdayâloka fol. 189a f. 2), Kâvyâdarça 1, 13 with the commentary in Aufrecht's Catalogus p. 203 note 2, Sahityad. 558. Agnipurana 336, 36. To this kind of poetry also belong Ama- ruka's stanzas and Anandavardhana fol. 190b makes on them the following remark: मुककेषु हि प्रबन्धेष्विव रसबन्धाभिनिवेशिन: कवयो दृश्यन्ते । तथा क्ामरुकस्य मुकतकाः शृङ्गारररस्यन्दिन: प्रबन्धायमाना: प्रसिद्धा एव ॥,,In the

1. Where the MSS. described by W. Taylor are now preserved, I do not know. 2) यतः काव्यस्य प्रभेदा मुक्तकं संस्कृतप्राकृतापभ्रंशनिबद्दं संदानितविश्रेषककला- पककुलकानि पर्यायबन्धः परिकथा सकलकथाएउकथे सर्गबन्धोS मिनेयार्यमाख्यायिका कथा। इत्येवमाद्य: ॥ On which Abhinavagupta comments: मुक्तकमिति । मुक्तमन्येन नालिङ्रतम् । तस्य संज्ञायां कः। तेन स्वतन्तृतया परिसमापुनिराकाङ्गार्थमपि प्रबन्धमध्यवति मुक्तकमित्युच्यत ॥ ....

Digitized by Google

11

detached verses poets are seen carrying through as a tie the rasas (in the same manner) as in the connected compositions; for it is generally known that Amaruka's detached verses are flowing with the rasa „love“ and (by this) look like a connected composition". From this it is evident that already in Anandavardhana's time the Ama- ruçataka had been brought into its present shape, but as centuries intervene between Amaruka and Ânandavardhana, this cannot militate against the hypothesis started in the above. The Bhattikavya is another example of a poem composed with a. view to instruction, and a third is Anandavardhana's Prakrit poem Visamabânalilâ. At fol. 326ª Ânandavardhana expatiates on the prac- tice of poets to personify inanimate beings like the Himâlaya in the Kumarasambhava, and on this occasion he remarks: प्रसिद्धश्चायं सत्कवीनां मार्ग: । इदूं च प्रस्थानं कविव्युत्पत्रये विषमबापलीलायां सप्रपक्ष दर्शितम् ।1) This shows that Anandavardhana took regard of „the instruction of poets". Considering all this we cannot, I think, doubt that the illu- strations are Rudrata's own composition and that therefore we are entitled to use them for chronological purposes. Now the oldest writer as yet known who quotes some of them is Pratiharenduraja who at fol. 25 cites the example त्वयि दृष्ट एव (Kavyaprakaca p. 299) = Kâvyâl. 8, 95 and at fol. 31 the example: कन्जलहमऊनकरुचः सुपणवृषहंसवाहना: पं वः । जलनिधिगिरिपिदस्था हरिहरचतुरानना द्द्तु । = Kâvyâl. 7, 36 2). Pratîhârendurâja's time we are pretty sure of from his statement that he was a pupil of Mukula. At stanza 3 of the introduction to his commentary on Udbhata he says: विद्वद ग्र्यान्मु कुल कादधिगम्य 8) विविच्यते। प्रतोहारेन्टु राजेन काव्यालंकारसंग्रहः ॥ and at the end fol. 62 he praises his teacher in the following stanza: मोमांसासारमेघात्पद्जल धिविधोस्तर्कमाणिक कोशा- 1) cfr. fol. 3016 सर्वमेतच्च महाकवोनां काव्येषु दृश्यते। श्रस्माभिरपि स्वेषु काव्यप्रबन्धषु यथायथं दश्ितमेव । Abhinavagupta: स्वेष्विति। विषमबापालीलादिषु। 2) Also quoted by Ruyyaka, Alamkarasarvasva fol. 78b where against metre the reading गिरिकमलासना is given. 3) MS. ° मकल°

Digitized by Google

12

श्रुत्वा सौजन्यसिन्धोर्द्विजवरमु कुलात्कीर्तिवल्ल्यालवाला- त्काव्यालंकारसारे लघुविवृतिमधात्कौङ्कपा: 1) श्रोन्दुराजः ॥ „Induraja a native of the Konkân composed this short commentary on the Kavyalamkarasara (by Udbhata) having been a pupil of Mu- kula, the best of the twice-born, who is a cloud of the rain „Mi- mâmsa", a moon of the ocean „Grammar", a chest of the ruby „Logic“, a Vișnu of the Çri „Poetry“, a honey of the flower „Mer- cury", a bee of the footlotos „Saturn" 2), a stream of benevolence, a water-basin of the creeper „Fame“. - Mukula was a son of Bhatta- kallata, as he states in the colophon of his Abhidhavrttamatrka (Bühler, Det. Report p. CXXVIII) and Kallata, as pointed out by Bühler (l. c. p. 66) is said in the Râjataranginî to have lived in the reign of Avantivarman (855-884 A. D.). Granting the cor- rectness of Kalhana's statement, Mukula must have flourished in the first half of the tenth century and hence Pratiharenduraja about the middle of it 8). If we take into account that Rudrata at this time was already regarded as a standard writer, he cannot be younger than the middle of the ninth century. To the same date points the time of his commentator Nami, who compiled his work from older commentaries in A. D. 1069 (Peterson, Report for 1882/83 p. 16 f.). Nami, as mentioned above, names as older rhetoricians Dandin, Medhavin, Hari and Bhamaha. Of Medhavin, whom Nami mentions again at fol. 178*, nothing at all is known. Hari's work was written in Prâkrit, as we learn from the only quotation as yet come to light in Nami's commentary fol. 23b, where he says that according to Hari there are eight kinds of anuprasa: भ्रष्टो हरिणोका। यथा

1. MS. लघुवृत्रिम 2) If I understand the last two compounds correctly, they pro- bably mean that Mukula was proficient in astronomy and astrology. 8) Whether Pratîhârendurâja is identical with Bhattendurâja, the teacher of Abhinavagupta, I have no means to decide. Chrono- logy speaks in favour of it. Of Bhattenduraja Abhinavagupta cites also Prâkrit stanzas.

Digitized by Google

13

महुरं फरुसं कोमलमोजस्सिं निटठरं च ललियं च। गम्भीरं सामनुं च श्रट्ध भपितीउ नायव्वा ।। 1) A rhetorician Hari is mentioned by Kumrasvâmin on the Pratâpa- rudrîya p. 296, 8. 302, 22, but he is probably the author of the Rasanirupana who with his full name Naraharisuri is cited p. 186, 23; 244, 26, and since the quotations from him are in Sanskrit, it re- mains doubtful whether he can be identified with Nami's Hari. Bhâ- maha's time is only so far fixed as Udbhata who lived under Jaya- pîda (779-813 A. D.) wrote a commentary on Bhâmaha2). How far back Bhâmaha is to be dated, I am at a loss to say; his work was written in clokas. Dandin's time is now generally assumed to have been the sixth or seventh century A. D.3) Kâvyâd. 1, 2 he speaks of pûrvaçâstrâni and 2, 2 of purvacaryas, who have treated of what the alamkaras have in common, while he intends to illustrate them in detail 4). At 1, 12 he mentions a Chandoviciti, 1, 34 the Setubandha and 1, 38 the Brhatkatha, and Harinatha informs us that Dandin in his rules followed Bhamaha 5). About his literary activity opinions are still at variance. Râjaçekhara in a stanza quoted in the Çârngadhara-

1. I take this opportunity of remarking that there is probably not so total a blanc between the first century B. C. and the third century A. D. as Max Muller is inclined to state. Between the Vedic Literature and the Renaissance of Sanskrit Literature there lies a great mass of Prakrit Literature, which I trust, is not lost, but will come to light if searched for. Many a famous Sanskrit work will, I think, turn out to be an imitation of a Prakrit original. 2) Pratiharenduraja fol. 10: भामह्विवरणो भट्टोइ्टेन एकदेशशब्द एवं व्याख्यातो यथहास्माभिर्निनपितः । A Bhamahavivarana is also mentioned by Abhinavagupta on Sahrdayaloka fol. 214b. 3) Weber, Indische Streifen 1, 312 ff. Max Müller, India, what can it teach us (transl. by Cappeller) p. 286. That the Setubandha is a work of Kalidasa is by no means proved and quite improbable. 4) The reading pratisamhartum instead of pratisamskartum given by Aufrecht, Catalog. p. 204* is hardly correct in spite of Kavyad. 1, 2. 5) Aufrecht, Catalog. p. 206b.

Google

14

paddhati (ZDMG. 27, 34) says that „three works of Dandin are fa- mous in the three worlds". Two of these are generally known: the Kâvyâdarça and the Daçakumaracarita, the third is to be found out. Premacandra Tarkavagîca in the bhumika of his edition of the Kâvyâdarça ascribes to Dandin the Kalapariccheda, the Chandoviciti „and a great many other works" and in his commentary on Kd. 1, 12 he starts the opinion that by the Chandoviciti mentioned there, is meant either the work of Çesa (i. e. Pingala) and others or a work of Dandin bearing this name. Likewise Ranganatha in the bhumika of Jibananda's edition of the Mallikamaruta Calcutta 1878 p. 1 attri- butes to Dandin besides the Mallikamaruta itself, the Chandoviciti, the Kavyadarca, the Dacakumaracarita „and other extraordinary works". Of European scholars Professor Jacobi has pleaded in favour of Dan- din's authorship of the Chandoviciti 1). However, I do not believe that in this he is right. In two of the passages adduced by Pro- fessor Bohtlingk in his Dictionaries viz. Apastamba Dharmasutra 2, 8, 11 and gana on Pânini 4, 3, 73 no special work can be meant; there chandoviciti is without any doubt a general term for metrics, as Bühler has correctly translated it (Sacred Books of the East Vol. II, p. 120). The same holds good of the passage from Kedarabhatta quoted by Professor Weber (Indische Studien 8, p.'430; cfr. p. 84) and nothing is to be gained from the third passage adduced by Böhtlingk viz. Varahamihira, Brhatsamhita 104, 64. Nor is it be- yond all doubt that Dandin Kavyad. 1, 12 and Vâmana 1, 3, 7 refer to a special work called Chandoviciti. Dandin terms it a science (vidya) and Vamana paraphrases it quite generally by chandahcastra, which they would hardly have done if they had had in view a de- finite treatise. If, however, this was the case, the work they re- ferred to was the sixteenth chapter of the Bharatiyanatyacastra, which in South Indian MSS. bears the name of Chandoviciti and which un- der this name has been published by Regnaud 2). This is proved

1. Indische Studien 17, p. 447. 2) La Métrique de Bharata Paris 1880. cfr. Heymann, Nach-

Digitized by Google

15

by Subandhu who lived about the same time as Dandin and Va- mana. At Vâsavadattâ p. 235, 1, in a passage full of quibbles, Su- bandhu says of the heroine, that she had „,a thin waist shining like the Chandoviciti": Chandovicitim iva bhrajamanatanumadhyâm. Here the words tanumadhya are an allusion to the first metre described in the Bharatiyacchandoviciti, actually bearing this name (Regnaud l. c. p. 17) 1). The Chandoviciti therefore must be struck out of the number of Dandin's works. - Nor can the Mallikamaruta be attri- buted to the old Dandin. It is not necessary to refute in detail the reasons for which the writer of the bhumika of the Calcutta edition ascribes this play to our Dandin; the author himself has sett- led the question completely. From p. 9, 3. 14, 6. 15, 14. 66, 15. 338, 11 it is evident, that the proper name of the author of the Mallikamâruta is Uddanda (or probably Uddandin) and that Dandin (p. 16, 6. 66, 13. 338, 9) is but an abbreviation. Uddandî he is called by Professor Oppert, Lists 1, p. 476 No. 6115, Uddandakavi by Gough, Papers p. 188 No. 585 and by Lewis Rice, Catalogue (Bangalore 1884) No. 2402, while under No. 2403 the shorter form Dandî is given. Dr. Burnell (Classified Index p. 170) calls the author Ranganatha, which according to the edition (p. 12, 10) is the name of Uddandin's father. To a Dandin is further ascribed the Anamayastotra (Taylor, Catalogue 2, 79) or Anâmayastava (Oppert, Lists 1, p. 513 No. 6859), and the Kalapariccheda (Premacandra Tarkavagica in the bhumika to

richten von der königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göt- tingen 1874 p. 92. In Hall's Devanagar MS. (Heymann's MS. B) and in the two Puna MSS. the tract on metrics forms the 15th chapter and in B is called Chandovidhâna, in the Pûna MSS. Chan- dovrttavidhi. 1) On the metre tanumadhya cfr. Ind. Stud. 8, 365 f. - Op- pert, Lists 2 p. 573 No. 10133 mentions a Chandoviciti by Patañ- jali. With this short notice nothing is to be done and I may be allowed to remark that such Lists as these, useful as they may be in some case or other, in the whole hardly pay the expenses.

Digitized by Google

16

the Kavyadarca). Taylor also mentions a Dandi - alamkara in Ta- mil language and informs us that Dandin has the „traditionary re- putation in the peninsula of having been ubhayakavi or a poet in two languages, the Sanskrit and the Tamil" (Catalogue 3, 2. 783). How far this concerns the old Dandin, I have no means to verify, but that he is meant, seems certain. It is perhaps worth while to point out that according to Mallikamaruta p. 15, 13 Uddandin was proficient in six languages. That neither the Anamayastotra nor the Kalapariccheda is Dan- din's third work „famous in the three worlds“, would be best pro- ved, if we could show that there exists another work which has a better claim to Dandin's authorship. And this, I think, can be done with a tolerable amount of certainty. At Kâvyâdarça 2, 362 Dandin gives the following example of the figure samakakşatâsamkîrna i. e. a stanza where more than one alamkara occurs, the one of which is not merely auxiliary to the other, but independent and equivalent : लिम्पतीव तमो S ङ्रानि वर्षतीवाञ्ञनं नभः । म्रसत्पुरुषसवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता ॥ 1) Every reader of the Kâvyâdarça must be struck with surprise by the fact that Dandin contrary to his usual brevity has devoted to the first verse of this stanza a long discussion 2, 226 -- 234, and this in a manner unheard of in the rest of his work. It will be best to translate the passage as far as it is to the purpose 2). „Dark- ness, as it were, anoints the limbs; the heavens, as it were, rain collyrium", this (verse) also is in a high degree an example of the (rhetorical figure) utpreksa (226). Some, because they see here the word iva, erroneously believe that the figure made use of is upamâ, not heeding the saying of a competent authority3), „that no simile

1. This stanza is quoted and discassed of by nearly all the rhetoricians known to me. In the second verse the best MSS. read निष्फलतां for विफलतां. 2) Cfr. Sarasvatîkanthabharana p. 375 ff. 8) The authority, as Professor Kielhorn points out to me, is

Digitized by Google

17

is made with a verbal form". (227) The mutual relation of a thing compared and another thing with which it is compared, to be pos- sible, requires that both should have some property in common. But in the present instance, what common property can you discern in „anoints" and „darkness“? (228) If you maintain, that „anointing“ itself is that property, then what in the world is „anoints" besides? Surely even a madman would not say that one and the same thing is property and possessor of such property at the same time. (229) If you say that it is the agent (denoted by the termination of lim- pati) with whom darkness is compared, (I rejoin, that) that agent, having become subordinate to the action denoted by the verbal base, is altogether occupied in bringing about that action and can there- fore enter into no relation with anything else. (230) When on the other hand you say, that darkness is like one who anoints, then. „the limbs" cannot be taken as the object of the subject „dark- ness" and besides the quality common to both has still to be poin- . ted out. (231) When we say: „Your face is like the moon“, we understand (something more than what is actually said, viz. we un- derstand) that the face is lovely. Such is not the case here; for here we understand from „anoints" nothing else but „anoints". (232) .... The (rhetorical figure) utpreksa is indicated by the words manye (I think), çanke (I suspect), dhruvam (certainly), prâyas (ge- nerally), nunam (surely) and similar words; the word iva is also such & one". (234) From this it is obvious, that Dandin is of opinion that the word iva is also indicative of the rhetorical figure utpreksa, a fact, which apparently had been disputed by other rhetoricians. In order to remove all doubts on this, Dandin here expatiates on a no doubt very striking and characteristic verse, which afterwards has become the standard example of the utpreksa, so much so, that even Jaya- deva in the Candraloka 5, 30 quotes it1), though he otherwise only

Patanjali, Mahabhasya Vol. II, p. 14 न तिउन्तेनोपमानमस्ति and p. 143 न वै तिउन्तेनोपमानमस्ति 1) In the Kacmir Recension, however, this stanza is wanting. b

Digitized by Google

18

uses examples of his own. It is hardly without intention, that later on (2, 362), again contrary to his custom, Dandin repeats this very verse in order to show that it contains the figure utpreksa and it is evident that at 2, 226 he presupposes the knowledge of this example. If then we bear in mind, that beyond any reasonable doubt Dandin in the Kâvyâdarça has composed all the illustrations him- self, and that te whole stanza 2, 362 is directly ascribed to him by comparatively so old a writer as Pratiharenduraja (above p. 7), Dandin's authorship of this stanza seems to me certain. In the Çârngadharapaddhati, it is true, it is ascribed to two authors, Vi- kramâditya and Mentha (ZDMG. 27, 75), but against this testimony, improbable in itself 1), stands Pratiharenduraja's authority. In Valla- bhadeva's Subhâsitâvali it is ascribed to Vikramâditya alone, a fact, which shows best that the real author of this stanza had been for- gotten 2). Now it is well known, that this stanza also occurs in . the Mrcchakatika p. 14, 16 (ed. Stenzler). That Dandin should have taken it from a foreign source, it is quite inadmissible to sup- pose, since through the whole Kavyadarca he has not borrowed from others; nor is it in any degree likely that the author of the Mrccha- katikâ has taken this stanza from the Kâvyâdarça. Thus there re- mains but one conclusion viz. that Dandin at Kavyad. 2, 226 ff. cites a verse of his own and that therefore he is the real author of the Mrcchakatika, and that this play is his third work „famous in the three worlds". I have myself shown elsewhere 8) that no particular stress ought to be laid on the simple fact that one and the same stanza occurs in two different works and that from this alone it would be rather hasty to draw conclusions as to the identity of their authors. I have not changed my mind since, but I think that the case is

1. Aufrecht, ZDMG. 27, p. 3. 2) Peterson, Actes du sixième Congrès international des Orien- talistes. Leide 1885 Vol. III, 2, 426. 3) Göttingische gelehrte Anzeigen 1883 p. 1239 ff.

Digitized by Google

19

very different here. Tradition ascribes to Dandin three famous works; two only are known, the Kâvyadarça and the Daçakumâra- carita. There exists besides a very famous work, the Mrcchakatikâ, the author of which is unknown, but which has something in com- mon with either of Dandin's two works. A stanza of the Mrccha- katikâ is quoted and discussed at length in the Kâvyâdarca, in which Dandin has not given but his own examples. Again the state of social life as described in the Mrcchakatikâ is precisely the same as that in the Daçakumaracarita, and the description agrees even in details 1). If nothing else, this certainly shows that the authors of the Mrcchakatika and the Dacakumaracarita must have lived at the same time and probably in the same country. That the Mrcchaka- tikâ is not so old a play as is generally assumed, but belongs to the sixth or seventh century A.D., will, I hope, have become evi- dent from my remarks on it published in the Göttingische gelehrte Anzeigen 1883, p. 1229 ff. 2). Chronology therefore does not inter- fere. From Dandin's praise of the Vaidarbhamarga Kavyad. 1,41 ff. Premacandra Tarkavâgîça has concluded that Dandin was a native of the Dekhan and this becomes still more probable from the reputa- tion which according to Taylor, justly or not, Dandin enjoys in the Dekhan. His namesake, the author of the Mallikamaruta, likewise was a dâksinâtya (Mallikâm. p. 12, 1 ff.). The commentators of the Daçakumaracarita largely quote from the Vaijayanti, a work particularly current in the South of India, and the two best MSS. of the Daçak. used by Prof. Buhler came from the Dekhan. Dandin therefore in all probability was a native of the Dekhan. That also the author of the Mrcchakatika belonged to the South of India would become

1. Weber, Indische Streifen 1, 315 f. Bühler on Daçak. p. 57, 1. I cannot go into details here, all the less as, in spite of all my efforts, I could not yet get the new complete edition of the Daçak. published at Bombay 1884. 2) I herewith withdraw my remarks on Bhâsa. In 1883 I was not yet aware that all the illustrations of the Kâvyadarça are Dandin's own composition.

Google

20

certain, if a gloss on Vâmana's Kâvyalamkâravrtti p. 31, 24, pre- served in the MS. Bühler, Det. Rep. No. 260 fol. 18ª, should stand the test. On Vamana's words: Cudrakadiracitesu this gloss remarks: râja Komatih Çudrakah 1). Unfortunately the only king Komati at present known, is Komati Venkâ, the Reddi chief of Kondavîdu, who apart from his time (1395-1423) is quite out of question here. The gloss, however, would prove that it is to the South of India that we must look for finding out the Gudraka of the Mrccha- katika; for Komati is a South Indian name2). That MS. A of the Mrcchakațikâ (Stenzler's edition) contains traces of a southern ori- gin, I have proved long ago 3). Strange to say, the Mrcchaka- tikâ is not quoted much by the rhetoricians, except the stanza lim- pativa tamah, which they took from Dandin. The oldest author who cites it is Vamana, himself a native of the Dekhan, as I have shown*) (p. 54, 5. 57, 11) and then only so late writers as Dha- nika (p. 41. 63. 83. 127) Viçvanâtha (Sâhityad. p. 36. 46. 158. 191) and Vardhamana (Ganaratnamahodadhi p. 8. 102. 233) quote it. By the Kaçmirian rhetoricians not one line of it is cited. But for Vâmana's quotations from it, we might easily be induced to think the Mrcchakatika quite a modern work. It is not possible to prove from internal evidence, that Vamana's Kavyalamkaravrtti is later than Dandin's Kavyadarça. Aufrecht's statement (Catalogus p. 207b) that

1. Above an: is written 3a, but whether it belongs to this gloss or is by the same hand, I am not sure of. ) Sewell, Archaeological Survey of Southern India Vol. II, p. 187. cfr. also Vol. I, 70. 139 and Taylor, Catalogue 3, 511. 513. No chronological inference touching Dandin, is in my opinion deducible from Kâvyad. 2, 278 f. The passage, however, should be kept in view, since it may be useful to know to which work Dandin here refers. 3) Nachrichten von der königl. Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen 1873 p. 209. 4) Jenaer Literaturzeitung 1875 p. 421. Hence he like Dan- din prefers the Vaidarbhî rîti.

Google

21

Vâmana took some of his illustrations from Dandin, rests on an in- terpolation in the Oxford MS., as has been justly remarked by Prof. Cappeller in the preface to his edition of the Kâvyâlamkâravrtti (p. IX note 1). The passage is wanting also in the Pûna MSS. It might be pointed out, that Dandin Kâvyâd. 1, 40 treats of only two different styles, the Vaidarbhi and Gaudiya riti, while Vamana 1, 2, 9 distinguishes three rîtis, the Vaidarbhî, Gaudiya and Pâñ- calî and that from Kavyaprakaca 9, 4 it may be concluded that Va- mana was the first to do so. It might further be urged that Va- mana 1, 3, 23 ff. discusses three kinds of prose style, of which there is no mention in the Kâvyâdarça 1, 25 ff. Nor is it perhaps use- less to state that Dandin 2, 227 ff. is anxious to show that the word iva is also indicative of the figure utpreks, while this is an esta- blished fact for Vamana 4, 3, 91). In the same manner it would be possible to show that Rudrata generally is still fuller and more explicit than Vamana, as, for instance, he Kâvyal. 2, 3 ff. teaches four ritis and divides them into two classes. On the other hand, as Professor Kielhorn justly points out to me, it might seem that Dandin Kavyâd. 2, 51 criticizes Vâmana's rule 4, 2, 8. As, how- ever, Dandin's remarks have had no influence on doubtless later authors, such as Alata, Kavyaprakaca p. 362 who quotes Vamana's examples, we are allowed to suppose the same of Vamana himself and to presume that Dandin argues against an older author whose rule was approved of by Vâmana. Indeed, all this is not sufficient for chronological inferences as long as not all the older rhetoricians are known, and it must not be forgotten that the three authors have accomplished their task from very different points of view and to a very different purpose. In my opinion Dandin is older than Vamana, but if Dandin's authorship of the Mrcchakatika should not be approved of, I cannot see how this could be shown convincingly.

1. Cappeller has failed to hit the correct reading here; read तां चेवशकदो or still better with B चेवादिशब्दो and compare Borooah's edition.

Google

22

Vamana's time we are now pretty sure of. At Kavyal. p. 10, 21 he quotes Subandhu's Vâsavadattâ, as pointed out by Professor Cappeller (Vamana's Stilregeln, Strassburg 1880 p. 38), and p. 68, 13 Bana's Kadambarî, as first shown by Anundoram Borooah (Notes on Vâmana p. 1; cfr. Zachariae, Gotting. gel. Anz .. 1884 p. 301) 1). Hence Vamana cannot be older than the seventh century A. D. That he can no longer be placed in the 12th century, as Cappeller has done, has already been remarked by Bühler, who first pointed out that Vamana is quoted by Abhinavagupta (about 1000 A.D.) as one of his authorities. From Abhinavagupta's words, however, it is evident, that Vamana was an authority already in Anandavar- dhana's time. At Sahrdayal. fol. 59ª Anandavardhana gives as an example the stanza मनुरागवती संध्या, quoted also Kavyaprakaca p. 246. Sahityad. p. 344. Kuvalay. p. 53ª. Alamkarasara fol. 57b. In his gloss on it Abhinavagupta informs us that the stanza is Ânandavar- dhana's own composition and that he composed it in deference to the different. views of Bhamaha and Vamana: वामनाभिप्रायेपायमान्नेपो भामहाभिप्रायेपा समासोक्तिरित्यमुमाशयं कृदये गृहोत्वा समासोक्तयान्तेपयोरिदमेकमेवोदाह रणां व्यतरद्रन्थकृत्। एषापि समासोक्तिर्वास्तु त्रा्तेपो वा किमनेनास्माकम् । सर्वथा म्रलंक्रा- रादिषु व्यंग्यं वाच्ये गुणीभवतीति नः साध्यमित्याशयोऽत्र ग्रन्थे गुरुभिर्निदपितः ॥ (fol. 62b). From this it follows that Anandavardhana was a good deal younger than Vamana. According to Rajataranginî 5, 34 Ânan- davardhana became famous under the rule of Avantivarman 855- 884 A.D. In the passage adduced above, however, Abhinavagupta calls Ânandavardhana guravas, at fol. 246b he calls him asmadgura- vas and at fol. 291b asmadupádhyâyas and in both cases he di- rectly refers to Anandavardhana's text. If this is to be taken li- terally, Ânandavardhana must have been at least half a century la- ter than Kalhana states. I am afraid that Kalhana even in this respect is not utterly trustworthy. At Rajatarangini 4, 496 he

1. That Subandhu and Bana are later than Dandin, Prof. Weber (Ind. Streifen 1, 312) is inclined to conclude from their style. But from this nothing can be deducted.

Digitized by Google

23

says, that Manoratha was amongst the poets of Jayapida's court. This, however, is directly contradicted by Abhinavagupta. Ananda- vardhana in the Sahrdayaloka fol. 14b quotes the following stanza: ।। तथा चात्र कृत एवान्येन थ्रोक: ॥ यस्मिनुस्ति न वस्तु किं चन मनःप्रहादि सालंकृति व्युत्पनै रचितं च नैव वचनैर्वक्रोक्तिश्ून्यं च यतू। काव्यं तदू धुनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रपंसञ्न्डो नो विदोऽ भिद्धाति किं सुमतिना पृष्टः स्वनूपं धुनेः ॥ Abhinavagupta in his gloss on this states at fol. 16b that this stanza is by Manoratha, a poet contemporaneous with Anandavardhana: u aaT चान्येनेति। ग्रन्थकृत्समानकालभाविनैव मनोरथनामा कविना। Hence Manoratha is later than Kalhana makes us believe. That his statement about Ratnakara is also not quite correct, Buhler has shown (Det. Rep. p. 42 f.). At all events Vamana was a recognised authority in the first half of the tenth century, since he is quoted as such by Prati- hârenduraja fol. 55. 59. 61, who, as we have seen above p. 11 f. lived about the middle of the tenth century. Bühler (1. c. p. 65) is inclined „to give credence to the tradition of the Kaçmirian Pan- dits, that he was the Vamana whom Jayapida employed as one of his ministers". From Buhler's remarks l. c. p. 72 f., however, this seems to be no real tradition, but a mere guess of the Kaçmîrians which so far is without any value, though I do not deny the pos- sibility that Vamana may have lived in the time of that king. It must, however, be borne in mind that Vâmana, the rhetorician, in all likelihood was a native of the Dekhan and that therefore pro- bably he has nothing in common with Vamana, one of the authors of the Kâçika 1). Against the date assigned to Vâmana by Bühler, Cappeller has entered his protest (Vamana's Stilregeln p. III). The mention of Kaviraja and the quotations from „at all events late" poets, seem in Cappeller's opinion to preclude an earlier date than

1. Zachariae, Gött. gel. Anz. 1884 p. 300 is of opinion, that our Vamana is identical with the grammarian, quoted largely in the Ganaratnamahodadhi.

Digitized by Google

24

1000 A. D. Cappeller lays particular stress on the quotations from the eighth book of the Kumarasambhava, but wrongly. Anandavar- dhana knew it perfectly well and ascribed it to a mahakavi. As the passage is very interesting, I give it in full (fol. 1848): द्विविधो हि कवेर्दोषः । श्रव्युत्पत्तिकृतो Sशाक्तिकृतश्च। तत्राव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरस्कृतत्वात्कदा चिन लक्ष्यते । यत्वशक्तिकृतो दोष: स कटिति प्रतीयते । परिकरशनोकन्चात्र ॥ श्रव्युत्पत्तिकृतो दोष: प्राक्या संवरियते कवे: । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य स कगित्येव भासते ।। तथा हि महाकवीनामप्युत्तमदेवताविषयप्रसिदसंभोगशङ्गार निबन्धनादनौचित्यम त्रमदेवीवि- षयं शक्तितिरस्कृतं ग्राम्यत्वेन 1) न प्रतिभासते । यथा कुमारसंभवे देवोसंभोगवर्णनम् । In the Alamkâracekhara fol. 36b the eighth book is directly ascribed to Kalidasa: सा च । भवानीश्रंकरादीनां पित्रोवा केलिवर्पानम्। म्रत्युक्तिवा नभ:साम्यं स्तनादौ स्यादनौचिती।। इत्यनेनोक्ास्ति । यद्यवि कुमारसंभवे कालिदासन वर्षितिगस्ति तथावीचीनेन2) न कर्तव्यम्। Stanza 2 of this book is quoted already by Nami in the Ru- drațakâvyalamkârațippanaka fol. 175b and by Dhanika p. 76. 183; st. 5. 6. 11. 63 in Hemacandra's Alamkâracûdâmaņi fol. 13ª. 6ª. 15b, st. 63 besides in the Alamkarasarvasva fol. 105b, Alamkâratilaka fol. 23ª, Alamkârodâharana (MS. Bühler, Det. Rep. No. 240) fol. 35ª, Sarasvatîk. p. 226. Other quotations bave been verified by Prof. Weber, Ind. Streifen 2, 372. 3, 228 note 1 and by Prof. Zachariae in Jacobi's pamphlet on Kalidasa's epic poems: Verhandlungen des 5. Internationalen Orientalistencongresses 2, 2, 146. In this pamphlet Jacobi at all events has proved that the eighth sarga is older than the rest of the uttarakhanda and the testimonies adduced above show that in no case can it be regarded as modern. That it contains ex- pressions which are hardly Kalidasa's, I have urged elsewhere 3). It

1. MSS. ग्राम्यत्वे. Cfr. Alamkaracudamani fol. 18b: यत्ु कुमारसंभवे हरगौरीसंभोगवपानं तत्कविशक्तितिरम्कृतत्वाङगभा न दोषत्वेन प्रतिभासते । and Sahi- tyad. p. 233. 2) MS. ° चोने 3) Göttingische gelehrte Anzeigen 1874 p. 873.

Digitized by Google

25

suffices to refer to Raghuvamça 9, 1 ff. Çiçupâlavadha 19, 98 ff. Ki- râtârjunîya 15, 38, 52, in order to make it evident that the illu- strations given by Vâmana p. 36. 37 need not be taken from „at all events late" poets. Nor can Kaviraja trouble us any longer. Because Aufrecht Catalogus p. 121ª has shown that Kaviraja men- tions king Munja of Dhara, it is generally assumed that he lived after the tenth century. This, however, is no longer tenable. Râja- çekhara, when speaking of his family, boasts that one of his rela- tions, Surananda, was so proficient in diction that he beat even Ta- rala and Kavirâja (Bâlaramâyana 8, 19 f.). Now Râjaçekhara is not only quoted by Abhinavagupta (ZDMG. 39, 316), but also by So- madeva in his Yaçastilaka, a work written in A. D. 959, and cannot therefore be later than the beginning of the tenth century 1). From Bâlarâmâyana 9, 1 and Viddhaçalabhanjikâ 4, 1 (ed. Calc. 1873) where Râjacekhara is styled Daurduki (V. Dauhiki; Aufrecht ZDMG. 27, 77 Daurduhi), we learn that his father was Durduka (Dohaka, Durduha), from Viddhaç. 5, 6 that Akalajalada was his great-grand- father or rather his great-great-grandfather, since Bâlar. 9, 1 he is called the fourth in descent from Akâlajalada. Surânanda there- fore who Balar. 8, 19 is mentioned after Akalajalada, probably was his great-grandfather or grandfather. If we date him back only two generations, he must have lived about the middle of the ninth cen- tury and Kaviraja therefore must be still older. As Râghavap. 1, 41 he puts himself on the same level with Subandhu and Bâna, he pro- bably is not very much younger than they are and may have flou- rished early in the eighth century 2). So far then nothing prevents

1. Peterson, Report for 1883/84 p. 33. 45. We should get his exact date if the stanza Bhâso Râmila° ZDMG. 27, 77 really were by Râjacekhara. This, however, has now become doubtful. cfr. Peterson 1. c. p. 58 f. 2) Cappeller's assertion in his translation of Max Muller's India p. 294 that I place Kavirâja in the eleventh or twelfth century, rests on a misunderstanding. In the passage adduced by him I have not given any exact date of Kavirâja, but simply referred to Las- sen's and Aufrecht's statements.

Google

26

us from placing Vamana in the eighth century and if Kalhana is to be trusted, he must have been a contemporary of Udbhata, whom Kalhana places in the reign of Jayâpida 779-813 A. D. That of the later rhetoricians some followed Vâmana, some Udbhata, is evi- dent from the Alamkaravimarcini fol. 162a where the two schools of the Vamaniyas and the Audbhatas are spoken of. This also seems to me to favour the view that Vamana was not younger than Ud- bhata. Now Rudrata is everywhere quoted after Udbhata and there- fore he probably was younger than Udbhata and Vamana, who does not quote any of his illustrations. We thus again obtain for Ru- drata the date ascertained above p. 12 viz. about the middle of the ninth century 1). This date enables us to settle in some degree an important literary question. As shown in the Notes, the stanza Crngarat. 1, 68 occurs in the Pañcatantra 4, 9 ed. Kosegarten, 4, 8 ed. Kielhorn- Bühler. It is giyen in all the MSS. and forms an integral part of the story related there. Since the illustrations, as we have seen, are Rudrata's own composition, it follows that the Pancatantra in its Northern recension must be later than the middle of the ninth century A. D. In the South Indian recension p. 73 ff. ed. Haberlandt Wien 1884 the stanza is wanting 2). The Vetalapancavimcatika in which stanzas of Rudrata's are inserted (compare the Notes), must likewise be later than the period assigned to Rudrata. There is one quotation from the Crngaratilaka which I have not been able to identify, in the Pratâparudriya p. 184, 12. That Rudrata's Crngaratilaka is meant, is not doubtful, since Vidyanatha whereever he quotes from a Crngaratilaka refers to our work, as will be seen from the Notes. It is not, however, the fault of our

1. It cannot be made out whether the Rudra whom Bâna men- tions as one of his friends (Peterson, Kadambarî p. 51) has anything to do with our Rudrata. Chronology, as shown above, does not fa- vour this view. 2) That the Southern recension is in every respect older, I ven- ture to doubt.

Digitized by Google

2-7

MSS. that the passage is not found there, but Vidyanatha's; for the subject mentioned in the verse is not at all treated in our Çrngaratilaka and Vidyanatha therefore, quoting probably from me- mory, has confounded it with an other work. Bühler (Det. Rep. p. 67 f.) asserts that Rudrata's Çrngârati- laka ,has been known for a long time, and has been published by . Professor Stensler as an appendix to the Meghaduta". This asser- tion, however, repeated by Peterson (Report for 1882/83 p. 14), contains a double error. The Crngaratilaka published by Professor Gildemeister in the appendix to his edition of the Meghaduta Bonn 1841, and often printed in India, has nothing to do with Rudrata. Tradition ascribes it to Kalidasa, but the real author of the 21,22 or 23 stanzas is still to be found out. With the exception of stanza 3 which is cited in the Daçarûpâvaloka p. 187, though, as it seems, not in all MSS., I have not found a single stanza of it quoted by the rhetoricians. The last stanza occurs in the Amarucataka st. 94. In the Sahityad. p. 202, 13 a prasthana called Crngaratilaka is mentioned, and in Oppert's Lists 2, No. 2216. 2618. 3850. 9222 a bhana of this name by Ramabhadra, which sub No. 8395 is attributed to Kâlidâsa. The nataka Çrngâratilaka by Rudrata mentioned in the Catalogue of Sanskrit MSS. in the North-Western Provinces Part IX. (Allahabad 1885) p. 16 No. 17 is doubtless the work here published for the first time. Oppert 1. c. 1, No. 378 also mentions a commentary on the Ramayana styled Çrngaratilaka by Govindaraja, which seems to be a different work from the Ramayanatilaka. There exist probably still other works of the same name. A compendium of the subject of our Crngaratilaka Rudrata has given in the 12th adhyâya of his Kâvyâlamkâra. As an edi- tion of this work is promised by Professor Peterson, I have refrain- ed from publishing it here. The Rasamañjarî of Bhânudatta en- tirely rests on the Grngaratilaka, which it amplifies. Ruyyaka is a much more modern writer than Rudrata, and he has displayed a considerable literary activity, though the little trea-

Digitized by Google

28

tise published here is the first of his works brought to the notice of Sanskritists. From the colophon of the Sahrdayalila we are ap- prised that his father was Rajanakatilaka and that he himself also bore the name Rucaka. His father was like himself a rhetorician. From Jayaratha's Alamkaravimarçinî fol. 150b we learn that Tilaka wrote an Udbhatavicara or, as it is styled at fol. 254b, Udbhatariveka and at fol. 160ª Jayaratha informs us that Ruyyaka generally followed the views of his father. Ruyyaka's chief work, which is quoted very often by the later rhetoricians, is the Alamkârasarvasva, a very obscure and difficult work, on which Jayaratha's Alamkâravimarçinî is a commentary1). A second work of Ruyyaka is the Kâvyapra- kâçasamketa, a commentary on Mammata's Kâvyaprakâça (Bühler, Det. Report No. 247. Peterson, Report for 1883/84 p. 13 ff. Göt- ting. gel. Anz. 1885 p. 767)2). Peterson's combinations regarding the Kâvyaprakâça are not at all tenable, as shown by Bühler and my- self8). A third work of his, the Sahityamimamsa, Ruyyaka men- tions Alamkarasarvasva fol. 22b, and it is also referred to by Jaya- ratha Alamkâravimarç. fol. 162ª. A fourth is the Alamkârânusa- rini (Alamkâravimarç. fol. 66ª. 92b. 93ª. 95ª) which according to Peterson (Report for 1883/84 p. 17 and Actes du sixième Congrès p. 364) was a commentary on Jalhana's Somapâlavilâsa, a mahâkâ- vyam. A fifth is the Harsacaritavarttika, a commentary on Bâna's Harşacarita (Alamkârasarvasva fol. 22b) and a sixth the rikantha- stava (ibid. fol. 4b), which according to Aufrecht, Catalogus p. 210ª was composed in praise of the region Crikantha, described in the Harsacarita, but which perhaps was rather a hymn on Civa to whom

1. Compare Bühler, Det. Rep. p. 68 and my remarks Götting. gel. Anzeigen 1885 p. 766 ff., to which the reader is referred for some details not repeated here. 2) A fragment of this work I have since discovered in MS. Bühler Det. Rep. No. 264. 3) Since I have no complete copy of the Samketa at my dis- posal, I cannot make out the relation in which Ruyyaka stands to Alata or Alaka (Peterson, Report 1883/84 p. 17 f.).

Digitized by Google

29

the only stanza as yet known from it is addressed (Gött. gel. Anz. 1885 p. 766). The seventh work is the Sahrdayalila, here edited, not because I think it an important work, but as a specimen of this kind of literary composition and because it gives some interest- ing details not known from elsewhere. Ruyyaka's date has been fixed by Bühler, under the supposi- tion that he is the Ruyyaka whom Mankha mentions as his teacher. His time would then be the beginning of the twelfth century A.D. (Bühler, Det. Report p. 51. 68). The oldest author of known date who quotes him is Vidyanatha in his Pratâparudriya 240, 18 f. Vidyanatha wrote in the reign of king Pratâpa Rudra II. of Oran- gal 1295-1323 A. D.1). In his commentary on this work Ku- marasvamin mentions a gloss on the Alamkarasarvasva by Cakravar- tin p. 46, 27, whom he quotes besides p. 264, 26. 315, 22. 324, 25. 329, 3. 375, 22. 389, 5, and p. 320, 23 a gloss called Samjîvinî which perhaps is the title of Cakravartin's commentary. This ser- ves to confirm my assertion that the Vimarcinî is a very late work 2). The edition of Rudrata's Grngaratilaka is based on the fol- lowing MSS .: A. - A very good birch-bark MS. in the Çarada - character Bühler, Detailed Report No. 264, originally foll. 27, of which eight and a half are wanting viz. foll. 1. 3. 14b (left blank) 18. 20-23. 25. There are besides some small gaps at foll. 7b. 10b. 11a.b. 12ª. 14ª. 16b. 24ª and some leaves are injured. Size of leaves 71/4× 81/4 inches, lines on a page 11-14. B. - An excellent paper MS. written very well in the De- vanagarî - character. It is, I think, a Jaina MS. Bhandarkar, Re- port for 1882/83 No. 217. foll. 30; foll. 1 and 4 are missing.

1. Sewell, Archaeological Survey of Southern India II, 173. Burnell, Vamçabrâhmana p. VII (where 1. 2 instead of son must be read grand-son; cfr. Kumarasvamin on Pratapar. 123, 1 ff.). Clas- sified Index p. 56. 2) Götting. gel. Anz. 1885, p. 765.

Digitized by Google

30

Size of leaves 10×41/4 inches, lines on a page 9. It differs con- siderably from A. Dated samvat 1654. C. - A paper MS. East- India - Office Colebrooke No. 1365. foll. 34, lines on a page 7. Devanagari - character. D. - A paper MS. East-India - Office Colebrooke No. 1121 foll. 16, lines on a page 10-13, generally 12. Devanâgari-character. E. - A paper MS. Bodleian Library, Aufrecht, Catalogus p. 209 No. 491, very incorrect and apparently copied from an ori- ginal in other than Devanagari-characters. It is not, however, with- out value. For the loan of C and D I am indebted to Dr. Rost, of E to E. Nicholson Esq., the chief librarian of the Bodleian Library. To both gentlemen I beg to convey here my very best thanks. . Of these MSS. ADE and BC may be classed together. ADE with few exceptions do not give the headings before the single rules and illustrations, which are, again with a few exceptions, not num- bered in AD. Whether these headings are Rudrata's is questionable. Since traces of them are found in all MSS. and since in some cases they are absolutely necessary for perspicuity's sake, I have thought it advisable to follow the MSS. BC. MS. A contains all the pecu- liarities of the Carada-MSS. Instead of Visarga it writes ç before ç and s before s, the Jihvâmûlîya before gutturals, the Upadhmâ- nîya before labials1). I have not followed it in this, though on the last two sounds my view is very different from Whitney's (Sans- krit Grammar § 69). For want of types I have been obliged to quote A's readings even in the critical notes in the usually adopted method of writing without the Upadhmaniya. It is due to the same exigency and not to an oversight that in some cases I have written the Anusvara instead of the nasals, e. g. 1, 92 xsaT 1, 114 3oHafa. I have thought this preferable to disfigurements such as भङ््या, उल्लकूध्य and so on.

1. This is written once 2, 4 also in O, which points to a Çarada-archetype.

Google

31

In editing Ruyyaka's Sahrdayalila two MSS. were at my disposal: A. - An excellent old paper MS. in Çâradâ-characters, Büh- ler, Det. Report No. 266 bound together with Bühler No. 235, be- ginning on fol. 37b (in reality 38b). fol. 37b (38b) has 6 lines, 38ª (39ª) has 25, 38 (39)b has 26 and fol. 39(40) has 13 lines. Size of leaves 61/4 × 91/2. B. - A recent Devanâgarî MS. copied incorrectly from a good archetype in arada-characters, Buhler l. c. No. 266. foll. 3. Lines on a page 12. Size of leaves 131/2 × 6. The numbering of the single rules, if rules they are to be cal- led, is my own. The MSS. give a running text. In the Notes I have taken care to give the quotations of Ru- drata's illustrations as completely as possible. As to the rules, I have confined the references to printed works. I have to tender my sincere acknowledgments to Professor F. Kielhorn for the kind help which he has given me by going through this Introduction and correcting it whereever this was necessary; nor would I conclude without expressing my thanks to my friend Mr. C. F. Haeseler for the liberality with which he has undertaken to publish this' book.

Halle a/S., February 1886. R. Pischel.

MISPRINTS.

p. 31.10 read सवाङ्रैघ्राट ० p. 72, 5 r. ०ग्रहा: ।

In printing parts of some letters and even whole letters have occasionally dropped. I have noticed: p. 4, 2पाद्मो; p. 7, 9 नोज्ज्वलं; p. 7, 11 त्वन्ये; p. 21, 5 नको; p. 31,1ग्यगर्व; p. 38, 3 चन्तुर्दिन्तु.

Google

Digitized by Google

भृङ्गारी गिरिजानने सकरूणो रत्यां प्रवीर: स्मरे बीभत्सो s स्थिभिरुत्फणीति भयकृन्मूत्याद्गुतस्तुङ्गया । रोद्रो दक्षविमर्दनेन हसकृन्नग्र: प्रशान्तश्िरा- दित्थं सर्वरसाश्रयः पश्रुपतिर्भूयात्सतां भूतये ॥।१ ॥

आराख्यातनामर चनाचतुरश्रसंधि- 5 सद्वागलंकृतिगुणं सरसं सुवृत्तम् । आसेदुषामपि दिवं कविपुंगवानां तिष्ठत्यखएडमिन काव्यमयं शरीरम् ॥२॥

काव्ये शुभे विरचिते खलु नो खलेभ्यः कश्चिदुणो भवति घघ्चपि संप्रतीह । 10 कुया तथापि सुजनार्थमिदं यतः किं यूकाभयेन परिधानविमोक्षणं स्यात् ॥३ ॥

1. CDE ॥। श्रीगपोशाय नमः ॥ 2) DE त्कणी च भ° D° कृनेत्रत्रये- पाड्कत: 3) E वृक्षविमदने च 4) DE °रसात्मकः 5) D om. रचना C° रस्° DEरस्र 6) D सुरसं ) E.om. आ्र 9) E सुभे पि रचिते 11) D कुयात्थापि E° मिद च कारणा DE ततः 1

Digitized by Google

२ :1, 4-7.

सानन्दप्रमदाकटाक्षविशिखेर्येषां न भिन्नं मनो घेः संसारसमुद्रपातविधुरेष्वन्येषु पोतायितम् । घेर्निःसीमसरस्वतीविलसितं दवित्रेः पदेः संवतं तेषामध्युपरि स्फुरन्ति मतयः कस्यापि पुएयात्मनः ॥8॥

॥ शरथ रसस्थितिनिदूपपाम् ।। प्रायो नावं प्रति प्रोक्ता भरताय्चे रसस्थितिः । यथामति मयाप्येषा काव्यं प्रति निगधते ।।५ ॥

॥ श्रथ व्यतिरेकमुखेन रसप्रशंसा ।। 10 यामिनीवेन्दुना मुक्ता नारीव रमएां विना। लक्ष्मीरिव ऋते त्यागान्नो वाणी भाति नीरसा ॥ ६ ।

॥ श्थ स्वपाषिउत्यप्रशंसा ।। सत्यं सन्ति गृद्हे गृढ्े सुकवयो घेषां वचश्चातुरी स्वे हर्म्े कुलकन्यकेव लभते जतिर्गुणोगेरिवम् । 5दुःप्रापः स तु को पि कोविदकविर्यद्वाग्रसग्राहिणां पएयस्त्रीव कलाकलापकुशला चेतांसि दर्तु क्षमा ।७।

1. om. DE. 2) CD सानंदं 3) D om. from विधुरे° to मतयः line 5 E धूरोषज्ञेषु गोमायितं corrected to गोपा° 4) E संहतं 6) om. DE. 9) om. DE. 10) D मुक्ता कामिनीव प्रियं विना 11) C रामानो E मान 12) om.DE; B om. स्रथ 14) C जात्यैग 15) E om. को s पि C,D1.hd., E कोविद्पतिय D2.hd. corr. दमतिर्य D ग्राहिणी E °णीं 16) D पुपय

Google

1,8-13. ३

तस्माघलनेन कर्तव्यं काव्यं रसनिरत्तरम् । अरन्यथा रसविद्रोद्यां तत्स्यादुद्वेगदायकम् ॥८॥

शृङ्गारहास्यकरुणा रोद्रवीरभयानकाः । बीभत्साह्ुतशान्ताश्च काव्ये नव रसाः स्मृताः ॥ई॥

रतिर्दासश्च शोकश्च क्रोधोत्सावी भयं तथा। 5 जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥१०॥

निर्वेदोज्थ तथा ग्लानि: शङ्गासूया मदः श्रमः । आरल्स्यं चैव देन्यं च चिन्ता मोह: स्मृतिर्धृतिः ॥११॥

त्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद शत्सुक्ां निद्रापस्मार एवं च ॥१२॥ 10

स्वप्रोऽ वबोधी मर्षश्चाष्यवहित्यं तथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥१३॥

2. CDE शास्त्रविद्रो C न स्यादुद्वेगदायिकं orपिक्र D तत्: (sic) स्थापुवृद्वे - गकारकं E स्र्रवन्नत स्यात्। दुगोष्टोबूडेगदायक (sic) C adds ॥ श्रथ नव रसाः ॥ 4) CD श्र नव काव्ये र० E नव नाटूये र० 5) After तथा D adds ११ 6) B स्मप्र° B adds थ ्रस्त्रिंशड्ावनिूपणां 2) CDE ° यामद्भ्रमा: 8) CDE मोह 9) C चपला 10) C विशाद 11) B स्वप्राववोधामर्षाश्चा C स्वपः प्रबोधो मर्षश्चप्यवहित्या D सुपिर्विवोधो मर्षश्च श्रव्हित्या E सृपप्रतोधो मर्षसु व्यवहित्यमथोग्रता A मर्षश्च व्यवहित्यं 12) D रति्व्या

Digitized by Google

1,14-18.

त्रासश्चेव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः प्रयान्ति च रसस्थितिम् ॥१४॥

स्तम्भ: स्वेदोऽ थ रोमास्चः स्वरभङ्गोsथ वेपथुः। वैवएर्यमश्रु प्रलय इत्यष्टी साविकाः स्मृताः ।१५॥

5भावा एवातिसंपन्नाः प्रयान्ति रसताममी। यथा द्रव्याणि भिन्नानि मधुरादिरसात्मताम् ॥१६॥ संभवन्ति यथा वृक्षे पत्तपुष्पफलादयः । तद्वद्रसे पि रुचिरा विशेषा भावनूपिण: ॥१७॥ प्रायो नेकरसं काव्यं किं चिदत्रोपलम्यते। 10 बाङल्येन भवेद्यस्तु स तद्टत्या निगधते ॥ १८॥

1. E वितर्कस्तु 2) E शदिमे CDE प्रयांति रससंस्थितिं B adds: वि- विधावासनाभिमुखेन चरं। तीति व्यभिचारियाः ॥ C adds: ॥ ्रथ सात्विकभावाः कथ्यंते॥ In A the order of the stanzas is: 14. 16. 15. 18. 19. 17. 20 ff. 8) AD स्वरभेदो 4) A मसुप्रलयावित्य AC° का मताः D ° का मतां 5) A एवेति सं° 6) C मधुराणि रA त्मनाम् C adds:॥अथ भात्रलक्षपां ।। BC ins .: विभावेनाहतो (C °न कृतो) यो र्थस्त्वनुभावैश्न गम्यते । वागंगसत्वाभिनयैः स भाव इति संत्ितः ।१७॥ After which B has: म्रथानुभावो वागंगसत्वकृतः श्रभिनयस्वभावक: C has: कवेरवमारंभावंसावयनाव उच्यते। रसानू भावयंति भावा: ॥ १८ ॥ ॥ अथ विभावलक्षपां ॥ BC then have: वहवो था विभाव्यंते वागंगाभि- नयाश्रिता: । त्रनेन यर्मान्नेनायं विभाव इति संज्ञितः ॥१८ ॥ (C ॥१ ॥) C then adds: श्भिनयं समाश्रित्यार्थनुत्पादयंतीति व्रिभावाः ॥ त्रथानुभावलक्तणां। वागंगसत्वकृतः श्रभिनय एव भावकत्वादनुभावः । B has: कवेरंतर्गतं भावं भावयनू भाव उच्यते । भावस्य लक्षपां प्रोक विभाव: प्रोच्यते धुना । ११॥ ॥ इति भावलक्षपां ॥। ') BC have before: ॥ त्रथ त्रिभावलक्तपां प्रोच्यते (om. C) 8) B °नूपिताः पयुज्यते 10) ACDE तद्ृत्या

Digitized by Google

1,19-23.

कैशिक्ारभटी चैव सावती भारती तथा। चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया रसावस्थानसूचिकाः ॥१६॥ धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सुखफलोदयः। साधीयानेष तत्सिद्े शृङ्गारो नायको रसः ॥२०॥ चेष्ठा भवति पुंनार्योया रत्युत्थानुरक्तयोः । 5 संभोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो मतः ॥२१॥ संयुक्तयोश्च संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः । प्रच्छनश्च प्रकाशश्च पुनरेष द्विधा घथा।२२॥

॥ संभोगशृङ्गारस्योदाहरपाम् ॥ मदनकुञ्जरकुम्भतटोपमे स्तनयुगे परितः स्फुरिताङ्कुलिम्।10 सकरजक्षतवाममपि प्रिया दयितपाणिममन्यत दक्षिणम् ॥२३

॥ विप्रलम्भोदाहर पाम ॥ संतप्त: स्मरसंनिवेशविवशेः श्वासर्मुङ्ध: पश्चमी- द्वारावर्तिभिरापतद्विरभितः सिक्तश्च नेत्राम्बुभिः। 1) A चैव शाश्वती भा 2 A°सूचकाः B margin adds here: शृंगा- रहास्यकरुपौरिह कैश्िको स्यात् सा सात्वतीह कथिताहुतवीररौटरैः। वीराडुतप्रहसितै तो स्यादुक्का भयानकयुतारभटी कवींद्रैः ॥ 8) D धर्मादर्थस्ततः कामः 4) E यानेव C ज्ञत्सिच्यै 5) D भवंति C पुनार्योरत्युष्णा नातिरक्यो: D पुना- थ्योरत्युछयानु° A रत्यर्थानु E रत्युत्यातिर 6) C संयोगो D श् पुनरेष द्विधा भवेत् ') D संयोगो 8) A पुनरेत 2) om. DE; A भृङ्गारलक्षपां यथा C श्रथ संभोगभगारोदाहरपां 10) E मत्रकुंतर CD कुचयुगे C स्फ° A ° ताङ्गलम् 11) BD क्षति° E °त्षिति° 12) om. DE; A विप्रलम्भो यथा 18) A,B1. hd., D संतप्त D °विषमैः शर्वासैर्मुह्द. संचितैः 14) D धाराव° A सेतश्न

Digitized by Google

1,24-26.

एतस्या: प्रियविप्रयोगविधुरस्त्यकाधरो रागितां संप्रत्युद्दतवक्गिवारिविषमं मन्ये व्रतं सेवते ॥।२४ ।।

॥ प्रच्छनसंभोगस्योदाहर पाम् ॥ कान्ते विचित्रसुरतक्रमबद्दरागे 5 संकेतके पि मृगशाबदृदशा रसेन। तत्कूजितं किमपि घेन तदीयतल्यं नाल्पेः परीतमनुकूजितलावकौघे: ॥२4॥

। प्रकाशविप्रलम्भोदाहर पामू ॥ किं चिद्वक्रितकएठकन्दलवलत्पीनस्तनावर्तन- 10 व्यायामाख्वितकस्तुकं मृगदशस्तस्यास्तदालोकितम्। वाचस्ताश्च विदग्धमुग्धमधुराः स्फारीभवन्मन्मथा हंवो मानस किं स्मरस्यभिमता: सिध्यन्ति पुरयेः क्रियाः ॥२६॥

अथ नायकनिनूपपाम् ।। त्यागी कुलीनः कुशलो रतेषु कल्पः कलावित्तरुणो धनाघः । -

1. D ° विधुर त्यत्का° B °स्यक्ा० E रागतां 2) D ° डतपत्त्मवारि० 3) om.DE; A प्रच्छनो यथा C ।। श्रय प्रछनसंभोगोदाहरपं ॥ 4) A काले BCDEशात्र In A from बद to p. 8, 11 दृशा is wanting 6) B1. hd. तुल्पं )E° तमनुशब्दितपत्रिबंथो २५ B ° लाचकौ 8) om. DE; C श्रथ प्रद्न त्रिप्रलंभोदाहर पां 9) CDE लदलत्पी C स्थनात्रल्गन० D ० स्ननीवलगन® 10) D ° मांचितं कंचुकं C° दृशास्तन्व्यास्तदा° D ° लोकनं 11) C ° इधवभावस्फा ° 13) om. DE; C ॥ स्रथ स्वनूपमाह ॥

Digitized by Google

1,27-31.

भव्य: क्षमावान्सुभगोsभिमानी स्त्रीणां मतज्ञ: किल ना- यक: स्यात् ॥२॥ ॥ तस्य नायकस्य भेदा उच्यन्ते ॥ तस्यानुकूलदक्िणाशठधृष्ठा इत्थमत्र चवारः । भेदा: क्रिययोच्यन्े तदुदाव्हृतयश्च रमणीयाः ॥२८॥

5 अ्रनुकूल्नतया नार्या सदा त्यक्तपराङ्गनः । सीतायां रामवत्सोयमनुकूल: स्मृतो यथा ॥२१॥

अ्रस्माकं सखि वाससी न रुचिरे ग्रेवेयकं नोज्डवल नो वक्रा गतिरुद्वतं न दसितं नेवास्ति कश्चिन्मदः। 10 किं वन्ये पि जना वदन्ति सुभगोप्यस्या: प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामव्हे दुःस्थितम्॥३०॥

॥ सरथ दक्षिपालक्तपाम् । यो गौरवं भयं प्रेम दाक्िएयं पूर्वयोषिति। न मुश्त्यन्यचित्तोऽपि ज्ञेयोऽसी दक्षिणो यथा॥३१॥ 15

1. CE क्षमो स्थिररचिः सुभगा C मतः सुभगवागिह ना० D स्रीणामभोष्ट- सि्विह ना E मतः शुभवचा इह ना 2) om. DE; C भेदानाह "चत्वारो नायका: । 5) om. DE; C ॥ श्रथ क्रमेणाा उकूलादिलत्तपां ।। 6) D श्नुरक्श्च योना E श्रतिर्कतया ना D रामचंद्रो 8) om. DE; C° कूलोदा 11) From न्ये to कविधो stanza 41 deest in B. E किं चान्यो corr. to चान्ये D प्यस्या: पतिर्नान्यतो C नानातो 12) CE दुस्यितं 13) om. DE; C म्रन्यदुच्ति°

Google

1,32-34.

= सेवास्य प्रणतिस्तदेव वचनं ता एव केलिक्रिया भीतिः सव तदेव नर्म मधुरं पूर्वानुरागोचितम्। कान्तस्याप्रियकारिणी च भवती तं वक्ति दोषाविलं 5 किं स्यादित्थमवर्निशं सखि मनो दोलायते चित्तया॥३२॥

ऋथ शठलक्तपाम् ॥ प्रियं वक्ति पुरोन्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम् । मुक्तापराधचेष्टश्न शठोसी कथितो यथा॥३३॥

॥। त्थ शठोदाहर पाम् ॥ 10 सरलतरले आवां तावद्वङ्गश्रुतशालिनी पुनरिह घुवां सत्यं शिष्ट घदत्र कृतागसि। प्रणयिनि जने रत्तुं घुक्तं न वेति वतावयो- रध्रुवमुपगते कर्णा प्रषुं कुरङ्रदशो दृशौ॥ ३४॥ कोपात्किं चिदुपानतोऽपि रभसादाकृष्य केशेष्वलं "5 नीवा मोदनमन्दिरं दयितया हारेण बड्ढा टृषम्।

1. om. DE 3) C ° तिस्सैव E मधुकरं C पूर्व्वोनु° 4) C कांतस्य प्रिय E कारिणीव भवती 6) om. DE 8) D मुक्तायशधचे४्सु Eचेष्टमु sec. hd. corr.म C एश्च कुटिलो सा (sic) शठो यथा 9) om. DE; C श्रथ कुटिलोदा° 10) C व्ात्रां C, D1. hd., E °श्रुति 11) E तदुत्र 12) E प्रपायनि पुनर्युक्त रंतु भवति बतावयो: C जन रंतु D जने युक्नं रंतुं 13) C° टशोर्टशौ ।३७ ॥ तथा च शठोदाहर पां ॥ With दृशौ A recommences 14) Aनते CD °गतो A केशेषुलं (sic) 15) D वडो

Digitized by Google

1,35-38.

भूयो यास्यसि तद्वानिति मुद्ध: कएठार्धरुद्वाक्षरं जल्पत्या श्रवणोत्पलेन सुकृती कश्चिद्रदस्ताडते। ३५॥

॥ स्रय धृष्टलक्तपाम् । निःशङ्ग: कृतदोषो s पि निर्लज्जस्ताडिती वि सन्। मिध्यावाग्दृष्वदोषो s पि धृष्टो s यं कथितो यथा ॥३६॥ 5

।। श्रथ धृष्टोदाहरपामू ॥ जल्पत्या: परुषं रुषा मम बलाचुम्बत्यसावाननं गृह्लात्याभ्रु करं करेण बङ्शः संताडमानो sवि सन्। आरालीनां पुरतो दधाति शिरसा पादप्रहारान्नतो नो जञाने सखि सांप्रतं प्रणाघिनी कुप्यामि तस्मै कथम्॥३७। 10

धिक्कां धूर्त गतत्रप प्रणायिनी सेव बया राध्यतां घस्था: पादतलावृतिं तव व्हृदि व्याख्यात्यसी घावकः । इत्युक्तो पि न नाम मुख्ति दा पादावयं दुर्जनो मिध्यावादविचक्षणः किमपरं कुर्या वयस्ये तदा॥ ३८।।

॥ स्रथ नर्मसचिवलत्तपाम् ॥ 15 गूठमन्न्र: श्रुचिर्वाग्मी भत्तो नर्मविचक्षणः

1. AD यास्यति A कपठाबरुडा 3) om. ADE; C घृष्ट ल 4) E s पि विलन्तस्तज्जितो C निर्लज्जस्तर्ड्जितो 5) D धृष्टो सौ 6) om. cdd. 7) D पुरुषं 8) D om. from मानो s पि सनू to तस्मै 1. 10 १ E °प्रहारं ततो 10) CE प्रपायिने 11) C प्रधूत्न 12) A ° तलाहतं D पात्रकः 18) D इत्युके A नामि C om. पाटा 14) E वयस्यास्तदा 15) om. ADE 16) D°वाझी A नमुवि

Digitized by Google

१० 1,39-43.

स्यान्नर्मसचिवस्तस्य कुपितस्त्रीप्रसादकः ॥ ३१ ॥ पीठमर्दो विठश्चाषि विदूषक इति त्रिधा। संभवेत्प्रथमस्तत्र नायिकानायकानुगः ॥।४0 । एकविद्यो विटः प्रोक्तः क्रीडाप्रायो विदूषकः । 5 स्ववपुर्वेषभाषाभिर्ास्यकारी स्वकर्मवित् ॥४१ ।

एषां प्रबन्धविषये व्यवहार: प्रायशो भवेत्प्रचुरः ।

॥ पीठमर्दो यथा ।। विमुश्ामुं मानं सफलय वचः साधु सुव्हदां 10 मुधा संतापेन ग्लपयसि किमङ्गं स्मरभुवा। प्रियं पादप्रान्तप्रणातमधुना मानय भृशं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गनः कालहरिणः ॥४३॥

। विटो यथा ॥ प्रणायिनि भृशं तस्मिन्मानं मनस्विनि मा कृथाः

1. C स नर्मसचिवस्यायः E °सचिवः स्वस्य D ° प्रसाधकः C adds: नर्मस- चिवस्या त्रयः प्रकार यथा ॥ 2) D विटशैव E विटाश्ेव 3) F नायको नाय 4) With कविधो B recommences. B प्रोक्तो 5) E सवप्० A °र्वेश° A स्व- कर्मकृत BE च नर्मवित ; in margin of B a gloss स्वकर्मकृत् D च कर्मवित् 6) AC एषां स्त्रकर्मवि° E°बयो A व्याहार :; om. प्रचुरः 7) B ° निगदंते C निगधते D काश्चित्प्रद्प्येते 8) om. DE; B ।I च्चय पोठमर्ददलक्तपां ॥। C " पीठमर्दूद: ॥ 9) A मानं सह यदि व 11) E पादे प्रा 12) C om. न A काय 13) om. DE; B ॥ अय विटस्योदाहरणां ॥ C ॥ वरिटः ॥ 14) A° प्रां मानं तस्मिन्मन०

Digitized by Google

1,44-47. ११

किमपरमतो युक्तायुक्तर्विना व्मुना तव। अ्रयमपि भवेत्संप्रत्येव क्षयानलसंनिभ:

• ।। विटूबको यथा ॥ दूरात्कन्दल्नितैर्व्हदि प्रविततेः कपठे लुठद्विर्दठा- द्वक्रे संकठनासिकासरलितेनिर्यद्विरत्यूष्मभिः । निःश्वस: पृथुमन्मथोत्थदवथुर्व्यक्तं तवावेदितो मिथ्यालम्बितसीष्ठवे कृतमतः कोपेन कान्ं प्रति ।४y ।।

स्वकीया परकीया च सामान्यवनिता तथा। कलाकलापकुशलास्तिस्रस्तस्येव नायिकाः ।४६ ॥ 10

॥ तत्र स्वकीयालक्षपाम् ।।

पौराचाररता साधी क्षमार्जवविभूषिता। मुग्धा मध्या प्रगल्भा च स्वकीया त्रिविधा मता॥8 ॥

1. DE रमितो D युक्तायुकं विना 3) B सरसकदलो A मिसिनी D °विसिनो E त्सरब्रिशनो D लांइनं 4) om. CDE; B ॥ त्रथ विदूषको- दाहरपां । 5) B प्रचलिितैः; in margin प्रविततैः is noticed 6) C संकर ABE तरलितै; in B the v. r. °सर° is noticed 7) CE निश्वा AC ·व्यक्तस्तवा D त्वयावे 8) CDE एवे B द्वेन किमतः D कृतमितः 9) C om. परकोया A कीयापि 10) ADE °स्तस्येति E नायकाः 11) om. ADE 12) C योगाचार A रवता After this line D ins .: संपन्नी च विपन्नौ च मरणे च न मुंचति। या स्वीया तां प्रति प्रेम जायते पुपयकर्मपाः

Digitized by Google

१२ 1,48-50.

।। स्रथ मुग्धालक्तपाम् ।। मुग्धा नववधूस्तत्र नवयौवनभूषिता। नवानङ्गरहस्या च लज्जाप्रायरतिर्यथा ॥४८।

॥श्रथ मुग्धाया नवयौवनोदाहरपामू । 5गतं कणाम्यर्ण प्रसरति तथाप्यत्ियुगलं कुचौ कुम्भाकारो तदपि चिबुकोत्तम्भनरुची। नितम्बप्राग्भारो गुरुरपि गुरुवं मृगयते कथं चिन्नो तृप्तिस्तरुणिमनि मन्ये मृगदृशः ॥४६॥

॥ त्रथ मुग्धाया नवानङ्गरहस्योदाहर पामू ॥ 10 यथा रोमाख्चोयं स्तनभुवि लसत्स्वेदकणिको यथा दृष्टिस्तिर्यक् पतति सवसा संकुचति च। तथा शङ्के मुष्याः प्रणयिनि दरास्वादितरसं न मध्यस्थं चेतः प्रगुणरमणीयं न च दृषम् ॥५० ।।

॥ च्थ मुग्धाया लज्जाप्रायरत्युदाहरपामू " 15 विरम नाथ विमुख् ममाञ्चलं

1. om. DE; A om. अ्थ 3) AC रहस्यापि In B margin the v.r. नवानंगा रहस्थापि is noticed; D नमारंगरहस्यापि and places 1. 6 before 1. 5; E ववोनंगा रहःस्थापि 4) om. ABDE; C ॥ मुग्धायौवनोदाहरपां ।। 6) BCD कुम्भारंभौ AD चिव्र0 A ° तम्बन० 8) B रुपामणि D °मणि 9) om. AE; B om. शथ C ° नंगस्योदा° D ॥ मुग्धिपा श्रनंगरहस्योरहपं । 10) E has before अपि च । E °वि नवस्वेद D लसळेद 12) A मन्ये A रसे 18) A यथाध्यास्थं चेतः C सध्यचेतः A न तु 14) om. AE; CD °रतोदा०

Digitized by Google

1, 51-54. १३

शमय दीपमिमं समया सखीम्। इति नवोदवधूवचसा घुवा मुदमगाद्धिकां सुरतादपि।। ५१॥

" पुनरपि मुग्धासुरतस्वभावमाचष्टे। सकम्पा चुम्बने वक्रं हरत्येषावगूहिता। 5 परावृत्य चिरं तल्प आ्रास्ते रतुं च वाञ्कति।५२॥।

॥ इममेवार्थमुदाहर पातया निनूपयति ॥ अपदरति यदास्यं चुम्बने श्निष्यमाणा वलति च शयनीये कम्पते च प्रकामम् । वदति च बदलक्यं किं चिदुक्तापि भूयो 10 रमयति सुतरां तचचित्तमन्तर्नवोठा ॥५३॥

॥ ऋ्रथ मुग्धानुनयोपायमाह । मुग्धामनुनयत्येव मृदूपायेन सातत्वयन् ।. नातिभीतिकरवीकोर्निर्बन्धेर्बालभीषितः ॥५8॥

1. E दोपमियं BDE सखो C सखीः 8) BCD °धिकं 4) om. ADE; C मुग्धाया: सुरतभावमा 5) A सकम्पं 6) ACE तल्पे A चास्ते 1) om. ADE; B ॥ मुग्धालक्षपां ॥। 9) D चलति E बलनि E om. च 10 C om. च B यदक्तरं; in margin the v. r. यद्च्यं (sic) is intimated. D यदलक्ष E यदलक्षं BE दुकापि 11) B सुरतांते चि°; in margin the r. of the text is noticed. D सुतरां तं कांतमंतर्न E सुरतांतश्चि C ° मंतर न 12) om. AE; C ॥ श्रथ मुग्धाया श्रनुनयनमह ॥ D मुग्धाया अ्रनुनयोयायमाह 18) A °तुन- यन्त्येव BE मुग्धामावर्ज्जयत्येष 14)A° करैश्चिनैनि° B° करैवाकौर्निवंधै C° करै- भार्विर्निबचैर्बाल° D° करैश्चित्रैर्निवहैवाल E करैश्चेति निर्बधैबाल° BD °भाषितैः

Digitized by Google

१8 1,55-57.

॥ स्रथ मुग्धाया अनुनयोदाहरपाम् ।

सरति सरसम्तीरादेषा भ्रमद्रमरावली सुमुखि विमुखी पद्मे मन्ये तवास्यषिपासया। इति निगदिते किं चिद्गीत्या विवर्तितकंधरा 5 वदनकमले बाला भत्री चिरं परिचुम्बिता॥५५ ॥

॥ स्रथ मुग्धामानप्रकारमाह॥

अ्रन्यां निषेवमाणे तु यदि कुप्यति सा प्रिये। रोदित्यस्याग्रतः स्वल्पमनुनीता च तुष्यति॥५६॥

॥ तथैवोदाहरपम् ॥

10 मन्यो कृते प्रथममेव विकारमन्यं नो ज्ञानती नववधू रुदती परं सा। धूर्तेन लोचनजलं परिमृत्य बाढं संचुम्ब्य चाधरदलं गमिता प्रसादम्। ५७ ।।

1. om. AE; D मुग्धाया श्रनुनयोदा: 2) A सरसि सरसस्ते C सरसी। तीरादे A भ्रमन्भ्रम 3) A विमुखे 4) D निगदितं श्रुत्वा भी 5) C om. बाला E puts भ° before बा Com. परि 6) om. AE; B om. श्थ D om. स्रथ and श्ाह 1) ACD माने ACDE पि यदि A सा क 8) D रोदित्यंकगता E रोदित्येषाग्रतः कि चिदनु D नोता प्रसीदति 9) om. AE; D सध्योदा (sic) 10) C मंतौ 11) C परे 12) D लोचनपुगं (sic) AE गाठं BC वाढं D वाट 13) A ° दले; above द with small letters त is writ- ten; D °तले E दले

Digitized by Google - -

1,58-60. 14

॥ सथ मध्यालक्षपाम् ।

आ्रनूठयोवना मध्या प्रादुर्भूतमनोभवा। प्रगल्भवचना किं चिद्विचित्रसुरता घथा।।५८॥

तरत्तारं चक्षुः क्षपयति मुनीनामपि दृशः 5

कुचद्वंद्वाक्रान्तं व्हृदयमव्हद: कान्र कुरुते। गतिर्मन्दीभूता हरति गमनं मन्मथवता- मवो तन्व्यास्तुल्यं तरुणिमनि सर्व विजयते ।। पर ।।

॥ सथ मध्यामनोभवाविर्भावोदाहर पामू ।

दृष्टिः स्न्ि्ति निर्भरं प्रियतमे वेदग्ध्यभाजो गिर: 10 पाणिः कुन्तलमालिकाविरचने त्यक्तान्यकर्माश्रयः । वक्रं संव्रियते पुनः पुनरिदं लीलालसं गम्यते जाता सुभ्रु मनोरमा तव दशा कस्मादकस्मादियम् ॥६०॥

1. om. AE; D om. अ्थ C मुग्धा 2) B मुग्धा superscr. मध्या 3) BD चित्सा चित्र 4) om. AE; B om. ्थ and adds म्राह C मध्यापू- पजारुपयोदाहरं D मध्यासंपूपोददि (sic, all) 5) BE क्षिपयति In B margin the v. r. मन: for दृश: is given 6) B दस्कान D कदं कं तु कु0 E° कद 2.hd. दृदं ') C वा i. of गमनं D थभृता- 8) B° मणि corr. in margin 9) om. AE; BC om. श्थ C ॥ मध्याकामाविभावोदाहरणं ।I 10) E has be- fore वि च। Instead of l. 10 A reads: श्राहारे विरतिस्समस्तविषयग्रामे निवृत्िः पुरा cfr. Ind. Spruche 1079 C वैदम्वाना गिरा 11) ACE कामं D काम: i. of पाणि:Aपालिका AC मा करः DE माग्रहः 12).A वत्तस्सच्छ्ितये C वक्षः संवृप्रियते D चन्षुः संव E वत्षः सं° A लोलासं

Google

1,61-63.

॥ स्रथ मध्यायाः किं चित्प्रगल्भवचनोदाहरपाम् ।।

सुभग कुरबकस्वं नो किमालिङ्गनोत्कः किमु मुखमदिरेच्छुः केसरो नो वहृदिस्थः । वयि नियतमशोके युड्यते पादघातः 5 प्रियमिति परिवासात्पेशलं का चिदूचे ।६१॥

। श्रथ विचित्रसुरताया मध्याया उदाहरपाम् ।

कान्ते तथा कथमपि प्रथितं मृगाक्या चातुर्यमुद्दतमनोभवया रतेषु। तत्कूजितान्यनुवदद्विरनेकवारं 10 शिष्यायितं गृव्कपोतशतैर्यथा स्थात् ॥६२॥

॥ श्रथ मध्याप्रेमोत्तररतिस्वनूपनिनूपपाम् ।

गाठं व्याप्रियते कानं पिबतीव रती प्रियम्। विशतीव तद्ङ्गेषु मुद्यतीव सुखे घथा ॥६३ ॥

1. om. AE; BC om. स्थ D ° ल्भोदा° 2) ADE कुरव° s) BD रेन्ुः, corr. B margin A केसरी 5) C. ° हास्यत्पे 6) om. AE; BC om. श्रथ D has only: मध्याविभ्रमोदाहरपां 7) E has before: अवि च । E °च्याशू ) B तत्कूजञितं मृदुवद् superscr. the r. of the text; A नुरुवडिर° C ° बंद. 10) D गृहशकुंत BE् र्यथास्या: 11) om. AE; B om. स्रथ 12) A बाढं C वा6 B व्याप corr. in margin ABD पिव AE रतावियम् B रतं प्रियं, in margin: रसं रतेरिति पाठः C रतं वियं D रतायं in margin corr. to रताव्ययं 13) C मज्जतीव सुखं D सुखैर्यथा ।।

Digitized by Google

1; 64 -- 66.

॥ तथैवोदाहरणम् · कृवानेकविधां रसेन सुरते केलिं कथं चिचचिरा- त्प्राप्तात्तःसुखमीलितातियुगला स्विद्त्कपोलस्थली। सुप्तेयं किल सुन्दरीति सुभग: स्वेरं तथवास्वज-

5

सा धीरा वक्ति वक्रोत्त्ा प्रियं कोपात्कृतागसम्। मध्या वदत्युपालम्भैरधीरा परुषं तथा ॥ ६५ ॥

॥ तत्र धीरामध्योदाहरपाम् ।। उपेत्य तां टृष्परिरम्भलालस- 10 श्चिरादभू: प्रमुषितचारुचन्दनः । धृताञ्जनः सपदि तदत्िचुम्बना- दिह्ेव ते प्रिय विदिता कृतार्थता ॥६६ ॥

॥ च्रथ मध्यामध्योदाहरपाम्। यत्रार्कायितमिन्दुना सरसिजेर द्वारपुआ्जायितं 15

1. om. AE 2) A °विधिं B °विधा B केली: D केली 3) A प्राप्या- न्तस्सुखमोलिताक्ष 4) A सुन्दरेति A वासन- 5) C मादा D गाठालिंग DE, B margin स एवागतः 6) om. AE; B ॥ मध्याया त्यं भेदस्वश्पमाह । 8) ACD रोदित्यु° E रोदत्यु° A पुरुषं ACE यथा 9) om. AE 10) D ° लालसां चि° 11) ABE °मत्प्रम° E °मुखित° 12) B क्षतांजन: but above का is written धृ A तद्च् 13) E हैव मे त्वयि A कदर्यता 14) om. ADE; B om. श्रथ मध्या 15) D places st. 67 after st. 69. D °ना कुवलयैरंगा० 2

Digitized by Google

१८ 1,67-69.

क्रुद्वायां मयि नाथ ते कदलिकाकाएडेरलातायितम्। कालो न्यः खलु कोपि सीमृतमयो जातो विषा- त्माधुना धिक्कां धूर्त विनिर्यदभुरबला मोहं वदन्ी गता॥ ६७॥

5॥ अथाधी रामध्योदाहरपाम्। सार्ध मनोरथशतिस्तव धूर्त कान्ता सैव स्थिता मनसि कृत्रिमभावरम्या। अ्रस्माकमस्ति न कथं चिदिव्हावकाश- स्तस्मात्कृतं चरणपातविडम्बनाभि: ॥ ६८॥

10 ॥ व्रथ प्रगल्भालक्षपाम् ।

लब्धायतिः प्रगल्भा स्थात्समस्तरतिकोविदा। त्राक्रान्तनायका बाठं विराजद्विश्रमा घथा ॥६६ ॥

॥ तत्र लब्धायतिप्रगल्भाया उदाहरपाम् । सेयं पङ्कजिनी मृणाललतिकामादाय यस्या: प्रियो

1. B दंडैर 2) D यो मृतमयः सो यं वि° 4) In B margin the V. r. धिकू चाटूनि वि° is mentioned A वहन्ती 5) om. AE; B om. सथ C शथ धीरा D अरथ भ्रधीरामध्या ) A सारं ') A सैवास्ति ते BC सैवास्थिता E स्थिति: 8) D न हि किं चिदि° 9) D om. स्तस्मा 10) om. AE; D om. अथ C° सथल ० 11) C लब्धापतिः D लव्ा पतिं A om. स्यात् A समस्ता AE रत D adds ११ 12) A गाढं D वाठं A विराजड्रमरा After st. 69 D has st. 67 13) om. AE; B om. तत्र D has प्रगल्भा उदा (sic, all)

Digitized by Google

1, 70-72.

दारं मे कुरुते पयोधरतटे प्रत्यग्रतारारूचिम्। बन्धूकं च तदेतदालि विद्लघलेन सीमन्तितं सर्वाशाविजिगीषुपुष्पधनुषो बापाश्रियं धास्यति ॥७०।

अथ समस्तरतिकोविदाप्रगल्भोदाहर पाम् । यत्र स्वेदजलरलं विलुलितैर्व्यालुप्यते चन्दनं 5 सच्छेदेर्मपितिश्च वत्र रणितं निक्कयते नौपुरम्। घत्रायात्यचिरेण सर्वविषयाः कामं तदेकाग्रतां सख्यस्तत्सुरतं भणामि धृतये शेषा तु लोकस्थितिः ।७१।

॥ स्थाक्रान्तनायकाप्रौठाया उदाहरपाम् ॥

स्वामिन्भङ्गुरयालकं सुतिलकं भाले विलासिन्कुरु 10 प्राणेश त्रुटितं पयोधरतटे हारं पुनयेिय । इत्युक्का सुरतावसानसुखिता संपूर्णचन्द्रानना स्पृष्टा तेन तथेति जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोवनम् ॥७२॥

1. C ° धरयुगे ADE °हचम् 2) D विलसय 9) C बाणाश्रयं 4) om. ADE; BC om. अथ C रते को 5) CE स्वेदलवैरलं A विललि° D वि- तुलि° 6) C स्वइंदे D स्वच्छंदे A om. यत्र A om. नि B निद्धादते A, B 2. hd. corr., C नूपुरम् E हेतैपुर (sic) corr. 2. hd. margin तद्रव: ' A °विषय X C तदेवाग्रतां A ग्रता 8) E सख्यस्तं सु° A नमामि E रतये C प्रेषं D नु 9 om. AE; BD om. श्रथ CD नायकाया: 10) C स्वामिनंगुरुजालकं D स्वामिनगुर E नभंगुरितालकं CDE सतिलकं A बाले C लाभे DE भालं A विला (gap) E विलास corr. from सि 11) C °धरयुगे ह्वारं समायोज्य 12) D इत्युत्का E इत्युक्ते E °ता व्याघूतचंद्रा° 13) A स्वृष्टानेन

Google

२० 1,73-76.

मधुरवचनेः सभूभङ्ग: कृताङ्गुलितर्जन- रलसवलितेर ङ्न्यासर्मनोभवबन्धुभिः।

·स्त्रिभुवनजये सा पञ्चेषोः करोति सवायताम् ॥७३॥

॥ श्रथ र्ताकुलप्रौढास्वनूपं निनप्यते ॥ निराकुला रतावेषा द्रवतीव प्रियाङ्रके। कोउयं कादं रतं किं वा न वेत्त्यतिरसायथा।।७8।

तथोदाहरपामू ॥ 10धन्यास्ता: सखि घोषितः प्रियतमे सर्वाङ्गलग्नेऽपि याः प्रागत्त््यं प्रथयन्ति मोहनविधावालम्ब्य धेर्य मदत् । अस्माकं तु तदीयपाणिकमलेप्युन्मोचयत्यंभुकं को5यं का वयमत्र किं च सुरतं नैव स्मृतिर्जायते ।।७५॥

॥ चथ धोराप्रगल्भालक्षपामू ॥ 15 कृतदोषे पि सा धीरा तम्मिन्नाद्रियते रुषा। आकारसंवृतिं चापि कृतोदास्ते रतौ घथा ॥।७६।।

1. om. AE; BD om. अ्थ B सविभ्रमाप्रगल्भाया उदाह D सविभ्रमा० C° विभ्रमप्र० 2) D सुभ्र° DO नै 3) E रभसवलि° BD ° सैर्मदोत्सववधुंभि: 4)A तस्फाराहारैर CE ° लोकितै- 6) om. AE; BCD om. श्रथ D रसाकुला° C निश्पयति ') BD कुलरता° AD ° वेशा CD द्रवंतीव 8) ACE कास्मि ACD न वेनि च D रसा तथा 9) om. AE; D तथैवोदा 12) D °चयंत्यं० 18) A किं च रतं C सरतं C नैषा E नैवं 14) om. ADE 16) E क्षत 16) A आाकारं सं E °र: सं C चाथ D रत्वो०

Digitized by Google

1,77-79. २१

॥ तत्र धीराप्रगल्भाया हुषोदाहर पामू। यद्वाचः प्रचुरोपचारचतुरा यत्सादरं दूरतः प्रत्युत्थानमिदं स्वदस्तनिहिितं यद्विन्नमप्यासनम्। उत्पश्यामि यदेवमेव च मुङदष्टिं सखीसंमुखी तच्छङ्के तव पङ्कजाति बलवान्कोप्यप्रसादो मयि ॥७७।I8

· अथ कृतदोषाप्रगल्भोदाहर पाम् ॥ यत्पाशिर्न निवारितो निवसनग्रन्थिं समुद्रन्थय- न्धूमेदो न कृती मनागपि मुङ्गर्यत्खएद्मानेजधरे। यन्निःशङ्गमिवार्पितं वपुरहो पत्युः समालिड्गने मानिन्या कथितनुकूलविधिना तेनैव मन्युर्मव्हानू ॥७८॥ 10

M स्रथ मध्याप्रगल्भाधीरालज्तपाम् । मध्या प्रतिभिनत्त्येनं सोछुष्ठेः साधुभाषितेः । अ्रधीरा तु रुषा कृन्ति संतर्ज्य दयितं घथा ॥७ई ।।

1. om. AE; D om. तत्र B° ल्भाया लक्षपां C तन्र धीराया: प्रग० D धीराया: प्रगल्भाया: रु 2) C यद्ाचशतु AE यत्साग्रहं D यत्संत्रमा 3) A •हस्त न हि C हतं ') E षटिः A °सम्मुखं B °सन्मुखी C °सन्मुखां D °यून्मुखीं E ° सन्मुखा 5) BE ततू शंके E किं तव 6) om. ADE; BC om. अय C कृतदोषे प्रियतमे रतौ सर्वदुष्कायया: (sic) प्रगल्भाय (sic) उदाहरपां 1) AC °तो पि वसन° D ° दूगंथन- 8) A भङ्गो C भगो E गपि तथा यत्खंड्य० 8) D यनीप्रंकनिवा° AC वनिप्रा 10) D मानिन्या: 11) om. AE; B om. श्रधीरा C ° धीरलक्षपोयोदाहर पौ D margin मध्याप्रगल्भालक्षपां. In B ° ल्भाल० is corr. from ल्भोदाहर पां 12) C प्रतिभपात्येन A सोलुपठं C सोल्लुंठ E सोल्लुठं C चाटुभा° 13) AD वधीरा पुरुषं C च हषा E परुषं

Digitized by Google

२२ 1,80-83.

। श्रथ मध्याप्रगल्भोदाहर पाम् ।। कृतं मिथ्यावादिर्विरम विदितः कामुक चिरा- त्प्रियां तामेवोच्चेरभिसर यदयिर्नखपदेः ॥ विलासेश्च प्राप्तं तव व्हृदि पदं रागबङ्गले- 5र्मया किं ते कृत्यं ध्रुवमकुटिलाचारपरया॥ ८0॥

सा बाढं भवतेत्ितेति निबिडं संयम्य बाढ्ो: सत्रजा भूयो द्रव्यसि तां शठेति परुषं निर्भत्स्य संतर्ड्य च। आालीनां पुर एव निक्कुतिपरः कोपाद्रणान्नूपुरं 10 मानिन्या चरणप्रहारविधिना प्रेयानशोकीकृतः ॥८१॥ एकाकारमता मुग्धा पुनर्भूश् घतोऽनयोः । अरतिसूक्मतया भेद: कविभिनेपिदर्शितः ॥८२॥ मध्या पुनः प्रगल्भा च द्विविधा परिभिद्वते। एका ज्येष्ठा कनिष्ठान्या नायकप्रपायं प्रति ॥८३॥ 1) om. ACE; D om. घ्थ 2) A अलं मि° ACDE विदितं 3) B तामेवेखैःर E वोघैर 4) AE बढुलैः 5) मया ते किं कृ 6) om. AE; C u इ (i. e. इति) मध्याप्रगल्भोदाहरपां uस्रथ धीराप्रगल्भोदाहर पां ॥D सधीरा प्रगल्भा उदा (om. च्रथ) ) B वाढं D वाट E वादं D भवतः प्रियेति cdd. निविउं (D °टुं) A बाहो: D वहः 8) CD द्रक्षसि E om. निर्भ B संभाष्य D twice संतज्ड्य 9) B कोपाचचलन 10) D कामिन्या B 1. hd. ° न्याश्वर C adds: ॥ इति धीराप्रगल्भोदाहरपां । प्रियं शठं प्रति। 11) D ° कारा मता D ततो 12) C सनसू भेदे A कविभिरन प्रकाशितः C° मिर्न प्रदशितः E °मिनात्र दर्पित: 13) A ऋध्या C मुग्धा A ल्भा वा विविधा परिगद्यते B द्विधासौ D द्विधा सापि च भिद्ते E द्विधा सा परि 14) C adds: स्रथ मध्याप्रगल्भयो नपिकस्य (sic) चेष्टामाह

Digitized by Google

1,84-87. २३

उपरोधात्तथा स्ेवात्सानुरागोsपि नायकः । चेष्टते तां प्रति प्रायः कलासु कुशलो घथा॥ ८8॥

· तदुदाहर पामू ॥ बदक्षिणी कुवलघबुद्दिरेत्यली रुपध्म्यदं तदिति निमील्य लोचने। 5

ततो भृशं पुलकितगएडमएडलां युवापरां निभृतमचुम्बदङ्गनाम् ।८५॥

॥ त्रथ स्वकीयालक्षपाम् ।।

संपत्तो च विपत्ती च मरणे या न मुख्ति। सा स्वीया तां प्रति प्रेम ज्ञायते पुण्यकारिणः ॥द॥ 10

अन्यदीया द्विधा प्रोक्ता कन्योण चेति ते प्रिये। दर्शनाच्छ्रवणाद्वापि कामार्ते भवतो यथा॥८७॥

1. E रामापि नायिका 2) चेष्टेत E कुपाला 3) om. ADE; C adds च 4) त्दद त्यनीता ) रुपादूम्यहं C ध्य 6) B ° मंडली C ° ला 7) A युवांप° B ममुंचदंगनां corr. in margin. After this st. D ins. एकत्रासनसंगते etc. = Amaru st. 16 (Ind. Spruche no. 2937; v. 2 निमील्य हसितक्री v. 3 सेहोल्ल) 8) om. ADE; C om. अ्थ C चकीया 9) C मरयो च विमुचति D च न E पि न 10) BCD या E यं 11) om. ADE; C ॥ श्रथ परकीयालक्षपां " द्वेविध्यं च। 12) B यान्यदोया C तत्प्रिये D मे मते 13) D दर्शनातू अ्रवपाध्चापि E दर्पतात श्रव० C ° चक्राव'

Digitized by Google

२8 1,88-90.

॥ त्रथ कन्योदाहरपाम् ॥

किमपि ललितेः स्त्िग्घेः किं चित्किमप्यभिकुस्तितः किमपि वलितेः कन्दर्पेषून्दसद्विरिवेक्षणः । अभिमतमुखं वीक्षां चक्रे नवाङ्गनया तथा ललितकुशलोऽप्यालीलोको थातिविसिस्मिये। ८८॥

॥ वथ कामार्तान्यदीयाकन्योदाहर पामू।

निशमय्य बहििर्मनोरमस्वरमैकिष्ट तथापरा यथा। तिलमात्रकमप्यभून्र दि श्रवणोन्दीवरलोचनान्तरम् ।। ८ र ॥

10 कस्याश्चित्सुभग इति श्रुतश्चिरं य-

निस्पन्दं वपुरवलोक सौविदछ्ाः संतेपुर्विधुरधियो निशान्तवध्वाः ॥ई० ।।

1. om. ADE; BC om. अ्थ C प्रियद्र्शनकामार्न्ान्यदीयकन्योदा° 2) D चलितैः E 1. hd. वलि corr.2. hd. AEव्यति C om. भि. 3) A चलि D ललि° A कन्देषूचैर्ह्स D र्ेबु ह° 4) B °गपाया; above पा is written न 5) A कलनकुशलो D ° सिस्मरे E °सिस्मये 6) om. ADE; BC om. श्रथ ; C ° दीयक ') D विनिश्रम्य BD वहि C om. बहरिBC ्मनोम रर्मनोगतं B स्वरमैछिष corr. in margin; C प्रियमैक्िष्ट D चिरमैलिष्ट 8) A तृपामा D न्दोबर 9) om. ADE; C ° नाधिगतसुखपर 10) A कस्यास्स्वि- त्सुभग इति चिरं श्ुतो यस्तं 11) D दृष्टाप्यधिकतरं निमो° E दृष्टा विग C ° च्या 12) D निष्पंट 18) C° बधाः

Digitized by Google

1,91-94. २५

॥ गुपाश्रवपादृत्यन्तानुरागिणी परवधू: स्वचित्रं प्रत्याह ।।

कार्श्यजागरसंतापान्यः करोति श्रुतोsप्यलम् । तमेव दुर्ल्भं कान्तं चेतः कस्माद्दिदृक्षसे ॥११॥

साक्षाच्चित्रे तथा स्वप्रे तस्य स्यादर्शनं त्रिधा। देशे काले च भंग्या च श्रवणं चास्य तथथा।।६२।। 5

॥ तत्र साक्षात् ।।

सत्यं सन्ति गृव्हे गृव्हे प्रियतमा येषां भुजालिङ्गन- व्यापारोच्छ्लदच्छमोदनजला जायन् एणीदृशः । प्रेयान्कोप्यपरोयमत्र नियतं दृष्ठेपि यस्मिन्वपुः स्वेदोज्जृम्भएकम्पसाधसमुखेः प्राप्नोति कां चिद्दशाम् ॥ १३। 10

त्रथ चित्रगतसुभगमवलोकय स्वसख्रीं प्रति स्वनूपमाचष्टे।

चित्रं चित्रगतोऽप्येष ममालि मदनोपमः । समुन्मूल्य बलाछज्जामुत्कएठयति मानसम् ॥६४।

1. om. ADE; C°सव C प्रति प्राह 8) A दुर्भगं E °दृत्त्यसे B adds; ॥ परवधूसुभगा त्रिधा ॥ 4) A साक्षात्स्वपे तथा चित्ने D प्ानं यथा 5) om. C: D काले तथा भ D om. 2. च A धास्य 6) om. ADE; C धथा ' A प्रपायिनो D °लिंगनं 8) E व्यापा । राउछ्कलद° A ध्यायन्त 9) AC सुकृती i. of नियतं C दृष्टो B तस्मि० 10) A ° उजम्बपा० 11) om. AE; B om. from स्व्र C ° मवालोक स्वसखी प्रति स्वस्वन° D has: चित्रतो दाह ारा पां त्र य चित्रगतं सुभगमवलोक्य स्वसखी प्रति स्व° 12) A चित्रं चिन्न E प्येब: D ममा- लिर्म्मदनो° 13) D समुन्मील्य E बलानू ल A om. ति

Digitized by Google

२६ 1,95-97.

।। श्रथ मुग्धाया: स्वपसमागते प्रियतमे प्रपायकोपविलासलसब्रेष्टितोदाहर पाम् ॥ मुग्धा स्वप्रसमागते प्रियतमे तत्पाणिसंस्पर्शना- द्रोमाखाञ्चितया शरीरलतया संसूच्य कोपात्किल। मा मा वह्भ संस्पृशेति सव्सा शून्यं वदन्ती मुङ्ग: 5 सख्या नो दसिता सचिन्तमसकृत्संशोचिता प्रत्युत ।१५।।

। सौधादिप्रवेशानायकमवलोक्य रहः सहचरी सुभगां प्रति कथयति॥ स्फारस्फुरत्प्रदीपं सौधं मधु सोत्पलं कलं गीतम्। प्रियसखि सकलमिदं तव विफलं यदि नो वसेत्सोऽत्र॥१६॥

॥ त्रथ परमाहादकारिचन्द्रोदयादिकमासाद् रहः सहचरी तदभिप्रायमाचष्टे। 10 विकसति केरवनिकरे सरति च सरसीसमीरण सुतनु। चुम्बत्यम्बरमिन्दी तव तेन विना रतिः कीदक॥ १७॥

। अ्रथ भङ्गोभणितेरदाहर पामू॥ अज्जननिकरस्तु दृशोस्तव कुचयोः पत्तभङ्गकं च वृथा।

1. om. ADE; BC om. अ्रथ C°गमे C प्रापायकोपविलालसनेषट 2 C° गमे A सन्दर्शाना- E ° संदर्शने रो 3) C° चांचितशरीर° A संयोज्य D संकूच्य E संकुच्य 4) AD मा मां E मा मा संस्पृष वल्लभेति D सून्यं E शून्ये B वदंतीं D रुदंती 5) C सचिंतमह्सत्सं E°त्संसूचिता 6) om. ADE; C ° प्रदेशरामणीयक° B सहचरी 0 om. प्रति 1) B स्फारत्स्फु A रस्फुत्प्र A,B 1. hd., CE °लं च ACE कलगी 8) A om. तव A सफलं भवेददि सो त्र C सफलं यदि दृश्यते सो त्र D सफलं किंल (sic) यदि भवे सो प्यत्र E सफलं खलु यदि भवे न सोs त्र B वसेत्सो घ 2) om. ADE; B । शरथ सहचरीं प्रति प्रोतं ।। C °या- दिद्मा 10) A विकसित A समेरपो 11) C तन विरति: 12) om. ADE; C अपानेरु 13) A भ्ज्न° B 1. hd. निकखस्तु corr. 2. hd. C श्ज्निरस्तु दृशोस्ते E अनिरक्षुदृशस्ते A कुचयोश्चोनतिरलं मा भवतु। C कुचयोरभवनिरलंभे व तु मुग्धे E कुचयोर भवनिरलंभवर मुग्धे

Digitized by Google

1,98-102. २७

यदि दृश्यते न स घुवा निर्भरमालिंग्यत नो वा ॥१८॥

द्रष्ठुं वक्ुं च नो कन्या रक्ता शक्रोत्यमुं स्फुटम्। पश्यन्तमभिज्ञल्पन्तं विविक्ेपि हरिया घथा ॥हैरै॥

। तथैवोदाहर पामू । 5

कामं न पश्यति दिद्ृक्षत एव भूम्रा नोकापि जल्पति विवक्षति चादरेण। लज्जाम्मरव्यतिकरेण मनोडधिनाथे बाला रसात्तरमिदं ललितं बिभर्ति ॥१००॥

विज्ञातनायिकाचित्ता सखी वदति नायकम् । 10 नायको वा सखीं तस्या: प्रेमाभिव्यक्तये यथा ॥१०१॥

· तत्र नायकं प्रति नायिकाभिप्रायसूचकवाक्योदाहर पामू । कएटकिततनुशरीर लज्जामुकुलायमाननयनेयम् । तव कुमुदिनीव वाञ्कति नृचन्द्र बाला करस्पर्शम् ॥१०२॥

1. A स हि दृ न हि युवा C om. न D स न ) om. ADE; C om. प्रिय C ·दोक° 8) A रन्तुं C रंतुं D रतुं 4) A पप्यन्त· भि० C° मपि ज0 A विवके AC ° के लज्जया यथा 5) om. ADE; B सवथ त C तथैव तद्दा° 6) C कृदि च्तत एव E om. from त एव to ति 1. 2 ) D चाधरेपा 9 C adds: ॥ ऋथ सखीवाकयं च ॥। 10) BE नायका C° चिंता 11) E प्रेमोऽभि० 12) om. AE; B ॥ तत्र नायकसखीं प्रति नायिकोचे ।। D om. वाक्य 18) B 'राल्लन्ता° 14) C कुमुदोव D कुमुदिनीवाकांक्षति

Digitized by Google

२८ 1,103-106.

॥ ततः सखीं प्रति नायकवाक्यम् ॥ संतापयन्ति शिशिरांथुरुचो पदेते संमोहयत्ति च विनिद्रसरोजवाताः। यत्स्विधते तनुरियं च तदेष दोष: 5सख्यास्तवेव सुतनु प्रचुरत्रपायाः ॥१०३॥

अपश्यनीव सा कानं स्फारिताक्षी निरीक्षते। दूरादालोकयत्येव सखीं स्वजति निर्भरम् ॥१०४॥ निर्निमित्तं कसनी च सखीं वदति किं चन। 10 सव्याजं सुन्दरं किं चिद्गात्रमाविष्करोति च ।।१०५।।

सख्या प्रस्थापितां मालां काश्यादि रचयेत्पुनः । चेष्टां च कुरुते रम्यामङ्गभङ्गी: भुभैर्यथा ॥१०६॥

॥ स्रथ प्रियतमे s नुरगदृष्टिविशेषोदाहर पामू ।

1. om. ADE; B तत्र 2) A यत्नाप E वयन्नाप° D °रांत्रुकरा B margin. corr. यदेता: C यदैते 8) DE मां मोह D सरोजविनिद्रवाताः 4) B,C 1. hd. यत्िविद्यते D स एष दोष्वः E °रिय स च दोष एष 6) om. ADE; B om. अय BC ° चेष्वितोदाहरपां 7) A अपश्यन्तं तु कामार्ते C अ्पप्रयंतं च D अपश्यंती तु E अपप्रयंतं त्रु C स्फारीता 8) A °यत्येब CE °यत्येषा D लोकयंत्यत्र C सखोस्वजन ) A वदन्तीव B हसंतोव 10) AE सव्याजस् BCDE विःकरोति 11) C om. stanza 106; A सख्यापि स्था B margin: स्वस्थानं स्थापयेन्मा D सख्योपपादितां E सख्यादिस्थापितं माला A स्थापि बाला 12) A रम्यां सङ्भङ्रैषशु 13) om. AE; B ॥ प्रियतमे नुरागमाह ॥ C ॥ प्रियतमे मुरागादू D ॥ प्रियतमे नुरागाभिव्यंजकादिविश्े®

Google

1,107-109. २१

अभिमुखगते तस्मिन्नेव प्रिये बङ्गशो वद- त्यवनतमुखं तूष्णीमेव स्थितं मृगनेत्रया। तरथ किल चलछ्ीलालोलं स एव तथेक्षितः कथमपि यथा दृधा मन्ये कृतं श्रुतिलङ्गनम्॥१०७॥

5

दूरादेव विलोकयत्यभिमते तद्वक्रदत्तेक्षणं दुर्वारस्मरया तया सहचरी गाठं समालिड्रिता ॥।१०८।।

॥ उठ्धतमन्मथोत्यचेष्टितोदाहर पानि भ्ोकत्रयेणाह ॥ 10

अ्रनिमित्तं यद्विदसति निष्कारणमेव घत्सखीं वदति। दयितं विलोक् तदियं शंसति तदधीनमात्मानम् ।१०६॥

वल्गत्पीनपयोधरस्थलचलन्मुक्तावलीसुन्दरम्।

1. AD यस्मिन्रेव 2) B त्यनवत° मेवास्थितं 8) B चलल्लज्जा 0 4) A दृष्टा C मन्ये दृष्ट्ा A कृति 5) om. ADE; BC om. अ्थ ; Bonly: सह्चरोसमालिंगनोदाहरपां ॥। 6) AB तिर्यग्वक्रित° D ° मो व° CDE °लन- त्रुट्य° 7) A सुपुल° D सपुलकं A ° द्वात्रया 8) A ° कय 'भि° C ° मिहंते 9) ACE स्मरतापया C प्रियसखी 10) om. ADE; B उधन्मन्मथचेष्टा शोकत्रयेपा 11) E यहसति A om. ति BCE निःकार° AC om. यत् A यद्वदति 12) C तविदं 13) B ° कांतिकलतामु° D ° कांतिलतिकामु° A ° दूध दो 14) A ° स्थल 'ल ° C ° चलान्मु° D लुषमु E °लुलन्मु

Digitized by Google

३० 1,110-113.

तन्व्या: कुछ्वितलोचनं विज्ञयते तत्कर्कएड्रयनम् ॥११०॥

स्त्रज्ञोवतंसं रशनां च किं चित्प्रियं समालोक समासजन्ती। पुनस्तरां सा सुव्हदो ददाति प्रत्यङ्गमावासमिव स्मरस्य।।१११।।

व्यालम्बमौक्तिकगुणं रमणो मुदेव।

सत्तोरणं वहृदि विशत्यपराध्युवास ।११२।

अन्योछापि करोत्येतत्सर्वमुद्दतमन्मथा 10 दुरवस्था पुनः कान्तमभियुङ्के स्वयं घथा॥११३॥

॥ तद्चनोदाहर पाम् ।

उह्लंध्यापि सखीवच: समुचितामुत्सृज्य लज्जामलं

1. BE स्रंगुल्या प्रचलत्क° B त्कपोल० A लापि° D ° लापविलसस्त्वा- नोप° A °यस्थानो० C °स्वानो E° त्कर्लापवलयस्वानो 2) A तन्व्या C सख्या: D तन्या: A °चनं समभवत्कर्पास्य क 3) BCDE रसनां D तगालोका E सदालोकय AC समाश्रयन्ती D समासृतंती 4) D पुरस्तरां A प्रत्यग्रम AC ° मायास 5) A मयूखमाल- B मरीचितालं C ° ज्ाल E मयूषजात् 6) BD व्यालंवि E व्यालं। बे C रमपोन CDE मुदेव ') B उर्धमि° D उर्द् लसङ्ुज़लतावतावलय 8) A सन्तोरपां D सतो° In A the r. विशत्य is intimated. B वसत्य CE विश्रत्य AC रा व्युदासे E ध्यवास 9) C ° तत्पूर्व° A °मुघ्त° B ° मुडूत D मुधत° A थात् 10) D दूरावस्यं C°स्था च सा ABDE °युक्त् 11) om. ADE; B तद्वचन शोक: 12) A समुदितामुल्लङ्य लज्जानदीं .B समुचितमुत्सृत्य लज्जाभरं CE ° तामुन्मूल्य C लज्जामृ (sic)

Digitized by Google

1,114-117. ३१

दिवा भीतिभरं निरस्य च निजं सौभाग्यगव मनाकू । म्राज्ञां केवलमेव मन्मथगुरोरादाय नूनं मया वं निःशेषविलासिवर्गगणनाचूडामणि: संश्रितः ।।११४।।

" एतस्या: प्रियद्र्शने सुखानुभवस्वनूपम् ॥ चततुर्मीलति सानन्दं नितम्बः प्रस्वत्यपि। 5 वेपते च तनुस्तन्व्यास्तस्यास्तदर्शन यथा ।११५॥

तथैवोदाहर पाम् ।

गाठान ङ्रभरस्रवज्जघनया कम्पोपरुड्वाङ्गया। सर्वङ्गिश्चदुकारको प्यबलया संकेतके कीतुका- 10 दास्तां रतुमहो निरीक्षितुमपि प्रेयान्न संभावितः ॥११६॥

। ्रथ नायकं प्रति मुग्धावस्थाभिव्यञ्रकसखरीवचनेन लक्षणोदाहरणावाह ॥ नाभियुङ्के स्वयं कन्या मुग्धवाद्दुःस्थितापि तम् । तदवस्थां तु कान्ताय तत्सखी कथयेथ्था।११७।।

1. C त्यकया E मित्वा 2) B आ्ाज्ञा D °दाय मूडा मया 3) A ° विलास° E °लासं सिवपाना C गपानं BE मपो 4) om. ADE; B uश्रथ प्रियद्- शनानुषंग: ।। C भववस्त 5) B दिगालोकास्यसंशोषो नितं प्रश्रवत्यपि A नितम्बं 6) E °स्तन्वी तस्या० 7) om. ACDE 8) D परिलसत्कां 9) In B the r. गाठानन्द is mentioned; AE° स्रवद्रमपया BD ° अवन्न° 10) A सवाङ्गां च° B सर्वागं C सवंगि E सर्वागं CD ° कारके E ° कारकाडय्य 12) om. ADE; B only । नायकं प्रति मुग्धावस्था ॥ C ° व्यजक C ° पोदाहर णोचाह 13) BCD °युक्त E युंक्ति B° दुदुस्थि° CD त्वादुस्थि° A ताम 14) ACE तद्वस्था A तत्सख

Google

३२ 1,118-122.

निःश्वासेषु सखलति कदलीवीजनं तापसंप- न्ेत्राम्भोभिर्कटिति पतितेः सूच्यते तत्स्तनानः। तस्याः किं चित्सुभग तदभूत्तानवं वदियोगा- घेनाकस्माद्वलयपदवीमङ्गुल्ीयं प्रयाति ।।११८।। 5 अनन्यशरणा स्वीया रतहाया पराङ्गना। अस्यास्तु केवलं प्रेम तेनेषा रागिणां मता ॥११६॥

॥ अ्थ वेश्यालक्षपम् ।। सामान्यवनिता वेश्या सा वित्तं परमिच्छ्ति। निर्गुणे पि न विद्वेषी न रागः स्यादुणिन्यपि ॥१२०॥ 10 तत्स्वनूपमिदं प्रोत्तं केश्चिद्वूमी वयं पुनः । बलवत्यानया युक्ा तासामप्यनुरागिताम् ॥१२१॥ शृङ्गाराभास एव स्याद्दि ता रागवर्जिताः । तद्यापारोज्य वा तासां स्मरः किं भक्षितो बकेः ॥१२२॥

1. BDE निश्वा° A निप्रश्वासे यत्स्वलति A वेजनं C om. संप B °म्भोभि: स्थगितपतितैः D न्रेतांभोभिश्चिर निपतितैः Ao कडिति E°मिः स्थिमितिपतिते E सिच्यते दाहि स्त° A सूच्यते'नान्तः B °ते च स्त° B तत्स° १) E °योर्गे यैना 5) A स्वेया धनहाया C चनहाया A तेनैषां C रागिणी 1) om. BDE; A । स्रथ वेश्या वप्यत ॥ १) E पि न च द्वेषो A विद्वेष्यो AD नानुरागो गुपोष्वपि (D गुणि°) C न दोषः स्यानानुरागो गुणिन्यपि 10) A कश्चिदूबूमो 11) A बलवन्त्या° CE वर्षयंत्यनया (C य्या) A युक्ता नासा E तस्यामप्य AEरागिता 12) AC रभास E भाव D तां रागव्ज्ितां B ° र्ज्रिता 18) E न व्यापारो BCD वकैः

Digitized by Google

1,123-127. ३३

तस्मात्तासामपि क्वापि रागः स्थात्किं तु सर्वदा । :-

धनार्थ कृत्रिमैर्भविर्य्रीम्यान्व्यामोहयतति ताः ॥१२३॥

लिङ्गी प्रच्छुन्नकामश्च नरंमन्यश्च षएठकः । सुखप्राप्तधनो मूरः पितृवित्तेन गर्वितः ॥।१२४।

इत्यादीन्प्रथमं ग्राम्याञ्ज्ञावाकृष्य च तद्दनम् । 5 अपूर्वा इव मुश्वन्ति तानेतास्तापयन्ति च ॥१२५॥

किं तु तासां कलाकेलिकुशलानां मनोरमम् । विस्मारितापरस्त्रीकं सुरतं जायते घथा ॥१२६।।

॥ तदुदाहरपाम् ॥

गाणालिङ्गनपीडितस्त नतटं स्विद्त्कपोलस्थलं 10

संदष्टाधरमुक्तसीत्कृतमतिभ्रान्तम्रु नृत्यत्करम्। चाटुप्रायवचो विचित्रमणितं घातिरनखश्चाङ्कितं वेश्यानां धृतिधाम पुष्पधनुषः प्राप्नोति धन्यो रतम् ॥१२७॥

1. B स्यात्किं न AC सर्वथा 2) A °ग्रीम्यान्संमोह° C °भावै ग्राम्यं भावै व्यामोह्यंति ता: र °रग्राम्य व्या० 8) B प्रछनभावश्न AC नरमन्यश्न A प्रापटक: BC खंडक: D बंडक: E खंढकः 4) E मूर्ष: B पितृवन्नेन E दर्ष्पितः 5) B इत्यादि प्रथमं ज्ञात्वा सम्यक्कुर्षति तडनं C इत्यादि प्र० ग्राम्यं ज्ञात्वाकृत्स्य च D°म ग्राम्थानू त्रुत्काकृष्य च E इत्यादि प्र० ग्राम्या ज्ञात्वाकृ 6) D अपूर्वमिव E त्रपूर्वानिव म) C ° केलि: 8) A विस्मितानां पर 9 om. ACDE 11) D संदू° B °तमभि C तमभिभ्रांत्या प्रनृत्य° D° तमभिभ्राम्यड्डु E° तमभीभ्रातम्रु 12) D corr. भपितं D घतैः्रतैश्चांकितं घातेरुतेश्वाकितं 13) Aधनुषा C °धनुषो AC धन्यो रतं सेवते 3

Digitized by Google

1,128-133.

॥ पुनरवि वेप्रयाप्रप्नांसा शोकत्रयेपा । ईर्ष्या कुल्तस्त्रीषु न नायकस्य निःशङ्गकेलिर्न पराङ्गनासु। वेश्यासु चैतद्वितयं प्रचूढं सर्वस्वमेतास्तदव्ो स्मरस्य ॥१२८॥

उन्नीवितः पुनः कामो मन्ये वेश्याविलोकितेः ॥१२१॥ आरनन्दयन्ति युक्क्ा ताः सेविता प्रन्ति चान्यथा। दुर्विज्ञेयाः प्रकृत्येव तस्माद्वेश्या विषोषमाः ॥१३०॥

। श्रथ नायिकानामानि ।। स्वाधीनपतिकोत्का च तथा वासकसस्जिका। 10 त्रभिसंधिता विप्रलब्धा खएिडता चाभिसारिका ॥१३१॥ प्रोषितप्रेयसी चैव नायिका: पूर्वसूचिताः । ता एवात्र भवत्यष्टाववस्थाभि: पुनर्यथा ।१३२।

॥ स्रथ स्वाधीनपतिकालक्षपाम् । घस्था रतिगुणकृष्टः पतिः पार्श् न मुख्चति। 15 विचित्रविश्रमासक्ता सा स्वाधीनपतिर्यथा ॥१३३॥

1. om. ACDE 2) A इच्छा C कल° B नु 9) B वैभ्यासु C प्रसिंडं 5) A यज्नी° D पुनर्मारो A वलोकनैः BC वलोकितैः D ° विलोकनैः 9, c यत्यु° A युक्यास्ताम् B सविताः नान्यथा 7) A तस्माद्वेष्या BD °पमा 8) om. ADE; B त्रथातः ऋष्टनायिकामाह C तत्र 9) Aपतिकैका च E °पतिरुत्का च A तथा .. सक ० 10) D om. श्रभि A om. ता E om. वि DE उधा च C °ताभिचा° 11) D चेति E नायकाः 12) D एता एवमवंत्य 13) om. ADE 15) D विवित्रमंगना कृष्टा B°माशकः स्वाधीनपतिका यथा

Digitized by Google

1,134-136. ३५

। तथोदाहरपाम् । लिखति कुचयो: पत्रं कएठे नियोजयति स्रजं तिलकमलिके कुर्वन्गएडादुदस्यति कुत्तलान्। इति चटुशतर्वारं वारं वपुः परितः स्पृश- न्विरहविधुरो नास्या: पार्श विमुश्चति वभः ॥१३४॥ 5

॥ स्रंथोत्कालक्षपाम् ।।

उत्का भवति सा वस्या: संकेतं नागतः प्रियः । तस्यानागमने व्हेतुं चित्तयत्याकुला घथा ॥१३५॥

॥ शथोत्कोदाहरपाम् ।।

किं रुद्व: प्रियया कया चिद्थ वा सख्या समुद्ेजितः 10 किं वा कारणगीरवं किमपि यन्नात्रागतो वहाभः। इत्यालोच्य मृगीदृशा करतले संस्थाप्य वक्राम्बुजं दीर्घ निश्श्चसितं चिरं च रुदितं त्तिप्ताश्च पुष्पस्जः ॥१३६॥

=

1. om. ACDE 2) BCDE.पत्रं 3) A कुर्बनागादु C कुर्त्रन रागीद D कुर्बनर्वानुद° E कर्वन सग्रादु° B °दुदस्य च 4) C वय: A स्वृशदू 5) B यस्था: C वास्या: B न मुंचति 6) om. ADE; B om. लक्षपं 2) A उक्का ACE यस्या AE वासक 8) D तम्या: ना° D चिंतयंत्या 9) om. cdd. 10) C ममोदूदेजितः D ममोद्वे° E ममोहे B °जितेः 11) A यनाधारतिर्वल्लभः C यनागतो DE यनायागतो 12) D ° लोक् 13) A निशश्वतं B निस्बसितं C निश्चत्तितो D निःश्चसित E दीर्घनिःस्वसिवं C च रुचिर 14) om. ADE; B वासकशय्याया ल°

Digitized by Google

३६ 1,137-139.

भवेद्ासकसज्जाती सज्जिताङ्गरतालया। निश्चित्यागमनं भर्तुर्द्वारेक्षणपरा यथा ॥१३७॥

॥ स्रथ वासकसज्जोदाहरपाम् । दृष्टा दर्पणमएडले निजवपुर्भूषां मनोहारिणीं दीपार्चिःकपिशं च मोदनगृहं त्रस्यत्कुरड्गीदृशा। एवं नौ सुरतं भविष्यति चिरादय्ोति सानन्दया कामं कान्तदिदृक्षया विलसिता द्वारे दृगारोपिता।१३८॥

निरस्तो मन्युना कान्तो नमन्नपि घया पुरा। 10 दुःस्थिता तं विना साभिसंधिता कथिता घथा ॥१३१॥

यत्पादप्रणातः प्रियः परुषया वाचा स निर्वासितो यत्सख्या न कृतं वचो जडतया घन्मन्युरेको धृता।

1. D भवेदा सज्जा सा D ° लता° A लये 2) A निश्चत्या° D °क्या परा 3) om. ACDE; B ॥ वासकशय्योदाहरपां ।। 4) C om. मपउले C वपरुषां 5) B कपिश्रां B मृहे E मृहं तन्व्या कु 6) D नः C सुतरां 7) B कामदिद A तिलकिता C तिलधित्या DE °न्यातिललिता (D °त) 8) om. ADE; B om. लक्षपां 9) A यथा पुनः C पुरा यया B पुनः 10) B दुःखिता C °संधितेति मता यथा A कथिता बुधैः 11) om. CDE; B om. श्रथ A only ॥ यथा ॥ 12) A प्रिया D पतिः E पुरुषया B निर्भर्त्सितो D निर्वारितो 13) D यन्मन्यु इवादृतः A वृतः

Digitized by Google

1,140-143.

पापस्थास्य फलं तदेतद्धुना यच्चन्दनेन्दुख्ुति- प्रालेयाद्रिसमीरपङ्गजबिसैगात्रं मुङर्दव्हते ॥१४०॥

।। स्रथ विप्रलब्धालक्षपाम्।। प्रेष्य दूतीं स्वयं दवा संकेतं नागतः प्रियः । यस्यास्तेन विना दुः्था विप्रलब्धा तु सा घथा ॥ १४१॥ 5

॥ स्रथ विप्रलब्धोदाहरपामू । यत्संकेतगृहं प्रियेए कथितं संप्रेष्य दूती स्वयं तच्छून्यं सुचिरं निषेव्य सुदृदशा पश्चाच्च भग्राशया। स्थानोपासनसूचनाय विगलत्सान्द्राञ्जनरश्रुभि- भूमावक्तरमालिकेव रचिता दीर्घ रुदत्या शनैः ॥१४२॥ 10

कुतश्चिन्रागतो यस्था उचिते वासके प्रियः । तदनागमसंतप्ता खणिडता सा मता घथा॥१४३॥

1. D प्रायस्तस्य फलं B यच्चंदनं दुव्ति C यश्चदनं दुधुति E यच्चदकि: सानां दुधुति A °च्युति 2) A प्रालेयांशु CD यांवु0 E °याबु° A °विषै B °विश्रै० CD °विसै० E बिश्रे० 3) om. ADE; B om. लक्षपाम् 4) E प्रेच्य D गत्वा 5) B दुस्था C दुत्वा D दुंस्थां E दुःस्था प्रलधा साभवद्यथा BCD °लव्धा च 6) om. ACDE 7) In A the r. यत्स X केत° is mentioned. E संप्रेक््य 8) B तत्सून्यं (sic) C हत्वान्यं D नित्रेष्य A om. सुट् 9) D ° पायन B° प्रा- चनाय A सुभि- 10) ACE लिखिता B निहिता BDE रुदंत्या C रुदंत्याशत्या 11) om. ADE; B om. लक्षपाम् 12) C यस्य D वासरे E वासिके 18) D तदागमन B ° संप्रापा

Digitized by Google

३८ 1,144-146.

। तथोदाहरणम् ॥ सोत्कएठं रुदितं सकम्पमसकृद्धातं सबाष्पं चिरं चन्षुरदक्तु निवेशितं सकरूणं सख्या समं जल्पितम्। नागच्छत्युचितेऽपि वासकविधौ कान्ते समुद्िग्रया 5तत्तत्किं चिद्नुष्ठितं मृगद्ृशा नो घत्र वाचां गतिः ।।१४४।।

या निर्लज्जीकृता बाठं मदेन मदनेन वा। अ्रभियाति प्रियं साभिसारिकेति मता घथा ॥१४५।।

। तथोदाहरपाम् ॥ 10 नो भीतं तडितो दृशा जलमुचां तददर्शनाकाङ्या नो गर्डिद्वणिता भृशं श्रुतिसुखं तद्वाचि संचिन्य च। धारापातसमुद्रवा न च मता पीडा तदालिङ्गनं वाञ्ङत्या दयिताभिसारणविधौ तन्व्या परं तवरे ॥१४६॥

। अथ प्रोषितपतिकालन्तपाम् ।

1. om. ACDE 2) B सक़दान्रं; in margin r. of the text. ABCD सवाष्पं E सबाबी D चिराच 3) A निरोपितं 4) D वासर 5) CE om. ततू once B ° नु्कितं CDE °नुष्टितं 6) om. ADE; B om. लक्षणाम् 7) BD निर्ल्लज्जा कृ A गाढं BC वाढं D वाला ADE मटनेन मदेन D च A सारिकोति B सारिकाभिमता D °सारिका कथिता C only has श्रभियाति जाभिसारिकैति मता॥ 9) om. ACDE 10) A भीतिं A न वा instead of दृशा 11) A गर्निर्ग (sic) DE ग्निर्गपिता C गर्ज्जगपितं A °सखं C तद्वा सं० 12) A समुद्ता CD न गणिता E न च मनाकू B लिंगनैर 13) B गइंत्या 14) om. ADE; B ॥ स्रथ प्रोषिता । --

Digitized by Google

1, 147 -151.

कुतश्चित्कारणाधस्याः पतिर्देशान्तरं गतः । दवावधिं भृशाती सा प्रोषितप्रेयसी घथा ॥१४७।

॥ स्रथोदाहरपाम् ॥ उत्निप्यालकमालिकां विलुलितामापाएडुगएडस्थला- द्विश्निष्यद्वलयप्रपातभयतः प्रोध्चम्य किं चित्करी। 5 द्वारस्तम्भनिषमगात्रल्तिका केनापि पुणयात्मना .मार्गालोकनद्त्तदृष्टिरबला तत्कालमालिंग्यते ॥। १४८।।

वाच्या प्रलब्धा गतभर्तृकोत्काभिसंधिता खणिडतया स- हहात्र ।। १४६ ॥ विचित्रमएडना वृष्टा भवेत्स्वाधीनभर्तृका । 10 तथा वासकसज्जापि सा किं वागन्तुकप्रिया॥१५०॥ कुलज्ान्याङ्गना वेश्या त्रिधा स्थादभिसारिका । यथेवोक्तास्तथवान्याः स्वाधीनपतिकादयः ॥१५१॥

1. C कुतचि° 2) D om. सा D गद्योषि° B मता 3) om. ACDE 5) A.° द्वलय .. भयतः ACD प्रोनुम्य B का चित्क° 6) D °विषन० 7) B ०मालिंगिता B adds: ॥ इति नायकोदाहर पां ॥।C ॥ इन्यष्टनायिकोदाहर पानि ॥ 8) BCE निश्रवा D °सखोजनोकि: चिताश्रु0 E °सखीत्रचोति° B°चोभिर्भृश्ाश्त्रु0 A स्ुतापादि C °युताः सखेदाः 9) A वाच्य B या विप्र° C ता विप्र० C °चिता: 10) CE °नासका भ° 11) B स्यात्कि त्वागंतु° D पि किं तु सागंतुं- कप्रिया 12) A कुलटा 18) C° का तथा नान्या D °स्तथा चान्या: B °वान्या D ° वात्मा: D °पतिका तथा

Digitized by Google

४0 1,152-156.

।। स्रथ स्वकोयापरकोयाभिसारि कालन्षपाम् ।।

कुलज्ा संवृता त्रस्ता सव्रीडा तदृदं व्रजेत् । नायकं परनारी तु समन्तादनवेकिता ।१५२।।

॥च्थ वेश्याभिसारिकालक्षपाम् ।।

5सखीयुक्ता मदाधिक्यात्स्फारिताक्षी वशङ्किता । सशब्दाभरणा कामं वेश्या सरति नायकम् ॥१५३॥

त्रयोदशविधा स्वीया द्विविधा च पराङ्गना। - एका वेश्या पुनश्चाष्टाववस्थाभेदतो मताः ॥१५४॥

पुनश्च तास्त्रिधा सर्वा उत्तमामध्यमाधमाः । 10 इत्थं शतत्रयं तासामशीतिश्चतुरुत्तरा।१५५॥

॥ स्रथोत्तमालक्षपाम् ।।

दोषानुशूपकोपा यानुनीता च प्रसीद्ति। र्यते च भृशं नाथे गुणहार्योत्तमेति सा ॥१५६॥'

1. om. ADE; C परकीयावेश्याभि 2) A कुलटा ABC सवोंड A च दुतुं (sic) व्र° E च हर्त वृज्ेत 3) E च A सदान्यैरनवीत्षिता D सर्वदान्यैर- वोकिता E सदान्यैरप्यवोक्तिता In B margin the gloss दृष्टा is written 4) om. ACE 5) B सख्या यु0. D °युता मदविष्ठा स्फा C °धिक्ा स्फा° AE की न श० C °तो चमत्कृता D क्ी नरांकिता 2) From this line to stanza 164, 2 lost in A 8) D भेदतां गताः E भेदतोऽत्र ता: AB मता 9) C तास्त्रिधा मिना CD उत्तमाधममध्यमा: 11) om. DE 12) E सु प्रसी° 13) C त्मा यथा

Digitized by Google

1,157-159.

॥ अथोत्तमोदाहरपाम् । कान्ते कि कुपितासि कः परजने प्रापोश कोपो भवेत् कोयं सुश्रु परस्वमेव दयिते दासो स्मि किं ते परः। इत्युक्क्का प्रणातः प्रियः क्ितितलादुत्थाप्य सानन्द्या नेत्राम्भ:कणिकाड्गिते स्तनंतटे तन्व्या समारोपितः ॥१५७॥

॥ स्रथ मध्यमालत्तपम् । दोषे स्वल्पेऽपि या कोपं धत्ते कष्टेन तुष्यति। प्रयाति कारणाद्रागं मध्यमा सा मता घथा।१५८॥

॥ शथ मध्यमोदाहरपाम्।

प्रस्फारस्फुरिताधरापि विलसद्एडस्थत्प्रस्खल- 10

द्वर्माम्भःकणिकापि भङ्गुरतरभ्रूभेदभूषाप्यलम् । पादान्तप्रणते प्रिये प्रकठयत्यन्तःप्रसादं प्रिया केशान्नूपुरमएडलीशबलितानुन्मोचयन्ती शनेः ॥१५६॥

॥ अथाधमालक्षपाम् ॥

1. om. CDE; B om. त्थ 2) C किं B परिजने 3) B परत्वमेव 4) C इका D त्का Eका E प्रपातं C om. तः D पतिः C °दुत्थाय सावंद्या 5) D °कांचिते In D the st. बाले नाथ Amaru v. 53 (= Ind. Spruche 4443) is interpolated 6) om. DE; C ॥ जध मध्यलक्षपां ॥। 2) In B st. 158 is om. C मुचति E मुंचति 9) om. cdd. 10) B om. प्र C प्र- स्फारत्स्कु D धरा प्रविलसद 11) E रतरं CE भ्रूमंग० 12) D पादांत प्र° E पादांतःप्र० C प्रियो 18) D ° ले प्° BCD °शवलि° 14) om. DE; B om. लक्षपम्

Digitized by Google

82 1,160-164.

या कुप्यति विना दोषेः स्निव्हत्यनुनयं विना। निर्देतुकप्रवृत्तिश्च चलचित्तापि साधमा ॥१६०॥

॥ अ्रथाधमोदाहर पाम् ।

यत्र स्वेद्कणावलुप्तमदिमा हारोघुरोजस्थले को यं मानिनि मत्प्रसादविमुखः प्रत्यगमानग्रहः ॥१६१॥

इतरा अप्यसंख्या: स्युर्नो्तिा विस्तारभीतितः ॥१६२॥

10 इत्यादि सकलं ज्ञावा स्वयं चालोक् तद्विदाम् । कवीनां च विशेषोकत्ा ज्ञातव्याः सकला इमाः ॥१६३॥

वाच्या: संभोगभृङ्गारे कविना नायिकाश्रिताः ॥१६४॥

संबन्धिमित्रद्विजराजतीक्ष्णवर्णाधिकानां प्रमदा न गम्याः ।

1. C सिग्धत्यनुयं 2) D वृतिश्न C °श् लचि° E °चिन्नेति E साधमाः 3) om. CDE 4) In C काम twice 5) C °चंप्रविब्ज D °चंद्रविंवज E °चंद्रबिंबज° 6) B ° वलिप C ° कपौविलप0 D णावुलप्र (sic) ') B कामिनि मत्प्रणामवि 8) C वयो twice E जातिनूपकलावस्था 9) B पुनस्ता श्रप्य DE विस्तर 10) D चालोच्य B त्ञातव्या 13) Here A recommences. A वेश्यास्सं B कविनायका D कविनायिका° ACE नायका 14) C om. राज C °तीक्षा° D हीन A ° वर्णादिकानां

Digitized by Google

1,165-166.

व्यङ्गास्तथा प्रव्जिता विभिन्नमन्राश्च धर्मार्थमनोभवज्ञैः॥१६५॥

भ्रनेन मार्गेण विशेषरम्ं संभोगशृङ्गारमिमं वितन्वन् । भवेत्कविर्भावरसानुरक्तो विदग्धगोष्ठीवनितामनोज्ञ: ॥१६६॥

॥ इति श्रीमद्रुद्रभट्टविरचिते शृङ्गारतिलकाख्ये काव्या- लंकारे संभोगभृङ्गारो नाम प्रथम: परिच्छेद: ॥ 5

1. A व्यङ्र्यास्तथा D व्यंग्या A मिन्ृाश्च 2) A राेप A रममुं D विदित्वा 3) E रसानुविद्व C गोवनि० 4) B शररुद्रविर C श्रीरुद्रभट्ट0 D श्रीरृद्रभट्ट° E श्रीभद्टरुद्रवि BC तिलके D om. पुङ्रा C om. काव्या 5) DE om. संभोग नाम B शरृंगारे om. नाम C adds ॥ १ ॥ E समापः

Digitized by Google

।। अरथ विप्रलम्भलक्षपाम् ।।

विप्रलम्भाभिधानो वं शृङ्गारः स्वाच्चतुर्विध: पूर्वानुरागो मानाख्यः प्रवासः करुणात्मकः ॥१॥

। त्रथ पूर्वानुरागलत्तपम् ॥ दंपत्योर्दर्शनादेव प्रशूगुरुरागयोः। ज्ञेय: पूर्वानुरागो ज्यमप्राप्ती स भवेधयथा ।।२॥

॥ शथ पूर्वानुरागान्वितनायिकावाक्योदाहरपाम् । किं चन्दने रचय मा च मृणालशय्यां मा मा ममालि धुनु कोमलताल्वृत्तम् । " मुखाग्रहं विकचपङ्कजयोजनेषु तत्संगम: परमपाकुरुते स्मराग्निम् ॥३॥

iं श्रथ पूर्वानु रागावस्थास्थितनायकस्वनूपनिशूप पाम् ।।

1. E has before: श्रीः नस्स्मेः तेभ्यः समस्तेभ्यो नमो गुरुम्य :; om. ADE; B om. तथ C विलंभ० 2) A भिज्ानो 8) A प्रवाच्यX B प्रकाश: 4) om. ADE 5) CD समुत्पनानुरागयो: (C ना) 6) E°प्राप्रो या दशा यथा B संभवे 7) om. ADE; B ॥ त्त्र पूर्वानुरागाख्यः विप्रलंभवतीवाकयं रह्दः सहचरीं प्रति यथा ॥ C गान्विनायिकापव्यो 8) A किं चन्दनैरथ च मुख् मृ C om. च D सययां 9) A म मा 10) A जदपनषु 12) om. ADE; B । पूर्वानुरा-

Digitized by Google

2,4-9. 84

यत्सरिरिव पङ्कजस्य घटितं यच्चन्द्रगर्भादिव प्रोत्कीर्ण यदनङ्गसायकशिखाभासेव संवर्धितम् । यत्संसिच्य सुधारसैरिव रतेरास्थानभूमीकृतं तड्ूयोपि कदा सरोरुवृदृशः पश्यामि तस्या मुखम् ॥8॥ मृणालकन्दलीचन्द्रचन्दनाम्बुरुव्ादिकम् । 5

तत्रानयोः स्मरातङ्गशान्तये नेव सेवितम् ।।५॥

॥ स्रथ दशावस्था: ॥

तयोर्भविदसंप्राप्ती दशावस्थः स्मरो घथा ॥६ ॥ अ्रभिलाषोऽथ चिन्ता स्थात्स्मृतिश्च गुणकीर्तनम । 10 उद्वेगोऽथ प्रलाप: स्यादुन्मादो व्याधिरेव च।।७। जडता मरणं चैव दशमी जायते ध्रुवम्। असंप्राप्ती भवत्येतास्तयोर्दश दशा यथा।।८॥

॥ स्रथाभिलाषलक्षपाम् ।। व्यवसायो भवेघत्र बाढं तत्संगमाशया। 15

संकल्पाकुलचित्तवात्सो भिलाष: स्मृतो यथा । ई ।

1. D यच्चंद्रविंत्रादब A दिव: 2) B °शायक C °सावक० 3) E रतिरा 4) A यडूयो A सदा om. दृ 5) A मृणालो ACD कदली E लोकंद 6) A तङ्ूं शमयेनैव 1) om. ACDE 8) A GTT 10) A om. stanzas 7 and 8 D स्यान्मृतिश्च 11) B प्रलाप 12) DE दशमं E ज्ञायते C यथा 14) om. ADE; B लाषवत्या ल 15) BDE वाढं D °संगमेच्छ्र्या 16) AD भित्ताषो (A ब्रि°) मतो

Digitized by Google

४६ 2,10-12.

। तत्रोदाहर पाम् ।

प्रविशति यथा गेव्े कस्माद्ववििश्च विचेष्टते वदति च यथा सख्या सार्ध सवासमिवोत्सुका। दयितवदनालोके मन्दं वथा च चलत्यसी मृगदृशि तथा तस्यां शङ्के स्मरेण कृतं पदम्॥१०॥

॥ शरथ चिन्तालक्षपाम् । कथं स वल्भ: प्राप्यः किं कु्या तस्य तुष्टये। कथं भवेदसी वश्य इति चिन्ता भवेखथा।११॥

। तथोदाहरपामू । 0 सत्यं दुर्लभ एष वह्भतमी रागो ममास्मिन्युनः कोप्यन्योSस्ति गुरुर्न चातिनिपुणा: सख्योस्य संबोधने। संचित्येति मृगीदृशा प्रियतमे दृष्टे स्नथां मेखलां बधत्या न गतं स्थितं न च गलद्वासो न वा संवृतम् ।१२।

॥ अ्रथ स्मृतिः ॥ 15 द्वेषो यत्रान्यकार्येषु तदेकाग्रं च मानसम् ।

1. om. ACDE 2) D bas before: शीगपाधीपतये B यथाकस्मादेहे वह्श्र CD द्वहि E तस्मादूब 3) C om. च B तथा D भृपं B साकं C° मिहोत्सुका 4) AE द्यितनयना° B om. च A वल C यथापि वल 5) AE तथैतस्यां CD तथैवास्यां 6) om. ADE ') AD स कथं BE सिडये 8) B वश्यः 9) om. ACDE 10) C सत्यं वल्लभ एष दुर्ल्लभतमो 11) E को S न्यश्चातिर्गतर्न A पि D न i. of s स्ति DE चापि नि° BC पूरण: 13) CD वधंत्या E बधुंत्या 14) om. ADE 15) A द्वेष्यो न्यत्र च का B द्वेष्ये C यत्रान्यदोषु E प्रद्वेषोऽन्यत्र का

Digitized by Google

2,13-16. 80

शासिर्मनोरथेश्चापि चेष्टा तत्स्मरणं यथा।१३।

। तथोदाहर पाम् ॥ इन्दुं निन्दति पद्मकन्दलदलीतल्यं न वा मन्यते कर्पूरं किरति प्रयाति न रति प्रालेयधारागढ्े। श्वसि: केवलमेव खेदिततनुर्ध्यायत्यसी बालिका 5

यत्तत्कोऽपि युवा सखि स्मरसुव्हच्चेतस्यमुष्याः स्थितः॥१४।

। च्वथ गुपाकीर्तनम् ।

इति वाणी भवे्त्र तदिदं गुणकीर्तनम् ।१५॥

। तथोदाहर पाम् ।। 10

तद्वक्रं हसितेन्दुमएडलरुचि स्फारं तदालोकितं सा वाणी जितकामकार्मुकरवा सौन्दर्यमेतस्य तत्। इत्थं संततमालि वह्भतमध्यानप्रसत्तात्मन- श्वेतश्रुम्बितकालक्ूटमिव मे कस्मादिदं मुद्यति ॥१६॥

॥ स्रथोद्वेगः । 15

1. E नोरमैश्ना A चेष्ट स्म B चेष्टते स्मर C चेष्ात (i. e. चेष्टते) E चेष्टा च स्मरपं व्यथा 2) om. ACDE 3) D पद्मकांडकदली° E पम्मकंद कदली° 5) D स्व्रासैः AB खिद्ति तनुं (B °नु) जाताप्यसौ E तनुर्ज्नातेत्यसो 6) D om. s पि BE घ्रुवं inst. of सखि 7) om. DE; A om. म्रथ adds यथा C॥I शरय गुपाकीर्त्तनचेष्टालक्षणोदाहर पो ॥। 9) ADE तदित्यं 10) om. ACDE 11) A मपउलमिति CDE °मंडलमतिस्फारं 13) A संतमालि D° प्रशक्ता ° 14) A अवम्बिति का 15) om. DE; A om. ्य B गलन्तपां C° गलक्षणोदाहर णो

Google

2,17-20.

वस्मित्रम्यमरम्यं स्थान्न च हर्षाय किं चन। प्रद्वेष: प्राणितव्येsपि स उद्वेगः स्मृतो घथा॥१७॥

॥ तथोदाहरपाम ॥ अ्रग्न्यागारं कलयसि पुरश्चक्रवाकीव चन्द्रं बद्दोत्कम्पं शिशिरमरुता दक्हासे प्रिनीव। प्राणान्धत्से कथमपि बलाद्रच्छ्तः शल्यतुल्यां- स्तत्केनासी सुतनु ज्नितो मान्मथस्ते विकारः ॥१८॥

॥ सथ प्रलापः ।

बम्भ्रमीति मनो यस्मिन्नत्यौत्सुक्ादितस्ततः । 10 वाचः प्रियाश्रिता एव स प्रलापः स्मृतो यथा ॥११॥

॥ तथोदाहरपाम् । इत्थं तेन निरीक्षितं न च मयाप्येवं समालोकित- स्तेनोकं सुभगेन तत्र न मया दत्तं वचो मन्दया। तत्सत्यं कथघालि किं स सुभगः कुप्येन्न मव्ां गत 15 इत्युक्का सुदृशा कयापि र्वललितग्रीवं दृशी स्फारिते॥२०॥

1. B स्थात् न A हर्षो थ 2) D संदेहः A प्रणि° B °तव्यो C ° तव्य 3) om. ACDE 4) A गार and sup. रागं B कारं 5) B गाठोत्कंठा B द्क्ते ) A चिराद्तश Aतुल्यास BD तुल्यान Cतुल्यां त ' A मन्म 8) om. CDE; A । प्रलापो यथा ॥ 9) A यस्मिन्यात्यौ० 10) A प्रियाश ता एव स प्रलापो मतो 11) om. ACDE 12) C तं न AC स च B च स E मया सो व्येवमालो A ° कितः D °कितं 13) E तन च मया 14) B om. स A कुप्येत .... इत्यु° B मधयुच्चकैर D मक्ां चिरादू 15) A °रितौ

Digitized by Google

2,21-24.

। अथोन्माद: ।1

व्यापारो जायते यत्र स उन्माद: स्मृती यथा।२१॥

तयोदाहर पामू ।। देवीवानिमिषेक्षणा विलिखति क्षोणीं श्सित्युच्चक: 5 किं चिद्यायति निश्च्ापि बलवद्रोमाख्तिता कम्पते। रोदित्यङ्कगतां विलोक सुचिरं वीणामतिव्यापृता स्वल्पेरेव दिनैरियं वरतनुः केनापि संशिक्िता ॥२२॥

॥ सरथ व्याधि: ।। संतापवेदनाप्रायी दीर्घश्वाससमाकुलः । 10

तनूकृततनुर्व्याधिरष्टमो जायते घथा॥ २३॥

। तथोदाहरपाम्॥ ताप: शोषितचन्दनोदकरसः श्वासी विकीणोत्पिल: कर्पूराभिभवप्रचएउपटिमा गएडस्थले पाणिडिमा । स्नायद्वालमृणालनालललिता प्राप्ता तनुस्तानवं 15

तन्वंग्या: कथितः स्मरेण गुरुणा कोउप्येष कष्टक्रमः ।२४॥ 1) om. DE; A ॥ उन्माद: ।B दलक्षणां 2) D स्वास A °प्रमोदनो DE धालेख 8) C ते न्यत्र AC उन्माद A मतो 4) om. ACDE 5) E °त्तपां C प्ासत्यू 6) D चिद्व्यापयति C निश्चितापि AD oपि 7) A पृतां B वृता D °वृतां E °पृतिः 8) A केनानुसंग्रि 9) om. ADE 10) C om. प्रायो 11) A कृता तनुतनव्या C तन्वर° D तथा 12) om. ACDE 18) C शोखित° D° दकभरः A प्रवासो वको° B प््वासाविकी C श्रवासावको० 14) A कर्पूराभिनवप्रपक्ष° B कर्पूरप्रभवं प्रचंड° D भवः प्र° 15) A स्थायदूबा DE नाललतिका B °स्तावनं 16) AC ङ्या A नयित° ABC कथित° D व्येव 4

Google

4० 2,25-29.

॥ स्रथ जडता ।

त्रकाएडे यत्र झंकारो दृष्टिः स्तब्धा गता स्मृतिः । श्वासः समधिकः कार्श्य जडतेयं स्मृता यथा।२५॥

" तथोदाहरपामू ॥ 5दृष्टिर्निश्चलतारकाधरदलं श्वासेः कृतं धूसरं प्राप्तं वासरचन्द्रबिम्बपदवीं वत्रं विनष्टा स्मृतिः । ङंकार: परमेक एव वचनस्थाने स्थितः सांप्रतं मन्ये स्या: कुसुमायुधः सशिबिरः प्रत्यङ्गमावासितः ॥२६॥

। स्रथ मरणावस्था ॥ 10 उपायर्विविधेनाया यदि न स्यात्समागमः । कन्दर्पशरभिन्नाया मरणं जायते ततः ॥५७॥ पुंसोऽपि दि भवन्येता दशावस्था मनोभवात्। मरणं किं वसीन्दयात्तयो: केश्चिन्न बध्यते ॥२८॥ अरन्ये तदपि बधन्ति प्रत्युत्जीवनवाञ्ड्या। 5 वृत्तानुवादे तच्छस्तमुत्याध्े प्रायशो न हि॥ २।

1. om. DE; AB om. त्थ B adds लक्षपां 2) A श्रकाले CDE दृष्टि 3) CE प्रवासा: समधिका: (C °मा°) D °धिक्ं कार्य A मता 4) om. ACDE 5) C °तारिका A तलं ') B वचनः E स्थाने ततः D स्यितं ABD सशिविरः CE सपारधिः E°मावेशित: 9) om. ACDE 10) A उपायैर्ज्नितैवापि DE यैतनितैनार्या 11) D शराविडाया 12) D मनोभुषः 13) A किं च सोन्दया- त्रयोX किं च न बाध्यते BD यान तु कैश्निनिव C मुपयते 14) A ° तवन ° 15) D ° वादेन A तत्सत्यमुद्दान्ये in margin ये B तछास्रमु प्रायशोदितं E तत प्रस्त°

Digitized by Google

2,30-36. ५१

एकम्मिंस्तु मृतेप्यन्यो यदि जीवेत्कथं चन। का स्नेवगणना तत्र म्रियते चेन्न संगमः॥ ३०॥ पूर्व नारी भवेद्रक्ता पुमान्पश्चात्तदिड्गितेः । ततः संभोगलीलेति स्वभावसुभगा स्थितिः ॥३१॥ अ्रन्यथापि न दोष: स्याय्वदि प्रेम समं दवयोः । 5 रक्तापरक्तवृत्तिश्चेच्छ द्वाराभास एव सः ॥३२॥ श्रयं च प्रायशस्तज्जैरित्थं हास्यो निबध्यते। निर्धनेन मया सार्ध वेश्ये मानय घौवनम् ॥३३॥ त्रनुरक्तो भवेघ्यस्यां नायकस्तत्सखीजनम् । साम्रा मानेन दानेन बाढमावर्जयत्यती ॥३४॥ 10

तस्याग्रे तत्कथां कुर्वन्स्वाभिप्रायं प्रकाशयेत्। तद्भावे नियुक्जीत कां चित्प्रव्जितादिकाम् ॥३५॥ तद्दूारेण समाख्यातस्वभावो ज्ञाततन्मनाः । उपचारपरे्लेखः साधयेत्तामतन्द्रितः ॥३६॥

1. E एकस्मिन A मृते त्वन्यो B मृते ऽन्यो A दवि 2) CD मृयते BE संगत: C संयः D संभ्रम: 3) A पुमान्यश्च तदीङ्गितैः 6) B °वृत्तिश्न शृं CE वृत्तिस्तु शृं° B रामाव 7) B खनेन प्रा° AE हास्येषु B हास्येबुषु C हास A बध्यते B वध्यते C प्रन्नध्यते 8) In D this line is put before 1. 11. A साकं 9) C भवेघन्र D °जञानः 10) A दानेन मानेन D दाने मानेन BD वाठ° 11) B तस्यामेतत्क E तद्ये D प्रकासते 12) D न्ययुंजीत D ° व्रानिका ° BE वनिका A वनितादिकाः C वनितादिकां 13) B तद्वा C ताहा D तहां C° मन्मना: BD° तन्मना 14) B नयाचार A लेखैर्माद्येन्ना D Oर्लेख्यैः

Digitized by Google

५२ 2,37-42.

ततो दृष्टा विविक्ते तामिन्द्रजालकलादिभिः। प्रयोगेर्ललितेः स्वैरं विस्मयं परमं नयेत् ॥३७॥

धात्रीसखीवेश्मनि रात्रिचारे मवोत्सवे तीव्रभये वने च। निमन्न्रणे व्याधिमिषेण भून्ये गृढ्े तयोरनूतनसंगम: स्यात् ।। ३८ ॥

यदा रागो गुरु: सा च लभ्यते नेव वाचिता। क्षीणोपायस्तदा व्न्यां नायक: साधयेत्ततः ॥ ३१ ॥ परस्त्रीगमनोपायः कविभिनेपिदर्शितः । सुन्दरं किं तु काव्याङ्गमिति मवा निगधते ॥80॥ वामता दुर्लभवं च स्त्रीणां ा च निवारणा। 10 तदेवं पख्चबापास्य मन्ये 5 वं परमायुधम् ॥४१॥

बङ्गमानाद्वयाद्वापि नृणामन्यत्र घोषिति। प्रच्छन्रकामिता रम्था सतामपि भवेघथा।४2।।

। तथोदाहरपाम् ।।

1. C दृष्या A °कथादि 2) C प्रयोगैर्विविधै: E च परं 3) B चारिचारे महोत्सवो E व्याधिनिते च BE सूत्ये AC गेहे D गृही E गृहि 6 ACE दा कन्यां B दा नारीं साधयेतामतंदितः AE साधयेदिति C साधदिति 7) D °नो- पापा: C °मिर्न प्रद° D श्रिता E °पदिश्र्यते 8) A काव्यङ्रं सकृत्रस्मानिग E काव्यांगमेतत्रेत निद्पर्यत B मत्या 9) From वामता to बोधितां st. 54 lost in A 10) C तदेव D ता एव BD °वापास्य CDE om. s हूं CDE परममा0 12) BDE ०कामितं BDE रम्यं BE तासामपि 13) om. DE; C तददा

Digitized by Google

2,43-46. 4३

जीर्ण तार्णकुटीरकं निवसनं तल्पीकृतं स्थिडले नीरन्ध्रं तिमिरं किरन्ति सलिलं गर्जन्त एते घनाः। गच्छामीति वदत्यसावपि मुङ्ग: शङ्काकुला केवलं चेतश्चित्रमव्ो तथापि रमते संकेतके कामिनाम् ॥४३।।

। स्रथ मानप्रकारः ॥ 5

स मानो नायिका यस्मिन्रीर्ष्यया नायकं प्रति।

। तदुदाहर पाम्।। किं चिद्वाष्पजलावलेशललिते नेत्रे मनाक्कुख्विते रागो विस्फुरणानुबन्धरुचिरः संदर्शितो गणडयोः । 10 कम्पश्चाधरपछ्मवे विरचितः कामं कुरङ्गीदृशा नो जाने किमयं प्रिये प्रकठितः कोपोऽभिलाषोऽथ वा ॥४4॥

स प्रायशो भवेत्तेधा कामिनीनां प्रियं प्रति। त्रवेद्य दोषमेतस्य गरीयान्मध्यमो लघुः ॥४६॥

॥ त्रथ गुरुमान: । 15 प्रतिनार्या गते कानते स्वयं दृष्टे नखाङ्िते।

3. D वदत्स्वंसावपि C om. प्रांका 4) CE हरते BCE कामिनी 5) om. DE 6) D has before: स मानो नायिकामिनां BE समाना E नायका D यास्मि C बया ) C om. सङ् B °वसा 8) om. D; E मानाख्यविप्रलं- भस्य शृंगारस्योदाहर पामाह। 9) C सलांविले च ल D °लेयE ° लाविले पि D रामाकुंचिते 12) C कोप प्रसादो थ वा D om. वा 13) C मानिनीनां 15) om. DE; C om. शथ B मानभेद: 16) C प्रतिभार्या

Digitized by Google

48 2,47-50.

तद्वासोदर्शने गोत्रम्खलिते च गुरुर्यथा ॥४।।

। तथोदाहरपामू॥ बिम्बोष्ठः स्फुरति प्रयाति पटुतां गएडस्थले शोणिमा यातस्तिर्षगमू दृशी च बलवड्ू युग्ममुद्राम्ति। इत्थं चिड तथा तवेष रुचिरः कोपक्रमी जम्भते जातो s हं प्रणतीरपास्य सुतरामेतद्दिद्ृत्तुर्यथा ।४८ ।।

। स्रथ मध्यममान: ।

दृष्टे प्रियतमे रागादन्यया सवह जल्पति। सख्याख्याते तथा दोषे मानोऽयं मध्यमो यथा॥४ई॥

10॥ तथोदाहर पामू ॥ वाचो वाग्मिनि किं तवाद परुषा: सुभ्रु भ्रुवोर्विश्रमो 5प्युद्वातः कुत एव लोलनयने किं लोहिते लोचने। नास्त्यागो मयि किं मुधेव कुपितेत्युक्ते पुरः प्रेयसा मानिन्या जलबिन्दुदत्तुरपुटा दृष्टिः सखीष्वाहिता ॥५०॥

15 ॥ स्रथ लघुमानः ॥ सविलासस्फुरचतुर्वीषिमाणs परां प्रिये।

1. B °ते पि C °ते व 2) om. CDE 3) D पटतां E पांडिमा 4) C जाते तिर्य D याते तिर्य° B च चपलं भ्रू 5) C तथा E कोपस्तथा 6) CE नितरामे 7) om. DE; BC om. अथ C मध्यमान: 9) E संख्याते थ वा दोष CE मान: स्यान्मध्यमो 10) om. CDE i1) B वाड्मिनि C तवात्र CE परुषा B भ्रुवो वि 12) DE एष 13) B मुधेव D पुनः 14) B °रमुखा 15) om. DE; BC om. श्थ; B मानो यथा 16) DE सविलासं स्फु BD °चयमाने C o र्वीमाने D यं परां BE परा

Digitized by Google 1

2,51-55. ५५

किं चिद्न्यमनस्के च जायते स लघुर्यथा ।।५१॥

•॥ तथोदाहरपाम् ॥ मामेव ताडय नितम्बिनि वथ्कस्मा- त्कोपो भवेत्तव मुखं तु निजं किमेतत्। आ्रनीयते शशधरानुकृतिं कपोल- 5

पालीप्रुतेन घनकज्जलनेत्रवारा ।। ५२ ॥

देशकालबलात्कोपः प्रायः सद्चोपि घोषिताम् । जायते सुखसाध्यीयं कृच्छ्रसाध्योऽपि कामिनाम्॥५३॥

प्रज्वलिितोड्डवलदीपं रतिगृवमिन्दूड्डवलं च सौधतलम्। मधुमधुरीकृतमधुकरमधुरधनिबोधितं च वनम् ॥५8॥ 10

इत्यादिषु प्रदेशेषु मानिनीनामसंशयम् । मन्युर्गुरुतमो s प्याु सुखसाध्यो भवेद्यथा।५५ ॥

दृष्टा चन्द्रमसं मनोभववधूकेलिक्रियाकन्दुकं

1. CD व B °तेsयं 2) om. CDE 3) E has before श्र: 5) C म्रायते E °कृतिः 6) D पालि C ते घन C adds: पतंत्वनारता वारां धरा (read धारा) नृत्यंतु केकिनः । चघ कांतः कृतांतो वा दुःखस्यांतं करिष्यति ॥५३॥ cfr. Ind. Sprüche 3881. In C the following stanzas are accordingly numbered higher by one. B adds: ॥ इति माना: ॥ 7) CDE सर्वोsपि 8) E ध्यो पि यं E कामिभि: 9) E लं दीपं B तदृहमि 10) E मधुविधुरी AB धनि योषिती वचनं With योषितां A recommences. Cधितं वचन D °तं विपिनं 11) A कामिनीनाम 12) C मानो गु° A सुखतौष्यो In D stanza 55 is placed before st. 54 18) C ° केलिप्रिया D ° केलिकृपा- कौतुकं

Digitized by Google

५६ 2,56-59.

प्रोन्मीलन्नवमालतीपरिमलं चाघ्राय मानीषधम्। दीपार्चिःकपिशां विविक्तवलभीमालोक लोलद्दशा मानिन्या चदुमात्रकेण रमणे मानो मनाडू मन्दितः ।५६॥ मधुसमयशशधरोदयकन्दर्पमव्ादिकेषु कालेषु। 5मानो मनस्विनीनामतिसुखसाध्यो भवेदूम्ना॥ ५७। चन्द्रश्चन्द्रमुखीक्यतां क्षणमियं संभाव्यतां मश्जरी चूतस्य स्मरविद्विषि प्रियतमे कोपे पि केयं रतिः । इत्युक्ते सुचिरेण तत्करतलं पादाग्रसंवादना- दुन्वत्या: सुदृशो बलात्पुलकिते जङ्गे च दोर्वहरी॥५८॥ 0 दूतोजनस्य पुरतो लघुरपि कोपो गुश्यते प्रायः। अभिनवदोषावसरे तथेव वनिताजनस्य घथा॥पह ।। चरणपतनात्पत्युर्मन्यौ मनाकू शिथिलीकृते त्यजति च किमप्युत्कम्पवं घनस्तनमएडले। तदपि विलसत्सारङ्राद्या प्रियानुनयेच्छ्या

2. D °कपिपं Aशां च चिन्नवलभी C° शां तिचित्रवल C ° दुशा E लालदृशा 3) E तन्वंग्या B °मात्रके पि न र° but पि del., as it seems CD केन A मनाग्मन्दितः C मनाकू खंडितः E सनाक मंदितः 4) E °पाशि- धरोदये A महोत्सवेषु B महोद्येषु D महोदिकेषु 5) A सुखसौख्यो 6) B न्यमियं 8) BD इत्युक्ा E इत्युक्तका प्रपातस्य त A तले C ° वाहनं E °वाहने 9) A चुम्बत्यास् C चुंबंत्या B हुन्वंत्या: E धुन्वंत्या: B वलोन्पु0 10) C ° पि - सो गु0 11) D ° जन्यस्य A जनस्यैव 12) B त्यु्माने 18) A भवति च C बुजति च D किमप्युकं प्रापं धनस्तनन्मंउले C घनमतुले (sic) 14) ADE विस- रत्सार° C विकतत्सा D च्या चिरादनवेच््यया E चिरानुतये्या

Digitized by Google

2,60-64.

कथमपि पुरो दृष्टा दूतीं पुनर्भकुटी कृता ॥६० ॥

मधुरवचनैवीरं वारं गतोप्यतिमन्दताम्। अ्रपरवनितासङ्गाछम्रं विलोक विलेपनं कुवलयदृशः कोपः कानते पुनर्नवतां गतः ॥६१॥ 5

साम दानं च भेद: स्यादुपेक्षा प्रणतिस्तथा। तथा प्रसङ्गविभ्रंशो दण्डः शृङ्गारह्हा न तु॥६२॥ तस्या: प्रसादने सद्विरूपायाः षट प्रकीर्तिताः । सुन्दरास्ते निदर्श्यन्ते सवोदाव्हतिभिर्यथा॥६३॥

॥ सथ साम। 10 दुर्विनीतोऽ पि पाल्योऽ दं वया सुभ्रु क्षमाभृता। इति वाकं भवेघत्र तत्सामेति निगते ॥६४॥

" तदुदाहर पामू । सत्यं भामिनि दुर्जनीस्मि दयिते पाल्यस्तथापि वया वो दोषः स लघुर्मृगाति नियतं दीनस्य मे क्षम्घताम्। 15

1. C पुरो- कटी कृता A ्o भ्रुकुटी E 2) A चटुल- वचनैगा° C कुटिलवचनैगा° D चदुल D °हसत्प E हतात्प D° चुंवितै- 3) A रलकवलनै C रलवनने E इलककलतैवारं 4) A ल्लानं C° दृशः कामकोप: पु0 E कांते कोप पु0 6) A सामदाने 1) A विधुंसो B रहानिकृत् C शृंगा ननु E शृगारहेतवे 8) D om. षट D परिकी 9 AC सद्दाकृति B °भिस्तथा 10) om. ABDE; C om. थ 11) A ्वत्निनीतो D य 12) AE वाणी 13) om. ADE; B श्रथ सामोटा 14) C माननि 15) A तद्दोषस्सकलो मृगात्ति E नो दोष:

Google

2,65-68.

इत्थं जल्पति वछभे मृगदृशा चततुर्जलं संवृतं रक्तवं विरलीकृतं च वदने दत्तं च किं चिद्धच: ॥६५॥

॥ स्रथ दानम् ।। अलंकारादिकं दद्यान्नायको घत्र तुष्टये। उद्दिश्य कारणं किं चिद्दानं तत्स्याच्च तथ्था॥६६ ॥

॥ तथोदाहर पाम् ॥ प्रणयिना निजहारलतां स्वयं किल तवेति निवेश्य कु- चस्थले। पुलकभाजि पुरा कुपिताप्यसी कृतकचग्रहणं परिचुम्बिता

॥ सथ भेद: ॥ 0 धस्मिन्परिजने तस्या: समावर्ड्य प्रसादितम्। तेनैव लभते कान्तां कानो भेद: स उच्चते ॥ ६८॥

" तदुदाहरपामू ॥ धुन्वाना करपछ्वं विद्धती दृष्टि रुषा रागिणीं तन्वाना वचनानि निठ्ठुरतरं मागाः शठेत्थं मुङ्ग: ।

1. A र्जलात् B oर्ददलैः C °र्नलैः E चन्नुर्गलत्संवृती C संकृतं 2) B वकृत्वं D विमली° B कृतं न वचने om. च before किं 3) om. cdd. 4) D दत्वा ना° 5) B उद्देश्य E चिद्दरनं ल््धाशुत यथा 6) om. ACDE 7) BCD लता BE नवेति C तावेति B कुचद्वये 8) From भाति to इत्यं 3, 6 lost in A 9) om. CDE; B ॥ भेदलक्षपां " 10) C ° ज्ञनं E °जमं C प्रसादनै: 11) C ददते BE कांतं 12) om. CDE 13) B रागिफां C रामिनी D रागिनीं 14) B तन्वना B निष्टर° CDE निट्टुर° B मागा सखोत्यं

Digitized by Google

2,69-72.

दूरादागतभीतिमत्यभिमते स्वैरं स्वसंज्ञाकृता पूर्वावर्जितया चकोरनयना सख्येव संबोधिता ॥६ ६।

॥त्रथोपेक्षा ॥ प्रसादनविधिं त्यक्का वाकेरन्यार्थसूचके:। यस्मिन्प्रसाधते घोषिदुपेक्षा सा मता घथा॥ ७०॥ 5

। तथोदाहरपाम् । एतत्किं ननु कर्णभूषणमयं हार: सुकाच्ी नवा बद्दा का चिदियं वयाय्य तिलकः श्नाध्यः प्रिये कल्पितः। प्रत्यङ्ग स्पृशतेति तत्कणभवद्रोमास्चमालाख्चिता तन्वी मानमुपेक्षयेव शनकरधूर्तेन संमोचिता ॥७१॥ 10

॥ स्थ प्रपतिः ॥ केवलं देन्यमालम्ब्य पादपातो नतिर्मता। त्रभीष्टा सा भृशं स्त्रीणां ललिता च भवेघया ।।७२।।

। तथोदाहरपामू ॥ कुङ्गुमार्द्रकुचकुम्भबिम्बितं वीक्य पृष्ठमितराङ्गनाश्रयम्। 15

1. D दायत E दायति C ° मते दृष्टे 3) om. CDE 4) B प्रसा- दुविधिं D प्रसाधन CE °विधि D त्यक्ा वाकैर त्यर्थ० 5) E यत्र प्रसा० 6) om. CDE ?) E एतत्कि तव कर्णा° D हारस्तु कांचीलता 8) D चिद्यं 9) D मांचमालंविता 10) B °पेच्ययैव C संमोहिता 11) om. E; CD om. स्रथ 12) D om. केवलं B पादापातेन निर्मिता C °पातौ 13) C ऋमिष्टा E भ्रभोष्ट सो मता D ललितं C सा भ° E ललिता जायते यथा 14) om. CDE 15) C ° कुंभिलबितं D ° कुंभलिंगितं CDE पृष्टमपरा° B रांगपााश्रयं C° रांगनागतं

Digitize Google

६० 2,73-78.

शंसदूनरसमाशु सा मुदं प्राप पादपतितस्य कामिनः ।।७३।।

। सथ प्रसङ्गविभ्रंशः । तकस्माज्जायते यत्र भयवृर्षादिभावना। सोsवं प्रसङ्गविभ्रंशः कोपभ्रंशात्मको घथा।७8॥

5॥ तथोदाहर पाम् ।। कथं ममोरसि कृतपक्षनिःस्वनः शिलीमुखो ऽपतदिति जल्पति प्रिये। निवृत्य किं किमिति ब्रुवाणयानया ससाधसं कुपितममोचि कान्तया।७५॥ 10यथोत्तरं बलीयांस इत्युपायाः प्रसादने। आध्यास्त्रयो घनं कार्या विदग्धेः पश्चिमाः क्व चित् ॥७६॥ नातिखेदयितव्योऽयं प्रियः प्रमदया क्व चितू। मानश्च विरल: कार्यः प्रणामोत्सवलब्धये ॥७७।। इत्युपायान्प्रयुञ्जीत नायिकापि प्रियं प्रति। 15 क्रुद्वं नोपेक्षते किं चित्तत्रान्यत्कारणं भवेत् ॥७८॥

1. B संशटून° C प्रांसदूर्न° D संसरदूघनरसाल्नुता मुदं E संगभूतरस° B om. प्राप 2) om. DE; B om. प्र 3) D स्माघायते C om. भय D ° भावनो 4) C ° अ्रंशान्मतो 5) om. CDE; B ॥ त्रथ प्रसंगविभ्रंशोदाहरणं ।। 6) C °निस्वन E निस्वनं ) E S खलगदिति 8) E वित्रृत्य C किमेतदि DE कि- मिद्मिति C व्रवाणायां D व्वापाया E बृवापाना 9) C सादसं 10) D वलीयान्स इन्युपाय: ii) CD स्त्रयः सदा BE पश्चिमा D पश्चिम 13) D om. मान D प्रपायोत्स CD °सिडये 14) E नायका° 15) B क्रुडा E कुर्लजातेरष्यते C किं तु तशन्य D किं तु तत्रान्य°

Digitized by Google

2,79-83. ६१

स्ेवं विना भयं न स्यान्मन्मथो नेर्ष्यया विना। तस्मान्मानप्रकारोऽयं द्वयोः प्रीतिप्रवर्धनः ।७६।।

दयितमनोरमरमणीजीविता इत्यादि नाम स्थात् ॥८0॥ प्रीतो भर्तरि सुद्ृशामप्रीती पुनरमूनि शठधृष्टी। 5 निर्लज्जदुराचारो निष्ठरदुःशीलनामानि ॥८१॥

लोभादतिप्रवासात्स्रीणां द्वेष्यः प्रियो भवति ॥८२॥

॥ सथ प्रवासः ॥ परदेशं व्रज्ेय्त्र कुतश्चित्कारणात्प्रियः । 10

स प्रवास इति ख्यातः कष्टावस्थो द्वयोरपि॥८३॥

" तथोदाहरपाम् ॥ दृष्ट केतकधूलिधूसरमिदं व्योम क्रमाद्वीक्षिताः कक्षान्ताश्च शिलीन्ध्रकन्दलभृतः सोठा: कदम्बानिलाः । सख्य: संवृषुताश्रु मुख्त भयं कस्मान्मुधेवाकुला 15

1. B स्यान्ममो 2) B प्रति C प्रीतिविव° E प्रीतिर्विव° 3) CE °सुभ- गरुचिर वल्लभनाथस्वामी° D ° सुभगरुचिरुचिरवल्लभस्वामिनीप्र 4) D मनोहर CE रपाजी° cdd. °जीवित 5) E पुतरिमानि नामानि B धृष्टैः E °दष्टौ 6) E दुर्वृत्ो निष्ठुरदुःशोलवामादि (sic, all) CD निष्ठुर्2 7) B ° व्यसनत्या CD निष्ट C° राच वच E रालापात 9) om. CDE 10) C बजेधस्मिनू D गतो यत्र 12) om. DE; C एतद्दा० 18) D कष्ट के B केतन DE केतकि C कमाद्वित्षितं D क्ितं E द्वीच्यतां 14) B काक्षांतश्न CE कछांताश्च 15) C सख्यैः D संशृणुताश्न Cताशु B संचय भयं C मुंच

Digitized by Google

६२ 2,84-87.

एतानप्यधुनातिवज्रघटिता नूनं सवििष्ये घनान्।८8।।

कामं कर्णाकटु: कृतीतिमधुरः केकारवः केकिनां मेघाश्चामृतधारिणोऽवि विदिताः प्रायो विषस्यन्दिनः । : उन्मीलन्नवकन्दलावलिरसी शय्यापि सपीयते तत्किं यद्विपरीतमत्र न कृतं तस्या वियोगेन मे ॥।८५ ॥ कार्श्यजागरमालिन्यचिन्ता वे तत्र जायते। त्रवस्था विविधा स्त्रीणां मृत्यु: स्याद्वधे: परम् ॥ दई ॥

॥ स्रथ देशान्तरगतनायकस्य नायिकामुद्दिश्र्य कामं प्रति सखोसोपालम्भवाकयम् ।

सख्यं तया तनुरियं गमिता वराक्याः। काने गते कुसुमसायक तत्प्रभाते बाणावलीं कथय कुत्र विमोद्यसि वम्॥ ८७॥

॥ त्रथ देशान्त र्गतनायकनायिकास्वनूपनिनूपपाम् ।।

1. D धुनापि वन्0 C°्ये धुना 2) om. CDE 3) B करोति मधुरः DE कृतो पि म B केकिनो 4) C मृतदायिनो D °मृतदायिनौ Eमृतवर्षिणो B प्रायेपा D विषं स्य° 5) D वनिर° CD ° सौ सत्याप्यसक्ायते E सर्प्पो घ घ शिय्यायत 6) C om. यदू E चिद्विप D ° तमद् C कृते C मेन किं ') C कार्न्य° B मालिन्यं DE निंताया D यत्र 8) C मृत्यु: देवधे: DE मृत्युश्वेदवधेः (E °धिः) E पुरः 9) om. CDE 10) C रेखा 11) D वराक्या 12) B साधक E नु प्रभाते 13) B om. बाणाा° E °लिं BD विमोत्तसि 14) om. DE; BC om. शथ B om. गत B °नायकोना C °नायकास्व° (om. नायिका) C ° स्वनूपणं

Digitized by Google

2,88-91. ६३

निःश्वसि: सक सांप्रतं सखि गता वृद्धिं ध्रुवं रात्रयः सार्ध लोचनवारिणा विगलितं तत्प्रक्कणत्कङ्कपाम्। प्राणाशा तनुतामुपेति च मुङ्गर्नूनं तनुस्पर्धया कन्दर्प: परमेक एव विज्यी घातेऽ पि काने स्थितः ॥८८॥ नीरागोज धरपछ्ञवो तिमलिना वेणी दृशी नाञ्िते 5 व्यालम्बालकमालिका धवलतामालम्बतेङ्रच्छविः। इत्थं सुभ्रु विसंदुलापि विरहव्यापद्विमर्दादियं सख्येव स्थिरशोभया टृष्तरं प्रत्यङ्गमालिंग्यते ॥ द॥ किं तत्र नास्ति रतनी कि बा चन्द्री न तन्न सौधरुचिः। घेन सखि वह्भामपि न स्मरति स मां विदेशरूचिः ॥०॥ 10 प्रसर शिशिरामोदक्षोदं समीर समीरय प्रकठय शशिन्नाशाः कामं मनोभव जम्भ्यताम् । त्र्प्रवधिदिवसः पूर्णः सख्यो विमुश्चत तत्कथां वहृदयमधुना किं चित्कर्तु ममान्यदि्ेच्छति ।११।। इत्यादिविरहावस्था: पुंसोऽपि दि भवन्ति ताः । 15

1. BCE निश्र्वा° D om. धुवं E परां रा० 2) D वारिपौव गलितं B यत्प्राकृतं कंकपां C तत्प्राकृतैः कंकपौः D तत्पाक्कापत्कंक्रपौः E तत्पाकृतं मे मुखं 8) C मुहुस्प° D न तु स्प° 4) B जाते D यातो E स्थाने रकांस्तस्थिन्तः C स्थितिः 5) B ल्लवे 6) D व्यालंद्यालक B° इवि D छवि ') E सुमुर्वि° B वि- संस्थलापि CD °g° D विसस्थलापि E °व्यापारम 8) cdd. सख्येव C °प्रयोभया E प्रोचया B लिंगते E लंगिता 9) D रजनीं B चंद्रो न किं त्वसावरुचि: E न किं रु सो व्यरुचि: 10) B om. न 11) B छद CDE मोद C कौंटं D नोदं E कौदं E समर B समीरपा: 12) CD तंभतां 14) B ° दि हेछते

Digitized by Google

2,92-95.

कन्दर्पशरघाताख्ा मा भूवन्वैरिणामपि॥६२॥

॥ श्रथ करुणात्मकः ॥ यत्रकस्मिन्मृते प्यन्यो मृतकल्पोजय तद्गतः । नायकः प्रलपेत्प्रेम्णा करुणो sसौ स्मृतो यथा ॥ ६३॥

5॥ तदुदाहर पामू ॥ दग्धा स्िग्धवधूविलासकदली वीणा समुन्मूलिता पीता पश्चमकाकली कवलिता शीतमुतेः कौमुदी। पुष्टः स्पष्टमनेकरत्ननिचयो नाहं रतिः केवलं कन्दर्प दव्ता हरेण भुवनं निःसारमेतत्कृतम् ॥ ६४।।

10 ॥ अथ पुरुषप्रलापोदाहरपामू। वक्रं चन्द्रमसा दृशी मृगगणी: केशा: कलापिव्रन- मातङ्रि: स्तनमएडलं भुजलतोछासश्चलत्पछ्ववैः। सोगन्ध्यं मल्यानिलेन बलिना तन्वी विभज्येति सा सर्वेर्निष्करुपेर्व्हताव्हतमह्ो देवेन किं चिन्न मे । ई५।। 5 इयतीं सुभगावस्थां गतोऽसि घस्या: कृते स्मरातङ्गात्।

1. E रिफोरवि 2) om. DE; BC om. ध्थ 3) C °स्मिन्विनष्टेम्यो D °स्मिन्विनष्टे न्यो E यत्रौकस्मिन विपनेऽन्यो मृ पि B तद्ता E तदेतं 4) B नायिका BDE त्पेम्ना B मृतो E मतो 5) om. CDE 6) C °ध CE समुन्मीलिता 8) B प्रुष्ट E प्रुष्टा Eरतरिपुणा 9) CE हरता 10 om. DE; C om. अथ 12) D ° लतापासश्न CE ल्लासो लतामंडपैः 13) D° लेन दयिता पती वि° C ° निले 14) BCD ०रनिःक° E °र्निक° B °कता ध्रुवमहो D om. कता E पौ कता घुवमढो तै केत दैवेन मे 15) C इयंतीं C om. s सि B यस्या C वस्या: D स्मरतां

Digitized by Google

2,96-101. ६५

मूर्छ हरामि सा तव गतपुपया नयनसलिलेन ।। १६ ।। पाशो विपाशित उपादित एष सान्द्र: कर्पूररेणुरुपगूढमुरो नताङ्गि। पापेन येन गमितासि दशाममुष्यां मूर्छाविरामललिितं मयि धेदि चक्षुः ॥ १७॥ 5

स्नानो मुक्ताशुरुद्वियः सस्ताङ्गो नष्टचेतनः । सचिन्तो देन्यभागस्मिन्नेवंप्रायो जनी भवेत् ॥ई८॥ केषां चित्करुणाश्रानतिः कारुएवादिव्ह जायते। एतस्य मिथुनावस्थां विस्मृत्व रतिमूलजाम् ।ई१॥ स्त्रीपुंसोश्च भवेदेष सापेक्षः संगम: पुनः । 10

शृङ्गारवचनप्रायः करुणः स्यात्स चान्यथा॥१००॥ तस्माच्छद्वार एवायं करुणोनानुमोदितः । सौन्दर्य सुतरां धत्ते निबद्ो विरलं बुधेः ॥१०१॥

॥ स्रथ स्त्रीणां सखोजनः ।।

1. B हरति B तगपु० C गतगत° 2) B पासो विपासित CD उपासित BD सांद्र- 3) E गूठतर C नतांगि D नतांगो 4) B केन D om. येन CE गमितेति D द्शा C ममुष्मिन E ममुष्मिन ') E म्रानो C मुकासुरु D °द्विघः ') C भाग्य D भाषो स्मि 8) B दिषु E °दिद 9) D एतच्च C विसृत्य B मति° CD रतिभावजां 10) CE स्त्रीपुंसयोर्भ D °देषः CD सापन्त CE संगम D संगमो 11) E वचने प्रायः D करुणा C स्थान चा° D स्यात्सतां यया 12) BE तस्मात् शृं° D तस्मा पृं° D नामायं C करुपो नानु0 14) om. DE; BC om. श्रथ 5

Digitized by Google

६६ 2,102-106.

कारुदासी नटी धात्री प्रतिवेश्याथ शिल्पिनी। बाला प्रव्जिता चेति स्त्रीणां ज्ञेय: सखीजनः ॥१०२॥ कलाकौशलमुत्साहो भक्तिश्चित्तज्ञता स्मृतिः । माधुर्य नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तदुणाः ॥१०३॥ 6 विनोदो मएडनं शिक्षोपालम्भोऽथ प्रसादनम्। संगमो विरहाश्वासः सखीकर्मेति तथथा।१०४॥ ॥ तदुदाहर पाम् ।। मया कोडयं मुग्धे कथय लिखितः सवरसखी- वच: श्रुवेत्युच्चैर्विनिहितदृशा चित्रफलके। 10 न वकुं तन्वंग्या शकितमथ वोद्दामविदल- त्कदम्बाकारेण प्रिय इति समाख्यायि वपुषा।। १०५।। प्रत्यङ्गं प्रतिकर्म नर्मपरया कृवाधिनूढस्मर- दीत्सुकां प्रविल्ोक मोहनविधी चातुर्यमस्या: पुनः। सख्या घावकमएडनं न रचितं पादे कुरङ्गीदृशः 1 सम्मेरं विशद्च्छ्दे च शयने दृष्टिः समारोपिता ॥१०६॥ नीरन्ध्रं परिरम्यते प्रियतमो भूयस्तरां चुम्ब्यते। 1) BE कारदांसी B नदी C ° वेप्रमाथ E °वेश्मा च 2) C स्त्रीणां प्रेष्य- जना स्मृता: D जया सखोजना: 4) B माधुर्यनर्म B वाडमिता 5) D विनोदं B मदनं D प्रसाधनं 6) C स्वोकर्मेति 2) om. CE 8) D श्रये BCD कोपं मुग्धे 10) C शकितमथ कि तु विदलत्क° D शकितमथ वा चारुविदला- B °वि- लस- 12) B कृत्वाभिनूढस्म° DE कृत्वा निगस्मरा- 13) E ° दौत्सुका E चाहर्य- मालोक च 14) B यावमंडनं C न चितं

Digitized by Google

2,107-110. ६०

तद्वाढं क्रियते यदस्य रुचिरं चाठूच्चकैस्तन्यते। सख्या मुग्धवधूरियं रतिविधौ घत्नेन संशिक्षिता विज्ञातं गुरुणा पुनः शतगुणं पुष्पेषुणा कारिता ।।१०७।। सुभग भवता दृये तस्या ज्वलत्स्मरपावके उपयभिनिवसता प्रेमाधिकां चिरात्प्रकटीकृतम्। 5 तव तु व्हृदये शीतेप्येवं सदैव सुखापये मम सवचरी सा निःस्ेवा मनागपि न स्थिता ॥१०८॥ कोपं विमुख्च कुरु नाथ वचो मदीय- माश्चासय स्मरकृशानुकृशां कृशाङ्गोम्। एकाकिनी कठिनतारकनाथकान्त्या 10 पश्चवमाशु ननु वास्यति सा वराकी ॥१०६॥ अरमुं दधे शुकमहमत्र पादपे युवामलं निभृतमिहेव तिष्ठतम्। रहःस्थयोरिदमभिधाय कामिनो: पुरो घयो निषुणसखी लतान्तरम् ॥११० ॥ 15

1. BCD तद्वाढं E तदां D चाटुत्वमातन्यते E चारुधकेः चाहू सूत्यते गूश्च- कैस्तन्यते 2) E रतविधौ 3) E निर्भ्रांतगुरुणा C विज्ञातः D वित्ञांतः C करर्णा D करणाा 4) B तस्यां D तस्य 5) D ° निविशिता E °निविशेता D रागाधिकयां 6) E नु C सीते 1) D निमेहा 8) BE मदीयं 9) B मा वासय C °स्वा E° क्षशा कृ C कृशांगी 10) CE °तारकराज Doतारकायकांत्यां 11) B यास्यसि E व्यास्यति 12) C म्राह B दधे CDE दधे शुक शुकमिह पत्रपाद्पे C ° हमप्र प्राद्ये D adds: युवामत्र पाद्पे 13) C युवामहं BC तिष्ठतां D तिष्टतां E तिष्टतं 14) BDE रहस्य C रहस्तयो B om. from मभिधाय to p. 68,1.1 मुच्चे 15) E लतातगे

Digitized by Google

2,111-115.

स्फुरति यदिदमुच्चेलेचिनं तन्वि वामं स्तनतटमपिधत्ते चारुरोमाख्चमाला। कलयति च षदन्:कम्पतामूरुकाएडं ननु वदति तद्य्य प्रेयसा संगमं ते ॥१११॥ 6 इत्यादि विविधं सख्यो व्यापारं कुर्वते सदा। घोषितामत्र सर्वस्वनिधानकलशोपमाः॥११२॥ इत्थं विरचनीयोऽयं शृङ्गारः कविभि: सदा। त्रनेन रहितं काव्यं प्रायी नीरसमुच्यते ॥११३॥ तव नाथानुरागोऽयं मद्विधे: कथमुच्यते। 10 घेनकापि प्रिया नीता पञ्चवं पुणयकारिणा॥११४। इत्यं विचार्य प्रचुरप्रयोगान्योमुं निबधाति रसं रसज्ञः। तत्काव्यमारोव्य पदं विदग्धवत्रेषु विश्वं परिबम्भ्रमीति ।११५॥

॥ इति श्रीरुद्रभटृविरचिते शृङ्गारतिलकाभिधाने काव्या· लंकारे विप्रलम्भशृङ्गारो नाम द्वितीय: परिच्छेदः ॥ 1) E स्फरति B °मुच्चकैलेचिनं 2) C स्तनयुगम E °ममिधन् cdd. ° मालां 3) B च यदंगतः कंप° C च यदंतःकल्प° D च यदतःकं E चलदतः कं 4) C यद्ध B संगमे घ 5) E इत्यं च वि° C विवि स° B° ते ते सदा D adds ११ In C the order is l. 5. 6. 9. 10. 7. 8. 11. 12. 7) E नीयो सौ 8) E om. stanza 114 10) C येनैकेन प्रिया नित्यं 11) B प्रचुर 12) C°्य पदग्ध 13) B om. भहट; C भट E श्रभद्ररूद्र C puts का before प्रृ BCEतिलके (om. श्रभिधाने) D काव्यरसालं 14) CE om. विप्र नाम B शरृंगारे द्ि C adds: ।२M

Digitized by Google

CALIFORN

विकृताङ्गवचश्चेष्टावेषेभ्यो जायते रसः। हास्योs यं व्हासमूलवात्पात्रत्रयगतो घथा ॥१॥

किं चिद्विकसितेर्गपड: किं चिद्विस्फारितेक्षणः। किं चिछ्ाक्यद्विजेः सोघमुत्तमानां भवेखथा।२॥ 5

· तथोदाहरपामू । पाणी कङ्कणामुत्फण: फणिपतिर्नेत्रं ज्वलत्पावकं काठ: कुषिठितकालकूटकुटिलो वस्त्रं गजेन्द्राज्िनम्। गौरीलोचनलोभनाय सुभगो वेषो वरस्येति मे गाडोव्ासविभावितः पभ्रुपतेर्वीसोद्रमः पातु वः ॥३॥1 ॥ स्थ मध्यमनीचहासलक्षपाम् ।। मध्यमानां भवत्येष विवृताननपङ्गजः । नीचानां निपतद्वाष्पः श्रूयमाएधनिर्यथा ।४॥ 1) CDE °वचःकृत्य° 2) D हासो E हास्योपहासमूलात्मा पा BCD हास्य ० C° त्रयागतो. B adds: हासस्त्रिविधः । उत्नमो मध्यमो नीच: ॥ 3) om. CDE 4) B° द्विकतै C °दूदिकासितै D °द्विकाशितै BE °क्पाः 5) B चिल्लसदिजैः C चिदूदिजै: E द्विजः C स्मृतो यथा 6) om. CDE 7) B ° मेत्रे D °नेत्र लस्षत्पा° B °वकः 8) E कदित 10) BD ° तेहास्यो 11) om. DE; BC om. अथ B मध्यनीच C ° नोचच° B °हास्य० 12) BD विकता B °पंकजं 13) B विपतद्वा C दूदाष्पश्रू° E निपतेद बा° B श्रूयमाणो धू° D °मान०

Digitized by Google

७० 3. 5-7.

॥ श्रय मध्यहासोदाहरपम् ॥ मुग्धे वं सुभगे न वेत्सि मदनव्यापारमय्यापि तं नूनं ते ब्जदलेषिणायमलिना दष्टो न भर्त्राधरः। सख्यवं दसितं वधूं प्रति सदा सानन्दमाविर्भव-

। श्रथ नीचहासोदाहरणम् ॥ त्यत्का गुज्जफलानि मौक्तिकमयी भूषा स्तनेष्वाहिता स्त्रीणां कष्टमिदं कृतं सरसिजं कर्णो न बर्दिच्छद:। इत्थं नाथ तवारिधाम्रि शबरैरालोक् चित्रस्थितिं 10 बाष्पाद्रकितलोचने: स्फुटरवं दरिः समं हस्यते ॥६॥

॥ अथ हास्यरसानुभावः ।।

नासाकपोलविस्पन्दो मुखरागश्च जायते ।।७।।

॥ स्रथ करुपाः ॥

1. om. DE; BC om. अथ B तथोदा० 2) E मुग्धा C om. न B तन् CE यन 3) C ते कमलं बिणा D ते जलजेटिना E नूतं। तज्ञलज्ञैषिणायमालना D दृष्टो G om. न 4) B सख्येवं E सख्यत्थं CDE प्रति तथा सा° 5) C वक्ातरघन E दकतर्वनशोधुगंध 6) om. DE; BC om. शरथ B नीचल्तणं 7) C;त्यक्ता DE त्यत्का B om. भूषा C शोभा 8) With पा in स्त्रीणां A recommences. A वह BD वर्हि CDE च्छदं 9) A नाम ABDE शवरे C शरवरैरा DE ि10) A वा B वाष्पी C वाष्पंधी D वाष्पांधो B स्फुटतरं B हास्यते 11) om. ABDE 12) BCD तस्मिन्स० D °सखी० 13) B निष्पंदो D विस्यंदो E विस्मंदो 14) om. ADE; B श्रय करुपारसविश- षशोकस्थायिभाव:

Digitized by Google

3,8-11. ७१

शोकात्मा करुणो ज्ञय: प्रियमृत्यधनक्षयात्। तत्रस्थो नायको देववृतः स्याद्ुःखभातनम् ॥८॥ भर्ता संगर एव मृत्युवसतिं प्राप्तः समं बन्धुभिः प्रोणनामनिशं दुनोति च मनो वैधव्यलाभाद्वधूः। बालो दुस्त्यज एक एव च शिभु: कष्ट कृतं वेधसा 5 जीवामीति महीपते प्रलपति वद्वेरिसीमत्तिनी ॥ १॥।

॥ श्रथ करुणानुभावः ॥ भूपातो देवनिन्दा च रोदनं दीननिःस्वनः। शरीरताउनं मोहो वैवएय चात्र जायते ॥१० ॥

॥ स्रथ रौद्र: ॥ 10

क्रोधात्मको भवेद्रौद्र: प्रतिशत्रूनमर्षणः । रक्षःप्रायो भवेघ्त्र नायकीत्युय्रविग्रवः ॥११॥ ये: प्राणापव्ृतिः कृता मम पितुः नुद्ैर्युधि क्षत्रिये

1. C °मृत्यर्धिन E मृत्योद्वन 2) AC तत्रेत्यं B सत्रेत्यं E तत्रस्थ C देव० BC ° हृत 3) A भत्ता A ° वसतिः प्रापा D मृत्युपंत्री प्राप्ताः A बन्धुभिर् E बांधवैर 4) A यूनां छासमिय E दानाकाममिय A धुनोति E °व्यभावाद 5) B एक एष च A वेदसा 6 C विलति A तद्वैरि 7) om. ADE; B करुणा तथानुभावः D त्थ करूपो रसानुभावकथनं 8) A भूपतौ Cपतो देवनंदा A°नं चैव निस्स्वन: B निस्वनं C° निस्वनः D निप्रवसं E °निस्वतः 9) A चैव 10) om. ADE; B ॥ रौद्रभावं ॥I 11) C पारान D °शत्रन B °मर्षितः In A मर्षपाः रक्ष is broken off 12) D भवत्यत्र E भवेर्ननत्र नायको प्युग्र 13) Aयत्प्रा B प्रापाप्रहतिः D मयि गुरौः त्ु° From तिः to तुः broken off in A. C नुट्रै: कृतै क्ष. E मुधा न्यै B ैः

Google

७२ 3,12-16.

रामोऽवं रमणीर्विहाय बलवन्निःशेषमेषां दृठात्।

स्रोतोऽन्तःसुतविस्शोणितभरी: कु्यी क्रुधी निर्वृतिम् ।।१२।।

॥ श्रथ रौद्रानुभावः ।

शक्तिशंसा कराघातो भृकुटिश्चात्र जायते ॥१३॥

॥ अ्थ वीररसः ॥ उत्साहात्मा भवेदीरो दयादानादिपूर्वकः । त्रिविधो नायकस्तत्र जायते सवसंयुतः ॥१४॥

आरवर्जितजनो जन्ये निर्व्यूढप्रोषविक्रमः ॥१५॥

॥ स्रथोन्नमवीरः ॥ अयि विहंग वराककपोतकं विसृज धदि धृतिं मम मेदसा। शिबिरहं भवता विदितो न किं सकलसवसमुद्दरपाक्षमः ॥१६ ॥

1. B रमणों D रमतेणीर्वि B वलवनिःप्रांकमेषां D वलवनिशेषमेव A ० निशशेषमेका E बलवाननि: ° 2) D तेषां प्रौ° A गटना0 3) A स्रोतान्त BDE श्रो० BD oअ्रुत° Eअृति BD °विश्र° C ° विस्त्र C क्रुधां 4) om. ADE; B om. श्थ 5) B रागोयुधान्ेपः A धाचे E °धो C° D कंपो° AD °ग्रहः 6) B शक्ति: शशांक° A भ्रुकुटी चात्र 7) om. ABDE 8) A द्यदानाति CE नाजिपू० 9) C विविधो 10) C ° र्यशरत्वधर्मधैया E °यंशोउंयिधर्मचै A िताः1) ACD नो बाढं (D वा) E जन्यनित्याठविक्रमः C निव्यू० D °6: प्रौट: वि 12) om. ADE; BC om. स्रथ 13) ABD.शिवि

Digitized by Google

3,17-19. ०३

i । सथ मध्यमवोरः ॥ मुषितो s सि हरे नूनं भुवनत्रयमात्रलब्धितोषेण। बलिरर्थितदो स्मि यतो न याचितः किं चिद्प्यधिकम्॥१७॥

। अ्रथाधमवीरः ॥ मत्तेरावणातीव्रदन्तमुसलेरे रण्डकाएडायितं 5

वब्रेणापि विकीरविक्गिततिना मार्णालनालायितम्। मद्वक्षस्यवलम्ब्य किं चिद्धुना तद्विस्मृतं वब्रिणा युडं यघ्चवलम्बते स तु पुनः सज्जोस्म्यहं रावणः॥१८॥

। स्रथ वीररसानुभावः ॥ धृतिगवौर्द्वत्यमतिस्मृतिरोमाश्चा भवन्ति चामुष्मिन्। 10

विविधा वाक्याक्तेपाः सोत्साहामर्षवेगाश्च ॥१६॥

म्रथ भयानकरसः ॥

1. om. ADE; BC om. ्रथ ) In D stanza 18 is placed before stanza 17. AD सुखितो B हरेर्नूनं C हरे वूत्वं A om. मात्र D ° लन्ध° E लब्ध AB °तुष्टेन 3) B वलिरर्थिदो corr. in margin to र्यिदोदो (sic) C बलिरर्थदो D बलिरस्मि A नियतो C नियते D om. यतो न E तो त या0 B याचित E याचितो हं नोदये किं Bदत्यधिकं C किं चिदवि ॥१७॥ E दपा- धिका 4) om. ADE; B° वीरो यथा C ।I श्रथ वोरः ॥ 5) B यत्रैरावपादंतिदंत E यत्रैरावतदंततीव्र0 C° रावत A मुसुलैरैरंड BCD मुशलैरेE 6 D °वद्विरुचिता A मार्नारनाला ) E ना ते हि स्मृतं C तद्विस्मितं In A वनिणा is torn off 8) B लंवते त्र स पुनः D स च 9) om. cdd. 10) B धृति- गव्त्रैौडत्यं स्म In A धृतिगवैाड is torn off C° गर्वेदितिमति D धृतिगर्वहर्षमतिरोम- चाः E गवैनित्यनतिस्म C भवति 11) BE वाक्यन्तेपा: C वाक्यानोपाः From सोत्सा to पङ्जस्य stauza 54 lost in A. B adds: ॥ इति वीररसानुभावः ॥ 12) om. DE

Digitized by Google

७8 3,20-23.

भधानको भयस्थायिभावोऽसी जायते रसः । शब्दादिविकृताद्वाढं बालस्त्रीनीचनायकः ॥२० ।

। स्रथ बालभयानकोदाहरपाम् । श्रुवा तूर्यनिनादं द्वारे भयवलितललितबाङलतः। 5 धन्यस्थ लगति कएठे मुग्धशिभुर्धूलिधूसरितः ॥२१॥

॥ ञ्रय स्त्रीगतभयानकोदाहरपामू ।

प्रणायकलव्हसङ्गान्मन्युभाजा निरस्त: प्रकटितचटुकोटिः पादपद्मानतोऽपि। नवजलधरगजमीर्तयासी कया चित् त्रुटिततरलहहारं सस्वजे प्रापनाथः ॥२२॥

॥ अरथ नोचगतभयानकोदाहरपाम् ॥

वदारब्धेर्मवीनाथ वेरिभिवनितायितम् ॥२३॥

। अरथ भयानकानुभावः ।।

1. B °स्यायी भा० 2) B शब्दादे्विक E °विगतप्रोटिबाल BC वाढं D दूघाढं BDE वाल D स्त्रीणां च ना 3) om. DE; B वाल C बाल- नायको° 4) B श्रुत्वा च तूर्यनिर्घोषं D तुर्य CE भयचलित° D भयचकितलति E om. ललित BD वाह 6) om. DE; B भयानकमाह ॥ C स्त्रीनायकोदा- हरपां 10) E °नाधः 11) om. DE; C नोचनायकोदा° B ° भयानकमाह 12) B कोपोपरुदः B सवंगिर्वल C सर्वगविगल C °स्वेदबिंद° BE °विंदु 13) C त्वदारंभैर्म D भवडीतैर्म Cहोपाल Eहोपल C र्वलिता 14) om DE; B ॥ तथानुभावः ॥C भयानु०

Digitized by Google

3,24-27. ७५

वैवार्यमश्रु संत्रासो हस्तपादादिकम्पनम्। स्वेदास्यशोषदृक्त्ेपाः संभ्रमश्चात्र कीर्तितः ।।२४।।

॥ अ्रय बीभत्सरसः । जुगुप्साप्रकृतिर्ज्ञेयो बीभत्सोऽव्हघदर्शनात्। श्रवणात्कीर्तनाद्वापि पूत्यादिविषयो यथा i।३५।। 5

॥ तथोदाहरपाम् ॥ लुठत्कृमिकलेबरं स्रवद्मृग्वसावासितं

भ्रमत्प्रचुरपत्तिकं त्रिकविवर्तिनृत्यक्रिया- प्रवीणगुणकौपं परिबभी परेताजिरम् ॥२६ । 10

। घ्रथानुभावः ॥

नासाप्रच्छ्ादनं वक्रकूणनं गात्रसंवृतिः । निष्ठीवनादि चात्र स्यादुद्वेगादुत्तमेष्वपि॥२७॥

1. D वैवपर्यगददत्रासा E वैवपर्य गददस्त्रासो B संत्रासह° 2) C स्वेद: श्वासो थ दूकत्तेप सं° D स्वेदः स्वासो थ दकक्तेपः B दिकप्रेक्षा E °दिकप्रेक्षाः E °त जायते 3) om. DE B त्री C भीत्स 4) C ब्ीभत्साप्र° BD वी C डुतद 5) B पूजादि° D प्रेतादि° E पूत्यादेर्वि CDE °षयाघथा 6) om. DE; C शथो० 7) D लुटक्रि cdd. कलेवर 8) B विशीर्षा° BE °प्रान° C °णवसंFrom बसंत to गुपा line 10 o.DBंतंधादूर्दितं E °गंधान्दितं 9) B °विवृत्रिकांतिक्रियं D ° विवृत्नतृत्य° 10) C om. परि B ° भौ वृतो परे C परेतिवं 11) om. DE; C ततो न2 12) C° प्रहा° E कपनं E वपानं B संकृतिः C संवृत्निः D °संहतिः 13) CE निष्टी B स्यादुद्वेगो ज्ञायते रसः

Digitized by Google

७६ 3,28-31.

॥ स्रथाह्गुतरस: ॥ विस्मयात्माह्ुतो ज्ञेयो रसो रसविचक्षणीः।

॥ तथोदाहरपामू ।। सत्यं वता वया हंस वनितानामियं गतिः। श्रमन्त्येतास्तथाप्येतदिन्द्रजालं तवादुतम् ॥ २१॥

॥ स्रथानुभावः ॥ गद्द: साधुवादश्च स्वेद: पुलकवेपथू। दृष्टेर्निश्चलतारवं विकाशश्चात्र जायते ॥ ३०॥

10 ॥ अथ शान्तरसः ॥ सम्यग्ज्ञानोद्रवः शानः समवात्सर्वजन्तुषु। गतेच्छ्ो नावकस्तत्र मोहरागपरित्यात् ॥३१॥

। तथोदाहर पाम् । धनमहरहर्दत्तं स्वीयं यथार्थितमर्थिने 15 कृतमरिकुलं नारीशेषं स्वखङ्गविजृम्भितिः । प्रणायिनि जने रागोद्रिक्ते रतिर्विदिता चिरं

1. om. DE 3) B माहेंद्र° C महेंद्र° D °विलोकनभवो यथा 4) om. cdd. 5) DE त्वया कता 6) B जालि C °जाल C तद्ङगुतं E तवे प्रिये 7) om. DE; B ततो नु 8) B गदद D वाद: C सेह B वेपथु: C °वेये (sic) E वेवयू १) C विकारश्चात्र 10) om. BDE 12) B गतेह्ठनी CDE तमोराग B परिछयात् 13) om. DE; C त्रथो 14) D यदर्थित° 15) E om. स्व 16) D ° द्रिक्का

Digitized by Google

3,32-38. .

किमपरमतः कर्तव्यं नस्तनावपि नादरः ॥३२॥

। त्रथानुभावः । निरालम्बं मनोन्यत्र बाढमात्मनि तिष्ठति। सुखे नेच्छा तथा दुःखेप्युद्देगो नात्र जायते॥३३॥ अरष्ठाविति रसाः पूर्व ये प्रोक्तास्तत्र निश्चितम् । 5 प्रत्यनीको रसी दी दी तत्संपर्क विवर्जयेत् ॥३४॥ भुङ्गारबीभत्सरसी तथा वीरभयानकी । रौद्रादुती तथा हास्यकरुणी वैरिणी मिथः ।३५।। हास्यो भवति शृङ्गारात्करूणो रौद्रकर्मतः । अरद्रुतश्च तथा वीराद्वीभत्साच्च भयानकः ॥३६ ॥ 10

यौ जन्यजनकावेती रसावुक्तौ मनीषिभिः । पुक्या कृतोपि संभेदस्तयोबीठं न दुष्यति ॥३७। के चिद्रसविभागेषु भावा: पूर्व प्रदर्शिताः। स्वातन्त्रयेणेव् कीरत्यन्ते रम्यास्ते कृतिनां मताः ॥३८॥

1. BE मितः 2) om. DE; B तथा 3) E निराविलं CE यत्र D ह्ात्र BD वा6 4) E ततो CE दुःखे नोद्वेगस्तत्र D adds Sahityadarpanam 241 (v. 3 शौर्यनया v. 6 फो Sत्र निःशंकहर्ष°) 5) C भ्रष्टाविह E भ्रष्टा- वमी DE om. ये D प्रयुक्तास्तत्र E यथोक्ता 6) C प्रत्यनीकरसौ B adds: ॥ स्रथ रसविरोधो दौ हौ ॥ ') E रसौ शृंगार बीभत्सौ 8) C om. वैरियौ 10) B ऋद्गतस्तु E भत्सश्न भयानकात 11) C रसादुक्ो D रसौ प्राक्ौ (sic) 12) B युक्ायुक्ोsपि D संदर्भर्त° B °स्तयोजातु D वीढ B दुष्यते 13) B °त्रि- रागेषु D पूर्व न दर्पिता: 14) B न््येनेह C रसास्ते कनां

Google

७८ . 3,39-45.

रत्यादय इमे भावा रसाभिप्रायसूचकाः।

शुङ्गारादिरसेष्वेव भावा रत्यादय: स्थिताः । प्रत्येकं स्थेर्यतोऽन्ये च त्रयस्त्रिंशच्चरा घथा ।४0 ।। प्रायोऽनवस्थिते चित्ते भावाः संकीएससिंभवाः । बाङ्ल्येन निगघन्ते तथाप्येते यथा स्थिताः ॥४१॥ शङ्कासूया भयं ग्लानिर्व्याधिश्चित्ता धृतिः स्मृतिः । शत्सुकां विस्मयो हर्षो व्रीडोन्मादो मदस्तथा ॥।४२। विषादो जडता निद्रावहित्थं चापलं मतिः । 10 इति भावा: प्रयोक्तव्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः ॥४३॥ श्रमश्चपलता निद्रा स्वप्नो ग्लानिस्तथव च । शङ्कासूयावहित्यं च वास्ये भावा भवत्यमी ।।88।। देन्यं चिन्ता तथा ग्लानिर्निर्वेदो जडता स्मृतिः। व्याधिश्च करूणो वाच्या भावा भावविशारदः ॥४५॥ 25 वर्षो सूया तथा गर्व उत्साव्होमर्ष एव च ।

1. DE भावाः E काव्याभि० 2) B °स्तनिवोधत 3) D स्मृताः 4) D प्रत्येकं स्थायिनो 6) B adds: ॥ श्रथ भावनरसविषयोत्पत्रिमाह ॥ ') E °धिश्रि- तज्ञता धृतिः CD स्मृतिर्धृतिः 8) D नमादौ C रतिस्तथा 9) D र्विबादं C वहिल्या D ° वहित्या D धृतिः 12) D सूर्यावहित्या 13) B O र्निवेदो CD धृतिः E मिृति (sic) 14) C ° पो न्या D om. भावा E भावविचक्षणौः 15) D हर्षासूर्या तथा गर्वमु CDE मह instead of s मष

Google

3,46-52.

चापल्यमुग्रतावेगो रोद्रे भावा: प्रकीर्तिताः ॥४६॥ त्रमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्को गथ मतिर्धृतिः । क्रोधोऽसूया श्रमो मोह त्वेगो रोमहर्षणाम् ॥४७॥ गर्वो मद्स्तथोग्रवं भावा वीरे भवत्यमी। संत्रासो मरणं चैव वचनीयं भयानके ।। ४८।। 5

अ्पस्मारो विषादश्च भयं रोगो मतिर्मदः । उन्मादश्चेति विज्ञया भावा बीभत्ससंभवाः ॥४ई॥ त्रावेगो जडता मोहो हर्षणं विस्मयो मतिः । इति भावान्निबधन्ति रसेस्मिन्नद्ुते बुधाः ॥५०॥ एवं संचारिणो जञेया भावा: प्रतिरसं स्थिताः । 10 साविकास्तु भवन्येते सर्वे सर्वरसाश्रिताः ।५१॥

· सय चतस्रो वृत्तयः ॥ केशिक्यारभटी चैव सावती भारती तथा। चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया रसावस्थानसूचिकाः ॥५२॥ 1) E वाचोग्रमध्यतावेगो D °ग्रता चैव रौद्र C भावा भवन्त्यमो 2) B स्रमर्ष E अ्रमष E प्रतिवेगश्च वितर्कश्न मति C om. sथ 3) B क्रोधासूये C सूया च संहर्ष श्रात्रेगो D सूर्याश्रु संमोह E S स्याथ संहर्ष: श्रावेगो °र्षपाः D त्रावेगः शेषह° 5) B वाचनोया ') D °संस्थिता: 8) B ज्डा मोह C त्रावेगो मोहो विस्मयो हर्षपां स्मृतिः D विस्मयो हषपां धृतिः E विस्मयः स्मृतिः 9) D °निबधाति D वुधः 10) B प्रतिरसे 11) C° रसालया: D °रसस्यिता: E रसान्विता: 12) om. DE; C om. चतस्रो BC रोतय: 13) Stanza 52 is om. in BE; C कौशि C त्वैव 14) BC °सूचकाः

Digitized by Google

3,53-56.

॥ सथ कैशिको। या नृत्यगीतप्रमदोपभोगवेषाङ्गसंकीर्तनचारुबन्धा। माधुर्ययुत्ताल्पसमासरम्या वृत्ति: स्मृतासाविद् केशिकीति ॥५३

5 एषा वृत्ति: प्रयत्नेन प्रयोड्या विबुधेर्यथा ॥५४॥ सौन्दर्य शशलाञ्क्ञनस्य कविभिर्मिध्येव तद्वार्यते शोभेयं क्व नु पङ्कजस्य रजनीसंयोगभग्नविषः । इत्यालोच्य चिराय चारु रुचिरं त्रस्यत्कुर ड्गीदृशो वीक्षेते नवयौवनोन्नतमुखौ मन्ये स्तनावाननम्॥५५॥ 1 वस्तेषुः कुसुमायुधस्य ललितं रागश्नियो लोचनं सीभाग्येकगृहं विलासनिकषो वैदग्ध्यसिद्िधनः । साक्षीदं मधुबान्धवस्य निभृतं कस्यापि लीलानिधे: कक्षान्तर्नखमएडलं सखि नवं प्रच्छायतां वाससा॥५६॥

1. om. BDE; C °कोलक्षपां 2) C गीतनृत्यप्रम C om. वेषाङ्ग E °देशांग D ° वंधाः 8) CD वाणो E चाशी instead of वृत्निः C स्मृता सा ह कौशरि 4) C रसानां परिवृड्धये 5) C एषा वृत्निः एषा प्र° E प्रायो वाच्या बुधैर्यथा 6) In C st. 56 is placed before st. 55. BC शश्रि D सं- स्तूयत ') C सौभाग्यं कू E शाले टृक् क With पङूजस्य A recommences ACD संभोग C °विषः D त्विषाः 8) A रुचिरा C रुचिर E रुचिमत् CE त्रस्थन्मृगीचत्तुषो 9) A वीच्येते B दृशोते A नवयवनोनतमुहुर्मन्ये तथा यौवनम् C नवयौवयोगद्त° E नवयोववनोडतमुन्येस्ततावाततं (sic!) 11) A सौभाग्यैनिकेतनं परिलसद्वैदग्ध्यसिडद्विजः E निकखो C वैदग्ध B ° सिद्धिस्रनः 12) A लेला० C लिला E लावधिः 13) B कहांत ABCD मण्डनं E स्क्रंधांतर्तखमडलं A च्छाघत

Google

3,57-60. ८१

समुछसत्काखनकुएडलोञ्डवला प्रभापि तापाय बभूव ये- ष्वलम् । विलासिनीरम्यमुखाम्बुजन्मसु प्रजत्वलुस्तेष्वकृशाः कृशा-

· श्थार्भटी । नवः ॥५0॥

श्ोजस्विवर्णदुतदुर्विगाव्या ज्ञया बुधे: सारभटीति वृत्तिः॥५८॥। रौद्रे भयानके चैव बीभत्से च विचक्षणीः । काव्यशोभाकरी वृत्तिरियमित्थं प्रयुड्यते ॥५१॥

क्रोधोद्वावितधीरधोर िर पात्खड्गाग्रमुयाग्रहं 10 युडं सिद्धवधूगृव्हीतसुभटं जातं तदा दुर्घरम्॥६० ॥ नायं गर्जिरवो गभीरपरुषं तूर्य तदीयं विदं 1) A ° समपउलोज्वलप्रतापि BC ° ज्वलत्प्रभा D ° लोज्वला प्रतापि E °न- लप्रभाति BD तावत्प्रवभूव C ताव प्रबभूव E बभूवापशलं D केवलं 2 A om. कृषां: A कृशापावः 3) om. ADE 4) A चिन्न C °बड D °वद° ADE C °प्राम° B °माहेंद्र AC प्रुत° E प्नुतंसयनाढ्या B लंघिताध्वा C °तादा 5) E जस्विगुवत्तरगाढबंधा C श्रोजस्विगुर्वत्तरबंधगाठा AD °वर्णाड्कत° BD माठा A भटेति ') AD काव्ये श्ो B° शोकाकरो E प्रकीर्तिता 8) D सत्ोदारित E शास्त्रो° A द्वारि D रकार्ट्रमु A फलं C फलै D ° फलैः ) B स्फूकिांति (sic) C ° स्फुर्नि° ACD एक्रायितम् 10) B क्रोधाडावितवीर C क्रोधोड़ावि° D कुडोडावित E कुडोड़ासितवीर AC धोरपा BCD °लस- तवड्रगा A मुग्रग्रहं E ग्रावहं 11) B om. युहं In A above ट in सुभटं is written गं 12) B गर्ज C गर्जितबा D तुर्य E तौर्य तदीयतकं B त्वितै 6

Digitized by Google

८२ 3,61-65.

नेते भीमभुजंगभोगरुचयो मेघा इमे तद्जाः। इत्थं नाथ नवाम्बुवाहसमये वत्सैन्यशङ्गाकुला स्नायद्वक्करुचो विरोधिवनितास्त्रस्यन्ति नश्यन्ति च ।।६१॥

5 कबन्धसंकुले क्रोष्टा भ्रमत्येष महारणे ॥६२॥ ॥ त्थ सास्वती॥

तराश्चर्यसंपत्सुभगा च या स्वात्सा सावती नाम मतात्र वृ- त्तिः ॥६३ ॥ नातिगूठार्थसंपत्ति: श्रव्यशब्दमनोरमा । 10 वीरे रोद्रे ड दुते शान्ते वृत्तिरेषा मता घथा॥६४ ॥ लक्ष्म्यास्वं जनको निधिश्च पयसां निःशेषरत्नाकरो मयादानिरतस्वमेव जलधे ब्रूतेऽत्र कोन्यादृशम् । किं वेकस्य गृह्हागतस्य बडवावक्गे: सदा तृष्णया तान्तस्योदरपूरणे पि न सव्हो यत्तन्मवन्मध्यमम् ।।६५। 1) B om. नैते A वैते 2) B कुल 3) BE om. मT BCE वनिता (in C twice) B नस्यंति 4) A पिवनसृक त्वदन्मां D पिवनसृक स्वदन्मां BC पिवन Bमालि C °मालिक्रा 5) BD कबंध° E सकटे B. संकुलो B महापवि 6) om. ADE; B तीमाह ') A °धिकमत्स्यबुह्या त्या° B °स- त्वस्या° A रोडार° 8) BD मता च E मता प्रवृत्निः 9 C अ्रव° D °श्राव्दा 10) Bरेद्राडुते B रेषात्र कथ्यते 12) B को न्याट: E न्याटृप्रे 18) B त्वेतस्य cdd. वउवा° 14) D क्रांतस्यो E पूरणां न सहसे A °न्मध्यम् B यत्र- न्मनाइमध्यमं D°नमहान्मध्यम: E यत्वन्मनाराकमध्यम

Digitized by Google

3,66-71.

स्फारितोत्कट कठोरतारका कीएविक्गिकणासंततिः क्रुधा । दुर्निमित्ततडिदाकृतिर्बभी दृष्टिरिष्टसमरांभुमालिनः ॥६६ ॥ श्रत्यद्ुतं तव नराधिप कीतिर्धवलयत्यपि जगनति । रक्तान्करोति सुह्हदो मलिनयति च वैरिवदनानि ॥६७॥ निवृत्तविषयासङ्गमधुना सुचिराय मे। 5

भ्रात्मन्येव समाधानं मनः केवलमिच्छति ॥६८॥

॥ अ्रथ भारतो ॥ प्रधानपुरुषप्राया सदक्रोक्तिनिरत्तरा।

जन्मदेहवधवेदनादिकं तुल्यमेतदितरः समं सताम् । 10

यत्तथापि विपुलाश्चला: श्रियः सावसकपरतात्र कार एाम्।७०॥। घशोदाकृतर क्स्य शासितुर्भुवनद्रुव्हाम्। बाल्ये निभृतगम्भीरो हरे्हास: पुनातु वः ॥७१॥

1. A om. st. 66, C places st. 67 before st. 66 B स्पष्ठतोत्कट० E स्फारितोत्तर° D त्रांतवहि 2) D ° मित्रघटसाक C ° रिष्टि° D°समवायशा- लिन: E समरैकमालिन: 3) E इत्य B नरपते तव CDE नराधिप तव A लयन्त्यपि C °लयंत्यपि 4) A रक्तां C मिल् A नयन्ति A om. च 5) B निवृत्नि AC मधुरं B सुचिरामये C रान्मम E ते 6) C धोनं ') om. ABDE; C adds रीतिः 8) A प्रायः E पुरुषोत्या या सद् D सत्वोद्रिक 10) A 1. hd.देहवदा corr. 2. hd .; D देहसुखवेद E देहधनवेद° A नाधिकं A दिततैस्समं सती D सता 11) A ला चलश्रिया C °ला चला श्रियः B सहसैकपरता च का A° परताभ्यका orतात्यका E ° परता नु का 12) D प्राशितु° C °तुर्भवन 13) A ताली निमृ ग० C हरेहासो A नः

Digitized by Google

3,72-76.

निर्भो ऽ प्येष भूपालस्तददाति द्विषां युधि। दिगन्तेषु यशः शुभ्रमादत्ते चेद्मद्रुतम् ॥७२॥ इत्यादि रम्या: प्रविलोक वृत्तीर्दृष्टा निबन्धांश्च मवाक- वीनाम्। आलोक चौचित्यमिदं विद्ध्यात्काव्यं कविः सज्जनचित्त चौरम् ।।७३॥ * विरसं प्रत्यनीकं च दुःसंधानरसं तथा। नीरसं पात्रदुष्ट च काव्यं सद्विर्न शस्यते ॥७8 । विहाय जननीमृत्युशोकं मुग्धे मया सद। यौवनं मानय स्पष्टमित्यादि विरसं मतम् ॥।७५।। प्रबन्धे नीयते पत्र रस एकी निरत्तरम्। 10 महतीं वृद्धिमिच्छ्न्ति विरसं तच्च के चन ॥७६ ॥ नखक्षतोच्छलद्रक्तप्ुतगएडस्थलं रतौ।

1. A निर्भय प्येब भूपालो त्रस्तद्द° B भूपाल भयं ददाति D प्येब स भूपा- लस्तदूददा (sic) 2) A ..... नेषु य 'भ्रमा CE असत्नेषु D अ्रंसतोषून B ° माधन्ने D चेहुतं E वैतदडुतं 3) A रस्या: B रम्या A प्रविलासवृत्त दू B प्रयोगांश्र 4) D विलोक A वैचिन्न्यमिदं B श्चि° C चौचिंत्य D वैचित्मलं E वैचित्रं मल A चौरान D चोरं 5) A प्रत्यनी.दुस्सं० 6) CE च व (om. E) सड्ि: काव्यं न श्र° A om. च A सडिरनिश C adds:।विरसं यथा। 'B जनजी A मृत्युप्शोकं E जननीं विहाय मृत्युशोकं दुःखे मया सह 8) A स्पृष्ट ACD विरसं यथा E स्मृतं 9) B मीयते ACE यस्तु 10) E महंतो वृत्नं निछंति AB वृत्रिमि° B नीरसं तत्र D केवलं 11) A नरवत्तोच्छ्लत्पूतिप्नुत C° लत्पूयप्नुत°

Digitized by Google

3,77-82.

स्मरामि वदनं तस्या: प्रत्यनीकमिदं भवेत् ॥७७॥ तामेवानुचितां गच्छ ज्वलिता वत्कृतेऽत्र या। किं ते कृत्यं मया धूर्त दुःसंधानरसं विद्म् ॥७८॥ दुर्जनी दयितः कामं मानो स्न्ानो मनोभवः। कृशो वियोगतप्ायास्तस्या इत्यादि नीरसम् ॥। ७६ ।। मुग्धा व्याजं विना वेश्याकन्येयं निपुणा रतौ। कुल्स्त्री सर्वदा धृष्टा पात्रदुष्टमिदं मतम् ॥८0॥ अन्येष्वपि रसेष्वेते दोषा वर्ड्या मनीषिभिः। यत्संपर्कान्न यात्येव काव्यं रसपरम्पराम्।।८१। इति मया कथितेन घथामुना रसविशेषमशेषमुपेयुषी। 10 ललितपादपदा सदलंकृतिः कृतधियामिन वाग्वनितायते

शृङ्गारतिलको नाम ग्रन्थोयं रचितो मया।

1. A प्रतिनोरसं यथा B ° कमिद कृतं E °कमिदं मतं B'adds: ॥ इति प्रत्यनोक: ॥ त्रथ दुःसंधानरसं ॥ 2) A ज्वलितान् कृते भ्ययाम्। यौवनं मानवस्येष्ट- मित्यादि विरसं यथा ॥ CD तु या E रु वा 3) AD कृतं C कार्य A °सन्धारसं C टुस्संधीन° D धानमिदंमिदं AD मतम् 4) C om. stanza 79; B has before । स्रथ नीरसं ॥ A दषितX को पि DE मनो BD मानं A मनाग्युवा B मनोभुवा E मतोभवः 5) D त्रियोगसंतपुस्त° A दूत्यादि E 5 त्यादि 6) B has before: ।अथ पात्रदुष्ट।I A वश्या ") A तष्ठ A दुष्ट चिदं 8) A रते्वेते 9 A यस्सम्प° B यत्येव D यात्येवं A कावी रस E कविपरंपरां A रसपरं स्मृतम् C om. पराम् 10) D मय कथितो यमथोत्रमा (corr. to कथितेयम?) सवि° A पेयुषाम् C °पेयुषा 11) D ललितं चारुपदा E ललिते C °धिया वा° A वा वनि° 12) A कथितो CD ग्रथितो E थितो

Digitized by Google

3,83-85.

व्युत्पत्तये निषेवन्ते कवयः कामिनश्च यम् ॥८३॥ कान्या काव्यकथा कीदृग्वैद्ग्धी को रसागमः । किं गोष्ठीमएडनं दृत्त शृङ्गारतिलकादृते ॥८8॥

त्रिपुरवधादेव गतामुछासमुमां समस्तविबुधनुताम्। शृङ्गारतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसाद्यति ॥८य्॥

॥ इति श्रीरुद्रभटविरचिते शृङ्गारतिलकाभिधाने काव्या- लंकारे तृतीय: परिच्छेद: ॥

1. A निषेवन्तु कवय x कामिनस्स्वयम् B कामिन: स्वयं C कामितश्च E ये B काम्या CD रम्या E काव्या B कीदृक् वैदग्ध्ये A ग्वैद्ग्धे 3) CD. गोष्टी E गोष्टोविबुधै: सार्ड शृ ACD तिलकं विना D ° वधदेवतामुचितोल्ला° E गता- त्रह्ासपमाउतोमुल्लामुमा C ° विब्ुनतां D विवुधनतां E विर्बुधाना B °नुतं A °लकं वि° 4) E रुद्रः सदा प्र° B प्रकटयति 5) A: ॥ इति श्रीमद्रुद्रटविर चिते °काख्ये काव्यलङ्कारे तृतोय: परिच्छेदः॥ B: ॥ इति श्रशृंगारतिलके श्ररद्रविरचिते काव्यालंकारे तृतीयः परिषेद: समाप:।। सहानुभावव्यभिचारिभि: समं समेत्य तद्वत्सह सात्विकेश्न । त्रालंवत सर्वरसानतो यमालंवनस्तेन भवेद्िभावः ॥ न चानुभावव्यभिचारियोगं नापेक्षते सात्विकभावयोगं । उद्दोपयेत् केवलमेव यस्मादुद्दीपनस्तेन भवेद्विभावः ॥ ॥ संवत् १६५8 समये भाद्रशुदि १० शुक्रे लिखितं । In margin of fol. 30b above stands with thick letters: काव्यालंकारे तु शृंगार: C: ॥ इति श्रीरुद्रभट्ठविरचिते शृंगारतिलके काव्यालंकारे रसनिनूपण ना तृ- तीय: परिछ्वेद: समाप्रम् संपूर्णम् ॥समापृश्चायं शृगारतिलकनामको ग्रंथः ॥ शुभमस्तु॥ श्रीरामाकृष्णाव नमः ॥ श्रीज्ञानकीवल्लभाय नमः ॥ छ ॥छ ॥ छ ॥ From द्: in परिछेद: written by an other hand with great letters. At fol. 34b stands: रुद्रभट्टकृतशृंगारतिलक अलंकार सं ७५० and with thin letters: का लं २८

Digitized by Google

D: ॥ इति शृंगारतिलके तृतीयः परिच्छेदः ॥ ॥इति रुद्रभट्टविरचिते काव्या- लंकारे शृंगारतिलकाभिधाने तृतोय: परिछेद: ॥ E: ॥ इति श्रीभट्टश्परीरुद्रविरचिते शृंगारतिलके काव्यालंकारे तृतीयः परिछदः ॥ इति शृंगारतिलक समाप: ॥

कष्टेन लिखितं ग्रंथं यतेन परिपालयेत्॥ १ संवत् १८७० श्रषाह शुक्क ३ गुरुवासरे॥

Digitized by Google

॥। अथोदाव्हर णाप्रतीकानि ॥

स्रग्न्यागारं कलयसि पुरश्नक्र° 2,18. कम्पोपर डसवाड्गैर्गलत्स्वेदोद° 3, 23. अ्ञ्नननिकरस्तु दृशोस्तव 1, 98. कस्याश्चित्सुभग इति श्रुत 1,90., ऋ्रत्यड्डुतं तव नराधिप कीर्ति 3, 67. कान्ते किं कुपितासि क: 1, 157. अ्रघ्यैव यत्प्रतिपदुदतचन्द्र° 2, 87. कान्ते तथा कथमपि प्रथितं 1, 62. म्निमित्तं यद्विहसति निष्कारपामेव 1,109. कान्ते विचित्रसुरतक्रम 1,25. अ्रपद्दरति यदास्यं चुम्बने 1, 53. कामं कर्णाकटु: कृतो 2, 85. श्रभिमुखगते तस्मिनेव प्रिये 1, 107. कामं न पश्यति दिदृक्तत एव 1,100. श्रमुं दधे डे शुकमह्मत्र 2, 110. कापर्यज्ञागर संतापान्यः करोति 1, 91. क्रयि विहंग वराककपोतकं 3, 16. काव्ये शुभे विरचिते 1, 3. अलं मिथ्यावादैर्किरम 1,80 v. 1. किं रुद: प्रियया कया चिद्थ वा 1,136. स्रस्माकं सखि वाससी 1,30. किं चन्दनै रचय मा च 2, 3. श्ाख्यातनामरचनाचतुर° 1,2. किं चिदूबाष्पजलावलेशललिते 2, 45. व्रानन्दयन्ति युकूया ता: 1,130. किं चिद्वक्रितकपठकन्दल° 1,26. ाहारे विरतिस्समस्त 1, 60 v. 1. किं तत्र नास्ति रजनी 2, 90. किमपि ललितैः सिग्धैः 1, 88. इत्यं तेन निरोत्तितं न च 2, 20. इन्दुं निन्दति पद्मकन्दल° 2, 14. कुङू्मार्ट्रकुचकुम्भबिम्बितं 2,73. कुटिलवचनैर्गाढाशेबैह° 2, 61 v. 1. इयतीं सुभगावस्थां गतो 2, 96. कुप्यत्पिनाकिनेत्रागिज्वाला 1,129. ईर्ष्या कुलस्त्रीषु न नायकस्य 1, 128. कृतं मिथ्यावादैर्विरम 1,80. कृत्वानेकविधां रसेन 1, 64. उत्किप्यालकमालिकां 1,148. कोपं विमुश्च कुरु नाथ 2, 109. उपेत्य तां टृढपरिरम्भ 1, 66. कोपात्किं चिदुपानतोs पि 1, 35. उल्लंध्यापि सखीवच: 1,114. गतं कर्णाभ्यर्पो प्रसरति 1, 49. एतत्किं ननु कर्णाभूषपामयं 2,71. गाठालिङ्गनपोडितस्तन 1,127.

कपटकिततनुशरीरा लज्जा® 1,102. चटुलवचनैगाढाशेषैह° 2, 61 v. 1. कथं ममोरसि कृतपक्त 2,75. चतुर चटु भिर्गाठाशेबैई° 2, 61.

Digitized by Google

निर्भयोऽ प्येष भूपालस्त 3, 72. चरपापतनात्पत्युमन्यौ 2, 60. निवृत्तविषयासङ्गमधुना 3, 68. चित्रं चित्रगतो sप्येब 1, 94. निशमय्य बहिर्मनोरम 1,89.

जन्मदेहवधवेदनादिक 3, 70. निःप्रवासेषु स्खलति 1,118.

जल्पन्त्या: परुषं रुषा मम 1, 37. निःश्वासैः सह सांप्रतं 2, 88.

जीर्णो तार्पाकुटीरकं 2, 43. नोरन्ध्रं परिरभ्यते प्रियतमो 2, 107. नोरागोऽ धरपल्लवो 2, 89. तद्कं हसितेन्दुमपउलरुचि 2,16. नो भोतं तडितो दृशा 1, 146. तरतारं चन्तुः क्षपयति 1, 59. तव नाथानुरागोsयं मद्िधै: 2, 114. पाणौ कङूपामुत्फपा: फणि° 3, 3.

तापः शोषितचन्दनोदकरस: 2, 24. पाशो विपाशित उपाहित 2, 97.

तामेवानुचितां गच्छ ज्वलिता 3,78. पिबनसृगदन्मांसमा 3, 62.

तिर्यग्वर्तितगात्रयष्टिविषमो 1, 108. प्रपायकलहसङ्गान्मन्यु 3,22.

त्यका गुन्नफलानि मौकिक 3, 6. प्रपायिना निजहारलतां 2, 67.

त्वदत्तिणी कुवलयबुडधिरे° 1,85. प्रपायिनि भृशं तस्मिन्मानं 1, 44. प्रत्यङ्ग प्रतिकर्म नर्मपरया 2,106. दग्धा सिग्धवधूविलास 2, 94. प्रत्रिशति यथा गेहे ऽ कस्मादूब° 2, 10. दुरतनो दयित: कामं 3, 79. प्रसर शिशिरामोदननोदं 2,91. दूरात्कन्दलितैकृदि 1,45. प्रस्फारस्फुरिताधरापि 1, 159. दृष्ट केतकधूलिधूसरमिदं 2, 84. दृष्टिर्नि्श्चलतारकाधरदलं 2, 26. प्रादुष्यड्डुजमूल कान्ति° 1,110.

दृष्टिः सिव्ति निर्भर 1, 60. तिम्बोष्ठः स्फुरति प्रयाति 2, 48. दृष्टा चन्द्रमसं मनोभत्र 2, 56. दृष्टा दर्पपामपडले निज् 1,138. भर्ता संगर एव मृत्युवसति 3, 9.

देवीवानिमिषेक्षणा विलिखति 2,22. मत्रैरावपातीवदन्तमुसलैरै 3, 18.

धनमहर हर्दत्रं स्वीयं 3, 32. मद्नकुञ्जर कुम्भतटोपमे 1, 23.

धन्यास्ता: सखि योषितः 1,75. मधुरवचनैः सभूभङ्गै: 1, 73. धिकां धूर्त गतत्रप 1,38. मन्यौ कृते प्रथममेव 1, 57.

धुन्वाना करपल्लवं 2, 69. मया कोsयं मुग्धे कथय 2, 105. मामेव ताउय नितम्बिनि 2,52. नखत्ततोच्छलद्रक्त्प्नुत 3, 77. मोलन्मन्थरचन्तुषा परिपतत्का 1, 116. नायं गर्जिरवो गभोर 3, 61. मुग्धा व्याजं विना वेश्या 3,80.

Digitized by Google

६०

मुग्धा स्वपसमागते प्रियतमे 1, 95. मुग्धे त्वं सुभगे न वेत्सि 3, 5. शस्त्रोददारितकुम्भिकुम्भ® 3,60.

मुषितोऽसि हरे नूनं 3, 17. शृङ्गारी गिरिज्ानने सकरूणो 1, 1. प्रुत्वा तूर्यनिनादं द्वारे भय 3, 21.

यत्पापिर्न निवारितो निवसन 1,78. सत्यं सन्ति गृहदे गृहे प्रियतमा 1, 93.

यत्पादप्रपातः प्रियः परुषया 1, 140. सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो 1, 7.

यत्प्राणापकृति: कृता मम 3, 12 v. 1. सत्यं कता त्वया हंस वनिता 3, 29.

यत्र स्वेद्जलैरलं विलुलितैव्या 1, 71. सत्यं दुर्लभ एष वल्लभतमो 2, 12.

यत्राध:कृतकामकामुक1,161. सत्यं भामिनि दुर्जनोsस्मि 2, 65.

यत्राकायितमिन्दुना सरसिजैर 1, 67. संतपः स्मरसंनिवेशवित्रशैः 1, 24.

यत्संकेतगृहं प्रिये कथितं 1,142. संतापयन्ति शिशिरांशुरुचो 1, 103.

यत्सारैरिव पङ्कजस्य घटितं 2, 4. समुल्लसत्काश्चनकुपउलोडज्वला 3,57.

यथा रोमाच्चोsयं स्तनभुवि 1,50. सरति सरसस्तीर देषा 1, 55.

यद्वाच: प्रचुरोपचारचतुरा 1, 77. सरलतरले आावां तावदूबहु 1, 34.

यशोदाकृतर न्तस्य शासितुर्भु° 3, 71. सानन्दग्रमदाकटाक्ष 1,4.

यैः प्राणापकृतिः कृता मम 3, 12. सा बाठं भवतेन्ितेति 1,81. सार्ध मनोरथशतैस्तव 1,68.

लक्ष्म्यासत्वं जनको निधिश्न 3,65. सुभग कुरबकसत्वं नो 1, 61.

लिखति कुचयो: पतं 1, 134. सुभग भवता कूदे तस्या 2, 108.

लुठत्कृमिकलेबरं स्रवद° 3, 26. सेयं पङ्कजिनी मृपाल 1, 70. सैवास्य प्रपातिस्तदेव 1, 32.

वकु चन्द्रमसा दृशौ मृगगपैः 2, 95. सोत्कपठं रुदितं सकम्पम 1, 144.

वाचो वाग्मिनि किं तवाद 2,50. सौन्दर्य प्ाशलाञश्नस्य 3,55.

विकसति कैरवनिकरे 1, 97. स्फारस्फुरत्प्रदोपं सौधं 1, 96.

विनिशम्य बरहिर्मनोगतं 1,89 v. 1. स्फारि तोत्कट कठोर तार का 3, 66.

विमुश्चामुं मानं सफलय 1, 43. स्फुरति यदिदमुच्चैलोचनं 2, 111.

विरम नाथ विमुश्च 1, 51. स्रज्ञो Sवतंसं रशनां च 1, 111.

विहाय जननीमृत्युशोकं 3, 75. स्वामिन्भड्गूरयालकं 1, 72.

व्याज्ञृम्भ पोल्लसितद्न्त 1,112. हस्तषुः कुसुमायुधस्य 3, 56.

Digitized by Google

। तरथ सव्हृदयलीला।

Digitized by Google

!

Digitized by Google

श्रीमतामुत्कर्षपरिज्ञानाद्वेदग्ध्येन सव्हृदयवान्नागरिकता- सिद्धिः ॥१॥ युवत्यादीनामुत्कर्षो देव्हे गुणालंकारजीवि- तपरिकरेभ्यः॥२॥ तत्र। शोभाविधायिनो धर्मा गुणाः ॥३॥ नूपं वर्णः प्रभा राग आभिज्ञात्यं विलासिता। लावणयं लक्षणं छाया सौभाग्यं चेत्यमी गुणाः ।8। 6 अ्रवयवानां रेखास्पाथं नूपम्।।५।। गीरतादिधर्मविशेषो वर्णः ॥६॥ काचकाच्यनूपा रविवत्कान्तिः प्रभा ॥७॥ ने- सर्गिकस्मरवमुखप्रसादादि: सर्वेषामेव चततुर्बन्धको धर्मो रागः।८॥ कुसुमधमी मार्दवादिलीलनादिनूपः स्पर्शविशेषः पेशलताख्य शभिज्ञात्यम् ॥।। अङ्गोपाङ्गानां योवनोदवेदी 10 मन्मथवासनाप्रयुक्त: काक्षादिवद्विश्रमास्यश्चेष्टाविशेषी विलासिता॥१०॥ तरङ्गिद्रवस्वभावाव्यायिनेत्रपेयव्यापि- स्निग्धमधुर इव पीतिमोत्कर्षेकसार इव पूर्णेन्दुवदाव्गादको धर्म: संस्थानमुग्धिमव्यंग्यो लावएयम् ॥११॥ शङ्गोपाङ्गा

1. A o स्वस्ति । B श्ों त्रथ सकृदयलीला लिख्यते ॥ 2) B देहगुणा0 5) A राग: B श्रादिजञात्यं 8) A काच्यकच्य° A नैसर्गिक: स्मेर० 10) B कुस- मसधर्मा सार्दवादि A लालनान्यो नूपस्व 14) A इ्यङ्ो A पाङ्रामसाधारपाः श्रो 15) A ° चित्यात्स्थायी

Google

1,12-2,1.

लक्षणम् ॥१२॥ तस्य युक्तप्रमाणतादोषस्पर्शस्तिग्धवक्रनि-

भेदा: ॥१३॥ अय्राम्यतया वक्रिमवख्यापिनी ताम्बूलप- रिधाननृत्तभणितिगमनादिस्थानकेषु सूक्ष्मा भङ्गिश्काया

कतया वशीकर्ता सव्हृदयसंवेदधर्मभेदश्च सौभाग्यम्॥१५॥ तत्राये स्मरमदपुल्कादयो भेदाः। अन्त्ये तु मणिततूपप-

लाभ: ॥१६॥

। इति श्रीराजानकरुव्यकविरचितायां सव्हृदयलीलायां गु- णोलेख: प्रथम: ॥

रन्नं हेमांभ्ुके माल्यं मण्डनद्रव्ययोजने। प्रकीणी चेत्यलंकाराः सप्रेवेते मया मताः ॥१॥ 15

1. B पता Sदोष A दोषास्प A नियतलेपाङ 4) B °चित्याख्या- लोकाप्रसिडावि° 5) B वहिसत्वख्या 6) B भङ्गिच्छाया स्मरलक्ष्मीः ॥ उपभोग 2) B om. मलादि A न्तस्सारो B नतस्मारो 10 A गाधार B भोगधाराक समसौर A न्द्रियीसुख 13) B adds ॥१॥ 14) A श B । श्रीगपोशाय नमः ॥। 15) B प्रकीलं 16) B पुष्पराग A कर्कतक° B° कत्क

Digitized by Google

2,2-11.

पुलकरूधिराक्षभीष्मस्फटिकप्रबालनूपाणि त्रयोदश रत्नानि

किजजात ूपरसविद्ाकरोद्गतभेदात ॥।३। चतुर्धा रत्नवेमम- यः। आवेध्यनिबन्धनीयप्रन्ेप्यारोप्यभेदात् ॥8। तत्र। ता-

दृशः प्रक्षेप्यः । प्रालम्बमालिकाहारनक्षत्रमालाप्रभृतिरा- रोप्यः।।५। चतुर्धाभुकमयः । वक्फलकृमिरोमनवात्क्रमेण क्षोमकार्पासकीशेयराङ्कवादिभेदात् ॥।६॥ पुनस्त्रिधा निब- न्धनीयप्रक्नेप्यारोव्यवेचित्रयात् ।७।। तत्र। निबन्धनीय: 10 शिर:शाटकज्घनवसनादिः। प्रतेप्यः कख्ुलिकादिः। आररा- रोप्य उत्तरीयपठादि: ॥८॥ सर्वस्थास्यानेकविधवं वर्ण- विच्छित्तिनानावात् ॥१।। ग्रथिताग्रथितवशाद्विविधः स- न्रष्टधा माल्यमयः ॥१०॥ वेष्टितविततसंघाव्यग्रन्थिमदव- लम्बमुक्तकमज्जरीस्तबकलक्षएमाल्यभेदेन ।। ११॥ तत्रोद्व-15 र्तितं वेष्टितम् । पार्श्ततो विस्तारितं विततम् । बङ्गभिः पुष्पेः समूव्ेन रचितं संघाव्यम्। त्रन्तरात्तरा विषमं ग्रन्थि- 1) B ° स्फटिकविदुमनरपाणि cdd. °प्रवाल० 8) B शुक्तिजातनूप° B रते हसमयः 4) A भेदेन A om. तत्र B om. ताडी ) B °श्रोपि० 6) A ऊमिकटक° क° 7) A प्रलम्ब A नक्षत्र A क्रिमि° B ° क्रमि° 9) B कोम B भेद: 10) A ° चित्र्यात् Bरोव्यभेदात् A om. तत्र B शिरश्चाटाक 11) A प्रत्नेप्य 12) B वलवि 18) B वशात्पुनर्द्िविध 14) A °संघात्य 15) AB स्तवक° A om. तत्र 17) A संघात्यम् B रा ग्रन्थिमद्विषमम् ।

Digitized by Google

2,12-3, 4.

मत्। स्पष्टोम्भितमवलम्बम्। केवलं मुक्तकः। अ्नेकपु- ष्यमयी लता मञ्जरी। कुसुमगुलुच्कं स्तबकः ॥१२॥त- स्यावेध्यादयोऽपि चवारी भेदाः ॥१३॥ कस्तूरीकुङ्कमच-

ककाञ्जनगोरोचनादिनिर्वृत्तो मणडनद्रव्यमयः ॥१४॥ भ्रूघ- ठनालकरचनाधम्मि्बन्धादिर्योजनामयः ॥१५॥ द्विधा प्रकीर्णमयः ॥१६॥ जन्यनिवेश्यभेदेन ॥१७॥ श्रमजल्मधु-

लदत्तपत्तिकामृणालवलयकरक्रीडनकादिर्निवेश्यः ॥१८॥ I0 एतत्समवायो वेषः ॥११॥ स च देशकालप्रकृत्यवस्थासा- त्म्येनेतेषां विच्छित्त्या यथास्थाननिवेशनपरभागलाभाद्रा- मणीयकवृद्विः ॥२०॥ ।। इति सव्हृदयलीलायामलंकारोछेखी द्वितीयः ॥

शोभाया अनुप्राणकं यौवनाख्यं जीवितम् ॥१॥ बाल्या- 15 नन्तरं गात्राणां वेपुल्यसौष्ठवविभक्तताविधायी स्फुटित- दाडिमोपमः स्मरवसतिरवस्थाभेदी घीवनम् ॥२॥ तस्य वयःसंधिरारम्भः ॥३॥ मध्यं तु प्रीढिकालः ॥8॥ प्रथमे

1. B ° तवल° 2) B कुसुमातलच्छं AB स्तवकः 3) B कस्थूरी B om. कुलकदन्तसम A ° दत्° 6) B ° धम्मिल° ) A °मध० 9) B °पत्रिका0 10) AB वेशः B स चेद्शकालप्रक्रत्य 18) A om. इति 14) A श्रो" B श्री- गणेशाय नमः "A बाल्यान्तरं 15) B सदस्फुटो दाडिमोपमः ॥स्मर 17) B °रम्भा

Digitized by Google ..

'3, 5-4,6.

त्यनिमित्तलज्जानुभावभृङ्गारशिक्षादय आरवर्तमानाश्चेष्टाः ॥५। अन्न्ये तु शृङ्गारानुभावतारतम्यं श्रेयः ॥६ ॥ ॥ इति सव्हृदयलीलायां जीवितोछेखस्तृतीयः ॥ 5

शोभाया आरादुपकारकवाद्यक्षकः परिकरः ॥१॥ तस्य क 15 चेतनाचेतनयोः स्थाणुचलयो: प्रत्येकं श्निष्टसंनिहि्ितमात्रन- पवेनाष्टविधवम् ॥२॥ उत्सङ्गोपापीनकान्तवयपरिवारवा- तायनविताननीछच्तादीनि दर्शनानि ॥३॥ तानि द्विधा व्यस्तसमस्तभेदात् ॥8॥। एवं शोभासमुत्पादकसमुद्दीपका-10

एवं परस्परोयकारकवादितरेतरानुग्रावकवं सिद्दम् ॥६॥ ॥ इति सव्हृदयलीलायां परिकरोछेखश्चतुर्थः ॥ । समाप्रेयं सव्हृदयचमत्कारिणी सव्हृदयलीला । कृतिः

ग्रगएयश्रीराजानकरुय्यकस्य राजानकरुचकापरनाम्रोलंका-13 रसर्वस्वकृतः ॥ 1) B धम्मिल° A रचनालकमश्ररोविनहन 8) B लज्जानभाव 5 A om. इति A ल्लेखः तृ° B ° ल्लेखस्त्य 6) A स्ो B॥ श्रोगपोशाय नमः ॥ १) B स्थाम° B° मात्रत्वेना० 9) A° नौच्छ B° नाच्छोन्रा B निदर्शनानि 11) A करा A पकारत्वादि 13) A om. इति B ॥ इति श्रोराज्ञानकरुध्यकविरचितायां सव्ह A ल्लेखः च° 14) B समापेयं सकृदयली क्रतिशश्रीमद्विपशिद्वाराजानक 17) B क्रतः

7

Digitized by Google

Notes.

I. Notes on Rudrata.

1. This stanza is quoted by Hemacandra, Alamkâracûdâmani fol. 17" (MS. Kielhorn, Report on the Search for Sanskrit MS8. Bombay 1881 p. 102 No. 265 (A); or fol. 38ª MS. Gough, Pa- pers relating to the Collection etc. Calcutta 1878 p. 99 No. 398 (B) and by Vâgbhata, Alamkâratilaka fol. 23b MS. Kielhorn l. c. p. 71 No.300). H.'s MSS. read 1. 2 हत्फणी च 1. 3 विमर्दने च 1. 4 HTr :. Vagbhata's readings I have not noted. Compare the stanza सवोडा दयितानने Kavyaprakaca p. 196, which is also quoted by Hemacandra l. c. fol. 17ª; Vâgbhata 1. c. fol. 23b; Bâlakrsna, Alamkârasâra fol. 32b (MS., Lists of Sanskrit MSS. collected for the Government of Bombay in 1879-80 and 1881-82 p. 9 No. 23); Jayaratha, Alamkâravimarçinî fol. 81ª (MS. Bühler, Detailed. Report App. I p. XV No. 230) and Alamkârodâharanam fol. 12ª (MS. Bühler l. c. No. 240); Keçava, Alamkâraçekhara fol. 35b (MS. Bühler l.c. No. 235). - 2. grw = correct. - 3. Edited and translated by Aufrecht, ZDMG. 25, 240. The last verse is quoted inaccurately by Ujjvaladatta on the Unâdisûtras 3, 47. - 6. Quoted by Vâgbhata, Alamkaratilaka fol. 21°, who also reads लक्षमोरिव ऋते. cfr. Agnipu- rana 338, 9. Edited and translated by Aufrecht, ZDMG. 25, 240. Ind. Sprüche III2, 5465. cfr. Uhle on Vetâlapancavimçatikâ p. 5 st. 3 p. 93. - 9. cfr. Regnaud, La Rhétorique Sanskrite Paris 1884 p. 301 with notes. Add: Rasagangâdhara p. 50 f. At p. 51 Nâgeça- bhatta quotes our stanza. Candraloka 6, 5 ff. Vâgbhatâlamkâra (ed. Anundoram Borooah) 5, 3. Pratâparudrîya (ed. Madras 1868) 4, 3.

Digitized by Google

1,15-71. $5

Sarasvatikanthabharana 5, 165. - 10. Regnaud l. c. p. 319 ff. Ra- sagangadhara p. 53 f. Sarasvatik. 5, 14. Pratapar. 4, 4. - 11-14. Regnaud 1. c. p. 327 ff. Rasagangadhara p. 54 ff. Sarasvatik. 5, 16 ff. Pratâpar. 4, 8. - 15. Regnaud l. c. p. 347 ff: Sarasvatik. 5, 15. Pratâpar. 4, 7. - 19. Bhâratiyanâtyacastra 20, 1 ff. Daçarûpa 2, 44 ff. Sarasvatîk. 2, 34 ff. Pratapar. 2, 12 ff. Sahityadarpana 410 ff. Agni- purâna 339, 5. - 21. 22. Regnaud l. c. p. 301 ff. Vâgbhatalam- kâra 5, 4 f. Sarasvatîk. 5, 10 ff. p. 310 ff. Candrâloka 6, 5. Rasa- gangadhara p. 58, 6 ff. Pratapar. 4, 85, where 22, 1 is quoted. - 27. Vâgbhatâl. 5, 6. Sâhityad. 64. Daçar. 2, 1. 2. Pratâp. 1, 22. - .d. 28. Vâgbhatal. 5, 7. Sarasvatîk. 5, 110. Pratâpar. 1, 32. Agnipurâna 338, 38. cfr. Bhâratîyan. 34, 4. Daçar. 2, 2. Sâhityad. 65. Pratâ- -- par. 1, 24. Agnip. 338, 37. 38. - 30. Quoted: Vâgbhata, Alam- kâratilaka fol. 24a. Sâhityad. p. 34. 46. Çarngadharapaddhati ZDMG. 27, 80. Translated by Bohtlingk, Indische Sprüche I2, 800. - 32. Quoted: Alamkaratilaka fol. 24ª. - 35. Quoted: Alamkaratilaka fol. 23b. Çarngadharapaddhati ZDMG. 27, 80. cfr. Amaru v. 8 (Ind. Spruche I2, 1938). मोहनमन्दिर =केलिनिकेतन (Amaru) or रतालय below 1,137. cfr. मोहनगृह below 1, 138. -39-41. Bharatiyan. 34, 105 f. (vita). 108 (vidûşaka). Daçar. 2, 7 f. Sâhityad. 76 ff. Pratâpar. 1, 38. Agnip. 338, 39. 40. - 46. Bhâratîyan. 34, 7. Sarasvatik. 5, 112f. Vâgbhatâl. 5, 10. Daçar. 2, 14. Sâhityad. 96. Agnip. 338, 41. - 47. Sarasvatîk. 5, 111. Daçar. 2, 14. Sâhityad. 98. Pratâpar. 1, 49. - 48. Daçar. 2, 15. Sâhityad. 99. Pratâpar. 1, 49. - 53. Quo- ted: Alamkaratilaka fol. 24b .- 54. निर्बन्धैबी means, I think, ,with whims (freaks) by which children (young persons) are frightened". Stanza 55 .gives an example of it. - 58. Daçar. 2, 15. Sahityad. 100. Pratâpar. 1, 49. - 62. Quoted: Sâhityad. p. 41 (1. 4: deTeIT:), translated by Böhtlingk, Ind. Sprüche I2, 16'32. - 65. Daçar. 2, 16. Sâhityad. 102. 103. - 68: Quoted: Pañcatantra 4, 9 (ed. Kose- garten) Sâhityad. p. 43. Çârngadharap. ZDMG. 27, 81, translated by Bohtlingk, Ind. Spruche III2, 7028, where the various readings are given. - 69. Daçar. 2, 17. Sâhityad. 101. Pratâpar. 1, 49. - 71. Quoted: Vetâlapañcavimçatikâ (ed. Uhle) p. 14, 20 ff., corrected

Google

१०० 1, 72-135.

and translated by Aufrecht, ZDMG. 36, 376, who also compares Cicupalavadha 10, 76. - 72. Quoted: Sahityad. p. 42 (1. 1 सतिलकं भालं 1. 3 तावसानसमये 1. 4 तथैव). - 73. Quoted: Sahityad. p. 42 (1. 2 सैर्महोत्सवब् 1. 3 विलोकितैस). - 75. Quoted: Carngadharap. l. c. p. 80 and by Ananta in the Commentary on the Rasamañjai fol. 19% (MS. Bhandarkar Report 1882/83 No. 215) (v. 1 श्रन्यास्ताः v. 3 त्यंशुके v. 4 किं नु सुरतं स्वल्पापि मे न स्मृतिः). Aufrecht (ZDMG. 27, p. 80 remarks that this stanza is an imitation of Amaruka's stanza धन्यासि या कथयसि. Why Aufrecht ascribes this stanza to Amaru, I dot not know. Cfr. Böhtlingk, Ind. Sprüche II2, 3080 with the note. I have found it quoted also in the Alamkâraratnakara fol. 31' (MS. Bühler, Det. Report No. 227). Aufrecht probably had in view the stanza कान्त तल्पमुपागते which is quoted: Dacar. p. 80. Alamkaracu- dâmani fol. 14b. Sarasvatîk. p. 286. Vetalap. p. 49 and in the Çarn- gadharap. is attributed to Amaruka. - 76. Sâhityad. 104. - 78. Quoted: Alamkaracudamani fol. 43b (fol. 100a MS. B) I, 3 °प्ाङ्गमिहा0 1. 4 मानिन्या:). - 79. Dacar. 2, 18. Sahityad. 105 f. -81. Edited and translated from the Carngadharap. by Aufrecht, ZDMG. 27, 81. (1. 2 शहेति नितरां संभत्स्य संतर्ज्य च). - 83. Dacarupa 2, 18. Sahityad. 107. - 86. Daçar. 2, 14. Sâhityad. 97. The proper place of this st. would be before st. 47. - 87. Daçar. 2. 19. Sâhityad. 108. - 89. निशमय्य, which is given by the best MSS., must be taken in the sense of निशम्य; मनोरमस्वर ,, the voice of her lover". As to मनोरम cfr. below 2, 80. - 90. निशान्त = अरन्तःपुर. - 95. Quoted: Carnga- dharap. 1. c. 27, 81. - 114. Edited and translated from the Çâri- gadharap. by Aufrecht l. c. 27, 80. - 120 ff. Daçar. 2, 20 f. Sâ- hityad. 111. Vâgbhatâl. 5, 14 f. Sarasvatik. 5, 113 f. -. 121. 5o7- वत्यानया युक्तया ,,because it is very fit for them" .- 127.Quoted: Alamkâratilaka fol. 24b; Alamkâracûdâmani fol. 44a (1. 1 Ac .: farfsa° 1. 2 सोत्कृतलसदूभ्रांतं नु नृ° v. 3 घातै रतैश्चा - 131 f. Dacar. 2, 22. Sâhityad. 112. Sarasvatîk. 5, 114. Pratâpar. 1, 39. - 133. Daçar. 2, 22. Sâhityad. 113. Sarasvatik. 5, 119. Pratâpar. 1, 40. - 134. Quoted: Alamkâratilaka fol. 24b. - 135. Daçar. 2, 23. Sâhityad. 121. Sarasvatik. 5, 121. Pratâpar. 1, 42. In all these works this

Digitized by Google

1,136 -- 2,6 :** १०१

heroine is called विरहोत्कपिठता. - 136. Quoted: Alamkaratilaka fol. 25°. Sahityad. p. 49. 74. (1. 1 ममोद्वेजित: 1. 2 यन्नाघागतो 1. 3 विन्यस्य.) Translated by Bohtlingk, Ind. Spr. 12, 1718. - 137. Dacar. 2, 23. Sahityad. 120. Sarasvatik. 5, 118. Pratâpar. 1, 41. - 139. Daçar. 2, 24. Sâhityad. 117. Sarasvatik. 5, 116. Pratâpar. 1, 45. In all these works the name of this kind of heroines is कलहान्तरिता. - 141. Dacar. 2, 25. Sahityad. 118. Sarasvatik. 5,117. Pratapar. 1, 43. - 142. Quoted: Alamkaratilaka fol. 25a. - Alamkâracûdâmani fol. 44ª. - 143. Daçar. 2, 24. Sâhityad. 114. Sarasvatîk. 5, 115. Pratâpar. 1, 44. - 145. Daçar. 2, 25. Sâ- hityad. 115. Sarasvatik. 5, 120. Pratapar. 1, 47. - 147. sfsia is, I think, the correct reading. It is also intimated in A. In none of the passages quoted by Böhtlingk nor below 3, 61 the gender of ufsf is distinguishable. - 147. Daçar. 2, 25. Sâhityad. 119. Sara- svatik. 5, 120. Pratâpar. 1, 46. - 151 ff. Sâhityad. 116. - 155. Sâhityad. 122. - 157. This stanza is an imitation of Amaru st. 53. Hence the interpolation in D. - 159. mofoa = „mixed with", „,sticking to". - 165. FIT = „,an ascetic“.

1. Sarasvatik. 5, 46. p. 310, 11 ff. Sâhityad. 213. Agnipu- râņa 341, 5. - Kâvyaprakâça p. 53, 11. Rasatarangiņî p. 59, 11 f. Rasagangadhara p. 60, 4 ff. divide the vipralambha into five kinds: abhilâsa, viraha (Rasat. instead: gurunirdeça), îrsyâ, pravása (Rasat. deçântaragamana), çâpa. The Daçarûpa 4, 53 divides it into two kinds only: mana and pravasa. Hence the assertion of Jagannatha that the old ones (prancah) state five kinds is wrong. cfr. Regnaud l. c. p. 303 ff. - 2. Sâhityad. 214. - 4. cfr. Kâvyâdarça 2, 41. - 6 ff. Daçar. 4, 48 ff. Sahityad. 214. Commentary on Hala st. 185 (minor edition, from the Kâmaçâstra). cfr. Bhâratîyan. 6, p. 5, 19 f .: वैशिकशास्त्रकारेश्र (thus Puna MSS.) दशावस्थो ऽ भिहितः (scil. शृङ्गारः). - Sarasvatik. 5, 98 ff. and Pratapar. 4, 73 (कामशास्त्रानुसारतः । केचितु दशावस्था इति कथयन्ति) distinguish 12 avasthas. Kumarasvamin in his commentary on the last passage has the following quotation: T

Digitized by Google

१०२ '2,12-3, 62.

एवोकं भावप्रकाशे। दशधा मन्मयावस्था भवेद्दवादशधापि वा। इच्छोत्कपठाभिलाषाश्न चिन्ता स्मृतिगुपास्ती ॥ उद्देगो य प्रलाप: स्यादुन्मादो व्याधिरेव च। ताड्यं मरपा- मित्याधे द्वे कैश्चिदर्जित बुधैरिति ॥ धन्ये तु ॥ दृस्मनःसङ्गसंकल्पा जागरः कृपाता रतिः। होत्यागोन्मादमूछन्ता इत्यनङ्गदशा दपात्याहु: ॥cfr. also Hall, Preface to the Daçarûpa p. 34 note. - 12. Quoted: Çârngadharap. 1. c. p. 81 .- 14. Compare Uhle on Vetâlap. p. 190. - 28 f. Sâhityad. 215 .- 38. रात्रिचार =,,taking place by night" .- 50. Quoted: Carnga- dharap. 1. c. p. 81. - 62 ff. Daçar. 4, 56 ff. Sâhityad. 220. - 69. स्वसंत्ञाकृता -,,called (्ाकृता) by name". --- 79. त्रमुष्यां is the Accus. sing. femin. of a pronoun Eger, which has its origin in the Genit. sing. mascul. of I, appearing as the former part of com- pounds like ध्मुष्यपुत्र, त्रमुष्यकुल. - 102. Dacar. 2, 27. Sahityad. 157. Pratâpar. 1, 48. - 103. Sâhityad. 158, copied from Rudrata. - 105. aaTsr n. = ,,flower of the Nauclea Cadamba“. - 107. Quo- ted: Carngadharap. l. c. p. 80 .- 109. कठिन ,full moon". cfr. Çiçup. 1, 20.

1 ff. Regnaud 1. c. p. 306 ff. Vâgbhatâl. 5, 20 ff. Candrâl. 6, 6 ff. - 3. Quoted: Alamkâracûdâmaņi fol. 10b (MS. A; fol. 21' MS. B). - 26. पत्रिक means, I think, ,,vulture" .- cfr. Candakar- çikam p. 71, 4 ff. ZDMG. 36, 366 f. - 35-50 are quoted in the -- Pratâpar. 4, 100. 101 in a somewhat different order and with va- rious readings. - 52 ff. See note on 1, 19. - 60. चतुष्कार्चित = „adorned with ornaments of pearls“. - 62. Quoted: Çarngadharap. l. c. p. 80.

II. Notes on Ruyyaka.

1, 7. काचकाच्य perhaps means ,,a string of glass-beads" .- 2, 2. Instead of पुष्यराम all lexicographers and editors write पुष्पराग and accordingly guqrIs. That this is wrong is proved 1) by the Çaradâ MS. which distinctly writes & and not sq. In the Çârada

Digitized by Google

१०३

alphabet it is impossible to confound these ligatures; 2) by Raghu- varca 18, 31 where alone पुष्यराम suits to the connexion; cfr. पौष्यां, पुष्यमू त्रपुष्यन पुष्य :; 3) by the modern languages; Hindi पुखराज, Sindhi पुखिराजु Gujarati पुखराज, पोखराज, which point to पुष्यराज from which alone they are derivable. cfr. Maithili पुख, पूख = Pusya. Hence the Prakritic form पुप्फराम्म Mrcchakatika p. 70, 25 is not correct. The MSS. have पुष् (A) पुम्म (B) पुस्स (C) पुप्प (D) and the correct form is पुस्सराश्र or पूसराभ्. cfr. Vararuci 3, 58. Hemacandra 1, 43. Hindf, Bihari पूस. But Panjabi पोह, Sindhi पोहु Gujarati पोस are to be re- ferred to Skt. पौष. - रुधिरात also Agnipurana 245, 4. - From this passage it is evident that भाष्म is not simply =,,Edelstein" (Böhtlingk, Wörterbuch) but „a certain kind of jewel“, which I am unable to determine. It is not mentioned by Garbe (Die indischen Mineralien. Leipzig 1882) .nor in the Agnipurana Chapter 245. - 5., दृषविका is not found elsewhere .- 14. समपटवास =,,perfumed pow- der composed of several ingredients. cfr. Petersburg Dict. s. v. H- मगन्धक.

Bonn: Printed by Charles Georgi.

Digitized by Google

Digitized by Google

.

Digitized by Google

RETURN TO: CIRCULATION DEPARTMENT 198 Main Stacks

LOAN PERIOD 1 2 3 Home Use 14 4 5

ALL BOOKS MAY BE RECALLED AFTER 7 DAYS. Renewals and Recharges may be made 4 days prior to the due date. Books may be renewed by calling 642-3405.

DUE AS STAMPED BELOW.

"JAN O 3 2006

FORM NO. DD6 UNIVERSITY OF CALIFORNIA, BERKELEY 50M 1-05 Berkeley, California 94720-6000

Digitized by Google

YC 54571

483789

UNIVERSITY OF CALIFORNIA LIBRARY

itized by Google

iGoogle