1. Sruti Siddhanta Sarasangraha Babrunanda Sharma Kunja Vihari Sharma Venkateswara Steam Press 1913
Page 1
श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह:
अष्टोत्तगश नोपनिपत्मारमुद्त्य मंथिल पं० श्रीवावृननदनशर्मणा मङ्गहीतः ।
पं० श्रीमत्कुञ्जविह्ारिशर्मणा संस्कृतः ।
म च फेजावादनगरनरवग्म-सत्र वंशावतमहाइकोर्ट क लो-
मुम्बप्यां म्ेतवाडी 3 वी गली सम्बाटा लेन
"श्रीवङ्कटेश्वर" (स्टीम ) मुद्रणयन्त्रालय मुद्रापनितवा प्रकाशितः ।
गवन् ५९.इ०, झके ५८:५.
Page 3
श्रीः।
प्रस्तावना।
विदितमस्तु सुजनानां यन्मुक्तिकोपनिषदि श्रीगमचन्द्रो हनुमन्तम्प्रति "माण्ड्रक्यमेकमेवाडलं मुमुश्रणां विमुक्तये॥ तथाप्यसिद्धश्ेज्ज्ञानं दशोपनिषद: पठ ॥१॥ ज्ञानं लब्धवाऽ- चिरादेव मामकं धाम यास्यमि॥ तयापि हढता नो चेद्वि-
निवर्त्तय ॥ विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्ोत्तरशतं पठ ।।" इत्यु- पदिश्य यासामष्टोत्तरशतोपनिपदां नामान्यवर्णयत् तासां तुकागम तात्याभिख्येन मोहम्याम् 'तत्त्वविवेचक" मुद्रण- यन्त्रालये १८१७ शकाब्दे मुद्रितानां पाठतोऽर्थतश्र श्रवणं मंथिलवंशोद्गवपण्डितवावूनन्दनशर्मणो विधाय जातश्रद्धा- भरो मुमुक्षुजनानामुपकारार्थमेतासामुपनिषदां सारार्थ म्रक
अथासी महात्मा तथेत्यङ्गीकृत्य परिश्रमावचारपूर्वकम् अष्टोत्तरशतोपनिषत्मारभूतमेतं "श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह्" नामानं ग्रन्थ ताभ्यम्मंगृहीतवानिति।।
केजाबादनगरनिवासी हाइकोर्टबकीलेत्युपपदखत्रीवंशोद्गनः श्रीबलदेवप्रसाद-वर्मा।
Page 4
भूमिका।
लाके विदितमस्ति सर्वपाश्रीवानां सचचिदानन्दलक्षण- ब्रह्मविज्ञानादेव संसागदुःखनिवृत्तिपृर्विका नित्यपरममुख्व रूपा केवल्यमुक्तिर्भवतीति। तद्विज्ञानस्य तु मलविक्षपाऽड- वरणसव्ज्ञकानि त्रीणि प्रतिबन्धकानि सन्ति। तान्येव प्रतिबन्धकानि दीर्घकालानुष्ठितनिष्कामसत्कर्म्मसदुपासन सज्ज्ञानै: क्रमेण विनश्यन्ति। परन्तदनुष्ठानन्तु ते्षां सम्य ग्जानेनैव भवति। तत्सम्यगज्ञानन्तु मह्रूपदिष्टमच्छास्र- सिद्धान्तवाक्यश्रवणादिभ्यो बहुकालसूक्ष्मबुद्धिमाध्यम्भ-
त्सहुरूणां दुर्लभत्वाच्च सच्छासाणं बहुविस्तरत्वाद्दि तद्रह- कालादिसाध्यं वस्तु कथमल्पकालादिमाध्यम्भवति । अतो बहुजनोपकागार्थ सच्चिदानन्दानन्तलक्षणकरुणार्णवश्रोमत्पर-
हाईको टवकीलेत्युपपदश्रीयुत- बलदेवप्रसादव ममहोदयप्रा- थिंतेन मया ह्यष्टोत्तरशतापनिषद्धय्ः सारमुद्धृत्य संगृहीतः ।
संग्रहीता-
मेथिल- पण्डित-श्रीचावृनन्दनशर्मा ।।
Page 5
सृचना।
अत्र येज्ा: कठिनशव्दानामुपरिशाद्धताः मन्ति तैरेवा- इरुपलक्षिताष्टिप्पण्यस्तेषामधः कृताः सन्ति। किश येऽङ्राः श्रुत्यादाँ कोश्ठान्तरे सन्ति ते यम्या उप- निषद: सा श्रृतिम्तस्पा: सूचनाय। यावत्कोष्ठान्तर्गतोऽन्योऽङ्को नापलभ्येत तावत्मा श्रुतिसंह तिस्तस्या एवोपनिषद इत्यपि वोध्यम।
अक्षरयोजकगोघका दिर्ावदोपाशुद्धि शुद्धीह्ृन्य पटयुः पाठकाः ।
Page 6
॥श्रीः॥।
अथ श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रह-
विषयानुकमणिका।
विपया: प्रष्ठाङ्गा: पकतयक्का: विषया: प्रमाङ्गा: पककयड्ा:
श्रान्तिमन्त्राः 2 ्रियोत्पत्तिकमम्न- .. मझलाचरणमू ... ५ तलज्ज
अथानुबन्धचतश्यम् १३ अन्यसत्कमपरेपा- अधिकारिनिर रणम् १४ के स्वदुषकमप-
विषयनि० १ ६ रिपाके च ताप:
सम्बन्धनि० 2 सत्कमंपरिपाके कर्त-
प्रयोजनाने. .. प्रमाणनि- ६ कमयोगस्वरू रू . . ... अथ बन्धमोक्षप्रकग्णम ।९.३ कमलक्षणन्
बन्धवाक्यानि अकमलक्षणन् २६ 11 ४ ५ मोक्षवाक्यानि बन्घप्रातवधि: ध्मस्य कन्तव्यता ... २७ ६ जीवन्मुक्त वाक्यानि धर्मलक्षणम् ... २८
सश्वधनमुक्तिमंदा: धर्मस्कन्धाः .. ५ ८
१२ वर्णानामाश्रमसडखया: २९ ८
सविचारनिकीपा २१ धमांदोनां फलानि ...
अय साधनप्रकरणम ।२२ स्तत्फ लख्व ७ मनुध्यशरीरस्य श्रेष्ठ- वैकुण्ठस्वरूपम् . . . त्वम् ... २ ध्यानालमबनम् .. द्विविधं पोरष तत्फ- अविद्यासाकारस्यानि
त्यत्वम् ... १४
Page 7
विषयानुक्रमणिका। (७)
विषया: पं० विषया: प. पं
विद्यासाकारस्य नि- नित्यानित्यवस्तुथिवेक-
त्यत्वम् .. वाक्यानि ५.१.
अविय्याविद्यासाकार- वैगग्यवाक्यानि योहंश्नतः ० श्मरदोपा:
माकारग्रहणे हेन: स्त्री दोपा :.
श्रीरामचन्द्रस्य परत्वमू ,, पुतदोपा: रामनामार्थ: .. पपणात्याग: .: लक्ष्मणादिसहितराम- धनदोपा:
स्य प्रणवाङ्गत्वम् वादनादिउदोघा:
श्रीसीताया: स्वरूपम्,, आयुर्दोपा: ..
साङ्र्यानप्रकार :... गर्भस्थितस्य दोप-
ध्यानकलम् ८३ ... ६०
मन्त्रशब्दार्थी वाच्य- अन्यवेराग्यविधायकवा-
पाचकभावश्र क्यानि
मन्योद्वार: । शमादीनां प्रयोजनम्
पडक्षरमन्त्रार्थः पट्सम्पत्तिनामानि, ६५ 3
मन्त्रजरफलमू ७ | शमवाक्यानि ..
ऋष्यादिस्मरणनू .... ४६ मनोनाशक्रमो ..
राममन्न्रजपफलेपु हनुम- मनोषसस्य बीजद्रयम् दद
द्वाक्यम् प्राणस्पनदनिरोधन- ... सेतिहास नारायणनामा- प्रकार: ... ५
धारणमाहात्म्यम् :७ वासनाया: स्वरूपम्
नारायण नामानि तञ्र7्र- वासनाया: क्षपप्रकार
१५ स ङलक्षणम् ६९ ... ..
साघनचनष्ट्योत्पत्ति: ५० "५ असकलक्षणभ् ५ ..*
Page 8
(८) श्रुतिसिद्धान्तप्तारसंग्रहे-
विषया: पृ० प० विषया: पं०
शुद्धवासनालक्षण मठप्रकार: ८३ 3
९ : आसनविधि:
शुद्धवासनाफलम् अभ्यामवविधि: ,1 चिरकालान्यासेन ..
वाभनाक्षय: सान्गाजपाजरविधि: ८५ मनोजएे युक्तय: इंसस्याषधा प्ृत्ति:
साधुलक्षणम् 3 अजपा जपस्परूपम्
वासनादीनां समका- दशविधनादश्रवण तत .-
लाम्यासः लख् .. 1.9
दमलक्षगम् ... १ : अष्टांगयोगः।८९ १ तितिक्षालक्षणम् 7
उपगतलक्षणस् । सलक्षणदशयमा: " सलक्षणदशनियमा: ९३ ६ :1
AY समाधानलक्षणम् ७% आसनानि सलक्षणानि ९६
मुमुशुतालश्षणम् साङ्गप्राणायामा :... ३ ..
७७ रेचकादिलक्षणानि
अधयोगप्रकरणम् ... उ८ रेचकादिपु ध्यानानि १०५
मात्रालक्षणम् १०
यत्वम् १४ ... अन्यासकरमः
योगस्य परत्वम् ... 5२ कुम्भकमेदा: योगलक्षणम् महामुद्रालक्षणम्
योगसाधनानि ८0 ५ महाबन्धलक्षणम् ... मन्त्रयोग: 0 महावेघलक्षणमू ... :1 पट्चकराणि ... ८१ ससाघनविपरीतकरणी
लक्षणम्
लक्षणम् ... ८२ इाक्तिचालनप्रकार: ११५
Page 9
विषयानुक्रमणिका। (९)
विपया: ए पं०विषयाः पं०
पष्मुसोलक्षणम् ... दिरण्यगर्भस्वरूपम् ५.८८ वेणवीमुद्रालक्षणम् म्थुलशकिम्परम् उत्मनीमुद्रालक्षणम् विग टस्वक्पम् 1: वैष्णशीमुदाया विरोष
रक्षणान तत्.मः
तेषां गुणा: सेवरीमुद्रालक्षण म श्रम कदेशडविद्याण्डम् माधनम् अिय्याएण्डाभिमानि
स्वरूपम् धारणालक्षणम् पोकरणं तत्कायस माङ्कसगुणध यानभ् नलशरीरसवरु नम् ननिरगुणध्यानम् अलमयकाश: ममाचिलक्षणम् स्थलशरीर पड़मान सभाभिभेदा: विकृतयः ज्ञानयोगलक्षणम् ज्ञानयोगा ङ्रलक्षणानि अपक्षीकृतमहाभून- ८ कार्याणि अथ सृष्टिमकग्णम १४१ 3 शीकृतभूतकार्यष्व
मृष्टे टध्ान्ता: स.एकमः क्षेरणम्
प्रकुतयत्पती टथ:न: प्राणमयकाश ः
प्रकृतिलक्षणम् मनोमयकोश:
पुरुपस्वरूपम् मिज्ञानमयकोशाः
मायालक्षणम् मक्ष्मशरीर तक्षणम् लिङ्गधरीरे, पड़्मंयः विश्ेपशक्तिस्वरूपम् ३ आनन्द मयकोशः 31
Page 10
(१० ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
विपया: पं० विपया: पं
उत्क्कमणमार्गः ५
रमन्तरत्वम् ... १५६ आत्मपादचनुश्टयम् १७१ ५ AN
प्रथमपादसरूपमू रूपेण तेपु प्रवेश: १५७ विश्वस्य नामानि ... १७३ ३
अन्सर्यामिलक्षणम् ७ द्वितीयपादस्वरूपम् 11 ईश्वरस्य जीवस्वरूपेण तेजसस्य नामानि प्रवेश: ... १५८ ७ तृतीयपादस्वरूपन् 11 चिञडप्रन्थि: १५९ ४ प्राज्ञस्य नामानि .. १७४
जीवस्य क्षेत्रशादिरू- तुरीयावस्थालक्षणन ८
पप्राप्ति: ... १६० ५ नरीयपादसत्ररूपम्
जामद्षस्थालक्षणम् १६१ ३ तुरीयचेवन्यनक्षणम 3
स्वप्रावस्थालक्षणम् १० कुटस्यलक्षणन्
सुधुप्तिलक्षणम् ... ३ ईश्वरकार्यम् :1 मूछा ऽवस्थालक्षणम् 11 ₹. जीवकार्यम् 10
मरणावस्यालक्षणम् शीवलक्षणम् १६३ विक्षेपशाक्तिकार्यम् पश्चावस्थामु भ्रमणम् आवरणशक्तिलक्षणम् ,, ७ जीवस्य कर्तृत्वम् ... १६४ ११ आवरणशीक्तकार्यम् १२ भावनार्थमीश्वरस्वरू- सृष्िस्वरूपे दशान्ताः १७७ पम् ... १६६ वेदान्तस्वरूपम् १.८१ ९ जीवस्य रूपन्रयम् ... भावनाथं विरादस्वरू- एश्रस्य जीवरूपेणा पम् .. १.८२
वस्थात्रये विहार: अथ स्वरूपप्रकरणमू १८५ ३
कार: १६८ ४ स्वरूपयाक्यानि + .. .. Y
Page 11
विषयानुक्रमणिका। ( ११ )
विषया: न० पं० विपया: 3. पं८
अथोपदेशपकरणम २१० २ निदिध्यासनवाक्यानि २६७
तेः कृपायुक्कवाक्यभ् ,, सम्प्रशतसमाधिलक्षणू२६८
आत्मश्ञानफलमू ... २११ निर्विकत्रसमाधिल
गुरुम्पति विधियद्रभनसूर १२ क्षणभू .. ११
पार्थना असम्प्रज्ातसभाषि .. ४ सलक्षणशिष्य+प्रतयु. लक्षणम .. २६९ समाधिकलन् पदश: ...
गुरुपदेश्यवाक्यानि २१३ स्थानकथनम् ... २७१ जगदूद्मेकपवाकयानि स्थितप्रशलक्षणम् .... ,। जगदातमेक्यवाक्यम् सरूपम नोनाश लक्षणम् २७२
प्रारब्घ कमणामवश्य वेरमू .1" भावित्व तत्र आत्मव्रद्मेक्यवाक्यम् दश्न्तश्र १ १ जगन्मिथ्यावाक्यानि .'. !' 70 शानिनाम्भारब्घस्या- मायिक भेददर्धनपूर्यक- सत्यत्वम् ... २७३ १७ त्रह्मापदेश: : जीवन्नुक्तातुभवतरा क्यानि हायाकयोपदेश: २३९ जीवन्मुक्तदर्शनफलम् २७८ २५० विदेहमुक्तिलक्षणम् २७९ ब्रह्मशन्दार्थ: अन्ते ब्रद्मणि प्रवेधः .. आत्मशब्दार्थ: १२ त्रिधा मायाविनाश: २८१ १ तत्त्वोपदेशः २५२ अथसंकीर्णप्रकरणम्।२८२.३ महावाक्यानामर्थ- सलक्षणश्ानभूमयः रूप ल्ोका : ... ४ शुक देबवामदेवमार्ग- मननवाक्यानि .. २६२ १४ द्यम् ... ... २८.४ १५
Page 12
( १२ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
विपयाः पृ० पं० विपयाः प० पं०
शुकदेवमार्गलक्षणम् २८५ १ प्रतिमापूजनवाक्यभ् २९३ १३
वामदेवमार्गलक्षणम् सर्वात्मभावेन प्रणाभ: २९८ देवगुरुभक्तेरावश्य- उपवासलक्षणम् ... 11 कत्वम् ... ... २८६ ईश्वरस्य प्रेरकत्वम् !1 आत्मनो तुर्लभतवमू देवानाममतदर्शनमा- अनेक संकीणवाक्यानि त्रेण तपि:
शान्तरक्षणभ् ... मंन्यासग्रहणवाकयमू
तत्वज्ञानानन्तर शाम्तर- अनिद्धादिपणणां ल- क्षणानि m त्याग: .... २८% .. निवृत्तिमार्गलक्षणभू उराषू जोप चार लक्षणानि - ९६ २८९ ५ नाना विघवाक्यानि १० सवितमावित्रीनिरुपणभू,, सन्गत्यागाशक्यले सन्भि: नित्यावश्यकत्तव्यत्वम् ,, कत्तव्यवाक्यम् २१२ गुरोनाडभिनन्दने दोष:,, पण्डितळक्षणम् ... श्रीमददाविष्णुस्तोपम् V सत्वादिगुणानां लक्ष श्रीरामचन्द्रस्तोत्रम् मानि कोत्सायणिस्नुति: ६
नुक्रमणिका।
Page 13
॥ श्रीः ।।
अथ श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहस्य
वर्णकमानुकमणिका।
विषया: प्र० पं० विषयाः पं०
अ०
अकम्मलक्षणम् .. २६ अवियाविद्यासकारयो अजयाजपवाध: .. ८५ दशन्त: अजपाजपम्वरपम् अजिद्वादीनां लक्षणानि : ९५ नित्यतवम् १४
अधिवारिनिकप्णम् 0 अविद् त्रिन्दावाकयानि अणंगयोग:
वाक्योपदेशः ... असगलक्षणम् ६ ९ ५
अनेकमंकीर्णचाक्यान अगर प्रजातम माचिल
अन्तर्यामिम्वरय् ... ५.५. 3 क्षर्ण तत लव् २६१ ७
अन्ते व्रझाण प्रबेश: आ०
अन्नमयकाशः ८ आत्मनो दुलभत्त्रम् २८६ ५ अन्यसत्कमंपरिमाके स्वनु- आत्मज्ञानफलम् . . 3
षकमंपरिपाके ताप: :३ ' आत्मव्रम्मेक्यवाक्यम् २३० अन्येपु वैराग्यविभायक- आत्मपाद चतशट्यम् वाक्यानि ६० आत्मशब्दार्थ: आनन्द मयकोशः र्याि .. १५२ ५ आर्याप दोषा: ३
अभ्यासविधि: ८३ आवरणशक्तिकार्यम् १७६
अवधतलक्षणम् .. आवरणशक्तिलक्षणम् ' ७
Page 14
(१४) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
विषयाः प्र: पं० विषया: प्र० पं०
आसनवधि: .. ८३ ७ कुम्भकभंदाः ... आसनानि सलक्षणानि ९६ कुटस्थलक्षणम् ... १७५ कौत्सायनिकृतात्मस्तुतिः ३४ ६ 5
ईश्वरकायंम् क्रिरयोत्पतिक्मः .. २: .. ईश्ररस्य जीवरूपेण न्रवेशः से चरीमुद्रालक्षणभ्
इश्ररस्प जीवरूपेणा- ग०
वस्थाप्रयेपु वरि- गभस्वितम्य दोपस्मरणम् ६ः
हार: ... १६७ गुरुम्पति वििकद्र मनमू :५-
ईश्वरस्यान्तर्यामिरू गुरुपदेशवाक्यानि ..
षण प्रवेशः गुरोनांभिनन्दने दोप := 9१० १५.9
ईश्ररस्य प्ररकत्वम् २९४
हश्वरस्वरूपम् चिञडप्रन्थिलश्षणम् .. १५९ ८ उत्कमणमार्ग: १६९ चिरकालाभ्यासन वास ... नाक्षय: उन्मनीमुद्रालक्षण म् ...
उपरतिलक्षणम् ७५ ज्n
२ उपवास लक्षणम् ... ५ जगदझात्मक्य वाक्यम् ५ कु० जगद्स्ेक्यवाक्यम्
ऋध्यादिस्मरणम् ... ४६ जगन्मिध्यावाक्यानि ... २२०
जाम्रदवस्थालक्षणम् १६१ ३ जीवकार्यम् .. १७५ १४ एपणात्याग: ... ५६ जीवलक्षणम् ... ... १६३
क० जीवन्मुक्तदर्शनफलम् २७८ ७
कममयोग: जीवन्मुक्तवाक्यानि ... १४ ७
कम्मलक्षणम् .. ८. जीवन्मुक्तानुभववाक्यानि २७४
Page 15
निषयानुक्रमणिका ।
विपया: पं० विषया: पर० पं०
जीवस्य कर्तृत्वम्
जीवस्य रूपत्रयम् ... '६६ धनदोगा: ५७ धर्मलक्षणन ...
त० धमस्कनणा: :. धर्मस्य कतःप ... २७ नन्वज्ञानानन्सर श्रास्त्र- धर्मादीनां फलानि त्याग: .. नतवोपदेश: धारणलक्षणम् ... ..
तितिक्षालक्षणम् e'ne स्यानफलम्
दुशीय चेतन्यलक्षणम् व्यानालम्नम् नाद भेदासन्क लानि च ८८ ६ तुरीयपादस्वरूपम् ... 43 नाद स्वरूपम् नुरीयावस्यालक्षणम् ानाविधयाक्यानि नुतीयपादस्वरूपम् ... :७३ नारायणनामानि त. त्रिधामायाविनाश :... २८'
नित्यानित्यावेवेक- वाक्यानि 3
द मलक्षणम् नित्यावश्यकतव्यता ... ६
द श विघनाद भरवणन्त- निदिध्यासन लक्षणम् -६७
८७ ७ निर्गुणध्यानम् १३१ निर्विक ल्पसमाधिलक्ष-
देवानाममृसदर्शनमात्रेण गमू ..* २६८ ७
तृप्ति: निृत्तिमार्गलक्षणम् २.८ ८ ... द्वितीयपादस्वरू्पम् १७२ ६
दिविध पौरष तत. मन्तरत्वम् ... .. ४ १५६
Page 16
( १६ ) श्रुतिसिद्धान्तसतारसंग्रहे-
विषया: पृ० पं विपया:
वित्वं तत्र दष्ट
मस्तेषां गुणाश्च न्तश्र ...
पञ्चव्योमलक्षणम् प्चावस्थामु श्रमणम् १६३ पसीकरणं तत्कार्यज्ञ बन्धप्रतिविधि: ५ बन्धमोक्षवाक्यानि
सीकृतभूतकारयोणां बन्धवाक्यानि 1.
प्रवेशः त्रहाशभा्थ: ....
पण्टितलक्षणम् परापु जोपचार लक्ष भ०
भानि ३ . * पुत्रदोपा: भावनाथ निराट्म्वरयम: ८२
पुरुपस्वर पमू म ० प्रकृतिलक्षणम् .. मङलाचरणमू .. २ प्रकृत्युन्पत्तो दृष्टान्तः मठप्रकार: 3
प्रतिमापृजनवाक्यम् मननवाक्यानि १४
प्रत्याहारलक्षणम् ५३३ मनुष्यशरीरस्य अ्रध्र
प्रथमपादस्वरूपम् त्वम् २
प्रमाणनिरूपणम् .. मनोजये यक्तय: ७२
प्रयोजननिरूपणम् ... .. 3 मनोनाशक्रमी १०
पशृत्तिमार्गनिरूपणम् २८० ५ मनोनृक्षस्य बीमद्वयम् ६/. १
पराणस्वन्दनरोघनप्र- मनोमयकांश: १ १
कार : मंत्रजपफलम् "' .. ६८
प्राणमयकोशः मंत्रशब्दार्थ: ... १५४ ..
Page 17
वर्णकमानुक्रमणिका। (१७)
विषया: प्र० प० 1 विपया: प० पं०
मंत्रोदार: .. ९ व० मरणावस्थालक्षणम् १६२ १२ वर्णानामाथ्रमसड्ख्याः २९ महावन्यलक्षणम् ११४ ?
महावाक्यानामरथरप- वामदेवमार्गलक्षणम् २०५
श्कोका: २५६ वासनादानां समका- ... महावेधरक्षणम् ... ११४ लाभ्याम: ... ६
महामुदालक्षणम् .. ११३ । वासनाया: क्षयप्रकार : ६८ माया लक्षणम् .. १४७ वासनास्वरूपम् मायिकभेददर्शनपूर्व वाहनादियु दोगग: ५८ ६ कम्रमोपदेशः ... १२२ १० विक्षेपश्ञक्तिकायम् ... १७६ मुमुभ्ुतालक्षणम् ७६ विक्षेपाशा कस्वरूपम् १.८ मूच्छावस्थालक्षणम् १६२ ८ भोक्षवाक्यानि विक्षेपावर गशक्तिदयम् १७६ १२ विज्ञानमयकारा :... १५५ य० विदेहभुक्िलक्षणम् २७९ योगज्ञानयोर्योन्या विद्यासाकारम्य नित्यत्वमू२८ श्रयलम् ... ४ विरांटस्वरूपम् 17 योगळक्षणम् .. १४८ .. ७९
योगस्य परत्वम् ... विषयनिरूपणम् १२ १६
वदान्तस्वरूपम् .. १८१ ९
राममन्त्रजपफलेम ह- वैकुण्ठस्वरूपम् ५
नुमद्ाक्यम् ... ४६ १४ वेराग्यवाक्यानि .. ५: 3
रामनामार्थ: वेराग्यादीनान्फलम् ... 60 AU
ल० वेराग्यादीनामव-
लक्ष्मणाददिमदितरामस्म विस्थानकथनम् २३१
प्रणवाङ्गलम् ... ४१ ४ वप्णवीमुद्राया विशपल- लिगशरीरे षडूर्मय: १५५ क्षणानि ... ११८ १४
Page 18
(१८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
विपया: प्रृ० पं० विषयाः प्ृ० पं०
वैष्णचीमुद्राया: सामान्य- पडक्षरमन्त्रार्थः ४४
लक्ष्यम् .. .. ८३ षण्मखीमद्रालक्षणम् वैष्णवी मुद्रालक्षणम् स० AU
मनत्यागाशक्यत्वे स-
शत्ति चालनप्रकार: ११५ त्मटक तव्यवा-
शमवाक्यानि ६६ १ क्यम् ... ...
शमादीनाम्प्रयोजनम् सखलक्षणम् ६९
शरीरदोपा: ... २२ ६ सत्कर्मपरिपाके कन- शराशन्तरगमनप्रकार: १६८ व्यता ... २३ ८
शान्न लक्षणम् .. २८७ स-वादिगुण लक्षणानि शान्तिमन्त्रा: .. सन्न्यामग्रहणवाक्यम् २९५ शुक देवमागलक्षणम् २८५. ममाधानलक्षणम् .. ७६ ३ शुकदेव वामदेवमा्गदयमूर ट४ समाधिमेदा: १३२ शुद्ध वासनास्वरपम् .. ... ६९ ममाघिलक्षणम् .. ६ श्रद्धालक्षणम् .. ७५
२९८ णमू २६८
सम्बन्धनिरुपणस् ... श्रीरमचन्द्रस्य परनम् :९ श्रीरामनामार्य: सर्वात्मभावेन प्रणाम: २९३ .. श्रीसीतायाः स्वरूपम् सरूपमनोनाशलक्ष
णम् २७२ श्रतेः कृपयुक्तवा- सलक्षणज्ञानभूमय: वाक्यम् AY ... सलक्षणदयनियमा: ५.३ प० सलक्षणदशयमा: ८९ परूचकाणि .. ८१ सलक्षणशिष्यम्प्रत्यु पट्म-पतिना मानि ६५ ३ पदेश: ... २१२
Page 19
वर्णक्रमानुक्रमणिका। ( १९)
विषया: विषया: पृ० पं० 0
सविनमावित्रीनिरूप णम् .. समाधनमुक्तिमेदा: ससाधनविपरीतकरणी- स्थुलशांक स्वम्पभू
लक्षणम् १४ ... ११८ साकारग्रहणे हेनु :... वधिकृतय: ... . ~ साअप्राणायामः .. 2
स्वविचारनकीपा साङ्रसगुण यानमू, १२.७ साधनचृश्योत्यत्ति: 2r m' साघुलक्ष गभ् ह० ... सपपिलक्षणम् १६२ हिर नगभस्वरूपन १४८ सूक््मशरीर लक्षाम् १५५ हसस्याष्टधानृनि: .. ८५ मृष्टिक्रमः .. मूधिर्वररे रष्रानताः झ्ञ o 5९ मृशी दशनता: ज्ञानिनां प्रारव्वस्थास-
सेतिदास नारायणना- पतम् ...
मोखारणमा- जानयोगलक्षणम्
हातम्यम् ... ४9 ज्ानयोगाङ्गलक्षणानि ::
।i इनि॥
श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहस्य वर्णक्रमानुकमणिका।
Page 20
इति
श्रुतिसिद्धान्तमारसंग्रहस्य विषयवर्ण- क्मानुक्मणिके
ममानं·।
Page 21
ॐ ब्रह्मणे नमः । अथ शांतिमन्त्राः॥ (१) ॐ वाइमे मनमि प्रेतिष्ठिता मनो में वाचि प्प्रतिष्टितमोविगवीर्म एधि देर्दस्य म आणीस्थशृंतम्मेमा प्रहासीग्नेनाधीतेनाहोरा- त्रानत्मंदध।म्पृतं वदिप्यामि मन्यं वदिप्यामि तन्मामवत् त्काग्मवत् अवतु मां अवतु वक्ताग्म अवतु वक्ताग्म॥। ॐन्तिः शान्ति: शान्ति: ।। १ मनसा यद्यच्व्दजातं विवक्षितं तदेव वाक पठत्विति भाव: ॥२ यद्यद् विद्यापनिपाठकत्वेन वत्तव्यं शच्दजातमर्ति तंदव मनमा विवक्यत हति ॥ आविःशब्देन स्वप्रकाश- म्बह्मचंतन्यमुच्यते। हे स्वप्रकाश ब्रह्माचेतन्यात्मन मे मदर्थम् आविरेधि अविद्यावग्णापनयनार्थम प्रकटीभव ॥४ हे वाद् नसे मे मदर्यम वड्स्य उक्तनत्वतिद्यापतिपाठकय्रन्थस्य आणीस्थः आनयनममर्य भवतम ॥ ९ मे मया श्रृतं गुरुमु- खादर्धातं ग्रन्थतदर्यजातं च मा प्रहासी: मा परित्यजतु। विस्मृतं मा भूदिति यावत ॥ अहनि गत्री च।। ७ संयो- जयाभि आलस्यं परित्यज्य अधीतं ग्रन्थं निग्न्तरं पठामी त्यर्थ: ॥८ परमार्यभूतं वर्तु॥१ व्यावहारिकं यथाभृ नमर्थम्।। १० ब्रह्मतत्वम् ॥। ११ शान्तिशब्दस्य त्रिरुक्तिगध्यात्मिका-
(१) ऋग्वेदगतानाँन्वाकरनां शान्तिः ॥
Page 22
( २ )
(१) ॐ पूर्ण मदः पूर्ण मिर्दम्पूर्णात्पूर्णमुदैच्यते॥ पूर्गस्य पूर्णमादाय पूर्णमेत्रवशिप्यते ॥ ॐ शान्तिः ३॥ (२) ॐ मैह नाववतु मह नो मुनक मह बीर्य करवावडे तेजम्विनाववीतमस्तु मां विद्विपा- वहे॥। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ पूर्ण न क्ताश्रद्याघनं व्यापीत्यंतत् ॥ २ अद इति परोक्षाभिवाय सर्वनाम तत्परम्वम्मत्यर्थः तत्मम्पूर्णमाका शवद्रय्यापि निगन्तां निरनपाधिकं च॥३ पृर्ण स्वेन रंपेण पामान्मना व्याप्यन नोपाविपरिचछन्नन विशेषात्मना । ४ इड सोषाविक नामरूपस्यं व्यवहागपत्रम।।- प्रूर्णात् काग्णात्मनः ॥ पृ्ण विशेापन्नं कार्यात्मकम्ब्रह्म।। उद्गच्छति पृरणात्मस्वभावस्य त्यागायोगात् ॥ ८. पृणस्य कार्यात्मनो ब्रम्मणः ।। ". प्रृगे पृर्णत्वमंकग्मत्वलक्षणम आदाय गुहीवाउत्मस्वरूपकन्वमापाद्य विद्ययाविद्याकृतं भृतमात्रोपधमंगगजमन्यत्वावभामं तिग्म्कृत्य ॥ ४० पृर्ण- मवानन्तरमवाह्यं प्रजानयनेकम्मस्वभावं केवलं ब्रह्म ॥ ११पर- मश्रगः ॥ १२ ष्याचार्या॥१ विद्याफलम्भोजयतु हृदि धाग्यतु॥ १४ विद्याकृतमामथ्यम । १ निष्पादय वह । १६ अतिशषेन वोर्यवदस्तु॥ १७ प्रमादकृतान्यार्यनाध्ययना- ध्यापनकतदापप्रयुक्तम्परपर दवेषम आवां शिष्याचार्यो मा काब वहै।। (१) शुक्धरजु वंदगतानां वाक्यानां शान्तिः ।। (२) कृष्णय सुर्घेदगतानां वाक्यानां शान्ति: ।।
Page 23
शान्तिमन्त्रा: । (३)
(१) ॐ ओप्यायन्तु ममाङ्गानि वाकभ्राणा- श्रक्षु: श्रोत्रमथो वलमिन्द्वियाणि च सर्वाणि सरवम्वह्योपनिपढ़ मोडहम्त्रह्मनिगकुर्यास्मा मा त्रह्म निगकगेदेनिगकग्णमम्त्वनिगकरणम्मे अम्तु तदात्मनि निग्नेय उपेनिपतमु वर्मास्ते मयि मन्तु ते मयि मन्तु॥ ॐ शान्तिः शान्ि: शान्तिः।।
१ मम वर्वणीन्द्रिपाणि माणपचरुक्ष प्रमध्यानातुकूल- तथा वृड्माप्ुवन्तु॥ ओपनिषदवल्ममत्तातिरिक्तमत्ताशून्यं निस्विततित्यर्थः ॥ ३ अहम्बरम्मातिर्किस्त्वम्तोति वा ब्रम नासति वा व्रम्न मा निगकुरयाममा तिर्मकुर्यमे ॥४ परस्पर मांखवम्बान्मा वियोजयतु संसार मा पातयतु ॥4. आक्यो: प्रीतिरेवास्तु ॥व ब्रह्मात्मनि निग्न्तरं प्रेन कुर्जति माये॥। ७ये वेदान्तेपु ॥८ शमदमादय:।।
(१) मवेदगतानां वक्वावां शान्तिः ।।
Page 24
(४) श्रतिमिद्धान्तसार संग्रहे-
(१) ॐ भद कणेभि शृणयाम देवा भद्रम्प-
म्तनंभिर्व्यशम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति नऽइन्द्रो वृद्धश्रवामस्वक्ति नः पूंपा विश्ववदाः। म्वस्तिनम्नाक्ष्याअग्प्रिनेमिः म्व्ति नो वृह- म्पतिर्दधान्॥ ॐ शान्तिः ३।।
भजनीयं कल्याणवचनं निरविशेषब्रम्मप्रतिपाठकवेदा- न्तजातम ॥1 त्रह्मविद्याशणेन आत्मध्यानादिशाला वयम। तत्तद् ङ्गाभिमार्नन्दादिवेवप्रसादेन स्वस्वविष- यव्यावृत्तिशन्यः अं्गः कम्नग्णादिभिग्वर्यंवः ॥x ब्रह्मा- नुसन्धानलक्षणस्तुति कुर्वाणा वयम ॥ * सकमत्रह्मगाचगभि: अतिभि: ॥६ नीगगत्वािगुणविशिषम ॥ य्चिर क्रीवित्वं तत्प्राप्नुयामेत व्यशमेत्यस्यार्थः ॥ ८परिप्रूरणतम्मानन्दं ददातु॥ ९. वरृहत्कीर्तिः ॥ १० सर्षः ॥ ११ सर्वज्ञः ॥ १ गरुडः ॥ १३ ॥ अप्रतिहतगिः ।
(:) अथर्वचठगनानां वाक्याना आन्ति: ।।
Page 25
ॐ ब्रह्मण नमः। अथ मङ्गलाचरणम॥ नित्यानन्दम्पग्ममुग्वद केवलं ज्ञानमृर्ति विश्वातीतं गगनमदशं तत्त्वमम्यादिलक्ष्यम। एक नित्यं विमलमचलं सवचीमाक्षिमृत भावानीन त्रिगुणरहितं मढ्रुं नं नमामि ।। १ ।। गमागमम्थं गमनादिशन्यं चिद्दपदीप निमिगन्धकाग्म ॥ पश्यामि न सवजनान्तर- स्थं नमामि हंमं पग्मात्मरूपम ।।: ।। चित्मदानन्दरूपाय सर्ववाउृत्तिमाभिणे। नमो वेदान्तवेद्याय त्रह्मणेडनन्तरूपिणे॥ ३ ॥
सृर्यनागयणाकारं नोमि चित्मृयवभनम ॥४ यं नन्वा मृनयः सर्वे निविघं यान्ति तत्पदम।। गणोशोपनिषदेदं तह्रह्मान्मगटमभजे ॥ ।।
उत्पत्तिम्थितिमंहाग्कारिणिी सर्वदेहिनाम ॥६।।
तद् त्रह्ममत्तासामन्यं मीतातत्वसुपाम्मह।।।।
( १ ) अज्ञानान्यकारमप्रति ।।
Page 26
( ६ )
मन्त्राणां मात्रिका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी।। यस्या:परतरं नास्ति मैपा दुर्गा प्रकीर्ततिता।।८।।
नमामि भवभीतोहं संमागर्णवतारिणीन् ॥९॥ कैवल्यश्रीस्वरूपेण राजप्रानम्महोऽव्ययम ।। प्रतियोगिविनिर्मुक्तं श्रीगमपदमाश्रये॥१०॥ यत्सप्तभृमिका विद्या वद्यानन्दकलेवरम।। विकलेवरकेवल्यं गमचन्द्रमहम्भजे ॥ १3 ।। यो गमः कृष्णता मेत्य मार्वात्म्यंप्राप्य लीलया।।
निष्कलाय विमोहाय जुद्धायाऽगुद्ीरिणे॥ अद्वितीयाय महते श्रीकृप्णाय नमोनमः॥१३॥
कैवल्यगिरिजागमं स्वमाघं कलयेऽन्वहम॥३४॥ यद्ह्मरुद्रहृदयमहाविद्याप्रकाशितम ।। तद्रूह्ममात्रावस्थानपदवीमधुना भजे ॥ १५॥ अध्यारोपमिदं विभाति सकलं हयज्ञानतो यम्य वै यस्य ज्ञानलदेन याति विलयं वै नामरूपात्मकम्। यो भक्तान्प्रति दर्शयत्यलमजंस्वंस्वप्रकाशन्रमः तस्मै सच्चिदनत्यखण्डवपुपे श्रीदक्षिणामूर्तये१६
Page 27
अतुबन्धचतुष्टयम्। (७)
अद्रयानन्द्कूटस्थपूर्णज्योतिस्स्वरूपिणे ॥। अप्रमेयशगीराय दक्षिणामृर्तये नमः ॥१७॥ त्रिपरिच्छेदशून्याय निर्गुणाय गुणात्मने॥। सर्ववेदान्तवेद्याय दक्षिणामृर्तये नमः ॥१८ ॥
प्रणवार्थाय गुरवे दक्षिणामृर्तये नमः ॥१९॥ स्वेष्टदेवम्प्रणम्यैवं ह्यज्ञानाम्वोवहेतवे।। श्रुतिसिद्धान्तसागणां संग्रहं ने कगेम्यहम॥।२०। बन्धमोक्षादिकान्यत्र सप्तप्रकरणानि वै॥ यथामति समालोच्य निवध्यन्ते सताम्मुदे२१ प्रथमम्बन्धमोक्षाख्यं ततः साधनयोगको।। सृष्टिः म्वरूपोपदेशी संकीर्ण वे क्रमान्नवेत्२२।। अथानुबन्धचतुष्टयम्-
अथ विषयनिरूपणम्।
धिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवलसत्ता- मात्रस्वभावं परम्ब्ह्म ॥ २ ॥। (१) मण्डलम्राह्यणोपनिषद ब्रा० २। प० ४६। पृ० २। पं० ६।। (२ (सर्वसारोपनिषद पत्र० ३२७। प्रृ० १ पं० ६।।
Page 28
(6)
अथ सम्बन्धनिरूपणम्। ( १) अमितवंदान्तवेद्यं ब्रह्म ॥ ३ ॥ अथ प्रयोजननिरूपणम्। (२) कर्तृत्वादिदुःखनिवृत्तिद्वारा नित्या- नन्दावाप्िः प्रयोजनम् ॥ अथ प्रमाणनिरूपणम्। (३) जीवन्मुक्ति वि देह मुक्त्योग्ष्टो त्तग्शतोपं- निषदः प्रमाणम ॥५॥।
१ ब्रह्मवेदान्तवाक्ययवेद्यवेदकभावः सम्बन्धः ॥ उपनि- पदेव वेदान्तशव्देन प्रतिपाद्यते सवत्र ॥ २ पद्ल-'विशरण- गत्यवमादनेपु' इति स्मर्यंते। मदेधतिरुपनिपृर्वस्प किब-
सा भवत्युक्तलक्षणवती। उपशब्दो हि सामीप्यमाह। तच्चाऽ- सति संकोच प्रतीचि पर्यवस्यति। निशब्दश्च निश्चयार्थस्तस्माद- कात्म्यं निश्चितं तदविय्या सहतुं समार सादयतीत्युपनपद्ठच्यते उक्तं हि अवमादनार्थस्प चावमादादिनि।।
(२। ३) मुक्तिकांपनिषड़ अ: २ । श्रृत्ि७ । ६। च० ८६० ृ०: । पं०४।३ ॥
Page 29
ॐ तत्मद्रढ्ाण नमः। अथ श्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्हः।
वन्धमोक्षप्रकग्णम १. अथ बन्धवाकयानि। (१) अंनाद्यविद्यावासनया जानोऽहमित्या- दिसंकल्पो बन्धेः ॥ 1 ॥ (२) आत्मेश्वग्जीव अ ना त्म ना न्द् हदादत न मात्मत्वेनाभिमन्यंत मोडभिमान आत्मनो बन्धः ॥२॥
प्टविविधविचित्रानन्तदुप्कर्मवामनाजालविशे- पैदेहात्मवित्रको न जायते ॥नम्मादेव दढतग्दे- हात्मभ्रमो भवनि ॥३ ॥ १-प।मेश्रस्ानन्तशक्तमतो या शक्तभृता मूलपरकृतिरस्ति
शरीर स्वचिदामामप्रकाशनेति जीव:। आत्मेश्वरश्वामी जीव आत्मेश्वरजाव: । (१) निरालम्बोपनिपन प० ३२९ । पृ० २। पं० ६॥ (२) सर्वसारोपनिपन् प. ३ । प्र० २ पं० * ॥ (३) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिपट़ अ०५।प०४८२। पृ०२।पं०१।
Page 30
( १० ) श्रतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
अहमजः किश्चिज्ज्ञाहमहं जीवोऽहमत्यन्तदुः- खाऽडकागेहमनादिसंसागिति भ्रमवासनावला- त्संसार एव प्रवृत्तिस्तन्निवृत्युपायः कदापि न विद्यते॥ ४ ॥ मिथ्ये।भूतान स्वप्नतुल्यान विपयभोगाननु- भूय विविधानमंख्यानतिदुर्लभान्मनोस्थान-
हान्परिगृह् तत्तदेहविहितविवधविचित्रानेक- शुभाशु भप्रार्वकर्माण्यनुक्षय तत्तत्कर्मफल- वासनाजालवासितान्तःकरणान म्पुनःपुन-
संसारनिवृत्तिमार्गप्रवृत्तिः कदापि न जायते॥। तस्मादनिषटमेनप्टमिव भातीऐमेवानिष्टमिव
१-अत्रार्यें क हगचार्योक्त्डोक :- आत्माम्बुगशी निखिलो 5पि लोको मग्रोपि नाचामति नेक्षते च। अहो विचित्रं मृग- वृष्णिकामे भवाम्बुराशी रमते सुघैव ।। २ अनित्यमपुत्रकलत्रादिसम्बन्धजन्यं सुखम् ॥३ आत्मा- नुभव जन्यमनन्तसुखम्॥
Page 31
बन्धमोक्षप्रकरणम् ?. (११)
तस्मातमर्वेंपांजीवानामिष्टविषये बुद्धि: सुखनु- द्विर्दुःखबुद्धिश्च भवति ॥७।। पग्मार्थतस्त्ववा- धितत्रह्मसुखविषये प्रवृत्तिग्व न जायते।। तत्स्वरूपज्ञानाभावात्।। तत्किमिति न विद्यते। कथम्बन्धःकथम्मोक्ष इति विचागभावाच्च। तत्कथमिति ॥ अज्ञानप्ावल्यात्॥ कस्मादज्ञानप्ावल्यमिति ॥ भक्तिज्ञानवेराग्य- वासनाडभावाच्च। तदभाव: कथमिति। अन्यन्तान्तःकरण- मलिनविपात् ॥ ८ ।। अथ मोक्षशक्यानि। ( १) नित्यानित्यवस्तुविचागदनित्यमं-
मोक्ष: ॥ ९॥
१-परमसुखावाप्ति:। यतस्त्ववं ह्वतस्तदनुपदेष्ट्रगुवादिका- नां गुर्वादिसञ्ज्ञा न भवन्ति अत्रार्थे श्रीमद्भागवतोक्तलोक :- गुरुर्न सस्यात्स्वजनों न स स्यात्पिता न स स्याजननी न सा स्पाद्। देवन्न तत्स्यान्न पतिश्र स स्यान्र मोचयेद: समुपेत मृत्युम ॥। शंत ।। (१) निरालम्बोपनियस् प० ३३०। पृ० १ । पं० ३॥
Page 32
( १२ )
(१) यदा सर्वे प्रमुच्यन्त कांमा पडस्य हैदि श्रिताः॥अथ मत्योंऽमेतो भवत्यत्र ब्रह्मं सम- श्नुते॥ १०॥ यदा सवें प्रभिध्यन्त दृदैयस्यह ग्रन्थयः। अथ मत्त्यांमृतो भवत्येतावदनुर्शां- सनम ॥ ११॥ अथ बन्धमोक्षवाकयानि। (२) चित्ते चलति सँमागे निश्चलम्मोक्ष उच्यते॥ १२ ॥ (३) अशपेण पगित्यागी वामनायां य उत्तमः । मोक्ष इत्युच्यत मन्िस्स एव विमलकमः १२॥ (४) ममेति वध्यते जन्तुनिर्ममेति विमुच्यते१४
१ विषयमुखच्छारपा:२-बुद्धा स्थिताः। : पुनःपुनर्म- ग्णगितः ॥ ४ अम्मिञ्चछगीर ॥ व्रह्मेव भवाते ॥ ६-मूलाज्ञान लक्षण काग्णंन मह विनश्यन्ति ॥ 9 ८-बुद्धि निष्ठाः चतुर्विधकार्याविद्यालक्षणाः कामानां हेतुभृता ग्रन्थिव- दृढबन्धनरूपाः ॥ ९ उपदेशः ॥ (:) कठवन्क्युपनियन अ०ः ।व०६। मे०४५१६। प० १२। प्र० २। पं०९॥ (.) योगशिन्वोपनिषद़ अ०ई। उलोक० ५८। प० ६३८। प्रृ० २ । पं० १। (:) महापनिपन अ०२। इलो० ३५। प०९७।पृ १ पं०४॥ (४ ) वागहापनिपद़ अ०रइलं०।४४।१०८१३।३०२।प०४।।
Page 33
बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (१३)
(१) भांगच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते ॥ १५ ॥ (२) इच्छामात्रमविद्येयं तन्नाशो मोक्ष उच्यते ॥१६ ।।
(३) पद़ाऽर्थभावनादाढर्यं बन्ध इत्यभि- धीयंते॥ वासनातानेवं ब्रह्मन मोक्ष इत्य- भिधीयते ॥१७॥ (१) मन एत मनुष्याणां काग्णं बन्धमीक्ष- योः॥ बन्धाय विषयामकं मुक्त्ये निर्विषयं स्मृतम ।८॥।
१ दाढर्यमातरयः ॥ २ क्षीणत्वम ॥
(१) महापनिपन अ० १ । ६े० ९ प० ५४२ /उ पं० ५॥ (२) महाप अ० ४। सो ० ११६ । प० १८१ / ५० २ । पं० ३ ।। (३) महोपनिपत् अ० २। को० ४१। प० ५७२ । प्रृ० १। पं० ॥ ६ ( ४ ) अ्रहाधिन्दूपनिषत् प्रो० २। प० १८८। पृ० १। पं०५॥।
Page 34
( १४ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रदे-
(१) ग्रा्य ग्राहकसम्बन्धे क्षीणे शान्तिरुदेत्य- लम्। स्थितिमभ्यागता शान्तिमोक्षिनामाडभि- धीयते ॥ १९ ॥ (२) पुरुषस्य कर्तृत्वभोकृत्वसुखदुःखादिल- क्षगश्वितवर्म: क्लेशरूपत्वाद्न्धो भवति २० ।। तत्निगेवनं जीवन्मुक्ति: ॥ २१॥। अप जीवन्मुक्वाक्यानि। (३) ये शद्धवासना भयो न जन्मनर्थ- भागिनः। ज्ञानज्ञेयाम्त उच्चन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः ॥२२॥ (१) नपःप्रभुतिना यस्मे हेतुनैव विना पुनः॥ भोगा इह न गेचन्ते स जीवन्मुक्त उच्यते २३।।
(१) मंन्यासोपनिः हो० ४२। प०६३८। पृ० २। प०८॥ () म्क्तिकापनिपन अ्र० २श ४ । ५/प० ८६०। प्र० १। ६ं० १ ॥ (३ ) नड्ापनियन् अ० २ । नगो० ४०। प० ५७१। प्रृ० १।
(४ ) महापानि: अ० २ । श्लो०४२।४३४॥॥ पृ०१पं०७ ।।
Page 35
बन्धमोक्षप्रकरणम् १. ( १५)
आपतत्तु यथाकालं सुखदुःखेप्वनारतः। न हृज्यति ग्लायति यस्म जीवन्मुक्त उच्यते २४
परामृश्यते योऽन्तस्म जीवन्मुक्त उच्यते २५॥। (१)ईप्सिताऽनीप्मिते न स्तोयस्यान्तवर्ति- दृष्टिपु। सुषुनिवद्यश्चगत म जीवन्मुक्त उच्यते ॥ २६ ॥ (२) यस्य नाऽहङ्गतो भावोबुद्धिर्यस्य न रिप्यते। यस्समम्सर्वभृतेषु जीवितं तस्य शो- भते । २७।। यन मम्यक परिहाय हैयोपा- द्षेयमुज्दाता। चित्तम्यान्तडर्पितं चित्तं जीवितं तस्य शोभते ॥२८॥ (२) न प्रत्यग्त्रह्मणो भेदं कथाऽपि त्रह्मनगयोः। प्रज्ञाया यो विजानातिसजीवन्मुक्तडप्यते।।२९।। १-अनासक्त: ।। २ हाग्राह्ये विविच्य त्यजता । ३-प्रतिशगेर=श्चति गच्छाने प्रत्यक जीव इति यावत्॥ (१) महापाने अ० : । श्लो ४६। प५७ए३ प० ३ ॥। (२) स्यासोपनिषद श्लो० ३५। ४६।५०६३८।५०२। प०५।। (३) अध्यात्मोपानिषढ इलो० ४६। ४०। प०६९०।५०२।प०२।।
Page 36
(१६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
साधुभिः पूज्यमानंऽस्मिन्पीडयमानेऽपि दुर्जनैः । समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥ ३० ॥ (१) सर्वत्र विगतम्नेहो यस्साक्षिवदवस्थितः। निरच्छो वर्त्तते कार्ये म जीवन्मुक्त उच्यते३१ (२) कद्म्ललवणं निक्तममृएं मृष्टमेव च। सममेव च यो भुंक्ते म जीवन्मुक्त उच्यते ३२ (३) जगमग्णमापच्च राज्यं दारिद्यमेव च।। रम्यमित्येव यो भुंके म जीवन्मुक्त उच्यते३३ (8 ) शान्तमंसॉग्कलनः कलावानपि नि- प्कलः।यस्सचित्तोऽपि निश्चित्तम्स जीवन्मुक्त उच्यते॥ ३४॥ यम्समस्ताऽर्थजालेपु व्यवहार्य्यपि निस्पृहः । पगडर्थेप्विव पूर्णात्मा म जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ३५॥ १ मायावलासतम ॥
(१) महापनिपत् अ० २ शां० ५१ प० ५७ / पृ० २। पं० ९॥ (२) महोपनिषट़ अ०२ शो० ५४। प०५७२४० १। पं० ३।। (३) महाप= अ० २/ ३ो० ५५/ प० १७२।प० १। पं० ५॥ (%) २। ३ ॥
Page 37
बन्धमोक्षप्रकरणम् १. (१७) जीवन्मुक्तपद त्यकत्वा स्वदेहे कालसात्कृते। विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव॥३६।। (१) उपाधिविनिर्मुक्तवटाकाशवत् प्रारब्ध- क्षयाद्विदेहमुक्तिः॥ मेव केवल्यमुक्ति: ॥२७।। (२) केवल्यमुक्तिकैव पाग्मार्थिकरूपिणी।। (३) सव्रेंपां कैवल्यमुकिर्ज्ञानमात्रेणोंका ३८ (४ ) ज्ञानादेव तु कैवल्यम ॥ ३९॥ अथ ससाधनमुक्तिमंदानाह। (५) दुराचारग्ती वाडपि मन्नामभजनात्कपे। सालोक्यमुक्तिमाप्नोति नतु लोकान्तगढ़ि- कम् ॥ ४0 ॥
१-केवलस्य अविद्यामम्वन्घरहितस्य सच्चिदानन्दरूपस्प भाव: वेवल्यम। तद्टपा मुक्ति: कैवल्पमुक्तिः ॥ २-वेदमति- पिद्ध कर्मानुष्वानप्रमक्तः ॥ ३-समानलोकनिवासरूपाम् ।। ( :: ३) मुन्तकिकोपनियन अ० २ । ४। प० ८५४/८५६ (४) चिद्धना नन्दकृतगीताभाप्ये द्रष्टव्यम ।। (') मुक्तिकांपनि:।अ : १। गो ०१८।२१।प०८५६।पृ०१।प०५॥।
Page 38
( १८ )
निर्धृताशेषपापौघो मत्सारूप्यंभजत्ययम४१॥।
सर्वात्मके भावो मत्सामीप्यं भजत्ययम॥४२।। गुरूपदिष्टमार्गेण ध्यायन मद्रृपमव्ययम् ॥ मत्सायुज्यं द्विजः सम्यक भजेद भ्रमर- कीटवत् ॥४३ ॥। (१) स जीवति मनो यम्य मननेनोपजी- वति॥ जातास्त एव जगति जन्तवम्साधुजी- विताः ॥ ये पुननेह जायन्ते शेपा जरंठग- र्दभाः ॥ ४४ ॥
भागेऽविवेकिनश्शास्त्रं भागे ज्ञानं न गगिण:।। अशान्तस्य मनो भारो भारोऽनात्मविदो वपुः ॥४५॥ १ प्रक्षालितसर्वपापसमृद्ः॥२ शास्त्रविहितस्वधर्मानुष्ठानरतः॥। ३ यथा कीटो भ्रमग्भयात्तद्वावनया भ्रमरत्वमाप्ोति तथा। ४ षृद्धगदभाः ।।
(१) महोपनियन अ०डे श्लो०१४। प०५७४। तृ०२। प०२॥
Page 39
बन्धमोक्षपरकरणम् १. (१०)
(१) अधीत्य चतुगे वेदान्त्सर्वशास्त्राण्य- नकशः । त्रह्मतत्त्वत्र जानाति दर्वी पाकरसं यथा ॥ ४६ ॥ (२) अंविद्यायामन्तरं वर्तमाना: स्वॅयं
यन्ति मूढा अन्धनैव नीयमाना.यथान्धाः४७ (३) असुय्यी नाम ते लोका अन्धेनें तमसा- SSवृताः॥ ताँस्ते प्रत्याभिगच्छन्ति ये के चा- त्मेंहनो जनाः ॥। ४८ ।।
२ आत्मानम्॥ ३ लौकिकप्रज्ञावन्तः॥४ शास्त्रीयप्रज्ञावन्तम॥ ५ अत्यन्तकुटिलामनेकरूपां गतिमिच्छन्तः ॥ ६ नाना- विधमनर्थम्प्राप्नुवन्ति॥ सुष्ठु रमन्ते मुग आत्मागमा विद्वांसस्तेभ्योऽन्येऽसुगस्तेपां योग्याः ॥ ८ कर्मफलभूताश्च शूकगदिदेहविशेषाः ॥ ० अदर्शनात्मकंन तमसा अज्ञानेन ।I १८ आत्मानमजगमरणलक्षणमप्यत्ञानंन जगमरणादिम- न्तमिव मन्यमाना: ।। (:) मक्तिकोपनियन अ० ३। इत्टो: ६५। प० ८६४। पर० २।प०३।। (२) कउवही अ० ४ ।व०३ ।श्ु०२प०७।पृ०१पे०९॥ (३ ) इशावाम्यापनिपढ़ मं० ३ । प०१। पृ०१। पं०५॥
Page 40
(२०) श्रुतिसिद्धानतसार संगहे-
(१) अनुभूति विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते।। प्रतिबिम्बितशाखाग्र फलास्वादनमोदवत्४९॥। (२ ) कुशला त्रह्मवार्तायां वृत्तिंहीना: सुरा- गिणः।।तेऽप्यज्ञानतया नूनं पुनरायान्ति यान्ति च।।५०॥(३) अद्वितीयब्रह्मतत्त्वं न जान- न्ति यदा तदा।। भ्रान्ता एवाखिलास्तेपां क मुक्ति: क ह वा सुखम् ॥५१॥ अज्ञानोपहतो बाल्य योवने वनिताहतः । शेपे कलत्रचि- न्तार्त: किंकरोति नगधमः ॥ ५२ ॥ इच्छाद्रेपसमुत्थेन इन्द्मोहेन जन्तवः॥ धरा- विवरमग्नानां कीटानां ममतां गताः ॥५३।।
१ अनुभूयत आत्माऽ्स्यामिति-अनुभवज्ञानरूपा ब्रह्मविद्या
(:) मँत्रेयोपनिषन अ० २।इली०२२प० ३०८। पृ०१।प० २।। (.) नजोबिन्दुर्पनिषन अ० ४।शं० ४६।प०३े४०।पृ०१। पंः ५.॥ (३) महात्राक्यरत्नावली । ।
Page 41
बन्धमोक्षप्रकरणम् १. ( २१)
अथ स्त्विचारचिकीषां। (१) सत्कर्मपरिषि।कानु स्वविचारं चिकीर्पनि॥ कोहं कथमयन्दोपस्संमागगव्य उपागतः ५४। जागरत्स्वप्रे व्यवहग्न् सुषुपॉँ क गनिर्मम॥ इति चिन्तापगे भृत्वा स्वभामा च विशे- पतः ॥५५॥ इति श्रीमन्मैथिलकलालंकारबाबूनन्दनशर्म- संगृहीतश्रुतिसिद्धान्तसार मंग्रहे बन्धमोक्ष- प्रकरणम्प्रथमम् ॥ १॥
(१) योगकुण्डन्युपनिषद अ० ३। श्रों० २८ । २९। प०७५१। पृ० १ पं० ५॥
Page 42
( २२ ) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
अथ साधनप्रकरणं द्वितीयम् २. अथ मनुष्यशरीरस्य श्रेष्ठत्वमाह। (१) पुरुषो वाव सुकृतम् ॥१॥ अथ नृशरीरे द्विविधं पोरुषं तत्फलश्चाह। (२) उच्छांसत्रं शास्त्रितश्चेति पौरुपं द्िविधं मतम्। तत्रोच्छास्त्रमनर्थाय पग्मार्थाय शास्तिरि तम ॥२ ॥ अथ क्रिरयात्पनतिक्रमस्तत्फलक्। (३) यत्पुरुषो मनसाऽभिगच्छति तद्राचा व दति तत्कर्मणा करोति॥ ३ ॥
१ पुरुषशरीर एव पश्चाद्यपेक्षया सर्वपुण्यकर्मदेतुत्वाचछो- भनं कृतामेति परमेश्वरम्पति इन्द्रियाभिमानिनोऽइपाढयोडब्ु वन् ।२ शाम्त्रपतिषिद्धपापाचरणम् ॥ ३ शास्रावेदितपुण्यक- र्माचरणम ॥ ४ नग्कादिपराप्तये ॥। ५ मोक्षनिमित्ताय ॥ ६ प्रूर्वोक्तपुण्यापुण्ययोमंध्ये यत् यं प्रति ।।
(१) एतरेयोपनियन खण्डः २ । प० ३९। पृ० १। पं० ७ ॥ (२) मुक्तिकोपनिपन् अ०२ । भो० १। प० ८६० पर० १। पं०८।। (३) बहज्जावालोपनियन् अ० १ ब्र०१।श्र० १।प० २६५। प० १ ॥ पं० १॥
Page 43
साधनप्रकरणम् २. ( २३ )
(१) यथांकार्ग यर्थाचारी तथा भवतिसाधु- कारी माधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्य: पुण्येन कर्मणा भवति पापः र्पांन ॥४।। अथान्यसत्कर्मपरिपाकेषु स्वदुष्कर्मप- रिपाकेष च तापमाह। (२) किंमहं साधुनाकेग्वं किमहं पीपमकग्व- मिति ॥५॥ अथ सत्कर्मपरिपाके कर्नव्यतामाह। (३) गुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वास- नासरित। पोरुपेण प्रयत्नेन योजनीया १ यथाकर्नु शीलमस्य सोडयं यथाकार करणं नाम नि- यता किया विधिप्रतिषेधशिष्टाचारगम्या ॥ २ यथाचररितुंशी- लमस्य सोऽयं यथाचारी चरणं नामानियतमिःत विशेष: ।। ३ पूर्वपूर्व जन्मकृतपुण्य कर्मसंस्कारेण ॥ ४ पूर्वपूर्वजन्मकृतपा- पकर्मसंसकारेण॥५ कस्मात् ॥ ६ शोभनं कर्म ॥ ७ न कृत- वानस्मि॥ ८ प्रतिषिद्धं कर्म ॥
(:) वृहदाग्ण्यक अ० ४।त्रा० ४। श्रु० ५।प० १५४। पृ० २। पं० ९।। (२ ) तैनिरीयोपनिषट़ वली० २ । अनुवाक ९ । प० ३५।
(३) मुक्तिकोपनिषट् अ० २/श्रो० ५/६/१० ८६०। पृ० २।पं० ४॥
Page 44
( २४ )
शुभे पथि॥ शुभायां वासनावृद्धॉं न दोपाय मरुत्सुत ॥ ६ ।। (१) यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवित- व्यानि नो इतँगणि ॥ ९ ॥ (२) क्रियामृदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम।। ग्राम्यासषु जडचेष्टासु मततं विचिकित्मते॥ पा- पाद्विभेति सततं पुण्यकर्माणि सेवते ॥। ८ ॥। स्नेहप्रणयगर्भाणि पेशलान्युचितानि च।। देशकालोपपन्नानि वचनान्यभिभापते।९॥ मनसा कर्मणा वाचा सज्नानुपसेवते। यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते॥ १०॥
१ अनिन्दितानि शिष्टाचाररूपाणि ॥ २ अभिचारादीनि कर्माणि शत्रुवधद्वारा नग्कपदत्वेन निन्दितानि ॥ विषयाकृष्ट- चित्तस्य मोक्षेच्छावतो मन्दाधिकारिणः कर्मण्येवाधिकार: ।।
(१) नैत्तिरोयोपनिपद् व० १ । अ० १० / प० ३०। पृ० २। पं० ३॥ (२ ) अक्ष्युपनिषद ऋो० ४।५।प० ६८४। पृ० १। प० १॥
Page 45
साधनपकरणम् २. (१५)
(१) मकलवेदशास्तमिद्धान्तग्हस्यजन्मजन्मा-
मह मङ्गो जायते तम्माद्रिविनिषेधविव्रेको भवति ततम्मेदाचाग्प्रवृत्तिर्जायते॥ ११॥ अथ मदाचारषु कर्मयोगम्वरूपम्। (२) कर्भकर्त्तव्यमित्येव विहितेप्वेत्र कर्मसु। वन्धनम्मनसो नित्यं कर्मयोगस्स उच्यतं॥१२॥ अथ कर्मलक्षणम्। (३) क्रियमाणानीन्द्रिये: कर्माण्यहं करोमी- त्यध्यात्मनिष्ठतया कृतं कर्मैव कर्म ॥ १३॥
१ वेदविहितस्वधर्मावरणं सदाचारः ।। अथ सदाचार- प्रमद्गन दुगचारशिष्टाचागवुच्येते ।। शासप्रतिषिद्धाचरणं दुगचारः। शास्त्रविहितप्रतिपिद्धाभ्याम्भिन्नं यच्छिष्टेगचरितं तस्याचरणं शिष्टाचार इत्युच्यते।।
पृ० १ । पं= ६ ॥। (२) त्रिशिन्यांत्राह्मणोपनिषड़ अ० १।शरो० २५॥प: ४३३। पृ० १ | पं० १। (१) निरालम्बापनिषड प० ३२९ । पृ० १। पं० १॥
Page 46
(२६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अधाकर्मलक्षणम्। कर्तृत्वभोकृत्वाद्यह ङ्गारतया्बनध रुपं जन्म दिकारणं नित्यनेमित्तिकयागत्रततपोदाना- दिषु फलाभिसन्धानं यत्तदकर्म ॥ १४ ॥ अथ बन्धप्रतिविधि:।
(१) अयं वाव खल्वस्य प्रेतिविधिर्भृतात्मनो यद्रेदविद्याऽधिगमः स्वधर्मस्यानुचरण स्वधर्मस्यानुक्रमण स्वधर्मम्य वा एतद्रतं स्नम्भशागवे वेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथा- डर्वाड: पतत्येप स्वधमींडभिहितो यो वेदेषु१५॥।
१-मोक्षविधि: ॥ २-तृणशलाक वत्यर्थ: ।। ३-अधः ॥ ४-स्वस्य वेदोक्तधर्मः ॥ अथ तत्कर्तव्यतयां वृहन्नाग्टीयपुगणोक्तक्षोकाः॥ पुनग्रार्माः पुनवितं पुनः पुत्राः पुनर्गृहम। पुनः शुभाशुभं कर्म न शर्रीरं पुनः पुनः॥ तद्रक्षि तन्नु धर्मारये धर्मो ज्ञानार्थमेव हि। ज्ञानेन सुलभो मोक्षस्तस्मा द्धर्म ममाचरेत् ॥ देहरूपस्य वृक्षस्य फलं धर्म्मः मनातनः ।।
(१) मेत्रायण्युपनियद प्र० ४ । स्ं० ३ । प० २४३। पृ० १। पं० ४॥
Page 47
साधनपकरणम् २. ( २७ )
अथ धर्मम्य कर्नव्यतामाह। (१) धर्म्मश्चर ध्म्मान्न प्रमंदितव्यम ॥१६॥ -धमहीनस्तु यो देहां निष्फलो वन्ध्यवृक्षवत॥ न माना च महायार्थ न कलत्रसुतादयः॥ न पिता माढग विनं धर्मस्ति- ष्ाने केवलम॥ जग व्याघीव भयदा व्याधय: शत्रवीं यथा।। आयुयानि प्रनिदिनं भग्नभाण्डान्पयो यथा। तम्ङ्गतग्ला लक्ष्मीर्योवनं कुसुमोपमम ॥ विषया: स्वप्नविषया इव संवं निर्ग्थकाः ॥ चलं विनं चलं चिनं चलं मंमाग्जं सुखम । एवं ज्ञात्वा विरक्तः मन् धर्माभ्यामपगे भवत् ॥ अर्ध- ग्रस्तोडहिना भेको मक्षिकामसुमिच्छति। कालग्रस्तस्तथा जीव: पग्पीडाघनाहतः । मृत्युग्रम्तायुषः पुंमः कि सुखं हर्षयत्यहो ।। आवातं नीयमानस्य वद्धस्येव निररर्थकम॥ धमार्थश्च यदा चित्तं न विनं सुलभं तदा ।। यदा वित्तं न च तदा चित्तं धर्मोन्मुखं भवेत। वित्तचित्ते यदा स्यातां मत्पा- प्रन्न तदा लभेत ।। एतत्रितयसंबन्धो यदा काले तु सम्भवेत्। अविचार्य तदा धर्म यः करोति स बुद्धिमान ।। विस्त- प्राचुर्यसंमाध्यधर्माः सन्ति सहस्रञः ॥
लक्षणोऽयों धर्म इति जॅमिनिनोक्तम्।
कर्तव्यः ॥ श्रीमद्भागवते उक्त :-- तावत्कर्माणि कुवींत न निर्विद्येत यावता। मत्कथाश्रवणादोवा श्रद्धा यावन् जायते।। (१ ) तैजिरीयोपनियन शीक्षावली १। अनु० ४० : प०।३। प्रृ: १ पं ८. ९. ।।
Page 48
अथ धर्मलक्षणम्। (१) धृतिःक्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनि- ग्रहः ॥ ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मले- क्षणम् ॥१७॥ अथ धर्मस्कन्धानाह। (२) त्रयो धर्मस्कन्धाः॥ यशोऽध्ययनं दान- मिति प्रथमः ॥ तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्या-
१ लक्ष्यते धर्म एभिगित। अथ धर्मलक्षणेषु बृहन्नारदीयो- कशलोकाः। अदिंमा सत्यवचनं सर्वभृतानुकम्पनम ॥ शमो दानं यथाशक्ति गाईस्थो धर्म उच्यते ॥ पादाग्व्वसंसर्गो धर्म्मर्स्रपरिग्क्षणम्। अदत्तादानविग्मो मधुमांसविवर्जनम्।। एष पञ्चविधो धर्मो बदुशाखः सुखददियः ॥ सत्येनो- त्पद्यते धर्मो दया दानाच् वर्दते । क्षमया रक्ष्यतं धर्मः क्रोघाद्र्मों विनश्यति॥ इति ॥ अथ धर्मोलंघने दोषां विष्णु- धर्मोत्तरे उक्तः । श्रृतिस्मृती ममैवाऽडज्ञे यस्ते उल्ंघ्य वर्तते।। इति विष्णुधमेोत्तिरे-आज्ञाछेदी मम द्वे्षा म मद्गक्तीं न मे प्रियः ॥ स्मृ० ॥ अष्टादशपुराणानां व्यासस्य वचनदयम । परोपकार: पुण्याय पापाय पर्ग्पीडनम् ॥॥
( १) नारदपरित्राजकोपनिषढ़ उप० ३ ॥ श्लो० २४ प० ४०२। पृ० २ । पं० २ ।। (२) छान्दोग्योपनियन् प्रपाठ २। स्ं० २३।प०५६।पृ०१। पं० ६॥।
Page 49
साधनपकरणम् २. (२९ )
चार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मा नमाचार्य- कुलेवसादयन्त्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्र- ह्सँस्थोऽमृतत्वमेति॥१८॥ (१) नस्वधर्मातिकमेणांश्रमी भवत्याश्रमेप्वे- वानवंस्थस्तपम्वी चदुच्यत इत्येतदयुक्तं ना- तपस्कस्याSऽत्मज्ञानेऽधिगमः कर्मसिद्धि- वेंति॥ १९॥ अथ वर्णानामाश्रमसंख्यामाह। (२) चत्वारो ब्राह्मणस्य त्रयो गजन्यस्य ड्रॉ वैश्यस्य ॥२०॥ अथ ध्मांदीना फलान्याह।
(३) धर्मेण पापमपनुदति ॥२१॥
१ जीवनपर्यन्तम ॥ २ गर्गग्म ।। 3 क्षपणं कुर्बन् ॥ ४स्व- धर्मत्यागन ॥ अ्थितः ।I
(v) मैत्रायण्युपनियन पपाठ ४। सं: ३।१:२४३। पृ०१। पं० ६। (२। ३) चिद्धनानन्दस्वरामि कृ नर्ग त ा ्रा प्यम ॥
Page 50
(३०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
( १) तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः ॥मनसाप्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्या निवर्त्तत इति ॥ २२॥ (२) सदाचारादखिलदुरितक्षयो भवति तस्मादन्तःकरणमतिनिर्मलम्भवति ॥ २३ ॥ इति कर्मवाक्यानि॥
(३) ततः सद्गेरुकटाक्षमन्तःकग्णमाकाङ्-
१-साधुग्व सट्वरुस्तस्य लक्षणं श्रीमद्भागवते उक्तम -तं. साधु मन्य सुग्वर्य देहिनां मढ़ा समुद्वित्धियामसद्रदाद।। हित्वाउऽत्मपातं गृहमन्धकूप वनङ्गतो यद्धरिमाश्रपेत । यथो- पश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम।। शीतं भयं तमोप्येति साधून्संसेवतस्तथा इति ॥ ॥
(१) मैत्रायण्युपनिषनप्रपाठ ४र । स्वं ३ । प० ३ पृ० ? । पं० ५॥ (२) त्रिपाद्विभृतिमहानारायणांपनिषढ अ. ५।प० ४८३ । पृ० १। प < ॥
(३ ) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिपद अ० ५। प० ४८३ । ६ृ० ११२ । पं० ९१४॥
Page 51
साधनप्रकग्णम् २. ( ३१)
क्षति॥ यदा मद्गरुकटाक्षो भवति तदा भग- वत्कथाश्रेवणध्यानादाँ श्रद्धा जायते॥। २४॥ तस्माद्टृदय स्थितानादिदुर्वासनाग्रन्थिविनाशो भवति ततो हृदयस्थिता: कामा: सवें विन- श्यन्ति ॥ २५॥
शवणध्यानादिपदेन नवधा भक्तिर्लश्यत अत्रार्थ श्री- मद्भागवतोक्तछोकाः । श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पाद्सं- वनम । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ श्रीविष्णोः श्रकणे परीक्षिदभवंद्यामकि: कीर्तन प्रह्ाद:स्मरणें- घिपद्मभजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने ॥I अक्रूरस्त्वभिवन्दने कपि- पतिर्दास्ये च सख्थेऽर्जुनः सर्वस्वात्मसमर्पण वािरभृत्केवल्प- मेते विदुः॥ ॥ स वै मनः कृष्णपदागविन्दयंविचांसि वकु- पठगुणानुवर्णने । कगै हरेमन्दिग्मार्जनादिपु श्रति चकारा- च्युतसन्कथोदय।। मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दशा तद्त्यगात्रोप- स्पशऽङ्रसङ्गम॥घ्राण्व तत्पादमरोजमारभे श्रीमतुलस्या रसनां समपिते।। पादो हरे: क्षेत्रपदानुमर्पणे शिरो हषी- केशपदानुवन्दने ॥ कामश्र दास्ये नतु कामकामया यथो- त्मइलोकगुणाश्रपा मतिः ।। ॥ निवृत्ततर्परुपगीयमानाद्ग
मान्विरज्यंत विना पशुम्नात्। अज्ञानाद्यवा ज्ञानादुततम- छांकनाम यत्। संकीर्तितमघं पुंसो दहत्येधो यथाऽनलः ।। ।। सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयोनिवशितं तद्णगगि बैरिह। न
Page 52
( ३२) श्रुतिसिद्धान्तसार संगर हे-
विर्भावो भवति ततो दढतरा वैप्णवी
ते यमं पाशभतश्र तद्धटान् स्वनेपि पश्यन्त्यपि चीणीन- षकृताः ॥। लक्ष्मीवाक्यम्-मत्पाप्तयेऽजेशसुगदयः प्रभी- Sतत्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेऽि यः ॥ ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विशन्त्यहं त्वद्रदय। यताजितः ॥ यथा तरोमूंलनिपेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धमुजोपशाखाः ॥ प्राणोपहागज्च यर्थेन्द्रयाणां तथव मर्वार्हणमच्युतज्या॥ सं वायुमग्रिं सलिलं महीश्च ज्यो- तापि सत्वानि दिशो दुमाद्रीन्॥ सरित्समुद्राँश्च हेः शर्ग वत्किश्च भृतं प्रणमेदनन्यः॥ तावद्रागादय: म्तनास्तावत्काग- गृहं गरृहम । नावन्महोघिनिगड़ो यावत्कृष्ण न ते जनाः ।। यन्नामश्रुंिमात्रण पुमान्भवति निर्मलः ॥ तस्ष्य तीर्थपढ़: कि वा दासानामवशिष्यत ॥ क.यन वाचा मनसेन्द्रियर्वा बु द्रयात्मना वाऽनुसृतिस्वभावात्॥ कगेमि यद्यत्मकलं परस्म नागयणायति समर्पयत्तत। एवं मनः कर्मवशं प्रयुद्क्े अविद्ययाऽप्त्मन्युपधीयमाने ॥ प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यत देदयांगेन तावत् ।। मत्यों यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षिंतो मे ॥ तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो मदात्मभृयाय च कल्पते वे । धर्मार्थकाम इति योड- भिहितस्तिवर्ग ईक्षात्रयी न यदसी विविधा च वार्त्ता ।। मन्ये तदेतदाखिवलं निगमस्य मत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृद: परमस्प पुंसः ॥देवीषभृताप्तनृणां पितृणां न किङ्गरो नायमृणी
Page 53
साधनप्रकरणम्२. (३३ )
भैक्तिर्जायते ॥ २६ ।। (१) सर्वेपामधिकारिणामनधिकाग्णिाम्भ- क्तियोग एव प्रशम्यते भक्तियोगो निरुप- द्रवः ॥ २७ ॥
-व गजन् । सर्वात्मना यः गग्ण शर्यं गतो मुकुन्दं परि- हत्य कत्रम। अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदाग्घीः ॥ तीत्रेण भक्तियोंगेन भजेत पुरुषं पग्म ।।।। १- भज, सेवायाम। भजनं भक्ति:। तलक्षण शाण्डि- ल्यमुनिनोक्तम-"साऽनुरक्तिरीश्वर" अस्थार्थः-ईश्वरे परम- गुगी अनुदिनं चन्द्रकलव वर्द्धमाना या अनुगक्ति: अहैतुकी पग्मा प्रीतिः मा परा भक्तिः । अथ या सकामा सा अपरा भक्तिरित्यर्थः ॥ अत्र श्रीमद्भागवतोक्तशलोकाः ॥ सव पुंमा पगे धर्मों यतो भक्तिग्धोक्षजे॥ अहेतुक्यप्रातिहता ययाउत्मा सम्मसीदति ॥ तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्म- तिर्यया ॥ हरिर्देहमृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ॥ नागयणपराः सर्व न कुतश्चन विभ्यति ॥ रवर्गापवर्गनरके 5्वापि तुल्यार्थदर्शिनः ॥ विषयाविष्टचित्तानां विष्ण्वावशः सुद्गतः ॥ वारुणादिग्गतं वस्तु व्रजेन्नैन्द्री किमाप्यात्॥ कोमारमाचरेत्माजा धर्मान्भागवतानिह। दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्टुवमर्थदम् ।। घोरे कलियुगे पापे सर्वधर्मि- बर्जिताः । वासुदेवपर मर्त्यास्ते कृतार्था न संजञयः ॥। ॥।
पृ० १ । पं० ६ ।।
Page 54
(१) भक्तवत्सलः स्वयमेव सवेभ्यो सोक्ष- विघ्नेभ्यो भक्तिनिष्ठान्सर्वान्परिपालयति, सें- र्वाभीष्टान्प्रयच्छति मोक्षं दाकयति ॥२८॥ (२ ) काग्णेन विना का्य्यत्रोदेति भत्तर्यों विना त्रह्मज्ञानं कढ़ाउपि नो जायते-
१-२ अतार्थं श्रीमद्वागवतोत्तइ्ोको।।वाध्यम:नोपि म- ट्टक्ां विषयर जितन्द्रियः। प्रायः प्रगल्भया भनया।ियना नुभूयते।। न तस्य कश्रिाितः मुहनमोनचाप्रियो देष्य उपक्ष्य एव च । तथाउपि भक्ता भजते यथा तथा सादमो य-
३-अतार्थं श्रोमद्वागवतोक्तोको।। श्रेयसतम्भक्त मुदस्प त विभा क्रिउ्यन्त य केवनबोधिलब्वये।। तपामसों ह्ेशन एव शिष्यते नान्यवथा स्थृलनुपाउवघातिनाम।।।। यम्या्नि भक्तिर्भगवत्य किञ्चना सर्वगुर्गस्तत्र ममानतेऽसुगः। इगवभक्तस्य कुतो महहुणा मनोग्ये नासति धावतो वहि:।।
Page 55
साधनप्रकरणम ( ३ )
तम्मात्वमपि सर्वोपायान्परत्यज्य भकिमा- श्रय भक्तिनिष्टी भव। (१) भन्त्यंमाध्यं न किश्चिदस्ति ॥ २९॥ (२) दिनकग किग्णो ्है शॉर्वग्तमो निविडत
१-सर्वं दस्तु भक्तिमाध्यमंवत्वर्थः । अत्रार्थ श्रीमद्भागव- तंक्तक्ोकाः ॥वासुंदेव भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।। जनयत्याशु वगग्यं ज्ञानव्व यदहतुकम॥ भन्योद्वा- नवायिन्या सर्वलो कमहेखग्म ॥ सर्वात्पत्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोप्याति मः ॥ न साधर्यात मां योगो न माहरयं कर्मे उद्धव ॥ न स्वाध्यायम्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्म मोजिंता । भन्तपाहमंकया ग्राह्यः श्रदयात्मा प्रियः मताम। भाकः पुनाति मात्रिष्रा चपाकानाप संभवान्। धर्मः मत्य- दयोपेता विद्या वा तपसान्विता।। मटनरापेतमात्मनंन सम्य- कुपार्नुयादिह ॥ कर्थ विना गोमहर्ष द्वता चेतमा विना। विनाउनन्दाश्रकलया शुद्धघ्ेदनया विनाउड़ायः ।। वाग्गदऱा द्रवते यस्य चित्तं हसत्यभीक्षग कृति किस्न।। विलज्न उद्ायान तृत्यते च मद्धक्तयुक्तो नुवनम्पुनाति।। :- गत्रिमंतन्ध्यन्वकारः । ३-अतिघनतरम॥।
(b) वाराहांपनिपर अ: २ शोन ।य०ट१
Page 56
(३६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
मञ्झेटिति प्रणाशमेति॥ वनतग्भवकारण- न्तमो यद्ध हि दिनकृत्प्रभया न र्नान्तरेण।।३०।। मम चरणस्मरणेन पूजया च स्वकंतमः परि- सुच्यते हि जन्तुः॥ नहि मरणप्रभवप्रणाशहे- तु मम चग्णस्मग्णाहृतेडस्ति किश्चित ॥ ३१ ॥
१-शीघ्रम ।२-अतिव ना ज्ञान रूपान्यकार: ॥१- ह विरुपम्- यंत्रभया।४-नान्येन न साधनान्तरणेत्यर्थः।अत्रार्थे श्रीमद्भा- गवतोक्तइलोकाः।। यथाग्रिना द्षेम मलं जदाति ध्मान: पुनः स्वं भजते च रूपम् ॥ आत्मा तु कर्मानुशयं विधूय मद्द- क्तियोगेन भजेदथो मामू॥ अहं भक्तपगधीनो ह्वस्वतन्त्र इव द्विज ॥ साधुभिर्ग्रस्तत्हृदयो भक्तर्भक्तजनप्रियः ॥नाहमात्मान माशसे मद्रक्तंस्साधुभिर्विना। परियं वात्यन्तिकी ब्रह्मन्येषां
परम्॥ दित्वा मां शग्णं याताः कथन्तांस्त्यक्तमुत्सहे।। मधि निर्वद्धत्दृदयाः माधवः समदर्शनाः ॥। वश कुर्वन्ति मां भत्तया सत्सिनिय: सत्प्ति यथा॥ मत्सेवया प्रतीतं च सा- लोक्यादिचनुष्टयम्॥ नेच्छन्ति सेवया पूर्ण: किमन्यत्कामवि- पुवम्। साधवो हृदय महं साधूनां हृदय त्वदम । मदन्य- त्ते न जानन्ति नाहं तभ्यो मनागपि। ज्ञानं गणेशो मम च- क्षु्ग्क: शिवो ममात्मा मम शक्तिराद्या ॥ विभेदबु द्वया मये य भजन्ति ममाङ्गहीनं कलयन्ति मन्दाः ॥ ५-हवकीया- त्माऽडवरणरूपाज्ञानात॥ ६-ऋते बिना ॥
Page 57
साधनप्रकरणम्२. (३७ )
आदरेण यथा स्नाँति धनवन्तन्घनेच्छया।। त- था चेद्विश्वकत्तार को न मुच्येत बन्धनान।।३२।। (१)चनुर्मुखादीनां सर्वेपामपि बिना विष्णु- भत्त्या कल्पकोटिभिगपि मोक्षी न विद्यने।३३।। अथ वैकुण्ठस्वमपम्। (२) मध्यमपादमध्यप्रदेशेमिततेज:परवाह।- S5काग्तया नित्यवेकुण्ठं विभाति दुग्धोदघि- धाम परमं संदृश्यत ॥ ३४ ॥ अथ ध्यानालम्बनमाह। (३) समस्तकर्मातिद्ग्तया करचग्णाSडदि- मृर्त्तिविशिष्टं मण्डलाSडद्यालम्वनं सालम्व- योगः ॥ २५ ॥
(४ ) आविद्यकमखिलका र्यकाग्णजालमवि-
(१। २ ) त्रिपाद्विभृिमहाना गयणोपनिपढ़ अ :्र प० १०५१ ४७१ प्रृ० १ ।पं० ९॥२॥
प्रृ० १ । पं०२ ॥
११५ं० ९॥
Page 58
(३८ ) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
घःपःढ़ एव नाडन्यत।। तस्मात्समस्वाडविद्यो-
न्वादवश्यमनित्यम्भवत्यव ॥ ३६ ।। अथ विद्यासाकारस्य नित्यत्वमाह।
स्य नित्यत्वं मिद्नमेव ॥ ३9 ।।
(२) यथा पुथिध्यादीनां व्यापकश- गंगणां वविशेषाणाच् नदिलक्षणतद्भि-
"श्रयन्ते सर्वत्र तदत्पगब्रम्मगस्सवाऽडत्मक- स्य माSडकारनिगकारभेदविगेधो नाम्तयेव
ज्ञनन विगेधा न विद्यते तदभाव भत्यनन्त- विगेधो विभाति ॥ ३८ ॥।
93 120192 9 14: 21219298
Page 59
साधनप्रकरणम् (३९ )
अथ साकाग्ग्रहणे हेतुमाह। (१) चिन्मयम्याउद्वितीयम्य निप्कलस्या- डशगग्णिः ॥ उगामकार्ना कार्यार्थ ब्रह्मणो रूपकल्पना॥ ३०॥ अथ श्रीगमस्य परतनाह।
(२) चिन्मयडम्मिन्महाविप्णो जाते दशग्थे हगे॥ ग्घी: कुल ग्विलं गति गजत यो महि- म्थितः॥ स गम इति लोकेषु विदद्वि: पर- टीकतः ॥४० ॥
१-सर्वेश्यंम। २दढाति भग्नाय वा भक्तायेति शेषः।
नामार्थयोविवर नाविष्ठानयोश्राभेदादराम एव पगब्रह्मेत्वर्थः ।। ग्मु,- क्रीडायाम। इति व्युत्पस्या गम एव सर्वात्मे- त्यर्थः । पझ्मपुगणांक्तक्षोका :- नाम चिन्तामणी गम चतन्य- पर्गवग्रहः। पर्णः शुद्धी नित्ययुक्तांन भिन्नं नाम नामिनः।।
१ पं. ३॥ (•) गमपर्वरतापिन्युप: उप०११०१।२।प० ५२३।०२।प०५।
Page 60
(४) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
( १) गाम एव परम्त्रह्म गम एव परन्तपः । राम एव पगन्तत्वं श्रीगमो त्रह्मताग्कम ॥४१॥ अथ रामनामार्थः । (२) रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्याSडनन्दे चिदात्मनि॥ इति गमपदेनाडमी परं ब्रह्माS- भिधीयते ॥ १२ ॥।
-अतः श्रीगमनामादि न भवेद्ाह्यमिन्द्रियेः ॥ स्कुगते स्वय- नवतज्जिद्वादा श्रवण मुखे॥ गमगमेति गमेति मे गमे मनोरमे। महस्त्रनामतातुल्यं गमनाम वरानने।I जपतः सर्ववेदाँश्र मर्वमन्त्रांश्र पर्वति । तस्मात्कोटिगुणं पुण्यं गमनम्नंव लन्यंत ।। यथे प्रयोगास्तन्त्रेषु तस्तर्यत्साध्यते फलम॥ तत्सर्व सिद्धयति क्षित्रं रामनाम्रश्च कतनाद। अग- स्तिसंहितांक्त क्षांको। राकरेण वहिर्यातति मकारेण विशेत्पुनः॥ गमगमेति सच्छब्दो जावो जपति सर्वदा । दैनन्दिनन्तु दुरितं पक्षमामर्तुवर्षजम्। सर्वे दहाते निइशंपन्ृलाचलमिवा नलः॥ प्रहादवाक्यम-रामनाम जपतां कुतो भयं स्वतापगम- नकभपजम। पशय तात मम गात्रमन्निवी पावकोऽपि सललिलायतउयना।।
(:) गमर हम्योपनि० अ: ी० ७प०यपृ० ०३ (.) गमनापिन्युप: उप० श प० ५३१। पृ० १ ॥ पं० ।
Page 61
साधनप्रकरणम् २.
(१) धर्ममार्गं चरित्रेण ज्ञानमार्गश्च नामतः। तथा ध्यानेन वेगग्यमेश्वर्यं यस्य पृर्- नात् ॥ ४२ ।। अथ साङ्गश्रीरामम्य प्रणशाङ्गवमाह। (२) अकागक्षरमम्भृतम्साँमित्रिविश्वभा -
त्मक: ॥४४॥। प्राऽsज्ञSSत्मकस्तु भग्तो मकागSक्षर्सम्भवः। अर्धमात्राSऽत्मको रमो ब्रह्माऽडनन्दैकवि- ग्रहः ॥४५॥ अथ श्रीसीताया: स्वरूपम्। (३) चतुर्भुजाऽभयवगदपद्मधग किरीटाभर- णयुता ॥ (8) भगवत्महचारिणी अनपायिनी अनव- रतसहाश्रयिणी ॥४६॥
(१) रामपर्वतापिन्युपनिषद् उप०१। प० ५२४ प्र० पं०९॥ (२) रामोत्तरतापिन्युपानेयड् उ. १ । प० ।० ५३१/पृ०७॥ (३।४ ) सीतोपानिपत् प० ४४५।४४४। प्र० १।२। पं०३।।
Page 62
( ४२ )
उत्तन्तिस्थितिमंहारकारिणिी सर्वदेहिनाम्॥सा सीता भगवती जेया मलप्रकतिसंजिता॥3l अथ सांगध्यानप्रकारमाह। (२) विविकदेशे च सुखामनस्थः शचिः म- मग्रीवशिर:शरीगः॥३८। (३) त्रिमंन्ननं स्थाप्य समं शगर हदीन्कि- याणि मनसा मत्निशय॥२९॥ (४) अष्टपत्रं तु हन्पयं दातिशत्कंमगन्वितम।। तस्य मध्ये स्थितो भातुर्भानुमध्यगतःशशीद०
१-जगदानन्द काविणिीतिपाठान्तरम।। २-कटचफुशिगंसि। उगेमुग्वकटिग्रीवं किश्विदृदय मुन्नत- मिति क्षुरिकिोक्तान ।।
() केवन्योपनिषन श्र० ४।प० १९। प० १॥१ं०२॥
पं. ३।। (v) ध्यानवि- द्पननियन क्रो: २६।य।।
Page 63
साधनप्रकरणम् २. ( ४३)
शशिमध्यगतां वह्विर्वह्निमध्यगता प्रभा॥ प्रभामध्यगनं पीटं नानाग्त्नपवष्टितम ॥५१।। नस्य मध्यगतं देवं वामुदवं निग्ज्नम।। श्रीवेत्मकोस्तृभोगम्कं मुक्तामणिविभृपितम।। शद्धस्फटिकमंकार्शं चन्द्रकोटिममप्रभम१२॥ (१) कालाम्भोयरकान्तिकान्तमनिशं वीग- SSमनाध्यामित मुद्रां ज्ञानमयी दधानमप हस्ताऽम्बुजं जानुनि॥मीतां पार्श्वगतां मगेरूह- कगं विद्युन्निभां गयवं पश्यन्तं मुकुटाडङ्गटांS5-
अथ ध्यानफलम्। (२) यदि शेलसमं पापं विस्तीर्ण बहयोजनम। मिद्यन ध्यानयोगन नान्यो मेद: कढाचनद४
-- विष्णुध्याने व्यामोक्तक्लोकः ।। आलोडय सर्वश- सराणि विचार्यव पुनः पुनः ॥ इदमेकं सुनिष्पत्रं ध्येयो नागयण: सदा ।।
(2) गमरहस्योपनिपड़ अ० १। श्र० २|प० २३।
Page 64
( ४४) श्रुतिसिद्धानतसारसंग्रहे-
अथ मन्त्रशब्दार्थे वाच्यवाचकभावश्च। (१) क्रियाकर्मेज्यकर्तृणा प्र्थ मन्त्रो वदत्यथ।।
(२) मन्त्रोडयं वाचको रामी वाच्यस्स्या- द्योग एतयोः ॥ फलद५चैव सर्वेपां साधकानां न संशयः ॥ ५६॥ यथा नामी वाचकेन नाम्ना योऽभिमुखी भदेत् ॥ तथा बीजात्मको मन्त्रो मन्त्रिणोऽभिमुखी भदेत् ॥५७।। अथ मन्त्राद्धारः। (३) महोवाच याज्ञवल्क्यस्तारकं दीर्घानलं बिन्दुपूर्वकं दीर्घाऽनलं पुनर्माय नम इति५८।। अथ षडक्षरमन्त्रार्थः । (8) स्वप्रकाशः परभ्योतिस्स्वाऽनुभूत्यैक-
(१) रामपर्वतापिन्युपनिषढ़ पो०१२।पः ५२४। पृ०१पं०९। (२) गमपर्वतापिन्युपनिषद प० ५२५ प्र० १ । पं०। (३) गमात्तरतापिन्यपनिषद प० ५३०।३०२।पं०६।१० २।३।। (४) सामोत्तरतापिन्युपनिषद प० ५३४ । पृ० २। पं० ९॥
Page 65
साधनप्रकरणम् २. ( ४९ )
चिन्मयः॥ तदेव गमचन्द्रस्य मनोगद्यक्षर- स्स्मृतः ॥५९॥ अखण्डैकगसाSSनन्दस्ता- रकत्रह्मवाचकः । गमायेति सुविज्ञेयम्स- त्याऽडनन्दचिदात्मकः ॥ ६० ॥ नमःपदं सुविज्ञेयं पर्णाSडनन्दैककाग्णम। सदा न- मन्ति हृदयं सवें देवा मुमुक्षवः ॥६१॥
अथ तत्फलम्।
(१) पडक्षगे यं मन्त्रः स्यात्सव/ंघोघनिवा रणः। मन्त्ररज इति प्रोक्तस्सवेंपामुत्तमोत्त- मः॥६२॥
(२) गाणपत्येषु शवेषु शाक्तसीरेप्वभीष्टदः।। वैष्णवेषु च सर्वेषु राममन्त्रः फलाधिकः॥ गणपत्यादिमन्त्रेषु कोटिकोटिगुणाधिकः६३।
(१) गमोत्तरता : प० ५३५। पृ० २ । पं० ३।। (१) गमोत्तरता० प० ५३५। पृ० ३। पं० १॥
Page 66
(४६) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
न्ताग्यतीति॥ तस्मा:दुच्यने पडक्षरं ताग्कमिति ॥६४॥। (२) तक्ष्व तारकं व्रह्म तक््योणमितव्यमिति जयम ॥ ६५ ॥ (३) हलोकिकमवर्य म्वर्गादयं पाग्लीकि- कम। केवल्यं भगवत्वक्ष मन्त्रोयं माचयि- प्यति ॥ ६६॥ अथ ऋण्यादिकानाह। (8) ब्रह्मा मुनिश्चगायत्रं छन्दो गमोऽम्य दवता। दीर्घाडधन्दुयुजाङ्गानि कुर्याद्रह्मात्मनो मनोः।वीजशकयादिवीजन इष्टाथें विनियो- जयन ॥ ६७ ।। अथ राममत्रजपफलंष हतुमद्राकयम्। (५) यो गममन्त्रञ्ञपति तम्य शुभकगोऽहं म्याम ॥ ६८॥1
पृ० १ १२। पं० २ ।५ ॥ (४ ) गमगहम्योंप० प० ०।ृ ॥ (' .. )-गमग्हर्ग्योपनिपन प० ५११। प २। पं० ३॥
Page 67
साधनप्रकरणम् २. (४७)
अथ सनिहामनारायणनामोज्चार णमाहात्म्यम। (1) इपगन्त नाग्दो ब्रह्म णअ्जगाम कथम्भ- गवनगाम्पर्यटनकलिं सन्तोंगमिनि।-दोवान त्रझ्मा साधु परष्टोडम्मि ॥ मर्वश्रुतिग्हम्यं गोप्यं तच्छृणु यन कलिमंमार तग्प्यिमि॥ भगवत आदिपुरुपस्य नागयणम्य नामोच्ाग्णमात्रेण निर्धतकलिर्भवति॥ नारः पुनः पपच्छ तन्नाम किमिति॥ सहावाच हिग्ण्यगर्भ: ॥ हरगम हरे गम गम गम ह हो। हर कृप्ण हे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हे ह।॥ ६९।। इति पोडशकं नाम्रां कलिकल्मपनाशनम। नातः पग्तगपायः सर्वनेदेषु हृश्ष्यते॥0॥
१-कीर्नन विष्णुकल्पोक्तक्ोक:गोविन्द केशव मुकुन्दु हरे मुगर लक्ष्मानिवास मधमदन कृष्ण विष्णो ।I श्रागम- चन्द्र पुरुषांत्तम वासुदेव नागयणाच्युत जनादन हंम मत्य।। तत्फलं विष्णुपुगणे उत्तम-हरत पापानि दुषटाचर्त्तरपि स्मृतः ॥ अनिच्छयापि सस्पृष्टो ददत्येव हि पावकः।।
( १) कलिमन्तारणोप प ४१३२। पं० ९॥
Page 68
(४८) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
इति षोडशकलाSडवृतस्य जीवस्यऽSवरणवि नाशनम्॥ ततः प्रकाशते परब्रह्म मेघाऽपा- ये र विरश्मिमण्डलीवेति॥ ७१॥ पुनर्नारदः पप्रच्छ भगवन् कोऽस्य विधिरिति ॥ तँही- वाच नाऽस्य विधिरिति ॥ सर्वदा शुचिरश- चिर्वा पठन्त्राह्मणस्सलोकताँ समीपताँ सरू- पताँ सायुज्यतामेति॥७२॥यदाऽस्य पोडशी- कस्य सार्धत्रिकोटिर्जपतितदाब्रह्महत्यांतरति। स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति ॥ पितृदेवमनुप्याणा- मपकागत्पूतो भवति ॥ सर्वधर्मपरित्यागपापा- त्सद्यशुचितामापुयात ॥ सद्यो मुच्यते सद्यो- मुच्यते॥ इत्युपनिपत्॥ ७३॥ इति भक्ति- वाक्यानि।
श्रीमद्भागवतोक्तछाकाः ।। वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपग मखाः॥ वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः ॥ वासुंदव परं ज्ञानं वाुदेपरन्तपः॥ वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपग गतिः ।। नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णीं मानं जनादविदुषः करणे वृर्णाते ।। यद्यजनो भगवते विद्धीत मानं तज्ञात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखर्श्रीः ॥ बिले बतोरुक्रम विक्रमान्ये
Page 69
साधनप्रकरणम् २. (४०.)
अथ भगवत्कीर्त्तनात्मकगाथाद्यम्। जयजय गम मुगरे।
चिदानन्द माधव पगमेश्वर त्रह्माद्वयाखण्ड ज- गदीश्वर कृटस्थाचल निष्क्रिय गघुवर स्वप्र- काश सुरवन्ध हरे। अजानन्त रावणकुल- नाशक ज्योतीरूप मकलमुनिग्क्षक विष्णु- देव मेवकसुग्वकाग्क सत्याच्युत जय देत्यागे।। गमचन्द्र पुरुपोत्तम श्रीधर रघुनन्दन वरचा- पवाणधर सीतेश्वर करुणारत्नाकर गजवर्य
न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य। जिद्वाऽसती दार्दुरिकेव मत न चोपगायत्युरुगायगाथाः।। भारः परं पटकिरीटजु- ष्टमप्युत्तमाङ्गन नमेन्मुकुन्दम ।। शावी करी नो कुरुतः सप- यां हंग्लसत्काश्चनकडणो वा ॥ बहायिते से नयने नराणां लि- क्वानि विष्णोन निर्गक्षतो ये। पादो नृणां तौ टुमजन्मभाजो क्षेत्राणि नानुब्रजनो हगेयीं। जीवच्छवो भागवतार्ङरिरेणुं न जातु मत्योडभिलभेत यस्तु॥ श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्या: श्र- सँश्छवो यस्तु न वेद गन्धम । तदश्मसारं हृदयं बतेदं पद्रूहय- माणैहरिनामधेयेः॥। न विक्रियताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्र- रुद्देषु हर्ष:।
Page 70
(' )
जयजय नृहो ॥ नागयण केशव मधुसूदन म- त्स्य कर्म वग सृकर वामन शग्णागत वबुनन्द- नपावन त्राहित्राहि जय दाशग्थे ॥। १ ॥। जयजय कृष्ण अवारे। पगनन्दघन पूर्ण निग्भ्नन मायोपाधिरूप य- दुनन्दन परत्रह्म वन्दावनरभन सुगवरेश जय- जय श्रीहरे ॥ गोविन्दाच्युत गोपसखावन यदुकुलकमलदिवाकर पावन नागयण गो- पीजनरञ्जन वंशीधर जय कंसारे।। चक्रकम- लवग्शङ्गगदावर कोटिकामसमसुन्दर श्रीकर पीताम्बर वरक्रीटमुकुटधरदेववर्य जय देव हगे।। श्रीवत्साङ्गित कॉम्तुभगलधृक नीलमणिप्रभ त्रिभुवनपोषक कृप्णचन्द्र वबुनंदनपालक पाहि पाहि मथुरेश हरे ॥। २ ।। अथ साधनचतुष्ट्रयोत्पतिमाह। (१) स्ववर्णाश्रमघर्मेण तपसा गुरुतोषणात्।। साधनं प्रभवेत्पुँसां वेराग्याSSदिचतुप्टयम७।। () वगहोंपनिषन अ० २ गो 31प0 ८१०। प्ृ० २॥ पं० ॥
Page 71
साधनप्रकरणम् २. (')
नित्याऽनित्य विवेकश्च इहाऽमुत्रविगगता।।श- माऽडदिपइ सम्पत्तिर्मुमुक्षा नाँ समभ्यमेन७५।।
(१) मत्यं त्रह्मेति मत्यं ह्यंव त्रह्म । ७६।। (२) नेह नाना्ति किञ्चन । 99 ।। (३) त्रह्म मत्यं जगन्मिथ्यति ॥८॥। (8 ) सर्पादा ग्नुमत्तंव त्रह्ममत्तंव केवलम॥ प्रपश्चाधाग्रृपेण व्त्ततेतोजगन्नहि।। ७९.।। (५) यथा वन्ध्यामुनो नाम्ति वथा नास्ति म्गी जलम॥ यथा नास्ति नभोवृक्षस्तथा नास्नि जगत्म्थितिः ॥ ८० । ग्रह्यमाणे घटे यद्रन्मृत्तिका भाति वे बलात् ॥
१ -नानात्वं भढ:।।
(:) वहढारण्योपनियद अ: '।ब्राह्मण ४ श्र= १प०१६। पृ० १ । पं० ८ ।। (२) सृहदारण्योपानषत् अ० ४। ब्राश्रण ५। श्र= १९। प० ११६। पृ० १ । पं: ७॥ (३) निरान्दम्बोपनिपन अ० ३३० पृ० १ । पं० ९। (४) आत्म बोधोपनिपन् भा= १२। प= ३९७। पृ० १।पं० ९। (१) ग्ोगशिखींप०अ: ४ शो० १८॥१९ प०६२२ पृ०१प०३।
Page 72
·(५२ ) श्रुतिसिद्धान्तसार संमहे-
वीक्ष्यमाणे प्रपश्चे तु त्रह्नैवाभाति भास्त्र- रम्॥८१॥1 अथ वैराग्यवाक्यानि।
(१) यथेह कर्मजितो लोक: क्षीयते एवमे- वाऽमुत्र पुण्यंजितो लोकः क्षीयते ॥ ८२॥ अथ शरीरदोषानाह।
(२) त्वग्मांसरुधिरस्नायुम ज्ञा मेद् ्रस्थिमं - हतो। विण्मूत्रपूय रमतां कृमीणां कियद- न्तरम् ॥ ८३ ॥ क शर्गगमशेषाणं श्रप्मादीनाम्महाचयः ।
१-मेवादिकर्मणा सम्पादितः २ अग्निहोत्रादिपुण्यकमेणा सम्पादितः ॥ श्रीमद्भागवत प्रह्लाद्वाक्यम्-रायः कलत्रं पशवः सुतादयों गृहा महीकुञ्जरकोशभृतयः । मर्वर्यकामाः क्षणभं गुगयुप: कुर्वन्नि मर्त्यंस्य कियत्प्रियं चलाः ॥
(: ) छन्दोग्योपनिषन प्रपाठक ८ । स० १। य ९८। प० । प १। (२) नारदपरित्राजकोपय उप० ४ । श्री प० ४०१। प० २। पं० ५॥
Page 73
साधनपकरणम् २. (५३ )
क्कचाङ्गशोभामाँभाग्यकमनीयादयोगुणा: ८४
देहे चत्प्रीतिमान्मूटो भविता नरकेऽपि मः ॥८५॥ (१) म्वदहाशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान ॥ विगगकारणं तम्य किमन्यदुपदि- श्यते ।। ८६।। (२) जगशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुग्म् ।। रजम्वलमनित्यं च भृतावासमिमं त्यजेत्।।८७। ( ३) जातम्मृतमिदन्देहम्मातापितृमलात्म- कम्॥ सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्टा म्नानं विधीयते ।। ८८।।
(:) मुक्तिकोपनियन अध्याय २। शो० ६६/ प० ८१४। पृ० २॥ प०४॥ (२) नारदपरित्राजकोपनि० उपदेश ३ श्रो० ४७। प. ४०१। पर० १ । पं० १ ॥ (३) मैत्रेबोपनिषट् अ: २ । ३े० ४१५/६/१० ३०७। पृ० १ । पं १ ।
Page 74
(१४) श्रुतिसिद्धान्तमारसंग्रह-
धातुनद्धम्महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम्॥ विकारकारविस्तीर्ण स्पृद्वा स्नानं विधी- यते ॥ ८९॥ नवदारमलम्रावं सदाकाले म्वभावजम्।। दुर्गन्धन्दुम्मलोपेतं स्पृद्टा म्नानं विधी यते ॥ ९० ॥ ( १) सा कालपुत्रपदवी मा महाविचि- नागुग॥ साऽमिपत्रवनश्रेणी या देहेडदमिति म्थितिः॥ ९१ ॥ जय स्ीढोपानाह। (२) मांसपाश्चालिकायास्तु यन्त्रलोकेङ्गप-
किमिव शोभनम् ॥ ९२ ॥ त्वङ्गांसरक्तवाप्पाम्तु परथकृत्वा विलोचने। ममालोकय रम्यश्चत् किम्मुधा परिमु- ह्यमि ॥ ९३॥
(१) नारदपरित्ाजकोपनिषद् उपदेश ३/श्रो० :" प: ४०४। पृ० १ । पं ३॥ (२) याञ्वल्क्योपa शो० ५,६, पः८०७। प० :।पं०३
Page 75
साधनप्रकर णम २. ("'. )
(१) केशकजलधाग्णियो दुम्पर्शा लोचन- प्रियाः ॥ दुष्कृताग्निशिग्ा नायों दहन्ति तृणवन्नरम् ॥ ९४॥ ज्वलना अतिदृरेऽपि सग्मा अपि नीर्मा:।। स्रियां हि नग्काग्रीनामिन्धनच्चारूदारु- णम् ॥ ९५. ॥ कामनाम्ना किगनेन विकीर्णा मुग्धनेनसः ।।
दुःग्शृंगलया नित्यमलमम्तु मम स्रिया॥ ९८ ॥ यस्य स्त्री तम्य भोगेच्छा निस्त्रीकम्य क भोगभू: ॥ स्त्रियन्त्यका जगत्यक्तअ्जगत्त्य- का सुखी भवेत ॥ ९९॥
(:) याज्रवल्क्यांप: सोः ९।१ / प० ८ ८ 1 पृ० १। प० २ ।।
Page 76
(५६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथ पुत्रदोषनाह। (१) अलभ्यमानस्तनयः पितरौ क्वेशय- चचिरम्॥ लब्धी हि गर्भपातेन प्रसवेन च बाधते॥ १००॥ जातम्य ग्रहरोगादिकुमार- म्य च घुर्त्तता। उपनीतेऽप्यविद्यत्व- मनुद्वाहश्र पण्डिते॥ १०१ ॥
यूनश्च पगदागदिदाग्ट्रियं च कुटुम्निनः ।। पुत्रदोषम्य नास्त्यन्तो धनी चेन्म्रियते तदा॥ १०२॥ अथषणात्यागः ।
(२) ब्राह्मणा: पुत्रैपणायाश्च वित्तेपणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थायाऽय भिक्षाचर्यश्ञ- गन्ति॥१०३।।
(:) याज्ञवन्क्योपनिषन महोक२ ।१६।१७।प० ८०८। पृ० २। पं० १। (२) बह््दारण्यक अ० ५प्रा०ण श्रः २प० ४३८। १० २ प० ४॥
Page 77
साघनभकरणम् २. (५७)
(१) तेन त्यक्तेंन भुन्जीथों मा गृधे: कर्म्पम्विंद्धनम् ॥ १०४॥ अथ धनदोषमाह। (२) न साम्परायः प्रतिभाँति बालं प्रमा- दयेन्तं वित्तमोहेन मृढम् ।१०५।। (३) चिन्तानिचयचक्राणि नाऽडनन्दा- य धनानि मे॥ सम्प्रमूतकलत्राणि ग्रहाण्यु- ग्राऽऽपदामिव ॥ १०६॥
१-एपणात्रयत्यागेन । २ इदं सर्वमीध्वर एवेति बुद्धि पालयेथाः ॥ ३ मार्कांश्रीः ॥४। कस्यापि वृहद़ार- ण्यकभाष्य उक्तम् -किन्ते धनेन किमु वन्धुभिम्ते किन्ते दारबरोह्मण यो मग्षयसि। आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविषं पितामहास्त क गताः पिता च । : मम्यक पर देहपतना- दृर्ध्व मीयते गम्यत इति मम्पगयः परलोक: तत्प्रापिहेतु: शास्त्रीयसाधनविश्येष: माम्पगयः ।। ७ ज्ञाठी भवाि॥ ८ अविवेकिनम । ०. पुत्रपश्वादिफलेपु मंलग्नचित्तम ।। १० धनलाभेनाविवेकेनाच्छादितान्तःकर्णम ।।
(१) ईशावाम्यां० मं १ प १ १ृ १ पं ३॥ (२) कठोपनिपत् अ० १। वली २। प० ३। पृ० ३। पं०२। (३) महोपनिषद् अ० ३। श्रां० ७। प०५७४। पृ०१ प०:।।
Page 78
(५८) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
( १) क् धनानि महीपानां त्राह्मणाः क जगन्तिवा ॥ कोटयो त्राह्मणा याता भूपा नष्टाः परागवत् ॥१०७॥
(२ ) अमृतत्वस्य तु नाशाम्ति वित्त- नेति॥ १०८॥
अथ वाहनादिए दोपानाह।
( २) शवोभांवा मर्त्यम्य यदन्तकेतत्मवेंन्द्रि याणां जग्यन्ति तेजः ।I अपि सर्व जीवितं- मंल्पमेव तवैव वाहा तव नृत्यगीते ।१०९॥
१-आगामिदिने भविष्यन्ति नवति मन्दिग्धो भावः मत्ता येपां ने तथा॥ : अपक्षयन्ति ॥ ३ वलम् अर्थात् वर्मयशःप्रज्ञावीर्यादयः ॥ ४ मनुष्याद्यायुःपरिमितकालपर्य- न्तप्राणवाग्णम ॥ ५ नुन्छम ॥
( v) वराहोपनिः अ० ३ । प० ८१ट उ० प० १॥ (२) उहदारण्योपनि अ० श। व्रा० ४।ग०२। पं० १२४ । ३ से० ६ ॥ (३) कठापनि० अ: १।व० १/प० ६।पृ० ९ । प० ६।
Page 79
साधनप्रकरणम् २. (५०.)
(१) अभिव्यायन् वर्णगतिप्रमोदानेनि- दीघें जीविते को ग्मेन ॥ १-।
(२) युज्यते वेष्टनं वायोगकाशम्य च खण्ड- नम् ।। ग्रथनं च तग्ङ्गाणामास्था नाऽडयुपि युज्यने ॥। १११॥ (३) सम्यमिव मर्त्यः पच्यतं मम्यमित जायते पुनः ॥३१२ ॥ (१) मर्व चेदं क्षयिप्णु पश्यामो यथमें देश- मशकादय: ॥। ११३।।
१-अनित्यत्वन दुःवदत्त्वेन च चिन्तयन ॥ - वर्ण दिव्यन्त्रीणां मौन्दर्य रतिस्ताभि: सह क्रीडा ताभ्यां जाता ये परमोदा: सुखविशेषास्तान्॥ ३-चिग्कालमंजीवने कालरूप मृयर्यण विनाशान्मुग्वीक्रियते जीणों म्रियत इति यावत्॥
(१) कठोपनिपत् अ० १। व०। ः ७॥ प २ापः ॥ (२) महापननिपत् अः :।श्लोः १४१० ५७४प०८॥ (३ ) कठोपनिपन अ: १। व० १। प०५प०१६ ६॥ (४) मत्रायण्युपनिपन् प्रपाठ : । श्रु०४।प०३३८।प०२।पं०४।।
Page 80
(६०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथ गर्भस्थितस्य दोषस्मरणम्। (१) पर्वयोनिमहस्राणि दृष्टा चैव ततो मया॥ आहाग विविधा भुक्ताः पीता नानावि- घास्स्तनाः॥११४॥ जातश्रैव मृतश्चैव जन्म चैव पुनः पुनः ॥ यन्मया परिजनम्यार्थे कृतं कर्म शुभाऽशुभम्॥ ११९॥ एकाकी तेन दह्येऽहं गतास्ते फलभोगिनः ॥ अहो दुःखो- दधौ मग्रो न पश्यामि प्रतिक्रियाम ॥११६॥
(२ ) न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ हविपा कृष्णवर्त्मेव भूय एवा- भिवर्द्धते ॥ ११७॥
१ आग्रि: ।।
(१) गर्भोपनियन प० १९९। पृ० २। पं० १। (२) नारद्पारित्राजकोपनिपत् उप०३।इलो०३७।प०४०३।
Page 81
साधनप्रकरणम् २. (६१ )
(१) यथा सुनिपुणस्सम्यक पग्दोषेक्षणे गनः। तथा चेन्निपुणम्म्वेषु को न मुच्येत बन्धनाव ॥ ११८।। (२) अन्तस्तृष्णोपतप्तानां दावदाहमयं जगत। भवत्यखिलजन्तूनां यदन्तस्तद्हि: म्थितम् ॥११९ ॥ (३) विग्ज्य सर्वभूतेभ्य आविरिश्चिपदा- दपि॥ घृणां विपाठय सर्वस्मिन्पुत्रमित्रादि- केष्वपि॥ १२०॥ (8) सर्वाऽऽपदां पढ़ं पापा भावा विभव- भूमयः ॥ अयश्शलाकामदृशाः पग्स्पग्म- मड्रिनः ॥१२१॥
(१) वराहापनिपढ अ० ३। इलो० २१प०८१८उ०१प॥ (') अन्नपूर्णोपनिपन्। अ:१।इ्लो० ३६१प-६६४।प.१।पः३।। (३) नारदपारित्राजक्ोपनिधन उप: ६ । इलो०१४३ । प०२
(४) महोपनिषठ़ अ: : । श्रो० ५६।५०५७३५०२/प०९॥
Page 82
शुष्यन्ते केवला भावा मनःकल्पनयाS- नया॥ भावेष्वरतिगायाता पथिकस्य मरु- प्िव ॥ १२२ ॥ (१) येये भावाः स्थिता लोके तानविद्या- मयान्विदुः ॥ त्यक्ताडविद्यो महायोगी कथं तेषु निमजति ॥१२३ ॥ ( २ ) अहिरिव जनयोगं सर्वदा वर्जयेद्य: कुणपमिव सुनारीं त्यकुकामो विगगी।। विपमिव विपयाSSदीन्मन्यमानो दुग्न्ता- अगति पगमहंसो वासुदेवोऽहमेव ॥ १२४ ॥ (३) विषं विपयवैपम्यं न विषं विषमु- च्यते ॥। जन्मान्तभ्ना विषया एकजन्महरं विषम ॥ १२५॥
१-मृतकामिव।।
(२) वराहोंपनिषन् भ० ३। शां० ३७१० ८।१३५१५४॥ (:) महोपनिषड़ अ० ३। ऋो० ५६/१०५७३। यृ०१५०४॥
Page 83
साधनप्रकरणम् २. ( ६३ )
(१) अन्तस्थानीन्द्रियाण्यन्तर्वहिष्ठान्वि- षयान्वहिः ॥ शक्रोति यः मदा कर्त्तु म कैव- ल्याश्रमे वसेत ॥ १२६॥
(२ ) न कर्म्मणा न प्रजया धनेन त्यागनेके अमृतंत्वमानशुः ॥१२७।।
(३) परी्क्ष्यं लोकान्कर्म्मचिं तान्त्राह्मणां निर्वेदेमायाँत ॥ १२८॥
१-महात्मानः ॥। २-अविद्यानिमरणभावराहित्यम ॥ ३अशधातुः। आनशिरे प्रामाः ॥ ४ शास्त्रानुमानाभ्याम- नित्यत्वेन निश्चित्य ॥ कर्मणा सम्पादितान् ॥ ६-उक्त- भोग्यपदारथॅभ्यां वैराग्यम॥ ७-कुर्यात् ॥
(१) नारदपरित्राजकोप० उप० ३ । ऋो० २६। १८ १२। प० ३। पं० ५॥ (२) केशल्योपनि: शु० २। प० ८९।पृ० २। पं०८॥। (३) मुण्डकोंपनि० मु० १। खं० २।प० :१। पृ० २ । पं०६।।
Page 84
(६४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) श्रेयेश्व प्रेयंश्र मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनेक्ति धीरः॥ श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते॥१२९॥
अथ शमादीनां प्रयोजनम्।
(२) परांश्चि खॉनि व्यंतृणत्स्वयम्भूस्त- स्मात्पराईपश्यति नान्तगत्मन्।।
१-मोक्षहेनुविद्या ।I २-अभ्युद्यमाधनं कर्म्म॥ ३-कर्त- व्यतया प्राप्तुतः ॥ 2-मनसा तयो: स्वरूपं विचार्य । ५-अनायाससाध्या महाफला विद्या वहायामसाध्यमल्प कलश् कर्मति विवकेन जानाति ॥ ६ गृद्ाति ॥ ७ अपरा- सस्य प्राप्तिः प्राप्तस्य मंग्क्षणात्मकयोगक्षेमनिमित्तम।। ८-वाहया- शब्दादिविपय प्रकाशनसमर्थानि ॥ -खोपलक्षितानि श्रोत्रा- दीन्द्रियाणि॥ १० हिंसतितवान वहिर्मुखतया निर्माणमे- वेन्द्रियाणामहितकरत्वाद्धननमिव भवतीति भाव: ।।
(१) कठोपनिषद् अ० १। व० ३ प०७। पृ०१। पं० ५॥ (२) कठांपनि= अ० २। व०: । प० । पृ० १ पं० ३ ॥
Page 85
साधनप्रकरणम् २. (६५)
कश्िद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षंदावृत्तेचक्षुरमृत- त्वमिच्छन्॥ १३० ॥ अथ पटसस्पत्तिनामानि। (१) तपः्श्रंद्धे ये ह्युपवसन्त्यऽरण्ये शा- न्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्याश्चरन्तः॥ १३१॥ ( २ ) शांन्तो दान्त उपरतस्तितिक्षवः समाँहितो श्यति॥१३२॥
१-प्रत्यकूचेतनभृतमात्मानम ॥ २-साक्षात्करोति !। ३-विपयेभ्यो व्यावृत्तं श्रोत्रादीन्द्रियगणो येन सः। निरुद्ध- वृत्तिकेन्द्रियगण इति यावत् ।। ४- अनेन श्रद्धाग्रहणम्।। ५-वाहेनन्द्रियव्यापारत उपशान्तः । ६-अन्तःकरणतृष्णातो निवृत्तः ॥ 9-सर्वेपणाविनिर्मुक्तः ॥ ८-इ्न्दवसहिष्णुः ॥ ९ .- इन्द्रियान्त. करणचलनरूपाद्यावृत्त्यकाग्र रूपेण ममा- हिती भृत्वा ।।
(१) मुण्डकोपनिषन् मुं: ४। अ० २। प०२१ पृ० २प०४॥ () बृह्दारण्यकोपनिषन् अ=४व्रा०४।श्रः २३।१०१५७। पृ० १ पं० ५॥
Page 86
(६६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्र हे-
अप ससाधनशमवाक्यानि। (१) सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः। (२) चित्तं कारणमर्थानां तस्मिन्सति जगत्रयम्। तस्मिन् क्षीणे जगत्क्षीणं तच्चि- कित्स्यं प्रयत्नतः ॥ १३३ ॥। अस्य संसारवृक्षस्य मनोमूलमिदं स्मृतम् ॥
यात्। क्षीयते दग्धसंसारो निस्सार इति निश्चितः ॥१३४ ॥। (४) चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोध- येत् ॥ यञ्चित्तस्तन्मयो भवति मुस्मेतत्स- नातनम् ॥ १३५ ॥
(१) मुक्तिकोपनिषत् अ० २ / शो० ३६/ प० ८६०। पृ० १। प० ४॥। (२) योगशिखोप० अ० ६ । इलो०५९।प०६३०।पृ० २।प०३।। (३) महोपनिषत् भ० २। शो० ३४ । प०५७०। पृ०१।५०७॥। (४ ) मत्रायण्युपनिषत् प्रपा० ४ । झो० ३ । प० २४३ । पु० २। पं० ३।।
Page 87
साधनप्रकरणम् २. (६७ )
(१) मनो हि द्विविधम्प्रोक्तं शुद्धश्चाशुद्ध मेव च॥। अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्ध काम- विवर्जितम् ॥ १३६ ॥ (२) अयं सोऽहमिदं तन्म एतावन्मात्र- कम्मनः ॥ तद्भावनमात्रेण दात्रेणेव विली- यते॥ १३७ ॥ (३) यदोदेति मनो नाम्नि वासनावासि- तान्तरा। तांताम्परिहरेत्प्राज्ञस्ततोऽविद्या- क्षयो भवेत् ॥ १३८॥ अथ मनोनाशक्रमो। (४) ड्ो क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानम्मु- नीश्वर।। योगस्वूद्वृत्तिरोधो हि ज्ञानं सम्य- मवेक्षणम्॥।१३९॥
(१) मंत्रायण्युपनिपत् प्रपाः ४। श्रा० ६/व २४३। पृ० २। पं० ६॥ (२-३) महोपनिषत् अ० ४। झो० १३७-१२८ प० ५८३। पृ० २।पं० ६-४।। (४) शाण्डिल्योपनिपत् अ : ४ । ऋो० २४ / प० ५५१॥ पृ० १। पं० ९॥
Page 88
(६८) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
अथ मनोवृक्षस्य बीजद्वयमाह। (१) द्वे बीजे चित्तवृक्षस्य प्राणस्यन्दनवा- सने ॥। एकस्मिँश्च तयोः क्षीणे क्षिप्रं दे अपि नश्यतः॥ १४० ॥ अथ प्राणस्पन्दनिरोधनप्रकारः। (२) प्राणायामदृढाभ्यासैर्युत्त्या च गुरु- दत्तया । आसनाऽशनयोगेन प्राणस्यन्दो निरुध्यते॥१४१॥ अथ वासनाया: स्वरूपम। (३) दृढभावनया त्यक्तपूर्वापरविचाग्णम् । यदादानम्पदार्थस्य वासना सा प्रकी- ्तिता॥ १४२ ॥ अथ वासनाया क्षयप्रकारः ।
शरीग्नाशदर्शित्वाद् वासना न प्रवर्त्तते॥१४३॥
(') मुक्तिकोपनिपन् अ: २। ३ो० २७प०८६२।पृ०१प००। (· ) अन्नपूर्णोपनिषद अ० ४ । श्रो० ८७ / प० ६००।
(३) मुक्तिकोपनिपन् अ० २। शो० ४७ । प० ८६४। उृ० १ पं०२ ॥ (v) मुक्तिकार्पनिपत् अ० २। श्रो० २८५। पं० ८६२। पृ० १। पं० ३॥
Page 89
साधनमकरणम्२. (६९ )
अथ सङ्गलक्षणम्। (१) भावाभावे पदार्थानां हर्षामर्षविका- रदा॥ मलिना वामनायेपा सा मङ्ग इति कथ्यते॥ १४४ ॥ अथासङ्गलक्षणम् । (२) दुःखैर्न ग्लानिमायासि हृदि हृप्य- सिनो सुखैः ॥ आशावैवश्यमुत्सृज्य निदा- घाऽसङ्गताम्भज ॥ १४५॥ अथ शुद्धवासनालक्षणम्। (३) मुक्ता हर्षविषादाभ्यां शुद्धा भवति वासना ॥ १४६॥ अथ शुद्धवासनाफलम्। (४) ये शुद्धवासना भूयो न जन्माऽनर्थ- भागिनः ॥ १४७॥
(१-२-३) अभ्रपूर्णोपनिषद् अ० "।भो०७६/७। प० ६७३। पृ० २।पै०१।४।३॥ (४) मद्दोपनिषद् अ० १। शरो०४०।प०२७१। प्र० १।पं०५॥
Page 90
(७०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथ चिरकालाभ्यासा द्भ्ववासनाक्षयमाह।
(१) जन्मान्तरशताऽभ्यस्ता मिथ्यासंसार- वासना। सा चिराभ्यासयोगेन विना न क्षीयते कचित्॥ १४८॥ (२) मानसीर्वासना: पूर्वन्त्यक्क्ा विषय- वासनाः॥ मैत्राSSदिवासनानाम्नीर्गृहाणाS- मलवासनाः ॥ १४९॥ ता अप्यऽन्तः परि- त्यज्य ताभिर्व्यवहरत्नपि॥ अन्तश्शान्तस्स- मस्नेहो भवचिन्मात्रवासनः ।१५० ॥ तामप्यथ परित्यज्य मनोषुद्धिसमन्विनाम ॥ शेषस्थिरसमाधानो मयि त्वं भव मारुते॥१५१
(३) यत्तत्संदेद्यते किश्चित्तत्राऽडस्थापरि- वर्जनम् ॥१५२॥
(१) मुक्िकोप: २।ऋो० १४। प० ८६१। पृ०१। प०४। (२) मुक्तिकोपनिषद अ० २। फो० ६४, ७०, ७१ । प० ६४। पृ० ३।पं ८॥ (३) महोपनिषत् अ०४ । झा० १११।१०५८४। पृ०२। पे०६।।
Page 91
साधनभकरणम् २. (७१)
(१) अध्यात्मशास्त्रमन्त्रेण तृष्णाविषवि- षृचिका॥ क्षीयते भावितेनाऽन्तशशरदा मि- हिका यथा । १५३।। (२) सम्यगालोचनात्सत्याद्वासना प्रवि- लीयते ॥ वासनाविलये चेतस्सममायाति दीपवत् ॥ १५४॥
लोचनः ॥ बाह्यानाभ्यन्तरांश्रेव स्पर्शान्परि- हरञ्छनेः ॥१५५॥ (४) सर्वत्र सर्वतस्सर्व ब्रह्ममात्राऽवलोक- नम् ॥ सद्भावभावनादाढर्याद्वासनालयम- श्नुते॥१५६ ॥
१-रजांसि धूलय इत्यर्थ: ॥
(१) अप्रपूर्णोपनिषत् अ० ५। ऋो०१४।प०६७४।परृ०१।प०३॥ (२) मुचिकोपनिषत् अ० २। शो० १७।प० ८६१। पृ० १। पं० ९ # (३) अन्रपूर्णोपनिषत् अ० ३।२ो०४।प० ६६५ । पृ०२।पं०५।। (४) अध्यात्मोपनि० शो०१३।प०६८८। पृ०१।प८।७।।
Page 92
(७२)
यः ॥१५७॥ (१) मनसोऽभ्युदयो नाशो मनोनाशो महो- दय: ॥ १५८ ॥ (२ ) अन्तर्मुखतया सर्वं चिद्धह्नौ त्रिजग-
विभ्रमाः ॥१५९॥ (३) वासनायास्तथा वह्नेर्ऋणव्याधिद्विपा- मपि॥ स्नेहवैरविपाणां च शेपस्स्वल्पोऽपि बाधते ॥ १६० ॥ अथ मनोजये युक्तय: । (8 ) अध्यात्मविद्याधिगमः साधुसंगतिरेव च।। वासनासम्परित्यागः प्राणस्पन्दनिगे-
१-तितिक्षव: कारृणिका: मुहृदः सर्वदहिनाम। अजात- शत्रवः शान्ता: साधवः साधुभूषणाः । मय्यनन्येन भावेन-
(:) मुक्तिकांपनि० अ०२ श्षो० ३९। प० ८६२। पृ०२प०७॥। (२) अन्नपृर्णीप० अ० ॥ ऋो०१२। प० ६७४। प्रृ० १ पं० १॥
(v) मुक्तिकोपनि० अ० २। झो. ४४।४५ / प० ८६३। धृ० १। पं० ४॥
Page 93
साधनपकरणम् २. (७३)
धनम्। एतास्तु युक्तयः पुष्टाः सन्ति चित्त- जये किल ॥ १६१ ॥
अथ साधुलक्षणम् ।
(१) नाऽऽपदि ग्लानिमायान्ति निशि हेमाS- म्वुजं यथा। नेहन्ते प्रकृतादन्यद्रमन्ते शिष्ट- वर्त्मनि॥१६२॥आकृत्यैव विगजन्ते मैत्र्यादि- गुणवृत्तिभिः ॥ समास्समरसास्सौम्यास्सततं साधुवृत्तयः ॥ १६३ ॥ अब्धिवद्धृतमर्यादा भवन्ति विरादाऽडशयाः॥ नियतिं न विमु- अ्वन्ति महान्तो भास्करा इव ॥ १६४॥।
भक्तिं कुर्वन्ति ये हदाम। मत्कृंत त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजन- बान्धवाः। मदाश्रयाः कथानिष्ठाः शृश्वन्ति कथयन्ति च।। तपन्ति विविधास्तापा नेतान्मद्वतचेतसः। त एव साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवजिताः ॥ मङ्गस्तेष्वय ते प्रार्थ्यः सङ्गदोपहरा हि ते। इति श्रीमद्भागवते कपिलदेववाक्यम्॥
(?) महोपनिपद् अ: ४/शरो० १८६९/२०/१०५७८। पृ. २। पं० २॥
Page 94
(७४) श्रुतिसिद्धान्तप्तारसंग्रहे- (१) करणानि समाहत्य विषयेभ्यस्समा- हितः ॥ अपानमूर्ध्वमाकृष्येदुदरोपरि धार- येत्॥ १६५॥ वधन्कराभ्यां श्रोत्रादिकर- णानि यथातथम् ॥ युञ्जानस्य यथोक्तेन वर्त्मना स्ववशं मनः ॥१६६॥ अथ वासनादीनां समकालाभ्यासमाह। (२) वासनाक्षयविज्ञानमनोनाशा महा- मते। समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदा मताः ॥१६७ ॥
अथ दमलक्षणम्। (३) श्रुत्वा स्पृट्टा न मुक्का च दृट्टा घात्वा च यो नरः। न हष्यति ग्लायति वा सविज्ञेयो जितेन्द्रियः ॥ १६८॥
(१) त्रिशिीमराझणों प० गो० ११४ । ११५ । प० ४३८। प्र० २। पं० १॥ (२) मुच्तिकोपनिषट् अ० २। ग्रो० १/ प० ८६०॥ पृ० २। प० ९ । (३) नारदपरित्राजकोपनिषत् उ० ३। झो० ३८। प० ४०३। पृ० १। पं० ५॥
Page 95
साधनप्रकरणम् २. (०५)
अप तितिक्षालक्षणम्। (१) द्वन्द्वसहिप्णुर्न शीतं न चोप्णं न सुखं न दुःखं न निद्रा न मानावमाने च पडूर्मि- वर्जितः ॥ १६९॥
अथोपरतिलक्षणम्।
(२) अस्मात्पदाऽर्थनिचयाद्यावत्स्थावरज-
त्तत्र रोचताम्॥ १७० ॥
अप श्रड्धा।
(३) असंशयवतां मुक्ति: संशयाविष्टचेत- साम् ॥ न मुक्तिर्जन्मजम्मान्ते तस्माद्वि- श्वासमामुयात् ॥१७९॥
(१) नारदृपरित्राजकोपनिपम् उ० ३। भु० ८६। प० ४७। पृ० १। पं० १।। (२) अम्रपूर्णोपनिषत् अ० ५। शो० १०।६ प० ४८०। पृ०१।पं०४॥ (३) मैत्रेयोपनिषत् अ० २। ऋो० १६।०३०७।५०२।प०५॥
Page 96
(१) आस्तिक्यं नाम वेदोक्तधर्माऽधमेंषु विश्वासः ॥१७२॥ अथ समाधानम्। (२) यस्त्वात्मरतिरेवाऽन्तः कुर्वन्कमें- न्दियैः क्रियाः॥ न वशो हर्षशोकाभ्यां स समाहित उच्यते ॥१७३॥ अथ मुमुक्षुना।
प्रथमा भूमिकैषोक्ता मुमुक्षुत्वप्रदायिनी।।१७४।। (४) भावेप्वरतिरायाता पथिकस्य मरु- प्विव॥ शाम्यतीदं कथं दुःखमिति तप्तोऽस्मि चेतमा ॥ १७५॥ प्राप्यं संप्राप्यते येन भृयो येन न शोच्यते ॥ परा या निर्वृतेः स्थानं यत्तजीवितमुच्यते ॥ १७६॥
(१) शाण्डिल्यापनिपन अ० २। ऋो० ४ । १० ५४३ । पृ० २। पं० ४॥ (२) अन्रपृर्णोपनिषन् अ० १रो० ३७०६६१।पृ०१प०४॥
(४) महोपनिपत् अ०३ र्ो०६१२।प०५७४।पृ०१प०२॥
Page 97
साधनप्रकरणम् २. (७0)
वैराग्यादीर्ना फलानि। (१) वैगग्यस्य फलं बोधो बोधस्योपरतिः
परतेः फलम् ॥ १७७ ॥ इति श्रीमन्मैथिल कुलालङ्कारवावूनन्दनशर्म्म-
साधनप्रकरणं द्वितीयम् ॥ २ ।।
(१) अध्यात्मोपनिः झो० २८। प० ६८९। ३ृ०१। पं०८॥।
Page 98
(७6) श्रुतिसिद्धान्तसारसंगहे-
अथ योगप्रकरणन्तृतीयम्॥ ३ ॥
(१) मूलाधारादिषट्चकसहसत्रारोपरि स्थि- तम्॥ योगज्ञानैकफलकं रामचन्द्रपद भजे॥१॥ अथ योगज्ञानयोरन्योन्याश्रयत्वमाह। (२) योगहीनं कथं ज्ञानं मोक्षदं भवतीह भोः।। योगोपि ज्ञानहीनस्तु न क्षमो मोक्षकर्मणि॥ तस्माज़्ज्ञानं च योगश्च मुमुक्षुर्दढमभ्यसेत्।।२।। (३) सर्वे वदन्ति शस्त्रेण जयो भवति नान्यथा ॥ विना युद्धेन वीर्येण कथश्रयम- वामुयात्॥ तथा ज्ञानेन केवल्यं तद्योगर- रहितत्र हि । ३ ।। अप योगस्य परत्वमाह। (४) जन्मान्तरेश्व बहुभियोगो ज्ञानेन लभ्यते।। ज्ञानन्तु जन्मनैकेन योगादेव
(१) योगचूडामण्युपनिषड् प० ४४५। पृ० २। पं० ३।। (२४ ) योगशिलोपनि० अ० १। ऋरे० १३१५२/५१॥ प० ६०६ । पृ० २। पं० ९।१ ।। (३) योगबीजो० प० ३े।पृ० २। पं० ४।
Page 99
योगपकरणम् ३. ९.)
प्रजायते ॥ तस्माद्योगात्परतरो नास्ति मार्गस्तु मोक्षदः ॥।४।। (१) योगमागें मोक्ष एव प्रार्थयन्ते ॥५॥ अय योगलक्षणम्। (२) मनः प्रशमनोपायो योग इत्यभिधी- यते ॥५॥ (३) यदा पश्चावतिष्ठेन्ते ज्ञानोनि मनसा सह ॥ बुद्धिश्व न विचेष्टते तमाहुः परमाङ्क तिम्॥ तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामि-
१-निर्ष्यापारणि भवन्ति ॥ २-श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणि ॥ ३-व्यापारवती न भवाते॥ ४-आत्मनो भानस्य साधन- भूताम् ॥ ५-लय, विक्षेप, कषाय, रसास्वादादिविघ्नरक-
(१) मिसुकोपनिपत् प० ५६६। प्र० २। पं० ६॥ (२) महापनिषद् अ० ५। शो० ४२। प० ५८९। पृ० १। पं० ३ ॥। (३) कठोपाने- अ: १। व० ९।प०१२। पृ०२। पं०४॥
Page 100
(८०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
( १) अपानप्राणयोरैक्यं स्वरजोरेतसो- स्तथा॥ सूर्याचन्द्रमसोर्योगो जीवात्मपरमा- त्मनो॥ एवन्तु द्न्द्वजालस्य संयोगो योग उच्यते॥।७॥
अथ योगसाधनानि।
(२) पट्चक्रं पोडशाघारं त्रिलक्ष्यं व्योम- पञ्चकम्॥ स्वदेहे यो न जानाति तस्य सिद्धि: कथं भवेत् ॥८।।
अथ मन्त्रयोग: ।
(३) अनाख्येयमिदं गुह्यं योगिनां कोश- सन्निभम्। हंसम्याकृतिविस्तां भुक्तिमुक्ति- फलप्रदम्॥ ९ ॥
(:) योगशिसोपनियन् अ० १ / ऋे०ु ६८ | प० ६२०।
(.) योंगचूड्डामण्युपनिषद ो० ३ । प० ४५५। प=२।प०५॥ (३ ) इंसोपनि० प० १९४। पृ० २। पं० ५।।
Page 101
योगप्रकरणम् ३. (८)
अथ पद चक्राण्याह़। (१) चतुर्दलं स्यादाधारं स्वाधिष्ठानं च षड्दलम्। नाभी दशदलं पदमं हृदये द्वादशा- रकम्॥ १०॥ पोडशारं विशुंद्धाख्यं भ्रूमध्ये द्विदलं तथा ॥ सहस्रदलस ङ्ख्यातं ब्रह्मरन्ध्रे महापथि॥११॥
१-आधारचकं चतुर्टलं तप्तहेमवर्णाभं वँ शाँ पँ सँ विभू- पितं मध्ये त्रिकोणमिच्छाज्ञानक्रियात्मकं तन्मध्ये स्वयं- भूलिङ्रं कोटिसूर्यसमप्रभं सवाहनं सशक्ति श्रीगणेशायिष्वितं विभावयेत्॥ २-स्वाधिष्ठानचकं पड्दलं बदिवर्ण हीरकमभं यै मैँ मैँ यँ रैँ लँ भूषिवं सवाहनशक्ति ब्रह्माधिष्ठितं भावयेत्।। ३-माणपूर्काव्जं दशदलं नीलजीमृतसन्निभं बहुतेजोमयं डँढणँ तँथॅदँधनपॅफ संयुतं सवाहनं सशक्ति श्रीविष्ण्विष्ठितं विभावयेत् ॥। ४-अनाइताब्जं द्वादशदलं प्रवालरुचिवर्णमु- घतादित्यसन्निभं कखँगँघँड चँछँ जँझँ अाँँठँसयुतं मध्ये बाणा ख्यालेक्रं सूर्यायुतसमप्रभं सवाहनं सशक्ति रुद्रािष्ठितं भावयेत् ॥। ५ विशुद्धाब्जं पोडशदलं घूम्रवर्ण महत्मर्भ सबिन्दुस्वरभूषितं प्रदोपकलिकाकारं जीवात्माधिष्ठितं भाव- मेत्॥ ६ आजञाचक दिदलं चन्द्राभं हसंभूपितं दिव्पसीदा- मिनीनिचयाकारं निर्वाणार्यपरमात्माधिष्ठितं भावयेत्॥- (१) योगचूडामण्युपनिषद् पं० ४४५ । पृ० २। पं०८ ॥
Page 102
( ८२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंगहे-
(१) आधारं गुदमित्युक्तं स्वाऽधिष्ठानं तु लैद्रिकम् ॥ मणिपूरं नाभिदेशं हृदयस्थम- नाहतम् ॥ १२॥ विशुद्धि: कण्ठमूले च आज्ञाचक्रं च भस्त- कम॥ षट्चक्राणि परिज्ञात्वा प्रविशेत्सुख- मण्डले ॥ १३ ॥ अय वेष्णवीसुद्राया सामान्यलक्ष्यमाह। (२) गुहमेद्रान्तरालस्थं मूलाधारं त्रिको- णरुमू ॥ १४ ।। (३) तप्तचामीकराभा मं तडिल्लेखेव विस्फु- रत् ॥१५ ॥
-9 महसत्रारं हिमवर्णामं स्फटिकप्रभं सर्ववर्णविभृषितं तन्मध्ये श्वेतवर्ण द्विमुजं वराभषका झवेतमाल्यानुलेपनं स्वपकाशरूपं स्ववामस्यिताक्तशत्तया स्वपकाशरूपया सहितं गुरुं भावयेत्।। १-उतनस्वरगंवर्णमू।
( १ योगकुण्डलिन्युप० अं० ३। श्रों० १०/११॥ प. ७५०। प्र० १। पं० २॥ (२) योंगशिसोपनिपद् अ० १ । इ्लो० १६९ । प० ६१७। पृ० १। पं० ५॥। (३) योगचूडामण्युप० श्लो० ९। प० ४४६। पृ० १। पं०५॥
Page 103
योगप्रकरणम् ३. ( ८३)
(१) तस्य मध्यगतं वह्निम्प्रज्वलेद्दीपव- र्त्तिवद् ॥ १६ ॥
अथ मठप्रकार: ।
(२) सुशोभनं मठं कुर्यात्सूक्ष्मद्वारन्तु निर्तणम् ॥ मत्कुणेर्मशकेलकेर्वर्जितं च प्रय- त्तः॥ १७॥
अथासनविधि:।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्त- रम् ॥१८॥ अथाभ्यासविधि:।
(३) सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां संधाय वैष्णवीम्॥१९॥
१ भूमिगतवितशादेर हितम्।।
(१) योगशिम्बोपनि० सो० ७४। प० ६१०॥ पृ०२। पं०९॥ (२) योगतक्वोपनिषत् ल्रा० ३२ । प० ३८८ । पृ० २। प० ६ ॥ (३) नादबिन्दूपनिषद् भो० ३१ । प० ३६९, । पृ०२। पं०३।।
Page 104
(८४) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे- (१) गुदमवष्टभ्याधाराद्वायुमुत्थाप्य स्वा- घिष्ठानं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य मणिपूरकं च गत्वा अनाहतमतिक्रम्य विशुद्धी प्राणात्नि- रुध्याज्ञामनुध्यायन्त्रह्मरन्त्रं ध्यायन् त्रिमा- त्रोऽहमित्येवं सर्वदा ध्यायन् ॥ २०॥ (२) अकारे रेचितं पद्ममुकारेणैव भिद्यते। मकारे लभते नादमर्धमात्रा तु निश्चला॥।२१।। (३) अनाइतस्वरूपेण ज्ञानिनामृर्ध्वगो भवेव ॥ तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानि- नादवत्॥ २२॥ प्रणवस्य ध्वनिस्तद्वत्तदयं बह्म चोच्यते।। ज्योतिर्मयं तदग्रं स्याद- वाच्यं बुद्धिसूक्ष्मतः ॥२३ ।। अथ नादस्वरूपम्। (४) अथो नादमाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं शुद्ध- स्फटिकसङ्ाशं स वै ब्रह्म परमात्मेत्युते।।२४।। (१) हंसोपनिश प० १९४ । पृ० २। पं० ८॥ (२ ) योगनच्वोप०/ प० ३९५ । पृ० २ । पं० २ ।। (३) योगचूड्यमण्युपनिषद् । झो. ९ । प० ४५१ । पृ० २। पं०४।। (४) इंसोपनिषल् प० १९५। पृ ० १। पं० २।।
Page 105
योगपकरणम् ३. ( ८५)
अथाजपाजपविधि: । अथ हंस ऋपिः। अव्यक्ता गायत्री छन्दः। परमइंसो देवता। अहमिति बीजम्। स इति शक्तिः। सोऽहमिति कीलकम्। सूर्याय सोमाय निरञ्जनाय निराभासाय तनुसूक्ष्मं प्रचोदया- दिति। अग्रीषोमाभ्यां वौषट् हृदयाद्यङ्गन्या- सकरन्यासौ भवतः॥ २५ ॥ एवं कृत्वा हृदये अष्टदले हंसात्मानं ध्यायेत अग्री- षो्मो पक्षावोङ्कारः शिरो बिन्दुस्तु नेत्रे मुखं रुद्रो रुद्राणी चरणौ बाहू कालश्वाग्निश्चो- भे पार्श्वें भवतः पश्यत्यनागारश्च शिष्टोभय- पाश्वें भवतः एपोडसौ परमहंसो भानुको- टिप्रतीकाश: येनेदं व्याप्तम् ॥ २६ ॥ अथ हंसस्याष्टा वृत्ति:। तस्याष्टधा वृत्तिर्भवति। पूर्वदले पुण्ये मतिः आग्नेये निद्रालस्यादयो भवन्ति॥ याम्ये क्रूरे मतिः॥ नैर्ऋरते पापे मनीषा॥ वारुण्यां कीडा।। वायव्ये गमनादौ
Page 106
बुद्धिः ॥ सौम्ये रतिप्रीतिः । ईशाने द्रव्यादानम् ॥ मध्ये वैराग्यम्। केसरे जाग्र- दवस्था कार्णिकायां स्वप्रः॥ लिङ्गे सुधुप्तिः।। पद्मत्यागे तुरीयम्। यदा हंसो नादे लीनो भवति तदा तुर्यातीतमुन्मनमजपोपसंहार इत्यभिधीयते॥२७॥
अथाजपाजपस्वरूपम्। (१) इङ्कारेण बहिर्याति सकारेण विशे- त्पुनः । हंसहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्व- दा ॥ २८। षद्रशतानि दिवा रात्रो सहेस्रा- ण्येकविशतिः। एतत्सङ्ग्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा॥ २९॥
१-जपसमर्पणमाह-पदशतं गणनाथाय पट्सहसन्तु वेधसे। विष्णवे पट्सहस्रन्तु पदसहसरं शिवात्मने। जीवात्मने महस्रन्तु सहस्रं परमात्मने। सहस्रं गुरवे चैव जपसंख्यां निवेदयेत।
(१) योगचूडामण्युपनिषद् ो० ३१ । ३२ / प० ४४७। पृ० २। पं० ३॥।
Page 107
योगप्रकरणम् ३. (८७)
(१) स एव जपकोट्या नादमनुभवति॥३०॥ (२)अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दम्य यो ध्वनिः । ध्वनेरन्तर्गतं ज्योतिर्ज्योतिषोडन्त- र्गतं मनः ॥ तन्मनो विलयं याति तद्विप्णोः परमम्पदम् ॥३१॥ (३) हंसवशान्नादो दशविधो जायते। अथ नादभेदा:। चिणीति प्रथमः ॥ चिश्चिणीति द्वितीयः॥ घण्टानादस्तृतीयः ॥ शङ्खनादश्चतुर्थः। पञ्चमस्तन्त्रीनादः। पष्ठस्तालनादः सप्तमो वेणुनादः । अष्टमो मृदङ्गनादः । नवमो भेरीनादः। दशमो मेघनादः । नवमं परित्यज्य दशममेवाभ्यसेव ॥। ३२ ॥।
१-अनाहतन्तु यच्छ्दं तस्य शब्दस्य यो ध्वनिरिति पाठा- न्तरम्।
(१-३) इंसोपनिषड् प० १९५। पृ० २। पं० ६।९।। २ योगशिखोपनि० अ० ६। को. २१। प०६२८।पर०१।पं०३।।
Page 108
(८८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंगे-
अथ नादफलानि।
प्रथमे चिश्चिणीगात्रं द्वितीये गात्रभृञ्जनम्। तृतीये खेदनं याति चतुर्थे कम्पते शिरः॥ पञ्चमे स्त्रवते तालु पष्ठेऽमृतनिषेवणम्। सप्तमे गृढ विज्ञानं परा वाचा तथाष्टमे।। अदृश्यं नवमे देहं दिव्यं चक्षुस्तथाऽमलम्। दशमे परमं ब्रह्म भवेद्रह्मात्मसन्निधौ। तस्मिन् मनो विलीयते मनसि सङ्कल्पवि- कल्पे दग्धे पुण्यपापे सदाशिवः शक्त्यात्मा सर्वत्रावस्थितः स्वयंज्योतिः शुद्धो बुद्धो नित्यो निरञ्नः शान्तः प्रकाशत ॥३३ ॥ (१) अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा॥ अस्यास्सङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ अनया सदशं ज्ञानं न भूतं न भविष्यति॥३४ ॥ इति मन्त्रयोगः ।
(१) योगचृडामण्युपनिषद् शो० ३३। ३४ । प० ४४७। पृ० २। पं० ६।।
Page 109
योगमकरणम् ३. (८९)
(१) सांकृते शृणु वक्ष्यामि योगं साष्टाङ्ग दर्शनम् ॥ यमश्व नियमश्चेष तथेऽवासन- मेव च ॥ ३५॥ प्राणायामस्तथा ब्रह्मन्प्रत्या- हारस्ततः परम्॥ धारणा च तथा ध्यानं समाधिश्राष्टमं मुने ॥३६ ॥ अथ सलक्षणदशविधयमानाह़। अहिसाँ सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽडर्जैवम्। क्षमा धृतिर्मिताहारशौचञ्चैव यमादश।।३७।। वेदोक्तेन प्रकारेण विना सत्यं तपोधन ।। कायेन मनसा वाचाऽहिंसाऽहिंसा न चान्यथा ॥ ३८ ॥ आत्मा सर्वगतोऽच्छेद्यो न ग्राह्य इति मे मतिः ॥ सा चाहिंसा वरा प्रोक्ता मुने वेदान्तवेदिभिः ॥ ३९॥चक्षुरा- दीन्द्रियेर्द्ए्टं श्रुतं प्रातं मुनीश्वर ॥। तस्यैवो- क्तिर्भवेत्सत्यं विप्र तन्नाऽन्यथा भवेत॥४०।। १ चिसस्य कोमलत्वम्।
(१) श्रीजाबालदर्शनोप० खं० १। शो० ४। १३ । प० ७६७। प्रृ० १। पं० ३।।
Page 110
(९० ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
सर्व सत्यम्परम्ब्रह्म न चान्यदिति या मतिः॥। तच्च सत्यं वरम्प्रोक्तं वेदान्तज्ञानपारगैः।। ॥४१॥। अन्यदीये तृणे रत्ने काञ्चने मौक्ति केऽपि च । मनसा विनिवृत्तिर्य्या तदस्तेयं विदुर्बुधाः॥ ४२ ॥ आत्मन्यनात्मभावेन व्यवहारविवर्ज्नितम् ॥ यत्तदस्तेयमित्युक्त मात्मविद्िर्महामते ॥ ४३ ॥ कायेन वाचा मनसा स्त्रीणाम्परिविवर्जनम् ऋतौ भार्या- न्तदा स्वस्य ब्रह्मचर्यन्तदुच्यते ॥४४ ॥ (१) दर्शनं स्पर्शनं केलि: कीर्त्तनं गुह्यभा- पणम्॥ संकल्पोऽध्यवसायश्र क्रियानिष्प त्तिरेव च ॥४५ ॥ एतन्मेथुनमष्टाङ्गम्प्रव- दन्ति मनीपिणः ॥ विपरीतम्ब्रह्मचर्यमनुष्ठे- यम्मुमुक्षुभिः॥४६॥ (२) ब्रह्मभावे मनश्चारम्त्रह्मचर्यम्परन्तपः ॥ ।३७॥ स्वात्मवत्सर्वभूतेषु कायेन मनसा
(१) कठरुंद्रोपनिषद् श्लो० ५।६। प० ७३१। प्रृ० १।प०५। (२ ) श्रीजाबालदर्शनोपनिपड् खं० १ । श्लो० १४। से १८। प० ७६७। पृ० २। पं० ५॥
Page 111
योगप्रकरणम् ३. (९१)
गिरा॥ अनुज्ञा या दया सैव प्रोक्ता वेदान्त- वेदिभिः ॥४८॥ पुत्रे मित्रे कलत्रे च रिपो स्वात्मनि सन्ततम्। एकरूपम्मुने यत्तदा- र्जवम्प्रोच्यते मया ॥४९ ॥ कायेन मनसा वाचा शत्रुभि: परिपीडिते । वुद्धिक्षोभनि- वृत्तिर्या क्षमा सा नरपुङ्गव ।।५0।। (१) अपकारिणि कोपश्रेत कोपे कोप: कथन्र ते।। धर्मार्थकाममोक्षाणाम्प्रसह्य परिपन्थिनि॥५१॥ (२ ) धृतिर्नामार्थहानो स्वेष्टबन्धुवियोगे तत्प्राप्तौ सर्वत्र चेतः स्थापनम ॥५२॥ (३) वेदादेव विनिर्मोक्षः संसारस्य न चा- न्यथा। अहमात्मा नचान्योस्मीत्येवमप्र-
१ वोध: ।
(१) याज्वल्क्योपनिषद् ऋ्ो०२०।प० ८०८।पूः २।प०६।। (:) शाण्डित्योषनिषद् खं० १। प० ५४२।पृ० १।प०८॥ (३) श्रीजाबालदर्शनोपनिषद् सं० १ / स्लो० १९। प०७६८। पृ०१। प० २ ॥।
Page 112
(९२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंगहे-
च्युता मतिः ॥ इति विज्ञाननिष्पत्तिर्धृतिः प्रोक्ता हि वैदिकेः ॥५३॥ अल्पमृष्टाऽश- नाभ्याश्च चतुर्थांशावशेषकम्। तस्माद्योगा- नुगुण्येन भोजनम्मितभोजनम् ॥५४॥ (१) लवणं सार्षपं चाम्लमुष्णं रूक्षं च तीक्ष्णकम् ॥ शाकजातं रामठादिवह्निस्त्रीप- थसेवनम्॥ प्रातःस्नानोपवासादि काये क्ेशांश्र वर्जयेत् ॥ ५५ ॥ अभ्यासकाले प्रथमं शस्तं क्षीराज्यभोजनम् ॥ गोधूम- मुद्रशाल्यन्नं योगवृद्धिकरं विदुः ॥५६॥ (२) औहारशुद्धौ सात्त्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धौ ध्रुंवा स्मृतिः, स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां वि- प्रमोक्षः ॥५७॥
१-हिंगु प्रभृतिवृक्षनिर्यासरूपम्॥ २-भोक्तुर्भोगायाहियत इत्याहार: शब्दादिविषयविज्ञानम्। तस्य विषयोपलब्धिल-
(१) योगतस्वोपनिषढ़ इलो० ४७ । ४८ । प० ३८९ । पृ० २।पं० ४॥ (२ ) छान्दोग्योपनिः ० ७। स० २६। प० ९७ पृ० १। पं० ५॥।
Page 113
योगप्रकरणम् ३. ( ९३)
(१) स्वदेहमलनिर्मोक्षो मृज़लाभ्याम्महामुने।। यत्तच्छौचम्भवेद्ाह्यम्मानसम्मननं विदुः५८।। अहं शुद्ध इति ज्ञानं शौचमाहुर्मनीपिणः ।। अत्यन्तमलिनो देहो देही चात्यन्तनिर्म्मलः॥ उभयोरन्तंर ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते॥।८९॥ अथ सलक्षणदशविधनिषमानाह। (२) तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानमीश्वर- पूजनम्।।सिद्धान्तश्रवणश्चैव ह्वीम्मतिश्व जपो
-क्षणस्य विज्ञानस्य शुद्धी गगद्वेपमोहदोषेरसंस्पृष्टं विषयावे- ज्ञानमित्यर्थः। अत्रार्थ स्मृतिः-रागद्वेषवियुक्तस्तु विषया-
नैर्मल्यम्।। ४-यथाऽवगते भूमात्मनि धुवाऽविच्छिन्ना स्मृतिरविस्मरणम्भवति ।। ५-सर्वेषामविद्या कृता नर्थपाशरूपाणामनेकजन्मान्तरानुभ- वभावनाकाठेनीकृतानां हृदयाश्रपाणां अ्रन्थीनां रागार्दानाम्।। ६-विशेषेण प्रमोक्षाणां विनाशो भवति॥
(१) श्रीजावालवर्शन ख० १ । शलो० २०। २१। २२। प०७६८।पृ०११प०३॥ (२) श्रीजावाछदर्शनोपनिषद्। खं० २। सला० १-७। १०७६८। पृ० २। प०२ ॥
Page 114
(९४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
व्रतम् ॥ एते च नियमा: प्रोक्तास्तान्वक्ष्या- मि क्रमाच्छृणु ॥ ६० ॥ वेदोक्तेन प्रकारेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ शरीरशोपणं यत्त- त्तप इत्युच्यते बुधैः ॥ ६१॥ को वा मोक्षः कथन्तेन संसारम्प्रतिपन्नवान्॥ इत्यालोक- नमर्थज्ञास्तपः शंसन्ति पण्डिताः ॥ ६२ ॥ यदच्छालाभतो नित्यम्प्रीतिर्या जायते नृणाम्। तत्सन्तोपं विदु: प्राज्ञाः परिज्ञानैकतत्पराः ॥ । ६३ ।। त्रह्मादिलोकपर्यन्ताद्विरत्त्या यल्लभेत्प्रियम् ॥ सर्वत्र विगतस्नेहः सन्तो- पम्परमं विदुः ॥६४ ॥ श्रौते स्माते च विश्वासो यस्तदास्तिक्यमुच्यते ॥ ६५ ॥ न्यायार्जितघनं श्रान्ते श्रद्धया वैदिके जने।। अन्यद्वा यत्प्रदीयेत तद्दानम्प्रोच्यतेमया॥।६६।। (१) ईश्वरपूजनन्राम प्रसन्नस्वभावेन यथा- शक्ति विष्णुरुद्वादिपूजनम् ॥६७ ॥।
१-श्रुतिस्मृतिप्रतिपादिते विघौ इदमित्थमेवेति।।
(१) शाण्डिल्योपनिपड् सं० २। मं० ६ / प० ५४३ । पृ० २। पं० ५॥
Page 115
योगप्रकरणम् १. ९५)
(१) रांगाद्यपेतं हृदयं वागदुष्टानृतादिना। हिंसादिरहितं कर्म यत्तदीश्वगपूजनम् ॥ ६८।। सत्यञ्ज्ञानमनन्तञ्च पगनन्दम्पर धुवम ॥ प्रत्यगित्यवगन्तव्यं वेदान्तश्रवणम्वुधाः।।६९।। वेदलौकिकमार्गेषु कुत्सितं कर्म यद्रवेत् ।। तस्मिन्भवति या लजा ह्वीः सैवेति प्रकीर्तिता।। ॥ ७० ॥ वैदिकेषु च सवेंषु श्रद्धा या सा मति- र्भवेत॥७१॥ गुरुणा चोपदिष्टोपि तत्र सम्ब- न्धवर्जितः ॥ वेदोक्त्ेनैव मार्गेण मन्त्राभ्यासो जप: स्मृतः ॥७२॥ कल्पसूत्रे तथा वेदे धर्मशास्त्रे पुराणके।। इतिहासे च वृत्तिर्या स ज: प्रोच्यते मया॥ ७३ ॥ जवस्तु द्विविधः प्रोक्तो वाचिको मानसस्तथा।। वाचिकोऽपांशुरुच्वैश्र द्विविध: परिकीर्तितः।।
१-विषयभोगसंसर्गवाञ्छाराहेतम्।। २-प्रत्य कमतिशरीरव्यापकम्। प्रत्यगात्मस्वरूपनित्पर्थ:।।
(१) श्रीजाबालदर्शन०। स्० २ शो० ८-१६। पं० ७६९। पृ० १। प. १।।
Page 116
(९६ )
मानसो मननध्यानभेदादवैविध्यमाश्रितः ।। । ७४ ॥ उच्चैर्जपस्तु सर्वेषां यथोक्तफलदो भवेव ॥। उच्चैर्जपादुपांशुश्ध सहस्रगुण उच्यते॥। मानसश्व तथोपांशोः सहस्रगुण उच्यते॥ ७॥ नीचैः श्रोत्रेण चेन्मन्त्र: श्रुत-श्वेत्निष्फलो भवेत् ॥ ७६ ॥ (१) व्रतन्नाम वेदोक्तविधिनिषेधानुष्ठान- नैयत्यम्॥ ७७॥ अधासनानि सलक्षणानि। (२ ) जानूर्वोरन्तरे कृत्वा सम्यक्पादतले उभे ॥ समग्रीवशिरः कायः स्वस्तिकत्रि- त्यमभ्यसेत्॥ ७८॥ (३) ऊर्वोरुपरि व धत्ते यदा पादतले उभे॥। पद्मासनम्भवेदेतत्सर्वव्याधिविषापहम्।। । ७९।। पद्यासनं सुसंस्थाप्य तदङ्गुष्वद्वय- (१) शाण्डिल्योपनिषद् सं० २ । मं० १५ । प० ५४४ । पृ० १। पं० १ ॥। (२) श्रीजाबालदुर्शनोप०। खं० ३। श्ो० २। प० ७६९ । पृ० २। पं० ४॥ (३) त्रिशिलिमाहाणोप० ो० ३९। ४० / प० ४३३। पृ० २।पं०८।।
Page 117
योगप्रकरणम् ३. (९७)
म्पुनः॥ व्युत्कमेणेव इस्ताम्याम्बद्धपद्मासनं भवत् ।। ८0 ।1 (१) योनिं वामेन सम्पीडय मेद्रादुपरि दक्षिणम्। भ्रुमध्य च मनो लक्ष्यं सिद्धाम- नमिदम्भवेत्ं ॥८१ || (२)गुदन्नियम्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समा- हितः ॥ योगासनम्भवेदेतदिति योगविदो विदुः॥८२ ।। (३) वामाङ्गिमूलकन्दाघो अन्यं तदुपरि क्षिपेत् ॥ समग्रीवशिरः कायो वत्रासनमिती- ग्नम् ॥। ८३ ।। (४) प्रसार्य भुवि पादो तु दोर्भ्याम द्रुष्टमा- दरात। जानृपरि ललाटं तु पश्चिमन्ताण- मुच्यते ।।८४ ॥ १-गुददेशमेदान्तरालस्थानम ।। (१) माण्डिल्योपनिषट् सं० ३। प० ०४४। पृ०२। पं०॥ (२ ) त्रिशिम्वां म्राह्मणांपनि:। शल०ि ३८। प० ४३३। पृ० २। पं० ६॥ (३) यागकुण्डलिन्युपनि० अ० १ । इलो० ६ । प० ७४१। पृ० १। पं० १ ।। • (१) त्रिशिखीआ०। सो. ५०।५२।७४।प० ४३४। पृ० २। पं० २/५। ६।।
Page 118
(९८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंगरहे-
(१) आसनं विजितं येन जितन्तेन जगत्न- यम् ॥८५॥ अथ साङ्गपाणायाम:। (२) मरुजयो यस्य सिद्धस्सेवयेत्तं गुरुं सदा।। गुरुवक्कप्रसादेन कुर्यात्प्राणजयं बुधः ॥ ८६॥ (३) देहमानं स्वाङ्गुलीभिष्षण्णवत्यङ्ग- लायतम्॥ प्राणः शरीरादधिको द्वादशाङ्ग- लमानतः ॥ ८७॥ देहस्थमनिलं देहसमु- द्वूतेन वह्निना॥ न्यूनं समं वा योगेन कुर्व- न्त्रह्नविदिष्यते।। ८८॥। (४) गुदानु द्वयङ्गलादूर्ध्वम्मेद्रातु दयद्रुला- दध:॥ देदमेध्यं विजानीहि मनुजानां हि सां कृते ॥८९॥
१-मूलाधारम् इदमेव योनिस्थानम ।। (१-३) ९७ प्रष्ठान्त टि०वत्। (२) यागशिखोप० इळो. ८०।प०६१०। पृ०१।प०६।। (४) श्रोजाबाछेपनिषट् अ. ४। सछो० २ ।१।३।४। प०७०। पृ० २।पं०२११।३॥
Page 119
योगप्रकरणम्३. (९९) (१) देहमध्ये शिखिस्थानं तप्तजाम्बूनद- प्रभम् ॥ त्रिकोणम्मनुजानान्तु सत्यमुक्तं हि सांकृते॥९० ॥ (२) कन्दस्थानम्मुनिश्रेष्ट मूलाधारात्रवा- डुलम्।। चतुरंगुलमायामविस्तारम्मुनि- पुंगव॥ ९१॥ कुक्कुटाण्डवदाकारम्भूषितं तु त्वगादिभिः ॥ तन्मध्ये नाभिरित्युक्तं योग- ज्ञेर्म्मुनिपुङ्गव ॥ ९२ ॥ (३) तत्र चक्रं द्वादशारं तेषु विष्ण्वादिमू- र्त्तयः । अहन्तत्र स्थितश्चकं भ्रामयामि स्व- मायया ॥ ९३ ॥ अरेषु भ्रमते जीवः क्रमेण द्विजसत्तम। तन्तुपञ्जरमध्यस्था यथा भ्रमति लृतिका। प्राणाघिरूढ भरति जीव- स्तेन विना नहि॥ ९४ ॥ (४) तस्योध्वं कुण्डलीस्थानं नाभेस्तिर्य- गथोर्ष्वतः ॥ अष्टप्रकृतिरूपा सा चाष्टवा (१-२-३) ९८ प्रश्तसव जाबालोपनिपद्ृत्। (४ ) त्रिशिखीआहणोपाने०। सो० ६१-६७। प०४३५। पृ० १। पं० ७॥।
Page 120
(१००) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
कुण्डलीकृता।। ९५ ।। यथावद्वायुसा- रश्च ज्वलनादि च नित्यशः ॥ परितः कन्द- पाश्वें तु निरुध्यैव सदा स्थिता ॥ ९६ ॥ सुखेनैव समावेष्टय ब्रह्मरन्ध्रमुखन्तथा ॥ योगकालेन मरुता साग्निना बोधिता सती॥ स्फुरिता हृदयाकाश नागरूपा महोज्ज्व- ला ॥। ९७॥ (१) कन्द्मध्ये स्थिता नाडी सुपुम्णा सुप्रतिष्ठिता ॥ पद्मसुत्नप्रतीकाशा ऋजुरूर्ध्व- प्रवर्ततिनी ॥ ९८॥ ब्रह्मणो विवर यावद्रिद्यु- दाभासनालकम् ॥ वैष्णवी ब्रह्मनाडी च निर्वाणप्राप्तिपद्धतिः । ९९॥। इडा च पिङ्गला चेव तस्याः सव्यतरे स्थिते । इडासमुत्थिता कन्दाद्वामनासापुटावधि॥ पिङ्गला चोत्थिता तस्माददक्षनासापुटाव- धि॥१००॥गान्धारी इस्तिजिह्वा च द्रेचान्ये नाडिके स्थिते॥ पुरतः पृष्ठतस्तस्य वामे-
: (१) त्रिशिसी मराह्मणोपनियद् श्लो० ६७-७५। प० ४३५। पृ: १ । पं: ४ ॥
Page 121
योगप्रकरणम् ३ (१०१)
तरदृशी प्रति॥ १०१ ॥ पूपायशस्विनी- नाडयो तस्मादेव समुत्थिते । सव्येतर- श्रुत्यवधि पायुमूलादलम्तुपा ॥। १०२॥। अधोगता शुभा नाडी मेद्रान्तावधिरायता। पादाङ्कष्टावधिः कन्दादघो याता च कौशि- की॥ १०३॥ दशप्रकारभूतास्ताः कथिताः कन्दसम्भवाः ॥ तन्मूला बहवो नाडयः स्थूलमृक्ष्माश्र नाडिकाः ॥।१०४॥द्रासप्- तिसहस्राणि स्थूला: मृक्ष्माश्च नाडयः ॥ संख्यातुं नैव शक्यन्ते स्थूलमूला: पृथ- ग्विधाः ॥ यथाऽश्वत्थदले सृक्ष्मा: स्थूलाश्च विततास्तथा ॥ १०५॥ ( १) सरस्वती तु या नाडी सा जिह्दाS- न्तं प्रसर्पति ॥१०६ ॥ (२) प्राणापानी समानश् उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्र कृकरो देवदत्तो (१) योगशिखोपनिषद । अ० ५। शो० २३ / प० ६२४। प्ृ· १।पं८ ३॥ (२ ) त्रिशिम्वो म्राह्मणांपनि० स्लो० ७६३प० ४३६। पृ० १। पं० ५।।
Page 122
धनस्नयः ॥१०७॥ चरन्ति दशनाडीपु दश प्राणादिवायवः॥ प्राणादिपश्चकं तेषु प्रधानन्तत्र च द्यम् ॥ १०८॥ प्राण एवाथवा ज्येष्ठो जीवात्मानं बिभर्तति यः॥ आस्यनासिकयोर्मध्यं हृदयं नाभिमण्ड- लम् ॥ पादाङ्गुष्टमिति प्राणस्थानानि द्विज- सत्तम ॥। १०९ ॥। अपानश्चरति ब्रह्मन् गुदमेद्रोरुजानुषु ॥ समानः सर्वगात्रेषु सर्वव्यापी व्यवस्थितः ॥ ११० ॥ उदानः सर्वसन्धिस्थः पादयोईस्तयोरपि ॥ व्यानः श्रोत्रोरुकटयाञ्च गुल्फस्कन्धगलेषु च।। ॥ १११॥ नागादिवायवः पश्च त्वगस्थ्या- दिषु संस्थिताः ॥ तुन्दस्थजलमत्रं च रसादीनि समीकृतम् ॥११२॥ तुन्दमध्य- गतः प्राणस्तानि कुर्यात्पृथकपृथक्।। इत्यादिचेष्टनम्प्राणः करोति च पृथकू स्थि- तम् ॥ ११३॥ अपानवायुर्मूत्रादेः करोति च विसर्जनम्॥ प्राणापानादिचेष्टादि कियते
१-कुक्षिस्थजलम् ॥
Page 123
योगमकरणम् ३. (१०३)
व्यानवायुना॥ ११४॥ उजीरयंते शरीरस्थ सुदानेन नभस्वता॥ पोषणादि शरीरस्य समानः कुरुते सदा॥ ११५ ॥ उद्गागदि- क्रियो नाग: कूर्मोऽक्ष्यादिनिमीलनः॥कृकरः क्षुतयो: कर्त्ता दत्तो निद्वादिकर्मकृत्॥ मृतगा- त्रस्य शोभादेर्धन्नय उदाहृतः ॥ ११६।। नाडीभेदम्मरुदेदम्मरुता स्थानमेव च।। चेषाश्व विविधास्तेषां ज्ञात्वैव द्विजसत्तम।। शुद्धां यतेत नाडीनाम्पूर्वोक्तज्ञानसंयुतः । । ११७॥ विविक्तदेशमासाद्य सर्वसंबध- वर्जितः॥ योगाङ्गद्रव्यसम्पूर्ण तत्र दारुमये शुभे॥। ११८ ॥ आसने कल्पिते दर्भ- कुशकृष्णाजिनादिभिः ॥ तावदामनमु- त्सेधे तावद्रयसमायते।। ११९ ॥ उपवि- श्यासने सम्यक् स्वस्तिकादि यथारुचि॥ षद्धा प्रागासनं विप्रो ऋजुकायः समाहितः॥ । १२०॥ नासाअरन्यस्तनयनो दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥ रसनां तालुनि न्यस्य स्वस्थ- १-देवदत इत्पर्थ: ।
Page 124
(१०४) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- चित्तो निरामयः ॥ १२१ ॥ आकुश्चितशिरः किश्चिन्निबभ्रन्योगमुद्रया॥ हस्ती यथोक्त- विधिना प्राणायामं समाचरेत् ॥ १२२ ॥ रेचनं पूरणं वायोः शोधनं रेचनं तथा।। चतुर्भि: केदनं वायोः प्राणायाम उदी- रयते ॥ १२३॥ अथ रेचकादीना लक्षणानि। (१) उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम्॥ शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचक- स्येति लक्षणम्॥ १२४ ॥ वक्रेणोत्पलना- लेन तोयमाकर्पयेन्नरः ॥ एवं वायुर्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१२५॥ नोच्छसेन्न च- निःश्वसेन्नैव गात्राणि चालयेत्। एवं भावं नियुञ्रीयात्कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१२६॥ (२ ) बाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको हि सः॥संपूर्ण कुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत्॥ बहिर्विरेचनं दायोरुदराद्रेचकः स्मृतः॥१२७। (१) अमृतनादोपनिषन् को० १२।१३। १४ प० २२७। पृ० २। पं० ९ ॥। (२) श्रोजावालदर्शनोप० स्व० ६। १ों० १२।१३। प०७७६। पृ० १ । पं० ६ ।।
Page 125
योगप्रकरणम् ३. (१०५ )
अथ रेचकादिपु ध्यानानि। ( १) अतसीपुप्पसंकाशं नाभिस्थाने प्रतिष्ठितम् ॥ चतुर्भुजं महाविष्णुम्पूरकेण विचिन्तयेत् ॥ १२८ ॥ कुंभकेन हृदि स्थाने चिन्तयेत्कमलासनम् ॥ ब्रह्माणं रक्त- गौरभं चतुर्वक्र पितामहम् ॥ १२९ ॥ रेचकेन च विद्यान्मां ललाटस्थ त्रिलोच- नम्॥ शुद्धस्फटिकसङ्गाशं निष्कलं पाप- नाशनम्॥ १३० ॥ अथ मात्रालक्षणम्। (२) जानु प्रदक्षिणीकृत्य न द्ुतं न विल- म्वितम् ॥ अङ्डुलिस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रा पररिगीयते॥ १३१ ॥ अथाभ्यासक्रम: । ( ३ ) हस्तेन दक्षिणेनैव पीडयेव्नासिकापु- टम् ॥ शनैश्शनैरथ बहिः प्रक्षिपेत्पिङ्गलाऽ- ( १) ध्यानबिन्दृपान० सो० ३०/३१।३२।प०३७३। पृ० १। पं० ३। () योगतस्वोपनिषद् ग्रो० ४० । पः ३८९। प्रृ०१।प०५॥। (३) त्रिशिखवांभ्राझणो० । इ्लो० ९४-९७ । प० ४३७ । पृ० १। पं० ८ ॥।
Page 126
(१०६) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
निलम्॥ १३२॥ इडया वायुमापूर्य ब्रह्मन् षोडशमात्रया ॥ पूरितं कुम्भयेत्पश्चाच्चतु :- षष्टया तु मात्रया॥ १३३॥ द्वात्रिंशन्मा- त्रया सम्यग्रेचयेत्पिङ्गलानिलम् ॥ एवं पुनः पुनः कार्य व्युत्कमादुत्क्मेण तु॥१३४॥ (१) यया त्यजेत्तयाSSपूर्य धारयेदवि- रोधतः ॥ १३५॥ (२) प्रथमे दिवसे कार्यं कुम्भकानाञ्चतु- ष्टयम्। प्रत्येकं दशसंख्याकं द्वितीये पञ्च- मिस्तथा॥ विंशत्यलं तृतीयेडद्वि पञ्चवृद्धया दिनेदिने ॥ १३६ ॥ (३) प्रातर्मध्यन्दिने सायमर्धरात्रे च कुम्भकान । शनैरशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत ॥। एवं मासत्रयाभ्यासान्नाडी- शुद्धिस्ततो भवेत ॥ १३७ ॥
(१) योगतस्वोप: ३लां. २९। प० २८९। पृ० १। पं०५।। (२) योगइण्डललिन्युप• भ० १। स्लो० ५४।५५। १०७४४। ४० १ व० २॥ (३) यांगतरवोषनिषद् इ्लो ० ४३।४४।प०३८९।पृ०१।पं०९।।
Page 127
योगप्रकरणम् ३. (१०७ )
(१) शरीरलघुता दीप्षिर्वद्वेर्जठरवर्तिनः ॥ नादाभिव्यक्तिरित्येतच्चिह्नं तच्छुद्धिसूच- कम्॥ यावदेतानि सम्पश्येत्तावदेव समा- चरेत् ॥ १३८ ॥ (२) कनीयसि भवरत्स्वेद: कल्पो भवति मध्यमे।। उत्तिष्ठत्त्युत्तमे प्राणरोधे पद्मासनं महत् ॥ १३९ ॥ (३) हृदयाम्भोरुहञ्चापि व्याकोचम्भवति स्फुटम्॥ तत्र पश्येत्परात्मानं वासुदेवम- कल्मषम्॥१४० ॥
(४) बन्धत्रयेण संयुक्त: केवलप्राप्तिका- रकः-॥ अथास्य लक्षणं सम्यक् कथयामि समासतः ॥।१४१।।
(१) शीजावालदर्शन० सं० ५। श्लो० १०। ११। प०७७५। पृ० १। पे० ६॥ (२) झाण्डिल्यो० सं० ४। भु० ३। प०५४९/ पृ०१प०६॥ (३ ) त्रिशिखवीम० श्लो० ९९। प० ४३७। पृ० २। पं० ४। (४) योगशिलोप० अ० १। इ्लो०८९।प०६११।प०२।प०८।।
Page 128
(१०८) श्रुतिसिद्धानतसार संग्रदे-
(१) गुदम्पार्ष्ण्या तुसम्पीडय पायुमाकुञ्च- येद्रलात् ।। वारंवारं यथा चोध्वं समायाति समीरण:॥ प्राणापानौ नादविन्दू मूलेबन्धेन चैकताम्॥ १४२ ॥ (२ ) कण्ठमाकुञ्च्य हृदये स्थापयेदृढमि- च्छया॥ बन्धो जालन्धराख्योऽयममृता- प्यायकारकः ॥ (३) पूग्कान्ते च कर्त्तव्यो बन्धो जालन्धग- भिध: ॥। १४३॥। (8) नाभेरुर्ध्वमधश्वापि त्राणं कुर्यात्प्रय- त्नतः ॥। (५ ) उडियानन्तु सहजं गुरुणा कथितं सदा॥ १४४॥
१-पूरकादां मूलबन्धः कर्त्तव्यः । अनुक्तकालत्वात्। (१) योगशिम्बोपनिषढ़ अ० १। श्लो० १०५।प० ६१२। पृ० २। वं० ८।। (२३४) योगशिखोपनि० अ० १। इलो. १११।११०।१०१ प० ६१३। पृ० १। प०७।६।५॥ (') योगशिस्योपनि: अ० १ । इलो० १०८।११०/१०७ प० ६१२। प्रृ० १।प०३।५।२ ।।
Page 129
योगप्रकरणम् ३. (१०९)
संशयः ॥ (२) कुम्भकान्ते रेचकादी कर्त्तव्यस्तूडि- यानक: ॥१४५॥ (३) अधस्तात्कुश्चनेनाSSशु कण्ठसंकोचने कृते॥ मध्ये पश्चिमतानेन स्यात्प्राणो ब्रह्मना- डिगः ॥ १४६ ॥ (४ ) ब्रम्मग्रन्थि ततो भित्त्वा रजोगुणसमु- द्रवम् ॥ विष्णुग्रन्थिम्प्रयात्युच्चै: सत्वरं हदि संस्थिताम्॥ १४७ ॥ ऊध्वं गच्छति यच्चास्ते रुद्रग्रन्थि तदुद्भवम् ॥ ध्रुवोर्मध्यं तु सम्भिद्य पाति शीर्ताशुमण्डलम् ॥१४८॥ (s) ब्रह्मरन्ध्रम्प्रविश्यान्तस्ते यान्ति परर्मा गतिम् ।
(३) योगशिमोपनिषद् अ० १। इलो० १०२ । ने० प०६१३। पृ० ४।वं० ८ ॥ (x) योगकुण्डलिन्युपनि० अ० १। श्लो० ६७/६८।६९। प० ७४४। पृ० ३। पं० ८।। (५) योगशिखोपनिः अ० ६ । को० ३५ । प० ६२९। पृ० १। पं० १ ।
Page 130
(११०) श्रुतिसिद्धान्तस्तारसंगढे-
(१) तत्र पश्येत्परात्मानं वासुदेवमकल्म- षम् ॥१४९ ॥ (२) रेचकं पूर कम्मुक्क्ता कुम्भीकरणमेव यः॥ करोति त्रिषु कालेषु नैव तस्यास्ति दुर्ल- भमू ॥१५०॥ (३) यावत्केवलसिद्धिस्स्यात्तावत्सहितमभ्य- सेत्॥ १५१ ॥ (४)यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः॥ तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणधार- णात् ॥ १५२॥ अथ कुम्भकमेदानाइ। (५) सूर्योज्ायी शीतली न भत्त्री चैव चतु- थिका ॥। भेदैरेव समं कुम्भो यस्स्यात्स हित- कुम्भकः ॥१५३॥
(१।२) त्रिशिखोत्राहगोप० इळों० ९९। १०७। प०३३७। ३३८। पृ० २११।प०५४॥ (३-५) योगकुण्डठिन्युपनिषद् अ० १ / स्ो० २० ।२८। प० ७४१। पृ० २।पं० ९॥ (:) अमृतनादोपण। स्लो० ७ प० २२७। पृ० २। पं०४।
Page 131
योगप्रकरणम् ३. (१ १११ )
अथ सुर्यमेदकुम्मकमाह। दक्षनाडया समाकृष्य बहिछ्ठं पवनं शनैः ॥। यथेष्टं पूरयेद्वायुं रेचयेदिडया ततः ॥ १५४॥ कपालशोधनेवाऽपि रेचयेत्पवनं शनैः।। चतुष्कं वातदोपन्तु कृमिदोषं निहन्ति च। १५५॥ पुनः पुनग्दिं कार्य सूर्यभेद- मुदाहतम् ॥ १५६ ॥ अपोजायाख्यमाह। मुखं संयम्य नाडीभ्यामाकृष्य पवनं शनैः।l यथा लगति कण्ठानु हृदयावधि सस्व- नम्॥ १५७ ॥ पूर्ववत्कुम्भयेत्प्राणं रेच- येदिडया ततः ॥ शीर्षोदिताऽनलहरं गल- शेप्महरं परम्॥ १५८ ॥ सर्वगेगहरं पुण्य देहाऽनलविवर्धनम्॥ नाडीजलोदरं धातु- गतदोषविनाशनम् ॥ गच्छतस्तिष्ठतः कार्य- मुज्नायाSडख्यन्तु कुम्भकम् ॥ १५९ ॥। अप शीतलीनामकुम्भकम्। जिह्रया वायुमाकृष्य पूर्ववत्कुम्भकादतु॥शने- स्तु भणरन्धाभ्यां रेचयेदनिल सुधीः।।१६०।।
Page 132
(११२ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंमहे-
गुल्मप्टीहाSSदिकान्दोपान्क्षयं पिंत्त ज्वरं तृषाम् ॥ विषाणि शीतली नाम कुम्भकोड- यं निहन्ति हि॥ १६१ ॥ अथ भस्त्राख्यमाह। ततः पद्माऽऽसनं बद्धा समग्रीवोदरसुधीः॥ मुखं संयम्य यत्नेन प्राणं घ्राणेन रेच- येत॥ १६२ ॥ यथा लगति कण्ठान कपाले सस्वनं ततः । वेगेन पूरये केंचिद्ध- त्पद्यावधि मारुतम् ॥ १६३ ॥ पुनर्विरेच- येत्तद्वत्पूरयेच्च पुनःपुनः ॥ यथैव लोहका- रा्णां भस्त्रा वेगेन चाल्यते॥ १६४॥ तथैव स्वशरीरस्थं चालयेत्पवनं शनैः॥ यथा अ्रमो भवेदेहे तथा मूर्येण पूग्येत् ॥ १६५ ॥ यथोदर भवेत्पूर्ण पवनेन तथा लघु॥ धार- यन्नासिकामध्यं तर्जनीभ्यां विना हढम्॥१६६॥ कुम्भकं पूर्ववत्कृत्वा रेचयेदिडयाऽनिलम्॥ कण्ठोत्थिताऽनलहरं शरीरामिविवर्धनम् १६७ कुण्डलीबोधकं पुण्यं पापम्नं शुभदं सुखम्॥
Page 133
योगप्रकरणम् ३. (११३ )
नम्॥ १६८॥ गुणत्रयसमुद्धृतप्रंथित्रयवि भेदनम्। विशेषेणैव कर्त्तव्यमस्त्रार्यं कुंभक- न्त्विदम् ॥ १६९॥ (१) यथा सिंहो गजो व्याध्रो भवेद्श्य- १शने:शनैः।।तथेव सेवितो वायुरन्यथा इन्ति साधकम् ॥ १७० ॥ युक्तंयुक्तं त्यजेद्वायुं युक्तयुक्तं प्रपूरयेत।। युक्तंयुक्त प्रबभीयादेवं सिद्धिमवासुयात् ॥१७१॥ अथ मुद्रालक्षणानि तत्रादौ महामुद्रालक्षणम्। (२) पाष्णि वामस्य पदस्य योनिस्थाने नियोजयेत॥ प्रसाय दक्षिणं पादं हस्ताभ्यां धारयेदृढम्॥ चिबुकं हदि विन्यस्य पूरये- द्वायुना पुनः ॥ कुम्भकेन यथाशत्त्या धार- यित्वा तु रेचयेत् ॥ वामाङ्रेन समभ्यस्य दक्षाङ्वेन ततोऽभ्यसेत्॥ १७२ ॥
(१) योग्यूडामण्युपनिषद् स्लो० ११८। ११९ । प० ४५४।
२) गोगल्लोपनिकत। श्लो० ११२-११७। प० ३९३।
Page 134
(११४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथ महाबन्धलक्षणम् प्रसारितस्तु यः पादस्तमूरूपरि मानयेत् ॥ अयमेव महाबन्ध उभयत्रैवमभ्यसेत्।।१७३।। अथ महावेघलक्षणम्। महाबन्धस्थितो योगी कृत्वा पूरकमेकधीः ॥ वायूनां गतिमावृत्य निभृतं कर्णमुद्रया।१७४॥ पुटद्वयं समाक्रम्य वायुः स्फुरति सत्वरम् ॥ अयमेव महावेध:सिद्धैगरभ्यतेऽनिशम्॥१७५॥ अध विपरीतकरणीलक्षणम्। ( १) करणी विपरीताख्या सर्वव्याधिवि- नाशिनी ॥ नित्यमभ्यासयुक्तस्य जाटरा- ग्रिविवर्धनी॥ १७६॥ आहारो बहुलस्तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च ॥। अल्पाहारो यदि भवेदग्निदेंहं हरेतक्षणात् । १७७ ॥ अघः शिरश्रोर्ध्वपाद: क्षणं स्यात्प्रथमे दिने।। क्षणाच्च किश्चिदधिकमभ्यसेन्तु दिनेदिने।१७८। वली च पलितश्रैव षण्मासार्धात्र दृश्यते॥। याममात्रं तु यो नित्यमभ्यसेत्स तु काल- (१) योगतक्वोपनित्। श्लो० १२२-१२७। पं० ३९४। पृ० २। पं० १॥।
Page 135
योगप्रकरणम् ३. (११५ )
जित् ॥ १७९ ॥ वञ्रोलीमभ्यसेद्यस्तु स योगी सिद्धिभाजनम् ॥ लभ्यते यदि यस्यैव योगसिद्धि: करे स्थिता॥ अतीतानागत वेत्ति खेचरी च भवेद्नुवम ॥।१८० ।। अथ शक्तिचालनमाह। (१) कुण्डल्येव भवेच्छक्िस्तान्तु सञ्चा- लयेद्बुधः ॥ स्वस्थानादाभ्रुवार्मध्यं शक्ति- चालनमुच्यते।। १८१ ॥ तत्माधने द्वयं मुख्यं सग्स्वत्यास्तु चालनम् ॥ प्राणगेध- मथाभ्यामादज्वी कुण्डलिनी भवेत् ॥१८२। तयोगदी मग्स्वत्याश्चलनं कथयामि ते।। अरुन्धत्यव कथिता पुगविद्भिस्मर- स्वती॥ १८३ ॥ तस्याम्सच्चालनेनैव स्वयं नलति कुण्डली।। इडायां वहति प्राणे बद्धा पद्माऽडसनं हढम्॥१८४॥ द्वादशाङ्गलदैघ्यं च अंबरं चतुरङ्गलम् ।। विस्तीर्य तेन तन्नाडीं वेष्टयित्वा ततः
( १ ) योगकुण्ड लिन्युपनिषद् अ ० १ । इ्लो ० ७१३।प०७४१। पृ० १/ पं० २ ॥
Page 136
(११६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे- सुधीः ॥१८५ ॥ अङ्गष्ठतर्जनीभ्यान्तु हस्ताभ्यां धारयेदृढम् ॥ स्वशत्तया चालयेद्वामे दक्षिणेन पुनः पुनः॥ मुहूर्त्तद्वय- पर्यन्तं निर्भयाच्चालयेत्सुधीः ॥ ऊर्ध्वमाकर्प- येत्किश्चित्सुषुन्रां कुण्डलीगताम्॥ १८६॥ अथ प्रकारान्तरेण शक्तिचालनम्। (१) सति वज्रासने पादो कराभ्यां धारये- दृढम्॥ गुल्फदेशसमीपे च कन्दं तत्र प्रपी- डडयेत्॥। १८७ ॥ (२) कुर्यादनन्तरं मस्त्रीं कुण्डलीमाशु बोधयेत्॥ १८८॥ अथ षण्मुखी लक्षणम्। (३) र्वस्तिकासनमास्थाय समाहितमना- स्तथा । अपानमूर्ध्वमुत्थाप्य प्रणवेन शनेश्शनैः ॥१८९॥ (१) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० १ । शरो० ४८ । प० ७४३। प० २/ पं० ५॥ (२) योगशिलोपनि० अ० १। झो० ११४ । प० ६१३ । पृ० २। पं० १ ॥ (३) श्रीजाबालदशन० सं० ६। ो० ३२। प० ७७७। पृ. २॥ पं० २।।
Page 137
योगप्रकरणम् ३. (११७ )
हस्ताम्यां धारयेत्सम्यक् श्रोत्रादिकरणानि च ॥ अङ्गष्ठाभ्यां मुने श्रोत्रे तर्जनीभ्यान्तु चक्षुषी॥। १९० ॥ नासापुटाऽवधानाभ्यां प्रच्छाद करणानि वे॥ आनन्दाSडविर्भवो यावत्तावन्मूर्धनि धारणात् ॥ १९१॥। प्राणः प्रयात्यनेनैव ब्रह्मरन्धं महामुने ॥ ब्रह्मरन्ध्रं गते वायो नादश्वोत्पद्यतेऽनघ ॥१९२॥ शङ्कध्वनिनिभश्चादौ मध्ये मेघध्वनिर्यथा॥ शिरोमध्यगते वायो गिरिप्रमवणं यथा।।१९३।। पश्चात्प्रीतो महापराजस्साक्षादात्मोन्मुखो भ- वेत्॥ पुनस्तज्ज्ञाननिष्पत्तिर्योगात्संसारनि- हुतिः॥१९४।। अप वैप्णवीमुद्रालक्षणम्। (१) अन्तर्लक्ष्यं बहिर्द्प्टिर्निमेषोन्मेषव- र्जिता॥ एपा सा वैष्णवी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता॥ १९५। अन्तर्लक्ष्यविलीनचित्त- पवनो योगी सदा वर्त्तते दष्टया निश्ल-
(१) शाण्डिल्योपनिषढ़् स्वं० ८। इलो० १४-१७। प०५५०। पृ० २। पं० २॥
Page 138
(११८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
तारयः बहिरध: पश्यत्र पश्यन्नपि ॥ मुद्रेयं खलु खेचरी भवति सा लक्ष्यैकताना शिवा शून्याऽशून्यविवर्जितं स्फुरति सा तत्त्वं पदं वैष्णवी ॥ १९६ ॥। अर्धोन्मीलित- लोचनं स्थिरमना नासाऽग्रद त्तेक्षणश्चन्द्रार्का वपि लीनतामुपनयन्निष्यन्दभावोत्तरम् ॥ ज्योतीरूपमशेषबाह्यरहितं देदीप्यमानं परं तत्त्वं तत्परमस्ति वस्तुविषयं शाण्डिल्य विद्ीह तत् ॥ १९७॥ अथोन्मनीलक्षणम्। तारं ज्योतिपि संयोज्य किश्चिदुत्नमयन्धुवा।। पूर्वाभ्यासस्य मागोंऽयमुन्मनीकारक: क्षणात् ॥ १९८॥ अथ वैष्णवीमुद्राया विशेषलक्षणान्याह। (१) मूलाधारादाग्भ्य त्रह्मरन्ध्रपर्यन्तं सुषुन्ना सूर्याभा तन्मध्ये तडित्कोटिसमा मृणालत- न्तुसूक्ष्मा कुण्डलिनी तत्र तमोनिवृत्तिः।। तर्जन्यग्रोन्मीलितकर्णरन्धद्ये फूत्कारशब्दो ( १) मण्डलमाझणांपनिषद् ब्रा० १। प० ४५७ । पृ०२।पं०६।।
Page 139
योगप्रकरणम् ३. (११९ )
जायते॥ तत्र स्थिते मनमि चक्षुर्मध्यनील- ज्योतिः पश्यति ॥ १९९॥ (१) आदावग्निमण्डलम्। तदुपरि सूर्यम- ण्डलम् ॥ तन्मध्ये सुधाचन्द्रमण्डलम् । तन्मध्येऽखण्डत्रह्मतेजोमण्डलम ॥ तद्विद्यु- ल्लेखावच्छुक्कभासुरम् ॥ २००॥ (२) जीवः पश्चविंशकः स्वकल्पितचतु- विशनितत्त्वं परित्यज्य पडिंशः परमात्मां- हमिति॥२०१॥ अथ पश्रव्योमलक्षणानि। (३) बाह्याभ्यन्तरमन्धकारमयमाकाशम् ॥ बाह्याभ्यन्तरे कालानलसदृशं पराकाशम्॥ सवाह्याभ्यन्तरेऽपरिमितद्युतिनिभं तत्त्वं महा- काशम्॥सबाह्याभ्यन्तरे मूर्यनिभं सूर्याकाशम्।। अनिर्वचनीयज्योतिः सर्वव्यापक ।नरतिश-
१-यत्पूर्वोक्त विशुलेखावच्छक्कभास्वरं परमात्मस्वरूपं ब्ह् तदेवाहमस्मीत्येवं लक्ष्यस्वरूपे मनसः स्थापनं कर्तव्यम्। (१-२-३) मण्डलम्राझणोपनिषद् प्रा० २।१।४।प०४५८। ४६२। पृ० २११० प०९८॥
Page 140
(१२० ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंम हे-
यानन्दलक्षण परमाकाशम् ॥ एवं ततल्लक्ष्य- दर्शनात्तत्तदूपो भवति ॥ २०२ ॥। (१) बहिर्लक्ष्यन्तु नासाग्रे चतुष्पडष्टदश द्वादशाङ्गलीभि: क्रमान्नीलद्युतिश्यामत्वसह- गरकभङ्गीस्फुरत्पीतशुक्क वर्णद्वयोपेतं व्योमत्वं पश्यति स तु योगी॥२०३॥
अथ ससाधनखेचरीमुद्रालक्षणम्। (२) कपाल कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा।। भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी॥२०४।। (३) मेलनमनुः । हॉँमँसँपँफँसँक्षम् ॥२०५॥ (४) तस्याष्पडङ्गं कुर्वीत तया पट्रस्वर- भिन्नया। कुयादेवं करन्यासं सर्वसिद्धयादि- हेतवे॥ २०६ ॥
(१) मण्डछम्राहणोपनिषद् मा० १। प०४५७। पृ०२।प०२।। (२) योगचूडामण्युप० इलो० ५२। प०४४९। प्र०१। प०२॥ (३-४) योगकुण्डलिन्युपनिपद् अ० ३।प० ७४९। ७४८। ६ृ० ११ २। पं० ८१२ ।।
Page 141
योगम्रकरणम् ३. ( १२१ )
(१) य इमां पश्चलक्षाणि जपेदपि सुय- न्त्रितः ॥ तस्य श्रीखेचरीसिद्धिस्स्वयमेव प्रवर्त्तते ॥२०७॥ (२) स्ुह्दीपत्रनिभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्त्रिग्ध- निर्मलम् ॥ समादाय ततस्तेन रोममात्रं समुच्छिनेत्॥२०८॥ हित्वा सेन्धवपथ्यभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रकर्षयेत॥ पुनः सप्तदिने प्राप्ते रोममात्रं समुच्छिनेत् ॥२०९॥ एवं क्रमेण षण्मासं नित्योद्युक्तस्समाचरेत् । पाण्मा- सरसनामूलं शिराबद्धं प्रणश्यति॥२१० ॥ अथ वागीश्वरीधाम शिरोवस्त्रेण वेष्टयेत ॥। शनैरुत्कर्पयेद्योगी कालवेलाविधानवित्२११।। पुनष्पण्माममात्रेण नित्यं सङ्गर्षणान्मुने।। भूमध्याऽवधि चाऽप्यति तिर्यककर्णविलाऽ- वधि॥ २१२॥ अधश्च चिबुकं मूलं प्रयाति
१-सैन्धवहगीतकीभ्यां वा खदिरहरीतिकीभ्याम्
(१-२) योगकुण्डलिन्युप० अ० २ । सो० २९-३७। प० ७४७। ७४८। पृ० २॥१। पं०३।२॥
Page 142
(१२२ ) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
क्रमचारिता॥ पुनस्संवत्सराणान्तु तृतीया देवलीलया॥ २१३॥ केशान्तमूर्ध्व क्रमति तिर्यक्छारवावधिर्मुने ॥। अधस्तात्कण्ठकू- पान्तं पुनर्वर्पत्रयेण तु॥ २१४॥ ब्रह्मरन्ध्रं समावृत्य तिष्ठत्येव न संशयः ॥ तिर्यक्् चृलितलं याति अधः कण्ठचिलाऽवघि।। शनैशशनैर्मस्तकाच् महावच्रकपाटभित् २१५।। (१) अङ्गल्यग्रेण सङ्धृप्य जिह्वामातरं निवेशयेत् ॥ एवं वर्पत्रयं कृत्व त्रह्मद्वारं प्रविश्यति॥ २१६ ॥ (२ ) स्वर्णजां रौप्यजां वापि लोहज वा शलाकिकाम ॥ नियोज्य नासिकारन्ध्रं दुग्धसिक्तेन तन्तुना ॥ २१७ ॥ प्राणा- त्निरुध्य हृदय सुखमासनमात्मनः ॥ शनै- स्सुमथनं कुर्याद्भमध्य न्यस्य चक्षुपी॥ २१८॥ पण्मामं मथनाऽवस्थाभावेनैव प्रजायते।। यथा सुपुप्तिर्वालानां यथा भावस्तथा भवेत्॥ २१९ ॥ न सदा मथनं शस्त मासे (१-२) योगकुण्डलिन्युपनिषद् अ० : । सो० ४१ ४४-४८ । प० ७४८ । ७४९। पृ० २।१। पं० ७।२ ।।
Page 143
योगप्रकर णम् ३. ( १२३ )
मासे समाचरेत्॥ मदारसनया योगी मार्ग न परिसंक्रमेत्॥ २२०॥ एवं द्रादशवर्पान्ते संसिद्धिर्भवति धुवा ॥ २२१ ॥ (१) न रोगमरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृपा॥ न च मृर्च्छा भवेत्तम्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् ॥ २२२ ॥ अथ प्रत्याहारनिमपणम्। (२ ) इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभा- वतः ॥ बलादाहगणं तेषां प्रत्याहागः स उच्यते ॥२२३ ॥ (३) विषयेम्य इन्द्रियार्थेम्यो मनोनिरो- धनम्प्रत्याहारः ॥ २२४॥ (४) शव्दादिविषयान्पश्च मनश्चैवातिच ञ्चलम् ॥ चिन्तयेदात्मनो गशमीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥ २२५॥
(१) योगचूडामण्युपनिषद् श्रो० ५३/प०४४९/प०१।प०३।। (२) श्रीजा बाल दर्श नो पनिपड स्वं | इ ्ट २ । प० ७७८। ५ृ० २।पं० ८॥ (३) मण्डळआ्रझणोपनि= ब्रा० १।श्रु: १। प० ४५६। प्र० २। प० ८।। (४) अमृतमादोप० शा० ५। प०१२७।परृ० २॥ पं० २॥
Page 144
(१) यद्यत्पश्यति चक्षुभ्यां तत्तदात्मेति भावयेत् ।। यद्यच्छृणोति कर्णाभ्यां तत्त- दात्मेति भावयेत ॥ २२६॥ लभते नासया यद्यत्तत्तदात्मेति भावयेत्॥ जिह्वया यद्रसं ह्यत्ति तत्तदात्मेति भावयेत ॥। २२७ ॥। त्वचा यद्यत्स्पृशेद्योगी तत्तदात्मेति भाव- येत्॥ एवं ज्ञानेन्द्रियाणां तु तत्तत्सौख्यं तु साधयेत् ॥ २२८ ।। याममात्रम्प्रतिदिनं योगी यत्रादतन्द्रितः । यथा वा चित्तसामर्थ्यं जायते योगिनो ध्रुवम् ॥ २२९ ॥ दूरश्रु- तिर्दूरदृष्टिः क्षणादूरागमस्तथा॥ वाक्सिद्धि: कामरूपत्वमदृश्यकरणी तथा ॥ २३० ॥ मलमृत्रादिलेपेन लोहादेः स्वर्णता भवेत्।। खे गतिस्तस्य जायेत सन्तताभ्यासयो- गतः ॥ २३१ ॥ सदा बुद्धिमता भाव्यं योगिना योगसिद्धये।। एते विभ्ा महासिद्धेर्न रमेत्तेषु बुद्धिमान् ॥ २३२ ।।
(१) योगतरवोप० फो० ६९-७५। प० ३९१/पृ०१।५०३।।
Page 145
योगभकरणम् ३. (१२५ )
नाभिहृदय कण्ठकू पतालुनासाक्षित्रमध्यल- लाटमूर्धानः स्थानानि ॥ तेषु क्रमादारोहा- वरोहकमेण प्रत्याहरेत ॥ २३३ ॥।
अथ धारणलक्षणम्। (२) पादादि जानुपर्यन्तं पृथिवीस्थान- मुच्यते॥ पृथिवीचतुरसश्च पीतवर्ण लव- र्णकम्॥ २३४ ॥ पार्थिवे वायुमारोप्य लकारेण समन्वितम् ॥ ध्यायंश्रतुर्भुजाकारं चतुर्वक्रं हिरण्मयम् ॥ २३५ ॥ धारयेत्पश्च घटिकाः पृथिवीजयमामुयान ॥ पृथिवी- योगतो मृत्युर्न भवेत्तस्य योगिनः ॥। २३६ ।। आजानो: पायुपर्यन्तमपां स्थानं प्रकार्ति- तम्॥ आपोऽर्वचन्द्रं शुक्श्च वंबीजं परि- कीर्तितम् ॥। २३७।।
(१) ाण्डित्योपनिषद् सं० १०। प० ५५५। पृ० १।प०६॥। (२) योगतरमोपनि० लो० ८४-१०३/प०३९२।प०१।प०३।।
Page 146
(१२६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे -
वारुणे वायुमारोप्य वकारेण समन्वितम् ॥ स्मरत्रारायणं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम्॥ । २३८॥। शुद्धस्फटिकसंकाशं पीतवासस- मच्युतम् ॥ धारयेत्पश्चघटिकाः सर्वपापैः प्रसुच्यते ॥। ततो जलाद्रयं नास्ति जले मृत्युर्न विद्यते ॥ २३९॥ आपायोर्हदयान्तं च वह्निस्थानं प्रकीर्तितम् ॥ वह्निस्तिकोणं रक्तं च रेफाक्षरसमुद्भवम्॥ २४० ॥ वह्गौ चानिलमारोप्य रेफाक्षरसमुज्ज्वलम् त्र्यक्षं च वरदं रुद्रं तरुणादित्यसन्निभम ।। ॥ २४१ ॥ भस्मोन्न्रलितसर्वाङ्गं सुप्रसन्नम- नुस्मरन् ।। घाग्येत्पश्चघटिका वह्निनाऽसो न दाह्यते॥ न दह्यते शगीरं च प्रविष्टस्या- ग्रिमण्डले ॥। २४२॥। आहृदयाद् भ्रुवोर्मध्यं वायुस्थानम्प्रकीर्ततितम्॥ वायुः पट्कोणकं कृष्णं यकाराक्षरभासुरम् ॥ २४३ ॥ मारुतं मारुतस्थाने यकाराक्षरभासुरम् ॥ धारयेत्तत्र सर्वज्ञमीश्वरं विश्वतोमुखम् ॥ २४४ ॥। धारयेत्पश्च घटिका वायुवद्योमगो भवेत्।।
Page 147
योगप्रकरणम् ३. (१२७ )
मरणं न तु वायोस्तु भयम्भवति योगिनः ।। । २४५ ॥ आभ्रूमध्यात्त मूर्धान्तमाकाश- स्थानसुच्यते॥ व्योम वृत्तं च धृम्रं च हका- गक्षरभासुरम् ॥ २४६॥ आकाशे वायुमा- रोप्य हकारोपरि शङ्करम ॥ बिन्दुरूपं महा- देवं व्योमाकारं सदाशिवम्॥ २४७ ॥ गद्धस्फटिकसंकाशं धृतबालेन्दुमौलिनम्।। पञ्चवक्रयुतं सौम्यं दृशबाहुं त्रिलोचनम्॥ ॥२४८ ॥ सर्वायुधैर्धृताकारं सर्वभूषणभूषि- तम् ॥ उमार्धदेहं वरदं सर्वकार्णकारणम्॥। ।। २४९॥ आकाशधारणात्तस्य खेचरत्व- म्भवेद्दु वम्॥ यत्र कुत्र स्थितो वापि सुखमत्य- न्तमश्नुते ॥ २५० ॥ एवश्र धारणा: पश्च कुर्याद्योगी विचक्षणः II ततो दृढशरीरः स्यान्मृतिस्तस्य न विद्यते।। ब्रह्मणः प्रलये- नाऽपि न सीदति महामतिः ॥२५१ ।। (१) विषयव्यावर्त्तनपूर्वकं चैतन्ये चेत- स्स्थापनं वारणं भवति ॥ २५२ ॥ (१ ) मण्डलमाझणोपनिषद् म्रा० १। स० १। प० ४५६ । पृ० २।पं० ९।
Page 148
(१२८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) इन्द्रियाणि मनो हत्य मनसात्मनि योजयेत् ॥ २५३॥ (२) यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। तत्र चैवाSऽत्मनाSSत्मानं पश्यत्नात्मनि तुष्य- ति ।२५४।। अथ साङ्गसगुणध्याननिरूपणम्। (३) बद्धा योगासनम्पूर्व ह्ृद्देशे हृदया- ञलिः॥ नासाग्रन्यस्तनयनो जिह्वां कृत्वा व तालुनि ॥ २५९ ॥ दन्तैर्दन्तानसंस्पृश्य ऊर्ध्वकायः समाहितः ॥ संयमेच्चेन्द्रियग्राम- मात्मबुद्धया विशुद्धया ॥ २५६॥ (:) समभ्यसेत्तथा ध्यानं घटिकाषष्टि- मेव च॥ वायुन्निरुध्य चाकाशे देवतामिष्ट- दामिति॥ २५७॥ (१) श्रीजाबालदर्शनोप० सं० ६। स्लां० 1 प० ७१० । पृ० १। पं० ७॥ (२) योगशिखांपनिषद् अ० ३। झो० १४ । प० ६२० । पृ० १। पं० ४॥। (३ ) त्रिशिलीम्राह्यणोपनिषद् ो० १४४। १४५। १४६। प० ४४०। पृ० २। प० २।। (४) योगतस्वोपनिषद् झ्ो० १०४। प०३९३। पृ०१।प०५।।
Page 149
योगप्रकरणम् ३. (१२९)
(१) अब्जपत्रमधः पुष्पमूर्ध्वनालमधो- मुखम् ।। कदलीपुष्पसंकाशं सर्वदेवमयं शिवम् ॥ २५८ ॥ शतारं शतपत्राढयं विप्रकीर्णाम्बुकर्णिकम् ॥ तत्रार्क चन्द्रवद्गी- नामुपर्य्युपरि चिन्तयेत् ।। पद्मस्योद्वाटनं कृत्वा बोधचन्द्राग्निसूर्यक्म् ॥२५९॥ (२) हत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् ॥ अचिन्त्यमव्य- क्मनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयो- निम् ॥ २६० ॥ तमादिमध्यान्तविहीन मेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् ॥उमासहाय- म्परमेश्वरम्प्रभुं त्रिलोचन नीलकण्टं प्रशा- नतम ॥ २६१ ॥ (३) स्फटिकरजतवर्णम्मौक्तिकीमक्षमाला- ममृतकलशविद्यां ज्ञानमुद्रां कराग्रे।। दधतमुर
(१) ध्यानबिन्दूपनि० सां० ३३। ३४। ३५। प०३७३। पृ० १। पं०७॥। (२) केवल्योपनिषद् सां० ४ / ५ / ६ / प० १९० । पृ० १। पै० ४॥ (३) दथिणामूरुंप० प० ४६४ । पृ० १। पं० १॥
Page 150
(१३०) भ्रुतिसिद्धान्तसारसंगहे-
गकक्ष्यं चन्द्रचूडं त्रिनेत्रं विधृतविविधभूषं दक्षिणामृर्त्तिमीडे ॥ २६२॥ अथवा विष्णुध्यानम्। (१) अष्टपत्रं विकसितं हत्पद्यं तत्र संस्थि- तम् ॥ दिव्यव्वजाऽऽतपत्रैस्तु चिह्नितं चरणद्वयम् ॥ २६३ ॥ श्रीवत्सलाञ्छनं हृत्स्थं कौस्तुभं प्रभया युतम ॥ चतुर्सुजं शङ्कचक्रशार्ङ्गपद्मगदाऽन्वितम् ॥ २६४ ॥। सुकेयूरान्वितं बाहुं कण्ठमालासुशोभितम्।। द्युमत्किरीटमभयं स्फुरन्मकरकुण्डलम्। २६५ । हिरण्मयं सौम्यतनुं स्वभक्तायाऽभयप्रद्म्।। ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेणुशृङ्गधरन्तु वा ॥ २६६ ॥ (२) सगुणं ध्यानमेतत्स्यादणिमादिगुण- प्रदम् ॥ २६७ ।।
(१) गोपालोस्रतापिन्युप० कं० १५-१९ / प० ८०० । पृ० २। पं० ६। (२) योगतस्वांप० झों० १०५। प०३९३। पृ० १। पं०८।
Page 151
योगप्रकरणम् ३. ( १३१ )
अथ निर्गुणध्याननिरूपणम्। (१) निर्गुणमात्मयाथात्म्यम ॥ २६८।। (२) हत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयत्परमे- श्वरम् । साक्षिणं बुद्धिनृत्तस्य परमप्रेम- गोचरम्॥ २६९॥ अगोचां मनोवाचा- मवधृतादिसंपुवम् ॥ सत्तामात्रप्रकाशक- प्रकाशं भावनातिगम् ॥ २७० ॥ अहेय- मनुपादेयमसामान्यविशेषणम ॥। ध्रुवं स्ति- मितिगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् ॥२७१॥ निर्विकल्पं निगाभामं निर्वाणमयसंविदम्।। ॥२७२ ॥ नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभाव: सत्यः सृक्ष्म: संविभुश्चाद्वितीयः ॥ आन- न्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातु- र्नात्र संशीतिरस्ति ॥ २७३॥। (३) सर्वभृतेषु चैतन्यैकतानताध्या- नम् ॥ २७४ ॥
(१) शाण्डिल्योप० अ० १ प८ ५५५१। पृ० २/प०१॥ (२) मंत्रायण्युप० प्र० १ । श्रु० ८-११। प० ३०६। पृ० १। पं० ४ ॥ (३ ) मण्डलमा० ११ श्रु० ८। प० ४५६। पृ० २।प०९।।
Page 152
(१३२) श्रुतिसिद्धान्तसतारसंगहे-
त्तमम् । प्रकाशयन्तमन्तस्थं ध्याये कूट- स्थमव्ययम् ॥२७१॥ (२ ) निर्गुणध्यानयुक्तस्य समाघिश्र ततो भवेव ॥ २७६ ।। अथ समाधिलक्षणम्। दिनद्वादशकेर्नेव समाधिं समवाप्तुयात्॥ वायुन्निरुध्य मेघावी जीवन्मुक्तो भवत्ययम्॥ समाधिः समतावस्था जीवात्मपरमा- त्मनोः॥२७9॥ (३) जीवात्मपरमात्मैक्यावस्था त्रिपुटीर- हिता शुद्धचैतन्यात्मिका भवति ॥२७८ ॥ अथ समाधिभेदानाह। (४) अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपश्च- कमू॥आद्यं तयं त्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो दयम् २७९
(१) योगकुण्डलिन्युप० श्ां० २६। प०७५१। पृ०१प०३।। (२) योगतत्वोप० शो० १०५। प० ३९३ । पृ० १। पं०९।। (३) शाण्डिल्योपनि० अ० १।सं० १२।प०५५५।पृ०२/पं०२।। (४ ) सरस्व्रतीरइम्योप० ों० २२-३१ / प० ८५२ । पृ० २॥ पं० ६॥।
Page 153
योगप्रकर णम् ३. ( १३३ )
अपेक्ष्य नामरूपे दे सच्चिदानन्दत- त्परः ॥ समाधि सर्वदा कुर्य्याद्धृदये वाऽथ वा बदिः ॥ २८० ॥ सविकल्पो निर्विकल्पः समाधिर्द्विविधो हदि॥ दृश्यशव्दानुभेदेन स- विकल्पः पुनर्द्विया ॥ २८१॥ कामाद्याशि- ततगा दृश्यास्तत्साक्षित्वेन चेतनम्।। ध्याये- दृश्यानुविद्धोऽयं समाधिः मविकल्पकः ॥ ॥२८२।। अमङ्गसच्चिदानन्दः म्वप्रभो द्वैत- वर्जितः ॥ अस्मीति शब्दविद्धोऽयं ममाधि: सविकल्पकः ॥ २८३ ॥ स्वानुभृतिरसावे- शादृश्यशब्दाद्यपेक्षितुः॥निर्विकल्पः समाधि: स्यान्निवातस्थितदीपवत ॥ २८४॥ हृदीव बाह्यदेशेऽपि यस्मिन्कस्मिंश्र वस्तुनि ॥ समाधिराद्यसन्मान्नान्नामरूपपृथक्कृतिः ॥२८९॥ स्तब्धीभावो रसाS5स्वादानृतीयः पूर्ववन्मतः ॥ एतैस्समाधिभिष्षडभिर्नये- त्कालं निरन्तरम्॥ २८६॥
Page 154
(१३४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
( १) सलिले सैन्धवं यद्वत्साम्यं भवति योगतः॥ तथाऽऽत्ममनसोरैक्यं समाधिरभि- धीयते॥ २८७॥ यदा सङ्क्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते। तदा समरसत्वं यत्स- माधिरभिधीयते ॥ २८८॥ यत्समत्वं तयो- रत्र जीवाऽऽत्मपरमाऽऽत्मनोः॥ समस्तनष्ट सङ्कल्पस्समाधिरभिधीयते॥ २८९॥ प्रभा शून्यं मनशशून्यं ब्रुद्धिशून्यं निरामयम्।। सर्वशून्यं निराभामं समाधिरभिधीयते।। । २९० ॥। स्वयमुच्चलिते देहें देही नित्य- समाधिना ।। निश्चलं तं विजानीयात्समा- धिरभिधीयते॥ २९१॥ यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र परं पदम्।। तत्रतत्र परं ब्रह्म सर्वत्र सम- वस्थितम् ॥ २९२ ॥ (२ ) निावकल्पे स्थितो विद्वान्भूयो नाऽ- प्यनुशोचति॥२९३॥ (?) सौभाग्यलभ्भ्युपनि: श्रां० १४-१९ । प० ८४७ पृ०१। पं० १॥ (२) सौभाग्यदक्ष्म्युपनिषद्। शो० १३। प० ८४७। पृ० १ प०१॥।
Page 155
योगप्करणम् ३. (१३५)
( १) भिद्यतेहृद्यग्रन्थिश्छियन्ते सर्वसं- शयाः ॥ क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मि- न्दृष्टे पगावरे ।। २९४।। अथ ज्ानयां गलक्षणम। (२ ) यन्तु चित्तस्य सततमथें श्रेयमि बन्धनम् ॥ ज्ञानयोग: स विज्ञेयः सर्वसिद्धि कर: शिवः॥२९५॥ अथ ज्ञानयोगाङ्गलक्षणानि। (३) सर्वं ब्रह्मेति वै ज्ञानादिन्द्रियग्राम- संयम: ॥ यमोऽयमिति संप्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहु्मुहुः ॥ २९६॥ सजातीयप्रवाहश्च विजा- तीयतिरस्कृतिः ।। नियमो हि परानन्दो नियमात्कियते बुघेः ॥ २९७ ॥ त्यागो हि महता पूज्यः सदो मोक्षप्रदायकः ॥ यस्मा- द्वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥।२९८।।
(१) सरस्वती रहस्योपनिषद्० ग्रो० ३२ । प० ८५३ ।
(२) िशिखवीमास० को० २६। प० ४३३। पृ०१। पं०२॥ (३ ) तजोबिन्दूप० अ० १ । शरो० १७-४९ । प० ३३८। पृ० २। पं० ३।।
Page 156
यन्मोनं योगिभिर्गम्यं तद्भजेत्सर्वदा बुधः॥ वाचो यस्मान्निवर्तन्ते तद्वकुं केन शक्यते॥। ।२९९॥। प्रपश्चो यदि वक्तव्यः सोऽपि शब्द- विवर्जितः ॥ इति वा तद्भवेन्मौनं सर्वं सहज- संज्ञितम् ॥ गिरां मौनं तु बालानामयुक्तं ब्रह्मवादिनाम्॥ ३०० ॥ आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मित्र विद्यते॥ येनेदं सततं व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः ॥ ३०१॥ कल्पना सर्वभूतानां त्रह्मादीनां निमेषतः ॥ कालशब्देन निर्दिष्टं ह्यखण्डानन्दमद्यम्॥ ॥ ३०२।। सुखेनैव भवेद्यस्मित्रजसरं बह्म- चिन्तनम् ॥ आसनं तद्विजानीयादन्य- त्सुखविनाशनम् ॥ ३०३॥ सिद्धये सर्व- भूतादिविश्वाधिष्ठानमद्यम् ॥। यस्मिन्सिद्धिं गताः सिद्धास्तत्सिद्धासनमुच्यते॥ ३०४॥ यन्मूलं सर्वलोकानां यन्मूलं चित्तबन्धनम्।। मूलबन्धः सदा सेव्यो योग्योऽसौ ब्रह्मवा- दिनाम्॥ ३०५॥ अङ्गानां समता विद्या- त्समन्रह्मणि लीयते ॥ नो चेन्नैव समानत्व-
Page 157
योगमकरणम् ३. (१३७)
मृजुत्वं शुष्कवृक्षवत् ॥ ३०६॥ दृष्टि ज्ञान- मयीं कृत्वा पश्येद्धह्ममयं जगत् ॥ सा दृष्टिः परमोदारा न नासाआावलोकिनी।। ॥ २०७ ॥ द्रष्टदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत॥ दृष्टिस्तत्रैव कर्त्तव्या न नासा- ग्रावलोकिनी॥ ३०८ ॥ चिन्तादिसर्वभा- वेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात् । निरोधः सर्व- वृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते॥ ३०९ ।। निषेधनं प्रपश्चस्य रेचकार्यः समीरितः॥ ब्रह्नैवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरुच्यते।। ॥ ३१० ॥ ततस्तद्वृत्तिनैशधवल्यं कुम्भकः प्राणसंयमः ॥ अयं चापि प्रबुद्धानामज्ञानां ब्राणपीडनम्॥ ३११॥ विषयेष्वान्मतां दृष्टा मनसश्चित्तरञ्नकम् । प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुदुः ॥ ३१२॥ यत्रयत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात॥ मनसा धारण चैव धारणा सा परा मता॥ ॥ ३१३॥। ब्रह्मेवास्मीति सद्वृत्त्या निरांल- म्बतया स्थितिः ।। ध्यानशब्देन विर्यातः
Page 158
परमानन्ददायकः ॥ ३१४ ॥ निर्विकार- तया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः ॥ वृत्तिवि- स्मरणं सम्यक समाधिरभिधीयते॥ ३१५॥ इमं चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधु समभ्यसेत्।। लक्ष्यो यावत्क्षणात्पुंसः प्रत्यक्त्वं संभवे- त्स्वयम् ॥ ३१६ ॥ ततः साधननिर्मुक्त: सिद्धो भवति योगिराट् ॥ तत्स्वं रूपं भवे- स्य विषयो मनसा गिराम्।। ३१७॥ समाधो क्रियमाणे तु विध्नान्यायान्ति वै बलान्॥ अनुसंधानगहित्यमालस्यं भोग- लालसम ॥ ३१८॥ लयस्तमश्र विक्षेप- स्तेज: स्वेदश्व शून्यता ॥ एवं हि विभ्रव- हुल्यं त्याज्यं त्रह्मविशारदैः ॥ ३१९॥ भाव- वृत्त्या हि भावत्वं शून्यवृत्त्या हि शून्यता॥। ब्रह्मवृत्त्या हि पूर्णत्वं तया पूर्णत्वमभ्यसेत्॥। ॥ ३२० ॥ ये हि वृत्ति विहायैनां ब्रझ्माख्यां पावनीं पराम् ॥ वृथेव ते तु जीवन्ति पशु- भिश्न समा नराः ॥ ३२१ ॥ ये तु वृर्तिं विजानन्ति ज्ञात्वा वै वर्धयन्ति ये ॥ ते वे
Page 159
योगफ्करणम् ३ (१३९ )
सत्पुरुषा धन्या वन्दास्ते भुवनत्रये ।।३२२।। येषां वृत्तिः समा वृद्धा परिपक्का च सा पुनः ॥ ते वै सद्धस्नतां प्राप्ता नेतरे शब्द- वादिन: ॥ ३२३ ॥ निमिपार्द्वं न तिष्ठन्ति वृत्ति ब्रह्ममयीं विना॥ यथा तिष्ठन्ति ब्ह्माद्याः सनकाद्य: शुकादयः ॥३२४॥ कारणं यस्य वे कार्यं कारणं तस्य जायते।। कारणं तत्त्वतो नश्येत्कार्याभावे विचा- रतः ॥ ३२५॥ अथ शुद्धं भवेद्रस्तु यद्वै वाचामगोचरम् ॥ उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानं ततः पग्म्॥ ३२६॥
(१) पुङ्गाऽनुपुङ्गविषये क्षणतत्पगेऽपि बह्माऽवलोकनधियं न जहाति योगी॥ सङ्गीतताललयवाद्यवशङ्गताऽपि मौलिस्थ- कुम्भपरिरक्षणधीर्नटीव ॥ ३२७ ॥
(१) वाराहोपनियम अ० २।शो० ८१। प० ८१६। पृ० १। पं० ९ ॥
Page 160
(१४०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) योगज्ञानपरो नित्यं स योगी न प्रणश्यति॥ (२) योगज्ञाने न विद्येते तस्य भावो न सिद्धयति॥३२८॥
इति श्रीमन्मैथिलकुलालङ्ारवाबूनन्दन शर्म्म-
योगमकरणं तृतीयम । ३ ॥।
(१-२) त्रिशिम्योश्राह्मणोंप० सो० २०।२१ । प० ४३२। पृ० २। पं० ४। ६॥
Page 161
ॐब्रह्मणं नमः ।
श्रुतिसिद्धान्नसाग्मंग्रहः। अथ सृष्टिप्रकरणं चतुर्थम् ॥४॥
(१) सत्यछशाण्डिल्यपरं ब्रह्म निष्किय- मक्षरमिति॥ १॥ अथ सृष्टौ दष्टान्तानाह। (२) यथोर्णनाभि: सृजते गृह्लते च यथा पृथिव्यामोपघयः सम्भवन्ति॥
१-मथ सहकारिणमन्तरेण ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे प्रथमदष्टान्तमाह यथोर्णेति-लूतार्कीटः ॥ २-परानपेक्ष एव स्वशरीरातन्तून् वदिः प्रसास्यति॥ ३-गृह्धाति प्रमारित- तन्तून्स्वस्मिन्तुपसंहरति॥४-अथ कार्यस्योपादानाभिन्नत्वेनो- त्पत्तोंटष्टा न्तमाह-पृथिव्या इति-भूमितः ॥ ५व्रीहियवादिरूपाः स्वाभिन्नाः ॥६-समुत्पद्यन्ते।।
(१) झाण्डित्योपनिषद् अ० ३ । भु० ४ । प० ५५६ । पृ० १।पं० ८ ॥। (२) मुण्डकोपनिषद् मुप्पक १। सण् १ । प० २० । पृ० २। पं०.३॥।
Page 162
(१४२ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
यथासतः पुंरुषात्केशलोमानि तथाऽर्क्षरात्स- म्भवतीह विश्वम् ॥२ ॥ (१) येथा सुदीप्तात्पावकाद्विंस्फुलिङ्गाः सहस्रशः सम्भवन्ति सँरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्यर्भांवाः प्रजायन्ते तत्र चैवाऽपिर्येन्ति ॥ ३ ॥
१-ननु भवत्वचेतनाया: पृथिव्या अचेतनानामोषधीनामुत्पति: चेतनाट्रह्मणः कथञ्जडकार्यस्योत्पत्िरिति शङ्धानिगसाय दष्टान्तान्तरमाह-सत इाते-जीवतः ॥ २ चेतनत्वेन प्रसिद्धा- नतगत ।। ३-केशलोमानि सम्भवन्तीत्यनुषङ्गः । ४-न क्षराते न नश्यति इत्यक्षरः अविनाश-बहेत्यर्थ: ॥ ५-अथ ब्रह्मणः सरूपत्वेनाऽपरोक्षत्वेन जीवरूपत्वेन यज्जननं तत्र हष्टान्तमाह-यया सुदीप्रादिति॥६-अभ्निकणाः।। ७-ज्योतिट्टेन सहशरूपाः ॥ ८-अग्िकणा इव कारणरूपा एव जीवादयो जायन्ते ॥। ९-लीयन्ते, तत्रैद नीरतरक्ग्मोरिव भेदानुभवो भ्रम इति परमनिष्कर्षः ।
(१) मुण्डकोपनिषट् मु० २ । रं० १ । पत्र० पृ० १। पं० १।।
Page 163
मृष्टिप्रकरणम् ४. ( १४३)
अथ सृष्टिकरममाह़। (१) संदेवं सोम्येदेमग्र आसी- देकंमेवाऽद्विंतीयम ॥४॥ (२) आँत्मा वां इदमेकं एवाडग्र-
१-असस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्मं निर्विशेषं सर्वगतमेकं निग्भ्जनं निश्वयवं विज्ञानं यद्वगम्यते सर्ववेदान्तेभ्यस्तत्मत् ।। २-एवशब्दोऽवधारणार्थः। कि तद्वधार्यत इत्याह।। 3-इदं जगनामरूपक्रियावदविकृतम् ॥ ४-अमे जगतः परागुत्पतेः ॥ ५-स्वकार्यपतितमन्यन्नास्ति सजातीयस्वगवभे- ददपहीनमित्यर्थः ॥ ६-विजातीयभेदशून्यं सद्यतिरेकेण सतः सहकारिनिमितकारणरहितम ।1 9 "यज्ञामोति यदादसे यञ्चाति विषयानिइ ।। यञ्चास्प सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कीत्यते ।।" इति स्मृतावात्मश्दार्थ उक्तः। एवं स्मृत्युक्त आत्मा द्विविध :- व्यवहार- विशिष्टः, केवलक्षेति। व्यवहारोऽपि त्रिविध :- जागरणम्, स्वम:, सुपुप्तिश्रेति । तत्र सुपुप्तावयं जीवः स्वोपाभिविलये सवि परमानन्दरूपं ब्रह्म पद्यस्मादापोति तस्मादात्मेवि समृत्युक्तं प्रथमात्मशब्दनिर्वचनं दष्टव्यम्। स्वप्नावस्धायाम
(१ ) छनदोग्योपनिषड़ प्र० ६। सं० २।प० ८२।
(२) ऐतरेयोपनिषद् अ० १। खं० १। प० २८।४०२।प०४।।
Page 164
आंसीन्नान्यंत्किश्चन मिषेत् ॥५॥ (१) सोऽकांमयत बहुं स्याम्प्रँजायेये- ति॥ स तंपोऽतप्यत ॥ ६॥। (२) यस्य ज्ञानमंयन्तपः ।।७।।
*- यश्जीवो जागृतिस्थपदार्थवासनाः यदयस्मादादसे गृह्लाति तस्मादात्मेति द्वितीयमात्मशब्दार्थनिर्वचनम्। यद्यस्मादिह जामदवस्थायां चक्षुरादीन्द्रियेर्धाह्यान् विषयानत्ति भुक्धे तस्मादात्मेति तृतीयमात्मशब्दार्थनिर्वचनम् यद्यस्मादस्या- त्मनो भाव: स्वरूपविशेष: सन्ततः परिच्छेदरहितस्तस्मादवति सातत्पेन सर्वत्र सङ्गच्छते इत्यात्मेति चतुर्थकेवलात्मपरात्म- शब्दार्थनिर्वचनम् ॥ ८ वा-वै शब्दोऽवधारणे॥ ९-प्रत्यक्षा- दिपमाणे: प्रतीयमानं जगत् ॥ १० उक्तार्थः ॥ १-सत्ताऽवेशिष्ट्यमेव प्रतीयते ।। २-प्रकृतात्मनो विल- क्षणं किश्विदपि वस्तु नेति विजातीयभेदं व्यावर्तयाति।।
न्मिषत्रासीभ्ाभवन्नित्यर्थः ॥ ४-सः परमात्मा ॥ ५-कामि- बवान्॥ ६-वहु-प्रभूतम, स्यां भवेयम्। कथमेकस्प बहुभव- नमित्यत आह।। ७-प्रजायेयेति । प्रकर्षेण उत्पयेयेत्यर्थः ॥ ८-९-सृश्यमानजगद्रच नादिविषयमा लोचनमकरोत्।। १०- सृज्यमानसर्वपदार्थामिहत्वलक्षणम् ।।
(१) तैतिरीयोपनिषद् अ० ६ । प० ३३। पृ० १।प०८॥ (२) मुण्डकोपनिषद् सु० १। सं० १।प०२०। पृ०२।५०६।।
Page 165
मृषिमकरनम् ४. (१४९ )
तपेसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्रेम- भिजायते ॥८।। अप प्रकृत्युस्पलो रष्टान्तमाह। (१) प्रावृद्काले प्रारम्भे यथा मण्डका- दीनां प्रादुर्भावस्तद्वत्सर्वात्मना नष्टाया अवि- काया उन्मेषकाले पुनरुदयो भवति ॥९॥ अथ प्रकृतिलक्षणम्। (२) तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटि- काडडदी जलरौप्यपुरुषरेखाSSदिवलोहि-
त्प्थ:॥ २-एकोऽइं बदु स्यामित्रीच्छावजनति॥ ३-ईसो- पाधिभूत नव्यान्तं व्यािकीर्पितामवस्थामापयते ॥ ४-बमांस- मयोपक्र मे ।। ५सृहिसमये शक्राचानोकश्लोक "चिरमानन्दानुभवाल्यपुप्तिरिव काप्यवस्थाऽभूत्। परमात्मनस्तु वस्मां स्वमवदेवोत्थिता माया ॥"
.(१) त्रिपडिभूतिमसनारामणापनलिद् अ० ५।प० ४८२।
(२) पैडलोपनियड् अ० १। मु० २। प० ५५८ । पृ० १।
Page 166
(१४६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंमढे - तशुक्ककृष्णगुणमयी गुणसाम्याSनिर्वाच्या मृलप्रकृतिरासीत् ॥ १० ॥ (१) ब्रह्मणः सकाशान्नानाविचित्रजगन्नि- र्माणसामर्थ्यबुद्धिरूपा ब्रह्मशक्तिरेव प्रकृतिः११ अथ पुरुषस्परूपमाह। (२) सत्यमाभाति चिच्छाया दर्पणे प्रति- बिम्बवत्॥ प्रकृत्यवच्छिन्नतया पुरुषत्वं पुनश्च ते ॥ १२ ॥ (३) अव्यक्तान्तु परः पुरुपो व्यापकोऽ- लिङ्ग एव च ।। १ ३ ॥ (४) ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभाव- ज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयं- ज्योतिः साक्षीत्युच्यते।। १४ ॥
१-पूर्णत्वात्पुरुषः । पूर्ण: सकलजडप्रकाशक इत्पर्थ: ॥
(१) निरालम्बोपनिषद् प० ई२८। पृ० २।प० ९॥ (२) सरस्वतांरहस्योपनियम् शु० १२। प० ८५२। प०१।प०२।। (३) कठोपनियत् अ० २।व० ३। ५ ८। प० १२। · २/ पं०२।। (४) सर्वसारांपनिषद् प० ३२६ । पृ० २। पं० ३॥
Page 167
मृष्टिपकरणम् ४. (१४७)
अथ मायालक्षणम्। (१) सत्त्वप्रधाना प्रकृतिर्मायेति प्रति- पादते ॥। १५ ॥ (२) अनादिग्न्तवती प्रमाणाप्नमाणसा- धारणा न सती नासती न सदसती स्वयंम- घिका विकाररहिता निरुंप्यमाणा सती- नरलक्षणशून्या सा मायेत्युच्यते॥ १६ ॥। अधेश्वरस्वरुपम् । (३) शुद्धसत्त्व प्रधानायाम्मायायां विम्बितो ह्यजः ॥ सा माया स्ववशोपाधिसर्वज्ञस्ये- श्वरस्य हि॥ १७ ॥ वश्यमायत्वमेकत्वं सर्वज्ञत्वं च तस्य. तु।। सानत्विकत्वात्समष्टित्वात्सादित्वा जगता मपि॥ १८॥ जगत्कर्तुमकर्ततुं वा चान्यथा कर्त्तुमीशते॥ यः स ईश्वर इत्युक्त: सर्वज्ञ- त्वादिभिर्गुणैः ॥१९॥ (१) सरस्वतीरहस्योपनिषट् मं० १४ । प० ८५२ । पृ० १। पं: ४ ।। (२) सर्वसारोपानेषद्। मं० (?) प० ३२७। पृ०१। पं०७।। (३) सरस्ववोरहस्योपनिषद् मं० १४। प० ८५२। पृ०१।प०४।।
Page 168
(१४८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंभहे-
(१) ब्रह्मादीनाम्बुद्धीन्द्रियनियन्तृत्वा- दीश्ररः ॥ २० ॥
( २ ) ईशाधिष्टिताSSवरणशक्तितो रजां- द्विक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत् ॥२१॥ अथ हिरण्यगर्भस्वरूपमाह। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विरण्यगभं चैतन्यमा- सीत् ॥ २२ ॥ अथ स्थूलशक्तिस्वरुपम् । विक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ताद हङ्गाराभिधा स्थूल- शक्तिरासीत ॥ २३॥। अथ विराट्स्वरूपम। तत्प्रतिबिम्धितं यत्तद्विराद चैतन्यमासीत्२४।। अथ पक्महाभृतत्पत्तिक्रमः । (३) अहङ्कारात्पञ्च तन्मात्राणि पक्च तन्मा- त्भ्यः पञ्च महाभूतानि ॥ २५॥
(१) निरालम्मोपनिपत् प० ३१८ पृ०२।प०७ ॥ (२) पैजलोपनियन अ० १। श्रु० ११ । १२। १४।१५। प० ५५८। पृ० २। पं० १।। (३) त्रिश्िक्तीनाहणोपनियत् म० १। व०४३०। पृ०१०९।।
Page 169
मृष्टिपकरणम् ४. (१४९)
(१) तस्माद्वा एतस्मादालमन आकाश: सम्भूतः ॥ आकाशाद्वायुर्वायोरत्निः अग्रे- रापः अन्य: पृथिवी ॥ २६ ॥ अथ पत्रमहभनगुणानाह। (२) शव्दस्पर्शरूपरसगन्धा: पृथिवीगुणाः शव्दस्पर्शरूपरसा आपां गुणाः ॥ शब्दस्पे- र्शरूपाण्यग्रेर्गुणाः। शब्दम्पर्शाविति वायु- गुणी। शब्दमेकमाकारास्य ।। २७॥
(३) पश्चमहाभृतेभ्यो ग्रजी कपादव्यासम- कमविद्याण्डं जायते । २८॥।
तत्र तत्त्वतो गुणातीतशुद्धसत्त्वमयो लीलाग- हीतनिरतिशयानन्दलक्षणो मायोपाधिको नारायण आसीत् ॥ २९।
(१) नैत्तिरीयोपनियत् मध्यानन्दवलीअनुवाक १।प० ३१।
() शारीरकोपनिषद् ज० १। प० ई०५। पृ० १पं०२॥। (३ ) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनियन् अ० २। प० ४७६। पृ०१ । पं० ५ ॥
Page 170
(१५०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अभ पञ्चीकरणं तत्कार्यश्राह। (१) तानि पञ्च तन्मात्राणि त्रिगुणानि भवन्ति॥ सष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुण- मधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि म्थूली- कर्तु सोडकामयत । सृष्टेः परिमितानि भृता- न्येकमेकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्ा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पश्ची- कृतभूतैरनन्तकोटिव्रह्माण्डानि तत्तदण्डो- चितचतुर्दशभुवनानि तत्तद्भुवनोचितगोल- कस्थूलशरीराण्यसृजत् ।।३० ॥। अथ स्थूलशरीरस्वरूपम्। (२) पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायः शरी- रम्॥ यत्कठिनं सा पृथिवी अस्थिचर्मना- डीरोममांसाश्चेति पृथिव्यंशाः ॥ यद्रवं तदाप: मूत्रश्लेष्मरक्तशुक्कस्वेदा अवंशाः ।। यदुष्णं तत्तेजः क्षुनृप्णाSSलस्यमोहमेथुना-
(:) पंकलोपनिषन अ० १ । श्रु० २२।२३।२४। प०५५८। पृ० २। पं० ७H (') झारीरकोपनियत् प० ६०४ । पृ० २। पं० १॥।
Page 171
मृष्टिप्रकरणम ४. (१५१ )
न्यग्रेः॥ यत्मश्चगति म वायुः प्रचारणवि-
यत्सुपिरं तदाकाशम्। कामकोधलोभमोह- भयान्याकाशस्य ॥।३१॥ (१) एतत्मंघातं कर्मणि मश्चितं त्वगादि- युक्तं बाल्याऽडद्यवस्थाभिमानास्पद बहु- दोपाऽडथ्रयं स्थूलशरीं भवति ॥ ३२।। अथात्रमयकोशः । अत्ररसेनैव भूत्वाऽन्नरसेनाभिवृद्धिं प्राऽडप्या- Sन्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमेय- कोशः । तदेव स्थूलशरीग्म्॥३३॥
शर्रीरम्। दह-भस्मीकरणे इति व्युत्पत्या च देहः भस्मीभावं प्रामांति। केन अध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदेविकतापत्र- याग्रिना ॥ २-अत्र मयट प्रत्पयो विकाशयें। अन्नविकार- त्वादन्मयः । खड्रगकोशवदाच्छादकत्वात्कोश इत्युच्यते। अन्नमपश्रासी कोशश्र अन्नमयकोशः ।।
(१) पैजलोपनिषन् अ० २ । श्र० २९ । २७ ।३८। प० ५६०/पृ० १। पं० १॥
Page 172
(१५२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंनी
अथ स्थूलशरीरे षड्भावविकृतयः। (१) षड्भावविकृति-्वाऽस्ति जायते वर्ष- तेडपि च। परिणामं क्षयं नाशंषड्भावविकृर्ति विदुः॥ ३४ ॥।
(२ ) अथाऽपश्चीकृतमह्दाभूतरजोंशभागत्र - यसमष्टितः ॥ (३) पश्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत ॥ ३५॥ (४) प्राणाऽपानव्यानोदानसमाना: प्राण- वृत्तयः ॥ नागकूर्मकृकरदेवदत्तपनञ्नया उप- प्राणाः ॥। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि॥ ३६ ॥ आकाशाSSदिरजो- गुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत् ॥३७।।
कर्मेन्द्रियाणि । वचनाऽऽदानगमनविस- गाऽनन्दा ैते विषयाः ॥३८ ॥ (१) वाराहोपनिषत् अ० १। मंट। पे०८१०। प्र०१प०२। (२:।४) पेम्लोपनिपन् अ० ३।१ २। प० ५६०।
(') शारीर कोपनिषत् प० ६८४। पृ० २।प० २।।
Page 173
मृष्टिमकरणम् ४. ( १५३ )
(१) एवं भूतसत्त्वांशभागत्रयसमष्टिता- न्तःकरणमसृजत् ॥ ३९।।
चतुष्टयम् । मङ्कल्पविक्ल्पाऽध्यवमाया- = मनःस्थानं गलाउन्तं बुद्धेर्वदनमहक्कारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरिति॥४०॥ (३) भूतसत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्य- सृजत् ॥४१॥
(५)शब्दस्पर्शरूपर सगन्धा श्वैते विषयाः ॥४३॥ (६)सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकानमृजत्॥।४४।।
( १) टैकलोपनिपन अ० १ श्र: १७। प० ५६०। पृ० १। पं० ६॥ (२) शारीरकांपनियन् प० ६०४ । प्रृ० २। पं० ७ ॥ (३६) पेझ्रलोपनिषम् अ० :। प० ५६०।५५९। पृ० ११पं०९।५॥। (४ ) त्रिशिखी मासणोपनिषम् प० ४१०। प्रृ० २। पे० ४॥ (५) शारीरकोपनियम् प०६०४ । १ृ० २। पं० ४।।
Page 174
(१५४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
न्द्रमित्रकाँः ॥ तथा चन्द्रश्वतुर्वक्रो रुद्र: क्षेत्रंज्ञ ईश्वरः ॥४५ ।। अथ पक्चीकृतभृतकाय्यप्वपत्री कृतभृत कायर्यार्ण क्षेपणमाह। (२ ) तानि सृष्टान्यण्डे प्राक्षिपत् तदाजया समष्टयण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठत् ॥४६ ॥। अथ प्राणमयकोशः। (३) कर्मेन्द्रियैस्सह प्राणादिपश्चकम्प्राण- मयकोश ।I अथ मनोमयकोश:। ज्ञानेन्द्रियैम्सह मनो मनोमयकोशः ।।
१-वरुण: ॥ २ ब्रह्मा ॥ ३ विष्णुः । 'क्षेत्रज्ञभापि मां विद्धि, इति भगवदुक्त:।।
(१) वाराहोपनियन् अ० १ ।श्रा० १४/ प० ८१०।
(२) पेझरलोपनिषद् अ० १ । प० ५५९। पृ० १। पं० ३॥ (३) पेअछोपनिषद् अ० २प० ५६०। पृ० २। पं० ४॥
Page 175
मृष्टिपकर णम् ४. (१५२)
अथ विज्ञानमयकोशः। ज्ञानेन्द्रियेः सह वुद्धिर्विज्ञानमयकोशः।। अथ सूक्ष्मशरीरलक्षणम । एतत्कोशत्रयं लिंङ्ग-शरीरंमू॥४७॥ (१) वुद्धिकमेंन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा घिया॥ शरीरं सप्तदशभि: मृक्ष्मन्तल्लिङ्गमुच्यने॥४८।। अथ लिङ्गशगरे पट्टर्मयः। (२) अशनाया पिपा साशोकमोहजरामरणा- नीति पडर्मय: ॥ ४९ ।। अथानन्दमयकोशः। (३) कोशचतुष्टयसंसक्तं स्वकारणाऽ्ज्ञाने वटकर्णिकायामिव वटवृक्षो यदा वर्त्तते तदाऽऽनन्दमयकोशः ।।५0।। १-लीनमर्थ श्रवणमननादिना गमयात प्रापयर्ताति व्युत्पत्या लिङ्गमित्युच्यते ॥ २-अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मे- क्यज्ञानेन शीर्यत इति शरीग्म्।। अथ शरीरप्रसद्गेन देदशब्दारथोऽप्युच्यते-'दह भस्मीकरणे इति व्युत्पस्या लिङ्गदेहस्य पृथिवीपुरःसरं क्षय इत्युच्यते। (१) शारीरकांपनिषद् प० ६०१। पृ० २।प० ५॥ (२) मुद्रलोपनिषद् प० ५४१। पृ० २/ पं० ६॥ (३) सर्वसारोपनिषद् प० ३२६ । प्र० १ । पं०५ ॥
Page 176
(१९६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंभ े-
(१) स्वरूपाऽज्ञानमानन्दमयकोशस्तत्का- रणशरीरेंम् ॥ ५९॥
(२) तस्मांद्रा एतस्मोदब्ररसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः ॥५२॥ (३ ) तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात्। अन्योड न्तर आत्मा मनोमय: ॥ ५३॥ (४) तस्माद्रा एतस्मान्मनोमवात्। अन्योड- न्तर आत्मा विज्ञानमयः ॥५४॥ (५) तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात्। अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय: ॥५५।
१-बह्मात्मैकत्वज्ञानेन शीर्यत इति शरीरम। 'दह भस्मी करणे' इति व्युत्वस्या कारणदेहस्य पृथिवीयुरःसं क्षब इत्यु- च्यते २-बाहणवाक्योक्ताठ । ३-मन्प्रोत्ताव अभरत
(१) पंडलोपनियस् अ० २। प० ५६०। परृ० २।पं० ९॥ (२३४ ) तैसिरीयोपनियन् मझाननद्वली। अनु० २:३।४। पत्र ३२। ३३। पृ० १। २। १। पं० १।९।४ ।। (५) तेसिगीयोपनियट अझानगयृवली अमु० "। पं० ३३। पृ: १। पं० १ ॥
Page 177
मृष्िपगरणमू ४. (१९७)
अधेश्वरस्यान्तर्यामिरूषेण प्रवेशमाह। (१) अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टिटं वान शेकु: ताान चेतनीकर्तु सोड- कामयत त्रह्माण्डमह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टि- मस्तकान्विदार्य तदेवाऽनुप्राषिशत् ॥५६॥ (२ ) तंत्मृष्टा तदेदानुंप्ाविशत्॥५७॥ अधान्तर्याभिलक्षणम्। (३) यः सर्वेषु भृतेरषुं तिष्ठन्सर्वेभ्यो भूते- म्योडम्तरो यछसर्वाणि भृतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यम्तरोयमंयत्येप त आत्माS- न्तर्याम्यमृतः ॥५८।। १-जगत् ॥ २ अनुप्रवेशं कृतवान्। अत्र मुहात्वेन विज्ञा- नमयकोशत्वेनोक्ता दीपादिवजडतबेज्ांप स्वभाववचित्रयात् संयुक्तार्थोपलम्भहेतुभूता बुद्धिरेवेह तच्छव्देन विवलषिता तस्या
३-पक्ादिस्तम्वपर्यन्तंतु॥ ४अभ्यन्वरः॥ ५-नियम- यति स्वव्यापारे। पतावता कार्यकरपास्पेश्ररसान्षिमात्रसा- िध्येन हि नियमेन प्रबृशिनिवची स्यात्ाम्॥। (१) पैजकपेमनिषद् अ० १। प० ५५९।६० १।प०८॥ (२) तैपिरोयोपनिषद् मसानन्यपली अनुवाक ६। प० ३३। पृ० १। प८ ९,।। (३) युद्दारण्यलोपनिषद् अ. ४। नहण :। भु० १५। प०१३५।पृ० १। पं० ८॥।
Page 178
(१५८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभ- हेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यू- तत्वेन यदाकाशत आत्मा तदान्तर्यामी- त्युच्यते ॥५९॥ (२ ) तदा जडान्यपि तानि चेतनवत्स्वस्व- कर्माणि चक्रिरे ॥ ६० ॥ अथेश्वग्स्य जीवरूपण प्रवेशमाह। सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेह- म्प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत् ॥ ६१॥ अत्रार्थेऽन्था श्रुतिः। (३) सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाऽर्नुप्रविश्य नामें- रूपे व्याकरवाणीति ॥६२ ॥ १-मलिनसत्त्वप्रधानाऽविद्येत्युच्यते ।। २-मंयं प्रकृता सदाख्या भूतयोनिर्देवता ईक्षितवती ईक्षां कुर्वती ॥ ३-हन्तेदानीमइमिमा ययोक्तास्तेज- आद्या: तिस्रो देवता अनेन जीवेनेति स्वबुद्धिस्यं पूर्वसृष्टयनु- - (v) मर्वसारोपनिपद् प० ३२६। प्र० २। पं० ६। (२) पेझलोपनियत् अ० १। प० ५९। पृ० २। पं० १॥ (३ ) छान्दोग्योपनिषद् प्रपा० ६ । खं० ३ / प० ८३। पृ० १। पं० ३॥।
Page 179
मृष्टिप्रकरणम् ४. ( १५९ )
( १) अहङ्गागभिमानेन जीवः स्याद्ि सदा- शिवः ॥ स चाविवेकप्रकृतिसंगत्या तत्र सुह्ते ॥ ६३॥ अथ चिजड प्रन्थिलक्षणम्। ( २) शगीगत्रयतादात्म्यात्कर्तृत्वभोकृता- मगमत् ॥६४ ॥ (३) मन आदिश्व प्राणादिश्चेच्छादिश्व सत्त्वादिश्र पुण्यादिश्चैते पञ्चवर्गाः इत्येषा- म्पञ्चवर्गाणान्धर्मीभूतात्मा ज्ञानाहते न वि-
-भूतप्राणधारणमात्मानमेव स्मरन्त्याहानेन जीवात्मनेति प्राणधारणक्त्रात्मनेति वचनात्स्वात्मनोऽव्यतिरिक्त्तेकन चैतन्य- स्वरूपतयाऽविशिष्टेनेत्येतदर्शयति ॥ ४-अनुपविश्य तेजोवन्न- भूतमात्रासंसर्गेण लब्धविशेषविज्ञाना रूती॥ ५-नाम च रूपश्च नामरूपे व्याकरवाणि विस्पष्टमाकरवाण्यसी नामाडय- मिदरूप इति व्याकुर्यामित्यर्थः । जीवो हि देवताया आभा- समात्रम। आभिमुख्येनाइमित्यापरोक्ष्येण भासत इत्याभास: स्वतोऽपरोक्षश्चित्पतिविम्बस्तन्मात्रं जीवो नामेत्यर्थ: ॥
(?) त्रिशिखोभा० अ० १। प० ४३२। पृ० १। पं०८॥ (२) पेंगलापनिषद् अ० १। भु० ३८। प० ५१९ पृ०२प०२।। (३) सर्वसारोपनिपद् प० ३२६ । पृ० १। पं० १ ॥
Page 180
(१५८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्र हे-
(१) कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभ- हेतुर्भृत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यू- तत्वेन यदाकाशत आत्मा तदान्तर्यामी- त्युच्यते ॥५९॥ (२ ) तदा जडान्यपि तानि चेतनवत्स्वस्व- कर्माणि चकिरे ॥ ६० ॥ अथेश्वग्स्य जीवरूपण प्रवेशमाड। सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेह- म्प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत् ॥ ६१॥ अत्रार्थेऽन्पा श्रुतिः। (३) सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनात्मनाडर्नुप्रविश्य नामं- रूपे व्याकरवाणीति ॥ ६२ ॥ १-मलिनसत्त्वप्रधानाऽविद्येत्युच्यत ।। २-मेयं प्रकृता सदाख्या भूतयोनिर्देवता ईक्षितवती ईक्षां कुर्वती ॥ ३-हन्तेदानीमहमिमा ययोक्तास्तेज- आद्या: तिस्रो देवता अनेन जीवेनेति स्वबुद्धिस्थं पूर्वसृष्टयनु- (v) मबसारोपनिपट् प० २२६। प्रृ० २। पं० ६॥ (२ ) पेहलोपनियन् अ० १ । प० ५५९ । पृ० २। पं० १। (३ ) छान्दोग्योपनिषद् प्रपा० ६ । खं० ३। प० ८३। पृ० १। पं० ३॥
Page 181
मृष्टिपकरणम् ४. ( १५९ )
(१) अहङ्गाराभिमानेन जीवः स्याद्धि सदा- शिवः ॥ स चाविवेकप्रकृतिसंगत्या तत्र मुद्यते ॥ ६३ ॥ अथ चिजड प्रन्धिलक्षणम्। (२) शगीरत्रयतादात्म्यात्कर्तृत्वभोकृता- मगमत् ॥६४ ॥ (३) मन आदिश्व प्राणादिश्चेच्छादिश्व सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्चैते पश्चवर्गाः इत्येषा- म्पञ्चवर्गाणान्धर्मीभूतात्मा ज्ञानादते न वि-
- भूतप्राणधारणमात्मानमेव स्मरन्त्याहानेन जीवात्मनेति। प्राणधारणकर्त्रात्मनेति वचनात्स्वात्मनोऽव्यतिरिक्तेन चैतन्प- स्वरूपतयाऽविशिष्टेनेत्येतहर्शयति ॥ ४-अनुपविश्य तेजोवन्र- भूतमाप्रासंसर्गण लब्धविशेषविज्ञाना मती॥ ५-नाम च रूपश्च नामरूपे व्याकरवाणि विस्पष्टमाकग्वाण्यसी नामाऽय- मिदरूप इति व्याकुर्यामित्यर्यः । जीवो हि देवताया आभा- समात्रम्। आभिमुख्येनामित्यापरोक्ष्येण भासत इत्याभासः स्वतोऽपरोक्षश्वित्पतिविम्वस्तन्मान्रं जीवो नामेत्यर्थः ॥।
(१) तिशिखोमा० अ० १। प० ३३२। पृ० १॥ प८॥ (२) पेगलापनिषद् अ० १।अ० ३८। प० ५११/ पृ०२।प०२।। (३) सर्वसारोपनिपद् प० ३२६ । पृ० १। प० १॥।
Page 182
मश्यत्त्यात्मसन्नियौ नित्यत्वेन प्रतीयमान
च्यते तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्यु- च्यते॥ ६५ ॥ अथ जीवस्य क्षेत्रज्ञादिरुपपात्िः। (१) चितो रूपमिदं ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कथ्मते।। वासना: कलयन्सोऽपि यात्यहङ्गारतां पुतः॥ ६६॥ अहं कारो विनिर्णेता कलंकी बुद्धिरुच्यते॥ बुद्धि: संकल्पिताऽडकारा प्रयाति मनसाऽडस्पदम् ॥ ६७॥ मनो घनविकल्पन्तु गच्छतीन्द्वियतां शनेः॥ पाणिपादमयं देदमिन्द्रियाणि विदुर्वुधाः॥६८।। एवं जीवो हि संकल्पवासनारज्जुवंष्टितः ॥ हुःखजालपरीताऽडत्मा कमादागाति नीन- तामू । ६१॥ इति शक्तिमयं चेतो बनाS- इङ्कारता गतम् ॥ कोशकारक्रिमिरिव स्वे- चया याति बन्धनम् ॥७०॥ स्वयं कल्पि-
(१) महोपमिषद् अ० ५। कां० १२४ । से १२९। प ०५९४। पृ० २। पं० १ ॥
Page 183
सृष्टिप्रकरणम् ४. ( १६१ )
तनमात्राजालाऽभ्यन्तरवर्तति च ॥ परां विव- शतामेति शृङ्गलाऽ्बद्धमिंहवत् ॥ ७१॥ अथ जाग्रद्वस्थालक्षणम्। (१) मनआदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैग- दित्याद्यनुगृहीतैः शब्दादीन् विपयान्स्थूलान् यदोपलभते तदाऽऽत्मनो जागरणम्॥। ७२॥ अथ गा। (२ ) वुद्धे: पूर्णविकासोडयं जागरः पारि- कीर्त्यते॥ ७३ ॥ अथ स्वपावस्थालक्षणम। (३) तद्रासनासहिनैश्चतुर्दशकरणैः शब्दा- द्यभावेऽपि वासनामयाञ्छव्दादीन् यदो- पलभते तदात्मनः म्वप्रम् ॥ ७8॥ अथ वा। (४) मूक्ष्मनाडीपु सश्चागे बुद्धेस्स्वप्ः प्रजायते ।। ७ ।। (१) सर्वसारोपनिषद् अ० १। प० ३२५। पृ० २।पं० ४॥ (२) वराद्वोपनिषद् अ० २। ो० ६१।प०८१२पृ०२प०६। (३) सर्वसारोपनिषद अ० १। प० ३२५। प० २ । पं० ६॥ (४) वराहोपनि० अ० २। इलां० ६१ । प० ८१४। पृ० २। पं० ७।।
Page 184
(१६२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथवा। (१)अन्तःकरणचतुष्टयैरेव संयुक्तस्स्वप्रः॥७६॥ अथ सुषुप्तिलक्षणम्। (२ ) अज्ञाने बुद्धिविलये निद्रा सा भण्यते बुधैः॥७७॥ अथवा। (३) चित्तककरणा सुपुप्तिः ॥ ७८॥ अथ मूर्च्छालक्षणम्।
मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥७९॥ अथ मरणावस्थालक्षणम्। स्थूलदेहविसर्जनी मरणाऽवस्था भवति॥८०।l
(१) शारीरकांपनि० अ० १। प० ६०५। पृ० २ । पं० ३ ॥ (२) वाराहोपनिषद् अ० २ । शो० ५० । प० ८१४ । पृ० २ / पं० ५॥ (३) शारीरकोपनिषद् अ० १प० ६०५। प्रृ० २। पं०४॥ (४) पेइ्गलोपनिषद् अ० २। अ० ५५/ ५६। प० ५६१॥ पृ० २। पं० ८ ॥।
Page 185
सृष्टिप्रकरणम् ४. (१६३ )
अथ जीवलक्षणम् । (१) अविद्याकार्याण्यन्तःकरणान्यतीत्य कालाननु तानि जायन्ते त्रह्म चैतन्यं तेषु प्रतिविम्नितं भवति प्रतिबिम्बा एव जीवा इति कथ्यन्ते ॥ अन्तःकरणोपाधिकास्मर्वे जीवा इत्यव वदन्ति ॥८१ ।। अथ जीवस्य पत्रावम्थासु विहारः। (२) अन्तःकरणप्रतिविम्वितचैतन्यं यत्तदेव। ( ३) जाग्रत्स्वप्नसुपु प्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्री जातो मृत इव कुलाल- चक्रन्यायन परिभ्रमति ॥८२।। (४) महानदीपर्म्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुगकृतम्। समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्यो-
(१) त्रिपाडविभृतिमहानारयणांप= अ० ४। प० ४८१। पृ० २॥ पं० ४॥ (२-३) पहळांपनिपत् अ०२।२/प० ५६२।५५९। पृ०११२।५०६।३॥ (४) भत्रायण्युपनि० प्रपा० ४ । श्र० २ । प० २४२। प० २। पं० श।।
Page 186
(१६४ ) श्रुतिसिद्धान्तसतारसंग्रहे-
रागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशेः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातंत्रयं यमविषयस्थस्येव बड्डुभयावस्थम्मदिरोन्मत्त इव मोहमदिरो- न्मत्तं पाप्मना गृदीत इव भ्राम्यमाणं महोरग- दष्ट इव विपद्दष्टं महान्धकार इव रागान्ध- मिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्न इव मिथ्या- दर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेपं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरमम्॥ शब्दस्प- र्शादयो येडर्था अनर्था इव ते स्थिताः॥ तेप्वा- सक्तस्तु भृतात्मा न स्मगच परम्पदम् । ८३॥। अथाम्मिन्छरीरे जीव: कर्तेश्वरः कारयितेति हष्टान्तेनाह। (१) यः कर्त्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयिताऽन्तःपुरुपोऽथ यथाडग्निनायः- पिण्डोऽन्यो वाडभिभृतः कर्नृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्त्येवं वाव खवल्वसौ भूताऽडत्मा- न्तःपुरुपेणाभिभूतो गुणैईन्यमानो नानत्व- (१) मंत्रायण्युपनिः प्र० ३ । सं० ३ / प० २४१ । पृ० २ पं० ८।।
Page 187
सृष्टिप्रकरणम् ४. ( १६५ )
मुपेन्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनि- परिणतम्भृतत्रिगुणमेतद्वे नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुपेणेगितिानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथाऽयःपिण्डे हन्य- माने नाग्निरभिभृयत्येवं नाभिभूयत्यमाँ पुरु-
(१) दा सुपर्णा सयुजा सखाया ममानं वृक्षम्पग्पिस्वजाते। तयोरन्यः पिप्प्लं स्वा-
समाने वृक्षे सुंरुपो निमग्रोऽनीशया शोचति १-दो॥ -सुपणों पक्षिणी। ३-मयुजो सर्वदा युक्ती सहव युक्ती वा ॥ ४-मगवाया चिन्मयत्वेन समानरूपी॥ एवंभृता जीवेश्वगै॥ ५-अविशेषमेकरूपम ॥ ६ उच्छेद- सामान्याद्वृक्षतुल्यं शर्गम्म।। ७-परिष्वक्तवन्ती . ईशाद्रित्रों जीवः । ०-सुखदुःग्वात्मकं कर्मफलम् ।। १० स्वादु यथा स्यातया अते भुंक्ते॥११-कमफलमभुश्रा नः मन् ॥ १२ -जीवाद्विलक्षणो नित्यशुद्धस्वभाव ईश्व:। १३-केवलं पशयत्पेव ।। १४-कर्मफलभोक्ता जीवः ।। १५-अयमेवाहमिति देहेन मह तादात्म्याभिमानमापन्रः ।। १६-इष्टानिष्टमाप्तिपरिहारं कर्सुमसमर्थाहमिति दीनभावोड- नीशा तपा।।
(१.) मुण्डकोपनिषद् मुण्डक३। अ०१ प=२३। पृ०२पं०५।।
Page 188
(१६६ ) श्रुतिसिद्धान्तस्तारसंग्रहे-
सुह्यमान: ॥ ज्ुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक: ॥ ८६॥ अथ भावनार्थमीश्वरस्वरुपमाह। (१) अङ्गप्ठंमात्रः पुरुंपो ज्योतिरिवाडघू- मकः ॥ ईशानो भूतभर्व्यम्य मध्यं आत्मनि तिष्ठैति॥८७॥ अथ जीवस्य रूपत्रयमाह। (२) अङ्डुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाS- हंकारसमन्वितोयः॥ बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव आराग्रमात्रोऽप्यपरोऽपि हषटः ।।८८॥।
१-योगिभि: कर्मभिश्च सेवितम् ॥ २- ईश्वरोडइ सर्वस्या- त्मेत्यभेदेन जानाति । ३-जगद्रपविभृति म्मैवेश्वरस्यायं महिमेत्यवं यढा विजानाति॥ अङगुष्रपाेमाणं मनुष्य- हृदयच्छिद्रं तदन्तर्वर्त्यन्तःकग्णोपाधिकोऽङगुप्रपरिमाणः । ५-सर्वत्र पूर्णोऽयमात्मा ॥ ६-अधूमकं ज्योतिग्वि घूमर- हितापनिवहदाप्यमान: प्रकाशस्वरूपः ॥ ७ ८-भूतादिकाल- त्रयोपलक्षितमर्वविश्वस्य । ० नियामकः ॥ १०-मध्ये आत्मनि-शर्ग्त्रयमध्ये ।। ११-सर्वसाक्षितया वर्त्तते।
(:) कठोपनिषद स० २। प० १० । प० २। प० ॥ () श्वेताश्वनगेपनिषद अ० ५।श्रो० ८॥५प० १८५। पृ० पं. 2 ॥
Page 189
सृष्टिप्रकरणम ४. (१६७ )
बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ।। भागो जीवः स विज्ञेयः म चानन्त्याय कल्प्यते ।।८९। अथेश्वरस्य जीवरू्पेणावस्थात्रयड विहारः। (१) स एव मोयापरिमोहितात्मा शरीर- मास्थाय करोति सर्वम् ॥ स्रियन्नपानादिवि- चित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति॥९०॥ स्व्रपे स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पिर्तविश्वलोके ॥ सुषुतिकाले सकले विलीने तमोभिभृतः सुखरुपमेनि॥९१॥ पुनश्र जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः ॥ पुग्त्रये क्रीडति यश् जीवस्ततः सुजातं सकलं विचित्रम ॥ ९२॥
१-अविद्याऽSवग्णविक्षेपरूपशक्तिः ॥ २ अहं मनुष्य इत्यभिमाननाऽडसमन्तात स्वीकृत्य ।। ३ स्वस्य तत्तह्हा भिमानिनो मायाज्ञानं विपरीतज्ञानं च तया ॥ ४-कल्पिते वासनारूपे विश्वलोक इति ॥५ अज्ञानावृतः ।।
( १) कै वल्यापनिपद् श्रु० १२ । १३। १४ / प० २४०। पृ० २। पं० ३॥
Page 190
(१६८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) स वा एप भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशाँश॥ सृष्ट्रा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैवेति ॥९३॥ अथ शरीरान्तरगमनप्रकारः । (२) कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्वि- पयान्प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितेऽविद्या- भूतवष्टितो जीवो देहान्तरम्प्राप्य लोकान्त- रङ्गच्छति॥ ९४ ॥ (३) उपशॉन्ततेजाः पुनर्भवमिद्रियेर्मनसि मम्पंद्यमानैः यत्नित्स्तेनैषें प्राणमायाति १-स वेदान्तवैद्यः परमात्मा ॥ २ उपशान्तम उच्छिन्नं तेज: शरीरगतं यम्य सः पुरुषः ॥ ३ पतच्छरीरं त्यक्त्वा पुनः शरीगन्तां प्रतिपद्यत इति शेष: अथ तत्प्रकारमाह।। ४ वागादिकरणः॥ अन्तःकरणे ॥६-प्रविशद्धिः इन्द्रि्यः मह शरीगन्तरं प्रपद्यत इत्पर्थ: ॥। ७- यंदेव देवतिर्यगादि- शर्गरे सम्यगिति चित्तां यस्य सः॥८-देवतिर्यगादिसङ्कल्प- विशिष्टेन मनमा मेन्ट्रियण सह।। ०-अन्तःकरणाभिमानी जीवः॥ १०-मुख्यप्राणम ॥ ११ आगच्छति क्षीणेन्द्रियव्ृत्तिः सन् मुख्यपाणवृर्त्यवावतिप्ृत इत्पर्थ: ।
(१) नसिहात्तरतापिन्युप: प० ३० १ । ३० २। प०१॥ (२) पंड्वल्योपनिषद़ अ० २/प० ५६२। पृ० १पं०१॥ (३) प्रश्नोपनिषड़ प्रश्न: ३ । प० १६ । पृ० २ ॥।
Page 191
सृष्टिप्रकरणम् ४. ( १६९ )
प्राणस्तेजेसा युक्त: तेजो हैं वै उदानः सहों- त्मना यथासङ्कल्पितं लोकं नयति पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोक्म् ॥ ९५॥
(१) प्रद्योतेनेप आत्मा निष्क्ामति चक्षुषो वा मूर्धो वाऽन्येभ्यों वा शरीग्देशेभ्यः। ( २) सविज्ञानो भवति म विज्ञानमेवा- न्ववकराँमति तं विद्यार्कर्मणी समन्वोग्भेते पूर्व-
१-तंजोरूपो दानेन।२-मम्बद्धः॥३-दाहकप्रकाशकरं सामान्यं तेजः ॥ ४-भोक्तसहितः॥ ५ हृदयान्निर्गमनद्वारस्थप्रकाशनो- दानरूपणत्यर्थः।६-कर्मणाऽनृ द्वाव्यमानेनान्तःकरणवृत्तिविशे पाश्रित वामनात्मकविज्ञानंन सर्वो लोक एतस्मिन्काले सविज्ञानो भवति॥ ७-गन्तव्यमनुगच्छति। ८-विद्यासर्वप्रकार विहिता प्रतिषिद्धा चार्विहिताऽप्रतिषिद्धा च कर्म विहितं प्रतिपिद्धं
( :- २) वृह्दारण्यकोपननि- अ० ६। ब्रा० ४।श्० २३।४॥ प० १५४ । परृ० १ । पं०८। ९॥
Page 192
(१७० ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
मज्ञो च॥ ९६॥ तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमु- पस छहरत्येव मेवाSयमात्मेद ५शरीरं निहत्या- विद्यां गमयित्वाऽन्यमॉकममाकम्यात्मान- सुपस हरति॥ ९७ ॥ तैंद्यथा पेशस्कारी पेशसा मात्रामुपेदायान्यन्नवतां कल्या- णतर१रूपं कुरुते पैत्रयं वा गान्धर्व वा प्राजा. पत्यं वा ब्राह्मं वाऽअन्येपां वा भूतानाम्।।९८॥ (१) तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिंङ्गं मनो यत्र निर्षक्तमस्य॥ प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य
१-पृरवानुभवविषया प्रज्ञाऽतीतकर्मफलानुभववामनेत्यर्थः ॥ २-तत्र देहान्तरसश्चार इदं निदर्शनम।। ३-आत्मान: पूर्वा- वयवम॥४२-अचेतनं कृत्वा ॥३।७८-शरीन्तं गृहीत्वा।। ९-पूर्वशरगग्म्॥ १०-तत्तत्र देहान्तगरमभे।। ११-पेशः सुवर्ण तत्कगेतीति पेश़स्काग सुवर्णकारः ॥ १२- सुवर्णस्य ।। १३-कमपि खण्डम ॥ १८-गृहीत्वा॥ १५-निर्मिनोति॥ १६-तत्रोद्गृताभिलापः सन् ॥ १७ मनःप्रधानत्वालिङ्स्प मनालिङ्गमित्युच्यते यद्वा लिङ्गन्यतेऽवगम्यतेऽ्रवगच्छतति येन तलिङ्गं तन्मनः॥ १८-निश्चयेनोद्धूताभिलापमू॥ १९-अवसानं यावत्कर्मणः परिसमाप्तिमित्यर्थः ॥ (:) बृहदारण्यक अ० ६। आ्रा ०४४०६।प०१५५५०१।प०३॥
Page 193
सृष्टिप्रकरणम् ४. (१७१)
यत्किश्चह करोत्ययम्॥ तस्मालोकात्पुनरे- त्याम्मे लोकाय कर्मणा इति ॥९९॥ (१) प्राक्कर्मफलपाकेनावर्त्तान्तरकीटवद्धि- श्रान्तिन्नैव गच्छति॥१०0॥
(२) स्थूलत्वात्स्थूल्भुक्काच मृक्ष्मत्वा- त्सूक्ष्मभुक् परम् ॥ ऐक्यत्वानन्दभोगाच्च सोऽयमात्मा चतुर्विधः॥l १०१।। अथ प्रथमपादस्वरूपम। (३) जागरितस्थानो वंदिः प्रज्ञस्सपाङ्ग पकोनंविंशतिमुख: स्थूलभुक वश्वानगः प्रथमः पादः ॥१०२॥ १-आगच्छति॥ २-जागरितं स्थानमभिमानभूतं यस्थसः॥। ३ बदिःस्वात्मव्यतिग्क्तिशव्दादिविषयेषु प्रज्ञा बुद्धिवृत्तिरूपा
पिव्याह्वर्नायाख्यानि सप्ताङ्गानि ॥ ५ ज्ञानेन्द्रियपश्चकं कर्मे- न्द्रियपश्चकं प्राणपश्चकमन्तःकरणचतुष्कमित्येकोनविशतिमं- र्याकानि मुखानि विषयोपलब्धिद्वाराणियस्य सः॥६ विश्वे नरा अस्पेति विश्वानरः विश्वानर एव वैश्वानगः॥ ७ अंसः ।। (१) पैंगलोपनि० अ० २। प० ५६२। प्रृ० १। पं० ३।। (२) नारदपरित्राजकोप० अ० ८ । प० ४०६। पृ०२।प०३।। (३) माण्डूक्योपनि० श्रुति: ३। प० २५। पृ० २। पं० ९।।
Page 194
(१७२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
( १) स्थूलभुक् चतुरात्माथ विश्वो वैश्वा- नरः पुमान् ॥१०३॥ अथ विश्वस्य नामानि। (२ ) विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानीति१०४॥ अथ द्वितीयपादस्तरूपम्। (३) विश्वजित्प्रथमः पादः स्वप्रस्थानगतः प्रभु:।।१०५॥ (8) स्वप्नस्थानोऽन्तः प्रज्ञः सपाङ्ग एको- नविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक तैजमो द्वितीयः पाद: ॥। १०६ ॥।
१ अन्तर्हृदि मानसविषयेपु प्रज्ञा बुद्धिर्यस्य सः ॥ २-प्रविविक्तं मृक्ष्मं वामनामयं भुंक्त इति तथा ॥ ३ तेजमि वासनामयप्रज्ञायामाश्रयत्वेन वर्नमान: ।।
(१) नारयुपरित्राजकांप० अ० ८। प: ४२६।पृ००प०६।। (२) वेअलोपनि० अ० २ । प० ५६०। पृ० २ । पं०९। (३) नागदपरिव्राजकोपनि० अ०ट। प०४२६। पृ०२।प०६।। (४) माण्डक्योपनिपन् श्ु० ४। प० २५। प्रृ० २। पं० ९॥
Page 195
सृष्टिप्रकरणम् ४.
अथ तैजसस्य नामानि। (१) तेजसः प्रातिभासिकस्म्वप्रकल्पित इति॥ १०७॥ (२ ) हिग्ण्यगर्भ: स्थूलोऽन्तर्द्रितीयः पाद उच्यते ॥ १०८॥ अथ तृतीयपादस्वरूपम्। (३) सुषुप्तस्थान एकीभृतः प्रज्ञांनघन एवानें- न्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतामुंखः प्राजस्तृतीयः पादँ:।१०९॥
१अन्तःकरणादिविक्षपाभावांदकतां प्राप्तः । २-जाग्र- त्स्वप्रज्ञानानां कार्णरूपेण वन एव पिण्डीभावों यस्मिन सः।
४-आनन्दं विक्षेपाभावादात्मसुखं भुंक्तेज्ज्ञानवृत्तिभिरनु- भवर्तात्यानन्द्भुक ॥ ५-चेतः स्वप्जागरितं प्रति कारणत्वेन मुखं द्वारभृतं यम्य सः ॥६ म्रकृष्ट स्वयंप्रकाशानन्दात्मनि ज्ञानज्ञप्तिरज्ञानवृत्त्यात्मको बोधो यस्य सः प्रज्ञः प्रज्ञ एवं
(१) पेंगलोपनि० अ० २ । ५० "६१ । प्र० १ : पं०२॥ (२) नारदपरिव्राजकोपनि० व० ८।प० १२६। पृ०२प०८॥। (३) माण्डूक्यापनि० शु० ६। प० २६।पृ० १।प०३॥
Page 196
(१७४) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथ प्राज्ञस्य नामानि। (१) प्राज्ञ अविच्छिन्नः पारमार्थिकस्सुषु- प्त्यभिमानीति॥ ११०॥ (२ ) चंतुरात्मेश्वरः प्राज्ञस्तृतीयः पाद- संज्ञितः॥१११॥ (३ ) भूतानां त्रयमप्येतत्मवोंपेरमवाधकः ॥ ततसुषुप्तं हि यत्स्वपं मायामात्रं प्रकीर्ततित म् ११२ अथ तुरीयावस्थालक्षणम्। (४) केवलजीवयुक्तमेव तुरीयमिति॥११३॥ अथ तुरीयपादस्वरूपम्। (९) चतुर्थश्चतुगात्माऽपि सच्चिदेकग्सो
१-चतुर्णाम् आत्मनां मध्ये ईश्रवरः ॥ २-सर्वोपरमस्यात्मज्ञा नस्य वाघको निगेध इत्यर्थ: ॥ ३तत जागरितम् ॥ ४ चतुविभागरूपः ।
(१) पेङ्गलोपनिषट अ० २प०५६१॥५०१।प०४॥ ( •- ३) नारदपरित्राजकापनिः उपदेश ८ । पत्र० ४२७। पृ० १। पं० ३४ ॥ (४) शारीरकोपनि० पत्र ६०५। पृ० २। पं०४।। (') नारदपरित्राजकोपनि० उपदेश ८। प०४२७।यृ०१।५०५।।
Page 197
सष्टिपकरणम् ४. (१७५ )
हययम् ॥ तुरीयावसितत्वाच्च एकेकत्वातु- सारतः॥११४॥ अथ तुरीयरचतन्यलक्षणम । (१) अवस्थान्नयभावाभावसाक्षी म्वयं- भावरहितं नैग्न्तर्य चैतन्यं यदा तदा तुगीयं चैतन्यमित्युच्यते ॥। ११५ ॥ अथ कृटस्थ लक्षणम। (२) ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणि- बुद्धिष्ववशिष्टतयोपलभ्यमानः सर्वप्राणिवु- द्विस्थो यदा तदा कृटस्थ इत्युच्यते ॥११६॥ अथेश्वरकार्यमाह। (३ ) ईक्षणाSSदिप्रवेशाउन्ता मृष्टिरीशेन कल्पिता। अथ जीवकार्यमाह। जाग्रदादिविमोक्षान्तस्संसारो जीवकल्पित: ११७
१ कूटे मायाकार्यविकारे घटाकाशवत् निर्विकारस्व- रूपेण तिष्ठतीति कूटस्थ: ।
(१) सर्वसारोपनि० पत्र ३२५। प्र० २। पं० ८॥ (२) सर्वसारोंपनिषद प० ३२६। प्रृ० २। पं०४॥ (३) वराहापनिः अ० शरो० ५४। प. ८१४। प०१।प०७।।
Page 198
(१७६) श्रुतिसिद्धान्तस्तार संगहे-
अप शक्तिद्वयमाह। (१) शक्तिद्वयं हि मायाया विक्षेपांऽऽवृत्ति- रूपकम्। अथ विक्षेपशक्तिकार्यम्।
जेत् ॥११८॥|
(२) रजौ सर्पभ्रान्तिरिवाद्वितीये सर्वानु- स्यूते सर्वमये ब्रह्मणि देवतिर्यङ्नरस्थावरस्त्री- पुरुषवर्णाश्रमबन्धमोक्षोपाधिनानात्मभेदक- स्पितं ज्ञानमज्ञानम्॥ ११९॥ अथाऽडवरणशक्तिकार्यमाह। (३) अन्तर्दग्दृश्ययोभेंदं बहिश्व ब्रह्मसर्गयोः॥ आवृणोत्यपगाशक्तिस्मा संसारस्य कार- १-रज:प्रधाना विक्षेपशक्ति: मलिनसत्वप्रधानाSSवरणश- क्तिरज्ञानरूपेत्यर्थः ॥ २-अन्तःश्गरमध्ये ॥ ३-क्षेत्रज्ञक्षेत्रयोः आत्मशरीग्योगत्यिर्थ: ।।
(१) सर स्वरनीरहस्यापान: श्रीं ृ०प०८॥ (२) निरालम्बोपनिषद् श्र० प० ३१९। पृ० २। पं० १।। (३) सरस्वनीरहम्योपनि: झो० १८ से० । पत्र ८५२। पृ० १/१० २॥।
Page 199
सृष्टिप्रकरणम् ८. (१७७ )
णम् ॥ १२०॥ साक्षिण: पुरता भातं लिद्ग- देहेन संयुतम्॥ चितिच्छायासमावेशाजजीव- स्स्याद्यावहारिकिः ।। १२१ ॥ अस्य जीवत्वमारोपात्सांSक्षिण्यप्यवभासते आवृत्तौ तु विनष्टायां भेदे भातेऽपयाति तत् ॥१२२ ॥ तथा सर्गत्रह्मणोश्च भेदमा- वृत्य तिष्ठति॥ या शक्तिस्तद्वशाङ्रस्म विकृ- तत्वेन भासते॥ १२३ ॥ अत्राऽप्यावृत्ति- नाशेन विभाति ब्रह्मसर्गयोः ॥ भेदस्तयो- र्विकारस्स्यात्सगें न ब्रह्मणि कचिन् ॥१२४।। अथ सृष्टिस्परूपं दष्टान्तैराह। (१) किश्चित्क्षुभितरूपा सा चिच्छ- क्िश्चिन्मयार्णवे॥ तन्मयेत्र स्फुरत्त्यच्छा
(२ ) रंखोपरेखावलिता यथेषा पीवेरी शिला ।। तथा तेलोक्यवलितं ब्हैक्य- मिह दृश्यते ॥ १२६ ॥ १-कूटस्थरूपे ।। २-पुष्टा शिला ।। (१) महांपनिषद् अ० ५। प०५९४। पृ० १। पं०३॥ (२) महोपनि० अ० ५।प०५९०।पृ० १।व० ४॥
Page 200
(१७८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्वद्रज्नुर्हि सर्पिणी॥ भाति तद्वच्चितिम्साक्षाद्विश्वा- कारेण केवला ॥ १२७ ॥ (२) यथैव व्योष्नि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले ।। पुरुषत्वं यथा स्थाणी तद्र- द्विश्वं चिदात्मनि ॥ १२८॥ (३) यथा तरङ्गकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्य- लम्॥ घटनान्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः ॥ जगन्नाम्ना चिदाभाति सर्व त्रक्षेव केवलम् ॥१२९॥ (8) उपादानं प्रपश्चस्य ब्रह्मणोऽन्यत्न विद्यते ॥ तस्मात्सर्वप्रपञ्चोऽयं त्रह्मैवाडस्ति न चेतरत ॥ १३० ॥ (५) त्रह्मणस्सर्वभूतानि जायन्ते पगमाSS- त्मनः ॥ तस्मादेतानि ब्रह्लैव भवन्तीति वि- ('-) योगशिम्बांपनि० अ० ४ । ३ो० २। १। ५०६२१ १ृ२ १ 1 २। प० २ । ८ ।। (३-") यागशिम्वापनिषढ़ अ० ?।श्रों० १७।३ । प० ६१२/ ६२१ । पृ० १ । प० १। ३ ॥ (") योगशिखापनि० अ० ४ । उलो० १ ६७ ।प० ६२ १' पृ० १ । पं० ५॥
Page 201
मृष्टिप्रकरणम् ८. ('७९ )
चिन्तय॥ १३१ ॥ त्रह्नैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च ॥ कर्माण्यपि सम- ग्राणि िभर्तीति विभावय॥ १३२ ॥ सुव- र्णाजायमानम्य सुवर्णत्वंच शाश्वतम॥ त्रह्मणो जायमानम्य त्रह्मत्वञ्च तथा भवन १३३ (१) अविष्ठाने परे नच्ते कल्पिता ग्ज्जम- पर्पवत् ॥ १३४।। (२) तम्मिंश्चिद्दर्पणे म्फार समस्ता वस्तु- दृष्टयः ॥ इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति मरमीव तट्दुमाः ॥१३५॥ (३) काग्णाडभित्ररुपंण कार्य काग्णमेव हि। तद्रृपण सदा सत्यं भेदेनोक्तिर्मृषा खलु।। तज्न कार्णमेकें हि न भिन्नं नोभयात्म- कम् ॥ १३६ ॥
(१२) अन्रपूर्णोपानिपट अ० ४ । श्रो० १ ६६ पृ० २ / पं० ६ ॥। (३) पथ् त्रसोपनिपद् ३ो०३१।३२।- १०७०८।६ृ०१। प०२॥।
Page 202
(१८०) श्रुतिसिद्धान्तसार संभ्र हे-
(१) सर्वशक्तर्महेशम्य विलासोहि मनो जगत् ॥ १३७ । (२) सेवाडयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरीशयो नैनेनं किश्चनावृँतं नैनेन किश्चनासंवृतम्॥ (३) रूपरूपें प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय इन्द्रो मार्याभि:पुरुरुूप ईयैते१३८
१-स वा स एव परमेश्वर एव ॥ २-प्रत्यगात्मरूपः ।। ३।४-सर्वशरीरेपु ॥ ५-पुरि शेत इति पुरिशयः पुरुष उच्यते॥। ६ नैनेनानेन ।I ७-अनाच्छादितम् ॥ ८ अन्त- रननुप्रवेशितम । बाह्यभूतनानतर्भृतेन च नानावृत्तम ।। एवं स एव नामरूपात्मनाऽन्तर्वहिर्भविन कार्यकारणरूपेण व्यवसस्थितः ॥ ९- रूपान्तरम् ॥ अनुरूपो वा । याहक़ संस्थानं मातापितरी तत्संस्थानस्तदनुरूप एव पुत्रो जायते।। १०-प्रतिख्यापनाय। यदि हि नामरूपे न व्याक्रियेते वदाऽ स्यात्मनो निरुपाधिकं रूपं प्रज्ञानधनाख्यं न प्रत्यारुपायेत। यदा पुनः कार्यकारणात्मना नामरूपे अव्याकृते व्याकृते भवतः तदाऽस्य रूपं प्रतिर्यायेत । ११-पग्मेश्वरः ॥ १२-अविद्यापज्ञाभिना मरूपभूतकृतमिथ्याभिमानैवा न तु पर- माथंतः ॥ १३-बहुरूप: ॥ १४-गम्यते॥ (१) महोपनिषद् अ० ४। फो० ८८। प०५८३।पृ०१।पं०६।। (२-२) वृहदारण्यकोपनिपद भ० २। प्रा० ५। भृ० १८।१९। प० १२९। पृ० १।प० २।४।।
Page 203
मृष्टिप्रकरणम ४. ( १८१)
(१) सें यथार्द्रेधाग्रेरभ्याहितस्य प्रृथग्धूमा- विनिश्वरन्त्येवं वा अरेडस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यद्टग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽ- थर्वाङ्गिगसः इतिहासः पुरणविर्द्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्यांख्यानानि व्याख्यां- नानीष्ट हुतमाशितं पायितमयं च लोक: परश्च लाक: सर्वापि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वमितानि॥१३९॥ अथ वेदान्तस्वरूपमाह। (२) निश्वासभूता में विष्णोर्वेदा जाता- स्सुविस्तग: ॥ तिलेषु तैलवद्वेदे वेदाऽन्त- स्सुप्रतिष्ठितः॥ १४०॥।
१-स इति दष्टान्त: ।। २-आर्द्ैरघोभिरि्धोजंग्ररार्द्रेवाप्ि स्तसमात् ।। ३-निश्वसितमिव निश्वासतम्। बथाऽमपेनेव पुरुषनिश्वासो भवत्येवमेव ।। ४-देवजनविद्या। ५-मन्त्र- विवरणानि ॥ ६- अर्थवादा: ॥
(१) बहदारण्य० अ० ४। ग्रा ० ५। श्र० ११। प० १५९। प० १।प०७॥। ( :. ) मुच्िकोपनि० म० १। ऋं० ९।१०८५५।पृ०२ं०३॥
Page 204
अथ भावनार्थ विराट्स्वरूपम। (१) भूस्ते आदिर्मध्यं भुवः स्वस्ते शीर्ष विश्वरूपोऽसि॥ १४१ ॥ (२ ) तस्य द्यौः शिर आसीदुदगोऽन्तरिक्षं मध्य छ समुद्रः पृथिवी पादो स वा इदं विश्वम् ॥ १४२ ॥ (३) अग्निर्मूर्द्धा चक्षुषी चन्द्रमूर्यो दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः ॥ वायुः प्राणो हृर्दयं विश्वमम्य पंद्रयां प्रथिवी ह्रेष सर्वभू- तान्तरात्मा॥ १४३ ॥ (४) विश्वतश्रक्षुरुत विश्वती मुखो विश्वतो बाहुरुन विश्वतस्पात ॥ संबाहुभ्यां धमति
१ पादस्थारनीयः ॥ २ युलीकः ॥ ३-उच्चरिताः ॥ ४-मनः ॥ जगत् ॥ ६ पद्धथां जातेति शेप: यद पेति भाव:।।
(१) अथर्वशिग उपननिषद प० ३३१ । पृ० २। १ं० ८ ॥ (२) सामविधानश्राह्मणम प्रपाठक ? । खण्ड ४ ॥। (3) मुण्डकापनि० मुण्डक २। सं०१ । प०२२/ पृ०१।प०४।। (v) शवाशतरोप० अ०१ शां०१२। १०१८०। पृ०१।प०९।।
Page 205
मृष्टिपरकरणम् ४. ( १८३)
सम्पतत्रैर्द्यावा भूमिञ्रनयन्देव एक:॥१४४॥ (१) शर्वस्सर्वस्य जगता विधाता वर्त्ता हर्त्ता विश्वरूपत्वमेति ॥ १४५॥ (२) स्वयम्मृत्वा स्वयम्भूत्वा म्वयमेवाव- शिष्यते ॥१४६॥ (३) नित्यशुद्धो निरञ्जनी विभुग्द्य- शिशव एकस्स्वनेव भासेदं सर्वं सृद्टा तप्तायः- पिण्डवदेकं भिन्नवदवभासते॥ १४७॥ (४ ) तस्मान्न भिन्नं नाभिन्नमाभिर्भिन्नो न वै प्रभुः॥ १४८॥ (५ ) एकोह देव: प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भ अन्तः ! स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ् जनास्तिष्ठति सर्वतो- मुखः ॥ एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्मे य इमाँलोकानीशत ईशनीभिः। प्रत्यङ् जना-
(१) त्रिपुरोपनि० शु० १५। प० ३२९। पृ० २। प०३॥ (२) कठरुद्रोप० शां० ४३।प० ०३३।पृ० २।प० ३।। (३) त्रिशिस्वीभासणोप- प० ४३०। प्र० १। प० ६।। (४) कृष्णोप० श्रो २५/ प० ८०५। पृ० २। पं० ३॥। (') अथवेशिरउप० प०२३३। प० २। पं० ४॥
Page 206
(१८४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्हे-
स्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संमृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता। यो योनिं योनिमधिति- ष्ठत्येको येनेदं सर्वं विचरति सर्वम्। तमी- शानं पुरुषं देवमीडयं निचाय्येमां शान्ति- मत्यन्तमेति॥१४९॥ (१) भोक्ता भोग्यं प्रेरितारञ्च मत्वा सर्व- म्पोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १५० ॥ इति श्रीमन्मैथिल कुलालड्कारचाबूनन्दन शर्म्म- सङ्न्मृहीते श्रतिसिद्धान्तसारसबग्रहे
स्मृविः। योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोऽ्पक्तः सना- तनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्रभी॥
(१) श्रेताश्वतरांप० अ० ३। ३ो०३।व०१८१। पृ०२।पं०।।
Page 207
ॐभ्रहण नमः ।
अथ स्वरूपप्रकरणं पंचमम् ॥५॥
( १) सेत्यं ज्ञानमैनन्तम्व्रह्म ।। १।। (२ ) प्रंज्ञानम्बह्म ॥ २ ॥ (३) विर्ज्ञानमॉनन्दम्ब्रह्म ॥। ३ ॥
१ मृदादिकार्यघटशगवादिपु मृदादिवत् यद्स्तु कालत्रये प्यव्यभिचरितं तत्परमार्थभूतं सत्यमित्युच्यते अत्र सत्यपदेन = २ जप्तिर्जानमिति भावव्युत्पत्तिकोडत्र ज्ञानशब्द: निर्विशेष- चिन्मान्रस्वरूपमित्यर्थः एतेन जडव्यावृत्तिरप्युक्ता॥। ३ .- अन्तो देशकालपरिच्छेदो न विद्यते यस्य तदनन्तमित्यु च्यवे एतेन परिच्छेदव्यावृनिरुक्ता ॥ ४ वृदत्वादंहणत्वाट्ट- होत्युच्यते ॥ ५-ज्ञप्तिर्जानम्। प्रकृष्टं ज्ञानम्प्रज्ञानं शुद्धचैतन्य- मित्यर्थः ॥ ६ विशिषट ज्ञानं शुद्धचैतन्यम्॥ ७-आनन्दं पसन्नं शिवमतुलमनायासं नित्यतृप्तमेकरसपरमसुखस्वरूपम्॥
(१ ) तैत्तिरीयोपनिषद् अधयवलां १। अनुवाक १। पत्र ३१ । पृष्ठ २। पचि ?. ।। (२) एतरेयोपनिषद् खण्ड०। शुतिःे। प०४१। पृ०२।पं०८।। (३) वहदारण्यकोपनिषद अ० २। ब्रा० ४।श्र० १८ । प० ४१। प० २। प० ॥
Page 208
(१८६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) ऐकमेवौद्वितीयम्ब्रह्म ॥४॥ (२) अनन्तम प्रमेयाऽखण्ड पंरिपूर्ण-
सर्वपरिपिूर्णम्त्रह्म ॥ ६।।
आकाशवत्मर्वगतं सुसृक्ष्मं निग्भनं निष्किरियं सन्मात्रं चिदानन्दैकरमं शिवम्प्रशान्तममृतं तत्परम्न्रह्म ॥८॥ (३) सच्चिदानन्दतेज:कुटरूपं तार- कम्ब्रह्म ॥ ९ ॥
स्वगतसजातीयभद्दयरहितम ॥ -विजातीय भेदशू- न्यम॥ ३ प्रकर्पेण मीयते ज्ञायत इति प्रमेयन्तद्भिन्रम् ॥ ४-पर्तिः समन्तात्पूर्णम । व्यापकमित्यर्थः । ५- निर्गता अञ्जना माया यस्मित्रिति निरञ्ञनम्मायोपाधिरहितम् ।। ६ निर्विकारस्वरूपम् ॥।
(१) शुकरइस्योपनिषढ़ प० ३३२। पृ० २। प० ३।।
(३) मण्डलआ्रासणोपनिषढ़ ब्रा० २।श्रु० ४। प० ४५७। प्रृ० १ । पं. "॥
Page 209
स्वरूपम्रकरणम् ५. (१८७)
(१) परं ज्योतिस्स्वरूपं रूपवर्जितम् ॥१०॥ (२) सच्चिदानन्दम्वप्रकाशम्ब्रह्म ॥११ ॥ मर्वकालावाधित- म्ह्न ॥ १२॥ मायातीतगुणातीतम्ब्रह्म मनोवाचामगोच- रम्बह ॥ १३॥ देशतः कालतो वस्तुतः परच्छेदरहित- म्ह॥ १४॥ अद्वैतमनिर्वाच्यम्त्रह्म ॥ १५ ॥ अद्वितीय- परमानन्दशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वरूपव्यापका- भिन्नाऽपरिच्छित्नं ब्रह्म ॥ १६॥ तुगीयं निराकारमेकम्ब्रह्म॥ १७॥ नित्यानन्दमयम्त्रह्म ॥१८॥
(१ ) गोंपालो त्तरवापन्युपनिषट शोक २ । ७ प्ृ० २। वं० ३।। () त्रिपाद्विभूतिमहानारायणांप: अ० 7। प० ४७२। पृ० १। पं० ॥।
Page 210
(१८८) श्रृतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) ॐखेम्ब्रह्म ॥। १९।।
तंदेजति तन्नैजति तदूरे तद्वैंन्तिके तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्याऽस्य बँह्यतः ॥२१॥
१-खम् आकाशवद्यापकम्॥ २ ईशा इश्वग्ण तत्पदार्थ- लक्ष्यस्वरूपेण । ३-वास्यम आच्छादनीयम। व्याप्तमिति यावत् सर्वमीश्वररूपमेवेति बुद्धिः करणीयत्यर्थः ४ इदम नानाप्तीविविषयभूत्षम।। सर्वम निखिलं चतुर्दशभुवनस्थकार्यकारणात्मकं चराचरलक्षणम् ६-ईश्वररूपमात्मतत्त्वम् ।।् वाय्वादिरूपंण चलति॥ ८. स्वतो नैव चलति अक्रियत्वात्॥ ९ अविद्ुपामत्यन्वदूरे वर्चते अज्ञानत्वात् वर्षकोटिशतैर्प्यविदुषामप्राप्यत्वाद्ा।। १०-उ एव अन्तिके विदुषामत्यन्तसमीपे प्रत्यग्रृंपण जातत्वात्।। ११-अन्तः अभ्यन्तरम् ॥ १२-बाह्यतः वहिश्व भवति आकाशवदयापकत्वाद।।
(१) ईसावास्योपनिषद् प० १। पू० १।२। ५०१ ॥
Page 211
स्वरूपप्रकर णम् ५. (१८९)
पापविद्धम्। कविर्मनीपी पगभि: स्वयम्भू:२२।। (१) श्ोत्रस्य श्रोत्रें मेनसो मेंनो यद्धाचो ह वोच ७ मउ प्राणस्य प्रांणश्चक्षुषश्रक्षुः२३।
१ सः ईश्वररूपाभिन्न आत्मा-पयंगात्-परितः समन्तात्स्व व्यापवान्। शुक्रम दीप्यमानः । अकायम् लिङ्गशरीररहितः । छिद्रविशेषों न विद्यत यस्य सोखवणः। स्नावाः शिरास्तद्वाजंत: अव्रणमर्ना विरमिति विशेषणाभ्यां श्रत्या स्थूलदेहस्य प्रतिषेध: कृतः। शुद्धम अविद्यामलंरहितः मनेन कारणदेहपतिषेघ: कृतः । अपापविद्धम-धर्माधर्मादिपा पशून्यः। कविः सर्वद्रष्टा। मनीषी मनस ईपिता। नानारूपः परितः समन्ताद्गवतीति परिभूः। स्वयमेव भवतीति स्वयम्भूः कारणरहित इाते यावत ॥ २ शब्दोपलब्घेर साधारणकारणस्य श्रोत्रेन्द्रियस्प।। ३ श्रोत्रम शव्दग्रहणसामथ्यकारणम।I ४ मनमः सर्व- विषयोपलब्धेग्साधारणकाग्णस्य ।। ५ मनः सर्वविषये प्रवृत्तिकार्णम् । ६ शन्दोज्ञारणसामर्थ्यस्य कारणम्। ७. शरीरधारणसामर्थ्यस्य कारणम्। ८ रूपोपल्धिसा- मर्थ्यस्य कारणम अयं समुदायार्थः श्रोत्रादीनां स्वस्वविपये प्रवृचिनियमस्म कारणभूतः श्रोत्रादिविलक्षणश्रेवनोऽा्वि संहतानां प्रसादादिवत्परार्थत्वनियमादिति ।।
(१) केनोपनिषद् खण्ड १। प०२। पृ० २। प० ३१४१।।
Page 212
(१९०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्यो न विजोनीमः॥२४॥यन्म- नसा न मेनुते येनाहुर्मनो मंतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेंद यदिदमुँपासते॥ २५॥ ( १) प्रंतिबोधविदितम्मतममृतत्त्वं हि विन्दते॥ २६॥
१ न विद्यः श्रात्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तोपदेशमन्तरेण आत्मदर्शनोपायं स्वबुद्धया वयं न जानीमः ॥ २ न विजा नीमो विशेषतः शास्त्राचार्यीपदेशतोऽि तम्प्रकारन्नाधिग- च्छामः॥३ न मनुते न कोपि पुरुषो जानाति ॥ ४ मतम् विज्ञातम स्वकार्यकरणे समर्थम ॥ ९ नेदम वागादिविषय- भूतन्न ब्रह्मेति शेषः॥ ६ यत्प्रसिद्धमिदम् उपाधिविशिष्टं ज्ञातृ- ज्ञानज्ञयभेदवदनात्मरूपम। ७ उपासते-व्यायन्ति जनाः ॥ ८ जोधपदम्बुद्धिवृत्तिपरम तथा च बोधम्बोधम्पति विदितं सर्वब्ुद्धिवृत्तिसाक्षित्वेनावगतम्ब्रझ्म ॥।९-मतम् ज्ञातम्भवति।।
(१) केनोपनिषद़ स्ं० २।प०३।पृ० १। प० ३।।
Page 213
स्वरूपप्रकरणम् ५. ( १९१ )
(१) न जायते त्रियते वो विषेश्चिन्नाऽयं कुंतश्चिन्र बभूव कश्रित् ।। अजो नित्यः शांश्वतोऽयं पुगणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २७॥ अंणोरंणीयान्महतो मंहीयानात्माऽस्य ज- न्तोर्निहितो गुँहायाम् ॥२८॥ अशरीuं शरीरेप्वैनवस्थेष्ववस्थितम्। मंहान्तं विभुमा- त्मानं मैंत्वा धीरो न शोचति॥ २९॥
१-वाशन्दश्रार्थे।। २-नित्यचतन्यरूप आत्मा॥। ३-कुतश्रत् कारणात्॥ ४ कश्रित्कोप्यर्थान्तरभृतः ॥५ अपक्षयशुन्यः॥ ६- वृद्धिवर्जित: ।। 9८-अणोः सूक्ष्मात तार्किकेर्नित्यत्वे नाभिमताद मन आदेगत्मा अणीयान् अतिमूक्ष्मः ।। ९१०-महतो महापरिमाणाततार्किकर्महत्वेन नित्यतया चाभि- मतात्कालादेरप्यात्मा महीयान् महत्तरस्तद्धिष्ठानत्वाद्।। ११-प्रत्यग्रृपत्वेन स्थितः ॥ १२ बुद्धी ॥। १३-अनित्येषु ॥ १४-महदूपम् ॥ १५थापकम्॥ १६-आत्मत्वेन साक्षात्कृत्य।।
(१) कठोपनिषड ऊ० १। वही २। प० ८। परृ० १। २ । पं० ९।५॥
Page 214
(१९२ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) इन्द्रियेभ्यः परा हर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसश्व परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महा- न्परः। महतः परर्मव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः॥ पुरुषान्र परं किंचित्सा कोष्ठा सा परा गंतिः ॥ ३०॥ अशब्दमस्पर्शमरूपमँव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्।। अंनाद्य- नन्तं मैंहतः परं ध्रुवं निचाय्य तैम्मृत्युमुखा- त्प्रमुच्यते॥ ३१॥
१-अर्थाः शब्दादिविषयाः इन्द्रियाणामर्थाधीनप्रवृत्ति- मत्वात् ॥ २-समष्टिवुद्धिरूप: ॥ ३-सर्वजगतो बीजम्माया - ख्यमव्याकृतम् ॥ ४-पूर्णत्वात्पुरुषो व्यापकः सकलजडवर्ग- प्रकाशक आत्मा।। ५-उक्तपरत्वानां विश्रान्तभूमिः ।। ६-गन्तव्यफलरूपा ॥७ अपक्षयरहितम् ॥ ८ नाशरहिवम्॥ ९-न विद्यते आदि: कारणं यस्य सोडनादि:। न विद्यवेऽन्तः कार्प पस्प सोऽनन्तः अनादिश्रासावनन्तश्च अनादयनन्तस्तम्॥। १०-महत्तत्वात् ॥ ११-जञाल्वा । १२-जन्ममरणलक्षणा- त्संखाराद ।।
(१) कठोपनिषद् अ० २। बही ५/ प० १०।११। पृ० १। पं० ६॥।
Page 215
स्वरूपप्रकरणम् ८ .. ( १९३ )
स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभो येनांनुर्पश्यति मंहांत विभुमात्मानं मत्वा धीगे न शोचति।। ॥३२।। अग्निर्यथेको भुँवनं प्रविष्टो रूपं- रूपं प्रैतिरूपो बैभूव। एकस्तथा सर्वभूतान्त- रात्मा रँपंरूपं प्रतिरुँपो वैहिश् ॥ ३३ ।। वायुर्यथेको भुर्वेनम्प्रेविष्टो रूँपंरूपं प्रेतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्वभूतान्तात्मा रूपंरूपं प्रतिरूपो वहिश्व॥ ३४॥ मृर्यो यथा सर्व-
१ स्वप्कालिकवस्तुजातम ॥ २ जागरितकालिकवस्तु- जातम॥ ३ पेन-साक्षिचैतन्येन ॥ ४ जानाति लोक- इति शेप: ॥ ५ व्यापकम ॥ ६ विविधरपेण भवनशीलं सर्वकल्पनाधिष्ठानभूतम ।। ७ भवतीति भुवनं काछ्ठसमूहः समू । ८-प्राप्तः सन्॥ नानाविधकाषं प्रति॥ १० स्वोपाधिभूतकाष्ठसमानाकः ॥। ११ भवति १२-वस्तुतस्तु तेजोरूपण स्वोपाधिभृतकाषवेभ्यो विलक्षणः ।। १३- प्रतिशरीरं तत्तच्छरीरसमानाकार: ॥ १४ वहिश्रति स्वस्वरूपेण तनतच्छरीराद्विलक्षण आकाशवन्निविकार एवेत्यर्थः। १५ लोकं व्यष्टिसूक्ष्मशरीरम् ॥ १६ प्राणरूपेण प्राप्तः सन्॥। १७ नानाशरीरं प्रति॥ १८-तत्तच्छरीरतादात्म्येन तत्तच्छरी- रसमाननानारूप: ।।
Page 216
(१९४) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे -
लोकस्य नंक्षुर्न लिप्यते चाँक्षुपैर्वाद्यदोपेः ॥ एकस्तथा संवभूताऽन्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वांहयः ॥ ३५॥ एको वंशी सर्व भृतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करेति॥ तमात्मस्थं येनुपश्यन्ति वीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥३६॥ नित्यो नित्यानां चतैनश्वेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्।।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेपां शान्ति: शाश्वती नेतरेपाम् ॥ ३७॥
१ आलोकने चक्षुप उपकारित्वादेवतारूपण चक्षुषि स्यितत्वाद्वा चक्षुस्सृयः ॥ २ निषिद्धदर्शनद्वारा चक्षुर्जन्यपा- पात्मक: ॥ ३ अशुचिवस्तुसंसर्गजन्याशुवित्वादिभिः ।। ४-सर्वप्राणिनामन्तः-बुद्धी स्थित आत्मा ॥। २-देहद्वयसम्ब- न्ध्गितः ॥ ६ सर्व जगद्वशे वर्त्तते यस्य म वशी॥ ७ बुद्धी स्थितम् ॥ ८ अविनाशी सर्वकार्योत्पादनसामर्थ्य- लयस्थानभतम्रकृतेराघार इति यावत् ॥९ विनाशिनाम्भावा- नाम।। १० नियन्ता ॥ ११-चेतनानाम्-बुद्धिमतामपि ब्रह्मादीनाम् ॥ १२ संसारदुःखनिवृत्ति: ॥
Page 217
स्वमपपकरणम् ५. ( १९५)
(१) न तत्र सूर्यो भाँति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युता भान्ति कुतोऽयमग्रिः ॥ तमेत भान्त- मनुभाति मर्वन्तस्य भासा सर्वमिदं विभाति३८ (२) यैंत्तददरेश्यमेंग्राह्यम गोत्रमंवर्णमेंचक्षुः- श्रोत्रं तदैपाणिपादम्॥ नित्यं विभु सर्वगतं सुमूक्ष्मं तदव्ययं यद्धतैयोनिम्परिपश्यन्ति धीराः ॥ ३९॥
१ तस्मिन स्वात्मभृते ब्रह्मणि॥ २ प्रकाशयति प्रकाशते।। 3 कुतः कथम्भायात् न भायादेव न भासयेदेवत्यर्थः ॥ ४ तमेव आत्मानमेव ॥ भान्तम दीप्यमानं सन्तम ।। ६ अनुभाति-तत्प्रकाशानन्त प्रकाशाश्रयो भवतीत्पर्यः ।। ७उक्तमर्यादिकम् ॥ ८ तम्य प्रकाशरूपस्य ॥ ९-ई्या॥ १० यत् वदान्तशास्त्रपसिद्धम्व्रह्म । ११-अद्रश्यम अदृशयं सर्वज्ञानन्द्रियागम्यमित्यर्थः ॥ ४ अग्राह्यम्-कर्मेन्द्रिया- गम्यम्॥। १३-अगोत्रम -काश्यपाद्यन्वयगहितम् ।। १४-अव- र्णम-वर्णाः द्रव्यधर्मा: स्थूलत्वादयः गुककत्वादयक्च तद्रहि- = पादादिकर्मेंन्द्रियरहितम्॥ १७-स्थावर जंगमानां कारणभूतम्॥।
(१) कठोपनिषट् अ० २/ व० ५।प०१२। पृ= १। पं०१।। (.) मु्डकोपनिषद् मुं० १।२।सं० १।१श्० ६।७। ए० २०। पृ० २। पं० २ ॥
Page 218
(१९६ ) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्र -
वृहच्च तदिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सू- क्ष्मतरं विभाति॥ दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पंश्यत्म्विहैव निहितं गुहायाम्॥४०॥ (१) नान्तः प्रज्ञं नें बहिष्प्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञं न प्रज्ञनिघनंन प्रेज्ञ नाप्रैज्ञम् अटप्टर्मेंव्य- वहार्यमंग्राह्यम लेंक्षण मेंचिन्त्यमैंव्यपदेश्य मे-
: स्वप्रकाशम । २-विविधं चन्द्रसूर्यािरूपेण भाति दीप्यते।। ३- असमाहितचित्तानामत्यन्तदृरे प्रदेशे वर्त्तते॥ ४ इह-श़रीरे समाहितचित्तानामत्यन्तसमीपे एव स्थितम् ॥ ५-पश्यत्मु चेतनावत्मु प्राणिषु ॥ ६-स्थितम् ॥ श- बुद्धौ॥। ८ .- सवम्ावस्थायां मनोविगचितविषयज्ञानशून्यम। ९-जाग- रितेन्द्रियजन्यविषयज्ञानगहेतम ॥ १०जागरितस्वमयोः संध्यवम्थाववोधगहितम ॥ ११-सुपुप्तावस्थायां जाग्रत्स्वम- ज्ञानानां कारणरूपेण घ्नीभावानाश्रयम्॥ १२-युगपत्सर्व- विषयज्ञानृत्वशन्यम॥ १३ न ज्ञानाभावरूपम॥ १८-ज्ञानेंद्रि- याविषयभृतमृ॥४८ अर्थकक्रियागहितं हेयोपादेयरहितमित्यर्थ:।। १६-कर्मेन्द्रियरगम्यम । १७-अलिङ्गम् अननुमेयमिति यावत्॥ १८-अन्तःकम्णवृत्यविषयस्तम् ।। १९-शब्द- शक्तयविषयभृतम ।।
(:) माण्टूक्योपनिषद शु० ७१प० २६। पृ० १। पं० ५॥
Page 219
स्वरूपप्रकरणम ५. (१९७ )
कात्मप्रत्ययसागम्प्रपेश्चोपशमं शोन्त शिव- मद्रैतं चतुर्थं मन्यन्ते म आत्मा म विज्ञेय:४१॥ (१) एष आत्माऽपहतपाप्मा विजगे विमृ- त्युर्विशोको विजिघंत्साडपिपामः मत्यकामः सत्यसंकल्पः ॥ ४२ ।। (२ ) स एप इह प्रविष्ट आ नग्वाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुग्धानेऽवहितः स्यात ॥४३॥ (३) एप हि द्रष्टां स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्त्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ।।2४।। १-जाग्रदाद्यवस्थास्वंक एवात्मंत्याकारकः प्रत्ययोऽव्य- भिचारिज्ञानमेव सारं प्रमाणं यस्मिस्तत्तया यद्वा एक आत्म- प्रत्यय एव सारं प्रमाणं यस्य ॥ २ प्रपश्चस्थ कार्यकारण रूपस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तनथा ॥ ३-अक्रियम् ॥ ४-आनन्दस्वरूपम् ॥५ भेदशून्यम ॥ ६-सुधागहितः ॥ ७-प्रवेशितः कार्यस्थस्योपलभ्यत्वमंव प्रवेश इत्युपचर्यते । ८-चाक्षुपज्ञानाश्रयः चाक्षुपज्ञानकत्तेत्यर्थः एवं त्वाचश्रोत्रज- प्राणजरासनज्ञानाश्रयः मननकर्त्ता वोढधृत्वाश्रयः कनृत्वा- श्रयः विज्ञायतेऽनेनंति विज्ञानं तदात्मा तत्स्वभावः विज्ञानक- र्सरूप इत्यर्थ: कारणोपाधिपूर्णत्वात्पुरुषः ।। (१) छान्दोग्योपनिषद् प्रपा०८।सं० ७प० ९७। प्रृ०२प०७।।.
(३) प्रभोप: प्र० ४। प० १८। पृ०१प०२।।
Page 220
(१९८ ) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) दिव्यो ह्यमृर्तः पुरुषः स बाह्याभ्य- न्तरो ह्यजः॥ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रोह्यक्षरा- त्परतः परः ॥४९॥ (२) ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताड्रह्म पश्चाद्रह्म दक्षिणतश्रोत्तरेण अघश्चोर्ध्व च प्रसृतं ब्रह्ें- वेदं विश्वमिदं वैरिष्टम्॥ ४६॥। (३) योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्त- रज्योतिः पुरुषः ॥%9 ॥ (8) अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽर्नुच्छि- त्तिवर्मा ॥ ४८ ॥ (५) अंसङ्गो ह्ययम्पुरुषः ॥ ४९॥ १ दीप्तिमान् स्वप्रकाशत्वेनलोकविलक्षणोऽलीकिकां वा ।॥ सर्वमृत्तिवर्जितः ॥ ३ अतिश्रेष्ठम ॥ ४ उच्छित्तिरुच्छंदो विनाशो धर्मोउस्येत्युच्छिनिधर्मा म न भवतीत्यनुच्छित्तिधर्मा नापि विक्रियालक्षणी नाप्युच्छेदलक्षणो विनाशोज्स्य विद्यत इत्यर्थः ॥ ५ कार्यकग्णमृर्तैः क्षेषो मूर्तस्य स तु क्रियाहंतु- ईष्टः ॥ न ह्यमृर्त्तः क्रियावान्कश्रिदृश्यतेऽमृर्तश्रायमात्माऽ- तोडमङ्ग: ।। (१-२ ) मुण्डकांपनि० मं: २। सं० १,२। प० २२-२३। उ. १, २। पं० २, ३ ।। ( :- ४-५) वृहदारण्यकोपनि- अ० ४-४-६। आा०३-५-३। प० १४०-१६०-११०। प० २-१-२। पं० ३-२-॥।
Page 221
स्वरूपप्रकरणम् १. (१९९)
(१) सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरि- वार्पितम् ॥५० ॥ (२ ) ततः परम्त्रह्म परं बृहन्तं यथा निकायं सर्वभृतेषु गृढम् ॥ विश्वस्येकम्पग्विष्टितारं ईशें तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥५१॥ ( ३) यस्मात्परं नापग्मम्ति किश्चिद्य - स्मान्नाऽणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित्। वृक्ष इव स्नब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ ६२॥ (४) सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जि- तम्॥ सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥५३ ॥ (५) तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम्॥ पतिं पतीनां परमम्पर- स्ताद्विदाम देवम्भुवनेशमीडयम् ॥५४॥
(१-१-३-४-५) श्वेताश्वनरोपनिषद्॥ अ० १। मन्त्र १६। प० ५२०। प्र० १। पं० ६॥ "३। ७, ९।१८१। २ । २। ८ । ४ । s ।। "४१ ९॥१८२२१७॥
Page 222
(२००) क्ुतिसिद्धान्तसार संमहे-
(१) न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चभ्यधिकश्च दृश्यते॥ पराऽस्य शक्ति- र्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च॥५९॥ न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्। सकारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाघिप: ॥।५६ ।। (२) एको देवःसर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभृतान्तरात्मा ॥ कर्माव्यक्ष: सर्वभूताधि- वास: साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च॥५७॥ (३) नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यमचिन्त्यं चिन्त्यमेव च।। (8) निर्विकल्पमनल्पं च हेतुदृष्टान्तव- वर्जितम् ॥५८॥ (५) घृतमिव पयसि निगूढं भूतेभूते च वसति विज्ञानम् ॥५९॥
( :- २ ) श्वेताश्चनरोपनिषद् अ०६ । मं० ९॥१ प० १८६। प्र०२ पं० ८॥ (३-१-') ब्रह्मविन्दृपनिषढ् ऋो० ६।९।२०।प० १८८।
Page 223
स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०१)
(१) आधारमानन्दमखण्डबोधं यस्मिँ- द्वयं याति पुरत्रयं च।। (२) स्वप्रभं सच्चिदानन्दम् ॥ ६०॥ (३) एपोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा ॥६१ ॥ (४) सर्वेषु देहेषु व्याप्य वर्त्तते ॥ ६२॥ (५) अन्तर्वहिश्र नारायणः नारायण एवंदं सर्वम् ॥ ६३॥ (६) दिवीव चक्षुराततम्॥ ६४ ॥ (७) एक एव तत्पर ब्रह्म विभाति निर्वा- णम् ॥ ६५ ॥ (८) परमपरम्परायणश्चेति ॥६६॥
(१) कैवन्योपनिषद भेक १५ । प० ४९० । षृ० । प०८। (२) वासुदेवोपनिषद प० ५३८। पृ० २। पं० ५॥ (३) जाबालोपनिषढ़ प० १९२। प्र० २। पं० १॥। (४ ) हंसोप: प० १९४ । पृ० २। पं०१॥। (५) आरुणिको० प० १५७। प्रृ० २। पं० ५॥ (६) नारायणोप : प०२०१। प्रृ० २। पं० ३॥। (७) प्रझोपनि० प० २२५।पृ० २।पं० ६॥ (८) अथवंशिरउप: प० २३४ । प्रृ० १। पं० ९।।
Page 224
(२०२) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
(१) व्यापनाद्यापी मदादेवः ॥६७।। (२) शिवशक्तिभ्यां नाव्याप्तमिह किश्चन ॥ ६८ ।। (३) सच्चिदानन्दमयम्परम्त्रह्म ॥ ६९ ॥ (४ ) परमात्मा ज्ञानशक्तिः ॥। ७० ।।
त्वेन वृद्द्वृपेणाण्डकोशेन ब्रह्मज्ञानार्थरूप- तया भासमानमद्वितीयमखिलोपाधिवि- निर्मुक्त तत्सकलशक्तयुपबृंहितमनाद्यन्तं शुद्धं शिवं शान्तं निर्गुणमित्यादिवाच्यम- निर्वाच्यं चैतन्यं त्रह्म ॥। ७॥ (६) यच्च किंचिज्गत्स्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा।। अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण: स्थितः ॥७२॥।
(१) अथवंशिरउप० प० २३५। पृ० ?। पं० ९॥ (२) रृहज्जाबालोपनि० प० २३७। प्रृ० १। पं०"॥ (३) नासहतापन्युपनि० सं० ६। प० २८१। ृ०२प०४॥। (४) कालापिरुद्रोपनिषढ़ प० ३०४। पृ० १ । पं० ३॥। (१) निराळम्बोपनिषद प० ३२८। पृ० २। पं० ३॥। (६ ) नारायगोपनिपद प० २१० । प्र० १। पं० ५ ॥।
Page 225
स्वरूपप्रकरणम् . (२०३ )
(१) सत्यमेव वाऽद्वितीयम्त्रह्म॥ ७३ ॥ (२ ) अमृतम्त्रह्मभावकम् ॥ ७8 ॥ (३) अयमात्मा अन्तर्याम्यमृतः ॥७ ॥ (2) कृप्णो त्रह्मेव शाश्वतम् ॥ ७६ ।। (५) तमेकमेव पश्यन्ति परिशभ्रं विभु दिजाः ॥ ७9॥1 (६ तिलानान्तु यथा तैलं पुप्पे गन्ध इवाश्रितः ॥ पुरुपस्य शरीरे तु स बाह्या- भ्यन्तर स्थितः ।। ७८ ।। वृक्षं तु मकलं विद्याच्छाया तस्येव निप्कला ॥। सकले निष्कलं भावे सर्वत्रात्मा व्यवस्थितः ॥७१।। ( ) म्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते ।।८० ॥
(१) त्रिपाद्विभूविमहानाग० अ०३। प०४७८।पृ०२। पं०उ।। (२) गरुडोपनिषद प० ८३७। पृ० २। पं० १॥ ( ३ ) ह्यग्रीवोपनि० प० ८३१ । पृ० २। पं०५।। (४) कृष्णोपनिः ो० १२॥प० ८०४। पृ० २। प० ६॥ (५) मन्त्रिकोपनिषद् श्रो- १६ । प०३२४। पृ०२। पं०८॥ (६) ध्यानबिन्दुपनि० शो० ७८। प० ३७१।पृ २प१॥ (७) ब्रह्मविद्योपनिपट रो० २१।प०३९०। पृ०२। पं०७॥
Page 226
(२०४) श्रुतिसिद्धान्तस्तारसंग्रहे-
(१) प्रत्यगानन्दम्त्रह्म ।।८१ ।। (२) आदि ब्रह्म स्वसंविद् ॥। ८२ ।। ( ३) सत्यो नित्यः सर्वसाक्षी महेशो नित्यानन्दो निर्विकल्पो निगख्यः ॥ अचिन्त्यशक्तिर्भगवान्गिरीश: स्वाविद्यया कल्पितमानभूमिः ॥ ८३॥ (8) चिज्जडानां च यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रदः ॥ ८8 ।।
(६) परं त्रह्म परं सत्त्यं सच्िदानन्दलक्ष- णम्।। अप्रमेयमनिर्देश्यमवाङ्गनसगोच- रम् ॥ ८६ ॥ शुद्धं सूक्ष्मं निराकारं निर्विकारं निरञ्जनम्॥ अनन्तमपरिच्छेद्यमनृपममनामयम्।८७॥
(१) आत्म बोधोंपनिः प० ३५६। पृ० १। प० २।। (•) निर्वाणोपनिषढ प० ४५५। पृ० १। पं० ९॥ (३ ) शग्भोपनिषढ़ गो० २०। प० ४६७। पृ० २। पं०४॥ (४ ) स्कन्दोपनियट् गो० ४। प० ४६९। पृ० १। पं० ९॥। (') अद्ठयतार कांपनि० प० ५०९। पृ० २। पं० १॥ (६) योगशिलोपनि० अ०३ो० १६।१७१०६१८।प०२प०८॥
Page 227
स्व रूपमकर णम् ५. (२०५ )
(१) सर्वोत्कृष्टत्व सर्वात्मकत्वा डद्वैतम् ।।८८।। (२ ) केवलज्योतीरूपमनाद्यनन्तम् ।।८९। (३) स सर्ववेत्ता भुवनस्य गोप्ता ।। ९० ।। (8) ऋतं सत्यं परम्त्रह्म मर्वसंसाग्भेप- जम्॥ अत्यर्थममलं नित्यमादिमध्यान्त- वर्जितम् ॥ ९१ ॥ (५) सूर्य आत्मा जगतस्तम्थुषश्च ॥ ९२।। (६) केवलाऽखण्डबोघ: ।। ९३ ।। (७) ब्रह्मेव केवलं शुद्धं विद्यते।। ९४।। (८) पग्मात्मस्वरूपो हंमः ॥९९॥ (९) परं ब्रह्म पुरे विग्जं निष्कलं शुभ्रम- क्षरं विशोकं विभाति ॥ ९६॥
(१) तुगेयातीतोपनिः प० ६३३ । पृ०:।पं०२॥ (२) अव्यक्तोपनि: प० ६५२ । पृ० ०। पं० ५॥ (३) एकाकगपनिषद् प० ६५७। पृ० २। पं० ७॥। (४) अन्नपूर्णपनिषद अ० ५/श्रो० ७२ / प६३३॥ पृ० २। पं० ९॥। (') सूर्योपनिषढ प० ६८१ । प्रृ० २। पं० ४॥ (६ ) कुण्डिकोंपनि० प० ६९४ । पृ० २। पं० १ ॥ (७) आत्मोपनि० लो०३। प० ६९७।पृ०२।प० २॥। (८) पशुपतिश्राहणोष० प० ७००। पृ० १। पं० २ ॥। (९) परम्त्रहोपने० प० ७०५। प्रृ० १। पं०२॥
Page 228
(२०६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) परमपुरुषं चिदूपम्परमात्मेति॥९७॥ (२) परमानन्दमया ज्ञानाम्युगशयः ।।९८।। (३) सद्रृपम्परमं ब्रह्म त्रि:परिच्छेदव- र्जितम् ॥ ९९॥ (8) स्वच्छं म्वतस्सिद्धमिति ॥१०० ॥ (५) सर्वाधिष्ठानमद्रन्द्वम्परम्ब्रह्म सनात- नम। सच्िदानन्दरूपं तदवाङ्गनसगो चग्म्।| १05 ॥1 (६) निप्कलं निर्गुणं शान्तं निर्भ्रनमना- मयम् ॥ १०२॥ (9) पग्तत्त्वस्वरूपकम् ॥ १०३।। (८) सर्वज्ञ ईशः पशुपतिः ॥१०४॥
(१) त्रिपुगतापन्युपनि० प० ७२३। पृ० १प ९॥ (') देव्युपनिषद प: ७२७। परृ० १। प० १॥ (३) कठमद्रोपनि० प० ३२। पृ० १। पं० १॥ (४) भावनोपनिषढ़ प० ७३५। पृ० १। पं०९॥ (") मद्रहृदयोपानि० शो० २६। प०७३८। प्ृ० २।पं०१॥ (९.) अस्मजावालोप० प० ७५२। पृ० १। पं० ३ ॥ (s) मद्ूजाबालोपनि० प०७६२। प्र० १।पं०४।। (८) जावाल्युपवि० प० ८४३। परृ० १। पं० ८॥
Page 229
स्वमपप्रकर णम् ५. (२०७ )
(१) अधिष्ठानं परं तत्त्वमेकं सच्छिष्यत महत ॥ १०५ ॥ (२) पुरत्रयं शगग्त्रयं व्याप्य वहिग्न्तग्व- भासयन्ती देशकालवस्त्वन्तग्सङ्गान्महात्रि- पुरसुन्दरी वे प्रत्यक चितिः सेवात्मा ।१०६।। (३ ) परिपूर्णमनाद्यन्तमप्रमेयमविक्रियम ॥ सद्वनं चिद्धनं नित्यमानन्दघनमच्ययम्।।१०७ प्रत्यगेकरमं पूर्णमनन्तं सर्वतोमुखम्। अहेयमनुपादेयमनाध्येयमनाश्रयम् ॥१०८॥ निर्गुणं निष्क्रियं मूक्ष्मं निर्विकल्पं निग्- अनम्॥ अनिरूप्यम्वरूपं यन्मनो वाचाम- गोचरम् ॥ सत्समृद्धं स्वतस्सिद्ध शद्धम्वुद्ध- मनीदशम् ॥१०९॥ (४) प्रणवाद्यखिलमन्त्रात्मकम्त्रह्म ॥११। पादचतुष्टयात्मकम्त्रह्म ॥। १११ ॥
(१-२) वहूतृचोपनिषद प०८५४। प्र० २। पं० ९२।। (३) अध्यात्मोपनिषठ श्ो०६०-२। व०६९१। गृ०२प०१। (४) त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोप अ० १। प० ४७२ । पृ० १। प० ९॥
Page 230
अविद्यापादः। विद्यापादः ॥ आनन्दपादः । तुरीयपादः ॥११२॥ (१)आविर्भूतं सृष्टयादो प्रकृतेः पुरुपात्प- रम् ॥ ११३॥ (२ ) तत्परः परमात्मा च श्रीरामः पुरुषो- त्तम:॥११४॥। (३) अवस्थात्रितयातीतं तुरीयं ब्रह्म- संजञितम्॥११५॥ (४) सत्यानन्दचिदात्मकम् ॥ ११६ ॥ (५ ) असावादित्यो ब्रह्म ॥। ११७॥ (६) अमृतम्त्रह्म ॥ ११८॥
१-सचचिदानन्दपर मेश्वरस्वरूपमेव गणपतिस्व रूपेण प्रादुर्भूतम् ॥
(१) गणेशापनिपद् प० ७६५। पृ० २। पं० १।। (:) नारसारांपनिषद् ऋो० ४।प० ७८३। पृ० १प०१॥ (३) पध्यब्रह्मापनि० प० ७९६। पृ० २। पं०७॥ (४) दत्तत्रेयोपनि० प० ८३४ । पृ० २। पं०२।। (५) महावाक्योपनिः प० ७८४। पृ० २। पं० ८।। (६) प्राणामिदोत्रोप० प० ७८९ । परृ० १। पं० ६।
Page 231
स्वरूपप्रकरणम् ५. (२०९ )
(१) यच्छून्यवादिनां शून्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां च यद। विज्ञानमातं विज्ञानविदां यदम- लात्मकम्॥ ११९॥ पुरुपः सांख्यद्टीना- मीश्वरो योगवादिनाम् ॥ शिवः शेवागम- स्थानां काल: कालैकवादिनाम्॥ १२० ॥ यत्सर्वशास्त्रसिद्धान्तं यत्सर्वहृदयानुगम् ।। यत्सवं सर्वगं वस्तु यत्तत्वं तदसौ स्थितः १२१ (२) समस्तसाक्षी सर्वात्मा सर्वभूतगुहा- शयः॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वन्द्रियविव- र्जिंतः ॥ १२२ ॥
इति श्रीमन्मैथिलकुलालङ्ारबाबूनन्दनशर्म्म- सङ्गहीते श्रुतिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे स्वरूपप्रकरणम्पश्रमम्॥५॥
(१) अभ्रनूर्णोपनिषद् अ० ३। श्रो० १९/२०। प० ६६६। पृ० २/ पं० ६॥। (२) अ्हयिन्दूपनियत् प० ३८६।पृ० १।पं० ७ ॥।
१४
Page 232
श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः । उपदेशप्रकरणं षष्ठम ॥ ६ ॥
अथ मातृवद्धितेषिणी श्रुतिराह।
(१) उत्तिष्टत जाँग्रत प्राप्य र वरान्निबोधत। क्षुरस्य धारा निशिंता दुगत्यया दुर्ग पंथस्त त्कवयो वदन्ति॥ १॥ (२) आचार्याद्वैव विद्या विदिता संाधिष्ठं प्रापयतीति।।
१-हे अधिकारिणो जना यृयम् उत्तिष्वत -ज्ञानाय प्रयत- ध्वम् आत्मज्ञानेऽभिमुवा भव्त ॥ २-अज्ञाननिद्रां त्यजत । ३-सर्मपं गत्वा॥ ८- ब्रह्मविदाचार्यान॥-तरुपदिष्टमा- त्मतत्व्र विजानीत॥ ६-शाणसंवर्षणेन तीक्ष्णीकृता ७-यथा पढयां गन्तुमशक्या॥ ८ तया दुःखेन सम्पाद्म्।। ९ पन्यानम् आत्मज्ञानलक्षणमार्गम् । १० अतिश्रेष्ठम ॥।
(१) कठतली० अ० १। व० ३ । अ्र८ । ३० ९ । प० २। पं०४ ॥ (२ ) छान्दोग्योपनि: प्र० ४४। स्र० ९ । प० ६९। पृ००।प०॥।।
Page 233
उपदेशप्रकरणम् ६ .: (२११)
(१) नैपो तर्केंणं मतिगपनेया प्रोक्ताड'न्ये- नैव सुंज्ञानाय प्रेष्ठ ॥ २॥
अथात्मज्ञानम्य फलमाह। (२) ब्रह्मविदाप्ोति पॅरम ॥ ३ ॥ (३) ब्रह्मविद त्रह्मैव भवति ॥॥ (४) यतो वाचो निवर्तन्ते अंग्राप्य मनसा सह। आनन्दम्ब्रह्मणो विद्यान्न विभेति कदाचन ॥ ५ ॥ (५) तगति शोकमात्मवित ॥ ६॥
१ आत्मविषयिणी बुद्धि: ॥ २ स्वकल्पनामात्रेण ।। ३-प्राप्तव्या ॥ ४ तार्किकादन्येन नास्तिकादिभ्यो भिन्नेन आगमविदाचार्यण ॥ -आत्मसाक्षा कागय भवाते।। ६ प्रियतम। 9 ब्रह्मस्वरूपम ॥ ८-यम्माह्यानन्दात्मनः स्वप्रकाशरूपात्।. म्वसामर्थ्यहाना भवन्ति॥ १० तम् अपकाश्य।।
(?) कठतक्ो: अ० २ १ व : द । प० ८ । प० १/ पं० २ ॥ (.) तैत्तिर्गयः व्र० वः अ० ११प० ३ः।पृ०१। प०॥ (३-४) तैततिरीयनिषद त्र०व० अ०४ट। प०३२।ः२।पं०२।। (") छान्दोग्यापः प्र० २। ख० १। प०८९। उृ०१०६।।
Page 234
(२१२ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथात्मज्ञानार्थ सलक्षणगुरुम्पति विधिषद्गमनमाह। ( १) तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगेच्छेत् संमित्पाणिः श्रोत्रियम्त्रह्मनिष्ठम् ॥७॥ अथ प्रार्थना। (२) सोऽहं भगवञ्शोचामि तं मां भगवाच्छो- कस्य पारं तारयतु ॥ ८॥ अथ सलक्षणशिष्यं प्रति ब्रह्मविद्योपदेशमाह। ( ३ ) तस्मे स विद्वानुऽपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय॥ येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्म- विद्याम् ।। ९।।
१-उपदेष्टारम्॥ २-प्राप्तुयात्-तथा चोक्तम्-वेदान्वाना- मेनकत्वात्संशयानाम्बहुत्वतः॥ वेद्यस्याप्यतिसूक्ष्मत्वान्न जान- न्ति गुरुं विनेति ॥ ३-सामेद्राग्पाणि: ॥ ४-अघीतवेद्षे- दार्थम् ॥ ८-ब्रह्मणि निष्ठावन्तं ज्ञानिनम् ॥ ६-शाख्रोक्तवि घिना आगताय ।।
(१-२) मुण्डकोपनिषः मु० १। सं० २। प०२१। पृ०२। पं०६॥ (२) छान्दोग्योप• प्र० ७। सं० १ । प०८९। पृ० १। पं०६॥।
Page 235
उपदेशप्रकरणम् ६. ( २१३ )
तदुपदेशो यथा। (१) न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रिय- म्भवत्यांत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भव- त्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रीतव्यो मेन्तच्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम् ॥ १० ॥ स यथा दुन्दुभेईन्यमा-
१ प्रयोजनाय ॥ २ सर्वस्यात्मार्थत्वेन प्रियत्त्वम् आत्मनश्चानीपाधिकाप्रयत्वेन परमानन्ददत्त्वममिति शेपः ॥। ३ प्रतीकमादाय व्याचष्टे दर्शनारहः दर्शनविषयत्वमापादयि- तव्यः ॥ ४ पूर्वाचार्यत आगमतश्र ॥५ तर्कतः ॥६ निश्र येन ध्यातव्य:।। ७ कथं पुनरिदानीमिदं सर्वमात्मैवेति ग्रहीतुं शक्यत चिन्मान्रानुगमात्मवंत्र चित्स्वरूपतवेति गम्यते। तत्र दष्टान्त उच्यंत-पत्स्वरूपव्यतिरेकेणाऽमहणं यस्य तस्य तदात्मत्वमेव लोके दृष्टम। स इति दष्टान्तो यथा लोके।। ८-भेर्यादे: ॥९-ताडयमानस्य दण्डाढिना।१० बहिभूता- 5 छष्द्विशेषान दुन्दुभिशब्दसामान्यान्निष्कृष्टन् दुन्दुभिशब्द- विशेषान्॥ ११ ग्रहोतुम्।
(१) वृहदारण्य कोपनिषः अ० : प० १२४ । पृ० २। पं०। ।।
Page 236
दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः॥ ११॥ (१) तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽ- न्यस्मात्सर्वस्मार्दन्तरतरं यदयमात्मा योऽ न्यमात्मनः प्रियं त्रवाण ब्रयांत्प्रिय गेत्स्यं- तीति॥ १२॥। (२) भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ॥ भयादिन्द्रश्च वायुश् मृत्त्युधवति
माघातो २ दुन्दुभेगहनन- = दुन्दुभ्यावातविशिष्टस्य शब्दसामान्यस्प ३ तद्रता: शब्दविशेषा गृहीता भवन्ति दुन्दुभिशब्दसा- मान्यविशेषत्वन दुन्दुभिशब्दा एत इति शब्दविशेषा गृहीता
प्रज्ञानवनव्यतिरेंकण स्वम्नजागरितयोन कश्िद्वस्तुविशेषो गृह्यते वस्मात्प्रज्ञानधनव्यतरकेणाभावां युक्तस्तेपाम् । ४-वाहयात्पु- त्रवित्तादेः प्राणपिण्डसमुदायोऽनतरोभ्यन्तगः सन्निकृष्ट आत्मनस्तसमादप्यन्तगदन्तरतरम्। ५-पुत्रादिलक्षणम्।। ६-प्राणसंरोधं प्राप्स्यति॥ ७-स्वस्वव्यापां करोति ॥
(१) वुहदारण्यकोपनियट् अ० १। आ्रा ० ८ । पं० ११ २ । पृ० २/ प० ६॥। (:) कठवल्ो अ० १। व० ६। पं० १२। पृ० १। प० ६ ॥
Page 237
उपदेशप्रकरणम् ६. (११५)
पश्चमः ॥ मैहान्तं वञ्रमुंद्न्तं य एतद्विदुर- मृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ।। (१) नायमात्मा प्रंवचनेन लभ्यो न में- धंया न बहुना श्रुतेन ॥ यमवेष वृणुते तेने लभ्यस्तस्येप आत्मा वृणुते तैनुं स्वाम्॥ १४॥ (२) आत्मान शरथिनं विद्धि शरीररथ- मेव तु॥ बुद्धिं तु सारथि विद्धि मनः प्रेंग्र- हमेव च।। १५ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहु- ्विपया स्तेषु गोचरान् ।।: ऑत्मेन्द्रियम-
४- ज्ञातुं शक्यः। ५-ग्रन्थार्थधारणशाक्तरूपया ६-उपनिषद्विचागतिरिक्तानेक शास्त्रश्रवणेन गुरुपदेशरहितो- पनिषच्छवणोनापि॥ ७-स्वात्मानमेव ॥ ८-श्रवणमन- नादिभि: संभजते- श्रवणादिकालेऽपि ।! प्रत्यग्ब्रह्मवाइमि- त्यनुसंघत इत्ति यावत्।। ९. अभेदानुसंधानवता पुरुषेण ।। १०-ज्ञेयः स आत्मति शेषः । ११-प्रकाशयति ॥१२ आन- न्दात्मस्वरूपम् ॥ १३- स्वकीयम ॥ १४-जावम् ॥ १५- रसनामू॥ १६-प्रवरणमार्गस्थाननीयान् ॥ १७-दे हेन्द्रियमनो- भिः सहितं चिदाभासम्।। (१) मुण्डकोपनिषद् मु० ३। सं २ । प० २४। पृ० ३।प०४॥ (२ ) क ठवल्युपनिषद अ० १ । व० ३ । श्रृ० प० ९। पृ० १ । पं० १ ॥
Page 238
( २१६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
नोयुक्तम्भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥१६ ॥ यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा।। तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सा- रथेः॥ १७॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसासदा ॥ तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ १८ ॥ यस्त्वविज्ञा- नवान्भवत्यमेनस्कः सदाऽशुचिः ॥न स तत्पदमाप्नोति स९ सारं चाधिगच्छति॥ १९॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः॥ स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्गूयो न जायते ॥ २० ॥ विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रगद्वान्नरः ॥ सोऽध्वनः पारमाप्रोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २१॥ ( १) यंच्छेद्वाङ्गनसी प्रोज्ञस्तयच्छेज्ज्ञान
१-अनिरुद्धमनाः ॥ २-संसारसमुद्रात्परं स्थानम् ॥ ३-निरुन्ध्यात्॥ ४ वागादिसवेंन्द्रियगणम् ॥ 4-आत्म- जिज्ञासुः पुरुषः ॥ ६-व्पष्टिबुद्धी॥
(१) कठवल्ल्युपनिषद् अ० १२१ । व० ६। प० १२। ९। पृ० १-२।4०१॥।
Page 239
उपदेशप्रकरणम् ६. (२१७)
आत्मनि ॥ ज्ञानमात्मनि मेहति नियच्छे- त्तद्च्छेच्छान्त आंत्मनि ॥ २२॥ (१) एप सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रका- शते।। दृश्यते त्वग्रया बुद्धया सृक्ष्मया मृक्ष्म- दर्शिभि:॥२३॥ (२) प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्- क्ष्यमुच्यते।। अप्रमत्तेन वेद्वव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ २४॥ (३) तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः ॥ स्थाता रथपतिस्थानं सथमुत्मृज्य गच्छति॥ २५॥
१-वुद्धितत्त्वम् ॥। २-समष्टिबुद्धिरूंपं।। ३-निर्विकारे।। ४-अत्यगात्मनि सर्वकारणव्यापारमाक्षिाण ॥-अवि- दयाच्छादितः सन् ॥ ६-मुख्यया गुरूपदिष्टमह्ावाक्यज- न्यया॥ 9-मूक्ष्मपदार्थग्रहणसमर्थया॥
(१) ऋठवल्ल्युपनिषद् अ० १२१। व० ६। प० १२। ९। पृ० ११२. ५० १॥ (२) मुग्डकोपन० सं० १। स० २। मं० ६/ प०२३। पृ० १। पं०२ ॥ (३) अमृननादोप० झो० ३। प० २२७। पृ० १। पं० ९।।
Page 240
( १) इहै चेदशकेंद्वोद्धुं प्राक् शरीरस्य विरस््रसः ॥ ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ २६॥ यथाऽऽदशें तथांऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके, यथाडप्सु परीव ददृदशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरित ब्रह्मलोके ॥२७॥ (२) यतो वाँ इमानि भृतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यंत्प्रैयन्त्यभिसंविशन्ति तैदिजिज्ञासस्त तद्रह् ॥ २८।।
१-अस्मिन्भनुष्यशरीरे॥। २-शक्रोति।। ३ ब्रह्म बोदुम्॥ ४-पातात् । ५-साधनचतुष्टयसम्पन्नायाम्मनुष्यबुद्धी।। ६ यस्मादुपादानात् ॥ ७ ३ प्रमिद्धी ॥८-कार्णात्मना ॥ ९ .- प्राणान्यारयन्ति वर्धन्ते ॥। १०-यत्र कारणप्रह्मोण ।। ११-त्रियमाणानि सन्ति ॥ १२ तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते प्रलीयन्त इति यावस। १३ जन्मादिकाग्णभृतं वस्तु ॥ १४ -- विशंषेण ज्ञातुमिच्छ।।
(१ ) कठवलो अ० १। व०२। प० १२। पृ० १। पं०१ ॥। (२ ) तत्तिरीयोपीनपढ़ भृगुवक्ी अनुवा० १ । प० ३५ । प्रृ. २ । पं० १।।
Page 241
उपदेशप्रकरणम् ६. (२१९)
अथ जगद्रढ्मैक्य वाक्यानि। (१) सवं खल्विदम्त्रहां तंज्लानिति शान्त उपासीत ॥ २९॥ (२) सर्व खल्विदम्ब्रह्म सगुणनिर्गुणम्वरूपं त्रह ॥ ३० ॥ (३) समस्तं खल्विदं ब्रह्म सर्वमात्मेद- माततम् ॥ ३१
१-समस्तम् 11 २-खल्विति वाक्यालङ्गारार्था निपातः ॥ ३-इदं जगननामरूपविकृतं प्रत्यक्षादिविष- यम् ।। ४-ब्रह्म-कारणम निरततिशयमहत्त्वाड्रह्ल।। ५ तजलानिति तस्माद्रह्मणो जातं तेजोवन्नादि क्रमेण सर्वम अतस्तजम्। तथा तनैव जननक्रमप्रतिलोमतया तस्मित्नेव ब्रह्मणि लीयते तदात्मतया क्िष्यते इति तल्म्। तथा वस्मिन्नव स्थितिकालडनिति प्राणिति चंष्टत इनि तदनम्। तज्जं च तलं च तदनं च तज्लान ब्रह्मण्युत्पात्तिविलयस्थि- तिमत्। अकारलोपश्छान्दसः इति। एवं ब्रह्मात्मतया त्रिपु कालेपु अविशिष्टम तद्वयतिरेकेणाग्रहणात्, अतस्तद्वेदं जगद्।
(१) छान्दोग्योप: प्रपा०१।खं० १४ । प०६२। पृ०१।प०५॥ (२) त्रिपाद्विभूतिमहानारा० अ० १। प०४०२। परृ०१।प०३।। (३) महापनिषद् अ० ५। ऋो०१२। प०५४९। पृ०१।ं०७॥।
Page 242
(२२०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) त्रह्नैवेदं विश्वम् ॥ ३२॥ अथ जगदात्मैक्यम्। (२ ) इद ५ सर्वं यदयमात्मा ॥ ३३ ॥ (३) आत्मैवेदं सर्वम् ॥३४ ॥। अथ जगद्रह्मात्मेक्यम्। (४) सर्व ह्ेतद्वह्माऽयमात्मा ब्रह्म ॥ ३५॥
(५) एष महानज आत्माऽजरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ॥ ३६ ॥। अथ जगन्मिथ्यावाक्यानि। (६) एक्मेवाउद्वयम्ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ॥ ३७ ॥ (७) मेनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति
२-असति नानात्वे नानात्वमारोपयत्यविद्यया ।।
(१) मुण्डकोपनिषद् मुं: २ । सं० २ । प०२१ । पृ० २।पं०४।। (२) वृददरण्यक० अ०१।आरा०४।श्०६।प०१२५४०१५=६॥। (३) छान्दोग्योपनि० प्र०७।सं०२५।प०९६। ३०२। पं०४। (४) माण्डूक्योपनि० में० ३। प० २५। पृ० २। पं० ९।। (५) वृहदारण्यक० अ ० ६ । आा ० ४ । श्रु०२५/प०१५.७।पृ० २।प०१।। (६) अध्यात्मोपनि० सो० ६४ । प० ६९१। पृ० २ । पं०५॥ (७) कठवल्ली अ० १। व०२। मं०१०। प० १०।पृ०२।प०५।।
Page 243
उपदेशपकरणम् ६. (२२१)
किश्चन ॥ मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥३८॥ (१) सत्यासत्यं जगन्नास्ति संकल्पकल- नादिकम् ॥ वन्ध्याकुमारवचने भीतिश्वे- दस्ति किश्चन ॥ ३९॥ शशशरृङ्गेण नागेन्द्रो मृतश्चेज्गदस्ति तत् ॥ मृगतृष्णाजलम्पीत्वा तृप्तश्रेदस्त्विदं जगत् ॥ ४० ॥ गन्धर्वनगरे सत्य जगद्भवति सर्वदा॥ शुक्तिकारजतं सत्यं भूषणं चेजगद्भवेत्।। ४१ ।। रज्जुसरपेंण दष्टश्वेत्ररो भवति संसृतिः ॥ चित्रस्थदीपे- स्तमसो नाशश्वेदस्त्विदं जगत् ॥४२ ॥ तकं क्षीरस्वरूपं चेत्कचिन्नित्यं जगद्भवेत्।। गोस्तनादुद्भवं क्षीरम्पुनरारोपणं जगत्।। ।। ४३ ॥ कूर्मरोम्णा गजे बद्धे जगदस्ति तदोत्कटे ।। अग्नेरधश्चेज्ज्वलनं जग- द्भवतु सर्वदा । ४४॥ मशकेन हते सिंहे
१-मरणात ॥ २-मरणम्॥
(१) तेजोबिन्दूपानिषड् फरां० ७१ से प० ३६५। पृ० १। पं० २॥।
Page 244
जगत्सत्यं तदास्तु ते ॥ स्वप्रदृष्टं च यद्वस्तु जागरे चेजगद्भवः ।४५। काको वा हंस- वद्रच्छेजगद्भवतु निश्चलम् ॥ ज्ञानिनो हृद- यम्मूदैर्ज्ातं चेत्कल्पनं तदा॥ ४६॥ भूमो वा पतितं व्योम व्योमपुष्पं सुगन्ध- कम्॥ शुद्धाकाशे वने जाते चलिते तु तदा जगत्॥४७।। अजकुक्षी जगन्नास्ति ह्यात्म- कुक्षी जगन्न हि। सर्वथा भेदकलनं द्वैता- द्वैतं न विद्यते।। ४८ । अथ मायाकायमद्दर्शनेन ब्रह्मोपदेशः। मायाकार्यमिदम्भेदमस्ति चेद्रह्मभावनम्॥ (१) आदावन्ते च यन्नास्ति वर्त्तमानेपि तत्तथा॥ ४९॥ (२) विनष्टदिग्भ्रमस्यापि यथा पूर्व विभाति दिक ॥ तथा विज्ञानविध्वस्तं जगन्नास्तीति भावय॥५0॥
(२) महोपनिषद गो: २७। ४६। १०७।१८ १०२३५।
Page 245
उपदेशप्रकरणम् ६. (२२३)
(१) यथा कटकशब्दार्थात्पृथग्भावो न काश्चनात् ॥ न हेमकटकात्तद्वनगच्छब्दा- र्थता परा॥ ५१॥ (२) सति दीप इवालोकः सत्यर्क्क इव वासरः॥सति पुप्प इवामोदश्िति सत्यं जग- त्तथा॥५२। प्रतिभासत एवेदं न जग- त्परमार्थतः॥ ज्ञानटष्टा प्रमन्नायां प्रबोध- विततोदये॥५३।। (३) चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्गेदो युक्तों न कर्हिचित् ॥ जीवत्वं च तथा ज्ञय रज्ज्वां सर्पग्रहो यथा ॥५४॥ (४ ) पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णान्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥५८॥
१शान्तिमन्त्रेषु व्याख्यातः ।।
(१२) महोपनियद शो:२७। २६११७१०८२९ ५= 190319 1131914 819121 (३) यागशिखोपनि: अ० । ४ । १्री० १ । उ: ३२० उ० २/ पं० ९. ॥। (४) बहदारण्यकोपनि: अ० ५व०१।४्र० १प० ६१। पृ० •। प० १ ॥
Page 246
(१) व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात ॥ इति ज्ञाते परे तत्त्वे भेदस्या- वसरः- कुतः ॥ ५६ ॥स्वल्पमप्यन्तरं कृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः ॥ यस्तिष्ठति विमूढा- त्मा भयं तस्यापि भाषितम् ॥ ५७॥ यदज्ञानाद्भवेद्वैतमितरत्तत्प्रपश्यति॥ आत्म- त्वेन तदा सर्व नेतरत्तत्र चाऽण्वपि॥ ५८॥ अंनुभूतोप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन्॥ असदृपो यथा स्वप्र उेत्तरक्षणबाघितः । ॥९९ ॥ स्वप्ने जागरितं नास्ति जागरे स्वप्रता नहि॥ द्यमेव लये नास्ति लयोपि ह्यंनयोर्न च ॥ ६० ॥ त्रयमेव भवेन्मिथ्या गुणत्रयतिनिर्मितम्॥ अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येष चिदात्मक: U यद्वन्मृदि घट-
१-प्रतिदिनं कृतानुभवविषयतोपि ।२ उत्तरक्षणे जाम्र दवस्थायाम्वाधितः विनष्टः। ३, सुपुप्त्यवस्थायाम्। ४ जाम्र- त्स्वमयोः ॥
(१) योगशिखोपनिषद् अ० ४ । शोक २ । से प० ६२१। पृ० १ प. १ ॥
Page 247
उपदेशप्रकरणम् ६. ( २१५) भ्रान्तिः शुक्ती हि रजतस्थितिः ॥ तद्वद्वूल्न- णि जीवत्वं वीक्ष्यमाणे विनश्यति ॥६२ ॥ यथा मृदि घटो नाना कनके कुण्डलाभि- घा।। शुक्तो हि रजतख्यातिर्जीवशव्दस्तथा परे॥ ६३ ॥ गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वे बलात् ॥ वीक्ष्यमाणे प्रपश्चे तु ब्रह्मैवाभाति भासुरम् ॥ ६४ ॥ यथैव मृन्मयः कुम्भस्तद्वद्देहोडपि चिन्मयः ॥ सर्पत्वेन यथा रज्ज रजतत्वेन शुक्तिका ॥ ६५ ॥ घटत्वेन यथा पृथ्वी जलत्वेन मरीचिका ।। विनि- र्णीता विमृढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता ॥६६।। (१) एक एव हि भूतात्मा भूतेभूते व्यव- स्थितः ॥ एकधा बहुधा चैव दृश्यते जले- चन्द्रवत् ॥ ६७ ॥ (२ ) जलस्य चश्चलादेव चश्चलत्वं यथा रेवेः॥ तथाहङ्कारसम्बन्धादेव संसार आ- त्मन: ॥६८॥
(१) ब्रझबिन्दूपनिषद् श्रो० : ३। प० १८८। प० २ ।पं०८H (२) वराहोपनि० अ० २श्ो० २०।प० ८१८। पृ०१।प०२।। १५
Page 248
(२२६ ) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रढे-
(१) अहम्ममेति यो भावो देहाक्षादावना- त्मनि॥ अध्यासोऽयं निरस्तव्यो विदुषा
१-समृतिरूपः परत्र पूर्वहष्टावभास इत्यध्यासल- क्षणम्। तथा च संस्कारजन्यज्ञानविषयत्वं शुक्तिरूपस्य स्मर्यमाणेन साहश्यम। एवं च स्मर्यमाणमहशत्वे सति परत्रावभास्पत्वमध्यस्तत्वमिति सिद्धम। अथवा-एकावच्छेदेन- स्वसंसृज्यमानाधिकरणे स्वात्यन्ताभाववत्त्वमवभास्यत्वभिति। सादनाद्यध्यस्तत्वसाधारण निर्दिष्ट लक्षणम।। यरथदं रजत- मित्पत्र यदा शुक्त्यवच्छिन्नचेतन्यनिष्ठाऽविद्या रजताकारेण परिणमते तदा शुक्ती रजतत्वेन प्रतीयते। अयमेवार्थाध्यास:।। यदा तु इदमिति शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यनिष्ठाऽविद्या रज- तज्ञानाकारेण परिणमते तदा शुक्तिज्ञानं र्जतज्ञानतेन प्रती- यते। अयमेव ज्ञानाध्यासः ॥ अयं द्विविघाप्यध्यासः ज्ञान- न्वेन ज्ञेपत्वेन च धर्म्यध्यास एव ।। ततोऽध्यस्ते रजते शोभन- त्वादि तज्ज्ञान च रागप्रवृत्ति: प्रवर्सते। अयमेव धर्माध्यास
ध्यासः । जानामीति ज्ञानाध्यासः ॥ अयं द्विविधोध्म्मा- घ्यासः ॥ अहं मनुष्यो ब्राह्मण इत्यादिधर्माध्यास इति। तप्राऽतस्मिस्तदुद्धिर्ज्ञानाध्यासः ॥ यथा शुक्ती रजतबुद्धिर्यया वाऽऽत्मन्यनात्मबुद्धि: । प्रमाणाऽजन्यज्ञानविषय: पूर्वटटस- जातीयोऽर्याध्यासः। जाड्य चैतनपादिघर्माणां धर्मिणावहं --
(१) अध्यात्मोप० ो० १९-२२। प० ६८७। पर०२।०२।
Page 249
उपदेशप्रकरणम् ६. (२२७ )
्रह्मनिष्ठया ॥ ६९॥ ज्ञात्वा स्वं प्रत्यगात्मानं बुद्धितद्ृत्तिसाशिणम। सोहमित्येव तद्टत्त्या स्वान्यत्रात्मेति तन्त्यजेत॥ ७०॥ त्रह्मादि- स्तम्बपर्यन्तं मृपा माघ्रा उपाधयः ॥ ननः पूर्ण स्वमात्मानं पश्येदेकात्मना स्थितम ।। । ७१॥ जीव: शिवः शिवो जीवः म जीवः केवल: शिवः॥ तुषण वद्धो त्रीहिस्म्यात्त- पाभावेन तण्डुलः ॥ ७२ ॥ एवम्बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदा शिवः ॥ पाशबद्ध- स्तथा जीवः पाशमुक्त: मदाशिवः॥७३॥ (१) सन्त्यज्य हद्गहेशानं देवमन्यं प्रयान्ति ये॥ ते रत्नमभिवाच्छन्ति त्यकहस्तस्थ- कोस्तुभाः॥७॥
झरात्मानी
लोकव्यहार इति॥
(१) महोपनिषद् श्रा० २०। प० ५१९। पृ० २। पं०७॥
Page 250
(२२८) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
घैर्येण ॥ ७ ॥ (२ ) अस्तीति त्रुँवतोऽन्यंत्र कर्थन्तेंदुपै-
चोभैयोः॥ अस्तीत्येवोपलव्धस्य तत्त्वभावः प्रैसीदति॥ ७६॥
१ पृथक्कुर्यात् ॥ २ मुन्जात्वरूपात् ॥ ३ एपीकां मध्य स्थशलाकाम ॥। ४ चित्तसमाधानलक्षणेन ॥ ५. यदेवा लाकिकं जगत्कारणभृतमात्मवस्तु तदस्ति सदूपम् ।। ६ इति एवम। ७-उक्तवतः ॥ ८. आस्तिकादन्यत्र नास्तिके ॥ ९-केन प्रकारेण ॥ १० तदात्मतत्वम् ॥ ११ जायते न केनापि॥ १२ प्रथमम अस्तीत्येव जगत्का- ग्णलक्षणसदूपेणैवायमात्मा ॥१३ ज्ञातव्य: ।। १४ पश्चात्त- त्वभावेन चोपाधिविनिर्मुक्तशुद्धरूपेण ज्ञातव्यः।। १५ उभ- 11 १६ निखिलकार्यस्य कार्णमस्तीत्येवमस्तित्वेन ज्ञातस्या- त्मनः । १७ विदिताविदिताभ्यामन्यत्वेन श्रुती निर्दिष्टः परमार्थसदृपः ॥:१८-स्वस्वरूपप्रकाशनयाभिमुखीभवाति॥
(१-२): कठोपनिषद् अ० ५। व०६। श्रु० १८। प० १३। १२। पृ० १।२ पं० २/७॥।
Page 251
उपदेशभकरणम् ६. (२२९)
(१) युत्तयां श्रुत्या स्वानुभृत्या ज्ञात्वा सर्वात्म्यमात्मनः॥ निद्धाया लोकवार्त्तायाः शव्दादेरत्मविस्मृतेः ॥ क्कचिन्नाऽवसर दत्त्वा चिन्तयात्मानमांत्मनि॥७9॥ (२ ) मनोऽध्यात्मम्मन्तव्यमधिभूतं चन्द्र- स्त्राधिदैवतं नाडी तेषां निबन्धनं यो मनसि यो मन्तव्ये यश्चन्द्रे यो नाड्यां यः प्राणे यो विज्ञाने य आनन्दे यो हद्याकाशे य एत- स्मिन्त्सर्वस्मिन्नन्तरं संचगति सोऽयमात्मा तमात्मानमुपासीताऽजरममृतमभयमशोक- मनन्तम्॥ ७८ ॥ (३) केवलं ब्रह्ममात्रत्वान्नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ देहत्रयविदीनत्वात्कालत्रयविव-
१ मननन ॥ २ -श्रवणेन ।। ३ -निदिध्यासनेन ।। ४ नावसरं नावकाशमित्यर्थः ॥ ५-स्वस्मिन् ॥ ६ आत्मानं शरीग्म अधिकृत्य वर्त्तत इत्यध्यात्मम् ।
(१) अध्यात्मोपनिषन् श्रो४१५प० ६८७।उ० २ पं००।। (१) सुबालोपनिषत् खं०५। प० ३१३। पृ० २ । पं० ३॥। (३) तेजोविन्दूपनिषढ़ अ० ५ श्रो० १७॥१८। प० ३५४। पृ० २/ पं० ५॥
Page 252
(२३०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
र्जनात् ॥ ७९ ॥ जीवत्रयगुणाभावात्तापत्र- यविवर्जनात्॥ लोकत्रय विहीनत्वात्सर्वमा- त्मेति शासनात् ।। ८0 ।l (१) यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वम्मृं- न्मयं विज्ञातस्याद्रोचारम्भणं विकागे ना मधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥८१ ।। (२) यंत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद विजानाति म भूमांडथ यंत्रान्यत्प- श्यत्यन्यच्छणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम। यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्८२।। (३) सं एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः सऽएवेद १ घटशगवादिकारणभृतेन विज्ञानेन ॥ २ मृद्विकारजा- तमू॥ ३-वागालम्बनम् ॥ ४-नामेव नामधेयम ॥ ५-यस्मि- न्भूम्रि तत्त्वे ॥ ६ भूमा महन्निरतिशयम् बदु इति पर्यायाः। तत्मुखम् । ७-अविद्याविषये॥ ८ भूमा ।
(१-२) छान्दोग्योपनिष० प्र० ३ ।७/खं० १।२१। प० ८२। ९६ । पृ० १। १ पं० ७। ४।। (३) छान्दोग्योपनिषद् प्रपा० ७ । सं० २५ / प० ९६ । पृ० १। पं० ९॥
Page 253
उपदेशप्रकरणम् ६. (२३१ )
सर्वमित्यथातोऽहंकारादेश एवाहमेवाघस्ता- दहमुपरिष्टादहं पश्चादहम्पुरस्ताददं दक्षिणतो- जहमुत्तरतोऽहमेवंद सर्वमित्यथात आंत्मा- देश एवात्मेवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चा- दात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्त- ग्त आत्मेवेद सर्वमिति म वा एप एवम्प- श्यन्रेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्म- क्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वरा- ङवति तस्य सवेंषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजान- १ द्रषटरनन्यत्वदर्शनार्थ भूमव नीर्देश्यतेऽहंका- रेण ॥ २-अहंकारण देहादिसंघातोप्यादिश्यतेऽविवेकिभिरत- स्तदाशंका मामूदित्यथानन्तग्मात्मादेशः, आत्मेव केवलेन सत्स्वरूपण शुद्धेनादिश्यते । ३. आत्मन्येव रतिः रमणं यस्य सोऽयमात्मरतिः, तथाऽऽत्मक्रीड: रतिक्रीडयोरवान्तर- भेदं दर्शयति देहमात्रसाधना रतिः. बाह्यसाधना क्रीडा लोके स्त्रीभि: सखिवभि: क्रीडतीति दर्शनात। न तथा विदुषः किं त्ह्यत्मिविज्ञाननिमित्तमेवोभयं भवति। मिथुनं इन्दजनितं सुखम्। तदपि द्वन्द्वनिरपेक्षं यस्य विदुषः सर्वत्र यहच्छालाभे- व्वामङ्गवर्जितो विद्वान् आत्मनिमित्त एव सर्वः सर्वदा सर्व- प्रकारेण चानन्दो यस्य सः ॥। ४ स्वाराज्येऽ्भिषिक्त: ॥
Page 254
स्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषा सर्वेषु लोके- ष्वकामचारो भवति ।। ८३ ।। (१)ब्रेह्म वो इैदर्मग्र आसीत् तदात्मानमेवाऽवे- दहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।।८९।। य एवं वेदाऽहम्ब्रह्मास्मीति स इद : सर्वम्भवति तस्य ह न देवाश्च नांभूत्त्या ईशतै आत्मा ह्येषा संभवति।।८५॥अर्थे योऽन्यां देवतामुपास्तेऽ- न्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेव ५स देवानां यथा ह वै वहवः पशवो मनुष्य भुञ्ज्युगवमेकैकः पुरुषो देवांन्भुनैत्तये- कस्मिन्नेव पशावीदीयमानेऽप्रियं भवति किमु
१ अपरम् तस्य परिच्छिन्नत्वाज्ज्ञानेन सर्वभावस्य साध्य- त्वसंभवादिति ॥२ वै अवधारणे । ३ स्थावरजंगमलक्षणं जगत् ॥ ४ अंग्रे सृष्टेः प्राक। ब्रह्मसर्वभावस्य ।। ६नामृत्यै अभवनाय ॥ ७८ नेशतं न पर्याप्ताः ॥ ९-यः- कश्रिद्रह्मविद् ॥ ४० आत्मव्यतिरिक्ताम ॥११ पालयेयु: ॥ १२-पित्रादुपलक्षणार्थम् ॥ १३-पालयति ॥ १४व्याघ्रा- दिनाऽपहियमाणं ॥ १५-किंचित्रम ।।
(:) बहदारण्यकोपनिषट् अ० १ । आ्र० ४। श्र० १।प०११३। पृ० १ । पं० ? ॥
Page 255
उपदेशप्रकरणम् ६. (२३१)
बदुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनु- ष्यावद्यः ॥ ८६॥ (१) यथा रज्जुम्परित्यज्य सर्प मृह्णाति वै भ्रमात् । तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्प- श्यति मूढधीः । ८७ ॥। गज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपत्र तिष्ठति॥ अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपश्चे शून्यतां गते।। ८८ ॥ (२ ) दृश्यत्नास्तीति बोधेन मनसो दृश्य- मार्जनम् ॥८९॥ (३) मनो विकल्पसञ्नातं तद्विकल्पपरिक्ष- यात्॥ क्षीयते दग्धघमंसारो निस्सार इति निश्चितः ॥ ९०॥ १-ब्रह्मात्मतत्वम् ॥ २-विजानीयुः तथा च स्मृतिः क्रियावद्गिहिं कीन्तेय देवलोक: समावृतःन चैतादेषं देवाना मर्त्येरुर्पार वर्तनम ॥ ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निव- शयेत्। अनपाकृत्य चैतानि मोक्षमिच्छन्पतत्यधः । इति व्यासस्य। ऋणांद्धारस्तु ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो, यज्ञेन देवेभ्यः, प्रजया पितृभ्य इति। ऋणिनमश्रद्धादिभिरनृणं श्रद्धादियो- जयन्ति देवा:। (१) नादबिन्दुपनिषद् को० २६।२७।प० ३६९ पृ० १ पं०७॥ (२-२) महोपनिषद् अ० २३। श्ो० ३८।३४। प०५७१। ५७०।प्र० १११प०३७॥
Page 256
(१) यत्र हि द्वैतेमिव भवति तदितर इतरम्पश्यति तदितर इतरं जिभ्रति तदितर इतर शरमयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतर शृणोति तदितर इतरं मनुते तदिइतर इतर ५ स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मेवाभृत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिभ्रेत्तत्केन क रसयेत्तत्केन कम- भिवदेत्तत्केन क :. शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन क स्पृशेत्तत्केन कं विजानी- याद येनेद सर्व विजानाति तं केन विजा-
१-यत्र-यस्मिन् अविद्याकल्पिते कार्यकारणसंघातो पाधिजनिते विशेषात्मनि खिल्यभावे ॥। २-भिन्नमिव वस्त्वन्तग्मात्मन उपलभ्यते ।। ३-सर्वेण कल्पितेन द्वैतेन सहितमविष्ठानमूहितं ब्रह्मप्रत्यम्भावेन पश्यन्विद्वान्सर्वीपाधि- स्ततट्टृपेण स्थितः सर्वो भवति॥
(:) वृहदारण्यक० अ० ४। आ्रा० ५।श्० १५। प०१६०। प्र० १। पं० ३॥।
Page 257
उपदेशप्रकरणम् ६. (२३५ )
नीयात् स एष ने तिनेत्यात्माऽगृद्यो नहि "गृह्यतेऽशीर्यो नहि शीर्यतेऽसङ्गो नहि सं
१ यः मर्वात्मभावो निरुपाधिर्निरुपाख्याऽनन्तरोऽबाह्यः
क्नेतिनेत्यस्थूलोऽनणुग्त्येवं विशेषणां भवति म एपः ।। २-सर्वोपाधिविशेषापोहेन यम्मिन्न कश्िद्विशेषांऽस्ति नाम वा रूपं वा कर्म वा भेदो वा जातिर्वा गुणा वा। तद्ारेण हि शब्दपरवृतिर्भवाते। न चेषां कश्िद्विशपो ब्रह्मण्यस्ति, अतां न निर्देषं शक्यत इदं तदिति। गोग्मी स्पन्दते शुक्को विषाणीति यथा लोके निर्दिश्यते तथाऽध्यागेपितनामरूप- कर्मद्वारेण ब्रह्म निर्दिश्यत विज्ञानमानन्दम्ब्रह्म विज्ञानघन एव ब्रह्माउऽत्मेत्येवमादिशव्दः। यदा पुनः स्वरूपमेव निर्दिदि क्षितम्भवति निग्स्तसर्वोपाधिविशेषम। तदा न शक्यते केन चिदषि प्रकारण निर्देषुम, तदायमेवाभ्युपायो यदुत प्राप्त- निर्देश प्रतिषेधद्वारेण नेतिनंतीति निर्देशः । इदं च नकारदयं वीप्सया सर्वविषयमंग्रहार्थम्। इविश्दस्य प्रकृतमूर्तामूर्ता- दिपरामाशरवात्। यद् यत्प्राप्यते तत्तत्निषिध्यते। ३सोय- मात्माडगृहो न ग्राह्यः सर्वकार्यधर्मातीतत्वाद् ।। ४यद्ि करणगोचरं व्याकृतं तद्रहणगोचरम्। इदन्तु तद्विपरीतमात्म- तत्वमतो नहि गुह्त इति ॥ ५-यद्धि मूर्त संहतं शरीरादि तच्छीर्यतेऽयं तु तद्विपरीतोऽतो नहि शीर्यते ॥ ६-मूततोडमूर्ता- न्तरेण संबध्यमान: सज्यते नायं तद्दिपरीतत्वात्।।
Page 258
(२३६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंमहे-
ज्यतेऽ सितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञा- तारमरे केन विजानीयाव॥ ९१॥
येमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूगत्यिनुशासनम् ॥९२॥ (२) अदृष्टो द्रष्टीऽश्रुंतः श्रोताडमेंतो मन्ताS- विज्ञातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा १-अवद्धः ॥ २-यद्धि मर्त तद्वध्यते अयन्तु तद्विपरीतत्वाद- वध्यत्वान्न व्यथते । ३-ग्रहणविशग्णमङ्गबन्धकार्यधर्मगह- तत्वान्न रिष्यिति न हिंमामापद्यते न विनश्यतीत्यर्थ: अत्र कार्य धर्माः शब्दादयोऽशनादयश्र ॥४ केन करणेन को वाऽन्यः । "-तदेतड्रह्म य आत्मा नास्य पूर्व कारणं विद्यत इत्यपूर्वम ।। ६-नास्यापरं कार्य विद्यत इत्यनपरम्॥ ७-नास्य जात्यन्तर मन्तगले विद्यत इत्यनन्तरम् ॥ ८ वहिग्स्य न विद्यत इत्य- वाह्यम्। ९-किम्पुनस्तन्निरन्तग्म्भ्ह्न अयमात्मा कोऽसी यः प्रत्यगात्मा दष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता। १०-मर्वात्मना सर्वमनुभवतीति मर्वानुभू: ॥ ११-इत्येतदनुशासनं सर्ववेदान्तो पदेशः ॥ १२ न विषयीभृतश्रक्षुर्दर्शनस्य कस्यचित् ।। १३ स्वयन्तु चक्षुषि सन्निहितत्वादृशिस्वरूप: ॥ १४-श्रोत्र- गोवरतामनापन्नः ।। १२-मनः संकल्पविषयतामनापन्नः १६ निश्चयगोचरतामनापन्नः ।
(:) बह्ारण्यक० अ० ३ । आ्रा ० ५ । श्र० १९ । प०१२९। प. १ । पं० ६ ।। (२ ) ३१ ७। १३।१३८।१।४॥।
Page 259
उपदेशप्रकरणम् ६. (२३७)
नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योतोस्ति मन्ता नाऽन्योऽतोडस्ति विज्ञातेष त आत्मान्त- र्याम्यमृतः ॥९३।। ( १) न दृष्टे्द्रष्टारं पश्येर्न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयान्न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञा- तेर्विज्ञातारं विजानीयाः एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥।९४ ।।
१ सर्वमंसाग्धर्मवर्जितः ॥ २ दृषटि्द्विविधा भवति लीकिकी पारमार्थिकी चंति तत्र लौकिकी।। या चक्षुस्सम्प्रयुक्तान्त:करणवृत्तिः: सा क्रियत इति जायते विनश्यति च या त्वात्मनो दृाष्टिरग्न्युष्णप्रकाशादिवत्सा द्रष्टः च स्वरूपत्वान्न जायते न विनश्यति च सा क्रिय- माणयोपाधिभूतया संसृष्टेवेति व्यपदिश्यंत द्रष्टेति भेदवच्च द्रष्टा दृष्टिरिति। याऽसौ लौकिकी दृष्टिश्रक्षुद्वारा रूपोपरक्ता जायमानेव नित्त्पयाऽऽत्मदृष्ट्या मंसृष्टेव तत्प्रतिच्छाया तया व्याप्तैव जायते तथा विनश्यति च तेनोपवर्यते द्रष्टा सदा पश्यत्रपि न पश्यति चेति, नतु पुनर्द्रष्ुर्द्ृष्टेः कदाचिदप्य- न्यथात्वम्। तथा च वक्ष्यति पष्ठे-ध्यायतीव लेलायतीव। यथा प्रदीपो लौकिकज्ञानेन प्रकाश्यो न स्वप्रकाशकं ज्ञानं
(१) बहदा० अ०३। म०४। श्रु० २। पं० १३४। पृ० १। पं० ७॥
Page 260
(२३८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) नहि द्रेष्टुरदप्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनां- शित्वात्र तु तैद्वितीयमस्ति ततोन्यद्विभक्तं यंत्पश्येत् ॥ ९५॥
प्रकाशयति तथा दृष्टिसाक्षी दृष्टया न प्रकाश्यत इत्यर्थः । दष्टे: कर्मभूताया द्रष्टार स्वकीयया नित्यया दृष्टया व्याप्तारं न पश्ये: कर्मभूता लौकिकी दृष्टिः स्वात्मनो व्यापारं प्रत्यथ्ष न व्यामोति एवमग्रेऽपि। १- सुषुप्ती नहि यस्माद्रपुर्दष्टिकर्तुर्याहटिष्टिम्तस्या दृष्टे- बिपरिलोपो विनाशः मन विद्यते। २ यथाञ्ग्रेगैष्ण्यं यातदम्नि भावि तथाऽय चात्माSविनाशी अतोऽविनाशित्वा- दात्मनों दृष्टिग्प्यविनाशिनी यावद्ष्टृभाविनी हि मा । यथाऽऽदित्त्यादयो नित्यप्रकाशस्वभावा एव सन्तः स्वाभा- विकेन नित्येनैव प्रकाशेन प्रकाशयन्ति तथाऽयमात्माऽ्विप- रिलुप्तस्वभावया दृष्ट्या नित्यया द्रष्टेत्युच्यते। ३ द्वितीयं विषयभूतम। ४- तस्माद्ष्टुग्न्यदन्यत्वन विभक्तम् । ५-यदुप- लभ्येत ।
(१) वहदारण्यकोपनिषद् अ० ३ । आ्रा० ३। प० $५१। प०२ पं९ ।
Page 261
उपदेशप्रकरणम् ६. (२३९) अथ सुपुप्तावज्ञांन कारणभूतं दष्टान्तमाह। (१) यथा सौम्य मधु मंधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नांनात्ययानां वृक्षाणाथ र्मान्समवहारमे- कता ५ रसं गमयन्ति ते यथा तत्र न विवेक लभन्तेडमुष्याहं वृक्ष्यम्य रमोऽस्म्यमुप्याहं वृक्षम्य गसोऽस्मीत्येवमेव खलु मॉम्येमाः सर्वाः प्रजाः संति सम्पद्य न विदुः मति संपद्यामह इति त इह व्याघरो वा सि ५ हो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पनङ्गो वा द ५ शोवा मशको वार्यंदद्रवन्ति तदा भर्वन्ति १-मधुमक्षिकाः । २ निष्पाद्यन्ति। ३ नानागतीनां नानादिक्कानां नानाफलानां वा ॥ ४- समाह्न्य ॥ 2-मघुत्व- मापाद्यन्ति ॥ ६-सुषुपिकाले मरणप्रत्यययोश्र सन्मात्रे।। ७-सम्प्राप्य ॥ ८-यद्यत्परर्वमिह लोके भवन्ति बभूवुरित्यर्थः।। ९. तदेव पुनरागत्य भवन्ति युगमहस्त्रकोटयन्तरितापि संसा- रिणो जन्तोर्या पुरा भाविता वासना सा न नश्यतीत्पर्थः ताः प्रजा यस्मिन्प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति ये त्वितोऽन्ये सत्सत्या- त्माभिसन्धायमणुभाव सदात्मानं प्रविश्य नावर्तन्ते।। (१) छन्दोग्योपनिषद् प्र० ६। खं० ९ । से० १६। प०८८। पृ० १। पे० ५॥
Page 262
(२४०) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रदे-
स ये एषोणिमैतंदात्म्यमिद सर्वं तेत् सत्य सडआत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो॥। ९६॥ अथ सतोहमागतोस्मीत्युत्थितस्य ज्ञानाभाव हष्टान्तेनाह। इमाः सौम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पेश्रांत्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति समुद्र एव भवन्ति ता यथा तत्र न विदुग्यि-
१-म य एपोऽणिमा-स यः सदाखव्य एप उक्तोऽणिमा । अणुभावो जगतो मलमू ॥। २-एतदात्म्यम-एतत् सद आत्मा यस्य सर्वस्य तदेतदात्मा तस्य भाव :- एतेन सदाख्ये- नात्मना आत्मवत्सर्वमिदं जगत नान्योस्त्यस्यात्मा संमारी।। ३-वेन चात्मनाप्त्मवत्सर्वमिदं जगत्तदेव सदाख्यं कार्णं सत्यम्-परमार्थमत् ।। ४-अतः स पवात्मा जगतः प्रत्य- क्त्वरूपं म तत्त्वं याथात्म्यम आत्मशब्दस्प निरुपपद्स्य प्रत्यगात्मनि गवादिशब्दवत्निरूढत्वाद्।। ६-अतः तत् सत त्वमसि हे श्वंतकेतो उदालकाऽडरुणिसुत ॥ ६-पूर्वा दिशम्मति ॥ इमा गङ्गादाः प्राच्यः प्रागभनाः ॥। ८-स्रवन्ति ॥ ९-प्रतीर्ची दिशं प्रति-सिन्ध्वाधाः प्रतीचीमश्चन्ति गच्छन्ति इति॥ १०-११-जलधरराक्षित्ताः पुनर्वृष्टिरपेण पतिता गङ्गादिनदीरूपिण्य: पुनस्समुद्रमम्भो- धिमेवामिगच्छन्ति ॥
Page 263
उपदेशप्रकरणम् ६. ( २४१ )
महमस्मीयमहमस्मीति एवमेव खलु सौम्ये- म: सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघो वा सिंहो वा बृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्का वा द५शोवा मशको वा यद्द्रवन्ति तदा भवन्ति स यऽएपोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्त्य ५स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो ॥ ९७ ॥ अथ जीवविनाशं शंकमानस्य प्रतियोधनार्थ हष्टान्तमाह। अस्य साम्य मेहतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याह- न्याज्जीवेन्त्सवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याजीव
जीवेनात्मनानुप्रभूत: पेपीयंमानो मोदं-
१- अनेकशाखादियुक्तस्य ॥ २-यदि यः कशिवस्याप्रतः स्वितस्प मृलेड्भ्याइन्यात्परश्वादिना सकृद्वातमात्रेण म शुष्यतीति जीवन्नेव भवाते तदा तस्य रसः स्रवेत् ॥ ३-अनु- व्यापः ॥ ४-अत्यर्थम्पिबन्तुदकं भौमांश्र रसान्मूलैर्गृहन्। ५-हर्षम्माप्नुवन् ।।
Page 264
(२४२) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
मानस्तिष्ठति अस्य यदेकां शाखां जीवो जँहात्यथ सा शुप्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्व जहाति सर्वः शुप्यति एवमेव खलु सौम्य विद्धीति होवाच जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति स य एपोणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्त्य ५स आत्मा तत्त्वमसि श्वंतकेतो ॥ ९८ ॥ अथ स्थूलस्य कार्यस्य सृक्षमं मुख्यकार- णत्वमिति दष्टान्तनाह। न्यग्रोधफलमत आहरेतीदम्भगव इति॥ भिन्धीति भिन्नम्भगव इति किमत्र पश्यसी
१-शाखां गेगग्रस्तां वातोपहतां वा ॥ २- शाखायां विप्र- सृतमात्मांशमुपसंहरति॥ ३-जीववियुक्तमेव ॥ ४-कार्यशेषे च सुप्रोत्थितस्य ममेदं कार्यशेपमपरिसमाप्तमिति स्मृत्मा समापनदर्शनाद्। जातमात्राणं च जन्तूनां स्तन्याभिलाष भय।दिदर्शनाज्चाती तजन्मान्तरानुभूतस्तनपानदुःखानुभवस्मृति- गम्यते। अग्निहोत्रादीनां च वदिकानां कर्मणामर्यवर्ान्न जीवो म्रियत इति॥।
Page 265
उपदेशप्रकरणम् ६. ( २४३ )
त्यण्वेय इवेमा धांना भगव इति आसामङ्गै- काम्भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति त होवाच यं वै साम्यैतमणिमानं ने निभालयम एतस्य वै सौम्यैपोऽणिम्न एवं महान्न्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सौम्यति स एपोडणिमेतदात्म्य- मिद सर्व तत्सत्त्य स आत्मा तत्त्व- मसि श्वेतकेतो ॥ ९९ ॥ अथ विद्यमानमपि वम्तु नोपलभ्यते प्रकारान्तरेण नूपलभ्यत इति दष्टान्तेनाह। लवणमेतदुदकेऽवाधायार्थ मां प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार त होवाच यद्दोषा- ल्लवणमुहकेऽवाधा अँङ्ग तदाहरेति तंद्धाऽव- मृश्य न विवेद येथा विलीनमेवाऽङ्गस्यान्ता-
१-अणुतगाः ॥ २-बीजानि॥ ३-न पश्यसि ॥
उपसीदया उपागच्छेथाः । ३-निक्षिप्तवान् ॥ ४-हे वत्स ॥ ५-तल्वणमाजिहावुह किल, अवमृश्य विमृश्य ६-यद्यापि।। ७-विलीनं लवणं चक्षुषा स्पर्शनेन व नवेत्थ तथापि। ८-अन्ताद उपर गृहीत्वा।।
Page 266
(२४४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्र हे-
दाचामेति कथमिति लवणमिति मध्या- दाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिंप्रास्यैनद्थ मोपसी- दथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्त्तते त ५ होवाचात्रे वाव किल सत्सौम्य न निभा- लयसेडत्रैंव किलेति स य एपोडणिमेतदात्म्य- मिद ५ सर्वं तत्सत्त्य ५स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो ॥ १००॥
१-अन्ताद् अधोदेशात् ॥ २-आचम्य माम् ।। ३। ४ - लवणम्परित्यज्य पितृममीपमाजग।मेदं वयनमबवन् तल्टवणम शश्रत्-नित्यम् ।। संवर्त्तते-विद्यमानमेव सद् संव्त्तते ॥यथेदं लवणं दर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्व गृहीतं पुनरुदके विलीनं ताभ्यामगृह्यमाणमपि विद्यत एवोपाया- न्तरेण जिडयोपलभ्यमानत्वात् एवमेवात्रैव।। अस्मित्रेव तेजोबलादिकायें शुद्गे देहे। बाब किलेत्याचार्योपदे- शस्मरणमदर्शनार्थी। जगत्कारणम् इन्द्रियैनोंपलभसे।। ६-अंत्रव किल विधमानं सज्जगत्कारणमुपायान्तरेणो- पलप्स्यते इति वाक्य शेष: ।।
Page 267
उपदेशप्रकरणम् ६. ( २४५ )
अथाचार्यवानेव वेदेति हष्टान्तेनाइ। यथा सौम्य पुरुपं गन्धारेभ्योऽमिनद्धाक्ष- मानीय तं ततोऽतिजेने विसृजेत्स यथा तत्रं प्राङ्गोदङ्गाऽयराङ् प्रंध्मापीताभिनद्धांक्ष आ- नीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः तस्य यथाभिहन- नम्प्रमुच्य प्रेत्यादेतां दिश गन्धारा एतां दिशंत्रजेति स ग्रामाद्वामं पृच्छन्पैण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपद्येत एवमेवेहाचार्यवा- न्पुरुपो वेद तैस्य तावदेव चिरं यावत्र
१-जनपद्विशेषतः॥। २-बद्धचक्षुपम्। द्रव्यहता तस्कगेऽ- रण्ये इति शेपः ॥ ३-अत्यन्तविगतजने देशे ॥ ४-स तत्र दिग्भ्रमोपेतः ॥ ५-प्राङ् वा प्रागश्चनः प्राङ्मुखो वा ॥ ६-प्रध्मायत शव्दं कुर्याद्विकोशेत्।। ७-अभिनद्धाक्षोऽइं गन्धारेभ्यस्तस्करेणानीतोऽभिनद्धाक्ष एवं विसृष्ट इति।। ८-बन्धनं मुक्त्वा कारुणिक: कश्रित।। ९-उपदिशेत् ॥ १०-एतां दिशमुत्तरतः ॥ ११-लब्धोपदेशः ॥ १२-परोप- दिष्टग्राम प्रवेशमार्गावधारणसमर्थः॥ १३-तस्यास्यैवमाचार्यवतो मुक्ताविद्याभनहनस्य तावदेव -तावानेव कालश्चिरम्-क्षेपः सदात्मस्वरूपसम्पत्तेरिति वाक्पशेषः ॥
Page 268
(२४६) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
विमोक्ष्येर्थ सम्पत्स्य इति स य एपोडणिमे- तदात्म्यमिदसर्व तत्सत्त्यस आत्मा० १०१ अथाचार्यवान्तिद्रान्येन क्रमेण सत्सम्पद्यते तं कर्भ हष्टान्तेनाह। पुरुष सौम्योतोपतापिनं ज्ञांतयः पर्यु- पासते जानासि माम्। जानासि मामिति तस्य यावन्र वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे प्राणस्तेजमि तेजः परस्यां देवतायां, तावजानाति अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे प्राणस्तेजसि, तेजः परंस्यान्देवतायामथ न जानाति, स यऽ-
१-विमोक्ष्यते येन कर्मणा शगरमार्धन्तस्पोपभोगेन क्षयाद्देहपातो यावत ॥ २ अथ-तदेव संपत्स्ये सम्पत्स्यते।। ३-उत-अपि ज्वगशुपतापवन्तम । ४ बान्धवाः ५-मंसारिणो यो मरणक्रमः स एवायं विदुपोऽपि सत्सम्पति- कम इत्येतदाह परस्यां देवतायां तेजसि संपन्नेषथ न जानाति। अविद्वांस्तु तस्माज्ज्ातातसदात्मनस्मकाशादुत्थाय प्राग्भावितं व्याघादिभावं देवमनुष्यादिभावं वा विशति। विर्द्वोस्तु शाम्ताचार्योपदेश जनितज्ञानदीपप्रकाशितं मद्रल्सात्मानं प्रविश्य नावर्तत इत्येष सत्सम्पतिकरमः ।।
Page 269
उपदेशपकरणम् ६. (२४७)
एपोडणिमेतदात्म्यमिद ५ सर्व तत सत्य ५ स आत्मा तत त्वममि श्वेतकेतो ॥ १०२ ॥ तत्र विद्वान्सत्सम्पन्नो नावर्नंते आवतने त्वविद्वानित्यत्र कारणं दष्टान्तेनाह। पुरुंप सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहा- ्पीत स्तेयमकार्पीत्परशुमस्मे तपतेनि स यदि तम्य कर्त्ता भवति तत एर्वानृतमात्मानं
र्ाय परशुं ततं प्रतिगृह्णाति। म दद्यतेऽथ हन्यते अथ यदि तम्याः कर्त्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभि- संधः सत्येनात्मानमन्तर्धा्य पगशुन्तप्तम्प्र-
१ पुरुषं चीर्यकर्मणि संदिहमानं निग्रहाय पररक्षणाय वा बद्दहस्तमानपन्ति राजपुरुषा: कि कृतवानयमिति पृष्टा- श्राहु :- अस्थ धनमयमपाहार्पीत। ते चादुः, किमपहृग्णमात्रेण बन्धनमहंति अन्यया दत्तेऽपि वने बन्धनपसङ्गाित्युक्ताः पुनराहुः, स्तेयमकार्पीच्चार्यण धनमपाहापीदिति। तेष्वेवं बदतिस्वतगोपह्रुते नाहं तत्कर्तेति ते चाहु: परशुमसमे तपत इति शोधयत्वात्मानमिति ॥ २ स्तेयस्य ॥ ३-अन्यथा भूतम ॥ ४-अनृतप्रतिज्ञावान् ॥५व्य्वहितं कृत्वा ॥
Page 270
तिगृह्लाति, स न दह्यतेऽथ मुच्यते। स येथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिद ५ सर्व तत्सत्य५ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो ॥ १०३ ॥ (१) यत्परम्ब्रह्मं सर्वात्मा विश्वस्यायत- नम्मंहत्॥ सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव ्त्वमेव तत् ॥१०४।।
१-मुच्यते मृपाभियोक्तृभ्यः। ततपरशुद्धस्ततलसंयोगस्प तुल्यत्वेऽपि स्तेयकर्त्रकर्त्रीरनृताभिसन्धो दह्यते न त् सस्या- भिसन्धः ॥ २-म यया सत्याभिमन्धस्तनपरशुग्रहणकर्मणि सत्यव्यवहितह स्तत्वान्न दह्वतेत्येतदेवं भिसन्धीतरयोः शरोग्पातकाले च तुल्यायां सत्सम्पत्ती विद्वान्सत्सम्पद्य न व्याघ्रादिदेवादिदेहग्रहणायाऽऽवर्तवे। अवि- द्वांस्तु विकाशनताभिसंधः पुनर्व्याघ्रादिभावं देवादिभावं वा प्रतिपद्यते। यदात्माभिसन्ध्यनभिसंधिकृते मोक्षबन्धने यञ्च मूलं जगतो यदायतना यत्परतिष्ठाश्र सर्वाः प्रजा यदात्मकं च सर्व यञ्चाजममृतमभपं शिवमद्वितीयं तत् ॥ ३-बृद्दत् देशकालवस्तुपरिच्छेदशन्यम् ॥ ४सर्वतराणिस्थितः ॥ ५-विश्वस्य मर्वस्य कार्यकार्णजातस्पायतनमाधारभूतम्।। ६-मोढमू सर्वाधारत्वेनैय। अ्तत् परम्बल त्वमेव तव गन्तैव न त्वन्यत्। न तु तन्मत्तोऽन्यत् अहं तस्मादन्यः ।। ८-मयि कर्नत्वादिविशेषोपलम्भादित्यत आह-त्वमेव तत् त्वं कर्त्ता भोक्ताऽविद्याया: वस्तुतः परम्तसैव न त्वन्पः । (१) केवल्योपनिषद सां० १६। प० १९१। पृ० १।प०१।
Page 271
उपदेशप्रकरणम् ६. (२४९)
(१) मा भव ग्रह्यभावात्मा ग्राहकात्पा च मा भव। भावनामखिलां त्यक्का यच्छिएं तन्मयो भव॥ १०५ ॥ द्रष्टदर्शनदृश्यानि त्यक्का वासनया मह ॥ दर्शनप्रथमाभाम- मात्मानं केवलम्भज ॥ १०६॥ (२) द्रष्टदर्शनदृश्यानाम्मध्ये यद्दर्शनं स्सृ- तम् ॥ नाऽतः परत किश्चित्निश्चयोस्त्य- परोमुने ॥१०७॥ (३) उभे सत्यानृते त्यक्क्का येन त्यजति तत्त्यज ॥ १०८॥ (४) शुद्धं सदसतोर्म्मध्यम्पदम्वुद्धाऽवल- म््य च।। सवाह्याभ्यन्तरं दृश्यं मा गृहाण विमुश्च मा॥| १०९॥
(१) मंत्रेयोपनिषद् अ०२। श्े०२८।२९।य३०८। पृ० २। पं० १ ॥ (२) महापनिप० अ० २।झो० ६९। प० ५७३।पृ०२।प३।। (३) सन्न्यासोप० ो० १२। प० ६३६ । पृ० १। पं०१ ॥ (४) महोपनिषद् अ०५।लो १७२। प०५९७। पृ०२प२।।
Page 272
(२५०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंमहे-
(१) तदा मे मतिरुत्पन्ना जगद्वैचित्र्यद- र्शनात्॥ भ्रमः पञ्चविधो भाति तदेवेह स मुच्यते॥। ११० ॥ जीवेश्वरौ भिन्नरूपा- विति प्राथमिको भ्रमः॥ आत्मनिष्ठं कर्त्तृ- गुणं वास्तवं वा द्वितीयकः ॥ १११ ॥ शरीरत्रयसंयुक्तजीवः सङ्गी तृतीयकः ॥ जगत्कारणरूपस्य विकारित्वं चतुर्थकः॥११२। काग्णाद्भित्रजगतः सत्यत्वम्पश्चमो भ्रमः ॥ पञ्चभ्रमनिवृत्तिश्च तदा स्फुरति चेतसि। । ११३ ॥ विम्बप्रतिबिम्बदर्शनेन भेद- भ्रमो निवृत्तः ॥ स्फटिकलोहितदर्शनेन पारमार्थिककर्त्तृत्वभ्रमो निवृत्तः । घटमठा- काशदर्शनेन सङ्गीतिभ्रमो निवृत्तः ॥ रज्जु- सर्पदर्शनेन कारणाद्भिन्नजगतः सत्यत्वभ्रमो निवृत्तः। कनकरुचकदर्शनेन विकारित्वभ्रमो निवृत्तः ॥११४ ॥ तदाप्रभृति मच्चितं त्रह्मा-
(:) अन्नपूर्णोपि अ०१।ऋो० १२।से १६ तक। प०६६९। g: १1 पं० $ ॥
Page 273
उपदेशप्रकरणम् ६. (२५१)
कारमभूत्स्वयम्॥ निदाघत्वमपीत्थं हि तत्त्व- ज्ञानमवामुहि ॥११५ ॥ (१) घटसंवृतपाकाशं नीयमाने घटे यथा॥ घटो नीयेत नाकाशं तद्वजीवो नभोपमः ॥११६॥ (२) घटाकाशमठाकाशी यथाSS का शप्र - भेदतः ॥ कल्पितौ परमी जीवशिवरूपेण कल्पितो॥ ११७॥ अथ ब्रह्मशब्दार्थरूपा श्रुतिः। (३ ) यस्माड्ृहति ब्रह्मयति च सर्व तस्मा- दुच्यते परम्ब्रह्नेति।
यस्मात्सर्वमाप्नोति सर्वमादत्ते सर्वमत्ति च तस्मादुच्यते आत्मेति ॥११८॥ (४) यश्च विश्वं सृजति विश्वं विभर्त्ति विश्वं भुङ्धे स आत्मा ।११९ ।। ( १ ) त्रिपुरातापन्युपनिषद उप० ५। श्रो० १३ / प०७२४। प्रृ० १। पं० ९॥ (') रुद्रहृदयोपनि० शो० ५३।प०७३९। पृ०२। पं० ७॥ (३-४) शाण्डिल्योप० अ०४। २। प० ५०३ / १५६ । पृ० १। प: ४-३॥
Page 274
(२५२) श्रुतिसिद्धानतसारसंग्रहे-
(१) चेतनं चित्तरिक्तं हि प्रत्यक् चेतन- मुच्यते ॥ १२० ॥ (२) चिदिहाऽस्तीति चिन्मात्रमिदं चिन्म- यमेव च ॥ चित्त्वं चिदहमेते च लोकाश्रि- दिति भावय॥ १२१ ॥ (३) इयं पृथिवी सर्वेपों भूतांनां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतंमयः पुरुषो यश्चाय- मध्यात्म शॉरीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरु-
१-ब्रह्मादिस्तम्वपर्यन्तानाम् ॥ २-प्राणिनाम ॥ ३-मधु- कार्य मध्विव मधु॥ यथको मध्वपूपोनेकर्मधुकरनिवतित एवमियं पृथिवी सर्वभूतनिवर्ततिता ॥ ४-पृथिव्या अस्याः। ५-चिन्मात्रप्रकाशमयः ॥ ६-अमरणधर्मा ॥ ७-शरीरे भव: शारीग। स च लिक्गाभिमानी। स च सर्वेपां भूतानामुपका- रकरणत्वेन मधु। सर्वाणि च भूतान्यस्य मधु। चशब्दसाम- थ्यांत्। एवं पृथिवी मर्वाणि भृतानि पार्िवः पुरुष :-
(१) सन्न्यासोंपनि० भो० ४५।प० ६३९ । प्रृ० १।प०३।। (२.) याजवल्क्योपनिषद ल्लो० २३। प०८०४। पृ०१।प०१॥। (३) वृहदारण्य०अ० २। ब्रा० ५ । श्रु० १।से०१५।प०१२६। प्ृ० २। पं०२॥।
Page 275
उपदेशप्रकरणम् ६. (२५३ )
पोडर्यमेव स योऽयमात्मेदेममृतमिंद त्रह्मेद सर्वम् ॥ १२२ ॥ इमा आपः सवेंपां भृतानां मध्वासामपा सर्वाणि भूतानि मधु यश्चाय- मास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चा- यमध्यात्म रेतंसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्नेद - सर्वम् ॥ १२३ ॥अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याग्रेः सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायमस्मिन्नग्रौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो
-शारीर्क्षेति मधुचतुष्टयं तावदेकं सर्वभूतकार्य सर्वाणि च भूतान्यस्थ कार्यम्। अतोऽम्यैककारणपूर्वकता। पस्मादेक- स्मात्कारणादेतजातं तदेवैकं पग्मार्थतो ब्रह्मेतरकार्य वाचार- म्भणं विकारो नामधेयमात्रमित्येष मधुपर्यायाणां सर्वेषामर्थः।। १-अयमेव स योऽयं प्रतिज्ञात इदं सर्व यदयमात्मेति।। २-इदमभृतं यन्मैंत्रेय्याः अमृतत्त्वसाधनमुक्तमात्मविज्ञानभिदं तदमृतम् । ३- इदं ब्रह्म यद्रह ते ब्रवाणि ज्ञापयिष्यामीत्य. ध्यायादौ प्रकृतं पदविपया च विद्या ब्रह्मविदयेतयुच्यते।। ४-इदं सर्वे यस्मा द्रह्मणी विज्ञानात्सर्व भवति ॥ ५-रेतस्पपां विशेषतोऽवस्थानम्॥
Page 276
(२५४) श्रतिसिद्धान्तसार संगहे-
यश्चायमध्यात्मं वोङ्मयस्तेजोमयो०॥ १२४॥ अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्वायो तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चायमध्यात्मं प्रोणस्तेजो० ॥ १२५ ॥ अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याSSदित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्रादित्ये तेजोम- योऽमृतमयः पुरुपो यश्चायमध्यात्मं चाक्षु- पस्तेजोमयो० ॥१२६ ॥ इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मध्वासां दिशा सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽ- मृतमयः पुरुपो यश्चायमध्यात्म श्रीत्रः प्रांतिश्रुत्कस्तेजो० ॥१२७ ॥ अयश्चन्द्रः सवेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रम्य मर्वाणि १-वाच्यग्रेविशेषतोऽयस्थानम्॥ २-अध्यात्मं प्राणो भृतानां शरीरार्म्भकत्वेनोपकारान्मघुत्वं तदन्तर्गतानां तेजो- मयादीनां करणत्वेनोपकारन्मधुत्वम्। तथा चोकं "तस्पे बाच: प्रृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्रिः"। इति॥३-प्रति- श्रवणवेलायां भवः विशेषतः सब्िहितः प्रातिश्रुत्कः॥
Page 277
उपदेशप्रकरणम् ६. (२५५ )
भृतानि मधु यश्चायमस्मि श्रन्द्रे तेजो- मयोडमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मान- सस्तेजोमयो०।। १२८।। इयं विद्युत्सर्वेंपां भूतानां मध्वस्ये विद्युतः सर्वाणि भृतःनि मधु यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतम- यः पुरुपो यश्चायमध्यात्मं तैजसस्तेजो- मयो० ॥ १२९ ॥ अय ५ स्तनयित्नुः सर्वेषां भृतानां मध्वम्य स्तनयित्नो: सर्वाणि भृतानि मधु यश्चायमस्मिन्स्तनयित्नों तेजो- मयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्म शन्दः सौवरस्तेजोमयो० ॥१३० ॥ अय- माकाशः सरवेंपां भूतानां मध्वस्याऽडक्का- शस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मित्रा- काशे तेजामयोऽमृतमयः पुरुपो यश्चाय- मध्यात्म हद्याकाशस्तेजो ॥ १३१ ॥।
१-त्वकतेजसि भवस्तैजसोऽध्यात्मम्॥ २ शब्दे भव: शाब्दोडध्यात्मं यद्यपि तथाप स्वरे विशेषती भवतीति सौवरोऽध्यात्मम्॥
Page 278
( २५६ ) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
अयं धेर्मः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्धमें तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयो० ॥१३२॥ इद ५ सत्य ५-
१-आकाशान्ता: पृथिव्यादयो भृतगणा देवतागणाश्र कार्यकरणसंवातात्मान उपकुर्वन्तो मधु भवन्ति प्रतिशरीरिण- मित्युक्तम्। येन ते प्रयुत्ता: शरीरिभि: सम्बध्यमाना मधु- त्वेनोपकुर्वन्ति तद्वक्तव्यमितीदमारभ्यत। अयं धर्मोज्यमित्य- प्रत्यक्षोऽपि धर्मः कार्येण तत्प्रयुक्तेन प्रत्यक्षेण व्यपदिश्यतेऽयं धर्म इति प्रत्यक्षवद। धर्मश्र व्याख्यातः श्रुतिस्मृतिलक्षणः क्षत्रादीनामपि नियन्ता जगतो वचित्रयकृत्पृथिव्यादीनां परिणामहेतुत्वात्माणिभिर तुष्ठीयमानरूपश्च। मत्यधर्मयोश्रा- भदेन निर्देश: कृतः शास्त्राचाग्लक्षणयोरिह तु भेदेन व्यपदेश एकत्वे सत्यपि। दष्टाहृष्टभेदरूपेण कार्यारम्भकत्वाव ।
रूपण कार्यमारभते मामान्यरूपेण पथिव्यादीना प्रयोक्ता मवति विशेषरूपेण चाध्यात्मं कार्यकरणसंघातस्य। तत्र पृथिव्यादीनां प्रयोक्तरि यश्चायमस्मिन्वमें तेजोमयस्तथाड Sयात्मं कार्यकारणसंघातकर्तरि धर्मे भवः धामः ॥ २-तथा दष्टे नानुष्ठीयमानेनाSऽचाररूपेण सत्याख्यो भवति स एव धर्मः सोऽपि दिपकार एव सामान्यविशेषात्मरूपण। सामा-
Page 279
उपदेशप्रकरणम् ६. (२५७ )
सर्वेषां भृतानां मध्वस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्सत्ये तेजोमयोऽ- मृतमयः पुरुपो यश्चायमध्यात्म सात्य- स्तंजोमयो०॥१३३ ॥ इदं मोनुप सरवेर्षा भूतानां मध्वस्य मानुपस्य सर्वाणि भृनानि मधु यश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोडयमेव म योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद सर्वम्। १३४॥ अयमात्मा सर्वेषां
-न्यरूपः पृथिव्यादिममवेता विशेषरूपः कार्यकारणसंघातस मवेतः। तत्र पृथिव्यादिममवते वर्तमानक्रियारूप सत्ये तथाऽ- ध्यात्मं कार्यकाग्णसंघातसमवेते सत्ये भवः सात्यः। सत्पेन वायुगवाताति श्रत्यन्तरात्।। १ धर्ममत्याभ्यां प्रयुक्ताऽयं कार्यकारणसंघातविशेषः । म येन जातिविशेषण संयुक्तो भवति स जातिविशेषो मातु- पादिः। तत्र मानुषादिजातिविशिष्टा एव सर्वे प्राणिनिकायाः परस्परोपकायोपकारकभावेन वर्तमाना हश्यन्ते। अतो मानुषादिजातिगप सर्वषां भूतानां मधु। तत्र मानुषा- दिजातिरपि बाह्याध्यात्मिकी चेत्युभयथा निर्देशभाग्भ- वति ॥ २-यस्तु कार्यकारणसंघातो मानुषादिजातिविशिष्टः सोडयमात्मा सर्वेषां भूतानां मधु नन्व्यं शरीरशब्देन-
Page 280
(२५८) श्रुतिसिद्धान्तसार संग्रहे-
भूतानां मध्वस्याऽऽत्मनः सर्वाणि भूतानि मधु यश्ायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृत- मयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृत- मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेद०॥१३५॥ से वा अयमात्मा सर्वेंषां भृतानामधिपतिः। सर्वेषां भूताना रोजा तद्यथा ग्थनाभौ च रथनेमौ चारा: सवें समर्पिता एवमेवास्मि-
निर्दिष्टः पृथिवीपर्याय एव। न। पार्थिवांशस्यैव तत्र अरहणाद। इह तु सर्वात्मा प्रत्यस्तमिताध्यात्माधिभूतादिसर्व- विशेष: सर्वभूतदेवतागणविशिष्टः कार्यकरणसंघातः सोऽय- मात्मेत्युच्यते तस्मिन्रस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरु- पोऽमूर्तग्स: सर्वात्मको निर्दिश्यते। एकदेशेन तु पृथिव्यादिपु निर्दिष्टोऽत्राध्यात्मविशेषाभावात्स न निर्दिश्यते। यस्तु परिशिष्टो विज्ञानमयो यदर्थोजयं देहलिङ्रसंघात आत्मा स
१-यस्मिन्नात्मनि परिशिष्टो विज्ञानमयोन्त्यं पर्यावे सोऽयमात्मा। यस्मित्रविद्याकृतकार्यकारणसंघातोपाधि विशिष्टे मह्मविद्यया परमार्थात्मनि प्रवेशिते स० ॥ २-कश्प- द्राजोचित्तवृत्तिमाश्रित्य राजा न त्वधिपतिरतो विशिनष्टथ- घिपतिरिति॥ ३-न कुमारामात्यवत्।
Page 281
उपदेशप्रकरणम् ६. (२५९)
न्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥१३६॥ अथ विभागशी महावाक्यार्थश्लोका: प्रोच्यन्ते॥। (१) येनेक्षते शृणोतीदं जिघ्रति व्याकरोति च ॥ स्वाद्वऽस्वादु विजानाति तत्पज्ञान- मुदीरितम्॥ १३७॥ चनुर्मुखेन्द्रदेवषु मनु- ष्याऽश्वगवादिषु । चैतन्यमेकं त्रह्माऽतः प्रज्ञानं ब्रह्म मय्यपि ॥ १३८ ॥ परिपूर्णः परात्मास्मिन्देहे विद्याधिकारिणि॥ बुद्धेस्सा- क्षितया स्थित्वा स्फुरन्रहमितीर्यते॥१३९॥ स्वतः पूर्णः पगत्माऽत्र त्रह्मशब्देन वर्णितः।। अस्मीत्यैक्यपरामर्शस्तेन ब्रह्म भवाम्यहम्॥ । १४० ॥ एकमेवाउद्वितीयं सन्नामरूप विवर्जितम् ॥ सृष्टेः पुराऽधुनाप्यस्य ताहक्-
१-अत्रार्थे योगवाशिष्ठोक्तक्षोकः येन रूप उसं गन्धं शब्द जानासि राघव। तमात्मानं परं ब्रह्म जानीहि परमेश्वरमू॥
(१) शुकूरहत्योपनिषद् रतो० १-८। प०३३४। पृ०१।प०४॥
Page 282
(२६० ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
त्वन्तदितीर्यते ॥ १४१॥ श्रोतुदेहेन्द्रियाती- तवस्त्वत्र त्वम्पदेरितम्॥ एकता ग्राह्यतेऽ- सीति तदैक्यमनुभूयताम्॥ १४२॥ स्वप्न- काशापरोक्षत्वमयमित्त्युक्तितो मतम् ॥ अहं- कारादिदेहान्तं प्रत्यगात्मेति गीयते॥१४३॥ हृश्यमानस्य सर्वस्य जगतस्तत्त्वमीर्यते॥ब्रह्म- शब्देन तद्रह्म स्वप्रकाशात्सरूपकम् ॥१४४। (१) सत्त्यं ज्ञानमनन्तमानन्दम्ब्रह्म सत्त्य- मविनाशि अविनाशि नामदेशकाल वस्तुनि- मित्तेषु विनश्यत्सु यन्र विनश्यति तद्वि- नाशि॥ ज्ञानं नाम-उत्पत्तिविनाशरहितं नैरन्तर्यं चेतन्यं ज्ञानमित्युच्यते। अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मदिव, स्वर्णविकारेषु स्व- र्णमित्र, तन्तुविकारषु तन्तुग्वाऽव्यक्तादि- सृष्टिप्रपश्चेषु पूर्ण व्यापकं चैतन्यमनन्तमि- त्युच्यते।। आनन्दन्नाम सुगचैतन्यस्वरू-
श्वानन्द इत्युच्यते॥ एतद्वस्तुचतृष्टयं
(१) सर्वसारोपनिषड़ प० ३२६। पृ० २। पं० ९॥
Page 283
उपदेशप्रकरणम् ६. (२६१ )
यस्य लक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभि- चारी तत्पदार्थ: पग्मात्मेत्युच्यते॥१४५॥ (१) सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं सर्वोपाधि- विनिर्मुक्तं कटकमुकुटाद्युपाधिगहितसुवर्ण- घनवद् विज्ञानचिन्मात्रस्वभावात्मा यदा भासते तदा त्वंपदार्थ: ॥१४६ ॥
पाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्मूक्ष्मं केवल- सत्तामात्रस्वभावं परम्त्रह्मेत्युच्यते ॥। १४७॥ (३) वाच्यं लक्ष्यमिति द्विघार्थसरणी वा- च्यस्य हि त्वम्पदे वाच्यम्भौतिकमिन्द्रिया- दिगपि यल्लक्ष्यं त्वमर्थश्च सः ॥ वाच्यं तत्प- दमीशताकृतमतिर्लक्ष्यन्तु सच्चिन्सुखानन्द- ब्रह्म तदर्थ एप च तयोरैक्यन्त्वसीदम्पदम्॥ । १४८॥ त्वमिति तदिति कार्ये कारणे सत्युपाधौ द्वितयमितरथैकं सच्चिदानन्दरू- पम् ॥ उभयवचनह्वेतू देशकालो व हित्वा (१।२) सर्वोपनिषद् प० ३२६ । ३२७ । पृ० २।१।प०७।६॥ (३ ) शुकरहस्योपनिषद् ऋो० १०। ११। १२। प० ३३४। पृ० २। पं० ४ ॥
Page 284
(२६२) भ्ुतिसिद्धान्तसारसंगहे-
जगति भवति सोऽयन्देवदत्तो यथैकः ॥ । १४९ ॥ कार्योपाधिरयञ्जीवः कारणो- पाधिरीश्वरः ॥ कार्यकारणतां हित्वा पूर्णबो- घोऽवशिष्यते ॥१५०॥ (१) मायोपाधिर्जगद्योनिः सर्वज्ञत्वादिल- क्षणः ॥ पारोक्ष्यशबलः सत्याद्यात्मकस्तत्प- दाभिधः॥ १५१ ॥ आलम्बनतया भाति योऽस्मत्प्रत्ययशब्दयोः ॥ अन्तःकरण- सम्भिव्रबोधः स त्वम्पदाभिधः॥ १५२॥ मायाडविद्ये विहायैव उपाधी परंजीवयोः ॥ अखण्डं सच्विदानन्दम्परम्ब्रह्म विलक्ष्यते।। ।। १९३ ॥ इत्थं वाक्येस्तथार्थानुसन्धानं श्रवणं भवत्॥ अथ मननम्। युत्त्यां सम्भावितत्त्वानुसंधानम्मननन्तुतत्१५४
१-जगत्कारणरूपः ॥। २-ईश्वरजीवयोः ॥ ३-तर्केण। 'आगमस्याविरोधन ऊहनं तर्क उच्यते' इत्यमृतनादोक्तम्॥
(१) अध्यात्मोपनिषद् नो०३०।३१। ३२। ३३।व०६८९। छृ० २। पं० १॥
Page 285
उपदेशप्रकरणम् ६. (२६३ )
प्रगति गतोऽहम् ॥ स्वरूपसुयेंऽभ्युदिते स्फु टोक्तैर्गुरोर्महावाक्यपदैः प्रबुद्धः ॥१५५॥ (२) जगत्तावदिदं नाहं सवृक्षतृणपर्वतम् ॥ यद्राह्यं जडमत्यन्तं तस्यां कथमहं विभु:॥ । १५६॥ कालेनाल्पेन विलयी देहो नाह- मचेतनः ॥ (३) असत्कल्पो विकल्पोऽयं विश्वमित्ये- कवस्तुनि॥ निर्विकारे निगकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥ १५७ ॥ (४) के वलं ब्रह्ममात्रत्वादहमात्मा सना- तनः ॥ १५८॥ (५) तरङ्गस्थन्द्रवं सिन्धुर्न वाञ्छति यथा तथा॥ विषयानन्दवाञ्छा मे माभूदान-
(१) शुकरहम्यापनिषद् श्लो० ९। प० ३३४। प्रृ०५। पं०३॥। (२) संन्यासोपनि: स्लो०१३। १४। प०६३। पृ०१।१०१।। (३) अध्यात्मोप० इला ० २२ । प० ६८ ९ । प्रृ० १। पं० १ ॥ ( ४ ) तेजोविन्दूपनि० अ० ३ । इलो० ३५। प० ३४५। पु० २। पं० ४।।
Page 286
न्दरूपतः ॥ १५९॥ विषन्टद्टाऽमृतन्दद्दा विषं त्यजति बुद्धिमान्॥ आत्मानमपि दृष्टा- हमनात्मानं त्यजाम्यहम् ॥ १६० ॥ घटा- वभासको भानुर्घटनाशे न नश्यति॥ देहाव- भासक: साक्षी देहनाशे न नश्यति ॥१६१॥ न मे बन्धो न मे सुक्तिर्न मे शास्त्रं न मे गुरुः ॥ मायामात्रविकासत्व्ान्मायातीतो हमदयः ॥ १६२॥ प्राणाश्चलन्तु नेद्धमे * कामेर्वा हन्यताम्मनः ॥ आनन्दवुद्धिपू- र्णस्य मम दुःखं कथम्भवेत् ॥ १६३ ॥ आत्मानमञ्जसा वध्यि क्वाप्यज्ञानम्पलायि- तम् ॥ कर्तृत्त्वमद्य मे नएं कर्त्तव्यं वापि न क्वचित्॥ १६४ ॥ ब्रह्मण्यं कुलगोत्रे च नाम सौन्दर्यजातयः ॥ स्थूलदेहगता ह्येते स्थूलाद्भ्ित्रस्य मे नहि ॥ १६५ ॥ क्षुत्पि-
लिङ्ग देहगता एते सलिङ्गस्य न विद्यते॥१६६॥
१-अशनापिपासायै:।।
Page 287
उपदेशप्रकरणम् ६. (२६० )
जडत्वमियमोदत्वधर्माः कारणदेहगाः ॥ न सन्ति मम नित्त्यस्य निर्विकारस्वरूपिणः।। । १६७ ॥ उलूकस्य यथा भानुरन्धकारः प्रतीयते॥ स्वप्रकाश परानन्दे तमो मृढस्य जायते॥ १६८॥ चक्षुईप्टिनिगेधंड भे: मूर्यो नाम्तीति मन्यते ॥ तथाऽज्ञानावृतो देही त्रह्म नाम्तीति मन्यते ॥ १६९॥ यथाऽमृतं विषाद्गिन्नं विषदोषैर्न लिप्यते॥ न स्पृशा- मि जडाद्रिन्रो जडदोषाSप्रकाशनः।।१७०।। स्वल्पापि दीपकणिका बहुलं नाशयेत्तमः।। स्वल्पांऽपि बोधो महती बहुलन्नाशयेत्तमः । ।। १७१ ॥ कालत्रये यथा सर्पो रजौ नास्ति तथा मयि ॥ अहङ्गारादिदेद्यान्नं जगन्नाम्त्यहमद्रयः ॥ १७२ ॥ चिद्रू- पत्वान्न मे जाडयं सत्यत्वान्नानुतं मम ॥ आनन्दत्वात्र मे दुःखमज्ञानाद्गाति सत्त्य- वत् ॥ १७३ ॥
१-मेघैः॥
Page 288
(२६६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रदे-
(१) नाऽहन्देहो जन्ममृत्यू कुतो मे नाह- म्पाण: क्षुत्पिपासे कुतो मे ॥ नाहं चेतः शोकमोहौ कुतो मे नाहं कर्त्ता बन्धमोक्षौ कुतो मे॥ १७४ ॥ (२ ) आनन्दमन्तर्निजमाश्रयन्तमा शापि - शाचीमवमानयन्तम् । आलोकयन्तञ्जगदि- न्द्रजालमापत्कथम्माम्प्रविशेदसङ्गम्।१७५॥ (३) देवार्चनस्नानशौचभिक्षादो वर्त्ततां वपुः ॥ तोरं जपतु वाक तद्वत्पठत्वांग्राय- मस्तकम् ॥ १७६ ॥ विष्णुं ध्यायतु धी र्यद्धा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् ।। साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये॥ १७७॥ (४ ) त्रिषु धाममु यद्भोग्यम्भोक्ता भोगश् यद्भवेत ॥ तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मा- त्रोऽहं सदाशिवः ॥।१७८॥1
१-प्रणवम् ॥ २-वेदशिरोभागम् ॥ उपनिषद्मित्यर्थः ॥ (१) महावाक्यरत्नावलिः ।। (२) मैत्रेयोपनिषठ् अ० १। प० ३०६। पृ०१।प०९॥। (३-४) केवल्योपनिषद् इळो० ११ प० १९१। पृ०१।प०३।
Page 289
उपदेशभकरणम् ६. (२६० )
अथ निदिध्यासनम। ( १) ताभ्यां निर्विनिकित्सेऽथें चेतसः स्थापितस्य तत् ।। एकतानत्वमेतद्धि निदि- ध्यासनमुच्यते ॥१७९॥ (२) त्रह्माहमस्मीति तत्त्वमस्यादिवाक्या- र्थस्वरूपानुसंधानम् ॥१८० ॥ ( ३) सच्चिदानन्दमात्मानमद्वितीयम्ब्रह्म - भावयेदात्मानं सच्चिदानन्दम्बह् भाव- येत॥ १८१ ॥ (४) परम्ब्रह्नैवाऽइमिति भावयत् ॥। १८२॥। (५ ) अजोऽमरश्रैव तथाऽजरोऽमृतः स्व्र- यंप्रभः सर्वगतोऽहमव्ययः ॥ पुरस्ति-
१-श्रवणमननाभ्याम् ।। २ संशयनिमुक्तनिश्चितस्वरूप ।। ३- तैलादिवारावदेकतानत्वम्॥। ४-नितरां ध्यायतेऽस्मित्तिति॥
( १) अध्यात्मोपनि० र्लो० ३४ । प० ६८९। प्र०२। पं०६।। (२ ) परमहंसांपनि० स्लो० ३४। प० ६४७। पृ०२। प०७॥ (३) वज्शू्युपनिष० श्लो० प० ३३७।पृ० १। पं० ८॥ (४) सुद्रलोपनिषद् प० ५४१। पृ० १। पं०९॥। (५) मुक्तिकोपनिषद् अ० २। इ्ला० ७४ । प० ८६५ । पृ० १। पे० ८ ॥
Page 290
(२६८) भ्रुतिसिद्धान्तसारसग्रढे- सर्वतरसुपूर्णभूमाऽहमितीह भावये॥। १८३ ॥ ( १) आत्मानं सच्चिदानन्दमनन्तम्ब्ह्म सुत्रत। अहमस्मीत्यभिध्यायेद ध्येयातीतं विमुक्तये॥ १८४॥ (२) सेर्वात्मकत्वम्भावयित्वा ।। १८५।। अथ सम्प्रज्ञातसमाधेर्लेक्षणम्। (३) ब्रह्माकारमनोवृत्ति प्रवाहोऽहंकृर्तिविना ॥
र्पतः ॥१८६।। निर्षिकल्पसमाधि: । (४) ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाद्धचेये- कगोचरम् ॥ निवातदीपवच्चित्तं सर्माधिर- भिधीयते । १८७॥ १ स्वमात्मानं सर्वात्मस्वरूपम् ॥ २-निर्विकल्पसमाधि- रेवाजमंप्रज्ञातां ज्ञातव्य: ।।
(१) श्रीजावानदर्शनोप स्ं० ९। इलो० ५। प० ७८०। पृ० २। पं० ३॥। (२) अक्षमालिकोपनि८ प० ६५१ । पृ० २ । पं०७॥। (३) मुक्तिकोपनिषद् अ० २ / स्लो० ५३। प० ८६३।। पृ० २/ पं० ६॥। (४) अध्यात्मोपनिषद श्लो० ३५। प० ६८९। पू०२। पे०७।
Page 291
उपदेशप्रकरणम् ६. ( २६९ )
अथासम्प्रज्ञातसमाधेरलक्षणम्। (१) प्रशान्तवृत्तिकं चित्तं परमानन्ददाय- कम्॥ असम्प्रज्ञातनामाऽय समाधियोगिनां प्रियः ॥ १८८॥ प्रभाशून्यम्मनऽशृन्यम्बु- द्विशून्यश्चिदात्मकम्॥। अतद्वयावृत्तिरूपोऽसौ समाधिर्मुनिभावितः ॥१८९॥ उर्ध्वपूर्ण- मधः पूर्णम्मध्यपूर्ण शिवात्मकम् ॥ साक्षाद्वि- धिमुखो ह्वेप समाधि: पारमार्थिकः॥१९०॥ (२) वृत्तयस्तु तदानीमप्यज्ञाता आत्म- गोचरा: ॥ स्मरणादनुमीयन्ते व्युत्थितम्य समुत्थिताः ॥१९१॥ अथ समाधिफलम्। (३) समाधिनिर्धृतमलस्य चेतसो निवशि- तस्याSऽत्मनि यत्मुखं लभव॥ न शक्यते
(१) मुक्तिकोपनिषढ़ अ० २। श्लो० ५४ / ५ / ५६। प० ८६३। पृ० २। पं० ६॥। (२) अध्यात्मोपनिप० ग्लो. ३६। प०६८९। पृ०२। पं०८।। (३ ) मैत्रायण्युपनि= प्रपाठक ४ श्र० ९। प० २४४। परृ० १ । पं० १ ।।
Page 292
वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥। १९२ ॥। (१) यथैव बिम्बं मृदयोपलितं तेजोमय- मभ्राजते तत्सुधौतम् ॥ तद्वांSSत्मतत्त्वं प्रस- मीक्ष्य देही एक: कृतार्थों भवते वीत- शोक: ॥। १९३ ॥ (२) यत्समाधौ परं ज्योतिरनन्तं विश्वतो- मुखम्॥ तस्मिन्टष्टे क्रियाकर्मयातायातो न विद्यते ॥ १९४॥ (३) अनादाविह संमारे सच्चिताः कर्म- कोटयः॥ अनेन विलयं यान्ति शुद्धो धर्मो विवर्धते॥ १९५॥ (१) तद्यथेपीकानूलमग्रा प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मनः प्रदयन्ते ॥ १९६॥ १ विम्वं मण्यादीनां स्वरूपम् ॥ २-सुप्रक्षालितम ॥ ३ तद्वत्-अविद्यातत्कार्यमलप्रक्षालनपूर्वकविज्ञानेन आत्मस्व- रूपं प्रममीक्ष्येत्यर्थः ॥ (१) श्वताश्वतरोप०अ० २ । इलो० १४। प०१८१। पृ०११५०७।। (२) योगचूडामण्युपनिपट शलो० ११२। प० ४५३।प०२।प०९।। (३) अध्यात्मोपनि: श्लो० ३७।प० ६२८।पृ०१।प०१॥ (४ ) गीवाभाष्ये द्रष्टव्यम्।।
Page 293
उपदेशप्रकरणम् ६. (२७१)
(१) धर्ममेघमिमम्प्राहुः समा्धि योग- वित्तमाः ॥ वर्पत्यप यथा धर्माऽमृतधारा- स्सहस्रशः ॥ १९७॥ अमुना वासना- जाले निःशेषं प्रविलापिते । समूलोन्मृलिते पुण्यपापाख्ये कर्मसश्चये ॥ १९८॥ वाक्य- मप्रतिबुद्धं सत्पराक्पगेक्षाऽवभासिते। कराSS- मलकवद्ोधमपरोक्षं प्रसूयते॥ १९९॥
वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदाऽवधि:॥ अहम्भावो दयाभावे बोधस्य परमाऽवधिः॥ ॥२०० ॥। लीनवृत्तेर नुत्पत्तिर्मर्यादोपरतेस्तु सा । स्थितप्रज्ञो यतिरयं यस्सदानन्दम- श्रुते ॥। २०१ ॥। ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिष्क्रियः॥ ब्रह्मात्मनोः शोधि- तयोरेकभावावगाहिनि ॥ २०२ ॥ निर्वि- कल्पा च चिन्मात्रा वृत्ति: प्रज्ञेति कथ्यते।। सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इष्यते २०३।।
(१) अभ्यात्मोपनिषद् स्लो० ३८-४४। प०६९०।प०१।प०२।।
Page 294
(२७२) श्रतिसिद्धान्तसारसंग्र हे-
(१) भृष्टवीजोपमा भूयो जन्माङ्करविव- र्जिता ॥ हृदि जीवद्विमुक्तानां शुद्धा भवति वासना॥ २०४ ॥ पावनी परमोदारा शुद्धसत्त्वाऽनुपातिनी॥ आत्मध्यानमयी नित्या सुषुप्तिस्थेव तिष्ठति॥२०५॥ अथ सरूपमनोनाश: । (२) मेत्र्यादिभिर्गुणैर्युक्त: शान्तिमेति न संशयः ॥ भूयो जन्मविनिर्मुक्तश्रीवन्मु- कम्य तन्मनः ॥ सरूपोऽसी मनोनाशो जीव- न्मुक्तस्य विद्यते ॥ २०६॥ अथ प्रारब्घस्य भोगे दष्ट्रान्तः । (३) सोतमा नीयते दारु यथा निम्नोत्र- तस्थलम् ॥ दैवेने नीयते देहो यथाकालोप- भुक्तिषु ॥ २०७॥ १ अग्न्यादिभ्यो भृष्टानि नष्टानि बीजानि अंकुगदिका रणभृतानि धान्यादीनां यथा नांकुरोत्पादनक्षमाणि तथा तानि उपमा यस्यास्सा ॥२ नीचोञ्चस्थलम् ॥ ३ प्रारब्धेन ।। अमुना धर्ममेघेन समाधिना। (१) मन्न्यासोपनिषट श्लो ० ४३१४४ । प०६३८। पृ०२।प०९॥ () मुक्तिकोपनिषद् अ०२ । श्लो० ३४।३५। प० ८६२।
(३) आत्मोपनिषद:इलो० १८।१९। प०६९८।पृ०२।प०२।।
Page 295
उपदेशप्रकरणम् ६. (२७३)
(१) सुखाद्यनुभवो यावत्तावत्पार्घमि- प्यते ॥। फलोदयः क्रियापूवों निष्कियो नहि कुत्रचित् ॥ २०८॥ अहम्त्रह्न्तिवि- ज्ञानात्कल्पकोटिशतार्जितम्॥ मंचितं विलयं यानि प्रबोधात्म्वप्रकर्मवत ॥२०९॥ म्नम- सङ्गमुदासीनं परिज्ञाय नभो यथा ॥ न श्चिप्यते यनिः किंचित्कदाचिद्राविक- र्मभिः॥२१०॥ न नभी वटयोगेन सुगग- न्धेन लिप्यते । तथात्मोपाधियोगेन तद्धमें नेव लिप्यते॥ २३१॥ ज्ञानोदयात्पुराSS- रधं कर्म ज्ञानान्न नश्यति॥ अदत्त्वा स्वफलं लक्ष्यमुदिश्योत्सृष्टवाणवत् ॥२१२।। व्याप्वुद्धया विनिर्मुक्तो बाण: पश्चा्त गो- मतो। न तिष्ठति भिनत्त्येव लक्ष्यं वगेन निर्भग्म॥ २१३ ॥ अजरोऽस्म्यमगेस्मीति य आत्मानं प्रपद्यते । तदात्मना तिष्ठतीS- म्य कुतः प्रारब्धकल्पना ॥२१४॥ प्रार- ब्धं मियति तदा यदा देहात्मना स्थिति:॥
(:) अध्यात्मोपान : रा ६ ड। प
१८
Page 296
(२७४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
देहात्मभावो नैवेष्टः प्रारब्धं त्यज्यतामतः ॥ ॥ २१५ ॥ प्रारब्धकल्पनाप्यस्य देहस्य भ्रान्तिरेव हि॥ अंध्यस्तस्य कुतस्तत्त्वमस- त्यस्य कुतो जनिः ॥ २१६ ॥ अजा- तस्य कुतो नाश: प्रारंब्धमसतः कुतः ॥ ज्ञानेनाज्ञानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि॥ ॥ २१७। तिष्ठत्ययं कथं देह इति शङ्कावतो जडान्॥। समाधातुं वाह्यटष्टया प्रारब्धं वदति श्रुतिः॥ न तु देहादिसत्यत्ववोधनाय विप- श्विताम् ॥२१८॥ (१) तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ।। देहादीनामसत्त्वानु यथा स्वप्रे विबोधतः ॥२१९।। कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रा-
१ देहेष्वात्मभावः ॥ २ शुक्तिकादिषु रजतादिवत् ब्रह्मा- त्मवस्तुनि इदश्रगदवस्त्वाऊरोपितस्य ।। ३-अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपश्वे शून्यतां गते ।। देहस्यावि प्रपश्वत्वात्मारब्घाव- स्थिति: कुतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थ मारब्धमिति चोच्यते।। इवि नादविन्दूपनिषद्।।
(१) नादबिन्दूप० श्लो० २२/२३।२४।प०३६९।४०१प०३।
Page 297
उपदेशप्रकरणम् ६. (२७५)
र्धमिति कीर्तितम्॥ तत्त जन्मान्तराभा- वात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित ॥ २२० ॥ स्वप्रे देहो यथाउध्यस्तम्तथेवायं हि देहकः॥ अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे कुतः स्थितिः॥ २२१॥ ( १) सर्वभूताधित्रामच्च यद्मृतेषु वसत्यधि॥ सर्वानुग्राहकत्वेन वासुदेवस्तदस्म्यहम्॥।२२२।। (२) स्वानुभूत्या स्वयं ज्ञात्वा स्वमात्मान- मखण्डितम्॥ स सिद्धस्सुसुखं निष्ठ निर्वि- कल्पात्मनात्मनि॥ २२३॥ क गतं केन वा नीतं कुत लीनमिदं जगद।। अधुनैव मया हएं नास्ति किं महदद्भुतम ॥ २२४॥ किं हेयं किमुपादेयं किमन्यत्किं विलक्ष- णम्।। अखण्डानन्दपीयूषपूर्णब्रह्ममहार्णव॥। ॥ २२५ ॥ न किंचिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् ॥ स्वात्मनैव सदानन्दरूपेणा- स्मि स्वलक्षण: । २२६ ॥। असङ्गोऽहम-
(१) ब्रह्मबिन्दूपनिषद झो०२२। प०१८९। पर०२। पं०१॥ (२) अध्यात्मोपनिषद् सो० ६४-७१। प०६११।पृ०२।प०५।
Page 298
(२७६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
नङ्गोऽहमलिङ्गोहमहं हरिः ॥ प्रशान्ताहमन- न्तोऽहं परिपूर्णश्चिरन्तनः ॥। २२७॥। अक-
बोधस्वरूपोहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥२२८।। (१) अहं सच्चित्परानन्दत्रह्मेवाम्मि न चत- ग् ॥ २२९ ॥ (२) योऽमावसी पुरुपः मोऽहमम्मि ॥। सवप्रकाशरूपोडस्मि ॥ २३० ।।
(8) सर्वपूर्णम्वरूपोस्मि मजिदानन्द- लक्षण: ॥ २३२ ।। (५) यथक्षुरससंव्याप्ता शर्करा वत्तत पुनः। अद्यव्रह्मरूपण व्यापोऽहं वे जगत्रयम॥ । २३२। वरह्मादिकीटपर्यन्ताः प्राणिना मयि कल्पिताः ॥ बुद्बुदादिविकागन्तस्तर- ङस्मागरे यथा ॥ २३४॥ (१) महोपनिषद अ :शो: ।१६2 ( ) इशावास्योप: प० २ उृ० १ । पं: २ ॥ (३) मत्रयोपनिष० अ: २१: ३१०,२१,५०?॥ ( ४ ) मत्रेयोप० अ: ३/ प० ३० ।q : ९॥ (") आत्म बोंधोप: ३ो० १३१४। प०६९३३०२ प०१॥
Page 299
उपदेशप्रकरणम् ६. (२७ )
(१) मयैव चेतनेनेमे सवे घटपटादयः॥ सूर्यान्ता अवभामन्ते दीपेनेवात्मतेजसा॥ । २३५ । मयेवेनास्म्फुरन्तीह विचित्रे- न्द्वियवृत्तयः ॥ तेजसाऽन्तःप्रकाशन यथाग्नि कणपङ्मयः॥ २३६ ॥ अनन्तानन्दमम्भो- गापरोपशमशालिनी ।। शुद्धेयं चिन्मयी दृष्टिर्जयत्यखिलदृष्टिषु ॥२३७॥सवाह्याभ्य- न्तरव्यापी निप्कलोहं निग्भ्ननः।निर्विकल्प चिदाभाम एक आत्मास्मि सर्वगः ॥२३८। (२) दारिद्याशा यथा नास्ति सम्पन्नस्य तथा मम ॥ ब्रह्मानन्द निमग्रस्य विपयाशा न तद्गवेत् ॥ २३९।। (३) तत्र को मोद: कः शोक एकत्त्वमनुप- श्यतः ॥ २४० ॥ एप नित्यो महिमा त्राह्म- णस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्॥२४१।।
(१) संन्यासोंपनि= शो० २१। २२ ।२३।२४। प०६३७। पृ० २ । पं: १॥ (२) अध्यान्मोपनिषद् (३) इंशोपनिपद् श्र० ६: प० १। प्र० २। पं० १॥
Page 300
(२७८) श्रुतिसिद्धान्तस्तारसंग्रहे-
(१) परिज्ञायोपभुक्तो हिभोगो भवति तुष्टये॥ विज्ञाय सेवितश्रोरो मेत्रीमेति न चोरताम् ॥ २४२ ॥ (२ ) कातकम्फलमासाद्य यथा वाि प्रसी- दति ॥ तथा विज्ञानवशतस्स्वभावस्संप्रसी- दति॥ २४३ ॥ (३) यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रव- र्त्तते ॥ तदृष्टिगोचरास्सर्वे मुच्यन्ते सर्वपा- तक: ॥ २४४ ॥ खेचरा भूचरास्सवें ्रह्मवि- दृष्टिगोचराः॥ सद्य एव विमुच्यते कोटि- जन्मार्जितैरघैः ॥ २४५॥ (४) यथा पर्वतमादीनं नाश्रयन्ति मृग- दिजाः ॥ तट्द्रह्मविदो दोषपा नाश्रयन्ति कदाचन ॥ २४६ ॥
(१ -· ) महापनिषढ़ अ०५। श्ो० ७१/६६ /य०४१०।
(३ ) वराहोपनिषद् अ० ४ । रो० ३३। ३७ । १० ९२३। ३० १। पं. 9॥ (१) गीताभाप्ये चिद्धनानन्दकृतं ।।
Page 301
उपदेशप्रकरणम् ६. (२७९ )
(१) प्रारब्धक्षयाद्ेहतयं भङ्गमप्राप्योपाधि- विनिर्मुक्तघटाकाशवत्परिपूर्णता विदेहमुक्ति: सैव कैवल्यमुक्तिरिति॥ २४७॥ (२) योऽ कामो निष्काम आंतकामर्श्चा त्मकामो न तम्य प्रांणा उत्क्रामन्ति ।।२४८।। (३) अंत्रैव समवनीयन्ते ॥ २४९॥ (४) व्रह्मैव सन्त्रह्माप्येति॥ २५० ॥ (५) तस्य पुत्रा दायमुपयान्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्याम् ॥२५१॥ १-थोडसी अकाम: वासनारूपकामाभावादकामतेत्यर्थः॥ २-निर्गता: कामा यस्मात्सोऽयं निष्कामः ॥। ३-आपाः कामा येन स आप्तकाम: ॥ ४-आत्मकामत्वेन यस्यात्मैव नान्य: कामयितव्यो वस्त्वन्तरभृतः पढ़ार्थो भवति आत्मेवाड- नन्तरोडवाह्य: कृत्स्नः प्रज्ञानघन एकशो नो्ध्व न तिर्यड् नाघ आत्मनोऽन्यत्कामयितव्यं वस्त्वन्तरम, अत्राकामाद्या उत्तरो- ततरहेतवो भवन्ति ॥ ५ वागादयः ॥ ६-अत्रव-अस्मित्रेव परेणात्मनाऽविभागं गच्छन्ति विदुषि कार्याणि कारणानि च स्वयोनौ परत्रह्मसतत्वे समवनीयन्ते एकीभावेन समवसृज्यन्ते पलीयन्त इत्यर्थ: ॥
(१) मुक्तिकोप० प० ८५९। पृ० २। पं० ५। (२-३-४) बृहदारण्पक० प० १'५।१३२।पृ०१।२१०६।। (५) गाताभाष्ये चिद्धनानन्दकृते द्रष्टव्यम्॥।
Page 302
(२८०) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
(१) प्रियेपु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ॥ विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माप्यति सनात- नम् ॥२१२॥ (२) गताः कॅंलाः पंश्चदश प्रंतिष्ठा देवांश्र सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विर्ज्ञांनमयश्च आत्मा पेरेडव्यय सर्व एकीभवन्ति ॥ यथा नद्यः स्यैन्दमाना: समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नाम- रूपे विहाय। तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त: पैरात्परम्पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ २५३ ॥ ३।२-विदुषो मोक्षकाले प्राणश्रद्धामहाभूतपश्चकेन्द्रियम नोऽन्नवीर्यतपोमन्त्रकर्म लोकात्मका: पश्दशमंख्याकाः कला- देहारम्भकाः ॥ ४ । १- प्रतिष्ठा गताः स्वस्वकारणम्प्राप्ता भवन्तीत्यर्थः ॥ ५।६ चक्षुगदिकरणस्थाः सूयादीनां शक्तयः सूर्यादिपु गता भवन्तीत्यनुषङ्ग:।। ७ कर्माणि विदुषा कृतानि प्राब्धव्यतिरिक्तानि ॥ ८-विज्ञानप्रायः कर्त्ता।। ९-अव्याकृतात्परे ।। १०-अनन्ते ब्रह्मणि॥ ११-एकीभ- वान्ति जलाद्याधारापनये सति सूर्यादिप्रांताविम्ववत् स्वाश्रय- देहादेनाशे सति ब्रह्मण्यकतां प्राप्तुवन्तीत्यर्थः । १२गच्छ न्त्यः ॥ १३-अव्याकृतात् ॥ (१) नारदपरिव्राजकोप० प० ४०४। प्रृ० १। पं० ६।। (२) मण्डकोपनिपद् मु० ३। सं० २ । म० ७८। प० ९। पृ० १। पं० १ ॥
Page 303
उपदेशप्रकरणम् ६. (२८१)
(१) शास्त्रेण नश्येत्पग्मार्थदष्टिः कार्यक्ष- मत्रश्यति चापरोक्षात। प्रार्धनाशात्प्रति- भामनाश एवं त्रिया नश्यति चात्म- माया ॥ २५४॥ (२) नाऽवंदविन्मनुते नं वृहन्तं नाऽब्रह्मवि त्परमं प्रेति धाम ॥ विष्णुक्ान्तं वासुदेवं वि- जानन् विप्रो विप्रत्वं गच्छते तत्त्वदर्शी२५५। ॐ नमः परमहंसाम्वादित चग्णकमलचि- न्मकरन्दाय भक्तजनमानसनिवासाय श्रीग, मचन्द्राय ॥ इति श्रीमन्मैथिलकुलालङ्कारवाबूनन्दन शर्म्म- सङ््गहीते श्रतिसिद्धान्तसारसइग्रहे उपदेशप्रकरणं पष्ठम् ॥ ६।।
(१) वगहोपनिपढ़ अ० ३। श्रो० ६५ ।प० ८११। पृ० २ । पं: १ ॥। (२) शाठ्यायनोयोपािषद् इ्लो ० ४ । प २ट। पृ : १ ।पं०४।।
Page 304
॥। ॐसत्स ड्रह्मणे नमः ॥। श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहः । अथ संकीर्णप्रकरणं सप्तमम्॥७॥
अथ ज्ञानभूमय: । (१) ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या प्रथमा समु- दाहता॥ विचारणा द्वितीया तु तृतीया तनुमानसी॥१॥ सत्त्वापत्तिश्रतुर्थी स्यात- तोऽसंसक्तिनामिका॥ पदार्थाभावना पष्ठी सप्तमी तुर्यगा स्मृता ॥ २॥ स्थितः किं मृढ एवास्मि प्रेक्ष्योऽहं शास्त्रसज्जनैः ॥ वैराग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते वुघैः ॥ ॥ ३ ॥ शास्त्रसजनसंपर्कवैराग्याभ्यासपूर्व- कम्॥ सदाचारप्रवृत्तिर्या प्रोच्यते सा विचा- रणा॥४॥ विचारणा शुभेच्छाम्यामिन्द्रि यार्थेषु रक्तता॥ यत्र सा तनुतामेति प्रोच्यते तनुमानसी ॥५॥ भूमिकात्रितयाभ्यासा-
(१) वराहोंपनिषद् अ०४। गो०११०। प०८१९/प०२६४।
Page 305
संकीर्णप्रकरणम् ७. (२८३) च्वित्तेऽर्थविग्तेर्वशात ॥ सत्त्वात्मनि स्थिते शुद्धे सत्त्वापत्तिरुदाहता ॥ ६ ॥ दशा- चतुष्टयाभ्यासादसंमर्गफला तु या॥ रूढ- सत्त्वचमत्काग प्रोक्ताऽसंसक्तिनामिका ॥श। भूमिकापञ्चकाभ्यामात्स्वात्मारामतया भृशम्॥। आभ्यन्तराणां बाह्यानां पदार्थानामभाव- नात्।। ८ l। परप्रयुक्तेन चिरं प्रत्यये- नाऽवबोधनम् ॥i पदार्था भावना नाम पष्ठी भवति भूमिका ॥ ९ ॥ पड्भृमिका- चिराभ्यासाद्वेदस्यानुपलम्भनात्। यत्स्वभा- वैकनिष्ठत्वं सा ज्ञेया तुर्यगा गतिः॥ १०॥ शुभेच्छादित्रयं भृभिभेदाभेदयुतं स्मृतम् ॥ यथावद्वेदबुद्धयेदअ्नगज्ाग्रति दृश्यते।११॥ अद्वैते स्थैर्यमायाते द्वेते च प्रशमं गते।। पश्यन्ति स्वप्रवल्लोकं तुर्यभूमिसुयोगतः ।। । १२॥ विच्छिन्नशरदभ्रांशविलयं प्रवि- लीयते।। सत्त्वावशेष एवास्ते हे निदाघ हढीकुरु॥ १३॥ पञ्चभूमिं समारुह्य सुषु- प्रिपदनामिकाम् ॥ शान्ताशेषविशेषांश- स्तिष्ठत्यद्वैतमात्रके।। १४॥। अन्तर्मुखतया
Page 306
नित्त्यं वहिर्वृत्तिपरोपि सन् ॥ पग्श्रिान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते ॥ १५ ॥ कुर्वन्रभ्याममेतस्यां भूम्यां सम्यग्विवासनः ।। सप्तमी गाढसुप्त्याख्या क्रमप्राप्ता पुगतनी॥ ।। १६॥ यत्र नाऽसन्न सदृपो नाहं नाप्य- नहंकृतिः ॥ केवलं क्षीणमनन आस्तेऽद्वैतेऽ- तिनिर्भयः ॥ १७॥ अन्तःशून्यो वहिः- शून्यः शून्यकुम्भ इनाम्बरे॥ अन्तःपूणों बहिः पूर्णः पूर्णकुम्भ इवाडर्णवे ॥ १८ ॥ (१) भूमित्रयेपु विहरन्मुमुक्षुर्भवति। तुरी- यभूम्यां विहगन्त्रह्मविद्भवति। पश्चमभूम्यां विहरन्त्रह्मविद्यो भवति। षष्ठभूम्यां विहरन्त्र- ह्नविद्वरीयान्भवति सप्तमभूम्यां विहरन्त्रह्मवि- द्वरिष्ठी भवति ॥१९॥ अथ शुकवामदेवमार्गद्यमाह। (२) शुकश्र वामदेवश्र द्रे सृती देवनिर्मिते। शुको विहङ्गमः प्रोक्तो वामदेवः पिपी- लिका॥ २०॥ (१ ) वराहापनिषद् अ० ३ । प० ८१९ । पृ० २। पं० ३ ।। (२)० ऋो० ३६।४। अ० ४। प० ८२२। पृ० १। पं०१।।
Page 307
संकीर्णप्रकरणम्७. (२८९)
तत्र शुकमार्गलक्षणम्। अतद्रयावृत्तिरूपेण माक्षाद्विधिमुखेन वा।। महावाक्यविचारण मांख्ययोगसमाधिना। ॥ २१॥ विढित्वा स्वात्मनो रुप मम्प्र- ज्ञातसमाधिनः ॥ शुकमागेण विग्जाः प्र- यान्ति परमम्पदम् ॥ २२॥।
अथ वामदेवमार्गलक्षणम।
। २३ ।। अलव्ध्वापि फलं सम्यक्पुनर्भत्वा महाकुले॥ पूर्ववामनयवायं योगाभ्यासम्पु- नश्चरन् ॥ २४ ॥ अनेकजन्माभ्यामेन वामदेवेन वे पथा ॥ सोऽपि मुक्ति समापोति तद्विप्णो: परमं पढम् ॥२५ ।। दाविमा- वपि पन्थानाँ ब्रह्मप्राप्तिकगाँ शिवो॥ सद्यो मुक्तिप्रदश्चैकः क्रममुक्तिप्रदः परः ॥२६॥
Page 308
(२८६ ) श्रुतिसिद्धान्तसारसमहे -
(१) यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ॥ तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २७॥ अथात्मनो दुर्लभत्वम्। (२) श्रवणायापि बह्ुभियों न लभ्यः शृण्व- न्तोऽपिबहवो यत्र विद्युः ॥ आश्चर्योऽस्य वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्च्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥ २८॥ अनेकसंकीर्णवाक्यानि। ( ३) तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्वहू्छव्दान्वाचो- विग्लापने हि तत् इति ॥ २९॥
(१) शेवाश्वतगोपनिषद् अ० ६। श्रो० २३ प०१८७। पृ० २। पं० ७।। (२) कठवली अ० १। व० २। प० ७। पृ० २। प० ३।। (३) वृद्दरण्यक० अ० ६। आ० ४।श्० २१। प०१५६। पृ० १। पं० ९॥
Page 309
संकीर्णमकरणम् ७. (२८७)
(१) एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोडविद्या- ग्रन्थि विकिरतीह सौम्य ।३० ।। (२) इह चेदवंदीदथ सत्यमस्ति न चेदि- हावेदीन्महती विनषटिः॥ ३१॥ (३) तं यथा यथोपासते तदेव भवति॥३२।। (४) काम: संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽ्र- द्वाधृतिग्धृतिद्वीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वम्मन एव३३।। (५) आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः ॥ किमिच्छन्कस्य कामाय शरीर- मनुसश्चरेत ॥ ३४ ॥ अथ शान्तलक्षणम्। (६) अन्धवत्पश्य रूपाणि शव्दं बधिर- वच्छृणु ॥ काष्ठवत्पश्य वै देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥ ३५ ॥
(१) गण्डकापनि० मु० २। सं० १। श्र० १०। प० २२। पृ २/प०५॥ (२) केनोपनि० चि० अ०२। मं०५। पत्र ३। पृ०२५०७।। (३) गीताभाष्ये द्रष्टव्यम् ।। (४) महदारण्यक० अ० १।६।ब्रा५।४।श्र०३।१२। प०११६। १५५ । प्रृ० ११२। प० २। ७ ।।
Page 310
(२८८) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
अथ तत्त्वज्ञानानन्तरं शास्त्रत्यागमाह। (१) शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनःपुनः॥ परमम्ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्य- थोत्सृजेत् ॥ ३६ ॥ (२) ग्रन्थमन्यस्य मेवावी ज्ञानविज्ञानतत्व- तः ॥ पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्रन्थान- शपतः ॥३७ ।। अथ निवृत्तिमार्गमाह। (३) यं चामी अरण्ये श्रंद्वा संत्त्यमुपासते तेडनिगभिसम्भवन्त्यर्निपोऽहंरह आपूर्यमाण- पक्षमापूर्यमाणपक्षाद यान्पण्मामानुंदङ्गादित्य- १-वानप्रस्था: परिविाजकाश्च सह नषिकजलचारिभि:।। २ श्रद्धायुक्ता: मन्तः ॥ ३-सत्यम्ब्रह्म हिरण्यगर्भात्मानम् । ४-अचिरिति नाग्निज्वालामात्रं किन्तर्ह्वचिगमिमानिन्य्च: शद्दवाच्या देवतोत्तग्मार्गलक्षणा व्यवन्थिरतव तामभिसम्भ- र्वान्ति ॥ -अहडवताम् ॥ ६-गुकपक्षदेवताम ॥ 9-उनगं दिशं सवितति पड्टुत्तगयणदेवताः ।
१ (२८s) पशन्त्यटिप्पर्णावन।
Page 311
संक्ीर्णप्रकरणम् ७. (२८९)
एति मासेभ्यो देवंलोकं देवलोकादा दित्यमा- दित्याद्वैद्युतं तान्वैद्युतान्पुरुपो मौनस एत्य त्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पंगः पंरावतो वसन्ति तेपान्न पुनगवृत्तिः॥ ३८॥। अथ प्रवृत्तिमार्गमाह। अथ ये यज्ञेन दोनेन तैपसा लोकाअ्जयन्ति ते घृममभिसम्भवन्ति धूमाद्ात्रि ५ रात्रग्प-
न्दक्षिणीदित्य एति मासभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चन्द्रं ते चन्द्रम्प्राप्याऽन्नम्भवन्ति
१ देवलाकाभिनानिनी देवताम॥ २ विद्युवभिमानिनीं देवनाम्। ३-ब्रह्मलांकशमी पुरुषो ब्रह्मणा मनसा सृष्टो मानसः ॥ ४-कश्रित्य आगन्य ॥ ५-प्रकृष्टाः सन्तः स्वगभ्॥ ६-परावतः प्रक्रृष्टा: समा: संवत्मराननेकान्व- सन्ति ब्रह्मण 5ने कान्कल्पन्वमन्तीत्यर्थः ॥ ७-अस्मिन्संमारे पुनगगमनम ॥ ८-केवलकर्मणः ।। ९-अग्निहोत्रा दिना ।। १०- वहेवेंदिभिक्षनाणपु दव्पमंविभागलक्षमेन ॥ ११-वाहे- र्वैद्येव भिक्षादिव्याताकन कस्छच न्द्रायणादिना॥। १२-उत्त- रमार्ग इवेहपि देवना एव भूमादिशब्दवाच्या: धूमदेवता पांतपदयन्त त्यर्थ: ॥ ३-तानम बताः ॥
Page 312
(२९० ) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे -
ता ५ स्तत्र देवा यथासोम ५ राजानमाप्या- यस्वापक्षीयस्वेत्येवमेना स्तत्र भैंक्षयन्ति तेषां यदाँ तत्पंर्यवैत्त्यथेममेवाSSकाशमभि- निष्यद्यन्त आकाद्रायुं वायोर्वृषिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीम्प्राप्यान्नम्भवन्ति ते पुनः पुरुपाग्री हूयन्ते ततो योपाग्ौ जायन्ते लो- कान्प्रंत्युत्थायिनस्त एवमेवानुपग्विर्त्तन्तेऽथ य एतो पन्थानॉ न विदुस्ते कीटा: पतङ्गा यदिदन्दन्दशूकम् ॥३९॥ अथ नानाविषयवाक्यानि। (१) विद्या ह वै त्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि। अमूयकायानजवडय- ताय न मा तया वीर्यवती तथा स्याम्॥४०॥
१-यज्ञ ऋत्विज आप्याय्याउप्याय्य चमसस्थं भक्षणे- नापक्षयं च कृत्वा पुनःपुनर्भक्षयन्तीत्यर्थः । २ भृत्यानिव स्वामिन उपभुञ्जते देवाः ॥ ३-यज्ञदानादिलक्षणम॥ ४-परिक्षीयत इत्यर्थः ॥ ८-लोकान्प्रत्युत्तिष्ठनतोऽग्निहो- ऋादिकर्मानुतिष्ठन्ति ॥ ६ दंशमशकम्॥
(१) मुक्तिकोपनिषद् अ० १। प० ८५८। प्रृ० १। प०८।
Page 313
संकीर्णप्रकरणम् ७. (२०१)
(१) यो वा एतदक्षं गार्ग्यडविदित्त्वाS- स्मि लोके जुहोति यजते तपते तप्यते बहूनि वर्पसहमाण्यन्तवदेवाडस्य तद्द- वति॥३१ ॥ (२) तमेतं वेदानुवचनेन त्राह्मणा विवि- दिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमाऽनाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवति॥ ३२ ॥ (३) वाग्दण्डोडथ मनोदण्डः कायदण्ड- स्तथैव च ॥ यम्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डीति कथ्यते ॥ ४३।। (8) सं एनमविदितो न भुनक्ति ॥३४ ॥ (५) ज्ञानमुत्पदते पुंमां अयात्पापस्य कर्म्मणः ॥ ४५ ।। अत्र हि जन्तोः प्राणेपू-
१ म आत्मा अज्ञातः एनं जीवं न रक्षति।।
(१) वृहदारण्यक= अ० ९घा०८।य०१।१६९ प्र० २।पं० १॥ (२) वृहदारण्यक= अ० ६। बरा० ४ । श्र० २० । पं० १५६। प० २ । पं० ५॥ (३-४) गोताभाष्य द्रष्टव्यं चि०।। (") रामोत्तरतापिन्युप प० ५२०/ प्रृ० २। पं० ३॥
Page 314
(२९२ ) श्रुातासद्धान्तसारसंग्र हे-
त्क्ममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचऐ्े येना- सावमृतीभूत्वा मोक्षीभवति तस्मादविसु- क्मेव निषेवेत अविमुक्तत्न विमुश्चेत ॥ ४६॥ अथ सङ्गत्यागाशक्यत्वे सद्भि: कर्तव्यवाक्यम्। (१) सङ्ग: सर्वात्मना हेयः स चेत्त्यकुं न शक्यते॥ स सद्भिः मह कर्त्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम ॥४७॥ अथ पण्डितलक्षणम्। (२) अनागतानां भोगानामवाञ्छनमकृत्रि- मम्॥ आगतानां च संभोग इति पण्डि- तलक्षणम् ॥। ४८ ॥ (३ ) अयं बन्धुरयं नेति गणना लधु चेतसाम्॥ उदारचरितिानान्तु वसुधैव कुट्ट- म्बकम् ॥ ४९ ॥ (8) सातत्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो
(१) गोंताभाष्य चिद्धनान्दकृते। (२) महापनिषड़् अ०५। झो०१७१।१८५९७। पृ०२प०१।। (३) महापनि० अ०६। ऋ्रो०७१। प०६०३। पृ०१।प०४॥। (४) शारीरकोप० प० ६०५। प० १। पं० ४।।
Page 315
संकीर्णप्रकरणम् ७. ( २९३)
ग्रहाः॥ अक्रोधो गुरुशुश्रृषा शोचं सन्तोष आर्जवम् ॥ ५० ॥ अमानित्वमदम्भित्व- मास्तिकत्वमहिंसता॥ एते सर्वे गुणा ज्ेया- स्सातत्विकस्य विशेषतः ॥५१॥ अहं कर्त्तास्म्यहं भोक्ताऽस्म्यहं वक्ताऽभिमानवान्। एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते त्रह्मवित्तमेः ॥ ॥। ९२ ॥ निद्वाऽडलम्ये मोहरागी मेथुनं चौर्यमेव च ॥ एते गुणास्तामसस्य प्रोच्यन्ते त्रह्मवादिभिः॥५३॥ उध्वें सात्त्विको मध्ये राजसोऽधस्तामस इति ॥५४॥ मत्यज्ञानं सात्त्विकम् ॥ धर्मज्ञानं राजसम् ॥ तिमि- राऽन्धन्तामसमिति ॥५५॥ अथ प्रतिमापजनवाक्यम्। (१) विश्वरूपं परञ्ज्योतिस्स्वरूपं रूपव- र्जितम् ॥ योऽर्चयेत्प्रतिमां मां च समे प्रिय- तरो भुवि॥ ५६॥
(१) गोपालोसरतापिन्युपनिषढ़ श्लो० २। प० ७९ए पृ० २। पं० ३।४।।
Page 316
(२९४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे -
अथ सर्वात्मभावेन प्रणाम: । (१) ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवा-
खरम् ॥५७॥ अथोपवासलक्षणम्। (२) उप समीपे यो वासो जीवात्मपरमा- त्मनोः॥ उपवासस्स विज्ञेयो न तु कायस्य शोपणम् ॥५८॥l अथेश्वरस्य प्रेरकत्वमाह। (३ ) एप ह्येव साधु कर्म्म काग्यति तं यमुन्निनीपंत।। एष एवासाधुकर्म्म काग्यति तं यमधो निनीषते ॥ ५९॥ अथ देवानाममृतदर्शनेन नृमिमाह। (४)न ह वै देवा अश्नन्तिन पिवन्ति एतदेव अमृतं दृष्टा तृप्यन्ति ॥ ६० ।।
() याज्ञवन्क्योपनि: ३ो ४पृप०६॥ (२) वाराहांपनिषढ़ अ:५।रो०३९.। प०८१३य०१।प=७।। (३) कौषातक्युप: अ० ३ । प० ०६० : पृ० २ | पं० ७ ॥ (>) चिद्धनानन्दकृतगीताभाष्ये द्रष्टव्य: ।।
Page 317
संकीर्णपकरणम् ७. (२९५ )
अथ सन्न्यासग्रहणवाक्यम्। (१) यद्हरेव विरज्येत्तदहरेव प्रत्रजेत॥।६१।। अथाजिह्वादिषण्णां लक्षणानि। (२ ) अजिह्वः पण्टक: पङ्गरन्धो वधिर एव च । मुग्धश्च मुच्यते भिक्षु: पङ्गिरतैर्न संशयः ॥६२॥ इदमिष्टमिदन्नेति योऽश्न- न्नपिन सज्ते ॥ हितं सत्यं मितं वक्ति तमजिह्नं प्रचक्षते ॥ ६३। अद्य जातां यथा नागें तथा पोडशवार्पिकीम । शतवर्पाञ्च यो दृष्टा निर्विकारः स षण्कः ॥६४॥ भिक्षार्थमटनं यस्य विष्मृत्रकरणाय च।। योजनान्न परं याति सर्वथा पङ्गरेव सः॥६५।। तिष्ठतो व्रजतो वापि यस्य चक्षुर्न दूरगम्॥ चतुर्युगां भुवं मुन्का परिव्ाद सोऽन्ध उच्यते॥ ॥६६ ॥ हिताहितं मनो गम वचः शोका- वहं तु यत् । श्रुत्वापि न शृणोनीव बधिरः स प्रकीर्तितः ॥६७॥ सान्निध्ये विषयाणां यः
(१) नारदपरिघ्ाजकोप उप० ३। प० ५०६। प०१।प०३।। (२) नारदपरित्राजकोपनिषद् उप०३। १०४=५। परृ०१पं०१॥
Page 318
(२९६) श्ुतिसिद्धान्तसारसंमहे-
समथोंडविफलेन्द्रियः ॥ सुप्तवद्धर्त्तते नित्यं स भिक्षुर्सुग्ध उच्यते ॥६८ । अथ परापूजोपचारलक्षणानि। (१) तस्य निशिन्तता ध्यानम् ॥ सर्वक्- मर्मनिराकरणमावाहनम् । निश्चयज्ञानमा- सनम ॥ उन्मनीभावः पाद्यम् ॥ सदाऽमन- स्कमर्ध्यम् ॥ सदा दीप्ति पारामृतवृत्तिस्स्ना- नम ॥ सर्वत्र भावना गन्धः । दक्स्वरूपाS- वस्थानमक्षताः ॥ चिदाप्ति: पुष्पम्॥ चिद- ग्रिस्वरूपं धूपः ॥ चिदादित्यस्वरूपं दीपः ॥ परिपूर्णचन्द्रामृतरसस्यैकीकरण नैवेद्यम्॥ निश्वलत्वं प्रदक्षिणम् ॥ सोडहंभावो नम- स्कारः ॥ मोनं स्तुतिः ॥ सर्वसन्तोषो विसर्जनम् ॥ ६९॥ (२ ) नैनें कृताकृते तपत इति ॥ ५० ॥ १-अत्रार्थे छ्लोक :- यथा पर्वतमादीसं नाश्रपन्ति मृग- दिजा: ॥ तद्ङ्रह्सविढ़ो दोषा नाश्रयन्ते कदाचन ।। इति गीतामाध्ये उक्तम॥ (१) मण्डलमाझणोपनियद् शु० २। प० ४५९। प्र०२।प०६।। (२) विद्नानन्दुकतगीताभाष्ये उक्म् ॥
Page 319
संकीर्णप्रकरणम् ७. (२९७)
अथावधृतलक्षणम्।
तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधृत इतीर्यते॥७१॥ अथ सवितृसावित्रीनिरूपणम् । ( २) आदित्य एव सविता द्यौस्सावित्री७२।। अथावश्यकर्तव्यत्वमाह। (३) त्रिसन्ध्यं शक्तितः स्नानं तर्पणं मा- र्जनन्तथा॥ उपस्थानं पश्चयज्ञान्कुर्यादाम- रणान्तिकम् ॥ ७३॥ अध गुरोरनभिनन्दन दोष:। (४) एकाक्षरप्रदातारं यो गुरुं नाभिन- न्दति॥ तस्य श्रुतन्तथा ज्ञानं सवत्याम- वटाम्बुवत्।। ७४॥ श्रीमद्धागवतोक्तोकाः । योगासयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयो विधित्सया। ज्ञानं कर्म च भक्तिश् नोपायोऽन्योस्ति कुत्रचित्।। निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु। वेष्वनिर्विण्णचिचानां कर्मयोगस्तु कामिनाम्।। यटच्छया मत्कथादी जातश्रद्धस्तु यः पुमान्। न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ।। (१) अवधूतोपनिषद् शो० १। प० ७०८। पृ० २।पं०।। (२) साविध्युप= भु० ६। प० ६०५। उृ2 १। प० ९॥ (३-४) साट्यायनीयोपनिषद् भो: १२। ३६ । प० ८२९। ८३१। पृ० १।२१ १०२।६।।
Page 320
अथ महाविष्णुस्तोत्रम्।
श्रीशिव उवाच H (१) ॐन्रमस्सच्चिदानन्दाद्वितीयाखण्ड- ब्रह्मणे।I अचलाय नमोऽजायाऽक्रियकूट- स्थविष्णवे॥ १॥ अनन्ताय प्रबोधाय नमो ज्योतिस्म्वरृपिणे॥ नमस्ते स्वप्रका- शाय शिवाय पगमात्मने ॥ २ ॥ जगदाधार- भूताय नमो विश्वान्तरात्मने॥ नागयण हषी- केश वासुदेव नमोस्तुते।३।केशवाच्युत भोः कृष्ण हरे माधव निर्गण । श्रीराम परमेशान जनार्दन नमोस्तुते॥४॥ त्वय्यनन्ते परा- नन्दे स्वप्रबोधवने यदा ॥ सर्गोत्पत्तिविधि- ज्ञानम्वभावो जायते तदा ॥ ५॥ गुणानां समतावस्था ग्जी सर्पवदुत्थिता। अधि- ष्ठानाभिधः साक्षी तद्योगात्पुरुपश्च त्वम् ।। ॥ ६॥ सत्त्वोद्रेकाच्च सा शक्तिर्मायाऽडवर- णसंजञिता ।। तत्सम्वन्धाच्च त्वं विष्णो सर्व- ज्ञेशनिमित्तकः ॥ ७॥ रजोद्रिक्ता च सा माया विक्षेपमहदात्मिका। तद्योगाद्धेम- (१ ) गिवरहम्ये।।
Page 321
संकीर्णप्रकरणम् ७. (२९९)
गर्भस्त्वं क्रियाज्ञानात्मको भवेत् ॥। ८ ।। तमोद्रेकाच्च विक्षेपादहङ्काराभिधा म्मृता॥ तद्योगात्त्वम्भवेद्विष्णो प्रधानपुरुषो विगद।। ॥ ९॥ ततो व्योमानिलाग्न्यव्भूमृक्ष्माणि प्रभवन्ति वे ॥ पश्चीकृततमोभागेरनन्ताण्डा- नि चित्त्वयि॥ १० ॥ भुवमानि शरीगणि तत्र त्वं सजमि प्रभो ॥ ग्जोभागभवाः प्राणास्तथा कर्मेन्द्रियाणि च । ११। देवा- ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकग्णानि च सत्त्वतः ।। क्षिप्ानण्डेSक्षमान्वीक्ष्य तत्संघातान्हि त्वं हरे। १२॥ तदा चित्प्रतिविम्बेन प्रवेशोड- विद्यया कृतः॥ आवृणोत्यपगभेदं दगदश्यो- र्रह्मसर्गयोः ॥१३ ॥ स्वाविद्यावशतः कर्त्ता भोक्ा त्वं जीवसंज्ञक: ॥ एकस्त्वम्ब- हुधा जातो भोग्यभोक्तेशभेदतः ॥१४॥ एवं त्वयि चिदम्भोधौ त्रह्माण्डादितर ङ्गकाः॥माया वातेरिताः सर्वे तच्छान्तौ ते लयङ्गता:॥१९॥ त्वदुन्मेषनिमेपाभ्यामण्डानाम्प्रभवाप्ययो।। त्वद्रोमकूपेष्वण्डानि फलान्यौदुम्बरे यथा। ।। १६ 1
Page 322
स्थूलेतया यथा॥ लिद्गदेहतयाऽभिन्न- निमित्तन्तन्तुकर्मणि ॥ १७॥ उपादा- नम्प्रपश्चस्य मायामाश्रित्य त्वन्तथा॥ तेत्सं- स्कारनयाऽभिन्ननिमित्तं विश्वकर्मणि । १८ ॥ अतोऽभिन्ननिमित्तोपादानं स्वारो- पितस्य त्वम्॥ मायाविलसितं विश्वं स्याद- निर्वचनीयकम्॥ १९ ॥ स्वरूपात्यागपू- र्वेंग यद्विशेपेण वर्त्तनम् ॥ तद्वे विवर्त्तकं प्रोक्तं शुक्तिकारजतं यथा॥ २० ॥ सच्चि- दानन्दरूपस्यापरित्यागेन वै तथा ॥ विश्वा- कारेण त्वञ्जातस्ततो विश्वं विवर्तकम् ॥२१। मृत्ति का दिविकारेषु यथा सत्यं मृदादिक: । शुक्तिकादिविवर्तेषु यथा सच्छक्तिकादि- काः ॥ २२॥ तथा त्वं चिद्धिवतेषु सत्यं सच्ित्प्रियात्मकः ॥ त्वद्विलासमिदं विश्व- माप्तकामस्य बालवत् ॥ २३॥ बिम्बप्रति- बिम्बाभ्यां यथा बिम्बो द्विधा भवेत्।। तथेशजीवरूपौ हि त्वयि नाथ विकल्पितौ।। ॥२४ ॥ चुम्बकस्य च सान्निध्यायथा त्या. १-स्थूलदेहवया ॥। २-जीवसंस्कारतयेति।
Page 323
संकीर्णप्रकरणम् ७. (३०१)
कर्पणक्रिया॥ तथा त्वय्यपि कर्तृत्वं वि- कल्पं न च वास्तवम् ॥ २५॥ यथा घटम- ठाकाशी सङ्गहीनौ निरन्तरम् ॥ तथा देहत्र- यस्थोऽपि निस्सङ्गस्त्वं चिदात्मकः॥। २६॥ रज्जुसपें यथा र्ज्जुर्निर्विकार: प्रवर्तते । स्वविवर्त्ते तथा त्वं हि विकाररहितः सदा ॥ २७ ॥ सुवर्णकारणाद्विन्नं यथा हि रुचकं ह्यमत् ।। भवच्चित्कारणाद्विन्नं वितथं वै जगत्तथा॥ २८ ॥ युष्मज्चिन्मयै- केऽस्मिन्विवादं कुत वे प्रभो ॥ त्वयि शुद्धे बन्धमोक्षो स्वप्रबन्धनमुक्ततत । २९ ।। त्वं सर्वहृदयस्थो वै त्वयिमर्व प्रतिष्ठितम्॥। वस्तुतस्त्वं निराधारो वासुदेवपदः स्मृतः॥ । ३० ॥। यथा शुक्तिपरिज्ञानाद्रजतत्र प्रवर्तते ।। त्वद्विवर्त्तमिदं तद्वत्त्वज्ज्ञान द्वे निवर्त्तते॥ ३१ ॥ त्वन्मूलमखिलं विश्व त्वत्तो भिन्नन्न विद्यते ॥ त्वत्कृशलेशमात्रेण सर्वञ्जानाति भक्तिमान् ॥ ३२॥ त्द्भक्ति- विमुखानां वै ज्ञानं कल्पशतैर्न च। तम्माददं महाविष्णो मृगयामि त्वदङत्रिकम् ॥३३ ॥
Page 324
(३०२) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
दयादृष्टिकटाक्षेण पश्य नाथ दयानिधे। शर- णागतञ्च माम्पाहि संसारकेशसागरात्।।३४।। महाविष्णोग्दिं स्तोत्रं यः पठेद्धक्तिसंयुतः ॥ वाञ्छितञ्च तथा ज्ञानं तस्य शीघ्रं प्रजायते।३९ इति श्रीमहाविष्णुस्तोत्रं सम्पृर्णम।। (१) श्रीमहादेव उवाच ॥ नमोऽस्तु ग- रामाय सशक्तिकाय नीलोत्पलश्यामलकोम- लाय। किरीटहाराङ्गदभूषणाय सिंहामन- स्थाय महाप्रभाय ॥ १॥ त्वमादिमध्या- न्तविहीन एक: सृजस्यवम्यत्सि च लोकजा- तम् ॥ म्तमायया तेन न लिप्यसे त्वं यत्स्वे सुखेऽजसग्तोऽनवद्यः ॥ २॥ लीलां विवत्से गुणमवृतस्त्वं प्रपन्नभक्तानुविधानहेतोः ।। नानाऽवतारैः सुरमानुषाद्येः प्रतीयसे ज्ञानि- भिरेव नित्यम् ॥ ३ ॥ स्वांशेन लोकं मकलं विधाय तं विभर्षि च त्वं त्वदध: फणीश्वरः॥ उपर्यधोभान्वनिलोडपौपधीमव- र्परूपोऽवसि नैकधा जगत् ॥ ४ ॥ त्वमिह देदभृतां शिखिरूपकः पचसि भक्तमशेष- (१) महाशम्भुर्संहितायाम् ।।
Page 325
संकीर्णप्रकरणम् ७. ( ३)
मजस्रकम् ॥ पवनपश्चकरूपसहायवाअग- दखण्डमनेन विभर्ि भोः ॥५॥ चन्द्रसू- र्यशिखिमध्यगतं यत्तेज ईश चिदशेषतनू नाम्॥ प्राभवत्तनुभृतामिह धैर्य शौर्यमायुर- खिलं तव सत्त्वम्॥ ६॥ त्वं विरश्चिशिववि- प्णुविभेदात्कालकर्म्मशशिमूर्य्यविभागात।। वादिनां पृथगिवेश विभासि त्रह्म निश्चितम- नन्यदिहैकम्॥ ७॥ मत्म्यादिरूपेण यथा त्वमेक: श्रुतौ पुगणेषु च लोकसिद्धः। तर्थेव सर्व सदसद्विभागस्त्वमेव नान्यद्रवतो विभाति८ यद्यत्ममुत्पन्नमनन्तसृष्टावुत्पत्स्यते यन्न भवच्च यच्च॥ न दृश्यते स्थावग्जङ्गमादौ त्वया विनाऽत: परतः परस्त्वम्॥९॥त्त्वंनजा- नन्ति परात्मनस्ते जनास्समस्तास्नव माय- यातः ॥ त्वद्भक्तसेवामलमानसानां विभाति तत्त्वं परमेकमैशम् ॥ १०॥ त्रह्मादयस्ते न विदुः स्वरूपं चिदात्मतत्त्वं वहिरर्थभावाः ॥ ततो बुधस्त्वामिदमेव रूपं भत्तया भजन्मु- क्तिमुपेत्यदुःखः॥ ११॥ अहम्भवन्रामगुणैः कृतार्थो वसामि काश्यामनिशं भवान्या।।
Page 326
(३०४) श्रुतिसिद्धान्तसारसंग्रहे-
सुमूर्षमाणस्य विमुक्तयेऽहं दिशामि मन्त्रं तव रामनाम॥१२॥ इमं स्तवं नित्यमनन्यभत्त्या शृण्वन्ति गायंति लिखंति ये वै। ते सर्वसौख्यं परमश्च लब्ध्वा भवत्पदं यांति भवत्प्रसादात्१३ इति श्रीम हादेवकृतरामस्तोत्रं सम्पूर्णम।। अथ कौत्सायणिस्तृतिः। (१)त्वं त्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजा- पतिः ॥ त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्व- त्निशाकरः ॥ १ ॥ त्वं मनुस्त्वं यमश्र त्वं पृथिवीत्वमथाच्युतः ॥ स्वार्थ स्वाभाविकेऽथें च बहुधा संस्थितिस्त्वयि ॥२॥ विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत्। विश्व- भुक विश्वमायुस्त्वं विश्वकीडारतिप्रमुः॥।३॥ नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च॥ अचिन्त्यायाप्रमेयाय त्वनादिनिघनाय च।।8।। इति कोन्मायणिस्तुतिः ।।
सिद्धान्तसारसंग्रहे संकीर्णप्रकरणं समाप्तम्। । समाप्रसाय मन्थ: ।। (१) मैत्रायण्युपंनिषद्॥।
Page 328
DATE OF ISSUE
This book must .he returned withmn 3. 7. 14 days of itx isaun. A fiue of ONE ANNA per day will be chntyed it the buok i oterduo.
Page 329
Claas No.S 294.5 Book NoB163P Vul.
Author B.an.kca .. Tit! GnibyanSuta Acc No. 52124
(3168P Bonke 22M
52122