1. sushruta_chikitsa

१ अथातो द्विविधीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

द्वौ वङ्गौ भवतः शारीरौग्रान्त्रुश्च तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्नि-पातनिमित्तः ग्राग्नतुरपि पुरुषपशुप्ति व्यालसरी सृपप्रपतनपीडनप्रहार-

३ निग्रहद्वारिवृष्टिनिदाघशेकलकपोलशृङ्गचकृष्णपरशक्तिकुन्तादियुद्धाभिघातनिमित्तः तत्र तुल्ये वङ्गा सामान्ये द्विकारयोगस्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् द्विविधीय इत्युच्यते

४ सर्वस्मिन्नेवाग्न्तुवर्गे तत्कालमेव जातोष्मा: प्रसृतस्योपशमार्थं पित्तवच्छी-तक्रियावचारौविधिविशेषः सन्धानार्थ च मधुरृृतप्रयोग इत्येतदिदृकारयो-स्थानप्रयोजनम् उत्तरकालं तु दोषोपप्लवविशेषाच्छारीरत्वं प्रतीकारः

५ दोषोपप्लवविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः प्रसङ्गसामर्थ्याद् यथोक्तो वङ्गप्रश्नाधिकारः शृद्दत्वात् षोढशप्रकार इत्येक

६ तस्य लङ्गां द्विविधसामान्यं वैशेषिकं च तत्र सामान्यं रूक्ष वङ्ग गात्रविचर्षणे वङ्गयतीति वङ्गाः विशेषलङ्गां पनर्वातादिलिङ्गदिविशेषः

तत्र श्यावारुणाभस्तनुः शीतः पिच्छिलोल्लप्स्तावी रूक्ष्वटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनाबहुलो निर्माणस्थैति वातात् तिप्रजः पीतनीलाभः किंशुकोदकाभोष्ठावी दाहपाकरागविकारारी पीतपिडकाजुष्टश्रैति पि-त्तात् प्रततचरडकगाढबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्त्रायुजालावततः कठिनः पाराडववभासो मनदवेदनः शुक्लशीतसाद्रपिच्छिलास्त्रावी गुरुश्रैति कफात् प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णास्फोटपिडकाजा लोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिः सवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्त्रावी पित्तलिड्गैः श्रैति रक्तात् तोददाहधूमायन-प्रायः पीतारुणाभस्तदर्शनस्त्रावी चेति वातपित्ताभ्यां करडूयनशीलः सनिस्तो-दो रूक्षो गुरुदारुणो मुहुर्मुहुः शीतपिच्छ ललाल्प्स्तावी चेति वातश्लेष्मभ्यां

गुरु: सदाह उष्णा: पीतपाराडवस्त्र चेति पित्तश्लेष्मभ्यां रूक्षस्तनुस्तोदबहुलः सूप इव च रक्तारुणाभस्तदर्शनस्त्रावी चेति वातशोणिताभ्यां घृतमराडाभो मीनधावनतोयगन्धदुर्विसर्प्युष्णाकृष्णास्त्रावी चेति पित्तशोणिताभ्यां रक्तो गुरु: स्तिग्धः पिच्छिलः कर्दमप्रायः स्थिरो सरक्तपाराडस्त्रावी चेति श्लेष्म-शोणिताभ्यां स्फुरणातोददाहधूमायनप्रायः पीतनुरक्तस्त्रावी चेति वातपित्त-शोणितेभ्यः करडूस्फुरणैचुमचुमायमानप्रायः पाराडघनरक्तास्त्रावी चेति वा-

तश्लेष्मशोथितेभ्यो दाहपाकरागकराडूप्रायः पारडघनपरक्तास्नावी चेति पित्तश्लेष्मशोथितेभ्यः त्रिविधवर्णवेदनास्नावविशेषोपेतः पवनपित्तकफेभ्यः निर्दहननिर्मथनस्फुरणषटोददाहपाकरागकराडूस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्नावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोथितेभ्यः जिह्वातालाभो मृदुः स्विग्धः श्लथ्यो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्नावश्रिति शुद्धो व्रण इति ७

तस्य व्रणस्य षोऽष्टरुपक्रमो भवन्ति तद्यथा-ग्रपतर्पणामिलपः परिषेकावभृज्जः स्वेदो विम्लापनमुपनाहः पाचनं विस्तार्यां स्त्रेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषामाहरं व्यधनं विस्तार्यां सीवनं संस्थापनं पीडनं शोथितास्थापनं निर्वापणामुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सरपिस्तैलं रसक्रिया-डवचूर्णानं व्रणाधू पनमुत्सादनमवसादनं मृत्कर्म दारुणकर्म द्वारकर्माग्निकर्म कृष्णाकर्म पाराडकर्म प्रतिसारणां रोमसंजननं लोमापहरगां वस्तिकर्मोत्तरबस्तिकर्म बन्धः पत्रदानां कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारगां धूमो मधु सरपियन्त्रमाहारो रत्नाविधानमिति ५

तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सरपिस्तैलं रसक्रियाडवचूर्णनमिति शोधनरोपणातेषु व्रणेषु शस्त्रकृत्या शोथितास्थापनं द्वारोऽग्नित्रयमाहारो रत्नाविधानं बन्धविधानं चोक्कानि स्तेहस्वेदनवमन विरेचनबस्त्युतरबस्तिस्तिरो विरेचन-नस्यधूमकवलधा र्गान्यन्यानि च व्रण्याम यदन्यदवशिष्टमुपक्रमजातं तदिह वत्त्यते ६

षड्विधः प्रागुपदिष्टः शोफः तस्यैकादशोपक्रमाः भवन्त्यपतर्पणादयो विरेचनान्ता ते च विशेषे शोथप्रतीकारे वर्तन्ते व्रणभावापत्त्रस्य च न विरुध्यन्ते शेषास्तु प्रायेगा व्रणप्रतीकारहेतव एव १०

ग्रपतर्पणामाद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्र ११ भवन्ति चात्र

दोषेच्छ्रायोपशान्त्यर्थ दोषानद्धस्य देहिनः श्रवेद्य दोषं प्राज्ञ च कयं स्यादपतर्पणम् १२

ऊर्ध्वमारुतत्रृणातुनमुखशोषश्रमान्विते न कायं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः १३

शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूपग्ररुजेषु च यथास्वैरौषधैर्लेपं प्रत्येकशयेन कारयेत १४

यथा प्रज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम्

तश्लेष्म शोशितेभ्यः दाहपाकरागकरडूप्रायः पारडघनपरक्तास्नावी चेति पित्तश्लेष्मशोशितेभ्यः त्रिविधवर्णवेदनास्नावविशेषोपेतः पवन पित्तकफेभ्यः निर्दहननिर्मथनस्फुरणषटोददाहपाकरागकरडूस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्नावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोशितेभ्यः जिह्वातलाभो मृदुः स्विग्धः श्लथ्यो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्नावश्रिति शुद्धो व्रण इति ७

तस्य व्रणस्य शोधनक्रमो भवति तद्यथा-ग्रपतर्पणामलिपः पारिषकौड्भ्यद्धः स्वेदो विलापनमुपः पाचनं विस्तार्यां स्तेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारुणं लेखनमेषामाहरं व्यधनं विस्तार्यां सीवनं संस्थापनं पीडनं शोणितास्थापनं निर्वापणमुक्तारिका कषायो वर्तिः कल्कः सरपिस्तैलं रसक्रियाडवचूर्णनमिति ८

डवचूर्णनं व्रणधू पनमुत्सादनमवसादनं मृत्कर्म दारुणकर्म द्वारकर्माग्रिकर्म कृष्णकर्म पाराडकर्म प्रतिसारणां रोमसंजननं लोमापहरगां वस्तिकर्मोत्तरबस्तिकर्म बन्धः पत्रनां कृमिघ्नं बृंहणां विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारणां धूमो मधु सरपियन्त्रमाहारो रज्जाविधानमिति ९

तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सरपिस्तैलं रसक्रियाडवचूर्णनमिति शोधनरोपणातेषु व्रणेषु शस्त्रकृत्या शोशितास्थापनं द्वारोन्मथनमाहारो रज्जाविधानं बन्धविधानं चोक्कानि स्तेहस्वेदनवमन विरेचनबस्त्युतरबस्तिशिरोविरेचननस्यधूमकवलधा र्स्यान्यन्रत्र व्रण्यामः यदन्यदवशिष्टमुपक्रमजातं तदिह वध्यते ६

षड्विधः प्रागुपदिष्टः शोषः तस्यैकादशोपक्रमाः भवन्त्यपतर्पणादयो विरेचनान्ता: ते च विशेषे शोथप्रतीकारे वर्तन्ते व्रणभावापत्त्रस्य च न विरुध्यन्ते शेषास्तु प्रयोक्तव्याः व्रणप्रतीकारहेतव एव १०

ग्रपतर्पणामाद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्र ११ भवन्ति चात्र

दोषेच्छ्रायोपशान्त्यर्थ दोषानद्धस्य देहिनः श्रवेद्ध्य दोषं प्राज्ञः च कायं स्यादपतर्पणम् १२

ऊर्ध्वमारुतत्रिष्णाजतुनुमुखशोषश्रमान्विते: न कायं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः १३

शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूत्प्ररुजेषु च यथास्वैरौषधैर्लेपं प्रत्येकशयेन कारयेत् १४

यथा प्रज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम्

15 द्विप्रं प्रशमयत्यग्रिमेवलेपनं रुः १५ प्रहादने शोधने च शोफस्य हरते तथा उत्सादने रोपणो च लेपः स्यातु तदर्थकृत १६ वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरोषधनिष्ष्वा- थैरशौतैः परिषेकान् कुर्वीत पित्तरक्ताभिघातविषण्णिमितेषु द्वीरघृतमधुशर्क- रोदकैर्द्रुसमधुरोषधैर्दार्वृक्षनिष्पवोऽथर्नुपूषि: पौषेकान् कुर्वीत श्लेष्मशो- फे तु तैलमूत्रद्रारोकसुराशुक्तफद्नोषधनिष्ष्वाथैरशौतैः परिषेकान् कुर्वीत १७

15 यथाड्म्रूभिः सिच्यमानः शान्तिमग्रिनियच्छति दोषामिरेवं सहसा परिषेकैः शाम्यति १५ ग्रभ्यज़स्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति १६ स्वेदविम्लापनादीनां क्रियाणां प्राक् स उच्यते पश्चात् कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु २० रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाऽप्येवंविधा व्रणाः २१ स्थिरागां रुजतां मर्दं कार्यं विम्लापनं भवेत् ग्रभ्यज़ स्वेदयित्वा तु वेगनाड्यां ततः शनेः २२ विमर्दयेद्विघृणक प्राज्ञतलेनाऽऽडृंष्ठकेन वा शोफयोरुपनाहं तु कुयादामविदगधयोः २३ ग्रविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैरुपक्रमैः २४ तस्य संपाचनं कुयात् समाहत्योषधानि तु दधितकसुराशुक्तधान्याम्लैयोंजितानि तु २५ स्तिग्धानि लवशीकृत्य पचेदुक्तारिकां शुभाम् सैथरडपत्त्रया शोर्फ़ नाहयेदुष्णाया तथा २६ हितं सम्भोजनं चाऽपि पाकायाभिमुखो यदि वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च २७ ग्रचिरोत्पत्तिते शोफे कुयाच्छोधितमोदनागम् सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति २५ संरब्धे विषमे चाऽपि व्रणे विस्रावणं हितम्

१५ द्विप्रं प्रशमयत्यग्रिमेर्वमालेपनं रुजः १५ प्रहादने शोधने च शोफस्य हरते तथा उत्सादने रोपणो च लेपः स्यात्तु तदर्थकृत् १६ वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरोषधनिष्ष्वा- स्थैरशैः परिषेकान् कुर्वीत पित्तरक्ताभिघातविषण्णिमितेषु द्वीरघृतमधुशर्क- रोदकेद्रुसमंघुरोषधैर्दार्वृक्षनिष्पवोऽथर्नुपूषि: पौरषेकान् कुर्वीत श्लेष्मशो- फे तु तैलमूत्रद्वारोकसुराशुक्तफद्नोषधनिष्ष्वास्थैरशौतेः परिषेकान् कुर्वीत १७

१५ यथाड्मबुःभिः सिच्यमानः शान्तिमग्रिन्नियच्छति दोषामिरेवं सहसा परिषेकैः शाम्यति १५ ग्रभ्यज्यस्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति १६ स्वेदविम्लापनादीनां क्रियां प्राक् स उच्यते पश्चात् कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु २० रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाश्र्येवंविधा व्रणाः २१ स्थिरागां रुजतां मर्दं कार्यं विम्लापनं भवेत् ग्रभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेगुनाड्याच्च ततः शनेः २२ विमर्दयेद्विद्र्धकं प्राज्ञस्तेनाडृृष्टकेन वा शोफयोरुपनाहं तु कुर्गादामविदगधयोः २३ ग्रविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैरुपक्रमैः २४ तस्य संपाचनं कुयात् समाहत्योषधानि तु दधितकसुराशुक्तधान्याम्लैर्योगितानि तु २५ स्तिग्धानि लवशीकृत्य पचेदुत्कारिकां शुभाम् सैथरडपत्नया शुर्फ नाहयेदुष्णाया तथा २६ हितं सम्भोजनं चापि पाकायाभिमुखो यदि वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च २७ ग्रचिरोत्पत्तिते शोफे कुर्गाच्छोधितमोदनागं सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति २५ संरब्धे विषमे चापि व्रणे विस्रावणं हितम्

सविषे च विशेषेषां जलौकोभिः पदैस्तथा २६

वेदनाया: प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा

सोपद्रवाणां रूक्षाणां कुशानां व्रणशोषणाम् ३०

यथास्वमोषधै: सिद्धं स्नेहपानं विधीयते

उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः ३१

संक्लेशेश्योऽध्यामर्शोर्ध्वं व्रणौ प्रचछदने हितम्

वातपित्तप्रदुष्टेषु द्वौकलानुवन्धिषु ३२

विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः

ग्रपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु च स्थिरेषु च ३३

स्थायुकोथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुख्यते

ग्रन्थःपूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सादनत्वपि ३४

गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुख्यते

बालवृद्धासह नृगभीरूणां योषितामपि ३५

मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूर्ध्वदरेषु

सुपक्वे पिरिडते शोफे पीडनैरुपपीडिते ३६

पाकोदवृत्तेषु दोषेषु तत् तु कार्यं विजानता

सुपिष्ठेर्दार्ग्राद्रवैर्युचकः द्वारेगा वा पुनः ३७

कठिनानां स्थूलवृत्तौष्ठान् दीयन्माषान् पुनः पुनः

कठिनोत्सन्नमांसांश् लेखनेनाचरेद्रिपक ३५

संं लिखेतं सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः

वर्त्मनां तु प्रमाणेन संं शस्त्रेण निलिखेत् ३६

द्वौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवं

कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत् ४०

नाडीव्रणात् शल्यगर्भानुमार्गयुत्सृजिन् शने:

करीरबालाजूलिभिरेषरस्या वैषयेद्रिपक ४१

नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाडचूडवक्त्रा: सशोणिता:

चुछूूपोदकजै: शल्यकौ: करीरेषयेत् ता: ४२

संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक

यथोक्तमाहरेच्छ ल्यं प्राप्तोद्दरशालनायाम् ४३

रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः

सविषे च विशेषेषां जलौकोभिः पदैस्तथा २६

वेदनाया: प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा

सोपद्रवाणां रूक्षाणां कुशानां व्रणशोषणाम् ३०

यथास्वमोषधै: सिद्धं स्नेहपानं विधीयते

उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः ३१

संक्लेशेश्योऽध्यामसंरोधं व्रणं प्रच्छादने हितम्

वातपित्तप्रदुष्टेषु द्वैकालानुवन्धिषु ३२

विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः

ग्रपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु स्थिरेषु च ३३

स्थायुकौथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुख्यते

ग्रन्थः पूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सङ्झवत्स्वपि ३४

गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुख्यते

बालवृद्धासह नृणां भीरूणां योषितामपि ३५

मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूर्ध्वक्षेपु दारुणम्

सपक्वे पिरिडते शोफे पीडनैरुपपीडिते ३६

पाकोदवृत्तेषु दोषेषु तत् तु कार्यं विजानता

सुपिश्टेर्दार्ग्राद्रव्यैर्युक्तः क्षारो वा पुनः ३७

कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् दीर्यंमाश्रान् पुनः पुनः

कठिनोत्सन्नमांसांश् लेखनेनाचरेद्रिप्शक ३५

संं लिखेत् सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः

वर्त्मनां तु प्रमाणेन सं शस्त्रेण निलिखेत् ३६

द्वौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवम्

कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत् ४०

नाडीव्रणात् शल्यगर्भानुसार्ग्युत्सङ्झिनः शने:

करीरबालाजूलिभिरेषरया वैषयेद्विप्शक ४१

नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाडचूडवक्त्रा: सशोणिता:

चुछूूपोदकजै: शलचै: करीरैरेपयेत् तु ताः ४२

संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक्

यथोक्तमाहरेच्छल्यं प्राप्तोत्तरङ्गालचयाम् ४३

रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः

44 शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्तावयेत् कीर्तितं यथा

44 ग्रपाकोपद्रुता ये च मांसेस्थाः विवृताश्र ये

45 यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च

45 पूयगर्भानुसन्धानं व्रणानर्म्मर्गतानपि

46 यथोक्तैः पौडनद्रव्यैः समन्तात् परिपीडयेत्

46 शुद्धेमाग्नौ सुपक्तेन प्रदेह पौडने प्रति

47 न चाभिमूर्छावमालिम्पतथा दोषः प्रसिच्यते

47 तैस्तैर्निमित्तैर्बहुधा शोणिते प्रस्तुते भूषमं

48 कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत्

48 दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः

49 रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत्

49 यथोक्तैः शीतलद्रव्यैः द्वीरपिष्टैर्हृदताप्लुतैः

50 दिव्यादबह्लान् सेकान् सुशीतांश्रावचारयेत्

50 व्रणेषु द्वीरमांसेषु तनुस्त्राविष्वपाकिषु

51 तोदकाठिन्यपारुष्यशलवेपथमल्सु च

51 वातघ्नवर्गोऽम्लगणैः काकोल्यादिगणैस्तथा

52 स्थैर्यकेपु च बीजेषु पचेदुक्तारिकां शुभाम्

52 तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थैर्यां वेदनावतात्

53 दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिछ्छिलानां विशेषतः

53 कषायैः शोधनं कार्यं शोघने प्रागुदीरितैः

54 ग्रन्थः शल्यानुगुमुखान् गम्भीरान् मांसरंश्रितान्

54 शोधनद्रव्ययुक्ताभिवर्त्तिभिस्तान् यथाक्रमम्

55 पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्र शोधयेत्

55 कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्त्तिद्रव्यैः पुरोदितैः

56 पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान्

56 कार्पासीफलमिश्रेऽ जयेच्छोधनसर्पिषा

57 उत्सन्नमांसानस्रिग्धानल्पस्तावान् व्रणांस्तथा

57 सर्षपस्थेहयुक्तेन धीमान्स्तैलन शोधयेत्

58 तैलनाशुष्यममानानां शोधनीया रसक्रियाम्

58 व्रणानां स्थिरमांसानां कुर्याद्द्रव्यैरुदीरितैः

सविषे च विशेषेषां जलौकोभिः पदैस्तथा २६

वेदनाया: प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा

सोपद्रवाणां रूक्षाणां कुशानां व्रणशोषिणाम् ३०

यथास्वमोषधै: सिद्धं स्नेहपानं विधीयते

उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः ३१

संक्लेशेश्योऽध्यामर्शोर्ध्व व्रणौ प्रच्छादने हितम्

वातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु ३२

विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः

ग्रपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु स्थिरेषु च ३३

स्थायुकोथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुख्यते

ग्रन्थः पूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सादनत्वपि ३४

गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुख्यते

बालवृद्धासह नीलोष्णीरोगां योषितामपि ३५

मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूपक्लेषु दारुणम्

सुपक्वे पिरिडते शोफे पीडनैरुपपीडिते ३६

पाकोदवृत्तेषु दोषेषु तत् तु कार्यं विजानता

सुपिश्टेर्दार्गाद्रव्यैर्युचकः क्षारेषु वा पुनः ३७

कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् दीर्यंमाश्रान् पुनः पुनः

कठिनोत्सन्नमांसांश् लेखनेनाचरेद्रिपाक ३५

संं लिखेत् सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः

वर्त्मनां तु प्रमाणेन सं शस्त्रैः निर्लिखेत् ३६

द्वौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवम्

कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत् ४०

नाडीव्रणात् शल्यगर्भानुमार्ग्युत्सृजिन् शने:

करीरबालालि लि भिरेषरया वैषयेद्रिपाक ४१

नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाडचूडवक्त्रा: सशोणिता:

चुछूपोदकजै: शलचै: करीरैरेषयेत् तु ताः ४२

संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक्

यथोक्तमाहरेच्छ ल्यं प्राप्तोद्धरशल्यक्रम् ४३

रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः

44 शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्तावयेत् कीर्तितं यथा

44 ग्रपाकोपद्रुता ये च मांसेस्थाः विवृताश्र ये

45 यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च

45 पूयगर्भानुसूद्रारान् व्रणान् मर्मगतानपि

46 यथोक्तैः पोडनद्रव्यैः समन्तात् परिपीडयेत्

46 शुद्धयमाने शुचौ देशे पोडने प्रीत

47 न चाभिमुखमालिम्पेतथा दोषः प्रसिच्यते

47 तैस्तैर्निमित्तैर्बहुधा शोणिते प्रस्तुते भूषमं

48 कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत्

48 दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः

49 रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत्

49 यथोक्तैः शीतलद्रव्यैः द्विरपि श्रेष्ठृतातप्लुतेः

50 दिव्यादबह्लान् सेकान् सुशीतांश्रावचारयेत्

50 व्रणेषु द्वीरमांसेषु तनुस्त्वाविष्वपाकिषु

51 तोदकाठिन्यपारुष्यशलवेपथमल्सु च

51 वातघ्नवर्गोऽम्लगणो काकोल्यादिगणो तथा

51 स्नैहिकेषु च बीजेषु पचेदुक्तारिकां शुभाम्

52 तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिराणां वेदनावतां

53 दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिच्छिलानां विशेषतः

53 कषायैः शोधनं कार्यं शोघने प्रागुदीरितेः

54 ग्रन्थः शल्यानुगुमहान् गम्भीरान् मांससंश्रितान्

54 शोधनद्रव्ययुक्ताभिवर्तिभिस्तान् यथाक्रमं

55 पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्र शोधयेत्

55 कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्रव्यैः पुरोदितैः

56 पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान्

56 कार्पासीकफलमिश्रेऽपि जयेच्छोधनसर्पिषा

57 उत्सन्नमांसानस्रिग्धानल्पस्तावान् व्रणांस्तथा

57 र्षपस्नेहयुतेन धीमान्स्तैलन शोधयेत्

58 तैलेनाशुध्ममानानां शोधनीया रसक्रियाम्

58 व्रणानां स्थिरमांसानां कुर्याद्द्रव्यैरुदीरितैः

५६ कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः

६० सुराष्ट्रजां सकासीसमां दद्याद्वापि मनःशिलाम् हरितालं च मतिमान्सतस्तामवचारयेत्

मातुलुङ्गरसोपेतां स चोद्ध्रामतिमर्दिताम्

६१ वयोषु दत्वा तां तिष्ठतींस्त्रींशश दिवसान् परम् मेदाजुष्ठेनगम्भीरान् दुगन्धीन् क्षीरोपशोधने:

६२ उपाचरेत भिषक् प्राज्ञः शल्यकर्मविशारदः शुद्धलवणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम्

६३ तत्र कार्यं यथोदृष्टं द्वैयैवैद्यैर्जानता

६४ श्रवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च हिता रोपणवर्त्यझृत्कता रोपणवर्‌तयः

ग्रपेतपूतिमांसानां मांस्थाने ऽमरोहताम्

६५ कल्कः संरोहणः कार्यस्तिलजो मधुसंयुतः स माधुर्यांतथोष्णश्च स्नेहाद्यानिलनाशनः

६६ कषायभावान्माधुर्यात्कटुत्वाद्वापि पित्तहृत् श्रोष्णयात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कपे हितः

६७ शोधयेद्रोपयेद्वापि युक्तः शोधनरोपणैः निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः

६५ पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्राप्युपरोपणः

तिलवद्यावकल्कं तु केचित्काहर्मनीषिगाः

६६ शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत् पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेत्‌तथा

७० पित्तरक्तविषाग्न्तून् गम्भीरानपि च व्रणान् रोपयेद्रोपणीयेन द्वीरसिद्धेन सर्पिषा

७१ कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक् कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्योदितैः:

७२ ग्रबन्ध्यानां चलस्थांनां शुद्धानां च प्रदुष्यताम् द्विहरिद्रायुत्तां कुुर्याद्रोपणार्थी रसक्रियाम्

७३ समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणां भिषक् चूर्णं विद्ध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा

44 शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्तावयेत् कीर्तितं यथा

44 ग्रपाकोपद्रुता ये च मांसेस्थाः विवृताश्र ये

45 यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च

45 पूयगर्भानुसूद्रानां व्रणानांर्मर्गतानपि

46 यथोक्तैः पोड़नद्रव्यैः समन्तात् परिपीडयेत्

46 शुद्धेमाग्रे समुपद्रुतं प्रदेह पोड़ने प्रति

47 न चाभिमुखमालिम्पेतथा दोषः प्रसिच्यते

47 तैस्तैर्निमित्तैरबहुधा शोणिते प्रस्तुते भूषम्

48 कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत्

48 दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः

49 रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत्

49 यथोक्तैः शीतलद्रव्यैः द्वीरपिष्टैर्हृताप्लुतैः

50 दिव्यादिबहलान् सेकान् सुशीतांश्रावचारयेत्

50 व्रणेषु द्वीरमांसेषु तनुस्त्राविष्यपाकिषु

51 तोदकाठिन्यपारुष्यशूलवेपथुमत्सु च

51 वातघ्नवर्गोद्मल्गग्ने काकोल्यादिगणो तथा

52 स्तैहिकेषु च बीजेषु पचेदुक्तारिकां शुभाम्

52 तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिरागां वेदनावताम्

53 दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिच्छिलानां विशेषतः

53 कषायैः शोधनं कार्यं शोधने: प्रागुदीरितैः

54 ग्रन्थः शल्यानुगुमुखान् गभीरीान् मांससंश्रितान्

54 शोधनद्रव्ययुक्ताभिवर्तिभिस्तान् यथाक्रमम्

55 पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्र शोधयेत्

55 कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्रव्यैः पुरोदितैः

56 पित्तप्रदुष्टान् गभीरीान् दाहपाकप्रपीडितान्

56 कार्पासीकफलमिश्रे जयेच्छोधनसर्पिषा

57 उत्सन्नमांसान्स्निग्धानलप्स्यावान् व्रणांस्तथा

57 सर्षपस्थेहयुक्तेन धीमान्स्तैलन शोधयेत्

58 तैलेनाशुध्ममानानां शोधनीया रसक्रियाम्

58 व्रणानां स्थिरमांसानां कुऱ्याद्द्रव्यैरुदीरितैः

५६ कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः

६० सुराष्ट्रजां सकासीसमां दद्याद्वापि मनःशिलाम् हरितालं च मतिमान्सतस्तामवचारयेत्

६१ मातुलुङ्गरसोपेतां स चोद्ध्रामतिमर्दिताम् वयोषु दत्त्वा तां तिष्ठतींस्त्रींशश्र दिवसान् परम्

६२ मेदाजुष्ठान्नगन्धारं दुर्गन्धिंश्रूशोधनः उपाचरेत् भिषक् प्राज्ञः शल्यकर्मविशोधनवर्तिजे

६३ शुद्धलवणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम् तत्र कार्यं यथोदृष्टं द्व्यैवैवेदन जानता

६४ श्रवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च हिता रोपणवर्त्यझुकता रोपणवर्त्यः

६५ ग्रपेतपूतिमांसानां मांस्थानामरोहताम् कल्कः संरोहणः कार्यस्तलजो मधुसंयुतः

६६ स माधुर्यांतथोक्ष्यस्य स्नेहाद्यानिलनाशनः कषायभावान्माधुर्यातिक्त्वाद्यापि पित्तहृत्

६७ श्रौष्ययात् कषायभावाच्च तिक्त्वाद्य कफे हितः शोधयेद्रोपयेद्वापि युक्तः शोधनरोपणैः

६८ निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्राप्युपरोपणः

६९ तिलवद्गवकल्कं तु केचित्दाहरमनौषिगः शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत्

७० पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेतथा पित्तरक्तविषागन्तून् गम्भीरानपि च व्रणान्

७१ रोपयेद्रोपणीयेन द्वीरसिद्धेन सर्पिषा कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक्

७२ कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्योदितैः ग्रबन्ध्यानां चलस्थानां शुद्धानां च प्रदुष्यताम्

७३ द्विहरिद्रायुता कुर्याद्रोपणार्थी रसक्रियाम् समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणां भिषक्

चूर्णी विध्रान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा

44 शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्तावयेत् कीर्तितं यथा

44 ग्रपाकोपद्रुता ये च मांंसस्था विवृताश्र ये

45 यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च

45 पूयगर्भानुसूद्रानां व्रणानांर्मर्गतानपि

46 यथोक्तै: पोडनद्रव्यै: समन्तात् परिपीडयेत्

46 शुद्धेमाग्रेमुपद्रुतं प्रदेहं पोडने प्रति

47 न चाभिमुखमालिम्पेतथा दोष: प्रसिच्यते

47 तैस्तैर्निमित्तैरबहुधा शोणिते प्रस्तुते भूषमं

48 कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत्

48 दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपत:

49 रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत्

49 यथोक्तै: शीतलद्रव्यै: द्वीरपिष्टैर्हृदताप्लुतै:

50 दिव्यादबह्लान् सेकान् सुशीतांश्रावचारयेत्

50 व्रणेषु द्वीरमांसेषु तनुस्त्राविष्यपाकिषु

51 तोदकाठिन्यपारुष्यशलवेपथमल्सु च

51 वातघ्नवर्गोड्म्लगणै: काकोल्यादिगणै: तथा

52 स्थैहिकेषु च बीजेषु पचेदुक्तारिकां शुभाम्

52 तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिरागां वेदनावतां

53 दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिछ्छिलानां विशेषत:

53 कषायै: शोधनं कार्यं शोधने: प्रागुदीरितै:

54 ग्रन्थ: शल्यानुगुमुखान् गम्भीरान् मांंससंश्रितान्

54 शोधनद्रव्ययुक्ताभिवर्तिर्भिस्तान् यथाक्रमं

55 पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्र शोधयेत्

55 कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्रव्यै: पुरोदितै:

56 पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान्

56 कार्पासीकफलमिश्रै: जयेच्छोधनसर्पिषा

57 उत्सन्नमांसानस्रिग्धानल्पस्तावान् व्रणांस्तथा

57 सर्षपस्थेहयुक्तेन धीमान्स्तैलन शोधयेत्

58 तैलेनाशुध्ममानानां शोधनीया रसक्रियाम्

58 व्रणानां स्थिरमांसानां कुऱ्याद्द्रव्यैरुदीरितै:

शोधनो रोपरश्रैव विधियोरोदय प्रकीर्तितः ७४

सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतःः

एष ग्रामसिद्धत्वात्थैव फलदर्शनात् ७५

मन्त्रवत् संप्रयoktanyo न मीमांस्यः कथञ्चन

स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सम्प्रसु ७६

भेषजानि यथायोग्यं योन्युक्तानि पुरा मया

ग्राद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गर्गौ यश्वानिलापहः ७७

स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सम्प्रसु

न्यग्रोधादिगणो यस्मात् काकोल्यादिग्र यः स्मृतः ७८

तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सम्प्रसु

ग्रारग्वधादिस्तु गरण् यश्रोष्ठः परिकीर्तितः ७९

तौ देयौ कफदुष्टे तु संसृष्टे संयुतौ गणा:

वातात्मकानुग्रुजान् सास्नावानपि च व्रणान् ५०

सत्त्वौमयवसर्पिर्भिःपिधानादेश धूपयेत्

परिशेष्काल्पमांसासृतां गम्भीराणां तथैव च ५१

कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पिष्यालेपनानि च

मांसाशिनां च मांसानि भञ्जयेद्विविधिवन्नरः ५२

विशुद्धमनससस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ५३

कुर्याद्रव्यैयर्थोदितैरश्रृङ्गितर्मधुना सह

कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ५४

मृद्री क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोचयेत्

वातग्रोधससंयुक्तान् स्रेहान् सेकांश्र कारयेत् ५५

मृतुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि

व्रणेषु मृतुमांसेषु दारुणीकरणं हितम् ५६

धवप्रियड्गवशोकानां रोहिणयाश्र त्वचस्तथा ५७

त्रिफलाधातकीपुष्परोधसरर्जरसान् समान्

कृतवा सूक्ष्माग्नि चूर्णानि व्रगां तैरचचूर्णयेत् ५८

उत्सन्नमांसान् कठिनान् करञ्जयुक्ताशिरोस्थितान्

तथैव खलु दुःशोध्याज् शोधयेत् द्वारकर्मणा ५९

५६ कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः

६० सुराष्ट्रजां सकासीसमां दद्याद्वापि मनःशिलाम् हरितालं च मतिमास्तत्स्तामवचारयेत्

६१ मातुलुङ्गरसोपेतां स चोद्ध्रामतिमर्दिताम् वयोषु दत्त्वा तां तिष्ठतींस्त्रींश्र दिषसान् परम्

६२ मेदाजुष्ठेनगम्भीरान् दुग्धेनोशीरशोधनः उपाचरेत भिषक प्राज्ञः शल्यकर्मविशोधनवर्तिजैः

६३ शुद्धलवणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम् तत्र कार्यं यथोदृष्टं द्वैयैवैद्यैर्जनता

६४ श्रवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च हिता रोपणवर्त्यझुक्ता रोपणवर्त्यः

६५ ग्रपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् कल्कः संरोहणः कार्यस्तलजो मधुसंयुतः

६६ स माधुर्यांतथौषध्यात् स्नेहाद्यानिलनाशनः कषायभावान्माधुर्यात्कटुत्वाद्यापि पित्तहृत्

६७ श्रोष्ठयात कषायभावात् तिक्तत्वाद्यापि कफे हितः शोधयेद्रोपयेद्वापि युक्तः शोधनरोपणैः

६८ निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्राप्युपरोपणः

६९ तिलवद्यावकल्कं तु केचितिदाहरमनीषिणः शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत्

७० पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेतथा पित्तरक्तविषागन्तून गम्भीरानपि च व्रणान्

७१ रोपयेद्रोपशीयेन द्वीरसिद्धेन सर्पिषा कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान भिषक्

७२ कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्यथोदितैः ग्रबन्ध्यानां चलस्थानां शुद्धानां च प्रदुष्यताम्

७३ द्विहरिद्रायुता कुर्याद्रोपणार्थी रसक्रियाम् समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणां भिषक्

चूर्णं विद्ध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा

शोधनो रोपरश्रैव विधियोरोदय प्रकीर्तितः ७४

सर्वव्रणानां सामानेयोक्तो दोषाविशेषतःः

एष ग्रामसिद्धत्वात्थैव फलदर्शनात् ७५

मन्त्रवत् संप्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन

स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सम्प्रसु ७६

भेषजानि यथायोग्यं योन्युक्तानि पुरा मया

ग्राद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गर्गौ यश्वानिलापहः ७७

स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सम्प्रसु

न्यग्रोधादिगणो यस्मात् काकोल्यादिगणः स्मृतः ७५

तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सम्प्रसु

ग्रारग्वधादिस्तु गरण् यश्रोष्ठः परिकीर्तितः ७६

तौ देयौ कफदुष्टे तु संसृष्टे संयुतौ गणा:

वातात्मकानुगुणान् सास्नावानपि च व्रणान् ५०

सत्त्वौषयवसर्पिर्भिःपानाढ्यैश्च धूपयेत्

परिशेष्काल्पमांसासृतां गम्भीराणां तथैव च ५१

कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च

मांसाशिनां च मांसानि भञ्जयेद्विविधिवन्नरः ५२

विशुद्धमनसस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ५३

कुर्याद्रव्यैरयथोदिष्टैरश्रुङ्गिंर्मधुना सह

कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ५४

मृद्री क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोचयेत्

वातग्रोधससंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्र कार्ययेत् ५५

मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि

व्रणेषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम् ५६

धवप्रियड्गवशोकानां रोहित्याश्व त्वचस्तथा ५७

त्रिफलाधातकीपुष्परोधसरर्जरसान् समान्

कृत्वा सूक्ष्माग्नि चूर्णानि व्रगां तैरचचूर्णयेत् ५७

उत्सन्नमांसान् कठिनान् करञ्जयुक्ताशिरोर्थितान्

तथैव खलु दुःशोध्यान् शोध्येत् द्वारकरर्मगा ५५

५६ कषाये विधिवत्तेषां कृतेऽधिश्रयेत् पुनः

६० सुराष्ट्रजां सकासीसमां दद्याद्वापि मनःशिलाम् हरितालं च मतिमास्तत्स्थामवचारयेत्

६१ मातुलुङ्गरसोपेतां सच्चौद्रामतिमर्दिताम् व्रणेषु दत्वा तां तिष्ठतींस्त्रींशश दिवसान् परम्

६२ मेदोऽजुष्ठेनगम्भीरान् दुग्धेनौषधशोधनः उपाचरेत भिषक् प्राज्ञः शल्यान्शोधनवर्तिजैः

६३ शुद्धलत्तायुक्तानां कषायं रोपणं हितम् तत्र कार्यं यथोदृष्टं द्व्यैवैर्द्वैवैर्जानता

६४ ग्रवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च हिता रोपणवर्त्यझुक्ता रोपणवर्त्यः

६५ ग्रपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् कल्कः संरोहणः कार्यस्तलजो मधुसंयुतः

६६ स माधुर्यांतथौषधैर् स्नेहाद्यानिलनाशनः कषायभावान्माधुर्यातिक्त्वाद्यापि पित्तहृत्

६७ श्रोषय्यात् कषायभावाच्च तिक्त्वाद्यापि कफे हितः शोधयेद्रोपयेद्वापि युक्तः शोधनरोपणैः

६८ निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्राप्युपरोपणः

६९ तिलवद्यावकल्कं तु केचितिदाहर्‌मनीषिणः शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत्

७० पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेतथा पित्तरक्तविषाग्नूनां गम्भीरानपि च व्रणान्

७१ रोपयेद्रोपशीयेन द्वीरसिद्धेन सर्पिषा कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक्

७२ कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्योदितैः ग्रबन्ध्यानां चलस्थांनां शुद्धानां च प्रदुष्यताम्

७३ द्विहरिद्रायुुतां कुुर्याद्रोपणार्थी रसक्रियाम् समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणां भिषक्

चूर्णी विदध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा

स्ववतोऽश्मभवामूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनि:

५६ नि:शेषच्छिन्नसन्धीन्स्थ साधयेदभिकर्मणा ५६

५७ दुरूढत्वातु शुक्लानां कृष्णाकरर्म हितं भवेत्

५८ भल्लातकान् वासयित्तु न्नीरिे प्राक्त्रभावितान्

५९ ततो द्विधा छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ५९

६० कुम्भेऽन्यासक्तं नियोज्य तु तं कुम्भमथो योजयेत्

६१ मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेततत्: ६१

६२ य: स्नेहश्च्यवते तस्मादग्राहयेतं शनेर्भिषक्

६३ ग्राम्यानूपशफान् दगध्वा सूत्रमचूर्णीानि कारयेत् ६२

६४ तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेदव्रणम्

६५ भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ६३

६६ ये च केचित् फलग्रेहा विधानं तेषु पूर्ववत्

६७ दुरूढत्वातु कृष्णानां पारडकर्म हितं भवेत् ६४

६८ सम्परात्रं स्थितं त्वौरे छागले रोहिषीफलम्

६९ तनेैव पिष्टं सश्लेष्मां सुवर्णकरगं हितम ६५

७० नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनांम च

७१ कासीसं मधुकं चैव च्छद्रद्रयुक्तं प्रलेपयेत् ६६

७२ कपित्थमुद्रूते मांसे मूत्रेणाजेन पूरयेत्

७३ कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मन:शिलाम् ६७

७४ वेशुनिलेखनं चापि प्रपुन्‍नाडरसाझनम्

७५ श्रधस्तादर्जुनस्यैतन्मांसं निधापयेत् ६५

७६ मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णामालेपयेदव्रणम्

७७ कुकुटारडकपालानि कतकं मधुकं समम ६६

७८ तथा समुद्ररडूकी मधिचूर्णां च दापयेत्

९० गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां पतिसारगाम् १००

९१ हस्तदन्तमसृी कृतवा मुख्यं चैव रसाझनम्

९२ रोमार्गयेतन जायन्ते लेपात्पागितलेष्वपि १०१

९३ चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरूङ्ङास्स्थिभस्मना

९४ तैलात्का चूर्णिंता भूमिर्भवेद्रोमवती पुन: १०२

कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांशैव संहरेत्

शोधनो रोपरश्रैव विधियोरोदय प्रकीर्तितः ७४

सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतःः

एष ग्राग्रमसिद्धत्वात्थैव फलदर्शनात् ७५

मन्त्रवत् संप्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन

स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सम्प्रसु ७६

भेषजानां यथायोग्यं योन्युक्तानि पुरा मया

ग्रादौ द्वे पञ्चमूले तु गृहीतौ यथानिलापहः ७७

स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सम्प्रसु

न्यग्रोधादिगणो यस्मात् काकोल्यादिग्र यः स्मृतः ७५

तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सम्प्रसु

ग्रारग्वधादिस्तु गणो यश्रोष्ठः परिकीर्तितः ७६

तौ देयौ कफदुष्टे तु संसृष्टे संयुतौ गणा:

वातात्मकानुगुण्जान् सास्नावानपि च व्रणान् ५०

सत्त्वौमयवसर्पिर्भिधूपनाद्रैश् धूपयेत्

परिशेष्काल्पमांसांसातां गम्भीराशां तथैव च ५१

कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च

मांसाशिनां च मांसानि भञ्ज्येद्विधिवद्‌व्रणः ५२

विशुद्धमनससस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ५३

कुर्याद्‌द्रव्यैर्‌यथोदितैश्‍चूर्णैर्‌गैर्तिमधुना सह

कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ५४

मृद्री क्रिया विधातव्या शोशितं चापि मोचयेत्

वातग्रौषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्‍च कारयेत् ५५

मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि

व्रणेषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम्

धवप्रियड्गवशोकानां रोहित्याश्र त्वचस्तथा ५६

त्रिफलाधातकीपुष्परोधसर्जरसात् समान्

कृतवा सूक्ष्माग्नि चूर्णानि व्रगां तैर्‌वचूर्णयेत् ५७

उत्सन्नमांसान् कठिनान् करञ्जयुक्ताशिरोस्थितान्

तथैव खलु दुःशोध्याज् शोधयेत् द्वारकरम्गया ५५

शोधनो रोपरश्रैव विधियोरोदय प्रक्रीर्तितः ७४

सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतःः

एष ग्राग्रमसिद्धत्वात्थैव फलदर्शनात् ७५

मन्त्रवत् संप्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन

स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सम्प्रसु ७६

भेषजानां यथायोग्यं योन्युक्तानि पुरी मर्या

ग्राद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गर्गौ यश्वानिलापहः ७७

स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सम्प्रसु

न्यग्रोधादिगणो यस्तु काकोल्यादिग्र यः स्मृतः ७५

तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सम्प्रसु

ग्रारग्वधादिस्तु गरणो यश्वोष्णः परिकीर्तितः ७६

तौ देयौ कफदुष्टे तु संसृष्टे संयुतौ गगाःः

वातात्मकानुग्रुजान् सास्नावानपि च व्रणान् ५०

सत्त्वौमयवसर्पिर्भिःपानाढ्यैश्च धूपयेत्

परिशेष्काल्पमांसासां गम्भीराणां तथैव च ५१

कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च

मांसाशिनां च मांसानि भञ्ज्येद्विधिवद्बलात् ५२

विशुद्धमनसंस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ५३

कुर्याद्रव्यैयैर्योदिष्टैरश्रूणिर्मधुना सह

कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ५४

मृद्री क्रिया विधातव्या शोशितं चापि मोचयेत्

वातग्रोषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्र कारयेत् ५५

मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि

व्रणोषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम्

धवप्रियड्गवशोकानां रोहित्याश्र त्वचस्तथा ५६

त्रिफलाधातकीपुष्परोधसरर्जरसान् समान्

कृत्या सूक्ष्माग्नि चूर्णानि व्रणां तैरवचूर्णयेत् ५७

उत्सन्नमांसान् कठिनान् करञ्जयुक्ताश्रिरोष्थितान्

तथैव खलु दुःशोध्यान् शोध्येत् द्वारकरर्मगा ५५

स्ववतोऽश्मभवान्मूर्छं ये चान्ये रक्तवाहिनः

५६ नि:शेषच्छिन्नसन्धीष्व साध्येतेद्भिरकर्मणा ५६

५७ दुरूढत्वातु शुक्लानां कृष्णाकर्म हितं भवेत्

५८ भल्लातकान् वासयित्वा न्वैरे प्राग्नत्रभावितान्

५९ ततो द्विधा छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ५९

६० कुम्भेऽन्यासक्तं नियोज्य तु तं कुम्भमथो युज्येत

६१ मुखं च मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेततत्: ६१

६२ य: स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेतं शनेर्भिषक्

६३ ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूतकचूर्णानि कारयेत् ६२

६४ तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम्

६५ भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ६३

६६ ये च केचित् फलग्रेहा विधानं तेषु पूर्ववत्

६७ दुरूढत्वातु कृष्णानां पारड्कर्म हितं भवेत् ६४

६८ सम्प्रातं स्थितं वीरे छागले रोहिषीफलम्

६९ तनेैव पिष्टं सश्लेष्मां सुवर्णाकरगं हितम् ६५

७० नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च

७१ कासीसं मधुकं चैव चन्द्रमुक्तं प्रलेपयेत् ६६

७२ कपित्थमुद्रूत मांसै: मूत्रेणाजेन पूरयेत्

७३ कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मन:शिलाम् ६७

७४ वेशुनिलेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाझनम्

७५ श्रधस्तादर्जुनस्यैतन्मांसं भूमौ निधापयेत् ६५

७६ मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णामालेपयेद्व्रणम्

७७ कुकुटारडकपालानि कतकं मधुकं समम् ६६

७८ तथा समुद्रफेनं च मधुचूर्णां च दापयेत्

९० गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां पतिसारगाम् १००

९१ हस्तदन्तमसृङ् कृतवा मुख्यं चैव रसाझनम्

९२ रोमार्गयेतन जायन्ते लेपात्पागितलेष्वपि १०१

९३ चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरझ्यास्थिभस्मना

९४ तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुन: १०२

कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्रैव संहरेत्

शोधनो रोपरश्रैव विधियोरोदय प्रकीर्तितः ७४

सर्वव्रणानां सामानेयोक्तो दोषाविशेषतःः

एष ग्रामसिद्धत्वात्थैव फलदर्शनात् ७५

मन्त्रवत् संप्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन

स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सम्प्रसु ७६

भेषजानां यथायोग्यं योन्युक्तानि पुरा मया

ग्राद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गर्गौ यश्वानिलापहः ७७

स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सम्प्रसु

न्यग्रोधादिगणो यस्मात् काकोल्यादिगणः स्मृतः ७८

तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सम्प्रसु

ग्रारग्वधादिस्तु गरण यश्वोष्णः परिकीर्तितः ७९

तौ देयौ कफदुष्टे तु संसृष्टे संयुतौ गणा:

वातात्मकानुगुणान् सास्नावानपि च व्रणान् ५०

सत्त्वौमयवसर्पिभिर्भृङ्गपानाङ्ग्रैधूपयेत्

परिशेष्काल्पमांसांसाल्पं गम्भीराशां तथैव च ५१

कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पिष्यालेपनानि च

मांसाशिनां च मांसानि भञ्जयेद्विविधिवन्नरः ५२

विशुद्धमनससस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते

उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ५३

कुर्याद्द्रव्यैर्यथोद्धिष्टैरश्रूणिर्मधुना सह

कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ५४

मृद्री क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोचयेत्

वातग्रोषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्र कार्येत ५५

मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि

व्रणोषु मृदुमांसेषु दारुणीकरेग्यः हितम्

धवप्रियड्ग्वशोकानां रोहित्याश्र त्वचस्तथा ५६

त्रिफलाधातकीपुष्परोधसरर्जरसान् समान्

कृत्या सूक्ष्माग्नि चूर्णानि व्रगां तैरचचूर्णयेत ५७

उत्सन्नमांसान् कठिनान् करञ्जयुक्ताश्रिरोस्थितान्

तथैव खलु दुःशोध्यान् शोध्येत् द्वारकर्मणा ५८

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसङ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्यो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाभि निर्हरेत् १०४

१०५ शिरःचूर्गस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम् शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःक्षीरं तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रागारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदम् दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यापकवं कचान्तकृत् १०८

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूढः श्वात्र्यर्थवेदनः श्रधःकाये विशेषेण तत्र वस्तिविधीयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्वरीवयोः तथैवार्तवदोषे च वस्तिरप्यस्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्च्युध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवम् रोहत्यपि च नि:श्रृङ्गस्तस्माद्विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलप्मांसानां रौद्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्त्तु च ११२

११३ एरडभूर्जपूतीकहरीद्राभ्यां तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि क्षीरवृक्षाणामौदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीभिः काकमाचीहरीद्रयोः पत्रं च शुक्रनाशाय योजयेत् कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुर्वददुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पचः पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौषयजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

स्ववतोऽश्मभवान्मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनि

४६ निःशेषच्छिन्नसन्धीन्ध्र साधयेदभिकर्मणा ४६

दुरूढत्वातु शुक्लानां कृष्णाङ्कर्म हितं भवेत्

भल्लातकान् वासयित्तु न्नीरि प्रागुत्प्रभावितान्

ततो द्विधा छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ५०

कुम्भेऽन्यासक्तं नियोज्य तु तं कुम्भमथो योजयेत्

मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेतत: ५१

य: स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेतं शनेर्भिषक्

५२ ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूतकचूर्णानि कारयेत् ५२

तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम्

भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ५३

ये च केचित् फलग्रेहा विधानं तेषु पूर्ववत्

५४ दुरूढत्वातु कृष्णानां पारड्कर्म हितं भवेत् ५४

सप्तरात्रं स्थितं त्वौरे छागले रोहिषीफलम्

५५ तनेैव पिष्टं सश्लेष्माणं सुवर्चस्करं हितम् ५५

नवं कपालिकाचूर्णै वैदुलं सर्जनां च

कासीसं मधुकं चैव चूर्णद्रयुक्तं प्रलेपयेत् ५६

कपित्थमुद्रूत मांसै मूत्रेणाजेन पूरयेत्

५७ कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मनःशिलाम् ५७

वेशुनिलेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाझनम्

५८ श्रधस्तादर्जुनस्यैतन्मांसं निधापयेत् ५८

मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णामालेपयेद्व्रणम्

५९ कुकुटारडकपालानि कतकं मधुकं समम् ५९

तथा समुद्रफेनं च मधिचूर्णै च दापयेत्

१०० गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां पतिसारगाम् १००

हस्तदन्तमसृङ् कृता वा मुख्यं चैव रसाझनम्

१०१ रोमार्गयेतन जायन्ते लेपात्पागितलेष्वपि १०१

चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरझास्रिस्थभस्मना

१०२ तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुन: १०२

कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांशैव संहरेत्

स्ववतोऽश्मभवान्मूर्छं ये चान्ये रक्तवाहिनः

५६ नि:शेषच्छिन्नसन्धीष्व साध्येतेद्भिरकर्मणा ५६

दुरूढत्वातु शुक्लानां कृष्णाकरर्म हितं भवेत्

५७ भल्लातकान् वासयित्तु न्नीरि प्राणोत्रभावितान्

ततो द्विधा छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ५८

५९ कुम्भेऽन्यासक्तं नियोज्य तं तु कुम्भमथो योजयेत्

मुखं च मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेतत्: ६०

६१ य: स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेतं शनेर्भिषक्

ग्राम्यानूपशफान् दगध्वा सूक्तमचूर्णानि कारयेत् ६२

तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणं

६३ भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्नु कारयेत् ६३

ये च केचित् फलग्रेहा विधानं तेषु पूर्ववत्

६४ दुरूढत्वातु कृष्णानां पारडकरर्म हितं भवेत् ६४

सम्परात्रं स्थितं द्वीरे छागले रोहिषीफलम्

६५ तनेैव पिष्टं सश्लेष्मां सुवर्णाकरगं हितम ६५

नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च

६६ कासीसं मधुकं चैव चन्दन्रयुक्तं प्रलेपयेत् ६६

कपित्थमुद्रूत मांसै: मूत्रेणाजेन पूरयेत्

६७ कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मन:शिलाम् ६७

वेशुनिर्लेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाझनम्

६८ श्रधस्तादर्जुनस्यैतन्मासं भूमौ निधापयेत् ६८

मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णामालेपयेद्व्रणम्

६९ कुकुटारडकपालानि कतकं मधुकं समम ६९

तथा समुद्रगरडूकी मधिचूर्णै: च दापयेत्

१०० गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां पतिसारगाम् १००

हस्तिदन्तमसृङ् कृतवा मुखयं चैव रसाझनम्

१०१ रोमार्गयेतन जांयन्ते लेपात्पागितलेश्वपि १०१

चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरझ्यास्रिस्थभस्मना

१०२ तैलात्का चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुन: १०२

कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांशैव संहरेत्

स्ववतोऽश्र्भवान्मूर्छं ये चान्ये रक्तवाहिनि:नि: शेषच्छिन्नसन्धीष्व शाधयेदभिकर्मणा ५६

दुरूढत्वातु शुक्लानां कृष्णाङ्कर्म हितं भवेत् भल्लातकान् वासयित्तु न्नीरि प्राणूतभावितान्

ततो द्विधा छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ५० कुम्भेऽन्यासक्तं नियौक्तं तु तं कुम्भमथ योजयेत्

मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेतत: ५१ य: स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेतं शनेर्भिषक्

ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूत्तमचूर्णानि कारयेत् ५२ तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम्

भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्नु कारयेत् ५३ ये च केचित् फलग्रेहा विधानं तेषु पूर्ववत्

दुरूढत्वातु कृष्णानां पारड्कर्म हितं भवेत् ५४ सप्तरात्रं स्थितं नीरे छागले रोहिषीफलम्

तनेैव पिष्टं सुश्ल्ल्ल्ल्न्गां सुवर्णकरगां हितम् ५५ नवं कपालिकाचूर्णै वैदुलं सर्जननाम च

कासीसं मधुकं चैव च्छौद्रयुक्तं प्रलेपयेत् ५६ कपित्थमुद्रूत मांसै मूत्रेणाजेन पूरयेत्

कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मन:शिलाम् ५७ वेशुनिलेखनं चापि प्रपुन्‍नाडरसाझनम्

श्रधस्तादर्जुनस्यैतन्मांसं निधापयेत ५५ मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णामालेपयेद्व्रणम्

कुकुटारडकपालानि कतकं मधुकं समम् ५६ तथा समुद्रफेनं च मधिचूर्णै च दापयेत्

गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां पतिसारगाम् १०० हस्तिदन्तमर्सी कृतवा मुख्यं चैव रसाझनम्

रोमार्गयेतन जायन्ते लेपात्पागितलेष्वपि १०१ चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरझृङ्गास्थिभस्मना

तैलात्का चूर्णििता भूमिर्भवेद्रोमवती पुन: १०२ कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्रैव संहरेत्

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसङ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाभि निर्हरेत् १०४

१०५ शिल्पिचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकं शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःपीनि तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रागारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदं दग्धवा तद्रस्मतैलेन सूपौपकवं कचान्तकृत् १०५

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूढोऽश्रात्यर्थवेदनः श्रधःकाये विशेषेण तत्र वस्तिविधीयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीवयोः तथैवार्तवदोषे च वस्तिरपत्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्चुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवं रोहत्यपि च नि:श्रृङ्गस्तस्माद्विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलप्मांसानां रौद्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कायं यथादोषं यथर्त्तु च ११२

११३ एरण्डभूर्जपूतीकहरीतकीराशि तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि द्वीरवृक्षाग्नामोदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीना काकमाचीहरीतकयोः पत्रं च शुक्तनासाया योजयेत् कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुषवदुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पढः पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौषयजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

स्ववतोऽश्मभवामूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनि:

५६ निःशेषच्छिन्नसन्धीन्स्थ साधयेदभिकर्मणा ५६

दुरूढत्वातु शुक्लानां कृष्णाङ्कर्म हितं भवेत्

५७ भल्लातकान् वासयित्तु नोरे प्राणोत्रभावितान्

५८ ततो द्विधा छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ५८

कुम्भेऽन्यासक्तं नियोज्य तु तं कुम्भमथो योजयेत्

५९ मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेत ततः ५९

यः स्नेहश्च्यवते तस्मादग्राहयेतं शनेर्भिषक्

६० ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूतकचूर्णानि कारयेत् ६०

तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेदव्रणम्

६१ भल्लातकविधानेन

सारस्नेहांस्तु कारयेत् ६१

ये च केचित् फलग्रेहा विधानं तेषु पूर्ववत्

६२ दुरूढत्वातु कृष्णानां पारड्कर्म हितं भवेत् ६२

सप्तरात्रं स्थितं द्वौरे छागले रोहिषीफलम्

६३ तनेव पिष्टं सश्लेष्माणं सुवर्णाकंरगां हितम ६३

नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च

६४ कासीसं मधुकं चैव चोर्द्रयुक्तं प्रलेपयेत ६४

कपित्थमुद्रूते मांसे मूत्रेणाजेन पूरयेत्

६५ कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मनःशिलाम् ६५

वेशुनिर्लेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाझनम्

६६ श्रधस्तादर्जुनस्यैतन्मांसं निधापयेत ६६

मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णामालेपयेदव्रणम्

६७ कुकुटारडकपालानि कतकं मधुकं समम ६७

तथा समुद्रफेनोकी मधिचूर्णैश्च दापयेत्

१०० गुटिकां मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां पतिसारकम १००

हस्तिदन्तमसृङ् कृता वा मुख्यं चैव रसाझनम्

१०१ रोमार्गयेतन जायन्ते लेपात्पागितलेष्वपि १०१

चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरुङ्ङास्रिस्थभस्मना

१०२ तैलात्का चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुनः १०२

कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्रैव संहरेत्

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता । मद्दतिका व्रणमागत्य नि॑चिपन्ति यदा कृमीन्

१९६ श्रयथुर्भदन्ते तेसु जायते भूषदारुगः । तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्रावाश्च जायते

१९७ सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरगे तथा । सम्प्रोहिकेरण्डकोनम्वरोजोदनत्वैचः

१९८ हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः द्वारोदकेन वा । प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्वयात्

१९९ विंशतिं कृमिजातिस्तु वन्ध्याम्युपरि भागशः । दीर्घकालातुरायां तु कुशानां व्रणशोषिणाम्

१२० बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्रिं परिणत्तता । विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च

१२१ चिकित्सतं च वन्ध्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः । करण्डमन्यः शोषफाश्र ये च जतूषरि व्रया:

१२२ शिरोविरेचनं तेषु विध्यात्मकशेलो भिषक् । रुजावन्तोऽनिलाविष्टा रूक्मा ये चोर्ध्वजन्त्रजा:

१२३ व्रयेषु तेषु कर्तव्यं नस्मं वैद्येन जानता । दोषप्रच्यावनार्थाय रुझादाह्हततयाय च

१२४ जिह्वादनसमुत्थस्य हरस्यार्थ मलस्य च । शोधनो रोपणाश्र्चेव व्रणस्य मुखजस्य वै

१२५ उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते । ऊर्ध्वजत्रुगतां रोगान् व्रणांश्र्च कफवातजान्

१२६ शोफस्वारुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत । ततोऽपषगो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च

१२७ सद्योव्रणेष्वायतेषु शोधनसपिविधीयते । ग्रवगाढास्त्वशुमुखा ये व्रया: शल्यपीडिता:

१२८ निवृत्तहस्तोद्रद्रगा यनं तेषु विधीयते । लघुमात्रो लघुश्र्चेव स्तिग्ध उष्णोऽग्निदीपनः

१२९ सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सदाऽऽहारो विजानता । निशाचरेभ्यो रक्त्यस्तु नित्यमेव ऽततायुरः

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाभि निर्हरेत् १०४

१०५ शिरःचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकं शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःतैलं तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रागारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदं दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यापकवं कचान्तकृत् १०५

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्वात्यर्थवेदनः श्रद्धःकाये विशेषेण तत्र वस्तिविधीयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीवये तथैवार्तवदोषे च वस्तिरपत्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्चुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवं रोहत्यपि च नि:श्रृङ्गस्तस्माद्विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलपांसानां रौद्यादानुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यर्थतुच ११२

११३ एरडभूर्जपूतीकहरीद्राशां तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि द्वीरवृक्षाग्नामोदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीना काकमाचीहरीद्रयो: पत्रं च शुक्तनासाया योजयेत् कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजगर्धं मृदु च पत्रं गुर्वददुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पड्: पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौषयजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसङ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्यों व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाणि निहरेत् १०४

१०५ शिल्पीचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकं शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःपीनि तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रागारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदं दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यापकवं कचान्तकृत् १०८

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्वात्यर्थवेदनः श्रद्धःकाये विशेषेण तत्र वस्तिविधीयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्वरीवयोः तथैवार्तवदोषे च वस्तिरप्यत्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्चुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवं रोहत्यपि च नि:श्रृङ्खस्तमाद्रश्रो विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलप्मांसानां रौद्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कायं यथादोषं यर्थतुच ११२

११३ एरडभूर्जपूतीकहरीद्राशां तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि क्षीरवृक्षाणामौदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीना कांकमाचीहरीद्रयोः पत्रं च शुनकासाया योजयेत् कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुर्वददुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पढः पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौषयजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्यो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाणि निहरेत् १०४

१०५ शिलाजतुर्गस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकं शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःपत्तीं तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रामारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदं दग्ध्वा तद्भस्मतैलेन सूपौपकवं कचान्तकृत् १०८

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूढः स्वात्यर्थवेदनः श्रद्धःकाये विशेषेण तत्र वस्तिविधीयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्वरीवयोः तथैवार्तवदोषे च वस्तिरप्यन्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्चुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवं रोहत्यपि च नि:शल्यस्तस्माद्विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलप्मांसानां रौद्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्त्तु च ११२

११३ एरण्डभूर्जपूतीकहरीतकीराशां तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि क्षीरवृक्षाग्रामोदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीना काकमाचीहरीतक्योः पत्रं च शुक्रनाशाय योजयेत कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुषवदुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पड्वत् पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौषध्यजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाभि निर्हरेत् १०४

१०५ शिल्पीचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम् शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःपत्तीं तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवगं शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रागारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदम् दग्ध्वा तद्रस्मतैलेन सूपौपकवं कचान्तकृत् १०८

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूढोऽश्वात्यर्थवेदनः श्रद्धःकाये विशेषेण तत्र वस्तिविधीयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्वरीवयोः तथैवार्तवदोषे च वस्तिरपत्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्च्युध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवम् रोहत्यपि च नि:श्रृङ्गस्तस्माद्विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलपांसानां रौद्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्तुच ११२

११३ एरडभूर्जपूतीकहरीद्राशां तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि धीरवृक्षाणामोदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीना काकमाचीहरीद्रयोः पत्रं च शुक्तनासाया योजयेत् कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजगर्धं मृदु च पत्रं गुह्यवदुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पच्य पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौषध्यजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

१०३ कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् १०३

१०४ रोमाकीर्यो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति चुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाभि निर्हरेत् १०४

१०५ शिरःचूर्गस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकं शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम् १०५

१०६ तैलं भल्लातकस्याथ स्नुह्योःतैलं तथैव च प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् १०६

१०७ कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवगां शमी बीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् १०७

१०८ ग्रागारगोधिकापुच्छं रम्भाडल बीजमैन्दुदं दग्ध्वा तद्रस्मतैलाम्बु सूर्यापकवं कचान्तकृत् १०८

१०९ वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूढः श्वात्र्यर्थवेदनः श्रधःकाये विशेषेण तत्र वस्तिवidhīयते १०९

११० मूत्राधाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीवयोः तथैवार्तवदोषे च वस्तिरपत्तरो हितः ११०

१११ यस्माच्चुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवं रोहत्यपि च नि:श्रृङ्गस्तस्माद्विधीयते १११

११२ स्थिरराशामलप्मांसानां रौद्यादनुपरोहताम् पत्रदानं भवेत् कायं यथादोषं यथर्तुच ११२

११३ एरडभूर्जपूतीकहरीद्राशां तु वातजे पत्रमाश्रबलं यद्य काश्मरीपत्रमेव च ११३

११४ पत्राणि धीरवृक्षाग्रामोदकानि तथैव च दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ११४

११५ पाठामूर्वागुडूचीना कांकमाचीहरीद्रयोः पत्रं च शुनकासाया योजयेत् कफजे व्रणे ११५

११६ ग्रकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् ग्रजन्तुजगर्धं मृदु च पत्रं गुह्यवदुच्यते ११६

११७ स्थेहमौषधसारं च पठः पत्रान्तरीकृतः नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ११७

शैत्यौष्ययजननार्थीय स्नेहसंग्रहणाय च

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता ।

१९६ मन्त्रिका व्रणमागत्य निःश्रिपन्ति यदा कृमीन् ।

१९६ क्षयथुर्भद्दिते तेस్తు जायते भृशदारुणः ।

१९७ तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्त्रावाश्च जायते ।

१९७ सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरगे तथा ।

१९८ सम्प्रेष्यकरञ्जोक्तनिम्बरोदनैस्त्वचैः ।

१९९ हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः द्वारोदकेन वा ।

१२० प्रच्छाद्य मांसपेश्यां वा कृमीनपहरेद्‌वचयात् ।

१२१ विंशतिं कृमिजातिंस्तु वच्याम्युपरि भागशः ।

१२२ दीर्घकालातुरायां तु कुशानां व्रणशोषिणाम् ।

१२२ बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्रिं परिरन्तता ।

१२३ विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च ।

१२३ चिकित्सितं च वध्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः ।

१२४ कराडूमान्तः शोषफाश्र ये च जतूवरी व्रणा ।

१२५ शिरोविरेचनं तेषु विध्यात्मकशेलो भिषक् ।

१२५ रुजावन्तो‌अनिलाविष्टा रूक्‍ता ये चोर्ध्वजन्तवः ।

१२६ व्रयेषु तेषु कर्तव्यं नसं वैद्येन जानता ।

१२६ दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहद्रतयाय च ।

१२७ जिह्वादनसमुत्थस्य हरणार्थ मलस्य च ।

१२७ शोधनो रोपणाश्र्चैव व्रणस्य मुखजस्य वै ।

१२८ उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते ।

१२८ ऊर्ध्वजत्रुगतां रोगान् व्रणांश्र कफवातजान् ।

१२९ शोफस्ताव्‌रुजायुक्तान् धूमपानेरुपाचरेत ।

१२९ दतोष्मणो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च ।

१३० सद्योव्रणेष्वायतेषु शोधसपिविधीयते ।

१३० ग्रन्थगाढास्त्वगुमुखा ये व्रणाः शल्यपीडिताः ।

१३१ निवृत्तहस्तोद्रवणान्ते तेषु विधीयते ।

१३१ लघुमात्रो लघुश्र्चैव स्तिग्ध उष्णो‌अग्निदीपनः ।

१३२ सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सद्‌ग्रहारो विजानता ।

१३२ निशाचरेभ्यो रक्त्यस्तु नित्यमेव चतातुरः ।

रत्नाविधानैरुद्दिष्टैर्यैः सनियमैस्थथा

घ्रमूलोदष्टपरिग्राही पञ्जलद्गालन्वितः

षष्ठश्चा विधानैर्निदिष्टैस्तुरिः साध्यते व्रणः

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुग्न्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानाां तत्सावापो न दुष्यति

प्रसेक्ज्ञाभिहितो यो वे बहुद्रव्लभेषजः

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम्

गुणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्र्याधावयौगिकम्

तदुद्र्दरेद्यौगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम्

उपद्रवास्तु विधिता व्रास्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्ञ व्रास्योपद्रवा: स्मृताः

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दिंररोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनोक्तास्वपि क्रियाम्

भूयोप्यपरि वध्यांमि सद्योव्रणाचिकित्सिते

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विविधीयचिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात्

नानाधारामुखे शस्त्रेणानास्थानानिपातिते:

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वद्धयामि लक्षणम्

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्र्यास्रा मरडलिनस्थाथा

ग्रधचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थाथा

शरावनिम्नमध्याश्चाश्र यवमध्यास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता १९५

१९६ मन्त्रिका व्रणमागत्य नि:श्रिपन्ति यदा कृमीन् श्वयथुर्भदिते तेस్తు जायते भृशदारुणः १९६

१९७ तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्त्रावाश्च जायते सुरसादिरहितस्तत्र धावने पूरगे तथा १९७

१९८ सम्प्रेष्यकेरलोकोनिम्बरोदनैस्त्वच: हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः द्वारोदकेन वा १९८

१९९ प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेदब्जात् विंशतिं कृमिजातिंस्तु वन्ध्याम्युपरि भागशः १९९

१२० दीर्घकालातुरायां तु कुशानां व्रणशोषिणाम् बृंहणीयो विधि: सर्व: कायाग्रिं परिणत्तता १२०

१२१ विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च चिकित्सतं च वन्ध्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः १२१

१२२ कराडूमान्त: शोषफाश्र ये च जतृपरि व्रणा: शिरोविरेचनं तेषु विध्यात्मकशेलो भिषक् १२२

१२३ रुजवन्नोडनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजन्तुजा: व्रयेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता १२३

१२४ दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहद्नतयाय च जिह्वादन्तसमुत्थस्य हरणार्थ मलस्य च १२४

१२५ शोधनो रोपणाश्रेव व्रणस्य मुखजस्य वै उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते १२५

१२६ ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्र कफवातजान् शोफस्थावरुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत १२६

१२७ दतोष्मणो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च सन्धौविरोधवायितेषु शोधनं विविधीयते १२७

१२८ ग्रवगाढास्त्वशुमुखा ये व्र्या: शल्यपीडिता: निवृत्तहस्तोद्ररगा यनं तेषु विधीयते १२८

१२९ लघुमात्रो लघुश्रेव क्षुद्र उष्णोग्रदीपनः सर्ववर्गोभयो देयस्तु सदाडहारो विजानता १२९

१३० निशाचरेभ्यो रक्त्यस्तु नित्यमेव चतातुरः

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता १९५

१९६ मद्निका व्रणमागत्य नि:श्रिपन्ति यदा कृमीन् श्वयथुर्भदिते तेस్తు जायते भृशदारुणः १९६

१९७ तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्त्रावाश्च जायते सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरगे तथा १९७

१९८ सम्प्रेषणिकेर्ज्जोन्मर्दनेजोदनेत्वच: हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेक: द्वारोदकेन वा १९८

१९९ प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेदबुध्या विंशतिं कृमिजातिंस्तु वन्ध्याम्युपरि भागश: १९९

१२० दीर्घकालातुरायां तु कुशानां व्रणशोषिणाम् बृंहणीयो विधि: सर्व: कायाग्रिं परिणत्तता १२०

१२१ विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च चिकित्सतं च वन्ध्यामि कल्पेषु प्रतिभागश: १२१

१२२ कराडूभन्त: शोषफाश्र ये च जतृपरि व्रणा: शिरोविरेचनं तेषु विध्याय्कश्लो भिषक १२२

१२३ रुजवन्तोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजन्तुजा: व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नसयं वैद्येन जानता १२३

१२४ दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहद्नयाय च जिह्वादनसमुत्थस्य हर्रार्थ मलस्य च १२४

१२५ शोधनो रोपणाश्र्चेव व्रणस्य मुखजस्य वै उष्णो वा यदि वा शीत: कवलग्रह इष्यते १२५

१२६ ऊर्ध्वजत्रुगतां रोगान् व्रणांश्र्च कफवातजान् शोफस्ताव्रुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत १२६

१२७ दतोष्मणो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च सद्योव्रणेष्वायतेषु शोधसपिविधीयते १२७

१२८ ग्रन्थिगाढास्त्वगुमुखा ये व्रणा: शल्यपीडिता: निवृत्तहस्तोद्वरणा यन्र तेषु विधीयते १२८

१२९ लघुमात्रो लघुश्र्चेव स्तिग्ध उष्णोऽग्निदीपन: सर्ववर्गेभ्यो देयस्तु सद्योहारो विजानता १२९

१३० निशाचरेभ्यो रद्यस्तु नित्यमेव चतातुर: १३०

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता १९५

१९६ मन्त्रिका व्रणमागत्य नि:श्चिपन्ति यदा कृमीन् श्वयथुर्भदिते तेस్తు जायते भृशदारुणः १९६

१९७ तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्त्रावाश्च जायते सुरसादिरहितस्तत्र धावने पूरगे तथा १९७

१९८ सम्पूर्खेरडकौनिम्बरोदनैस्त्वचै- हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः द्वारोदकेन वा १९८

१९९ प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेदबुध्या- त्विंशतिं कृमिजातिंस्तु वन्ध्याम्युपरि भागशः १९९

१२० दीर्घकालातुराणां तु कुशानां व्रणशोषिणाम् बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्रिं परिरन्धता १२०

१२१ विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च चिकित्सतं च वन्ध्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः १२१

१२२ कराडूभन्तः शोषफाश्र ये च जतृपरि व्रणा- शिरोविरेचनं तेषु विध्याय्कशेलो भिषक १२२

१२३ रुजवन्नोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजन्तुजा- व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता १२३

१२४ दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहद्नयाय च जिह्वादनसमुत्थस्य हरणार्थ मलस्य च १२४

१२५ शोधनो रोपणाश्र्चेव व्रणस्य मुखजस्य वै उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते १२५

१२६ ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्र्च कफवातजान् शोफस्थावरुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत १२६

१२७ दतोष्मणो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च सन्धौव्रणेष्वायतेषु चोद्रसपिविघीयते १२७

१२८ ग्रवगाढास्त्वशुमुखा ये व्रणा: शल्यपीडिता- निवृत्तहस्तोद्धरणा यन्त्र तेषु विधीयते १२८

१२९ लघुमात्रो लघुश्र्चेव स्तिग्ध उष्णोऽग्निदीपनः सर्ववर्गेभ्यो देयस्तु सदाडहारो विजानता १२९

१३० निशाचरेभ्यो रक्त्यस्तु नित्यमेव चतात्रुरः १३०

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता । मद्दतिका व्रणमागल्य नि:शङ्किपन्न्त यदा कृमीन्‌

१९६ श्रयस्थूर्बद्धिते तेस్తు जायते भृशदारुणः । तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्त्रावाश्च जायते

१९७ सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरगे तथा । सम्प्रेष्यकेरंडकोनिम्बरोदनैस्त्वचै:

१९८ हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः द्वारोदकेन वा । प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्‌व्रणात्‌

१९९ विंशतिं कृमिजातिंस्तु वन्ध्याम्युपरि भागशः । दीर्घकालातुरायां तु कुशानां व्रणशोषिणाम्‌

१२० बृंहणीयो विधि: सर्व: कायाग्रिं परिरन्नता । विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च

१२१ चिकित्सतं च वन्ध्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः । करण्डमन्य: शोषफाश्र ये च जतू: परि व्रणा:

१२२ शिरोविरेचनं तेषु विदध्यात्केशलो भिषक्‌ । रुजवन्तोऽनिलाविष्टा रूक्‍त्सा ये चोर्ध्वजत्रुजा:

१२३ व्रयेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता । दोषप्रच्यावनार्थाय रुझादाहद्नतयाय च

१२४ जिह्वादनसमुत्थस्य हरणार्थ मलस्य च । शोधनो रोपणाश्रैव व्रणस्य मुखजस्य वै

१२५ उष्णो वा यदि वा शीत: कवलग्रह इष्यते । ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्र कफवातजान्‌

१२६ शोफस्वारुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत । ततोऽष्पगो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च

१२७ सद्योव्रणेष्वायतेषु शोध्रसपिवृधीयते । ग्रवगाढास्त्वशुमुखा ये व्रणा: शल्यपीडिता:

१२८ निवृत्तहस्तोद्रवणात्ते तेषु विधीयते । लघुमात्रो लघुश्रैव स्तिग्ध उष्णोऽग्निदीपन:

१२९ सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सद्योहारो विजानता । निशाचरेभ्यो रक्त्यस्तु नित्यमेव नातातुर:

१९५ दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता ।

१९६ मद्निका व्रणमागत्य निःश्रिपन्न्त यदा कृमीन् ।

१९६ क्षयथुर्भद्दिते तेस్తు जायते भृशदारुणः ।

१९७ तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्त्रावाश्च जायते ।

१९७ सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरषे तथा ।

१९८ सम्प्रेषणकरौौनिम्बरोजोदनत्वचः ।

१९९ हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः द्वारोदकैन वा ।

१२० प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्‌वयात् ।

१२१ विंशतिं कृमिजातिस्तु वन्ध्याम्युपरि भागशः ।

१२२ दीर्घकालातुरायां तु कुशानां व्रणशोषिणाम् ।

१२३ बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्रिं परिरन्नता ।

१२३ विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्रयमेव च ।

१२४ चिकित्सितं च वन्ध्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः ।

१२४ कराडूमन्तः शशोफाश्र ये च जतूभवि व्रया ।

१२५ शिरोविरेचनं तेषु विदध्यात्कश्लो भिषक् ।

१२५ रुजवन्तोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजत्नुजा ।

१२६ व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता ।

१२६ दोषप्रच्यावनार्थाय रुजाह्रदनद्नयाय च ।

१२७ जिह्वादनसमुत्थस्य हरणार्थ मलस्य च ।

१२७ शोधनो रोपणाश्र्चेव व्रणस्य मुखजस्य वै ।

१२८ उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते ।

१२८ ऊर्ध्वजत्रुगतां रोगान् व्रणांश्र्च कफवातजान् ।

१२९ शोफस्वारुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत ।

१२९ दतोष्मणो निग्रहार्थ सन्धानार्थ तथैव च ।

१३० सद्योव्रणेष्वायतेषु शोधसपिविधीयते ।

१३० ग्रन्थगाढास्त्वशुमुखा ये व्रया: शल्यपीडिता: ।

१३१ निवृत्तहस्तोद्रद्रगा यनं तेषु विधीयते ।

१३१ लघुमात्रो लघुश्र्चेव स्तिग्ध उष्णोऽग्निदीपनः ।

१३२ सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सदाऽहारो विजानता ।

१३२ निशाचरेभ्यो रक्त्यस्तु नित्यमेव नातातुरः ।

रत्नाविधानैरुद्दिष्टैर्यैः सनियमैस्थथा

घरमूलोदष्टपरिग्राही पञ्जलद्गालन्वितः

षष्ठश्चा विधानैर्निर्दिष्टेशतुर्भिः साध्यते व्रणः

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति

प्रसेक्ज्ञाभिहितो यो वे बहुद्रव्यभेषजः

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम्

गणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्र्याधावयौगिकम्

तदुद्र्द्रेयौगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम्

उपद्रवास्तु विधवा व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींररोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनोक्तास्वपि क्रियाम्

भूयोप्यपरि वक्तव्यं सद्योव्रणाचिकित्सिते

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विविधीयचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः

द्वितीयोऽध्यायः

ग्रथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतः शिष्यं मुषिं सुश्रुतमन्वशात्

नानाधारामुखे शस्त्राण्यास्थानान्निपातिते:

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्तव्यामि लक्षणम्

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्रयस्त्रा मरडलिनस्थथा

ग्रधचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा

शरावनिम्नमध्येाश्च यवमध्यास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः

७ दोषजा वा स्वयं भिन्ना न तु वैद्यनिमित्तजा: भिषग्वृगाकृतिज्ञो हि न मोहर्मधिगच्छति

५ भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि ग्रनन्ताकृतिरागन्तु: स भिषग्भि: पुरातनै:

समासतो लक्षणात: षड्विध: परिकीर्तित: छिन्नं भिन्नं तथो विद्धं जातं पिच्छितमेव च

६ घृष्टमाहस्तथा षष्ठं तेषां व्रण्यामि लक्षणम् तिर्यग्व्रणं ऋजुव्रणांपि यो व्रणश्रायतो भवेत्

१० गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते कुन्तशकृष्टिखड्गाग्रविषागादिभिराशय:

११ हत: किञ्चित् स्ववेधि भिन्नलक्षणमुख्यते स्थानान्यामिप्रक्वानां मूत्नस्य रुधिरस्य च

१२ हतुंडक: फुप्फुसकृद् कोष इत्यभिधीयते तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णो ज्वरो दाहश्र जायते

१३ मूत्रमार्गगदास्येभ्यो रक्तं गात्राग्राद् गच्छति मूर्छाश्वासतुतडाध्मानमभक्तच्छर्द एव च

१४ विरामूत्रवातसङ्झश्व स्वेदास्रावोज्ज्विरक्तता लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च

१५ हच्छूलं पार्श्वयोश्रापि विशेषं चात्र मे श्रृणु ग्रामाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयेत् पुन:

१६ ग्राह्मानमातिमात्रं च शूलं च भृशदारुणाम् पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवमेव च

१७ शीतता चाप्यधो नाभे: खेभ्यो रक्तस्य चागम:

१५ श्रभिने डप्याशये डन्र्रागां रवे: सूक्ष्मैरन्त्रपूरगाम् पिहितास्ये घटे यद्वत् लच्यते तस्य गौरवम्

१६ सूक्ष्मास्यशल्याभिहितं यदृङ्गं त्वाशयादिना

१९ उत्तुरिडतं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम्

२० विषमं व्रणमर्हे यत्तत् त्वातं त्वभिनिर्दिशेत् प्रहारपीडनाभ्यां तु यदृङ्गं पृथुतां गतम्

२१

रत्नाविधानेरुदृष्टैर्यमैः सनियमैस्थथा १३३

घ्रामूलोदष्टपरिग्राही पञ्जलद्गालन्वितः

षष्ठश्चा विधानैर्निदिष्टैश्वरुभिः साध्यते व्रणः १३४

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुगुण्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति १३५

प्रसेक्ज्ञाभिहितो यो वे बहुद्रव्यभभेषजः

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् १३६

गुणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्र्याधावयौगिकम्

तदुद्र्दरेदयोगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम् १३७

उपद्रवास्तु विधिता व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः १३५

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींररोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु १३६

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिसेनोक्तास्वपि क्रियाम्

भूयोप्यपेक्ष्य वच्यानि सद्योव्रणाचिकित्सिते १४०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विव्रणीयचिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः ९

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ३

नानाधारामुखे शस्त्राण्यास्थानानिपातितः

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वच्यामि लक्षणम् ४

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्र्यास्रा मरडलिनस्थथा

गर्दचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा ५

शरावनिम्नमध्येाश्च यवमध्यास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ६

रत्नाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्थथा १३३

घृतमूलोदष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः

षष्ठश्च विधानेनिदिष्टेशतुर्भिः साध्यते व्रणः १३४

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुगुण्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति १३५

प्रसृज्योऽभिहितो यो वे बहुद्रव्यभेषजे

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् १३६

गुणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्र्याधावयौगिकम्

तदुद्र्दरेदयोगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम् १३७

उपद्रवास्तु विविधा व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः १३५

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींरुचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु १३६

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनेक्षास्वपि क्रियांम्

भूयोप्यपरि वक्ष्यामि सद्योव्रणचिकित्सिते १४०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वाविंशीया चिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः ९

द्वितीयोऽध्यायः

ग्रथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ३

नानाधारामुखे शस्त्राणांस्थानानि पातितः

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्तव्यामि लक्षणम् ४

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्र्यास्रा मरडलिनस्थथा

ग्रर्धचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा ५

शरावनिम्नमध्येाश्र यवमध्यास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ६

रत्नाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्थथा १३३

घरमूलोदष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः

षष्ठश्चा विधानैर्निदिष्टैश्वरुभिः साध्यते व्रणः १३४

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुगुण्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति १३५

प्रसेक्ज्ञाभिहिता यो वे बहुद्रव्यभेषजे

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितं १३६

गुणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्रणाधावयोगिकम्

तदुद्रद्रेयौगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम् १३७

उपद्रवास्तु विधिता व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः १३५

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींररोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु १३९

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनोक्तास्वपि क्रियाम्

भूयोस्पपरि वध्यानि सद्योव्रणचिकित्सिते १४०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विविधीयचिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः ९

द्वितीयोऽध्यायः

ग्रथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतः शिष्यंमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ३

नानाधारामुखे शस्त्राण्यास्थानान्निपातितः

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वच्यामि लक्षणं ४

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्र्यास्रा मरडलिनस्थथा

गर्दचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा ५

शरावनिम्नमध्येाश्च यवमध्येास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ६

रत्नाविधानेरुद्दिष्टेयमैः सनियमैस्थथा १३३

घरमूलोदष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः

षष्ठश्चा विधानैर्निदिष्टेशतुर्भिः साध्यते व्रणः १३४

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्सममानां तत्रावापो न दुष्यति १३५

प्रसेक्ज्ञाभिहिता यो वे बहुद्रव्यभेषजे

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् १३६

गणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्र्याधावयौगिकम्

तदुद्द्रद्रेयौगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम १३७

उपद्रवास्तु विधिदा व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः १३५

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींररोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु १३६

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनोक्तास्वपि क्रियाम्

भूयोप्यपरि वक्तव्यं सद्योव्रणचिकित्सिते १४०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विविधीयचिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः ९

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ३

नानाधारामुखे शस्त्राणामास्थानानिपातितः

नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्त्यामि लक्षणम ४

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्र्यास्रा मरडलिनस्थथा

गर्दचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा ५

शरावनिम्नमध्येाश्च यवमध्येास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ६

रत्नाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्थथा १३३

घृतमूलोदष्टपरिग्राही पञ्जलद्गैलन्वितः

षष्ठ्या च विधानैरनिर्दिष्टेश्वरुर्भः साध्यते व्रणः १३४

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति १३५

प्रसङ्गाभिहितो यो वे बहुद्रव्यभेषजः

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् १३६

गणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्रणाधावयोगिकम्

तदुद्रद्रेयौगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितम् १३७

उपद्रवास्तु विविधा व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः १३५

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींरोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु १३६

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनोक्तास्वपि क्रियाम्

भयोप्यपेक्ष्य वच्यानि सद्योव्रणचिकित्सिते १४०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विविधीयचिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः ९

द्वितीयोऽध्यायः

ग्रथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतः शिष्यंमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ३

नानाधारामुखैः शस्त्रैर्नानास्थानानुपालितैः

नानारूपा व्रणा ये स्युःस्तेषां वच्यामि लक्षणम् ४

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्रयस्त्रा मरडलिनस्थथा

ग्रधचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा ५

शरावनिम्नमध्येाश्र यवमध्येास्थाडपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ६

रत्नाविधानैरुद्दिष्टैर्यैः सनियमैस्थथा १३३

घ्रामूलोदष्टपरिग्राही पञ्जलद्गालन्वितः

षष्ठ्या च विधानैर्निर्दिष्टैःश्रुतुर्भिः साध्यते व्रणः १३४

योऽल्पपौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया

द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति १३५

प्रसेकजाभिहिता यो वे बहुद्रव्यभेषजे

यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितं १३६

गणोक्तमपि यदूद्रव्यं भवेद्व्रणाधावयोगिकं

तदुद्रद्रेयौगिकं तु प्रतिपेदप्यकरीर्तितं १३७

उपद्रवास्तु विधिना व्रणस्य व्रणितस्य च

तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवा: स्मृताः १३५

ज्वरातिसारौ मूर्च्छां च हिकां छर्दींररोचकः

श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु १३९

व्रणक्रियास्वेवमासु व्याधिनोक्तास्वपि क्रियाम्

भूयोऽप्युपरि वक्ष्यामि सद्योव्रणाचिकित्सिते १४०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वाविंशीया चिकित्सितं नाम

प्रथमोऽध्यायः ९

द्वितीयोऽध्यायः

ग्रथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः

विश्वामित्रसुतः शिष्यंमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ३

नानाधारामुखैः शस्त्रैर्नानास्थानान्निपातितैः

नानारूपा व्रणा ये स्युःस्तेषां वक्त्यामि लक्षणं ४

ग्रायताश्चतुरस्राश्च त्र्यास्रा मरडलिनस्थथा

ग्रधन्रप्रतीकाशा विशालाः कुडिलास्थथा ५

शरावनिर्म्ममध्येाश्च यवमध्यास्थाडुपरे

एवंप्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ६

७ दोषजा वा स्वयं भिन्ना न तु वैद्यनिमित्तजा: भिषग्वर्याकृतिज्ञो हि न मोहमधिगच्छति ७

५ भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि ग्रनन्ताकृतिरागन्तु: स भिषग्भि: पुरातनै: ५

समासतो लक्षणात: षड्विध: परिकीर्तित: छिन्नं भिन्नं तथो विद्धं द्वेधा त्वतिपीडितमेव च ६

१० घृष्टमाहस्तथा षष्ठं तेषां वध्यामि लक्षणम् तिर्यग्व्रणञ्च ऋजुव्रणञ्च यो व्रणश्रायतो भवेत् १०

११ गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते कुण्ठशकृद्विष्टखड्गाग्रविषाशादिभिराशय: ११

१२ हत: किंञ्चित् स्ववैद्य भिन्नलक्षणमुख्यते स्थानान्यामिप्रक्वानां मूतस्य रुन्धरस्य च १२

१३ हतुदारक: फुप्फुसकृद् कोष इत्यभिधीयते तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णो ज्वरो दाहश्र जायते १३

१४ मूत्रमार्गगदास्वेभ्यो रक्तं ग्रामाद्र गच्छति मूर्छाश्वासतृषाद्भानामभक्तच्छर्द एव च १४

१५ विरामूत्रवातसङ्घश्वेदास्त्रावोज्ज्चिरक्तता लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च १५

१६ हच्छूलं पार्श्वयोश्रापि विशेषं चात्र मे शृणु ग्रामाशयस्थे रुन्धे रुधिरं छर्दयेत् पुन: १६

१७ ग्राह्मानमातिमात्रं च शूलं च भृशदारुणाम् पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवमेव च १७

१५ शीतता चाप्यधो नाभे: खेभ्यो रक्तस्य चागम: श्रमिभ्रेडप्याशयेड्न्त्राणां रकै: सूक्ष्मैरन्त्रपूरणाम् १५

१६ पिहितास्ये घते यद्वाल्लक्ष्यते तस्य गौरवम् सूक्ष्मास्यशल्याभिहितं यदृङ्गं त्वाशयादिना १६

२० उत्पुरिडतं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोल्लक्षणान्वितम् २०

२१ विषमं व्रणमज्ञ यत्तत् त्वाभिनिर्दिशेत् प्रहारपीडनाभ्यां तु यदृङ्गं पृथुतां गतम् २१

22 सास्थ तत् पिप्पितं विद्यामञ्जरक्तपरिप्लुतम् विगतत्वग्यदं हि संघर्षादन्यथापि वा

23 उपास्नवान्वितं तत्र घृष्टमित्युपदिश्यते छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे जाते वाड्सृगतिस्रवेत् रक्तन्नायादुजस्तत्र करोति पवनो भृशम्

24 स्थेहेपानं हितं तत्र तैलिको विहितस्तथा वेशवौः: सकुशैरै: सुस्निग्धैर्देश्रोपाहनम् धान्यसवेदांश कुर्वीत स्निग्धान्यालेपनानि च

25 वातघ्नौषधसिद्धैर्देश हैरैस्तर्विंधीयते पिप्पिते च विशिष्टे च नातिस्ववति शोशितम्

26 ग्रगच्छति भृशं तस्मिन् दाहः पाकश्च जायते तत्रोष्मणो निग्रहार्थी तथा दाहप्रपाकयोः

27 शीतमालेपनं कार्य परिषेकश्च शीतलः षट्स्वेतेषु यथोक्तेषु छिन्नादिषु समासतः

28 जेयं समर्पितं सर्व सद्योव्रणाचिकित्सितम् ग्रत ऊर्ध्वं प्रवच्यामि छिन्नानां तु चिकित्सितम्

29 ये व्रणा विवृता: केचिच्छीर पाक्रशावलम्बिनः तान् सीव्येद्विधिनोक्तिन बन्धीयााद्राढमेव च

30 कर्गं स्थानादपहतं स्थापयित्वा यथास्थितम् सीव्येद्यथोक्तं तैलेन स्तोत्राभिप्रतर्पयेत्

31 कृकाटिकान्ते छिन्ने तु गच्छत्यपि समीरगे सम्पीडनवेश्य बन्धन्यात् सीव्येद्यापि निरन्तरम्

32 ग्राजेन सर्पिषा चैवं परिषेकं तु कारयेत् उत्तानोन्न समश्नीयाच्छीत च सुयन्नितः

33 शाखासु पतितांस्तिष्ठियेक प्रहारान् विवृत्तान् भृशम् सीव्येत् सम्पीडनवेश्याशु सन्ध्यास्थीन्यनुपूर्वशः

34 बद्धवा वेल्लितकेनाशु ततस्तैलेन सेचयेत् चर्मणा गोफसावन्धः कार्यो यो वा हितो भवेत्

35 पृष्ठे व्रगो यस्म भवेदुत्थितां शाययेतु तम् ऋतोडन्यथा चोरसिजे शाययेत् पुरुषं व्रगे

36

३७ छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्धवा तैलेन बुद्धिमान् । बन्धनीयात् कोशबन्धेन प्रान्तं कार्यं च रोपणम्

३८ चन्दनं पद्यकं रोघमुत्पलानि प्रियङ्गवः । हरिद्रा मधुकं चैव उपयः स्वादुत चाष्टमम्

३९ तैलमेभिरविपक्वं तु प्रधानं व्रणरोपणम् । चन्दने कङ्कटान्विते च सह मोदकैरीयोडुमतिका

४० हरेरपवो मृगालं च त्रिफला पद्यकोत्पले । त्रयोदशाङ्गं त्रिवृतमेतद्धा पयसाञ्जन्वितम्

४१ तैलं विपक्वं सेकार्थे हितं तु व्रणरोपणैः । गृत ऊर्ध्वं प्रवर्त्त्यामि भिन्नानां तु चिकित्सितम्

४२ भिन्नं नेत्रमकरंरायमभिन्नं लम्बते तु यत् । तन्निवेश्य यथास्थानमव्यविद्धसिरं शने:

४३ पीडयेत् पाणिना सम्यक् पद्मपत्रान्तरेगु तु । ततोडस्य तर्पणं कार्यं नसयं चानेन सर्पिषा

४४ ग्राजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च । जीवकर्षभकौ चैव पिष्ट्वा सर्पिरविपाचयेत्

४५ सर्वनेत्राभिघाते तु सर्पिरेतत् प्रशस्यते । उदारन्नेदसो वर्त्तिनिर्गता यस्मादेहेनः

४६ कषायभस्ममृदूकीर्णं बद्ध्वा सूत्रेण सूत्रवित् । श्लक्ष्णतसेन शस्त्रेण छिन्नद्यान्मधुसमायुतम्

४७ बद्ध्वा व्रगां सुजीर्णेऽस्मिन् सर्पिषा पानमिष्यते । स्नेहपानाद्दते चापि पयःपानं विधीयते

४८ शर्करामधुयुक्तिभ्यां लाञ्छया वा श्वदंष्ट्रया । चित्रासमन्वितं चैव रुजादाहविनाशनम्

४९ ग्राटोपौ मरिचं वा स्याच्छूलो वार्धिछद्यमाशयेत् । मेदोग्रन्थो तु यत्तैलं वध्यते तद् योजयेत्

५० त्वचोङ्कीतत्य सिरादीनि भित्वा वा परिहृत्य वा । कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान्

५१ तत्रान्तलोहितं पारडं शीतपादकराननम् । शीतोष्णवासं रक्तनेत्रमानन्दं च विवर्जयेत्

ग्रामाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते

पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनमसंशयम् ५२

ग्रास्थापनं च नि:स्रेहं कार्यमुष्णैर्विशोधने:

यवकोलकुलतस्थानां नि:स्रेहेन रसेन च ५३

भृज्जीतातं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम्

ग्रोतान्नि:सृतरक्तं वा भिन्नकोष्टे: पिबेदसृक् ५४

स्वमार्गंप्रतिपन्नास्तु यस्य विरामूत्रमारुता:

व्युपद्रव: स भिन्नेडपि कोष्टे जीवति मानव: ५५

ग्रभिन्नमन्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं नान्यथा भवेत्

पिपीलिकाशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु ५६

प्रत्ताल्य पयसा दिग्धं तृणाग्रशोषितपांशुभि:

प्रवेशयेत् कृतनखो घृतेनात्रं शने: शने: ५७

प्रवेशयेत् द्वीरसितं शुष्कमन्त्रं घृताप्लुतम्

ग्रञ्जुल्याडभिमृशेत् करटं जलेनोदक्जयेदपि ५५

हस्तपादेश संग्राह्य समुत्थाप्य महाबला:

भवत्यन्त:प्रवेशस्तु यथा निर्ह्रुनुयुसतथा ५६

तथाडन्र्राग्ने विशन्त्यन्त: स्वां कलां पीडयन्ति च

व्रणाल्पत्वाद्रहुत्वाद्दू दुष्प्रवेशं भवेत् यत् ६०

तदापाटचं प्रमार्गेन भिषगन्त्रं प्रवेशयेत्

यथास्थानं निवेशे च व्रगां सीव्येदतन्द्रित: ६१

स्थानादपेतमादत्ते प्राग्रान् गुपितमेव वा

वेष्टयित्वा तु पडेन घृतसेकं प्रदापयेत् ६२

घृतं पिबेत् सुखोष्णां च चित्रातैलसमन्वितम्

मृतक्रियार्थं शकृतो वायोश्राध:प्रवृत्तये ६३

ततस्तैलमिदं कुर्याद्दोपनार्थं चिकित्सक:

त्वचोडशकर्कराधवयोमोंचकीमेषशृङ्गयो: ६४

शल्लक्यर्जुनयोश्रापि विदार्या: द्वीरीगां तथा

बलामूलानि चाहत्य तैलमेतैर्विपाचयेत् ६५

व्रगां संरोपयेत् तेन वर्षमात्रं यतेत च

पादौ निरस्तमुष्कस्य जलेन प्रोद्य चाच्त्विगी ६६

प्रवेश्य तुत्रसेवन्या मुष्कौ सीव्येत्तत: परम्

कार्यो गोफणिकाबन्ध: कट्यामावेश्य यन्त्रकम् ६७

न कुर्वीत स्तेहसेकं च तेन क्लिद्यति हि व्रण:

कालानुसार्यागुर्वेलाजातिचन्दनपङ्कके: ६५

शिलादार्व्यमृतातुत्थैस्तैलं कुर्वीत रोपणम्

शिरसोदपहतं शेल्यं बोलवत् निवेशयेत् ६६

बालवत्योमदत्तायां मस्तुलुङ्ं व्रणात् स्वरेत्

हन्यादेनं ततो वायुसमादेवमुपाचरेत् ७०

व्रणो रोहति चैकेकं शनैर्‌ बालमपचिपेत्

गात्रादपहतेऽन्यस्मात् स्तेहवर्ति प्रवेशयेत् ७१

कृते निःशोषिते चापि विधि: सद्यो‌हते हित:

दूरावगाढा: सूच्मा: सूर्ये व्रणास्तान् विशेषितान् ७२

कृतवा सूच्मेगा नेत्रेण चक्रतेलैन तर्पयेत्

समझां रजनीं पद्यांं त्रिवर्ग तुत्थमेव च ७३

बिडङ्ं कटकां पथ्यांं गुडूचीं सुकरञ्जिकाम्

संहत्य विपचेत् काले तैलं रोपणमुत्तमम् ७४

तालीशं पद्यकं मांसौ हरेकवगुरुचन्दनम्

हरिद्रे पद्यबीजानि सोशिरं मधुकं च तै: ७५

पक्वं सद्योव्रणेषूतं तैलं रोपणमुत्तमम्

तते च्छतविधि: कार्य: पिप्पिते भमवृद्धिध: ७६

घृष्टे रुजो निगृह्याशु चूर्णैरुपचरेऽत्र व्रणम्

विश्लथेऽदेहं पतितं मथितं हतमेव च ७७

वासयेतैलपूर्वसायां द्वौषयांं मांसरसाशनम्

ग्रायमेव विधि: कार्य: द्वि:गे मर्‌महतै तथा ७५

रोपणौ सम्परोषेक पाने च व्रणिनां सदा

तैलं घृतं वा संयोज्यं शरीरर्‌तूनवेद्य हि ७६

घृतानि यानि वृद्धयामि यतत: पित्तविद्रधौ

सद्योव्रणेषु देयानि तानि वैद्येन जानता ५०

सद्यश्छतव्रयां वैद्य: सशूलं परिपेचयेत्

सर्पिषा नातिशीतैन बलातैलैन वा पुन: ५१

समझां रजन्ती पथ्यां पथ्यां तुत्थं सुवर्चलाम्

पथ्यके रोद्रमधुकं विडङ्गानि हरेगुकाम ५२

तालीशपत्रं नलदं चन्दनं पद्मकेशरम्

मञ्जिष्ठोशीरलाजाश्व द्वीरियां चापि पल्लवान् ५३

प्रियालबीजं तिन्दुक्यास्तरुणानि फलानि च

यथोक्ताभि: समाहृत्य तेलमाभिप्रवोचयेत् ५४

सद्योव्रणानां सर्वेषामदुष्टानां तु रोपणम्

कषायमधुरा: शीताः क्रिया: स्तिग्धाश्च योजयेत् ५५

सद्योव्रणानां सप्ताहे पश्चात् पूर्वोक्तमाचरेत्

दुष्टव्रणेषु कर्तव्यमूर्ध्व चाधश्च शोधनम् ५६

विशोषणां तथाऽऽहार: शोचितस्य च मोचयाम्

कषायं राजवृक्षादौ सुरसादौ च धावनम् ५७

तयोरेव कषायेण तैलं शोधनमिष्यते

दार्कलपेन वा तेलं द्वारद्रव्येषु साधितम् ५५

इदवती चिरबिल्वाढ्य दन्ती चित्रकमेव च

पृथ्वीका निम्बपत्राणि कासीसं तुत्थमेव च ५९

त्रिवृत्तेजोवती नीलो हरिद्रे सैन्धवं तिला:

भूमिकदम्ब: सुवहा शुकारण्या लाञ्छलाहया ६०

नैपाली जालिनी चैव मदयन्ती मृगादनी

सुधामूर्वाक्कीटारिहरितालकरञ्जिका: ६१

यथोपपत्ति कर्तव्यं तैलमेतैस्तु शोधनम्

घृतं वा यदि वा प्राप्यं कल्का: संशोधनास्तथा ६२

सैन्धवत्रिवृदेरण्डपतङ्कलस्तु वातिके

त्रिवृद्रारिद्रामधुककल्कै: पैत्ते तिलैर्युत्त: ६३

कफजे तिलतेलोहादन्तीसर्जिकचित्रका:

दुष्टव्रणविधि: कायोर्मेहकुष्टव्रेष्वपि ६४

षडिवध: प्राक् प्रदेशे य: सद्योव्रणाविनिर्णय:

नात: शक्यं परं वक्तुमपि निश्चितवादिभि: ६५

उपसर्गैर्निपातैश्च तत्तु परिडतमानिन:

केचित् संयोज्य भाषन्ते बहुधा मानर्गर्विता: ६६

बहु तन्द्राश्रितं तेषां षड्‌ऽस्वेवावतिष्ठते

विशेषा एव सामान্যে षट्त्वं तु परमं मतम्

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सद्योव्रणाचिकित्सितं नाम

द्वितीयोऽध्यायः

२

तृतीयोऽध्यायः

व्रणानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

१

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

२

श्रुत्याशिनोऽनातक्वातो जन्तोर्वातात्मकस्य च

उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति

३

लवणं कटुकं द्वासम्लं मैथुनमतपः

व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नमेव च

४

शालिमांसरसः क्षीरं सर्पिर्व्योषः सतेजनः

बृंहणां चान्नपानं स्याद्भग्राय जानता

५

मधूकोदुम्बराक्षतस्थपलाशकुभत्वचः

वंशसर्जवटानां च कुशार्थमुपसंहरेत्

६

ग्रालेपार्थं मधिष्ठां मधुकं रक्तचन्दनम्

शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च संहरेत्

७

सम्पाहादथ सम्पाहात् सौम्येष्वृतुषु बन्धनम्

साधारणेपु कर्तव्यं पद्मे पद्मेऽहनि

५

ग्राम्येषु त्यहात् कुर्वीत्नादग्रप्रदोषवर्जनं वा

तत्रातिशिथिलं बड्‌ऽद्रे सन्धिस्थैर्यं न जायते

६

गाढेनापि त्वगादीनां शोफो रुक् पाक ए च

तस्मात् साधारणं बन्धं भग्ने शंसन्ति तद्विदः

१०

न्यग्रोधादिकषायं तु सुशीतं परिषेचने

पद्ममूलविपक्वं तु क्षीरं कुर्वीत सवेदन

११

सुखोष्णामवचार्य वा चक्रतैलं विजानता

विभज्य कालं दोषं च दोषप्रोषधसंयुतम्

१२

परिषेकं प्रदेहं च विधद्याच्छीतमेव च

१३ गृष्टिद्धीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्

१४ शीतलं लाञ्छया युक्तं प्रार्तभग्रं पिबेन्नरः | सर्वशस्य तु भग्नस्य व्रणां सर्पिर्मधूत्तरे: ||

१५ प्रतिसार्य कषायैस्तु शेषं भग्रवदाचरेत् प्रथमे वयसि त्वेवं भग्रं सुकरमादिशेत्

१६ ग्रत्पादोषिस्थे जन्तौ तु कालो चैव शिशिरातिमक् प्रथमे वयसि त्वेवं मासात् सन्धिं: सिथरो भवेत्

१७ मध्यमे द्विगुणात् कालादुत्तरे त्रिगुणात् स्मृतः | श्रवनाामितमुनोोेदुतं चावपीडयेत्

१८ ग्राज्छेदतिदीघ्रमध्ये गतं चोपari वर्तयेत् | ग्राज्छने: पीडनेैैव सङ्ङै:पैर्बन्धनेैस्तथा

१९ सन्धीच्छरीरे सर्वासु चलानप्यचलानपि एतैस्तु स्थापनोपायै: स्थापयेनमतिमान् भिषक्

२० उत्पीठमथ विशिल्यैषु सन्धिं वेद्यो न घट्टयेत् | तस्य शीतान् परीषेकान् प्रदेहांश्वाचचारयेत्

२१ ग्रभिघाते हते सन्धि: स्वां याति प्रकृतिं पुनः | घृतदिग्धेन पड्ढेन वेष्टयित्वा यथाविधिं

२२ पड्ढोपरि कुशान् दत्वा यथावद्द्रन्धमाचरेत् | प्रत्यड्भग्रस्य विधिरात ऊर्ध्वं प्रवर्त्यते

२३ नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया ग्रवमध्ये स्तुत्य रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत्

२४ भग्रां वा सन्धिमुक्तां वा स्थापयित्वाड्जुलद्यांसमाम् | ग्रग्रुनाड्वेष्टच पड्ढेन घृतसेकं प्रदापयेत्

२५ ग्रभ्यज्य सर्पिषा पदं तलभग्रं कुशोत्तरम् | वस्त्रपड्ढेन बन्धोयान्ना च व्यायाममाचरेत्

२६ ग्रभ्यज्यायामयेजड्ढामूू च सुसमाहितः | दत्वा वृद्धत्वचः शीतां वस्त्रपड्ढेन वेष्टयेत्

२७ मतिमांश्करयोगेन ग्राञ्छेदूर्वस्थित निर्गतं | स्फुटितं पिञ्जितं चापि बन्धनीयात् पूर्ववद्द्रषक

ग्राञ्छेदूर्ध्वमधो वाडपि कटिभग्रं तु मानवम्

ततः स्थानस्थिते संधौ बस्तिभिः समुपाचरेत् २५

पर्शुकास्वथ भग्रासु घृताभ्यक्तस्य तिष्ठतः:

दद्निग्यास्तवथा वामास्वनुमृज्य निबन्धनी: २६

ततः कवलिकां दत्वा वेष्टयेत सुसमाहितः

तैलपूर्णी कटाहे वा द्रोण्यां वा शाययेद्नरम ३०

मुसेलनीत्पप्तं कदोमसंस्थो विसंहते

स्थानस्थितं च बन्धेयात स्वस्तिकेन विचक्षणः: ३१

कौपर्ण तु तथा सन्धिमझेष्टेनानुमार्जयेत

ग्रनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत कूर्पराच्युतम ३२

प्रसार्याकुञ्चयेदैनं स्रेहसेकं च दापयेत

एवं जानुनि गुल्फे च मणिबन्धे च कारयेत ३३

उभे तले समे कृत्वा तलभग्रस्य देहिनः

बन्धीयादामतेल परिषेकं च कारयेत ३४

मृतिपराड् धारयेत पूर्वं लवयां च ततः परम

हस्ते जातबले चापि कुर्यात पाषाणधारणम ३५

स्न्नमुन्नमयेत स्विन्नमत्तकं मुसलेन तु

तथोन्नतं पीडयेदैनं बन्ध्रीयाद्राढमेव च ३६

ऊरुवज्जापि कर्तव्यं बाहुभग्रचिकित्सितम

ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधोदपि वा ३७

ग्रावटावथ हन्योश प्रगृह्योन्नमयेद्नरम

ततं कुशां समं दत्वा वस्त्रपडेन वेष्टयेत ३५

उत्तानं शाययेदैनं सम्परात्रमतन्द्रितः:

हन्वस्थानी समानौ हनुसन्धौ विसंहते ३६

स्वेदयित्वा स्थिते सम्यक पञ्चाङ्गी वितरेत्पिषक

वातघ्नमधुरैः सर्पिः सिद्धं नस्ये च पूजितम ४०

ग्रभग्रांश्लितान दन्तान सरक्तानपीडयेत

तरुणास्य मनुष्यस्य शीतैरालेपयेद्रुहः ४१

सिक्त्वाड्म्बुसिक्तत शीतैः सन्धानीयरुपाचरेत

उत्पलस्य च

नालेन द्वीरपानं विधीयते ४२

जीर्णास्य तु मनुष्यस्य वर्जयेद्लितान द्विजान

43 नासां सन्नां विवृत्तां वा ऋज्वीं कृत्वा शलाकया ४३ पृथङ्नासिकयोर्नाडचौ द्विमुखयोः सम्प्रवेशयेत् ततः पट्टेन संवीष्ट्य च घृतसेकं प्रदापयेत् ४४ भग्रं कर्णं तु बन्धनीयात् समं कृत्वा घृतप्लुतम् सव्यः न्नतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत् ४५ मस्तुलुङ्गादिना भित्त्वा कपालं मधुसर्पिषा दत्त्वा ततो निबन्ध्रीया्त् समाहं च पिप्पलेघृतम् ४६ पतनाद्भिघाताद्वा शूनमझं यदन्नतम् शीतान् प्रदेहानसेकैश्च भिषक् तस्यावचारयेत् ४७ ग्रथ जड्डोरुभग्रानां कपालशयनं हितम् कीलका बन्धनार्थं च पञ्ञ काऱ्या विजानतां ४८ यथा न चलनं तस्य भग्रस्य क्रियते तथा सन्धेरुभयतो द्वौ द्वौ तले चैकशः कीलकः ४९ श्रेण्यां वा पृष्ठवंशे वा वङ्कस्यथक्तकयोस्था भग्रमसन्धिविमोक्ष्य विधिमेनं समाचरेत् ५० सन्धीः शिरविमुक्तास्तु स्त्रिगधानं स्विन्नानं मृतूकृतान् उत्तैरिविधानेर्बुर्द्धया च सम्यक् प्रकृतिमानयेत् ५१ कारडभग्रे प्ररूढे तु विषमो ल्वङ्गासंहिते ग्रापोध्य समयेदग्रं ततो भग्रवदाचरेत् ५२ कल्पयेत्ङ्गतं शुष्कं व्रणान्तेऽस्थि समाहितः सन्ध्यन्ते वा क्रियां कुर्यात् सर्वत्रे व्रणाभग्रवत् ५३ ऊर्ध्वकाये तु भग्रानां मस्तिष्क्यं कर्णगोपुरागम् घृतपानं हितं नस्यं प्रशाखासवनुवासनम् ५४ ग्रत ऊर्ध्वं प्रवक्त्यामि तैलं भग्रप्रसाधकम् रात्रौ रात्रौ तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले ५५ दिवा दिवा शोषयित्वा गवां द्वीरेऽ भावयेत् तृतीयं सम्प्रात्रं तु भावयेन्मधुकाम्बुना ५६ ततः द्वीरं पुनः पीतान् सुशुष्कांशृङ्गयावेद्रिपक काकोल्यादिं सयष्ट्याहं मञ्जिष्ठां सारिवां तथा ५७ कुष्ठं सर्जरसं मांसी सुरदारु सचन्दनम्

45 शतपुष्पां च संचूर्य तिलचूर्णेन योजयेत् ४५ पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगन्धश्रुतं पयः चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेद्विधिशक ४६ एलामंशुमर्ती पत्रं नीवकं तगरं तथा रोधं प्रपौडरीकं च तथा कालानुसारिवाशिम ४७ सैरेवैक द्विरशुक्लामनन्ता समधूलिकाम् पित्त्रा श्रृङ्झाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च ४८ एभिस्तकद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाड्मिना एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु ४९ ग्रादेपके पञ्चधाते तालुशोफे तथाडदिते मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रह ५० बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु न्तयं गताः पथ्यं पाने तथाडभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजन ५१ ग्रीवासन्ध्योःसां वृद्धिरमुनैवोपजायते मुखं च न पद्मपत्रिं ससुगन्धिसमन्वितम् ५२ गन्धतैलमिद नाम्ना सर्ववातविकारनुत् राजाहमेतत् कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः ५३ त्रपुसाचप्रियालानां तैलानि मधुरैः सह वसां दत्वा यथालाभं द्विेरे दशगुणे पचेत ५४ स्रेहोत्तममिदं चाशु कुर्वाद्र्र्मप्रसाधनम् पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ५५ भग्रं नैति यथापाकं प्रयतते तथा भिषक् पक्वमांससिरार्त्राय तद्वि कृच्छ्रेण सिध्यति ५६ भग्रं सन्धिमनाविद्धुमहीनाड्मनुल्वगाम् सुखचेष्टापचारं च सहितं सम्यगादिशेत ५७ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भग्रचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः ३

चतुर्थोऽध्यायः अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

45 शतपुष्पां च संचूर्य तिलचूर्णेन योजयेत् ४५

46 पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगन्धश्रुतं पयः चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेद्विधिशक ४६

60 एलामंशुमर्ती पत्रं नीवकं तगरं तथा रोधं प्रपौडरीकं च तथा कालानुसारिवाशिम ६०

61 सैरेyेक द्वारशुक्लामनन्ता समधूलिकां पित्त्रा श्रृङ्ङाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च ६१

62 एभिस्तक्विपचेतैलं शास्त्रविन्मृदुनाजम्रिना एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु ६२

63 ग्रादेपके पञ्चधाते तालुशोषे तथाडदिते मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रह ६३

64 बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु न्त्रयं गताः पथ्यं पाने तथाडभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजन ६४

65 ग्रीवासन्ध्योःसां वृद्धिरमुनैवोपजायते मुखं च पञ्चप्रकृतिं ससुगन्धिसमन्वितं ६५

66 गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् राजाहमेतत् कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः ६६

67 त्रपुसाचप्रियालानां तैलानि मधुरैः सह वसां दत्त्वा यथालाभं द्विरे दशगुणे पचेत ६७

68 स्त्रेहोत्तममिदं चाशु कुयादग्रप्रसाधनम् पानाभ्यञ्जननस्येषु बस्तिकर्मणि सेचने ६८

69 भग्नं नैति यथापाकं प्रयतते तथा भिषक् पक्वमांससिरार्त्ताय तद्भि कृच्छ्रेण सिध्यति ६९

70 भग्नं सन्धिमनाविद्धमहीनाझमनुल्वणम् सुखचेष्टापचारं च संहितं सम्यगादिशेत ७०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भग्नचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः ३

चतुर्थोऽध्यायः

अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

286

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३ ग्रामाश्रयगते वाते छर्दयित्वा यथाक्रमम् देयः षडङ्गो योगः सम्प्राप्तं सुखाम्बुना

४ चित्रकेन्द्रयवे पाठा कटुकाढ़तिविषाडभया वातव्याधिप्रशमनो योगः षडङ्गरशः स्मृतः

५ पक्वाशयगते चापि देयं स्नेहो विरेचनम् बस्तयः शोधनीयाश्च प्राशस्त्र लवणोत्तरा:

६ कार्यो वस्तिगते चापि विधिर्बस्तिविशोधनः श्रोतादिषु प्रकुपिते कार्यं स्थानिलहा क्रमः

७ स्थेहाभ्यञ्जोপনाहाश्च मर्दनालेपनानि च त्वच्यांसासृक्सिरास्रापामे कुय्यांत चासृग्विमोक्ष्यम्

८ स्थेहोपनाहाम्रिकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च स्थायुसन्धिस्थिसंप्राप्ते कुयाद्वायावतन्दितः

९ निरुद्धे ऽस्थनि वा वायौ पाशिमन्त्रेन दारिते नाडीं दत्वाडस्थि नि बिभ्यक चर्षयेत्पवनं बलि

१० शुक्रप्राप्तेनिले कार्यं शुक्रदोषचिकित्सितम् ग्रहगाहकुटीकर्षूप्रस्ताराभ्यर्बस्तिभिः

११ जयेत् सर्वाङ्गं वातं सिरामोक्षैश् बुद्धिमान् एकाङ्गं च मतिमाश्रितैर्देशावस्थितं जयेत्

१२ बलासपित्तरके स्तु संसृष्टमविरोधिभिः सुप्रविष्टे तु वसृणोचं कुयात्तु बहुशो भिषक्

१३ दिव्यान्न लवणागार्धूमैस्तैलसमन्वितैः पञ्चमूलौशृतं द्वीरं फलाम्लो रस एव च

१४ सुस्निग्धो धान्ययूषो वा हितो वातविकारिणाम् काकोल्यादि: सर्वतातग्रः सर्वोत्तमद्रव्यसंयुतः

१५ सानूपोदकमांसस्तु सर्वस्थेहसमन्वितः सुरवोष्णः स्पष्टलवणः साल्वणः परिकीर्तितः

१६ तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् कुक्ष्यमानं रुजार्तं वा गात्रं स्तब्धमथापि वा

गाढं पट्टैर्निबन्ध्रीयात् चोumकार्पासिकौर्सिकैः

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३ ग्रामाश्रयगते वाते छर्दयित्वा यथाक्रमम् देयः षडङ्गो योगः सम्प्राप्तं सुखाम्बुना

४ चित्रकेन्द्रयवे पाठा कटुकाढ़तिविषाडभया वातव्याधिप्रशमनो योगः षडङ्गरशः स्मृतः

५ पक्वाशयगते चापि देयं स्नेहो विरेचनम् बस्तयः शोधनीयाश्च प्राशस्त्र लवणोत्तरा:

६ कार्यो वस्तिगते चापि विधिर्बस्तिविशोधनः श्रोतादिपु प्रकुपिते कार्यंशानिलहा क्रमः

७ स्त्रेहाभ्यञ्जोपनाहाश्च मर्दनालेपनानि च त्वङ्मांसासृक्सिराप्रामे कुर्यात् चासृग्विमोक्ष्यम्

८ स्तेहोपनाहाम्रिकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च स्तायुसन्धिस्थिसंप्रामे कुर्याद्वायावतन्दितः

९ निरुद्धे ऽस्थनि वा वायौ पाशिमन्थेन दारिते नाडीं दत्वाडस्थि नि बिषक चूर्णयेत्पवनं बलि

१० शुक्रप्रामे ऽनिले कार्यं शुक्रदोषचिकित्सितम् ग्रहगाहकुटीकर्षूप्रस्ताराभ्यर्बस्तिभिः

११ जयेत् सर्वाङ्गं वातं सिरामोक्षैश् बुद्धिमान् एकाङ्गं च मतिमाञ्छृङ्गैश्वावस्थितं जयेत्

१२ बलासपित्तरके स्तु संसृष्टमविरोधिभिः सुप्रविष्टे तु वृद्धौ च कुर्यात्तु बहुशो भिषक

१३ दिव्यान्न लवणागार्धूमैस्तैलसमन्वितैः पञ्चमूल्लीशृतं द्वीरं फलाम्लो रस एव च

१४ सुस्निग्धो धान्ययूषो वा हितो वातविकारिणाम् काको ल्यादिः सवतॄणः सर्वोम्लद्रव्यसंयुतः

१५ सानूपौदकमांसस्तु सर्वस्तेहसमन्वितः सुवोष्णः स्पष्टलवणः साल्वणः परिकीर्तितः

१६ तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् कुच्यमानं रुजार्तं वा गात्रं स्तब्धमथापि वा

गाढं पट्टैर्निबन्ध्रीयात् चो ऽमकार्पासिकौर्शिकैः

बिडालकुलोन्द्राश्चर्मगोरयां मृगस्य वा १७

प्रवेशयेद्वा स्वभ्यतं साल्व्येनोपनाहितम्

स्कन्धे व दास्रिकप्राप्तं वायूं मन्यागतं तथा १५

वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितम्

शिरोगतं शिरोबस्तिहन्ति वाड्सृगिवमोक्त्त्याम् १६

स्त्रेहं मात्रासहितं तु धारयेतत्र योगतः:

सर्वाङ्गगतं मेकाङ्गिस्थितं वाड्जपि समीरयाम् २०

रुगद्धिं केवलो बस्तर्योगेमिवाचल:

स्त्रेहस्वेदस्तथाड्भ्यजो बस्तिः स्तेहविरेचनम् २१

शिरोबस्तिः शिरःस्त्रेहो धूमः स्तैहिक एव च

सुखोष्णाः स्तेहगराढ़ोषु नस्यं स्तैहिकमेव च २२

रसा: द्वीराऽपि मांसानि स्तेहाः स्तेहान्वितं च यत्

भोजनानि फलानि च स्त्रिग्धानि लवणानि च २३

सुखोष्णाश्र्व परीषेकस्तथा संवाहनानि च

कटुकमागरुपत्राणि कषैलातगराणि च २४

कौशेयोष्णीकरोमाणि कार्पासानि गुरूणि च

निवातातपयुक्तानि तथा गर्भगृहाणि च २५

मृदू शय्याड्मिसंतापो ब्रह्मचर्य तथेव च

समासेनैवमादीनि योज्यान्यनिलरोगिषु २६

त्रिवृद्धन्तीसुवर्ण्ण चीरेषमलाशद्धिनीतृफला विडङ्गान्नसमाः भागाः बि-

ल्वमात्रः कल्कस्तिल्वकमूलकमिपल्कलयोः त्रिफलारसदधिपात्रे द्वे द्वे घृ-

तपात्रमेकं तदेकध्यां संसृज्य विपचेतु तिल्वकसर्पिरतत् स्तेहविरेचनमुपद-

शन्ति वातरोगिषु तिल्वकविधिरेवाशोकरमप्यकयोदृष्ट्यः २७

तिलपरिपीडनोपकर्षैकाष्टान्याहृत्यालनिपातं तैलपरिपीतान्यगूनि खरडशः

कल्पयित्वाडव स्तुज्य महति कटाहे पानीनानाभिप्लाव्य क्वाथयेतु ततः स्तेह-

मम्वुपृष्ठाद्यदुदेति तत् सरकपारयोरन्यतरेशादाय वातब्रौषधप्रतीवापं स्तेहपा-

ककल्पेन विपचेतु एतदगुतैलमुपदिशान्ति वातरोगिषु ग्रगुभ्यस्तैलद्रव्येभ्यो

निष्पाद्यत इत्यगुतैलम् २५

ग्रथ महापञ्ञमूलकाष्टेर्बहुभिरवदद्यावनिप्रदेशमसितमुषितमेकरात्रमुप शा-

नेडग्रावपोढा भस्म निवृत्तां मूमीं विदारिगन्धादिसिद्धेन तैलघटशतेन

बिडालनकुलोन्द्रान् चर्मगोरयां मृगस्य वा १७

प्रवेशयेद्वा स्वभ्यतं साल्व्येनोपनाहितम्

स्कन्धव द्वास्निकप्रां वायूं मन्यागतं तथा १५

वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितम्

शिरोगतं शिरोधस्तेह्नि वाड्सृगिवमोच्त्याम् १६

स्तेहं मात्रीसहस्ते तु धारयेतत्र योगतः:

सर्वाङ्गगतमेकाङ्गिस्थितं वाडपि समीरयाम् २०

रुगद्धि केव लो वस्तर्या यु वेगमिवाचल:

स्तेहस्वेदस्थाडभ्यडो बस्तिः स्तेहविरेचनम् २१

शिरोधस्तः शिरःस्तेहो धूमः स्ने हिक एव च

सुखोष्णाः स्नेहगडूषो नस्यं स्नेहिकमेव च २२

रसा: द्वीराऽपि मांसानि स्नेहाः स्नेहान्वितं च यत्

भोजनानि फलानि च स्त्रिग्धानि लवणानि च २३

सुखोष्णाश्र परिषेकस्तथा संवाहनानि च

कटुकमागरुपत्राणि कषैलातगराणि च २४

कौशेयोष्णीकरोमाणि कार्पासानि गुरूणि च

निवातातपयुक्तानि तथा गर्भगृहाणि च २५

मृदू शय्याडमिसंतापो ब्रह्मचर्य तथेव च

समासेनैवमादीनि योज्यान्यनिलरोगिषु २६

त्रिवृदन्नतीसुवर्णा चीरेषमलाशद्धीनीत्रिफलाविडङ्गानाम्बुसमाः भागाः बि-

ल्वमात्रः कल्कस्तल्वकमूलकमिपल्कयोः त्रिफलारसदधिपात्रे द्वे द्वे घृ-

तपात्रमेकं तदेकध्यं संसृज्य विपचेतु तिल्वकसर्पिरततु स्नेहविरेचनमुपदि-

शन्ति वातरोगिषु तिल्वकविधिरेवाशोकरमप्यकयोद्रिष्ट्यः २७

तिलपरिपीडनोपकर्षकाष्ठान्याहृत्यालनिपकालं तैलपरिपीतान्यूनी खरडशः

कल्पयित्वाडव सुञ्च महति कटाहे पानीयेनाभिप्लाव्य क्वाथयेतु ततः स्नेह-

ममुपृष्ठादुदुदेति ततु सरकपारयोरन्यतरेशादाय वातब्रोषधप्रतीवापं स्नेहपा-

ककल्पेन विपचेतु एतदगुतैलमुपदिशान्ति वातरोगिषु ऋगुभ्यस्तैलद्रव्येभ्यो

निष्पाद्यत इत्यगुतैलम् २५

ग्रंथ महापञमूलकाष्टेः बहुभिरवदद्यावनिप्रदेशमसितमुषितमेकरात्रमुप शा-

न्तेडग्रावपोढा भस्म निवृत्तां मूमीं विदारिगन्धादिसिद्धेन तैलघटशतेन

४ २९ तुल्यपयसाडभिषिच्यैकरात्रमवस्थाप्य ततो यावती मृत्तिका स्त्रिग्धा स्यात्तामादायोष्णोदकेन महति कटाहेऽभ्यासिद्धेत तत् यतैलमुत्थिते तत् पागिभ्यां पर्यादाय स्वनुगुणं निदध्यात ततस्तैलं वातहरौषधक्वाथमांसरसच्तीराम्लभागसहस्त्रेऽपाकं विपचेद्यावता कालेन शक्नुयात् पक्तुं प्रतिवापश्चात्र हैमवता द्रन्न्यापथगाश्र गन्धा वातघ्नानि च तस्मिन् सिध्यति शह्वानाध्मापयेहन्दुभानोष्णातयच्चत्र धमैर्यद्धिलव्यजनैस्तं वाजयेद्ब्रह्मौषधिसहस्त्रं भोजयेत् तत् साधु सिद्धमवातार्य सौवर्चे राजते मृन्मये वा पात्रे स्वनुगुणं निदध्यात तदेतत् सहस्रपाकमप्रतिवारवीर्य राजाहि तैलम् एवं भागशतेविपक्वं शतपाकम् २९

४ ३० गन्धर्वहस्त मुष्ककनक्तमालाटरुषकपूतिकार्गवर्धचित्रकादीनां पत्राण्ययाद्रिगृञ लवणेन सहोदूखलेनवत्ु स्नेहघटे प्रद्रिप्यावलिप्य गोशकृदिद्दारहयेत एतत्पत्रलवणामुपदिशन्ति वातरोगेषु ३०

४ ३१ एवं स्त्रूहीकारडवार्ताकुशिगुलवशनि सन्धुच घटं पूरयित्वा सर्पिस्तैलव सामञ्जभिः प्रक्किप्यावलिप्यगोशकृदिद्दारहयेत एतत् स्नेहलवणामुपदिशन्ति वातरोगेषु हिति कराडलवणार्मा ३१

४ ३२ गरडीरपलाशकुटजबीज्वार्कस्नुह्यपामार्गपाटलापारिभद्रकनादेयी कृष्णागन्धा नीपनिम्बनिर्दहनेतरुषकनक्तमालकपूतिकबृहतीकारिकाभल्लातकेऽञ्जू दीवैजयतीकदलीवाशप्रद्रयेहुरकेन्द्रवारुणीशीतेऽमोचकाशोका इत्येवं वर्ग स मूलपत्रशाखामार्द्रमहत्य लवणेन सह संसृज्य पूर्ववद्ध्वा ज्वारकल्पेन प रिस्त्राव्य विपचेत् प्रतिवापश्चात्र हिड्ग्वादिभिः पिप्पल्यादिभिरवा इत्येतत् कल्याशकलवगां वातरोगगुल्मप्लिहाम्रिप्ठाजीराशोठरोचकात्तानां कासादिभिः कृमिभिरुपद्रुतानां चोपदिशन्ति पानभोजनेष्वपीति ३२

४ ३३ विष्यान्ननातुष्याभावाद्दोषाणां च विपाचनात संस्कारपाचनाद्वेदं वातरोगेषु शस्यते ३३

४ इति श्रीसुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः ४

४ २९ तुल्यपयसाडभिषिच्यैकરાત्रमवस्थाप्य ततो यावती मृत्तिका स्त्रिग्धा स्यात्तामादायोष्णोदकेन महति कटाहेऽभ्यासिद्धेत तत् यत्सैलमुत्तिष्ठेतत पांशुभ्यां पर्यादाय स्वनुगुणं निदध्यात ततस्तैलं वातहरौषधक्वाथमांसरसच्तीराम्लभागसहस्त्रेऽपाकं विपचेद्यावता कालेन शक्रुयात् पत्तुं प्रतिवापश्वात्र हैमवता द्रन्न्यापथगाश्र गन्धा वातघ्नानि च तस्मिन् सिध्यति शहृदानाध्मापयेहन्दुभानोष्णातयच्चत्र धैर्यान्द्रलवणेनश्र वजियद्र्ब्रह्मीसहस्रं भोजयेत् तत् साधु सिद्धमवात्यं सौवर्चलं राजते मृन्मये वा पात्रे स्वनुगुणं निदध्यात तदेतत् सहस्रपाकमप्रतिवारवीर्यं राजाहृतैलम् एवं भागशतविपक्वं शतपाकम् २९

४ ३० गन्धर्वहस्त मुष्ककनक्तमालाटरुष्कपूतिकारगन्धचित्रकादीनां पत्राण्ययाद्रिगृध्रै लवणेन सहोदूखलेडवतुद्य स्नेहघटे प्रद्रिप्यावलिप्य गोशकृदिदर्दाहयेत एतत्पत्रलवणामुपदिशन्ति वातरोगेषु ३०

४ ३१ एवं स्त्रूहिकारडवार्ताकुशिगुलवशनि सन्धुच्य घटंपूरीत्वा सर्पिस्तैलव सामञ्जभिः प्रक्किप्यावलिप्यगोशकृदिदर्दाहयेत एतत् स्नेहलवणामुपदिशन्ति वातरोगेषु हिति कराडलवणार्मा ३१

४ ३२ गरडीरपलाशकुटजबीजल्वार्कस्नुह्यपामार्गपाटलापारिभद्रकनादेयी कृष्णागन्धा नीपनिम्बनिर्दहनीतरुष्कनक्तमालकपूतिकारिकाभल्लातकेऽर्जुन द्वैजयन्नीकदलीवाष्प्रद्रयेहुरकेन्द्रवारुणीशीर्ष्वतेमो नकाशोका इत्येवं वर्ग स मूलपत्रशाखमार्द्रमहत्य लवणेन सह संसृज्य पूर्ववद्ध्वा झारकल्पेन प रिस्नाव्य विपचेत् प्रतिवापश्वात्र हिड्न्वादिभिः पिप्पल्यादिभिरिवा इत्येतत् कल्याशकलवगां वातरोगगुल्मप्लिहाम्रिप्ठाजीराशोठरोचकातानां कासादिभिः कृमिभिरुपद्रुतानां चोपदिशन्ति पानभोजनेष्वपीति ३२

४ ३३ विष्यनदनादुष्याभावादोषायां च विपाचनात संस्कारपाचनाद्देशं वातरोगेषु शस्यते ३३

४ इति श्रीसुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः ४

१ अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३ द्विविधं वातशोफितमुत्तानमवगाढं चेत्यके भाषन्ते तत्र न सम्यक् तद्धि कष्ठवदुत्तानं भूत्या कालान्तरेशावगाढीभवति तस्मात् द्विविधम्

४ तत्र बलवद्विग्रहार्थी प्रकुपितस्य वातस्य गुरुष्वाधिष्ठानेशीलस्य प्रदुष्टशोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् तत् पूर्वं ह्स्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति तस्य पूवर्वूपाशितोददाहकगडूशोफस्तम्भवत्कपारुष्यसिरास्नायुदमनिस्पन्दनसक्विथदौर्बल्यानी श्यावारुणरडलोत्तप्तिश्वाकस्मात् पागिपादतलांगुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु तत्राप्रतिकारिषोडपचारिषद्ध रोगो व्यक्ततरः तस्य लङ्ग्घनमुक्तं भवति चात्र

५ प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् स्थूलानां सृखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति

६ तत्र प्राग्मांसस्निग्धयापिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकाससस्तम्भारोचकाविपाकविसर्पसङ्कोचनेरुपद्रुतं तं बलवन्मातवन्मुपकरशयन्तं चोपक्रमेत्

तत्र श्रादावेव बहुवातरूक्ष्मलानाझाढते मार्गावरणादृष्टशोफित मसकृदल्पलिप्मवसिद्धेद्र्वातकोपभयात् ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंस्कृष्टभक्तं वातप्रबले पुराशघृतं पाययेत् गृञ्जाञ्चीरं वाड्धतैलेन मधुकान्नययुक्तं शृङ्गालविन्नासिद्धग्रें वा शर्करामधुमधुरं शरढीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा श्यामारास्नासुषवीशृङ्गालविन्ना पीडु शतावरீश्वदंष्ट्रादिपञमूलीसिद्धं वा द्विपञमूललीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत शतावरी मयूरककिगुह्यजमोदामधुक द्वीरविडारीबला तिबला तृणपञमूली क्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं बलातैलेन शतपाकं वेति वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत यवमधुकैर्गडतिलवर्षाभूमीभवा प्रदेहः कार्यः

तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीद्वीरकाकोलीजोवकर्षभकबलातिबलाबि समूशलशृङ्गाल विन्नामेषशृङ्गीप्रियाल शर्कराशेरुकशेरुरुकसुर भिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामञ्जदुग्धसिद्धाः

१ अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३ द्विविधं वातशोफितमुत्तानमवगाढं चेत्यके भाषन्ते तत्र न सम्यक् तद्धि कुच्छवदुत्तानं भूत्या कालान्तरेशावगाढीभवति तस्मात् द्विविधम्

४ तत्र बलवद्विग्रहार्थे प्रकुपितस्य वातस्योर्ध्वाधःशयनशीलस्य प्रदुष्टशोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् तत् पूर्वं हृस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति तस्य पूवंरूपाशितोददाहकगूडूशोफस्तम्भवत्कपास्यसिरास्नायुदमनिस्पन्दनसक्विथदौर्बल्यानी श्यावारुणरडलोत्पत्तिश्छाकस्मात् पागिपादतलांगुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु तत्राप्रतिकारिषु ओषधपचारिषु च्छ र्थोगो व्यक्ततरः तस्य लचणमुक्तं भवति चात्र

५ प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् स्थूलानां सृखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति

६ तत्र प्राग्भमांसन्नर्यपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविस्रग्ध-सङ्कोचनेरुपद्रुतंतबलवन्तमात्मवन्तमुपकरशयन्तं चोपक्रमेत्

तत्र श्रादावेव बहुवातरूक्तम्लानाझाढते मार्गावरणादृष्टशोणित मसकृदल्पलपमवसिद्धेद्वातकोपभयात् ततः वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंस्कृष्टभक्तं वातप्रबले पुराश्चरितं पाययेत् गृञ्जाजीर्णं वाडधैतैः मधुकात्र्ज्जययुक्तं शृङ्गालविन्नासिद्धैः वाशर्करामधुमधुरं शारठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वाश्यामाराष्ट्रषवीशृङ्गालविन्ना पीतुं शतावर्यादिद्रव्यादिपञमूलीसिद्धं वा द्विपञमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेशृङ्गीद्वशद्रव्यासरलभद्रदारुवचासुरभि-कल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत शतावरी मयूरककिगुह्य-जमोदामधुक द्वीरविदारीबला तिबलातृष्णपञमूली क्वाथसिद्धं वा काको-ल्यादिप्रतिवापं बलातैलं शतपाकं वेति वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिपेचनमम्लैर्वा कुर्वीत यवमधुकैःरण्डतिलवर्षाभूमीभवा प्रदेहः कार्यः तत् चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीद्वीरकाकोलोजीवलक्ष्मभकबलातिबलाबि समूशलशृङ्गाल विन्नामेषशृङ्गीप्रियाल शर्कराकशेरुकशे-रुकसुर भिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः

पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमोऽध्यायः

पायसा व्याघ्रयाताः स्वैऐहिकफलसारोत्कारिका वा चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्थाहरेगुकृष्टशतपुष्पेलासुरदारधिमस्तुयुक्त उपनाहः मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्र्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तलकल्को वेति वातप्रबलेऽत्रारेकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यपुषायं शर्करामधु मधुरं पाययेत् शतवरिमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं गुडूचीकषायं वा पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं मधुरतिक्तकषायं सिद्धं वा सर्पिः बिसमृगालभद्रश्रियमषककषायैषर्धच्तीरेण परिषेकः न्नीरेऽनुसैर्मधूरिकशर्करातरलोदकैर्वा द्वाच्छुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लेर्जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाड्भ्यः शतधौतघृतेन वा काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा शालिशष्टिकनल वज्जुलतालीषपृथक्कटगलोदचगोरीगैरिकशैवलपङ्ग कपद्यपत्रप्रभृतिभिधा न्याम्ल पिष्टे प्रदेहो घृतमिश्रः वा तपबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ५

रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशः शोशितमवसेचयेत् शीततमाश्र प्रदेहा: कार्याः इति ६ श्लेष्मप्रबलेऽत्रालकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत् त्रिफलाकषायं वा मधुकशृङ्गवेरहरीतकीत्कटरोहिणीकल्कं वा सच्चौद्रं मृत्तोययोरनतिरेकं गुडहरीतकिं वा भञ्जयेता तैलमूत्रद्वारोदकसुराशक्तकफद्रेोषधनिःक्वाथैश्व परिषेकः ग्रारगवधादिवृष्णैर्वोोषैः मस्तुमूत्रसुराशक्तमधुकसारिवापथ्यकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः तिलर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि द्वारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः श्वेतर्षपकल्कः तिलाश्वगन्धाकल्कः प्रियालसेलुकपित्थकल्कः मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः व्योषतिक्तापथक पृथक्वृहत्कल्क इत्येतेषां पञ्ञ प्रदेहाः सुखोष्णाः द्वारोदकपिष्टाः शालिपर्णी पृथिनपर्णी संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ११

सर्वेषु च गुडहरीतकीमासवेन्त पिप्पलीवृद्धिरोदनाहारो दशरात्रं भूयश्श्रापकर्षयेत् एवं यावत् पञ्ञ दश वेति तदेतत् पिप्पलीवृद्धिमानर्क वातशोशितविषमज्जरारोचकपारडरोगप्लिहोदरार्शःकासश्वासशोषशोषामिसादहद्रोगोदररागयपहन्ति जीवनोयप्रतिवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाड्भ्यज्यात् सहसहदेवा चन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरोकशेरु पय्यकमधुकशतपुष्पाविदारी कुष्ठानि

पायसा व्याघ्रयाताः स्वैऐहिकफलसारोत्कारिका वा चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्थाहरेगुकृष्टशतपुष्पेलासुरदार्धिमस्तुयुक्त उपनाहः मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्र्रं मधुशिग्रमूलमालेपस्तलकल्को वेति वातप्रबलेऽपि चन्द्रकाश्मर्यपुषायं शर्करामधु मधुरं पाययेत् शतवरीरमधुकपिप्पलित्रिफलाकटुरोहिणीकषायं गुडूचीकषायं वा पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं मदुरतिक्कषकायं मधुरसिद्धं वा सर्पि: बिसमृगालभद्रश्रियमपथ्यकषाययेऽर्धच्तीरेण परिषेक: द्वीरेऽनुसैर्मधूरिकशर्करातरडलोदकैर्वा द्वाच्छुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्ले: जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाड्भ्यः शतधौतघृतेन वा काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा शालिशष्टिकनल वज्जुलतालीशपृथक्कटगलोदक्चगोरीगैरिकशैवलपङ्ग कपद्यपतप्रपृतिभिधा न्याम्ल पिष्टे: प्रदेहो घृतमिश्र: वा-तपबलेऽप्येष सुखोष्णा: प्रदेह: कार्य: ५ रक्तप्रबलेऽप्येव बहुश्रश्र शोशितमवसेचयेत शीततमाश्र प्रदेहा: कार्याः इति ६ श्लेष्मप्रबलेऽपि त्वालकहरिद्राकषायं मध्यमधुरं पाययेत् त्रिफलाकषायं वा मधुकशृङ्गवेरहरहितकित्करोहिणीकल्कं वा सच्चौदं मृत्तोययोरनतिरेपा गुड-हरीतकिं वा भञ्जयेत तैलमूत्रद्वारोदकसुराशकुत्कफद्रेाषधनिःक्वाथैश्र परिषेक: ग्रारगवधादिवृष्णायैर्वृष्णो: मस्तुमूत्रसुराशकुत्ममधुकसारिवापथ्यकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः तिलर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिगुमिश्र्राणि द्वारमूत्रपिष्टानि प्रदेह श्वेतर्षपकल्क: तिलाश्वगन्धाकल्क: प्रियालसेलु-कपित्थकल्क: मधुशिग्रुमन्र्नवाकल्क: व्योषतिक्तापथक पथ्यावृहत्कल्क इत्येतेपा पञ्ञ प्रदेहा: सुखोष्णा: द्वारोदकपिष्टा: शालिपर्णी पृथिनपर्णी संसेर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कु्र्यात ११ सर्वेषु च गुडहरीतकीमासवेन्त पिप्पलीवो द्वारपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्ञाभिवृद्धानां दशाभिवृद्धानां वा पिबेत द्वारोदनाहारो दशरात्रं भूयश्रापकर्षयेत एव यावत पञ्ञ दश वेति तदेतत पिप्पलीवर्धमानकं वातशोशितविषमज्ज-रारोचकपारडरोगप्लिहोदरार्श:कासश्वासशोफशोषामिसादहद्रोगोदररागयप-हन्ति जीवनौयप्रतिवापं सर्पि: पयसा पाचयित्वाड्भ्यञ्ज्यात सहसहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरौकशेरु पथ्यकमधुकशतपुष्पाविदारी कुष्ठानि

१२ द्वीरपृष्ठ: प्रदेहो घृतमराडयुक्त: सैरेयकाटरूषकबलातबलाजीवन्नीसुषवीकल्को वा छागचीरपृष्ठ: गोच्चीरपृष्ठ: काश्मर्यमधुकर्तपशकल्को वा मधूच्छिष्टमज्जिष्ठासजरसारिवाच्चीरसिद्धं पिरडतैलमभ्यङ्: सर्वेषु च पुरा-घृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा कारवेल्लकक्वाथमात्रासिद्धं वा बलातिलं वा परिषेकविग्रहबस्तिभोजनषु शालिष्ठष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्लरसनं वा मृदूष्णोष्णं वाडनम्लेन शोशितमोदनं चाभीक्ष्णं कुर्वीत उच्चितदोषे च वमनविरेचनं स्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम्

१३ पिटोलत्रिफलाभीरुग्डूचीकरटकाकृतं क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोफितजां रुजम्

१४ एवमाद्यै: क्रियायोगैरचित्रोपपतितं सुखं वातासृक् साध्यते वैदैर्यैज्ञप्ते तु चिरोस्थितम्

१५ उपनाहपरिषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च शस्त्राण्यनुप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च

१६ मृदुगुडोपधानानि शयनानि सुखानि च वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च

१७ व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णामललवणाशनं दिवास्वप्नप्रभिष्यन्दि गुरु चात्रं विवर्जयेत्

ग्रपतानकिनमस्रस्ता नमवकभ्रुवमस्तब्धमेधोऽमस्वेदनमवपनमप्रलापिनमखट्टं वा पातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् तत् प्रागेव स्नेहाभ्यर्तकं स्वन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत् शिर:शुद्धच्यर्थं ग्रनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमात्रसच्तीरदधिपक्वं सर्पिरच्चं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायु: प्रस्रति तत् भद्रदार्वादिद्रव्यगणै:सहितवकोलकुलत्थं सानूपोदकमांसं पञ्चवर्गकत: प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लन्छे: सह विर्चेनमधुरकप्रतीवापं तदेततैवृतमपतान्विनां परिषेकावगाहभ्यङ्पान भोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश्व स्वेदविधानै: स्वेदयेत् बलायसि वाते सुरोष्णातुष्णबुसकरोषूपणौ कूpe निदध्यादामुखात् तस्मयां वा रथकारचुल्ल्यां तथायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां

१२ तीरपृष्ठः प्रदेहो घृतमराडयुक्तः सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा छागतीरपृष्ठः गोत्तीरपृष्ठः काश्मर्यमधुकर्तपुष्कल्को वा मधूच्छिष्टमज्जिष्ठासजरसारिवाद्वीरसिद्धं पिरडतैलमभ्यृज्ः सर्वेषु च पुरा-घृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा कारवेल्लकक्वाथमात्रासिद्धं वा बलातिलं वा परिषेकविग्रहबस्तिभर्जनषु शालिष्ठाष्टिकयवग-धूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसन वा मृदूष्णेन वाडनम्लेन शोभित-मोदनं चाभीक्ष्णं कुर्वीत उच्चितदोषे च वमनविरेचनं स्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम्

१३ पिटोलत्रिफलाभीरुगूडूचीकटुकाकृतं क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोफितजां रुजम्

१४ एवमाद्यैः क्रियायोगैरचितोत्तपितं सुखं वातासृक् साध्यते वैदैर्यैः अप्यते तु चिरोत्त्थितम्

१५ उपनाहपरिषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च शस्त्राण्यनुप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च

१६ मृदुगर्दोपधानानि शयनानि सुखानि च वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च

१७ व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चात्रं विवर्जयेत्

ग्रपतankinमस्रस्तातन्मवक्रभुवमस्तब्धमेधोs्मस्वेदनमवपनमप्रलापिनमखट् वातपितमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यर्तकं स्वन्नशरीरम-वपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं ग्रनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमात्र-सरसच्चीरदधिपक्वं सर्पिर्च्चं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायु: प्रसरति ततः भद्रदावौदिवातघ्नगुणाहत्य संयवकोलकुलतर्थं सानूपोदकमांसं पञ्चवर्गम-क्तः प्रक्वार्थ्य तमादाय कषायमम्लन्छिरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसासमञ्ज-भिः सह विपचेम्धुरकप्रतीवापं तदेततैर्वृतमपतान्विकनां परिषेकावगाह-भ्यङ्गपान भोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश्व स्वेदविधानैः स्वेदयेत् बलोयसि वाते सुरोष्णातुष्णबुसकरोषपूरैः कूpe निदध्यादामुखात् तमयां वा रथकारचुल्ल्यां तथायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां

12 द्वीरपृष्ठ: प्रदेहो घृतमृदयुक्त: सैरेयकाटरूषकबलातबलाजीवन्नीसुषवीकल्को वा छागचीरपृष्ठ: गोच्चीरपृष्ठ: काश्मर्यमधुकर्तपुष्कल्को वा मधूच्छिष्टमज्जिष्ठासजरसारिवाच्चीरसिद्धं पिरडतैलमभ्यृज्झ: सर्वेषु च पुरा-घृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा कारवेल्लकक्वाथमात्रोसिद्धं वा बलातिलं वा परिषेकविग्रहबस्तिभोजनषु शिलिष्ठाष्टिकयवग-धूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसन वा मृदूष्णेषु वाडनम्लेन शोभितमोदनं चाभीक्ष्णं कुर्वीत उच्चितदोषे च वमनविरेचनं स्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् १२

13 पिटोलत्रिफलाभीरुग्डूचीकरटुकाकृतं क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोफितजां रुजम् १३

14 एवमाद्यै: क्रियायोगैरचितोत्तपितं सुखं वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्त्थितम् १४

15 उपनाहपरिषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च शस्त्राण्यनुप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च १५

16 मृदुगुडोपधानानि शयनानि सुखानि च वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च १६

17 व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णामलवणाशनम् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चात्रं विवर्जयेत् १७

ग्रपतानकिनमस्रस्ता नमवकभ्रुवमस्तब्धमेधोऽमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट् वातपितमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यङ्क्तं स्विन्नशरीरम-वपीडनेन तीक्ष्णोणोपक्रमेत् शिर:शुद्ध्यर्थं ग्रनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमात्र-सरसच्चीरदधिपक्वं सर्पिरच्चं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायु: प्रस्रति ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगामाहत्य संयवकोलकुलत्थं सानूपोदकमांसं पञ्चवर्गम-क्त: प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लन्छे: सहोन्मिश्रच् सर्पिस्तैलवसासम्ज्-भ्य: सह विपचेमधुरकप्रतीवापं तदेततैवृतमपतान्विकनां परिषेकावगाह-भ्यङ्पान भोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश् स्वेदविधानै: स्वेदयेत् बलोयसि वाते सुरोष्णातुषबुसकरोषूपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात् तस्मयां वा रथकारचुल्ल्यां तद्यां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां

१५ शाययेत् कृषरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् मूलकोरुबूकस्फूर्ज्जकर्कषलाशद्धीनिस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिप्रयोज्यम् ग्रभुक्तवता पीतमम्लं दद्याद् मरिचवचयुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसाञ्चौद्रात्रिघ वा एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं संस्कृते संस्कृष्ठं कर्तव्यम् वेगान्तरेपु चाव-पीडं दद्यात् तामचूडकर्कटकृष्ण मत्स्यशिशुमारवराहवसाश्रासेवन्ती द्वीराग्नि वा वातहरैःसिद्धैर्नि यवकोलकुलत्थमूलककादिधृृततैलसिद्धैर्वा यवागूः स्नेहविरेचना स्थापनानुवासनैःशेनं दशरात्राहतवegमुपक्रमेतवातव्याधिचिकित्सितं चावेच्चेत रत्नाकर्म च कुर्यादिति

१६ तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमञ्जेपकविधानेनोपचरेच्च वैशेषिकैःश्वात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः ग्रृगुतैलमध्यजोऽर्थे साल्वणमुपनाहार्थे बलातैलमनुवासनार्थे एवमन्त्रितस्त्रिःश्वतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवन्ते

२० रेत २० ग्रपतत्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीव्रसेहः प्रधमापनैर्मोचयेत तुंरुपुष्कराहिडङ्गवम्लवेतसपथ्यालवशात्रयं यवक्वाथेन पातु प्रयच्छेत पथ्याशातर्थे सौवरच लद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुन्न्य् कर्म कुर्यात्

२१ श्रृदितातुरं बलवन्तमात्मवान्तमुपकरशान्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेच्च वैशेषिकेश्श मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः ततः सतृगां महापञमूलं काको ल्यादिं विदारीगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्राहत्य द्विगुणोदके द्वीरद्रोहे नि:क्वाथ्य द्वीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य् तैलप्रस्थेनोन्मिश्रय्च पुनरग्रावधिश्रयेत् ततस्तैलं द्वीरानुगतमव तार्य शीततीतो भूतमभिमथनीयात् ततः यः स्नेह उत्तिष्ठेत् तमादाय मधुरोषधसहाच्छीरयुक्तं विपचेत एतं क्षीरतै लमर्दितातुराशां पानाभ्यङ्गादिप्रयोज्यं तैलहीनं वा द्वीरसर्पिर्भिर्न्तरपिण्डिमिति

२३ गृध्रसीविश्वाची क्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुल वातकरटकपाददाहपादहर्षावबाहुकबा धिर्य धमनोगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्रेशं च सिराव्यधं कुर्यात ग्रन्यान्त्रावबाहुकात् वातव्याधिचिकित्सितं चावेच्चेत

१५ शाययेत् कृषरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् मूलकोरुबूकस्फूर्ज्जकर्कष- लाशड्‌डीनिस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिपूयोज्यम् ग्रभुक्तवता पीतम्मलं ददधि मरिचवचयुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसात्त्रौद्राग्रि वा एचछुद्वातापतानकविधानमुक्तं संस्कृते संस्कृष्ठं कर्तव्यम् वेगान्तरेषु चाव- पीडं दद्यात् तामचूडकर्कटकृष्णा मत्स्यशिशुमारवराहवसाश्रासेवेत द्वीराग्रि वा वातहरासिद्धानि यवकोलकुलत्थमूलककादिधृृततैलसिद्धैग्रि वा यवागू: स्नेहविरेचना स्थापनानुवासनैग्रिेन दशरात्राहहतवegमुपक्रमेतवातव्याधिच- कित्सितं चावेच्चेत रत्नाकर्म च कुर्यादिति

१६ तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृतद्रुणा शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालं चोपक्रमेत् वैशेषिकश्रात्र मस्तिष्क्य: शिरोबस्ति: ग्रग्रुतेल- मध्यज्नार्थे साल्वग्रामुपनाहार्थे बलातैलमनुवासनार्थे एवमत्न्र्त्रतस्त्र्री:श्रुतरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत

२० रेत: ग्रपतत्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्ले- ष्मोपरुद्धोचछ्वासं तीद्र्स: प्रधमापनैर्मोच्चयेत् तुम्बुरुपुष्कराहहिड्‌गुम्लवेत- सपथ्यालवशात्र्यं यवकवाथेन पातुं प्रयच्छत् पथ्याशातर्थे सौवरच्‌लद्रिपले चतुर्गुणे पयसि सर्पि: प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुच्च्य कर्म कुर्यात्

२१ श्रर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरशवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत् वैशेषिकेश्र मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभि: तत: सत्‌त्ग्रां महापञ्ञमूलं काकोल्यादिं विदारीगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदक- कन्दांश्राहत्य द्विगुणोदके द्वीरद्रोहे नि:क्वाथ्य द्वीरावशिष्टमवतार्य परिषा- व्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य च पुनरग्रावधि श्रयेत् ततस्तैलं द्वीरानुगतमव तार्य शी- तोभूतमभिमथनीयात् तत्र य: स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरोषधसहाच्चीरयुक्तं विपचेत एतत् च्चीरतैलमर्दितातुराशां पानाभ्यङ्‌गादिषूपयोज्यं तैलहीनं वा द्वीरसर्पिर्वैक्त्तरप्ग्रिमिति

२३ गृध्रसीविश्र्वाची क्रोष्ट्कशिर:खञ्जपङ्‌ङुल वातकरटकपददाहपादहर्षावबाहु- कबा धिर्य धमनोगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्रेशं च सिराव्यधं कुर्यात ग्रन्यात्रावबाहुकात वातव्याधिचिकित्सितं चावेच्चेत

१५ शाययेत् कृषरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् मूलकोरुबूकस्फूर्ज्जकाक्षसप्लाशङ्ङीनिस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिपूयोक्तं ग्राह्यमुक्तवता पित्तमलं ददधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसात्त्रौद्राग्रे: वा एतच्छुद्ध्वातापतानकविधानमुक्तं संस्कृते संस्कृषे कर्तव्यम् वेगान्तरेपु चाव-पीडं दद्यात् तामचूडकर्कटकृष्णा मत्स्यशिशुमारवराहवसाश्रासेवेत द्वीराग्रि वा वातहरौषधैर्यवकोलकुलत्थमूलककादिधृृततैलसिद्धैग्रो वा यवागू: स्नेहविरेचना स्थापनानुवासनैैै्रेनं दशरात्राहतवegमुपक्रमेतवातव्याधिचिकित्सितं चावेच्चेत रत्नाकर्म च कुर्यादिति

१६ तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाछेपकविधानेनोपचरेच्च वैशेषिकक्ष्वात्रमस्तिष्क्य: शिरोबस्ति: ग्रृगुतेलमध्यजृार्थे साल्वणमुपनाहार्थे बलातेलमनुवासनार्थे एवमन्त्रितस्त्रियोंश्वतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत

२० रेत: ग्रपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्षै: प्रधमापनैर्मोचयेत् तुम्बुरुपुष्कराहिडङ्गवम्लवेतसपथ्यालवशाकत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत् पथ्याशातर्थे सौवरचालद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पि: प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुन्न्य् कर्म कुर्यात्

२१ श्रृदितातुरं बलवन्मात्सवन्तमुपकरसावनं च वातव्याधिविधानेनोपचरेच्च वैशेषिकेश्श्र मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभि: तत: सतृगां महापञ्ञमूलं काकोलीयादिं विदारीगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्वाहत्य द्विगुणोदके द्वीरद्रोहे नि:क्वाथ्य द्वीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्रय पुनर्ग्रावधिश्रयेत् ततस्तैलं द्वीरानुगतमव तार्य शीततीतोभूतमभिमथनीयात् तत्र य: स्नेह उत्तिष्ठेत् तमादाय मधुरोषधसहाच्चीरयुक्त विपचेत् एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिपूयोक्तं तैलहीनं वा द्वीरसर्पिर्न्नित्तरपिण्डमिति

२३ गृध्रसीविश्वाची क्रोष्टुकशिर:खञ्जपङ्गुल वातकरटकपाददाहपादहर्षावबाहुकबा धिर्य धमनोगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात् ग्रन्थ्रत्रावबाहुकात् वातव्याधिचिकित्सितं चावेच्चेत

24 कर्गाशूले तु श्रृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णां कर्गे दद्यात् ग्रजामूत्रमधुतैलानि वा मातुलुङ्गाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं शुक्तुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा नाड़ीस्वेदेश्व स्वेदयेत् वातव्याधिचिकित्सां चावे चेत् भूयश्शोत्रे वद्ध्यामः

25 तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत् पिप्पल्यादिचूर्णं वा हिड्नुयव चूर्ण गोधू वा सोपं: बस्तिभिर्निरनुपक्रमं

26 ग्राह्माणे त्वपतर्पणोपाशिताप दीपनचूर्ण फलवर्तिक्रियापाचनौयदीपनौय बस्तिभिरुपाचरेत् लड्डूनानन्तरं चात्रकाले धान्यकजीरकादिदीपन सिद्धान्य-ज्ञानी प्रत्याध्माने च्छर्दनापतर्पणाद्दीपनानि कुयात्

27 ऋष्टौलाप्रत्यस्थीलयेरगुल्माभ्यन्तरविद्रधिवद् क्रियाविभाग इति हिड्नुक्रकटुवचाजमोदधान्याजगन्धादिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयव चार सैन्यविडसौर्वचल्लस्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाच व्याजाजीपथ्याशृङ्गियित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याज्ञानमात्रा गुटिका: कार्येत् ततः प्रातरेकेकां वातविकारी भज्न्येत् एष यौगः कासश्वासगुल्मोद-रारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वशूलदरवस्तिशूलानाहमत्रकुक्षि प्लिहा

28 भवन्ति चात्र केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिरवृतोऽनिल: विशेयो लङ्घनोहाभ्यां चिकित्स्यश्च्वाविरोधत:

29 रुजावन् घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिल: करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत्

30 कफमेदोवृत्तो वायुर्यदोः प्रतिपद्यते तदाड्झमरदस्तैमित्यरोमहर्षरुजाज्वरे:

31 निद्रया चोर्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ गुरुकोवस्थिरावूरू न स्वापिव च मन्यते

32 तमूरुस्तम्भमित्याहुराढचवातमथापरे स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र तदृतं पिप्पल्यादिगणै: कृतं

33 हितमुष्णाम्बुना तदृतं लिड्गाद्र त्रैफलं चूर्ण द्वौद्रगौ कटुकान्वितम्

34 मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वापि शिलाजतु

कर्गाशूले तु श्रृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णां कर्गे दद्यात् ग्नजामूत्रमधुतैलानि वा मातुलुङ्गाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा नाड़ीस्वेदेश् स्वेदयेत् वातव्याधिचिकित्सां चावे चोत भूयश्शोत्तरे वद्ध्यामः २४

तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत् पिप्पल्यादिचूर्णं वा हिङ्गुयव चूर्ण गोढं वा सोपः बस्तिभिश्रनमुपक्रमेत् २५

ग्राह्माणे त्वपत्रपाशिताप दीपनचूर्णं फलवर्तिक्रियापाचनौयदीपनौय बस्तिभिरुपाचरेत् लड्गानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपन् सिद्धान्त-ज्ञानी प्रत्याझ्माने च्छर्दनापतर्पणाददीपनानि कुयात् २६

ऋष्टौलाप्रत्यस्थीलयेरगुल्माभ्यन्तरविद्रधिवदत क्रियाविभाग इति २७ हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयव चार सैन्वविडसौर्वचल्लस्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाच व्याजाजीपथ्याशृङ्गियित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याज्ञान्मात्रा गुटिका: कार्येत् ततः प्रातरेकेकां वातविकारी भज्नयेत् एष यौगः कासश्वासगुल्मोदरारेचकहृद्रोगाघ्नःपाश्र्वोर्दरवस्तिशूलानाहमत्रकुक्षि प्लीहा श्वसनीप्रतनी-रपहन्ति २५

भवन्ति चात्र केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिरवृतोऽनिल: विशेयो लङ्गणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः २६

रुजावन्तं घनं शीतं शौर्फ मेदोयुतोऽनिल: करोति यस्स तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ३०

कफमेदोवृत्तो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते तदाड्झ्मरदस्तैमित्यरोमहरश्रुज्वैरः ३१

निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ३२

तमूरुस्तम्भमित्याहुर्ढचवातमथापरे स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णां षड्धरगां नरः ३३

हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतं लिड्गाद्वा त्रैफलं चूर्णां चौद्रेगां कटुकान्वितम् ३४ मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वापि शिलाजतु

24 कर्गाशूले तु श्रृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णां कर्गे दद्यात् ग्रजामूत्रमधुतैलानि वा मातुलुङ्गदाडिममतीन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं शुक्तुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा नाड़ीस्वेदैश् स्वेदयेत् वातव्याधिचिकित्सां चावे चेत् भूयश्शोत्तरे वध्यामः

25 तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत् पिप्पल्यादिचूर्णं वा हिङ्गुयव चूर्ण गोढं वा सोपः बस्तिभिश्रनमुपक्रमेत्

26 ग्राह्माणे त्वपतर्पणोपाशिताप दीपनचूर्ण फलवर्तिक्रियापाचनौयदीपनौय बस्तिभिरुपाचरेत् लड्डुनानन्तरं चात्रकाले धान्यकजीरकादिदीपन सिद्धान्य-ज्ञानी प्रत्याघ्माने च्छर्दनापतर्पणाद्दीपनानि कुर्यात्

27 ऋष्टौलाप्रत्यस्थीलयेरगुल्माभ्यन्तरविद्रधिवद् क्रियाविभाग इति हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदधान्याजगन्धादाडिमतिंटिडीकपाठाचित्रकयव चार सैन्धविडसौर्वचल्लस्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाच व्याजाजीपथ्याशृङ्गियित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याज्ञानमात्रा गुटिका: कार्येत् ततः प्रातरेकेकां वातविकारी भज्नयेत् एष यौगः कासश्वासगुल्मोद-रारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वशूलदरवस्तिशूलानाहमत्रकुच्छ प्लिहा

28 भवन्ति चात्र केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिरवृतोऽनिल: विशेयो लङ्घनोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः

29 रुजावन् घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिल: करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत्

30 कफमेदोवृत्तो वायुर्यदोः प्रतिपद्यते तदाड्ढ़मरदस्तैमित्यरोमहर्षरुजाज्वरे:

31 निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते

32 तमूस्तम्भमित्याहुराढचवातमथापरे स्नेहवर्जं पिबेतत्र चूर्णं षड्धरगां नर:

33 हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतं लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं द्वौद्रेगां कटुकान्वितम्

34 मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वापि शिलाजतु

ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ३५

हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाड्भ्यन्तरविद्रृधिम्

सन्नारमूत्रस्वेदांश्व रूक्षायुत्सादनानि च ३६

कुर्यादिव्याधिं मूत्राढ्यै: करञ्जफलरष्पै:

भोज्य: पुराश्र्यामाककोद्रवोद्वालशालय: ३७

शुष्कमूलकयो: पुष्पे पोटलस्य रसेन वा

जाङ्गलैरृते: मासे: शाकेश्वालवगेहिनै: ३५

यदा स्यातां परिद्वेगौ भूयिष्ठे कफमेदसी

तदा स्नेहादिकं कर्म पुनर्नत्वावचारयेत ३९

सुगन्धि: सुलघु: स्तन्यमतीच्योष्ठ: कटुको रसे

कटुपाक: सरो हृद्यो गुग्गुलु: स्त्रिग्धपिच्छिल: ४०

स नवो वृंहणो वृष्य: पुराशास्वपकर्षण:

तैक्ष्णयोष्णयात्कफवातग्र्: शरत्कान्तमलपित्तनुत् ४१

सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ट्र: सौद्म्यान्नालदीपन:

तं प्रात:स्निग्धलादार्चि:पोटोलकश्वारिभि: ४२

पिबेदावाप्य वा मूत्रै: द्वारेरुषोदकैन वा

जीर्णे यूषरसे: द्वीरभिज्ञानो हन्ति मासतः ४३

गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरमं

कृमिकराडवरुचिक्रिमित्रारयर्बुदं ग्रन्थिमेव च ४४

नाडीचाढचवातक्षयथो: कुष्टदुष्टव्रणांश्र स:

कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृद्रमिन्द्राशनिरिय्यथा ४५

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं

नाम पञ्चमोडध्याय: ५

षष्ठोडध्याय:

ग्रथातोडशसां चिकित्सितं व्याख्यास्याम: १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

चतुर्विधोऽडशसां साधनोपाय: तद्यथाभेषजं द्वारोग्मि शस्त्रमिति तत्

ग्रथचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाग्नि भेषजसाध्यानि मृदुप्रसृतावगाढ-

३५ ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ३५ हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाड्भ्यन्तरविद्रृधिम् सन्धारमूत्रस्वेदांश्व रूक्षायुत्सादनानि च ३६ कुय्यादिव्याध्र मूत्राद्वैः करञ्जफलर्षपैः भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्वालशालयः ३७ शुक्तिमूलकयूषैर्वा पोटलस्य रसेन वा जाङ्गलैरग्रृतेरमैसैः शाकेश्वालवगौर्हितैः ३५ यदा स्यातां परिद्वेगौ भूयिष्ठे कफमेदसी तदा स्नेहादिकं कर्म पुनर्ननावचारयेत् ३६ सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्तिग्धोपिच्छिलः ४० स नवो वृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः तैक्ष्णयोष्णयात्कफवानग्रः सरत्वान्मलपित्तनुत् ४१ सौगन्ध्याद् पूतिकोष्ट्रः सौक्ष्म्याद्र्याध्नालदीपनः तं प्रातस्त्रिफलाद्वार्त्तैः पोटोलकश्वारिभिः ४२ पिबेदावाप्य वा मूत्रैः द्वारेरुषोदकेन वा जीर्णे यूषरसेः द्विरभिज्ञानो हन्ति मासतः ४३ गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् कृमिकरडवरुचिक्षत्रारयरूद्रं ग्रन्थिमेव च ४४ नाड्याछदचवातक्षयथून् कुष्टदुष्टव्रणांश्र सः कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुः वृद्रमिन्द्राशनिर्यथाथा ४५

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ५

१ षष्टोऽध्यायः ग्रथातोडशसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २ चतुर्विधोऽष्टसां साधनोपायः तद्यथाभेषजं द्वारोग्मि शस्त्रमिति तत् ग्रथचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाग्नि भेषजसाध्यानि मृदुप्रसृतावगाढ-

ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ३५

हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाड्भ्यन्तरविद्धि धिम्

सन्नारमूत्रस्वेदांश्व रूक्षारयुक्तसादनानि च ३६

कुर्यादिव्याधिं मूत्राढ्यै: करञ्जफलरष्पै:

भोज्याः पुराश्र्यामाककोद्रवोद्वालशालयः ३७

शुष्कमूलकयूषेण पोटलस्य रसेन वो

जाङ्गलैरषृतेमासै: शाकैरशालवगौहिनैः ३५

यदा स्यातां परिद्वेषौ भूयिष्ठे कफमेदसी

तदा स्नेहादिकं कर्म पुनर्नत्रावचारयेत ३६

सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे

कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्तिग्धपिच्छिलः ४०

स नवो वृंहणो वृष्यः पुराशास्त्वपकर्षणः

तैक्ष्ण्यौषध्यात्कफवातघ्नः शरवत्कान्तलपित्तनुत ४१

सौगन्ध्यात पूतिकोष्ट्रः सौद्म्यान्नालदीपनः

तं प्रातःस्निग्धलादार्चि:पोटोलकश्वारिभिः ४२

पिबेदवाप्य वा मूत्रैर्द्वारेरुष्णोदकैन वा

जीर्णे यूषरसे: द्वीरभिज्ञानो हन्ति मासतः ४३

गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरमम्

कृमिकराडवरुचिक्षत्रारयरुन्द ग्रन्थिमेव च ४४

नाड्याछदयवातक्षयथो कुड्टदुष्टव्रणांश्र सः

कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायूं वृद्रमिन्द्राशनिरिय्यथा ४५

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं

नाम पञ्चमोडध्यायः ५

षष्टोडध्यायः

ग्रथातोडशसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान धन्वन्तरिः २

चतुर्विधोऽडशसां साधनोपायः तद्यथाभेषजं द्वारोग्मि शस्त्रमिति तत्

ग्रथचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाग्नि भेषजसाध्यानि मृदुप्रसृतावगाढ-

न्युच्छितानि द्वारेगां कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यानि ग्रनाना तनुमूलान्यूच्छितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति द्वाराम्रिशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ३

तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्तिग्धं परिस्निग्धमनिलवेदनाभि वृद्ध-प्रशमार्थं सिद्ध मुष्यमलप्रमनं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृभृति शुचौ देशे साध्यार्शिषु व्याधिषु काले समे फलके शय्यायां वेष्ट्र प्रतियोग्यगुदमन्यस्थैात्स-र्हे निष्र्र्गापूर्वकायमुतानां किञ्चिदुत्कटितर्क वस्त्रकबलकोपविष्टं यन्त्रशा-टकेन परिद्धिपग्रिवासकित्थं परिकर्मभिः सुपरिगृहितमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोडस्मै घृताभ्यक्गुदाय घृताभ्यक्तर्क यन्त्रमृज्चनुमुखं पायो शनेः शनेः प्रवाहमागस्य प्रशिधाय प्रविश्टे चार्शो वीध्र्य शलाकयोल्पीडच पिचुवस्त्रयोर-

न्यतरेषां प्रमृज्ज्यार्शं पातयेत् पातयित्वा च पाशिना यन्त्रद्वारं पिधाय

वाच्छतमात्रमुपेच्चेत ततः प्रमृज्ज्य द्वारबलं व्याधिबलं चावेद्य पुनरालेपयेत् शस्त्रार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीशन्नतमभिसमीच्योपावर्तयेत् द्वारं प्रत्यालयेद्वान्यानाम्लेन ददिमस्रुशुक्तफलाम्लैरवा ततो याष्टीमधुकमिश्रेशः सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोच्याथापातरमश्नोदकोपविष्टं शीताभिरुद्धिः परिषिञ्चेत्

ग्रशीताभिरित्यके ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत् सावशेषं पु-नदहेत् एवमस्रात् समरात्रात् समरात्रादेकैकमुपक्रमेत तत्र बहुषु पूर्व ददिगं साध-येत् ददिगशाद्वारं वामात् पृष्ठजं ततोऽग्रजमिति ४

तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्रिन्नाराभ्यां साधयेत् द्वारेगैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि ५

तत्र वातानुलोम्यमविरचिमप्रीदीसिरलाङ्गवं बलवर्गोत्पचर्मनस्तुष्टिरिति सम्य-ग्दग्धालझानि श्रतिदगधे तु गुदावदार्शं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोफ-रायमिन्द्रियाशामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिहीनदगधे ६

महान्ति च प्राग्वतशिश्छत्वा देहेँ निगतानिचात्यर्थं दोषपूर्र्गानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्थेहावगाहोपनाहविस्रावणाले पनाराग्रिशस्त्रैरुपाचरेत् प्रवृत्तर-कानि च रक्तपित्तविधानेन भिन्नपुरीषाग्रि चातीसारविधानेन बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा एष सर्वस्थानगतानामर्शसां देहनक-ल्पः ७

ग्रासाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यातमेन द्वारं पातयेत् भ्रष्टगुदस्य तु विना

न्युच्छितानि द्वारेगां कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यानिग्रनातनुमूलान्युच्छितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति द्वाराम्रिशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ३

तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्तिग्धं परिस्रवन्निलवेदनाभि वृद्ध-प्रशमार्थं सिद्ध मुष्यमलपमन् द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेशय संवृभृति शुचौ देशे साध्यार्शेषु व्याध्रे काले समे फलके शय्यायां वेष्ट्र प्रतियोगगुदमन्यस्योत्कृ-डे़ निष्रग्रापूर्वकायमुतानां किञ्छिदुत्कटटिकं वस्त्रकबलकोपविटं यन्त्रशा-शाटकेन परिद्धिमग्रीवासक्थिं परिकर्मभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोडस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तकं यन्त्रमृज्चनुमुखं पायो शने: शनेः प्रवाहमागस्य प्रशिधाय प्रविश्टे चार्शो वीच्य शलाकयोल्पीडच पिचुवस्त्रयोर-

न्यतरेषु प्रमृज्ज्यार्शं पातयेत् पातयित्वा च पाशिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाच्छतमात्रमुपेच्छेत ततः प्रमृज्य द्वारबलं व्याधिबलं चावेद्य पुनरालेपयेत् शत्थार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीशन्नतमभिसमीच्योपावर्तयेत् द्वारं प्रत्यालयेद्वान्यानाम्लेन दर्धिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा ततो याष्टीमधुकमिश्रेएषा सर्पि-षा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोच्याप्यातरमश्वोदकोपविष्टं शीताभिरुद्धिः परिषिञ्चेत् गृशीताभिरित्यके ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत् सावशेषं पु-नदहेत् एवं समरात्रात् समरात्रादेकैकमुपक्रमेत तत्र बहुषु पूर्व दद्विगां साध-येत् दद्विगाद्वारं वामात् पृष्ठजं ततोडग्रजमिति ४

तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्रिच्छाराभ्यां साधयेत् द्वारेगैव मृतुना पित्तरक्तनिमित्तानि ४

तत्र वातानुलोम्यम्वरुचिरम्रिदीसीर्लाङ्गवं बलवर्गोत्पच्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्य-ग्दग्धालिङ्गानि ग्रतिदगधे तु गुदावदार्शं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोफ-रायमिन्द्रियाशामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिहीनदगधे ६

महान्ति च प्रागवतशिश्छत्वा देहत् निगतानिचात्यर्थं दोषपूगांनि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्थेहावगाहोपनाहविस्रावणाले पञ्चाराम्रिशस्त्रैरुपाचरेत् प्रवृत्तर-क्तानि च रक्तपित्तविधानेन भिन्नपुरोषाणि चातीसारविधानेन बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनक-ल्पः ७

ग्रासाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यातमेन द्वारं पातयेत् भ्रष्टगुदस्य तु बिना

न्युच्छितानि द्वारेगां कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यानि ग्रनान् तनुमूलान्युच्छितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति द्वाराम्रिशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ३ तत् बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्नवन्निलवेदनाभि वृद्धिप्रशमार्थं सिद्ध मुष्ठमल्पमद्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृभृति शुचौ देशे साधारोष्ठे व्यध्ने कोषे समे फलके शय्यायां वेष्ट्र प्रतियोगुदर्शन्यस्तोऽस-

हृदौ निष्प्रग्रहपूर्वकायुमत्तानां किञ्चिदुत्कटितर्क वस्त्रकम्बलकोपवेष्टितं यन्त्रशाटकेन परिद्धिमग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततःस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तर्क यन्त्रमृज्चनुमुखं पायो शनेः शनेः प्रवाहमागस्य प्रशिधाय प्रविश्टे चार्शो वीक्ष्य शलाकयोपीडच पिचुवस्र्रयोर-

न्यतरेण प्रामुख्येन पातयेत् पातयित्वा च पाशिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाच्छतमात्रमुपेच्छेत ततः प्रामुख्य द्वारबलं व्याधिबलं चावेद्य पुनरालेपयेत् शत्थार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीशन्नतमभिसमीच्योपावर्तयेत् द्वारं प्रत्यालयेद्वान्यानाम्लेन दर्धिमस्नुशुक्तफलाम्लैरवा ततो यष्टीमधुकमिश्रेशः सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोच्याप्यां तरमश्नोदकोपविष्टं शीताभिरुद्धिः परिषिञ्चेत्

ग्रशीताभिरित्येक ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत् सावशेषं पुनर्दहेत् एवं समरात्रात् समरात्रादेकैकमुपक्रमेत् तत्र बहुषु पूर्व ददिगं साधयेत् ददिगशाद्वारं वामात् पृष्ठजं ततोऽग्रजमिति ४

तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्रिन्नाराभ्यां साधयेत् द्वारेगैव मृतुना पित्तरक्तनिमित्तानि ५

तत्र वातानुलोम्यमुरुचिरमप्रीतिसिरिलाघवं बलवर्गोत्पतिमनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धालक्षणानि ऋतिदग्धे तु गुदावदार्शं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणितप्रवृत्तिस्तनिमित्ता श्रोपद्रवा भवन्ति ध्यामाल्पव्राता करडूर निलवैगुर्यमिन्द्रियाशामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिहीनदग्धे ६

महान्ति च प्रागवतशिश्छत्वा देहेँ निगेतानिचात्यर्थं दोषपुञ्जानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्थेहावगाहोपनाहविस्रावणाले पञ्चाराम्रिशस्त्रैरुपाचरेत् प्रवृत्तर्तकानि च रक्तपित्तविधानेन भिन्नपुरीषाग्नि चातीसारविधानेन बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ७

ग्रासाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यातमेन द्वारं पातयेत् भ्रष्टगुदस्य तु विना

न्युच्छितानि द्वारेग्ण कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यिग्रनानि तनुमूलान्युच्छितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामद्रृश्यानां च भेषजं भवति द्वाराम्रिशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ३

तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्नवन्निलवेदनाभि वृद्धिप्रशमार्थं सिद्ध मुष्ठमल्पमन्त्रं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृभृति शुचौ देशे साध्यारोगे व्याध्रे काले समे फलके शय्यायां वेष्ट्र प्रतियोग्यगुदमन्यस्योत्थ-

ष्ठे निष्प्रकापूर्वकायमुतानां किश्चित्कदुत्कटितं वस्त्रकबलकोपवेष्ट्रं यन्त्रशाटकेन परिद्धिमग्रीवासक्थिं परिकर्मभिः सुपरिगृहীতमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततःस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृजुचन्मुखं पायो शनेः शनेः प्रवाहमागस्य प्रशिधाय प्रविश्टे चार्शो वेध्य शलाकयोल्पीडच पिचुवस्र्रयोर-

न्यतरेषां प्रमृज्यन्नारं पातयेत् पातयित्वा च पाशिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाक्च्छतमात्रमुपेच्छेत ततः प्रमृज्य द्वारबलं व्याधिबलं चावेध्य पुनरालेपयेत् श्रथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीच्योपावर्तयेत् द्वारं प्रत्यालयेद्व्रान्याम्लेन ददिमस्रुक्शुक्तफलाम्लैरैवा ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोच्याथापातरमश्नोदकोपविष्टं शीताभिरुद्धिः परिषिञ्चेत्

ग्रशीताभिरित्येके ततः निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत् सावशेषं पुनर्दहेत् एवम् समरात्रात् समरात्रादेकैकमुपक्रमेत तत्र बहुषु पूर्व ददिगं साधयेत् ददिगशाद्वारं वामात् पृष्ठजं ततोडग्रजमिति ४

तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्रिन्नाराभ्यां साधयेत् द्वारेगैव मृतुना पित्तरक्तनिमित्तानि ५

तत्र वातानुलोम्यमरुचिरम्रिदीसीर्लाघवं बलवर्गोत्पत्तिमनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धालझानि श्रतिदगधे तु गुदावदार्शं दाहो मूर्छा ज्वरः पिपासा शोफ-

रायमिन्द्रियाशामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदगधे ६ महान्ति च प्राग्वतशिश्छत्वा देहेत् निगतानिचात्यर्थं दोषपूरांशि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्थेहावगाहोपनाहविस्रावणाले पञ्चाराम्रिशस्त्रैरुपाचरेत् प्रवृत्तर्त्कानि च रक्तपित्तविधानेन भिन्नपुरीषाशि चातीसारविधानेन बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ७

ग्रासाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यातमेन द्वारं पातयेत् भ्रष्टगुदस्य तु विना

यन्त्रैश्च द्वारादिकर्म प्रयुञ्जीत सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमात्रं सर्पिषि स्त्रिग्धमुपसेवेत पयसा निंब्रयूषेण वा पटोलयूषेण वा यथादोषं शर्करावस्तोकतरडुलीयकजीवन्नुपोदिकाश्वबला बालमूलकपालड्क्यचसन चिल्लीचूचूूकलायवल्लील्लिभिरन्यैर्वा यद्न्यदपि स्त्रिग्धमध्रिदीप्तनमर्शोभ्रं सृष्टमूत्रपुरीषं च ततुपसेवेत ५

दग्धोषौ चाशःस्वास्थ्यकोत्पलसेन्धुंरग्गौथमानिलप्रकोपिस्रदोषार्थं च स्वेदनीयान् सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनীয়सिद्धानि हिड्ड्ग्वादिभिश्शूर्बैः प्रतिसंस्कृत्य पिबेत् पित्तार्शःसु पृथक्पर्यादीनां कषायैर्दीपनोयप्रतीवार्पं सर्पिः शोणितार्शःसु मज्जिष्ठामुरुद्व्यादीनां कषाये पाचयित्त् श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये उपद्रवांश्रे यथास्वमुपाचरेत् ६

परं च यत्नमास्थाय गुदे द्वाराम्रिशस्त्रायवचारयेत् तद्विद्भिरमाद्धि शस्त्रद्यशोफदाहमदचूच्याटोपानाहातीसारप्रवाहग्यनि भवन्ति मर्षां वा १०

ग्रत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रणाममुपदेच्यामःतत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङं वार्ङं वा गोस्नाकारां चतुरङ्गलायतं पञ्चाङ्गुलपरिस्रिहं पंसां शृङ्गलपरिस्रिहं नारीणां तलायतं तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम् एकच्छिद्रं तु कर्मणि एकद्वारे हि शस्त्रज्ञराम्नीनामतिक्रमो न भवति छिद्रप्रभङ्गां तु त्र्यझुलायतमझुषोदरपरिस्रिहं यद्डुलमवशिष्टं तस्यार्ध्झुलादधस्तादर्ध्झुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकशिंकम् एष यन्त्राकृतिसमासः ११

ग्रत ऊर्ध्वर्मर्शसामालेपान् वच्यामःस्नुहीच्चीरयुकं हिरेद्राचूर्णमालेपः प्रथमः कुकुटपुरीषगुञ्जाहिरेद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः दन्तीचत्रकसर्व्चिकालाझ्झीलकल्को वा गोपित्तपिष्टस्नुतीयः पिप्पलीसैन्धवकुष्टशिरीषफलकल्कः सैन्धवाश्ममार्कविजड्गपूतीकृतवेधनजम्ब्वकोत्त मारणी दन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्ववमभ्यञ्जनेनाशः शातयति १२

ग्रत ऊर्ध्वं भेषजसायेष्टवद्रश्येष्टवर्शःसु योगान् यापनार्थं वच्यामःप्रातः प्रातर्गुङ्डहरीतकीमासेवेत ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोणसिद्धं वा हरितकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं द्वौद्रे ग्रपामार्गमूलं वा तरडुलोदकेन सन्तर्प्यमहरः शतावरीमूलकल्कं वा च्वौरेग चित्रकचूर्णायुक्तं वा सीधुं पराध्यं भल्लातचूर्णायुक्तं वा सक्तुमन्थमलवग्गं तक्रेण कलशे वाडन्थश्चित्रकमूलवल्कावलिप्ते निषिक्तं

यन्त्रैश्च द्वारादिकर्म प्रयुञ्जीत सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमात्रं सर्पिषि स्त्रिग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण वा पटोलयूषेण वा यथादोषं शर्करावस्तूकतरडुलीयकजीवन्नुपोदिकाश्वबला बालमूलकपालड्क्यचसन चिल्लीचूचू कलायवल्लील्लिभिरन्यैर्वा यद्न्यदपि स्त्रिग्धमभृदीपनमर्शोंग्रं सृष्टमूत्रपुरीषं च ततुपसेवेत ५

दग्धोषौ चाशःस्वेदौ चोनेलसन्धुनग्नौ चाथमानिलप्रकोपिस्रिग्धद्रव्यैः सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनীয়सिद्धानि हिड्ग्वादिभिर्विश्वर्यैः प्रतिसंसृज्य पिबेत् पित्तार्शःसु पृथक्पर्यादीनां कषायैर्दीपनोयप्रतीवार्पं सर्पिः शोणितार्शःसु मज्जिष्ठामुरुद्व्यादीनां कषाये पाचयित श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये उपद्रवांश्र यथास्वमुपाचरेत् ६

पयं च यत्नमास्थाय गुदे द्वाराम्रिशस्त्रायवचारयेत् तद्विभ्रमाद्धि शारद्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहग्यनि भवन्ति मरणं वा १०

ग्रत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रणाममुपदेक्ष्यामःतत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङं वात्सं वा गोस्नाकारं चतुरड्गलायतं पञ्चाड्गलपरिणाहं पांसां शुद्धलपरिस्रिहं नारीणां तद् द्विविधं दर्शनार्थम् एकच्छिद्रं तु कर्मणि एकद्वारे हि शस्त्रज्ञराम्नीनामतिक्रमो न भवति छिद्रप्रभङ्गं तु त्र्यझुलायतमतृखोदरपरिस्रिहं यद्दुलमवशिष्टं तस्यार्थ द्वुलादधस्तादधःस्थादध ऊर्ध्वतोपरिवृत्तकशिकम् एष यन्त्राकृतिसमासः ११

ग्रत ऊर्ध्वर्मर्शसामालेपान् वच्यामःस्नुहीचीरयुकं हरीतक्यचूर्णमालेपः प्रथमः कुकुटपुरीषगुञ्जाहिरेद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः दन्तीचत्रकसर्व्चिकालालीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्त्रिचरः पिप्पलीसैन्धवकुष्टशिरीषफलकल्कः सैन्धवाश्मारकविजडपूरिकृतवेधनजम्ब्वकोत्त मारणी दन्तीचित्रकल्कस्नुहीपयःसु तेलं विपक्ववमभ्यञ्जनेनाशः शातयति १२

ग्रत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येषद्रव्येषर्शःसु योगान् यापनार्थं वच्यामःप्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोगेसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातस्तर्यथाबलं द्वौद्रे ग्रपामार्गमूलं वा तरडुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः शतावररीमूलकल्कं वा चीरेए चित्रकचूर्णायुक्तं वा सीधु पराध्यं भल्लातचूर्णायुक्तं वा सक्तुमन्थमलवग्यं तक्रेण कालशे वाड्नतश्चित्रकमूलकल्कावलेपे निषिक्तं

यन्त्रैश्च द्वारादिकर्म प्रयुञ्जीत सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिषा स्त्रिग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण वा पटोलयूषेण वा यथादोषं शाकैर्वा-स्तूकतरडुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबला बालमूलकपालड्क्यचसन चिल्ल-चूचू कलायवल्लीलिभिरन्यैर्वा यद्यान्यदपि स्त्रिग्धमध्रिदीपनमर्शोंग्रं सृष्टमूत्रपु-रीषं च ततुपसेवेत ५

दग्धोषौ चाशःस्वेदौष्ठौनेलसेन्धुनिर्ग्रन्थिमानिलप्रकोपिसरसद्रव्यैश्च स्वेदनीयानां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहर-दीपनীয়सिद्धानि हिड्ग्वादिभिर्विश्वरैः प्रतिसंसृज्य पिबेत् पित्तार्शःसु पृथक्प-र्यादीनां कषायैर्दीपनोयप्रतीवार्पं सर्पिः शोशितार्शःसु मज्जिष्ठामुरुद्वचा-दीनां कषाये पाचयित श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये उपद्रवांश्र यथा-स्वमुपाचरेत ६

परं च यत्नमास्थाय गुदे द्वाराम्रिशस्त्रायवचारयेत तद्विद्भिरमाद्धि शस्त्रदयशो-फदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहग्यैः भवन्ति मर्षाः वा १०

व्रत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रणाममुपदेक्ष्यामःतत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङं वार्क्षं वा गो-स्तनाकारं चतुरड्गलायतं पञ्चाड्गुलपरिस्रिहं पांसां शुद्धलपरिस्रिहं नारीणां तद्वित्तं द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम् एकच्छिद्रं तु कर्मणि एकद्वारे हि शस्त्रज्ञ-राम्नीनामतिक्रमो न भवति छिद्रप्रभयं तु त्र्यझुलायतमतृखोदरपरिस्रिहं यद-डुलमवशिष्टं तस्यार्धडुलादधस्तादर्धडुलोचिछतोपरिवृत्तकरशिकम एष य-न्त्राकृतिसमासः ११

व्रत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वच्यामःस्नुहीच्चीरयुकं हरीतक्यचूर्णमालेपः प्रथमः कुकुटपुरीषगुञ्जाहिरेद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः दन्तीच-तकसर्वचिकालालीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्त्रिचीयः पिप्पलीसैन्धवकुष्ट-शिरीषफलकल्कः सैन्धवीरपिष्टोऽकचूर्णरपिष्टो वा चतुर्थः कासीसहरिताल-स्नुहीच्चीपयःसु तेलं विपक्ववमभ्यञ्जनेनाशः शातयति १२

व्रत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वद्रश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वच्यामःप्रातः प्रात-र्गुङ्डहरीतकीमासेवत ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोगेसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रात-तर्यथाबलं द्वौद्रे ग्रामामार्गमूलं वा तरडुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः शताव-रीमूलकल्कं वा चित्रकचूर्णायुक्तं वा सीधु पराध्यं भल्लातचूर्णायुक्तं वा सक्तुमन्थमलवग्यं तक्रेण कलशे वाडन्वस्थितक मूलकल्कावलिप्तं निषिक्तं

यन्त्रेषु द्वारादिकर्म प्रयुञ्जीत सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिषि स्त्रिग्धमुपसेवेत पयसा निम्बययूषेण वा यथादोषं शर्करावस्तूकतरडुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबला बालमूलकपालड्क्यचसन चिल्लीचूच्छूकलायवल्लीलिभिरन्यैर्वा यद्यान्यदपि स्त्रिग्धमध्रिदीपनमर्शोंग्रं सृष्टमूत्रपुरीषं च ततुपसेवेत ५

दग्धोषु चाशःस्वास्थ्यकोत्पन्नेसन्धौ स्रग्गाथमानिलप्रकोपिसरद्ग्राथ च स्नेहादीनां सामान्ततः क्रियापथमुपसेवेत विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनोयसिद्धानि हिड्ग्वादिभिश्छूर्णैः प्रतिसंस्कृत्य पिबेत् पित्तार्शःसु पृथक्पर्यादीनां कषायेश दीपनोयप्रतीवार्पं सर्पिः शोशितार्शःसु मज्जिष्ठामुरुद्व्यादीनां कषाये पाचयित श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये उपद्रवांश्र यथास्वमुपाचरेत् ६

परं च यत्नमास्थाय गुदे द्वाराम्रिशस्त्रायवचारयेत् तद्विध्रमाद्धि शारद्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहग्यानी भवन्ति मर्गां वा १०

व्रत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रणाममुपदेक्ष्यामःतत्र यन्त्र लौहं दान्तं शार्ङं वार्त्रं वा गोस्नाकारं चतुरड्गलायतं पञ्चाड्गलपरिस्रिहं पंसां शृडुलपरिस्रिहं नारीणां तलायतं तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम् एकच्छिद्रं तु कर्मणि एकद्वारे हि शस्त्रज्ञराम्नीनामतिक्रमो न भवति छिद्रप्रभयं तु त्र्यझुलायतमतृखोदरपरिस्रिहं यद्दुलमवशिष्टं तस्यार्धाद्धुलादधस्तादर्धाद्धूलोच्छ्रितोपरिवृत्तकरशंकम एष यन्त्राकृतिसमासः ११

व्रत ऊर्ध्वमर्शसामलेपान् वच्यामःस्नुहीच्चीरयुकं हरीद्राचूर्णमालेपः प्रथमः कुकुटपुरीषगुञ्जाहिरेद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः दन्तीचत्रकसर्वचिकालाझीलकल्को वा गोपित्तपिष्टस्त्रतीयः पिप्पलीसैन्धवकुष्टशिरीषफलकल्कः सैन्धवाश्मारकविदङ्गपूतीकृतकृतवेधनजम्ब्वकोत्त मारणी दन्तीचित्रकल्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्ववमभ्यञ्जनेनाशः शातयति १२

व्रत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येषद्रव्येषवर्शःसु योगान् यापनार्थं वच्यामःप्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोगेसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं द्वौद्रे ग्रामामार्गमूलं वा तरडुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः शतावररीमूलकल्कं वा चित्रकचूर्णायुक्तं वा सीधु पराध्यं भल्लातचूर्णायुक्तं वा सक्तुमन्थमलवग्यां तक्रेण कलशे वाडन्थशितरकल्कावलिप्ते निषिक्तं

१३ तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत एष एव भागीर्यास्फोतायवान्‍यामलकगुडूचीषु तक्रकल्प: पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकविडङ्गशुठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत श्रृद्धेरेपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पय: कुटजमूलत्वक् फाशितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं द्वौद्रे महावातव्याधियुक्तं हिड्ग्वादिचूर्णामुपसेवेत तक्राहार: द्वीराहारो वा द्वीरलेवग्वादिश्रित्रकमूलच्वादिकसिद्धैर्वा कुल्माषान् भर्जयेत् चित्रकमूलद्वारोदकसिद्धं वा पय: पलाशतरुच्तारसिद्धं वा पलाशतरुच्तारसिद्धान् वा कुल्माषान् पाटलापामार्ग वृहतीपलाशद्वारं वा परिस्रुतमहरहृदृतसंसृष्टं कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण चित्रकपूतीकानागरकल्कं वा पूतीकद्वारेगा द्वारोदकसिद्धं वा सर्पि:पिप्पल्यादिप्रतीवापं कृष्णातिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रात:प्रातरुपसेवेत शीतोकानुपानम् एभिरभिवर्धतेsग्रिमर्शांसि चोपशाम्यन्ति १३

१४ द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहत्य जलचतुर्द्रोणगते विपाचयेत् तत: पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोमिश्रय् घृतभाजने नि:- द्विप्य मासमुपेच्चेत यवपल्ले तत: प्रात: प्रातर्मात्रां पाययेत तेनाशोंग्रहणीदो- षपारडरोगोदावर्तशोफका न भवन्ति दीमश्वामिभर्वति १४

१५ पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोडभ्रायां द्वे द्वे पले इन्द्रवारुग्या: पञ्च पलानि कपित्थमध्वस्य दश पथ्याफलानामर्धप्रस्त: प्रस्थो धात्रीफलानाम् एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणगते विपाच्य पादावशेषं परिस्राव्य सुशीतं गुडतुलाद्व्रेयेनोमिश्रय् घृतभाजने नि:पिप्पलं पत्त्रमुपेच्चेत यवपल्ले तत: प्रात: प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत एष खल्ववृष्ठ: प्लोहाम्रिप्रदरा शोफग्रहणीहृत्पारडरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्गकरश्वेतीत १५

१६ तत्र वातप्रायेषु रेहस्वदेवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं पित्तजेपु विरेचनम् एवं रक्तजेपु संशमनं कफजेपु श्रृद्धवेरकल्थोपयोग: सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु यथास्वोषधिसिद्धं च पय: सर्वेप्विति १६

घृत ऊध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्याम: भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहत्यानाहत्य तत् एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पे- नविपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्यां घृताभ्यक्तातलजिह्वौ: प्रात: प्रात- रुपसेवेत ततोडपराह्णे द्वीरं सर्पिरोदन इत्याहार: एवमेवैकं वर्धयेद्यावतृपश्नति पश्न यावत् पश्नाभिवर्धयेद्यावत् समतिरिति प्राप्य च सस्निमपकर्षणयेद्‌दूय: पश्न पश्न यावत् पश्नेति पश्नभ्यस्त्वेकं यावदेकमिति एवम् भल्लातकसहस्त्रमुप-

13 तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत एष एव भाग्यास्फोटायवान्यामलकगूडूचीषु तक्रकल्पः पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकविडङ्गशुठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव निरन्नो वा तक्रमहरहर्म्यामुपसेवेत श्रृद्धवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः कुटजमूलत्वक् फाशितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं द्वौद्रे महावातव्याधियुक्तं हिड्ग्वादिचूर्णामुपसेवेत तक्राहारः द्वीराहारो वा द्वीरलेवग्वादित्रिकमूलचूर्णादिकासिद्धैर्वा कुल्माषान् भर्जयेत् चित्रकमूलद्वारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतक्वारसिद्धं वा पलाशतक्वारसिद्धान् वा कुल्माषान् पाटलापामार्ग वृहत्पलाशद्वारं वा परिस्रुतमहरहृदयतसंस्कृतं कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण चित्रकपूतीकानागरकल्कं वा पूतीकद्वारेगा द्वारोदकसिद्धं वा सर्पिःपिप्पल्यादिप्रतीवापं कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातःप्रातरुपसेवेत शीतोकानुपानम्एभिरभिवर्धतेग्मि:परशंसि चोपशाम्यति १३

14 द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहत्य जलचतुर्दशगो विपाचयेत् ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निः-द्विप्य मासमुपेच्छेत यवपल्ली ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत तेनाशोंग्रहणीदो-षपारडरोगोदावर्तशोफका न भवन्ति द्विमश्रामिभवति १४

15 पिप्पलीमरिचचविडङ्गैलवालुकलोडभ्रायां द्वे द्वे पले इन्द्रवारुण्या: पत्त्न पलानि कपित्थमध्वस्य दश पथ्याफलानामर्धप्रस्तः: प्रसुतो धात्रीफलानाम् एतदैकध्यं जलचतुर्दशगो विपाच्य पादावशेषं परिस्रुताव्य सुशीतं गुडतुलाद्र्येनोन्मिश्र्य घृतभाजने निःपिप्य पत्त्नमुपेच्छेत यवपल्ली ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत एष खल्ववृष्ठः प्लोहाम्रिप्रदरा शोंग्रहणीहितारडरोगशोफकुष्टगुल्मोदरकृमि-हरो बलवर्यकरश्वेतीत १५

16 तत्र वातप्रायेषु रेहस्वदेवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं पित्तजेपु विरेचनम् एवं रक्तजेपु संशमनं कफजेपु श्रृद्धवेरकुल्थोपयोगः सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेपु यथास्वोक्तधिसिद्धं च पयः सर्वेष्टित १६

घृत ऊध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहत्य तत् एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पे-नाविपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्यांं घृताभक्तातलुजिह्हौः: प्रातः प्रात-रुपसेवेत ततोडपराह्णे द्वीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवमवैकं वर्धयेद्यावत्पश्नति ततः पत्त्न पन्नाभिवर्धयेद्यावत् समतिरिति प्राप्य च सस्निमपकर्षयेद्‌दूयः पत्त्न यावत् पत्त्नेभि:स्वेकं यावदेकमिति एवं भल्लातकसहस्रमुप-

१३ तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत एष एव भागीर्यास्फोतायवान्यामलकगूडूचीषु तक्रकल्पः पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकविडङ्गशुठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव निरन्नो वा तक्रमहरहर्म्यामुपसेवेत श्रृद्धवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः कुटजमूलत्वक् फाशितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं द्वौद्रे महावातव्याध्यकु हिड्ग्वादिचूर्णामुपसेवेत तक्राहारः द्वीराहारो वा द्वीरलेवंशीशित्रकमूलचूणादिकासिद्धौ वा कुल्माषान् भर्जयेत् चित्रकमूलद्वारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतकुचासिद्धं वा पलाशतकुचारसिद्धान् वा कुल्माषान् पाटलापामार्ग वृहतीपलाशद्धारं वा परिस्रुतमहरहृदृतसंसृष्टं कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेक्ष चित्रकपूतीकानागरकल्कं वा पूतीकद्वारेगा द्वारोदकसिद्धं वा सर्पिःपिप्पल्यादिप्रतीवापं कृष्णातिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातःप्रातरुपसेवेत शीतोकानुपानम्एभिरभिवर्धतेग्मिप्रशंसि चोपशाम्यति १३

१४ द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहत्य जलचतुर्द्रोणेऽपि विपाचयेत् ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोमिश्रञ्च घृतभाजने निः-द्विप्य मासमुपेच्चेत यवपल्ते ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत् तेनाशोंग्रहणीदोषपारडरोगोदावर्तशोफका न भवन्ति दीप्तश्वित्रप्रभवति १४

१५ पिप्पलीमरिचचव्यविडङ्गैलवालुकलोडभ्रायां द्वे द्वे पले इन्द्रवारुण्या: पत्त्रं पलानि कपित्थमध्वस्य दश पथ्याफलानामर्धप्रस्थः प्रस्थो धात्रीफलानां एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणेऽपि विपाच्य पादावशेषं परिस्रुताव्य सुशीतं गुडतुलाद्र्येनोमिश्रञ्च घृतभाजने निःद्विप्य पत्त्रमुपेच्चेत यवपल्ले ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत एष खल्ववृष्ठः प्लोहाम्रिप्ठा शोंग्रहणीहितपारडरोगशोफकुष्टगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्गकरश्वेति १५

१६ तत्र वातप्रायेषु रेचस्वदेवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं पित्तजेपु विरेचनम् एवं रक्तजेपु संशमनं कफजेपु श्रृद्धवेरकल्थोपयोगः सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु यथास्वोद्धिसिद्धं च पयः सर्वेक्ष्वति १६

घृत ऊध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहत्य तत् एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पे-नविपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्यां घृताभव्यक्तातलजिह्रषौः प्रातः प्रात-रुपसेवेत ततोडपराह्णे द्वीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवमवैकं वर्धयेद्यावत्पञ्चति पञ्च पञ्ञाभिवर्धयेद्यावत् समतिरिति प्राप्य च सस्रिमपकर्षणयेद्बूयः पञ्ञ यावत् पञ्ञेति पञ्ञभ्यस्त्वेकं यावदेकमिति एवं भल्लातकसहस्त्रमुप-

१३ तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत एष एव भाग्यास्फोटायवान्न्यामलकगुडूचीषु तक्रकल्पः पिप्पलीपिप्पली मूलचव्यचित्रकविडङ्गशुठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत श्रृद्धवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः कुटजमूलत्वक् फाशितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं द्वौद्रे महावातव्याधियुक्तं हिड्ग्वादिचूर्णामुपसेवेत तक्राहारः द्वीराहारो वा द्वीरलेवग्वादित्रिकमूलचूर्णादिकासिद्धैर्वा कुल्माषान् भर्जयेत् चित्रकमूलद्वारोदकसिद्धं वा पयः पलाशत रुच्यारसिद्धं वा पलाशतरुच्यारसिद्धान् वा कुल्माषान् पाटलापामार्ग वृहतीपलाशद्वारं वा परिस्रुतमहरहृदृत्तसंस्कृतं कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण चित्रकपूतीकानागरकल्कं वा पूतीकद्वारेगा द्वारोदकसिद्धं वा सर्पिःपिप्पल्यादिप्रतीवापं कृष्णातिलप्रसृतं प्रकुञ्जं वा प्रातःप्रातरुपसेवेत शीतोकानुपानम्एभिरभिवर्धतेग्मिप्रशंसि चोपशाम्यति १३

१४ द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहत्य जलचतुर्द्दौगे विपाचयेत् ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोमिश्रञ्च घृतभाजने नि- द्विप्य मासमुपेच्छेत यवपल्ली ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत तेनाशोंग्रहणीदो- षपारडरोगोदावर्तशोफका न भवन्ति दीप्तश्वित्रप्रभवति १४

१५ पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोडभ्रायां द्वे द्वे पले इन्द्रवारुण्या: पत्त्रं पलानि कपित्थमध्वस्य दश पथ्याफलानामर्धप्रस्तः प्रस्रुतो धात्रीफलानां एतदैकध्यं जलचतुर्द्दौगे विपाच्य पादावशेषं परिस्ताव्य सुशीतं गुडतुलाद्व्रयेनोमिश्रञ्च घृतभाजने नि- द्विप्य पत्त्रमुपेच्छेत यवपल्ली ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत एष खल्ववृष्ठः प्लोहाम्रिप्रदरा शोंग्रहणीहितपारडरोगशोफकुष्टगुल्मोदरकृमि- हरो बलवर्गकरश्वेति १५

१६ तत्र वातप्रायेषु रेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं पित्तजेपु विरेचनम् एवं रक्तजेपु संशमनं कफजेपु श्रृद्धवेरकल्थोपयोगः सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु यथास्वोक्तधिसिद्धं च पयः सर्वेप्विति १६

ग्रत ऊध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपह- तान्याहत्य तत् एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पे- नविपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्यां घृताभ्यक्तातलुजिह्वौष्ठौः प्रातः प्रात- रुपसेवेत ततोडपराह्णे द्वीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवमवैकं वर्धये द्यावतृपश्वति ततः पत्त्रं पत्त्राभिवर्धयेद्यावत् समतिरिति प्राप्य च सात्मपकर्षयेद्‌दूयः पत्त्रं यावत् पत्त्रेति पत्त्रभ्यस्तवैकं यावदेकमिति एवं भल्लातकसहस्रमुप-

युज्य सर्वकुष्टशोऽभिविमुक्तो बलवानरोग: शतायुर्‌भवति १७

द्विग्राशीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्‍च्युतितं स्नेहमदाय प्रातः प्रातः शु-

किमात्रमुपयुञ्जीत जीर्णे पूर्ववदाराहः फलप्रकर्‌शश्र भल्लातकमञ्जभ्यो वा

स्नेहमदायापकृष्टदोषः प्रतिसंस्कृतभक्तो निवातमागारं प्रविश्‍य यथाबलं प्र-

सृतिं प्रकुर्वीतोपयुञ्जीत तस्मिञ्जीर्णे चीरं सरपिरोदन इत्याहारः एवम् मासमुप-

युञ्ज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्तदात्‍मान ततः सर्वोपपातनपहृत्य व्रणवान् बल-

वान् श्रवणाग्रहणधारणाश्चिकित्सम्पन्नो वर्षशतायुर्‌भवति मासे मासे च प्रयोगे

वर्षशतं वर्षमायुषोऽभिवृद्धिर्‌भवति एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्‌भवति

१५ १५

भवन्ति चात्र

यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खादिरबीजको

१६ तथैवाशांसि सर्वाणि वृक्कारुष्करौ हतः १६

हरिद्राया: प्रयोगेषु प्रमेहा इव घोडश

२० दाराग्री नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुडोदकवा: २०

पृथानि दीपनौषधा लेहयापक्वस्य: सुरा:

२१ ग्रासवाश्र प्रयोक्तव्या वीर्य दोषसमुच्छित्तिम् २१

वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्‍युक्‍टुकासनम्

२२ यथास्वं दोषलं चान्मर्श:सु परिवर्जयेत २२

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने डर्शश्‍लेष्मिकित्सितं नाम षष्ठोडध्याय: ६

सममोडध्याय:

१ अथातोडश्‍मरीचिकित्सितं व्याख्यास्याम: १

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

३ अश्‍मरौ दारुणौ व्याधौ धरन्तकप्राणिमां मतः:

ग्रोषधैस्तरुगा: साध्य: प्रवृद्धश्‍चेदमर्‌हन्ति ३

४ तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते

तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्‍यशेषत: ४

५ पाषाणाभेदौ वसुको वशिराश्‍मन्तकौ तथा

शतावरी शृददंष्ट्रा च वृहती करटकारिका ५

युज्य सर्वकुष्टशोऽभिविमुक्तो बलवान्‌रोगः शतायुर्‌भवति १७

द्विग्राशीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्‍च्युतितं स्नेहमदाय प्रातः प्रातः शु-

किमात्रमुपयुञ्जीत जीर्णे पूर्ववदाराहः फलप्रकर्षश्र भल्लातकमञ्जभ्यो वा

स्नेहमदायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्र-

सृतिं प्रकुर्वन् वोपयुञ्जीत तस्मिञ्जीर्णे चीरं सर्पिरोदान इत्याहारः एवम् मासमुप-

युञ्ज्य मासत्रयमादिष्टाहारः रेचयेदौमान ततः सर्वोपपातनपहृत्य वर्गवान् ब-

लवान् श्रवणाग्रहणधारणाश्चिकित्सम्पन्नो वर्षशतायुर्‌भवति मासे मासे च प्रयोगे

वर्षशतं वर्षमायुर्वोऽभिवृद्धिर्‌भवति एवम् दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्‌भवति

१५

भवन्ति चात्र

यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खादिरबीजको

तथैवाशांसि सर्वाणि वृत्तकारुष्करो हतः १६

हरिद्राया: प्रयोगेषु प्रमेह इव घोडश

दाराग्री नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवा: २०

पृथानि द्विपगीयानि लेहायासक्तया: सुना:

ग्रासवाश्र प्रयोक्तव्या वीर्य दोषसमुच्छित्तिम् २१

वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्‍युक्‍टुकासनम्

यथास्वं दोषलं चान्मर्श:सु परिवर्जयेत २२

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने डर्शश्‍चिकित्सितं नाम षष्ठोडध्यायः ६

सममोडध्यायः

अथातोडश्‍मरीचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

अश्‍मरौ दारुणौ व्याधौ धरन्तकप्रोक्तिमान् मतः

ग्रोषधैस्तरुणः साध्यः प्रवृद्धश्‍चेदमर्‌हन्ति ३

तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते

तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्‍यशेषतः ४

पाषाणाभेदौ वसुको वशिराश्‍मन्तको तथा

शतावरी शृददंष्ट्रा च वृहती करटकारिका ५

युज्य सर्वकुष्टशोऽभिविमुक्तो बलवानरोग: शतायुर्यभवति १७

द्विग्र्हीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्चयुतितं स्नेहमदाय प्रातः प्रातः शु-

क्तिमात्रमुपयुञ्जीत जीर्णे पूर्ववदाराहः फलप्रकर्षश्र भल्लातकमञ्जभ्यो वा

स्नेहमदायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्र-

सृतिं प्रकुष्टं वापयुञ्जीत तस्मिझीरीं चीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवं मासमुप-

युञ्ज्य मासत्रयमादिष्टाहारः रक्तदोमान ततः सर्वोपपातनपहृत्य वर्गवान् ब-

लवान् श्रवणाग्रहणधारणाश्चिकित्सम्पन्नो वर्षशतायुर्यभवति मासे मासे च प्रयो-

गे वर्षशतं वर्षमायु:ऽभिवृद्धिर्यभवति एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्यभवति

१५

भवन्ति चात्र

यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खादिरबीजको

तथैवाशांषि सर्वाणि वृक्कारुष्करो हतः १६

हरिद्राया: प्रयोगेष प्रमेहा इव घोडश

द्वाराग्री नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुडोदकवा: २०

पृथानि दीपनौयानि लोहायस्कृतयः सुता:

ग्रासवाश्र प्रयोक्तव्या वीर्य दोषसमुच्छित्तिम् २१

वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्त्युक्तुटकासनम्

यथास्वं दोषलं चान्मर्श:सु परिवर्जयेत २२

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ऽडशश्रिकित्सितं नाम षष्टोऽध्याय: ६

सममोडध्याय:

अथातोऽश्मरीचिकित्सितं व्याख्यास्याम: १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

अश्मरी दारुणो व्याधिर्धनरन्तकप्राण्तिमान् मतः:

ग्रोषधैस्तरुगा: साध्य: प्रवृद्धश्छेदमर्हति ३

तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते

तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्न्यशेषत: ४

पाषाणभेदो वसुको वशिराश्मन्तकौ तथा

शतावरी शृददंष्ट्रा च वृहत्कटकारिका ५

युज्य सर्वकुष्टशोभिविमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्यभवति १७

द्विग्रशीयोगेन विधानेन भल्लातकनिश्चयुतितं स्नेहमदाय प्रातः प्रातः शु-

क्तिमात्रमुपयुञ्जीत जीर्णे पूर्ववदाराहः फलप्रकर्षश्र भल्लातकमञ्जभ्यो वा

स्नेहमदायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्र-

सृतिं प्रकुर्वीत वोपयुञ्जीत तस्मिञ्जीर्ण छीरं सर्पिरोदन इत्याहारः एवमासमुप-

युज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्तदोमान ततः सर्वोपपानपहृत्य वर्गवान् बल-

वान् श्रवणाग्रहणधारणाश्चिकित्सम्पन्नो वर्षशतायुर्यभवति मासे मासे च प्रयोक्ते

वर्षशतं वर्षमायुबोभिवृद्धिर्यभवति एव द्शमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्यभवति

१५

भवन्ति चात्र

यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजको

तथैवांशि सर्वाणि वृक्कारुष्करौ हतः १६

हरिद्राया: प्रयोगेषु प्रमेह इव घोडश

दाराग्री नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुडोदकवा: २०

घृतानि द्विगुणानि लेढ्यापक्तव्या: सुरा:

ग्रासवाश्र प्रयोक्तव्या वीर्य दोषसमुच्छित्तिम् २१

वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्तयुक्कुटकासनम्

यथास्वं दोषलं चातुर्मर्श:सु परिवर्जयेत २२

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने डर्शश्ृिकित्सितं नाम षष्टोडध्याय: ६

सममोडध्याय:

अथातोऽश्मरीचिकित्सितं व्याख्यास्याम: १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रोक्तिमां मतः

ग्रोषधैस्तरुगा: साध्य: प्रवृद्धश्छेदमर्हति ३

तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते

तेनास्यापचयं यान्ति व्याधेर्मूलान्न्यशेषत: ४

पाषाणाभेदो वसुको वशिराशमनतको तथा

शतावरी शृददं्रा च वृहती करटकारिका ५

कपोतवृङ्झाडतगलः कड्ककोशीरकुञ्जकाः

वृक्षादनी भल्लूकश्व वरुणः शार्जं फलम् ६

यवा: कुलत्था: कोलानि कतकस्य फलानि च

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्धृतं कृतम् ७

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च ८

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने

कुशः काशः सरो गुन्द्रा इटकटो मोरटोड्श्मभित् ९

वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकराटकम्

भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोडथ कुरुष्टका १०

पुनर्नवा शिरीषश्व क्वाथितास्तेषु साधितम्

घृतं शिलाजमधुकबीजेरिन्दीवरोस्य च ११

त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजैश्रावापितं शुभम्

भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १२

द्वारान् यवागर्यूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने १३

गग्गो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेश्चवः

कुष्टभद्रादिमरिच्चित्रके: ससुराह्यये: १४

एते: सिद्धमजासपिरूपकादिगणेन च

भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १५

द्वारान् यवागर्यूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने १६

पिचुकाड्झोलकतकशाकेन्दीवरे: फलैः

चूर्णिते: सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत् १७

क्रोञ्चेष्ट्रासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका

ग्रजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च १५

पीतानि शर्करां भिन्द्यु: सुरयोष्णोदकैन वा

त्रिकटुकस्य बीजानां चूर्णी माधुरिकसयुतम् १६

ग्रविच्चीरेण समाहमश्मरीभेदनं पिबेत्

द्रव्याणां तु घृतोक्तानां द्वारोडविमूत्रगालितः २०

कपोतवङ्ङाडतगलः कडङ्ककोशीरकुञ्जकाः

वृक्षादनी भल्लूकश्व वरुणः शार्कर्‍जं फलम् ६

यवा: कुलत्था: कोलानि कतकस्य फलानि च

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्धृतं कृतम् ७

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च ८

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने

कुशः काशः सरो गुन्द्रा इटकटो मोरटोड्श्मभित् ९

वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकराटकम्

भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोड्थ कुरुठिटका १०

पुनर्नवा शिरीषश्व क्वाथितास्तेषु साधितम्

घृतं शिलाजमधुकबीजेरिन्दीवरोस्य च ११

त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजेश्रावापितं शुभम्

भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १२

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने १३

गग्गो वरुणाकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेश्वरः

कुष्टभद्रादिमरिच्चित्रके: ससुराह्यये: १४

एते: सिद्धमजासपिरूपकादिगणेन च

भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १५

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने १६

पिचुकाड्ङोलकतकशाकेन्दीवरे: फलै:

चूर्णिते: सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत् १७

क्रोञ्चोष्ट्रासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका

ग्रजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च १५

पोतानि शर्करां भिन्द्यु: सुरयोष्णोदकेन वा

त्रिकटुकस्य बीजानां चूर्णी माध्विकसंयुतम् १६

ग्रविच्छीरेण समाहमशमरीभेदनं पिबेत्

द्रव्याणां तु घृतोक्तानां द्वारोडविमूत्रगालितः २०

कपोतवृङ्झाडतगलः कड्ककोशीरकुञ्जकः

वृक्षादनी भल्लूकश्व वरुणः शार्जं फलम् ६

यवा: कुलत्था: कोलानि कतकस्य फलानि च

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्धृतं कृतम् ७

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च ८

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने

कुशः काशः सरो गुन्द्रा इटकटो मोरटोडश्मभित् ९

वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकराटकम्

भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोडथ कुरुष्टका १०

पुनर्नवा शिरीषश्व क्वाथितास्तेषु साधितम्

घृतं शिलाजमधुकबीजेरिन्दीवरोस्य च ११

त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजैश्रावापितं शुभम्

भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १२

द्वारान् यवागर्यूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने १३

गग्गो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेश्वरः

कुष्टभद्रादिमरिच्चित्रकैः ससुराह्वयैः १४

एतैः सिद्धमजासपिरूपकादिगणेन च

भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १५

द्वारान् यवागर्यूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने १६

पिचुकाड्ढोलकतकशाकेन्दीवरे: फलैः

चूर्णितैः सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत् १७

क्रोञ्चोष्ट्रासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका

ग्रजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च १५

पोतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकैन वा

त्रिकटुकस्य बीजानां चूर्णी माध्विकसंयुतम् १६

श्रविर्हीरिण समाहमशमरीभेदनं पिबेत्

द्रव्याणां तु घृतोक्तानां द्वारोडविमूत्रगालितः २०

कपोतवङ्ङाडतगलः कडङ्ककोशीरकुञ्जकाः

वृक्षादनी भल्लूकश्व वरुणः शार्कर्ज फलम् ६

यवा: कुलत्था: कोलानि कतकस्य फलानि च

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्धृतं कृतम् ७

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाशि प्रयांसि च ८

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने

कुशः काशः सरो गुन्द्रा इटकटो मोरटोडश्मभित् ९

वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकराटकम्

भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोडथ कुरुष्टका १०

पुनर्नवा शिरीषश्व क्वाथितास्तेषु साधितम्

घृतं शिलाजमधुकबीजेरिन्दीवरस्य च ११

त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजेश्श्रावापितं शुभम्

भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १२

द्वारान् यवागर्यूषांश्व क्षषायाशि प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने १३

गग्गो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेश्चवः

कुष्टभद्रादिमरिच्चित्रके: ससुराह्यये: १४

एतै: सिद्धमजासपिरूपकादिगणेन च

भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १५

द्वारान् यवागर्यूषांश्व क्षषायाशि प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने १६

पिचुकाड्ढोलकतकशाकेन्दीवरजे: फलैः

चूर्णितै: सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत् १७

क्रोञ्चोष्ट्रासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका

ग्रजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च १५

पोतानि शर्करां भिद्यु: सुरयोष्णोदकैन वा

त्रिकराटकस्य बीजानां चूर्णी माध्विकसंयुतम् १९

ग्रविच्चीरेण समाहमश्मरीभेदनं पिबेत्

द्रव्याणां तु घृतोक्तानां द्वारोडविमूत्रगालितः २०

कपोतवृङ्ङाडतगलः कडङ्ककोशीरकुञ्जकः

वृक्षादनी भल्लूकश्व वरुणः शार्जं फलम् ६

यवा: कुलत्था: कोलानि कतकस्य फलानि च

ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथैर्धृतं कृतम् ७

भिनत्ति वातसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च ८

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् वातनाशने

कुशः काशः सरो गुन्द्रा इटकटो मोरटोड्श्मभित् ९

वरी विदारी वाराही शालिमूलत्रिकराटकम्

भल्लूकः पाटला पाठा पत्तूरोडथ कुरुष्टका १०

पुनर्नवा शिरीषश्व क्वाथितास्तेषु साधितम्

घृतं शिलाजमधुकबीजेरिन्दीवरोस्य च ११

त्रपुसैर्वारुकादीनां बीजेश्श्रावापितं शुभम्

भिनत्ति पित्तसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १२

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् पित्तनाशने १३

गग्गो वरुणकादिस्तु गुग्गुल्वेलाहरेश्चवः

कुष्टभद्रादिमरिच्चित्रके: ससुराह्यये: १४

एते: सिद्धमजासपिरूपकादिगणेन च

भिनत्ति कफसंभूतामश्मरीं द्विप्रभेव तु १५

द्वारान् यवागूयूषांश्व क्षषायाभि: प्रयांसि च

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन् कफनाशने १६

पिचुकाड्ङोलकतकशाकेन्दीवरे: फलैः

चूर्णिते: सगुडं तोयं शर्कराशमनं पिबेत् १७

क्रोञ्चोष्ट्रासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालमूलिका

ग्रजमोदा कदम्बस्य मूलं नागरमेव च १५

पोतानि शर्करां भिन्द्यु: सुरयोष्णोदकैन वा

त्रिकटुकस्य बीजानां चूर्णी माध्विकसंयुतम् १६

ग्रविच्छीरेण समाहमश्मरीभेदनं पिबेत्

द्रव्याणां तु घृतोक्तानां द्वारोडविमूत्रगालितः २०

ग्राम्यसत्त्वशकृत्द्भैरः संयुक्ः साधितः शनैः

तत्रोषकादिरावापः कार्यास्त्रिकटुकान्वितः २१

एष द्वारोऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्यपि

तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः २२

त्वरः पेयोजविमूत्रेण शर्करानाशनं परः

पोटलांकेरवरोष्णं द्वारमेव समोचरेत् २३

श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीलकल्कं वाडवसं पिबेत्

सहैडकाह्यौ पेयौ वा शोभाझनकमार्कवौ २४

कपोतवझामूलं वा पिबेदश्नेः सुरादिभिः

तत्सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः २५

हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा

सर्वथैवोपयोज्यः स्याद्घो वीरतरादिकः २६

घृतेः द्वारे कषायेश्व द्विरे सोत्तम्रबस्तिभिः

यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरौ विधी २७

कशलस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाश्रवा

उपक्रमो जघन्योऽयमः संपरिकीरितः २५

क्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियां संशयो भवेत्

तस्मादापृच्छ्य कर्तव्यमीश्वरं साधुकारीणां २६

ग्रथ रोगान्वितमुपास्त्रग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं

कृतबलिमङलस्वस्तिवाचनमग्नोपहरणीयोक्तेन विधानोनोपकल्प तसभार-

माक्षास्य ततः बलवन्तमविक्लवमजानुसमे फलेक प्रागुपविष्टान्पुरुष-

स्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानमुक्तकटीकं वस्राध रकोपविष्टं सडकु-

चितजानुकूर्परमितरेण सहायबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा ततः स्वभ्यक्तनाभिप्रदेश-

शस्य वामपार्श्व विमृद्य मुष्टिनाडवपीडयेदभो नामभेयादश्मर्यंधः प्रपन्नेति त-

तः स्रेहाभ्यक्त क्लृप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्ये नग्रंतुल्यो पायोः प्रगिधा-

यानुसवनमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीन्य निर्व्यलीकमनायतं-

विषमं च बस्तिं सन्निवेश्य भूशमृत्पीडयेदझुलिभ्यां यथा ग्रन्थिरिवोन्नतं श-

ल्यं भवति ३०

स चेद्गृहीतशल्ये तु विवृतान्नो विचेतनः

हतवल्लम्वशीर्षश्व निर्विकारो मृतोपमः ३१

ग्राम्यसत्त्वशकृत्स्नौः संयुक्तः साधितः शनैः

तत्रोषकादिरावापः कार्यास्त्रिकटुकान्वितः २१

एष द्वारोऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्यपि

तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः २२

न्नारः पेयोजविमूत्रेषु शर्करानाशनः परः

पोटलीकृतवरौषधी द्वारमेव समोचरेत् २३

श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीलक्ल्कं वाडवसं पिबेत्

सहैडकाह्यौ पेयौ वा शोभाञ्जनकमार्कवौ २४

कपोतवझामूलं वा पिबेदश्नेः सुरादिभिः

तत्सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः २५

हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा

सर्वथैवोपयोज्यः स्याद्शो वीरतरादिकः २६

घृतेः द्वारे कषायैषु द्विरेः सोत्तरबस्तिभिः

यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरः विधिः २७

कशलस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाश्रवा

उपक्रमो जघन्योऽयमतः संपरिकीरितः २५

क्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियां संशयो भवेत्

तस्मादापृच्छय कर्तव्यमीश्वरं साधुकारीणां २६

ग्रथ रोगान्वितमुपस्थितग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं

कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनमग्नोपहरणीयोगेन विधानोनोपकल्प तसभार-

माक्षास्य ततः बलवन्तमविक्लववमजानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्पुरुष-

स्योतसृजे निःशङ्कपूर्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्राधः रक्तोपविष्टं सड्कु-

चितजानुकूपरमितेन सहावबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा ततः स्वभक्तानाभिप्रदेश-

शस्य वामपार्श्वं विमृद्य मुष्टिनाडवपीडयेद्धो नामध्येवादश्मर्यंधः प्रपन्नेति त-

तः स्नेहाभ्यक्तं क्लृप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनोमध्यमे गुल्यो पायोः प्रगिधा-

यानुसेवनीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीन्य निर्झरीकमनायतं-

विषमं च बस्तिं सन्निवेश्य भूशमुत्पीडयेदझुलिभ्यां यथा ग्रन्थिरिवोन्नतं श-

ल्यं भवति ३०

स चेद्गृहीतशल्ये तु विवृतान्नो विचेतनः

हतवल्लम्बशीर्षश्व निर्विकारो मृतोपमः ३१

ग्राम्यसत्त्वशकृत्सौरे: संयुक्‍त: साधितस्‍त्‍शनै:

तत्‍रोषकादिरावाप: कार्यास्‍त्रिकटुकान्वित: २१

एष द्वारोडश्‍मीं गुल्‍मं शर्करां च भिनत्‍यस्‍ति

तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्‍कज: २२

न्‍वार: पेयोजविमूत्रेष शर्करानाशनं पर:

पाटलाकरवीराग्‍नी द्वारमव समोचरेत् २३

श्‍वदं‍ष्‍ट्रा‍यष्‍टिकाब्राह्मीकल्‍कं वाडवसं पिबेत्

सहैडकाह्‍लयौ पेयौ वा शोभाञ्‍जनकमार्कवौ २४

कपोतवङ्‌कामूलं वा पिबेदह्‍ने: सुरादिभि:

तत्‍सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुत: २५

हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा

सर्वथैवोपयोज्‍य: स्‍याद्घ्‍नो वीरतरादिक: २६

घृते: द्वारे: कषायेश्‍व द्वारे: सोत्तरबस्तिभि:

यदि नोपशमं गच्‍छेदस्‍तत्रोत्तरो विधि: २७

कशलस्‍यापि वैद्यस्‍य यत: सिद्धिरिहाश्‍रवा

उपक्रमो जघन्योडयमस्‍तसंपरिकीर्तित: २५

क्रियायां धुवो मृत्‍यु: क्रियायां संशयो भवेत्

तस्‍मादापृच्छ्‍यं कर्तव्यमीश्‍वरं साधुकारिषा २६

ग्रथ रोगान्वितमुपस्‍थग्‍धमपकृष्‍टदोषमीषत्कर्शितमभ्‍यक्‍तस्नशरीरं भुक्तवन्तं

कृतबलिमङ्‌लस्‍वास्‍तवाचनमग्‍रोपहरण्‍योक्तेन विधानेनोपकल्‍प्य तसभार-माश्‍वास्‍य ततो बलवन्तमविक्‍लवमवमानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्‍यपुरुष-

स्योतसृजे निषण्‍णपूर्वकायमुत्‍तानमुन्नतकटीकं वस्‍त्राधि रक्‍तोपविष्टं सड्‌कु-चितजानुकूर्परमितरेण सहायबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा तत: स्वभ्‍यक्तनाभिप्रदेश-

शस्‍य वामपार्श्‍व विमृद्य मुष्‍टिनाड्‌वपीडयेदघो नामधेयादश्‍मरयध: प्रपन्‍नेति त-

न्‍स्‍नेहाभ्‍यक्तक्‍लृप्‍तमखे वामहस्‍तप्रदेशिनीमध्ये नग्रंथुल्‍यो पायो: प्रश्रद्ध-

यानुसेवन्‍नीमासाद्य प्रयत्‍नबलाभ्‍यां पायुमेढ्रान्तरमानीन्‍ निर्व्‍यलीकमनायतम-विषमं च बस्तिं सन्निवेश्‍य भूषमुत्पीडयेदझुलि/लिभ्‍यां यथा

ग्रन्‍थिरिवोन्‍नतं श-

ल्यं भवति ३०

स चेद्गृहीतशल्‍ये तु विवृतान्‍नो विचेतन:

हतवल्लम्‍बशीर्षश्‍न् निर्विकारो मृतोपम: ३१

ग्राम्यसत्त्वशकृत्द्भिः संयुक्ः साधितः शनैः

तत्रोषकादिरावापः कार्यास्त्रिकटुकान्वितः २१

एष द्वारोऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्यपि

तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः २२

नारः पेयोजविमूत्रेण शर्करानाशनः परः

पोटलीकृतवरैरोषी द्वारमेव समोचरेत् २३

श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीलक्ल्कं वाडवसं पिबेत्

सहैडकाह्यौ पेयौ वा शोभाझनकमर्कवौ २४

कपोतवझामूलं वा पिबेदश्नेः सुरादिभिः

तत्सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः २५

हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा

सर्वथैवोपयोज्यः स्याद्घो वीरतरादिकः २६

घृतेः द्वारे कषायैषु द्विरिः सोत्तरबस्तिभिः

यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरो विधिः २७

कश्लस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाश्रवा

उपक्रमो जघन्योडयमः संपरिकीरितः २५

क्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियां संशयो भवेत्

तस्मादापृच्छय कर्तव्यमीश्वरं साधुकारीणां २६

ग्रथ रोगान्वितमुपस्थितग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं

कृतबलिमझलस्वास्तिवाचनमग्नोपहरणीयोगेन विधानोनोपकल्प तसम्भार-

माक्षास्य ततः बलवान्तमविक्लवमवमानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्पुरुष-

स्योतसृजे निफणाग्रपूर्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्राधः रक्तोपविष्टं सडकु-

चितजानुकूर्परमितरेण सहायबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा ततः स्वभव्यक्ताभिप्रदे-

शस्य वामपार्श्व विमृद्य मुष्टिनाडवपीडयेदभो नामध्येवादश्मर्यंधः प्रपन्नेति त-

तः स्रेहाभ्यक्त क्लृप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनोमध्यमे ग्रहणुल्यो पायोः प्रगिधा-

यानुसेवन्रीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीन्य निर्जलीकमनायतम-

विषमं च बस्तिं सन्निवेश्य भूशमुत्पीडयेदझुलिभ्यां यथा ग्रन्थिरिवोन्नतं श-

ल्यं भवति ३०

स चेद्गृहीतशल्ये तु विवृतान्नो विचेतनः

हतवल्लम्बशीर्षश्व निर्विकारो मृतोपमः ३१

ग्राम्यसत्त्वशकृत्द्भिः संयुक्ः साधितः शनैः

तत्रोषकादिरावापः कार्यास्त्रिकटुकान्वितः २१

एष द्वारोऽश्मरीं गुल्मं शर्करां च भिनत्यपि

तिलापामार्गकदलीपलाशयवकल्कजः २२

न्नारः पेयोजविमूत्रेषु शर्करानाशनः परः

पोटलीकृतवरौषधं द्वारमेव समोचरेत् २३

श्वदंष्ट्रायष्टिकाब्राह्मीलक्लकं वाडनसं पिबेत्

सहैडकैरल्यौ पेयो वा शोभाञ्जनकमार्कवौ २४

कपोतवङ्ङामूलं वा पिबेदनले: सुरादिभिः

तत्सिद्धं वा पिबेत् क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः २५

हरीतक्यादिसिद्धं वा वर्षाभूसिद्धमेव वा

सर्वथैवोपयोज्यः स्यादृशो वीतररादिकः २६

घृते: द्वारे: कषायैश्च द्विरे: सोत्तरबस्तिभिः

यदि नोपशमं गच्छेच्छेदस्तत्रोत्तरः विधिः २७

कश्लस्यापि वैद्यस्य यतः सिद्धिरिहाश्रवा

उपक्रमो जघन्योडयमः संपरिकीरितः २५

क्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियां संशयो भवेत्

तस्मादापृच्छ्य कर्तव्यमीश्वरं साधुकारिषा २६

ग्रथ रोगान्वितमुपस्थितग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्नशरीरं भुक्तवन्तं

कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनमग्नोपहरणीयोगेन विधानोनोपकल्प तसभार-

माक्षास्य ततो बलवन्तमविक्लवमजानुसमे फलके प्रागुपविष्टान्पुरुष-

स्योतसृजे निःशङ्कपूर्वकायमुत्तानमुन्नतकटीकं वस्राधि रकोपविष्टं सडकु-

चितजानुकूपरमितेन सहावबद्धं सूत्रेण शाटकैर्वा ततः स्वभक्तनााभिप्रदेश-

शस्य वामपार्श्वं विमृश्य मुष्टिनाडवपीडयेदभो नाम्भर्यादश्मर्यधः प्रपन्नेति त-

तः स्रेहाभ्यक्तं क्लृप्तनखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्ये नग्रंथुल्यो पायोः प्रगिधा-

यानुसेवनीमासाद्य प्रयत्नबलाभ्यां पायुमेढ्रान्तरमानीन्य निर्झरीकमनायतं-

विषमं च बस्तिं स्रिवेश्य भूशमृत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यथा ग्रन्थिरिवोन्नतं श-

ल्यं भवति ३०

स चेद्गृहीतशल्ये तु विवृतान्नो विचेतनः

हतवल्लम्बशीर्षश्व निर्विकारो मृतोपमः ३१

न तस्य निहरेच्छलं निर्हरेतु प्रयेत सः

३२ विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तु प्रयतते वै ३२

ततः सव्ये पार्श्वे सवनीं यवमात्रेषु मुक्त्वाडवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणां द्रिगतो वा क्रियासंकर्यहेतोरित्यके यथा सा न भिद्यते चूर्ण्यन्ते वा तथा प्रयतते चूर्णामलपमप्यवस्थितं हि पुनः परिवृद्धिमेति तस्मात् समस्तामग्र-केशाददीन् स्त्रीग्भिः तु बस्तिप्रयोगैः गर्भाशयः सन्निकृष्टः तस्मात्सोमुत्सृज्य वच्चस्र पातयेतु ऋतोऽन्यथा खल्व्वासां मूत्रस्त्रावी व्रणो भवेत् पुरुषस्य वा मूत्रप्रसेकतक्षणान्मूत्रप्रदरः अश्मरीव्रणादृते भिन्नव्रिस्रेकधापि न भवति दृढा भिन्नबस्तिराश्मरिको न सिध्यति अश्मरीव्रणानिमित्तमेकधाभिन्नबस्ति-जीवति क्रियाभ्या साच्छास्त्र विहितच्छेदान्नः स्नन्दपरिवृद्धत्वाद्द शल्य-स्येतित उद्धृतशल्यं तूष्णींोदकद्रोणायामवगाह्य स्वेदयेत तथा हि बस्तिं सूजां न पूर्यते पूर्वे वा चीरवृद्धकषायं पुष्पनेत्रे विदध्यात् ३३

३४ तीरवृद्धकषायस्तु पुष्पनेत्रे योजितः

३४ निर्हरेदश्मरीं तं रक्तं वस्तिगतं च यत् ३४

मूत्रमार्गविशोधनार्थं चास्मै गुडसोहित्यं वितरेतु उदूर्त्य चैनं मधुधृताभ्यक्त-व्रयं मूत्रविशोधनद्रविसिद्धमुष्माणां सङृतां यवागूं पाययेतोभयकलं त्रिरात्रात् त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रग्रहेण प्रयसा मूत्रोदनमलं भोजयेद्दशरात्रं मित्रासृङिवश-दृढार्थं व्रणैक्लेदनार्थं च दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैर्जाडुल्लरसैरुपाचरेत् ततो दशरात्रं चैनंप्रपमतः स्वेदयेत् स्नेहनं द्वास्वेदेन वा चीरवृद्धकषायेण चास्य व्रयं प्रचालयेतु रोहणमधुकमजिष्ठापौडरीककल्कैर्वङ्गं प्रतिग्राहयेत् एतेष्वेव हरिद्रायुतेषु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यञ्जनमिति स्थानशोधितं चोत्तरबस्तिभिरुपाचरेत् सप्तरात्राद्वा स्वमार्गमप्रतिपद्यमानं मूत्रे व्रयं यथोक्तेन विधिना दहेध्मग्रिना स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेनेन्मधुरकषा-यैरिति यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शर्करां वा स्वोत्सापहरेत् एवं चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेण बडिशेनोद्वरेत् रूढव-रश्राङ्गनाक्ष्वनगनागरथदुमान् नारोहेत् वर्ष नाप्सु प्लवेत भुज्जीत वा गुरु ३५

मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्तोमूत्रप्रसेकसेवनोयोनिगुदबस्तीनष्ठौ परिहरेत् तत् मूत्रवहच्छेदान्मरगां मूत्रपूर्वाबस्ते: शुक्रवहच्छेदान्मरगां कलैब्यं वा मुष्कस्तो-उपघाताद् ध्वजभङ्गः मूत्रप्रसेकतक्षणान्मूत्रप्रदरः सेवनोयोनिच्छेदाद्रुजः

न तस्य निहरेच्छल्यं निर्हरेतु प्रियेत सः

विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तु प्रयतते वै ३२

ततः सव्ये पार्श्वे सवनीं यवमात्रेषु मुक्त्वाडवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणां द-

तिगतो वा क्रियासंकर्यहेतोरित्यके यथा सा न भिद्यते चूष्यते वा तथा प्रयतते

चूष्यमलपमप्यवस्थितं हि पुनः परिवृद्धमेति तस्मात् समस्तामग्र-क्रेशाददीनं

स्त्रीषु तु बस्तिप्रयोगता गभोशयः सन्निकृष्टः तस्मात्सोमुत्रेढ़ं वच्छस्त्रे

पातयेतु ऋतोऽन्यथा खल्व्वासां मूत्रस्त्रावी व्रणो भवेत् पुरुषस्य वा

मूत्रप्रसेकतृणनान्मूत्रदर्शं अश्मरीव्रणादृते भिन्नवस्तिरेकधापि न भवति

दृढा भिन्नवस्तिराश्मरिको न सिद्ध्यति अश्मरीव्रणानिमित्तमेकधाभिन्नवस्ति-

जीवति क्रियाभ्या साच्छास्त्र विहितच्छेदान्नः सनन्दपरिवृद्धत्वाद्द शल्य-

स्येतित उद्धृतशल्यं तूष्णींोदकद्रोणायामवगाह्य स्वेदयेत तथा हि बस्ति सूजा

न पूर्यते पूर्वे वा चीरवृद्धकषायं पुष्पनेत्रे विदध्यात ३३

चीरवृद्धकषायस्तु पुष्पनेत्रे योजितः

निहरेदश्मरीं तं रक्तं वस्तिगतं च यत ३४

मूत्रमार्गविशोधनार्थं चास्मै गुडसोहित्यं वितरेत उदूर्त्य चैनं मधुधृताभयक्त-

व्रयं मूत्रविशोधनद्रविसिद्धमुष्ष्णां सङृत्तां युवागूं पाययेतोभयकलं त्रिरात्रां

त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रग्रहेण पयसा मूत्रोदनमल्पं भोजयेद्दशरात्रं मित्रोसृङिवशु-

दृढ्यार्थ व्रणैक्लेदनाथ च दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैरजडुल्लरसैरुपाचरेत ततः

दशरात्रं चैनंप्रयमत्तः स्वेदयेत स्नेहन द्रवस्वेदन वा चीरवृद्धकषायेण चास्य

व्रयं प्रनालंयेत रोहण्मधुकमजिष्ठापौष्करीकल्कैः प्रतिग्राहयेत एतेष्वेव

हरिद्रायुतेपु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यञ्जनमिति स्थानशोधितं चोत्तरब-

स्तिभिरुपाचरेत सप्तरात्रान्त्र स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे व्रयं यथोक्तेन विधिना

दहेदग्रिना स्वमार्गप्रतिपत्त्रे चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेन्मधुरकषा-

यैरिति यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शंकरां वा

स्रोतसापहरेत एव चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेण बडिशेनोद्धरेत रूढव-

रश्राद्नानाश्वनगनागरथदुमान नारोहेत वर्ष नाप्सु प्लवेत भुज्जीत वा गुरु ३५

मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्तोमूत्रप्रसेकसेवनोयोनिगुदबस्तिनष्टौ परिहरेत तत्

मूत्रवहच्छेदान्मरगां मूत्रपूर्वाबस्ते: शुक्रवहच्छेदान्मरगां कलेव्यं वा मुश्कस्तो-

उपगाताद ध्वजभङ्गः मूत्रप्रसेकतृणनान्मूत्रप्रद्ररगां सेवनोयोनिच्छेदाद्रुजः

न तस्य निहरेच्छलं निहरेतु म्रियेत सः

विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तु प्रयतते वै ३२

ततः सव्ये पार्श्वे सवनीं यवमात्रेषु मुक्त्वाडवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणां द-

त्सिगतो वा क्रियासंकर्यहेतोरित्यके यथा सा न भिद्यते चूष्यन्ते वा तथा प्रयतते

चूष्यामलपमप्यवस्थितं हि पुनः परिवृद्धिमेति तस्मात् समस्तामग्र-के शाददीन

स्त्रौःसी तु बस्तिपाश्वगता गभीरया सन्निकृष्टः तस्मात्सोमुत्सृज्य वचछस्त्रे

पातयेत ऋतोऽन्यथा खल्व्वासां मूत्रस्त्रावी व्रणो भवेत पुरुषस्य वा

मूत्रप्रसेकतग्नानामूत्रद्रारं अश्मरीव्रणादृते भिन्नवस्तिरेकधापि न भवति

द्रिधा भिन्नवस्तिराष्ट्र्मरिको न सिद्ध्यति अश्मरीव्रणानिमित्तमेकधाभिन्नवस्ति-

जीवति क्रियाभ्या साच्छास्त्र विहितच्छेदान्निः सन्दपरिवृद्धत्वाद्द शल्य-

स्येतिउदूतशल्यं तूष्णींोदकद्रोणायामवगाह्य स्वेदयेत तथा हि बस्ति सूजा

न पूर्यते पूर्वे वा चीरवृद्धकषायं पुष्पनेत्रे विदध्यात ३३

चीरवृद्धकषायस्तु पुष्पनेत्रे योजितः

निहरेदश्मरिं तं च रक्तं वस्तिगतं च यत ३४

मूत्रमार्गविशोधनार्थं चास्मै गुडसोहित्यं वितरेत उद्दृत्य चैनं मधुघृताभ्यक्त-

व्रयं मूत्रविशोधनद्रविसदृशमुष्णां सगृहीतां यवागूं पाययेतोभयकलं त्रिरात्रां

त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रग्रहेण पयसा मूत्रोदनमल्पं भोजयेद्दशरात्रं मीत्रासृङिवशु-

दृढ्यार्थ व्रणक्लेदनार्थ च दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैराडुलरसैरुपाचरेत ततो

दशरात्रं चैनंप्रमत्तः स्वेदयेत स्नेहन द्रवस्वेदन वा चीरवृद्धकषायेण चास्य

व्रयं प्रनालयेत रोहण्मधुकमजिष्ठापपौडरीककल्कैर्वङ्ग प्रतिग्राहयेत एतेष्वेव

हरिद्रायुतेषु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यज्नमिति स्थानशोधितं चोत्तरब-

स्तिभिरुपाचरेत सप्तरात्रान्तु स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे व्रयं यथोक्तेन विधिना

दहेदग्रिना स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेनमधुरकषा-

यैरिति यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शंकरां वा

स्रोतसापहरेत एवं चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेण बडिशेनोद्धरेत रूढव-

राङ्ङ्नाश्वनगनागरथदुमान नारोहेत वर्ष नाप्सु प्लवेत भूज्जीत वा गुरु ३५

मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्तोमूत्रप्रसेकसेवनोयोनिगुदबस्तीनष्टौ परिहरेत तत्

मूत्रवहच्छेदान्मरगां मूत्रपूर्वाबस्ते: शुक्रवहच्छेदान्मरगां कलेग्यं वा मुष्कस्रोत-

उपगाताद ध्वजभङ्गः मूत्रप्रसेकतग्नानामूत्रप्रद्ररगां सेवनोयोनिच्छेदाद्रुजः

न तस्य निहरेच्छल्यं निर्हरेतु प्रयेत सः

विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तुं प्रयतते वै ३२

ततः सव्ये पार्श्वे सवनीं यवमात्रेषु मुक्त्वाडवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणां द-

त्सिगतो वा क्रियासंकर्यहेतोरित्यके यथा सा न भिद्यते चूष्यते वा तथा प्रयतते

चूष्यमलपमप्यवस्थितं हि पुनः परिवृद्धिमेति तस्मात् समस्तामग्र-के शाददीन

स्त्रौहि तू बस्तिपाश्वगता गभोशयः सन्निकृष्टः तस्मात्सोमुत्सृजं वचःचस्त्रे

पातयेत् ऋतोऽन्यथा खल्व्वासां मूत्रस्त्रावी व्रणो भवेत् पुरुषस्य वा

मूत्रप्रसेकतग्नानामूत्रप्रदरः अश्मरीवृध्दादृते भिन्नवयस्तरेकधापि न भवति

दृढा भिन्नबस्तिराश्मरिको न सिद्ध्यति अश्मरीवृध्दानिमित्तमेकधाभिन्नबस्ति-

जीवति क्रियाभ्या साच्छास्त्र विहितच्छेदान्निः सन्दपरिवृद्धत्वाद्द शल्य-

स्येतिं उद्दूतशल्यां तूष्णीं उदकद्रोणायामवगाह्य स्वेदयेत तथा हि बस्तिं सूजां

न पूर्यते पूर्वे वा चीरवृद्धकषायं पुष्पनेत्रे विदध्यात् ३३

दीर्घवृत्तकषायस्तु पुष्पनेत्रे योजितः

निहरेदश्मरीं तं रक्तं वस्तिगतं च यत ३४

मूत्रमार्गविशोधनार्थं चास्मै गुडसोहित्यं वितरेत् उद्दृत्य चैनं मधुधृताभ्यक्त-

व्रयं मूत्रविशोधनद्रविसिद्धमुष्ष्णां सगृहीतां यवागूं पाययेतोभयकालं त्रिरात्रां

त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रग्रहेण पयसा मूत्रोदनमलं भोजयेद्दशरात्रं मित्रासृङ्गिवशु-

दृढार्थं व्रणक्लेदनार्थं च दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैर्जार्ज्जलरसैरुपाचरेत् ततः

दशरात्रं चैनंप्रयमत्तः स्वेदयेत् स्नेहन द्वास्वेदन वा चीरवृत्तकषायेण चास्य

व्रयं प्रनालयेत् रोहणमधुकमजिष्ठापौण्डरीककल्कैःवर्गं प्रतिग्राहयेत् एतेष्वेव

हरिद्रायुतेषु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यञ्जनमिति स्थानशोधितं चोत्तरब-

स्तिभिरुपाचरेत् सप्तरात्रान्तु स्वमार्गमप्रतिपद्यमान मूत्रे व्रयं यथोक्तेन विधिना

दहेदग्रिना स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेनम्धुरकषा-

यैरिति यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शंकरां वा

स्रोतसापहरेत् एवं चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेण बडिशेनोद्धरेत् रूढव-

रश्राङ्गनाश्वनगनागरथदुमान नारोहेत वर्ष नाप्सु प्लवेत भुज्जीत वा गुरु ३५

मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्तोमूत्रप्रसेकसेवनो योनिगुदबस्तीनष्टौ परिहरेत् तत्

मूत्रवहच्छेदान्मरगां मूत्रपूर्वबस्तेः शुक्रवहच्छेदान्मरगां कलैब्यं वा मुश्कस्तो-

उपगाताद् ध्वजभङ्गः मूत्रप्रसेकतग्नानामूत्रप्रदरः सेवनो योनिच्छेदाद्रुजः

प्रादुर्भावः बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति ३६

भवति चात्र

मर्मार्तियष्टावसंबुध्या स्रोतोजानि शरीरिणाम्

व्यापादयेद्रहून्मर्त्यान् शस्त्रकर्मापटुर्भिषक् ३७

सेवनी शुक्रहरग्यां स्रोतसी फलयोगुदम्

मूत्रं सकृन्मूत्रवह योनिबस्तिस्तथौषधम् ३५

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽश्मरीचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः

७

अथातो भगन्दराशां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

पञ्च भगन्दराः व्याख्याताः तेष्वसाध्यः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तकश् शेषः

कृच्छ्रसाध्याः ३

तत्र भगन्दरपिडकाप्रदृतमातुरमपरपर्श्वादिविरेचनान्तेनैकादशविधेनोपक्रमे-

गोपक्रमेतापक्वपिडकं पंक्वेषु चोपस्निग्धमवगाहस्विन्नं शय्यायां सन्निवे-

श्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा ततः प्रधि-

धायैषगीमुन्रम्य साशयमुद्रेच्छस्त्रेण ग्रन्थिमुखे चैवं सन्निगन्त्रं प्रगिधाय प्र-

वाहमागस्य भगन्द्रमुखमासादौषधीः दत्वा शस्त्रं पातयेत् ग्रासाद्य वाड्मि

द्दारं चेति एतत् सामान्यं सर्वेषु ४

विशेषतस्तु नाडीचरे व्रणान् कुुर्याद्दिषक तु शतपोनके ततस्तेषूपरुढेषु

शेषा नाडीरुपाचरेत् ५

गतयोऽन्योन्यसंनद्धा वाऽऽश्रित्येद्यास्त्वनेकधा

नाडीरेनऽभिसंबद्धा येश्चिन्नत्येकधा भिषक् ६

स कुुर्याद्दिवृतं जन्तोर्गां गुदविदारगाम्

तस्य तद्वृतं मार्गं विरामूत्रमनुगच्छति ७

ग्राटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम्

तत्राधिगततनोऽपि भिषजैर्ह्योदसंशयम्

तस्मान्न विवृतः कार्यो व्रणासु शतपोनके

न तस्य निहरेच्छलं निर्हरेतु म्रियेत स: विना त्वेतेषु रूपेषु निर्हर्तु प्रयतते वै ३२

तत: सव्ये पार्श्वे सवनीं यवमात्रेषा मुक्त्वाडवचारयेच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणां द- द्विगतो वा क्रियासंकर्यहेतोरित्यके यथा सा न भिद्यते चूर्णयन्ति वा तथा प्रयतते चूर्णामलपमप्यवस्थितं हि पुन: परिवृद्धिमेति तस्मात् समस्तामग्रव-क्रेशाददीनं स्त्रीषु तु बस्तिप्रयोगता गभोशय: सन्निकृष्ट: तस्मात्सोमुत्सृजं वच्चस्त्र पातयेतु ऋतौडन्यथा खल्व्वासां मूत्रस्त्रावी व्रणो भवेत् पुरुषस्य वा मूत्रप्रसेकतक्षणान्मूत्रद्वारस्य अश्मरीव्रणादृते भिन्नव्रिस्रेकधापि न भवति द्विधा भिन्नबस्तिराष्ट्र्मरिको न सिध्यति अश्मरीव्रणानिमित्तमेकधाभिन्नबस्ति- ज्रीवति क्रियाभ्या साच्छास्त्र विहितच्छेदान्न: सन्दपरिवृद्धत्वाद्द शल्य- स्येति उद्धृतशल्यं तूष्णीं उदकद्रोणायामवगाह्य स्वेदयेत तथा हि बस्ति सूजा न पूर्यते पूर्वे वा चीरवृद्धकषायं पुष्पनेत्रेषा विदध्यात् ३३

तीरवृद्धकषायस्तु पुष्पनेत्रेषा योजित: निर्हरेदश्मरीं तं रक्तं वस्तिगतं च यत ३४

मूत्रमार्गविशोधनाथं चास्मै गुडसोहित्यं वितरेतु उदूर्त्य चैनं मधूत्राभव्यक्त- व्रगं मूत्रविशोधनद्रविसिद्धमुष्ष्णां सगृृतां युवागूं पाययेतोभयकलं त्रिरात्रां त्रिरात्रादूर्ध्वं गुडप्रगाढेन पयसा मुर्दोदनमल्पं भोजयेद्दशरात्रं मीत्रासृङ्गिवशु- दृढ्यार्थ व्रणैक्लेदनार्थ च्च दशरात्रादूर्ध्वं फलाम्लैरजालरसैरुपाचरेत ततो दशरात्रं चैनमप्रमत्त: स्वेदयेत स्नेहन द्रवस्वेदन वा चीरवृद्धकषायेण चास्य व्रगं प्रचालयेतु रोहण्मधुकमजिष्ठापपौडरीककल्कैर्वंग प्रतिग्राहयेत एतेष्वेव हरिद्रायुतेषु तैलं घृतं वा विपक्वं व्रणाभ्यज्नमिति स्थानशोधितं चोत्तरब- स्तिभिरुपाचरेत् सप्तरात्राच्च स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे व्रगां यथोक्तेन विधिना दहेदम्रिना स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्यास्थापनानुवासनैरुपाचरेनेन्मधुरक्षा- यैरिति यदृच्छया वा मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शंकरां वा स्वोत्सापहरेत् एवं चाशक्ये विदार्य नाडीं शस्त्रेषा बडिशेनोद्धरेत रूढव- रश्राड्नानाश्वनगनागरथदुमान नारोहेत वर्ष नाप्सु प्लवेत भूज्जीत वा गुरु ३५

मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्तोमूत्रप्रसेकसेवनोयोनिगुदबस्तीनष्ठौ परिहरेत तत् मूत्रवहच्छेदान्मरगां मूत्रपूर्वाबस्ते: शुक्रवहच्छेदान्मरगां कलेिब्यं वा मुश्कस्रोत- उपमाताद ध्वजभङ्ग: मूत्रप्रसेकतक्षणान्मूत्रप्रद्रवर्गां सेवनोयोनिच्छेदाद्द्रुज:

प्रादुर्भावः बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति ३६

भवति चात्र

मर्मार्तियष्टावसंबुध्या स्रोतोजानि शरीरिणाम्

व्यापादयेद्रहून् मर्त्यान् शस्त्रकर्मापटुर्भिषक् ३७

सेवनी शुक्रहरग्नी स्रोतसी फलयोगुदम्

मूत्रसंशकं मूत्रवहं योनिबस्तिस्तथोष्टिमः ३८

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽश्मरीचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः

७

अथातो भगन्दरांश्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

पतञ्जलि भगवान् धराक्याताः तेष्वसाध्याः शम्बूकावर्तः शल्यनिमित्तकश्र शेषः

कृच्छ्रसाध्याः ३

तत्र भगन्दरपिडकाप्रदृतमातुरमपरपर्श्वादिविरेचनान्तैनेकादशविधेनोपक्रमे-

गोपक्रमेतापक्वपिडकं पंक्वेषु चोपस्त्रिगधमवगाहस्विन्नं शंख्यायां सत्रिवे-

श्यार्शसमिव यन्त्रयित्वा भगन्दरं समीक्ष्य पराचीनमवाचीनं वा ततः प्रधि-

धायैषगीनुन् नम्य साशयमुद्रेच्छस्त्रेण ग्रन्थिमुखे चैवं सम्यग्यन्त्रं प्रधि-

वाहमागस्य भगन्द्रमुखमासाद्यैषैर्दत्चा शस्त्रं पातयेत् ग्रासाद्य वाड्मि

द्दारं चेति एतत् सामान्गं सर्वेषु ४

विशेषतस्तु नाडीचतरे व्रणान् कुुर्याद्दिषक तु शतपोनके ततस्तेषूपरुढेषु

शेषा नाडीरुपाचरेतु ५

गतयोङ्न्योऽन्यसंभूद्धा वाऽऽश्रयेध्यास्वनेकधा

नाडीरे ऽभिसंबद्धा येश्चिन्नत्येकधा भिषक ६

स कुुर्याद्दिवृतं जन्तोर्व्वगां गुदविदारगाम्

तस्य तद्वृतं मार्गं विरामूत्रमनुगच्छति ७

ग्राटोपं गुदशूलं च करोति पवनो भृशम्

तत्राधिगततनोऽपि भिषजज्ज्ञेदसंशयम् ५

तस्मात्तु विवृतः कार्यो व्रणास्तु शतपोनके

व्याधौ तत्र बहुच्छिद्रे भिषजा वै विजानता ह

श्रध्दाल्लकश्छेदः कार्यो लाङ्लकोऽपि वा

सर्वतोभद्रकोऽपि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा १०

सर्वतः स्वावमार्गास्तु दहेद्र्रेद्रयस्थाड्मिना

सुकुमारस्य भीरोहि दुष्करः शतपोनकः ११

रुजांस्वापह तत्र स्वेदमाशु प्रयोजयेत्

स्वेदत्रव्यैरथोदोष्ठैः कुशरापायसादिभिः १२

ग्राम्यानूपौदकैर्मांसैर्लावादैर्वाडपि विष्किरैः

वृत्तादनीमथैरराडं बिल्वादिं च गगां तथा १३

कषायं सुकृतं कृत्वा स्नेहकुम्भे निषेचयेत्

नाडीस्वेदन तेनास्य तं व्रणां स्वेदयेद्रिषक् १४

तिलैरराडातसीमाषयवोदूमर्षपान्

लवणान्यम्लवर्गं च संस्थाल्यमेवोपसाधयेत् १५

ग्रातुं स्वेदयेतैव तथा सिध्यति कुर्वतः

स्वन्नं च पाययेदन कष्टं च लवणानि च १६

वचाहिड्ग्वजमोदं च समभागानि सर्पिषा

माद्रीकेनाथवाड्मलेन सुरासौवीरकेगा वा १७

ततो मधुकतैलन तस्य सिद्रेर्द्रिषग्व्रसाम्

परिषिञ्चेद्रुदं चास्य तैलैर्वातरुजापहे: १५

विधिनाडनेन विरमूत्रं स्वमार्गमधिगच्छति

ग्रन्येचोपद्रवास्तीवा: सिध्यन्त्यत्र न संशयः १६

शतपोनक ग्रात्रु्यात उत्त्रग्रीवे क्रियां शृङ्गु

ग्रथोष्ट्रग्रीवमेषित्वा छिच्छा द्वारं निपातयत् २०

पूतिमांसव्यपोहार्थमपित्रत न पूजितः

ग्रथेन घृतसंसृष्टस्थिले: पिष्ट: प्रलेपयेत् २१

बन्धं ततोऽनुकुर्वीत परिषेकं तु सर्पिषा

तृतीये दिवसे मुक्त्वा यथास्वं शोधयेद्रिषक् २२

ततः शुद्धं विदित्वा च रोपयेतु यथाक्रमम्

उत्कृत्यास्वावमार्गस्तु परिस्ताविग्रि बुद्धिमान् २३

द्वारेगा वा स्वावर्गतिं दहेद्द्रुतवहेन वा

[ERROR page 41 - NVIDIA client error]

[ERROR page 42 - NVIDIA client error]

व्यायामं मैथुनं कोपं पृष्ठयानं गुरुग्रं च

संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः २४

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने भगन्दरचिकित्सितं नामाष्टमोऽध्यायः

५

नवमोऽध्यायः

अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

विरुद्धाध्यशनासात्म्येहेगविघातैः स्नेहादीनां चायथारम्भैः पापक्रियया

पुराकृतकर्मयोगाच्च त्वग्दोषा भवन्ति ३

तत्र त्वग्दोषी मांससादुग्धदधितैलकुलत्थमाषणिष्पवे चुपपिष्टविकाराम्ल-

विरुद्धाध्यशनाजीर्णविदाह्याभिष्यन्दीनि दिवास्वप्नं व्यायामं च परिहरेत् ४

ततः शालिष्ठिकनवगोधूमकोरदूष्यश्यामाकोदालकादीननवान् भुज्जीत मु-

द्राढक्योरन्यतरस्य यथेष्टं सुपेन वा निंबपत्रारुष्करव्यमिश्रेण मराडकपरार्य-

वल्गुजारुष्करुपिकापुष्पैः सर्पिःसिद्धैः सर्षपतैलसिद्धैर्वा तिक्तकवर्गेण वा-

डभिहितेन मांससात्म्याय वा जाङ्गलमांससममेदस्कं वितरेत् तैलं वृक्कम-

भ्यर्हार्थे ऽग्रारग्वधादिकषायमुत्सादनार्थे पानपरिषे कावगाहादिषु च खदिर-

रक्षायम् इत्येष ग्रहाराचारविभागः ५

तत्र पूर्वरूपेऽपूर्वभयत: संशोधनमासेवेत तत्र त्वक्संप्राप्ते शोधनालेपनानि

शोधितप्राने संशोधनालेपनकषायपानशोधितावसेचनानि मांसप्राप्ते शोध-

नालेपनकषायपानशोधितावसेचनारिष्टमन्त्रप्राशः चतुर्थकर्मगुरुग्रप्राप्तं य-

प्यमात्मवतः संविदानवतस्तत्र संशोधनाच्छोधिताव सेचनाद्योर्ध्वं भल्ला-

तशिलाजतुधातुमाचलीकगुग्गुलुगुरुतवरकखदिरासनायस्कृतिविधा नमासे

वेत पञ्चमं नैवोपक्रमेत ६

तत्र प्रथममेव कुष्ठिनं स्नेहपानविधानेनोपपादयेत मेषशृङ्गीश्वदंष्ट्राशृङ्गीष्टागु-

डूचोऽदिपञ्चमूलीसिद्धं तैलं घृतं वा वातकुष्ठिनां पानाभ्यङ्गयोरविदध्यात् ध-

वाशकरैककुभपलाशपिचुमर्दपरपटक मधुकारोझसमङ्गासिद्धं सिद्धं सर्पिः पित्तकु-

ष्ठिनां प्रियालशालार्गधनिम्बसममपर्श्वचित्रकर्मरिचवरचाकुष्ठसिद्धंश्लेष्मक-

ष्ठिनां भल्लातकाभया विदङ्गसिद्धं वा सर्वेषां तुवरकतैलं भल्लातकतैलं

७ वेतिवेतिसम्पर्शारुग्वधातिविषेऽतिरुपाठाकटुरोहिण्यमृतात्निफलापटोलपिचुमर्दपर्पटकटुरालभात्रायामाशमुस्ताचनन्दनपङ्कहरिद्रोपकुल्या विशालामूवोशतातवरीसारिवेन्द्रयवाटरुषकषङ्गन्थामधुकभूनिम्बगृहीषिका इति समभागा: कल्क: स्यात् कल्काद्रुतुगुणां सर्पि: प्रत्यप्य तदिवगुणो धात्रिफलरसस्तद्गुणातुगुणा ग्रीपस्तदेकैध्यै समोलिडचै विपचेत् एतन्महातिक्तकं नाम सर्पि: कुष्ठविषमज्ज्वररक्तपित्तहद्रोगोन्मादापस्मार गुल्मपिडकासृग्दरगलगरडगरडमालाश्लीपदारडरोगविसर्पार्श: पारडयकरडूपामादौष्मयेदिति ५ त्रिफलापटोलपिचुमन्दाटरुषककटुरोहिणीदुरालभात्रायामाशा: पर्पटकश्रेष्ठेषां द्विपलिकान् भागाज्ञलद्रोगे प्रत्यप्य पादावशेषं कषायमादाय कल्कपेष्याग्निमानि भेषजान्यर्धपलिकानि त्रायमाशामुस्तेन्द्रयचनन्दन किराततिक्तकानि पिप्पल्य: श्रेष्ठानि घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत् एतत्तिक्तकं नाम सर्पि: कुष्ठविषमज्वरगुल्माशोग्रग्रहणीदोषशोफपारडरोगविसर्पाराद्यशमनमूर्ध्वजत्रुगतरोगग्नं चेतिं ८ ऋतोऽन्यतमेन घट्टेन त्रिधास्विन्नस्यैकां द्वे तिस्रश्चतस्र: पञ्च वा सिरा विध्येत मरण्डलानि चोत्सन्नान्यवलिखेदभीत्स्यां प्रच्छयेद्वा समुद्रफेनशाकगोजीका-कोदम्बरिकापत्रैर्वाडवृष्यलिप्येल्ला द्वासर्जरसर साज्ञनप्रपुन्ननाडा वल्गुजतेर्जोत्यक्ष्मार्कवर्कटजारेवतमूलकल्कैर्मूत्रपिष्टै: पित्तपिष्टैर्वा स्वर्जिकातुत्थकासीस विडङ्गारधूमचित्रककटुकसुधाहरिद्रासैन्धवकल्कैर्वा एतान्येवावाप्य द्वारकल्पेन निःस्रुतेः पालाशे: द्वारे ततो विपाच्य फाल्गीतिमिव संजातमवतार्य लेपयेतं ज्योतिष्कफललाद्वामरिचपिप्पलीसुमन: पत्त्रैर्वा हरितालमन्: शिलाक्चीरतिलशिगुमरिचकल्कैर्वासर्जिकाकुष्ठतुत्थकुटजच-तृकविडङ्गमरिच योगमन्: शिलाकल्कैर्वा हरितकीरञ्जिकाविडङ्गसिद्धार्थकलवङ्गारोचनावल्गुजहरिद्राकल्कैर्वा १० सर्वे कुष्ठापहा: सिद्धा लेपा: सप्त प्रकृतिता: वैशोषिकानतस्तूर्ध्वं तदूष्क्रिषु मे श्रृङ्ग ११ लात्ता कुष्ठं सर्प्पा: श्रीनिकेतं रात्रिन्योषं चक्रमर्दस्य बीजम् कृत्वैकस्थं तक्रपिष्टे: प्रलेपो तदूष्क्तो मूलकाद्वीजयुक्त: १२ सिन्धूत्रूतं चक्रमर्दस्य बीजमिन्दूत्रूतं केशरं ताद्र्यशेलम् पिष्टो लेपोऽय कपित्थाद्रसेन तदूस्तूर्गी नाशयत्येष योग: १३

१४ हेमन्तीरी व्याधिघातः शिरीषो निम्बः सर्जों वत्सकः साजकर्र्ः शीघ्रं तीव्रान नाशयतीह ददूः स्नानालेपोद्गर्षणोषपयुक्तः

१५ भद्रासंजोदुम्बरीमूलतुल्यं दत्त्वा मूलं चोदयित्वा मलप्वा: सिद्धं तोयं पीतमुष्णं सुखोष्णां स्फोटाज्जिह्वत्रे पुराडरीके च कुर्वीत

१६ द्रैपं दग्धं चर्म मात्र्ज्जं वा भिन्ने स्फोटे तैलयुक्तं प्रलेप: पूतीकृतो राजवृक्षद्विद्रवं द्वारशक्तिं: श्वित्रं करोति निहन्ति

१७ कृष्णास्य सर्पिष्य मसी सुदग्धा वैभीतकं तैलमथ द्वितीयं एतत् समस्तं मृतितं प्रलेपाच्छिवत्रागिः सर्वार्त्यपहन्ति शीघ्रं

१५ ग्रध्र्यर्धतोये सुमतिस्तस्य द्वारस्य कल्पेन तु सम्यकृतः तैलं श्रुतं तेन चतुर्गुणेन श्वित्रापहं मद्रागामेतद्ग्रचं

१६ घृतेन युक्तं प्रपुनाडबीजं कुष्ठं च यष्टीमधुर्क चपिष्टा श्वित्राय दद्याद्गृहकुकुटाय चतुर्थभक्ताय भुञ्जीताय

२० तस्योपसंगृद्य च तत् पुरीषमुपाचितं सर्वत्र एव लिम्पेत् ग्रभ्यंतरं मासमिमं प्रयोगं प्रयोजयेच्छिवत्रमथो निहन्ति

२१ ज्ञाने सदगधे जलगराडजे तु गजस्य मात्रेभा बहस्नते च द्रोणप्रमाणे दशभागयुक्तं दत्त्वा पचेद्रीजमवलगुजस्य

२२ एतद्यदा चिकित्सामुपैति तदा समस्तं गुटिका विदध्यात् श्वित्रं प्रलिम्पेदथ संगृह्य तया व्रजेदाशु सर्वांभावं

२३ कषायकल्पेन सुभावितां तु जलं त्वचा चूतहरीतकीनां तां ताम्रदीपे प्रसिध्याय धीमान् वर्तिं वटच्हीरसुभावितां तु

२४ ग्रादीप्य तज्जातमसीं गृहीत्वा तां चापि पध्याभ्भसि भावयित्वा संप्रचितं तद्रहुशः किलासं तेलेन सिक्तं कटुना प्रयाति

२५ ग्रावल्गुजं बीजमग्रचं नदीजं काकाहानोदुम्बरी या च लाक्षा लोहं चूर्णां मागधी ताद्र्यशेलं तुल्याः कार्याः कृष्णव्याघ्रास्तिलाश्र

२६ वर्तिं कृत्वा तां गवां पित्तपित्तां लेप: कार्ये: श्वित्रियां श्वित्रहारो लेपात् पित्तं शैखिनं श्वित्रहरि हीबेरं वा दग्धमेतेन युक्तं

२७ तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमार्काः कुष्ठावल्गुजभल्लातकीरीषीसर्पाः स्त्रुही

२५ तिल्वकारिष्टपीलुनां पत्रारयरगवधस्य च बीजं विडङ्काश्वहन्रोह्हरिद्रे बृहतिद्वयम्

[ERROR page 46 - NVIDIA client error]

४३ स्वाभ्यं रक्तं वत्सरे हि द्विरल्पं नस्यं दद्याद्वात्रात्रात्त्रित्रात्रात्

४४ पथ्या व्योषं सेचुजातं सतेलं लीढवा शीघ्रं मुच्यते कुष्ठरोगात् धात्रीपथ्याज्जोपकुल्याविडङ्गान् चोद्द्राज्याभ्यामेकतो वाढवलिद्ध्यात्

४५ पीत्वा मासं वा प्ललांशां हरिद्रां मूत्रेषान्तं पापरोगस्य गच्छेत् एवं पेयश्वित्रक: श्लथ्यापिष्ट: पिप्पल्यो वा पूर्ववन्मूत्रयुक्ता:

४६ तद्वृत्तोदये माससिमात्रे च पेये तनूजस्ते देहमलं पयेऽग्रेष्टीतक्वक् सामपर्पी च तुल्यां लाञ्छा मुसंतं पञ्चमूल्यौ हरिद्रे मज्जिष्ठान्तौ वासको देवदारू पथ्यावही व्योषधात्रीविडङ्गा: सामान्यांशं योजयित्वा विडङ्गैर्द्विगुणं कृत्वा तत्त्पलोन्मानमश्नन्

४७ कुष्ठाजन्तुर्मुच्यते त्रिफलं वा सर्वपिर्द्धोंगै: व्योषयुक्तं च युजद् गोमूत्राम्बुद्रोणसिद्धेऽपपीडे सिद्धं सर्वपिर्नाशयेद्वापि कुष्ठं

४८ ग्रारगवधे सम्पर्पौं पटोले सवृक्कके नक्तमाले सनिम्बे जीर्णां पक्वं तद्वद्विरिद्वाद्रेयेन हन्याद्वा कुष्ठं मुधकके चापि सर्पि:

४९ रोधारीषं पथकं रक्तसार: समाहाच्चौ वृत्तको बीजकश्र योज्या: स्वग्राने दहमानस्य जन्तो: पेया वा स्थात द्वौदयक्ता त्रिभराडी खादेतं कुष्ठी मांषशापाति पुरायान मुद्गान् सिद्धान्विम्बतोये सतेलान् जघेध्वश्वेष्वश्वमारस्य मूलं लेपो युक्त: स्वाद्द्रिडङ्गै: समूत्रै:

५० मूत्रैश्वैनं सेचयेद्वोजयेद्वा सर्वाहारान् सम्प्रयुक्तान् विडङ्गै:

५१ कारञ्जं वा सर्षपं वा ज्नेप्षु च्छेप्यं तैलं शिग्रुकोषाग्नयोर्वा पक्वं सर्वेष्वां कटूष्णौ: सतिके: शेषं च स्वादुष्टवत् संविधानम्

५२ सम्पर्पामकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् सृहीशिरीषयोमूलं चित्रकास्फोतयोरपि

५३ विषलाड्लवज्नन्यकासीसालमन: शिला: करञ्जबीजं त्रिकटु त्रिफलां रजनोद्द्रयम्

५४ सिद्धार्थकान् विडङ्गानि प्रपुन्नाडं च संहरेत् मूत्रपिष्टे: पचेदेतैस्तेलं कुष्ठविनाशनम्

५५ एतद्वङ्कमभ्यञ्जानाडीष्ठवग्नापहम् सिद्धार्थक: करञ्जो द्वौ द्रे हरिद्रे रसाञ्जनम्

५६ कुटजश्र प्रपुन्नाडसम्पर्पों मृगादनी

५५ लाज्ञा सर्जरसोऽकश्व सास्फोतारगवधौ सृही ५५ शिरीषस्तुवरीराज्यस्तु कुटजारुष्करौ वचा कुष्टं क्रिमित्नं मञ्जिष्ठा लाज्ञली चित्रकं तथा ५६ मालती कटुतुम्बी च गन्धाहा मूलकं तथा सैन्धवं करवीरश्व गृहधूमं विषं तथा ६० कम्पिल्लकं सोसिन्दूरं तेजोहीनुत्थकोहियेय समभागानि सर्वाणि कल्कपेष्यामिग कारयेत ६१ गोमूत्रं द्विगुणं दद्यात्तिलतेलाऽष्टगुणगुरुसम् कार्षं या महावीर्य सार्षपं वा महागुग्गु ६२ श्रमध्यज्ञात सर्वकुष्टानि गरुडमालाभगन्दरान् नाडीदुष्टव्रणान् घोरान् नाशयेत्नात्र संशय: ६३ महावृककिमित्येतन्नाम्ना तैलं महागुग्गु पित्तावैपैमूत्रपिष्टेस्तैलं लाज्ञादिकै: कृतम ६४ सप्ताहं कटुकालाब्बां निदधीत चिकित्सक: पीतवतां ततो मात्रां तेनाऽभ्यक्तं च मानवम ६५ शाययेदातपे तस्य दोषा गच्छन्ति सर्वश: स्त्रदोषं समुत्थाप्य स्नातं खादिरवारिणा ६६ यवागूं पाययेदनं साधितां खादिराम्बुना एवं संशोधने वर्गे कुष्टश्रेष्षौषधेषु च ६७ कु्रयतेलानि सर्पिषि प्रदेहोद्रवप्णानि च प्रात: प्रातश्र सेवेत योगान् वैरेचनाज शुचान् पञ्ञ षट् सप्त चाष्टौ वा यैरुत्थानं न गच्छति ६५ कारभं वा पिबेनमूत्रे जीर्णीं तत्त्वीरभोजनं जातसत्त्वानि कुष्टानि मासै: षड्भिरपोहति ६६ दिन्द्रुुरनं कुष्टस्य खादिरं कुष्टपीडित: सर्वथैव प्रयुञ्जीत स्नानपानाशनादिषु ७० यथा हन्ति प्रवृद्धत्वात कुष्टमातुरमोजसा तथा हन्त्युपयुक्तस्तु खादिर: कुष्टमोजसा ७१ नीचरोमनख: श्रान्तो हिताश्रयोऽधतत्पर: योषिन्मांससुरावरर्जी कुष्टी कुष्टमपोहति ७२

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने कुष्ठचिकित्सितं नाम नवमोऽध्यायः ६

दशमोऽध्यायः

अथातो महाकुष्टचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाड़शोफेषु च दारुणेषु

कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्रचमतिविविधधातु ३

नुग्नानं यवान्निष्पूतानं रात्री गोमूत्रपर्युषितानं मरहति किलिळे शोषयेत् एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेद् यतस्तान् कपालभृष्टान् शकून् कारयित्वा प्रातःप्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायैर्यैः कारटिकिवृत्तकषायैर्वा

पाययेद्रल्लातकप्रुञ्ञाडावलुजालर्कचित्रकविडङ्मुस्त चूर्णाचतुर्भाग युक्तान् एव मेव सालसारादिकषायपरिपीतानामार्गवधादिकषायपरिपीतानां वा गवाक्षा शकृदूदतानां वा यवानां शकून् कारयित्वाभल्लातकादीनां चूर्णान्यावाप्य खादिराशनिम्बराजवृक्षरोहितकगुडूचीमन्यतमस्य कषायैः शर्करामधुमधुरेण द्वादशयुक्तेन दाडिमामलकवेतसास्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत् एष सर्वमन्थकल्पः ४

यावकांश्र भद्रयान धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्वशकोष्ठकारिकाशष्कुलिका कुष्ठवीपृभूतीन् सेवित यवविधानेन गोधूमवेधियवानुपयुञ्जीत ५

ग्ररिष्टानतो वध्न्यामःपूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीतृत्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिकां भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि ततःपिप्पलीमधुघृतैरन्त प्रलिमे घृतभाजने प्राकृतसंस्कारे सम्पदककुडवान्योरजोर्धकुडवमरर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुपं कृत्वा यवपल्ले सप्तरात्रं वासयेत् ततो यथाबलमुपयुञ्जीत एषोऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदःपारडरोगश्वयथूनपहन्ति एवं शालसारादि न्यग्रोधादिवार्गवधादौ चारिष्टान् कुर्वीत ६

ग्रासवानतो वध्न्यामःपलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्मोदकस्य शीतீभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाशितस्यैकध्मरिष्टकल्पेन विदध्यात् एवं तिलादीनां द्वारेषु शालसारादौ न्यग्रोधादिवारगवधादौ मूत्रेषु चासवान् विदध्यात् ७

अथ सुरा वध्न्यामःशिंशपाखदिरयोः सारमादायोत्याटच चोत्तमारशीब्राह्मी-

कोशवतीस्तत्सर्वमेकतः कषायकल్పेन विपाच्योदकमाददीत मरडोदकार्थं किरवपिष्टमभिषुग्याज्ञ यथोक्तम् एवं सुराः शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्रवधादौ च विदध्यात् ५

ऋतोऽवलेहान् वच्यामःखदिरासननिम्बराजवृक्षशालसारक्वाथे तत्तारपिराडऋलत्नापिष्टान् प्रतिपच्य विपचेत् ततो नातिद्रवं नातिसान्द्रमवतार्य तस्य पांशितलं पूषमप्रतिरोशं मध्यमश्रि लिह्यात् एवं शालसारादौ न्यग्रोधदावारग्रवधादौ च लेहान् कारयेत् ६

ऋतशूर्पक्रियां वच्यामःशालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थमाहृत्यारग्रवधादिकषायपरिपीतमनेकशः शालसारादिकषायैरेव पाययेत् एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु पुष्पेष्वारग्रवधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत् १०

ऋत ऊर्ध्वमयस्कृतिवच्यामःतीक्ष्णमलोहपत्राग्रि तनूननि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतमानि त्रिफलाशालसारादिकषायैषा निर्वापयेत् षोडशवारान् ततः खदिराज्जातमान्युपशान्ततापानि सूतचूर्णानि कारयेद्वनातात्वपरिस्रावितानि ततः यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे यथाव्याध्यानुस्ललवणाहारं कुर्वीत एवं तिलामपयज्य कषायमेहवद्:श्रयथापारुडरोगोन्मादापस्मारापहत्य वर्षशतं जीवति तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्षः एतेन सर्वलैषयास्कृतयो व्याख्याताः ११

त्रिवृच्छद्यामग्रिमन्थसप्तपलाकेवलुकशदिनीनितिल्वक त्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरससमादाय पालाश्यां द्रोणयामभ्यासिच्य खदिराज्जातमयः पिण्डं त्रिसमकृतवो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्रिना विपचेत् ततः तश्तुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्ताव्य भृङ्गरत्नान्तयः पत्राग्रि प्रतिपेत् सिध्यति चास्मिन् पिप्पल्यादिचूर्णशाभं द्रौ मधुनस्तावद्घृतस्येति दद्यात् ततः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुं निदध्यात् ततः यथायोगं शुक्तिं प्रकुप्यं वो-पयुञ्जीत जीर्णे यथाव्याध्याहारमुपसेवेत एषौषधायास्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति स्थूलमपकर्षति शोफमुपहन्ति सन्तमप्रमुद्गरति विशेषेण चोपदिश्यते राजयक्ष्माणां वर्षशतायुर्ज्ञनया पुरुषो भवति शालसारादिक्वथमासिच्य पालाश्यां द्रोणयामयोधनांसत्प्रातिवन्वान्वप्य कृतसंस्कारे कलशेऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णशाभं द्वौ गुडमिति च द्रव्यास्वनुगुं निदध्यात् एतां महौषधायास्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलमुपयुञ्जीत एवं न्यग्रोधादावरेवतातिषु च विदध्यात् १२

10 14 ऋतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामः प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्वाड्योमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निदध्याद्याथा रसग्रहणासमर्थो भवति ततस्तं गोमयमृदाड्वलिप्तमव कोर्येनन्धनैर्गोमयमिश्रैरादिपयेद्रक्षास्य द्रव्यमानस्य रसः स्ववत्यधस्तात् तद्वदा जानीयात् पूर्णां भाजनमिति ग्रथ्नेमुद्रुत्य परिस्राव्य रसमन्यास्मिन् पात्रे निधायानुगुणं निदध्यात् ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिभिः संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे भल्लातकविधानकवादाहः परिहारश्र प्रस्थे चोपयुक्ते शतं वर्षायामायुषोऽभिवृद्ध्यर्थं भवति खदिरसारतुलामुदकद्रोहिणी विपाच्य षोडशांशावशिष्टमवतार्यानुगुणं निदध्यात् तमामलकरसमधु सरपिभिः संसृज्योपयुञ्जीत एष एव सर्ववृत्तसारेपु कल्पः खदिरसारचूर्णस्तुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः १३

10 15 ग्रामृतवलीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत तत्सिद्धं वा सर्पिः अप्राह्हे ससरपिष्कमोदनमामलकयूपेण भुज्जीत एवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठेर्विमुच्येत इति १४ कृष्णातैलमल्लीकृतलामलकरसमधुभिः द्वेधा शिलासारादिकपायस्थ च त्रिफलातिकटुकपर्षफलमञ्जविडङ्गफलसारचित्रार्कवल्गुर्जरिद्राद्वयत्रिवृदन्तीद्रवन्तीनद्रयवयष्टिमधुकातिविषारसाझ्नप्रियड्गूणां पालिका भागास्तानेकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत् तत् साधुसिद्धमवतार्य परिस्ताव्यानुगुणं निदध्यात् तत् उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशक्तिमात्रं तौद्रेश प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत जीर्णो मृद्रोदनमशनीयाात् खदिरोदकसेवी इत्येवं द्वेधमुपयुज्य सर्वकुष्ठेर्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान् वर्षशतायुरोगो भवति १५

10 16 सुरामन्थास्थासवारिष्ठांल्लेहांश्छृङ्गार्श्रान्यानयस्कतीः सहस्रशोऽपि कुर्वीत बीजनाननेन बुद्धिमान् १६ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महाकुष्ठचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः १०

[ERROR page 52 - NVIDIA client error]

९ रमेहिनं त्रिफलाकषायं मञ्जिष्ठमोहिनं मञ्जिष्ठाचन्दनकषायं शोणितमेहिनं गुडूचीतिन्दुकास्थकाश्मर्यपर्ज्जूरकषायं मधुमिश्रं ग्रात ऊर्ध्वमसाध्येष्वपि योगान् यापनार्थं वद्यामः तद्यथा सर्पिर्मेहिनं कुष्ठकुष्टजपाठाहिड्नुकटुरोहिणीगोखल्कं गुडूचीचित्रककषायेण पाययेत् वसामेहिनमप्रमाथकषायं शिंशपाकषायं वा चौद्रमेहिनं कदरकमुककषायं हस्तिमेहिनं तिन्दुकपित्थशिरीषपल्ली शेपाठामूर्वा दुःस्पर्शिकषायं मधुमधुरहलस्थ्यशृङ्गेरखररोष्ट्रास्थिस्थि चेत् दद्यमानमोदकद्रवक्वाथसिद्धां यवागूं धीरिद्रुरसमधुरां पाययेत् ९ ततः प्रियङ्गवन्तायूथिकापद्मपत्रान्तिकालोहितकाम्बष्टादिमत्वक् शालपर्णीपत्रतुज्जकेशरधातकीबकुलशाल्मली श्रीवेष्टकमोचर सेष्वररिष्टनायकृत्स्नेलोहानासवांश्रु कुर्वीतां शृङ्गाटकगिलोदचाभि समृद्धालकाशकसेरुकमधुकाम्रजम्ब्वसान्तिनिशककुभकटवड्रेरोधभल्लातकपलाश चर्म वृद्गिरिकर्गिंकाशीतशिवनिचुल दाडिमाजकर्र्ग हरिवृक्षराजादनगोपघोरटाविक-

१० ऋतेषु वा यवान्विकारांश सेवेत यथोक्तकषायसिद्धां यवागूं चास्मै प्रयच्छेत्कषायायाःि वा पातुम् १०

११ महाधनमहिताहारमौषधद्रव्यैः समीक्ष्यं वा पाठाभ्यावर्तकप्रगाढमनुल्पमाच्छिकमन्यतममासवं पाययेत् ग्रह्नारशूल्योपदंशं वा माध्वीकमभीद्यां द्वौद्रकपित्थमरिचानुविद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेत् उष्ट्राश्वतरखरपुरोशचूर्णगोऽनि चास्मै दद्यादर्शनेषु हिड्गुसैन्धवयुक्तैरूषैः साश्रुपिशङ्ग रागेभोंजयेत् ग्रविरुद्धानि चास्मै पानभोजनान्युपहरेद्रसगन्धवन्ति च प्रवृद्धमेहास्तु व्यायामनियुद्धक्रीडागजतुरगरथपदातिचर्यापरिक्रमश्रान्त्यस्त्रोपास्त्रे वा सेवेरण् ११

१२ ग्रधानस्ववान्धवो वा पादत्रयातपत्र विरहितो भैक्ष्याशी ग्रामेऽकरात्रवासी मुनिरिव संयतात्मा योजनशतमधिकं वा गच्छेत् महाधनो वा श्यामाक-नीवारवृत्तिरामलककपित्थतिन्दुकाश्मतकफलाहारो मृगैः सह वसेत् तन्नूत्नशकृद्रद्रः सततमनुव्रजेदाः ब्राह्मणो वा शिलोच्चवृत्तिभूतवा ब्रह्मरथमुद्वहते कृष्ण सततनिमित्तरः खनेद्वा कूपं कुशं तु सततं रक्षेत् १२

१३ भवति चात्र ग्रधानो वैद्यसन्देशादेवं कुर्वन्नतन्द्रितः संवत्सरादनतराद्वा प्रमेहात् प्रतिमुच्यते १३

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः ९९ 317

द्वादशोऽध्यायः १ अथातः प्रमेहपिडकाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २ शरीरविकार्या नव पिडकाः प्रागुक्तास्ताः प्रागवतोऽल्पास्त्वङ्नसप्राप्ता मृदूद्र्योऽल्परुजः निप्रपाकभेदिन्यश्रु साध्या: ३ ताभिरुपपद्यते प्रमेहीमुपचरेत् तत्र पूर्वरूपेष्वपतर्पणैर्वस्पोत्कर्षोऽयं वेष्टमूत्रचोपदिशेत् एवमकुर्वतस्तस्य मधुराहारस्य मूत्रं स्वेदः श्लेष्मा च मधुरौभवति प्रमेहश्राभिव्यक्तो भवति तत्रोभयतः संशोधनमासेतेत एवमकुर्वतस्तस्य दोषः प्रवृद्धो मांसशोणिते प्रदूष्य शोफं जनयन्न्युपद्रवान् वा काश्नीत् तत्रोक्तः प्रतीकारः सिरामोक्षश्च एवमकुर्वतस्तस्य शोफो वृद्धोऽतिमात्रं रुजो विदाहमापद्यते तत्र शस्त्रप्रणिधानमुत्कृष्टं व्र्यक्रियोपसेवा च एवमकुर्वतस्तस्य पूयोडभ्यन्तरमवादार्योऽसृङ् महान्तमवकाशं कृत्वा प्रवृद्धो भवत्यसाध्यः तस्मादादित एव प्रमेहीमुपक्रमेत् ४ भल्लातकबिल्वाम्बुपिप्पलीमूलोदकीर्यावर्षाभूपुनर्नवाचित्रकशटीस्नुह्यै वरुणकपित्थकरदनतीपथा दशपलोन्मिता यवकोलकलत्याश्च प्रास्तिकान् सुलिलद्रोगे निष्क्वाथ्य चतुर्भागावशिष्टेऽवतार्य वचात्रिवृत्तक मपिल्लकभागीनीचुलशुरठीगजपिप्पलीविडङ्गरोधशिरेषकाणां भागैरर्धपलिकैर्हृतप्रस्थं विपचयेमेहश्रयथुकुष्टगुल्मो दराशः प्लोहवितृध्रपिडकानां नाशनं नाम्ना धान्वंतरं ५

द्वादशोऽध्यायः ६ दुविरेच्य हि मध्ये मेहिनो भवन्ति मेदोऽभिव्याप्तशरीरत्वात् तस्मात्तौद्र्यगमेतेषां शोधनं कुर्वीत पिडकापीडिताः सोपद्रवाश्च सर्व एव प्रमेहामूत्रादिमाधुर्यमधुगुण्धससामान्यात् पारिभाषिकों मधुमेहान् लभन्ते ६ न चेतान् कथम्चिदपि स्वेदयेत् मेदोवहत्वादेतेषां विशीर्यते देहः स्वेदेन ७ रसायनीनां च दौर्बल्याद्योर्ध्वमुत्थितान्ति प्रमेहीनां दोषाः ततो मधुमेहिनमधकाये पिडका: प्रादुर्भवन्ति ५

द्वादशोऽध्यायः ८ ग्रपक्वानां तु पिडकानां शोफवत् प्रतीकारः पक्वानां व्रणवदिति तैलं तु व्रणरोपणमेवादौ कुर्वीत ग्रारवधादिकषायामुत्सादनार्थे शालसारादिकषायं परिषेचने पिप्पल्यादिकषायं पानभोजनेषु पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टानुद्राबृहत्सारिवासोमवल्कसम्पर्णार्गवधकुटजमूलचूर्णैश्चिोर्धनि शार्ङ्गि प्राश्नीयात् ८

12 10 धयेत् सिद्ध्यति चामलकरोध्रप्रियझुन्दन्ती कृष्णायस्ताम्रचूर्णान्यावपेत् एतदनुपद्गधं लेहीभूतमवतार्यानुगुपं निदध्यात् ततो यथायोगमुपयुञ्जीत एष लेहः सर्वमेहान् हन्ति १०

12 11 त्रिफलाचित्रकत्रिकटुकविडङ्गमुस्तानां नव भागास्तावन्त एव कृष्णायाश्चूर्णस्य तत्सर्वमेकधयं कृत्वा यथायोगं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत एतद्वयायसम् ऐतेन जीर्णे न भवति सन्निपातिकरोगा येन कुप्ठरोगाविपाककासक्षयाप्रमेहाश्च न भवन्ति ११

12 12 शलसारादिनिर्यूहे चतुर्थांशावशेषिते परिस्तुते ततः शीतैः मधु मान्निकमावपेत् १२

12 13 फाशितीभावमापन्नं गुडं शोध्यितमेव च शलद्र्यापिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादिगणस्य च १३ एकध्यमावपेत् कुम्भी संस्कृते घृतभाविते

12 14 पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्तेऽनतशुचौ दृढे १४ शलद्र्याणि तीत्नालोहस्य तत्र पत्राणि बुद्धिमान् खदिराङ्गरतभस्मानि ब्रह्मा: सन्निपातयेत् १५

12 15 सुपिधानं तु तं कृत्वा यवपल्ली निधापयेत् मासान्स्रीन्श्वतुरो वार्षि यावदालोहसन्ध्यात् १६ ततो जातरसं तं तु प्रातः प्रातर्यथाबलं निषेवेत यथायोगमाहारं चास्य कल्पयेत् १७

12 16 काश्मर्य कद्वलिनामेष सन्नस्याग्रे: प्रसाधकः शोफनुदुल्महत कृष्मेहपारड्वामयापहः १५ प्लिहोदरहरः शीघ्रं विषमज्वरनाशनः

12 17 ग्रभिष्यन्दापहङ्गो लोहारिष्टो महागुणः १६ प्रमेहियो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलं विशदं तिक्तकटुकं तदाज्ज रोग्यं प्रचक्षते २०

12 इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः १२

त्रयोदशोऽध्याय: १ अथातो मधुमेहचिकित्सितं व्याख्यास्याम: १

त्रयोदशोऽध्याय: २ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

त्रयोदशोऽध्याय: ३ मधुमेहत्वमापनं विशेषज्ञितं योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिणामुपाचरेत् ३

त्रयोदशोऽध्याय: ४ मासे शुक्रे शुचौ चैव शिलामू सूर्याशुतिप्लुता: जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्या: प्रस्तवन्नि हि ४

त्रयोदशोऽध्याय: ५ शिलाजत्वति विशिष्ट्यां तु सर्वव्याधिविनाशनं त्रप्वादीनां तु लोहानां घरागामन्यतमान्वयम् ५

त्रयोदशोऽध्याय: ६ जेयं स्वगन्धतश्वापि शङ्ख्योनि प्रथितं चितो लोहाद्रवति तद्यस्माच्छिलाजतु जतुप्रभम् ६

त्रयोदशोऽध्याय: ७ तस्य लोहस्य तद्वीर्यं रसं चापि बिभर्ति तत् त्रपुसीसायसादीनि प्रधानान्युतरोरत्तम् ७

त्रयोदशोऽध्याय: ८ यथा तथा प्रयोक्तव्ये श्रेष्ठे श्रेष्ठगुणा: स्मृता: तस्मै तिक्तकटुकं कुष्ठायनरसं सुरम ८

त्रयोदशोऽध्याय: ९ कटुपाक्युष्णवीर्यं च शोर्ष्यं छेदन्नं तथा तेषु यत् कृष्णामलघु स्त्रिग्धं निःशर्करं च यत् ९

त्रयोदशोऽध्याय: १० गोमूत्रगन्धि यद्यपि तत् प्रधानं प्रचदन्ते तद्वीर्यवितं सारगैर्हितदोषो दिनोदये १०

त्रयोदशोऽध्याय: ११ पिबेत् सारोदकेनैव श्लथ्शयापिष्टं यथाबलं जाङ्गलेन रसेनान्नं तस्मिझ्शीरे तु भोजयेत् ११

त्रयोदशोऽध्याय: १२ उपयुज्य तुलामेवं गिरिजादमृतोपमात् वपुरवर्षशबलोपेतो मधुमेहविवर्जित: १२

त्रयोदशोऽध्याय: १३ जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोरमरसन्निभ: शरत् शरत् तुलायां तु सहस्त्रं दशतोऽधिके १३

त्रयोदशोऽध्याय: १४ भल्लातकविधानेन परिहारविधि: स्मृत: मेहं कुष्ठमपस्मारमुन्मादं श्लीपदं गरम् १४

त्रयोदशोऽध्याय: १५ शोषं शोफार्शसी गुल्मं पारडतां विषमज्वरम् ग्रपोहत्यचिरात्कालाच्छिलाजतु निषेवितम् १५

त्रयोदशोऽध्याय: न सोऽस्ति रोगो यं चापि निहन्यान्न शिलाजतु

[ERROR page 57 - NVIDIA client error]

३१ ग्रन्थेनाशु प्रयोेगेषा साधयेत् कुष्ठिनं नरम्

३२ सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खादिराम्बुना

३२ पत्त्रमांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्

३३ तदेव नस्ये पञ्चाशादिवसानुपोजितम्

३३ वपुष्मनन्तं श्रुतिधरं करोति त्रिशतायुषम्

३४ शोधयन्ते नरे पाति मञ्जिनस्तस्य मात्रिया

३४ महावीर्यस्तुवरकः कुष्ठमेहापहः परः

३५ सान्तधूमस्तस्य मजा तु दग्धः द्विप्सतैलैः सैन्धवं चाझ्नं च

३५ पैल्यं हन्यादर्मनत्तक्याचान् नीलीरोगं तैमिरं चाङ्गेन

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने

मधुमेहचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

चतुर्दशोऽध्यायः

१ अथात उदरागां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

२ ग्रष्ठावुदरागां पूर्वमुदिष्टानि तेष्व साध्यं बद्धगुदं परिस्तावि च ग्रवशिष्टानि

३ कृच्छ्रसाध्यानिसवर्गीयेव प्रत्यङ्गायोपक्रमेत तेष्वादौ तुवर्यो भेषजसाध्यः

३ उत्तरः शस्त्रसाध्यः कालप्रकर्षात् सर्वाङ्गीयेव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि

३ वा

४ उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरुचिक्राहिनिग्रधपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्

४ शालिष्ठष्टिकयवगोधूमान्नीवारा नित्यमश्नीयात्

५ तत्र वातोदरिं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषा स्तेहयित्वा तिल्वकवि पक्वेन

५ नुलोम्य चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेऽस्थापयेदनुवासयेद्

५ येद्ध साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं भोजयेद्धने विदारिगन्धादिसिद्धेन चूर्णै-

५ जार्ङ्गरसेन च स्वेदयेद्याभीष्टाम्

६ पित्तोदरिं तु मधुरगाविपक्वेन सर्पिषा स्तेहयित्वा श्यामात्रिफलातृण्ण-

६ पक्वेनानुलोम्य शर्करामधुऋृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेऽस्थापयेदनुवास-

६ येद् पायसेनोपनाहयेदुदरं भोजयेद्धने विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा

६ श्लेष्मोदरिं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्तेह्य सुहृद्वीरविपक्वे-

[ERROR page 59 - NVIDIA client error]

१० ज्यानि विरेचनार्थी मूत्रासवारिष्टसुराश्राभीच्यां महावृक्षधीरसंभृता: सवेत विरेचनद्रव्यकषायं वा श्रृङ्खवेरेदेवदारुप्रगाढं १० वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागः: पिप्पल्यादिवचादिहरिद्वादिपरिपठितानां च द्रव्याणां शलद्यपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तसर्वं मूत्रगणोऽप्त्रिप्य महावृक्षधीरप्रस्थं च मृदुम्रिनाशवघटनं विपचेदप्रदग्धकेल्कं तत्साधुसिद्धमवेतरं शाताभूतमञ्चमात्रे 'गुटिकां 'वर्तयेत् ततोमेकां दद्यात् तिस्रो वा गुटिका बलोपपद्यया मासांस्रिशीतुरो वा सेवेत एषाड्नहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते विशेषेण कोष्टजांश्र कृमीनपहन्ति

कासक्षयाकृमिकुष्टप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्र नाशयति ११

१२ मदनफलमञ्जकुटर्जीमूत्रकेदकवकुधमार्गवत्रिकटुकर्षपलवशानि महावृक्षधीरमूत्रयोन्यतरेण वा पिप्पलाझष्ठमात्रां वर्ति कृत्वोदरिं ग्लानाहो तैललवणाभिव्यक्तगुदस्यैकां दद्यात् तिस्रो वा पायौ निदध्यात् एषाड्ना हवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्तार्तानानाहेषु विधेया १२

१३ प्लीहोदरिं: स्त्रिग्धस्विन्नस्य दद्र्रा भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत् विमर्दयेत् पाशिना प्लीहानं रुदिरस्रवन्दनार्थी ततः संशुद्धदेहं सुमद्रशुक्तिकाद्वारं पयसा पाययेत् हिड्नुसौवर्चिके वा चीरेण स्रुतेन पलाशच्त्रारेङ्ग वा यवच्त्रारं किशुकच्त्रारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवच्त्रारं पारिजातकेतुरकापामार्गच्त्रारं वा तैलसंशृतं शोभाझनकयुक्तं पिप्पलीसेन्धवचित्रकयुक्त पूतिकरञ्जच्त्रारवाडमलस्तुतं विडङ्गवच्त्रपिप्पलीप्रगाढं पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकश्रृङ्खवेरीवच्त्रसेन्धवानां पालिका भागः:

१४ घृतप्रस्थं ततुल्यं च चीरं तदैकध्यं विपाचयेत् एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहामिसृजगुल्मोदरोदावर्तक्षययथुपारडरोगकासक्षयासप्रतिश्यायोध्द्ववातविषमज्वरानपहन्ति मन्दाग्रिर्वा हिड्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत १४

१५ यकृद्दाल्येडप्येष एव क्रियाविभाग: विशेषतस्तु दद्याश्चाहो सिराव्यधः १५

१६ मशिबन्धं सकृन्नाम्यं वामाझुष्ठसमीरितां दहेत् सिरां शिर्याझु प्लीहो वैद्यः प्रशान्तये १६

बद्धगुदे परिस्राविणि च स्त्रिग्धस्विन्नस्याभव्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमाराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमााणन्त्रागिं निष्कृष्यनिरद्वय बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाड्पोद्धा मलजातं वा ततो म-

चतुर्दशोऽध्यायः १४ धुरसर्पिभ्र्यामभ्यज्यान्त्राग्रे यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुद्रस्य सीव्येत् परिस्राविरायप्येवमेव शल्यमुद्दृत्यान्त्रावान् संशोध्य तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दशयेत् दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि ततः पूर्ववत् सीव्येत् संधानं च यथोक्तं कारयेत् यष्ट्रीमधुकमिश्रया च कृष्णामृद्वालिप्य बन्धेनोपचरेत् ततो निवातमागारं प्रवेश्याचरिकमुपादिशेत् वासयेद्धैन तेलद्रैरेया सेन्द्रैरेया वा पर्यावृत्तिमतीम् १५ दकोदरिग्रास्तु वातहरैतैलब्यक्तोषणोदकस्विन्नस्य स्थितस्यापे: सुपरिगुहीतस्याक्नात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्छुरण्हूलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाझृषोदरप्रामाणमवगाढं विध्येत् तत्र त्रिप्वादीनामन्यान्यमस्य नाडीं द्विद्रां पत्तनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत् ततो नाडीमपहत्य तैललवणोभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत् न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत् सहसा ह्यपहते तृष्णाज्वरार्दितार्श्रश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसज्जताप्राग्रास्यतस्मातृतीयचतुर्थपञ्च मषश्राष्टमदशमद्वादशपोडशरात्रात्राग्रामनतमतन्नरीकृत्य दोषोदकमलपल्पं वसिञ्चेत् निःसृतेऽ च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मग्नामनतमतनु परिवेष्टयेद्धरं तथाऽऽनूपयति वायु: शरमासांश्र पयसा भोजयेज्जाङ्ङलरसेन वा तत्स्त्रीनमासान्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्ङलरसेन वा ग्रवशिर्यं मासत्रयमन्तं लघु हितं वा सेवेत एवंसंवत्सरेगागदो भवति १५

चतुर्दशोऽध्यायः १६ ग्रास्थापने चैव विरेचने च पाने तथाड्ढारविधिक्रियासु सर्वोदारिभ्य: कुशलै: प्रयोज्यं द्वीरं श्रुतं जाङ्ङलजो रसो वा १६ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्याय: १४

पञ्चदशोऽध्यायः १ ग्रथातो मूढगर्भचिकित्सितं व्याख्यास्याम: १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २ नातोदन्यत् कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्ररसं ग्रत्र हि योनियकृत्प्ली हान्त्रविरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्तव्यं सस्पर्शेन उत्कर्षग्नापकर्षग्नास्थाना-

पर्वर्तनोत्कर्तनभेदनच्छेदनपीडनर्जूकरशादार्श्यैः चैकहस्तेन गर्भं गर्भिण्यां चाहिंसता तस्मादिपतिमापृच्छ्य परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत ३

तत्र समासनाष्टविधा मूढगर्भगतिरुदीक्षिता स्वभावगता ग्रुप्र त्रयः सज्ञाभव-न्तिशिरसो वैगुरयादसंयोजघनस्य वा ४

जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिहरगे प्रयत्निर्निह्र्तुमशक्ये च्यावयमानं मन्त्रानुपष्ठिगीयतां तं वन्ध्यामः ५

इहामृतं च सोमरश्म चित्रभानुश्च भाभिनि उद्धे:श्रवाश्र तुरगो मन्त्रे निवसन्तु ते ६

इदममृतपां समुद्रूतं वै तव लघु गर्भमिमं प्रहृष्तु स्त्रि तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधिरेर्दिशन्तु शान्तिम् ७

मुक्ता: पशोर्विपाशाश्र मुक्ता: सूर्यैगा रश्मयः मुक्तः सर्वभयाद्भर्म एहोहि विरमावितः ५

ग्रोषधैश्च विदध्याद्यथोक्तानि मृतेऽचोत्तानायां ग्राहुप्रसकथ्यावस्त्रा धार कोन्रमितककटचा धन्वननगवृत्तिकाशाल्मलीमृत्यृताभ्यां म्र्न्यित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भमपहरेत ततः सविष्यभ्यागतमनलोममेवाच्छेत ए-कसन्वथा प्रतिपन्नस्येतरसविष्थ प्रसार्यापहरेत स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीडचोर्ध्वमुत्लिप्तस्य सकिथनी प्रसार्यापहरेत तिर्यगागतस्य परिघस्येव तिर-श्रीनस्य पश्वाद्धर्मोर्ध्वमुत्लिप्तस्य पूर्वाधर्मपत्यपथं प्रत्याजवमानीयापहरेत पा-श्रापवृत्तशिरसमंसं प्रपीडचोर्ध्वमुत्लिप्तस्य शिरोडपत्यपथमानीयापहरेत बाहु-द्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वमुतीडचां सौ शिरोडनुलोममानीयापहरेत द्वावनत्यावसाध्यौ मुढगर्भौ एवमशक्ये शस्त्रमवचारयेत ८

सचेतनं च शस्त्रेण न कथञ्जन दारयेत दार्यमाणो हि जननीमात्मानं चैव घातयेत १०

ग्रविषद्यो विकारे तु श्रेयो गर्भस्य पातनं न गर्भिह्या विपरीतस्स्तमान्त्रापं न हापयेत ११

ततः स्त्रियामाक्षास्य मरडलाग्रेऽडुलीशस्त्रै वा शिरो विदार्य शिरःकपा-लान्याहत्य शड्कुना गृहीत्वोरसि कत्न्यायां वाडपहरेत ग्रभिन्नशिरसमञ्जिकूटे गरडे वा ग्रंससंसक्तस्यांसदेशे बाहू छित्वा दृप्तिमिवातं वातपूर्वोदरं वा विदार्य निरस्यात्राग्र शिथिलीभूतमाहरत जघनसक्नस्य वा जघनकपाला-नीति १२

१३ यद्यद्जं हि गर्भस्य तस्य सज्जति तद्विप्रकं सम्यग्वनिहरेच्छवा रक्तेन्त्रार्ं च यततः

१४ गर्भस्य गतयश्वित्रा जायतेऽनिलकोपतः: तत्नाल्पमतिवैद्यों वर्तेत विधिपूर्वकं

१५ नोपेक्षते मृतं गर्भं मूर्हूतमुप परिषदतः: स ह्याशु जननं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा

१६ मरडलाग्रेऽग्रे कर्तव्यं छेद्यमन्तर्विजानता वृद्धिपत्रं हि तीव्राग्रं नार्ं हिंस्यात् कदाचन

१७ ग्रथापतन्तीमपरां पातयेत् पूर्ववद्द्विप्रकं हस्तेनापहरेद्वाडपि पार्श्वाभ्यां परिपीडयेच वा

१८ धुनुयाच्च मुहुर्नार्ं पीडयेद्वाडसपरिडकां तैलाक्तयोनेरेऽवं तां पातयेन्तिमानं भिषक्

१९ एवं निर्हृतशल्यां तु सिद्धेदुष्षोण वारिणा ततोडभ्यक्तशरीराया योनौ स्तेहं निधापयेत्

२० एवं मृद्री भवेद्योनिस्तच्छूलं चोपशाम्यति कृष्णातनमूलशुरठचेलाहिड्न्भर्गी: सद्दीप्यक:

२१ वचामतिविषां रास्रां चूर्णं संचूर्णार्य पाययेत् स्तेहन दोषस्यान्दार्थी वेदनोपशमाय च

२२ क्वाथं चैषां तथा कल्कं चूर्णी वा स्तेहवर्जितं शाकतैर्गुडड्गवतिविषापाठाकटुकारोहिणी:

२३ तथा तेजोर्वतीं चापि पाययेत् पूर्ववद्द्विप्रकं त्रिरात्रं पञ्चसमाहं ततः स्तेहं पुनः पिबेत्

२४ पाययेतासवं नक्तमरिष्टं वा सुसंस्कृतं शरीरकृकुभाभ्यां च तोयमाचमने हितं

२५ उपद्रवाश्र येड्न्ये स्युसतान् यथास्वमुपाचरेत् सर्वतः परिशुद्धा च स्त्रिग्धपथ्याल्पभोजना

२६ स्वेदाभ्यङ्गपरा नित्यं भवेत् क्रोधविवर्जिता पयो वातहरेः सिद्धं दशाहं भोजने हितं

२७ रसंस दशाहं शेषे तु यथायोगमुपाचरेत्

व्युपद्रवां विशुद्धां च ज्ञात्वा च वरवर्र्षिणीं २७

ऊर्ध्वं चतुर्भ्यो मासेभ्यो विसृजेत् परिहारतः:

योनिसन्तर्पणौडभ्यङ्गे पाने बस्तिषु भोजनेः २५

बलातैलमिदं चाश्नै दद्यादनिलवारणम्

बलामूलकषायस्य दशमूलीशृतस्य च २६

यवकोलकुलत्थानां क्वाथस्थैः पयसस्तथा

ऋष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलान्देकस्तदेकतः ३०

पचेदवाप्य मधुरं गव्यं सैन्धवसंयुतम्

तथागुरुं सर्जरससं सरलं देवदारु च ३१

मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुसारिवाम्

मांसं शैलेयकं पत्रं तगरं सारिवां वचाम् ३२

शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम्

तत् साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृन्मयेSपि वा ३३

प्रदद्याद् कलशे सम्यक् स्वनुगुणं निधापयेत्

बलातैलमिदं ख्यातं सर्ववातविकारनुत् ३४

यथाबलमतो मात्रां सूतिकायै प्रदापयेत्

याच गर्भार्थिनी नारी दीर्घाशुक्रश यः पुमान् ३५

वातद्वेगो मर्महते मथितेऽडभिहते तथा

भम्रे श्रमाsभिपन्ने च सर्वथैवोपयुज्यते ३६

एतद्वैपाकादीन् वै वातव्याधीन् पोहति

हिक्कां कासमधीमस्थं गुल्मं श्वासं च दुष्टरम् ३७

षरमासानुपयुज्यैतदन्नवृद्धिमपोहति

प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्छ स्थिरयौवनः ३५

राज्ञामेतद्धि कर्तव्यं राजमात्राश्र ये नराः:

सुखिनः सुकुमाराश्र धनिनश्रापि ये नराः ३६

बलाकषायपीतेऽभ्यस्तलेभ्यो वाड्प्यनेकशः:

तैलमुत्पाद्य तत्व्वाथशतपाकं कृतं शुभं ४०

निवाते निभृतागारे प्रयुज्यीत यथाबलं

जीर्णेऽस्मिन् पयसा स्त्रिग्धमशनीयातृष्णिकौदनं ४१

ग्नेन विधिना द्रौषमुपयुज्यानमीरितं

[ERROR page 65 - NVIDIA client error]

वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च

पृथक्पृथग्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ९

पैत्तिकं शर्करालाजामधुकै: सारिवायुतै:

प्रदिह्यात् द्वीरपिष्टैर्वा पयस्योशीतचन्दने: १०

पाक्यै: शीतकषायैर्वा द्वैरिरनुरसैस्थथा

जीवन्तीविडङ्गवचासेचयेच्छकरोयुत: ११

त्रिवृद्द्राक्षीतिकानां च चूर्णां लिह्यान्मधूद्रवम्

जलौकोभिहरेद्वासृक् पक्वं चापाटच बुद्धिमान् १२

द्वीरवृक्ककषायैष प्रक्ताल्यौदकजेन वा

तिलै: सयष्टिमधुकै: ससौद्रै: सर्पिषा युतै: १३

उपदिद्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्ब्रह्मग्राम्

प्रपौषडरीकमज्जिष्ठामधुकोशीरपद्यकै: १४

सहरिद्रै: कृतं सर्पि: सन्त्तीरं व्यरोपयाम्

द्वीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोधचन्दने: १५

न्यग्रोधादिप्रवालेष तेषां त्वच्वथवा कतम

नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च १६

सुमनसायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा

द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी १७

प्रियङ्गु: कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च

मज्जिष्ठाचन्दनोशीमृत्पलं सारिवे त्रिवृत् १५

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्गृहीतप्रस्थं विपाचयेत्

दुष्टव्रणाप्रशमनं नाडीव्रणाविशोधनम् १६

सद्याश्छिन्नव्रणानां च करञ्जादिमिदं शुभम्

दुष्टव्रणाश्र ये केचिद्य चोत्सृज्याक्रिया व्रणाः २०

नाडचो गर्भोरिका याश्च सद्याश्छिन्नास्तथैव च

ग्रन्थिव्रणाकृताश्चैव ये व्रणा दारुण्रा ग्रुपि २१

करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशय:

इष्टकासिक्तालोष्टगोषकृततुषपांशुभि: २२

मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छूलेष्मविद्रधिम्

कषायपानैरैवमनैरालेपैरुपनाहने: २३

24 हरिद्दोषानभीद्यां चाप्यलाब्बाडसृक् तथैव च ग्रारगव्धकषायेषु पक्वं चापाटच धावयेत् हरिद्रात्रिवृताशकृतिलैर्मधुसमायुतैः पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बन्धनीयात् कीर्तितं यथा

25 ततः कुलत्थकादनतीत्रिवृच्छ्रयामार्कतिल्वकैः कुयात्तैलं संगृहीतं हितं तत्र सस्नेहवम्

26 पित्तविरुद्धधिवत सर्वाः क्रिया निरवशेषतः विद्रध्योः कुशलः कुयाद्रिक्तागन्तुनिमित्तयोः वरुगादिगणक्वाथमपक्वेऽध्यनरोस्थिते उष्णकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः

28 ग्रनयोर्वर्गयोः सिद्धं सपिवैरेचनेन च ग्रचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम्

29 एभिरेव गणेैश्रापि संसिद्धं स्नेहसयुक्तम् कार्यमास्थापनं च्चिऋं तथैवाप्यनुवासनम्

30 पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुमोदकैपि वा दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम्

31 तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाडपि सुरादिभिः यथादोषगुणक्वाथैः पिबेद्राडपि शिलाजतु

32 प्रधानं गुग्गुलं चापि शुरर्टी च सुरदारू च स्नेहोपनाहौ कुयाद्ध्य सदा चाप्यनुलोमनम्

33 यथोदिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्वाहो वदन्ति तु

34 पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्वा व्रणवदाचरेत् स्तुतेषूर्ध्वमधो वापि मेरैयाम्लसुरासवैः

35 पेयो वरुणादिस्तु मधुशिग्रुमोदकैपि वा शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम्

36 यवकोलकुलत्थानां यूषैरभृज्जीत मानवः प्रातः प्रातश्र सेवेत मात्रया तैलवकं घृतम्

37 त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाडप्युपशान्तये नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतते तथा भिषक्

38

[ERROR page 68 - NVIDIA client error]

[ERROR page 69 - NVIDIA client error]

[ERROR page 70 - NVIDIA client error]

चतुर्गी॑कृतै॒रथ वि॒मिश्रित॒मेभि॒रेव तैलं प्रयु॑क्त॒मचि॒रेण ग॑तिं निह॑न्ति ३९

ए॒ष्वेव मू॑त्रस॒हिते॑षु वि॒धाय तैलं॑ तत् सा॒धितं॑ ग॑तिम॒पो॑ह॒ति स॒म्प्रात्त्रा॑त्

पि॒रङ्गी॑त॒कस्य तु वा॒राह॑वि॒भावि॑त॒स्य मू॒ले॑षु क॒न्द॑श॒कले॑षु च सौ॒वहे॑षु ४०

तैलं॑ कृ॒तं ग॑तिम॒पो॑ह॒ति शी॒घ्रमे॑तत् क॒न्दे॑षु चामरवरायुथसाह॒ये॑षु

भ॒ल्ला॑त॒कैर॑मि॒चैल॑व॒र्गो॑त्त॒मेन सि॒द्धं वि॑डङ्ग॒रज॑नी॒द्रया॑चि॒त्रके॑श्र ४१

स्थानो॑क॒वस्य॑ च र॒सेन नि॑ह॒न्ते तैलं॑ न॒डाः क॒फानि॑ल॒कृ॑ताम॒पच॑ं व॒गौ श्वे॑

स्त॑न्ये ग॒ते विकृ॑ति॒माशु॑ भिष॒क तु धा॑त्री॒ं पी॒तां घृ॑तं परि॒षे॑त॒ऽहनि॑ वाम॒येत्

४२

नि॒म्भो॑द॒केन म॑धु॒मा॑ग॒धिका॑यु॒तेन वान्ता॑ग॒तेऽह॑नि च मु॒त्र॑सा॒शना॑ स्यात्

ए॒वं त्र॑य॒ं चतु॑र॒हं ष॒डहं॑ व॒मेद्‌ व॑ स॒र्पि॒ः पि॑ब॒ेत्‌ त्र॑फ॒लया॑ स॒ह संयु॑तं वा ४३

भा॒र्गी॑ व॒चाम॑ति॒विषां॑ सुर॒दaru पा॒ठां॑ मु॒स्ता॑दि॒कं म॑धु॒रसां॑ क॒टु॑रो॒हि॒र्ष्णी॑ च

धा॑त्री॒ पि॑ब॒ेत्‌ प॑य॒सः परि॑शो॒धना॑र्थ॒मार॑ग॒वधा॑दि॒षु वरं॑ मधु॒ना क॒षाय॑म् ४४

सा॒मा॑न्य॒मेत॑दु॒पदि॑ष्ट॒तो विशे॑ष॒दोषा॑न् प॒यो॑नि॒पत॑ित॒न् शम॑येद॒यथा॑स्वं

रो॒गं स्त॑नो॒त्थित॑म॒वे॑द्य भिष॒ग्वि॑द॒द॑ध्याद्वि॒द्धावा॑भि॒हितं॑ बहु॒शो॑ वि॒धान॑म् ४५

सं॑प॒च्य॑मा॒नम॑पि तं वि॒नोप॑नाहैः संभोजनेन खलु पा॒चयि॑त॒न् य॑तेत

शी॒घ्रं स्त॑नो हि मृ॒तमां॑स॒त्यो॑प॒नद्धः॑ सर्व॒ प्र॑को॒थमु॑प॒या॑त॒यव॑दी॒यति॑ च ४६

प॒क्वे तु दु॑ग्ध॒हरि॑षीः परि॒हृत्य॑ नाड्यः॑ कृष्णा॑ं च चू॒चुक॑युगं वि॒दध॑ीत शा॒स्त्रं

ग्रा॒मे वि॑दाहि॒नि तथै॑व ग॒ते च पा॒कं धा॑त्र्याः॑ स्त॒नो स॒ततमे॑व च नि॒र्दु॑हीत

४७

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विसर्पणादिस्थानरोचिकित्सितं

नाम सप्तदशोऽध्यायः १७

ऋष्टादशोऽध्यायः

ग्र॒थतो ग्र॑न्थ्य॒पच॑य॒बुद्‌ग॑ल॒गर॑ण्डी॒चीक॑त॒स्ते व्याख॑ख्या॒स्यामः॑ १

य॒थोवाच भग॑वान् ध॒न्व॑न्तरिः २

ग्र॒न्थि॑ष्व॒थामे॑षु भिष॒ग्वि॑द॒द॑ध्याच्छो॒फक्रि॑या॒न् वि॑स्तर॒शो विधि॑ज्ञः

र॒क्ते॑द॒लं चा॑पि न॒रस्य नित्यं॑ त॒द्र॑क्ति॒तं व्याधि॑बलं निह॑न्ति ३

तैलं॑ पि॒ब॑त्‌ स॒र्पि॑रथो द्वि॒यं वा द॒त्त्वा व॑सां वा त्रि॒वृ॑तं वि॒दध्या॑त्

ग्र॒पे॑हि॒वात॑ाद॒शमू॑ल॒सिद्धं॑ वै॒द्यश्र॑त॒ः श्रे॑मथो द्वि॒यं वा ४

हिंस्त्राडथ रोहिण्यमृताडथ भार्गी श्योनाकबिल्वागुरुकुष्ठागन्धा:

गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्या ग्रन्थौ विधेयौऽनिलजे प्रलेप: ५

स्वेदोपनाहान् विविधांश्र कुर्यांतथा प्रसिद्धानपरांश्र लेपान्

विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं प्रत्याल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयै: ६

तिलै: सप्नाढूलप्रमिश्रै: संशोधयेत् सैन्धवसंयुक्तै:

शुद्धं व्रणं वड्रिप्रतिपत्त्यं तैलेन रोहणीसुरलान्वितेन ७

विडङ्गयष्टीमधुकामुताभि: सिन्द्रेन वा धीरसमन्वितेन

जलौकस: पित्तकृते हितास्तु धीरोदकाभ्यां परिषेचनं च ८

काकोलिवर्गस्य च शीतलानि पिबेत् कषायाणि सशर्कराणि

द्राक्षारसैने चुरसेन वा डपि चूर्णी पिबेद्रपि हरितकनीनाम् ९

मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसनां त्वग्भि: प्रदेहानवचारयेत्

सशर्करैर्वा तृणशूऽनकन्द्रैर्द्व्यादशभि:चूर्णैर्मुचुलुन्दजैर्वा १०

विदार्य वा पक्वमपोह्य पूयं धावेत् कषायैर्ग वनस्पतिनाम्

तिलै: सयष्ट्रीमधुकैरर्विशोध्य सर्पि: प्रयोज्यं मधुरैर्रपक्वम् ११

हतेष दोषेष यथास्थानपर्व्या ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्तिते तु

स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्वादद्धृष्टलोहोपलवेशुदरंडे: १२

विकडढतारगवधकाक्षनीताकादनीतापसवृक्षमूले:

ग्रालेपयेत् पिरडफालर्कभार्गीकरञ्जालामदने श विद्राण १३

ग्रामर्मजातं शममप्रयान्तमपक्वमेवापहरेद्रद्विदार्य

दहेत् स्थिते चासृज सिद्धकर्मा सद्योऽनोत्क च विधिं विदध्यात १४

या मांसकन्दूय: कठिना बृहत्स्तास्वेश योज्यश्र विधिवद्विधिर्जै:

शस्त्रेण वाडपाठच सुपक्वमाशु प्रत्यालयेत् पथ्यतमै: कषायै: १५

संशोधनैस्तं च विशोधयेतु द्वारोत्तरै: चौद्रगुडप्रगाढै:

शुद्धे च तैलं त्वचवार्शीयं विडङ्गपाठारजन्यविपक्वम १६

मेद:समुत्थे तिलकल्कदिग्धं द्रव्योपरिष्टाद्द्रिगुणा पटान्तम्

हताशतपेन मुहु: प्रमृज्याल्लोहेन धीमानदहन हिताय १७

प्रलिप्य दावीमथ लाञ्जया वा प्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्यम्

निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो दहेत सुपक्वं त्वथवा विदार्य १८

प्रत्यालय मूतृणै तिलै: सुपिष्टै: सुवर्चिकागोधैहरितालमिश्रै:

ससैन्धवै: चौद्रघृतप्रगाढै: द्वारोत्तरैरेऽनमभिप्रशोध्य १९

[ERROR page 73 - NVIDIA client error]

शुद्धस्य जन्तोः कफजे डबुडे तु रक्तेडवसिक्ते तु ततो डबुडे तत्त्

द्रव्याग्नि यान्यूर्ध्वमधश्च दोषाणं हरन्ति तैः कल्ककृते: प्रतिदिन्यात् ३५

कपोतपारावतौविडवमिश्रैः सकांस्यनौलैः शुक्लाज्जलार्घयैः

मूत्रेस्तु काकादनिमूलमिश्रैः द्वारप्रदिग्धैरथवा प्रदिग्यात् ३६

निष्पावपिर्याककुलत्थकल्कैर्मांसप्रगाढैर्दधिमस्तुयुक्तैः

लेपे विदध्यात् कृमियान् यथोक्तड्रू मृच्चान्ति मुहुर्न्त्यर्थ माद्यकोश्रे ३७

श्ल्पावशिष्टे कृमिभिद्दते च लिखेत्त्वतो डग्रि विदधीत पश्चात्

यदल्पमूलं त्रपु ताम्रसीसपत्तैः समावेष्ट्य तदायसेर्वा इष्ठे

द्वाराम्रिशस्त्राग्नियसकृद्धघ्यात् प्राशानहिन्सनं भिषगप्रमत्तः

ग्रास्फोतजातीकरविप्रप्तैः कषायमिश्रं व्रणशोधनार्थं ३८

शुद्धे च तैलं विदधीत भर्गीवि डपाठात्रिफलाविपक्वम्

यदृच्छया चोपगतानि पाकं पाकक्रमेशो पचरेदृधिद्रुजः ४०

मतोर्बुडे स्विन्नमथो विदार्य विशेष्य्य सीव्येद्रतरक्तमाशु

ततो हरिद्रागृहीतधूमरो डपतझूर्ङ्गैः समनः शिलालैः ४१

व्रयं प्रतिग्राह्य मधुप्रगाढैः कुर्यज्जतेलं विदधीत शुद्धे

सशेषदोषाग्नि हि यो डबुदानि करोति तस्याशु पुनर्भवत्त ४२

तस्मादशेषाग्नि समुद्रे तु हन्युः सशेषाग्नि यथा हि व हि:

संस्वेद्य गरुडं पवनो थमादौ नाडच्यादिन लन्ग्रो धप त्रभङ्गैः ४३

ग्रस्तैः समौत्रैर्विविधैः पयोभिरु रूषौः सते लैः पिशिते श विद्रान्

विस्रावयेत् स्विन्नमतन्द्रित शु द्धं व्र जां चाप्युपना हयेत यत् ४४

शग्यातसीमूलक शिगुक रस प्रियाल मञ्जानुय तै स त लै स्तु

कालामृता शिगु पुर्नवार्क गजादि नामा कर हाट कु शे: ४५

एकै षि का वृक्च कति ल व के श सु राम्ल पि ष्टे रस कृ त प्रदिग्यात ४६

तैलं पिबे डा मृत वल्न निं म्रु हं सा ह यावृक पिप्प ली भि:

सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारू हिताय नित्यं गल गर डरे ऽगे ४७

खेदोपनाहैः कफसं भवं तु संस् वे द्य विस्राव शमे व कुर्या त्

ततो डज गन्ध्या ति वि श ल्यावि श यावि शि का कुष्ट शु का हया भि: ४५

पलाश भस्मोदक पि शि ता भिर् हि द्या त् सुगुञ्जा भिर् शीत ला भि:

दशार्धसडहूचैलं व सौध्द युक्तं तैलं पिबेन मार्गा धि का दिसिद्धम ४६

प्रच्छर्दनं मूर्धविरेचनं च धूमश्र वैरेचनिको हितस्तु

पाकक्रमो वाडपि सदा विधेयो वैद्येन पाकज्ञतयो: कथम्भूत ष०

कटुत्रिकैन्द्रियुतः समूत्रा भद्र्या यवान्नानि रसाश्र मौद्गा: ४१

मेद:समुत्थे तु यथोपदिष्टं विध्येत सिरां स्रिग्धतनोर्नस्य ४२

शस्त्रेण वाडपाटच विदार्य चैनं मेद: समुद्धृत्य हिताय सीव्येत ४३

कासीसतुत्थे च ततोऽन्र देये चूर्गीकृते रोचनया समेते ४४

हितश्र नित्यं त्रिफलाकषायो गाढश्र बन्धो यवभोजनं च ४५

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ग्रन्थ्यपच्यबुद्गलगरडचिकित्सतं

एकोनविंशोऽध्याय:

ग्रथातो वृद्धचुपदंशलिपदचिकित्सतं व्याख्यास्यामः १

ग्रन्थवृद्धचया विना षडध्या वृद्धयस्तासु व्रज्येतं ३

ऋत्यासनं चडक्रमाामुपवासं गुरुण्गि च

स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम्

सक्तूनां वा पिबेन्त्रासं तेलमेरडडसभवम्

निरूहयेत्निरूढ च भुक्तवन्तं रसौदनम्

स्नेहोपनाहौ कुर्याद्र प्रदेहांश्रानिलापहान्

भिन्नद्यायत्तः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः ६

पक्वां वा भेदयेद्विद्धां शोधयेत् चौद्रसर्पिषा शुद्धांय च भिषगद्यायत्तैलं कल्कं च रोपणम् १०

रक्तजायां जलौकोभिः शोशितं निहरेद्व्रणक पिप्पल्यो रचनां वङिपि शर्कराचौद्रसंयुक्तम् ११

पित्तग्रन्थिक्रमं कुयादामे पक्वे च सर्वदा वृद्धिं कफात्मकामुष्णैर्मूत्रैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् १२

पीतदारुकषायं च पिपेनमूत्रेण संयुतम् विम्लापनाद्वते वाङ्गपि श्लेष्मग्रन्थिक्रमो हितः १३

पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते सुगनारुष्कराढ्यौष्ठसमपर्येषु साधितम् १४

मेदःसमृत्यां संस्रेह्य लेपयेत् सुरसादिना शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः १५

स्विन्नां चावेष्ट्य पत्तिनं समाश्वास्य तु मानवं रत्तनं फले सेवन्ती च वृद्धिप्रेणा दारयेत १६

मेदस्ततः समुद्दृत्य दद्यात् कासीसीसैन्धवे बद्धीयाद्ध यथोदिते शुद्धे तैलं च दापयेत १७

मन्:शिलाललवङ्गैः सिद्धमारुष्करेषु च मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत १५

सेवन्याः पार्श्वतोडस्थिद्विद्येद् व्रीहिमुखेन तु ग्रथात्न द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्तारयेद्व्रणक १६

मूत्रं नाडीमथोदृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् शुद्धांयां रोपणं दद्याद्र्जयेदनत्रहेतुकीम् २०

ग्रप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः

तत्र या वड्र्गास्था तां दहेद्रधेनुद्वक्त्रया २१

सम्यङ्नर्गावरोधार्थं कोशप्रामां तु वर्जयेत् त्वचं भित्वाड्जूष्ठमध्ये दहेद्राझ्झविपर्ययात २२

ग्रनैनैव विधानेन वृद्धि वातकफात्मके प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्तायुच्छेदोऽधिकस्तयोः २३

[ERROR page 77 - NVIDIA client error]

[ERROR page 78 - NVIDIA client error]

54 पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वाथेन च त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्थाड्मिना गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छल्लीपदे पित्तसंभवे पित्तभ्रं च क्रियां कुर्यात् पित्ताबुदाविसर्पवत्

55 सिरां सुविदितां विध्येदड्गुष्ठे श्लेष्मिके भिषक् मधुयुक्तेन चोभौचूर्णं कषायांशि पिबेद्र्रः

56 पिबेद्व्राडप्यभयाकल्कं मृतेश्यान्यतเมน च कटुकामृतां शुद्धां विदङ्ं दारु चित्रकम्

57 हितं वा लेपने नित्यं भद्रदारु सचित्रकम् विदङ्ङमरिचर्केषु नागरे चित्रकेडथवा

58 भद्रदार्वेलुकारुये च सर्वेषु लवणेषु च तैलं पक्वं पिबेद्व्राडपि यवानं च हितं सदा

59 पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये पूतिकारझपत्राभ्यां रसं वार्डपि यथाबलम्

60 ऋतेनैव विधानेन पत्त्रझीवकं रसं प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित्

61 केवुकान्दनिर्यासं लवगां त्वथ पाकिमम् रसं द्रव्याडथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्र्रपञ्जितम्

62 काकादनीं काकजङ्घां बृहतिं कटकारिकाम् कदम्बपुष्पीं मन्दारों लम्बां शु्कनसां तथा

63 दग्ध्वा मूत्रे तद्र्दसम् स्वावयेत् द्वारकल्पवत् तत् दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम्

64 मदनाद्ध फलात् क्वाथं शुकारुयस्वरसं तथा एष द्वारस्तु पानोयः श्लीपदं हन्ति सेवितः

65 ग्रपचो गलग्रहडं च ग्रहशोोषमेव च भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाग्नि च

66 एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्ङेषु पूजितम् एतानेबामयान् हनित ये च दुष्टव्रणा नृणाम्

67 द्रवन्ती त्रिवृतां दन्तीं नीलद्र्ं श्यामां तथैव च सम्लां शद्धिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रे गालयेत्

[ERROR page 80 - NVIDIA client error]

रोपणार्थ हितं तैलं कषायमधुरैः श्रुतम् १३

प्रच्छानैर्वा जलौकोभिः स्वान्याडपक्वां विदारिकां

ग्रजकरैः सपालाशमूलकल्कैः प्रलेपयेत् १४

पक्वां विदार्य शस्त्रेण पटोलपिचुमर्दयोः

कल्केन तिलयुक्तेन सर्पिर्मिश्रेण लेपयेत् १५

बद्ध्वा च त्वचि वृक्षस्य कषायैः खादेरस्य च

वंगां प्रत्यालयेच्छुद्धं द्वौ ततस्तां रोपयेत् पुनः १६

मेदोऽबुदविधानेन साधयेच्छकरार्बुदम्

कच्छूं विचर्चिकां पामां कुष्ठवत् समुपाचरेत् १७

लेपश्र शस्यते सिक्त्वशताह्हागौरसर्षपैः

वचादर्वीसर्षपैर्वा तैलं वा नक्तमालजम् १५

सारतैलमथाभ्यङ्गे कुर्यात् कटुकैः श्रुतम्

पाददार्ं सिरां विद्ध्वा स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत् १९

मधूच्छिष्टवसामञ्जर्जचूर्णैः कृतः

यवाह्गेरिकोनिमिश्रैः पादलेपः प्रशस्यते २०

पादौ सिक्त्वाडरनालेन लेपनं ह्यालसे हितम्

कल्कीकृतैर्निम्बतिकलकासीसालैः ससैन्धवैः २१

लाञ्जालरसोडभया वाडपि कार्य स्यात्कमोदकसम्

सिद्धं रसेन करटकार्यास्तैलं वा सर्षपं हितम् २२

कासीसरोचनशिलाजतुर्वा प्रतिसारसम्

उत्कृत्य दग्ध्वा सनेहं जयेत् कदारसंज्ञकम् २३

इन्द्रलुप्ते सिरां मूत्र्या स्त्रिग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत्

कल्कैः समरिचैर्दिग्वाच्छिलाकासीसतुत्थकैः २४

कुटन्नटदारुकल्कैलेपनं वा प्रशस्यते

प्रच्छयित्वाडवगाहं वा गुञ्जाकल्केमुहुर्मुहुः २५

लेपयेदुपशान्त्यर्थं कुयाद्वाडपि रसायनम्

मालतीकरवीराभ्यां रक्तमालविपाचितम् २६

तैलमभ्यञ्जने शस्त्रं मिन्द्रलुप्तापहं परम्

ग्ररुपुष्कां हते रक्ते सेचयेत्निम्बवारिषा २७

दिग्वात् सैन्धवयुक्तेन वाजिविष्ठारसेन तु

हरितालनिशानिम्बकल्कैर्वा सपीटोलजै: २५

यष्टीनीलोत्पलैरलैडमार्ककैर्वा प्रलेपयेत्

इन्द्रलुप्तापहं तैलमभ्यज्ये च प्रशस्यते

सिरां दारुणके विद्धवा स्त्रीग्धस्विन्नस्य मूर्धनि २६

ग्रन्थपीडं शिरोऽस्तिमभ्यङ्गं च प्रयोजयेत्

जोलेन कोद्रवतृष्णीचूर्णातपं प्रशस्यते ३०

उपरिष्टात् प्रवक्त्याभि: विधि: पलितनाशनम्

मसूरिकायां कुष्ठश्रलेपादिक्रिया हिता ३१

पित्तश्लेष्मविसर्पौचका क्रिया वा सम्प्रशस्यते

जतुमगिं समुक्त्या मशकं तिलकलकम् ३२

धारेगा प्रदहेद्युक्त्या वह्निना वा शने: शने:

न्यच्छे व्यधे सिरामोक्षो नीलिकायां च शस्यते ३३

यथान्यायं यथाभ्यासं लालाटचादिसिरान्यध:

घृष्टा दिव्यात्वचं पिष्टा चीरिसां चीरसञ्जुताम् ३४

बलातिबलयष्ठाह्वहरजनीर्वा प्रलेपनम्

पयस्यागुरुकालीयलेपं वा सगैरिकम् ३५

चौद्राज्ययुक्तया लिम्पेद्धस्त्रया शूकरस्य च

कपित्थराजादनयो: कल्कं वा हितमुच्यते ३६

यौवने पिडकास्वेष विशेषाच्छर्दनं हितम्

लेपं च वचारोधसेन्धवै: सर्पपान्वितै: ३७

कुष्टुम्बुरुचालोध्रकुष्टैर्वा लेपं हितम्

पधिनीकृतटके रोगे छर्दयेनिम्बवारिगा ३५

तेनैव सिद्धं सच्चौद्रं सर्पि:पानं प्रदापयेत्

निम्बार्गवधयो: कल्को हित उत्सादने भवेत् ३९

परिवृत्ति घृताभव्यक्तां सुस्निग्धामुपनाहयेत्

ततोऽभ्यज्य शने:शर्म चानयेत् पीडयेनिम्बगिम् ४०

प्रविष्टे च मधौ चर्म स्वेदयेदुपनाहने:

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा वातघ्ने: साल्वणादिभि: ४१

दद्याद्वातहरान् बस्तीन् स्त्रीग्धान्यन्यानि भोजयेत्

वपाटिकां जयेदेवं यथादोषं चिकित्सक: ४२

निरुद्धप्रकाशे नाडीं लौहीमुभयतोमुखीं

दारवीं वा जतुकृतां घृताभ्यक्तां प्रवेशयेत्

४३ परिषेकै वसामञ्जिशशुमारवराहयो:

चक्रतैलं तथा योज्यं वातघ्नद्रव्यसंयुतम्

४४ त्यहाव्यहात स्थूलतरां सम्मृडनाडीं प्रवेशयेत्

स्तोतो विवृद्धयेदव स्त्रीघ्नमत्र च भोजयेत्

४५ भित्त्वा वा सेवनिं मुक्त्वा सद्यःऽनतवादाचरेत्

सन्निरुद्धगुदं रोगं वल्मीकं वहिरोहिणीं

४६ प्रत्यारुह्याय यथायोगं चिकित्सितमथाचरेत्

विसर्पोक्तेन विधिना साधयेदमिरोहिणीं

४७ सन्निरुद्धगुदे योज्या निरुद्धप्रकशक्रिया

शस्त्रेशोक्तृत्य वल्मीकं द्वाराभिम्यां प्रसाधयेत्

४८ विधानेनार्बुदोक्तेन शोधयित्वा च रोपयेत्

वल्मीकं तु भवेद्यास्य नातिवृद्धमर्म्मजं

४९ तत्त् संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद्विषक

कुलत्थिकाया मूलेश्व गुढ़ोच्या लवणेन च

५० ग्रारेवतस्य मूलेश्व दन्तीमूलेस्तथैव च

श्यामामूले: सपलालै: शकृतमिश्रे: प्रलेपयेत्

५१ सुस्निग्धोदेश्व सुखोष्णैश्व भिषक् तमुपनाहयेत्

पक्कं वा तद्विजानीयाद्वृत्तेः सर्वा यथाक्रमम्

५२ ग्रभिज्ञाय ततश्छित्तवा प्रदहेन्मतिमान् भिषक

संशोध्य दुष्टमांसानि द्वारेगा प्रतिसारयेत्

५३ व्रगां विशुद्धं विज्ञाय रोपयेनमतिमान् भिषक

सुमना ग्रन्थयश्रैव भल्लातकमन:शिले

५४ कालानुसारो सूक्तमला चन्दनागुरुगी तथा

एतै: सिद्धं निम्बतैलं वल्मीके रोपसां हितम्

५५ पाशिपादोपरिष्टात् छिद्रेर्बहभिरावृतम्

वल्मीकं यत् सशोणं स्याद्र्ज्यं तत् विजानता

५६ धात्र्या: स्तन्यं शोधयित्वा बाले साध्याजहिपूतना

पटोलपत्रत्रिफलारसाझनविपाचितम्

५७

चिकित्सास्थाने द्वन्दरोगाचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः २० पीतं घृतं नाशयति कृच्छ्रामप्यहिपूतानाम् त्रिफलाकोलखदिरकषायं व्रणारोपणम् ५५ कासीसरोचनातुत्थहरितालरसाझने: लेपोऽम्लपिष्टो बदरीतक्वा सैन्धवसंयुता ५६ कपालतुत्थजं चूर्णं चूर्णीकाले प्रयोजयेत् चिकित्सितंषष्ठकच्छू चाप्यहिपूतानामवर्त् ६० गुदभंशे गुदं स्विन्नं स्नेहाभ्यक्तं प्रवेशयेत् कार्येद्रौफणाबन्धं मध्यच्छिद्रे चर्मगा ६१ विनिर्गमार्थं वायोक्ष स्वेदयेद्न मुहर्मुहः द्वौरे महत्पञ्ञमूलं मुषिकां चान्त्रवर्जिताम् ६२ पक्वा तस्मिन् पचेतैलं वातघोषधसंयुतम् गुदभंशमिदं कृच्छ्रं पानाभ्यङ्गात् प्रसाधयेत् ६३ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्वन्दरोगाचिकित्सितं नाम विंशोऽध्यायः २०

एकविंशतितमोऽध्यायः ग्रथातः शूकदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १ ग्रथातः शूकदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २ संलिख्य सर्षपीन् सम्यक् कषायैरचूर्णीयेत् कपायेष्वेव तैलं च कुर्वीत व्रणारोपणम् ३ शुष्कीभूतिकां जलौकोभिग्राहयेद्न पुनः पुनः तथा चानुपश्याम्यन्तीं कफग्रन्थिवदुद्वरेत् ४ स्वेदयेद्ग्राथितं शस्त्रणाडीस्वेेदन बुद्धिमान् सुखोष्णारुणाह्रेश्र स्रस्त्रगधरुपनाहयेत् ५ कुम्भीकां पाकमापन्नां भिन्द्याच्छु द्रां तु रोपयेत् तैलेन त्रिफलालोध्रतिन्दुकाम्रातकेन तु ६ ग्राहयित्वा जलौकोभिरर्जिं सेचयेत ततः कपायैस्तेषु सिद्धं च तैलं रोपणमिष्यते ७ बलातैलेन कोष्णेन मृदितं परिषेचयेत्

मधुरैः सर्पिषा स्तिग्धैः सुखोष्णैरुपनाहयेत्

५ संमूर्छपिडकां चिprां जलौकोभिरुपाचरेत्

भित्त्वा पर्यागतां चापि लेपयेत् चोद्रसर्पिषा

६ ग्रवमn्थे गते पाकं भित्ते तैलं विधीयते

धवाशकर्कर्‌गपतङ्‌सलल्कीतिन्दुकृतम्

१० क्रिया पुष्करकोया तु शस्ता सर्वा प्रयोजयेत्

जलौकोभिहरेद्धासुक सर्पिषा चावसेचयेत्

११ स्पर्शहान्यान हरद्रक्तं प्रदिहान्मधुररपि

तीरेन्दुरससर्पिर्भः सेचयेद्र सुशीतलैः

१२ पिडकामुत्तमारुभ्यां च बडिशेनोद्धरेद्रपि

उदृत्य मधुसंयुक्तैः कषायैरचचूर्णयेत्

१३ रसक्रिया विधातन्या लिखिते शतपोनंकं

पृथक्परैयादिसिद्धं च देयं तैलमनन्तरम्

१४ क्रियां कुryādiषक प्राज्ञस्त्वक्पाकस्य विसर्पवत्

रक्तविद्रधिवच्चापि क्रिया शोफितजेubदे

१५ कषायकल्कसर्पिषि तैलं चूर्ण रसक्रियाम्

शोधनं रोपणं चैव व्रणस्य व्रणावचारयेत्

१६ हितं च सर्पिषः पानं पथ्यं चापि विरेचनम्

हितः शोफितमोच्छद् यद्यापि लघु भोजनम्

१७ अ्रबुदं मांsपाकं च विद्रधिं तिलकालकम्

प्रत्यारुण्याय प्रकुर्वीत भिषक् सम्यक् प्रतीक्रियाम्

१५ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शूकरोगचिकित्सितं

नामैकविंशोऽध्यायः २१

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

१ अ्रथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

२ चतुर्विधेन स्नेहन मधुच्छिष्टयुतेन च

वातजे डभ्यञ्जनं कुryाद्वाडी स्वेदं च बुद्धिमान्

३

[ERROR page 86 - NVIDIA client error]

संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्रोपकुशे तथा

काकोदुम्बरिकागोजीपैर्विस्त्रावयेदसृक् १६

चौद्रयुक्तेश्व लवणे: सत्योष्णै: प्रतिसारयेत्

पिप्पलद्र्यै: शर्षपाज्ञ श्वेतान्नागरं नैचूलं फलम् २०

सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत्

घृतं मधुरै: सिद्धं हितं कवलनेनस्यै: २१

शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत्

ततः द्वारं प्रयुज्जीत क्रियां: सर्वाश्र शीतला: २२

उदकृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्रिमवचारयेत्

कृमिदन्तकवध्यापि विधि: कार्यो विजानता २३

छित्त्वार्धिमांसं सचौद्रेरेभिश्वगुरूपाचरेत्

वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजै: २४

चौद्रद्रवीया: पिप्पल्य: कवलश्रात्र कीर्तित:

पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्वात्र धावने

हित: शिरोविरेकश्व धमो वैरेचनश्व य: २५

सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे श्रृणु

नाडीवश्वरं कर्म दन्ननाडीषु कारयेत् २६

यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत्

छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरीजो भवेत् २७

शोधयित्वा दहेद्यापि द्वारेग ज्वलननेन वा

भिनत्युपेच्छिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्धुवम् २५

समूलं दर्शनं तस्मादुदरेद्रग्रसस्थिरम्

उद्यते तत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने २६

रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि

काणा: संजायते जन्तुद्रिर्तं चास्य जायते ३०

चलमप्युत्करं दन्तमतो नापहरेद्विषक्

धावने जातिमदनस्वादुकटुकखादिरम् ३१

कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकराटकै:

यष्ठ्याहरोध्रमज्जिष्ठखदिरेश्वापि यत् कृतम् ३२

तैलं संशोधनं तद्वित् हन्यादन्तगतां गतिम्

33 कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्त्यते ३३

34 स्नेहानां कवलः: कोष्णा: सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा निर्जूशाश्रानिलग्रानां दन्तहर्षप्रर्दना: ३४

35 स्नेहिकश्र हितो धूमो नस्यं स्त्रिग्धं च भोजनम् रसो रसायवाग्वश्र द्वीरं सन्तानिका घृतम् ३५

36 शिरोविरेचनहिता श्रापि क्रिया यश्शानिलोपहा: ग्रहिंसनं दन्तमूलानि शर्करामुद्रर्द्रेदर्दिषक ३६

37 लाजाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तताः प्रतिसारयेत् दन्तहर्षक्रियां चापि कुुर्यात्रिरवशेषत: ३७

38 कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता जयेद्रिस्रावणै: स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ३५

39 तथाड़पीडैर्वातग्रे: स्नेहगडूषधारणै: भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपै: स्त्रिग्धेदेश्र भोजनै: ३६

40 चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत सुषिरस्य च तत: विदारि:यष्ठयाद्भि:झाटककसेरुके: ४०

41 तैलं दशगुणै द्वीरै: सिद्धं नस्ये हितं भवेत् हनुमोचे समुदिष्टं कुुर्याद्वार्दितवत् क्रियां ४१

42 फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षाणां दन्तधावनम् तथाड़तिकठिनान् भद्राणां दन्तरोगी विवर्जयेत् ४२

43 साध्यानां दनतरोगाणां चिकित्सतमुदीरितम् जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्त्यामि सिद्धये ४३

44 श्रोष्टप्रकोपेडनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सतम् करटकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ४४

45 पित्तजेपु विध्रेपु निःसृतेऽपु दुष्टशोणिते प्रतिसारगगरडूषे नस्यं च मधुरं हितम् ४५

46 करटकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृज: नये पिप्पल्यादिर्मधुयुत: कार्यस्तु प्रतिसारयो: ४६

47 गृह्हणीयात् कवलां श्रापि गौरसर्षपसैन्धवै: पटोलनिम्बवातांकुत्तारयूपैश्र भोजयेत् ४७

उपजिह्वां तु संलिख्य द्वौरेगा प्रतिसारयेत्

[ERROR page 89 - NVIDIA client error]

63 नस्य कर्माणि युक्तियं तथा कवलधारयोः ६३ पित्तवत् साधयेद्रेद्रो रोहिर्षी रक्तसंभवाम् विस्राव्य कराठ शालूकं साधयेतुरिडकेरिवत् ६४ एककालं यवानं च भुञ्जीत स्त्रिग्ध मत्पशः उपजिह्विकव द्यापि साधयेदाधिजिहिकाम् ६५ एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शिरोनमाचरेत् गिलायुश्रापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत ६६ श्रमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्रलविद्रधिम वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत ६७ तैलं वातहरैः सिद्ध हितं कवलनस्ययोः ततोस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ६८ शालराजादनैररडसारैरुदुम्बरमधूकजा मञ्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवा श्रीसर्जरशशेलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत ६९ तत्सर्वं सकृतं चूर्ण स्त्रेहनेलोढच युक्तितः टिड्टूकवृन्तं सत्त्वोद्ध मतिमान्स्तेन लेपयेत ७० एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः कफज्वरो मारुतग्रश्र मुखरोगविनाशनः ७१ पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः सर्वः पित्तहरः कायो विधिर्मधुरशीतलः ७२ प्रतिसार्यागरडूषौ धूमः संशोधनानि च कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात कफापहम ७३ पिबेदतिकविषां पाथां मुस्तं च सुरदारु च रोहिर्षी कटुकारण्यां च कुटजस्य फलानि च ७४ गवां मूत्रेण मनुजो भागेधरेऽसंस्मितैः एष सर्वान कफकृतान रोगान योगोडुपकर्षति ७५ धीरेन्दुरसगोमूत्रदधिमस्तुलकाझिकैः विद ध्यात कवलान वीर्य दोषं तैलघृतैरपि ७६ रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम ग्रसाध्या ग्रहि वन्ध्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ७७

75 ग्रोष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः दन्तमूलेषु वज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ

76 दन्तेषु च न सिद्ध्यन्त श्यावदालनभञ्जनाः जिह्वाग्रेऽष्वलासस्तु तालव्येऽष्वबुर्दं तथा

77 स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च गले ष्ठीवो मासितोऽनिलश्वेतग्रो रौहिणी च यो

78 ग्रसाध्या: कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्यारुह्याय समाचरेत्

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगाचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

22

त्र्योविंशतितमोऽध्यायः

1 अथातः शोफानां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः

2 यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

3 षड्वधोडवयवसमुत्थः शोफोडभिहितो लक्षणैः प्रतीकारतश्च सर्वसरसु पञ्चविधः तद्यथावातपित्तश्लेष्मसन्निपातविषणनिमित्तः

4 तत्रापतर्पितस्याध्वगमनातिमात्रमभ्यवहरतो वा पिशिताश्नहरितकशाक लवलव-गानिद्वौग्यास्य वाड्तिमात्रमम्लमुपसेवानस्य मृत्पक्वलोष्ठकटशर्करानूपौद-कमांससेवनादर्जीनो वा ग्राम्यधर्मसेवनाद्विरुद्धहारसेवनात् वा हस्त्यक्षो-पूरथपदातिसङ्झोभषादयो सितस्य दोषा धातून् प्रदूष्य श्रयथुमापादयन्त्य-खिले शरीरे

5 तत्र वातश्रयथुरुः: कृष्णो वा मृदुर्नवस्थितास्तोदावेदना विशेषाः पित्तश्रयथुः पीतः सरक्तो वा मृदुः शीघ्रानुसार्योष्णाद्यश्रात्र वेदनाविशेषाः श्लेष्मश्रयथुः पारुडः शुक्लो वा स्निग्धः कठिनः शीतो मन्दानुसारी क-राडवादयश्रात्र वेदनाविशेषाः सन्निपातश्रयथुः सर्ववर्णवेदनः विषनिमित्तस्तु गरोपयोगाहृष्टतोयसेवनात् प्रकृत्यितोदकावगाहनात् सविषसच्चदिगधचूर्णी-नावचूर्णनाद्वा सर्विषमूत्रपुरीषशुक्रसृष्टानां वा तृष्णाक्षादीनां संस्पर्शनात् स तु मृदुः स्निग्रोत्यानोऽवलम्बी चलोऽचलो वा दाहपाकरागप्रायश्च भवति

[ERROR page 92 - NVIDIA client error]

पिष्टान्नमम्लं लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नजागरं च

स्त्रियो घृतं तैलपयो गुरुणि शौफं जिघांसुः परिवर्जयेत्‌ ।

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने शोशचिकित्सितं नाम

त्रयोविंशोऽध्यायः २३

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१ अथातोऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ।

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।

३ उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छा

३ धीमता यदनुज्ञ्ञेयं तत् सर्वं संप्रवच्यते ।

४ तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायततं

४ कनिष्ठिकापरीणाहं मृद्वग्रं न्थितमव्रणं ।

५ ग्रयुग्मग्रन्थिं यथ्श्रापि प्रत्येकं शस्तभूमिजं ।

५ ग्रवेद्यर्तं च दोप्ष च रसं च वीर्यं च योजयेत्‌ ।

६ कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः ।

६ निम्बश्र तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ।

६ मधुरको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा ।

७ द्वादश्योषत्रिवर्गाप्तं सतेलं सैन्धवेन च ।

७ चूर्णैस्तु तेजोवत्याश्र दन्नान्त्रित्यं विशोधयेत्‌ ।

८ एकैकं घर्षयेदन्तं मृदुना कूर्चकेन च ।

८ दन्तशोधनचूर्णैस्तु दन्तमांसानुबाधयन्‌ ।

९ तदौर्गन्र्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति ।

९ वैशद्यमन्नाभिरुचिं सौमनस्यं करोति च ।

१० न खादर्द्रलतावृष्ठिजहारोगसमुद्धवैः ।

१० ग्रथास्यपाके श्वासे च कासहिक्कावमीषु च ।

११ दुर्बलोऽजीर्णभक्तश्र मूर्च्छांन्तौ मदपीडितः ।

११ शिरोरुजार्तसृष्टितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः ।

१२ श्रर्दिती कर्शशूली च दन्तरोगी च मानवः ।

१२ जिह्वानिलेखनं रौप्यं सौवर्णी वार्जमेव च ।

तन्मलापहरं शस्तं मृदु शल्त्र्यां दशाड्गुलं १३

मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम्

दन्तदाढ़चकरं रुच्यं स्नेहगडूषधारणम् १४

तीरवृक्ककषायैर्वा द्विरेग च विमिश्रिते:

भिल्लोटककषायैस्तथैवामलकस्य वा १५

प्रक्तोलियन्त्रमुखं नेत्रं स्वस्थ: शान्तिदर्शने वा

नीलिकां मुखशोषं च पिड़कां व्यज्जयेद् व च १६

रक्तपित्तकृतान् रोगान् सद्य एव विनाशयेत्

सुखं लघु निरीक्षेत दृढ़ं पश्यति चन्नुषा १७

मतं स्तोत्रोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसंभवम्

दाहकरडूमलद्रं च दृक्शिक्लेदरुजापहम् १५

तेजोरूपावहं चैव सहते मारुतातपौ

न नेत्ररोगा जायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत् १६

भुक्त्वाऽऽजिह्रसा स्नातः श्रान्तश्शर्दनवाहने:

रात्रौ जागरितश्शापि नाऽऽज्ज्याह्वारित एव च २०

कर्पूरजातीककोलतकवचूकटुकाहयै:

सच्चूर्णपूगे: सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम् २१

मुखवैशद्यसौगन्ध्य कान्तिसौष्ठवकारकम्

हनुदन्तस्वरमलजिहेन्द्रियविशोधनम् २२

प्रसेकशमनं हृद्यं गलामयविनाशनम्

पथ्यं सुमोदिते भुक्ते स्वाते वान्ते च मानवे २३

रक्तपित्तहृत द्दीर्घतृष्णामूर्च्छा ऽपरितिनाम्

रूद्धदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम् २४

शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छ्रोभञ्ज्ञोपकरर्षति

केशानां मादेवं देह्रयं बहुत्त्वं स्त्रिग्धकृष्णताम् २५

करोति शिरसस्तृमिं सुत्वक्रमपि चाननम्

सन्तर्पणं चन्द्रयाशां शिरस: प्रतिपूरषाम् २६

मधुकं तीरशुक्ला च सरलं देवदारू च

तुद्र्कं पन्ननामानं समभागानि संहरेत् २७

तेषां कत्ककषायाभ्यां चकतेलं विपाचयेत्

सदैव शीतलं जन्तोर्मूर्धि तेलं प्रदापयेत् २५

केशप्रसाधनी केश्या रजोजन्तुमलापहा

हनुमन्यासिर:कर्षांशूलनं कर्षापुषाम् २६

ग्रभ्यझो मार्दवकर: कफवातनिरोधन:

धातूनां पुष्टिजननो मृजावर्सांबलप्रद: ३०

सेक: श्रमेऽग्निनिलेहृद्रोगप्रसांथिप्रसाधक:

नताम्रिदग्धाभिहतविषृष्टानां रुजापह: ३१

जलसिक्तस्य वर्धनं तथा मूलेडङ्कुरास्तरो:

तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ३२

सिरामुखे रोमकूपैधमनौभिश्र तर्पयनं

शरीरबलमाधत्ते युक्त: स्नेहोडवगाहने ३३

तत्र प्रकृतिसात्म्यर्तुर्देशदोषविकारवित्

तैलं घृतं वा मतिमान् युज्ज्याद् भयझसेकयो: ३४

केवलं सामदोषेषु न कथञ्चन योजयेत्

तरुणाज्वर्यजीर्णाश्च नाभ्यक्तव्यो कथञ्चन ३५

तथा विरिक्तो वान्तश्न निरुढो यश्न मानव:

पूर्वयो: कृच्छ्रता व्याधेरसाध्यत्वमथापि वा ३६

शेषाशां तदह: प्रोक्ता श्रमिमान्द्यादयो गदा:

सन्तर्पणसमुत्थानां रोगाणां नैव कारयेत् ३७

शरीरायासजननं कर्म व्यायामसंज्ञितम्

तत् कृत्वा तु सुखं देहं विमृदृदनीयात् समन्ततः ३५

शरीरौपचय: कान्तिगात्राणां सुविभक्तता

दीप्ताग्रित्र्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा ३९

श्रमक्लमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णुता

स्वारोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ४०

न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणाम्

न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यन्यरयो बलात् ४१

न चैनं सहसाड्क्रम्य जरा समधिरोहति

स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ४२

व्यायामस्निग्धगात्रस्य पद्भ्यामुद्द्र्तितस्य च

व्याध्यो नोपसर्पन्ति सिंहं चुद्रमृगा इव ४३

वयोरूपगुणैर्हीनमपि कुर्यात् सुदर्शनम्

व्यायां कुर्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम् ४४

विदग्धमविदग्धं वा निर्दोषं परिचच्यते

व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्त्रिग्धभोजिनाम् ४५

से चै शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः

सर्वेष्वेवतुष्वहरः: पुब्भरात्रमहिेतेषु: ४६

वलस्यार्थे कर्तव्यो व्यायामो हन्यतोडन्यथा

हृदि स्थानस्थितो वायुरुदा वक्त्रं प्रपद्यते ४७

व्यायां कुर्वतो जन्तोस्तद्वलार्धस्य लब्ध्यम्

वयोबलशरीराग्नि देशकालाशनानि च ४८

समीक्ष्य कुर्याद्व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात्

दयत्रुष्णारुचिच्छर्दिरक्तपित्तभ्रमक्लमः: ४९

कासशोषज्वरश्वासा ऋतिव्यायामसंभवाः

रक्तपित्ती कुश: शोथी श्वासकासजर्जरातुरः ५०

भुक्तवान् स्त्रीषु च ग्लानस्तुद्भ्रमात्स्व वज्रयेत्

उद्वर्तनं वातहरं कपमेदोविलापनम् ५१

स्थिरीकरोऽङ्गानां त्वक्स्प्रसादकरं परम्

सिरामुखविविक्तत्वं त्वक्स्थस्याम्रेश तैजनम् ५२

उद्घर्षणोत्तसादनाभ्यां जायेयातामसंशयम्

उत्सादनाद्वेत् स्त्रीषां विशेषात् कान्तिमद्रुपः ५३

प्रहर्षसौभाग्यमृजालाघवादिगुणान्वितम्

उद्घर्षणं तु विदग्धं कराठकोठानिलापहम् ५४

ऊर्वोः संजनयत्याशु फेनकः स्थैर्यलाघवे

कराठकोठानिलस्तम्भमलरोोगापहं सः ५५

तेजनं त्वगतस्याम्रेश: सिरामुखविवेचनम्

उद्घर्षणं त्वष्टिकर्या कराठकोठविनाशनम् ५६

निद्रादाहश्रमहरं स्वेदकराडूत्रषापहम्

हृदयं मलहरं श्रेष्ठं सर्वेन्द्रियविबोधनम् ५७

तन्द्रापाप्मोपशमनं तुष्टिदं पुष्टिवर्धनम्

रक्तप्रसादनं चापि स्नानमग्रे श दीपनम् ५५

उष्णेन शिरसः स्नानमहितं चक्षुषः सदा

शीतेन शिरसः स्नानं चक्षुष्यमिति निर्दिशेत् ५६

श्लेष्ममारुतकोपे तु ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम्

काममुष्यां शिरःस्नानं भेषज्यार्थ समाचरेत ६०

ग्रातिशीताम्बु शीत च श्लेष्ममारुतकोपनम्

ऋत्युष्णामुष्णाकाले च पित्तशोषितकोपनम ६१

तद्य्यातिसारज्वरितकर्शशूलानिलार्तिषु

ग्राह्मानारोचकाजीर्णभुक्तवत्सु च गरहिंतम ६२

सौभाग्यदं वर्षकरं प्रीतियोजोबलवर्धनम्

स्वेददौर्गन्ध्यवैवर्ण्यश्रमदौर्बल्यनुलेपनम ६३

स्नानं येषां निषिद्धं तु तेषामप्यनुलेपनम्

रक्तोद्ग्रमथ चौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम ६४

सुमनोऽम्बररतानां धार्यां प्रीतिवर्धनम्

मुखालेपादयं चक्षुःपीनगरुडं तथाडननम ६५

ग्रव्यृङपिडङक कान्तं भवत्यमुजसन्निभम्

पद्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमरडलम ६६

नेत्रमज्जनसंयोगाद्वेध्यामलताकरम्

यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं धनधान्यविवर्धनम ६७

देवतातिथिविप्राणां पूजनं गोत्रवर्धनम्

ग्राहारः प्रीतिसद्यो बलकृद्धेहधारकः ६५

ग्रायुस्टेजःसमुत्साहस्मृत्योजोग्रिविवर्धनः

पादप्रणालनं पादमलरोगश्रमापहम ६६

चक्षुःप्रसादनं वृष्यं रक्तोद्रं प्रीतिवर्धनम्

निद्राकरो देहसुखप्रदः श्रमसुमिनुत ७०

पादत्वड्मृतकारी च पादाभ्यङः सदा हितः

पादरोगहर्ं वृष्यं रक्तोद्रं प्रीतिवर्धनम ७१

सुखप्रचारमोजस्यं सदा पादत्रधारणम्

ग्रनारोग्यमनायुष्यं चक्षुोरुपघातकृत ७२

पादाभ्यामनुपानद्धां सदा चडक्रमगां नृणाम्

[ERROR page 98 - NVIDIA client error]

55 करोति धातुसाम्यं च निद्रा काले निषेविता ५५ तत्रादित एव नीचानखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा लघूष्णीषच्छत्रोपानत्केन दरडपाणिना काले हितमितमधुरपूर्वाभिभाषिणा बन्धुभूतेन भूतानां गुरुवृद्धानुतेन सुसहायेनानन्यमनसा खलूपचरितव्यं तदापि न रात्रौ न केशास्थिकराटकाश्मतुषभस्मोৎकारकपालाद्धारामेध्यस्थानबिल्ल भूमिषु न विषमेन्नकौलेचतुष्पथेक्ष्वभ्राश्मुपारिष्ठित ५६ न राजदृष्टपरुषपेशुन्यानृतानि वदेत् न देवाद्विजातिपरिवादांश्च न नरेंद्रदृष्टोनमत्तपतितचुद्रनीचानुपासीत ५७ वृत्तपर्यंतप्रपातविषमवल्मीकदुष्टवाजिकुष्टाराध्याधिरोहणानि परिहरेत् पूर्वानुदीसमुद्राविदितपल्वलश्रभ्रकूपावतरथ्यानि भिन्नशून्या गारांश्मशानं विजनारतयवासामपिसंभ्रमव्यालभुजझकीटसेवाश्च ग्रामाघातकल हशस्त्रसत्रि पातव्यालसरीसृपृृृङ्गिसत्रिकर्षांश ५८ नामिगोगुरुभाह्मणप्रेङ्खदमपत्यन्तरेण यायात् न शवमनुयायात् देवगोत्राह्मणाचैत्यध्वजरोगिपतितपापकारिषां च छायां नाक्रमेत नास्ते गच्छन्तमुद्यन्तं वाङ्मित्यं वीक्ष्यते गाङ् धापयन्तीं धयन्तीं परशस्यं वा चरन्तीं न कस्यै चिदाचक्षीत न चोल्कापातोत्पातेन्द्रधनूंषि नामिंमुखेनोपधमेत् नापो भूमिं वा पाणिपादेनाभिहन्यात् ५९ न वेगान् धारयेद् वातमूत्रपुरीषादीनाम् न बहिर्वेगान् ग्रामनगरदेवतायतनश्मशानचतुष्पथसलिलाशयपथिसत्निकृष्टानुत्सृजेत् प्रकाशं न वाय्वग्रिसलिलसोमार्कगोगुरुप्रतिमुखम् ६० न भूमिं विलिखेत् नासंवृतमुखः सदसि जृम्भोद्वारकासश्वासञ्चवथूनुत्सृजेत् न पर्यङ्किकावष्टम्भप्रसारंषानि गुरुसन्निधौ कुयात ६१ न बालकर्शनासारोतोदर्शनाच्चिविवरारायमभिकृष्णीयात् न वीजयेत् केशमुखनखवस्त्रगात्राग्राणि न गात्रनखवक्त्रवातिदं कुयात न काष्ठलोष्ठतृणादीनभिहन्याच्छिन्द्याद्दिनद्वयाद्र ६२ न प्रतिवातातपं सेवेत न भुक्तमात्रोग्रिमुपासीत नोल्कटकाल्पकाष्ठासनमध्यासीत न ग्रीवानिषमं धारयेत् न विषमकायः क्रियां भजेत भुझीत वा न प्रततमீचेत विशेषज्ञ्योतिरभास्करसूत्रमचलभान्तानि न भारं शिरसां वहेत् न स्वप्रजागरशयनासनस्थानचङ्क्रमणशयानवहानप्रधाननलद्धं नप्लवन प्रतृष्णहास्यभाष्यवयाय्यामादीनुचितान्प्रयतिसेवेत ६३

६७ उचितादप्यहितात् क्रमशो विरमेत् हितमनुचितमप्यासेवेत क्रमशः न चै कान्तः पादहीनात्

६६ नावाकशिरा: शयीत न भिन्नपात्रे भुज्जीत न विना पात्रेष नाझलिपुटेनाप: पिबेत् काले हितमितस्निग्धमधुरप्रायमाहारं वैद्यप्रत्यवेक्षितमाश्नीयात् ग्रामगागशिकापणिकशतृषत्रशठपतितभोजनानि परिहरेत शेषारयापि चानिष्टे

रूचिरूपरसगन्धस्पर्शशब्दमनःसुचौ ग्रन्यन्यवगुणान्यापि संश्रयेद् ऋतूनां मोचककालोपहतानि नाप्रतिपालितपादो भुज्जीत न मूत्रोद्गारपीडितो न सन्ध्ययोर्नानुपाश्रितो नातीकालं हीनमितिमात्रं निद्रोत्स्रेहं चेति

१०० न भुज्जीतोद्वतस्त्रेहं नष्टं पर्युषितं पयः न नक्तं दधि भुज्जीत न चाप्यगृहीतशर्करम् नामुद्रयुषं नाञौद्रं नोष्णां नालं कैर्विना ग्रन्यथा जनयेत कुष्टविसर्पादीन् गदान बहून नात्मानमुदके पश्येन्न नमः प्रविशेज्जलम्

१०१ दूतमद्यातिसेवाप्रतिभूत्वसादित्त्वसमाहानगोष्ठीवादित्रायि न सेवेत स्त्र्ज छत्रोपानहौ कङ्कमतीत्वासांसि न चानैर्यध्दानि धारयेत ब्राह्मणमभिगां च नोच्छिष्टः स्पृशेत

१०२ भवन्ति चात्र यस्मिन यस्मिन्नृतौ ये ये दोषा: कुप्यन्ति देहिनाम तेषु तेषु प्रदातव्या रसास्ते ते विजानता

१०३ वर्षासु न पिबेत्तोयं पिबेच्छरदि मात्रया वर्षासु चतुरो मासान मात्रावदुदकं पिबेत

१०४ उष्णां हैमे वसन्ते च काम ग्रीष्मे तु शीतलम हेमन्ते च वसन्ते च सीध्वरिष्टौ पिबेन्नरः

१०५ शृतशीतं पयो ग्रीष्मे प्रावृट्काले रसं पिबेत् यूर्ष वर्षति तस्यान्ते प्रतिपिबेच्छीतलं जलम

१०६ स्वस्थ एवमतोऽन्यस्तु दोषाहारगतानुगः स्रेहं सैन्धवचूर्णेन पिप्पलीभीष्म संयुक्तम पिबेदग्रिविवृद्धार्थ न च वेगान विधारयेत

१०७ श्रमिदींसिकरं नृणां रोगायां शमनं प्रति प्रावृट्शरद्दसन्तेषु सम्यक स्नेहादिमाचरेत्

१०५ कफे प्रच्छर्दनं पित्ते विरेको बस्तीरीरषे शस्स्यते त्रीष्वपि सदा व्यायामो दोषनाशनः

१०६ भुक्तं विरुद्धमप्यन्नं व्यायामान्नं प्रदुष्यति

११० उत्सर्गमैथुनाहारशोधनैः स्वात्मु तन्मनाः नेच्छेद्दोषचयात् प्राज्ञः पौडां वा कायमांसं

१११ ग्रातिस्रोतोऽप्रियोगैश्च रक्तदोषान्निमित्तवान् शूलकासज्वरश्वासकास्यर्पीडवामयन्नया

११२ ऋतिव्यवायाज्जान्ते रोगाश्चोपकादयः ग्रायुष्मन्तो मन्दजराः वपुर्वर्गबलान्विताः

११३ स्थिरोपचितमांसाश्र्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः त्रिभिस्त्रिभिरहोरात्रैः समीक्ष्यतां प्रमदां नरः

११४ सर्वेष्वऋतुषु धर्मेषु पत्नीत् पादाद्वृजेन्द्रृध रजस्वलामकां च मलिनामप्रियाम् तथा

११५ वर्षावृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडितां हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्टां योनिदोषसमन्वितां

११६ सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजितामपि सन्ध्यापूर्वस्स्वगम्यां च नोपयेतात् प्रमदां नरः

११७ गोसर्गे चार्धरात्रे च तथा मध्यन्दिनेषु च लज्जासमावहे देशे विवृतेरडशुद्ध एव च

११५ बुद्धितो व्याधितश्शैल शुब्धचिचत्तश्श मानवः वातविरमूत्रवेगी च पिपासुरतिदुर्बलः

११८ तिर्यग्योनावयोनौ च प्राप्तशुक्रविधारगां दुष्टयोनौ विसर्ग तु बलवानपि वर्जयेत

१२० रेतस्र्रातिमात्र तु मूर्ध्नावररगेव च स्थितावृत्तानशयनै विशेषगेव गर्हितं

१२१ क्रीडायामपि मेधावी हितार्थी परिवर्जयेत रजस्वलां प्राप्तवतो नरस्यानियतातमनः

१२२ दृश्यायुस्स्तेजसां हानिरधर्मश्र ततः भवेत लिङ्गिनां गुरुपत्नी च सगोत्रामथ पर्वसु

वृद्धां च सन्ध्ययोश्शापि गच्छतो जीवितद्नयः

123 गर्मिरय्या गर्भपीडा स्याद् व्याधितायां बलक्षयः । हीनाझीं मलिनां द्रेष्यां कामं वन्ध्यासंवृते देशेऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्र्च जयो भवेत् ॥

124 बुधितः बुद्धचित्तश्र्च मध्याह्ने तृषितोऽबलः । स्थितश्र्च हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति ॥

125 ग्रातिप्रसङ्गाद् द्वातौ शिषः शुक्रद्रयावहः । व्याधितस्य रुजा प्रलीति मृत्युमूर्च्छा च जायते ॥

126 प्रत्युषस्यर्धरात्रे च वातपित्ते प्रकुप्यतः । तिर्यग्योनावयोनौ च दुष्टयोनौ तथैव च ॥

127 उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रस्य च क्षयः । उद्दारते मूत्रते च रेतसश्र्च विधारये ॥

128 उत्ताने च भवेच्छीघ्रं शुक्राश्मर्यास्तु संभवः । सर्व परिहरेत् स्मादे तल्लोकद्रयेऽहितम् ॥

129 शुक्रं चोपस्थितं मोहान्न संधार्य कथंचन । व्योरूपगुप्तेतां तु त्यक्तशीलां कुलाङ्गनात् ॥

130 ग्रभिकामोजभिकामां तु दृष्ट्वा हस्तामलङ्कृताम् । सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरैरबृंहितः ॥

131 भद्रया: सशर्करा: धीरं ससितं रस एव च स्त्रियां सद्यजनं स्वप्रो व्यवायान्ने हितानि तु ॥

132 मुखमात्रं समासेन सदृक्तस्यैतदीरितम् । श्रारोग्यमायुरर्थो वा नासिद्धिः प्राप्यते नृभिः ॥

133 इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने ऽनागताबाध चिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

पञ्चविंशतितमोऽध्यायः 1 ग्रथातो मिश्कचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ।

पञ्चविंशतितमोऽध्यायः 2 यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।

पञ्चविंशतितमोऽध्यायः 3 पाल्यामयास्तु विरुद्ध्या इत्युक्तं प्रागनिबोध तान् । परिपोटस्थोत्पात उन्मन्थो दुःखवर्धनः ॥

पञ्चमः परिलेहो च कर्षापाल्यां गदा: स्मृता: सौकुमार्याद्द्रोरोत्सृष्टे सहसाऽभिप्रवर्धिते य

कर्षांशोफो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् कृष्णारुणानिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः य

गुर्वोभरासंयोगात्ताडनाद्घर्षणादपि शोषः पात्यां भवेच्छोफो दाहोपकैरुगन्वितः ६ रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः

बलाद्दर्धयतः कर्षं पाल्यां वायु: प्रकुप्यति ७ गृहीत्वा सकर्फं कुर्याच्छोफं तद्रुश्चेदनम्

उन्मन्थकः सकराडूको विकारः कफवातजः ५ वर्धमाने यदा कर्षं कराडूदाहरुगन्वितः

शोफो भवति पाकश्च त्वक्स्थोऽस्रुदःखवर्धनः ६ कफासृकृृमयः कुर्युः शर्षपाभा विकारिणी: स्वाविष्णो: पिडका: पाल्यां कराडूदाहरुगन्विता: १०

कफासृकृमिसंभूतः स विषर्पन्नितस्ततः लिह्यात् सशस्कुलाभ्यां पालद्र्ं परिलेहोती स स्मृतः ११ पाल्यामया ह्यमी घोरा नरस्याप्रतिकारिणः

मिथ्याहारविहारस्थो पालि हिंस्युरुपेक्षिता: १२ तस्मादाशु भिषक् तेषु स्नेहादिक्रममाचरेत्

तथाडभ्यङ्गपरीषेकप्रदेहासृग्विमोचनैः १३ सामान्यतो विशेषाच्च वध्याम्यभ्यञ्जनं प्रति खरमझरियष्ठचाहसेन्धवामरदारुभिः १४

सुपिष्टैः साश्रुगन्धैश्च मूलकावलगुजे: फलैः सर्पिस्तैलवसामज्जमधूच्छिष्टानि पाचयेत् १५ सन्तो रसायथ तैः पालिं प्रदिह्यात् परिपोटके

मज्जिष्ठातिलयष्ठचाह्वसारिवोत्पलपथ्यकैः १६ सरोध्रैः सकदम्बेश बलाजम्वाम्रपल्लवैः सिद्धं धान्याम्लसंयुक्तं तैलमुत्पातनाशनम् १७

तालपत्रयष्कगन्धार्ककुचीफलसैन्धवैः तैलं कुलीरगोधाभ्यां वसया सह पाचितम् १५

[ERROR page 104 - NVIDIA client error]

33 पिष्टाडथ सर्वे सह मोदयन्त्या साराम्भसा बीजकसंभवे

34 साराम्भस: सम्पभियेव पश्चात् प्रस्तै: समालोडच् दशाहगुप्तमम् लौहे सुपात्रे विनिधाय तेलमच्चोद्र्वं तद्न पचेत प्रयत्नात

35 पक्वं च लौहैडभिने निधाय नस्यं विदध्यात परिशुद्धकाय: ग्रभ्यज्ञयोगेश्र नियुज्यमानं भुञ्जीत माषान कुशरामथो वा

36 मासोपारष्ट्रैडघनकुष्ठतैग्र: केशा भवन्ति भ्रमराझ्ञानाभ: केशास्थाडन्ये खलतौ भवेयुर्ज्रा न चैनं सहसाडभ्युपेति

बलं परं संभवन्तिर्द्रयायां भवेद्र वक्त्रं वलिभिरविमुक्तम् नाकामिनेऽनर्थिनि नाकृताय नैवारये तैलमिदं प्रदेयम्

38 लात्ता रोधं द्रे हरिद्रे शिलाले कुष्ठं नागां गेरिका वर्षकाश्र मञ्जिष्ठोग्रा स्यात सुराष्ट्रोद्रवा च पतङ्गं वै रोचना चाङ्गनं च

39 हेमाझुत्वक पारडुतरं वटस्य कालीन्यं स्यात पथकं पदमध्यम् रक्तं श्वेतं चन्दनं पारदं च काकोल्यादि: त्रीरिपिष्टश्र वर्ग:

40 मेदो मज्जा सिक्थकं गोधृतं च दुर्ग्ध क्वाथ: द्वीरिसां च दुमाग्राम् पतत् सर्व पक्वमेवच्यतस्त वक्त्राभ्यडे सर्पिरुक्तं प्रधानम्

41 हन्याद व्यङ्गं नीलिकां चातिवृद्धां वक्त्रे जाता: स्फोटिकाश्रापि काश्रित् पद्माकारं निर्वलीकं च वक्त्रं कुयादितत पीनगरडं मनोज्ञम्

42 राजामेतद्योषितां चापि नित्यं कुयाद्द्यस्यसत्समानां नृषां च कुष्ठघ्रं वै सर्पिरेतत् प्रधानं येषां पादे सन्ति वैपादिकाश्र

43 हरीतकीचूर्णमरिष्टपत्रं चूतत्वचं च दाडिमपुष्पवृन्तम् पत्रं च दद्यान्मदयन्तिकाया लेपोऽडरागो नरदेवयोग्य:

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मिश्नकचिकित्सितं नाम पञ्ञविंशोऽध्याय: २५

षड्विंशतितमोऽध्याय:

1 ग्रथात: द्वौगबलीयं वाजीकरणाचिकित्सितं व्याख्यास्याम:

2 यथोवाच भगवान धन्वन्तरि:

3 कल्यस्योद्रव यसो वाजीकरणसेविन: सर्वेष्वृतुष्वहरहर्व्यायो न निवारित:

[ERROR page 106 - NVIDIA client error]

[ERROR page 107 - NVIDIA client error]

[ERROR page 108 - NVIDIA client error]

जीत शीततोयं चातुपिबेदेवमहरहर्मासं तदेव मध्ययुक्तं भल्लातकक्वाथेन वा मधूद्राक्वाथयुक्तं वा मध्वामलकरसाभ्यां वा गुडूचीक्त्वाथेन वा एवमेते पञ्च प्रयोागा भवन्ति जीर्णे मुद्धामलकयूषेषालवणोल्पस्नेहन घृतवन्तमोदनमश्नीयात एते खल्वशंसि द्वापयन्ति कृमीनुपपन्नान्ति ग्रहगाधारङ्गशक्तिं जनयन्ति मासे मासे च प्रयोेगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिरर्भवति ७

विडङ्गतैलानि ब्राह्मी पिष्टपेचन पिष्टवदुपस्वद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य दृषदि पिष्टमायसे त्रढे कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशावन्तग्रुहे चतुरो मासान्निदध्यात् वर्षाविगमे चोद्वत्यपसंस्कृतशरीरः सहस्रसंपाताभिहुतं कृत्वा प्रातःप्रातर्यथाबलमुपुञ्जीत जीर्णे मुद्धामलकयूषेषालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पांशुशय्यां शयीत तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाड़ोऽभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तान्गुलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत् द्वितीये पिप्पलिका-स्त्रुतिये यूकास्तथैवापहरेत् चतुर्थे दन्तनखरोमार्गयवशीर्यन्ते पञ्चमे प्रशस्तगुण लद्यगानि जायन्ते षष्ठे ऽन्रमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति दूराच्छ्रव-याणि दर्शानानिचारस्य भवन्ति रजस्तमसी चापोद्धा सत्त्वमधितिष्ठति श्रुतनि-गाध्रपर्वोत्पादिगुडलोदकशर्करा: पर्यावृङ्गे वर्षशतानुसारवाप्रोतितस्यागुतेलमभ्यङ्नार्थे ग्राजकर्कषायमुत्सादनार्थे सोशीरे कूपोदर्क स्नानार्थे चन्दनमुपलेपनार्थे भल्लातकविधानवदारारः परिहारश्र ५

काश्मयां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जां ऋतु हि पयसा श्रुतेन भोक्तव्यं समनमन्यत् पूर्वेऽशिशिषश्व शोशितपित्तनिमित्तेषु विविधकल्पैषामुपयोगः ६

यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्धपलं पलं वा पयसाडलोदकं पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः एव द्वादशरात्रमुपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्स्थिरत् एवं दिवसशतमुपयुज्य वर्षशतं वयस्सिष्ठति एवमेवातिबलानागबलाविदारीशतावर्यामुपयोगः विशेषतस्त्वति बलमुदङ्केन नागबलाचूर्णैमधुना विदारीचूर्णैः शर्करा शतावरोंमप्येवं पूर्वेऽन्यान्त समानमाशिषश्व समा: एतास्वौषधयो बलकामानां शोशियाम् रक्तपित्तपोसृष्टानां शोशितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते १०

वाराहीमूलतुलाचूर्णी कृत्वा ततो मात्रां मध्ययुक्तांपयसाडलोदकं पिबेत् जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् प्रयोागनिममुपसेमानो वर्ष-शतमायुरवाप्रोति स्त्रीषु चाद्यताम् एतेनैव चूर्णेन पयोडचचूरर्य श्रुतशीतम-

भिमथ्याज्यमुत्पाद्यामधुयुतमुपयुञ्जीत सायंप्रातरेककालं वा जीर्णे पयः स-

पिरोदन इत्याहारः एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्‌भवति ११

चत्नुःकामः प्राणकामो वा बीजकसाराग्रिमन्थमूलं निष्क्वाथ्य माषप्रस्थं

साध्येत् तस्मिन् सिद्ध्यति चित्रकमूलानामच्तमात्रं कल्कं दद्यादामलकरस

चतुर्थभागं ततः स्वाद्नमवतार्य सहस्रसंप्राताभिहतं कृत्वा शीतீभूतं मध्युस

पिब्धो संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं यथासात्म्यं च लवणं पारहरन् भञ्जयेत् जीर्णे

मुद्गामलकयूषेणैषालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्तं पयसा वा मासत्र-यम्

एवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चत्नुः सौपर्ण्यं भवत्यनल्पबलः स्त्रीषु चात्नयो व-

र्षशतायुर्‌भवतीति १२

भवति चात्र

पयसा सह सिद्धानि नरः शशाफलानि यः

भञ्जयेत् पयसा साधं वयस्तस्य न शीर्यते १३

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सर्वोपघातशमनীয়ं रसायनचिकित्सतं

नाम सम्पविंशोऽध्यायः २७

ाष्टाविंशतितमोऽध्यायःः

ग्रथातो मेधायुष्कामीयं रसायनचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

मेधायुः कामः श्वेतावलग्नजफलान्यान्तपपरिशुष्कारायादाय सूक्ष्मचूर्ण्यैःनि क-

त्वा गुडेन सहालोड्य स्तेहकुम्भे समरात्रं धान्यराशौ निदध्यात्त् समरात्राद्‌

द्वौत्य हतदोषस्य यथाबलं पिरंडं प्रयच्छेदनुदिते सूर्ये उष्णोदकं चानुपिबेत्

भल्लातकविधानवद्‌गारप्रवेशः जीर्णोषधश्रापराह्णे हिमाभिरद्भिः परिषिक्त-

गात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरेगौदनमश्नीयात् एवं षण्‌

मासानुपयुज्य विगतपाप्मा बलवशोषितः श्रुतनिगदो स्मृतिमानरोगो वर्षश-

तायुर्‌भवति कुष्ठिनं पारडरोगिगामुदरिगां वा कृष्णायां गोमूत्रेगालोडच्यार्धप-

लिकं पिरंडं विगतलौहित्ये सवितरि पाययेत् पराह्णे चालनयेनामलकयूषेण

सर्पिष्मन्तमोदनमश्नीयात् एवं मासमुपयुज्य स्मृतिमानरो गो वर्षशतायुर्‌भवति

एष एवोपयोगश्वित्रिकमूलानां रजन्याश्व चित्रकमूले विशेषो द्विपलिकं पिरंडं

पयं प्रमायां शेषं पूर्ववत् ३

[ERROR page 111 - NVIDIA client error]

9 मन्त्रोषधसमयुक्तं संवत्सरफलप्रदम्

10 बिल्वस्य चूर्णैः पुष्ये तु हुतं वारान् सहस्रशः श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्ण दिने दिने

11 सर्पिर्मधुयुतं लिह्यादलच्मीनाशनं परम् त्वचं विहाय बिल्वस्य मूलक्वाथं दिने दिने

12 प्राश्नीयाद् पयसा साध्वीं स्त्रियम् हत्वा समाहितः दशसाहस्रमायुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत्

13 हत्वा बिसानां क्वाथं तु मधुलाजेश्व संयुक्तम् ग्रोमोघं शतसाहस्त्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम्

14 सुवर्ण पद्मबीजानि मधु लाजा प्रियड्वः गव्येन पयसा पीतं लच्मीं प्रतिषेधयेत्

15 नीलोत्पलदलक्वाथो गव्येन पयसा श्रुतः ससुवर्गास्तिलैः साधर्मलच्मीनाशनः स्मृतः

16 गव्यं पयः सुवर्ण च मधूच्छिष्टं च मातृकम् पीतं शतसहस्त्राभिहितं युक्तरथं स्मतम्

17 वचागृृतसुवर्ण च बिल्वचूर्णामिति त्रयम् मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्धनम्

18 वासामूलतुलाक्वाथे तैलमवाप्य साधितम् हत्वा सहस्रमशन्यान्मेध्यमायुष्यमुच्यते

19 यवकांसतावकान् खादेदेभभूय यवांसथा पिप्पलीमधुसंयुक्तान् शित्ता चरणावबद्धवेत्

20 मध्वामलकचूर्णानि सुवर्णामिति च त्रयम् प्राश्यारिष्टगृहीतोऽपि मुच्यते प्राणसंशयात्

21 शतावर्रीकृतं सम्यग्युक्तं दिने दिने सन्तोद्र ससुवर्ग च नरेन्द्र स्थापयेद्रश

22 गोचन्दना मोहनिका मधुकं मातृकं मधु सुवर्गामिति संयोगः पेयः सौभाग्यमिच्छता

23 पद्मनीलोत्पलक्वाथे यष्ट्रीमधुकसंयुते सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्ग सदा पिबेत्

पयश्रानुपिबेत सिद्धं तेषामेव समुद्धवे

[ERROR page 113 - NVIDIA client error]

सर्वे तुल्यगुणाश्रैव विधानं तेषु वध्यते ६

ऋतोऽन्यतमं सोममुपयुन्तः सर्वोपकरसपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृत्-

मागारं कारयित्वा हतदोषः प्रतिसंस्कृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथकरागमु हृर्तनच्-

त्रेषु ग्रंशुमन्तमादाय ध्वरकल्पेनाहतमभिषुतमभिहुतं चान्तरागारे कृतमड्‌ल-

स्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात् सौवर्णी राजते वा पात्रेऽङ्कोलिमात्रे ततः सकृदेवपियुज्जातं नो स्वादयेन् तत उपस्पृश्ये शेष-

मप्स्ववसाय यमनियमाभ्यामात्तानं संयोज्य वाग्यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्ध्र-

रुपास्यमानो विहरेत् १०

रसयानं पीतवांस्तु निवाते तन्मना शुचिः

ग्रासीत तिष्ठेत् क्रामेद् न कथंचन संविशेत् ११

सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्ध्रुप-

ास्यमानः शयीत तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत् ग्रशनायितो वा धीरं ततः

प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमड्‌लो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत तस्य जीर्णे सोमे

छर्दिरुत्पद्यते ततः शोशितात्कं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं श्रुतशीतं धीरं

वितरेत् ततस्तत्प्रह्नि कृमिव्यामिश्रमतिसायितेसु तेनानिष्टप्रतिग्रह-

भुक्तप्रभृतिभिर्‌वशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव

धीरं वितरेत् द्वौमवस्त्रास्त्रतायां चैनं शय्यायां शाययेत् ततश्छतुर्थेऽहनि तस्य

श्वयथुरुत्पद्यते ततः सर्वाङ्गेभ्यः क्रमयो निष्क्रामन्ति तदहश् शय्यायां पांशु-

भिरवकीर्यमाणः शयीत ततः सायं पूर्ववदेव धीरं वितरेत् एवं पञ्चमषट्ठयो-

र्दिवसयोर्‌वंत केवलमुभयकालमस्मै द्वीरं वितरेत् ततः सप्तमेऽहनि निर्मा-

सस्त्वगस्रिस्थभूतः केवलं सोमपरिग्रहादेवोच्छ्वसति तदहश् द्वीरेण सुखो-

ष्णोन परिसिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत् ततोऽष्टमेऽहनि

प्रातरेव द्वीरपरिषिक्तग्नं चन्दनप्रतिग्धगात्रं पयः पायित्वा पांशुशय्यां समु-

त्सृज्य द्वौमवस्त्रास्त्रतायां शय्यायां शाययेत् ततोऽस्य मांसमाप्याय्यते त्वक्

चावदलति दन्तनखरोमाग्निं चास्य पतन्ति तस्य नवमदिवसात् प्रभृतिगुते-

लाभ्यद्धः सोमवल्ककषायपरिषेकः ततोदशमेऽह्नयेतदेव वितरेत् ततोऽस्य

त्वक् स्थिरतामुपैति एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तिं तत्तस्त्रोदशात् प्रभृति सो-

मवल्ककषायपरिषेकः एवमाषोडशाद्र्वते ततः सम्पदशाष्टादशयोर्दिवस-

योर्‌दर्शनाज्जायन्ते शिखरिणः स्त्रिग्धवत्‌वैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थि-

राः सहिष्णावः तदा प्रभृति चानवैः शालितरडुलैः द्वीरयवागू‌मुपसेवेत यथा-

[ERROR page 115 - NVIDIA client error]

साङ्ख्योपाङ्गांश्र निरूप्य वेदानु विन्दति तत्वतः |

चरत्यमोघसङ्लपो देववद्दाखिलं जगत् १६

सर्वेषामेव सोमานां पत्राणि दश पञ्च च |

तानि शुक्ले च कृष्णे च जायन्ते निपतन्ति च २०

एकैकं जायते पत्रं सोमस्याहरहस्तदा |

शुक्लेऽस्ति पञ्चमेऽस्त्येव भवेत् पञ्चदशेऽपिच्छद: २१

शीर्यते पत्रमेकं दिवसे दिवसे पुनः |

कृष्णेऽपत्तत्तये चापि लता भवति केवलां २२

ग्रंशुमानाज्यगन्धस्तु कन्दवान् रजतप्रभः |

कदल्याकारकन्दस्तु मुञ्जवाण्छुश्रनच्छद: २३

चन्द्रमा: कनकाभासो जले चरति सर्वदा |

गरुडाहतनामा च श्वेतात्नश्रापि पारडुरौ २४

सर्पनिर्मोक्षदृशौ तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ |

तथाऽड्ये मरडलेक्षित्रतेश्रित्रिता इव भान्ति ते २५

सर्व एव तु विज्ञेया: सोमाः पञ्चदशच्छदाः |

दीर्घकन्दलतावन्तः पत्त्रैरानाविधे: स्मृताः २६

हिमवत्यर्बुदे सद्यो महेन्द्रे मलये तथा |

श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा २७

पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे हदे तथा |

उत्तरेगा वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधरा: २५

पञ्च तेषामध्ये सिन्धुनामा महानदः |

हठवत् प्लवते तत्र चन्द्रमा: सोमसत्तमः २६

तस्योददेशु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि |

काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना चन्द्रकमासमू ३०

गायतस्त्रेष्टभः पादौ को जगतः शाक्वरस्तथा |

ऋत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभा: ३१

यैश्वात्र मन्दभाग्यैस्ते भिषजश्रापमानिता: |

न तान् पश्यन्त्यधर्मिष्ठा: कृतघ्नाश्रापि मानवाः ३२

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्वभावव्याधिप्रतिषेधनীয়ं

रसायनचिकित्सितं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः २६

त्रिशत्तमोऽध्यायः

१ ग्रथातो निवृत्तसन्तापीयं रसायनं व्याख्यास्यामः १

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

३ यथा निवृत्तसन्तापा मोदन्ते दिवि देवताः। तथौषधीरिमा: प्राप्य मोदन्ते भुवि मानवाः ३

४ ग्रथे खलु सम्पूर्णे पुरुषे रसायनं नोपयुज्यते तद्यथा ग्रन्थिमवनिलस्य दोषद्रः प्रमादी व्यसनी पाकृतः भेषजापमानी चेति सम्भिरेव कारशर्न सम्पद्यते तद्यथा अज्ञानादनारम्भा दश्शीर चित्तत्त्वादारिद्र्यादनयत्तत्त्वादधर्मादौषधलाभाद्वेति ४

ग्रथौषधीव्याख्यास्यामः तत्राजगरी श्वेतकापोती कृष्णकापोती गोनसी वाराही कन्या छत्रा ग्रतिच्छत्रा केरगु ग्रजा चक्रका ग्रालित्यपर्शी ब्रह्मसुवर्चला श्रावणी महाश्रावणी गोमोमी ग्रजलोमी महावेगवती चेत्यष्टादश सोमस्मवीर्यां महौषध्यो व्याख्यास्याता: तासां सोमवत् क्रियाशीलसुततयः शस्त्रेऽभिहिता: तासामागरेदभिहितानां याः द्वीरवत्यस्तासां द्वीरकुङ्डवं सकृदेवोपयुज्जीत यास्त्वध्वनीरा मूलवत्यस्तासां प्रदेशिनीप्रमाणानि त्रीणि कारडानि प्रमाणमुपयोगे श्वेतकापोती समूलपत्रा भद्रयितव्या गोनस्यजगरीकृष्णका-पोतीनां सनखमुष्टिं खरडशः कल्पयित्वा द्वीरेग विपाच्य परिस्नाव्याभिघारितमभिहतं च सकृदेवोपयुज्जीत चक्रकायाः पयः सकृदेव ब्रह्मसुवर्चला सम्प्रात्रमुपयोक्तव्या भद्रयकल्पने शेषाणां पत्त्र पत्त्र पलानि द्वीराढकक्वाथ-तानी प्रस्रेङ्डवशिष्टेर्वार्य परिस्नाव्य सकृदेवोपयुज्जीत सोमवदारविहारौ व्याख्यास्यतौ केवलं नवनीतमभ्यर्थार्थ शेषं सोमवदानिर्गमादिति ५

६ भवन्ति चात्र युवानं सिंहविक्रान्तं कान्तं श्रुतनिगादिनम् कुरुरेता: क्रमेगैव दृढसहस्रायुणं नरम् ६

७ ग्रहंती कुरङ्डली मधुली दिव्यस्तक्चन्दनाम्बरः चरत्यमोषसङ्लपो नभस्यम्बुददुर्गमे ७

८ व्रजन्ति पत्त्रिगो येन जललम्बाश्र तोयदा: गतिः सौषधिसिद्धस्य सोमसिद्धे गतिः परा ८

९ ग्रथ वन्द्यामि विज्ञानमौषधीनां पृथक पृथक मराडले: कपिलैश्वित्रैः सर्पाभा पत्त्रपरिश्रिनी ९

पञ्चारतिप्रमाणा च विज्ञेयाड्जगरी बुधैः

निष्पत्रा कनकाभासा मूले ह्रृज्ज्वलसंमिता १०

सर्पाकारा लोहितान्ता श्वेतकापोतिरुच्यते

द्विपर्शिनौ मूलभावमारुढां कृष्णामराडलाम् ११

द्व्यच्रतिमात्रां जानीयान्द्रोनसां गोनसाकृतिम्

सच्चीरां रोमशां मृद्वीं रसेनदुरुपमामिमाम् १२

एवंरूपरसां चापि कृष्णाकापोतिमादिशेत्

कृष्णासर्पसवरूपेण वाराही कन्दसंभवा १३

एकपात्रा महावीर्यां भिन्नाझनसमप्रभा

छत्रातिच्छत्रके विद्याद्द्वौघ्ने कन्दसंभवे १४

जरामृत्युनिवारिण्यौ श्वेतकापोतिसंस्थिते

कान्तेर्द्वादशभिः पत्रैर्मयूराड्रुरोहपमैः १५

कन्दजा काञ्चनध्री कन्या नाम महौषधी

करेषुः सुबहुद्दीर कन्देन गजरूपिणी १६

हस्तिकर्णापलाशस्या तल्पपर्णा द्विपर्शिनौ

गृञ्जासतनाभकन्दा तु सच्चीरा तुपरूपिणी १७

गृञ्जा महौषधी जेया शङ्कुनन्दुपराडरा

श्वेतां विचित्रकुसुमां काकादन्या समां तुपाम् १५

चक्रकामोषर्धी विद्याज्जरामृत्युनिवारिणीम्

मूलिनी पञ्चभिः पत्रैः पत्रैः सुरक्तां शुक्कोमलैः १६

ग्रादित्यपर्शिनौ जेया सदाडदित्यानुवर्तिनी

कनकाभा जलान्तेषु सर्वतः परिसर्पति २०

सच्चीरा पथिनीप्रख्या देवी ब्रह्मसुवर्चला

ऋरतिमात्रानुपका पत्रैर्ह्रृज्ज्वलसंमिते: २१

पुष्पेनीलोत्पलाकारिः फलैः श्वाझनसंनिभः:

श्रावणी महती जेया कनकाभा पयस्विनी २२

श्रावणी पारडराभासा महाश्रावणिशिलद्रुगा

गोलोमी चाजलोमी च रोमशे कन्दसंभवे २३

हंसपादीव विच्छिन्देः पत्रैर्मूलसमुद्धवैः

अथवा शङ्कपुष्प्या च समाना सर्वरूपतः २४

२५ वegen महताडविस्था सर्पनिर्मोक्षनिभा एषा वेगवती नाम जायते ह्यम्बुदद्यये

२६ सम्मादौ सर्परूपियो ह्योषध्यो या: प्रकीर्तिताः तासामुद्रगं कार्य मन्त्रेशानेन सर्वदा

२७ महेन्द्रामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि तपसो तेजसो वृद्धिपे प्रशस्येद्वह शिवायै व मन्त्रेशानेन मतिमान् सर्वा एवाभिमन्त्रयेत्

२५ शश्रद्दधानैरलसै: कृतघ्नै: पापकर्मभि:

२६ नैवासादयितं शक्या: सोम: सोमसमास्तथा पीतावशेषममृतं देवैब्रह्मापुरोगमै:

३० निहितं सोमवीर्यासु सोमे चाप्योषधीपतौ देवसुन्दे हदवरे तथा सिन्धौ महानदे

३१ दृश्यते च जलानेषु मेध्या ब्रह्मसुवर्चला आदित्यपर्यनिनी श्रेया तथेव हिमसंन्नये

३२ दृश्यतेsजगरी निलयं गोनसी चाम्बुदागमे काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना चुद्रकमांसम्

३३ करेगुसत्त्र कन्या च छत्रातिच्छत्रके तथा गोलोमी चाजलोमी च महती श्रावणी तथा

३४ वसन्ते कृष्णासर्पाख्या गोनसी च प्रदृश्यते कौशिकिं सर्ंत तीत्स्ना सञ्जयन्त्यासु पूर्वत:

३५ द्वितप्रदेशो वल्मीकैराचितो योजनत्रयम् विज्ञेया तत्र कापोती श्वेता वल्मीकमूर्धसु

३६ मलये नलसेतौ च वेगवत्यौषधी ध्रुवा कार्तिक्यां पौर्णमास्यां च भक्त्यायेतामुपोषित:

३७ सोमवद्यात्र व्रतत फलं तावच्च कीर्तितम् सर्वाविचेयास्वोषध्य: सोमाश्राप्पबुदे गिरौ

३५ स शृङ्गैर्देवचरितैर्मुदानीकभेदिभि: व्याप्तस्तीर्थैश्च विरुयातै: सिद्धर्षिसुरसेवितै:

गुहाभिर्भीमरूपाभि: सिंहोद्धतितकुञ्चिभि: गजालोडिततोयाभिरापगाभि: समन्तत:

[ERROR page 120 - NVIDIA client error]

यपाककल्पः स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुरगुणं द्रवमावाप्य चतुरश्रान्नसमासं भेषजपिशङ्गानित्येष स्नेहपाककल्पः एतत्तु न सम्यक् कस्मात् ग्रामसिद्धत्वात् ६

पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यासामः तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमा: सुवर्णमाषकः ते षोडश सुवर्णाम् ग्रथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिधर्र्ग्यां तन्निधृतीया अन् कर्षः तत्स्र्रोधैव चतुर्गुणामाभिवर्धयेतः पलकुडवप्रस्थौषधकद्रोहा इत्यभिनिष्पच्यत्ने तुला पुनः पलशतं ताः पुनविंशतिभारः शुष्काग्निमिदं मानम् ग्रामद्रव्यानां च द्विगुणमिति ७

तत्रान्यतमपरिमाणसमितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि रक्षरड्श्छेदयित्वा भेद्यान्यगुषो भेदयित्वाडवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाड्म्ससाज्जभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वाडपहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः तदेकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ग्रथवा तनोदकद्रोगे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ५

स्नेहभेषजतोयानां प्रमायां यत्र नेरितम्

तत्रायं विधिरास्तेयो निर्दिष्टे तदृदेव तु ६

ग्रन्थे द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम्

कल्कक्वाथावनिर्देशे गद्नातस्मात् प्रयोजयेत् १०

ग्रत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रमुपदेक्ष्यामः स तु त्रिविधः तद्यथामृदुः मध्यमः खर इति तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति मध्यूच्छिष्टमिव विशदविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः कृष्णामवसन्नमीषद्रिशदं चिकित्सां च यत्र भेषजं स खर इति

पानाभ्यवहार्योर्मृदुः नस्याभ्यड्ग्योर्मध्यमः बस्तिकर्मापुरणं योसु खर इति ११

भवतश्रात

शब्दस्स्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा

गन्धवर्गरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत् १२

[ERROR page 122 - NVIDIA client error]

सा वृष्या बृहणी या च मध्यदोषे च पूजिता या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते २७

स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता या मात्रा परिजीर्येतु तथा परिगतेऽहनि २५

ग्लानिमूर्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् ग्राह्योत्तरोद सदुष्टा या मात्रा परिजीर्येत २६

सा तु कुष्टविषोद्मादग्रहापस्मारनाशिनी यथाग्रि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणःः ३०

पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्रागसंशयम् मिथ्याचाराद्रहत्वाद्वा यस्स स्नेहो न जीर्यति ३१

विट्सृभ्य चापि जीर्येतां वारिषोष्णेन वामयेत् ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने

जीर्णाजीर्णाविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत ३२ तेनोद्धारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्थथा

स्यः पच्यमाने तु द्वादशभूमिसादारतिलक्माः ३३ परिषिच्याद्रुष्णाभिर्‌जीर्णामूर्छास्नेहं ततो नरम्

यवागूं पाययेदोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतरङ्गुलाम ३४ देयौ यूपरसौ वाजीप सुगन्धी स्नेहवर्जितौ

कृतौ वाडवत्यल्पसर्प्स्कौ विलेपी वा विधीयते ३५ पिबेल्ल्यहं चतुरहं पञ्जाहं षडहं तथा

सम्प्राप्तात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ३६ सुकुमारं कृष्णं वृद्धं शिशुं स्नेहद्रिषं तथा

तृष्णार्तमुष्णाकाले च सह भक्तेन पाययेत ३७ पिप्पल्यो लवगां स्नेहाश्चतवारो दधिमस्तुकः

पौतमेकध्यमेतद्धि सद्यः स्नेहमुच्यते ३५ भृष्टा मांसरसैः स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता

प्रनुद्रा पीयमाना तु सद्यः स्नेहमुच्यते ३६ सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतरङ्गुला

सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहमुच्यते ४० पिप्पल्यो लवगां सर्पिःस्थलपिष्टं वराहजा

वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहमुच्यते ४१

शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम्

दुग्ध्वा तीरं पिबेदूद्यः सद्यःस्नेहमुच्यते ४२

यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मार्गाधिकान्वितः

पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ४३

सिद्धमैन्द्रीं पिबेन्नित्यं सद्यःस्नेहमुत्तमम्

राझे राजसमेभ्यो वा देयमेतदघृतोत्तमम् ४४

बलहीनेपु वृद्धेषु मूढम्रिस्रीहितात्तमसु

श्रतपदोषेषु योज्याः सूर्ये योगाः सम्यगीरिताः ४५

विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुण्यजर्री

दुर्बलोडरोचकी स्थूलो मूर्छार्तो मदपीडितः ४६

छर्द्यार्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः

दत्तवस्तर्विरिक्तश्व वान्तो यश्रापि मानवः ४७

ऋकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेद्व्रः

ऋकाले च प्रसुता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ४५

स्नेहपानाद्वनन्येषां नृणां नानाविधा गदाः

गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिद्धयन्त्यथवा पुनः ४६

गर्भांशयेडवशेषः स्याद् रक्तक्लेदमलासतः

स्नेहं जह्यात्त्रिषे वेत् पाचनं रूक्षमेव च ५०

दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत्

पुरीपं गृथितं रूक्षं कृच्छ्रादनं विपच्यते ५१

उरो विदहते वायु: कोष्ठादुपरि धावति

दुर्वर्णो दुर्बलश्शैव रूक्षो भवति मानवः ५२

सुस्निग्धा त्वग्विट्शेधितं दीप्तोग्रिमृदुदूषात्रता

ग्लानिलोभवमज्ञानामधस्तात् स्नेहदर्शनम्

सम्यक्स्निग्धस्य लज्जानि स्नेहोदेगास्तथैव च ५३

भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका

पुरीपातिप्रवृत्तिश्व भूशक्नित्रिगधस्य लग्नलाम ५४

रूक्षस्य स्नेहं स्नेहैर्दितस्त्रिगधस्य रूक्षगाम्

श्यामाककोरदूषान्नतक्रपियाकशकुभिः ५५

दीर्घान्तरग्मिः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः

दृढेन्द्रियौ मन्त्रजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत् च ५६

स्नेहो हितो दुर्बलवहिदेहसन्धुन्नस्यो व्याधिनिपीडितस्य

बलान्वितो भोजनदोषजातैः प्रमर्दितं तौ सहसा न साध्यौ ५७

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयोगिकचिकित्सितं

नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ३१

द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्वेदावचारगीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

चतुर्विधः स्वेदः । तद्यथा तापस्वेद ऊष्मस्वेद उपानाहस्वेदो द्रवस्वेद इति स चतुर्विधः

स्वेदविकल्पावरोधः ३

तत्र तापस्वेदः पार्श्वकांस्यकनदुकपात्रवालुकावस्थः प्रयुज्यते शयानस्य

चाङ्गतापो बहुशः स्वेदिराज्ञोरेरिति ४

ऊष्मस्वेदस्तुकपालपाषाणोष्ठकालो हपिरडानग्रिवर्णान् द्विरासिकृत्‌नेद्‌मल द्रव्यै-

र्वा तैर्द्र्द्रालक्तकपरिवेष्टितैरर्द्धप्रदेशं स्वेदयेत् मांसरसपयोधिस्नेha न्या-

म्ल्वातहरपतत्रभृङ्कवाथपूर्या वा कुम्भीमनुतस्मां प्रावृत्त्योष्मायां गृह्णीयात् पा-

र्श्वच्छिद्रे वा कुम्भेनाधोमुखेन तस्य मुखमभिसन्धाय तस्माच्छिद्रेहस्तशु-

ङाकारां नाडीं प्रतिष्ठाय तं स्वेदयेत् ५

सुखोपविष्टं स्वभ्यक्तं गुरुप्रावरणाश्रितम्

हस्तशुश्रुषकया नाड्या स्वेदयेद्वातरोगिणाम्

सुखा सर्वाङ्गगा ह्येषा न च क्लिश्नाति मानवम् ६

व्यामार्थमात्रा त्रिवर्गा हस्तहस्तसमाकृतिः

स्वेदनार्थे हिता नाड्यः कोलिङ्गी हस्तशुश्रुषका ७

पुरुषायाममात्रां च भूमिमुक्त्वा खादिरे:

काष्ठेर्दृढधा तथाड्भुनद्य वीरधान्याम्लवारिभिः ५

पत्रभङ्गैरच्‍छाद्य शयानं स्वेदयेत्‌ततः

पूर्ववत् स्वेदयेद्‌ग्‍धवा भस्मापोद्ध्यापि वा शिलाम् ६

पूर्ववत् कुटीं वा चतुद्दारां कृत्वा तस्यामुपविष्ट

10 स्यांतश्शतुद्वारेड्डारानुपसन्धाय तं स्वेदयेत्

11 कोशधान्यानि वा सम्यगुपस्वेद्यासतीर्य किलिळेड्न्यस्मिन् वा तत्प्रतिरूपके शयानं प्रावृत्य स्वेदयेत् एवंपां शुगो शकृतुष्णुस्पलालोष्मभि: स्वेदयेत्

11 उपनाहस्वेदस्तु वातहरमूलकल्लके र्मलपिष्टे लवणप्रग्राढे: सुस्निग्धे: सुखोष्णै: प्रदिह्ना स्वेदयेत्

12 एवं काको ल्यादिभिरेलादिभि: सुरसादिभिस्तिलातसीस-र्षपकल्कै: कृशरोणिय सौ त्कारिकाभिवेशवारै: सैन्धवै: तैलवस्त्रो विनद्ध: स्वेदयेत्

12 द्रवस्वेदस्तु वातहरद्रव्यक्वाथपूर्वं कोष्णकटाहे द्रोग्यां वाढवगाह्या स्वेदयेत्

13 एवं पयो मां सरसृप्टैल लधान्याम्लघृतवसामूत्रेष्वग्नौ हित एतैरेव सुखोष्णै: कषायैश्र्व परिषेक्रे विदति

14 तत्र तापोष्मस्वेदौ विशेषत: श्लेष्मन्नौ उपनाहस्वेदो वातद्र्र्र: ग्रन्यतरस्मिन् पित्तसंसृष्टे द्रवस्वेद इति

15 कफमेदो न्विते वायौ निवातातपगुरु प्रावरणियु द्धा ध्वायामभारहर णामर्षे: स्वेदमुत्पादयेदिति

16 भवन्ति चात्र चतुर्विधो योदभिहतो द्रिधा स्वेद: प्रयुज्यते सर्वस्मिन्नेव देहे तु देहस्यावयवे तथा

17 येषां नस्यं विधातव्यं बस्तिश्रैव हि देहिनां शोधनीयाश्र्व ये केचित् पूर्वं स्वेद्यास्तु ते मताः

18 पश्र्चात् स्वेद्या हन्ते शल्ये मूढगर्भाडनुपद्रवा सम्यक् प्रजाता काले या पश्र्चात् स्वेद्या विजानता

19 स्वेद्य: पूर्वं च पश्र्चाच्च भग्नद्रार्शसस्सथा ऋश्मर्यां चातुरो जन्तु: शेषाश्चास्स्रे प्रचचमहे

20 नानभ्यक्ते नापि चास्निग्धेहे स्वेदो योक्ष्य: स्वेदविधि: कथस्नित् दृष्टं लोके काष्ठमसृङ्नग्धमाशु गच्छद्र्द्र्र्र् स्वेदयोगेगृहीतं

20 स्नेहकिलिन्ना धातुसंस्राश्र्व दोषा: स्वस्थानस्था ये च मार्गेषु लीना:

21 सम्यक् स्वेदेयोजितेसते द्रवत्वं प्राप्ता: कोष्ठे शोधनैयान्त्यशेषं

22 ऋग्रेर्दीसि मि मार्दवं त्वक्प्रसादं भक्तश्रद्धां स्त्रोतसां निर्मलत्वं कु र्यात् स्वेदो हन्ति निद्रां सतन्द्रां सन्धीनं स्तब्धाश्र्वेष्टयेदाशु युक्त:

22 स्वेदास्सावो व्याधिहानि र्लघुत्वं शीतार्थित्वं मार्दवं चातुरस्य

सम्यक्स्वेद्ने लच्म्यां प्राहुरेतन्मध्यास्वेद्ने व्यत्ययेनैतदेव २३

स्वेद्नेऽत्यर्थं सन्धिपीडा विदाहः स्फोटोत्पत्तिः पित्तरक्तप्रकोपः

मूर्च्छा भान्तिर्दाहहतृष्णा क्लमश्र कुर्वन्त्यर्थं ततः शीतं विधानम् २४

पारडमेही पित्तरक्ती द्वयार्तः स्तमोऽजर्जीर्यी चोदरार्तो विषार्तः

तृडेच्छद्यार्तों गर्भिण्यौ पीतमद्यो नैते स्वेद्याः यष्र् मर्त्योऽतिसारी २५

स्वेदादेशो यान्ति देहा विनाशं नोऽसौध्यत्त्वं यान्ति चैषा विकाराः

स्वेदैः साध्यो दुर्बलोऽजर्जीर्यभक्तः स्यातां चेद्धौ स्वेदनौौ ततस्तौ २६

एतेषां स्वेदसाध्या ये व्याध्ययस्तेषु बुद्धिमान्

मृदून् स्वेदान् प्रयुञ्जीत तथाऽऽ हनुष्कदृष्टिषु २७

सर्वान् स्वेदान्निवालते च जीर्णान्नस्यावचारयेत्

स्तेहाभक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चच्तुषी २५

स्वद्यमानस्य च मुहुर्ददयं शीतलैः स्पृशेत्

सम्यक्स्वेद्नं विमृदितं स्तामुष्णाम्बुभिः शनेः २६

स्वभ्यक्तं प्रावृताढ्यं च निवातशर्यास्थितम्

भोजयेदनभिष्यन्दि सर्वं चाचारमादिशेत् ३०

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्वेदावचारशीयं चिकित्सितं नाम

द्वात्रिंशोऽध्यायः ३२

त्रयस्त्रिंशतमोऽध्यायः

अथातो वमनविरेचनसाध्योपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

दोषाः दीर्घा बृंहयितव्याः कुपिताः प्रशमयितव्याः

वृद्धा निर्हर्तव्याः समाः परिपाल्याः इति सिद्धान्तः ३

प्राधान्येन वमनविरेचने वर्तते निर्हरणं दोषाणां

तस्मात्तयोर्विधानमुच्यमानेनमुपधारय ४

अथातुरं स्तिग्धं स्वन्नमभिष्यन्दिभिराहैरन्नवद्धदोषमवलोक्य श्रो वमनं

पाययिताडस्मीति संबोध्येतत्स्वग्रिं बलवन्तं बहुदोषं महाव्याधिपरीतं व-

मनसात्म्यं च ५

भवति चात्र

[ERROR page 128 - NVIDIA client error]

१६ ग्रवम्यवमनान्द्रोगाः कुक्च्छ्रतां यान्ति देहिनाम् ग्रसाध्यतां वा गच्छन्ति नैते वाम्यास्ततः स्मृताः

१७ एतेऽप्यजीर्णऽन्वर्यथिता वाम्या ये च विषातुराः ऋतीव चोल्बणाकपास्ते च स्यृमधुकाम्बुना

वाम्यास्तुविषशोषस्तन्यदोषमन्दाग्न्युन्मादापस्मारश्लीपदार्बुदविदारिकामेदोहेगर्ज्वरोरुचिपच्याम्लतीसारिहृद्रोगैश्चित्तविव्रमैरपविद्रव्यध्वजोगीमुखप्रसेकह ल्लासश्वासकासपीनसपूतिनासकराठौष्ठवकपाककर्ग्यास्त्वक्पाधिजिहोपजिह्विका गलशुरिडकाधः शोणितपित्तिनः कफस्थानेजेषु विकारेष्वन्ये

१५ च कफव्याधिपरीता इति विरेचनमपि स्त्रिग्धस्विन्नाय वान्ताय च देयमग्रवान्तस्य हि सम्यग्विरिक्तस्यापि सतोडध्व स्वस्थः श्लेष्मा गृह्णी छादयति गौरवमापादयति प्रवाहिकां

१६ वा जनयति

२० ऋथातुरं श्रो विरेचनं पाययिताडस्मीति पूर्वाह्णे लघु भोजनं फलाम्लमुष्णोदकं चैनमनुपाययेत् ऋथापरेडहनि विगतश्लेष्मधातुमातुरोपक्रमश्श्रीयाद्व्यायतरमथास्मै ऋौषधमात्रां पातं प्रयच्छेत्

तत्र मृदु कू्रो मध्यम इति त्रिविधः कोष्ठ भवति तत्र बहुपित्तो मृदुः स दुर्गेनापि विरिच्यते बहुवातश्लेष्मा कूरः स दु विरेच्यः समदोषो मध्यमः स

२१ साधारण इति तत्र मृदौ मात्रा मूत्री तीदृशा कूरे मध्ये मध्यमा कर्तव्येति पीतौषधश्र तन्नना श्याभ्याशे विरेच्यते

२२ विरेचनं पीतवांस्तु न वेगान् धारयेदृध्र निवातशायी शीताम्बु न स्पृशेन्न प्रवाहयेत्

२३ यथा च वमने प्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण गच्छन्ति एवं विरेचने मूतपुरोषपित्तौषधकफा इति

२४ हतकुत्सयशुद्धिः परिदाहकरडूषिरामूत्रसङ्घाश न सद्विरिक्त मूर्च्छागुदभ्रंशकफातियोगाः शूलोदरम्श्रातिविरिक्तकलिझ्म

२५ गतेषु दोषेषु कफान्वितेषु नाभ्या लघुल्वे मनससच तुष्टौ गतेऽनिले चाप्यनुलोमभावं सम्यग्विरिक्तं मनुजं व्यवस्येत्

२६ मन्दाग्रिमच्चीगमसद्विरिक्तं न पाययेताहनि तत्र पेयाम् द्वीं तृषार्ती सुविरेचितं च तन्वीं सुखोष्मां लघु पाययेच्च

27 बुद्धे: प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्स्थिरत्वं बलमप्रदीप्तिसिमं चिराच्च पाकं वयस: करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम्

28 यथौदकानामुदकेनैते चरस्थिरायां भवति प्रश्राश: पित्ते हते त्वेवमुपद्रवायां पित्तात्मकानां भवति प्रश्राश:

29 मन्दाग्न्यतिस्नेहितबलवृद्धस्थूलाः न्नतन्नीश्रभयोपतमा: श्रोन्तस्त्रिग्धौदार्जाशिभक्ता गभीरयोधा गच्छन्ति यस्य चास्र्कं नवप्रतिश्यायमदातययी च नवज्वरी या च नवप्रसूता

30 शल्यार्दिताश्राप्यविरेचनेया: स्नेहादिभिर्ये त्वनुपस्कृताश्र्च

31 श्रत्यर्थपित्ताभिपरीतेहान् विरेचयेतानपि मन्दमन्दं विरेचनेैयान्ति नरा विनाशमञ्जुप्रयुक्तैरिविरेचनेया:

32 विरेच्यास्तुज्वरगरारुच्यशोंबुदोदरग्निस्थिवृद्धिपारड्व्याधिरोगापस्मारहरद्रोग वातरक्तभगन्दरच्छर्दियोनिरोगविसर्पगुल्मपक्वाशयरुग्विन्ध्यविसूचि कालसकमूत्रा घातकुष्टविस्फोटक्रमेहानाहप्ल्लीहशोफवृद्धी शस्त्र च्छेद्दाराइ्रबद्रग्धदुष्टव्रणान्तिपाक काचतिमिरा भिष्यन्दशिर: कर्ष्यातिनासास्र्यगुदमेढ़दाहो:ध्वरक्तपित्तकृमि कोष्ठिन: पित्तस्थानजेष्वन्येषु च विकारेषु च पैत्तिकव्याधिपरीता इति

33 सरत्स्सौदुम्यतैकष्ययौष्ठयाविकाशित्वेिविरेचनं वमनं तु हरेद्दोषं प्रकृत्या गतमन्यथा

34 यात्यधो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनं गुशोर्कर्षादव्रजत्यूर्ध्वमपक्वं वमनं पुन:

35 मृदुकोष्ठस्य दीप्ताग्रेरतितीक्ष्णां विरेचनं न सम्यङ्निहरेद्दोषानतिवेगप्रधावितं

36 पीतं यदौषधं प्रातभुक्तपाकसमें न्नयेत् पक्तिं गच्छति दोषांश्र्र निहरेत्तत् प्रशस्यते

37 दुर्बलस्य चलान् दोषानल्पानल्यान् पुन: पुन: हरेत् प्रभूतानल्पांसतु शमयेत् प्रच्युतानपि

38 हरेद्दोषांश्श्लान् पक्वानं बलिनो दुर्बलस्य वा चला ह्युपेक्षिता दोषा: क्लेशयेयुश्चिरं नरं

39 मन्दाग्रिं कुरुकोष्ठं च सन्नारलवणौषध्रिते: सन्धुक्षिताग्रिं स्त्रिग्धं च स्विन्नं चैव विरेचयेत्

[ERROR page 131 - NVIDIA client error]

[ERROR page 132 - NVIDIA client error]

10 तत्सनेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत् पाशितापैश्र पाश्रौर्दमुपस्रेदयेत् ततः प्रव-त्तंते दोषा: ऋतुप्रवृत्ते चात्पदोषे जीर्णोषधं बहुदोषमहः शेषं बलं चावेद्य भूयो मात्रां विदध्यात् ऋप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्रेदा-भ्यां भृशं शोधयेत् द्रविरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्रेह्य विरेचयेत् हीभयालो-भैर्वेगाघातशीलः: प्रयाशः स्त्रियो राजसमीपस्था वधाजः श्रोत्रियाश्र भवन्ति तस्मादते द्रविरेच्यं: बहुवैतत्वात् श्रृते एवं त्रीणि स्त्रीग्धान् स्वदोपपन्नान् शोधयेत् १०

11 स्त्रिग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वातप्रकृतिदैर्घ्यसंधिकं वा दत्तमौषधम-तीयोगं कुर्वीत तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिरबलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैलैहैरुप-चरेद्यथास्वां विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्करकालं च सरक्तस्य तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्याव-गाह्य वा शीतस्त्रडलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत् पिच्छाभस्तिं चास्मै दद्यात् द्वीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत् प्रियड्गवदिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातं प्रय-च्छेत् जीररसायोश्वान्तरेग भोजयेत ११

12 तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितांश्रीवतिछर्दयति वा तत्र जिह्वानि: स-रागमपसरागमद्योर्व्यावृत्तिहनुसंधानं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसंज्यमित्युपद्रवा भवन्ति तमजासृक्चन्दनौशीराजलाज्चूर्णीं: सशर्करौदकेर्मन्थं पाययेत् फ-लरसैर्वासघृतैश्चौद्रशर्करै: शुद्धाभिरवा वटादीनां पेयां सिद्धां सञ्चौद्रां वर्चो-ग्राहिभिर्वा पयसा जाङ्गलरसन वा भोजयेत् ऋतिसृष्टशोषितविधानेनोपचरेत् जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणाच्छूर्पप्रलिप्तां तिलद्राडाप्लुतां वाडन्त पीडयेत् ग्रन्तः प्रविष्टायामम्लनेन तस्य पुरस्तात् खादयेयुः व्यावृत्ते चान्निगी घृत-व्यक्ते पीडयेत् हनुसंधाने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वदांशप विदध्यात् तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत विसृजे वेगुवेगागतिस्वानं श्रावयेत १२

विरेचनातियोगे च सचन्द्रक सलिलमधः स्ववति ततो मांसधावनप्रकाश-मुत्तरकालं जीवशोषितं च ततो गुदनि:स्रगां वेपथुर्वमानातियोगोपद्रवाश्रास्य भवन्ति तमपि निःसृतशोणितविधानेनोपचरेत् नि:सर्पितगुदस्य गुदमभ्ज्य परिस्रेव्यान्तः पीडयेत् जुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत वेपथो वातव्याधि-विधानं कुर्वीत जिह्वानि:सरस्यादियुक्तः प्रतीकारः ऋतिप्रवृत्ते वा जीवशोषिते काश्मरीफलबदरीद्रवोशिरे: श्रुतेन पयसा घृतमऱाड्नयुक्तेन सुशीतना-

स्थापयेत् न्यग्रोधादिकषायेच्चुरसगृृतशोणितसंसृष्टैश्रैनं वस्तभिरुपाचरेत् शोगीतश्ठीवनं रक्तपित्तरकातीसारक्रियाश्रास्य विदध्यात् न्यग्रोधादिं चास्य विध्यात् पानभोजनेपु १३

जीवशोणितरक्तपिच्चयोश्व जिज्ञासार्थ तस्मिन् पिच्चं प्लोतं वा द्विपेतं यद्यप्योदकप्रतालितमपि वस्त्रं रज्यति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं सभर्त्तं च शुने दद्याच्च्छकुुसोमश्रे वा से यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम् ग्रन्थस्थो रक्तपित्तमिति १४

सशेषात्रेन बहुदोषेऽपि रूद्धेऽनिलप्रायकोष्ठेनानुष्यमसितंगधं वा पीतमौषधमाघ्नापयति तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः: समुन्नद्धोदरता पाश्र्वभेदो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्र्व भवति तं चाघ्मानमित्याचच्त तमुपस्वेद्यानाहरति दीपनवस्तिक्रियाभिरुपाचरेत् १५

जामेग्नातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्रिना रूच्येग वातितीक्ष्णातिलवणमतिरूचं वा पित्तमोषधं पित्तानिलौ प्रदुष्य परिकर्त्तिकामापादयति तत्र गुदनाभिमेढ़बस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविश्रम्भो भक्तारुचिश्र्व भवति तत्त्र पिच्छाभवस्तिस्थैर्यीमधुरकषायातिलकल्कं घृतयुक्कः शीताम्बुपरिषिञ्चन् चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमर्देन यष्ट्रीमधुकसिद्धेन तैलन वाजनुवासयेत् १६

कूषकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मूर्खौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न नि:शेषानपहरति ततस्ते दोषा: परिस्रावमापादयन्ति तत्र दौर्बल्योदारविप्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः तं परिस्रावमित्याचचते तमजकर्रंधवतिनिश्पलाशबलाक्षायैरमधुरसयुक्तैरास्तापयेत् उपशान्तदोषं स्त्रिग्धं च भूयः संशोधयेत् १७

श्रतिरूक्षे तिक्तिस्निगधे वा भेषजमवचारितमप्राप्यं वातवर्च उदीर्यति वेगाढ़तेन वा तदा प्रवाहिका भवति तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तकं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति तं परिस्रावविधानेनोपचरत् १५

यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगा न प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसर्गां हृदि कुर्वन्ति दोषा: तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरतयं पौड्गमानो दन्तान् किटकिटायते यते चोद्वर्त्ताच्चो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्र्व भवति तं परिवर्जयति मूर्खा: तमभ्यज्य धान्यस्स्वेदन स्वेदयेत् यष्टिमधु कसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत् शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णां विदध्यात् ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तरडुलाम्बुना

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः १६ छर्दयेत् यथादोषोच्च्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्। यस्तूर्ध्वमध्यो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत तस्य दोषाः स्वोत्स्वलीयमानाघनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विवध्नन्ते तस्यातोपो दाहो जरसो वेदनाश्र तीव्रा भवन्ति तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालं क्रियां कुर्वीत श्रद्धाभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनीयं पाययेत् ग्रास्थापनमनुवासनं च यथादोषं विध्यादिति यथादोषमाहार-ऋत्क्रमं च उभयतोभाङ्गे तूपद्रवविशेषणं यथास्वं प्रतिकुर्वीत २०। या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तदुमने कराठञ्चालनं यदृधः परिस्रवगं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्वारा इति २१। यास्त्वेता व्यपदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्वतः। एता विरेकातियोगदुयोगायोगजाः स्मृता २२। इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापद्विचिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४

पञ्चत्रिंशोऽध्यायः १ अथातो नेत्रबस्तिप्रमाथप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १। यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २। तत्र स्नेहादीनां कर्मणां बस्तिकर्म प्रधानतमममाहुराचार्याः कस्मात् ग्रन्थनेक-कर्मकरत्वाद्रस्ते इह खलु बस्तिनानाविधद्रव्यसंयोगाद्‌प्यां संशोधनसंशमनसंग्रहणानि करोति दीर्घशुक्रं वाजीकरोति कुशलं बृंहयति स्थूलं कशयति चक्षुः प्रीणयति वलीपलितमपहन्ति वयः स्थापयति ३। शरीरोगचयं वर्णां बलमारोग्यमायुषः कुरुतेऽपरवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः ४। तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रतिश्यायशिरोरोगाधिमन्थादितान् चेपकपन्नाघातैक-ड्ढसर्वाङ्गरोगाधमानोदर्योर्निशूलशर्कराशूलवृद्ध‍चुपदंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्म-वातशोफितवातमूत्रपुरीषोदावर्तशुक्रार्तवस्तन्यानाशहृद्‌नुमन्यााग्रहशर्करार्शः-रीमूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थमुपयुज्यते ५

बस्तिवांस्ते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते संसर्गे सन्निपाते च बस्तिरेव हितः सदा ६

तत्र सांवत्सरिकाष्ठद्रष्ट्रवर्षाणां षडष्टदशाढ़ुलप्रामाणि कनिष्ठिकानामिकामध्यमााङ्गुलिपरिग्राह्यान्यग्रेऽध्यर्धाढ़ुलद्व्याङ्गुलार्धत्र्याङ्गुलसन्निविष्टक-

गिं्र्कानि कडू़शयेनबरहिष्पच्तनाडीतुल्यप्रवेशानिमुद्रुष्कलायमात्रस्रोतांसि विद्धेध्योन्त्र्राभि तेषु चौस्थितोपनद्रव्यप्रामाणिमात्रुरहस्तसिमतने प्रसृतने सौमितै प्रसुतो द्वौ चत्वारोऽष्टौ च विधेया: ७

वर्षान्तरेषु नेत्राणां बस्तिमानस्य चैव हि वयोबलशरीराग्रिं समीक्ष्योत्कर्षयेद्रिद्रिधिम ५

पश्र्वविंशतेरूर्ध्व द्वादशाढ़ुलं मूलेऽङ्गुष्ठोदरपरिग्राहमग्रेकनिष्ठिकोदर परी-ग्राहमग्रे त्र्यङ्गुलसन्निविष्टकरिं्रकं गृद्र्रपच्तनाडीतुल्यप्रवेशं कोलास्थिमात्र-

तृछिद्रं इक्लेनकलायमात्रच्छिद्रमित्येक सर्वाङ्गि मूले बस्तिनिबन्धनार्थं द्विक-गिं्र्कानि ग्रास्थापनद्रव्यप्रामाणि तु विहितं द्वादशप्रसृताः सप्ततेस्तूर्ध्व नेत्रप्र-माणमेतदेव द्व्यप्रमाणं तु द्विरष्टवर्षवत ६

मदर्बस्तिः प्रयोक्तव्यो विशेषाद्धालवृद्धयोः तयोस्तीक्ष्णाः प्रयुक्तस्तु बस्तिहिंस्याद् बलायुिषि १०

विरानेत्रमष्टाङ्गुलं मुद्र्वाहिस्र्रोतः व्रणमवेद्य यथास्वं स्नेहकषाये विदधीत ११

तत्र नेत्रागिं सुवर्ग्रजतताम्रायोरीतदन्थ्र्शृङ्गमितरसारमयानि शल्कग्य्रानि दृढ़ानि गोपुच्छाकृतीन्यूजूनि गुटिकामुखानि च १२

बस्तयश्र्र बन्ध्या मृदवो नातिवहला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहाजोर-भाज्ञाम १३

नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थिसंभवा वस्त्यलाभे हितं चर्म सूद्मं वा तान्तवं घनम १४

बस्तिं निरुपद्रवर्ध तु शुद्धं सुपरिमार्जितम मृदुनुद्ततहैनं च मुहुः स्नेहविमर्दितम १५

नेत्रमूले प्रतिष्ठाप्य न्युब्जं तु विवृताननम बद्ध्वा लोहेन तमेन चर्मस्रोतसि निर्दहेत १६

परिवर्त्य ततो बस्तिं बद्ध्वा गुञं निधापयेत ग्रास्थापनं च तैलं च यथावत्तेन दापयेत १७

[ERROR page 137 - NVIDIA client error]

२६ दोषत्रयस्य यस्माद्ध्य प्रकोपे वायुरीश्वरः। तस्मात्तस्यातिवृद्धस्य शरीरमभिनिघ्नतः॥ वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृंते क्रिया पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधे:॥ शरीरौपचयं वर्णां बलमारोग्यमायुष:। कुर्वते परिदृद्धिं च बस्ति: सम्यगुपासित:॥ ऋत ऊर्ध्वं व्यपदो वध्य्याम: तत् नेत्रं विचलितं विवर्तितं पाश्र्वावपीडितम् ऋत्युत्तमं ग्रवसं तिर्यक्प्रचिसम्मिति षट् प्रशिधानदोषा: ऋतिस्थूलं क- क्शम् ऋवनतं ऋग्रुभितं सन्निकृष्टविप्रकृष्टकर्षिकं सूक्ष्मातिच्छिद्रं ऋतिदीर्घम् ऋतिहास्वं ऋक्सिमदित्येकादश नेत्रदोषा: बहुलता ऋल्पता सच्चिद्रता प्रस्तीर्षता दुर्बद्धतेति पञ्च बस्तिदोषा: ऋतिपीडिता शिथिलपीडितता भूयो

भूयोडवपीडनं कालातिक्रम इति चत्वार: पीडनदोषा: ऋग्रामता हीनता ऋतिमात्रता ऋतिशीतता ऋत्युष्णता ऋतितीक्ष्णता ऋतिमृदुता ऋतिस्निग्धता ऋतिरूक्षता ऋतिसान्द्रता ऋतिद्रवता इत्येकादश दृग्दोषा: ऋग्राक्शीर्षध्वान्तनुब्जोत्तानसाद्कुचितदेहस्थितदतिजाग्रदक्षिण: प्रदक्षिणमिति सप्त श्यादोषा: एवमेताश्र्चत्वारिंशद्वयापदो वैद्यनिमित्ता: ऋातुरनिमित्ता: प्रदश ऋातुरोपद्रवविचिकित्सिते वध्य्यनते स्नेहस्वष्टाभि: कार्शो: प्रतिहतो न नस्य ऋनुषो ऋल्पमुक्तवतो ऋल्पश्र्ति वैद्यातुरनिमित्त्रा भवन्ति ऋयोगस्तूभयो: ग्राह्मानं परिकर्तिका परिस्ताव: प्रवाहिका हृदयोपसर्गाम् ऋज्ञग्रहो ऋतियोगो जीवदानमिति नव व्यपदो वैद्यनिमित्ता भवन्ति

३३ षट्सम्पति: समासेन व्याधि: परिकीर्रिता। तासां वध्य्यामि विज्ञानं सिद्धिं च तदनन्तरम्॥

३४ इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभाग चिकित्सितं नाम पञ्चत्रिशोडध्याय:॥

षट्त्रिंशतमोऽध्याय:। अथातो नेत्रबस्तिल्यापद्विकित्सितं व्याख्यास्याम:॥ १॥

[ERROR page 139 - NVIDIA client error]

१७ गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि तत्र संशोधनो बस्तिहितं चापि विरेचनम्

१५ हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ ऋतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारको

१६ मूर्छां दाहमतिसारे पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णको मृदुशीतवुभौ वातिवर्चःध्मानिकारको

२० तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः

२१ प्रवाहिकां वा जनयेत् नुरल्पगुणावहः तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत्

२२ स्त्रिग्धोऽतिजाड्यकरो बस्तिः स्तम्भाऽध्मानकृदुच्यते बस्तिं रूचमतिस्निग्धे स्त्रिग्धं रूच्ये च दापयेत्

२३ ऋतिपीडितवद्वोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके उच्चीर्षंक समुन्नाहं बस्तिः कुर्याद् मेहनम्

२४ तत्‍रोत्तरो हितो बस्तिः सुखद्वस्तस्य सुखावहः न्युब्जस्य वस्तिनाऽऽशु पक्क्वाधानं विमार्गगः

२५ हृदुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिनान्तः प्रपद्यते

२६ नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुग्रान्तः प्रकुप्यति देहे सङ्कुचि दत्तः सन् क्षोयरपुण्योस्तथा

२७ न सम्यग्निलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः स्थितस्य वस्तिदत्तस्तु त्रिप्रमायात्यवाड्मुखः

२८ न चाशयं तर्पयति तस्माद् अर्थकरो हि सः नाप्रोति वस्तिदत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयम् पुनः

२९ दत्तियाश्रितपाक्षस्य वामपार्श्वानुगो यतः न्युब्जादीनां प्रदानं च वस्तेरैव प्रशस्यते

३० पश्वादनिलकोपे्रत्र यथास्वं तत्र कारयेत् व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वृद्धयन्ते ताङ्किकित्सते

३१ ग्रयोगाद्यास्तु वृद्धयामि व्यापदः सचिकित्सताः अनुष्णोऽल्पपौषधो हीनो बस्तिनैति प्रयोजितः

३२ विष्टम्भाध्मानशूलैश्व तमयोगं प्रचोदयते तत्र तीक्ष्णगो हितो बस्तिस्तीक्ष्णां चापि विरेचनम् सशेषान्नेडथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः

३३ ग्रात्याशितस्यातिबहुर्बस्तिमन्दोषा एव च ग्रनुष्णालवणास्त्रेहो ह्यतिमात्रोडथवा पुनः

३४ तथो बहुपुरुषं च द्विप्रमोद्भयोपपन्नरम् हत्कटीपाश्र्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणाम्

३५ तत्र तीक्ष्णातरो बस्तिरहितं चाप्यनुवासनम् ग्रतितीक्ष्णोतीलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः

३६ सपित्तं कोपयेद्र्रायं कुर्वीत परिकर्त्तिकाम् नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः

३७ पिच्छाबस्तिरहितस्य स्नेहश्र मधुरैः श्रृतः ग्रत्यम्ललवणास्त्रीक्ष्णाः परिस्रावाय कल्पते

३५ दौर्बल्यमझसादश्र जायते तत्र देहिनः परिस्रवेततः पित्तं दाहं सृज्यनयेद्र्रे पिच्छाबस्तिरहितस्य बस्तिः क्षीरघृतेन च

४० प्रवाहिका भवेत्सात्रिरूढात् सानुवासनात् सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते

४१ पिच्छाबस्तिरहितस्य पयसा चैव भोजनम् सरपिर्मधुके: सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम्

४२ ग्रतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः हृदयस्योपसर्गां कुर्वते चाझपीडनम्

४३ दोषैस्तत्र रजस्तास्ता मर्दो मूर्च्छाडङ्गगौरवम् सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत्

४४ रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःश्रयितस्य च बस्तिरङ्ग्रहं कुर्वीत्नो मृदुर्ल्यपभेषजः

४५ तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपका: पर्वभेदश्र तत्रेष्टः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः

४६ ग्रत्युष्णातितीक्ष्णौतिलबहुर्दतोदतिस्वेदितस्य च ग्रलपदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते

विरेचनातियोगेन समानं तस्य लद्धयाम्‌

पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ४७

ऋतियोगात् परं यत्न जीवदानं विरिक्तवत्

देयस्ततं हितश्राप्सु पिच्छाबस्तिः सशोषितः ४८

नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहताः:

स्नेहबस्तिस्वापे हि ता विद्ञेयाः कुशलैरह ४९

इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलचग्नाचिकित्सिताः

भिषजा च तथा कार्य यथैता न भवन्ति हि ५०

पत्ताद्विरेको वान्तस्य ततश्रापि निरूहगम्‌

सद्यो निरूढोऽनुवास्यः समरात्रादिरेचितः ५१

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापद्‌

चिकित्सितं नाम षट्त्रिशोऽध्यायः ३६

सप्तत्रिंशतमोऽध्यायः

ऋथातोऽनुवासनोक्तरबस्तिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

विरेचनात् सप्तरात्रे गते जातबलाय वै

कृतान्नायानुवास्याय सम्प्रदेयोऽनुवासनः ३

यथावयो निरूहागां या मात्राः परिकीर्तिताः

पादावकृष्टास्ताः कार्याः स्नेहबस्तिप्र देहिनाम् ४

उत्सृष्टानिलविरामृते नरे बस्तिं विधापयेत्

एतैरहि विहत: स्नेहो नैवान्तः प्रतिपद्यते ५

स्नेहबस्तिरिविधेयस्तु नाविशुद्धस्य देहिनः

स्नेहवोर्य तथा दत्ते देहं चानुविसर्पति ६

ऋत ऊर्ध्व प्रवृत्त्यामि तैलानीह यथाक्रमम्‌

पानान्वासननस्येषु यानि हन्यर्गदागा बहु ७

शटीपुष्करकरष्णाह्वामदनामरदारुभिः

शताहाकृष्णयष्टचाहवचाबिल्वहुताशने: ५

सुपिष्टैर्द्विगुगद्धीरं तैलं तोयचतुर्गुणैम्‌

पक्त्वा वस्तौ विधातव्यं मूढवातानुलोमनम्

६ ऋशांसि ग्रहणीदोषमानाहं विषमज्वरम्

१० कटचूर्पृष्ठकोष्ठस्थान् वातरोगांश्र नाशयेत्

वचापुष्करकुष्टे लामदानामरसिन्धुजे:

११ काकोलीद्वययष्ट्याहमेदायुगमनराधिपै:

पाठाजीवकजीविन्तिभोगीचन्दनकट्फलै:

१२ सरलागुरुभल्वाम्बुवाजिगन्धाप्रियवृद्धिभि:

विडङ्गार्गवधश्यामात्रिवृन्मागधिकार्धिभि:

१३ पिप्पलैस्तैलं पचेत् त्रीरपञ्चमूलरसान्वितम्

गुल्मानाहाम्रिषड़्घ्राशोग्रहशीमूत्रसृद्दिनाम्

१४ ग्रन्थासनविधौ युक्तं शस्यते'डनिलरोगिषाम्

चित्रकातिविषापाठादन्तीबल्ववचामिषै:

१५ सरलांशुमतीरास्त्रीलीनीचतुरङ्गुले:

चव्याजमोदकाकोलीमेदायुगमसुरद्रुमे:

१६ जीवकर्षभवर्षभवस्तगन्धाशताह्वये:

रेहवक्वगन्धामृद्विष्ठाशटीपुष्करतस्करै:

१७ सद्यीरं विपचेतैलं मारुतमयनाशनम्

गृन्धसीखकुज्जाडचमूत्रोदावतरोगिषाम्

१५ शस्यते डल्पबलाम्रीनां बस्तावाशु नियोजितम्

भूतिकैरडवर्याभुरास्तावृषकरोहिषै:

१६ दशमूलसहाभार्गीषड्ग्रन्थामरदारुभि:

बलानागबलामुर्वाजिगन्धामृत्ताद्वये:

२० सहाचरवरीविश्वाकाकनासाविदारिभि:

यवमाषातसीकोलकुलत्थै: क्वाथिते श्रुतम्

२१ जीवन्तीयप्रतीवापं तैलं चीरचतुर्गुणम्

जड्डो रुतिकपाक्षान्सलाहुमन्यासिर:स्थितान्

२२ हन्याद्वातविकारांस्लु बस्तियो गैनिर्णीषे वतम्

जीवन्त्यतिबलामेदाकाकोलीद्वयजीवकै:

२३ ऋषभातिविषाकाकनासावचामेइ:

रास्त्रामदनयष्ट्याहसरलाभीरुचन्दने:

स्वयङ्ङ्माशट्टीशृङ्गीफलसीसारिवाद्वयै: २४

पिप्प्रेसतैलघृतं पक्वं द्विरेघाष्टगुणेन तु

तद्यानुवासने देयं शुक्रामिबलवर्धनम् २५

बृंहणं वातपित्तघ्नं गुल्मानाहहरं परम्

नस्ये पाने च संयुक्तमूर्ध्वजत्रुगदापहम् २६

मधुकरोशिकरोम्येकटुकोत्पलचन्दनै:

श्यामापयकजीमूतशक्राहातिविषाम्बुभि: २७

तैलपादं पचेत् सर्पि: पयसाऽष्टगुणेन च

न्यग्रोधादिगणाक्वाथयुक्तं वस्तिषु योजितम् २५

दाहासृग्दरवीसर्पवातशोफितविद्रधीन्

पित्तरक्ज्वरराद्यांश्र हन्याद् पित्तकृतां गदान् २९

मृणालोत्पलशालूकसारिवाद्वयकेसरै:

चन्दनद्रव्यभूनिम्बपप्बीजकसेरुकै: ३०

पटोलकटुकारक्तागुन्द्रापर्पटवासके:

पिप्प्रेसतैलघृतं पक्वं तचामलरसेन च ३१

द्विरद्विगुणसंयुक्तं वस्तिकर्मणि योजितम्

नस्येऽभ्यञ्जनपाने वा हन्याद् पित्तगदां बहून् ३२

त्रिफलातिविषामूर्वीत्रिवृत्त्रिकटुकवासके:

निम्बार्ग्वधषड्ग्रन्थासमपर्णनिशाद्वयै: ३३

गूढूचीन्द्रसुराकृष्णाकुष्टसर्षपनााग्रे:

तैलमेभि: समै: पक्वं सुरसादिरसाप्लुतम् ३४

पानाभ्यञ्जनगरडूषणस्यबस्तिषु योजितम्

स्थूलतालस्यकराडवादीन् जयेत्कफकृतान् गदान् ३५

पाठाजमोदाशाङ्ग्ष्टपिप्पलीद्वयनाग्रे:

सरलागुरुकालीयभागीचीव्यामरद्रुमै: ३६

मरिचैलाभयाकट्विशटीग्रन्थिकट्फलै:

तैलमेरडतैलं वा पक्वमेभि: समायुतम् ३७

वल्लीकटकमूलाभ्यां क्वाथेन द्विगुणेन च

हन्यादन्वासनैर्दन्तं सर्वान् कफकृतान् गदान् ३५

विडङ्गोदिच्यसिस्नूस्थशटीपुष्करचित्रकै:

३६ कट्फलातिविषाभर्गीवचाकुष्ठसुराहये: मेवादमनयष्टच्याहश्यामानिचुलनागरे: शताह्वानीलिनीरासाकलसीवृषरेभुभि: बिल्वाजमोदकृष्णाह्वानतीचव्यनराधिपै: तैलमेरडतैलं वा मुष्ककादिरसाप्लुतम् ४१ प्लोहोदवितवोतासृग्गुल्मानाहिकफामयान् प्रเมहशर्कराशांसि हन्यादाक्षनुवासने: ४२ ऋशुद्धमपि वातेन केवलेनातिपीडितम् ग्रहोरात्रस्य कालेषु सर्वेष्वेवानुवासयेत् ४३ रूक्षस्य बहुवातस्य द्वे त्रीनप्यनुवासनान् दत्वा स्त्रिग्धतनुं ज्ञात्वा ततः पश्चात्रुरुहयेत् ४४ ऋम्स्त्रिगधमपि वातेन केवलेनातिपीडितम् स्तेहप्रगाढेर्मंतिमात्रिरूहे: समुपाचरेत् ४५ ग्रथ सम्यडनिरूढं तु वातादिष्ठनुवासयेत् बिल्वयष्टच्याहमदनफलतेलर्यथाक्रमम् ४६ रात्रौ वस्तिं न दद्यातु दोषोत्क्लेशो हि रात्रिज: स्तेहवीर्ययुतः कुर्यादध्मानं गौरवं ज्वरम् ४७ ग्रहि स्थानस्थिते दोषे वहौ चान्नरसान्विते स्फुटस्रोतोमुखे देहे स्तेहौज: परिसर्पति ४८ पित्तेर्धिके कफे त्रीणे रुच्ये वातरुगर्दिते नरे रात्रौ तु दातव्यं काले चोष्णोनुवासनम् ४९ उष्णो पित्ताधिके वाडपि दिवा दाहादयो गदा: संभवन्ति यतस्तस्मात् प्रदोषे योजयेद्विषक ५० शीतै वसन्ते च दिवा ग्रीष्मप्रावृडघनात्यये स्तेहो दिनान्ते पानोक्क्तान् दोषान् परिजहिष्यति ५१ ग्रहोरात्रस्य कालेषु सर्वेष्वेवानिलाधिकम् तीव्रायां रुजि जीर्णान्तं भोजनित्याडनुवासयेत् ५२ न चाभुक्तवत: स्तेह: प्रशिथेय: कथञ्चन शुद्धत्वाच्छून्यकोष्ठस्य स्तेह ऊर्ध्वं समुत्पतेत् ५३ सदाडनुवासयेद्यापि भोजनित्याडनुपाशिनम्

44 ज्वरं विदगधभुक्तस्य कुर्यात् स्नेहः प्रयोजितः

45 न चातिस्निग्धमश्नं भोजयित्वाडनुवासयेत् मदं मूर्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः

46 रूक्षं भुक्तवतो ह्यत्रं बलं वर्णं च हापयेत् युक्तस्नेहमतो जन्तुं भोजयित्वाडनुवासयेत्

47 यूषवीररसस्तस्यामितीयोऽर्थः समीक्ष्य वा यथोचितात् पादहीनं भोजयित्वाडनुवासयेत्

48 ऋथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्निग्धेदितं शनेः भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतचछदक्रमं ततः

49 विस्रूज्य च शकृन्मूत्रं योजयेत् स्नेहबस्तिना प्रश्रधानविधानं तु निरूहे संप्रवचच्यते

60 ततः प्रश्रहितस्नेह उत्तानो वाक्शरतं भवेत् प्रसारितैः सर्वगात्रैस्तथा वीर्यं विसर्पति

61 ताडयेत् तलयोरेनं त्रीन्स्त्रीन वारान् शृणु श्ने स्फिचौ शृणु ततः शय्यां त्रीन वारान् त्तिपेत् ततः

62 एवं प्रश्रहिते वस्तौ मन्त्रायासोडथ मन्त्रवाक् स्वास्तीर्ते शयने काममासीताचारिके रतः

63 स तु सैन्धवचूर्णोन शताहेन च योजित देयः सुखोष्णश्र तथा निरेति सहसा सुखं

64 यस्यानुवासनो दत्तः सकृदन्व ऽम्लमाव्रजेत् ऋतौषयादितिकष्याद्र्रा वायुना वा प्रपीडितः

65 सवातोऽधिकमात्रो वा गुरुत्वाद्र्रा समेषजः तस्यान्योऽल्पतर देयो न हि स्त्रिग्यात् प्रतिष्ठति

66 विट्श्रब्धानिलविरामुतः स्नेहहीनेडनुवासने दाहक्लमप्रवाहातिकरश्वात्यानुवासनः

67 सानिलः सपुरीषश्र स्नेहः प्रत्येति यस्य तु श्रोषचोषौ विना शोघ्रं स सम्यगनुवासितः

68 जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहे प्रत्यागते पुनः लघ्वन्नं भोजयेत् कामं दीप्ताग्र्मिस् तु नरो यदि

69 प्रातरुषोदकं देयं धान्यनागरसाधितम्

तेनास्य दीप्यते वह्निर्हक्ताकाझा च जायते ६६

स्तेहबस्तिक्रमेषेवं विधिमाहुर्मनीषिणः:

ग्रन्थेन विधिना पड्‌ वा सप्त वाष्टौ नवैव वा ७०

विधेया वस्तयस्तेषामन्तरा तु निरूहगाम्

दत्तस्तु प्रथमो बस्तिः स्तेहयेद्वास्तिवङ्गौ ७१

सम्प्रदत्ता द्वितीयस्तु मूर्धस्थमानिलं जयेत्

जनयेद्द्रलवङ्गों च तृतीयस्तु प्रयोजितः ७२

रसं चतुर्थो रक्तं तु पञ्चमः स्तेहयेत् तथा

षष्ठस्तु स्तेहयेन् मांसं सप्तम एव च ७३

ऋष्टमो नवमश्वासिथ मज्जानं च यथाक्रमम्

एवं शुक्रगतं दोषान् द्विगुणः साधु साधयेत् ७४

ऋष्टादशाष्टादशकान् बस्तीनां यो निषेवते

यथोक्तेन विधानेन परिहारक्रमेण च ७५

स कुझ़रबलोदक्वस्य जवेस्तुल्योडमरप्रभः:

वीतपाप्मा शृतधरः सहस्वायर्नरो भवेत् ७६

स्तेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत्

स्तेहादग्रिवधोत्क्लेशो निरूहात् पवनाद्दयम् ७७

तस्मान्निरूढोऽनुवास्यो निरूध्यध्वानुवासितः

नैवं पित्तकफोत्क्लेशौ स्यातां न पवनाद्दयम् ७८

रूक्षाय बहुवाताय स्तेहबस्तिं दिने दिने

दद्याद्द्रैद्यस्ततोऽन्येषामन्याबाधभयाव्यथाहात् ७९

स्तेहोऽल्पमात्रो रूक्षां दीर्घकालमनत्ययः:

तथा निरूहः स्तिग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते ५०

वृत्त ऊर्ध्वं प्रवर्त्यामि व्यापारः स्तेहबस्तिजाः:

बलवन्तो यदा दोषाः कोष्ठे स्युरनिलादयः ५१

ग्रल्पवीर्यं तदा स्नेहमभीभूय पृथग्विधान्

कुर्वन्त्युपद्रवان् स्नेहः स चापि न निवर्तते ५२

तत्र वाताभिभूते तु स्नेहे मुखकषायता

जृम्भा वातरुजस्तासा वेपथुर्विषमज्वरः ५३

पित्ताभिभूते स्नेहे तु मुखस्य कटुता भवेत्

[ERROR page 148 - NVIDIA client error]

[ERROR page 149 - NVIDIA client error]

११४ ऊर्ध्वजान्वै स्त्रियै दद्यादुत्सन्नायै विचक्षणः: ११४ सम्यक् प्रपीडयेद्योनिं दद्यात् सुमृदुपीडितम् तिकशिंकेन नेत्राभ्यां दद्याद्योनिमुखं प्रति ११५ गर्भाशयविशुद्ध्यर्थं स्तोहेन द्विगुणेन तु क्वाथप्रसृतं स्त्रियाद्विप्रसृतं भवेत् ११६ कन्येतरस्यान्तु कन्यायास्तद्द्वास्तप्रसृतं भवेत् कन्यायास्तद्द्वास्तप्रसृतं भवेत् ११६ ऋतप्रतागच्छति भिषक् बस्तावुत्तरसंज्ञिते ११७ भूयो बस्तिं निदध्यात्तु संयुक्तं शोधनेरगैः: गुदे वर्तिं निदध्याद्वा शोधनद्रव्यसभृंताम् ११५ प्रवेशयेद्वा मतिमान् बस्तिद्वारमथेषुभिः: पीडयेद्वाडप्यधो नाभिर्बलेनोत्तरमुष्ठिना ११६ ग्रारगवधस्य पत्नेसु निर्गुडा च: स्वरसेन च कुऽन्द्रोमूत्रप्रतिषेषु वतॄङपि ससैन्धवा: १२० मुत्तैलार्षपसमा: प्रभिन्ज्य वयांसि तु बस्तरोपमनार्थाय ता निदध्याच्छिलौकया १२१ ग्रागारधूमबृहत्पिप्पलीफलसैन्धवे: कृतावाशुक्तगोमूत्रसुरापिष्टे: सनागरै: १२२ ग्रनुवासनसिद्धिं च वीर्य कर्म प्रयोजयेत् शर्करामधुमिश्रेण शीतेण मधुकाम्बुना १२३ दद्यमाने तदा बस्तौ दद्याद्वस्तिं विचक्षणः: तीरवृत्तकषायेण पायसा शीतलेन च १२४ शुक्रं दुष्टं शोभितं चाङ्गनानां पुष्पोद्रेकं तस्य नाशं च कष्टम् मूत्नाघातान्मूतदोषान् प्रवृध्दान् योनिव्याधिंं संसृथिंत चापराया: १२५ शुक्रोत्सेकं शर्करामश्र्मीं च शलं बस्तौ वृङ्गेने मेहने च घोरानन्यान् बस्तिजांश्रापि रोगान् हित्वा महानुत्तरो हन्ति बस्ति: १२६ सम्यगदत्तस्य लिङ्गानि व्यापद: क्रम एव च बस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानं स्त्रेहबस्तिना १२७

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितं नाम सप्तत्रिंशोऽध्याय: ३७

ऋष्टात्रिंशत्तमोऽध्याय: १ ऋथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

२ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३ ऋथानुवासितमास्थापयेत् स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरमुत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायामधःसुपरिग्रहायां श्रोषिप्रदेशप्रतिन्यूढा-योमनुप्रदानां वेष्टपांशुशय्यामनो कुण्डतादर्शेसौक्ष्यामतरं प्रसारितेसौक्थे सुमनसं जीर्णान्त्रं वागयतं सुनिष्ठुरशादेहं विदित्वा ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाड्गुष्ठाड्गुलिभ्यां कर्र्षिकामुपरि निष्पीडय् सत्पपाशिकनिष्ठ-कानामिकाभ्यां बस्तिमुखार्थं सड्ढ़ोच्य मध्यमापदेशिन्याड्गुष्ठेरहं तु विवृता-स्यं कृत्वा वस्त्रावोषधं प्रदिद्यप्र दचि्छगहस्ताड्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तमनायतमबुद्धदं सड्कुचि तमवातमोषधासन्नुपसंगृह्य पुनरुपरि तदितरेग़ा गृहीत्वा दचि्छगेनावसिच्येत ततः सूत्रेग़ावोषधान्ते द्विस्त्रिवार्डवेष्टच बद्ध्वीयात् ऋथ दचि्छगेनोत्तानेन पाशिना वस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गु-लिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रमुपसंगृह्योच्छ्वन नेत्रद्वयं पिधाय धृताभ्यक्तग्रान्त्रेणं घृता-क्रमपादाय प्रयच्छेदनपष्टवंशं सममनस्खमाकर्षिकं नेत्रं प्रशिथद्वस्त्वेति ब्रूयात्

४ बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दचि्छगेनावपीदयेत् एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम्

५ ततो नेत्रमपनीय त्रिशन्मात्राः पीडनकालादुपेत्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात् ऋथातुरमुपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थं निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति

६ ऋनेन विधिना वस्तिं दद्याद्र्वस्तिविशारदः द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः

७ सम्पीडनिरूहलिङ्गे तु प्राप्ते वस्तिं निवारयेत् विशेषात् सुकुमारागां हीनक्रमां हीनक एव क्रमो हितः

५ यस्य स्याद्र्वस्तिरल्पोऽल्पवेगो हीनमलानिलः दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रात्यरुचिजाड्यवान्

६ यान्त्रेव प्राङ्नियोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते तान्येवातिनिरूढेऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता

10 यस्य क्रमेगा गच्छति विट्पित्तकफवायुवः

10 लाघवं चोपजयेत सुनिरूढं तमादिशेत्

11 सुनिरूढं ततो जन्तु स्नातवन्तं तु भोजयेत्

11 पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं धीरयूषरसैः क्रमात्

12 सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः

12 त्रिभोगहीनमध्ये वा हानिमात्रंमथापि वा

13 यथाप्रदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते

13 भोजनान्तरं ततो युञ्ज्याद्याथास्वं स्रेहबस्तिना

14 विविक्ततामनसृष्टिः स्रिग्धता व्याधिनिग्रहः

14 ग्रास्थापनस्रेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लाघवम्

15 तदहस्तस्य पवनाङ्ग्रयं बलवदिष्यते

15 रसौदानस्तेन शस्तस्तदहश्शानुवासनम्

16 पश्चादम्रिबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम्

16 ग्रन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्रेहबस्तिर्विधीयते

17 ग्रनायान्तं महर्त्तान्तं निरूहं शोधनेहरेत्

17 तीक्ष्णौष्णैर्निरूहैर्मर्त्तिमान् द्वारमूत्राम्लसंयुते:

18 विगुष्कानिलविस्रेष्ठं चिरं तिष्ठत्रिरूढयम्

18 शूलारतिज्वरानाहारां वा प्रवर्त्तंयेत्

19 न तु भुक्त्वतो देयमास्थापनमिति स्थितिः

20 विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वार्धपि सुदारुयाम्

20 कोपयेत् सर्वदोषान् वा तस्माद्यद्याद्भोजने

21 जीर्णान्तस्याशये दोषाः पुंसः प्रवृक्तिमागताः

21 नि:शेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः

22 नवादास्थापनविच्चिन्नसम्न्नममिः प्रधावति

22 तस्मादास्थापनं देयं निराहाराय जानता

23 ग्रावस्थिकं क्रमं चापि बुबुध्वा कार्य निरूहयाम्

23 मलैडपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते

24 धीराग्नयम्लानि मूत्नाग्ने स्रेहाः क्वाथा रसास्तथा

24 लवणानि फलं द्वौर्द्धं शताहा शरपिं वचा

24 एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारू च

25 रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च २५

26 कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी मञ्जिष्ठा मदनं चरटडा त्रायमाणा रसाझ्नम् २६

27 बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवा: काकोली द्वीरकाकोलो जीवकर्षभकावुभौ २७

28 तथा च मेदा महामेदा श्रीवृद्दृद्धिमधूलकौ निरुहेपु यथालाभमेष वर्गो विधीयते २५

29 स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागा: स्नेहस्य पञ्चम: कृद्रे णिले चतुर्थस्तु पष्ट: पित्ते कफेडषट्म: २६

30 सर्वेषु चाष्टमो भाग: कल्कानां लवणां पुन: द्वौदं मूत्रं फलं द्वीसम्लं मांसरसं तथा ३०

31 युक्त्या प्रकल्पयेद्व्रीमांन् निरुहेकल्पना त्वियम् ३१ कल्कस्नेहकषायाणामविवेकाद्विपद्गवैरै:

32 वस्ते: सुकल्पना प्रोक्ता तस्य दानं यथार्थकृत ३२

33 द्रव्याद्दौ सैन्धवस्याच्चं मधुन: प्रसृतिद्वयम् पात्रे तलेन मथनीया तद्वत् स्नेहं शने: शने: ३३

34 सम्यक् सुमथिते द्रव्यात् फलकल्कमत: परम् ततो यथोचितान् कल्कान् भागेः स्वेः श्लथ्योपेक्षितान् ३४

35 गम्भीरे भाजने डन्यसिमन्मथनीया तं खजेन च यथा वा साधु मन्येत न सान्द्रो न तनु: सम: ३५

36 रस द्वीराम्लमूत्रागां दोषावस्थामवेद्य च तु कषायप्रसुतान् पञ्च सुपूतांस्तत्र दापयेत ३६

37 व्रत ऊर्ध्वं द्वादशप्रसुतान् वच्य्याम: द्रव्याद्दौ सैन्धवस्याच्चं मधुन: प्रसृतिद्वयम्

38 विनिमेंध्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ३७

39 एकीभूते तत: स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् संमूच्छते कषायं तु चतु:प्रसृतिसंमितम् ३५

40 वितरेद्य तदावापमन्ते द्विप्रसृतोनमितम् एवं प्रकल्पितो वस्त्रौ दशप्रसुतो भवेत ३६

ज्येष्ठाया: खलु मात्राया: प्रमाणमिदमीरितम्

[ERROR page 154 - NVIDIA client error]

45 सारिवावृक्षकाश्मयमेदामधुकपयैके:

46 स्थिरादितृणमूलेश्व क्वाथ: कर्षत्रयोन्मितै: पिप्पैर्जीवककाकोल्यौर्गंधिमधुकोत्पले:

47 प्रपौंडरीकजीवन्तीमेदारोगुपरूषके: शृङ्गोऽरिमिसिसिन्धूतथवत्सकोशीरपद्यकै:

48 केरोशकरोयुजै: सोपमधुपयै: प्लुत: द्वैवैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैर्द्ध दतो वसिथ: सुशीतल:

49 गुल्मासृङ्‌दरहतपार्श्वड्‌रोगान् सविषमज्वरान् ग्रसृकपित्तातिसारो च हन्यादपित्तकृतान् गदान्

50 भद्रानिम्बकुलत्थाकिकोशातक्यमृतामरै: सारिवाबृहतीपाठामूर्वार्गवधवत्सकै:

51 क्वाथ: कर्कस्तु कर्तव्यो वचामदनसर्षपै: सैन्धवामरकुष्टेलापिप्पलीबिल्वनागरै:

52 कटुतैलमधुच्चारमूत्रतैलाम्लसंयुतै: कार्यमास्थापनं तत्रं कमलापारडमेहिनाम

53 मेदस्विनामनम्रीनाo कफरोगाशनद्विषाम गलगरडागरग्लानिश्लीपदोदररोगियाम

54 दशमूलीनिशाबिल्वपटोलत्रिफलामरै: क्वाथितै: कल्कपिष्टैस्तु मुस्तसैन्धवदारुभि:

55 पाठामार्गाधिकेन्द्राहैस्तैलं द्वारमधुप्लुते: कुयादास्थापनं सम्यङ्‌नूत्राम्लफलयोजितै:

56 कफपारडगदालस्थपृथमातुरसङ्गिनाम ग्रामाटोपपचீश्लेष्मगुल्मकृमिविकारियाम

57 वृषाश्मभेदवर्षाभूधान्यगन्धर्वहस्तकै: दशमूलबलामूर्वाक्वकोलनिशाच्छदै:

58 कुलत्थबिल्वभूनिम्बै: क्वाथितै: पलसंमितै: कल्कैर्मदनयष्ट्याह्वपड्‌ग्रन्थामरसर्षपै:

59 पिप्पलीमूलसिन्धूतथयवानिमिसिवत्सकै: नौद्रेद्रयुदीरगोमूत्रसरपिसतेलरसप्लुते:

60 तूर्शमास्थापनं कार्यं संसृष्टबहुरोगियाम

70 गुड्र्ससीशर्कराष्ट्रालातूनीगुल्मगदापहम् ७०

71 रास्नारगवधवर्षाभूकटुकोशीरवारिदे: त्रायमाणामृतारक्तापित्तमूलीबिभीतके: ७१ सबलै: पालिकै: कवाथ: कल्कस्तु मदनान्वितै: यष्टचाहमिसिसिन्धूत्थफलिनीन्ट्रयवाहयै: ७२

73 रसैर्ज्जिनरसे द्वौद्रैचतस्रोवारिसयुतै: युक्तो वस्ति: सुखोष्णोडय मांsशशुक्रबलौजसाम् ७३ ग्रायु:षोडग्रे श्व संस्कर्ता हन्ति चाशु गदानीमान्

74 गुल्मासृग्दरवीसर्पूत्कृच्छ्रोन नत न तयान् ७४ विषमज्वरमर्शींसि ग्रहर्षीं वातकुरडलीम्

75 जानुजङ्घाशिरोबस्तिग्रहोदावर्तमारुतान् ७५ वातासृक्शर्कराष्ट्रालाकुन्तिशूलोदरारुचि:

76 रक्तपित्तकफोन्मादप्रमेहाद्मानहद्ग्रहान् ७६ वातग्रोघधनिष्ठ्वाथा: सैन्ववत्रिवृतायुत:

79 साम्ला: सुखोष्णा योज्या: स्वर्‌वस्तय: कुपितेऽनिले ७९ निग्रोधादिगणाक्वाथा: काकोल्यादिसमायुत:

78 विधेया वस्तय: पित्ते ससर्‌पिष्का: सशर्करा: ७८ ग्रारगवधादिनिष्वाथा: पिप्पल्यादिसमायुत:

79 सन्नौद्रमूत्रा देया: स्वर्‌वस्तय: कुपिते कफे ७९ शर्करे च्चुरस च्चीरघृतयुक्ता: सुशीतला:

50 च्चीरवृकषायाढचा वस्तय: शोभिते हिता: ५० शोधनद्रवynिष्वाथास्तकल्कस्त्रेहसैन्ववै:

51 युक्ता: खजेन मथितबस्तय: शोधना: स्मृता: ५१ त्रिफलाक्वाथगोमूत्रौद्रद्नारसमायुत:

52 ऊषकादिप्रतीवापा वस्तयो लेखना: स्मृता: ५२ बृंहणद्रवynिष्वाथा: कल्कैर्मधुरकैयुत:

53 सर्पिर्मांसरसोपेता वस्तयो बृंहणा: स्मृता: ५३ चटकारडोद्वटाक्वाथा: सन्नीरघृतशर्कर:

54 ग्रात्मगुप्ताफलावापा: स्मृता वाजीकरण नृणाम् ५४ बदर्यै:रावतीशेलशल्मलीधन्वनाडकुरा:

55 तीरसिद्धा: चौद्रयुता: सास्ना: पिच्छिलसंज्ञिता: ५५ वाराहमाहिषौरभ्रैडालेयकौकुटम् सद्यास्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ५६ प्रियड्गवादिगणक्वाथ ग्रम्बष्ट्राद्येन संयुक्ता: सत्त्वौद्रा: सघृताश्रैवा ग्राहिग्रो बस्तय: स्मृता: ५७ एतेष्वेव च योगेषु रूढा: सिद्धा: पृथक् पृथक् समस्तेष्वथवा सम्प्रगिवधेया: श्रेष्ठबस्तय: ५५

56 वन्ध्यानां शतपाकेन शोधितानां यथाक्रमम् बलातैलेन देया: सुरवस्तयस्त्रैवृतेन च ५६ नरस्योत्तमसत्त्वस्य तीद्ग्यां बस्तिं निधापयेत् मध्यमं मध्यसत्त्वस्य विपरीतस्य वै मृत्युम् ६०

57 एवं कालं बलं दोषं च विकारं च विकारवित् बस्तिद्रव्यबलं चैव वीक्ष्य बस्तीन प्रयोजयेत् ६१ द्रव्यादुत्क्लेशनं पूर्व मधये दोषहरं पुन: पश्चात् संशमनं च द्रव्याद्रवस्तिं विचिन्तयाः ६२

63 एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा हपुषाफलकल्कश्र बस्तिरुत्क्लेशन: स्मृतः ६३ शताह्वा मधुकं बीजं कौटजं फलमेव च सकाझ्झिक: सगोमूत्रो बस्तिदोषहर: स्मृतः ६४

65 प्रियड्गुर्मधुरं मुस्ता तथेव च रसाझ्जनम् सत्त्वीर: शस्यते बस्तिदोषायां शमनः पर: ६५ नृपायां तत्समानानां तथा सुमहतामपि नारोणां सुकुमाराणां शिशुस्थविरयोरपि ६६

67 दोषनिह्न्गार्थाय बलवर्गोदयाय च समासेनोपदेश्यामि विधानं माधुतेलिकम् ६७ यानस्त्रीभोज्यपानेषु नियमश्रात्र नोच्यते फलं च विपुलं दृष्टं व्यापदां चाप्यसंभवः ६८

69 योज्यस्वत: सुखेनैव निरुहत क्रममिच्छता यदेच्छति तदैवैष प्रयोक्तव्यो विपश्चिता ६६ मध्युतेले समे स्यातां क्वाथश्रैररडमूलज:

१०० पलार्ध शतपुष्पायास्ततोऽध सैन्धवस्य च फलैनेकेन संयुक्तः खजेन च विलोदितः देयः सुखोष्णो भिषजा माधुतेलिकसंस्कृतः

१०१ वचामधुकतैलं च क्वाथः सरससैन्धवः पिप्पलीफलसंयुक्तो बस्तियुक्तरथः स्मृतः

१०२ सुरदारु वचा रस्स्रां शतपुष्पां वचां मधु हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तो बस्तिदोषहरः स्मृतः

१०३ पञ्चमूलिकषायं च तैलं मागधिका मधु बस्तिरेष विधातव्यः सशताहः सरसैन्धवः

१०४ ससैन्धवः सयष्टचाहः सरसैन्धवः यवकोलकुलतथानां क्वाथो मागधिका मधु ससैन्धवः सयष्टचाहः सिद्धवस्तिरिति स्मृतः

१०५ मुस्तापाठामृतातिक्ताबलारास्वापुनर्नवा मञ्जिष्ठारग्वधोषीरायमाश्रितयोगोत्तरान् पालिकान् पञ्चमूलसहितान्मदान्नाष्टकम् जलाढके पचेत क्वाथं पादेशं पुनः पचेत् दीर्घार्धाढकसंयुक्तमाच्छीरात् सुपरिसृतम् पादेन जाङ्गलरसस्थथा मधुऋृतं समम्

१०६ शताहाफलनीयष्ठिवत्सके: सरसाझने: कार्षिकै: सैन्धवोनिमश्रै: कल्कैर्बस्तिः प्रयोजितः

११० वातासृङ्मेहशोफाशोगुल्ममूत्रविर्बन्धनुत् विसर्पज्वरविदभ्राज्जरक्तपित्तविनाशनः बल्यः संजीवनो वृष्यश्वृष्ण्यः शूलनाशनः

१११ यापनानामयं राजा वस्तिर्मुस्तादिको मतः ग्रवेद्य भेषजं बुद्ध्या विकारं च विकारवित्

११२ बीजिनानेन शास्त्रज्ञः कुयाद्रवस्तिशतान्यपि ग्रजीर्ण न प्रयुञ्जीत दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ग्राहाराचरिकं शेषमन्यत् कामं समाचरेत्

११३ यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्यान प्रदीयते माधुतेलिक इत्येवं भिषगिभर्वस्तिरुच्यते

११४ रथेष्वपि च युक्तेषु हस्त्यश्वे चापि कल्पिते

यस्मात्र् प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः ११५

बलोपचयवर्गानां यस्माद् व्याधिशतस्य च

भवत्येतन सिद्धस्तु सिद्धवस्तिरतो मतः ११६

सुखिनामल्पदोषाणां नित्यं स्त्रिग्धाश्र ये नराः

मृदुकोष्ठाश्र ये तेषां विधेयो माधुरौषिकः ११७

मृदुत्वात् पाचनादृत्यकृतस्त्वौषधसेवनात्

एकबस्तिप्रदानाच्च सिद्धवस्तिस्थषयन्त्रणा ११५

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निरूहक्रमचिकित्सितं

नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ३५

एकोनचत्वारिंशतमोऽध्यायः

ग्रथात् ग्रातुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

स्तेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्त्रुतासृजः

निरूढस्य च कायस्य प्रीमान्दो भवति देहिनः ३

सोद्वेगतयर्थगुरुभिरुपयुक्ते: प्रशाम्यति

ग्रल्पो महास्नेहबहुभिश्र्चादितोऽग्निरिवन्धनैः ४

स चाल्पैलघुभिश्र्चैविरुपयुक्तैरिवावर्धते

काष्ठैरग्निरुभरलपेश सन्धुक्षित इवानलः ५

हतदोषप्रणाशेन सद्जहारविधिः स्मृतः

त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽढाढकमाढकम् ६

तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे

प्रस्थे परिष्कुते देयौ यवागूः स्वल्पतराडला ७

द्वे चैवाधोढकं देयौ तिस्रश्राप्याढकं गते

विलेपीमुचिताद्रक्ताच्छतुर्थांशिकृतां ततः ५

दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम्

ग्रस्निग्धलवणां स्वच्छमुद्रूषयुतं ततः ६

ग्रंशद्रयप्रणाशेन दद्यात् सुस्निग्धमोदनम्

ततस्तु कृतसंज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना १०

त्रीनंशान् वितरेद्व्रोत्कमातुरायौदनं मृतु

ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचिन्त्यागः ११

लावैशहरिषादीनां रसैर्दद्याद् रससंस्कृतेः:

हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेषु प्रकोर्तितः १२

एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्वयम्

कफपित्ताधिकारिषु हिताहितविशोधितान् १३

पेयाडभिष्यन्दयेतेषां तर्पणादिक्रमो हितः

वेदनालाभनियमशोकवैचित्यहेतुभिः १४

नरानुपोषितांश्रापि विरिक्तवदुपाचरेत

ग्राहकार्थाष्टकप्रस्थसंख्यया द्वेषा विरेचने १५

श्लेष्मानतत्त्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः:

एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन १६

बलं यत्तिविधं प्रोक्तमतस्तत् क्रमसिद्धा

तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् १७

द्विराचरेन्मध्यबलस्विनं वारान् दद्बलस्थथा

केचिदेवं क्रमं ग्राह्यमन्ध्योत्तमामिषु १५

संसेवे विवृद्धेषु दोषकोपभयाद्वर्जयेत्

प्राक् स्वादुतिक्तौ स्त्रिग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः १६

स्वाद्वम्ललघ्यन् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम्

स्त्रिग्धरुच्यादान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः २०

केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यथ्रापि केवलम्

स समरात्रं मनुजो भुज्जीत लघु भोजनम् २१

कृतः सिराव्यधो यस्मै कृतं यस्य च शोधनम्

स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् २२

त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकं वस्तिमातुरः:

तृतीये तु परिहारे यथायोगं समाचरेत् २३

तैलपूर्याममृदूद्वारडशर्मांगो वृशातुरा:

स्त्रिग्धशुद्धाद्विरोगार्ता ज्वरातीसारिश्वद्र ये २४

कुध्यतः कुपितं फितं कुयात्तांसतानुपद्रवान्

ग्रायास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति २५

मैथुनोपगमाद्घोरान् व्याधीनाप्रोति दुर्मति:

ग्राम्येपकं पत्त्रघातमज्झग्रहमेव च २६

गुद्यप्रदेशे श्वयथुं कासक्ष्वासौ च दारुणौ

रुधिरं शुक्रवद्यापि सरजस्कं प्रवर्तते २७

लभते च दिवास्वप्नांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान्

प्लीरुदरं प्रतिश्यायं पारडतां श्वयथुं ज्वरम् २५

मोहं सदनमज्ञानामविपाकं तथाडुरुचिम्

तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्रमेवाभिनन्दति २९

उद्दे: संभाषणाद्वायु: शिरस्यापदयेदुजम्

ग्रान्थ्यं जाड्यमजिग्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ३०

हनुमोच्चमधीम-न्थमर्दितं च सुदारुणम्

नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ३१

लभते दन्तचालं च तांस्तांश्वानोयानुपद्रवान्

यानयानेन लभते छर्दिमूच्र्छाध्मकल्मषान् ३२

तथैवाद्ग्रह घोरामिन्द्रियाणां च विभ्रमम्

चिरासनाततथा स्थानाच्छ्रोग्रयां भवति वेदना ३३

श्रतिचडक्रमशाद्वायुर्यड्ढयो: कुरुतेऽरुज:

सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ३४

शीतसंभोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये

ततोऽज्मर्दविट्-श्रम्भूलाध्मानप्रवेपकाः ३५

वातातपाभ्यां वैवस्वर्य ज्वरं चापि समाप्नुयात्

विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमूर्छति ३६

ग्रसात्यभोजनं हन्याद्वलवर्षमसंशयम्

श्रान्तिमवत्व: पशुवृद्धेज्ज यडप्रमादित:

रोगानीकस्य ते मूलमजिग्रां प्राप्नुवन्ति हि ३७

व्यापदां कारणं वीर्य व्याप्तस्वेतासु बुद्धिमान्

प्रयतेततुरारोग्ये प्रयत्नीकेन हेतुना ३५

विरिक्तवान्तैर्हरिरोगालावकाः शशश्र सेव्य: समयूरतित्तिरि:

सपष्टिकाश्रैव पुराशालयस्थैव मुहु्रा लघु यद्य कीर्तितम् ३९

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः १ अथातो धूमनस्यवर्गचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ धूमः पञ्चविधो भवति तद्यथाप्रायोगिकः स्नेहिको वैरेचनिकः कासश्रो वमनोप्रयाश्रयो मनोश्रयो॥३॥

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः २ तत्रैलादिना कुष्ठतिमिरवर्ज़्येन श्लथगुपष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकारडमञ्जुलिपरिस्राहं द्वौमेग्राशङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेश वर्जितः प्रायोगिके स्नेहफलस-रमधूच्छिष्टसर्ज़रसुगुलुप्रभृतिभिः स्नेहेमिश्रे स्नेहिके शिरोविरेचनद्रव्यैरेव रेचने बृहतीकरटकारिकात्री कटुकासर्मदहिड्गिवड्रीतक ज्नः शिलाच्छिन्न-रुहार्क्कट शृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरे श्व कासश्रे स्त्रायुचरमखुरशृङ्गिकर्कटक-स्थशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्‌वामनीयेश्र वामनोप्रयाश्रये ॥४॥

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ३ तत्र वस्तिनेत्रद्रव्यैरेव नेत्रद्रव्याश्रया व्याख्यातानि भवन्ति धूमनेत्रं तु कनिष्ठ-कापरिस्राहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिस्राहं धूमवर्ति प्रवे शस्रोतोज्झू-लान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके द्वात्रिंशत् स्नेहेन चतुर्विंशतिरेव रेचने पोडशाड्झुलं कासर्न्रधे वामनोप्रये च एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः व्रणानेत्र-मष्ठाड्झुलं व्रणधूपनार्थ कलायपरिमरडलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ॥५॥

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ४ अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋजुवद्‌ दृष्टिरतन्द्रितः स्रोतोतसि प्रगिधाय धूमं पिबेत् ॥६॥ मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ॥७॥ मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निह्रेतं तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निह्न्यते ॥८॥ विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत स्नेहिकं मुखना साभ्यां नासिकया वैरेचनिकं मुखेनैवेतरौ ॥९॥

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ५ तत्र प्रायोगिके वर्ति व्यपगतशरकारडां निवातातपशुष्कामज्जोरेपु वदोध्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरति ब्रूयात् एवं स्नेहनं च कुर्या-

दिति इतरयोऽव्यपितधूमाऽऽरो स्थिरे समाहिते शरावे प्रतिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रद्रेशान्तेन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्यधूममासेवन् प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रतिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धे: एष धूमपानोपायविधि: १०

तत्रशोकश्रमभयामर्षौषयविषरक्तपित्तमदमूर्छोदाराहिपासापारडरोगतादुर्योगच्छेदशिरोरोगिभूतद्वारोपहितपित्तामिरप्रमेहोदराध्मानोद्धवोत्कीर्णा वलीवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिभी:रू द्र्व्वगी नतोरस्क मधु घृतदधिदुग्धमत्स्यमद्यवागूपीताल्पकफाश्र न धूममासेवन् ११

श्रकालपीत: कुरुतो भ्रमं मूर्छां शिरोरुजम् ग्राश्रश्रोतांचिजिह्वानामुपघातान् च दारुणम् १२

ग्राद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेया: तद्याथातुदन्तप्रक्षालननस्यस्थानभोजनदिवास्वप्रमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति तत् विभागोमुत्रोच्चारद्वस्वहसितरुषितमेथुनान्तेषु स्नैहिक: स्नानच्छर्दनदिवास्वप्रान्तेषु वैरेचनिक: दन्तप्रक्षालननस्यस्थानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति १३

तत्र स्नैहिको वातं शमयति स्नेहादुपलेपाच्च वैरेचन: श्लेष्माणमुत्क्लेशयापकरर्षति रौद्यादेक्ष्यादोष्यादेशद्याच्च प्रायोगिक: श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युक्लिष्टं चापकरर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति १४

भवति चात्र नरो धूमोपयोगाद्धि प्रसन्नेन्द्रियवाग्ज्ञान: दृढकेशद्विजरश्म्र: सुगन्धिविशददानन: १५

तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्राव च्वथुवमथु ऋततन्त्रानिद्राहनुमन्यासतम्भ: पीनसशिरोरोगकर्र्यादिशूला वातकफनिमित्ताश्वास्य मुखरोगा न भवन्ति १६

तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्या: तत्र योगो रोगप्रशमन: ऋतुयोगो रोगप्रशमन:तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्छाभ्रमदकर्र्यवेडृृष्टिनासारोगदौबल्यान्यतियोगो जनयति १७

प्रायोगिकं त्रीन्स्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायान्स्त्रीश्वतुरो वेति स्नैहिकं यावदश्रुप्रवृत्ति: वैरेचनिकमादोषदर्शनात् तिलतरडुलयवागू-पीतेन पातव्यो वामनोय: ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति १५

व्रणधूमं शरावसंपुटोपनीतेन नेत्रेऽभ्यामनयेत् धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति १९

विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया।

नस्यस्यात् प्रवक्त्यामि विधिं निरवशेषतः २०

ग्रौषधमौषधासिद्धो वा स्तेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यकं तद्द्रद्विविधं शिरोविरेचनं स्तेहनं च तद्द्रद्विविधमपि पञ्ञधा तद्यथानिस्य शिरोविरेचनप्रतिमर्शो ग्रहपीड: प्रधमनं च तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च नस्यविधिकल्प: प्रतिमर्श: शिरोविरेचनविधिप्रकल्पोपीड: प्रधमनं च ततो नस्यशब्द: पञ्ञधा नियमित: २१

तत्र य: स्तेहनार्थी शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्तेहो विधियते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्द: तत् तु देयं वात-

भिभूते शिरसि दन्तकेशशमश्रुप्रपातदारुणां कर्षाशूल कर्षातवेडतिमिरस्वरोपघातनासा रोगाश्योषाव बाहुकाकाल ज्वलीपलितप्रादुर्भावदारुणांप्रबोधेषुवातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्तेहनेति २२

शिरोविरेचनंश्लेष्माऽभिव्याप्तालकराठशिरोरामोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदककम्पतिश्यायापस्मारगन्धज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजतृण्गतेपु कफजेपु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्तेहनेति २३

तत्रैतद्द्विविधमप्यधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां मध्याह्ने पित्तरो-

गिणां स्रथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यव्रे काले दन्त-काष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाङ्ङितापपरिस्रवन्न मृदितगलकपोल-

ललाटप्रदेशाय वातातपरजोहिने वेश्मन्युन्नताशयिने प्रसारितकर चरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामि-

तानासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दद्याहस्तेन स्तेहमुष्णाम्बुना प्रतिमर्जयतसुवर्ण-

ताम्रमणिमृत्युपात्रशुत्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णां स्तेहमदृत-

मासिद्धे देवयववच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्तप्रोत २४

स्तेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत्।

न कुप्येन्र प्रभाषेद्ध न नुयान्न हसेत्तथा २६

एतैर्हि विहत: स्तेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते।

तत: कासप्रतिश्यानशिरोगद्गदसंभव: २७

[ERROR page 165 - NVIDIA client error]

द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानतां ४३

ग्रन्थपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यन्दरसरपदृष्टविसंज्ञेभ्यो द्रव्याच्छिरो विरे च-

नद्रव्याशामन्यतममवपिथ्यावपीडच च शर्करेचुरसचीरघृतमांसरसाना म-

न्यतं द्वीषानां शोषितपित्ते च विदध्यात् ४४

कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम्

श्रृता: स्निग्धा: शिर:शुद्धच्चे कल्पेतेभ्या यथारहित: ४५

चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णां प्रधमेत् ४६

नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपरं पितोडत्यर्थतरुजप्रतिश्यायी गर्भिणीपितस्नेहो-

दकमद्यद्रवोदजीर्णीदत्तवस्ति: कुत्सो गरात्सृष्टित: शोकारिभूत: श्रान्तो बा-

लो वृद्धो वेगावरोधित: शिर: स्नातुकामश्रएति ग्रन्थवि चाभे नस्यधूमौ प-

रिहरेत् ४७

तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णासहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छृङ्खलतो

विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोदरारादयो

दोषनिमित्ता: न्यायज्ञाश्र ४८

भवतश्शास्त्र

नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधा: स्मृता:

दोषोत्क्लेशात् न्यायदैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ४९

दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनोधने:

ग्रथ द्व्याननिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ५०

प्रतिमर्शश्वर्तुदशसु कालेषूपादेय: तद्यथातल्पोस्थितेन प्रध्मालितदन्तेन मूत्रो-

द्नारकवलाञ्जनान्ते भुक्तवता छर्दितवता दिवास्वप्नस्थितेन सायं चेति ५१

तत्र तल्पोस्थितेनासेवित: प्रतिमर्शो रातावुपचितं नासास्र्रोतोगतं मलमुपह-

न्ति मन:प्रसादं च करोति प्रद्मालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौ-

गन्ध्यं चापादयति गृहीतान्निग्रच्छता सेवितो नासास्रोतस: क्लिङ्नननतया र-

जोधूमो वा न बाधते व्यायाममथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवित: श्रममुपहन्ति मू-

त्रोद्यारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसाद-

यति भुक्तवता सेवित: स्वोत्सां विशुद्धिं लघुतां चापादयति वान्तेनासेवित:

स्तोविलग्नं श्लेष्मामपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति दिवास्वप्नस्थितेनासे-

वितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यञ्जनयति सायं चासेवित:

सुखनिद्राप्रबोधं चेति ५२

53 ईषदुच्छ्छ्र्दृतः स्नेहो यावद्रूक्तं प्रपद्यते नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः

54 नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजा: इन्द्रियार्थां च वैमल्यं कुर्वादास्यं सुगन्धिं च हनुदन्तशिरोग्रीवाविकबाहुरसं बलम्

55 वल्लोपहितरेखोलितवयोध्वनां चोपयसभवं तैलं कफे सवाते स्यात् केवलं पवने वसामद्र्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते

56 चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकृतिंतः श्लेष्मस्थानाविरोधित्वाच्चैवेषु तैलं विधीयते

57 व्रतः परं प्रवर्त्त्यामि कवलग्रहणेऽपि विधिम् चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणः

58 स्तिग्धोषणः सैहिको वाते स्वादुशीतः प्रसादनः पित्ते कटुकम्ललवणे रूक्षोषणः शोधनः कफे

59 कषायतिक्तमधुरैः कटुष्णैः रोगपसो वृजे चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोडय प्रकृतिंतः

60 तत्र त्रिकटुकवचार्षपहृतकोकल्कमालोडच तैलशुक्तसुरामूत्रदधिमधूना-मृतमेन सलवणामभिप्रतसमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत्

61

62 सुखं संचारयते या तु मात्रा सस्निकिल्वः स्मृतः ग्रससंचार्या तु या मात्रा गरडूषः स प्रकृतिंतः

63 तावच्च धारयित्वोर्ध्वमन्यमनसोन्नतदेहन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्रवति तदा विमोक्तव्यः पुनःश्राण्यो ग्रहीतव्य इति

64 एवं स्नेहपयः स्निग्धाम्लसंभृताः कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः

65 व्याधेरपचयस्तुष्टिवैशद्यं वक्त्रलाघवम् इन्द्रियार्थां प्रसादश्च कवले शुद्धिल लक्षणम्

66 हीने जाडचकफोत्त्लेशावरसज्ञानमेव च व्रतियोगान्मुखे पाकः शोष्टृष्णारुचिक्लमा:

शोधनीयेषु विशेषेण भवन्त्येव न संशयः

६७ तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ६७

६५ सक्तौद्रे दग्धवक्त्रस्य गरडूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिह्रेपण समासेन प्रकীরितितः ६५

६६ विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणाम् कल्को रसक्रिया चूर्णं चेतिचतुर्विधम् ६६

७० ग्रह्हूल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिषाम् | तस्मिन् योगमयोगं च कवलौक्तं विभावयेत् ७०

७१ तानेव समयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति दोषाग्नमनभिष्यन्दि भोजयेद् तथा नरम् ७१

४० इति सुश्रुतसंहिता चििक्त्सास्थाने धूमनस्यवलग्रह चिकित्सितं नाम चत्वारिंशोडध्यायः ४०

इति भगवता श्रीधन्वंतरिगोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रृत संहितायां चिकित्सास्थानं समाप्तम्