1. sushruta_nidana
Page 1
प्रथमोऽध्यायः
१
ग्रथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः
प्रथमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
प्रथमोऽध्यायः
३
धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवम्
प्रथमोऽध्यायः
३
चरित्रावुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति
प्रथमोऽध्यायः
४
वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यपन्नस्य च कोपेनः
प्रथमोऽध्यायः
४
स्थानं कर्म च रोगांश वद मे वदतां वर
प्रथमोऽध्यायः
५
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्विषजां वरः
प्रथमोऽध्यायः
५
स्वयंभूरेप भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः
प्रथमोऽध्यायः
६
स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात् तथैव च
प्रथमोऽध्यायः
६
सर्वेषामेव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः
प्रथमोऽध्यायः
७
स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम्
प्रथमोऽध्यायः
७
ग्रव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूद्धः शीतो लघुः खरः
प्रथमोऽध्यायः
७
तिर्यंग्गो द्विगुणाश्रैव रजोबहुल एव च
प्रथमोऽध्यायः
८
श्रुचिन्त्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगसमहराट्
प्रथमोऽध्यायः
८
ग्राशुकारी मुहुश्शारी पक्वाधानगुदालयः
प्रथमोऽध्यायः
९
देहे विचरतस्तस्य लिङ्गानि निबोध मे
प्रथमोऽध्यायः
९
दोषधातुम्रिसमतां सम्प्राप्तिं विषयेषु च
प्रथमोऽध्यायः
१०
क्रियाणामानुलोम्यं च करोत्युपहितोडनिलः
प्रथमोऽध्यायः
१०
इन्द्रियार्थोपसंप्राप्तिं दोषधातुग्न्यवैक्रतम्
प्रथमोऽध्यायः
१०
क्रियाणामानुलोम्यं च कुर्वद्वायुरुदीरितः
प्रथमोऽध्यायः
११
यथाऽग्रि पद्रधा भिन्नो भिन्नो नामस्थानक्रियाम्यैः
प्रथमोऽध्यायः
११
भिन्नोङनिलस्तस्स्था ह्येको नामस्थानक्रियामयैः
प्रथमोऽध्यायः
१२
प्राणोदानौ समानश्व व्यानश्वापान एव च
प्रथमोऽध्यायः
१२
स्थांस्था मारुताः पञ्ञ यापयन्ति शरीरिणम्
प्रथमोऽध्यायः
१३
यो वायुवक्त्रसंचारी स प्राणो नाम देहधृक्
प्रथमोऽध्यायः
१३
सोडन्न प्रवेशयत्यन्तः प्राणाश्श्राप्यवलम्बते
प्रथमोऽध्यायः
१४
प्रायशः कुरुतेऽदुष्टो हिक्काक्षवासादिकान् गदान्
प्रथमोऽध्यायः
१४
उदानो नाम यस्तूर्ध्वंपैति पवनोत्तमः
प्रथमोऽध्यायः
तेन भाषितगीतातिविशेषोडभिप्रवर्तते
प्रथमोऽध्यायः
१
ग्रथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः
प्रथमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
प्रथमोऽध्यायः
३
धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवं चरशावुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति
प्रथमोऽध्यायः
४
वायोः प्रकृतिभूतस्य व्याधिनस्य च कोपेनः स्थानं कर्म च रोगाश्र वद मे वदतां वर
प्रथमोऽध्यायः
५
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्वृषजां वरः स्वयंभूरेष भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः
प्रथमोऽध्यायः
६
स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाद्धि सर्वगत्वात् तथा च सर्वेषामेव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः
प्रथमोऽध्यायः
७
स्थत्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणं ग्रव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूद्धः शीतोल लघुः खरः
प्रथमोऽध्यायः
८
तिर्यंग्गो द्विगुणाश्रैव रजोबहुल एव च शुचिन्त्यविर्यों दोषाणां नेता रोगसम्रहाट
प्रथमोऽध्यायः
९
ग्राशुकारी मुहुश्शारी पक्वाधानगुदालयः देहे विचरतस्तस्य लङ्ङ्गानि निबोध मे
प्रथमोऽध्यायः
१०
दोषधातुम्रिसमतां सम्प्राप्यं विषयेषु च क्रियाशामानुलोम्यं च करोत्युपहितोऽनिलः
प्रथमोऽध्यायः
१०
इन्द्रियार्थोपसंप्राप्तिं दोषधातुग्न्यवैक्रतम् क्रियाशामानुलोम्यं च कुर्वाद्वायुरुदीरितः
प्रथमोऽध्यायः
११
यथाऽग्रिं पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः भिन्नोऽनिलस्तस्स्था ह्येको नामस्थानक्रियामयैः
प्रथमोऽध्यायः
१२
प्राणोदानौ समाने च व्यानश्वापान एव च स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणं
प्रथमोऽध्यायः
१३
यो वायुवक्त्रसंचारी स प्राणो नाम देहधृक् सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणाश्राप्यवलम्बते
प्रथमोऽध्यायः
१४
प्रायशः कुरुतेऽदुष्टो हिक्काक्षवासादिकान् गदान् उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः
प्रथमोऽध्यायः
तेन भाषितगीतातिविशेषोऽभिप्रवर्तते
प्रथमोऽध्यायः
१
ग्रथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः
प्रथमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
प्रथमोऽध्यायः
३
धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवं चरशावुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति
प्रथमोऽध्यायः
४
वायोः प्रकृतिभूतस्य व्याधीनस्य च कोपेनः स्थानं कर्म च रोगांश वद मे वदतां वर
प्रथमोऽध्यायः
५
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्विषजां वरः स्वयंभूरेप भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः
प्रथमोऽध्यायः
६
स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात् तथैव च सर्वेषामेव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः
प्रथमोऽध्यायः
७
स्थत्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणं ग्रव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूद्धः शीतों लघुः खरः
प्रथमोऽध्यायः
८
तिर्यंग्गो द्विगुणाश्रैव रजोबहुल एव च रूचिन्त्यविर्यों दोषाणां नेता रोगसमहराट
प्रथमोऽध्यायः
९
ग्राशुकारी मुहुश्शारी पक्वाधानगुदालयः देहे विचरतस्तस्य लच्ग्राणि निबोध मे
प्रथमोऽध्यायः
१०
दोषधातुम्रिसमतां सम्प्राप्तिं विषयेषु च क्रियागामानुलोम्यं च करोत्युकुपितोऽनिलः
प्रथमोऽध्यायः
१०
इन्द्रियार्थोपसंप्राप्तिं दोषधातुग्न्यवैक्रतम् क्रियागामानुलोम्यं च कुर्वाद्वायुरुदीरितः
प्रथमोऽध्यायः
११
यथाऽग्रिं पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः भिन्नोऽनिलस्तस्स्था ह्येको नामस्थानक्रियामयैः
प्रथमोऽध्यायः
१२
प्राणोदानौ समानश्व व्यानश्वापान एव च स्थानस्था मारुताः पञ्च याप्यन्ति शरीरिणाम्
प्रथमोऽध्यायः
१३
यो वायुवक्त्रसंचारी स प्राणो नाम देहधृक् सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणाश्राप्यवलम्बते
प्रथमोऽध्यायः
१४
प्रायशः कुरुतेऽदुष्टो हिक्काक्षवासादिकान् गदान् उदानो नाम यस्तूदेति पवनोंत्तमः
प्रथमोऽध्यायः
तेन भाषितगीतातिविशेषोऽभिप्रवर्तते
Page 2
15
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः: १५ ग्रामपक्वाशयचरः समानो वहिसड्ढृतः: सोऽन्नं पचति तज्जांश्र विशेषान्वविनिःकति हि १६ गुल्माभ्रिसादातीसारपृभृतीन् कुरुतेऽगदान् कृत्त्स्नदेहचरौ व्यानौ रससंवहनोद्यतः: १७ स्वेदासृक्स्त्रोपवेश्र्वाप पञ्चधा चेष्टयेत्यपि कुड्द्र्श कुरुतेऽ रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् १५
16
पक्वाधानालयोऽपानः काले कर्षति चाप्यधः समीरणः शक्तिमूत्रं शुक्रगर्भोर्तावानि च १६
20
कुड्ड्र्श कुरुतेऽ रोगान् घोरान् वसिगुदाश्रयान् शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः २०
21
युगपत् कुपिताश्र्वापि देहं भिन्द्युरसंशयम् ऋत ऊर्ध्वं प्रवद्ध्यामि नानास्थानान्तराश्रितः २१
22
बहुः: कुपितो वायुर्विकारान् कुरुतेऽ हि यान् वायुरामाशये कुड्द्र्श्च्यादीन् कुरुतेऽ गदान् २२
23
मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् पक्वाशयस्थोऽन्रकूजं शूलं नाभौ करोति च २३
24
कच्छूर्मूतपुरोषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् कुड्द्र्श समीरणः २४
25
वैवरर्यं स्फुरणं रौच्यं सुप्तिं चुमुचुयाननम् त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम् २५
26
व्रणांश्र रक्तगो ग्रन्थीन सशूलान् मांससंश्रितः तथा मेदःश्रितः कुर्यादग्रन्थीनन्दरुजोङ्कवान् २६ कुर्वात् सिराग्रत: शूलं सिराकुञ्चनापूर्गम्
27
स्तायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाद्योपरिगां तथा २७ हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च
28
ग्रस्निस्थशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्च्छृतः २५ तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति
29
ग्रप्रवृत्ति: प्रवृत्तिवा विकृता शुक्रगे ऽनिले २६ हस्तपादाशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात्
15
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतःः ग्रामपक्वाशयचरः समानो वहिसृज्जतेः सोऽन्नं पचति तज्जंस्थ विशेषान्नविनिवनक्ति हि
16
गुल्माभ्रिसादातीसारपृभूतीन् कुरूते गदान् कृत्रोदेहचरो व्यानो रससंवहनोद्यतःः
17
स्वेदासृक्स्त्राविशद्र्थिप पञ्चधा चेष्टयेत्यतोप कृच्छ्रं कुरूते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान्
18
पक्वाधानालयोदपानः काले कर्षति चाप्यधः समीरणा शक्तिमूत्रं शुक्रगर्भोर्तावानि च
19
कृच्छ्रं कुरूते रोगान् घोरान् वसिगुदाश्रयान् शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः
20
युगपत् कुपिताश्रापि देहं भिन्द्युरसंशयम् ऋत ऊर्ध्व प्रवृद्यामि नानास्थानान्तराश्रितः
21
बहुःः कुपितो वायुर्विकारान् कुरूते हि यान् वायुरामाशये कृच्छ्राध्यादीन् कुरूते गदान्
22
मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् पक्वाशयस्थोऽन्नकृज्ज शूलं नाभौ करोति च
23
कृच्छ्रं मृत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् कुद्धः समीरगाः
24
वैवरर्यं स्फुरगां रोच्यं सुप्तिं चुमुचुयानम् त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम्
25
वयाश्रितः रक्तगो ग्रन्थीन् सशूलान् मांससंश्रितः तथा मेादःश्रितः कुर्यादग्रस्थीनमन्दरुजोऽवशान्
26
कुर्यांत सिराग्रत: शूलं सिराकुञ्जनपूर्गगम् स्तायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाद्यनपर्यां तथा
27
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च ग्रस्तिशोषं प्रभेदं च कुर्यांच्छूलं च तच्चितःः
28
तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति ग्रप्रवृत्तिः प्रवृत्तिवां विकृता शुक्रगेानिले
29
हस्तपादाशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात्
१५
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः: १५ ग्रामपक्वाशयचरः समानो वहिसड्ढृतः: सोऽन्नं पचति तज्जांश्र विशेषान्वविनिःकति हि १६ गुल्माभ्रिसादातीसारपृभृतीन् कुरूते गदान् कृत्स्नदेहचरौ व्यानौ रससंवहनोद्यतः: १७ स्वेदासृक्स्त्रावपौशिराप पञ्चधा चेष्टयेत्यपि कुद्धश्र कुरूते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् १५
१६-२०
पक्वाधानालयोऽपानः काले कर्षति चाप्यधः समीरणा: शुक्रमूत्रं शुक्रगर्भोर्तावानि च १६ कुद्धश्र कुरूते रोगान् घोरान् बसिगुदाश्रयान् शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः २० युगपत् कुपिताश्रापि देहं भिन्द्युरसंशयम्
२१
ऋत ऊर्ध्व प्रवद्ध्यामि नानास्थानान्तराश्रितः २१ बहुः: कुपितो वायुर्विकारान् कुरूते हि यान् वायुरामाशये कृद्धश्च्यादीन कुरूते गदान् २२
२२-२३
मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् पक्वाशयस्थोऽन्नकूजं शूलं नाभौ करोति च २३ कच्छ्रूर्मूतपुरोषत्वमानहं त्रिकवेदनाम्
२४
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् कुद्धः समीरणा: २४ वैवरर्यं स्फुरगां रोच्यं सुप्तिं चुमुचुयानम्
२५-२६
त्वक्स्थो निस्तोदनां कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम् २५ व्रणांश्र रक्तगो ग्रन्थीन सशूलान् मांससंश्रितः तथा मेदःश्रितः कुर्यादग्रन्थीनमन्दरुजोउव्रणान् २६
२७-२८
कुर्यात् सिराग्रत: शूलं सिराकुञ्चनापूरणम् स्तम्भकम्पौ शूलमाद्यपगां तथा २७ हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च ग्रस्निस्थशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्च्छृतः २५
२६
तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति ग्रप्रवृत्ति: प्रवृत्तिवां विकृता शुक्रगे ऽनिले २६ हस्तपादाशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात्
१५
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः: १५ ग्रामपक्वाशयचरः समानो वहिसड्ढृतः: सोऽन्नं पचति तज्जांश्र विशेषान्वविनिवक्ति हि १६ गुल्माभ्रिसादातीसारपृभूतीन् कुरूते गदान् कृत्र्स्नदेहचरौ व्यानौ रससंवहनोद्यतः: १७ स्वेदासृक्स्त्रोपविष्ट्रोप पञ्चधा चेष्टयेत्यपि कुड्दश्र कुरूते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् १५
१६-२०
पक्वाधानालयोऽपानः काले कर्षति चाप्यधः समीरणा: शुक्रमूत्रं शुक्रगर्भोर्तावानि च १६ कुड्दश्र कुरूते रोगान् घोरान् वसिगुदाश्रयान् शुक्रदोषप्रमेहास्तु ध्यानापानप्रकोपजा: २० युगपत् कुपिताश्रापि देहं भिन्द्युरसंशयम्
२१
ऋत ऊर्ध्व प्रवद्ध्यामि नानास्थानान्तराश्रितः २१ बहुशः कुपितो वायुर्विकारान् कुरूते हि यान्
२२
विरामाशये कुड्दश्र्यादीन् कुरूते गदान् २२ मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम्
२३
पक्वाशयस्थोऽत्रकूजं शूलं नाभौ करोति च २३ कृच्छ्र्मूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्
२४
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुयात् कुड्दः समीरणा: २४ वैवरर्यं स्फुरणं रौद्रयं सुप्तिं चुमुचुयाननम्
२५
त्वक्स्थो निस्तोदनं कुयात् त्वग्भेदं परिपोटनम् २५ व्रणांश्र रक्तगो ग्रन्थीन् सशूलान् मांसरंसश्रितः
२६
तथा मेदःश्रितः कुयादग्रन्थीनन्दरुजोऽवशान् २६ कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनापूरणम्
२७-२८
स्तायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाद्येनपगां तथा २७ हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च ग्रस्निस्थशोषं प्रभेदं च कुय्राच्छूलं च तच्च्छ्रितः २५ तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति
२६
ग्रप्रवृत्ति: प्रवृत्तिवा विकृता शुक्रगेनिले २६ हस्तपादाशिरोधातूंस्तथा संचरति क्रमात्
Page 3
३०
व्याप्रुयाद्राखिलं देहं वायु: सर्वगतो नृणाम् ३० स्तम्भनाद्वेपथुस्वापशोफशूलानि सर्वग: स्थानेषूक्तेषु संमिश्र: संमिश्र: कुरते रुज: ३१ कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्वामितान् गदान् दाहसंतापमूर्छ्छ: स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ३२ शैत्यशैफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते सूच्योभिरिव निस्तोद: स्फर्शद्रेष: प्रसूमता ३३ शेष: पित्तविकारात् स्युरारुते शोणितान्विते प्रायेण पित्तावृते छर्दिदाहहृश्वोपजायते ३४ दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ग्यं च कफावृते उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लम: ३५ ग्रसवेदहर्षौ मन्दोऽल्पं शीतस्तम्भौ कफावृते समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौषयमूर्छनम् ३६ कफाधिकं च विरामृतं रोमहर्ष: कफावृते ऋपाने पित्तसंयुक्ते दाहौषयेऽस्याद्गदर: ३७ ग्रन्ध: कायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविदेहोपसं क्लम: ३८ गुरुणा सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भसस्थैव च ३९ प्रायश: सुकुमाराणां मिथ्याजहारविहारिणाम् रोगाध्वप्रमदामद्यौष्यामैश्वर्यातिपीडनात् ४० ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्रेहादीनां च विभ्रमात् ग्रव्यवाये तथा स्थौले वातरक्तं प्रकुप्यति ४१ हस्त्यक्षोत्रेर्गच्छतोऽल्पैश्व वायु: कोपं यात: कार्यगै: सेवितै: स्वै: तिक्तोषधाम्लल्वारजकादिभोज्यै: संतापादिभूयसा सेवतेतश् ४२ न्निप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तद्न वायोर्मार्गे संरुद्धाश्रु यात: कुद्धोदत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरतुद्रुत्क्तं दूषयेद्रक्तमाशु ४३ तत् संप्रुक्तं वायुना दूषितेन तत्प्रबल्यादुच्यते वातरक्तम् तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाढक श्लेष्मा दुष्टे दूषितेनासृजाढक् ४४ स्फर्शोद्विग्रौ तौदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ
३०
व्याप्रुयाद्राखिलं देहं वायु: सर्वगतो नृणाम् ३० स्तम्भनाद्नेपस्वापशोफशूलानि सर्वग: स्थानेषूक्तेषु संमिश्र: संमिश्र: कुरते रुज: ३१ कुर्वादवयवप्राप्तो मारुतस्वामितान् गदान् दाहसंतापमूर्छ्छ: स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ३२ शैत्यशैफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते सूच्योभिरिव निस्तोद: स्फर्शद्रेष: प्रसूमता ३३ शेषा: पित्तविकारा: स्युरारुते शोणितान्विते प्रायेण पित्तावृते छर्दिदाहहृश्वोपजायते ३४ दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ग्यं च कफावृते उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमा: ३५ ग्रसवेदहर्षौ मन्दोऽल्पं शीतस्तम्भौ कफावृते समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौषयमूर्छनम् ३६ कफाधिकं च विरामृतं रोमहर्ष: कफावृते व्याने पित्तसंयुक्ते दाहौषयेऽस्याद्गदर: ३७ ग्रन्ध: कायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविदेहोपसं क्लम: ३८ गुरुणा सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भसस्थैव च ३९ प्रियेश: सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् रोगाध्वप्रमदामद्यौष्यामैश्वर्यातिपीडनात् ४० ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्नेहेदीनानां च विभ्रमात् ग्रव्यवाये तथा स्थौले वाततरक्तं प्रकुप्यति ४१ हस्त्यक्षौत्रैर्ग्रहच्छतौडनेैश्व वायु: कोपं यात: कार्गै: सेवते स्वै: तिक्तोषधाम्लल्वारजकादिभोज्यै: संतापादिभूयसा सेवतेश्व ४२ न्निप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तद्नं वायोर्मार्गं सुरूषाद्ध्याशु यात: कुङ्कोडत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरत्युद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ४३ तत् संप्रुक्तं वायुना दूषितेन तत्प्रबल्यादुच्यते वातरक्तम् तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाढ्क श्लेष्मा दुष्टे दूषितेनासृजाढ्क ४४ स्फर्शोद्रिग्वौ तदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ
३०
व्याप्रुयाद्राखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम् ३० स्तम्भनाद्वेपथुस्वापशोफशूलानि सर्वगः स्थानेषूष्मेक्तेषु संमिश्रः संमिश्रः कुरुते रुजः ३१ कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्वामितान् गदान् दाहसंतापमूर्छ्छः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ३२ शैत्यशैफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते सूच्योभिरिव निस्तोदः स्फर्शद्रेषः प्रसूभत ३३ शेषः पित्तविकाराः स्युरमारुते शोणितान्विते प्रायेण पित्तावृते छर्दिदाहहृद्र्वोपजायते ३४ दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ग्यं च कफावृते उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमः ३५ ग्रसवेदहरौ मन्दौडिम्र शीतस्तम्भौ कफावृते समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौष्यमूर्छनम् ३६ कफाधिकं च विरामृतं रोमहर्षः कफावृते ऋपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ये स्यादसृक् ३७ ग्रन्धः कायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविदेहोपषां क्लमः ३८ गुरुगात्राशिथ स्तम्भं चास्थिपर्वसंध्याम् लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भसस्थैव च ३९ प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् रोगाध्वप्रमदामद्यौष्यामैश्वर्यातिपीडनात् ४० ऋतुसात्म्यविपर्यास्तात् स्रेहादीनां च विभ्रमात् ग्रव्यवाये तथा स्थौले वाततरक्तं प्रकुप्यति ४१ हस्त्यक्षौत्रैर्गच्छतोऽन्यैश्च वायुः कोपं यातः कार्गैः सेवते स्वैः तीक्ष्णोष्णाम्लल्वारुणाकादिभोज्यैः संतापादिभूयसा सेवतेश्व ४२ निप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तद्न वायोर्मार्गे संरुद्धाश्रु यातः कुद्दोदत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरतुद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ४३ तत् संप्रुक्तं वायुना दूषितेन तत्प्रबन्धादुच्यते वातरक्तम् तद्वात् पितं दूषितेनासृजाढक श्लेष्मा दुष्टे दूषितेनासृजाढक ४४ स्फर्शोद्दिग्रौ तौदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ
३०
व्याप्रुयाद्राखिलं देहं वायु: सर्वगतो नृणाम् ३० स्तम्भनाद्वेपथुस्वापशोफशूलानि सर्वग: स्थानेषूक्तेषु संमिश्र: संमिश्र: कुरुते रुज: ३१ कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्वामितान् गदान् दाहसंतापमूर्छ्छ: स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ३२ शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते सूच्योभिरिव निस्तोद: स्फर्शद्रेष: प्रसूयते ३३ शेषा: पित्तविकाराः स्युरारुते शोणितान्विते प्रायेण पित्तावृते छर्दिदाहहृद्र्वोपजायते ३४ दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ग्यं च कफावृते उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लम: ३५ ग्रसवेदहर्षौ मन्दोऽल्पं शीतस्तम्भौ कफावृते समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौषयमूर्छनम् ३६ कफाधिकं च विरामृतं रोमहर्ष: कफावृते ऋपाने पित्तसंयुक्ते दाहौषये स्यादसृक् ३७ ग्रन्ध: कायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविदेहोपसं क्लम: ३८ गुरुषि सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वसु चाम् लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भसस्थैव च ३९ प्रियेश: सुकुमाराणां मिथ्याजहारविहारिणाम् रोगाध्वप्रेमदामद्यायामैश्वर्यातिपीडनात् ४० ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्रेहादीनां च विभ्रमात् ग्रव्यवाये तथा स्थौले वाततरक्तं प्रकुप्यति ४१ हस्त्यक्षोत्रैर्ग्रैर्गच्छतोद्भैर्वायु: कोपं यात: कार्यगै: सेवते स्वै: तीक्ष्णोष्णाम्ललवणार्शकादिभोज्यै: संतापादिभूयसा सेवतेश्व ४२ न्निप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तद्न वायोर्मार्गे संरुद्धाश्रु यात: कुड्योऽत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरतुद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ४३ तत् संप्रक्तं वायुना दूषितेन तत्प्रबन्ध्यादुच्यते वातरक्तम् तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाक्तं श्लेष्मा दुष्टे दूषितेनासृजाक्तं ४४ स्फर्शोद्द्रिग्वौ तदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ
३०
व्याप्रुयाद्राखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम् । स्तम्भनान्नोपशस्वापशोफशूलानि सर्वगः ॥
३१
स्थानेष्वष्टेषु संमिश्रः संमिश्रः कुरुते रुजः । कुर्वादवयवप्राप्तो मारुतस्वमितान् गदान् ॥
३२
दाहसंतापमूर्छोः स्युःर्वायौ पित्तसमन्विते ।
३३
शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते । सूच्याभिरिव निस्तोदः स्फर्शद्रेषः प्रसूयते ॥
३४
शेषाः पित्तविकाराः स्युरारुते शोणितान्विते । प्रायेण पित्तावृते छर्दिदाहहृद्र्वोपजायते ॥
३५
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ग्यं च कफावृते । उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्छादाहभ्रमक्लमः ॥
३६
ग्रसवेदहर्षौ मन्दोऽल्पम् शीतस्तम्भौ कफावृते । समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौष्यमूर्छनम् ॥
३७
कफाधिकं च विरामुतं रोमहर्षः कफावृते । अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ये स्याद्गुदरः ॥
३८
ग्रन्धः कायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते । व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविद्वेपसं क्लमः ॥
३९
गुरुगात्राशिथ स्तम्भनं चास्थिपर्वसंधिगां । लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भसस्थैव च ॥
४०
प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । रोगाध्वप्रमदामद्याद्यायामैश्वर्यतिपीडनात् ॥
४१
ऋतुसात्म्यविपर्यासात् शेहादीनां च विभ्रमात् । ग्रव्यवाये तथा स्थौले वाततरक्तं प्रकोप्यति ॥
४२
हस्त्यक्षौत्रैर्गच्छतोऽन्यैश्च वायु: कोपं यातः कार्श्यैः सेवते । तीक्ष्णोष्णाम्ललवणार्शाकादिभोज्यैः संतापादीभूयसा सेवतेश्व ॥
४३
द्विप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तद्व वायोर्मार्गे संरुद्धाश्रु यातः । कुड्योङ्गत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरत्युद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ॥
४४
तत् संप्रकृतं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् । तद्वत् पितं दूषितेनासृजाक्तं श्लेष्मा दुष्टे दूषितेनासृजाक्तं ॥
४५
स्पर्शोद्द्रिग्वौ तौद्भेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ
Page 4
45
पित्तासृग्भ्यामुपग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृतौ च ४५
46
करङ्कन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीडनस्थौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते सर्वेन्दुष्टे शोफिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोदर्शयन्ति ४६
47
प्राग्रूपे शिथिलौ सिन्धौ शीतलौ सविपर्ययौ वैवर्यन्तोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितौ ४७
48
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिच्छृङ्गतां च गच्छेत् । ग्राहीविषमिव कृच्छ्रं तद्वहेमानुसर्पति ४८
49
ग्राजानुस्फुटितं यत् प्रभिन्नं प्रसृतं च यत् । उपद्रवैर्वै यक्ष्मुश्च प्राग्रूपैसन्निधीयादिभि: ४९
50
शोफितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोस्थितम् । यदा तु धमनी: सर्वाः कृपितोऽभ्येति मारुतः ५०
51
तदाच्छिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्च तद्वेपादचेष्टपक इति स्मृतः ५१
52
सोडपतानकसंज्ञो यः पातयत्यन्तराडन्तरा कफान्वितो भशं वायस्तास्वेव यदि तिष्ठति ५२
53
स दरडवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दरडापतानकः हनुग्रहस्तदाडत्यर्थं सोडन्न कृच्छ्रोऽतिप्रसेवते ५३
54
धनुस्तुल्यं नमेद्यास्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञकः । ग्रडङ्गुलीगुल्फजठरहद्रद्वोगलसंश्रितः ५४
55
स्थायुप्रतान्मनिलो यदाड्विपतति वेगवान् । विष्टब्धाद्धानः स्तब्धहनुग्रप्रार्शक: कफं वमन् ५५
56
ग्रभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः । तदाड्स्याभ्यन्तरायामं कुरुतेऽरुतो बलं ५६
57
बाह्यस्थायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च । तमसाध्यं बुधा: प्राहवन्नः कटच्युरुभञ्जनम् ५७
58
कफपित्तान्वितो वायुवायुप्रतानरेव च केवलः । कुर्वादाचेष्टकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजं ५८
59
गर्भपातनिमित्तश्व शोफितातिस्ववाद्य यः । श्रभिघातनिमित्तश्व न सिद्धयत्यपतानकः ५९
60
ग्रधोगमा: सतिर्यङ्गा धमनोरूद्धदेहगा:
45
पित्तासृग्भ्यामुपग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृतौ च ४५
46
करङ्कन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीडनस्थौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते सर्वेन्दुष्टे शोफिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोदर्शयन्ति ४६
47
प्राग्रूपे शिथिलौ सिन्धौ शीतलौ सविपर्ययौ वैवर्ण्यंतोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितौ ४७
48
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्वस्तियोरपि ग्राहोर्विषमिव कुर्याद् तद्वहेमानुसर्पति ४८
49
ग्राजानुस्फुटितं यज्ञं प्रभिन्नं प्रसृतं च यत् उपद्रवैश् यज्ञुषं प्राग्रूपमांसाद्यादिभि: ४९
50
शोफितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोस्थितम् यदा तु धमनी: सर्वाः कृपितोऽभ्येति मारुतः ५०
51
तदाच्छिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्तदाच्छेपाद च्छेपक इति स्मृतः ५१
52
सोडपतनकसंज्ञो यः पातयत्यन्तराडन्तरा कफान्वितो भशं वायस्तास्वेव यदि तिष्ठति ५२
53
स दरडवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दरडापतानकः हनुग्रहस्तदाडत्यर्थं सोडन्न कृच्छ्रोऽतिप्रसेवते ५३
54
धनुस्तुल्यं नमेद्यास्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञकः ग्रडगुलीगुल्फजठरहद्रद्वोगलसंश्रितः ५४
55
स्थायुप्रतानमनिलो यदाडचिपतति वेगवान् विष्टब्धान्नः स्तब्धहनुग्रप्रार्शक: कफं वमन् ५५
56
ग्रभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः तदाडस्याभ्यन्तरायामं कुरुत मारुतो बलि ५६
57
बाह्यस्थायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च तमसाध्यं बुधा: प्राहवेन्: कटचूरुभझ्ञनम् ५७
58
कफपित्तान्वितो वायुव्रायुप्रेव च केवलः कुर्वादान्नेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् ५८
59
गर्भपातनिमित्तश् शोफितातिस्ववाद्य यः श्रभिघातनिमित्तश् न सिद्धयत्यपतानकः ५९
60
ग्रधोगमा: सतिर्गगा धमनीरूद्रदेहगा:
45
पित्तासृग्भ्यामुपग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृतौ च
46
करङ्कन्नौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीडनस्थौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते सर्वदुष्टे शोफिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोदर्शयन्ति
47
प्राग्रूपे शिथिलौ सिन्धौ शीतलौ सविपर्ययौ वैवर्यंतोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितौ
48
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिच्छद्मतेयोरपि ग्राहोर्विषमिव कृदृं तद्वहेमानुसर्पति
49
ग्राजानुस्फुटितं यज्ञ प्रभिन्नं प्रसृतं च यत् उपद्रवैश्व यज्जुष्टं प्राग्रूपैसञ्चयादिभि:
50
शोफितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोस्थितम् यदा तु धमनी: सर्वा: कृपितोऽभ्येति मारुत:
51
तदाच्छिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चतद्गेपाद च्छेपक इति स्मृतः
52
मुहर्मुहुस्तदाच्छेपाद च्छेपक सोऽपतनाकसंज्ञो यः पातयत्यंतराडन्तरा कफान्वितो भशं वायस्तास्वेव यदि तिष्ठति
53
स दरडवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दरडापतानक: हनुग्रहस्तदाडत्यर्थं सोडन्न कृच्छ्रोऽतिप्रसेवते
54
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञक: ग्रडङ्गुलीगुल्फजठरहद्रद्वोगलसंश्रित:
55
स्थायुप्रतानमनिलो यदाडच्छिपति वेगवान् विष्टब्धाद्रि: स्तब्धहनुर्भगप्रार्थी कफं वमन
56
ग्रभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानव: तदाडस्याभ्यंतरायामं कुरुतेऽरुतो बलि
57
बाह्यस्थायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च तमसाध्यं बुधा: प्राहवेन्ट: कटच्यूरुभझ्झनम्
58
कफपित्तान्वितो वायुव्रायुरेव च केवल: कुर्वादाच्छेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम्
59
गर्भपातनिमित्तश्व शोफितातिस्ववाद्य य: ग्रभिघातनिमित्तश्व न सिद्धयत्यपतानक:
60
ग्रधोगमा: सतिर्यङ्गा धमनीरूर्ध्वदेहगा:
45
पित्तासृग्भ्यामुपग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृतौ च ४५
46
करङ्कन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीडनस्थौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते सर्वेदुष्टे शोफिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोदर्शयन्ति ४६
47
प्राग्रूपे शिथिलौ सिक्तौ शीतलौ सविपर्ययौ वैवषर्यंतोदसुप्तव्गुरुत्वौषससन्वितौ ४७
48
पादयोर्मूलमास्थितौ कदाचिद्वृत्तस्त्योरपि ग्राखोर्विषमिव कृृृदं तद्वहेमानुसर्पति ४८
49
ग्राजानुस्फुटितं यज्ञ प्रभिन्नं प्रसृतं च यत् उपद्रवैश्व यज्ञुषं प्राग्रूपमांसन्न्यायादिभिः ४९
50
शोफितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोस्थितम् यदा तु धमनीः सर्वाः कृपितोऽभ्येति मारुतः ५०
51
तदाच्छिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चतद्गेपाद च्छेपक इति स्मृतः ५१
52
सोडपतनकसंज्ञो यः पातयत्यन्तराडन्तरा कफान्वितो भशं वायस्तास्वेव यदि तिष्ठति ५२
53
स दरडवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दरडापतानकः हनुग्रहस्तदाडत्यर्थं सोडन्न कृच्छ्रोऽतिप्रसेवते ५३
54
धनुस्तुल्यं नमेद्यास्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञकः गृडगुलीगुल्फजठरहदद्वोगलसंश्रितः ५४
55
स्थायुप्रतानमनिलो यदाडच्छिपति वेगवान् विष्टब्धान्नः स्तब्धहनुग्रप्रार्श्वः कफं वमनं ५५
56
ग्रभ्यान्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः तदाडस्याभ्यन्तरायामं कुरते मारुतो बलী ५६
57
बाह्यस्थायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च तमसाध्यं बुधाः प्राहवेनाः कटचूरुभझ्ञनम् ५७
58
कफपित्तान्वितो वायुव्रायुप्रेव च केवलः कुर्वादान्नेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् ५८
59
गर्भपातनिमित्तश्व शोफितातिस्ववाद्य यः ग्रभिघातनिमित्तश्व न सिद्धयत्यपतानकः ५९
60
ग्रधोगमा: सतिर्यङ्गा धमनीरूर्ध्वदेहगा:
45
पित्तासृग्भ्यामुपग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृतौ च ४५
46
करडून्नतो श्वेतशीलौ सशोफौ पीडनस्थौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते सर्वेदुष्टे शोफिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोदर्शयन्ति ४६
47
प्राग्रूपे शिथिलौ सिन्धौ शीतलौ सविपर्ययौ वैवषर्यंतोदसुप्तव्गुरुत्वौषसमन्वितौ ४७
48
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्वस्तियोरपि ग्रहोर्विषमिव कुर्याद् तद्वहेमानुसर्पति ४८
49
ग्राजानुस्फुटितं यज्ञं प्रभिन्नं प्रसृतं च यत् उपद्रवेश्र यज्जुष्टं प्राग्रूपांसञ्ज्ञयादिभिः ४९
50
शोफितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोस्थितम् यदा तु धमनीः सर्वाः कृपितोदभ्येति मारुतः ५०
51
तदाच्छिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुर्मुहुः तदाड्लेपादच्लेपक इति स्मृतः ५१
52
सोडपतनकसंज्ञो यः पातयत्यन्तराडन्तरा कफान्वितो भशं वायस्तास्वेव यदि तिष्ठति ५२
53
स दरडवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दरडापतानकः हनुग्रहस्तदाड्ल्यर्थं सोडन्न कृच्छ्रान्निषेवते ५३
54
धनुस्तुल्यं नमेद्यास्तु स धनुःस्तम्भसंज्ञकः ग्रडगुलीगुल्फजठरहद्रचोगलसंश्रितः ५४
55
स्थायुप्रतानमनिलो यदाड्लिपतिं वेगवान् विष्टब्धाद्रः स्तब्धहनुग्रप्रार्श्वः कफं वमनं ५५
56
ग्रभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः तदाड्स्याभ्यन्तरायामं कुरुतेऽरुतो बलं ५६
57
बाह्यस्थायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च तमसाध्यं बुधाः प्राहवेन्रःकटचूरुभझनम् ५७
58
कफपित्तान्वितो वायुरेवायुरेव च केवलः कुर्यादान्नेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजं ५८
59
गर्भपातनिमित्तश्र शोफितातिस्ववाद्र यः ग्रभिघातनिमित्तश्र न सिद्धयत्यपतानकः ५९
60
ग्रधोगमा: सतिर्यङ्गा धमनीरूद्धदेहगा:
Page 5
निदानस्थान
६०
यदा प्रकुपितोदत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते
निदानस्थान
६१
तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिवन्धान् विमोचयनन् हन्ति पक्षं तमाहुर्हि पक्षाघातं भिषग्वरा:
निदानस्थान
६२
यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकरर्मरायमचेतनं ततः पतत्यसून् वापि त्यजत्यनिलपीडितः
निदानस्थान
६३
शुद्धद्वातहेतुं पक्षं कृच्छ्रसाध्यं तमेव विदु: साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं जयहेतुकं
निदानस्थान
६४
वायुरूर्ध्वं वजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिर: शङ्खौ च पीडयत्यज्ञौ चापि तेनैव मयेऽपि स:
निदानस्थान
६५
निमीलिताक्षो निश्श्वेष: स्तब्धाक्षो वाग्पि कूजति निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छवास्याऽनष्टचेतन:
निदानस्थान
६६
स्वस्थ: स्यादृध्रदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति कफान्वितेन वातेन जृम्भ एषोडपतन्त्रक:
निदानस्थान
६७
दिवास्वप्नासनस्थानिवृत्ताध्वनिरोधशैः मन्यास्तम्भं प्रकारुते सु एव श्लेष्माऽऽडवत:
निदानस्थान
६८
गर्भिभ्रंशीसूतिकाबालवृद्धद्विगोष्ठवसुकृतये उच्छ्रय्याहरतोडत्यर्थी खादत: कठिनानि वा
निदानस्थान
६९
हसतो जृम्भतो भारतृषमाच्छादनादपि शिरोनासौष्ठचिबुकललाटे नस्यसन्धिग:
निदानस्थान
७०
श्रदयित्वाञ्जनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यत: वक्रீभवति वक्त्राधीं ग्रीवा चाप्यपवर्तते शिर:शूलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतं
निदानस्थान
७१
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना यस्माग्रजो रोमहर्षो वेपथुनेत्रमाविलं
निदानस्थान
७२
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रह: तमर्दितमिति प्राहुर्योधिं व्याधिविशारद:
निदानस्थान
७३
दीर्घस्यानिमिषात्तस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणा: न सिद्ध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च
निदानस्थान
७४
पार्श्वेप्रत्यङ्गुलीनां तु करडरा याडनिलार्दिता सङ्क्ष: द्वेपं निगृह्णीयादगृध्रसीति हि सा स्मृता
निदानस्थान
६०
यदा प्रकुपितोदत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते
निदानस्थान
६१
तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिवन्धान् विमोच्चयान् हन्ति पत्तं तमाहर्हि पत्त्राघातं भिषग्वरा:
निदानस्थान
६२
यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकरर्मरायमचेतनं ततः पतत्यसून् वापि त्यजत्यनिलपीडितः
निदानस्थान
६३
शुद्धद्वातहेतुं पत्तं कृत्स्न्रसाध्यं तम् विदु: साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं जयहेतुकं
निदानस्थान
६४
वायुरूर्ध्वं वजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिर: शङ्खो च पीडयत्यज्ञैरादिपेन्रमयेऽपि स:
निदानस्थान
६५
निमीलिताक्षो निश्श्वेष्ठ: स्तब्धाक्षो वाड्पि कूजति निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छवास्यान्नष्टचेतन:
निदानस्थान
६६
स्वस्थ: स्यादृध्रदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति कफान्वितेन वातेन जृम्भो ऽपोदपतन्नक:
निदानस्थान
६७
दिवास्वप्रासनस्थानिवृत्ताध्वनिरोचिरेऽपि मन्यास्तम्भं प्रकुरते सु एव श्लेष्मणावृत:
निदानस्थान
६८
गर्भिभिरोष्ठिकाबालवृद्धद्विगोष्ठवसुकृतये उच्छ्रैय्याहरतोदत्यर्थी खादत: कठिनानि वा
निदानस्थान
६९
हसतो जृम्भतो भारतद्विषमाच्छयनादपि शिरोनासौष्ठचिबुक्ललाटे नस्यसन्धिग:
निदानस्थान
७०
श्रदयित्वाञ्जनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यत: वक्रीभवति वक्त्राधो ग्रीवा चाप्यपवर्तते शिरश्शूलति वाक्सङ्घो नेत्रादीनां च वैकृतं
निदानस्थान
७१
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना यस्माग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलं
निदानस्थान
७२
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रह: तमर्दितमिति प्राहुर्योधिं व्याधिविशारद:
निदानस्थान
७३
दीर्घस्यानिमिषात्तस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणा: न सिद्ध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपथस्य च
निदानस्थान
७४
पाक्षिंप्रत्यकड्गुलीनां तु करडरौ यान्निलार्दिता सङ्क्ष: द्वेपं निगृह्हीयादगृध्रसीति हि सा स्मृता
निदानस्थान
६०
यदा प्रकुपितोदत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते
निदानस्थान
६१
तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिवन्धान् विमोच्यते हन्ति पक्षं तमाहर्हि पक्षाघातं भिषग्वरा:
निदानस्थान
६२
यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकरर्मरायमचेतनं ततः पतत्यसून् वापि त्यजत्यनिलपीडितः
निदानस्थान
६३
शुद्धद्वातहेतुं पक्षं कृत्स्न्र्साधयतं विदु: साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं जयहेतुकं
निदानस्थान
६४
वायुरूर्ध्वं व्रजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिर: शङ्खौ च पीडयत्यज्ञैरादिपेन्रमयेऽपि स:
निदानस्थान
६५
निमीलिताक्षो निश्श्वेष: स्तब्धाक्षो वाग्पि कूजति निरुच्छ्वासोऽथवा कृत्स्न्रादुच्छ्वास्यान्नष्टचेतन:
निदानस्थान
६६
स्वस्थ: स्यादृध्रदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति कफान्वितेन वातेन जृम्भ एषोडपतन्त्रक:
निदानस्थान
६७
दिवास्वपप्रासनस्थानिवृत्ताध्वनिरोधशौ: मन्यास्तम्भं प्रकुरुते सु एव श्लेष्मणावृत:
निदानस्थान
६८
गर्भिभ्रंशीसूतिकाबालवृद्धा द्वौषध्वसृक् त्तये उड्डेतेर्याहर्तोडत्यर्थी खादत: कठिना वा
निदानस्थान
६९
हसतो जृम्भतो भारतदृषिमाच्छयनादपि शिरोनासौष्टचिबुक्ललाटे नस्यसन्धिग:
निदानस्थान
७०
श्रदयित्वाञ्जनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यत: वक्रீभवति वक्त्राधीं ग्रीवा चाप्यपवर्तते शिर:शूलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतं
निदानस्थान
७१
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना यस्माग्रजो रोमहर्षी वेपथुर्नेत्रमाविलं
निदानस्थान
७२
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रह: तमर्दितमिति प्राहुर्योधिं व्याधिविशारद:
निदानस्थान
७३
दीर्घस्यानिमित्तस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणा: न सिद्धयत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपथस्य च
निदानस्थान
७४
पाक्षिंप्रत्यड्गुलीनां तु करडर याडनिलार्दिता सङ्क्ष: द्वेपं निगृह्हीयादगृध्रसीति हि सा स्मृता
निदानस्थान
६०
यदा प्रकुपितोदत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते
निदानस्थान
६१
तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिवन्धान् विमोचयनन् हन्ति पत्तं तमाहर्हि पत्ताघातं भिषग्वरा:
निदानस्थान
६२
यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकरर्मरायमचेतनं ततः पतत्यसून् वापि त्यजत्यनिलपीडितः
निदानस्थान
६३
शुद्धद्वातहेतुं पत्तं कृच्छ्रसाध्यं तम् विदु: साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं जयहेतुकं
निदानस्थान
६४
वायुरूर्ध्वं वजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिर: शङ्खौ च पीडयत्यज्ञैरादिपेन्रमयेन स:
निदानस्थान
६५
निमीलिताक्षो निश्श्वेष: स्तब्धाक्षो वाड्पि कूजति निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छ्वास्यान्नष्टचेतन:
निदानस्थान
६६
स्वस्थ: स्यादधृदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति कफान्वितेन वातेन जृम्भ एषोडपतन्नक:
निदानस्थान
६७
दिवास्वप्नप्रसङ्गानस्थानिवृत्ताध्वनरीडिते: मन्यास्तम्भं प्रकुरुते सु एव श्लेष्मणावृत:
निदानस्थान
६८
गर्भिभिरोषधिकाबालवृद्धद्विगोष्ठवसुकृत्तये उच्छ्रयाहारतोडत्यर्थं खादत: कठिना वा हसतो जृम्भतो भारतृषमाच्छयनादपि
निदानस्थान
६९
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटे नस्यसन्धिग: श्रदयित्वाऽऽनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यत:
निदानस्थान
७०
वक्रीभवति वक्त्राधो ग्रीवा चाप्यपवर्तते शिर:शूलति वाक्सङ्को नेत्रादीना च वैकृतं
निदानस्थान
७१
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना यस्माग्रजो रोमहर्षी वेपथुर्नेत्रमाविलं
निदानस्थान
७२
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रह: तमर्दितमिति प्राहुर्योधीं व्याधिविशारद:
निदानस्थान
७३
दीर्घस्यानिमित्तात्तस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणा: न सिद्ध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च
निदानस्थान
७४
पार्श्विंप्रत्यड्गुलीनां तु करडर याडनिलार्दिता सङ्क्ष: द्वेपं निगृह्णीयादगृध्रसीति हि सा स्मृता
निदानस्थान
६०
यदा प्रकुपितोदत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते
निदानस्थान
६१
तदाडन्यतरपक्षस्य सन्धिवन्धान् विमोचयनन् हन्ति पक्षं तमाहर्हि पक्षाघातं भिषग्वरा:
निदानस्थान
६२
यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकरर्मरायमचेतनं ततः पतत्यसून् वापि त्यजत्यनिलपीडित:
निदानस्थान
६३
शुद्धद्वातहेतुं पक्षं कृत्स्न्र्साधयतेऽपि विद्वान् साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं जयहेतुकं
निदानस्थान
६४
वायुरुद्ध्वं वजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिर: शङ्खौ च पीडयत्यज्ञौ चापि वेगान्मयेऽल्पस:
निदानस्थान
६५
निमीलिताक्षो निश्श्वेता: स्तब्धाक्षो वाडपि कूजति निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छवास्यान्नष्टचेतन:
निदानस्थान
६६
स्वस्थ: स्यादधृदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति कफान्वितेन वातेन जेयं एषोडपतनत्रक:
निदानस्थान
६७
दिवास्वप्रासनस्थानिवृत्ताध्वनिरोधश्रौ: मन्यास्तम्भं प्रकारुते सु एवं श्लेष्माऽऽद्वत:
निदानस्थान
६८
गर्भिभ्रंशीसूतिकाबालवृद्धा गोष्ठवसुकृत्स्तये उञ्छेल्र्याहर्तोदत्यर्थी खादत: कठिना वा
निदानस्थान
६९
हसतो जृम्भतो भारतदृषिमाच्छयनादपि शिरोनासौष्ठचिबुक्ललाटे चागसन्धिग:
निदानस्थान
७०
श्रदयित्वाञ्जनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यत: वक्रीभवति वक्त्राधीं ग्रीवा चाप्यपवर्तते
निदानस्थान
७१
शिरश्शूलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतं ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना
निदानस्थान
७२
यस्याग्रजो रोमहर्षी वेपथुनेत्रमाविलं वायुरुद्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रह:
निदानस्थान
७३
तमर्दितमिति प्राहुर्योधिं व्याधिविशारद:
निदानस्थान
७४
दीर्घस्यानिमिषात्तस्य प्रसक्तं सक्तभाषिण:
निदानस्थान
७५
न सिद्धयत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपथस्य च पाष्णिंप्रत्यड्गुलीनां तु करडर याडनिलार्दिता
निदानस्थान
७६
स्नक्थ: द्वेपं निगृह्णीयादगृध्रसीति हि सा स्मृता
Page 6
७५
तलप्रत्यड्गुलीनां तु करडरा बाहुपृष्ठतः बाह्नोः कर्मचतयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता
७६
वातशोफितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः शिरः क्रोष्टुकपूर्व तु स्थूलः क्रोष्टुकमूर्धवत
७७
वायु: कटच्यां स्थितः सन्थः करडरामाचिपेद्यदा खञ्जस्तदा भवेजन्तु: पङ्डगु: सन्ध्योर्द्वयोरविधात्
७८
प्रकामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्
७९
न्यस्ते तु विषमंमि पादे रुजः कुर्यात समीरसः वातकरटक इत्येष विज्ञेयः खड्डलिकाश्रितः
५०
पादयोः कुरते दाहं पित्तासृक्सहितोग्निना विशेषतश्छङ्डक्रमगातं पाददाहं तमादिशेत्
५१
हृष्यतश्रृगौ यस्य भवतः प्रसुपवत् पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः
५२
ग्रन्सदेशस्थितो वायुः शोशयित्वाङ्सुसन्धनम् सिराश्राकुञ्च्य तत्स्थो जनयत्यवबाहकम्
५३
यदा शब्दवहं स्रोतः वायुवारुत्व तिष्ठति शुद्धः श्लेष्मान्विते वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते
५४
हनुशड्डशिरोग्रीवं यस्मिन् भिन्दन्निवानिलः कर्णयोः कुरते शूलं कर्गशूलं तदुच्यते
५५
ग्रावृत्य सकफो वायुर्ध्मानेः शब्दवाहित्व नी नरान् करोत्याक्रियनमूकोमिन्मिगद्रदनान्
५६
ग्रन्धो या वेदनां याति वर्चोमूत्राशयोस्थितः भिन्नदतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते
५७
गुदोपस्थोस्थितः सैव प्रतिलोमविसर्पिणी वेगे: पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता
५८
साटोपमत्युग्रमाद्धातमुदरं भूशम् ग्राघ्मानमिति जानियाद्धोरे वातनिरोधजम्
५९
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवाशयस्थितम् प्रत्याघ्मानं विजानीयात कफव्याकुलितानिलम्
७५
तलप्रत्यड्गुलीनां तु करडरा बाहुपृष्ठतः बाह्नो: कर्मचतयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता
७६
वातशोफितज: शोफो जानुमध्ये महारुज: शिर: क्रोष्टुकपूर्व तु स्थूल: क्रोष्टुकमूर्धवत
७७
वायु: कटच्यां स्थित: सन्क्थ: करडरामाचिपेद्यदा खड्गस्तदा भवेज्जन्तु: पिड्गु: सन्क्थौ द्वयविधो भवेत्
७८
प्रकामन् वेपते यस्तु खड्ग्निव च गच्छति कलायखड्गं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्
७९
न्यस्ते तु विषमंमि पादे रुज: कुर्यात समीरस: वातकरटक इत्येष विज्ञेय: खडलिलिकाश्रित:
५०
पादयो: कुरते दाहं पित्तासृक्सहितोग्निल: विशेषतश्छडक्रमशात् पाददाहं तमादिशेत्
५१
हष्यतश्रृगौ यस्य भवतश्र प्रसुमवत् पादहर्ष: स विज्ञेय: कफवातप्रकोपज:
५२
ग्रन्सदेशस्थितो वायुः शोषयित्वाड्सुनिबन्धनम् सिराश्राकुञ्च्य ततस्थो जनयत्यवबाहकम्
५३
यदा शब्दवहं स्रोतो वायुरावृत्य तिष्ठति शुद्ध: श्लेष्मान्विते वाड्गपि बाधिर्यं तेन जायते
५४
हनुशड्खशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्निवानिल: कर्णयो: कुरते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते
५५
ग्रावृत्य सकफो वायुर्ध्मानि: शब्दवाहित्री नरान् करोत्याक्रियानमूकोमिन्निगद्र्दान्
५६
ग्रध्नो या वेदनां याति वर्चो मूत्राशयोस्थित: भिन्नदतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते
५७
गुदोपस्थोस्थितता सैव प्रतिलोमविसर्पिणी वेगे: पक्वाशयं याति प्रतितूनीता सा स्मृता
५८
साटोपमत्युग्रुजमाद्धातमुदरं भूशम् ग्रह्मानमिति जानियाद्दोरे वातनिरोधजम्
५९
विमुक्तपाश्र्वहदयं तदेवाशयोत्थितम् प्रत्याङ्मानं विजानीयात कफव्याकुलितानिलम्
७५
तलप्रत्यड्गुलीनां तु करडरा बाहुपृष्ठतः बाह्नोः कर्मचतयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता
७६
वातशोषितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः शिरः क्रोष्टकपूर्व तु स्थूलः क्रोष्टकमूर्धवत
७७
वायु: कटच्यां स्थितः सन्क्थः करडरामाचिपेद्यदा खड्गेस्थिता भवेजन्तु: पिड्गु: सन्क्थोद्द्रियाविध्यात
७८
प्रकामन् वेपते यस्तु खड्ग्निव च गच्छति कलायखड्गं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्
७९
न्यस्ते तु विषमंमि पादे रुजः कुर्यात समीरसः वातकरटक इत्येष विशेषज्ञैः खडलिलिकाश्रितः
८०
पादयोः कुरते दाहं पित्तासृक्सहितोज्निल: विशेषतश्रृडक्रमशात् पाददाहं तमादिशेत्
८१
हृष्यतश्रृगौ यस्य भवतः प्रसुमवत् पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः
८२
ग्रन्सदेशस्थितो वायुः शोशयिल्यांउसवन्धनम् सिराश्राकुञ्च्य ततस्थो जनयत्यवबाहकम्
८३
यदा शब्दवहं स्तोतो वायुरावृत्य तिष्ठति शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाड्गपि बाधिर्यं तेन जायते
८४
हनुशड्डशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्त्रिवानिल: कर्णयोः कुरते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते
८५
ग्रावृत्य सकफो वायुर्ध्मनीः शब्दवाहिनी नरान् करोत्यक्रियांन्मूकोमिन्निगद्र्दान्
८६
ग्रंधो या वेदनां याति वर्चोमूत्राशयोस्थिताः भिन्न्तींव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते
८७
गुदोपस्थोस्थिताः सैव प्रतिलोन्मविसर्पिषी वेगे: पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता
८८
साटोपमत्युग्रमुग्रजमाद्धातमुदरं भृशम् ग्रह्मानमिति जानियाद्द्रोरं वातनिरोधजम्
८९
विमुक्तपार्श्वहदयं तदेवामाशयोस्थितम् प्रत्याघ्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम्
७५
तलप्रत्यड्गुलीनां तु करडरा बाहुपृष्ठतः बाह्नो: कर्मचतयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता
७६
वातशोफितज: शोफो जानुमध्ये महारुज: शिर: क्रोष्टुकपूर्व तु स्थूल: क्रोष्टुकमूर्धवत
७७
वायु: कटच्यां स्थित: सन्क्थ: करडरामाचिपेद्यदा खड्गस्तदा भवेज्जान्तु: पिड्गु: सन्क्थिद्वयाविध्यात्
७८
प्रकामन् वेपते यस्तु खड्ग्निव च गच्छति कलायखड्गं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्
७९
न्यस्ते तु विषमंमि पादे रुज: कुर्यात समीरगा: वातकरटक इत्येष विशेषज्ञै: खडलिकाश्रित:
५०
पादयो: कुरते दाहं पित्तासृक्सहितोग्निल: विशेषतश्छडक्रमगात् पाददाहं तमादिशेत्
५१
हृष्यतश्रृगौ यस्य भवतश्र प्रसुमवत् पादहर्ष: स विज्ञेय: कफवातप्रकोपज:
५२
ग्रन्सदेशस्थितो वायुः शोषयित्वाड्सुनबन्धनम् सिराश्राकुञ्च्य ततस्थो जनयत्यवबाहकम्
५३
यदा शब्दवहं स्रोतौ वायुरावृत्य तिष्ठति शुद्ध: श्लेष्मान्विते वाड्गिपि बाधिर्यं तेन जायते
५४
हनुशड्डशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्निवानिल: कर्णयो: कुरते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते
५५
ग्रावृत्य सकफो वायुर्ध्मानि: शब्दवाहित्नी नरान् करोत्याक्रियानमूकोमिन्निगद्रदनान्
५६
ग्रन्धो या वेदनां याति वर्चोमूत्राशयोस्थित: भिन्नदतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते
५७
गुदोपस्थोस्थित: सैव प्रतिलोमविसर्पिणी वेगे: पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता
५८
साटोपमत्युग्रुजमाद्धातमुदरं भूश्रम् ग्राध्मानमिति जानियाद्द्रोरं वातनिरोधजम्
५९
विमुक्तपार्श्वहदयं तदेवाशयोस्थितम् प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम्
७५
तलप्रत्यड्गुलीनां तु करडरा बाहुपृष्ठतः बाह्नोः कर्मचतयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता
७६
वातशोफितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः शिरः क्रोष्टुकपूर्व तु स्थूलः क्रोष्टुकमूर्धवत
७७
वायु: कटच्यां स्थितः सन्वथः करडरामाचिपेद्यदा खड्गस्तदा भवेज्जन्तु: पिड्गु: सन्वथोद्रियविधीनात
७८
प्रकामन् वेपते यस्तु खड्गनिव च गच्छति कलायखड्गं तं विद्यामुक्तसन्धिप्रबन्धनम्
७९
न्यस्ते तु विषमंमि पादे रुजः कुर्यात समीरष: वातकरटक इत्येष विशेषतश्रृडक्रमषात
८०
पादयोः कुरते दाहं पित्तासृक्सहितोग्निल: विशेषतश्रृडक्रमषात् पाददाहं तमादिशेत
८१
हष्यतश्रृगौ यस्य भवतश्र प्रसुमवत् पादहर्ष: स विश्ज्ञेय: कफवातप्रकोपज:
८२
ग्रन्सदेशस्थितो वायुः शोषयित्वाड्सुनबन्धनम् सिराश्राकुञ्च्य ततस्थो जनयत्यवबाहकम्
८३
यदा शब्दवहं स्रोतो वायुरावृत्य तिष्ठति शुद्ध: श्लेष्मान्विते वाड्गपि बाधिर्यं तेन जायते
८४
हनुशड्डशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्त्रिवानिल: कर्णयोः कुरते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते
८५
ग्रावृत्य सकफो वायुर्ध्मनीः शब्दवाहिनी नरान् करोत्यक्रियांन्मूकमिम्निग्रददान्
८६
ग्रन्धो या वेदनां याति वर्चोमूत्राशयोस्थित: भिन्नदतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते
८७
गुदोपस्थोस्थितता सैव प्रतिलोमविसर्पिषी वेगे: पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता
८८
साटोपमत्युग्रुजमाद्धातमुदरं भूषम् ग्राध्मानमिति जानियाद्दोरे वातनिरोधजम्
८९
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवाशयोस्थितम् प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम्
Page 7
ऋष्ठीलावद्धनं ग्रंस्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम्
६०
वाताष्ठीलां विजानीयाद्वहिर्मार्गावरोधिनीम्
एनामेव रुजायुक्तां वातविरामूत्ररोधिनीम्
६१
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यग्गुत्थिताम्
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः १
द्वितीयोऽध्यायः
१
ऋथातोडशसां निदानं व्याख्यास्यामः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
३
षड्दशासि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपाते: सहजानि चेति
तत्रानातवतां यथोक्तः
प्रकोपैरिविरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्तकटुकासवनपृष्ठयानवेगं विधारङ्गादिभिर्वि-
शेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिताः वा यथोक्तं प्र-
सृतः प्रधानधमनी रनुप्रपद्याधो गत्या गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवल्लीं मासप्ररो-
हाज्जन्यन्ति विशेषतो मन्दाग्रे: तथातृणकाष्ठोपललोष्टवस्त्रादिभिः शीतोद-
४
कसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्तितान्यर्शांसित्याचक्षते
तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्धमप्नाङ्गुलं गुदमाहुः तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्य-
ड्गुलान्तर संभूतां प्रवाहणीं विसर्जनीं संवरसीं चेति चतुरङ्गुलायता: स-
५
वोस्तिर्यङ्गेकाड्गुलोच्छ्रूता:
शद्धावर्तनीभाश्रापि उपर्युपरि संस्थिता:
गजतालुनिभाश्रापि वर्षातः संप्रकोर्तिता:
६
रोमान्तेभ्यो यवाऽध्यर्धो गुदोष्ठ: परिकोर्तितः
७
प्रथमा तु गुदोष्ठादङ्गुलामात्रे
तृतीया तु भविष्यति पूर्वरूपाणिग्रहणड्श्रद्धा कुच्छ्रात् पक्वेरम्लौको: परिदाहो
विस्रम्भः पिपासा सक्थिसदनमातोपः काश्यमुद्गारबाहुल्यमद्यगो: श्वयथुर्न-
तकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्खा पाखण्डरोगग्रहणसीदोषशोषाणां कासश्वासौ ब-
५
लहानिर्धमसस्त्रौ निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च
६
जातेष्वेतान्येव लङ्गानि प्रवृक्ततराणि भवन्ति
तत्र मारुतात् परिशुष्कारुग्रपविवर्गान् विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुरिडकेरी-
ऋष्ठीलावद्धनं ग्रंस्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम्
६०
वाताष्ठीलां विजानीयाद्वहिर्मागांवरोधिनीम्
एनामेव रुजायुक्तां वातविरामूत्ररोधिनीम्
६१
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुल्थिताम्
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः १
द्वितीयोऽध्यायः
१
ऋथातोऽशसां निदानं व्याख्यास्यामः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
३
षड्दशासि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपाते: सहजानि चेति
तत्रानात्सवतां यथोक्तः
प्रकोपैरिविरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्तकटुकासवनपृष्ठयानवेगं विधारणेादिभिरिवि-
शेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिताः वा यथोक्तं प्र-
सृतः प्रधानधमनी रनुप्रपद्याधो गत्या गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवल्ली मासप्ररो-
हाज्जन्यन्ति विशेषतो मन्दाग्रे: तथा त्री षकाष्ठोपललोष्टवस्त्रादिभिः शीतोद-
४
कसं स्पर्शनाद्वा कन्दा: परिवृद्धिमासादयन्ति तानि अन्यशांसि त्याच्छते
तत्र स्थूलान्त्र प्रतिबद्ध मधुप नाडी गुलं गुदमाहुः तस्मिन् वलयस्तिस्रो डध्या-
डगुलान्तरं संभूतां प्रवाहणीं विसर्जनीं संवरसीं चेति चतुरङ्गुलायता: स-
५
वोस्तिर्यंगेकाड गुलो च्छूता: शद्दावर्त निभाश्रापि उपर्युपरि संस्थिता:
गजतालु निभाश्रापि वर्षातः संप्रकोर्तिता:
६
रोमान्तेभ्यो यवाऽध्यर्धो गुदोष्ठ: परिकोर्तितः
७
प्रथमा तु गुदोष्ठादगुलमात्रे
तथा तु भविष्यति पूर्वरूपाणि ग्रहण डश्रद्धा कुचछूात् पक्वरम्लौको: परिदाहो
विस्रम्भः पिपासा सक्थिसदन मातोपः काश्य मुद्धार बाहुल्य मद्र्गो: श्वयथुर्-
नकूजनं गुदपरिकर्तन माशङ्खा पाखण्ड रोग ग्रह शीदोष शोफाभि: कास श्वासौ ब-
लहानि र्भम सस्तन्द्रा निद्रेन्द्रिय दौर्बल्यं च
५
जातेष्वेतान्येव लङ्गानि प्रवृक्त तराणि भवन्ति
६
तत्र मारुतात् परिशुष्कारु पविर्ग्यानि विषम मध्यानि कदम्ब पुष्प तु षिड केरी-
ऋष्ठीलावद्धनं ग्रंस्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम्
६०
वाताष्ठीलां विजानीयाद्वहिर्मार्गावरोधिनीम्
एनामेव रुजायुक्तां वातविरामूत्ररोधिनीम्
६१
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यग्गुत्थिताम्
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः १
द्वितीयोऽध्यायः
१
ऋथातोऽशसां निदानं व्याख्यास्यामः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
३
षड्दशासि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपाते: सहजानि चेति
तत्रानात्सवतां यथोक्तः
प्रकोपैरिविरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्तकटुकासवनपृष्ठयानवेग विधारणादिभिर्वि-
शेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिताः वा यथोक्तं प्र-
सृतः प्रधानधमनी रनुप्रपद्याधो गत्या गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवल्ली मासप्ररो-
हाज्जन्यन्ति विशेषतो मन्दाग्रे: तथा तृणकाष्ठोपललोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोद-
४
कसंस्पर्शनाद्वा कन्दा: परिवृद्धिमासादयन्तितान्यर्शांसित्याचक्षते
५
तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमधपञ्चाड्गुलं गुदमाहुः तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्य-
ड्गुलान्तर संभूतां प्रवाहणीं विसर्जनीं संवरसीं चेति चतुरङ्गुलायता: स-
वोस्तिर्यङ्गेकाड्गुलोच्छ्रूता: ५
शद्धावर्तनीभाश्रापि उपर्युपरि संस्थिता:
गजतालुनिभाश्रापि वर्षातः संप्रकोर्तिता:
६
रोमान्तेभ्यो यवाऽध्यर्धो गुदोष्ठ: परिकोर्तितः
७
प्रथमा तु गुदोष्ठादड्गुलामात्रे ७
तथा तु भविष्यन्ति पूर्वरूपाणि चाग्रे शद्धा कुच्छ्रात् पक्वारम्लौको: परिदाहो
विस्रम्भः पिपासा सक्थिसदनमाटोप: काश्यमुद्गारबाहुल्यमद्यग्लौ: श्ययथुर-
न्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्खा पाखण्डरोगग्रहणसीदोषशोषाणां कासश्वासौ ब-
लहानिर्भमस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च ५
६
जातेष्वेतान्येव लड्ङ्गानि प्रवृक्ततराणि भवन्ति
तत्र मारुतात् परिशुष्कारुग्विवर्गान् विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुरिडकेरी-
ऋष्ठीलावद्धनं ग्रंस्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम्
६०
वाताष्ठीलां विजानीयाद्वहिर्मागांवरोधिनीम्
एनामेव रुजायुक्तां वातविरामूत्ररोधिनीम्
६१
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुल्थिताम्
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्याय: १
द्वितीयोऽध्याय:
१
ग्रथातोडशसां निदानं व्याख्यास्याम:
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि:
३
षड्दर्शांसी भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपाते: सहजानि चेति
यथोक्ते:
तत्रानातवतां
प्रकोपशैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोक्तकटुकासनपृष्ठयानवेग विधारणादिभिर्वि-
शेषै: प्रकुपिता दोषा एकशो द्विश: समस्ता: शोणितसहिताः वा यथोक्तं प्र-
सृतः प्रधानधमनी रनुप्रपद्याधो गत्या गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवल्ली मासप्ररो-
हाज्जन्यन्ति विशेषतो मन्दाग्रे: तथातृणकाष्ठोपललोष्ठवस्त्रादिभि: शीतोद-
४
कर्संस्पर्शनाद्वा कन्दा: परिवृद्धिमासादयन्ति; अनित्यान्यर्शांसि त्याचद्भते
तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमधपञ्चाड्गुलं गुदमाहु: तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्य-
ड्गुलान्तर संभूतां प्रवाहणीं विसर्जनीं संवरसीं चेति चतुरङ्गुलायता: स-
५
वोस्तिर्यङ्गेकाड्गुलोच्चृता:
शद्धावर्तनीभाश्रापि उपर्युपरि संस्थिता:
गजतालुनिभाश्रापि वर्धते: संप्रकोर्तिता:
६
रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धो गुदोष्ठ: परिकीर्रित:
७
प्रथमा तु गुदोष्ठादड्गुलामात्रे
तथा तु भविष्यति पूर्वरूपाणि ग्रन्थड्श्रद्धा कुच्छ्रात् पक्वेरम्लादिको परिदाहो
विस्रम्भ: पिपासा सक्थिसदनमातोप: काश्यमुद्गारबाहुल्यमद्र्यो: श्रयथुर्-
न्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्खा पाखण्डरोगग्रहणीदोषशोषाणां कासश्वासौ ब-
५
लहानिर्भमसस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च
६
जातेष्वेतान्येव लङ्गानि प्रव्यक्तराणि भवन्ति
तत्र मारुतात् परिशुष्कारुरपविवर्गैर् अन विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुरिडकेरी-
Page 8
10
नाडीमukulशूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते कटिपृष्ठपार्श्वमेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति गुल्माष्टीलाप्लीतोदराशि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति कृष्णत्वडनखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्व पुरुषो भवति
11
पित्तान्नीलाग्राशि तनूनि विसर्पीणि पीतावभासानि यकृत्पकाशानि शुक्रजिहास्यस्थीनि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सदाहं सरधिरमतिसार्यते ज्वरदाहपिपासामूर्छाश्वास्यो पद्रवा भवन्ति पीतत्वडनखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्व पुरुषो भवति
12
श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धानि पारडूनि करीरपनसास्थिगोस्थानकाराशि न भिद्यन्ते न स्ववन्ति करडूबहुलानि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सश्लेष्माश्रामनतल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्यते शोफशीतज्वरारochकाविपाकशिरोगौरवाशि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति शुक्लत्वडनखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्व पुरुषो भवति
13
रक्तजानि नygrodhप्ररोहविद्युमकाक्षान्तिकाफलसदृशानि पित्तलच्शानि च यदाडुगाढपरिष्पीडितानि भवन्ति तदाडुत्थं दृष्ष्मनुल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति तस्य चातिप्रवृत्तौ शोशितातियोगोपद्रवा भवन्ति
14
सन्निपातजानि सर्वदोषलच्शणयुत्तानि
15
सहजानि दुष्टशोफितशुक्रनिमित्तानि तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्तव्यं विशेषतश्वेतानि दुर्दर्शनानि पुरुषाशि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि तैरुपद्रुतः कृशोद्लपभुक् सिरासनततगात्रोत्त्रप्रजः द्वीररeta: द्वामस्वरः क्रोधनोऽल्पामिप्रागः परमलसश्र तथा ग्रहणिशिरोधचिनासाश्रवश्वरोगी सततमन्रकूजाटोपहदयोपलेपारochकप्रभृतिभिः पीडच्यते
16
भवति चात्रबाह्यामध्यवलिस्थानां प्रतिकुर्याद्द्विषड्गवरः ग्रन्तर्वालिसमुत्थानां प्रत्यार्ह्यायाचरेत् क्रियम् प्रकुपितास्तु दोषा मेदोमभिपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य करडून् जनयन्ति ततः करडूयनात् नतं समुपजायते तस्मिंश्व नते दुष्टमांसजा: प्ररोहाः पिछलरुधिरस्ताविग्यो जायन्ते कुर्चकिनोड्भ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा ते तु शेफो विनाशयन्त्युपद्रवन्ति च पुंस्लां योनिमभिपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिछलररधिरस्ताविगशचत्राकारान् करीराज्ञनयन्ति ते तु योनिष्प्रनत्यार्तवं च नाभिमभिपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिछलान् गरडूपदमुखसदृशान् करीराज्ञनयन्ति
Page 9
निदानस्थान
१५
नित्य त एवोर्ध्वमागता: श्रोत्रा निघ्राणावदनेष्वरशास्युपनिवर्तयन्ति तत्र कर्णजेपु बाधिर्यं शूलं पूतिकफर्ता च नेत्रजेषु वर्त्मावरोधो वेदना स्वावो दर्शनेनाशश्व ग्रहणेजेषु प्रतिश्यायोज्जिमात्रं नावथु: कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुनासिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च वक्त्रजेषु कराठोष्ठतालूनाम्नयतमस्मिंस्तैर्गदृद्वाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्र भवन्ति १७
निदानस्थान
१६
व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्माणं परिगृह्य बाहिः स्थिरोभूय कोष्ठवदशोः निवर्त्यति तानि चर्मकीलान्यर्शांसोचीयाच्चते १५ भवन्ति चात्रतेषु कीलेषु निस्तोदो मारुतेनोपजायते श्लेष्मणा तु सवर्णत्वं ग्रन्थितत्वं च विनिर्दिशेत् १६
निदानस्थान
२०
पित्तशोषितजं रौद्रयं कृष्णत्वं श्लद्वता तथा समुदीर्गरवरत्वं च चर्मकीलस्य लचगाम् २०
निदानस्थान
२१
ऋर्शसां लचगां व्यासादुकं सामान्यतस्तु यत् तत्त्वर् प्राग्विनिर्दिष्टात्सधायेदृशां वरः २१
निदानस्थान
२२
ऋर्शःसु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु संसर्गां वृ विजानीयात् संसर्गः: स च व पृथक् २२
निदानस्थान
२३
त्रिदोषार्यल्वपिलिझनि याप्यानी तु विनिर्दिशेत् द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्यााश्रितानी च २३
निदानस्थान
२४
कृच्छ्रुसाध्यानी तान्याहुः परिसंवत्सरायै च सन्निपातसमुत्थानि सहजानि तु वर्जयेत् २४
निदानस्थान
२५
सर्वाः स्युरवलयो येषां दुनोऽमभिरुपद्रुता: तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते २५
निदानस्थान
२६
ततो व्यानेन सङ्ग्रह्य ज्योतिर्मृद्र्दाति देहिनाम् २६
निदानस्थान
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेडशोनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः २
तृतीयोऽध्यायः
१
अथातोऽश्मरीयां निदानं व्याख्यास्यामः १
तृतीयोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २
तृतीयोऽध्यायः
३
चतस्रोऽश्मरयौ भवन्ति श्लेष्माधिष्ठाना: तद्यथा श्लेष्मणा वातेन पित्तेन शुक्रेण चेतिं ३
Page 10
४
तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणा: प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसंप्रक्तोऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति ४
५
तासां पूर्वरूपाणि ज्वरो बस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति ५
६
यथास्वेदनावर्ण दु�्टं सान्न्र्मथाविलम् पूर्वरूपमेऽश्नन् कृच्छ्रोमूत्रः सृज्यते मानवः ६
७
ग्रथ जतासु नाभिबस्तिसेवनेमेहनेऽष्वन्यतमस्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारासृङ्: सरूधिरमूत्रता मूत्रविकारां गोमेदकप्रकाशमत्याविलं ससिकतं विसृजतिधानवनलड्डुनप्लवन पृष्ठयानोष्ठाध्व गमनैश्रास्य वेदना भवन्ति ७
५
तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुपलिप्याध: परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखर्मधिष्ठाय स्रोतो निरुन्धे तस्य मूत्रप्रतिघातादाल्येते भिद्यते निस्तुद्यते इव च बस्तिगुरु: शीतश्र भवति ग्रश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुकुटारडप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति तां श्लेष्मिकीमिति विद्यात् ५
६
पित्तयतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखर्मधिष्ठाय स्रोतो निरुन्धे तस्य मूत्रप्रतीघातादुष्ट्यते छुष्यते दह्यते पच्यत इव बस्तिरुष्णावातश्र भवति ग्रश्मरी चात्र रक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थप्रतिमा मधुकवर्णा वा भवति तां पैत्तिकीमिति विद्यात् ६
१०
वातयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखर्मधिष्ठाय स्रोतो निरुन्धे तस्य मूत्रप्रतीघातातात्तीव्रा वेदना भवति तदाड्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् खादति नाभिं पीडयति मेढ़्रं प्रमृद्नाति पायं स्पृशति विशधते विदहति वातमूत्रपुरीषाभि: कृच्छ्रेण चास्य मेहतो नि:सरन्ति ग्रश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमाकारा कदम्बपुष्पवत्कटका चिता भवति तां वातिकीमिति विद्यात् १०
११
पायेऽस्तिस्रोतोडश्मयो दिवास्वप्रमसंसनाध्यशनशीलैस्त्रिग्धगुरुमधुराहारपियत्वाद्द्रिशेषेण बालानां भवन्ति तेषामेवाल्प वस्तिकायतत्वादनुपचितमांस-त्वाद्य बस्ते: सुखग्रहणाहारणा भवन्ति महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति ११
मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनि गच्छदद्रिमार्गंगमनादनिलोजभितस्तः संगृह्य मेढ़्रवृषणयोरन्तरे संहरति संहृत्य चोपशोषयति सा मूत्रमार्गमावृ-
Page 11
निदानस्थान
१२
योतिमूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषण्योश्रथुयथुमापादयति पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रलियमापद्यते तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात्
निदानस्थान
१३
भवन्ति चात्रशर्करा सिकता मेहो भस्मारुर्योडश्मरिवैकृतम् अश्मर्या शर्करा झेया तुल्यव्यञ्जनवेदना
निदानस्थान
१४
पवनेऽनुगुणो सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः सा भिन्नमूत्रवातेन शर्कर्त्याभिधीयते
निदानस्थान
१५
हतपीडा सक्थिसदनं कुडिशूलं च वेपथुः तृष्णोध्वगौडनिलः काष्ठार्य दौर्बल्यं पारडगात्रता
निदानस्थान
१६
श्रोचकाविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च मृत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्वादुपद्रवान्
निदानस्थान
१७
दौर्बल्यं सदनं काश्यं कुडिशूलमरোচकम् पारडत्वमुष्णवातं च तृष्णां हतपीडनं वमिम्
निदानस्थान
१८
नाभिपृष्ठकटीमूष्कगुदवङ्ङयाशेफसाम् एकद्वारस्तनुत्वको मध्ये बस्तिधोमुखः
निदानस्थान
१९
बस्तिवर्बस्तिशिर्शैव पौरुषं वृषणौ गुदः एकसंबन्धिनो होते गुदास्थिविवराश्रिताः
निदानस्थान
२०
ग्रलाब्बा इव रूपेण सिरास्नायुयुपरिग्रहः मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमूत्रमम्
निदानस्थान
२१
पक्वाशयगतास्तत्र नाडचो मूत्रवहास्तु या: तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा
निदानस्थान
२२
सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यत्ते मुखान्यासां सहस्रशः नाडीभिरुपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात्
निदानस्थान
२३
जाग्रतः स्वपतश्चैव स निः स्यन्देन पूर्यते ग्रामुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः
निदानस्थान
२४
घटो यथा तथा विद्धि बस्तिमूत्रेण पूर्यते एवमेव प्रवेशेन वातः पित्तं कफोऽपि वा
निदानस्थान
२५
मूत्रयुक्तमुपस्थेहात् प्रविश्य कुरुतेऽश्मरीम् ग्रहस्पु स्वच्छास्थिस्थापि यथा निषिक्तासु नवे घटे
निदानस्थान
२६
कालान्तरेगु पड्ः स्त्यादश्मरीसंबवस्तथा संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतोङ्मिश्र वैद्युतः
Page 12
तदद्धुलासं वस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः मारुते प्रगुणे वस्तौ मूत्रं सम्पक् प्रवर्तते विकारा विविधाश्रयाप् प्रतिलोमें भवन्ति हि मूत्राघाताः प्रमेहाश्र शुक्रदोषास्तथैव च मूत्रदोषाश्र ये केचिदस्तावेव भवन्ति हि
निदानस्थान
२७
निदानस्थान
२५
३
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽश्मरीनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः
चतुर्थोऽध्यायः
१
अथातो भगन्दराणां निदानं व्याख्यास्यामः
चतुर्थोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
चतुर्थोऽध्यायः
३
वातपित्तश्लेष्मसन्निपातग्नुनिमित्ताः शतपोनकोष्ट्रपीवपरिस्राविशम्बूकावर्तोन्मार्गियो यथासंख्यं पञ्च भगन्दरा भवन्ति ते तु भगगुदबस्तिप्रदेशदार्शान्त्र भगन्दरा इत्युच्यन्ते स्रभिन्नाः पिडकाः भिन्नास्तु भगन्दराः
चतुर्थोऽध्यायः
४
तेषां तु पूर्वरूपाणि कटीकपालवेदना करडूर्दाहः शोफश्र गुदस्य भवति
चतुर्थोऽध्यायः
५
तत्रापथ्यसेविनां वायुः प्रकुपितः सन्निवृत्तः स्थिरीभूतो गुदमभितोदड्गुले-द्वयडङ्गुले वा मांसशोफित प्रदूष्यारुग्भवां पिडकां जनयति सादस्य तोद-दीने वेदनाविशेषाञ्जनयति स्रप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति मूत्राशयाभ्याग-गतत्वाद्व्रणः प्रकील्नः शतपोनकवद्गुम्बुवेशिद्रदरापूर्ति तानि च छिद्रारयजस्तमच्छं फेनानुविद्धमधिकमात्रावं स्वरन्ति व्रणश्र ताड्यते भिद्यते छिद्यते सूचीभिरिव निस्तुद्यते गुदं चावदीर्यते च वातमूत्रपुरीषरत-साम्प्रागमश्र तैरेक छिद्रेभवति तं भगन्दरं शतपोनकमित्याचक्षते
चतुर्थोऽध्यायः
६
श्लेष्मा तु प्रकुपितः समीरसेनाधः प्रेरितः पूर्ववदवस्थितः शुक्लावभासां स्थिरां करडूमतीं पिडकां जनयति सादस्य करडूवादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति स्रप्रप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति व्रणश्रोऽग्रिद्वाराभ्यामिव दह्यते दुगन्धमपुष्पमावं स्वावं स्ववति उपेक्ष्यतश्र वातमूत्रपुरीषरतां सि विसृजति तं भगन्दरमुग्रग्रीव-मित्याचक्षते
Page 13
निदानस्थान
७
च्छिद्रमजस्रमास्थावं स्ववति उपेक्षिितश्र वातमूत्रपुरीषेरतांसि विसृजतितं भगनदरं परिस्थाविमित्याचच्ते
निदानस्थान
५
तं भगनदरं शम्बूकावर्त्तीमित्याचच्ते मूढेन मांसलुब्धेन यदसिथशल्यमत्रेन सहाभ्यवहतंयडव गाढपुरोषोन्मश्रमापानेनाधःप्रेरितमसम्यगागंतं गुदमपचिगोति तदा द्वातनिमित्तः कोथ उपजायते तस्मिंश्र द्वते पूरुरधरावकीर्णामांसकोथे भूमाविव जलप्रकिल्न्नायाक्रिमयः संजायन्ते ते भननयन्तो गुदमनेकधा पार्श्वतो द्वारयन्ति तस्य तैर्मार्गैः कृमिकृतैर्वातमूत्रपुरीषेरतांस्यभिनिः सरन्ति तं भगन्दरुम्न्नार्गै्रमित्याचच्ते
निदानस्थान
१०
भवन्ति चात्र ऋतुद्वेवलपरक श्लोफात जिां च जायुपाश्राम्यति पायवन्तदेशे पिडका सा ज्येयाडन्या भगनदरात्
निदानस्थान
११
पायोः स्याद द्वचडगुले देशे गूढमूला सरुज्ज्वरा भागनदरीति विज्ञेया पिडकाडतो विपर्ययात्
निदानस्थान
१२
यानयानान्मलोत्सर्गात करडुरुडदाहशोफवान् पायुर्येन्दे्रुजः कटचां पूर्ववरूपं भगनदरे
निदानस्थान
१३
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोथः न्न्नजश्र भगन्दरः
निदानस्थान
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भगन्दरनिदानं नाम चतुथ्रोंडध्यायः
पञ्चमोऽध्यायः
१
ग्रथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः
पञ्चमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्ध्वासात्म्याजीर्णांहिहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदक्मांसानि वा पयसा-
Page 14
३
उभीष्ट्रामश्नतो यो वा मञ्जत्यप्सूप्माभितपं सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तैरयगैः सिराः संपप्रद्य स-मूर्छोय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्वित्तिपत यत्र यत्र च दोषो विद्यिमो निःश्वरति तत्र तत्र मरडलानि प्रादुर्भवन्ति एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परि-वृद्धिं प्राप्त्याप्रतिक्रियमायोडभ्यन्तरं प्रतिपद्यतेधातूनभिदूषयन्
४
तस्य पूर्वरूपाणि तृपुष्यमेकस्रोतसामिहर्षः करङूः स्वेदोबहुल्यमस्वेदनं वाडूज्यप्रदेशानां स्वापः नताविसर्पश्चामसृजः कृष्णता चेति
The eighteen kinds of Kuṣṭha (cutaneous affections) are divided into two groups, viz., the seven Mahā-Kuṣṭhas (major types) and the eleven Kṣudra-Kuṣṭhas (minor types). The seven Mahā-Kuṣṭhas are (1) Kapāla-Kuṣṭha, (2) Purṇa-Ḍiḍḍhi-Kuṣṭha, (3) Dadru-Kuṣṭha, (4) Sthūlāruṣa-Kuṣṭha, (5) Ekakusṭha, (6) Cārmadala-Kuṣṭha and (7) Viṣarpa-Kuṣṭha. The eleven Kṣudra-Kuṣṭhas are (1) Pariṣarpa, (2) Sidhma, (3) Vicarcikā, (4) Kiṭiḍa, (5) Mṛṇa, (6) Pāmā, (7) Rukṣā, (8) Vipāṭikā, (9) Alāṣa, (10) Ekakuṣṭha and (11) Cārmadala.
५
तत्र वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पिणी तोदभेदस्वापयुक्तानुरुणानि पित्तेन पक्वोदुम्बर फलातकवरुणानौदुम्बराणि ऋष्यच्चि जिह्वानि कृष्णैकपालीकाप्रकाशानि कपालकुष्टानि काकणान्तकाफलसदृशान्तिकव रक्तकृष्णानि काकणानि तेषां चतुरामप्योषचोषप-रिदाहधूमायनानि निप्रोत्थानप्रपाकभेदितव्यानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि श्लेष्मगा पुरडीकपतप्रकाशानि पौरडीकार्णा ऋतसीपुष्पवर्गा-नि ताम्राणि वा विसर्पिणी पिडकावन्ति च दद्रुकुष्टानि तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमरडलता करङूध्विरोथानात्वं चेति सामान्यानि रूपाणि
६
तुद्रकुष्टान्यत ऊध्वं वच्यामःस्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरुषी त्वकोचभेदस्वप्नाझसादाः कुष्टे महत्त्वे भवन्ति
९
कृष्णारुणां येन भवेच्छरीरं तदेककुष्टं प्रवदन्ति कुष्टम् सूर्येन कराडूव्यथनौषचोषास्तलेपु तद्गर्मदलं वदन्ति श्वो विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीतग्र म-मूर्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विदिकारः
Page 15
निदानस्थान
१३
शनैः शरीरे पिडका: स्ववन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः करडव्नितं श्वेतमपायि सिद्धम विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये
निदानस्थान
१४
राज्योजतिकरडवर्तिरुजः सरूत्ता भवन्ति गात्रेषु विचिचिकायाम् करडूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव
निदानस्थान
१५
यत् स्त्रावि वृत्तं घनमुग्रकरडु तत् स्त्रिग्धकृष्णं किटिभेदमविदन्ति सास्राविकरडूपरिदाहकाभिः: पोमाडशुकाभिः पिडकाभिरुज्या
निदानस्थान
१६
स्फोटैः सदाहरति सैव कच्छूः स्फिकपाणिपादप्रभवैर्निरुप्या करडव्निता या पिडका शरीरे सन्स्तावहीना रकसोच्यते सा
निदानस्थान
१७
ग्रूः: ससिद्धं रकसा महत् यदैककुष्ठं कफजान्यमुनि वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात्
निदानस्थान
१८
किलासमपि कुष्ठविकल्प एव तत्त्विविधं वातेन पित्तेश्लेष्मणा चेति कुष्ठकिलासयोरन्तरत्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च तद्वातेन मृदुलमृदुं परुषं परिध्वंसि च पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं करडूमद्र तेषु संबद्धमरडलमन्तेजातं रक्तरोमचासाध्यमग्रि-दग्धं च
निदानस्थान
१९
कुष्टेषु तु त्वक्संकोचस्वापवेदशोफभेदकोपयस्वरोपघाता वातेन पाकाव-दार्शड्गुलिप्तनकार्जनासाभ्र्जादिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन करडूवर्गभेदशो-फास्नावगोरवाग्नि श्लेष्मणा
निदानस्थान
२०
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौडरीकं काकगं चासाध्यम् भवन्ति चात्र यथा वन्स्पतिजातः प्राप्य कालप्रकर्षगाम् ग्रन्थिभूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवृद्धिभिः
निदानस्थान
२१
एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः क्रमेणैव धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकार्य:
निदानस्थान
२२
स्पर्शहानी: स्वेदनत्वमोष्ठकरडूत्व जायते वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते
निदानस्थान
२३
त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनं करडूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते
निदानस्थान
२४
बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्यशयं पिडकोत्कृतः तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते
Page 16
कुष्ठनिदानं
२५
दौर्गन्ध्यमुपदेहश्र पूयोडथ क्रिमयस्तथा गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदः समाश्रिते
कुष्ठनिदानं
२६
नासाभङ्गोद्विरागश्र तत्र च क्रिमिसंभवः भवेत् स्वरोपघातश्र ह्यास्थिमज्जसमाश्रिते
कुष्ठनिदानं
२७
कौरयां गतित्नयोद्भवानां संबन्धः जातसर्पर्षम् शुक्रस्थानगते लिङ्गे प्रागुक्तानि तथैव च
कुष्ठनिदानं
२८
स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषादुष्टशोषितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं तदपि कुष्ठितम्
कुष्ठनिदानं
२९
कुष्ठमातवत् साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम्
कुष्ठनिदानं
३०
ब्रह्मास्त्रीसङ्गनवधपरस्वहरादिभिः कर्मभिः पापरोगस्य प्राहः कुष्ठस्य संभवम्
कुष्ठनिदानं
३१
म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातोऽपि गच्छति नातः कष्टतरौ रोगौ यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम्
कुष्ठनिदानं
३२
ग्राहयाचार्योः प्रकृतिमस्थाय महतां ग्रोषधीनां विशिष्टानां तपसश्र निषेवणात् यस्तेन मुख्यते जन्तुः स पुरुषां गतिमाप्नुयात्
कुष्ठनिदानं
३३
प्रसङ्गाद्वात्रसंस्पर्शान्निर्वासात सहभोजनात् सहशय्यासनाद्यापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात्
कुष्ठनिदानं
३४
कुष्ठं ज्वरश्र शोशश्र नेत्राभिष्यन्द एव च ग्रोपसर्गकरोगाश्र संक्रामन्ति नरान्नरम्
कुष्ठनिदानं
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः
प्रमेहनिदानं
१
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः
प्रमेहनिदानं
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
प्रमेहनिदानं
३
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्त्रिग्धमधुरघनमेदोव्रतान्नपानसेविनं पुरुषं जानीयात् प्रमेही भविष्यति
प्रमेहनिदानं
तस्य चैवंप्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माग्नौ यदा मेदसा सहैक्त्व-
Page 17
४
मुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्बा बस्तेमूर्छमाश्रित्य निर्भिद्यान्ते तदा प्रमेहाझनयन्ति ४ तेषां तु पूर्वरूपाशिहस्तपादतलदाहः स्त्रिग्धपिच्छिलगुरता गात्राणां मधुरशुक्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्व श्वासस्तालुगलतजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्व नखानाम् ५ सर्वे एव प्रमेहा भवन्ति ६ सर्व एव सर्वदोषसमुत्थाः सह पिड्काभिः ७ तत् कफादुदकेक्चुलुबालिकासुरासिकताशनेर्लवणपिष्टसान्द्रशुक्रफेनमेहा द्रवसाध्याः दोषदूष्याणां समक्रियत्वात् पित्तान्नीलहरिद्राम्लान्तार मज्जिष्ठा शोणितमेहा: षड् याप्याः दोषदूष्याणां विषमक्रियत्वात् वातात् सर्पिर्वसाद्योद्रहस्तिमेहाश्चत्वारोसाध्यतमा: महात्ययिकत्वात् ५ तत् वातपित्तमेदोभिरन्नितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाझनयति वातकफशोणितमेदोभि रन्बितं पित्तं पित्तप्रमेहान् कफपित्तवसासामञ्जमेदोभिरन्नितो वायुर्यात् प्रमेहान् ६
६
तत्र श्वेतमवेदनमदकसद्रहमदकमेही मेहति इक्षुरसत्व्यमि जुवाली कामेही सुरातुल्यं सुरामेही सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही शने: सक्रफं मृत्स्नं शनेर्मेही विशदं लवणातुल्यं लवणमेही हष्ररोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही ग्राविलं सान्द्रं सान्द्रमेही शुक्रतुल्यं शुक्रमेही स्तोकं स्तोकं सफेनमच्चं फेनमेही मेहति १०
११
श्रत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान् वच्च्यामःसफेनमच्चं नीलं नीलमेही मेहति सदाहं हरिद्राभं दरिद्रामेही ग्रामलरगन्धमम्ल्तमेही सृतच्चारप्रतिमं द्वारमेही मज्जिष्ठोदकप्रकाशं मज्जिष्ठामेही शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति ११
१२
श्रत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान् वच्च्यामःसर्पि:प्रकाशं सर्पिमेही मेहति वसाप्रकाशं वसामेही क्षौद्रसर्वस्वं क्षौद्रमेही मत्तामातझवदनुप्रवन्धं हस्तिमेही मेहति १२
मद्निकोपसर्पशमालस्यं मांसोपचय: प्रतिश्याय: शैथिल्यारोचकाविपाका: कफप्रसेकच्छर्दिदीन्त्राकासश्वासाश्वेति श्लेष्मजानामुपद्रवा: वृषणायोरवदरगां बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथु: परिधूपनं दाहो मूच्र्छां पिपासा निद्रानाश: पारडरोग: पीतविरामूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्तकानां हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भ: कम्प: शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजा-
Page 18
१३
नाम् एवमेते विंशति प्रमेहा: सोपद्रवा व्याख्रुयाता:
१४
तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिदोषैश्वानुगतधातो: प्रमेहिणो दश पिडका जायन्ते तद्याथाश्राविका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुप्त्रिगी मसूरिका ऋतलजी विदारिका विद्रधिका चेति
१५
शरावमात्रा तद्रूपा निर्ममध्य्या शराविका गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाथी च शाष्पी
१६
सदाहा कूर्मसंस्थाना जेया कच्छपिका बुद્ધे: जालिनी तीव्रदाहा तु मांंसजालसमावृता
१७
महतী पिडका नीला पिडका विनता स्मृता महत्यल्पाचिता जेया पिडका सा तु पुप्त्रिगी मसूरसमसंस्थाना जेया सा तु मसूरिका
१५
रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत् विदारिकानदवद्वृत्ता कठिनाथा च विदारिका
१९
विद्रधेरलचैरयुक्ता जेया विद्रधिका बुद्धे: ये यन्मया: सृता मेहास्तेषामस्तु तत्कता: गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मसु चोथिता: सोपद्रवा दुर्बलाग्रे: पिडका: परिवर्जयेत्
२०
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जावसायुत: श्रथ: प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजा:
२१
प्रमेहपूर्वरूपाणामकृतियंत्र दृश्यते किंचिद्व्याप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत्
२२
कृत्स्नान्यधांनि वा यस्यन् पूर्वरूपाणि मानवे प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिशेत्
२३
पिडकापीडितं गाढमुपसृष्टमुपद्रवै: मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्य: प्रकोपित: स चापि गमनात् स्थानं स्थानादासनमिच्छति
२४
ग्रासनादवशुते शय्यां शयनात् स्वप्रमिच्छति यथा हि वर्षाणां पञ्ञानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलभभुक्-पिलकपोतमेचकादीनां वर्षानामनेकेषामुत्पत्तिरभवति एवमेव दोषधातुमला-हार विशेषेषोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकर्यां भवति
Page 19
२६
भवति चात्र सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकुर्वतः: मधुमेहत्वमायान्ति तदङ्गसाङ्ग्या भवन्ति हि
२७
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः ६
सममोडध्यायः
१
ग्रथात उदराग्निां निदानं व्याख्यास्यामः:
सममोडध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
सममोडध्यायः
३
धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो राजर्षिरिन्द्रप्रतिमोऽभवद्यः ब्रह्मर्षिपुत्रं विनयोपपन्नं शिष्यं शुभं सुश्रुतमन्वशात् सः
सममोडध्यायः
४
पृथक समस्तैरपि चेह दोषैः प्लीहोदरं बद्धगुदं तथैव ग्रागन्तुकं समममष्ठं च दकोदरं चेति वदन्ति तानि
सममोडध्यायः
५
सुदुर्बलाग्रेरहिताशनस्य संशुष्कपूपत्यान्निपेव्यशाद्रा स्नेहादिमिथ्याचरणाद्जन्तोर्वृद्धिं गताः कोष्ठमभिप्रणान्
सममोडध्यायः
६
गुल्माकृतिव्यज्जितलक्षणानि कुर्वन्ति घोरारायुदराणि दोषाः: कोष्ठादुपस्थेहवदनसारो निःसृत्य दृष्टेऽजिनिलवेगनुन्तः
सममोडध्यायः
७
त्वचः समुन्नम्य शने: समन्ताद्विविधर्मानो जठरं करोति त्वचः तत्पूर्वदृरूपं बलवर्णकान्त्यावलीविनाशो जठरे हि राज्यः
सममोडध्यायः
८
जीर्णापरिज्ञानविदाहवत्यो वस्तौ रुजः पादगतश्र शोफः: संगृहीत पाश्र्वोंदरपृष्ठनाभीर्यद्रधते कृष्णासिरावनद्धम्
सममोडध्यायः
९
सशूलमानाहवदुःशब्दं सतोदभेदं पवनातकसं तत् यज्जोष्ठुष्णाज्वरदाहयुक्तं पीतं सिरा भान्ति च यत्र पीताः
सममोडध्यायः
१०
पित्तानुबन्धामूत्रनखाननस्य पित्तोदरं तत्क्षयिराभिवृद्धौ यच्छीतलं शुक्लसिरावनद्धं गुरु स्थिरं शुक्लनखाननस्य
सममोडध्यायः
११
स्त्रिग्धं महच्छोफयुत ससाद्रं कफोदरं नखशोभमूत्रविदार्त्वैव युक्तमसाधुवृत्तः:
सममोडध्यायः
१२
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांशं दुष्टाम्बुपानाद्विषसेवनाद्वा तेनाशु रक्तं कुपिताश्व दोषाः कुर्वन्ति घोरं जठरं त्रिलिङ्गम्
Page 20
१३
तच्छीतमवाताभ्रसमुद्रवेषु विशेषतः कुप्यति दह्याते च स चातुरो मूर्छति सम्प्रसक्तं पारडः कृषः: शुष्यति तृष्णया च
१४
प्रकोपितं दूष्युदरं तु घोरं प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध विदाद्याभिष्यन्दरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफक्षय
१५
प्लीहाभिवृद्धिं सततं करोति प्लीहोदरं तत् प्रवदन्ति तज्ज्ञाः: वामे च पार्श्वे परिकृद्देशे विशेषतः स्रोतः चातुर्विध्यं
१६
मन्थज्वराग्नि: कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः द्वीग्बलोद्रिपाताश्च सव्येतरस्मिन् यकृति प्रदुष्टे शयं यकृद्दाल्युदरं तदेव
१७
यस्यात्रमद्रैरुपलेपिभर्वा बालाश्मभिर्वा सहितैः पृथग्वा संचीयते तत् मलः: सदोषः क्रमेण नाड्यामिव संकरो हि
१८
निरुध्यते चास्य गुदे पुरीषं निरेति कच्छ्रादपि चाल्पमल्पं हन्वाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तयिर्जोदरं विट्समग्न्धिकं च
१९
प्रच्छर्दनं बद्धगुदी विभाव्यः: ततः परिस्राव्युदरं निबोध शल्यं यदन्नोपहितं तदन्नं भिनत्ति यस्मातमन्यथा वा
२०
तस्मात् स्त्रोतोन्त्राति स्रोतःप्रकाशः: शोषः सर्वत्र गुदतस्तु मूत्रः: नाभेरधश्शोफोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यतेरड्विर्दह्यते च
२१
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदुष्टं दकोदरं कीर्तयतो निबोध यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः
२२
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्त्रोतांसि दुष्यन्ति हि तद्धानि स्नेहोपहितेष्वथवापि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति
२३
स्त्रिग्धं महत् संपरिवृत्तनाभि भूषोन्नतं पूर्वमिवाम्बुना च यथा दृक् तृष्णयति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत्
२४
ग्राह्माणां गमनेऽशक्तिदौर्बल्याम्रिता शोफः सदनमूर्छानां सदृक्षो वातपरिषयो: दाहस्तृष्णा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि
२५
ग्रन्थे सलिलभावं हि भजन्ते जठराश्रया तु सर्वारियेव परिपाकात्तदा तानि विवर्जयेत्
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने उदरनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः
Page 21
ऋष्टमोऽध्यायः
१
ऋषथातो मूढगर्भनिदानं व्याख्यास्यामः
ऋष्टमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ग्राम्यधर्म्याननुवाहनाद्वगमनप्रस्खलनप्रपतनप्रपीडनधमनाभिघातविषमशय नासनोपवासवेगा|भिघातातिरू ढकटुतिक्तभोजनशोकातिचारसेवनातिसारव मनोऽविरेचनप्रपीडनजागरग्भश्रान्तिप्रभृतिभिर्भावविशेषबन्धनानुच्यते गर्भः फेलमिव वृन्तबन्धनादाभिघातविशेषैः स विमुक्तबन्धनो गर्भांशयम् तिक्रम्य यकृत्प्लीहान्त्रविवैररवसंमानः कोष्ठसञ्चोभमापादयति तस्या जठरसंचो-
ऋष्टमोऽध्यायः
३
भाद्रायुरपानो मूढः पाश्वंवस्तिशीर्षो|रुद्रयोनिशूलानाहमूत्रसङ्घा नामन्यतममापाद्य गर्भं च्यावयति तरुण्यां शोणितस्तावेगा तमेव कदा चिद्विवृद्धमसम्यगगतमपत्थपथमनुप्रापमनिर्स्यमानं विगुणोपानसंमोहितं गर्भं मूढगर्भमित्याचचते
ऋष्टमोऽध्यायः
४
ततः कीलः प्रतिखुरो बीजकः परिघ इति तत्र ऊर्ध्वबाहुशिरःपादो यो यो-निमुखं निरृशद्ध कील इव स कीलः निःसृतहस्तपादशिराः कायसद्धी प्रतिखुरः यो निर्गच्छतेक शिरोभञ्जः सु बीजकःयस्तु परिघ इव योनिमुख-मावृत्य तिष्ठति स परिघः इति चतुर्विधो भवतीत्येक भाषन्ते तत्तु न सम्यक कस्मात् स यदा विगुणानिलप्रपीडितोदपत्थपथमनेकधा प्रपद्यते तदा स-हूचा हीयते
ऋष्टमोऽध्यायः
५
तत्र कश्चिद्द्वाभ्यां सक्विशेषभ्यां योनिमुखं प्रतिपद्यतेक्श्रिदाभुग्रमसविश्रशरीरः स्फिगदशेन तिर्यगागतः कश्चिदुरः पाश्वपृष्ठानामन्य-तमेन योनिद्वारं पिधायावतिष्ठते ग्रन्थःपाश्वपवृत्तशिराः कश्चिदेकेन बाहुना कश्चिदाभुग्रमध्ये हस्तपादशिरोभिः कश्चिदेकेन सन्कथा योनिमुखं प्रतिपद्यते डपरेगा पायुम् इत्यष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्ट समासेन
ऋष्टमोऽध्यायः
६
तत्र द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ शेषानपि विपरीतेन्रिद्रयाथो|पकयोनिभ्रंश-संवरशामकल्कश्वासकासभ्रमनिपीडितान् परिहरेत्
ऋष्टमोऽध्यायः
७
भवन्ति चात्र कालस्य परिणामेन मुक्तं वृन्ताद्यथा फलम् प्रपद्यते स्वभावेन न्यायथा पतितं ध्रुवम् एवं कालप्रकर्षेग मुक्तो नाडी|निबन्धनात्
Page 22
मूढगर्भनिदानं
५
गर्भाशयस्थो यो गर्भो जननाय प्रपद्यते । कृमिवाताभिघातैस्तु तदेवोपपदुंतं फलम्
मूढगर्भनिदानं
६
पतत्यकालेऽपि यथा तथा स्याद्र्भविच्युति: । ग्राचतुर्थात्ततो मासात् प्रवेर्दर्भविच्युति:
मूढगर्भनिदानं
१०
ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः । प्रवृद्ध्योति शिरो यतु शीताझो निरपत्रपा
मूढगर्भनिदानं
११
नीलोद्वतसिरा हनित सा गर्भं स च तां तथा । गर्भास्पन्दनमावीनां प्रजाशः श्यावपारडता
मूढगर्भनिदानं
१२
भवत्युच्छवासपूतितं शूलं चान्त्रमृते शिशौ । मानसाग्नुभिर्मातुरपतापैः प्रपीडितः
मूढगर्भनिदानं
१३
गर्भो व्यपद्यते कुत्सौ व्याधिभिश्व प्रपीडितः । वस्तमारविपन्नाया: कुत्रि: प्रस्पन्दते यदि
मूढगर्भनिदानं
१४
तद्वशाज्जन्मकाले तं पाटयित्वोदरेेद्रिद्र्शक । इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मूढगर्भनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः ॥५॥
नवमोऽध्यायः
१
अथातो विद्रधीनां निदानं व्याख्यास्यामः ।
नवमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।
नवमोऽध्यायः
३
सर्वामरगुरु: श्रीमानिमित्तान्तरभूमिपः । शिष्यायोवाच निखिलमिदं विद्रधिलक्षणं ।
नवमोऽध्यायः
४
त्वगक्तमांससिरादौषि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिता: । दोषा: शोफं शनेरैरें जनयन्त्युच्छ्रितं भृशं ।
नवमोऽध्यायः
५
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं चावाप्यथवा ततम् । तमाहोविद्रधिं धोरा विद्रेय: स च षोडशधा: ।
नवमोऽध्यायः
६
पृथग्दोषै: समस्तैश्च जातेना प्प्रसृजा तथा । षररागामपि हि तेषां तु लक्न्यां सम्प्रवर्त्यते ।
नवमोऽध्यायः
७
कृष्णोऽरुणो वा परुषो भृशमत्यर्थवेदनः । चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिव्रांतसंभवः ।
Page 23
५
दिप्रोत्थानप्रपाकश्र विद्रिधिः पित्तसंभवः | शरावसदृशः पार्श्वगः शीतः स्तब्धोऽल्पवेदनः ||
६
चिरोत्थानप्रपाकश्र सकराठश्र कफोथितः | तनुपीतसिताश्रैषामास्त्रावा: क्रमशः स्मृता: ||
१०
नानावर्णरुजास्त्रावो घाटालो विषमो महान् | विषं पच्यते चापि विद्रिधिः सानिपातिकः ||
११
तैस्तैर्भावैर्विरभिहते ज्ञते वाडपथ्यसेविनः | नतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् ||
१२
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्र जायते तस्य देहिनः | एष विद्रिधिरागन्तुः पित्तविद्रधिलक्षणः ||
१३
कृष्णास्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः | पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते ||
१४
उक्ता विद्रध्यो ह्येतो तेष्वसाध्यस्तु सर्वतः | ग्राह्यन्तरनतस्तूद्ध्वं विद्रधीन् परिचक्षते ||
१५
गर्वसात्यविरुद्धार्थशिक्षकसंस्कारभोजनात् | ऋतिव्यवायनव्यायामवेगाघातविदाहिभिः ||
१६
पृथक् संभूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणः | वल्मीकवत्समुन्नद्धमतः कुर्वन्ति विद्रधिम् ||
१७
गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्घ्योस्तथा | वृक्कयोर्यकृत् प्लीहि हृदये क्लोमी वा तथा ||
१५
तेषां लिङ्गानि जानियाद्वाह्यविद्रधिलक्षणैः | ग्रामपक्वैशपीयाद्यैः पक्वापक्वं विनिर्दिशेत् ||
१६
श्रधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृङ्गु विशेषतः | गुदे वातनिरोधस्तु बस्तौ कृच्छ्रातिप मूत्रता ||
२०
नाभ्यां हिक्का तथा डोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् | कटीपृष्ठग्रहस्तीवो वङ्घ्योस्ते तु विद्रधौ ||
२१
वृक्कयोः पार्श्वसङ्ङोचः प्लीहान्युच्छ्वासरोधनम् | सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीवो हृदि शूलश्र दारुणः ||
२२
श्वासो यकृति तृष्णा च पिपासा क्लोमजेन्धिका | ग्रामो वा यदि वा पक्वो महान् वा यदि वेतरः ||
Page 24
२३
सर्वो मर्मोस्थिततश्रापि विद्रृधिः कष्टम् उच्यते
२४
नामेरुपरिजः पक्वं यान्यूर्ध्वामितरे त्वधः जीवत्यधो नि:सृतेषु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति
२५
हन्नाभिबस्तिवर्ज्यां ये तेषु भित्नेषु बाध्यते जीवेत् कदाचित् पुरुषो न तेषु कदाचन
२६
स्त्रोशिमपप्रजानां प्रजानां तथोच्ह्रिते दाहज्वरकरो घोरो जायते रक्तविद्रृधिः
२७
श्रपि सम्यकप्रजातानाम् श्रुतम् कायादनि:सृतम् रक्तं विद्रृधिं कुयात् कुचौ मक्ललसंज्ञितम्
२५
सम्पाहान्नोपशान्तश्रेतोडसौ संप्रच्यते विशेषमथ वृद्ध्यामि स्पष्टं विद्रृधिगुल्मयोः
२९
गुल्मदोषसमुत्थानाद् विद्रृधेर्गुल्मकस्य च कस्मान्न पच्यते गुल्मो विद्रृधिः पाकमेति च
३०
न निबन्धोडस्ति गुल्मानां विद्रृधेः सनिबन्धनः गुल्मकाराः स्वयं दोषा विद्रृधिमांसाश्रयिते
३१
विवरानुचरो ग्रन्थिरप्सु बुद्बुदको यथा एवंप्रकारो गुल्मस्तु तस्मात् पाकं न गच्छति
३२
मांसशोषितबाहुल्यात् पाकं गच्छति विद्रृधिः मांसशोषितहीनत्वादुल्मः पाकं न गच्छति
३३
गुल्मस्थितष्ठति दोषे स्वे विद्रृधिमांसाश्रयिते पच्यते तसादुल्मश्रापि न पच्यते
३४
हन्नाभिबस्तिः पक्वो व्रणो यश्र त्रिदोषजः श्रथ मज्जापरिपाको घोरः समुपजायते
३५
सोऽस्रिस्थिमांसनिरोधेन द्वारं न लभते यदा ततः स व्याधिना तेन ज्वलननेव दह्यते
३६
ग्रस्स्थितिमिज्ञोषमणा तेन शीर्यते द्र्यामनवत् विकारः शलयभूतोऽय क्लेशयेदातुरं चिरम्
३७
अथास्य कर्मणा व्याधिद्वारं तु लभते यदा ततः मेदः प्रभं स्रिग्धं शु्क्लं शीतमथो गुरु
भिन्नेऽनिस्थ नि:स्रवेत् पूयमेतदस्थिगतं विदुः
Page 25
दशमोऽध्यायः
१
अथातो विसर्पणादिस्थानरोगनिदानं व्याख्यास्यामः
दशमोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
दशमोऽध्यायः
३
त्वङ्मांसशोणितगता: कुपितास्तु दोषा: सर्वाङ्गासरिर्यामिहास्थितमात्मलिङ्गं कुर्वन्ति विस्तृतमनुत्तमाशु शोफं तं सर्वतो विसर्पणाऽऽख्यं विसर्पमाहु:
दशमोऽध्यायः
४
वातात्मकौडसितमृदुः पुरुषोङ्गणर्मर्दसंभेदतोदपवनज्वरलिङ्गयुक्तः गरुडैरयदा तु विषमैरतिदूषितत्वाद्युक्तः स एव कथितः खलु वर्जनीयः
दशमोऽध्यायः
५
पित्तात्मको द्रुतगतिज्वरदाहपाकस्फोटप्रभेदबहुलः नातजप्रकाशः दोषप्रवृद्धिहतमांससिरो यदा स्यात् स्रोतोजकर्दम निभो न तदा स सिध्येत
दशमोऽध्यायः
६
श्लेष्मात्मकः सरति मन्दमशीघ्रपाकः स्तिग्धः सितश्वयथुपरिपुङ्गुग्धकण्डूः सर्वात्मकस्त्रिविधद्वाररुजोऽङ्गवगाढः पक्वो न सिध्यति च मां स सिराप्रशातात
दशमोऽध्यायः
७
सद्यः क्षतव्रणमुपेत्य नरस्य पित्तं रक्तं च दोषबहुलस्य करोति शोफम् श्यावं सलोहितमतीज्वरदाहपाकं स्फोटैः कुलत्थसदृशैरसितैश्व कीटैः
दशमोऽध्यायः
८
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः त्त्रिकृतश्व न सिद्धिमेति पैत्तानिलावपि च दर्शितपूर्वलिङ्गो सर्वे च मर्मसु भवन्ति हि कृच्छ्रसाध्याः
दशमोऽध्यायः
९
शोफं न पक्वमिति पक्वमुपेक्षते यो यो वा वयः प्रचुरूप्यम साधुवृत्तः गर्भ्यान्तरं प्रविशति प्रवितायं तस्य स्थानानि पूर्व विहितानि ततः स पूयः
दशमोऽध्यायः
१०
तस्यातिमात्रगमनाद्वातरित्यतस्तन्न नाडीव यद्धोती तेन माता तु नाडी दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशकृत् संमूर्छैतरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या
दशमोऽध्यायः
११
तत्रानिलात् पुरुषसूत्रमुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्वरति च्वपायाम् तृटतापतोद सदन ज्वरभेदहेतु: पीतं स्ववत्यधिकमुष्णामहःसु पित्तात्
दशमोऽध्यायः
१२
शेया कफाद्रहगणाज्जिह्नपिच्छलास्रा रात्रिस्रुतिः स्तिमितरुकठिना सकराढू: दोषद्रयाभिहितल लक्षणदर्शनै तिस्रो गतियोऽतिकरप्रभावस्तु विद्यात्
Page 26
१३
दाहज्वरक्षतनमूच्छिनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लङ्घनानि तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्घोरामसु तन्यकरीमिव कालरात्रिम् नष्टं कर्थंचिदनुमाग्नमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेशं गतिं करोति सा फेनिलं मथितमच्छमसृगिविमिश्रमुष्णं स्ववेत् सहसा सरुजा च नित्यम्
१४
योवत्या गदितो यैश्च कार्यैः संभवन्ति हि तावन्तः स्तनरोगाः स्युः स्त्रियां तैरैव हेतुभिः
१५
धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः
१६
दोषाविस्रवणात्तासां न भवन्ति स्तनामयाः
१७
तासामेव प्रजातानां गर्भिणीनां च ताः पुनः स्वभावादेव विवृता जयन्ते संभवन्न्यतः
१५
रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः कृत्स्नदेहात् स्तनौ प्राप्तौ स्तन्यमित्यभिधीयते
१६
विशस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते सर्वदेहाश्रितत्वाच् च शुक्रलिङ्गमच्यते
२०
तदेव चेष्टायुतेर्दर्शनात् स्मरणादपि शब्दसंश्रवणात् स्पर्शनात् संहर्षाच्च प्रवर्तते
२१
सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणो हेतुरुच्यते ग्राहाररसायोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः
२२
तदेवापत्यसंस्पर्शादर्शनात् स्मरणादपि ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् संपवर्तते
२३
स्तेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते तत् क्षयं भवेद्वातात् द्विमें च प्लवते डिम्भसि
२४
पित्तादम्लं सकटुकं राज्योडिम्भसि च पीतिका: कफादघनं पिच्छिलं च जले चाप्यवसीदति सर्वदुष्टे: सर्वलिङ्गमभिप्लुताच्च दुष्यति
२५
यत् तु धीरमुदके दृष्टमेकीभवति पारडरम् मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तद्विनिर्दिशेत्
२६
सन्नीरौ वात्यदुग्धौ वा प्राप्य दोषः स्तनौ स्त्रियाः रक्तं मांसं च सन्दूष्य स्तनरोगाय कल्पते
Page 27
पञ्ञानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्रधिम्
लङ्घानि सममानानि बाह्यविद्रधिलङ्घने: २७
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विसर्पणाडीस्तनरोगनिदानं नाम
दशमोऽध्याय: १०
एकादशोऽध्याय:
अथातो ग्रन्थपच्यबुन्दगलगरडानां निदानं व्याख्यास्याम: १
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २
वातादयो मांसमसृक च दुष्टा: संदूष्य मेदश्र कफानुबद्धम्
वृत्तोनतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रतिष्ठ: ३
ग्रायम्यते व्यथ्यते एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम्
कृष्णोऽमृदूदृढोऽस्थिरविरततद्ग्र भिन्न: स्ववेग्यानिलजोडस्रमच्छम् ४
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि
रक्त: सपितोडप्यथवा पित्तादिद्रुः स्ववेदना समतीवास्तम् ५
शीतोऽविवृद्धोऽल्परुजोतिकराडू: पाषाणवत् संहननोपपन्न:
चिराभिवृद्धिदृश् कफप्रकोपादिद्रुः स्वेच्छुक्लघनं च पूयम् ६
शरीरवृद्धितनयवृद्धिहानि: स्त्रीग्धो महानल्परुजोतिकराडू:
मेद:कृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिडाकयाकर्षिप्रतिमं तु मेद: ७
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराद्यै: संयुतिं सिराप्रतानम्
संपीडच सड्झोच्य विशेष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ५
ग्रन्थ: सिराज: स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेदादि स्यात् सरुजश्वलश्र
गुरुक स एवाप्यच लो महान्तं मर्मोस्थितंश्रापि विवर्जनीय: ६
ह्नवस्थिक्लान्तकषायसन्धिमन्याग्रलेशूपचितं तु मेद:
ग्रन्थे सिथरे वृत्तमथायत वा स्त्रीग्धं कफश्राल्परुजं करोति १०
तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रेमत्स्यारडजालप्रतिमेस्तथाडन्ये
ग्रन्थन्यवरैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीयं वदन्ति ११
कराडूयुतास्तेदल्परुज: प्रभिन्ना: स्ववन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये
मेद:कफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी १२
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषा: संमूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य
पञ्ञानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्रधिम्
२७
लङ्घनानि समानानि बाह्यविद्रधिलङ्घने:
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विसर्पणाडीस्तनरोगनिदानं नाम
१०
दशमोऽध्याय: १०
एकादशोऽध्याय:
९
अथातो ग्रन्थपच्यबुन्दगलगरडानां निदानं व्याख्यास्याम: ९
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २
३
वातादयो मांसमसृक च दुष्टा: संदूष्य मेदश्र कफानुवृद्धम्
वृत्तोन्तं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रतिष्ठ: ३
४
ग्रायम्यते व्यथ्यते एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम्
कृष्णोऽमृदूदृढोऽस्थिरविरततद्ग्र भिन्न: स्ववेग्यानिलजोडसमचछम ४
५
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि
रक्त: सपित्तोऽप्यथवा पित्तादिद्रुः स्ववेदना समतीवास्तम ५
६
शीतोऽविवृद्धोऽल्परुजोतिकराडू: पाषाणवत् संहननोपपन्न:
चिराभिवृद्धिदृश कफप्रकोपादिदृश: स्वेच्छुक्लधातुं च पूयम ६
७
शरीरवृद्धितनयवृद्धिहानि: स्त्रीग्धो महानल्परुजोतिकराडू:
मेद:कृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिडाकयाकसर्पि:प्रतिमं तु मेद: ७
५
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराद्धिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम्
संपीडच सड्झेच्च विशेषत चापि ग्रन्थिं करोत्यन्नतमाशु वृत्तम ५
६
ग्रन्थ: सिराज: स तु कुच्छ्रसाध्यो भवेदादि स्यात् सरुजश्ललश्र
गुरुक स एवाप्यलो महान्तश्र मर्मोस्थितस्त्रापि विवर्जनीय: ६
१०
ह्नवस्थितक्नात्तकबाहुसन्धिमन्याग्रलेष्टूपचितं तु मेद:
ग्रन्थे सिथरे वृत्तमथायत वा स्त्रीग्धं कफश्लाल्परुजं करोति १०
११
तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रेमत्स्यारडजालप्रतिमेस्तथाडन्ये
ग्रन्थन्यवरैरुपचीमयानं चयप्रकर्षादपचीयं वदन्ति ११
१२
कराडूयुतास्तेऽल्परुज: प्रभिन्ना: स्ववन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये
मेद:कफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी १२
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषा: संमूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य
Page 28
१३
वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् १३
१४
कुर्वन्ति मांांसोपचयं तु शोफं तमबुर्दं शास्त्रविदो वदन्ति वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांांसेन च मेदसा च १४
१५
तन्नायते तस्य च लच्य्याणि ग्रन्थे: समानानि सदा भवन्ति दोष: प्रदुष्टो रुन्धरं सिरास्तु संपीडच सन्धौच्य गतस्वप्नाकम् १५
१६
स्रोतस्स्विमुन्नह्योति मांसोपचयं मांसौदकुरूष्याचितमाशिवृद्धम् स्वाव्यजस्तं रुन्धरं प्रदुष्टमसाध्यमेतदुर्ध्वाधरातकं स्यात रक्तत्रयोद्रवपीडितत्वात् पारडर्भवेत् सोडबुर्दपीडितस्तु
१७
मुष्टिप्रहारादिभिरदितेज्ञो मांांसं प्रदुष्य प्रकरोति शोफम्
१५
ग्रवेदनं स्त्रिगधमननवर्गमपाकमशोपममप्रचाल्यम् प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्व्रणेनमांससपरिग्रहस्य १५
१६
मांसार्बुदं त्वेतदसायुक्तं साध्येष्वपीमानी विवर्जयेत् संप्रस्तुतं मर्म्माणि यज्ञ जातं स्रोत:सु वा यज्ञ भवेद्चाल्यम् १६
२०
यज्ञायतेsन्यत् खलु पूर्वजाते श्रेयं तद्र्यर्बुदमर्बुदज्ञै: यद्र्यन्नुबन्धि युगपत् क्रमाद्वा द्विर्बुदं तज्ञ भवेदसाध्यम् २०
२१
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाद्च विशेषतस्तु दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु २१
२२
वात: कफश्रैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेद: कुर्वन्ति गरुडं क्रमश: स्वलिड्गै: समन्वितं तं गलगरुडमाह: २२
२३
तोदान्वित: कृष्णास्रवणबद्ध: कृष्णौदरुग्भो वा पवनात्कस्तु मेदोव्नितश्रोपचितश्र कालाद्वदेतिस्रिगधरोग्रुजश्र २३
२४
पारुष्ययुक्तश्शिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित वैरस्मास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेतथा तालुगलप्रशोष: २४
२५
स्थिर: सर्वर्गोऽल्पसुगुप्रगरुड: शीतो महांश्यापि कफात्मकस्तु चिराभिवृद्धिं कुरूते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरूज: कदाचित २५
२६
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेतथा तालुगलप्रलep: स्त्रिग्धो मृदु: पारड्रनिष्टगन्धो मेद:कृृतो नीरुगथातिगरुड: २६
२७
प्रलम्बतेsलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपन्नतयवृद्धियुक्त: स्त्रिग्धास्यता तस्य भवेद्य जन्तोर्गलेनुशब्दं कुरूते च नित्यम् २७
कृच्छ्राच्छृवसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरौचकार्तम्
१३
वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् १३
१४
कुर्वन्ति मांांसोपचयं तु शोफं तम्भुर्दं शास्त्रविदो वदन्ति वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च १४
१५
तज्जायते तस्य च लच्य्याणि ग्रन्थे: समानानि सदा भवन्ति दोष: प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु संपीडय सन्ध्योच्य गतस्वप्नाकम् १५
१६
स्रोतस्स्विमुन्नय्योति मांसोपचयं मांसौद्रुरोचतमांशिवृद्धम् स्वाव्यजसंतं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतदुदीधिरातकं स्यात रक्तत्रयोद्रवपीडितत्वात् पारडर्भवेत् सोड्बुदपीडितस्तु मुश्चिप्रहारादिभिरदितेज़ो मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम् १६
१७
ग्रवेदनं स्त्रिग्धमननवर्गमपाकमशोपममुपचाल्यं प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्व्रवेनमांसपरिपायग्यास्य १७
१८
मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत् संप्रस्तुतं मर्म्मणि यज्ञ जातं स्रोत:सु वा यज्ञ भवेद्चाल्यम् १८
२०
यदच्चान्द्राजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विर्बुदं तज्ञ भवेदसाध्यम् २०
२१
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाद्वा विशेषतस्तु दोषस्थिरत्वाद्ग्रन्थनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु २१
२२
वात: कफश्रैव गले प्रवृद्धो मन्ये तु संसृत्या तथैव मेद: कुर्वन्ति गरुडं क्रमश: स्वलिड्गै: समन्वितं तं गलगरुडमाह: २२
२३
तोदान्वित: कृष्णासिरावनद्ध: कृष्णौद्रुरुश्चो वा पवनात्कस्तु मेदोव्नितश्रोपचितश्र्व कालाद्वदेतिस्रिग्धतरौड्रुरुश्र २३
२४
पारुष्ययुक्तश्शिरवृद्ध्यपाको यदुच्छ्यया पाकमियात् कदाचित् वैरस्मास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेतथा तालुगलप्रशोष: २४
२५
स्थिर: सर्वर्गोऽल्पसुग्ग्रहग्रुडू: शीतो महान्श्रापि कफातमकस्तु चिराभिवृद्धिं कुरूते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरूज: कदाचित २५
२६
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेतथा तालुगलप्रलep: स्त्रिग्धो मृदु: पारड्रानिष्टगन्धो मेद:कृता नीरुगथातिगुडू: २६
२७
प्रलम्बते डलाबुबदल्पमूलो देहानुरूपन्नतयवृद्धियुक्त: स्त्रिग्धास्यता तस्य भवेद्य जन्तोर्गले ऽनुशब्दं कुरूते च नित्यम् २७
कृच्छ्राच्छ्ववसन्तं मृदु: सर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम्
Page 29
गलग्रण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं
२५
द्वौ च वैद्यो गलगरंडं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत् । निबद्धं श्वयथुयस्य मुश्कवल्लम्र्ते गले महान् वा यदि वा हस्वो गलगरंडं तमादिशेत् ।। २५ ।।
वृद्र्वुपदंशश्लीपदानां निदानं
१
अथातो वृद्र्वुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः ।। १ ।। यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।। २ ।।
वृद्र्वुपदंशश्लीपदानां निदानं
३
वातपित्तश्लेष्मशोफितमेदोमूत्रान्त्रनिमित्ताः समवृद्धयो भवन्ति तासां मूत्रान्त्रनिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे केवलमुत्पत्तिहेतुरनितमः ।। ३ ।।
वृद्र्वुपदंशश्लीपदानां निदानं
४
ग्रंधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवाहिनीरधिप्रपद्य धमनीः फलकोष्योवृद्धिं जनयति तांवृद्धिमित्यचक्षते ।। ४ ।।
वृद्र्वुपदंशश्लीपदानां निदानं
५
तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि वास्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः । फलकोशशोफश्वेति ।। ५ ।।
वृद्र्वुपदंशश्लीपदानां निदानं
६
तत्रानिलपरिपूर्ंगा वस्तिमिवाततां पुरुषमनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाचरते पक्वोदुम्बरसंघांशज्वरदाहोष्मवर्ती चाशुष्मुत्थानपाकां पित्तवृद्धिं कठिनामल्पवेदनां शीतां कराठूमतीं श्लेष्मवृद्धिं कृष्यास्फोटावृतां पित्तवृद्धिलिङ्ं रक्तवृद्धिं मृदुस्निग्धां कराठूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृद्धिं मूत्रसंधारणगशीलस्य मूत्रवृद्धिर्भवति सा गच्छतोभुपूर्वा द्वृतीयिव तुभ्यतिं मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृद्धगयोः श्वयथुं कोशयोष्ठापादयति तां मूत्रवृद्धिं विद्यात् ।। ६ ।।
गलग्रण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं नामैकादशोऽध्यायः
२५
द्वीरां च वैद्यो गलगरंडं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत् । निबद्धः श्वयथुरस्य मुष्कवल्लम्ते गले महान् वा यदि वा हस्वो गलगरंडं तमादिशेत् ।। २५ ।।
वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः
१
अथातो वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः ।। १ ।।
वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।। २ ।।
वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः
३
वातपित्तश्लेष्मशोफितमेदोमूत्रान्ननिमित्ताः समवृद्धयो भवन्ति तासां मूत्रान्ननिमित्ते वृद्धी वातसमुत्थे केवलमुत्पत्तिहेतुरनितमः ।। ३ ।।
वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः
४
ग्रंधः प्रकुपितोऽन्यतमो हि दोषः फलकोशवहिनीरधिभिप्रपद्य धमनीः फलकोष्योवृद्धिं जनयति तांवृद्धिमित्याचक्षते ।। ४ ।।
वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः
५
तासां भविष्यतीनां पूर्वरूपाणि व स्तिकटीमुष्कमेढ्रेषु वेदना मारुतनिग्रहः । फलकोशशोफश्वैति ।। ५ ।।
वृद्धचुपदंशश्लीपदानां निदानं व्याख्यास्यामः
६
तत्रानिलपरिपूर्णां बस्तिमिवाततां पुरुषमनिमित्तानिलरुजां वातवृद्धिमाचचते पक्वोदुम्बरसंघाशंज्वरदाहोष्मवर्ती चाशुष्मुत्थानपाकां पित्तवृद्धिं च ठिनामल्पवेदनां शीतां करडूमतीं श्लेष्मवृद्धिं कृष्णास्फोटावृतां पित्तवृद्धिलिङ्ं रक्तवृद्धिं मृदुस्निग्धां करडूमतीमल्पवेदनां तालफलप्रकाशां मेदोवृद्धिं मूत्रसंधारणगशीलस्य मूत्रवृद्धिम्भवति सा गच्छतोऽल्पपूर्या द्वृतीयिव तुभ्यतिं मूत्रकृच्छ्रवेदनां वृद्धयोः श्वयथुं कोशयोष्ठापादयति तां मूत्रवृद्धिं विद्यात् ।। ६ ।।
Page 30
७
मामचौद्रसलिलप्रधालितयोनिमप्रधालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टं स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजद शनवि-षशूकनिपातनाद्वन्धनाद्वस्ताभिघातादाच्चतुष्पदौगमनादचौद्रसलिलप्रधालनादवपीडनाच्चुक्रवेगविधारस्यैथुनान्ते वाजप्रधालनादिभिर्ॠतु मागम्य प्रकुपितादोषा: ज्ञातेज्ञाते वा श्रयथुमुपजननयन्ति तमुपदंशमित्याचक्षते
८
से पञ्चविधास्त्रोभिदेशे: पृथक् समस्तरसूजा चाति
९
तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ्रता पुरुषशोफता विविधाश्रवा-तवेदना: पैत्तिके ज्वर: श्रयथु: पक्वोदुम्बरसदृशाशस्तीद्राह: त्रिप्रपाक: पित्तवेदनाश्र श्लैष्मिके श्रयथु: करञ्जदूमान् कठिन: स्त्रिग्ध: श्लेष्मवेदनाश्र ऋ-तजे कृष्णास्फोटप्रादुर्भावोद्रत्यर्थमसृक्प्रवृत्ति: पित्तलज्ज्ञानयत्यर्थं ज्वरदाहो शोशश्र याप्यश्रैव कदाचित् सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफस: कृमि प्रादुर्भावो मरगां चेति
१०
कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्मयोर्धातुगप्रण्नावृड्ढशोफुरजनुजड्डास्ववतिष्ठमा-ना: कालान्तरेऽपि पदमाश्रित्य शनै: शोफं जनयन्ति तं श्लीपदमित्याचक्षते
११
तत्रिविधंवातपित्तकफानिमित्तानिलरुजं परिस्फुटित च बहुश: पित्तजं तु पीतावभासमिषन्मूत्रु ज्वरदाहप्रायं च श्लेष्मजं तु श्वेतं स्त्रिग्धावभासं म-न्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं करटकैरुपचितं च
१२
तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्लमीकजातं प्रसृतमिति वर्षणीयानि
भवन्ति चात्र
१३
त्रीरयप्येतानि जानौयाच्छ्लीपदानी कफोच्च्छ्यात् गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति विना कफात्
१४
पुराणोदकभूयिष्ठा: सर्वर्तुषु च शीतला: ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानी विशेषत:
१५
पादवृद्धस्तयोश्छापि श्लीपदं जायते नृणाम् कर्र्गान्नासिककुष्ठेषु केचित् इच्छन्ति तद्विद:
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्धोपदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्याय: १२
७
मामचौद्रसलिलप्रधालितयोनिमप्रधालितयोनिं योनिरोगोपसृष्टं स्वभावतो वा दुष्टयोनिं वियोनिं वा नारीमत्यर्थमुपसेवमानस्य तथा करजद शनवि-षशूकनिपातनाद्वन्धनाद्वस्ताभिघातादाच्चतुष्पदौगमनादचौद्रसलिलप्रधालनादवपीडनाच्चुक्रवेगविधारषामैथुनान्ते वाडप्रधालनादिभिर्ॠतु मागम्य प्रकुपितादोषा: ज्ञातेज्ञाते वा श्रयथुमुपजननयन्ति तमुपदंशमित्याचक्षते
८
से पञ्चविधास्त्रोभिदेशै: पृथक् समस्तरसूजा चापि ८
९
तत्र वातिके पारुष्यं त्वक्परिपुटनं स्तब्धमेढ़ता पुरुषषोफता विविधाश्वव-तवेदना: पैत्तिके ज्वर: श्वयथु: पक्वोदुम्बरसङ्काशस्तीदार्द्राह: त्रिप्रपाक: पित्तवेदनाश्र श्लैष्मिके श्वयथु: करञ्जदूषण् कठिन: स्त्रिग्ध: श्लेष्मवेदनाश्र ऋ-तजे कृष्णास्फोटप्रादुर्भावोऽत्स्यर्थमसृक्प्रवृत्ति: पित्तलिङ्गान्वित्यर्थं ज्वरदाहोशोशश्र याप्यश्रैव कदाचित् सर्वजे सर्वलिङ्गदर्शनमवदरणं च शेफस: कृमि प्रादुर्भावो मरगां चेति ९
१०
कुपितास्तु दोषा वातपित्तश्लेष्मयोऽधोगतप्रवणनावडशोरुजानुजद्ध्वास्ववतिष्ठमा-ना: कालान्तरेगा पदमाश्रित्य शनै: शोफं जनयन्ति तं श्लीपदमित्याचक्षते तत्रिविधंवातपित्तश्लेष्मोपतापकफानिमित्तमिति १०
११
तत्र वातजं खरं कृष्णं पुरुषमनिमित्तानिलरुजं परिस्फुटित च बहुश: पित्तजं तु पीतावभासमिषण्मूलु ज्वरदाहप्रायं च श्लेष्मजं तु श्वेतं स्त्रिग्धावभासं म-न्दवेदनं भारिकं महाग्रन्थिकं करटकैरुपचितं च ११
१२
तत्र संवत्सरातीतमतिमहद्लमीकजतां प्रसृतमिति वर्षनीयानि १२ भवन्ति चात्र
१३
All three types of Slipada (elephantiasis) manifest around the knee joint due to the predominance of Kapha. The heaviness and largeness of the swelling are characteristic of Kapha.
१४
पुराणोदकभूयिष्ठा: सर्वर्तुषु च शीतला: ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानी विशेषत: १४
१५
पादवृद्धस्तयोश्रापि श्लीपदं जायते नृणाम् कर्र्गाच्चिनासिकौष्ठेु केचित्दिच्छन्ति तद्विद: १५
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदनिदानं नाम द्वादशोऽध्याय: १२
Page 31
त्रयोदशोऽध्यायः
१
अथातः चन्द्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः॥ १॥
त्रयोदशोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः॥ २॥
त्रयोदशोऽध्यायः
३
समासेन चतुश्रत्वारिंशत् चन्द्ररोगा भवन्ति तद्यथा ग्रजगल्लिका यवप्रथुया ग्रन्धालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकं इन्द्रवृद्धा पनसिका पाषाणगर्दभः जीवामर्दः कक्जा विस्फोटिका श्वेतपिटिका चिप्पि कुनखः ग्रनुशीर्षा विदारीका शर्करार्बुदं पामा विचर्चिका रकसा पाददारिका कर्दमं ग्रलसेन्द्रलुमौ दारुणकः ग्ररुषिका पलितं मसूरिका यौवनपिडका पधिनीकराटकः जतुमगिः मशकः चर्मकीलः तिलकालकः न्यचं व्यध्रं परिवर्तिका ग्रवपाटिका निरुद्धप्रकाश संनिरुद्ध गुदः ग्रहिपूतनं वृथगेकच्छूः गुदभ्रंशश्रेति॥ ३॥
त्रयोदशोऽध्यायः
४
स्त्रिग्धा सवर्श्या ग्रथिता नीरुजा मुद्रसन्निभा कफवातोत्थिता झेया बालानामजगल्लिका॥ ४॥
त्रयोदशोऽध्यायः
५
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांांससंश्रिता पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रथुयेतिं सोच्यते॥ ५॥
त्रयोदशोऽध्यायः
६
घनामवक्त्रां पिडकामनतां परिमण्डलां ग्रन्धालजीमलपपूयां तां विद्यात् कफवातजां॥ ६॥
त्रयोदशोऽध्यायः
७
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलां॥ ७॥
त्रयोदशोऽध्यायः
५
ग्रथिता: पड्न्न वा षडवा दारुणाः कच्छपोन्नता: कफानिलाभ्यां पिडका झेया कच्छपिका बृन्दे:॥ ५॥
त्रयोदशोऽध्यायः
९
ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यास्तु शने: समुपचीयते तोदक्लेदपरीदाहकरडूम्बीन्मुखकेवृत्तः व्याधिर्वल्मीक इतेष कफपित्तानिलोद्भवः॥ ९॥
त्रयोदशोऽध्यायः
१०
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचितां इन्द्रवृद्धां तु तां विद्यादपित्तोत्थितां भिषक्॥ १०॥
त्रयोदशोऽध्यायः
११
मरडलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रुजाकरी गर्दभिकां तां विद्यादपित्तजां कफैः॥ ११॥
त्रयोदशोऽध्यायः
१२
शलूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजां॥ १२॥
त्रयोदशोऽध्यायः
१
अथातः चन्द्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः
त्रयोदशोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
त्रयोदशोऽध्यायः
३
समासेन चतुश्रृत्वारिशत् चन्द्ररोगा भवन्ति तद्यथा ग्रन्थिल्लिका यवप्रथुया ग्रन्धालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकं इन्द्रवृद्धा पानसिका पाषाणगर्दभः जालगर्दभः केत्तो विस्फोटिकः श्लीपद्रोहशिरा चिप्पि कुनखः ग्रनुशीर्षा विदारीका शर्करावर्तं पामा विचर्चिका रकसा पाददारिका कर्दं ग्रलसेन्द्रलुमोदारुः ग्रसृपिका पलितं मसूरिका यौवनपिडका पधिनीकराटकः जतुमगिः मशकः चर्मकीलः तिलकालकः न्यचं व्यध्रं परिवर्तिका श्वपाटिका निरुद्धप्रकाश संनिरुद्ध गुदः ग्रहिपूतनं वृषणकच्छूः गुदभ्रंशश्रेति
त्रयोदशोऽध्यायः
४
स्त्रिग्धा सर्वाः ग्रथिता नीरुजा मुत्रस्निभा कफवातोथिता झेया बालानामजग्रन्थिल्लिका
त्रयोदशोऽध्यायः
५
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांसेसंश्रिता पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रथुयेत सोच्यते
त्रयोदशोऽध्यायः
६
घनामवक्त्रां पिडकामन्वतां परिमण्डलाम् ग्रन्धालजीमलपपूयां तां विद्यात् कफवातजाम्
त्रयोदशोऽध्यायः
७
विवृतास्यां महादाहं पक्वोदुम्बरसन्निभाम् विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोथ्थ्यां परिमण्डलाम्
त्रयोदशोऽध्यायः
५
ग्रथिता: पड्वा शठवा दारुणाः कच्छपोन्तता: कफानिलाभ्यां पिडका झेया कच्छपिका बुद्येः
त्रयोदशोऽध्यायः
९
पार्श्विपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुरुहि ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यास्तु शने: समुपचीयते
त्रयोदशोऽध्यायः
१०
तोदक्लेदपरीदाहकारडूम्बुदिमुखैर्वृतः व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः
त्रयोदशोऽध्यायः
११
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् इन्द्रवृद्धां तु तां विद्यादपित्तोथितां भिषक
त्रयोदशोऽध्यायः
१२
मरडलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रजाकर्री गर्दभिकां तां विद्यादपित्तजाम् कषायों परि सन्न्ताद्रवा पुष्टे वाऽपिडकोग्रुक शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम
त्रयोदशोऽध्यायः
१
अथातः चन्द्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः
त्रयोदशोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
त्रयोदशोऽध्यायः
३
समासेन चतुश्श्रत्वारिंशत् चन्द्ररोगा भवन्ति तद्यथा ग्रन्थिल्लिका यवप्रथुया ग्रन्थालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकं इन्द्रवृद्धा पानसिका पाषाणगर्दभः जालगर्दभः केत्तो विस्फोटिकः श्लीपद्रोहशिरा चिप्पि कुनखः ग्रनुशीर्षा विदारीका शर्करावर्तं पामा विचर्चिका रकसा पाददारिका कर्दमं ग्रलसेन्द्रलुमोदारुग्णकः ग्ररुषिका पलितं मसूरिका यौवनपिडका पधिनीकराटकः जतुमगिः मशकः चर्मकीलः तिलकालकः न्यचं व्यध्रं परिवर्तिका श्रवपाटिका निरुद्धप्रकाश संनिरुद्ध गुदः ग्रहिपूतनं वृश्चककच्छूः गुदभ्रंशश्रेति
त्रयोदशोऽध्यायः
४
स्त्रिग्धा सर्वाः ग्रथिता नीरुजा मूत्रसन्निभा कफवातोथिता झेया बालानामजग्रन्थिल्लिका
त्रयोदशोऽध्यायः
५
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांांससंश्रिता पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रथुयेतिं सोच्यते
त्रयोदशोऽध्यायः
६
घनामवक्त्रां पिडकामन्वतां परिमण्डलां ग्रन्थालजीमलपपूयां तां विद्य्यात् कफवातजां
त्रयोदशोऽध्यायः
७
विवृतास्यां महादाहं पक्वोदुम्बरसन्निभां विवृतामिति तां विद्य्यात् पित्तोथित्यां परिमण्डलां
त्रयोदशोऽध्यायः
८
ग्रथिता: पड्वा शड्ववा दारुणाः कच्छपोन्रता: कफानिलाभ्यां पिडका झेया कच्छपिका बृन्दैः
त्रयोदशोऽध्यायः
९
पार्श्विपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुषि ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शने: समुपचीयते
त्रयोदशोऽध्यायः
१०
तोदक्लेदपरीदाहकरडूम्बीभ्रमुखैर्वृतः व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः
त्रयोदशोऽध्यायः
११
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचितां इन्द्रवृद्धां तु तां विद्यादपित्तोथितां भिषक
त्रयोदशोऽध्यायः
१२
मरडलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितं रुजाकरी गर्दभिकां तां विद्यादपित्तजां कषैः परि समन्ताद्वा पुष्टे वाऽपि पिडकोग्रुक शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजां
Page 32
१३
हनुसन्धौ समुद्धृतं शोफमलपरुजं सिथिरम् पाषाणगर्दभं विद्याद्वलासपवनात्मकम्
१४
विसर्पवत् सर्पति योडाहज्वरकरस्तनु: ग्रपाक: श्वयथु: पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभ:
१५
पिडिकामत्तमाङ्गस्थां वृत्तामग्रुजराज्वराम् सर्वौतिकां सर्वोल्लिजां जानीयादुदरीवोल्लिकाम्
१६
बाह्यपाश्र्वांसकट्यासु कृष्णास्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसंभूतां कण्डूयिति विनिर्दिशेत्
१७
एकामेवविधां दृढां पिटिकां स्फोटसन्निभाम् त्वगगतां पित्तकोपेन गन्धनां प्रचद्यते
१५
ग्रभिदगधनिभा: स्फोटा: सज्वरा: पित्तरक्ततः क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति
१६
कद्भागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांsदारुरिश: ग्रनर्दाहज्वरकरा दोषपावकसन्निभा:
२०
समाहृत दशाहाह्ना पञ्चाद्रा ध्यन्ति मानवम् ताम्रपिरोहिगीं विद्यासाध्यां सन्निपाततः
२१
नखमांससमधिष्ठाय पित्तं वातश्र वेदनाम् करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्
२२
तदेवान्तरोगारुयं तथोपनखमित्यपि ग्रभिघातात् प्रदुष्टे यो नखो रूक्षोSसित: खर:
२३
भवेतं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति संज्ञितम् गम्भीरामलयसंरम्भां सवर्यामुपरिस्थिताम्
२४
कफादन्त:प्रपाकां तां विद्यादनुशयी भिषक् विदारीकन्दवृत्तां कद्नावड्रयसन्निषु
२५
रक्तां विदारीकां विद्यात् सर्वज्ञां सर्वलच्न्याम् प्राप्य मांsसिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्थाजनिल:
२६
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नौडसौ मधुसर्पिर्वसानिभम् स्वत्यास्तनावमत्यर्थं तत् वृद्धिं गतोडनिल:
२७
मांसं विशेष्य ग्रन्थितां शर्करां जनयेत् पुन: दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं तत: सिरा:
१३
हनुसन्धौ समुद्धृतं शोफमलपरुजं सिथरम् पाषाणगर्दभं विद्याद्वलासपवनात्मकम्
१४
विसर्पवत् सर्पति योदाहज्वरकरस्तनु: ग्रपाक: श्वयथु: पित्तात् स ज्जेयो जालगर्दभ:
१५
पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामग्रुजराज्वराम् सर्वौतिकां सर्वलीलां जानीयादुदरीवल्लिकाम्
१६
बाहपाश्र्वांसकट्यासु कृष्णास्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसंभूतां कण्डूमिति विनिदिशेत्
१७
एकामेवविधां दृढां पिटिकां स्फोटसन्निभाम् त्वगगतां पित्तकोपेन गन्धनां प्रचद्यते
१८
ग्रभिदगधनिभा: स्फोटा: सज्वरा: पित्तरक्ततः क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति
१९
कद्भागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांsदारुरिश: ग्रनर्दाहज्वरकरा दोषपावकसन्निभा:
२०
समाहृत दशाहाह्ना पश्चाद्रु झान्ति मानवम् ताम्रपिरोहिगीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः
२१
नखमांससमधिष्ठाय पित्तं वातश्र्व वेदनाम् करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्
२२
तदेवान्तरोगारुयं तथोपनखमित्यपि ग्रभिघातात् प्रदुष्टे यो नखो रूक्षोदसि: खर:
२३
भवेतं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति संज्ञितम् गम्भीरमल्यसंरम्भं सर्वशामुपरिस्थिताम्
२४
कफादन्त:प्रपाकां तां विद्यादनुशयी भिषक् विदारिकान्दवृत्तां कद्नावड्र्यसन्निपू
२५
रक्तां विदारिकां विद्यात् सर्वेजां सर्वलच्याम् प्राप्य मांsसिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्थाजनिल:
२६
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नौडसो मध्यसरपिर्वसानिभम् स्वतोऽस्नावमत्यर्थं तत् वृद्धिं गतोडनिल:
२७
मांसं विशेषष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत् पुन: दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं तत: सिरा:
१३
हनुसन्धौ समुद्धूतं शोफमलपरुषं स्थिरम्। पाषाणगर्दभं विद्याद्वासपवनात्मकम्॥
१४
विसर्पवत् सर्पति योडाहज्वरकरस्तनु:। ग्रपाक: श्वयथु: पित्तात् स जालेयो जालगर्दभ:॥
१५
पिड़िकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामग्रुरुजाज्वराम्। सर्वौतिकां सर्वोल्लिकां जानीयादुदरिवोल्लिकाम्॥
१६
बाह्यपाश्र्वांसकट्यासु कृष्णास्फोटां सवेदनाम्। पित्तप्रकोपसंभूतां कण्डूयिति विनिर्दिशेत्॥
१७
एकामेवविधां दृश्यां पिटिकां स्फोटसन्निभाम्। त्वगगतां पित्तकोपेन गन्धनां प्रचद्यते॥
१५
ग्रभिदगधनिभा: स्फोटा: सज्वरा: पित्तरक्ततः। क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति॥
१९
कद्भागेषु ये स्फोटा जायन्ते मां सदाहुरिश:। ग्रनिदाहज्वरकरा दोषपावकसन्निभा:॥
२०
समाहार्द्रा दशाहाद्रा पद्मार्द्रा श्वन्ति मानवम्। ताम्रपिरोहिणीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः॥
२१
नखमांससमधिष्ठाय पित्तं वातश्र्व वेदनाम्। करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्॥
२२
तदेवात्तरोगारुयं तथोपनखमित्यपि। ग्रभिघातात् प्रदुष्टे यो नखो रूढोसित: खर:॥
२३
भवेतं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति संज्ञितम्। गभीरोपलयसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम्॥
२४
कफादन्त:प्रपाकां तां विद्यादनुशयी भिषक्। विदारीकन्दवृत्तां तां कद्वावड्र्यासन्निपू॥
२५
रक्तां विदारीकां विद्यात् सर्वज्ञां सर्वलच्ययाम्। प्राप्य मां ससिरार्त्रायु श्लेष्मा मेदस्थाज्ञिल:॥
२६
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नौडसो मध्यसर्पिर्वसानिभम्। स्वव्यान्नावमत्यर्थ तत्र वृद्धिं गतोडनिल:॥
२७
मांसं विशेष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत पुन:। दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थ नानावर्ण तत: सिरा:॥
Page 33
निदानस्थान
२५
स्ववन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छककरार्बुदम् पामाविचच्यां कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता २५
निदानस्थान
२६
परिक्रमयाशीलस्य वायुरत्यर्थमारूद्यो: पादयो: कुरूते दारुं सरुजां तलसंश्रित: २६
निदानस्थान
३०
शर्करोन्माथते पादे च्तते वा करटकादिभि: मदारक्तानुगैश्वैर्दैषैर्जायते नृणां ३०
निदानस्थान
३१
सकीलकठिनो ग्रन्थिनिर्म्मध्योन्नतोदपि वा कोलमात्र: सरुक् स्तावी जायते कदरस्तु स: ३१
निदानस्थान
३२
किल्नाडगुल्यन्तरौ पादौ करडूदारुगतौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत् ३२
निदानस्थान
३३
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि तत: श्लेष्मा सशोणित: ३३
निदानस्थान
३४
रुगदिधि रोमकूपास्तु ततोडन्येषामसंभव: तदिन्द्रियलुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते ३४
निदानस्थान
३५
दारुण्या करड़रा रूपा केशभ्मि: प्रपाटच्यते कफवातप्रकोपेण विद्यादारुग्णां तु तम् ३५
निदानस्थान
३६
ग्ररूपि बहुवक्त्राख्या बहुक्लेदेनी मूर्धनि कफासृक्मिकोपेन नृणां विद्यादररूषिकाम् ३६
निदानस्थान
३७
क्रोधशोकश्रमकृतं शरीरोष्मा शिरोगत: पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ३७
निदानस्थान
३८
दाहज्वररुजावनतस्ताम्रा: स्फोटो: सपीतका: गात्रेषु वदने चान्तर्विजेयास्ता मसूरिका: ३८
निदानस्थान
३९
शाल्मलीकराटकप्रख्या: कफमारुतशोणितै: जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिका: ३९
निदानस्थान
४०
करटकेराचितं वृत्तं करडूमत् पारडमराडलम् पधिनोकराटकप्रख्यैस्तदार्घ्यं कफवातजम् ४०
निदानस्थान
४१
नीरुजं सममूर्त्स्तनं मराडलं कफरक्तजम् सहजं रक्तमीषद्र्श्लद्ग्यां जतुमगिं विदु: ४१
निदानस्थान
४२
ग्रवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते माषवत्कृष्णामुत्सन्ननिलान्नपकं वदेत् ४२
निदानस्थान
२५
स्ववन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छङ्करार्बुदम् पामाविचच्यां कुष्ठे षु रकसा च प्रकीर्तिता २५
निदानस्थान
२६
परिक्रमयाशीलस्य वायुरत्यर्थमारूद्वयो: पादयो: कुरुतेऽदरीं सरुजां तलसंश्रित: २६
निदानस्थान
३०
शर्करोन्माथते पादे जाते वा करटकादिभि: मेदोरक्तानुगैश्वरैर्दोषैर्जायते नृणां ३०
निदानस्थान
३१
सकीलकठिनो ग्रन्थिनिर्म्मध्योन्नतोदपि वा कोलमात्र: सरुक स्वावी जायते कदरस्तु स: ३१
निदानस्थान
३२
किल्नाडगुल्यन्तरौ पादौ करडूदारुगन्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत् ३२
निदानस्थान
३३
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि तत: श्लेष्मा सशोणित: ३३
निदानस्थान
३४
रुगाद्धि रोमकूपास्तु ततोऽन्येषामसंभव: तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते ३४
निदानस्थान
३५
दारुण्य करड़रा रूपा केशभूमि: प्रपाटचते कफवातप्रकोपेण विद्यादारुग्वातं तु तम् ३५
निदानस्थान
३६
ग्ररूपि बहुवक्त्राखि बहुक्लेदे निनि मूर्धनि कफासृक्मिकोपेन नृणां विद्यादरूषिकाम् ३६
निदानस्थान
३७
क्रोधशोकश्रमकृतं शरीरोष्मा शिरोगत: पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ३७
निदानस्थान
३८
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते दाहज्वररुजावनतस्ताम्र: स्फोटोऽस्पीतका: गात्रेषु बदने चान्तर्विजेयास्ता मसूरिका: ३८
निदानस्थान
३९
शाल्मलीकरटकप्रख्या: कफमारुतशोणितै: जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिका: ३९
निदानस्थान
४०
करटकैराचितं वृत्तं करडूमत् पारडमराडलम् पदिनोकरटप्रलयैस्तदार्घ्यं कफवातजम् ४०
निदानस्थान
४१
नीरुजं सममूर्त्तसन्नं मण्डलं कफरक्तजम् सहजं रक्तमीषद्रु शलद्यां जतुमसि विदु: ४१
निदानस्थान
४२
ग्रवेदनं स्थिरं चैव यस्मिन् गात्रेषु दृश्यते माषवत्कृष्णामुत्सन्ननिलान्तंषकं बदेत् ४२
निदानस्थान
२५
स्ववन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छङ्करार्बुदम् पामाविचच्योः कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता २५
निदानस्थान
२६
परिक्रमयाशीलस्य वायुरत्यर्थमारुतद्रयोः पादयोः कुरुतेऽ दार्ं सरुजां तलसंश्रितः २६
निदानस्थान
३०
शर्करोन्माथते पादे जाते वा करटकादिभिर्मदारक्तानुगैश्चैव दौषवैर्जायते नृणां ३०
निदानस्थान
३१
सकीलकठिनो ग्रन्थिनिर्म्मध्योन्नतोऽपि वा कोलमात्रः सरुक् स्तावी जायते कदरस्तु सः ३१
निदानस्थान
३२
किल्नाडगुल्यन्तरौ पादौ करडूदारुगन्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत् ३२
निदानस्थान
३३
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ३३
निदानस्थान
३४
रुगाद्धि रोमकूपास्तु ततोऽन्येषामसंभवः तदिन्द्रियलुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते ३४
निदानस्थान
३५
दारुण्य करडुरा रूपा केशभूमिः प्रपाटच्यते कफवातप्रकोपेण विद्यादारुग्वातक् तु तम् ३५
निदानस्थान
३६
ग्ररूपं बहुवक्त्राख्यं बहुक्लेदे निनि मूर्धनि कफासृक्मिकोपेन नृणां विद्यादरुषीकाम् ३६
निदानस्थान
३७
क्रोधशोकश्रमकृतं शरीरोष्मा शिरोगतः पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ३७
निदानस्थान
३८
दाहज्वररुजावनतस्ताम्राः स्फोटोः सपीतकाः गात्रेषु वदने चान्तर्विजेयास्ता मसूरिका ३८
निदानस्थान
३९
शाल्मलीकरटकप्रख्या कफमारुतशोणितैः जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिका ३९
निदानस्थान
४०
करटकैराचितं वृत्तं करडूमत् पारडमराडलम् पधिनोकरटकप्रभवैस्तदार्घ्यं कफवातजम् ४०
निदानस्थान
४१
नीरुजं सममृत्स्नं मराडलं कफरक्तजम् सहजं रक्तमीषद्रुश्लद्ग्यां जतुमयिं विदुः ४१
निदानस्थान
४२
ग्रवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते माषवत्कृष्णामृत्स्नमनि लान्मषकं वदेत् ४२
Page 34
43
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान्
44
मरडलं महदल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् सहजं नीरुजं गात्रे न च्यच्यमित्यभिधीयते
45
समुत्थानिदानाभ्यां चर्मकीलं प्रकृतितम् क्रोधोष्णासृक्प्रकुपिते वायुः पित्तेन संयुतः
46
सहसा मुखमागत्य मरडलं विसृजत्यतः नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत्
47
कृष्णमेवं गुणान् गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः मर्दनात् पीडनाद्वाति तथैवाप्यभिघाततः मेद्रुच्चर्म यदा वायुश्रृजते सर्वतः श्वः
48
तदा वातोपसृष्टं तु चर्म प्रतिनिवर्तते मगोरधस्तात् कोशस्थ ग्रन्थिरूपेण लम्बते
49
सवेदनः सदाहरूपाकं च व्रजति क्वचिद् मारुताग्निसंभूतां विद्यात्तां परिवर्तिकाम्
50
सकराठः कठिनः चापि श्लेष्मसमुत्थिताः ऋत्प्रतीयरूखां यदा हर्षाद्वालां गच्छेत् स्त्रियं नरः
51
हस्ताभिघातादथवा चर्मरज्यु द्धत्तिं बलात् मर्दनात् पीडनाद्वाडपि शुक्रवेगा विशेषातः
52
यस्यावपाटचते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् वातोपसृष्टमेव तु चर्म संश्रयते मणिम्
53
मणिशर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतोरुगाद्धि च निरुद्धप्रकाशे तस्मिन्नन्द्धारमवेदनम्
54
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मूत्राश्रिर्न च विदीयते निरुद्धप्रकाशं विद्यादुरुढं चावपाटिकाम्
55
वेगसंधारणाद्वायुर्हतो गुदमाश्रितः निरु गाद्धि महोत्सेः सूत्रमद्वारं करोति च
56
मार्गस्य सौद्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात् सुदुस्तरम्
57
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत्
Page 35
बुद्बुदरोगनिदानं
५७
स्विन्नस्यास्थाप्यमानस्य करडू रक्तकफोद्धववा
बुद्बुदरोगनिदानं
५८
करडूयानात्तत: स्फोटा: स्वावश्र जायते एकीभूतं व्रणैर्घोरें तं विद्यादहिपूतनम्
बुद्बुदरोगनिदानं
५९
स्नानोत्सादनहीनस्य म्लेच्छ वृषगासंश्रित:
बुद्बुदरोगनिदानं
६०
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् करडू संजनयेतदा तत्त् करडूयानात् स्फोटा: स्वावश्र जायते प्राहुवृषगकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजम्
बुद्बुदरोगनिदानं
६१
प्रवाह्यातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहि: रूद्धदुर्बलदेहस्य तं गुदभंशमादिशेत्
बुद्बुदरोगनिदानं
१३
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने बुद्बुदरोगनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्याय:
शूकदोषनिदानं
१
अथात: शूकदोषनिदानं व्याख्यास्याम:
शूकदोषनिदानं
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि:
शूकदोषनिदानं
३
लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याध्यो जायन्ते तद्यथार्षपिका ग्रस्थीलिका ग्रंथितं कुम्भीका ग्रलजी मृदितं संमू-ढपिडका ग्रवमन्थ: पुष्टकरिका स्पर्शहानी: उत्तमा शतपोनक: त्वक्पाक: शोणितार्बुदं मांサपाक: विद्रधि: तिलकालकक्षेत्रति
शूकदोषनिदानं
४
गौरर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्रहेतुका पिडका कफरक्ताभ्यां जेया सर्षपिका बुधै:
शूकदोषनिदानं
५
कठिना विषमैरन्नैरुत्सृस्य प्रकोपत: शूकेस्तु विषसंभवे: पिडकाडष्टीलिका भवेत्
शूकदोषनिदानं
६
शूंकेयंत् पूरितं शक्तिद्रूग्थितं तत् कफोस्थितम् कुम्भीका रक्तपित्तोस्था जाम्बवास्थिनिभाडशुभा
शूकदोषनिदानं
७
ग्रलजीला नगैर्युक्तारलजं च वितर्कयेत् मृदितं पीडितं यतु संरब्धं वायुकोपत:
शूकदोषनिदानं
८
पागिभ्यां भृशसंमूढे संमूढपिडका भवेत् दीर्घा बहव्यश्र पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु या:
शूकदोषनिदानं
सोडवमन्थ: कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत्
Page 36
९
पित्तशोणितसंभूता पिडका पिडकाचिता ६ पद्मपुष्करसस्थाना झेया पुष्करि केति सा जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम् १० मृदुमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा उत्तमेषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णानिमित्तजा ११
१२
छिद्रैरागमुखवस्तु चिरत यस्य समनन्तः वातशोणितजो व्याधिर्ज्वेयः शतपोनकः १२ पित्तरक्तकृतो झेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् कृष्णौ स्फोटौ सरक्कैश्र पिडकाभिश्र पीडितम् यस्य वस्तु रुजाशोग्रा झेयं तच्छोणिताबुन्दम् १३
१४
मांसदोषेजानीयाद्बुदं मांससंभवम् शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्र वेदना: १४ विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् विद्रधि श्व सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् १५
१६
कृष्णानि चित्ररागस्थाः शूकास्तु सविषाग्नि च पातितानि पचन्त्याशु मेढूं निरवशेषतः १६ कालानि भूत्या मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम् १७
१५
तत्र मांसार्बुदं यद् मांसपाककृद् यः स्मृतः विद्राधिश्र न सिध्यन्ति ये च स्युस् तिलकालकाः १५
पञ्चदशोऽध्यायः
१
अथोच भगवान् धन्वन्तरिः २ पतनपीडनप्रहारैःपशु व्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधम- न्स्थां भङ्ङमुपदिशति ३
पञ्चदशोऽध्यायः
४
तत्र भङ्ङ्मिजातमनेकविधमनुसार्यमाणां द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं का- रडभङ्गं च तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं द्वादशविधं कारडभङ्गं भवति ४
Page 37
५
तत्र सन्धिमुक्तमूषितप्ठं विश्लिष्टं विवर्तितम् ग्रावद्निप्ठम् ग्रतिच्छिप्ठं तिर्यक्द्विभ्रभिति षड्विधम् ५ तत् प्रसारणशकुननिवर्तनादोपपाशक्तिरुग्ग्ररुजत्वं स्पष्टासहत्वं चैति सामान्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ६ वैशेषिकं तूतिप्ठे सन्धावुभयतः: शोफो वेदनाप्रादुर्भावौ विशेषतश्र नानाप्रकारो वेदनारत्नौ प्रदुभवanti विशेषेष्टुलपे शोफा वेदनासहित्ये सन्धी:व-क्रिया च विवर्तिते तु सन्धिपाश्श्वापगमनाद्धिषमाझता वेदना च ग्रावद्निप्ठे चतियंकद्निप्ठे त्वेकास्थिपाश्श्वापगमनमतयर्थं वेदना चैति ७ सन्धिविश्लेषस्तीवरुजत्वं च ग्रतिच्छिप्ठे द्वयो: सन्ध्यान्स्थोरतिक्रान्तता वेदना कारडभग्रमत ऊर्ध्वं वद्धयाम:कर्कटककम् ऋक्षकरगै: चूर्णीर्तं पिप्पितम् ग्रस्सिथ-च्छलितं कारडभग्रं मज्जानुगतम् ऋतिपातितं वक्रं छिन्नं पाटितं स्फुटित-मिति द्वादशविधम् ५
६
श्रयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्द: स्वस्ता-ऋता विविधवेदनाप्रादुर्भाव: सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन कारडभग्रलक्षणमुक्तम् ६ विशेषस्तु संमूढमूर्छतोऽसिथ मध्ये भलितं प्रन्थिरिवर्त्तनं कर्कटककम् ऋक्ष-करगवदुदृततमक्षकरगाकं स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णीर्त्तमवगच्छेत् पिप्पितं पृथुतां गतमनल्पशोफं पाश्श्वयोरसिथ हीनोदत्तमस्थिच्छलितं वेल्लते प्रकम्पमानं कारडभग्रं ग्रस्स्थ्यवयववोड्सिथमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्र्रतीति मज्जानुग-तम् ग्रस्सिथ निःशेषतशिच्छ्न्नमतिपातितम् ग्राभुग्रमविमुक्तासिथ वक्रं ग्रन्य-तरपाश्श्वावशिष्टं छिन्नं पाटितमशुबहविदारितं वेदनावच्च शूर्पोर्णमिवाद्ध्मातं विपुलं विस्तृतितं स्फुटितमिति १०
११
तेषु चूर्णीर्त्तच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि कुशवृद्धबालानां दन्नीगाकुष्टिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चैति ११ भवन्ति चात्र
१२
भिन्नं कपालं कटचयं तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतं जघनं प्रति पिष्टं च वज्रंयेतद्विज्ञिकित्सक: १२
१३
ग्रसंस्निश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णीर्तं च यत् भ्रमं स्तनान्तरे शद्दे: पृष्टे मूर्ध्रि च वज्जयेत १३ ग्रादितो यद्य दुर्जातमसिथ सन्धिरथापि वा
Page 38
[ERROR page 38 - NVIDIA client error]
Page 39
निदानस्थान
१२
दतजाभौ विदीर्यंते पाट्येते चाभिघाततः: ग्रथितौ च समाक्रथ्यातावोष्टौ करङ्डूसमन्वितौ
निदानस्थान
१३
दन्तमूलगतास्त-शीतादो दन्तपुप्पुटको दन्तवेष्टक: शौषिरो महाशौषिर: परिदर उपकुशो दन्तवैदर्भो वर्धन: ऋधिमांसो नाडच: पञ्जेति
निदानस्थान
१४
शोषिषु दन्तवेष्टेषु यस्योक्स्मात् प्रवर्तते दुर्गन्धीनी सकृष्णानि प्रक्लेदीनि मृदूनि च
निदानस्थान
१५
दन्तमांसानि शीर्ण्यन्ते पचन्ति च परस्परं शीतादो नाम स व्याधि: कफशोषितसंभव:
निदानस्थान
१६
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य शृयथु: सुरुजो महान् दन्तपुप्पुटको झेय: कफरक्तनिमित्तज:
निदानस्थान
१७
स्ववन्ति पूयरुद्धिं चला दन्ता भवन्ति च दन्तवेष्ट: स विज्ञेयो दुष्टशोणितसंभव: शृयथुर्दन्तमूलेषु रुनवान् कफरक्तज:
निदानस्थान
१८
लालास्रावी सु विज्ञेय: करडूभाज् शौषिरो गद: दन्ताश्रलन्ति वेष्टेष्वस्तालु चाप्यवदीर्यते
निदानस्थान
१९
दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखं च परिपीड्यते यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसञ्जक:
निदानस्थान
२०
दन्तमांसानि शीर्ण्यन्ते यस्मिन् शृीवति चाप्यसृक् पित्तासृक्फजो व्याधिर्ज्ञेय: परिदरो हि स:
निदानस्थान
२१
वेष्टेषु दाह: पाकश्चैभ्यो दन्ताश्रलन्ति च ग्राहड्डिता: प्रस्तवति शोणितं मन्दवेदना:
निदानस्थान
२२
ग्राह्मायन्ते सूते रक्ते मुखं पूति च जायते यस्मिन्नुपकुश: स स्यात् पित्तरकृतो गद:
निदानस्थान
२३
घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरोभो जायते महान् भवन्ति च चला दन्ता: स वैदर्भोऽभिघातज:
निदानस्थान
२४
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्रवेदन: वर्धन: स मतो व्याधिज्ञाति रूक् च प्रशाम्यति
निदानस्थान
२५
हानव्ये पश्चिमे दन्ते महाज्ञोथो महारुज: लालास्रावी कफवृत्तो विज्ञेय: सोऽधिमांसक:
Page 40
[ERROR page 40 - NVIDIA client error]
Page 41
[ERROR page 41 - NVIDIA client error]
Page 42
55
नामैकवृन्दः परिकर्तितोऽसौ व्याधिर्बलास श्वतजप्रसूतः | समुत्थितं वृत्तमन्दवाहं तीब्ज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति तं चापि पित्तत्तजप्रकोपाद्विद्यात् सतोदं पवनास्त्रजं तु || ५५
56
वर्त्मधना करठनिरोधिनी या चिताजतिमात्रं पिशितप्ररोहैः | नानारुजोच्छ्रायकरी त्रिदोषजेया शतग्रीवं शतध्न्यसाध्य || ५६
57
ग्रन्थिगले त्वामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्पलपरुक् स्यात् कफरकतमूर्ति | संलच्यते सक्तमिवाशनं च स शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसंज्ञः || ५७
58
सर्वं गलं व्याप्य समुस्थितो यः शोफो रुजो यत्र च सन्ति सर्वाः | स सर्वदोषो गलविद्रधिस्तस्यैव तुल्यं खलु सर्वजस्य || ५८
59
शोफो महानन्नजलावरोधी तीब्ज्वरो वातगतेर्निहन्ता | कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलौषः परिकीर्तितोऽसौ || ६०
60
योऽतिप्रताम्यन् श्वसिति प्रकर्षं भिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकराठः | कफोपदिग्धेष्वनिलायनेपु जेयः स रोगः श्वसनात् स्वग्रः || ६१
61
प्रतनवान् यः श्वयथुं सुकष्टे गलोपरोधं कुरुते क्रमेण | स मांसतानः कफतोडवलम्बी प्राणप्रशस्तः सर्वकृतो विकारः || ६२
62
सदाहतोदं श्वयथुः सक्तमन्तर्गले पूतिविशीर्णैर्मांससम् | पित्तेन विद्याद्वदने विदारिं पाथ्रे विशेषात् स तु येन शेते || ६३
63
सर्वसरास्तु वातपित्तकफशोफैरनिमित्ता | स्फोटैः सतोदैर्वेदनां समन्वाद्यास्याचितं सर्वसः स वातात् || ६४
64
रक्तैः सदाहैस्तनुभिः सपैतैर्यस्याचितं चापि स पित्तकोपात् | कराठूयुतेरलपरुजे सर्वैर्यास्याचितं चापि स वै कफेन || ६५
65
रक्तेन पित्तोदित एक एव कैश्चित् प्रतिप्ठे मुखपाकसंज्ञः | ६६
66
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मुखरोगनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः || १६
इति भगवता श्री धन्वन्तरिशोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुत संहितायां द्वितीये निदान स्थानम् || २