1. sushruta_sharira
Page 1
[ERROR page 1 - NVIDIA client error]
Page 2
१०
तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषा: सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति तदज्ञात्वात्तन्मयत्वाच्च तदुषा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते
११
वैयके तु स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शन:
१२
तन्मयोन्येव भूतानि तदुषोन्येव चोदिशते तैश्च तल्लक्षणा: कृत्स्नो भूतग्रामो व्यजन्यत
१३
तस्योपयोगोडभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सते
१४
यतोऽभिहितंतत्संभवाद्रव्यसमूहो भूतादिरुक्त: भौतिकानि चैन्द्रियाग्रायायुर्वेदे वरयन्ते तथेन्द्रियार्था:
१५
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थ तु स्वं स्वं गृह्णाति मानव: नियतं तुल्ययोनित्वान्येनान्यमिति स्थितिः
१६
न चायर्वेदशास्त्रेऽपदिश्यन्ते सर्वगता: चेतनाः नित्याश्च ग्रासर्वगतेषु च नेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषव्यापकान् हेतूनुदाहरन्ति ग्रायुर्वेदशास्त्रेषु सर्वगता: नेत्रज्ञा नित्याश्र तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु संचारन्ति धर्माधर्मनिमित्तं त एतदुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्रयत्नावन्तः शाश्वता लोहितेरतसो:
१७
सत्त्विपातेप्वभिव्यज्यन्ते यतोऽभिहितंतपञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः इति स एष कर्मपुरुषश्रिकित्साधृतः तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानावुनमेषणिनेमेषौ बुद्धींदृर्मनः सङ्कल्पो विचारणा स्मृतिविज्ञानमध्यवसायो विषयोपलब्धिश्र गुगाः सात्विकास्तुग्रानृशंस्यं संविभागरुचिता तितित्सा सत्यं धर्म ग्रास्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिरमेधा स्मृतिरधीरनिषेधश्र राजसास्तु दुःखबहुलताडनशीलताडधृति-रहङ्ङार ग्रानृतिकत्वमकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः कामः क्रोधश्र तामसास्तु विषादित्वंनास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर्निरोधोज्ञानं दुर्मेधस्त्वमकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति
Page 3
शारीरस्थान
१६
रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्तेहो रेतश्च पार्थिववास्तु गन्धौ गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुत्वं च इति १६
शारीरस्थान
२०
तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं रजोबहुलो वायुः सत्त्वरजोबहुलोऽग्निः सत्त्वतमोबहुला ग्रापः तमोबहुला पृथिवीति २०
शारीरस्थान
२१
श्लोकौ चात्र भवतः ग्रन्थान्त्यानुप्रविष्टान् सर्वोक्तयतां निदेशतः स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लङ्गामिश्रते २१
शारीरस्थान
२२
वृद्धौ प्रकृतिः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु चेतनाश्च समासेन सत्त्वतन्त्रपरतन्त्रयोः २२
शारीरस्थान
१
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सर्वभूतविन्ताशारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः १
द्वितीयोऽध्यायः
१
अथातः शुक्रशोणितशुद्धिशारीरं व्याख्यास्यामः १
द्वितीयोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २
द्वितीयोऽध्यायः
३
वातपित्तश्लेष्मकफग्निस्थपूतिपूयद्विगामूत्रपुरीषरतसः प्रजोत्पादने न समर्था भवन्ति ३
द्वितीयोऽध्यायः
४
तेषु वातवर्गवेदनं वातेन पित्तवर्गवेदनं पित्तेन श्लेष्मवर्गवेदनं श्लेष्मणा कफापगन्ध्यानलपं च रक्लेन ग्रन्थिभूतं श्लेष्मवाताभ्यां पूतिपूयनिभं पित्तश्लेष्मभ्यां द्वींष प्रागुकं पित्तमारुताभ्यां मूत्रपुरीषगन्धि सन्निपातेनैति तेषुकफाग्निस्थपूतिपूयतरेतसः कृच्छ्रसाध्याः मूत्रपुरीषरतस्स्वसाध्याः इति ४
द्वितीयोऽध्यायः
५
ग्रात्तवमपि त्रिभिदोषैः शोणितचतुर्थैः पृथग्द्वन्द्वैः समस्तैश्चोपसृष्टमबीजं भवति तदपि दोषवर्गवेदनादिभिरविज्ञेयं तेषु कफाग्निस्थपूतिपूयत्द्विगामूत्रपुरीषप्रकाशससाध्या साध्यं भवन्ति चात्र
द्वितीयोऽध्यायः
६
तेष्वाद्याद् शुक्रदोषास्त्रीन् स्तेहस्ववेदादिभिरर्जयेत् क्रियाविशेषैरमतिमान्स्था चोत्तरवस्तिभिः ६
द्वितीयोऽध्यायः
७
पाययेत् नरं सर्पिर्भिषक् कुष्णपरिस धातकीपुष्परवदिरदाडिमार्जुनसाधितम् ७ पाययेदथवा सर्पिः शालसारादिसाधितम्
Page 4
५
ग्रन्थिभूते शटीसीसृङ्ं पालाशे वाजपि भस्मनि च परुषकवटादिभ्यां पूयप्ररोहये च साधितम्
६
प्रागुक्तं वच्यते यद् तत् कार्यं द्वीशेरेतसि विटप्रभे पाययेत् ससृद्ं चित्रकोशीरहिड्गुभिः
१०
स्त्रिग्धं वान्तं विरिक्तं च निरूढमनुवासितम् योजयेच्छुक्रदोषीति सम्यगुत्सितरोगिणा स्फटिकाभं द्वाव् स्त्रिग्धं मधुरं मधुरगन्धि च
११
शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलचौद्रनिभं तथा विधिमुतररस्त्यान्तं कुर्वादार्तावशुद्धये
१२
स्त्रीणां स्त्रेहादियुक्तानां चतसृष्वर्तवार्तिषु कुर्वात्कल्कान् पिचुंघ्नापि पथ्यान्याचमनानि च
१३
ग्रन्थिभूते पिबेत् पाठां त्र्युषगां वृद्घकायि च दुर्गन्धिपूयसझ्आशे मञ्जतुल्ये तथाडऽटले
१४
पिबेद्बद्रंश्रियः क्वाथं चन्दनक्वाथमेव च शुक्रदोषहराणां च यथास्वमवचारयाम्
१५
योगानां शुद्धिकरणं शेषास्वप्यार्तवार्तिषु ग्रन्थं शालियंव् मधुं हितं मांसं च पित्तलम्
१६
शशासुकप्रतिमं यतु यद्वा लाञ्छारसोपमम् तदार्तंव् प्रशंसन्ति यद्वासो न विरझ्येत्
१७
तदेवातिप्रसङ्झेन प्रवृत्तमनृतावपि ग्रसृङ्दरं विजानीयादतोऽन्यद्रक्तलङ्घ्यात्
१५
ग्रसृङ्दरो भवेत् सर्वः साझर्मदः सवेदनः तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्च्छा तमस्तृषा
१६
दाहः प्रलापः पारडत्वं तन्द्रा रोगाश्व वातजा: तरुणया हितसेविन्यासतमलोपद्रवं भिषक्
२०
रक्तपित्तविधानेन यथावत् समुपाचरेत् दोषैरावृतमार्गत्वादार्तंव् नश्यति स्त्रिया:
२१
तत्र मत्स्यकुलत्थाम्लतिलमाषसुरा हिता: पाने मूत्रमूर्दश्वद्ध दधि शुक्रं च भोजनेऽ
२२
द्वियां प्रागीरितं रक्तं सलच्झयश्चिकित्सितम्
Page 5
23
तथाडप्यत्र विधातव्यं विधानं नष्टरक्तवत्
24
एवमदुष्टशुक्रः शुद्धार्थवा च
24
ऋतौ प्रथमदिवसात् प्रभृति ब्रह्मचारिषी दिवास्वप्राणाश्रुपातस्थानानुलेपनाभ्यङनखच्छेदनप्रधावनहसनकथ नातिशब्दश्रवणावलेक्षणानिलायासानुपहरेत् किं कारणं दिवा स्वपन्यः स्वापशीलः प्रज्ञनादन्धः रोदनाद्वि-
कृतदृष्टिः स्त्रीमनुलिप्सन्नु हःखशीलः तेलाभ्यङ्गात् कुष्ठी नखोपकर्तनात् कुनखी प्रधानवाच्छेदात् हसनाच्छ्यावदन्तौष्ठतलुजिहःप्रलापी चातिकथनात् ऋतिशब्दश्रवणाद्द्विधरः प्रवलेक्षणात् खलतिः मारुतायाससेवनादुनमत्तो गर्भो भवतीत्येवमेतान् परिहरेत्
25
जिर्यिं हविष्यं त्र्यहं च भर्तुः संरक्षेत् ततः शुद्धस्वातां चतुर्थेऽहनि हतवासः समलङकृतां कृतमङलस्वस्तिवाचनां भर्तारं दर्शयेत् तत् कस्य हेतोः
26
पूर्वं पश्येदतुस्नाता यादृशं नरमझना तादृशं जनयेत् पुत्रं भर्तारं दर्शयेदतः
27
ततो विधानं पुत्रीयमुपाध्यायः समाचरेत् कर्मान्ते च क्रमं द्वेतमारभेत् विचिन्तयः
28
ततोऽपराहणे पुमान् मासं ब्रह्मचारी सर्पिषा स्निग्धः सर्पिः क्षीराभ्यां शाल्योदनं भुक्त्वा मासं ब्रह्मचारिषी तैलस्निग्धां तेलमाषोत्तराहारां नारोमुपेयाद्रात्रौ सामभिरत्रिविश्वास्य विकलप्येवं चतुर्थ्यां षष्ठ्यामष्टम्यां दशम्यां द्वादश्यां चोपेयादिति पुत्रकामः
29
एपुत्तरोरत्तरं विद्यादाजुरारोग्यमेव च प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलं च दिवसेषु वै
30
व्रतः परं पञ्चम्यां ससम्यां नवम्यामेकादश्यां च स्त्रीकामः त्रयोदशीप्रभृतयो निन्द्याः
तत्र प्रथमे दिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यं पुंसां भवति यत् तत््राधीयते गर्भः स प्रसवमानो विमुच्यते द्वितीयेऽप्येवं सूतिकाग्रहे वा तृतीयेऽप्येवं संपूर्णाझोल्पायुर्वा भवति चतुर्थे तु संपूर्णाझो दीर्घायुज् भवति न च प्रवर्त-
31
माने रक्ते बीजं प्रवृष्टं गुणाकरं भवति यथा नद्यां प्रतिस्रोतः प्लाविद्रव्यं प्रविप्रतिनिवर्तते नोर्ध्वं गच्छति तद्वदेतद्रष्टव्यं तस्मिन्नियमवर्तिं त्रिरात्रं परिहरेत् व्रतः परं मासादुपेयात्
लब्धगर्भायाश्चैतेष्वहःसु लब्धमेधावटशुज्ं सहदेवा विश्नदेवानामन्यतमां
Page 6
[ERROR page 6 - NVIDIA client error]
Page 7
[ERROR page 7 - NVIDIA client error]
Page 8
तृतीयोऽध्यायः
१
अथातो गर्भावक्रान्तिं शरीरं व्याखव्यास्यामः। १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः। २ सौम्यं शुक्रशोणितमप्त्रयेभूतानां सान्निध्यमस्त्यगुना विशेषेण परस्परोपकारात् परिस्पारानुग्रहात्परिस्पारानुप्रवेशाच्च। ३ तत्र स्त्रीपुंसयोः संयोगे तेजः शरीराद्रायुरुदीरयति तत्तेजोऽनिलसन्निपातच्छुक्रं च्युतं योनिमभिप्रतिपद्यते संसृज्यते चार्तवेन ततोऽग्रोष्मसंसयोगात् संसृज्यमानो गर्भांशयमनुप्रतिपद्यते चेतनो वेदयिता स्पष्टा ज्ञाता दृष्टा श्रोता रसयिता पुरुषः सृष्टा गन्ता साक्षी धाता वक्ता यः कोडसावित्येवमादिभिः पर्यायवाचकैर्नामभिरभिधीयते दैवसंयोगाद्रयोडन्योऽन्योचिन्त्यो भूतात्मना सहानवद्धं सत्त्वरजस्तमोमिर्देशदैवसुरेरपेक्ष भैवैर्योगाद्भिप्रेयमाशो गर्भांशय-
तृतीयोऽध्यायः
२
मनुप्रविश्यावतिष्ठते। ४ तत्र शुक्रबाहुल्यात् पुमान् श्रातवबाहुल्यात् स्त्री साम्यादुभयोरन्पुसकर्मिति। ५ ऋतुस्नु द्वादशरात्रं भवति दृष्टार्थः ऋदृष्टार्थवोडप्यस्तीत्यके भाषन्ते। ६ भवन्ति चात्र
तृतीयोऽध्यायः
३
पीनप्रसन्नवदनां प्रक्लिन्नात्ममुखवृद्विजाम्। नरकामां प्रियकथां स्त्रककुन्दयन्निमूर्धजाम् ॥ ७
तृतीयोऽध्यायः
४
स्फुरद्रुजकुचश्रोणिनाभ्यूरुजघनस्फिचाम्। हर्षोत्सुक्यपरां चापि विद्यादृतुमतीमिति ॥ ५
तृतीयोऽध्यायः
५
नियतं दिवसेग्डतीते सङ्कुचत्यम्भुजं यथा। ऋतौ व्यतीते नो यास्तु योनिः सा वन्ध्यतां तथा ॥ ८ मासेनोपचितं काले धमनोभ्यां तदर्तवम्। ईपत्कृष्णां विवर्णां च वायुर्योनिमुखं नयेत् ॥ ९
तृतीयोऽध्यायः
६
तद्वर्षाद्वादशाद्यात् काले वर्तमानमसृक् पुनः। जरापक्वशरीरस्यां याति पञ्ञाशतः द्वयम् ॥ ११ युग्मेषु तु पुमान् प्रोक्तो दिवसेष्वन्यथाड्बला
Page 9
१२
पुष्पकाले शुचिस्नातमादपत्यार्थी स्त्रियं व्रजेत्
१३
तत्र सद्योगृहीतगर्भांया लिङ्गानिश्रुमो ग्लानि: पिपासा सक्थ्यसदनं शुक्रशो-
१३
गितयोरवबन्ध: स्पुरसं च योने: स्तनयो: कृष्णामुखता रोमराज्युद्गमस्तथा
१४
श्रद्विपत्न्मागि चाप्यस्या: संमील्यन्ते विशेषत:
१४
श्रकोमितश्छदयोतिगन्धोद्विज्जते शुभै:प्रसेक: सदनं चापि गर्भीणया लिङ्गमुच्यते
१५
तदा प्रभृति व्यवायं व्यायाममतितर्पणमतिकर्शनं दिवास्वप्नं रात्रिजागरंं शोकं यानारोहणां भयमुक्तुकुसनं चैकान्तत: स्तेहादि क्रियां शोशितमोच्त्रगां
१६
चाकाले वेगविधारां च न सेवेत्तत् दोषाभिघातैर्गर्भिण्यैया यो यो भाग: प्रपीड्यते
१७
स स भाग: शिशोस्तस्य गर्भस्थस्य प्रपीड्यतेतत्र प्रथमे मासि कललं जायते द्वितीये शीतोष्मानिलैरेहिप्रच्यमानानां म-
१७
हाभूतानां संघातोघ्न: संजायते यदिं पिराड: पुमान् स्त्री चेत् पेशी नपुंसकं
१८
चेदर्दमति तत्क्षये हस्तपादशिरांसि पञ्च पिशङ्का निर्वर्त्तन्तेऽङ्गप्रत्यङ्गवि-
१८
भागश्र सूक्ष्मो भवति चतुर्थे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभाग: प्रवक्तो भवति गर्भहद-
१९
यप्रवृक्तिभावाद्चेतनादातुरभिव्यक्तो भवति कसमात् तत्स्थानत्वात् तस्मा-
१९
द्भंश्रुतर्थ मास्यभिप्रायमिन्द्रियार्थेषु करोति द्विहृदयां च नारीं दौहदिनीम-
२०
चन्नते दौहदविमाननात् कुब्जं कुब्जिं खञ्जं जडं वामनं विकृतान्नमदं वा
२०
नारी सुतं जनयति तस्मात् सा यद्यदिच्छेततस्यै दापयेत् लब्धौहदा हि व-
२०
यवन्तं चिरायुषं च पुत्रं जनयति
२१
भवन्ति चात्र
२१
इन्द्र्रियार्थांस्तु यान् यान् सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी
२१
गर्भाबाधभयात्तांस्तान् भिषगाहत्य दापयेत्
२२
सा प्राप्तदौहदा पुत्रं जनयेत् गुणान्वितम्
२२
श्रलब्धदौहदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम्
२२
येषु येष्विन्द्रियार्थेषु दौहदे वै विमानना
२३
प्रजायेत सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्त्रयेन्द्रिये
२३
राजसन्दर्शने यस्या दौहर्द जायते स्त्रिया:
२३
श्रर्थवन्तं महाभागं कुमारं सा प्रसूयते
Page 10
23
दुकूलपट्टकौशेयभूषाग्रादिषु दौहदात् ऋतुलङ्घनैरिषिगां पुत्रं ललितं सा प्रसूयते
24
ग्राश्रमें संयतात्मानं धर्मशीलं प्रसूयते देवताप्रतिमायां तु प्रसूते पार्श्वदोपमम्
25
दर्शने व्यालजातीनां हिंसाशीलं प्रसूयते गौधूमांशोभिने पुत्रं सुशुप्तुं धार्मिकं तथा
26
गवां मांसे तु बलिनं सर्वक्लेशसहं तथा माहिषे दौहदाच्छूरं रक्तास्रं लोमसंयुतम्
27
वराहमांसात् स्वप्रालुं शूरं संजनयेत् सुतम् मार्गादिक्रान्तजङ्घालं सदा वनचरं सुतम्
28
सुमरद्रिग्रमनसं नित्यभीतं च तैत्रिरात् ऋतोत्कृष्टेषु या नारी समभिध्याति दौहृदम्
29
शरीराचारशीलैः सा समानं जनयिष्यति कर्मशा चोदितं जन्तोर्भविषतव्यं पुनर्भवेत्
30
यथा तथा दैवयोगाद्दौहृदं जनयेद्विधि पञ्ञमे मनः प्रतिबुद्धतं भवति षष्ठे बुद्धिः सप्तमे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रकटतरः ग्राश्रमेगस्थितर्भावयोगः तत्र जातश्रेष्ट जीवेतिरोजस्वानेष्टृथाभावात् ततः बलिं मांसेादनमस्मै दापयेतनवमदशमैकादशदशानामन्य-
31
तमस्मिन्नायते ऋतोऽन्यथा विकारी भवति ३० मातुस्तु खलु रसवाहायां नाड्यां गर्भनाभिनाडीप्रतिबद्धा सङ्गस्य मातुराहार-रसवीर्यमभिवहतित तेनोपस्रेहनस्याभिवृद्धिर्भवति ग्रसंजाताङ्गप्रत्यङ्गप्रव-
32
भागमानिषेकात् प्रभृति सर्वशरीरावयवानुसारिशीनां रसवाहानां तिर्यङ्ग-तानां धमनीनामुपस्नेहो जीवयति
गर्भस्य खलु संभवतः पूर्व शिरः संभवतीत्याह शौनकः शिरोमूलत्वात् प्रधानेंद्रियाणां हृदयमिति कृत्रिमो बुद्धिमनसस्र्थ स्थानत्वात् नाभिरिति पाङ्गिरसः ततो हि वधते देहो देहिनः पायूपादमिति मार्कण्डेयः तन्मूलत्वाद्ऽष्टाया गर्भस्य मध्यशरीरमिति सुभूतिगौतमः तन्निबद्धत्वात् सर्वगात्रसंभवस्य तत् तु न सम्यक् सर्वारियङ्गप्रत्यङ्गानि युगपत् संभवंति इत्याह धन्वन्तरिः
गर्भस्य सूक्ष्मत्वावनुपलब्ध भ्यन्ते वंशाड्कुरवद् झूतफलवत् तद्यथाचूतफले परिपक्वेकेशरमांसस्थितमज्ञानः पृथक् पृथग्दृश्यन्ते कालप्रकर्षात् तान्येव
Page 11
शारीरस्थान
३२
तरुणेषु नोपलभ्यन्ते सूक्ष्मत्वात् तेषां सूक्ष्माणां केशरादीनां कालः प्रवक्त्तां करोति एतनेव वंशाडकुरोदपि व्याख्यातः एवं गर्भस्य तारुण्ये सर्वेष्वड्षु प्रत्यड्डेषु सत्स्वपि सौक्ष्म्यात् अनुपलब्धिः तान्येव कालप्रकर्षात् प्रवक्त्तानि भवन्ति
शारीरस्थान
३३
तत्र गर्भस्य पितृजमातृजरसजातजसात्मजसतत्त्वजसात्म्यजातानि शरीरलङ्घ्यानि व्याख्यास्यास्यामः गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिसन्धिदन्तासृग्मांसस्थिराणि पितृजानि मांसशोणितमेदोमज्जहृद्हननाभियकृत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मातृजानि शरीरौपचयो बलं वर्षः स्थितिहानिश््व रसजानि इन्द्रियाणि ज्ञानं विज्ञानमायु: सुखदुःखादिकं चात्मजानि सत्त्वजान्युत्तत्त्रवद्व्यामः वीर्यमारोग्यं बलवर्णौ मेधा च सात्म्यजातानि
शारीरस्थान
३३
तत्र यस्या दत्तिगे स्तने प्राक् पयोदर्शनं भवति दत्तिगाकुतिमहत्त्वं च पूर्वं च दत्तिगां सक्ष्युक्त्वति बाहुल्याद्याद् पुन्नामध्येपु द्रव्येषु दौर्बलद्मभिध्यायति स्वप्रेपु चोपलभते पद्गोत्पलकुमुदाम्रातकादीनि पुन्नाम्येव प्रसन्नमुखवर्णा च भवति तां बृंयात् पुत्रमिति जनयिष्यत इति तद्विधिप्रये कन्यां यस्या: पार्श्वद्यमवन्तं पुस्स्तानिर्गतमुदरं प्राग्ऋहितं च लज्ञां च तस्या नांस्कम्पति विद्यात् यस्या मध्ये निमं दोषीभूतमुदरं सा युगं प्रसूत इति
शारीरस्थान
३४
भवन्ति चात्र देवताब्राह्मणगोपराः शौचाचारहते रताः महागुणान् प्रसूयन्ते विपरीतास्तु निर्गुणान्
शारीरस्थान
३५
गर्ह्यप्रत्यङ्निवृत्तिः स्वभावादेव जायते गर्ह्यप्रत्यङ्निवृत्तौ ये भवन्ति गुणागुणाः ते ते गर्भस्य विशेषेया धर्माधर्मनिमित्तजाः
शारीरस्थान
३६
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भावक्रान्तिशारीरं नाम तृतीयोऽध्यायः
चतुर्थोऽध्यायः
१
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यास्यामः
चतुर्थोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
चतुर्थोऽध्यायः
३
शुक्रं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः तस्य खल्वेवंप्रवृत्तस्य शुक्रशोणितसत्याभिपच्यमानस्य चीरस्येव सन्तानिका:
Page 12
४
सप्त त्वचो भवन्ति तासां प्रथमाडवभासिनी नाम या सर्वान् वर्षानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति सा द्विहेरष्टादशभागप्रमााणा सिद्धमद्यकरटकाधिष्ठाना द्वितीया लोहिता नाम षोडशभागप्रमााणा तिलकालकन्यच्छव्याधिष्ठाना तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमााणा चर्मदलाजगल्लीम-षकाधिष्ठाना चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमााणा विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना पञ्चमी वेदनी नाम पञ्चभागप्रमााणा कुष्ठाविसर्पाधिष्ठाना षष्ठा रोहिणी नाम द्विहिप्रमााणा ग्रन्थ्यपच्यवृन्दशल्लीपदगलगराडाधिष्ठाना सप्तमी मांसधरा नाम द्वीहिद्रयप्रमााणा भगन्दरविद्रध्यशोणाधिष्ठाना यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्मवकाशेषु न ललाटे सूत्र्माद्रुल्यादिषु च यतोक्क्त्यतुदरेपुत्रीहिमुखेनाडृष्ठोदरप्रमााणमवगाढं विध्येत् इति ४
५
यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते तथाहि धातुमांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते ६ स्थायिभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुषा श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः ७ तासां प्रथमा मांसधरा यस्यान् मांसेऽस्र्न्न्नायुधमनुष्योतसां प्रताना भवन्ति ५
६
यथा बिसमृणालानि विवर्धनते समन्ततः भूमौ पङ्कोदकस्थाने यथा मांसेऽस्यादयः ८
१०
द्वितीया रक्तधरा मांसस्याभ्यन्तरतत् तस्यां शोणितं विशेषतश्र सिरासु यकृत्प्लीहोश्व भवति १० वृत्ताद्यथाभिप्रहृतात् द्वीरियाः द्वीरिमावहेत् मांसादेवं नतात् च्छिन्नं शोणितं सम्प्रसिच्यते ११
१२
तृतीया मेदोधरा मेदो हि सर्वभूतानामुदरसथमरेवस्थितषु च महत्सु च मज्जा भवति १२
१३
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः अस्थेतरेपु सर्वेषु सर्गतं मेद उच्यते शुद्धमांसस्य यः स्रेहः सा वसा परिकीर्तिता १३
१४
चतुर्थी श्लेष्मधरा सर्वसन्धिषु प्राणभूतां भवति १४
Page 13
[ERROR page 13 - NVIDIA client error]
Page 14
[ERROR page 14 - NVIDIA client error]
Page 15
भवन्ति चात्र
३६
तस्मान्न जाग्रयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत्
भवन्ति चात्र
४०
ऋरोगः सुमना ह्रेवं बलवर्णान्वितो वृषः नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम्
भवन्ति चात्र
४१
नीन्द्री सात्त्विककृतिर्यस्तु रात्रौ च यदैव च दिवा नित्यं स्वप्नजागरयौचिता: न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वाडपि जायते
भवन्ति चात्र
४२
निद्रानाशोऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् जयादपि संभवत्यभिघाताद्व्र प्रत्यनीकै: प्रशाम्यति
भवन्ति चात्र
४३
निद्रानाशेऽभ्यधिको यो गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च
भवन्ति चात्र
४४
शालिगोधूमपिष्टान्नभक्त्यैरेवावसंस्कृते: भोजनं मधुरं स्निग्धं द्वीरमांसरसासादिभि:
भवन्ति चात्र
४५
रसैरिवले शयानां च विष्किराणां तथैव च द्रव्याणि तेच्छुद्रव्याग्रामुपयोगो भवेत् निशि
भवन्ति चात्र
४६
शयनासनयानानि मनोज्ञानि मृदूनि च निद्रानाशे तु कुर्वीत तथाऽऽड्यान्यपि बुद्धिमान्
भवन्ति चात्र
४७
निद्रातियोगे वमनं हितं संशोधनानि च लड्धनं रक्तमोक्षश्व मनोव्याकुलतानि च
भवन्ति चात्र
४८
कफमेदोविशार्तानां रात्रौ जागरणं हितम् दिवास्वप्नप्रश्न तृट्शूलहिकाजीर्यान्तिसारिणाम्
भवन्ति चात्र
४९
इन्द्रियार्थेष्वसंप्राप्तिगौरवं जृम्भणां क्लम: निद्रात्यस्येव यस्सेह तस्य तन्द्रा विनिद्रिशेत्
भवन्ति चात्र
५०
पित्तवेकमनिलोच्छ्वासमुद्रेक्षण विवृतानन: यं मुश्वति सनेत्रास्तं स जृम्भ इति संज्ञित:
भवन्ति चात्र
५१
यो डनायास: श्रमो देहे प्रवृद्ध: श्वासवर्जित: क्लम: स इति विशेष इन्द्रियार्थप्रबाधक:
भवन्ति चात्र
५२
सुखस्पर्शप्रसङ्गितां दु:खद्वेषस्यालोलता शक्तस्य चाप्यनुत्साह: कर्मस्वालस्यमुच्यते
Page 16
४३
उत्क्लिश्यानं न निर्गच्छेत् प्रसक्तशीवनैरितं हृदयं पीडयते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत्
४४
वक्त्रे मधुरता तन्त्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः न चान्नमभिकाङ्क्षेत् ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत्
४५
श्राद्धचर्मावनद्धं वा यो गात्रं मन्यते नरः तथा गुरु शिरोद्रव्यैः गौरवं तद्विनोदयेत्
४६
मूर्छा पित्ततमःप्राया रजःपित्तानिलाद्भ्रमः तमोवातकफात्तन्द्रा निद्रा श्लेष्मतमोभवा
४७
गर्भस्य खलु रसानिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिम्भवति
४८
तस्यान्तरेग नामेष्टु ज्योति:स्थानं ध्रुवं स्मृतं तदाधर्मति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्धते
४९
ऊष्मणा सहितश्वासौ दारयत्यस्य मारुतः ऊर्ध्वं तिर्यङ्गधस्ताच्छ् वोमान्स्यपि यथा तथा
५०
दृष्टिश्व रोमकुपाश्रु न वर्धन्ते कदाचन ध्रुवाग्रयेतानि मत्यान्नामिति धन्वन्तरेःमतं
६१
शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धते द्वाविमौ सदा स्वभावं प्रकृति कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः
६२
सप्त प्रकृतयो भवन्ति दोषैः पृथक् द्विशः समस्तैश्व
६३
शुक्रशोणितसयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः प्रकृतिर्यायते तेन तस्या मे लच्यगं श्रृणु
६४
तत्र वातप्रकृति: प्राज्ञरूक शीतद्वेषी दुर्बलः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गन्धर्वाचतत् स्फुटितकरचरणशोफ्लपरूद्धश्रुनखकेशः क्राथी दत्तखादी च भवति
६५
ग्रध्रीतदृष्टसोहदः कृतघ्नः कृष्णपरुषो धमननीतः प्रलापी दुतगतिरटनोऽनवस्थतात्मा वियति च गच्छति संभ्रमेण सुप्तः
६६
ग्रव्यवस्थितमतिश्रलदृष्टिर्मन्दरब्धनसंचयमित्रः किंचिदेव विलप्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः
६७
वातिकाश्राजगोमायुशशाखूष्रशुनां तथा गृध्रकाकखरादीनामनूकेः कीर्तिता नराः पित्तप्रकृतिस्तु स्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस्ताम्रनयनतलुजिह्वौष्ठप
Page 17
शारीरस्थान
६५
ग्लिपादतलो दुर्भगोवलिपालितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णाद्रेशी निप्रकोपप्रसादो मध्यबलो मध्यायु:श् भवति ६५
शारीरस्थान
६६
मेधावी निपुणमतिवर्गृद्ध वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्य: सुमृदु: सन् कनकपलाशकर्शिकारान् संस्पयेदपि च हुताशविद्युदुल्का: ६६ न भयात् प्रशामेदनतेष्टमृदु: प्रशस्तेष्वपि सान्त्वनदानैरुचिर्भवतेऽह: सदौ व्याधितास्यगाति: से भवेदहि पित्तकृतप्रकृतिः ७०
शारीरस्थान
७१
भुजङ्गोलूकगन्धर्ववच्ममाजिरवानरै: व्याघ्रार्जनकुलानूके: पैत्तिकास्तु नराः स्मृता: ७१
शारीरस्थान
७२
श्लेष्मप्रकृतिस्तु द्वैरैन्द्रीवरनिस्रिन् शार्दूलारिष्टकशकारडानमन्यतमवर्षा: सु-भग: प्रियदर्शनो मधुरप्रिय: कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश् शिर-ग्राही दृढंवैरश् भवति ७२
शारीरस्थान
७३
शुक्लाद्र: स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लच्छ्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोष: सु-मृदु: सन् सकमलहंसचकवाकान् संपश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ७३ रक्तान्तनेत्र: सुविभक्तगात्र: स्त्रिग्धच्छवि: सत्त्वगुणोपपन्न:
शारीरस्थान
७४
क्लेशजमो मानयिता गुरूणां जेयो बलास्पकृतिमनुष्य: ७४
शारीरस्थान
७५
दृढशास्त्रमति: स्थिरमित्रधन: परिग्रहय् चिरात् प्रददाति बहु परिनिश्चितवाक्यपद: सततं गुरुमानकरश् भवेत् स सदा ७५ ब्रह्माद्रेन्द्रवररुग्भि: सिंहाश्वगजगोवृषै: ताद्र्यहंससमानूका: श्लेष्मप्रकृतयो नराः ७६
शारीरस्थान
७७
द्वयोरवा तिसृषां वापि प्रकृतीनां तु लच्चयै: ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्य: प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ७७
शारीरस्थान
७८
प्रकोपो वाड्न्यथाभावो द्वयो: वा नोपजायते प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुष: ७८
शारीरस्थान
७९
विषजातो यथा कीटो न विशेषं विपद्यते तद्वत्प्रकृतयो मर्त्ये शक्नुवन्ति न बाधितुम् ७९
शारीरस्थान
५०
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाह: पवनदहनतोये: कीर्तितास्तु तिस्र: स्थितरविच्चपुलशरीर: पार्थिववश् तमावाज् शुचिरथ चिरजीवी नाभस: खेर्मह-त्निदि: ५०
शारीरस्थान
५१
शौचमासतिक्यमध्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् प्रियातिथित्वमिथ्या च ब्रह्मकायस्य लच्चणम् ५१
Page 18
[ERROR page 18 - NVIDIA client error]
Page 19
एकस्थानरतिरिन्त्यमाहारे केवलेऽ रतिः
६७
वानस्पत्यो नरः सत्यधर्मकामार्थवर्जितः ।
इत्येते त्रिविधाः काया: प्रोक्ता वै तामसास्तथा
६५
कायानां प्रकृतिज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत् ।
महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः ।
६६
प्रोक्ता लिङ्गैस्तु सङ्ग्रहभेषजैस्ताश्च विभावयेत् ॥
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भव्याकरणं शरीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।
४
पञ्चमोऽध्यायः
१
अथातः शरीरसंरूव्याकरणं शरीरं व्याख्यास्यामः ।
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ।
२
शुक्रशोणितसं गर्भाशयस्थमात्मप्रकृतिविकारसंमूर्छितं गर्भ इत्युच्यते तं चे-
तानावस्थितं वायुवृंहति तेज एनं पचति ग्रांपः क्लेदयति पृथिवी संहन्ति
ग्राकाशं विवर्धयति एवं विवर्धितः स यदा हस्तपादादिजहृद्ग्राहैःकर्शनितम्बा-
दिभिरड़ैरुपेतस्तदा शरीर इति संज्ञां लभते । तत्र षडङ्ं शाखाश्रितस्त्वो मध्यं
३
पञ्चमं षष्ठं शिर इति ।
ऋतः परं प्रत्यज्ञाने वृद्ध्यन्ते मस्तकोदरपृष्ठनाभिललाटनासाचिबुकबस्ति-
ग्रीवा इत्येता एकैकाः करनितृपृशङ्खाँसगण्ड ककुदस्तनवङ्गौ वृषणौपार्श्व-
स्फिग्जानुकूर्परबाहुप्रभृतयो द्वौ द्वौ विंशतिरङ्गुलयः स्रोतांसि वृद्ध्यमाणानि
४
एष प्रत्यङ्गविभाग उक्तः ।
तस्य पुनः संरूव्यां त्वचः कला धातवो मला दोषा यकृत्प्ल्लीहानौ फुफ्फुस
उरःको हृदयमाश्रया स्न्नाग्नि वृक्कौ स्त्रोतांसि करडरा जालानि कूर्चा र-
ज्जवः सन्ध्यः सन्ध्यास्थानि सन्धयः स्नायुयः पेश्यो ममांस
५
सिरा धमन्यो योगवाहानि स्त्रोतांसि च ।
त्वचः सप्त कलाः सप्त ग्राशयाः सप्त धातवः सप्त सप्त सिराशतानि पञ्च पे-
शीतानी नव स्नायुशतानि त्रीण्यस्रिस्थशतानि द्वे दशोत्तरे संधिशते सप्तोत्तरं
मर्मशतं चतुर्विंशतिधर्मन্যঃ त्रयो दोषाः त्रयो मलाः नव स्रोतांसि षोडश
करडराः षोडश जालानि षट् कूर्चाः चतस्रो रज्जवः सप्त सन्ध्यः चतुर्दश
Page 20
६
सङ्ख्यातः चतुर्दशसीमन्तः द्वाविंशतिर्योगवहानि स्रोतांसि द्विकान्यान्त्राशि चेति समासः ६
७
विस्तारोऽत ऊर्ध्वं त्वचोर्जाभिहिता कला धातवोमला दोषा यत्कृतस्न्लेहानौ फुफ्फुस उरःको हृदय वृक्कौ च ७
८
ग्राशयास्तु वाताशयः पित्ताशयः श्लेष्माशयो रक्ताशय ग्रामाशयः पक्वाशयो मूत्राशयः स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम इति हि सार्थत्रिव्यामान्यन्त्राणि पुंसां स्त्रीणामर्धव्यामाहीनानि ८
१०
श्रवणनयनवदनग्राहुदमेढ्राशि नव स्रोतांसिनराश्यां बहिर्मुखानि एतान्येव स्त्रीषामपराश्च त्रीणि द्वे स्तनयोरधस्ताद्रक्तवहं च १०
११
षोडश करडरा तासां चतस्रः पादयोः तावत्यो हस्तग्रीवापृष्ठेषु ततः हस्तपादगतानां करडराणां नखा अग्नप्ररोहाः ग्रीवाहृदयनिबन्धनीनामधोभागगतानां मेढ्रं श्रोणिपृष्ठनिबन्धनीनामधोभागगतानां बिम्ब मूर्धोरु वङ्क्षणस्पृशादीनां च ११
१२
मांससिरास्त्राख्यवस्थिजालानि प्रत्येकं चत्वारि तानि मषिबन्धगुल्फसंश्रितानि परस्परनिबद्धानिपरस्परगवाक्तानि चेतित यैर्गवाक्तानिमित्तं शरीरम् १२
१३
षट् कूर्चाः ते हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु हस्तयोर्द्वौ पादयोर्द्वौ ग्रीवामेढ्रयोरेकः १३ महत्वो मांसरजोवशतस्तःपृष्ठवंशमुभयतः पेशी निबन्धनार्थं द्वे बाहूग्राम्य-
१४
नते च द्वे १४
१५
सप्त सेवन्यः शिरसि विभक्ताः पञ्च जिह्वाशेफसोरेवेका ताः परिहर्तव्या शस्त्रेण १५
१६
चतुर्दशास्थ्नां संघाताः तेषां त्रयो गुल्फजानुवङ्क्षणेषु एतेनतरसक्विथबाहू च व्याकृत्यास्तौ त्रिकशिरसोरेकेकः १६
१७
चतुर्दशैव सीमन्ताः ते चास्थिसन्ध्यातवदूषणीयाः यतस्तैर्युक्ता ग्रस्रिस्थसंघाताः ये ह्युक्ताः संघातास्त्वक्वल्वष्ठादशैकेषाम् १७
१८
त्रीणि ससंधानानि स्र्थिशतानि वेदवादिनो भाषन्ते शल्य तन्त्रेषु तु त्रिर्येव शतानी तेषां सर्विंशमस्थिशतं शाखासु सम्पदशोत्तरं शतं श्रोणिपार्श्वपृष्ठोरःसु ग्रीवां प्रत्यृध्वं त्रिषष्टिः एवमन्स्थां त्रिंशतानि पूर्व्यन्ते १५
एकैकस्यां तु पादाङ्गुल्यां त्रीणि त्रीणि तानि पञ्चदश तलकूर्चगुल्फसंश्रितानि दश पाष्ण्यामेकं जङ्घायां द्वे जानुन्येकम् एकमूर्ध्वावधि त्रिंशदेवमेकस्मिन् सन्धि भवन्ति एतेनतरसक्विथबाहू च व्याकृत्यास्तौ श्रोणियं पञ्च तेषां गुदभग-
Page 21
एतानि पञ्चविधानि भवन्ति तद्यथाकपालरुचकतरुरुगवलयनलकसंज्ञानि तेषां
२०
भवन्ति चात्र | ग्रभ्यान्तर्गतेऽपि सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहा: ग्रस्रिस्थसारेस्थथा देहा ध्रियन्ते देहिनां ध्रुवम् २१ तस्माद्विरविनष्टेषु त्वच्जांसेषु शरीरिष्याम् ग्रस्रिस्थीनि न विनश्यन्ति साराग्रयेतानि देहिनाम् २२ मांसान्यत्र निबद्धानि सिराभि: स्वायुभिस्तथा ग्रस्रिस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न शीर्षन्ते पतन्ति वा २३ सन्ध्यस्तु द्विविधादृष्टावन्त: सिथराश्र २४ शाखासु हन्वो: कटकां च चेष्टावन्तस्तु सन्धय: शेषास्तु सन्धय: सर्वे विज्ञेया हि सिथरा बुदे: २५ सद्द्यातस्तु दशोत्तरे द्वे शते तेषां शाखास्वस्थष्षष्टि: एकोनषष्टि: कोष्ठे ग्रीवां- प्रत्यूर्ध्वं त्र्यशीति: एकैकस्यां पादाङ्गुल्यां त्रयस्त्रय: द्वावडूष्षे ते चतुर्दश जानुगुल्फवडङ्गोष्ठेकेक् एवं समदशेकस्मिन् सकिथ्न भवन्ति एतेनतरसकिथ्व बाहु च व्याख्यातौ त्रय: कटीकपालेषु चतुर्विंशति: पृष्ठवंशे तावन्त एव पार्श्वयो: उरसि पृष्ठौ तावन्त एव ग्रीवायां त्रय: करठे नाडीषु हृदयक्लोमनिब- द्वास्रष्टादश दन्तपरिमाणा दन्तमूलेपु एक: काकलके नासायां च द्वौ व- त्स्ममरडलयोनेत्राश्रयो गराडकर्शहड्ङोष्ठेकेक्: द्वौ हनुसन्धौ द्वावुपरिष्टाद्भुवो: शद्द्योश्र पञ्ञ शिर:कपालेषु एको मूर्धि २६ त एते सन्ध्योडष्टविधा:कोलूखलसामुद्रप्रतरतत्नसेवनीवायसतुरड मरडल शद्द्यावर्त्ता: तेषामूर्ध्विलमशिबन्धगुल्फजानुकूपरेषु कोषा: सन्धय: कट्टावड- गदर्शनेषूलूखला: ग्रंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्रा: ग्रीवापृष्ठवंशयो: प्रतरा: शिर:कटीकपालेषु तुन्नसेवन्य: हन्वोरुभयतस्तु वायस्तुरडा: करठहृदयनेत्र-
Page 22
[ERROR page 22 - NVIDIA client error]
Page 23
[ERROR page 23 - NVIDIA client error]
Page 24
[ERROR page 24 - NVIDIA client error]
Page 25
शारीरस्थान
७
लस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति पृष्ठमर्म्माणि तु कटीकटरुग्राकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यान्सफलकान्यंसौ चेति बाहुमर्म्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमशिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्परारायुर्योलोहिताच्चानि कत्नधरं चेति एतेतरो बाहुऽऽरार्यातः जत्रुग्ण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योड्ड्रे मातृका द्वे कृतिकाटिके द्वे विधूरे द्वे फणे द्वे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्केपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनौ पञ्च सोमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्यधिपतिर्याति ६ तत् तलहृदयेन्ट्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांससम्मार्गाणि नीलधमनोमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थापनिफगेसतनमूलापलापापस्तम्भहृदयनभिपार्श्वसन्धिबृहतोलो हिता द्वोर्व्यः सिरामर्म्माणि ग्रासीग्राशीविटपकक्नधरकरूर्चकूर्चशिरोऽस्तितन्नप्रांसविधुरोत्तेपौः स्थायुमर्म्माणि कटीकटरुग्रा नितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिरमर्म्माणि जानु कूर्परसीमान्ताधिपतिगुल्फमशिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाष्ठेति सन्धिमर्म्माणि ७
शारीरस्थान
८
तान्येतानि पञ्चविंशतिः भवन्ति तद्यथासद्यःप्राणघातराणि कालान्तरप्राणघातराणि चैकल्यकराणि रुजाकराणि चेति तत् सद्यःप्राणघातरायेकोनविंशति: कालान्तरप्राणघातराणि त्रयस्त्रिंशत् त्रीणि विशल्यग्रानि चतुश्चत्वारिंशदेकल्पकराणि रुजाकराणि चेतित ५ भवन्ति चात्र
शारीरस्थान
९
शृङ्गाटकान्यधिपति: शङ्खौ कराठसिरा गुदम् हृदयं बस्तिनाभ्यौऽपिचि ग्रन्थि सद्यो हतानि तु ६ वङ्गोमर्म्माणि सीमन्ततलद्विप्रेन्द्रबस्तय: कटीकटरुग्रे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या १०
शारीरस्थान
१०
नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु उत्तेपौ स्थापनी चैव विशल्यग्रानि निर्दिशेत् ११ लोहिताच्चानि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्परा:
शारीरस्थान
११
कुकुन्दरे कत्नधरे विधूरे सकृकाटिके १२ ग्रंसांसफलकापाङ्गौ नोले मन्ये फणौ तथा वैकल्यकरग्न्याहुरावर्तों द्वौ तथैव च १३ गुल्फौ द्वौ मशिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान्
शारीरस्थान
१२
द्विप्राणि विद्धमात्राणि ग्रान्ति कालान्तरेगा च १४
Page 26
[ERROR page 26 - NVIDIA client error]
Page 27
24
पादस्य भ्रमङवेपने भवतः गुल्फसन्धेर्ध उभयतः कूर्चशिरः तत्र रुजाशोफौ पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा पाश्र्वौ प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तः तत्र शोफितत्वं च मर्षां जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु तत्र खञ्जता जानुन ऊर्ध्वमुभयतोर्य्यधूलमासी तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसकिथ-तौ च ऊरुमध्ये ऊर्वो तत्र शोफित त्व्यात् सकिथशोषःऊर्वा ऊर्ध्वमधो वङ्ङ्गोसन्धेरूरुमूल लीहितत्वं च मर्षां पञ्चधा तौ व वङ्ङ्गवृष्ठ-गायोरन्तरे विटपं तत्र शारदयमलशुक्रता वा भवति एवमेतान्येकादश स-व्थमर्माणि व्यारु्यातानि ऐतेनतरसकिथ बाहू च व्यारु्यातौ विशेषतस्तु यानि सन्धिस्थ गुल्फजानुविटपानि तानि बाहौ मधिबन्धकूर्पररकन्धराग्रितथा वङ्ङ्गवृष्ठगायोरन्तरे विटपमेवं वङ्घःकट्योर्मध्ये कदर्थं तस्मिन् विद्धते ए-वोपद्रवा: विशेषतस्तु मधिबन्धे कुरुठता कूर्परारुरये कुङि: ककन्धरे पञ्चा-घातः एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्यारुयातानि २४
25
ऋत ऊर्ध्वमुदरोरसोमर्माण्यनुयारुण्यास्यामःतत्र वातवचोऽनिरसनं स्थूलान्त्र-प्रतिबद्धं गुर्दं नाम मर्म तत्र सद्योमरः ग्रहप्मांसशोफतोऽभ्यन्तरतः कटचां मत्राशयो वस्तिः तत्रापि सद्योमरःशमश्रुवीर्य्यादते तत्राप्यभयतो भित्ते न जी-वति एकतो भित्ते मूत्रस्तावी वयो भवति स तु यनेनोपक्रमन्तो रोहति पक्व-माशययोर्मध्ये सिराप्रभा नाभिः तत्रापि सद्यो मरः स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायो-रस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं तत्रापि सद्य एव मरःस्तन-योरधस्ताद् द्वयङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तत्र कफपूर्याकोठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते स्तनचूचुकयोर्ऊर्ध्व द्वयङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ तत्र लोहितपूर्याको-ष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते ग्रन्सकूटयोरधस्तात्पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरः उभयतोऽरोसो नाडौ वातवहे ग्रप्सतम्भौ नाम तत्र वातपूर्यकोठतया कासश्वासाभ्यां च मरःशम् एवमेतान्युदरोरसोद्र्घ-ऋत ऊर्ध्वं पृष्ठममाणि व्यारुण्यास्यामःतत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकारड-मस्तिश्नी कटीकतरुहे तत्र शोफितत्व्यात् पार्श्वदर्वर्वोर्नो हीनरूपौ म्रियते-पार्श्वयोर्जघनबहिभागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये च-ष्टोपघातश्र श्रोणीकाडयोरुपर्य्याशियाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ त-त्राधःकायशोफो दोर्बल्याज्ञ मरःग्रन्धः पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययो-स्तिर्यङ्गूध्र्वं च जगनात् पार्श्वसन्धी तत्र लोहितपूर्यकोठतयाम्रियतेस्तनमूला-
Page 28
[ERROR page 28 - NVIDIA client error]
Page 29
शारीरस्थान
३३
तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धगुल्फदेशे मर्माङ्गि शस्त्रविषयार्थमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः
शारीरस्थान
३४
जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगणेन केचित्ते प्रापुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि संभीन्नर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्नि शस्त्रनिहतेश शरीरदेशे
शारीरस्थान
३५
छिन्नेश सर्वस्थभुजपादकरैश्शेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः सोममारुतेजोभिः रजःसत्त्वतमोभिस् च मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते
शारीरस्थान
३६
मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्नि शरीरिणः इन्द्रियार्थैष्वसम्प्राप्तिरनोबुद्धिविपर्ययः
शारीरस्थान
३७
रुजश्र विविधास्तीव्रा भवन्त्याशु हरे हते कालान्तरेऽपि तु ध्रुवं धातुज्ञयो नृणां
शारीरस्थान
३८
ततो धातुनयाज्ञन्तुर्वेदनाभिश्र नश्यति हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनेपुंसात्
शारीरस्थान
३९
शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् विशल्येध्र तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणं
शारीरस्थान
४०
रुजकराग्नि मर्माणि न्नानि विविधा रुजः कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुर्वेदवशगो यदि
शारीरस्थान
४१
छेदभेदाभिघातेभ्यो देहानादर्शादपि उपघातं विजानीयान्मर्माणां तुल्यलद्गं
शारीरस्थान
४२
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योड्ल्पात्ययो वाडपि नित्ययो वा प्रायेण मर्मस्वभितादितस्तु वैकल्यमुच्छ्न्यथवा मियन्ते
शारीरस्थान
४३
मर्मार्जयधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्छन्ति काये विविधा नराणां प्रायेण ते कृच्छ्रतम भवन्ति नरस्य यथैवि साध्यमाना
शारीरस्थान
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिद्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः
सममोऽध्यायः
१
श्रथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः
सममोऽध्यायः
२
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
Page 30
[ERROR page 30 - NVIDIA client error]
Page 31
१२
स्नेहमद्रेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्यताम् करोत्यन्यान् गुणांश्श्रापि बलासः स्वाः सिराश्रयन्
१३
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते तदा ऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसंभवाः
१४
धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् स्वाः सिराः संचारयन्ति कुर्याद्योग्यानुपूर्वया
१५
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः तदा ऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसंभवाः
१६
न हि वातं सिराः काञ्चित् पित्तं केवलं तथ श्लेष्माणां वा वहन्त्येतत् व्रतं सर्ववहाः स्मृताः
१७
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्छ्छितानां प्रभावताम् ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः
१५
तत्रारुणा वातवहाः पूर्वान्ते वायुना सिराः पित्तादुष्टाश्र नीला अश्रा शीताः गौर्यः स्थिराः कफात् रक्तवहास्तु रोहिण्यः सिराः नात्युष्णाः शीतलाः
१६
ग्रत ऊर्ध्वं प्रवर्त्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् वैकल्यं मरणं चापि व्याधात्तासां ध्रुवं भवेत्
२०
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् पञ्चत्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि
२१
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु पञ्चाशत् त्रुणु श्रोणि श्रोर्ध्वमव्यध्या: परिकीर्तिताः
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सन्निस्थ भवति तासां जालधरा त्वेका तिस्रः श्वासो- न्तरा: तत्रोर्वी संज्ञे द्वे लोहिताद्वसंज्ञा चैका तास्वव्यध्या: एतेनतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ एवमशस्त्रकृत्या: षोडश शाखासु द्वात्रिंशच्छ्रोणयां तासाम- ष्टावशस्त्रकृत्याः द्वे द्वे विटपयोः कट्योः करयोर्योगे नृपाद्वेष्टवेकस्मिन् पाख्र्वे तासामेकैकामूर्ध्वंगां परिहरेत् पार्श्वसन्धिगते च द्वे चतस्त्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृ- ष्ठवंशमुभयतः तासामूर्ध्वंगामिन्यौ द्वे द्वे परिरुद्धतीसरे तावत्त्य एवोदरे ता- सां मे द्रोपतिरोमराजीमभयतो द्वे द्वे परिहरेत् चत्वारिशद्वसि तासां चतुर्द- शाशस्त्रकृत्या: हृदये द्वे द्वे द्वे स्तनमूले स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतो षट् चैव द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्या: पृष्ठोदरोरः सु भवन्ति चतुःषष्टं सिराशतं जत्रोरू ऊर्ध्वं
Page 32
सिरावर्गविभक्तिशारीरं नाम
23
भवति तत्र षट्प्रणाशच्छिरोधरायां तासामष्ठौ चतस्रश्च मर्मसंज्ञा: परिहरेत् द्वे कृताटिकयो: द्वे विधुरयो: एवं ग्रीवायां षोडशावध्याः हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ तासां तु सन्धिधम्न्यो द्वे द्वे परिहरेत्षट्त्रिंशज्जिह्वायां तासामधः षोडशास्त्रकृत्या: रसवहे द्वे वागवहे च द्वे द्विद्र्वादश नासायां तासामौपनासिक्यश्वसनः परिहरेत् तासा मेवच तालुन्येकां मूलावुद्देशे षट्त्रिंशद्भ-योऽन्त्रय: तासां ककाटिपार्श्वयो: परिहरतकर्णयोर्देशे तासां शब्दवाहिनी मेकैकां परिहरेत् नासानेत्रगतात्तु ललाटे षष्टि: तासां केशान्तानुगताश्चतस्र-ग्रावर्तयोरेकेका स्थापन्या चैका परिहर्तव्या शङ्खयोर्देशे तासां शङ्खसन्धिग-तामेकैकां परिहरेत् द्वादश मूर्धि तासामुत्केपयोर्देशे परिहरेत् सीमन्तेष्वेकैकाम् एकामधिपताविति एवमशास्त्रकृत्या: पञ्चाशज्जत्रुष्ण ऊर्ध्वमिति 23
सिरावर्गविभक्तिशारीरं नाम
23
भवति चात्र व्याघ्रुनन्यान्भितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः प्रतानाः पद्मिनीकन्दद्विसादीनां यथा जलम् 23
ग्रन्थमोक्षध्यायः
1
ग्रन्थातः सिराव्यधनविधिं शरीरं व्याख्यास्यामः १
ग्रन्थमोक्षध्यायः
2
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २
ग्रन्थमोक्षध्यायः
3
बालस्थविररूक्ष तनु त्रीसाभीरोपरिश्रान्तमद्यपाध्वस्त्रीकर्शितवमितविरिक्त-स्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगर्भिणीं कासक्षासशोष प्रवृद्धज्वराद्वेपकपत्त्रा घातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् याश्च-व्याध्या: व्यध्याश्राद्धः दृष्टश्रवणत्रिता यन्त्रिताश्रानुस्थितता इति ३
ग्रन्थमोक्षध्यायः
4
शोषितावसकसाध्यााश्र ये विकारा: प्राग्भवोर्हितास्तेषु चाप क्वेषु चानुत्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत् ४
ग्रन्थमोक्षध्यायः
5
प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गे ग्रात्यधिके च सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम् ५
ग्रन्थमोक्षध्यायः
तत्र स्त्रिग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यानीकं द्विप्रकारमन्तं भुक्तवन्तं यवागूं पीत-वन्तं वा यथाकालमुपस्थाप्यासींनं स्थितं वा प्राग्नानबाधमानो वस्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतामनन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्र-
Page 33
[ERROR page 33 - NVIDIA client error]
Page 34
१३
न वह्न्ति सिरा विद्वास्तस्थाडनुस्थितयन्न्रिता:
१४
दीर्घस्य बहुदोषस्य मूर्च्छ्याऽभिहतस्य च भूयोऽपराहणे विस्त्राव्या सादपरेगुरुयहेडपि वा रक्तं सशेषदोषं तु कुयादपि विचक्षणः:
१५
न चातिनि:सृतं कुयाच्छेषं संशमनैर्य़येत् बलिनो बहुदोषस्य वय:स्थस्य शरीरिण:
१६
पयं प्रमाथमिच्छन्ति प्रस्थं शोशितमोक्षय:। तत्र पाददाहपादहर्षच्छिप्पिविसर्पवातशोशितवातकराटकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु निप्रमर्म्र्गा उपरिष्टाद् द्वचड्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत् श्लीपदे तद्धिकित्सते यथा वध्यते क्रोष्टुकशिर:खञ्जपुङ्खलुवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले ग्रपच्यामिन्द्रबस्तरधस्ताद् द्वचड्गुले जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां ऊरुमूलसंश्रितां गलगरेड एतेनतरसक्थि बाहू च व्याध्रन्यातौ विशेषतस्तु वामबाहो: कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीहिकनिष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा एवं दक्शिणबाहो: यकृदाल्ये किफोदरे च एता-मेव च कासक्श्वासयो:प्रपादिशन्ति गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां श्रोणिं प्रति सम-्नादद्वचङ्गुले प्रवाहिक्यां शूलिन्यां परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये वृषणयो: पार्श्वे मूत्रवृद्धयां नाभेरध:श्वेतरुन्जले सेवन्या वामपार्श्वे दको-द्दरे वामपाश्र्वे कद्वास्तनयोरनतरे डनतरत्विद्रधौ पार्श्वशूले च बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वद्न्त्यंसयोरन्तरे त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके ग्रध:स्कन्धसन्धिगतामनन्तरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे शह्हेके-शान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटे षु चोन्मादे जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च तालुनि तालव्येषु कर्णयो:परि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च गन्धाग्रहयौ नासारोगेषु च नासाग्रे तिमिरार्तिपाकप्रभृतिष्वद्न्यामयेषूपनासिके लालाटचामपाङ्गां वा एता एव शिरोरोगाधिमथप्रभृतिषु रोगेष्वति
१७
१७ दुष्टन्वधा विन्शतिर्दुर्विद्वाड्गतिविद्वा कुश्रितापिच्छिता कुडिताडप्रसुताडत्युद्दीर्घाडन्ते विद्धा परिशुष्का कूशिता वेपिताडनुस्थितविद्धा शस्त्रहतता तिर्यंगिवद्वि द्वाडव्यध्या विद्धता धेनुका पुन: पुनर्विद्वा सिरास्व्वास्थिसन्धिमर्मसु चेतिं १५ तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्वाडव्यक्तमसृक् स्ववति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्वा
Page 35
शारीरस्थान
१६
प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोचितं शोचितातिप्रवृत्तितर्वा साधति-विद्धा कुश्चितायाम्प्येवं कुठारशस्त्रप्रमाथिता पृथुलीभावमापन्ना पिप्पलिता ग्रह-नासादिता पुनः पुनरन्त्योश बहुशः शस्त्राभिहता कुडिता शीतभय मूच्छा-'भिप्रवृत्तशोषिता चप्रसृता तीव्रागम्हा मुखशस्त्र विद्धा अत्युदीर्णा ग्रल्पर-कस्त्राविरयनतेविद्धा द्वौःशोषितस्थ्यानिलपूर्णा परिशुष्का चतुर्भोगा सादिता कीचित्प्रवृत्तशोषिताः कूशिता दुःस्थानबन्धनादिप्रणानोभिः शोचितसमीहा भवति सा वेपिता ग्रनुत्थितविद्धायामप्येवं छिन्नादतिप्रवृत्तशोषिता क्रिया-सङ्करी शस्त्रहता तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किंचिच्छेषा तिर्यग्विद्धा बहुशः तता हीनशस्त्रप्रणिधा नैवविद्धा ग्रशस्त्रकृत्या ग्रव्यध्या ग्रनवस्थितविद्धा विद्धुता प्रदेशस्य बहुशोऽवघटनादारोहद्रव्यधा मुहुर्मुहुः शोचितस्तावा धेनुका सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्रहशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा स्वाङ्गस्थिसिरासन्धिम-र्मसु विद्धा रुजां शोकं वैकल्यं मरशं चापादयति
शारीरस्थान
२०
सिरासु शित्ततो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः मत्स्यवत् परिवर्तन तस्माद्वेन ताडयेत् २०
शारीरस्थान
२१
ग्राजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते भवन्ति व्यापदश्वेताः बहवश्वाप्युपद्रवाःः २१ स्नेहादिभिः क्रियायोगैरं तथा लेपनैरपि
शारीरस्थान
२२
यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात् २२ सिराव्यधश्विकित्सार्थं शल्यतन्त्रे प्रकृतिंत:
शारीरस्थान
२३
यथा प्रशिहितः सम्यग्बस्तिः कार्यचिकित्सिते तत् स्त्रिग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवसितसिराविद्धैः परिहर्तव्योऽनिक्रो-धायासमैथुनदिवासुप्रवासव्यायामयानाध्ययनस्थानासन चड्क्रमशशीन-वातातपविरुद्धासात्यजीर्णान्योन्याबललाभात् मासमेके मन्यन्ते एतेषां वि-
शारीरस्थान
२४
स्तरमुपरिष्टाद्वद्धयामः २४ सिराविषाग्रतुम्बेसतु जलौकाभिः पदैस्तथा ग्रवगाढं यथापूर्व निहरेहुष्टशोषितम् २४
शारीरस्थान
२६
ग्रवगाढे जलौका स्यात् प्रच्छन्नं पिपिडते हितम् सिराड्व्यापके रक्ते शुद्धालाबू त्वचि स्थिते २६
शारीरस्थान
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिराव्यधविधिशारिरं नामाष्टमोऽध्यायः ५
Page 36
[ERROR page 36 - NVIDIA client error]
Page 37
७
शयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ़्रसक्थीनी धार्यन्ते याप्यन्ते च
भवति चात्र
श्रद्धोगमास्तु कुर्व्वानित कर्माण्येतानि सर्वशः
तिर्यग्गाः संपवद्य्यामि कर्म चासां यथायथम् ५
तिर्यग्गांस्तु चतसृषां धमनीनामेकैकं शतधा सहस्रधा चोत्तरोटरं विभ-
ज्यन्ते तास्वे सदृशं चैवः ताभिरेव शरीर गवांक्षितं विभिद्यमानं च तासां मु-
खानि रोमकूपप्रतिबद्धानि येः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्यानि बिन्दुश्र
तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपन वीर्याययन्तः शरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि
विपक्वानि तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णन्ति तास्त्वेताश्चतस्रोधमन्यः
६
सर्वाङ्गगता: सविभागा व्यारुच्याता:
यथा स्वभावतः खानि मृगालेषु विशेषु च
१०
धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृतः: पञ्चेन्द्रियां पञ्चसु भावयन्ति
११
पञ्चेन्द्र्यं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले
ऋत ऊर्ध्वं स्वोतसां मुलविद्धलु शमपदेन्त्यामः तानि तु प्राणाज्जोदकरसर-
क्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्त्तववहानी येष्वधिकारः एकेषां बहूनि एतेषां वि-
शेषा बहवः तत् प्राणवहे द्वे तयोमूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः तत् ति-
दस्याक्रोशनविनमन्मोहनभ्रमगसावेपनानि मरसं वा भवति ग्रन्थवहे द्वे तयोर्मू-
लमामाशयोद्नवाहिन्यश्च धमन्यः तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोदनद्वेषश्छर्दि:
पिपासाड्न्ध्य मरसं चउदकवहे द्वे तयोमूलं तालु क्लोम च तत्र विद्धस्य पिपासा
सद्योमरसं च रस वहे द्वे तयोमूलं हृदयं रस वाहिन्यश्च धमन्यः तत्र विद्धस्य
शोषःप्राणवहविद्धलच्च मरसं तल्लिङ्गानि च रक्तवहे द्वे तयोमूलं यकृत्प्लिहानौ
रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पारडता
शोणितागमनं रक्तनेत्रता च मांसवहे द्वे तयोमूलं स्तायुलवचं रक्तवाहाश्च धमन्यः
तत्र विद्धस्य श्ययशुमांसशोषः सिराग्रन्थयो मरसं च मेदोवहे द्वे तयोमूलं कटी
वृक्को च तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्विग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशो फता
पिपासा च मूत्रवहे द्वे तयोमूलं वस्तिमेद्रं च तत्र विद्धस्यानद्धवस्तिता
मूत्रनिरोधः स्तब्धमेद्रता च पुरीषवहे द्वे तयोमूलं पक्वाशयो गुदं च तत्र
विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्नता चशुक्रवहे द्वे तयोमूलं स्तनौ वृषणौ च
तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात प्रसेको रक्तशुकता च ऋतवहे द्वे तयोमूलं
Page 38
[ERROR page 38 - NVIDIA client error]
Page 39
शारीरसस्थान
४
मधुर कषायसिद्धेन तेलेनानुवासयेत् ग्रनुलोमे हि वायौ सुखं प्रसूयते निरुपद्रवा च भवति ऋत ऊर्ध्वं स्त्रिग्धाभ्यर्जनैरसेक्रोपक्रमेदाप्रसवकालात् एवमुपक्रमात् स्त्रिग्धा बलवती सुखमनुपद्रवा प्रसूयते ४
शारीरसस्थान
५
नवमे मासि सूतिकागारमेनां प्रवेशयेत् प्रशस्ते तिथ्यादौ तत्कारिष्टं ब्राह्मण-नत्नियवैश्यशूद्राणां श्वेतरक्तपीतकृष्णोष्णेषु भूमिप्रदेशेषु बिल्वन्यग्रोध तिन्दुकभ-ल्लीतकीनिंमत्वक्वगां यथासिद्धं तन्मयैः पयैः समुपालभिंति सुविभक्त-परिच्छदं प्राग्द्वारं दन्निग्रद्वारं वाग्छष्हस्तायतं चतुर्हस्तविस्तृतं रत्नामडुल-संपन्नं विधेयम् ५
शारीरसस्थान
६
जाते हि शिशौ कुचौ मुक्ते हृदयबन्धने सशूले जघने नारी झेया सा तु प्रजायिनी ६
शारीरसस्थान
७
तत्नोपस्थितप्रसवायाः कटीपृष्ठं प्रति समन्ताद्वेदनं भवत्यभीस्रांं पुरोषप्रवत्तिमूत्रं प्रसिच्यते येनिमुखाच्छलेष्मा च ७
शारीरसस्थान
५
प्रजनयिष्यमाणां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां कुमारपरिवृतां पुत्रामफलहस्तां स्वभव्यक्तामुष्योदकरपरिषिक्तामथनेनां सम्भ्रान्तां यवागूर्माकरषात् पाययेत् ततः कृतोपधाने मदने विस्तीर्णे शयने स्थितामाभिप्रसुस्क्ष्मी मत्तनामश्रुनीया-श्र्तस्नः स्त्रियः परिषत्वयसः प्रजननकुशलाः कर्त्तनखाः परिचरेयुरिति ५
शारीरसस्थान
१०
ग्रथास्या विशिखान्तरमणुलोममनुसुखमभ्ज्यानूबूयाद्चितामेकासुभगे प्रवाहस्व ततः विमुक्ते गर्भनाडीपबन्धे सशूलेपु श्रो-गिवड्याबस्तिशिरः सु च प्रवाहेताः शनेः शनेः ततः गर्भनिगमे प्रगाढं ततः गर्भे योनिमुखं प्रपन्ने गाढतरमाविशल्यभावात् ग्रकालप्रवाहस्याद्र्वाधिरं मूकं कुब्जं वयस्तहनुमूर्ध्वाभिधानिं कासक्ष्वासशोषोदरत् विकटं वा जनयति ६
शारीरसस्थान
११
तत्र प्रतिलोममनुलोमयेत् प्राङ्गलमाकार्षेत् १० गर्भसङ्झे तु योनिं धूपयेत् कृष्णासर्पणिमौक्षया पिरडीतकिन वा बदरीयाद्दिर-रायपुष्पीमूलं हस्तपादयोः धारयेत् सुवर्चलां विशल्यां वा ११
शारीरसस्थान
१२
ग्रथ जातस्योल्बं मुखं च सैन्धवसर्पिषा विशोध्य घृताक्त मूर्धि पिचुं दद्यात् ततः नाभिनाडीमष्ठीवलमायम्य सूत्रेण बद्ध्वा छेदयेत् तत्सूत्रैकदेशं च कुमारस्य ग्रीवायां सम्यग् बद्ध्वीयात् १२
शारीरसस्थान
ग्रथ कुमारं शीताभिरद्विराश्वास्य जातकर्मणि कृते मधुरसर्पिर्ननत्कूर्ंमधु-ल्याणामिकया लेहयेत् ततः बलातेलेनाभ्यज्य द्वीरवृत्तकषायेण सर्वग-स्नोदकेन वा रूपहेमप्रतिमेन वा वारिणा स्थापयेदनं कपित्थपत्रकषायेण वा
Page 40
१३
कोष्णेन यथाकालं यथादोषं यथाविभवं च १३
१४
धमनीनां हृदिस्थानां विवृतत्वादनन्तरम् चतूरात्रातिरात्रात्राद्वा स्त्रीणां स्तनयं प्रवर्तते १४
१५
तस्मात् प्रथमेऽहनि मध्युसर्पिर्नन्तमिश्रं मन्त्रपूतं त्रिकालं पाययेत द्वितीये ल- ल्मशासिद्धं सर्पिः तृतीये च ततः प्राड्निवारितस्तन्यं मध्युसर्पिः स्वपागितलेसहितं द्विकालं पाययेत १५
ग्रथ सूतिकां बलातैलाभ्यक्तां वातहरौषधनिष्क्वाथेनोपचरेत सशेषदोषां तु तदहः पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरचूर्ण गुडोदके नोष्णेन पाययेत एवं द्वित्रात्रं त्रिरात्रं वा कुर्वादुष्टशोषितात् विशुद्धे ततो विदारिगन्धादिसिद्धं स्तेहयवागूं द्विरयवागूं वा पाययेतित्रात्रम् ततः यवकोलकुलत्थसिद्धेन जाङ्गलरसैः शाल्योदनं भोजयेद्रलमिषबलं चावेच्छ्र्य ग्रनैन विधिनाsध्यर्धमासमुपसंस्कृता विमुक्ताहाराचारा विगतसूतिकाभिधाना स्यात् पुनरार्तवदर्शनादित्यके १६
१६
स्यान् पुनरार्तवदर्शनादित्यके १६
१७
धन्वभूमिजातां तु सूतिकां घृततेलयोरन्यतरस्य मात्रां पाययेत् पिपल्यादिक- षायानपानां स्तेहनत्या च स्यातित्रात्रं पञ्चरात्रं वा बलवती अबलां यवागं पाययेतित्रात्रं पञ्चरात्रं वा घृत ऊर्ध्वं स्त्रिग्धेनान्नसंसेर्गेणोपचरेत १७
१५
प्रायशश्वेनां प्रभूतेनोषोदकेन परिषिञ्चेत् क्रोधायासमैथुनादीन्श् परिहरेत १५
१६
मिथ्याचारात् सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते स कृच्छ्रसाध्योsसाध्यो वा भवेदत्यपर्यप्सात् १६
२०
तस्मात्तां देशकालौ च व्याधिसात्म्येन कर्मणा परीच्योपचरेत्नित्यमेवं नात्यमात्रुयाsऽत् २०
ग्रथापराड्पतन्यानाहाध्मानौ कुरुतः तस्मात् कराठमस्या: केशवेष्टितयाष्ट- ल्या प्रमृजेत् कटुकालाबुकृतवेधनसर्षपसरपणनिर्मोचकेर्वा कटुतैलविमिश्रेयोनि- मुखं धूपयेत् लाङ्गलीमूलकल्केन वाड्स्या पायिपादतलमालिम्पेत् मूत्रे वाड्स्या महावृङ्गच्चीरमनुसेचयेत् कुष्ठलाङ्गल्लीमूलकल्कं वा मधुमूत्रयोरन्य- तरेण पाययेत् शालमूलकल्कं वा पिप्पल्यादिं वा मधेनसिद्धार्थककुष्ठला- डुलीमहावृङ्गच्चीरमिश्रेण सुरामराडेन वाड्स्थापयेत् एतैरेव सिद्धेन सिद्धार्थ- कैलेनोत्तरबस्तिं वद्यात् स्त्रिग्धेन वा कृतनखेन हस्तेनापहरेत २१
२१
प्रजातायाश् नार्यां रूक्षशरीरायास्तीक्ष्णौषरविशोधितं रकतं वायुना तद्देशगते- नातिसंरुद्धं नाभेरधः पार्श्वयोर्बस्तौ वस्तिशिरसि वा ग्रन्थिं करोति ततश् नातिसंरुद्धं नाभेरधः पार्श्वयोर्बस्तौ वस्तिशिरसि वा
Page 41
२२
भिषभिस्त्युदरशूलानि भवन्ति सूचीभिरिव निस्तुद्यते भिष्यते दीर्यत इव च पक्वाशयः समन्तात् आध्मानमुदरे मूतसङ्ख्श्र भवतीति मकल्लेलनागम् तत्र वीरतरवौँदिसिद्धं जलमुष्कादिप्रतीवारपं पाययेत् यवचारचूर्णां वा सुखोदकेन पिप्पल्यादिक्वाथेन वा पिप्पल्यादिचूर्णां वा सुरामरडेन वरुणादि क्वाथं वा पञ्च कोलैला प्रतीवापं पृथक् परय्यादि क्वार्थं वा भद्रदारु मरिच संसृष्टं पुरोगं गुडं वा त्रिकटुकचतुर्जातिककुस्तुम्बुरुविषं क्षोदितं गृच्छो वा पिप्पलादृष्ट-
२३
मिति २२ ॥ अथ बालं षड्ङ्गपरिवृतं षड्वस्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत् पीलुभदरीनिम्बपरूषकशारखाभिश्रेनं परिवीजयेत् मूर्ध्निं चास्याहरहस्तैः लपिचुमुवचरयेतं धूपयेदैनां रजोध्रेधूपैः रजोध्नानि चास्य पाशिपादशिरोग्रीवास्वसृजेतं तिलातसीर्षर्षपकषायैँञ्रात प्रकिरेतं ऋधिष्ठाने चार्मिं प्रज्वालयेतद्रभितोपासनीयं चावेच्चेत
२४
ततो दशमेढ्हनि मातापितरौँ कृतमझलकौतुकौँ स्वस्तिवाचनं कृत्वा नाम कुर्यातां यदभिप्रेतं नचत्रनाम वा
२५
ततो यथावश्ं धात्रींमपेयान्मध्यमप्रमाणां मध्यमवयस्कासिमिरोगां शीलवतीमचपालामलोलुपामकृशामस्थूलां प्रसन्नधीरामलम्बौष्ठी मलम्भो ध्वस्त नीमङ्झामव्यसनिनीं जीवद्र्र्त्सां दोग्ध्र्यं वत्सलामनुदरकरिमर्गीं कुलें जातामतो भूयिष्ठेश्र गुह्येरन्वितां श्यामामारोग्यबलवृद्धये बालस्य तन्रोँध्वस्तनी करालां कुर्यातं लम्बस्तनी नासिकामुखं घादयित्वा मरौँमापादयेतं तथः प्रशस्तायां तिथौँ शिरः स्नातमहक्तवाससमुद्झखं शिशुमुपवेश्य धात्र्याँ प्राङ्र्खिं चोपवेश्य दद्र्ंि्यां स्तनं धौतमौँषतपरिस्रुतमभिमन्त्र्य मन्त्रेशानेन पाययेतं
२६
चत्वारः सागरास्तुँयं स्तनयोः धीरवाहिनः भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्य बलवृद्धये
२७
पयोऽमृतरसँ पित्त्वा कुमारस्ते शुर्भानने दीर्घमायुर्वाप्रोतु देवः प्राश्यामृतं यथा
२५
ऋतोऽन्यथा नानास्न्योपयोगस्यासात्म्याद्व्याधिजन्म भवति २५ अ्रपरिस्रुतेऽप्यतिसत्बद्स्तन्यपानादुत्सुहितस्तोतसः शिशोः कासक्श्वासवमीप्रादुर्भावः तस्मादेवविधानां स्तनं न पाययेतं २६ क्रोधशोकावातस्ल्यादिभिश्र स्त्रियाः स्तन्यानाशो भवति ऋथास्याः
Page 42
कन्द मदुकशतावरीनातिल कालाबूकालशाकप्रभृतोनी विदध्यात्
३०
द्वीरजननार्थ सौमनस्यमुत्पाद्या यवगोधूमशलिष्ठिकमांसरस सुरासौवीरकपिरयाकलशुनमतस्य कशेरुकशृङ्गाटकबिसविदारी कन्द मदुकशतावरीनातिल कालाबूकालशाकप्रभृतोनी विदध्यात् ३०
३१
ऋथास्या: स्तन्यमप्सु परीक्षेत तज्जेच्छीतलममलं तनु शुद्धावभासमप्सु न्यस्तमेकीभावं गच्छत्यफेनिलमतनुन्नोत्प्लवतेऽवसीदति वा तच्छुद्धं भवति न च विद्या ते तनु कुमारस्योरसि प्रपीड्य बलवृद्धयेऽर्थं भवेत् न च बृद्धितशोकार्थशान्तप्रदुष्टधातुगर्भीशरीरितातिचीर्यातिस्थूल विदग्धभक्तविरुद्धा हारतर्पिताया: स्तन्यं पाययेत् नाजीर्णौषधं च बालं दोषोषधमलानां तीव्रवेगोत्पत्तिभयात् ३१
३२
भवन्ति छात्र धात्र्यास्तु गुरुभिर्योंर्जैर्विषमेदोष्लेस्था दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति ३२
३३
मिथ्याहारविहारिया दुष्टा वातादय: स्त्रिया: दूषयन्ति पयस्तेन शरीराः व्याधयः शिशो: भवन्ति कशलस्तांध्व भिषक् समयगविभावयेत् ३३
३४
ग्रह्नप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते मुहुर्मुहुः: स्पृशति तं स्पृश्यमाने च रोदिति ३४
३५
निमीलिताक्षो मूर्ध्नस्थे शिरो रोगे न धारयेत् बस्तिस्थे मूत्रसङ्घातो रुजा तृष्यति मूर्छति ३५
३६
विरामूत्रसङ्घवैवर्च्यौर्ध्यानात्रकूजनै: कोष्ठेदोषान् विजानीयात् सर्वत्रस्थांश रोदने: ३६
३७
तेषु यथाभिहितं मृदुद्रव्यैर्मौषधं मात्रया द्वीरपास्य द्वीरसर्पिषा संयुक्तं विदध्यात् धात्र्याश्च केवलं द्वीरान्नादस्यात्मनि धात्र्याश्च पूर्ववत् ग्रन्थादस्य कषायादीनातमन्येषा न धात्र्या: ३७
३८
तत्र मासादूर्ध्वं द्वीरपायाद्ज्वलिपवेद्रव्यग्रहणै: समितामोषधमात्रां विदध्यात् कोलास्थिसंमितां कल्कमात्रां द्वीरान्नादाय कोलसंमितामन्नादायेतिं ३५
३९
येषां गदानां ये योगा: प्रवद्यन्तेऽङ्गददृश्रा: तेषु तत्कल्संलिमौ पाययेत शिशुं स्तनौ ३९
४०
एकं द्वे त्रीणि चाहानि वातपित्तकफज्वरे स्तन्यपायाहितं सर्प्परितराभ्यां यथार्थत: ४०
Page 43
४१
न च तृष्णाभ्यादत्र पाययेत शिशुं स्तनौ विरेकबस्तिवमनान्यृते कुर्याच्च नात्ययात
४२
मस्तुलुङ्ग तयाद्यास्य वायुस्थाल्वस्थित नामयेत तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरके: श्रृता
४३
पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यं शीताम्बूद्रोजनं तथा वातनोध्मोपतां नामि सरुजा तु रिडसंज्ञितां
४४
मारुतद्रे: प्रशमयेत स्नेहस्वेदोपनाहनै: गुदपाके तु बालानां पित्तद्रूं कारयेत क्रियां
४४
रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितं द्वीराहाराय सर्पि: पाययेत सिद्धार्थकवचामांससीपयस्यापामार्गशतावरी सारिवाब्राह्मीपिप्पलीहृद्रिकुष्ठसेन्धवसिद्धं द्वीरान्नादाय मधुकवचा पिप्पली चित्रकत्रि फलासिद्धं ऋज्न्नादाय द्विपञ्चमूलீचारतगरभद्रदारु मरिचमधुकविडङ्ङद्वयार्ध्र्बाह्यीसिद्धां तेनारोग्यबलमेधायूषि शिशोरभवन्ति
४५
बालं पनर्गात्रसुखं गृह्हीयात न चैनं तर्जयेत सहसा न प्रतिबोधयेद्वित्रासभयात सहसा नापहरेदुत्थितं पेदा वातादिविघातभयात्
४६
नोपवेशयेत कौड्यभयात नित्यं चैनमनुवर्तेत प्रियशतेरजिष्यांसु: एवमविहतंना व्याधिवृद्धिं नित्यमुदग्रसत्वसंप्राप्तो नीरोग: सुप्रसन्नमनाश्र भवति वातातपविगुत्प्रभापादपलताशून्यागारनिम्रस्थानग्रहच्छायादिभ्यो दुर्ग्रहोपसर्गतश्र बालं रक्षेत्
४७
नाशुचौ विसृजेद्व्रातं नाकाशे विषमेऽन च नोष्ममारुतवर्षेषु रजोद्भूमौदकेपु च
४८
द्वीरासात्म्यतया द्वीरमाजं गव्यमथापि वा दद्यादासत्न्यपयोमिळालानां वीक्ष्य मात्रया
४९
षड्र्गमासं चैनमन्न्र्र प्रशयेल्लघु हितं च
५०
नित्यमवरोधरतश्रस्यात कृत्रदन्न उपसर्गभयात प्रयत्ततश्र ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्य बाला भवन्ति
५०
ऋथ कुमार उद्विजते त्रस्यति रोदिति नष्टसंज्ञो भवति न खादशनेर्धात्रीमातमानं च परिशुदति दन्तानू खादति कूजति झुम्भते भुवो विनिपतत्यूर्ध्वं निरीक्षते फेनमुद्द्रमति सन्दर्शेष्ट: कूरोभिन्ननामवर्चा दीनार्तस्वरो निशि जागर्ति दुर्वलो
Page 44
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
५१
मत्कुगन्धा यथा पुरा धात्र्या: स्तन्यमभिलषति तथा नाभिलषतीति सामान्यान् ग्रहोपसृष्टलक्षणामुक्तं विस्तरे णोत्तरे वच्याम: ५१
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
५२
शक्तिमन्तं चैनं ज्ञात्वा यथावर्गं विद्यां ग्राहयेत् ५२
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
ऋथास्मै पञ्चविंशतिवर्षाय षोडशदशवर्षां पतीं मवहेत् फ्रियर्धमार्त्तिकां प्रजां प्राप्स्यत इति ५३
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
५४
यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुचिस्थ: स विपद्यते ५४
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
५५
जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रिय: तस्मादत्नतबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ५५
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
५६
श्रतिवृद्धायां दीर्घरोगिरयामन्थेन व विकारे णोपसृष्टायां गर्भाधानं नैव कुर्वीत पुरुषस्याप्येवंविधस्य तु एव दोषा: संभवन्ति ५६
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
तत्र पूर्वोक्ते: कारणे: पतिष्यति गर्भे गर्भाशयकटीवद्धश्वसितशूलानि रक्तद- र्शनं च तत्र शोते: परिषेकावगाहप्रदेहादिभिरुपचरे ऋजीवनौ शृतचौरपानेश्व गर्भस्रंसने गर्भर्महस्तस्नन्धार्यार्थं नीरमत्पलादिसिद्धं पाययेत् प्रस्थंसमाने सदाहपाश्वपृष्ठशूलासुग्दरानाहमूत्रसङ्गा: स्थानात् स्थानं भच प्रकामति गर्भे कोष्ठे संम्भ: तत्र स्तिग्धशीता: क्रिया: वेदनायां महासहाहुद्रसहामधुक- श्वदंष्ट्राकरटकारिकासिद्धं पय: शर्कराचौद्रमिश्रं पाययेत् मूत्रसङ्गं दर्भोद्दिस- द्वमानाहे हिड्गुसौर्चललशुनवचासिद्धं ऋत्यर्थं स्त्रवति रक्ते कोष्ठागा- रिकागारमृत्पिंडसमङ्गाधातकीकुसुमनवमालिकागैरिकसर्ज्जरसरसाञ्जनचूर्णीं मद्राड्वलिद्यात् यथालाभंन्यग्रोधा दिवकप्रवालकल्कं वा पयसा पाययेत् उत्पलादिकल्कं वा कशेरुशृङ्गाटकशालूककल्कं वा शृते पयसा उदुम्बर- फलौदककन्दक्वाथेन वा शर्करामधुमधुरेण शालिपिष्टिं न्यग्रोधादिस्वर स- परिपीतं वा वस्न्रावयवं योन्यां धारयेत् ऋथादृष्टशोणातवेदनायां मधुकदे- वदारुमज्जिष्ठापयस्स्यासिद्धं पय: पाययेत् तदेवाश्मरीतकशतावरौपयस्यासिद्धं विदारिगन्धादिसिद्धं वा बृहतौद्योत्पलशतावरौसारिवापयस्यामधुकसिद्धं वा एवमुपक्रान्ताया उपावर्तन्ते रुजो गर्भश्वाप्यायते व्यवस्थि ते च गर्भे
म्लानाझो मत्स्यच्छुच्छुन्दरि
गव्येनोदुम्बरशलातुसिद्धेन पयसा भोजयेत् ऋतीते लवणस्त्रहेवज्याभिर्य वाग्भिरुद्दालकादीनां पाचनौपासंसकृताभिरुपक्रमेत यावन्नो मासा गर्भस्य तावन्त्यहानि बस्त्युदरशूलेषु पुरा एगुडं दीपनौयसंयुक्तं पाययेदरिष्टं वा
Page 45
५५
वातोपद्रवगृहीतत्वात् स्वोतसां लीयते गर्भः सोऽतिकालमवतिष्ठममानो व्यापद्यते तां मृतुना स्वहदिक्रमेगोपचरेऽत्कोशरसंसिद्धामनल्पस्नेहां यवागूं पाययेत् माषतिलबिल्वशेलाटुसिद्धां वा कुलमाषान् भत्त्रयेन्त्रधुमाध्वीकं चानुपिबेत् सम्प्रात्रम् कालातीतस्थायिनि गर्भे विशेषतः सधा न्यायेन् मुसलेनाभिघन्याद्विषमे वा यानासन सेवेत वाताभिपन्न एव शुष्यति गर्भः समतिमुच्यते कुत्सिते न पूरयेत् मन्दे स्पन्दते च ते बृहद्गर्भैः पयाभिमांसरसैश्शोपचरेत् शुक्रशोणितं वायुनाsभिप्रपन्नं वक्रान्तजीवमाध्यमापयत्युदरं तं कदाचिद्रुच्छयोपशान्तं नैगमेषापहतमिति भाषन्ते तमेव कदाचित् प्रलीयमानं नागोदरमित्याहुः तत्रापि लीनवत् प्रतीकारः
५६
ऋत ऊर्ध्व मासानुमासिकं वध्द्याम
५७
मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च ऋशमन्थकस्तिला: कृष्णास्ताम्रवल्ली शतावरी
५८
वृत्तादनी पयस्या च लता सोत्पलसारिवा ग्रनन्ता सारिवा रास्ना पद्या मधुकमेव च
५९
बहल्या काश्मरी चापि क्षीरिशृङ्गास्वचो घृतम् पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका
६०
वत्सेते सप्त योगाः: सुरधर्श्श्लोकसमापनाः
६१
यथासंख्यं प्रयोक्तव्या गर्भस्थावे प्रयोयुताः
६२
कपित्थबृहतीबिल्वपटोलेऽनु निदिग्धका मूलानि द्वीरसिद्धानि पाययेत्त्रिषगग्रस्मे नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिबेत्
६३
द्वीरं शुरठी पयस्याभ्यां सिद्धं स्याद्दशमे हितम्
६४
सद्वीरां वा हिता शुराठी मधुकं सुरदारु च
६५
एवमाप्यायतेऽ गर्भस्त्रवा रुक चोपशाम्यति
६६
निवृत्तप्रसवायास्तु पुनः षड्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्व प्रसवमानाया नायोः कुमारोऽल्पायुर्भवति
६७
ऋथ गर्भिणीं व्याध्युप्त्तावत्यये छर्दयेन्त्रधुराम्लेनान्रोपहितेनानुलोमयेद्ध संशमनीयं च मृतु विदध्या द्रपानयोः ऋशनीया च्च मृतवीर्यं मधुरप्रायं गर्भा विरुद्धं च गर्भाविरुद्धाश्र क्रिया यथायोगं विदधीत मृतुप्रायाः
Page 46
गर्भह्राविकारः शारीरं
65
सौवर्यां सुकृतं चूर्णी कुष्ठं मध्यु घृतं वचा मत्स्याणकः शङ्खपुष्पी मध्यु सर्पिः सकाञ्चनम् ॥ ६५
गर्भह्राविकारः शारीरं
66
ऋषकपुष्पी मध्यु घृतं चूर्णितंत कनकं वचा हेमचूर्णानि कैंर्डयः श्वेता दूर्या घृतं मध्यु ॥ ६६
गर्भह्राविकारः शारीरं
70
चत्वारोऽभिहिताः प्राशः श्लोकार्धेषु चतुर्ष्वपि कुमारेषु वपुमधाने बलबुद्धिविवर्धनाः ॥ ७०
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भह्राविकारः शारीरं नाम दशमोऽध्यायः १०
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिरोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायांतृतीयं शारीरस्थानं समाप्तम् ३