1. sushruta_uttara

प्रथमोऽध्यायः

१

ग्रथात ग्रोपद्रविकमध्यायं व्यारण्यास्यामः १

प्रथमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान धन्वन्तरिः २

प्रथमोऽध्यायः

३

ग्रधध्यायानां शते विशे यदुक्तमसकृन्मया वक्त्यामि बहुधा सम्यगुत्तरङ्गथानिमानिति ३

प्रथमोऽध्यायः

४

इदानीं तु प्रवक्ष्यामि तन्न्रमुत्त्रमनुत्तमम् निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः ४

प्रथमोऽध्यायः

५

शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिता ये च विस्तारतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः ५

प्रथमोऽध्यायः

६

षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः ६

प्रथमोऽध्यायः

७

त्रिषष्टौ रससंर्गाः स्वस्थवृतं तथैव च युक्तार्था युक्त्यश्रैव दोषभेदास्तथैव च ७

प्रथमोऽध्यायः

८

यत्रोक्ता विविधा ग्रर्था रोगसाधनहेतवः महत्वस्तस्य तन्रस्य दुर्गाध्यस्याम्बुधेरिव ५

प्रथमोऽध्यायः

९

ग्रादावेवोत्तमाङ्गस्थं रोगानभिदधाम्यहम् सद्य्रचया लचगैश्रापि साध्यासाध्य क्रमेग च ९

प्रथमोऽध्यायः

१०

विद्याद्गडगुलबाहुल्यं स्वादुष्टेडरसंमितम् द्वचडगुलं सर्वतः सार्धं भिषडणयनबुद्धददम १०

प्रथमोऽध्यायः

११

सुवृतं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् पलं भुवोडप्मितो रक्तं वातात कृष्णं सितं जलात ११

प्रथमोऽध्यायः

१२

ग्राकाशादश्रुमार्गाश्र्च जयन्ते नेत्रबुद्धदे दृष्टिं चात्र तथा वच्ये यथा बूयाद्दिशारदः १२

प्रथमोऽध्यायः

१३

नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णामरुडलमुच्यते कृष्णात सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः १३

प्रथमोऽध्यायः

१४

मरडलानि च सन्धींश्र्च पटलानि च लोचने यथाक्रमं विजानीयात पञ्ञ षट् च षडेव च १४

प्रथमोऽध्यायः

१५

पञ्मवर्त्मश्वेतकृष्णादृष्टीनां मरडलानि तु ग्रनुपूर्वं तु ते मध्याश्वतारोडन्या यथोत्तरम १५

प्रथमोऽध्यायः

पञ्मवर्त्मगतः सन्धर्वत्मशुक्लगतोडपरः

१६

शुक्लकृष्णागतस्वनः कृष्णादृष्टिगतोडपरः । ततः कनीनकगतः षट्श्रापाङ्गः स्मृतः १६

१७

द्वे वर्णपटलं विद्याच्छतवार्यन्यानि चाद्दिशं । जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः १७

१८

तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वनृतं पिशिताश्रितम् । मेदस्त्रितीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चोपरम् १५

१९

पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते । सिरार्घ्यां करडरार्घ्यां च मेदसः कालकस्य च १९

२०

गुणाः कालात् परः श्लेष्मा बद्धनेऽप्यो सिरायुजः । सिरानुसारिभिदोषैर्विगुणैरुद्र्ध्वमागते: २०

२१

जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः । तत्राविलं ससंरम्भमश्रुकारडुपदेहवत् २१

२२

गुरुषातोदरागाद्द्रैर्जृम्भं चाव्यक्तलद्गे: । सशूलं वर्त्मकोषेषु शूकपूरार्भिमेव च २२

२३

विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वन्नि यथा परं । दृष्ट्वैव धीमान् बुद्ध्येत दोषैराधिकृतिं तु तत् २३

२४

तत्र संभवमासाद्य यथादोषं भिषग्जतम् । विदग्धानेत्रजा रोगा बलवन्तः स्मृतान्यथा २४

२५

सङ्ख्येपत: क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् । वातादीनां प्रतिघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः २४

२६

उष्णाभितपस्य जलप्रवेशाद्दूरे लघातु स्वप्रविचर्यान्न । प्रकटसरोरनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाद्नाच् २६

२७

शुक्तकर्णालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्द्रेगविनिग्रहाच्च । स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देरिविघातादात्मनातियोगात् । बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिमित्तरोधाद्नाच् नेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषा: २७

२५

वाताद्दश तथा पित्तात् कफाद्दैव त्रयोदश । रक्तात् घोडश विज्ञेयाः सर्वजा: पञ्चविंशति: २५

२६

तथा बाह्यो पुनर्द्रों च रोगाः षट्समति: स्मृताः । हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिगंभीरिका च या २६

यज्ञ वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजा: ।

३१

याप्योडथ तन्मयः काचः साध्यः स्यु: सान्न्यमारुता इव शुष्कान्निपाकाधीमन्स्यान्नमारुतपर्य्याया: ग्रसाध्यो हस्वजाड्यो यो जलस्रावश्र पैत्तिकः

३२

परिम्लायी च नीलश्र याप्यः काचोडथ तन्मयः ग्रभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्लाधुषितं शुक्रिका च या दृष्टिः पित्तविदग्धा च धूमदर्शी च सिध्यति

३३

ग्रसाध्यः कफजः स्त्रावो याप्यः काचश्र तन्मयः ग्रभिष्यन्दोऽधिमन्थश्र बलासग्रथितं च यत् दृष्टिः श्लेष्मविदग्धा च पौथक्यो लग्नाश्र यः

३४

क्रिमिग्रन्थिपरिक्लिन्नवर्त्मशुक्लार्मपिष्टका: श्लेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिता: श्लेष्मजेपु तु

३५

रक्तस्रावोऽजकाजातं शोणिताश्रोद्रयान्वितम् शुक्रं न साध्यं काचश्र याप्यस्तञ्ज प्रकृतितः मन्थस्यान्दौ क्लिष्टवर्त्म हर्षोऽप्तातौ तथैव च

३६

सिराजाताडनारूढा च सिराजालं च यत् स्मृतम् पूर्व्वयथाव्रणं शुक्रं शोणितार्मार्जुनश्र यः एते साध्या विकारेपु रक्तजेपु भवन्ति हि

३७

पूयास्त्रावो नाकुलान्ध्यमन्निपाकात्ययोऽलजी ग्रसाध्याः सर्वजा याप्यः काचः कोपश्र पञ्चमः

३८

वर्त्मावबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या प्रस्तार्यर्माधिमांसाम्रं स्तायर्मोत्तस्र्जिनी च या

४०

पूयालसश्रार्बुदं च श्यावकर्दमवर्त्मनी तथाडशोर्वर्त्म शुक्कार्शः शर्करावर्त्म यज्ञ वै

४१

सशोफश्राप्यशोफश्र पाको बहलवर्त्म च ग्रक्लिन्नवर्त्म कुड्मीका बिसवर्त्म च सिध्यति

४२

सनिमित्तोऽनिमित्तश्र द्वावसाध्यौ तु बाह्यजो षट् समतिक्विकारागामेषां सद्ग्रहकीर्त्तिता

४३

नव सन्ध्याश्रयास्तेपु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः शुक्लभागे दंशेकश्र चत्वारः कृष्णाभागजा:

४४

सर्वाश्रया: सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु

बाह्याजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ

भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सद्रूपचिकित्सितैः

४५

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे ग्रोपद्रविको

नाम प्रथमोऽध्यायः

१

द्वितीयोऽध्यायः

ग्रथातः सन्धिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यास्यामः

१

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

२

पूयालसं सोपद्रवः स्तावा: पर्वशिकाड्लजी

क्रिमिग्रन्थिश्च विज्ञेया रोगाः सन्धिगताः नव

३

पक्वः शोफः सन्धिजः संस्रवेद्यः सान्द्रं पूयं पूति पूयालसः सः

४

ग्रन्थिरन्यो दृष्टसन्धावपाकः करडूप्रायो नीरुजस्रूपनाहः

५

गत्वा सन्धीनश्रमाणश्च दोषाः कुर्युः स्तावान् रुग्वहिनान् कनीनात्

तान् वै स्तावान् नेत्रनाडीमथैके तस्या लिङ्गं कीर्तयिष्ये चतुर्थी

५

पाकः सन्धौ संस्रवेद्यः पूयं पूयास्तावो नेकरूपः प्रदिष्टः

६

श्वेतः सान्द्रं पिच्छिलं संस्रवेद्यः श्लेष्मास्तावो नीरुजः स प्रदिष्टः

रक्तास्तावः शोणितोत्थः सरक्तमुष्णां नाल्पं संस्रवेद्यात्रिसान्द्रं

७

पीताभासं नीलमुष्यां जलाभं पित्तास्तावः संस्रवेत् सन्धिमध्यात्

ताम्रा तन्वी दाहशूलोपतन्ना रक्ताज्जेया पर्वशी वृत्तशोफा

जाता सन्धौ कृष्णाशुक्लेऽलजी स्यात्तस्मिन्नेव रुथापिता पूर्वलिङ्गैः

५

क्रिमिग्रन्थिश्चर्वर्त्मन् पद्ममाश्र कराठूं कुर्युः क्रिमयः सन्धिजाताः

नानारूपा वर्त्मशुक्लस्य सन्धौ चरन्तोऽन्तर्न्तरयं दूषयितुं

६

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सन्धिगतरोगविज्ञानीयो

नाम द्वितीयोऽध्यायः

२

तृतीयोऽध्यायः

ग्रथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यास्यामः

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

२

477

३

पृथग्दोषा: समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रया: सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वाधिकमूर्छिता:

४

विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् विकाराज्ञानयत्याशु नामतस्तान्निबोधत

५

उत्सङ्गिन्यथ कुभ्मीका पोथक्या वर्त्मशर्करा तथोङ्कशोफत्थ शुक्लाश्रितस्थैवोज्ज्वलनामिका

६

बहलं वर्त्म यज्ञापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धक: क्लिष्टकरदमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च

७

प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् ऋबुदं निमिषश्वापि शोशितार्कशशि यत् स्मृतम्

५

लग्नो बिशनामा च पत्मकोपस्तथैव च एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रया:

९

नामभिस्ते समुद्धिष्टा लङ्घनौषधम् प्रचच्महे ग्रभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्ङधो वर्त्मनश्र या

१०

विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रूपपिडकाचिता कुम्भीकबीजप्रतिमा पिडका यास्तु वर्त्मजा:

११

ग्राऽ्मापयन्ति भिन्ना या: कुम्भीकपिडकास्तु ता: स्ताविराय: करडरा गुर्व्यो रक्तसर्पसदृशभा:

११

पिडकाश्र रुजावत्या: पोथक्यो इति संज्ञिता:

१२

पिडकाभि: सुसूक्ष्माभिर्नाभिरभिसंवृता पिडका या खरा स्थूला सा झेया वर्त्मशर्करा

१३

एवारुब्जप्रतिमा: पिडका मन्तवेदना: सूक्ष्मा: खराश्र वर्त्मस्थास्तदर्शोर्वर्त्म कीर्त्यते

१३

दीर्घोन्नतकर: खर: स्तब्धो दारुणो वर्त्मसंभव:

१४

व्याधिरेष समाख्यात: शुष्कार्श इति संज्ञित:

१५

दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसंभवा मृद्वी मन्तरुजा सूक्ष्मा झेया साध्यननामिका

१६

वर्त्मोपचीयते यस्मात् पिडकाभि: समनन्तत: सर्वाभि: समाभिश्र विद्याद्रहलवर्त्म तत्

करडूमताड्ल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नर:

१५

न संं छादयेद्वित्ति भवेद्रून्धः स वर्त्मनः १७ मृदुल्यपवेदनं तामं यद्वर्त्म सममेव च ग्रकस्राव्यं भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत् १५

१६

क्लिष्टं पुनः पत्त्युतं विदहेच्छोणितं यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः १६

२०

यद्वत्तं बाह्यतोऽन्तश्श श्यावं शूनं सर्वेदनं दाहकरडूपरिक्लेदि श्यावावर्त्मति तन्मतम् २०

२१

ग्ररुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्वत्यपि करडूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते २१

२२

यस्य धौतानी धौतानी संबध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् २२

२३

विमुक्तसन्धि निश्रेषं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाड्रुजम् २३

२४

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनं विशेषेऽम्लबुद पुः सरक्तमवलम्बितम् २४

२५

निमेषण्योः सिरा वायुः प्रविश्टो वर्त्मसंश्रया: चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः २५

२६

छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽडुकुराः दाहकरडूरुजोपेतास्तेऽश शोणितसंभवा: २६

२७

ग्रपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिवर्त्मभवोऽड्रुजः सकराडूः पिच्छिलः कोल्प्रमाणो लग्यास्तु सः २७

२८

शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितं बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मति तन्मतम् २८

२९

दोषः पक्त्माशयगतस्तीक्ष्णाग्निर्खराग्नि च निर्वर्तयन्ति पक्त्माणि तैरुष्टं चान्ति दूयते २९

३०

उदूतैरुद्भुतैः शान्तिः पक्त्मभिश्रोपजायते वातातपानलद्रेषी पक्त्मकोपः स उच्यते ३०

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मगतरोगविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ३

१५

न सं छादयेदचि भवेद्रन्ध्रः स वर्त्मनः १७ मृदुत्वपवेदनं तामं यद्वर्त्म सममेव च ग्रकस्राव्य भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत १५

१६

क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोफितं यदा तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः १६

२०

यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्व श्यावं शूनं सर्वेदनं दाहकरडूपरिक्लेदि श्यावावर्त्मति तन्मतम् २०

२१

ग्ररुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्वत्यपि करडूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते २१

२२

यस्य धौतनि धौतनि संबध्यन्ते पुनः पुनः वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् २२

२३

विमुक्तसन्धि निश्रेषं वर्त्म यस्य न मील्यते एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाड्रुजम् २३

२४

वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनं विज्ञेयमबुद पुसां रक्तवेलाम्बितम् २४

२५

निमेषण्यः सिरा वायुः प्रविश्टो वर्त्मसंश्रया: चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः २५

२६

छिन्नाशिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोड्डकुराः दाहकरडुरुजोपेतास्तेऽश शोफितसंभावाः २६

२७

ग्रपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिवर्त्मभवोड्रुजः सकराडूः पिच्छिलः कोल्प्रमाणो लग्यास्तु सः २७

२८

शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितम् बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मति तन्मतम् २८

२९

दोषाः पक्त्माशयगतास्त्वचि लीयाग्नि खराग्नि च निर्वर्तयन्ति पक्त्माग्नि तैर्घृष्टं चान्ति दूयते २९

३०

उद्दूतैरुद्रृतैः शान्तिः पक्त्मभिश्रोपजायते वातातपानलद्रेषी पक्त्मकोपः स उच्यते ३०

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मगतरोगविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ३

चतुर्थोऽध्यायः

१

अथातः शुक्लगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यास्मः ॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥

चतुर्थोऽध्यायः

२

प्रस्तारिशुक्लऽतजाधिमांसस्रावधर्मसंज्ञाः खलु पञ्च रोगाःः स्युः शुक्तिका चार्जुनपिष्टकौ च जालं सिरार्जां पिडकाश्र या: स्युः ॥

चतुर्थोऽध्यायः

३

रोगे बलासग्रग्रथितेन साधर्म्यकोदृष्टेःः खलु शुक्लभागे प्रस्तारि प्रथितमिहर्म शुक्लभागे विस्तीर्णं तनु रुढिरप्रभं सनीलम् ॥

चतुर्थोऽध्यायः

४

शुक्लारुयं मृतु कथयन्ति शुक्लभागे सक्त्वतं सममिह वर्धते चिरेश यन्मांसं प्रच्यमुपैति शुक्लभागे पद्याभं तदुपदिशान्ति लोहितार्ं ॥

चतुर्थोऽध्यायः

५

विस्तीर्णां मृतु बहलां यकृत्प्रकाशं श्यावं वा तदधिकमांसजार्म विद्यात शुक्ले यत् पिशितमुपैति वृद्धिमेतत् स्वायर्मेत्यभिपठितं खरं प्रपारड ॥

चतुर्थोऽध्यायः

६

श्यावा: स्युः पिशितनिभाश्र बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनयने स शुक्तिसंज्ञः एको यः शशरुधिरोपमस्तु बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति ॥

चतुर्थोऽध्यायः

७

उत्सन्नः सलिलनिभोडथ पिष्टशुक्लो बिन्दुर्यो भवति स पिष्टकः सुवृत्तः जालाभः कठिननिबिडो महान् सकृत् स्रस्तान् स्मृत इह जालसंज्ञस्तु ॥

चतुर्थोऽध्यायः

८

शुक्लस्था: सितपिडका: सिरावृता यास्ता विद्यादसितसमीपजा: सिराजा: कांस्याभो भवति सितेऽमुबिन्दुतुल्यः: स झेयोऽमृदुरुरुरूजो बलासकार्ज्जः ॥

चतुर्थोऽध्यायः

९

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रे शुक्लगतरोगविज्ञानीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥

पञ्चमोऽध्यायः

१

अथातः कृष्णागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यास्मः ॥ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥

पञ्चमोऽध्यायः

२

यत् सर्वगां शुक्क्लिमिथाव्रणां वा पाकात्ययश्राप्यजक तथैव चत्वार एतेऽभिहिता विकाराः कृष्णाश्रयाः संग्रहात् पुरुष्तात् ॥

पञ्चमोऽध्यायः

३

निमग्रूपं हि भवेच्च कृष्णो सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यदेतत् ॥

पञ्चमोऽध्यायः

४

स्त्रावं स्तवेदुष्यमतीव रूक च तत् सर्वगां शुक्क्लिमुदाहरन्ति ॥

पञ्चमोऽध्यायः

५

दृष्टे: समीपे न भवेतु यद्य न चावगाढं न च संस्रवेदिति ॥

पञ्चमोऽध्यायः

६

ग्रवेदनावन्न च युग्मशुक्रं तत्सद्विमाश्रोंति कदाचिदेव ॥

पञ्चमोऽध्यायः

७

विच्छिन्नमध्ये पिशितावृतं वा चलं सिरासक्तमदृष्टिकृच्च ॥

चतुर्थोऽध्यायः

१

अथातः शुक्लगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यासः

चतुर्थोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

चतुर्थोऽध्यायः

३

प्रस्तारिशुक्ल ऋतजातिमांसस्त्रावर्मसंज्ञः खलु पञ्च रोगाःः स्यु: शुक्तिका चार्जुनपिष्टकौ च जालं सिराजालं पिडकाश्र या: स्युः

चतुर्थोऽध्यायः

४

रोगे बलासग्रंथितन साधर्मेकादशोक्तःः खलु शुक्लभागे प्रस्तारि प्रथितमिहर्म शुक्लभागे विस्तीर्णं तनु रुढिरप्रभं सनीलमं

चतुर्थोऽध्यायः

५

शुक्लारुयं मृतु कथयन्ति शुक्लभागे सक्त्तं सममिह वर्धते चिरेश यन्मांसं प्रचयमुपैति शुक्लभागे पद्याभं तदुपदिशान्ति लोहितार्ं

चतुर्थोऽध्यायः

६

विस्तीर्णं मृतु बहलां यकृत्प्रकाशं श्यावं वा तदधिकमांसजार्म विद्यात शुक्ले यत् पिशितमुपैति वृद्धिमेतत् स्त्रावर्मेत्यभिपठितं खरं प्रपारड

चतुर्थोऽध्यायः

७

श्यावा: स्युः पिशितनिभाश्र बिन्दवो ये शुक्त्याभाः सितनयने स शुक्तिसंज्ञः एको यः शशरुधिरोपमस्तु बिन्दुः शुक्लस्थो भवति तमर्जुनं वदन्ति

चतुर्थोऽध्यायः

८

उत्सन्नः सलिलनिभोडथ पिष्टशुक्लो बिन्दुर्यो भवति स पिष्टकः सुवृत्तः जालाभः कठिननिभो महान् सकृत् स्रवात् स्मृतः इह जालसंज्ञस्तु

चतुर्थोऽध्यायः

९

शुक्लस्था: सितपिडका: सिरावृता यास्ता विद्यादसितसमीपजा: सिराजा: कांस्याभो भवति सितेऽम्बुबिन्दुतुल्यः: स झेयोऽसृदुरुरूजो बलासकार्न्यः

चतुर्थोऽध्यायः

४

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रे शुक्लगतरोगविज्ञानीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः

पञ्चमोऽध्यायः

१

अथातः कृष्णागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यासः

पञ्चमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

पञ्चमोऽध्यायः

३

यत् सव्र्यां शुक्रक्लिमिथाव्र्गां वा पाकात्ययश्राप्यजका तथैव चत्वार एतेऽभिहिता विकाराः कृष्णाश्रयाः संग्रहतः पुरस्तात्

पञ्चमोऽध्यायः

४

निमग्रूपं हि भवेच्च कृष्णो सूच्येव विद्धं प्रतिभाति यदे स्वावं स्वेदुष्यमतीव रूक च तत् सव्र्यां शुक्रक्लिमुदाहरन्ति

पञ्चमोऽध्यायः

५

दृष्टे: समीपे न भवेतु यद्य न चावगाढं न च संस्रवेद्रु अवेदनावन्न च युग्मशुक्रं तत्सद्विमाश्रति कदाचिदेव

पञ्चमोऽध्यायः

विच्छिन्नमध्ये पिशितावृतं वा चलं सिरासक्तमदृष्टिकृच्च

६

द्रित्वगतं लोहितमन्ततश्च चिरोस्थितं चापि विवर्जनीयम्

७

उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णो यस्मिन् भवेमुद्रुनिभं च शुक्रम्

७

तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्यद् यत्तित्तिरिपत्ततुल्यम्

५

सितं यदा भात्यसितप्रदेशे स्पन्दात्मकं नातिरुगश्रुयुक्तम्

५

विहायसीवाच्छघनानुकारी तदवगं साध्यतमं वदन्ति

६

गम्भीरजातं बहुलं च शुक्रं चिरस्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम्

६

सञ्छाद्यते श्वेतनिभेन सर्वं दोषेण यस्मात्तमरडलं तु

तमच्चिपाकात्ययमधिकोपसमुत्थितं तीव्ररुजं वदन्ति

ऋजापुरीषप्रतिमो ऋजावान् सलोहितः लोहितपिच्छलाश्रुः

१०

विदार्य कृष्णां प्रच्ययोभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत्

इति सुश्रुतसंहिताामुत्तरतन्त्रे कृष्णाङ्गतरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः

षष्टोऽध्यायः

१

अथातः सर्वाङ्गतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

स्पन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथार्धमस्थाः

३

शोफान्वितोऽशोफयुतश्व पाकावित्येवमेते दश सम्प्रदिष्टाः

हताधिमंश्रोडनिलपर्ययेषु शुक्रकान्तिपाकोडनित्य एव वातः

४

दृष्टिस्थथास्म्लाधयुषिता सिराभिरमुताहर्षावपि सर्वभागाः

प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिश्यन्दननिमित्तमूलाः

५

तस्मादभिष्यन्दमुदीर्यमाणमुपाचरेदाशु हिताय धीमान्

६

निस्तोदनं स्तम्भनरोमर्हसदृश्प्रायुष्यशिरोभितापाः

६

विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

७

दाहप्रपाको शिशिराभिनन्दा धूमायितं बाष्पसमुच्चृयश्रु

७

उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

५

उष्णाभिनन्दा गुरुता द्विशोफः कराठुपदेहौ सिततातिलैत्यम्

५

स्वावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राजः समन्तादतिलोहिताश्रु

६

पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

६

द्रित्वगतं लोहितमन्ततश्च चिरोस्थितं चापि विवर्जनीयम्

७

उष्णाश्रुपातः पिडका च कृष्णो यस्मिन् भवेमुद्रुनिभं च शुक्रम्

७

तदप्यसाध्यं प्रवदन्ति केचिदनद्य यत्तित्तिरिपत्ततुल्यम्

५

सितं यदा भात्यसितप्रदेशे स्पन्दात्मकं नातिरुगश्रुयुक्तम्

५

विहायसीवाच्छघनानुकारी तदवगं साध्यतमं वदन्ति

६

गम्भीरजातं बहुलं च शुक्रं चिरस्थितं चापि वदन्ति कृच्छ्रम्

६

संच्छाद्यन्ते श्वेतनिभेन सर्वे दोषेण यस्स्यास्तिमरङ्गलं तु

तमच्चिपाकात्ययमधिकोपसमुत्थितं तीव्ररुजं वदन्ति

९

ग्रजापुरीषप्रतिमो ऋजावान् सलोहितः लोहितपिच्छलाश्रुः

१०

विदार्य कृष्णां प्रच्युतोऽभ्युपैति तं चाजकाजातमिति व्यवस्येत्

इति सुश्रुतसंहिताामुतरतन्त्रे कृष्णागतरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः

षष्टोऽध्यायः

१

अथातः सर्वगतरोगविज्ञानीयमध्य्यायं व्याख्यास्यामः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

स्पन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथार्धमस्थाः

३

शोफान्वितोऽशोफयुतश्व पाकावित्येवमेते दश संप्रदिष्टाः

हताधिमंश्रोंनिलपरयशः शुष्काक्षिपाकोडन्यत एव वातः

४

दृष्टिस्थथाम्लाध्यूशिता सिराझामृतातहर्षावपि सर्वभागाः

प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिष्यन्दननिमित्तमूलाः

५

तस्मादभिष्यन्दमुदीर्यमागमुपाचरेदाशु हिताय धीमान्

निस्तोदनं स्तम्भनरोमहर्षसदृश्पापुरुषशिरोभितापाः

६

विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति

दाहप्रपाको शिशिराभिनन्दा धूमायिते बाष्पसमुच्चयेश्र

७

उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

उष्णाभिनन्दा गुरुताद्दिशोफः करङ्कुपदेहौ सिततातिलैत्यम्

५

स्वावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राजः समन्तादतिलोहिताश्रु

६

पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति

१०

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नैर्नाशामक्रियावतात्‌ । तावन्तस्वाधिमन्थाः स्युर्‌नयनैस्तीव्रवेदनाः

११

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा । शिरसोडध च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः॥

१२

नेत्रमुत्पाट्यत इव मध्यतेऽरुणवद् यत्‌ । सन्ध्यर्षतेदृशं भेदमासां सरब्धमिवालयम्‌॥

१३

कृच्छ्रनास्फोटनाध्मानवेपथुयथने युतम्‌ । शिरसोडध च येन स्यादधिमन्थः स मारुतात्‌॥

१४

रक्तराजिचितं स्तावि वह्निनेवावदह्यते । यकृत्परडोपमं दाहि द्वौरेगाक्तमिव नतम्‌॥

१५

प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम्‌ । मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनाधिमन्थितम्‌॥

१६

शोफवान्नातिसंरब्धं स्तावकरडूसमन्वितम्‌ । शैल्यगौरवपैच्छल्यदूषणिकाहर्षणान्वितम्‌॥

१७

रूपं पश्यति दुःखेन पांचस्पर्शामिवाविलम्‌ । नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमन्थितम्‌॥

१५

रक्तास्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्रिनिभा दिशः । रक्तमग्रारिष्टवच्च कृष्णभागश्र लद्यते॥

१६

यद्विं च रक्तपर्यन्तं तदृक्तेनाधिमन्थितम्‌ । हन्यादृष्टिं सम्प्रात्रात्‌ कफोत्तोधिमन्थोदसृक्संभवः पझरात्रात्‌॥

२०

षड्रात्रान्त्रे मारुतोस्थो निहन्याद्वान्मध्याचारात्‌ पैत्तिकः सद्य एव । करडूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसंनिभः॥

२१

दाहसंहर्षतामत्वशोफनिस्तोदगौरवैः । जुष्टं मुहुः स्ववेद्यास्त्रंमुष्णाशीताम्बु पिच्छिलम्‌॥

२२

संरब्धी पच्यते यश्र नेत्रपाकः सशोफजः । शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे॥

२३

उपेक्ष्यगादति यदाधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य । रुजाभिरुग्नाभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः॥

ग्रन्थः सिरासां श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिहन्यपन्‌

१०

वृद्धैरैरैभिष्यन्दैर्नैराशामक्रियावतातम् तावन्तस्वाधिमंस्थाः स्युर्नयनैस्तीव्रवेदनाः

११

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा शिरसोडघ च तं विद्यादधिमंस्थं स्वलक्षणैः

१२

नेत्रमुत्पाट्यत इव मध्यतेऽरशिवदृश्य यत् सङ्कृष्टोदकिनभेदमांससरब्धमिवीललम् कुञ्चनास्फोटनाध्मानवेपथुयथने युंक्तम्

१३

शिरसोडघ च येन स्यादधिमंस्थः स मारुतात् रक्तराजिचितं स्तब्धं वह्निनेवावदह्यते

१४

यकृत्पिरडोपमं दाहि द्वारे शाक्तमिव नतम् प्रपक्वोच्चूननवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम्

१५

मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनार्ध्याधिमंस्थितम् शोफवन्नातिसंरब्धं स्तावकरडूसमन्वितम्

१६

शैल्यगौरवपैच्छल्यदूषणिकाहर्षणान्वितम् रूपं पश्यति दुःखेन पांचस्पर्शामिवाविलम्

१७

नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमंस्थितम् बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाच्च माम्

१५

रक्तास्त्रावं सनिस्रोंदं पश्यत्यग्रिनिभा दिशः रक्तमग्रारिष्टवच्च कृष्णभागश्र लद्यते

१६

यद्यिंरं रक्तपर्यन्तं तदक्तेनाधिमंस्थितम् हन्यादृष्टिं सम्प्रात्रात् कफोथोदधिमन्थोदसृक्संभवः

२०

पडरात्रौ चन्द्रे मारुतोस्थो निहन्याद्वान्मध्याचारात् पैत्तिकः सत्य एवं

२१

करडूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसत्निभः दाहसंहर्षतामत्वशोफनिस्तोदगौरवैः

२२

जुष्णं मुहः स्ववेद्यास्त्रमुष्णाशीताम्बु पिच्छिलम् संरम्भी पच्यते यश्र नेत्रपाकः सशोफजः

२२

शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे उपेक्ष्यग्यादतु यदाऽधिमंथो वातात्मकः सादयति प्रसह्य

२३

रुजाभिरुग्नाभिरसाध्य एष हताधिमंथः खलु नाम रोगः ग्रन्थः सिराभिः श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिहन्पिनम्

१०

वृद्धैरैरैर्भिष्यन्दैर्नैराश्यमक्रियावतातं तावन्तस्वाधिमंस्थाः स्पर्नयनै तीव्रवेदना:

११

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा शिरसोड्घ च तं विद्यादधिमंस्थं स्वलद्गगे:

१२

नेत्रमुत्पाट्यत इव मध्यतेऽरशिवच यत् सङ्कृशेतोदनिभेदमास्रंसृब्धमाविलं

१३

कृच्छ्रानास्फोटनाध्मानविपथुव्यथनैयुं तं शिरसोड्घ च येन स्यादधिमंस्थ: स मारुतात्

१४

रक्तराजिचितं स्तावि वह्निनेवावदह्यते यकृत्परडोपं दाहि द्वौ रेषाक्तिमिव न तमं

१५

प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनं मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनार्ध्याधिमंस्थितं

१६

शोफवन्नातिसंरब्धं स्तावकरडूसमन्वितं शैल्यगौरवपैच्छिल्यदूषणिकाहर्षणान्वितं

१७

रूपं पश्यति दःखेन पांचस्पर्शामिवाविलं नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमंस्थितं

१८

बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाच्च न च रक्तास्त्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्रिनिभा दिश:

१९

रक्तमग्रारिष्टवच कृष्णाभागश्र लद्यते यद्यिं रक्तपर्यन्तं तदक्तेनार्ध्याधिमंस्थितं

२०

हन्यादृष्टिं सम्प्रात्रात् कफोत्तोधिमन्थोदसृक्संभव: पडरात्रात् पडरात्रौंदे मारुतोथ्यो निहन्यांनिमध्याचारात्

२१

पैत्तिक: सद्य एव हन् करडूपदेहाश्रुयुत: पक्वोदुम्बरसं निभ: दाहसंहर्षतामत्वशोफनिस्तोदगौरवै:

२२

जुष्णं मुह: स्ववेद्यास्त्रंमुषणाशीताम्बु पिच्छिलं संरम्भी पच्यते यश्र नेत्रपाक: सशोफज:

२३

शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे उपेक्ष्यग्यादच यदाचिमन्थो वातात्मक: सादयति प्रस्रथ्य रुझाभिरुग्भाहिरसाध्य एष हताधिमंस्थ: खलु नाम रोग:

ग्रन्थ: सिराभि: श्वसनै: स्थितो दृष्टिं प्रतिनिद्विपन्

उत्तरस्थान

२४

हताधिमन्थं जनयेत्‌तमसाध्यं विदुर्‌बुधा:

उत्तरस्थान

२५

पद्मदृश्यान्तर्भुवमाश्रितस्तु यत्रानिल: संचरति प्रदुष्‍ट:। पर्यायशश्‍रापि रुज: करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति॥

उत्तरस्थान

२६

यत् कूषितं दारुणासृक्‍नवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत्। सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तद्‍दृशिं॥

उत्तरस्थान

२७

यस्यावटीकर्णाशिरोह्नुस्ता मन्यागता वाड्‌व्यनिलौड्‌न्यातां वा कुर्वाद्‌रुजोद्‌ति भुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति॥

उत्तरस्थान

२८

ग्राम्येन भुक्तेन विदाहिना च सङ्‌छाद्यते सर्वत एव नेत्रं। शोफान्वितं लोहितकै: सनीलेरैतद्‌ग्रामल्‍माधुषितं बदन्ति॥

उत्तरस्थान

२९

ग्रावेदना वार्जि सवेदनां वा यस्यादिराज्यो हि भवन्ति ताम्रा:। मुहुर्विरज्यन्ति च ता: समन्ताद्‌व्याधि: सिरोऽतिपात इति प्रदृष्‍ट:॥

उत्तरस्थान

३०

मोहात् सिरोऽतिपात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्ष:। ताम्राच्छमस्तं स्ववित प्रगाढं तथा न शङ्‌कोत्यभिवीचि॑तं च॥

उत्तरस्थान

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वगतरोगविज्ञानीयोनाम षष्ठोड्‌ध्याय: ६

सममोड्‌ध्याय:

१

ऋथातो दृक्‍षिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्याम:

सममोड्‌ध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि:। मसूरदलमात्रां तु पञ्‍जीभूतप्रसादजां।

सममोड्‌ध्याय:

३

खद्योतविस्फुलिङ्‌गाभिमिद्रां तेजोभिरवयवै:। ग्रावृतां पटलैराच्छोर्‌बाह्येन विरराकृतिम्

सममोड्‌ध्याय:

४

शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमहर्नयनचिन्तका:। रोगांस्तदााश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे॥

सममोड्‌ध्याय:

५

पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणं। सिराभिरभिसंप्राप्त्य विगुणोद्‌भयन्तरे भृशं॥

सममोड्‌ध्याय:

६

प्रथमे पटले दोषो यस्‍य दृ‍ष्टौ व्यवस्थित:। ग्रव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति॥

सममोड्‌ध्याय:

७

दृक्‍षिभ्रंशं विहलति द्वितीयं पटलं गते। मक्‍षिका मशकान् केशाझालकानि च पश्यति॥

24

हताधिमन्थं जनयेत्सम साध्यं विदुर बुधा:

25

पद्मद्र्याणां विधुवमाश्रितस्तु यत्रानिल: संचरति प्रदुष्ट: | पर्यायशो ऽपि रुञ्ज: करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति

26

यत् कूषितं दारुणसृक्ववर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत् | सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदन्ति

27

यस्यावटीकृतगात्रशिरो ऽनुस्तथा मन्यागता वाड्.प्यानिलौड्येन वा कुर्वाद्.रुजोदति भुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति

28

ग्राम्येन भुक्तेन विदाहिना च सङ्क्षायते सर्वत एव नेत्रं | शोफान्वितं लोहितकै: सनीलेरितादृग्मलाधुषितं बदन्ति

29

ग्रावेदना वार्जि सवेदनां वा यस्यादिराज्यो हि भवन्ति ताम्रा: | मुहुर्विरज्यन्ति च ता: समन्ताद् व्याधि: सिरोर्त्पात इति प्रदिष्ट:

30

मोहात् सिरोर्त्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्ष: | ताम्राच्छमस्तं स्ववित प्रगाढं तथा न शङ्केत्यभिवीचिछतं च

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वगतरोगविज्ञानीयोनाम षष्टो ऽध्याय: ६

सममोडध्याय:

1

ऋथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्याम:

सममोडध्याय:

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: | मसूरदलमात्रां तु पञ्जनीतप्रसादजाम्

सममोडध्याय:

3

खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्रां तेजोऽभिरव्रयये: | ग्रावृतां पटलेनाद्यशोभां होन विवराकृतिम्

सममोडध्याय:

4

शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमहर्नयनचिन्तका: | रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे

सममोडध्याय:

5

पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम् | सिराभिरभिसंप्राप्त्य विगुणोद्भयन्तरे भृशम्

सममोडध्याय:

6

प्रथме पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थित: | ग्रव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति

सममोडध्याय:

7

दृष्टिभ्रंशं विहलति द्वितीयं पटलं गते | मधिका मशकान् केशाझालकानि च पश्यति

उत्तरस्थान

२४

हताधिमन्थं जनयेत्‌तमसाध्यं विदुर्‌बुधा:

उत्तरस्थान

२५

पद्मद्र्याणानि भुवामश्रितस्तु यत्रानिल: संचरति प्रदुष्‍ट:। पर्यायशश्रापि रुज: करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति॥

उत्तरस्थान

२६

यत् कूषितं दारुणसृक्‍नवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत्‌। सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदन्नि॥

उत्तरस्थान

२७

यस्यावटीकृत्याशिरोह्नुस्तो मन्यागतो वाड्‌व्यनिलौड्येन वा कुर्वाद्‌रुजोद्‌वेजति भुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति॥

उत्तरस्थान

२८

ग्राम्येन भुक्तेन विदाहिना च सङ्‌छाद्यते सर्वत एव नेत्रं। शोफान्वितं लोहितकै: सनीलेरितादृग्गल्माधुषितं बदन्ति॥

उत्तरस्थान

२९

ग्रावेदना वार्जि सवेदनां वा यस्यादिराज्यो हि भवन्ति ताम्रा:। मुहुर्विरज्यन्ति च ता: समन्ताद् व्याधि: सिरोऽतिपात इति प्रदुष्‍ट:॥

उत्तरस्थान

३०

मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्ष:। ताम्राच्छमस्तं स्ववित प्रगाढं तथा न शङ्‌कोत्यभिवीचिर्द्धितं च॥

उत्तरस्थान

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वगतरोगविज्ञानीयोनाम षष्ठोडध्याय: ६

सममोडध्याय:

१

ऋथातो दृक्‍षिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्याम:॥

सममोडध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि:। मसूरदलमात्रां तु पञ्‍जीभूतप्रसादजां।

सममोडध्याय:

३

खद्योतविस्फुलिङ्‌गाभिमिद्रां तेजोभिरव्यये:। ग्रावृतां पटलैनाच्छोर्बाह्येन विरराकृतिम्‌॥

सममोडध्याय:

४

शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमहर्नयनचिन्तका:। रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे॥

सममोडध्याय:

५

पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणं। सिराभिरभिसंप्राप्त्य विगुणोद्‌भयन्तरे भृशं॥

सममोडध्याय:

६

प्रथमें पटले दोषो यस्‍य दृक्‍षौ व्यवस्थित:। ग्रव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाग्रियेव प्रपश्यति॥

सममोडध्याय:

७

दृष्टिभ्रंशं विहलति द्वितीयं पटलं गते। मद्धिका मशकान् केशझालकानि च पश्यति॥

५

मरडलानि पताकांश्र मरिची: कुरडलानि च ५

६

परिप्लवांश्र विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ६

१०

समीपस्थानि दौरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् यतवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति १०

११

ऊर्ध्वं पश्यति नीचस्तोत्रीयं पटलं गतं महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव वाससा ११

१२

कर्गनासाच्तियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते यथादोर्ष च रज्येत दृष्टिदोषै: बलীয়सि १२

१३

श्रद्ध:स्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानी न पश्यति १३

१४

समन्ततः स्थिते दोषे सडकुलानीव पश्यति दृशिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा १४

१५

द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्रहधा चानवस्थिते तिमिरारुढ: सु वै दोष: चतर्थं पटलं गत: १५

१६

रुगादिधि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाश: स उच्यते तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरुढे महागदे १६

१७

चन्द्रादित्यौ सनात्नावन्तरिद्रे च विद्युत: निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति १७

१५

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंझित: तत् वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति १५

१९

ग्राविलानयरुणाभानि व्याविद्धानि च मानव: पित्तेनादित्यखद्योतशक्चापतडिदुशान् १९

२०

शिखावह्हिविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति कफेन पश्येद्रूपाणि स्त्रिग्धानि च सितानि च २०

२१

गौरचार्मरगौराणि श्वेताभप्रतिमानि च पश्येदसृन्मारायतर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम् २१

२२

सलिलप्लावितानीव परिजाडच्यानि मानव: तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च २२

हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेष्टते

५

मरडलानि पताकांश्र मरिची: कुरडलानि च ५

६

परिप्लवांश्र विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ६

१०

समीपस्थानि दोरे च दृ‍ष्टेर्गोचरविभ्रमात् यतवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति १०

११

ऊर्ध्वं पश्यति नीचस्थितौ पिटले गते महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव वाससा ११

१२

कर्गनासाच्तियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते यथादो‍र्ष च रज्येत दृ‍ष्टिद्रोषी बलীয়सि १२

१३

श्रद्ध:स्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानी न पश्यति १३

१४

समन्तत: स्थिते दोषे सडकुलानीव पश्यति दृ‍ष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा १४

१५

द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्रहधा चानवस्थिते तिमिरारुढ: सु वै दोष: चतर्थं पटलं गते १५

१६

रुगाद्धि सर्वतो दृ‍ष्टिं लिङ्गनाश: स उच्यते तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरुढे महागदे १६

१७

चन्द्रादित्यौ सननत्रवन्तरिद्यो च विद्युत: निर्मलानि च तेजांसि भाजिष्णूनि च पश्यति १७

१५

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञित: तत् वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति १५

१६

ग्राविलानयरुणाभानि व्याविद्धानि च मानव: पित्तेनादित्यखद्योतशकृचापतडिदुशान् १६

२०

शिलावर्हाविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति कफेन पश्येद्रूपाणि स्त्रिग्धानि च सितानि च २०

२१

गौरचामरगौराणि श्वेताभप्रतिमानि च पश्येदसृन्मारायत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम् २१

२२

सलिलप्लावितानीव परिजाडच्यानि मानव: तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च २२

हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेष्टते

५

मरडलानि पताकांश्र मरिची: कुरडलानि च ५

६

परिप्लवांश्र विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ६

१०

समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् यतवांश्चापि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति १०

११

ऊर्ध्वं पश्यति नीचस्तोत्रीयं पटलं गतं महान्त्यपि च रूपाणि छादितानीव वाससा ११

१२

कर्णनासाच्तियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते यथादोषं च रज्येत दृष्टिदोषै: बलीयसि १२

१३

श्रद्ध:स्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानी न पश्यति १३

१४

समन्ततः स्थिते दोषे सडकुलानीव पश्यति दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा १४

१५

द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्रहधा चानवस्थिते तिमिरारुढ: सु वै दोष: चतर्थं पटलं गत: १५

१६

रुगाद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाश: स उच्यते तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरुढे महागदे १६

१७

चन्द्रादित्यौ सनात्नावन्तरिद्धौ च विद्युत: निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति १७

१५

स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंझित: तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति १५

१९

ग्राविलान्यरुणाभासि व्याविद्धानि च मानव: पित्तेनादित्यखद्योतशकृचापतडिद्दुशान् १९

२०

शिखाबर्हाविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति कफेन पश्येद्रूपाणि स्त्रिग्धानि च सितानि च २०

२१

गौरचार्मरगौराणि श्वेताभप्रतिमानि च पश्येदसूक्ष्ममारायत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसंप्लवम् २१

२२

सलिलप्लावितानीव परिजाल्यानि मानव: तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च २२

हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेष्टते

23

सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति २३

24

बहुधा वा द्विधा वापि सर्वाङ्गीयेव समन्ततः: हीनाधिकाझ्झानयथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति २४

25

पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं रक्ततेजसा पीता दिशस्थोद्गतान्मादित्यमिव पश्यति २५

26

विकृतिं चक्षुषोः खेदं च वृद्धि क्षयमथाभिवृद्धं च वक्त्र्यामि षड्विधं रागैरिङ्गितनाश्मत: परम् २६

27

रागोऽरुजो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवापि नीलः कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः २७

28

रक्तजं मरडलं दृष्टैः स्थूलकाचानलप्रभं परिम्लायिनि रोगे स्यान्नीलायीनं च मरडलम् २८

29

दोषद्वयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् श्रुवां मरडलं वाताझ्झलं पुरुषं तथा २९

30

पित्तान्मरडलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्कनदेन्दुपारडरम ३०

31

चलत्प्रथपलाशस्थः शुक्लो विन्दुरिवाभ्भसः सङ्कुचत्यातपे दृष्टः छायायां विस्तृतो भवेत् ३१

32

मृदुमाने च नयने मरडलं तद्विसर्पति प्रवालपद्मपत्राभं मरडलं शोणितात्मकम् ३२

33

दृष्टिरागो भवेद्वित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ३३

34

षड् लिङ्गनाशः पडिमे च रोगा दृश्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ३४

35

यो हस्वजाड्योत्पतिकुलास्थता च गम्भीरसंज्ञा च त तथैव दृष्टिः पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टि पीता भवेद्वस्य नरस्य दृष्टिः ३५

36

पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च ३६

37

रित्रो स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्‍ैव शुक्लानि हि मन्यते तु ३७

त्रिषु स्थितोल्पः पटलेपु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसङ्ग्या

उत्तरस्थान

२३

सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति २३

उत्तरस्थान

२४

बहुधा वा द्विधा वापि सर्वाङ्गीयेव समन्ततः: हीनाधिकाझ्झानयथवा ज्योतिष्यपि च पश्यति २४

उत्तरस्थान

२५

पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्छितं रक्ततेजसा पीता दिशसथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति २५

उत्तरस्थान

२६

विकृतिमाशु खेदयति वृद्धिस्तेजाभिरेव च वक्त्र्यामि षड्विधं रागैरिलिङ्गनाशमतः परम् २६

उत्तरस्थान

२७

रागोऽरुजो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवापि नीलः कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः २७

उत्तरस्थान

२८

रक्तजं मरडलं दृष्ट्वै सूलकाचानलप्रभं परिम्लायिनि रोगे स्यान्नीलायानीलं च मरडलम् २८

उत्तरस्थान

२९

दोषद्वयात् कदाचित् स्व्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् श्लेष्माणं मरडलं वाताझलं पुरुषं तथा २९

उत्तरस्थान

३०

पित्तान्मरडलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्कनदेन्दुपारडरम् ३०

उत्तरस्थान

३१

चलत्प्रथपलाशस्थः शुक्लो विन्दुरिवाभभसः सङ्कुचत्यातपेऽस्थ छायायां विस्तृतो भवेत् ३१

उत्तरस्थान

३२

मृदुमाने च नयने मरडलं तद्विसर्पति प्रवालपद्मपत्राभं मरडलं शोणितात्मकम् ३२

उत्तरस्थान

३३

दृष्टिरागो भवेद्वित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ३३

उत्तरस्थान

३४

षड् लिङ्गनाशः: षडिमे च रोगा दृष्टाश्रया: षट् च षडेव च स्युः तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टि: कफेन चान्यस्थवथ धूमदर्शी ३४

उत्तरस्थान

३५

यो हस्वजाडच्योत्योनिकुलास्थता च गम्भीरसंज्ञा च त तथैव दृष्टिः पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टि पीता भवेद्वस्य नरस्य दृष्टिः ३५

उत्तरस्थान

३६

पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीतते च ३६

उत्तरस्थान

३७

रित्रो स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत् तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ३७

उत्तरस्थान

त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसङ्ग्या

३५

दिवा स सूर्यानुगृहीतचतुर्विधेत रूपाणि कफाल्पभावात्

३६

शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टि: सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम्

४०

स हस्वजाड्यो दिवसेपु कृच्छ्रादद्र्वास्वानि रूपाणि च येन पश्येत् विद्योतते येन नरस्य दृष्टिदोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत्

४१

चित्राणि रूपाणि दिवा न पश्येत् स वे विकारो नकुलान्ध्यसंज्ञ: दृष्टिरिवरूपा श्वसनोपसृष्टा सडकुच्यन्तेऽभ्यन्तरतस्तु याति

४२

रुजावगाढा च तमदिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ञाः बाह्यो पुनर्द्वाविह सम्प्रदृष्टौ निमित्ततस्त्राप्यनिमित्ततस्तु

४३

निमित्ततस्तत् शिरोभितापाज्ज्ञेयस्वभिष्यन्दनिदर्शनेन सुरर्षिगन्धर्वमहोरगायां सन्दर्शनेऽनापि च भाष्वराशाम्

४४

हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंज्ञ: तत्राच्छि स्पष्टमिलावभाति वैदूर्यवर्या विमला च दृष्टि:

४५

विदीर्यते सीदति हेयते वा नृणामभीघातहतता तु दृष्टि: इत्येते नयनगता मया विकारा: संख्याताः पृथगिह च समप्रतिष्ठा

४६

एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वच्येऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत्

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्याय: ७

ग्रथसङ्ख्याध्याय: ग्रथातश्रिकित्सितप्रविभागविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्याम: १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: सुश्रुतायर्हि षट्त्रिंशतिर्येऽभिहिता व्याध्यो नामलच्छगा: चिकित्सितस्तमिदं तत्र समासव्यासत: श्रीगु ३ छेद्यास्तेषु दशैकश्र नव लेख्या: प्रकृतिंता: भेद्या: पञ्च विकारा: सुव्र्यध्य्या: पञ्चदशैव तु ४ द्वादशाडशस्त्रकृत्याश्र याप्या: सप्त भवन्ति हि रोगा वर्ज्यितव्या: सुर्दर्श पञ्च च जानते ग्रसाध्यौ वा भवेतां तु याप्यौ चागन्तुसंज्ञितौ

६

ग्रश्रोंड्नवतं भवति वर्त्म तु यत्तथाड्श शुष्कं तथाड्बुदमथो पिडकाः सिराजालं सिराजमपि पञ्वविधं तथाडम छेद्या भवन्ति सह पूर्वशिकामयेन ६ उत्सङ्गिनी बहलकर्दमवर्त्मनी च श्यावं च यच्च पठितं त्विह बद्धवर्त्म क्लिष्टं च पोथकियुतं खलु यच्च वर्त्म कुम्भीकिनी च सह शर्करया च लेख्यः: ७

५

श्लेष्मोपनाहलगसैौ च बिसं च भेद्या ग्रन्थिश्व यः कृतिकृमौड्ज्जननामिका च ग्रादौ सिरा निगदितास्तु ययोः प्रयोगे पाकौ च यौ नयनयोः पवनोन्ग्रतश्र

९

पूलालसानिलविपर्ययमन्थसंज्ञाः स्यन्दास्तु यान्त्युपशमं हि सिराव्यधेन शुष्कानिपाककफपित्तविदग्धदृष्टिष्वम्लार्ङ्यशुक्रसहितार्जुननिपिटकेषु ६ ग्रक्लिन्नवर्त्महतभुग्वजदर्शशुक्तिप्रक्लिन्नवर्त्मसु तथैव बलाससंज्ञे ग्रागन्तुनाडमयुगेन च दूषितियं दृष्टौ न शस्त्रपतनं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः १० संपश्यतः षडपि येऽभिहितास्तु काचास्ते पतनकोपसहितास्तु भवन्ति याप्याः

११

चत्वार एव पवनप्रभवास्वाध्या द्वौ पित्तजौ कफनिमित्तज एक एव ग्रष्टार्धकौ रसधिरजा्श्व गदास्तिदोषास्तावन्त एव गदितावपि बाह्याजौ द्वौ

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतौ शालाक्यतन्त्रे चिकित्सितप्रविभागविज्ञानीयो नामाष्टमोऽध्यायः ५

नावमोऽध्यायः

१

ग्रथातो वाताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः १

नावमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

नावमोऽध्यायः

३

पुरोऽस्सृपिषा स्त्रिग्धौ स्यन्दाधौमन्थपौडितौ स्वेदयित्वा यथान्यायं सिरामोक्षौ योजयेत् ३

नावमोऽध्यायः

४

संपादयेद्व्रस्स्थिस्थु सम्यक् स्नेहविरेचितौ तर्पणैः पुटपाकैश्व धूमैराश्चोतनेस्थथा ४

नावमोऽध्यायः

५

नस्यस्नेहपरिपेके: शिरोऽस्तिस्थिरेव च वातग्रानूपजलजमांसाम्लक्वाथसेचने: ५

६

स्तेहेश्वतुर्भिरुष्णौश्र तर्पीताम्बरधाराश्च: पयोऽभिवर्षसवारेश्व साल्वगै: पायसेस्थथा ६ भिषक् संपादयेदेतावुपनाहेश्व पूजितै: ग्राम्यानूपौदकरसै: स्रिग्धै: फलरसान्वितै: ७

८

सुसंस्कृतै: पयोभिश्र तयोराहार इष्यते तथा चोपवि भक्तस्य शीतपानानिप्रशस्यते ८ त्रिफलाक्वाथसं सिद्धं केवलं जीर्णमेव वा सिद्धं वातहरै: क्षीरं प्रथमेन गयेन वा ९

१०

स्नेहास्तैलादिना सिद्धा वातघ्नैस्तर्पणं हिता: स्नैहिक: पुटपाकश्र धूमो नस्यं च तद्विधं १० नस्यादिषु स्थिराच्चीरमधुरैस्तैलमिष्यते एरंडपल्लवे मूले त्वचि वाडज पय: श्रुतं ११

१२

करटककार्याश्र मूलेपु सुखोष्णां सेचने हितं सैन्धवोदौच्ययष्ठ्याहपिप्पलीभि: श्रुतं पय: १२ हितमर्धोदकं सेके तथाडिच्योतनमेव च हींगेरवक्रमझिष्ठोदुम्बरत्वचु साधितं १३

१४

साम्भश्छागं पयो वार्जि शूलाश्च्योतनमुत्तमं मधुकं रजनीं पथ्यां देवदारूं च पेशयेत १४ ग्राजेन पयसा श्रेष्ठमभिष्यन्दे तदझनं गैरिकं सैन्धवं कृष्णां नागरं च यथोत्तरं १५

१६

द्रिगुणां पिष्टमद्रिस्नु गुटिकाझनमिष्यते स्नेहाझनं हितं चात्र वच्यते तद्यथाविधि १६ रोगो यश्रान्यतोवातो यश्र मारुतपर्यय:

१७

ग्रनैनैव विधानैन भिषक् तावपि साधयेत १७ पूर्वभक्त हितं सपि: क्षीरं वाडप्यथ भोजनं वृद्दान्न्यां कपित्थे च पञ्नमूले महत्वपि १८

१९

सक्तीरं कर्कटरसे सिद्धं चात्र घृतं पिबेतु सिद्धं वा हितमत्राह: पत्थूरार्तगलाग्निकै: १९

२०

सक्तीरं मेषशुङ्ग्यचा वा सर्पिर्वीरतरेशा वा सैन्धवं दारू शुरठी च मातुलुङरसो घृतं २०

२१

स्तन्योदकाभ्यां कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् पूजितं सर्पिषा त्रातं पानमद्भिः शृतं तर्पणम्

२२

घृतेन जीवनोयेन नस्यं तैलेन चायुना परिषेके हितं चात्र पयः शीतं ससैन्धवम्

२३

रजनीदारुसिद्धं वा सैन्धवेन समायुतम् सोपयुतं स्तन्यघृष्टमञ्जनं वा महोषधम्

२४

वसा वाडनूपजलजा सैन्धवेन समायुता नागरोन्मिश्रिता कृत्स्निच्छुष्कपाके तदञ्जनम्

२५

पवनप्रभवा रोगा ये केचिद्वृष्टिनाशना: बीजेनानेन मतिमान् तेषु कर्म प्रयोजयेत्

वाताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतिशालाक्यतन्त्रे वाताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः

दशमोऽध्यायः

१

अथातः पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

दशमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

दशमोऽध्यायः

३

पित्तस्यन्दे पैत्तिके चाधिमन्थे रक्तास्रावः स्वं संनं चापि कार्यम् श्रृद्द्रोगे सेकालेपनस्याज्ञानानि पैत्ते च स्याद्विद्रिसर्पे विधानम्

दशमोऽध्यायः

४

गुन्द्रां शालि शैवलं शैलभेदं दार्वीमेलामृत्पलं रोहद्रुम्भम् पद्मातपत्रं शर्करा दर्भमिन्दुतालं रोहं वेतसं पद्मकं च

दशमोऽध्यायः

५

द्रावां चोन्दं चन्दनं यष्टिकाहं योषित्त्वचं रात्र्यानलने च पिप्पली सरपिःसिद्धं तर्पणं सेकनस्ये शस्तं द्वीरं सिद्धमेतेषु चाज्ञाम्

दशमोऽध्यायः

६

योज्यो वर्गो व्यस्त एषां यथान्यथा वा सम्मर्दनस्यैष्टगुणार्थसंश्रयेऽपि नित्यम् क्रिया: सर्वाः पित्तहरे: प्रशस्तारुरुहाज्यौर्ध्वं चोत्तरसपिष्व नस्यम्

दशमोऽध्यायः

७

पालाशं स्याच्छोग्रितं चाञ्जनार्थे शल्लक्या वा शर्कराच्छौद्रयुक्तम् रसक्रियाशर्करामौद्रयुक्तां पालिन्द्रयां वा मधुके वाडिपि कुर्यात्

दशमोऽध्यायः

८

मुस्ता फेनः सागरस्योत्पलं च कुमुद्ग्रेलाधात्रीबिजाद्रसश्र तालीशैलागैरकोशशहैरेर्वं युज्ज्याद्रजणं स्तन्यपिष्टे:

दशमोऽध्यायः

चूर्णं कुर्याद्रजणार्थे रसो वा स्तन्योपेतो धातकीस्नन्दनाभ्याम्

दशमोऽध्यायः

६

योषित्स्तनयं शातकुम्भं विशिष्टं चौद्रोपेतं कैंशुकं चापि पुष्पम् ६

दशमोऽध्यायः

१०

रोध्रं द्राच्चां शर्करामुत्पलं च नार्या: द्विरे यष्टिकाहं वचां च पिष्ट्वा द्विरे वर्षाकस्य त्वचं च तोयोमिश्रे चन्दनोदुम्बरे च १०

दशमोऽध्यायः

११

कार्य: फेन: सागरस्याज्ञानार्थे नारीस्तनये मातृके चापि घृष्ट: योषित्स्तनये स्थापयितं यष्टिकाहं रोध्रं द्राच्चां शर्करामुत्पलं च ११

दशमोऽध्यायः

१२

नीमोभिद्ध पथ्यमाश्र्योतनं वा सोपविषृष्टं यष्टिकाहं सरोध्रं तोयोमिश्रास्त्र: काश्मरीधात्रीपथ्यास्तद्राच्छाह: कट्फलं चाम्बुनैव १२

दशमोऽध्यायः

१३

एषोऽम्लारक्येडनुक्रमश्रापि शुक्रौ कार्य: सर्व: स्यात्सिरामोक्षवर्ज्य: १३

दशमोऽध्यायः

१४

सर्पि: पेयं त्रिफलं तैलवकं वा पेयं वा स्यात् केवलं यत् पुराग्रामदोषेऽधस्ताच्छुक्तिकायामपासते शीतेऽद्रव्यैरज्झन् कार्यमाशु १४

दशमोऽध्यायः

१५

वैदूर्य यत् स्फाटिकं वैदुर्यं च मौक्तिकं शार्ङं राजतं शातकुम्भं चूर्णां सूद्मं शर्कराचौद्रयुक्तं शुक्तिकं हन्यादज्झन् चैतदाशु १५

दशमोऽध्यायः

१६

युज्यात् सर्पिर्धूमवर्शी नरस्तु शेषं कुर्याद्रक्तपित्ते विधानम् यच्चैवान्यत् पित्तहृद्यापि सर्वं यद्वीरसर्पे पैत्तिके वै विधानम् १६

दशमोऽध्यायः

इति श्रासुश्रुतसांहितायांमुत्तरेतन्त्रान्तर्गत श्लोकव्यतन्त्र पित्तामभ्यन्दप्रतिषेधो नाम दशमोऽध्याय: १०

एकादशोऽध्यायः

१

ग्रथात: श्लेष्माभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यास्याम: १

एकादशोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

एकादशोऽध्यायः

३

स्नन्दाधिमन्थो कपिजौ प्रवृद्धौ जयेत सिरार्गामथ मोचयेत स्वेदावपीडाझनधूमसेकप्रलेपयोगे: कवलग्रहैश्च ३

एकादशोऽध्यायः

४

रूक्षैस्थाऽशचयोत्तरसविधानैस्तैव रूक्षै: पुटपाकयोगै: त्र्यहाव्यहाझनाप्यपतेऽन्ते प्रात:स्थयोसिक्तकधृतं प्रशस्तम् ४

एकादशोऽध्यायः

५

तदन्नपानं च समाचरेद् यच्छ्लेष्मघ्नो नैव करोति वृद्धिं कुटन्नटास्फोटफणिज्झबिल्वपत्तूरपिल्वककपित्थभद्रै: ५

एकादशोऽध्यायः

६

स्वेदं विदध्यात् ग्रथवाडनुलेपं बहिष्ठशुरुष्टी सुरक्षाकृच्छ्रे: सिन्धूस्थहिड्डुगुत्रिफलामधूकप्रपौडरीकाझनतुत्थतातै: ६

एकादशोऽध्यायः

६

पिष्टेर्जलेनाझनवर्तय: स्यु: पथ्याहरिद्रामधुकाझनैर्वा

उत्तरस्थान

७

त्रीरयूष्याणि त्रिफला हरिद्रा विडङ्गसारश्व समानी च स्यु: ७ बर्हिष्ठकुष्टामरकाष्ठशङ्खपाठामलव्योषमन:शिलाश्र पिप्पाडम्बुना वा कुसुमानि जातिकरञ्जशोभाञ्जनजानि युज्ज्यात् ५ फलं प्रकीर्यादथवाsपि शिग्रो: पुष्पं च तुल्यं বৃহतीद्वयस्य रसाञ्जनं सैन्धवचन्दनं च मन:शिलाले लशुनं च तुल्यं ६ पिप्पलीज्नार्थं कफजर्षु धाम्नां वेतिविदग्धाज्ज्ञेयनामयेषु रोगे बलासग्रथितेष्ज्ञं जेः: कर्तव्यमेतत् सुविशुद्धकाये १० नीलान् यवान् गड्यपयोनुपीतान् शलाकिन: शुष्कतनून् विदध्या तथाड्जकास्फोटकपित्थबिल्वनिर्गुडजातिकुसुमानि चैव ११ तत्त्वारवत्सैन्धवतुत्थरोचनं पक्वं विदध्यादथ लोचनाडचाम् एतद्वलासग्रथितेऽ्ज्ञं स्यादेशोनुकल्पस्तु फशिज्जकादौ १२ महौषधं मार्गाधिका च मुस्तां ससैन्धवं यनमरीचं च शुक्लम् तन्मातुलुङ्गस्वरसेन पिष्टे नेत्राञ्जनं पिष्टकमशु हन्यांत् १३ फले बृहत्या मगधौषधानां निधाय कल्कं फलपाककाले स्तोतोत्सुकं च तदुदितं स्यान्नदत्तु पिष्टे विधिरेष चापि १४ वार्ताकशिग्रुन्द्रसुरापटोलकिराततिक्तामलकीफलेषु कासीससामुद्ररसाञ्जनानि जात्यास्तथा द्वाकोरिकमेव चापि १५ प्रक्लिन्नवर्‌त्मनुपदिश्यते तु योगाञ्जनं तन्मधुनाडवृष्ठ्रम् नादेयमग्रयं मरिचं च शुक्लं नेपालजाता च समप्रमात्रा १६ समातुलुङ्गद्रव एष योग: करडूं निहन्यात् सकृद्ज्ञनेन सशृङ्गवेरं सुरदारु मुस्तं सिन्धुप्रभवोतीरिं मुकुलानि जात्या: १७ सुराप्रपिष्टं त्विदमड्जनं हि करडवां च शोफे च हितं वदान्ति स्यन्दाधिमन्थक्रममाचरेद्ध सर्वेषु चैतेषु सदाडप्रमत: १५ विशेषतो नावनमेव कार्यं संसर्जनं चापि यथोपदिष्टम्

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कफाभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्याय: ११

द्वादशोऽध्याय:

९

अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्याम: ९

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

मন্থं सान्द्रं सिरोत्पातं सिराहरर्ष च रक्तजम् एकेनैव विधानेन चिकित्सेदृत्तुरो गदान्

४

व्याघ्यार्ताश्वतुरोङ्घ्रे यतान् स्तिग्धान्कोम्बेन सर्पिषा रसैरुदैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत्

५

विरिक्तानां प्रकुपितं च शिरोऽस्यषा विशोधयेत् वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा

६

मिज्ञा वा तद्द्विमिश्रेण मेदसा तच्चृतेन वा ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानी धूमाश्च यथास्वमेव

६

ग्राश्च्योतनाभ्यञ्जनतरप्षानि स्तिग्धाश्राद्ध कार्याः पुटपाकयोगाः

७

नीलोत्पलोशीरकटङ्ढटरेकालीयराष्ट्रेमधुमुस्तरोध्रैः सपद्यके धौन्तघृतप्रविद्धैरर्द्ध्योः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात्

८

रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्र मृदवो हिताः ग्रद्योः समनताः कार्यं पातनं च जलौकसां

९

घृतस्य महती मात्रां पीता चार्तिं नियच्छति पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्श्राप्युपपादितः

१०

कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णामम्भरसंसृृतम् न्यस्तमप्स्वान्तरि तासु हितमाश्च्योतनं भवेत्

११

पाटल्यर्जुनश्रीपर्गीधातकीधात्रीबिल्वतैः पुष्पारायथ बृहत्योःक्ष्व बिम्बीलोटाच्छ तुल्यशः

१२

समङ्ङिष्ठानि मधुना पिष्टानि चुरसेन वा रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थं तदज्जनमिष्यते

१३

चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुड़कुमम् ग्रयस्तामरजस्तुत्य्थ निम्बनिर्यासमञ्जनम्

१४

त्रपु कौस्यमलं चापि पिष्टा पुष्पपरसेन तु विपुला या: कृता वर्थ: पूजिताश्राज्ञने सदा

१५

स्यादज्जनं घृतं द्वौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम् तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम्

१६

मधुना शह्वनेपालीतुत्थदालव्यः ससेन्धवा: रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमादिकैः

१७

युक्तं तु मधुना वाड्‌पि गैरिकं हितमझने सिराहर्षणं कुर्यात् फाणितं मधुसंयुतम्

१५

मधुना ताद्र्यर्जं वाड्‌पि कासीसं वा ससैन्धवम् वेत्राम्लस्तन्यासंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम्

१६

पैतं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये इचुन्नोद्रिसतस्तन्यैर्द्वाविंमधुकसंन्धवैः

२०

सेकाझनं चात्र हितमलेराश्च्योतं तथा सितामधुककट्वझमस्तुनौद्राम्लसैन्धवैः

२१

बीजपूरककोलाम्लाडिमाम्लेश युक्तितः एकशो वा द्विशो वाड्‌पि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः

२२

स्फटिकं विद्रुमं शह्हो मधुकं मधु चैव हि शह्हौद्रासितयुक्तः सामुद्रः फेन एवं वा

२३

द्वाविमौ विहितौ योगावझने ड्जुननाशनौ सैन्धवचौद्रकटका: सश्तौद्रं वा रसाझनम्

२४

कासीसं मधुना वाड्‌पि योज्यमत्राझने सदा लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च

२५

रत्नानि दन्ता: श्रृङ्गाणि गजश्राप्यवसादनः: कुकुटारडकपालानि लशुनं कटुकत्रयम्

२६

करञ्जबीजमेला च लेख्याझनमिदं स्मृतम् पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना

२७

संपादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्पन्दघातिना ग्रनेनापहरे च्चुक्रमद्रयां कुशलो भिषक्

२५

उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वाड्‌पि सर्वशाम् शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि

२८

शुक्रस्य घर्षणं कायेमथवा सैन्धवेन तु कुर्यादताम्रज: शह्हुशिलामरिचसैन्धवैः

२९

ग्रन्थ्यादिद्रिगुशितैरिभरझनं शुक्रनाशनम् कुर्यादझनयोगो वा सम्यक् श्लोकार्धिकाविमौ

३१

शह्हुकोलास्थकटकद्रान्नामधुकमाचिकै: चौद्रदन्तार्घवमलशिरीषकुसुमैरपि

32

दाराज्ञं वा वितरेऽलासग्रंथितापहम् मुत्रान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शह्हौद्रसितायुतान्

33

मधूकसारं मधुना योजयेद्राज्ञने सदा बिभीतकास्थिमञ्जा वा सत्त्वौद्रः शुक्रनाशनः

34

शह्हुशक्तिमधुद्राच्चामधुकं कतकानि च द्वित्वगते संशूलं वो वातघ्नं तप्तं हितम्

35

वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् विस्तार्य द्वारवडूर्ंश्च भावयेत्करभास्थिजम्

36

बहुशोऽञ्जनमेतस्याच्छुकवैवैरयनाशनम् गृजकान् पार्श्वतो विद्वा सूच्या विस्तार्य चोदकम्

37

वयां गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह बहुशोऽवलिखेद्यापि वर्त्मास्योपगतं यदि

38

सशोफश्राप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ स्तेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ववा सिरां भिषक्

39

सेकाश्च्योत्तननस्नानि पट्टपाकांश्र कारयेत् सर्वतश्रापि शुद्धस्य कर्तव्यमिदमञ्जनम्

40

ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुक्तम् मैरेयं वाडपि दध्येन दध्युत्तरकरमेव वा

41

घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाडपि ससैन्धवम् मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा

42

सर्पिःसैन्धवताम्राग्रौ योषितस्तन्ययुक्तानि वा दाडिमारेवताश्मन्तककोलाम्लैश्र ससैन्धवाम्

43

रस्क्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरम्

44

ग्राश्च्योत्तनाञ्जनं योज्यमबलाद्वीरसंयुतम् जात्या: पुष्पं सैन्धवं श्रेष्ठवरं कृष्णाबीजं कीटशत्रोश्र सारण्

45

एतत् पिट्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं चौद्रोपेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम् पूयालसे शोशितमेच्च गात्रं च हितं तथैवाप्युपनाहनं च

46

कृत्स्रो विधिश्रेत्तगापाकधातौ यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः कासीससिन्धुप्रभवार्केस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र

32

दाराज्ञं वा वितरेद्विलासगृथितापहं मुत्रान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शह्हौद्रसितायुतान्

33

मधूकसारं मधुना योजयेद्राज्ञने सदा बिभीतकास्थिमञ्जा वा सत्त्वौद्रः शुक्रनाशनः

34

शह्हुशक्तिमधुद्राच्चामधुकं कतकानि च द्वित्वगते संशूले वा वातिग्रह तप्तं हितं

35

वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् विस्तार्य द्वारवडूर्ङ्ग्र्णं भावयेत्करभास्थिजं

36

बहुशोण्झनमेतस्याच्चुकवैवर्यनाशनं गृजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्तार्य चोदकम्

37

व्रगां गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह बहुशोण्वलिखेद्यापि वर्त्मास्योपगतं यदि

38

सशोफश्राप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक्

39

सेकाश्च्योत्तननस्यानि पट्टपाकांश्र कारयेत् सर्वतश्रापि शुद्धस्य कृत्वव्यमिदमञ्जनं

40

ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुक्तं मैरेयं वाडपि दध्येन दध्युत्तरकं मेव वा

41

घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाडपि ससैन्धवं मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा

42

सर्पिः सैन्धवताम्राग्नि योषित्स्तन्ययुतानि वा दाडिमारेवताश्मन्तकोलाम्लैश्र ससैन्धवाम्

43

रसक्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरं

44

ग्राश्च्योत्तनाझ्जनं योज्यमबलाद्वीरसंयुतं जात्या: पुष्पं सैन्धवं श्रृङ्वेरं कृष्णाबीजं कीटशतेश्र सारं

45

एतत् पिट्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं चौद्रोपेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम्

45

पूयालसे शोशितमेतङ्ग च हितं तथैवाप्युपनाहनं च कृत्स्नो विधिश्रेष्टगपाकघाति यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः

45

कासीससिन्धुप्रभवाइकेस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र

46

चौद्रान्वितैरेभिरथोपयुञ्जादन्यान्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः

47

स्थेहादिभिः सम्पगपास्य दोषांसृत्रिं विधायाथ यथास्थमेव प्रक्लिन्नवरत्मानमुपन्र्कमेत सेकाझनाश्च्योतननस्यधूमे:

48

मुस्ताहरिद्रामधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोघोत्पलसारिवाभि लुग्गाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राझनं चाझनमादितं स्यात्

49

पत्रं फलं चामलकस्य पक्व्वा क्रिया विदध्यादथवा अजिनार्थ वंशस्थ मूलेन रसक्रियां वा वर्त्तीकृतां ताम्रपालपक्वाम्

50

रसक्रियां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरीवां पित्त्र्रा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन

51

प्रत्यझनं तन्मरिचैरुपिंन् चूर्णेन ताम्रस्य सहोपयोज्यम् समुद्रफेनं लवशोत्तमं च शङ्खौथ मुस्तो मरिचं च शुक्लम्

52

चूर्णाझनं जाडच्यमस्थापि कराडुमक्लिन्नवरत्मानुपहन्ति शीघ्रम् प्रक्लिन्नवरत्न्यपि चैत एव योगाः प्रयोज्याश्च समीच्य दोषम्

53

सकऴलं ताम्रघटे च घृष्टं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च

12

इतिं सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं श्लोकव्यतन्त्र रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः

त्रयोदशोऽध्यायः

1

ग्रथातो लेख्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यास्यामः

त्रयोदशोऽध्यायः

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

त्रयोदशोऽध्यायः

3

नव येऽभिहिता लेख्याः सामान्यतस्तेष्वयं विधिः स्तिग्धवान्तविरिक्तस्य निःवातातपसङ्ननि

त्रयोदशोऽध्यायः

4

ग्रामेऽर्द्धं गृहीतस्य वेश्मनोयुक्तानशायिनः सुखौदकप्रतिमनं वाससा सुसमाहितः स्वेदयेद्र्तर्म निर्भुज्य वामाङ्गगुष्टाड्गुलिस्थितम्

त्रयोदशोऽध्यायः

5

ग्रडगुल्यडगुष्टकाभ्यां तु निर्भुग्रं वर्त्म यततः प्लोतान्तराभ्यां न यथा चलति स्वस्तेऽपि वा

त्रयोदशोऽध्यायः

6

ततः प्रमृज्य प्लोतेन वर्त्म शस्त्रपदाझितम् लिखेच्छस्रेगा पत्रैर्वा ततो रक्ते स्थिते पुनः

46

चौद्रान्वितैरेभिरथोपयुञ्जादन्यान्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः

47

स्थेहादिभिः सम्पगपास्य दोषांस्रुति विधायाथ यथास्वमेव प्रक्लिन्नवरत्मानमुपनिष्कमेत् सेकाञ्जनाश्च्योतननस्यधूमे:

48

मुस्ताहरिद्रामधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोघोत्पलसारिवाभि तुग्गाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राञ्जनं चाञ्जनमादृते: स्यात्

49

पत्रं फलं चामलकस्य पक्व्वा क्रिया विदध्यादथवा डिण्डिनार्थे वंशस्थ्य मूलेन रसक्रियां वा वर्त्तीकृतां ताम्रपालपक्वां

50

रसक्रियां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरीवां पिष्ट्रा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन

51

प्रत्यञ्जनं तन्मरिचैरुपेतं चूर्णेन ताम्रस्य सहायोज्यम् समुद्रफेनं लवशोत्तमं च शङ्खौष्ठ मुत्रो मरिचं च शुक्लम्

52

चूर्णाञ्जनं जाडच्यमथापि कराडूमक्लिन्नवरत्मानुपहन्ति शीघ्रं प्रक्लिन्नवरत्न्यपि चैत्र एवं योगाः प्रयोज्याश्च समीच्य दोषम्

53

सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्टं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च

12

इति सुश्रुतसहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं श्लोकव्यतन्त्र रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः

त्रयोदशोऽध्यायः

1

ग्रथातो लेख्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यास्यामः

त्रयोदशोऽध्यायः

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

त्रयोदशोऽध्यायः

3

नव येऽभिहिता लेख्याः सामान्यतस्तेष्वयं विधिः स्तिग्धवान्तविरिक्तस्य निःवातातपसङ्ग्रहनि

त्रयोदशोऽध्यायः

4

ग्रामेऽर्द्धं गृहीत्वा वेश्मनियुक्तानशायिनः सुखौषकप्रतिमेन वाससा सुसमाहितः स्वेदयेद्वर्त्म निर्भुज्य वामाङ्गगुष्टाङ्गुलिस्थितम्

त्रयोदशोऽध्यायः

5

ग्रडगुल्यडगुष्ठकाभ्यां तु निर्भुजं वर्त्म यततः प्लोतान्तराभ्यां न यथा चलति स्वंस्तेऽपि वा

त्रयोदशोऽध्यायः

6

ततः प्रमृज्य प्लोतेन वर्त्म शस्त्रपदाझितम् लिखेच्छस्त्रेण पत्विर्का ततों रकते सिथते पुनः

लेख्यरोगप्रतिषेधो

७

स्वत्नं मनोह्हाकासीसव्योषध्र्ज्जनसैन्धवै: श्लक्ष्णापिष्टै: समाचीकै: प्रतिसार्योषधवारिभि: ७

लेख्यरोगप्रतिषेधो

५

प्रत्ताल्य हविषा सिक्तं व्रणवत् समुपाचरेत् स्वेदावपीडप्रभृतींसिक्यहादूर्ध्वं प्रयोजयेत् ५

लेख्यरोगप्रतिषेधो

६

व्यास्तसते समुदृष्टं विधानं लेख्यकर्मणि ग्रसृगोस्तीवरोहितै: करडूशोफाविवर्जितम् ६

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१०

संं नखनिभंं वर्त्म लिखितंं समयनिष्यते रक्तमद्नि स्ववेत् स्वक्तं नाताच्छस्त्रकृतादध्रुवम् १०

लेख्यरोगप्रतिषेधो

११

रागशोफपरिस्रावास्तिमिरं व्याध्यनिर्जय: वर्त्म श्यावं गुरु श्लक्ष्णं करडूहर्षोपदेहवत् ११

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१२

नेत्रपाकमुदीर्ण वा कुर्वीताप्रतिकारिणा: एतहुल्लिखितं झेयं स्नेहयित्वा पुनर्लिखेत १२

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१३

व्यावर्तति यदा वत्म पत्म चापि विमुच्यति स्यात् सुरुक् स्वावल्हुं तदतिस्वावितं विद: १३

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१४

स्रेहस्वेदादिरिष: स्यात् कषायस्त्रानिलापह: वर्त्मावबन्धं क्लिष्ट्रे च बहुलं यद्य कीर्तितम् १४

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१५

पोथकीश्राप्यवलिखित प्रच्छयित्वाडग्रतः शने: संं लिखेत्तु मेधावी श्यावकरदमवर्त्मनी १५

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१६

कुम्भीकिनीं शर्करां च तथैवोत्सङ्गनीमपि कल्पयित्वा तु शस्त्रेण लिखेत् पश्र्चादतन्द्रित: १६

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१७

भवेयुर्वत्मसु च याः पिटकाः कठिना भृशम् हस्वास्ताम्राश्र ताः पक्वा भिन्द्र्यादिद्ना लिखेदपि १७

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१५

तरुणीस्राल्पसंब्भा पिटका बाह्यवर्त्मजा: विदितत्वैता: प्रशमयेत् स्वेदालेपनशोधने: १५

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१३

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रान्तर्गत शालाक्यतन्त्रे लेख्यरोगप्रतिषेधो नाम त्रयोदशोऽध्याय: १३

चतुर्दशोऽध्याय:

१

चतुर्दशोऽध्याय: अथातो भेद्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्याम: १

लेख्यरोगप्रतिषेधो

७

स्वत्नं मनोह्हाकासीसव्योषधीरज्जनसैन्धवैः श्लक्ष्णापिष्टैः समाचीकैः प्रतिसार्योषधवारिभिः ७

लेख्यरोगप्रतिषेधो

५

प्रत्ताल्य हविषा सिक्तं व्रणवत् समुपाचरेत् स्वेदावपीडप्रभृतींसिक्यहादूर्ध्वं प्रयोजयेत् ५

लेख्यरोगप्रतिषेधो

६

व्यासतस्ते समुद्धिष्टं विधानं लेख्यकर्मणि ग्रसृगोष्ठीवरोहितं करडूशोफाविवर्जितम् ६

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१०

संं नखनिभं वर्त्म लिखितं सम्यगिष्यते रक्तमद्निं स्वेदत् स्वक्तं नाताच्छस्त्रकृतादध्रुवम् १०

लेख्यरोगप्रतिषेधो

रागशोफपरिस्रावास्तिमिरं व्याध्यनिर्ययः

रागशोफपरिस्रावास्तिमिरं व्याध्यनिर्ययः

लेख्यरोगप्रतिषेधो

११

वर्त्म श्यावं गुरु स्तब्धं करडूहर्षोपदेहवत् नेत्रपाकमुदीर्ण वा कुर्वीताप्रतिकारिणा: एतहुल्लिखितंत जेयं स्रेहयित्वा पुनर्लिखेत १२

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१२

व्यावर्तति यदा वर्त्म पद्मं चापि विमुच्यति स्यात् सरुक् स्वावबहुलं तदतिस्रावितं विदुः १३

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१३

स्रेहस्वेदादिरिष: स्यात् कफस्रावानिलापहः वर्त्मावबन्धं क्लिष्ट्रं च बहुलं यद्य कीर्तितम् १४

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१४

पोथकीश्राप्यवलिखित प्रच्छयित्वादग्रतः शने: संं लिखेतु मेधावी श्यावकरदमवर्त्मनी १५

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१६

कुम्भीकिनीं शर्करां च तथैवोत्सङ्गनीमपि कल्पयित्वा तु शस्रेण लिखेत् पश्वादतन्द्रितः १६

लेख्यरोगप्रतिषेधो

भवेयुर्वर्त्मसु च याः पिडकाः कठिना भृशम्

भवेयुर्वर्त्मसु च याः पिडकाः कठिना भृशम्

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१७

हस्वास्ताम्राश्र ताः पक्वाः भिन्द्याद्धि्ना लिखेदपि १७

लेख्यरोगप्रतिषेधो

तरुणीराल्पसरणभा पिडका बाह्यवर्त्मजा:

तरुणीराल्पसरणभा पिडका बाह्यवर्त्मजा:

लेख्यरोगप्रतिषेधो

१५

विदितत्वेता: प्रशमयेत् स्वेदालेपनशोधने: १५

लेख्यरोगप्रतिषेधो

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे लेख्यरोगप्रतिषेधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः १३

चतुर्दशोऽध्यायः

१

अथातो भेद्यरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः १

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

स्वेदयित्वा बिसग्रन्थिं छिद्राग्रयस्य निराशयम् | पक्वं भित्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् |

४

कासीसमागधीपुष्पनेपाल्येलायुतेन तु | ततः चौदशृृतं दत्त्वा सम्यग्बन्धमथाचरेत् |

५

रोचनां द्वारुत्थां च पिप्पल्यैः क्षौद्रमधु च | प्रतिसारामेकैकं भिन्ने लग्नं इष्यते |

६

महत्पि च युज्यीत द्वाराम्री विधिकोवि‌दः | स्विन्नाभिन्नां विनिष्पीड्य भिषग्ज्ञननामिकाम् |

७

शिलैलानतसिन्धूस्थैः सत्त्वौद्रैः प्रतिसारयेत् | रसाझनमधुभ्यां तु भित्वा वा शस्त्रकर्मवित् |

८

प्रतिसार्यांझनेरुज्ज्यादुषौर्दीपशिखोद्रवैः | सम्यक् स्विन्ने कृमिग्रह्थौ भिन्ने स्यात् प्रतिसारसाम् |

९

त्रिफलातुत्थकासीससैन्धवेश रसक्रिया | भित्त्योपनाहं कुफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः |

१०

लेखयेन्मरडलाग्रेण समन्तात् प्रच्छयेदपि | सस्नेह्या पत्रभङ्ङैश्व स्वेदयित्वा यथासुखम् |

११

ग्रापाकाद्रिधिनोक्तेन पथ्यभेद्यानुपाचरेत् | सर्वेष्वेतेषु विहितं विधानां श्रेष्ठपूर्वकम् | संपक्वे प्रयतो भूत्या कुर्वीत व्रङ्ङरोपसाम् |

भेद्यरोगप्रतिषेधो

१४

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गति शालाक्यतन्त्रे भेद्यरोगप्रतिषेधो

भेद्यरोगप्रतिषेधो

१४

नाम चतुर्दशोऽध्यायः |

१

ऋथातश्छेद्यारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः |

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः |

३

स्त्रिग्धं भुक्त्वतो ह्याद्यमुपविश्रस्य यबतत् | संरोषयेतु नयनं भिषक चूर्णैस्तु लावयैः |

ततः संरोषितं तूर्णं सुस्विन्नं परिषङ्जिटतम् |

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

स्वेदयित्वा बिसग्रन्थिं छिद्राग्रयस्य निराशयम् | पक्वं भित्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् |

४

कासीसमागधीपुष्पनेपाल्येलायुतेन तु | ततः चौदग्रृंतं दत्त्वा सम्यग्बन्धमथाचरेत् |

५

रोचनां द्वारुत्थां च पिप्पल्यौ द्वौ च मैरवं च | प्रतिसारामेकैकं भिन्ने लग्ना इष्यते |

६

महत्पि च युज्यीत द्वाराम्री विधिकोविदः | स्विन्नाभिन्नां विनिष्पीड्य भिषग्ज्ञननामिकाम् |

७

शिलैलानतसिन्धूस्थैः सच्चौद्रैः प्रतिसारयेत् | रसाज्ञनमधुभ्यां तु भित्त्वा वा शस्त्रकर्मवित् |

८

प्रतिसार्यांझनेरुज्ज्यादुषौर्दीपशिखोद्रवैः | सम्यक् स्विन्ने कृमिग्रहौ भित्त्वे स्यात् प्रतिसारसाम् |

९

त्रिफलातुत्थकासीससैन्धवेश्व रसक्रिया | भित्त्वोपनाहं कुफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः |

१०

लेखयेन्तरडलाग्रेण समन्तात् प्रच्छयेदपि | सस्नेह्या पत्रभङ्गैश्व स्वेदयित्वा यथासुखम् |

११

ग्रापाकाद्रिधिनोक्तेन पथ्यभेद्यानुपाचरेत् | सर्वेष्वेतेषु विहितं विधानां श्रेष्ठपूर्वकम् | संपक्वे प्रयतो भूत्या कुर्वीत व्रजेरोपसाम् |

भेद्यरोगप्रतिषेधो

१४

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गति शालाक्यतन्त्रे भेद्यरोगप्रतिषेधो

भेद्यरोगप्रतिषेधो

१४

नाम चतुर्दशोऽध्यायः |

पञ्चदशोऽध्यायः

ऋथातश्छेद्यारोगप्रतिषेधं

१

ऋथातश्छेद्यारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः |

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

स्त्रिग्धं भुक्त्वतो ह्याद्यमुपविश्टस्य यततः | संरोषयेतु नयनं भिषक् चूर्णैस्तु लावणैः |

ततः संरोषितं तूर्णं सुस्निग्धं परिषङ्गिटितम्

४

ग्रर्म यत्र वलीजातं तत्रैतल्लगयेदृढं शकृद्

५

ग्रपाढं प्रेतमांसस्य वडिशेन समाहितःः मुचुरडचाडदाय मेधावी सूचीसूत्रेश वा पुनःः

६

न चोत्थापयता न्निप्रं कार्यमभ्युत्नतं तु तत् शस्त्राबाधभयाद्न्यास्य वर्त्मनो ग्राहयेदृढम्

७

ततः प्रशस्ततिलोभृत त्रिभिरवं विलोम्नितम् उल्लेखनमरडलाग्रेश तीक्ष्णेन परिशोधयेत्

५

विमुक्तं सर्वतःग्रापि कृष्णाच्छुक्लाद्न मरडलात् नीत्वा कनीनकोपान्तं छिन्द्यात्नातिकनीनकम्

९

चतुर्भागस्थिते मांसे नात्नि व्याप्तिमृच्छति कनीनकवधादस्तं नाडी वाडप्युपजायते

१०

हीनच्छेदात् पुनर्वृद्धि शीघ्रमेवाधिगच्छति ग्रर्म यज्ञालवदूयापि तदप्युनमार्ज्य लम्नितम्

११

छिन्द्यात्क्क्रेश शस्त्रेश वत्मशुक्लान्तमाश्रितम् प्रतिसारमञ्ज्योस्तु ततः कार्यमनन्तरम्

१२

यावनालस्य चूर्णेन त्रिकटोलवगास्य च स्वेदयित्वा ततः पश्चाद्द्र्श्रीयात् कुशलो भिषक्

१३

दोषर्तुम्बलकालज्ञः स्नेहं दत्त्वा यथाहितम् व्रणवत् संविधानं तु तस्य कुर्यादतः परम्

१४

त्र्यहान्मुक्त्वा करस्नेदं दत्त्वा शोधनमाचरेत् करञ्जबीजामलकमधुकैः साधितं पयः

१५

हितमाश्च्योतनं शूले द्विरहः नौद्र्ससंयुतम् मधुकोत्पलकिञ्जल्कदूर्वाकल्केश्व मूर्ध्नि

१६

प्रलेपः सगृतः शीतो द्वीरपिष्टः प्रशस्यते लेख्याझनेरपहरेदमशेषं भवेद्व्रपदि

१७

ग्रर्म चाल्पं दधिनिम्बं नीलं रक्तमथापि वा धूसरं तनु यञ्ञापि शुक्रवत्तदुपाचरेत्

१५

चर्माभं बहलं यतु स्थायुमांसघनावृतम् छेद्यमेव तदर्म स्यात् कृष्णामरडलगं च यत्

विशुद्धवर्गमक्लिष्टं क्रियास्वाद्नि गतक्लमम्

४

ग्रर्म यत्र वलीजातं तत्रैतल्लगयेद्र्दिक्षक

५

ग्रपाढं प्रेतमागस्य बडिशेन समाहितः । मुचुरडचाडदाय मेधावी सूचीसूत्रेश वा पुनः ॥

६

न चोत्थापयता न्निप्रं कार्यमभ्युत्नतं तु तत् । शस्त्राबाधभयाद्न्यास्य वर्त्मनो ग्राहयेद्डहम ॥

७

ततः प्रशस्तिलभीत त्रिभिरेव विलोम्बितम् । उल्लेखनमरडलाग्रेषु तीक्ष्णैः शोन परिशोधयेत ॥

५

विमुक्तं सर्वतश्नापि कृष्णाच्छुक्लाद्न मरडलात् । नीत्वा कनीनकोपान्तं छिन्द्याद्नातिकनीनकम ॥

६

चतुर्भागस्थिते मांसे नात्नि व्याप्तिमृच्छति । कनीनकवधादस्तं नाडी वाडप्युपजायते ॥

१०

हीनच्छेदात पुनर्विद्धं शीघ्रमेवाधिगच्छति । ग्रर्म यज्ञालवदूयापि तदप्युनमार्ज्य लम्बितम ॥

११

छिन्द्यादक्रेश शस्त्रेश वत्मशुक्लान्तमाश्रितम् । प्रतिसारमञ्ज्योस्तु ततः कार्यमनन्तरम् ॥

१२

यावनालस्य चूर्णेन त्रिकटोलवगास्य च । स्वेदयित्वा ततः पश्चाद्न्र्श्रीयात कुशलो भिषक ॥

१३

दोषर्तुम्बलकालज्ञः स्नेहं दत्त्वा यथाहितम् । व्रणवत संविधानं तु तस्य कुर्यादत परम ॥

१४

त्र्यहानमुक्त्वा करस्नेद दत्त्वा शोधनमाचरेत् । करञ्जबीजामलकमधुकैः साधितं पयः ॥

१५

हितमाश्चोतनं शूले द्विरहः नौद्र्संयुतम् । मधुकोत्पलकिञ्जल्कदूर्वाकल्केश्व मूर्ध्नि ॥

१६

प्रलेपः सङ्गृतः शीतः द्वीरपिष्टः प्रशस्यते । लेख्याझनेरपहरद्नेशर्ष भवेद्नादि ॥

१७

ग्रर्म चाल्पं दधिनिम्बं नीलं रक्तमथापि वा । धूसरं तनु यज्ञापि शुक्रवत्तदुपाचरेत ॥

१५

चर्माभं बहलं यतु स्थायुमांसघनान्वितम् । छेद्यमेव तदर्म स्यात क्नृष्णामरडलगं च यत ॥

विशुद्धवर्गमक्लिष्टं क्रियास्वाद्न्न गतक्लमम्

१६

छिन्नेऽङ्गे भवेत् सम्यग्यथास्वमनुपद्रवम्

२०

सिराजाले सिरा यास्तु कठिनास्ताश्र बुद्धिमान् उलिखेन्मरडलाग्रे वा बडिशेनावलम्बिताम्

२१

सिरासु पिडका जाता या न सिध्यन्ति भेषजैः शर्मवन्मरडलाग्रे वा तासां छेदनमिष्यते

२२

रोगयोश्चरितः कायमोक्षं प्रतिसारशाम् विधिश्शापि यथादोषं लेखनद्रव्यसंभृतः

२३

सन्धौ संस्वेद्य शस्त्रेण पर्वसन्धीं विचिन्तयाः उत्तरे च त्रिभागे च बडिशेनावलम्बिताम्

२४

छिन्द्यात्ततोऽधमग्रे स्यादश्रुनाडी ह्यतोऽन्यथा प्रतिसारशामन्त्रापि सैन्धवचौद्रमिष्यते

२५

लेखनीयानि चूर्णानि व्याधिशेषस्य भेषजं शस्त्रं समुद्रफेनं च मरडूकीं च समुद्रजाम्

२६

स्फटिकं कुरुविन्दं च प्रवालाश्मन्तकं तथा वैडूर्ये पुष्पके मुक्तामयस्ताम्रजर्ौस च

२७

समभागानि संपिष्य साध्र्ं स्तोतोहणेन तु चूर्णाझनं कार्यितवा भाजने मेपशृङ्गजे

२५

संस्थाप्योभयतः कालमज्ञेयेत् सततं बुधः श्रमाणां पिडकां हन्यादु सिराजालानि तेन वै

२६

ऋर्शसस्थ यद्य नामा शुष्काशोंडबुदमेव च श्रम्यन्तरं वर्त्मशया विधानं तेषु वच्यते

३०

वर्त्मोपस्नेद्य निर्भुज्य सूच्योत्प्लप्य प्रयत्नतः मरडलाग्रे तीव्रेण मूले भिन्द्याद्विद्र्धिग्वरः

३१

ततः सन्ध्यवकासिकृष्णशोभः प्रतिसार्येत् सिथते च रुघेरे वर्त्म दहेत् सम्यक शलाकया

३२

द्वारेगावलिखेद्यापि व्याधिशेषो भवेद्यदि तीदृशैरुभयतोभागेसततो दोषमधिनिपेत्

३३

वितरेद्य यथादोषमभिष्यन्दक्रियाविधिम शस्त्रकर्मण्युपरते मासं च स्यात् सुयन्त्रितः

१६

छिन्नेऽमग्ना भवेत् सम्यगयथास्वमनुपद्रवम्

२०

सिराजाले सिरा यास्तु कठिनास्ताश्र बुद्धिमान्

२०

उल्लिखेनमरडलाग्रेपा बडिशेनावलम्बिता:

२१

सिरासु पिडका जाता या न सिध्यन्ति भेषजै:

२१

शस्त्रमवन्त्रडलाग्रेपा तासां छेदनमिष्यते

२२

रोगयोश्चेयतो: कार्यमोक्तं प्रतिसारराम्

२२

विधिश्शापि यथादोशं लेखनद्रव्यसंभृत:

२३

सन्धौ संस्वेद्य शस्त्रेण पर्वग्रीकां विचिन्तय:

२३

उत्तरे च त्रिभागे च बडिशेनावलम्बिताम्

२४

छिन्द्यात्ततोऽधमग्रे स्यादश्रुनाडी ह्यतोऽन्यथा

२४

प्रतिसाररामन्त्रापि सैन्धवचौद्रमिष्यते

२५

लेखनीयानि चूर्णानि व्याधिशेषस्य भेषजम्

२५

शब्दं समुद्रफेनं च मरडूकीं च समुद्रजाम्

२६

स्फटिकं कुरुविन्दं च प्रवालाश्मन्तकं तथा

२६

वैडूर्ये पुलक मुक्तामयस्तोमरजोऽसि च

२७

समभागानि संपिष्य साध्र्ंा स्नोतोज्जनेन तु

२७

चूर्णाझनं कार्यितवा भाजने मेष्टृडूजे

२८

संस्थाप्योभयत: कालमज्ञेयेत् सततं बुध:

२५

ग्रामाणि पिडकां हन्याद् सिराजालानि तेन वै

२९

ऋर्शसस्था यद्य नामा शुश्काशोंडबुदमेव च

२९

ग्रभ्यन्तरं वर्त्मशया विधानं तेषु वच्यते

३०

वर्त्मोपसवेद्य निर्भुज्य सूच्योत्पल्त्य प्रयत्नत:

३०

मरडलाग्रेपा तीक्ष्णेन मूले भिन्द्याद्विषाग्वर:

३१

ततः: सन्ध्यवकोषिकृष्णाभिः प्रतिसारयेत्

३१

सिथते च रूधेरे वर्त्म दहेत् सम्यक शलाकया

३२

द्वारेपावलिखेद्यापि व्याधिशेषो भवेद्यदि

३२

तीक्ष्णैरुरभयतोभागेस्ततो दोषमधिनिपेत्

३३

वितरेद्य यथादोषमभिष्यन्दक्रियाविधिम्

३३

शस्त्रकर्मरयुपरते मासं च स्यात् सुयन्त्रित:

षोडशोऽध्यायः

1

अथातः पञ्चकोपपत्तिषेधं व्याख्यास्यामः॥ १

षोडशोऽध्यायः

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः॥ २

षोडशोऽध्यायः

3

याप्यस्तु यो वर्त्मभवो विकारः पञ्चप्रकोपोऽभिहितः पुरस्तात्‌। तत्रोपविष्टस्य नरस्य चर्म वर्त्मोपरीष्ठादनु तिर्यगेव॥ ३

षोडशोऽध्यायः

4

भुवोरधस्तात् परिमुख्य भागौ पञ्चमाश्रितं चैकमतोद्वकृतं तत्‌। कनीनकापाङ्‌समं समन्ताद्वाकृतिं स्त्रिग्धतनोर्नरस्य॥ ४

षोडशोऽध्यायः

5

उत्कृत्य शस्त्रेण यत्प्रमाणं बालेन सीव्येद्विषमप्रणत्तः‌। दत्त्वा च दर्पिर्मधुनाडवशेषं कुर्याद्दिधानं विहितं वयस्य यत्‌॥ ५

षोडशोऽध्यायः

6

ललाटदेशे च निबद्धपट्टं प्राक्ष्यूतमत्राप्यपरं च बध्वा। स्थैर्यं गते चाप्यथ शस्त्रमार्गे बालानु विमृशेत् कुशलोऽभिवीक्ष्य॥ ६

षोडशोऽध्यायः

7

एवं न चेच्छाम्यति तस्य वर्त्म निर्भुज्य दोषोपहतां वली च। ततोऽग्रिम्ना वा प्रतिसारयेत्तां द्वारेण वा सम्यगवेद्य धीरः‌॥ ७

षोडशोऽध्यायः

8

छित्त्वा समं वाड्‌प्युपद्रवममलान् सम्यग्गृहीत्वा बडिड़ैः स्रिभिस्तु। पथ्याफलेन प्रतिसारयेतु घृष्टेन वा तौवरकेन सम्यक्‌॥ ८

षोडशोऽध्यायः

9

चत्वार एते विधयो विहिताः पञ्च्मोपरोधं पृथगेव शस्ताः‌। विरेचनाश्च्योतनधूमनस्य लेपाज्‌नानसेहसक्रियाश्च॥ ९

सप्तदशोऽध्यायः

1

अथातो दृष्टिगतरोप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः॥ १

सप्तदशोऽध्यायः

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः॥ २

सप्तदशोऽध्यायः

3

त्रयः साध्यासाध्यौषध्यौ याप्याः षट् च भवन्ति हि। तत्रैषां प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शनः॥ ३

षोडशोऽध्याय:

1

अथातः पाद्मकोपपत्तिषेद्धं व्याख्यास्यामः। १

षोडशोऽध्याय:

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

षोडशोऽध्याय:

3

याप्यस्तु यो वर्त्मभवो विकारः पाद्मप्रकोपोऽभिहितः पुरस्तात्। तत्रोपविष्टस्य नरस्य चर्म वर्त्मोपरिष्टादनुतिर्यगेव ३

षोडशोऽध्याय:

4

भुवोरधस्तात् परिमुख्य भागौ पाद्माश्रितं चैकमतोदवकृन्तेत्। कनीनकापाङ्ङ्समं सन्तताद्वाकृतिं स्त्रिग्धतनोर्नरस्य ४

षोडशोऽध्याय:

5

उत्कृत्य शस्त्रेण यत्प्रमाणं बालेन सीव्येद्विषमप्रणत्तः। दत्त्वा च दर्पिर्मधुनाडवशेषं कुुर्याद्दिधानं विहितं वयोर्यत् ५

षोडशोऽध्याय:

6

ललाटदेशे च निबद्धपट्टं प्राक्सूयतमात्राप्यपरं च बड्ढवा। स्थैर्यं गते चाप्यथ शस्त्रमार्गे बालान् विमुञ्चेत् कुशलोऽभिवीक्ष्य ६

षोडशोऽध्याय:

7

एवं न चेच्छाम्यति तस्य वर्त्म निर्भुज्य दोषोपहतां वलिं च। ततोऽङ्गमिना वा प्रतिसारयेतां द्वारेगा वा सम्यगवेद्य धीरः ७

षोडशोऽध्याय:

8

छित्वा संमं वाड्युपद्मममलान् सम्यग्गृहीत्वा बडिशैस्त्रिभिस्तु। पथ्याफलेन प्रतिसारयेतु घृष्टेन वा तौवरकेगा सम्यक ८

षोडशोऽध्याय:

9

चत्वार एते विधयो विहन्तुं पाद्मोपरोधं पृथगेव शस्ताः। विरेचनाश्च्योतनधूमनस्य लेपाझन्सेहसक्रियाश्चाशु ९

सप्तदशोऽध्याय:

1

अथातो दृष्टिगतरोप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः। १

सप्तदशोऽध्याय:

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

सप्तदशोऽध्याय:

3

त्रयः साध्यासाध्यौषध्या याप्याः षट् च भवन्ति हि। तत्कस्य प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शनः ३

३

दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्र्धिं शस्त्रत्रतादृते ४ नस्यसेकाञ्ञालेपपुटपाकै: सर्पिषा

४

ग्राद्ये तु त्रिफलं पेयं सर्पिष्स्त्रैवृतमुत्तरे ५ तैलवकं चोभयो: पथ्यं केवलं जीर्णमेव वा

५

गैरికं सैन्धवं कृष्णा गोदन्तस्य मेषा तथा ६ गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मन:शिला

६

वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयङ्गुप्ताफलानि च ७ चत्वार एते योगा: सुरुभयोरञ्जने हिता:

७

कुञ्जकाशोकशालामप्रियङ्गुनिलोत्पलै: ५ पुष्पैर्हरितकृष्णाह्वापथ्यामलकसंयुक्तै:

८

सर्पिर्मधुयुतेश्वरीवर्गुनाड्यामवस्थितै: ९ ग्रञ्जयेद द्वावपि भिषक पित्तश्लेष्मविभावितौ

९

ग्रामजम्बूद्वयं पुष्पं तद्रसेन हरेगुकाम् १० पित्ताम्लौद्राज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाञ्जनम्

१०

नलिनोत्पलकिङ्कैरिगैरिकैर्गोशकृद्रसै: ११ गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्यन्ध्योरहितम्

११

रसाञ्जनरसचौद्रतालீशस्वर्णगैरिकम् १२ गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये

१२

शीतं सौवीरकं वाडपि पिष्ट्वाडथ रसभावितम् १३ कूर्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौहितेन वा

१३

चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये १४ काश्मरीपुष्पमधुकदार्वीरोधररसाञ्जने:

१४

सत्त्वौद्रमञ्जनं तद्वदितमत्रामये सदा १५ स्निग्धोष्णं सैन्धवं कृष्णां रसगुको चापि पेषयेत्

१५

ग्रजामूत्रेण ता वृत्य: त्र्यङ्गदाञ्जनं हितं: १६ कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा

१६

तालीशपत्रं त्र्यङ्गदे गाझ्जेयं च यकृत्द्रसे १७ कृतास्ता वर्तय: पिष्टाश्छायाशुष्का: सुखावहा:

१७

मन:शिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिव: १५

३

दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्र्धिं शस्त्रत्ततादृते च नस्यसेकाञ्ञालपुटपाकै: सर्पिषा

४

ग्राद्ये तु त्रिफलं पेयं सर्पिषस्त्रैवृतमुत्तरे । तेल्वकं चोभयो: पथ्यं केवलं जीर्णमेव वा

५

गैरिकं सैन्धवं कृष्णां गोदन्तस्य मेषा तथा । गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मन:शिला

६

वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयङ्गुप्ताफलानि च । एते योगा: सुरभियोगैर्ज्ञाने हिता:

७

कुञ्जकाशोकशालामप्रियड्गुनलिनोत्पलै: । पुष्पैर्हरितकृञ्याह्वापथ्यामलकसंयुक्तै:

८

सर्पिर्मधुयुतेश्वरीवर्गुनाड्यामवस्थितै: । ग्रञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ

९

ग्रामजम्बूद्वयम् पुष्पं तद्रसेन हरेगुकाम् । पित्तां जोुद्राज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाञ्ञनम्

१०

नलिनोत्पलकिङ्कैरकेरगौशकृद्रसे: । गुडिकाञ्ञनमेतद्वा दिनरात्र्यन्धयोहितम्

११

रसाञ्ञनरसचौद्रतातलीशस्वर्‌गैरिकम् । गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये

१२

शीतं सौवीरकं वाडपि पिष्ट्वाडथ रसभावितम् । कुर्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौहितेन वा

१३

चूर्णाञ्ञनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये । काश्मरीपुष्पमधुकदार्वीरोधररसाञ्ञने:

१४

सत्त्वौद्रगञ्ञनं तद्वदितमत्रामये सदा । स्त्रोतोजं सैन्धवं कृष्णां रसगुको चापि पेषयेत्

१५

ग्रजामूत्रेण ता वृत्य: त्रागदाञ्ञञ्जने हिता: । कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा

१६

तालीशपत्रं त्रागदे गाञ्ञेयं च यकृत्द्रसे । कृतास्ता वर्तय: पिष्टाश्छायाशुष्का: सुखावहा:

१७

मन:शिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिव: ।

१६

सफेना वर्तयः पिष्ठाश्छागधीरसमन्विताः गोमूत्रपित्तमदिरायुक्तद्रतीरसेच पचेत्

२०

चुद्राझ्नं रसेनान्यहृतस्त्रैफलेपि वा गोमूत्राज्यार्घवमलापिप्पली चोद्रकट्फले

२१

सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेगुगहरे मेदो यकृद्भृृतं चोर्ज पिप्पल्यः सैन्धवं मधु

२२

रसमामलकाच्छापि पक्वं सम्यडिन्धापयेत कोषे खदिरनिर्माषे तद्वृत चुद्राझ्नं हितम्

२३

हरेगुमगधाजास्थिमज्जैलायकरद्नितम् यकृद्रसेनाझ्नं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये

२४

विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मार्गधिकाभिरपिना निषेवितं तद्यकृद्झ्नेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु

२५

तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्नगधासमन्वितम् प्रयोजितं पूर्ववदाशंसय जयेत द्वपान्ध्यं सकृद्झ्नानुरूपम्

२६

प्लीहा यकृङ्झापभृत्ते उभे प्रकुप्य शूल्ये घतेलसंयते ते सार्थपस्नेहसमायुक्ताझ्नं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजते

२७

नदीजशिम्बीतृणकटून्यथाझ्नं मनःशिला द्रे च निशे यशिकृद्वाम् सच्चन्दनेनेय गुटिकार्थवाद्झ्नं प्रशस्यते वै दिवसेष्वपश्यताम्

२८

भवन्ति याप्या: खलु ये षडामया हरेऽसृकृतेपु सिराविमोचने: विरेचयेद्झापि पुराप्सरपिशा विरेचनाझोपहितेन सर्वदा

२९

पयोऽविमिश्रं पवनोद्धवे हितं वदन्ति पथ्याड्गुलतैलमेव तु भवेदश्रृतं त्रैफलेक शोधनं विशेषतः शोशितपित्तरोगयोः

३०

त्रिवृद्विरेक: कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्त्कतम् पुराणासर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायुषभाजनस्थितम्

३१

हितं च विद्यातिफलाघृतं सदाऽऽकृंत च यन्मेषविषाणामभिः सदाऽवलिह्याद्वित्रिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे

३२

समीरजे तैलयुतां कफात्के मधुप्रगाढां विदधीत युक्ततः गवां शकृक्वाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेपु नावनम्

३३

हितं घृतं केवल एव पैतिके ह्याजाविकं यन्मधुरेरिवापिचतम् तैलं स्थिरादौ मधुरे च यद्रुगे तथाड्गुतैलं पवनासृगुत्थयोः

१६

सफेना वर्तयः पिष्ठाश्चागधीरसमन्विताः गोमूत्रपित्तमदिरायुक्तद्रतीरसेच पचेत्

२०

चुद्राझ्नं रसेनान्यहृतस्त्रैफलेऽपि वा गोमूत्राज्यार्घवमलापिप्पली चोद्रकट्फले

२१

सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेगुगहरे मेदो यकृत्‌प्लीहं चोक्तं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु

२२

रसमामलकाच्छापि पक्वं सम्यग्दिनधापयेत् कोशे खदिरनिर्मिते तद्वत् चुद्राझ्नं हितम्

२३

हरेगुमगधाजास्थिमज्जैलायकरद्नितम् यकृत्सेनाझ्नं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये

२४

विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मार्गधिकाभिरपिना निषेवितं तद्यकृत्झ्नेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु

२५

तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्नगधासमन्वितम् प्रयोजितं पूर्ववदाशंसयං जयेत् न्नपान्ध्यं सकृदझ्नानुरूपाम्

२६

प्लीहा यक्झापभृत्ते उभे प्रकुप्य शूल्ये घटतेलसंयते ते सार्थपस्रेहसमायुक्ताझ्नं नक्तान्ध्यमाश्रेव हतः प्रयोजते

२७

नदीजशिम्बीतृणकटून्यथाझ्नं मनःशिला द्रे च निशे यशिकृत्‌ द्वाम् सचन्दनेयं गुटिकार्थवाझ्झंं प्रशस्यते वै दिवसेष्वपश्यताम्

२८

भवन्ति याप्या: खलु ये षडामया हरेःसृकेषु सिराविमोचगै: विरेचयेद्झापि पुराःसर्पिणा विरेचनाझोपहितेन सर्वदा

२९

पयोविमिश्रं पवनोद्धवे हितं वदन्ति पथ्याड्गुलतैलमेव तु भवेद्गृंतं त्रैफलमेव शोधनं विशेषतः शोथितपित्तरोगयोः

३०

त्रिवृद्‌द्रेकः कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्त्कतम् पुराःसर्पिं:पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायुषभाजनस्थितम्

३१

हितं च विद्यातिफलाघृतं सदाऽऽकृतं च यन्मेषविषाणामभिः सदाऽवलिड्ग्यातिफलां सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे

३२

समीरजे तैलयुतां कफात्के मधुप्रगाढां विदधीत युक्ततः गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेऽप नावनम्

३३

हितं घृतं केवल एव पैतिके ह्याजाविकं यन्मधुरैरिवापिचतम् तैलं स्थिरादौ मधुरे च यद्रुचे तथाड्गुतैलं पवनासृगुत्थयोः

उत्तरस्थान

३४

सहाश्वगन्धातिबलावरिष्ठं हितं च नस्ये त्रिवृतं यदीरितम् जलोद्धवानूपजमांससंस्कृताद्रृतं विधेयं पयसो यदुस्थितम्

उत्तरस्थान

३५

ससैन्धवः कृत्यभुगेशमान्सयोरिहितः ससर्पिः समधुः पुटाह्यः वसाडथ गृध्रोरगतामचूडजा सदा प्रशस्ता मधुकान्विताङ्झे

उत्तरस्थान

३६

प्रत्यङ्नं स्तोत्रसि यत्समुत्थितं क्रमादसच्चीरघृतेषु भावितम् स्थितं देशहितत्रयमलज्जने कृष्णार्ङ्गस्य कुशप्रवेशिते

उत्तरस्थान

३७

तन्मालतीकोरकसैन्धवायुतं सदाङ्झनं स्यातिमिरेऽष्ट रागिणि सुभावितं वा पयसा दिनत्रयं काचापहं शास्त्रविदः प्रचक्षते

उत्तरस्थान

३८

हविर्हितं धीरभयं तु पैत्तिके वर्दन्ति नस्ये मधुरोषधे कृतम् तत्पङ्गेऽ चैव हितं प्रयोजितं सजाङ्झलस्थेषु च यः पुटाह्यः

उत्तरस्थान

३९

रसाङ्झनचौद्रसितामनःशिलाः चन्द्राङ्झनं तन्मधुकेन संयुतम् समाङ्झनं वा कनकाकरोद्रवं सुचूर्गितं श्रेष्ठमुशन्ति तद्विदः

उत्तरस्थान

४०

भिल्लोटगन्धोदकसेकेचितं प्रत्यङ्नं चात्र हितं तु तुष्ठकम् समेषुशृङ्झाझ्झनभागसंमितं जलोद्धवं काचमलं व्यपोहति

उत्तरस्थान

४१

पलाशरोहीतमधुकजा रसाः चौद्रेश युक्ता मधुराग्रमिश्रिताः उशीरलोध्रत्रिफलाप्रियड्गुभिः पचेतु नस्यं कफरोगशान्तये

उत्तरस्थान

४२

विडङ्गपाठाकिगृहणीगुदीतक्चः प्रयोजयेद्धूममुशीरसंयुताः वन्स्पतिक्वाथविपाचितं घृतं हिते हरिद्रानलदे च तर्पणम्

उत्तरस्थान

४३

समागधो मातृकसेन्धवाढचः सजाङ्झलः स्यात् पुटपाक एव च मनःशिलात्र्युषणशह्माचिके ससिन्धुकासीसरसाझ्झने क्रिया

उत्तरस्थान

४४

हिते च कासीसरसाझ्झे तथा वर्दन्ति पथ्ये गुडनागरैर्युतेऽपि यद्झनं वा बहुशो निषेचितं समूत्रवर्गेऽ त्रिफलोदके शृते

उत्तरस्थान

४५

निशाचरार्स्थिस्थितमेतद्झनं द्विपेञ्च मासं सलिलेऽस्थिरे पुनः मेषस्य पुष्पैर्मधुकेन संयुतं तद्झनं सर्वकृते प्रयोजयेत्

उत्तरस्थान

४६

क्रियाश्र सर्वाः कृतजोद्दवे हितः क्रमः परिम्लायिनी चापि पित्तहत् क्रमाे हितः स्यन्दनहरः प्रयोजितः समीच्य दोषेषु यथास्वमेव च

उत्तरस्थान

४७

दोषोदये नैव च विप्लुतिं गते द्रव्याणि नस्यादिषु योजयेद्‌द्धः पुनश्र कल्पेऽञ्जनवस्तरः शुभः प्रवृत्त्यतेऽनस्यतमपीह योजयेत्

उत्तरस्थान

४८

घृतं पुरायां त्रिफलां शतावरीं पटोलमुद्रामलर्कं यवान्निप निषेवमाग्नस्य नरस्य यततो भयं सुधोरात्रिमिरान्न विद्दते

उत्तरस्थान

३४

सहाश्वगन्धातिबलावरीशृतं हितं च नस्ये त्रिवृतं यदीरितम् जलोद्धवानूपजमांससंसकृतादघृतं विधेयं पयसो यदुस्थिततम्

उत्तरस्थान

३५

ससैन्धवः कृत्यभुगेगमांससयोरिहितः ससर्पिः समधुः पुटाहयः वसाडथ गृध्रोरगतामचूडजा सदा प्रशस्ता मधुकान्विताङ्झने

उत्तरस्थान

३६

प्रत्यङ्ंनं स्तोत्रसि यत्समुत्थितं क्रमादसच्चीरघृतेषु भावितम् स्थितं देशहितत्रयमलज्जने कृष्णार्ङ्गरोष्टस्य कुशप्रवेष्टिते

उत्तरस्थान

३७

तन्मालतकोरकसैन्धवायुतं सदाङ्झनं स्यातिमिरेष्ट रागिणि सुभावितं वा पयसा दिनत्रयं काचापहं शास्त्रविदः प्रचक्षते

उत्तरस्थान

३८

हविर्हितं धीरभवं तु पैत्तिके वर्दन्ति नस्ये मधुरोषधे: कृतम् तत्तर्पणेऽ चैव हितं प्रयोजितं सज्जाल्लसेषु च यः पुटाहयः

उत्तरस्थान

३९

रसाञ्जनचौद्रसितामनःशिला: चन्द्राञ्जनं तन्मधुकेन संयुतम् समाञ्जनं वा कनकाकरुद्रवं सुचूर्गितं श्रेष्ठमुशन्ति तद्विदः

उत्तरस्थान

४०

भिल्लोटगन्धोदकसेकेचितं प्रत्यङ्झेन चात्र हितं तु तुष्टिकम् समेषशृङ्झाञ्जनभागसंमितं जलोद्धवं काचमलं व्यपोहति

उत्तरस्थान

४१

पलाशरोहीतमधुकजा रसाः चौद्रेश युक्ता मधुराग्रमिश्रिताः उशीरलोध्रत्रिफलाप्रियड्गुभिः पचेतु नस्यं कफरोगशान्तये

उत्तरस्थान

४२

विडङ्गपाठाकिगृहणीगुदीतकैः प्रयोजयेद्धूममुशीरसंयुताः वन्स्पतिक्वार्थविपाचितं घृतं हितं हरिद्रानलदे च तर्पणम्

उत्तरस्थान

४३

समागधो मातृकसेन्धवाढचः सज्जाल्लः स्यात् पुटपाक एव च मनःशिलात्र्युषणशह्माचिके: ससिन्धुकासीसरसाञ्जने: क्रिया:

उत्तरस्थान

४४

हिते च कासीसरसाञ्जने तथा वर्दन्ति पथ्ये गुडनागरैरपिते यदङ्ंनं वा बहुशो निषेचितं समूत्रवर्गे त्रिफलोदके शृते

उत्तरस्थान

४५

निशाचरास्थिस्थितमेतदङ्ंनं द्विपेष्य मासं सलिलेष्ट सिथरे पुनः मेषस्य पुष्पैरमधुकेन संयुतं तदङ्ंनं सर्वकृते प्रयोजयेत्

उत्तरस्थान

४६

क्रियाश्र सर्वाः हितजोद्भवे हितः क्रमः परिम्लायिनी चापि पित्तहृत् कमो हितः स्यन्दनहरः प्रयोजितः समीक्ष्य दोषेषु यथास्वमेव च

उत्तरस्थान

४७

दोषोदये नैव च विप्लुतिं गते द्रव्याणि नस्यादिषु योजयेद्‌द्धः पुनःश्र कल्पेष्टनकिस्थरः शुभः प्रवृत्त्यतेऽन्यस्तमपीह योजयेत्

उत्तरस्थान

४८

घृतं पुरायां त्रिफलां शतावरीं पटोलमुद्रांमलर्कं यवानिप निषेवमाग्रस्य नरस्य यततो भयं सुधोरात्तिमिरान्न विद्यते

४६

शतावर्रीपायस एव केवलस्थथा कृतो वाड्मलकेषु पायसः प्रभूतसर्पिषस्त्रिफलोदकोत्तरौ यवोदनो वा तिमिरं व्यपोहति

४७

जीवन्तिशाकं सुनिषण्णकं च सतरङ्गलीयं वरवास्तुकं च चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्ट्रेहितं शाकुनजाङ्ङलं च

४८

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकृतकारिकरीकरीरजानि शाकानि श्रेष्ठविततानि चैव हितानि दृष्टिरतसाधितानि

४९

विवर्जयेत्तथरामोदं तिमिरे रागमार्गते यन्त्रेशोतीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम्

५०

ॠरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् कृच्छ्रं द्वितीये रागि स्यात्त्रितीये याप्यमुच्यते

५१

रागप्रकोपेऽपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रिया: यापनार्थं यथोदिष्टा: सेव्याश्रापि जलौकस:

५२

श्लेष्मिके लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये न चेदर्धेन्तुधर्माम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः

५३

विषमो वा तनुमध्ये राजिमान् वा बहुप्रभः दृष्टिस्थो लघ्यते दोषः सरुजो वा सलोहितः

५४

स्त्रिग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले यन्त्रतस्र्योपविष्टस्य स्वां नासां पश्यतः समम्

५५

मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाड़ृतः उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते

५६

नाधो नोर्ध्वं न पार्श्वाभ्यां छिद्रे दैवकृते ततः शलाकया प्रयत्नेन विश्वस्तं यववक्रया

५७

मध्यप्रदेशिन्यड्गुष्ठस्थिरहस्तगृहीतया दद्याज्जलौकं सद्यो विध्येत् सद्येन चेतरत्

५८

वारिबिन्द्वागमः सम्यक् भवेच्छब्दस्तथा व्यधे संसिच्य विद्धमात्रं तु योऽषितस्तन्येन कोविदः

५९

सिथरे दोषे चले वाडपि स्वेदयेदन्नि बाह्यातः सम्यक् शलाकां संस्थाप्य भडैररनिलानाशने:

६०

शलाकाग्रेण तु ततो निरिलेखेदृष्टिमराडलम् विध्यतो योड्यपाक्ष्षेऽन्नैस्तं रुद्ध्वा नासिकापुटम्

४६

शतावर्रीपायस एक केव्लसथा कृतो वाड्मलकेषु पायसः प्रभूतसर्पिषस्त्रिफलोदकोत्तरौ यवोदनो वा तिमिरं व्यपोहति

४७

जीवन्तिशाकं सुनिष्णिकाशकं च सतरडलीयं वरवास्तुकं च चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्ट्रेहितं शाकुनजाङ्ळं च

४८

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकृतकारिकरीरर्जानि शाकानि श्रेष्ठवितानानि चैव हितानि दृष्टिरतसाधितानि

४९

विवर्जयेत्सरामोदकं तिमिरे रागमार्गे यन्त्रेशोपीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम्

५०

ऋरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् कृत्स्नं द्वितीये रागि स्यात्त्रितीये याप्यमुच्यते

५१

रागप्ररोहेष्वपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रिया: यापनार्थं यथोदिष्टा: सेव्याश्रापि जलौकस:

५२

श्लेष्मिके लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये न चेदर्धेन्तुधर्माम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः

५३

विषमो वा तनुर्मध्ये राजिमान् वा बहुप्रभः दृष्टिस्तथो लभ्यते दोषः सरुजो वा सलोहितः

५४

स्त्रिग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले यन्त्रतसोपविष्टस्य स्वां नासां पश्यतः समम्

५५

मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाड़ृतः उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते

५६

नाधो नोर्ध्वं न पार्श्वाभ्यां छिद्रे दैवकृते ततः शलाकया प्रयत्नेन विश्वस्तं यववक्रया

५७

मध्यप्रदेशिन्यड्गुष्ठस्थिरहस्तगृहीतया दद्याज्जौषकं सव्यं विध्येत् सव्येन चेतरत्

५८

वारिबिन्द्वागमः सम्यग् भवेच्छब्दस्तथा व्यधे संसिच्य विद्धमात्रं तु योषितस्तन्येन कोविदः

५९

स्थिरे दोषे चले वाड्मि स्वेदयेदन्नि बाह्यातः सम्यक् शलाकां संस्थाप्य भडैररनिलनाशने:

६०

शलाकाग्रेण तु ततो निर्लिङ्गवेधेष्टिमराडलम् विध्यतो योङ्न्यपाक्षेष्ट्यैषं रुद्ध्वा नासिकापुटम्

उत्तरस्थान

६४

उच्छिद्यनेन हर्तव्यो दृष्टिमराडलगः कफः निरभ्र इव घर्मांशुयदा दृष्टिः प्रकाशते ६४ तदाऽसौ लिखिता सम्यग् क्षेया या चापि निर्ज्यथा एवं त्वश्क्ये निर्हृतं दोषं प्रत्यागतेsपि वा ६५ स्नेहाऽऽैरुपपन्नस्य वन्धो भूयो विधीयते ततो दृष्टेषु रूपेषु श्लोकामोर्हरेच्छनः ६६ घृतेनाऽभ्यज्य नयनं वस्त्रपट्टीं वेष्टयेत् ततः गृहे निराबाधे शयीतौत्तान एव च ६७ उद्धारकासत्तवथुष्टीवनोक्तमपनानि च तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्नाम्ना स्नेहपीतवत् ६५ त्र्यहात् त्र्यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः वायोर्भयात् त्र्यहादूर्ध्वं स्वेदयेदचि पूर्ववत् ६६ दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मातraya ७० सिराव्यधविधौ पूर्वं नरा ये च विवर्जिताः न तेषां नीलिकां विद्येदन्यत्राभिहिताद्दषक ७१ पूर्व्यते शोणितेनाच्चि सिरावेधादिसर्पता तत् स्त्रीसनन्ययष्ठाचाहपक्वं सेकै हितं घृतम् ७२ ग्रपाझ्झासनविद्धे तु शोफशूलाश्रुरक्तता तत्रोपानहं भूमध्ये कुऽयाझोष्ठाज्यसेचनम् ७३ व्यधेनासन्नकृष्णेन रागः कृष्णां च पीडचते तत्राधःशोधनं सेकः सर्पिषा रक्तमोक्षयगम् ७४ सथाप्युपरि विद्धे तु कष्टा रूक संप्रवर्तते तत् कोष्णेन हविषा परिषेकः प्रशस्यते ७५ शूलाश्रुरागास्वत्यथेमधोवेधन पिच्छिलः शलाकामनु चास्तावस्त्र पूर्वाचिकित्सितम् ७६ रागाश्रुेदनास्तम्भहरौश्वातिविषाढते स्नेहस्वेदौ हितौ तत्र हितं चाप्यनुवासनम् ७७ दोषस्तव्धौडपकृष्टेऽपि तरुणाः पुनरूर्ध्वगः कुर्वाच्छुक्लारुगं नेत्रं तीव्ररुडनष्टदर्शनम् ७८

उत्तरस्थान

६४

उच्छिद्यनेन हर्तव्यो दृष्टिमराडलगः कफः निरभ्र इव घर्मांशुयदा दृष्टिः प्रकाशते

उत्तरस्थान

६५

तदाऽसौ लिखिता सम्यग् क्षेया या चापि निर्ज्यथा एवं त्वश्क्ये निर्हृतं दोषे प्रत्याेतेपि वा

उत्तरस्थान

६६

स्नेहाऽऽैरुपपन्नस्य वन्धो भूयो विधीयते ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामोहरे च्छिन्न

उत्तरस्थान

६७

घृतेनाऽभ्यज्य नयनं वस्त्रपटेन वेष्टयेत् ततो गृहे निराबाधे शयीतौत्तान एव च

उत्तरस्थान

६८

उद्वारकासक्तवथुष्टीवनौक्तमपानानि च तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्नग्रा स्नेहपीतवत्

उत्तरस्थान

६९

त्र्यहात् त्र्यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः वायोरभ्यात् त्र्यहादूर्ध्वं स्वेदयेदचि पूर्ववत्

उत्तरस्थान

७०

दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मातraya

उत्तरस्थान

७१

सिराव्यधविधौ पूर्वं नरा ये च विवर्जिताः न तेषां नीलिकां विद्येदन्यान्त्राभिहितादृशक

उत्तरस्थान

७२

पूर्व्यते शोणितेनाच्चि सिरावेधादिसर्पता तत् स्त्रीसन्यान्यष्ठचाहपक्वं सेक हितं घृतम्

उत्तरस्थान

७३

ग्रपाझासनविद्धे तु शोफशूलाश्रुरक्तता तत्रोपनाहं भूमध्ये कुऽ्याझोष्ठ्याज्यसेचनम्

उत्तरस्थान

७४

व्यधेनासन्नकृष्णेन रागः कृष्णां च पीडचते तत्राधःशोधनं सेकः सर्पिषा रक्तमोक्षनम्

उत्तरस्थान

७५

ग्रथाप्युपरि विद्धे तु कष्टा रूक संप्रवर्तते तत् कोष्णेन हविषा परिषेकः प्रशस्यते

उत्तरस्थान

७६

शूलाश्रुरागास्वत्यथेमधोवेधन पिच्छिलः शलाकामनु चास्तावस्त्र पूर्वचिकित्सितम्

उत्तरस्थान

७७

रागाश्रुेदनासम्भ्रहर्षाश्रातिविषण्ढते स्नेहस्वेदौ हितौ तत्र हितं चाप्यनुवासनम्

उत्तरस्थान

७८

दोषस्तव्धोडपकृष्टेऽपि तरुङ्गा पुनरूर्ध्वगः कुयाच्चुक्लारुगं नेत्रं तीव्ररुडनष्टदर्शनम्

४८

मधुरेसत्र सिद्देन घृतेनाच्र्न्ग्र प्रसेचनम् शिरोवस्तिं च तेनैव दद्यान्मांसेश्र भोजनम्

४९

दोषस्तु संजातबलो घनः संपूर्णमराडलः प्राप्त्य नश्येच्छलाकाग्रं तन्वभ्रिमिव मारुतम्

५०

मूर्ध्नाभिघातव्यायामव्यवायवमिमूर्छने दृषः प्रत्येति कोपाय्चे विद्योऽजिततरुग्रेश्र यः

५१

शलाका कर्कशा शूलं खरा दोषपरिप्लुतिम व्रगं विशालं स्थूलाग्रा तीक्ष्णा हिंस्यादनेकधा

५२

जलास्तावं तु विष्मा क्रियासङ्ग्रमथास्थिरा करोति वर्जिता दोषैस्तस्मादेभिरहिंता भवेत्

५३

ऋष्टाड्गुलायता मध्ये सूत्रेश्र परिवेष्टिता शङ्गुष्ठपर्वसमिता वक्त्रयोमुकुलाकृतीः

५४

ताम्रायसी शतकुम्भी शलाका स्यातनिन्दिता रागः शोफोऽबुदं चोषो बुद्धुदं शूकराच्चिता

५५

ऋधिमन्‌स्थादयश्वान्ते रोगाः स्वव्यधदोषजा गृहीताचारतो वाड्पि यथास्वं तानुपाचरेत्

५६

रुजायामद्धिरागे वा योगान् भूयो निबोध मे गैरिकं सारिवा दूर्वा यवपिष्टं घृतं पयः

५७

सुखालेपः प्रयोज्योऽय वेदनारागशान्तये मृत्‌भृष्टेस्तिलैलैर्वाडपि सिद्धार्थकसमायुतैः

५८

मातुलुङ्गरसोपेतैः सुखालेपस्तदार्थकृत् पयस्यासारिवापत्रमज्जिष्ठामधुकैरपि

५९

गृजाज्चीरान्वितैलैंपः सुरखोषाः पथ्य उच्यते दारुणाकशुराठीभिरेवमेव कृतोदपि वा

६०

द्राक्षामधुककुष्टैर्वा तद्वत् सेन्धवसंयुतैः रोघ्रसेन्धवमृद्दीका मधुकैर्‌वाडप्यजापयः

६१

शृतं सेके प्रयोक्तव्यं रुजारागनिवारणम् मधुकोत्पलकुष्टैर्वा द्राक्षालालासितायुतैः

६२

ससेन्धवैः शृतं द्वीरं रुजारागनिबर्हणम् शतावर्रीपृथक्पर्प्यैमुस्तामलकपद्यैकैः

४८

मधुरैस्तत्र सिद्धेन घृतेनाच्छा: प्रसेचनम्

४८

शिरोवस्तिं च तेनैव द्रव्यैर्मांसैश्रेष्ठ भोजनम्

४९

दोषस्तु संजातबलो घनः संपूर्णमराडलः

५०

प्राप्य नश्येच्छलाकारं तन्वभ्रंमिव मारुतम्

५१

मूर्ध्नाभिघातव्यायामव्यवायवमिमूर्छने:

५१

दोष: प्रत्येति कोपाच्चे विद्रद्धिमतरुचेश्च यैः

५२

शलाका कर्कशा शूलं खरा दोषपरिप्लुतिम्

५२

व्रणं विशालं स्थूलाग्र तीक्ष्णा हिंस्यादनेकधा

५२

जलास्तावं तु विषमा क्रियासङ्ग्रमथास्थिरा

५३

करोति वर्जिता दोषैस्तस्मादेभिरहिंसिता भवेत्

५३

ऋष्टाड्गुलायता मध्ये सूत्रेण परिवेष्टिता

५४

ऋड्गुष्ठपर्वसमिता वक्त्रयोमुकुलाकृती:

५५

ताम्रायसी शतकुम्भी शलाका स्यात्निन्दिता राग:

५५

शोफोऽबुदं चोषो बुद्धं च शूकराच्चिता

५५

ऋधिमन्‍श्रादयश्र्चै रोगा: स्वव्यधदोषजा:

५६

ग्रहिताचारतो वाड्विप यथास्वं तानुपाचरेत्

५६

रुजायामद्धिरागे वा योगान् भूयो निबोध मे

५७

गैरिर्क सारिवा दूर्वा यवपिष्टं घृतं पय:

५७

सुखालेप: प्रयोज्योऽयं वेदनारागशान्तये

५८

मृत्‌भृङ्ग्रेस्तैलैर्‌वाडपि सिद्धार्थकसमायुतै:

५८

मातुलुङ्गरसोपै: सुखालेपस्तदर्थकृत्

५९

पयस्यासारिवापत्रमज्जिष्ठामधुकैरपि

५९

ग्रजान्वीतैर्‌नतैलै:पि सुखोष्ण: पथ्य उच्यते

६०

दारुणाकशुरठीभिरेवमेव कृतोदपि वा

६०

द्रान्नामधुककुष्टैर्वा तद्वत् सैन्धवसंयुतै:

६१

रोधसैन्धवमृद्दीका मधुकैर्‌वाडप्यजापय:

६१

शृतं सेके प्रयोक्तव्यं रुजारागनिवारणम्

६२

मधुकोत्पलकुष्टैर्वा द्रान्नालास्नातिसायुतै:

६२

ससेन्धवै: शृतं द्वीरं रुजारागनिबर्हणम्

६३

शतावर्यीपृथक्पर्श्यौ स्तामलकपद्यकै:

63

साजचौरे: श्रुतं संपर्दाहशूलनिबर्हणम्

64

वातघ्नसिद्धे पर्यसि सिद्धं सर्पिष्वतुर्गुणै:

64

काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात् सर्वकर्मसु

65

शाम्यतेव न चेच्छूलं स्त्रिग्धस्विन्नस्य मोचयेत्

65

तत: सिरां दहेद्राडिपं मतिमान् कीर्तितं यथा

66

दृष्ट्वेते: प्रसादाथर्मज्ञै: श्रृङ्गं मे शुभे

66

मेषशृङ्गस्य पुष्पाग्रिं शिरीषधवयोरपि

67

सुमनायाश्र पुष्पाग्रिं मुक्ता वैदूर्यमेव च

67

गृजाच्चीरेण संपीष्य ताम्रे समाहमावपेत्

68

प्रविधाय च तद्वर्तीरोजयेद्नाज्ञने भिषक्

68

स्रोतोजं विदधुमं फेनं सागरस्य मन:शिलाम्

69

मरिचानि च तद्वर्ती: कारयेद्नापि पूर्ववत्

69

दृष्टिस्थैर्यार्थमेततु विदध्याद्नज्ञने हितम्

70

भूयो वक्त्र्यामि मुख्यानि विस्तरेग्नाज्ञानि च

70

कल्पे नानापकाराणां तान्प्रपोह प्रयोजयेत्

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो

नाम समदशोsध्याय: १७

ग्रथात: क्रियाकल्पं व्याख्यास्याम: १

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधी:

वैश्रामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिमुंनि: ३

तपस्यां पुटपाकाश्रौ सैक ग्राश्चोतनाज्ञने

तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे ४

संशुद्धदेहशिरसो जीर्यात्रस्य शुभे दिने

पूर्वाह्नो वाडपराह्ने वा कार्यमद्धोस्तु तर्पणाम् ५

वातातपरजोहोने वेशमन्युतानशायिन:

ग्राधारौ माषचूर्णौेन क्लिन्नेन परिमृडलौ ६

63

साजचौरे: श्रुतं संपर्दाहशूलनिबर्हणम्

64

वातघ्नसिद्धे पर्यसि सिद्धं सर्पिष्वतुर्गुणै: काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात् सर्वकर्मसु

65

शाम्यतेव न चेच्छूलं स्त्रिग्धस्विन्नस्य मोचयेत् तत: सिरां दहेद्राडिपं मतिमान् कीर्तितं यथा

66

दृष्ट्वेते: प्रसादाथमज्ने श्रृङ्गे मे शुभे मेषशृङ्गस्य पुष्पाग्रिं शिरीषधवयोरपि सुमनायाश्र पुष्पाग्रिं मुक्ता वैदूर्यमेव च

67

गृजाजीरेङ्ग संपिष्य ताम्रे समाहमावपेत् प्रविधाय च तद्वर्तीरोजयेद्ञाझने भिषक् स्रोतोजं विदधुमं फेनं सागरस्य मन:शिलाम्

68

मरिचानि च तद्वर्ती: कार्येज्ञापि पूर्ववत् दृष्टिस्थैर्यार्थमेततु विदध्यादज्ञ ने हितम् भूयो वक्त्यामि मुख्यानि विस्तरेगाझ्ञानानि च कल्पे नानापकाराणां तान्यपीह प्रयोजयेत्

70

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम समदशोऽध्याय: १७

साष्टादशोऽध्याय:

ग्रथात: क्रियाकल्पं व्याख्यास्याम: १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २ सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधी: वैश्रामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिमुनि: ३ तपस्यं पुटपाकश्र सोक ग्राश्च्योतनाझने तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे ४ संशुद्धदेहशिरसो जीन्यात्रस्य शुभे दिने पूर्वाह्णे वाडपराहणे वा कार्यमद्धशोस्तु तप्यगाम् ५ वातातपरजोहोने वेशमन्युतानशायिन: ग्राधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमृडलौ ६

७

समौ दृढावसंबाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूयेदृघृतमरडस्य विलीनस्य सुखोदके ग्रापत्नमाग्रात्तः स्थाप्यं पञ्ञ तद्राकशतनि तु स्वस्थे कफे षट् पित्तेडष्टौ दश वाते तदुतमम्

५

रोगस्थानविशेषेषु केचित् कालं प्रचक्षते यथोक्तमुपदिष्टं तु त्रिर्येकं पञ्ञ च सप्त च दश दृष्ट्वामथाष्टौ च वाकशतनि विभावयेत्

१०

ततश्रापात्तः स्रेहं स्तावयित्वाऽञ्चि शोधयेत् स्विन्नेन यवपिष्टेन स्रेहवीर्यैरितं ततः

११

यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् एकाहं वा त्र्यहं वा डपि पञ्ञाहं चेप्यते परम्

१२

तर्पणैः तृमिलिझानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत् सुखस्वप्रावबोधत्वं वैशद्यं वर्ष्मपाटवम्

१३

निवृत्तिव्याधिविघ्वंसः क्रियालाघवमेव च गर्वाविलमतिस्तेजःश्रकरडुपदेहवत्

१४

श्रेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम् रूक्षामाविलमस्थाढचमसहं रूपदर्शने

१५

व्याधिवृद्धिं तजो हि हीनतर्पितमञ्ञ च ग्रनयोरोषबाहुल्यात् प्रयेत चikitsते

१६

धूमनस्याझने: सेकेक रुच्यते: स्निग्धेष्ट्र योगवित्

१७

ताम्यत्यतिविशुष्कं यदृश्ं यद्यातिदारुणग्रम् शीर्षपत्नमाविलं जिद्र्ं रोगक्लिष्टं च यदृश्रम्

१५

तदन्नि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्त्यायासभ्रमेषु च

१६

ग्रशान्तोपद्रवं चाचिर्य तर्पणां न प्रशस्यते पुटपाकस्थैतेपु नस्रं येषु च गरहितम्

१९

तर्पणाह्रा न ये प्रोक्ता: स्रेहपानात्नमाश्र ये ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकदतमेषु च

२०

पुटपाक: प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् स्रेहनो लेखनीयश्र रोपणीयश्र स त्रिधा

७

समौ दृढावसंबाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूयेदृङ्घृतमरडस्य विलीनस्य सुखोदके ग्रापद्माग्रात्तः स्थाप्यं पत्त्न तद्राकशतानी तु स्वस्थे कफे षट् पित्ते षट् द्वे दश वाते तदुत्कमं रोगस्थानविशेषेषु केचित् कालं प्रचक्षते यथोक्तक्रमपीडेषु त्रिर्येकं पत्त्न समं च दश दृष्ट्वागमथाष्टे च वाकशतानी विभावयेत् ततश्रापाढृतः स्रेहं स्तावयित्वाडचि शोधयेत्

१०

स्वेदनेन यवपिष्टेन स्रेहवीर्यैरितं ततः यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत्

११

एकाहं वा त्र्यहं वाडपि पत्त्नाहं चेष्यते परं तर्पणेऽ तृमिलिझानि नेत्रस्येमानी लक्ज्जयेत्

१२

सुखस्वप्रावबोधत्वं वैशद्यं वर्ष्मपाटवं च निवृत्तिर्याधिविघ्वंसः क्रियालाघवमेव च

१३

गर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकडुपदेहवत् श्रेयं दोषसमुत्क्लष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितं

१४

रूक्षामाविलमस्थाढचमसहं रूपदर्शने व्याधिवृद्धिं तजेद्योयं हीनतर्पितमन्ति च

१५

ग्रनयोरोषबाहुल्यात् प्रयेत चिक्तित्सते धूमनस्याझने: सेकेक रूच्यः सिग्धेदेश योगवित्

१६

ताम्यत्यतिविशुष्कं यदृढं यद्य्यातिदारुणं शीर्यपद्माविलं जिद्र्यं रोगक्लिष्टं च यदृदृशं

१७

तदन्नि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्त्यायासभ्रमेषु च

१८

ग्रशान्तोपद्रवं चाचिर्य तर्पणां न प्रशस्यते पुटपाकस्थैतेपु नस्रं येषु च गरहितम्

१९

तर्पणाह्रा न ये प्रोक्ताः स्रेहपानात्तमाश्र ये ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकदतमेषु च

२०

पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् स्रेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा

२१

२२

हितः स्त्रिग्धोज्ज्वलितरुचस्तस्य स्त्रिग्धस्यापि च लेखनः दृष्टेर्बलार्थंपरः पित्तासृग्रवशावातनुत्

२३

स्तेहमांसवसासामञ्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः स्तेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाकशते तु सः

२४

जाङ्गलानां यकृन्मांसैलेखनद्रव्यसंभृतेः कृष्णैलोहहरजस्तोमिश्रीविद्रुमौषन्धसंयुतः समुद्रफेनकासीसम्रोतोजदधिमस्तुभिः

२५

लेखनो वाक्शतं तस्य परं धार्षामुच्यते स्तन्यजाङ्गलमध्याज्यतिक्तकद्रव्यविपाचितः

२६

लेखनात्रिगुणां धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः वितरेऽल्पशोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम्

२७

स्तेहस्वेदौ द्वयोः कायोः कार्यों नैव च रोपणैः एकाहं वा द्वयहं वाडपि त्रयहं वाडप्यचारैरम्

२८

यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणां कालमिष्यते तेजांस्यनिलमाकाशमदार्श भास्वराणि च

२९

नेत्रेत तप्तिं नेत्रे पुटपाकृते तथा मिथ्योपचारदनयोः व्याधिरुपजायते

३०

श्रृङ्गनाश्चोतनस्वेदैरथास्वं तमुपाचरेत् प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु

३१

सुखस्वप्रावबोधैर्ध्याद्वि पुटपाकगुणान्वितम् व्रतियोगादृजः शोषः पिडकास्तिमिरोरुजः

३२

पाकोदश्रु हर्षश्चापि हीने दोषोद्भवस्स्थथा व्रत ऊर्ध्वं प्रवृत्त्यामि पुटपाकप्रसाधनम्

३३

द्वौ बिल्वमात्रौ श्लक्ष्णस्य पिरङ्डौ मांसस्य पेशितौ द्रव्याणां बिल्वमात्रां तु द्रव्याणां कुटद्वौ मतः

३४

तदैकध्यं समालोड्य पत्त्रैः सुपरिवेष्टितम् काश्मरीकुमुदैरडुपधिनीकदलीभवैः

३५

मृदावलिप्तमझ्झारेः खादिरैरबकूलयेत् कतकाश्मन्तकेरडुपाटलावृषभादरैः

३६

सन्नीर्दधुमकाष्ठैर्वा गोमयैर्वाडपि युक्तितः

२२

हितः स्त्रिग्धोज्ज्वलितरुचस्तस्य स्त्रिग्धस्यापि च लेखनः दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्रवशातनुत्

२३

स्तेहमांसवसासामञ्जमेदःस्वादौषधैः कृतः स्तेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाकशते तु सः

२४

जाङ्गलानां यकृन्मांसैलेखनद्रव्यसंभृतेः कृष्णीलोहहरजस्तोमिश्रैर्विद्धद्रुमासन्धुगः

२५

समुद्रफेनकासीससमुतोजोदधिमस्तुभिः लेखनो वाक्शतं तस्य परं धार्ष्यमुच्यते

२६

स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तकद्रव्यविपाचितः लेखनात्तिगुणां धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः

२७

वितरेऽल्पशोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणं स्तेहस्वेदौ द्वयोः कायोः कार्यौ नैव च रोपणे

२८

एकाहं वा द्वयहं वाडपि त्रयहं वाडप्यचारणं यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणां कालमिष्यते

२९

तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च नेत्रेत तप्तिं नेत्रे पुटपाकृते तथा

३०

मिथ्योपचारदनयोः व्याधिरुपजायते ग्रहणाश्चोतनस्वेदैःस्थास्वं तमुपाचरेत

३१

प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु सुखस्वप्नप्रबोधाभ्यां पुटपाकगुणान्वितम

३२

ऋतियोगाद्रुतः शोषः पिड़कास्रिमिरोरुजः पाकोऽश्रु हर्षश्चापि हीने दोषोद्भवस्तथा

३३

ऋत ऊर्ध्वं प्रवृत्त्यामि पुटपाकप्रसाधनम् द्वौ बिल्वमात्रौ श्लद्यस्य पिरङ्डौ मांसस्य पेशितौ

३४

द्रव्याणां बिल्वमात्राणां तु द्रव्याणां कुटद्वो मतः तदैकध्यं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम

३५

काश्मीरकुमुदैरडुपधिनीकरदलीभवैः मृदावलिप्तमञ्जूषैः खादिरैरबकूलयेत

३६

कटकाश्मन्तकैरडुपाटलावृषभादरैः सन्नीर्दधुमकाष्ठैर्वा गोमयैर्वाडपि युक्तितः

३७

स्विन्नमुद्रूत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृषामं तर्पयोत्केन विधिना यथावदवचारयेत्

३५

कनीनके निपेच्य: स्यान्नित्यमुत्सादनशायिन: रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोषौ वातकफापहौ

३६

ऋत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ ग्रप्लुतौ शीतलौ चाश्रुस्रस्तम्भरुग्ङ्रषकारकौ

४०

ऋतिमात्रौ कषायत्वसड्ढ़ौ चस्फुरणावहौ हीनप्रभावौ दोषाग्नुमक्तलेशजननौ भूषमं

४१

युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्घर्षनाशनावौ करडूपदेहदूषीकारक्तराजिविनाशनौ

४२

तस्मात् परिहरणं दोषाणां विदध्यात्तौ सुखावहौ व्यापदश्र्च यथादोषं नस्यधूमााझनेर्जयेत्

४३

ग्राद्यान्तयोगाश्रप्यनयो: स्वेद उष्णाम्बुचैलिक: तथा हितोऽवसाने च धूम: श्लेष्मसमुच्छ्रितौ

४४

यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेक्सतु बलवत्तरं

४५

तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् लेखनं सप्त चाष्टौ वा बिन्दव: स्नैहिके दश

४६

ग्राश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोगेषु सेक्सस्य द्विगुण: काल: पुटपाकात् परो मत:

४७

अथवा कार्यनिवृत्तेरुपयोगो यथाक्रमं पूर्वापराह्गो मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभय:

४५

योगायोगात् स्तेहसेके तर्पणोत्कान् प्रचद्यते रोगाद्िररसि संभूतान् हत्वाऽतिप्रबलान् गुषान्

४९

करोति शिरसौ बस्तरुक्ता ये मूर्ध्नेतिलक: शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु

५०

ऋजुवासीनस्य बध्रीयााद्रस्तिकोषं ततो दृढं यथाव्याधिश्रृतस्नेहपूर्णौ संयम्य धारयेत्

५१

तर्पणोत्कं दशगुणां यथादोषं विधानवित् व्यक्तरूषेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवलं

३७

स्विन्नमुद्रूत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृषाम् तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत्

३५

कनीनके निपेच्य: स्यान्नित्यमुत्सादनशायिन: रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोषौ वातकफापहौ

३६

श्रत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ ग्रप्लुतौ शीतलौ चाश्रुश्रुतस्निग्धरुग्घ्नौ करिकौ

४०

श्रतिमात्रौ कषायत्वसड्ढौ चस्फुरणावहौ हीनप्रभावौ दोषाग्निमुक्तलेशजननौ भूषम्

४१

युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्घर्षनाशनौ करडूपदेहदूषीकर्त्ताराजिविनाशनौ

४२

तस्मात् परिहरण् दोषाण् विदध्यात्तौ सुखावहौ व्यापदश् यथादोषं नस्यधूमाञ्जनर्जयेत्

४३

ग्राद्यान्तयोगाश्रप्यनयो: स्वेद उष्णाम्बुचैलिक: तथा हितोऽवसाने च धूम: श्लेष्मसमुचित्ततौ

४४

यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेक्सतु बलवत्तरम्

४५

तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दव: स्नैहिके दश

४६

ग्राश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोगेषु सेक्सस्य द्विगुण: काल: पुटपाकात् परो मत:

४७

अथवा कार्यनिवृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम् पूर्वापराहगे मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभय:

४५

योगायोगात् स्तेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते रोगाद्धररिसंभूतान् ह्वात्प्रतिबलान् गुणान्

४९

करोति शिरसौ बस्तरुक्ता यै मूर्ध्नेतिलिका: शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु

५०

ऋजुवासीनस्य बध्रीया द्वस्तिकोषं ततो दृढम् यथाव्याधिश्रृतस्नेहपूर्ण संयम्य धारयेत्

५१

तर्पणोक्तं दशगुणां यथादोषं विधानवित् व्यक्तरूषेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवलै

५२

नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्यमञ्जनमाचरेत् लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा

५३

तत्र पञ्च रसान् व्यस्तान् यथाद्वैकरसर्जितान् पञ्चधा लेखनं युज्ज्याद्याथादोषमतन्द्रितः

५४

नेत्रवर्त्मसिराकोषश्रोतोऽटाटकाश्रितं मुखनासां च तोभिदोषमजसो स्त्रावयेतु तत्

५५

कषायं तिक्तकं वापि सस्नेहं रोपणां मतम् तत्स्वेहशैत्याद्र रयं स्वाह्यैषेश बलवर्धनम्

५६

मधुरं स्नेहसंपन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् दृष्टिदोषप्रसादार्थ स्नेहार्थ च तद्विद्धतम्

५७

यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः ज्ञ्जनानि यथोक्तानि प्राहग्रसायाहारात्रिषु

५८

गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु यथापूर्व बलं तेषां श्रेष्ठमहर्मनीषिभिः

५९

हरेगमात्रा वर्तिः स्ताल्लेखनस्य प्रमाणातः प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च

६०

रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः

६१

तेषां तुल्यगुणान्येव विदध्याद्राजनान्यपि सौवर्ण राजतं शाञ्जं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम्

६२

ग्रायसानि च योज्यानी शलाकाश्र यथाक्रमम् वक्त्रयोर्मुकुलाकार कलायपरिमृडाला

६३

ऋष्टाड्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा ग्रोदुम्बर्यश्वजा वापि शारीरी वा हिता भवेत्

६४

वामेनाच्छि विनिभ्रुत्य हस्तेन सुसमाहितः शलाकया दक्शिगेन द्विपेत् कानीनमञ्जनम्

६५

ग्रापीड्यं वा यथायोगं कुर्याद्यापि गतागतम् वर्त्मोपलेपि वा यतदड्गुल्यैव प्रयोजयेत्

६६

श्रद्धि नात्यन्तयोरञ्ज्याद्राधमानोडपि वा भिषक् न चानिर्वान्तदोषेऽत्निः धावानं संप्रयोजयेत्

५२

नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्यमञ्जनमाचरेत् लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा

५३

तत्र पञ्च रसान् व्यस्तान् यथेष्टं च सवर्जितान् पञ्चधा लेखनं युञ्ज्याद्यथादोषमतन्द्रितः

५४

नेत्रवर्त्मसिराकोषश्रोतोऽटाटकाश्रितं मुखनासां च दोषमजो मुखे स्वोभियतु तत्

५५

कषायं तिक्तकं वापि सस्नेहं रोपणां मतम् तत्स्वेहशैत्याद्र रयं स्वाह्ये शेषे बलवर्धनम्

५६

मधुरं स्नेहसंपन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थं च तद्विदितम्

५७

यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः ज्ञ्ज्ञानि यथोक्तानि प्राह्यसायाहारातृषु

५८

गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु यथापूर्वं बलं तेषां श्रेष्ठमहर्मनीषिभिः

५९

हरेग्मात्रा वर्तिः स्त्राल्लेखनस्य प्रमाणतः प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च

६०

रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः

६१

तेषां तुल्यगुणान्येव विद्ध्याद्राजनान् न्यपि सौवर्णां राजतं शाञ्जं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम्

६२

ग्रायसानि च योज्यानी शलाकाश्र यथाक्रमम् वक्त्रयोर्मुकुलाकार कलायपरिमृडला

६३

श्रष्टाड्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा ग्रोदुम्बर्यश्वजा वापि शारीरी वा हिता भवेत्

६४

वमनेन चि विनिभुज्य हस्तेन सुसमाहितः शलाकया दक्शिणेन द्विपेत् कानीनमञ्जनम्

६५

ग्रापाढ़यं वा यथायोगं कुर्याद्यापि गतागतम् वर्त्मोपलेपि वा यतदड्गुल्यैव प्रयोजयेत्

६६

श्रद्धि नात्यन्तयोरञ्ज्याद्राधमानोडपि वा भिषक न चानिर्वान्तदोषेष्टु धावनं संप्रयोजयेत्

[ERROR page 39 - NVIDIA client error]

52

स्नेहनं रोपणं वाऽपि हीनयुक्तमपार्थकम् कर्तव्यं मात्रया तस्मादज्ञं सिद्धिमिच्छता ५२

53

पुटपाकक्रियाद्यास्तु क्रियास्वेष्टौकैव कल्पना सहस्रश्राझणेषु बीजेनोक्तेन पूजिता: ५३

54

दृष्टेर्बलविवृद्ध्यर्थं याप्यरोगद्न्नयाय च रोगिहितान्यज्ञनाग्रिच्छो निबोधमान्यत: परं ५४ ऋष्टो भागानझस्य नीलोत्पलसमत्विष: ग्रोदुम्बरं शातकुम्भं राजतं च समासत: ५५

56

एकादशैतान् भागान्स्तु योजयेत् कुशलो भिषक् मूषादिभि: तदाऽध्मातमावृतं जातवेदसि ५६

57

खदिराश्मन्तकाझैरग्नौ शकृद्रस्थापि वा गवां शकद्रसे मूत्रे दद्नि सर्पिषि माञ्चिके ५७

58

तैलमद्यवसाकडसरवगन्धोदकेषु च द्वादशे चाष्टिफलारेषु सुहिमेषु च ५८

59

सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके निषेचयेत् पृथक् चैवं ध्मातं ध्मातं पुन: पुन: ५९

60

ततोऽन्तरीदे सप्ताहं प्लोतबद्धं स्थितं जले विशेष्य चूर्णैयेनसिक्तां स्फटिकं विद्रुमं तथा ६०

61

कालानुसारिवां चापि शुचिरावाप्य योगत: एतदूर्जाझनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे ६१

62

दन्तस्फटिकवैदूर्यशड्खशैलासनोद्भवे शातकुम्भेष्ट शार्ङ्गे वा राजते वा सुसंस्कृते सहस्रपाकवत् पूजां कृत्वा राज्ञ: प्रयोजयेत् ६२

63

तेनाझितान्नो नृपतिभवेत्त् सर्वजनप्रिय: ग्रहृष्य: सर्वभूतानां दृष्टिरोगविवर्जित: ६३

64

कुष्टं चन्दनमेलाश्र पत्त्रं मधुकमझनाम् मेषशृङ्गस्य पुष्पाश्च वङ्क रत्नानि सप्त च ६४

65

उत्पलस्य बृहत्पोत्थे पद्मस्यापि च केशरं नागपुष्पमुशीराश्च पिप्पली तुत्थमुत्तमं ६५

कुकुटारडकपालानि दार्वी पथ्यां सरोचनाम्

नामाष्टादशोऽध्याय:

६६

मरिचान्यत्तमज्ञानं तुल्यां च गृहगोपिकाम् ६६

नामाष्टादशोऽध्याय:

६७

कृत्या सूच्मं तत्स्थूर्ष्ण न्यसेदभ्यर्च्य पूर्ववत् एतद्द्वोदर्य नाम सदैवार्हति भूमिपः ६७

नामाष्टादशोऽध्याय:

६५

वक्रं समरिचं चैव मांसीं शैलेमेव च तुल्यांशानि समानैस्तैः समपे्रश्व मनःशिला ६५

नामाष्टादशोऽध्याय:

६६

पत्रस्य भोगीश्वत्वारो द्विगुणा सर्वतोऽञ्जनम् तावच्च यष्ट्रीमधुकं पूर्ववद्वैतदञ्जनम् ६६

नामाष्टादशोऽध्याय:

१००

मनःशिलां देवकाष्ठं रजन्यौ त्रिफलोष्णाम् लाज्जालशुनमझिष्ठासेन्थवेलः समाच्चिकः १००

नामाष्टादशोऽध्याय:

१०१

रोधं सावरकं चूर्णामायसं ताम्रमेव च कालानुसारिवां चैव कुक्कुटारडदलानि च १०१

नामाष्टादशोऽध्याय:

१०२

तुल्यानि पयसा पिष्ट्वा गुटिकां कार्येद्वृधः करडूतीमिरशुक्लामरक्तराज्युपशान्तये १०२

नामाष्टादशोऽध्याय:

१०३

कांस्यापमार्जनमसी मधुकं सेन्धवं तथा एरण्डमूलं च समं बहुलंशदयान्वितम् १०३

नामाष्टादशोऽध्याय:

१०४

ग्राजेन पयसा पिष्टा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् सम्यकृत्स्तु ता वत्स्यश्छायाशुष्का रुजापहः १०४

नामाष्टादशोऽध्याय:

१०५

पथ्यातुत्थकयष्ट्यैस्तुल्यैर्मरिचिषोडश पथ्या सर्वविकारेषु वर्तिः शीताम्बुपेषिता १०५

नामाष्टादशोऽध्याय:

१०६

रसक्रियाविधानेन यथोक्तविधिकोविंदः परडाझ्ञानानि कुर्वीत यथायोगमतन्द्रितः १०६

एकोनविंशतिमोऽध्याय:

१

ग्रथाते नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यास्यामः १

एकोनविंशतिमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान धन्वन्तरिः २

एकोनविंशतिमोऽध्याय:

३

ग्रभ्याहते तु नयने बहुधा नरायां संरम्भरागतुमुलासु रुजासु धीमान् नस्यास्यलेपपरिषेचनतर्पणाद्यामुक्तं पुनः जातजपित्तजशूलपथ्यम् ३

४

दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् स्तिग्धैर्हिर्मैश्रं मधुरेश्व तथा प्रयोगे: स्वेदाग्रिधूमभयशोकरुजाभिघातैरभ्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ॥ सद्योहते नयन एष विधिसतदूर्ध्वं स्यन्देरितो भवति दोषमवेद्यं कार्य: गृभ्यातं नयनमीषदथास्यबाष्पसङ्खेदितं भवति तन्रिषजं चागेन ॥ साध्यं चातं पटलमेकमुभे तु कच्छेत्रीभूय च्तानि पटलानि विवर्जयेत् स्योतं पिदधाति च नयनं ह्योत चतुर्सन्न स्वस्ति च्युतं च हितदृक् च भवतु याप्यम् ॥

७

विस्तीर्णदृष्टितनुरागमसत्प्रदर्शि साध्यं यथास्थितमनाविलदर्शनं च प्राग्योपरोधवमननूत्तकराठरोधेैरुनम्यमाशु नयनं यदतिप्रविष्टम् । नेत्रे विलम्बिनि विधिरिवहित: पुरस्तादुच्छ्छ्र्रासं शिरसि वाय्यवसेचनं च षट्समातिन्रयनजा य इमे प्रदिष्टा रोगा भवन्त्यमहतां च तेभ्य: ॥

५

स्तन्यप्रकोपकफमारुतपित्तरकेर्‌ष्यालाच्चिवर्त्मभव एव कुकूषकोडन्य मृद्राति नेत्रमतिकराड्मथान्नासाललाटमपि तेन शिशु: स नित्यम् । सूर्यप्रभां न सहते स्त्रवति प्रबद्धं तस्याहरेद्रुद्रधरामाशु विनिलिखेद्र जौद्रायतेश्व क्टभि: प्रतिसारयेत् मात: शिशोरभिहितं च विधिं विदध्यात् ॥

११

तं वामयेत् मधुसेन्धवसंप्रयुक्तै: पीतं पय: खलु फलै: खरमझरीगाम् ॥

१२

स्यातिप्पल्लीरवग्रामाच्चिकसंयुतेर्वा नैने वमनमपि वामयितुं यतेत दत्वा वचामशनदुधुभुजे प्रयोज्यमूर्ध्व तत: फलयुतं वमनं विधिज्ञे: ॥

१३

जम्ब्वाम्रधातृयगुदैतै: परिधावनार्थं कार्यं कषायमवसेचनमेव चापि ग्राश्च्योतने च हितमत्र घृतं गुडूचीसिद्धं तथाडहुरपि च त्रिफलाविपक्वम् ॥

१४

नेपालजामरिकषहृरासाझ्नानि सिन्धुप्रसूतगुडमाचिकसंयुतानि स्यादझ्ञनं मधुरसाधुकामपकेर्वा कृष्णायसं घृतपयो मधु वाॅपि दग्धम् ॥

१५

व्योषे पलारडु मधुकं लवणोत्तमं च लत्तां च गैरिकयुतां गुटिकाझ्ननं वा । निम्बच्छदं मधुकदार्घि सताम्ललोड्रमिच्छन्ति चात्र भिषजोऽझनमंशतुल्यम् ॥

१६

स्रोतोजषहृदधिसेन्वमर्धपत्तं शुक्रं शिशोरनुदति भावितमझनेन । स्यन्दे कफादभिहितं क्रममाचरेद्ध बालस्य रोगकुशलोऽथिगदं जिघांसु: समुद्र इव गभीर्ं नैव शक्यं चिकित्सतम् ॥

[ERROR page 43 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

११

कफेन कराठूः प्रचितेन कर्णयोर्भृशं भवेत् स्रोतसि कर्णसंज्ञिते विशेषिते श्लेष्मणि पित्तेजसा नृणां भवेत् स्रोतसि कर्णागूथकः

उत्तरस्थान

१२

स कर्णाविटको द्रवतां यदा गतो विलायितो ग्रासमुखं प्रपद्यते तदा स कर्णप्रतिनाहसंज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोद्भितापनः

उत्तरस्थान

१३

यदा तु मूर्छ्नत्यथवा डिपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवा डिपि मातृकाः तदैषणत्वाच्छृण्वेगे निरुच्यते भिषग्भिरादौः क्रिमिकर्णको गदः

उत्तरस्थान

१४

नताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिभवेद्वथा दोषकृतो डपरः पुनः सरक्तपीतारुणामस्रववेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान्

उत्तरस्थान

१५

भवेत् प्रपाकः खलु पित्तकोपतो विकोथविक्लेदकरश्र कर्णयोः सिथते कफे स्रोतसि पित्तते जसा विलाय्यमाने भूषसंपतापवान्

उत्तरस्थान

१६

ग्रवेदनो वाड्‌प्यथवा सवेदनो घनं स्ववेत् पूति च पूतिकर्णकः प्रदिष्टलिङ्‌गान्यरशां सि तत्वतस्थेव शोफाबुन्दलिङ्‌मीरितम् मया पुरस्तात् प्रसमीच्य योजयेदिहेव तावत् प्रयतो भिषग्वरः

उत्तरस्थान

२०

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कर्णगतरोगविज्ञानीयो नाम विशीतितमो डध्यायः

एकविंशतितमोऽध्यायः

१

अथातः कर्णगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

एकविंशतितमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

एकविंशतितमोऽध्यायः

३

सामान्यं कर्णरोधेषु घृतपानं रसायनम् ग्रव्यायामो डनौ शिरः स्नानं ब्रह्मचर्यं मकत्थनम्

एकविंशतितमोऽध्यायः

४

कर्णशूले प्रशादे च वाधिर्ये च्वेडयोरपि चतुर्गामपि रोगां सा सामान्यं भेषजं विदुः

एकविंशतितमोऽध्यायः

५

स्त्रिग्धं वातहरः स्वेदनं स्वनैरौचितम् नाडीस्वेदैरुपचरेत्प्राड्स्वेदैस्तथैव च

एकविंशतितमोऽध्यायः

६

बिल्वैरराडार्कवर्षाभूर्धित्थोनत्तशिग्रुभिः वस्तगन्धाश्वगन्धाभ्यां तर्कारीयववेशुभिः

एकविंशतितमोऽध्यायः

७

ग्रारनालशृतेरभिनाडीस्वेदः प्रयोजितः कफवातसमुत्थानं कर्णशूलं निरस्यति

५

मीनकुकुटलावानां मांसजे: पयसाडपि वा पिराडे: स्वेदं च कुर्वीत कर्गशूलनिवारणाम्

६

ऋक्षस्तथपतत्रखल्लं वा विधाय बहुपत्रकम् तद्झारे: सुसंपूर्ण निदध्याच्छ्रुवगोपरि

१०

यत्तैलं च्यवते तस्मात् खल्लादझारतापितात् तत् प्राप्यं श्रवणग्रेस्तात् सध्या गृह्यतां वेदनाम् द्वोमगुग्गुल्वगुरुभि: सगृतैर्धूपयेद् यथा तम्

११

भक्तोपरि हितं सर्पिर्वस्तिकर्म च पूजितम् निरन्नो निशि तत्सर्पि: पीत्बोपरि पिबेत् पय:

१२

मूर्धवस्तिषु नस्ये च मस्तिष्के परिषेचने शतपाकं बलातैलं प्रशस्तं चापि भोजनेः

१३

करटकारीमजाच्चीरे पक्वा द्वीरीगा तेन च विपचेत् कुकुटवसां कर्गायोस्तत्प्रपूरणाम्

१४

तरडलीयकमूलानि फलमझोलर्जं तथा गृहिंस्वकेन्द्रकान्मलं सुरलं देवदारु च लशुनं शृङ्गवेरं च तथा वंशावलेखनम्

१५

कल्कैरेषां तथाड्मैश्व पचेत् स्नेहं चतुर्विधम् वेदनाया: प्रशान्त्यर्थं हितं तत्कर्गपूर्णगम्

१७

लशुनाद्र्कशिगूषां मुर्र्घचां मूलकस्य च कदल्या: स्वरस: श्रेष्ठ: कदुष्णा: कर्गपूर्णगो

१५

शृङ्गवेररस: चौद्रं सैन्धवं तैलमेव च कदुष्णां कर्गयोर्येमेतद्वा वेदनापहम्

१६

वंशावलेखनायुक्ते मूत्रे चाजाविके भिषक् सर्पि: पचेत् तेन कर्गी पूरयेत् कर्गशूलिन:

२०

महता: पञ्चमूलस्य कारडमष्टादशाझुलम् द्वौमेगावेष्टच संसिच्य तैलेनादीपयेत् तत:

२१

यत्तैलं च्यवते तेभ्यो धृतेभ्यो भोजनोपरि ज्जेयं तदीपिकातैलं सद्यो गृह्यति वेदनाम्

२२

कुयदिंव भद्रकाष्ठे कुष्ठे काष्ठे च सारले मतिमान् दीपिकातैलं कर्गशूलनिबर्हणम्

२३

शर्कराडकुरानम्लपिष्टांस्तैलाक्तान् लवणान्वितान् सन्निध्यात् स्रुहिकारडे कोरिते तच्छदावृते

२४

पुटपाकक्रमसिद्धान् पीडयेदारसागमात् सुखोष्णां तद्रसं कुर्वन् दापयेच्छूलशान्तये

कपित्थमातुलुञ्जाम्लपिष्ट्वेररसे: शुभै:

२५

सुखोष्णै: पूरयेत् कर्णं तच्छूलोपनिवृत्तये

२६

कर्णां कोष्णोन चुक्लेन पूरयेत् कर्णांशूलिन: समुद्रफेनचूर्णेन युक्त्या चाप्यवचूर्णयेत्

२७

ऋष्टानामिह मूत्राशां मूत्रेष्वन्यतमेन तु कोष्णोन पूरयेत् कर्णां कर्णांशूलोपशान्तये

२८

मूत्रेष्वम्लेषु वातघ्ने गवां च क्वाथिते भिषक् पचेद्रतुर्विधिं स्नेहं पूरयां तच्च कर्णयो:

२९

एता एव क्रिया: कुर्यात् पित्तघ्ने: पित्तसंयुते काकोल्यादौ दशचीरें तिक्तं चात्र हितं हविः

३०

नीरवत्प्रवालेषु मध्ये चन्दने तथा कल्कक्वाथे पर्णं पक्कं शर्करामधुकै: सरै:

३१

इक्ष्वादिर्षपप्तेहौ सकफे पूरगे हितौ तिक्तोषधानां यूपाश्र्य स्वेदाश्र्य कफनाशना:

३२

सुरसादौ कृतं तैलं पञ्चमूले महत्वपि मातुलुञ्जरस: शुक्तं लशुनाद्रिकयो रस:

३३

एकैकं पूरो पथ्यस्तैलं तेष्वपि वा कृतं तिक्ताङ्गा मूर्धविरेकाश्च कवलाश्चात्र पूजिता:

३४

कर्णांशूलविधि: कृत्त्न: पित्तघ्न: शोणितावृते शूलप्रशादबाधिर्यच्वेदनां तु प्रकृतितमं

३५

सामान्यतो विशेषेण वाधियें पूरगां शृङ्गु गवां मूत्रेण बिल्वानि पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत्

३६

सजलं च सदुग्धं च वाधियें कर्णपूरणम् सितामधुकविम्बीभि: सिद्धं वाड्जे पयस्यपि

३७

बिम्बीक्वाथे विमथ्योष्णां शीतभूतं तदुद्धृतम् पुन: पचेदशरीरं सितामधुकचन्दने:

३५

बिल्वाम्रुगाढं तत्स्थैलं बाधिर्ये कर्मापूर्वगाम् वच्यते यः प्रतिश्याये विधिः सोऽप्यत्र पूजितः

३६

वातव्याधिषु यश्रोक्तो विधिः स च हितो भवेत् कर्मस्थावे पूतिकर्गे तथैव कृमिकर्गके

३७

समानं कर्म कुर्वीत योगान् वैशेषिकानपि शिरोविरेचनं चैव धूपनं पूरगां तथैव च

३८

प्रमार्जनं धावनं च वेध्यं वेध्यावचारयेत् राजवृत्तादितोयेन सुरसादिगणेन वा

३९

कर्मप्रधालकं कार्यं चूर्णैरेषां च पूरगाम् क्वाथं पञ्चकषायं तु कपित्थरसयोजितम्

४०

कर्मस्थावे प्रशंससन्ति पूरगां मधुना सह सर्जत्वकचूर्णसंयुक्तः कार्पासीकफलजो रसः

४१

योजितो मधुना वातिप कर्मस्थावे प्रशस्यते लात्ता रसाझानं सर्जक्षीरर्गितं कर्मापूर्वगाम्

४२

सशैवलं महानदीनम्वामुप्रसवायितं कुलीरचौद्रमरड्डूकसिद्धं तैलं च पूजितम्

४३

तिन्दुकान्यभया रोहि स्मझाडमलकं मधु पूरगां चात्र पथ्यं स्त्रातकपित्थरसयोजितम्

४४

रसमा म्रकपित्थानां मधूकधवशालजं पूरगार्थं प्रशंससन्ति तैलं वा तैर्विपाचितं

४५

प्रियडुं मधुकाम्बष्टाधातक शिलपरिगिभि मञ्जिष्ठालोधलान्नाभि कपित्थस्य रसेन वा

४६

पचेतैलं तदास्तावमवगृह्याति पूरगात घृतं रसाझानं नार्या द्विरगा मधुसंयुतं

४७

तत्प्रशस्तं चिरोत्यडिपि साध्यावे पूतिकर्गके निर्गुडडीस्वररसतैलं सिन्धूधूमरजो गुडः

४८

पूरगः पूतिकर्गस्य शमेनो मधुसंयुतः कृमिकार्गकनाशार्थी कृमिम्रं योजयेद्विधिम्

४९

वार्ताकृधूममश्र हितः सर्पिषस्तेह एव च कृमिम्रं हरितालेन गवां मूत्रयुतने च

५३

गुग्गुलोः कर्षदौर्गन्ध्ये धूपनं श्रेष्ठमुच्यते छर्दनं धूमपानं च कवलस्य च धारणम्

५४

कर्गाद्ध्वेडे हितं तैलं सार्षपं चैव पूरुषाम् विद्रधौ चापि कुर्वीत विद्रध्युक्तं चिकित्सितम्

५५

प्रक्लेद्य धीमान्सतैलेन स्वेदन प्रविलाय्य च शोधयेत्कर्णगोविष्ठक तु भिषक् सम्यक् शलाकया

५६

नाडीस्वेदोडथ वमनं धूमो मूर्धाविरेचनम् विधिश्रुत कफहरत्वः कर्गाकराडूमपोहति

५७

ग्रथ कर्गाप्रतीनाहे स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत् ततो विरिक्तशिरसः क्रियां प्रापां समाचरेत्

५८

कर्गापाकस्य भेषज्यं कुर्यादित्तविसर्पवत् कर्गीच्छिद्रे वर्तमानं कीटं क्लेदमलादि वा

५९

श्रृङ्गेऽथापहरेद्व्रीमांनथवाडपि शलाकया शेषांस्तु विकारां प्राक् चिकित्सितमीरितम्

२१

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे कर्णगतरोगप्रतिषेधो नामैकविंशोडध्यायः

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

१

ग्रथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

३

ग्रपीडनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

४

नवथुब्रंशथुर्दीसो नासानाहः परिस्रवः नासाशोफे सहितौ दर्शेकाश्रितौ गदौ

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

५

चत्वार्यशांसि चत्वारः शोफाः समार्बुदानि च प्रतिश्यायाश्रये पद्म वध्नन्ते सचिकित्सताः

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

६

एकत्रिंशनिमित्तास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः ग्रान्ह्यन्ते यस्स विधुप्यते च प्रक्लिद्यन्ते शुष्यति चापि नासा

द्वाविंशतितमोऽध्यायः

६

न वेत्ति यो गन्धरसंश्र जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येततमपीनसेन

[ERROR page 49 - NVIDIA client error]

नासागतरोगप्रतिषेधं

१

अथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

नासागतरोगप्रतिषेधं

२

पूर्वोक्ते दृष्टे पूतिनस्ये च जन्तोः स्नेहस्वेदौ छर्दनं स्वं संनं च

नासागतरोगप्रतिषेधं

३

युक्तं भर्त्त तिक्तामलं लघु स्यादुष्णं तौ यं धूमपानं च व कालेऽपि

नासागतरोगप्रतिषेधं

४

हिड्गु व्योषं वत्सकाद्यं शिवाटी लाज्ञा बीजं सौरभं कट्फलं च उग्रा कुष्टं तिक्तागन्धा विडङ्गं श्रेष्ठं नित्यं चावपीडे करञ्जम्

नासागतरोगप्रतिषेधं

५

एतैर्द्र व्यैः सार्षपं मूत्रयुक्तं तैलं धीमान् नस्यहेतोः पचेत नासापाके पित्तहत्विधानां कार्यं सर्वं बाह्याम्यन्तरं च

नासागतरोगप्रतिषेधं

६

हत्या रक्तं चीरवृद्धत्वचश्र साज्या सेका योजनीयाश्च लेपा वक्त्रास्यूर्ध्व रक्तपित्तोपशान्तिं नाडीवस्त्रात् पूयरक्ते चिकित्सा

नासागतरोगप्रतिषेधं

७

वान्ते सम्यक् चावपीडे वदन्ति तिक्तस्यां धूमं शोधनं चात्र नस्यं लेप्यं नस्यं मूर्धविरेचनीयैर् नाड्याश्चूर्णं नावथो भ्रंशथो च

नासागतरोगप्रतिषेधं

५

कुर्यांत् स्वेदान् मूर्ध्रे वातामयान् स्त्रिग्धान् धूमां यथाद्न्यादितं च दीमे रोगे पैत्तिकं संविधानं कुर्यांत् सर्वं स्वादु यच्छीलं च

नासागतरोगप्रतिषेधं

९

नासानाहे स्नेहपानं प्रधानं स्त्रिग्धा धूमा मूर्धबस्तिश्र नित्यं बलातैलं सर्वथैवोपयोज्यं वातव्याधावन द्युक्तं च यथार्त्तं

नासागतरोगप्रतिषेधं

१०

नासास्त्रावे ग्रागातशुद्धमुक्तं नाडचया देयं योजपीडश्र तिक्तस्यां धूमं देवदारुप्रिकाथाभ्यां मांसं वाजं युक्तमात्रादिशन्ति

नासागतरोगप्रतिषेधं

११

नासाशोफे द्वीरसर्पि: प्रधानं सिद्धं तैलं चाशुकल्पेन नस्यं सेवी:पानं भोजनं जाङ्गलेश्र मेह: स्वेद: सैहिकस्यापि पूम:

नासागतरोगप्रतिषेधं

१२

शेषान् रोगान् ग्राग्राज्ञान् सत्रियच्छेदुक्तं तेषां यथाथा संविधानम्

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१

अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

३

नारिप्रसङ्गः शिरसोद्भितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः संधांरगां मूत्रपुरीषयोः श्व सद्ध्रः प्रतिश्यायनिदानमुक्तं

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

४

चैये गता मूर्छान्ति मर्त्यादित्यैः पृथक् समस्तैस्तथैव शरीगतं प्रकोप्यमागां विविघ्नैः प्रकोपशून्यां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

५

शिरोगुरुत्वं ज्वरथोः प्रवर्त्तनं तथाडSड्यर्मर्दः परिहृष्टरोमता

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

५

उपद्रवाश्राप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

५

ग्रानद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्त्तिनी

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

६

गलताल्वोष्ठशोषश्व निस्तोदः शङ्क्योस्थथा

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

७

स्वरोपघातश्व भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके उष्णाः सपितकः स्वावो ग्राश्मात् स्वरति पैत्तिके

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

८

कृशौऽतिपारुडः सान्त्वमो भवेत्‌ष्णान्नार्भिपीडितः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

५

सध्मं सहसा वहति वमतीव च मानवः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

९

कफः कफकृते ग्राश्राच्छुक्लः शीतः स्वेनमूर्छ शुक्तावभासः शूनास्तो भवेदुरुशिरोमुखः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१०

शिरोगलौष्ठतालूनां करडूयनमतिव च भुत्वा भुत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्त्तते

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

११

संपक्वो वाड्‌प्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१२

रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्त्रावः प्रवर्त्तते ताम्राद्र्श्र भवेज्जन्तुरोगातप्रपीडितः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१३

दुर्गन्धौचछ्वासवदनस्तथा गन्धान् वेत्ति च मूर्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्त्रिग्धास्तथाडSड्र्शावः

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१३

कृमिमूर्धविकारेऽपि समानं चास्य लद्गणं

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१४

प्रक्लिद्याति पुनर्नासा पुनःश्र परिशुष्यति

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

१५

मुहुरानहते चापि मुहुर्‌विव्रियते तथा नि:श्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान् वेत्ति च

चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम्

[ERROR page 52 - NVIDIA client error]

३०

कफजे सर्पिषा स्त्रिग्धं तिलमाषविपक्वया ३०

३१

यवागवा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सतिकरटकम् ३१

३२

श्वेतामूलं सदाभद्रां वर्षाभू चात्र संहरेत् तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत् ३२

३३

सरलाकाशिहीदारुनिकुम्भीकुसुमेभिर्गुडाभिः कृतः: वर्तयश्रेप्योज्यः: सुरूधूमपाने यथाविधि ३३

३४

सर्पीषि कटुतिक्तकषायतीक्ष्णाधूमाः कटूनि च भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम् ३४

३५

रसाझ्ने सातिविषे मुस्तायां भद्रदारुणि तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याद्वात्र बुद्धिमान् ३५

३६

मुस्ता तेजोवती पाटला कट्फलं कटुका वचा सर्षपा: पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाम्लिकौ तुत्थं करञ्जबीजं च लवङ्गं भद्रदारु च एते: कृतं कषायं तु कवलेऽत्र संप्रयोजयेत् ३७

३८

हितं मूर्ध्निविरेक च तैलमेभिर्विपाचितं दीर्घमर्धजले क्वाथं जङ्ङालैर्मृगपद्भिः: ३८

३९

पुष्पैरपिर्विमिश्रं जलजैर्वातग्निरोषधैैरपि हिमे द्वीरवशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ३९

४०

सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा ग्रावाप्य विपचेद्दूर्वो दशशीर्षीं तु तद्घृतम् ४०

४१

नस्ये प्रयुक्तमुद्रिक्तान् प्रतिश्यायायाम् व्यपोहति यथास्वं दोषशमनेऽस्तैलं कुयाद्य यत्नतः ४१

४२

समुत्पत्तिप्रश्रोद्भिष्ट: क्रिया: कृमिषु योजयेत् यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ४२

प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः २४

[ERROR page 54 - NVIDIA client error]

शब्दाश्रितो वायुरदीर्घवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः १६

रुजः सुतीव्राः प्रतनोति मूर्ध्नि विशेषतश्रापि हि शह्द्योस्तु

सुकष्टमेनं खलु शह्द्धकार्थं महर्षयो वेदविदः पुराशाः १७

व्याधिं वदन्त्युदृतमूल्यकल्पं भिषकसहसैरपि दुर्निवारम् १५

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो

नाम पञ्चविंशोऽध्यायः २५

षड्विंशतितमोऽध्यायः

१

अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः १

षड्विंशतितमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

षड्विंशतितमोऽध्यायः

३

वातव्याधिविधिः कार्यः शिरोरोगेऽनिलात्मके

षड्विंशतितमोऽध्यायः

३

पयोनुपानं सेवेत घृतं तैलमथापि वा ३

षड्विंशतितमोऽध्यायः

४

मुद्गान् कुलत्थान्माषांश्र खादेद्ध निशि केवलान्

षड्विंशतितमोऽध्यायः

४

कटूष्णांश्र ससरपिष्कानुष्यां चान्नं पयः पिबेत् ४

षड्विंशतितमोऽध्यायः

५

पिबेद्वा पयसा तैलं तत्कल्कं वाऽपि मानवः

षड्विंशतितमोऽध्यायः

५

वातघ्नसिद्धैः क्षीरिश सुखोष्णैः सेकमाचरेत् ५

षड्विंशतितमोऽध्यायः

६

तत्सिद्धैः पायसैर्‌वाऽपि सुखोष्णैर्‌लेपयेच्छिरः

षड्विंशतितमोऽध्यायः

६

स्विन्नैर्वा मत्स्यपिशितैः कुशैरैर्वा ससैन्धवैः ६

षड्विंशतितमोऽध्यायः

७

चन्दनोत्पलकुष्टैर्वा सुश्लक्ष्णैर्मृगमद्गधायुतैः

षड्विंशतितमोऽध्यायः

७

स्त्रिग्धस्य तैलं नस्यं स्यात् कुलीररससाधितम् ७

षड्विंशतितमोऽध्यायः

५

वरुणादौ गजो दूर्वयो द्वीरमधोदकं पचेत्

षड्विंशतितमोऽध्यायः

५

द्वीरशेषं च तन्मध्ये शीतं सारमुपाहरेत् ५

षड्विंशतितमोऽध्यायः

८

ततो मधुरकैः सिद्धं नस्ये तत्तु पूजितं हविः

षड्विंशतितमोऽध्यायः

९

तस्मिन् विपक्वे चोरे तु पयः सोपिः शशर्करम् ९

षड्विंशतितमोऽध्यायः

९

धूमं चास्य यथाकालं स्तैहिकं योजयेद्विषक्

षड्विंशतितमोऽध्यायः

१०

पानाभ्यञ्जनसस्येषु बस्तिकर्माङ्गि सेचने १०

षड्विंशतितमोऽध्यायः

११

विद्ध्यातैर्वतं धीमान् बलातैलमथापि वा

षड्विंशतितमोऽध्यायः

११

भोजयेद्ध रसैः स्त्रिग्धैः पयोभिर्वा सुसंस्कृतैः ११

षड्विंशतितमोऽध्यायः

पित्तरक्तसमुत्थानौ शिरोरोगौ निवारयेत्

उत्तरस्थान

१२

शिरोलेपै: ससरपिष्‍के: परिषेकैश्‍च शीतलै:

उत्तरस्थान

१३

धीरेंद्रुसंधानाम्लमस्तुच्‍चोद्रसिताजलै: नलवझुलकहारचंदनोत्पलपद्‍यकै:

उत्तरस्थान

१४

वंशशेवलयष्ठचाहमुस्‍ताम्भोरुहसंयुतै: शिर:प्रलेपै: सघृतैर्वसर्पैश्‍च तथाविधै:

उत्तरस्थान

१५

मधुरैश्‍च मुखवैरस्यकेमाभिरवच ग्रास्थापनैरिविरेकैश्‍च पथ्‍यैश्‍च स्त्रेहबस्तिभि:

उत्तरस्थान

१६

धीरसर्पिहितं नस्यं वसा वा जाङ्‌लला शुभा उत्पलादिविपक्‍कैर्न धैर्यास्‍थापनं हितम्

उत्तरस्थान

१७

भोजनं जाङ्‌लरसै: मधुरै: धीरसर्पिस्‍तु स्त्रेहने च सशर्करम्

उत्तरस्थान

१८

पित्ततरक्तग्रहमुद्धृष्टं यद्‍यान्‍यदपि तद्‍दितम् कफोस्थितं शिरोरोगं जयेत कफनिवारणै:

उत्तरस्थान

१९

शिरोविरेकैर्वमनैस्तीक्ष्‍णैर्गररूषधारणै: ऋच्‍छं च पाययेत्सर्पिं: स्वेदयेद्‍याप्यभीरुश्‍वास:

उत्तरस्थान

२०

शिरो मधूकसारेण स्त्रिग्धं चापि विरेचयेत इक्षुद्रस्य त्वचा वाड्‌टिपि मेषशृङ्‌गस्य वा भिषक्

उत्तरस्थान

२१

ग्राभ्‍यामेव कृतां वार्तिं धूमपाने प्रयोजयेत घ्रेयं कट्फलचूर्णी च कवलाश्‍व कफापहा:

उत्तरस्थान

२२

सरलाकष्‍टशाठीश्‍टवकाष्‍ठै: सरोहिष्‍ण: द्वारपिष्टै: सलवणै: सुखोष्‍णैर्लपयेच्‍छिर:

उत्तरस्थान

२३

यवषष्‍टिकयवश्‍वात्रं व्योषद्वारसमायुतम पटोलमुद्रकौलत्थैमारात्रावद्रोजयेद्रसै:

उत्तरस्थान

२४

शिरोरोगे त्रिदोषोथे त्रिदोषश्‍नो विधिहित: सर्पि:पानं विशेषेण पुराश्‍वां वा दिशान्ति हि

उत्तरस्थान

२५

दयजे दयमासाद्य कर्तव्यो वृंहणश्‍च विधि: पाने नस्ये च सर्पि: स्याद्वाताग्‍न्रमधुरै: श्रुतम्

उत्तरस्थान

२६

दयकासापहं चात्र सर्पि: पथ्‍यतमं विदु: कृमिभिरभच्‍छ्यमाश्‍य वच्‍च्यते शिरस: क्रिया

उत्तरस्थान

२७

नस्ये हि शोचितं दद्‍यात्तेन मूर्छ्‍छन्ति जन्तव:

२७

मत्तः शोशितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः | तेषां निर्हरणं कार्य ततः मूर्ध्निविरेचने: ||

२५

हस्वशिगुकबीजैर्वा कांस्यनीलीसमायुतै: | कृमिम्रैघरवपीडेश मूत्रपिष्टैरुपाचरेत ||

२६

पूतिमत्स्ययुतान् धूमान् कृमिन्नाश्रं प्रयोजयेत् | भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च ||

३०

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् | भोजनं जाङ्गलप्रायं क्षीरान्नविकृतिर्ॠतं तत् ||

३१

तथाडध्मेथके व्याधौ प्राप्तमन्यद् यदृच्छया | शिरीषमूलकफलैर्वपीडोऽनयोर्हितः ||

३२

वंशमूलककपूररवपीडं प्रयोजयेत् | ग्रावपीडो हितश्वात्र वचामागधिकायुतः ||

३३

मधुकेनावपीडो वा मधुना सह संयुक्तः | मनःशिलावपीडो वा मधुना चन्दनेन वा ||

३४

तेषामन्ते हितं नस्यं सर्पिर्मधुरसान्वितम् | सारिवोत्पलकुष्ठानि मधुकं चाम्लपेषितम् ||

३५

सर्पिस्तैलयुतो लेपो द्व्योरपि सुखावहः | एष एव प्रयोक्तव्यः शिरोरोगे कफात्के ||

३६

ग्रनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहरो विधिः | सिराव्यधश्व कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये ||

३७

ग्राहारश्व विधातव्यो वातपित्तविनाशनः | मधुमस्तकसंयावभृतपूरेव श्व भोजनम् ||

३५

क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शह्के | जाङ्गलानां रसैः श्लैष्मिकहेरहाराश्वात्र शस्यते ||

३९

शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् | दूर्वां पुनर्नवां चैव लेपे साधुवचारयेत ||

४०

महासुगन्धामथवा पालिन्दी चाम्लपेषिताम् | शीतांश्वात्र परिषेकान् प्रदेहांश्व प्रयोजयेत ||

४१

ग्रावपीडश्व देयोडत्र सूर्यावर्तानिवारणः | कृमिन्‍नायकृतौ हित्ला शिरोरोगेषु बुद्धिमान् ||

[ERROR page 58 - NVIDIA client error]

९

विरामूत्रे सृजति विनद्ध जृम्भमाणः फेनं च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः

१०

स्वस्ताङ्गो भयचकितो विहङ्गगन्धिः सन्स्ताविव्याकपरिपीडितः समन्तात् स्फोटैस्तैः प्रचिततनुः सदाहपांकैर्विजेयो भवति शिशुः च्छर्दितः शकुन्या

११

रक्तास्यो हरितमलोदतिपारडदेहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनार्तः रेवत्या व्यथिततनुश्च कर्षनासं मृद्नाति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः

१२

स्वस्ताङ्गः स्वपिति सुरक्ष दिवा न रात्रौ विड् भिन्न सृजति च काकतुल्यगन्धिः छर्द्योऽतो हर्षिततनूरुहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतानागृहीतः

१३

यो दृष्टिं स्तनमतिसार्कासहिकच्छर्दीभिर्जरर्सहिताभिरर्द्यमानः दुर्वर्णः सततमधःशयोडसृगलन्ध्रिसस्तं बृंहयुर्भिषज इहान्धूपतानार्तम्

१४

उद्विग्नो भीषमतिवेपते प्रद्युतात् संलीनः स्वपिति च यस्य चान्त्रकूजः विस्त्राणो भीषमतिसार्यते च यस्तं जानीयाद्वृषगिह शीतपूतानार्तम्

१५

म्लानाङ्गः सुरुचिरापादवक्त्रो बहाश्शी कलुषसरावृतोदरो यः सोद्रेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स जेयः शिशुरिह वक्त्रमरिडकार्तः

१६

यः फेनं वमति विमूयत च मध्ये सौम्ये विलपत चाङ्घ्रिमोक्षामः ज्वर्येत प्रततमथो वसासगन्धिर्निःसंज्ञो भवति हि नैगमेषजुष्टः

१७

प्रस्तब्धो यः स्तनद्वेषी मुह्यते चाविशन्मुहुः तं बालमचिराद्वन्ति ग्रहः संपूर्णालसङ्गः

१८

विपरीतमतः साध्यं चिकित्सेदचिरार्दितं गृहे पुराश्रहविष्याड्भ्यज्य बालं शुचौ शुचिः

१९

सर्षपान् प्रकिरेतेषां तैलैरदीपं च कारयेत् सदा सन्निहितं चापि जुहुयाद्व्रव्यवाहनम्

२०

सर्वगन्धौषधीबीजैर्गन्धमाल्यैरुलकृंतम् प्रगृह्ये कृतिकाभीक्ष्णं स्वाहा स्वाहेति संततम्

२१

नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः शिरसा त्वाङ्गभवनेड्ढ प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् नीरुजो निर्विकारश्शिशुर्मे जायतां द्रुतम्

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे नवग्रहाकृतिविज्ञानीयो नाम प्रथमोऽध्यायः

२७

ग्रादितः समविँशोऽध्यायः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

१

ग्रथातः स्कन्दग्रहप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

३

स्कन्दग्रहोपसृष्टानां कुमाराणां प्रशस्यते वातघ्नं चुमपत्राणां निष्क्वाथः परिषेचने

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

४

तेषां मूलेषु सिद्धं च तैलमभ्यञ्जने हितम् सर्वगन्धसुरामरडकैर्द्र्यावापमिष्यते

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

५

देवदारुणि राष्ट्रायां मधुरेषु दुमेषु च सिद्धं सर्पिषि सर्पिर्मोक्षे वचां काकादनी घृतम्

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

६

उष्ट्राजाविगवां चैव रोमार्जयुद्रूपनं शिशोः सोमवल्लीमिन्द्रवल्लीनां शर्मी बिल्वस्य करटकान्

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

७

मृगादन्या च मूलानि गृथितान्येव धारयेत् रक्तानि माल्यानि तथा पताकां रक्ताश्च गन्धा विविधाश्च भद्र्या:

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

८

घराटा च देवाय बलिर्निर्निवेद्यः सुकुकुटः स्कन्दग्रहे हिताय

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

९

स्थानं त्रिरात्रं निशि चत्वरेषु कुर्यात् पूरं शालियवैर्नवैस्तु ब्रदिद्विश्र गायत्र्यभिमन्त्रिताभिः प्रज्वालनं व्याहृतिभिश्श वह्नेः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

१०

रत्नामतः प्रवृद्ध्यामि बालानां पापनाशिनीम् ग्रहन्हनि कर्तव्या या भिषग्भिरतन्द्रितैः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

११

तपसां तेजसां चैव यशसां वपुषां तथा निधानं योडव्ययो देवः स तै स्कन्दः प्रसीदतु

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

१२

ग्रहसेनापतिदेवो देवसेनापतिवृभुः देवसेनापतिः पातु त्वां भगवान् गुहः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

१३

देवदेवस्य महतः पावकस्य च यः सुतः गड्गोमाकृत्तिकानां च स ते शर्म प्रयच्छतु

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

१४

रक्तमाल्याम्बरः श्रीमान् रक्तचन्दनभूषितः रक्तदिव्यवपुर्देवः पातु त्वां क्रौडसूदनः

ग्रष्ठाविंशतितमोऽध्याय:

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गति कुमारतन्त्रे स्कन्दप्रतिषेधो नामा

एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः

अथातः स्कन्दापस्मारप्रतिषेधं व्याख्यास्यास्यामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २ बिल्वः शिरीषो गोलोम्री सुरसादिश्व यो गयाः परिषेके प्रयोक्तव्यः स्कन्दापस्मारशान्तये ३ सर्वगन्धविपक्वं तु तैलमभ्यञ्जने हितम् तीरवृक्षकषाये च काकोल्यादौ गणे तथा ४ विपक्तव्यं घृतं चापि पानীয়ं पयसा सह उत्सादनं वचाहिङ्गयुक्त स्कन्दग्रहे हितम् ५ गृध्रोलूकपुरीषाग्नि देशे हस्तिनखा घृतम् वृषभस्य च रोमाशिा योज्यान्युदूपने॔पि च ६ ग्रनन्तां कुकुरट्रीं बिम्बीं मर्कटीं चापि धारयेत् पक्वापक्वानि मांसानि प्रसन्ना रुधिरं पयः ७ भूतौदनो निवेद्यश्र स्कन्दापस्मारिरौडवते चतुष्पथे च कर्तव्यं स्नानमस्य यतातमना ८ स्कन्दापस्मारसंज्ञो यः स्कन्दस्य दयितः सखा विशाखसंज्ञश्र शिशोः शिवोऽस्तु विकृताननः ९

त्रिशत्तमोऽध्यायः

अथातः शकुनिप्रतिषेधं व्याख्यास्यास्यामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २ शकुन्यभिपरीतस्य कार्यो वैद्येन जानता वेतसाम्रकपित्थानां निष्पवाथः परिषेचने ३ कषायमधुरेसतेलः कार्यमभ्यञ्जने शिशोः

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

४

मधुकोशोरहीबेरसरिवोत्पलपङ्ककैः ४

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

५

रोधप्रियङ्गुमज्जिष्ठागैरिकैः प्रदिहेच्छुमं

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

५

व्योषपूतानि चूर्णानि पथ्यानि विविधानि च

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

६

स्कन्दग्रहे धूपनानि तानीहापि प्रयोजयेत्

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

६

शतावरौमृगैर्वारुनागदन्तीनिदिग्धकैः

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

७

लिङ्गमेगे सहदेवी च बृहती चापि धारयेत्

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

७

तिलतरङ्गलकं माल्यं हरितालं मनःशिला

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

८

बलिरेष करเนषु निवेद्यो नियतात्मना

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

८

निष्कुटे च प्रयोकव्यं स्तनमस्य यथाविधि

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

९

स्कन्दापस्मारशमनं घृतं चापीह पूजितम्

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

९

कुर्याद्धि विविधां पूजां शकुन्या: कुसुमैः शुभैः

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

१०

ग्रनतरौच्चरा देवा सर्वालङ्कारभूषिता

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

१०

ग्रयोमुखी तीदृशातुरा शकुनी ते प्रसोदतु

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

११

दुर्दर्शना महाकाया पिङ्गाक्षी भैरवस्वरा

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

११

लम्बोदरी शङ्कुकर्णी शकुनी ते प्रसोदतु

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं कुमारतन्त्रे शकुनीप्रतिषेधो नाम

कुमारतन्त्रे शकुनोप्रतिषेधो नाम चतुर्थोऽध्यायः

चतुर्थोऽध्यायः ॥ आदितः त्रिंशोऽध्यायः ३०

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

१

अथातो रेवतीप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः १

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

३

ऋष्यगन्धा च शृङ्गी च सारिवा सपुनर्नवा

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

३

सहेद तथा विदारी च कषाया: सेचने हिताः

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

४

तैलमभ्यञ्जने कार्ये कुष्ठे सर्जरसेऽपि च

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

४

पलाशषायां नलदे तथा गिरिकदम्बके

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

५

धवाक्षकरग्‍माकुभधातकीतिन्दुकीषु च

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

५

काकोल्यादिगणे चैव पानोयं सर्पिरिष्यते

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

६

कुलत्या: शङ्खपुष्पी च प्रदेहः सार्वगन्धिकः

एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः

६

गृध्रोलूकपुरीषाश्‍च यवा यफलो घृतम्

[ERROR page 63 - NVIDIA client error]

पिष्टोदध्याय:

५

शरावसंपुटे कृत्वा बलिं शून्यगृहे हरेत्‌ | उच्चिष्ठेनाभिषेकेण शिशो: स्थापनमिष्यते

पिष्टोदध्याय:

६

पूज्या च पूतना देवी बलिभि: सोपहारकै: | मलिनाम्बरसंवीता मलिना रुद्धमूर्धजा

पिष्टोदध्याय:

१०

शून्यागाराश्रिता देवी दारकं पातु पूतना |

पिष्टोदध्याय:

११

दुदर्शना सुदुर्गन्धा कराला मघकालिका | भिन्नगाराश्रया देवी दारकं पातु पूतना

पूतनाप्रतिषेधो

१

अथातोडन्धपूतानाप्रतिषेधं व्याख्यास्याम: |

पूतनाप्रतिषेधो

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: |

पूतनाप्रतिषेधो

३

तित्तकडूमपत्राणि कार्य: क्वाथोडवसेचने | सुरा सौवीरकं कुष्ठं हरितालं मन:शिला:

पूतनाप्रतिषेधो

४

तथा सर्ज्जरसस्र्रैव तैलार्थमुपदिश्यते | पिप्पल्य: पिप्पलीमूलं वर्गो मधुरको मधु

पूतनाप्रतिषेधो

५

शालपर्णी बृहती च घृतार्थमुपदिश्यते | सर्वगन्धै: प्रदेशश्र गात्रेभवद्योश्र शीतले:

पूतनाप्रतिषेधो

६

पुरीषं कौकुटं केशाशर्म सरपत्नवचं तथा | जीर्णां च भिन्नुसंधार्तिं धूमनायोपकल्पयेत्‌

पूतनाप्रतिषेधो

७

कुकुटीं मर्कटीं शिम्बीमनन्तां चापि धारयेत्‌ | मांसमामं तथा पक्वं शोशितं च चतुष्पथे

पूतनाप्रतिषेधो

५

निवेद्यमन्तश्र गृहे शिशो रक्षानिमित्तत: | शिशोश्र स्थापनं कुर्वीत सर्वगन्धोदकै: शुभै:

पूतनाप्रतिषेधो

६

कराला पिङ्गला मुरडा कषायाम्बरवासिनी |

पूतनाप्रतिषेधो

६

देवी बालमिमं प्रीता संरक्षत्वन्धपूतना |

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

१

अथातः शीतपूतनाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

३

कपित्थं सुवहां बिम्बीं तथा बिल्वं प्रचीबलम्‌ नन्वीं भल्लातकं चापि परिषेके प्रयोजयेत्‌

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

४

वस्तमूत्रे गवां मूत्रे मुस्तं च सुरदारु च कषायं च सर्वगन्धांश्‍च तैलार्थमवचारयेत्‌

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

५

रोहिणीसर्जक्षदिरपलाशककुभतवचः निष्पावाथ्य तस्मिन्निष्‍क्वाथे सत्त्वरं विपचेद्‌ घृतम्‌

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

६

गृध्रोलूकपुरीषाभि वस्तगन्धामहस्तवचः निम्पत्रतैषि मधुकं धूपनार्थं प्रयोजयेत्‌

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

७

धारयेदपि लम्बां च गुञ्जां काकादनी तथा नद्यां मुद्गकृतेशान्त्रेस्तरप्येच्छीतपूतानाम्‌

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

८

देव्यै देयश्‍चोपहारो वारुणी रुघ्घीं तथा जलाशयान्ते बालस्य स्तपनं चोपदिश्यते

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

९

मृत्यौदानाशना देवी सुराशोषितपायिनी जलाशयालया देवी पातु त्वां शीतपूतना

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतं कुमारतन्त्रे शीतपूतानाप्रतिषेधो नाम त्रिष्‍टमोडध्यायः

चतुस्त्रिंशतमोडध्याय:

त्रिष्‍टमोडध्यायः श्रादितः॥ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४

पञ्चत्रिंशतमोडध्याय:

१

अथातो मुखमण्डकाप्रतिषेधं व्याख्यायास्यामः

पञ्चत्रिंशतमोडध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

पञ्चत्रिंशतमोडध्याय:

३

कपित्थाम्बिल्वतकौरवांशौगन्धवहस्तका: कुबेराक्षी च योज्या: स्युर्‌वालानां परिषेचने

पञ्चत्रिंशतमोडध्याय:

४

स्वरसैर्‌भृङ्गवृत्ताभ्यां तथाडजहरिगन्धयो: तैलं वसां च संयोज्य पचेद्‌भ्यञ्जने शिशो:

पञ्चत्रिंशतमोडध्याय:

५

मधूलिकाभ्यां पयसि तुगाक्षीर्यां गग्गे तथा मधुरे पञ्चमूले च करीयसि घृतं पचेत्‌

निवमोडध्याय:

६

वचा सर्जररस: कुष्टे सर्पिषोद्रूपनं हितम् धारयेदपि जिह्वाश्र चाषचीरल्लिसर्पजा: ६ वर्षांकं चूर्णीकं माल्यमज्जनं पारदं तथा मन:शिलां चोपहरेदोष्ठमध्ये बलि तथा ७ पायसं सपुरोडाशं बल्यर्थमुपसंहरेत् मन्त्रपूताभिरौषधैस्त्रिवृं स्त्रपनं हितं ६ श्ललङ्कृता रूपवती सुभगा कामरूपिणी गोष्ठमध्येालयरता पातु त्वां मुखमरिडका ६

निवमोडध्याय:

३५

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गी कुमारतन्त्रे मुखमरिडकाप्रतिषेधो नाम निवमोडध्याय: श्रादित:१ पञ्चत्रिंशत्तमोडध्याय: ३५

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

१

अथातो नैगमेषप्रतिषेधं व्याख्यास्याम: १

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

३

बिल्वाग्रिमथपूतिका: कार्या: स्यु: परिषेचने सुरा सबीजं धान्याम्लं परिषेके च शस्यते ३

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

४

प्रियङ्गुसरलानन्ताशतपुष्पाकुटन्नटै: पचेतैलं सगोमूत्रैर्धमस्त्वलकाड्झिकै: ४

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

५

पञ्चमूलद्वयक्वाथे तीरे मधुरकेषु च पचेदश्रृतं च मेधावी खर्जूरीमस्तकेपि वा ५

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

६

वचां वय:स्थां गोतमीं जटिलां चापि धारयेत् उत्सादनं हितं चात्रा स्कन्दापस्मारनाशनम् ६

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

७

सिद्धार्थकवचाहिङ्गुकुष्ठं चैवाचरेत: सह भल्लातकाजमोदाद्धे हितमुद्रूपनं शिशो: ७

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

५

मर्कटोलूकगृध्राणां पुरीषाणि नवग्रहे धूप: सुप्ते जने कायो बालस्य हितमिच्छता ५

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

६

तिलतरङ्कलं माल्यं भद्र्यांश्र विविधानपि कुमारपितृमेषाय वृत्तमूले निवेदयेत् ६

षट्त्रिशत्तमोडध्याय:

श्रधस्ताद्वटवृक्षस्य स्त्रपनं चोपदिश्यते

[ERROR page 67 - NVIDIA client error]

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१३

ततो ग्रहान्स्तानुवाच भगवान् भगनेत्रहृत् तिर्यग्योनिं मानुषं च दैवं च त्रितयं जगत्

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१४

परस्परोपकारेषु वर्तन्ते धायर्तिडपि च देवा मनुष्यान् प्रीणन्ति तैर्यग्योनिस्थैव च

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१५

वर्तमानैयंथाकालं शीतवर्षोष्णामारुतैः इज्योज्जपोलिनमस्कारेजपहोमव्रतादिभिः

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१६

नरा: सम्यक् प्रयुक्तेषु प्रीणन्ति त्रिदिवेश्वरान् भागधेयं विभक्तं च शेषं किंचिन्न विद्दते

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१७

तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्‌बालेष्वेव भविष्यति कुलेषु येषु नेज्यन्ते देवाः पितर एव च

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१८

ब्राह्मणाः साधवश्श्रेष्ठा गुरवोऽतिथयस्तथा निवृत्ताचारशौचेषु परमाकोपजीविषु

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

१९

उत्सन्नबलिभिर्नेषु भिन्नकांस्योपभोजिषु गृहेषु तेषु ये बालास्तां गृहश्रीयध्वमशङ्किताः

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

२०

तत्र वो विपुला वृत्तिः पूजा चैव भविष्यति एवं ग्राहाः समुत्पन्ना बालान् गृह्णन्ति चाप्यतः

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

२१

ग्रहोपसृष्ट बालास्तु दुष्टश्विकितस्यतम मताः वैकल्यं मरगां चापि ध्रुवं स्कन्दग्रहे मतम्

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

२२

स्कन्दग्रहोऽत्युप्रतमः सर्वेष्वेव यतः स्मृतः ऋण्यो वा सर्वरूपस्तु न साध्यो ग्रह उच्यते

ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम एकादशोऽध्यायः ग्रादितः सप्तत्रिशततमोऽध्यायः ३७

ऋष्टात्रिंशतमोऽध्यायः

१

ऋथातो योनिव्यापत्तिषेधं व्याख्यास्यामः

ऋष्टात्रिंशतमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

ऋष्टात्रिंशतमोऽध्यायः

३

प्रवृद्धलिङ्गं पुरुषं यादत्यर्थमुपसेवते रूक्षदुर्बलवाला या तस्या वायु: प्रकुप्यति

ऋष्टात्रिंशतमोऽध्यायः

स दुष्टो योनिमासाद्य योनिरोगाय कल्पते

[ERROR page 69 - NVIDIA client error]

१६

सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोषप्रकोपजा १६

२०

चतसृण्पि चाद्यासु सर्वलिङ्गोच्छ्रितर्भवेत् पञ्ञासाध्याभवन्तीमा योनयः सर्वदोषजा: २०

२१

प्रतिदोषं तु साध्यासु स्तेहादिक्रम इष्यते दद्यादुतरबस्तींश्र विशोषेश यथोदितान् २१

२२

कर्केशां शान्तिलां स्तब्धामलपस्पर्शां च मथून कुम्भीस्वेदैरुपचरेत सानूपोदकसंयुतैः २२

२३

मधुरौषधसंयुक्तान् वेशवारांश्र योनिषु निच्चिपेद्वारयेद्यापि पिचुतेलमतन्द्रितः २३

२४

धावनानि च पथ्यानि कुर्वीतापूर्वशानि च श्रोषचोषान्वितासुक्तं कुय्याच्छींतं विधिं भिषक २४

२५

दुर्गन्धां पिच्छिलां चापि चूर्णीः पञ्ञकषायजैः पूयेद्राजवृक्षादिकषायैरपि धावनम २५

२६

योन्यां तु पूयस्त्रावियं शोधनद्रव्यसंभृतैः सुगोमत्रैः सुलवणैः शोधनं हितमिष्यते २६

२७

वृहत्फलकल्कस्य द्विहारिद्रायुत्तस्य च करञ्जूमतीमलपस्पर्शां पूयेदूषूपयेततथा २७

२८

वर्तिं प्रदद्यात् कर्णिन्यां शोधनद्रवयसंभृताम् प्रस्रंसिनीं घृताभ्यक्तां द्वारसिक्तां प्रवेशयेत २८

२९

पिधाय वेशवारेण ततो बन्धं समाचरेत प्रतिदोषं विदध्याच्च सुरारिष्टासवान भिषक २९

३०

प्रातः प्रातर्निषेवेत रसोनादुद्भुतं रसम् द्वीरमांसरसप्रायमहारं विदधीत च ३०

३१

शुक्रार्तवादयो दोषाः स्तनरोगाश्र कीर्तिताः क्लैब्यस्थानानि मूलस्य गर्भस्य विधिरेव च ३१

३२

गर्भीशोप्रतिरोधेषु चिकित्सा चाप्युदाहता सर्वथा तां प्रयुञ्जीत योनिव्यापत्त्सु बुद्धिमान् ऋतप्रजातारोगांश्र चिकित्सेदुत्तराद्विषक ३२

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे योनिव्यापत्प्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः श्रादितः ग्राष्टत्रिंशतमोऽध्यायः ३५

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१

ग्रथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

३

येनामृतमपां मध्यादुदूतं पूर्वजन्मनि यतोऽमरत्वं सम्प्राप्तमस्त्रदशास्त्रदिवेश्वरात्

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

४

शिष्योस्मि देवमानुष्ये पितॄणां प्रचचुः सुश्रुतो देवास्योपद्रवाः प्रोक्ता वयिनामप्यतः परम्

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

५

समाासाद् व्यासतशैव बृहि नो भिषजांवर उपद्रवेगा जुष्टस्य वचः कृत्स्न्रृगा सिद्ध्यति

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

६

उपद्रवास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः प्रत्तीष्यबलमांसस्य शेषधातुपरिच्चयात्

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

७

तस्मादुपद्रवान् कृत्स्नान् बृहि नः सचिकित्सितान् सर्वकार्यचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिभिः

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

८

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्विप्रजांवरः ज्वरमादौ प्रवच्यामि सु रोगानिकराट् स्मृतः

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

९

रुद्रकोपाग्निसंभूतः सर्वभूतप्रतापनः तैस्तैरामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकोर्त्यते

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१०

जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् व्रतः सर्वविकाराग्रामयं राजा प्रकीर्तितः

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

११

ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१२

पुनश्शैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम्

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१३

शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१४

विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकोर्तितः दोषैः पृथक् समस्तैश्र द्वन्द्वैरागन्तुरेव च

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१५

ग्रनेककारणोत्पत्तः स्मृतस्तस्वविधो ज्वरः दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः

एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि

१६

दुष्टः स्वहेतुभिर्दोषः प्राप्यामाशयमूष्मणागा

१७

सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम्

१७

स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्त्रदीकृत्य हताशनम्

१५

निरस्य बहिरूष्माणं पक्विस्थानाच्च केवलम्

१५

शरीरं समभिव्याप्ता स्वकालेषु ज्वरागमम्

१९

जनयत्यन्तरस्थं वृद्धिं वा स्ववशी च त्वगादिषु

१६

मिथ्यातियुक्तैरपि च श्रेयादेः कर्मभिरूण्णगाम्

२०

विविधादभिषाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः

२०

श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यतुरूप्ययात्

२१

श्रोषधीपुष्पगन्धाद्य् शोकार्त्तनत्रपीडया

२१

श्रविचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्ङया

२२

स्त्रीशामपप्रजातानां प्रजातानां तथाडहितैः

२२

स्तन्यावतरगे चैव ज्वरो दोषः प्रवर्तते

२३

तैर्वैगवद्धिर्बहुधा समुद्भान्तैर्विमार्गैः

२३

विनिपात्यमाणोऽन्तर्गर्भवत्याशु बहिःशिरः

२३

रुगद्धि चाप्यपांधालुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः

२४

भवत्यतुषुगेगात्रश् ज्वरितस्तेन चोच्यते

२४

श्रमोऽरतिरिवर्गान्तं वैरसयं नयनप्लवः

२५

इच्छाद्वेषौ मुहुश्रापि शीतवातातपादिषु

२५

जृम्भाजृम्भौ गुरुतारोमहर्षौडरुचिस्थमः

२६

ग्रप्रहर्षश्र शीतं च भवत्युत्पत्त्यति ज्वरे

२६

सामान्यतो विशेषातु जृम्भाजृम्भौर्थ समीरस्यात्

२७

पित्तात्रयनयोर्दाहः कफान्त्रान्नाभिनन्दनम्

२७

सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे

२५

द्रयोद्र्योस्तु रूपैः संसृष्टं द्वन्द्व्ज विदुः

२९

वेपथुर्विषमो वेगः कराठोष्ठपरिशोषगम्

२९

निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौद्यमेव च

२९

शिरोहरात्रुग्वक्त्रवैरसयं बद्धविट्कता

३०

जृम्भाजृम्भान् तथाऽशूलं भवत्यनिलजे ज्वरे

३०

वेगस्तीक्ष्ण्योऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथाऽवमिः

31

करगठौष्ट्रमुखनासानां पाकः स्वेदश्र जायते प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्त्रषा

32

पीतविरामूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च गौरवं शीतमूर्छेशो रोमहर्षोदितिनिद्रता

33

स्रोतोरोधो रुग्लपत्वं प्रसेको मधुरास्यता नात्युष्णशीतगात्रता छर्दिर्‌ऋक्षौद्रादिविकारिता

34

प्रतिश्यायोऽरुचः कासः कफजे ऽन्यद्गुणोद्भवः शुक्तलता

35

निद्रानाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताऽऽर्ताड्रुचि: तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा

36

पक्तिक्श्विरेग दोषाग्नामुन्‍मादः श्यावदन्तता रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्ध्वास्थिजा रुजः

37

निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुग्नितौ प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाऽच्युतिः

38

स्वेदमूत्रपुरीषाशामल्पशः सुचिरात् स्मृतिः सर्वजे सर्वलिङ्गानि विशेषं चात्र मे श्रृणु

39

नात्युष्णशीतोड्लपसंख्यो भ्रान्तिप्रेच्छी हतस्वरः खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविरामूत्रवर्जितः

40

सास्रो निर्भुग्रहदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः श्वसन्रिपतितः शेते प्रलापोपद्रवायुतः

41

तमभिन्यासमित्याहुऋतौजसमथापरे सन्निपातज्वरं कुच्छ्रुम साध्यमुपरे विदुः

42

निद्रोपेतमभिन्यासं दीर्घमेनं हतौजसं संन्यस्तगात्रं संयासं विद्यात्सर्वात्मकेज्वरे

43

ग्राजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्‍छ्रयात् स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेऽप्सुचेतनः

44

ग्रपि जाग्रत् स्वप्नञ्जन्तुस्तन्रालुश्‍व प्रलापवान् संहृष्टरोमा स्तब्धाङ्गो मन्‍दसन्‍तापवेदनः

45

ग्रोजोिरोधजं तस्य ज्ञानीया त्कुशलो भिषक् सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशे ऽपि वा पुनर्गौरोतरोग्र भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा

[ERROR page 74 - NVIDIA client error]

५९

मूर्च्छानुबन्धं विषमज्वरं ये प्राप्येगे ते इन्द्रियसमुत्थितास्तु

५९

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरं

६०

तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च

६०

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च

६०

प्रशान्ते कुरुतेस्तस्मिंश्च्छीतं मन्ते च तावपि

६१

द्वावेतौ दाहशोतीदौ ज्वरौ संगृहीतौ स्मृतौ

६१

दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्योऽथवा स स्मृतः

६१

प्रसक्तश्राभिष्यन्दोत्थश्वेतनाप्रभवस्तु यः

६२

रात्र्यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितिषु यथा पुरा

६२

प्रसिद्धं विषमोद्ध्येति मानवं बहुधा ज्वरः

६३

स चापि विषमो देहं न कदाचिद् ग्लपयति

६३

ग्लानिगौरवकाश्र्येभ्यः स यस्मात् प्रमुख्यते

६४

वेगे तु समितिक्रान्ते गतोड्यमिति लभ्यते

६४

धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौम्याद्युपलभ्यते

६५

श्रुतदोषेन्धनः श्रीणाति द्वीजनन्धन इवानलः

६५

दोषोऽल्पोऽल्पोदहितसंभूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः

६६

धातुमन्यातमं प्राप्य कृतिं विषमज्वरम्

६६

सततं रसरक्तस्थः सोऽन्येन्द्रियैः पिशिताश्रितः

६७

मेदोगतस्तृतीयेऽहि त्वस्थिमज्जागतः पुनः

६७

कुर्याज्जातुर्थकं घोरमतकं रोगसंक्रमम्

६५

केचिद् दूताभिपन्नोऽस्थिर्जोवते विषमज्वरम्

६८

सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा

६८

सन्तत्या योजयिषर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते

६९

ग्रहोऽग्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते

७०

अग्रन्येऽपुष्कसत्वहोरात्रादेककालं प्रवर्तते

७०

तृतीयकस्तृतीयेऽहि चतुर्थेऽहि चतुर्थकः

७१

वातेनोदीरंमाशाश्र हीयमाशाश्र सर्वतः

७१

एकद्रिदोष मत्यानां तस्मिन्नेवोदितेऽहनि

७२

वेलां तामेव कुर्वनित ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः

७२

वातेनोद्रीयमानस्तु यथा पूर्वैत सागरः

[ERROR page 76 - NVIDIA client error]

55

तमः प्रवेशं हिका कासः शैत्यं वमिस्था ग्रान्तदाहो महाश्वासो मर्मच्छेदेऽञ्जगे मर्यां प्राप्युआत्त्र शुक्रस्थानगते ज्वरे ५५ शेफसः स्थिरता मोहः शुक्रस्य तु विशेषतः दग्धवेधनं यथा व हिर्ध्मातून् हत्वा यथा विषम् ५६ कृतकृत्यो वेजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लङ्घनं यथा ६० तथा तेषां भिषग्बृंह्याद्रसादिष्वपि बुद्धिमान् समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थमपि निर्दिशेत् ६१ दून्द्रजं दून्दजैरेव दोषैश्वापि वदेत् कृतं गम्भीरसुतु ज्वरो येऽो ह्यन्तदाहिन तृष्णया ६२ ग्रानद्वत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्र्मेन च हतप्रभेन्द्रियं द्वीगामरोचकनिपीडितम् ६३ गम्भीरतीद्दश्ववegातिं ज्वरितं परिवर्जयेत् हीनमध्याधिकैर्दोषैस्त्रिसमुद्रादशाहिकः ६४

65

ज्वरवेगो भवेत्वीवो यथापूर्वं सुखवक्रियः कालो ह्योष यमश्रैव नियतिमृत्युरेव च ६५ तस्मिन् व्यपगते देहाझन्मेह पुनरुच्यते

66

इति ज्वरा: समाख्याता: कर्मेदानीं प्रवद्यते ६६ ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम् ६७ विधिमारुतजेष्वेष पैत्तिकेषु विरेचनम् मृतु प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेपु विधीयते ६५ सर्वद्रिद्दोषजेषूतं यथादोषं विकल्पयेत् ग्रस्तेहनीओडशोध्यस्य संयोज्यो लड्ङ्नादिना ६६

100

रूपप्रागूपयोरविद्यज्ञानात्वं वहिधूमवत् प्रवक्तरूपेपु हितमेकान्तेनापतरपङ्गम १०० ग्रामाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् ग्रानद्रः स्तिमितैर्देशैर्यावन्तं कालमातुरः १०१

101

कुर्यादनशनं तावत्तः संसर्गमाचरेत्

102

न लङ्घयेनमारुतजे कयजे मानेसे तथा

103

ग्रलडूचाश्रापि ये पूर्व द्विसङ्गीये प्रकीर्तिताः । ग्रनवस्थितदोषाग्रेर्लङ्घनं दोषपाचनम्

104

ज्वरग्नं दीपनं काङ्क्षुरचिलाधवकारकम् । सृष्टमारुतविरामूत्रं ऋतिपपासड्सहं लघुम्

105

प्रसेनन्नेन्द्रिये ज्वोरे नरे विद्योत सुस्थितम् । बलञ्जयस्तृष्णा शोष्टान्द्रानिद्राभ्रमक्लमः

106

उपद्रवाश्र श्वासाद्या: संभवन्त्यतिलङ्घनात् । दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम्

107

कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् । तद्वृि मार्दवकृद्दोषस्त्रोतसां शीतमन्यथा

108

सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेण वर्धते । पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः श्रुतम्

109

गार्डेयनागरोशीरपर्पटोदिच्चन्दने: । दीपनी पाचनौ लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा

110

ग्रन्नकालो हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता । बहुदोषस्य मन्त्राग्रे: समरात्रात् परं ज्वरे

111

लङ्घनाऽम्भुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते । तदा तं मुखवैरसृत्प्यारोचनाशने: कषायै:

112

पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरह्रे: समुपाचरेत् । पञ्चमूलौकषणं तु पाचनं पवनज्वरे

113

सत्त्वोद्रं पैत्तिके मृस्तकटुकेन्द्रयवै: कृतम् । पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम्

114

इन्द्रजेषु तु संसृष्टं द्व्यादथु विवर्जयेत् । पौताम्बुलेढ्यितो भुक्त्वाज्जीर्णी दीर्घा: पिपासित:

115

तीक्ष्णोष्णे ज्वरे गुरौ देहे विदग्धेषु मलेषु च । सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्वमतोऽन्यथा

116

मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च । पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम्

दोषप्रकृतिवैकृत्यवकेपां पक्वलद्गाम्

११६

हृदयोद्रे�्टनं तन्द्रा लालास्रुतिरोचक:

११७

दोषाप्रवृत्तिरालस्यं बिबन्धो बहुमूत्रता

११७

गुरुद्रव्यमसवेदो न पक्व: शक्तोडरतिः

११५

स्वापः स्तम्भो गुरुचवं च गात्राणां वह्निमार्दवम्

११५

मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गे बलवज्ज्वरः

११६

लिङ्गैरभावाज्जानीयज्ज्वरमामं विचक्षणः

११६

सम्प्राप्तात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम्

११६

दशरात्रात्परं केचिद्वातव्यमिति निश्चिता:

१२०

पैत्तिके वा ज्वरे देहामल्यकालसमुत्थिते

१२०

ग्रचिरज्वरितस्यापि दयं स्याद्दोषपाकतः

१२१

भेषजं ह्यामदोषस्य भूयोज्वलयति ज्वरम्

१२१

शोधनं शमनंय तु करोति विषमज्वरम्

१२२

च्यवमानं ज्वरोक्तैषुपेच्छेत मलं सदा

१२२

ऋतिप्रवर्तमानं च साधयेदतिसारवत्

१२३

यदा कोष्ठाग्ना: पक्वो विबद्धः स्वोतसां मलः

१२३

ग्रचिरज्वरितस्यापि तदा दद्याद्विरेचनम्

१२४

पक्वो ह्यनिहतो दोषो देहे तिष्ठन् महात्ययम्

१२४

विषमं वा ज्वरं कुर्याद्लव्यापद्मेव च

१२५

तस्मान्निहरसं कार्य दोषागां वमनादिभि:

१२५

प्राकर्म वमनं चास्य कार्यमास्थापनं तथा

१२६

विरेचनं तथा कुर्याच्छिरस्र विर्चनम्

१२६

क्रमशः बलिने देयं वमनं श्लैष्मिके ज्वरे

१२७

पित्तप्राये विरेकस्तु कार्यः प्रशिथिलाशये

१२७

सरुजेऽनिलजे कार्ये सोदावर्ते निरूहशम्

१२८

कटीपृष्ठग्रहातस्य दीर्घामेर्नुवासनम्

१२९

शिरोगौरवशूलग्र्मिन्द्रियप्रतिबोधनम्

१२९

कफाभिपन्ने शिरसि कार्यं मूर्ध्निविरेचनम्

१३०

दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत

१३०

दारुहैमवतीकुष्टशताहाहिड़गुसैन्धवैः

१३०

ग्रस्तपिटेः सुखोष्णैश्व पवने तूर्ध्वमागते

१३१

रुद्धमूत्रपरीषाय गुडे वर्तिं निधापयेत्

१३२

पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानீचव्यसाधिताम् पाययेत यवागूं वा मारुताध्नानुलोमिनीम्

१३३

शुद्धस्योभयतो यस्म्य् ज्वरः शान्तिं न गच्छति सशेषदोषरूत्तस्य तस्य सर्पिषा जयेत

१३४

कृशं चैवाल्पदोषं च शमनार्थमुपाचरेत् उपवासैरबलस्थं तु ज्वरे सन्तर्पणोथिते

१३५

क्लिन्नां यवागूं मन्त्राग्निं तृषार्तिं पाययेन्तरम् तृट्छर्दिदाहघर्मार्तं मद्यपं लाजतर्पणाम्

१३६

सन्चौद्रमभ्षसा पश्चाज्जीर्यो यूषरसौदनम् उपवासश्रमकृते धीगंगीवाताधिके ज्वरे

१३७

दीप्याम्रिं भोजयेत प्राज्ञो नरं मांसरसौदनम् मृदूषोदनश्राप हितः कफसमुत्थिते

१३८

स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः दाडिमामलकद्ध्यानां यष्टीश्वानिलपैत्तिके

१३९

हस्वमूलकयूषस्तु वातश्लेष्माधिके हितः पटोलनिम्बयूषस्तु पथ्यः पित्तकफात्मके

१४०

दाहच्छर्दियुतं द्वामं निरन्नं तृष्णायादितम् सितान्नौद्रयुतं लाजतर्पणं पाययेत च

१४१

कफपित्तपरितस्य ग्रीष्मेऽसृक्पित्तिनस्थथा मद्यानितस्य न हिता यवागूस्तमुपाचरेत

१४२

यूषैरम्लेरनम्लैर्वा जाङ्गलैश् रससेहिनः मद्यां पुराणां मन्ताग्रेयपान्नोपहितं हितम्

१४३

सत्योषं वितरेक्रकं कफारोचकपीडिते कृशोऽल्पदोषो दीनेश्व् नरो जीर्णज्वरादितः

१४४

विबद्धः सृष्टदोषश्च रूद्धः पित्तानिलज्वरी पिपासार्तः सदाहो वा पयसा स सुखी भवेत्

१४५

तदेव तरुणेऽपि पितं विरेचव्दान्ति मानवम् सर्वज्वरेषु सुलघु मात्रावद्द्रोजनं हितम्

१४६

वेगापायेऽन्यथा तद्वित् ज्वरवेगाभिवर्धनम्

[ERROR page 81 - NVIDIA client error]

१६१

प्रत्यापन्रो देहेदेहं शुष्कं वृद्धिमिवानलः

१६२

तस्मात्कार्यः परिहारो ज्वरमुक्तेरिव रिक्तवत् यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्थथा

१६३

ज्वरे प्रमोहो भवति स्वल्पैरप्यवचेष्टितेः निष्र्रागां भोजयेत्स्मान्मूत्रोद्वारौ च कारयेत्

१६४

श्ररेचके गात्रिसादे व्वरैरड्मलनिर्ऋक्षु शान्तज्वरेऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्न्रः

१६५

न जातु स्थापयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् तेन संदृष्टिहो व्यस्त्य पुनरेव भवेज्ज्वरः

१६६

चिकितसेद्धि ज्वरान् सर्वान्निमित्तानां विपर्यये: श्रमद्नयाभिघातोत्थे मूलन्याधिमुपाचरेत

१६७

स्त्रीशामपप्रजातानां स्तन्यावतरगो च यः तत् संशमनं कुर्याद्वथादोषं विधानवित्

१६८

व्रतः संशमनोयानि कषायाणि निबोध मे सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्देन जानता

१६९

पिप्पलीसारिवाद्राच्चाशतपुष्पाहरेऽगुभिः कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम्

१७०

श्रृतं शीतकषायं वा गुडूच्याः पेयमेव तु बलाद्र्भश्वद्रद्र्ट्र्रां कषायं पादशेषितम्

१७१

शर्कराभृतसयुक्तं पिबेद्वातज्वरापहम् शतपुष्पावचाकुष्टदेवदारुहरेऽगुका:

१७२

कुस्तुम्बुरुगी नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् त्वौद्रे ससितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलाधके

१७३

द्राक्षागुडूचीकाश्मन्त्र्यमाण्णा: ससारिवा: निष्क्वाथ्य सगुडं क्वार्थ पिबेद्वातकृते ज्वरे

१७४

गुडूच्याः स्वरसो ग्राह्यः शतावर्याश्र तत्समः निहन्याद्त्सगुडः पौतः सद्योऽनिलकृतं ज्वरम्

१७५

घृताभ्यड्गस्वेदलेपानवस्थासु च योजयेत् श्रीपर्णीचानदनोशीरणपरुष्कमधूकजः

शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम्

१७६

पीतं पित्तज्वरं हन्याद्वारिवाद्यं सशर्करम् | सयष्टीमधुकं हन्यादथैवोत्पलपूर्वकम् ||

१७७

शृतं शीतकषायं वा सोत्पलं शर्करायुतम् | गुडूचीपयोरोध्राभ्यां सारिवोत्पलयोसथा ||

१७५

शर्करामधुरः क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः | द्विद्रोणवृधयौशीरैः कौशमेयस्यार्थवा पुनः ||

१७८

स्वादुतिक्तकषायाभ्यां कषायैः शर्करायुतैः | सुशीतैः शमयेत् तृष्णां प्रवृद्धां दाहमेव च ||

१५०

शीतं मध्ययुतं तोयमकराठाद्रा पिपासितम् | वामयेत् पाययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति ||

१५१

धीरः क्षीरिकषायैर्वा सुशीतैर्द्वनदनायुतैः | ग्रन्थद्वहे विधातव्यमोभश्रान्त्यैश्व शीतलैः ||

१५२

पय्कं मधुकं द्राक्षां वा पुरडरीकमथोत्पलम् | यवान् भृङ्गानुशीराभ्या समङ्गां काश्मरीफलम् ||

१५३

निदध्यादप्सु चालेपु निशापर्युषितं ततः | द्वौद्रोगे युक्तं पिबतो ज्वरदाहौ प्रशाम्यतः ||

१५४

जिह्वातालुगलक्लोमशोथे मूर्छि च दापयेत् | केशरं मातुलुङ्गस्य मधुसेन्धवसंयुतम् ||

१५५

शर्करादाडिमाभ्यां वा द्राक्षाखर्जूरयोसथा | वैरसये धारयेत्कल्कं गरुडूर्ष च तथा हितम् ||

१५६

सम्पच्छदं गुडूर्चीं च निम्बं स्फूर्जकमेव च | क्वाथयित्वा पिबेत् क्वाथं सच्चौद्रं कफजे ज्वरे ||

१५७

कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी | कोटजं च फलं हन्याद्वा सेव्यमानं कफज्वरम् ||

१५८

हरिद्रां चित्रकं निम्बमुशीरातिविष वचाम् | कुष्ठमिन्द्रयवान् मूर्वा पटोलं चापि साधितम् ||

१५९

पिबेन् मरिचसंयुक्तं सच्चौद्रं कफजे ज्वरे | सारिवातिविषाकुष्टपुरारलवैः सदुरालभेः ||

१६०

मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्याद् कफज्वरम् | मुस्तं वृत्तकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी ||

[ERROR page 84 - NVIDIA client error]

२०६

एषां कषायः पीतस्तु सन्निपातज्वरं जयेत्

२०७

ग्रविपक्तिं प्रसेकं च शोफं कासमरोचकम् |

२०७

त्रैफलो वा ससरपिष्कः क्वाथः पेयस्त्रिदोषजे

२०५

ग्रनन्तां बालकं मुस्तां नागरं कटुरोहिणीम् |

२०५

सुखाम्बुना प्रागुदयात्पाययेतान्नसंमितम्

२०८

एषः सर्वेज्वरान् हन्ति दोषयत्याशु चानिलम् |

२०८

द्रव्याणि दीपनীয়ानि तथैव वैनेचनानि च

२०८

एकशो वा द्विशो वाडपि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत्

२१०

सर्पिम्ब्ध्वभयतेललोहङ्ड्य सर्वजं ज्वरम् |

२१०

शान्तिं नयेतित्रिवृद्धापि सदौद्रा प्रबलं ज्वरम्

२११

ज्वरे तु विषमे कार्यमूर्ध्वं चाधः शोधनम्

२११

घृतं प्लीहोदरोक्तं वा निहन्याद्विषमज्वरम्

२१२

गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्रा विषमर्दितः

२१३

गुडूचीमिम्बधात्रीषां कषायं वा समाचिकम्

२१३

प्रातः प्रातः ससरपिष्कं रसोनमपयोजयेत्

२१३

त्रिचतुर्भिः पिबेत् क्वार्तं पञ्चभिर्वा समन्वितैः

२१४

मधुकस्य पटोलस्य रोहिण्या मुस्तकस्य च

२१४

हरीतक्याश्र सर्वौषध्य त्रिविधो योग इष्यते

२१५

सर्पिः क्षीरसिताचौद्रमागधीर्वा यथाबलम्

२१५

दशमूलीकषायेषा मागधीर्वा प्रयोजयेत्

२१६

पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेद्धीररसाशनः

२१७

ताम्रचूडस्य मांसेन पिबेद्रा मद्यमुत्तमम्

२१७

कोलाग्रिमन्शत्रिफलाक्वाथै दद्र्रा घृतं पचेत्

२१७

तिल्वकावापमेतद्धि विषमज्वरनाशनम्

२१८

पिप्पल्यतिविषाद्राच्छासारिवाबिल्वचन्दने

२१८

कटुकेन्द्रयवोशीरसंहीतामलकौष्णे

२१९

त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रके

२२०

पक्वमेतैघृतं पीतं विजित्य विषमाग्र्रिताम्

२२०

जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान्

२२०

दयकासं ससंतापं पार्श्वशूलानुपास्यति

२२१

गुडूचीत्रिफलावासात्रायमाणायवासकैः

२२२

क्वथितैर्विधिवत्क्वमेतैः कल्कीकृतैः समैः | द्राक्षामार्गाधिका‌म्भोदनागरोत्पलचन्दने: |

२२३

पीतं सर्पिः नयश्वासकासजीर्णाज्वरान् जयेत् | कलशीबृहतीद्रान्त्रान्तीनिम्बगोचौरे: |

२२४

बलौपपेटकाम्भोदेशीशपथियवासिकैः | पक्वमुत्क्वर्थितैः सर्पिः कल्कैरेभिः समन्वितम्‌

२२५

शटीतालककीभार्गीमेदामलकपौष्करैः | द्वीरद्रुग्धासंयुक्तं जीर्णाज्वरमपोहति |

२२६

शिरःपार्श्वजाकास नयप्रशमनं परम्‌ | पटोलीपरपटारिष्टगुडूचीत्रिफलावृक्षैः |

२२७

कटुकाम्बुदभूनिम्बयासयष्ठचाहचन्दने: | दार्वीशकृयवोशीरत्रायमाणाकगोत्पलैः |

२२८

धान्यीभृङ्गरजोभीरुकामाचीरसैन्धृतम्‌ | सिद्धमाक्ष्वपचीकृतज्वरशक्रार्जनवगान |

२२९

हन्यान्नयनवदनश्रवणाघ्रायाजान् गदान्‌ | विडङ्गत्रिफलामुस्तमज्जिष्ठादाडिमोत्पलैः |

२३०

प्रियङ्गवेलेलावालुकचन्दनामरदारुभिः | बहिष्ठकुष्ठरजनीपर्पणीसारिवाद्वयैः |

२३१

हरेगुकात्रिवृदन्त्रीवचातालिशकेसरैः | द्विदीर्घं विपचेत्सप्ताहमालतीकुसुमैः सह |

२३२

जीर्णाज्वरक्षासकासगुल्मोन्तादगरापहम्‌ | एतत्कल्याणकं नाम सर्पिर्मां‌झल्यमुत्तमम्‌ |

२३३

ग्रलद्मीगृहर दोभिमानद्यापस्मारपापनुत्‌ | शस्यते नष्टशुक्रायां वन्ध्यांनां गर्भदं परम्‌ |

२३४

मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं रेतोमार्गविशोधनम्‌ | एतैरेव तथा द्रव्यैः सर्वगन्धैर्देश साधितम्‌ |

२३५

कपिलाया घृतप्रस्थं सुवर्णामशिसंयुतम्‌ | तत्त्वीरेण सहेकध्यं प्रसाध्य कुसुमैरिमे: |

२३५

सुमनश्रम्पकाशोकशिरीषकुसुमैर्वृतम्‌

२३६

तथा नलदपद्यानां केशरैर्दाडिमस्य च

२३७

तिथौ प्रशस्ते नक्त्रे साध्यकस्यातुरस्य च कृतं मनुष्यदेवाय ब्राह्मणेभ्योभिन्त्रितम्

२३५

दत्तं सर्वज्ञवरान् हन्ति महाकल्याणकं त्विदम्

२३९

दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सर्वरोगहरं शिवम् ग्रन्धृष्ठ: सर्वभूतानां वल्लभालितवर्जितः

२४०

ग्रस्याभ्यासाद्घृतस्येह जीवेद्वर्षशतत्रयम् गव्यं दधि च मूत्रं च नीरं सर्पिः शकुद्द्रसः

२४१

समभागानि पाच्यानि कल्कांश्श्रैतान् समावपेत् त्रिफलां चित्रकं मुस्तं हरिद्रातिविषे वचाम्

२४२

विडङ्गं त्र्युष्णां चव्यं सुरदारु तथैव च पञ्चगव्यमिदं पानाद्विषमज्वरनाशनम्

२४३

पञ्चगव्यमृते गर्भात्पाच्यमन्यद् वृषेभ्य च बलयाडथ परं पाच्यं गुडूच्यां तद्वदेव तु

२४४

जीर्णाज्ज्वरे च शोफे च पारडरोगे च पजितम् एतेनैव तु कल्पेन घृतं पञ्चाविकं पचेत्

२४५

पञ्चाजं पञ्चमहिषं चतुरुष्ट्रमथापि च त्रिफलोशीरशम्पाककटुकातिविषाघने:

२४६

शतावरीसमपर्यङ्गगुडूचीरजनीद्वयै: चित्रककृतिवृत्तामूर्वापटोलारिष्टबालकै:

२४७

किराततिक्तकवचाविशालापधकोत्पलै: सारिवाद्वययष्टयाह्वचविकारक्तचन्दनै:

२४७

दुरालभापर्पट्कत्रायमाषाटरुषकै: रास्त्राकुड्कुममञ्जिष्ठामागधीनागरेस्थथा

२४५

धान्त्रीफलरसै: सम्यग्द्रवगुणै: साधितं हविः

२४६

परिसर्पज्वरश्वासगुल्मकुष्टनिवारणम् पारडप्लिहाम्रिसादिभ्य एतदेव परं हितम्

२४६

पटोलकटुकादार्वीनिम्बवासाफलत्रिकम् दुरालभापर्पट्कत्रायमाषा: पलोन्मिता:

२५०

प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मये

२४९

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्

२५०

कल्कैः कुटजभूनिम्बघनयष्ट्याहचन्दने:

२५१

सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चतुष्यं शुक्लयोगर्हितम्

२५२

ग्राह्यकर्यातिवदनवर्त्मरोगवशापहम्

२५३

रक्तपित्तकफस्वेदक्लेदपूर्योपशोषणम्

२५४

कामलेज्वरवरौसपिगडमालोहरं परमं शृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिषा

२५५

पयःसारमिदं पेयं मथितं विषमज्वरे

२५६

वातज्वरेऽनु पेये श्वासे हद्रोगे चैतदिष्यते

२५७

लात्राविश्वनिशामूर्वामञ्जिष्ठासर्वजिकामये:

२५८

षड्गुणेन च तैलेन सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत्

२५९

धीरिवृक्षासनारिष्ठजम्बूषमच्छदाज्जुने:

२६०

शिरीषखदिरास्फोटामृता वल्‍ल्‍याटरूषके

२६१

कटुकापर्पटोषीरवचातेजोवतीष्ठने:

२६२

साधितं तैलमभ्यङ्गाद् ज्वरज्वरापहम्

२६३

निर्‌वृषैर्‌भृङ्गगैर्नागङ्गवर्नीतै: कृत्तस्करै:

२६४

त्रासयेदागमे चैनं तदहर्बीजयेज्ज्वरेत् च

२६५

शृत्यभिष्यन्दिगुरु भिषवामयेद्वा पुनः पुनः

२६६

मद्यं तिक्तं पाययेत घृतं वा ज्वरनाशनम्

२६७

पुरां वा घृतं कामुदारं वा विरेचनम्

२६८

निरूहयेद्वा मतिमान् सुस्निग्धं तदहर्नरम्

२६९

ग्रजाव्योषशर्मरोमाशि वचां कुष्ठं पलङ्घषा

२७०

निम्बपत्रं मध्ययुतं धूपनं तस्य दापयेत्

२७१

वैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम्

२७२

पिप्पली सेन्धवं तैलं नेपाली चैवगाझनम्

२७३

उदरोक्तानि सर्पींषि यान्युक्तानि पुरा मया

२७४

कल्पोक्तं चाजितं सर्पिः सेव्यमाने ज्वरं जयेत्

२७५

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बिन्दावेशनपूजनै:

२७६

जयेष्टूताभिषङ्गोथ्यं विज्ञानादेश मांसम्

२७७

श्रमद्न्‌योथ्ये भुझ्जीत घृताभ्यक्तो रसौदनम्

[ERROR page 89 - NVIDIA client error]

251

भोजयेद्वितमन्त्रं च यथा सुखमवाप्नुयात्

252

दाहाभिभूते तु विधिं कुर्यादाहविनाशनम् मध्युपाशितयुक्तेन निंबपत्राम्भसाSपि वा

253

दाहज्वरार्तिं मतिमान् वामयेत् विप्रमेव च शतधौतघृताभ्यक्तं दिव्याद्र्रा यवशकृतुमिः

254

कोलेSम्लकसंयुक्तः शुक्तिधान्याम्लसंयुतः ग्राम्यपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापललवेष्टथा

255

ग्राम्यपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्दिहेतु

256

बदरीपललवोस्थेन फेननारिष्टकस्य च लिम्पेद्र्ज्ञे दाहतूरमूर्छा: प्रशाम्यन्ति च सर्वशः

257

यवाधकुडवं पिष्ट्वा मज्जिष्ठार्धपलं तथा ग्राम्यप्रस्थशतोनिमश्रिं तैलप्रस्थं विपाचयेत्

258

एतत् प्रह्लादनं तैलं ज्वरदाहविनाशनम् न्यग्रोधादिगणो यसतु काकोल्यादिगणो गवा:

259

उत्पलादिगणो यसतु पिष्टैर्वा तैः प्रलेपयेत् तत्कषायाम्लसंयुक्ता: स्नेहाश्राभ्यञ्जने हिता:

260

तेषां शीतकषाये वा दाहार्तमवगाहयेत् दाहवेगे त्वतिक्रान्ते तस्मादुद्धृत्य मानवम्

261

परिषिच्याम्बुभिः शीतैः प्रलिम्पेद्र्जनदनादिभिः ग्लानं वा दीनमनससमाशिलप्षेयुर्वराज्ञना:

262

पेलव द्वौमसंवीताश्चन्दनाद्रिपयोधरा: विभ्रत्योऽञ्जसत्रजक्षित्रा मगिरतरविभूषिता:

263

भजेयुस्ता: स्तने: शीतैः स्पृशन्त्योSम्बुरुहैः सुखैः प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनीयेत् पुनः

264

हिते च भोजयेदन्नं तथाडSप्रति सुखं महत् पित्तज्वरोकं शमनं विरेकोडन्यद्धितंत च यत्

265

निह्रेति पत्तमेवादौ दोषेषु समवायिषु दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्तानां विशेषतः:

266

छर्दिमूर्छापिपासावीनविरोधाज्ज्वरस्य च उपद्रवाझ्येयेऽपि प्रत्यनीकेन हेतुना

[ERROR page 91 - NVIDIA client error]

३१२

सुपूतं शीतलं बस्तिं दद्य्रामानाय दापयेत् ज्वरदाहापहं तेषु सिद्धं चैवानुवासनम्

३१३

ग्रारगव्धगगाक्वाथः पिप्पल्यादिसमायुतः: सन्नोदनमूत्रा देया: स्यु: कफज्वरविनाशन:

३१४

कफद्रैरेव संसिद्धा द्रव्यैश्राप्यनुवासना: सस्नेहं सन्निपातेषु च संसृष्टा बस्तयो हिता:

३१५

संसृष्टैरेव संसृष्टा द्रव्यैश्राप्यनुवासना: वातरोगापहा: सर्वे स्नेहा ये सम्यगीरिता:

३१६

विना तेलं तु एवं स्प्युरोज्या मारुतजे ज्वरे निखिलेनोपपयोज्याश्च त एवाभ्यञ्जनादिषु

३१७

पैत्तिके मधुरैस्तिक्तै: सिद्धं सर्पिषि पूज्यते श्लेष्मिके कटुतिक्तैस्तु संसृष्टानितरेपु च

३१५

हतावशेषं पित्तं तु त्वक्स्थं जनयति ज्वरम् पिप्वेदिन्दुरसं तत्र शीतं वा शर्करोदकम्

३१६

शालिपिष्टिकयोर्मिश्रमश्वनीतात् धीरसंततम् कफवातोत्थयोरेव स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत्

३२०

घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं सर्वज्वरेषु च तेनान्तरेष्याशयं स्वं गता दोषा भवन्ति हि

३२१

धान्तून् प्रज्ञाभयन् दोषो मोदकाले बलীয়ते तेन व्याकुलचित्तस्तु प्रियमाsश इवेहते

३२२

लघुत्वं शिरस: स्वेदो मुखमार्गड पाकि च नवथुश्रानकाझा च ज्वरमुक्तस्य लङ्घयाम्

३२३

शम्बुक्रोधोद्भवो घोरो बलवश्राम्रिसादक: रोगराट् रोगसङ्घातो ज्वर इत्युपदिश्यते

३२४

व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादनसंभवात् ग्रन्थको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम प्रथमोऽध्याय: ३६

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१

ग्रथाथोडतिसारप्रतिषेधं व्याख्यास्याम:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

३

गुर्वीतस्त्रिग्धरूढोष्ठद्रवस्थूलातिशीतलै: विरुद्धाध्यशनाजीर्णरसात्ययैरापि भोजनै:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

४

शोकाहृष्याम्बुमद्यातिपानात् सात्यरुर्तपर्ययात् जलातिरमशैर्वेगविगातै: कृमिदोषै:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

५

नृणां भवत्यतीसारो लद्धां तस्य वद्यते

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

६

संशम्यापांधातुर्न्त: कुशानुं वर्चो मिश्रो मारुतेन प्रसुत्न: वृद्धोऽतीवाध: सरत्येष यमसाद्वाराधि घोरं तं त्वतीसारमाहु:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

७

एकैकश: सर्वश्श्रापि दोषै: शोकेनान्य: षष्ठग्रामेन चोक्त: केचित् प्राहुर्नेकरूपप्रकारं नैवेत्येवं काशिराजस्त्वयोक्तं

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

५

दोषावस्थास्तस्य नेकप्रकारा: काले काले व्याधितस्योद्र्वव्न्ति हननाभिपायूदर कुचि तोदगात्रावसादानिल सन्निरोधा:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

९

विद्टसृज् ग्राद्ध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुर: सरागि शूलाविष्ट: सक्तमूत्रनिक्कूजी स्वस्तापान: सन्नकटचूरुरुद्ध:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१०

वर्चो मुश्रुत्यल्पमल्त्यं सफेनं रूद्धं श्यावं सानिलं मारुतेन दुर्गन्धयुष्मां वेगवमांसतो यप्रकृतं भिन्नं स्विन्नदेहोऽतिद्रुयाम्

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

११

पित्तात् पीतं नीलमलोहितं वा तृष्णामूर्च्छादाहपाकज्वारार्त: तन्द्रानिद्रागौरवोल्कलेशादि वेगाश्शीघ्रं सृष्टविष्टकोपि भूय:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१२

शुक्लं सान्द्रं श्लेष्माशा श्लेष्मयुक्त भक्तद्वेषी नि: स्वनं हृष्टरोमा तन्द्रा युक्तो मोहसादस्य शोषा वच: कुह्योन्निकवेगां तृष्णाति:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१३

सर्वोद्दूतेऽर्वालिझोपपत्ति: कृच्छ्र्शय्यां बलवृद्धेश्व साध्य: तैस्तैर्भावै: शोचतोल्पाशनस्य वाष्पावेगा: पक्विमाविध्यशिय जिन्तो:

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१४

कोषं गत्वा ततो भयतस्य रक्तं तनूधस्तात काकगान्तप्रकाशं वर्चोमिश्रं नि:पुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सायं तेन कुच्छ्रात

चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

शोकोत्पन्नो दुष्ट्रिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यै: कष्ट एष प्रदिष्ट:

१५

ग्रामाजीर्‌शोपद्रुता: द्वोभयन्त: कोष्ठं दोषा: सम्प्रदुष्टा: सभक्तकं

१६

नानावर्णा नैकश: सारयन्ति कृच्छ्राऽऽज्ञतो: षष्ठमेनं वदन्ति

१७

संस्कृष्टमेभिदोषैस्तु नयस्तमप्स्ववसीदति पुरीषं भृशदुर्गन्धस्व विच्छिन्नं चामसंञ्जकम्

१७

एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्स तु लिङ्गयव च मनुष्यस्य तस्य पक्वं विनिदिशेत्

१८

सर्पिर्मेदोवेशवाराम्बूतेलमज्जादधिरौद्ररूपं स्ववेगत

१८

मज्जिष्ठाभं मस्तुलुङ्गोपमं वा विस्तं शीतं प्रेतगन्ध्यझ्नाभम्

२०

राजीमद्रा चन्द्रके: सन्ततं वा पूयप्रखयं कर्दमाभं तथोष्ठाम हन्यादेतद्यत् प्रतीपं भवेद्धि द्वीगां हन्युशोपसर्गा: प्रभूता:

२०

ग्रसंवृतगुदं द्वीगां तुुराध्मातमुपहृतम गुदे पक्वे गतोष्मागमतिसारिक्यां त्यजेत्

२२

शरीरिगामतिसार: संबभूतो येन केनचिद दोषागामेव लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते

२३

स्नेहाजीर्‌निमित्तस्तु बहुशलप्रवाहिक: विसूचिकानिमित्तस्तु चान्द्रोदजीन्‌निमित्तज: विषार्श:कृमिसमूतेो यथास्वं दोशलचग्ना:

२४

ग्रामपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यत: व्रत: सर्वेडतिसारास्तु जेया: पक्वामलद्‌रगै:

२५

तत्रादौ लङ्घनं कार्यमतिसारेपु देहिनाम् तत: पाचनसंयुक्तो यवागूवादिक्रमो हित:

२६

ग्रथवा वामयित्वा ऽमे शूलाध्माननिपीडितम पिप्पलीसेन्धवाम्भोऽभिलङ्घनाद्यैरुपाचरेत्

२७

कार्यं च वमनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनम खड्‌यूषयवागूषु पिप्पल्याद्यां च योजयेत्

२५

ग्रन्नेन विधिना चामं यस्स वै नोपशाम्यति हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत प्रात: स मानव:

२६

ग्रामातिसारिगां कार्य नादौ संगृग्रहां नृपशाम तेषां दोषा विबद्धा: प्राग्जनयन्त्यामयानिमान

२६

प्लीहपार्श्वदवामयानाहमेहकुष्टोदरज्वरान

३०

शोफगुल्मग्रहहृदयरः शूलालसकहृद्ग्रहान्

३१

सशूलं बहुशः कृच्छ्राद्विबद्धं योजयिसारयते | दोषान् सन्निचितान् तस्य पथ्याभिः संप्रवर्तयेत्

३२

योगतिद्रवं प्रभूतं च पुरीषमतिसारयते | तस्यादौ वमनं कुर्यात् पश्चाल्लघूपपाचनम्

३३

स्तोकं स्तोकं विर्बन्धं वा सशूलं योजयिसारयेत् | ग्रभ्यापिप्पलीकल्कैः सुःखोष्णोःस्तु विरेचयेत्

३४

ग्रामे च लद्धान् शस्तमादौ पाचनमेव वा | योगाश्रातं प्रवर्त्यन्ते त्वामातीसारणाशना:

३५

किलिझ्यातिविषाहिडगुसौवर्चलवचाभया: | देवदारुवचामुस्तानागरातिविषाभया:

३६

ग्रभया धान्यंकं मुस्तं पिप्पली नागरं वचा | नागरं धान्यंकं मुस्तं वालकं बिल्वमेव च

३७

मुस्तं पर्पटकं शुणठी वचा प्रतिविषाडभया | ग्रभ्यार्तिविषा हिडगु वचा सौवर्चलं तथैव च

३८

चित्रकः पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी | पाटा वत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम्

३९

मूर्वा निर्दहनी पाटा त्र्युष्णां गजपिप्पली | सिद्धार्थका भद्रदार्शताहा कटुकारोहिणी

४०

एला सावरकं कुष्ठं हरिद्रे कौटजा यवा: | मेषशृङ्गी त्वगेले च कृमिघ्नं वृक्षकागं च

४१

वृक्षादनी वीरतरुबृहत्यौ द्वे सहै तथा | ग्ररलुत्कक तेन्तुकी च दाडिमी कौटजी शमी

४२

पाटा तेजोवती मुस्तं पिप्पली कौटजं फलम् | पटोललीदीप्यको बिल्वे हरिद्रे देवदारु च

४३

विडङ्गमभया पाटा शृङ्गवेरं घनं वचा | वचा वत्सकबीजानि सेन्धवं कटुकारोहिणी

४४

हिडगुर्वत्सकबीजानि वचा बिल्वशलाटु च | नागरातिविषे मुस्तं पिप्पल्यो वातस्कं फलम्

महौषधं प्रतिविषा मुस्तं चेत्यामपाचनाः

[ERROR page 96 - NVIDIA client error]

[ERROR page 97 - NVIDIA client error]

७५

पक्वातिसारं योगोऽय जयेत्पीतः सशोध्यितम् निरामरूपं शूलार्तिं लङ्घनादेशैः कर्षितम्

७६

नरं रूक्षतमवेद्याग्निं सत्त्वारं पाययेद्घृतम् बलाबृहत्यंशुमतीकच्छुरामूलसाधितम्

७७

मधुरितं समधुकं पिबेच्छूलैरभिद्रुतः दर्वीबिल्वकेशन्द्राद्रोकिटकेंद्रयवैर्घृतम्

७५

साधितं हन्यतीसारं वातपित्तकफात्मकम् दध्रा चाम्लेन संपक्वं सत्योषाजाजिचित्रकम्

७६

सच्चव्यपिप्पलीमूलं दाडिमैर्वा रुगर्दितः पयो घृतं च मधु च पिबेच्छूलैरभिद्रुतः

५०

सिताजमोदकट्वङ्मधुकैरपचूर्णितम् ग्रहवेदनं सुसंपक्वं दीपाम्रे: सुचिरोस्थितम्

५१

नानावर्णमतिसारं पुटपाकैरुपाचरेत् त्वक्पिप्पली दीर्घावृतस्य पथ्यकेसरसंज्ञितम्

५२

काश्मरीपम्पप्रतिश्यायश्वः सत्रेण संदृढम् मृताड्वलिप्तं सुकृतझोरेष्ववकूलयेत्

५३

स्विन्नमुद्रृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं ततः शीतं मध्ययुतं कृत्वा पाययेतोदरामये

५४

जीवन्तीमेषशृङ्गादिष्वेवं द्व्येषु साधयेत् तित्तिरिं लुष्टिं सम्यक् निष्कृष्यान्त्रं तु पूरयेत्

५५

न्यग्रोधादित्वचां कल्कै: पूर्ववद्झावकूलयेत् रसमादाय तस्याथ सुस्विन्नस्य समाचिकम्

५६

शर्करोपहितं शीतं पाययेतोदरामये लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वदार्वीपाठासितोत्पलान्

५७

तरड्लोदकसंपीष्ठान् दीर्घवृन्तत्वग्न्वितान् पूर्ववत् कूलितात्तस्माद्रस्मादाय शीतलम्

५५

मध्वार्तं पाययेद्धृतं कफपित्तोदरामये एवं प्ररोहै: कुर्वीत वटादीनां विधानवत्

५६

पुटपाकं यथायोगं जाङ्गलोपहितान् शुभान् बहुश्लेष्म सरक्तं च मन्त्रवातं चिरोस्थितम्

६०

कौटजं फासितं वाड्‌पि हन्यतीसारमोजसा ग्रामष्ठादिमधुयुतं पिप्पल्यादिसमन्वितम्

६१

पृथिनपर्षीबलाबिल्ववालकोत्पलधान्यकैः सनागरैः पिबेत् पेयां साधितामुदरामयी

६२

श्ररलुत्कक् प्रियङ्गुं च मधुकं दाडिमाड्‌कुरान् ग्रोथाप्य पित्तं देहोनं यवागू साधयेदद्रवाम्

६३

एषा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्वानसंशयम् रसाज्ज्ञां सातिविषं त्वग्बीजं कौटजं तथा

६४

धातकी नागरं चैव पाययेतरडलाम्बुना सशूलं रक्तजं ग्रान्ति एते मधुसमायुताः

६५

मधुकं बिल्वपेशी च शर्करामधुसंयुता ग्रतीसारं निहन्युश्र शालिषष्टिकयोः कषा:

६६

तद्ल्लीढं मध्युयुतं बदरीमूलमेव तु बद्रयर्जुनजम्ब्वाम्रशाल्कीवेत्तत्सत्वच:

६७

शर्करार्जुद्रसंयुक्ता: पीता धान्यदरामयम एतैरेव यवागून्ध षडान् यूपांश्र कारयेत्

६८

पानीयानि च तृष्णासु द्रव्येष्वेतेषु बु्रद्धिमान् कृतं शाल्मलिवृन्तेषु कषायं हिमसंशितम्

६९

निशापर्युषितं पेयं सच्चौद्रं मधुकान्वितम् विबद्धद्वातविट् शूलपरीत: सपवाहिक:

१००

सरक्तपित्तश्र पयः पिबेतृष्णासमन्वितः यथाड्‌मृतं तथा नीरमतीसारेपु पूजितम्

१०१

चिरोस्थितेषु तत् पेयमपां भागेस्विभि: श्रुतम् दोषेषु हरत्तद्विद्र तस्मात्पथ्यतमं स्मृतम्

१०२

हितः स्नेहविरेको वा वसथः पिच्छिलाश्र ये पिच्छलस्वरसे सिद्धं हितं च घृतमुच्यते

१०३

शकृता यस्तु संसृष्टमतिसार्येंत शोभितम् प्राक् पश्चाद्रा पुरीषस्य सरुक् सम्परिकर्तिक:

१०४

नीरिशुद्धाश्रुतं सर्पिः पिबेत् सच्चौद्रशर्करम् दार्वीत्वकपिप्पलीशृगठीलालानाशकयवैघृतम्

१०५

संयुक्तं भद्रोहिगयापक्वं पेयादिमिश्रितम् त्रिदोषमप्यतीसारं पीतं हन्ति सुदारुणम्

१०६

गौरवे वमनं पथ्यं यस्स्यात् प्रबलः कफः ज्वरे दाहे सविडबन्धे मारुताद्रक्तपित्तवत् संपक्वे बहुदोषे च विभन्धे मूत्रशोधनेः कायमास्थापनं च्छीप्रं तथैव चानुवासनम्

१०७

प्रवाहये गुदभंशे मूत्राघाते कटिग्रहे मधुराम्लैः श्रुतं तैलं सर्पिर्वाडप्यनुवासनम्

१०८

गुदपाकस्तु पित्तेन यस्स्यादहिताशिनः तस्य पित्तहराः सेकास्तत्सिद्धाश्चानुवासनाः

१०९

दधिमरडसुराबिल्वसिद्धं तैलं समारुते भोजनेच हितं छीरं कच्छुरामूलसाधितम्

११०

ऋतुपाल्पं बहुशो रक्तं सरुधिर उपवेश्यते यदा वायुविरुद्धद्रश पिच्छाबस्तिस्तदा हितः

१११

प्रायेण गददौर्बल्यं दीर्घकालातिसारिणाम् भवेत्समाद्धितं तेषां गुदे तैलावचारणम्

११२

कपित्थशाल्मलीफज्जी वटकार्पासदाडिमा: यूथिका कच्छुरा शेलुः शणशृङ्गवृक्ष दाधिका:

११३

शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती करटकारिका बलाश्वदंष्ट्राबिल्वानि पाठानागरधान्यकम्

११४

एष ग्राहारसंयोगे हितः सर्वातिसारिणाम् तिलकल्को हितश्वास्त्र मौद्रो मुद्दरससस्तथा

११५

पित्तातिसारी यो मर्त्यः पित्तलान्यतिषेवते पित्तं प्रदूष्य तस्याशु रक्ताती सारमावहेत्

११६

ज्वरं शूलं तृष्णां दाहं गुदपार्कं च दारुणम् यो रक्तं शकृतः पूर्वं पश्चाद्वा प्रतिसार्यते

११७

स पल्लवैर्वटादीनां ससरपिः साधितं पयः पिबेत् सशर्कराम्लौत्रमथवाडप्यभिमथ्य तत्

११८

नवनीतमथो लिह्यात्कं चानुपिबेत्ततः प्रियालशाल्मलीफल्त्नशल्लकीतिनिशत्वचः

१२०

द्विरे विमृदिता: पीताः सच्चौद्रा रक्तनाशना: मध्युकं शर्करा लोध्रं पयस्यामथ सारिवाम्

१२१

पिबेच्छागेन पयसा सच्चौद्रं रक्तनाशनम् मञ्जिष्ठां सारिवां लोध्रं पद्मकं कुमुदोत्पलम्

१२२

पिबेत् पद्मां च दुर्धेन छागेनासृकप्रशान्तये शर्करातपलललोध्राभ्यां समङ्गा मध्युकं तिलाः

१२३

तिलाः कृष्णाः सयष्टाहाहा: समङ्गा चोत्पलानि च तिला मोचरसो लोध्रं तथैव मधुकोत्पलम्

१२४

कच्छुरा तिलकल्कश्व योगाश्चोक्त्वार एव च ग्राजेन पयसा पेया: सक्ते मधुसंयुक्ताः

१२५

द्रवे सर्कते स्ववति बालबिल्वं सफासितम् सच्चौद्रतैलं प्रागेव लिह्यादाशु हितं हि तत्

१२६

कोशकारं घृते भृष्टं लाजचूर्णी सिता मधु सशूलं रक्तपित्तोत्यं लीडं हन्युदरामयम्

१२७

बिल्वमध्ये समधुकं शर्करानौद्रसंयुतम् तरडुलाम्बुयुतो योग: पित्तरक्तोत्थितं जयेत्

१२५

योगान् सांग्राहिकांश्वान्यान् पिबेत्स चौद्रशर्करान् न्यग्रोधादिषु कुर्याञ्ज्ञ पुटपाकान् यथेरितान्

१२६

गुदपाके च ये उक्तास्तेऽत्रापि विधय: स्मृताः रुजायां चाप्रशाम्यन्त्यां पिच्छाबस्तिरहितो भवेत्

१३०

सक्तविडङ्गत्रिफलाकृष्णाकषायैस्तं विरेचयेत् ग्रथवैरङ्गसिद्धेन पयसा केवलेन वा

१३१

यवागूर्वितरेद्र्यस्य वातघ्नैरदीपने: कृताः दीपाम्रियनि:पुषो यः सायंते फेनिलं शकृत्

१३२

स पिबेत् फाशितं शुरठीदधितैलपयोघृतम् स्विन्नानि गुडतैलाभ्यां भञ्जयेद्व्रणदारुणि च

१३३

स्विन्नानि पिष्टवद्राढपि समं बिल्वशलाटुभिः दशगोपयुज्य कुल्माषान् श्वेतामनुपिबेत सुराम्

१३४

शशमांसं सरुधिरं समङ्गां सघृतं दधि

[ERROR page 102 - NVIDIA client error]

१४६

माषान् सुसिद्धान् वृतमरडयुक्तान् खादेद्ध दध्रा मरिचोपदंशान् १४६ महारुजे मृतकृच्छ्रे भिषग् वस्तिं प्रदापयेत् पयोमधृृतोन्मिश्रं मधुकोत्पलसाधितम्

१४७

स वस्तः शमयेत्सस्य रक्तं दाहमथो ज्वरम् मधुरौषधसिद्धं च हितं तस्यानुवासनम्

१४८

रात्रौवहानि वां नित्यं रुजान्ति यो भवेद्र्रः: यथा यथा सैतैः स्याद्रातशान्तिस्तथा तथा

१४९

प्रशान्ते मारुते चापि शान्तिं याति प्रवाहिका तस्मात् प्रवाहिकारोगे मारुतं शमयेद्र्रषक

१५०

पाठाजमोदाकुटजोत्पलं च शुरूठी समा मार्गधिका|श्र पिष्टा: शुष्काम्बुपीताः शमयन्ति रोगं मेध्यारडसिद्धं सगृृतं पयो वा

१५१

शुरूठीं घृतं सद्र्दकं सतैलं विपाच्य लीलूवाड्मयमाशु हन्याद् गजाशनाकुम्भिकदाडिमानां रसैः कृता तैलघृते सद्र्द्रक

१५२

बिल्वान्विता पथ्यतमा यवागूर्धारोषधुग्धस्य तथा च पानम् लघूनि पथ्यान्यथ दीपनानि स्त्रिग्धानि भोज्यान्यद्र्रामयेषु

१५३

हिताय नित्यं वितरेंदृभ्ज्य योगांश्र तौस्तान् भिषग्प्रमत्तः तृष्णापह्नयन्ती लघ्वी दीपनी वस्तिशोधनी

१५४

ज्वरे चैवातिसारे च यवागूः सर्वदा हिता रूद्धाजाते क्रिया नृिगधा रूत्ता स्नेहनिमित्तजे

१५५

भयजे सान्त्वनापूर्वं शोकजे शोकनाशिनी विषार्श:कृमिसंभूते हिता चोभयशर्मदा

१६०

छर्दिमूच्र्छान्त्रडाद्यांश्र साधयेद्विरोधतः समवाये तु दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत्

१६१

ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्त्रयत मारुतम् यस्स्योद्धारं विना मूत्रं सम्यग्वनायुश्र गच्छति

१६२

दीप्ताग्रेलघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजा: सन्ति चापरे

१६३

कर्मदोषोद्र्दवाश्रान्त्ये कर्मजास्तेष्वहेतुका: नश्यन्ति त्वक्रियाभिस्ते क्रियाभिः कर्मसंक्षये

१६४

शाम्यन्ति दोषसंभूता दोषसंक्षयहेतुभिः

१६५

तेषामल्पनिदानाः ये प्रतिकृष्टा भवन्ति च मृदवो बहुदोषा वा कर्मदोषोद्भवास्तु ते

१६६

कर्मदोषप्रकृताः तेषां सिद्धिर्विधीयते दुष्यति ग्राहिणी जन्तोः प्रादुर्भावहेतुभिः

१६६

ऋतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्रेरहिताशिनः भूयः संदूषिते वีहिग्रहणाभिभूतदूष्यते

१६७

तस्मात्कार्यः परिहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत् यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्रागतस्थथा

१६८

षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता पक्वामाशयमध्यस्था ग्राहिणी सा प्रकृतिंता

१६९

ग्रहणया बलमप्रहृतौ चापि ग्राहिणी श्रितः तस्मात् संदूषिते वहौ ग्राहिणी सम्प्रदुष्यति

१७०

एकशः सर्वशश्वेऽदोषैरत्यर्थमुच्य्रितैः सा दुष्टा बहुशो भुक्तमामेव विमुञ्चति

१७१

पक्वं वा सुरुजं पित्ते मर्हद्बलं महौदरम् ग्रहणीरोगमाहस्तमायुःवेदविदो जनाः

१७२

तस्योत्पत्तौ विदाहोऽन्ने सदनालस्यतृट्क्लमा बलञ्जयोऽरुचिः कासः करण्ठवेष्टनत्रकूजनम्

१७३

ग्रथ जाठे भवेज्जन्तु शूनपादकरः कृशः पर्वङ्गलौल्यतृट्‌छर्दिज्वरारोचकदाहवान्

१७४

उदरीयेच्छुक्तिकत्काम्ललोहधूमामगन्धिकम् प्रसेकमुखवैरसयतंकारुचपीडितः

१७५

वाताच्छूलाधिका: पायुहतपार्श्वोदरमस्तके: पित्तात् सदाहैर्गुरुभिः कफात्तिभ्यस्त्रललज्जगे

१७६

दोषवशेनखेष्टद्विद्वेषमूत्रनयनानने: हत्पार्श्वोदरगुल्माशःप्लीहाशद्दी च मानवः

१७७

यथादोषोच्छ्रयं तस्य विशुद्धस्य यथाक्रमम् पेयादिं वितरेत् सम्प्रदोपनीयोगसंभृतम्

१७८

ततः पाचनसंग्राहिदीपनीयोगशात्रयम् पिबेत् प्रातः सुरारिष्टस्त्रेहमूत्रसुखाम्बुभिः

तक्रेगा वाडथ तक्रं वा केवलं हितमुच्यते कॄमिगुल्मोदराशोफ्रैः क्रियाश्रात्रावचारयेत् १५० चूर्णिं हिडिग़्वादिके चात्र धॄतं वा प्लेहनाशनम् कल्केन मगधादेश चाङेरीस्वरसेन च १५१ चतुर्गुणेन द्रॄहा च घॄतं सिद्धं हितं भवेत् सर्वथा दीपनं सर्व गृह्णीयारोगेषु हितम् ज्वरादीनविरोधाच्च साधयेत् स्वेदश्रिकित्सितैः १५२

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सितत्नॄष्टिसारप्रतिषेधो नाम द्वितीयडध्यायः ग्रादितः चत्वारिंशोऽध्यायः ४०

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

१

ग्रथातः शोशप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः १

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

३

ग्रनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः दुर्विज्ञेयो दुर्निवारः शोषो व्याधिर्महाबलः ३

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

४

संशोषशाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते क्रियाच्चयकरत्वाच्च द्वय इत्युच्यते पुनः ४

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

५

राजश्न्द्रमसो यस्मादभूदेश किलामयः तस्मात् राजयक्ष्मेलित केचिदाहः पुनर्जना ५

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

६

स व्यस्तैरज्यते दोषैरिति केचिद्वदन्ति हि एकादशानामेकस्मिन् सान्निध्यात्तन्रयुक्तितः ६

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

७

क्रियाशामविभागेन प्रागेकोत्पादनेन च एक एव मतः शोषः सन्निपातात्मको ह्वत ७

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

८

उद्रकॊत्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति हि नयान्द्रेगप्रतीघातादाघाताद्विषमाशनात् ५

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

९

जायते कुपितैर्दोषैर्न्याम्पदेहस्य देहिनः कफप्रधानैर्दोषैर्हि सद्रेषु रसवर्त्मसु ६

एकचत्वारिशततमोऽध्यायः

१०

ग्रतिव्यवायिनो वापि द्वीगो रेतस्यानन्तरम् द्वीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः १०

११

भक्तद्रेषो ज्वरः श्रासः कासः शोणितदर्शनम् स्वरभेदश्च जायेत षडूूपे राजयक्ष्मणि

१२

स्वरभेदोऽनिलाऽऽहूलं संलोचश्वांसपार्श्वयोः ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः

१३

शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छर्द एव च कासः कराठस्थस्य चोद्द्वमसो विज्ञेयः कफकपितः

१४

एकादशभिरेभिर्वा षडिभर्वा ऽपि समन्वितम् कासातीसारपार्श्वातिस्वरभेदारुचिज्वरैः

१५

त्रिभिर्वा पीडितं लिङ्गैर्जरकासासुगामयैः जघ्याच्छोथार्दितं जतुमिच्छन्न सविपुलं यशः

१६

व्यवायशोकस्थाविर्यव्यायामाऽध्वोपवासतः व्रणोरः क्षतपीडाभ्यां शोणाननये वदन्ति हि

१७

व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः पारडदेहेा यथापूर्वं धीयन्ते चास्य धातवः

१८

प्रधानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकोपशोक्यपि तादृशः विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरभिलक्षितः

१९

जराशोषी कृशो मन्दवीर्यबुद्धिबलेन्द्रियः कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतत्स्वरः

२०

ष्ठीवति श्लेष्मगा हीनं गौरवारुचिपीडितः सम्प्रस्तुतास्यानासान्नः सुमरुच्चन्मलच्छविः

२१

ग्रह्हप्रशोषी स्वस्ताङ्गः संहृष्टपुरुषच्छविः प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः

२२

व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः उरःक्षतकृतैलिङ्गः संयुक्तश्व न तादृशा

२३

रक्तन्न जायते ऽनाभिस्रस्तथेवाहारयन्त्रणात् व्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाऽध्ययतमः स्मृतः

२४

व्यायामभाराध्ययनैरभिघातातिमैथुनैः कर्मणा चाप्युरस्येन वक्तो यस्य विदारितम्

२४

तस्योरसि त्व ते रक्तं पूयः श्लेष्मा च गच्छति कासमानश्छर्दयेद्यत्र पीतरक्तासितारुगाम्

[ERROR page 107 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

४१

मांसादमांसेपु घृतं च सिद्धं शोणापहं चोद्रक्यामस्मेतम्‌ | द्राग्नासितामागधिकावलेहः सच्चौद्रतेलः त्रैयरोघाती

उत्तरस्थान

४२

घृतेन चाजेन समाहितकेन तुवर्यगन्धातिलमाषचूर्णैः | सिताश्वगन्धागधोद्भवानां चूर्णं घृतौद्रयुतं प्रलिह्यात्‌

उत्तरस्थान

४३

तीरं पिबेद्वाडप्यथ वाजिगन्धाविपक्वमेव लभतेर्ऋपुष्मं | तदुत्तमं तीरघृतं सितौद्रैः प्रातः पिबेद्वाडपि प्रयानुपानम्‌

उत्तरस्थान

४४

उत्सादने चापि तुवर्यगन्धा योज्या यवाश्रिव पुनर्नवे च | कृत्स्ने वृक्षे तत्कुसुमैश्च सिद्धं सर्पिः पिबेद्वौद्रयुतं हिताशी

उत्तरस्थान

४५

यथ्नाश्रमेतत्‌ प्रभलं च कासं श्वासं च हन्यादपि पारडतां च | शकुद्रसौ गोक्शगजावयानां क्वाथा मिताश्रापि तथैव भागे:

उत्तरस्थान

४६

मूर्वाहरिद्रार्कदिरद्रुमाणां तीरस्य भागस्त्वपरो घृतस्य | भागान्‌ दशैतान्‌ विपचेद्धिधिज्ञो दत्त्वा त्रिवर्गं मधुरं च कृत्स्नम्‌

उत्तरस्थान

४७

कटत्रिकं चैव सभद्रदारु घृतोत्तमं यत्मनिवारणायै | द्रे पञ्चमूल्यो वृक्षान्‌ करञ्जं भल्लातकं बिल्वपुनर्नवे च

उत्तरस्थान

४८

यवान्‌ कुलत्थान्‌ बदराणि भार्गी पाठां हताशं समहीकृतं च | कृत्वा कषायं विपचेद्धि तस्य षड्भिर्हि पात्रैर्हृतपात्रमेव च

उत्तरस्थान

४९

व्योषं महावृदपयोभयानि च चव्यं सुराहयं लवशोत्तमं च | एतद्वि शोर्ष जठरागौ च हन्यात्‌ प्रमेहांशु सहानिलेन

उत्तरस्थान

५०

गोक्शाव्यजे भैषज्यरोट्ट्रजाते: शकुद्रसच्चीररसन्नतोऽथै: | द्राग्नाश्वगन्धागधासिताभिः सिद्धं घृतं यत्मविकारहरि

उत्तरस्थान

५१

एलाजमोदामलकाभ्यां द्वग्गायत्रयिष्ठासनशालासारान्‌ | विडङ्गभल्लातकचित्रकाग्राट्त्रिकाम्भोदुस्राष्ट्रांशु

उत्तरस्थान

५२

पक्त्वा जले तेन पचेति सर्पिस्तस्मिन्‌ सुसिद्धे त्वतारिते च | त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया दत्त्वा तुगाच्छीरिपलानि षट्‌ च

उत्तरस्थान

५३

प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात्‌ चौद्रं ततौ मन्थहृतं विदध्यात्‌ | पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्य पश्वात्‌ पिबेत्‌ तीरमतन्द्रितश्र

उत्तरस्थान

५४

एतद्वि मेध्यं परमं पवित्रं चत्नुष्यमायुष्यमथो यशस्यम्‌ | यत्नाश्रमाशु व्यपहन्ति चैतत्‌ पारडवामयं चैव भगन्दरं च

उत्तरस्थान

५५

श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासहलप्ल्लीहगुल्मग्रहशोफदांश्र | न चात्र किंचित्‌ परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम्‌

55

प्लीहोदरोक्तं विहितं च सर्पिस्त्रीरय्येव चान्यानि हितानि चात्र

56

उपद्रवांश्र स्वरवैकृतादीन् जयेद्यथास्वं प्रसमीच्य शास्त्रं

57

ग्रजाशकृन्मूत्रपयोघृतसृज्जांसालायानि प्रतिसेवमानः

58

स्नानादिनानविधिना जहाति मासादशेषं नियमेन शोशं

59

रसोनयोगं विधिवत् न्वयार्थः धीरो वा नागबलाप्रयोगाम्

60

सेवेते वा मार्गाधिकारविधानं तथापयोगं जतुनःषड्मजसेय

61

शोकं स्त्रियं क्रोधमसूयनं च त्यजेदुदारान् विषयान् भजेत

62

वैद्यान् द्विजातीन् स्त्रिदर्शनं गुरुंश्र वाचश्र पुरयः शृणुयाद्द्विजेभ्यः

एकचत्वारिंशोऽध्यायः

41

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते चिकित्सातन्त्रे

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

1

अथातो गुल्मप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

3

यथोक्तैः कोपनैर्दोषः कुपिता कोष्ठमागता:

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

4

जनयन्ति नृणां गुल्मं स पञ्चविध उच्यते

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

5

हृद्रुस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः संचारी यदि वाडवचः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

6

चयापचयवान् वृत्तः स गुल्म इति कीर्तितः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

7

पञ्च गुल्माश्रया नृणां पाख्ष्रे हन्नाभिबस्तयः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

8

गुपितानिलमूलत्वादूढमूलोदयादपि

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

9

गुल्मवद्धा विशालत्वादुल्म इत्यभिधीयते

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

10

स यस्मादात्मनि चयं गच्छत्यपिस्वव बुद्धुदः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

11

ग्रन्थः सरति यस्माच्च न पाकमुपयात्यत:

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

12

स व्यस्तेभीयते दोषैः समस्तैरूप चोच्यते

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

13

पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्वेयो रक्तेन चापरः

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

14

सदनं मदनता वहेराटोपडनत्रविकूजनम्

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

15

विरामोत्रानिलसझ्शा सौहित्यासहता तथा

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

16

द्रेषोड्ने वायुरूध्र्वं च पूर्वरूपेषु गुल्मनाम्

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

17

हत्कुठशूलं मुखकरठशोषो वायोर्निरोधो विषमाग्रिता च

उत्तरस्थान

१०

ते ते विकारा: पवनात्मकाश्र भवन्ति गुल्मेऽनिलसंभवे तु

उत्तरस्थान

११

स्वेदज्वराहारविदाहदाहास्तृष्णाडड्वैराग: कटुकक्त्रता च पित्तस्य लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे

उत्तरस्थान

१२

स्तैमित्यमन्थरडरुचिरड्ढसादशर्दि: प्रसेको मधुरास्यता च कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफसंभवे तु

उत्तरस्थान

१३

सर्वात्मक: सर्वविकारयुक्त: सानिडसाध्य उच्यते स्रोतसां प्रवृद्धो नवप्रसूताडहितभोजना या या चामगर्भ विसृजेद्रेतौ वायुर्हि तस्या: परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं मरुजं सदाहम्

उत्तरस्थान

१४

पैत्तस्य लिङ्गेन समनिलड्ढं विशेषां चाप्यपरे निबोध न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धि भवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम्

उत्तरस्थान

१५

तं गर्भकालातिगमे चिकित्स्यमसुग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञा: वातगुल्मार्दितं स्त्रिग्धं युक्तं शेहविरेचनै: उपाचरेद्यथाकालं निरूहै: सानुवासनै:

उत्तरस्थान

१६

पित्तगुल्मार्दितं स्त्रिग्धं काकोल्यादिगृतेन तु विरिक्तं मधुरैयोंगैर्निरूहै: समुपाचरेत्

उत्तरस्थान

१७

श्लेष्मगुल्मार्दितं स्त्रिग्धं पिप्पल्यादिगृतेन तु तीक्ष्णैश्चैव विरिक्तं तद्रूपैर्निरूहै: समुपाचरेत्

उत्तरस्थान

१८

सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषश्नो विधिह्रिहित: पित्तवद्रक्तगुल्मन्या नार्या: कार्य: क्रियाविधि:

उत्तरस्थान

१९

विशेषमपरं चास्या: शृणु रक्तविमेदनम् पलाशद्वारतोयेन सिद्धं सर्पि: प्रयोजयेत्

उत्तरस्थान

२०

दद्यादुतरबस्तिं च पिप्पल्यादिगृतेन तु उष्णौर्वा भेदयेद्विद्धे विधिरासृग्दरो हित:

उत्तरस्थान

२१

ग्रानूपौदकमज्जानो वसा तैलं घृतं दधि विपच्वमेक्त: शस्तं वातगुल्मेऽनुवासनम्

उत्तरस्थान

२२

जाङ्गलैकशफानां तु वसा सर्पिर्व पैत्तिके तैलं जाङ्गलमज्जान एवं गुल्मे कफोस्थिते

उत्तरस्थान

२३

धात्रीफलानां स्वरसे षड्र्ं विपचेद्रूतम् शर्करासैन्धवोपेतं तद्वितं वातगुल्मने

उत्तरस्थान

२४

चित्रककट्योषसिन्धूतथपृथ्वीकाचव्यदाडिमै:

२५

दीप्यकग्रन्थिकाजाजीहपुष्पाधान्यकैः समैः दद्यारनालबदरमूलकस्वरसैर्ऋतुम्

२६

तत्पिबेद्वातगुल्माम्रदौर्बल्याटोपशूलनुत् हिड्जुसोवरचालाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः

२७

पुष्करव्योषधान्याम्लवेतस द्वारचित्रकैः शेटिविचोञ्जनगन्धैः सुरसैः श्वेत विपाचितम्

२५

शूलानाहहरं सर्पिर्द्र्श्व चानिलगुल्मिनाम् विडदाडिमसिसृथृहतभुग्व्योषजीरकैः

२६

हिड्जुसोवरचाल द्वारसगवृक्षाम्लाम्लवेतसैः बीजपूरेसोपेतं सर्पिर्दधिचतुर्गुग्गुम्

३०

साधितं दाधिकं नाम गुल्महत् प्लीहशूलजित् रसोनस्वरसे सर्पिः पञ्चमूलरसान्वितम्

३१

सुरारनालदध्याम्लमूलकस्वरसैः सह व्योषदाडिमवृक्षाम्लवतानीनचव्यसैन्धवैः

३२

हिड्गवम्लवेतसाजाजीदीप्यकैश्व समांशिकैः सिद्धं गुल्मग्रहहर्यशःश्वासोन्माद जयज्वरान्

३३

कासापस्मारमन्दाग्निप्लीहशूलानिलाझ्जयेत् दधि सौवीरकं सर्पिः क्वाथो मुद्रकुलत्थजो

३४

पञ्चाढकानि विपचेदावप्य द्विपलान्यथ सौवरच्लं सर्जिकां च देवदार्वथ सेन्धवम्

३५

वातगुल्मापहं सर्पिरितदीपनमेव च तृणमूलकषाये तु जीवनौयैः पचेदृतम्

३६

न्यग्रोधादिगणे वाडपि गणे वाडप्युत्पलादिके रक्तपित्तोत्तिथान् हन्ति घृतान्येतान्यसंशयम्

३७

ग्रारग्वधादौ विपचेदोपनीयुतं घृतम् द्वारवर्गे पचेद्यान्तं पचेनमूलगुडोपरम्

३५

हन्ति गुल्मं कफोद्रूतं घृतान्येतान्यसंशयम् यथादोषोच्छ्रुयं चापि चिकित्सेत्सान्निपातिकम्

३६

चूर्णिं हिड्वादिकं वाडपि घृतं वा प्लीहनाशनम् पिबेदुल्मापहं काले सर्पिस्तैलवकमेव वा

[ERROR page 112 - NVIDIA client error]

45

बद्धव्र्चोऽनिलानां तु सादीकं चीरमिष्यते

46

कुम्भीपाकेडष्टकास्वेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् गुल्मिनः सर्व एवोक्ता दुर्विरेच्यतमा भृशम्

47

ऋतश्रेतास्तु सुस्निग्धान् स्वं सनेनोपपादयेत् बिम्लापनाभ्यञ्जनानि तथैव दहनानि च

48

उपनाहाश्च कर्तव्या: सुरुष्ठिवर्णा: शील्यगोदय: उदरोक्तानि सर्पींषि मृत्रवर्तिक्रियास्तथा

49

लवणानि च योज्यानि यान्युक्तान्यनिलामये वातवर्चो निरोधे तु सामुद्राद्र्क्षरर्षपै:

60

कृतवा पायौ विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तरा: दन्ती चित्रकमूलेषु तथा वातहरेषु च

61

कुर्यादरिष्टान् सर्वौषध श्लोकस्थाने यथेरितान् खादेद्वडप्पडुरान् भृष्टान् पूतिका नृपवृद्धयो:

62

ऊर्ध्ववातं मनुष्यं च गुल्मिनं न निरूहयेत् पिबेत्तु विडङ्गागरं वा सुगडां वा हरीतिकीम्

63

गुग्गुलुं त्रिवृतां दन्तीं द्रवन्तीं सैन्धवं वचाम् मूत्रमद्यपयोद्रारच्तारसेवीचिय बलाबलम्

64

एवं पीतूनि भृष्टानि पिबेत् सलवणानि तु पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकसैन्धवै:

65

युक्ता हन्ति सुरा गुल्मं शीघ्रं काले प्रयोजितात बद्धविरमातुरो गुल्मी भुज्जीत पयसा यवान्

66

कुल्माषान् वा बहुशेहान् भञ्जयेल्लवणोत्तरान् ग्रथास्योपद्रव: शूलः कर्थिंचिदुपजायते

67

शूलं निखानितमिवासुखं येन तु वेत्यसौ तत्र विरामुत्सरोध: कच्छ्रोच्छ्वास: स्थिरार्ज्जता

68

तृष्णा दाहो भ्रमोद्वेगस्य विदग्धपरिवृद्धिता रोमहर्षो रुचिश्छर्दिभुक्तवृद्धिजाड्यताऽत

69

वाख्वादिभिर्यथासूत्तं च मिश्रीवा वीय्य योजयेत् पथ्यातिलवणां द्वासां हिज्जूतुम्बुरुपौष्करम्

70

यवान्निं च हरिद्रां च विडङ्गान्यम्लवेतसम्

70

विदारीतृफलाढभीरुष्कृज्जाटीगुडशर्करा:

71

काश्मरीफलयष्ठ्याहपरुष्कहिमानी च षड्ग्रन्थातिविषादारुपथ्यामरिचवृत्तज्ञान्

72

कृष्णामूलकचव्यं च नागर द्वारचितकान् उष्णामलकाञ्जिकं द्वीरतोयै: श्लोकसमापनान्

73

यथोक्तं विमिश्रै:श्रेष्ठैर्द्रव्यै: सेकावशेकजं तथैव सेकावगाहप्रदेहाभ्यञ्जनमोजनम्

74

शिशिरोदकपूर्णानां भाजनानां च धार्षाम् वमनोन्मर्दनस्वेदलड्डनतर्पणाक्रिया:

75

स्तेहादिश्व क्रम: सर्वो विशेषेगोपदिश्यते वलूरं मूलकं मत्स्यान् शुष्कशाकानि वैदलम्

76

न खादेदालुकं गुल्मी मधुराशि फलानि च विना गुल्मेन यच्छूलं गुल्मस्थानेपु जायते

77

निदानं तस्य वच्यामि रूपं च सचिकित्सितम् वातमूत्रपरीषाणां निग्रहादतिभोजनात्

78

ग्रजीर्णांध्यशनायासविरुद्धान्रोपसेवनात् पानীয়पानात् नुत्काले विरूढानां च सेवनात्

79

पिष्टान्नशुष्कमांसानामुपयोगातथैव च एवंविधानां द्रव्याणाम्येषां चोपसेवनात्

80

वायु: प्रकुपित: कोष्ठे शूलं संजनयेदृदृशम् निरुच्छ्वासी भवेत् तेन वेदनापीडितो नर:

81

शड्कुस्फोटनवत्तस्य यस्मात्तीव्राश्रु वेदना: शूलासक्तस्य लद्यन्ते तस्माच्छूलमिहोच्यते

82

निराहारस्य यस्सैव तीव्रं शूलमुदीर्यते प्रस्तब्धगात्रो भवति कृच्छ्रेणोच्छवसति च

83

वातमूत्रपुरीषाशि कृच्छ्रेणा कुरुते नर: एतैर्लिङ्गैर्विजानीयाच्छूलं वातसमुद्भवम्

84

तृष्णा दाहो मदो मूर्छा तीव्रं शूलं तथैव च शीताभिकामो भवति शीतेनैव प्रशाम्यति

एतैर्लिङ्गैर्विजानीयाच्छूलं पित्तसमुद्भवम्

५५

शूलेनोत्पीड्यमानस्य हल्लास उपजायते ऋतौ च पूर्वकोष्ठत्वं तथैव गुरुगा त्रता एतच्च लेष्ट्मसमुत्थस्य शूलस्योक्तं निदर्शनम्

५६

सर्वांङ्गि दृष्ट्वा रूपाणि निर्दिशेत्सान्निपातिकम् सन्निपातसमुत्थानमसाध्यं तं विनिर्दिशेत

५७

शूलानां लङ्घनं प्रोक्तं चिकित्सां तु निबोध मे ग्राशुकारी हि पवनस्तस्मात् त्वरया जयेत

५५

तस्य शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः पायसे: कुशरापि ण्डै: स्निग्धैर्वा पिशितैर्हितः

५९

त्रिवृच्छाकेन वा स्नीग्धमुष्यं भुञ्जीत भोजनम् चिरबिल्वाडुरान् वापि तैलभृष्टान्स्तु भञ्जयेत

६०

वैहृङ्गांश रसान् स्निग्धान् जाङ्गलान् शूलपीडितः यथालाभं निषेवेत मां सानि बिलशायिनाम्

६१

सुरा सौवीरकं चुकं मस्तूदक्च्वितथा दध्घि सकाललवणं पेयं शले वातसमुद्भवे

६२

कुलत्थयूषो युक्ताम्लो लावक्रीयूषसंस्कृतः ससेन्धवः समरिचो वातशूलविनाशनः

६३

विडङ्गशिग्रुकम्पिलपथ्याश्यामाम्लवेतसान् सुरसामशमूत्री च सौरर्चलयुतान् पिबेत

६४

मद्येन वातजं शूलं चिप्रमेव प्रशाम्यति पृथ्वीकाजाजिचविकायवान्नौषधिचित्रकः

६५

पिप्पल्य: पिप्पलीमूलं सैन्धवं च चति चूर्णयेत तानि चूर्णानि पयसा पिबेत काम्बलि केन वा

६६

मध्वासवेन चुक्रेण सुरासौवीरकेण वा ग्रथवेतानि चूर्णानि मातुलुङ्गरसैन वा

६७

तथा बदरयूषेण भावितानि पुनः पुनः तानि हिङ्गुप्रघाननि सह शर्करया पिबेत

६५

सह दाडिमसारेण वर्तिः कार्या भिषग्जिता सा वर्तिवातिकं शूलं चिप्रमेव व्यपोहति

६६

गुडतैलेन वा लीढा पीता मद्येन वा पुनः

[ERROR page 116 - NVIDIA client error]

[ERROR page 117 - NVIDIA client error]

[ERROR page 118 - NVIDIA client error]

गुल्मप्रतिषधो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

४२

द्वाराश्रूप्रान् गुटिकाः शश्यन्ते शूलनाशनाः १४५ गुल्मावस्था: क्रिया: कार्य्या यथावत् सर्वशूलिनाम्

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

१

अथातो हृद्रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

३

वेगाघातोष्मारूढान्नैरतिमात्रोपसेवितैः विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसायत्यैश्वापि भोजनैः

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

४

दूषयित्वा रसं दोषा विगुष्णा हृदयं गताः कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रोगं तं प्रचक्षते

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

५

चतुर्विधः स दोषैः स्यात् कृमिभिश्च पृथक् पृथक् लद्यां तस्य वच्यामि चिकित्सितमनन्तरम्

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

६

ग्रायाम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोटच्यते पाटच्यतेपि च तृष्णोष्मादाहचोषः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमे

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

७

धूमायनं च मूर्च्छा च स्वेदः शोफो मुखस्य च गौरवं कफसंस्तावोऽड्रुचः स्तम्भोऽङ्गमिमर्दवम्

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

५

माधुर्यमपि चाङ्गसस्य बलासावते हृदि उत्क्लेशः श्वीवन्न तोदः शूलो हल्लासकस्तमः

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

९

अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोशश्च कृमिजे भवेत् भ्रमक्लमौ सादशोषौ जृम्भास्तेषामुपद्रवाः

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

१०

कृमिजे कृमिजातीनां श्लेष्मकायां च ये मताः वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्त्रिग्धमातुरम्

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

११

द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु पिप्पल्येलावचाहिऊयवभस्मानि सैन्धवम्

त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

१२

सौवर्चलमथो शुरठीमजमोदां च चूर्णिंतम् फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यादिभिः

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१३

पाययेत विशुद्धं च स्रेहेनान्यतमेन वा

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१४

भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृते रसेः। वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्वास्तु प्रमाथातः

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१५

श्रीपर्योमधुकौद्रसितोत्पलजलैर्वमेत् पित्तोपसृष्टं हृदयं सेवेत मधुरैः श्रुतम्

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१६

घृते कषायैश्चोदिष्टे पित्तज्वरापनाशनैः। तृप्तस्य च रसेमूर्छयैर्मधुरैः सघृतेऽभिषेकः

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१७

सचौद्रं वितरेद्वस्तौ तैलं मधुकसाधितम्। वचानिम्बकषायाभ्यां वानं हदि कपातमके

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१८

चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेज्ज्ञ तम्। फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

१९

श्यामात्रिवृक्कल्कयुतं घृतं वाऽपि विरेचनम्। बलोत्तैर्विदध्या द्व्यादौ बस्तिं बस्तिविशारदः

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

२०

कृमिहृद्रोगिणां स्त्रिग्धं भोजयेत पिशितौदनम्। दद्या च पललोपेतं तद्यहं पश्चादिरेचयेत्

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

२१

सुगन्धिभिः सलवणैर्यैंगे साजाजिशर्करैः। विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम्

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

२२

हृदयस्था: पतन्थेवमधस्तात् क्रिमयो नृशाम्। यवान्नं वितरेद्वास्य सर्विडङ्गमथः परम्

त्रिचत्वारिंशोऽध्याय:

४३

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कार्यचिकित्सातने हृद्रोगप्रतिषेधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

१

ग्रथानः पारडरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

३

व्यवायमम्लं लवणानि मधु मृदं दिवास्वप्नप्रतीतीव तीक्ष्ण्याम्। निषेवमाशस्य विदूष्य रक्तं कुर्वन्ति दोषास्त्वचि पारडभावम्

चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्याय:

४

पारडवामयोडष्टार्धिविधः प्रतिष्ठः पृथक्समस्ततैर्युगपद्न दैोषैः। सर्वेषु चैतेष्विह पारडभावो यतोऽधिकोडतः खलु पारडरोगः

[ERROR page 121 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

२०

तत् पारडतां हन्युपयुज्यमानं धीरेगा वा मार्गाधिका यथाम्रि हितं च यष्ट्रीमधुजं कषायं चूर्णं समं वा मधुनाडवलिह्यात्

उत्तरस्थान

२१

गोमूत्रयुक्तं त्रिफलादलानां दत्त्वाड्ड़यसं चूर्णेमनल्पकालम् प्रवालमुक्ताञ्जनशङ्खचूर्णं लिह्यातथवा काञ्चनगेरिकोस्तथ्

उत्तरस्थान

२२

ग्राजं शकृत्स्यात् कुष्ठवप्रमाणं विडङ्ग हरिद्रा लवणोत्तमं च पृथक् पलांशान् समग्रतदूर्ध्वं हिताशी मधुनाडवलिह्यात् मरड्डरलोहाम्रविडङ्गपथ्याव्योषांशक: सर्वसमनान्ताप्य:

उत्तरस्थान

२३

मूत्रासुतोडयं मधुनाड्वलेह: पारडवामयं हन्यचिरेगं घोरम्

उत्तरस्थान

२४

बिभीतकायोमलनागराणां चूर्णं तिलानां च गुडशर्करामुख्य: तक्रानुपानो वटक: प्रयुक्त: चिरशोति घोरानपि पारडरोगान्

उत्तरस्थान

२५

सौवर्चलं हिड्नु किराततिक्तं कलायमात्राणि सुखाम्बुना वा मूर्वाहरिद्रामलकं च लिह्यात् स्थितं गवां सम्पदिनानि मूत्रे

उत्तरस्थान

२६

मूलं बलाचित्रकयो: पिबेद्ध्र्रा पारडवामयार्तोडङ्गसं हिताशी सुखाम्बुना वा लवणेन तुल्यं शिग्रो: फलं धीरभुजोपयोज्यम्

उत्तरस्थान

२७

न्यग्रोधवर्गस्य पिबेत् कषायं शीतं सिताज्यौद्भृतं हिताशी शालादिकं चाप्यथ सारचूर्णं धात्रीफलं वा मधुनाडवलिह्यात्

उत्तरस्थान

२८

विडङ्गमुस्सत्रिफलामोदपुरुषकल्कोषविनिर्दहन्य: चूर्णानि कृत्वा गुडशर्करे च तथेव सर्पिर्मधुनी शुभे च

उत्तरस्थान

२९

संभारमेतद्विपचेनिधाय सारोदके सारवतो गडास्य जातं च लेहं मतिमान् विदित्वा निधापयेन्तोदकजे समुद्रे

उत्तरस्थान

३०

हन्त्येष लेह: खलु पारडरोगं सशोथमुग्रामपि कामलां च सशर्करा कामलिनां त्रिभगडी हिता गवाध्नी सगुडाढ़ी च शुगढी

उत्तरस्थान

३१

कालेयके चापि घृतं विपक्वं हितं च तत् स्यादजन्याविमिश्रम् धातुं नदीजं जतु शेलजं वा कुम्भाहये मूत्रयुतं पिबेद्ध्र्रा

उत्तरस्थान

३२

मूत्रे स्थितं सेन्धवसंप्रयुक्तं मासं पिबेद्ध्र्राडपि हि लोहमक्रम् दग्ध्वाड्ककाष्ठेर्मलमायसं वा गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान्

उत्तरस्थान

३३

विचूर्णर्य लीढं मधुनाड्चिरेगं कुम्भाहयां पारडगदं निह्न्यात् सिन्धूदकं वाड्ग्रिसमं च कृत्वा च मूत्रे सकृदेव तमम्

उत्तरस्थान

३४

लोहं च किट्टं बहुशस्त्र तप्त्वा निर्वाप्य मूत्रे बहुशस्तथेव एकीकृतं गोजलपिष्टमेतदेकध्यमावाप्य पचेदु खायाम्

[ERROR page 123 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

९

दौर्बल्यक्ष्वासकासज्वरवमथुमदास्तनिद्रितादाहमूर्च्छा भुक्ते चात्रे विदाहस्तृद्वृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा तृष्णा कराठस्य भेदः शिरसि च दवने पूतिनिष्ठीवनं च द्रेषो भक्तेऽविपाको विरतरिप रते रक्तपित्तोपसर्गाः ॥

उत्तरस्थान

१०

मांसप्रश्रथनलाभं क्वथितमिव च यत् करद्माम्भोनिभं वत् वेदःपूर्वासिकल्पं यक्रिद्वेद यद् वा पक्वाशयम्भोफलाभिम् यत् कृष्णां यद् नीतं भूषमति कुगांप यत् चोक्ता विकारस्तद्रज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यद् तुल्यं विभाति ॥

उत्तरस्थान

११

नादौ संग्राह्यमुद्रिकं यदसृग्बलिनोऽश्नत: पारडग्रहणीगुक्छप्लीहगुल्मज्वरावहम् ॥

उत्तरस्थान

१२

श्रद्धःप्रवृत्तं वमनैरूर्ध्वगं च विरेचने: जयेदन्यतरद्वैप चतीक्ष्णस्य शमनैरसृक् ॥

उत्तरस्थान

१३

ऋतिप्रवृद्धदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिन: ऋत्नोषबलमांसाग्रे: कर्तव्यमपतर्पणम् ॥

उत्तरस्थान

१४

लडितस्य ततः पेयां विदध्यात् स्वल्पतरडलाम् रसायूषौ प्रदातव्यौ सुरगभिस्रेहसंस्कृतौ तर्पणं पाचनं लेहान् सर्पींषि विधानि च ॥

उत्तरस्थान

१५

द्रान्नामधुककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम् यष्टीमधुकयुक्तं च शृतौदं वमनं हितम् ॥

उत्तरस्थान

१६

पयांसि शीतानि रसाश्र जाङ्गलाः सतिनयूषाश्र सशालिषष्टिकाः पटोलशेलूसुनिष्णग्नायूथिकावाटतातिमुक्ताडूरसिन्दुवारजम् हितं च शाकं घृतसंस्कृतं सदा तथैव धात्रीफलदाडिमान्वितम् ॥

उत्तरस्थान

१७

रसाश्र पारावतशब्द्धकूर्मजास्तथा यवागवो विहिता घृतोत्तराः सन्तानिकाश्रोत्पलवर्गसाधिते धीरी प्रशस्ता मधुशर्करोत्तराः ॥

उत्तरस्थान

१८

हिमाः प्रदेहा मधुरा गडाश्र ये घृतानि पथ्यानि च रक्तपित्तिनाम् मधूकशोभाझनकोविदारजे: प्रियझूकायाः कुसुमेश चूर्णिते: ॥

उत्तरस्थान

१९

भिषग्वदध्यात्तुरः समाध्दिकान् हिताय लेहानसृजः प्रशान्तये लिख्याद्दूर्वावटजांश्र पल्लवान् मधुद्रितीयान् सितकरिङ्कस्य च ॥

उत्तरस्थान

२०

हितं च खर्जूरफलं समाध्दिकं फलानि चान्यान्यपि तदुशान्यथ रक्तातिसारप्रोक्तांश्र योगान्त्रापि योजयेत् ॥

21

शुद्धेन्नुकारडमापोध्य नवे कुम्भे हिमाम्भसा योजयित्वा निपेद्रात्रावाकाशे सोत्पलं तु तत्

22

प्रातः सुतं चौद्रयुतं पिबेच्छोणितपित्तवान् पिबेच्छीतकषायं वा जम्ब्वाम्रार्जुनसंभवम्

23

उदुम्बरफलं पिष्ट्वा पिबेतद्रसमेव वा त्रिपुषामूलकल्कं वा सिक्त्वोद्री तरङ्गलोम्बुना

24

पिबेदन्रसं कल्कं यष्ट्रीमधुकमेव वा चन्दनं मधुकं रोह्मेवमेव समं पिबेत्

25

करञ्जबीजमेव वा सिताचौद्रयुतं पिबेत् मञ्जानमिञ्जुदसैवं पिबेनमधुकसंयुतम्

26

सुखोष्णां लवगां बीजं कारञ्जं दधिमस्तुना पिबेद्राडपि त्र्यहं मत्यों रक्तपित्ताभिपीडितः

27

रक्तपित्तहरः शस्ता: षडते योगसत्तमाः पथ्याश्रेवपपीडेषु ग्राह्यत: प्रस्तुतेडसृजि

28

ऋतुनिस्सृतरक्को वा चौद्रयुक्तं पिबेद्रुक यकृद्वा भत्त्येदाजमामं पित्तसमायुतम्

29

पलाशवृक्षस्वरसे विपक्वं सर्पिः पिबेत् चौद्रयुतं सुशीतं

30

वन्स्पतीनां स्वरसे: कृतं वा सशर्करं क्षीरघृतं पिबेद्र्रा द्रान्नामुशीरागयथ पथ्यं सिता पृथक्पलांशान्युदके समावपेत्

31

स्थितं निशां तदृधिरमयं जयेत् पीतं पयो वाड्मुसं हिताशिनः तुरङ्गवर्च:स्वरसं समाधिर्कं पिबेत् सिताचौद्रयुतं वृषस्य वा

32

लिहेत्थथा वास्तुकबीजचूर्णं चौद्रान्वितं तरड्लसाहयं वा लिख्याच्च लाजाजनचूर्णमेकमेवं सिताचौद्रयुतां तुगारुकाम्

33

द्रान्नां सितां तिक्तकरोहिणीं च हिमाम्बुना वा मधुकेन युक्ताम् पथ्यामहिम्तां रजनों घृतं च लिह्यातथा शोणितपित्तोगो

34

वासाकषायोत्पलमूत्रियड्रोधाझनाम्भोरुहकेशरागि पीत्वा सिताचौद्रयुतानि जद्यात् पित्तासृजो वेगमुदीर्ंगमाशु

35

गायत्रिजम्ब्वार्जुनकोविदारशिरीषरोधाशाल्मलीनाम् पुष्पाणि शिग्रोश्न विचूर्णर्य लेहो मध्वन्वितः शोणितपितरोगे

35

सन्नौद्रमिन्दीवरभस्मवारि करञ्जबीजं मधुसर्पिषी च

३६

जम्ब्वर्जुनाम्रक्वाथितं च तोयं घ्रान्ति त्रयः पित्तमसृक् च योगः: मूलानि पुष्पाणि च मातुलुङ्ग्याः पिष्ट्रा पिबेतरङ्गडलधावनेन

३७

ग्रामप्रवृत्ते जलमाझु देयं सशर्करं नासिकया पयौ वा द्रान्तारसं क्षीरशृतं पिबेद्रा सशर्करं चेतुरसं हिमं वा शीतोपचारं मधुरं च कुऱ्याद्विशेषतः शोणितपित्तरोहे

३८

द्रौणीदृतं चौदुम्बरसितान्तेन विदारिगन्धादिपानाच्चितेन क्षीरेण चास्थापनमग्रिमुक्तं हितं घृतं चाप्यनुवासनार्थं प्रियङ्गुरोध्राजनगैरिकोत्पले: सुवर्णकालीयकरकचन्दने:

३९

सिताश्वगन्धाम्बुदयष्टिकाहयैर्मृगशालसौगन्धिकतुल्यपोषितैः निरुह्या चैनं पयसा समाधि कुर्यात्प्लुतः शीतजलावसेचितं

४०

क्षीरौदनं भुक्तमथानुवासयेद्र्तेन यष्टीमधुरसाधितेन च शीतजलावसेचितम्

४१

ग्रधोदवहं शोणितमेप नाशयेत् तथाजतिसारं रुघिरस्य दुष्टरम् विरेकयोगे त्वति चैव शस्यते वाम्यश्व रक्के विजिते बलान्वितः

४२

एवंविधा उत्तरबस्तियश्र मृदूश्रास्यस्थे रुधिरे विधेया: प्रवृत्तरक्तेषु च पायुषु कुऱ्याद्विधानं खलु रक्तपित्तम्

४३

विधिश्वासृग्दरेडप्येष स्त्रीणां कार्यो विजानता शस्त्रकर्मणि रक्तं च यस्यात्तीव प्रवर्तते

४४

त्रयाणामपि दोषाणां शोणितेऽपि च सर्वशः लिङ्गान्यालोक्य कर्तव्यं चिकित्सितमनन्तरम्

४५

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सितन्त्रे रक्तपित्तप्रतिषेधो नाम पञ्चचत्वारिंशतमोऽध्यायः

४६

१

ऋथातो मूर्च्छाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

३

क्षीरास्य बहुदोषस्य विरुद्धाहारसेविनः वेगाघातादभीघाताद्वीनसत्त्वस्य वा पुनः

३

करषायतनेपग्रा बाहोष्वाभ्यन्तरेपु च

[ERROR page 127 - NVIDIA client error]

१६

हरीतकीक्वाथशृतं हृतं वा धात्रीफलानां स्वरसैः कृतं वा द्राक्षासिताताडिमलाजवन्नि शीतानि नीलोत्पलपद्ववन्नि

२०

पिबेत् कषायान् च गन्धवान् पित्तज्वरं यानि शमं नयन्ति प्रभूतदोषस्तमसोज्झिते कात् संमूर्छितो नैव बिबुध्यते यः संन्यासतसञ्जो भूषदुर्धिक्षित्स्यो ऽजेयस्तदा बुद्धिमता मनुष्यः

२१

यथोक्तमलौष्ठे सात्म्ये निषिक्ते समुद्रदद्याश्चिवलनिमवत् तद्विध्दिक्षिते ऽश्वरयया भिषक्तमस्वेदनं मृत्युवशं प्रयातम्

२२

तीक्ष्णशाङ्गनाभ्यञ्जनधूमयोगैस्तथा नखाभ्यन्तरतोत्रपातैः वादित्रगीतानुनयैरपूर्वैरविधनैर्गुमफलावधर्षे:

२३

ग्राभि: क्रियाभिश्र न लब्धसञ्ज्ञ: सानाहलालाक्षणसन्न वर्ज्यः प्रबुद्धसञ्ज्ञो वमनानुलोम्यैस्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्यभुक्तम्

२४

फलत्रिकेकैश्वित्रकनामराढचैस्थाडश्मजाताज्जतुनः प्रयोगैः सशर्करैरमासमुपक्रमे त विशेषतो जीर्णश्रितं स पाव्यः

२५

यथास्वं च ज्वरग्रानि कषायार्घयुपयोजयेत् सर्वमूर्छापरीतान् विषज्जयां विषापहम्

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातने मूर्छाप्रतिषेधो नाम षट्चत्वारिंशतमो ऽध्यायः ४६

समचत्वारिंशतमो ऽध्यायः

१

ग्रथातः पानात्ययप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

समचत्वारिंशतमो ऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

समचत्वारिंशतमो ऽध्यायः

३

मद्यमुष्यं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्मं विशदमेव च रूक्ष्माशुक्रं चैव व्यवायि च विकाशी च

समचत्वारिंशतमो ऽध्यायः

४

ग्रोष्मीयाच्छीतोपचारैस्त्तद्र्द्धियाद्धान्ति मनोगतिम् विशत्यव्यवायान् सौम्यादेश्यात्कफशुक्रनुत्

समचत्वारिंशतमो ऽध्यायः

५

मारुतं कोपयेद्रौद्यादाशुत्वाझाशु कर्मकृत् हर्षदं च व्यवायित्याद्विकाशिताद्विसर्पति

समचत्वारिंशतमो ऽध्यायः

६

तदम्लं रसतः प्रोक्तं लघु रोचनदीपनम् केचिल्लवणं ज्येष्ठु रसान्त्रादिशन्ति हि

[ERROR page 129 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

२२

द्वेषः सुरान्नविकृतेषु च तेषु तेषु तं पानविभ्रममुशन्यान्त्यखिलेन धीरा: हीनोत्तरोष्ठमतिशीतमन्ददाहं तैलप्रभास्यमतिपानहन्तं विजयद्यात्

उत्तरस्थान

२३

जिह्वौष्ठदन्तमसितं त्वथवाडपि नीलं पीते च यस्य नयने रुद्धरप्रभे च हिक्काज्वरौ वमथुपथ्युपार्श्वशूला: कासभ्रमावपि च पानहतं भजन्ते

उत्तरस्थान

२४

तेषां निवारणमिदं हि मयोच्यमानं व्यक्ताभिधानमखिलेन विधिं निबोध मद्यं तु चुक्रमारिचारकद्रव्ययुक्तशोणितचलितायुतमलै: पवनस्य शान्त्यै

उत्तरस्थान

२५

पृथ्वींकदीप्यकमहोषधिहृद्यभिर्वा सौरवचलितेन च युतं वितरेत सुखाय ग्राम्याटकाम्रफलदाडिममातुलुङ्गै: कुय्याच्छुभान्यपि च पादवपानकानि सेवेत वा फलरसोपहितान् रसादीनानूपवर्गान्पिशितान्यानपि गन्धवान्ति

उत्तरस्थान

२६

पित्तात्के मधुरवर्गषयमिश्रं मद्यं हितं समधुशर्करामिष्टगन्धम् पीत्वा च मद्यमपि चेतू:स्रसप्रागाढं निःशेषतः श्लेष्मवसिष्ठमुल्लिखेन्नैव लावै:रतित्तिरिसांश्ध पिबेदनम्लान् मौद्गान् सुखाय सघृतान् ससितांश्र युषान्

उत्तरस्थान

२८

पानात्यये कफकृते कफमुल्लिखेन्नैव मद्येन बिम्बिविदुलोदकसंयुतेन सेवेत तिक्तकटुकांश्च रसान्ददारान् यषांश्र तिक्तकटुकोहितान् हिताय

उत्तरस्थान

२९

पथ्यं यवान्नविकृतानि च जाङ्गलानि श्लेष्मघ्नमन्यदपि यच्च निरत्ययं स्यात् कुय्याच्च सर्वमथ सर्वभवे विधानं द्वान्द्वोद्ववे द्वयमवेक्ष्य यथाप्रधानम्

उत्तरस्थान

३०

सामान्यमन्यदपि यच्च समग्रमग्र्यं वृद्ध्यामि यद्य मनसो मदकृत् सुरकं च त्वङ्गपुष्पमगधैलमधूकधान्यै: श्लद्नौरजाजिमरिचैश्च कृतं समांशै: पानं कपित्थरसवारिपरुषकाढयं पानात्ययेपु विधिवत्स्तुतमम्भरान्ते

उत्तरस्थान

३१

हीवेरपथ्यपरिपेलवसंप्रयुक्तै: पुष्पैर्विलिप्य करवीरजलोद्द्ववैश्च सिक्ते: सप्तकयुतैरपि सारिवाद्यै: सेकं जलैश्र वितरेदमले: सुशीतै: पृष्ठे: त्वक्पत्रचोचमरिचैलभुजङ्गपुष्पश्लेष्मातकप्रसववल्कगुडैरुपेतम्

उत्तरस्थान

३२

द्रान्नायुतं हतमलं मदिरामयान्त्सतत्पानकं शुचि सुरग्निश्च नरैरिष्यम् पिष्ट्रा पिबेच्च मधुकं कटुरोहिणीं च द्रान्तां च मूलमसृकृत् त्रिपुरोभर्वं यत्

उत्तरस्थान

३३

कार्पासिनीमथ च नागबलां च तुल्यां पौत्वा सुखी भवति साधु सुवर्चलां च काश्मर्यदारविडदाडिमपिप्पलीषु द्रान्नान्वितासु कृतमम्बु पानकं यत्

उत्तरस्थान

३४

तद्वीजपूरकरसायुतमाशु पीतं शान्तिं परां पदे त्वचिरात् करोति

[ERROR page 131 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

४६

तस्य पानात्योदिष्ठा विकारा: संभवन्ति हि मद्यास्याग्रेयवायव्यो गुणावम्भुवहानि तु स्रोतांसि शोषयेयातां तेन तृष्णोपजायते

उत्तरस्थान

५०

पाटलोत्पलकन्देषु मृदूपचार्यां च साधितम् पिबेनमार्गधिकोनिम्रशं तत्राम्भो हिमशीतलम्

उत्तरस्थान

५१

सोपस्तलवसामृद्धद्रूङरसयुक्तम् क्वाथेन बिल्वयवयो: सर्वगन्धेश पेपीते:

उत्तरस्थान

५२

पक्वमभ्यञ्जने श्रेष्ठं सेके क्वाथश्र शीतल: रस्वन्ति च भोज्यानि यथास्वमवचारयेत्

उत्तरस्थान

५३

पानकानि सुशीतानि हृद्यानि सुरभीणि च त्वचं प्राप्स्यति पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छित:

उत्तरस्थान

५४

दाहं प्रकुरते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् शीतं विधानमत ऊर्ध्वमं प्रवक्ष्ये दाहप्रशान्तिकरमृद्धमतां नराणाम्

उत्तरस्थान

५५

तत्रादितो मलयजेन हित: प्रदेशश्रदंशुहृदरुतुहिनोदकशीतलेन शीताम्बुशीतलतरे शय्यामनुमं हारमण्घालवलयैरबला: स्पष्टेय:

उत्तरस्थान

५६

भिन्नोत्पलोज्ज्वलहिमे शयने शयीत पत्रेषु वा सजलविन्दुषु पथिनीनाम् ग्रासादयनं पवनमहतांडाभि: कहारपङ्कदलशैवलसंचयेषु कान्तैर्वनान्तपवने: परिमृश्यमान: शक्तिश्रेष्टद्रवनकाननदीर्घिकासु

उत्तरस्थान

५७

दाहभिभूतमथवा परिषेचयेतु लामञ्जकाम्बुरुहचन्दनतोयै: विस्रावितां हतमलां नववारिपूर्णां पद्मोत्पलाकुलजलामधिवासिताम्बुम्

उत्तरस्थान

५८

वार्पी भजेत हरिचन्दनभूषिताड्घ्रि: कान्ताकरसंस्पर्शनकरशोभकूप: तत्रैनमम्बुरुहपत्रसमै: स्पर्शन्य: शीतै: करोरुदने: कठिने: स्तनेश्र

उत्तरस्थान

५९

तो्यावगाहकुशला मधुरस्वभावा: संहर्षयेयुरबला: सुकलै: प्रलापै: धारागृहे प्रग्लितोदकर्द्दिनाभे क्लान्त: शयीत सलिलानिलशीतकुञ्जे

उत्तरस्थान

६०

गन्धोदके: सकुसुमेरप्सिक्तभूमौ पत्राम्बुचन्दनरसैरुपलसकुञ्जे जात्युत्पलप्रियककेशरपुरडरीकपुन्नागनागकरवीरकृतोपचारे

उत्तरस्थान

६१

तस्मिन् गृहे कमलपेशवरुचो शयीत यबाहुतानिलविकम्पितपुष्पदाम्नि हेमान्तविन्ध्यहिमवम्लयाचलानां शीताम्बुस्सां सकदलीहरितद्रुमाग्राम्

उत्तरस्थान

६२

उद्याननीलनलिनाम्बुरुहाकराग्रां चन्द्रोदयस्य च कथा: शृणुयान्मनोज्ञा: म्लानं प्रतान्तमनसं मनसोऽनुकूला: पीनस्तनोरुजघना हरिचन्दनाढ्यच:

उत्तरस्थान

६३

म्लानं प्रतान्तमनसं मनसोऽनुकूला: पीनस्तनोरुजघना हरिचन्दनाढ्यच: पीन्स्तनोरुजघना हरिचन्दनान्छ्च:

६४

ता एनमार्त्रवसना: सह संविशेषु: शिलष्ट्राडवल: शिथिलमेखलहारयष्टिच हर्षयेयुरनं नार्य: स्वगुणै रहसि स्थिता:

६५

ताः शैत्याच्छमयेयुक्श पित्तपानात्ययान्तरम् तृड्दाहारक्तपित्तेषु कायोंडयं भेषजक्रमः

६६

सोमानीतं विशेषेण तु श्रृङ्गं दाहद्विशेषतः हस्त्र्देहानुग रक्तमुद्रिकं दहति व्यति

६७

संचूष्यते द्रवते च ताप्राभस्ताम्रलोचन: लोहगन्धाझावदनो वहिनेवावकीर्यते

६८

तं विलड्द्यच विधानेन संसृष्टहारमाचरेत् ग्रप्रशाम्यति दाहे च रसैस्त्रुभस्य जाङ्झले:

६९

शाखाश्रया यथान्यायं रोहिणीव्र्यधयेत् सिराः पित्तज्वरसमः पित्तात् स चाप्यस्य विधिह्रिहितः

७०

तृष्णानिरोधादब्धातौ धीरो तेजः समुद्धतम् सबाध्याभ्यन्तरं देहं दहेध्द्रे मन्वचेतसः

७१

संशुष्कगलतालतृष्णो जिह्वा निष्कृष्य चेष्टते तत्रोपशमयेतेजस्वब्धातुं च विवर्धयेत्

७२

पाययेत काममभ्मश्र शर्कराढकं पयोडपि वा शीतमिद्रुरसं मन्थं वितरेदेरितं विधिम्

७३

ग्रसृजा पूर्वकोष्ठस्य दाहो भवति दुःसहः विधि: सद्योवशीग्रोक्तस्तस्य लत्तगमेव च

७४

धातुन्दयोक्तो यो दाहस्तेन मूर्च्छातृषान्वितः त्वामस्वरः क्रियाहीनो भृशं सीदति पीडितः

७५

रक्तपित्तविधिस्तस्य हितः स्त्रिग्धोङ्निलापहः तत्जनाशनतश्रान्यः शोचतो वाड्प्यनेकधा

७६

तेनान्तर्द्वयते डत्यर्थ तृष्णामूर्च्छाप्रलापवान् तमिष्टविषयोपेतं सुरद्र्दरभिसंवृतम्

७७

धीरमांसरससाहारं विधिनोक्तेन साधयेत् मर्माभिघातजो डप्यस्ति स चासाध्यतमः स्मृतः

७८

सर्व एव च वर्ज्याः स्यु: शीतगात्रेषु देहिषु

उत्तरस्थान

४९

एवंविधो भवेद्यस्तु मदिरामयपीडितःः प्रशान्तोपद्रवे चापि शोधनं प्रापमाचरेत् ४९ सजीरकाग्यार्द्रकशृङ्गवेरसौवरचालनार्यधजलप्लुतानि मद्यानि हद्यान्यथ गन्धवन्नि पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम् ५० जलप्लुतश्रनदनभूषिताङ्गः स्वग्वी सबक्तां पिशितोपदंशाम् पिबन् सुरां नैव लभेत रोगान् मनोनुवन्ध्रञ्च मदे न याति ५१

उत्तरस्थान

५१

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सितान्त्रे मदात्ययप्रतिषेधो नाम सप्तचत्वारिंशतमोऽध्यायः ४७

उत्तरस्थान

१

अथातस्तृष्णाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यास्यामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २ सततं यः पिबेद्वारि न तृष्णिमधिगच्छति पुनः काङ्क्षति तं च तृष्णार्दितमादिशेत् ३ सन्नोभशोकश्रममदपानाद्रूक्षाम्लशुष्कोष्णकटूपयोगात् धातुद्रयाल्लड्नसूर्तापातिप्तं च वातश्रृङ्गं प्रवृद्धो ४

उत्तरस्थान

४

स्रोतांसि संदूषयतः समेतौ यानमबुवाहीनि शरीरिणां हि स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु जायेत तृष्णाडतिबला ततस्तु ५ तिस्रः स्मृतास्ताः चतजा चतुर्थी जायात्तथाडन्यैरन्यैर्मुद्रवा च स्यात् सम्प्राप्तौ भक्तिनिमित्तजा तु निबोध लिङ्गान्यानुपूर्वशस्तु ६

उत्तरस्थान

६

ताल्वोष्ठकराठास्यविशोषदाहाः सन्तापमोहभ्रमविप्रलापाः पूर्वाङ्गे रूषाग्रि भवन्ति तासामुत्पत्तिकालेषु विशेषस्तु ७ शुष्कास्यता मारुतसभवायां तौदस्तथा शद्धशिरःसु चापि स्त्रोतोनिरोधो विरसञ्च वक्त्रं शीताभिरोद्धि श्व विवृद्धिमति ८ मूर्च्छाप्रलापारुचिकतशोषाः पीतेत्क्षवत् प्रततश्र दाहः शीताभिकाङ्क्षा मुखतिक्तता च पित्तात्मकायां परिधूपनञ्च ९

उत्तरस्थान

९

कफावृताभ्यामनिलानिलाभ्यां कफोऽपि शुष्कः प्रकृतिं तृष्णाम् निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तयार्दितः शुष्यति चातिमात्रं १० कराठोपलेपो मुखपिच्छिलत्वं शीतज्वरश्छर्दिररोचकश्र

११

कफात्मकायां गुरुग्रातrata च शाखासु शोफस्त्वविपाक एव एतानि रूपाणि भवन्ति तस्यां तयार्द्रितः काझति नाति चाम्भः

१२

ततस्य रुक्शोशितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी त्तजा मता तु तयार्द्रिभूतस्य निशादिनानि गच्छन्ति दुःखं पिबतोऽपि तोयम्

१३

रसत्नयाद्या तयजा मता सा तयार्द्रितः शुष्यति दह्यते च ग्रत्यर्थमोकाझिते चापि तस्यां सोऽन्नपानादाति कोचिद्रहः

१४

रसत्नयोक्तानि च लद्षणानि तस्यामपेशेषा भिषगव्यवस्येत् त्रिदोषलिङ्गाड्डमस मुद्रवा च हच्छूलनिष्ठीवनसादयुकta

१५

स्त्रिग्धं तथाम्लं लवानां च भुक्तं गुरुद्रवेमेवातितृष्णां करोति द्वीगां विचित्तं बंधिरं तृषार्तं विवर्जयेन्निगर्तजिह्माशु तृष्णाभिवृद्धावुदरे च पूर्ने तं वामयेनमागाधिकोदककेन विलोभनं चात्र हितं विधेयं स्याद्वाडिमाम्रातकमातुलुङ्गैः

१६

तिस्नः प्रयोगैरिह सन्निवार्याः शीतेश सम्प्रस्रववीर्यजातैः गराडूषमम्लैरपि च वक्त्रे कुऱ्याच्छुभैरामलकस्य चूर्णैः

१७

सुवर्णरूप्यादिभिरभृमितैर्लोष्टैः कतं वा सिक्तादिभिवर्जयेत् जलं सुखोष्णं शमयेतु तृष्णां सशर्करं शीतद्रयुतं हिमं वा

१८

पत्ताझिका: पत्तगया य उत्तकास्तेष्वमु सिद्धं प्रथमे गदे वा पिबेत स सुखोष्णां मधुरोज्चिरेगां तृष्णो विमुच्येत हि वातजाग्यः

२०

पित्तश्रवर्गेसतु कृतः कषायः सशर्करः शीतद्रयुतः सुशीतः पीतस्तृषां पित्तकृतां निहन्ति द्वीरं शृतं वाडप्यथ जीवनौयैः

२१

बिल्वाडकनीकन्यकपत्तमूलीदर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति हितं भवेच्छर्दनमेव चात्र तस्मेन निम्बप्रसवोदककेन

२२

सर्वासु तृष्णास्वथवा डप पैत्तं कुऱ्याद्द्रिधिं तेन हि ता न सन्ति पर्यागतोदुम्बरजो रसस्तु सशर्करसल्त्व्वथितोदकं वा

२३

वर्गेस्य सिद्धस्य च सारिवादैः पातव्यमम्भः शिशिरं तृषार्तैः कशेरुशृङ्गाटकपधमौचिसेनुसिद्धं त्तजां निहन्ति

२४

लाजोत्पलोशीरकुचन्दनानि दत्त्वा प्रवाते निशि वासयेतु तदुत्तमं तोयमुदारगन्धि सितायुतं शौद्रयुतं वदन्ति

२५

द्रव्याप्रगाढं च हिताय वैद्यस्तृष्णादितेषु वितरेन्नरेभ्यः ससारिवादौ तृडपद्नमूले तथोत्पलादौ प्रथमे गदे च

कायचिकित्सातन्त्रे

२६

कुर्यात् कषायं च यथेरितेन मधूकपुष्पादिषु चापरेपु राजादनद्वीरिकपीतेषु षट् पानकान्यत्र हितानि च स्वः: २६

कायचिकित्सातन्त्रे

२७

सत्रिड्केरारायथवा पिबेतु पिष्टानि कार्पाससमुद्धवानि ज्ञातोद्रवां रुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजश्र पानैः २७

कायचिकित्सातन्त्रे

२८

ज्ञयोस्थितां द्वीरघृतं निहन्यान्मांसोदर्कं वा मधुकोदर्कं वा ग्रामोद्भवां बिल्ववचायुतस्तु जयेत् कषायैरथ दोपनौौौ: २८

कायचिकित्सातन्त्रे

२९

ग्राम्यातभल्लातबलायुतानि पिबेतु कषायारायथ दीपनानि गुरुव्नजातां वमनैरियेषु नयाद्रृते सर्वकृतां च तृष्णाम् २९

कायचिकित्सातन्त्रे

३०

श्रमोद्रवां मांसरसो निहन्ति गुडोदर्कं वाड्प्यथवाड्पि मन्स्थ: भक्तोपरोधातृपितो यवागुमूषां पिबेन्मन्थमथो हिमं च ३०

कायचिकित्सातन्त्रे

३१

या स्नेहपीतस्य भवेच्च तृष्णा तत्रोष्णामम्भ: प्रपिबेन्मनुष्यः: मद्योद्रवामर्धजलं निहन्ति मद्यं तृष्णां याड्पि च मद्यपस्य ३१

कायचिकित्सातन्त्रे

३२

तृष्णोद्रवां हन्ति जलं सुशीतं सशर्करं सेदुरसं तथाड्म्भः: स्वैः स्वैः कषायैर्मनानि तासां तथा ज्वरोक्तानि च पाचनानि ३२

कायचिकित्सातन्त्रे

३३

लेपावगाहौ परिषेकान्ति कुर्यादथवा शीतगृहाश्र चापि संशोधनं द्वीररसौ हृतानि सर्वासु लेभान्मधुरान् हिमांश्र ३३

कायचिकित्सातन्त्रे

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतेऽस्मिन् कायचिकित्सातन्त्रे ऋष्टचत्वारिशोडध्याय: ४५

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

१

ऋथातश्र्दिंप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यास्यामः १

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

३

ऋतिद्रवैरतिस्निग्धैर्हद्यैरुल्लवसौराति ऋकालं चातिमात्रे च तथाड्सात्म्येश्र भोजनैः ३

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

४

श्रमात् जयात्तथोद्रेगादजीर्णात् कृमिदोषतः: नार्याश्रापन्नसत्त्वायास्तथाड्तिद्रुतमशनतः ४

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

५

ऋत्यान्तामपरितस्य छर्देर्‌वै संबवो ध्रुवं बीभत्सेहें तुभिश्वान्यैर्द्धुतमुक्लेशितो बलात् ५

एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

छादयन्तानानं वेगैर्दीयन्नड्भजने:

[ERROR page 137 - NVIDIA client error]

[ERROR page 138 - NVIDIA client error]

छर्दिप्रतिषेधो नाम

1

अथातो हिक्काप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

छर्दिप्रतिषेधो नाम

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

छर्दिप्रतिषेधो नाम

3

विदाहिगुरुविष्ठम्भिरूक्ष द्वाभिष्यन्दिभोजनेः शीतपानासनस्थानरजोधूमानिलानिलैः

छर्दिप्रतिषेधो नाम

4

व्यायामकर्मभाराद्ध्वेगाधातातर्पणैः ग्रामदोषाभिघातस्त्रीणांदयादोषप्रपीडने

छर्दिप्रतिषेधो नाम

5

विषमाशनाध्यशनैस्तथा समशनैरपि हिक्का श्रासश्वास कृच्छ्र नृणां समुपजायते

छर्दिप्रतिषेधो नाम

6

मुहुर्मुहुरुदेति रसवन्नो यकृत्प्लहान्त्राग्रे मुखवादिवाच्चिपनं स घोषवांशु हनस्त्यसूनं यतस्ततस्तु हिक्केति भिषिग्भिरुच्यते

छर्दिप्रतिषेधो नाम

7

ग्रन्न्जां यमलां तुद्रां गम्भीरां महतां तथा वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि

छर्दिप्रतिषेधो नाम

8

मुखं कषायमरतिगोचरं कराठवक्त्रसोः पूर्वरूपाणि हिक्कानामाटोपो जठरस्य च

छर्दिप्रतिषेधो नाम

9

त्वरमाणस्य चाहायं भुझानस्याथवा घनं वायुरुद्ररवस्तीर्णः कटकेरदंतो भृशं

छर्दिप्रतिषेधो नाम

10

हिक्कयत्युद्वर्गो भूतान् तां विद्याद्र्न्जां भिषक् चिरेण यमलेवगैर्यैः हिक्का संप्रवर्तते

छर्दिप्रतिषेधो नाम

11

कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् विकृष्टैः कोलैर्वगिन्द्रः समभिवर्तते

छर्दिप्रतिषेधो नाम

12

तुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी

छर्दिप्रतिषेधो नाम

13

शुष्कौष्ठकराठजिह्वास्यशोषपाकशरुजाकरी ग्रनेकोपद्रवयुता गम्भीरा नाम सा स्मृता

छर्दिप्रतिषेधो नाम

मर्मार्जयापीडयन्ती सततं या प्रवर्तते

१४

देहमायम्य वेगैन घोषयत्यतितृष्यतः: महाहिकैति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी

१५

ग्राम्यम्यते हिकतोऽज्ञानि यस्स्य दृष्टिश्रोध्दर्वी ताम्यते यस्स्य गाढम् द्वीगोऽन्नाद्र्ट् कासते यश्र हिक्की तौ द्वावन्त्यौ वर्ज्यौषिदकमौनो

१६

प्राग्नायामोद्रेजनत्रासनानि सूचीतोदेः संभ्रमश्वात्र शस्तः यष्टीचोर्हे वो माच्चत्कशोपीपिप्पल्या वो शर्करोचूययुक्ता:

१७

सर्पि: कोष्णां द्वीगमित्रो रसो वो नातिद्रिगो छर्दनं शान्तिहेतो: नार्हीपय:पिष्टमशुक्लचनदनं घृतं सुखोष्मां च ससेन्धवं तथा

१५

चूर्णीकृतं सैन्धवमम्भसाडथवा निहन्ति हिक्कां च हितं च नस्सतः: युझ्याद्दुमं शालनिर्यासजातं नैपालं वो गोविषाणोद्भवं वा

१६

सर्पि: स्त्रिगधे शर्मबालै: कृतं वो हिक्कास्थाने स्वेदनं चापि कारयम् चौद्रेपेतं गैरिकं कषायान्हां लिह्याद्दस्म ग्राम्यसत्त्वास्थिजं वा

२०

तद्रच्छ्वाविन्मेषगोशल्यकाानां रोमार्गयर्त्रुमद्गधानी चात्र मध्याज्याक्तं बहि:प्त्रसुतमेवं भस्मोदुम्बरं तैल्वकं वो

२१

स्वर्जिद्रां बीजपूरस्सेन चौद्रोपेतां हन्ति लीढ्वाडSड्शश हिक्काम् सर्पि: स्त्रिगधा घ्न्ति हिक्कां यवाग्व: कोष्णाग्रासा: पायसो वो सुवर्णोषा:

२२

शुरठतीतोये साधितं द्वीगमाजं तद्वत्त् पीतं शर्करासंयुतं वो ग्रात्रमेव वा सेवयमानो निहन्न्याद् घातां हिक्कामाशु मूत्रं त्वजाव्यो:

२३

सपूतिकीटं लशुनोग्रस्थाहिडगवजमाचूर्णार्य सुभावितं तत् चौद्रं सितां वार्गवेकशं च पिबेद्र्सेनेचुमधूकेन

२४

पिबेत् पलं वो लवणोत्थमस्य द्वाभ्यां पलाभ्यां हविष: समग्रम् हरीतिकीं कोष्णाजलानुपानां पिबेद्र्दूतं द्वारमधूपपनं

२५

रसां कपित्थान्मधुरिप्पलीभ्यां शुक्रिप्रमायां प्रपिबेत् सुखाय कृष्णां सितां चामलकं च लीढं सऋृश्र्वेरं मधुनाडथवाडपि

२६

कोलास्थिमञ्जनलाजचूर्णीं हिक्का निह्न्यान्मधुनाडवलीढम् पाटलाया: फलं पुष्पं गैरिकं कटरोहिणी

२७

खर्जूरमध्यं मागध्य: काशीशं द्र्धनाम च चत्वार एते योगा: स्यु: प्रतिपादप्रदर्शिता:

२५

मधूद्र्दितीया: कर्तव्यास्ते हिक्कासु विजानता कपोतपारावतलावशकश्वदंष्ट्रोगोधावृषदंशजान् रसान्

पिबेत् फलाम्लानिहमान् ससैन्धवान् स्त्रिग्धांसतैवृष्यमृगादिजोद्भवान् २६ विरेचनं पथ्यतमं ससैन्धवं घृतं सुखोष्मं च सितोपलायुतम् सद्याग्नावृद्धिगतेजनुचानं वर्धन्ति केचिद्व हिताय हिक्किनाम् ३० इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कास्यचिकित्सिते हिक्काप्रतिषेधो नाम

पञ्चाशत्तमोऽध्याय:

५०

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

१

अथातः श्वासप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

३

तैरैव कारऋद्धिकाः बहुभिः सम्प्रवर्तन्ते

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

३

तैरैव कारगैः श्वासो घोरो भवति देहिनाम्

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

४

विहाय प्रकृतिं वायु: प्राणोदथ कफसंयुतः श्वासयत्युद्वृङ्गो भूतान् तं श्वासं परिचक्षते

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

५

नुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानुर्ध्वश्व पञ्चधा भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

६

प्राग्रूपं तस्य हत्पीडा भक्तद्वेषोऽरतिः परा ग्रहणाहः पार्श्वयोः शूलं वैरसयं वदनस्य च

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

७

किञ्चिदारभमाणस्य यसस्य श्वासः प्रवर्तते निःश्वासस्यैति शान्तिं च स तमुद्र इति संज्ञितः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

५

तृट्स्वेदवमथुप्रायः कराठगुदरोरिकान्वितः विशेषाहुद्रदिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

८

घोषेण महताड्विष्टः सकासः सकफो नरः यः श्वसित्यबलोद्वृत्तः सुप्तस्तमकपीडितः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

९

स शाम्यति कफे हानौ स्वपतश्व विवर्धते मूर्च्छाज्वराभिभूतस्य ज्वरः प्रतमकस्तु सः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

१०

ग्राध्मातो दह्यमानेन वस्तिना सरुजं नरः

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

११

सर्वप्राणेन विच्छिन्नं श्वस्याच्छिन्नं तमादिशेत् निःसंज्ञः पार्श्वशूलार्तः शुष्ककराठोऽतिघोषवान्

एकपञ्चाशत्तमोऽध्याय:

संरब्धनेत्रस्त्वायम्य यः श्वस्यात् स महान् स्मृतः

[ERROR page 142 - NVIDIA client error]

२५

बिल्वपुष्करभूतीकसौवरचलकस्याम्रिभिः पथ्यातेजोवतीयुक्तैः सर्पिर्जलचतुर्गुणैः

२६

हिड्नुपादयुतं सिद्धं सर्वश्वासहरं परम् वासाघृतं षट्पलं वा घृतं चात्र हितं भवेत्

३०

तैलं दशगुणे सिद्धं भृङ्गराजसे शुभे सव्यमांसं यथान्योन्यं श्रासकोषौ व्यपोहति

३१

फलाम्ला विष्किररसाः स्त्रिग्धाः प्रव्यक्टसैन्धवाः एषादीनां शिरोभिवा कौलत्या वा सुसंस्कृताः

३२

हन्युः श्वासं च कासं च संस्कृतानि प्रयांसि च तिमिरस्य च बीजानि कर्कटारुच्या च चूर्णिता

३३

दुरालभाडथ पिप्पल्यः कटकारुच्या हरीतकी श्राविन्मयूररोमाभि कोला मार्गाधिकाकया:

३४

भार्गीत्वक् शृङ्गवेरं च शर्करा शल्लकाझ्जम् नृत्तकौडकबीजानि चूर्णितानि तु केवलम्

३५

पथ्यैः श्लोकार्धिकास्वते लेहा ये सम्यगीरिताः सर्पिर्मधुभ्यां ते लेह्याः कासश्वासादितेनैः

३६

समच्छदस्य पुष्पाणि पिप्पलीशृङ्गापि मस्तुन पिवेत् संचरुर्गय्य मधुना धानाश्राप्यथ भञ्जयेत्

३७

ग्रकाडडुरेभ्रांवितानां यवानां साध्वनेकशः तर्पणां वा पिबेदेशां सस्नेहं श्वासपीडितः

३८

शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मार्गाधिकायुतम् तरडलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासानशेषतः

३९

कोलमज्जां तालमूलमृष्यचर्ममसीरपि लिह्यात् त्वचौद्रेश भार्गी वा सर्पिर्मधुसमायुताम्

४०

नीचैः कदम्बबीजं वा सस्नेहं तरडलाम्बुना द्रव्तां हरीतकिं कृष्णां कर्कटारुच्या दुरालभाम्

४१

सर्पिर्मधुभ्यां विलिहन हन्ति श्वासान् सुदारुग्नान् हरिद्रां मरिचं द्रव्तां गुडं रास्त्रां कषायां शटीम

४२

लिह्यात्तैलेन तुल्यांनि श्वासार्तों हितभोजनः गवां पुरीषस्वरसं मधुर्सपिःकषायुतम्

43

लिह्याच्छ्वासेषु कासेषु वाजिनां वा शक्रद्रसं पारडुरोगेषु शोथेषु ये योगाः संप्रकीर्तिताः

43

श्वासकासापहास्तेऽपि कासद्राः ये च कीर्तिताः

44

भार्गीतक त्र्युष्णं तैलं हरिद्रां कटरोहिणीम्

44

पिप्पलीं मरिचं चऽऽडां गोशक्रद्रसं च तलकोटस्य बोजिषु पचदुत्कारिकां शुभाम्

45

सेव्यमाना निहन्त्येषा श्वासानाशु सुदुस्तरान्

45

पुराऽऽसर्पिः पिप्पल्यः कौलत्या जाङ्गला रसः

46

सुरा सौवीरकं हिङ्गु मातुलुङ्गरसो मधु

46

द्राक्षामलकबिल्वानि शस्तानि श्वाससिहिकिनाम्

47

श्वासहिक्कापरिगतं स्त्रिग्धे स्वेदैरुपाचरेत्

47

ग्रातकं लवणतैलाभ्यां तैरस्य गृधितः कफः

48

खस्थो विलयनं याति मारुतद्र प्रशाम्यति

48

स्वन्नं ज्ञात्वा ततश्श्रेष्ठं भोजयित्वा रसौदनम्

49

वातश्लेष्मावबन्धं वा भिषग्ं धूमं प्रयोजयेत्

49

मनःशिलादेवदारुहरिद्राच्छदनाभिषे:

50

लाञ्जोरपूकमूलैश्व कृत्वा वर्तींविधानतः

50

सर्पिर्यवमधूच्छिष्टशालनिर्याससरजं तथा

51

शृङ्गबालखुरस्नायुत्क समस्तं गवामपि

51

तुरुष्कशल्लकीनां च गुग्गुलो: पञ्चकस्य च

52

एते सर्वे सरसर्पिष्का धूमाः कार्याः विजानता

53

बलीयसि कफग्रस्ते वमनं सविरेचनम्

53

दुर्बले चैव रूक्षे च तर्पणं हितमुच्यते

54

जाङ्गलोभयतोमांसैरुपेताः सुप्रसन्नकाः

54

निदाघिध्मकां चामलकप्रभां हिङ्गवर्द्धयुक्तां मधुना सुयक्तकाम्

55

लिहन्नरः श्वासनिपीडितो हि श्वासं जयत्येव बलाल्यहेतौ

55

यथाऽऽग्निरिद्धः पवनानुविद्धो वर्जं यथा वा सुरराजमुक्तम्

56

रोगास्यस्थैते खलु दुर्निवाराः श्वासश्व कासश्व विलम्बिका च

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सिते हिकाश्वासप्रतिषेधो

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१

अथातः कासप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

३

कासस्यापि च विज्ञेयास्त एवोक्तिहेतवः ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

४

प्रायो ह्युदानुगतः प्रदुष्टः संश्लिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः ।

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

५

निरेतिं वक्त्रात् सहसा सदोषः कासः स विद्वद्विरुदाहृतस्तु ।

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

६

पञ्चप्रकारः कथितो भिषग्भिरविविधवर्धितो यन्मविकारकृत् स्यात् ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

७

स्वशब्दवैषम्यमरोचकः प्रिसादृग्र लिङ्गानि भवन्त्यमूनी ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

८

प्रसक्तमन्तः कफमीसनं कासेन्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

९

पित्तेन पीतानि वमेत कटूनि कासेन्तु स पारड्ः परिदहमानः ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१०

वक्त्रोद्गिमात्रं विहतन् तु यस्स व्यायामभाराध्वयनाभिघातैः ।

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

११

स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राप्नोत्ययं चोपलबेथ कासौः ॥

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१२

शुष्यन् विनिष्टीवति दुर्बलस्तु प्रदीर्घमांसो रुढिरं सपूयम् ।

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१३

श्रृद्धीवचाकट्फलकतृष्णाब्दधान्याभयाभार्ग्यमराहविश्रमं ।

[ERROR page 146 - NVIDIA client error]

[ERROR page 147 - NVIDIA client error]

[ERROR page 148 - NVIDIA client error]

६

मेदश्रयाद्रदति दिग्धगलौष्ठतालुः

७

दीर्घास्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोस्थितो यश्र सहोपजातः मेदस्वनः सर्वसमृद्धवश्र स्वरामयो यो न स सिद्ध्येति

स्त्रिग्धान् स्वरातुरनरान्पकृष्टदोषान् न्योयेन तान् वमनवस्तिभिश्र

५

नस्यावपीडमुखभधानवधूममलेहः संपादयेद्ध विविधैः कवलग्रहैश्र

यः श्रावकासविधिरादित एव चोक्त- स्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत

६

वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध

१०

स्वरोपघाते ऽनिलजे भुक्तोपरी घृतं पिबेत् कासमर्दकवर्ताकमार्कवस्वरसे श्रुतम्

११

पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे यवद्वारिमोदकाम्यां वा चिकित्साकामलक्षये वा

१२

देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धमाजं समाचिकम् सुखोदकानुपानो वा ससरपिष्को गुडौदनः

१३

दीर्घानुपानं पित्ते तु पिबेत् सरपिंरतन्द्रितः ग्राश्नीयाद्य ससरपिष्कं यष्ट्रीमधुकपायसम्

१४

लिह्याद्मधुरकासां वा चूर्णीं मधुगृताप्लुतम् शतावर्याचूर्णयोगं वला चूर्णामथापि वा

पिबेत् कटूनि मूत्नेष कफजे स्वरसन्दये लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत कटूनि वा

१५

स्वरोपघाते मेदोजे कफवृद्धिविधिश्रयते सर्वजे तजयजे चापि प्रत्यानुप्यायाचरेत् क्रियाम्

१६

शर्करामधुमिश्राशि श्रुतानि मधुरैः सह पिबेत् पयांसि यस्योद्धैर्वदतो ऽभिहतः स्वरः

१७

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सितात्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम त्रिपन्नाशत्तमो ऽध्यायः

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१

ग्रथाथः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

३

ग्रजीर्णाध्यशनासात्स्यविरुद्धमलिनाशने: ग्रन्थायामदिवास्वपगुर्वातिस्निग्धशीलैः

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

४

माषपिष्टान्नविदलक्लासशल्कुसेरुकैः पर्गशाकसुराशुक्तदधिद्वीरगुडेष्टुभिः

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

५

पललानूपपिशितपरयाकपृथुकादिभिः स्वादुम्लद्रवपानैश्र श्लेष्मा पित्तं च कुध्यति

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

६

कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् ग्रामपक्वाशये तेषां कफविडजनननां पुनः धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

७

विंशते कृमिजातीनां त्रिविधः संभवः स्मृतः पुरोषकफरक्तानि तसां वद्ध्यामि विस्तारम्

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

५

ग्रजवा विजवा: किप्याश्रिप्या गरडूपदास्तथा चूर्वो द्विमुखाश्रेव क्षेया: सप्त पुरीषजा:

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

९

श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्यते गुदं प्रतिसरन्ति च तेषामेवापरे पुच्छे: पृथक्श्र भवन्ति हि

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१०

शूलाम्रिमान्द्यपारडत्वविट्टष्टम्भबलसञ्चयाः प्रसेकारुचिहद्रोगविट्भेदास्तु पुरीषजे:

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

११

रक्ता गरडूपदा दीर्घा गुदकरडूनीपातिनः शूलाटोपशकृद्द्देपक्तिनाशकराश्र ते

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१२

दर्भपुष्पी महापुष्पी: प्रलूननाश्रोप्टौस्था पिपीलिका दारुणाश्र कफकापसमुद्धवा:

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१३

रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छा: श्यावमरडला: रूढधान्याडुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्थथा मञ्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभूजस्थथा

चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१४

शिरोहरोगवमथुप्रतिश्यायकराश्र ते

[ERROR page 151 - NVIDIA client error]

[ERROR page 152 - NVIDIA client error]

३

न वेगान् धारयेत् प्राज्ञो वातादीनां जिजीविषुः

४

वातविरेचनमूत्रजृम्भाश्रुच्वोदारवमीन्द्रियैः

४

व्याहन्यान्मानैरुदितैस्तैरावर्तौ निरुच्यते

५

तृष्णाक्षवासनिद्राग्रामुदावर्तौ विधारयात्

५

तस्याभिधास्ये व्यासेन लङ्गां च चिकित्सितम्

६

त्रयोदशविधैरेषां स्रोतसां भिन्न एतेषु कार्यः

६

ग्रपथ्यभोजनाद्यापि वृद्ध्यन्ते च तथाडपरे

७

ग्राधानशूलौ हृदयोपरोधं शिरोरुजं श्वासमतिव हिकाम्

७

कासप्रतिश्यायग्रहांश्च बलासपित्तप्रसरण् च घोरम्

५

कुर्यादपानोढभिहतः स्वमार्गे हन्याद् पुरीषं मुखतः द्विपेद्वा

५

ग्राटोपशूलौ परिकर्तनं च सृजः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः

८

पुरीषमास्यादपि वा निरेति पुरीषवेगेढभिहते नरस्य

९

मूत्रस्य वेगेढभिहते नरस्तु कृच्छ्रेण मूत्रं कुरुतेढल्पमल्पम्

१०

मेढ्रे गुडे वङ्क्षणस्थिमूषकनाभिप्रदेशेष्वथवाडपि मूर्धि

१०

ग्रानन्दवस्तिस्थो भवन्ति तीव्राः शूलाश्च शैलैरिव भिन्नमर्तः

११

मन्यागलस्तम्भशिरोविभेदा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः

११

श्रोत्राननग्रासाविलोचनोस्था भवन्ति तीव्राश्च तथा विकाराः

१२

ग्रानन्दजं शोकोमुदर्द्वा वाऽनेत्रोदर्कं प्रापममुञ्चतो हि

१२

शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीडनेन

१३

भवन्ति गाढं त्ववथर्विधाताच्छीर्णोच्चिनासाश्रवणेषु रोगाः

१३

करठास्यपूर्यात्वमतीव तोदः कूजश्र वायोरुत वाडपृवृत्तिः

१३

उद्गारवेगेढभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः

१४

छर्देरविघातेन भवेद् द्वे कुष्ठं येनैव दोषेण विदग्धमन्नम्

१५

मूत्राशये पायुनि मुखयोरुजो मूत्रविनिग्रहात्

१५

शुक्राश्मरी तत्स्वरूपां भवेद् वा ते ते विकारा विहते तु शुक्रे

१६

तन्द्राझ्रमर्दारुचिविधमाः स्युः क्षुधोढभिघातात् कृशता च दृष्टे

१६

करठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाभिघाताद्द्वये व्यथा च

१७

ग्रान्तस्य नि:श्वासविनिग्रहेप्स हृद्रोगमोहावथवाडपि गुल्मः

१७

जृम्भाड्जृमदौडृशिरोच्चिजाडचं निद्राभिघातादथवाडपि तन्द्रा

१७

तृष्णार्दितं परिक्लृप्तं च्वियां शूलैरभिद्रुतम्

[ERROR page 154 - NVIDIA client error]

34

बुद्धिद्रिघाते हितं स्निग्धमुष्णामलपं च भोजनम् तृष्णाघाते पिबेन्मधुं यवागूं वाडपि शीतलाम् भोज्यो रसेन विश्रान्तः श्रमक्ष्वासातुरो नरः निद्राघाते पिबेत् क्षीरं स्वप्नाद्रे�्टकथा नरः श्राध्मानाद्येषु रोगेषु यथास्वं प्रयतेत हि

36

यद्ये यत्र भवेत्प्राप्तं तत्तस्मिन् प्रयोजयेत् वायु: कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः भोजने: कुपितः सृज्य उदावर्तं करोति हि

37

वातमूत्रपुरीषासृक्पक्वमेदोवहानि वै स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ततः हृद्रुस्तिशूलार्तं गौरवारुचिपीडितः वातमूत्रपुरीषाभि कृच्छ्रेण कुरुते नरः

38

श्वासकासप्रतिश्यायादाहमोहवमिज्वरान् तृष्णाहिकाशिरोरोगमन् श्रमस्वविभ्रमान् लभते च बहूनन्यांन् विकारान् वातकोपजान्

39

तं तैललवणाभ्यक्तं स्तिग्धं स्विन्नं निरूहयेत् दोषतो भिन्नवरचस्कं भुक्तं चाप्यनुवासयेत्

40

न चेच्छान्तिं वज्र्यतेवमुदावर्तः सुदारुणः ग्राथेनं बहुशः स्विन्नं युञ्ज्यात् स्नेहविरेचने: पाययेत् त्रिवृतीलुयवानीरस्ल्पपाचनैः

41

हिड्डुकुष्ठवचासर्जविडङ्गं वा द्विरुतरम् योगावेतावुदावर्तं शूलं चानिलजं हतः देवदार्वम्रिकौ कुष्ठं शुण्ठीं पथ्यां पलङ्गषाम् पौष्कराग्निं च मूलानि तोयस्र्याढके पचेत्

42

पादावशिष्टे तत् पीतेऽमुदावर्तेमपोहति मूलकं शुष्कमार्द्रं च वर्षाभूः पञ्चमूलकम् ग्रारेऽवतफलं चाप्सु पक्त्वा तेन घृतं पचेत्

43

तत् पीयमानं शस्त्युग्रमुदावर्तमशेषतः वचामतिविषां कुष्ठं यवत्तारं हरीतकीम् कृष्णां निर्दहनीं चापि पिबेतुष्णोन वारिणा

४९

इद्वाकुमूलं मदनं विशल्यातिविषे वचाम् कुष्टं किराताम्रिकौ चैव पिबेत्‌तुल्यानि पूर्ववत्

५०

मूत्रेण देवदार्वप्मित्रिफलाबृहत्या: पिबेत् यवप्रस्थं फलै: साध्रं करटककार्या जलाढके

५१

पक्त्वाडर्धप्रस्थशेषं तु पिबेदीद्दृशसमन्वितम् मदनोल्लबुबोजानि पिप्पलीं सोनिद्रागन्धकाम्

५२

सञ्चूर्णर्य प्रथमेन्नाडचया विशत्येतद्यथा गुडम् चूर्णं निकुम्भकम्पिल्लश्यामेदवाक्वम्रिकोद्भवम्

५३

कृतवेधनमागध्योलवणानां च साधयेत् गवां मूत्रेण ता वर्ति: कार्येतु गुदानुगाः: सद्यः शर्मकरावेतौ योगावृतसंतमतौ

५५

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गतेऽपि कायचिकित्सातन्त्रे उदावर्तप्रतिषेधो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

१

अथततो विसूचिकाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यास्यामः

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

३

अजीर्णामामं विष्टब्धं च यदीरितम् विसूच्यलसकौ तस्माद्वैद्यापि विलम्बिका

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

४

सूचीभिरिव गात्राणि तुदनं संतिष्ठतेनिलः यस्माद्रीभि: सा वैदै: रुच्यते ति विसूचिका

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

५

न तां परिमिताहाराल लभन्ते विदितागमाः मूढास्तामजितात्मानो लभन्ते कलुषाशयाः

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

६

मूच्छोतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहै: वैवर्ग्यकम्पौ हृदये रुजश्र भवन्ति तस्यां शिरसश्र भेदः

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

७

कुङ्तिरानह्यतेदत्यर्थं प्रताम्यति विकूर्जति निरुद्धो मारुतश्रापि कुत्तौ विपरिधावति

षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

८

वातवचोनिरोधश्र कुत्तौ यस्य भृशं भवेत् तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्वारावरोधकौ

पुराणः

६

दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्र यस्मिन् विलम्बिकां तां भृशदुष्टशिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः

१०

यत्रस्थमामं विरुजतमेव देशं विशेषेण विकारजातेः दोषेग्न येनावततं स्वलिङ्गद्रष्टं लङ्गयेदामसमुद्रवेश्म

११

यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसंश्रद्धयार्द्रदितोदभ्यन्तरयातनेत्रः द्वौमस्वः सर्वाविमुक्तसन्ध्यायोत्रः सङ्कुपुनरोगामयी

१२

साध्यासु पाष्ण्योर्दाहनं प्रशस्तममिप्रतापो वमनं च तीक्ष्णामपक्के ततोऽन्न्रे तु विलङ्गनं स्यात् सम्पाचनं चापि विरेचनं च

१३

विशुद्धदेहस्य हि सद्य एव मूर्छातिसारादिरुपैति शान्तिं ग्रास्थापनं चापि वदन्ति पथ्यं सर्वासु योगानुपनिबोध

१४

पथ्यावचाहिज्जूकलिलङ्गृणसौर्चले सति विशेष चूर्णं सुखाम्लपित्तं विनिहन्त्यजीर्ण शूलं विसूचीमरुचिं च सद्यः

१५

दारागदं वा लवण विडङ् वा गुडप्रगाढानाथ सर्षपानं वा ग्राम्लेन वा सैन्धवहिज्जूकौ सवीजपूरौ सधृतौ त्रिवर्गौ

१६

कटत्रिकं वा लवणोपेतं पिबेतु शहजजीराविमिश्रितं तु कल्याणकं वा लवणां पिबेतु यदुक्तमादावनिलामयेषु

१७

कृष्णाजमोद द्वककाथि वार्तपि तुल्यौ पिबेद्रा मगधानिकुम्भौ दनतीयं वा मगधोद्ववानां कल्कं पिबेतु कोषवतीरसन

१८

उष्णाभिरद्भिर्मगधोद्ववानां कल्कं पिबेन्नागरककल्कयुक्तं व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समं चाप्यथ मातुलुङ्ग्याः

१९

छायाविशुष्का गुलिका: कृतास्ता हन्युर्यिसूर्चीं नयनाज्जनन सुवामितं साधुविरेचितं वा सुलज्जितं वा मनुजं विदित्वा

२०

पेयादिभिर्दोषोपनाचनौौयैः सम्यक्स्नुधा समुपक्रमेत ग्रामं शकृद्रा निचितं क्रमेगा भुवो विबद्ध विगुणानिलेन

२१

प्रवतमाने न यथास्वमने विकारमानाहमुदाहरन्ति तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्धवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविादाहः

२२

ग्रामाशये शूलमथो गुरुत्वं हल्लास उद्वारविधातं च स्तम्भः कटिपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा स शकृद्मेद्र्र

२३

श्वासश्व पक्वाशयजे भवन्ति लिङ्गानि चात्रालसकोद्ववानि ग्रामोद्ववे वान्तमुपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनौौयैः

२४

ग्रथेतरं यो न शकृद्मेतमामं जयेत् स्वेदनपाचनैश्च विसूचिकायां परिकीरितानि द्रव्याणि वैरेचनिकानि यानि

२५

तान्येव वर्तीरविरचेद्वचूर्णार्य महिष्यजावीभगवां तु मूत्रैः स्विन्नस्य पायौ विनिवेश्य ताश्र चूर्णानि चैषां प्रथमेतु नाड्या

२६

मूत्रेषु संसाध्य यथाविधानं द्रव्याणि यान्युर्ध्वमधश्र यान्ति क्वाथेन तेनांशु निरुहयेद्य्र मूत्रौधयुक्तेन समाच्चरेत्कषा

२७

त्रिभिरिडयुुक्तं लवणप्रकुष्टं दत्वा विरिक्तक्रममाचरेद्र एष्वेव तैलेन च साधितेन प्रापं यद्य स्यादनुवासयेद्र

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सास्तरे विसूचिकाप्रतिषेधो नाम षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

ग्रथातोडरोचकप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यासामः १ यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः २

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

३

दोषे: पृथक् सह च चित्तविपर्ययाद्र भक्तायनेपु हृदि चावतते प्रगाढं नात्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं भक्तोपघातमिह पञ्चविधं वदन्ति

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

४

हच्छूलपीडनयुक्तं विरसनान्तवं वातात्मकेऽरुचिके तु लिङ्गमरुचके तु हृद्याहचोषबहुला मुखरुचिकता च मूर्च्छा सतृड्‌ भवति पित्तकृते तथैव

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

५

कराड्‌गुरुत्वकफसंस्त्वसादतान्त्राः श्लेष्मात्मकेऽरुचिसमास्यमरुचके तु सर्वात्मके पवनपित्तकफा बहूनि रूपारायथास्याः हृदये समुदीरयन्ति

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

६

संरागशोकभयविभ्रुतचेतसस्तु चिन्ताक्रुलो भवति शोशुचिदर्शनाद्र वाते वचाम्बुवमनं कृ्तवान् पिबेद्र स्नेहः सुराभिरथवोष्णाजलेन चूर्णं

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

७

कृष्णाविडङ्‌गयवभस्महरेगुभार्गीरास्तैलहिङ्‌गुलवचोष्णामगराश्चाम् पित्ते गुडाम्बुमधुरेकमनं प्रशस्तं स्नेहः ससन्ध्ववससितामधुरसोपहितः

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

८

निम्बाम्बुवामितवतः कफजे ऽनुपानं मधुना तु सदृप्यकं स्यात् चूर्णं यदुक्तमथवानिलजे तदेव निलजे तदेव सर्वेश्र सर्वकृतेमवुपक्रमेत

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

९

द्रान्नापटोलविडङ्वेतकीरनिम्बमूर्वाभ्याद्रबदरामलकैन्द्रवृक्षैः बीजैः करञ्जनुपवृक्षभवैश्र पिष्टेलैः पचेत् सुरभिमूत्रयुतं यथावत्

सम्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

मुस्तां वचां त्रिकटुकं रजनीद्वयं च भागीं च कुष्ठमथ निर्दहनीं च पिष्ट्रा

[ERROR page 159 - NVIDIA client error]

[ERROR page 160 - NVIDIA client error]

२१

पुरस्ताद्वापि मूत्रस्य पश्चाद्वापि कदाचन । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ॥

२२

व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् । बस्तिं मेढ्रं गुडं चैव प्रदहन् स्वावयेदधः ॥

२३

मूत्रं हारिद्रमथवा सरर्क्तं रक्तमेव वा । कृच्छ्रेण प्रवर्तेत जन्तोः श्वोभवति वेदनां तेन ॥

२४

विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा । शुष्कं भवति यद्यापि रोचनाचूर्णरसनिभम् ॥

२५

मूत्रौकसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः । पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम् ॥

२६

शुष्कं चूर्णशप्रपारडरमूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात् ।

२७

कषायकल्कसपीडित भद्यान् लेहान् पयांसि च द्वारमद्यासवसवेदानं वस्तिंशोतरसंज्ञितान् ॥

२८

विद्ध्यान्मूत्रकृच्छ्रास्त्र विधिं चाश्मरिनाशनम् । मूत्रोदावर्तयोगांश्र कात्स्र्चेनात्र प्रयोजयेत् ॥

२९

कल्कमेवासृबीजानाममात्रं ससैन्धवम् । धान्याम्लयुक्तं पीतैव मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ॥

३०

सुरां सौवर्चलवर्तीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः । मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाडप्यथ गौडिकम् ॥

३१

पिबेत् कुष्ठुमकर्ष वा मधूदकसमायुतम् । रात्रिपर्युषितं प्रातःस्थ सुछकमवाप्नुयात् ॥

३२

दाडिमाम्लां युतां सुरयामेलाजीरकनागरैः । पीतैव सुरां सलवरां मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ॥

३३

पृथक्प्रयोगैर्दिवसेन मूलं गोनुरकस्य च । गृध्रप्रस्थेन तोयस्य पचेत् द्वीरचतुर्गुङाम् ॥

३४

दीरावशिष्टं तच्छीलं सिताज्ञौद्रयुतं पिबेत् । नरो मारुतपित्तोत्थमूत्राघातनिवारणम् ॥

३५

निष्पीडय वाससा सम्यग्वर्चों रासभवाजिनोः । रसस्य कुडवं तस्य पिबेनमूत्ररुजापहम् ॥

३६

मुस्ताभयादेवदारुमूर्वागां मधुकस्य च पिबेद् द्विसमं कल्कं मूत्रदोषनिवारणाम्

३७

ग्राम्यामलकान्नागां कल्कं बदरसहितम् गर्भस्रावलवशोपेतं पिबेन्‍मूत्ररुजापहम्

३८

उदुम्बरसं कल्कं द्राध्नाया जलसंयुतम् पिबतं पयसाऽऽत्रौ रात्रौ शीतं मूत्ररुजापहम्

३९

निदिग्धकायाः स्वरसं पिबेत् कुडवसम्मितम् मूत्रदोषहरं कल्यमथवा द्वौद्रसंयुतम्

४०

प्रपीड्यामलकानां तु रसं कुडवसंमितम् पीत्वाड्‌गदी भवेज्जन्तुर्मूत्रदोषरुजातुरः

४१

धात्रीफलरसैनेवं सूक्ष्मैलां वा पिबेदनरः पिप्पूड्डथवा सुशीतेन शालितण्डुलवारिणा

४२

तालस्य तरुणां मूलं त्रपुसस्य रसं तथा श्वेतं कर्कटकं चैव प्रातस्तु पयसा पिबेत्

४३

शृतं वा मधुरैः क्षीरैः सर्पिर्मिश्रं पिबेदनरः मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम्

४४

बलाऽश्वदंष्ट्राकौञ्चास्रि्थकोकिलाद्रकतङ्गलान् शतपर्वकमूलं च देवदारु सचित्रकम्

४५

ग्रन्थबीजं च सुरया कल्पीकृत्य पिबेदनरः मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम्

४६

पाटला द्वारमाहत्य समकृत्वः परिस्रुतम् पिप्पन्मूत्रविकारणं संसृष्टं तैलमात्रया

४७

नलाश्मभेददर्भेच्चतृपुसैर्वारुबीजकान् द्वीरे परिश्रुतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान्

४८

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादपि द्वारोदकेन मतिमान् त्वगेलोष्ठगाचूर्णकम्

४९

पिबेदुडेेन मिश्रं वा लिह्याल्लेखनं पृथक् पृथक् व्रत ऊर्ध्व प्रवर्त्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम्

५०

स्तेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् ततः संशुद्धदेहानां हिताश्रोत्‍तरबस्तयः

[ERROR page 163 - NVIDIA client error]

मूत्रावातप्रतिषेधो

६६

द्राढ्या विशाला पिप्पल्यस्थथा चित्रफला भवेत् तथैव मध्युकं पथ्यां दद्यादामलकानि च

मूत्रावातप्रतिषेधो

६७

घृताढकं पचेदेभिः कल्कैः कर्षसमन्वितैः। द्वीरद्रोगे जलद्रोगे तत्तसिद्धमवतारयेत्

मूत्रावातप्रतिषेधो

६८

शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् । तुगाक्षीरं तथो सर्वं मतिमान् पाययेत् ततः

मूत्रावातप्रतिषेधो

६९

ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् वातरुता: श्लेष्मरुता: पित्तरुतास्तु यो भवेत्

मूत्रावातप्रतिषेधो

७०

रक्तरुता ग्रन्थिरुता: पिपेदिच्छद्ररोगताम् । जीवन्तीं च वृश्यं च सर्पितद्वालावहम्

मूत्रावातप्रतिषेधो

७१

प्रज्ञाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् । सर्पिरतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेsचिरात्

मूत्रावातप्रतिषेधो

७२

ग्रसृग्दोषाझ्येद्यापि योनिदोषांश्र संहतात् । मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्वीतद्विअकित्सितम्

मूत्रावातप्रतिषेधो

७३

इति सुश्रुतसांहितायां उत्तरतन्त्रान्तर्गत कोष्ठाङ्कित्सितान्त्र मूत्रावातप्रतिषेधो नाम षट्पञ्चाशत्तमोsध्यायः

ऊनषष्टितमोsध्यायः

१

ग्रथातो मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

ऊनषष्टितमोsध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

ऊनषष्टितमोsध्यायः

३

वातेन पित्तेन कफेन सर्वैस्तथाऽभिघातैः शुक्रदशमरिभ्याम् । तथाडपरः शर्करया सुकष्टे मूतोपघाते कथितोsष्टमस्तु

ऊनषष्टितमोsध्यायः

४

ग्रत्पमलं समुत्पीडच मुष्कमेहनवस्तिभिः । फलोद्भवं कृच्छ्रुषे वाताघातेन मेहति

ऊनषष्टितमोsध्यायः

५

हारिद्रमुष्यां रक्तं वा मुष्कमेहनवस्तिभिः । ग्रप्रिना दद्यामानाभेः पित्ताघातेन मेहति

ऊनषष्टितमोsध्यायः

६

स्त्रिग्धं शुक्रमनुष्यं च मुष्कमेहनवस्तिभिः । संहृष्टरोमा गुरुणिभः श्लेष्माघातेन मेहति

ऊनषष्टितमोsध्यायः

दाहशीतरुजाविष्टो नानावर्गी मुहर्मुहुः

७

ताम्यमानस्तु कृच्छ्रेण सन्निपातेन मेहति

५

मूत्रवाहिषु शल्येन च्तेष्वभिहतेपु च | स्नोतःसु मूत्राघातस्तु जायते भृशवेदनः

६

वातबस्तेस्तु तुल्यानि तस्य लिङ्गानि लक्षयेत | शकृतस्तु प्रतीघाताद्वाय्विगुणगतां गतः

१०

ग्रोधमानं च संशूलं च मूत्रसङ्गं करोति हि | अश्मरीहेतुकं पूर्वं मूत्राघात उदाहृतः

११

अश्मरी शर्करा चैव तुल्ये संभवलद्गयोः | शर्कराया विशेषं तु श्रृणु कीर्तयतो मम

१२

पच्यमानस्य पित्तेन भिद्यमानस्य वायुना | श्लेष्मगोडवयवा भिन्ना शर्करा इति संजिताः

१३

हतपीडा वेपथुः शूलं कुत्सौ वह्निः सुदुर्बलः | ताभिभर्वति मूर्च्छा च मूत्राघातश्र दारुणः

१४

मूत्रवेगनिरस्तासु तासु शाम्यति वेदना | यावदन्या पुनैन्ति गडिका स्वोतसो मुखम् | शर्करासंभवस्थैतान्मूत्राघातस्य लद्गणम्

१५

चिकित्सितमथैतेषामष्टानामपि वच्यते | अश्मरीं च समाश्रित्य यदुक्तं प्रसमीच्य तत्

१६

यथादोषं प्रयुञ्जीत शेहादिमपि च क्रमम् | श्वदंष्ट्राश्मभिदो कुम्भी हपपां करटकारिकाम्

१७

बलां शतावरी रासां वरुगां गिरिकर्णिकाम् | तथा विदारिगन्धादिं संहत्य त्रैवृतं पचेत

१५

तैलं घृतं वा तत्पेयं तेन वाड्पनुवासनम | दद्यादुतरबस्तिं च वातकृच्छ्रोपशानये

१६

श्वदंष्ट्राश्वरवसे तैलं सगुडद्वोरनागरम | पक्त्वा तत्पूर्ववद्योज्यं त्रानिलरुजापहम

२०

तृणोत्पलादिकाकोलीन्यग्रोधादिगणैः कृतम | पीतं घृतं पित्तकृच्छ्रं नाशयेत धीरमेव वा

२१

दद्यादुतरबस्तिं च पित्तकृच्छ्रोपशानये | एभिरेव कृतः स्नेहस्त्रिविधेष्वपि वस्तिषु

[ERROR page 166 - NVIDIA client error]

९

सन्तुष्टो भवति न चान्नपानजातैरदुष्टात्मा भवति च देवशत्रुजुष्टः

१०

हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः। नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

११

ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी ताम्बीरौ दृढमतिरल्पवाक् सहिष्णुः। तेजस्वी वर्धति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः

१२

प्रतिभ्यो विरूजति ससर्पतृष्णां पिबन्नश्नीतिमान चोपसव्यवेश्मः। मांसेप्सुस्तिलगुडपायासाभिकामास्तदुक्तको भवति पितृग्रहाभिभूतः

१३

भूमौ यः प्रसरति सर्ववत् कदाचित् सृक्किभ्यां विलिखति जिह्वया तथैव। निद्रालुगुडमधुदुग्धपायसेप्सुविषे यो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः

१४

मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः। क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारः शौचाद्रिढ भवति च रक्षसां गृहीतः

१५

उद्द्रस्तः कृष्णपुरुश्रप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्थातिलोलः। बह्वाशी विग्नहिमाम्बुरात्रिसेवी व्याविम्रो भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः

१६

स्थूलान्नस्वरितगतिः स्वपनेलही निद्रालुः पतति च कम्पते च योडति। यक्षादिद्विरदनगादिविच्युतः सन् संसृष्टो न भवति वार्धकेन जुष्टः

१७

देवग्रहः पौर्णमास्यामसुरः सन्ध्ययोरपि गन्धर्वः प्रायशोऽष्टम्यां यत्नाश्र प्रतिपद्यथ। कृष्णाष्टम्ये च पितरः पञ्चम्यामपि चोरगाः

१५

रक्षांसि निशि पैशाचाश्चातुदर्श्यां विशन्ति च

१९

दर्पशादीन् यथा छाया शितोष्णां प्राणिनो यथा। स्वमगिं भास्करस्योक्ता यथा देहं च देहधृक्

१६

विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्चरीरगाम्। तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमाश्च सत्यम्

२०

गुणास्तथाडष्टावपि तेषु नित्या व्यवस्थाः समस्ताश्च यथाप्रभावम्। न ते मनुष्ये सह सर्विशन्ति न वा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति

२१

ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः। तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटिसहस्रायुजपध्यासंख्याः

२२

ग्रसृङ्वसामांसभुजां सुभीमा निशाचराणां तेषां हि ये देवगणामाश्रिताः

२३

ते तु तत्सत्वसंयोगद्विज्ञेयास्तु तदज्ञाः

24

देवग्रहा इति पुनः प्रोच्यन्तेऽशुचयश्र्व ये देववद्य नमस्यन्ते प्रत्यर्थ्यन्ते च देववत्

25

स्वामिशीलक्रियाचाराः क्रम एष सुरादिषु निर्मृतीयां दुहितरस्तासां स प्रसवः स्मृतः

26

सत्यवादपवृत्तेषु वृत्तिस्तेषां गयैः कृता हिंसाविहारो ये केचिद्देवभवामुपाश्रिताः

27

भूतानीति कृता संज्ञा तेषां संज्ञाप्रवर्तकृभिः ग्रहसंज्ञानि भूतानि यस्माद्वेत्यनया भिषक्

28

विद्यया भूतविद्यालमत एव निरुच्यते तेषां शान्त्यर्थमन्विच्छन् वैद्यस्तु सुसमाहितः

29

जपैः सनियमैर्होमैरभ्भेत चिकित्सितुम् रक्तानि गन्धमाल्यानि बीजानि मधुसर्पिषी

30

भद्र्याश्र सर्वेषां सामान्यो विधिरुच्यते वस्त्राणि गन्धमाल्यानि मांसानि रुद्विराणि च

31

यानि येषां यथेष्टानि तानि तेभ्यः प्रदापयेत् हिंसन्ति मनुजान् येषु प्रायशो दिवसेषु तु

32

दिनेषु तेषु देयानि तदुत्सविनिवृत्तये देवग्रहे देवगृहे हुत्वाड्ग्रिं प्राप्तयेर्द्वलिम्

33

कुशस्वस्तिकपूपाज्यच्छत्रपायससंभृतम् ग्रसुराय यथाकालं विदध्याझ्ञात्वरादिषु

34

गन्धर्वस्य गवां मध्ये मद्यमांसाम्बुजालम् हृद्ये वेश्मनि यक्षस्य कुलमाषासृकसुरादिभिः

35

ऋतिमुक्तककुन्दाब्जैः पुष्पेश्र वितरेऽलिम् नद्यां पितृग्रहायेष्टं कुशास्तरैणभूषितम्

36

तत्रैवोपहरेद्धापि नागाय विविधं बलिम् चतुष्पथे रात्रौसस्य भीमेषु गहनेपु वा

37

शून्यागारे पिशाचस्य तीव्रं बलिमुपाहरेच् पूर्वमाचरितैरन्त्रैर्भूतविद्यानिदर्शितैः

38

न शक्या बलिभिर्जेतुं योगेस्तान् समुपाचरेत् ग्रजर्‌द्‌चरमरोमाग्रि शल्यकोलूकयोगस्थथा

३६

हिङ्गु मूत्रं च वस्तस्य धूममस्य प्रयोजयेत् एतेन शाम्यति निःस्पृशं बलवानपि यो ग्रहः

४०

गजाहिपिप्पलीमूलव्योषामलकसर्षपान् गोधानकुलमार्जातृष्यपित्तप्रपोषितान्

४१

नस्याभ्यञ्जनसेकेपु विदध्याद्योगतत्त्ववित् खरोष्ट्राश्वतरीलौकिकपरमेष्ट्रृगालिजं

४२

पुरीषं गृध्रकाकानां वराहस्य च पेषयेत् वस्तमूत्रे वा तत्सिद्धं तैलं स्यात् पूर्ववद्वितम्

४३

शीर्षब्रीजं लशुनं शूरटों सिद्धार्थकं वचाम् मज्जिष्ठां रजनीं कृष्णां वस्तमूत्रे च पेषयेत्

४४

वर्त्यश्छायाविशुष्कास्ता: सपित्ता नयनाञ्जनं नक्तमालफलं व्योषं मूलं श्योनाकबिल्वयोः

४५

हरिद्रे च कृतात् वत्त्यः पूर्ववन्नयनाञ्जनं सैन्धवं कटकां हिङ्गु वयःस्थां च वचामपि

४६

वस्तमत्स्ये वा संपूषितं मत्यपित्तेन पूर्ववत् ये ये ग्रहा न सिध्यन्ति सर्वेषां नयनाञ्जनं

४७

पुरा|सर्पिर्लशुनं हिङ्गु सिद्धार्थकं वचा गोलोमी चाजलोमी च भूतकेसी जटा तथा

४८

कुक्कुटा सर्पगन्धा च तथा कायविकारिके वङ्कप्रोक्ता वयःस्था च शुद्धा मोहनवल्लिका

४९

गृरकमूलं त्रिकटुकं लता स्वतोमजझनं नैपालो हरितालं च रक्तोष्णा ये च कीर्तिताः

५०

सिंहव्याघ्रधर्ममार्जारद्विपिवाजिनवां तथा श्वाविच्छल्यगोधानामप्टस्य नकुलस्य च

५१

विट्त्वग्रोमवसामूत्ररक्तपित्तनखादयः ग्रस्मिन् वर्गे भिषक् कुर्वीतैलानि च घृतानि च

५२

पानाभ्यञ्जनस्येषु तानि योज्यानि जानता ग्रहपीडेडज्ञने चैव विदध्यादुष्टिकीकृतं

५३

विदधीत परीषेकै कवथितं तथा उद्दूलने शलद्रपिष्टं प्रदेहे चावचारयेत्

भूतविद्यातन्रेमानुषोपसर्गप्रतिषेधो नाम षष्टितमोऽध्यायः

५३

एष सर्वविकारांस्तु मानसानपराजितः हन्यादल्पेन कालेन श्रेऽदिरपि च क्रमः न चाचौद्रं प्रयुञ्जीत प्रयोगान् देवताग्रहे ऋते पिशाचादन्यात्र प्रतिकूलं न चाचरेत् वैद्यातुरौ निहन्युसते ध्रुवं क्रुद्धा महौजसः हितोहिताय यद्यत्कृतं नियममव समाचरेत् ततः प्राप्स्यति सिद्धिं च यशश्र विपुलं भिषक

एकषष्टितमोऽध्यायः

१

ग्रथातोडपस्मारप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः

एकषष्टितमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

एकषष्टितमोऽध्यायः

३

स्मृतिभ्रंशार्थविज्ञानमपश्र परिवर्जने ग्रपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत

एकषष्टितमोऽध्यायः

४

मिथ्यायोगेन्द्रियार्थकर्मशामभिसेवनात् विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मलैः

एकषष्टितमोऽध्यायः

५

विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मलैः वेगनिग्रहशीलानामहिताशुचिभोजनाम् रजस्तमोभिभूतानां गच्छतां च रजस्वलाम

एकषष्टितमोऽध्यायः

६

तथा कामभयोद्वेगक्रोधशोकादिभिर्भृशम चेतस्यभिहते पुंसामपस्मारोद्भिजायते

एकषष्टितमोऽध्यायः

७

हत्कम्पः शून्यता सवेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता निद्रानाशश्र तस्मिंस्तु भविष्यति भवन्त्यथ

एकषष्टितमोऽध्यायः

५

सञ्ज्ञावहेषु स्रोतःसु दोषव्यामिश्रु मानवः रजस्तमःपरीतेषु मूढो भ्रान्तेन चेतसा

एकषष्टितमोऽध्यायः

९

विद्धिपेन हस्तपादं च विजिह्मभूर्विलोचनः दन्तान् खादन् वमन् फेनं विवृत्ताननः पतति चितौ

एकषष्टितमोऽध्यायः

१०

ग्राल्पकालान्तरं चापि पुनः सञ्ज्ञां लभेत सः अपस्मार इति प्रोक्तः स च दृष्टश्रुतुर्विधः

[ERROR page 171 - NVIDIA client error]

२५

तीक्ष्णैः शौरुभयतोभागैः शिरश्रोपि विशोधयेत् पूजां रुद्रस्य कुर्वीत तद्रूषानां च नित्यशः

२६

वातिकं वस्तिभिश्रापि पैत्तिकं तु विरेचने: कफजं वमनैर्धीमानुपस्मारमुपाचरेत्

२७

कुलत्थयवकोलानि शणबीजं पललडषाम् जाङ्गलं पञ्चमूल्यं च हृद पथ्यं चातक्वौथ्ये येनत: वस्तुमत्रयुक्तं सर्पि: पचेतद्वात्रिके हितम्

२८

काकोल्यादिप्रतीवापं सिद्धं च प्रथमे गते पयोमधुसितायुक्तं धृतं तत् पैत्तिके हितम्

३०

कृष्णावचामुस्तकाद्यैयुक्तमार्गवधादिके पक्वं च च मूत्रवर्गे तु श्लेष्मापस्मारियो हितम्

३१

सुरधूमव चाकुष्टसिद्धार्थव्योषहिङ्गुभि: मञ्जिष्ठारजनोयुग्मसर्जात्रीफलाम्बुबुधै: करञ्जबीजशैरीषगिरिकर्षौहृताशने:

३२

सिद्धं सिद्धार्थक नाम सरपिंमंत्रचतुर्गव्याम् कृमि कुष्ठगरक्षासबलासविषमज्वरान् सर्वभूतग्रहोन्मादानुपस्मारांश नाशयेत्

३३

दशमूलेन्द्रवण्ण तत्वज्ञैर्वर्गैरपफलत्रिकै: शम्पाकश्रेयसीसमपर्गैरपामार्गफलगुभि:

३४

श्रृते: कल्केश भूनिम्बपूतीकव्योषचित्रके: त्रिवृत्पाठानिशायुग्मसारिवाद्वयपौष्करै: कटकायासदन्त्यग्रानोलोनोक्रिमिशानुभि:

३६

सर्पिरैभि:श्रृ गोच्वीरतधिमूत्रशकृत्क्रसै: साधितं पञ्चगव्याख्यं सर्वापस्मारभूतनुत्

३७

चातुर्थेकन्नयश्वासारुन्मादांश्र नियच्छति भर्गोशृते पचेत् नीरे शालितण्डुलपायसम्

३५

त्रयहं शुद्धाय तं भोक्तुं वराहायोपकल्पयेत् ज्ञात्वा च मधुरीभूतं तं विशस्यात्नमुद्धरेत्

३८

त्रीन् भागांस्तस्य चूर्णस्य किरावभागेन संसृजेत् मरडोदकार्थे देयश्र भार्गीक्वाथ: सुशीतल:

[ERROR page 173 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

१०

योषिद्द्विवक्तरतिरल्समतीप्रचार: निद्रापरोडल्पकथनोडल्पभुगृष्णासेवी रातौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् । सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति ॥

उत्तरस्थान

११

चारुनेत्रै: पुरुषैराभिस्तथोऽन्या-विन्द्रास्तिसतस्य धनबन्धवसज्जयाद्वा गाढं द्वाते मनसि च प्रियया रिरंसो-जायेत चोत्कटतरौ मनसो विकार: ॥

उत्तरस्थान

१२

चित्रं स जल्पति मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसंज्ञ: । रक्ते च नयने हतबलेन्द्रियाभा: सुदीन: श्यावाननो विषकृतेडथ भवेत् परासु: ॥

उत्तरस्थान

१३

स्त्रीगधं स्वप्नं तु मनुजमुनादर्तिं विशोधयेत् तीव्रशौचभयतोभयै: शिरससृक् विरेचने: ॥

उत्तरस्थान

१४

विविधैररवपीडेश्व: सर्पपस्तेहसंयुतै: योजयित्वा तु तद्रूर्मे: घ्राये तस्य प्रयोजयेत् । सततं धूपयेदैनं श्वगोमांसै: सुपूतिभि: ॥

उत्तरस्थान

१५

र्षपानां च तैलेन नस्याभ्यङ्गौ हितौ सदा दर्शयेद्दूतान्‍यस्य वदेत्नाशं प्रयस्य वा भीमाकारेनैरैर्नागैदनैस्तैर्यालेष्ट्र निषिष: ॥

उत्तरस्थान

१६

भीषयेत संयतं पाशै: कशाभिरवाडथ ताडयेत् यन्त्रयित्वा सुगुमं वां त्रासयेतं तृणाग्रिना ॥

उत्तरस्थान

१७

जलेन तर्जयेद्वाडपि रजोभूतैर्विभावयेत् । बलवांश्रापि संरक्तं जलडनत: परिवासयेत् ॥

उत्तरस्थान

१८

प्रतुदेदारया चैनं मर्मागातं विवर्जयेत् वेश्मनोडन्त: प्रविश्यैनं रक्तांसतद्रवेशं दीपयेत् ॥

उत्तरस्थान

१९

सापिधाने जरत्कूपे सततं वा निवासयेत् । त्यहात्यहाद्यवाद्गूढं तपंगान् वा प्रदापयेत् ॥

उत्तरस्थान

२०

केवलाम्बुयुक्तान् वा कुल्माषान् वा बहुश्रुत: ।

29

हृद्यं यद्दीपनं च तत्पथ्यम् तस्य भोजनयेत्

30

ब्राह्मीमेन्त्री विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु सुरां जटाम् | विष्णुग्रं लशुनं रास्नां विशल्यां सुरसां वचाम्

31

ज्योतिष्मती नागरं च ग्रनन्तामभयां तथा | सारस्वतं च समाश्रित्य गजमूत्रेण पाययेत्

32

छायाविशुष्कास्तद्रतीर्योजयेद्रिधिकोविद: | ग्रवपीडेडनेडभ्यडेनं नस्ये धूमे प्रलेपने

33

उरोपाङ्गलाटेषु सिराश्रास्य विमोक्षयेत् | ग्रपस्मारक्रियां चापि ग्रहोदिष्टां च कारयेत्

34

शान्तदोषं विशुद्धं च स्रेहबस्तिभिराचरेत् | उन्मादेषु च सर्वेषु कुऱ्याद्वित्तप्रसादनम्

35

मृतपूवर्ं मदेड्येवं क्रियां मृद्रीं प्रयोजयेत् | शोकशल्यं व्यपनयेदुन्मादे पञ्ञमे भिषक्

36

विषजे मृदुपूवर्ं च विष्णुग्रां कारयेत् कियाम्

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्रान्तर्गतिं भूतविद्यातन्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम द्विषष्टितमोऽध्याय: ६२

त्रिषष्टितमोऽध्याय:

1

ग्रथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्याम:

त्रिषष्टितमोऽध्याय:

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि:

त्रिषष्टितमोऽध्याय:

3

दोषाग्नां पञ्ञदशधा प्रसरोगभिहितस्तु य: | त्रिषष्ट्यचा रसभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते

त्रिषष्टितमोऽध्याय:

4

ग्रविदग्धा विदगधाश्च भिद्यन्ते तु त्रिषष्टिधा | रसनेदत्रिषष्टिं तु वीच्यावचारयेत्

त्रिषष्टितमोऽध्याय:

5

एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् | दोषाग्नां तत्र मतिमान् त्रिषष्टिं तु प्रयोजयेत्

त्रिषष्टितमोऽध्याय:

6

यथाक्रमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रस: | पञ्ञानुक्रमते योगान्म्लश्तुर एव तु

[ERROR page 176 - NVIDIA client error]

१२

गा: पञ्चदश कीर्तिता:

पञ्चकान् वद्याम:

१३

पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति

मधुराम्ललवणकटुतिक्त: १ मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषाय: २ मधुराम्ललवणतिक्तकषाय: ४ मधुरलवणकटुतिक्तकषाय: ५ एवमेषा पञ्चननामिका मधुरै: प्रयुज्यते

१४

ग्रामललवणकटुतिक्तकषाय: १ एवमेकस्यादावम्ल: एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः

१५

षट्कमेकं वद्याम: एकस्तु षट्कसंयोग:--मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषाय: एष एक एव षट्संयोग: १५

एकेकशः षड्रसा भवन्ति--मधुर: १ ग्र: २ लवण: ३ कटुक: ४ तिक्त: ५ कषाय: ६ इति १६

१७

एपा त्रिषष्टिर्व्यास्यातां रसानां रसचिन्तकै: दोषभेदत्रिषष्टिं च प्रयोक्तव्या विचक्षणै: १७

६३

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम त्रिषष्टितमोऽध्याय:

चतुःषष्टितमोऽध्याय:

१

अथातः स्वस्थवृत्तमध्यायं व्याख्यास्याम: १

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरि: २

सूत्रस्थाने समुद्दिष्टे स्वस्थो भवति यादृश:

३

तस्य यदृत्तगां तदृधि चिकित्साया: प्रयोजनं ३

तस्य यदृत्तमुक्तं हि रत्नगां च मयोद्दित:

४

तस्मिन्नर्था: समासेन विस्तरेणेह वद्यते ४

यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषा: कुप्यन्ति देहिनाम्

५

तेषु तेषु प्रदातव्या: रसासते ते विजानता ५

प्रक्लिन्नत्वाच्छरीराणां वर्षासु भिषजा खलु

६

मन्देऽग्रौ कोपमायान्ति सर्वेषां मारुतादय: ६

७

तस्मात् क्लेदविशुद्ध्यर्थ दोषसंहरणाय च

७

क्षायतिक्तकटुकै रसैर्युक्तमपद्रवम्

५

नातिस्निग्धं नातिरुक्षं नुष्यां दीपनमेव च

५

देयमत्रं नृपतये यज्ञलं चोक्तमादितः

६

तप्तावरतमभ्यो वा पिबेन्मधुसमायुतम्

६

ग्राह्यं मध्वनिलाविष्टमुत्थयर्थश्लोकमुसडुल

१०

तरुष्वाद्विद्राहं च गच्छन्त्योषधयस्तदा

१०

मतिमांसत्निमित्तं च नातिव्यायाममाचरेत्

११

श्रत्यान्मुपानावश्यायग्राम्यधर्मातपास्त्यजेत्

११

भूवाष्पपरिहारार्थ शयीत च विहायसि

१२

शीते साम्रौ निवाते च गुरुप्रावरणे गृहे

१२

यायाज्जागवधूभिश्र प्रशस्तागुरुभूषितः

१३

दिवास्वप्रमजीर्णां च वर्जयेत्तत्र यततः

१३

सेव्या: शरदि यत्नेन कषायस्वादुतिक्तका:

१४

नीरोगनविकृतिनौदशालिमद्वादिजाडिला:

१४

श्वेतस्त्रजश्वन्द्रपादा: प्रदोषे लघु चाम्बरम्

१५

सलिलं च प्रसन्नत्वात् सर्वमेव तदा हितम्

१५

सर:स्वाप्लवनं चैव कमलोत्पलशालिषु

१६

प्रदोषे शशिन: पादाश्वन्दनं चानुलेपनम्

१६

तिक्तस्य सर्पिष: पानैरुक्सावेश्र युक्तितः

१७

वर्षासूपचितं पित्तं हरेद्यापि विरेचने:

१७

नोपेयात्तीक्ष्णमस्लेष्माणं द्वारं स्वप्नं दिवाडतपम्

२३

रात्रौ जागरांश्चैव मैथुनं चापि वर्जयेत्

२३

हेमन्ते लवणन्नारतिकाम्लकटुकोत्कटम्

२३

ससपिस्तेलमहिममशनं हितमुच्यते

२४

तीक्ष्णान्नपि च पानानि पिबेद्गुरु भूषितः

२४

तैलाक्तस्य सुखोष्णे च वारिकोष्णेऽवगाहनम्

२५

साझारयाने महति कौशेयास्तरस्यास्त्रते

२५

शयीत शयने तैस्तैर्वृतो गर्भगृहोदरे

२६

स्त्री: शिलष्टाङ्गुरुद्धूपाढ्या: पीनोरुजघनस्तनी:

३१

प्रकामं च निषेवेत मैथुनं तर्पितो नृपः एष एव विधिः कार्यः शिशिरे समुदाहृतः

३७

तीक्ष्णशारूचकटुचारकषायं कोष्णामद्रवम् यवमुद्रसधुप्रायं वसन्ते भोजनं हितम्

३५

व्यायामोक्त्र नियुद्धाश्वशिलानिर्घातजो हितः उत्सादनं तथा स्नानं वानिता: कानिनानं च

३६

सेवेत निह्रेऽपि हेमन्तोपचितं कफम् शिरोविरेकवमननिरूहकवलादिभि:

४०

वर्जयेनमधुरास्त्रिग्धदेवास्वप्रगुरुद्रवान् व्यायाममुष्यमायासं मैथुनं परिशोषि च

४१

रसांश्राग्रिगुणोद्रिक्तान् निदाघे परिवर्जयेत् सरांसि सरितो वारीव्नानि रुचिराणि च

४२

चन्दनानि पराध्यानि स्त्रजः सकमलोत्पलाः तालवृन्तानिलाहारस्तथा शीतगृहाश्रयः च

४३

घर्मकाले निषेवेत वासांसि सुलघूनि च शर्कराखण्डदिग्धानि सुगन्धीनि हिमानि च

४४

पानकानि च सेवेत मन्थांश्रापि सशर्करान् भोजनं च हितं शीतं सघृतं मधुरद्रवम्

४५

शृतेन पयसा रात्रौ शर्करामधुरेश्र च प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे शयने हर्म्यसंस्थिते

४६

शयीत चन्दनाद्रेऽजः स्पृश्यमानोऽनिलैः सुखैः तापात्यये हिता नित्यं रसा ये गुरुवस्त्रयः

४७

पयो मांसरसाः कोष्णास्तैलानि च घृतानि च बृंहणां चापि यत्त्कोऽद्रिभिष्यन्दि तथैव च

४५

निदाघोपचितं चैव प्रकुप्यन्तं समीरसम् निहन्यादनिलग्रेन विधिना विधिकोविदः

४६

नदीजलं रूच्तमुष्यामुदमन्तं तथऽतपम् व्यायामं च दिवास्वप्नं व्यवायं चात्र वर्जयेत्

५०

नवान्नरू दशीताम्बुसक्तुश्रापि विवर्जयेत् यवषष्टिकगोधूमान् शालीनश्राप्यनवासथा

उत्तरस्थान

५१

हर्म्यमध्ये निवाते च भजेच्छ्यां मृतूत्तराराम् सर्विषप्राग्भिविरमूत्रलालादिष्टीवनादिभिः

उत्तरस्थान

५२

समाप्तुं तदा तोयमान्तरीक्षं विषोपमम् वायुना विषदूषितेन प्रवृषेभयेन दूषितम्

उत्तरस्थान

५३

तद्धि सर्वोपयोगेषु तस्मिन् काले विवर्जयेत् श्रेष्ठोऽस्तसममर्योन्त सोपद्रवास्तु युक्तितः

उत्तरस्थान

५४

पिबेत् प्रावृषि जीर्णास्तु रात्रौ तानपि वर्जयेत् निरुहैर्बस्तिभिर्रानैयस्थाडन्यैर्मारुतापहः

उत्तरस्थान

५५

कुपितं शमयेद्रायं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्तते नरः

उत्तरस्थान

५६

घोरानृत्कृतान् रोगान्नाप्रोति स कदाचन ऋत ऊर्ध्वं द्वादशाहनप्रविचारान् वच्यामः

उत्तरस्थान

५७

तत्र शीतोष्णातिग्धरूनद्रवशुष्कैककालिकद्विकालिकौषध्युक्तमात्राहीनदोषप्रशमनवृत्यर्थः

उत्तरस्थान

५८

तष्णोष्णामददाहार्तान् रक्तपित्तविषातुरान् मूर्च्छार्तान् स्त्रीषु च द्वेषान् शीतैरैरुपाचरेत्

उत्तरस्थान

५९

कफवातामयाविष्टान् विरिक्तान् स्तेहपायिनः प्रक्लिन्नकायांश्र नसानुषैरैरुपाचरेत्

उत्तरस्थान

६०

वातिकान् रूक्षदेहांश्र व्यवायोपहतांस्तथा व्यायामिनश्रापि नसान् स्तिग्धैरैरुपाचरेत्

उत्तरस्थान

६१

मेदसाडभिपरीतांस्तु स्तिग्धान्मेहातुरानपि कफाभिपन्नदेहांश्र रूक्षैरैरुपाचरेत् शुष्कदेहान् पिपासार्तान् दुर्बलानपि च त्ववैः

उत्तरस्थान

६२

प्रक्लिन्नकायान् विस्नानः शुष्कैरैरौहिन एव च एककालं भवेद्र्यो दुर्बलाम्रिविवृद्धये समाग्रये तथाडडहारो द्विकालमपि पूजितः

उत्तरस्थान

६३

श्रोषधैर्द्रेषिगै देयस्थौषधसमायुतः मन्त्राग्रये रोगिग्रे च मात्राहीनः प्रशस्यते

उत्तरस्थान

यथर्तुदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः ऋतुः परं तु स्वस्थानां वृत्यर्थ सर्व एव च

[ERROR page 181 - NVIDIA client error]

उत्तरस्थान

६४

तथाऽज्ञानश्रद्धायां क्लमपरिगमे कुत्रो च शिथिले प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः

स्ववृत्ताध्यायो नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु स्ववृत्ताध्यायो नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

१

ग्रथातस्तनत्रयुक्तिमध्यायं व्याख्यास्यास्यामः

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

२

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

द्वात्रिंशत्तनत्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

तद्यथा-- ग्रन्थिकरसं १ योगः २ पदार्थः ३ हेत्वर्थः ४ उद्देशः ५ निर्देशः ६ उपदेशः ७ ग्रहणदेशः ५ प्रदेशः ६ प्रतिदेशः १० ग्रपवर्जः ११ वाक्यशेषः १२ ग्रर्थापत्तिः १३ विपर्ययः १४ प्रसङ्गः १५ एकान्तः १६ ग्रन्थकान्तः १७ पूर्वपक्षः १५ निर्णयः १६ ग्रनुमतं २० विधानम् २१ ग्रनाग-तावेद्गम् २२ ग्रतिक्रान्तावेद्यां २३ संशयः २४ व्याख्यानं २५ स्वसंश्ञा २६ निर्वचनं २७ निदर्शनं २८ नियोेगः २६ विकल्पः ३० समुद्य-यः ३१ ऊह्यम् ३२

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

३

इति ३

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

ग्रत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम् उच्यते--वाक्ययोजनमरथयोजनं च ४ भवन्ति चात्र श्लोकाः

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

ग्रसद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः ५ व्यकता नोक्तास्तु ये ग्रर्था लीनाः ये चाप्यनिर्मलाः लेशोक्ता ये च केचित्सुस्तेषां चापि प्रसाधनम् ६ यथाडम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा प्रबोधस्य प्रकाशार्थं तथा तन्त्रस्य युक्तयः ७ तत्र यर्मथमधिकृत्योच्यते तदधिकरगां यथा-रसां दोषं वा ५ येन वाक्यं युज्यते स योगः यथा--

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः

तैलं पिबेद्यामृतवल्लिनिम्ब्वहिन्स्राभ्यांवृककपिप्पलीभिः सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगरडरोहगे इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमिति प्रयुक्तं एवं

६

दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः ६ योडर्थोऽभिहितः सूत्रे पदे वा स पदार्थः पदस्य पदयोः पदानां वाडर्थः पदार्थः ग्रपरिमिताश्र पदार्थः यथा--ऋक्स्वेवेदाज्ञेषु निर्दिष्टेषु द्रव्योस्त्रयाणां वाडर्थानामुपपत्तिदृश्यते तत् योडर्थः पूर्वापरयोगसिद्धो भवति स ग्रहीतव्यः यथा--वेदोऽप्तिमध्यायं व्याख्यास्याम इत्युक्ते सन्निध्यते बुद्धिः--कतमस्य वेदस्योत्तमे वेद्यते यतः

१०

दल लाभे इत्येतयोध धात्वोर्नेकार्थयोः प्रयोगात तत् पूर्वापरयोगमुपलभ्य प्रतिपत्तिरभवति ग्रायुर्वेदोत्तप्तिमयं विवदन्ति एष पदार्थः १० यदन्यदुक्तमन्यार्थसाधकं भवति स हेत्वार्थः यथा--मृतिपराडौौद्धिः प्रक्लद्यते तथा माषदुग्धप्रभृतिभिर्वर्गः प्रक्लिद्यत इति ११

१२

समासवचनमुद्देशः यथा--शल्यमति १२ विस्तारवचनं निर्देशः यथा--शरीरमागन्तुकं चेति १३ एवमित्युपदेशः यथा--तथा न जाग्रयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत इति १४

१५

ग्रन्नेन कार्ष्णेत्यपदेशः यथाSपदिश्यते--मधुरः श्लेष्माणामभिवर्धयतीति १५ प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः यथा--देवदत्तस्यानेन शत्स्यमुद्दृतं तथा यज्ञदत्तस्याप्यमुज्झरिष्यतीति १६ प्रकृतस्यानागतस्य साधनमितदेशः यथा--यतोऽस्य वायु रुध्वमुत्तिष्ठते तेनोदावर्ती स्यादिति १७

१८

ग्रभिव्याप्यापकर्षणमपवर्यः यथा--ग्रस्वेक्षा विषोपसृष्टः ग्रन्यत्र कीटवि-षादिति १५ येन पदेनानुत्तेन वाक्यं समाप्येत स वाक्यशेषः यथा--शिरःपादपादप-श्वपृष्ठोदरोरसामित्युक्ते पुरुषग्रहणं विनाडपि गम्यते पुरुषस्येति १६

२०

यदकीर्तितमथोद्दाप्यते साध्योपपत्तिः यथा--ग्रोदानं भोक्ष्ये इत्युक्तेऽर्थोदपन्नं भवति नायं पिपासुर्यवागूभिति २० यद्यत्राभिहितं तस्य प्रातिलोम्यं विपर्ययः यथा--कुशालप्राग्भारवो दुधृषित्स्या इत्युक्ते विपरीतं गृह्यते दृढादयः सुचिकित्स्या इति २१

प्रकर्षान्तरेगा समापनं प्रसङ्गः यद्वा प्रकर्षान्तरितो योडर्थोऽसकृदुक्तः समाप्यते स प्रसङ्गः यथा--पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषस्तस्मिन् क्रिया

२२

सौर्जधिष्ठानमिति वेदोत्त्पत्तावभिधाय भूतचिन्तायां पुनरुक्तं-यतोऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति स खल्वेष कर्मपुरुषश्श्रिकित्साधिकृत इति

२३

यदवधारणेनोच्यते स एकान्तः यथा--तिवृद्विरेचयति मदनफलं वामयति

२४

क्वाचित्तथा क्वाचिद्रव्यं प्रधानं केचिद्रसं केचिद्र्रौषधमिति सौजनकोक्तः यथा--क्वचिद्रौषधीयो बुबुते द्रव्यं प्रधानं केचिद्रसं केचिद्र्रौषधमिति

२५

ग्राह्येपूर्वकः प्रश्नः पूर्वपक्षः यथा--कथं वातनिमित्ताश्र्वतवारः प्रमेहा ग्रसाध्या भवन्ति

२६

तस्योत्तरं निर्‌नयः यथा--शरीरं प्रपीडच पश्वादधो गत्वा वसामेदोमज्जानु-विद्धं मूत्रं विसृजति वातः एवमसाध्या वातजा इति

२७

तथा चोक्तम्--कृत्स्नं शरीरं निष्पीडच मेदोमज्जावसायुतः ग्रधः प्रकुप्यते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः

२८

परमतमप्रतिषिद्धमतम् यथा--ग्रन्थो ब्रुयात्--स्नेह रसा इति तद्याप्रति-षेधादनुमन्यते कथंचिदिति

२९

प्रकर्‌षानुपूर्व्योऽभिहितं विधानम् यथा--सक्वित्थमर्म्माणयेकादश प्रकर्‌षानु-पूर्योऽभिहितानि

३०

एवं वच्यतीत्यानुगतवेच्चागम् यथा--श्लोकस्थाने ब्रूयात्--चिकित्सितेषु वच्यामो इति

३१

यत्पूर्वमुक्तं तदिति्रान्तवेच्चागम् यथा--चिकित्सितेषु ब्रूयात्--श्लोक-स्थाने यदीरितमिति

३२

उभयहेतुदर्शनं संशयः यथा--तलहद्याभिघातः प्राग्राहरः पाणिपादच्छेद-नमप्राग्रहरमिति

३३

तन्त्रेऽतिशयोपवर्णनं व्याख्यानम् यथा--इह पञ्चकल्पिकः पुरुषो व्य-ख्यायते ग्रन्येष्वायुर्वेदतन्त्रेषु भूतादिप्रभृत्यारभ्य चिन्ता

३४

ग्रन्यशास्त्रासामान्या स्वसंज्ञा यथा--मिथुनमिति मधुसर्पिषोरग्र्यह्गं लोक-प्रसिद्धमुदाहरणं वा

३५

निश्चितं वचनं निर्वचनम् यथा--ग्रायुर्विद्येतेऽस्मिन्नेन वा ग्रायुर्विन्दती-त्यायुर्वेदः

36

दृष्टान्तव्यक्तिनिदर्शनम् यथा--ग्रप्मिर्वायुना सहितः कचो वृद्धिं गच्छति तथा वातपित्तकफदुष्टो व्रण इति

37

इदमेव कर्तव्यमिति नियोगः यथा--पथ्यमेव भोक्तव्यमिति

35

इदं चेदं चेति समुद्रयः यथा--मांससवर्गे एषाहरिगादयो लावतित्तिरिशार-ड्ङाश्र प्रधानानीति

38

इदं वेदं वेदित विकलपः यथा--रसादीनः सङ्हृतौ यवागूवा इति

यदनिर्दिष्टं बुध्याद्वागमयते तदूह्यम् यथा--ग्रभिहितमन्रपानविधौ चतु-र्विधं चान्नमुपदिश्यते--भद्रं भोज्यं लेह्यां पेयमिति एवं चतुर्विधे वक्तव्ये द्विविधमभिहितम् इदमत्रोच्यते--ग्रन्नपाने विशिष्टयोरग्रहणे कृते चतु-श्रांपि ग्राह्यां भवतीति चतुविधश्शाहारः प्रवरलः प्रायेण द्विविध एव ऋतो

40

द्वितयं प्रसिद्धमिति किश्रान्यत्--ग्रन्नेन भद्यमवरुद्धं घनसाधर्म्यात् पेयेन भवन्ति छात्र--

41

सामान्यदर्शनानासां व्यवस्था संप्रदर्शिंता विशेषस्तु यथायोगमपध्रायो विप्रकृष्टा

42

द्वात्रिंशद्युक्तयो ह्रेतास्तन्त्रसारगरवेषु मया संयग्विनिहिता: शब्दार्थन्यायसंज्ञयुता:

43

यो ह्रेता विधिवद्द्रेति दीपீभूतास्तु बुद्धिमान् स पूजार्हों भिषक्श्रेष्ठ इति धन्वन्तरिमतमतम्

64

इति सुश्रुतसंहितायामुत्ततरतने तन्त्रभूषणाऽध्यायेषु तन्त्रयुक्तीनाम् पड्रप्टितमोडध्यायः

षट्त्रिंशितमोडध्यायः

1

ग्रथातो दोषभेदाविकलपमध्यायं व्याख्यास्यामः

षट्त्रिंशितमोडध्यायः

2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

षट्त्रिंशितमोडध्यायः

3

ग्रष्टाङ्गवेदविद्रां स तिदवोदासं महौजसम् छिन्नशास्त्रार्थसंदेहं सूत्रमागाधगमोऽधिम

षट्त्रिंशितमोडध्यायः

4

विश्वामित्रसुतः श्रीमान् सुश्रुतः परिपृच्छति द्विविधोर्दोषभेदा ये पुरस्तात्परिकीर्तिताः

५

कति त्रैकशो झेया द्विशो वाड्प्यथवा त्रिशः। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संशयाच्छिन्नमहातपा: ॥ प्रीतात्मा नृपशार्दूलः सुश्रुतायाह ततत्त्वतः। त्रयो दोषा धातवश्र पुरोषं मूत्रमेव च ॥

६

देहं सन्धारयन्त्येते धातव्यापन्ति रसैर्हिंतः। पुरुषः षोडशकलः प्राणश्विकादशेश्व ये ॥

७

रोगास्तु सहस्रं यच्चतं विंशतिरेव च। शतं च पञ्च द्रव्याणां त्रिसमत्यधिकोत्तरम् ॥

५

व्यासतः कीर्तितं तद्वत् भिन्ना दोषास्त्रयो गुणाः। द्विस्थिधा भवन्त्येते भूयिष्ठमिति निश्चयः ॥

९

त्रय एव पृथक दोषा द्विशो नव समाधिकैः। त्रयोदशाधिकैकद्विसममध्योल्बणैस्त्रिशः ॥

१०

पञ्चाशदेवं तु सह भवन्ति नयमागते:। द्वादशं मध्याधिकद्वीद्वात्रिंशद्वैद्यस्थाडपरैः ॥

११

द्वादशेवं समाख्यातास्त्रयो दोषा द्विस्थिधा। मिश्रा धातुमलैर्दोषा यान्त्यसङ्ख्येयतां पुनः ॥

१२

तस्मात् प्रसङ्गं संयम्य दोषभेदविकल्पने। रोगं विदित्वोपचरेदसभेदैरथैरिति: ॥

१३

भिषक् कर्ताडथ करणं रसा दोषास्तु कारणम्। कायमारोग्यमेवैकमनारोग्यमतोऽन्यथा ॥

१४

ग्रध्ययानां तु षट्त्रिंशत्चा ग्रथितार्थपदक्रमम्। एवंमेतदशेषेण तन्त्रमुतरमृद्धिमत् ॥

१५

स्पष्टगूढार्थविज्ञानमगाढमनदचेतसाम्। यथाविधि यथाप्रश्नं भवतां परिकीर्तितम् ॥

१६

सहोत्तरे त्वतदधीय सर्वं ब्राह्मं विधानen यथोचितेन। न हीयतेर्डर्थान्मनसोडभ्युपेतादेतद्वचो ब्राह्मतिव सत्यम् ॥

१७

इति सुश्रुतसंहितायामुतरतन्त्रे दोषभेदविकल्पो नाम षट्त्रिंशितमोडध्याय: ६६। इति सौश्रुते आयुर्वेदशास्त्रे उत्तरस्थानं समाप्तम्। समाप्तमिदं सुश्रुततन्त्रम्।