1. Svacchanda Tantra Kshemaraja Part 1 KSS 31

Kashmir Series of Texts and Studies.

· · ·

No. XXXI.

· · ·

THE

· · ·

SWACCHANDA-TANTRA

· · ·

WITH COMMENTARY

· · ·

BY

· · ·

KSHEMARĀJA.

· · ·

EDITED WITH NOTES

· · ·

BY

· · ·

PANDIT MADHUSUDAN KAUL SHĀSTRĪ, M. A., M. O. L., Superintendent Research Department, JAMMU AND KASHMIR STATE, SRINAGAR.

· · ·

Published under the Authority of the Government of

· · ·

His Highness Lieut.-General Mahārāja

· · ·

Sir PRATĀP SINGH SĀHIB BAHĀDUR,

· · ·

G. C. S. I., G. C. I. E.,

· · ·

MAHĀRĀJA OF JAMMU AND KASHMIR STATE.

· · ·

BOMBAY:

· · ·

Printed at the ‘Nirnaya-Sagar’ Press,

· · ·

· · ·

[ Sutra 1 ]

श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टश्रीतिमार्गे लङ्घवा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः । कमिरेभ्यः प्रस्तुत्य प्रकटपरिमलो रज्ज्यनस्वव्देश्यान् देशेऽन्यासिनिबद्धो घुषुर्णविसरवल्त्स वैचन्यतत्त्वमापा॥१॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

तरत तरसा संसारारन्ध्र विग्रत्त परे पदे पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदकुनिर्मरे । विमुशात शिवादिशद्बैतवबोधशुभारसं प्रसभविलसत्स चुक्यान्तःसमुद्वदायिनमू ॥ २ ॥

· · ·

ॐ

· · ·

काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः

· · ·

ग्रन्थाङ्कः ३१

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम्

· · ·

श्रीमहामाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्योताख्यविवरणोपेतम्

· · ·

श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-काश्मीरमहाराज-श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते

· · ·

प्रत्नविद्याप्रकाश-(रिसर्च) कार्यालये

· · ·

तदध्यक्ष-पण्डित-मघूदन-शास्त्रिणा

· · ·

उदृष्टकार्यालयस्थपण्डितसहायेन

· · ·

संग्रृथ्य, संशोधन-पर्यायाङ्कन-विवरणादिसंस्करणोत्तरं

· · ·

पाश्चात्यविद्धत्परिषत्संमताधुनिकसुगमच्छन्द्रियुपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत्य

· · ·

'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्रकाशयसुপনीतम्

· · ·

संवत् १९७७

· · ·

ख्रिष्टाब्दः १९२१

· · ·

काश्मीर-श्रीनगर

· · ·

(अस्य ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्रोक्तमहाराजवर्यैः

· · ·

खाय्यत्कृताः सन्ति)

· · ·

( All rights reserved ).

· · ·

Printed by Ramchandra Yesu Shodge, at the 'Nirnaya-sagar' Press

· · ·

23, Kolbhat Lane, Bombay.

· · ·

Published by Pandit Madhusudan Kaul Shastri, M. A., M. O. L.,

· · ·

for the Research Department,

· · ·

Jammu and Kashmir State, SRINAGAR.

· · ·

SRI-SWACCHANDA-TANTRAM

· · ·

PREFACE.

· · ·

The present edition of the Swacchanda-Tantram1 with the " Uddyota " is based on collation of the following manuscripts:-

· · ·

A.—Belongs to Pandita Râjà Râm Sâstri, late Principal of the Râjakiya Pâṭhasʼâlâ, Srinagar. The Ms. is an old one and written out on old Kashmiri paper in Sʼâradâ character. It is generally correct. A copy of the same by Pandita Sridhara Gâdaroo, who formerly worked in this office, lies in the Library of this Department.

· · ·

B.—This was written out by Râjânaka Ratna-kanṭha in 1608 Anno Sʼâka as is manifest from the colophon2 of the first Paṭala. It is very old and belongs to Pandita Kanṭha Kaula Sahib of Purushayâr, Srinagar, Kashmir. Character, old Sʼâradâ. Paper,

· · ·

1. The Honourable Sir John Woodroffe of the Calcutta High Court was found by my predecessor to use the edition of this book prepared by this Department, and Pandita Hara Bhatta, a Pandita of this Department, was suspected to have given him assistance by way of supplying him with the edited text of this Department. But the Home Minister, Jammu and Kashmir State, after instituting full enquiries in the matter, dropped it for reasons on record in this office.

· · ·

2. The colophon runs thus— (लिखितो मया रत्कण्ठेन । वसुभ्राङ्ङिमिते शाके (१६०८ ) लौकिक संवत् ६२, i. e; 4762) i. e. "Has been copied by me Ratna Kanṭha in 1608 Sʼâka year, corresponding to the Laukika year 4762."

· · ·

II PREFACE.

· · ·

Kashmir. Leaves, worm-eaten and repaired here and there. The Ms. is bound in leather and carefully preserved. Slips of pen are occasionally met with herein.

· · ·

C.—This Ms. belongs to Pandita Lasa Dutta of Srinagar. It is written out on Kashmîrî paper in Ŝâradâ character. It does not seem to be very old and there are some mistakes sparsely found in the book.

· · ·

In preparing this Tantram for the press the Pandits of this Department have, as usual, contributed their mite to make the edition really useful and interesting by their learned labour and scholarly help for the Sanskrit knowing public, especially for those who are keenly interested in the Tantrik lore. For this they deserve my heartfelt thanks. The English staff too has similarly won my thanks as it has in every way facilitated the preparation of the book for the Press.

· · ·

Srinagar, Kmr. 3rd Nov. 1920. MADHUSUDAN KAUL.

· · ·

SRI-SWACCHANDA-TANTRAM,

· · ·

INTRODUCTION.

· · ·

Introductory.

· · ·

The Swacchanda-Tantram is one of the leading Tantras of the Dakshinâ-châra as it panegyrisest and initiates into the secret worship of Aghora, the Right mouth of the Swacchanda-Bhairava.1 Unlike Mrgendra & Matanga, Tantras of the Dakshinchâra where the doctrines discussed are understood to represent the dualistic school of philosophy, the Swacchanda-Tantra adheres to the purely monistic side or the Adwaita System of the Saiva Philosophy and is considered to be one of the best authorities on the Saivajistic Initiation or Siva Dîkshâ, its cheif theme being meditation (Upâsanâ) and ritual (Kriyâ). The very name2 of the book indicates its inborn tendency towards the pure monism which, to distinguish it from other systems of philosophy, may safely be designated as the Trika system of Kashmir.

· · ·

1 Swacchanda-Bhairava is represented as having the five faces Is'âna, Tatpurusha, Sadyojâta, Vâmadeva, & Aghora, (respectively representing, in name, U'rdhva Vaktra, Pârva Vaktra, Pas'chima Vaktra, Dakshina Vaktra, & Vâma Vaktra) which are the symbols of His fivefold glory i. e. Chit, A'nanda, Icchâ, Jñâna & Kriyâ. The same divine faces are said to be the five respective sources of Urdhvâmnâya, Pûrvâmnâya, Pas'chimâmnâya, Dakshindmnâya & Vâmâmnâya.

· · ·

2 Swacchanda is synonymous with Swatantra or one possessed of Swâtantrya or Free Will, the keynote of the Kashmir S'aivism.

· · ·

IV

· · ·

INTRODUCTION.

· · ·

Trika System.

· · ·

The Trika System of Kashmir seems to be very old and only a few vestiges reminiscent of its predominant influence in the past are found lingering in some of the families in Kashmir. (Cf. The family of the Tikkoos. The term Tikkoo is an Apabhrams'a of Trika). This system has been peculiarised by its native tendency to discuss doctrines and practices in the light of pure monism and consequently to emphasise the difference in its outlook from those of other philosophical systems which teach the eternal Saiva faith in the aspects of Bheda (diversity) and Bhedabheda (diversity-in-unity).

· · ·

Divine Authorship of the Tantra.

· · ·

Just like other Tantras, Swacchanda Tantra is regarded as an Agama Sastra and, hence, of superhuman authorship. It takes the form of a dialogue between Devī & Bhairava. Perusal of a few introductory verses leads us to understand that the present Tantra is an abstract of the original Swacchanda Tantra which is said to have been a very voluminous Tantra1 consisting of a hundred crore of verses and consequently baffling the power of study by men particularly in the Iron Age wherein shortlivedness, penury, and mental and moral lassitude prevail.

· · ·

Commentary.

· · ·

The only commentary now available on the Swacchand-Tantram is known by the name of

· · ·

[ Sutra 1. ]

यस्यया कथितं महत् स्वच्छन्दं परमेश्वर । शतकोटिप्रविस्तीर्णं शदाननग्रन्थिसर्पितम् । न शक्तवन्ति मनुजा: स्वल्पवीर्यैरपि काकमै: । अल्पायु:प्रमिताचक्ष: अद्यसत्क्वाथ शंकर । तदर्थ संग्रहं तस्य स्वरुपशास्त्रार्धविस्तरम् । मुक्तिमुक्तिमदातारं कथय स्त्र प्रसादत: ॥

· · ·

" Uddyota". That there were several commentaries on the Tantram in question before is evidenced by a few allusions confronted with here and there in the volume of the book. The first reference that we come across on page 4, Patala II of the Swacchanda Tantra, viz., ( यत्त तिसृभिर्‌मोत्राभिर्‌मुच्यते etc. etc.), clearly convinces us about the existence of another commentary on the Tantra without any mention either of its name or the author. Further on, we find the second reference ( यत्त वृहट्टीकाकाशुल्लराजानकेन, etc., leaf 119, Ms. B, Pat. X.) which, in plain terms, gives us the name of one of the commentaries anterior to the " Uddyota" as Vṛhat Ṭīkā, at the same time making us acquainted with the author's own name, viz., Bhullaka Rājānaka. No definite information can be had about his author of Vṛhatṭīkā. The same uncertainty is felt about his compositions also. The method of interpretation is far different from that of the Uddyota. Several indications induce us to believe that profane meanings were given to the hallowed sentences by the followers of the dualistic systems of Śaiva Philosophy, ( Cf. the references on pages 75 and 72 of the II Patala). Other commentaries, to all intents and purposes, seem to have run on the dualistic lines though there is no explicit confession made by Ksemarāja thereabout. The commentaries most probably did exist during his time, but neither of them is to be had at present.

· · ·

The Author of the Uddyota.

· · ·

The author of the commentary, the Uddyota, is Ksemarāja as is evident from the fifth verse in the beginning of the commentary, which is " क्षेमराजो वितृणुते श्रीस्वच्छन्दनयं मनाकू ". The commentary explains the moot points in the Tantra in the light of pure monism, which endeavour on the part of the author is, it is believed, first of its kind and is indicative of the fact that some of the pre-Śiva-Sūtra-Tantras

· · ·

[ Sutra I ]

नात्रैव मेदृश्रिविधूता येनाड्वस्ततत्त्वतातस्वा । श्रीमत्स्वतन्त्रतन्त्रं भेदद्यैवास्यां न तत् सङ्गते ॥

· · ·

[ Sutra II ]

मेदृदर्शनसंस्काररसंस्नततिमादितः । स्वच्छस्वच्छन्दनचिद्विस्फालामससत्त्वरं नेक्षते जनः ॥

· · ·

[ Sutra III ]

गलानुगतिकगण्ठकमेदव्यास्यां मोडपञ्चुत । तेनाद्वैतामृतसरस्कृतं स्वच्छन्दद्योत उन्मिषत् ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

गुणादिल्याज्जातो गुणगणनिरतः शिवगुणः, कृतामोदो वाण्यास्प्रभृति गतसङ्गो जगति यः । स पारदृश्वलो मां बहुलभवार्थयत यत् स्तुतस्तौ तेनार्कार्थं विद्रुमितमिह नारायणकृतैः ॥ श्रीरामेति कृतताद सद्विततिरितयेव किमयंस्ति, सन्नत्स्वेष्टसिकुरवसति विच्चितो कोऽपि प्रकटोऽन्र यत् । तेनार्थप्रणामादिनैकृतिकतुरैः क्षेमराजो व्यथापत् क्षेत्रे श्रीविजयेश्वरस विमले सैपा शिवाराधनी ॥

· · ·

Vivṛti on Stavachintâmaṇi (No. X of the series of this Department), it is manifest that he lived at the Vijajes'wara, the modern Bijbihâra (in Kashmiri Vyajibror ), a town about thirty miles off Srinagar on the eastern side, where he, being once requested, or rather encouraged by one S'urâditya, son of one Gunâditya, commented upon Nârâyana Bhatta's Stavachintâmaṇi. No mention of Sûrâditya alluded to above has been made in the Kashmir Râjataranginî, which fact suggests that he had, presumably, done little or no-thing to attract the notice of the historian Kalhana and to place himself far above the masses.

· · ·

Date of Kshema râja. One has not to exercise his brain very much in grappling with the problem of the time of Kshemarâja, as it will be at once got at by catching hold of the fact that he feels proud to share the honour of pupilage to Mahâmâheswarâchârya Abhinava Gupta, who, as admitted on all hands, lived either in the latter half of the Xth or in the early part of the XIth century A. D.

· · ·

Kshema râja's Style of Commenting. Kshema râja's style of commenting is modelled upon that of Abhinava Gupta, the voluminous writer on the Adwaita S'aiva Philosophy. It is philological, vigorous, generally pithy but to the point. Occasionally, the author does full justice to the text with due attention to the economy of words pregnant enough to express his deep erudition in the field of Adwaita S'aivism of Kashmir.

· · ·

Works by the Author. The chief existing works of Kshema râja are: (1) Vimars'ini on the S'iva Sûtras. (2) Vivṛti on Stavachintâmaṇi. (3) Utpalastotrâvalî Tikâ.

· · ·

(4) Parāprāves'ikā.

· · ·

(5) Swacchandoddyota.

· · ·

(6) Vijñānabhairavoddyota.

· · ·

(7) Netra-Uddyota.

· · ·

(8) Pratyabhijñā Hrdaya.

· · ·

(9) Spanda Nirṇaya.

· · ·

(10) Spanda Sandoha.

· · ·

(11) Dwanyāloka-lochanoddyota.

· · ·

(12) Tīkā on Sāmba-pañcâś'ikā.

· · ·

Another work namely Tattwa sandoha viz., (Shaṭ- Trimsattattwa sandoha) has been ascribed to Kshema-rāja by Mr. J. C. Chatterji (see his Kashmir 'Saivism- page 35) which seems to be open to objection, as several quotations from the Dīpikā (Comm. on Yoginī Hrdaya by Amṛtānanda Nātha, pupil to Punyâ-nanda Nātha ) on Yoginī Hrdaya, clearly entitle Amṛtānanda Nātha to the authorship of the book in question.

· · ·

Arrangement Observed in the Swachhandatantraṃ.

· · ·

The Tantram consists of fifteen Paṭalas or chapters. No sense of harmony seems to have adequately been used in the arrangement of the chapters as some of them are unproportionally lengthy while the others are very small. The names of the Paṭalas are given below, each one of them indicating the subject it deals with:-

· · ·

(1) मन्त्रोद्धारः ।

· · ·

(2) अर्चाधिकारः ।

· · ·

(3) अभिषेकः ।

· · ·

(4) दीक्षाभिषेकप्रकाशनम् ।

· · ·

(5) तत्त्वादिदीक्षाप्रकाशनम् ।

· · ·

(6) पञ्चप्रणवाधिकारः ।

· · ·

(7) आभ्यानतरकालाधिकारः ।

· · ·

(8) अंशकलनिर्णयः...संवन्धषट्पटनिरूपणम् ।

· · ·

(9) अभीष्टसिद्धिसाधनम् ।

· · ·

(10) भुवनादिदीक्षानिरूपणम् ।

· · ·

[ Sutra (11) ]

तत्त्वाध्वसृष्ट्यादिनिरूपणम्...मतान्तरবাদिनां तत्तत्स्थितिनिरूपणम्।

· · ·

[ Sutra (12) ]

भारणादिक्रमेण तत्त्वानां साक्षात्कारनिरूपणम्—३२ अतुष्टानमेदाः ।

· · ·

[ Sutra (13) ]

योगाराधनम्।

· · ·

[ Sutra (14) ]

मुद्रालक्षणम्।

· · ·

[ Sutra (15) ]

जुम्मानिरूपणम्।

· · ·

Conclusion.

· · ·

In fine, the Swacchanda-Tantram is one of the best Mantra S'astras. The dogmatic formulas discussed therein can be apprehended only with the aid of the best S'aiva Teachers of the Valley. What with its fascinating treatment of the Ritual or S'aivaistic Initiation, what with its description of charms and the Mantra S'akti, and lastly, what with its dealings with the occult and wondrous powers of the Yoga, Swacchanda-Tantra ranks high among other Tantras as it chiefly aims at the realization of the Adwaita Tattwa or the height of spirituality which is but an unalloyed bliss.

· · ·

Srinagar, 3rd Nov. 1920. MADHUSUDAN KAUL.

· · ·

ओँ नमः स्वातन्त्र्योज्जासितविश्वमूर्तये स्वतन्त्रभट्टारकाय ।

· · ·

अथ श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमत्महामाहेश्वराचार्यक्षेमराजकृतोत्तमोत्तमतरव्याख्याविवरणोपेतम् ।

· · ·

( प्रथमः पटलः )

· · ·

[ Sutra १ ]

विश्वैकरूपविश्वात्मविश्वसर्गादिकारणम् । परप्रकाशपुपं स्तुमः स्वच्छन्दभैरवम् ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

प्रसरच्छक्तिकिटोळजगड्ढहरिकेलये । सर्वसंपत्प्रधानाय भैरवायाम्बुभोधये नमः ॥ २ ॥

· · ·

[ Sutra ३ ]

एकैव बोधजलधे: शक्त्युक्तिर्जययसौ । यदन्तर्निखिलं भाति मुक्तामयमिदं जगत् ॥ ३ ॥

· · ·

[ Sutra ४ ]

स्मृतिमात्रविनिर्दृंतनि:शेषज्ञानकिल्बिपा: । गुरुशक्तिपरास्फारा विजयन्ते जगत्न्रये ॥ ४ ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

तत्सेवाविमलव्यक्तमहामाहेशदर्शन: । क्षेमराजो विरिणुते श्रीस्वच्छन्दनयं मनाक् ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

अभिनवगोधादित्य- धुतिविकसितहृत्तरोज्ञान्मे । रसयत सरसा: परिमल- मसारसंसरवासनाङ्घ्रैनै ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra 1 ]

इहानुजिघृक्षारससरससहृदयपरसंवित्संमुखीकृतो ग्रन्थमवतारयितुं कश्विद्देवेशिष्य आह कैलासशिखरासीनीं भैरवं विगतामयम् । चण्डनन्दिमहाकालगणेशाष्टषृद्धिभिः ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

कुमारेन्द्रयमादित्यब्रह्मविष्णुपुरःसरैः । स्तूयमानं महेशानं गणमात्रनिषेवितम् ॥ २ ॥

· · ·

[ Sutra 3 ]

सृष्टिसंहारकर्तारं विलयस्थितिकारकम् । अनुग्रहकरं देवं प्रणतार्तिविनाशनम् मुदितं भैरवं दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । ॥ ३ ॥

· · ·

इह परमेश्वरस्य चिदानन्दघनस्य ब्रह्मदर्श-नोक्तत्वातिशायिनः स्वच्छन्दभैरवस्फुरत्तात्त्वपरमार्थीः इति-भगवतः शास्त्रस्य चास्य तदेव-विधानम्। तस्य शास्त्रैकरुपोपबृंहणककारित्व-मिल्यायेन 'सृष्ट्यादिप्रलयकर्तारं देवं मुदितं भैरवं हृद्या देवी वचनमब्रवीत्' इत्युक्तम्। तत् तत्र देवः - शिवादिक्षित्यन्तशेषसृष्ट्यादिक्रीडापरः;, तावदोषोत्कर्षतया विजिगीषु:, तदभिन्नत्वात् विश्वस्य जगद्वहारूपतयापि योतमानः;, शिवमत्रमहेश्वादिभिः स्तूयमानः;, सर्वेषामग-तीनां गतिः प्राप्योभिन्नबोधसारश्व, यथोक्तं 'दिवु कीडादौ' इति। भैरवो - विश्वभरणरवन-वमनरूपः;, भीरूणामभयमिति व्युत्पत्त्या संसारिणामभयदः;, भयं भीः संसारत्रासः तया जनितो रवः आक्रन्दः भीरवः ततो जातः तदाक्रन्दवतां स्फुरितः;, अस्यैव भैरवस्य संसारभयाविमोचनस्याय शक्तिपातकशेनोत्थापकः;, भानि नक्षत्राणि ईरयति इति भेरः कालः तं वायन्तीति भेरवा: - कालग्राससमाधिरसिका: योगिनः। तेषामयमिति अन्तरः स्वभावः;

· · ·

भिये पशुजनत्रासाय रवः - शब्दराशिसमु- स्थाकारादिकलाविमर्शो यासां खेचरी-गोचरी- दिकरी-भूचरीचक्ररूपाणां संवित्तिवीनां ताः भैरवाः तामयं स्वामी भैरवः;, तथा भैरवो भीषणः संसारविघटनपरः, एवमागमेषु निरुक्त्वात्, श्रीबृहस्पतिपादैः शिवतनावन्वर्थङ्या- ख्यातस्वरूपवाच् । अत एवायं मुदितो - नि- त्यानन्दघनस्वातन्त्र्यशक्तियुक्तो यः तं भैरवाभि- धानमेव न तु ब्रह्माविष्ण्वीशसदाशिवशिवरूपं- तेषामेकदेशपिटकान्तर्गतनिरुक्तिभा- वाभावादेतद्वह्नस्यविलाययत्वात् । अत एव म- हान्तमीशानं - सर्वेषामेषां स्वामिनम् । अत एव के - मूर्धन्ये ब्रह्माविळे एला स्फुरन्ती शक्तिः तस्यामासः आसनमुपरिस्थितिरयस्य, व्यापिनी- समनात्मन्: शिखरस्य सर्वाधोपरिवर्तिनः प- दस्य, तत् 'कैलासशिखरं' तत्रासीत् - तदुत्तीर्णं प्रकाशैकघनं तदशेषव्यात्याख्या च विश्वरूपम् ।

· · ·

ततो विगतामयम् - आ समन्तात् मिमीते इत्यामयः 'शक्तिरूपा स्मृता माया यदधः शक्तिकुण्डली ।'

· · ·

इति वक्ष्यमाणार्ध्यातिरूपा महामाया तद्विरहितं, विगतश्रमयो यतो भजमानानाम् । भगवतः शक्तिप्रपञ्चव्यासिरूपैः तदनुरूपहीतरैरच चण्डादिभिः कुमारान्तैः, तत्प्रसारव्यासिरूपस्य भगवत उमापतेः ठ्याख्यांतभैरवस्फारसमावेशात् भैरवरूपस्य तन्नाम्नश्व भुवनाध्ववक्ष्यमाणकैलासाद्यहिमवच्छृङ्गासीनस्य अन्तरुपरिवाररूपैरेन्द्रादिभिः लोकपालैः, यमोपालक्षितैः सर्वैः संहर्तृभि रुद्रादिभिः आदित्योपलक्षितैः सर्वैस्तेजोमयैः, ब्रह्मादिभिः सृष्टिसंहारस्थितिकारिभिः सर्वैः अनन्तभद्रार्कादिभिः, तत्पुरःसैरैरपि च निरपेक्षशक्तिपातपात्रीकृतैः स्तूयमानं – कल्पितप्रामातृतानिमज्जनात् सर्वोत्तीर्णस्वेन परामृश्यमानम्, गणेन – कपालिशादिभैरवाष्टकेन वक्ष्यमाणपरिवाररूपेण, मात्रभिः – ब्राह्यादिदेवोभिः, गणानां मात्रा – प्रपञ्चव्यास्या उमादेव्या उक्तान्तर्गतपरिवारमध्ये प्रधानमूलया निवेश्यमानं – तच्छक्तिपातादेव आख्यातप्रशमनतया समाविष्ट्यमानं, सृष्टिसंहारौ ताच्छील्येन

· · ·

कुर्वाणम्, सृष्टिसंहारप्रपञ्चात्मानं च विशिष्टप्रत्यवायफलं विलयं स्थितिं च विद्धतम्, अनुग्रहं च ताच्छील्यताच्छब्द्यादिस्वभावतया कुर्वन्तं - सदा पञ्चकृत्यकारणम्, प्रणतानां - साधकादीनां यथाभिलषितसम्पादनेन आर्तिविनाशनम् । एवंभूतं देवं भैरवं मुदितं यथोक्तदवरूपैव 'देवी' - स्वातन्त्र्यशक्तिः, दृष्टा - साक्षात्कृत्य, 'वचनमब्रवीत्' - पूर्णाहन्तात्मना परामृशत्, तत्परामर्श एव हि आकारहकारप्रत्यहारामर्शीभूताहन्ताप्रतिष्ठितस्वसंवित्तिप्रथमारूपो भगवान् शब्दराशिः, यद्रक्ष्यति 'उदयष्टविग्रहाच्छान्ताच्छिवात्परमकारणात् । ध्वनिरूपं विनिष्कान्तं शास्त्रं परमदुर्लभम् ॥'

· · ·

इत्यादि । चिदात्मैव च भगवान् भैरवः सदाशिवादिमूर्तिग्रहणपूर्वं स्वाधारप्रपञ्चनिर्यातिप्रधानभूतमुमापतिरूपं स्वसत्तानुप्रवेशात् भैरवात्मकमेव मुदितमास्थाय तथाभूतामेव च उमाभद्रारिकामूर्तिं गुरु शिष्यभूमिकाग्रहणेन, शास्त्रं - वचनप्रतिवचनरूपं लोكانुग्रहार्थं प्रथयति, यद्रक्ष्यति

· · ·

'गुरुशिष्यपदे स्थित्वा स्वयं देवः सदाशिवः । पूर्वोत्तरपदैर्‌देवक्यैस्तन्न्रमाधारभेदतः ।।'

· · ·

इति । एवमान्तरबाह्यक्रमाभ्यां शास्त्रार्थसूत्र-

· · ·

णात् सूत्रभूतं सारदश्लोकत्रयात्मकं तन्त्रावतार-कवाक्यमेतदूद्भवद्वयम्, अत्र च एकवाक्यमेतत्

· · ·

बोध्धव्यम्, देवभैरवपदाभ्यां यथाव्याख्यातं गर्भीकृतमर्थ स्फुटीकतुं कैलासेत्यादिविशेष-

· · ·

णान्तराणुपात्तानि, तथाहि - दिवः क्रीडाव्य-वहारलक्षणार्थीं 'ष्टष्टील्यादिना, अनुग्रहकरम्'

· · ·

इत्यन्तेन प्रकटीकृता। तत्रोचः पश्चाद्भः पटलः सुद्रापटलेन च एतदृ‌भूतन चतुदेशोनानुग्रहः

· · ·

प्रतिपादितः, एकादशेन शष्टचादिस्वरूपमुक्तं, विजिगीषार्थः कैलासेति पदेनान्तरार्थप-

· · ·

रेण महेशानपदेन चाभिव्यक्तो द्रामपटलेन निर्णयः, ज्योतनार्थोंडनामयमुदितपदाभ्यां प्रकाशितः, स मध्ये मध्ये

· · ·

'तत्स्थं व्यज्ययेतेजः परं परमकारणम् ।'

· · ·

इत्यादौ ग्रन्थे प्रथितः, स्तुत्यर्थः 'चण्डेत्या-दिना, निपेिवतम्' इत्यन्तेन स्फुटीकृतः

· · ·

'सुरासुराणां सिद्ध्यर्थ यजनोपायहेतुना । ……. ॥'

· · ·

देवदेवेन निर्दिष्ट:

· · ·

इत्यादुदेशो निर्वाहितः, अगतीनां गतिरि-

· · ·

त्यवरूपो योडतः सोडपि 'प्रणतार्तिविनाशनम्'

· · ·

इत्यन्तेन व्यकतः षट्सप्तमाष्टमनवमदशादशत्रयो-

· · ·

दशपञ्चदशपटलैर् निर्णीतः, एवं भैरवपदार्थोंपि

· · ·

योजितव्यः, तत्र हि यथा रवणार्थे: 'अब्रवीत्'

· · ·

इत्यन्तेन व्यक्षितस्तत्रावतारपटलेन प्रद-

· · ·

र्शितः, तथान्येडपि अर्थाः यथायोगं देवपद-

· · ·

तुल्यार्थतया योज्याः । अपि च कैलासेति

· · ·

पदेन द्वितीयार्थेन स्थानपूर्वकं देवभैरवादि-

· · ·

पदैः सृष्ट्यादिना च अवस्थापूर्वकं स्तूयमानम्

· · ·

इत्यन्तेन च स्तुतिपूर्वकमस्य शास्त्रस्यावतरणम्

· · ·

-इत्यनेनैव अवतारकवाक्येन प्रकाशितं, मुदि-

· · ·

तमित्यनेन प्रश्नयोग्यावसरज्ञत्वं शिष्यस्य प्र-

· · ·

काशितं, भैरवपदेन च दक्षिणस्रोतः समुदू-

· · ·

तत्त्वम् अस्य शास्त्रस्य सूचितं, शास्त्रांभेद् च

· · ·

नवमपटलै दर्शयिष्यामः ॥ ३ ॥

· · ·

किमब्रवीत्? इत्याकाङ्क्षायामाह

· · ·

श्रीदेव्युवाच

· · ·

[ Sutra ४ ]

यत्वया कथितं मह्यं स्वच्छन्दं परमेश्वर ॥ ४ ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

शतकोटिप्रविस्तीर्णं भेदानन्त्यविसर्पितम् । चतुष्पीठं महातन्त्रं चतुष्टयफलोदयम् ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

न शकुवन्ति मनुजा अल्पवीर्यपराक्रमाः । अल्पायुर्बाल्पवित्ताश्च अल्पसत्त्वाश्च शंकर ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

तदर्थे संग्रहं तस्य स्वल्पशास्त्रार्थविस्तरम् । भुक्तिमुक्तिप्रदातारं कथय स्व प्रसादतः ॥ ७ ॥

· · ·

हे शंकर! अनुग्रहैकपरतया श्रेयस्कर, स्व-आत्मरूप परमेश्वर, यत् त्वया मह्यं स्व एव च्छन्द इच्छा यस्य ताहगनर्गलभैरवतापाभि-

· · ·

धायित्वात् स्वच्छन्दं, तन्त्रावतारपटलनिरूपण्यव्यमाणहशा कोटिशतादिविस्तीर्ण-कोटराक्ष-ध्याधिभक्षागोरेश्वर-स्वच्छन्दादिना भेदान्न्येन प्रसारितं, चतुर्णां - विद्यामन्त्रमण्डलम्-

· · ·

द्राणां, पीठम्-आश्रयं सम्भवमात्रेण 'मुद्रा मण्डलपीठं तु मन्त्रपीठं तथैव च । विद्यापीठं तथैवेह चतुष्पीठा तु संहिता ।'

· · ·

इति, तथा 'स्वच्छन्दभैरवक्ष्ण: क्रोध उन्मत्तभैरव: । ग्रन्थान्तराणि चत्वारि मन्त्रपीठं वरानने ।' इति श्रीस्ववीरेशभिहितत्वात् ।

· · ·

तत्र विद्या - स्वच्छन्दशिवरूपा स्फुरत्ता परमार्थमातृका, मन्त्रा: - चतुष्कलाद्या:, मण्डलं - नवनाभादि,

· · ·

मुद्रा: - कपालाद्यनुकारा: । समाधि-पुत्रक-साध-काचार्यरूपस्य चतुष्ट्यस्य वक्ष्यमाणभेदभिन्नस्य यत्फलं - भोगमोक्षवितरणादिरूपं तस्योदयो यस्मात् तादृशं कवित्वं तत्त् ।

· · ·

मरणजननमध्यकं मनुष्या:, अल्पेन वीर्येणोत्साहेन पराक्रमेण सामर्थ्येन च युक्ता: अत्र एव च वीरसिद्धिपु अशक्ता:, अल्पजीवितत्वेन अल्पविचितत्वेन च

· · ·

[ Sutra 7 ]

महानुष्ठानेपु चासमर्था:, अल्पसत्त्वतया च महार्थज्ञानोपदेश श्वासरहिता:, न शकुव्न्ति श्रोतुमध्येतुं किं पुनरनुष्ठातुं, तदर्थं तस्य शास्त्रस्य संग्रहं-सङ्क्षेपम्, अल्प: शास्त्रार्थस्तरो यस्य ताहरां, भुक्तिं मुक्तिं च ताच्छील्येन ददतं, प्रसादेन - अन्तर्नैर्मल्यप्रथना-त्मना अनुप्रहेण, कथय ॥ ७ ॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

अथ प्रश्ननिर्णीयानि वस्तूनि उद्दिशति कीदृशां वै गुरुं विद्यात्साधकं च महेश्वर ।। भयाभयप्रदातारं शिष्यं भूमिं च कीदृशिम्॥८॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

मन्त्रांश्रैव समासेन कालं चैव समासतः । यजनं हवनं चैव अधिवासं रजांसि च ॥ ९ ॥ पञ्चगव्यं चरुं चैव दुत्तकाष्ठं च मण्डलम् ।

· · ·

[ Sutra १० ]

दीक्षा चाऽध्वाभिषेकौ च समयान्साधानानि च॥

· · ·

कलिमासाद्य सिद्ध्यन्ति तथा ब्रूही महेश्वर॥

· · ·

तथा ब्रूही महेश्वर। गुर्वादिभूम्यन्तं कीहशं विद्यात्-उपादातुं हातुं च जानीयात्। मन्त्रादिसाधनान्तानि पञ्चदश वस्तूनि च यथा कलौ सिद्ध्यन्ति तथा ब्रूहि। तत्र समयिना श्रुतशास्त्रेण पुत्रकादिप-दजिदीक्ष्यया गुरु: परीक्ष्यो गुरुणेैव वा परीक्ष्य:; गुर्वादय: कार्याः; गुर्वादयोत्त्र यथाप्राधान्यं क्रमेण निर्दिष्टा:; शिष्य:-पुत्रकः समयी च वक्ष्यमाणस्वरूप:; सद्गुरु: गुर्वादिचतुष्टयरूपस्य शिष्यवर्गस्याभयप्रद:; असद्गुरुः तु भयप्रद:; सच्छिष्यवर्गे: असच्छिष्यवर्गेश्व स्वात्मन एव अभयं भयं च प्रददाति, भयं सिद्धिसुक्तिप्रद्योति; तद्भावाद्भयं, भयाभयप्रदातराम्-ल्येतदिलिङ्गादिपरिणामेन भूमिमन्त्रदन्तकाष्ठ-दीनामपि वक्ष्यमाणनीत्या यथायोगं योज्यम्; भूमि:-मन्त्रयागप्रस्तारस्थानं मन्त्र:-आस-

· · ·

[ Sutra 10 ]

नृमूर्तिसकलनिष्कलाव्या:; काल: - सौर: आभ्यन्तरश्व विचित्र:; समासतो यजनहवने सर्वदीक्षितसाधारणे, दीक्षोपयोगिसर्ववस्तूनां योग्यतापादनात्मा संस्कार: - अधिवास:, रजांसि - शालिचूर्णादीनि वक्ष्यमाणानि नवनाभादिमण्डलोपयोगीनि, पाशक्षपणशिवपद्दानरूपा दीक्षा, बहुभेदोद्भवा - वर्णमन्त्रपदकलातत्त्वनरूप: षड्धा:, अभिषेक: - आचार्यादीनां यागान्ते मन्त्रकलशाम्भसा सेचनम्, दीक्षितानां शेषवत्त्वेन नियतविधिनिषेधा: समया:; साधनानि - साधकानां सिध्युपाया:; न्यासजपाज्यसंस्कारादि अन्यत् सर्वमत्रैव अन्तर्भूतत्वात् पृथक् नोदिष्टम् ॥ १० ॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

अथ प्रश्ननिर्णयसुपक्रमममाण: प्रोत्साहनप्रमुखं शिष्यप्रवर्तनाय प्रयोजनाभिधायि आ-दिवाक्यं - श्रीभैरव उवाच सास्त्रु साधु महाभागे यच्चया परिचोदितम् ॥ ११ ॥

· · ·

अनुग्रहाय मर्त्यानां सांप्रतं कथयामि ते ।

· · ·

साधु साधु इति वीप्सया अवसरप्रसृतां जनानुकम्पां च श्लाघमानः उपदेशग्रहणयोग्यतापादनाय शिष्याधियमुत्तेजयति देवः, महाभागे इवनेन अनुग्रहोन्मुखत्वं श्लाघितम्, स्वया मर्त्यानां - मृतिधर्माणां सामान्‍येन सदृशां न तु नियतानां केषांचिदधिकारिणाम्, अनुग्रहाय - भोगमोक्षसंपत्तये, यत्प्रेमयजातं परिपाकव्या वोधितं पृष्ठं तत्तेषामनुग्रहायैव, अहं सांप्रतं - परभैरवसत्तानुप्रवेशोन्मिषितमहाविकासावसरे, बालबालिशाविद्धजनादुपचितदीक्षाप्रदर्शनादिक्रमेण उपपन्नं च कृत्वा, ते कथयामि ।

· · ·

अत्र च यच्छब्दपरामृष्टपूर्वोद्घाटितप्रसङ्गपाठनमभिधेयम्, तत्प्रज्ञान-भोगमोक्षाल्मा अनुग्रहः, तत् चोपायोपेयभावात् सम्बन्धः, मर्त्यानामधिकारित्वं, परानुजिघृक्षोन्‍मुखतया निवृत्तभोगाभिलाषस्य शिष्यस्य योग्यतावोत्तेजनं, परभैरवस्फारावमर्‍शो-

· · ·

[ Sutra 11 ]

निर्मषत्प्रतिभागावसरत्वेन आत्मन आसत्तां, परसंबन्धसारतां च नवमपटले निर्णयमाणां संबन्धपद्धतौ निरूपितवान् परमेश्वरो मुख्यभूतप्रयोजनप्रतिपादनपरोडपि आदिवाक्ये ॥ ११ ॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

अथ यथोदेशं निर्णयतुमाह आदौ तावत्परीक्षेत आचार्य शुभलक्षणम् ॥ १२ ॥

· · ·

शुभम् 'शिवेन सहचारित्वादाचार्यस्तेन कीर्तितः । इति इहैव वक्ष्यमाणं शिवाभिन्नस्वरूपप्रतीति-रूपं लक्षणं यस्य तमाचार्यं साधकादिभिश्व आभिमुख्येन चरणीयं सेष्टव्यम्, आदाविति-शक्तिपातवशसंप्राप्तप्रबुद्धसुहृदाक्यावेदितस्तत्वः शिष्यः पुत्रकादिदीक्षां जिगृक्षुः श्रुतसं-हिताशास्त्रः समयी, यद्वा गुरुरेव शिष्यमाचार्यं पूर्व परीक्षेत, यद्रविष्यति 'श्रुतशीलसमाचारान्देशिकत्वे नियोजयेत् । इति । तावच्छब्देनैदं ध्वनति

· · ·

[ Sutra 12 ]

'सर्वलक्षणहीनोऽपि ज्ञानवान्गुरुत्तमः ।' इति नील्या उत्तमप्रतीतिरूपतैव अस्य शुभलक्षणम्, 'अहमेव परो हंसः शिवः.........' इति वक्ष्यमाणनीया तस्या एव मोक्षकत्वात् दीक्षाक्रियाया अपि शिवाभेदद्योतिसारत्वस्य दर्शयिष्यमानत्वात् । आर्यदेशजात्वादि उपचारहेतुः शिष्याणां सिद्ध्यर्थम्, अत एवैतत् पाश्वान्तनिर्दिशाति आर्यदेशसमुत्पन्नं सर्वावयवभूषितम् । शिवशास्त्रविधानज्ञं ज्ञानज्ञेयविशारदम् ॥ १२ ॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

देवकर्मरतं शान्तं सत्यवादिदृढव्रतम् । सत्यवद्रीयसंपन्नं दयादाक्षिण्यसंयुतम् ॥ १३ ॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

त्यागिनं दम्भनिरुक्तं शिवशास्त्रेषु भावितम् ।

· · ·

[ Sutra ९५ ]

ईदृशं तु गुरुं प्राप्य सिद्धिमुक्ती न दूरतः।

· · ·

प्रविभक्तचातुर्वण्य: आयदेश:, यथाह विष्णु: 'चातुर्वर्ण्यच्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते। स म्लेच्छदेशो विज्ञेय आर्यावर्तस्त्वतः पर:॥' इति, विधानं - दीक्षादि, ज्ञाने - शिवशास्त्रे, जेये च - परमाशिवतत्त्वे, तत्त्वद्रव्यादौ विशारदं निर्मलं, शान्तं - जितेन्द्रियं, सत्यवादी चासी हृदव्रतः अभ्युपगतनिर्वाहक:, सच्ववान् - निष्कस्पश्र असौ वीर्येण - परमुद्रापरमार्थेन सम्पन्न: पूर्ण:, दया - संसारिण: प्रति अनुजिघृक्षा, दाक्षिण्यम् - अमात्सर्यमानुकूल्यं, त्यागिनं - तृणवर्द्धितं मन्यमानं, दम्भनिरुक्तक्म् - अवक्रव्यवहारं, शिवशास्त्रेषु भावितं - अशेषत्रिद्याभिज्ञत्वेऽपि शिवशास्त्रेष्वेव विश्रान्ता श्वासम्, ईदृशमिति - समनन्तरोक्तशिवाभिन्नख्यातिसारं, गुरुम् - उपदेष्टारं, प्राप्य - कारणभूतमासाद्य, सिद्धिमुक्ती कत्र्यौ न दूरतः - झटित्येव भवत

· · ·

[ Sutra १५ ]

इत्यर्थः । द्वाख्यातरूपं शुभलक्षणत्वं मुक्तेरार्यदेशोत्तत्वादि च सिद्धिहेतुः शिष्यस्य, इत्युक्तप्रायम् ॥ १५ ॥ एवमभयप्रदं गुरुतत्त्वमुक्त्वा विपययमाह

· · ·

[ Sutra १६ ]

क्रोधनश्रपलः क्षुद्रो द्वयादाक्षिण्यवर्जितः । केकरो दन्तुरः काणः खल्वाटः शास्त्रवर्जितः ॥ १६ ॥

· · ·

[ Sutra १७ ]

अतिदीर्घस्तथा ह्रस्वः कृशः स्थूलः क्षयान्वितः । तार्किको दम्भसंयुक्तः सत्यशौचविवर्जितः ॥ १७ ॥ अन्यशास्त्ररतो यस्तु नासौ मुक्तिफलप्रदः ।

· · ·

क्रोधनः - क्रोधमयः, चपलो - दुःशीलः कार्येष्वरहृदयः, क्षुद्रः - क्षुद्रसिद्धिसाधनपरः, केकरो - लोलतारकहृष्टिः, क्षयान्वितो - यक्ष्मा-

· · ·

१७श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतौदीयाटीकोपेतम्

· · ·

[ Sutra १९ ]

कान्तः, तार्किकः- कुतर्कशास्त्रैकनिष्ठः, उहात्मकस्तु तर्कः श्रीपूर्वशास्त्रे शस्त एव, यथोक्तम्

· · ·

……….तर्को योगाङ्गचतुष्टम् ।

· · ·

इति, शौचवर्जितः - अर्थशुद्ध्यादिशून्यः, स्पष्टम्न्यत् । एवमीहशो गुरुः साधकाय फलं सिद्विलक्षणं न ददाति, प्रत्युत वक्ष्यमाणदिशा भयमेव वितरति। यस्तु अन्यत्र वैष्णवादौ शास्त्रे रतः अथ च चुम्बकादिवृत्या शिक्षितपरमेश्व-

· · ·

रशास्त्रः तत्र असमाश्वस्तः, तदुक्तं ‘दीक्षादि कुर्वन्नपि पापिष्ठो न मुक्तिप्रदः; शिवशास्त्र-

· · ·

तस्तु तत्तदंशकनिष्ठेभ्यः सर्वेभ्यो मुक्तिफलप्रद् एव तस्य सर्वोर्ध्ववर्तित्वात्’ यदक्ष्यति

· · ·

‘सर्वोध्वने विनिष्क्रान्तं शैवानां परमं पदम् ।’

· · ·

इति, मुक्तिं फलं च सिद्धिरूपं प्रददाति, इत्येवं योजयित्वा यथोक्तं व्याकर्तव्यम्, एवं हि

· · ·

‘संतापं ऋोधने विन्द्यात……… ।’

· · ·

इत्यादि

· · ·

‘मन्त्रास्तथा न सिद्ध्यन्ति यः सत्यादिविवर्जितः ।’

· · ·

इत्स्यन्तं वक्ष्यमाणाविरुद्धफलप्रदत्वं क्रोधनादेः

· · ·

[ Sutra १७ ]

संगच्छते, अत एव अन्यशास्त्ररतस्य यद्विपरीतफलप्रदम् उत्तरत्र नोक्तं, तदपि युक्तमेव 'संतापं क्रोधने विन्य्यात्.................' इत्यादि इह ऋमप्राप्तमपि अपाठित्वा शिष्यनिर्णयादनन्तरं पठनं शिष्यस्यैव भूयसा ईहशो गुरुभियद:- इति ध्वनयति ॥ १७ ॥

· · ·

[ Sutra १८ ]

अथास्मिन् अभयप्रदस्य शिष्यस्य स्वरूपं निर्देशाति शिष्यो दयाद्न्वितो धीरो दम्ममायाविवर्जित: ॥ १८ ॥

· · ·

[ Sutra १९ ]

देवातिगुरुभक्तश्च शास्त्रभक्तो हढव्रतः । गुरुशुश्रूषणपर: सुशान्तेन्द्रियसंयुत: ॥ १९ ॥

· · ·

ईदृशो वै भवोच्छिष्य: सोडत्रानुग्रहभाजनम् । दया - दीनादिविषयानुकम्पा, धैर्य - सर्वत्रोत्साह:, दम्भ: - अस्पष्ठहृदयता, माया -

· · ·

[ Sutra 19 ]

वज्रकतवं, हृढवतो - निश्चितमति:, एतत्साधकविषयं तस्यैव क्रोधनादिवर्जिताचार्यशिष्यस्य निश्चिन्तधीरेव साधनाधिकारिण: शिवधर्मलोकोपदेशो ख्ववशेर निर्भर्यात्वात् देवादिचतुष्टयभक्ति: शिष्यस्य मुख्यं रूपं, भक्ति: दूरस्थे गुरौ भवति शुश्रूषा तु सततं तदनुचरत्वं, 'सोद्रानुग्रहभाजनम्' इत्यनेन अस्य खात्मन्येव अभयप्रदत्वमुक्तं, द्वितीय: शिष्यशब्दो हि प्रयान्त: । स्पष्टमन्यत् ॥ १९ ॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

मायान्वित: शठ: क्रूरोनिःसत्य: कलहप्रिय: । कामी च लोभसंपन्न: शिवभक्तिविवर्जित: । दूषको गुरु शाखानां दीक्षितोऽपि न मुक्तिभाक्॥२१॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

शठ: - अशुच्छहृदय:, क्रूरो - रौद्रप्रकृति:, कलहप्रिय: - वितण्डावान्, लोभसंपन्न: - संगृहीतकंचुक:, शिवभक्तिविवर्जित: - शमादिसंपत्त्या शून्य:, एष दूषको गुरुशाखानां दीक्षितोऽपि न मुक्तिभाक् ।

· · ·

[ Sutra 21 ]

भवसत्तायामपि पूजादिषु वित्तशाठ्यवान्, शिवभक्तित्यादिना विलयशक्त्या ग्रहतात्वमस्यो- कम्, न मुक्तिभागित्वनेन खात्मन्येव अस्य भयप्रदत्वमुक्तम्। एतच्च साधकपुत्रसमास्य- विषयत्वमुक्तं - सर्वेषां शिष्यत्वात्॥ २१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

अथ शिष्याणां यथा भयप्रदो गुरुस्तथा निरुपायिते संतापं क्रोधने विन्या- चपले चपला: स्त्रिय: | मच्रसिद्धिं हरत्क्षुद्र आचार्यस्तु वरानने॥ २२॥ दयाहीनेन दौर्भाग्य- मदक्षे दस्युपीडनम्।

· · ·

[ Sutra 23 ]

केकरेण भवेद्याधि- दन्तुर: कलिकारक: ॥ २३ ॥ काणो विद्वेषजनन: खल्वाटश्वार्थनाशान:।

· · ·

[ Sutra 24 ]

शास्त्रहीने न सिद्धिः स्याद्-दीक्षादौ वीरवन्दिते । दीर्घे राजभयं ज्रेयं ह्रस्वः पुत्रविनाशनः । कृष्णः क्षयकरो ज्रेयः स्थूल उत्पातकारकः ॥ २४ ॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

क्षयान्वितेन मृत्यु: स्यात् तार्किके वधवन्धनम् । द्वाम्भिक: पापजनको वेदितव्यो वरानने ॥ २५ ॥

· · ·

[ Sutra 26 ]

मन्त्रास्तस्य न सिद्ध्यन्ति यः सत्यादिविवर्जितः । सर्वे ते न शुभा देवि इह लोके परत्र च ॥ २७ ॥

· · ·

विन्द्यात्-लभते, न सिद्ध्यन्ति - नानुग्रहादिकायै: कुर्वन्ति, एतच्च कर्मप्रधानाचार्य-शयेन उच्यते, ज्ञानयोगनिष्ठस्तु आचार्य:

· · ·

[ Sutra 27 ]

काणत्वादियोगेऽपि न दोषकृत्, यथोक्तम् 'सर्वलक्षणहीनोऽपि ज्ञानवान्गुरुरुत्‍तमः ।' इति, स्पष्टमन्यत् । अत्र च ईश्वरोक्‍त्येक प्रमाणके उपपत्तयः आलजालप्राया लोकिता:, ता उपहास्या एव ॥ २७ ॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

अथ सम्प्रति मातृकाप्रस्तारे उत्तरत्र च यागादावुचितां भूमिं निर्दिशति सिटरक्तपीतकृष्णां भूमिं ध्रुवविशोधिताम् । विशाल्यां लक्षणैयुक्तां सर्वकामार्थसाधिकाम् ॥ २८ ॥

· · ·

श्रित्‍वेति शेष:, दीक्षायां जाप्युद्‌धारस्य भैरवीयजाप्यापादनस्य च वक्ष्यमाणत्वात् । 'वर्णानां ब्राह्मणादीनां श्रेता मृत्त्काश्‍वना सिता ।' इति भेददर्शनवशात्‍त्र विभाग उक्तः, संकीर्णवर्णा तु भूम्येवच्‍छिन्ना, श्रेतेन - उपरि जलप्रक्षेपेण शोधितां परीक्‍षितेशानपूर्वोत्तरदिङ्नतिं समनिग्नां वा, यथोक्तम् । 'उदादिषु वा श्रेष्ठा....... ।'

· · ·

[ Sutra 28 ]

इति, विशल्याम् - अस्थ्यड्ढारादिशून्यां, ल-क्षणैः - स्निग्धत्वमनोहरस्वादिभिरयुक्ताम्, अनुवादपरमार्थ एतदेव वाक्यं विधायकं - विधिवाक्यांतरस्याभावात् ॥ २८ ॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

एवं-विधां भूमिं श्रित्वा सुगन्धगन्धसंयुक्तां पुष्पप्रकरलालिताम् । सुधूपामोदबहलां वितानोपरीशोभिताम् ॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

कृत्वेति शेषः, - भुवं पारमेश्वरीं धर्तृश-किमादौ पूजयेदित्यर्थः ॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

अथ समुचिताचार्यप्रदर्शनपूर्वं मन्त्रोद्धारे इतिकर्तव्यतामाह आचार्यमस्तु शुचिर्भूत्वा चन्दनागुरुर्चितः । सुधूपितः प्रसन्नात्मा खटिकाकारसंयुतः ॥ ३० ॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

प्राग्भुखोद्गुखो वापि एकचित्तः समाहितः । मातृकां प्रस्तरेत्तत्र आदिक्षान्तमनुक्रमात् ॥ ३१ ॥

· · ·

शुचिः - कृतयथेष्टस्नानः, चन्दनादिना विहितनित्यानुष्ठानः, अत एव प्रसन्नः - देहादिनिमज्जनादुन्मनाशिवभाव आत्मा यस्य, तत्पुरुषषट्‌योगातत्क्रयोः सिद्धिमुक्तिहेतुत्वात् । आकारादि 'क्षान्तं' वा इत्युक्तं, एकचित्तो - मन्त्रोदयनि‌भालनप्रवणः अत एव समाहितो, लब्धमन्त्रवीर्यः मातृकां - पशूनामज्ञानं विश्वमातरं सर्वमन्त्रतन्त्रजननीम्, आदिक्षान्तामिति - अनुत्तराकुलव्याप्तिसारकलाप्रमुखानन्देच्छादिशक्तिक्रमेण प्रसृत्य कादिसान्तप्रत्याहारखींकृताशेषविश्वकशकारात्मकपद्मन्त्रप्रदर्शितपर्यन्तव्याप्तिसारां, प्रस्तरेदिति - स्वप्रमाणशक्त्यवस्थितस्वभाविकपश्वादिदुद्रतच्छत्त्यारम्भप्रसरसंचेतनानुसारश्रीसर्ववीरभगशिखोच्छुशक्तिचतुष्ट्यात्मकलिपियास्यतनुसं-

· · ·

[ Sutra ३३१ ]

धिपूर्वं च प्रस्तृणीयात् 'प्रस्तरोदिति' आर्ष: पाठ: । एवमन्यदापि परमेश्वरवच: साध्वेव - भगवदुक्तीनां मितहृष्टिभिरविकल्प्यत्वात्॥३३१॥

· · ·

[ Sutra ३३२ ]

एवमस्य शास्त्रस्यादृष्टविद्यापाठत्वाच्चिकर्ष्यापूर्वभित्तिभूतां मातृकां प्रदर्शय, अस्या: शिवशक्तिरूपतां निरूपयति आद: षोडशभेदेन साक्षाद्दै भैरव: स्मृत: । कवर्गश्वटवर्गौ च तपया: शस्तथैव च ॥३३२॥ संहारेण समोपेतौ योनिरेव भैरवी स्मृता ।

· · ·

आदि: प्रथमो वर्ग: - अनुत्तरादेविषर्गान्तस्य त्रिशद्वाभ्यां षोडशस्य स्वयं राजमानतया शब्दनस्वाभाव्येन भेदापतापक-रितया विश्वाक्षेपेण च स्वरशब्दवाच्यस्य गर्भीकृताशेषवाचकादियोनिवर्णनतत्प्रसरस-माश्रयत्वात् तदुल्लासकस्वाच्च बीजव्यपदेशस्य

· · ·

[ Sutra ३२ ]

परसंवित्स्फारसततत्त्वस्य भेदेन वैचित्र्येण साक्षाद्दैरतः आशेषविश्रमयत्वात् वाच्यवाचकयोरभेदाच्च, कादीनां तु बीजझयानिभावरूपत्वेन घनत्वात् बीजभूयश्च्वेन नयसंग्रहद्रुपदेष्ट्र्यानामुक्तबीजसंसरगेग्ण जगत्कारणत्वात् योनिता, तथैव चेति - वर्गरूपतया संहारेण क्षकारेण, भैरवी

· · ·

[ Sutra ३३ ]

प्रोक्तभैरवशक्तिरूपमातृकाया: प्रस्तारं प्रदर्श्य, सर्वमन्त्रदेवतास्फारसाराया अस्या मन्त्रोद्वारदिक्स्वप्न पूजा दर्शयन्, अनुष्ठानविशेषतामपि सूचयति मातृकाभैरवं देवमवर्गेण प्रपूजयेत् । भैरव्या कादिना पूज्या मातृवर्गा: प्रपूजयेत् । मातृकाधिष्ठातारं भैरवं - तत्स्फाररूपतयैव भरणवर्णवमनपरमार्थं निष्कलभट्टारकस्वरूपम्, अवर्गेण - व्यावर्णितस्वरूपेण षोडशकेन

· · ·

[ Sutra ३३ ]

प्रपूजयेत्, भैरवयपी - निष्कलभट्टारकाभिन्न-खरूपैव कादिना क्षान्तेन योनिवर्गग्रामेणाविभक्तेन तदधिष्ठात्री उमा योगीश्वरीरूपा पूज्या ॥ ३३ ॥

· · ·

[ Sutra ३४ ]

अवर्गे तु महालक्ष्मी: कवर्गे कमलोद्भवा ॥ ३४ ॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

चवर्गे तु माहेशानी टवर्गे तु कुमारिका । नारायणी तवर्गे तु वाराही तु पवर्गिका ॥ ३५ ॥

· · ·

[ Sutra ३६ ]

ऐन्द्री चैव यवर्गस्था चामुण्डा तु शावर्गिका । एताः सप्त महामातृः सप्त लोकऽव्यवस्थिताः ॥ ३६ ॥

· · ·

मातृः - ब्राह्मी माहेश्वरी कौमारी वैष्णवी वाराही ऐन्द्री चामुण्डा इति सप्त - भैरव्या मरीचिरूपाः अग्नीशानसोमयमवरुणान्द्रनिर्ऋति-दिक्षु 'अष्टवर्गविभिन्ना तु विद्या रा मातृका तु वै ।'

· · ·

इति वक्ष्यमाणत्वादवर्गस्य चोपयुक्तत्वात् सप्तभिरेव कादिवर्गः: प्रविमज्य पूजयित्, एवं चेदमनुष्ठानान्तरमपि युक्तमेव, तथा च भुवनाध्वनि बुद्धिस्थानेषु मध्ये योगप्रकादनान्तरम् औं भुवनं प्रतिपाद्य, स्वचारुनामनि भुवने परैरवरप्रपञ्चव्र्यासिरुपस्य उमापते: मातृसप्तकपरिवारस्य ध्यानादिस्वरूपमस्येव, तथथा-

· · ·

'उमापतिरिजग्नाथ: सर्वोऽनुग्रहकृत्पर: ।' इत्युपक्रम्य तद्यानमुक्त्वा 'मातर: सप्त रूपिण्य.................. ।' इत्यादिना ब्राह्यादिमातृणां ध्यानसन्निवेशादि प्रतिपाद्य

· · ·

'स्वच्छन्दं पर्युपासीनाः परापरविभागयः ।' इत्युक्त्वा 'उमा वै सप्तधा भूत्वा नानारुपविपर्ययैः ।' इत्यादिना अनुष्ठानमदत्व निरीहिता, तत्र तु भगवतोऽपरं रूपमुक्तम्, इह तु परं रूपमिति विशेष:, यद्रक्ष्यति

· · ·

'स्वच्छन्दास्तु पराश्रान्या: परे व्योमनि व्यवस्थिताः । स्वच्छन्दं पर्युपासीनाः परापरविभागशः ॥'

· · ·

[ Sutra ३६ ]

इति। तस्मात् मन्त्रोद्धारादृङ्भूतमातृकामै-रपूजनस्यानुष्ठानान्तररूपत्वेऽपि न काचिदुपपत्ति: ॥ ३६ ॥

· · ·

युक्तं चैतत्, यदाह सर्वान्कामानवाप्नोति देवयेऽपि भैरवोऽब्रवीत् । मन्त्रोद्धारादौ तु 'फलवत्संनिधावफल-मङ्गम्' इति नीया मातृकाभैरवपूजनस्यैमु-किरतथ्या स्तात्—कर्मणोडपरिसमाप्तस्य फल-निर्देशायोगात् ॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

एवं च कृत्वा अन्तेऽस्या उद्धरेन्मन्त्रा-न्थाक्रमनियोगतः ॥ ३७ ॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

अस्या—मातृकापूजाया:; यथाक्रमम्—आ-सनमन्त्रमूलमन्त्रान्तिक्रमेण यो नियोग:—तत्नमन्त्रवाच्यदेवतानुसंधानपरत्वं तेन, स च क्रमयोगो द्वितीयादिपटलभाविन्यासनावसरोगि, इति ॥ ३७ ॥

· · ·

[ Sutra ३८ ]

इह मन्त्रोद्धारोऽपि भाविन्यासक्रमानुसारमुच्यते, तत्र त्रयोदशं बिन्दुयुतमनन्तासनमुत्तमम् । अननेन योजयेत्सर्व सोमसूर्याग्निमध्यगम् ॥ ३८ ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानं शवান্ত पारिकल्पयेत् ।

· · ·

त्रयोदशम्-ओकारं, बिन्दुनां युतं - प्रणवाकारम्, अनन्तासनमिति - परतत्त्ववाचकमपि एतत् सम्प्रतीश्वरेणासनवाचित्त्वेन नियुक्तत्वात् - अधःस्थानन्तमूलविशान्तमध्यव्यापिनीपदस्थानान्तपर्यन्तासनमुरुपमित्यर्थः;, सर्वाध्वोर्ध्वान्तनाडीके श्वरेभ-राधरानन्तरुपा प्रपञ्चभ्रूयाति;, इति भविष्यति, तत् व्यापिनीपदस्थानान्तपर्यन्ता इहैवासनव्याप्तिः;, अत आह 'उत्तममिति'-अतिशयेनोद्रतम् सर्वाध्वमूर्धस्थमित्यर्थः;, एतदेव व्य-

· · ·

[ Sutra 38 ]

नक्तिः 'अनेन' - आसनमन्त्रेण, सर्वमधरवर्ति योजयेत् - एकाधारशक्तितया अनुसंध्यात्, एवं सोमसूर्याग्रिमध्यगं ब्रह्माविष्णुमहेशानं कृत्वा । अस्यार्थः - शक्तिपञ्चक्वयाभिसतत्त्व विद्यापदे दलकेसरकर्णिकाभागेषु सोमसूर्यवहिमण्डलानां सर्वप्रपञ्चप्रमाणप्रमातृव्याप्तिसाराणां मध्यगतमन्तर्गतं ब्रह्मादिसमग्रकरणग्रामं कृत्वा-भेदव्याघ्यानुसंधाय, तदुपरिवर्त्यनाश्रितभट्टारको द्वितीयपटलप्रदर्शीयिष्यमाणशिवश्याभितिकोडन्ते यस्तत् ताहगमानं, प्रणवेन गुरुमुखप्रसिद्धविशेषणानुसंधानव्याह्या व्याप्तिमानं परामृशेत् ॥ ३८ ॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

एवमनेन न्यासेनैव भेदो विलायते, अणुत्वलयायाह मूर्तिं हंसाक्षरेणैव विन्दुभिन्नेन कल्पर्येत् ॥ ३९ ॥ अध्र्चन्द्रकृताटोपां स्वस्वनां तुहिनप्रभाम् | 'आत्मा वै हंसः.......... ।'

· · ·

[ Sutra 39 ]

इति वक्ष्यमाणात्मपरामर्शिना हंसपथसत्ततसंचारिणा, अक्षरेण - विचलद्रूपेण हकारेण, अशेषमन्त्रारणिरूपेणापि समस्तविद्याविभागवेदनात्मकबिन्दुयुक्तेन भेदितबिन्दुना अतथ्व पञ्चप्रणवाधिकारनिरूपयिष्यमाणविधिना लब्धमन्त्रत्वात् उच्चार्येण, मूर्तिमिति - मुण्डान्तभेदव्यास्तिमोहात् शुद्धात्मदशासुच्य्याच्च मूर्तिव्यपदेइयाम् आत्मस्थितिं कल्पयेत् - विमृशेत, कीहशीम् ? अर्धचन्द्रे - बिन्दुमूर्तिवतीनि कृत आटोपो यथा - ललाटस्थभेदाय आस्थितोत्साहामित्यर्थ:, तद्रेदादेव ध्वनिमातृरूपतया स्वनान्म - अहंविमर्शरूपां, तथा तुहिनप्रभां - कदम्बगोलकारचैतन्यप्रकाशरूपाम्, तदुक्तं श्रीत्रिकहृदये 'आनन्ते भैरवोच्च्लाये मूर्तिरेप परापरा । यथास्स्तु न्यासमात्रेण अनुत्वं प्रविलीयते ।।' इति ॥ ३९ ॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

ततोडपि तदूर्ध्वे सकलं देवं स्वच्छन्दं परिकल्पयेत्॥ ४० ॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

तदिति - चिन्मूर्तेरुद्ग्रहे तत्सङ्कोचं निमज्ज्य, अशेषवाच्यवाचकशरीरं सकलं प्राग्न्याख्यातत्त्वं, देवं स्वेच्छन्दमिति - अनुध्यानानुगम्हाय चिन्मूर्तौभिच्च भित्त्वा नियात, पारिकल्पयेत्-भावयेत् ॥ ५० ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

परिकल्पनामात्रकृत एव मूर्तिभैरवानिष्कलानां भेदः; तमाह ओंकारमुच्चरेत्पूर्व-मघोरेभ्योऽनन्तरम् । थ घोरेभ्यः समालिख्य ततोऽन्यत्तु समालिखेत् ॥ ५१ ॥ घोर घोरतरेभ्यश्च सर्वतः शर्व उच्चरेत् । सर्वेभ्यः पदमन्यच्च नमस्ते रुद्र एव च ॥ ४२ ॥ रूपेभ्यश्च समालिख्य नमस्कारावसानकम् ।

· · ·

[ Sutra ४३ ]

मन्त्रराजः समाख्यातः अघोरः सुरपूजितः ॥ ४३ ॥

· · ·

अत्र मन्त्रप्रदानां स्वरुपपरक्षार्थी संहिताकार्य न दर्शितम्, आद्यन्तस्थितप्रणवमस्कारवर्जं द्वात्रिंशदक्षरोडयं श्लोकनिर्दिष्टो महामन्त्रः । अथ स्वायं रहस्योऽर्थः:- हे परमेश्वर रुद्र -

परचैतन्यस्फारानुप्रवेशान्मनो रोधनस्य अशेषपाशदावणस्य च हेतोः!, घोर - भेदाभेदात्मकसदाशिवेशादिपदोल्लासक्!, शर्व - भेदमयमायीयस्वरूपप्रकटनात् स्वष्टिस्थितिप्रलयसंहारमात्रतापादनेन शरणवरुणरूप!!, इत्थंमद्रणत्रयेण व्याख्यारुमानुपत्रयौचित्यप्रयुक्तेन, सर्वदेशाप्रदीनप्रमू अशेषविग्रहं भगवन्तं परमैरं संमुखीकृत्याह 'ते' - तव, संबन्धिभ्यः - रौद्रीड्येष्ठावामारुयशक्तित्रयविभवरूपनानारद्रतच्छक्तिकृत्सकेभ्यः संहितान्तरेडपरापरापरा-नाम-निरुक्तेभ्यो यथाक्रममविद्यमानं भेदमयं भेदाभेदमयं च पाशात्मकं घोरस्वरूपं येषां तेभ्यः- परचैतन्यनान्दघनादिमहा भैरवात्मकस्वरूप-

· · ·

प्रत्यभिज्ञापकेभ्यः 'अघोरेम्यः', तथा अनाश्रित-सदाशिवेश्वरादिरूपभेदात्मपदप्रदेभ्यः 'अथेति' - उत्करूपभित्तिप्रथमानत्वात् अनन्तरभावविभ्यः, अत् प्रवाहनतुष्टादितेदन्तोत्सजननाद्यरूपापेक्षया भीषणत्वात् 'घोरेभ्यः' - परचितप्रथाभित्याभासितान्तेदन्ताभासकार्मकवशात्कदर्पणोद्ढितमायादिक्षित्यन्तमेदप्रथाप्रदेभ्यः, अतिभीषणत्वात् 'घोरतरेभ्यश्व' 'रूपेभ्यः' - स्वभावेभ्यः, एकैकस्य रूपस्य परमैश्वर्यप्रभित्तिमयत्वेन पूर्णत्वात् 'सर्वतः' - सर्वेण रूपेण 'सर्वेभ्यः' सर्वदा - सर्वत्र सर्वसर्वात्मकतया स्फुरद्भ्यः महामन्त्रीर्यात्मकपूर्णान्तापरामर्शमयेभ्यो 'नमः' - आमन्त्रणपदपरामर्शाभिमुखी-भूतमहाद्रुशक्तित्रयस्फारविवशीभवत्पाशराशिशरीरादिकल्पितप्रमातृपदप्रहीभावेन समाविशामीयर्थः, उक्तं च श्रीमालिनीविजये 'विषयेष्वेव संलीनानधोधः पातयन्त्यणून् । रुद्राणून्यः समालिङ्ग्यच घोरतर्योदपरा: स्मृता: ॥ मिश्रकर्मफलासक्त्ति पूर्ववजनयन्ति या: । मुक्तिमार्गनिरोधिन्यस्ताः सु: घोराः परापराः ॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

पूर्ववजन्तुजातस्य शिवधामफलप्रदा: । परा: प्रकाशितास्तज्जैरघोरा: शिवशक्त्य: ॥ इति । श्रीपश्चार्थप्रमाणे तु 'घोरेभि: पाशजालस्यं प्राप्युक्तं भयानकं । तद्येपां तु न विद्येत ब्रघोरा: परिकीर्तिता: ॥ वामेश्वरादयो रुद्रा जालमूलोपरिश्रिता: । ते ब्रघोरा: समाख्याता: शृणु घोरान्समार्त्त: ॥ प्रोक्ता गोपतिपूर्वा ये रुद्रास्तु गहनान्तगा: । ते तु घोरा: समाख्याता नानाशक्तिवनवासिन: ॥ विद्येश्वरान्तान्तान्ता महामाहेश्वरास्त्र ये । घोरघोरतरास्त्वन्ये विज्ञेयास्त्वत्राश्रिता: ॥ एते अघोरा घोराश्च घोरघोरतरास्तथा । एतेष्वविशिता नित्यं शक्त्य: परमेश्वरा: ॥ स्थितिम्रलयसर्गेषु बन्धमोक्षक्रियासु च । सर्वार्थप्रेरकत्वेन रूपेष्वेतेषु शक्त्य: ॥ रूपेभ्योऽभ्य: सर्वेभ्यो नमस्कारं करोत्यसौ । नमस्कार: परित्याग: कार्यकारणलक्षण: ॥' इति ॥ ३८ ॥

· · ·

एवमस्य सर्वसर्वात्मकपारमेश्ररसतत्त्वम्- यस्य दुर्लभस्यापि भक्तिशालिभि: सततल- व्धस्य महामन्त्रस्य स्वरुपमभिधाय, माहात्म्यं प्रकटयति

· · ·

[ Sutra 44 ]

सकृदुचारितो देवनाशयेत्सर्वकिल्बिषम्‌ । जन्मकोटिसहस्रैस्तुभ्रमाद्धिः समुपार्जितम्‌ ॥ ४४ ॥ शिष्याणां दीक्षासमये गुरूणा प्रयुज्यमान इति शेषः ॥ ४४ ॥

· · ·

तथा स्मरणान्नाशयेद्देवितमः सूर्योदयो यथा ।

· · ·

तम इति—आणवं मायीयं च मलं, तमः—अन्धकारमिव सूर्योदयो नाशयति, एवं दीक्ष्यातमश्च—देहाद्यभिमानरूपमज्ञानं, स्मरणात्नाशयत्येव स्वाच्यभैरवदेवतासमावेशनेशिष्याणामपि च प्रागदीक्षासमयाननुसंधानविधरूपं तमोडपिव्याख्यातपरमार्थवीीर्यानुसंधानात्मकस्मरणमात्रादेव नाशयत्येव—इत्यसिन्‌ सकलभोगाप-

· · ·

[ Sutra 44 ]

वर्गप्रदे महामन्त्रे नार्थवादाशङ्कया भ्रमितव्यं, तथा च श्रीमतद्धशास्त्रे 'प्रमाणमेकं तद्वाक्यं तथ्यमीश्वरभापितम् ।' इत्युक्तं, परमेश्वरस्फारंयैरसमदृशिरपि तत्रालोके डिभिहितम् 'विधिचाक्यमिदं चैव नार्थवाद: कदाचन । नार्थवादामिरूपत्वं वाक्ये माहेश्वरेऽभित् ॥' इति ।

· · ·

[ Sutra 45 ]

अस्य परमेश्वरस्यानुग्रहार्थं भक्तिभाजां चित्स्वरूपैव प्रदर्शयिष्यमाणव्यासिकमाकार-मुद्रादियितुं वक्त्रमन्त्रानाह यकारादिवकारान्ता: संहारेण समायुताः ।

· · ·

विन्दुमस्तकसंभिन्ना भैरवस्य मुखानि च । मातृकापर्यन्तवार्तित्वात् संहारेण - क्षकारेण सम्यगिति - आदौ, आयुताः - संभूय; वेदनातमकविन्दुर्यातिसारा: - उद्धर्वपूर्वदक्षिणपश्चिमवाममुखानां परमव्योमवायुतेजोवारीधराशि-

· · ·

[ Sutra ४५ ]

किसाराणां वाचकत्वात् भैरवीयख्वरूपप्रवेशोपायत्वाच्च भैरवस्य मुखानि एते मन्त्राः । एतानि च ब्रह्मभूत्वा नियोक्तव्यानि मूर्धादिचरणावधि ॥ ४५ ॥

· · ·

[ Sutra ४६ ]

ब्रह्मणो बृंहत्वात् बृंहकत्वात् विश्वात्मनः शक्तिमूर्तेः, भण्य्या - दण्डाकारतया, ब्रह्मणां च ईशानादीनां पञ्चानां, भण्य्या - विभागेन तेन प्रणवपूर्वं 'क्षं' ईशानमूर्तये 'यं' तत्पुरुषवर्ग 'रां' अघोरहृदयाय 'वं' वामदेवशूल्याय 'लं' सद्योजातमूर्तये, इति - मूर्तिरेकत्वादेकेन मन्त्रेण दण्डाकारा अनुच्छिन्नावयवा भगवन्मूर्तिः कल्प्या ॥ ४६ ॥

· · ·

अस्या विभागदर्शनार्थं वक्रक्षेत्रे भाविस्फुटटवक्रविभागभित्तिभूतां कवाटभित्तिं दर्शयति पुनःशब्दैः मुखं कल्प्यं प्राग्दक्षिणमथोत्तरम् । अपरं

· · ·

मुखानीति पदविभक्तिविपरिणामात् तृती-याबहुवचनान्तमिह योज्यं, तेन मुखे: - ‘क्षंयं रंवंलं’ इलेतै: मुखमन्त्रै: पुनरिति - ब्रह्मभझ्या न्यासोपि, मुखमिति - मुखावकाशदानार्थ-मूर्ध्वप्रागादिकवाटे न्यसेदित्यर्थ: । अत्र च ‘ओं क्षं’ ईशानवक्राणम: इति पृथक्पृथ-स्यास: कायो - वक्राणां भिन्नत्वात् किं च

· · ·

[ Sutra ४७ ]

……‘कल्पयित्वा तु कलामेदेन विन्यसेत् ॥ पूर्वे च दक्षिणं चैव उत्तरे पश्चिमं तथा । ऊर्ध्वमूर्धा तु संयुक्तं क्षकारं त्वीशरूपिणम् ॥

· · ·

इह ‘शिवयैका महाशक्ति: शिवयैको ब्नादिमान् । सा शक्तिर्भिद्यते भूयोभेदै:…………… ॥’ इति वक्ष्यमाणनीत्या भगवत: स्वातत्र्यशक्ति-

· · ·

सारस्य यथा मूर्तिग्रहणं तथा तदनुरूपं तत्त- च्छक्तिस्फारमयत्वं न तु शान्तरूपत्वम्, इति दर्शनसतत्त्वमुन्मीलयितुं कवाटादिभेदिषु क- लापर्याणां शक्तीनां न्यास उच्यते, तत्र ‘पाठक्रमादर्थ: ऋमो बलীয়ान्’ इति स्थित्या ऊर्ध्वमूर्ध्वरुपं पूर्व दक्षिणसूत्रं पश्चिमममिति क्रमेण संसर्तारकत्वादन्वर्थनाम

· · ·

‘तारा सुतारा तरणी तारयन्ती सुतारिणी। ईशानस्य कला: पञ्च’।

· · ·

इति वक्ष्यमाणो यः कलाभेद: तेन ‘क्षकारं मन्त्रमीशरुपिणम्’ ईशानभट्टारकार्थ्यवाच्यदे- वतास्फारमयमूर्ध्व-पूर्वादिकं वक्त्रं विन्यसेत्, क्षकारक्ष पूर्वमित्यादि सामानाधिकरण्येनोक्तं योज्यं, कलाभेदश् प्रातिलोम्येनानुसन्धेय इति गुरुक्रम:। एवं ‘क्षं’ सुतारिणै नम: इत्यूर्ध्व- कवाटे, क्षं तारयन्त्यै नम: इति पूर्वस्मिन्, यावत् ‘क्षं’ तारायै नम: इति पश्चिमकवाटे, ईशानव्यातिदर्शनाय कलान्यास: कार्य:, इति पिण्डार्थ:। ॥ ४८ ॥

· · ·

अथ वक्राणि स्फुटयितुमाह एवं वकं चतुर्धा तु वक्रोष्वेव नियोजयेत् । कलाभेदेनैवानुवर्त्तते, एवंमिति च ईशानकलाभेदन्याॅयेनैव पूर्ववक्रमन्त्रं 'यकारं' वक्रोषु चतुर्धा पूर्वादिवक्निनिमित्ततस्स्फुटीकरणाय चतुर्धैव कलाभेदेन योजयेत्, कलाश्वात्र 'निवृत्तिश्व प्रतिष्ठा च विद्या शान्ता तथैव च । पुरुपस कला एताश्चतस्रः ।' इति वक्ष्यमाणा:, अत्रापि प्रातिलोम्येन सृष्टि-क्रमेण न्यास:, तेन 'यं' शान्तायै तत्पुरुषवक्नाय नमः, इत्यादि 'यं' निवृत्त्ये सद्योजातवक्नाय नम इत्यनुसंधेयं, वक्नचतुष्टयस्य च स्फुटता भावनीया ॥

· · ·

[ Sutra ४९ ]

पुरुषादिकलानां स्फुटभेदोऽत्रासक्त्वात्, ऊध्ववक्ने तु अनुसन्धानाकारभेदैवधिमाह पञ्चमं यदृद्वेद्धकं क्षकारेणैव निर्दिशेत् ॥ ४९ ॥

· · ·

परस्वरूपस्य व्यञ्जकत्वात् संसारत्राणाच्च

· · ·

[ Sutra 49 ]

वक्त्रम्, एककारेण अत्र स्फुटाकारतानुसंधेया, इति ध्यनति ॥ ४९ ॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

एवमूर्ध्ववक्त्रक्षेत्रयो: कवाटकलावृत्यभद्रिन्यासमुक्का हस्तक्षेत्रादावघोरकलान्यासमाह हदि ग्रीवांसपृष्ठे तु नाभौ च जठरे तथा । पृष्ठे चोरसि विन्यस्येदघोरण यथाक्रमम् ॥ ५० ॥ 'तमो मोहा क्षुधा निद्रा मृत्युमोया भया जरा । अघोरस्य कला होता अष्टौ वै वरवर्णिनि ॥' इति वक्ष्यमाणकलाभेदात्, अघोरण-अघोरवक्त्रमन्त्रेण यथाक्रमं विन्यसेत्, तेन 'ओं रूं' तमायै हृदयाय नमः इत्यादि, 'ओं रूं' जरायै नमः उदरे, इत्यन्तो न्यासः कार्य:, अघोरभद्वारकस्य संहारप्रधानत्वात् कलास्तथोचितना-स्य: ॥ ५० ॥

· · ·

गुह्यादिक्षेत्रे श्रीवामदेवकलान्यासमाह गुह्ये तथा गुदे चैव तथोरोजानुनोरपि ।

· · ·

[ Sutra 51 ]

जड्जुयोश्व रिफजोः कण्यां पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ विन्यसेदेव वामेन शरीरे तु यथाक्रमम् ।

· · ·

'रजा रक्षा रतिः पाल्या काम्या तृष्णा मति: क्रिया । ऋद्धिर्मोया च रात्रिश्व आरणी मोहनी तथा ॥ मनोन्मनी कला हेताः वामदेवे त्रयोदश ।' इति वक्ष्यमाणं सृष्टिप्रधानस्य श्रीवामदेवस्य कलाभेदं सृष्टिप्रधानोचिताभिधानं गुह्यादिस्थानत्रयोदशप्रकटनपरं यथाक्रमं वामनेति श्रीवामदेववक्रोण न्यसेत्, तेन 'वं रजायै' नमः गुह्ये इत्यनुसंधेयम् ॥ ५१ ॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

भगवतः पादादिक्षेत्रस्थश्रीसद्योजातकलान्यासमाह पादौ हस्तौ तथा नासां शिरश्चैव भुजावथ ॥ सद्येन कल्पयेदेवि सर्वमेतयथाक्रमम् ।

· · ·

[ Sutra ५२ ]

सद्येन - श्रीसद्योजातमन्त्रेण, पादादीन् यथाक्रमं कल्पयेत् अर्थात् सद्योजातकलाभिरेव, ताश्र वक्ष्यन्ते— 'सिद्धिदृग्द्युतिलक्ष्मीमीङ्गा कान्तिः सुधा स्थितिः । सद्योजातकलास्त्वेवमथः संपरिकीरिताः।।' इति श्रीमत्सद्योजातस्य स्थितिपदाप्यायकत्वात् सिद्ध्यादयः कलाः, तेन 'ओं लं' सिद्धये नमः दक्षिणपादे इत्यनुसंधेयम्, यद्यपि पूर्ववक्त्रमन्त्रेण वक्त्राणामुन्मीलनं कृतं तथापि शिरःशेदनासाक्षत्रयोः कल्पना पुनरनेन विधिना कर्तव्या - प्रतिपदोक्तत्वात्, एवं पादस्थसद्योजातकलानामपि नाशाशिरःक्षेत्रपर्यन्तां व्याप्तिमभिदधत् 'सर्वत्र सर्वमस्ति' इति भङ्ग्या शिक्षयति - हस्तौ कल्पयेदिति, गृहं संमार्ष्टि इत्यत् प्रधानविधेरस्य संख्याया अविवक्षितत्वात् अष्टादशभुजत्वस्य च वक्त्रसंख्यान्वात् 'प्राजापत्या नव ग्रहा भवन्ति' इत्यत् अनागतावेक्षणरूपत्न्रयुक्त्या दक्षवामपाश्र्वैर्गतभुजकद्रयकल्पनं युतिलक्ष्मीभ्याम्, इति मन्तव्यम् ॥ ५२ ॥

· · ·

[ Sutra ५३ ]

कला निर्देष्टुमाह | तासां नामानि वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ५३ ॥

· · ·

[ Sutra ५४ ]

तारा सुतारा तरणी तारयन्ती सुतारणी । ईशानस्य कला: पञ्च निरञ्जनपदानुगा: ॥ ५४ ॥

· · ·

[ Sutra ५५ ]

निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । पुरुषस्य कला ह्येताः श्वेतस्रः परिकीर्तिता: ॥ ५५ ॥

· · ·

[ Sutra ५६ ]

तमा मोहा क्षुधा निद्रा मृत्युर्माया भया जरा । अघोरस्य कला ह्येता अष्टौ वै वरवर्णिनि ॥ ५६ ॥

· · ·

रजा रक्षा रति: पाल्या काम्या तृष्णा मति: क्रिया ।

· · ·

[ Sutra 57 ]

ऋद्धिदमार्या च रात्रिश्वश्रामिणी मोहनी तथा ॥ ५७ ॥ मनोन्मनी कला होता वामदेवे त्रयोदश । सिद्धिसिद्धिद्युतिर्लक्ष्मी-मेधा कान्तिः सुधा स्थितिः ॥ सघोजातकलास्त्वेव-मातृ संपरिकीतिता । यथावदिति - यथाव्याख्यानुसारम् अनुपूर्वश इति - ऊर्ध्वपूर्वदक्षिणामपाश्चिमवक्रक्रमेण, अत्र च

· · ·

[ Sutra 58 ]

'अपरा सा तनुः स्थूला पदत्रिंशच्चत्कल्पिता । इति वक्ष्यमाणतत्त्वा षट्त्रिंशत्तत्त्वस्य 'शुद्धात्मा उन्मना परम्' इति त्रिभेदत्वात् तत्त्वव्याख्यैव भैरवदेहन्यासः कार्यः; षोडशद्रा-दशदशासंख्यासोमसूर्याग्निकलाव्यास्या त्रिधाम- मयस्वापत्त्यर्थम्, इतन्ये ॥ ५८ ॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

अथात्र पट्त्रिंशत्तत्त्वमये देहे सूक्ष्मव्या- ह्या परव्यास्या च मूर्तिन्यासं दर्शयति पुनश्च साधको देवी सर्वाङ्गेषु यथाक्रमम्‌ । नवतत्त्वं त्रितत्त्वं च धुवेण परिकलपयेत् ।

· · ·

पुनरिति - कलाारुपपूर्णदेहन्यासानन्तरं यथाविभागमुक्तेषु सर्वाङ्गेषु 'प्रकृति: पुरुषश्चैव नियति: काल एव च । माया विद्या तथेशश्र सदाशिवशिवौ तथा ॥' इति वक्ष्यमाणं नवतत्त्वं वामादिकिय्यास्या कपालेशादिस्वच्छन्दान्तैर्व्यास्या च, आ- त्मविद्याशिवाख्यं त्रितत्त्वं शुद्धात्मोन्मनापर- तत्वव्यास्या, धुवेणेति सर्वमन्त्रेषु अविचलध्य- स्तिकेन प्रणवेन 'ओँ शिवादिप्रकुल्यन्तनवत- स्वात्मने नम:' इतते प्रयोगिण 'मूर्धि वक्त्रे च कण्ठे च हृदये........... ।' इति वक्ष्यमाणस्थानानुसंधानेन कल्पयेत्‌ 'ओँ शिवतत्त्वाय नम:' इत्यादिक्रमेण, शिखान्तभ्रू- मध्यहृदयेषु रष्टिक्रमेण कल्पयेत्‌ ॥

· · ·

[ Sutra ६० ]

एवमियदन्तेन न्यासेन भगवतो भैरवभद्वारकस्य स्फुटीभावे जाते विद्याज्ञानि पुनर्न्यस्य तेषां मन्त्रादृष्णु प्रिये ॥ ६० ॥

· · ·

[ Sutra १६० ]

परिपूर्णवेदनारमतया विद्यारूपस्य भगवतो बहुरूपस्याझानि ॥ १६० ॥

· · ·

[ Sutra ६१ ]

तन्मन्त्रानाह अघोरेभ्यो समालिख्य थ घोरेभ्यो ह्रितीयकम् । घोर घोरतरेभ्यश्च तृतीयं परिकल्पयेत् ॥ ६१ ॥

· · ·

[ Sutra ६२ ]

सर्वतः शर्व सर्वेभ्यो चतुर्थं परिकल्पयेत् । नमस्ते रुद्ररूपेभ्यः पञ्चमं च विधानतः ॥ ६२ ॥ ओंकारमुचरेत्पूर्वं जूं- सः तदनन्तरम् ।

· · ·

[ Sutra ६३ ]

नेत्रत्रयं प्रकल्पेत विद्यादेहस्य भामिनि । विद्याभ्रानि विजानीयात् ॥ ६३ ॥

· · ·

द्वात्रिंशदक्षरविद्यादेहस्य भगवतोऽयव- रूपा:- हृदयं शिर: शिखा कवचम् अस्त्रं च, इति पञ्चानां पञ्च मन्त्रा:, त्र्यक्षरस्तु ऊर्ध्वेद- क्षिणवामनेत्रत्रयस्य, अत्र च पदानां प्राग्वत् संहिताकरणं न कर्त्तम् ॥ अथैषाम्

· · ·

[ Sutra ६४ ]

नामानि च निबोध मे । सर्वात्मा तु ब्रह्माशिरो ज्वालिनी पिङ्गलं तथा ॥ ६४ ॥ दुर्भेद्यं पाशुपत्यं च ज्योतीरूपं तथैव च ।

· · ·

अत्र अनागतावेक्षणतत्त्वयुक्त्या अन्ते नमःखाहादिजातिद्रैया, तेन ‘अघोरेभ्यो सर्व-

· · ·

तसने हृदयाय नमः' इत्यादिप्रयोगः कार्यः; 'दुर्भे‍यं पाशुपत्यम्' इति पदद्वयमत्रे योज्यम्, अत्र च 'सर्वज्ञता तृप्तिः अनादिबोधः स्वतत्रता अविलुतशक्तिः अनन्तशक्तिः' इति भगवद्रुणा एते हृदादिनेत्रान्ततया प्रसृता इत्याम्नायः; कवचन्यासादनन्तरं नेत्रन्यासः, ततोऽख्वन्यासः कार्यः अत्रस्य बहिरङत्वात्, नेत्रमत्रस्य तु विद्यादेहावयवत्वाभावात पश्चादुद्देशः कृतः; एवमासनचिन्मूर्तिब्रह्माकवाटवकवकभूजीन्यासानन्तरं पश्चादिकलात्मकषडङ्गशक्त्वव्याह्या पश्रभिः प्रघटैष्टात्रिंशत्कलान्याससमुक्त्वा भैरवकवचस्य नवतत्त्वन्यासं शुद्धात्मोन्मना-परतत्त्वव्याह्या च त्रितत्त्वन्याससमभिधाय सर्वज्ञादिधर्मव्याह्यादन्यासः उक्तः; एवमाधि-ष्टानाधिष्ठेयागेषविच्छ्वारीरत्वं भगवतो बहुरूपस्य दर्शितम्॥

· · ·

एवं चैतत्त्रयं विश्वान्तमपि शक्तित्रयस्फारमयमेव, इति दर्शयितुमेतदुपरि शक्तिमन्त्रन्यासार्थमाह

· · ·

[ Sutra ६५ ]

क्रिया ज्ञानं तथैवेच्छा तासां मन्त्रानिबोध मे ॥ ६५ ॥ विप्रमुखस्य शक्तित्रूपसंहारेणैव विश्वान्ति-रिति क्रिया ज्ञानं चेच्छा चेति प्रक्रमः ॥६५॥ आसां क्रमेण मन्त्रमाह चतुर्थस्वरसंयुक्तं हान्तं विन्दुविभूषितम् । क्रियाशक्तिः समाख्याता सर्वसृष्टिप्रकार्शिका ॥ ६६ ॥

· · ·

[ Sutra ६६ ]

चतुर्थस्वर ईकारः, हान्तं क्षवर्णम् ॥ ६६ ॥

· · ·

[ Sutra ६७ ]

शकारस्य तृतीयं तु षष्ठयुक्तं सबिन्दुकम् । ज्ञानशक्तिः स्मृता ह्येषा प्रबोधजननी शुभा ॥ ६७ ॥ शकारस्य तृतीयं सकारं, षष्ठेन ऊकारेण संयुक्तम् ॥ ६७ ॥

· · ·

क्षादि द्विस्वरसंमित्तं त्रिपदेन तु मूर्छितम् ।

· · ·

[ Sutra 68 ]

इच्छाशक्तिः समाख्याता भैरवस्यामितात्मिका। क्षकारस्यादिवर्णः 'ह' द्विश्वरः 'आकारः' त्रिपञ्छः पञ्चदशः स्वरः 'अङ्कारः' ॥ ६८ ॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

अथासामशेषविश्वखीकरणीनां शक्तीनां यत्र विश्रान्तिः, तस्य भगवतः सर्वात्मकतायामपि निःश्रपञ्चस्य स्वच्छन्दभैरवस्य प्रोक्तशेषमन्त्रोपरी न्यासाय मन्त्रमाह हंसाख्यो बिन्दुसंयुक्तः पञ्चस्वरविमेदितः । बालेन्दुनादशक्त्यन्तः स्वच्छन्दो नि॓ष्कलः स्मृतः ॥ ६९ ॥

· · ·

हंसाख्य इति - सर्वसृष्टिसंहारकारित्वेन हानसमादानधर्मौ 'प्रकृतिविकृतिरौौ उमे पञ्चेन संयुक्तः ।' इति वक्ष्यमाणस्थत्या आदिक्षान्तस्य विश्वस्य प्रकृतिभूतः 'नादार्धं यत्परं बीजं.......................... ।'

· · ·

इत्यादिना, परं—शास्त्रेषु अभिहितानाहतद्व-

· · ·

निरूपः

· · ·

'नायोचारयिता कश्चित् प्रतिहन्ता न विद्यते ।

· · ·

खयमुच्यते देवः .......................... ॥'

· · ·

इति वक्ष्यमाणस्फारः सततोदितानस्तमित-

· · ·

स्फुरत्तैकारः अनच्छकारः पञ्चखरेण ऊका-

· · ·

रेरणोन्मेषात्मकज्ञानशक्तिप्रसरात्मक रूपेण अन्त-

· · ·

र्विश्वमूर्छाधोरुपतया विभ्रता संवित्स्फारस्य

· · ·

किंचिदूनताभासनन क्रियाशक्त्यसूत्रणात्मक

· · ·

लिपिक्रमेणापि उद्वार्घःप्रसृततशक्तिप्रकट-

· · ·

प्रकटनोद्धृतशुद्धाशुद्धाशेषविश्वसर्गसंहार-

· · ·

रमसतततप्रसरण

· · ·

'पठं च पञ्चमं चैव तस्य देवी गुणाः स्मृताः ।'

· · ·

इति वक्ष्यमाणनीत्या नादभट्टारकशक्तिरूप-

· · ·

तया गुणभूतन ऊर्ध्वार्घःसंचारितया च चर-

· · ·

रूपेण विभेदितः संशोजितः ।

· · ·

अथ च पराभेदभूमे: किंचिज्ज्वलितोद्ग्र-

· · ·

ध्यानुगृहीत उच्चार्यमन्त्ररूपतापादनन उन्मु-

· · ·

खीभूतः, विन्दुनाशेषविश्वासमरस्यवेदन-

· · ·

त्मना, सम्यगिति अभेदापत्या युक्तः; वक्ष्यमा-

· · ·

णध्यातिसतत्वा बालेन्दुनादशक्तयो गर्भीकृतनिरोधिकानादनादान्तव्यापिनीसमनोन्मनाप्रमेयसतत्त्वस्फारा अन्ते विश्रान्तौ यस, स एव परमेश्वरः स्वच्छन्दो निष्कलः अनाहतध्वनिपरमार्थमहामन्त्रवीर्यरूपोऽपि शिरोरूपाकारकलया पष्टेन सकारेण च घोरतरशक्तिचऋुपेण ब्रह्मविष्णुरुद्रान् ब्रह्मप्रकृतिमायापञ्चानि जागरस्वप्नसुषुप्तानि प्रमेयप्रमाणप्रमातृंश्चेति सृष्टिस्थितिसंहारविलयमात्रं भेदमयं जगत् दर्शयति, व्याख्यास्यमानसतत्त्वया विन्द्वादिप्रमेयपरिपाच्चा च घोररूपतया भेदाभेदमये श्वरसदाशिवानाश्रितादिन् शक्तियण्डवार्तिनः तुर्यपदावस्थितान् ऋमात्क्रमं सातिशयान् सर्गस्थितिसंहारशक्त्याक्रान्तानाभासयति, उन्मनाशक्त्या तु अघोररूपशक्तिचक्रपरमार्थतत्त्वाश्रयोत्पादमोक्षदाहेतया आत्ममयींकुर्वन् मोचयति, इति भगवतो बहुरूपस्य पदार्थद्वारेण यावान् स्फारो व्याख्यातः सोऽस्य भगवतः सर्व एव अभेदेनैवान्तः स्थितः,

· · ·

[ Sutra 69 ]

पश्शक्तिचक्रात्मकस्वातन्त्र्यशक्त्ययुक्तः श्रीस्वच्छन्दो निष्कलः इति - निष्क्रान्तः अशेषाः कलाः शक्तयो यस्यात्, कलनारूपात् यश्र निर्ग्रान्तोऽप्रमेय इत्यर्थः, अथ च आकारोकारमकारबिन्द्वादिकलायोगाचतुष्कलशब्दवाच्योऽपि वस्तुतो निष्कलानाहतध्वनिपरमार्थत्वात् निष्कलः, यदक्ष्यति 'सगुणः सकलो ज्ञेयो निर्गुणो निष्कलः शिवः ।' इत्यलं - मन्त्ररहस्यप्रकटनेन, संप्रदायस्तु मा परिच्छेदीन्ते किंचिदुन्मीलितं स्मृतमिति भगवता श्रीकण्ठेनेश्वरेण सदाशिवेनापि पारंपर्येण स्वस्वरूपः परमेश्वेरानुग्हादेव उपलब्धः प्रणवः चतुष्कलः 'स्वच्छन्दभैरवाय नमः' इति च प्रयोगः ॥ ६९ ॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

पूर्वोपदस्य च माहात्म्यं प्रकटयति अस्योच्चारणमात्रेण ये युक्ताः सर्वपातकैः । शुद्धस्फटिकसंकाशाः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ७० ॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

एतत्पूर्विकथाख्याननेनैव गतार्थम् ॥ ७० ॥ अस्यानाहतात्मकस्वरूपस्फाराणि सर्वज्ञ- तादिरूपाण्यज्ञाह

· · ·

[ Sutra 71 ]

सान्तं दीर्घस्वरैः पाङ्ङ्ङ- भिन्नजातिविभेदितम् । हृदिच्छिखाशिखा वर्मे लोचनास्त्रं प्रकल्पयेत् ॥ ७१ ॥ सान्त्-हवर्ण, दीर्घस्वरा: षट्-ऐईऊऐऔअ:, एत च विरामोक्ते बिन्दुयुक्ता इत्यादि जातय: - 'नमः ख्वाहा' इत्यादिवक्ष्यमाणा:, पठदेते ऋमेण हृदयादीनां मन्त्रा: ॥ ७१ ॥ प्रयोगे इतिकर्तव्यतामाह ओंकारो दीपनस्तेषा- मन्ते जातिं प्रकल्पयेत् ।

· · ·

[ Sutra 72 ]

नमः स्वाहा तथा वौषट् हुं वषट् फट् ऋमेण तु ॥७२॥ तेन 'ओं हाँ हृदयाय नमः' इत्यादिक्रमे- णैषां प्रयोगः ॥ ७२ ॥

· · ·

अथ सादृङ्स्य न्यासे फलमाह

· · ·

एष भैरववराजस्तु सर्वकामार्थसाधकः ।

· · ·

अशेषभोगमोक्षद इत्यर्थः । एकं चाभिदधत् श्रीसकलभट्टारकपरमीकरणरूपस्यापि अस्य भजनं जनं प्रति पृथगनुष्ठानत्वमपि भवति, इति सूच्यति, अतश्च त्रयोदशे पटले भवितव्यति, अत्र च वक्त्रमन्त्राः पूर्वोक्ता एव, इति तैः सकलभट्टारकतद्वक्त्रपदवाच्यत्वाभावात् बीजाक्षररूपत्वमेवास्ति, इति निष्कलभट्टारकतद्वक्त्र न पुनर्वक्त्रमन्त्रान्तरैर्निष्कलीकरणं कृतं - शाकस्फारत्वादस्य नयस्य ॥

· · ·

[ Sutra ७३ ]

भगवत्या मन्त्रमाह ह्रदौँम् आकारश्र डादिरोश्वरसंयुतः ॥ ७३ ॥

· · ·

यान्त एकारसंयुक्तः षादिल्रान्तविभेदितः ।

· · ·

[ Sutra 74 ]

लादिक्षिस्वरसंभिन्नो हंसो बिन्दुसमायुतः ॥ ७४ ॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

घनुरसरसमोपेतः फट्कारान्तविकल्पितः । अघोरेश्वरीति विख्याता स्वच्छन्दोत्सङ्गगामिनी ॥ ७५ ॥

· · ·

हकाररेफावनचकौ - आकारस्योचारणत्वात्, तेन ह्रस्व ईश्व मक्ष्र तेन ‘हरईमो’ मिलिता: एकं बीजम्, आकार: अ, डादि: डकारस्यादि: घ: ओखरेण युक्तः घो, यान्तः रेफ: एकारेण युक्तः रे, पादि: शकार: लान्तेन वकारेण विभेदित: मिश्रित: श्व, लस्यादि: रेफ: त्रिखरे- ण इकारेण मिश्रित: रि, हंस इत्यादिना चतुः- ष्कलस्वरूपं योजयन् सकलनि ष्कलैवयस्फार- सारेषा देवीति प्रथयति, हंस: हकार: अनचू बिन्दुसमायुत: षट्स्वरेण ऊकारेण समोपेत: हूँ, फट्कारेण अन्ते विशेषेण कल्पित: - नित्य- मेव कुरजातियुक्त:, अत एव अशेषभेददाहा- र्मानुगहैकप्रवण: अत एव व्याख्यातखरूपा-

· · ·

[ Sutra 75 ]

घोराख्यशक्तिचक्रस्वामिनी विशेषेण ख्याता-स्फुरत्तासारतया योतमानाः, श्रीमतः स्वच्छन्दभैरवस्योत्सङ्गगामिनी - नित्यावियुक्ता उन्मनन्तकोधविसदृप्रसरसारा तत्प्रकारप्रवणा च, इत्यर्थः ॥ ७५ ॥

· · ·

अथ च आकृतिमतो भगवतोऽङ्गगताया देव्या अद्भुतक्राणि योजयितुमाह भैरवाढ्रसमोपेता वक्रपञ्चकसंयुता ॥

· · ·

भैरवशब्देन समनन्तरप्रतिपादितो मुख्यो निष्कल एवात्र विवक्षितः, तेन निष्कलाङ्गन्येव तदविभेदसाराया देव्या अद्भुतानि 'वक्रपञ्चकसंयुक्ता' इति सामान्योक्त्या सकलनिष्कलत्रैकरूपाया श्रीदेव्या पूर्वोक्तबीजकल्प्यानी सकलनिष्कलभद्रारकवदविभक्तान्येव वक्राणि ॥

· · ·

अथ श्रीस्वच्छन्दभैरवाशिमपु आत्मनो भैरवाष्टकस्य मन्त्रानाह

· · ·

[ Sutra 76 ]

हानतो यादिर्यकारान्तो रादिः षट्कलान्वितः ॥ ७६ ॥ बिन्दुनादसमयोगात् कपालेशः प्रकीर्तितः ।

· · ·

[ Sutra 77 ]

हस्यन्तः क्षकारः अनच् क्षू, यस्यादिः मू, यकारस्यान्तः ऊ, रस्यादिः ऊ, तेन 'क्ष्मरू' इति ऋमेण मिथीकृत्य षट्कलया ऊकारेण्वितः बिन्दुनादाभ्यामर्धचन्द्रादेरपि खीकरणात् बिन्द्रं घचन्द्रादेरप्यात्, सम्यग्दिति वक्ष्यमाणसामरम्, आ–समान्तात् परतत्त्वैक्यापत्तिरूपात् योगात्, अयं कपालेश उक्तः–मन्त्राणां मन्त्रदेवतैकात्मत्वात्, एवमन्यत्र ॥ सान्तो बिन्दुरधो ह्यस्मिः षष्ठयुक्तस्तु कीर्तितः ॥ ७७ ॥ शिविवाहनसंज्ञस्तु ज्ञातव्योऽडसौ वरानने ।

· · ·

[ Sutra 78 ]

सान्तः हू, तस्याधोडस्मिः रू, षष्ठः ऊकारः, बिन्दुनादादिरुपलक्षणपरः ॥ ७८ ॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

संहारः षष्ठसंयुक्तः षडन्तेन समन्वितः । क्रोधराजः समाख्यातः ॥ ७८ ॥

· · ·

संहारः क्षू, षष्ठेन स्वरेण--उकारेण संयुक्तः, तथा षण्णां वर्गाणां - अकचटतपवर्गाणामन्तेन मकारेण अनुस्वारोच्चारणात् मना युक्तः, अर्थात् बिन्द्वादियुक्तोऽपि ॥

· · ·

तथान्यं कथयामि ते ।

· · ·

[ Sutra 79 ]

जादिः षष्ठस्वरोपेत- त्रिपदेन संयुतः ॥ ७९ ॥ विन्दुमस्तकसंभिन्नो विकरालो वरानने ।

· · ·

जादिः झू, त्रिपदेन इच्छाज्ञानक्रियाव्यास्तिसारणेन, अन्यत्र त्रिशूलशब्दाभिहितेन - औकारेण समायुक्तः, षष्ठेन च ऊकारेणोपेतः, औकारानुसरणन्यातेनोच्चारतायुक्तः ॥ ७९ ॥

· · ·

[ Sutra 80 ]

सान्तः शाद्येन संयुक्तः षट्स्वरयुक्तोऽप्यधः ॥ ८० ॥ चतुर्देशस्वराक्रान्तो बिन्दुनादान्तभूषितः ।

· · ·

[ Sutra 81 ]

मन्त्रः कथितो ह्येष सुरसिद्धनमस्कृतः ॥ ८१ ॥ येनेंदु जितं सर्वे जगत्स्थावरजङ्गमम् । सान्तः हूँ, शकारस्य तालव्यस्य आद्यः वू, षष्ठः ऊ, चतुर्दशस्वरः औ, एतदक्षरसंघातरस्मायं मन्त्रः बिन्द्वादियुक्तः ॥ ८१ ॥

· · ·

[ Sutra 82 ]

हररादिसमायुक्तः ऊकाराधः सबिन्दुकः ॥ ८२ ॥ मेघनादेश्वरो ह्येष बैरवः सम्प्रकीर्तितः । आकारस्य उच्चारणार्थत्वात् ह-र-स्यादिना अनचकेन यकारेण युक्तः सबिन्दुकः ॥ ८३ ॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

क्षान्तर्बिन्दुसयुक्तः पञ्चमेन विभेदितः ॥ ८३ ॥ सोमेश्वरः समाख्यातो जन्ममृत्युविनाशनः । क्षरयोः - क्षकारसकारयोः, अन्तर्मध्ये 'हूं' पञ्चमेन उकारेण विभेदितः - उच्चार्यमन्त्ररूप- तामापादितः ॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

क्षादिर्यन्तसमोपेतो हन्तेनाधोनियोजितः ॥ ८४ ॥ भान्तो वादिलकारान्तो राग्योधो रुद्रयोजितः ।

· · ·

[ Sutra 85 ]

बिन्दुर्धेन्दुसमायुक्तो नादशक्तिसमन्वितः ॥ ८५ ॥ विद्याराजः समाख्यातो महापातकनाशनः । क्षादिः हू, यस्यन्तः रू, हस्यन्तः क्षू, भस्यान्तः मू, वस्यादिः लू, लकारस्यन्तः वू,

· · ·

[ Sutra 85 ]

रस्यादिभूतं बीजं यू, अधो रुद्रः उकारः, एवमूकारान्ता अष्टौ वर्णाः, गृहीतानादिदिव्यस्तिको विन्दुनवम इत्ययं-नवात्मा, महापातकनाशिनः इति पूर्ववत्, एतद् च नवमे पटले वक्ष्यमाणतत्त्वसिद्धिसाधकत्वादेवमविधानाक्तः ॥ ८५ ॥

· · ·

[ Sutra 86 ]

एवं च भैरवाष्टकमेतद्भि परिवारः प्रकर्तिंत: ॥ ८६ ॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

संसायनुग्रहाय रहिताकारस्य परभैरवस्य रश्मिपुञ्जस्थानीयमेतद्बैराष्टकं-द्वितीयपटले प्रदर्शयिष्यमाणध्यानस्वरूपम् ॥ ८७ ॥ जगददिष्ठातॄणां लोकपालानां भगवच्छक्तिरूपकपालेशायदिष्ठितानां तत्त्वाध्यैव लोकोत्तरया पूज्यांन् मत्नान् वकुमाह लोकपालांस्तथोदृश्य स्वनामप्रणवादिकान् । नमस्कारावसानांश्व साधनसंपरिकल्पयेत् ॥ ८९ ॥

· · ·

[ Sutra ६८ ]

स्वनाम्ना प्रणव आदियेषामिति विग्रहः; साङ्कानित्यनेन - अख्नाणि न पृथगावरणतया कल्पयेत्, अपि तु 'ओं इन्द्राय वज्रहस्ताय नमः' इत्यादि ऋमेण अग्नियमान्तर्हतिरुणवयुकुबेरईशानान् शक्तिदण्डखड्गपाशाध्वजगदात्रीशूलहस्तांश्वतुर्थ्यन्तान् प्रणवादिनमस्कारान्तान् एकावरणतया कल्पयेत्, इति शिवक्षयति

· · ·

'मैरवराष्ट्रकरुपेण ध्यातव्या.......... ।'

· · ·

इति वक्ष्यमाणत्वादिह लोकपालाष्टकमेव, न त्वन्यत्र तदशकम्, अस्मिन् मथ्रपटले इमशानाधिपमन्त्रा भाविनोडपि नोद्धृताः; - तेषां यद्येकविषयत्वात् 'उद्धृत्य परिकलपयेत्' इति वाचोयुक्त्या समनन्तरपटलभाविनो न्यासपूजाविधे: प्रकारमुपक्षिपन् पाटलिकां संगतिं दर्शयति भगवान् ॥ ८७ ॥

· · ·

[ Sutra ८७ ]

'आध्वानं सकलं निमज्ज्य सुसितां चिन्मूर्तिमिमुनम्ज्य तां कृत्वा मैरव्रूपिणीं तदखिलं रूपं त्रितत्त्वात्मकम् । शक्तित्रैधमयं विलाप्य परमे स्वच्छन्दधाम्नि स्कुर-शक्त्यक्तिप्रथितं तदात्म निखिलं लोकेश्वरान्तं जुमः॥'

· · ·

'गताजुगतिकप्रोक्तवर्ग्याभेदतमोऽप्युत्‌ ।

· · ·

परामेदरसोळ्हासी खच्छन्दोऽस्योत उद्थितः ॥'

· · ·

इति श्रीखच्छन्दतन्त्रे

· · ·

श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीक्षेमराजविरचितोच्चोत्कव्याल्योपेते मन्त्रोद्धारप्रकाशनं नाम

· · ·

प्रथमः पटलः ॥ १ ॥

· · ·

सोज्यं करमीरभूपालसंश्रितेन प्रकाशितः ।

· · ·

सता मुकुन्दरामेण संस्कृत्यास्तु मुदे सताम्‌ ॥

· · ·

श्रीसोमशिवार्पणं भूयात्‌ ॥

· · ·

अथ

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रस्य

· · ·

श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्घोताख्य-

· · ·

विवरणोपेतस्य ।

· · ·

( द्वितीयः पटलः )

· · ·

विगलति भवदौर्गल्यं मोक्षश्रीः श्रयते हृदक्ज कचाति ।

· · ·

प्रसरति परमानन्दो यत्र तदीशार्चनं जयति ॥

· · ·

प्रश्नोदेक्षाक्रमेण प्राप्तावसरं कालस्वरूपं काम्यवन्नित्यविधौ प्रायेण अनुपयोगात् बहुवक्तव्यत्वाच्च अनभिधाय, - यत्रैषां मन्त्राणां साधकतमं येन च मत्रा: फलदात भवन्ति तमर्थसंगत्या प्राप्तप्रतिपादनावकाशम् अर्चाजपहोमादिविधिं प्रकाशयितुं द्वितीयपटलरम्भ: ।

· · ·

तत्र ‘नित्यपूर्व नैमित्तिकम्’ इति नित्यमेव तावद्रिधिं प्रदर्शयितुं ‘श्रीभैरव उवाच’

· · ·

अथार्चनं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।

· · ·

अर्थाति- मन्त्रप्रकाशानन्तरं, ज्ञानन्यास-अधिकारः- जपहोमादेश अर्चनाज्ञभूतत्वाद्दू- वाहनादेः जपहोमादेश अर्चनाज्ञभूतत्वाद्दू- भूतमर्चनमेव, प्रकर्षण इति-वैतत्येन व- क्ष्यामि, यथावदिति -गर्भीकृतगव्याप्तिसत- स्वतया, अनुपूर्वश इति-ज्ञानशौचादिक- मेण, यत इयमर्चनक्रिया पाकक्रियावत् अननुकोवानक्रियारसम्पूर्ति: अतः ज्ञानाद्यव- यवक्रियाभिधानपुरःसरं तत्प्रतिपादनम्, न च अरुतशुद्धे: ज्ञानाधिकारः, इति शौचपुरः- सरमेव ज्ञानं दर्शयति

· · ·

[ Sutra १ ]

शौचं कृत्वा ततः ज्ञानं कर्तव्यं तु मृदमसा ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

शुचिस्थानान्मृदं पूर्वं गृहीत्वास्रेण शोधिताम् । प्रक्षाल्य जलतीरं तु स्थापयेतां व्रदानने ॥ २ ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

अभ्रेनेति - 'स्थूले कर्मणि निष्कलस्य अधिकारात्' सकलेन तृणकेशपणिकाष्ठादि, अभ्रमन्त्रेण चोद्वरेत् ॥ २ ॥

· · ·

भागहर्य ततोलक्षण कर्तव्यं तु कुशोदरि । तत इति - शोधिताया: मृद: ॥

· · ·

[ Sutra ३ ]

भागार्धेन कटिं चोरु जङ्घे पादौ तथैव च ॥ ३ ॥ द्रावयेत यथान्यायं त्रिन्तरितयोगतः ।

· · ·

भागार्धेनेति - एकभागस्य संबन्धिना अर्धेन श्रीपूर्वाद्युक्तनील्या संहारक्रमेण आदौ पादौ प्रक्षाल्य जङ्घोरुकटि क्षालयेत इति यथान्याय-शब्दार्थ:; त्रिन्वारान्त्रि: मध्ये भवता हस्तक्षालनन अन्तरिता यो योग: क्षालनसंबन्धहस्तत: पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ क्षालयेत तत: जङ्घे तत: हस्तौ तत ऊरू तत: हस्तौ तत: कटिं ततोडपि हस्तौ इति मध्ये त्रिरेव हस्तक्षालनम्

· · ·

[ Sutra 3 ]

पादौ जङ्घे करौ चोरु मृणकाभिस्तिरसाभिः ऋमात् । त्रिन्त्रान्तरयोगेन सप्तभिः शोधयेत्पनः ॥ इति । पुनः पश्चात् सप्तभिहस्तौ क्षालये- दिव्यर्थे न तु तिसृभिहस्ताविति व्याख्येयं - द्रव्याभ्यावृत्तौ सुजभावात् । यतु तिसृभिर्‌म्रा- भिमृश्नागैरन्तरितो यतो योग इति केन- चित्प्रतिष्ठा व्याख्यातं तद्‌द्यन्तासमन्वित- स्वादुपेक्ष्यम् ॥ ३ ॥

· · ·

[ Sutra 4 ]

अवशिष्टं तु भागाधे गृहीत्वाऽऽभिमन्त्रितम् । ससवारान्वरारोहे अर्कदीसं तु कारयेत् । अवशिष्टमिति - एकसाद्ध्रात्, अर्कदीस- मिति - कराभ्यां प्रदित्सवा, सूर्यस्पृष्टं तद्दर्शने प्राणस्पृष्टं वा कृत्वा ॥ ४ ॥

· · ·

[ Sutra 5 ]

तेनैव शिरःप्रभृति पादान्त- मागुण्ण्य स्नानमाचरेत् ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

शुद्धतत्त्वष्टिठियास्थेयेतत्, तदागुणव्येतिलिखा ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

उत्तीरोदकमध्यान्तु उपस्पृशिय यथाक्रमम् । संध्याया वन्दनं कुर्याच्छास्त्रहस्तेन कर्मणा ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

उपस्पर्शनमाचमनं, तत् चान्तः सूक्ष्मदेहशुद्ध्यर्थ प्रणवेन त्रिरपां पानं, द्विः स्वबिमाजेनं, चाङ्गुरादिद्वादशस्पर्शनं च इति यथाक्रममुद्दार्धः, शास्त्रहस्तेन - वेदादिसिद्धेन ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

मलज्ञानं भवेदेवं विधिस्नानं प्रचक्ष्महे । भागार्धे यत्स्थितं पूर्वे ततो भागत्रयं कुरु ॥ ७ ॥

· · ·

वामहस्तस्य पूर्वे च दक्षिणे चोत्तरे क्रमात् । मलज्ञानं - चित्तदेहाशुद्धिः; भागार्धमिति,

· · ·

[ Sutra ७ ]

एकस्य भागस्य समस्तस्य उपयुक्तत्वादितीय-भागः सकलः - मृदुपेक्षया स्वर्धमू॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

पूर्वभागं ततोऽत्रेण सप्तवारांस्तु मन्त्रयेत॥

· · ·

[ Sutra ९ ]

दक्षिणस्थं तथा वक्रे-रभिमन्त्र्य वरानने । उत्तरं चाभिमन्त्र्यैव देवेनाऽऽद्यतेन च ॥

· · ·

[ Sutra १० ]

पूर्वभागं गृहीत्वा तु दशदिक्षु विनिक्षिपेत् । उत्तरेण तु भागेन जलं चैवाभिमन्त्रयेत् ॥

· · ·

[ Sutra ११ ]

बाहुमात्रत्रिमाणेन भैरवेशमनुस्मरन्। आत्मानं गुण्ठयित्वा तु दक्षिणभागेन सुव्रते ॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

स्तायाद्राजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः । अत्रैव भैरवभट्टारको यथादर्शनं सकलो निष्कलो वा, एवमेव अद्वाद्वापि जेयं, बाहुमात्रप्रमाणेनैति - स्वाभिमुखं शिवतीर्थं हस्तमात्रं प्रकल्पयेदित्यर्थः, राजोपचारेणेति - गृहस्थानां सति संभवे सुगन्धामलकाद्यभ्यर्चनं विहितमेव, न तु नैष्ठिकव्रतादिविशुद्धमित्यर्थः ॥ ११ ॥ प्राणायामाभिषेकौ तु कर्तव्यौ भैरवेण च ॥

· · ·

[ Sutra 12 ]

प्राणायामं - कुम्भकवृत्त्यावस्थानम्, अभिषेकः - उन्मजनादनन्तरं कलशामुद्रया शिरसि जलपातः ॥ १२ ॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

उत्कीर्णोदकमध्यान्तु तद्वासः परिवर्तयेत् । उपस्पृश्य कृतन्यासो … मूलमन्त्रमनुस्मरन् ॥ १३ ॥

· · ·

[ Sutra 13 ]

तीर्थं संग्रत्य देवेशि आत्मनोऽग्रे निधापयेत् । न्यासकरणं संक्षेपेण मत्रैकादशिकया, तीर्थं संग्रह्येति - अङुशमुद्रया आकृष्य ॥१३॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

तत्रस्थो वन्दयेत्संध्यां मार्जनादिरनुक्रमात् ॥ १४ ॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

अघमर्षः प्रकर्तव्य उपस्थानं दिवाकरैः । जपं कृत्वा निवेद्येवं प्रणम्य च वरानने ॥ १५ ॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

मन्त्राणां तर्पणं कृत्वा देवाना मृषिभिः सह । सर्वेषां भूतसंघानां ततस्तैः तु संहरेत् ॥ १६ ॥

· · ·

मूलमन्त्रमनुस्मृत्य .......... । हत्तालुब्धाद शान्ति ........ मूलम-

· · ·

जपपरामर्शात् संध्यावन्दनमिदं परमेश्वर्मन्त्रऋमेण, पूर्वं तु वैदिकैर्मन्त्रैः, तच्चापि अनिवृत्तप्राग्जातिवासनैः कार्यम्, इतरेस्तु विधिनान्तर्मन्थैर्हैवमैः, यथोक्तं ‘ब्राह्मीं कुryācca वा कुryāच्चहेवं नियोगतः । इति । एवं भस्मधारणेडपि द्वि: संध्यावन्दनं योग्यं, वामकरविप्रुषां दक्षकरशिखाभिरञ्जनाध:क्षेप:, वक्त्रादिमन्त्रैस्तु उपरि, इति मार्जनम्, आदिशब्दान्मन्रसंहिताजपदक्षकरवारिणा: शिरसि क्षेप:, तच्चैतदनुक्रमात्, अनुकमश्व अघमर्षणादनन्तरं मार्जनादि, तत उपस्थानमिति, ईडशास्त्राघमर्षो- दक्षिणपाणिस्थं जलं सितरूपं प्रणवते: सोडपितं दक्षनासापुटेनैव अन्तरनुप्रविष्टं वामन: कायमलक्षालनात्कृष्णरूपं वामनासापुटात् बहिर्निःसृतं ध्यात्वाध: क्षिपेत् इति, ईडशमुपस्थानमिति - परमेश्वरशक्त्यात्मसूर्यसंमुखं मन्त्रसंहितया अञ्जलिक्षेप:, ततो यथाशक्ति जपं कृत्वा हस्त्थाय श्रीभगवते पूरकेण निवेद्य शरीरादिप्रहीभ-

· · ·

[ Sutra १६ ]

वन्मन्रपरख्वरूपानुप्रवेशारूपं प्रणामं, स्वकल्पमन्त्राणां जलेन तर्पणं कृत्वा - 'देवेभ्यो नमः' इत्यादिक्रमेण देवार्षिभूतसंघानां तर्पणं कृत्वा, मूलमन्त्रमनुस्मृत्य, संहारमुद्रया शिवतीर्थ संहरेत् - स्वात्मनि अनुप्रविष्टं ध्यायेत् ॥ १६ ॥ एवं जलतत्त्वामुक्त्वा भस्मतत्त्वं नैष्ठिकस्यावश्यकं, गृहस्थस्य कामचाराद्दकुमाह …

· · ·

भस्मस्नानमतः परम् । उच्चते इति शेषः, तन्त्रान्तरोक्तविधिसाधितम् अनुाभिमन्त्रितं भस्म कृत्वा, आ काष्ठद्यावधि, आ पादाच्छिरोन्तं हृदन्तं वा. संहारक्रमेण भस्म कृत्वा इति - समुद्दुल्य ॥ मलतत्त्वं प्रकर्तव्यं भावितेर्नान्तरात्मना ॥ १७ ॥ प्रसन्नेन चित्तेन ॥ १७ ॥

· · ·

परिवृत्य ततो वासः संध्यां प्रागिव वन्दयेत् ।

· · ·

[ Sutra १२ ]

विधिज्ञानं ततः कुर्याद्बैरवे(वेश)मनुस्मरन् ।

· · ·

[ Sutra १३ ]

भैरवण्यासिमात्मनो विभावयन् ।

· · ·

[ Sutra १४ ]

शिरो वक्त्रं च हृदुहयं पादान्तं च विभागशः ।

· · ·

[ Sutra १५ ]

भैरवे(वेण)ाड्युक्तेन समूल्लयं यथाक्रमम् ।

· · ·

[ Sutra १६ ]

साङ्ङेन मूलेन भस्म अभिमन्त्र्य शुद्धतत्त्वसङ्क्षयर्थं मूर्धादिपादान्तसुमूलयेत् ।

· · ·

[ Sutra १७ ]

ततोडपि अभिषिकं प्रकुर्वीत परं तत्त्वमनुस्मरन ।

· · ·

[ Sutra १८ ]

निष्कलवीर्यमाविशन् ।

· · ·

[ Sutra २० ]

संध्याया वन्दनं कुर्याद्यथापूर्व वरानने ।

· · ·

यथापूर्वमिति - जलेनैव अघमर्षणादिकं

· · ·

[ Sutra 20 ]

कार्यमित्यर्थः, अभिषेको-मूलमन्त्रेण कलशामद्रया अस्मुष्टेः शिरसि क्षेपः, एवं भस्मस्नानं रहस्येनापि कामतः कार्यं, तत्रान्तरनिर्दिष्टनील्या त्रिपुण्डकमात्रमेव वा रहस्येन कायेम् ॥ २० ॥ एवं ज्ञानं विधाय अचोविधिं कर्तुमुपक्रमेत

· · ·

[ Sutra 21 ]

ततो यागगृहं गत्वा हस्तौ पादौ च क्षालयेत् । रथ्याभूलिलिसौ पादौ तत्स्पर्शाद्दस्तावपि क्षालयेत् ॥ शिखां बद्धा शिखां स्मृत्वा उपस्पृशय विधानतः ॥ २१ ॥

· · ·

उपस्पृशय-आचम्य, विधानतः-एकाग्रचित्ततया, शिखां-शिखामन्त्रं स्मृत्वा, शिखां-मध्यशक्तिं, बद्धा-अवष्टम्य ॥ २१ ॥ बाह्यपूजाधिकृततत्त्वमात्रनि जनयितुं संक्शेपेण मन्त्रैकादशिकास्मरणेन

· · ·

[ Sutra 22 ]

सकलीकृतदेहस्तु पुष्पमादाय सुनते । दिग्जातृभ्यो नमस्कृत्य द्वारं संप्रोक्ष्य यततः ॥ शिवाम्भसार्घ्यमन्त्रेण विघ्नप्रोच्चाटनं भवेत् । शिवाम्भसा इति वदन्-सामान्यार्थपात्रमादौ बाह्यपूजार्थ कुर्वीत इति सूचयति ॥ २२ ॥

· · ·

[ Sutra 23 ]

ततः द्वारशाखोर्ध्वतो देवं गणेशं च श्रियं तथा ॥ २३ ॥ संपूज्य गन्धपुष्पादै-र्धूपादिभिरनुक्रमात् । अध्यर्पाद्योपहारैश्च

· · ·

'ओं दिग्जातृभ्यो नमः' इति कुसुमं क्षिप्त्वा, आयतने याग्यहे बाह्ये वा 'व्योम्नि

· · ·

[ Sutra २३ ]

प्रभामण्डलवृपभतृिशूलसूर्यान् बाहपरिवारनिष्ठोर्ध्वडम्बरे द्वारस्य दक्षिणाद्रामान्तं गणेशं तथाशब्ददसमुचितां वागीश्रीं श्रियं च प्रणवादिनमःशब्दान्तेन मन्त्रेण पूजयेदिति क्रमः ॥ २३ ॥

· · ·

[ Sutra २४ ]

ततो द्वारस्य चोत्तरे ॥ २४ ॥

· · ·

[ Sutra २५ ]

नन्दिगणे समभ्यचर्य महाकालं च दक्षिणे । कालिन्दीं चैव सम्पूज्य यथानुक्रमयोगतः ॥ २५ ॥

· · ·

कालिन्दीं - यमुनां, दक्षिणतस्ततः संहारप्राधान्यान्महाकाल-यमुने द्वारस्य दक्षिणे एव पूज्ये. वामे तु नन्दि-गणे, शाक्तस्पकारसारत्वाच्चस्य नमस्य गुप्ते स्वग्रहादौ द्वारवामात्प्रभृति वामकरण पूजयेदिति गुरवः, एष च द्वारद-वताक्रमः श्रीत्रिशिरोभैरवस्थोतसि हृदयते, के-वलं तत् द्वारवामदक्षिणयोर्‌डिण्‌डिमहोदरा-वलं

· · ·

[ Sutra 15 ]

वधिकौ पूज्यावुक्तौ, वामतोत्पत्तौ पुनः स्वष्टि-प्रधाने द्वारस्य दक्षिणे ननिद्-गद्-हेमास्या:, वामे तु महाकाल-यमुना-च्छागलास्या इति क्रमः, सिद्धान्ते तु द्वारस्य दक्षिणे ननिद्-गौ वामे तु महाकाल-यमुने, प्रायश्। सिद्धान्त-प्रियौ लोकः सिद्धान्तकममाश्रितः, इतीह लोकोत्तरे भैरवस्रोतसि भगदुक्त एव ऋमः आश्रायितव्यो न स्वन्यथा श्रमितव्यम, अतो ये सिद्धान्तदर्शनभ्रान्ता भगदुक्तं पूर्वपश्चिम-मध्यार्षिकदया विपर्यासनिते न विपर्यस्ता एव ॥ १५ ॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

ततः भैरवास्त्रं समुचार्य पुष्पं संगृह्य भावितः । ससाभिमन्त्रितं कृत्वा ज्वलदरिसिखाकुलम् ॥ १६ ॥ नाराचास्त्रप्रयोगेण प्रविशेदृढुमध्यतः ।

· · ·

[ Sutra 26 ]

अत्रादौ देहल्यर्चा कुर्वीत्, भैरवाख्यमतीदं निष्कलात्मकमेव, ज्वलदियादि ध्यानं, नाराचात्मकप्रयोगस्तर्जनीमध्यमाजुष्टप्रेरणात्, गृहमेधति इति-प्राक्षेपणत्रिति रोहः ॥ २६ ॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

निवारितं तेन सर्वे विघ्नजालमनन्तकम् ॥ २७ ॥ भावयेदिति शेषः ॥

· · ·

तत्तो रक्षार्थमम्त्रं च दृशादिक्षु विनिक्षिपेत् । विघ्नानां प्रवेशावकाशनाशाय ॥

· · ·

अथ मध्ये संपूर्य ब्रह्माणं गन्धैः पुष्पैरनुक्रमात् ॥ २८ ॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

दक्षिणायां ततो मूर्तौ प्रणवासनसंस्थितः । उपविश्यासनं बद्धा स्वभ्यस्तं वै पुरःस्थिततम् ॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

'ब्रह्माणं' वास्त्वधिष्ठातारं । 'दक्षिणायाम्' इति दक्षिणाम्नोऽनुष्ठानप्रवृत्तौ, समस्तभेदल्लो-पकाघोरवृकसंमुखत्वस्यानुरूप्यात्; मन्त्रोद्धार-प्रारम्भे वनशोधनस्यापवर्गे: 'प्राज्ञोद्‌बुधो वा' इत्युक्तम् । 'प्रणवासने' वर्णितव्यासिके सम्यग्बैरावाभेदाभिमाने स्थितः ॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

करण्यासमाह गन्धदिग्धौ करौ कृत्वा अक्ष्णाṇ परिशोधयेत् । कवचेनावगुṇ्ठितौ धावयेदमृतेन तु ॥ ३० ॥

· · ·

परां शक्तिं तु संक्षोभ्य गन्धेन कुलकादिना, दिग्धौ लिङ्गौ, 'परि-शोधयेत्' क्रियाशक्तिरयं प्रापयेत् । परां द्वाद-शान्तस्थशिवचन्द्रचन्द्रिकारूपां शक्तिं संक्षो-भ्यानन्दूर्ध्वनेत्रयुक्त्या प्रसरोन्‌मुखीं कृत्वा, 'अमृतेन' पारानन्दरसैन 'धावयेत्' आच्‍छादयेत् ।

· · ·

[ Sutra 30 ]

पश्चात् तथारूपतारक्षार्थं कवचमत्रेणावगुण्य || ३० || ततोडनन्तं प्रकल्पयेत् । करशुद्धिविधाने तत्नमत्रैन्यांस उचित एव कार्यः । तेनोपबाहुदण्डायगग्रन्थिप्रान्तवर्तिव्यापपोद्र्व्वास्थिततानाश्रितप्रेतान्तमनन्तासनं प्रादिर्णीततत्वं प्रणवेन कल्पयेत् ॥ मूर्तिं न्यस्यानुवर्णाणि स्वच्छन्दं परिकल्पयेत् ॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

मूर्तिब्रह्मकवाटकलावक्रन्यासादि प्रागेव निर्धारितम् । अतो यत्र यत्रयायाति तत्र तत्र प्रथमपटलनिर्णीतव्यातिरनुसृत्य । 'स्वच्छन्दम्' इति सकलम् ॥ ३१ ॥

· · ·

अनन्तरम् अदृष्टादिकनिष्ठान्तं विन्यसेदड्‌पन्नवकम् ।

· · ·

[ Sutra ३२ ]

उभयोरपि करयोः पद्ममुद्रामाविष्टयोः । 'अत्र न नखेषु' इति गुरवः ॥ ततः मेरौनापि संकल्प्य परं तत्त्वमनुस्मरेत् ॥ ३२ ॥

· · ·

'भैरवाणं' कपालिशादीनष्टौ वामतर्जनीतो दक्षिणतर्जन्यन्तं 'परं तत्त्वं' निष्कलनाथं साक्षात् सदैवकम्, अर्थात् स्फारिताज्ञुष्ठयोः 'अनुस्मरेत्' विश्वानुगामित्वेनानुसंध्यात् । यद्यपि करयोः पिण्डावयवत्वात् भावोपि पिण्डन्यासेनैव संपद्यते, तथापि सर्वकर्मप्रवृत्तिप्रथमाद् डुकर- ल्पयोर् भागवत्क्रियाशक्तिमयत्वप्रत्यभिज्ञानाय त- योर्देहन्यासात् पूर्वं सर्वाङ्गमेषु न्यास उच्यमान उपपन्न एव । शिवहस्तस्त्वन्यासगेव विशिष्ट- विधिविधिः ॥ ३२ ॥

· · ·

एवं करन्यासमुक्त्वा देहन्यास इतिकर्त- व्यतामाह प्राणायामत्रयं कार्यं देहसंशुद्धिकरणम् ।

· · ·

इह चैतन्यविशेषपूर्विकां देहदाहोच्छ्वासनाप्यानादिमयीं शुद्धिमाधाय भैरवात्मकतापत्तिः कार्य। चैतन्यस्य च ग्रह्यग्राहकत्वे परिणता। इति नीया प्राणेनैव विशोधनं कार्यम्। न चाशुद्धेन तेन तत्कतुं शक्यम्,-इति प्रथमं तच्‍छुद्धिः। देहस्याशुद्धस्य पुर्यष्टकरूपस्य संशुद्धिकरणम्॥

· · ·

[ Sutra ३३ ]

तत्प्रदर्शयोरंश्र्चैतन्यविशेषं वकुमाह अहुधः स्वमरुद्रेच्यः शुद्धेनापूरयेतत्नुम्॥ ३३ ॥ कुम्भकं रेचकं कृत्वा व्योम्यात्नानं निधापयेत्।

· · ·

'अशुद्ध' इति बहिःप्रसरे हेवाकचाश्वल्यप्राबल्योल्लासितविकल्पतया जीवस्य पाशात्वेन स्थितः। रेच्य इति खरस्रावहृदपशमननेन भोगद्वादशान्ते निवेश्यः। 'शुद्धेन' इति द्वादशान्तविश्रान्तिलब्धशाक्तबलन, आ समन्तात् स्वर-

· · ·

१ शा० पु० प्रणवेनेऽत्र पाठः। २ शा० पु० प्रसर्हेवाकेति पाठः।

· · ·

[ Sutra ३३ ]

सवाहनिरोधेन 'पूरयेत्' तच्छक्तस्पर्शेनाच्छुरयेत् । आपूर्यैवं कंचित्कालं प्रवेशानिरोधेन बललाभाय हृदयान्मूलपीठान्तं पूर्णकुम्भवदचलस्थित्या स्थापयेत् । ततः कुम्भकप्राणषलन्धशक्तावलेन तेन वक्ष्यमाणदिव्यकरणानुसरणयुक्त्योध्वरेचकं कृत्वा प्राणाथ्यमात्मानं 'ध्योम्नि' मुण्डान्ते विश्रामयेत् । एष च प्रणवीचारसर्गभः प्राणायामः कार्यः । अत्र च रेचनदौ व्योमविश्रान्त्यान्ते पक्षके धारणापञ्चकं मनसा सूक्ष्मभुज्यत्संध्याविकल्पविश्रान्त्या मनोहत्कारबुद्धीः परतत्त्वे विलाप्य विश्राम्येत् । एवं सूक्ष्मशरीरशुद्धिर्भवति, - इति गुरवः ॥ ३३ ॥

· · ·

[ Sutra ३४ ]

किंरूपमात्मानमित्याह । खद्योतकनिभं सूक्ष्मं करणैस्तु विवर्जितम् । कायेणैव विहीनं च मायाप्रध्वस्तगोचरम् ॥ ३४ ॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

अवेयं, 'करणे:' त्रयोदशभिरिन्द्रियै: 'कायेण' स्थूलसूक्ष्मात्मना दशविधेन, प्रध्वस्तो 'मायागोचर:' कालनियत्यादिर्यस्य, - इति व्यक्तिय: पूजानिपातस्य ॥ ३५ ॥ एवं शुद्धतामुपादितोऽपि शिवीकारस्तथात्मैव यथा भवति तच्च्छूनु ॥ ३५ ॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

'शिवो भूतवा शिवं यजेत् ।' इति न्यायात् । 'श्रृणु' अन्त: परामृशः ॥ ३५ ॥ परं भावं तु संगृह्य 'अहंैव परो हंस: शिव: परमकारणम् ।' इत्यादि वक्ष्यमाणं परं स्वभावं सम्यगिति अविकल्पावष्टम्भेन, अहीत्वा स्वीकृत्य अत एव सृष्टिसंहारकारिपरमेशस्वरूपसमावेशात् ततः शोश्या तनु: प्रिये ।

· · ·

सूक्ष्मया: शुद्धत्वात् स्थूला ॥ १ ख० पु० शुद्धात्मतामिति पाठ: । २ ख० पु० अयमेवेति पाठ: । ३ ख० पु० स्वीकांर्येति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra ३६ ]

कथम् संहारेण यभिन्नेन रुद्रबीजयुतेन च ॥ ३६ ॥

· · ·

संहारः क्षौ ईशानस्फाररूपो याभिन्नो य इत्यनेन युक्तः, रुद्रबीजम् ऊकारः, बिन्दुरत्र क्षितः । एवमन्यत्र । अत्र देहे पार्थिवी धारणां कृत्वा तच्छोषणे वायवी धारणा स्मर्तव्या । तनोः शोशोडहन्ताभिमानरस-

· · ·

[ Sutra ३६ ]

तनूभावः ॥ ३६ ॥

· · ·

तेनैव देहं कार्य-मूर्ध्वाधोग्रियुतेन च । तेनैवेदानीं निरीततत्त्वेन संहारेण, ऊर्ध्वाधोग्रिना रेफेण युक्तेन तेन रूं क्षूं रूं यू ऊँ इति पिण्डीकृतबीजाक्षरेणाग्रेश्या धारणया कालाग्निना आ पादान्तमुण्डान्तं दहनम्, -इति अहन्ताभिमानपाशस्थ हृदण कार्यम्॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

अधो विष्णुसमायुक्तो वायुवर्णः सबिन्दुकः ॥ ३७ ॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

उत्पूयनकरो होष विषयुरुकारः, वायुर्वर्णो यः, उत्पूयनमूलवनं पुष्टस्यापि देहाभिमानस्य संस्कारशेषस्य वायव्या धारणयैव निर्धूननम् ॥ ३७ ॥

· · ·

ध्याने वारुणः स्मृतः । विन्दुमस्तकसंभिन्नः वायुर्वकारः सबिन्दुको वारुणधारणया ऊर्ध्वद्रादशान्तादधोमुखं प्रवर्तते। पूर्णचन्द्राकारविन्दुस्रवणरक्तितपकाशचारिपरैरशेषप्लावकः स्मृतः; स ध्याने भाविशुद्धसर्गाभित्तिविरचने प्रभवतीर्थः । सर्वाणि चैतानी बीजानि परस्वभावप्रभावप्रभाभूतानि विचिन्त्यानि । अत्र न च विषस्येव मारकत्वं मन्त्रयुक्त्या देहस्याहमभिमानात्मकपाशरूपत्वं दहते, प्रतिदिनं तद्भ्यासप्रकर्षेण च शिवाहंभावते, न तु साक्षादेहो दहते प्रत्यक्षबाधात् । अत एवानादिदेहाहङ्कारस्यापसार्थत्वात् प्रत्यहं शु-

· · ·

१ क॰ पु॰ प्रध्वंसरिति पाठः । २ क॰ ख॰ संशोभन इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 38 ]

द्वात्मसृष्टिग्रहणतदानयनामृतल्लावनभैरवतापादनादि क्रियाणं युक्तमेव ॥ एवमशुद्धदेहसंहारयुक्‍तिमुक्त्वा शुद्धदेहर्षिं वक्तुमाह शाक्तिन्याससस्ततो भवेत् ॥३८॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

ततो देहदाहायनन्तरं विश्ववैचित्र्यं विभ्रत्या: पारमेश्व्‍या मनोन्मनिकाया: शक्तेर्माविमच्‍छ्रमयशुद्धदेहनिर्माणाभित्तिभूताया न्यासो भवेत् ॥ ३९ ॥

· · ·

तदनु आनयेतं यथानीतं श्रावयेदमृतेन तु । यथेति मध्यमार्गोर्ध्वरेचके णीतं ‘तम्‍’ आत्मानमूर्ध्वरेचके णैव ‘आनयेत’ शक्तिदेहस्य मध्यं हृदयं कल्पनया प्रापयेत, ‘अमृतेन’ परभावसमावेशावष्टम्भरसन ‘श्रावयेत’ भैरवाभेदपरामर्शमयं कुर्यादित्यर्थ: । यथाभूत-

· · ·

१ ख० पु० पारमेश्‍या इच्छात्मन् इति पाठ: । २ ख० पु० ऊर्ध्वपूरकेणति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra 39 ]

श्वासौ पूर्वं हत्पादावस्थितोभूत् तथाभूतमेव नीतं तमानयेत् । कीदृशां च मलप्रध्वस्तचैतन्य कलाविद्यासमाश्रितम् ॥ ३९ ॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

रागेण रक्षितात्मानं कालेन कलितं तथा । नियत्या यमितं भूयः पुंभावेनोपबृंहितम् ॥ ४० ॥

· · ·

[ Sutra 41 ]

प्रधानाश्रयसम्पत्तं गुणत्रयसमन्वितम् । बुद्धितत्त्वसमासीन- महद्वारसमावृतम् ॥ ४१ ॥

· · ·

मनसा बुद्धिकर्माक्ष- स्तन्मात्रः स्थूलभूतकः । युक्तमिति शेषः । नयनानयनपात्रत्वादेव संकोचाभासरूपेण 'मलेन प्रध्वस्तं' गुणीभूतं

· · ·

[ Sutra 41 ]

'चैतन्यं' यस्य, अत एव किंचित्कर्तृत्वज्ञातृस्वरूपाभ्यां 'कलाविद्याभ्यां समाश्रितम्' । एवमन्यत् । अन्येषां च कलादीनां स्वरूपमुत्रत्त स्वासरे निर्पेष्यामः ॥ ४१ ॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

यदेतन्मायादिक्षियान्तं तत्त्वजातं प्रणवेन तु सर्वं तच्छरीरोत्पत्तिकारणम् ॥ ४२ ॥ न्यसेत्क्रमेण देवेशि त्रिंशदेकं च संख्यया ।

· · ·

'शरीरोत्पत्तेः कारणं' मायादिक्षियान्तं तत्त्वानि एकत्रिंशतं 'प्रणवेन' श्रीमत्रिष्कलतुल्यव्यस्तिकेन शुद्धदेहोत्पत्त्यर्थं 'न्यसेत्' । प्रणवन्यासाच्चेतानि प्राग्दशातोडन्याांश्येव । तथाहि-अज्ञातिरुपा माया भेदप्रागल्भ्यविमोहिनी अस्य, कला पूजाद्ध्यानादौंकिचत्कतत्वोन्मीलिका, विद्या तात्विकविवेकप्रदा, रागो भक्त्याभिषवद्रप्रदः, कालः उपदेशादिविषयकलनाप्रदः, नियति: भगवदाराधनादौ

· · ·

९ ख० पु० निष्कलभट्टारक इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ४२ ]

नियामिका, पुंभावः 'अहं शिव एव' इति प्रथाप्ररोहकः । एवमन्यत् ॥ ४२ ॥ अस्यासत्स्वैकात्रिंशतो मध्यात् षट्तत्त्वी स्वात्मसंवद्धा

ज्ञातव्यात्र व रानने ॥

· · ·

[ Sutra ४३ ]

मायादिनियत्यान्ता कशुकुरुपा 'षट्तत्त्वी' 'आत्मनः' पुस्ततत्वस्य तण्डुलकमुकवत् स्मयगालक्ष्य पृथकृतया बद्धा ज्ञातव्या न स्वस्यामात्माभेदो ग्राह्यः । एवमात्मनः परो देहः ॥ ४३ ॥

· · ·

[ Sutra ४४ ]

स्थूलसूक्ष्मौ युगपदाह प्रधानावनिपर्यन्तं शरीरं च विनिर्मितम् । ज्ञातव्यमिति लिङ्गविपरिणामात् । 'विनिर्मितं' कुतिं न तु तात्त्विकमित्यर्थः ॥ अत्र च चतुर्विंशतितत्त्वानि चैतन्यरहितानि तु ॥ ४४ ॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

दृश्य्यानि वरारोहे 'दृश्य्यानि' वेद्यतयैव निश्रेयानि ॥ ४४ ॥ यद्यतान्यचेतनानि कथमतानि हृदयन्ते ? इत्याह

· · ·

[ Sutra 45 ]

पुरुषाधिष्ठितानि तु । सचेतनानि सर्वाणि ज्ञातव्यानि सदैव हि ॥ ४५ ॥ अधिष्ठितता कालोद्भलितस्वकर्तृताेच्छुरणं, 'ज्ञातव्यानि' अहन्तोऽपहस्तननेन वेधरुपाणि वोद्धव्यानि, बुद्धेरपि वृत्तिदारेण वेधस्वात् । वेधस्वादेवैतानि तण्डुलतुषवद्वहिरङ्गानि । पड्‌टतरत्वी तु आत्मनोऽन्तरङ्गप्रधानस्य संवेऽपरत्वस्मिति(?) ॥ ४५ ॥ तेन सह पञ्चविंशकमेतच्च प्राकृतं समुदाहतम् ।

· · ·

प्रकृतेरेव प्राकृतं, प्रकृतेरायातं च 'प्राकृतं' १ क० पु० कालोद्भलितेति पाठः । २ ख० घ० पु० पवैलमिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 46 ]

कृतं' गुणादिकसित्यन्तमेव । 'ओं शुद्धदेहाय नमः' इति मन्त्रेण युगपत्प्रष्टतत्चीरूपं परं, तन्मात्रान्तःकरणरूपं सूक्ष्मं, पृथिव्यादिरूपं च स्थूलं परामृतसद्भावितस्यात्मनो देहं न्यसेत्॥ तामेव शुद्धरूपतां स्फुटयितुमाह ततो मूर्ति न्यसेहैव मूलमन्त्रसुलक्षितम्॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

सकलं भैरवं न्यस्य द्वात्रिंशद्धि सुलोचने । मुखानि कल्पयेत्पश्वा- न्मूर्धादिचरणावाधि॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

वक्त्राणि कल्पयेत्पश्वा- दूर्ध्वे पूर्वं च दक्षिणम् । उत्तरं पश्चिमं चैव यथावत्प्रविभागशः॥ कलाभेदं यथापूर्वं शोध्याध्वानं प्रकल्पयेत् ।

· · ·

[ Sutra 49 ]

नवतत्वं त्रितत्वं च विद्याद्वा लोचनत्रयम् ॥ ४९ ॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

वर्गातीतेन क्षुरिका-मूर्ध्वाधोद्विप्रदीपिताम् । षोडशान्तहता सा तु रक्षिका विघ्ननाशिका ॥ ५० ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

नवकं कल्पयेत्पूर्वं मूर्ध्रि वक्त्रे च कण्ठके । हृदये नाभिदेशे च गुह्य ऊरौश्व जानुतः ॥ ५१ ॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

पादान्तं चैव विन्यस्य स्वध्यानगुणसंयुतम् । क्रियाज्ञाने तथेच्छा च दक्षे वामे च मध्यतः ॥ ५२ ॥

· · ·

विद्याराजः स्मृतो ह्येष भैरवो मन्त्रनायकः ।

· · ·

सर्वेमेत्त्रथमपटल एव यथा निर्णयतसत्वं तथेहोत्तरत्रापि चानुसंधेयं, विषममतिरिक्तं च व्याक्रियते। सुखानीति क्षादीनि, मूर्धादिति दृढभङ्गा सहायमेव कमो युक्तो भैरवन्यासान्तं स्वष्टिक्रमस्य स्थितत्वादित्युच्यते; अतो न नैष्ठिकाभिप्रायेणान्यथा व्याख्येयम्। 'यथावत्पविभागः' इति कवाटवत्रकवडिभ्याम्। 'शोध्याध्वानम्' इति सकलन्यासान्ते कलावेकतममध्वानं भावियतया गभीक्तेतराध्वपश्चकन्यासादिवशेन शोधनीयं दीक्षायामेव कल्पयेत्। यद्रक्ष्यति 'दीक्षाकाले तु देवेशि शोध्याध्वानं प्रकल्पयेत्।' इति। 'विद्याझा' इति शासोत्र आ-आदेशः, विद्याझानीतार्थः। 'श्रिकामन्त्रः' कव्वां न्यस्यः, स पूर्वमनुक्तत्वादिहोकः। 'वर्गतितः' क्ष, 'अग्निः' रूं, 'पोडशान्तः' पोड़श्वराणामन्तः अः, 'नवकम्' इति श्रीखच्च्छन्देशकपालेश्वाष्टकोपेतम्। अस्य 'मूर्धि' इत्यादिना निर्देशः। स्वस्या[ध्य]नादि समनन्तरं भविष्यति। क्रियेत्सादि पाठकमादर्थक्रमस्य बलीयस्त्वात्

· · ·

[ Sutra 52 ]

'ज्येष्ठाज्ञाने तथा दक्षे क्रिया वामा तथोत्तरे ।' इति भाविग्रन्थेनैकार्थत्वात् प्राधान्यान्न द- क्षिणे ज्ञानशक्तेर्यामे क्रियाशक्तेन्यासः ॥ ५२ ॥ परन्यासमाह

· · ·

[ Sutra 53 ]

निष्कलं तु तथावाह्य अज्ञान्येवं यथाक्रमम् ॥ ५३ ॥ न्यसेदिव । आ समन्तात् द्वादशान्त- द्वाहयित्वा अवतारयेतव्यर्थः । एवमिल्यावाह्य, अज्ञानि च सर्वज्ञत्वादिगुणषड्द्रुरूपाणीतिं पू- वंमेवोक्तम् । तेनात्रादित्यादित्राणरूपाण्यज्ञानेति तत्रान्तरयोगनमसत् । अज्ञन्यासावसरे मु- खद्वादृबन्धः कार्यः;-इति गुरवः । तत्र हदि निलीनाजुष्ठ मु�्टिः, सैवोच्छित्ताजुष्ठा शिर- सि, उच्छित्तर्जनिका शिखायां, परस्परान्त- रिताङ्गुलि पाणिदयं कवचे, मध्यमातर्जन्य- नामिकाभिन्नेत्रत्रयस्पर्शो नेत्रे, तर्जन्यङ्गुष्ठच्छो- टिकादशनमध्ये ॥ ५३ ॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

आवाहनानन्तरं गन्धैर्धूपैस्तथा पुष्पै- विविधैर्भक्ष्यभोजने: । पूजयेदेवदेवेशं मनसैव प्रकल्पितै: ॥ एवं च आत्मानं भैरवं ध्यात्वा ततो ह्यागमाचरेत् ।

· · ·

[ Sutra 55 ]

पुर्यष्टकशरीरमपि भैरवीकृतं सयं प्रकम आरुन्ध: ॥ तत्र याज्यस्य भैवरूपस्यात्मन् आसन्न्यासं तावदितस्त्य निरूपयति नाभौ कुन्दं समारोप्य नालं तु द्वादशाङ्गुलम् । हृदन्तं कल्पयेद्याव- तत्र पद्मं विचिन्तयेत् ।

· · ·

[ Sutra ५६ ]

अष्टपत्रं महादीतं किसरौतं सकर्णिकम् ॥

· · ·

'कन्दं' पद्मोत्पत्तिमूलं 'समारोप्य' परिकल्‌प्य, मृगगन्धपीडनयुक्त्या च कन्दं 'नामौ' नाभिविषये समारोप्य उद्धास्य 'नालं' प्राणशक्तिरूपं नाभिहृदयान्तरालस्य द्वादशाड्‌ङ्‌ुलस्वात् द्वादशाङ्‌गुलमितयुक्तम् ॥

· · ·

[ Sutra ५७ ]

अत्र व्यासिमाह कन्दे शक्तिमयं तत्र नाले वै कण्टकास्तु ये । भुवनानि च तान्येव रुद्राणां वरवर्णिनि ॥

· · ·

[ Sutra ५८ ]

मायात्मको भवेद्रान्थि-रहुद्राध्ववयवस्थितः । विद्यापद्मं महादीतं वर्णिकाबीजराजितम् ॥

· · ·

[ Sutra ५९ ]

पुष्कराणि च देवेशि तत्र विद्येश्वराः स्मृताः । एवं ध्यात्वा महापद्मं सर्वदेवमयं शुभम्‌॥ ५९ ॥

· · ·

कल्पयेदिव्यानुवर्तते । शक्तिरिच्छात्मा पारमेश्वरी आधारभूता यस्माद् विश्वमिदमाधियते सा ‘व्योमाकाराम्‌’ इति वक्ष्यमाणत्वात् गर्भीकृतधरादितत्त्वचतुष्टया । यथोक्तं श्रीपर्वाशवे

· · ·

‘आदावाधारशक्तिस्तु नाम्न्यधःशक्तिरडुलाम्‌ । धरां सुरोदं पोतं च कन्दस्थेति चतुष्टयम्‌ ॥’ इति । तत्र अस्तत्त्वव्यास्या सुरार्णवं, तेजोव्याख्या ख्यातं [पोतं], प्राणप्रसूतिहेतुं व्यूहात्मकं वायुव्यास्या कन्दमित्येवंव्यक्तिका शक्तिः प्रकृतं रूपं यस्य तत्सारमिर्यर्थः । अत एव अनुत्तरालरूपाश्रयाधिव्यक्तः ‘तत्र’ गृह्यत‌-न मात्रादिकलातस्वान्तनालव्यासः । हृद्राण‌-मिति तत्‌तत्त्वाधिष्ठातॄणाम्‌ । महादीक्षामिति

· · ·

[ Sutra 59 ]

शुद्धाध्ववर्यशेषमनत्रतेजोमयत्वात्। पुष्कराणि बीजानि। 'विद्येश्वरा:' अनन्तभट्टारकाव्या: शिखण्डिन्ताः। एवं कन्दनालग्रन्थदलकर्णिकारूपं षडधस्थमासनं प्रसिद्धम् ॥ ५९ ॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

आसनन्यासे ऋममाह शक्तिन्यासो भवेत्पूर्वं कन्दं तु तदनन्तरम्। उड्डुरं नालविन्यास- मनन्तं परिकल्पयेत् ॥ ६० ॥ तेजोमयं महाशुष्रं स्फुरत्किरणभास्वरम्। विश्वोलेखभित्तिभूतामिच्छाशक्तिमाविश्य तदवष्टम्भरूपं कन्दमाक्रम्य तदुन्मेषतत्प्रसर- रूपाडुरनालात्मकमशेषं मायान्तमध्यानमासू- त्य तदपि 'अनन्तं' विद्येशां तेजोमयं स्वर- णमात्रेण कल्पयेदित्यर्थ: ॥ ६० ॥ नालं विन्यास्य यदुक्तं 'अनन्तं' परिकल्प-

· · ·

[ Sutra ६१ ]

येत् इति तन्मध्ये ग्रन्थिस्थाने सिंहासनं तदुपरि च पद्धं ऋमेण कल्पयितुमाह धर्म ज्ञानं च वैराग्य-
मैश्वर्य च क्रमानुसेतत् ॥ ६१ ॥

· · ·

[ Sutra ६२ ]

ऐते च सितरक्तपीतकृष्णा आग्नेय्यादीदिग्गताः । पादुकाः सिंहरूपास्ते त्रिनेत्रा भीमविक्रमाः ॥ ६२ ॥

· · ·

पादका इति एतद्वासनानुविद्धा हि संसार्न्त संसारे, -इत्यशेषसंसारिणः अज्ञाताः पादाः पादकाः, एते ‘सिंहरूपा’ इति पराक्रममहिम्ना, अशेषविश्वाक्रमणात् । ईश्वरश- क्त्यधिष्ठाने एवैतदेशां घटते, न तु सांख्यनये जडबुद्धिधर्मरूपतायाम्, -इतीश्वरशक्त्याधिष्ठ- नादेवे त्रिनेत्राः, घोरसंसारघातहेतुत्वाच्च भी- मविक्रमाः ॥ ६२ ॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

एते च मुसुक्षुणा शिवशक्तिमया मन्त्रा न्यस्तव्या वीरवन्दिते । वस्तुतः परमेश्वरशक्तिमया एव, तथा त्वपरिज्ञाता अधरपदसंचारिणः । यदा तु तथा प्रत्यभिज्ञान्ते तदा मन्त्रान्तरधर्मका: प्रत्यभिज्ञातु: शिवस्य इच्छया मन्त्रूपतां प्रकटयन्तः शुद्धप्रसरणिसंसारिणो भवन्ति भक्तिभाज इति परमार्थः, न त्वन्यर्थेषां मन्त्ररूपता काचित् अशुद्धौध्वव्यवस्थितः । सिंहासनेडयवान्तराण्याह अधर्माज्ञानोवैराग्यमनैश्वर्यं च प्राग्दिश: ॥ ६३ ॥

· · ·

उत्तरान्तं निवेशयं तु एते हि गात्रका: सितवर्णका: । सिंहासनपञ्चिकारूपा: । प्रायशः सर्वेडव्यतिमयमायाच्छादिततत्वादधर्मोदिमया; अत

· · ·

[ Sutra ६३ ]

एव धर्मादिन्प्रति स्पृहयालवः;-इत्यधर्मादय एषां मायापदे अज्ञातानि गात्रकाणि ।

· · ·

[ Sutra ६४ ]

संधानकीलकाश्रयेऽतसीपुष्पसन्निभाः । वेधा युगाश्र ते चैव ज्ञातव्या: ऋमशः प्रिये ।

· · ·

आश्रेयादिक्रमेण प्रतिकोणं पादकेन सह गात्रकद्रव्यस्य बन्धनार्थ कीलकद्रव्यमिति । ऋगादयो वेदाः;, कृतादयश्च युगास्तत्कतृयोगवासनः पुष्णन्तः संसारबन्धनहेतवो विचित्रशृङ्गारकुरूपाः संधानकीलका इत्युक्ताः । बन्धकत्वादेव च कृष्णवर्णा ज्ञातव्याः पूर्वोक्तपारमेश्व-रशक्तिरूपतया यथाज्ञाता बन्धका भवन्ति । ननु एते बुद्धिधर्माः कथमियर्त्तीं भूमिं प्राप्ताः? उच्यते-सर्वेषां बुद्ध्यादिधर्माणां मायोत्पत्तिभूः;, बुद्ध्याद्यस्तु विभवस्थानम्, उच्च्छेद्यास्तु मूलोन्मित उच्चिछन्ना न पुनः प्ररोहन्तीत्युप्तिपदादुच्छेतुमेतान्हीकूर्मो दर्शितः ।

· · ·

[ Sutra ६५ ]

तिपदादुच्छेतुमेतान्हीकूर्मो दर्शितः ।

· · ·

[ Sutra ६५ ]

अत एव सत्त्वरजस्तमांसि मूलत एवोच्छेतुं सिंहासनोपरि गुणमयमेव मायामसू-रकम् न्यसितुमाह | अधरेऽधोदनमूर्ध्वं च रक्तं शुक्रं विचिन्तयेत् ॥ ६५ ॥ मध्ये तमो विजानीयाद्-रुणास्त्वेते व्यवस्थिताः ।

· · ·

ऊर्ध्वं शुद्धविद्यानिकटवर्तित्वात् सितं सत्त्वरूपम् । अधस्तु संसरणानुगुणत्वाद् रक्तं रजोमयम् । मध्ये तु रज्यात्याच्छादनप्रकर्षात् तमोमयं कृष्णम् । प्राधान्यप्रपञ्चो माया-यामसन्निधौ त्वसत्, अशेषमायाकार्यस्य मायायां सूक्ष्मरूपतया सुवर्णाद्वर्णयिष्यमाणस्थित्यावस्थितत्वात् । शक्तिपातपवित्रैस्तु संवमेतच्छवरशक्तिरूपं मन्त्रतयैव भावनीयम् ! यदृश्यांते

· · ·

'यत्र यत्र' ............. । इत्युपक्रम्य

· · ·

१ स्व० पु० दशविधुमाहेति पाठः । ६

· · ·

[ Sutra ४३१० ]

……………सर्वे शिवमयं यथा॥

· · ·

इति॥ अथ सिंहासनमसूरकोपरि विद्यापद्मं न्यासतुमाह सितं पद्मं विजानीयात्केसराणि विचिन्तयेत्। सितरक्तप्रपीतानि मूलमध्येापदेशतः। कर्णिका हेमसंकार्शा बीजानि हरितानि तु॥

· · ·

[ Sutra ६७ ]

ईहर्वणमेव सितपद्मं भवति। सितत्वं चास्य शुद्धविद्यामयत्वात्॥

· · ·

[ Sutra ६८ ]

अस्य दलेपु देवतान्याससमाह वामां पूर्वदले न्यस्य ज्येष्ठां वहिदलाश्रिताम्। रौद्रीं दक्षिणपत्रे तु कालिं नैर्ऋतगोचरे॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

कलविकरणीं देवीं विन्यस्येधारुण दले । बलविकरणीं देवीं वायव्यदलमाश्रिताम् ॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

बलप्रमथनीं देवी-मुत्तरे विनियोजयेत् । सर्वभूतदमनीं च ऐशान्यां विनियोजयेत् ॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

मध्ये मनोन्मनीं देवीं कर्णिकायां निवेशयेत् । स्पष्टमेतत् ॥

· · ·

[ Sutra 71 ]

एतच्च शक्तचापनिभं देवी ध्यातव्यं शक्तिमण्डलम् ॥

· · ·

ततोऽपी मध्ये सूर्यसहस्राभां चिन्तयेतु मनोन्मनीम् ॥

· · ·

[ Sutra ७१ ]

एता देवत्यो भुवनाध्वनीत्या परेण रूपेण शक्तितत्वे स्थिता:, मध्ये तु पदे परापरेण, इह तु विद्यायामपरेण रूपेणति विभाग:। तत्रैव चास्मां नामानुसारि स्वरूपं दर्शयिष्याम:- सर्व प्राकृतशक्तित्रयमयमिति ॥ ७१॥

· · ·

[ Sutra ७२ ]

विद्यातत्वे मानमेयमातृरूपं ज्ञानक्रियेच्छाव्यासिसतत्वं मण्डलत्रयं न्यसितुमाह सूर्याद्वमण्डलं पत्त्रे सोमं संयोज्य केसरे ॥ ७२ ॥ वह्निमण्डलकं देवी कर्णिकायां निवेशयेत्।

· · ·

[ Sutra ७३ ]

अत्र हि मेयरुपस्य सोमस्य वहिसूर्यत्मकमतममानमध्यवर्तित्वं, न हि मातृप्रकाशभित्ति विना मानप्रकाशाच्छुरणं बिना वा मेयप्रकाश: कथ्चित् । प्रमाणत्रय हि चिद्रसेश्यान्तभावात्म मेयमाभास्यते, आभास्यमानं च प्रमाणप्रकाशाच्छुरितमेव भवतीललमधिकेन; भविष्यत्येतत् सृष्टिसंहारपटले ॥ ७३ ॥

· · ·

[ Sutra ७७ ]

एतद्धामत्रयाधिष्ठातृदेवतात्रयं निरूपयति तदधिष्ठातृविश्वान्तर्भावमत्र प्रकटयितुं ब्रह्मा विष्णुर्हरश्शैव मण्डलेश्वराधिपाः स्मृताः ॥७७॥

· · ·

[ Sutra ७८ ]

परापरया व्याख्या एषां ध्यानमाह ब्रह्मा चतुर्मुखो रक्त- शतुर्वाहुविभूषितः । कृष्णाजिनोत्तरীয়क्श राजीवासनसंस्थितः ॥ ७८ ॥

· · ·

[ Sutra ७९ ]

कमण्डलुधरो देवी दण्डहस्तस्तथैव च । अक्षमालाधरो देवः पत्रहस्तः सुलोचनः ॥ ७९ ॥

· · ·

[ Sutra ८० ]

ध्यात्वा पत्रेsपु तं न्यस्येत सर्वकिल्बिषनाशनम् । अतसीपुष्पसंकाशं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ८० ॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

पीताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम्‌ । रूपकुण्डलमाणिक्यं किङ्किणीजालमण्डितम्‌ ॥ नित्यकुण्डलधर्तारं गरुडासनसंस्थितम्‌ । धरात्वा विष्णुं महात्मानं केसरेषु निवेशयेत्‌ ॥

· · ·

शड्‌डेन पद्ममुपलक्ष्यते । माने मेयोलोलीभावान्मेयात्मनि सोममण्डले सृष्टिप्रधानेपि स्थितिकारी विष्णुः, स्थियात्मनि च प्रमाणरुपे सूर्यमण्डले सृष्टिकर्ता ब्रह्माधिष्ठाता, – इति युज्यते एवैतत्‌ ॥ ७७ ॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

कुण्डकुन्देन्दुधवलं शूलहस्तं त्रिलोचनम्‌ । दशवाहुं विशालाक्षं नागयज्ञोपवीतिनम्‌ ॥ ७८ ॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

सिंहचर्मपरिधानं शशाङ्कृतभूषणम् । नीलकण्ठं वृषारूढं रुद्रं ध्यात्वा वरानने ॥ ५० ॥ निवेशयेत्कर्णिकायां महापातकनाशनम् । तदुपरि महाप्रेतं न्यसेत्पश्चात्प्रहसन्तं सचेतनम् ॥ ५१ ॥ रक्तवर्णं सुतेजस्कं नेत्रत्रयविभूषितम् ।

· · ·

प्रकर्षेण इतः स्फुटेदन्तानिमज्जनेन अहन्ताप्रधानां स्थितिमनुप्रविष्टः; प्रकर्षेण च इत इत गतं संबद्धं विश्वं यस्य इत्थं व्युत्पत्त्या प्रेत इह सदाशिव:, स च महादिते: पदेन अनाश्रितशिवरूप: । परमशिव एव च भगनेकश्रिदूपसतधररूपवर्ती,—इत्यनाश्रितादिस्त—

· · ·

देकजीवितः, स्वयं तु प्रेत इव प्रेतः, अधराध्व-नोत्र स्तिमितत्वेनावस्थानाच्च प्रेतः, स च अपरया व्याख्या स्थूलः सदाशिवः, मध्यमया स एव नादरूपः, परया तु अनाश्रितः,-इति तदनुसारेग्ण सिंहासनं पद्मं च योज्यम् । स च प्रेतः परमशिवोऽन्तानुप्रवेशादेव प्रहसं नादामशरूषो महाविकासमयश्व, तेनैव परमशिवेन नादात्मना सचेतनः । एवमपि ताव-न्मात्रेऽन्तोन्मेषात्मकोपाधिरूपत्वात् विश्वानु-रक्कत्वाच्च रक्तवर्णः, बोधप्राधान्यात् सुते-जस्कः । वक्ष्यति च

· · ·

...................... 'सूर्यकोटिसमप्रभम् ।'

· · ·

इति भौवने पटले । इच्छाज्ञानक्रियाशक्त्या-त्मना च एषणीयज्ञेयकार्यात्म विश्वं नयता नेत्रत्रितयेन ऊर्ध्वबहुशा विशेषेण भूषितं राज-मानीकम् । यथोक्त

· · ·

'तिस्रो देवयो यदा चैनं नियमेवाभ्युपासते । न्यमकस्तु तदा ज्जेयः...................... ।'

· · ·

[ Sutra ८१ ]

इति ॥ ८१ ॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

एवमियत्पर्यन्तम् प्रणवेन न्यसेत्सर्व- मासनं भैरवस्य तु ॥ ४२ ॥

· · ·

'ओं आसनाय नमः' इति मन्त्रेण । एतत्सर्वमासनं चिद्धैरवार्थभेदेन व्याप्तं 'सर्व शिवमयं' इति वक्ष्यमाणत्वात् शाक्तिरूपं, न तु व्यतिरिक्तापररूपं प्रणवान्तर्गर्भीकरण न्यसेत् ।

· · ·

[ Sutra 42 ]

अत्र च 'आसनं विभजेनमन्त्री कमशः पादशुद्धया ।' इति श्रीरौरव उक्तत्वात् करद्वये मुकुलीकृत्य पञ्जमुद्रास्फालनीया स्थापनीया ॥ ४२ ॥ गन्धैः पुष्पैः समभ्यर्च्य प्रणवेनैव ।

· · ·

[ Sutra 43 ]

ततो मूर्ति प्रकल्पयेत् । कदम्बकुसुमाकारां तुषारकिरणतविषम् ॥ ४३ ॥ प्रकाशाहादमथीमिल्यर्थः ॥ ८३ ॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

अथ मूर्त्यर्ध्वे भैरवं देवं सकलं परिकल्पयेत् । हृदयेशाहणकोचत स्फुरत्तडिदिवोज्ज्वलम् ॥ ८४ ॥

· · ·

हृत्तो द्वादशान्तं मन्त्रोचारं कृत्वा, तत्र क्षणं विश्रम्य हृदयेन मन्त्रराजं पुर्यष्टकं भैरववीकर्तुं न्यसेदिति गुरवः । अत्र च वक्ष्यमाणब्रह्मकवाटकालावृभञ्यादि सर्वमासूत्रितमात्रं प्रभापुञ्जन्यायेन चिन्तयेत्,—इत्याशयेन ‘स्फुरत्तडिदिवोज्ज्वलम्’ इत्युक्तम् ॥ ८४ ॥

· · ·

[ Sutra 85 ]

अथ वक्रोणि कल्पयेदेवी स्वध्यानेन महेश्वरी । मूर्धादिचरणं याव- त्प्रणवादिनमोन्ततः ॥ ८५ ॥ अष्टात्रिंशत्कलामेदं शोध्याध्वानं प्रकल्पयेत् ।

· · ·

[ Sutra 86 ]

नवतत्त्वं त्रितत्त्वं च नवकं भैरवाभिधर्म्‌ ॥ ८६ ॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

विद्याद्वादश लोचनं चैव शूरिकां च प्रकल्पयेत्‌ । शक्तित्रयं ततो न्यस्येद्‌ दक्षिणदिग्वामगोचरे ॥ ८७ ॥

· · ·

एतद्विस्मरणार्थं पुनरपि पठितं; तत्त्वन्यासेन परमेश्वरसृष्टानि तच्छक्तिमयानि, भगवति तु प्रकाशानन्दघनानि; अत एव आसनासीनात्म (?) विश्वं शिवमयमित्युक्तम्‌ ॥ ८७ ॥

· · ·

[ Sutra 88 ]

ध्यानमाह ततो रूपमनुसरेत्‌ । त्रिपञ्चनयनं देवं जटामुकुटमण्ठितम्‌ ॥ ८८ ॥ चन्द्रकोटिप्रतीकाशं चन्द्रार्धकृतशेखरम्‌ ।

· · ·

९ 'आसनासीनम्‌' इति समुचितः पाठः ।

· · ·

[ Sutra 89 ]

पश्ववक्तं विशालाक्षं सर्पगोनासमण्डितम्‌ ॥ त्रिशृङ्गै रश्मिवर्णाभैर्हारेण तु विराजितम्‌ । कपालमालाभरणं खड्गखेटकधारिणम्‌ ॥

· · ·

[ Sutra 90 ]

पाशाङ्कुशधरं देवं शरहस्तं पिनाकिनम्‌ । वर्दाभयहस्तं च मुण्डखट्वाङ्गधारिणम्‌ ॥

· · ·

[ Sutra 91 ]

वीणाडमरुहस्तं च घण्टाहस्तं त्रिशूलिनम्‌ । वज्रदण्डकृताटोपं परश्वायुधहस्तकम्‌ ॥

· · ·

[ Sutra 92 ]

मुद्ररेण विचित्रेण वतुलेन विराजितम्‌ ।

· · ·

[ Sutra 93 ]

सिंहचर्मपरीधानं गजचर्मोत्तरীয়कम् ॥ ९३ ॥ अष्टादशभुजं देवं नीलकण्ठं सुतेजसम् ।

· · ·

आरुक्षूणं निष्कलधात्री प्रवेशयितुं भगवता स्वख्यात्यात् ईहगाकार उन्मनाशक्तिभूमौ दर्शितः । नहि भौवने कापि ईहृदेवोजस्ति । शाक्तस्फारमयत्वादेव चायमष्टादशभुजो दर्गादेव्यास्तथावात् । अस्मिश्र प्रतिमुद्रास्थानीयाकृतितिग्रन्थे चिन्दैरवल्यास्तिरणिडतैवास्ति । तथाहि - तिसृभिः परादिशक्तिभिः स्थूलसूक्ष्मपरमभेदान्न्मायान्तं व्याप्य स्थितानां पञ्चानां नयनं येन तं त्रिपञ्चनयनं; जटाभिरुध्वपदावासिताभिरोमे श्वर्यादिशाक्तिभिः;, मुकुटेन च स्वातन्य्यास्फारेण मणिडतम् ; ‘चन्द्रकोटिप्रतीकाशम्’ इति प्रकाशानन्दघनम् । तदुक्तं श्रीलक्ष्मीकौलाण्वे

· · ·

‘अहैतत्वात्सुरेशानि मैरवो गीयते स्मुचि । न तु दंष्ट्राकरालत्वाच्चसात्सौम्यं विचिन्त्येथे ॥’

· · ·

इति । 'चन्द्रार्धकृतशेखरम्' इति विश्वाप्या-यकृदमार्यामृतकलासंवद्धम्; पश्चवक्त्रम्' इति चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियाख्यानी पञ्च परस्वकपाभिमुखशक्तानि संवर्तणरुपाणि वृणि यस्य स तं; 'विशालाक्षम्' इति 'अन्तर्लक्ष्यो वहिर्दृष्टिरनिमेपोनमेपवर्जितः ।'

· · ·

इत्याम्नातपरभैरवस्फारावस्थितम्; 'सर्पादिना हारेण तु विराजितम्' इत्यन्तेन बहिष्कृतामरीयकार्माणवारक्यपाशत्रयसंयोगजनवियोज-नक्रीडापरत्वमुक्तम्; 'कपालमालाभरणम्'

· · ·

इति अधोषविश्वशरीरं, विश्वं कपालमालात्मनावयवप्रपञ्चशरीरुपमााभरणं नतु आवरणं यस्य; चिदानन्दघनस्य भगवतस्तिस्त्र इच्छाज्ञानक्रियाः करणरुपाः; एकैकस्याश्र शक्तेःपै-रुप्यान्नवलं, तत्रापि परापरभेदेन द्वैविध्याद-श्रादशभुजत्वम् ।

· · ·

तत्र 'खड्गेन' ज्ञानशक्त्यात्मना पाशच्छेदनं, 'खेटकेन' क्रियाशक्तिरुपेण भक्तानां संसारत्रासपरिहरणं, 'पाशेन' विश्वबन्धनेन स्वात्मयम्, 'अङ्कुशेन' तदाकर्षणं, 'शरपिनाकाश्यां' कारणग्रन्थिमालाभेदनम्,

· · ·

वरदाभयहस्ततत्वेन भोगमोक्षप्रदत्वम्, मुणड-

· · ·

धारणेन आख्यात्मकमायामुणडापहत्तत्वम्,

· · ·

आनाश्रितानतस्य विश्वस्य अस्थिकरडुस्थानी-

· · ·

यस्य खचितद्वित्तिलमत्त्वं खट्वाडधारणेन, वीणा-

· · ·

डमरुघण्टाभिर्मन्द्रतारमध्यध्वनिवैचित्याश्रय-

· · ·

नादावमरशनिभालनावहितशाक्तित्वम्, इच्छा-

· · ·

ज्ञानक्रियायोगिखातद्यशक्तिदण्डेन त्रिशू-

· · ·

लेन पाशत्रयशातनं, वज्रेण ऊर्ध्वस्थितिच्छादि-

· · ·

शक्तित्रयेण अधःस्थिततैषणीयादित्रियेण च

· · ·

अशेषविश्वात्मकनिजशक्तित्वम्, ‘डणडेन’ निय-

· · ·

तिशक्त्यात्मना विश्वनियमनम्, ‘परशुना’

· · ·

हलाकृतिना नादशक्त्यात्मना, ‘मुद्ररेण’ बिन्दु-

· · ·

शक्तिरूपेण अशेषभेदविदारणचूर्णीकरणम्,

· · ·

इति ध्वन्यते । ‘सिंहो’ विद्येश्वरसदाशिवशक्ति-

· · ·

शिवात्मकपञ्चाननश्विस्फारः, तस्य ‘चर्म’ चari-

· · ·

तं, ‘गजस्य’ च विततविततस्य मायात्मन उक्त-

· · ·

स्वरूपासहिंक्षितैर्मध्यस्थ ‘चर्म’ चारितं विलसितं

· · ·

स्वरूपसंतलमत्त्वात्परीधानं बोधाभेदात्मकस्व-

· · ·

रूपोपरि परिवर्तमानं यस्य, ‘देवं’ कीडादि-

· · ·

शीलं, ‘नीलकण्ठम्’ आख्यात्मकमहाविषहरं,

· · ·

[ Sutra 93 ]

'सुतेjas' चिदानन्दघनम्। एवमादि च भैरवानुकरणस्तोत्रे अस्माभिरवितत्य दर्शितम् । अस्य भगवतो वक्त्रध्यान माहात्थ्यं विचिन्तयेत् ।

· · ·

[ Sutra 94 ]

ऊर्ध्ववक्त्रं महेशानि स्फटिकाभं विचिन्तयेत् । आपीतं पूर्ववक्त्र तु नीलोत्पलदलप्रभम् ।

· · ·

[ Sutra 95 ]

दक्षिणं तु विजानीयाद्द्रां चैव विचिन्तयेत् । दाडिमीकुसुमप्रख्यं कुडूमोदकसन्निभम् ।

· · ·

[ Sutra 96 ]

चन्द्राब्जप्रतीकाशं पश्चिमं तु विचिन्तयेत् । वक्त्राणां दिग्रूपवैचित्र्यं तत्तदनुग्रहादिकृत्स्वेच्छया ।

· · ·

[ Sutra 97 ]

एवमिहं स्वच्छन्दभैरवं देवं सर्वकामफलप्रदम् ।

· · ·

[ Sutra ९७ ]

ध्यायते यस्तु युक्तात्मा क्षिप्रं सिध्यति मानवः॥ ९७॥

· · ·

'युक्तात्मा' एकचित्तः 'सिध्यति' सुक्तिमुक्ती लभते। यथा पूर्वं वाचकस्य सकृदुचारात्सर्व-किल्विषनाशिवमुक्तं तथा वाच्यस्यापि ध्यान-मात्रात्सर्वसिद्धिप्रदर्शितवमुक्तम्, - इति महाप्रभावतास्योच्यते ॥ ९७ ॥

· · ·

परं न्यासमाह

· · ·

ततः परमबीजेन परं परमकारणम्। सुशान्तं निष्कलं देवं सर्वव्यापिनिरञ्जनम्॥ ९८॥

· · ·

आवहयेत्सुहृष्टात्मा तव देवी वदाम्यहम्।

· · ·

'परं' निरतिशयं, 'सुहृदात्मा' इति 'शाम्भवपदसमावेशं प्रति उत्कण्ठातिशयात्, 'आवहयेत्' द्वादशान्तादवतारयेत् परशक्त्यवष्टम्भेन

· · ·

[ Sutra 99 ]

तत्स्वरूपमुन्मज्ज्य हृत्पर्यन्तं तच्चमत्कारसारं कुर्यातेत्यर्थः ॥ ९९ ॥

· · ·

[ Sutra 99 ]

कीदृशं हृकर्णतालिलिङ्गमध्ये-नादान्तान्तसमा श्रितम् निष्कम्पं कारणातीतम् ॥९९॥

· · ·

'नादान्तः' शक्त्यन्तः, तस्यान्तः पर्यन्तो द्वादशान्तः, तेन हृदादिद्वादशान्तं युगपद्-व्याप्तुवन्तं निष्कम्पं स्वरूपादचलितम् ॥ एवं

· · ·

[ Sutra 100 ]

आवाह्य परमेश्वरम् । संस्थाप्य विधिवद् देव-मड्‌ळषटं ततः न्यसेत् ॥१००॥

· · ·

'उत्तानौ तु करौ कृत्वा अङ्‌ुष्टौ तले मध्यगौ । आवाहनौ त्वियम्.......... ॥ 'इति आवाहनमुद्रया आवाहनम् । 'द्वादङ्‌ुष्टौ स्थितौ मुष्टी उन्मुखौ स्थापनी भवेत् ।' इति मुद्रया स्थापनम् ॥

· · ·

[ Sutra १०१ ]

अथ पाद्यमाचमन्‍ चार्घे स्वागतं तदनन्‍तरम्‌ । सान्निधानं च देवेशि कल्पयेदिति शेषः । पादार्थमुदकं पाद्यम्‌ । सु शोभनम्‌ असदनुग्रहपरमागमनमस्‍ति स्वागतं, योनिमुद्रया सन्निधानम्‌ । एवं कृता निष्ठुरया निरोधयेत्‌ ॥ १०१ ॥

· · ·

[ Sutra १०१ ]

निष्ठुरा मुद्रा तथा निरोधयन्‍ आविचल स्थापयेत्‌ । सा तु 'अङ्‌ष्ठगर्भगौ मु�्टी.............' इति । '............निष्ठुरा तन्निरोधने ।' इत्युक्ता ॥ १०१ ॥

· · ·

ततः गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपै-धूपयित्वा तमर्चयेत्‌ । सर्वमेतन्मानसं कुर्यात्‌ ॥

· · ·

[ Sutra 102 ]

अथ सन्निधानार्थं मुद्रां प्रदर्शयित्पश्चात्- त्रिधा त्रिकाल्यकर्मणि ॥ १०२॥

· · ·

मुद्रं हर्ष राति ददाति; परभैरवचैतन्यद्र- विणं मुद्रयति; परावेशेन मोदयति भक्तान्; द्रावयति पाशान् इति वा निरुक्तां परखरू-पपप्रतिबिम्वरूपां मुद्रां वक्ष्यमाणम् अष्टाद- शविधाम्

· · ·

'एता मुद्रा महादेवि भैरवस्य प्रदर्शयेत् । आवाहने निरोधे च दशैव च विसर्जने ॥'(१४/१९) इति वक्ष्यमाणत्रिकाल्यकर्मणि । त्रिधेति 'मनोजा गुरुवक्त्र्या वाग्भवा मन्त्रसंभवा । देहोद्धवाज्ञिविक्षेपैद्रैद्रेयं त्रिविधा स्मृता ॥' इत्याम्नानिर्दिष्टा ॥ १०२ ॥

· · ·

[ Sutra 103 ]

विस्तरेणान्तर्यासं वकुमाह ततः स्थानादिकं कर्म कृत्वा चैव वरणने । परिधाप्य सुवस्त्राणि नेत्रपट्टोद्धवानि च ॥ १०३॥

· · ·

विलिप्यागुरुकपूरेः-

· · ·

मृकुटाद्यैर्विंभूषयेत्‌।

· · ·

विलिप्य परिधाप्य भूषयेदिति क्रमः ॥

· · ·

[ Sutra १०४ ]

पुष्पेर्नानाविधेः शुभ्रै-

· · ·

रचयेद्रूषयेत्पुनः ॥ १०४ ॥

· · ·

अर्धे दत्वा महेशानि

· · ·

पुनरुद्रां प्रदर्शयेत्‌ ।

· · ·

प्रणाम्य भैरवं देवं

· · ·

[ Sutra १०५ ]

स्वच्छन्दं विश्वनाथकम्‌ ॥ १०५ ॥

· · ·

'अर्धे' विशेषाघेम्‌ । 'प्रणम्य' इति समावेशेन

· · ·

तन्मयीभावमाश्रित्य ॥ १०५ ॥

· · ·

ततो ह्याभरणं बाह्ये

· · ·

विनिवेष्टयं व रानने ।

· · ·

परमेश्वरशक्तिरुपं तदभेदेन न्यस्तमपि

· · ·

चक्राद्यादि पुनस्तदिच्छयैव तदाभासितत्वात्‌

· · ·

प्रभापुञ्जवत् पृथगिव आवरणतया स्थितं

· · ·

विनिवेष्टयम्‌ । एवं चाभिदधदेवं शिक्षयति-

· · ·

[ Sutra 106 ]

यद्विश्वं ग्राह्यग्राहकाभिमतं शिवरूपमपि शिवेन तथाभासितत्वात् पृथगिव लक्ष्यते नतु वास्तविकस्य पृथक्त्वं कदाचित् । आवरणन्यासे विभोगमोहे ऐशान्यां पूर्वतो याम्यां उत्तराप्यावसानकम् ॥ १०६ ॥

· · ·

[ Sutra 107 ]

विन्यसेत्पञ्च वक्त्राणि पश्चवक्त्रयुतानि च । बाहुभिर्दशभिर्दशैव शशाङ्कमुकुटैः सह ॥ १०७ ॥

· · ·

ध्यातव्यानि स्वरूपाणि वराभयकराणि तु । एकैकस्या: शक्ते: पश्चशक्तिरुपत्वात् पश्चव- ऋरूपत्वमेकस्य च शाक्तस्फारात्मकस्वरूपतो भेदेनाभासितत्वात्, तथापि च मन्त्रनाडीसंधा- नाम्यां तद्भेदसारत्वात् पृथगपि एवां पूज- नमुक्तम् । स्वं स्फटिकाभत्वादि पूर्वोक्तं रूपं येषां तानि स्वरूपाणि । वराभयकरत्वं खड्गखे-

· · ·

[ Sutra १०७ ]

टकपाशाकुशशरपिनाकमुण्डखट्वाङ्ङ्कोपलक्षणपरम् । मत्राणां परपरापरापररूपत्वात् परापरदीनां च प्रत्येकं त्रैविध्यान्महासामान्यरूपपत्यातत्वाच दशरूपता, -इति तत्त्वास्त्वाच दशाहुत्वम् ॥ १०७ ॥

· · ·

[ Sutra १०८ ]

वक्त्रावरणानुषक्तान्यज्ञान्या अग्नीशरक्षोवायव्यचतुर्दिक्षु च तं न्यसेत् । हच्छिखरक्ष शिखा वर्म अस्त्रं च विभागशः ।

· · ·

[ Sutra १०८ ]

अग्नीशरक्षोवायव्यदिक्षु यथासंख्यं हच्छिखरःशिखावर्माणि अस्त्रं च चतुर्दिकम्, इति विभागः । सकलाज्ञान्येव पृथगावरणतया पूज्यानि न तु निष्कलाज्ञानी, तेषां सर्वज्ञताद्येकरूपाणां निष्कलैकृतत्वात् ॥ १०८ ॥

· · ·

[ Sutra १०९ ]

एषां रूपमाह हृदयं रक्तवर्णाभं शिरो गोरोचनप्रभम् ॥ १०९ ॥

· · ·

[ Sutra ११० ]

तडिद्धलयसंकाशां शिखां देवीं विचिन्तयेत् । आधूष्मं कवचं विद्यात्कपिशं चाऽस्त्रमेव च ॥

· · ·

नेत्रत्रयस्थाने निर्देशं वक्तुमाह ज्योतीरूपप्रतीकाशं नेत्रं मध्ये च संस्थितम् । विन्यसेदित्येव । 'मध्ये' इति कर्णिकायाम् । वक्ष्यति हि 'नेत्रं तु कर्णिकायां वै……………' इति॥ (२१७१)

· · ·

[ Sutra १११ ]

एते च पञ्चवक्त्राः स्मृताः सर्वे दशवाऽहिन्दुभूषिताः ॥ नानाभरणसंयुक्ता नानाऽऽस्रग्गन्धलेपना: ।

· · ·

[ Sutra ११२ ]

नानावस्न्नपरीधाना मुकुटैरुज्ज्वलैः शुभैः ॥

· · ·

[ Sutra १११३ ]

रत्नमालावनद्वाश्व हारकेयूरभूषिता: । एते च धीरष्टवर्षकाकारा: सुरुपा: स्थिरयौवना: ॥१११३॥ भैरवाग्या: स्मृता मन्त्रा: पीठेश: पीठमर्दक: ।

· · ·

भैरवाग्या अज्ञान्ता मन्त्रा: ‘पीठस्य’ विद्याम-श्रपडलसुद्राह्यस्व चतुर्विधस्य ‘ह्रीं’ स्वामिन: स्वात्मसंत्करणेन मर्दकाश्र । ये तु पीठक्षेत्रसंदोहादिपीठीपरमेतद्याचक्षते तेऽस्मिन्नन्तर्योगे देवतान्यासस्य मध्येsप्येवं कल्पयन्त उपहास्या एव ॥ ११३ ॥

· · ·

[ Sutra ११४ ]

अथ या सा पूर्वं मया ख्याता अघोरी शक्तिरुत्तमा ॥११४॥

· · ·

१ क० ख० पु० साक्षात्करणेनेति पाठ: । २ क० पु० तसिन्न् इति पाठ: ।

· · ·

भैरवं पूजयित्वा तु तस्योत्सृज्ये तु तां न्यसेत् ।

· · ·

तस्या ध्यानमाह याहशं भैरवं रूपं भैरव्यास्ताहगेव हि ॥ ११५॥

· · ·

तथा च ईषत्करालवदनं गम्भीरविपुलस्वनाम् । प्रसन्नास्यां सदा ध्यायेद्द्वारवीं विस्तितेक्षणाम् ॥ ११६॥

· · ·

करालतवं भैरवानुकारतः पार्श्वक्षणात्, गम्भीरविपुलखनत्वं विमर्शप्राधान्यात्, प्रसन्नास्यत्वं परभैरवानुरूप्येण अनुग्रहप्रवणत्वात्, अत एव भैरवमुद्रानुप्रवेशादेव विस्तितेक्षणत्वम् ॥ ११६ ॥

· · ·

ततः द्वितीयावरणे देवि विन्यसेद्भैरवाष्टकम् ।

· · ·

द्वितीयशब्देन अज्ञवक्राणि एकमेवावरणं समभ्यासिक्त्वात् भगवदेहारम्भकत्वाच,-इति दर्शयति ।

· · ·

[ Sutra १३२ ]

कथं न्यसेदिवाह कपालीशं तु पूर्वाया-मात्रेय्यां शिखिवाहनम्।।

· · ·

[ Sutra १३३ ]

दक्षिणे क्रोधराजं तु विकरालं तु नैर्ऋते ।

· · ·

[ Sutra १३४ ]

मन्मथं पश्चिमे भागे मेघनादेश्वरं तथा ।।

· · ·

[ Sutra १३५ ]

वायव्ये देवि विन्यस्य सोमराजं तथोत्तरे ।

· · ·

[ Sutra १३६ ]

विद्याराजं तथैशान्यां विन्यसेतु सुभावितः।।

· · ·

अष्टावापि पञ्चवक्त्राऽष्टिनेत्राश्च दशबाहिद्नुशेखरा: ।

· · ·

[ Sutra 120 ]

कपालमालाभरणाः स्फुरन्माणिक्यमणिडताः । एषां दिक्क्रमेण ध्यानमाह पूर्वे पीने स्मृतं देवी रक्तमातृयगोचरे ।

· · ·

[ Sutra 121 ]

दक्षिणे नीलमेघाभं नैर्ऋत्यां ज्वलनप्रभम् । ईयामं चापरदिग्भागे धूम्रं वायव्यगोचरे ।

· · ·

[ Sutra 122 ]

चन्द्रविम्बप्रभं सौम्ये ईशाने स्फटिकप्रभम् ।

· · ·

[ Sutra 123 ]

अथ तत्तीये चैव लोकेशान् साञ्जान्संपरिकलपयेत् । नामानि तेषां वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । इन्द्रादीनिमनिर्झति- वरुणाक्ष समीरणः ।

· · ·

[ Sutra १२४ ]

सोमराजः कुबेरश्च ईशानः परमेश्वरः ॥ १२४ ॥

· · ·

'साखान्' इति वदन्त्याऽऽावरणं न पृथक्‌न्यास्य-

· · ·

स्यम्,—इति निरूपयति 'तृतीये' इत्याभिधा-

· · ·

[ Sutra १२४ ]

नाच्च ॥१२४॥

· · ·

ते च भैरवाष्टकरुपेण ध्यातव्यास्तु वरानने ।

· · ·

परमेश्वरशक्तिसंयुक्ताष्टकमैरावटक्रमसरूप-

· · ·

त्वात् 'पूर्व पीतम्' इत्याद्युक्तभैरवाष्टकरुपेणैव चिन्त्याः॥

· · ·

एवमेतद्वाण्यपि भैरवाब्जन्यास्तिसाराणि

· · ·

यागरक्षापराणि नामत उद्दिशाति

· · ·

वज्रं शक्तिस्तथा दण्डः

· · ·

खड्गः पाशस्तथैव च ॥ १२५ ॥

· · ·

[ Sutra १२५ ]

वजो गदा त्रिशूलं च लोकपालायुधानि वै ।

· · ·

[ Sutra १२६ ]

वज्रं चानेकवर्णाढ्यं शक्तिं हेमसमप्रभाम् ।

· · ·

[ Sutra १२६ ]

दण्डं भिन्नाज्जनाभं च खड्गं नीलोत्पलप्रभम् ।

· · ·

[ Sutra १२७ ]

किंशुकाभं तथा पाशं ध्वजं शूलं विचिन्तयेत् ।

· · ·

[ Sutra १२७ ]

गदां तु विद्रुमाभां वै शूलं विद्युत्समप्रभम् ।

· · ·

[ Sutra १२७ ]

एतानि चैषां करस्थानी ध्येयानि ॥

· · ·

[ Sutra १२८ ]

अथ संपूज्यावरणं सर्वे संधानं मन्त्रनायके ॥

· · ·

[ Sutra १२८ ]

कर्तव्यमित्यनुषज्यते कथमित्याकाद्धायाम्

· · ·

अथ्वाणि लोकपालाख्य भैरवाष्टकमेव च ।

· · ·

[ Sutra 129 ]

पञ्च ब्रह्मान्यथाड्‌डानि एतान्यावरणानि तु ॥ १२९ ॥ ऋमेणोचारयेत्सर्वे यावत्तद्भैरवेश्वरम् ।

· · ·

[ Sutra 129 ]

अत्राणीयादिसृततीयपटलोकः प्रकारोऽनुसंधेयः । इदं चात्र पूजासतत्त्वम्‌ ‘उल्लडियाखिलमलवजालमलं चिन्मूर्तिमाश्रित्य तामुमज्जद्रूपमूर्तिमभितः शितवा धिया वाथ ताम्‌ । उद्योगादिचतुःष्कलद्युति महात्चात्मिकां तन्मय-भाव्याशेपमिहार्पयेत मनसा विश्वं पराचोपरः ॥’ इति ॥ १२९ ॥

· · ·

[ Sutra 130 ]

अनन्तरं मूलमन्त्रेण कर्तव्यं नाडीसंधानमेव च ॥ १३० ॥

· · ·

अत्रापि ‘आत्मानो निष्कलोचारं कृत्वा कुम्मे निवेशयेत् । कलशस्थस्य वामेन रेचयेत्पूरयेच्च ततः ॥ मण्डलाक्षस्य सव्येन पुनर्वामेन रेचयेत् ।’ ( ४९७ ) इति चतुर्थपटलनिरूपयिष्यमाणस्थल्या नि-ष्कलनाथमुचारयेत्, स्वामेन निर्गल्य भैरवद-

· · ·

[ Sutra 130 ]

क्षणेन विशेत्, ततः ऋमेण वक्राझ्बैरवलोकपालान्तमेव च कुर्वीत,—इति मूलमत्रेण नाडीसंधानम्। एवं ह्युपसंहारप्रसरकमाभ्यां सर्वदेवताचकं भवभावैरभावमयमेव जायते। ये तु तृतीयचतुर्थपटलग्रन्थमतं परामृश्य मन्त्रसंधानाडीसंधाने अन्यथा चान्यथा च व्याचक्षते ते भ्रान्ता एव; ‘अनागतवैक्षणं तन्त्रयुक्तिः’ इति हि वाक्यविदां निश्चयः॥१३०॥

· · ·

अथ परान्तं यावदाभाव्य नैवेद्यानी निवेदयेत्॥ ‘परान्तं यावदाभाव्य’ इति अननेन परमेश्वरं कृत्वा नैवेद्यानी निवेदयेत्,—इत्यादिशाति। वक्ष्यति हि तृतीये पटले ‘मन्त्रसंधानमेतद् द्वि..................’ इत्युक्त्वा ‘..................परमीकरणं शृणु॥ उच्चारयेचत्तो देवं ह्रखदीर्घप्लुतान्वितम्॥ तावदुचारयेन्मन्त्रं यावच्चित्तोङ्गोचरम्।’ (३१९)

· · ·

इत्यादि यावत्

· · ·

'सर्वैष्वावरणेष्वेव देविँ तत्र्यापकं न्यसेत् । तेन चाधिष्ठिता: सर्वे सर्वकामफलप्रदा: ॥' (श्लो.२४)

· · ·

इत्येवमविशेषेण स्थानेषु पूरापरं विमृश्य अनुसंधेयम् । अथ च 'परान्तं यावदभाव्य' षट्त्रिंशच्चत्ममयत्वेन ध्यात्वा 'नैवेद्यानि निवेदयेत्' ब्रह्मार्पणहष्ट्या भगवति अपियेत्, निवेदयेत शिवमयानी जानीयात,-इत्यर्थ: ॥

· · ·

[ Sutra १३१ ]

मानसानि नैवेद्यानी उदिशाति पारिका वटकांश्रितै: ॥१३१॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

खण्डलडुकशरावाणि भक्ष्याणि विविधानि च । शाल्योदनं मुद्रसूप-माष्याकं संकल्पयेत ॥१३२॥

· · ·

कौशल्यान् मण्डकापूपां-स्तथा क्षौद्रशिरांसि च ।

· · ·

१ क० ख० पु० तेडधिष्ठिता इति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra १३३ ]

धृताक्तांश्चिल्लकांश्र्चैव लवणान्परिकल्पयेत्॥

· · ·

अवधंशान्यानेकानि कट्ट्नि मधुराणि च।

· · ·

[ Sutra १३४ ]

रसालां च दधि क्षीर-मासवं विविधं तथा॥

· · ·

मत्स्यमांसान्यानेकानि लेह्यपेयानि यानि च।

· · ·

[ Sutra १३५ ]

अग्रमापूरयेच्छंभो- वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ 'घ्यार्तिकचिन्मनसादि सर्वतत्त्वयुक्तैवैवावनुसन्धाय पूर्वम्। विश्वाभेदाद्दैरैकात्म तसिन् स्वासन्तर्वा भूमि लीनं विदध्यात् ॥'

· · ·

एवं कृत्वा भगवद्रूपस्य स्वात्मनः परमानन्दनिर्भरत्वमनुसन्धातुम् ।

· · ·

पश्वाद्रघः प्रदातव्यः सुरया सुसुगन्धया ।

· · ·

सुराया आनन्दहेतुत्वादेव मुक्तम् । ये तु जात्युद्भारपरभैरवत्प्रवेशन्मीलकेडप्यस्मिन् भैरववनये सुराशब्दं जलवाचिनमपि व्याचक्षते ते जातिह्रग्रहस्ताः

· · ·

'मद्यं मांसं तथा मत्स्यान्‌न्यानी च वरानने । सचार्ष निरीचाराश्चाङ्गिनां न जुगुप्सितम् ।' (५८५)

· · ·

इति भाविसमयोऽत्रदृष्टिनः पशाव एव ।

· · ·

एवं च कृत्वा

· · ·

[ Sutra १३६ ]

मुद्रां प्रदर्शयेत्पश्वात्त्रिधा त्रैकाल्यकर्मणि ।। १३६ ।।

· · ·

[ Sutra १३६ ]

'त्रैकाल्यकर्मणि' इत्यनुवादः । व्याकृतं चैतत्स्मार्त्त् ।। १३६ ।।

· · ·

प्राणिपातं ततः कृत्वा जपं पश्चात्समाचरेत् ।

· · ·

वासनामात्रशेषस्यापि देहादेश्विदात्मनि परभैरवे समावेशनं ‘प्रणिपातः,’ अन्यथा अन्तर्बेहिश्व भैरवभावे कृते कः कुतः प्रणिपतेत् । जपोऽत्र मूत्रोभयः परभैरवकुले विमर्शः ॥

· · ·

[ Sutra १३७ ]

अक्षमालां तु संगृह्य गन्धैः पुष्पैः समर्चिताम् । वाडिरुद्रः सुचित्तात्मा राजीवासनसंस्थितः ॥ मूलमन्त्रं समुच्चार्य नादे लीनं विचिन्तयेत् । उन्मील्याक्षाणि संचिन्त्य ततस्तु जपमारभेत् ॥

· · ·

'समर्चिताम' इति 'ओं अक्षमालायै नमः' इति प्रयोगः । 'राजीवासनसंस्थित' इत्यनेन वक्ष्यमाणादिव्यकरणाधिरुढत्वं लक्ष्यते । अत एवं पञ्चन्त्यादिरूपा 'वाक् निरुद्धा' मन्त्रामयीङीकृता येन, अत एव शोभनमविचालि

· · ·

[ Sutra 138 ]

चित्तं यस्य ताहगात्मा यस्य, 'मूलमन्त्रम्' इति सकलं निष्कलं वा, सम्यगिति 'अक्षराक्षरसन्तानम्' इति क्रमेण 'उच्चार्य' ऊर्ध्वचारचारिका 'नाद' इति 'नायोचारयिता कश्चित्..................' इति वक्ष्यमाणनित्योदितस्फुरत्तात्मनि 'लीनं' तन्मयीभूतं विशेषेण तदनुप्रवेशात्मना चिन्त्यते। कथम्? 'अक्षाणि' इन्द्रियाणि 'उन्मील्य' ऊर्ध्वं मीलीतानि कृत्वा 'संचिन्त्य' मन्त्रदेवतां स्वात्मैक्येन चिन्तयित्वा, चिन्तयेद्वा 'जपमारभेत्' भूर्‌भुवो मत्रं विमृशेत्। उक्तं च 'भूयोभूयः परे भावे भावना भाव्यते हि या। जपः सोऽत्र खयं नादो मन्त्रात्मा जप्य ईदृशः' इति श्रीविज्ञानभैरवे (१४५ श्लो.) ॥ १३८ ॥

· · ·

[ Sutra 139 ]

अत्र च अक्षराक्षरसन्तानं न द्रुतं न विलम्बितम् ॥१३९॥ जपः प्राणसमः कार्यः

· · ·

अक्षरादक्षरं 'सन्तानः' प्रसरणं यत्र । तेन बीजाक्षराणां ह्रस्वदीर्घादिमात्रा;, मालामन्त्र-

· · ·

णामक्षराणि चिच्छक्त्यात्ममन्त्रदेवतास्त्रयुम्भ-तीनि विमृशेत् । यथोक्तम्

· · ·

'मत्रं मणिवदालम्त्य प्रभावनमन्त्रदेवताम् । जपध्यानादिकं कुयात् ताटस्थ्येन कुतश्चित् ॥'

· · ·

इति । न 'द्रुतम्' इति प्रस्तुतमरविधिं परिहत्य-त्वर्थः । 'न विलम्बितम्' इति मध्ये मध्येsद्यनुसन्धिशून्यमिति यावत् । 'प्राणसम' इति मध्यवाहीना प्राणेनोल्लासप्रवेशात्स्थाना समो मध्यवाही प्राणो यथान्तर्मात्तं परामर्शं सहित इत्यर्थः । तेन मालामन्त्रान् प्राणशक्तावंशांशि-

· · ·

कात्वात्मक्रमेण ऋमात्मकमधिकं नियोजय-स्तावदभ्यसेत् यावत् समस्तमालामन्त्रपरामर्शप्राणशक्तिरन्तः क्षमते । तथा सति हि कला-ग्रासात्मकसंवित्सतत्त्ववासादनं भवति । चतु-ष्कलप्रणवादीनि तु पिण्डाक्षराणि पश्चप्रणवा-

· · ·

धिकारक्ष्यमाणव्याप्तनुसन्धानेनैव मध्यम-प्राणसाम्येन उच्चारयन् जपेत् । उक्तं च

· · ·

९ क० ख० पु० उल्लसितांशप्रवेशेति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १३७ ]

'न पुंसि न परे तत्त्वे शक्तौ मन्रं नियोजयेत् ।' इति ॥ १३७ ॥ एवमितिकर्तव्यतामुक्त्वा फलंभेदं निरूपयति दिनस्थो मुक्तिकाद्दिभिः । हृदयाद्दाशान्तं प्राणवाहः दिनं, तत्र तिष्ठति,-इति निर्गर्भेमपानवृत्या प्रविश्य मन्न्रगर्भेमूर्ध्वप्राणान्ते विश्रान्तिपरो जपेदिति यावत् ॥ संहारः स तु विज्ञेयः समस्ताशेषसंहारात् ॥ अत एव शिवधामफलप्रदः ॥ १४० ॥

· · ·

[ Sutra १४९ ]

साधकाभिप्रायेण तु व्योम्नि प्राप्तो यदा नादः । पुनरेव निवर्तते । शर्वरी सा तु विज्ञेया हृदयं यावदागतः ॥ १४९ ॥

· · ·

[ Sutra 141 ]

सृष्टिरेषा समाख्याता सर्वसिद्धिफलोदया । 'व्योम्नि' द्वादशान्ते 'नाद' इति तच्छेषीभूतो मन्त्रो 'निवर्तते' इति द्वादशान्तावस्थितिलब्धोनमेषवशादपानक्रमेणान्तर्विशेषे। 'सृष्टिः' इति आप्यायकरत्वात्, सर्वेषामुत्तमादिसिद्धिफलानामुदयो यस्याम्। तेनैवं साधकैरनिर्भरमेव प्राणवृत्या मुक्तिप्रत्यूहपरिहाराय मुण्डान्तमाश्रित्य, तत उन्मेषदपानशक्त्याश्रयेण हत्प्रातिपर्यन्तं जपः कार्यः, उभयार्थिना तु उभयथापि,-इत्यर्थान्तव्यम् । इत्थं चास्य मन्त्रस्य अशुद्धतत्त्वसंहारशुद्धतत्त्वसृष्टिकारितया मुक्तिमुक्तिप्रदमेकमेव पूर्णं वीर्यम्, आराधकाशयभेदात्तु पृथग्विभज्य उपदिष्टम् ॥ १४१ ॥

· · ·

[ Sutra 142 ]

एवं च कुर्वता आत्मनो भैरवं रूपं सदा भाव्यं वरानने ॥ १४२ ॥

· · ·

[ Sutra १४२ ]

तस्य विद्या विनिःयन्ति जपश्च सफलो भवेत् ।

· · ·

[ Sutra १४२ ]

सर्वदशासु परभैरवचैतन्यरूपमालम्बनं ‘भावयतो’ विशुद्दात्मा विशोधनज्ञान्ति मुक्तिसाधनप्राप्तीः,-इति ‘विद्या:’ पाशाः प्रतिबन्धकाश्व निःयन्ति; अत एव जपो मुक्तिमुक्तिभ्यां सफलो भवेदेशां यथाभिप्रायम् ॥ १४२ ॥

· · ·

[ Sutra १४३ ]

जप्या निवेदयेहेवि भैरवाय वरानने ॥ १४३ ॥

· · ·

[ Sutra १४३ ]

पूरकरण प्रयोगण हृदि स्थिताय भैरवाय द्वादशान्तात् प्रवेशरूपेण पूरकप्रयोगेण मुमुक्षुस्तु फलानभिसंधिबन्धनात् ‘भगवन् जपमेवं संख्याकं गृहाण’ इति निवेदयेत् ॥ १४३ ॥

· · ·

कीदृशं त्रिस्थं च त्रितयान्वितम् । त्रिसिद्धिसिद्धिदं देवि

· · ·

१ क० पु० विद्या: प्रणिःयन्तीति पाठः ।

· · ·

'त्रिषु' उद्धासप्रवेशोभयात्मकेषु पदेषु ति- ष्ठति, -इति यः, तथा वाच्चा:प्राणात्मकेन 'त्रि- तयेनान्वितं' युक्तम्, उत्तममध्यमाधमभेद- त्रिप्रा या सिद्धि: साधकेभ्यः, तथा सिद्धिरेत- द्विलक्षणा सुमुक्षोस्मुक्तिरुपा, तामुक्तवक्ष्यमाण- युक्त्या ददाति यः । त्रिसिद्धिरिति सिद्धिश्वेति योजयित्वा व्याख्येयम् ॥

· · ·

[ Sutra १४४ ]

किं च सरहस्यमुदाहतम् ॥ १४४ ॥ योजनिकायां पञ्चप्रणवाधिकारं च वक्ष्य- माणनीत्या सुमुक्षुबुसुक्षूणामूर्ध्वे द्वादशान्तमा- हतं प्राप्तितम्, उद्ध्वोच्चाहतं हृद्यान्तं प्राप्तितं सरहस्यं कैश्चिदेव विकसितमध्यमार्गैर्लभ्य- मिल्यर्थः ॥ १४४ ॥

· · ·

सिद्धिवैशिष्ट्येनास्य साधकं प्रति विशेषं वकुमाह शान्तिके मानसो जप्य उपांशु: पौष्टिके स्मृतः ।

· · ·

[ Sutra १४५ ]

सशब्दश्श्राभिचारेडसौ प्रागुदग्दक्षिणामुखः ॥ १४५ ॥

· · ·

एतद्याच्छेष्टे आत्मा न श्रुणुते यं तु मानसोडसौ प्रकीर्तितः । आत्मना श्रूयते यस्तु तमुपांशुं विजानते ॥ १४६ ॥

· · ·

परे श्रृण्वन्ति यं देवी सशब्दः स उदाहृतः । मानसों मध्यमायां वाची । उपांशुसशब्दौ तु सूक्ष्मस्थूलप्रयत्नायां वैखर्य्याम् ।

· · ·

त्रयस्यास्य भोगहेतुत्वमन्यत्राप्ययुक्तकम् । 'मध्यमो भोगमोक्षाभ्यां उपांशुः सिद्धिदायकः । वाचिको भूतविषजित्सशब्दश्श्राभिचारिकः ॥' इति । एवं वदन् पञ्जयन्तीपरावाग्भ्यां मुक्तौ जीवन्मुक्तौ च जपः कार्यः,--इति सूचयति ।

· · ·

[ Sutra १४७ ]

उक्तं च 'जीवन्मुक्तौ परो जेयो मुक्तौ मुद्रितमेव चः । इति ॥ १४७ ॥

· · ·

१ क० ख० पु० आत्मना श्रुणुते इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १४७ ]

जपोपयोगिनीमक्षमालां निर्देशयति अष्टोत्तरशतनेव अक्षमाला समेरुका ॥ १४७ ॥

· · ·

[ Sutra १४८ ]

रुद्राक्षर्हिड़्गुपत्राक्ष-पुत्रजीवकमौक्तिकैः । स्फाटिकी मणिरत्नोत्था सौवर्णी वैद्रुमी तथा ॥ १४८ ॥

· · ·

एताश्च दशाक्षमाला देवेशि गृहस्थानां प्रक्रीर्तिता । अष्टाभिरुत्कृष्टेन अधिकेन शतेन । एका-रेण अधिकसंख्याया व्युदासः, सप्तविंशति-चतुष्पञ्चाशत्संख्याया अपि भावात् ॥

· · ·

[ Sutra १४९ ]

यथाकमम् सुतं ध्यात्वा परां शक्तिमध्यभागांस्ततो मणीन् । शक्तिस्थानं शिवस्याध्वा ततस्तद्मिणिं स्मरेत् ॥ १४९ ॥

· · ·

[ Sutra 150 ]

ससविंशातिभिः कुर्या- त्रिगुणैर्वा चतुर्गुणैः ॥ १५० ॥

· · ·

[ Sutra 151 ]

समैस्तु संहतेरेकं शिवतत्त्वात्मकं मुखे । न तं विलड्‌येद्विधान सृष्टिसंहारकारणम् ॥ १५१ ॥

· · ·

[ Sutra 151 ]

अत्र च नवानाम् -अष्टादशानां वा षट्- त्रिंशतो वा तत्त्वानां तत्वदीक्षायामिह मृत्यो- जयादौ गणितानां परशक्तिशिवात्मकस्थूलसू- क्ष्मपरभेदत्रिविध्यादेवसंख्याकत्वमेव भवति,- इति तत्र व्यासिरस्ति ॥ १५१ ॥

· · ·

नैष्ठिकानामाह

· · ·

[ Sutra 152 ]

वीरस्थानरतानां हि वीराणां वरवर्णिनि । महाश्राहाक्षसूत्रं तु सर्वकामफलप्रदम् ॥ १५२ ॥

· · ·

[ Sutra 152 ]

‘वीरस्थानं’ ईशानादि, ‘महाश्राहं’ नर- स्थ, ‘वीरा’ निष्कम्‍पा: ॥ १५२ ॥

· · ·

[ Sutra 153 ]

एतचु गृहस्थेन न कर्तव्य-मुद्रे-गजननं परम् । यतत एवं तस्मातु स्फाटिकी मालां जपतव्या साधकोत्तमैः ॥ साधकोत्तमैर्गृहस्थैः ॥ १५३ ॥ सा हि साधयेद्विविधान्कामान्धमान्मध्यमोत्तमान् । विधविधसिद्धिऋद्धिगतिविद्यातत्त्वाव्यासिरूपान् । सुमुक्शोस्तु दशविधाक्षमाला उत्कृष्ट ॥

· · ·

[ Sutra 154 ]

उपसंहरति एवं हृदम्बुजावस्थो यष्टव्यो भैरवो विभुः ॥ १५४ ॥ सबाह्याभ्यन्तरं कृत्वा पाश्वाद्यजनमारभेत् । सह ‘बाह्याभ्यन्तराभ्यां’ देहपुष्टकभैरव-

· · ·

त्वापादनाभ्यां वर्तते यो, याग एक एव न तु करयोर्देहेऽन्तश् अन्यान्यरूपो भैरवैक्यस्यैव प्राप्यत्वेन उपदेश्यमाणत्वादिति। 'सबाह्याभ्यन्तरम्' इत्यैक्येन य उपसंहतो बाह्यश्रिदैरे-

· · ·

डशेषविश्वापणात्मा, तं कृत्वा ह्यागप्रतिबिम्बकरूपं च बाह्ययागम् अभिसंधाय, -इत्यपि च 'सबाह्याभ्यन्तरं कृत्वा' इत्यस्यार्थः। पश्चादिति जपनन्तरं

· · ·

'महाशून्यालये वह्नौ भूताक्षविषयादिकम्। हूयते मनसा सार्थ स होमः सुक चेतना॥'(१४५श्लो०)

· · ·

इति श्रीविज्ञानभैरवोक्त्या द्वादशान्ते मन्त्रस्मरणपूर्वकं विश्वभावापणरूपं होमं विधाय अन्तर्यागप्रतिबिम्बरूपं यजनमार्भेत बाध्य-मित्यर्थः॥ १५४ ॥

· · ·

[ Sutra १५४ ]

आत्ममन्त्रार्घपात्रमण्डलबैरवकुसुमादिद्रव्याणां कर्तृकरणापादानाधिकरणसंप्रदानकर्मकारकरूपाणां ब्रह्मापणहष्ष्या परमद्रैतापाद-नरुपबाध्यापूजनाभ्यासपरिनिष्ठया सर्वव्यवहारेषु सर्वकारकाणां चिद्बैरैक्यं प्रल्यभिज्ञाप्यते, -इति यद्‌दहिर्योगसतत्त्वं तत्प्रस्तावन्नाय

· · ·

[ Sutra 155 ]

कर्तृकरणसंस्कारात्मकान्तर्यागानन्तरं कर्मोदिसंस्काराधायकापादनादिसंस्कारार्थमर्घपात्रविधिं तावदाह तन्त्राघपात्रिमादौ वै सौवर्णे राजतं तथैव ॥ १५५ ॥

· · ·

[ Sutra 156 ]

शाङ्ं शम्बूकं शौक्तं वा ताम्रं मृण्मयमेव वा । पनप्त्रपलाशोत्थं गृहीत्वा क्षालय वारिणा॥१५६॥

· · ·

[ Sutra 157 ]

अग्नजलेन देवेशि प्रलिप्यागुरुचन्दनैः । मृष्टधूपेन संधूप्य वारिणापूरयेततत् ॥ वरणपूरितेन शुद्धेन ॥१५७॥

· · ·

'अर्घपात्रं' रक्षाधाम । 'तत्र' इत्यन्तयोगादैर्वीभावे जाते सति, आदाविति कुसुमादिसंस्कारार्थम् । सौवर्णादि सुमक्षोऽर्थासंभवम् । 'शम्बूक:' सामुद्रः प्राणिविशेषः ।

· · ·

[ Sutra १५७ ]

'पलाशो' यज्ञियस्तरः । 'आक्षालनं' भेदशल्यापनयनम् । 'आपूरणम्' अशेषविश्वमयीभावनम् ॥ ॥ १५७ ॥

· · ·

ततः ताडयेदक्षमुचरन । वर्मावगुण्ठितं कृत्वा अत्रानुचकमपि अनने मन्त्रेणाप्यायनममृतसुधया कार्यम् ॥ अनन्तरं यागं तत्रैव विन्यसेत् ॥ १५८ ॥

· · ·

[ Sutra १५८ ]

इज्यते इति 'याग:' मन्त्रगणः । अननेनैव चात्र पूजनमपि सूचितम् ॥ १५८ ॥

· · ·

पूर्वोक्तेन विधानेन अन्तर्यागोकासनादिपूर्वं स्फुरत्तेजोरूपसकलमन्त्रैकादशिकानिष्कलतद्भन्यासयुक्त्यत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra 159 ]

ततोऽपि प्रोक्ष्यस्तेन समासतः । यागार्थो द्रव्यसंघातः परावृत्यवष्टम्भन अवलोक्यते शेषः । ‘प्रोक्षणम्’ अत्र तेजोमयत्वापादनम् ॥ ततः पुष्पादिभिः शिरसि चिन्दैरवं पूज- यित्वा ततः यजनमारभेत् ॥ १५९ ॥

· · ·

[ Sutra 160 ]

अत्र भूमिकां रचयति शक्तिं न्यस्य ततश्वादौ व्योमाकारां सुजाज्वलाम् । सकलव्यापिकां सूक्ष्मां शिवाधारां तु सर्वगाम् ॥ १६० ॥ ओंकारदीपितां देवीं नमस्कारावसानिकाम् ।

· · ·

शिव ‘आधारः’ आश्रयो यस्यास्तां प्रथमो- न्मेषरूपां विन्यसनीयाशेषासनादिभित्तिभूतां, चिन्मात्रमूर्तित्वेन ‘व्योमाकारम्’ अनुपाधि-

· · ·

[ Sutra 160 ]

जतवरूपस्फुरत्तया 'सुजाज्वलां' गर्भीकृताशो-पविश्वतया 'सकलव्यापिकां' सर्वलक्ष्यत्वात् 'सूक्ष्माम्,' आधारमासनपक्ष्म आध्येयं च शिवं प्राप्यावस्थितत्वात् 'शर्वगां देवीं' च शक्ती-दीप्तिप्रदर्शिनीं परमेश्वरीं शक्तिमाधाररूपां परिकल्पनीयस्य अशेषस्य तदुत्थत्वेन शिवमयत्वमनुसंधातुम् उक्तवक्ष्यमाणव्यासिकेन 'ओंकारेण' परमेश्वररूपेणोत्तेजितां 'ओं आधारशक्त्यै नमः' इति प्रयोगेण न्यस्य उत्तरं विधिमार्भेत्यर्थः। एष च शक्तिन्यासः पूर्वत्र अन्त-योगादापि सर्तेव्यः॥ १६० ॥

· · ·

[ Sutra 161 ]

अनन्तं चैव विन्यस्य धर्मं ज्ञानं तथैव च ॥ १६१ ॥ वैराग्यं च तथैश्वर्य-मात्रेय्यादिक्रमेण तु । अधर्मं च तथाज्ञान-मवैराग्यमनैश्वरम् ॥ १६२ ॥ संधानकीलकांशैव अधःछादनमूर्ध्वगम्

· · ·

[ Sutra १६३ ]

पद्मं सकेसरं देवी कर्णिकां पुष्कराणि च । मण्डलत्रितयं देवा-च्छक्तीश्वापि शिवान्तकम् । मूर्ति ब्रह्मकलाजालं नवतत्त्वं त्रितत्त्वकम् ॥ १६३ ॥

· · ·

[ Sutra १६४ ]

भैरवाष्टकविद्याढ्य-लोचनं शक्तिरिकां तथा । शक्तित्रयं परं देव-महर्षट्समन्न्वितम् ॥ १६४ ॥

· · ·

[ Sutra १६५ ]

विन्यस्य भावयेदेवी सततं विधिपूर्वकम् । विधिपूर्वकमिति, पूर्वोक्तध्यानादियुक्त्ये- त्यर्थः । यदिहानुक्तं तत्पूर्ववतोऽनुसंधेयं, यच्च पूर्वत्र नोक्तं तदितोऽनुसंधेयमधिकारभेदेनान्तर- हिर्योगयोः पर्यायेण प्रकृतिविकृतिरूपत्वात्; सर्व चैतत्पूर्व निश्रितम् ॥ १६५ ॥

· · ·

[ Sutra १६६ ]

निर्वर्त्य तु यथान्यायं प्रहष्टेनान्तरात्मना । स्वागतं चाध्र्यपात्रं च सन्निधानं तथैव च । रोधं निष्ठुरया कुय्याद्-न्मूलमन्त्रमनुस्मरन ॥

· · ·

[ Sutra १६७ ]

पूजा सुविपुला कार्या गन्धधूपादिगादिभिः । मुद्रां प्रदर्शयेत्पश्चात्त्रिधा त्रैकाल्यकर्मणि ॥

· ·

·

[ Sutra १६८ ]

तत आवरणं बाह्ये विनिवेइयं वरानने । ईशपूर्वयाम्यसौम्य-वरुणान्ते प्रकल्पयेत् ॥

· · ·

[ Sutra १६९ ]

वर्णानां पञ्चकं देवी स्वध्यानगुणसंयुतम् ।

· · ·

[ Sutra १७० ]

आग्रेयैशानरक्षःसु सामीन्द्रदिशोरपि ॥ १७० ॥

· · ·

[ Sutra १७१ ]

उत्तरान्तं निवेश्यं तु अद्धानां पञ्चकं तथा । नेत्रं तु कर्णिकायां वै पूर्वस्यां दिशि संस्थतम् १७१

· · ·

[ Sutra १७१ ]

एतदपि पूर्वमेव व्याख्यातम् । 'प्रहष्टे- नान्तरात्मना' इति भैरवावेश(वेश)मयेन- त्वथः । अत्र पूर्वं श्रीमदघोरेऽर्घन्यासः मा- तव्यः । 'सामीन्द्रदिशोरपि उत्तरान्तम्' इत्य- त्रेन्द्रादिशी उत्तरान्तं चतुर्दिक्कमन्त्रं कल्पयेदिति योज्यम् । यथोक्तं पूर्वम् 'अमीशारक्षोभ्यचतुर्दिक्षु च तं न्यसेत् ।' (२१०८) इत्यादि ॥ १७१ ॥

· · ·

सर्वत्र ध्यापकं विधिमाह स्वमन्त्रेण तु सर्वेषा- मध्यं पाद्यं समाहितः । दद्यादिति शेषः ॥

· · ·

१ क० ख० ग० पु० दिशीति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १७२ ]

समाहितत्वं स्फुटयति मन्त्रसङ्करपुष्पाणि न कुर्याद्साधकः सदैव ॥१७२॥

· · ·

[ Sutra १७३ ]

न बाहु पुस्ततां वापि मन्त्राणां परिकल्पयेत् । परिपाट्या तु दातव्यं न मन्त्राल्लड्भयेत्कचित् ॥ १७३ मन्त्राणां सङ्करो यत्र ताहंशि पुष्पाणि न कुर्यात्, नान्यमन्त्रेणान्यमर्चयेदित्यर्थः । तदित्थेवं कृते सति साधकः परसिद्धिपात्रं भवतीत्यर्थः ॥ १७३ ॥

· · ·

एवं च स्वमुद्रामन्त्रसंयुक्ता-न्युगपत्परिकल्पयेत् । ध्यानपूजादौ स्वमुद्राभिश्र मत्रैश्व संयकान्देवान् परिकल्पयेत् । येषां विशिष्टमुद्रा नोक्तास्तेषां 'कपालं चैव खड्गाञ्चमुक्तेष्ट प्रदर्शयेत् ।' (स्व० १४२०) इति भाविनं विधिं स्मरेत् ॥

· · ·

[ Sutra १७४ ]

'पूजा सुविपुला कार्यो' इत्युक्तमसंभवद्वितस्तु किं कुर्यादित्याह । अध्यर्ध पाद्यं च धूपं च नित्यं तावत्समाचरेत् । सर्वेषामेव मन्त्राणां विधिरेष प्रकृतिंतः ॥ विच्छायवर्ज नित्यं पूजयेत्, सर्वथा विगभावे तत्तशाम्बकादिनापि व मनसैवापि पूजयेदित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra १७५ ]

एवमसंभवदित्तविषयामर्ष्यपाद्यपूजादिसं पाद्यां पूजां प्रसाद्हदुकतवा प्रकृतमनुबध्नाति भैरवाष्टकलोकेशन्साखान्सं परिकलपयेत् ॥

· · ·

अथ बाह्ये ईशानविन्यासं प्रणवादिनमोऽन्तगम् ।

· · ·

[ Sutra १७६ ]

पूर्वीशानपर्यन्तं कलपयेत विधानतः॥

· · ·

[ Sutra १७७ ]

आमर्दकं च पूर्वे वै ईशानाधिपति विभुम्। ईशानेः सकवन्धेश्व सशूलोन्धंभीषणे:॥

· · ·

[ Sutra १७८ ]

चितिभिः प्रज्वलन्तीभिः शिवारावैः सुभीषणे:। अधिक दक्षिणे भागे कालाग्नि पश्चिमे तथा

· · ·

[ Sutra १७९ ]

एकपादं तथा सौम्ये आग्रेय्यां त्रिपुरान्तकम्। नैर्ऋत्यामभिजिह्वं तु वायव्यां तु करालिनम्॥

· · ·

ऐशान्यां भीमवक्त्रं तु ईशानेशाः प्रकीर्तिताः॥

· · ·

[ Sutra १७९ ]

एते च श्रीकामरूपोज्जयिनीकाइमीरकाक्षीकरवीरदेवीकोहोडियानहिरण्यपुरवासिनः, - इत्याद्यादेतदाधारपीठादिपूजापि अर्थसिद्धये । अत्र ‘इमशानैः सक्तकन्धैः' इत्यादि सर्वइमशानसाधारणम् । इस्थंभूतलक्षणे चैतस्त्र्त्तीया: ॥ १७९ ॥

· · ·

[ Sutra १८० ]

एतांश्र तर्पयेनमत्स्यमांसाद्यै-रासवैर्विविधैस्तथा ॥ १८० ॥ गन्धं पुष्पं तथा धूपं सर्वेषां तु प्रदापयेत् ।

· · ·

[ Sutra १८१ ]

इमशानानि हृदागे नोक्कानि मा भूदेह-शोष,-इति, एवमुग्रत्वादादौ मत्स्यादिभिस्तर्पणं ततः पूजा, एतानि यतिविधयाण्येव । अत्र च पक्षे लोकपालाध्वावरणे पृथक् कार्यं, तथा च पञ्चावरणा पूजा मवति ॥ १८० ॥

· · ·

[ Sutra १८१ ]

अत्र च प्रणिपातं ततः कृत्वा जप्वा मन्त्रं सुभावितः ॥१८१॥

· · ·

[ Sutra १८२ ]

रेचकेन प्रयोेग्निवेद्य विधिपूर्वकम् ।

· · ·

[ Sutra १८२ ]

मुढ्रडुद्धारणमस्कारा-नकृत्य चैव ततो व्रजेत् । अभिकुण्डसमीपं तु अर्घहस्तः सुभावितः ॥

· · ·

[ Sutra १८२ ]

मन्त्रामिति मूलमन्त्रसहितं, रेचकेन ‘विधि-पूर्वकम्’ इति द्वादशान्तारोहतद्विश्रान्ततद्वरो-हपूवं नासाग्रेण जप्तं मन्त्रं सपुष्पं ‘भगवं ग्रह्हाण’ इति प्रयोगणार्पयेत् । भक्तिवैवश्यो-न्मिषण्णादमर्शंमयो धनिमुखवाच्यापरपर्यायो हुडड्कारः ॥

· · ·

[ Sutra १८३ ]

कुण्डत्संस्कारानाह कुण्डं तु लक्षणोपेतं प्रोक्षयेदक्षवारिणा ॥

· · ·

[ Sutra १८३ ]

कवचेनावगुण्ठयैत-दक्षदर्भैण चोद्धिखेत् ॥

· · ·

[ Sutra १८४ ]

उद्धृत्य प्रोक्षयेत्पश्वाद्दशमन्त्रेण भामिनि । पूरणं तेन कर्तव्यं समीकरणमेव च ॥ सेचनं कुड्टनं चैव लेपनं तेन कारयेत् ॥ प्रोक्षणं शोषणं चैव तथाऽऽलेषणं कारयेत् ॥

· · ·

[ Sutra १८५ ]

'लक्षणोपेतं' प्रतिष्ठाशास्त्रादिनिरूपितमानस्वरूपम् । परहृदवलोकनानन्तरं प्रोक्षणं शुद्ध्यर्थम्,—इति सर्वत्रोक्तम्, प्रोक्षणविशेषात्संताडनं तेनैव संग्रहीतम् । एते च प्रोक्षणादयः शोषणान्ताऽत्रयोदश कुण्डादिनिर्वपणादि निष्पत्तावपि वा तत्र क्रियाशक्त्यत्स्परमेश्वरीरूपसंपत्तये भावनया कर्तव्या: । 'उलिखेत्' खनेत् । 'उद्धरणम्' अशुद्धमृदपासनं 'संमार्जनं' रजोनिवारणम् ॥

· · ·

[ Sutra १८६ ]

अथात्र वागीश्वर्यवतारयोग्यतां कर्तुमब्जेऽणाभिमन्त्रणवज्रीकरणरहीकरणानि वचुमा आसिना चाभिमन्त्रणम् वज्रीकरणमभेण

· · ·

[ Sutra १८७ ]

तदेव ध्यायेत् रेखा: पूर्वापराख्य: । याम्यसौम्यमुखी चैका वज्रमेतत्करीतितम् ॥

· · ·

[ Sutra १८७ ]

त्रय इति लिख़द्यत्ययात्, उल्लेखनद्यापारेऽतत्कार्यम् । यद्वा पूर्वापरायतदर्मयमध्ये दक्षिणोत्तरायतं दर्भेकाण्डमेकं क्षिप्त्वा वज्रसंस्थानेन कुण्डस्य दार्ढ्यं जनयेत् ॥

· · ·

[ Sutra १८८ ]

किं त्वसिनैवाश्रिकुण्डं तद्भिः पूर्ववत्स्तरः । सबाह्याभ्यन्तरं छायं गृहहेतुर्थमीश्वरी ॥ १८८ ॥ निर्विघ्नं यहीं संपादयितुम् ॥ १८८ ॥

· · ·

[ Sutra १८९ ]

अथ वागीशया महत्तरकस्यासनं निरुपयति कुण्डस्य दक्षिणे भागे शुष्कगोमयमासनम् । तद्भिःण विष्टरं पुष्पं प्रणवेन प्रकल्पयेत् ॥ १८९ ॥

· · ·

[ Sutra १८९ ]

कुण्डान्तर्दक्षिणे गोमयासनोपरि दार्भं विस्तरं तदुपरि पुष्पं ‘ओं ब्रह्मासनाय नमः’ इति दध्यात् ॥ १८९ ॥

· · ·

एतदुपरि महत्तरमाह स्वनामपदसंयुक्तं स्वध्यानेन नमोन्तगम् ।

· · ·

१ महत्तरः स्वामी तस्यासनमिति ।

· · ·

[ Sutra 190 ]

आमन्त्रणपदेनैव ब्रह्माणं स्थाप्य पूजयेत्॥ पुण्पादिभिः सुधूपाग्रैर्ध्रुवेण तु यथाक्रमम्॥ अत्र च ‘ओं ब्रह्मन्संनिहितो भव नमस्ते’ इति प्रयोगः॥

· · ·

[ Sutra 191 ]

अत्र रहस्यलाभार्थमाह चतुष्पथं कुण्डमध्ये दर्भाभ्यां प्रणवेन तु॥ पूर्वसौम्याग्रभागाभ्यां विष्टरं तस्य चोपरि।

· · ·

[ Sutra 192 ]

पुष्पं तस्योपरिष्टात्तु हृदयेनैव पूजयेत्॥ वागीश्रीं च समाहूय प्रणवादिनमन्त्रगाम्॥

· · ·

[ Sutra 193 ]

‘हृदयेन’ नैष्कलेन वागीश्वर्यैः ‘वागीशी’ पराशक्तिः। आह्वानामन्त्रणविभत्त्या पश्चात् ‘नमस्ते’ इति सर्वत्र प्रयोगः॥

· · ·

[ Sutra १९३ ]

अस्या ध्यानपूर्वीं पूजामाह नीलोत्पलदलश्यामां- मृतुमचारुलोचनाम्॥

· · ·

[ Sutra १९४ ]

सर्वलक्षणसंपूर्णीं सर्वावयवभूषिताम्। ध्यात्वा चैवविधां देवीं स्थापयेत्कुण्डमध्येतः॥

· · ·

[ Sutra १९५ ]

ऋतुकाल इवोत्तानां शिरसौशनासास्थिताम्। पूजयेद्रंधपुष्पप्यै- भवमन्त्रमनुस्मरन॥

· · ·

'देवी' ज्योतमां वाकूशक्ति 'कुण्डस्य' क्रियाशक्त्यात्मनो मध्ये 'स्थापयेत' अव- स्थितिं बन्धयेत्। 'उत्तानाम्' ऊर्ध्वधामप्रस्रात्कततननरुपाम्, अत एव चारु 'लो- चनं' प्रकाशो यस्या:। नीलोत्पलइयामलत्वं तु मायीयरूपापेक्षंमस्या:। 'ऋतुकाल:' शुद्ध- विदात्मवह्यादिजननौन्मुख्यं 'शिरसा' परा-

· · ·

[ Sutra 195 ]

रूपेण 'पेशाने' स्वात्म्यभट्टारके 'संस्थितां' नित्यसंबद्धामिशानादिशि निष्ठशिरसं च । किं कुर्वन् भवति तेन तेन सकलब्रह्मभव्यादिरूपेण 'भवो' निष्कलभट्टारकस्तस्य 'मन्त्रमनुसरन' तत्सत्तासमाविष्टः ॥

· · ·

किं च तततो मुद्रां दर्शयेत संनिधानाय मन्त्रवित् । 'मुद्रां' योन्याख्याम् ॥

· · ·

[ Sutra 196 ]

ततोऽत्रिपात्रमादाय शिवाम्भोडरेण प्रोक्षयेत् कवचेनावगुण्ठ्यापि प्रणवेनैव पूजयेत् । अरण्यादिसमुद्धृतं लोकान्तं विधानतः ॥

· · ·

[ Sutra 197 ]

अभिमित्युत्तरस्यं काकाक्षिवदिहापि संबन्धयम् ॥

· · ·

[ Sutra १९८ ]

अथऽग्निं तु शुक्रवद्यावाचैतन्यं प्रणवेन तु । कल्पयेदस्येति शेषः । नासापथेनाऽग्निं प्रवेश्य स्वचैतन्यैकिकारं नीत्वा रेचयेदिति गुरवः । ततोडपि षडङ्गेनैव संपूज्यामृतत्वं धुवेण तु ॥ १९८ ॥ 'धुवेण' इति परचैतन्यमन्त्रेण श्रीनिष्कलेन षडङ्गेनैव परामृतापादनरूपं पूजनमस्य कुर्यादित्यर्थः ॥ १९८ ॥

· · ·

[ Sutra १९९ ]

अथआत्मानं भैरवं ध्यात्वाऽग्निं ध्यात्वा तु बीजवत् । धुवेण कुण्डवाह्ये तु त्रिधाभ्राम्यावतारयेत् ॥ १९९ ॥

· · ·

[ Sutra 200 ]

योनीं तु बीजवत्क्षित्वा भैरवेण शिवाम्बसा । आत्ममुचार्य संप्रोक्ष्य योनीं प्रच्छादयेद्‌युधा: ॥ २०० ॥

· · ·

'त्रिधाबीजाम्य' इति योन्याकारसंभुटितं पात्रं सक्यापसव्य क्रमेण त्रिधा योनिक्षोभार्थमाश्रास्य 'अवतारयेत्' योनीं प्रापयेत् । 'भैरवेण' तु श्रीनिष्कलैन । 'ध्रुवमंत्रेण' इति प्रणवेन तदुच्यमेखलासंस्थै: प्राग्‌भैरुदगयैर्हुं तद्‌भगवैमनो दर्भैरक्षवाटं प्रकल्पयेत् । श्रीमंत्रराजे 'इत्यमूर्ध्वमुखै:' इति चोपकल्पितसुपेक्ष्यम् । 'बुध:' शिवसमावेशैकशाली । आत्मनो हेतुकर्तृत्वं शवस्य तु मुख्यकर्तृत्वम् -इत्यादिविद्याख्यानमसद्‌, शिवीभूतस्यैव शिवयागेधिकृतत्वात् केवलत्र पशुभावशान्त्या पशुत्वे वा कथं मोचकता,

· · ·

१ ख० पु० तन्त्रराज इति पाठ: ।

· · ·

'मन्त्रा: करण'भूतास्तु पञ्चकायैस्य साधने ।

· · ·

आचार्य: करणं प्रोक्त: शिवरूपो यतः स्मृतः ॥' ( स्व० ३।१६० )

· · ·

इत्यादिना च वक्ष्यमाणेन का संगतिरित्यास्तामेतत् । अयं त्वत्र रहस्यार्थोडनुप्रनुमुद्रितोऽस्मद्रुवकपारम्पर्यायातः प्रकाइयते

· · ·

'परावाक्याहेशी जगदजनयत्स्वाप्रथनतो

· · ·

विधुद्वान्तर्धोमा विकृतिकलनाइस्तविभवम् ।

· · ·

श्रितजयेष्ठास्फाराच्चनिततनुरेषा तदुचितं

· · ·

शिशुं दृश्या रौत्रा प्रथयति शिवाभेदसरसम् ॥'

· · ·

अत: पूर्णाहन्तामृत्ररससमावादसुहीत:

· · ·

शिवावेशाद्वाचं शिवरसपरोन्मुखयुभगाम् ।

· · ·

कवयेऽणाक्रम्य प्रवरगुरुरम्यादि निखिलं

· · ·

शिवैकात्मख्यातमध्युतिमयमयं संजनयति ॥'

· · ·

[ Sutra २०० ]

इति ॥ २०० ॥

· · ·

किं च

· · ·

[ Sutra २०१ ]

अक्षवाटं ततो न्यसेत् । अक्षोणैव चतुर्दशु दमैरैव प्रकल्पयेत् ॥ २०१ ॥

· · ·

१ क० म० पु० रूपे व्यवस्थित इति पाठ: । २ ख० पु० स्पष्ट्रेति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra २०१ ]

देव्या गुह्यर्थमक्षवाटं जवनिकास्थानीयं रक्षार्थमूर्ध्वमुखैर्दर्भैर्न्यसेत् ॥ २०१ ॥

· · ·

अथान्तर्वध्यो देव्या: सशवाराक्षमन्त्रेण दर्भैणैव तु कड़णम् । दक्षहस्ते तु बन्धीया-दृश्रमन्त्रमनुस्मरन् ॥ २०२ ॥

· · ·

[ Sutra २०२ ]

रक्षार्थमग्रिगर्भस्य 'ओं कड़णं बन्धामि नमः' इत्यूहमन्त्रोदित । एवं सर्वत्र कर्मोचिल्येनोहमन्त्रा: कर्तव्या: । दक्षहस्ते पुंगर्मार्थं कड़णबन्ध: ॥ २०२ ॥

· · ·

एवं प्रोक्षणावगुण्ठनोल्लेखनोद्रणप्रोक्षण-दिशोषणान्तैत्रयोदशभिः संस्कारैः कुण्डं संस्कृत्य संपूज्य अभ्याभिमतरणवज्रीकरणकण्ठाच्छादनातमसंस्कारत्रयं यथहेतुर्थं कृत्वा, ब्रह्म-ण आसनावाहनपूजनानि विधाय, गृहमध्यलाभाय चतुष्पथं कृत्वा वागीश्यावाहनासन-पूजनश्रुतध्यानचैतन्यापादन (अमृती) करण-

· · ·

[ Sutra २०३ ]

विशेषध्यानत्रिरात्रमणयोनिप्रक्षेपान् नव संस्कारान् प्रकल्प्य, पुनर्वागीश्वर्या: प्रोक्षणयोर्निप्रचछादनाक्षवाटकल्पनकडूनवन्धांश्वतुःसंस्कारान्विधाय, अग्नेद्रीक्षादिकर्मसंपत्तिसमर्थमात्रं देहं संपादयितुं वक्रादिक्रमाद्भांाधानादिसंस्कारानाह गर्भाधानमतो भवेत्। अपरास्यातिराहुत्या पूजनं हृदयेन तु ॥ २०३ ॥ हृदा त्रिराहुतिं दत्वा गर्भाधानं कृतं भवेत् । प्रणपूर्व पश्चिमवक्रबीजं लकारमुचार्ये'ग्भाधानं करोमि स्वाहा' इति त्रिः कृत्वा 'हृदयेन' नैष्कलेन 'गर्भाधानं संपद्यतां स्वाहा'इति त्रिर्जुहुयात् । एवमुस्रत्रानुसमयम् । अत्र 'पूजनं हृदयेन तु' इति मध्यग्रन्थ: पूर्व योग्य; तेनादावड्मम्रेण 'अधिगर्भाय नम:' इत्यर्चनं ततो वक्रमन्त्रेणाहुतित्रयं ततस्तेनैवा

· · ·

[ Sutra 203 ]

इदमन्त्रेणाहुतित्रयम्, उत्तरत्र ईदृश एव ऋमस्य भावात् ॥ २०३ ॥

· · ·

[ Sutra 204 ]

पुंसवनमाह | हृदा वै जलबिन्दुं तु दर्भाग्रेणात्र पातयेत् ॥ २०४ ॥

· · ·

[ Sutra 205 ]

गन्धपुष्पादिभिः पूजां शिखया कारयेतत: । त्रिराहुतिं चोत्तरेण शिखया च त्रिराहुतिम् ॥ २०५ ॥

· · ·

पुंस: कल्पनमेवं हि न स्त्री गर्भे तु जायते ।

· · ·

[ Sutra 205 ]

'जलबिन्दुं' पुंष्टकरूपं जीवमभिसंधातुं 'पुमान्भव' नमः इत्यन्तेन प्रयोगेण अत्रत्य- हिते गर्भे क्षिपेत् । शिखया नैष्कल्यात, उत्तरे- णति बकारेण । पुंस्त्वमुपचय: कार्ये शक्तत्वम्, अपचय: स्त्रीत्वम् ॥ २०५ ॥

· · ·

[ Sutra 206 ]

अथ सीमन्तं दक्षिणास्येन दर्भाग्रेण प्रकल्पयेत् ॥२०६॥

· · ·

[ Sutra 207 ]

ग्रीवामंसौ कटिं चैव बाहू जङ्घे प्रकल्पयेत् । प्रत्यङ्घानि च संकल्प्य सीमन्तोन्नयनं भवेत् ॥ २०७॥

· · ·

पृष्ठकोपारि स्थूलदेहप्रविभागमात्र्रमिह सीमन्तः । 'दक्षिणास्यम्' अघोरकवचमन्त्रः 'प्रत्यङ्घानि' करोदरचरणाजुल्यादीनि॥ २०७ ॥

· · ·

[ Sutra 208 ]

अत्र च गन्धपुष्पादिभिः पूजा शिरसा चाहुतित्रयात् । पूर्वमध्यापरान्वहौ तीनभागान्परिकल्पयेत् ॥ २०८ मुखहस्तपाददेशांस्तु होमात्तच तृत्तचक्रम् ।

· · ·

[ Sutra 208 ]

पूजेति काऱ्या, शिरसेति काकाक्षिवत् । आ- हुतित्रयाद्दोमादित्येकवाक्यता । तच्चैतद्ग- त्रयं शिवविद्यानराख्यातस्वतयारूपम् । मुखेन मूर्ध्ना पादाभ्यां गुभ्रमाक्षितोभयवात्रि दण्ड- भ्रदि: ॥ २०८ ॥

· · ·

[ Sutra 209 ]

'प्रत्यक्क्षाणि' इति यदुक्तं तद्विभक्तं कवाटव- ऋादि न्यसितं कवाटन्यासं तावदाह शिरांसि पञ्चाहुतीयेव ऊर्ध्वास्येन त्रिभिःस्रिभिः ॥२०९ कल्पयेदिति शेषः । 'शिरांसि' कवाटानि 'ऊर्ध्वास्येन' क्षकारेण । अत्र च सुतारिण्याच्चा: प्राग्वत्कला अनुसंधेया: ॥ २०९ ॥

· · ·

[ Sutra 210 ]

अथैतदनूद्य वक्तकलाभिवृङ्कलपनामाह पञ्चवक्त्रं तु संकल्प्य मध्यप्राग्याम्यसौम्यकम् । अपरं चाप्याहुतिभिः पूर्वास्येन त्रिसंख्यया ॥२९०॥

· · ·

[ Sutra २१० ]

वक्‍त्राणां निष्कृतिं तत्र दाहुतीनां त्रिसंख्यया । इति पूर्वमुक्तत्वात् आदौ मध्यसमूध्र्ववक्त्रक्षकारेण शान्त्यतीतानुसंधानेन प्रकल्प्य, पश्चात् 'पूर्वस्येन' यकारेण वक्त्रचतुष्टयं शान्त्यादिकलानुसंधिना प्रत्येकं तिसृभिराहुतीभिः कल्प्यं, मध्ये यदावुक्तत्वात् आदौ मध्यमवक्त्रन्यासः । एतच्च पू(स)व्‍त्रानुसंधेयम् ॥ २१० ॥

· · ·

[ Sutra २११ ]

नेत्रं नेत्रेण संकल्प्य मुखेष्वेवं त्रयं त्रयम् । आहुतीत्‍रितयेनैव 'नेत्रेण' सकलनেত্রमन्त्रेण ॥ २११ ॥ एतच तिलैः सर्वे तु कारयेत् । सर्वमित्यभिसंस्कारजातम्, आज्यं तु निष्पन्नस्य शिवाबिमेस्तर्पणाय, निष्पत्तिश्वास्य भैरव- रूपसैवेति ॥

· · ·

[ Sutra २१२ ]

ततः कलासमूहं च पञ्च चाथ चतुष्टयम् ॥ २१२ ॥

· · ·

[ Sutra २१२ ]

सीमान्तोन्नयनमध्ये एव तदृक्लादिन्या-सस्तत्रान्तर्वैलक्षण्येनेहोक्तः ॥ २१२ ॥

· · ·

[ Sutra २१३ ]

एवमीशानपुरुषकलाभिः प्रत्यङ्‌न्यासमुक्त्वा अघोरकलाभिराह अष्टाद्दानि तथा त्रीणि दश चाऽष्टावनुक्रमात् । शेषस्यैः संप्रकल्प्यैवं कलामूर्तिस्सततो भवेत् ॥२१३॥

· · ·

[ Sutra २१३ ]

अद्भानि 'हृदि ग्रीवा' (१५०) इत्यादि-प्रायुक्तानि । एवमिति प्रत्यङ्‌ तत्तङ्कलानुसंधिनाहुतित्रयेण । कला मूर्तिर्यसैति बहु-त्रीहिः ॥ २१३ ॥

· · ·

अथात्रैव अद्भानि विन्यसेत्पश्चात् हृदाद्यानी यथाक्रमम् । नेत्रस्रोक्त्वात् तद्र्जितानी सकलाद्यानि

· · ·

तन्मन्त्रैर्न्यसेत् । एवं 'प्रतिज्ञानि संकल्प्य' इति यदुक्तं तदेव पूर्वमध्येल्यादिना श्लोकषट्केन विभज्यते ॥ एवमेतत्सर्वं कृत्वा त्रिराहुतीं दक्षिणेन दक्षिणवक्रमन्त्रेण 'सीमान्तोन्नयनं करोमि' इत्यन्तेन दद्यात् ॥

· · ·

[ Sutra २१४ ]

अथ शिरसा चाहुतित्रयम् ॥२१४॥ चकारोनेनैवादौ पूजां कुर्यात्, - इति प्रस्तारापूरणं ध्वनति । यतु 'गन्धपुष्पादिमि: पूजा शिरसा चाहुतित्रियात्' (२।२०८) इति पूर्वोक्तं तद्गात्रयकल्पनया त्रितत्वकल्पनार्थम् ॥ २१४ ॥

· · ·

उपसंहरति सीमन्तोन्नयनं होयं एवं विभक्तावयवस्याग्रे: जातकर्म त्वथोच्यते ।

· · ·

१ ख० पु० प्रस्ताबापूरणं, ग० पु० प्रस्तारेतिं पाठः ।

· · ·

[ Sutra २१५ ]

अखेण वीजयेदम्भमखेणैव तु पूजयेत् । त्रिराहुतीं तु पूर्वेण अखेणैवाहुतित्रयम् । एवं मन्त्रहृदयेनैव जातकर्म कृतं भवेत् ॥ २१५ ॥

· · ·

[ Sutra २१६ ]

वीजं प्रसवाभिमुखीकरणं पूर्वेण यकारेण ॥ २१६ ॥

· · ·

एवं गर्भाधानसीमन्तोन्नयनजातकर्माणि कृत्वा अखेण प्रोक्षयेत्कुण्डं स्यः: सूतकशुद्धये । आपादितशिवभावोऽपि दीक्षादिसंपत्त्यर्थं यतोऽत्रि: शरीरं ग्राहयितस्तताश्शिवात्मनो देहग्रह: सूतकरूप: सर्वाशुद्धिप्रथमदूषर: शोध्य एव ॥ जातस्याभे:

· · ·

[ Sutra 217 ]

वक्‍राणुयुद्धाटयेतपश्‍वा-दृ‍क्‍रणैवाहुतित्रियात् । 'उद्दाटन' विकासः । यथा वक्‍राणि शोध्यान्यसिना आहुतित्रिययोगतः ॥ २१७ ॥ प्रतिवक्‍रं स्वमन्त्रेण परामृ‍श्य 'शोधयामि' इत्यूहाने‍ड्‌वहमुचार्ये त्रिजु‍हुयात् ॥ २१७ ॥

· · ·

तथा वक्‍त्राभिघारो वक्‍त्रेस्‍तु वक्‍रे वक्‍रे त्रयं त्रयम् । वक्‍त्रेष्वाभिघारो दीक्षिः । त्रयं त्रयमिति आहुतीनां दव्‍यादिति शेषः ॥

· · ·

[ Sutra 218 ]

वह्निः संरक्षणार्थं दिक्षु देवतान्यासं प्रस्तुतुमाह प्रोक्षयेत्कुण्डपार्श्‍वानि साङ्‌णैव शिवाम्बसा ॥२१८॥

· · ·

[ Sutra 219 ]

दर्भानास्तीर्थ पूर्वाग्र- न्द्रक्षिणोत्तरसंस्थितान् । सौम्याग्रान्पूर्ववारुण्योः परिधीन्विष्ठरास्तथा ॥ २१९ ॥ हस्तमात्रा: शाखा: परिधयः । समध्ययन्थ दार्भमासनं विस्तारः ॥ २१९ ॥ एवं क्रमात्क्रममन्तर्दर्भेपरिधिविष्टराः अग्निमन्त्रेण ते सर्वे न्यसनीयाः ।

· · ·

[ Sutra 220 ]

तत्र ब्रह्माणं पूर्वविट्टरे । रुद्रं च दक्षिणे स्थाप्य विष्णुं पश्चिमविट्टरे ॥ २२० ॥

· · ·

[ Sutra 221 ]

सदाशिवं चोत्तरेऽथ स्वनामपदचिह्नितम् । आदौ ध्रुवं स्मरेद्देवी नमश्शान्ते प्रकल्पयेत् ॥२२१॥

· · ·

[ Sutra २२१ ]

गन्धपुष्पादिभिः पूज्याः स्वरूपं तेष्वनुस्मरेत् । स्पष्टम् ॥ २२१ ॥

· · ·

[ Sutra २२२ ]

ततोऽनन्तः मेखलोपरि लोकेशान्पूजयेत्प्रणवेन तु ॥ २२२ ॥

· · ·

[ Sutra २२३ ]

एवं च रक्षार्थं जातबालस्य ब्रह्माद्या: पूजितास्तु ये । ततः कडङ्कं मुक्त्वा दक्षहस्तव्यवस्थितम् ॥ २२३ ॥

· · ·

[ Sutra २२४ ]

पुष्पं संगृह्य देवन शिवाग्रे नाम कल्पयेत् । गर्भस्य जातस्वादक्षान्तरस्य च विहितत्वात् गर्भरक्षाया अधिकारो निवृत्तः,-इति कडङ्कमोक्षः । 'देवन' मूलमन्त्रेण सप्रणवेन 'शिवाभ्रिंव नमः' इति नामकल्पनम् ॥ २२४ ॥

· · ·

[ Sutra 224 ]

अथ कवचेनोपचारं तु गन्धपुष्पादिधूपकैः ॥ २२४ ॥

· · ·

[ Sutra 224 ]

कवचेन निष्कलेन शिवात्मने नम इत्यन्तेन 'उपचार' पूजां कुर्यात् ॥ २२४ ॥

· · ·

अथ ऊध्व्रस्येनाहुतीस्तिस्त्रः कवचेन त्रयं पुनः । प्राग्वदूहूमान्त्रेण दद्यात् । एवं सूतकशुद्धिवक्त्रोद्धाटनवक्त्रशुद्धिवक्त्राभिघाराविष्टरादिन्या-सदेवतास्थापनतदर्चनकड्‌षणमोक्षणान्यष्टौ अन्तरसंस्कारान् कृत्वा नामकरणाख्यः पञ्चमः संस्कारः कृतः ॥

· · ·

[ Sutra 225 ]

अथ शिवनामाऽऽडितं वह्निं जनयित्वा सुरांस्स्ततः ॥२२५॥ विसर्जयेतु स्वस्थानं सावित्रों प्रणवेन तु ।

· · ·

[ Sutra १२६ ]

पुष्पादिभिः समभ्यर्च्य होमैरैव त्रिभिर्न्रिभिः । तुश्रार्थे भिन्नक्रमः । तेन सुरान् ब्रह्मादीन् सरस्वतीं च प्रणवादिस्वनामभिरभ्यर्च्य प्रत्येकमाहुतित्रयेण संतप्य ’क्ष्म्यताम्’ इत्युक्त्वा विसर्जयेत् ॥ १२६ ॥

· · ·

[ Sutra १२७ ]

अथ धाम्नैवेध्मास्तु होतव्य्या हस्तमात्रप्रमाणतः । चतुर्विंशतिसंख्याता: शिवाग्नौस्तर्पणाय तु ॥ १२७ ॥ ’धाम्ना’ निष्कलेन । ’इध्मा:’ अस्फुटिता ऋग्जुष्ट: सत्च्च: शाखा: ॥ १२७ ॥ एवं तिलै: संस्कारानुकृत्या आज्यकार्योन्स्कारान् प्रस्थोत्थमाज्यतृक्षकरेणेहोमभुवस्तस्कार्थमाह शुक्सुवौ संप्रताप्याभौ शिवाम्भोडक्ष्णोण प्रक्षयेत् ।

· · ·

[ Sutra २२८ ]

कवचेनावगुণ्ठ्यैतौ शिवाम्भौ ग्रामयेत्रिधा । ह्रेण मार्जयेदद्धि-भोग्रेणाथ संस्पृशेत् ।

· · ·

[ Sutra २२९ ]

पुनरस्तौ परित्राम्य प्रोक्षयेतौ शिवाम्भसा ।

· · ·

[ Sutra २३० ]

दर्भमध्ये संसृप्य भूरोडङ्कौ ग्राम्य तापयेत् । शिवाम्भसा मार्जयित्वा दर्भमूलेन संस्पृशेत् ।

· · ·

[ Sutra २३१ ]

शुद्धकुर्वाभ्यां ततो मूलं स्थापयेतावधोमुखौ । दर्भर्ाणां पृष्ठतः पूज्यौ दक्षिणेऽङ्क्षे: सदा बन्धे: ।

· · ·

मार्जनं प्रोक्षणमेव, तापनं काष्ठादिभाव-निवारणाय । यथोक्तम् '........................ तापयेच्चेसि त्रिधा । संजातौ तेन संतसौ काष्ठभावपरार्त्तसुखौ ।'

· · ·

[ Sutra २३१ ]

इति । सृष्टिक्रमेणात्र दर्भस्याग्रमध्यमूले स्तदग्रमध्यमूलस्पर्शेन त्रिश्रेणेन च इच्छादिशक्तित्रयमयत्वमनयोज्योयते। शुक्रशोणिताभ्यांमिति शुक्रशोणितोभयार्थः। संस्कारद्वादशकानन्तरं पूज्यावधोमुखाविति सृष्ट्युन्मुखत्वाभिप्रायेण । अग्नेदक्षिणे होतृवामे,-इति दीक्ष्याप्यायनाभ्यांमनयोःयुगपत्संबन्धेनाग्नीषोममयस्वापत्तिः

· · ·

अथ आज्यसंस्करणं कुर्व- द्राज्याधिश्रयणादिकम् । 'अधिश्रयणं' संप्रोक्षिते पात्रे प्रस्तुतस्य स्थानम्। कचित् अधस्तवणामिति पाठः। तत्‍त्राधि- करणभाण्डे ताडनमित्ययमर्थः

· · ·

[ Sutra २३२ ]

आदिशब्दैःसूचितान्‌ संस्कारानाह आज्यं संप्रोक्ष्य चाङ्ग्रेण कवचेनावगुण्ठयेत्

· · ·

[ Sutra २३३ ]

शिवाभौ ताप्यमानेन उद्धास्यं कवचेन तु । कुण्डस्य परितो देवी त्रिधा श्रम्य तु स्थापयेत् । यो ऽयं चाज्यपात्रं तापनं पृथमात्रेय्यां दिशि । उद्धास- नमप्रेरुद्ध्वा दीक्षः स्फुटतार्थम् ॥ २३३ ॥

· · ·

[ Sutra २३४ ]

उद्धरेत् संक्ष्वव ततः । तस्याज्यस्योत्कवं च कुयादिति षोषः ॥ केनेत्याह दर्भाग्रहयमादाय प्रदेशं मध्यग्रन्थितम् । पवित्रमेतद्धिहित- मुख्खवं तेन संक्षवम् । प्रसारिताङ्कुष्टतर्-नीमानं प्रादेशः ॥ २३४ ॥

· · ·

९ क० ग० ५० तापयेदिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra २३५ ]

कथमित्याह । अदृष्टानामिकाभ्यां तु गृहीत्वैतत्पवित्रकम् ॥ २३५ ॥ पराङ्मुखं तु त्रीन्वारान्संमुखं त्रिंस्तथैव च । अक्षेणैव तु मन्त्रेण असारभागापनयनायोच्वं, साराहरणाय संग्रहं ॥ किं च

· · ·

[ Sutra २३६ ]

अव्यक्तः शिवाम्निना॥२३६॥ अक्षेणैव कार्य इति शेषः ॥ २३६ ॥ तं ध्याचष्टे । दर्भोन्मुखं तु संगृह्य आज्यपात्रं निरीक्षयेत् । तेन प्रकाशयेत्। अत्र चावसरे स्वनेत्रतेजो- निरीक्षणेन परतेजोमयं चाज्यं कुर्यादित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra २३७ ]

निःशेषेण राजनं च ज्वलितेन दर्भेण सर्वतो ग्रामितेन दीपनमख्रेणैव । पर्यसिकरणं ततः ॥ २३७ ॥

· · ·

कथं धात्रात्रनमत्रमुचार्य तम्रावुल्मुकं क्षिपेत् । 'धात्रात्र' मूलेन सह परितः सन्तादग्रि- करणं तेजोमयत्वापत्तिः ॥ ततः धात्रैव विधिना मन्त्री प्रोक्षयेदक्षवारिणा ॥ २३८ ॥

· · ·

[ Sutra २३८ ]

'विधिः' शिवाभेदाभिसंधिः ॥ २३८ ॥

· · ·

किं च अभिमन्त्र्य षडङ्गेन अमृतत्वं शिवेन तु । निष्कलेन साङ्गेनाभिमन्त्रणमेवामृतत्वम- मृतसुधया ॥ एवमाज्यप्रोक्षणावगुण्ठनतापनोद्वासनश्रा-

· · ·

[ Sutra २३९ ]

मणोलवसंह्वावद्योतनननराजनपर्यन्त्रिकरणप्रोक्षणामृताख्यसंस्कारान् द्वादश कृत्वा सकृदुचारयोगेन पूजयेद्द्रवेण तु ॥ २३९ ॥

· · ·

एवं कर्तृपादानकरणाधीकरणकर्मणां ग्रहपात्रसुगादिस्थण्डिलाद्याज्यादीनां संस्कारैः सम्प्रदानात्मकभैरवदेवतैक्यापादनं कृत्वा तद्वै द्रढायितुमात्रिक्रियां भैरववर्गनमात्रभिसंधिमाह

· · ·

वक्रसंधानकं वक्रैराहुतीतितयेन तु ।

· · ·

[ Sutra २४० ]

एतद्वाचष्टे अपरास्त्येन तद्धरेसंधानं तु समाचरेत् ॥२४०॥ एवं सौम्यस्य वक्रस्य संधानं तु कृतं भवेत् ।

· · ·

[ Sutra २४१ ]

त्रिराहुतिप्रयोगेण दक्षिणस्याप्ययं विधिः ॥ २४१ ॥ पूर्ववक्रेडप्यथैव स्याद्दूर्वकवकं शिवान्वितम् । त्रिराहुतिप्रयोगेण वक्रसंधिः प्रकीर्तितः ॥ २४२ ॥

· · ·

अपरास्येति तन्मत्रेण, तदृकृषंधानमिति तैनैवापरकवकेण संधानमित्यर्थादुक्तरवकबीज-नामभ्यां विशिष्टस्य उत्तर्स्य । यदाह 'एवं सौम्यस्य वक्रस्य संधानं तु कृतं भवेत् ।' इत्यतश्र 'ओं लं सद्योजातवककण ओं वां वामदेववक्रमनुसंधे स्वाहा' इति प्रयोगः । एवम् 'ओं वां वामदेववककण ओं रं अघोरवकक्रमनुसंधे स्वाहा' इति प्रयोगः । एवमन्यत् । शिवान्वितमिति ईशानविश्रान्तिसारम् । अत्र प्रत्येकवकानुसंधिं त्रिसिलैर्जुहुयात् न तु आज्येन तत्संस्कारणामसमानात्वात् । पश्चिमप्रमुखमूर्ध्वे विश्रान्तः कार्याः, ॥ २४२ ॥

· · ·

[ Sutra 243 ]

सुसूक्ष्मोप्रति अस्यैव प्राधान्यादित्याह मुख्ययमूर्ध्वं स्मृतं वक्त्रे गुणत्वमितरेषु तु । अथ कर्मोच्चयानुगुण्येन यन्मुख्ये वक्त्रं तदूर्ध्वं स्रवत्व्यम्, - इत्यत्राप्यर्थेsनुसंधिमुक्त्वा प्रसादादिक्रमेदेन होममाह मुक्तिकामस्य दीक्षाय-मूर्ध्ववक्त्रस्य मुख्यता ॥२४३॥ एतत्रैमित्तिकविषये ॥ २४३ ॥

· · ·

[ Sutra 244 ]

काम्ये तु विभागेनाह पादलोलाञ्जनाया वै सिद्धीस्तु विविधाश्र्व या: । सदाशिवान्तगा: सर्वा: पूर्ववक्त्रे तु होमयेत् ॥ २४४ ॥ 'विविधा' इति उभयमध्यमाधमाः । होमयेदिति होमेन साधयेत् ॥ २४४ ॥ मारणोच्चाटनादौ तु विद्वेषे स्तम्भने तथा ।

· · ·

[ Sutra 245 ]

दक्षिणे चैव वक्त्रे तु होमात्सिद्धिः परा भवेत्॥२४५॥

· · ·

[ Sutra 246 ]

शान्तिकं पौष्टिकं चैव सौभाग्याकर्षणानि च । सौभाग्यारोहसिद्धिं तु उत्तरेऽपि होमयेत्सदा ॥ २४६ ॥

· · ·

[ Sutra 247 ]

आकर्षणं परचित्तादे: ॥ २४७ ॥

· · ·

नित्यविषयमप्याह पाश्र्वे च नित्यकर्माणि सर्वाणि तस्य विधिपूर्वकवात् ॥

· · ·

स एष विनियोगः प्रकृतितः ।

· · ·

एवं च यो यत्र वक्त्रे कर्म कर्तुं वाञ्छति स तद्वक्त्रे नयेत्। उद्धरे तु तस्म्याने यदृच्छयति

· · ·

(......येन यत्कर्म वाञ्छितम् ॥ तन्मुखेन तत् संकल्प्य...... ॥' (ख० २१२६४)

· · ·

इति ॥

· · ·

[ Sutra 247 ]

एवं प्रस्तुते नित्यकर्मणि आज्यभागो हि होतव्य ऊर्ध्ववक्त्रे तु पाश्चिमे । पाश्चिमे संयोजाते 'ऊर्ध्ववक्त्र' ऊर्ध्ववक्त्रस्थाने प्राप्तित इत्यर्थः ॥ २४७ ॥

· · ·

एवमस्य भैरवाप्तिपर्यन्तान् संस्कारान् कृत्वा बहुभैरववक्त्रानुसंधिना भैरवेणैकतां संपूर्य, इदानীমाज्यवह्योः ऋमेण त्रिधामत्‍वापादनार्थमाह

· · ·

[ Sutra 248 ]

आज्यपात्रस्य मध्ये तु दर्भो वै भैरवेण तु । न्यसितच्यो वरारोहे ततः वै वर्तमानकल्पना ॥२४८॥

· · ·

'तत्' इति मध्यस्यदर्भींद्रयदानाद्दर्‌मेनां त्रयाणां मार्गाणां कल्पना कार्या । दर्भ इति जातिविकल्पनम् ॥ २४८ ॥

· · ·

कथामित्याह उच्यार्य भैरवं पात्रे संपातं पात्य वर्तमानकल्पनां ।

· · ·

[ Sutra २४९ ]

नाडीतृतीयेण युगपत्तपात्रे भागत्रयं न्यसेत् ॥२४९॥ नाडीतृतीयरूपेण वर्म्मना मार्गत्रयेण भैरवं निष्कलमुच्यते । आद्यगतभागत्रयस्थित्या प्राणशक्या इच्छाज्ञानक्रियात्मना समं पातं विश्रान्ति कृत्वा वहिसोमसूर्यांतमकधामत्रयमयं भागत्रयं 'न्यसेत्' अनुसंदधीत ॥ २४९ ॥

· · ·

अत्र विभागः सुषुम्नां मध्यमार्गस्थां दक्षे पिङ्गां प्रकल्पयेत् । इडाभागे तु यत्तेजो वामे सौम्यं प्रकल्पयेत्॥२५०॥

· · ·

[ Sutra २५१ ]

एवमादयं त्रिधाममयीकृत्य तद्वोमादाहिमपि तन्मयीकर্তुमाह एवं त्रिभागं संकल्प्य सुवमापूर्व होमयेत् । भैरवेणैव मन्त्रेण ऋयै स्वाहान्तमेव च ॥ २५१ ॥

· · ·

[ Sutra २५१ ]

अग्रिभागाच्चु संग्रह्म मध्यनाडिस्थं प्रकाशानन्दसारमग्र्रीषोम- त्मकं धाम पृथक्त्वमाभासयतु वामे सोमतां श्रियांत्तु दक्षिणे तु वाहिंतां, तत्र सोमात्मकं हविषोऽन्तर्वर्तिनः प्रज्वालकस्याभावात् न म- ध्यवद्ददाहकार्मत्वम्,-इति तत्प्रकाशकरच- मात्रात् सूर्यरूपताप्युच्यते, उपादानौचियात्तु अग्नितापीयोग्रिभागोऽत्र दक्षिणः, अत एवेह पिङ्गलेयोग्रिनाम्ना दक्षिणाडी वयहिंता । तु- तीपटलो तु 'पिङ्गलामध्यमार्गेण वर्णौचारक्रमेण तु ' (स्व० ३१२२) इति, 'पिङ्गला मध्यमा नाडी' (स्व० ३१४९) इति च मध्यनाड्युक्तेति युज्यते एव,-इति न कश्चिदपूर्वोऽपरयुघातोदस्ति । तततो विभा- गोऽत्र दक्षिणकृतनाडीसंपातानुसारं स्वदक्षिणस्ततो होमोऽत्रैदक्षिणे भागे । एवं वामे- डपि ज्ञेयम् ॥ २५१ ॥

· · ·

[ Sutra 252 ]

अथ सुवेणाज्याहुतिं क्षिपेत् । सोमभागस्तु सोमाय स्वाहान्ते समुचरेत् ॥ 252 ॥ सप्रणवं निष्कलपूर्वोक्त्र मन्त्रः;— इत्यादिक- मादिशन् पूर्वोक्तमनुवदति धामादिप्रणवावायं च सुवेणाज्याहुतिं क्षिपेत् । क्रियाविशेषणमेतत् ॥

· · ·

[ Sutra 253 ]

तत्तद्विपं अग्नीषोमेति संज्ञे हि स्वाहान्ते धाम चादितः 253 प्रणवाज्यमध्यान्त सुवमापूर्व होमयेत् ।

· · ·

[ Sutra 254 ]

शुक्लपक्षे विधिह्रेप अग्नीषोमेल्यत्र अग्नीषोमाभ्यामिति प्रयो- गः । अयं शुक्लपक्षे विधिः । अन्यत्र तु कृष्णपक्षेऽन्थथा भवेत् ॥ 254 ॥

· · ·

[ Sutra 255 ]

सोमभागे भवेत्सूर्यो ह्यामिसंज्ञा तु पूर्ववत् । अग्नेः सूर्यस्य मध्ये तु आहुतिं प्रतिपादयेत् ॥ २५५ ॥ यतः सूर्यस्य मध्ये वै अमावस्यां विशेच्छशी । शुकुपक्षे सोमस्य पूर्णत्वात् सोमायेल्याहुति:। कृष्णपक्षे तु क्षीणस्येन्दो: सूर्यमण्डललक्षणात् सूर्यायेल्याहुति:। मध्ये तु अग्निसूर्याभ्यामिति । अन्यतु पूर्ववत् ॥ २५५ ॥

· · ·

[ Sutra 256 ]

एवमग्रेपि त्रिधाममयत्वं संपाद्य प्राशनार्थमतो होमो वक्त्राणां भैरवेण तु ॥ २५६ ॥

· · ·

[ Sutra 257 ]

अन्यानपि संस्काराने कप्रघट्टकेन शिवाग्रे: पुष्कलतासंपत्तिसतत्वानाह चूडाद्या ये तु संस्कारा अग्रे बालान्तसस्थितिता: प्राणणार्थाय सर्वेषां पूर्णामेकां प्रदापयेत्॥ २५७॥

· · ·

भैरवं तु समुचार्य आदिबिन्दादुपनयनादयो बालस्य ब्रह्मचारिणोदनते ये संस्थिता उद्धाहादश:। अत्र च 'अत्रे: चूडाद्या: सर्वे संस्कारा: सन्तु स्वाहा' इत्यान्त: प्रयोग:। पूर्णायामिति कर्तव्यता भविति॥ २५७॥

· · ·

एवं कृते सति प्रवृद्ध: शिवाग्रि: सर्वसिद्धिद:। सर्वेषां समच्यादीनां सर्वा: सिद्धीर्ददाति तद्व्रणे यर्थ:। एवं संस्कृताचिच्वाग्रेश्वर्थे पुन: संस्कारं विना नित्यकर्मार्थ च 'श्राप्याश्रपुरोडाश: पश्चात्संस्कारसंस्कृते। अनाहूते शिवे वहौ' इत्यन्यत्र उक्तत्वादनाहूतपरमेश्वर: एव॥

· · ·

[ Sutra 258 ]

अभिँ तु प्रोद्बेरतेपाश्रा-त्पात्रे संस्थाप्य रक्षयेत्। कवचावणितं रक्षितं कुर्यात्॥ २५८ ॥

· · ·

अथ कुण्डस्य चोत्तरे भागे विष्टरस्य च वाह्रातः। प्रणीतं कल्पयेतत्र विष्टरस्येति रुद्राश्रयस्य॥ प्रणीतं व्याचष्टे

· · ·

[ Sutra 259 ]

चमसं वारिपूरितम्॥ २५९ ॥ 'चमसं' दारुपात्रम्

· · ·

तत्र च यज्ञध्वंसनाशिनो विष्णोरासनार्थम् पुष्पाक्षततिलैैर्युक्तं पवित्रं तत्र विन्यसेत्।

· · ·

[ Sutra 260 ]

तत्संश्र प्राणवदि समावाह्य विष्णुनाम ततो नमः॥२६०॥ आमन्त्रणपदेनैव विष्णुं संस्थाप्य पूजयेत्।

· · ·

[ Sutra २६१ ]

स्वागतातासनपदार्थे: अत्र प्रागवत्प्रयोगतः तंतो विज्ञापयेतु तम् ॥२६१॥

· · ·

[ Sutra २६२ ]

पश्चार्थं यज्ञ आरभ्य आत्मार्थं वाथ साधकैः । भगवन्स्वात्मप्रसादेन यागे निश्चिद्रतास्तु नः ॥२६२॥ पश्चार्थं नैमित्तिके, दीक्षाविधानार्थं नित्ये, भगवन् काम्ये इति योज्यम् ॥ एवमितिकर्तव्यतां कृत्वा ततोऽसौ यजनं कृत्वा भैरवं तु प्रपूजयेत् ।

· · ·

[ Sutra २६३ ]

कथमिलाह स्थण्डिलोकविधानेन अनन्तादीन् प्रकल्पयेत् ॥२६३॥

· · ·

अत्र विभागं तावदुक्त्वा कर्मौचित्येन- स्विकृतजिह्वाकल्पनं कर्तुमाह ध्यात्वा वक्राणि पञ्चादौ सेन यत्कर्म वाच्छितम् ।

· · ·

[ Sutra 264 ]

तन्मुखयवक्त्रं संकल्प्य मुखं कुण्डप्रमाणतः।। २६४ ।। भावयेन्तव जिह्वास्तु वक्त्रे वक्त्रे प्रतिष्ठिता: । वक्राणां गुणमुख्यताकल्पनं पूर्वमेव सुवि- भक्तम्। सुखमित्यास्यम्।। २६४ ।।

· · ·

[ Sutra 265 ]

जिह्वानां दिग्विभागमाह प्रागायाष्टौ मध्य एका प्रागादि कृत्वा च ऐशान्तमष्टौ ।। तासां च काम्यार्थे दिग्गतास्तु या: या: प्रागादिदिगष्टस्थास्ता: काम्ये कम- णि इत्यर्थ: ।। २६५ ।।

· · ·

[ Sutra 266 ]

ताः कर्मचोदितैर्नामभिरुहिति राज्याथों द्वाहजननी मृत्युदा शत्रुकारिका । वशीकर्युच्चाटनी स्या- दर्थेदा मुक्तिदायिका ।। २६६ ।।

· · ·

[ Sutra २६७ ]

नवम्या: कर्मोचितं नामाह सर्वसिद्धिप्रदा मध्ये यत एवं तस्मान्मध्ये तु होमयेत् । एवंमुष्टितानां पूर्णा तु भैरवेणैव जिह्वानां कल्पनाय च पुन: पूर्णाहुति चैव भैरवेण प्रदापयेत् ।

· · ·

[ Sutra २६७ ]

एकेत्र मूलमन्त्रपूर्वम् 'अग्निजिह्वा: कल्पयामि' इति प्रयोग: । अन्यत्र 'जिहासंनिधिरस्तु खाहा' इति ।

· · ·

[ Sutra २६८ ]

अथ वह्नौ: परमसंस्कारकरणपूर्वमन्नतादिन्त्रकल्पयेदिति यदुपकृत्सं तन्निराहयति ज्ञालाग्रिं तु हृदग्र्रहं वह्निचैतन्य कल्पितम आत्महतस्थं तु संकल्प्य योगपीठं तु कल्पयेत् ।

· · ·

[ Sutra २६९ ]

मध्यजिद्धानुसारेण अग्निनाभौ तु कन्दुकम्‌ ॥२६९ नालं हृदवधि ध्यात्वा पत्रं तत्र वीचिन्तयेत्‌ ।

· · ·

[ Sutra २६९ ]

वह्निचैतन्यरूपतया‌ कलिप्तं भावितं ज्वालाग्रं 'हृदा' हनुम्रेण 'आग्रह्र' नासापथेन स्वीकृत्य हृत्तचैतन्यालैकभावेन भैरव्यकृत्य बाध्यवहे: सूक्ष्मदेहस्यापि भैरवतां कर्तुं 'योगोष्य शक्तय: श्वाक्या विस्फूर्जन्ति समन्ततः' (११५५) इति मतङ्गोक्तनीत्या 'योगपीठम' अनन्तादिसदाशिवान्तं शक्तिरुपमासनमस्य कल्पयेत्‌ ॥ २६९ ॥

· · ·

[ Sutra २७० ]

पत्राष्टकसमोपेतं सितवर्ण सुतेजसम्‌ ॥ २७० ॥ अनन्तं कल्पयेतत्र धर्मादिचरणान्तकम्‌ । ओंकारेण शिवान्तं च गतात्ममेतत्‌ ॥ २७० ॥

· · ·

[ Sutra 271 ]

अग्निमूर्ति प्रकल्पयेत् ॥२७१॥ प्राग्वत् हंसाक्षरेणैव ॥ २७१ ॥

· · ·

[ Sutra 272 ]

ततस्त्विपि शिखा हृदि स्थिता या तु धुवेणोत्कीलयेत्पुनः । रेचकेन क्षिपेदहो सा मूर्तिरभैरवात्मिका ॥२७२॥

· · ·

[ Sutra 273 ]

अथ मूर्तिभूतं प्रकल्प्यैव- मष्टात्रिंशत्कलायुतम् । शोध्याध्वानं तु विन्यस्ये- दीक्षाकाले वरानने ॥ २७३ ॥ अष्टात्रिंशत्कला: पूर्वोक्ता वक्त्रमझ्यायुप-

· · ·

[ Sutra २७३ ]

लक्षणपरा: । शोध्याध्वानामिति येनाध्वना गुर्दीक्षां चिकीर्षति ॥ २७३ ॥

· · ·

एवं कृत्वा भैरवं पूजयित्वा तु शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । वकसंधिश्व वक्त्राभ्यां शिववक्त्राशिवक्रो: ॥ २७४ ॥

· · ·

शास्त्रदृष्टेनैति यथोक्तावर्णान्तं मानसेनाङ्घ्रिक्रमेण । वक्त्राभ्यामिति वहर्थं द्विवचनं, तेन वक्त्रमन्त्रैरित्यर्थ: । शिववक्त्रे भैरववक्त्रं; अत्र च 'ओं लं सद्योजाताख्यभैरववक्त्रं शिवाभिवक्त्रेऽनुसंधे स्वाहा' इत्यादिकमेण वकसंधिश्व पूर्वोक्तवकसंधिविलक्षण: कथं च संधाय चैव जिह्वाभ्यां अन्तर्बहिर्वहिवक्त्राणां परमेशवक्त्रैर्मन्त्रपूर्व जिह्वानुसंधानं कृत्वा

· · ·

१ ख० पु० प्रयोगेणेति पाठ: । २ ख० ग० पु० संघटनमिति पाठ: ।

· · ·

नाडीसंधिरतो भवेत् ।

· · ·

[ Sutra २७५ ]

मूलमन्त्रं समुच्चार्य अग्निनासाविनिर्गतं ।।

· · ·

स्थण्डिलस्थशिवालीन-

· · ·

मेकार्थे चैव संधयेत् ।

· · ·

[ Sutra २७५ ]

अग्निहदयाद्रावनया मूलमन्त्रमुच्चार्य तद्-क्षणेन निर्गतं स्थण्डिलेशस्य वामेन प्रवेशदक्षिणेन नियोजयेत्, -इति ऋमेण सर्वाङ्ग-रणमन्त्रैवनुसंधाय अग्नेवामेन विशेत् । ए-कार्थमित्यभिधानं स्वच्छन्दभैरवात्मकं वाच्य-देवरूपमित्यर्थ: ।

· · ·

[ Sutra २७६ ]

एवमनुसंधाय शुद्धाज्येनाहुतिशतमष्टोत्तमं वरानने ।।

· · ·

भैरवस्य तु होतव्यं वक्राद्दानां दशांशकम् ।

· · ·

[ Sutra २७७ ]

भैरवाष्टकलोकेशान्दशमांशेन होमयेत् ॥२७७॥ पडिंशतत्त्वानि स्थूलसूक्ष्मपरभेदादष्टोत्तरशतात्मक इति (व्याख्या) वनयव (आश्रयणादि) संस्कारैरापादिताशेषविश्रमयत्वेन आज्येन अष्टोत्तरशतसुवहोमान्दैरमन्त्रदेवतां तर्पयेत् अनुग्रहाभिमुखीकुर्यादित्यर्थः। वक्रादीनां दशांत्वैदभिप्रायो जपप्रकरणे निर्णीतोडड्वैदेवदित्यान्ये ॥ २७७ ॥

· · ·

अथ मूलमन्त्रं समुचार्य पूर्णामेकां प्रपातयेत् । सर्वमन्त्रचक्रतर्पणाय ॥

· · ·

तत्तोऽपि प्रधानभूतमूलमन्त्रस्यार्थ द्वितीयां पूर्णां हविादद्यात् भैरवाऽऽयानार्थाय तथा पूर्णीं प्रपातयेत् ॥२७८॥

· · ·

[ Sutra 279 ]

ततोऽपि पुनर्न्यूनातिरिक्तार्थं निश्चिद्रकरणाय च । मूलेन पूर्णां पातयेदिति शेषः । न्यूनातिरिक्तनिद्रत्यर्थमेव निश्चिद्रकरणम् ॥ एवं नित्यहोमविधिं निर्वर्त्य पश्चाद्धोमः प्रकर्तव्यो यथेच्छं तु वरा नने ॥ २७९ ॥

· · ·

[ Sutra 279 ]

यथेच्छामिति नैमित्तिकः काम्यो वा ॥२७९

· · ·

[ Sutra 280 ]

अथैवं होमद्रव्यविभागं तत्साधनाभिप्रायतो निर्दिशति सर्वकामप्रदो होम- स्तलैः शस्तो घृतान्वितैः । पृथक् धान्यैर्धनार्थसिद्ध्यर्थ आज्याचैरिति सर्वत्रानुष्ठः । धनमजाविकम्, अर्थो हिरण्यादिकम् ॥ घृतगुग्गुलहोमतः ॥ २८० ॥

· · ·

[ Sutra 281 ]

जायते विपुला सिद्धिर्रधमा मध्यमोत्तमा । तथा श्वेतारविन्दैराज्याक्तः होमः कार्यः । बिल्वैश्व श्रियमा॒युक्तैः क्षीराक्ततिलहोमेन शान्तिकर्म वराने । प्रायश्र द्रव्याणि जातभेदेन चतुर्धा स्यिता॒निति तैर्होम॑ः ।

· · ·

[ Sutra 282 ]

सितरक्तपीतकृष्णैः शान्त्याकर्षणपौष्टिकम् मारणं च वरारोहे ऋमेण परिकल्पयेत् ।

· · ·

[ Sutra 283 ]

किं च कुन्दपुष्पैः सुतार्थाय होमो भवति ॥ अशोकैः प्रियसंगमः ।

· · ·

[ Sutra २८५ ]

जातिकुटुलकैः कन्या गान्धर्वी बकुलोद्भवैः । नागैस्तु नागकन्या वै सिद्धार्थः सिद्धकन्यका ॥२८५॥ चप्यकेश्वाप्यप्सरसो नरेन्द्रः फलयुषेण तु । घृताक्तेन वरारोहे समत्री सपुरोहितः ॥ २८५ ॥

· · ·

[ Sutra २८६ ]

राही पुत्रसमोपेता वशं याति वरानने । यक्षिणी वशमायाति पुष्पैश्वैव कदम्बजैः ॥ २८६ ॥

· · ·

[ Sutra २८६ ]

सर्वेष्वभिमतेषु तैरित्यनुष्ठः कार्यः । नागै- रिति पुनरगैः, सिद्धार्थः पुष्पविशेषैः । यत्र यैः पुष्पैर्होमस्तत्र तैरेवार्चनं कार्यम्, फलयुषमिति नृमांसम् ॥ २८६ ॥

· · ·

तथा

· · ·

विद्याधरी कुर्यकैश साधयेतात्र संशयः ।

· · ·

कुर्यकानि कुटकार्याणि । 'नात्र संशय' इत्यनेन निश्चितप्रतिपत्तेः कर्म फलदं भवति,- इत्याह; अत एव शिष्यलक्षणे 'हढव्रत' इत्ये- तत्साधकविषये योजितम् ॥

· · ·

होने हस्तसंस्थानमाह

· · ·

मृगां बध्वा तिलहोमे

· · ·

प्रस्ततरर्जनीकनिष्ठाङ्गुलिरूष्ठमध्यमानामा- संदंशात्मा मृगिबन्धः ॥

· · ·

[ Sutra २८७ ]

पद्माब्जैरधिष्ठितम् ॥ २८७ ॥

· · ·

[ Sutra २८७ ]

अखण्डितैः कृतवा जुहुयादिति शेषः ॥१२८७

· · ·

मध्येऽर्घासत्रमाणरतु

· · ·

धान्यैः प्रसृतिसंमितैः ।

· · ·

अत्र च हस्तसंनिवेशो यथोचितमनुम- न्तव्यः ॥

· · ·

[ Sutra २८९ ]

उपसंहरति एवं होमानुसारेण साधको विधिसंस्थितः ॥२८८॥

· · ·

[ Sutra २८९ ]

पूजाहोमरतो नित्यं यान्यांकामान्समीहते । तांस्तान्स साधयत्येव भैरवस्य वचो यथा ॥ २८९ ॥

· · ·

[ Sutra २८९ ]

'विधौ' शास्त्रानियत्रिते कर्मणि संयुक्त स्थितः 'कामान्' काम्यमानानि फलानि, यथा भैरवसाज्ञा स ह्यागेमात्रमज्ञात्रैव सर्व संपादयति । अथ च यथा येन सत्याभिसंधिरूपेण भैरवस्य सर्वशक्तेः न तु परिमितस्य कस्यचिदिदं वचः, तथा तेन प्रकारेण आश्वस्तानामेष विधिरनुष्ठीयमानः साधयत्येवाभीष्टमिति शिवम् ॥ २८९ ॥

· · ·

गुरुचरणसरोजामोदमत्तं मनो मे यदिह किमपि तत्वं न्याकारोच्छेवशास्त्रे ।

· · ·

[ Sutra १ ]

विविधविधिरहसं ख्यात्तदासेच्यमानं भवहरहरधामावेशि सद्धक्तिभाजाम् ॥ १ ॥

· · ·

इति श्रीस्वच्छन्दतन्त्रे श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीक्षेमराजविरचितोद्योतसङ्ग्रहव्याख्योपेतेडच्चाधिकारो नाम द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥

· · ·

श्रीमद्प्रतापभूपतिमहुराज्या प्रीतये सताम् । मदुसूदनकौलेन संपाद्यायं प्रकाशितः ॥

· · ·

श्रीमत्तसाम्बाशिवापण भूयात् ॥

· · ·

अथ श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम्

· · ·

श्रीमन्महामहेश्वराचार्यश्रीदामरराजकृतोद्घाटनविवरणोपेतम् ।

· · ·

( तृतीयः पटलः )

· · ·

यत्र गलत्युनिमिते-

· · ·

शेषा संसारवासनाविष्टा ।

· · ·

अधिवासोऽसौ सर्वो

· · ·

जयति परानन्दैकघनत्वात् ॥

· · ·

एवं प्रासादिकानन्तरप्रमेयगर्भमवइयानुष्ठेयं

· · ·

नित्यकर्मोक्तवा प्राप्तनिरुपणावसरं नैमित्तिक-

· · ·

प्रथमभूतमधिवासं निर्णेतुं भैरव उवाच

· · ·

अधिवासं प्रवक्ष्यामि

· · ·

यथावदनुपूर्वशः ।

· · ·

देवगुरुंशिष्यद्रव्याणां भाविदीक्षाचितयोनि-

· · ·

ग्यातात्मकसंस्कारपरिप्रहो यागगृहाधिवरणव-

· · ·

सनं चाधिवासः स च गुरुषा कार्यः, इति

· · ·

तत्संस्कारोपक्रममेव तमाह

· · ·

[ Sutra १ ]

वारिणा सुविशुद्धात्मा कृतकृत्यः प्रसन्नधीः । भस्मोद्धूलितदेहस्तु मुद्रालङ्कारभूषितः । जिह्वाजेनोपवीतेन सवासा वा दिगम्बरः ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

सुगन्धिगन्धालिप्ताङ्गः पुष्पपत्रगदामभूषितः । दिव्याभरणसंपन्नः सुप्रसन्नः सुभावितः ॥ ३ ॥ सुधूपितः सुताम्बूल- चन्दनागुरुचर्चितः ।

· · ·

'आत्मा' शरीरं मनश्व । 'कृत्यं' संध्यावन्दनादिः अथ च कृतकृत्यः परभैरवैक्यपरिपूर्णः, तत एव 'प्रसन्ना' त्यक्तकवायाभिलाषा 'धीः' यस्य । 'मुद्रालङ्कारभूषितः' शिखाकण्ठप्रकेष्ठप्रतिष्ठापितपञ्चमुद्रः । 'जिह्वा:' शव:

· · ·

१ ख० ग० पु० धामशोमित इति पाठः ।

· · ·

'तज्जेन' तत्केशजेन । एतच्च यथायोगं रहस्य-

· · ·

नैष्ठिकाचार्यविषयं व्याख्येयम् । 'सुगन्धि'

· · ·

इत्यादिनै इदमाह-यस्य स्वभावेन शिवभाव-

· · ·

नापरत्वं नामति सु बाह्योपचारेऽपि चेतः-

· · ·

प्रसाद्य 'सुभावितः' शिवावेशोन्मेषमयः-

· · ·

स्यात् । यतः

· · ·

'न चावज्ञा क्रियाकाले संसारोद्धरणं प्रति ।

· · ·

मन्त्रदातृत्वादेशिशिष्यशुद्धारकी भवेत् ।।'

· · ·

इत्याम्नातम् ।।

· · ·

किं कुयादित्याह

· · ·

[ Sutra ४ ]

मखद्रारप्रदेशे तु स्थित्वा प्रागिव भावितः॥

· · ·

द्वाराध्यक्षान्पूजयित्वा पुष्पप्रक्षेपणं ततः ।

· · ·

हूंफट्कारप्रयोगेण तालौ शब्धं विधाय च ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

पाण्यर्धौहस्तसंयोग-द्विग्रप्रोचाटनाय वै ।

· · ·

९ श्लो० ग० पु० वत्तादेशि इति पाठः।

· · ·

[ Sutra ६ ]

पाष्ण्योर्भूमिगतान्हन्य-तालयाचान्तरिक्षमान्॥ मत्रैर्दिव्यानिविशोध्यैवं यागहोम्यं विशेतत:। पुष्पप्रक्षेपणं तालाशब्दं विप्रप्रोच्याटनाय पाष्ण्योऽधोभूमिसंयोगात् हस्तसंयोगाच्च विधायेतिविधदिग्शोदिति योजन। 'अन्तरिक्षं' भुवोलोक:। स्पष्टमन्यत्॥ ६॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

रक्षां पूर्ववदक्ष्रेण परित: परिकल्पयेत्॥ ७॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

वर्णा मायारुपेणाच्छायैव तु मखालयम्। ततो दक्षिणदिग्भागे उपविश्य वरानने॥ ८॥ करन्यासं यथापूर्व दहनोत्पूयनने तथा।

· · ·

[ Sutra 9 ]

स्वावनाप्यायने चैव सकलीकरणं तथा । पूर्ववन्मानसं याग- मन्त्रदेहं समाचरेत् । 'परित' इति अन्यप्राकाररुपाम् 'मायारूपेण' इति माया हि कलातत्त्वान्तशेषाच्छादिका दुर्मेदा चेति तद्रूपेण । शिष्टं निश्चित- पूर्वम् ॥ ९ ॥

· · ·

[ Sutra 10 ]

अन्तयागे प्रागुक्तं विधिं स्मारयति शक्त्याधारमनन्तं च धर्मादिचरणावधि ॥ १० ॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

गात्रकाणि स्वधर्माच्च तथा संधानकीलकान् । अधश्छादनमूर्ध्वं च पद्मकेसरकर्णिका: ॥ ११ ॥ पुष्कराणि च शक्तीश मण्डलान्मण्डलाधिपान् ।

· · ·

[ Sutra १२ ]

शिवान्तमासनं द्रव्या-त्पूर्वरूपं ध्रुवेण तु॥ मूर्तिंब्रह्मकलाव्यूहं नवतत्त्वं त्रितत्त्वकम्।

· · ·

[ Sutra १३ ]

द्वात्रिंशदक्षरं देवं भैरवाष्टकमेव च ॥ विद्याझानि तथा देवीं क्षुरिकां लोचनत्रयम्। शक्तित्रयं परं देव-मड्डषट्समन्वितम्॥

· · ·

[ Sutra १४ ]

निर्णीतं चैतत् । नैमित्तिकेऽपि सर्वमेतत् कार्यमिति पुनः पाठेऽभिप्रायः ॥ अपि च मुद्रामन्त्रांश्व द्रव्याणि यथास्थाने प्रकल्पयेत् ।

· · ·

आवाहनस्थापनसंनिधाननिरोधनादिरूपा 'मुद्रा:' आसनतो भैरवान्तान् मन्त्रान्, पाद्या-

· · ·

[ Sutra 15 ]

चमनীয়ार्घादीनि द्रव्याणि। यथास्थानमिति पूर्वोक्तया नीत्या॥ तदेतत्सर्वं संकल्प्य च स्थानान्यासं यथायोगं प्रकल्पयेत्॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

यथायोगं यथाक्रमं यो यो 'न्यायो' निरू-पितव्याद्यनुसरणं तदनतिक्रमेणेत्यर्थः॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

अथावरणन्यासमपि स्मारयति सघोजातं च वामं च अघोरं च यथुक्तवत्। पुरुषेशौ च देवस्य दलस्थांश्रोपकल्पयेत्॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

हृदयादिंस्ततः पञ्च दिशासु विदिशासु च। उत्कवानहमीत्यर्थः। दिशास्वादिरेशः पाठः॥

· · ·

[ Sutra 17 ]

किं च पूर्वतो यावदीशान्तं भैरवावरणं बहिः॥

· · ·

[ Sutra १७ ]

लोकपालांस्तदक्षाणि पूर्वादिशान्तकावधि । परिकल्पयेदिल्यानुषज्यते ॥ १७ ॥

· · ·

[ Sutra १८ ]

मन्त्रसंधानमाह अक्षाणि लोकपालांश्र भैरवाष्टकमेव च ॥ १८ ॥ पञ्चब्रह्माण्यथाद्धानि एतान्यावरणानि हि । क्रमेणोचारयेत्सर्वा- न्यावत्तद्भैमेश्वरम् ॥ १९ ॥

· · ·

[ Sutra १९ ]

मन्त्रसंधानमेतदिद 'शूलहस्तायेशानाय नमः' इति प्रातिलो- म्येन सकलान्तमुत्तरोल्लीनताक्रमेणो- चारणं 'मन्त्रसंधानम्' 'पञ्चब्रह्माण्यथाद्धानि' इति 'प्रातिलोम्यक्रमेऽप्यानुलोम्येन पाठो वक्राद्धानामेकावरणहेतुतया, - इति त्र्याव- रणोदयं क्रमः ॥ १९ ॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

अथ परमीकरणं श्रृणु । उच्चारयेतत्तो देवं ह्रस्वदीर्घप्लुतान्वितम् । तादुचारयेनमन्त्रं यावन्निर्वाणगोचरम् । 'देवं' चोतनादिसतत्त्वं श्रीनिष्कलम् । ह्रस्वेत्यादि, 'ह्रस्वं दीर्घं प्लुतं चैतन्मात्रदर्शनं परं शिवम्' (६१४) इति पश्चप्रणवाधिकारे वक्ष्यमाणस्थित्या अकारोकारमकारबिन्दुनादवर्णकलासु ह्रस्वादिमात्रारूपासु वक्ष्यमाणव्याख्यानुसारेण विश्रम्य 'निर्वाणगोचरं' द्वादशान्तं यावन्मन्त्रमुचारये दित्यर्थः ॥ २० ॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

अत्रैकिकतत्त्वतां पूर्याति आधःशक्तेर्यावदूर्ध्वं सोमसूर्यपथान्तरा ॥ २१ ॥

· · ·

[ Sutra २२ ]

पिड़लामध्यमार्गेण वर्णोच्चारक्रमेण तु । देवतापञ्चकं शक्तिं व्यापिनीं समनोन्मने ॥ २२ ॥ भेदयित्वा क्रमात्सर्व यावद्दे निधनान्तिकम् । निस्तरङ्गं निरध्वारयं सकलव्यापि चोन्मनम्॥ २३ ॥

· · ·

वक्ष्यमाणदिव्यकरणक्रमेण 'अधः' इति कन्दात् प्राणशक्तिं हृदयं प्राप्य वामदक्षिणवाहमध्ये पूर्वनिर्णीतदिशा पिड़लानाम्ना मध्यमार्गेणाकारोकारादीन् नादपर्यन्तं ह्रस्वदीर्घवर्णोच्चारक्रमेण ब्रह्मादिसदाशिवान्तं देवतापञ्चकं तदुपरितनसुसूक्ष्मतममन्त्रांशैश्वरशक्त्याजुन्मनान्तं भेदयित्वा, ग्रन्थिरूपताविदारणयुक्त्या परावाग्रूपमन्त्रपरामर्श शेषं कुर्वन् 'निधनान्तिकं' सर्वोपशान्तिपदं द्वाद-

· · ·

[ Sutra २३ ]

शान्तं यावत् मन्त्रमुचारयेदित्यर्थः। कीहशं निधनान्तिकं? 'तरङ्गेभ्यो' भेदकल्लोलेभ्यो निष्कान्तं, निष्क्रान्ता उद्धसित वर्णमन्त्रवेधनान्तः? प्रथा यतस्तादृशं, तथा सकल्लस्याशेषस्य ठ्यापकम्। ईदृशं कथमेकं वस्तु भवतीत्याह 'उन्मनं' मननं सर्व संकुचितं संवेदनमुक्तस्य स्थितं स्वात्मामित्यर्थः ॥ २३ ॥

· · ·

अथ तदध्यास्य तत्रिष्कलं तत्त्वं गाढावष्टम्भेन किश्चित्कालं समाविश्य ।

· · ·

आनुलोम्येन हृत्पद्रे विनिवेशयेत् । द्वादशान्तात् प्रभृति तत्त्वं च 'समना उन्मना चैव' (स्व० ११।२८) इत्यादिवक्ष्यमाणहच्छया मन्त्रप्रमेयसृष्टिक्रमेणावरुह्य हृत्पद्रप्रतिष्ठापितसकलभेदारकठ्यापकस्वेन भावयेत् ॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

किं च सर्वेष्वावरणेष्वेवं देवी तद्यापकं न्यसेत् ॥ २४ ॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

एवमिति एकेनैव प्रयत्नेन ॥ २४ ॥

· · ·

तेन चाधिष्ठिता: सर्वे सर्वकामफलप्रदा: । तद्रूपमुप्तात्मकत्वात् सकलादिमन्त्राणां, चो ह्यर्थे ॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

अत्र पूर्वोक्त ध्यानादि स्मारयति यथा स्वरूपसंस्थान- वर्णा ये कथिता मया ॥ २५ ॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

तथा ते विनियोक्तव्या मानसे मानसेन तु । 'स्वरूपं' मूल ब्रह्मादिदेवतां, 'संस्थानं' आकृति:, 'वर्ण:' सितादि:, 'कथिता:' इति द्वितीये पटले । 'मानस इति'यागे, 'मानसेन'

चित्तेन ॥ २५ ॥

· · ·

[ Sutra २६ ]

ततश्व कर्णिकायां तु संस्थाप्य विधावस्थं च भैरवम्‌ ॥ २६ ॥ शुद्धस्फटिकसंकारं सर्वमंत्रैरलंकृतम्‌ ।

· · ·

'द्विधा' सकलनिष्कलभावेन 'अवस्था' अनुग्राह्यानुग्रहाय स्वातंत्र्येणावस्थितिरियं, सकलं सिताकारं निष्कलं तु प्रकाशमात्रत्वम्‌ 'अलंकृतम्‌' इति रश्मिपरिवृतम्‌ । एवं द्वात्रिंशदक्षरापेक्षया यद्यपि मूलमंत्रस्य निष्कलत्वं तथापि आकारादिकलोचारे सति सकलत्वमप्यस्तीति ॥ २६ ॥

· · ·

[ Sutra २७ ]

यत्सत्यतो निष्कलं तत्त्वं तत्रिदंशाति तत्रापि परतो झेयमिंद्रियमनामयम्‌ ॥ २७ ॥

· · ·

तत्र तयो: सकलनिष्कलयो रुपरि 'परत:' परं परिपूर्णन रूपेण भैरवस्वरूपं 'झेयं' स्वतः प्रकाशमानं प्रत्यभिज्ञेयमित्यर्थः । यतस्तद्‌-

· · ·

१ ग० पु० संग्राप्येति पाठः ।

· · ·

[ Sutra २७ ]

'अनिद्रेयम्' इदन्तया न विषयो, यस्मात् 'अनामयं' सूक्ष्मतमेनापि आमयेनाख्यात्यात्मकमहामायास्पर्शेन शून्यम् ॥ २७ ॥ तथा च यत्र नास्ति द्विधाभाव: निष्कलसकलाद्यशेषसामरस्यात्मकत्वात् ॥

· · ·

[ Sutra २८ ]

न मन्त्रादिप्रकल्पना । ओंकारबिन्दुनादानां विलयं तं विनिर्दिशेत् ॥ २८॥ सर्वमन्त्रप्रमेयविश्रान्तिपदं तज्जानीयादित्यर्थ: । यदक्ष्यति 'ग्रावदुचार्यते वाचा यावल्लेख्येऽपि तिष्ठति । तावत्स कलो जेय: ।' ( स्व० ७२३७ ) इति । तथा 'अक्षरेषु कुतो मोक्ष: परं तत्त्वमनक्षरम् ।' ( स्व० ७२३६ ) इति ॥ २८ ॥

· · ·

अतश्च तत्स्थानं दुर्लभं मेवां संभवेन्न कदाचन ।

· · ·

[ Sutra २९ ]

यस्य नाग्रं च मूलं च न दिशो विदिशास्तथा । न उद्धो नापि चाधो न ध्यायात्वा तत्तु विमुच्यते ॥

· · ·

तिष्ठत्यसिन्सर्वमिति 'स्थानम्' आकृतिशून्यत्वात् मूलग्राद्यभावः, वर्णात्मकमत्र पशून्यत्वात् शब्द इत्युक्तम् । एवमपि न तच्छून्यमित्याशयेनोक्तं नाकाशामिति । 'ध्यायात्वा' इति आकृतिकादिविमर्शाविश्रान्त्या समाविश्य 'विमुच्यते' जीवन्मुक्तिराप्यते ॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra ३० ]

प्रथमं मानसं यागं पश्राद्रव्यसमन्वितम् ॥

· · ·

[ Sutra ३१ ]

य एवं सततं कुर्वन् हैशिको यागतत्परः । स्वहस्ते स्थण्डिले लिङ्गे मण्डले चरुके तथा ॥

· · ·

[ Sutra ३१ ]

जले चाम्रौ च सम्पूज्य सम्यगदीक्षाफलं लभेत् । मन्त्रमुद्रां प्राप्य शिवीभावं विना शिवयागेऽधिकाराभावादित्युक्तत्वात्, ‘दैशिक’ उपदेशप्रयोजन आचार्यः । सततमिति नित्यार्चारत्वात् । ‘स्वहस्ते’ इति शिवहस्तद्वानावसरे, ‘स्थण्डिले’ इत्यधिवाससमये, ‘लिङ्गे’ इति ‘लिङ्गशब्देन विद्वांसः शक्तिसंहारकारणम् ।’ इत्यादिनिरुक्ते: प्रस्तावोचितशिष्यचैतन्ये बाह्यपि वा बाणादिरूपे भक्ते, ‘मण्डले’ इति वक्ष्यमाणरूपे, ‘चरुके’ हविरविशेषात्मनि, ‘जले’ कलशस्थे, ‘वह्नौ’ पाशदाहके । दीक्षया: ‘फलं’ शिष्याणां शिवारुत्मकस्वरूपप्रत्यभिज्ञानं ‘लभेत’ तत्र हेतुर्त्कत्वसामर्थ्य- मासादयत्येव । एवं च सर्वथा शिवीभावात्- कमानुसयागपूर्वं बाह्ययागं निवर्तयेत्

· · ·

[ Sutra ३२ ]

अन्यथा अकृत्वा मानसं यागं योडन्यं यागं समारभेत । आ जीवः स तु विज्ञेयो न मोक्षाय विधीयते । 'अशिव' इति मानसयागकार्यशिवीभावा-भावात तथा भूतत्व पशुमोक्षाय न 'विधीयते' तदर्थमधियते इत्यर्थः ॥ ३२ ॥

· · ·

[ Sutra ३३ ]

आत्मयागे कृते चैव देहशुद्धिः प्रजायते ॥ ३३ ॥ चो ह्यर्थे । एवशब्दो जायते शब्दादनन्तरं योज्यः । तेन यस्माद्यागादनन्तरं बाह्यान्तरोभय-रुपस्य देहस्य शिवीभावावेशात्मा शुद्धिर्जायते एव तस्मादशिववधकार्य इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ तथा हि सति अधिष्ठितं शिवेनैव तमाचार्य विनिदिशेत् ।

· · ·

[ Sutra ३४ ]

शिवेन सहचारित्वादाचार्य इति हि वक्ष्यति॥ किं च आत्मनिर्दहनं चैव मानसं च यदुक्तवान् ॥ अहहमित्यर्थः । 'आत्मा' इह द्विविधो देहः ॥ ३४ ॥

· · ·

विदितवा सम्यगाचार्यः पाशहा स शिवः स्मृतः । सम्यक्खेदनं देहाहन्ताप्रशमनं शिवाहंभावावेशः॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

यागस्यास्य प्रभावमाह यत्र यत्र स्थितो देशे यश्रैवं तु विधिं यजेत् । ब्रह्महापि स मुच्येत किं पुनः शिवतत्परः ॥३५॥

· · ·

[ Sutra ३६ ]

वैहितमहापातकोऽपि भगवदिच्छाप्रयोजनातू यो विधिमिममभिसंधाय 'यजेत्' भगवन्तमर्चयेत् सोऽपि मुच्यते ॥ ३६ ॥

· · ·

[ Sutra ३६ ]

किं च सर्वावस्थागतश्रैव विषयैरनुरञ्जितः॥ ३६ ॥ सकृल्लसंपूज्य मुच्येत किं पुनर्यो दिने दिने।

· · ·

'सर्वावस्थागतः' इत्यादिना समयपालन-समर्थो भोगभुगपि सकृत्रिर्वीजदिक्षायामर्च-नान्मुच्यते, तस्मात्सततमतदर्चनं पुत्रकादैर्व-ध्येयमित्येवंपरमेतत्॥ ३६ ॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

अस्या अर्चादिक्रियाया महत्त्वां प्रयाति एतततत्रोक्तविधिना गृदुकं विधिपूर्वकम्॥ ३७ ॥ इज्यादि चान्यतत्रेऽपि तदैतत्कामिकं भवेत्।

· · ·

समानासमानस्रोतस्न्यत्रापि परमेश्वरे तन्त्रे 'यदिज्यादि' दीक्षादिविधिपूर्वकमुक्तं तदेतततत्रोक्तेन संपर्णेतिकर्तव्यताकेन विधिना तत् 'कामिकम्' इति तत्काम्यमानभोगमो-

· · ·

[ Sutra 37 ]

क्षप्रयोजनं स्वात् । एतदुक्त्या दीक्षादाविति-कर्तव्यतान्यत्राश्रीयमाणाभिलषितं पूरयत्येव संपूर्णत्वादित्यर्थः । तदैै इत्यत्र तस्येत्यपाठे तस्य कर्तुमिति व्याख्यीयते ॥ ३७ ॥

· · ·

अत एवंान्यत्राप्याश्रीयमाणमेतत् नानासिद्धिगुणैर्युक्तं अधिकानपि क्रियापादोक्तान् सिद्धिरूपान् गुणान् करोति ॥

· · ·

[ Sutra 38 ]

नानाकामफलप्रदम् ॥ ३८ ॥ चर्यापादोक्तमप्यविलम्बितं फलं संपादयति ॥ ३८ ॥

· · ·

योगपादोक्तमपि घटयतित्याह योगसिद्धिश्रे जायते विद्यापादोक्तमपि इतः पराद्ध्यस्पर्शिनो विधेरनुष्ठानाच्च साधयतित्येवानुष्ठातृन इत्यप्याह मुक्तिं च लभते ध्रुवम् ।

· · ·

[ Sutra 38 ]

अपि चैतदिज्यानुष्ठातृपूजनं सदाशिवोऽपि जानाति देवाशैवासुरादयः ॥ ३८ ॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

परभैरवभक्तिशालिने महाप्रभावा अपि स्पृहयन्तीति यावत् ॥ ३९ ॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

एवं प्रासङ्गिकमुक्तवा प्रकृतमाह एवं तु मानसं यागं कृत्वा बाह्यं समाचरेत् ॥ तत्र प्रथमं परां वृत्तिमनुध्याय- न्द्रव्याण्यादौ विलोकयेत् ॥ ४० 'पराम्', अन्तर्यागनिष्पन्नभैरवावेशमर्य्यां 'वृत्ति' स्फुरत्तामवलम्बमानो यागद्रव्याणि प्रोक्षणादिकल्पितसंस्कारैभ्यः पूर्वं पराद्यज्ञ- नापादितैक्यात्ममहाशुद्धौ कुर्यादिलयर्थः ॥ ४० सितचन्दनकर्पूरं सुधूपं सितवाससी ।

· · ·

[ Sutra 41 ]

पुष्पाणि दिव्यगन्धीनि तिलग्रहीघृतादिकम् । चूतपल्लवदर्भास्तु सिद्धार्थान्खटिकां तथा ।

· · ·

[ Sutra 42 ]

करणीं कर्तरीं चैव पाशबन्धनसूत्रकम् ॥ वार्धनीं शिवकुम्भं च तथेध्मान्परिधीनपि । समिधो दन्तकाष्ठं च चरुस्थालीं शुचं हुवम्

· · ·

[ Sutra 43 ]

तण्डुलांश्र तथा क्षीर-मेवमादीन्यनेकशः ।

· · ·

दीक्षायाः शिवत्वापादनात्मनः शुद्धे: कार्यत्वादौचित्येन सितगुणस्य प्रधानत्वम् । सितवाससी चूतपल्लवाश्र कलशवार्धीन्यर्थं, त्रीहयो विकिरार्थ, सिद्धार्थाः शय्याद्यवसरे रक्षार्थं, खटिकाकरणयोर् मण्डलार्थं, कर्तरी पाशसूत्रच्छेदाय, वार्धोन्यन्रयागाय, इध्मा:

· · ·

[ Sutra 43 ]

इत्युक्तास्ताश्रापरेर्दीक्षयुत्पादनाय, दन्तकाष्ठं शिष्यार्थ, तण्डुलक्षीरचरुर्देवगुर्वर्थमपि । स्पष्टमन्त । एवमादीनि आदिशब्दान्मण्डलार्थरजांसि, शिष्यार्थ पञ्चगव्यनेत्रपद्यादिपीठित एव द्रव्याण्यवलोक्य ततोडर्घपात्रमादाय क्षालयेदक्षवारिणा ॥ ४३ ॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

कवचेनावगुण्ठ्यैव प्रणवेन तु पूजयेत् ।

· · ·

[ Sutra 45 ]

उदकादिभिरष्टाभिः पूरयेच्च वरानने ॥ ४५ ॥ उदकं क्षीरकुसुमं कुशर्षपतण्डुला: । १ श्लो० पु० तद्वाराणन इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ४५ ]

सयघृता अष्टौ । इहाष्टमूर्तेरघ्य पुयष्टक- कृतम् ॥ ४५ ॥

· · ·

[ Sutra ४६ ]

अथ प्रणवेनासनं सर्वे ततो मूर्ति न्यसेतिशिये ॥ ४६ ॥ भैरवावरणैयुक्तां पूजयेतां यथाक्रमम् । गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपै- मन्त्रसंधानपूर्वकम् ॥ ४७ ॥

· · ·

[ Sutra ४७ ]

भैरवेणावरणेश युक्तां न्यसेत्, मन्त्रसं- ध्यानपूर्वकं पूजयेत् ॥ ४७ ॥

· · ·

किं च मन्त्रतव्यं परमं तत्वं ततश्शैवामृतौभवेत् । 'परमं ततवं' निष्कलं पूर्वोक्तयुक्त्या जप- न्नमृतमुद्राप्रदर्शननेनामृतीकुर्यादित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ४८ ]

अर्घपात्रार्थं च पात्राणां त्रितयं कल्प्यं निरोधार्थं विधौ तथा ॥ ४८ ॥ पश्वर्घे च विध्यर्घपात्रं पूजार्थं, निरोधाघपात्रं तु निरोधविसर्जनाद्यवसरोरोपयोगि सुरया कर्तव्यम् । यदवोचत 'पश्वादर्घ: प्रदातव्य: सुरया सुसुगन्धया' (स्व० २१३६) इति । पशोस्तु प्रोक्षणाद्यर्थं पश्वर्घपात्रम् ॥४८॥ तदेततत्रयं

· · ·

प्रकल्प्यैवं शिवहस्तं प्रकल्पयेत् । इह लौकिके दीक्षाकर्मणि शिक्षा[वा]त्मना-चार्येण प्रस्तूयमानेडविशिष्टेन करण कथं करणम्,-इत्यस्य नित्यकर्मन्याससंस्कृतस्यापि स तिशयपाशाक्षपणाशिवत्वददानात्मकनिमित्तकर्मविशेषविशिष्टां साधकतमतामाधातुं दीक्षाम्नचक्रन्यासतत्त्वात्मैक्यानुसंध्यध्यासितशिवा-

· · ·

[ Sutra 49 ]

त्मककत्वीर्यावष्टम्भसारा शिवहस्तता प्रथममवइयमेव विधातव्या । यतु ‘शिवहस्ते विशुं ध्यात्वा मन्त्रग्रामं सुजाज्वलम्‌ (स्व०३१४२) इतीहैव वक्ष्यति तदनुसारौकविषयम्‌ ॥ मत्रसंधानकं प्राग्व-न्नाडीसंधानमेव च ॥ ४९ ॥ कर्तव्यमिति शेष: ॥

· · ·

मन्त्रसंधाने मुख्यप्रकारमाह मूलमन्त्रमनुस्मृत्य हृत्कण्ठतालुमध्यगम्‌ । सूमध्यं शाब्दकूटं त-तुर्यस्थानं विभेदयेत्‌ ॥ ५० ॥ वामदक्षिणमध्ये तु विषुवत्स्थेन भेदयेत्‌ । द्वादशान्तं परं नीत्वा करस्थो मन्त्रविग्रह: ॥ ५१ ॥ अनुसंधेय इति शेष: । परं मूलमन्त्रं ‘शब्द-

· · ·

[ Sutra 50 ]

मूलमन्त्रमनुस्मृत्य हृत्कण्ठतालुमध्यगम्‌ । सूमध्यं शाब्दकूटं त-तुर्यस्थानं विभेदयेत्‌ ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

वामदक्षिणमध्ये तु विषुवत्स्थेन भेदयेत्‌ । द्वादशान्तं परं नीत्वा करस्थो मन्त्रविग्रह: ॥ अनुसंधेय इति शेष: ।

· · ·

[ Sutra 51 ]

कूटम् अशेषवाचकशब्दात्मकमन्त्राशिरूपमन्तःखीकृतमन्त्रग्रामं, शब्दनरूपं च कूटं परनादात्मकनियतस्वरूपमनुस्मृत्य वक्ष्यमाणकरणबन्धमार्गानुसंधानं शक्तिचक्रयागार्गो हस्तकण्ठतालुत्रूमध्यात्मकं तुर्यस्थानं च भेदयेत् । कथमित्याह वामेत्यादिना । मध्यमार्गेण भ्रूमध्यं यावत्करणक्रमेण भ्रूमध्यदृक्तचित्तः सव्येतरनासापुटसमुंस्फारणयुक्तिलब्धमध्यप्राणतीक्षणसूच्यग्रेण विन्दुग्रन्थिं भित्त्वा अनायासेन नादादिपिन्थीनपि भिन्यादित्यस्थः । भावयति चैतत् । ततो द्वादशान्तं मन्त्रं नीत्वा करस्यो मन्त्रविग्रहः शुद्धस्यैवानुसंधेयो यथा करणस्य कर्तृवीर्यसारता भवति ॥ 51 ॥ नाडीसंधानमण्याह तस्याप्यनेन न्यायेन विलोमेन विशेषोऽदृदि ।

· · ·

[ Sutra 52 ]

आत्मनो रेचकेनैव पूरकेण विशेषृदृदृ नाडीसंधानमेतद्वि शिवेन परिकीर्तितम् ।

· · ·

आत्मन ऊध्वरेचकेन गतवा, 'तस्यापि' इति करस्य भगवतो 'विलोमेंन' इति द्वादशान्तादृदृदृ विशेषपुनस्तत उच्हास्य तद्दादृशान्तं प्राप्य तेनैव पूरकेण हृदि स्वस्मिन्शेत्, - इत्येतन्नाडीसंधानं पूर्वोक्तनासाक्रमनाडीसंधानविलक्षणं 'शिवेन परिकीर्तिततम्' इत्पनेनास्याभेदव्यास्तिप्रदर्शकोपादेयत्वामिति ध्वनति ॥ ५२ ॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

एवं नाडीसंधानेन स्वहृदयं प्रविश्य व्यापकं तु शिवं ध्यायन्मन्त्रमूर्तिमाधिष्ठितम् ॥ ५३ ॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

उन्तर्बाडे शिवहस्ते च स्थितां सर्वां मन्त्रचक्रमूर्तिमाधिष्ठाय स्थितं शिवं निष्कलनाथं व्यापकं ध्यायेत् ॥ ५३ ॥

· · ·

[ Sutra 54 ]

पञ्चगव्याय पात्रं तु शोधयेतु शिवाम्बसा ॥ ५४ ॥

· · ·

'पवित्रा: पवना गाव: सर्वदैवतविग्रहा: । गोमूत्रे खं शरिन्मुख्या तटतथा मृच्च गोमयम् ॥ अमृतं तत्पयो दिव्यं तद्धिकारो दधि स्थितम् । तदृते तदृत्तृ: साररत्नसदामरतरंणम्'

· · ·

इति श्रीमत्पराम्ब्यसंहितोक्तातिशयानि पञ्चगव्यानि समाहियन्ते यस्मिस्तत् 'पञ्चगव्यं' कुशोदकं 'शोधयेत' क्षालयेदित्यर्थ: ॥ ५४ ॥

· · ·

अत्रेण क्षालयेतच्च कवचेनावगुण्ठयेत् ।

· · ·

[ Sutra 55 ]

ततः च दर्भासनं ध्रुवेणैव मण्डलं तु प्रकल्पयेत् ॥ ५५ ॥ वृत्तुलं खस्तिकं वा

· · ·

[ Sutra ५६ ]

तस्योपरि न्यसेत्पात्रं गोमयादीनि चाहरेत् । पृथक्पात्रस्थितान्येव प्रोक्ष्याभ्यः शिवाम्भसा ॥५६॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra ५७ ]

गोमयं तु हृदामन्र्य गोमूत्रं शिरसा दृधिः । शिखया वर्मणा क्षीर- मषेणाज्यं कुशोदकम् ॥ ५७ ॥

· · ·

तथा

· · ·

[ Sutra ५८ ]

धाम्ना च मन्त्रयेत्पश्वा- द्दोमयादीनि योजयेत् । पूर्वसंस्कृतपात्रे तु स्वमन्त्रैः खमन्त्रैरैरप पृथक्पात्रेषु मन्त्रितानि तैरैव- भिमन्त्रयेत् । तथा गोमयादिकम् ॥ ५८ ॥

· · ·

[ Sutra १८३ ]

संयोज्य मन्त्रयेत्पश्चात्तैरेव हृदयादिभिः । सैवरेव युगपत् ॥ एवं संस्कृतस्यास्यात्र विशेषसंस्कारार्थमासनपूर्वं मन्त्रन्यासामाह प्रणवेन तु संकल्प्य अनन्तं मूर्तिविग्रहम् ॥ ५९ ॥ धामाभ्रान्ति च बाह्ये तु संपूज्यावरणस्थितिम् । मन्त्रसंधानकं कृत्वा अमृतीकरणं तथा ॥ ६० ॥ शिवामृतं तत्संचिन्त्य संपूज्य स्थापयेत् ततः । 'मूर्ति:' चिद्रूपा 'विग्रहः' सकलभट्टारकः, 'धाम' मूलमन्त्रः ॥ ६० ॥

· · ·

[ Sutra ६१ ]

अथ यागभूमिं संस्कर्तु मन्नाभिमन्त्रितं दर्भे गृहीत्वोलेक्षणं कुरु॥६१॥

· · ·

[ Sutra ६२ ]

यावद्भूमि समन्तातु सौम्यास्यो दक्षिणे स्थितः। ततश्शिवोदरेच्छल्य-माजलान्तं व्यवस्थितम् ॥६२॥ रेचितं भावयेच्छुद्धं मौक्तिकाहौः प्रभूषयेत्।

· · ·

[ Sutra ६३ ]

समीकरणमक्षेण कवचेन तु सेचनम् ॥ ६३ ॥ आकोटनमथाक्षेण एतान्संस्कारात्रिष्पन्नकुण्डवद्भावनया कृत्वा

· · ·

[ Sutra ६४ ]

ततो मार्जनलेपने । अश्नेण पञ्चगव्येन गन्धतोयेन चोपरी ॥ ६४ ॥ पञ्चगव्येन लेपनं ततोऽपि गन्धतोयेन- स्रथः॥ ६५ ॥

· · ·

अथ

· · ·

शिवाम्भसाख्नयुकेन विकिरण्यभिमन्त्रयेत् ।

· · ·

सहकृत्वोक्त्रिमन्त्रेण

· · ·

शिवाम्भसा सम्प्रोक्ष्य, विकीर्यन्त इति ‘विकिराणि’ तिलादीनि । यथोक्तं श्रीमन्म-

· · ·

तद्‌ग्रन्थे

· · ·

‘तिला लाजा यवाश्चैव दूर्वा: सिद्धार्थकाः शुभाः ।

· · ·

कुसुमानि च शुक्लानि सुसुगन्धीनि भूरिशः ।

· · ·

ईषच्चन्दनपङ्केन मिश्रौज्यं विकिर; शुभः ।’ (राजा० श्लो०)

· · ·

इति एतानि विकिरण्यभिमन्त्रयेत् ॥

· · ·

[ Sutra ६५ ]

स्थित्वा मन्त्रे तु प्रागिदशः ऊर्ध्वाधो विकिरेद्धान्य-

· · ·

न्यासभूतानि चिन्तयेत् ।

· · ·

[ Sutra ६६ ]

शिववदाचारस्य मध्ये स्थितिः ॥

· · ·

[ Sutra ६६ ]

एतানি च चामरेण सुशुभ्रेण अग्निमन्त्रेण संहरेत् ॥ ६६ ॥ एंशान्याभिमुखान्येव कुतः किमवधि? इत्याह नैऋृत्या यावदेश्वरम् । अथ यागक्षेत्रमध्ये क्रमेण पञ्चगव्येन संप्रोक्ष्य गन्धाम्बोभिः शिवाम्भसा ॥ ६७

· · ·

[ Sutra ६७ ]

ध्रुवेण श्रियमावाह्य पञ्चहस्तां सुलोचनाम् । शुक्रपुष्पाणि सुघ्न्तीं सर्वलक्षणसंयुताम् ॥ ६८ ॥ नीलोत्पलदलश्यामां यागहृद्यावलोकिनीम् । ब्रह्मस्थानोपविष्टां तु द्वाराभिमुखभद्रदाम् ॥ ६९ ॥

· · ·

[ Sutra 69 ]

गन्धपुष्पादिभिः पूज्य शिवकुम्भं प्रकल्पयेत् । द्वाराभिमुखस्य यागधाम प्रविशातः शिवाद्यैः कल्याणकारिभिः मोक्षलक्ष्मीं संपूज्य शिवकुम्भं कुयात् ॥ ६९ ॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

कथमित्याह ऐशानां दिशमाश्रित्य पञ्चगव्येन मण्डलम् ।

· · ·

[ Sutra 71 ]

गन्धोदकैन संलिप्य शिवाम्भोदकैण प्रोक्षयेत् । अनन्ताद्यासनं दत्वा धुवेणामण्डलावधि ॥ ७१ ॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

सर्वदोषविनिर्मुक्तं कुम्भं चन्दनलेपितम् । स्वस्तिकाद्यैश्च पूज्यत्वा यवसिद्धार्थदूर्वाभिः ॥ ७२ ॥ सितसूत्रेण संवे�्ट्य वस्रपूतेन चाम्बसा ।

· · ·

[ Sutra 73 ]

संपूर्ण सर्वतश्छन्नं चूताश्वत्थादिपल्लवैः । रत्नगर्भोषधीयुक्तं सहदेवादिभिर्गणैः । प्रोक्ष्य चाछ्रण संगृह्य कवचेनावगुण्ठितम् ॥ ७३ ॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

आसनस्योपरि न्यस्येन्मूलमन्त्रमनुस्सरन् । 'आमण्डलावधि' इति परध्यास्या ब्रह्मविलशक्तिय्यापिन्यासमकानि ब्रह्मविष्णुरुद्राधिष्ठितानि यानि सूर्यादिमण्डलानि तदन्तं न तु शिवान्तं, 'मन्त्रशक्तिभिरग्रामिः शोषनिदहनादिभिः । शरीरं शोषितं यस्मादर्थमिषेचनम्' (स्व० ४१४८) इति भाविनीत्याप्यायनप्रयोजनस्योपसंहारप्रधानशिवान्तासनवानुपपत्तेः । यवादिभिरन्तर्गतेरुपलक्षितं, सूत्रेण वर्मभूतेनेति, रत्नगर्भोषधीयुक्तं च । सहदेवादिभिर्गणैरिति

· · ·

[ Sutra 75 ]

‘ओषधीनां वरैकैव सहदेवा शिवागमे ।’ इति सारसंग्रहे कथितत्वात् सहदेवाप्रधानौ-षधिलोहधातुबीजपुष्पैरयुक्तमित्यर्थः । ‘मूलमन्त्रं’ इत्यादिना कलशस्य परचिन्मूर्तिमयत्वमुच्यते ॥ ७५ ॥

· · ·

[ Sutra 75 ]

अथ तत्र कलाध्वभैरवादीनि न्यस्यार्घादीन् प्रकल्पयेत् । मुद्रां बध्वा हृदादीनि पूज्यान्यप्रतिदलादृष्ट् । गन्धपुष्पपवित्रायैः सितवस्त्रेण भूषयेत् ॥ ७६ ॥

· · ·

[ Sutra 76 ]

अथ च पूर्वोक्तः सर्वो न्यासादिक्रम आर-श्रयणीयः । ‘पवित्रम्‌’ अर्घपात्राम्बु न तु प-वित्रकं, तस्य नियतसमयपूरणाय नियतकालत्वेऽपि ॥ ७६ ॥

· · ·

अथ वामभागे तु कुम्भस्य पञ्चगव्येन मण्डलम् ।

· · ·

[ Sutra 77 ]

शिवाम्भसा तु सम्प्रोक्ष्य प्रणवेनासनं न्यसेत् । सम्प्रोक्ष्य च शिवाम्भोभि-वर्धनीं मृड्लान्विताम् । कुम्भवच्चार्चयित्वा तामासनस्योपरि न्यसेत् ॥ ७७ ॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

'वामभाग' इति क्रियाशक्तिर्याः भाविधारापातनक्रमेण विद्धप्रशमनसिद्ध्यर्थं, कुम्भवदासनस्योपरि तदृक्शुक्त्याद्वश्यैवेत्यर्थः । 'मृड्लान्वितां' सुक्ष्मणान्विताम् ॥ ७८ ॥

· · ·

[ Sutra 79 ]

गन्धपुष्पपवित्राद्यैः पूजयित्वा तु वार्धनीम् । उच्चार्यार्यं क्रमेणाग्रे' द्रव्याणां वार्धनीं न्यसेत् ॥७९॥

· · ·

अच्छिन्नामनुलोमेन जलधारां तु पातयेत् ।

· · ·

१ ख० पृ० अग्निरिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 80 ]

तत्स्थानात्तु समुद्रुत्य यावक्ोणं तु शांकरम्‌ ॥ ८० ॥

· · ·

उच्यतेति काकाक्षिवत्‌ । 'तत्स्थानात्‌' कलशादतिमुचर्ये वार्धान्तीं समुद्रुत्य अधिवास्यानां द्रव्याणामग्रे पृष्ठतोडनुलोमेन पूवंदिदिकू्मेण 'शाङ्करं कोणम्‌' ऐशानं कोणं यावदच्छिन्नां विग्रोत्सादनाय जलधारामन्त्रमुचर्ये 'पातयनं' पातयन्तं शिष्यं प्रयुञ्जानो गुरुन्येत नाययेदित्यर्थः । अत्रोच्यर्य पातयति द्वौ णिचौ ॥ ८० ॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

आचार्य: कलशं पश्‍चाद्दैवेण समुद्दरेत्‌ । नयेदर्धानिमार्गेण तसिन्संस्थापयेत्पुन: ॥ ८१ ॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

अग्रे भ्रमन्या वार्धान्या: पश्‍चाचिछवकुम्भं भ्रमयन्‌ स्वमन्त्रेण स्थापयेदित्यर्थ: ॥ ८१ ॥

· · ·

वार्धान्नीं स्थापयेत्पश्वाददशमन्त्रमनुस्सरन् ।

· · ·

स्थापयेदिति, क्रियाशक्त्याख्या धारापातेन लोकपालान् व्यवस्थाप्य भगवतो दक्षिणहस्ते वार्धान्यख्रमिति ॥

· · ·

[ Sutra ८२ ]

अथ विशेषपूजामुभयोगन्धपुष्पपवित्रकैः ॥ ८२ ॥

· · ·

मन्त्रसंधानंकुर्वन्जाडीसंधिंमथोभयोः ।

· · ·

[ Sutra ८३ ]

किं च विकिरांसहितान्पूर्वे वार्धान्याः कल्पयेद्वधः ॥ ८३ ॥

· · ·

अथ एव च अक्षतार्घाण्यनेकानि शरकुन्तासिमुद्ररा: ।

· · ·

१. पं. खं. ग. पु. संधि तथेति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 84 ]

चक्रपद्धिसवजादि- त्रिशूलान्तान्यनेकशः ॥ ८४ ॥

· · ·

[ Sutra 85 ]

यागेको व्याप्य सर्वे तु तत्रगूढोर्ध्वमध्यः स्थितः । वाधनोन्मुखसर्वे ते रश्मिमूता अवस्थिता: ॥ ८५॥

· · ·

एतच्च शिष्यस्य दक्षिणे हस्ते वार्धाननं तु संहितम् । तेन स्थान एव स्थापितस्य शिष्य शिववकुम्भदक्षिणेडहस्तं स्थापयेत् । यदुक्तं मृगेन्द्रेsपि

· · ·

'तदक्षिणे महाशक्तिम्' इत्यादि ॥ यत एवं तेनैतं यज्ञरक्षार्थं यागादौ कलशं न्यसेत् ॥८६॥

· · ·

[ Sutra 86 ]

'कलशम्' इति कलशाधि- करणमशेषयाग- २५

· · ·

[ Sutra ८६ ]

व्याप्यायनाद्यवभृथस्थानान्तप्रयोजनं भगवन्तमित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ८७ ]

तं च न वेद्य विविक्त द्रवा नु त्वा विज्ञापयेदिभुम् । भगवन्स्वत्प्रसादेन यागं निर्वर्तयाम्यहम् । सन्निधानं सदै तुभ्यं इच्छामिति शेषः । क्रियाप्रहणमपि कर्तव्यमिति चतुर्थी ॥

· · ·

[ Sutra ८८ ]

ततश्च अविन्नार्थ सदै भव । एवं कृत्वा अनुज्ञातोथितो यायादर्घहस्तो दिगीश्वरान् ॥ ततश्च स्नानामपदविन्यासानोंकारादिन्मोन्तगान् ।

· · ·

[ Sutra 89 ]

गन्धपुष्पपवित्राद्यैः पूजयेतान्प्रयत्तत: ॥ ८९ ॥

· · ·

'ओं इन्द्र सन्निहितो भव नमस्ते' इत्यादि-

· · ·

[ Sutra 89 ]

स्नानमपद्विन्यासपूजंसमेतान् । पूजयेत् तानुदिशाति संक्षेपेण इन्द्राद्यनन्तपर्यन्तां-

· · ·

लोकपालान्प्रपूजयेत् ।

· · ·

ऊर्ध्वे ब्रह्मा, अधोडनन्तः,-इत्यन्तपर्यन्तानियुक्तं, तत्र चैशानदिगूर्ध्वे ब्रह्मा नैर्ऋत्यादिगोन्नत: । पूजय: । इहाधिदैवते द्वार-

· · ·

क्षार्थं दश लोकपाला: पूज्या: । यागे तु पूर्वो-

· · ·

[ Sutra 90 ]

कभैरवाष्टकन्यासावेव तथा श्रुतत्वात् ॥ यदर्थमेतत्तदाह ततो मण्डलकं मध्ये यागभूमौ प्रकल्पयेत् ॥ ९० ॥

· · ·

पश्चाद्ग्रन्थेन लिख्यादौ गन्धतोयेन चोपारि ।

· · ·

[ Sutra 90 ]

मण्डलं लिम्पेदित्यर्थ: । रजोमण्डलकं त्वधिवासादुत्करालं भविष्यति ॥ ९० ॥

· · ·

[ Sutra 91 ]

अथेतत्त् शिवाम्बसाख्रमन्त्रेण संप्रोक्ष्य त्वग्गुण्ठयेत् ॥ ९१ ॥

· · ·

[ Sutra 91 ]

अथर्वात् कवचमन्त्रेण ॥ ९१ ॥

· · ·

[ Sutra 92 ]

अत्र चादौ ब्रह्मस्थानस्य पूर्वेण गुरुन्पूज्य विनायकम् । वायव्ये पूजयेद्देवी गणेशपौनकमात् ॥ ९२ ॥

· · ·

[ Sutra 92 ]

अविघ्नार्थमादौ वायव्ये गणपतिं पूजयेत्, ततः पूर्वस्यां दिशि गुर्वादीनित्यनुक्रमार्थः ॥९२ अथैतांस्तु नमस्कृत्य आज्ञां दत्तां विभावयेत् । एतैरेव ।

· · ·

[ Sutra 93 ]

इस्थं रहिताज्ञः ततस्तु मध्यदेशस्थं योगपीठं प्रकल्पयेत् ॥ ९३ ॥ पूर्वोक्तेन विधानen

· · ·

[ Sutra ९३ ]

आधारशक्त्यादिप्रेतान्तं परमेश्वरस्य योगशब्दवाच्यश्वशक्तिरूपपीठमासनम् । यथोक्तम् 'योगोऽस्य शक्तयः स्वाक्या:.........' (मतङ्ज०, १।१४) इति ॥

· · ·

[ Sutra ९८ ]

अत्र च भैरवेशं वरानने । पूजयित्वा पवित्रायै- स्थिरावरणसंयुतम् ॥ स्वध्यानगुणसंयुक्तं मुद्रालङ्कारभूषितम् ।

· · ·

[ Sutra ९४ ]

ब्रह्माद्यावरणं भैरवावरणं साखलोकपाल- वरणं च,-इति त्रीण्यावरणानि । ध्याने 'गुण:' शुद्धस्फटिकत्न्वादि: । 'मुद्रा:' आयुध- सन्निवेशात्, आभरणं कपालमालादि ॥

· · ·

[ Sutra ९६ ]

अत्र च मन्त्रसंधानकं पूर्वे नाडीसंधानमेव च ॥

· · ·

[ Sutra ९६ ]

परमीकरणं कुर्याद्वापकेन परेण तु । नैवेद्यान्निविधाकारान् दद्वा मुद्रां प्रदर्शयेत् । प्रणिपातं जपं कृत्वा निवेद्य विधिपूर्वकम् ।

· · ·

[ Sutra ९७ ]

पश्चाद्बलिं प्रदातव्यो मातृणां भूतसंघते: । 'भूतेश्वराणां देवेशि क्षेत्रपालस्य सर्वत: । 'भूता ये विविधाकाराऽदिव्यभौमान्तरिक्षगा: ।' (श्री०८) इत्यादिना भाविना मन्त्रेण कलशादियागान्तेऽपि एतेभ्यो भगदनुचरेभ्यो बलिदेय: ।

· · ·

[ Sutra ९८ ]

एवं दत्तबलिराचार्य: तत: स्वायादथोचूल्य अथवाचम्य सुवते ।

· · ·

[ Sutra ९५ ]

ततोडम्रिकुण्डं गत्वा तु पूर्ववच्छोधनं तथा । भैरवं पूजयेतत्र विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

· · ·

[ Sutra ९९ ]

सत्कर्मान्तरायभूतबलिस्पर्शीसंजात[ता]शुद्धद्विकल्पानुसारेण स्नानादि कार्यम, 'शोधन'मध्ये: संस्करणम् ॥

· · ·

ततश्शिवीकृत्य पूजितस्य अग्नेः संतर्पणं कुर्यात्सहस्रेण शतेन वा । यथासंभवं तिलाद्यैः, परिवाराणां दूशां-शतः, इत्युक्तमेव ॥

· · ·

ततश्श्रुं च श्रपयेत् पचेत् पाचयेद्वा ॥ तद्रा कथम् ?

· · ·

[ Sutra ९०० ]

स्थालीं संगृह्य निर्वर्णाम् शिवाम्भसा तु प्रक्षाल्य कवचेनावगुण्ठयेत् ।

· · ·

[ Sutra 901 ]

चन्दनागुरिविलिम्पेतां मृष्टधूपेन धूपयेत्॥ सूत्रेण वेष्टयेत्कण्ठे वर्मभूतेन सुप्रते॥

· · ·

[ Sutra 902 ]

अथ स्थाल्या: दर्भेणात्मस्वरुपेण कल्पयेन् मण्डलं प्रिये। प्रक्ष्य चैव शिवाम्भोभि: कवचनाविगुण्ठयते॥

· · ·

[ Sutra 903 ]

आासनं तत्र विन्यस्ये- दन्तादिशिवान्तकम्॥

· · ·

[ Sutra 904 ]

तत्र च मूर्तिभूतां न्यसेत्स्थालीं तत्रस्थं भैरवं यजेत्। त्रिरावरणसंयुक्तं गन्धपुष्पैरनुक्रमात्॥

· · ·

मानसेन प्रयोगेण भावपुष्पैर्वरानने ।

· · ·

चरोः पुष्पादिसंकीर्णतया विरसता मा भूत्-इति पूजातत्र मोका ॥ १०४ ॥

· · ·

अथ चुन्दीं संप्रोक्स्य चात्रेण कुण्डवच्चार्चयेततत: ॥ १०५ ॥

· · ·

प्रोक्षणं कुण्डोक्तसंस्कारान्तरोपलक्षणाय ॥ १०५ ॥

· · ·

तत्र स्थालीं समारोप्य पश्वादमिं न्यसेध्द: । पूर्वसंस्कृतोद्धृतम् ॥

· · ·

अथ स्थाल्यां क्षीरं प्रोक्ष्य शिवाम्भोभि- स्तण्डुलांश्र समासत: ॥ १०६ ॥

· · ·

मन्त्रेणाष्टशतेनैव प्राक्षिप्य पाचयेच्छनै: ।

· · ·

१ क॰ ख॰ ग॰ पु॰ स्थालीमिति पाठः । २ प॰ क॰ पु॰ च पचेदिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १०७ ]

मूलमन्त्रेण देवेशि एकचित्तः समाहितः । शनैररिति, यथा स्थाली न भज्यते ॥ १०७॥ तत्र च चालनोद्धाटनादीनि अज्ञमन्त्रेण कारयेत् । कारयेदिति पूर्वदीक्षितशिष्येण ॥

· · ·

[ Sutra १०८ ]

अथात्र चरौ तसाभिघारं सुस्विन्ने अङ्गश्रैव प्रकल्पयेत् । त्रिभिः त्रिभिः त्रिभृतेनैव सुवेण जुहुयात्प्रिये ॥ तत्स्वाहासावग्रिव्यास्याभिघारश् आज्य-मृतसेचनेन उद्दीपनात्मा, धात्र्यनुसारात् । एष च दीक्षस्वाहान्तमन्त्रैः स्थाल्यां होमोऽक्षि-ज्जत्तादोषनाशनाय ॥ १०८ ॥

· · ·

[ Sutra १०९ ]

अथ भूमौ मण्डलकं कृत्वा प्रणवेनावतारयेत् ॥ १०९॥

· · ·

[ Sutra ११० ]

स्थालीमाज्योपलित्तां तु शीताघारं च होमयेत् । भैरवेण षडृऋनं षड्जातियुतेन च ॥

· · ·

शीतेति सोमवद्याह्योऽखिन्नतादोषण- शनाय, अत्रान्तरे 'स्वा' इति चरौ 'हा' इत्यग्रौ उच्चार्य जुहुयादिति गुरवः । एवमग्री- पोममयश्रः संस्कारतः संपन्नः ॥

· · ·

यथोक्तं श्रुतौ 'यो ह वै तदद्र्शामीयं जुहोति तस्यैतदद्मृतीभवति ।' इति । श्रीमद्गेन्द्रदत्तेरपि 'अमीषोमत्मकावेतावाघारौ विहितौ चरौ । अमृतत्वास्ये तत्त्वादशीपोमात्मकं यतः ।' इति ॥ ११० ॥

· · ·

[ Sutra १११ ]

ततः मण्डलं कुण्डसामीप्ये कृत्वा दर्भासनं न्यसेत् । स्थाल्यां[लीं] तस्योपरि न्यस्य संपातं मन्त्रसंहिताम् ॥

· · ·

[ Sutra 111 ]

जपत्नेकयाहुल्या पातयेद्दैरवेण तु । निष्कल्तदृङ्मुखक्रोचारपूर्वं 'स्वा' इत्यमौ 'हा' इति चरौ उच्चार्य जुहुयादिति संपातहोमक्रमः ॥ १११ ॥

· · ·

[ Sutra 112 ]

प्रसन्नादग्रूपोमतामिव्यक्तये सर्वत्र संपातहोममाह अष्टोत्तशतनेव परात्परतन्मनुस्मरन् ॥ ११२ ॥

· · ·

[ Sutra 113 ]

रजस्यादौ ततो देवी कर्त्या करणौ तथा । खटिकातिलाज्यसंपातं मूलमन्त्रेण कारयेत् ॥ ११३ ॥ मूलमन्त्रं तत्करणे चिदानन्दात्मकपरामृतानुस्मरणेन तत्समर्थाचरणेन पुज्यौतिव्यर्थः ।

· · ·

अथ त्रिभागं कल्पयित्वा तं चरुं स्थाल्यां तु संस्थितम् ।

· · ·

[ Sutra 114 ]

शिवामिसाधकेभ्यश्च शिवायात्रं निवेदयेत् ॥ ११४ ॥

· · ·

[ Sutra 114 ]

शिवाभिसाधकार्थं त्रयो भागा यस्य ताहशं तामिति अलौकिकं चरुं कल्पयित्वा ‘अग्निं’ शिवभागात्स्थालिकलशाभ्यर्थे भागीकृतात् तात् प्रथमं भागं शिवाय मण्डलस्थाय दद्यात् ॥ ११४ ॥

· · ·

[ Sutra 115 ]

अन्यादिभागादिविनियोगमाह द्वितीयं होमयेदग्रौ साधकेभ्योऽनुत्तमदीयकम् । ‘साधका:’ शिवाराधका: ॥

· · ·

[ Sutra 115 ]

शिवाय विनिवेदने विधिमाह चरुं पात्रे तु संग्रह्य पूजयेद्दैरवेग्ण तु ॥ १९५ ॥

· · ·

[ Sutra 116 ]

पुष्पधूपादिभिरनीत्थवा धाम्निते विनिवेदयेत् । अनन्तरम् हृदाव्यावरणस्थानां दशांशं निवेदयेत् ॥ ११६ ॥

· · ·

[ Sutra ११६ ]

कलशेऽप्येवमेवं तु मण्डलवत् कलशे सपरिवारे विधिः । अथ अग्नौ होम्यश्रुः सुचवा ।

· · ·

[ Sutra ११७ ]

तत्र भैरवस्य शातं होम्यमझानां तु दशांशकम् । साधकेभ्यस्तु यच्छेषं विधाय स्थापयेत्प्रिये ॥

· · ·

[ Sutra ११७ ]

'शेषम्' इत्यविशिष्टभोगिरूपम् । स्थापयदिति साधकानां शिष्याणामध्यास्यसंस्कृतानां संस्कृतचक्रोज्जेनेडनधिकारात् ॥

· · ·

[ Sutra ११८ ]

अथाधिवासार्थं होममाह विनायके शातं होम्यं भूपरिग्रहणे तथा ॥

· · ·

[ Sutra ११८ ]

शुभः पूर्वोक्तरीतिमाक्षलक्ष्याधिष्ठिताया: 'परिगहे' स्वीकaranimit्तं, तेन 'ओं भुवे स्वाहा, ओं श्रिये स्वाहा' इति प्रयोगः । शातं शातं होस्यम् ॥

· · ·

[ Sutra ११९ ]

किं च अधिवासे तथैवेह अष्टोत्तरशतं हुतिः । प्रादुर्णीताधिवासनिमित्तम् । हुतिरिति भैरवस्य स्यादित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ११९ ]

अथ प्रायश्चित्तनिमित्तं तु अनुलोमविलोमके ॥ न्यूनातिरिक्ते देवेशि अष्टोत्तरशतं हुतिः । 'अनुलोमस्य' विधिक्रमस्य 'विलोमो'ऽन्यथात्वं, तत्र न्यूनाधिके च यत् 'प्रायश्चित्तं' प्रायस्तप्तिसि चित्तं निश्रयस्तदर्थं, मृलेन 'प्रायश्रित्ताय जुहोमि स्वाहा' इत्यन्तेन होमः ॥११९॥

· · ·

[ Sutra १२० ]

शिष्यं संस्कर्तुं पीठबन्धं करोति भैरवं पूजयित्वाथ प्रार्थ्यानुज्ञां वरानने ॥१२०॥

· · ·

[ Sutra 120 ]

शिशोः कर्म प्रकर्तव्यं यथा भवति तच्च्छ्रेष्ठु । शिशोरिति, शक्तिपाताऽऽडुरितश्रीशिवभावस्य । 'कर्म' इति अभिधास्यामः ॥ १२० ॥

· · ·

[ Sutra 121 ]

तदाह द्वारे मण्डलकं कृत्वा दर्भे तस्योपरि न्यसेत् । प्रणवेनासनं कल्प्यं शिष्यं तस्मिन्निवेशयेत् । सम्पाद्य स्तब्धकायं सौम्याननकृताञ्जलिम् ॥ १२१ ॥

· · ·

[ Sutra 122 ]

'द्वारे' द्वारसमीपे 'स्तब्धकायम्' उत्थितं सौम्यदिगभिमुखं प्रसन्नवदनं च ॥ १२२ ॥

· · ·

[ Sutra 123 ]

गुरु: पूर्वसुखोद्वेण प्रोक्षयेत् शिवाम्भसा । भस्मना ताडयेन् मूर्धि आत्ममन्त्रेण चालयेत् ॥ १२३ ॥ भस्मना ताडनं यते:, आलम्भनं स्पर्शश्व ।

· · ·

[ Sutra 124 ]

नाभ्यूर्ध्वं त्रिंशतथा वाराभ्यधस्त्रीनप्रकल्पयेत् । एतत्संस्कारत्रयं पाशशौथिल्याय अध्वरान् मन्त्रमयोगांश्च मन्त्रार्थम्, उभयं तु शक्तित्रयोतेजनाय ॥ अथैवं शिथिलपाशत्वादेव विहितदेहादिशुद्धौ शिशोः शिवं न्यासाद्रसहितं पूजयेद्दैरवे तु ॥ १२४ ॥

· · ·

[ Sutra 125 ]

किं तु वक्त्रं संप्रोक्ष्य चारेण कवचेनावरणंयत् । पूजयेद्दैरवे नैव तेनैवास्य मुखं प्रच्छादयेत्तथा ॥ करणानां बाह्यप्रसरानिवारणायान्तर्वन्यस्तभैरवप्रकाशप्रत्यभिज्ञुखीकरणाय च बुद्धीन्द्रियाश्रयस्य मुखस्य प्रच्छादनम् ॥ १२५ ॥

· · ·

[ Sutra 126 ]

बुद्धीनिद्रयकर्मेन्द्रियाणां संयमनाय तत्प्रधानपाण्यवष्टम्भपूर्वं शिष्यं प्रवेशयेदियाह हस्ताभ्यां तं गृहीत्वाथ विशेषजवनिकान्तरम् । ततोज्ज्वलि देवस्याभिमुखं कृत्वा तस्य च पुष्पं पाणौ प्रदापयेत् ॥१२६॥ एकमेकं पुष्पं मूलाधारस्थितं पुष्पपात्रस्य सम्यग्डिण्णाय दद्यात् ॥ १२६ ॥ ततः श्व प्रक्षेपयेतत्तो धाम्ना क्षिप पुष्पमिति तं प्रयुञ्जीत, तत्पातावसरे च मूलमुचारयेदुरुरित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra 127 ]

अथास्य मुखमुद्राद्य दर्शयेत् । विद्यामन्त्रगणे: सार्ध कारणं ससदाशिवम् ॥ १२७॥

· · ·

[ Sutra १२७ ]

'कारणम्' इति निष्कलनाथं सह सदाशिवेन सकलभट्टारकेन वर्तमानम् । अथासौ

· · ·

[ Sutra १२८ ]

अज्ञानपटटनिमुक्तः प्रबुद्धः पशुरीक्षते । दण्डवद्‌धरणीं गत्वा प्रणिपत्य पुनः पुनः ॥ १२८ ॥ अज्ञानेन नयन पटापासने व्यासिरुका । प्रागवस्थो यः पशुः स इदानीमेव प्रबुद्धः, अत एव जन्मसहस्रापूर्वंभगवत्स्वरूपावलोकनादिस्मयाविष्टः पुनः पुनर्भगवन्तमीक्षते । दण्डवद्‌मनने देहादिप्रमातृतापहस्तनात् श्रीशिवसमावेशानुसरणे योग्यतास्य दर्शिता ॥१२८

· · ·

[ Sutra १२९ ]

अत एवं कृतकृत्यः प्रहृष्टात्मा तं च प्रहष्टनयनं शिशुम् । उत्थाप्य हस्तात्संगृह्य दक्षिणां मूर्तिमानयेत् ॥ १२९ ॥

· · ·

[ Sutra १२१ ]

चिदानन्दात्मकख्वरूपस्पर्शोऽन्तग्राहष्टनयनम् । 'उत्थाप्य' इति चिरंतरं देहादिभूमिमग्रं तत् उन्मज्ज् युक्त्यर्थः । 'दक्षिणाम्' अनुकूलां शिवात्मिकामेव न तु पाशवीं देहमर्यिम् ॥१२१॥

· · ·

[ Sutra १३० ]

श्रीमदघोरभद्रारकसंमुखं च तत् मण्डलकं कृत्वा पुष्पेण प्रणवासनम् । तस्योपरि शिशुं न्यस्य ऊर्ध्वेकायमुद्राङ्खम् ॥ १३० ॥

· · ·

[ Sutra १३१ ]

गुरु: पूर्वाननः स्थित्वा प्रोक्षणादीनि कारयेत् । आदिशब्दात्ताडनालम्भने प्रागवत् । कार्येदिति, कुर्वतो मन्त्रास्तदीयातानुप्रवेशन प्रयुक्तसीत ॥ अथात्रासन उपवेइय ततः कृत्वा सकलीकरणे विधिम् ॥ १३१ ॥

· · ·

विशेषफलसिद्ध्यर्थ

· · ·

मुसुक्सोः साधकस्य वा ।

· · ·

सामान्येन कृतसंकल्पस्य दृष्टमात्रहृदयक-पस्यापि

· · ·

‘शिवपूजार्थमिकार्योदौ सकलीकृतविग्रहः ।

· · ·

नान्यथा प्राक्स्वरूपेण ।’ ( २।१४६ )

· · ·

इति वक्ष्यमाणत्वात्पुनरयथायोगं भोगाय मो-

· · ·

क्षाय वा शिवार्चार्हत्सुविशेषफलसिद्ध्यर्थ

· · ·

सकलीकरणोऽस्य विधिं कृत्वा ‘कलाध्वानं न्यसेत्प्रातः’ इति न्यायहितेन संबन्धः ॥१३१॥

· · ·

[ Sutra १३१ ]

सकलीकरणं क्रमेणादिशति

· · ·

[ Sutra १३१ ]

मन्धदिग्धौ करौ कृत्वा अक्ष्णा परिशोधयेत् ॥ १३२॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

कवचेनावगुण्ठयेतौ प्लावयेदमृतेन तु ।

· · ·

तयोरेव च

· · ·

अनन्तमासनं कल्प्यं भैरवाढ्यानि विन्यसेत् ॥१३३॥

· · ·

[ Sutra १३३ ]

भैरवश्श्राह्लानि चेति द्वन्दः ॥ १३३ ॥

· · ·

[ Sutra 134 ]

देहन्याससमाह । व्योम्यात्मानं योजयित्वा शिशोः शोष्या तनु प्रिये । आभ्रेर्यीं धारणीं ध्यात्वा निर्दह्याश्रेण तं शिशुम् ॥१३४ धूमज्वालाविनिर्मुक्तं दग्धकायं विभावयेत् । भस्मीभूतं ततः शान्तं धावयेदमृतेन तु ॥ १३५

· · ·

[ Sutra 136 ]

ध्योमवद्विन्तयेदेहं चैतन्यं कनकामिवत् । शक्तिन्यासं न्यसेत्पूर्वे कमलं प्रणवेन तु ॥ १३६ तस्योपरि तदात्मानं ध्यायेज्ज्योतिर्मयें शुभम् । मूतीमन्त्रं समुद्वार्य मूर्तिभूतं प्रकल्पयेत् ॥ १३७

· · ·

[ Sutra 137 ]

एतत्सर्वं भावनया कार्यम् ॥ १३७

· · ·

कथामित्याह

· · ·

पूर्वोक्तेन मन्त्रेण

· · ·

जातावेकवचनम् । तेन

· · ·

'संहारेण यामिनीन' ( २१३६ )

· · ·

इत्यादि: सर्व: पूर्वोक्त: क्रम आश्रायितव्य: ।

· · ·

एवमुत्तरत्र ॥

· · ·

प्राग्वदेव शिवावेशावष्टम्भरसन

· · ·

ज्ञावयेदमृतेन तु ।

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra १३८ ]

मन्त्रन्यासो यथापूर्व-मष्टात्रिंशत्कलावधि ॥ १३८ ॥

· · ·

अथोत्रैवान्तर्बहिश्व शुद्धतत्त्वात्मकदेहस-

· · ·

ग्नय स्त्रष्टिक्रमेण

· · ·

कलाध्वानं न्यसेत्पश्चा-

· · ·

च्छान्तीततायनुक्रमात् ।

· · ·

रूफटिकाभा तथा कृष्णा

· · ·

रक्ता शुद्धा च पीतका ॥१३९॥

· · ·

[ Sutra १३९ ]

ज्ञान्यतीतादिका ज्ञेय-स्तत्त्वभूतास्तु ताः कलाः । 'तत्त्वभूता' इति ख्यातिपृथिव्यन्तास्तत्त्व-रुपतां प्राप्ता;, अत एवासां यथोचितमेव ध्यानं युक्तमित्येष शुद्धतत्त्वस्वच्छर्थी कलापञ्च-कन्यासोड्वाधिवासे तावदुक्तः । पुत्रकादीनां तु भाविपटलेडन्यथैव संहारक्रमेण दीक्षार्थ-मसौ भविष्यति, -इति न स्वतन्त्रप्रकरणिक-मेतदिति ब्रमितव्यम् ॥ १३९ ॥

· · ·

[ Sutra १४० ]

उक्तसकलमन्त्रन्यासोपरि ध्यात्वावाह्य तथाऽऽज्ञा-नन्यास्यान्तःकरणं भवेत् ॥ १४० ॥

· · ·

[ Sutra १४१ ]

आत्मान्तःकरणे यह-त्तद्हत्पूजां समारभेत् । धाम प्रोक्त्वार्य संध्याङ्ग-त्सवाह्याम्यन्तरं पुनः ॥ १४१ ॥

· · ·

[ Sutra १४१ ]

संधानं नाडीमन्त्रात्मकं, 'सबध्याभ्यन्तरमु' इति देहान्तःकरणाश्रयभैरवविषयं; स्थपिण्डलाभ्यन्तरभेदेनeti त्वसत् ॥ १४१ ॥

· · ·

[ Sutra १४२ ]

शिवहस्ते विभुं ध्यात्वा मन्त्रग्रामं सुजाज्वलम् । धामोच्चार्य च संधाय शिष्यमूर्धि करं न्यसेत् ॥ १४२ ॥ अधोमुखेन हस्त्रुष्टे शिवहस्तेन चालभेत् ।

· · ·

[ Sutra १४३ ]

'विभु' व्यापकं, सुजाज्वलं पाशदाहाय । संधायeti पूर्ववन्नाडीमन्रकमेण, ब्रह्मरन्ध्रहृदयोरभंगवदधिष्ठानेsपि पाशाऽऽततत्मस्तीति मूलभूमौ तत्र पाशदाहेन परमेश्वरस्वभावोद्दीपनार्थमजुलिपञ्चकाभ्यक्तौचिददिशशक्तिपञ्चकव्यासिना शिवहस्तेन स्पर्शः ॥ उत्थाप्य दृश्वा पुष्पं तु अञ्जलौ भैरवेण तु ॥ १४३ ॥

· · ·

[ Sutra १४३ ]

प्रवेश्याभ्यर्चयेच्छंभुं उत्थाप्येति, उत्पूर्वस्य तिष्ठतेरीहार्थत्वाद्गवपूजोयोगं ग्राहयित्वा, - इत्यर्थः । प्रवेशो ‘मण्डलेन्द्रम् शिवं पूजय' इत्याज्ञया भक्तिश्रद्धोन्मुखस्य तत्परत्वापादनं, यथा ठ्याकरणे प्रवेशित इति । अर्चयेदिति, अर्चते णिच् । शिष्योऽपि तथाचार्येण शिक्षितमन्त्रः पुष्पं शिवमुचार्य निक्षिपेत् ।

· · ·

[ Sutra १४४ ]

अथ निर्गत्य वन्दयेह देवं दण्डवत् । मण्डले इति योज्यम् ॥ तथा त्रिः प्रदक्षिणम् ॥ १४४ ॥

· · ·

शिवकुम्भाद्यिमध्यस्थं स्थानिङलुस्थं च वन्दयेत् । त्रिरिति, त्रिविधेऽपि कालाध्वनि दण्डवत्

· · ·

[ Sutra १४४ ]

'दक्षिणः' स्वरूपप्रथापरो मे भवेतिं वा-ज्ज्यया स्वदक्षिणमेव भगवन्तं कुर्वन् परिष्ठा-स्नं स्तुवीत ॥ १४४ ॥

· · ·

[ Sutra १४५ ]

एवं शिवपूजामिकार्यांदौ सकलीकृतविग्रहः ॥ नान्यथा प्राक्स्वरूपेण पूजनार्हो भवेतु सः । भवेदिति वाक्यद्वये योग्यम् । आदर्शब्दा-दजपध्यानादौ ॥ १४५ ॥

· · ·

[ Sutra १४६ ]

किं च नीत्वा कुण्डसमीपं तं शिष्यहस्तावियोगतः ।

· · ·

[ Sutra १४६ ]

आत्मसव्येडथ दिग्भागे मण्डलं प्रणवेन तु । प्रणवेनासनं दत्त्वा तस्योपरि शिषुं न्यसेत्॥१४६॥

· · ·

[ Sutra १४७ ]

प्रणवेनासनं दत्वा तस्योपरि शिषुं न्यसेत्॥१४७॥

· · ·

[ Sutra 147 ]

विन्यास्यमत्नतेजसा ज्ञानक्रियाशक्तिस्फारमयेन खहस्तेनास्य निमग्रे ज्ञानक्रियाशक्ती हस्ताकर्षणयुक्त्या कर्षन्, - इति हस्तावियोनार्थ: । 'मद्रयो' इत्यादिणे, शिष्यमिथ्यापि अत-रुणीभूतशिवस्वरूपम् ॥ १४७ ॥ उपवेक्ष्य करे दर्भं भैरवेण समर्पयेत् । दर्भस्य मूलं शिष्यस्य हस्तस्थं साध्रमाचायजड्यो: ॥ १४८ ॥ हस्तयो: प्रसारितयो: सव्येतरशाखारूप-योमध्ये तिष्ठति, - इति हस्तस्थं, जड्योरिति जडोपजड्योरुजानुसंधावित्यर्थ: ॥ १४८ ॥

· · ·

[ Sutra 149 ]

दर्भस्य व्यासिमाह पिङ्गला मध्यमा नाड़ी शिष्यदेहाद्दिनिर्गता । सैवात्र दर्भभूता तु गुरुनाड्यां लयं गता ॥ १४९ ॥ १ क० ग० पु० विन्यस्तेति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra 150 ]

अथ नाडीसंधानहेतुर्थ भैरवेणाहुतित्रयम् । तया नाड्या प्रवेश्यं शिष्यस्य हृदये सकृत् ॥१५०॥ ग्रहणाकर्षणार्थं तु 'भैरवो' निष्कलः, 'शिष्यमध्ये नाडी मन्मध्यान्वां संलीनास्तु स्वाहा' इत्यत्र प्रयोगः । एकात्म्यप्राप्तिरूपेणाडीसंधानपूर्वकम् ग्रहणाकर्षणे युज्यते । यथोक्तं श्रीस्पनन्दे ......'अयमेवात्मनो ग्राहः' (४२) इति ॥ १५० ॥

· · ·

[ Sutra 151 ]

अत एवाह गृहून्मुज्झनपुनः पुनः । दीक्षाकाले यतश्शैवं तदर्थे नाडिसंहति: ॥ १५१ ॥ आचार्य: शिष्यात्मा भवतीति पूर्वपादान्तशेष: । समयदीक्षायां शिष्यात्मनो हृदयात्

· · ·

[ Sutra १५१ ]

द्वादशान्तमाकर्षणं, ततोडपि स्वहृदये सामरस्यापत्तिरित्यादि; पुत्रकादिदीक्षायां तु पारमात्र [ सूत्र ] वागीशीगर्भयोजनादिकमधिकम् ।

· · ·

[ Sutra १५२ ]

अथ सर्वाश्रयन्यस्तमन्त्रै: समं शिष्ये वह्नौ चामीषोमात्मकामभियज्यं होमं निरुपयति शिष्यस्याथ शिरोभूमौ भैरवेण विधाय तु । संपातं सर्वमन्त्रैस्तु धुवेणाज्याहुतिं क्षिपेत् । जुहुयादिति शेष: ।

· · ·

[ Sutra १५३ ]

कथमित्याह मूलमन्त्रं समुचार्य सवा इत्यन्तौ प्रपातयेत् । होति शिष्यस्य शिरसि संपात: शिवचोदित: । स्पष्टार्थम् ।

· · ·

[ Sutra १५४ ]

संपाति व्याचष्टे शिष्यदेहे तु ये मन्त्राः सबाह्याभ्यन्तरं स्थिताः । कुण्डस्थः पूजिता ये तु धामाद्यावरणान्तगाः ॥ युगपत्तर्पणं तेषां संपातस्तेन कीर्तितः । एकैकस्यात्र मन्त्रस्य आहुतीत्रितयेन तु ॥

· · ·

[ Sutra १५५ ]

'संपातो' युगपत्सर्वत्राश्रीषोमात्मकस्वरूपो-न्मीलनात्मा संस्कार इत्यर्थः ॥ किं च उत्थाप्य च ततः शिष्यं तदर्थं मन्त्रतर्पणम् । कुर्यादित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra १५६ ]

तत्र भैरवाय शतं हुत्वा हृदादौ दशकं हुतिः ॥ दशांशेन स्यादित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra 224 ]

अथ धाम्ना चोत्थाय होतव्यं पूर्णाहुत्यानुत्तरपयेत् । उत्थापयेत्सननेन पूर्णाहुतिप्रयोगं स्मारयति ॥ एवं सामन्येन समयिदीक्षाविषयमधिवास-मुक्त्वा पुत्रकादौ तद्विशेषमाधातुं यः पाशासूत्र-विधिर्भविष्यति तत् पाशानां बन्धनाय मन्त्रो-दीपनं कर्तुमाह

· · ·

[ Sutra 157 ]

मन्त्राणां दीपनं कुर्या-द्माथादिक्षान्तावधि क्रमात् । कथं कुर्याद हुंकाराद्यमध्ये तु मूलमन्त्रं समुचरन । प्रणवादिफडन्तेन आहुती: प्रतिपादयेत्

· · ·

[ Sutra 158 ]

एषैव हृदादीनां च सर्वेषां जातिरुक्तात्र दीपने ।

· · ·

[ Sutra 225 ]

जायते तत्त्वकार्यानुगुणयमनयेलते ‘जाति’ विशिष्टो मन्त्रप्रयोगः। हच्छब्दो वर्णादिन्युपलक्षयति॥ एतच्च पाशानां बन्धनार्थाय मन्त्राणां दीपनं स्मृतम्॥१९५९॥

· · ·

ते च दीक्षाः सन्तः मन्त्राः करणभूतास्तु पशुकार्यस्य साधने। ‘पशुकार्य’ दीक्षा॥ यस्सैतानि करणानि स महाप्रभावः आचार्यः करणं प्रोक्तः कर्तेत्यर्थः॥

· · ·

[ Sutra 230 ]

कथमस्य शरीरादिमतो मन्त्राः करणमित्याह शिवरूपो यतः स्मृतः॥१९६०॥

· · ·

सत्यपी देहे निरुपाधिचित्प्रकाशशिवाहंभवमय इत्यर्थः। ईदृशस्यैवानुप्रहेष्टचिक्कतत्वाच्चे त्याहुः-आचार्योधिकरणः शिवो दीक्षायां साक्षात्कर्ता मण्डलस्यस्तु प्रयोजकः;-इति॥ ९९

· · ·

[ Sutra १६० ]

कूकार्ये तु कर्तव्ये मन्त्रान्संदीप्य योजयेत् । कूर्जात्यनुरूपेण वाचकान्योजयेत्सदा ॥

· · ·

[ Sutra १६१ ]

'कूकार्य' पाशानां वन्धच्छेदादि, पूर्वोक्तेन कूर्जातिक्रमेण योजनमेव मन्त्राणामुदीपनम् ॥ अत्र चावसरे भुकुटीकृपालवदना-वाच्यरूपान्विचिन्तयेत् । इहशं वाच्यवाचकानां कूरतत्त्वमन्यत्रापि साधकविषये कूकार्ये मन्तव्यम् ॥

· · ·

[ Sutra १६२ ]

अत एवाप्यायनादौ सौम्यजातियुतान्सौम्ये सौम्यरूपान्ववचिन्तयेत् ॥१६२ 'सौम्यजाति'वृपादिका ॥ १६२ ॥

· · ·

यदर्थ मन्त्रोहिपनं तत्प्रतिजानीते पाशकर्म ततो वद्ये एतच्च आविपुत्रकदीक्षाधिवासाय । 'तत्' इति मन्त्रोहिपनानन्तरं 'पाशकर्म' पुत्रकादि-दीक्षोपयोग्यमाणस्य भाविपाशसम्बन्धनस्य यद्-धिवासरूपं कर्म तदक्ष्ये इत्यर्थः ॥ तत्कमेणाह कन्या-कर्तितसूत्रकम् ।

· · ·

त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य 'कन्या' अनुपजातविकारपरशत्त्यानुकृत-रूपेति । ततो मूलभूमे: प्रवृत्तनामाणवमा-यिकारकर्मद्वाणि सर्वादिगुणत्रयात्मकप्रवृत्ति-व्यास्तिभाजां पाशानां भाविबन्धच्छेदादिकं समूलसुमूलनार्थम्, -इति कन्या-कर्तितत्वे त्रिगुणत्रिगुणत्वे चाशाय: ॥ १ ख० ५० छेदनावीति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १६३ ]

पाशावन्धनसूत्रकम्‌ ॥ १६३ ॥ शिवाभ्भोऽड्‌घ्रेण सम्प्रोक्ष्य कवचेनावगुण्ठयेत्‌ । पूजयित्वा विधानेन गन्धपुष्पादिधूपकैः ॥१९६३॥

· · ·

[ Sutra १६४ ]

प्रसारयेद्‌ऋहीत्वा तन्मूर्ध्न्याधःषट्कावधि । शिष्यस्य स्तब्धदेहस्य ॥१९६४॥

· · ·

‘ओं पाशावन्धनसूत्राय नम’ इति पूजाविधानं सर्वोत्तम्यास्तिचिन्तनम्‌, ‘शिष्यस्य’ इति पुत्रकादेर्‌न तु समयिनः । स्तब्धदेहता पाशानां बन्धाहेहेन्द्रियादीनां निःषिकयत्वानुयास्या । वक्त्रं पात्रं वामेन करेण मूर्धि धारयेदित्यसत्‌ दीक्षाहस्तयोर्‌दक्षिणाडीधारणे व्याप्त्रितत्वमतः शिखायामेव पाशसूत्रं लम्बयेत्‌ । एकैव क्रियाशक्ति: परमेश्वरीत्थं स्वरूपगोपनेन पाशरूपतया स्थिता,—

· · ·

[ Sutra १६४ ]

इत्येकत्वमिह पाशासूत्रस्य । श्रीपूर्व्वदौ तु शक्तित्रयमेव त्रितत्त्वेन स्थितम्, - इत्याशयेन त्रीणि सूत्राणीति प्रक्रियामात्रभेदः ॥ १६४ ॥

· · ·

[ Sutra १६५ ]

तत्त्वस्थं सूत्रं नाडीभूतं विचिन्तयेत् ॥१६५॥

· · ·

[ Sutra १६६ ]

सा च सुषुम्ना मध्यमा नाडी सर्वनाडीसमन्विता । ओंकारादि स्वनाम्ना तु नमस्कारावसानकम् ॥ १६६ ॥ शिष्यदेहस्थितां नाडीं सूत्रे संगृह्य योजयेत् । भावनयेति शेषः । सूत्रभूतायां नाड्यां सर्वनाडीभिः समन्विता भावनया संगता योजिता च ॥ १६६ ॥

· · ·

[ Sutra १६७ ]

तां गन्धपुष्पादिभिः पूज्य कवचेनावगुण्ठयेत् ॥ १६७ ॥

· · ·

[ Sutra १६७ ]

अत्रैव सन्निधानार्थं होममाह सन्निधानाहुतीस्तित्नः स्वनामपदजातिका: । दूर्वादिति शेष: । ओं सुषुम्नायै स्वाहा इत्यत्र प्रयोग: ॥ १६७ ॥

· · ·

[ Sutra १६८ ]

अथ शिवाम्बुना संप्रोक्ष्य शिष्यस्य हृदयं पुनः । ताडयेदेकात्रपुष्पेण एवं च ॥१६८॥

· · ·

हृदि चित्संहता भवेत् । सर्वथापिकापि हृदयैकनिष्ठीकृता भवतीत्यर्थ:॥

· · ·

[ Sutra १६९ ]

तदनु योगक्रमेण भावनयापि वा हुंकारोच्चारयोगेन रेचकेन विशेषद्रुति ॥ १६९ ॥

· · ·

नाडीरन्ध्रेण गत्वा तु चैतन्यं भावयेच्छिशो: ।

· · ·

[ Sutra 170 ]

कदम्बगोलकाकारं स्फुरत्तारकसंनिभम् । हस्तस्थं छित्वाशिखं हृद् हुंफटारान्तजातिना ।

· · ·

[ Sutra 170 ]

निष्कलाखमेव खड्गं, तेन शिशो: पुयष्टकं रझिममाश्रावियोगि छित्वा ॥

· · ·

[ Sutra 171 ]

धाम्ना चाङ्गुशरूपेण कर्षेच्छक्त्यवधि ऋमात् ।

· · ·

[ Sutra 171 ]

अबुधोति पाश्र्वाकुटिलालकात्मना ख्यातेन । 'शक्त्यवधि' द्वादशान्तं तच्च नासिक्यमिह ॥

· · ·

[ Sutra 172 ]

तत: द्वादशान्तं तु संगृह्य सम्पुट्ठ हृदयेन तु । संहारमुद्रया योज्यं सूत्रे नाड़ीप्रकल्पिते ॥

· · ·

[ Sutra १७२ ]

व्यापकं भावयित्वा तु कवचेनावगुण्ठयेत् । प्रणवनिष्कलोचारपूर्वं 'देवदत्तचैतन्यं पाशस्त्रे योजयामि नमः' इति प्रयोगात् सूत्रदेहे योजितस्यास्य व्यापकत्वभावना ॥१७२॥

· · ·

[ Sutra १७३ ]

अथास्मै पूजां कृत्वा भैरवेणाहुतीस्तिषत्सु संस्थितानस्य हेतवे ॥ १७३ ॥ दध्यादि शेषः ॥ १७३ ॥

· · ·

पाशसूत्रविधे: प्रयोजनमाह हितीय: सूत्रदेहस्तु पाशा यत्र स्थितास्त्वस्मिन् । बन्ध्याश्छेद्यास्तथा दाह्या: सूत्रस्थाने

· · ·

सूत्रस्थाने समस्तपाशाश्रयस्य समावृत्ति-हेतो: प्राणदेहस्य परोक्षत्वेन साक्षाद्धातायोगे तत्प्रतिकृतिरूपं भाविशोध्यदेहासूत्रणात् सूत्रदेहं कल्पयित्वा तत्स्थान्पाशान्बन्धीयाात्

· · ·

छिन्याद् दहेच्चेत्यर्थः। 'इमे' इखनन्तरमेव वक्ष्यमाणाः ॥

· · ·

[ Sutra १७४ ]

इत्याम्नाततत्त्वादारूढकार्ये दीक्षोत्तरकाले भगवदर्चादिहेतौ तु न दाहादि युक्तमित्याह न विग्रहे ॥ १७४ ॥

· · ·

[ Sutra १७५ ]

पाशानां संख्यासंज्ञावरूपाणि कमेण कथम्‍ति । प्रज्ञास्तु त्रिविधा भाव्या मायीयाणवकर्मजा: । चैतन्यरोधकास्त्वेते कार्यकारणरूपिण: ॥ १७५ ॥

· · ·

मायोऽस्तत्त्वं मायायां भवतत्त्वं मलान्तरेऽध्य- स्तिति रूढैव भिन्नवेद्यप्रथारूपं मलं 'मायी- यम्' उच्यते । अत एवान्तर 'अध्यात्ममलमायार्चा ...................... ।'

· · ·

इत्याश्याशब्दः । अणूनामयं 'आणव:' अपूर्णस्मन्यतात्मा लोलिकारूप: । 'कर्म' यजनब्रह्मह्ननादिरूपं ततो जातम् अत्र वासनातृतीये

· · ·

[ Sutra १७५ ]

धिरुढं धर्माधर्मात्मकम् । एषां च चैतन्यप्रतिरोधकत्वं गुणभावापररूपमेव पाशत्वम् ॥१७५॥ एषां कार्यकारणरूपतां स्फुटयति मलः कर्म निमित्तं तु नैमित्तिकमतः परम् ।

· · ·

मलः कर्म चेयेतद्रयं निमित्तं मलस्य कर्महेतुत्वात् कर्मणश्च मायीये कारणत्वात्, अतः परं मायीयं नैमित्तिकं मलकर्मणोः कार्यमेव त्वर्थः । यद्यापि कर्मं भिन्नवेद्यप्रथारूपे मायीये सति भवति तथापि न तद्वेदतुकं पूर्णस्फारणां ज्ञानिनां तस्सद्भावेऽपि तस्यादर्श- नात्, - इत्यपूणेम्मन्यानामेवाज्ज्यमानं तत्तत्कश्व वतीति यथोक्तमेव ज्यायः ॥

· · ·

[ Sutra १७६ ]

आधाररूपं नैमित्तं शरीरभुवनादिकम् ॥ १७६ ॥ 'आधारता' भोगाश्रयता, आदिशब्दात् भावाः ॥ १७६ ॥

· · ·

अत्र च नैमित्तिके मायीये मले निमित्तमभिलाषारुयं लोलिकारूपमाणवं मलमित्यर्थः॥ किं केवलेन्याह ...... विचित्रैर्हेतुरूपकैः॥ धर्माधर्मात्मकैः सहकारिभिर्युक्तमित्यर्थः॥ प्रकृतमनुसरति तांश्श्रावलोकयेत्सूत्रे बन्ध्यबन्धनहेतुतः॥१७७॥

· · ·

[ Sutra १७७ ]

तानिति पाशान् वक्ष्यमाणद्याध्यात्म्यापक- भावयुक्त्यावलोकयेत्, किमर्थं बन्ध्यानां- थेनेषामेव बन्धनहेतुतो बन्धनायैवर्थः॥१७७॥

· · ·

[ Sutra १७८ ]

अथैषां शिष्यदेहस्थानां ताडनग्रहणपूर्वकं सूत्रे ऋमेण योजनमाह पाशानां ताडनं कार्ये हुंफट्कारान्तजातिना॥ स्वनामप्रणवाद्येन शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्॥१७८॥

· · ·

[ Sutra १७८ ]

'प्रणवं' शान्त्यतीताबीजं धाम चोच्यार्य 'असुकातमस्थपाशाव्यापिकायै शान्त्यतीतायै हूं फट्' इति मन्त्रमुचारयन् ॥ १७८ ॥ पुष्पेण ताडयेन् मूर्धि ग्राह्यं

· · ·

ततः

· · ·

[ Sutra १७९ ]

हूंफटान्तयोगेन- ग्राह्य संहारमुद्रया ॥ १७९ ॥ धाम्रा तु योजयेत्सूत्रे नमस्कारान्तयोगिना ।

· · ·

[ Sutra १७९

]

पूर्वोक्तेनैव प्रणवपूर्वमूलमन्त्रसहितेन मन्त्रेण संहारमुद्रया वश्यमारणगा पाशत्रयमोक्षैक्जातिमपास्य नमस्कारान्तजातिनानेनैव म-मब्रेण पाशसूत्रे योजयेत् ॥ १७९ ॥

· · ·

अमुमेव कमं शान्त्यादिकलाश्वपि स्वमन्त्र-नामयोजनयुक्त्यादिदिशाति

· · ·

[ Sutra १८० ]

एवं शान्त्यादिकान्पाशान्-नस्थानात्संगृह्य योजयेत्॥१८०॥

· · ·

[ Sutra १८० ]

स्थानमात्र क्रमेण वक्तृ हृदयद्वयं पादौ॥१८०॥

· · ·

एतांश्र भावयेत् त्रिविधान्पाशान्पन्नतत्त्वाध्वच्यापकान्।

· · ·

कलादीक्षायां समनन्तरं ‘तत्त्वभूतास्तु ताः कलाः |’ (स्व० ३।१४०) इति वक्ष्यमाणवात् पश्च यान्ते तत्त्वाने कलारूपाणि तैरात्मभूतैर्ध्वनोडशेषस्य व्यापकानित्यर्थः॥

· · ·

अथ कथं पाशानां कलाव्याप्तिः;, कथं च मायोद्भवस्थशान्ताशान्त्यतीतापदे पाशानां सत्ता ?

· · ·

इत्याशङ्क्याह

· · ·

[ Sutra १८१ ]

त्रिपाणां व्यापिका शक्तिः क्रियाख्या परमेश्वरी॥१८१॥ शान्त्यतीतादिभेदेन पञ्चसंज्ञाप्रतिष्ठिता।

· · ·

[ Sutra 238 ]

येयं परमेश्वरस्य नियावियोगिनी शक्ति: सा क्रियाख्या ग्रहीताक्रियाशक्तिभूमिका सती इदन्तावैचित्योदृनात् शान्तीतादिपञ्च- धात्वप्राप्ता त्र्याणी मलानां ठ्यापिका ।

· · ·

'सेयं क्रियात्मिका शक्ति: शिवस्य पशुवर्तिनी । बन्धयित्री...................... l' (स्प० ४-१८) इति । अत एव यावदिदन्ताभासस्य स्थितिस्तावत्तदौचित्येन पाशा: स्थिता:, -इति शान्यतीतानादिदेशि तच्छोधनं युक्तम् । व्यापके चै शुद्धे व्याप्तव्यस्य तत्राणस्य सम्यक् शुद्धिर्भवति, -इति मलानामात्मभूतकलान्वाह्य तद्यपदेशै शोधनं, तच्च नित्यावियोगिपारमेश्वरख्यातदृशशक्तिरुपतोन्मजनमेव ।

· · ·

यथोक्तम् 'स्वमार्गस्था ज्ञाता सिद्धचुपपादिका l' (स्प० ४-१८) इति । नन्वांतेच्छक्तिवीर्यसारैरेव मन्त्रैर्‌नि- मत्रपारमार्थिकतद्रूपतया प्राप्तभेदानामिवासां संशोधनम्, -इति सर्वमुपपन्नम् ॥ १८१ ॥

· · ·

१ क० पु० यावदादिति पाठ: । २ ख० पु० व्यापकशुद्देरिति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra १८२ ]

एवं च आधेयग्रह आधारं गृहीतं भावयेत्पशोः ॥ १८२ ॥ 'आधेया:' कलाः, 'आधारा' मला: ॥१८२॥ अथ परमेश्वरशक्तियुग्याया तत्सारानाह गन्धपुष्पादिभिः पूज्य सूत्रे पाशांस्तु तर्पयेत् । शान्तसतीताक्रमेणैव तत् तर्पणम्

· · ·

[ Sutra १८३ ]

आहुतीनां त्रयं त्रयम् ॥१८३॥ सन्निधानाय पाशाना-मतः पाशांस्तु दीपयेत् । मन्त्रशक्त्या भाव्यक्रमसमस्तभोगसिद्ध्यो-चित्येन युगपत्परिपक्वान्विदधीत ॥ १८३ ॥

· · ·

[ Sutra १८४ ]

कथमिलाह स्वनामजातिफट्‌टार-धाममिश्रं त्रयं त्रयम् ॥१८४॥

· · ·

[ Sutra १८४ ]

आहुतीनां द्रव्वेति शेषः। जातिरत्र हुंकारः। मन्त्रपाठस्य ऋमः प्राग्वत् ॥ १८४ ॥ एतच्च शिष्यचैतन्यात् विशेषकरणार्थं तु पाशानां दीपनं भवेत् । यत एवं दीसा: पाशास्ततो बन्ध्यास्ताडनग्रहणादिना ॥ १८५ ॥

· · ·

[ Sutra १८५ ]

आदिशब्दाद्निथिदानमपुनःप्ररोहार्थम् । उद्दीपितवीर्याणामेव पाशानां बन्धनं शिष्यचैतन्यावरणे स्वातच्र्यापसारणम् ॥ १८५ ॥

· · ·

[ Sutra १८६ ]

सूत्रस्थांस्ताडयेत्पुष्पैः स्वदेहस्थानिव क्रमात् । यथा स्वदेहे क्रमादिति प्रोच्यते तत्र तन्या- स्यादिक्रमेण ताडितांस्तथा ताड्येत् ॥ बन्धने युक्तिमाह ध्यात्वा च संपुटीकृत्य स्वनाम्ना च सकृत्सकृत् ॥ १८६ ॥

· · ·

[ Sutra १८७.खो] ]

बन्धने तु प्रयोगोऽयं

· · ·

एवं प्रणवधामशान्त्यतीताबीजेभ्योनन्तरं 'शान्त्यतीतां देवदत्तात्मस्यपाशाव्यापिकां ब-न्धीम' इत्युचचाय धाम नमःशब्दान्तमुच्चार-यनू पाशासूत्रस्य मूर्धि ग्रन्थिं दद्यात् । एव-मन्यत् ॥ १८८ ॥

· · ·

तदाह

· · ·

सूत्रे ग्रन्थीन्प्रदापयेत् ।

· · ·

ग्रन्थीनिति, वयात्या पद्म् ॥

· · ·

किं च

· · ·

[ Sutra १८७॥ ]

बन्धने परिमाणं च कर्मणो विषयस्य च ॥१८७॥

· · ·

न केवलं ग्रन्थीन् यावद्बन्धनसमये 'कर्म-णः' शुभाद्यात्मनो 'विषयस्य' सुवनाादिर्मलात्मनः, चशब्दादाणवस्य मलस्य 'परि-माणं' नियतामधव्र्यांते च प्रकल्पयेत् ।

· · ·

वथा निवृत्तावेकं पार्थिवं तत्त्वम् अष्टोत्तररद

· · ·

च कालादिसुवनानामिति विषयस्य रिमाणं भविष्यति । कर्मणो निष्ठितिप्र

· · ·

[ Sutra १८७ ]

ष्टाविद्यांतं यावद्याते:, मलस्य तु शान्ता-शान्त्यतीतान्तमपि संस्कारात्मना सूक्ष्मेण रूपेण सत्तास्त्येवैतत्सर्वमनुसंदधीत ॥ एवं च पाशयागोऽजीव: षट्त्रिंशत्तत्त्वमध्यस्थो भुड़्के भोगं शुद्धम्॥

· · ·

अन्यथा पाशाविच्छेदातु नेत्याह न चान्यथा । च एवार्थे ॥

· · ·

[ Sutra १८८ ]

प्रकृतमाह पाशान्संस्थाप्य पात्रे तु संपातं जुहुयात्सकृत् ॥ पाशानिति पाशसूत्रं 'संस्थाप्य' इति शि-ष्यदेहादिसुचयेवर्थ: । संपातहेाम: 'संपातं सर्वमन्त्रैश' (३।१४२) इत्यादौ निश्चित: अथैतत्पाशान् पात्रसंपुटमध्यस्थ-न्स्थण्डिले विनिवेदयेत् ।

· · ·

पात्रमध्येस्थ [त्वं] वेध्यवेदकान्तरावस्थिताः एते, - इत्याशायात् कवचावगुण्ठननव्याघ्या च 'स्थण्डिल' इति तन्त्राचिंते भगवति विनिवेदयेदिति एतस्य पशोःस्वरूपे माहिमकां तनुमाविझ्य बद्धा:, - इति विज्ञस्य कुर्यादिल्यर्थ: ॥

· · ·

तथैव च नीत्वा समर्पयेत्कुम्भे तत्स्थं भगवन्तं विज्ञापयेत्-यथा ।

· · ·

[ Sutra १८९ ]

पाशान्संरक्ष हे विभो॥ १८९॥ संरक्षणं च भाविपुत्रकादिदीक्षोच्छेद्यानमेषां साप्त्रं खकार्यशक्तिबन्धनात्मकाधिवाससंसकार: ॥ १८९ ॥

· · ·

ततः दर्भे विमोचयेच्छिष्यं नाडीसंधानार्थं प्राक्परिकल्पितम्॥ अथ चासै पुष्पं पाणौ प्रदापयेत् ।

· · ·

[ Sutra 190 ]

तेन चासौ श्रीभगवन्तं समब्रकमेव स्थण्डिले शिवकुम्भे च शिवाङ्घ्रौ च प्रपूजयेत् ॥१९०॥ चकाराद्द्रुमूर्तावपि ॥ १९० ॥ ततः प्रदक्षिणं कृत्वा दण्डवत्प्रपतेद्भुवि ।

· · ·

[ Sutra 191 ]

अथ चासै उत्थाप्य पन्नगव्यादि-[च्र्वाद्य]है भैरवेण तु ॥१९१॥ आदिशब्दाच्चरुं दन्तकाष्ठं, भैरवेणेति स-कलेन ॥ १९१ ॥

· · ·

[ Sutra 192 ]

अत्र विधिमाह गोमयेन शुचौ देशे कार्यं मण्डलकत्रयम् । एकसिन्मण्डले विष्टः पन्नगव्यं शिशुः पिबेत्॥१९२॥ उपविश्य हितीये तु चरुकं प्राशयेहुधः ।

· · ·

[ Sutra १९३ ]

आचम्य दन्तकाष्ठं तु तत्तीये मण्डले स्थितः । भक्षायित्वा च देवेशि ततश्शैव विनिक्षिपेत् ।। पञ्चगव्यं संस्कृतस्थापितचरुभागभोजन- योग्यतायै, चरुकं तु इतः प्रभृति शिवमय- भोग्यभोक्तृत्वावसायाय, दन्तकाष्ठं परां शुद्धिमभिव्यझूम् । आचम्येति पूर्वत्रापि योगम् ।

· · ·

[ Sutra १९४ ]

तच्च पतितम् पूर्वं पश्चात्तथैशोर्ध्वं चोत्तरस्यां च शोभनम् । अन्यस्यामशुभं विद्धि तस्य होमः शतं भवेत् । अत्यम्लवेण विध्नापनायेल्यर्थात् । एतच्च बाहुल्येन साधकविषयम् ।

· · ·

[ Sutra १९५ ]

अथैतदन्तस्यास्य कर्मणः सम्पत्त्यर्थम् आचार्यो जुहुयात्पश्व- त्प्रायश्चित्तं शिवेन तु ।

· · ·

[ Sutra १९५ ]

विधेन्यूनातिरिक्तस्य चित्तविक्षेपकर्मणि । चित्तविक्षेपकर्मणि सति विधेन्यूनातिरिक्तवं तस्य प्रायश्चित्तं जुहुयादिति संगतिः । 'अभिकर्म यथापूर्वं...... ।' (स्व० ४।३१) इति भाविनीयाऽभिकार्यान्ते न त्वधुनैवेतिपक्षादित्यस्यार्थः ॥ १९५ ॥

· · ·

[ Sutra १९६ ]

अत्र चाज्योत्पत्तिं हुत्वा प्रायश्चित्तादिशुध्यति ॥१९६॥

· · ·

[ Sutra १९७ ]

अथ मूलविश्रान्तिमेवानुसंधातुं पश्चात्संतर्पयेद्दोम-सहस्रेण शतेन वा । यावदस्य विश्रान्तिरघटत इत्यर्थः ॥ अदृष्टिकवाचनः मन्त्रांश् दशभागेन अनन्तरमेषामेव वह्नौ नैवेद्यद्रापनम् ॥ १९७ ॥

· · ·

[ Sutra १९८ ]

किं च विशेषपूजनं चार्घे मुद्रावन्धं वरानने । स्तोत्रं वाद्यं ततः कृत्वा चरुं प्राङ् विसर्जयेत् ।। परमेशमित्यर्थात् ।।

· · ·

[ Sutra १९९ ]

निरोधार्घेण चार्घे तु दद्याच्चैव वरानने । रेचकेन तु संग्रहात् भैरवं तमनुस्मरन् ।।

· · ·

[ Sutra २०० ]

मुष्टिना पूरितं नीत्वा पूजयित्वा वरानने । अभिष्टं वै अभिक्तं तमिति पूर्वोक्तं, पूरितमिति पूरकेन, मण्डलात्संग्रहात् रेचकेनामो स्थितं कृत्वा तत्रापि तथैवाच्चयित्वा ।। पूरकेन गृहीत्वा स्थापयेत्पुनः ।।

· · ·

[ Sutra 201 ]

तत्रस्थं पूजयित्वा च कलशे तु विनिक्षिपेत् ।

· · ·

[ Sutra 201 ]

कुसुमादिभिरम्यर्च्य कुम्भ एव तु भैरवम् ॥२०१॥

· · ·

[ Sutra 201 ]

यागारह्मनधिष्ठितं माभूदित्याशयात् ॥२०१

· · ·

अथ स्थण्डिलात्

· · ·

प्रक्षिप्य चैव निर्माल्यं गोमयेन स्पृशेत्प्रिये ।

· · ·

निष्क्रान्तं माल्यं न तत्र चण्डेशयोगतः॥

· · ·

[ Sutra 202 ]

तत्रैव च शिवाम्भसा तु सम्प्रोक्ष्य शिष्ये शास्यां प्रकल्पयेत्॥२०२

· · ·

गृहिणो दर्भशस्यां तु यतेव भस्मना प्रिये ।

· · ·

[ Sutra 203 ]

पूर्वाशिरा गृही कायो यतिवै दक्षिणाशिरा: ॥२०३॥

· · ·

[ Sutra 203 ]

दक्षिणवक्त्राभिमुखेन । शिष्टं स्पष्टम् ॥२०३॥

· · ·

१ श्लो. घ० ९६. पु० प्रवेश चैव नैमाल्यं गोमयेन छुषेदिति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra 204 ]

अथ शिखामन्त्रेण तत्र स्थिततस्य शिष्यस्य शिखावन्धं वरानने तथा सिद्धार्थरोचनाद्वैश्व रक्षां कुर्यादसि स्मरन् ॥२०४॥ यतेदृग्रिहिणश्व ऋमेण रेखायुक्तया भस्मना रोचनाद्वैश्व अक्षप्राकाराचन्तनम् । एतदुपसंहराति कवचेनावगुण्ठैव शिष्यं तु स्वापयेततत: ॥२०५॥ ततश्शैव तु निर्गत्य बलिकर्म समारभेत् । तदाह बलिस्तु कल्पित: पूर्व सर्वभूतेष्वथादरात् ॥ २०६ ॥

· · ·

[ Sutra २०६ ]

तं तु संगृह्य देवेशि पूर्वादिशान्तकं क्षिपेत् । 'किलिपतो' मूर्त्यर्थ साधितः ॥ २०६ ॥

· · ·

[ Sutra २०७ ]

अत्र च भूताः ये विविधाकाराः दिव्यभौमान्तरिक्षगाः ॥२०७॥ पातालतलसंस्थाश्च शिवद्रव्ये सुभाविताः ।

· · ·

[ Sutra २०८ ]

ध्रुवादिसर्वभूताश्च ऐन्द्रियाद्याश्थिताश्च ये ॥२०८ स्वाहाकारसमायोग-तृप्यन्तूचारयनि क्षिपेत् । प्रणवपूर्वं 'भूताः ये' इत्यादि स्थिताश्च ये इत्थन्तमुचार्य 'तृप्यन्तु स्वाहा' इति मन्त्रेण बलिं क्षिपेत् । अत्र मध्ये ध्रुवादित्येतत् ध्रुवलोकपरामर्शोय । अथ च 'ध्रुवः' प्रणवः, तदादि कृत्वायं मन्त्रः पठनीयः ॥ २०८ ॥

· · ·

[ Sutra 209 ]

बलिं च पूजापूर्वकं क्षिपेदित्याह नमस्कारेण संपूज्य गन्धैर्धूपैरतुक्रमात् ॥ २०९ ॥

· · ·

[ Sutra 210 ]

पूर्वादिशानपर्यन्त-मध्यश्रोर्ध्वं समन्ततः । अधिवासे बलिकर्मोपसंहरण् द्रव्यान्तरमुपक्षिपाति कोणस्थानेक्षेत्रपालांश्श पतितांश्चुपचानपि ॥ २१० ॥

· · ·

[ Sutra 211 ]

बलिं दत्वा तु सर्वेभ्य आचम्य च व्रतानने । सकलीकरणं कृत्वा ऋमेण प्राशायेच्छरुम् ॥ २११ ॥

· · ·

अनुग्रहावसरेदत्र यावत्संभवे सर्वान् पूज्यादिप्रयोजनार्थं; चकुमिति, यमवशिष्टं भगवदग्रात्प्रार्थितं च । ‘ऋमेण’ इति गुरुसाधकपरिपाच्या ॥ २११ ॥

· · ·

१ ख० पु० अधिवासेनेति पाठः । २ क० ख० पु० गभववर्थोर्दिति पाठः ।