1. Svacchanda Tantra Kshemaraja Part 3 KSS 44

Kashmir Series of Texts and Studies.

· · ·

No. XLIV.

· · ·

THE

· · ·

SVACCHANDA TANTRAM

· · ·

WITH COMMENTARY

· · ·

BY

· · ·

KSHEMARĀJA.

· · ·

EDITED BY

· · ·

PANDIT MADHUSUDAN KAUL SHĀSTRĪ, M: A:, M: O: L:

· · ·

VIDYĀVĀRIDHI,

· · ·

Superintendent Research Department,

· · ·

JAMMU AND KASHMIR STATE,

· · ·

SRINAGAR.

· · ·

Published under the Authority of the Government of

· · ·

His Highness Mahārājā

· · ·

Sir HARISINGH BAHADUR,

· · ·

K. C. I. E., K. C. V. O.,

· · ·

MAHĀRĀJA OF JAMMU AND KASHMIR STATE.

· · ·

Volume III.

· · ·

BOMBAY:

· · ·

Printed at the ‘Nirnaya-Sagan’ Press,

· · ·

· · ·

[ Sutra 1 ]

श्रीसोमनन्दननाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसिद्धान्तिमार्गो लङ्घवा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वरतत्त्वहेतुवादः । कश्मीरेभ्यः प्रकृत्य प्रकटपरिमलो रक्यानन्दसंदेश्यान् देशेऽन्यसिद्धाग्र्यो घुसृणविसरवत्सर्ववन्द्यत्वमाप ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra 2 ]

तरता तरसा संसारार्णिध विधत्ते परे पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्मेरे । विमृश्रात शिवादिग्रैतावबोधसुधारसं प्रसभविलसत्सत्ययुक्त्यन्तःसमुज्ज्वलदायिनम् ॥ २ ॥

· · ·

ॐ

· · ·

काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः ।

· · ·

ग्रन्थाङ्कः ४४

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्योताल्यविवरणोपेतम् ।

· · ·

श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-काश्मीरमहाराज-

· · ·

श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते

· · ·

प्राच्यविद्याप्रकाश-(रिसर्च) कार्यालয়ে

· · ·

तद्‌द्वारा अध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदन-कौल-शास्त्रिणा

· · ·

उद्‌दिष्टकार्यालयस्थैतरपण्डितसहायेन संगृब्धं,

· · ·

संशोधन-पर्यायाङ्कनादिसंस्करणोत्तरं

· · ·

पाश्चात्यविद्वद्विरष्टविंशतिसंमतेऽनुसङ्गमशुद्धिरत्युपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत

· · ·

सुम्बश्च्यां

· · ·

‘निर्णयसागर’ मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्रकाशयुपनीतम् ।

· · ·

( तृतीयो भागः )

· · ·

संवत् १९८२ । काश्मीर-श्रीनगर शकाब्दः १९२४ ।

· · ·

( अस्य ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्राच्यमहाराजकीयैः

· · ·

स्वायत्तीकृताः सन्ति )

· · ·

(All rights reserved). Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the 'Nirnaya-sagar' Press, 20-28, Kolbhat Lane, Bombay. Published by Pandit Madhusudan Kaul Shastri, M. A., M. O. L. for the Research Department, Jammu and Kashmir State, SRINAGAR.

· · ·

अथ

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमन्महामाहेश्वराचार्य श्रीक्षेमराजकृतेऽयोगाख्य-

· · ·

विवरणोपेतम् ।

· · ·

( पञ्चमः पटलः )

· · ·

दीक्षादौ दीक्षानिर्माणानानोपायप्रदर्शनः ।

· · ·

जयत्यशुगहै कान्तविधान्तः परमेश्वरः ॥

· · ·

अथ पटलसंगतिं कुर्वती उच्चकलादीक्ष-

· · ·

नुवादपूर्वं तत्त्वदीक्षां प्रस्तावयितुं श्रीदेव्युवाच

· · ·

कलादीक्षा सुरेशान

· · ·

कथिता परमेश्वर ।

· · ·

तत्त्वदीक्षां समासेन

· · ·

कथय स्व! प्रसादतः ॥ ९ ॥

· · ·

सुरेशानो ब्रह्मादीनां स्वामी । परमेश्वरस्तु

· · ·

[ Sutra १ ]

परमैश्वरसत्तानुप्रवेशात् । समासेनैति संक्षेपेण विधिविस्तारस्य कलादीक्षायामुक्तलात् ॥ १ ॥ एवंभव्यार्थिनः श्रीभैरव उपाच समासात्कथयिष्यामि त्वत्रियार्थे वरानने । पूर्व प्रश्नेन प्रकृतां तत्त्वदीक्षां नानाभेद-भिन्नाम् ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

पृथ्वीशतत्त्वगुरुभ्यानि यथा शोध्यानि पार्वति ॥ २ ॥ पृथिव्यादिशिवान्तानि स्वच्याह्ययानुगुणैः सह ।

· · ·

[ Sutra ३ ]

यथा शुद्ध्यन्ति देवेशि तथा ते कथयाम्यहम् ॥ ३ ॥ तत्त्वदीक्षायां तत्त्वानामन्तर्भाविताध्वान्त-रापेक्षं प्राधान्यमेव व्यासिरध्वान्तराणां तु गुणीभावः । एवमन्यत्र । येन प्रकारेण शोध्यानि शोधनीयानि, यथा च शुद्ध्यन्ति

· · ·

[ Sutra ३ ]

तथा शोधकशोध्यगतं प्रकारं तव अनुप्रहैकपराया: कथयामिति प्रतिज्ञा ॥ ३ ॥

· · ·

[ Sutra ४ ]

तत्र विद्याराजस्य ये वर्णा नवसंख्योपलक्षिताः । वाचकास्ते च तत्त्वानां शोध्यत्वेनोपस्थाप्यानाम् ॥ यथा भवन्ति तथा कथयाम्यनुपूर्वशः ॥ ४ ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

तत्र धरिय्यादिप्रधानान्तमूकारो वाचकः स्मृतः । पुरुषस्य यकारो वै रागतत्त्वान्वितस्य च ॥ ५ ॥ स्मृत इति श्रीश्रीकण्ठेन । अतश्व तेनैव वर्णेन प्रणवनवातमोकारपूर्वं ततत्तत्त्वं कलोप- स्थापनवदुपस्थाप्य अध्वसंधानादिशुद्धाशुद्ध-

· · ·

[ Sutra ५ ]

तत्त्वानुसंधान्तं सर्वं पूर्ववत् कर्तव्यम् । एवं सर्वत्र । पुरुषस्य स्पृहामयत्वात् रागतत्त्वानुसंधियुक्तम् ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

नियामिकां वकारेण विद्यातत्त्वसमन्विताम् । कालं कलां लकारेण कल्पयेतु वरानने ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

किंचिदिदनातमनोऽशुद्धविद्याया: किंचिदंशे नियमनप्रवेशात्त्रिलयत्वा सह निर्देश: । काल-यास्तु किंचित्करत्वात्मन: क्रियाविशिष्टाया: कालानुघेष्यावश्यंभावात् कालेन सह निर्देश: । सहनिर्देशाश्रायं वाच्यवाचकभाव-प्रदर्शनाय । शोधनं तु पृथगेव ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

मायातत्त्वं मकारेण विद्यातत्त्वं क्षकारतः । रेफेण चैश्वरं तत्त्वं हकारेण सदाशिव: ॥ ७ ॥

· · ·

[ Sutra 7 ]

प्रणवेन बिन्दुना। शक्तिरिति शक्तितत्त्वं परमशिवरूपमेव ॥ ७ ॥

· · ·

[ Sutra 8 ]

अत एव ठ्यापिनीं समनां चोर्ध्वे तत्रैव तु विशोधयेत् ॥ ८ ॥ तत्रैवोति शिवतत्त्वे प्रणवेनैव ॥ ८ ॥

· · ·

[ Sutra 9 ]

एतच्च सर्वं पूर्वोक्तेन सर्वं विधिना शोधयित्वा क्रमेणैव मूलमन्त्रेण सृजते । योज्य आत्मा परे तत्त्वे उन्मनातीतसर्वगे ॥ ९ ॥

· · ·

निराभासे परे शान्ते ईशाने चाव्यये त्वजे ॥ शिष्यदेहे पादान्तात् मुल्फान्तं पृथ्वी,

· · ·

[ Sutra ९ ]

गुल्फान्तमाभ्यन्तरं जलादि प्रधानान्तानि त्रयो-विंशति:, ततस्तत्त्वन्तं पुमादिमायान्तानि सप्त, तत: ब्रह्मादिलोपान्तं विद्यादिसदा-शिवान्तं त्रयं, तदुपरि समनान्तं शक्तितत्त्व-सहितं शिवतत्त्वम्,-इति तत्त्वानि विन्यस्य, दीक्ष्यस्य तानि सर्वाणि ऋमेण पूर्वोक्तविधिना प्रोक्तनाडीसंमावयवै: शोधयित्वा, आत्मा 'परे तत्त्वे' परमशिवे मूलमन्त्रेणेति अवयवापेक्षया समग्रेण नवात्मना योज्य: । कीहशे उन्मननाते तदनु प्रवेशानन्तरलब्धभ्ये शक्तिमहात्त्मनि 'सर्वगे' व्यापके । ईशद्वासनान् निष्कान्ते सर्वाभासोस्थापके च, निःशेषभेदोपशमा-रूपे शान्ते, ईशाने विश्वेश्वरेऽव्यये अजे चेति नित्ये ॥ ९ ॥

· · ·

[ Sutra १० ]

तत्रस्थमेकैकं शोधनीयत्वेन पञ्चत्रिंशत्तत्त्वमारभ्यात् पात्रादित्वात् समाहारे श्रीप्रत्ययाभाव: ॥ अथ नवतत्त्वं प्रचक्ष्महे ॥ १० ॥

· · ·

[ Sutra 11 ]

प्रकृति: पुरुषश्चैव नियति: काल एव च । माया विद्या तथेशाख्य सदाशिवशिवौ तथा ॥ ११ ॥

· · ·

एतानि मुख्यानि नवतत्वानि नवभिर्नवात्मकै: प्रातिलोम्येन पूर्वोक्तविधिना शोधयित्वा तु विधिव्यास्यात्मान नियोजयेत् । शिष्यस्य प्राधान्येन तु पञ्ञातत्त्वी यदा शोध्या तदा

· · ·

[ Sutra 12 ]

वर्गमन्त्रास्तु वाचका: ॥ १२ ॥

· · ·

तैश्व सन्ध्योजातादिक्रमेण धरित्र्यादि खपर्यन्तं शोधयेतत्तक्रमेण तु ।

· · ·

[ Sutra १३ ]

तत्त्वपश्वकस्याशेषाध्वशुद्धानु गुणान् निवृत्यादिकलालाव्यातिमाह कलानां याथतीं व्याप्तिं स्तत्त्वानां तावदेव हि ॥ १३॥

· · ·

एवं च वदन् कलादীক্ষोक्तोदत्र सर्वो विधिः, केवलं कलोपस्थापनाऽवसरे सद्योजातादिमब्रैर्द्रेरादितत्त्वोपस्थापनादि कार्यम् । अतश्र तत्त्वपश्वक्मेतत् भगवद्वक्त्रमचस्फारसारतया परमेश्वरमयत्वात् सद्बोध्यास्तिरव परं शुद्धिसाधनमिति शिक्ष्यति ॥ १३ ॥

· · ·

अस्य वाचकक्यास्तिमाह आकार आत्मतत्त्वस्य वाचकः परिकीर्तितः ॥ १४॥

· · ·

मायान्तं तद्विजानीयात्

· · ·

अकार इति प्रणवसक्: । मायान्तमेकत्रिशता तर्वैरपरिवर्जित आत्मा शिवशक्तिमैय इति तावद्येवास्य व्याप्ति: ॥

· · ·

विद्यास्वस्याप्युकारक: । सकलावधि तज्ज्ञेयं

· · ·

विद्या ज्ञानक्रियात्मा शक्ति: शुद्धविद्येश्व-सदाशिवव्यातिका । सकल: सदाशिव: ॥ तदुपरि शक्तित्र्यापिनीसमनाशो सकलव्याप-कस्य

· · ·

[ Sutra १५ ]

शिवस्य तु मकारक: ॥ १५ ॥

· · ·

यस्तु तदूर्ध्वगो बिन्दुरुन्मनायात्मिसतत्त्व: खस्वर:

· · ·

खं पराकाशं स्वरयति शब्दयति स: पराकाशात्मा ॥

· · ·

अत एव

· · ·

खस्वरूपस्य शिवतत्त्वस्य वाचक: ।

· · ·

[ Sutra १६ ]

तद्रिस्थमेतदनुसंधाय प्राग्वदध्वोपस्थापन- पूर्वम् । दीक्षाविधिंवा क्रमेणैव शिष्यात्मानम् । परे तत्त्वे नियोजयेत्॥ १६ ॥ खसवरोक्तव्यासिसारेण प्रणवेन ॥ १६ ॥ तद्रिस्थमत्र तत्त्वदीक्षा समाख्याता चतुर्भेदद्यवस्थित। ।

· · ·

[ Sutra १७ ]

पूर्वं तु योजनिकाग्रन्थान्ते एकतत्त्वदी- क्षापि उक्तेति दर्शितमेव ॥ एवं प्रश्रितां तत्त्वदीक्षामुक्त्वा, अनुजिघृक्षो- भैगवत्या आशायपरितोषायाप्रश्रितामपि पद- दिदीक्षां निरुपयिष्यन् भगवानाह पददीक्षा प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः॥ १७ ॥ वर्णमब्रदीक्षाभ्यां तुल्येतिकर्तव्यतां मुव- नदीक्षां तदवसर एव संक्षेपेण प्रतिपादयि-

· · ·

[ Sutra १७ ]

इत्यति, विस्तारेण तु दशपटले । ततः पददीक्षामेव तावदाह ॥ १७ ॥

· · ·

[ Sutra १८ ]

तत्र विद্যারाजे तु ये वर्णा नवसंख्योपलक्षिताः । पृथगभेदेन तेषां तु विन्यासं कथयामि ते ॥ १८ ॥

· · ·

[ Sutra १९ ]

तत्र नवनामं पुरं कृत्वा नवपद्मोपलक्षितम् । कथं नवहस्तं लिखेदेएम अष्टपर्वाधिकं बुधः ॥ १९ ॥

· · ·

वेधम मण्डलक्षेत्रम् । अष्टाभिः पर्वभिरजुलैराधिक्ये सर्वमेतत् क्षेत्रमजुलशतद्वयं चतुर्विंशत्यधिकं भुवनाधप्रतिबिम्बरूपं भवति । तसिन्न्सर्वतः सप्तभागकल्पनयैकैकस्य भागस्य

· · ·

[ Sutra १९ ]

द्वात्रिंशद्जुलत्वं जायते,-इति तदर्थमजुलाष्टकाधिवेदानम् ॥ १९ ॥

· · ·

अथ सप्तभागीकृतं तत्कुर्यात् ॥ किं कृत्वा दक्षिणोत्तरभाजितम् । चतुरश्रं विभज्यादौ मत्स्यैश्वैवात्र चिह्नितम् ॥ २० ॥

· · ·

[ Sutra २० ]

भाविनीच्या ब्रह्मस्थानात्पूर्वीपरदिशौ अज्ञु-यित्वा, किंचिदूनेन चतुर्भागेन क्षेत्रमानेन सूत्रेण पूर्वोपरद्योर्हस्तप्रतिबद्धेन दक्ष-करगतागभागेन पार्श्वयोर्मत्स्यबन्धाकारं रेखा-द्वयमुत्पाद्य, तन्मध्ये सूत्रमास्फाल्य दक्षिणो-त्तरभाजितं क्षेत्रं कृत्वा, क्षेत्रार्धमानेन सूत्रेण पार्श्वगतमध्यादुप्रतिबद्धेन कोणेपु मत्स्यवन्ध-चतुष्कमुत्पाद्य, तत्र सूत्रास्फालनेन चतुरश्रं विभज्येतत्र पिण्डार्थे: ॥ २० ॥

· · ·

[ Sutra 21 ]

एवं चतुरश्रे क्षेत्रे पूर्वापरायतैः सूत्रैः सप्तधा विभक्ते केषैककोनपञ्चाशत्सूत्रेण तु समालिखेत् । दक्षिणोत्तरायतैरर्मध्यगतैः पदिः सूत्रैःकोनपञ्चाशतं कोष्ठकानुस्थापयेत् एवं कृत्वा मध्ये कोष्ठके सूत्रं द्वात्रिंशदुलुसंमितम् समालिख्य महादेवी चतुर्भागविभाजिते ।

· · ·

[ Sutra 22 ]

ब्रह्मस्थानाचतुर्भिः समभागैश्र्चतुर्षु पर्यन्तभाविष्योमरेखावकाशं परिकलप्य विभक्त इत्यथः । तत्र भागचतुष्टयमध्ये प्रथमे कर्णिकां कुर्यात्केसराणि द्वितीयके

· · ·

तृतीये दलसंधींश्व दलाग्राणि चतुर्थके ।

· · ·

यत्र दलानि तदग्रे: संधीयान्ते ते दलसंधय: ॥

· · ·

[ Sutra २२ ]

पूर्वोक्तेषु चतुर्षु भागेषु वृत्तवर्तंनविधिमाह

· · ·

[ Sutra २२ ]

दिक्षु रेखाष्टकं दद्याद्

· · ·

[ Sutra २२ ]

प्रतिदिक्षु तथैव च ॥ २३ ॥

· · ·

श्रामयेच्चतुरो वृत्तां-

· · ·

श्रतुरहुलसामितान् ।

· · ·

[ Sutra २३ ]

दिक्षु अष्टखण्डौ, तन्मध्ये चाष्टौ सूत्राणि दद्याद्, ब्रह्मस्थनात् पूर्वविभागाद्धु चतुरो

· · ·

[ Sutra २३ ]

भ्रमान् कुरे्यात् ॥ २३ ॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra २४ ]

द्वाभ्यां प्रतिदिग्रेखाभ्यां

· · ·

[ Sutra २४ ]

मध्ये सूत्रे निधाप्य ततः षरण्णा

· · ·

[ Sutra २४ ]

सूत्राग्रं तु ततो घ्राम्य-

· · ·

[ Sutra २४ ]

मर्धचन्द्रविधानतः ।

· · ·

१ क० ख० ग० पु० सूत्रामिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 24 ]

प्रतिदलसंधि अर्धचन्द्रद्रयविधानाय पूर्वदिगेखाया: पाश्र्वरेखाभ्यामुपलक्षिते मध्ये मध्यदये वामेन करेण सूत्रं रुद्ध्वा, दक्षिणेन सूत्राग्यं पाश्र्वरेखाभ्यां मध्यरेखान्तं भ्रामयेत्। अत्र चैकपाश्र्वरेखा आयामतो मध्यात् विभक्तव्यायामेन संसक्तदला भवति ॥ २४ ॥

· · ·

[ Sutra 24 ]

अर्धचन्द्रद्रयोरुत्पत्तिहेतुप्रतिदिगेखयोमध्यद्रये मध्यग्रहणाय केसरसिद्ध्यर्थं मध्यसूत्रं च दातव्यं किंलकस्यं विपाश्र्विता ॥ २४ ॥

· · ·

[ Sutra 25 ]

किंजल्के केसरि तन्निमित्तं तिष्ठति । तेनैककार्धचन्द्रमध्यानुसारदलमध्यसूत्रोत्पन्नकिंजल्कस्य ल्कस्य पाश्र्वयो: किंजल्कद्रयोत्पादनाय अर्थदर्शनार्थं मध्यलाभे चादाच्च सूत्रद्रयं देयम्। एवं साकल्येन द्वात्रिंशत्सूत्राण्येतानि भवन्ति ॥ २५ ॥

· · ·

एतदुपसंहारतन्त्रन्यत्रापि अतिदिशाति पूर्वपत्नं प्रसाध्यैव-मित्रराण्येवमेव हि । प्रसाधयेत् ॥

· · ·

[ Sutra २६ ]

तत्र च केसराणि च संलिख्य चतुर्विंशतिसंख्यया ॥ २६ ॥ पत्राग्रतो न्यसेल्लेखां वर्तुलां तु सुशोभनाम् । प्रतिदलं त्रीणि केसराणि । पत्राग्रत इति दलान्युत्पाद्य तद्रहिः सुशोभनं संपुर्णाम्॥२६॥

· · ·

[ Sutra २७ ]

तस्यान्तं चतुरस्त्रं तु कर्तव्यं तत्प्रमाणतः ॥ २७ ॥ तस्येति वृत्तरेखान्तस्य पद्मस्य । तत्प्रमाणत इति वतुलरेखाप्रमाणरेखम् ॥ २७ ॥

· · ·

[ Sutra १७ ]

सर्वस्यास्य विधेर्भित्तिभूतमाचं विधिं वकुमाह पर्वे ब्रह्म प्रसाध्यं तु विषुवत्स्थेन हेलिना । ब्रह्म मध्यस्थानम् । हेलिः सूर्यः ॥ तत्रादौ पूर्वपश्चात्ततं सूत्रं शड्कुना साधयेत्प्रिये ॥ १८ ॥ द्वादशाहुलमानेन शड्कु कीलकम् ॥ २८ ॥

· · ·

[ Sutra २९ ]

कथम् मध्ये शड्कुं प्ररोप्य तम् । पार्श्वेषु भ्रामयेद्रेखां षोडशाडुलसंमिताम् ॥ २९ ॥ शड्कुक्षेत्रात् षोडशाङुलं भ्रमं द्वात्रिंशदङ्गुलपञ्चार्थं त्यजेत् । एतच जिर्णक्षितिक्षेत्रोपलक्षणपरम् ॥ २९ ॥

· · ·

१ क० गा० पु० पश्चात्तु तमिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ३० ]

तत् च पूर्वार्धे ग्राहयेच्छायामपरस्थां सुचिहिताम् । अपरस्थेन सूर्येण प्राकूछायां लाञ्छयेतिश्रिये॥३०॥ एवं भ्रमरेखाच्छायापटे पूर्वापरदिगडूनां कृत्वा ध्रुवेणोत्तरदक्षस्थां लाञ्छयेतु वरानन ।

· · ·

ध्रुवेण शड्कुना हेतुभूतेन पूर्वनिर्णीतादिशोः स्थापितमस्यदयमध्यसूत्रेण उत्तरदक्षस्यां भ्रमरेखां लाञ्छयेत । यद्वा काचिद्रात्रावेव विधातये यागे ध्रुवेतति चतुर्दशातकारगृधशरीरेण ध्रुवनाभा निश्शलेन तारकेणादौ उत्तरदक्षिणादिकिसिंहि कुर्वीततत्र चैवमभिहितसुषिरनाडिकामुखेन ध्रौवीं मुखतारामुत्तरदिकसंस्थां लक्ष्यीकृत्य तन्नाडिकानुसारेणोत्तरं

· · ·

[ Sutra 31 ]

दिशमद्धित्सवा ध्रुवनाडितारानुसारेण मध्यं, तत्पुच्छतारानुसारेण च दक्षिणामड्डयेत् । ततो मेध्यरन्ध्रानुसारं पूर्वापरेऽप्यडयेत् । अत एवान्यत्र

· · ·

'ध्रुववेधेन बोधीचீ' । इत्युक्तम् । यतु तत्र 'प्राचीं वा ध्रुवतारया' । इत्युक्तं, तत्र ध्रुवतारासाम्येन मध्यं कल्पयित्वा तदनुसारं प्राचीं गहीत्वा तदनुसारमितरां व्यवस्थापयेदिति योज्यम् । ध्रुवध्रुवस्थानग्रहणचतुरश्रीकरणपूर्वमेकोनपञ्चाश्रागानां मध्यभागे पूर्वोक्तक्रमेण पञ्चं कुर्यादिति । उपसंहरति

· · ·

[ Sutra 31 ]

ततः समालिखेत्पञ्च-मष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ ३१ ॥

· · ·

अथ दिक्कोष्ठकांश्व संगृह्य अष्टसंख्योपलक्षितान् ।

· · ·

१ क०खण्ड० मेध्यरन्ध्रेति पाठः । २ क०खण्ड० पूर्वामारोप्यादिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ३२ ]

शेषा लोप्या वरारोहे एकान्तरितयोगतः ॥ ३२ ॥

· · ·

चतुर्दिक्द्वारार्थं बाहुःकोष्ठकपञ्जरं त्यक्त्वा मध्यपद्मानुसारं दिशु प्रतिदिशु चैककोष्ठकलोपान्तरितकोष्ठकाष्टकं पञ्चाष्टकर्थं यथी- यात् । एवं च मध्यवीथ्या पञ्चाष्टकक्षेत्रस्य द्वारवीथ्याश्रिकेनैव ग्रन्थेन स्वीकार उक्तः ॥३२॥

· · ·

एवं चाष्टसु कोष्ठेषु पञ्चाष्टकं ततो दिक्षु कुर्व्यात् ॥ अथ

· · ·

बाहो द्वाराणि चालिखेत् ।

· · ·

कथं

· · ·

[ Sutra ३३ ]

वीध्यर्घसंमितां देवी शोभां चैव प्रकल्पयेत् ॥ ३३ ॥ उपशोभां च तन्मानां कपोलान्तं समालिखेत् ।

· · ·

[ Sutra ३४ ]

तथा कण्ठं च तन्मानं द्वारमेतत्प्रकीर्तितम् ।

· · ·

[ Sutra ३४ ]

बाहवींथ्या मध्ये दैर्ध्ये सूत्रं दत्वा, आये- डर्धे वीथीं कृत्वा, परार्ध कलिप्तवथिक्षेत्रादूर्ध्व- तोडर्धमानां शोभां द्वारीयकण्ठपा श्रोण्टपदमानं विपुलमवयवमुपशोभां च तद्योगतं सूक्ष्मं भागं कल्पयेत् । कपोलो द्वारस्याग्रे विपुलो भागो कल्प्येत् । कण्ठस्तु कपोलपुरःसरौ भागः तं च, तन्मानमिति निह्नपितवीथ्यर्धमानं दैर्ध्य- चैव वैपुल्याच्च कल्पयेत् । कपोलस्यात्र मानं यद्यपि अर्थसिद्धत्वान्नोक्तं तथापि तदैर्ध्यात् वीथिमानं वैपुल्यादर्धमानमिति संहितान्त- रादवसिसतम्,-इत्येतद्रागनिष्पत्त्या द्वारं निष्प- त इत्यर्थः ॥ ३४ ॥

· · ·

तदित्थं द्वाराष्टकविभागेन नवनाभं पुरं स्मृततम् ।

· · ·

विदिशि द्वारस्याम्नातत्वात् प्रतिदिशं पञ्च- त्र्यन्तरालद्वारद्रयं कुर्ग्यात् । एवं च द्वाराष्टक-

· · ·

[ Sutra १२ ]

विभक्तं नवनाभं नैवनाभिस्थानस्थानत्रपद्ममेतत्पुरमण्डलम् । अत्र च देवसंमुखं द्वारद्वयमापितं कार्यम् । यथोक्तं लद्मीहस्तोर्णवे 'द्वारत्रयं पिधातव्यं पश्चिमं न पिधापयेत् । तत्र पूर्वं विजानीयादेव देवस्य संमुखम् ॥ पूर्वं तु पश्चिमं जेयं पश्चिमं पूर्वसंस्थितम् । उत्तरं दक्षिणं जेयं दक्षिणं चोत्तरं तथा ॥ सामान्यः सर्वमन्त्राणां कमोऽयं शिवभापितः । गोपनीयः प्रयत्नेन शिष्याणां दुष्टचेतसाम् ॥' इति । एतत्तु गुरूपरम्परयागतं । तथ्यथा-'मूलाधारक्षिप्रप्रतितततुगुद्रद्वारैकोद्भोनन्माग्रोरादित्रितयत्रयात्मकचतुष्टयोत्कर्षनिबर्हाज्ज्वलितिम् । घोरादित्रितयत्रयात्मकचतुष्टयोत्कर्षनिबर्हाज्ज्वलितिम् । मूलादिग्रहणचतुःषणनाभिमेदप्रथं भैरवं स्वं वन्दे नवनाभमण्डलरहःसारं नवार्णेश्वरम् ॥' इति । अस्यायमर्थःन्यायोदत्र 'ध्यान्ना तु रजसां पातस्सितातत्प्रागोमितः ।' (४३४) इति । पूर्वमुक्तत्वादागमान्तराक्ताविभागोऽनुस-तव्यः । स च

· · ·

[ Sutra ३३ ]

'लेख्या चात्र सिता रेखा शालिपिष्टकृता पुरः । हरिद्रावर्णसंमिश्रा कर्णिका पीतपिञ्जरा ॥ सितपीतारुणानां स्यात्केसराणां त्रयं दलेः' 'तानी छित्वा न वा कुर्याद्दरितान्तराणि वा । कोणाः रक्ताः सितं पीठं प्रतिरेखा सिताजुलात् ॥' इति । तथा 'अनुष्ठः शक्तिमान्चिन्दुश्चतसृभिर्ज्जुलयः कला । तदाधारं रजः कृत्वा शक्तिस्पर्शो च विन्दुना ॥ पातयेच्छक्तिगर्भं तत् तच्च्छक्तिमण्डलम् ।' इति श्रीपरायामस्ति । अथवा 'सितं पद्मं विजानीयात्केसरैः सहितं विचिन्तयेत् । सितान्पीतांस्तथा रक्तान् मूलमध्येाग्रतः कमात् ॥ कर्णिका हेमसंकारा पुष्करा हरिता स्मृता ।' इति । इहान्तर्योगोक्तध्यानानुसारं रजःपातः कार्यः । अथ शस्त्वा तु विधिवद्देवीप्राविशेद्धवनं…… द्वाराचां कुर्वा

· · ·

[ Sutra ३४ ]

गुरु: ॥ ३४ ॥

· · ·

[ Sutra ३६ ]

ततः पूर्वोक्तेन विधानेन सकलीकरणादिकम् । कुर्यात्॥ ततः संपूजयेद्देवं भैरवं परमेश्वरम्॥ ३६॥

· · ·

केन प्रणवेन नवात्मसद्बिन्दुप्रलक्षितसमम्रोधवह्नयातिसतत्त्वेनैर्यर्थः॥ किं कृत्वा इत्याह

· · ·

आसनं दत्वा शिवान्तं वरवर्णिनी।

· · ·

प्रणवेनeti काकाक्षिवदिहापि योज्यं, तेन पूर्वोक्तान्तार्यानन्तमध्यानन्तान्तव्यासिना प्रणवेनाससं तेनैवोन्मनान्तव्यासिना तन्मना-भिन्नपरमशिववादिना भैरवं पूजयेतित्यत्रार्थः। वरमुक्तं परं तत्त्वं वर्णयति परामृशति तच्छीलां वरवर्णिनी॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

क किं कर्थं पूजयेदित्याह मध्ये संपूजयेद्देवं स्वच्छन्दं परमेश्वरम् । पूर्वोक्तेन विधानेन अष्टपटूसमन्वितम् ।

· · ·

[ Sutra ३७ ]

मध्य इति पद्मकर्णिकायाम् । विधानमावाहनादिसुरारघपर्यन्तं सर्वम् । अत्र प्रणवेनैव स्वनामजात्यन्तेन नवात्मनायवयवभेदेन मन्त्रान्तरावकाशयोगात् एवं पद्मान्तरेश्वर्पि वक्ष्यमाणकपालिशादिभैरवतद्रूपूजा मन्त्रव्या ॥

· · ·

[ Sutra ३८ ]

तदेवं मध्यपद्मे कर्णिकायां वर्णतदाच्यदेवतान्यासावुक्तौ, तत्पत्रेश्वस्याह पत्राष्टके न्यसेहर्णान् पूर्वादिशांस्ततः क्रमात्॥

· · ·

तत्र सदाशिवं हकारेण- त्येवमादि वरानने ।

· · ·

[ Sutra ३९ ]

प्रकृत्यन्तं विजानीय-न्मध्ये पीठेशकल्पना ॥ ३९ ॥

· · ·

पीठेशं स्वच्छन्दनाथं मध्यकरणिकायां शिववत्स्वाभिष्ठायकं विन्यस्य, सृष्टिक्रमेण नवारसंबन्धिरक्षमलवयऊकारे: पूर्वादिशान्तदलाष्टके कपालेश शिविवाहन-क्रोधराज-विक्राल-मन्थ-मेघनाद-सोमाराज-विद्याराजान् सदाशिवेश्वरविद्यामायाकलानियतिपुरुषप्रकृतितत्त्वाधिष्ठायिनो विन्यस्यार्चयेदित्यर्थ: ॥३९॥

· · ·

मध्यपद्रे विधिसुक्त्वा पूर्वादिपद्रेषु संक्षेपेण निरुपयति

· · ·

दिक्पद्मकरणिकासंस्था-नष्टौ देवान्प्रपूजयेत् ।

· · ·

मध्यपद्रे पूर्वादिदलेषु तैरैव हकारादिभि-वर्णै: कपालீशादयो भैरवास्तानेभैरववर्णै: पूर्वादिदिक्पद्मकरणिकासु पूजयेत् ॥ ३९ ॥

· · ·

पूर्वादिपद्रेषु स्वच्छन्दनाथस्य स्थानमाह तत्स्थाने भैरव: पूज्य:

· · ·

प्रणवेणैव पूर्वोक्तेन। पूर्वपद्मस्य मध्ये हकारेण कपालेशः:, प्रणवेन तु पूर्वदले स्वच्छन्दः । आञ्ज्येपत्रस्य मध्ये रेफेण शिविनिवाहनः, शिविवाहनस्थाने आम्रेयपत्रे प्रणवेन स्वच्छन्दनाथः । एवमन्यत् । एवं चैकभैरवस्थाने पर्यायेण स्वच्छन्दनाथस्य विन्यस्तत्वात् तदभेदद्योतयतिसारता सर्वभैरवाणां तदधिष्ठेयानां च सर्वतत्त्वानां शिवतत्त्वव्यतिसमयतैव दर्शिता,-इति परमाद्वयमयतया महारहस्यसारता अस्यानुष्ठानस्य प्रकटिता, अतश्व 'सर्वतः सर्वेभ्य' इति रूपविशेषेण मन्त्रपदार्थः सङ्कुटीभूतो जात इत्यलम्॥

· · ·

[ Sutra ४० ]

पूर्वोद्दिदलानां कपालिशादिक्षपीठेश्वरदलयातिरिक्तेषु दलेपु मध्यपददलोक्त एव न्यासादिविधिरित्याह शेषा वर्णयथाक्रमम् ॥ ४० ॥

· · ·

एष च वर्णन्यासः पूर्वमेवासाभिः प्रस्तारेण दर्शितः । अत्र च पृथक्पृथक् पद्यास्थित्या

· · ·

१ ख० घ० । भैरवेनैवति पाठः । २ ग० पु० सर्वतः सर्वेभ्य इति पाठः ।

· · ·

नव, सामस्त्येन चैक इति दश देवता जाता:, भगवतो विद्याराजस्य विन्दुसतरवत्वात् तदव्यवानामपि पूजाकाले विन्दयोगोड्वइंभावी, एककोडपि च वर्ण: प्रदर्शितक्रमवयाह्या संपूणविद्याराजस्फार एव । यद्रक्ष्यति

· · ·

'यतः सर्वतो देव: सर्वेषवन्तर्गत: स्मृत: । तत्सद्रिदुक्तिदातासौ न वर्णा: परमार्थत: ।'(८।२५) इति ॥

· · ·

एवं दृष्टिक्रमेण न्यासमुक्त्वा संहारक्रमेण दीक्षामध: शोधयेत् प्रकृत्यादि-शिवान्तं सुरसुन्दरि । प्रकृतिर्वोच्यरुपा आदि: शिवशान्ते यस्य पदजातस्य तच्छोधयेत् ॥

· · ·

[ Sutra ४९ ]

कथम् ईशानादिश आरम्भ्य मध्यपीठं विशोधयेत् ॥ ४९ ॥ ईशानादिकपञ्गतेशानदिकपत्रात् पूर्वोत्तरादिक्रमेण प्रणवायूकारान्तं पदनवकं प्रण-

· · ·

[ Sutra ४१ ]

ववियाराजोचारपूर्वकमुचार्य, प्रकृतितत्त्वस्य अन्तर्नीततक्षियादिगुणतत्त्वान्ततत्त्वजातस्य पूर्ववदन्ति भूतितराध्वप्रपञ्चस्य चात्रैवान्तर्भावं भावयित्वा, 'पदनवकाय नमः' इत्यन्तेन मन्त्रेणोपस्थानादि पूर्वोक्तं सर्व विधिं कुरीत । एवमनेन ऋमेण पदानि तावद्दिशोध्येत् यावच्छिवतत्त्वव्यापकं मध्यपदागतमूकारादिप्रणवान्तं पदनवकं । यस्तु 'प्रकृतितत्त्वरूपादिपदनवकाय नमः' इति केनचिदृक्मो दर्शितः, स न युक्तः: कलादिक्षोभकपदक्रमस्य नवात्मवर्णगतप्रतिलोम्यक्रमोचारस्य च प्रसिद्धस्यावृत्त्यामाप्तेः । पूर्वस्य संहारक्रमस्य चोपेक्षणात् । अत्र पददीक्षायां नवतत्त्वदीक्षावन्नाभ्यन्तराश्रितान्ते स्थाननवके पदनवकगतवर्णकाशीतैर्न्यासः कार्यः ॥ ४१ ॥

· · ·

एवं पदाध्वानं शोधयित्वा योजयेतु परे तत्त्वे शिवे परमकारणे ।

· · ·

[ Sutra ४२ ]

वर्णादिदीक्षामपि अतिदेशेनातिदिशति एवं वर्णांस्तथा मन्त्र-भुवनानि विशोधयेत् ॥४२॥

· · ·

किमवधीर्याह कालाऽऽदि शिवान्तं तु कथं वर्णमन्त्रभुवनदीक्षा: कुर्यादित्याह कलावधि समाश्रयेत् ।

· · ·

कलादीक्षोक्तप्रघट्टकपङ्क्त्यानुसारेण वर्ण-दीन् प्रत्येकं विभज्येत्यर्थः । अत्र कलादिक्षा-वन्मन्त्रा अधिक्रियान्ते । इह च वर्णानां

· · ·

'शब्दराशिसमुत्थस् ................. ।' ( स्पन्द ४।१५) इति नीया बन्धकरवं, पदमन्त्राणां तु तत्-तद्विद्यारम्भतत्प्रवाचकत्वेन । तथा च मन्त्राणां शोध्यतवेडपि शोधकरवं तन्निर्णीतिमेवेति तदे-वह स्मर्तव्यम् । तदेवमिह त्रिपञ्चवषट्त्रिंश-द्वेदश चतुष्प्रकारा तत्त्वदीक्षा पदमन्त्रवर्णभुव-नदीक्षाश्रोक्ता: । तत्र पञ्चदीक्षायां 'कलानां

· · ·

यावती व्याप्तिः' इत्यतिदेशात् वर्णस्मृतभुवनदीक्षासु च 'कलाविधिसमाश्रयात्' इत्युक्तत्वात् कलाद्वादशान्तर्भावाश्रितिन्यः ।

· · ·

पददीक्षायां तु नवधा विभक्ताया: प्रथमे प्राकृते प्रणवाव्यूकारान्ते पदे नवके निवृत्तिप्रतिष्ठे केले, पृथिव्यादीनि प्रधानान्तनि पञ्चविंशतितत्त्वानि, भुवनानां कालादियोगाष्टकान्तं शतं चतुष्पष्ट्यधिकं, क्षादिटान्ताश्चतुर्विंशतिवर्णा: सद्योजातवामदेवहृदयशिरःशिखा: पञ्च मन्नाश्रान्तर्भूता: ॥ १ ॥

· · ·

पौरुषे ऊकारादिकारान्ते नवके विद्या कला, पुरुषरागौ तत्त्वे, तुष्टिसिद्धी भुवने, अणिमादियुगुरुशिष्यपङ्क्तित्रयान्तविग्रहाष्टकदेहपाशान्तुगणेशविद्येशपाशभुवनानि दश सुहृद्दिरुद्रदशकस्य कल्याण्यादेशेरुचिष्यदशकस्य भुवनमिति चतुर्दश भुवनानि, अझौ वर्णौ, मन्त्रावघोरकवचौ ॥ २ ॥

· · ·

ऊकारादिवकारान्ते नैयते नवके कलामन्त्रौ

· · ·

गुर्वशिष्यदशकस्य भुवनमित्येवंविधः पाठः ।

· · ·

[ Sutra ३ ]

प्राग्वत् । एवमुत्तरत्रापि नियतिविधे तत्त्वे, वामदेवाद्यष्टकभुवनं वामादिनवकभुवनं च, जेष्ठा वर्णा: ॥ ३ ॥

· · ·

[ Sutra ४ ]

उकारादिलकारान्ते कालीये नवके कालकले तत्त्वे, शुद्धादिदशकभुवनं महादेवादि-भुवनत्रयं च, चड्‌डौ वर्णौ ॥ ४ ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

उकारादिमकारान्ते मायीये नवके माया तत्त्वं, गोपाल्यादिननन्तान्तनि सष्ट भुवनानि, घृ-वर्णा: ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

उकारादिक्षकारान्ते विद्यापदनवके विद्या-तत्त्वं, त्रिगुणादिविद्याराज्ञीसुवनेकं, शान्ता कला, तत्पुरुषाख्ये मन्त्रौ, ग-वर्ण: ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

उकारादिरेफान्ते ऐश्वरे नवके कलामन्त्रौ प्राग्वत्, ऐश्वरं तत्त्वं, ईश्वरभुवनादिज्ञान-क्रियाभुवनान्तं भुवनपञ्चदशकं, ख-वर्ण: ॥७॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

उकारादिहकारान्ते सदाशिवे नवके सदाशिव तत्त्वं, सदाशिवमेव सुशिवाद्यनन्तभुवन-ठ्यापकमेकं भुवनं, क-वर्ण: ॥ ८ ॥

· · ·

१ ख० गा० पु० च्छायिति पाठ:। ३ ख० गा० पु० त्रिगुणादिति पाठ: । ३ फ० ख० गा० पु० सद्भिवाद्येति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra ३३ ]

उकारादिप्रणवान्ते शैवे नवके शान्त्यतीता कला, शक्तितस्वाभिन्नं शिवतत्त्वं, शान्त्यतीताभुवनादिकानि शिवभुवनान्तानि पोड़श भुवनानि, नेत्राभिन्नमूर्तिः ईशानमन्त्रः, विसर्गान्ताः षोडश वर्णाः ॥ ९, १४

· · ·

पददीक्षावत् नवतत्त्वदीक्षा । तत्र पदस्थाने प्रकृत्यादितत्त्वानि उपस्थाप्यानि, तत्त्वस्थाने तु पदान्यान्तर्भाव्यानि इति विशेषः ।

· · ·

तत्त्वचदीक्षायां तु आमन्त्र्ये क्षित्यादिमायान्तानि एकत्रिंशत्तत्त्वानि, निष्ठतिः प्रतिष्ठा विद्या कला:, कालाघ्याद्यनन्तं भुवनानां शतमेकवत्यधिकं, प्रकृतिकोशकेशादिगतप्रणवात्मप्रस्तृति पूर्वपञ्चप्रकतयामयक्षकारान्तं पदान्यको-नसत्ततिः; सद्योजातवामदेवाघोरहृदयशिरःशिखावचाः सप्त मन्त्राः;, क्षादिघान्ता एकत्रिंशदर्णाः ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra १ ]

विद्यातत्त्वे शान्ता कला, विद्येश्वरसदाशिवतत्त्वानि, विद्याराज्यादिसदाशिवभुवनान्तानि सप्तदश भुवनानि, पदानि पूर्वपञ्चाल्

· · ·

[ Sutra ३ ]

र-�ं-ह इति त्रीणि, मध्यपद्नादूकाराच्च हकारान्ता अष्टौ इत्येकादश, तत्पुरुषाख्ये मन्त्रौ, र-क्ष-व-वर्णा: ॥ ३ ॥

· · ·

शिवतत्त्वे शक्तिशिवौ तत्त्वे, पदं प्रणव:, सुवनादि प्राग्वत् ॥ ३ ॥

· · ·

षट्त्रिंशत्तत्त्वदीक्षायां तु पृथिव्यां नित्यृत्ति: कला, अष्टोत्तरशतं सुवनानां, प्रकृतिपद्नान्तव पद्नानि प्रकृत्यन्तं तेषामेव नियुक्तत्वात्, संयोहदये मन्त्रौ, क्ष-वर्ण: ॥ १ ॥

· · ·

जले प्रतिष्ठा कला, वामदेवादि रशिखाशिख्यो मन्त्रा:, पदानि पूर्वोक्तानि नव । एतानि मन्त्रकलापदानी प्रकृत्यन्तं यावत् । एवमेव ह-वर्ण;, सुवनानि लकुलीशादिन्यमरान्तन्यान्त्रौ ॥ २ ॥

· · ·

३ तेजसि स-वर्ण:, भैरवादीनि हरिशन्द्रान्तानि न्यष्टौ सुवनानि ।

· · ·

४ वायौ ष-वर्ण:, भीमादिगयान्तानि अष्टौ भुवनानि ।

· · ·

५ खे श-वर्ण:, स्थानवादिवक्त्रापदान्तानि सुवनान्यष्टौ ।

· · ·

[ Sutra ६ ]

अन्धे व-वर्णः, शर्व भुवनम्।

· · ·

[ Sutra ७ ]

रसे ल-वर्णः, भुवनं भवस्य ।

· · ·

[ Sutra ८ ]

रूपे र-वर्णः, भुवनं पशुपतेः ।

· · ·

[ Sutra ९ ]

स्पर्शे य-वर्णः, ईशानसुवनम्।

· · ·

[ Sutra १० ]

शब्दे म-वर्णः, भीमसुवनम् ।

· · ·

[ Sutra ११ ]

उपस्थे श-वर्णः, कृतयपसुवनम्।

· · ·

[ Sutra १२ ]

पायौ ब-वर्णः, मित्रस्य सुवनम् ।

· · ·

[ Sutra १३ ]

पादे फ-वर्णः, विष्णोर्भुवनम् ।

· · ·

[ Sutra १४ ]

पाणौ प-वर्णः, इन्द्रस्य सुवनम् ।

· · ·

[ Sutra १५ ]

वाचि न-वर्णः, अम्बेश्वतनम् ।

· · ·

[ Sutra १६ ]

ग्राणे ध-वर्णः, पृथिव्या सुवनम् ।

· · ·

[ Sutra १७ ]

जिह्वायां द-वर्णः, वरुणस्य सुवनम् ।

· · ·

[ Sutra १८ ]

चक्षुषि थ-वर्णः, रवेर्भुवनम् ।

· · ·

[ Sutra १९ ]

त्वचि त-वर्णः, वायोर्भुवनम् ।

· · ·

[ Sutra २० ]

श्रोत्रे ण-वर्णः, दिशां सुवनम् ।

· · ·

[ Sutra २१ ]

मनसि ढ-वर्णः, चन्द्रस्य भुवनम् ।

· · ·

[ Sutra २२ ]

अहंकृतौ ड-वर्णः, स्थलेश्वरादि-लक्षणान्तानि भुवनान्यष्टौ ।

· · ·

[ Sutra २३ ]

बुद्धौ ठ-वर्णः, देवयो-निक्रोधतेजो-गाश्टकानि चत्वारि भुवनानि ।

· · ·

[ Sutra 24 ]

अन्तर्भूतगुणतत्त्वे प्रधाने ट-वर्णः, गुरुपङ्क्तित्रयादायानां शिवशक्तियुक्ताणां त्रीणि सुवनानि कोधे श्वराष्ट्रक्मवनं प्रकृतिभुवनं चेति पञ्च सुवनानि। एतावत्पर्यन्तं कलामन्त्रपदानि प्राग्वत्।

· · ·

[ Sutra 25 ]

पुंसि विद्या कला, अघोरकचौ मत्रौ, मायान्ते पद्ध कलामन्त्रौ एवमेव, उकारादिकारान्तमुत्तरदिक्पञ्चग्रतं पदनवकं, ज-वर्णः, तुष्टिसिद्धियुरुशिष्यपङ्क्तिर्यनाडीवियाहाष्टकदेशपाशगन्तुगाणशिवदशपाशभुवनानि द्वादश।

· · ·

[ Sutra 26 ]

नियतौ वायव्यपञ्चगतामूकारादिवकारान्तं पदनवकं, झ-वर्णः, वामदेवाद्यष्टकभुवनम्।

· · ·

[ Sutra 27 ]

कालतत्त्वे उकारादिलान्तं वारुणपद्नवगतं पदनवकं, ज-वर्णः, शुद्धादिशमुराडन्तशिवदशकभुवनानि।

· · ·

[ Sutra 28 ]

रागे पौरुषमेव पदनवकं, छ-वर्णः, सुहस्तादिरुद्दशकस्य भुवनं, कल्याणदेश गुरु-शिष्यदशकस्य भुवनम्।

· · ·

[ Sutra २९ ]

अशुद्धविद्यायां नैयतमेव पदनवकं, च-वर्णः;, वामादिमनोन्मनान्तं भुवननवकम्।

· · ·

[ Sutra ३० ]

कलायां पदनवकं कालोयमेव, ड-वर्णः;, महादेवमहातेजोमहाज्योतिषां भुवनत्रयम्।

· · ·

[ Sutra ३१ ]

मायायां नित्यप्रलादूकारादिमान्तं पदनवकं, घ-वर्णः;, गोपाल्यायनान्तानि सप्त भुवनानि।

· · ·

[ Sutra ३२ ]

शुद्धविद्यायां याम्यपद्नादूकारादिक्षान्तं पदनवकं, शिष्टं पददीक्षावत्।

· · ·

[ Sutra ३३ ]

ईश्वरतत्त्वे आद्येयपद्नादूकारादिरेफान्तं पदनवकं, शिष्टं पददीक्षावत्।

· · ·

[ Sutra ३४ ]

सदाशिवतत्त्वे प्रापपद्नादूकारादिहान्तं पदनवकं, शिष्टं पददीक्षावत्।

· · ·

[ Sutra ३५ ]

शक्त्यभिन्ने शिवतत्त्वे मध्यपद्नादिकार-दिप्रणवान्तं पदनवकं, शिष्टं पददीक्षावत्।

· · ·

अध्वन्यासिरियग्रन्थे स्वचितां न स्फुटीकृता। सम्यगदीक्षाविधिष्वत्र धीः सुधीभिर्निर्धीयताम्॥

· · ·

[ Sutra ४३ ]

एवमीडृगेक्तमप्रकारकृतदीक्षं निरींजद्दीक्षादीक्षितवर्ज शिष्यम् । समयाच्छोभयेत्पश्चात्तन्त्रान्त्रायोस्थितान् प्रिये ॥ ४३ ॥ तत्स्वरूपादित आग्रायादुष्टितानित्यननन स्वोतोभेदन समयानां भिन्नाभिन्नरूपतैव इति सूचयति ॥ ४३ ॥

· · ·

तनाह न निन्देदैरवरं देवं शास्त्रं वान्यसमुद्रवम् ।

· · ·

[ Sutra ४४ ]

लौकिक्रीं भेददर्शनवासनां च हित्वा तत्समुद्रवानी अन्यान्यपि तत्दाचारण्यपि भैरवशास्त्राणि तदुक्तं तदुपासोपास्यं च तं तं देवविशेषं परमैरपवदन्रयतयैव पालयेदित्यर्थः ॥ किंच सांख्यं योगं पाञ्चरात्रं वेदांश्रैव न निन्दयेत् ॥ ४४ ॥

· · ·

[ Sutra ४५ ]

तदर्शनस्थांस्तदनुपपत्तिदर्शननेन प्रयोजकव्यापारेण न तत्रिन्द्रियां प्रयुञ्जीतेऽर्थः ॥४४॥

· · ·

यतः शिवोद्द्वा: सर्वे ह्यपवर्गफलप्रदा: । तत् तत्स्वोचितमुक्तिकारिण: तावन्मात्रविश्रान्तानां वाक्यैकवाक्यतया परिपूर्णव्यासि- विदां स्योमुक्तिदा अपि 'अदृष्टविग्रहाच्छान्तात्....... ।' ( ८।२७ ) इति भावविनोत्तया नाना- रूपाच्छवाति सर्व- शास्त्राणां उत्पन्नत्वेन तदभिन्नव्यासिकत्वात् । अनने- काशयेन यतः शिवोद्द्वं सर्वे शिवधामफलप्रदम् । इति पाठं पुराणपुस्तकहस्त्रमिह केचित् पठ- न्ति । पूर्णव्यास्यवेद्याभिप्रायेण तु 'सर्वानुभ्र- मयते माया ब्रमोक्षे मोक्षलिप्सया ।' (१०।१।१३९) इत्यादि वक्ष्यति ॥ ४४ ॥

· · ·

[ Sutra ४५ ]

किंच स्मार्तं धर्मं न निन्देतु आचारपथदर्शकम् ॥ ४५ ॥

· · ·

[ Sutra ४६ ]

तद्वाररतानां न बुद्धिभेदं कुर्यादित्यर्थः । ब्रह्मादिदेवता याश्च मातृकाश्चम्वको गिरिः । वीराश्चैव भगिन्यश्च गावो भूतगणास्तथा ॥ ४६ ॥

· · ·

[ Sutra ४६ ]

ब्रह्मादीन्युयुत्सुनीयान्यपि कारणानि, मातरो लौकिकाचारतो ब्राह्म्याद्या:, चुम्बति वक्रपर्येण शिष्यं प्रबोधयति रहस्यार्थे यः स गुरुः, गिरिरिव गिरिः मन्त्राराधनादावविचलः साधकः, वीराः रहस्यचर्याऽनिष्ठाः, भगिन्यो मातृभक्ता योगिन्यो, गावः पशूनाऽम्रप्रतिपादितपवित्रभावाः, भूतानि पिशाचापस्मारादीनि, गणाः प्रमथाः । एतान्सर्वान्निन्देदिति सम्बन्धः ॥ ४६ ॥

· · ·

किं तद्रव्यं न हिंस्यातु सिद्धान्ते यद्वावस्थितम् । सिद्धान्ते निश्चये यद्वावस्थितं तदेवार्थमे वेदं दृढयमिति तत्र हिंस्यात् ॥

· · ·

[ Sutra 46 ]

किंच गुरुस्त्रं न भुज्जीत अद्र्तं परमेश्वरी ॥ ४६ ॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

गुरुणा यत्न प्रसादीकृतं तत्तदीयमन्त्रमपि नाश्रीयात् ॥ ४७ ॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

मद्यं मांसं तथा मत्स्यान्न्यानि च वरानने । सवारांश्क निराचारहृदि हि नो जुगुप्सयेत् ॥४८॥ अन्यानीति वीरद्रव्याणि, निराचारानिति तद्रूपेण निहुततत्स्वरूपाणां सिद्धानामपि भावात न जुगुप्सीत ॥ ४८ ॥

· · ·

चरुकं प्राशायेत्रियं स्वेष्टदेवतायै दत्तम् ॥ गुरुन्संपूजयेत सदा । अन्यथा नित्यार्चाधिकाराभावात् ॥

· · ·

[ Sutra ४९ ]

उपस्करान्महादेवी पादेन तु न संसृशेत्‌ ॥ ४९॥

· · ·

उपस्करान् हर्षदुःखलमसलादीन् ग्रहपकरणादीनि, तेषां मतङुशास्त्रेषु नवयागविधौ देवतासंकेतस्थानेत्वेनाम्नातत्वात्‌ संहितां चिन्तयेत्नित्यं संहितां शैवं शास्त्रम्‌ ॥

· · ·

भैक्तानां श्रावयेत्सदा ।

· · ·

गुरुरस्तदनुज्ञातोऽन्योऽपि, अतः प्राधान्येनायं गुरोरेव समयः ॥

· · ·

[ Sutra ५० ]

आह्निकं न विलुम्पेतु संध्याकर्म वरानने ॥ ५० ॥

· · ·

आह्निकं पूजादिनित्यकर्म, संध्यां संध्या-कालसंप्राप्तां मन्त्रोपासाम्‌ ॥ ५० ॥

· · ·

उदीक्षितानां पुरतो नोचरेच्छास्त्रपद्धतिम्‌ ।

· · ·

[ Sutra ५० ]

शास्त्रपद्धतिं परमेशशास्त्रप्रक्रियाम्‌ ॥५०॥

· · ·

१ ख० पु० भख्या तामाश्रयेदिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 49 ]

त्रिकालं पूजयेदेवं जपध्यानरतः सदा । प्रातर्मध्याह्ने सायं च ॥ ४९ ॥ तदेतान्यथायोगं पुत्रकादिः समयान्पालयेत्नियत्सुभगयार्थफलेप्सया । उभयार्थमैहिकामुष्मिकं न फलं भोगो मोक्षश्च ॥ ५० ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

तदित्थं समयश्रवणान्तां क्रियादीक्षामुक्त्वा, ज्ञानदीक्षां निरूपयितुमाह अतो विज्ञानदीक्षां तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ ५१ ॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

अध्यात्मगतिचारण केवलेन विशोधिकाम् । अनुपूर्वशो वक्ष्यमाणोद्दातक्रमेण । अध्यात्ममनि गच्या ज्ञानेन यश्वारः सौषुप्तमार्गारोहः तेन। केवलेन होत्रादिहीनेन ॥ ५२ ॥

· · ·

[ Sutra ५३ ]

शिष्यात्मानं गृहीत्वा तन्मात्रप्राण नियोजयेत् ।

· · ·

अभिमानं तथोचार्य कुर्याद्द पूर्ववत्तदा ।

· · ·

अभिमानम्

· · ·

'अहमेव परो हंस:.................. ।'(४३९५)

· · ·

[ Sutra ५३ ]

इत्युक्त्वा‌ऽभिषेकं ।

· · ·

[ Sutra ५४ ]

एतत्सर्व पूर्वोक्तमनूद्य, विशेषमाह उद्धातैश्व ततोध्द्वानं शिष्यस्य तु विशोधयेत् ।

· · ·

ततः समुचरन्सततं पृथिव्याद्यां तु सुनते ।

· · ·

[ Sutra ५५ ]

ततं निष्कलस्वरुपं पूर्वोक्तमुद्रावन्धयुक्त्या सम्यगुचरनं पृथिव्याद्यमध्यानं भावनया विन्यस्तं विशोधयेत् ।

· · ·

[ Sutra ५५ ]

भिन्नाभिन्नस्वरूपेण एकैकं तु यथाक्रमम्‌ ।। ५५ ।। स्वरं ह्यक्षरोच्चारं देवताभिः समन्वितम्‌ ।

· · ·

मन्त्रकलाव्यास्या भिन्नेनाविकल्पविमर्श-क्याच्च अभिन्नेन स्वरूपेणोपलक्षितं, तत एव देवताभिर्ब्राह्म्याद्याभिः सम्यग्भेदव्याप्त्याभ्यान्व-तम्‌, एकैकमकारोकारमकारादिरूपमक्षरं, स्वरमियान्तरोच्चारवत्पश्यन्तीवीमर्येप्रधानम्‌, अत एव चाक्षरोच्चारमविचलितमन्त्रस्वनिरूपं कुर्वन्त्रित शेषः ।। ५५ ।।

· · ·

तदुक्तं ‘आनम्बरंग्र्यं भूमध्यात्सन्ति पक्षौ धराधरौ । ग्रन्थौः कारणैः सार्धं तान्भ्र्च्चा प्राप्यते शिवः ।’ इत्याम्नायान्तरोक्तस्यिल्या भूमध्यादिपदाव-स्थितसुसूक्ष्मपृथिव्यादिग्रन्थिपकभेदमुद्ध-तयुक्त्त्या आदिशति देवः

· · ·

[ Sutra ५६ ]

बिन्दुना शक्तिसंयोगादुद्द्यातः प्रथमः स्मृतः ॥ ५६ ॥

· · ·

देवतात्रियानुसुक्तः

· · ·

पूर्ववेच्छाश्यचैतन्यं स्वपाणे लीनं कृत्वा, पूर्वोक्तकरणबन्धपुरःसरं हृदयान्तःशक्तिप्रसरयुक्त्याकृतकविमर्शसारं मन्त्रमुच्चरन्, मात्राविमर्शप्रधानायास्तस्याः शक्तिबिन्दुसंयोगादिति भूमध्ये वज्रलाञ्छितपीतवर्णचतुरश्राभिमण्डलमध्येन्द्रवर्गस्थितवर्गसम्यगिति उद्ध्वोंचारक्रमेण योगात् तदनुभवात् प्रथमोद्यमुद्द्योतो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मकदेवतात्रयेण निर्मुक्तः ईश्वरात्मकमन्त्रदेवतासमापत्त्यात्मा पञ्चगुणपृथ्वीत्वगतगन्धाख्यमुख्यगुणसंशोधनरूप इत्यर्थः ॥

· · ·

रसादिगुणशुद्ध्यर्थं द्वितीयमाह चतुर्थान्तसमन्वितः ।

· · ·

[ Sutra ५७ ]

उद्द्यातः स तु देवेशि द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ ५७ ॥

· · ·

[ Sutra 47 ]

चतुर्थस्य बिन्दुस्थान्यान्तोर्धचन्द्रः तेन प्राग्वत्तस्म्यगन्नितः तदनुभवावेशरूप इत्यर्थः ॥ रूपगुणशुद्ध्यर्थं ततीयमाह हंसाक्षरसमुचारः सुदीर्घो बिन्दुसंयुतः । अर्धचन्द्रान्तिरोधिन्या-मुद्दातस्तु तृतीयकः ॥ ४७ ॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

हंसपथस्य हंसरूपस्य चाक्षरस्य निष्कल-मत्नस्य सम्यगिति . पूर्वोक्तयुक्त्या उच्चारः; सुदीर्घो 'हंसं दीर्घं पुनः रक्ष्मम्' ( ६।४ ) इति भाविनीत्वा मकारान्ते फुतः; ततोऽपि प्रथमोद्घातावधिना बिन्दुना सूक्ष्मरूपेण स-स्यग्युतस्तद्विश्रान्तः; तथार्धचन्द्रात् द्वितीयो-द्वातविश्रान्त्यवधेर्निरोधिकास्थानन्तं प्रसर-स्तृतौय इति पार्थिवरूपगुणशुद्धिकृतिद-त्यर्थः ॥ ४८ ॥

· · ·

[ Sutra 59 ]

स्पर्शगुणशुद्ध्यर्थमाह भिन्नोद्भातो यदा देवी नादान्तस्तु तदा भवेत् । उद्भातः स तु देवेशि चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ ५९ ॥

· · ·

भिन्ना उद्भाता इति प्रोक्तानि त्रिणुद्धात- स्थानानि येन मन्त्रोचारेण स पुनर्यदा ना- दान्तो नादानुभवविश्रान्तो भवति, तदा स चतुर्थगुणशुद्ध्यर्थ उद्भात उक्तः। तदाहुः- भवेच्छब्दानन्तरं योज्यते ॥ ५९ ॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

शब्दगुणशुद्ध्यर्थ पञ्चममाह स एव चाक्षरोचारी व्यापिन्यन्ते व्यवस्थितः । उद्भातः स तु देवेशि पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ ६० ॥

· · ·

स चैवेति नैष्कलः। व्यापिन्यन्ते इति तद्विश्रान्तिरूढः। पञ्चम इति पञ्चमस्य शब्द- गुणस्य शुद्ध्यर्थम् ॥ ६० ॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

पश्चोद्भवातस्ततो द्रवा पृथिवी शोधयेद्‌भूयः॥ तत इति यतः पश्चगुणा पृथ्वी, बुध इति ज्ञानी, अत्र पश्चस्वपि उद्धातेषु बिन्दुस्थाने पार्थिवीं धारणां प्रत्येकं धृत्वा, उद्धतानुसारं बिन्द्रध्वन्रिनिरोधिनादद्यापिन्यन्तेषु विश्रान्तीः कुर्वन्, शिष्यात्मनो गन्धादिशब्दान्ते गुणपञ्चके योग्यभोक्तृभावं शोधयेत्॥ इस्थं च व्यापिन्यन्ताश्रयणेsपि सूक्ष्मव्याव्यापार्थिवतत्त्वभोगस्थानं बिन्द्रुधामैव शुद्धं भवती्याह अकारोकारमकारान्तमेवं शुद्ध्यति नान्यथा॥ ६१॥

· · ·

तत्त्वशोधनादित्यर्थः । नान्यथेति हुतीदीक्षायामेव तत्त्वशुद्धिर्भवतीति भेदवादिन्त्रस्यां ज्ञानदीक्षायां संशयितत्वं हुतीदीक्षायामपि ज्ञानस्यैव प्राधान्यादिति निर्णयातस्वात् । उक्तं च श्रीमतद्पारमेश्वरेडपि

· · ·

[ Sutra ६१ ]

'यस्य ज्ञानात् संप्राप्तिः क्रिया तस्य विधीयते ।' इति ॥ ६१ ॥

· · ·

[ Sutra ६२ ]

तदिस्थं शुद्धेडथ पार्थिवे तत्त्वे चिन्तितव्यं तु योगिभिः । जलीभूतं तदेवैतदात्मना सह योगतः ॥ ६२ ॥

· · ·

अथशब्दः क्रमं सूचयति, -स च शुद्धतत्त्वाच्छिद्यचैतन्यस्योद्भरणं, तत्स्थैत्स्थीकरणं, तत आत्मप्राणे योजनं मन्त्रप्राणशिष्यात्मखारम्भनां सामरस्यभावनमियादिरूपः । तदेवति पार्थिवं तत्त्वं, जलीभूतमिस्युक्त्या शुद्धशुद्धतत्त्वानुसंधानमुक्तम्, योगिभिर्योगत इत्यनेनायोगिनोऽत्र नाधिकारो जातुचिदिति

· · ·

[ Sutra 63 ]

दर्शितम् । एतदात्मना सहेति शिष्यात्मनामपि जलतत्त्वभोगाय तदेकामतामिव प्राप्तं चिन्तयेत् । अत्र चावसरे अर्धचन्द्रस्थाने पन्नलाक्षितसितवर्णार्धचन्द्रमण्डलमध्येगतजलबिन्दुरूपां जलतत्त्वधारणां बध्नीयादितिाग्न्रायः॥ अथ पाथि’वे तत्के शिष्यात्मनि च यथोक्तभावनया

· · ·

जलीभूते पुनर्मन्त्री तदेव चतुरुच्चरेत् ।

· · ·

बिन्दुन्तं धारणायुक्तं तदेवेति निष्कलस्वरुपं, मत्रीति लब्धसामरस्यः, बिन्दुन्तमर्धचन्द्रस्थानं, धारणा ठ्याख्याता । चतुरिति पूर्वोक्तयुक्त्यार्धचन्द्रनिरोधिनादव्र्यापिनीपदेशु ऋमेण विश्रान्तिरूपांशतुरुद्रातान् दव्र्यादित्यर्थः । पुनरुच्चरदिति पा ठे चतुष्टयसङ्ख्यार्थायोज्या ॥ ६३ ॥

· · ·

[ Sutra 63 ]

तदित्थं जलतत्त्वं संशोध्य, पूर्वोक्तं सामरस्यन्ते क्रमं श्रित्बा, तज्जलतत्त्वं शिष्यादात्मनि चिन्तयेत् ॥६३॥

· · ·

शोधिते तोयसंघाते तेजोभूतं विचिन्तयेत।

· · ·

अथान्तदेव तोयं शिष्यात्मना सहेत्यादि प्रार्चत ॥

· · ·

[ Sutra ६४ ]

अत्र च निरोधिकास्थाने शाक्तिलासिच्छतरक्तवर्णत्रिकोणमण्डलादिरुपां तेजसस्तधा-रणां बद्धा निरोधिनादङ्यापनीस्थानेषु मात्राविश्रान्तिरुपा: तेजोद्धाताम्रयस्तेषु निरोध्यन्तमवस्थिताः ॥ ६४ ॥

· · ·

[ Sutra ६४ ]

तेजोद्धाता इत्यैशः पाठः । निरोध्यन्तं करवा तत्र तेजोधारणां बद्धा इत्यर्थः ॥ ६४ ॥

· · ·

तदव त्रिभिरुद्धातैः त्रिगुण तेजसी पूर्ववदन्तर्भूततराध्वपञ्चके शुद्धे नास्ति तेजस्ततो वायु-रुद्धातहृदयशोधितः ।

· · ·

पूर्ववत्तस्थात्मसत्त्वादि कृत्वा, तेजःशान्तं विभाव्य, नादस्थाने षड्जोणबिन्दुलाश्चितनीलवर्णमण्डलादिरुपां वायुधारणां बन्धा, नादव्यान्तर्नीस्थानीयोमात्राविश्रान्त्यात्मनोद्रा-तद्रयेन वायुतरं शिष्यातमनो भोगस्थानं शोधयेत् ॥

· · ·

[ Sutra ६४ ]

अथ आकाशे लीयमानं त-मुद्रातेन तु चिन्तयेत् ॥ ६४॥

· · ·

[ Sutra ६५ ]

तं वायुम् ॥ ६५ ॥

· · ·

एतद्वनकृतिनष्टे वायौ ततः शून्य-मुद्रातैकेन योजयेत् ।

· · ·

नष्ट इति आकाशशेषीभूतत्वात् शिष्यात्मनो बन्धकत्वाच्चलिते, तत् इति सुसूक्ष्मत-ममाकाशतत्वमन्तर्भूततताराधवपञ्चकमुद्रातैकेन-ति आकाशस्यैकगुणत्वात् ॥

· · ·

[ Sutra ६६ ]

यच्चित्तसुसूक्ष्मतमं शून्यं व्यापिनी सा तु विज्ञेया पञ्चमन्ते व्यवस्थिते ॥ ६६ ॥

· · ·

[ Sutra ६६ ]

पञ्चमे व्योमन्ते व्यवस्थिताः, तेनात्रान्तःशून्यसुसूक्ष्मशब्दशक्तिचित्तप्रवर्त्तिलमण्डलाकारां व्योमधारणां बद्ध्वा, मन्त्रोच्चारणाभिज्ञो गुरु: शिष्यात्मना सहात्रैव विश्वम्यन्, परतेजोमयतामनुसंध्यात् ॥ ६६ ॥

· · ·

एवं चात्र ज्ञानदीक्षामहोत्सवेन चारितार्थतया पुनर्भोगप्रदत्वभावेन अबन्धकत्वात्सर्वैव भोग्यभूः शिष्यस्य शोधिता भवति, यतः चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियाख्यशक्तिपञ्चकसामरस्यस्तत्त्वः श्रीस्वच्छन्दभट्टारकः चिदादिशक्तिप्रधानशिवशक्तिसदाशिवे शरवियाख्यतत्त्वपञ्चकात्मकतामुद्र्क्षितामपि व्यापिन्यादिबिन्दुान्तग्रन्थिपञ्चकस्वरूपगोपनात्मकमहामायाशक्त्याच्छादनं, मायादिक्षित्यन्तां क्रमात्क्रममध्यकाधिसङ्कोचां तत्त्वत्रिंशतं पड्‌डि: पञ्चकप्रघटके-

· · ·

अन्योन्यं शक्तियुगत्यात्मकषष्यायव्यापकभाव-

· · ·

भाग्भिरासूत्रितवान् संकुचितप्रमातृभूमिकाया-

· · ·

मिति। तदनुगृहप्राप्ततत्स्वरुपेण योगिना गुरुणा

· · ·

शिष्यात्मनेकीभूय यथोक्तोद्धाततथियुक्त्या शिष्यचैतन्यस्य समयां भोगभूमिं विलाप्य,

· · ·

ज्ञानदीक्षया चिदादिशक्तिप्रस्फुटत्वमेवापा-

· · ·

दयितव्यम्। अत एव पञ्चात्रिशात्तत्वव्यतिसारसूक्ष्मपृथिव्यादीनि इत्यं संशोध्यापि

· · ·

तत्संस्कारमयं समनापद्मपि शोधयितुमाह

· · ·

समनायां ततो ह्यात्मा

· · ·

सुसूक्ष्मतमतत्त्वप्रपञ्चमननमात्ररूपायां स-

· · ·

मनाशक्तौ गुरुणा शिष्यात्मा तावन्मात्रभेद-

· · ·

संस्कारानिवृयर्थं योज्य इत्यर्थः॥

· · ·

एवं च

· · ·

तत्त्वच्यापी स उच्यते।

· · ·

अशेषतत्वप्रथमासूत्रणरूपं यत्समनाख्यं

· · ·

तत् च तद्यापक इत्यर्थः॥

· · ·

इयति च संस्कारपर्यन्ते तत्वजाते संशुद्धे शुद्धात्मतामप्रोतियाह आत्मव्यापी तत्स्रोर्ध्वं भवतीति शेषः ॥

· · ·

एवमासादितपरशुद्धात्मस्वरूपोऽपि शिष्यरमा ततोडपि परां चिदादिशक्त्यभेदसारं परभैरवतां समनन्तरवक्ष्यमाणयोजनिकाक्रमेणैतियाह सर्वव्यापी ततः पुनः ॥ ६७ ॥

· · ·

[ Sutra ६७ ]

सर्वव्यापी ततः पुनः ॥ ६७ ॥

· · ·

अत्र योजनिकामासूत्रयितुमेकोद्वारतयां युक्तिमाह तत्वान्तसंस्थितो ह्यात्मा उद्धार्तेकेन योगवित् । योजयेत्परमे तत्वे उन्मनाीतसर्वगे ॥ ६८ ॥

· · ·

[ Sutra ६८ ]

तत्वान्तसंस्थितो ह्यात्मा उद्धार्तेकेन योगवित् । योजयेत्परमे तत्वे उन्मनाीतसर्वगे ॥ ६८ ॥

· · ·

तत्वानामन्तः समनाया ऊर्ध्वं पदम् । उन्म-

· · ·

[ Sutra ६८ ]

नातीत इति तदनुभवानुप्रवेशन शक्तिमल्खरुपासादनम्॥ ६८ ॥ योजयेदित्यर्किं स्फुटयति योजनां तु परे तत्त्वे श्रुणु देिव वदाम्यहम्॥

· · ·

[ Sutra ६९ ]

अनयोक्तस्यार्थस्यावधानगम्यत्वं दर्शयति मन्त्रमुचारयेदेवि ह्रस्वं दीर्घं प्लुतं परम्॥ ६९ ॥ परापराविभागेन यावत्तत्त्वं परं गतम्॥

· · ·

ह्रस्वं दीर्घं प्लुतं सूक्ष्ममितिसूक्ष्मममिति समनन्तरमेव पञ्चप्रणवाधिकारेऽकारोकारकाराबिन्दुनाॅदैमात्राणां प्रत्येकं प्रणवैकदेश'प्रदेशोपि ब्रह्माणः सार्वरूप्यमनतिक्रान्तः॥ इति स्थ्थल्या प्रणवत्वमिति वक्ष्यति, ततो ह्रस्वं मन्त्रमुचारयेदित्यादि सामानाधिकरण्यं

· · ·

युक्तमेव । परापरविभागेनैति सूक्ष्मातिसूक्ष्मभेदेनैवर्थः । परमुन्मनातीतं गतं प्राप्तम्॥

· · ·

[ Sutra ७० ]

तदत्र त्रिदेवं बिन्दुसंयुक्तमर्धचन्द्रं निरोधिकाम् । नादं च शक्तिसंयुक्तं ध्यापिनीसमनोनमनः । जानीयादिति शेषः । त्रयाणां ब्रह्मादीनां देवानां समाहारो यत्र आकारमकारत्मनि कलात्रये । तत्तथा ॥ ७० ॥

· · ·

[ Sutra ७१ ]

उन्मना च परश्रैव सर्वव्यापी शिवोऽययः ॥७१॥ ज्ञातव्य इति शेषः । यथा चात्र ज्ञानं याहशं च तत्सर्वं पूर्वमेव वितत्य निर्णीतम् । तदिस्थम् ज्ञात्वा सर्वमशेषेण विधिमेषां यथाक्रमम् ॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

तदा तु योजयेन् मन्त्री अन्यथा नैव योजयेत् ॥ ७२ ॥

· · ·

[ Sutra 72 ]

सर्वमिति पूर्वोक्तचारित्रप्रमाणादिर्शिक्तमेषां मात्रप्रमेयानां विधिं समयोच्चारणमशेषेण निश्र्वयनिरुद्धानुभवै: अत एव मन्त्रीसमयज्ञात्रस्तरवित् ॥ ७२ ॥

· · ·

तमेव विधिं स्फुटयति बिन्दुस्थं त्रितयं शब्दे मन्त्रप्रमेयानां यन्मकारान्तं त्रितयं तद्धन्दुस्थं विद्धदनुभवात्मकमापादितं सत् शब्दे नादात्मकं कुर्यात् तन्मयत्वमापादयेत् ॥ यस्मात् चतुर्थो बिन्दुरेव हि । तस्मात् तदिश्रान्तिपुर:सरमेव नादविश्रान्तं मकारान्तं त्रयं कुर्यात् ॥ तदेतत् त्रयं ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र: वाच्यभेदात् ॥

· · ·

[ Sutra 73 ]

एतच्च त्रिमात्रं वर्ण उच्यते ॥ ७३

॥

· · ·

मात्रात्रयमेतदुचारणक्रियात्मकतया, वर्ण इत्यक्षररुपतया स्थूलमित्यर्थः ॥ ७३ ॥

· · ·

चतुर्थस्तु ईश्वरो विन्दुदेवस्तु तत्परामर्शमय इत्यर्थः ॥

· · ·

तदित्वं मन्त्रोचारं थः करोति कण्ठे शब्दः प्रवर्तते ।

· · ·

तस्य हृदयादुचारणादकलारमकमन्त्रसतर्वरुपः शब्दः कण्ठे प्रकर्षेण वर्त्तते ततः प्रभृति पञ्चप्रणवादिकारवक्ष्यमाणनीत्या उच्चार्यतामा- सादयतीत्यर्थः ॥

· · ·

स च तत् शब्दः कियान्तस्थः उच्चारणक्रियान्तर्गतः पञ्चयन्त्रात्मकशब्द- रुपो नतु मध्यावैखरीड्यज्य इत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra 74 ]

अत एवासौ क्रियाशक्तिरिति स्मृता ॥ ७४ ॥

· · ·

तदेवशक्त्यचरणपरहृदयः

· · ·

स शब्दस्तालुके देवि ईरितः सम्प्रवर्तते ।

· · ·

तस्य

· · ·

तत्तोदपि

· · ·

किंचिदतः शब्दो नासिकान्ते प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

· · ·

नासिकान्तो भूमध्यम् । तदेतावत्पर्यन्ता मात्री क्रियाशक्तिर्याति: ॥ ७५ ॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra 76 ]

ज्ञानशक्तिस्तु विज्ञेया यत्तत् परमेश्वरी । मूर्धस्थानगतः शब्दो ललाटान्तमवस्थितः ॥ ७६ ॥

· · ·

यदा स एव शब्दो योगिनः पूर्वोक्तात्

· · ·

नासापुटादिप्रयोगरूपायत्तान्मूर्धस्थानतोर्ध्वचन्द्रादिस्थानान्युक्तोद्धातयुक्त्यारोह्ह्लाटान्तमवस्थितो भवति, तदा सूक्ष्मरूपतोपसंहारानुभवप्रकर्षमापन्नो ज्ञानरूपतामेतिस्थ: ॥

· · ·

तदित्थं बिन्द्वादिरूपतामासाद्याकारोकारमकारात्मवर्ण: शब्दगतः

· · ·

तेषामुद्भात: स तु कीर्तितः ।

· · ·

तेषामिति बिन्द्वन्तानां, स एव नादकलानुभवात्मा शब्द: पञ्चादिभेदेन भिन्न उद्धात: पूर्वसुक्तो नवन्य: कश्चित् ॥

· · ·

एवमियर्त्ती भूमिं मात्रीमाश्रित्यापि तत्स्था विनिवर्त्तन्ते

· · ·

[ Sutra ७७ ]

ये उद्ध्वं शक्त्यादिसोपानमालिकामनारुह्य तत्रैव संतुष्यन्ति, ते शिवज्ञानविवर्जिता: ॥ ७७ ॥

· · ·

नादतुष्टा: परमानन्दमयशिवज्ञानसाधकतमान् मातृीमिच्छाशक्तिमेव नाविशन्ति कुतस्तु शिवम्, -अत उत्तरत्तरपदारोहे श्रेय: कार्य इत्यर्थ: ॥ ७७ ॥

· · ·

अथात्रैव बिन्द्वादिपदेशु सूक्ष्मतमानुभवगम्यं भाविनमेवान्तरं प्रविभागं दर्शयितुमाह पञ्चधावस्थिततो बिन्दुर्धचन्द्रो निरोधिका । सुवर्णध्वनि बिन्द्रावरणस्य निरूपणावसरे वक्ष्यति

· · ·

'निवृत्तिश प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । परिवार: स्मृतस्तस्य शान्त्यतीतस् शुद्धते ॥' (९।१।१३।१५) तस्य वामादिशो मार्गे शान्त्यतीतस्य व्यवस्थेति (९।१।१३।१५) इति । तथा 'द्योत्का द्योत्कावती कान्ति: सुप्रभा विमला शिवा । अर्धचन्द्रे स्मृता होता निरोध्यं शु तु सुव्रते ॥ हनधनी रोधनी रौद्री ज्ञानबोधा तमोपहा ।'(१०।१।२१९)

· · ·

इति। एवमेषां पञ्चभावस्थिततत्वम्॥

· · ·

अथ

· · ·

तस्यातीतो भवेद्वादः ।

· · ·

तस्येति निरोधानुभवपर्यन्ततयासिकबिन्दुदेवस्य, तं बिन्दुदेवमतीतः सन् न वर्णो नादो भवति नादामर्शोऽप्तामेति, तमिति वक्तव्ये तस्येत्युच्यते । बिन्दोरेवेयं नादरुपतापत्तिरेवमुक्तत्रापि पूर्वपूर्वावस्थैव उत्तरोत्तरं प्रकर्षमेतीत्याशायेन षष्ठी योज्या॥

· · ·

एतदनुभवे युक्तिमाह

· · ·

[ Sutra ७८ ]

अवच्छिन्नस्त्वसौ भवेत् ॥७८॥ ईषत्प्रसारिते वक्त्रे पूर्वोक्तदिव्यकरनबन्धेनावच्छिन्नतामेतीर्थः॥

· · ·

एष च

· · ·

देवदेवः सदाशिवः । देवस्य व्योตนसतत्वस्य बिन्दोरपि, देवः सान्तिशयादीतःः प्रभुश्च ॥

· · ·

[ Sutra ८५ ]

एष च नादरूपश्चतुर्विधो भवेच्छब्दो यः सवर्गवहः स्मृतः ॥ ७८ ॥

· · ·

नादावारणे वक्ष्यति 'इन्दिका दीपिका चैव रोधिका मोचिका तथा' (१०११२२३) इति । एताभिः शक्तिभिरस्य चतुर्विधत्वम् ॥ ननु च 'ऊर्ध्वगा तु समारूढा कला त्वासां तु पश्चिमा' (१०११२२४) इति भवितव्यम्, तत्कथमस्माच्छब्दात् स्फुटं तस्यास्तु न शब्दव्यतिरिक्याह पञ्चमो न वहेच्छब्दः यः पश्चमः प्रकारो नासौ शब्दरूपतया वहतीर्थः ॥

· · ·

कथं तर्हि भवतीयाह 'ऊर्ध्वगामिन्यसौ स्मृता' । नादोर्ध्वगतेच्छाव्याक्तावस्तितो यः शक्तेः संस्पर्शसस्तदभिन्नत एव नादान्तोङ्कुर्यक्तध्वनि-रिति चोच्यते इत्यर्थः ॥

· · ·

१ ख० ग० पु० व्याख्यावस्थिताया: शक्तेः संस्पर्शोतदभिन्नत इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ६६ ]

अथ तस्यातीता भवेच्छक्ति: तामपि नादवतीलयार्थ:। सा च पञ्चधा तु व्यवस्थितात ॥ ८० ॥

· · ·

तद्रक्ष्यति 'कुत्रे तु संस्थिता शक्ति: सुप्तसुप्तजगाकृति: ।'

· · ·

इत्युपक्रम्य 'सूक्ष्मा चैव सुपुक्ष्मा च तथा चैवामृता मिता । व्यवापनी' इति ॥ (१०।१२३९) इति ॥ ८० ॥

· · ·

अत्र शब्दद्वयाते: क्षीणस्वात् कीदगनुभव इत्याह स्पर्शास्तत्र भवेद्देवी हृदातमेति शेष: ॥ किंच आत्मवित्तत्र पूर्ववत् ।

· · ·

तत्र शक्तिपदे य आरमवित् शक्त्यनुभवतुष्टः स पूर्ववदिति शिवपदं प्राप्नोतीति यावत् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥

· · ·

[ Sutra ८१ ]

व्यापिनी परतश्शैव पञ्चधा तु व्यवस्थितता ॥ ८१ ॥

· · ·

सोडपि सूक्ष्मान्तद्वृपदमारुक्शुयोगिनो व्यापिनीरूपो भवति । तत्र च 'व्यापिनी योगरूपा चानन्तनाथाप्यनाश्रिता ।'

· · ·

इति वक्ष्यमाणसूक्ष्मतमशक्तिपञ्चकानुभवोऽस्ति ॥ ८१ ॥

· · ·

अत्र च बालाग्रमाश्रितं स्पर्शं कदाचिदेत्ति वा नवा । कदाचिदिति तत्पदारोहावसरे स्वशेषस्पर्शं वेत्ति, नवेति तदारोहप्रकर्षे ध्यास्तिमात्रमेवानुभवति न तु पृथक्स्पर्शोमित्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ८१ ]

तदित्थं व्यापिनी सा समुद्धिष्टा न ज्ञानं परमेश्वरी ॥ ८१ ॥

· · ·

[ Sutra ८२ ]

यदेतत्स्पर्शं वेत्ति नवेत्युक्तं सा ठ्यापिनीत्युपसंहृतं न ज्ञानमिति, नैषा ज्ञानशक्तिरपि तु इच्छाशक्तिरित्यर्थः ॥ ८२ ॥

· · ·

अथ तस्यापि समनातीता तदैव ठ्यापिनीज्ञानमात्नकथ्य स्थितेस्तर्थः ॥ 'समने क्रमविज्ञानमुनमनं युगपत्'......। इख्युक्तस्वादुनमनानुभवं प्रविविक्षुः मनस्तत्र न कारयेत् । न तत्रैव तुष्येदित्यर्थः । तदियतेयमिच्छाशक्तियासिमांत्रीत्ववस्येयम् ॥

· · ·

समनायां भावाभावातमनो विश्वस्य भेदस्यासूत्रणात् हेयत्वमस्ति इति तामतिक्रम्य उन्मनापदमारोहन्

· · ·

[ Sutra 83 ]

मध्ये केवलारमतामनुभवतीत्याह शुद्धात्मा तु ततः भवेत् ॥८३॥ तदित्थं शुद्धचैतन्यस्वरूपसामरस्याप्तन्नं शिष्यात्मानं गुरुवर उन्मन्यनते नियोजयेत् । उन्मन्यामनते चेति समासः, स्वातंत्र्य-किसामरस्यात्मनि स्वतन्त्रभट्टारकसदृशेन विदने विश्रमयेत तस्मावेशाभिज्ञ इत्यर्थः ॥ एवं च

· · ·

[ Sutra 84 ]

तत्र युक्तः परे शान्ते महाशान्तिमवाप्नुयात् ॥ ८४ ॥ युक्त एकत्वं प्राप्तः । समस्तस्य भेदकलङ्कस्य गलनात् परं शान्तत्वम् ॥ तदित्थं गुरुपारम्परयातः संप्रदायः प्रकाशितः । परम्परैव पारम्परं, गुरूणां शक्तिसदृश-श्रीकण्ठादीनां पारम्परेणायातो रहस्यानुभव-

· · ·

संचारकमेण मया विदितः; सम्यक् दीक्षणादिपूर्व शक्तिपातभाजां प्रदीयते इति संप्रदायः, प्रकाशितः तवापि सङ्क्रमणयुक्तिपूर्व मया कथित इत्यर्थः। तदेव गुरुभिः लब्ध्वाडपि सम्प्रदायो यथारुढिमपन्नो गुरुन्तरैः शिष्याणां सम्प्राप्यते॥

· · ·

[ Sutra ८४ ]

योजने तु परे तत्त्वे उपायः कथितस्तव ॥ ८४ ॥

· · ·

[ Sutra ८५ ]

'ज्ञात्वा चारप्रमाणं तु प्राणसंचारमेव च' (२३१) इत्यादिना चतुर्थपटल एवेस्यर्थः॥ ८५ ॥ तदिस्थं सर्वोत्तमिमं सम्प्रदायम् एवं ज्ञात्वा वरारोहे सर्वकर्माणि कारयेत्। सर्वसु ठ्यवहारदशासु प्रमाणमाहात्म्य एवं तिष्ठेदिति यावत्। आचार्यसाधकादिश्र स्वोचितेषु कर्मसु एतज्ज्ञानपूर्वकमेव प्रयुज्जीत- त्यर्थः। वरारोह इति प्राग्वत्॥

· · ·

[ Sutra ८६ ]

एवं तद्दीक्षाप्रसङ्गोक्तेयं ज्ञानदीक्षा अन्याध्वदीक्षाखपि कर्तव्या इति भझ्या शिक्षां ददाति । तत्त्वाध्वानं कलाध्वानं भुवनाध्वानेव च ॥ ८६ ॥ वर्णमन्त्रपदाध्वानं कृत्वैवं शुध्यति प्रिये । यथान्तर्भावितापराधपङ्क्तिकं तत्त्वाध्वानेवं कृत्वा इयुध्यातपूर्वं परे तत्त्वे योजयित्वा शुध्यति परभैरवतामामोति गुरु: शिष्यातमना सह तथान्यमपि अध्वानेमेव कृत्वा शुध्यतीर्थ: ॥

· · ·

एषा वै धारणादীক্ষा । विज्ञानदीक्षामिस्युपक्रमस्यापि प्रोक्तधारणक्रमेण क्रियमान्वात् धारणादीक्षेत्युपसंहारेडपि न दोष: ॥ नैषा सर्वेण गुरुणा कार्येत्यभिदध्रावि-

· · ·

[ Sutra ८७ ]

पटलर्मपि अवतितारायिषु: पाटलिकों संगतिं करोति कर्तव्या योगिनात्र तु॥ ८७ ॥

· · ·

मन्त्रसिद्धेन वा देव्या योगिना परसमावेशाभिज्ञेन, यदि वा अत्र तत्रे समनन्तरपटलवक्ष्यमाणसाधनक्रमेण यो मन्त्रसिद्धस्तेन कर्तव्या द्वयोरपि अत्र सामश्याविशेषात् तदन्यस्य स्वनधिकारात्॥

· · ·

इत्थमियम् कृतं वै सुकृता भवेत्। सम्भून्नित्यत्तिमासादयत्येव॥

· · ·

तदेकं चतुर्थपटले कलादीक्षोक्ता अस्मद्दर्शितयुक्त्या एकतत्त्वदीक्षा च, इह तु त्रिपञ्ञानवपञ्चत्रिशद्देशाष्टतत्त्वदीक्षा:, पददीक्षा च नवतत्त्वदीक्षावात्, वर्णमन्त्रभवनदीक्षाश्च तिस्र: कलादीक्षावात्, दशमे च वितता भुव-नदीक्षा भविष्यतीयेता एकादशा अध्वत्रेच-त्र्येण दीक्षा:। ज्ञानदीक्षा चोद्दातयुक्त्या द्वादशी इति। एताः सवीजानिर्वीजसद्यो निर्वाण-

· · ·

भेदात् पुत्रकविषये षट्त्रिंशद्वान्ति । आचार्ये तु सवीजैव द्वादशभेदा । साधके शिवधर्मलोकधर्मभेदात् द्विविधे पूर्ववच्चतुर्विंशतिर्भेदा । समयिनि तु अध्वन्यासस्यानुकर्षात् ज्ञानक्रियाभ्यां हृदादिग्रन्थिभेदनतो द्विविधा,-इति चतुःसप्ततिरिह संक्षेपतो दीक्षाभेदाः । तत्रापि सकलनिष्कलाघोरेश्वर्याच्चानुस्थानभेदात् लोकधर्मिसाधकस्य चावान्तरैवैचित्र्यात् भौतिकनैष्ठिकाचार्यभेदाच्च बहुप्रकारा भवन्ति । तदतत्र दीक्षायामेव प्रभवातिष्ठन्ते सौगता:-इह दीक्षा किमात्मन्: संस्कारः क्रियते बुद्धेर्वा ? किमात्मग्रहादीनां मलानां; किं वा कर्मणाम्? आत्मन्: आयातशक्तिपातस्य तदितरस्य वा ? शक्तिपातोक्षीणमलस्य अन्यस्य वा ? कश्रातमनः संस्कारकर्मनित्यत्वे: सुखदुःखसंवित्त्रिवृत्तिः प्रकृत्यादिविवेकदर्शिनं स्वरूपज्ञानमद्रेतहृटेर्वा ? बुद्धेरपि कः संस्कारः किमिन्द्रियप्रेरणासामर्थ्य्, रागादिह्न्याधानम्, उन्मूलनं वा? मलानामपि किं तदैक कार्यप्रसवास मथ्य्, मरणापेक्षं वा

· · ·

संस्कार:? एवं च करणाम्? स च किमाग-मैकप्राणको युक्तिसिद्धोदपिवा? । तत्र शक्तिपातादात्मग्रहादिमलक्ष्य:; मलक्ष्याच्छक्तिपात इत्यनन्याश्रय: । अक्षीणमलक्ष्यशक्तिपाते सर्वस्यासौ स्यात्, मलक्षयोऽन्यतः शक्तिपाते कुतश्चित् यदि तत एव तदात्मन: संस्कारो भविष्यतीति किं शक्तिपातहेतुकेन दीक्षाविधानेन ? आत्मनश्र नियैकस्वभावस्य कर्म-तत्नोगनिवृत्त्यनिवृत्त्योरविशिष्टस्य क: संस्कार:? विशिष्टे नियताहेतौ: कर्मभोगयो: व्यतिरिक्त्योनांशे तस्य किं वृत्तम्? तत्समवायोऽस्य निवृत्त इति चेत् सोऽपि कर्मादिवत् स्वात्मन्येव-इति आत्मनो न भोक्तृत्वकर्तृत्वे नापि तदुपशमात्मा मुक्ति: स्यात् । प्रकृत्यादि-विवेकखरूपदर्शनपक्षौ प्रागतत्सभावतयास्य भेददर्शनयत: । आत्मदर्शनमात्र्यादिदर्शनस्य तन्मूलानां रागादीनां च हेतुरिति ततोडस्य बन्ध एव । अद्दैतहष्टौ अपरेस्य कस्यापि आभावात् क्रियाभोगा[बोधा]नुपपत्तौ कर्तृत्वज्ञातृत्व-तत्त्वै श्वर्यप्रविलोपो मुक्तात्मनां स्यात् ।

· · ·

प्रेरणासामर्थ्याधाने दीक्षितस्य करणवैकल्यं स्यात् । रागादिदोषाश्र सवासनाका दीक्षितस्य न निवर्त्तन्ते । बुद्धेरुमूलने दीक्षानन्तरं देहपातप्राप्तिः । मलानां तदैवासामर्थ्यसाधनप्रत्यनिहुल्ये तु । मरणापेक्षं सामर्थ्याधानमिति पलायनमार्गः । मृत्युवशरे च दीक्षितस्य त्मादिग्रहः प्राग्वदेवोपलभ्यते । एवं कर्मखपि वाच्यम्, आरूढकार्य कर्मसंशोधने दीक्षाया न सामर्थ्यमिति चेत् अन्यत्रापि क आशा सः । आगम प्रमाणकमेतदिति चेत् आगमस्य तदर्थ कः प्रतिबन्धः ? मन्त्रप्रतिबन्धात् यथा बीजमडुरं न सूते, तद्वत् कर्मबीजान्यपि न संसारं सुवते इति । बीजादिसंस्किद्धियुक्तस्य बीजादिवत् दीक्षितस्य तैलाभ्यङ्गादिदाहाद्योऽपि असामर्थ्याधानहेतवः क्रियन्ताम् । अमूर्तत्वात् कर्मणामभ्यासादयो न सन्तीति ताने दीक्षैव क्षपयति, तथाच घटदीक्षादिक्षितस्य लाघवमपि उपलभ्यते इति चेत् नामूत्रस्य पाप

· · ·

[ Sutra ७६ ]

दीर्घरुक्त्वाभावात् । तस्मात् क्षणिकत्वादिभावना-पूर्विका नैरात्म्यहृष्टिरेव मोक्ष इति । अत्रोच्यते-ईहोलिमसंस्कार एवं दीक्षा । तथाहि अयमात्मा संकोचाभासत्वापूर्णस्म-न्यातात्मनेहाभिलाषशब्दोक्तेनाणुना मलिन, शुभाशुभवासनासमना विविधजन्तुमायुर्भोगदैनकार्मेण, तत्प्रभवेन च कष्ठुकपुरुषषट्कस्थूल-भूतालमनानाजातित्रिविधदेहतदाश्रयविचित्रवन्नभोक्तव्यार्थसार्थप्रतीतिभाजा माया-रुपेण मलिन च वलितः । यतः सर्वस्यैव संकुचितोद्भविष्यद्धादिमयोदन्तरुहेवशताकीर्णः कुशाग्रादिरूपोऽमुत्रेदं जानामीत्यादिप्रतीति-सिद्ध एवायमर्थः । तदीहशस्यानन्तजन्म-सहस्राभ्यस्तेहगवसानस्यापि आकस्मिकगुरूपदि-यासाभक्त्यादिवशोन्त्रीतशक्तिपातानुसारनिर्व-त्यमाने दीक्षा ।

· · ·

दीयते ज्ञानसद्रावः क्षीयते पशुवासना । दानक्षपणसंयुक्ता दीक्षा तेनेऽह कीर्तिता ॥ इत्यादिभ्यानिरुपितास्थित्या आणवादिपाशप्रश-

· · ·

मनशिवत्वाभिव्यक्तियोग्यताम्‌ संस्‍कारः क्रियते। पाशानां च प्रशमनमचिन्त्यशक्तिवशात् बीजानामिव पुनःप्ररोहाधानासामर्थ्यम्‌ ।

· · ·

यतु 'नालं बीजादिसंसिद्धौ विधिः पुंसामजन्मने । तैलाभ्यङ्‌गादिविधादावपि मुक्तिप्रसङ्‌गत्‌ ।। इत्युक्तं तैः, तत्तेषामेव उपहास्यतामाविष्करोति-यतः स्थावरजङ्‌गमकृत्‌त्रिमातृमानसो विस्‍वस्य स्वकार्यकरणशक्तिप्रशमनं बीजवचनमन्त्रैः क्रियते तत्रापि एतद्‌दृष्टं प्राप्तम्‌ ।

· · ·

अथ तैलाभ्यङ्‌गादेः वीज एव शक्तिनिरोधकत्वं न तु विशेषकृत्‌वं, मन्त्राणां तु तत्रापि युक्त्यते, तर्हि अचिन्त्यप्रभावत्वात् तेषां पाशप्रशमनेऽपि सामर्थ्यं किं न सध्यते ।

· · ·

अथ दोषः सवीजसंताना दीक्षितेऽपि अनिवारिता हृदयन्‍ते।इति किमस्य मन्त्रैः कृतमित्युच्यते ।

· · ·

तदत्रापि उच्यते प्रोक्तपाशशक्तिप्रतिबन्धनं मन्त्रैः क्रियते अस्य न तु

· · ·

[ Sutra ९ क० पु० ]

योग्यतात्मनः संस्‍कार इति पाठः।

· · ·

[ Sutra ७८ ]

रागद्वेषादिप्रशमनम्। यथाहि विरूपस्य वैरूप्यमनिवल्यपि लोकोत्तररमणीवशीकरणं मन्त्रैः क्रियते, तद्धेहारम्भकर्माशोधनात् वर्तमानदेहे रागाद्यनिवृत्तावपि भाविप्ररोहिप्रतिरोधनपाशानां कुर्वतां मन्त्राणां किमायतम्। तीव्रतमशक्तिपातपूतानां च दीक्षानन्तरं रागद्वेषादिप्रशमः शतशोऽपि हृद्यते। सत्योनिर्वाणदीक्षायां च त्रैकालिकपाशशोधनात् तदैव देहादिविगलनं शिवस्वाभिव्यक्तिश्च भवत्येव। शिवस्वाभिव्यक्तिवित्रमात्रि कि प्रमाणमिति चेत्, मन्त्रप्रभावसंपादिततत्कालिकदेहदर्शनप्रशमनोदूतमनुमानं यथा च शान्त्याद्यायवशीकारदाहोच्चाटनशोषणमारणादि मन्त्रसामर्थ्याद्दव्येक तथा दीक्षाफलमपि भवत्येव इति चेतसि निवेश्यताम्। तत्कालमेव दीक्षातः शिवस्वाभिव्यक्तिः किं न भवतीति चेत्, प्रकृष्टज्ञानशालिभिः क्रियामाणां सहस्रशो भवन्ती असावपि हृद्यते एव।

· · ·

अथोच्यते नियस्यात्मनो दीक्षातः संस्कारोत्त्पत्तौ संस्कृतत्वासंस्कृतत्वभेदात् भेदः स्यात् दिति चेत्, न । तत्प्रतिभासंभेदेऽपि अस्याकृतकाहंकिमर्शैक्येन एकत्वसिद्धिः दूरासनादौ देवकुलादेरिव तद्रिमर्शैक्यात् । विमर्शनवशादेव च सर्वव्यवस्था इति प्रत्यभिज्ञायां निश्चितम् । एतेन भोक्तृत्वकर्तृत्ववापि अस्य समर्थितमेव तत्तद्विषयभेदेऽपि आत्माव्यतिरेकेणास्य स्फुरणात् ।

· · ·

यतु उक्तमात्मदर्शनं न मुक्तिरपितु बन्ध इति तच्छरीरप्राणपुर्यष्टकशून्येष्वनुसम्वे मव । यतु सत्यरूपे चिदात्मन्यहंविमर्शपरमार्थतया विकल्पाशेषज्ञानक्रियापरमार्थे तत्रात्मदर्शनं सैव सत्यतो मुक्तिः । न च केवलमनात्मन्यात्मदर्शनं मिथ्याज्ञानरूपो बन्धो, यावदात्मनि अपि पूर्णप्रकाशाहंताविमर्शोपरमार्थशेषविश्वमये विश्वत्रापि च चिदात्मैक्यपरमार्थे यदनात्मतया ज्ञानं तदपि बन्ध एवेति

· · ·

[ Sutra 80 ]

सर्वथा विगलितसङ्कोचचिदेकघनविश्वैकात्म्यमयशिवस्वाभिव्यक्तिरेव मुक्तिः । तत् चाभेदसारं सर्वं ज्ञात्वा समाप्यमेवति तत्रार्थमेव दीक्षाप्रवृत्तिः । तदेवमुक्तिनिष्ठा मेलनां भेदन प्रतिपादितत्वात् पृथक् न तत्संस्कारपक्षः कश्चित्-इत्यात्मन एवोकरूपः संस्कारो दीक्षा क्रियते । अद्वयमेवास्य स्वरूपमिति स्वरूपदर्शनाद्वयदर्शनपक्षयोर्नास्ति भेदः । स्योनिर्वाणदीक्षायां तु अस्य कर्मसुखादिसंचिनिवृत्तिरपि क्रियते इति प्रतिपादितम् । अस्योनिर्वाणदीक्षासु देहारम्भकर्मशुद्धिभङ्गवाद्‌ज्ञातो न क्रियते नतु असामर्थ्यात् । अतोड्‌त्रापि यदुक्तं 'गतिप्रतीत्योः कारणान्याश्रयस्तान्यड्‌ष्टोड्‌ष्टनाशान्न गतिदीक्षितस्य ।' इति तदपि अदूषणमेव । प्रकृत्यादिविवेकहष्टिबुद्धिसंस्कारपक्षौ अनभ्युपगमपराहतौ । तत्‌ तदुक्तं 'धारणप्रेरणक्षोभनिरोधाश्र तेनावशा:? ।। न सृष्टेष्वामसामर्थ्ये तस्या दीक्षाद्यनन्तरम् ।' इति तद्‌दूषणमेव ।

· · ·

[ Sutra ८१ ]

यदुक्तं पापस्य गुरुत्वाभावात् प्रयत्नवती तुलादीक्शा नोपपद्यते इति; तदविदिताभिश्रवया न सम्यक्, यतस्तमोमयपापावनिहेतुकं देहे गुरुत्वं तुलादीक्षया घटशुद्धिवत् कारणनिवृत्तिद्वारेण निवर्तते। तथाच स्मृतिकार:

· · ·

'अधर्मोचमसो देहे गुरुत्वं यत्क्षयेऽक्षयोस् तु। धर्मतो लघुतोपादादवृत्तः संगृहीयते।'

· · ·

इति। तथैवेतत्। यत्पुनरुक्तमनायातशक्तिपातस्य दीक्ष्यत्वभावात् शक्तिपातवत एव दीक्षा, शक्तिपातो मलक्षयात् स च शक्तिपातादितीतरेतराश्रय:, अक्षीणमलस्य शक्तिपाते सर्वस्वासौ स्तात्, अथ मलक्षयस्य शक्तिपातदन्यो हेतु: कश्चित् स एव तर्हि शक्तिपाते हेतुरस्तु किं मलक्ष्येणेत। सत्यमेतत् किंतु निर्गलुपारमेशविचित्रशक्तिपातवतो दीक्ष्यत्वमस्माभिरिद्यते नतु मलपरिपाकादियुक्तस्यैति न कश्चिदुच्चावचोऽवस्करसंस्पर्श इत्युपपन्नमेव दीक्ष्यातमसंस्करणम्। अपिच सकलडयवहार-

· · ·

१ क० पु० तु कलादीक्षेतिपाठ:। २ क० पु० सीप्रणाम्यते इति पाठ:।

· · ·

प्राणितभूतसर्वाभ्युपगमाविगीतप्रसिद्धिसिद्धसर्वज्ञमहेश्वरप्रणीततत्त्वप्रतीतप्रामाण्ये प्रेक्षापूर्वकाः कार्याचार्यपरम्परागतत्रीयमानानद्वानप्रकटिततत्तत्सर्वनिर्वाणाद्याप्यायनादिनानफललन्धसंवादे पारमेश्वरे शास्त्रे यथ्यथाभिधीयते तत्तथैव। ततश्व यदुक्तम्

· · ·

‘आगमस्य तथाभावनिबन्धनमप्यस्यताम् । मुक्तिरागममार्गेण वदनपरितोषकृत् ॥’

· · ·

इति, तदसदेव । यत्पुनः

· · ·

‘तसादनादिसंतानतुल्यजातीयचीजिकाम् । उत्क्रान्तमूलां कुरुत सच्चिदृष्टिं भुमुख्वः ॥’

· · ·

इत्युक्त्या आत्मदृष्टेरहन्ताविकल्पवासनामूलत्वमुक्तं; तत्प्रतारणमात्रमेव, यतः शिरो निर्देशनप्रख्यासांकेतिकदंविमृश्यस्वमित्र विषयु स्वसंवेदनन प्रतीतं एव, अन्यथा प्रथमसंकेतग्रह-णमेव न कस्यापि घटेत ।

· · ·

नन्वहंप्रतीतिरेविकल्पवासनामूलत्वमुक्तं तत् कथं, यतो यो विकल्पो ज्ञानसंतानमहन्तया-

· · ·

[ Sutra ८३ ]

भिन्न्यते स किं खात्मनो भेदेन तं तथाध्यवस्यति खात्मभेदं वा । भेदपक्षे इदमिति ज्ञानसंतानाध्यवसायः स्वात्मनि अहंमिति । अभेदपक्षे तु विकल्पस्य खात्मापि विकल्पः प्रोक्तो, नच तयुक्तं खात्मन्यविकल्पकत्वाद्विकल्पानाम् । अथ विकल्पः खात्मनो ज्ञानान्तरैः सह भेदं नाध्यवस्यति नस्वभेदमध्यवस्यतीत्युच्यते, तहि अध्यवसाये प्रतिषेधः पतित इहाध्यवसायाध्यवसाये एव खात्मन् । अथात्मनो ज्ञानान्तरैः सह भेदमध्यवस्यन्नवान्तराणि अभेदेनाध्यवस्यति; तहि येनात्मना सह येषां ज्ञानानां भेदो नाध्यवसितः, तेषामभेदाध्यवसाये तस्यात्मनोडपि अभेदाध्यवसायः प्राप्तः आत्मवद्ा तेषामपि अप्राप्तः, अन्यथातथा कल्पेषां भेदः । न अध्यवसायो, भेदाध्यवसाय एव हि अयमित्थं स्वात् । किंच अनुभवसंस्कारोत्तथ्मात्मनो रूपवैचिच्र्यमनुभवतापि विकल्पेन निवृत्तिपूर्वाणि अनुभवान्तराणि

· · ·

अवसातुं शाक्यन्ते तत्रास्य नारिकेलदीपनिवसितुल्यत्वात् । नचास्य प्रकाशातिरिक्कोद्भवसायसमारोपाभिमाननिश्वयादिपदवाच्याभिप्रायेणाभेदवाच्यः कश्चिदनन्यो व्यापारो व्यवस्थापकः परदर्शने संगच्छत इत्यास्तामतिगहनमेतत्प्रभिज्ञायां विततमस्तीह तु प्रतन्यमानं सुकुमारहदयानायासयेत् । तत्स्थितमेतत्तत्दाभासभेदेऽपि अकृतकाहंविमर्शसिद्धैक्यपरमार्थोंडयमात्मा इति ।

· · ·

ननु च श्रीमद्भट्टपादाचार्यैर्मलाभिप्रायकहेतुकः शक्तिपातोऽभ्युपगतः स्वात्मशक्तिपातपक्षश्व दूषितः , तत्कथं स्वतन्त्रशक्तिपातपक्षाश्रयणेनैतत्प्रतिसमाहितम् । अत्रोच्यते अत्रार्थे यदि विविधास्ति तदेतदपि निश्रीयते । श्रीमताम् । 'अध्यानादिर्मलः पुंसां पशुत्वं परिकीरितम् । तुपक्मुखवदनैर्यै मायामजडुरस तु ।।' इति श्रीखण्डवसूत्रे मल इति पुंसामिति चोक्तिपर्यालोचनया एकोऽव्यसौ बहुशक्तिकः;

· · ·

१ स्व० म० तत्सदाभासमेवेति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ८९ ]

अन्यथा वह्नावारक्तवमस्य न घटते, एकमुक्तौ च सर्वे मुच्येरन्, कर्मभिश्र सह परिणमति अमिश्रस्य परिणामायोगात् । परिणामश्र कालविशेषात् कंचित्प्रति कथंचित् तत्रमध्ये-दिभेदात् यदा परिपच्यते तदा पुंसां कर्म-परिपाकमिवापेक्ष्य शक्तिपातं करोति महेश्वरः, यावच्च मलस्य परिपाको न जातः तावत्तत्पुंनबन्धकत्वेनैव तं परिणमयति, यदा तु कृतकार्यत्वादात्मनि पकं पच्यति स्वशक्तिपात-निम्लशक्तिं निरुणाद्ध्र असौ । यथा च स्वतन्त्र-शक्तिपातवादिपक्षे प्रतिपुरुषं किंचिदेव कर्म कदाचिदेव देवः परिपाक्य भोगयोग्यं करोति न तु सर्वान्प्रति सर्वं युगपत्, तत्त्वानि च नियतकार्यकरणभावभाविति दर्शयति, माया-प्रकृत्यादि च स्वापप्रबोधयोरौचित्येन परिण-महीति नास्य सर्वत्राविशेषेण कर्तृत्वं, तथा मलपरिपाकपक्षेऽपि इति कर्मणो मलस्य च विचित्रं परिपाकमपेक्ष्य निग्रहानुग्रहौ पुंसां करोति परमेश्वरः नत्वेवमेव तस्यापेक्षापूर्वका-

· · ·

[ Sutra ८६ ]

रितुप्रसङ्गादिति तावच्च्रीमखेटपालाचार्यमतम्। यदाह भोगकारिकासु 'अनादानादिसंघटो मूलः साधारणो न्वयः। प्रतिज्ञियतस्वकालव्याप्तप्रकतशक्तिकः ॥' इति। तथा 'मुक्ता निरोधिका: शक्तीरन्यो धर्मोऽस्य विद्यते। कर्माशयसमेतस्य हेतुत्वं च भवाणवे ॥' इति। तत्र यदि स्वातच्यानमलो बन्धकः शिवमुक्ताणून् प्रत्यपि स्वात्। अथ शिवेच्छा (तः) तच्छिवस्य वीतरागद्वेषत्वात् मुक्ताणून् प्रत्यपि मलशक्तिप्रेरकत्वं स्वात्। तेन स्वरूपाभिव्यक्तेस्तथा इति चेत्, न—एतरेषामपि स्वरूपस्य तथात्वात्। अनादिमलनिरोधान्न तथात्मिययुक्तं तन्निरोधस्यैव विचारयितुं प्रकान्तत्वात्। यदि चानादिनिरोधः, कृतं शिवशक्त्यधिष्ठानेन। तदपि अनादि चेत् किमुभाभ्यां, मलशक्तिकृतनिरोधस्यानादित्वमात्रे—नैव सुलभेनोत्तरेण नियतपुंविषयत्वमुच्यताम्। एवमस्तु इति चेत् न—शिवस्य सर्वत्राभिष्टत्वं स्वात्, ततश्व

· · ·

[ Sutra ८७ ]

'मलसंघातदृचेष्टमकृतो हि शिववशीकारः । प्रत्यस्तवैते रोध्या.................. ॥'

· · ·

इति विमर्शमुक्कम् । अनत्रैव शिवस्य मलशक्ल्यदृष्टातत्स्वमपीष्यते इति चेत्सत्यं, इष्यते नतु सिच्छति द्वयोरनादित्वेनान्वयव्यतिरेकाभावात् प्रयोजनमात्रवशेन च भावव्यवस्थानुपपत्तेः । अस्तु, नैवं तथापि यान् प्रति निरोधाय शिवो मलं प्रयुङ्क्ते ते शिवतुल्यत्वात् बहुवाच्य प्रत्युत शिवमेव प्रति तं प्रयुङ्क्ते । भूयसामिकपक्ष्यया सीमध्यान्तश्रयात् । किंच मलशक्तिर्यदि संनिधिमात्रेण निरोधिका तच्छिवमुक्ताणून् प्रत्यपि स्वात् ।

· · ·

अथ ज्ञातृत्वकर्तृत्वात्मकस्वरुपावारकत्वेन, तर्हि आत्मनां विकारितां प्राप्ता स्वरुपनाशो वा तेषां तदतिरिक्तस्य धर्मिरुपस्य वैशौपिक इव शैवेडनभुपगमात् । नच मूर्तेन मलेनात्मनममूर्तौचित्स्वरुपाणामावरणं घटते । चक्षुःसूर्यादिरमीनां तु भौतिकत्वात् पटलादिभिस्तद्युज्यते एवं । यदपि मद्विषादेर्जीवं प्रत्यावारकत्वं तत्सिद्धसङ्कोचं प्रणादिमयं

· · ·

प्रति न शुद्धचिदात्मनाम्। मलसङ्कोच एव तु अयं प्राथमिको विचार्यों वर्तते। इति स कथं शुद्धचिदात्मन् आवारकः स्वात्। प्रत्युत वरा-(रणा)-यायातो मलोऽस्य वेधः स्वादिति सर्वः सर्वज्ञोऽवेत्। मलश्र यदृृृयापकस्तदस्य व्यापकात्मावारकता न स्वात्। व्यापकत्वे तु शिवमुक्ताणूनपि आङ्‌णुयात्तेषां जीवानां च सर्वदेशकालान्यात्मनो व्यापकत्वस्याविशेष-तस्य च प्रत्यंशं व्यापकेन मलेनाच्छादनात्। आत्ममलयोश्व न संयोगः सवन्धस्तस्य व्याप्यवृत्तित्वात् तयोश्व व्यापकत्वात्, न समवायो नित्यद्रव्ययोरस्तेदयोगात्। अत एव न कार्यकारणभावः। नापि तादात्म्यं भिन्न-स्वात्। आवार्यावारकतापि घटपटादौ न संयोगात् व्यतिरिक्ता भवितुमर्हति। किंच मलस्य नित्यत्वे व्यापकत्वमकर्तृत्वमनकेशाक्तत्वं शिवस्वभावात्मक्रियानिरोधनेनैतद्विरोधपरि-पचने च स्वतत्त्वं, शिवस्य च मुक्तशिवेभ्योऽ-भ्यश्व भिन्नत्वमत एवातद्व्यापकत्वमविश्व-

· · ·

[ Sutra 89 ]

शक्तिं च कर्म्मलपरिपाकादिसुखप्रेक्षितया च पारतन्त्र्यादि भेदवदिकृतं शिवमलयोः विपर्यस्तस्वरुपप्रतिपादनमतिसुभाषितम् । यच्च मलस्य परिणामित्वमुच्यते तत्तद्मिश्रस्यैव कथं स्वात् । कर्म्मभिः सहितस्य भविष्यतीति चेत् तानि मलस्यान्तर्विशन्तीति कास्य तेः सह मिश्रता । यद्यपि 'मायाविकारयोगे कर्म्मयुतः कारणं मलो भविनाम् ।' (त० ब्र० नि० का० ११)

· · ·

इत्युक्तं भवद्भिः, तथापि विज्ञानकेवलिनां मलस्य कर्म्मसाहित्याभावात् परिणामायोगे मुख्यभावः स्वात् । मन्त्रमन्त्रेश्वरादीनां च योऽयमधिकारबन्धो, नासौ सहजमलकृतस्तस्य मायोद्भवभावादिति तदर्थं मलान्तरमभ्युपगन्तव्यम् । तेषां माहेश्वरी महामायाशक्त्यैव तावतांशेन वन्धत्वं नतु व्यातिरक्तान्नियोगे मलनेति चेत्, अणूनामपि मायाशक्त्या सकुचितत्व-भावानं वन्धनमस्तु, किमनुपपन्नव्यतिरिक्-

· · ·

१ क० पु० तदिर्यमिति पाठः । ९२

· · ·

मलाभ्युपगमेन । अननुवन्धे मन्त्रादीनामपि ताहशो वयतिरिक्तो मलोऽभ्युपगम्यताम् ।

· · ·

किंच अयं मलोद्धवानि न कापि अनुप्रविष्ट इति कथं अस्य पड्‌ध्वदीक्षायामन्तर्भाव्य शुद्धिः क्रियते । कर्मवत् पुंसः कर्माणि संस्कारमतयान्तर्भवन्तीति युक्तं कर्तृनिष्ठत्वात् क्रियाणां, मलस्य तु वयतिरिक्तस्य कथं तदन्तर्भावः ।

· · ·

किंच नावारकेण पटादिना घटादेः स्वरूपं विशेष्यते अपितु तद्द्विषये ज्ञातुर्ज्ञानं विहन्यते, तथा शिवमुक्ताणूनामेव स मलः स्यात् तेषां मलेन पुंविपयज्ञानावरणादिति मलस्य आवरकत्वं तावद् युक्तम् । येषां मलस्य परिपाकोऽभिधीयते स किं तैस्य तच्छक्तेर्‌वा विनाशः उत निरोधप्रतिबन्धः ।

· · ·

आये पक्षे एकत्र तत्परिपाके सर्वे शुद्धाः स्युः; तच्छक्तिरनेकत्वाभ्युपगमेऽपि सहशक्त्याच्छक्तिमद्‌व्य-

· · ·

९ क० पु० यस्य मलस्‌ इति पाठः । १२ क० पु० तस्य शक्तियैर्‌ इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ८९ श्लो॰] ]

तिरेकाचैष एव प्रसंगः । फलभेदादारोपितभेदो हि पदार्थात्मकैव शक्तिरिति सूरयः । न च अनादेर्वस्तुभूतस्य मलशक्तिनिरोधस्य नाशो युक्तः, प्रागभावस्य स्ववस्तुत्वात् स भवतु नाम । शक्तिनिरोधप्रतिबन्धोऽपि विषयशक्तिप्रतिबन्धवत् सर्वोऽपि प्रति स्यात् । तद्देव च प्रतिबन्धकनिवृत्तौ तन्निरोधः पुनरुन्मजेत् । परिपाकश्वासो यहेतुकः, प्रथममेव स्यात्, यदे कालहेतुकः तत्कस्तदवधि: सर्वेषां च मलानांदिपक्वस्य तुयथावत् । तद्धि-फलानामिवर्त्तों मलशक्तीनां सम्मेव वा सामनन्तर्येण वा परिपाकः स्यात् नात्यन्तदूरकालव्यवधानेन । अथ

· · ·

'पुनर्लरोधं कुर्वन्प्रयति हि स शक्तिसाफल्यम् । दृष्टा च तत्रिक्रियैव योग्यं युजो नृमुक्तये करणम् ।' (ता॰ ब्र॰ नि॰ का॰ २१) इत्युक्तनीत्या मलः स्वकायं कृत्वा पच्यते, तत् पुन्निरोधानन्तरमेव पच्येत । अथ यदर्थं पुन्निरोधः तस्मिन् कलादिक्षित्स्यान्ततत्त्वोदये

· · ·

[ Sutra ९२ ]

भोगे भुक्ते सति पच्यते, तदत्र भोगो यदि सामान्चेन, तदेकत्र शरीरेकलादिक्षित्यान्तमये तद्कार्यस्य भोगस्य संपन्नत्वात् तदनन्तरमेव मलपरिपाक: स्यात् । अथ विशेषेण, तन्न कदाचिदपि, भाविकलारमनो विशेषस्य कर्मजभोगवैचित्र्यस्य तदुत्थत्वात् । अथेश्वरेच्छातो मलस्य परिपाक:, तदीयेच्छा यथान्यत्रिता अत्र हेतु: सर्वाणूनां स्यादित्युक्तमेव । अथ भोगदौर्वल्ये कदाचिदुदृढे सबले कर्मणि परिपके अपि विरोधादुदासाते, कर्मान्तराणि चापरिपकत्वाद्रोगाय नोन्मुखीभवन्ति,—इति तं कालमपेक्ष्य भगवान्मलं र्णाद्धि, स च कालो दु:खसुखरहित: स्वयमुपलब्ध्येतापि कैश्चिदिति पक्ष: । तदत्रापि भूमहे—कर्मणां कमफलानां कथं तावद्युगपत्फलदानोन्मुख्यम्, कथं वा तन्निरोधावसरे ततोडन्यत् कर्म फलं न दद्यात् । तस्य स्वकाल एव फलदानोन्मुखत्वं नतु तत्काल इति चेत्, तयोरपि तर्हि न तदेकालं युक्तम् ।

· · ·

[ Sutra ९१ ]

ईश्वरेच्छात एवेतिचेत्, सा यदि स्वतन्त्रा, तद्युगपत्सर्वस्य सर्वकर्मेपरिपाकात्। तत्रोगं दद्यात् सुत्रिं वितरतु, कर्मानपेक्ष्या वा सर्वस्य नाशं रुन्ध्यात्। अथाख्यातन्त्रा, तदत्रापि तस्य हेरवन्तरं वक्तव्यम्। यस्य च तुल्यबलेः कर्मणि भोगोनमुखे रुद्धे तस्य तत्कालं देहपातः स्यात्। अथ न जायायुष्प्रदयोः कर्मणो-निरोधोऽपितु भोगप्रदयोरेव। नहि जात्या-युष्प्रदकर्मनिरोधेऽपि यदीशो मलं रुन्धे, तद्योगप्रदात् किमिति विभेति यत्तन्निरोधम्-वश्यमपेक्षते। यदि च रुद्रशक्तिकर्मदशाया-मेव मलं रुन्ध्यात् तत्स प्रलयावस्थायां सर्वेषां तथा कुत्र्यात्। तत्न्रापि च तेषां तादृग्भोग-प्रदकर्मस्लोडस्तीति चेत्, विरुद्धकर्मद्रयसद्भे ताहग्भोगां कर्मास्तीति किं वधु न शक्यते। किंच विज्ञानाकलानां कार्म्मलशून्यानामीश्वरो युगपन्मलं रुन्ध्यादिति अष्टौ बोधितवानिति शाखेषु संख्यानियमानुपपत्ति:।

· · ·

कर्म्साम्ये परिपक्रमेव मलम्लेशेच्छा रुन्धीति कैरणव्याख्यातमतमाश्रीयते, तहि उक्तदूषणवृत्तिरनुपपन्नव्यर्थकर्म्सास्याभ्युपगमदोषग्राप्तति। एतेन तदपि प्रत्युक्तं यदाहुः केचित्

· · ·

'वैराग्यं भोगवैरस्यं धर्मः कोऽपि विवेकिता। स त्स्नः परमेशानपूजाभ्यासनित्यता ॥ आप्तप्रामाण्यपरीक्षा देहे किंचिच्च लक्षणम्। शास्त्रसेवा भोगसङुपूर्णता ज्ञानमैश्वरम् ॥ इत्यादिहेतुके चेच्छा मलं रुन्धे हतादिति ।'

· · ·

यत एतदुदयेऽपि यदीशेच्छैव कारणं तद्योग्याश्रयः। कारणांतरं च वक्तुमशक्यं तस्यापि नियमयोगात्। न चैते सर्वे हेतव ईशेच्छाया आयातशक्तिपातानां तथारूपत्वाहष्टे:, नापि एकैकस्येच्छाहेतुत्वं वैराग्यादेः शतशो व्यभिचारदर्शनात्, परमेशपूजाज्ञानादेश मलपरिपाकपूर्वकत्वात् नत्च्वीशेच्छाप्रचोदकत्वं युक्तम्। यत्पुनरन्यदुक्तं पुंसां मुक्तेः ऋमिकत्वं हष्ट्रा ईशेच्छाया अपि मलपरिपाकहेतुत्वं ऋमिकमनुमीयते-यथा भोगस्य ऋ-

· · ·

[ Sutra ९५ ]

मातद्धेतुकर्मपरिपाकहेतुत्वं ऋमिकमिति, तदसन्मुक्ते: ऋमो मलपरिपाकक्रमात्, सोऽपि ईशाशक्तिकृतपरिपचनक्रमादिति । सत्यं ईशशक्तेस्तु मलपरिपाचनक्रमे हेतुत्वं लभ्यते, स्वातन्त्र्ये तु अलं मलपरिपाकापेक्षया । तस्मान्न कथंचिदपि भेदवादिभिर्मलपृथक्त्वं तच्छ-क्तिनिरोधतत्परिणामतत्परिपाकशक्तिपातादय: प्रतिपादयितुं शक्यन्ते,-इति यथोक्तमेव साधु । যদ्यापि चतुर्थपटले 'अमिलापो मलोदत्र तु ।' (स्प० ४।१०५)

· · ·

इत्यत्र मलस्वरूपविचारस्यावसरोऽभूत्, तथा-पीह एकप्रग्रह्हकेन पश्चात्तद्विचारितं, मा-भूतत्र दीक्षातत्रनिभालनोच्यतानां सुकुमा-रहृदयानां व्यामोह इति । किंच भेदवादे जीवानामान्त्येऽपि पुनरन्येषामुदयाभावत ईश्वरेणैवक्त्या परिच्छेद्यमानस्वाच्च नैयत्सं संसारस्य चानादित्वमतो यदि प्रतियुग-मेकैकोड्णुमुच्यते, तदुच्छेद एव संसारस्य प्रसक्तः । अथ जीवां ताहगान्त्यमस्ति

· · ·

[ Sutra ९६ ]

यदीशनापि न परिचिच्छ्यते, तहि ईश्वरस्यास-व्ज्ञता स्यात। तदुक्तं शारीरके मुनिना 'अन्तवच्चमसर्वज्ञता वा ।' ( शा०४१ ) इति । आस्तामेतत् । यत्नु तैः स्वात्मशक्तिपातविपक्षे चोदितमीश्वरस्य निमित्ते निः-हारिकारितवे अपेक्षापूर्वकारित्वं युगपत्सर्वतत्स्पष्टता सर्वं प्रति च युगपत्सर्वकर्मफलप्रदता जीवांन च मुक्तौ स्वरूपनाशः पुनर्भवावि-भावश्च स्यादागमेषु च मलस्य वस्तुत्वाभि-धानानुपत्तिरिति, तदेषामपर्यालोचिततन्मत-सतत्समभिधानं-यतः तन्मते पारमेशचित्प्र-काशातिरेकेण न किंचिदपि उपपन्नमिति स एव स्वातन्त्र्यात शिवादिक्षित्यन्तान्तविश्व-रमनास्वरूपमवभासयिषुस्तथा तथा भाती-ति न कश्रिदनुग्रहनिग्रहादिभाजनं जनोडशु-द्धिपरीतो वा अस्ति । अथच नियतितानुरही-तत्तत्प्रमातुःसत्तत्प्रमेयजातं च स्वभित्तौ दर्प-णनगरवत स एवोद्दीयानं पश्यत्कारितां निर्भासयन्नपि न मनागपि अतिरिच्यते, अति-

· · ·

रिच्यते वा दर्पणवदेवेति स एव परं प्रेक्षापूर्वकारी यथाश्रित्रचमत्कारमयत्वात् । यथा च विश्वमाभासयति तथा तन्मध्ये नित्यपौर्वापर्य क्रममपि यत्र यत्र प्रथयति तत्र तत्र कार्यकारणभावनैै्यात्मना कर्मफलादिवैचित्र्येण निमीलितरूपतया तदुपसंहारेण चोन्मीलितरूपतयेत तावतंशे बद्धमुक्करूपतया वस्तुतस्तु स एव तावदृश्वात्मना स्फुरतीति न कश्चिदन्यो बद्धो मुक्तो वास्ति । न चैवं सहृदयपत्वादनु मोक्षे श्रुपानाश्वस्ति । संकोचनाशास्त्रष्ट एव । न च प्राप्तशिवामेदस्य सर्वसर्वात्मकतया सर्वत्र सर्वदा स्फुरतः पुनर्भवोऽस्ति । परमशिवसैव सततस्य शिवादिसकलान्तेनापि महता स्वहरूपेण सैरतस्तावतां शेन तत्तदूपतोच्चयताम् । तत्स्वतस्तु परिपूर्णत्रिश्वस्फारः परमेश्वर एवासौ । अतश्व पुनर्भवप्रसक्तः स्यादिति यदुक्तं तद्युक्तमेवेति 'अनादिशुद्धिदू न्यत्वात् प्रामोति न भवान्तरम् ।' इत्यादौ आगमोक्तौ न काचिद्दिमति:

· · ·

१ क० पु० सर्वत्र इति पाठः ।

· · ·

नचास्येयदिमर्शास्मतत्तौ परिणतिब्रह्मवादिपक्षोक्तदूषणावकाशः कश्चिद् श्वात्मस्वरूपविजृम्भणाख्येन विवर्तपरिणामपक्षयोरनभ्युपगमात् । तदिस्थम्

· · ·

[ Sutra १ ]

सङ्कोचविकासवता तदुभययुक्तेन तद्रिसृष्टेन । सर्वोत्तमना च सततं स्वच्छन्दश्रिदनः स्फुरति ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

यद्यत्स्फुरति च ततद्रस्तु धरण्यादि तददेवं च । पौर्वापर्यनियत्या तत्त्वानां क्रमिकतापि युक्तैव ॥ २ ॥

· · ·

[ Sutra ३ ]

सङ्कुचिततेजोरूपं तत्तत्कर्माभिमानतत्फलभुक् । भाति च क्रमशक्त्या दीक्षादौ ह्युदाहृतमेणापि ॥ ३ ॥

· · ·

[ Sutra ४ ]

इत्थं सङ्कोचात्माऽप्यमिलापो लौलिकेति भादितो यः । सोऽपि तथावस्फुरणादस्त्वेव मलोदस्तु शास्त्रेषु ॥ ४ ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

दीक्षायोगज्ञानैर्दर्शनेषपि मलस्य नातमनाशोऽस्ति ।

· · ·

[ Sutra ५ ]

स्वच्छस्वच्छन्दात्मकचिदनताव्यक्तिरेव यन्मोक्षः ॥५॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

जलमिव जले विनिहितं पयसि पयो यद्रदर्पितं तद्रत् । यान्लयक्त्वं दीक्षया दीक्षाक्रमेण दीक्षिता इति हि ॥६॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

रौरवशास्त्रेऽप्युक्तं प्रायस्तं वृथैव वक्तिृता । येनार्थं यारुण्यामिस्तसिन्देवस्तथा प्रतिहितः ॥ ७ ॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

तदले भेदविकलपैर्नर्गलेशनशक्तिपातोऽस्तथा । स्वच्छन्दशिवैक्यमयी मुक्तिदीक्षादितो घटते ॥ ८ ॥

· · ·

१ घ० पु० दीक्षामात्रेति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ९ ]

इत्थं दीक्षोपायो यो यो यैर्यैर्यथा यथा विहितः। सोऽपीत्थमेव सर्वः समर्ध्येतां शक्तिपातेद्धैः॥ ९ ॥ युक्त्ययुक्तेध्दार्मिकीतॄन् दलितमिह मतं दूषणोद्धारि सम्यगू विध्वंसत खेटपालः कश्चितमपि मलं मेदूसंधानदक्षम्। प्रोक्तं दीक्षातत्त्वं प्रविलगितमलग्रोनिमपचिन्मयैक्य- स्वच्छस्वच्छन्दधामप्रथनवशभवत्सर्वसर्वात्मक्रम्॥ १०॥

· · ·

इति भद्रम्॥ इतिश्रीमत्वचछन्दोद्द्योते श्रीक्षेमराजविरचिते तत्त्वविदिहीश्वप्रकाशनं नाम पञ्चमः पटलः॥ ५ ॥ श्रीमत्पतापभूपभुतुराज्ञया प्रीतये सताम्। मधुसूदनकौलेन सम्पाद्यायं प्रकाशितः॥

· · ·

अथ

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमन्महामहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्भूताव्य-

· · ·

विगरणोपेतम् ।

· · ·

०००

· · ·

( षष्टः पटलः )

· · ·

ईखाकारविरिचिजागरधरिच्याद्या हि ये पशवकाः

· · ·

शस्त्याद्याश्र तथैव शड्करनुते: पूर्णावमरात्मनः ।

· · ·

ये प्राप्तप्रणवाभिधा: कुशलवद्लेशडपि विश्वप्रथा-

· · ·

स्तं पञ्चप्रणवं सरामि सततं स्वच्छन्दधामाप्तये ॥

· · ·

प्रश्नग्रन्थे कालस्य साधनानां च स्वरूपं

· · ·

निर्णेंतुमवशिष्टम् ।

· · ·

तत्र समनन्तरपटलेन

· · ·

कालो निर्णय्यते, स च बाहुल्येन सिद्ध्यति,

· · ·

सिद्धयो मन्त्रसाधनपूर्विका;—इति साधनानां

· · ·

स्वरूपनिर्णीयां पञ्चमपटलान्ते 'मन्त्रसिद्धिं

· · ·

वा' इति यदासूत्रितं तद्विभक्तुमाह

· · ·

समयाचारयुक्तस्य

· · ·

साधकस्य वरानने ।

· · ·

जायते विविधा सिद्धि:

· · ·

समया: पूर्वोक्ता: । आचारो वक्ष्यमाणो मन्त्राराधनप्रकार: । वरमुक्तृष्टं शाक्तस्फारमयमाननं भोगापवर्गप्रदपरपदप्रवेशो यस्या: ॥ आचारं क्रमेण स्फुटयति गिरिगह्वरमाश्रिते ॥ १ ॥

· · ·

सुद्धे भूप्रदेशे तु सर्वशल्यविवर्जिते । प्रच्छन्ने विजने रम्ये भैरवं तत्र पूजयेत् ॥ २ ॥

· · ·

सर्वशल्यविवर्जितत्वमहिकण्टकपरुषवातो-पद्रवप्रस्तवादिहीनत्वम् । प्रच्छन्नेऽहृये । पूजयेदिति कामनोचितेन संभारेण ॥ १ ॥ अथ

· · ·

जपित्वाक्षरलक्षं तु बहुरूपस्य सुन्तते ।

· · ·

[ Sutra ३ ]

पञ्चप्रणवसंयोगजपतः सिद्ध्यति ध्रुवम्॥३॥

· · ·

बहुरूपस्य पूर्वनिर्णीतपरमार्थस्य अक्षराणां द्वात्रिंशतः परिमाणेन, लक्ष्ममिति द्वात्रिंशहक्षाणि, पूर्वसेवार्थं जपित्वा, ध्रुवं निश्चितं, सिद्ध्यति यथेष्टं सिद्धिमेति साधकः। कथम् जपितवेयाह पञ्चप्रणवसंयोगाजपतः। प्रकर्षेण नूयते स्तूयते अभेदपरमार्थतया विमृश्यते अशेषविश्वनभरे परमेश्वर स्वरूप येन स प्रणवो निष्कलनाथः, तदभिन्नव्यात्सिकः ओंकारोऽपि। तस्य च मृगमदकुलकैकदेशलेशवद्रिलेश्यमाणाकारादिकला:, तद्राच्या ब्रह्मादिदेवता:, तदधिष्ठातृणि धराप्रकृतिमायादितत्त्वानि, वर्णोचारकला इष्टादिरूपा:, तदुचारचित्रमस्याश्र जाग्रदाद्याः प्रत्येकं पञ्चसंख्या:, स्थूलाः शक्तिव्यापिन्यादिकला: तद्राच्यतदुचारणकालादिरूपपाश्रू सूक्ष्मदशा:,

· · ·

'प्रदेशोऽपि ब्राणः सार्वरूप्यमनतिक्रान्तशाविकल्पपाश्रू' इति स्थित्या परिपूर्णचमत्कारपूर्णस्वात्मप्रणव*

· · ·

शब्दवाच्यः। अत एवैतन्मब्रशरीराननिविष्ट-स्वादेतडकारादयो ब्रह्मविष्णुरुद्रशक्तिशिवप्रण-वामिधेधपिण्डबीजविशेषा भिन्नस्फारा इति कृत्वा, एते पूर्वोक्ताः सर्वे एव पक्ष प्रणवा विद्यन्ते यत्र स पक्षप्रणवो निष्कलस्तदभिन्न-व्यासिरोऽप्यार्श । तस्मिन् पक्षप्रणे सम्यग्योगादुचारोन्मीलितहंसपदानुलग्नतारमकत्वात् पूर्वनिर्णीतानिष्कलकलयाध्यभिन्नसत्वसकलम्-न्ररहस्यार्थभावनारूपपक्ष यो जपस्तस्माज्पतो न त्वक्षरपाठमात्राद्देव्यः॥ ३ ॥

· · ·

मुच्यते नतु संदेहो भेदनात्प्रणवस्य तु।

· · ·

पक्षप्रणवसंयोगाज्जपत इति यदुक्तं तद्रक्ष्य-माणवणकलादिविश्लेषण ठ्यासिरूप भेदन बिना न भवति। भेदनं परतत्त्वावेशप्रद-मिति मुक्तेर्निःसंशयत्वमुक्तम्॥

· · ·

१ ख० ६८ पु० तदुचारेतिपाठः।

· · ·

तत्र मन्त्रोचाराझभूतकालकलाज्ञानपूर्वकलातीतपदप्रवेशार्थं तावद्वेदनमादिशति देवः

· · ·

[ Sutra ४ ]

ह्रस्वं दीर्घं प्लुतं सूक्ष्मम्- मतिसूक्ष्मं परं शिवम् ॥ ४ ॥

· · ·

प्रणवं पञ्चधा ज्ञात्वा भित्त्वा मोक्षो न संशयः ।

· · ·

प्रणवमकारोकारमकारबिन्दुनादकलोचारे- पु क्रमेण ह्रस्वाद्यतिसूक्ष्मान्तोचारणकल- कलाप्रपञ्चरूपं भित्त्वा तत्त्वदर्शनानुप्रवेश- क्रमेणाध्यास्य परं भावमुनमनापदासादनेन ज्ञात्वा मोक्षमाप्नोत्येवेर्थः। अत्र च ह्रस्वादि- नादान्ता: परस्परानुषक्ततयोचार्याः: सूक्ष्माति- सूक्ष्मयोर्बिन्दुनादयोरपि अर्धचन्द्रादिनादना- दान्तादिदशास्तारतम्यभाजोडप्यनुसतेऽत्र । यथोक्तं प्राह

· · ·

[ Sutra ४१२६७ ]

सूक्ष्मसूक्ष्मतरैर्मैवैरैवमेवं त्यजेत्स्थितये ।

· · ·

इति । ह्रस्वादीनां यथा प्रणवत्वं तथा निर्णय-

· · ·

[ Sutra ४ ]

तम्, -इति समानाधिकरण्यं युक्तमेव। न संशय इत्युक्त्या स्वानुभवसिद्धतामस्य दर्शयति ॥४॥

· · ·

तदित्थं हस्वादिकालक्रमेण वक्ष्यमाणवाचकादिक्रमेण चैकोद्भययं महामन्त्रात्मा प्रणव: पञ्चभावस्थ: पूर्वं

· · ·

'प्रदेशोपि ब्रह्मण: सार्वरूप्यमनतिकान्त:'

· · ·

इति स्थित्या हस्वादय: पञ्च प्रणवा इत्यभिहितमधुना स्वेक एव महाविमर्शात्मा मन्त्र इत्थं पञ्चभावतिष्ठत इत्येवमभिहितम्, -इत्युक्तिभेदमात्रमेतत् निश्चितहशा वस्तुतत्त्वक्याद॥

· · ·

किमित्थं पञ्चभावस्थितितिमात्रमेवायम्? नेत्याह

· · ·

[ Sutra ५ ]

हंसेन सह संयुक्त: ॥ ५ ॥

· · ·

पूर्वं ..................हंसोच्चारस्त्वथोच्यते।

· · ·

१ ख० ग० घ० तत्त्वैक्यान्त ।

· · ·

हकारस्तु स्मृतः प्राणः सुप्रवृत्तो हलाहकति:॥ ( ४१२५७ )

· · ·

इति ग्रन्थेन हंसोऽनाहतध्वनिरिति निरीतमत्।

· · ·

अतस्तेन स्वशक्तितत्त्वादेवाकृतकुमध्यमप्राणस्फुरत्तारूपेण समनन्तर वक्ष्यमाणनीत्या विशेषवि-श्वाद्यायस्फारमयेन सह संयुक्तः तदिदमशिव-शान्तिपरमार्थोंडयमत्रयो महामन्त्ररूपः प्रणवः॥ ५ ॥

· · ·

तथाच

· · ·

यत्किञ्चिदाख्यायं लोके शिवज्ञाने प्रतिष्ठितम्।

· · ·

शिवज्ञानं च तत्स्थं

· · ·

यत्किश्चित् षडध्वनो मध्यल्लोकेऽस्ति त-त्सर्वं शिवज्ञानं च शिवो ज्ञायते ऽनेनेति शिवज्ञानं शिवज्ञाने ज्ञानस्फारमये परमेश-कृत्यादिसिसारे प्रणवे, प्रोक्तवक्ष्यमाणहशा प्रतिष्ठितमभेदेनान्तःस्थितं यतस्तदाख्यायं परा-वाक्प्रसररूपम्। यथोक्तं श्रीसारखते स्तोत्रे

· · ·

[ Sutra १०८ ]

'त्रयीं तिरो वृत्तीः त्रिजगनमथो त्रीनपि खरानकाराधैर्वीं स्वभिरभिदधतीर्ण विकृति । तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरनुरुन्धानमणुभिः समस्तव्यस्तं त्वां चरणक मणालोक्योमिति पदकम्' (म००१० २७) इति । प्रणव इति वक्तव्ये शिवज्ञान इत्युक्तेरयं भावः-यत् वेदगागरुडवैष्णवादिषु रूपस्स्येडपि प्रणवस्य पारमेश्वरे प्रकटक्ष्यमाणज्ञानध्यानतिसारताकृत उत्कर्षः । अत एव एतद्यातिज्ञानानुसारेण सर्वत्राप्यसौ पूर्णस्फारमयत्वेन परसिद्धिप्रदः । यथोक्तं 'यतश् शिवोद्भवं सर्व शिवधामफलप्रदम्' (स्व००१४५) इति ।

· · ·

तत्परिमिततयाध्यनुसारेण तु स एव मितासिद्धिप्रदः । यदभिप्रायेण वक्ष्यति 'भ्रमयत्वेव तान्माया ऽमोक्षे मोक्षलिप्सया' (१०।११३९) इति । आस्तां तावदेतदिह । यच्चैतदेवंविधप्रणवात्मकं शिवज्ञानं तदपि । तत्रैति निरूपितसतत्त्वे हंसे, तिष्ठति ॥

· · ·

तदित्थमस्मिन्निष्ठकलनाथे पश्चप्रणवे नियोज्यरन्नादावमर्ॐरूपः हंसः प्रणवसयुतः ॥ ६ ॥

· · ·

प्रणवे प्रोक्तसतरवे सम्यग्युतः प्राणरूपतया स्थितः, अत एवाशेषविश्वकोडीकारिहंससम्बन्धादेव शाक्तान्तरोक्तब्रह्मविष्णुरुद्रकिशिवप्रणवामेदद्यसिरयं महामन्त्र इत्युक्तमेव। अतश्र यदुक्तं

· · ·

'पञ्चप्रणवसंयोगाज्जपत: सिध्यति ध्रुवम्' इति। तत्रानाहतविश्रान्तिसतत्स्वो निष्कलोचारप्रयुणीकृतमध्यधामसंलीनतया जपः कायः,-इति परमार्थ: पर्यवसितः ॥ ६ ॥

· · ·

अथ प्रणवसंयोगं विना कीहगयम् ?

· · ·

इत्याशङ्क्याह

· · ·

विना प्रणवसंयोगा- जीव एको व्यवस्थितः।

· · ·

जीवो विश्वस्य प्राणभूतो हलाकृतिरेव यथोक्तं

· · ·

'हकारस्तु स्मृतः प्राणः सुप्रवृत्तो हलाकृति:' (४।२५७) इति। अत्र प्राण इस्कारादिकलात्मकप्रणवसंयोगं विना। एक इति अद्वितीयः। सर्वमन्त्रवीर्योन्तर्व्यवस्थित इत्यविचलदृप्तयानुचार्ये:,

· · ·

[ Sutra ११० ]

अथचाथवस्थितो न केनचित्प्रतिनियतेन रूपेण स्थितोऽनियत्रितस्फार इत्यर्थः। जीवशब्देन व्यवहरन्न्यमेव महास्फुरत्तारूप आत्मा मन्तव्य इति ध्यनति। कश्चित्तु मन्त्रस्वरूपनिरुपणपरे ग्रन्थेऽस्मिन्नमुरुयं च शब्दार्थमूर्त्त्य हंसशब्देन हंसपथः प्राणशब्देन च स एव, यदि वा प्रणवप्राणयोरैक्यात्प्राणयोगं बिना जीवः पुरुषः, एक इत्यनभिव्यक्ज्ञानक्रियाशभावः, इति व्याचष्टे। तद्युक्तमयुक्तं वेति सुचेतसो जानन्ति ॥ यततोडयं प्रणवसंयोगं विना स्वरुपमात्रावस्थितो जीवस्ततः यथाप्रकृति संयुक्तो न च तिष्ठति चैक्तः ॥ ७ ॥ तथा षट्तेन संबिन्नो देहे जीवः प्रवर्तते। जीवो हंसः प्रकृत्यनतिक्रमेण स्वभावानु- रुद्धनेन संयुक्तः स्वभावानु रुद्धनेन चास्य 'विभक्तिन्नियोरस्ति' ( )

· · ·

इति उचनीया आकारसंगत एक भवतीसकारण संयुक्तोऽसौ। एकत इत्येकसिन्नद्धितीये सामान्स्पन्दात्मनि रूपे न तिष्ठति अपितु किश्चित्स्पन्दाधिक्यमिव भजते यथा, तथा पष्ठेन ऊकारेण संबिन्नो मिश्रितो देहे प्रवर्तते सर्वेण स्वाभाविकेन प्राणवाहेन वह्लक्ष्यते एव। तथाशब्दापेक्षया यथाशब्दोद्भयात्राध्यार्य:॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

पूर्वोक्तकरणबन्धानुसारीण चोदितस्तु यदा तेन तदाचोर्ध्व प्रवर्तते॥ ८॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

तेनैति पष्ठेन ऊकारेणार्थाहिन्द्रादियुक्तेन। तदाचेत तदैवैष्यर्थ:। ऊर्ध्वमिति ताल्वादिस्थानम्। एतचोदनां विना स्वस्याकारयुक्तस्यापि नोर्ध्वप्रवृत्तिर्भवतील्यर्थ:॥ ८॥

· · ·

तदित्थं प्रत्यक्षमपि तत्त्वं महामायाविमोहिताः॥

· · ·

[ Sutra ९ ]

कथितं नामिजानन्ति विना शाक्षेण चोदनात्‌॥ ९ ॥

· · ·

तदेतत्नादावमार्शीसारं मन्त्रतत्त्वं, सर्वस्य प्रमातुरूपं सदोचरदृप्तवात्स्वप्रकाशामपि, तथा शाक्षेणेलागमवाक्यैः कथितमपि, महामायया सदाशिवविशादीनपि मोहयन्त्या अपूर्णताख्यातिपरमारथया विशेषेण चिद्रूपत्वादात्मस्वरूपे विश्वत्रानन्यात्मतावभासनपुरःसरमनात्मनि देहादौ आत्मतवभासनन्या मोहिताः सदुचत्तां ग्राहिताः। चोदनामिति महामायातिरस्कारिपरमेशानुग्रहकारिशक्त्युदोधनं विना न अभिति आभिमुख्येना श्वासरूप्या ज्ञानन्ति। अतः सर्वथैतत्तत्त्वपरिज्ञानमेव परमोपादेयमिति तात्पर्यम्। उक्तं च ज्ञानगर्भे 'यावत्परमाक्षरी भवति रूपमेतद्वृहत्कोटरे। अवेद्यमकृतात्मभिर्जननि विन्दुनादात्म य द्विदान्ति तद्हेलया स्वदनुसंस्म्यतेऽङ्गिनः॥'

· · ·

[ Sutra ९ ]

इति॥ ९ ॥

· · ·

[ Sutra ११ ]

तज्ज्ञानर्थमाह षट्पश्वोर्ध्ववहो ज्जेय: स्वभावविमुखसंस्थित: ।

· · ·

षट् उकार:, 'चोदितस्तु यदा तेन' इत्यत्र य उर्ध्ववह उर्ध्वप्रवर्तक उक्त:, स्वभावो विश्वानुप्राणको मध्यमाग्र: स एव मुखं शिवपदप्राप्युपायस्तत्न सम्यक्पूर्वोक्तकरणवन्धक्रमेणोचरन ज्ञातव्य: ॥

· · ·

[ Sutra ९० ]

अतश्च अप्रकाश: स्वदेहस्थो गुणभूत: प्रवर्तते ॥ ९० ॥

· · ·

योडयं स्वप्रतिष्ठात्वात्स्वकाशायितुमशक्यो रहस्यरूपश्शानाहतनाथ:, स्वे आत्मीये उपचतुरुपे मध्यधामात्मनि देहे तिष्ठति. नियतिस्थित: स, गुणप्रकाशं भूत: प्रसिसृक्षु: सन् प्रवर्तते उर्ध्वमारोहतीत्यर्थ: ॥९०॥

· · ·

अन्यथा निर्गुणस्तु यदा देव एकाकी कालवर्जित: ।

· · ·

[ Sutra ११४ ]

विज्ञातव्यं न किंचित्स्या-स्तकेवलो निष्कलस्तु सः ॥ ११४ ॥

· · ·

स्वतन्त्रचिद्फारमयत्वादेव; तदतिरिक्तस्य-भावादेकाकी, नित्यस्वात्कालवर्जितः, ईहाद्योर्नाहतनाथो नच तद्विज्ञातव्यं किंचित् नासौ केनापि प्रकारेण भवति ज्ञातृकरूप-स्वादत एव केवल इत्यद्वितीयः । कलाभ्यो-कारादिकर्णेभ्यो इह्वादिकालकलाभ्यो मेयत्व-रहपारमितोदेश्वस्त्र निष्कान्तः, ताश्र कला यस्यात्रिष्कान्ता: स एव चिदानन्दपारमार्थ इति यावत् । एतत्सारत्वादेव च चतुष्कलनाथोऽपि निष्कल इत्युच्यते ॥ ११ ॥

· · ·

अतश्चतस्य रूपं शरीरं च नाम्नि वर्णः क्रिया तथा । रूपं शुद्धस्फटिकाभत्वादि । शरीरं पञ्च-वक्त्रादि वाच्यगतम् । वर्ण: आकारादिवाचक-रूपः । क्रिया उच्चारादिरूपा । कश्चित् वर्णो ब्राह्मणादिः, क्रिया तदुचिता चेष्टेति ॥

· · ·

[ Sutra ११ ]

तदित्थं ज्ञेयपक्षादुक्तीर्णः स कथं गृह्यते सूक्ष्माग्राहो नित्यमुख्यः ॥ ११ ॥

· · ·

[ Sutra १२ ]

सूक्ष्मे विश्वकारणम् । अग्राह्य इन्द्रियागोचरः । अध्ययोडपरिणतिधर्मा ॥ १२ ॥

· · ·

एतस्मात्कारणादेवि षष्टं बीजं नियोजितम् ।

· · ·

[ Sutra १३ ]

अस्य परमेशेन मन्त्रराजरूपताप्राप्त्या । पुंसामनुग्रहायेति शेषः ॥ तन्त्रियोजनाच्च पञ्चपञ्चकसंयुक्तो देहे सकलनिष्कलः ॥ १३ ॥

· · ·

हस्वादिर्द्वादशार्णचरणकालकलानां प्रथमेकम्, आकारोकारमकारबिन्दुनादान्त्यवाचककलानां द्वितीयम्, तद्वाच्यब्रह्मविष्णुरुद्रशदाशिवानां तृतीयम्, तदधिष्ठेयधराशकृत्स्निमध्ये श्वरसदाशिवतत्त्वादीनां चतुर्थम्, वर्णो-

· · ·

[ Sutra १३ ]

चारयितवस्थानां जागरस्वप्नसुषुप्ततुर्यतुर्यातीततानां पश्चममिति पश्चभिरुक्तवक्ष्यमाणैः परऋकैः परापररूपतया स्थितैरयंदा देहे हृकपण्ठादिक्षेत्रे संयुक्तस्तदानाहतभहारको निष्कलोडपि विचित्रहकलयोगात्सकलनिष्कल उच्यते इत्यर्थः ॥ १३ ॥

· · ·

तैनैहदुचारणेडपि

निष्कलतसर्विश्रान्तावभावधातव्यमित्याह

· · ·

[ Sutra १४ ]

ग्रहणं तु यदा तस्य योगी योगविचिन्तकः । योगेनावाहितस्यापि भावमात्रं तु भावयेत् ॥ १४ ॥

· · ·

अत्र श्लोक इच्छतीत्यध्याहार्यम् । तेनोक्तरूपपश्नकलयासिरुपं योगं यो विकल्पपूर्वकाविकल्पविमर्शात्मकं चिन्तयति स योगी यदा तस्य ग्रहणमुचारणमिच्छति तदा, योगेन पूर्वोक्तदिव्यकरनबन्धायां-त्मना, आ समन्ताद्वाहितस्य मध्यध्यानाभीष्टं

· · ·

पदं प्राप्तितस्यापि, भावमात्रमिति ।

· · ·

'सत्तामात्रं परं ज्ञान्तम्‌' (४।२९३)

· · ·

इति योजनिकाग्रन्थनिर्णीतमनाहृतध्वनिपरमार्थपूरयितुं तदोक्तं भावोद्रेकव्याप्तिकिमत्र श्रोत्रीचारविषाविमर्शोपःसरं तद्रहणेनैव मन्त्रभूमिमारुह्य, तदपरकोटौ विश्रान्त्यनन्तवीर्यमनुशीलयेदित्यर्थः ।

· · ·

तदुक्तं शिवसूत्रेषु

· · ·

'विद्याशरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम्‌' (२।३)

· · ·

इति, तथा

· · ·

'महाहदासन्धानान्मन्त्रवीर्यनुप्रवेशः' ( १।२२ )

· · ·

इति । महाहदस्य विद्याशरीरस्य परसंवित्स्फारस्य सत्ता स्फुरत्ता मन्त्राणां रहस्यं वीर्यं, तत्र चानुप्रवेशो महाहदस्य मध्यमागस्यानुगततया मन्त्र्यास्तलनुसरणपूर्वकतदुच्चारविषाविमर्शानुप्रवेशात्‌मन्‍ : सन्धानान्मन्त्रविश्रान्त्यारोहादित्यर्थः ॥ १४ ॥

· · ·

एवं मन्त्रवीर्यनुप्रवेशयुक्तिमुक्त्वा साधकोचितं तदनुप्रवेशकममाह

· · ·

यदा करोति सृष्टिं च ऊर्ध्वे बिन्दुः प्रवर्तते ।

· · ·

आराधको यदा सिद्धिकामो भवति, तदा-स्योक्तयुक्त्यैव कृतोर्ध्वपदविश्रान्तेराराधकसं-विदनुसारेणोन्मिषितशक्तिबलो मन्त्रः ऊर्ध्वं सर्वाध्वमूर्धानं समस्तभावाभावरूपाशिवादि-कालान्तजगदासूत्रणात्मकविभागप्रकाश-रूपः प्रवर्तते, ततः प्रभृति सृष्टिक्रमेण हृदन्त-र्मस्यापूरयति अभिलषितपदापूरणेनैर्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra १४ ]

सुसूक्ष्मोस्तु न प्रोक्तसत्वबिन्दुवषट्सम्भ-प्राधान्यान मन्त्रोच्चारणम्, अपितु बिन्दूपरि च यच्छान्तः शिवः परमकारणम् ॥

· · ·

[ Sutra १५ ]

तत्र बिन्दुर्लयं याति परमकारणत्वेन परमशिवादेशिष्टमुक्तं स्यादिति ॥

· · ·

यस्मादेवं, तस्मात् तत्स्थानं दुर्लभं सुरैः । सुरैदेवैः सर्वेन्द्रियैश्व, मननमात्रप्रधान-सूक्ष्ममनोव्यापारं विषयसामरस्यपदातिकां-

· · ·

[ Sutra १५ ]

नतत्वात् । स्थानमिति तिष्ठत्यसिन्नभेदेन विश्वमिति व्युत्पत्त्या ॥ एवंविधमप्येतत् षट्स्वरसमायोग-दम्ब्यासादचिराल्लभेत् ॥ १६ ॥

· · ·

[ Sutra १६ ]

समवधानोचत इत्यनुषङ्गः । षट्: स्वरो बिन्द्वाद्युपलक्षणपर इत्युक्तमेव ॥ १६ ॥

· · ·

अत एव षट्श्र पञ्चमश्रेव तस्य देवी गुणा: स्मृता: । तस्येति महाविमर्शात्मन: परतत्त्वस्य, षट् ऊकार:, पञ्चमस्तु तदनन्तर्भूत एव ऊकार:, तावेवाध ऊर्ध्व बहि:शक्त्यात्मकोवसेति पूर्वोक्तमेयार्थं शब्दादेवकाराच्च प्रोक्तुं नियता मकारबिन्द्वादिप्रमेयपरिपाटी गुणा ऊर्ध्वाध:प्रसरणहेतवो धर्मा: शक्तिरूपा इत्यर्थ: । स्मृता इति अविच्छिन्नेन शिवादिश्रीकण्ठान्तेन गुरुपारम्पर्येणेत्यर्थ:। कश्चिदु चकारमेव

· · ·

[ Sutra १२० ]

शब्दं च अचेतित्वा गुणा इति बहुवचनं जपादृतेपेक्षयेत व्याख्यातवान् ।

· · ·

यस्मादेवं ततः

· · ·

[ Sutra १७ ]

सगुणः सकलो जेयो निर्गुणो निष्कलः शिवः ॥ १७ ॥

· · ·

इथमुक्तनीत्या निष्कलनाथोपि सकलः सम्पन्नः । यस्तु पूर्वं

· · ·

'हकारस्तु स्मृतः प्राणः सुप्रवृत्तः' (४।२५७) इथनाहि तदो निर्दिष्टः, स एवं निर्माणकास्वतो निष्कलः ॥ १७ ॥

· · ·

अत एव

· · ·

सकलो ग्रहसंयुक्तो निष्कलो भावमाश्रितः ।

· · ·

ग्रह उच्चारः । भावः सुप्रवृत्ता महास्फुरत्तातमा स्फुरत्ता ॥

· · ·

यतश्र पूर्वोक्तहशा तात्विकनिष्कलामर्शसार एवयं सकलनिष्कलशब्देन पूर्वं व्यवहतश्रुष्कलनाथः, ततोस्मिन्

· · ·

[ Sutra १२१ ]

सकलें जप्यमाने तु जप्तो भवति निष्कलः ॥ १८ ॥

· · ·

यथोक्तं, अथेमं चतुष्कलबहारकरूपः सूक्ष्मः सकलपारमार्थिकनिष्कलतत्त्वविश्रान्त्यर्थं जपायुपासाभिराश्रीयतां, किमिति द्वात्रिंशदक्षरात्मक स्थूलः सकलः 'जपित्वाक्षरलक्षं तु चतुरुपस' ( ६१३ ) इत्यायुक्त्योपास्य उक्त इत्याशङ्क्याह

· · ·

[ Sutra १२२ ]

सुरासुराणां देवन यजनोपायहेतुना। रूपं तु सकलं तस्य द्विधावस्थं प्रकाशितम् ॥ १९ ॥

· · ·

आदिवाक्यनिर्णीतस्वरूपेण देवन चिदानन्दपरमार्थे स्वच्छन्दभट्टारके । सुरासुराणामिति ज्ञानमार्गाश्वस्तहृदयानां, असुराणां च ज्ञानयोग्यत्वेनाज्ञानमार्गाश्वस्तानां मोक्षार्थं यागोपायत्वेन पायतवेन । तस्येति स्वरूपस्याहतात्मनो रूपं द्विधावस्थम् । सकलमिति चतुष्कलबहारूपं

· · ·

[ Sutra १९ ]

रूपात्मकं तत्तदनुग्रह्यानुग्रहोचितं प्रकाशितं तम् । एतदुक्तं भवति-एकमेवेदं परमेश्वरं तत्त्वं स्थितम् तदनुग्रहानुग्रहसारं स्फुरितं, न स्वतत्त्वतः कोडपि भेद इति । यथोक्तं 'पुंसामनुग्रहार्थाय परोऽप्यपरतां गतः' इति । अत एव योग्यजनाभिप्रायेण केवलचतुष्कलनाथभट्टारकाश्रयः साधनविधिरग्रे भविष्यति । यस्तु तार्किको निष्कलनाथो नास्तिक ईश्वरादिरूपो भवति तस्याशेषविश्वात्मपरमात्मस्फुरतैकघनस्वादित्यकम् । यतु दृढावस्यं सकलमिति सकलनिष्कलं देवानां दैत्यानां च प्रकाशितमिति व्याख्याय दैत्यानां तामसत्वादनुचितमेतत्प्रकाशनम्, आयातशक्तिस्वेनासुराणामिति पूर्ववैजात्युदीरणं विरुद्धमिति केनचिच्छङ्कितवा पूर्वोक्तस्थामात्रकथनमन्तादिति पारिहन्तं, तद्युक्तं वेत सचेतसः प्रमाणमित्यलं पूर्वैः सह पदे पदे निर्वन्धनेन ॥ १९ ॥

· · ·

तदेतस्य मूलमन्त्रस्य प्रथमं प्राकृतं रूपं विकृतं च द्वितीयकम् ।

· · ·

प्रथममिति विश्वोच्चारभित्तिभूतत्वात्प्रधानं प्रकृते: स्वभावादायातं स्वयमुच्चरदूपम् । विकृतं तु तत्प्रथम्प्रसररूपमकारात्मकं न तु विपर्ययेण व्याख्येयम्

· · ·

'स्वयमुच्चरते हंस:' (७५८) इति '..........तसादृणोस्तु प्राणत: । उत्पद्यन्ते लयं यान्ति..........॥' (४२४८) इति

· · ·

'शब्दं शब्दात्मकं सर्वे शब्दो हंस: प्रकृतीर्तितह' (४२४१) इत्यादिवाक्येभ्योघातापत्ते: ॥

· · ·

[ Sutra २० ]

तदित्थमेकत्रापि मन्त्रे युगपत् प्रकृतिविकृतिश्रैव उभे षट्तेन संयुक्ते ॥ २० ॥

· · ·

दर्शितमेवैतद्यथा मन्त्रे हलाकृते: प्रकृतिभूतस्य शिरोरेखारूपा विकृतिरानन्दवाच्या

· · ·

[ Sutra २० ]

अकारकलास्तीति युगपदेव प्रकृतिविकृती षट्कलायुक्ते ॥ २० ॥

· · ·

[ Sutra २१ ]

अत एव ये पदार्थाः पुरा प्रोक्त-सत्त्रासावुच्छ्वासन्मुहः । प्रवर्तते च एतेन पुनस्तेन निवर्तते ॥ २१ ॥

· · ·

यः समनन्तरमेव 'निगूणस्तु यदा देवः' (६।११) इत्युक्त्या निष्कलनाथ उत्कोढौ, उच्च्वस्त्रित्याकारोकारकालासम्बन्धेनोध्वं प्रसृण्, तत्त्रेति पूर्वोक्तेषूनमान्तेषु पदार्थेषु, तेनैव पूर्वोक्तेन क्रमेण प्रवर्तते द्वादशान्तमारोहति । पुनस्तेनैति प्रातिलोम्येन निवर्तते हृदयान्ते वर्णव्यक्तिमेवते अनाहतध्वनिमेवाविशाति । मुहुरिति जपावसरे भूयो भूय इत्यर्थः ॥ २१ ॥

· · ·

तदित्थमयं पदार्थैष्वारोहावरोहौ कुर्वन् प्रणवः पञ्चधावस्थः

· · ·

[ Sutra २१ ]

पञ्चधात्वमस्य वाचककलाकमेण वाच्य-क्रमेण च प्रथयति । त्रिवर्णश्व त्रिदैवत: । बिन्दुनादसमायुक्त: प्रणव: परिपठ्यते

· · ·

[ Sutra २२ ]

बिन्दुनादसम्भेदं बिना वर्णसङ्ख्यामात्र-रुपता भवति, न तु प्रकर्ेण नूयतेन न परं तत्त्वमित्येकप्रणवत्वमित्यर्थ: । एवं च आकारमकारबिन्दुनादसम्बेदात्पञ्चप्रणवा:, ब्रह्माविष्णुरुद्रा वक्ष्यमाणेश्वर-सदाशिवसहिता वाच्यरुपा: पञ्च च ।

· · ·

[ Sutra २३ ]

अकारश्व उकारश्व मकारश्व तृतीयक: । वर्णत्रयमिदं प्रोक्तं ब्रह्माद्या देवतात्रय: ॥ बिन्दुनादसमायोग-द्वेश्वरश्व सदाशिव: ।

· · ·

एते वै प्रणवा: पञ्च ब्रह्माद्या ये त्रयो देवता इति सम्बन्ध: । वाच्यवाचकरूपा इत्यर्थात् । ते चैते

· · ·

[ Sutra २४ ]

हंस: प्राणयुत: सदा ॥ २४ ॥

· · ·

'हकारस्तु स्मृत: प्राण:' ( ४१२५७ )

· · ·

[ Sutra ३१ ]

इति य: पूर्वं हंसप्राणोऽनाहतध्वनिरुक्तस्तेन सदा युतस्तदनुग्रहस्तां महाविमर्शभित्तिं विना कस्याऽस्य स्फुरणादिव्यर्थ: ॥ ३१ ॥

· · ·

अत एवात्र परमात्मा शिवो हंस- स्वपरेण समन्वित: ।

· · ·

यो हंस: स्वयमुच्चरदूवो वाचककृत्या, वाच्य- वृत्या तु परमात्मा सर्वेषां ब्रह्मादीनामनुप्राणक:, परनिर्वाणात्मकश्रेय:प्रदत्वाच्छिवो वाच्यवाचकयोरत्रविभागेन प्रकाशानन्दघनत्वेन स्फुरणात्, सोऽयमीदृशो हंस: अपरेति प्रोक्त- रूपवाच्यवाचकरूपेण प्रणवपञ्चकेन समन्वित:

· · ·

[ Sutra २४ ]

संबद्धः । अत्र चाकारादिरूपेषु प्रणवेषु ह्रस्व-युच्चारकला: जाग्रदादयोऽवस्थाभेदा:, पृथिवी-प्रकृतिमाये श्वरसदाशिवान्तानि च ब्रह्मादि-धिष्ठितानि तत्त्वानि इति पञ्चकान्तराण्येतानि अन्तर्मूलानि निर्णीतहशा प्रणवरूपाण्यनुसर्तव्यानि ॥

· · ·

[ Sutra २५ ]

न केवलमिस्थमपररूपा: पञ्च प्रणवा मन्त्रेs-सिनिस्थता इति, यावत् प्रत: प्रणवान् पञ्च पुनरेव वदाम्यहम् ॥ २५ ॥

· · ·

[ Sutra २५ ]

अन्यतन्त्रसिद्धान्तवैलक्षण्येनैवर्थ: ॥ २५ ॥

· · ·

[ Sutra २६ ]

तानाह शक्ति: श्व व्यापिनी चैव समनात्मा च निष्कल: । उन्मना च तथा देवी प्रणवा: पञ्च कीर्तिता: ॥ २६ ॥

· · ·

अत्रापि वाचककलानां, वाच्यानां तद्भी-क्रतसूक्ष्मतमोच्चारकलोच्चारयितव्याशक्ति-

· · ·

[ Sutra २६ ]

तत्त्वावारनानां च पूर्वोक्तयुक्त्या प्रणवस्वम्‌ ॥ २६ ॥

· · ·

तदेतावतो विश्वस्य भित्तिभूतः परतः परमो हंसः सर्व व्याप्य व्यवस्थितः ।

· · ·

यो निरीतचरः परमो हंसः, स परतः प्रकृष्टतया परापरभेदभिन्नं प्रणवपञ्चकं, तद्रेण च विश्वं व्याप्य स्थित इति स एव परमोऽद्वैत । तदभेदविमर्शमात्रचमत्कारनिष्कलभहारकोऽपि ॥

· · ·

[ Sutra २७ ]

एते वै प्रणवा: पञ्च परापरविभागशः ॥ २७ ॥

· · ·

परापरेण हंसेन नित्यमेव प्रणामिता: ।

· · ·

हंसो ह्लाकृति: स्वशक्त्याधिकारादिपरापरप्रणवयोगाच्चतुष्कलतां प्राप्तः परापर उच्यते । तेनोभयरूपेण प्रणामिता: प्रह्वीभावमपादिता:

· · ·

[ Sutra २७ ]

स्वप्रत्यवमर्शप्रवणः कृतः। प्रणामिता इवैषः पाठः। अत एव प्रकर्षेण नूयते परं तत्त्वं यैस्ते प्रणवा इति प्रारम्भ एवोक्तमस्माभिः॥ २७ ॥

· · ·

[ Sutra २८ ]

अतश्शैते प्रवर्तन्ते हि सर्वत्र मुक्तिमुक्तिफलप्रदा:॥ २८ ॥

· · ·

[ Sutra २९ ]

सर्वत्रेति साधकपुत्रकादिविषये॥ २९ ॥ तस्मादयं मूलमन्त्रः पञ्चभिरतु युतस्त्वेभिः। स पञ्चप्रणवात्मकः॥ यो नि:सभावः परापरप्रणवभेदप्रथनद्वारेणैव विश्वत्र कारणं चतुष्कलनाथ इति निरीत-मेवैतत्॥ किंच तन्त्रस्थ एकरूपस्तु निष्कलस्तत्वतः स्मृतः॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra ३० ]

तत्रेति पूर्वोक्तप्रणवविश्रान्तिधाम्नि चतुष्कलनाथे यस्तिष्ठति। एकरूप इति प्रोक्त- १७

· · ·

[ Sutra २९ ]

प्रकृतिरूपः अनाहतभट्टारकः। स एव तत्त्वतो निष्कल इत्यर्थः ॥ २९ ॥ न केवलमसौ, यावत्तद्योगादपि तद्र्जं प्रोक्तनिष्कलसंवन्धाद्र्जमपिते चतुष्कलनाथोऽपि निष्कल उच्यते इत्यर्थः ॥ किं च सर्वबीजप्ररोहकम् । सर्वेषां बीजानां ब्रह्मादिकारणानामह्न- ब्रह्मादिमन्त्राणां च प्ररोहकं सामर्थ्यप्रदं तद्योगादेव ॥

· · ·

[ Sutra ३० ]

अत्र हेतुः प्रवर्ततेsयतो यस्मा- देवासुरनिकेतनम् ॥ ३० ॥ अयते गच्छति स्वयमुच्चरति चित्रप्रकाशाभेदेन स्फुरतीत्ययो हलाकृतिस्तत्सं-, यास्मादेवासुराणां प्रादुर्भावपितॄनोत्यै निकेतनं उपासस्थानं चतुष्कलबहरुपासं मन्त्रद्रयं प्रवर्ततेनुभवहादौ प्रसरति, ततो युक्तमुक्तं

· · ·

[ Sutra ३० ]

इति। देवासुरा इन्द्रियाणि तत्रिकेतनं प्राण इति केचित् ॥ ३० ॥

· · ·

अतश्र प्रथमपटलनिर्णीतविधानमनुस्सारं चतुष्कलबहुरुपाभ्यां विश्वस्य स्वीकाराात्तयोश्व परस्पुरकत्तासारानाहतध्वनिविश्रान्ततत्वात्

· · ·

तत्र मन्त्राश्र वर्णाश्र प्रतिष्ठां यान्ति नान्यथा।

· · ·

मन्त्रा: पिण्डबीजानि । वर्णा मालामन्त्रसम्बन्धिनो मातृकावर्तिनश्र सृष्ट्यडाहत एवं प्रतिष्ठिता: । नहि परां स्फुरत्तां विना कस्यापि स्फुरणं घटते । उक्तं च श्रीस्पन्दे 'तदाक्रम्य बलं मन्त्रा:' ( २।९ )

· · ·

इत्यादि ॥

· · ·

अतश्र

· · ·

[ Sutra ३१ ]

तस्य बोधादिमुच्यनन्ते अहिकशुकवत्प्रिये ॥ ३९ ॥ दीक्षिता इति शेष: ॥ ३१ ॥

· · ·

[ Sutra ३२ ]

एतत्स्फुटयति तावद्रमति संसारे यावत्तत्त्वं न विन्दति । विदिते तु परे तत्त्वे न भूयो जायते कचित् ॥३२॥ यथाहिस्यक्तेन कशुकेन न पुनः शिल्प्यति, तथा समनान्तेन बन्धेन यक्नेन तत्त्वज्ञो न भूयः स्पृश्यते ॥ ३२ ॥ तत्त्वं हृदयपमेवेति दर्शयिष्यदेव भयः स्फुटयति अकृतार्थो नरस्तावद्वंसं न विन्दति । विन्दति लभते खवेन प्रयभिजानाति ॥

· · ·

[ Sutra ३३ ]

एतत्सोपायं वैङ्कर्म्यदर्शनेन प्रकृते योजयति प्रणवेन समायुक्तं कृतार्थ इति निर्दिशोत् ॥ ३३ ॥ प्रणवेन चतुष्कलेन सम्यगयुक्तमिति निश्चितवक्ष्यमाणतदुचारज्ञानतदुचारणौपयिक-

· · ·

[ Sutra ३३ ]

मेव परिनिष्कलस्वरूपविश्रान्तस्वारः कृतार्थो भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥

· · ·

अतश्र

· · ·

उच्चारं च ततो ज्ञात्वा उच्चरेतं वरानने । उच्चरिदुच्चारयेत् । तमिति परविश्रान्त्युपायभूतं चतुष्कलम् ॥

· · ·

[ Sutra ३४ ]

उच्चारविधयो देवि हंसस्य समुदाहृतः ॥ ३४ ॥

· · ·

उत्तरूपपरापरप्रणवाधिष्ठानाद् हंसस्यापि परः स्वरूपनिष्ठत्वेन तु परापर इति त्रिविधो य उच्चारः स, उदाहृतः ‘एते वै प्रणवाः; पक्षे परापरविमर्शः परापरेण हंसेन .................... (६।२७) इति, तथा ‘परतः परमो हंसः सर्वं व्याप्य व्यवस्थितः’ (६।२७) इत्याद्युक्त्या समनन्तरमेवोक्तः ॥ ३४ ॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

तमेवोचारं स्फुटयति हकारोकारसंयुक्तविन्दन्ते तु तृतीयकः । सृष्टिन्यासेन तूचारः संहारयोग उच्यते ॥ ३५ ॥

· · ·

हूं इति हृदयविभक्तिकोडनाहतस्वरूपदर्श- नाय । तेन हूं इति यः स्वयमुच्चरदूवो हंसः स आकारेण उकारेण च वर्णेन संयुक्तस्तदुपरि च बिन्दोरन्ते समीपे तृतीयक इत्यनुच्चार- रूपो आकारोत्य समृद्ध एवमतेनैवो- चारः । सृष्टेरिति जाग्रद्वस्वप्नाद्यधिष्ठातृ- सृष्टिस्थितिसंहारकारिब्रह्मविष्णुरुद्रस- गॅस्य यो न्यासः पृथक्पृथग्वाचकत्वेन विमर्श- स्तेन न त्वभेदेनैवर्थः । एतेषां तु त्रयाणा- मपि भेदमयानां संहारयोग इति तुरीयदशा- प्रथमकोटिसंस्पर्शात्कबिन्दुपदैक्ययोगनारूप उच्यते न तत्र वर्णाच्चारण्यास्ति- रास्ति ॥ ३५ ॥

· · ·

यथा विभक्तः प्राक् तेन एवमादिक्रमेणैव मन्त्रमुच्चारयेहुधः ।

· · ·

[ Sutra ३५ ]

बुधो ज्ञानी, एवमित्युक्तरूपेण, आदित्यकारादिक्रमेण, मन्त्रमित्येतत्सम्बन्धादेव मन्त्ररूपतां प्राप्तं हंसमुचारयेत् । एतदनुवदन्तत ऊर्ध्वं मन्त्रोचारे इतिकर्तव्यतान्तरमाह बिन्दुस्थं त्रितयं कृत्वा वक्त्रमुद्घाटयेत् ततः ॥ ३५ ॥

· · ·

[ Sutra ३६ ]

त्रितयं मकारान्तं, बिन्दुस्थं कृत्वेति तद्भेदद्वयादिसारं सम्पाद्य, नादोच्चारणार्थं वक्त्रमास्यमुद्घाटयेदित्येतदुचारावसरे दिव्यं करणं बन्धीयादित्यर्थः ॥ ३६ ॥ ततश्च ईषद्धुङ्घाटिते वक्त्रे तदा नादं विजानाति । अनयेतिकर्तव्यतया मन्त्रोच्चारावहितस्य नादान्ताभिव्यक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

नादस्थं पञ्चधा चैव शक्तिस्थं पञ्चधा पुनः ॥ ३७ ॥

· · ·

[ Sutra 136 ]

व्यापिन्यां पञ्चधा चैव मन्त्ररूपं विजानतेति सम्बन्धः। पञ्च-

· · ·

भात्म च 'ब्रहादिप्रश्नकं यच्च..........।' (६।४१)

· · ·

इत्युपक्रम्य

· · ·

'परापरविभागेन ते सर्वत्र व्यवस्थिताः।' (६।४१)

· · ·

इति समनन्तरकथ्यमानस्थित्वा मन्त्रत्वम्। तेन योजनिकाग्रन्थे नादस्य यदष्टकलत्वमुक्तं

· · ·

तद्वाचकस्वरूपविमर्शयुक्त्या। इदं तु पञ्चधात्वं

· · ·

तत्पदार्थिरुढवाच्यरूपकारणविमर्शयुत्त्येति न पूर्वोपरवैषम्यं किञ्चित्॥ ३७॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

समनानिष्कलात्मनोः। उभयोर्धर्मवस्थितयोः। पूर्वनिर्णीतं रूपं विजानतेत्यनुषङ्गः॥

· · ·

अर्थातदुपार

· · ·

उन्मना च परं तत्वं सर्वे व्याप्य व्यवस्थितम्॥३८

· · ·

[ Sutra 38 ]

पूर्वनिर्णीतं रूपं जानीतेत्यर्थः॥ ३८ ॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

बिन्दौ तदन्ते च नादादिपदे येक्‍त व्यवस्थिताः । सिथता विश्रान्तास्ते नैव मुच्यन्तेऽपितु, तत्‍तत्पदोचितविभूतिमेव भजन्ते ॥ ३९ ॥

· · ·

[ Sutra 40 ]

ज्योतीरूपं तु बिन्दुस्थं नादस्थं शब्‍दरूपकम् । शक्तिस्थं स्पर्शरूपं चैव तदूर्ध्वं शून्यरूपकम् ॥ ४० ॥

· · ·

[ Sutra १३८ ]

यत्रैताहिन्दुस्यं त्रितयमिति नादस्यं पञ्चकमित्यायुक्तं तहिन्दुस्यं ज्योतीरूपमिति वेद्याविभागाप्रकाशारूपम् । नादस्यं तु शक्तिरूपमिति विसर्गशक्तिमयम् । शक्तिपदावास्यितं तु स्पर्शोगमानन्दस्पर्शसत्तत्त्वम्, तदूद्र्वं व्यापिन्यां तु शून्यताभासरूपम् ॥ ४० ॥

· · ·

यतो व्यापिनीधाम ब्रह्मादिपञ्चकं यच्च तेषां शून्यं च तत्पदम् ।

· · ·

तैः शून्यरुपिति वक्तव्ये तेषां शून्यमिति पश्चात् ते सर्वे तत्र तदुचितप्रकृष्टसंविद्रुपतया स्थिताः, नतु कापि गताः-इति दर्शयति । अत एव पूर्वमशून्यं शून्यमित्यायुक्तम् ॥

· · ·

ननु ब्रह्मादयो हृदयादिललाटान्तपदावस्थितास्ते कथंयर्तिं भूमिमायात इत्याह परापराविभागेन

· · ·

[ Sutra ४१ ]

ते सर्वत्र व्यवस्थिताः ॥४१॥ परमेश्वरस्य हि चिदानन्देच्छाज्ञानक्रियाशक्तयस्तत्पदोचितप्रपञ्चव्यासिभाजो ब्र-

· · ·

[ Sutra 41 ]

ह्यादिपर्यन्तमाभासितत्व इति तद्वातिसारा ब्रह्माद्या: स्थूलसूक्ष्मादिव्यास्या सर्वत्र स्थिता:। एतच्च एकादशे व्यक्तीभाव्यति । अथवैते ततत्पदौचित्येन तास्ता: सिद्धीर्ददति अथ झून्यातीता तु समना शुद्धात्मा तून्मना तथा । कमेण खोचितसंविद्रूपे स्वर्थ: ॥ ४१ ॥

· · ·

[ Sutra 42 ]

सर्वातीतं परं तत्त्वं सर्वं व्याप्य व्यवस्थितम् ॥४२ सर्वातीतत्वेऽपि सर्वव्यापकत्वमस्य स्वच्छन्दचिदानन्दसुन्दरत्वात् ॥ ४२ ॥ यतश्व परं तत्त्वं सर्वं व्याप्य व्यवस्थितमतत एवाकारोकारमकारवाच्या अतिस्थूला अपि मन्त्ररूपाश्र विज्ञेया बिन्दुधर्माणु देवता: । चकार एवार्थ: । मन्त्ररूपा एव तद्भेदव्यतिसारेणाविशेषेण ज्ञातव्या: ।

· · ·

[ Sutra 42 ]

एवं हि तत्स्थाः सर्वकर्माणि साधयन्ति न संशयः ॥ ४२ ॥

· · ·

[ Sutra 43 ]

तत्रेति व्याख्यातन्यायासिसतस्तत्त्वे मन्त्रे स्थिता उपारुढः: ॥ ४३ ॥

· · ·

[ Sutra 44 ]

एवमुख्यासक्रमेण हृदयादादशान्तं मुक्त्वा-मन्त्रोच्चारमुक्त्वा सिद्ध्यर्थं तं प्रातिलोम्येन-दिशाति तत्त्वं च उद्भवात्मना तु समना शून्यसेव च । स्पर्शश्श्रैव तथा शब्दो रूपं च तदनन्तरम्॥ ४४ ॥

· · ·

मन्त्रात्मनि स्थिताः सर्वे ज्ञातव्या दैशिकेन तु । रूपमिति बिन्दुतेजः । तदनन्तरामिति मकारोकारात्मकर्णस्वरूपम् । त एते सर्व एव प्रमेया मन्त्रात्मनि निष्कलस्वरुपे विस्था उल्लास-प्रवेशक्रमविमृश्य । मन्त्रावसर एव मुक्ति-

· · ·

[ Sutra 44 ]

सिद्ध्यद्रुपेणोपलभ्यन्ते इत्यर्थः । दैशिकेनेति प्राधान्यात्, तदुपदेशाश्रवणेनापि ॥ ४४ ॥ न केवलमेते मन्त्रस्था: सर्वकर्माणि साधयन्ति, यावत् ततस्तथा ज्ञानयोगं च प्रयच्छन्ति वरानने ॥ ४५ ॥ ज्ञानं तत्त्वज्ञेयतस्वानुभवं, योगं तदैकात्म्यप्राप्तिम् । ४५ ।। सर्वकर्माणि साधयन्तीति यदुक्तं, तत्र कर्मानुरूपं मन्त्रदेवतानां ध्यानमाह । कर्मकाले तु सकल-चिद्घरःपाण्यादिभिरियुतान् । कर्मे अर्चाहोमादि ॥ ऋमेण जपेतु सकलान्देवी निष्कलेन समन्वितान् ॥४६॥ ध्याये dit यनन्तरस्थमनुषज्यते । निष्कलेन चिद्घनतापरमार्थेन, सम्यगन्वितांस्तदिश्रान्त- सारण् ॥ ४६ ॥

· · ·

[ Sutra 142 ]

यदा तु सर्वज्ञत्वादिरूपां सिसिद्धिमिच्छति, तदा बिन्दुविश्रान्तिसतत्त्वान् ध्यायेज्ज्योतिर्मयान्सर्वान् उक्तं हि 'ज्योतीरूपं तु बिन्दुषु' (६।४०) इति। इह तु एतत्फलनिरूपणपरत्वेनोक्तमिति प्रकरणतो ज्ञायते इति न पुनरुक्तम् ॥ अथ बिन्दुविश्रान्त्यूर्ध्वनादपदे शब्दसिद्धिप्रदायकान् । नादविश्रान्तिमवलम्ब्य ध्यानात्सिद्धिमवेत् वितरन्तीयर्थः। एवमुक्तत्रापि तदुचितरूपध्यानात्तत्सिद्धिप्रदत्वमेषाम् ॥

· · ·

[ Sutra 143 ]

यदाह शक्तिस्था: शक्तिद्र: प्रोक्ता: शून्यस्था व्यापकाः स्मृताः । क्रमाज्ज्ञानप्रदास्ते वै समनास्था वरानने । केवल्यदास्ततश्श्रोत्रे सर्वज्ञाश्रोन्मने पदे ॥ ४८ ॥

· · ·

[ Sutra १४३ ]

४९ खो० ] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोद्भोटारव्याख्योपेतम् । १४३ शक्तिः सर्वकरणसामर्थ्येम् शून्यं व्यापिनी । व्याप्ता इत्याराधकस्य न्यासप्रदः । कमाज्ञानं शिवादिक्षित्यन्ताशेषविषयम् । कैवल्यं शुद्धविज्ञानकेवलत्वं, यदृतेदेवादिशैवानां परं प्राप्त्यम् । ऊर्ध्व इति शुद्धात्मपदे । सर्वज्ञा इत्याक्रमाशेषविश्राभेदप्रथाप्रदः । यथोक्तं प्राक् 'समना ऋकविज्ञानशूनना त्वक्रममिति ।' इति ॥

· · ·

एते व मन्त्रावयवानुभवा: तत्त्वेन वेधिता: सर्वे ये मया परिकीर्तिता: । तत्प्रेन परेशिवेन वेधिताः सर्वात्मना व्याप्ता: । वेधिता इत्यैश: पाठ:, विधि विधान इत्यस्यैवायं प्रयोग: ॥

· · ·

अत एव तत्प्रात्वा सिद्धिदा: सर्वे मुक्तिदाश्च न संशय: ॥ ४९ ॥

· · ·

१ घ० पु० जुभावा इति पाठ: । २ घ० पु० परमशिवेन इति पाठ: । ३ ख० पु० बोधिता इति पाठ: । ४ ख० पु० बोधितव्या इति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra 49 ]

तदिति तत्त्वं, साधकानामपि होतनमन्त्र-क्रमेण सिद्धिमुक्तिपर्यवसानैवैति योजनिकाग्रन्य्थे निर्णयितम् । भिन्नकर्तृत्वेऽपि कत्वेश्वर-प्रामाण्यात् ॥ ४९ ॥

· · ·

उपसंहरति-पञ्चप्रणवसंयुक्तं तत्त्वं ते कथितं मया । पञ्चप्रणवोच्चारोपायप्राप्तं तत्त्वं परमशिव-त्मकपरमहंसस्वरूपं, ते त्वैव योग्याया: शक्ते-मैया कथितं, नान्यस्य कस्यचित् ॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

तदेतज्ज्ञात्वा पञ्चप्रणवपूर्वेण ओंकारादियुतेन तु ॥ ५० ॥ नमस्कारावसानेन बहुरूपेण सृजते । जपतः सिद्धिमाप्तोति लक्षणाक्षरसङ्ख्यया ॥ ५१ ॥

· · ·

साधक इति शेषः । पञ्चप्रणवः चतुष्कलः

· · ·

५२ श्लो॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोद्योतरावृटीकोपेतम् । १४५

· · ·

पूर्वो यस्य तेन । व्याख्यातभिन्नतत्त्वार्पयतत्त्वार्थ-

· · ·

नुसन्धानपूर्वं तदुच्यारोद्घटितमध्यमार्गाश्रय-

· · ·

त्वात्तत्त्वीनेन बहुरूपेण यो जपस्ततः सिद्धिम-

· · ·

मोतीति सम्बन्धः । ओंकाराद्ययुक्तेनैस्यादिने-

· · ·

द माह-यद्यपि प्रणवसमन्वयासिश्वतुष्टकलन-

· · ·

नाथो बहुरूपस्याघोरशब्दादः 'रूपेभ्यः' इत्यन्त-

· · ·

स्यादौ प्रयुक्तस्थापि सर्वमन्त्राणां पूजापवि-

· · ·

षये प्रणवमस्काराभ्यामाद्यन्तसम्बन्धो दी-

· · ·

पकः कार्य इति शास्त्रसमयः । तेन द्वात्रिंशद-

· · ·

क्षरस्य पूर्व यौ नमस्कारप्रणवौ उक्तौ, तावेव

· · ·

चतुष्कलपूर्वस्य देयौ । यतः

· · ·

'तत्स्थाः सर्वकर्माणि साधयन्ति' ( ६।४३ )

· · ·

इत्युक्तम् । अक्षरसंख्यया लक्षणेति द्वात्रिंशता

· · ·

लक्षैरित्यर्थः ॥ ५१ ॥

· · ·

एतदेवाधिकावापेन पूरयति

· · ·

प्रणवादिकावापेन मन्त्रमेवं जपेत्सदा ।

· · ·

प्रणव आद्यो यस्य चतुष्कलनाथस्य तेन

· · ·

सम्यग्युक्तं मन्त्रं जपेत्सदा इति यावत् । पूर्व-

· · ·

१ ख० पु० तद्वाल्येति पाठः । १९

· · ·

मेव तावद्यैकाग्रताया अविच्छेदेन जपः कार्य इत्यर्थः। सदेत्यत्राधिकारवापः॥

· · ·

[ Sutra ५२ ]

जपान्ते तु पुनर्होमं दशांशेन कारयेत्॥ ५२॥

· · ·

'जपितवाक्षरलक्षं तु बहुरूपस.........' (६१३) इत्यादुपक्रम्य पञ्चप्रणवस्वरूपं निर्णीय, 'प्रणवादिेन संयुक्तं मन्त्रमेवं जपेत्सदा।' इत्युपसंहत्य

· · ·

'जपान्ते तु पुनर्होमं।' इत्युक्तम्। अतो जपोपक्रमेणाझहोमस्तावस्कृतः। जपे तु मन्त्रदेवतासंमुखीकरणं(मनि निष्पत्त्रे, तत्पर्णाय स्वाहान्तेन मन्त्रेण जपसंख्यातो दशांशेनति लक्षत्रयेण सहस्रविंश्या च होमः कार्य इति पुनःशब्दस्यार्थः॥ ५२॥

· · ·

अत्र होमे समुचितं दृव्यमाह

· · ·

मांसं पुरसंयुक्तं घृतेन च परिधुतम्।

· · ·

[ Sutra ५३ ]

ततः सिद्धिमवाप्नोति अधमां मध्यमोत्तमाम्॥५३॥

· · ·

[ Sutra ५३ ]

पुरं गुरगुलु: | एतद्ग्रयं युगपदुत्तवा तत्त्वे श्वर-वाकाशोत्पत्तिपातालसिद्धीहत्तमादिरुपा: संवां: प्रामोति, नतु यथासंख्यमनर्थकत्वादित्वागमांतरविरोधाच्च ॥ ५३ ॥

· · ·

[ Sutra ५४ ]

त्रिगुणेन तु जप्येन स्वच्छन्दसहस्रो भवेत् । ब्रह्माविष्णुन्द्रदेवानां सिद्धिदत्यारगाशिनाम् ॥ ५४ ॥

· · ·

[ Sutra ५५ ]

• भयदाता च हर्ता च शापानुग्रहकृद्ववेत् । दर्पं हरति कालस्य पातयेदूधरानपि ॥ ५५ ॥

· · ·

[ Sutra ५६ ]

स्फोटयेहिल्वयन्त्राणि दिग्गजानपि चालयेत् । ब्रह्माराक्षसवेतालान् क्रूरग्रहविनायकान् ॥ ५६ ॥

· · ·

[ Sutra ५६ ]

स्मरणान्नाशयेदेवि अवध्यखिदशौरपि । शपानुग्रहकृत्वाद्दयस्य दाता हर्ता च, स्मरणादिति स्मृतमात्रः सन्नाशयलेवेत्यर्थः

· · ·

[ Sutra ५७ ]

अस्य च मन्त्रस्य प्राकृतान्यपि कर्माणि सिद्ध्यन्ति जपलक्षणः ॥

· · ·

प्रकृतिसंभूतद्रव्ययोगसम्पाच्यानि वश्यादिनि आकष्यन्ति । जपलक्षण इति पूर्वसेवार्थदर्शांशाहोमसहितान्निर्वर्तितात् । प्रयोगकाले कर्मोचितहोमयान्तमन्त्राभिमन्त्रणं वक्ष्यमाणप्रयोगनिर्दिष्टानां द्रव्याणां तत्तद्न्यकल्पप्रयोगविषयाणां च स्थितमेव । यदुपसंहरिष्यति 'एवं शतसहस्राणि अन्यकरोस्थितानि च । प्रयोगाणां करोथेष मन्त्रराजेश्वरेश्वरः ॥' ( ६।५४ )

· · ·

[ Sutra ५८ ]

इति ॥ एवं पूर्वाराधितमन्त्रस्य यानि मुख्यसिद्धादिभावेन कदाचिदवशरे प्रयोज्यानि तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।

· · ·

५९ ॠो] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्धोतव्याख्यातीकोपेतम्। १४५

· · ·

सम्यग्गिति यथा विसंवादीनि न भविष्यन्ति । यथावदिति ययेतकर्तव्यतया युक्तानि। अत्रामुको मे वशो भवत्वित्युक्तिहान्तो मन्त्रस्य लक्षजपः कार्य इति व्याख्यानमस्तु … ओंकारादियुक्तेन तु । नमस्कारावसानेन ॥ ( ६५१ )

· · ·

इति पूर्वमेवासाधारणयेन मन्त्रवरूपस्य प्रतिपादितत्वात् । एतावता यथाप्रतिपादनमस्य सामान्येन शूद्रसिद्ध्याभिसन्धिमता पूर्वसेवार्थ जपहोमौ कृत्वा विनियोगोक्त कर्मोचितो ह्यन्तस्य प्रयोगः कार्यः ॥

· · ·

[ Sutra ५८ ]

तत्र वश्यप्रयोगास्तावदाह मोहना सहदेवा च भूदात्री चकलाग्नना ॥ रामवल्लभया सहेकत्र आत्मबीजेन पेषयेत। भक्ष्ये पाने च दातव्यं वशीकरणमुत्तमम् ॥ ५८ ॥

· · ·

९ ख. घ. पु. भवन्नीति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 59 ]

मोहना बलामोटा । भूधात्री भूम्यामलकी । चकलास्चना चकाढा । रामवल्ली रामतराणि-रिति प्रसिद्धौषधि: । आत्मबीजं स्वशुक्रम् । प्रदातव्यमात्रे मन्त्राभिमन्त्रितम् । एवं ध्यान-संवादि भवति ॥ ५९ ॥

· · ·

[ Sutra 60 ]

उत्तवारणिमूलं तु पुष्यक्षेण तु ग्राहयेत् । आत्मेन्द्रियेण संयुक्तं वशीकरणमुत्तमम् ॥ ६० ॥ उत्तवारणी विशाला । पुष्यक्षेण त्विति पुष्यनक्षत्रेण सौम्यग्रहयुक्तेन । शुक्रपक्षे रात्रौ ओषधिग्रहणं कार्यमित्योषधिकलपिर्वस्ति । आत्मेन्द्रियं स्वशुक्रम् । यथोक्तं 'वृबीजमिन्द्रदैवत्यं तसादिन्द्रियमुच्यते' इति । उत्तमत्वमस्यैकौषधियोगात् । भक्ष्ये पाने चेतिं स्थितमेव ॥ ६० ॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

श्रवणाक्षिमलं लाला रधिरेन्द्रियसंयुतम् । भूकदम्बसमोपेतं दातव्यं पयसा निशि ॥ ६१ ॥

· · ·

[ Sutra ६१ ]

श्रवणाभ्यामक्षिभ्यां मले लाला चेति.पृथ्वि, र्‍‌धिरं वामानामिकासंबन्धि, इन्द्रियं शुक्र-मिल्यात्मीयं सत्तकं, भूकदम्बं भूतिकाष्ठसमम्‌ | एतदेकीकृत्य रात्रौ मन्त्राभिमन्त्रितजलपानमध्ये देयं वशीकरणाय ॥ ६१ ॥

· · ·

एतच्च

· · ·

अप्रवासे प्रदातव्यं

· · ·

दरवा न प्रोक्षितव्यम्‌ ॥

· · ·

अन्यथा

· · ·

प्रियते विरहे ण सा ।

· · ·

[ Sutra ६२ ]

इय॔नस्य प्रयोगस्य महिमे्॑यर्थ: ॥ पष्टिं कनकबीजानि पोड़श मणिचन्द्रिक: ॥ ६२॥

· · ·

नरगेन्द्रन्तसंयुक्ता:

· · ·

प्रदद्याद्यस्य भामिनी ।

· · ·

[ Sutra ६३ ]

एष कापालिको योगो गच्छन्तमनुगच्छति ॥ ६३ ॥

· · ·

सा तमिति शेष: । कनकं धनूरकम्‌ । मणि-

· · ·

[ Sutra ६३ ]

चन्द्रिका रक्तिका । नरगोदन्तयोर्नात्र संख्या-नियमः । एतच्चूर्णं भक्ष्ये पाने वा देयमिति प्राग्वत् । कपालैरस्थिभिनिर्वृत्तः कापालिकः

· · ·

[ Sutra ६४ ]

श्वेतार्कमूलं मञ्जिष्ठा चटकस्य शिरस्तथा । गृहोद्रवस्य कुष्ठं च स्वरक्तेन्द्रियसंयुतम् ॥ भक्ष्ये पाने प्रदातव्यं वशीकरणमुत्तमम् ।

· · ·

[ Sutra ६५ ]

अकतरोः श्वेतत्वं श्वेतपुष्पप्रवात् । यर्हो-स्वश्वटको मृषकः । स्वरक्तेन्द्रियं प्राग्वत् मोहना चैव कान्तारी मयूरशिखया युता ॥ आत्मलालेनिद्रैयैर्युक्तं वशीकरणमुत्तमम् ।

· · ·

[ Sutra ६६ ]

कान्तारी प्रियङ्गु । मयूरशिखा तदाकारे-वौषधिः । आत्मलालेनिद्रैयैरिति बहुवचनादि-निद्रैयद्वये उभयोद्दूते । उत्तममविशंवदि

· · ·

[ Sutra ६६ ]

लज्जालुका च गोरम्भा चण्डालीकरमकं तथा॥ नागेन्द्रपदुमिश्रं तदात्मबीजसमन्वितम्‌। एष योगवरो दिव्यो दीयते यस्य सुव्रते॥ मधुरेण समायुक्तो यावदायुर्वशी स तु॥

· · ·

लज्जालुका लकु:डा । गोरम्भा छत्रा । चण्डाल्याख्याया ओषधे: कर्मकं प्रधानमूलम्‌ । मधुरेण विषेण, तस्य च द्रव्यान्तरसंयोग-नमरणशक्तिनिरोध:॥ ६७ ॥

· · ·

[ Sutra ६८ ]

चणका माषसुद्राश्र अपानेन विनिर्गता:॥ वान्ति घृतं तथा रत: क्षीरजो हन्मलं तथा॥

· · ·

[ Sutra ६९ ]

मूत्रं रक्तं तथा केशो ळाला चैव व्रणानने॥

· · ·

[ Sutra 70 ]

पुत्रजानि: कृताह्वा च नागेन्द्रपदसंयुता । मोहना विष्णुकान्ता च धात्री चैवेकत: स्थिता ॥ ७० ॥ पुष्यक्षेण नियुज्यीत गर्वितानां वरानने । भक्ष्ये पाने प्रदातव्यो योगविद्भिरपूजित: ॥ ७१ ॥

· · ·

अपानेन निर्गता: शकुन्त्रावमार्गता: । वान्तं धृतातृद् । आत्मीयं हनमलं नाभिमलम् । पुत्रजानिरोषधिविशेष: । कृताह्वा कृतास्लि: । विष्णुकान्ता प्रसिद्धा । धात्री आमलकम् । त्रिदशपूजित इत्यविश्ववादी । एवमष्टौ वशिकारे प्रयोगा उक्ता: ॥ ७१ ॥

· · ·

अथ उच्चाटनं प्रवक्ष्यामि शत्रूणां गर्वितात्मनां ।

· · ·

१ पुत्रदर्शिति पाठ: ।

· · ·

[ Sutra 72 ]

तत्र काकोलूकेस्य पक्षांश्व खरोष्ट्रमूत्रप्रसक्तिका । अभिद्रवद्रव्यैः कृत्वा प्रतिकृतिं प्राज्ञः काकरक्तेन लेपयेत् ।

· · ·

[ Sutra 73 ]

अथान्यत्र काकोलूकेस्य पक्षांश्व गुह्ये तस्या विनिक्षिपेत् ।

· · ·

अथ तां चतुष्पथे निखनेत् तत् खनित्वा स्वगितस्थापितयास्तस्या इमशानाग्निमथोपरि । प्रज्वाल्य होमयेत् तत्र

· · ·

[ Sutra 74 ]

काकपक्षांश्व सुवते उज्ज्वान्तपत्रसहितान् खरमूत्रेण भावितान् ।

· · ·

[ Sutra ७५ ]

यस्य नाम समुद्दिश्य यकाराद्यन्तरोधितम् । मन्त्रावसाने विन्यस्तं विसर्गान्तं प्रचाटयेत्।

· · ·

तामिति शेषः। उद्दान्तपत्राणि अर्जुनवात-धूलिड्डमध्यगतानी पत्राणि । मन्त्रावसाने इति आराधितबहुरुपान्ते । विसर्गान्तं यकारेणान्तप्रयुक्तेन रोधितं सम्पुटितं यस्य शत्रोर्नामति यः देवदत्तो य उच्यादितो भव-त्विति सक्रोधमुचार्य यः क्रोधसमाविष्ट एव वक्ष्यमाणनीत्या शतमष्टोत्तरं काकपक्षासृजुया-त्साधकः स तमुच्चाटयेदिति सम्बन्धः ।

· · ·

[ Sutra ७५ ]

स इत्थमुच्चाटितः भ्रामते काकवत्पृथ्वीं शत्रुचर्याधिनिपीडितः ।

· · ·

[ Sutra ७६ ]

विद्वेषे प्रयोगमाह पिण्याकं निम्बपत्राणि मृत्किण्वं तु तुषाणि च ।

· · ·

१ ख. घ. पु. क्रोधमन्त्रमिलाधक: पाठः। २ ख.घ.पु. क्रमत इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १५७ ]

शत्रोः प्रतिकृतिं कृत्वा अक्षपुष्पैस्तु वेष्टिताम्‌ । इषुधाने निखनेच्चां तु वह्निं प्रज्वाल्य चोपरी ।

· · ·

[ Sutra ७८ ]

पुष्पैर्विभीततरुजै- । र्यस्य नाम्ना तु होमयेत्‌॥ ७८ ॥ विद्विष्टो वै भवेच्छत्रुः कामदेवसमोडपि यः । पिण्डिको गुघुलुब्जिकल्कः । किकिणं सुर- । संधानद्रव्यम्‌ । अक्षपुष्पैर्विभीतपुष्पैः । वेष्टिता- । मिति तन्मालावलिताम्‌ । नाम्नेतिं विद्विष्टो भवतु इत्यन्तेन विद्वेषणजातियुक्तेन बहुरू- । पेणेत्यर्थात्‌ । होमोष्टोत्तरशतसह्ह्यः ॥ ७८ ॥ अथास्य विद्विष्टस्यान्यस्य वा सुभगीकरण-

· · ·

[ Sutra ७९ ]

माह सुभगिकरण- । मप्रियघुलतिकामिश्रं गुग्गुलुं घृतवेधितम्‌॥ ७९ ॥ हुत्त्वा त्वष्ट्रशातं देविः सुभगः संप्रजायते ।

· · ·

[ Sutra ७९ ]

प्रियङ्गुलतिका गन्धप्रियङ्गु: । अत्राप्याराधितं बहुरूपमेवोचार्यामुख: सुभगो भवतिवक्त्रे सौम्यजानि: प्रयोज्येति ॥ ७९ ॥

· · ·

[ Sutra ८० ]

जातिकुटंलकैर्मिश्रैस्त्रिमधुकैस्तिलैहुतै: । सुभगत्वमवाप्नोति रूपहीनोऽपि यो नर: । त्रिमधु क्षीरशर्कराघृतम् । अत्रापि पूर्ववन्मोदधृतरसैर्द्रव्यैर्होम: । एवंमुखरत्रापि कर्मोचितोहजात्यन्तो होमोऽष्टोत्तरशतसङ्ख्यैव ॥ ८० ॥

· · ·

[ Sutra ८१ ]

तिलैलवणसंमिश्रैस्त्रिमधुकैर्हुतै: प्रियै: । सप्ताहादरमायाति या कीर्ति रূপण गर्विता । आकर्षणमाह राजिका लवणं चैव मधुक्षीरघृताञ्जलितम् ॥ ८२ ॥

· · ·

[ Sutra 83 ]

होमयेनामसंमिश्रं यस्याकर्षेन्तु तं हृुतम् । राजिका आसुरिका ॥ ८३ ॥ पूर्वं भक्ष्यपानक्रमेणाष्टौ वशीकृत उक्तः, होमेन स्त्रीकः, अधुना स्नानादिप्रयोग्यद्रव्यकमेणाप्याहं नरस्य रोचनां गृह्य हिरदस्य मदेन तु ॥ ८३ ॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

भावयित्वाभिमन्त्र्यैतन्मन्त्रेणाष्टशतं जपेत् । स्ताने विलेपने मद्ये गन्धे वा यस्य दीयते ॥ ८४ ॥ स वश्यो भवति क्षिप्रं धनदः प्राणदस्तथा । नररोचनां गोरोचनावदृृहीत्वा, हस्तिमदेन लिख्वा, मन्त्रेणेति बहुरूपेण प्राग्भदूहप्रयोगजात्यन्तेनैतद्रव्यमष्टोत्तरशतजपादिभिमश्र यस्य स्नानादौ दीयते स वश्यो भवतीति ॥ ८४ ॥

· · ·

[ Sutra ८४ ]

अथवा मारयेतिक्षप्रं शत्रुं निक्षिप्तमात्रनं । अपकारशतैर्युक्तं कृतघ्नं दुष्टचेतसम् । नतु स्वल्पापराधम्॥ ८४ ॥

· · ·

[ Sutra ८५ ]

तत्र कपालद्वयमादाय नाम शत्रोः समालिखेत् ॥ ८५ कपालसंपुटस्थं त-द्विषाढ़ारेण भावितम्। रুধिरेण समायुक्तं हुंफट्कारविदर्भितम् ॥ ८७ ॥

· · ·

महाप्रेतवनं गत्वा विषाढ़ारेण ईशानाङ्ङारेण रুধिरविमिश्रेण मर्षीं कृत्वा ईशान एव कपाल्योः शत्रोर्नोम द्वितीयान्तं, विदर्भितमिति

· · ·

[ Sutra १६१ ]

श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोल्लासोट्कटावृटीकोपेतम्

· · ·

'अभिधेयं भवेत्पूर्वे ततो मन्त्रः सकृद्रवेत् । विदर्भितो भवत्येष..........................॥'

· · ·

[ Sutra ८७ ]

इत्याम्नातत्त्वादुन्तन्यस्तहूंफड्‌दारं मारयामि हूंफडित्यन्तं सम्यक्संरुद्धभैरव रूप आत्माभिमानानुसन्धानेन लिखेत्

· · ·

अथ स्वच्छन्दं पूजयेतत: । कृष्णमाल्योपहारैश्वर्

· · ·

[ Sutra ८८ ]

इमशान एव कृष्णरात्रौ इमशानावर्णयुक्तमिल्यर्थात् । ततः कर्म समारभेत् । विज्ञाप्य भैरवं देवं शत्रुं मे विनिपातय

· · ·

अथ अनुज्ञातस्तु देवन गृहीत्वा तच्छिरोधयम्

· · ·

[ Sutra ८९ ]

तत्र गत्वा महादेवी कपालासनसंस्थित: ।

· · ·

[ Sutra ९० ]

तत्रस्थो रोषसंपूर्णो दक्षिणाभिमुखः स्थितः । आत्मनो भैरवं रूपं ज्ञात्वा घोरं सुभीषणम्‌ । क्रुद्धः समुचरेन्मन्त्री द्वात्रिंशाक्षरसम्मितम्‌ ॥

· · ·

[ Sutra ९१ ]

विलोमेन महाभागे शत्रुनाम ततोडन्तगम्‌ । हुंफटहुं नमुच्चार्य काघे चारस्फालयेदृशम्‌ ॥

· · ·

[ Sutra ९२ ]

खण्डशशृणिते यावत्तावच्छत्रुर्विनश्यति । सप्तरात्रेण देवेशि प्रयोगस्त्वनिवर्तकः ॥

· · ·

[ Sutra ९३ ]

अनुज्ञात इति भावनया । शिरोद्वयं कपालरुधिरमयम्‌ । कपालासनं मुण्डासनम्‌ । रोषस्त्रीव्रतकारस्मरणात्‌ । तत इति विलोममन्त्रोच्चारणतरम्‌ । अनिवर्तको न निवर्तते, नान्यथा भवतीत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ९४ ]

एवं शतसहस्राणि अन्यकल्पोत्थितानि च। प्रयोगानां करोत्येष मन्त्रराजेश्वरेश्वरः॥ ९४॥

· · ·

[ Sutra ९५ ]

एवं करोत्यविसंवादिनी सम्पादयति॥९५॥ एवंविधक्रमयोगमुद्रितस्य यस्यानुकम्पया स एवान्योऽपि वान्यस्य वा शान्तिमिच्छेत्, तदा अनुलोमगतं देवं वौषट्कारान्तसंस्थितम्। अमुकस्येति ऊहयुक्रमुच्यार्य॥

· · ·

[ Sutra ९६ ]

क्षीरं तु होमयेदेवी शान्त्यर्थे हितकारकम्॥ ९६॥ अर्थाच्चानुक्तकर्मसु उचितजातिप्रयोगानाह वषडाप्यायने शस्तं स्वाहान्तं वशकर्मणि॥ मन्त्राणां तर्पणार्थे च

· · ·

[ Sutra १९६ ]

अन्त इख्युभयत्र सम्बध्यते । किं च मात्रं स्वरूपं नतयन्तं चार्चने स्मृतम् ।१९६।

· · ·

नतिर्‍नमःशब्दः । चकाराजपेडपि ।

· · ·

[ Sutra १९७ ]

एतदुपसंहरनभाविपटलस्य शक्तिं करोति एतद्धि कथितं देवी साधकस्य सुमेधसः । क्रियाकालांशयुक्तस्य अकेशान्तु सुखावहम् ।१९७।

· · ·

सुमेधसो यमनियमादिवशीकृतधिषणस्य, अत एव यथाकथंचिदशुद्धकर्मण्यनारभमानस्य अपितु मुख्यसिद्धिद्रुततया स्वीकारयोग्यस्य वशी-करणादिसिद्ध्यिसाधनपरिपन्थिनशोच्चाटनादि अवसरे कुर्वतः, क्रियया ज्ञानाच्चिनसमयपाल-नात्मतया, भाविपटलनिर्णयमानकालेन, अंशकैन चाष्टमपटलानिर्णयमाणेन युक्तस्य, तज्ज्ञात्वा प्रयोगमनुरुन्धानस्योशादित्यार-धितैतन्म्राब्भिमंत्रणपूर्वकमनुष्ठीयमानं, सुखावह्मिति अभीष्टफलप्रदं भवत्येवेति शिवम् ।

· · ·

[ Sutra ९७ ख॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्धोतालयटीकोपेतम् । १६५ ]

सारं सारं गुरुव्रतदद्रद्रविस्फूर्जितानां मात्रं वीर्य किमपि परमं दर्शितं यन्महात्र । तसिद्धान्तनत्नमत गुरवो मन्त्रचक्रेक्षारे संसारार्धि तरत तरसा भैरवीभावमेत ॥

· · ·

इति श्रीखच्छन्दोद्योते पद्मप्रणवाधिकारः अष्टमः । पटलः ॥ ६ ॥

· · ·

श्रीमद्ग्रतापभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन सम्पाद्यायं प्रकाशितः ॥

· · ·

अथ

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोऽयोगोत्तार्य-

· · ·

विवरणोपेतम् ।

· · ·

(सप्तमः पटलः)

· · ·

संक्षिप्तं चिद्रुरत्नात्मप्राणान्तर्येन भाषते ।

· · ·

कालाध्वा विश्वभृदुक्तिमुख्यर्थ स जगत्यजः ॥

· · ·

'क्रियाकालांशयुक्‍तस्य' इति यदुपसंहतं

· · ·

तत्तो विदितं क्रियाश्वरुपमनूय, कालांशकं ज्ञातुं

· · ·

श्रीदेवयुवाच

· · ·

क्रिया ज्ञाता मया देव

· · ·

स्वत्रसादान्महेश्वर ।

· · ·

कालांशकं च देवेश

· · ·

कथयस्व प्रसारतः ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra १ ]

'क्रिया' पूजनादिसाधानान्ता । 'कालं' च

· · ·

तत्तत्सिद्धिसाधनोचितमवसरम्, 'अंशकं' च

· · ·

१९८ स्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

[ ७ पट०

· · ·

ब्रह्मांशाकविष्णुवंशकादिरूपं 'प्रसारतः' इति सबाह्याभ्यन्तरद्वयास्या अभिधत्स्व । अत एव पूर्वं .............काले चैव समासतः । (११९)

· · ·

इत्युक्त्योदित्तमपि कालखरूपं तत्त्वतोऽज्ञात्वा पुनः प्रश्रितम् । ९ ।

· · ·

श्रीभैरव उवाच

· · ·

कालो द्विधाडत्र विज्ञेयः सौरश्वाध्यात्मिकः प्रिये ।

· · ·

कलयति जन्मस्थित्यादिविकारषट्कैन परिच्छिन्नत्त जगतः परमेशक्रियाशक्तिस्पन्दात्मा 'कालो' 'द्विधा' इत्येकरूपोऽपि बाह्याभ्यन्तरतया संस्थितः, 'अत्र' इति निमित्तनैमित्तिककस्म्येषु सर्वेषु कर्मसु अकर्त्तयाराधकैर्ज्ञातव्यः । सूरे भवः 'सौरः' स्थूलोडहोरात्राद्यात्मा, स एव त्वात्मनीति तदधिष्ठिते प्राणे, अध्यात्मे भव आध्यात्मिकः सूक्ष्मरूपः । तत्र शुभं कर्म सुवारसुदिनादौ कर्तव्यम् । तत्र चैहिकामुत्रिकफलसिद्ध्यर्थं दक्षिणायनोत्तरायणादिक्रुपमवश्यं ज्ञातव्यम् ।१०।

· · ·

[ Sutra २ ]

तदेततरसर्वं बाधकाळत एव ज्ञायत इत्याह सुवारकरणे लग्ने सुयोगे सुदिने प्रिये ॥ २ ॥

· · ·

ते जोडपचयराशौ तु शोभनो वारश्न्द्रतिथ्यादिग्रहनक्षत्रयोगः, ‘करणं’ च वव-वालव-कौलव-तैतिलादिकं विष्टिवर्जितं यत्र, ‘सुदिने’ अरिकृतिथौ, ‘सुयोगे’ इत्यनन्दादियोगवति यो ‘लग्न’ स्वक्षोदयरकूलः सूर्यसंचारापेक्षः प्रतिदिनं घटिकानियमेन मीनादिराशियुदयस्तत्र, तेजोडपचयराशौ मकरसंक्रान्तौ तदुपलक्षिते च तदुपचयराशौ कर्कटे आमुक्त्रिकेहिकर्मारम्भविषयेडवश्यज्ञातव्यो यः कालः स एष सौर इति दूरेण सम्बन्धः । सुवारकरणमित्यादिप्रथमानिर्दिष्टु स्पष्टः ॥ २ ॥ किंच दक्षिणायनमुत्तरम् ।

· · ·

[ Sutra ३ ]

ग्रहणं चन्द्रसूर्याभ्यां कालश्व ऋतवस्तथा ॥ ३॥

· · ·

[ Sutra ३ ]

पक्षो मासश्र वेला विषुवद्रायनतरं तथा। पुण्यापुण्योदयो देवी चन्द्रसूर्याभ्यामुपलक्षितं 'ग्रहणम्' दक्षिणायनोत्तरायणदैहिकपारलौकिकफलकर्मविषयम्। 'काल:' चातुर्मास्यसंज्ञः। 'ऋतवो' वसन्ताद्याः। 'पक्ष:' शुकः कृष्णश्र । 'मास:' चैत्रादिः । 'वेला' तत्तद्रहादिसंचाराश्रयः प्रवृत्तकोडहोरात्रविभागः । 'विषुवत्' दिनमहरात्रासाम्यात् मेषतुलयोः सूर्यसंक्रान्तिकालः । 'रायनतरम्' इतराः संक्रान्तयः । 'पुण्यकालो' वैशाखशुक्रतृतीयादिः । 'अपुण्यकालो' मलमासादिः ॥ ३ ॥

· · ·

[ Sutra ४ ]

तदेवमादिकं सर्वं तत्तत्कर्मोक्तया उपयुज्यमानं यत्, स कालः सौर एष प्रक्रीतितः ॥ ४ ॥ शेष: ।

· · ·

आध्यात्मिकं पुनर्दैवि कथयामि निवोध मे । 'पुनः' इति विशेषण । 'निवोध मे' इत्युक्त्या परमोपादेयत्वं ध्वनति ॥

· · ·

[ Sutra ५ ]

षट्त्रिंशकस्तु यो देहो भूततन्मात्रसंयुतः । स मनोबुद्ध्यहङ्कारबुद्धिकमन्द्रियैगुणे: । सर्वतत्त्वैस्तथा देवै: समधिष्ठितविग्रह: ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

तत्रात्मा प्रभुशक्तिश्व वायुरेव नाडीभिश्वरन् । स्थित इति शेष: । पञ्चभूतानि तत्त्वानि सकर्मकरणमजस्यशुक्राणि यो देह:, स कार्यकरत्रयोविंशत्या सत्त्वादिभि: 'गुणै:' 'सर्वतत्त्वै:' च तदुपरिस्थितैरिन्द्रियैदिभि: शिवोत्तरान्तै:, तथा 'देवै:' ब्रह्मादिभि: कारणै: सम्यक्

· · ·

[ Sutra १७२ ]

ध्यायध्ययापकभावेन 'अधिष्ठित:' कृतावस्थित:' 'विग्रह:' स्वरूपं यस्य । 'आत्मा' संकुचिततत्त्वपस्तत्तत्कर्मानुष्ठातातत्त्वलभोक्ता च, 'प्रभो:' स्वच्छन्दभैरवस्य 'शक्ति:' स्वात्मनात्मन:प्रसादावसरेषु भान्ती, 'वायु:' च नासिकापथवाही प्राणो 'नाडिभि:' वक्ष्यमाणाभि: 'चरण्' स्थित: । अयमत्राशय:-इह विश्वोत्तीर्णवि श्रमयचिदानन्दसुन्दर: स्वतन्त्रभट्टारक: स्वात्मतत्रयशक्त्या 'स्थूलसूक्ष्मस्वरूपेण' स एक: 'संव्यवचिछत:' । (स्व ४।२९५)

· · ·

इत्युक्तन्यायेन सदाशिवादिक्षित्यन्तं विश्वसुन्मीलयेत्प्रथमं तदुल्लासनभित्तिं शून्यातिशून्यभूमिं स्वात्मदर्पणे । तत्र च चित्रप्रकाशप्राधान्येन शून्यस्य गुणीभावात् शून्यातिशून्यभू: सदाशिवादिमन्त्रान्तशुद्धप्रमाात्रसङ्कोचप्रपञ्चोस्थापिका महामायाशब्दवाच्या उच्च्यते । यदा तु चित्रप्रकाशगुणीभावात् शून्यमेव प्राधान्येन दर्शयति, तदैषा माया-शक्तिरशेषविज्ञानाकलप्रलयाकलसकलतत्प्रमध्ये-

· · ·

७ षो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोल्लोटाल्यटीकोपेतम्। १७३

· · ·

यसंकोचप्रपञ्चप्रदर्शिका अभिधीयते । यश्र संकोचस्तया प्रदर्श्यते, स एव शून्यप्रमाता निमग्रविशशक्ति: । यदा चासौ व्यतिरिक्त-

· · ·

मेयग्रहणान्मुखाभवति, तदा प्राणरूपतया स्फुरति; तथा स्फुरन्रपि कस्तूरिकाकणवत् तत्रापि तावतंशो संकुचिताशेषविश्वात्मकया भाति । तदभिप्रायेणैव च विततवितततन्मूर्ति-

· · ·

वैचित्र्यात्मा पूर्वं षडिधाध्वविभागः प्राण-स्थित इत्युक्तम् । इह चैकत्रैव प्राणोचारे नालिकाकृतिः प्रभृति षट्चक्रादियोन्तम्, एक-दशपटले च मानुषायु:कालात्प्रभृति अनादिश्रितान्तस्य विश्वस्य च आयुष्परिमाणमतिव-

· · ·

ततविततत्क्रियाशक्तिवैचित्र्यात्मकमस्ति,—इति प्रतिपाद्यिष्यते ।यद्यपि च प्राणभूमिकायामि-वात्यन्तसंकुचितशरीराव्यात्मतायामपि परमे-श्वरः पूर्णोद्रूषितस्वस्फाररूप एव यथाप्राप्त-

· · ·

पादितं, तथापि ‘प्राक् संवित्स्पाणे परिणता’ इति नीला प्राणरूप: परस्या: शाक्तेर्न्तरङ्ग-मधिष्ठानं, तद्वरोहक्रमेण भूतभावशरीरावत-रणादिति समग्रप्राणप्रसरभित्तिभूतमध्ये

· · ·

प्राणभूमिकाध्वारोहक्रमेणैव परशक्तिप्रदानुप्रवेशावच्छम्भपूर्वमेव स्वच्छन्दभैरवता अवाप्यते महायोगिभिः । मितयोगिभिश्च तत्त्वदान्तरकालांशविश्रान्तिपूर्वं विधिमनुतिष्ठद्भिः सा सिद्धिदारिद्र्येऽप्यनासाद्यते । अत एव प्रतिपादितप्रतिपादयिष्यमाणैतच्छास्त्रनिर्दिष्टः संहितान्तरनिदृष्टोऽपि वा सर्व एवोपासादिक्रमो मध्यप्राणपथोचतरत्नप्रपञ्चमुखमेव फलदो भवति,-इल्याशयेनात्र पटले परमेश्वरस्याध्यात्मिकलक्षणरूपप्रतिपादने महान् संग्रहः;-इत्यलं तावदिहैवाधिकेन ॥ ६ ॥

· · ·

यद्यप्यत्प्रभुशक्तिवायवः सर्वत्र देहस्थिताः, तथापि प्राधान्याभिप्रायेण यथाक्रमं नाभ्यधोमेढ्रकन्दे च स्थिता वै

· · ·

नाभ्यन्तं प्रकृतितत्त्वस्य व्याप्तिरिति नाभावशेषणादूर्ध्वमूतायां प्राधान्येनात्मा स्थितः, अधोमेढ्रे तु मध्यशक्तिः । एषां चात्र स्वरूपसमाधानधनैरेव समयगुपलभ्यते न तु पशुभिः ॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

एवं स्थिते सति आत्मविश्रान्तिपदात् नाभिमध्यतः ॥ ७ ॥

· · ·

तस्माद्विनिर्गत नाड्य- स्तिर्यगूर्ध्वमधः प्रिये । अत एवोक्तमन्यत्र

· · ·

'नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ।' (पा० यो० ३।२९) इति । केचिन् नाभिचक्रत इति पाठं पूर्वत्रैव योजयित्वा, तस्माद्विनिर्गतम् कुण्डलपदप्रत्यवमृश्यवन्तः ॥ ७ ॥

· · ·

तासां मध्यात् चक्रवत्संस्थितास्तत्र प्रधानाः दश नाडयः ॥ ८ ॥

· · ·

[ Sutra ८ ]

'तत्र' इति नाभौ पदे । दश नाडीर्नामतो वक्ष्यति ॥ ८ ॥

· · ·

दशाभ्यस्तु द्वासप्ततिसहस्राणि नाड्यस्ताभ्यो विनिर्गताः ।

· · ·

[ Sutra १३६ ]

पुनर्विनिर्गताश्वान्या आभ्योडप्यान्या: पुन: पुन: ॥९॥ 'विनिर्गता' इत्यूध्वमधोऽस्यैव च प्र- सृता: ॥ ९ ॥ किमवधि निर्यातात:-इत्याह यावत्यो रोमकोट्यस्तु तावत्यो नाडय: स्मृता: । अर्धचतस्र: कोटय: ॥

· · ·

अतएव यथा पर्णं पलाशस्य व्याप्तं सर्वत्र तन्तुभि: ॥ ९० ॥ शरीरं सर्वजन्तूनां तदव्याप्तं तु नाडिभि: । इह 'प्राक्संवित्प्राणे परिणता' इति सिथला निर्णयनीया संवित्ति: शून्यभूमिकामाभास्य प्राणभूमिमाश्रितवती, तत्रापि पलाशपत्रमध्ये- शाखान्यायेन मध्यनाड्याश्रयमध्यमप्राणरू- पतां श्रित्वादिकमावसिथते, तत्रापि प्रधान-

· · ·

११ ख० ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोऽस्योत्तरस्यटीकोपेतम् । १७७

· · ·

डीदृक्षाकाश्रयप्राणादिप्रधानवायुरुपतामासाद्य पुरुषायुषमध्यसंभवयहःसंख्याकानि षट्त्रिंशत्‌हस्त्राणि बहिर्वाहतां प्राणनाडीनां, तावन्तश्चैवान्तर्वोहानामपाननाडीनाम्‌—इत्युभयं द्वासप्ततिसहस्रैः प्रधानभूताने भासितवती । तथा हि सति यावज्जीवं कर्तव्यस्वेन दीक्षितानां यत्रित्र्यकर्म भगवत्स्वरूपानुसंधानादि आत्म्रान्तं, तदुक्त्यास्तितरवाविदा एकवारमनुष्ठीयमानमपि सर्वमेवानुष्ठितं भवति । यदुक्तं कक्ष्यास्तोत्रे

· · ·

'या अग्निहोत्राहुतयः सहस्रद्वासप्ततिः स्वः पुरुपायुपेण । नाड्यंशयुक्त्या सकृदेव जुहुतः संपादयेच्चास्तव मार्गविद्यः ।।' इति । किंच

· · ·

'मध्यप्राणनिविष्टहंसविसृतं ये रोमकूपाश्रया: ग्राणा: शक्ष्माविमर्शेशालिवपु: साधत्रिकोड्यात्मका: । तान्मात्रात्मतया विलोमयति यो निःशेषतस्वाश्रये देहेऽसाविह नादमैरवतनु: स्वच्छन्दनाथ: पर: ।।' इति ।। १० ।।

· · ·

१ क० पु० हंसपरमा इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra ११ ]

पताश्र नाडयः मारुतापूरिताः सर्वा आत्मशक्तिचराः सदाः ॥ ११ ॥

· · ·

[ Sutra ११ ]

'आत्मा' संकुचितसंविद्दृपो ग्राहकः 'शक्तिः' प्राभवी विश्वाशेषपरस्फुरत्तात्मा, ताभ्यां हेतुभ्यां चरन्ति वैचित्र्येण प्रस्रन्ति ॥ ११ ॥

· · ·

ताश्र पृथग्वृत्तिप्रभेदेन भिन्नाश्रारप्रभेदतः । वृत्तयो व्यापाराः सूक्ष्मसूक्ष्मप्राणवाहकचार-प्रभेदहेतुकाः ॥

· · ·

[ Sutra १२ ]

अत एव चारुत्तिप्रभेदेन संज्ञाभेदो वरानने ॥ १२ ॥ भवति ॥ १२ ॥

· · ·

अतश्र संज्ञाभेदात् नाडीनां चैव वायूनां भेदो ज्रेयः सहस्रशः । साधत्रिकोटिपर्यन्त इत्यर्थः ॥

· · ·

१ क० ५० परिष्कृतेति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 93 ]

तत्र प्रधानाः दश या: प्रोक्ता नाडयश्व वरानने ।

· · ·

[ Sutra 93 ]

तासां मध्ये तु देवेशि वायवो ये व्यवस्थिताः । 'मध्ये' इत्यन्तः ॥

· · ·

[ Sutra 14 ]

तेषां नाडीनां चैव वायूनां संज्ञार्तिनिबोध मे ॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

वृत्तींर्यापारान् । तत्र तावत्संज्ञा आह इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयका । गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी । अलम्बुसा कुहूश्चैव शंखिनी दशमी स्मृता ॥

· · ·

[ Sutra १८ ]

आसां व्यापारमाह | एताः प्राणवहाः प्रोक्ताः प्रधाना दश नाडयः ॥

· · ·

[ Sutra १६ ]

प्राणं प्राणारूपं सामान्गं क्षयमाणप्राणापानादिसंज्ञाभेदाद्वाशविधं यथाक्रमं वहन्ति ॥

· · ·

वायूनां संज्ञाभेदमाह | प्राणोदानः समानश्र उदानो व्यान एव च ॥

· · ·

[ Sutra १७ ]

नागः कूर्मोऽथ कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः ॥

· · ·

एषां

इष्टिभेदं | 'जृम्भितं हसितं गीतं नृतं युद्धगतिः कलाः । शिल्पं च सर्वकर्माणि प्राणस्येदं विचेष्टितम्‌ ॥' (७।१०८) इत्यादिना पटलान्ते वितत्य वक्ष्यति ॥१७॥

· · ·

एतद् च | वायवो नाडयश्र्चैव चक्रवत्संस्थिताः प्रिये । नाभिमध्यं परिवृत्येत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra १८ ]

तासु संचरतः सिद्धिं योगं चैव वारणने ॥ १८ ॥

· · ·

संचरति संचरनं तं वायुमाधिष्ठाय, तत्-दुचितां सिद्धिं चित्तैकाग्येण योगं च प्राप्तुयात् ॥ 'तासु संचरतः' इत्यनुवर्त्तते । जपाज्जपतेः ॥ द्वासामपि दर्शनां तु परं देवी नाडीत्नयसुदाहृतम् ॥ १९ ॥

· · ·

[ Sutra १९ ]

विन्दुनादात्मकं हि वै मध्ये शक्त्यात्मिका स्मृता । 'बिन्दुः' ज्ञानशक्तिप्रधानः प्राणस्तदात्मिका पिङ्गला दक्षनाडी । 'नादः' क्रियाशक्तिप्रधानोपनमतदात्मिका इडा वामनाडी । तयोर्मध्ये सुषुम्नाख्या परेच्छाशक्तिस्फुरत्तारूपा ॥१९॥

· · ·

[ Sutra २० ]

हृद्बिन्दु तु समाक्रुयातः साधकानां हितावहाः ॥२०॥

· · ·

[ Sutra 20 ]

हतपद्ममध्येर्णिकायां सम्यगनुप्रवेशोन आसमन्तात् ख्याता: सत्य: साधकानां त्रिविधसिद्धिप्रदा: ॥ २० ॥ एवं स्थिते प्राणो वै चरते तासु अहोरात्रविभागत: । 'प्राण:' प्राणनात्मा सामान्यरूप: । अहोरात्रशब्द: पक्षमासाब्दोपलक्षक: ॥ तथा ते कथयिष्यामि प्रविभज्य यथास्फुटम् ॥२१॥

· · ·

[ Sutra 22 ]

अत्र पीठिकाबन्धं तावत्करोति प्रभुशक्तिसमाकृष्टा मरुत्प्राणात्मसंस्थिता: । य एतैडविभागेन संचरन्ते समन्तत: ॥ २२ ॥ 'मरुत्' प्राणनात्मा सामान्य:, प्राणस्तु दक्षवाममध्यादिवाही प्राणापानोदानाव्याख्या- विशिष्ट:, आत्मा संकुचितचिदात्मा ।

· · ·

[ Sutra २२ ]

संस्थितास्त्रय एते पदार्थाः 'प्रभोः' शिवस्य 'शक्त्या समाकृष्टाः' इति शून्यपदावभासपुरस्सरं प्राणनाभूमिमुखस्य, प्राणापानादिविशेषपदवीसृष्टदृदृश्य भोगसामुख्येन प्रवर्तिताः 'अविभागेन संचरन्ते' नानादेहभूमिषु श्रयन्ति ॥२२॥ त्रिष्वेषु मध्ये यो मुरुदुक्तः, स अध ऊर्ध्वं वहेयस्मात्सर्वनाडीः प्रवाहयन् । ततस्तस्य वृत्तिसंज्ञाप्रभेदेन वर्णरूपाण्यनेकधा ॥ २३ ॥

· · ·

[ Sutra २३ ]

'वृत्तिः' बहिर्वहनान्तर्वहनादिव्यापारस्तततो यः प्राणापानसमनादिसंज्ञाभेदस्तेन, द्वादशोदशादिख्वर भेदभिन्नास्तद्धर्मीकृतय ज्ञानात्मनः 'वर्णाः' तत्तदनुभवात्मकानि च 'रूपाणि अनेकधा' भवन्ति । अत्र चागमान्तरोक्त्या ग-र्भीकृतत्व्याख्यानः खरोदयरूपः पञ्चाशद्रणोदयात्माष्टवर्गोदयख्वरूपो वा वर्णोदयोडस्ति । स त्विह नोक्तः केवलं वर्णशब्देन सूचितः ॥२३॥

· · ·

तदुक्तं

· · ·

द्वासप्ततिसहस्रेभ्यो जायन्ते दश वे प्रिये ।

· · ·

ये 'दश' प्राणादयस्ते 'द्वासप्ततिसहस्रेभ्यो' द्वासप्ततिसहस्रनिमित्तं 'जायन्ते' तत्प्रपञ्च-व्यासिं श्रयन्तीत्यर्थः ॥

· · ·

तत्तोऽपि प्रागुक्ताध्युषितकोटिव्याप्तमातमां प्राणः श्रयतीस्वाह

· · ·

केयिर्धानो वरारोहे

· · ·

स एकः संव्यवस्थितः ॥२४॥

· · ·

सच

· · ·

प्राणापानमयः प्राणो विसर्गोपूरणं प्रति ।

· · ·

'हकारस्तु स्मृतः प्राणः.............' (श्व० ४।२५५)

· · ·

इत्यादि । पूर्वमेवाशेषवाच्यवाचकाविभाग-विमर्शेऽयो हलाकृते: प्राण उक्तः, स एव स्वातन्त्र्यभासितसङ्कोचावभासपुरःसरं नि-र्णीतावरोहक्रमेण प्ररुतं रूपं यस्य प्राणनरूप-

· · ·

पस्य सामान्यप्राणस्य, स 'विसर्गोपूरणं प्रति'

· · ·

२५ श्लो] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोभयटीकोपेतम्। १८५

· · ·

इति सवैंरैव सुपिरमार्गाद्दहिस्ततद्वावावभास-

· · ·

स्वष्टिरुपविसर्गार्थं तदवभासपुरःसरं प्रवेशयु-

· · ·

क्या तदाहरणेनान्तरापूरणार्थं प्रकर्षेण अन-

· · ·

नादूननादर्थेजिघृक्षाग्रहणविश्रान्तिदशोचित-

· · ·

तादृक्मर्शात् प्राण इत्यर्थः॥

· · ·

[ Sutra २५ ]

एतदेव स्फुटयति

· · ·

[ Sutra २५ ]

नियमापूरयन्नेव

· · ·

[ Sutra २५ ]

प्राणिनामुरसि स्थितः॥२५॥

· · ·

प्राणनं कुरते यस्मा-

· · ·

तस्मात्प्राणः प्रकीर्तितः॥

· · ·

सर्वदेहगतोंडप्ययं प्राणिनामुरसि स्फुटमुप-

· · ·

लभ्यमानत्वेन अवस्थितो ‘नियमापूरयन्’ अ-

· · ·

थोऽत् प्राणिनोऽर्थांश प्रवेशनिग्माभ्यां ‘प्राणनं’

· · ·

विमर्शोयं जीवनं कुरते। तस्मादयं प्राण

· · ·

[ Sutra २५ ]

उक्तः॥ २५ ॥

· · ·

[ Sutra २६ ]

यदर्थमियान् पीठिकाबन्धः कृतस्तदेवानु-

· · ·

[ Sutra २६ ]

बद्धन्नाह

· · ·

[ Sutra २६ ]

अहेरात्रगतिं प्राणे

· · ·

[ Sutra २६ ]

अधुना कथयामि ते ॥२६॥

· · ·

[ Sutra १८६ ]

'गातें' शक्तिं प्रसरणं च ।

· · ·

तत्र तुटयः पोदश प्राणे

· · ·

पूर्वे हि कथिता मया ।

· · ·

बाह्येनैव तु कालेन

· · ·

ते लवाः परिकीर्तिताः ॥२७॥

· · ·

[ Sutra २७ ]

याः पूर्वं चतुर्थपटले सपादद्वादशजुलोदयपरिमाणः षोडश तुटय उत्का:, ताः 'मात्राशनिमेषस्य अष्टमांश:, क्षणः स्मृतः । क्षणद्वयं तुटिर्ज्ञेया तद्रयं तु लवः स्मृतः ॥'

· · ·

(श्लो. ११९१९९)

· · ·

इत्येकादशपटलवक्ष्यमाणेन 'बाह्येन कालेन

· · ·

ते लवाः' लवशब्दाख्या: कालावयवा: । एवं च

· · ·

प्राणीय तुटिर्‌ बाह्यतुटिश्वान्येव, न तु शब्दसाम्यात्‌ भ्रमितव्यम् । प्राणीय तुटिर्‌ बाह्यो

· · ·

लव:, बाध्य तुटि: प्राणीयं तद्वद्र्ध पर्यवस्यति ।

· · ·

इत्थं च बाध्य: क्षण: प्राणीयतुटेस्‌तुयो‌डश:,-इति मन्तव्यम् । अननेनैव च कमेण आन्तर-

· · ·

प्राणावानोदयरूपो य: सन्ध्याकालं विना त्रिंशत्तुटिको‌होरात्र:, स एव

· · ·

[ Sutra २७ ]

'लवदयं निमेषस्तु ज्ञातव्यो गणितक्रमात् । दश पञ्च निमेषास्तु काष्ठा चैव प्रकीर्तिता ।।' (स्व०११२००) इत्थेकादशपटलवयवस्थ्यैव काष्ठाभिधानः कालावयकः । यदिहैव अग्रे वक्ष्यति 'आध्यात्मिकाहोरात्रेण वाब्दे काष्ठा विधीयते । इति ।। २७ ।।

· · ·

[ Sutra २८ ]

इह तु ताभिश्वतसृभिदेवि प्राणे यामो विधीयते । 'यामः' इति तु निघण्टौ चतुर्भागो 'यामः' प्रहरः ।। तैरैव प्रहरैर्देवि चतुर्भिस्तु दिनं भवेत् एवं निर्गमक्रमवत् प्रवेशक्रमेणापि तथैव रात्रिश्वर्तुभिर्विज्ञेया तदुक्तं संकलच्य अहोरात्रस्वतोऽष्टभिः ।। पारमेशशक्तिनियमितसूर्योदयादिस्थित्या यथा बहिर्दिननिशाविभागः, तथान्तरपि प्राण-

· · ·

सूर्योदयादिस्थित्या योगिनः प्रतिदिनादिसाध्यकार्यविवक्षया, -इत्युक्तप्रायम् ॥ यथास्य प्राणस्य बहिरन्तर्वाहितानैर्यस्यं, तथोपपादयति

· · ·

शिवो धर्मेण हंसस्तु सूर्यो हंसः प्रभान्वितः ॥२९॥ आत्मा वै हंस इत्युक्तः प्राणो हंससमन्वितः ।

· · ·

यः पूर्व चिदानन्दघनः ‘शिवः’ उक्तः, स ‘धर्मेण’ स्वात्मध्योत्मना स्वभावेन हंसः इति हानसमादानधर्मा विश्वसर्गसंहारकारी, शिवस्वादेव पञ्चविधं कृत्यं हानसमादानसततं करोति । यथा चासौ, तथा तदीयज्ञानशक्तिमयः ‘सूर्यः’डपि ‘प्रभया’ प्रकाशेन ‘अन्वितः’ सन् रसविसर्गादानक्रमेण हानसमादानधर्मा ‘हंसः’ इत्यश्र निर्णयात् । इत्यनित्यता शिव एव स्वात्मध्यावभासितसङ्कुचितचिद्रूप ‘आत्मा’ ततः सोऽपि करणोन्मीलननिमीलनादिक्रमेण हानसमादानधर्मा ‘हंस इत्युक्तः’ इति । ‘अनेनैव तु योगेन हंसः पुरुष…….. ।’ (४२६०)

· · ·

३० श्लो] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्धोतास्वटिकोपेतम् । १८९

· · ·

इत्यत्र योजनिकाग्रन्थे इत्थं स एव प्राणः प्राणभूमिकामाश्रितोऽपि बहिरन्तस्थ हानसमादाने कुर्वन् हंस एव । यतः स एवायं सूर्य आत्मा प्राणेश्व हंसेन अनाहतारमकनिष्कलभट्टारकेण शिवरूपेण सम्यगन्वितः । स एव द्वावरोहक्रमेण प्राणान्तं पदमाश्रित्य बहिरन्तर्गमागमौ कुर्वन् सर्गसंहारकृत् । अत एवैतत्प्रदपरिशीलनाभ्यासेनैव झगिति परमशिवतामाविशान्ति महायोगिनः । प्रसङ्गादत्र रहस्योदयात्कलेत्कालः

· · ·

[ Sutra ३९ ]

तस्योदयात्कलेत्कालः

· · ·

'तस्य' प्राणस्य 'उदयात्' प्रभृति जन्मदिविकारषड्क्रमेण 'कालो' भूतवर्तमानादिभेदनिवशं जगङ्कलयति । 'कलत्' इत्यैशः पाठः ॥

· · ·

[ Sutra ३० ]

अत्र चोक्ताहोरात्ररूपे प्राणचारे प्रहाणामुदयो भवेत् ॥ ३० ॥

· · ·

[ Sutra ३१ ]

स चादूर एव व्यक्तीभविष्यति । किं ऋक्षाणि राशयश्रैव तारास्वंशास्तथैव च । प्राणे वै उदयन्त्येते अहोरात्रेण सुव्रते ॥ ३१ ॥

· · ·

[ Sutra ३१ ]

बाह्यदिनगतनक्षत्रानुसारं प्राथम्यं परिकलप्य, प्राणापानवाहे सप्तविंशतिधा विभक्ते प्राणे, अश्विन्यादिनक्षत्राणां तदभिष्टातॄणां मेपादिराशीनामनुकूलाननुकूलजननादितताराणां त्रिभागनवभागादिकलनया च राश्यंशानां बाध्य इव प्राणीयेडपि अहोरात्रोदयोडस्ति ॥३१॥

· · ·

अथ अहोरात्रोदयस्यैव विभागं कथयामि ते । हृदयोर्ध्वे तु कण्ठाधो यावदै प्रवहेत्प्रिये ॥ ३२ ॥

· · ·

[ Sutra ३२ ]

अहुलेन विहीने तु प्रथमः प्रहरः स्मृतः ।

· · ·

३५ श्लो] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोच्चोटालोकटीकापेक्षम् । १९१

· · ·

'तुटिभिश्वतस्रंभ्रियाम:' इति यत् प्रायुक्तं, तजुटितचतुष्ट्यवाहितकालापेक्षम् । इदं तु देश-पेक्षमिति न पौनरुक्त्यम् । हृदयात्कण्ठान्तं पूर्वं दशाङ्गुलमेकाङ्गुलहान्य नवा᳕ुलं भवति ॥ ३२ ॥

· · ·

[ Sutra ३२ ]

ततोडपि हितीय ऊर्ध्वे विज्ञेयो मध्याह्नस्तालुमध्यतः ॥ ३३ ॥

· · ·

[ Sutra ३३ ]

अत्रापि नवाङ्गुलत एव यो द्वितीयः, स एव तालुमध्ये मध्याह्नः ॥ ३३ ॥

· · ·

अत्र विश्वान्तस्यानुष्ठानफलमाह अत्र होमो जपो ध्यानं कृतं वै मोक्षदं भवेत् ।

· · ·

अथ नासाग्रयच्युतोर्ध्वे तु यावत्प्राप्तस्तु सुत्रते ॥ ३४ ॥

· · ·

[ Sutra ३४ ]

प्रहरस्तु तृतीयोऽसौ भवेदैै वरवर्णिनि ।

· · ·

'नासाग्रस्य' भूमध्यस्य त्र्यङ्गुलमूर्ध्वं ल-

· · ·

[ Sutra ३४ ]

लाटम्, आकण्ठं चतुरङुलान्तालुनो भूमध्यं रञ्जुलमिति तदूर्ध्वं त्र्यङुलमुक्तम् ॥ ३४ ॥ तदुपरि शक्त्यन्ते च चतुर्थस्तु प्रहरः 'शक्त्यन्ते' द्वादशान्ते ॥ एवंवदन्तम् अहः प्रकृतिंतमम् ॥ ३५ ॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

अहोरत्रम् ॥ ३५ ॥ तत्र च चतुर्थान्ते तु देवेशि प्राणसूर्यः सदास्ततः । 'रुदा' इति यदा यदा चतुर्थप्रहरस्यान्तो भवति, तदा प्राण एव अहोरात्रविभागहेतुल्वान सूयोडस्तमेति ॥ किंच ततोडस्तमयसन्ध्यात्र तुभ्यर्धं तु भवेत्प्रिये ॥ ३६ ॥ 'तत:' इति तं चतुर्थान्तमवलम्ब्य, प्राण-

· · ·

[ Sutra ३६ ]

निविवृत्तसापानोच्छलसिषासामरस्यात्मतया गुणीभूतकह्वेनोन्मजच्छक्तितदुत्प्रकाशावेशविश्रान्तिरूपार्थतुटिकला अस्तमयसंघ्या॥

· · ·

अत्र च सन्ध्यायां प्राणसूर्य: तत्कालं तु विलम्बयैवं पुनश्वाध: प्रवर्त्तते। 'तत्कालं' तु तद्यर्थे, संघट्टपदे विश्रस्य; 'एवम्' इत्यारोहक्रमेणैव 'पुनश्श्व' इति पुन: पुन: 'अध: प्रवर्त्तते' अपानचन्द्रीभुवि हृदद्मवरोहति॥

· · ·

[ Sutra ३७ ]

स च चन्द्रोदयो देवी रजनी च विधीयते॥ सूर्य एव प्रभासंक्रमणयुक्त्या चन्द्रः;-इति कालज्ञा:॥

· · ·

रात्रावापि प्रहरक्रम: प्राग्वन्नवाङुलस्थित्या अपानचन्द्रसंचारकमेणेतिदिशति: पूर्वोक्तक्रमयोगेन यामेष्वेवं चरत्सौ।

· · ·

अत्र सन्ध्याविश्रान्त्यनन्तरं दिनचतुर्थ-प्रहरोदयस्थानान्तमायः प्रहरः ।

· · ·

[ Sutra ३८ ]

तत्रोके चार्धरात्रस्तु पुनरेवं विधीयते ॥ ३८ ॥

· · ·

'पुनरेवम्' इत्यवरोहक्रमेण नवादुलस्थित्यैवर्थः । अत्र होमादि सिद्धिदमित्यर्थलब्ध-मेतत् । किंच 'पुनरेवं विधीयते' इति पुनरपि नवादुलस्थित्वा कण्ठाधोड्डुलान्ते तृ-तीयो रात्रियाम इत्यर्थः ॥ ३८ ॥

· · ·

[ Sutra ३९ ]

हतपद्मं तु यदा प्राप्तः प्रभातसमयस्तदा । तत्रापि तुर्धे तु वारोहे पूर्वसंध्या भवेततत् ॥ ३९ ॥

· · ·

एतत्पूर्ववद्वाख्येयम् । पूर्ववन्मत्र सन्ध्यायास्तदनन्तरं प्राणसूर्योदयात्मिकदिनप्रारम्भात् ॥

· · ·

[ Sutra ४० ]

यदाह तस्सात्समुदयश्र्वैव सूर्यस्य स भवेत्प्राणः । उदेत्य च पूर्ववक्त्रमयोगेन स चरोदि सदा शुभे ॥ 'शुभे' इत्यामन्त्रणम् ॥ ४० ॥

· · ·

[ Sutra ४१ ]

वासरे तु चरेत्सूर्यो धारायां संचरेच्छशी । प्राण एव सूर्यः, अपानस्तु चन्द्रः । अथ च सूर्य इन्द्रियवर्गो 'वासरे' प्राणोदये 'चरति' समुदयस्य बाह्यं प्रकाशयति । 'धारायां' निशायांपानोदये 'शशी' मेयग्रामरूपः 'चरत् प्रमाणप्रकाशमाविश्य प्रमात्रैकात्म्यमेति ॥ तदित्थमहोरात्रमध्ये चन्द्रसूर्योदयो ह्येष मया ते परिकीर्तितः ॥ ४१ ॥

· · ·

[ Sutra १९६ ]

साधकानां सौम्येतेरसिद्ध्यर्थमत्रैव मध्ये सूरोदयोक्तवद्रहपञ्चकोदयक्रमं दर्शयति भौमाद्याश्र ग्रहा होवं चरन्ति प्रविभागशः ।

· · ·

यथा सदा बहिरन्तश्व दिननिशयोः सूर्य-सोमौ चरतः, तथा सदैव पञ्चधा पञ्चधा विभक्तयोस्तयोः भौमाद्या: सौरान्ताः पञ्च विभागक्रमेण चरन्ति, तेन च क्रूरसौम्य-सिद्ध्यर्थं भवन्ति ॥

· · ·

[ Sutra ४२ ]

अथ बाह्यवेलावारानुसारमहनि निशायां चान्तरपि ग्रहसप्तकोदयं गारुडादिशास्त्रहष्ट-न्यायेन दर्शयति प्राणे चाप्युदयन्त्येते प्रहरे प्रहरे प्रिये ॥ ४२ ॥ वेला वारो भवेद्यस्य स चरेऽप्रहरहयम् ।

· · ·

यस्य ग्रहस्य बहिर्वोर्; स प्रथमे प्रहरे बहिरेव अन्तरस्युदेति । ततो दिने षट्परिवर्त्तनक्रमेण अर्धेर्धे प्रहरे तदनये, यावदन्त्ये ।

· · ·

[ Sutra ४२ ]

तहिनाधिप्रहरे स एव। तदुत्तरेष्ववसरेषु क्रमेण पञ्चपरिवृत्तिक्रमेणान्ये, यावदनुत्रे तन्निशाधिप्रहरे स एव। एवमेकस्य ग्रहस्य दिनेऽर्धप्रहरं रात्रावर्धप्रहरं चोदयः। वारभागिनस्तु द्विगुणमिति स्थितेऽहोरात्रमेलनया वारभागिनः प्रहरद्वयं, तद्न्येषां तु प्रहरसुदयो भवति। तदुक्तं श्रीतोतुलेऽपि 'ग्रहराधिप्रभुः सर्वेऽहोरात्रं च चरन्ति ते' इति। संहितासारेऽपि 'णिंसिवासर दुपहरेगा आहुज्झन्ति ग्रहपराहणा। जस्स दिनं सेवारो विणिवत्तइ रअणिव अणा ते। कमपरिवेच्छण दिणरत्तिं झुझन्ति वाणपरिवच्चे' ॥ इति ॥ ४२ ॥

· · ·

[ Sutra ४३ ]

अत्रैव मध्ये राहुश्चरति सोमें कतुश्चराति भास्किता ॥ ४३ ॥ सहेत्पर्यः। तेन तच्चार एव तयोश्वारो, नतु ग्रहान्तरवद्यातिरिक्तः ॥ ४३ ॥

· · ·

[ Sutra ४४ ]

किंच ये ग्रहास्ते च वै नागालोकपालाष्टकं च ते । मृत्युश्रैव ते चाष्टवष्टौ ते च गणेश्वरा: ॥ ४४ ॥ ते च पञ्चाष्टका रुद्रास्तथा योगाष्टक: परे । अनन्तादिशिखण्डचन्तास्ते च विद्येश्वराष्टक: ॥ ४५ ॥

· · ·

[ Sutra ४५-४६ ]

सकलाद्यनि तत्त्वानि स्थितानि परतस्वह्न । पूर्वोक्ता भैरवाष्टाष्टौ सर्वे ते च व्यवस्थिताः ॥ ४६ ॥

· · ·

'ग्रहा:' आदित्यादय: सौमन्ता यथाक्रममन्तवासुकितक्षककर्कोटपद्ममहापद्माशंखपालनागा:, राहुस्तु कुलिक: । तदुक्तम् 'इनस्वनन्त इत्युक्त: सोमो वासुकिरुच्यते । तक्षक: कुञ्ज इत्युक्त: कार्कोट: सोमजो भवेत् ॥

· · ·

४६ श्लो॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोच्चोत्कास्यटिकोपेतम्। १९९

· · ·

सरोजो गुरुकार्यातो महान्? शुक्र उच्यते ।

· · ·

शंखो मन्दगतिर्येयः सप्त नागा ग्रहाः ऋमात् ॥

· · ·

अष्टमः कुलिको नाम राहुः कूरग्रहो भवेत् ।'

· · ·

इति मच्छ श्रातातुलै

· · ·

'रवेः पोडश मध्यात्तु चतुरोर्ज्जताच भार्गवात् ।

· · ·

चपकौ द्वौ बुधस्यादौ सोमस्याष्टौ तु मध्यतः ॥

· · ·

सौरस्यान्ताचतुःपष्टि मध्यतश्चतुष्कं गुरोः ।

· · ·

द्वात्रिशतं क्रूजस्यान्ताद्द्वादश पदपरिवर्ततंः ॥'

· · ·

इति चपकसंख्या या कुलिककाल उक्तः, सोऽ-

· · ·

त्रान्त सूक्ष्मे प्राणचारे दर्लक्ष्य प्रवेक्षाविचार्य

· · ·

एव । एवं पुंभोगाय दिनार्धप्रहरानधितिष्ठतां

· · ·

ग्रहाणां नागैरधिष्ठितत्वं, नागानां तु ऋम-

· · ·

स्थितिभिरलोंपालैरिन्द्रादिभिः । इन्द्राया मू-

· · ·

र्तिं भिरिति क्षियादिमूर्त्यधिष्ठातृशवरुद्रभ-

· · ·

वादिभिमूर्त्तीश्वरैः, ते च चण्डनच्यादिसि:

· · ·

प्रायुक्तैरर्गणेशैः, तेऽपि युद्धातिग्रहप्रसङ्गा-

· · ·

ध्यैः पश्चाभिरक्षकैः, ऋमात्क्रममधिष्ठिता। तेऽप्य-

· · ·

कृतदिना योगाष्टकेन व्यवस्थाः, योगाष्टकादपि

· · ·

परे ये प्रकृतिस्थाः क्रोधाद्याः, माङ्गास्या मण्ड-

· · ·

[ Sutra २०० ]

न्तादिभिः, विद्येश्वरा अपि सकलाथैरिति सदाशिवपरिवारभूतैः 'सकलो निक्कलः शून्यः कलादिभिः' (८।१८) इति वक्ष्यमाणैरष्ठभिः, यद्वा सकलः सदाशिव आद्यो येषामूर्ध्ववर्तिविन्दुब्रह्मण्यपिठ्योमानन्तानाथानाश्रितानां तैस्तत्वैरिति अभेदभूमिस्पर्शोत्तरमार्गैकदेशैः । तैडपि औदनमनसपदव्याप्तिस्थितश्रीस्वच्छन्दनाथपरिवारत्वात् तदभिष्टितैः कपालीशादिभिरभैरवरविष्टितैः । तदाह सर्व एवैते तेषु प्राणीयाहोरात्रार्धप्रहरेषु व्यवस्थिताः । अत्र चायार्धप्रहरेव इन्द्रादीनां दिने रात्रौ च द्वितुटिक उदयः, न तु पट्टपरिवृत्त्यावस्थितग्रहस्थित्या, ग्रहाणां सत्तानामष्टकैः सह संगत्ययोगात् व्यवस्थितिशैवामभेदव्यासिः, अत एवात्र सामानाधिकरण्येनोक्तिः कृत । एवं च परभैरवस्फारमयस्वमेव प्राणे पर्यवसितम्, अतो यदस्माभिः प्राणभूमिकायामहोरात्रकमेण व्यवस्थितिप्रदर्शनं पूर्वं कृतं, तदुत्सूत्रं न मन्तव्यम् ।

· · ·

[ Sutra ४६ ]

ज्ञानादेव ज्ञानिनां जीवन्मुक्तिः करतलगतेव, साधकानां तु तत्तत्त्वहवनेश्वरादिव्यासतत्पदानुसारेणापि महाव्यास्यनुसंधानादविच्छिन्नैव तत्तत्सिद्धिरुदयो भवति,-इति प्रतिपादितं भवति ॥ ४६ ॥ तदुक्तमेवार्थमनुबध्नाति ग्रहादीनसमाधिष्ठाय सर्वेषूदयकारकः । सर्व एवैते लोकपालाद्या भैरवान्ताः 'सर्वेषु' दिनरात्रिप्रहरेषु उदयं कुर्वन्ति । कथम् । ग्रहादीनिति तत्तदर्धप्रहरेषु पर्यायेण प्राप्तवारान् सूर्यादिग्रहान् आदिशब्दादनन्तादिनागांश् सम्यग्भेदेनाधिष्ठाय ॥

· · ·

[ Sutra ४७ ]

किंच राशिभिः सह नक्षत्रैः स्त उद्यन्ति अहानिशम् ॥४७॥ हृदयास्पदभूति द्वादशान्तं यावत्प्रत्यङ्मुखषट्कं राशिः--इति स्थित्या मकरादयो मिथुनान्ताः षड्राशयः, तदधिष्ठितानि च नक्षत्राणि तदनु-

· · ·

[ Sutra ४७ ]

सारेगेव प्रत्यंशमपि तत्र उद्यनित, तथैव च द्वादशान्ताश्रृटयं यावत्कर्कटाया धन्ट्यन्ता: ॥ ४७ ॥ उत्त्रैवाभिजिदुदयमाह मध्याह्ने चाधरात्रे च उदयोऽभिजितो भवेत । ताहुनोर्वर्थ: । अभिजयति सर्वान् विद्धान् इति 'अभिजित' नक्षत्रविशेष: ॥ अतश्व अभोपीसतमं फलं तत्र साधकानां भवेदिह ॥ ४८ ॥

· · ·

[ Sutra ४८ ]

'इह' इति पारमेश्वरेषु शास्त्रेषु उक्तं यत् भोगमोक्षार्थ्यं फलं साधकानामिष्टं, तत्तु माध्यमध्ये आर्धरात्रिकेऽभिजिन्नक्षत्रे भवत्येव ॥४८॥ एतदुपसंहरन्नन्यदवतारयति

· · ·

[ Sutra ४९ ]

अहोरात्रविभागोऽय-मेवं ते कथितो मया । अधुना पक्षमासांश्र वर्षाणि कथयामि ते॥ ४९ ॥

· · ·

[ Sutra ५१ श्लो० ]

तत्न निर्णीताभ्यन्तराहोरात्रं बाह्ये काले नियोजयति

· · ·

आध्यात्मिकाहोरात्रेण

· · ·

बाह्ये काष्ठा विधीयते ।

· · ·

अत्र काष्ठा न घटिका, अपितु देशपक्षनिमित्त-

· · ·

शात्मा कालावयवविशेष इति दर्शितमेव ॥

· · ·

[ Sutra ५० ]

किंच

· · ·

मासेनाध्यात्मिकेनैव

· · ·

बाह्ये चैव कला भवेत् ॥

· · ·

तत्र त्रिंशदहोरात्रा

· · ·

मासस्तु वरवर्णिनी ।

· · ·

आध्यात्मिको मासः ते प्राणचारात्मनाऽत्रि-

· · ·

शदहोरात्रा बाह्याब्द्रिशक्काष्ठा:, तेन ईहशेनान्तरेण मासेन बाह्यकलाख्य एव कालो भवति ।

· · ·

वक्ष्यति चैकादशे

· · ·

'त्रिंशक्काष्ठा: कला द्वेया........... ।' (११।२०१)

· · ·

इति । एवशब्द: कलाशब्दानन्तरं योज्य: ।

· · ·

वरं वर्णीयति सर्वोत्तमं परं तत्त्वं परामृशतीति

· · ·

वरवर्णिनी ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

किंचिद्वाध्या्तिमकैः मासैर्हादशभिश्रैव बाह्योऽथ घटिका भवेत् । तदेव स्फुटयति शतानि त्रीण्यहोरात्रः षष्टिरेव तथाधिका । वर्षमेतत्समारु्यातं बाह्ये वै घटिका च सा ॥५१॥

· · ·

[ Sutra 52 ]

सषष्टित्रिशत्प्राणापानचारा बाह्या घटिका । यतोऽडसौ षष्टिश्वशकाणि, चषकं च षट् प्राणापानचाराः ॥ ५२ ॥

· · ·

[ Sutra 53 ]

एवमुक्तरूपाध्यात्मिकवर्षकलिताः घटिकाः षष्टिस्वहोरात्रे बाह्ये तु प्रवहन्ति वै । ता एवान्तरचारेण षष्टिः संवत्सराः स्मृताः ॥५३॥ बाह्यघटिका आनन्तरं वर्षमिति विभक्तमेव । अतस्ताः षष्टिसतावन्त्येवान्तराणि वर्षाणि सूक्ष्मकालगत्या । अत एवैकत्र प्राणचारे

· · ·

[ Sutra ५३ ]

षट्चक्रबुदोदय, - इति परा कालसि्यतिरगे स्फुटी-भविष्यति ॥ ५३ ॥

· · ·

[ Sutra ५४ ]

अथ षटिषटिकात्मसु वर्षेषु प्राणसंख्यां पुनस्तेषु । कथयाम्यधुना तव । षट् शतानि वरारोहे सहस्राण्येकविंशति: ॥ ५४ ॥ अहोरात्रेण बाह्येन अध्यात्मं तु सुराधिपे । घटिकायां षटिषटिविशती प्राणचाराणामू, इति मणणया षटिषटिकासंख्ये बाह्येऽहोरात्रे-ध्यात्मे आत्मनि तद्‌आश्रयेण प्राणचाराणामेव संख्या भवति ॥ एवंहीशी

· · ·

[ Sutra ५५ ]

प्राणसंख्या समारव्याता ज्ञातव्या साधकेन तु ॥ ५५ ॥ एवं प्रोक्तवक्ष्यमाणव्यास्तिसतत्त्वेन प्राणहंसे सदा लीन: साधक:

· · ·

[ Sutra २०६ ]

लीने निभालनया विश्रान्तः । तथा प्राणभूमिन्यगभावेन शक्तपदसमावेशादेवमौ परतत्त्ववित् । भवति ॥ तदा च तस्यायं जप उदिष्ठः सिद्दिसुक्तिफलप्रदः ॥ ५६ ॥

· · ·

एहि प्राणो निरींीतविश्वमात्रवीयंभूतहंसश्रयत्वादंश इति । तत्र यो लींनः, स प्राणसंख्ययैव सदैतावजपयुक्तो भवति । यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'पदं ह्रतनि दिवारात्रम्‌ सहस्राण्येकर्विशतिः । जपो देव्या: समुदिष्ठः सुलभो दुर्लभो जपेः ।।' (१५६) इति ॥ ५६ ॥

· · ·

'सिद्धिसुक्तिद:' इति यदुक्तं, तद्रिभजति अधःप्रवहणे सिद्धिहेत्पदं यावदागतः । मुक्तिश्चैव भवेदूर्ध्वे परतत्त्वे तु सुव्रते ॥ ५७ ॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

एतच्च 'यदा करोति सृष्टिं च'............ १. इत्यादौ विततस्य निर्णयात् ॥ ५७ ॥

· · ·

तदेवमुक्तव्यासिज्ञानपूर्वं प्राणहंसे लीनतया परतत्त्वविदो योगिनः सर्व एव कालस्तत्प्ररोहप्रकाञ्चाहगनुभवमय एव भवतील्याह मनोड्प्यनयत्र निक्षिप्तं चक्षुरनयत्र पातितम्‌। यथा प्रवर्तते प्राण-स्वयलादेव सर्वदा ॥ ५८ ॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

तथेति मध्येsध्याहार्यम्‌। तेन यदप्यन्तःकु-तयो बहिष्कृतयः स्वाधीये प्रहता:, तथापि परतत्त्वविश्रान्तिपरत्वेन प्राणव्याप्तिज्ञस्य तथा तेनैव परविश्रान्तिप्रदेन प्रकारेण 'प्राणो' हंसामा मध्यमः 'अयत्नादेव' स्वरसत एव सर्वदा 'प्रवर्तते' वहति ॥ ५८ ॥

· · ·

एतदेवोपोढलयति नास्योचारयिता कश्चित्‌स्पतिहन्ता न विद्यते ।

· · ·

[ Sutra ५९ ]

स्वयमुच्चरते हंसः प्राणिनामुरसि स्थितः॥

· · ·

'हंस:' प्राग्यावर्णितसतत्त्वपरानिष्कलभद्रकः, तदधिष्ठितस्वानमध्यमः प्राणोडपि निर्गंततयाहिसारः 'स्वयमुच्चरते' अशेषं वाच्यवाचकक्रममूलद्रुय परमाभेदसारमहामंत्रवीर्यात्मना स्फुरति । यतोऽस्य न कश्चिदुचारिता प्रतिबन्ता वा आस्ति, अस्यैव सर्वकर्तृत्वेन परमात्मरूपत्वात् । अत एव चायम् 'अनाहत:' इत्युद्दोष्यते इतरवर्णवत् स्थानकरणाभेदात्‌नाभव्यकत्वादनस्तमितत्वाच्च । स चायं 'प्राणिनामुरसि' हृदये जीवितस्यापि जीवितभूतः स्थितः । केचिदेव स्ववधानधना एतत्सत्तामाविशान्ति ॥ तदित्थं परतत्त्वावहितसाधकजननिष्प्रपञ्चमानसत्त्वरसङ्क्या तु एषा ते कथिता मया । आध्यात्मिकीति शेषः । त्रिंशत्प्राणचारा आध्यात्मिको मासः, षट्चत्वारिंशका तु त्रिशती वत्सरः—इति हि निश्चितमेव ॥

· · ·

[ Sutra ६० ]

इदानीमत्रैव प्राणचारे चन्द्रसूर्योपरागं तु कथयामि ततः परमु॥ ६० ॥

· · ·

[ Sutra ६० ]

साधकस्य मुक्तिमुक्तिफलप्रदामिति स्थितमेव ॥ ६० ॥

· · ·

[ Sutra ६१ ]

तत्रादौ अहोरात्रस्तु यः प्रोक्तः प्राणेडस्मिन्सुरसुन्दरी। स एव पक्षहितयं मासं च कथयामि ते॥ ६१ ॥

· · ·

[ Sutra ६१ ]

अविभागेनेति शेषः । त्रिंशत्प्राणचाराः॥६१॥

· · ·

[ Sutra ६२ ]

तत्र कृष्णपक्षं तावत्पक्षसंधिप्रदर्शनपूर्वं निरूपयति तुट्यर्घं वाप्यर्घश्रोग्र्धं विश्रमः परिकीर्तितः । मध्ये पञ्चदशोक्ता या- स्तिथयस्ताः प्रकीतिंताः ॥६२॥

· · ·

[ Sutra ६२ ]

अध उद्ध्वं च यतुर्दर्धं पूर्वमहोरात्रोदये पूर्वपरसंध्यात्वेनोक्तं, स एवेह विश्रमः पक्षसंधित्सेन कीर्तितः। यास्तु मध्ये पञ्चदश तुटयः, ता एव प्रतिपदाव्यास्थितयः ॥ ६२ ॥ अत्र च पक्षसंधितुदर्धमुत्कृष्टं, प्रतितुद्वहोरात्रविभागमाह

· · ·

[ Sutra ६३ ]

प्रथमोदये तु हत्पद्म- तुदर्धं तु दिनं भवेत् । द्वितीये चैव तुर्दर्धे यदा चरति शर्वरी ॥ ६३ ॥ हत्पद्मादित्युपलक्षणम्। तेनैकैकस्यास्तुटेः साधिपादाजुलपरिमाणमध्यमध्ये दिनं प्रकाशरूपं, परं तु विश्रान्त्यात्मा रात्रिः। यत् इयं भवती संवित्प्रकाशानन्दमयी, ततः यत्र यावत्तावन्मया वेद्यवेदकविश्रान्तिरूपौ प्रकाशानन्दावाभास्येते, तत्र तावद्रूपे एव दिननिशे। तथा च मशकादौ सदाशिवादौ चाव्यल्पातिविततत्कालत्वं तयोयुक्तमेव। एवं च प्रतितुदर्धं वक्ष्यमाणक्रमेण तदंशेष्वपि वा त-

· · ·

[ Sutra ६३ ]

वाभासमानौ दिननिशाभेदं समुचितं प्रमाणं प्रति भासयत एव । कदाचिच्च प्रकाशस्याधिक्यं, कदाचिच्च विश्रान्ते:, कदाचिच्चो: साम्यमिति कृत्वा दिननिशयोवैश्वर्यं च भवत्यन्तर्बहिहि:। 'यदा चरति' इति सूत्रांशादनन्तरं तदेत्यध्याहार्यम् ।

· · ·

[ Sutra ६४ ]

अत्र च दिनरात्रिभेदे राशयो ग्रहणक्षत्राण्युदयन्ति यथाक्रमम् । पारमेश्वऱ्या हि संवित् या याहरी दिनादिव्यवस्था क्रियते, तां सर्वे ग्रहादयोऽनुवर्तन्ते । तदित्थम् आसिन्नेवमहोरात्रे पूर्ववच्च व रानने ।

· · ·

तुट्टिभ: पञ्चदशाभि: पक्ष: स तु विधीयते । 'अखिन्न' इत्यन्तरे । 'एवम' इति तुट्टिधोरधिकलनया । 'पूर्ववत' इति सुसूक्ष्मया दृष्ट्या । 'पक्ष:' इति कृष्ण इत्यर्थात् ।

· · ·

[ Sutra ६५ ]

अथात्रैव पक्षे आमावस्यप्रातिपदतिथ्यंशमेलनप्रकटनेन सूर्यग्रहं निर्णयेनिष्ठितिथिच्छेदवृद्धी दर्शयति । तिथिच्छेदे ऋणं ज्जेयं ऋद्धौ चैव धनं भवेत् ॥ ऋणं चैव भवेत्कासो निःश्वासो धन उच्चते । 'ऋणं' प्राणवाहस्य किंचिदल्पकालता कासवशाद्वाति । तथा सति ज्ञानत: धामन्-मावस्योंडश: प्रतिपत्स्थानं प्रसरति । एतच्च दर्शयिष्यमाणसूर्यग्रहणोपयोगि । निःश्वासवशात् किंचिचिरकालता अपानचन्द्रस्य धनं, तथा सति पूर्णमास्युदयश्र्चन्द्रग्रहोपयोगी भवति ॥

· · ·

[ Sutra ६६ ]

प्रकृतं तु कृष्णपक्षोर्ध्वचारण संहार: संक्षयो भवेत् ॥ ६६ ॥ य: संहार:; स एव प्रवेशितपूर्वीप्राणावस्थितमे-यच्चन्द्रस्य प्रतितुवैकैककलाक्रमेण अमाव-

· · ·

[ Sutra ६६ ]

स्यांतं पञ्चदशकलानां संक्षय इत्यर्थः। तदुक्तं श्रीकामिकायाम् 'अमृतं चन्द्ररूपेण द्विधा पोडशाधा पुनः। पिबन्ति च सुराः सर्वे दश पक्ष पराः कलाः ॥ इति । द्विधेति कलापञ्चदशकभित्तिभूतातिस्वच्छहरूपतया हृदयमानसितपक्षपञ्चदशकलात्मना चेत्यर्थः

· · ·

[ Sutra ६७ ]

यत ईहदृक् कृष्णपक्षः, ततः श्रृङ्करकराणि चै तत्र कुर्वन्तिस्सिद्धिमवाप्नुयात् । शुभकरमाणि कृष्णे च न च सिद्ध्यन्ति सुव्रते ॥ चकारौ तुशब्ददेवशब्दयोरर्थे। इह 'यदन्तस्तद्रहिः' इति स्थित्या यद्दानन्तरे दिनरात्रितत्संध्यापक्षमासादिके फलमुक्तं, तत्तथाह्येषपि ततस्तथैवति मन्तव्यम्

· · ·

अथान्तरीममावस्यां दर्शयति शक्तिं वै विशाति प्राणे या तुटिस्तु विधीयते ।

· · ·

[ Sutra ६८ ]

अमावस्या तु सा जेया कृष्णपक्षे वरानने ॥ ६८ ॥

· · ·

'शक्ति:' ब्रह्मरन्ध्रस्थानं 'टुटी:' इति प्रक्षीणचन्द्रा पञ्चदशी । अत एवामावास्यायां पोड़इयां तुटौ वसनात् तद्विस्रवलबल्मनादमावस्या सा जेया ॥ ६८ ॥

· · ·

अथ पूर्वमासूत्रितं पक्षसंधिं स्फुटयति शक्तेरमध्येोर्ध्वभागे तु तुत्र्यर्धं यत्प्रकीर्तितम् । पक्षसंधिस्तस्वसौ जेयः

· · ·

ब्रह्मरन्ध्रादुद्व्थिततया: शक्तेरमध्ये त्वक्स्थानं त्वक्शेषस्तु केशस्थानेमूर्ध्वमेकमेव तुल्यर्धं यत्, स पक्षयो: कृष्णचुक्रुयो: संधि: । यदेव हि प्राणस्यान्यं तुल्यर्धं, तदेवापानस्याद्यं भवतीत्यतदुभयोस्‍तुल्यर्धोन्मक देशत एकमेव तत्‍व्यधेद्ध्रचवाकालं संधिपदम् ॥

· · ·

[ Sutra ६९ ]

अथात्र सूर्यग्रहणं दर्शयति अमावस्यार्धप्रतिपदा ॥ ६९ ॥

· · ·

तिथिच्छेदेन वै तत्र सूर्यस्य ग्रहणं भवेत् ।

· · ·

प्राकृताक्रमात् तिथिच्छेदेन यदा अमावस्येति तत्संबद्धः पक्षसंध्यार्धकालः स्वस्मिन् सन्ध्यातुटिभागे प्रतिपत्कालेन सह भवति, तदा सूर्यग्रहणं भवति ॥

· · ·

यतः

· · ·

[ Sutra ७० ]

रविबिम्बान्तरे देवी चन्द्रबिम्बं तदा भवेत् ॥ ७० ॥

· · ·

[ Sutra ७१ ]

तदन्तरे भवेद्राहु-रमृतार्थी व रानने । अमृतं र्वते चन्द्रो राहुश्च प्रसते तु तम् ॥ ७१ ॥

· · ·

पीत्वा त्यजति तद्रिम्बं तदा मुक्तः स उच्यते ।

· · ·

तदेतत् प्रतिपदोडमावस्याभागसंघे 'रविबिम्बान्तरे' प्राणमध्ये 'चन्द्रबिम्बम्' अपानः प्रविशेत् । पूर्वोक्तनीत्या च चन्द्रसहचारी राहुः

· · ·

[ Sutra २१६ ]

सूर्यसंस्पर्शविलीनं चान्द्रममृतं 'पीत्वा' कञ्चित्कालमाखाय अपानरूपं चन्द्रबिम्वं खसंभवन्धाति मुखे निधाति । इदमंत्र सतत्त्वम् । प्राणार्कमानहृतहृितमेयचन्द्रविद्रावितामृतरसोत्सुकितः खमात् । स्वांशोःआकर्षणात् एव रविं रसं तु पुण्ये ग्रहेद्र रसयेत्यघघटनज्ञः ॥ एवमन्तरिव बहिरपि अनयैव युक्त्या भवेत् ॥ आदित्यग्रहणं चैव लोके तदुपदिश्यते ॥ ७२ ॥

· · ·

ततो ज्योतिःशास्त्रोक्तप्रक्रियया राहुरादित्यचन्द्रौ च त्रय एते ग्रहा यदा । हृश्यन्ते समवायेन तन्महाग्रहणं भवेत् ॥ ७३ ॥

· · ·

महत्त्वमेव व्यनक्ति स कालः सर्वलोकानां महापुण्यतमो भवेत् ।

· · ·

[ Sutra ७४ ]

तथाच । तत् स्नानं तथा दानं पूजाहोमजपादिकम् । यत्कृतं साधकैर्देवि तदनन्तफलं भवेत् । 'अनन्तम्' अपरिच्छिन्नं मोक्षाख्यं फलं यस्य । यदृक्ष्यति 'मोक्षश्चैव पुनर्भवे.................' ( ७८४ ) इत्यादि ।

· · ·

[ Sutra ७५ ]

एवं कृष्णपक्षं सूर्यग्रहणं च प्रदर्श्य, शुक्लपक्षं चन्द्रग्रहणं च ऋमादादिशति देवः । तां चैवार्थतुटिं त्यक्त्वा शुक्लपक्षोदयो भवेत् ।

· · ·

[ Sutra ७५ ]

'ताम्' इति यत् सूर्यग्रहणं दर्शितम्, 'शुक्लपक्ष:' अपानचन्द्रोदयरूपः ।

· · ·

तदाह । शक्तिगर्भोदधः सृष्टिस्समाहृद्रिः प्रजायते ।

· · ·

[ Sutra 76 ]

‘शक्तेर्गर्भः' कुण्डलाकारता, सा हि शि-म्बिकारूपतया स्वातन्त्र्यशेषं विश्वमासूय 'अधः' इति हृदयपद्मार्चनं तदेव सृजति । अत एव वृद्धि: कमात्क्रममपानचन्द्रपरिपुष्टिरूपा तथा वृद्धिर्‌निः श्रासात्मकधनरूपा जायते अत्र कास्क्रमेण तिथिच्छेदस्याभावात् ॥ यत एवम्, अतः तदारभ्य च कर्माणि शुभान्यभ्युदयानि च ॥ ७६ ॥ ध्यानमन्त्रादियुक्तस्य सिद्ध्यन्ते नात्र संशयः ।

· · ·

[ Sutra 77 ]

‘तदारभ्य' इति शक्तिगर्भोखरूपमवष्टभ्य, ‘शुभानि' आप्यायनादीनि कर्माणि ‘अभ्युद्‌यानि च' तत्फलानि च ॥ अत्र शुक्लपक्षे दिननिशाविभागं प्रदर्शयति प्राणहंसो यदा प्राप्त-स्तत्त्वधस्तां प्रथमां तुटिम् ॥७७॥ पूर्वमर्धं त्वहः प्रोक्तं तुट्यर्धमपरं निशा ।

· · ·

८० खो] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताल्यटीकोपेतम्। २१९

· · ·

'प्राणहंस:' इति प्राग्वत्। 'अध' इति संधि-

· · ·

तुर्वर्धात् 'प्रथमां तुटिं' शुकुपक्षप्रतिपदूपाम्।

· · ·

यदाश्रयद्वयंगान्त तदेवोर्ध्वाधरौकम्। अह्नः-

· · ·

शापविभागः प्राग्वदेव । एवं द्वितीयादितिथि-

· · ·

स्वापि मन्तव्यमू ॥

· · ·

[ Sutra ७८ ]

किंचात्र

· · ·

[ Sutra ७८ ]

राशयो ग्रह ऋक्षाणि

· · ·

[ Sutra ७८ ]

योगाश्र करणानि च ॥ ७८ ॥

· · ·

पूर्ववत्क्रमयोगेन

· · ·

तान्युद्यन्ति त्वहर्निशम्।

· · ·

गतार्थमेतत् ॥

· · ·

[ Sutra ७९ ]

या चेयं प्रथमा तुटिः

· · ·

[ Sutra ७९ ]

प्रतिपत्सा तु विज्ञेया

· · ·

[ Sutra ७९ ]

अत्र

· · ·

[ Sutra ७९ ]

चन्द्रश्रैक्कलो भवेत् ॥ ७९ ॥

· · ·

किंच

· · ·

द्वितीयायां द्वितीया तु

· · ·

ऋद्धिमेति क्रमेण तु।

· · ·

[ Sutra 80 ]

'द्वितीयायाम्र' इति तुटौ । 'द्वितीया' इति कला । एता एव तुटयः तिथयश्रैवमारभ्य यावत्पञ्चदशी तुटिः ॥ ८० ॥ भवति ॥ ८० ॥ सा च पञ्चदशी पौर्णमासी तु विज्ञेया तिथिरेव साधकेन तु । 'मा:' चन्द्रः पूर्णोऽस्यामिति कृत्वा, अत एवैहिकसिद्धिं साधयति । तेनैषा साधकैरुक्तवक्ष्यमाणव्यतिसारतया ज्ञातव्या ॥

· · ·

[ Sutra 81 ]

अतश्व तत् पूजा जपो ध्यानं संपूर्ण सफलं भवेत्॥ ८१ ॥ एहिकफलमिव्यर्थात् ॥ ८१ ॥

· · ·

यतः संपूर्णश्व भवेतस्यां चन्द्रो वै चारुलोचने ।

· · ·

८३ को॰] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोद्योतचोतार्क्यटीकोपेतम् । २२१

· · ·

चो ह्यर्थे । 'चन्द्रः' अपानः ॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra ८२ ]

तस्याश्वार्थतुटिर्या तु पक्षसंध्या तु सा स्मृता ॥ ८२ ॥

· · ·

प्राग्वदेव । 'तस्या:' इत्यवधौ पश्चमी ॥

· · ·

कृष्णपक्षसंध्याशब्दवाच्यस्य पक्षसन्धे: पूर्ववदेव

· · ·

तस्यार्थे पौर्णमासी तु प्रतिपदर्धेन संस्थिता ।

· · ·

प्रतिपद: संबन्धिना 'अर्धेन'ति तृतीया सार्थे ॥

· · ·

[ Sutra ८३ ]

इस्थं च प्रागुक्तव्यास्यैव हुतप्नासंधिमध्ये तु सोमस्य ग्रहणं भवेत् ॥ ८३ ॥

· · ·

संधिमध्ये-प्राणापानसंधिस्थानम् । हृद्-मत्न तत्वम्-

· · ·

'शक्तिसंभृतसुधारसक्रम-तर्पर्णमिन्दुमणिराहराहरन ।

· · ·

[ Sutra ८३ ]

इति। तदेतत्‌ अन्तरिव बहिरपि। आदित्येन विना लोके सोमग्रहणमुच्यते। प्रतिपत्सन्ध्यात्र दूरस्थार्कस्पृष्टेऽपिन्दौ रात्रावर्काभावात्‌, सूर्यग्रहणे तु पार्वणन्दुकलयार्कः संसृष्ट्यत एव ॥

· · ·

[ Sutra ८४ ]

किंच तत्रैव च महत्पुण्यं ध्यानहोमजपादिभिः ॥ यथोर्ध्वपदे आदित्यग्रहणं मोक्षप्रदतया महापुण्यं, तथा ‘तत्रैव’ इति मध्यमधामप्रवेशक्रमलब्ध्वा हृदये चन्द्रग्रहणमाहिकीजमसिद्धिप्रदतया महापुण्यम्‌ ॥ नच केवलं मध्यधामनि चन्द्रसूर्ययोग्रहणं, यावत्‌

· · ·

[ Sutra ८५ ]

पक्षहयेपि देवेशि ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । नानासिद्धिप्रदं होत- त्साधकस्याभियोगिनः ॥ ८५ ॥

· · ·

'पक्षहये' दक्षे वामे च मध्यवदेव ग्रहण- द्वयम् । 'नाना' इति ऋऋसौम्यसिद्धिप्रदम् । 'अभियोगिनः' उद्युक्तस्य ॥ ८५ ॥

· · ·

सुमुक्षोस्तु मोक्षश्र्चैव पुनर्भद्रे पक्षहयसमुज्जितः ।

· · ·

चशब्द एवशब्देन सह नियतविषयतया तत्त्वे श्वरपदव्यायादिरूपमुत्तमं भोगं समुच्च- नोति । तेन पक्षहयोज्झतो मध्यमार्गश्व यो मोक्षः, तदूदूर्ध्वे सूर्यग्रहणे मोक्ष एव, हृदि तु चन्द्रग्रहणे भोगो मोक्षश्व ॥

· · ·

[ Sutra ८६ ]

अतश्व यो मोक्षार्थी पक्षहयं परित्यज्य पूर्वोक्तकरणेन तु ॥ ८६ ॥

· · ·

[ Sutra ८७ ]

उन्मन्यान्ते स्थितो नित्यं परतत्त्वावलम्बकः । परित्यज्य त्वधः सर्वे ध्यानमास्थां योजयेत् ॥८७॥

· · ·

तस्य मुक्तिर् न संदेह- स्वन्यथा सिद्धिभाग्भवेत् । पूर्वेक्तं करणं दिव्यम् परा वृत्तिरुत्ता ल- क्ष्यते च । अधस्तनं सर्वसुनमनान्तं 'परित्यज्य' तत्समासीकृत्य । 'ध्यानं' परतत्त्वविमर्शः । 'अ- न्यथा' इति-दक्षवामपथोर्ध्वस्थितः ॥८६-८७॥

· · ·

[ Sutra ८८ ]

मध्यपथग्रहणं चैतहुल्लभम्, इतरतु सुल- भमेव,-इत्याह पक्षद्वयेडपि ग्रहणं भवेदै सर्वदेहिनाम् ॥ ८८ ॥

· · ·

'देहिनाम्' इत्यनेन मितयोगिनामस्यान्तं देहप्रामात्रभिमानस्वमिति दर्शयति ॥ ८८ ॥ एवमेतत्समाख्यातं यावदायुर्‌वरानने ।

· · ·

[ Sutra 49 ]

'एतत्' इति सावधानसंचेत्यं ग्रहणम्‌ ॥ अत्रैवाध्यात्माहोरात्रे त्वथाब्दोदय उच्यते ॥ ४९ ॥

· · ·

तमाह

· · ·

[ Sutra 50 ]

हुत्पत्तादूदर्वपर्यन्तं राशायः षड्‌ व्यवस्थिताः । 'राशयो' मकराद्याः ॥ षट्तिंशदजुले चात्र अजुलैः षडिरेकको हुत्पत्त्याच्चाव शक्तितः ॥ ५० ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

'एकैक:' इति राशिः ॥ इस्थमस्मिन्षट्त्रिंशदजुले षण्मासोदरे अजुलै अजुलै ह्यात्र तिथयः पञ्च संस्थिता । तस्याप्यर्धे दिनं पूर्व- मपरार्धे निशा भवेत्‌ ॥ ८९ ॥ तस्य अजुलपञ्चभागावधेस्तिथे: ॥

· · ·

[ Sutra ९२ ]

अत एव षट्त्रिंशकास्तिथीनां ये तेडहोरात्रास्तु मासिकाः । त्रिंशता तैरहोरात्रैर्द्विपक्षो मास उच्यते ॥ ९२ ॥

· · ·

पक्षजुले राश्युदयस्थाने त्रिंशदहोरात्रस्य मासस्य निष्पत्तिर्भवतीत्यर्थः । 'द्विपक्षः' इत्यने- नेदमाह—यथातोडपि तत्‌तन्माससाध्यकोर सौम्य सिद्धार्थकृष्णशुक्लपक्षाभ्यां सुषूदमदर्शा यो- गिनानुसर्तव्यमिति । अत एव वर्षसाध्ये विधो तत्‌तन्मासकार्यं कर्म बाध्वान्तरमासैककारानु- शरणपूर्वं योगिनानुष्ठातव्यमिति वर्षोदयेड- भिप्रायः ॥ ९२ ॥

· · ·

तदित्थं मासि राश्युदये होष अधोर्ध्वप्राणसंचरे । ऊर्ध्ववदधःप्राणसंचारेऽपि एष एवमादि: कमो ज्रेय इत्यर्थः ॥

· · ·

क. ग. पु. अजुमन्तव्यमिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra 93 ]

अथ राश्युदयं विभागेनादिशतिमासप्रभेददर्शनाशयेन हृदयादुदयस्थान-त्संक्रान्तिर्न्तर्मकरे स्थिता ॥ ९३ ॥

· · ·

[ Sutra 94 ]

षडडुलान्यधस्त्यकत्वा कुम्भे संक्रमते पुनः । कण्ठोर्ध्वे द्वाडुलं तक्त्वा मीने संक्रमते पुनः ॥ ९४ ॥

· · ·

[ Sutra 95 ]

गलोर्ध्वावत्तालवन्तं त्यक्त्वा मेषेडथ संक्रमेत् । नासान्तं यावत्संक्रान्ति-रहुलानि षडेव हि ॥ ९५ ॥

· · ·

एषा वै विषुसंक्रान्ति-रुतरे संस्थितावशिता । 'उदयस्थानात्' इति मन्त्रोच्चारणाभूमे: । 'संक्रान्ति:' इति प्राणार्कस्येल्यर्थात, अत एव माघादिमासक्रमोऽत्र स्थितः । 'षडडुलानि' इति काकाक्षिवत् । 'विषुसंक्रान्ति:' विषुवत्सं-

· · ·

२२८

· · ·

स्चछन्दतन्त्रम् ।

· · ·

[ ७ पटल' ]

· · ·

ऋान्तः। 'उत्तरे' इति उत्तरायणे ॥

· · ·

एतच्च प्राग्वत्पारलौकिकादिसि क्रादन्तयेतिं ज्ञेयम् । तदाह

· · ·

[ Sutra ९६ ]

जपहोमार्चनध्याना- न्महाभ्युदयकारिका ॥ ९६ ॥

· · ·

एषा विषुवत्संक्रान्तिरियर्थः । अत्रापि प्राग्वदन्तरिव बाह्यासंक्रान्तिष्वपि तत्फलप्र- दत्वं स्मर्तव्यम् ॥ ९६ ॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra ९७ ]

नासाग्रं तु परित्यज्य प्राणहंसो वृधे चरेत् । घडङ्कुलानि सन्त्यज्य संक्रमेन्मिथुने पुमः ॥ ९७ ॥

· · ·

'घडङ्कुलानि' इति काकाक्षिवत् । 'शक्त्यन्तं' यावदध्वानं संक्रान्तिमिंथुने स्मृता । न्तं द्वादशान्तम् ॥

· · ·

[ Sutra १०१ श्लो॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोद्धोतार्व्यटीकोपेतम्। २२९ ]

एतदनुवदनं फलं पर्यवसायि दर्शयति मकरादि समारभ्य मिथुनान्तं च सुव्रते ॥ ९८ ॥ उत्तरायणमत्रै- दैहिकीसिद्धिवर्जितम् । उत्तरीयतेऽनेनेति व्युत्पत्या उत्त्रमयनम् ॥ ततश्श तस्थानं ध्यानं तथा दानं पूजाहोमजपादिकम् ॥ ९९ ॥ साधकाग्नौः कृतं यच्च सहस्रानेकधा भवेत् । इह जन्मनि नाम्रोति परत्रैवोपतिष्ठते ॥ ९० ॥ साधकादीनां पुत्रकादीनां चात्र ज्ञानाद- करणाद्देहान्ते भोगो मोक्षश्शाभीष्टो भवति ॥ 'इह जन्मनि नाम्रोति' इत्यत्र हेतुमाह दिनानि तत्र वर्धन्ते मकरादिमिथुनान्तिकम् ।

· · ·

[ Sutra १०१ ]

तत्काले संहरेद्दीर्यं जगत्यसिंश्वराचरे ॥ हंसेा रशिमभिराकृष्य गर्भस्थं कारयेतु तम् ।

· · ·

'तत्र' इत्युत्तरार्धणे । दिनवृद्धिमेयग्रहणभ्यासेन विश्रान्तिभागानादरात् । 'वीर्यं' विश्वस्थाप्यायनकरं रसम् । 'हंस:' अनाहतनादो-न्तः, बहिस्तु सूर्यः । 'रशिमभि:' अन्तर्मुखीभू-ताभिर्विमर्शमयीभिरिन्द्रियदेवोभिरन्तः, बहि-स्तु प्रभाभिः । 'संहरेत्' इति व्याचष्टे-'गर्भस्थं' शक्त्यन्तर्गतं 'कारयेत्' कुर्वतो रशमीन्नि-युक्ति ॥

· · ·

[ Sutra १०२ ]

तत्त्वक्त्वा गर्भस्थानेकधारूपं यदृढहीतं पुरातनम् ॥ कर्कटादः समारभ्य सर्वे वर्षति तत्पुनः ।

· · ·

'कर्कटाद:' इत्यपानोदयस्थानात् । 'तत्' इति कीर्यम् ॥

· · ·

[ Sutra १०३ ]

यत एव प्राणोदयो वीर्यसंहारकृत् तस्मादारभ्य मकरद्रुचानहोमजपादिकम् । परलोकनिमित्ताय तदनन्तफलं भवेत् । पूर्वोक्तानुवादोऽयम् ॥

· · ·

[ Sutra १०४ ]

अत्रैवोत्तरायणे साधकस्य मन्त्रसेवार्थं जपादावान्तरस्थानविशेषात्मकालविशेषाश्रयेणो- द्वारमादिशाति पुरुषार्थानिमित्ताय मन्त्रग्रहणतं च यत् । मीनादावारभेत्सर्वमन्त्रसिद्ध्यर्थमात्मनः ॥

· · ·

पुरश्श्र्योः प्रथममेव, मन्त्रग्रहपूर्वं व्रतं नियतजपादिकरणम् । अष्टाङ्गुलात्मकण्डदेशादङ्गुलद्वयलक्षणा उभयं बाह्यन्तं पडङ्गुलमात्रस्थितनम्, एतदादौ शक्त्यवाधिमिथुनस्थानान्ते । अतः प्रभृति हृकारमकारयोगात् परस्य निष्कलस्य मन्त्रत्वमिति पूर्वमुक्तम् ।

· · ·

[ Sutra ३३२ ]

'मत्स्यवलनसंयोगात्तालरन्ध्रे न्यवस्थितौ ।' इति च श्रीत्रिकसारे निरुपितत्वादत्र शक्ते-र्मीनवक्त्रपुच्छाच्छोटनेन ताल्लबिलाक्रमण-त्तद्तरसाक्षादनतः साधकसंविदः सरस्वतापा-दनेन भाविफलं प्रति अदूरीभावापादनादेव-मुक्तकम् ॥ युंकं चैतत्, यतोऽत्र बाह्येऽपि तरवो लोके ऋतुषु टूषसमीरितम् ॥ १०५ ॥ कुसुमानन्दमायान्ति कुसुमायुधदीपकम् ।

· · ·

[ Sutra १०५ ]

'तरवः' कुरककाद्या अपि मीन्संचारात्मक-वसन्तत्प्रभृति कुसुमविकाससमममनन्दं प्रापुवन्ति । तं च ऋतुषु टूषे समीरितम्, वसन्ते प्रथममुद्रिदिय अन्यत्रापि ऋतौ कुसुमानां प्रस-रात् । 'कुसुमायुधदीपकम्' इत्यनेन कामो-दीपनहेतुतामभिदधत्साऽऽह्लयेनान्तरस्यापि वसन्तस्य कामानां प्रति साधकत्वं ध्वनति । अत एव बहिर्यथा कुसुममेव फलोपादानं, तथा

· · ·

१०७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतौद्योतव्याख्याटीकोपेतम्। २३३

· · ·

नतरपि मीनादौ कम्मारम्भः कुसुमप्रतिमः साधकानामवइयमप्सितं फलमभिमुखं करोति, -

· · ·

इति कुसुमशब्दाभिप्राय: ॥

· · ·

अत एव

· · ·

[ Sutra १०६ ]

मन्त्रः कालानुरुपेण व्रतचर्यादिनेरितः ॥ १०६ ॥

· · ·

जेयबोधप्रदोपाश्र सिद्धिसक्तिप्रसाधकः ।

· · ·

'कालो' मीनाद्युदयः । 'व्रतम्' आराधननियमः । 'चर्यो' साधकोचितसमयाचारः ।

· · ·

आदिशब्दात्करणबन्धादिरुच्चारणोपायः । 'ईरितः' उत्तेजितः । 'जेयबोधो' मन्त्रवाच्यदेवतत्त्वसिज्ञानं, तेन 'प्रदोपः' तत्प्रकाशावभेदिविमर्शस्वारः ॥

· · ·

[ Sutra १०७ ]

मन्त्रः पूर्वसेवर्थम् अध्यात्मशब्दरूपात्मा षड्रसास्वादनेरितः ॥ १०७ ॥

· · ·

[ Sutra १०८ ]

हंसबोधप्रदीपस्तु गलके मीनमाश्रितः । अध्यात्मशब्दोऽनाहतध्वनिस्तत्परामर्शः । 'कियो धर्मेण हंसस्तु…' इति (७२९) इत्यत्र निर्णीतेऽन हंसस्य बोधेन व्यासिज्ञाने- नेदृशः । व्याख्यातमत्स्यवलननयाभ्या गले मीन- राशिसंचारं प्राप्तः, अथच षड्भीजे मोवोध्वाधः- कलात्मकमुखपुच्छाच्छोटनया प्रोच्छलन्मीन- रुपत्वम् 'आश्रितः' आरूढः । तत् एव च सर्वेन्द्रियाथ्रयप्राणाधिरूढेनात्मना ईरितो ल- म्विकारसास्वादाय प्रेरितः, ततः प्रभृति मत्रतां प्राप्तः सञ्चुचार्य इति यावत् ॥ एतदेवोपसंहारभङ्गया आदिति शब्दसंवेदनं तस्य स्फुटं ततत्र भवेत् ।

· · ·

[ Sutra १०९ ]

तदारभ्य जपात्तस्य सर्वमेव प्रवर्तते । मिथुनान्तं च देवेशि ततः सिद्धिः प्रजायते ।

· · ·

[ Sutra 209 ]

तथाहि-हृदयदुर्द्वाटितक्रमप्राणस्य प्रसरणान्मकरत्वं, कण्ठे कुसुमवदवस्थाकुसुमत्वं, ततः पूर्वापराच्छोटनेनोच्छलनान्मीनत्वं, ततोडपि हुड्युद्धवबन्ध्रमध्यबेदनान्मेषत्वं, तदनु द्वयसर्वषणाद्रुपत्वं, अनन्तरं शिवशक्त्युभयात्मकत्वानिमथुनत्वमिति ॥ २०९ ॥

· · ·

[ Sutra 210 ]

एवं प्राणे मिथुनान्तमुत्तरायणं निर्णीय, अपाने कर्कटादिधनुर्यान्तं दक्षिणायणं निर्णयेतुमाह सिहिद्धैररधोमुख: । कर्कटादौ स वर्षेतु तुलान्तं तालुकान्तरे ॥ ९९०॥

· · ·

[ Sutra २३६ ]

सह हंसेन वर्तते यः प्राणः स 'बिन्दुशकिस्थ:' इति 'यदा करोति सृष्टिं तु ऊर्ध्वे बिन्दुः प्रवर्तते ।' इत्युक्तकथासमन्वपदस्यः, सिद्धिप्रदत्वात्तहारः षड्जुलैश्वर्यभिश्वारैः 'अधोमुखो' ब्रह्मरन्ध्रकमेणान्तःप्रविष्टः, 'तालुकान्तरे' तालुमध्ये 'तुलान्तम्' इति कण्ठं षड्जुलं वर्षेत् ॥

· · ·

तदयावत् कण्ठादधस्ततो देही हृत्पद्मात्सर्वतो ब्रजेत् । 'सर्वतः' सर्वत्र देहे । हृदयस्यापानपूरणेन विकासितत्वात्पद्मप्रसवम् । 'हृत्पद्मात्' इति तदाश्रित्य ॥ यस्मादेवं तस्मादिहात्मसिद्ध्यर्थं पुष्ट्यर्थं चैव साधयेत् ॥१९॥ इहात्मनः सिद्धिरसिद्धनेव देहेऽणिमाद्या-विर्भावनं, 'पुष्टिः' वलीपलितादिप्रभावः ॥१९॥

· · ·

[ Sutra २३७ ]

किंच प्राग्वद्वहिरपि दक्षिणाणयनजे काले यस्यात्मषि: प्रजायते।

· · ·

'दक्षिणम' अनुकूलं देहभुवनाप्यायकरम् । ग्रीष्मोष्मशोषितानां तृणलतायुल्मादीनां वर्षा पुनरडुबोद्ग्रेदो यतो भवति, तस्माद्वाद्वा-भ्यन्तरैतत्कालैककारेण पूर्वोक्ता: सिद्धीर्ज-पादिना साधयेदिति संबंध: । नतु जप-प्रकरणे

· · ·

'जप: प्राणसम: कार्यो दिनस्थो मुक्तिकामिभि: । संहार: स तु विज्ञेय: शिवधामफलप्रद:॥ व्योम्नि प्राप्तो यदा नाद: पुनरेव निवर्तते । शर्वरी सा तु विज्ञेया हृदयं यावदागत: । सृष्टिरेपा समाख्याता सर्वसिद्धिफलोदया ॥' (२।४२)

· · ·

इति पूर्वं प्रविभाग उक्त:, इह तु दिनोद-यात्मकमीनोदयत: साधकस्य मन्त्रसिद्ध्यर्थं जपायुक्तं, तथा कर्कटादौ 'आत्मसिद्ध्यर्थं साधयेत्' इति प्रतिपादितं; तत्कथमेतत् । उच्यते। द्वितीयपटलप्रतिपादिते जपप्रविभागे स्थित एवमत्र विशेष उक्त:-साधकैर्‌मीनादिमि-

· · ·

शुनान्तविश्रान्त्या कलपोक्जपादिक्रमेण पूर्वसेवया मन्त्राः साधनीया‌स्तथा साधितास्तु प्रयोगकाले सिद्ध्यर्थं कर्कटादितुलान्तविश्रान्तिप्राप्तान्येन प्रयोज्या इति न काचिदत्र विचिकित्सा॥

· · ·

[ Sutra ११२ ]

अथ कर्कटादिषट्कमजुलविभागेन निरूपयति शक्त्यधो हृदये हंसः संक्रमेत्कर्कटे प्रिये ॥ ११२ ॥ पञ्चषडङ्कानि संत्यज्य सिंहे वै संक्रमेत्पुनः । षडङ्कैः पुनस्त्यकैः कन्यां संक्रमते पुनः ॥११३॥ नासिकाग्राच्च ताल्वान्तं त्यक्त्वैवं विषुवद्व्रते । तुलासंक्रान्तिरेषोक्ता दक्षिणं विषुवद्व्रते ॥ ११४ ॥ 'शक्ते:' साधनरूपाया अधो न्यापिनीशक्ति: । ब्रह्मरन्ध्रादिपदे कर्कट इव अधोवक्त्रो हंस:,

· · ·

[ Sutra ११४ ]

ततः सदाशिवपदे नदनप्रधानत्वात्सोषविश्वाक्रमणकारित्वाभ्यां सिंहः, ततः भूमध्यादौ बिन्द्वपकाशप्राधान्याहेतिकान्तियोगात्सर्वसाधारणप्रसरणारूपगतितश्र कन्याशब्दवाच्यः, ततस्तद्रूपि तालुमध्ये समत्वेनावस्थिततत्वात् तुलारूपः, साम्यादेव च विष्णुं व्याप्तिमर्हतीति कृत्वा विषुवच्छब्दाभिधेयः। पुनर्विषुवदिति पूर्वोक्तोक्तरविषुवतोडन्योंडय विषुवत्काल इत्यथे:॥

· · ·

अन्यत्वादेव च साधनं यत् कृतं तत्र इह जन्मनि कामदम्। तदित्यर्थात्॥

· · ·

[ Sutra ११५ ]

अतश्र मृत्योर्जयं तथा शान्तिपुष्टिं तस्मात्समारभेत। तस्मात्स षडूसाहारो गलाधः प्रीणयेतत्नुम्। एषोच्चमादिरूपा त्रिविधात्र सिद्धि:। स

· · ·

[ Sutra २४० ]

इति दक्षिणविषुवत्कालस्थस्तुल्यः। अत एवं त्रैहिकं कुरकर्म न फलति इति तत् सर्वरसंहारिपौष्मसाधिष्ठातृधन्विचारविश्रान्त्या कार्यमित्र्यर्थलभ्यसत्र ॥

· · ·

[ Sutra ११६ ]

षड्‌डुलानि त्यक्त्वा तु वृश्चिके क्रमते पुनः ॥ कर्णठोर्ध्वं हृद्‌डुलं त्यक्त्वा कण्ठाधःश्वतुरडुलम् ॥

· · ·

तालुतलादष्टादुलाल्कण्ठातष्टडुलानि स्यक्वा यत् प्रवेशापेक्षया ऊर्ध्वं प्राणोद्धासपेक्षया स्वधस्तनमडुलद्रयं त्यक्त्वा कण्ठाधःषड्‌डुले क्षेत्रे प्रथममहडुलचतुष्टयं, तत्र पूर्वोत्तरलद्वयेन सह षड्‌डुले वृश्चिकवन्त्रिशूलमवस्थाय शनैः शनैः प्रसर्पणाद् वृश्चिकः ॥

· · ·

[ Sutra ११७ ]

वृश्चिकं तु परित्यज्य धन्विसंक्रान्तिरुच्यते ॥

· · ·

[ Sutra २४९ ]

षडध्वादधस्तात्तु ध्रुविस्थश्वरते हृदि । 'अधस्तात्' इत्यध्यात्मं षडध्वभ्रंश्रियम्, हृदि 'चरति' विश्राम्यति । तत्र चायं हंसो बद्धलक्ष्यत्वादन्वीयुच्यते । तदित्थं हत्पदान्तं तु वै हंसश्वरित्वा ऊर्ध्वगोदयः ॥ ११८ ॥ पुनः प्राणवृत्ति श्रयतेऽर्थे: ॥ ११९ ॥ उपसंहरति मकरादिषु संक्रान्तौ द्वादशौवं चरत्सदा । अमुनोक्तक्रमेणैव आयुर्वे सर्वदेहिनाम् ॥ १९९ ॥ 'संक्रान्तौ' इति जातावेकवचनात् मकरादिषु या: संक्रान्तय:, तासु 'एवं' उत्तक्रमेण 'द्वादश' इति माघादीन्मासान् 'सदा' प्रति

· · ·

[ Sutra ११९ ]

प्राणचारं हंसश्वरेत् । किमवधीतयाह 'आयुर्वै सर्वदेहिनाम्' यावजीवमित्यर्थः: ॥ ११९ ॥

· · ·

अथ प्रभृत्य नियमितेन संक्रान्तिदक्षिणायनोत्तरायणादिपुण्यकाललाभान्त्तत्सिद्धिसमासादनमनायासेन जायते । तदेतद्वाहेएहिकामुष्मिकी सिद्धिरधमा मध्यमोत्तमा । साधकानामात्रस्थानां भवति ॥

· · ·

उपसंहृतौ

· · ·

अयनहृयमारक्यातं

· · ·

अत्र च मकरादिषु द्वादशसु कार्येस्य गभेत्वं, प्रोढभूविषयस्वं, प्रोढभूषकत्वमू, उद्भविव्यक्तवम्, उद्भवप्रारम्भः, उद्भवर्व, जन्म, सत्ता, परिणति:, वृद्धिः, हासः, क्षयश्व क्रमाद्वति । अतोडत्र जपादिक्रियताहगव फलं शृणु,-इति गुरवोऽभ्यधुः ॥

· · ·

यदा तु प्राणापानयातांयातपरिहारेण हदि द्वादशान्ते च विश्रान्तिः क्रियते, तदा

· · ·

९ ख० पु० । यावजीवितमिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १२० ]

मोक्षसिद्धिद्वयोगिज्झता ॥१२०॥ 'द्वयेन' भेदेन 'उज्जिता' अद्वयमयी महासाधकस्य भवतीत्यर्थ: ॥ १२० ॥ यतोसौ महासाधक: अयनद्रयपर्यन्त उन्मन्यन्ते

सदा स्थित: । यदा यदा अयनद्रयमाश्रयति, तदा तदा 'उन्मन्यन्ते' इति प्राणापानप्रशमपदे द्वादशान्ते हृदि च परतत्त्वानुभवे विश्राम्यति । यद्यपि पूर्वमुन्मन्यन्तता द्वादशान्त एवोक्ता, तथापि-हयनद्रयपर्यन्त उन्मन्यन्ते,-इत्यभिदधद्वाद-शान्ताविभिन्ना हृदि व्यासिरस्तीति दर्शयति । 'द्वादशान्ते च हृदये..........' इत्याग्रन्थोक्तकम् ॥

· · ·

[ Sutra १२१ ]

तत्रस्थो वै जपध्यान-न्मोक्षसिद्धिमवाप्नुयात् ॥१२१॥ जपध्यानप्रमुखं यस्तत्र परतत्त्व एव तिष्ठति विश्राम्यति, स मुच्यत इत्यर्थ: ॥ १२१ ॥

· · ·

अत एवेश्यसंभावेनैव मोक्षं गत्वा तु नागच्छे-त्प्रतिज्ञा भैरवस्य तु ।

· · ·

प्रतिज्ञा भैरवस्य, नतु श्रीकण्ठोमापत्यादेरित्यनेन सर्वथा द्वादशान्तहृदयोर्विश्रान्तिः कर्तव्या,-इत्यादिष्टम् ॥

· · ·

तथा द्वादशवर्षसाध्यमपि कार्यं सुसूक्ष्मतम-स्थित्या प्राण एव द्वादशवत्सरव्यातिमवगत्या-प्रयासेनैव साधकः साधयेदिति शिक्षयन्नाद-शाब्दोदार्यमादिशाते देवः

· · ·

[ Sutra १२२ ]

अस्मिन्नब्दोदये भूयो द्वादशाब्दोदयं श्रृणु ॥१२२॥

· · ·

[ Sutra १२२ ]

तत्र द्वादश चैत्राद्योब्दबद्माससमनस-माख्या: ॥ १२२ ॥

· · ·

[ Sutra १२३ ]

चैत्रसंवत्सरे यस्मा-न्मासानांमुदयो भवेत् । तदादि साधकैस्तस्मा-त्कर्तव्यं मन्त्रसाधनम् ॥१२३॥

· · ·

९ ख० पु० स्वात्मभावेनैव इति पाठः । ३ ख० पु० ममाणामुदय इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १२३ ]

'तदादि' इति चैत्रनामानं संवत्सरमादिभूतं कृत्वा ॥ १२३ ॥ प्रागुक्तचैत्रादिमासोदयकाल एवात्र चैत्रादिसंवत्सरादयकालः;-इत्याह द्वादशाब्दः स विज्ञेय-श्रैत्रमासाहरानने । अष्टाङ्कुलाकण्ठादडुलह्रयं यकृत्‌वा पड्‌जुलं यत्पाकू चैत्रमासस्योक्तं स्थानं, तदेक चैत्रसंवत्सरस्य ।

· · ·

[ Sutra १२४ ]

अथ लक्षणं तस्य वक्ष्यामि प्राणेडसिन्प्रविभागशः।११२४॥ तत्र संवत्सरेणैव अमुनोक्तेन सुनते । अहोरात्रस्त यः प्रोक्तो द्वादशांशं भजेत्प्रिये ॥१२५॥ द्वादश ते अहोरात्रा द्वादशाब्दे भवन्ति वै ।

· · ·

[ Sutra 126 ]

आन्तरेण प्राणसंवत्सरेण य आन्तरोडहोरात्रोज्ज्वलपश्वमभागपरीमाणस्तस्य द्वादशांशं द्वादशब्दोदयेऽहोरात्रो भजते । एवं चाऽऽजुलस्य पष्टितमोऽसौ भागो भवति । इत्थंमहोरात्रद्वादशाहोरात्रा भवन्ति । तथाच सत्यजुले पष्टिरहोरात्राणां जातेऽति ॥ पञ्चभिस्तु संग्रुण्य द्वादशाब्द ऋतुर्‌भवेत् । ॥१२६॥ मासद्वयामित्यर्थः ॥ १२६ ॥ तमेव दिगुणं कृत्वा कालस्तु स विधीयते । चतुर्मासाख्यः ॥ त्रिगुणेनैतदयने अजुलत्रयेण त्रिगुणेनर्तुनाऽ‌ऽसुत्तरा‌ऽ‌यनं, ततोऽन्यत्र त्रये दक्षिणायनम् ॥ तदेवं

· · ·

[ Sutra 127 ]

वत्सरः षड्गुणेन तु ॥ ॥१२७॥

· · ·

तदितस्थं

· · ·

संस्कान्तयो द्वादशात्र

· · ·

यद्दद्रुंङ् प्रकातिता: ।

· · ·

द्वादशाब्दोदये प्राणे

· · ·

वत्सरास्ते प्रकर्तिता: ॥ १२८॥

· · ·

यद्ददिति षड्जुलकलनया ॥ १२८ ॥

· · ·

अथ ये

· · ·

द्वादशाब्दे त्वहारात्र:

· · ·

सम्भवन्ति ॥

· · ·

तेषां सद्रुच्यां निवोध मे ।

· · ·

सहस्वाणि तु चत्वारि

· · ·

त्रिशती विंशतिस्तथा ॥१२९॥

· · ·

द्वादशाब्दोदये देवी

· · ·

प्राणेडसिन्काथिता मया ।

· · ·

'प्राणे द्वादशाब्दोदये' इति सामान्याधि-

· · ·

करण्ये संघसम्यौ ॥

· · ·

[ Sutra १३० ]

अथातिसूक्ष्मया व्यवस्थया षट्चक्रबन्दोदयमत्रैव पुनश्च कथयामि ते ॥ १३० ॥ उमानन्दाद्यास्तु ते जेयाः षट्चक्रबदास्तु वारानने । ‘अत्रैव’ इत्येकत्र प्राणचारे ॥ तदाह ते चाध ऊर्ध्वगे प्राणे एकसिन्दुसुन्दरि ॥ १३१ ॥ चरन्ति विभागेन तथा ते कथयाम्यहम् ।

· · ·

[ Sutra १३२ ]

अतश्च षट्चक्रबन्दसाध्यां सिद्धिं यो वाञ्छति, असावान्तरादानन्दाख्यादर्शाष्टप्रभृति मन्त्राराधनमुपक्रमेत् -इत्याह आनन्दप्रभृतेदैवि मन्त्रमाराधयेतु यः ॥ १३२ ॥ तस्य आनन्दस्तु देवेशि मन्त्रेण सह जायते ।

· · ·

मन्त्रस्य परनिष्कलस्वभावतया अशेषविश्वनिर्भरत्वेन परमानन्दरूपस्वातद्भेदविमर्शच्युत्पाणोच्चारस्य आनन्दमयतैव भवति। ततश्रेहाभिहितषट्चक्रोदयस्यैव सर्वमेव पुरुषायुषं यावद्विध्यकर्मावश्यकर्तव्यं, तदेकत्रैव प्राणचारे व्याप्तिज्ञस्य सकृदेव कृतं सर्वदैव कृतं भवति ज्ञानिनः। सिद्धिकामस्य तु पश्चात्साध्यं, तद्वीयवत्सरे तत्तत्साध्यं वा कर्म प्राणियुग्यामिज्ञानपूर्वकं कुर्वतो न विसंवदतीत्याशयेनैह साधकाधिकारेऽपि षट्चक्रदोदयादधिकं नोक्तम्। श्रीनन्दिशिखायां तु ज्ञानव्याख्याभिप्रायेण विंशत्यधिकशतोदयोड्यभिहितः। एवं च ज्ञानयोगिनामेवं प्राणे व्याप्तिज्ञानतत्सर्वमयत्वेन सिद्ध्यतेव। यदुक्तं श्रीमदुत्पलदेवपादैः

· · ·

साक्षाद्ब्रह्ममये नाथ सर्वसिद्धिसुखवितान्तरे। किं न भक्तिमतां क्षेत्रं मन्त्रः कैपां न सिद्धति ॥

· · ·

(स्तोत्रावलि। ११४ )

· · ·

इति॥ ३२

· · ·

[ Sutra १३३ ]

किंच द्वादशाब्दे त्वहोरात्रं पञ्चधा भेदयेच्च तम्‌ ॥ घण्टाशब्दे ते त्वहोरात्रः पञ्चैव परिकीर्तिता: । द्वादशाब्दोदयेऽडुलस्य पष्टितमो भागोऽहोरात्रः,-इत्युक्तम्‌ । इदानों तु तमपि पञ्चधा भेदयेत् । एवं षट्चत्वारिंशदोये प्राणाङ्गुलस्य त्रिशततमो भागोऽहोरात्रो भवति ॥

· · ·

[ Sutra १३४ ]

तदनया सुसूक्ष्मया स्थित्या ते वै षडुणितास्तत्र मास एकः प्रकीर्तितः ॥ तैश्च द्वादशभिर्देवि वर्षमेकं विधीयते । 'ते' इति द्वादशब्दोदयहोरात्रः । 'तैः' इति तथाभूतैर्मासैः ॥

· · ·

[ Sutra १३५ ]

एवं च अद्भुले तु सप्नांशो मानमेतत्प्रकीर्तितम्‌ ॥

· · ·

[ Sutra 135 ]

अहोरात्रशतत्रयात्मन्यडुलेऽहोरात्रवश्ट्यात्मनि चाङुलपञ्चमांशे मासदृश्यमु,-इति कृत्वा सप्ताङ्गोदयेऽस्तत इति पष्टघ्नदोदये वर्षमानमुक्तम् ॥ १३५ ॥

· · ·

तदित्थं षडङुलैस्तु पञ्चाब्दा: षष्टघ्नद उदयन्ति ते । द्वादशाङ्गोदयस्थिस्य वर्षोदयास्त्रयै: पञ्च- रहुलैरिह पञ्च वर्षाणि भवन्ति । मासदशको- दयात्मकोदुल;;-इति तै: पडि: षष्टिमासानां वर्षपञ्ककारम्भणां निष्पत्ति: ॥

· · ·

[ Sutra 136 ]

अनया च कलनया हतपञ्चाव शक्त्यूर्ध्वं त्रिंशदङ्गोदयो भवेत् ॥१३६॥

· · ·

पुनरपि शक्त्यधो यावदृृपञ्चं त्रिंशदङ्गोदयो भवेत् ।

· · ·

[ Sutra ३५२ ]

किंच षट्चनदे ये त्वहोरात्राः सङ्ख्यां तेषु वदाम्यहम् ॥१३७॥

· · ·

विंशतिस्तु सहस्राणि सहस्रं षट्शताधिकम् । अहोरात्रास्तु षट्चनदे सङ्ख्यातास्तु वरानने ॥१३८॥

· · ·

बाह्याहोरात्रगतप्राणचारसङ्ख्या ॥ १३८ ॥

· · ·

उपसिहरति घष्टचन्दोदय आरख्यातः प्राण एकत्र ते मया । अत्र षट्चन्दोदयान्ते प्रयोजनमाह

· · ·

चन्द्रसूर्योपरागे च पक्षमासायनेषु च ॥ १३९ ॥ युगादिषु युगान्तेषु यच्च संवत्सरेऽप्यथ ॥

· · ·

[ Sutra 253 ]

१४२खो] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोऽनुत्तराष्टिकोपेतम्।

· · ·

[ Sutra 940 ]

वर्षद्वादशके चैव षट्त्रिंशद्बेडथ वारणने ॥

· · ·

[ Sutra 941 ]

स्थानदानैर्न यज्ञैश्च पूजाहोमजपेन च । ज्ञानयोगादिभिश्चैव बाह्ये काले तु यत्कृतम् ॥ अमुनोक्ते वरा रोहे तत्फलं लभते महत् ।

· · ·

'बाह्ये' चन्द्रोपरागादौ षट्त्रिंशद्ब्दान्ते 'अमुना आन्तरेण प्रकारेण उक्ते तस्मिन्नेव काले ज्ञान- दानादिक्रमेंण कृतं 'तत्फलं महत्' अनन्तं साधको लभते ॥ [एवं युगोदयस्थिथ्या चैत्र-पाढ़ा शयुजपौषाणां सि···शादीनि चत्वारि साधयति ]

· · ·

[ Sutra 942 ]

प्राणाहंसगतिं चारे ज्ञात्वैकस्मिस्तु तद्‌जजेत् ॥

· · ·

१ ख० पु० क्षेमतपोमिश्र तथा ग० पु० ध्यानयोगेश पाठः ।

· · ·

[ Sutra १४२ ]

प्राणस्य हंसत्वं प्रागवत् । 'चारे प्राणापनावहे पष्टघ्नदन्तनव्यासिके । 'तत्' इति चन्द्रग्रहादिकम् ॥ १४२ ॥

· · ·

नन्वेवं वस्तुवृत्तेन तद्यास्तित्वे प्राणस्य कथं प्रतिभागोचरतामेतीत्याशङ्क्याह स्वसंवेद्यो भवेच्चारो नाडीचारजयात्स्फुटम् ।

· · ·

नाडिषु 'चारस्य' वाहस्य 'जयात्' अभ्यासेन संचारणवातचयलाभात् सर्वा प्राणीयाः व्या-तिरमध्यमार्गे व्यक्तीभवति; अतो योगाभ्येसे यत्नः कार्य इति तात्पर्यम् ॥

· · ·

[ Sutra १४३ ]

योगाभ्यासप्रवीण्ये सति अथवा स जपादेवमत्यर्थमुपबृंहितः ॥ १४३ ॥

· · ·

मन्त्री योगं विजानाति ज्ञात्वा सर्वज्ञतां ब्रजेत् ।

· · ·

'जपात्' इति पश्चप्रणवाधिकारोक्तसद्भ्या-कात् 'उपबृंहितो' लब्धोत्कर्षः 'मन्त्री' इति

· · ·

[ Sutra 255 ]

यथोक्तमन्त्रव्याप्तिज्ञो ‘योगं’ यथारुचि प्राणसंचारखातत्र्यं ‘सर्वज्ञतां’ यथोक्तप्राणीयसर्वव्याप्तिससाधकतत्त्वं परभैवरतां च । उक्तं हि ‘त्रिगुणेन तु जप्येन खेच्छन्दसदृशो भवेत् ।’ (४५५४) इति ॥

· · ·

[ Sutra 1454 ]

एतदुपसंहत्यान्यदवतारयति पुनरेव प्रवक्ष्यामि नाडित्रयविभागतः ॥

· · ·

[ Sutra 1455 ]

द्वादशान्तरसंक्रान्ता विषुवच्चारतस्तथा । यथा चरत्यसौ हंसो जगत्यसिंश्वराचरे ॥

· · ·

अन्तःस्थः कालरूपेण कलाभिः कलयञ्जगत् ।

· · ·

मध्यमार्गोश्रयेण चारस्थितिरुक्ता । इदानीं दक्षे वामे तदुभयात्मनि च विषुवति यथा हंसो जडमस्यावरातमनि जगति चरति, जङ्‌मेषु चरनस्थावराण्यपि इन्द्रियप्रसरणयुक्त्या

· · ·

[ Sutra २५६ ]

स्पृशति, अत एव ‘अन्तःस्थः’ इति प्रमातृषु, भूतवर्तमानादिकालरूपेण पदं बद्ध्यगतसर्वक्षणतुटिलवादिरूपाभिः ‘कलाभिः कलयन्’ जन्मादिकारषड्रूपतया सृजन् संहरन् च यथा चरति, तथा प्रवक्ष्यामीति संगतिः । अचरस्यापि च अन्तःसंज्ञस्य दक्षिणामध्यनाडिषु रसयोजनया पुष्पफलपोषान् हंसः करोति, इति वृक्षायुर्वेदज्ञः॥ कीटामौ चरतीराह नाडीत्नयकृताधारो मार्गत्रयव्यवस्थितः ॥ ९८६ ॥ गुणत्रयसमाविष्ट- त्रिधावस्थाव्यवस्थितः । कारणः षड्दरोन्तः शक्तित्रितयसंयुतः ॥ ९८७ ॥ इच्छाज्ञानक्रियाविद्: सोमसूर्याग्निमध्यगः ।

· · ·

[ Sutra १५८ ]

एतत् नाडीत्रियादिक्रमेण ध्याच्चत्रे दक्षिणासापुटे चैव नाडी वै पिङ्गला स्मृता ॥ इडा चैव तु वामेन सुपुम्ना मध्यतः स्थिता । एतन्नाडीत्रियमेव मार्गत्रयमित्याह दक्षिणे देवमार्गस्तु पितृमार्गस्तथोत्तरे ॥१५९॥

· · ·

[ Sutra १५९ ]

मध्यमः शिवमार्गस्तु का तस्य शिवतेयाह तत् गत्वा न जायते । ‘गत्वा’ इत्युपलम्भेन विश्रम्य ॥

· · ·

[ Sutra १६० ]

अत्रैव गुणत्रयमवस्थात्रयं च दर्शयति नाडीषु सत्वजाग्रत्स्थः स्वप्स्थो वामतो रजः ॥१६०॥

· · ·

मध्ये तमस्तु विज्ञेयं सुपुम्नावस्थ एव च ।

· · ·

[ Sutra २५८ ]

सत्त्वरूपत्वं ज्ञानप्रधान्यात्, क्रियाशक्तिमयत्वाद्रजः, मध्ये त्विच्छाशक्तिमये भेदोपसंहारगरुपत्वात्तमः, अत एव मध्यम् । अत्रोभयानाडीसमवाहितं समानगत्या, नतु मध्योर्ध्ववाहितं तस्य तुर्यप्रकाशरुपत्वेन सौषुततमोयोगाभावात् ॥

· · ·

[ Sutra १५१ ]

अतएव कारणान्याह ब्रह्मेश्वरश्व दक्षस्थो वामे विष्णुसदाशिवे ॥१५१॥ मध्ये रुद्रशिवौ प्रोक्तौ सर्वातीतः परः शिवः । ब्रह्मविष्णुरुद्राणां परवश्ये श्वरसदाशिव-शिवा दक्षवाममध्ये ऽधिष्ठातृत्वेन स्थिताः । अत एव जागरादित्रयमये ऽपी श्वराद्यधिष्ठान-वर्चस्यभिरुपस्मृति। -इति मन्त्रव्यम् । 'सर्वातीतस्त्वितः' इत्यानेन तु परकारणस्वरुपमुक्तम् ॥ कारणवत्परापरभेदेन शक्तित्रयस्थितिमाह ज्येष्ठाज्ञाने च दक्षे च क्रिया वामा तथोत्तरे ॥१५२॥

· · ·

रौद्री चेच्छा च मध्यस्था

· · ·

ज्ञानाच्च अपरा:, ज्येष्ठाद्यास्तु परा: ॥

· · ·

कारणानुसारेण परकारणस्वरूपवप्तपरशक्तिख्वरूपमप्याह

· · ·

परा शक्तिः परापरा ।

· · ·

सर्वमेव परमपरं च व्याख्य स्थितेत्वर्थ:॥

· · ·

[ Sutra ११५३ ]

अत्रैव सोमसूर्याग्नीनाह

· · ·

[ Sutra ११५३ ]

दक्षिणे तु स्थितः सूर्यो

· · ·

[ Sutra ११५३ ]

वामे सोमो विराजते ॥

· · ·

पाके प्रकाशकत्वे च

· · ·

मध्यस्थश्रैव पावकः ।

· · ·

'पाके प्रकाशकत्वे च' इति तन्निमित्तं

· · ·

'पावकोऽग्निः । सोमसूर्ययोसतु

· · ·

'वायाति तपति सूर्यः: सोमो वर्षति चामृतम्' । (७१५७)

· · ·

इति कार्यं वदत्यतः

· · ·

पावकप्रकाशौ विषयद्वारेण व्याचष्टे

· · ·

पाचयेत्सर्वपाकं हि

· · ·

[ Sutra ११५४ ]

सोमादिगुणसम्भवाम्॥

· · ·

१ क० पु० सोनादिगुणेति पाठः ।

· · ·

[ Sutra १५५ ]

प्रकाशयेत्स्वसामर्थ्य-तपरत्वमनामयम् । क्रसामर्थ्योदिति गुणीकृतप्राणादित्त्रत्तिवशोन्मप्रविष्टखभावतया पूर्वं मध्यमार्गाश्रयदिनोदयानुसारं ग्रहदीनां स्थितिरुक्षा, इदानों तु दक्षवामतदुभयाश्रयेणाप्याह राश्यक्ष्व ग्रहाः सर्वे ऋक्षयोगादयश्च ये ॥ १५५ ॥ चन्द्रसूर्यपथेनैव ते चरन्त्यनुपूर्वशः ।

· · ·

[ Sutra १५६ ]

सूर्यसोमौ च ते सर्वे भुझ्जते क्रमशः प्रिये ॥ १५६ ॥ 'ते सर्वे' इति भैरवाष्टकपर्यन्ततः, 'सोमसौ' इति पथखाहे पथक, समवाहे तु युगपन्नुझतेsधितिष्ठन्ति ॥ १५६ ॥

· · ·

इत्थं च सोमसूर्यात्मकास्ते वै पथित्रयन्यवस्थिताः ।

· · ·

[ Sutra २६१ ]

दक्षे प्राणसूर्यात्मानो, वामे ऽपानसोमात्मका:; मध्ये तूभयात्मकाः । एतच्च द्वितीयपटलेआज्ञाचक्रविभागावसरमत्व विभक्तम्॥ सोमसूर्यात्मकत्वे च सति तेऽपि तत्फलप्रदा:;-इत्याह

· · ·

[ Sutra १५७ ]

वायति तपति सूर्य: सोमो वर्षति चामृतम्॥

· · ·

सोमसूर्यात्मकं यस्याजगत्स्थावरजङ्गमम् ।

· · ·

यतः प्रोक्तवद्‌ख्या सूर्यसोमवाहसम्बद्धत्वात्सर्वे जगत्सूर्यसोमात्मकं ‘हिममपि दहति, वहिरपि चाप्याययति स्पर्शनेन’ इत्यनेन न्यायेन तत्प्रमातृदेशकालन्यायेन । विश्वस्य हादतपाकारित्वेनोपलम्भनात्, ततः ‘सूर्य’ इति दक्षवाहो ‘वायति’ शोयति संतापयति च, ‘सोम’ इति वामवाहस्त्वमृतं वर्षत्याप्याययति। अतः कूर्सौम्यसिद्धिसाधनपरेण तदौचित्येनैव प्रवर्तनीयमिति परमार्थः॥

· · ·

[ Sutra १५८ ]

क्रिंच सौरो दक्षिणमार्गस्तु उत्तरायणसंज्ञितः ॥

· · ·

[ Sutra १५९ ]

वामः सौम्यस्तु यः प्रोक्त-स्तत्र वै दक्षिणायनम् । सोमसूर्यात्म विषुव-त्पुटहृदयविनिःसृतम् ॥ ऊर्ध्ववृद्धौ वाहवदत्राप्य उत्तरायणादिविभागोऽ-स्तीत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra १५९ ]

अत्र संक्रान्तिभेदं दर्शयति उदक्संक्रान्तयः पञ्च पञ्च वै दक्षिणायने ।

· · ·

[ Sutra १६० ]

दक्षिणोत्तरयोमध्ये संक्रान्त्या विषुवदृध्यम् ॥ 'अहनि द्वादश प्रोक्ता.........' (७।१६८) इति वक्ष्यमाणस्थित्या बाह्येऽपि द्वादश वामद्र-क्षमध्यसंक्रान्तयो नवशतप्राणापानवाहात्मानो भवन्ति ॥

· · ·

[ Sutra १६१ ]

अत्र फलं दर्शयति सौरश्व दक्षिणो मार्ग-स्वविचारप्रासिद्धिः । आप्यायने तथा पुष्टौ शान्तिके सौम्य उत्तरः॥१६१॥

· · ·

[ Sutra १६२ ]

अथ संक्रान्तिदशके कममादिशाति दक्षिणादुत्तरं याति उत्तराहक्षिणं यदा । दक्षिणोत्तरसंक्रान्तिः सा चैवं संविधीयते ॥ १६२॥

· · ·

बाह्ये दक्षिणविषुवदिने वक्ष्यमाणानुसारं प्रातरान्तरं दक्षिणविषुवर्क्कालं समवाहेन स्वा दक्षिणमार्गादुदेत्य उत्तरमार्गं याति, पुनरुत्तरादक्षिणं यदा याति तदा सा दक्षिण-णसंक्रान्तिरुत्तरसंक्रान्तिशोध्यते । एकं संवि- धीयते अननेनैव कमेण पुनरुत्तरादक्षिणं याति त्तिति संविधीयते निश्रीयते, तेन दक्षिणो-त्तरदक्ष्षोत्तरदक्ष्षु पदं संक्रान्तीहतील्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra १६३ ]

अथ पश्शीमुख्त्तरविपुवत्संक्रान्तिमाह दक्षिणस्यां यदा नाड्यां संक्रामेत् यदोत्तरम् । यावदर्धं तु तत्रस्थं मध्येनोत्तरतो वहेत् ॥ १६३ ॥

· · ·

तावत्तदिषुवत्रोक्त-मुत्तरं तूत्तरायणे । दक्षिणनाड्योः पश्चसंक्रान्त्यात्मकायाः स्थित-त्वा यदा यदोत्तरं मार्गे संक्रामेत् तदा मध्येनेत्यु-भाभ्यामुत्तरं विषुवद्रवतीति । उत्तरायण इति दक्षिणवहात्मकोत्तरायणाश्रयत्वात्‌।

· · ·

कथंमि-त्याह तत्रैति दक्षिणस्थमर्धं प्राणीयं कृत्वोभा-भ्यां पुढाभ्यां वहतील्यर्थः । यावदुत्तरत इति च यद्याख्यातुमवाशिष्टं, तस्योत्तरमर्थः--ततोऽनन्तर-मुत्ततरत उत्तरात्प्रभृति वहेयावदुत्तरां पश्चिमीं संक्रान्तिं यावत् ।

· · ·

तेनोत्तरदक्षोच्तरदक्षोत्तरा: पञ्च संक्रान्तीव्हेति तात्पर्यार्थः । उत्तर इति सौत्रं द्विरावर्तनायम् । टीकाकारैस्तु दक्षिणोत्तरम-द्विरावर्तनायम् ।

· · ·

[ Sutra ६६१ श्लो॰] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोऽथोत्कर्षटिकोपेतम् । २६५ ]

त्यागुत्तरायण इत्यन्तमुत्तरविषुवद्रिष्यमेव ध्याचक्षाणै: संक्रान्तीनां विभागो न दर्शितो, ग्रन्थपौनरुक्त्यं चाश्रितमत्र ॥ अथ दक्षिणविषुवमाह उत्तरादक्षिणायां तु संक्रामन्स वरानने । यावर्दर्धे वहत्तत्र अर्धं दक्षिणतो वहेत् । विषुवद्दक्षिणां तावदक्षिणायनजं प्रिये ॥ १६४ ॥ पक्षसंक्रान्तिरूपादुत्तरान्मार्गादक्षिणस्यां नाद्व्यां संक्रामनर्धं प्राणीयं तत्रैखुत्तरे, अर्धं च दक्षिणे यावद्रहत्युभाभ्यां पुटाभ्यां समं वार्हादक्षिणविषुवदेतदक्षिणायनकालजातं भवतीत्यर्थ: ॥ १६५ ॥ अत्र विषुवद्रये फलमाह तत्र पूजा जपो होमो यत्कृतं मुक्तिदं भवेत् । तत् ॥

· · ·

[ Sutra २६६ ]

किंच | ध्यानयोगेन दीक्षायां तत्थो वै मोचयेद्रुरु: ॥१६६॥ ध्यानमात्र परतत्त्वविषयम् ॥

· · ·

[ Sutra २६७ ]

तदित्थं बाह्ये चैव त्वहोरात्रे अध्यात्मं तु व रानने । चतुर्विंशतिसंक्रान्ती: प्राणहंसस्तु सक्रमात् ॥ १६७॥ हृदगजदलाष्टकस्य प्रधाननाडीत्रयस्पर्शादेवमिति व्याप्तिज्ञा: । प्राणहंस इति प्राग्वत् ॥

· · ·

[ Sutra १६८ ]

अन्न्रायं विभाग: अहनि द्वादश प्रोक्ता रात्रौ वै द्वादश स्मृता: । अन्न्रापि विश्ववत्संक्रान्तीनां विभागमाह पूर्वाह्ने विश्वव्र्वेकं मध्याह्ने तु हितीयकम् ॥१६८॥

· · ·

[ Sutra १६९ ]

तृतीयं चापराहे वै अर्धरात्रे चतुर्थकम् । चतुर्थो विषुवत्रोक-महोरात्रेण मुक्तिदम् ॥ १६९ ॥

· · ·

तेन बाह्ये विषुवदिने पाश्चिमरात्रिशेषघटिका सपादा दिनोदयात् घटिका सपादा,-इत्येकं विषुवत् । ततः पञ्च क्रमेण संक्रान्तयः प्रत्येकमर्धतृतीया घटिका एकैक दिनार-म्भात्प्रभृति पादोना एताश्चतुर्दश घटिका भवन्ति । ततो द्वितीयं विषुवदर्शतृतीयघटिका:, ततोडपि पञ्च संक्रान्तयस्तथैवे-वमियदन्तं पादोना एकान्त्रिशन्नालिका भवन्ति । ततोडपि दिनादवशिष्टास्सपादा घटि-का, सपादा च रात्रिप्रारम्भघटिकेति तृतीयं विषुवदित्यनेन क्रमेणार्धरात्रे विषुवचतुर्थम् । यथा यथा दिननिशयोर्द्वासोर्द्धिर्वा भवति, तथा संक्रान्तीनामपि स मन्तव्य इति

· · ·

२६८

· · ·

स्वच्छन्दतन्त्रम्‌ ।

· · ·

[ ७ पटल ]

· · ·

समुदायार्थः । यदुक्तमसदुरुभिरशेषागमोपनिषदालोके तन्त्रालोके

· · ·

"विषुवद्वासरे प्रातः सांख्यां नालों स मध्यगः ।

· · ·

चतुर्दिक्षुचषग्नोन्यन्वितसक्निन्त्रिशंकमू ।

· · ·

एवं क्षीणासु पादोनचतुर्दशसु नालिषु ।

· · ·

मध्ये ऽहे दक्षविषुवदनव प्राणशतीवीं दिन्‌ ।।

· · ·

दक्षोदगनयोदगदक्षः पुनः संक्रान्तिपश्वकम्‌ ।

· · ·

नावाशुहतमेकै ततो विषुवदत्तरम्‌ ॥

· · ·

पथ्‌के पश्चादतिते संक्रान्तेर्यविषुवद्रहिः ।

· · ·

गृदृथतथान्तः संक्रान्तिन्त्रव प्राणशतानि सा ॥

· · ·

एवं रात्रावपित्येवं विषुवद्दिसात्समात्‌ ।

· · ·

आरम्भ्याहानिशावृद्विहासनक्रान्तिगणप्यसौ ॥"

· · ·

[ Sutra २०४ ]

(२०४)

· · ·

इत्यादि कालतत्त्वप्रकाशने पश्च आह्निके । यतु तत्‌ मध्ये ऽहे दक्षविषुवदित्युक्तं, तदाह्योत्तराय-

· · ·

णविषुवदिने प्रातरुत्तरविषुवद्ववर्तित्याशयात्‌ ।

· · ·

इह तु बाहदक्षिणायनविषुवदिने प्रातर्दक्षिण-

· · ·

[ Sutra १६९ ]

विषुवद्वतीत्याशयादन्यथोक्कम्‌ ॥ १६९ ॥

· · ·

अथाध्यात्मसंक्रान्तीनां बाह्यकालस्थिति-

· · ·

मादिशति

· · ·

चतुर्विंशतिसंक्रान्त्यः

· · ·

समधातोः स्वभावतः ।

· · ·

[ Sutra १७० ]

शतानि नव वै हंस एकामेकां बहेत्सदा ॥ १७० ॥

· · ·

समधातोः श्लेष्मादनुपहतस्य । अत्र च शुक्रप्रतिपदः प्रभृति दिनत्रयमादौ वामे मार्गे प्रथममर्धर्त्ततया घटिका हंसी वहति, ततोडनु दिनत्रयं दक्षिणे, ततोडप्यनु द्वादशे,—इत्यादि: ऋमः श्रीकालोत्तरादिशाखोक्त उद्यज्ञयज्ञार्थं सर्त्तव्यः । यदुक्तं कालावल्यां 'तत्र तावदयं प्राप्य दर्शप्रतिपदं मरुत्। समुतेति विधौ तावदादौ चंद्रदिनत्रयम्‌ ॥ ततः संक्रमते स्वैरं तत्रास्युदयते च वह्निः । संभम्य त्रयमेतस्मात्पुनरेति हिमयुतौ ॥' इत्यादि ॥ १७० ॥

· · ·

उपसंहरति

· · ·

एतन्मानं समारोप्यांत्‌ सन्त्रान्तीनामिति शेषः ॥ अन्यथाप्रवहनमिष्टे तरसूचकमित्याह अन्यथा प्रवहेत्‌सदा ।

· · ·

[ Sutra १७१ ]

इष्टं चैवाप्यानिष्टं च तदा संसूचयेतु सः । समधातोरित्येव ॥

· · ·

यत एवं आत्मार्थं वा परार्थं वा तस्माद्योगी निरुपयेत् । ‘आत्मार्थं निरुपयेत्’ आत्मना परीक्षीत । ‘परार्थं निरुपयेत्’ इति परं निरुपणायां परीक्षायां नियुज्यते । अत्र निरुपयेदिति हौ निचौ ॥

· · ·

[ Sutra १७२ ]

अथात्र परीक्षाकालमाह पूर्वोदये तु सम्प्राप्ते भास्करस्य वदाने । जीवितं मरणं चैव तदारभ्य विचारयेत् ॥

· · ·

जीवितसङ्लग्नत्वात्सुखदुःखादिभोगस्य प्रथमं तत्रैक्षैव प्राधान्या दिहो प कान्ता । ‘भास्करस्य’ दक्षिणप्राणस्य ‘पूर्वोदये’ इति प्रो-

· · ·

१७४ ख्लो० ] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोस्वोत्रालटीकोपरम्। २७१

· · ·

कोभयवाइात्मकप्रातस्तनविषुवत्कालानन्तरं यदोदयो भवति, तदा प्रभृति विचारयेत्। अत्र च बाह्योत्तरायणे विषुवद्दासरप्रातस्तनकालास्प्रभृति परीक्षेत,-इति कालावलीकारः। सर्वदैव प्राभातिकप्रोक्तान्तर्विषुवत्कालोत्तरभाविदक्षवाहात्मभृत्ति,-इति गुरवः॥

· · ·

[ Sutra १७३ ]

सुसंयतत्मना योगी वीरो योगासनस्थितः॥

· · ·

रेसमरन्नात्मजं प्राणं सुषुम्नान्तर्गतं प्रिये।

· · ·

सुसंयतत्वं मनसो विषयाक्लुषितत्वं, 'वीर:' प्राणवाहनिभालनैकाग्यः। 'योगासनं' पद्मासनादि। 'आत्मजं प्राणम्' इति व्याख्यातावरोहक्रमेण चित्तशरुपादेवस्थितं स्म्यक् संनद्ध दिव्यकरनबन्धक्रमेण पूर्वोकानुप्रवेशयुक्त्या परामृशन्॥

· · ·

[ Sutra १७४ ]

अतश्व सुप्रशान्तस्तदा तिष्ठेत्स्राणैकगतमनसः॥

· · ·

[ Sutra १७४ ]

मध्यप्राणवाहावधानेन प्रत्ययान् तरप्रशामात्सुप्रशान्तः ॥ १७४ ॥

· · ·

[ Sutra १७५ ]

एवं सर्वप्रसरभित्तिभूतनिभालितसुषुम्नामार्गस्य योगिनो यदा प्राणसंक्रान्तिकालो वै पिद्धलैकस्यितो वहेत् । प्रवाहे विषुवद्वैव ज्ञात्वा कालं समाधिरेतो ॥ १७५ ॥

· · ·

[ Sutra १७६ ]

ज्ञात्वैवतोडनन्तरं तदेवध्यार्य, तेनायमर्थः-मध्यपथनिभालनपुरःसरं प्रभातकालमुभयवहातमकं निभालय, तदनन्तरं पिद्धले दक्षिणमार्गे एवैकस्मिन् यथोत्तदक्षिणवामक्रमवाहोल्छलनालिस्थितं चिरकालं समवस्थानमुपलक्ष्य ताहशि प्रवाहे 'कालम्' इति स्वस्य परस्य वा मृत्युमादिशेत् ॥ १७६ ॥

· · ·

एतद्दिभजति एकाब्दं जीवितं झेयमहोरात्रेण सुव्रते ।

· · ·

[ Sutra १७६ ]

अब्दद्वयं स जीवेत् अहोरात्रद्वयेन तु ॥ १७६ ॥

· · ·

[ Sutra १७७ ]

त्र्यब्दं तु त्रिभिरेवात्र चतुर्भि:शतुरब्दकम् । पक्षाब्दं पञ्चदिवसै: षड्: षडृऋशमेव च ॥ १७७ ॥

· · ·

[ Sutra १७८ ]

सप्ताभि: सप्त वर्षाणि जीवेदष्टाष्टाभोदेन: । नवभिर्नववर्षाणि दशाभिर्दश एव च ॥ १७८ ॥

· · ·

[ Sutra १७९ ]

दिनैकादशकेनैव वर्षैकादशकं प्रिये । दिनद्वादशाभियोगी जीवेद्वर्षाणि द्वादश ॥ १७९ ॥

· · ·

सप्त्यामपवाहेण षण्मासानथ जीवति ।

· · ·

[ Sutra १८० ]

प्रहरानषडूहेतस्य मासांत्रीनवै स जीवति ॥१८०॥ पश्चप्रहरवाहने हृदयर्धमासायुरेव सः । चतुभिः प्रहरैदेवी मासमेकं स जीवति ॥ १८१ ॥ प्रहरत्रयवाहेन मासार्धं चैव जीवति । प्रहरदयं वहेयस्य दिनान्यष्टौ स जीवति ॥१८२॥ चतुरः प्रहराज्ञीवे- त्पहरं तु वहेयदा । प्रहराव वहेयस्य स जीवेत्स्प्रहरदयम् ॥ १८३ ॥ अत्र प्रोक्तनवशतप्राणवाहातिरेकेण यदि द्वादशदिवसायेकान्तानि दिनानि समधातोः प्राणः पिह्लायामेव एकस्यां स्थितो वाममार्ग-

· · ·

१८३॥ ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोऽस्योत्कर्षटीकोपेतम्। ३७५ संस्पर्शे वहेतु तत्तावत्संख्यान्येव वर्षाणि जीवितं भवति । सप्तप्रहरायर्धप्रहरान्ते तु स्वाहाभ्यधिके वहे षट्त्रिꣳशर्द्र्घै कमासतर्द्धदिनाष्टकचतुर्दिनैकदिनदिनार्धमायुर्यभवति । कश्चित् नवशतिकाद्र्धादनन्तरं प्राणापानवाहात्मकान्तर्दिनस्थित्या दिनविभागं स्वपरपरीक्षार्थं तु टिचतुष्ठ्यात्मकान्तरप्रवहणस्थिल्या च प्रहरविभागं । स्वपरीक्षार्थमेव व्याकृतवान्, अनु भवबाधं च बाह्यादिनादिवाहे प्रोक्तवान् । सप्तप्रहरादिवाहं तु बाह्यामभ्युपेत्योपेक्ष्यमेतचतो यद् बाह्यादि द्वादशापि दिनान्यायातमृत्यु त्योः प्राणो वहति, तत्कोटत्रानुभवबाधः । न तथोपलम्भोऽस्तीत्थमनायातमृत्युना अनवधानेन चैतद्रतुꣳ शङ्क्यम् । इतरस् तु तथाचोपलम्भो भवत्येव । तटिचतुष्ठ्यात्मकप्रहरस्थिल्या च सप्तादि प्रहरवाहोदन्तासंबद्ध एव, नहि कस्यचिदपि जातुचित् प्राणापानवाहः स्वाभाविकीं द्वासप्तत्यधुलतामुसृज्य वहति, चतुष्प्रहरवहे च षट्त्रिꣳशदधुलान्ते अपानस्याप्र-

· · ·

[ Sutra १८३ ]

त्रेशे तदैव मरणप्रसङ्गः। किंच तथाविधांशांशिकावाहो योगिना महता प्रयत्नेन साधितस्तत्तत्सिद्धिप्रदः; - इत्यमावस्याप्रभृति घटितः सिद्धप्रद एव भवेत्‌तु जीवितावधिसूचकः। 'पिड़लैकस्थितः' इति चात्राश्लिष्टम्। यदि तु योगिभित्र पक्षे वाग्भरो दीयते तन्नेयार्थमप्येतत्साध्वेव नासाकं ग्राहः कश्चित्‌, तदपि तु दिनवाहः स्वपरীক্ষार्थः;, यामवाहस्तु स्वपरपरिक्षार्थः; - इत्यत्र न वचनं किंचिदास्ते; प्रहरादिवाहनयवस्था च बाह्याप्यभ्युपगम्यते, - इति स्फुटमिदं स्मरणीषामात्रकलिप्तम् - इत्यलं पूर्वः सह निर्वन्धेन। विपर्यस्तस्वागमार्थावबोधोऽनुष्ठानविपर्य्यासहेतुर्मा-भूदित्याशयेनैतदुक्तम्॥ १८३ ॥

· · ·

किंच सद्यो मृत्युर्भवेत्‌तस्य यस्य हंसस्खिमार्गगः। 'सद्यः' इति तसिन्नेवार्थप्रहरे। त्रयो मार्गाः नासारन्ध्रे मुखं च ॥

· · ·

[ Sutra ३७७ ]

अब्धादिजीवितंच तत्परीक्षाकालाप्रभृति गणयेदित्याह यदारभ्य निरुप्येत प्राणे वै कालमीश्वरम् ॥१८४॥ मासः पक्षो दिनं वर्षं तद्रुः: प्रभृति प्रिये । संलक्ष्यैवं प्रयत्नेन तत्काले निश्चयो भवेत् ॥१८५॥ यतो बाह्यत्कालादारभ्य सकलकालस्यव- स्थोस्थापकत्वात्कालं, प्रभविष्णुतया विश्वस्या- क्रमणाच्चेश्वरं, प्राणे प्रकृष्टेन निभालनात्मना यथेनैवमुक्तयुक्त्या निरुपयेत परीक्षेत, ततः प्रभृति मासपक्षदिनवर्षादि सम्यग्लक्षयित्वा तत्काले निश्चयो भवेदर्थाज्जीवितस्येति सम्बन्धः॥ उपसंहारति उत्तरायणजे काले एवं ते कथितं मया । उत्तरायणमत्र दक्षिणनासापुटवाह; तस्य संहारप्रधानत्वात् ॥

· · ·

[ Sutra १८६ ]

प्रसङ्गात्प्रकारान्तरं मुख्यज्ञानार्थे प्रतिज्ञानीते । अयत्नस्यापि च प्राणो मृत्युञ्ज्ञानं निबोध मे ॥ १८६ ॥

· · ·

[ Sutra १८७ ]

तदाह । कर्णरन्ध्रकृताटुष्ठो, घोषं न शृणुते यदा । मरणं तस्य देवेशि षण्मासेन विनिदिशेत् ॥ १८७ ॥ घोषं हुतसरिच्छब्दानुकारं न शृणोति । तदन्तःस्थं चीरवागाख्यप्राणिकार्यचिच्छिनीतुल्यं शब्दं शृणोत्येव ॥

· · ·

[ Sutra १८८ ]

यदा तु तमपि घोषाऽध्वो परं शब्दं चीरवाकिच्छिनीरवम् । मासमेकं स जीवेतु न शृणोति यदा प्रिये ॥ १८८ ॥

· · ·

[ Sutra १८८ ]

कर्णरन्ध्रकृताजुष्ठ इत्यनुवर्तते ॥ १८८ ॥ प्रसङ्गादन्यदप्याह उत्पाटं चैव कारणं च मृत्युयोगं च मे शृणु ।

· · ·

[ Sutra १८९ ]

तत्र सन्त्रान्तिपन्नकं प्राणो मुखरन्ध्रे वहेद्यदा ॥१८९॥ तमुत्पाटं वदेयोगं प्राणस्य स्वस्थानान्नासापथादुप्पाटनाद्य- मुत्त्पाटः॥ १८९ ॥

· · ·

स्थानात्स्थानान्तरं ब्रजेत् । अतश्श्रेहगृष्टिलक्षणयुक्तोऽपि स्थानात्स्था- नान्तरमुद्रान्तपंक्तिवद्धमति,-इत्यप्यर्थः ॥ किंच ईदृशोऽत्पाटवतः

· · ·

[ Sutra १९० ]

वित्तनाशस्तथोदेगे रोगवृद्धिश्व जायते ॥ १९० ॥

· · ·

[ Sutra १९१ ]

सुहृदृहविनाशाश्व तेजोहानिश्व जायते । काणमाह दक्षिणे पुट एकास्न्दक्षिणायनवर्जिते ॥ संकान्त्यष्टकवाहेन काणयोगो भवेद्धि सः । दक्षिणायनेन वामपुटवाहेन वाजिते मध्ये तद्रहिते । एवं चाभिदधत् यत् '......त्रिंशत्स्राणक्षयोदया ।'

· · ·

इति मृत्युयोगे संक्रान्तिस्वरूपं वक्ष्यति, तदिहापि संबंध्यमिति सूचयति, दक्षिणायने प्राप्त्यभावादर्जनानुपपत्तेः । अतश्र वामवाहन-मीलेन दक्षिणैकवाहाल्काण इव काणः ॥

· · ·

[ Sutra १९२ ]

भग्नधरोड्नुग्रन्थश्व नेत्ररोगश्व कामला ॥

· · ·

शूलं विस्फोटिका दुःख- सुरोदोषा भवन्ति च ।

· · ·

'भगन्ध्र:' पायु रोगे । 'अनुग्रन्थ:' सशूल-लोऽतीसारः । 'नेत्ररोग:' तिमिरामयः । 'विस्फोटिका' पिटिका । 'उरदोष:' उरःक्ष-ताद्या: ॥

· · ·

[ Sutra १९३ ]

वामकाणमुक्तवा दक्षिणकाणमाह वमनासापुटेनैव सङ्कान्ताश्व त्रयोदश ॥१९३॥

· · ·

[ Sutra १९३ ]

यदि प्राणो वहेत तदा दक्षिणवाहनिमीलनादयमपि काणः ॥ १९३ ॥

· · ·

[ Sutra १९४ ]

ज्वरः शिरोर्त्तिः शूलं च उरःशूलं स्तम्भ एव च । मूत्रकृच्छ्रं प्रमेहश्च पाण्डुरोगश्च जायते ॥ १९४ ॥

· · ·

[ Sutra १९४ ]

'प्रमेह:' शुक्रादिप्रस्रावः ॥ १९४ ॥

· · ·

[ Sutra 282 ]

तदित्थं प्राण इङास्थ: शेषमणा व्याधि प्रकोपयति सुतते । व्याधिमिति ज्वरादिपाण्डुरोगान्तम् ॥ अस्य व्याधेज्जातस्योदयकालं निरूपयति यसिंश्वारे निरुप्येत तत्कालदिवसे परे ॥ व्याधिभि: पीड्यते सर्वैर्- वामवामेतरेतरे । वामे तदितरासिन्ददक्षिणे च काणयोग;, इतरत्र च मुखे उत्पाटो यत्र वाहकाले हश्यते, ततः परत्र दिवसे तत्काल एव प्रोक्त- व्याधिभि: पीड्यत इत्यर्थ: ॥

· · ·

[ Sutra 195 ]

एवमुत्पाटकाणौ द्वौ निश्चित्य, मृत्युयोगम्- व्याकृत्या प्रसङ्ज्ञान्नासापुटभागस्पर्शं शुभादि- सूचकं निरूपयति अन्यत्स्पर्शाविज्ञानं नासाधस्तात्तथोपरि ॥

· · ·

[ Sutra 196 ]

वक्ष्यामीति शेषः ॥ १९६ ॥

· · ·

तत्र

· · ·

ऊर्ध्वेन स्पृशतिश्शूद्धो रुग्दोषः प्राक्प्रचोदिता: । स्फुटिरिति शेषः । 'ऊर्ध्वेन' इति ऊर्ध्ववाहिना प्राणेन । 'ऊर्ध्वेम' इति नासाया: । अत्र च द- क्षिणेनोत्तरस्य सम्बध्यते ॥ ऊर्ध्वेनोक्त्वा अध आह

· · ·

[ Sutra 197 ]

वाचाकोशाभिभवनं दक्षिणेन वहेतदा ॥ १९७ ॥ दक्षिणेन स्पृशोदिति पाठे पूर्वेण सह एक- वाक्यतया व्याख्येयम् ॥ १९७ ॥

· · ·

किंच मध्ये मध्यपुटस्पृशो पराभिभवतां ब्रजेत् । 'मध्ये' इति सर्वपाश्श्रस्पर्शवर्जं 'मध्यपुटो' मध्यवंशस्तलस्पर्शी च ॥

· · ·

[ Sutra १९८ ]

किंच इतश्श्रेतश्र बहुधा संक्रान्त्येका वहेयदा ॥१९८॥ पूजनं बहुसंमानं लाभस्तस्य भवेतदा। संक्रान्तिगतानि नव प्राणशतानि ‘इतश्श्रेतश्र’ इति वामदक्षिणवाहयोर्थादि पर्यायेण बहुशो वहेत् प्राणस्तदा पूजादिकं भवति । यतु कश्चिददा इत्यत्र तदेति पठित्वा पूर्वेण पराभिभवेन फलेन श्लोकार्धं योजितवान्, पूजनं बहिर्यर्धं चोत्तरश्लोकेन, तदसारत्वादुपेक्ष्यम् ॥ १९८ ॥

· · ·

[ Sutra १९९ ]

किंच मन्त्रचारो सुषुम्नायां प्राणहंसो वहेयदा ॥ १९९ ॥ मूलाभो धर्म ऐश्वर्यं भवेच्चात्र प्रियागमः ।

· · ·

२०१ श्लो॰] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोघोतकारिकाटीकोपेतम्। २८५

· · ·

'सुषुम्नायाम्' इति मध्यमार्गे स्वरसत एव यदा वहेदिति व्याकर्तव्यम्, नतु यथा ब्रह्म-

· · ·

टीकाकरण व्याख्यातं नासापुटमध्ये इति ॥ एवं प्रासङ्किमुक्त्वावशिष्टं मृत्युयोगं

· · ·

निर्णेतुमाह

· · ·

द्वादशौव तु संक्रान्ती-वह्नेहिपुवतैकत: ॥ २०० ॥

· · ·

[ Sutra 200 ]

तदैकवत्सरेणैव मरणं तु समादिशेत्। हसैत्संकान्तिरेकैका मास एको हसैत्तदा ॥ २०१ ॥

· · ·

[ Sutra 201 ]

विषुवतेति 'उद्‌दतो निवतः' इति प्रयोगदर्शानादहोरथव्सन्तस्याद्यनयत्वान्त्रीया । तेन वामदक्षिणयोर्गत्पदवस्थिथया यदि द्वादश सं-

· · ·

क्रान्ती: समनन्तररवक्ष्यमाणत्रिंशत्प्राणचारात्कैकसंक्रान्तिकलनया पश्चाधिकत्रिशातिकवाह-

· · ·

लिमका नवशतिकं स्वाभाविकं वाहमपास्य 'ए-

· · ·

१ श्लो॰ पु० वामपुड़ेत पाठः ।

· · ·

[ Sutra ३०१ ]

कत:' इत्येकप्रघट्टकेन वहेत्, तदा मासेन मरणं सूचयति। एकैका तु संक्रान्तिर्यदि 'हसेत' इत्ये-कादशादिसंक्रान्तीर्यदा वहेत तदा तावद्भि- मासैर्मरणं, याविस्ख्वाभाविकनवशतिकोपवृद्ध-होल्डिनने यद्येकां त्रिंशत्प्राणचारातिमकां संक्रा-न्ति वहेत् तदा मासेन मरणं निश्श्रेयम्। पूर्वं 'शतानि नच वै हंस एकामेकां वहेत् सदा ।' (७।१७०) इति यत् संक्रान्तेर्मानमुक्तं, तदेवोत्पाट-काण-योगसंक्रान्तीनां 'दक्षिणायनवर्जिते' इत्यमिधानादिति निश्चितम् ॥ ३०१ ॥

· · ·

मृत्युयोगे त्वन्यथेत्याह संक्रान्त्येका वरारोहे । त्रिंशत्प्राणक्षयोदया । प्राणापानवाहस्य अहोरात्रत्वेन उक्तत्वात् तत् त्रिंशता इह संक्रान्तिरन्ततया, -इत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ३०२ ]

इस्थमीहड्येकैव संक्रान्तिर्यदि स्वाभाविकं विषुवद्वाहमपास्य, तत्स्थाने दिने दिने वहेद्राहो यावत्रिंशादिनानि तु ॥ ३०२ ॥

· · ·

[ Sutra २८७ ]

तदा मासान्ते तु भवेन्‍मृत्यु: सत्य एव वदन्‍ने । तदित्थं मृत्युयोग: समाख्यातो मया ते वरवर्णिनि ॥२०३॥

· · ·

[ Sutra २०४ ]

अत्रापि पूर्ववत्‌परीक्षाकालात्‌प्रभृति प्रोक्त-शुभसूचककालगणना कार्येत्याह अब्दं मासं तथा पक्षं तिथिं वेलां यदाभ्यसेत्‌ । यत्कालात्‌तु समारभ्य तत्कालं तु समादिशेत्॥२०४॥

· · ·

यत्कालाद्‌अभ्यसेद्‌यदा परीक्षितुमुपक्रमेत्‌, ततः कालाद्‌आरभ्य वर्षमासादि मरणादिसूचकं क्रमेण ज्ञात्‍मन्‌: परस्य वा कथयेदित्यर्थ: ॥२०४॥

· · ·

इडासुपुम्‍नमार्गेण प्राणचारं विदुर्बुधा: ।

· · ·

[ Sutra 205 ]

सावधानी एव योगिनो जानीयुः, न स्वन्य इत्यर्थः । इडासुपुष्पे पिद्धलां विषुवं चो-पलक्षयतः ॥ दक्षिणायनजे काले एवं ते कथितं शुभम् ॥

· · ·

[ Sutra 205 ]

'दक्षिणायनजः कालो' वामपुटवाहः । एतदपि पूर्ववदुपलक्षणपरमेव ॥

· · ·

[ Sutra 206 ]

यदर्थमिदुक्तं, तत्सर्वथाव्यतिरेवं शारीरजे काले मृत्युः चाशुभमेव च । ज्ञात्वा योगी जयेन् मृत्यु-मञ्जुभान्यप्यशेषतः ॥

· · ·

[ Sutra 206 ]

स्वस्य परस्य वा ॥

· · ·

कथमित्याह ध्यात्वा कालेशसच्च्छन्दं हंसं वा सकलेश्वरम् ।

· · ·

[ Sutra 208 ]

श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोद्घोतव्याख्याटीकोपेतम्।

· · ·

[ Sutra 289 ]

कालस्य स्थूलसूक्ष्मादिभेदवतो बाह्यान्तरादिरूपस्य सर्वस्येशं यथारुचि निर्भासकं, हंसं व्याख्यातपरनिष्कलस्वरूपं श्रीस्वच्छन्दं सकलस्य जगतः ईश्वरं ध्यात्वा अनुप्रवेशयुक्त्या स्फुटीकृत्य योगी मृत्यं जयेदिति पूर्वेण संगतिः॥ कुत्रस्थोऽसौ कीदृगध्येय इत्याह नासिकारन्ध्रमार्गस्थः स सृजेत्संहरेज्जगत् ॥ २०७ ॥

· · ·

तत्रस्थः कलयेत्सर्वं सर्वभूतेष्ववस्थितः । यः सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमरूपेषु

· · ·

'नादारुयं यत्परं बीजं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ।' इति तन्त्रान्तरोक्तस्थल्यान्त्या अवस्थितः, नसते कौटिल्येन गच्छतीति 'नासिका' मध्यशक्तिः;

· · ·

तद्रन्ध्रमार्गे सौषुप्ते धाम्नि स्थितो यथो कावरोहत्रमेण प्राणरूपतां श्रित्वा नासार्य रन्ध्रमार्गेऽपि च चक्षुरादिसु विरभूमिषु स्थितः, स उन्मेषनिमेषयुक्त्या बाह्यान्तररूपं जगत्

· · ·

[ Sutra २९० ]

सृजेत् संहरे च । यतस्तत्रस्थः सन् सर्वं ‘कलयेत्’ अन्तरावस्थितं बहिः क्षिपेत्, बहिराभासितं चान्तः क्षिपेत्, अथ च ‘कलयेत्’ गणयेत् वैचित्र्येण स्थापयेत् जानीयात् परामृशेच्च; कलते: क्षेपसंख्यानगतिशब्दार्थत्वात् ॥ तेनेदं स्वच्छन्दनाथं कालेश्वरं तत्त्वं ध्यात्वा जयेन् मृत्युम् ॥ मध्यधाम्नः प्रभृति अशेषरनन्ध्रव्यास्यावस्थितं परचेतन्यान्तर्विमर्शसारमकालकलितं ‘ध्यात्वा’ इति स्वात्मरूपतया प्रत्यभिज्ञाय तदवष्टम्भनावस्थितो मृत्यं जयत्येव ॥

· · ·

[ Sutra २०८ ]

यतः नाकालस्थं कलयेत्प्रभु: ॥ २०८ ॥ अकाले कालातीतपरमेश्वरसामर्थ्य-च्छति तदबीदेन स्फुरति तं, ‘प्रभुः’ परमेश्वरो न कलयेत्, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् ॥ २०८ ॥ यदि चात्रैव पदे योगीन्द्र: सतततांवहितो भवति, तदास्य

· · ·

[ Sutra 209 ]

ध्यानयुक्तस्य षण्मासात्सर्वज्ञत्वं प्रवर्तते । कालत्रयं विजानाति कालयुक्तस्तु योगवित् ॥२०९॥

· · ·

परखेच्छन्दख्वरुपसमावेशारसेन धीसन्तानोत्तेजनात् षाण्मासिकात् सर्वं कालाग्यादिशिवान्तं जानाति, यदा तु तत्समावेशरसा च्छरित एवं काले प्राणचारे युक्तोऽवहितो भवति, तदातीतवर्तमानानागतं सर्वं जानाति यो गिवरः ॥ २०९ ॥

· · ·

[ Sutra 210 ]

किंच कालहंसं स तु जपन्ध्यायन्वापि महेश्वरी । स भवेत्कालरूपी वै स्वच्छन्दः कालवर्जितः॥२१०॥

· · ·

हतमृत्युजर्जरां यक्त्वा रोगैः सर्वभयोजितः । पूर्वनिर्णीतो यः परनिष्कलभट्टारकात्मा

· · ·

[ Sutra २९१ ]

हंसः, स एव निश्चितहंससमाधानधर्मतया विश्वं कलयन् कालहंस इतीह उक्तः । तं जपन्‌ध्यायन्वेति पञ्चप्रणवाधिकारयोजनिकाग्रन्थोक्तध्यान्तनया मूयोमूयस्तोदिश्रान्तिपरत्वेन चतुष्कलभट्टारकमन्त्रोचारावर्तनेन जपनं कालहृपीत्यशेषविश्वकलनारमकं कालरूपं प्रशस्तं विद्यते यस्य श्रीस्वच्छन्दभट्टारक एवासौ स्वात् । तद्‌देव च ‘विचरेत्’ सर्वदैश पञ्चविधकृत्यकारितया प्रसरन्‌ । रोगैर्हेतुभिः कृतं यद्यं, तेनोज्ज्वितः ॥ विज्ञानं श्रवणं दूर-नमननं चावलोकनम्‌ ॥ सर्वेश्वर्यगुणावासि-भवेत्कालजयात्सदा ॥

· · ·

दूरादिति सर्वत्र योज्यम्‌ । विज्ञानं बुद्धेर्ननं मनसो व्यापारः, अवलोकनं चक्षुषः । एतच्च सर्वान्तर्बहिष्करणव्यापारोपलक्षणपरम्‌ ।

· · ·

[ Sutra २१३ ]

तदेवं सर्वन्र्रध्यापकदेशकालातीतखच्छन्दभैरवात्मकहंसस्वरूपात्मतांव्याप्तौ शरीरोन्द्रियादिभूम्युत्तरणात् पुनश्च परतत्त्वसेन तदास्कुरणाजिरामृत्युरोगामिताविषयज्ञानानैश्वर्याद्यभावोर्थसिद्ध एव इत्युक्तम् ॥

· · ·

[ Sutra २१२ ]

इदान्नी दक्षिणवाममध्यवाहेषु ऋमेण हंसध्याने तदुचितं मृत्युञ्जयमादिशति । दक्षनासापुटे ध्यात्वा महौश्र्यमवाप्नुयात् ॥

· · ·

[ Sutra २१३ ]

तदायुस्तत्समं वीर्य भूतकालं च वेत्यत: । भविष्यज्ञो भवेद्रामे विष्णुतुल्यबलश्र स: ॥

· · ·

[ Sutra २१४ ]

तत्समं चैतदैश्वर्यं तदायुर्यों गिराड्डवेत् । भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं जानाति मध्यत: ॥

· · ·

[ Sutra २१५ ]

नियं वै ध्यानयोगेन रुद्रस्य समतां ब्रजेत् । आयुषा बलवीर्येण रूपैश्वर्येण तत्समः ॥ २१५ ॥

· · ·

[ Sutra २१६ ]

ब्रह्मणः परमावेन ईश्वरं पदमाप्नुयात् । विष्णोः सदाशिवैश्वर्ये परभावाद्वाप्नुयात् ॥ २१६ ॥

· · ·

रुद्रस्य यः परो भावो ध्यात्वा तं तु शिवो भवेत् ।

· · ·

इह 'ब्रह्मेश्वरौ च दक्षस्थौ वामे विष्णुसदाशिवौ । मध्ये रुद्रशिवौ प्रोक्तौ ............... ।।'(७१५१) इति भट्टनयं एव श्रद्धरणावस्थितिः परापरभेदेन पूर्वमुक्ता । तेन दक्षवामनाडिषु यदि हंसं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपमपरया ध्यास्या ध्यानं विमृशाति, तदा तल्लवीर्यैश्वर्ययोगी

· · ·

२१९ खो०] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोज्जोतोत्पाटीकोपेतम्। २१५

· · ·

भवति, अतीतभाववर्तमानरूपैकालिकं विश्वं जानाति । अत्र च ब्रह्मादीननया ध्याख्या ईश्वरसदाशिवशिवरूपान् ध्यात्वा, तद्रप्तां लभते ॥

· · ·

उपसंहरति एवं मृत्युञ्जय: ख्यातः अथ

· · ·

[ Sutra २१७ ]

अमृतं ध्यायतो जय: ॥२१७॥ मृत्योरेति शेष: ॥ २१७ ॥

· · ·

[ Sutra २१८ ]

कथमित्याह नाडीभिन्नालरनन्ध्रस्थं हुतप्नं षोडशच्छदम् । ध्यात्वा सितं सुविकचं कलाषोडशकान्वितम् ॥२१८॥ संपूर्णावयवं चन्द्रं कर्णिकाकारविग्रहम् । तन्मध्ये चिन्त्यमात्मानं शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ॥२१९॥

· · ·

[ Sutra २२० ]

क्षीरामृतार्णवावस्थ-कल्लोलामृतपूritम् । उपरिष्टाद्वितीयार्जं शक्तामृतमहोदधौ ॥ २२० ॥

· · ·

[ Sutra २२१ ]

तद्बाधो मुखपद्मं तु परिपूर्णेन्दुकर्णिकम् । तन्मध्ये चिन्तयेदंस-मध्यो बिन्दुशिखान्वितम् ॥ २२१ ॥

· · ·

[ Sutra २२२ ]

वर्षन्तममृतं दिव्यं समन्तात्संविचिन्तयेत् । आत्मोर्ध्वेन्धमार्गेण प्रविष्टं तच्च चिन्तयेत् ॥ २२२ ॥

· · ·

[ Sutra २२३ ]

सितं सुधाहृं सान्द्र-ममृतं मृत्युनाशनम् । तेनाऽऽवितमात्मानं पूर्यमाणं विचिन्तयेत् ॥ २२३ ॥

· · ·

[ Sutra २९७ ]

पद्मनालनिवद्धैश्व नाडीन्ध्रमुखै: सदा । अमृतापूरितं देहं सर्वमेव विचिन्तयेत् ॥ २९४॥ एवं वै नित्ययुक्तात्मा अमृतेशासमो भवेत् । व्याधीनमृत्युं जरां त्यक्त्वा कीडते त्वणिमादिभि: ॥२९५॥ एवं तस्यामृतध्यान- त्कालमृत्युञ्जयो भवेत् ।

· · ·

हृदादशान्तोर्ध्वाध:स्थितं श्रीपूर्वायुक्तामृता-दिदेवतावाच्यकारादिवर्णषोडशकलितताव-त्पत्रविकसितसितकमलमध्ये न्यस्तं य:कमलक-णिकापूर्णेन्दुबिम्बनिष्ठमूर्ध्वार्ककरिणिकापूर्णेन्दु-मध्यस्थाधोमुखसितचतुष्कलबिन्दुप्रकाशप्रस-रत्सुधासारपूरीतब्रह्मरन्ध्रविसृततकल्लोललावित-ममृतराशि मध्यगमात्मानं स्फटिकप्रभं वि-

· · ·

[ Sutra २९८ ]

चिन्त्यं, तदमृतं तदधःस्थसिताब्जनालरन्थनानानाडीमुखैरुच्छलत्समस्तदेहङ्ग्यपकं यः षण्मासानं सततं चिन्तयति, स गतव्याधिरजरामरणजन्मादिसंसारभयौघविलयो भवतीति पिण्डार्थः। नाडीरूपतया भिव्यन्ते नानारूपत्वेन स्फुरन्ति यानि नाडरन्थाणि अर्थादघोड्ब्जगतानि तत्स्थमिति, तैग्रन्थिस्थ्यनगतैः संवद्धं, नालमात्र मध्यनाडीरूपं, क्षीरं क्षीरोदधौ तूदूतममृतं तद्रूपोर्णव इति संगति:। अमृतं तत्र परमाक्यानन्दसारम्॥

· · ·

[ Sutra २९६ ]

एवं सर्वनाडीमार्गनिर्यास्रयहंमध्यानादमृतध्यानाच्च मृत्युञ्जयमभिधाय, तात्विकमनुत्तरसाररूपमादेष्टुमुपक्रमते अथवा परतरवस्थः सर्वकालैर् बाध्यते॥ २९६॥

· · ·

अथवेत्यनेनैदं ध्वनाति- कतिपयकालशरीरस्थैर्यादिमृत्युञ्जयप्रकारेभ्योऽन्य एवातिवरसलमहारोगीन्द्रहृदयमस्मत्प्रकारो, यत्र

· · ·

[ Sutra २२८खो॥ ]

श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोघ्योतवार्टिकोपेतम्। २९९ देहावस्थित एव श्रीस्वच्छन्द भैरवतां सर्वदैव समाविशति कोऽपि पश्विमजन्तमा जन इति २२६ तत्र याथकपरं तत्त्वं, यथा च तन्मयीभा-वस्तदा देषुमाह

· · ·

चिन्तयेत्परमं तत्त्वं कालचारविवर्जितम् । कलाकलङ्कनिरुक्तं निष्कलं परमं पदम् ॥ २२७ ॥

· · ·

चिन्तयेत्स्वाभेदन त्रिशिरेत परं तत्त्वं हृद्रदशान्तस्पुरितं चिदानन्दघनात्मकं, ‘कालचारेण’ बाह्योनान्तरेण च वर्जितं, ‘कलाकलङ्केन’ कल्पनात्मकेन शून्यं, अत एव चतुष्कलदकारादिकलायोगाभावात निष्कलं, परमं पदमनुत्तरं धाम ॥ २२७ ॥

· · ·

न कवलं परमं धामेहग्यावत् निष्कलं चात्मतत्त्वं तु 'आत्मतत्त्वं' समनोपरि शुद्धात्म 'निष्कलं' व्यक्तसमनान्तभेदकलनम् ॥

· · ·

[ Sutra २३८ ]

यतः कलङ्को देह उच्यते । संयुक्तः कारणः षाड्भः सर्वतत्त्वसमन्वितः ॥ २३८ ॥ वर्णो बिन्दुस्तथा नादो व्यापिनीशक्तिसंयुतः । समनावाधिपर्यन्तः कलङ्काधार उच्यते ॥ २३९ ॥

· · ·

[ Sutra २३९ ]

एतदुक्तं भवति-यथायं स्थूलस्त्वादिरूपो देहः कलङ्कः, तथा करणाश्रयः प्राणात्मा सूक्ष्मः, समनान्तमात्रप्रमेयरूपः परोऽपि देहः कलङ्क एव । परमेश्वरूपो हि परव्योमव्यामननि । यथा स्थूलहृवा देहप्राणादिरस्य कलङ्कस्तथा परहृवा समनान्ता प्रमेयमाला कलङ्क एव । वर्णः अकार उकारो मकारश्च । कलङ्करूपश्वासावाधार इति समासः । कलङ्करचास्य सर्वस्य परशिवाभेदप्रथनात् ॥ २३९ ॥

· · ·

२३१ श्लो] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोऽस्योत्तरार्धटीकोपेतस्। ३०१

· · ·

यस्य चायमाधारः, सः

· · ·

आधेयः परमो ह्यात्मा

· · ·

यः पूर्व शुद्धविज्ञानकेवलो भेदवादिनां

· · ·

मोक्षभूमिरियुक्तः ॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra २३० ]

तत्परायणमनना स्मृता ।

· · ·

[ Sutra २३० ]

तस्याश्शान्ते परं तत्त्वं

· · ·

[ Sutra २३० ]

सकलाकलवर्जितम् ॥ २३०॥

· · ·

[ Sutra २३१ ]

व्यापकं सर्वतोभद्रं

· · ·

[ Sutra २३१ ]

सर्वान्तः सर्वतोमुखम् ।

· · ·

[ Sutra २३१ ]

पञ्चपञ्चकतत्त्वस्थ-

· · ·

[ Sutra २३१ ]

मष्टादशगुणान्वितम् ॥२३१॥

· · ·

'सकलः' समनान्तः स्पारः 'अकलः' शु-

· · ·

द्धात्मा, ताभ्यां वर्जितं तयोः परस्परावच्छे-

· · ·

देन सङ्कुचितत्वात्; तत्तु व्यापकं दिकालासं-

· · ·

कुचितं, सर्वतश् भद्रं चिदानन्दघनं, सर्वस्य

· · ·

चान्तः जीवितसूतत्वेन स्थितं, पूर्वापरमध्य-

· · ·

[ Sutra ३०२ ]

कोटिमध्यगतं च, सर्वतः सर्वेण मुखमिव मुखं स्वात्मप्रत्यभिज्ञोपायरूपम्। पश्वपञ्चकानि तत्त्वानि तथाष्टादश गुणांश्र स्वमेव व्याख्यास्यति। पञ्चपञ्चकेषु च तत्त्वेषु च स्थितं तदभिन्नमूर्ति गुणेषु चान्वितं अनुगततया स्थितम् ॥ २३१ ॥

· · ·

तदिस्थंभूतमेतत् यद्यस्मिस्तु परं वेत्ति तदा मुच्येत बन्धनात् ।

· · ·

'कलादिो देह उच्यते' (७।२८) इत्युपक्रान्ततत्त्वादिस्नेहप्राणादावेव अवस्थितो यथुक्तरूपं परं तत् वेत्ति, तदा बन्धनान्मुच्यत एव; जीवन्त एव स्वानुभवेन परमैश्वर्यामाविश्तीर्थ: ॥

· · ·

[ Sutra २३२ ]

अथ पश्वपञ्चकं दर्शयति कारणानि च मन्त्राक्ष नित्यस्याद्या: कलास्तथा ॥२३२ बिन्दुश्चैवार्धचन्द्रश्च निरोधी नाद ऊर्ध्वगः ।

· · ·

[ Sutra २३३ ]

शक्तिश्व व्यापिनी चैव समनात्मा तथोन्मना ॥ २३३ ॥

· · ·

पञ्चपञ्चकमेतादि कथितं ते वरानने ।

· · ·

'कारणानि' ब्रह्मादीनि षट् । 'मन्त्रा:' इति अकारोकारमकारा ब्रह्मविष्णुरुद्रवाचकाः । बिन्दुनादशक्तीनामेशदाशिवशिववाचिकानां सर्वसामान्यबिन्द्वादिमन्त्रान्तप्रस्मेयदर्शकमध्ये कथनात्, अतो मन्त्रशब्देन सामान्यप्रमेयदर्शकावशिष्टा असाधारणान्त्रय एव उत्का: । तथा वक्ष्यामि'कादशिकावर्गश्वतुर्थे' इत्येते दश, ब्रह्मादिकारणाधिष्ठिताश्व निवृत्याद्या: कला: पञ्च प्राग्वयाकृता:, तत्त्वं च बिन्द्वादिप्रमेयदर्शकमिस्येतत्तपञ्चपञ्चकम् ॥

· · ·

तत्त्वान्याह

· · ·

तत्त्वान्येव तु षट्त्रिंशत् पृथिव्यादीनि षट्त्रिंशत्पूर्वमेवोक्तानि ।

· · ·

[ Sutra २०४ ]

अत्र सर्वत्र परतत्त्वमभेदेन स्थितामिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥

· · ·

[ Sutra २३४ ]

गुणाश्रयैव निर्बोध मे ॥ २३४ ॥

· · ·

'गुणाः' परमैरवस्य गृहीतमायाप्रमातृभूमिकस्य परापरदशौचित्येनावस्थितता धर्माः शक्तयः ॥

· · ·

तानाह

· · ·

[ Sutra २३५ ]

आहंकारो धीरिमन्थ्य इन्द्रियार्थास्तथैव च । ग्रहणं स्पर्श आाधारः शक्तिश्रैवाष्टमी स्मृता ॥२३५॥

· · ·

एते चाष्टौ गुणाः

· · ·

अन्तःकरणत्रयामोन्द्रियार्थेसहितोडथवग्रश्तुर्थः, ग्रहणं च तद्द्विषयज्ञानं, स्पर्शी आनतरसुखागुपलम्भः, आधारः शरीरं, शक्तिज्ञानक्रियात्मा प्रयत्नश्रैवाष्टावपरहुपस्यारमनो धर्माः शक्तयः । यतो यत्किंचित्प्रकाशते विषयशारी-

· · ·

[ Sutra २१७ खो०] ]

रादि, तत्पकाशरूपाचेतनादभिन्नम्, अन्यथास्य प्रकाशनायोगादित्यस्य धर्मरूपमेव सर्वम् ॥ अस्यैव परां व्याप्तिमाविष्टस्य अष्टौ भैरवाः भैरवाष्टकम् ।

· · ·

ये पूर्वी कपालिशादयोष्टौ भैरव उक्तास्तद्मान: परन्यास्त्या भैरवस्य सतोष्टकं गुणानामित्यर्थ: ॥

· · ·

किंचास्य प्राणहंसस्तथा शक्तिरपरापरावस्थाया: क्रमेण धर्मो: । यथा हि परमेश्वर: स्वातन्त्र्यात् यहीं त्मभूमि-स्तथा तद्रीयखातन्त्र्यात्मापि शक्तिः संकुचिततया भान्ती प्राणः,-इत्युक्तप्रायम् ॥

· · ·

[ Sutra ११२३८॥ ]

तदित्थं गुणा अष्टादश त्विमे ॥

· · ·

अतश्च एतेषु तत्परं तत्व-मुच्यारालम्बनादते ।

· · ·

'उच्चारः' करणबन्धादिपूर्वं मद्रोदेरणम्, 'आलम्बनं' ध्यानायाश्रयणं, तद्विना एतेषु सर्वेषु भेदेषभेदन स्थितमिति शेषः । उपायभेदानामपि स्वप्रकाशाचिद्वृत्त्यैव क्येन प्रकाशनात् । तदुक्तमस्मत्प्रभुपादैः

· · ·

'उपायजालं न शिवं प्रकाशये-कृतेऽपि किं भाति सहसदीधितिः । विवेच्यभित्तिममुदारदर्शनः स्वप्रकाशं शिवमविशेषकणात् ।'(तं०सा० २८३०)

· · ·

इति ।

· · ·

[ Sutra २३७ ]

तदेव विशिनष्टि अक्षराक्षरनिमुत्तं परं तत्वमनक्षरम् ।

· · ·

अक्षरेणाविमलेन जीवात्मना रूपेण आ समन्तात् क्षरैः सर्वभूतैश निर्मुक्तं परचिन्मात्र्यर्थः, अथवा डक्षरैवाचकैरकषरैश्व तत्संबन्धभिर्‌वाच्यैराकारैर्निर्मुक्तमकारोकारादिवाच- कमश्रकलातद्वाच्यरूपं न भवतीर्थः ।

· · ·

युकं चैतत् यतः

· · ·

अक्षरेषु कुतो मोक्ष

· · ·

आकारो कुतु कुतः

· · ·

अतन्तासंभवात्

· · ·

यत्स्यान् प्रयलादुच्चा-

· · ·

यत्त्वात् सोपाधिषु मन्त्रावयवरूपेषु 'अक्षरेषु'

· · ·

उच्चरत्सु निरुपाधि- चिद्‌नदन- तत्व- समावेशात् 'मोक्षो' भवतीति परतत्त्व वर्णतत्त्व- च्छर-

· · ·

प्त्वाभावात् ।

· · ·

उक्तं चैतत् श्रा‌क

· · ·

'तस्या वाचि न नामित वर्णा:'

· · ·

किं तु वर्णा:( ६।२२)

· · ·

इति । किंच अक्षरेखु भिन्नेषु बहु मुक्ता-

· · ·

त्मसु इष्यमाणेषु कुतो मोक्ष:

· · ·

'त आत्मोपासका:'............. ।' (४।१२)

· · ·

इत्यभिहितत्वात् ॥

· · ·

अत एव

· · ·

यावदचर्यन्ते वाचा

· · ·

यावलेख्येडपि तिष्ठति ॥१२३॥

· · ·

तावत् सकलो ज्ञेयो

· · ·

निष्कलो भेदवर्जितः;

· · ·

पञ्चयन्तीपर्यन्ताभिरवर्णाभिरुद्यायैर्माणसत्तद्-

· ·

·

कारादिकलावन्धानमन्त्रः सकल एव भवति,

· · ·

लिपिध्यानक्रमेऽपि आप्यायादि कुर्वन्नपि

· · ·

अम्बा-न्येष्टा-रौद्री-वामाख्यालिपिकलौयोगा-

· · ·

द्रपि सकल एव । यस्तु सर्वभेदप्रयस्तमयात्

· · ·

स्वप्रकाशानाहतपरामर्शमयः, स निष्कलः ।

· · ·

एतच्च वितत्य पञ्चप्रणवादिकारादौ निश्चितम् ।

· · ·

उक्तं च श्रीविज्ञानभैरवके

· · ·

'नहि वर्णविभेदेन देहभेदेन वा भवेत् ।

· · ·

परन्तं निष्कलत्वेन सकलत्वे न तद्भवेत् ॥' (६ श्लो०)

· · ·

इति ॥

· · ·

अतश्रायं

· · ·

[ Sutra २३९ ]

सृष्टिसंहारनिर्मुक्तः

· · ·

[ Sutra २३९ ]

क्रियाकालविवर्जितः ॥ २३९ ॥

· · ·

[ Sutra २३९ ]

नायं मच्चान्तरङ्त् सृज्यते संहियते वा,

· · ·

नाप्यस्तोचारध्यानादिक्रियाकालेऽस्तितायथोकं

· · ·

'नासोचारयिता कश्चित् ………… ।' (७।५९)

· · ·

[ Sutra २३९ ]

इत्यादि ॥ २३९ ॥

· · ·

[ Sutra २४० ]

एतच्नक्ति अधश्वारे भवेत्सृष्टि-कुर्वे संहार उच्यते । अधश्वारेण जातोदसौ ऊर्ध्वे चैव मृता भवेत् ॥ २४०॥ सूतकं मृतकं त्यक्त्वा तिष्ठेदै तत्ववत्तितः ।

· · ·

अधश्वारोऽपानः; ऊर्ध्वचारस्तु प्राणः; सृष्टि-संहार इति त्रिविधस्य देहप्रमातुः; अस्यादिदेहप्रमाता इत्थं मुहुः सूतकमृतकाशौच-मयः । यदा तु देहप्रमातृताभिमानं प्रशमध्य सत्यां चित्प्रमातृतामवलम्बते, तदा दलकल्पदेहप्राणादिपदविलसद्वयोमोदरस्तस्ववृत्तिस्थित एव,-इति का मृतक-सूतकरंभानवापत्ति इथमेतद्व्याख्याकृद्भिः न तु प्राणापानप्रशमपदे सततमवस्थेयमिति योगिनां व्यवस्थानदशासंभवेन तत्र 'सततावस्थानघटनात् 'एतेपु तत्परं तत्वशुभारालम्बनादते ।' (७।३।२७.)

· · ·

इत्युक्तेन वक्ष्यमाणेन च ग्रन्थेन विरोधापत्तेः। यदि चासुखे प्राणापानप्रशमपदनिभालनं तत्त्वदृृट्यानुभवे भवति उपायः; तथापि तदुपायपूर्व संवित् सर्वोऽवस्थासु सर्वत्र चिदानन्दघनपरमशिवतामयत्वज्ञानमेव तत्त्वदृृट्यवस्थितत्वम् । यदक्षयति 'सर्व शिवमयं सरेत्' (७२४१)। इत्यादि॥

· · ·

[ Sutra २४१ ]

तदुक्तमियं तत्त्ववृत्तिरिश व्याख्याता सर्वाध्वोपाधिवर्जिता ॥ २४१ ॥

· · ·

पद्धत्स्वाप्यध्वनः पारमार्थिकसत्या चिद्रसयै परिज्ञातत्वात् नास्त्युपाधित्वं व्यतिरेकाभावात् विशेषेणाख्याता तत् तत् शास्त्रे निराचारावधूतनिर्मर्यादस्फुरत्तामहासत्तासमप्रतिसमावेशादिशब्दव्यवहृतत्वात् ॥ २४१ ॥

· · ·

अतश्र तत्त्वाद्धर्मनिरुक्तः कारणेश्व विवर्जितः ।

· · ·

१ स्व.पृ.प. कुण्डलिनिमुक्त इति पाठः ।

· · ·

[ Sutra २४२ ]

तत्त्ववत्तौ स्थितो योगी सर्वारम्भविवर्जितः।

· · ·

[ Sutra २४३ ]

रागद्वेषविनिर्मुक्तो विषादानन्दवर्जितः । नाकाङ्क्षेन च निन्देतु विषयांश्च कदाचन ॥

· · ·

[ Sutra २४४ ]

समः शत्रौ च मित्रे च ब्रह्मणि श्वपचे समः । तुल्यदर्शी भवेत्सित्यं सर्व शिवमयं सरेत् ॥

· · ·

तत्त्वादिभिः शरीरावस्थितैरन्ताच्छिद्यते इत्यर्थः । अत एव चायं चित्तसम-पत्तावत् सर्वैरारम्भैर्हेयोपादेयविषयाभिः प्रवृत्तिजिहीर्षोःपादनिवृत्तिमनाः वीतः, यत-स्तत्प्रवृत्तिहेतुभ्यां रागद्वेषदोषाभ्यां रहितः । तद्रहितत्वमपि अस्य विषयसङ्गसंपातप्रविषाद-नन्दविरहात्; अत एवास्य आकाङ्क्षाद्यभावो यथोपनतमात्रभोगातिवाहकत्वात् नास्य शत्रु-

· · ·

[ Sutra ३१२ ]

मित्रब्राह्मणश्वपचेषु अपकार्युपकारिजुश्रूषापवित्ततादधीः; तुल्यत्वेनासौ सर्वं पश्यति केवलं, नतु लोकमध्ये स्थो लोकस्य स्थितिभङ्गमुपपादयेत् । इदं त्वस्य मुख्यं रूपं-यत्सर्वशिवत्वेन चिन्तयेत् । यदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवेऽपि 'यत्र यत्र मनो याति वाञ्छया वाम्यन्तरे प्रिये । तत्र तत्र शिवावस्था व्यापकत्वात् प्रियायते ॥' (११६) इति । तथा 'सर्वं देहं चिन्मयं हि जगद्वा परिभावयेत् ।' (६३) इति ॥ ३१४ ॥

· · ·

[ Sutra ३१४ ]

सर्वं शिवमयं सरोऽदितियुक्तं, तत्र सर्वमध्ये यत्पश्यात्मा प्रविश्टस्तथाप्यसौ अनादिशिवद्वित्त इति भेदवादिदिशा भ्रमो मा भूदित्याह आत्मानं च तथैवं सर्वथैव सदा स्मरेत् । तथैवमिति विश्वात्मकपरमशिवैक्येन ॥ अतःश्र्

· · ·

[ Sutra ३१५ ]

सर्वतत्त्वानि भूतानि वर्णा मन्त्राश्च ये स्मृताः ॥३१५॥

· · ·

[ Sutra 247 ]

नित्यं तस्य वशास्ते वै शिवभावनयानया । सर्वस्य शिवाभिन्नखातमैक्येन दर्शानात्, भूतानि चतुर्दश, वर्णाः शब्दराशिशरीरस्थाः ॥ ईश्वरवृत्तिनिष्ठस्वादेव नचासौ कुरुतेऽपुण्यं नैव पापं च सुन्वते ॥ २४६ ॥

· · ·

[ Sutra 245 ]

बुद्धिपूर्वं शुभमशुभं वा न किंचिद्-रोति ॥ २४५ ॥

· · ·

यतोऽसौ कृतकृत्यः प्रसन्नात्मा कृतं निष्पन्नं कृत्यं परमेशात्मखात्मसमापर्यात्मकं यस्य । प्रसन्नो मलाकलादृतः । अत एव कृत्यं चास्य न विद्यते । च एवंर्थो भिन्नक्रमः । यतोऽस्य कृत्यं नैव विद्यते, तेन कथं पुण्यं पापं वा कुर्यात् ॥

· · ·

[ Sutra २४७ ]

जीवन्मुक्त इत्याह इह लोके परसिमश्र परिपूर्णस्तु सर्वदा ॥ इहेति व्यवस्थानाभिमतावस्थायामित्यर्थ: ॥ यदि बुद्धिपूर्वं धर्मादि नाचरति, तत्प्रसादसंपन्नं परोपकारादिकमस्यावारकं नेत्याह धर्माधर्मविनिर्मुक्त: अभिसन्धिं विना कर्मणो बन्धकत्वाभावात् शाकाहारीजितमप्यस्य पुण्यादिकमावारकं नेत्याह पुण्यपापविवर्जित: । प्रोक्तज्ञानाधिना तयोर्भस्सीकृतत्वादित्यर्थ:॥

· · ·

[ Sutra २४८ ]

अत एवहस्य ज्ञानराशेयोगिन: नचास्य भक्ष्याभक्ष्यं हि न पेयापेयमेव च ॥

· · ·

[ Sutra २४९ ]

नापवित्रं हि तस्यास्ति न पवित्रं हि सुव्रते । तिरपेक्षो ह्यसौ नित्यं सर्वापेक्षाविवर्जित: ॥

· · ·

[ Sutra २४९ ]

सर्वस्य शिववैनेन प्रतीतसद्भाव् । तदुक्तं श्रीविज्ञानभैरवे 'किंविज्ञेयो स्मृता शुद्धिः सांशयुद्धिः शुद्धर्शनै । ने शुचिर्नाशुचिर्मित्साशिविकल्पो भवेत्सदाः॥' (१२३श्लो०) श्रीमदुक्तश्लोकभैरवेऽपि 'यावत् वेदका एते तावदेदृशाः कथं प्रियै । वेदकं वेद्यमेकं तु तत्वं नास्त्यशुचि रतः ॥' इति ॥ २४९ ॥

· · ·

ईहशस्य च नास्य क्षेत्रं नास्य तीर्थं नियमो यम एव च ।

· · ·

'नियमो' जटाभस्मादिपरिग्रहः, परभैरवस्फाररूपस्य नास्य कश्रित्संकোচ इत्यर्थः। तदुक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे रहस्यप्रतिपादिनि अष्टादशे पटले 'नात्र शुद्धिर्न चाशुद्धिः.......... ।' (७४) इत्यादिना महता ग्रन्थेन ॥ एवंविधस्य योगिनो लोकोत्तरं क्षेत्रादि निरूपयति क्षेत्रं तस्य परा शक्तियंतः सर्वं प्रसूयते ॥ २५० ॥

· · ·

[ Sutra ३१६ ]

सर्वाध्वानो यतो देवी तत्स्थाः प्रचरन्ति वै । तीर्थ चैव परं शान्तं नित्यं चानन्दविश्वगम्॥२५१॥ येन व्याप्तमिदं विश्व- मन्नं विश्वशक्तिभिः । नित्यं विरक्तः संसारा- व्यमोदयं परिकीर्तितः॥ २५२॥ नियमो भावना नित्यं परतत्त्वैकतानता ।

· · ·

'क्षेत्रं तदुच्यते यत्र देवताचक्रमध्येगः । तत्तदभीयं प्राप्नोति....................... इत्यतोडस्य परयोगिनः पराद्रियमयाध्वच- ऋदेवताचक्रमध्येगता परा शक्तिरेव सर्वप्रसव- भूता। क्षेत्रं, तीर्थं सर्वमूलप्रसङ्क्रान्तं, तद्वास्य प्रशान्तभेदकल्लोलम आनन्दरससमयं विश्वव्यापि 'परं शान्तम्' अशेषशक्तिकचितं शक्तिमत्पदं, परतत्त्वैकतानता तद्भेदविमर्शमयी भावना, सात्य नियमो व्रतम् ॥

· · ·

[ Sutra 253 ]

एतच्चयोगी नात्मनो भावयेज्जातिं न कुलं नच बान्धवान् ॥२५३॥ देहात्मनोर्हि जात्यादिकलङ्कयोगो, न चिदात्मनः ॥ ईदृशोडपि च आचरत्सर्ववर्णत्वं सर्वेषां ब्राह्मणादिवर्णानां भावमाचरेत्, यस्य याहकृश्वरूपमाचारो वा, तस्य तदेव श्लाघेत् ॥ नचात्मनो वर्णाश्रमनियमं गृहादित्याह नच वर्णेषु वर्तंयेत् ।

· · ·

[ Sutra 254 ]

किंतु परभावनया नियं परधर्मेण वर्तंयेत् ॥ २५४ ॥ वर्ततेत्यर्थः ॥ तामेव परधर्मदृष्टिं सामान्याधिकारकरणण्येनास्य दर्शयति सर्वज्ञः परितुष्टश्च परिपूर्णः स्वभावतः ।

· · ·

[ Sutra २५५ ]

स्वतन्त्रोड्लससामर्थ्य-स्वनादिनिधनाश्रितः । अनादिबोधो ह्यतुलः कालवेलाविवर्जितः ॥ २५५ ॥

· · ·

[ Sutra २५६ ]

चारोचारविनिर्मुक्त-स्वहोरात्रविवर्जितः ।

· · ·

'परिपूर्णों'जनन्तशक्तिः । सर्वज्ञत्वादय एते गुणाः षदध्योजनिकाग्रन्थेडस्माभिर्यांकृता एव । 'अतुलः' इति शिववैशेनास्म सुरगणाद् द्वितीयस्याभावात् । 'कालवेलाविवर्जितः' इति मितयोगिवदस्य प्राणीयतुल्यंशांशिकानिभाल-नानुपयोगात्; अत एव चारस्य प्राणवाहस्य य ऊर्ध्वप्रेरणात्मा उच्चार:, सोड्यस्यानुपयुक्त:; अतश्र नित्यमेव शिवैकात्म्यभावनाविष्टत्वान्नास्य मुखब्रह्मचुददहरोग्रत्रोणप्योग: कृच्छ्र-तू ॥ २५५ ॥

· · ·

नाप्यस्य तत्त्वविभागोऽस्तीत्याह न दिवा जागरं कुर्या-न्न च रात्रौ स्वपेत्कचित् ।

· · ·

[ Sutra २५७ ]

स्वभावेनैव संतिष्ठेदिनरात्रिविवर्जितः॥ २५७॥

· · ·

यथा लोको दिवा 'जाग्रत्' भेदद्रयवहरमेव परिशीलयति, निशायां मायया स्वपिति न प्रबोधमेति, तथा नायम्, अपितु अभेदनिष्ठ एव तथा मायया नाभिभूयते। जाग्रतः स्वपतोऽपि चास्य न जागरखमौ स्तः सदा तुरीयप्रकाशावियोगात्। यथोक्तं 'तस्योपरुन्धः सततं त्रिपथगाभिभवर्णी। नित्यं सातसुप्रबुद्धः......॥' ( शनि० १का० ) इति श्रीसप्तदे। तस्य परतत्वस्य सम्बन्धिन्युपलब्धिस्तन्मयः प्रकाशः सुप्रबुद्धस्य त्रिषु जानादादिपदेशु 'सततम्' इत्यादौ मध्येsन्ते च नित्यमित्यविच्छेदेन भवतीति मयैवेहत्थं सम्प्रधार्य निर्णयै व्याकृतमेतत्॥ २५७॥

· · ·

यः एवं वै वर्तते योगी सः परेण समतां ब्रजेत्।

· · ·

[ Sutra २५८ ]

नच तं कलयेत्कालः कल्ककोटिशतैरपि ॥ २५८ ॥ अकालकलितपरमेश्वैरुपपात् ॥ २५८ ॥ एतदेव स्पष्टयति जीवन्त्रेव विमुक्तोऽसौ यस्यैषा भावना सदा । शिवो हि भावितो नित्यं तत्क्ष तं न कालः कलयेच्छिवम् ॥ २५९ ॥

· · ·

[ Sutra २५९ ]

शिवं शिवैकरूपं महायोगिनं कथं कालः कलयेत् ॥ २५९ ॥

· · ·

[ Sutra २६० ]

अथास्य महाव्यातिज्ञानस्य सकलोपनिषदुपदेशसारतमतामेतत्तन्त्रोपास्यदेवतानामोपपदप्रदर्शनपूर्वं निरुपयति योगी स्वच्छन्दयोगेन स्वच्छन्दगतिचारणा । स स्वच्छन्दपदे युक्तः स्वच्छन्दसमतां ब्रजेत् ॥ २६० ॥

· · ·

[ Sutra २६१ ]

प्रोक्ततत्त्वृत्त्यवस्थित्यात्मना स्वात्मप्रतिष्ठया स्वच्छन्दगत्या चरत्यवइयं योगस्यं परतत्त्वैक्यप्रतीतिमयत्वात् स्वच्छन्दशब्दवाच्यो महायोगः; तेन श्रीस्वच्छन्दभैरवस्य पदे ध्यात्वा युक्तोऽभिनिविष्टः सन् तत्साम्यमेति ॥२६०॥

· · ·

स्वच्छन्दश्शेव स्वच्छन्दः स्वच्छन्दो विचरेत्सदा । नित्ययोगेऽध्यान्तकोटौ स्थितोऽयं श्रीस्वच्छन्दभैरव एक स्फुरन् स्थितः--इति यावत् ॥ 'खसंवेधो भवेच्चारो नाडीचारजयात्स्फुटम् । अथवा हृदपादेवमर्थंस्युपसंहृतः ॥ मत्त्री योगे विजानाति ज्ञात्वा सर्वज्ञतां ब्रजेत्'(७।१४५) इति यदुपकान्तं, तत् मध्ये नाडित्रयवाहित्वरूपततदन्यथावाहातथारिष्टशज्ञानमध्युपगमाद्दुःप्रेन्मेयत्ववाहितं जातम् । अत एतदुपसंहरन् प्रागुक्तमेवानुबभ्राति एवं वै मृत्युलिङ्झानि रिष्टान्यानि यानि च॥२६१॥

· · ·

[ Sutra २६२ ]

योगाजानाति योगिन्द्रो नादजान्तर्गतानि च । निर्जित्यैतानि योगेन एवमुक्तक्रमेण तु ॥ २६२ ॥

· · ·

एवमिति यथोक्तवाविपर्ययात्मकानि यान्यानि च

· · ·

'कर्णान्त्रिकृताकुष्टो घोषं न शृणुते' ( ७।८७ ) इत्यादीनी रिष्टानि नादजान्तर्गतान्युक्तानि चशब्दात् कानोेष्टादीनि च, तानि योगात् प्रोक्तरूपाच्चारावधानादेव योगी जानाति, ज्ञात्वा च हंसध्यानामृतध्यानतस्वरूप्यवस्थानरूयेण परपरापरापरातमना मृत्युञ्जिता योगेन निर्जित्य पुनरपि नाडीचारजयाभ्यासाद्योगी विजानाति, ज्ञात्वा च सर्वज्ञतां ब्रजेदिति संबंध: ॥ २६२ ॥

· · ·

अथेदानीम्

· · ·

अयोगी यानि जानाति अयुक्तो वापि सुन्रते ।

· · ·

[ Sutra २६३ ]

अद्धारिष्ठानि मे श्रृणु ॥२६३॥ अयोगीप्राप्तयोग: । 'अयुक्त:' इति योगयाघटमानो वा लौकिक एवेस्थ: ॥ २६३ ॥

· · ·

[ Sutra २६४ ]

शुष्कतल्वोष्ठकण्ठश्रेदक्षसादूषरच्छविः । स्वन्धो च भङ्गमायात: पण्मासान्मृत्युमामुयात्॥२६४॥ अकस्मादिति प्रसिद्धं निमित्तं विना, एतच्च सर्वत्र योग्यम्॥ २६४ ॥

· · ·

[ Sutra २६५ ]

सुनीलं मण्डलं व्योम्नि य: पश्यति दिने दिने । सितं हरितकृष्णं च वत्सरार्धान्निम्रियेत स: ॥ २६५ ॥ अकस्मादेव । मण्डलामिति सूर्यबिम्बस्य बाह्यपरिवेश:॥ २६५ ॥ विराजिमं पश्यति रविं सोमं वै लक्ष्मवर्जितम्

· · ·

[ Sutra २६६ ]

तारां ज्योत्नां च कृष्णां वै पश्येत्‌षण्मासजीवितः ॥२६६॥ रवि मण्डलान्तस्यं बिम्बम् । हिरण्यवर्णी पुरुषं पिङ्गलं कृष्णमेव च । स्वप्ने संपश्यते यो वै षण्मासान्सोदपि जीवति ॥२६७ अकरसात् पित्तादिप्रकोपाभावादिति स्थितमेव ॥ २६७ ॥

· · ·

[ Sutra २६८ ]

आत्मनो ह्यशिरश्छायां पश्येत्‌षण्मासजीवितः । छायापुरुषपरीक्षायामित्यर्थात् ॥ तैलाभ्यङ्गं तथा पानं रक्तस्रगनुलेपनम् ॥ २६८ ॥

· · ·

[ Sutra २६९ ]

रक्ताम्बराणि कृष्णानि स्वप्ने पश्यति वै यदा । प्रेतैः पिशाचै रक्षोभिः श्वगोमायुकसूकरैः ॥ २६९ ॥

· · ·

[ Sutra 270 ]

व्रतं यातं गृध्रकाकैर्महिषैरृष्ठगर्दभैः । अन्नभक्षणमुद्दाहं नम्रं चातीव विध्ललमूर्छा २७०॥ स्वप्ने च पश्यते यो वै वर्षमेकं स जीवति ।

· · ·

[ Sutra 270 ]

अत्र यथायोगमात्मन आत्मानमिति च योज्यम् । गृध्रादिभिर्यातमिति वाहनरूपैरनीयमानम् ॥ २७० ॥

· · ·

[ Sutra 271 ]

शंखावर्ते भुजमध्ये गुल्फयोर्मर्मसन्धिषु । सोडयियं वधमायाति ग्रसितस्तस्पन्दनं न हि ॥ शंखावर्तौ ललाटकपालसंधी नेत्रप्रान्तस्यौ, भुजमध्ये मस्त्यस्थानमिति प्रसिद्धं, मर्मसंधयो धमन्यादयः सिराः ॥ २७१ ॥

· · ·

[ Sutra 272 ]

सोमार्कमण्डलं देहे ध्रुवं चैव त्वरुन्धतीम् ॥२७२॥

· · ·

[ Sutra 273 ]

न पश्यति महायानं सोडवशयं म्रियते नरः । एतानि प्रातिलोम्येन व्याचष्टे तालुरन्धगतो धूमो महायानं तदुच्यते ॥ २७३ ॥ जिह्वा त्वरन्धतीयुक्ता नासाग्रं ध्रुव उच्च्यते ।

· · ·

'तालुरन्ध' ब्रह्माबिलं, पश्चात्कृतसूर्यस्तदुत्थां धूमलेखां छादयां न पश्यति। नासाग्रं त्रिपुटीकाप्रान्तः ॥ २७३ ॥

· · ·

[ Sutra 274 ]

नेत्रान्ते करजाक्रान्ते मण्डलं सोमसूर्ययोः ॥२७४॥ वामदक्षिणनेत्रप्रान्ता यदा नखेन पीड्यन्ते तदा ज्योतियं दृश्यते, तत्सोमसूर्योमण्डलम्॥

· · ·

तदेतत्सर्वं न पश्येद्र्गने डप्येत-त्सोडवशयं म्रियते नरः ।

· · ·

[ Sutra 278 ]

ऋतुकालादनन्तरमेव बहिर्याममाकाशग्नापथः, अरुन्धती सत्तार्षिमध्यस्था, ध्रुवश्वतुदंशतारारब्धशरीरः, सोमसूर्ययोर्मण्डलं बिम्बबाह्यः परिवेशः ॥

· · ·

[ Sutra 279 ]

स्थूलोऽडकस्माच्च जायेत अकस्माद्दै भवेत्कृशः । अतिकृद्द्रोडतिभीतश्च वर्षमेकं स जीवति ।

· · ·

[ Sutra 280 ]

पुनः स्वप्नविषयमाह कृष्णाम्बरधरं कृष्णं लोहदण्डकरोयतम् ॥

· · ·

[ Sutra 281 ]

नरं चाभिमुखं स्वप्ने दृष्ट्वा मासत्रयायुषम् । आत्मानं निधनं नुयात् ॥

· · ·

[ Sutra 282 ]

हृदयं शुष्यते यस स्वात्ममात्रस्य तत्क्षणात् गात्रं चैवाप्यनुष्णं च ऋतुमेकं स जीवति ।

· · ·

[ Sutra ३२८ ]

धनुर्निशि दिवा चोल्काव्यप्त्रे विद्युत्प्रदर्शनम् । दिग्दाहोदष्टदेओडपि मासमेकं स जीवति ॥२७९॥

· · ·

धनुरैन्द्रम्, अपुष्पदेशेऽन्यजनापरिदृश्यादिग्दाहेऽपि यस्य दिग्दाहो भाति, स मासं जीवति, धनुर्निशि, दिवा चोल्कादर्शनम् ॥ चक्षुषी स्वततो यस्य शब्दं न शृणुयात् स्फुटतम् २७९ नाग्राति गन्धं आग्रातीति ऐशः पाठः ॥ यस्य च वाग्जाड्यं अकस्मादिति सर्वत्र संबध्यते ॥ तस्य मासमेकं गतायुषः ॥ जीवितमिति सम्बन्धः ॥

· · ·

२८३ श्लो॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोद्योताल्यटीकोपेतम्। ३२९

· · ·

[ Sutra २८० ]

अकस्मादेव च रक्तपद्मोपमं वक्त्रं जिह्वा कृष्णा च यस्य वै। गात्रे वर्णान्यनेकानि हृदयं यस्य रोदिति। तालुकम्पोदथ नामेश्व अर्धमासं स जीवति ॥२८०॥

· · ·

[ Sutra २८१ ]

'रोदिति' निर्निमित्तं पुनः पुनः विधावति; रोदनमनुभवतीयन्ये ॥ २८१ ॥

· · ·

[ Sutra २८२ ]

प्रत्यक्षकाकनासीरौ दीपधूमं न जिघ्रति । पूर्ववदष्टं न जानाति चतुर्मासं स जीवति ॥२८२॥

· · ·

[ Sutra २८३ ]

असंनिहिता अपि काका नासीराः क्रियाश्र येन प्रत्यक्षा: पुरो हृश्यन्ते ॥ २८३ ॥

· · ·

बिन्दुं यस्तु न पश्येतु नियं वक्त्रानुगं हितम् । ४२

· · ·

[ Sutra २८३ ]

नित्यं वहति हिकां तु वर्षमेकं स जीवति ॥ २८३ ॥

· · ·

[ Sutra २८३ ]

षट्कडं करणं कृत्वापि यो बिन्दुं न पइयति वक्रानुगं भूमध्यस्थं, हिकां हिमाम् उपसंहरति बहिर्लिङ्गानि चैतानि अङ्गारिष्ठानि यानि च । उक्तानीति शेषः ॥

· · ·

[ Sutra २८४ ]

पूजया जपहोмен ध्यानधारणया प्रिये कृतरक्षाविधानेन जीयन्ते नात्र संशयः । पूजादिधारणाहृदयं भगवद्विषयं, रक्षाविधानं वक्ष्यमाणम् ॥ २८४ ॥

· · ·

तदित्थं रिष्टप्रशमनं कृत्वा प्रकृतो योगाभ्यास एव कार्यः, स च नाडीशुद्धिपूर्वकप्रणजयादेवेति तत्प्रकाशनाशयेन श्रीदेवयुवाच

· · ·

[ Sutra २८५ ]

नाडीनां शोधनं चैव वायूनां च जयः कथम्॥२८५॥

· · ·

तेषां प्राणभुक्तानां वाधूनां स्थानं रूपं च शब्दं च कर्म ब्रूहि मम प्रभो ।

· · ·

[ Sutra २८६ ]

एतत्प्रश्नशतं निर्णयिष्यः श्रीभैरव उवाच परमो योगसद्भावो गुह्याद्गुह्यतरः प्रिये ॥ २८६ ॥

· · ·

यो न कस्यचिदाख्यात- स्तं योगं श्रुणु तत्वतः ।

· · ·

यथ्वया प्रश्रितं, तद्योगरहस्यं तद्दिना योगाभ्यासायोगात्॥

· · ·

[ Sutra २८७ ]

तत्र तावत् सुप्रशस्ते भूमप्रदेशे नामितोयसमीपतः । वालुकाशर्कराहीनेः शुष्कवृक्षविवर्जिते ॥ २८७ ॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

नि:शब्दकीटवल्मीके ईतिभिः परिवर्जिते ॥ २८८ ॥ पुण्ये धर्मिष्ठसंवासे तत्र योगं समभ्यसेत् । 'ईतयः' अतिवृश्चिकादयः । पुण्ये सत्तीर्थादियुक्ते धर्मिष्ठसंवासे पुण्याश्रये ॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

तदासौ देवदेवं समभ्यचर्य भैरवं सविनायकम् ॥ २८९ ॥ पूर्वाचार्यांस्त्रमस्कृत्य युक्तो ध्यानपरायणः । विघ्नप्रशमनाय गणपतिपूजापूर्वमज्ञाग्रहणाय गुरून् पूजयित्वा, भैरवमभ्यर्च्य ध्यानपरायणो युक्तः स्यादिति संबंधः ॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

कथमित्याह आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्मकं भद्रमेव वा ॥ २९० ॥

· · ·

[ Sutra ३९३ ]

सापाश्रयं सर्धचन्द्रं योगपट्टं यथासुखम् । दहनोपधानेऽन्र कृत्वा ध्यावयेदमृतं च ॥ ९९ ॥

· · ·

[ Sutra ९९ ]

सबाह्याभ्यन्तरेणैव सकलीकरणं ततः । अन्तर्यागं यथापूर्व-मुचार्यै च परं तथा ॥ ९२ ॥

· · ·

[ Sutra ९२ ]

दशाधा योगमार्गेण हंससवच्छन्दमभ्यसेत् ।

· · ·

पद्माकमुरुन्यस्तोत्तानपादतलं पद्मासनाख्यं, पर्यङ्कस्थस्य जङ्घावत्यासातत् खस्तिकं, सम-पादस्थित्या भद्रं, भित्याश्रयात्सापाश्रयमेत-चर्धचन्द्रविशेषणं भूमिष्ठकचरणाहृपृष्ठन्यास्त-चानद्धितीयचरणमर्धचन्द्रं, योगार्थं पदं परि-करबन्धाय बद्धा एतदन्यतममासनम्, अन्य-दपि वा यथासुखं शरीरपरिशेषकृत् भवति । यथोक्तं

· · ·

[ Sutra ३९४ ]

'शिरःसुखमासनम्' (पात० सू० २।४६) इति । ततः पूर्वोक्तं देहनायोचारान्तं कृत्वा, दृढ़ा योगमार्गेण इति बाह्याभ्यन्तरेचनादिषड्‌प्रशान्तकुम्भक-प्रत्याहार-धारणा-ध्यानात्मना भाविना अथ च भाविप्राणादिवायुदशकजय-पूर्वं पूर्वोक्तं हंसस्वच्छन्दं परं निष्कलभहारकमध्यसेदनुपविशेत् ॥ तदनुप्रवेशं पूर्वोक्तोपायानुसारेण स्फुटयति मन्त्रं बिन्दुमतीतं तु नादान्तज्योतिराकृतिम्॥२९३॥ संकल्प्य कल्पनालक्ष्यं ध्यायेहै तेन सर्वगम् ।

· · ·

चतुष्कलनाथमकारादिकललोचारपूर्वं बिन्दुमतीतमिति तदुच्छलनात् अर्धचन्द्रनिरोधिकापदसुद्धद्रव्य, नादनादान्तक्रमेण ज्योतिराकृतिमिति शक्त्यादिप्रकाशारूपं, संकल्प्य विकल्पपूवैमविकल्पनासाध्य, कल्पनाभिरलक्ष्यं स्वप्रका-

· · ·

१ ख० ग० पुं०द्वादशादिति पाठः । २ ख० पु० सारणेनिति पाठः ।

· · ·

[ Sutra २९३ ]

शचिदानन्दघनं, सर्वगं हंसस्खच्छन्दं ध्यायेदिति समनान्तं विलाप्य अकृतकविमर्शोदयेन समाविशेत् ॥ २९३ ॥

· · ·

[ Sutra २९४ ]

तदेतत् नाडीशुद्धिप्राणजयपूर्वकं सुघटं स्यात्,—इत्याशयेन नाडिजयं तावदाह अपसव्येन पूर्येत सव्येनैव विरेचयेत्। नाडीसंशोधनं चैतन्मोक्षमार्गपथस्य च ॥ २९४॥

· · ·

[ Sutra २९५ ]

'सव्येन' दक्षनासापथेन 'रेचयेत्' रेचकं कुर्यात् 'अपसव्येन' वामेन 'पूर्येत' वायुपूरणं कुर्यादित्यर्थः। एवमनवरतं क्रियमाणमेतन्नाडीनां मोक्षमार्गपथस्य वा मध्यधाम्नः शोधनं मारुतप्रशमनं भवति ॥ प्राणजयं व्यंकुमुपक्रमते रेचनात्पूरणाद्रोधात्प्राणायामसिद्धा स्मृताः ॥२९५ प्राणस्यायमनं यथास्थितवाहविजयेन स्वायत्तानयनम् ॥ २९५ ॥

· · ·

[ Sutra ३३६ ]

त्रय एते प्राणायामाः सर्वसाधारणेन नासिकापथक्रमेण निर्वर्त्यमाना: साधारणा बाध्याश्रित्याह सामान्या बहिरेते तु एतदभ्यासपूर्वमन्तः प्रयुज्यमानैः पुनः आभ्यान्तरे त्रयः । तानाह आभ्यान्तरेण रेचयेत पूरयेताभ्यन्तरेण तु ॥ ३३६ ॥ निष्कम्पं कुम्भकं कृत्वा कार्योः आभ्यान्तराश्रयः । 'आभ्यान्तरेण' मध्यपथेनात्र रेचनं 'द्वादशान्ते, पूरणं हृदि, निष्कम्पं कुम्भकमिति निरायासं प्रशान्तकुम्भकमित्यर्थः। 'कार्यः' इति निर्वर्तनीयो भवति ॥ ३३६ ॥

· · ·

[ Sutra ३३७ ]

नाभ्यां हृदयसंचारा-नमनश्वेन्द्रियगोचरात् ॥३३७॥

· · ·

[ Sutra २९७ ]

प्राणायामश्चतुर्थस्तु सुप्रशान्त इति श्रुतः।

· · ·

निष्कम्पकुण्डलिन्यानन्तरं 'हृदयसंचारात्' इति शनैः शनैर्हृदयादधःसंचारयुक्त्या प्राणं नाभ्यामेव नियस्येतर्थात, तथा मन इन्द्रियगोचारादिति तत्प्रत्याहारयुक्त्या नाभ्यामेव नियम्य, मनोनियमपूर्वकं प्राणं नाभौ नियच्छत: सुप्रशान्तः प्राणायामो भवति ॥२९७॥

· · ·

[ Sutra २९८ ]

तदित्थं प्राणरोधे तु सम्पूर्णे नाभौ नीतवा समुच्छ्वसनं । अनन्तरं शनैर्‌विमोचयेद्धायं वामनासापुटेन तु । निरुद्धवायुप्रकोपापहाराय ॥२९८॥

· · ·

एवं चारजयन्तं प्राणायामप्रत्याहाराव-भिधाय, धारणा निरूपयति

· · ·

[ Sutra १२९९ ]

वायवी धारणाऽऽकुष्टे आग्रेयी नाभिमध्यतः । माहेयी कण्ठदेशे तु वारुणी घण्टिकाश्रया ॥ आकाशधारणा मूर्धि सर्वसिद्धिकरी स्मृता ॥ १३०० ॥

· · ·

पाददेशे तिर्यगगते:, नाभौ जाठराग्नेः, कण्ठे स्थितिपदे धरण्या:, घण्टिकायां रसस्य, ब्रह्मरन्ध्रे च व्योम्नः सन्ध्यावान्तथैव धारणा उक्ता: । अत्र चोद्भाते दीक्षाप्रस्तावनिर्णीतं वर्णमण्डललाञ्छनाक्षरात्मकत्वं धारणाध्येयम् । तत्र प्रथमं कण्ठे पार्थिवी धारणां बद्धा । हृदयादुद्भ्रातपञ्चकेन पञ्चगुणं पार्थिवं तत्वं भिन्न्यात, ततोऽडनेनैव कमेण हृदयादेव चतुर्भिरुद्धातैश्वरुणममृत्, ततो हृदयादेव नाभिक्षेत्रे त्रिभिरुद्धातैत्रिगुणममृतम्, अनन्तरं हृदयादेव द्वाभ्यां पादाङुष्ठगतं द्विगुणं वायु:, ततोऽडि अङुष्ठात्सङ्कोचयुक्त्या प्राणशक्तिमूर्ध्वमुद्दोध्य हृदयादेवैकोद्धातयुक्त्या शरवद्-

· · ·

[ Sutra ३०० ]

हारन्थ्रस्थमेकगुणं व्योमग्रन्थिं भित्वा, द्वादशान्तस्थस्य सर्वाः सिद्धयः भवन्तीति वाक्यार्थः ॥ ३०० ॥

· · ·

[ Sutra ३०१ ]

एकहित्रिचतुष्टपञ्चसंख्योद्भवैः प्रसिद्धप्ति । उद्द्वातं लक्षयति । संनिरुद्धे तु वै प्राणे मूर्ध्री गत्वा निवर्तते ॥३०१॥ स उद्ध्वात इति प्रोको ज्ञातव्यो योगिभिः सदा । 'मूर्ध्री' इत्युपलक्षणपरं कण्ठादिक्षेत्राणाम्। 'ज्ञातव्यो' इति तत्स्थानानुसार्यनुभवात्मकोद्यमित्यर्थः । अत एव पूर्वमनुभवप्रधान एवासावुक्तः ॥ ३०१ ॥

· · ·

[ Sutra ३०२ ]

अथ प्राणायामादीनां फलमादिशति रागद्देषौ प्रहीयते प्राणायामैः सुधारितैः ॥३०२॥

· · ·

धारणाभिरिदहेत्पापं प्रत्याहारेडक्षसंयमः ।

· · ·

पापं देहोदित्यावारकषष्ठर्थन्यादिग्रन्थिभेदात् शुभाशुभकर्मबन्धविच्छेदात् ॥

· · ·

अथ यत्प्राणादिविषयं प्रस्थितं 'स्थानं रूपं च शब्दं च कर्म 'भूः' इति, तत्क्षणेण निश्चितुमाह हृदुदे नाभिकण्ठे च सर्वसन्धौ तथैव च ॥३०३॥

· · ·

प्राणाद्या: संस्थिता होते यानान्ताः पञ्चवेत्यर्थात् ॥

· · ·

पर्षां व रूपं शब्दं च मे शृणु ।

· · ·

तत्र दुततारनिभो रक्त इन्द्रगोपकसानिभः ॥ ३०४॥

· · ·

क्षीराभः स्फटिकाभश्व पञ्चानां रूपलक्षणम् । 'दुततार' गलितं हष्यम् ॥ ३०४ ॥

· · ·

[ Sutra ३०५ ]

घण्टाकंसाब्दमधुरो गजनादो महाध्वनि: ॥३०५॥ प्राणादीनां तु पञ्चानां मयं शब्द उदाहृत: । 'कंसं' कांस्यम्, 'अब्दो' मेघ:; 'महाध्वनि:' हुतनदीघोषोपमः ॥ ३०५ ॥

· · ·

[ Sutra ३०६ ]

एषां कर्मादिशति, तत्र जल्पितं हसितं गीतं नृत्तं युद्धगतिः कलाः ॥३०६॥ शिल्पं च सर्वकर्माणि प्राणस्यैव विचेष्टितम् । कलाश्चित्राद्याः। सर्वकर्माणीलेतान्‍येव ३०६ प्रवेशयेद्न्नपानं तन्मलं शावयेदघ: ॥३०७॥

· · ·

[ Sutra ३०७ ]

अन्धत्वं श्रोत्ररोगं च अपानस्तु करिष्यति । चक्षनादाद्रहणग्राणादि ॥ ३०७ ॥

· · ·

[ Sutra ३०८ ]

अशितं लीढपीतं च समानः समतां नयेत् । नाडीभु संचालयेत् ॥ ३०८ ॥

· · ·

क्षोभो हिका तथा छिका उदानस्य विचेष्टितम् । 'छिक्' क्षुतम् ॥

· · ·

[ Sutra ३०९ ]

स्वेदश् रोमहरर्षश् च शूलं दाहोऽड्भ्रभञ्जनम् । ध्यानस्यैतানি कर्माणि स्पर्शं चैव स विन्दति । स एव लभते ॥ ३०९ ॥

· · ·

[ Sutra ३१० ]

नागादीना स्थानान्यादिशति अकुष्टानुहृदये लोचने मूत्रि संस्थिता: नागाव्या: कमेणेर्थ: ॥ ३१० ॥

· · ·

सर्वेषामेषां शवलरूपता शवलशब्दता च तुल्येत्याह

· · ·

[ Sutra ३११ ]

चकाराद्दशशब्दः ॥ कर्म त्वेषां निबोध मे । तत्राविकृतावस्थायां क्रमेण आह्लादोद्रेगजनकः शोषणश्वासनस्था ॥

· · ·

[ Sutra ३१२ ]

नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तश्च पञ्चमः । अतिनिद्राकरश्वान्यो योजकश्च धनञ्जयः ॥ अति निद्रा तन्द्रा, योजको देहान्तरसंबन्धकृत् ॥

· · ·

[ Sutra ३१३ ]

एषां विकृतावस्थायां श्वाससङ्कोचनच्छेदा गुदगुदो रोत्कमणं तथा । नागादीनां तु पञ्चानां मृत्युकाले विचेष्टितम् ॥ ‘उत्क्रमणं’ देहविश्लेषः ॥

· · ·

[ Sutra ३४४ ]

धनञ्जयकूर्म्योर्विशेषस्त्वयं, यत् नचैव याति चोत्कान्तौ तनुं यकृत्का धनञ्जयः । कञ्चिक्कालं शवशरीरं न मुष्णाति ॥ आकुज्झयति वै कूर्मः शोषयेच्च कलेवरम् ॥३४४॥ 'आकुज्झनं' संधिसंकोचः । शोस्ताल्व-दिस्यानेषु ॥ तदेव दशाभा स्थितं प्राणमेव जयेत्पूर्वं जिते प्राणे जितं मनः । जिते मनसि शान्तस्य परं तत्त्वं प्रकाशते ॥३४५॥ तत् प्राणापानं गुडे ध्याये-त्स्राणसमानं नाभितः । प्राणोदानं तु कण्ठे तु प्राणव्यानं तु सर्वगम् ॥३४६॥

· · ·

[ Sutra ३१७ ]

प्राणशब्दोदत्र सामान्यप्राणवाची अपानादीनां विशेषरूपाणां सामानाधिकरण्येन प्रयुक्तः । यस्तु बहिःप्रसरणात्मा विशेषरूपः प्राणस्तं पूर्वोक्तदेशे हृदि ध्यायेत् । यथोक्तवर्णशब्दात्मकं श्रैते ध्याता वशीभूता भवन्ति ॥ एवं च नागाद्या: प्राणसंयुक्ताः सामान्यप्राणसंबद्धाः ॥ एतान्‍यथोक्तरूपान्पूर्वोक्तेषु स्वस्थानेपु निरोधयेत् । तदेतस्य दशकस्य यावता कालेन निरोधाजितता भवति, तत्कालं वकुमाह निरुद्धस्य च यः कालस्तं वक्ष्यामि निबोध मे ॥३१७॥

· · ·

[ Sutra ३१८ ]

तत्रालप्रभृति तं ध्यायेत्तालात्प्रभृति तं ध्यावत्पञ्चशतं गतम् । जितोऽनिलो भवत्येव संक्रान्त्युक्तकान्तिकर्मणि ॥३१८॥

· · ·

[ Sutra ३१८ ]

यावत्तपःश्रतं गच्छति, तावद्यादि प्राणादिनामविचलं ध्यानं सिध्यति, तदा ते जाता भवन्ति । ततश्व परशरीरसंक्रान्तौ उत्क्रान्तौ च सामर्थ्यं भवति ॥ ३१८ ॥

· · ·

[ Sutra ३१९ ]

इदं च तज्जयेडभिज्ञानंदिव्या कान्तिः शुभो गन्धः प्रज्ञा चास्य विवर्धते । दिव्या दृष्टिश्च श्रवणंदिव्या वाक्च प्रजायते ॥३१९॥

· · ·

[ Sutra ३२० ]

वायुवह्निचरेल्लोकानिस्सद्यन्देवांश्र पहयति । मनसा चिन्तितावास्तिप्रवर्तंत गुणाष्टकम् । सर्वकामसुसंपूर्णः सर्वहेतुविवर्जितः ॥ ३२० ॥

· · ·

[ Sutra ३२१ ]

संसारबन्धनिमुक्तः शिवतुल्यश्र जायते ॥ ३२१ ॥ गुणाष्टकणिमादिकं । तदियता ग्रन्थे

· · ·

[ Sutra ३२१ ]

'दशधा योगमार्गेण हंसखच्छन्दमभ्यसेत्' (७२९३) इति यदुपकान्तमभ्रूत्तत्रिवाहितम् ॥ ३२१ ॥ अथेदानीं सगर्भप्राणीयधारणाभिर्योगिनां योगेच्छाप्रदोदयवस्था दशेन्दं दशेनान्तरोक्तवेधसमावेशाखरूपज्ञानं शिक्षयति प्राणापानौ तु संयोज्य हस्तकोटिसमन्वितौ । नाभ्याधारे च योगीन्द्रः यदा तिष्ठत्तदास्वेदः कम्पपक्ष जायते ॥ ३२२ ॥ हृदये प्रशान्ताशेषतरङ्गानाहताविश्रान्त्यनन्तरं यदा शक्तिवृद्धेरानिमिषत्ता भवति तदा, हृदि सामरस्यावस्थितौ प्राणापानौ हंसकोव्याकारकलाविमर्शनन युक्तावधःप्रसरणक्रमेण नाभौ संयोज्य, प्रोक्तकालं तिष्ठतः स्वेदकम्पौ भवतः ॥ ३२३ ॥ अथासौ पुनरेव तु हस्तस्थौ हि प्राणापानौ निरोधयेत्

· · ·

[ Sutra ३२३ ]

दीर्घकोटिसमायोग-तत्क्षणाच्च पतेऽद्रुवि ॥३२३॥

· · ·

नाभिपदादिविश्रान्त्यन्तरमूर्ध्वेमारुह्य हृत्स्थं कृत्वा दीर्घात्मकमान्रद्वितीयकलाविमर्श-नपरौ निरोधयेत्,-इति तत्कालोचारस्थाने कण्ठान्ते प्रोक्तकालं तिष्ठेत्, तदेकाग्रताप्रकर्षात् सुवि पतत् ॥ ३२३ ॥

· · ·

ततोऽपि यद्यसौ कण्ठस्थ च तथैवहि प्राणमेव निरोधयेत् ।

· · ·

[ Sutra ३२४ ]

भूतकोटिसमायोग-त्वमप्रत्तिसततो भवेत् ॥३२४॥

· · ·

उभयासे सति अपानप्रशमात्मप्राणमितीहोकं कालं, भूतकोटिः पूर्वोक्तनीया तालवन्तोच्वारी मकारकलाविमर्शः, स्वप्नोदत्र ज्ञासितवस्तु-प्रथनात्मा योग्युचितः । एवमादिशता कस्प-स्वविद-पाता योगिजागरा,-इति निरुपितं अवतते ॥ ३२४ ॥

· · ·

[ Sutra ३२५ ]

यदा तु भ्रूमध्ये बिन्दुयोगेन प्राणरोधं तु कारयेत् । सुपुप्तं जायते तत्र क्षणाच्चैव प्रभुध्यते ॥ ३२५ ॥

· · ·

पुटनेव तालुनो भेदिततत्वान्मात्रबिन्दुकलाव्यासंविमर्शेन भ्रूमध्ये प्रोक्तकाले तिष्ठतः प्रशान्तमनसोऽत्रैव सुपुप्तावस्था उदेति, क्षणाच्च पबुध्यते इति न लौकिकवत् तमोभरणेन अभिभूयते । तदुक्तं '......तदनन्तर तु चिन्मयः ।' (स्व० ७,२७) इति ॥ ३२५ ॥

· · ·

[ Sutra ३२६ ]

ततोडपि मूर्धद्वारं समाश्रित्य निष्कलं ध्यानमारभेत् । एवमभ्यसतस्तस्य प्रत्ययस्तु तदा भवेत् ॥३२६॥ पिपीलकण्टकावेधो मूर्धद्वारं विभिन्दतः ।

· · ·

[ Sutra ३२६ ]

नि॓कलमिति वर्णज्योतिर्‌व्विनिव्याप्तस्‍तुड्डनातस्पर्शनानुभवरूपं, ‘पिपीलकण्टकावेध’ इति संचरतिपीलस्पर्शातुल्यकण्टकस्पर्शातुल्यश्‍व स्पर्श इत्यर्थः ।

· · ·

[ Sutra ३२७ ]

किंच भित्त्वा कमेण सर्वाणि उन्मनयन्तानि यानि तु पूर्वोक्तलक्षणैर्‌दैवि लक्षणैरिति प्रणवादिकारो॓ैरुनुभवैर्युक्तते इति शेषः । तावदन्तात्तु तुर्यदशा ॥

· · ·

अथैतत्सर्वं यक्त्वा स्वच्छन्दतां ब्रजेत् । गाढगाढगहननापदविश्रान्तिपदप्रकर्षात्तुर्यातीतदशालाभात् चिदानन्दघनप्ररभैरवर- समावेशमनुभवति योगीन्द्र इत्यर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ३२८ ]

न केवलं देहोत्तीर्ण एव पदेऽसौ परसमा-वेशो घटते, यावत् जायते उन्मनस्त्वं हि देहेनानेन साधके ॥

· · ·

[ Sutra ३२८ ]

देहावस्थायां व्युत्थानेsपि साधकस्य समावेशप्रकर्षान्तःकरणानन्दरससंस्कारादूर्णमाणतैव भवतील्यर्थः ॥ ३२८ ॥

· · ·

[ Sutra ३२९ ]

किं चायं खातन्यशक्त्युन्मेषात्संकामेत्परदेहेषु क्षुतृणाभ्यां न बाध्यते । अतीतानागतं चैव त्रैलोक्ये यत्प्रवर्तते ॥ ३२९ ॥ प्रत्यक्षं तद्रवस्त्य सर्वज्ञत्वं च जायते ।

· · ·

[ Sutra ३२९ ]

'यच्च प्रवर्तते' इति যদपि वर्तमानं किंचिदस्ति, तदस्य सर्वं प्रत्यक्षीभवति । 'सर्वज्ञस्वम्' इति क्रमेणाभ्यासप्रकर्षान्मन्त्रमब्रेशादितुल्यो भवतील्यर्थः ॥ ३२९ ॥

· · ·

[ Sutra ३३० ]

पातालिकं प्रमेयसुपसंहरण पटलान्तरेण संगतिं दर्शयति प्रसङ्गेऽध्यात्मकालस्य ज्ञानं विज्ञानमेव च ॥ ३३० ॥

· · ·

[ Sutra ३३० ]

सर्वमेतत्समाख्यात-मंशकांश्र् निवोध मे । आध्यात्मकालकथनप्रसङ्गेन तत्त्ववर्या ज्ञानं मृत्युञ्जययोगिजागरावस्थाद्यात्मकेवेधादिरूपं च विज्ञानमेतदुक्तमनुक्तमपि अनुजिघृक्षावे- शात्, अतः 'कालांशकं च देवेश कथ यक्ष प्रसादतः ।' (७१९) इति यत्प्रश्नितं, ततः कालस्वरूपं कथितं प्रस- ज्ञात्त्वं विज्ञानं चाङ्यादिष्टं, अंशकस्वरूपं तु निश्चितुमवशिष्टम्; अतोऽंशकान् भाविपटलेन निर्णेष्यमाणात्रिबोध जानीहि'इति पाटलिकी संगतिरिति शिवम् ॥ ३३० ॥

· · ·

[ Sutra १ ]

संवित्स्फारचर्यास्या विश्वं प्राणान्तःस्थं सम्यग्ज्ञात्वा । तास्ताः सिद्धीरंजयस्यः पूर्णस्थितिं यायात् ॥ १ ॥

· · ·

इति श्रीखच्छन्दोद्ध्योते कालाधिकारः सप्तमः पटलः समाप्तः॥७॥