1. Svacchanda Tantra Kshemaraja Part 5 A KSS 51

[ Sutra १ ]

श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवादिष्टसन्तीतिमार्गो लङ्घवा यत्रैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः। कश्मीरेऽभ्यः प्रस्तुत्य प्रकटपरिमलो राज्यनिसर्ववेदेशां देशोऽन्यैरपि कथितो गुरुणाविसरत्सवत्सर्वज्ञत्वमाप ॥ १ ॥

· · ·

[ Sutra २ ]

तरत् तरसा संसारार्णिध विधत्त परे पदे पद्माविच्छलं नित्यालोकप्रमोदसुर्निर्मरे। विमुच्यत शिष्यादिशहैतवबोधशुध्दारस प्रसभविलसत्सत्सद्युक्यान्तःसमुत्कुर्वदायिनम् ॥ २ ॥

· · ·

ॐ

· · ·

काशमीर-संस्कृतप्रन्थावलिः ।

· · ·

ग्रन्थांकः ५१

· · ·

श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमाहेश्वराचार्यविरचित-श्रीकशेमराजकृतोद्योताल्य-टीकोपेतम् ।

· · ·

श्रीराजराजेश्वर-महाराजाधिराज-काश्मीरनरेन्द्र-श्रीहरिसिंहजी-

· · ·

बहादुराब्दया

· · ·

रिसर्च-आर्क्योलोजी-इत्यादि-कार्यालयाध्यक्ष-पण्डित-

· · ·

मधुसूदनकौल-शास्त्रिणा

· · ·

उद्यत्कार्यालयस्थैरपण्डितसहायेन

· · ·

संशोधनादिसंस्करणोत्तरे

· · ·

संप्राय

· · ·

मुद्रणालये 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रापवित्तया प्राकाश्योपनीतं ।

· · ·

पश्चिमो भागः ( पूर्वार्धम् )

· · ·

संवत् १९८९. काश्मीर-श्रीनगर शैल्याब्दः १९३०.

· · ·

( थस ग्रन्थस्य सर्वे प्रकाशन-मुद्रापणाधिकाराः प्रोक्कमहदाराजवंश-

· · ·

ख्यात्तीकृताः सन्ति )

· · ·

अथ श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् ।

· · ·

श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्योताख्य-

· · ·

विवरणोपेतम् ।

· · ·

( दशमः पटलः )

· · ·

आ कालाग्नेः शिवपुरपरः योडयमध्वा स सर्वो

· · ·

मृत्योर्भासा स्फुरति लहरी यस्य यश्शिखिलं तमू ।

· · ·

मेयत्वेन प्रथयति परां मातृतां भक्तिमाज्ञा-

· · ·

न्युज्यते देवो जयति स महाभैरवः श्रीखतन्त्रः ॥

· · ·

नवमपटलोपान्ते कालाग्रिर्यादिनं कटा-

· · ·

क्षिताध्वस्वरूपावबोधार्थं श्रीदेव्युयुवाच

· · ·

अध्वायं तु महादेव

· · ·

सूचितो न तु वर्णितः ।

· · ·

[ Sutra १ ]

कथयस्व प्रसादेन साधकानां हिताय तमू ॥ १ ॥

· · ·

पारमेशधामप्राप्त्युपायः प्रबुद्धैरदनीयाश्रद्धा

· · ·

अयमिति नवमपटलोपकान्तो हुव्नात्मा, सा-

· · ·

[ Sutra १ ]

धकानामिति भुक्तिं मुक्तिं च साधयतामाच-

· · ·

[ Sutra १ ]

यादीनाम्॥१॥

· · ·

एतत्प्रश्ननिर्णयं श्रीभैरव उवाच

· · ·

अध्वानं सम्प्रवक्ष्यामि

· · ·

साधकानां हिताय वै ।

· · ·

अध्वानमिति भुवनरूपं, सम्यक् तत्तद्वने-

· · ·

शाधिष्ठितक्रमेण प्रकर्षेण वैतल्येन वक्ष्यामि ॥

· · ·

तं प्रस्तौति

· · ·

[ Sutra २ ]

अथ कालाभ्रुद्राधः

· · ·

[ Sutra २ ]

कटाहः संयवस्थितः॥२॥

· · ·

कोटियोजनबाहुल्यः

· · ·

पृथ्व्या: सर्वतत्त्वावृततत्त्वात् तदीयब्रह्माण्डा-

· · ·

न्तरवस्थितं कालाभ्रुद्रसुवन्मदौ, तस्याधः

· · ·

कटाहो ब्रह्माण्डकपर्: कटाह इव च यत्र नि-

· · ·

मज्ज्योन्मज्ज्यते कुच्छ्रात् । बाहुल्यं घनता ॥

· · ·

किंच

· · ·

तस्योर्ध्वे भुवनानि तु ।

· · ·

नवनवतिकोट्यश्वा-

· · ·

[ Sutra ३ ]

पिण्डानां तु सहस्रकम् ।। ३ ।।

· · ·

[ Sutra ४ ]

कोटीनां सप्ततिलक्ष-प्रधुतानां सहस्रकम् । अर्बुदान्यथ शुन्दानि खर्वाणि च तथैव च ।। ४ ।। पद्मानि चाप्यसंख्यानि-त्वेवमादीन्यनेकशः ।

· · ·

[ Sutra ५ ]

तेषां वै नायको ह्यत्र त्वन्नतः परमेश्वरः ।। ५ ।।

· · ·

तस्य कटाहस्योर्ध्वे पृष्ठे कर्परबाहे इत्यर्थः । नवनवतिकोल्व इत्यादिना तद्हिहृत्‌तिनां भुवनानां ब्रह्माण्डानां च निःसंख्यत्वमुच्यते । यथोक्तं श्रीमालिनीविजये ब्रह्माण्डं प्रकृत्यण्डचाधिकृत्य ‘पृथग्‌द्रव्यसंख्यातम्.................. ।’ (२५०) इति । श्रीकण्ठसंहितायामपि ‘ब्रह्माण्ड कोटिविस्तीर्णम्.................. ।’ इत्युकम् । यतु टीकाकारैः ‘अथ कालाग्रिद्राधः.................. ।’

· · ·

इत्यत्र कालाग्निरुद्रभुवनसामीप्यादाचं पार्थिव-

· · ·

मन्नन्तभुवनमुक्तम्, अण्डानामित्यत्र चाण्डश-

· · ·

ब्देन भुवनान्युच्यन्ते, तेषां च कालाग्निब्रह्म-

· · ·

पडकवाटयोर्मध्यवर्तित्वमिति व्याख्यातं, तद-

· · ·

नागमिं खयंकल्पितमित्युपेक्ष्यम् । यतोऽन-

· · ·

न्तभुवनस्य प्रथमवेष्टेपी शतरुद्रमध्यवर्तित्वेन-

· · ·

पडवाट्याधोभागगतत्वमेव आगमेषु हृश्यते ।

· · ·

यथोक्तं श्रीमालिनीविजये

· · ·

‘तदत्र हि शतरुद्राणां भुवनानि पृथक्पृथक् ।’ (५।१२)

· · ·

इखुपकरण्य

· · ·

‘अनन्तः प्रथमस्तेषां.......... ।’ (५।१३)

· · ·

इति । इहापि एकादशे भविष्यति

· · ·

‘अनाथोडनन्तरूपेण स्थितश्राद्धनि धारकः ।’ (२१)

· · ·

इति । तथा

· · ·

‘संस्थितशाम्भसो मूर्ति शक्त्याधारस्तु हृदुकः ।’ (२३)

· · ·

इति । एतच्चानन्तरमेव व्यक्तीभाविष्यति ।

· · ·

अण्डद्वयादूर्ध्वं च भुवनवाचकत्वमपि चिह्नम् ।

· · ·

एवमपि पृथक् भुवनशब्दोऽनुपादातव्यः स्यात् ।

· · ·

वक्ष्यमाणे च ब्रह्माण्डान्तर्वर्तिभुवनमानसंख्या-

· · ·

मध्ये अनन्तभुवनमानस्यानुद्देशात् न कर्परि-

· · ·

[ Sutra ५ ]

काकालाभ्रि(भ्रि)शुनयोरमध्ये अनन्तसुवनम्, अपितृवधःकरपरिकाबाह्यप्रष्टभागे अधःस्थशतरुद्रदशकमध्ये इत्यलम् ॥ ५ ॥

· · ·

[ Sutra ६ ]

शक्त्याधाराश्रयैरिव शक्तिः पारमेश्र्यैव विश्वभित्तिभूतत्वादाधार इवाधारस्तदाश्रयैरिव शक्तिविश्वान्तैरित्यर्थः ॥ त इत्याह द्वात्रिंशत्परिसंख्यया ॥ ६ ॥

· · ·

[ Sutra ७ ]

कोटिकोटिपरीवारा- स्वनौपम्यगुणान्विता: । दिव्याढ्यौघसंकोर्णा भूभृङ्ङलितेक्षणा: ॥ ७ ॥ सूर्यायुतप्रतीकाश- स्तोरणाढ्यालमण्डिता: ।

· · ·

[ Sutra ८ ]

किंच न तत्र दुःखित: कश्चि- न्मुक्त्वा दुःखमनूद्रजेत् ॥ ८ ॥ रमन्ते तत्र वै वीरा नारीभि: सह लीलया ।

· · ·

[ Sutra ९ ]

भुवनेषु विचित्रेषु योऽन्याकारेषु संस्थिता: ॥ ९ ॥ अनेन शैवभोगप्राधान्यमेवैषां सुवन्नानामुपोद्धृतम् ॥

· · ·

तदित्थं भुवनान्येवमुक्तानि भुवनान्तरासिनाम् ।

· · ·

'तस्योर्ध्वं भुवनानि' (३) इति यान्त्युपकान्तानि, तानीह अनन्तभवनमध्येगतेपु भुवनविशेषे ये वसन्त्यहकास्तेषामध्यगतनेतृकानि ॥

· · ·

[ Sutra १० ]

एवं च दीक्षायां सर्वाणि शुद्धिमायान्ति तान्यनन्ते विशोधिते ॥ १० ॥

· · ·

[ Sutra ११ ]

स्वामिनि अनन्तभट्टारके दीक्ष्यं प्रति भोगप्रदत्वात्रिचार्तिन्ते तदधिष्ठिता ऊहकास्तहुनानि चान्त्यनन्ति शुद्ध्यन्ति न भोगद्वेन बन्धकानि भवन्तीयर्थः । एवमेव चोत्तरत्रापि तत्‌तत्‌भुवनेशुद्धिद्वारेण भुवनशुद्धिमन्त्रया । शोधने चोपस्थानादिपूर्वं विधिमध्ये वक्ष्यति । एवं करणरिका या बाढ़ोनन्तभुवनम् ॥ ११ ॥

· · ·

[ Sutra १२ ]

अथोपरिष्टात्कालाग्निः श्रीकण्ठेन निवेशितः । अधिकारं प्रकुरुते तदाज्ञानविधायकः ॥ १२ ॥

· · ·

अनेकरुद्रकोटीभिरुपेतास्तिष्ठति प्रिये ।

· · ·

[ Sutra १२ ]

एवं कटाहस्याध ऊर्ध्वे च सुवर्णद्रयमुक्त्वा, पुरप्रमाणं निर्णयेशुरुपक्रमते अधुना संप्रवक्ष्यामि प्रमाणं शिवनिर्मितम् ।

· · ·

[ Sutra १३ ]

योजनानां वरारोहे तच्चोपरकम एव च । यथा भवति तच्च्छण तत्र अव्यक्तादशाभिर्भंगैर्महान्स्थूलो विभाव्यते ।

· · ·

द्विपञ्चभागो महतो भूतादिः स्थूल उच्यते ।

· · ·

[ Sutra 14 ]

तदेततन्तःकरणैकपरिच्छेद्यमित्याहमूतादेः परिमाणं च भावग्राह्यं न चाक्षुषम्‌।

· · ·

[ Sutra 15 ]

तदीदृशात्‌भूतादेरदृशागुण-मणीयो दृश्यते रजः । जालान्तरगते भानौ परमाणुः स उच्यते ॥

· · ·

[ Sutra 15 ]

अणीयः स्वल्पतरं भूताद्यपेक्षया तु दृश्‌गुणं स्थूलं चाक्षुषत्वात् । अयं च परमाणुः तार्किकोपगतपरमाणुविलक्षणः ।

· · ·

[ Sutra 16 ]

ईदृशेअदृष्टानां परमाणूनां समवायस्तु यो भवेत् । त्रसरेणुः स विज्ञेयः तत्पदार्थ उच्यते ॥

· · ·

[ Sutra 16 ]

समवायः संघटनम्‌। तस्य त्रसरेणुः पदर्थः । इति नामधेयम् ।

· · ·

[ Sutra 17 ]

ऋसरेणवश्रृ ये त्वष्टौ वालाग्रं तु विधीयते । वालाग्राणि तथा त्वष्टौ लिख्षेति परिकीर्तिता ॥

· · ·

[ Sutra 18 ]

लिक्षाष्टौ विदुर्यूकां यूकाष्टौ यवो भवेत् । अष्टौ यवा वरारोहे पर्वाङुष्ठमथाडुलुम् ॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

हद्याडुलुमानेन वितस्तिस्ताल उच्यते । तालदयं भवेद्दस्त-श्रतुविंशतिकाडुलुः ॥

· · ·

[ Sutra 19 ]

वालाग्रादीनि प्रमाणविशेषाभिधानानि । पर्वणः अङुष्ठमजुलमिति पर्यायः; विस्त्तस्तु तालः ॥

· · ·

चतुर्हस्तो धनुर्दण्डो नालिका यूप एव च । धनुष एव दण्डो नालिका यूप इति च नाम ॥

· · ·

[ Sutra २० ]

धनुःसहस्रे हि पूर्णे क्रोशः समभिधीयते ॥ २० ॥

· · ·

[ Sutra २१ ]

क्रोशाहयेन गव्यूति-गव्यूती हि तु योजनम् । एतत्प्रकृतेः योजयति अनेन परिमाणेन योजनानां यशस्विनि ॥ २१ ॥

· · ·

[ Sutra २२ ]

सिंहासनं महादीसं सहस्रद्वयावस्तृतम् । सहस्रमुच्छ्रितं तस्य तत्रैति कालाग्रे: ॥ महापीठेषु सुतते ॥ २२ ॥

· · ·

[ Sutra २३ ]

तिष्ठते तत्र देवेशः कालो द्वादशलोचनः । तिष्ठते प्रकाशते ॥ स पश्चिमोत्तरप्राग्दक्षत: सितरक्तपीतकृष्णश्वेतुर्वक्रो महाबल: ॥ २३ ॥

· · ·

[ Sutra २३ ]

ऊर्ध्वक्रमस्यानुन्मीलितं भगवता दर्शितं मा भूरादिलोकदाह इति ॥ २३ ॥

· · ·

[ Sutra २६ ]

दशवाहुर्महात्मा वै खड्गखेटकधारकः । शरशार्ङ्गविहस्तश्च पाशाङ्कुशधरस्तथा ॥ २६ ॥

· · ·

[ Sutra 27 ]

दशा योजनलक्षाणि शरीरं भाति भास्वरम् ॥ २७॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

तच संभृतं रुद्रकन्याभि- रुद्रैर्ज्वलितशूलिभि: ॥ २८॥

· · ·

[ Sutra 29 ]

किंच उज्ज्वालास्तस्य विनिष्कान्ता: कोटयो दश चोद्ध्वतः ॥ २९ ॥

· · ·

[ Sutra 30 ]

तस्योपरिष्टादेवेशि पञ्च कोट्यो वरानने । अन काश्चित्किलसन्ति धूमोष्मपरिवारितः ॥ ३० ॥ एवं कटाहः कोटिसतदुपरि कालाग्निभुवनं कोटिः, भुवनज्वाला दश कोटयः, शून्यं पञ्च कोटयः इति सप्तदश । नक्षत्र मध्ये अनन्तभुवनपरीमानमुक्तमिति मध्ये तत्परिकल्पनमसदुक्तमेव ॥ ३० ॥

· · ·

[ Sutra 31 ]

गतः परं वरारोहे नरकः परिकीर्तितः । पञ्चाशात्कोटयो देवी कथिता ह्यनुपूर्वशः ॥ ३१ ॥ अन्तर्भोक्तृत्वणार्थत्वात् नरान् काययन्ति साक्रन्दान्सम्पादयन्ति दुःखानुभवेनिति नरकः कथिता इति महासंहितासु ॥ ३१ ॥

· · ·

इदं तु प्रधानं संप्रवक्ष्यामि शतं तत् वरानने ।

· · ·

[ Sutra ३२ ]

चत्वारिंशत्समोपेतं कथितं यन्महासंहितासु तत् नामतः श्रृणु ॥ ३२ ॥

· · ·

[ Sutra ३३ ]

अवीची रौरवश्चैव महारौरव एव च । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः संजीवनसुजीवनौ ॥ ३३ ॥

· · ·

पद्मश्चैव महापद्मः कालसूत्रस्तथैवच ।

· · ·

एते च श्रीपरायां

· · ·

इति निरुक्ता: ॥ सूचीमुख: एतोडपि 'सूचीमुखः सुतীক্ষ्णाग्रस्रचिवत्प्रविभेदकः ।' इति तत्रैवोक्तः ॥

· · ·

[ Sutra ३४ ]

महाकाय: महान् दुर्वाहः कायो यत्र ॥ शूलधारोडसि पर्वत: ॥ ३४ ॥

· · ·

[ Sutra ३५ ]

कुम्भीपाकस्तथैव च ॥ ३५ ॥

· · ·

अम्बरेशोडम्बरराशिः

· · ·

[ Sutra ३६ ]

तीक्ष्णतुण्डस्तथैव च । वज्रतुण्डश्च शकुनिः एवंविधशकुनिभिर्ज्जना यत्र ताड्यन्ते ॥ मीनोदरखरोदरौ ॥ ३६ ॥

· · ·

[ Sutra 36 ]

मीनखरयोरुदरे महासंतापदे यंत्र जनाः पीड्यन्ते ॥ ३६ ॥

· · ·

[ Sutra 37 ]

उष्ट्रसैव अतिदीर्घत्वात् कृच्छ्रेऽणाशनीय-प्रापणी ग्रीवा, कायश्च महान् बहुभर-णीयः, वेताला ज्वालास्या भयानका यत्र । वडवामुखाकारो दारुणोडनलः संताप्नो यत्र ॥३७॥ असृक्पूयहृदश्वैव असृग्हदः पूयहृदश्च ॥

· · ·

भमरौ मषकस्तथा । यत्र भमरा मषकाक्ष विषमा दंशकारिणः॥

· · ·

संग्रहश्व

· · ·

यत्र तस्मोद्कवजना: संयध्यान्ते काऽध्यान्ते ॥

· · ·

[ Sutra ३८ ॥ ]

कपालश्व

· · ·

[ Sutra ३८ ॥ ]

यत्र कपालेशिव अपूपा: जना: पच्यन्ते ॥ तस्मकवच एव च ॥

· · ·

[ Sutra ३८ ॥ ]

यत्र तस्मकवचान्तर्निविष्टानि अग्निानि पी-

· · ·

[ Sutra ३८ ॥ ]

डयन्ते ॥

· · ·

गजपादो महावकृ:

· · ·

कर्मार्भयो नकुलस्तथा ॥

· · ·

यत्र गजपादै: जना: पीड्यन्ते । यत्र महा-

· · ·

वकै: प्राणिभि: प्रसनम् । यत्र कूर्मैनंकुलैश्व जना भक्ष्यन्ते त्रास्यन्ते च ॥

· · ·

पीडनश्रैव

· · ·

यत्र महाशिलाभिर्जना: पीड्यन्ते ॥

· · ·

कुम्भीर:

· · ·

[ Sutra ३९ ॥ ]

मत्स्यामसहजहृदभीषणा: ॥ ककच: शूलमेव च ॥

· · ·

[ Sutra ३९ ॥ ]

यत्र ककचैर्हच्चेदनम् । यत्र च शूलारो-

· · ·

[ Sutra ३९ ॥ ]

पणम् ॥

· · ·

[ Sutra ४१ ]

यत्र तापेन अज्ञानि विलीयन्ते । यत्र च अज्ञानोदारैः महोष्णाभिः संतापः ॥ प्रदीपसदृशिमुखस्तथा । पञ्चवक्त्रः शतास्यश्च प्रदीपोदनयत्र 'अन्तःसंतापकृतचापः शोभितोदरकन्धरः ।' इत्युक्तः । तिपञ्चशतमुखाश्च प्राणिनो यत्र द- शान्ति ॥

· · ·

[ Sutra ४२ ]

यत्र जलौको बिलयन्तकः ॥

· · ·

[ Sutra ४३ ]

यत्र जलौकः समाख्यैः प्राणिभिरुपद्रवः । यत्र च भूमबहुलेषु विलेषु जन्म ॥ सुतसो जतुपद्कुश्च 'सुतस्तापकृतोक्तः केवलोज्वलितानलः । जतुपद्को ज्वलद्वाक्षप्रलेपमयवपुग्रहः ।' इति श्रीपरायां निरुक्तः ॥

· · ·

घोररूपाडितदारुणः । यत्र घोररूपा भीषयन्ते, अत एवातिदारु- णोदयम् ॥

· · ·

[ Sutra 48 ]

अस्थिभद्रः पूतिमांसः । यत्रास्थां भद्रः । यत्र च पूतिमयमांसदेहता ॥ द्रव्येश्रैव त्वमेध्यकः ॥४८॥

· · ·

[ Sutra 49 ]

यत्र द्रव्ये बहुमूत्रमध्ये अमेध्यमध्ये च निवासः ॥ उत्ककः परशुरुदण्डः काकारश्य्र तथैव च । यत्रोलूकैर्मक्ष्षणं, परशुना छेदः, दण्डैस्ताडनं, कांकैश्र भक्षणं जनानाम् ॥ सोच्छ्वासश्र निरुच्छ्वासः 'सोच्छ्वासः श्वसनप्रायो निःश्वेषकृतकाथ्रयः । निरुच्छ्वासोदक्षसंरोधातिरुच्छ्वासनलक्षणः ।' तृकास्यश्र तथैव च ॥ ४९ ॥

· · ·

अश्वास्यो गोपालादश्र महतां वृकाणां स्वर्गालानामश्वानां च भक्षणार्थेमध्ये यत्र जनाः सृज्यन्ते । गावः पशवः पलं मांसमदन्ति यत्र । यदुक्तं 'मांसादः सर्वदेहस्य सर्वमांसापकर्षकः ।' इति ॥

· · ·

अलोको द्रहनस्था।

· · ·

क्षारकूपस्थथा

· · ·

अहींनां निचयश्शैव भयानकृश्नसरप्मयः। तस्मपाषाण एव च॥ 'मुदाहकृज्ज्वलज्ज्वालाहिपावणपरिपूरितः'। इति निरुक्तः॥ विरुपो रुपवांश्शैव

· · ·

वैरूप्यप्रद एकः । रूपवहुलेभाभिलषणीयजनदर्शनसंभाषणाभ्यां दुःखासिकाप्रदो द्वितीयः ॥

· · ·

[ Sutra ४४ ]

चित्री चित्रधरस्तथा ॥ ४४ ॥

· · ·

[ Sutra ४५ ]

चित्रं चित्रविच्छबलरूपं मुहुर्मुहुरनन्दनयत् यत्र भूम्ना जुगुप्सापदं जायते । चित्रधरस्तु यत्र जन्तोः चित्रमेकमेव रूपम् ॥ ४५ ॥

· · ·

कृष्णपिङ्गुलरक्तास्यः कृष्णं पिङ्गलं रक्तमास्यमतिव विभीषणं यत्र ॥ महिषो राक्षसस्तथा । यत्र भीमैरमहिषैः राक्षसैश्व वित्तास्यमाना जायन्ते ॥ कुज्ञा: कुज्ञा एव यत्र जायन्ते ॥ उत्तसतेतिलैरव्यः उत्तमं तैलमड्ढेषु निविच्यते यत्र ॥ अशानी दृष्टिसुद्दरौ ॥ ४६ ॥

· · ·

[ Sutra ४६ ]

दृष्टिसुद्दरावशानिरूपौ यत्रोपरिष्टात्पततताःलङ्गा

· · ·

मुसलः

· · ·

अनातपः शीत इत्युक्तः । तथाच श्रीपरायां

· · ·

यमलाद्रिस्तथैव च ।

· · ·

क्रिमीकूटः

· · ·

[ Sutra १४६ ]

बहुशाखः शल्मलिश्व फडिस्तथा ॥१४६॥

· · ·

फडिः पादबन्धो, निगडः शृङ्खलैकदण्डादिबन्धः, लोहरजुः सर्वत्र बन्धाय । एवं लोहपञ्जरः सर्वगात्रनिश्रेष्ठस्वोत्पादनाय ॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

तद्भेदश्वोरगश्व वृक्षिक: काल एव च ॥ ५७ ॥

· · ·

[ Sutra 58 ]

संकुल एव च । यत्र संकुले स्थाने नि:स्पन्दततयाकुलीकेश: घोरश्वाजगरश्शैव यत्र घोरा अजगरा ग्रसन्ते ॥ महावैतरणी तथा ॥ ५८ ॥

· · ·

[ Sutra ४८ ]

'वैतरण्यां वितार्यन्ते जन्तवः पूयपूरीताः । तस्सादसौ नदी घोरा दुर्गन्धा तु बहत्सदा ॥ इति । वितारणं विपासातुराणां जलभ्रान्तिजननम् ।

· · ·

[ Sutra ४८ ]

गृध्रश्र कुहरश्रैव कुकुटश्र प्रमर्दकः । गृध्राद्यैविधैर्हिंस्रपक्षिसंकुला एते चत्वारः ॥ कर्दमः यत्र कर्दममध्ये मृग्ना जायन्ते ॥

· · ·

[ Sutra ४९ ]

दुर्दरश्रैव लम्बोष्ठो वज्रनासिकः ॥ चिपिटः खञरीटश्र दुर्दुरो मण्डूकबहलः । लम्बोष्ठादय एतदूप-भयानकप्राणिबहुला नरकाः । खञरीट एतन्म-मकोपघातकपक्षिपूर्णः ॥ शवलो नील एव च । शवलो विचित्रो नीली नीडी यत्र ॥ काकः विषमकाकपूर्णः ॥

· · ·

[ Sutra 50 ]

कङ्कः सुन्दंशः तदाकारमुखपक्षिमयः । शिवारावस्ततः परः ॥ ५० ॥

· · ·

[ Sutra 51 ]

महाग्राहस्तथा नक्रो मूषिकाकीटसागरः ॥ ५१ ॥ ग्राहा अतिकूरा नक्राख्यजलवरविशेष-व्यतिरिक्ताः प्राणिनः, ते महान्तो यत्र स्महाग्राहः । तथा नक्र इति महानक्रः । मूषिकामयः सागरः कीटसागरः सूक्ष्माक्रिमिवहुलामेध्यसागरः यस्तु श्रीपरायां 'विपन्नो विटिलाश्रीणर्णस्यक्तपर्णः' इत्युक्तः ॥ ५१ ॥

· · ·

अवाक्शिराः अवाकू अधः शिरः, ऊर्ध्वं तु पादौ यत्र ॥

· · ·

तिरावर्तः

· · ·

'त्रिनिवासः पिपासार्तिबुद्धिक्षयपीडितोदरः । इति ॥'

· · ·

चक्रपीडनकस्तथा ।

· · ·

त्रपुलेपस्त्रपुकूपः

· · ·

इक्षुयन्त्रः

· · ·

[ Sutra ५२ ]

गिरेल्लता ॥ ५२ ॥

· · ·

कटडूटक्च विर्यातः

· · ·

[ Sutra 153 ]

यत्रातितस्सु बालुकासु पापीयांसः संचार्यन्ते ॥ तदेते सचवारिंशच्छतसंख्या एते ऽतिघोरा नरकेभिकोणा: परिकीर्तिता: ॥

· · ·

[ Sutra 154 ]

असत् एकादशपटलवक्ष्यमाणात् सामान्यविशेषातमनः स्वस्मात् शास्त्रादहिष्कृतम् ॥ विशेषस्तु निर्ब्रिशाकर्मकर्तृणां शठानां पापिनां तथा ॥

· · ·

[ Sutra 55 ]

निर्दयाधमजातीनां परहिंसारतातमनाम् ।

· · ·

[ Sutra 56 ]

कृतघ्नः । मित्रमुपकारं जानतीति कृतज्ञः । मित्रं विश्वासेन जानतीति तच्छीलं मित्रविसम्बघातिनः ॥

· · ·

[ Sutra 57 ]

किंच सुवर्णभूमिहर्तृणां शौचाचारनिवर्तिनाम् । दयादाक्षिण्यहीनानां पैशुन्यानृतचेतसाम् ॥

· · ·

नरकास्तु समाख्यातास्त्वकर्मपथवर्तिनाम् ।

· · ·

[ Sutra ४८ ]

ये तु एतद्विपरीतास्ते शुभकर्मरता लोका नरके न पतन्ति हि ।। ४८ ।।

· · ·

६१ छो०] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतउद्योतव्याख्योपेतम् । ३३८

· · ·

अनुपूर्वेश:

· · ·

वाच्यार्था नियता: सर्वे वाच्यौला वाच्यबन्धना: ।

· · ·

इत्युक्तत्वात् वाचिकादिक्रमेण ॥

· · ·

तच्च

· · ·

सत्यं क्षान्तिरहिंसा च

· · ·

एतानि वाग्भान:कायकर्माणि सुखानि ॥

· · ·

[ Sutra ५९ ]

किंच

· · ·

[ Sutra ५९ ]

शौचं स्नानमकल्कता ॥

· · ·

[ Sutra ५९ ]

दयालौल्यं च यस्यासौ

· · ·

[ Sutra ५९ ]

नरकान्नाधिगच्छति ।

· · ·

शौचं प्रागवत् । ज्ञानं भस्मादिनापि । अकल्कता

· · ·

शुभसंकल्पता । अलौल्यमिन्द्रियाचापलम् ॥

· · ·

[ Sutra ६० ]

शान्तो दान्त: सुहृदात्मा

· · ·

[ Sutra ६० ]

स्वनहंकारवान्सम: ॥

· · ·

[ Sutra ६० ]

अद्रोही चानसूयकृ

· · ·

[ Sutra ६० ]

पैरुष्यं च निःस्पृह: ।

· · ·

नरकान्नाधिगच्छतीयव । शान्तो जितचित्तः ।

· · ·

दान्तो जितेन्द्रिय: । अतःक्ष विषयवैवइयाभा-

· · ·

[ Sutra ६१ ]

वात्सुहृदात्मा, निरहंकारश्च । समः शत्रुमित्रादिसाम्येन पश्यन् । परैरश्वर्ये निःस्पृहः संतुष्टः ।। किंच अमात्सर्यममानित्वं शिवभक्तिरचापलम् ।।

· · ·

[ Sutra ६२ ]

जपध्यानरतिः स्थैर्यं कार्पण्यस्य च वर्जनम् । कवितानि नियमाश्चैव स्वाध्यायश्च त्रिसंध्यता ।। सर्वत्र श्रद्दधानत्व-मार्जवं हीरमन्संता ।

· · ·

[ Sutra ६३ ]

तेजः प्रशान्तिः संतोषो-डप्रियवाक्यविवर्जनम् ।। समीक्ष्यकारिता नित्यं मनोहंकारनिग्रहः ।

· · ·

[ Sutra ६४ ]

अद्भुत्वममायित्व-मकल्को ज्ञानशीलता ।।

· · ·

[ Sutra ६५ ]

पितृदेवार्चने भक्ति-गोत्राह्माणशरण्यता। अग्नौ होमो गुरोरदानं ज्ञानिनां पर्युपासनम् ॥ ६५ ॥

· · ·

[ Sutra ६६ ]

एकान्ते च रतिध्यान-मानन्येव च तुष्टता । अव्यापारः परार्थेषु औदासीन्यमनागसः ॥ ६६ ॥

· · ·

अकोधित्वमनालस्य-मेते धर्माः प्रकृतिंता ।

· · ·

[ Sutra 36 ]

मादित्वम् । अनालस्यमिति उपादेयानुष्ठानोयोगः । एते धर्माः शुभा आचाराः ॥

· · ·

[ Sutra 67 ]

शिवे भक्तिरेकैव मोक्षप्रदा किमहैतद्धर्मान्तरसहिता ॥ ६७ ॥

· · ·

यस्मात् नश्यन्ति पौरुषाः पाशा येडप्यनन्ताः प्रकृतिंताः । शिवाचाररतानां तु धार्मिकाणां हि देहिनाम् तस्मादेवं तु विज्ञाय मनो धर्मे नियोजयेत् । पुरुवतत्वभुवनावसरे पौरुषा ये पाशा वक्ष्यन्ते, तेडपि शिवभक्तिभाजां नश्यन्ति । धर्म इति प्रोक्तरूपे ॥

· · ·

[ Sutra ६९ ]

यस्य चित्तमसंभ्रान्तं निर्विकल्पमकल्मषम् । स याति परमांल्लोक-नरकांश्व न पश्यति ॥

· · ·

[ Sutra ७० ]

यस्य बुद्धिरसंमूढा सर्वभूतेष्वपातकी ॥

· · ·

[ Sutra ७१ ]

जितानी येनेंद्रियाणि मनो यस्य वशे स्थितम् ॥

· · ·

तध्येन जितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सर्वा भोगभूरनेन सुप्रापेर्वर्थः॥

· · ·

[ Sutra ७२ ]

एतदेव श्वाघते स्वकार्ये परकार्ये वा यस्य बुद्धिः स्थिरा भवेत् । एतदेव हि पाण्डित्यं शेषः पुस्तकवाचकाः । स्वकार्यात्मज्ञाननिष्ठत्वं, परकार्यं परेषामत्मज्ञान योजनम् ॥

· · ·

[ Sutra ७३ ]

उपसंहरति इत्येष तान्त्रिको न्यायः कथितस्तु समासतः । अतान्त्रिकाणामन्येषां परिसङ्ख्यां न विद्यते ॥ तान्त्रिकः परमेशसंहिताप्रसिद्धः । अतात्रिकः धर्मसूत्रकारादिप्रसिद्धः ॥

· · ·

[ Sutra 39 ]

असामान्यैःराचारैः शिवशास्त्ररता ये तु गुरुमुखपरायणाः ॥ ७४ ॥

· · ·

पञ्चत्रिंशतु नरकाः यस्मोदेत चतुर्मेदाः प्रक्रीतिंतः । पञ्चत्रिंशत् चतुर्भिर्गुणितः च्वारिंशदधिकं शातं भवतीर्थः ॥ तदाह चत्वारिंशच्छतं हेत-त्समासात्परिकींतितम् ॥ ७६ ॥

· · ·

[ Sutra 77 ]

यस्मात् तैर्विशुद्धैर्विशुद्ध्यन्ति पञ्चाशत्कोटयस्तु ताः । तैरिति चतुवारिंशदधिकशतसंख्यैः । ता इति पूर्वोक्तप्रकान्तः ॥ यद् वा पञ्चत्रिंशद्वैते द्वात्रिंशद्धा विशोधिताः । चतुवारिंशच्छतं शुद्धं तदेतत्स्याद्वारानने ॥

· · ·

[ Sutra 78 ]

अवीचीकुम्भीपाकरौरववर्जं वक्ष्यमाणन- मानो द्वात्रिंशत् ॥ यद्ना त्रिभिः शुद्धैस्तु द्वात्रिं- शच्छद्धा एव भवन्ति हि ॥ निर्विशेषं न सामान्यमिति स्थिथ्या सामान्य- शुद्ध्या विशेषशुद्धिः । विशेषाणां वा गर्भीकृत- सामान्यानां शुद्ध्या सामान्यशुद्धिः ।

· · ·

गुरुणामाशय:-यस्य दीक्षयस्य पापभूयस्त्वं निश्रितं, तस्य विततय नरकशुद्धिः कर्तव्या,अन्यस्य तु संक्षेपेणेति प्रघट्टकचतुष्टयेन शुद्धिरत्रोक्ता, किरणानां तु प्रघट्टकत्रयेण यदुक्तं 'चतुर्विंशत्समधिकं यदेतेषां प्रकीर्तितंतमु । द्वात्रिंशत्तत्र राजानो राजराजेश्वराश्रयः ।। इति । श्रीमालिनीविजये कूष्माण्डद्रशुद्ध्यैव तच्‍छुद्धिरुक्तेति प्रक्रियाभेदः ।। ७८ ।।

· · ·

अथ तेषां नामानि वक्ष्यामि त्रयाणां वरवर्णिनि । अवीचिश्चैव विख्यातः कुम्भीपाकश्च दारुणः ।। ७९ ।। महारौरवराजश्च

· · ·

अथ स्थानं तेषां निवोध मे । अधोमध्योर्ध्वभागेषु संस्थितास्ते यथाक्रमम् ।। ८० ।।

· · ·

किंच

· · ·

[ Sutra ८१ ]

अत्र नरकैकादशागत- मवींचि शोधयेत्प्रिये॥

· · ·

[ Sutra 84 ]

लोहश्र शल्मलिश्रैव- पयसिर्वत एव च । सुच्छ्वासश्र निरुच्छ्वासः पूतिमांसः परस्तथा ॥ ८४ ॥

· · ·

[ Sutra 85 ]

कुम्भीपाकस्य श्रूयताम् ॥ ८५ ॥

· · ·

[ Sutra 86 ]

अस्थिभङ्ः ककचच्छेदः कृपश्वापि कटक्छटः । वसामिश्रो ह्यस्तुण्ड- स्तपुलेपः प्रकीर्तितः ॥ ८६ ॥

· · ·

[ Sutra 87 ]

कुम्भीपाकश्र विज्ञेय-स्तीक्षणासिश्र तथैव च । तस्मलोहश्र विज्ञेय: क्षुरधारपथस्तथा ॥ ८७ ॥

· · ·

[ Sutra 88 ]

अशनिश्र सुतस्मश्र द्वादशौते प्रकरीर्तिता: । एकादशान्तर्विज्ञेया: कुम्भीपाकस्य दारुणा: ॥ ८८ ॥

· · ·

[ Sutra 89 ]

महारौरवराजे च अत ऊर्ध्वं निबोध मे । कालसूत्रो महापत्र: कुम्भ: संजीवनेशुकौ ॥ ८९ ॥

· · ·

[ Sutra 90 ]

पाशोऽम्बरेशकश्रैव अय:पहस्तथैव च । दृण्डयन्त्रस्त्वमेध्यश्र घोररूपस्तथापर: ॥ ९० ॥

· · ·

महारौरव एतेषामुपरिष्टाद्ववस्थितः ।

· · ·

[ Sutra ९१ ]

यदा आदावीच्यादित्रयमेव शोध्यते, तदा अवीचौ कुमिनरकंकुम्भीपाके सुदारुणान् ॥ ९१ ॥

· · ·

[ Sutra ९२ ]

अथैतैस्त्रिभिर्योषितां द्रात्रिशनरकाणां च

· · ·

तत्र भोगनानां नवनवतिलक्षणाणि एकैकस्योच्छ्रयः स्मृतः ।

· · ·

[ Sutra 93 ]

एते च लक्ष्मात्रान्तरा झेया द्वात्रिंशचाप्यनुक्रमात् ॥ ९३ ॥ एवंमेतन्मानं द्वात्रिंशकोटयो नरकभूः॥९३॥

· · ·

[ Sutra 94 ]

एष च 'किति ख्वितिः समुद्दिता तसामूष्मानुलोमतः। सोडण्टे यद्हुरालोकः कूष्माण्डस्तद्बुद्बुदः॥ इति श्रीपरायां निरुक्तः अस्य च कुकर्मजनानुशासकत्वात् कूरुरूपत्वं कूरुरुपनिबृत्तत्वं च श्रीपरायामुक्तमतः समस्तनरकशुद्धिं कुरवैतच्छावणा कार्यो। एवंमन्यत्र ॥ ९४ ॥ किंच नवनवतिलक्षाणि पुरं तस्य प्रक्रीतिंतम् ।

· · ·

[ Sutra ९५ ]

अथ तस्योपरिष्टात्पाताल-नक्रथ्यामि समासतः ॥ ९५ ॥

· · ·

[ Sutra ९७ ]

अथ आभासाव्यावत्सौवर्णं प्रमाणं कथयामि ते ॥

· · ·

[ Sutra ९८ ]

तथा एकैकस्यान्तरं ह्रेयं सहस्रपरिसंख्यया ॥

· · ·

[ Sutra ९९ ]

एवं पातालानि अशीतिसहस्राणि ॥

· · ·

[ Sutra 100 ]

किᳫणीजालमुखरै-स्तोरणा᳒लमण्डितै: ॥ १०० ॥निगीᳫै: सगवाकीᳫै᳚दिव्यवसनविभूषितै: ।

· · ·

[ Sutra 101 ]

तत्त्वीमुरजवायै᳚ᳫगेयतूर्यरवाकुलै: ॥ १०१ ॥नानाभवनपᳫ᳚योगै᳚सर्वरत्नसमुद्वलै: ।

· · ·

[ Sutra 102 ]

प्रासादैस्तुᳫ᳚शिखरै᳚ᳫश्न्द्रातपसमप्रभै: ॥ १०२ ॥ऋष्यामार्गवरारामै᳚सदापुष्पफलान्वितै: ।

· · ·

[ Sutra 103 ]

कोकिलारावमधुरै᳚ᳫशिखिᳫट्पदसेवितै: ॥ १०३ ॥हंसकारण्डवाकीᳫ᳚ᳫश्रुकवाकोपशोभितै: ।

· · ·

[ Sutra 104 ]

सारसारावसंघुᳫ᳚पद्मिनी᳒ण्डमण्डितै: ॥ १०४ ॥

· · ·

[ Sutra 105 ]

तदागे: स्वच्छतायाऽप्यदीर्घिकाभियुतानि तु। पुरुषैश्वर्य महाकायैर्महाबलपराक्रमै:॥ १०५॥ सर्वेश्वर्यस्वरूपाढ्यै: सर्वलक्षणसंयुतै:। दिव्यवस्त्रै: सुताम्बूलैर्दिव्यगन्धानुलेपनै:॥ १०६॥

· · ·

[ Sutra 106 ]

दिव्याभरणसंयुक्तैर्मुकुटै रत्नमण्डितै:। मुकुटैरिय्युपलक्षितैरित्यर्थ:॥

· · ·

[ Sutra 107 ]

युक्तानीत्थेव। किंच शिवाराधनसक्ता ये तत्प्रसादेन साधका:। ते विशान्ति महादेवी पातालं सिद्धसेवितम्॥ तत्प्रसादेनिति काकाक्षिवत् योज्यम्॥

· · ·

[ Sutra 108 ]

विष्टा तु रसं रसायनं दिव्यं सिद्धद्रव्यं प्रभवति ते । रसं हेमसाधनम् । रसायनं शरीरस्थैर्यहेतुः । सिद्धद्रव्यं पादुकादि तदुचितसिद्ध्यर्थं लब्धवा यथारुचि सुव्नानि चरन्तीत्यर्थः । ये तु ततो न निर्झान्ति, ते कीडन्ति चान्ये सततं दिव्यानां योषितां गणैः ।

· · ·

[ Sutra 109 ]

कामिनः कामरूपैस्तु मत्तमातङ्गामिभिः ॥ १०९ ॥

· · ·

[ Sutra 110 ]

सर्वाभरणसंयुक्तः कामशास्त्रसुपेशलैः । दिव्यवस्त्रपरीधानैः स्तनभारसमानेतैः ॥ ११० ॥

· · ·

[ Sutra 111 ]

मध्यक्षामैः प्रसन्नास्यै- स्तरलावण्यलोचनैः । सकिङ्किणीनितम्बैश्व हारकेयूरशोभितैः ॥ १११ ॥

· · ·

[ Sutra 112 ]

सुगन्धिगन्धलिलिताद्रैः काञ्चीमेखलमण्डितैः । एवं ते कथिता देवी पातालान्तरावासिनः ॥ ११२ ॥

· · ·

[ Sutra 113 ]

किंच त्रयोदसुरास्तथा नागा राक्षसाश्च विभागतः । एकैकत्र च पाताले कथितास्ते वरानने ॥ ११३ ॥

· · ·

आमसे शङ्कुकर्णाख्यः कुटिलो विकलः पतिः । वरतलेपि प्रहादो वासुकिलोहिताननः ॥ नितले शिखुपालाख्यः कम्बलो यमदंष्ट्रकः । गभरत्याख्ये सक्कन्द्रुः कर्कोटी विकटाननः ॥ महातले हिरण्याख्यः कालाग्नि: करालकः । रसातले क्रह्मद्रोहो दुर्दर्शो भीमनीःखानः ॥ पडेतानि त्रिखण्डानि भोग्यान्येर्मिहामर्मभिः । सुतले संस्थितोऽधस्तादलिलक्षितपिञ्ञलो ॥

· · ·

[ Sutra 113 ]

इत्युक्तम् । किंच पातालसट्के हेय- सस्थान्ये भुवनाधिपा: । बलो ह्यतिबलश्शैव बलवानबलविक्रम: ॥ ११३ ॥

· · ·

[ Sutra 114 ]

सुबलो बलभद्रश्श बलाध्यक्षश्श कीर्तित: ।

· · ·

[ Sutra 115 ]

यतः सस्सु पातालेu यथाक्रमं स्थिता एते रुद्रास्ततः एतै: शुद्धैरिमे शुद्धा: सप्तपातालवासिन: ॥ ११५ ॥ सप्तसु पातालेu भूत्वा वसनं यै: स्वकर्म- जिंतै: भोगविशेषै: त इमे प्रोक्ता भोगविशेषा: शुद्ध्यन्तीत्यर्थ: ॥ ११५ ॥

· · ·

अतस्तु रत्नदूर्वे चैव सौवर्णं पातालं परिकीर्तिततम् ।

· · ·

[ Sutra 116 ]

तत्र वसत्सौ देवो हाटकः परमेश्वरः ॥

· · ·

[ Sutra 117 ]

सिद्धैः रुद्रैरिति सिद्धविशेषैरुद्रमूर्तिभिः, भगिन्यो ब्राह्म्याद्यंशकौदूता देव्यः; मातरस्तु ब्राह्म्याद्याः ता हि प्रपञ्चवश्यास्त्रया परापरभावेन प्रायः सर्वत्र स्थिताः ॥

· · ·

किंच योगिनीयोगकन्याभिरुद्रेशैर्व सकन्यकैः । योगिन्यो योगेन सिद्धाः, योगकन्यास्तु जातमात्रैव संस्मारितयोगाः ॥

· · ·

[ Sutra 118 ]

किंच सिद्धद्रव्यसमैर्मन्त्रैः श्विन्तामणिरसायनैः ॥

· · ·

सिद्धद्रव्यसमत्वं प्राप्तमात्राणामेकाभीष्टप्रदत्वम् । चिन्तामणिभिः रसायनैश्वर्यर्थः ॥१९१॥

· · ·

हाटकपदं निर्वक्ति हठात्प्रवेशयेल्लोकां-स्तद्धावगतमनसानः ॥ १९८॥

· · ·

[ Sutra 120 ]

दश कोटयः, धूमः पञ्च कोटयः, नरका द्वात्रिंशट्कोटयः, कूष्माण्डपुरं नवनवतिलक्षाणि, पातालमसीतिसहस्राणि, इत्यवं सहस्राविंशत्यूनः पञ्चाशट्कोटयः । एतावदन्तोद्घवा कोटिपञ्चाशतैव, शिष्टानि तु तस्योर्ध्वे तु सहस्राणि योजनानां तु विंशतिः ॥

· · ·

[ Sutra 121 ]

भूक्ताहः समुद्धिष्टः समन्तात्तु व्रजाने । भूक्ताहो मनुष्याधारभूः । एकमियदन्तं ब्रह्माण्डस्यार्थम् ॥ अतो भगवती पृथ्वी नानाजनपदाकुला ॥

· · ·

[ Sutra 122 ]

तस्या मध्ये महामेरुः सौवर्णश्रृङ्ग व्रजान्ते । तस्याचलस्य विस्तारमूढ्वोधः कथयामि ते ॥ जनपदो लोकानां निवासः ॥

· · ·

[ Sutra 123 ]

तत्र योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्यते। षोडशौव सहस्राणि अधोभगे प्ररोपितः ॥ १२३ ॥ वैपुल्यमस्याह तान्येव मूलविस्तारः तानीति षोडशैव ॥ त्रिगुणो मूर्धविस्तरः । द्वात्रिंशान्मूर्धविस्तारोडस्यैवर्थः । 'भैरवो च तदिज्ञ घरणी चाश्र पीठिका' (तं ८ आ० श्लो० ४५) इति गुरुवः । एष च श्रीपरायां करणिकाकारमस्तक इत्युक्तः॥ अथ तस्योर्ध्वे तु सभा दिव्या नाम्ना चैव मनोहरा ॥ १२४ ॥ चतुर्दश सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ।

· · ·

[ Sutra 125 ]

सर्वरत्नसुशोभाढ्या श्रीसहस्रसमन्विता॥ सर्वभोगगणोपेता ब्रह्मणस्तु महातमनः॥

· · ·

[ Sutra 126 ]

साच सिद्धविद्याधराकीर्णा ऋषिभिः परिवारिता॥

· · ·

[ Sutra 127 ]

तच सूर्यकोटिप्रतीकाशं गणप्रथमसेवितम्॥ सर्वतुंकुसमोपेतं देवगन्धर्वसेवितम्॥

· · ·

[ Sutra 128 ]

श्रीसहस्रसमाकीर्णं सर्वेश्वर्यसमन्वितम्॥

· · ·

[ Sutra १२८ ]

गणप्रथमा: प्रधानगणा: ॥ १२८ ॥

· · ·

रयमबक: परमेश्वर: ।

· · ·

[ Sutra १२९ ]

ब्रह्मविष्णुन्द्रनायक: ॥१२९॥

· · ·

सुरसिद्धनमस्कृतम् ।

· · ·

[ Sutra १३० ]

सच तंत्र

· · ·

[ Sutra १३० ]

अधिकारं प्रकुरुते

· · ·

[ Sutra १३० ]

परेच्छासंप्रचोदित: ॥ १३० ॥

· · ·

[ Sutra १३० ]

'मूर्तत्रयसमोपेता ब्रह्मविष्णुहरालयाः' इति, श्रीकरणायां तु 'त्रिभि: शृङ्गै: संयुक्तो रत्नमकाश्रितत्रिजः' इति प्रतिपादितत्वात् ॥ १३० ॥

· · ·

[ Sutra १३१ ]

अस्य च मेरो: सभाया ब्रह्मणोऽधस्ता- त्सहस्राणि चतुर्दश । योजनानां परित्यज्य चक्रवाट: समन्ततः ॥ १३१॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

चक्राकारो वाट: पुरीणां समूह: एष एव च सर्वाष्टकं समुद्रिष्टं यतः तत्र तिष्ठन्ति लोकपा: । इन्द्रादय: ॥ तत्र पूर्वेणेन्द्रस्य विख्याता पुरी नाम्नामरावती ॥ १३२ ॥

· · ·

[ Sutra 61 ]

तेजोवती तथाग्नेश्यां चित्रभानोः प्रकरींतिता । दक्षिणे यमराजस्य नाम्ना संयमनी पुरी ॥१३३॥

· · ·

[ Sutra 134 ]

कृष्णाझारा तु नैऋृत्यां राक्षसेस्य कीर्तिता । पश्चिमेन जलेशस्य नाम्ना शुद्धवती स्मृता ॥१३४॥

· · ·

[ Sutra 135 ]

वायव्यां तु पुरी वायो- नाम्ना गन्धवहा प्रिये । उत्तरेणापि सोमस्य पुरी नाम्ना महोदया ॥१३५॥

· · ·

[ Sutra 136 ]

ऐशान्यामिशराराजस्य पुरी नाम्ना यशोवती । तथा एतासामुत्तरे देवी श्रृणु षडिंशातिं पुरीः ॥१३६॥

· · ·

दक्षिणेनामरावत्या: कामवत्यप्सर:पुरी । सौवर्णी सिद्धसद्ध्यानां तस्या वै दक्षिणेन तु ॥१३७॥

· · ·

तस्या वै दक्षिणेनान्या पद्मरागोपशोभिता । आदित्यानां पुरी रयाता नाम्ना चांद्रमती शुभा ॥१३८॥

· · ·

साध्यानां राजती दिव्या रयाता वै कुसुमावती । दक्षिणेनैव । कामवती रेवत्या: पुरीयसत्त् कामवती सौवर्णीति हि नामनी ॥

· · ·

वह्नेः पश्चिमदिग्भागे विश्वेषां रेवती पुरी ॥१३९॥

· · ·

रेवत्याख्या, विश्वदेवा यत्र स्थिता:।१३। तस्यास्तु पश्चिमे देवी दिव्या वै विश्वकर्मण: । दिग्येति नाम्ना॥

· · ·

[ Sutra 940 ]

पश्चिमे धर्मराजस्य मातृनन्दा पुरी स्मृता॥

· · ·

[ Sutra 941 ]

कीडन्ति मातरस्तत्र मध्युपानविघूर्णिताः। रुद्राणां पश्चिमे तस्या रोहिता नाम काञ्चनी ॥

· · ·

[ Sutra 942 ]

तत्र शूलधरा रुद्रा यमस्य परिचारकाः। तस्या: पाश्चिमतो ज्ञेया नाम्ना गुणवती पुरी ॥

· · ·

[ Sutra 943 ]

एकादशानां रुद्राणां वज्रप्राकारतोरणा। निर्ह्रते: पूर्वभागे तु पिङ्गला नाम वै पुरी॥

· · ·

स्वकर्मसंशा देवेशि पिशाचास्तत्र संस्थिताः। स्वेन कर्मणा पिशिताशनेन निमित्तेन संज्ञा येषाम् ॥

· · ·

[ Sutra १४४ ]

नैर्ऋत्युत्तरसामीप्ये पुरी कृष्णावती स्मृता ॥ निखिंशा नाम तत्रैव वसन्ति राक्षसाः सदा ॥

· · ·

[ Sutra १४५ ]

नैर्ऋत्या दिश उत्तरं यत्सामीप्यं, तत्र ॥ तस्या अप्युत्तरे भागे पुरी हैमी सुखावती ॥

· · ·

[ Sutra १४६ ]

मित्रो वसति तत्रैव बहुभृत्यजनावृतः । सुखावतीति नाम्ना ॥ तस्या अप्युत्तरे हैमी गान्धर्वी नाम विश्रुता ॥

· · ·

[ Sutra १४७ ]

वसन्ति तत्र गन्धर्वा दिव्यकन्यासमावृताः । दिशकोटिसहस्राणि तेषां संख्या प्रक्रीर्तिता ॥

· · ·

[ Sutra 148 ]

भूतानां सिद्धसेना तु वरुणस्य तु दक्षिणे । हेमसंज्ञा वसूनां तु वरुणस्यापि चोत्तरे ॥१४८॥ वरुणस्येति तत्पुर्यः । तस्यास्तुत्तरतो देवी नाम्ना सिद्धवती पुरी । सर्वविद्याधराणां तु सा पुरी परिकीर्तिता ॥१४९॥ वायोर्दक्षिणतो देवी सिद्धा नाम पुरी स्मृता । वसन्ति किन्नरास्तत्र पुरेर्हेमाक्षप्रभाः ॥१५०॥ वायोः पूर्वेण गान्धर्वी हैमी चित्ररथस्य तु । गन्धर्वराजमुख्यस्य दिव्यगन्धर्वनादिता ॥१५१॥

· · ·

[ Sutra १५२ ]

आस्ते भगवती साक्षत्स्वरूपविभूषिता । प्रामातृयपरिधाना जातिमेखलमण्डिता ॥१५२॥

· · ·

[ Sutra १५३ ]

मूच्छिनातानचित्राडी नानातालकलोडया । लक्षणव्यजनोपेता मध्यमेनावगुण्ठिता ॥१५३॥

· · ·

[ Sutra १५४ ]

गन्धर्वेर्गीयमाना सा तत् देवी सरस्वती । नारदाद्यैश् ऋषिभिर्नांगकिन्नरसेविता ॥१५४॥

· · ·

श्रामा: षड्जमध्यमगान्धाराः । पड्जी-ननन्दय-नत्याध्या जातयोष्टादश, ता एव मेखला:। खरा मूच्छिन्ति गुफनया समुच्छ्रायं नीयन्ते याभिस्ता मूच्छने: उत्तरमन्द्रायाः ‘क्रमयुक्ता: खरा: सम मूच्छनेत्यमिश्रन्दिता:’ (२८।३४) इति भरतनाट्यशास्त्रे लक्षिता एकविंशति:,

· · ·

[ Sutra १५५ श्लो॰ ]

श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्भटोत्तराल्यटीकोपेतम्। ६५।

· · ·

तसुया: पूर्वेण चित्ना वै तुम्बुरानारदस्य च । सोमस्य पश्चात्प्रमदा गुह्यकानां पुरी स्मृता ॥१५५॥

· · ·

[ Sutra 156 ]

पूर्वेणैव तु सोमस्य नाम्ना चित्रवती पुरी। सर्वधातुमयी चित्‍्रा कुबेरस्य महात्मनः॥

· · ·

सहि तत्र षड्विंशतिसहस्रैस्तु कोटीनाṁ परिवारितः। यक्षाणामुत्तमः श्रीम-

· · ·

[ Sutra 157 ]

नास्ते भोगैरनुत्तमैः॥ युक्तः॥

· · ·

तस्याः पूर्वे शुभा नाम्ना जाम्बूनदमयी पुरी। तत्र वै कर्मदेवास्तु

· · ·

[ Sutra 158 ]

देवत्वं कर्मणा गताः॥ वाजपेयादिना॥

· · ·

पश्चिमेनेशराजस्य विष्णोर्वै श्रीमती पुरी॥

· · ·

तत्रास्ते श्रीपति: श्रीमा-

· · ·

[ Sutra १५९ ]

नतसीपुष्पसन्निभ:॥

· · ·

शङ्खचकगदापाणि:

· · ·

पीतवासा जनार्दन:।

· · ·

ईशस्य दक्षिणे भागे

· · ·

नाम्ना पद्मावती पुरी॥

· · ·

[ Sutra १६० ]

महापद्मोपविष्टस्य

· · ·

पद्ममालाधरस्य तु।

· · ·

पद्मपत्रायताक्षस्य

· · ·

ब्रह्मण: पद्मजन्मन:॥

· · ·

[ Sutra १६१ ]

सत्यलोकनिवासिब्रह्मांशावतारस्य।

· · ·

तस्या दक्षिणतो देवी

· · ·

नाम्ना कामसुखावती।

· · ·

अश्विनौ तत्र देवेशि

· · ·

देववैद्यौ॥

· · ·

[ Sutra १६२ ]

तथा धन्वन्तरि: स्थित:॥

· · ·

[ Sutra १६२ ]

गोवैद्य:॥

· · ·

[ Sutra १६३ ]

उत्तरे त्वमरावत्या महामेघेति विश्रृता । विनायकानां सा दिव्या वसतिस्तत्र कल्पिता ॥१६३॥

· · ·

[ Sutra १६४ ]

ते हि पूर्वं दंकोटिसहस्राणि वीर्यवन्तः शुभास्तथा । विनायकाः महादीप्ता अग्निज्वलिततेजसः ॥१६४॥

· · ·

असुराणां वधार्थाय अदृश्यास्त्रनिमिता मया । अदृश्यास्त्रकलाभिस्थानान्निर्मितत्वादिसत्स्तमेषाम् ॥

· · ·

[ Sutra १६५ ]

एवंविधैरधश्शोभं मेर्हः पुरवरैर्वृतः ॥१६५॥

· · ·

[ Sutra 65 ]

उध्वं ब्रह्मसभा या ज्योतिष्कगततत्न्यसंघकपुरेरण ॥

· · ·

[ Sutra 166 ]

एतादृश पुरुषो या: समारुह्याता मेरोश्वैव समन्तत: । पुरकोटिसहस्रैस्तु सर्वास्ता: संभृताः प्रिये ॥

· · ·

[ Sutra 167 ]

सर्वेश्वर्यसुसंपूर्णा: सर्वरत्नसमुज्ज्वला: । दिव्यस्वभि: समाकीर्णा दिव्यपुंभि: समाकुला: ॥

· · ·

[ Sutra 168 ]

तत्र आनन्द: सततं देवी देवाना च पुरे पुरे । विमाननगरारामै- श्रतुरोचानमण्डपै: ॥ छत्रध्वजपताकाभि- गजवाजिसमाकुलै: ।

· · ·

[ Sutra १६ ]

इन्दुभीन्निद्रशब्दैश्वर्‍णैःकोहलादिभि:स्वनैः । गीतनत्तैस्तथाकीर्णं देवानां मन्दिरं सदा । आविर्णमाकुलम् ।।

· · ·

[ Sutra १७ ]

त्र्यम्बकं सकुदर्चन्ति मे: गच्छन्ति ते नराः । पुण्यजनाश्रये वक्ष्यमाणे भारते वर्षे इष्टापूर्ते रता ये च त्र्यम्बकं महेश्वरं सकुदेकवारं हेला-मात्रेण अर्चयन्ति ते मेरुं प्राप्नुवन्ति, यहीं तदी-क्षास्तु सततं तदर्चापरा मुच्यन्त एव ।

· · ·

[ Sutra १७१ ]

प्राप्तप्रधानसुरभावा: । १७१ ।। एवं श्रुतगद्भाप्रभावा तज्जिज्ञासार्थं श्रीदेव्युुवाच कथम् गद्भा समुत्पन्ना सुरसिद्धनमस्कृता । कथयस्व प्रसादेन समासात्सुरसत्तम ।।१७२।।

· · ·

[ Sutra १७३ ]

श्रीभैरव उवाच गदायाश्च समुत्पत्ति कथयिष्यामि सुव्रते । तां वच्मुपक्रमते जन्ममाता महादेवि मम पत्नी पुरा हि सा ।।१७३।। सा म परया वयाख्या विश्कारणस्य परयैव ठयाख्या स्थिता पत्नी क्षयाख्या शक्तिरत एव पुरा जगन्माता आदिसर्गे विश्वप्रसूर्हेतुः ।।

· · ·

[ Sutra ७४ ]

मम नेत्रोदकं चैव आज्ञाश्रु इत्यर्थः ॥ यस्मादाकृतिमत्या प्रणयकेलिवशेन कदाचित् करजैश्छादिते मम । पुनरुद्धाटिते नेत्रे जगन्मातः पुरा त्वया ॥१७४॥

· · ·

ससैव संस्थिता‌स्त्र

· · ·

स्तदावरणे तद्लोके ब्रह्माण्डोध्वैकपालोपलक्षि-

· · ·

'वरेण्या वरदा चैव वरिष्ठा वरवर्‌णिनी।

· · ·

गज्ञा बोताः समाख्याता रुद्रलोकवहाः सदा" (१०।५४५)

· · ·

तिसृणां मध्यानु

· · ·

दितीया ब्रह्मलोकोध्वे

· · ·

'कोटियोजनमानेन सत्यलोकोपरि प्रिये।

· · ·

इति यत् ब्रह्मणो निवासस्थानं, तत् ॥

· · ·

तृतीयेनैव प्राकाम्यवशात्

· · ·

[ Sutra १७७ ]

पुनः सा वै संस्थिता सोममण्डले । सोमलोके ॥ एवम् तु सोमाचैव विनिःसृत्य पुराकाशे व्यवस्थिता । सोमात् सोमलोकात् ॥

· · ·

[ Sutra १७८ ]

ततोडयं सृष्टुतो देवि ब्रह्मविष्णुपुरःसरैः । गथा गढ़ा नदीं महापुण्यां मर्त्यानां हितकाम्यया ॥ अवतार्य महादेव मर्त्यलोकं विसर्जय । आकाशादित्यर्थात् ॥

· · ·

[ Sutra १७९ ]

तत्तो मया सुरेशानि प्रोक्ता सा त्वपराजिता ।

· · ·

लोकानां तु हितार्थाय आगच्छ सुरसुन्दरी।

· · ·

तस्मान्निरगत्य देवेशि चतुर्दिक्षु बुद्धि गता ।

· · ·

बहुपवक्त्रादिग्रयवाहितचतुर्दिगगतोधिप्राप्तिगत्या: प्राकाम्यादिति मन्त्रड्यम् ॥

· · ·

[ Sutra १८२ ]

मन्दरस्तु महादेवि गन्धमादनसंज्ञकः ।

· · ·

[ Sutra १८३ ]

एषां पर्वतानां वर्णांश्चैव निवोध मे । सिता चैव हरिद्राभं नीलं दाडिमसन्निभम् ॥

· · ·

इति तस्योक्तत्वात् अर्थात्तदेकदेशता पदपर्यंतनाम् ।

· · ·

[ Sutra १८४ ]

प्राग्विष्कम्भसमीपे तु नाम्ना चित्ररथं वनम् ।

· · ·

[ Sutra १८५ ]

तत्रारुणोदकं नाम तडागं पद्ममण्डितम् ।

· · ·

[ Sutra १८६ ]

गन्धमादनसामीप्ये नन्दनं तु महाननम् ।

· · ·

तस्य मध्ये डम्बुजच्छन्नं मानसं तु सरोवरम् ।

· · ·

[ Sutra १८७ ]

विपुलस्य समीपे तु वैभ्राजं तु महाननम् ।

· · ·

सितोदं तस्य मध्ये तु तडागं विमलोडिकम् ।

· · ·

[ Sutra १८८ ]

वनं पितृवनं नाम स्वपार्श्वस्य समीपतः ।

· · ·

तस्यान्तस्तु महाभद्रं

· · ·

तडागं च मनोरमम् ।

· · ·

अत्रैव

· · ·

कल्पद्रुमांश्र चतुरः

· · ·

[ Sutra १८८ ]

कथयामि निवोध तान् ॥१८८॥

· · ·

मन्दरेडथ कदम्बं स्या-

· · ·

न्मस्तके तु व्यवस्थितम् ।

· · ·

सहस्रयोजनायामं

· · ·

[ Sutra १८९ ]

शाखापञ्चशतोच्छ्रितम् ॥१८९॥

· · ·

पुष्पैः कुम्भप्रमाणैश्र

· · ·

भ्राजते तत्सुपुष्पितम् ।

· · ·

कदम्बं वृक्षः । तच शाखाभिः सह साधेसह-

· · ·

स्रयोजनोच्छ्रायम् ॥

· · ·

[ Sutra १९० ]

तत्रमाणां स्वता जम्बू- गन्धमादनमूर्धनि ॥१९०॥

· · ·

तस्या: फलसमूहोत्थो

· · ·

रसो ड्योडमृतोपमः ।

· · ·

[ Sutra ४९ ]

तेन जम्बूनदी जाता प्रिये वेगवती भृशम् ॥१९९॥ तेनै रसेन ॥ १९२॥ मे ं प्रदक्षिणीकृत्य जम्बूमूलं विशेत्स्कम् । तत्संपर्कोत्समुत्पन्नं कनकं देवभूषणम् ॥ १९३ ॥ तेन जाम्बूनद लोके ज्ञायते भूषणोत्तमम् । तत् रक्षलतागुल्माः पक्षिणः श्रापदादयः ॥ १९३ ॥ जाम्बूनदमयाः सर्वे ये चान्ये तत्कवासिनः । किं विपुलेऽपि तथाश्वस्थः केतुमाल इति श्रुतः ॥१९४॥

· · ·

[ Sutra १९४ ]

तथेति तत्प्रमाणकः ।। १९४ ।। केतुमालसंज्ञां व्याचष्टे तस्येन्द्रेणासुरराज्ञित्वा रत्नमाला प्रलम्बिता । तेनासौ केतुमालeti ख्यातः सिद्धनिषेवितः

· · ·

[ Sutra १९५ ]

किंच न्यग्रोधश्व सुपार्श्वे तु ततुल्यः परिकीर्तितः । प्रमाणमहत्त्वाभ्याम् ।। तदिस्थम् अनेकगुणसंपन्नो मेरुः ख्यातः समासतः ।।१९६।।

· · ·

[ Sutra १९७ ]

अथ यथायं समासत उक्तः तत्पार्श्वस्थानेप्रये देश- कल्पयामि समासतः । तत्नादौ मेरुमध्याचतुर्दिशु लक्षार्धं तु समासतः ।। १९७ ।।

· · ·

लवणोदधिपर्यन्तं जम्बुद्दीपं समन्ततः ।

· · ·

मेरुमूलमध्ये यात् पञ्चाशत्सहस्राण, तपोऽश्व-द्वयकलनया लक्षं भवति ॥

· · ·

[ Sutra १९८ ]

पर्वतान्तरितास्तत्र नव भागा भवन्ति हि॥१९८॥

· · ·

तथाहि दक्षिणे चैव दिग्भागे त्रयो जेया महीधराः ।

· · ·

[ Sutra १९९ ]

निषधो हेमकूटश्च हिमवानिति ते त्रयः ॥१९९॥

· · ·

'हेमकूटस्तथा सोऽद्रिद्रियन्त्र दत्तः प्रजापते । सुवर्णस्य महाकूटो यागार्थं धनदेन तु ॥'

· · ·

....................हिमवन्निमकूटवान् । रत्नाल्योऽपि हिमप्रायत्तेनासौ हिमवान्निगिरः ॥

· · ·

[ Sutra १९९ ]

इति श्रीपरायां निरूपितम् ॥ १९९ ॥

· · ·

[ Sutra 28 ]

किंच उत्तरे चापि मेरोस्तु नीलः श्वेतोदथ शृङ्गवान्। 'अनिस्तत्र सुनीलाभो जातो नीलस्वतो गिरिः । नीलवच गिरिः श्वेतो यत्र श्वेतो महाश्रनिः ।। mृत्युना प्रसमानोऽपि रक्षितश्वन्द्रमाैलिना ।' इति 'श्वेतवच त्रिशृङ्गोऽद्रिद्रिवृजपातोपमर्दनः । इयश्रितस्तेऽपु शृङ्गेऽपु किल देवात्तयः स्थिताः ।।' इत्यपि तत्रैवोक्तम् ।।

· · ·

[ Sutra 200 ]

एषां मानमाह प्राक्पश्चिमायतता होते षडेव तु महीधराः ।। २०० ।। पूर्वोर्ध्वे: पश्चिमार्धिं प्राप्ताः ।। २०० ।।

· · ·

तत्रापि नीलश्व निषधश्शैव रुक्षायामौ प्रकीर्तितौ । मध्यासनत्वात् ।। दीपवत्‌ कुलतानुपाततस्तु ।।

· · ·

[ Sutra 201 ]

श्वेतश्व हेमकूटश्व सहस्रवति: स्मृतौ । हिमवान् श्वेतवांशैव सहस्रशीतिरेव तु ॥

· · ·

[ Sutra 202 ]

किंच कैलासयुक्तो हिमवां- त्विश्वृङ्‌श्व सजारुधिः । हिमवतो मध्ये कैलास: श्वेतरूप: । यदुक्तं देवीयामले 'तस्य मध्ये महाचक्रं शतयोजनविस्तृतम्' इत्युपक्रम्य 'तत्रासौ चमरै: साधं शूली वसति सर्वदा' इति । श्वेतवस्तु जारुधिः संलग्रः ॥

· · ·

एषां प्रातिलोम्यतो वर्ण निरूपयति

· · ·

[ Sutra 203 ]

शुद्धांश्रद्रकनिभः सितः श्वेतो विराजते ॥२०३॥ नीलरत्नमयो नीलो निषधः पद्मरागभः । सौवर्णो हेमकूटश्च हिमाभो हिमवानिति ॥ २०४॥ मेरोः पूर्वपश्चिमयोः पर्वतावाह पूर्वेण माल्यवान्मेरोः पर्वतस्तु विराजते । चतुर्विंशत्सहस्राणि योजनानां सुरेश्वरी ॥ २०५॥ याम्योत्तरायततो भाति सहस्रं तस्य विस्तृति: । तथैवापरदिग्भागे तत्सुल्यो गन्धमादनः ॥२०६॥ आयामविस्ताराभ्यां । अयं च दक्षिणस्या-दृशिकम्बकगन्धमादनादन्यः । एतौ च श्री-परायां

· · ·

[ Sutra 206 ]

'हस्त्र माल्यानि दिव्यानि ब्रह्मसेवार्थमागतैः । संभृतानि यतः सिद्धर्माल्यवांस्तेन लप्यते ॥' इति, तथाच 'मदमत्ता पुरा दृषा माल्या विद्याधरी किल । ऋषिणा नारदेनास्यिनग्राता मोदभाविता ॥ गन्धो मे मदनो विप्रेत्युक्तस्तद्रन्धमादनः ॥' इति निरुक्तौ ॥ २०६ ॥

· · ·

[ Sutra 207 ]

नीलादयो मेरो: प्रतिप्राकारस्थानीयत्वेन स्थिता: एवंप्रकारका: । दक्षिणोत्तरगतानां तु श्वेतश्रृङ्गवद्देमकूटहिमवतां दशयोजनसहस्रो-च्छ्रितत्वम् । यदुक्तं श्रीमद्गेन्द्रोत्तरे 'सहस्रदयविष्कम्भा दशोत्सेधा नवान्तरा:' इति । एवं दक्षिणोत्तरस्यैविर्मिर्भि: पूर्व-पश्च्रास्त्याने च एकैकनेल्यष्टाभि: पर्वर्तौर्विभक्तं नवधा जम्बुद्वीपं जातम् ॥ २०७ ॥

· · ·

[ Sutra 208 ]

चतुर्दिशु गतौ मेरोर्होर्हौ सीमांतपवेतौ । तत्र पूर्वादिगभिमुखौ समुद्रान्तं प्राप्नौ ॥ जठरो हेमकूटस्तु पूर्वभागे व्यवस्थितौ । कैलासो हिमवांश्रैव दक्षिणभागे व्यवस्थितौ ॥

· · ·

[ Sutra 209 ]

निषधः पारियात्रश्व अपरेण महीधरौ ॥ जारुधि: शृङ्गवांश्रैव उत्तरेण व्यवस्थितौ । पूर्वोक्तहेमकूटादिसमनामान: अन्य एवामी हेमकूटाद्या: ।

· · ·

एते चाष्टावलयत्वात् नवधा विभक्तस्य जम्बुद्वीपस्य नवभागान्तरहेतव इति ॥ पूर्वोक्तपर्वतैर्नेवविभक्तेऽत्र नामभेदेन देशविभागमाह

· · ·

[ Sutra २१० ]

मेरोः समन्ततो रम्य-मिळारतमुदाहतम् ।

· · ·

'इला नामाप्सरा दिव्या रूपौवनशालिनी । हस्ता सामृतरूपेण विचरन्ती मनोहरा ॥ भुजाभ्यामावृत्ता रागाचनेलावृतमुच्यते । इति श्रीपारायामुक्तम् ॥ २११ ॥

· · ·

अत्र च चक्रवाटावृतत्वात् नातपो भानुजस्तत्र नच सोमस्य रश्मयः ।

· · ·

[ Sutra २१२ ]

प्रबवन्ति हि लोकानां किंत्वेतत् मेरोर्भासा प्रभासितम्॥

· · ·

[ Sutra २१३ ]

अत एव प्रत्यग्राम्बुजपत्राभा जनाश्रातीव कोमला: । जम्बूरसफलाहारा जरामृत्युविवर्जिता:॥ त्रयोदशाब्दसाहस्रं तेषामायु: प्रकीर्तितम् । अतश्राकालमृत्युविवर्जिता इत्युचं भवति॥

· · ·

[ Sutra २१४ ]

किंच देवगन्धर्वसिद्धाश्च ऋषयोडथ विनायकाः । गणमानभोगनिलयक्ष वेताला राक्षसादयः ॥

· · ·

[ Sutra २१५ ]

एवमादैरसंख्यातै- रंतं चैतदिलावृत्तम्॥

· · ·

[ Sutra 216 ]

गन्धमादनवारुण्यां समुद्रस्य च पूर्वतः । केतुमालमिति ख्यातं वर्षं सर्वगुणोत्तमम् ॥ २१६ ॥

· · ·

[ Sutra 217 ]

नीलोत्पलदलश्यामो जनासतत्र सुशोभना: । पनसस्य रसं पीत्वा जीवन्त्ययुतमेव च ॥ २१७ ॥ दश सहस्राणि अयुतम् ॥

· · ·

किंच जयन्तो वर्धमानश्च अशोको हरिपर्वत: ।

· · ·

[ Sutra ३१८ ]

विशालः कम्बलः कृष्ण-सत्र सप्त कुलाद्रयः ॥ ३१८ ॥

· · ·

[ Sutra ३१९ ]

क्षीरोदके तु माल्यवत्पूर्वभागेन समुद्रस्यापरे तु । वर्षं भद्राश्वसंज्ञं च तत्रापि त्वयुतायुषः ॥ जनाश्चन्द्रप्रतीकाशः कालाग्निफलभोजनः ॥ ३१९ ॥

· · ·

[ Sutra ३२० ]

किंच कौरवः श्वेतपर्णश्च नीलो मालाग्रकस्तथा ॥३२०॥ पद्मश्चैव समाख्यात-सत्र पञ्च कुलाद्रयः ॥

· · ·

[ Sutra 221 ]

एते च केतुमालभद्राश्वे द्वात्रिंशतु सहस्राणि पूर्वपश्चिमये स्मृतॆ । चतुत्रिंशत्सहस्राणि दक्षिणोत्तरसमायते ॥ २२१ ॥

· · ·

मेरोरुत्तरॆ तु यॆ वक्ष्यमाणविभागॆ कुरुहरिणमयॆ वर्षॆ, तयोर्मध्यात्

· · ·

[ Sutra १२२ ]

कुरुवर्षनिवासिनः ॥ करवो नाम लोकास्ते यस्मात् कुरुवृक्षफलाशिनः । अतश्र त्रयोदशसहस्राणि जीवन्ति स्थिरयौवनाः ॥२२३॥ युगं युगं प्रसूयन्ते विधोगभर्त्रितनः । तुल्यकालं जानन्ते, तथैव त्रियन्ते इत्यर्थात् । अतश्र पतिमनुयातानां स्त्रीणामनुजन्म सं- भाव्यते ॥ किंचात्र इयामापुष्पनिभाः स्निग्धाः सुरुपाः पुरुषाः स्त्रियः ॥२२४॥ स्त्रियश्चेश्वर्थ ॥ तथा सर्वरत्नमयी भूमि- हिमवालुकया चिता ।

· · ·

[ Sutra ९५ ]

एतच्च कुरुवर्षं पार्श्वमानात् नवयोजनसाहस्रं ध्रुवाकारं प्रतीतितम्‌ ॥

२२५॥ ध्रुवाकारमित्यत्र सकारलोपच्छान्दसः । ध्यादेतच्च्छन्दःप्रमाणम् । अनुपातेन वलयाकृत्यवस्थितोत्तराद्धसमीपगतत्वात् ध्रुराकारत्वास्य भवति ॥ सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च हौ तत्र कुलपर्वतौ । कल्पवृक्षः कुरुनाम तत्रैव कुसुमोझवलः ॥ २२६ ॥ तस्य नाम्ना तु तज्ज्ञेयं कुरुवर्षं सुशोभनम् । श्रीमद्भारायां 'रम्यत्वात् कुरुवर्षस्योपमन्युर्हरेण सः । कुर्वेव तु पिब क्षीरं यत्रोक्तस्तेन तत्कुरु ॥ इति निरुक्तम् ॥ २२५ ॥ अथ तस्य चोत्तरदिग्भागे प्रविश्य लवणोदधिम् ॥२२७॥

· · ·

[ Sutra १२५८ ]

पञ्चयोजनसाहस्रं चन्द्रदीपं प्रकीर्तितम् । तथा वायव्यदिग्भागे प्रविश्य लवणोदधिम् ॥ योजनानां सहस्राणि चत्वार्येव वरानने । दशयोजनसाहस्रं दीपं भद्रं प्रकीर्तितम् ॥

· · ·

[ Sutra १२५९ ]

भद्राकारामते ज्ञेयं सर्वकामफलप्रदम् । चत्वार्येवैकवारात् पूर्वत्राप्यबिधप्रवेश एतत्संबध्यत एव ॥

· · ·

[ Sutra १२६० ]

किंच आयुतायुषो जनास्तत्र दिव्यामृतफलाशिनः । इस्थमेव चन्द्रार्कयेडप्ययुतं चायु- जीवन्ति फलभोजिनः ॥

· · ·

[ Sutra २३१ ]

एवं श्रुत्वदुत्तराभ्यन्तराले कुरुवर्षमुक्त्वा, हिरण्मयं वर्षमाह श्वेतस्त्रिकूटवताश्रिवे मध्ये ज्जेयं हिरण्मयम् ॥२३१॥

· · ·

[ Sutra २३२ ]

लकुकस्य फलं प्राप्य जनास्तत्रेन्दुसन्निभाः । जीविन्यबदसहस्राणि मानेनार्थत्रयोदश ॥२३२॥

· · ·

अथ नीलस्योत्तरदिग्भागे तथा श्वेतस्य दक्षिणे । रस्यक्तं नाम वर्षं तु

· · ·

एतदपि परायाम्

· · ·

[ Sutra २३३ ]

न्यग्रोधफलभोजन: । नीलोत्पलदलश्यामा जरारोगविवर्जिता: ॥

· · ·

[ Sutra २३४ ]

द्वादशाब्दसहस्राणि तेषामायु: प्रकीर्तितम् ॥

· · ·

[ Sutra २३५ ]

एतच्च दैर्ध्यमानात्पूर्वसुक्तमपि, पार्श्वत: नवसाहस्रविस्तारं रम्यकं च हिरण्मयम् । रम्यकं च हिरण्मयं चेत्यर्थ: ॥ मेरोत्तरेऽवस्थितिमुक्त्वा दक्षिणे कमेणाह हेमकूटस्य सौम्येन दक्षिणे निषधस्य तु ॥

· · ·

[ Sutra 236 ]

हरिवर्षे समाख्यातं रौप्याभासत्र जन्तवः । द्वादशैव सहस्राणि जीवंति क्षुरसाशिनः ॥२३६॥ अतीव शोभनं तच्च नवसाहस्रविस्तृतम् ।

· · ·

[ Sutra 237 ]

अथ हेमकूटस्य याम्येन हिमवत्स्वथोत्तरे ॥२३७॥ वर्षे किंपुरुषं नाम तत्र हेमनिभा जना: । नववर्षसहस्राणि जीवन्ति क्षुध्मोजनाः ॥२३८॥ नवैव तु सहस्राणि विस्तारस्तत्र कीर्तिंत: ।

· · ·

ॐ०००० सच्छन्दतन्त्रमू० । [ १० पट०

· · ·

किंपुरुषम् । एतदोऽपि

· · ·

'यत्र विद्याधरी रम्या विद्याधरकरच्युता ।

· · ·

किं त्वया पुरुषस्यक्त इत्युक्त्या..........॥'

· · ·

इति परायां निरुक्तम्॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra २३९ ]

याम्ये हिमाचलेन्द्रस्य

· · ·

[ Sutra २३९ ]

उत्तरे लवणोदधे:॥२३९॥

· · ·

भारतं नाम वर्षं तु

· · ·

तत्र चातुयं सुखं स्मृतम् ।

· · ·

यतः

· · ·

[ Sutra २४० ]

जना रोगभयत्रस्ता

· · ·

[ Sutra २४० ]

दुःखिता मन्दसंपदः ॥२४०॥

· · ·

सुरुपा मन्दरूपाश्च

· · ·

सुभगा दुर्भगा: परे ।

· · ·

भोगिनो मन्दभोगाश्च

· · ·

[ Sutra २४१ ]

तथान्येऽप्यन्तदु:खिताः॥२४१॥

· · ·

गौरा: श्यामास्तथा कृष्णा

· · ·

वद्रव: श्वेतपिङ्गलाः ।

· · ·

[ Sutra 242 ]

नानाकर्मानुरुपत: ॥२४२॥

· · ·

याचकाश्रापि जयन्ते दातारश्रापरे जना: ।

· · ·

प्रेष्या दासाश्र बहवो मानवाः सततं प्रिये ॥२४५॥

· · ·

दीपेष्वन्तर्दीपानि द्वीपान्तराणि । प्रेष्या विनियोज्या अदासा अपि भवन्ति ॥२४५॥

· · ·

तदित्थं दोषवत्यपि गुणस्त्वेकः स्थितस्तत्र शुभाशुभफलाजेनम् ।

· · ·

द्रयमप्यत्र संभवति । सचेतसस्तु अशुभवर्जनेन शुभार्जनाय उद्यच्छन्ति । यदुक्तं श्रीमद्गेन्द्रायां

· · ·

'गुण एको यद्युक्तो नेदं किंचिन्न साधयेत् । इति ॥

· · ·

किंच भारतवर्जमन्यवर्षेषु नाष्टासु विद्यते काचिद्युगत्रयमयी स्थितिः ॥२४६॥

· · ·

कृतयुगव्यतिरेकेण त्रेतादिमथी ॥ २४६ ॥

· · ·

[ Sutra 247 ]

तस्मात् चतुर्युगवती जेया भारताख्ये व्रतने । एवं च त्रैव यत्कृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् ॥२४७॥

· · ·

[ Sutra 248 ]

अतैव भोगमोक्षसिद्धिसाधनस्वरूपण-तीर्थमहानदीसंपदस्तीत्वाह महाकालस्थैैकाङ्-मेवमादि व्रतने ॥२४८॥

· · ·

[ Sutra 249 ]

तीर्थानां कोटिरुद्दिष्टा महापुण्यफलोदया । गङ्गादीनां नदीनां च तत्र पुण्यं शतानि च ॥२४९॥

· · ·

[ Sutra 249 ]

परिग्रहः । तीर्थानामिति प्रभासादीनाम् । यदुक्तं श्रीदेवीयामले 'प्रभासाद्या व तीर्थानां कोटिरेका वरानने । पञ्चाष्टकं तु तत्रैव लोकानुग्राहकं सदा ॥' इति ॥ २४९ ॥

· · ·

[ Sutra 250 ]

हिमवद्भिर्ग्येण अवतारितैः सामुद्रैरिभिः कृततद्यवधानाः । अत्र चाष्टमो वारिदेशो विन्दुसारःसंज्ञः । यद्रक्ष्यति 'विन्दुसारःप्रमृत्येव कुमार्यादः........ ।' इति ॥ २५० ॥

· · ·

तदत्र योजनानाम् एकैकस्य तु द्वीपस्य सहस्रं परिकीर्तितम् ।

· · ·

जलेन सह मानवेतदित्यर्थः॥

· · ·

[ Sutra २५१ ]

यदाह । गतानि पञ्च विज्ञेयं स्थानं पञ्च जलं तथा॥२५१॥

· · ·

[ Sutra २५२ ]

एतत् पार्थममानम्। दैर्ध्यं तु हिमवद्यथा पात्रमध्ये पञ्चशतिकजललयवहितत्वात्॥२५२॥

· · ·

एवं च परस्परमगम्यास्ते ते इति दीपविशेषाः॥

· · ·

तेषां नामानि मे श्रृणु।

· · ·

[ Sutra २५३ ]

इन्द्रदीपं कशेरु च ताम्रवर्णं गभस्तिमत्॥२५३॥

· · ·

नागदीपं च सौम्यं च गान्धर्वं वारुणं तथा।

· · ·

[ Sutra २५४ ]

दीपं कुमारिकारव्यं च नवमं पारकीतितमम्॥२५४॥

· · ·

द्वीपाष्टकस्य सागराः सप्त व्यवधायका

· · ·

उक्तः। नवमस्य तु अवधिनिरूपणेन व्यवधायकमाह

· · ·

बिन्दुसारःप्रभृत्येव कुमार्यादिं प्रकरीतितम् । पूर्वेभ्योऽन्योऽयम् विशेषः, यदयं योजनानां सहसं तु नेतरवत्पञ्चाशतिकम् । केवलं साहस्रिक-स्यास्य विभागो वारुणान्तस्यैन बिन्दुसारसा कृतः ॥

· · ·

[ Sutra २५४ ]

एतच्च नानावर्णाश्रमान्वितम् ॥२५४॥ वर्णा: ब्राह्मणाद्या: ॥२५४॥

· · ·

[ Sutra २५५ ]

किंच ये पूर्वोक्ता गुणा लोके भारते वरवर्णिनि । ते तत्रैव स्थिता लोके कुमारीसंज्ञके प्रिये ॥२५५॥

· · ·

गुणा: शुभार्जनस्वयंभूतीर्थपुण्यनद्यादिष्ठ-

· · ·

नादिरूपः कुमारीद्वीप एव । यदुक्तं श्रीश्रीक-

· · ·

‘तत्र मध्ये महाद्वीपं कुमारीद्वीपसंबकम् ।

· · ·

तत्र तद्रवातं पूणर्मवतीर्ण शुभङ्करम् ।

· · ·

पञ्चभां हेतुभूतं च सरणात्यापनाशनम् ॥’

· · ·

इति । इन्द्रद्वीपादिस्तु म्लेच्छादिप्रायाणां नि-

· · ·

वासो देवतातीर्थाद्यनधिष्ठितश । तदुक्तमन्यत्र

· · ·

‘वर्णाश्रमसमाचारः कुमार्याऽख्ये न संशयः ।

· · ·

इतरे म्लेच्छसंबन्धेः शिष्टाचारबहिष्कृताः॥’

· · ·

[ Sutra १२५५ ]

इति ॥१२५५॥

· · ·

अन्यच्च

· · ·

भूधराः सप्त विज्ञेया-

· · ·

स्त्रैव तु सुशोभना: ।

· · ·

महेन्द्रो मलयः सह्यः

· · ·

शक्तिमानृक्षपर्वत: ॥१२५६॥

· · ·

[ Sutra १२५६ ]

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च

· · ·

भान्येते कुलपर्वताः ।

· · ·

सुशोभना: सिद्धिसाधनाच्युणा: ॥

· · ·

केतुमाल-

· · ·

लस्थापारियात्रादयमन्यः । एवमन्यन्न

· · ·

[ Sutra २५७ ]

अथ दक्षसागरमध्येस्थ- न्युपद्वीपानि षट् प्रिये ॥

· · ·

[ Sutra २५८ ]

तान्याह अङ्गद्दीपं यवाख्यं च मलयं राढ्रसंज्ञकम् । कुमुदं च वाराहं च इलेवं परिकीर्तितम् ॥

· · ·

[ Sutra २५९ ]

पर्षो मध्यात् कथितो मलयद्वीपे मलयो नाम पर्वतः । तस्य पादे त्रिकूटो वै लङ्का तस्योपरिस्थित ॥ पादे पर्यन्ते ॥

· · ·

सा च आमकरमयी शुद्धा चत्वरोद्यानमण्डिता । चत्वरैः शिवादिष्ठितैः शत्रुपथैर्मुचिकदैः; उच्चा- नैश्र भोगस्यानैर्मूषिता ॥

· · ·

[ Sutra 260 ]

तथा चित्रप्राकाररचिता वजवैडूर्यमण्डिता ॥२६ ०॥ अनन्तविभवास्तत्र राक्षसा देवकन्यका: । रमन्ते कन्याकासक्ता महाबलपराक्रम: ॥२६१॥ पराक्रम: उत्साह: ॥२६१॥

· · ·

[ Sutra 262 ]

अन्यच्च अगस्त्यशिखरं तत्र मलये भूधरोत्तमे । तत्राश्रमो महापुण्य आगस्त्य: स्फटिकप्रभ:॥२६२॥

· · ·

[ Sutra 263 ]

तत्रान्योन्यविरुद्धास्तु सत्वा: कीडन्त्यशांकिता: । न तत्र जायते मारी नाकाल: संप्रवर्तते ॥२६३॥

· · ·

[ Sutra २६४ ]

न वदत्यानृतं कश्चिद्-द्रागदेषौ न कुतच्‍चित् ।

· · ·

[ Sutra २६५ ]

अगस्त्यस्य प्रभावेण त्वज्ञानं दूरतो गतं । तत्र वै ऋषयो वीरा ज्ञानयोगकृताश्रमाः ।

· · ·

[ Sutra २६६ ]

जपाध्ययनहोमादि-पूजारुतिपरायणाः । त्र्यम्बकस्य महादेवि नित्‍यमाराधने रताः ।

· · ·

अगस्त्यसहिता: सर्वे मोक्षामृतयवादिन: ।

· · ·

न जरा नच शोकश्‍च नोपसर्गभयं कचित् । मारी बहुमरणम् अकालो वर्षातपवैरी- त्‍यम् । उपसर्गो व्याधय: ।।

· · ·

[ Sutra २६७ ]

तिष्ठन्ति भावितात्मानः शापानुग्रहकारिणः ॥२६७॥

· · ·

[ Sutra २६८ ]

अस्य च लक्ष्योजनविस्तीर्णं लवणाम्भः स्थितं बहिः ॥२६८ लवणाम्भः क्षारसमुद्रः ॥ २६८ ॥

· · ·

तच्च निगुणां परिगणनेन स्थितं वै मण्डलाकृति ।

· · ·

उत्त्कृष्टं च श्रीमलये 'सर्वत्र त्रिगुणो नाथः............ । इति ॥

· · ·

[ Sutra 269 ]

किंच चित्रारिभयसंत्रस्ताः प्रविष्टास्तत्र पर्वताः । हादर्शौ महावायू- स्तान्ब्रवीमि समासतः । वृत्रारिरिन्द्रः ॥

· · ·

[ Sutra 270 ]

तानाह वृषभो दुन्दुभिघुङ्घः प्रविष्टः पूर्वभागतः । चन्द्रः कड्कुष्टथा द्रोणः प्रविष्टा उत्तरेण तु ।

· · ·

[ Sutra 271 ]

अशोकोऽथ वराहश्च नन्दनश्च तृतीयकः ॥

· · ·

[ Sutra ११३ ]

अपरेण नगास्तत्र प्रविश्टा लवणादिधिम्‌ । चक्रो मैनाकसंज्ञश्व तृतीयस्तु बलाहकः ॥२७२॥ दक्षिणेन वरारोहे प्रविश्टास्त्रैव भूधराः ।

· · ·

स्वायंभुवो मनुरननाम ।।

· · ·

[ Sutra २७४ ]

तस्य पुत्रः प्रियव्रतः ।।२७४।।

· · ·

तस्याथ दश पुत्रा वै जाता वीर्यबलोत्कटा: ।

· · ·

[ Sutra २७५ ]

अमीघ्रश्वामिवाहुश्र मेधा मेधातिथिर्वपुः ।।२७५।।

· · ·

ज्योतिष्मान् युतिमान् हव्यः सवनः सत्र एव च ।

· · ·

एषां मध्यात्

· · ·

[ Sutra २७६ ]

मेधा: सत्रोदमिवाहुश्र एते प्रब्रजितास्त्रयः ।।२७६।।

· · ·

सप्तद्वीपेषु ये शेषा अभिषिक्ता महाबला: ।

· · ·

तत्र जम्बुद्वीपे तथाम्रीद्र: तथेत्यभिषिक्तः ।।

· · ·

[ Sutra २७७ ]

तस्य पुत्रा नव स्मृताः ।।२७७।।

· · ·

नाम: किंपुरुषश्चैव हरिश्चैव इलावृत: ।

· · ·

भद्राश्व: केतुमालश्च रम्यकश्च हिरण्मय: ॥२७८॥

· · ·

नवमस्तु कुरुनाम एते

· · ·

नववर्षाधिपा: स्मृता: । अप्रीहितस्तु जाता वै शशाङ्काननलोककृत्‌ ॥२७९॥

· · ·

तेषां नामाङ्कितानीह नववर्षाणि पार्वति ।

· · ·

तत्र भारतं वर्षं प्रथमं नाम्निनामाङ्कितं-भूत्‌ ॥

· · ·

पश्चात्तु नाम: पुत्रो महावीर्यो वृषभो धर्मतत्पर: ॥२८०॥

· · ·

तस्यापि हि सुतो ज्जेयो भरतस्तु प्रतापवान्‌ ।

· · ·

[ Sutra २८१ ]

तन्नात्रैव तु विज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् ॥

· · ·

तदेवं सप्तदशाधाविभक्तजमुद्रीपानुवाद- पूर्वं द्वीपान्तराण्याह

· · ·

जम्बुद्दीपं च शाकं च

· · ·

कुरां क्रौञ्चं च शाल्मलिम्‌।

· · ·

गोमेदं पुष्करं चैव

· · ·

सप्त द्वीपानि पार्वति ॥२८॥

· · ·

यै: समुद्रैवलयितानि द्वीपानि, तान्‌

· · ·

अधुना संप्रवक्ष्यामि

· · ·

समुद्रांस्तव सुवते ।

· · ·

क्षार: क्षीरं दधि घृतं

· · ·

तथा इक्षुरसोपि च ॥२८॥

· · ·

मदिरोदश्व स्वादूद:

· · ·

समुद्रा: सप्त कीर्तिता: ।

· · ·

प्रोक्तद्दीपानुसारमते यथोक्तक्रमेणैव स्थिता:

· · ·

सर्वेषु परमेशु एवमेवोक्तत्वात्‌ । तेनेशुरसु-

· · ·

राष्ट्रतद्घिक्षीरस्वादूदुका इति पातञ्जले य:

· · ·

क्रमो हृश्यते, स लेखकदोषादिप्रसक्त इति

· · ·

मन्तव्यम्‌ ॥

· · ·

अथोक्कजम्बुद्दीपप्रमाणानुवादेनैवां द्वीपस-

· · ·

मुद्राणां प्रमाणमाह

· · ·

[ Sutra ११८ ]

जम्बुद्दीपं स्मृतं लक्षं योजनानां प्रमाणतः ॥१३८६॥

· · ·

परिमण्डलतो ज्जेयः क्षारोदस्तत्समो बहिः । परिमण्डलत इति वैपुल्यात् एवं दिग्गुणवृत्त्रात्र समुद्रा द्वीपसंस्थिताः ॥१३८७॥

· · ·

[ Sutra ११९ ]

त्रिपञ्चाशल्लक्षणाणि पञ्चाशच्च सहस्राणि भवन्ति।

· · ·

[ Sutra २३८ ]

तथाच अश्वद्वीश्व समाख्यातो जम्बुद्दीपे वरानने । तथा शाके मेधातिथिनाम वपुष्मान् कुशसंज्ञके ॥ २३८॥

· · ·

[ Sutra २३९ ]

राजा क्रौञ्चीडथ ज्योतिष्मान् शाल्मलो युतिमान्स्मृतः । गोमेदे ह्रदय नामा तु सवनः पुष्करे तथा ॥ २३९ ॥

· · ·

किंच त्रेतायुगे समः कालः शाकगोमेदवासिनाम् ।

· · ·

[ Sutra 290 ]

तथा वर्णाश्रमाचारा जेयास्तत्र निवासिनाम्‌ ।

· · ·

[ Sutra 292 ]

वर्षाणि सप्त ख्यातानि तत्र विभागहेतून् । पर्वतांश्र निबोध मे ॥ २९२ ॥ गोमेदश्रन्द्रसंज्ञश्र नारदो दुन्दुभिस्तथा ।

· · ·

[ Sutra २९३ ]

सोमक ऋषभश्र्चैव वैद्राजश्र्च कुलाद्रयः ॥ २९३ ॥

· · ·

[ Sutra २९४ ]

सुकीता चानसूया च सुमुखी च तृतीयका । विपाशा त्रिदिवा कुम्भी तथा चामृतनालिका ॥ २९४ ॥

· · ·

[ Sutra २९५ ]

पत्ता एव महानद्यो गिरिष्वेतेषु निर्गताः । संख्विता: सत्य एभ्यो निर्गताः इत्यर्थ: ॥

· · ·

[ Sutra २९५ ]

पूर्वादारभ्य निष्क्रान्ताः प्रविश्टा: क्षीरसागरम् । अत्र च शाकद्वीपे तु ये लोकाः क्षीराहाराः फलाशिनः ॥ २९५ ॥

· · ·

[ Sutra 296 ]

चन्द्रकान्तसमाः सर्वे सुरुपाः प्रियदर्शनाः ॥ २९६ ॥ क्रीडन्ति दिव्यनारीभिः सर्वैश्वर्यसमन्विताः ।

· · ·

[ Sutra 297 ]

तदेवं कुशे वपुष्मता पूर्वं सृष्टा पुत्रा निवेशिताः ॥ २९७ ॥ श्वेतलोहितजीमूता हरितो वैद्युतस्तथा ।

· · ·

[ Sutra 298 ]

मानसः सुव्रतश्चेति वर्षनाम्नैव चाड्डितः ॥ २९८ ॥

· · ·

[ Sutra 299 ]

अत्र च विभागहेतवः कुमुदेश्वरवृन्दशैव कुशुद्रेश्वरवृन्दशैव वाराहो द्रोणकड्क्रुते । महिषः कुसुमश्शैव सप्त सीमन्तपर्यताः ॥ २९९ ॥

· · ·

[ Sutra ३० ]

अत्र च श्वेततोया तथा कृष्णा चन्द्रा शुक्ला च लोचनी। वीज्रूता च वित्रुन्दा च समेतास्तु सरिद्हरा: ॥३०॥

· · ·

[ Sutra ३१ ]

दद्युदकं प्रविष्टास्ता निर्ग्ग्रग: पावनोद्का: । जनास्तु सुखिनस्तत्र दद्यामृतफलाशिन: ॥३१॥

· · ·

[ Sutra ३२ ]

दिव्यभोगरता: सर्वे क्रीडन्ट्येते सयोषित: । दद्या सह अमृतमयानी फलानि चाश्नन्ति एवमुत्तरत्र ॥

· · ·

[ Sutra ३२ ]

ज्योतिष्मता सप्त पुत्रा: कौशिकादिप निवासिता: । उद्दिज्जश्व समाख्यातो वेणुर्मण्डल एव च ।

· · ·

[ Sutra ३०३ ]

रथकारश्च लवणो धृतिमान्सम्प्रभाकरः ॥ ३०३ ॥ कपिलश्चेति राजानो वर्णनाम्ना च तेढिढता: । अत्रापि विभागहेतवः वैद्रुमो हेमनाभश्च युतिमान् पुष्पदन्तकः ॥३०४॥ कुशालो हरिमर्दश्च ससैते तु कुलाद्रय: । तेभ्य: मही धाता शिवापापा पवित्रा संततयुतिः ॥३०५॥ दूर्वा चेति समाख्याताः ससैताः सरितः सुताः । वृत्तोदं प्रविचक्ष्येतः सर्वाः पापहराः प्रिये ॥ ३०६ ॥ जनास्तद्वासिनः सर्वे सुरुपास्तेजसोल्कटाः ।

· · ·

[ Sutra ३०७ ]

घृतामृतफलाहाराः सुतृप्ताः सरपीडिताः । क्रोधान्ते वान्तियुक्ताः पद्मपत्रायतेच्छणाः ॥

· · ·

[ Sutra ३१२ ]

पौण्डरी कौशिकी गौरी सिद्धा चैव कुहुद्दता । सन्ध्या रात्री च विरख्याता समासात्परिकीर्तिता: । नवयस्ता: शैलनिष्क्रान्ता गच्छन्तीश्वरसारणवम् ॥३१२॥ पिवन्तीश्वरसं तत्र ये जनास्तत्रिवासिन: ।

· · ·

[ Sutra ३१३ ]

दिव्यकान्तियुताः शान्तः सुरूपाः प्रियवादिनः ॥३१३॥ नानानारीसमाकीर्णाः सर्वकामसुखोदयाः ।

· · ·

[ Sutra ३१४ ]

एवं हृदयराज: सुतानस्मत् गोमोदे चाभ्यषेचयत् ॥३१४॥ जलदश्व कुमारश्व सु कुमारो मरीचकः ।

· · ·

[ Sutra ३१५ ]

कुमुदश्वेतोन्नतधैव महाभद्र इति स्मृता:॥

· · ·

तेषां नाम्ना च वर्णानि अङ्कितानि स्वनामतः। उदय: केसरश्चैव जठरोऽथ सुरेवत:॥

· · ·

[ Sutra ३१६ ]

इयामोदम्बिकेयो मेरुश्शैला: सीमांतगास्त्वमे। गभस्ती सुकुमारी च कुमारी नलिनी तथा॥

· · ·

वेणुका चाप्यथेशू च धेनुकेति सरिद्हरा:। मदीरोदं वहन्त्येत: पुण्या: पुण्यजलोडहहा:॥

· · ·

[ Sutra ३१७ ]

अमृतोपमानी स्वादूनि फलान्यत्र वरानने। भक्षयन्ति च तल्लोका: पिबन्ति मदीरामृतम्॥

· · ·

[ Sutra ३१९ ]

मदिरोमिदति 'कालभावगन्तव्याध्वानः कर्मसंज्ञा:' ॥ ३१९ ॥

· · ·

[ Sutra ३२० ]

ते च सर्वकामसमृद्धाश्व सुरुपा व्याधिवर्जिताः । नानायुधवतिरन्देश रुप्यौवनगर्विते: ॥३२०॥

· · ·

[ Sutra ३२१ ]

मदालसै: पानमत्ते रमन्ते सततं प्रिये । अतश्र पुष्करारुये च सवनस्तत्र नायक: ॥ ३२१ ॥ द्वौ पुत्रौ तेन विख्यातौ पुष्करारुये निवेशितौ । वडधामाणसंज्ञौ ॥

· · ·

[ Sutra ३२२ ]

तत्र च पर्वतो वलयाकारो मानसोत्तरसंज्ञित: ॥३२२॥

· · ·

[ Sutra ३२३ ]

पञ्चाशदुच्छ्रयस्तस्य विस्तार: पञ्चविंशति: । योजनानां वरारोहे स च सर्वरतसमन्वित: ॥ ३२३ ॥

· · ·

[ Sutra ३२४ ]

अत्र च ईर्ष्यया रागतृष्णाभी-रीतिभिश्व विवर्जिता: ॥ ३२४ ॥

· · ·

स च पर्वत:

· · ·

[ Sutra ३२५ ]

चक्राकारस्तु बोद्धव्यो मानसंस्तु वरणने ।

· · ·

चक्राकारस्तु बोद्धव्यो मानसंस्तु वरणने ॥ ३२५ ॥

· · ·

[ Sutra ३२६ ]

अथ चतुर्णां लोकपालानां पुरीस्वत्र ब्रविमि ते । अत्रेति पर्वते ॥ तत्र पूर्वादिक्रमेण हरेरविकेकसाररुपया याम्या संयमिनी पुरी सुखाह्ला वारुणी चैव सोमस्य तु विभावरी ।

· · ·

[ Sutra ३२७ ]

पूर्वोक्तदिष्टस्वरूपमानेव खादोदस्येति सा-रयते ॥ पुष्करद्वैपगुणितः खादूदोदन्थे व्यवस्थितः

· · ·

३२७ युनित इति क्रमदियुणगृद्या चतुःषष्टिल-क्षसङ्ख्यो यथा विभक्तं प्राक् ॥

· · ·

[ Sutra १३८ ]

तदित्यं मेरुमध्यात् स्वादूदान्तमुक्कं प्रमाणं संकल्पयति पञ्चाशत्तु सहस्राणि त्रिपञ्चाशत्तथैव च । योजनानां तु लक्षाणि कोटिह्हितयमेव च ॥१३८॥

· · ·

[ Sutra १३९ ]

तत्र हेममयी भूमिर्दर्श कोट्यो वरानने ॥१३९॥

· · ·

[ Sutra १३९ ]

देवानां कीडनार्थाय लोकालोकस्वतः परम् । पर्वतो वलयाकारो योजनायुतविस्तृतः ॥१३९॥

· · ·

[ Sutra १३९ ]

लक्षमात्रसमुत्सेधो योजनानां वरानने । अयुतं दशसहस्राणि ॥१३९॥

· · ·

[ Sutra १३१ ]

स च सर्वरतसमोपेतो हेमवर्णः प्रक्रीतितः ॥१३१॥

· · ·

[ Sutra १३२ ]

अन्यच्च लोकपाला: स्थितास्तत्र रुद्राश्शामोघशक्तयः ॥१३२॥

· · ·

[ Sutra १३३३ ]

शक्क्या एतदुद्रांशाधिष्ठानादेव लोकपाला उच्च्यन्ते, अत एव भगद्रावरणत्वेन पूज्यत्वमेषाम् । एतदनन्तर उदिशति विरुजो वसुधामा च शंखपात् कर्दमसथा । हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान् भानजसथा ॥

· · ·

[ Sutra ३३५ ]

तदाह अस्य मध्ये वरारोहे योनयस्तु चतुर्दश ॥ ३३५ ॥ चेष्टन्ते विविधाकारा: स्वकर्मपरिरक्षिताः । यदुक्तं 'तस्यान्तर्भासयेद्र्द्राव्......................॥' इति तस्य लोकालोकसन्निकर्षविप्रकर्षोन्मपि- ततिवैचित्र्येण दक्षियादिशोन्मुखत्वादिमदि- शाति

· · ·

[ Sutra १३५ ]

बाह्याकालेन प्रदक्षिणयन् ध्रुवनाभिनिबद्धभ-चक्रसंचारिग्रहमध्यगो ग्रहग्रामणी: ततद्राशिसंचारसंस्थिततनुजन्महभवादाधृततीच-न्मन्दमन्दादिदीधिषुभेदोऽन्योन्यरूपो भूतसर्गव-तैर्नीं विचित्रां वर्तयति । अतश् स विषु: लो-कालोकपरिष्टादिति तत्रैकव्येन अ्रमणात । तत्रे-ऋमात्कमं मेरुनिकटादहिनि:सरणेन भ्रम-णात् कर्किटादिराशिषड्ढसंचाररूपं दक्षिणायानं, लोकालोकसन्निकर्षान्मेरुनैकव्येन अन्तरन्त:प्रवेशात्मतां चिरेण अ्रमणान्मकरादिसंचाररूपं तूत्तरायणं भवति । वक्ष्यति हि 'सर्वेषामुत्तरे मेरुलोकालोकस्तु दक्षिणे ।' इति । एवं संगतागमिकप्रक्रियैव एतदाख्येयं नतु परस्परविषंवादिज्योतिःशास्त्रमतानुसरण-संगत्या ॥

· · ·

[ Sutra ३३८ ]

मध्याह्नैव वारुण्यां सौम्ये सूर्योदयः स्मृतः । यदैव चामरावत्या-मुदयस्तस्य हृदयते ॥ ३३८॥ तदास्तमेति वारुण्यामिल्यादित्यगतागतम् ।

· · ·

[ Sutra १३७ ]

यते, इखनेन प्रकारेणादित्यगतागतं विदिक्ष्वपि मन्तव्यं प्रतिपादितक्रमस्य उपलक्षणभूतत्वात्।

· · ·

[ Sutra १३८ ]

इति । अन्तरपि हृदपद्मकार्णिकैव मेरु:; तदुपरि चिज्योतिर्मात्ररूपस्यात्मनो ध्रुवस्यानुलग्नः प्राणादिरूप: कालोऽकारोक्तसकलभचक्रग्रहावर्तनुयात: कर्णिकोपकर्णठगतप्रधाननाडीमुखस्पर्शेन प्रदक्षिणमनार्तेमावर्तमानस्थितं तत्तन्मकरादिसंक्रान्तिक्रमेण उत्तरदक्षिणादिकविभागं दर्शयतीयुक्तप्रायम् । यतश्र मेरुं (मेरुलोकालोकान्तरालस्थव्योमपथम् येन) प्रदक्षिणयति अनिशं दिनेश: तत् एव तदुदयस्थानामकपूर्वदिग्भिमुखानां इलावृत्तवर्जप्रतिपादितवर्षाष्टकद्विपान्तरादिस्थानां जनानां सर्वेषामुत्तरे मेरुलोकस्तु दक्षिणे । मेरुं प्रदक्षिणयंन हि भास्कर: तत्पश्वात्केतुमालादिवासिनां मेरोदक्षिणत उदेति, तदुत्तरस्थकुरुप्रादिवासिनां पश्चिमत:, तद्पूर्वभद्राश्वादिवासिनामुत्तरत:; तद्रदिणहरिवर्षादिनिष्ठानां पूर्वत: इति । स्थित्या सर्वेषां द्वीपान्तर्गतानामपि मेरुलोकालोकौ उदग्दक्षिणस्यौ भवत: इलावृत्तवर्जं, तत्रापि वा

· · ·

[ Sutra ३४० ]

छायामात्रेण सूर्यप्रकाशानुसारिणी काचिदवस्थितिरस्तीति कल्पनीयम् । एवं प्रमिताद् दक्षिणोत्तरायणे उदयास्तमयस्थितिं च प्रतिपाद्य प्रकृतमाह अस्य बाह्ये तमो घोरं दुःप्रेक्ष्यं जीववर्जितम् ॥३४०॥

· · ·

[ Sutra ३४१ ]

पञ्चत्रिंशत्स्मृता: कोट्यो लक्षाण्येकोनविंशति: । चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां वरानने ॥३४१॥ लोकालोकविष्कम्भो दश सहस्राणयुक्त: । तै: सह पञ्चाशत् मेर्वेऽपि जम्बुद्वीप: । पञ्चाशद्विनेन लक्षण प्राक् संकलनासंकलितेन कोटिद्रयेन हेमभूकोटिदर्शकेन च सह सप्तचत्वारिंशत्कोटयो भवन्ति ॥ ३४१ ॥

· · ·

अथ सप्तसागरमानं तु गर्भोदस्तत्सम: स्मृत: ।

· · ·

गर्भेऽन्तः सत्तसागरसंवन्ध्युदकोप्लक्षितलोकालोकतमःपर्यन्तं विश्वं यस्य सु गर्भोऽन्तः ।

· · ·

अङ्गदिता येडृङ्घयः सञ् तेडत्र गर्भे यतः शिवाः । प्रथितत्स्तेन गर्भोऽन्तः समस्ताङ्घिरसोद्रहः ॥

· · ·

[ Sutra ३४२ ]

तदाह

· · ·

[ Sutra ३४२ ]

ब्रह्मोण्डकटाहेन

· · ·

[ Sutra ३४२ ]

युक्ता वै मेरुमध्यतः । पञ्चाशत्कोटयो ह्येताः

· · ·

[ Sutra ३४२ ]

दशादिशु समन्ततः । उभयपाश्र्वंकलनया तु

· · ·

[ Sutra ३४३ ]

एवमेतच्छतं झेयं कोटीना पार्थिवं महत् ॥३४३॥ पार्थिवांरिति पृथ्वोगतवैप्लुयम् एवं पृथिव्या अधो मध्ये मानसंकुं, अधुना तु उत्त उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं वरवरिणिनि ।

· · ·

कलादिक्षाया कलोपस्थापनपूर्व ये संस्कारा उक्ता: ते एवं सुवर्णोपस्थापनपूर्व यद्यपि क्रियन्ते तथापि शिष्यहितत्वात परमेश्वरस्तान् स्मारयति वक्तव्यशेषं च योजयति ।

· · ·

[ Sutra ३४५ ]

शक्तिं तत्वं च भुवनं योनिं चैव निवेशयेत् ॥३४५॥

· · ·

ततस्तेषां गन्धोपचारं तु कृत्वा चैव यथाक्रमम् । तेषामिति आधारशक्तितत्त्वभुवनादीनाम् ॥

· · ·

[ Sutra ३४५ ]

अत्र च शोधनीयानि भुवनेशसहितानि भुवनानि कमेण दर्शयति अनन्तं चैव कालाग्नि नरकांश्च यथाक्रमम् ॥ ३४५ ॥ पातालानि ततश्शोधे शोधयेदनुपूर्वशः ।

· · ·

[ Sutra ३४७ ]

नरकान्निति, प्रोक्तप्रघटकमध्ये एकतमेन भेदेन शोधने चात्र कलादिक्षटिकप्रक्रिया भुवनेश्रावणान्ता सर्वानुसर्तव्या ॥ इदन्तं संशोध्य उपस्थानं ततः कुर्याद्भुवलोकस्य वरानने ॥ ३४७ ॥

· · ·

[ Sutra ३४८ ]

एवं कृत्वा ततः वागीश्वरी देवी संपूज्या कुसुमादिभिः । ततः पञ्हुस्नु संप्रोक्ष्य- स्ताव्यो विशेष्य एव च ॥३४८॥

· · ·

[ Sutra 348 ]

गर्भधारितवजनने अधिकारस्तथैव च ॥ ३४८ ॥ योगं भोगं लयं चैव ततस्तु योनिविशोधनम् ।

· · ·

[ Sutra 352 ]

एतच्चोक्तमेव ॥ ३५२ ॥ संहारक्रमयोगेन शोधनीयाः शिवाध्वरे । संहारक्रमयोगेन इत्यनेन चेदमाह - यत्

· · ·

[ Sutra ३५१ ]

स्थावरादि पञ्चनन्तं तामसं पश्क्रकं संशोध्य मानुष्यं शोधयेत् । ततः पैशाचादि ब्राह्मान्तं देवयोन्यष्टकमित्यष एव च कमोदीरितः ॥ एवं योन्यष्टकसुद्धाव्य योनिषट्कमप्याह पशुपक्षिमृगाश्चैव तथान्ये च सरीसृपा: ॥

· · ·

[ Sutra ३५२ ]

स्थावरं पञ्चमं चैव पशुं मानुष्योनिकम् । तदेतत् देवयोनिसमायुक्तं प्रोक्तं संसारमण्डलम् ॥

· · ·

[ Sutra ३५३ ]

चतुर्दशविधं चैव एतच्च भूलोके तु विशोधयेत् ।

· · ·

९ पञ्चनतमिशान्तर्मोहद्रह: पाठ: क पुस्तके— 'तामसं पश्क्रकं शोध्य मानुष्यं शोधयेत्सतः । पैशाचादि ब्राझान्तं देवयोन्यष्टकमिति ॥'

· · ·

मूलोंके कर्मानुसारेण एतदजायते, इत्यत्र विभागेनैतस्स्वं शोधनीयम्, अन्यत्र तु सामान्‍येनापि इत्याशयः

· · ·

[ Sutra ३५४ ]

कस्माच्चैतत् संसारमण्डलमिल्याह आत्मा संसरति ह्यत्र मायाद्यवनिगोचरे ॥ संसारः प्रोच्यते तस्मात्पर्यटेत्स यतस्ततः ॥

· · ·

संसारश्र

· · ·

[ Sutra ३५५ ]

सुखं दुःखं तथा मोहं भुड्के चैवाऽधमध्यगः ॥ बन्धत्रयसमायुक्तो वामांशक्त्या त्वधिष्ठितः । ईश्वरेण निमित्तेन सृष्टिसंहारवर्त्मनि ॥ ३५६ ॥ साक्षान्मच्चमहेशादिमुखेन वा ईश्वरेण सं- सारवमनारूपया स्वया वामांशक्त्याधिष्ठितः

· · ·

१,२ वामश॰ क पाठः

· · ·

[ Sutra ३५६ ]

परतन्त्रीकृतः, तत् एव चाणवद्बन्धनत्रयेण समायुक्तः सम्यगाक्रान्तोऽभिभूतः सुखादित्रयं भुजानः ॥ पुनः पुनश्राधवमध्ये युज्यते स शुभाशुभैः । अतथ्व अध्वमध्ये तु ये पाशा जेयाश्वान्तकोटयः ॥ ३५६ ॥

· · ·

[ Sutra 359 ]

चतुर्दशविधं यज्ञ प्रोक्तं संसारमण्डलम् । तस्य भेदा ह्यनन्ताश्व ये ते भिद्यन्ते कर्मभेदतः ॥ ३५९ ॥

· · ·

[ Sutra 360 ]

न चैतदुस्यान्यत: कचितायातं, अपि तु-पूर्णिमन्यतयैवेत्याह आत्मना बद्धते ह्यात्मा बद्धश्च तमसामध्यो-त् मुह्येदात्मानमात्मना ॥ ३६० ॥

· · ·

[ Sutra ३६१ ]

अतदृष्टान्तेन स्फुटयति कोशकारो यथा कीट आत्मानं वेष्टयेहृदम् । नचोद्देशयितुं शक्त आत्मानं स पुनर्यथा तथा संसारिणः सर्वे बद्धाः स्वैरेब बन्धनैः । न च मोचयितुं शक्ताः पशवः पाशबन्धनाः ॥

· · ·

[ Sutra ३६२ ]

स्वयमेव स्वमात्मानं यावद् नेक्षते शिवः । अनुग्रहशक्त्या ॥

· · ·

[ Sutra ३६३ ]

यतः शिवशक्तिनिपातातु मुच्यन्ते पाशबन्धनात् । अन्यथा नैव जानन्ति स्वरूपं यत्सुनिर्मलम् ॥

· · ·

[ Sutra ३६३ ]

यत्तत्स्वाभिजनं शुद्धमनौपम्यमनामयम् ।

· · ·

[ Sutra ३६४ ]

कस्मादेतत्स्वरूपं न जानन्तीत्याह मोहिता मलमोहेन बद्धा: कर्मकलादिना । निगूढास्तत्र तिष्ठन्ति काष्ठे वहिर्यथा तथा ॥ ३६४ ॥

· · ·

'शत एव' इति प्रय्ति 'अखतत्रीकृताः' इयन्तं 'क' पुस्तके न दृश्यते ।

· · ·

[ Sutra ३६५ ]

छ्रमाणा:, करणा तदुस्थेन च कलादिना क्ष-त्यन्तेन च देहादात्मना मायीयेन च मलेबद्धा अश्वतच्रीकृता:, अतश्र ततैव पाशबन्धे निगूढा निमप्रोक्तख्वरूपास्तिष्ठन्ति यथा काष्ठेडनतरसि: ॥ ३६५ ॥

· · ·

स चेत्काष्ठनिभूद: उदृतस्तु यथा वहि-म्न्थकस्य वशात्स्फुटभूत् । स्वस्वरूपं प्रप्रयेत भास्वरं यत्सूनिमलम् ॥३६६॥

· · ·

अन्येषामपि जन्तूनां तिमिराक्रान्तचक्षुषाम् । प्रकाशयति वस्तूनि हत्वा वै रशिमभिस्तम: ॥३६७॥

· · ·

तथात्मा तु विजानाति यत्स्वरूपमनादिमत् । म्न्थकस्य वशादेवी नान्यथा तु कथंचन ॥ ३६८॥

· · ·

[ Sutra 369 ]

मन्धकस्य वशादियुक्तिं विभजति मन्धकार्त्वं देवोऽथ स्वयमेव सदाशिवः । आचार्यतनुमास्थाय सदा चानुप्रहे स्थितः ॥ ३६९ ॥

· · ·

मन्धानं मथनकार्णं वैशाखं तद्ग्नमन्त्राः, समनान्तोद्वादरर्णः यदावृत्त आत्मा वहिः पूर्वनिर्णीततद्व्यासिद्धशा वागीशीयोनौ धूमस्थानीचाख्यातिरुपतुच्छमलापासनं परमशिवेन प्रबोध्यते गुरुमूर्तिस्थसदाशिवभट्टारकप्रयुक्त्या॥

· · ·

[ Sutra ३७१ ]

उद्दोधितो यथा वद्धनिर्मलोदिताव भास्विः । न भूयः प्रविशेत्काष्ठं तथात्माध्वन उद्धृतः । मलकरमकलायैस्तु निर्सुक्तो विगतक्लमः ॥

· · ·

[ Sutra ३७२ ]

तत्रस्थोडपि न बध्येत यत्नोदिताव सुनिर्मलः ।

· · ·

[ Sutra ३७३ ]

मलादिनिर्मोकादेवा संसारतया विगतक्लमः तत्स्थोऽपि उपनततभोगातिवाहनमात्रप्रयोजनतस्तन्मध्यवर्त्यपि न बध्येत तदहंभवाभिमानवान् न भवति अपितु शुद्धु निर्मलचिद्राविष्ट एव सर्वदा ॥ किंच रसवहिसमायोगात्तां कालिकया यथा ॥

· · ·

[ Sutra ३७४ ]

विशेषितं तु तत्त्वज्ञेहेमत्वं प्रतिपद्यते । न भूयस्ताम्रतां याति तथात्मा न कदाचन ॥ ३७४ ॥

· · ·

[ Sutra ३७५ ]

रसवनमन्त्रशक्तिस्तु क्रिया जेया तु वादिन्त । तज्ज्ञश्शैव शिवो जेय आचार्यतनुविग्रहः ॥ ३७५ ॥

· · ·

[ Sutra ३७६ ]

मन्त्रद्रव्यक्रियायोगद्रव्याधारे तथा प्रिये ॥३७६॥

· · ·

[ Sutra ३७७ ]

गुरुणा तत्त्वविदुषा ह्यात्मा वै निर्मलीकृतः । न भूयो मलतां याति शिवत्वं याति निर्मलम् ॥३७७॥

· · ·

उपसंहरति एवं ज्ञात्वा वरारोहे दीक्षा कार्याथ यथा पुरा । चतुर्थपटलोक्तक्रमं । वक्ष्यति हि 'नास्ति दीक्षासमो मोक्षः.............' इति ।

· · ·

[ Sutra 378 ]

तत्र च दीक्षायाम् शोधयेन्मूल्यपाशांश्व ये प्रोक्तास्ते मया पुरा ॥३७८॥ 'मूलकर्म निमित्तं तु नैमित्तिकमतः परम् । इति तत्रान्तरे ॥ ३७८ ॥

· · ·

[ Sutra 379 ]

किंतु गुणभूतमपीदम् चतुर्दशविधं चैव यदुक्तं तु मया पुरा ॥ ३७९ ॥ संसारमण्डलं देवी शोध्यं तद्वनीतले । शोधयमिति पृथगेवर्थः ॥

· · ·

[ Sutra ३८० ]

तहदक्ष्यामि ऋमात्सर्वं यथा शोध्यं शिवाध्वरे । अदूर एव ॥ ३८० ॥

· · ·

[ Sutra ३८१ ]

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं प्राधान्येन विशोधयेत् । नवन्तर्भावनेतयुक्तम् ॥ तत् क्रमेण तावदुदिशति ब्राह्मं चैव तु प्राजेशं सौम्यमैन्द्रं तथैव च ॥ ३८१ ॥

· · ·

[ Sutra ३८२ ]

गान्धर्वं चापरं याक्षं राक्षसं च तथापरम् । पैशाचं क्रमतः शोध्यं स्थावरं मानुषं तथा ॥ ३८२ ॥

· · ·

[ Sutra ३८२ ]

स्थावरं पञ्चविधं तिर्यग्योन्युपलक्षणम् । ऋमत इति संहारक्रमेण ॥ ३८२ ॥

· · ·

[ Sutra ३८३ ]

इति संहारक्रमेण शोधनं तत्स्थावारादिजाती-यमध्यगतप्रधानभूतैकक्रमेण प्रस्तावयति सस्थच्छदं स्थावराणां सर्पाणां वासुकिं तथा । पक्षिणां गरुडं चैव मृगाणां सिंहमेव च ॥ पशूनां चैव गोयोनिं अत्र च देवदत्तात्मने प्राक्कमार्जितस्थावरादिजातिप्रधानभूतं सस्थच्छदं शोध्यामि स्वाहा इत्याचः कार्यः ॥ एवं तैर्योगोनं पश्चप्रकारं प्रातिलोम्येन संशोध्य मनुष्यांश्र विशोधयेत् । तानपि प्रातिलोम्येन ॥

· · ·

[ Sutra ३८४ ]

अन्त्यजातं छूद्रविट्क्षत्र-ब्राह्मणांश्र विशोधयेत्

· · ·

[ Sutra ३८५ ]

तदेतासु सर्वासु जातिषु पश्नभिरब्रह्माभिरेंदेवी स्वाधिकारान्निवेशोध्यते । अधिकारा्न् प्राकर्मवशासंभव्यमानत्तजातिसंबन्धात् । कथम् दशाहुतिप्रयोगेण अन्त्यजान् ब्राह्मणावधि ॥३८५॥

· · ·

[ Sutra ३८६ ]

तान्‌ ऋमेणाह गर्भः पुंसवनं चैव सीमन्तो जातकर्म च ॥३८६॥ नाम निष्क्रमणं चैव अन्नप्राशानचूडकम्‌ । अननेनैव वरारोहे शोध्यास्वष्टौ प्रकृतितः ॥ ३८७ सीमन्तोन्नपनादिपञ्चदशविभागसंयुतः, निष्क्रमणादिव्यदर्शनं, चूडकं शिखाकृतिः । अननेव वेतिं, प्रोक्तक्रमायातविनियोगेनेशानभद्रारककारणकेन दशाहुतिप्रयोगेण ॥ ३८७ ॥

· · ·

एवमस्य द्विजस्य नवमो व्रतबन्धस्तु संकारः।

· · ·

[ Sutra १३८८ ]

तान्याह मेखला दन्तकाष्ठं च अजिनं त्र्यायुषं तथा। संध्यां वन्दनुपासां च भिक्षां वै सप्तमं विदुः।

· · ·

[ Sutra १३८९ ]

त्र्यायुषं भस्मत्रिपुण्ड्रकम्। एतानि च मेखलावतानि सत्, एतानि ब्रह्मचारी समाचरेत्॥

· · ·

[ Sutra १३९० ]

नियन्तूनि च हस्तानि दीक्षाकाले वरानने । दीक्षाकाले मण्डलोपलक्षितभविगोदनसमयेऽनिष्पन्नानि सन्वेतानि नियन्तूनि प्र-

· · ·

[ Sutra ३९० ]

थमाश्रमावस्थितेलोंपो मा भूदित्यचियानुष्ठेयानि ॥ ३९० ॥

· · ·

[ Sutra ३९१ ]

किंच भौतेशं पाशुपत्यं च गाणं गाणेश्वरं तथा । उन्मत्तकासिधारं च घृतेशं सप्तमं विदुः ॥ ३९१ ॥ सप्तैतानि तु दृष्टानि व्रतानि ब्रह्मचारिणाम् । दृष्टानीति परमेश्वरे शास्त्रे, वेदे तु उच्छन्नशाखापक्षे स्थितानि अद्यत्वेडनुष्ठेयत्वात् ॥

· · ·

[ Sutra ३९२ ]

चर्याव्रतानि बोध्यानि ऋतसंधावसरे चरणीयानि । एतानि च अदृष्ट्वे कीर्तितानि तु ॥३९२॥ फलेन फलवतो व्रतबन्धाख्यस्य संस्कारस्यैतानि अद्भूतानि व्रतान्तराणि ॥ ३९२ ॥

· · ·

[ Sutra ३९३ ]

एभिस्तु सहितं होमं नवमं व्रतबन्धनम् । तस्यान्तर्भूतमेवैतत् कथितं व्रतसप्तकम् ॥ ३९३ ॥

· · ·

[ Sutra ३९४ ]

अथ वेदव्रतानि चत्वारि होतव्यानि न संशय: । होमेन संपाद्यानि ॥ ३९४ ॥ तान्याह रौषिकं पार्विकं चैव भौतिकं सौमिकं तथा ।

· · ·

इष्टिपर्वंभूतसोमयज्ञप्रतिपादकवैदिकग्रन्थ-पाठिन कालकार्याणि व्रतानि ऐष्टिकादिशब्दैः

· · ·

परमेश्वरेषु ग्रन्थेषु उक्तानि । यज्ञसूत्रे तु 'त्रैविद्यं च चतुःहोत्रं गोदानं ज्ञानमिलापि ।

· · ·

वेदगतानि चत्वारि..................॥' इत्यवमुक्तानि । इह तु गोदानं पृथगेव भविस्यति ॥

· · ·

एते च वेदाध्ययनाधिकारदानेन व्रतान्त-राणेक्षया प्राधान्यात्

· · ·

व्रतेश्वरास्तु चत्वारि ब्रह्मचारिनियामकाः ॥ ३९५ ॥

· · ·

[ Sutra ३९५ ]

ब्रह्मचारिणां नियामकास्तथात्वसंपादकाः ।

· · ·

तदेतावत्पर्यन्तमेतान् संस्कारान् त्रयोदश विजानीयात्

· · ·

एभिरनुष्ठितश्रायं वेदेष्वधिकृत इत्याह

· · ·

ततो वै वेदभाजनम् ।

· · ·

किंच

· · ·

ततो भवति गोदानं तच्चतुर्दशकं प्रिये ॥ ३९६ ॥

· · ·

[ Sutra ३९८ ]

वेदाध्ययनान्ते उपाध्यायाय गोमिथुन- दानेनोपलक्षितमात्मनः केशादिवपनं गो- दानम् । ३९६ ॥ अथ गुरुभिग्राहस्थ्यायानुज्ञातः स्नात उद्धाहयेद्दार्यां ज्ञानसिद्धः कुमारिकाम् । वेदाध्ययनेन लब्धशुद्धिः स्नात उच्यते । अध्ययनान्ते हि ज्ञानमनेनैवाश्रयेणात्मतत्त्वं, अत एवायं वेदार्थीधिगमात्मना ज्ञानेन सिद्धः संपूणः ॥

· · ·

[ Sutra ३९७ ]

अथ वा 'ब्रह्मचर्यादेव प्रवजेत्' इति चो- दितत्वात् शिष्यमेव प्राज्यमिच्छन् कृत्त्वा दर्भमयीं पत्नीं तया सह यजेत्कतून् ॥३९७॥ गृहस्थाश्रमचोदितनित्यनैमित्तिकरूपमित्य- मुत्राहोमकसंस्कारसंपादनरूपमेतत् कर्म तज्ज्ञेयं पञ्चदशराम् अननेनैव च 'पितृदेवमनुष्याणां भूतानां तर्पणं तथा । ऋक्षणोदध्ययनं चेति महायज्ञास्तु पञ्च वै॥'

· · ·

इति यज्ञसूत्रप्रतिपादिता नित्ययज्ञा: संगृहीता: । तदुक्तम्

· · ·

पञ्च स्वना गृहस्य चुल्ली पेठण्युपस्कर: । खण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यस्तु वाह्यन ।। वतासं कमेण सर्वोसां निष्कुल्यर्थं महातमि: । पञ्च हूता महायज्ञा: प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ।। अध्यापनं ब्रह्मयज्ञ: पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिमौतो न्यझ्जोदितिपूजनम् ।। इत्येवमुद्राहेनैवैते नित्ययज्ञा: संगृहीता इत्याश्रय: ।

· · ·

नैमित्तिकानाह

· · ·

[ Sutra ३९८ ]

तत: पाकमखा: ऋमात् । नैमित्तिकांश्व तानाहु: प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश: ।।

· · ·

अष्टका: पार्वणी श्राद्धं श्रावण्याग्रायणी तथा । चैत्री चाश्वयुजी चेति सप्त पाकमखा: क्रमात्।।३९९।।

· · ·

पौषादिकृष्णपक्षगता: शाकाद्या अष्टका: ।

· · ·

पार्वणी सितासितपक्षादिदिने, ततत्रयो यागस्तथोक्तः । श्राद्धं पित्र्यादिदिनोक्तो विधिः । श्रावण्यां यागः श्रावणी । आग्रायण्यां नवान्नयागः । एवं चैत्र्यादिरपि बोद्धव्यः । अन्ये तु आग्रायण्यादिरमिति पठित्वा शरदसन्तयोर्नवान्नयागदयं व्याचक्षते, ते च पार्वणं श्राद्धमेव वर्णयन्ति । एते च पाकयज्ञा वेदे तु पुरोडाशादिभिः कार्यो उक्तः; वक्ष्यमाणास्तु हविर्यज्ञाः सक्त्वादिभिः । इह तु विशेषाभिधानात् प्रस्तुतास्तिल्लैरेव कार्यो इति जयम् ।१३९।

· · ·

अथ आग्रेयं चामिहोत्रं च दर्शं चैव ततः परम् ।१४०।

· · ·

[ Sutra 401 ]

पौर्णमासी तथा झेया चातुर्मास्यं तथैव च । पशुवन्धः समुदिष्टः सौत्रामणिरत: परम् ॥ ४०१॥ हविर्यज्ञाः समाख्याताः सप्तैते पावनाः प्रिये । आग्रेयमरणिक्रमेण अज्ञ्यानयनम् । अग्निहोत्रं सायंप्रातश्च होमः । दर्शो विपरीतलक्ष-

· · ·

ण्यडहःयमानचन्द्र आमावस्यो यागः । चातुमस्यं फाल्गुनात् चैत्राद्रा प्रभृति मासचतुष्ट-यान्ते पौर्णमासीभवो विशिष्टो यागः।पौर्णमा-सीबन्धेन तु सर्वपौर्णमासीगतः सामान्ययाग उक्तः । पशुवन्धो यागविशेषो यत्र पशोमांस-वसादि हूयते । सौत्रामणिः सुत्रामदेवताकः सुरायागः ॥

· · ·

[ Sutra 402 ]

एतनापि संकलयति । एभिः सह विजानीयात्संस्कारैकोनत्रिंशकम् ॥४०२॥

· · ·

[ Sutra ४०३ ]

अथ अग्निष्टोमात्यग्निष्टोमौ उक्थ्यः अग्निष्टिका तथा । वाजपेयोडतिरात्रस्तु आन्तोर्यामस्तु सप्तमः ॥४०३॥

· · ·

[ Sutra ४०४ ]

अथ हिरण्यपादः प्रथम- स्तथा गुह्याहिरण्यघृत । हिरण्यमेढ़ो हिरण्यनाभि- हिरण्यगर्भ एव च ॥४०४॥

· · ·

[ Sutra ४०५ ]

हिरण्यश्रोत्रो हिरण्यत्व- हिरण्याक्षस्तथैव च ॥ हिरण्यजिह्वस्तच्छ्रुढे दश यज्ञाः प्रक्रीतिताः । गर्भो हृदयम् । एते पक्ष्याध्वाकाराअग्निचिताविशेषा येषां पादादिस्थानेपु हिरण्यं दीयते ॥

· · ·

[ Sutra ४०७ ]

किंच अश्वमेधं ततः पश्वा- जुहुयात्तु यथाक्रमम् ॥

· · ·

[ Sutra ४०७ ]

ब्राह्मणस्यापि कर्मवशप्राप्तसार्वभौमभूपतित्वस्य अयमश्वमेधः कार्य एव ॥ ४०७ ॥ एवं विवाहादि प्रभृति एतावदन्ते एवं कृतेऽस्तु तैः सर्वे- सततश्वैव गृही भवेत् ॥ द्वितीयाश्रमस्थः ॥

· · ·

वानप्रस्थं पारित्राज्यं चाश्रमद्वयरूपं संस्का- रद्वयमृतिहिताननुष्ठानसंभाव्यमान- प्रायश्चित्तशुद्ध्यर्थं गृहस्थ्यावस्थितस्य कार्यो न तु वानप्रस्थ्याश्रमितपारिव्राज्यस्य वा तेनासौ पृथक् न गणयते । एवमिति पारमेश्वरमन्त्रो- चक्रमेण, पाशवे तु विधौ सत्यपि बीजाहारा- दिदोषसद्भावात् न सम्यग्ब्राह्मण्यं भवति ।

· · ·

इदं तु पारिवाज्यलक्षणं चतुवारिंशत्तमसंस्कार-

· · ·

मेतैः सह विजानते, एतैः सह गणितामिति

· · ·

यावत् ॥

· · ·

[ Sutra ४०९ ]

अत आत्मगुणानष्टौ

· · ·

[ Sutra ४०९ ]

कथयामि समासतः ॥

· · ·

[ Sutra ४१० ]

दया सर्वेषु भूतेषु

· · ·

[ Sutra ४१० ]

क्षान्तिः श्राप्यनसूयता ।

· · ·

[ Sutra ४१० ]

शौचं चैवमनायासो

· · ·

[ Sutra ४१० ]

मद्धूलं चाप्यतः परम् ॥

· · ·

अकार्पण्यं चास्पृहा चे-

· · ·

त्यष्टावात्मगुणाः स्मृताः ।

· · ·

दया परानुकम्पा, क्षान्तिः परकारिषु शक्त्यपेक्ष्यप्रतिक्रिया, परगुणसहत्वमनसूयता, चित्ताकुशरीरशुद्धिः शौचम्, अल्लेशावहकर्मकारित्वमनायासः, मद्धूल्यद्रव्याणि दर्शनस्पर्शननचिन्तनानि मद्धूलं, यथाशक्ति दातृत्वमकार्पण्यम्, अस्पृहा संतोषः, इत्येते आत्मन आत्मसंनिकृष्टस्यान्तःकरणवाग्दृश्र्येण न तु

· · ·

[ Sutra १७३ ]

आत्मनस्तस्य चिदेकरुपत्वात् । तत्र च दीक्ष्यात्मनो ब्राह्मण्याय गर्भाधानं करोमीति स्वाहा, इत्थनेन सम्प्रवेशानोचारपूर्वेण म्रेणादौ पृथकृतवो हुत्वा पुनर्गर्भाधानं संपन्नमस्तु, इत्थनेन पशुकृतवो जुहुयात् । इत्थमेव चत्वारिंदन्तान् संस्कारान् निधाय वक्ष्यमाणमब्र-मेण गुणाष्टकोत्थापनपूर्वं ब्राह्मण्यमस्याप्य ईशाने नैवाधिकारभोगादिपूर्वं ब्राह्मण्यमस्य शोधयम् ॥

· · ·

[ Sutra १३८ ]

अतोऽन्तेष्टिं तु हुत्वा वै गुणानापादयेच्छशोः ॥४९२॥

· · ·

[ Sutra १७५ ]

संस्काराभिलाष्नेहस्य चैतस्य[ति]कृतिरूपं वा-सनानिहदाहात्मके दीक्षाकर्मणि होतव्यम् ॥ एवं कृत्वा

· · ·

[ Sutra १८१३ ]

ऊर्ध्वं तु विनियोजयेत् ॥किमूर्ध्वमित्याह

· · ·

ऊर्ध्वशब्देन चाशुचं यत्कर्म परिकीरितंतम् ।

· · ·

मनुष्यजातिप्रदस्य कर्मणो भूलोके शोधि-तत्त्वात् तदुपरिवर्तिदेवयोनिप्रसदं कर्म यत्तदू-र्ध्वमुच्यते ॥

· · ·

[ Sutra १८१४ ]

तच्छुध्ये च दीक्षस्य तस्मिन् संयोजनं कार्यं न तु तं यकस्वान्यत्रेयाह नचान्यत्र विधीयते ॥

· · ·

एतत्स्फुटयति तस्मान्नोद्वरणं कार्यं न चापि नयनं कचित्

· · ·

[ Sutra 415 ]

यत्तत्र परिपाठ्या तु कर्म तत्र नियोजयेत् ॥४१५॥

· · ·

[ Sutra 416 ]

प्राग्वत्संहारक्रमेण प्रणवसद्योजातोच्चारपूर्वं देवदत्तस्य पैशाचाणिमादिमापाद्यामि स्वाहेत्याहुती: पञ्च हुत्वा तद्भोगप्रासिमस्य संचिन्त्य तेनैव मन्त्रेण पैशाचभोगमस्य शोधयामि खाहेति पञ्चाहुतिदेव्यात् । अननेन क्रमेण वामदेवाघोर-पञ्चब्रह्माद्यै: राक्षसयाक्षगान्धर्वान् संशोध्य ऐन्द्रादिब्रह्मान्तचतुष्टयं सत्त्वप्रधानमीशानभट्टारक-पैव शोधयेत् ॥ ४१६ ॥

· · ·

[ Sutra 417 ]

न च मानुष्यादनन्तरं देवयोनिरहध्वे स्याद् ‘शोध्या:’ इति मत्वा बुद्धितत्त्वर्तिनिस्ताः शोधयेत्, अपितु ऊर्ध्वशब्देन तज्ज्ञेयं यद्‍दूर्लोकं समाश्रितम् । तस्निन्युक्तस्य कर्तव्यं नचान्यस्मिन्कदाचन ॥ ४१७ ॥

· · ·

युक्तं चैतत्, अन्यथा क्रमप्राप्तात् शोध्यस्थानात् दीक्ष्यात्मनि अनुदृते कथम् योगः न च तत्स्तावदुद्दरणं युज्यते यावत् कर्म न भुज्यते । दीक्ष्येण दीक्षाप्रभावादिति शेषः ॥

· · ·

[ Sutra ४१८ ]

तत्तो योजनमस्य तत्कर्मवासनैकतानतामयमाचार्यण भावनया क्रियत इत्याह तस्मातु योगशब्देन तत्कर्मैकचिन्तना निर्वर्यंते महादेवि

· · ·

[ Sutra ४१९ ]

ततस्तु भुवनाधिपान् । भुवनान्तर्निवासांश्श भुवनानां यथाक्रमम् । होमेनैव तु संशोध्य विशेषं छेदनं तथा ।

· · ·

[ Sutra ४२० ]

पूर्णा चैव समुद्दारं तत्सतत्वं चाप्यनुक्रमात् । कुयादिति शेषः । भुवनानां शोधने प्रस्तुते

· · ·

सुवनेशान् कालाद्यदीन् प्रधानमूत्तान् भुव-

· · ·

नान्तवासिनश् अन्यानपि तदृभूतानाहूय आ-

· · ·

हुतिभिः सर्वहुताश्रयणादिभिः विशङ्कयादिति ।

· · ·

तेषां शोधनं कृत्वा मुक्तेभ्यो भोगेभ्यो दी-

· · ·

क्ष्यस्य विशेषो वियोजनं, छेदनं तु सूत्रस्य

· · ·

सुवनालमन्: पाशस्य, समुद्दारं ततो भुवनात्,

· · ·

तत्स्यात्वं शिष्यहृत्रिवेशमित्यादि पूर्वमेव निर्-

· · ·

णी-

· · ·

तम् । यथाक्रममिति वदनुद्धारादनन्तरमात्म-

· · ·

स्थीकरणं, ततस्तत्स्थीकरणं, ततो सुवनेशाहू-

· · ·

नमिति प्राहुकनय कमं स्वारयति मूलकेशो-

· · ·

धिपतिभगवान् शर्व इत्यग्रे भविष्यति ॥

· · ·

किंच

· · ·

प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा

· · ·

न्यूनाधिकनिमित्तत:

· · ·

[ Sutra ४२१ ]

॥४२१॥

· · ·

उत्तरं कर्म कार्यमिति शेष: ॥ ४२१ ॥

· · ·

*एतत्सर्वं भूतोंकौकं भवनान्तरगृहावश्य-

· · ·

तिदिशाति

· · ·

एवमादिक्रमेणैव

· · ·

धामान्तं च विशोधयेत् ।

· · ·

धाम समनावधिकशिवतरवरूपं तदन्ततम्।

· · ·

[ Sutra ४२३ ]

मिति पाढे तेषामयुतायुतमनन्तर्निर्वासस्थानमिति व्याख्येयम्

· · ·

[ Sutra ४२४ ]

पञ्चाशद्योजनादूर्ध्वमर्तिहीनोऽनिलः

· · ·

[ Sutra ४२५ ]

यो विरध्रयते पुष्टिमोषधीनां बलं तथा। बृंहयेच महीं सर्वामाप्याययति चाव्ययः

· · ·

किंच दिवा हंसः स वै वायुमनुजानां सुखावहः

· · ·

[ Sutra ४२६ ]

यतो ग्रह्नान्धारयति तेन गृद्ध्रधरः स्मृतः ॥ ४२६ ॥ एक एवायं नानासञ्जो नानाव्यापारश्लेष्यथः ॥ ४२६ ॥

· · ·

[ Sutra ४२७ ]

प्रचेतसा वरुणेनाभिविनिर्मितः उत्पादितः । नाशयते दहति । प्रवर्तयति उद्दीनडुरान् सं- पादयति ॥ ४२७ ॥

· · ·

[ Sutra ४२८ ]

तत्साहिल्यादसौ यदा दहति वेश्मानि तदासौ समुदाहृतः ॥ ४२८ ॥

· · ·

[ Sutra 428 ]

एतन्नामैवेल्यर्थः ॥ ४२८ ॥ अयं चाम्रिवड्वातमेल्याह नुली समझ्रे वसति । अयदोपनतनानानीरपानाशनः ॥ वसंश्वात्र स जलान्नोपशाम्यति । प्रत्युत ज्वलति ॥ अथ योजनानां शताद्दयं सेनानीर्वायुरुच्यते ॥ ४२९ ॥

· · ·

'नीचवायुरिति स्मृतः' इति केचिद्पठन्ति । शताद्द्विमित्यत्रायमाशयः—भूष्ठात्पञ्चाशद्यो- जनोघ्वं योजनपञ्चाशति ऋतद्धि:, प्रचेताश्र पञ्चाशिते ॥ ४२९ ॥ हितियहन्तो मुक्तमेघा वसन्त्यस्मिंश्व मारुते । चो अर्थे ॥

· · ·

[ Sutra ४३० ]

ते भुवः कोशामात्रेण तिष्ठन्तोडपसृजन्त्यपः ॥ ४३०॥ योजनानां शतादूर्ध्वं मेघाः सृच्वहाः स्मृताः । मत्स्यमण्डूककूर्मांश वर्षन्त्यते च दुर्दिने ॥ ४३१ ॥

· · ·

तैश्चोपसर्गैः पीडाद्रुमः मारकः सर्वदेहिनाम् । प्रवर्तन्ते ॥

· · ·

अथ

· · ·

तस्मिस्ते मारका मेघा अमोघे संप्रतिष्ठिता:

· · ·

अथ वज्राद्रो नाम वै वायुः पञ्चाशद्योजनस्थितः ॥ ४३४ ॥

· · ·

तदुपरि तावद्रियो जनैरेव ततो वै वैद्युतोऽनिलः ॥ ४३५ ॥

· · ·

[ Sutra 436 ]

तावद्रिः पाश्चाशाता ॥ वैद्युतस्वमेतेषां विद्युत्त्कारणस्नेह्याह अशानिवायुसंक्षोभ-तेष्वसौ जायते महान् अशानिर्विद्युत् । तेषु मेघेषु ॥ ४३६ ॥

· · ·

[ Sutra 437 ]

रक्त इति तदाख्यः पुष्टिवहाख्यो मेघः ४३७ तदुपरि स्थिते संवर्ते रोगदा मेघास्ते रोगोदकवर्षिणः । पाश्चाशाद्योजने ते वै तस्मिस्तिष्ठन्ति तोयदाः ॥४३८॥

· · ·

ततोऽपि विषावर्तो नाम वायुः पाश्चादुपरि स्थितः ।

· · ·

[ Sutra ४३९ ]

तस्मिन्क्रोधोदका नाम मेघा वै सम्प्रतिष्ठिताः॥

· · ·

[ Sutra १४४२ ]

घोरवेगिन इति, घोरो वेगो भूत्ना विद्यते चेष्टाम् ॥ एतत्तस्सकं येषामास्पदं तान् ऋमेणाह ओघे वसन्ति वै दिव्या: पिशाचा: स्कन्ददेहजा: ॥४४२॥ त्रिंशत्कोटिसहस्राणि स्कन्दस्यानुचरा: स्मृता: । ते वै दिव्यैश्वर कुसुमै- रर्चयन्ति हरात्मजम् ॥१४४३॥ तदूर्ध्वस्थे अमोघे विनायका घोरा महादेवसमुद्धवा: । त्रिंशत्कोटिसहस्राणि तस्मिन् वायौ प्रतिष्ठिता: ४४४ ये हरन्ति कृतं कर्म नराणामकृतात्मनाम् । अकृतात्मनामसंयमवताम् ॥

· · ·

[ Sutra ४४५ ]

वज्ञाढ़ेडपि तथा वायौ मातृ़ा: ऋृरकमिण: ॥ ४४५ ॥

· · ·

मन: पवनवन्मातृ़ारोहादेव गच्छन्ति त-च्छीलौ, अत एवाविमा: । उत्कृष्टा विद्यादि-प्रभावेणैव तत्तद्देशप्राप्तिमन्त: ॥ ४४६ ॥

· · ·

विद्यापौरुषे शास्त्रविद्यादिस्पर्धीया: तथा चे-तालादीन् साधयित्वा ये प्रसिद्धा मृता इ-त्यर्थ: ॥ ४४७ ॥

· · ·

[ Sutra ९४८ ]

वैद्युतेऽप्सरसंस्तस्मिन् वासवेन प्रयोजिता:। तिष्ठन्ति सर्वदा तत्र पृथिवीपुरपालने ॥ ९४८ ॥

· · ·

[ Sutra ९४९ ]

तदाह श्रागौ वहौ जले वापि संग्रामेष्वनिवर्तका: । गोग्रहे बन्दिमोक्षे वा म्रियन्ते पुरुषोत्तमा: । ते ब्रजन्ति तत्तत्स्थूलं विमानैर्‌मणिचित्रितै: । पताकावीर्ध्विकाकीर्ण- दिव्यघण्टानिनादितै: ॥ ९४९ ॥

· · ·

[ Sutra ९५० ]

न निवर्तन्त इत्यनिवर्तका:, समुखं ये स्मि-

· · ·

[ Sutra 450 ]

यन्त इल्यर्थः। गवां ग्रहः सिंहादिभिराक्रमणम्। बन्ध्यो बलादृहीता हठप्रियमााणा: परयोषितः। एते न संप्रापदौ मृताः। सदाचारपराः पुरुषोत्तमाः न तु पूर्वे ‘अदूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृता:। तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो नराः।’ (ईशा०३) इति श्रुतौ तेषामनुत्तमत्वेनोकत्वात्। तत् इति खभूमे: ॥ ४५० ॥

· · ·

कथं ब्रजन्तीत्याह श्रीसदाशिवपरिवार-विमानैस्तान्त्रयन्ति ता: । येतत् इति शेष: । ता इत्यप्सरस:॥ रेवते तु महात्मान: सिद्‌धा वै संप्रतिष्ठिता: ॥४५१॥ गोरोचनाज्जने भस्म-पादके अजिनादि च । साधयित्वा महात्मान: सिद्धासते कामरूपिण: ॥४५२॥

· · ·

[ Sutra 451 ]

रेवते तु महात्मान: सिद्‌धा वै संप्रतिष्ठिता: ॥४५१॥

· · ·

[ Sutra 452 ]

गोरोचनाज्जने भस्म-पादके अजिनादि च । साधयित्वा महात्मान: सिद्धासते कामरूपिण: ॥४५२॥

· · ·

[ Sutra 452 ]

सिद्धा: संपन्ना:

· · ·

[ Sutra 453 ]

संवर्तेऽपि महावायौ विद्याधरगणा: स्मृता: । दश त्रिंशच्च कोट्यस्ते दिव्याभरणभूषिता: । दिव्यगन्धानुलिप्तास्ते दिव्यस्रग्धामभूषिता: ॥

· · ·

[ Sutra 454 ]

दश ये गणाः संक्षेपतः त एव विस्तृतद्विंशलकोटय इत्यत्रार्थः । एते च विद्याधरा देवयोनिभेदा एव न तु मनुष्या: सन्तः खद्यादिदिव्यसिद्धा: ॥

· · ·

आग्रेया धूमजा मेघा: शीतदुर्दिनदा: स्मृता: ।

· · ·

विषावर्तं नाममिवं

· · ·

[ Sutra ४५५ ]

ते वायूं यान्ति मिश्रिताः ॥४५५॥

· · ·

[ Sutra ४५६ ]

गन्धर्वसहधर्मिता गान्धर्वेण महेश्वराराध-कत्वम् ॥ ४५६ ॥

· · ·

ब्रह्मजा नाम वै मेघा । ब्रह्मणिःश्वाससंभवा ।

· · ·

उपरिष्ठाद्योजनशता- हुर्जयस्योपरि स्थिताः ॥४५७॥

· · ·

[ Sutra ४५७ ]

किं तु । तत्र वै दुर्जया नाम । इन्द्रस्य परिरक्षकः ॥

· · ·

१ संश्रिता इति पुस्तकान्तरपाठः ।

· · ·

[ Sutra 458 ]

परावहाभिधं वायूं ते समाश्रित्य संस्थिताः ॥४५८॥

· · ·

[ Sutra १४६१ ]

एकादश तु वै कोव्य-स्तेषां तु समुदाहतः॥

· · ·

[ Sutra १४६३ ]

आवहस्तु ततो वायु-यन्त्र द्रोणः समाश्रिताः॥ तस्मिन्द्रोणाः समाख्याताः मेघानां परिरक्षकाः॥

· · ·

द्रोणा नाम मेघविशेषा अधोवर्तिमेघानाम-यथाकारितं रक्षन्ते ॥

· · ·

[ Sutra ४६४ ]

हितार्थं तु प्रजानां वै निर्मितास्ते मया पुरा ॥४६४॥

· · ·

[ Sutra ४६५ ]

वायुस्तेषां समाश्रय: ॥४६५॥

· · ·

[ Sutra ४६६ ]

कथिता मेघचारिण: ॥४६६॥

· · ·

[ Sutra १९५ ]

दरासहस्रोन्मानो योडयमायो वायुपथस्तस्य भुव उर्ध्वं शून्यं पञ्चाशद्योजनानि, तदूर्ध्वेऽग्रे तद्र्धः; प्राचेतसः; सेतनोः; सर्ववह्नेः;

आघे:; अमोघः, वज्राढः; वैद्युतः; रैवतः; संवर्ते:; विषावर्त इति। एत एकादश ये वायुवस्तेषां मध्यात्सेनानोः सर्ववह्नेश्शते शते शते योजनानि स्थितः, शेषाः प्रत्येकं पञ्चाशद्योगनावस्थितय इति कलनया भूप्राद्दिशावर्तोर्न्ते योजनसङ्ख्याती। तदुपरि सहरुनवके शतत्रयं च द्विजयपरिविहद्ग्रावहावहमहापारिवहाख्या: पञ्च वायवः स्थिता इति ॥ ४९६ ॥

· · ·

[ Sutra 468 ]

अथ तृतीये वायुुपथे चैव वसन्ते सिद्धचारणैः । स्वकर्मभोगसंसिद्धाः सर्वसिद्धैरधिष्ठिता: ॥४६८॥

· · ·

[ Sutra 469 ]

तदुपरि चतुर्थे पथि चैवात्र वसन्त्यायुद्धदेवताः । नाराचचक्रचापर्ष्ठिशूलशक्तीषुमुद्राः ॥४६९॥

· · ·

अथ पञ्चमे पथि देवेशि वसन्त्यैरावतादयः ।

· · ·

[ Sutra ४७० ]

पेरावतोङ्घ्रनश्रैव वामनश्र महागजः ॥४७०॥

· · ·

[ Sutra ४७१ ]

सुप्रतीको गजेन्द्रश्र पुष्पदन्तस्तथैव च । कुमुदः पुण्डरीकश्र सार्वभौमोऽपि चाष्टमः ॥४७१॥ वामनस्य विशेषणं महागज इति । तथा सुप्रतीकस्य करीन्द्र इति ॥ ४७१ ॥

· · ·

त एते दिग्गजा इति विख्याताः स्वासु दिक्षु व्यवस्थिताः । व्यवस्थितेति पूर्वादिक्रमेण नभस्येव ॥ ततोपि षट्‌षे वायुपथे देवी पक्षिराजो महाबलः ॥४७२॥ गरुत्मानिति विख्यातो दुर्जयोऽतीव वीर्यवान् ।

· · ·

[ Sutra ४७३ ]

सप्तमे व्योमगड्‌ञा तु नानाजलचरानुगा ॥४७३॥ दिव्यामृतजला पुण्या त्रिधा सा परिकीर्तिता । दिव्यममृततुल्यं जलं यस्या: सा । त्रिधेति सत्यलोकस्वर्लोकसुवर्लोकस्थित्या ॥

· · ·

[ Sutra ४७४ ]

सा ध्रान्ता नमसो मध्ये समन्तात्परिमण्डला ॥४७४॥ आकाशगड्‌ञा पृथिता देवानां सततोत्सवा । पुष्पमालैव सा भाति नमस: शिरसि स्थिता ॥

· · ·

[ Sutra ४७५ ]

तत्र सिद्धैर्महाभागै-र्विद्याधरगणैस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्व साध्यैर्विश्वैरमरुद्‌गणै: ॥४७६॥ रुद्रैर्वसुभिरादित्यै: पितृदेवमहर्षिभि: ।

· · ·

[ Sutra ४७७ ]

रक्षोभिरुग्रहकेश्रेव दिव्यस्तुतिपरायणैः ।

· · ·

[ Sutra ४७७ ]

स्तुवाद्दिश जपाद्दिश गायद्दिश महात्मभिः ।

· · ·

[ Sutra ४७८ ]

नृत्याद्दिश्वल्गमानैश दिव्यदुन्दुभिनिःस्वनैः ।

· · ·

[ Sutra ४७८ ]

मेरीमृदङ्गवादैश वल्लकिनां च निःस्वनैः ।

· · ·

[ Sutra ४७९ ]

वेणुवादित्रवादैश मनोवायु समीरितैः ।

· · ·

तत्र सिद्धैरिति सिद्धादिभिरुपलक्षित्ता । हु-द्रादीनां त्रयाणां विशेषणं पितृदैवैरिति । स्तुवाद्दिश्रेष्ठादिभिरविशेषणैः पूर्वं यथायोगं विशेष्या: ।

· · ·

दिव्यदुन्दुभिनिःखनेरित्याद्या नृत्तं वल्गनं च प्रति हेतुत्ततीया । मनोधिष्ठितेन वायु-नेति प्राणेन समीरितैः पूरितैरिति योज्यम् । ४७९ किंच

· · ·

वैदूर्यनालैः कमलै-हैमपतत्रैः सुगन्धिभिः ।

· · ·

[ Sutra ४८० ]

केसरैः पद्मरागैश्वर महाचक्रप्रमाणकैः । नृत्यन्तीव सरिच्छ्रेष्ठा विमानशतमण्डिता । मण्डिता च वनौर्विद्यैर्धर्माधारा महानदी ॥४८०॥

· · ·

[ Sutra ४८१ ]

केसरैः पद्मरागैरिति पद्मरागात्मककेसरयुक्तैः पद्मैरित्यर्थः । धर्म आ सन्ताद्वार्यते दर्शनस्पर्शनादिना सम्पाद्यते या । युक्तं चैतत् यतः मम नेत्रादिनि नि क्कान्ता क्रियाशक्तिः परा हि सा । एतत्पूर्वमेव निश्नीतम् ॥ सैषा

· · ·

[ Sutra ४८२ ]

महामन्र्वात्मकिनी देवी त्रिदशैः पर्युपासिता । महाविमानकोटीभिर्निरन्तरमवस्थितैः ।

· · ·

[ Sutra ४८३ ]

शोभितासौ भगवती नित्यमास्ते नमस्तले ॥४८३॥

· · ·

[ Sutra ४८४ ]

तत्रैषा मेरुशिरसि मम वै मस्तकाच्युता । पपात धरणीपृष्ठे लोकानां हितकाम्यया ॥४८४॥

· · ·

किंच मदीयनियतिशक्तिनियंत्रणतः ।

· · ·

अक्षोभ्या साऽप्यसौ गड्गा ।

· · ·

तिष्ठ्वानिलधारिता ।

· · ·

अन्यथा कथमनिलेन न क्षोभ्येत कथं वा ह्रेतत् ।

· · ·

[ Sutra ४८५ ]

योजनानां शतं पूर्णं विस्तारोऽस्याः प्रकृतितः ।

· · ·

परिणाहस्ततः कोटयः ।

· · ·

तत्र इति तस्मिन्नाकाशे । कोटय इति बह्वयः ।

· · ·

कोटय इत्यर्थः ।

· · ·

एषा चात्र

· · ·

[ Sutra ४८६ ]

महावेगवती शुभा ।

· · ·

सा भ्रमन्तीव संतिष्ठे- ।

· · ·

तस्मन्नात्परिमण्डला ।

· · ·

[ Sutra ४८६ ]

परिमण्डलतेति बहुमण्डलतरकाश्या तथा- ।

· · ·

स्वात् ।

· · ·

ध्रुवमापूर्य सा देवी ।

· · ·

त्वदृते तमवस्थितता ।

· · ·

४८९ श्लो॰] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोऽस्यालोकस्यटीकोपेतम् ।२०९

· · ·

धुक्मिति तन्नाभिनिबद्धभचक्रमित्यर्थः । देवी ज्योतमाना । अत्यहुतं कृत्वावस्थितता ॥ किंच

· · ·

[ Sutra ४८७ ]

दिव्यामृतवहा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी ॥४८७॥

· · ·

दिवि भवं दिव्यं लोकोत्तरममृतं जलं वहति ॥ ४८७ ॥

· · ·

अथ

· · ·

[ Sutra ४८८ ]

अष्टमे वृषराजस्तु सपलीकः सनन्दनः । वसति स्वप्रतीघातः प्रत्यक्षो धर्म एव सः ॥४८८॥

· · ·

वृषराज इति महेश्वरस्य वाहनम् । अप्रतीघातः स्वेच्छाविहारी । धर्म इति 'धृ पो धर्मः स देवस्य गुणो ज्ञानक्रियात्मकः । धत्ते स चिदचिद्विश्वसादृर्मस्तेनोच्यते बुधैः' इति श्रीमन्मयसंग्रहोकससतत्वः ॥ ४८८ ॥

· · ·

नवमे पथि चात्रास्ते दक्षो नाम प्रजापतिः ।

· · ·

[ Sutra १४८८ ]

ब्रहैव साक्षाद्रसति ब्रह्मशक्त्या त्वधिष्ठितः ॥१४८८॥

· · ·

दशामे वायुपथे देवी वसुरुद्रदिवाकरा: ।

· · ·

[ Sutra १४९० ]

तत्र प्राधान्यादादौ रुद्रान्नामतो दर्शयति उत्र चाङ्गारक: सर्पि-र्नैर्ऋत: सदसत्पति: ॥१४९०॥

· · ·

बुधश्र धूमकेतुश्र विर्यातश्र ज्वरस्तथा । अजश्र भुवनेशश्र मृत्युश्र कापालिकस्तथा ॥ १९१ ॥

· · ·

सदसत्पतिरिति य: कचिदुक्त: । ज्वरो

· · ·

विख्यातः त्रिजगत्प्रसिद्धः । सर्वेषां कामफलनामुदयो येभ्य इति समासः ।।

· · ·

[ Sutra १४९२ ]

धाता ध्रुवश्श सोमश्श वरुणश्शानिलोऽनलः ।।१४९२।।

· · ·

प्रत्यूषश्श प्रदोषश्श वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।

· · ·

[ Sutra १४९३ ]

वसवः कथिता होते आदित्यांश्र निबोध मे ।।१४९३।।

· · ·

[ Sutra १४९४ ]

अर्यमा इन्द्रवरुणौ पूषा विष्णुर्गर्भस्तिमान् । मित्रश्शैव समाख्यात- स्वजघन्यो जगन्यका: ।।१४९४।।

· · ·

विवस्वांश्रैव पर्जन्यो धाता वै द्वादशः स्मृतः ।।

· · ·

[ Sutra १०८ ]

कञ्चिदस्यामी काझयपेया: कञ्चिदपात्यानीस्वर्थ: ॥ तेषां तेजोनिधेरथ अमृतोद्भवो रथो दिव्य: सर्वदेवसमन्वित: ।

· · ·

[ Sutra १४९५ ]

अनेन यदुक्तं सर्वदेवमय इति, तद्विभजते यज्ञश्वकं रथे तस्मिन्सर्वज्ञानमयी च धू: ॥४९६॥

· · ·

[ Sutra १४९७ ]

सतं च मण्डकं तस्य वायुवेगो रथस्य तु ।

· · ·

[ Sutra २०९ ]

यज्ञः क्रियाशक्त्यात्मा देवता अस्य रथस्य चक्रं तद्शाहूर्ध्वधरस्य सर्वलोकयात्रासंपत्तेः॥

· · ·

[ Sutra २१ ]

नातमन आन्तरस्य च रथस्य प्राणापानादिरूपो वाख्यारमैव वेगः ॥

· · ·

मासवारप्रयोगेण संचरन्ति शिवेच्छया ।

· · ·

[ Sutra ३:११ ]

वादित्यस्य मासादिविभागः प्रागेव निश्चितः । द्वादशधात्वं चास्य बुद्धिभेदात् । शिवेच्छयेतिनात्रान्वयेच्छा प्रभवतीत्यर्थः ॥

· · ·

ऐतच्च 'उदयो योऽमरावत्या .................. ' इति प्रोक्तानुसारेण योज्यम् । यत्त-बद्धीकाकारराजानकभट्टकेन यावदशेषभुवनप्रकाश- नव्याकिः सूर्यस्य नास्ति, तावत्सूर्यसंयमात् भुवनज्ञानं कथं पतज्जलिनोक्कम्, अत आ पातालत् सत्यलोकान्तं सूर्यस्य प्रकाशकत्वमिति खरुच्या व्याख्यातं-तदसारत्वादुपेक्ष्यम्॥५०१॥

· · ·

अथ सूर्योपरि चन्द्रादीनां स्थितिविभागमाह ततः सोमस्तु लक्षण आदित्योपरि संस्थितः ॥

· · ·

१ 'भुवोलो' क पाठः । २ 'अतश्व' क पाठः ।

· · ·

[ Sutra 501 ]

आप्याययज्ञगत्सवं सुधाधाराप्रवर्षणैः॥

· · ·

[ Sutra 501 ]

इथं च चन्द्ररूपेण तपति क्रियाशक्ति: शिवस्य तु। इन्दूद्र्वे लक्षमात्रेण स्थितं नक्षत्रमण्डलम्॥ नक्षत्रमण्डलं ताराचक्रम्॥

· · ·

[ Sutra 502 ]

लक्षह्रयेन तस्योर्ध्वे संस्थितो भूमिनन्दनः। लक्षह्रयेन तस्योर्ध्वे संस्थित: सोमन्नन्दनः॥

· · ·

[ Sutra 503 ]

सुराचार्योंडपि तस्योर्ध्वे द्विलक्षेणैव संस्थितः। तस्योर्ध्वेऽपि द्विलक्षेण तिष्ठते भृगुनन्दनः॥

· · ·

[ Sutra 504 ]

तस्योपरि द्विलक्षण सौरि: सर्पति लीलया।

· · ·

सर्पति राशिषु संचरति । लीलयेतिं मन्त्रमन्‍दं, यतोडयं ज्ञानेश्वर: ॥

· · ·

लक्ष्मात्रेण तु ऋषीन् कथयामि समासत: ॥

· · ·

तान्‍यथावस्थिति कमेणाह अत्रिश्रैव वसिष्ठश्च पुलस्त्य: पुलह: कतु: । भृगुश्चाहि: मरीचिश्च भृग्वङिरा गोत्रनामक्रमाभ्यामेक एव ॥

· · ·

[ Sutra ५०६ ]

एते सत्त ऋषय: संप्रकीर्तिता: ॥

· · ·

यमनियमतो होते शापानुग्रहकारक: । अहिंसादि यमा: शौचाद्या नियमाः

· · ·

[ Sutra ५०६ ]

किंच भीताश्‍व परपीडाया:

· · ·

प्रतिवादिनामपि निग्रहं न कुर्वन्ति दया-

· · ·

परतत्त्वात्॥

· · ·

तथा

· · ·

शूरा: शास्त्रविचारणे॥५०७॥

· · ·

अत एवानुगृह्णाणां ज्ञानखड्गोद्यता: सर्वे

· · ·

त्वज्ञानपटलापहा:।

· · ·

अज्ञानमेव चित्प्रकाशावरकत्वात् पटलस्त-

· · ·

मपञ्जनित॥

· · ·

तदर्थमेव च मन्त्रयोगक्रियाचार्या-

· · ·

सन्नद्धा दुरतिक्रमा:॥५०८॥

· · ·

योगैश्वर्यगुणोपेता: शिवाराधनतत्परा:।

· · ·

मननसारा मन्त्रा:, योगो ध्यानधारणादि:;, क्रिया नित्यनैमित्तिकानुष्ठानं, चर्या व्रतादिरूपा,

· · ·

एतैरम्नादिभि: सन्नद्धा: परिष्कृता:। अत एव

· · ·

[ Sutra ३२५४ ]

दुरतिक्रमः अज्ञानेन न कदाचिदभिभूयते । अतश्र योगैश्वर्यगुणैरणिमादिसिद्धिभिरुपेताः । तथापि शिवाराधनप्रधानकर्माणि तत्र परा नित्यसक्ता ॥

· · ·

तथाच 'उत्तानपान्मखहनुः शुचिधर्ममूर्धा नारायणाशिवरुणार्यमहर्तपोधाः । संवत्सरप्रजननो जघनस्यमित्रो वहीन्द्रकप्रमररीच्यभ्यार्कपयुः च ॥ इति ज्योतिःशाखे हनुशिरःप्रभृतिगात्रारम्भो- डस्य यज्ञधर्मादिदेवताभिरुक्तः ॥

· · ·

[ Sutra 510 ]

एष च वह्नौ पररूपेण ब्रह्मस्थाने नियोजितः । सत्यलोकस्थो ब्रह्माण्डेन पररूपेण भुव-लोकमध्ये नियुक्तः ॥ ५१० ॥

· · ·

[ Sutra 511 ]

शिवशक्त्यैवरेत्थं व्यवस्यापित इत्यर्थः । एष चान्तर्स्थिल्या अविचलश्रिदात्मैव समधयवाह-त्रयोदशेन्द्रियताराचक्रपरिवृतः कालाधिकार-कस्थिल्याशेषग्रहक्षत्राश्रयणप्राणापानसूर्यसोमसंचारप्रवर्तक् इति बोद्धव्यम् । अत एवात्म-प्रतिनिधिरपभुवस्य

· · ·

[ Sutra २१७ ]

ध्रुवनाभिनिवद्धस्य ग्रहनक्षत्रचक्रस्य बहिर्भूगोलं यत्तद्वर्तनं, सूर्यादीनां भूम्यादेश स्थानपरिमाणादि श्रूयते, तत्तु ‘यथोचितमन्यजन्तनि शुभाऽशुभं तस्य कर्मण: पक्षिम्। वर्ण्जयति शास्त्रमेतत्तमसि द्रव्याणि दीप इव ॥’ (सु० जा० ११३)

· · ·

ध्रुवः सूर्येन्दुभचक्राणि प्रत्येकं लक्षणान्तरितानि, प्रत्येकं लक्षणद्रयेन भौमाद्या: सप्त, लक्षणै: सप्तदशभिः, लक्षणै: ध्रुव इति पञ्चदशलक्षमेव ध्रुवान्तं भवति ॥

· · ·

[ Sutra ३१५ ]

'पृथिव्यां प्रथमः स्कन्ध आ मेघेभ्यो य आवहः । द्वितीयश्रापि मेघेभ्य आ सूर्यात्मप्रवहस्तु यः ॥ सूर्योदयद्वय तथा सोमादुद्रहो यस्तु वै स्मृतः । सोमोदयद्वयतथक्षेमप्रख्यस्तुः संवहस्तु यः ॥ रक्षोघ्ने ग्रहपर्यन्तं पश्चमो विवहस्तु यः । उद्ध्वं ग्रहाद्विमशस्तु पष्टो योडसौ परावहः ॥ समानवृत्तस्थतथेऽप्योध्वमा धुवात्सममः स्मृतः । वातस्कन्धः परिवहः...... इति । तत्रैव च प्रत्येकं शुक्रज्योतिःसत्यज्योतिः-श्वित्रज्योतिरज्योतिष्मानित्यादिसंज्ञाः सप्त सप्तव्वान्तरभेदा उक्ताः ॥ ५१३ ॥

· · ·

[ Sutra ५१४ ]

आदित्यादिग्धुवान्तक्श स्वर्लोकः परिकीर्तितः । अत्र राजा महेन्द्रो वै तिष्ठते सुरपूजितः ॥ ऋषिदेवैः सगन्धर्वे-र्वृत्तश्वाप्सरसां गणैः ।

· · ·

सूर्पादित्यन्तो भुवर्लोको योजनानां लक्ष-मेकम् । ततो धुवान्तः स्वर्गलोकश्तुर्दश लक्षापि

· · ·

हीन्र्शं चासुम्र्

· · ·

अमिहोत्रं कृत्वापि

· · ·

कृत्वा ज्ञानविवर्जिता:

· · ·

स्वलोंकं तु नरा यान्ति

· · ·

पुनरायान्ति मानुषम् ।

· · ·

अमिहोत्रं नियाधिनिष्टो होमः, कृतवस्तु

· · ·

ज्योतिष्टोमादयः । ज्ञानविवर्जितत्वात् देहान्ते

· · ·

खलोऽकं यान्ति । तत् खकर्मोंपचितफलं भुक्त्वा

· · ·

पुनर्मानुषादिकमायान्ति । ज्ञानेनस्तु यज्ञादि

· · ·

कुर्वन्तोऽपि निष्कामत्वात् मुच्यन्ते इत्याशयः ॥

· · ·

इत्थमेवंविधस्य

· · ·

स्वलोंकस्योपरिष्टात्तु

· · ·

द्वे कोटी योजनानि तु ॥५१६॥

· · ·

पञ्चाशीतिलक्षाणि

· · ·

महेर्लोंको वरगने ।

· · ·

एवमिहल्यप्रक्रियया सूर्यांन्तो भुवलोंकः ।

· · ·

भुवान्तः खलोऽलोकः, तदूर्ध्वे सप्तदशोलक्षं

· · ·

१ महोलोक ख पाठः २ ध्रुव प० क पाठः ।

· · ·

५१८ छो॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतस्वोचाट्यटीकासहितम्। २२९ कोटिद्रयं महलोंकः। श्रीपरामृगेन्द्रदृष्टं ध्रुवा-

· · ·

कोटिद्रयं महलोंको महान्तो यत्र संस्थिताः॥ 'तिथिलक्षैश्वर्यवलोंको ध्रुवग्रान्तो महीतलात्॥

· · ·

भिस्तथानिबद्धत्वात्। इदं तु साक्षात्परमेश्वरे-

· · ·

इति किरणादिग्रन्थेन भगवदुक्तेन च ससं-

· · ·

[ Sutra ५१७ ]

तृषयश्रैव सिद्धाश्र

· · ·

अथ

· · ·

१ सो क पाठः।

· · ·

[ Sutra ५१८ ]

महार्लोकोपरिष्टातु जनलोको व्यवस्थितः ॥

· · ·

[ Sutra ५१९ ]

किंच एकपादोद्थ जहुश्र कपिलश्वासुरिस्था । भौतिको वाडुलिश्रैव जनलोकनिवासिनः ॥

· · ·

[ Sutra ५२० ]

अथ द्वादशौ तथा कोट्यौ जनलोकोर्ध्वतः प्रिये । तपोलोकः समाख्यात ऋषियोगेश्वराकुलः ॥

· · ·

[ Sutra ५२१ ]

तानाह सनकश्च सनन्दश्च सनत्कुमारः सनन्दनः । षडुश्रैव त्रिशडुश्र तपोलोकनिवासिनः ॥

· · ·

अथ प्रसङ्गाद्दूर्लोकात् सत्यलोकान्तं भुव-

· · ·

नसंख्यामाह

· · ·

पद्मा: षट्पञ्चपञ्चाश-

· · ·

त्कोत्यो लक्षाणि विंशति:।

· · ·

भूर्लोकान्तं समारभ्य

· · ·

यावत्सत्यं वरानने ॥५२३॥

· · ·

इयं संख्या समाख्याता

· · ·

भुवनानां वरानने ।

· · ·

परमेश्वरेन बृहतन्न्र इति शेष:। पद्मसंख्या

· · ·

एकादशपटले वक्ष्यमाणा ॥

· · ·

प्रकृतमाह

· · ·

कोट्य: षोडश मानेन

· · ·

तपोलोकोर्ध्वत: प्रिये ॥५२३॥

· · ·

सत्यलोक: समाख्यातो

· · ·

यत्र ब्रह्मा स्वयं स्थित: ।

· · ·

क्रीडते भगवान्देवो

· · ·

वृत्त आत्मसमौद्भजे: ॥५२४॥

· · ·

[ Sutra ५२५ ]

यतस्ते तत्र कर्मज्ञानेन संसिद्धा अहेतुपरिनिष्ठिता: | आनन्दपदसंप्राप्ता आनन्दपदमागत: ॥५२५॥

· · ·

[ Sutra ५२६ ]

॥ किंच ऋग्वेदो मूर्तिमांस्तास्मि- त्रिन्द्रनीलसमद्युति: | दिव्यगन्धविलिसाढ़ो दिव्याभरणभूषित: ॥५२६॥

· · ·

[ Sutra ५३७ ]

संस्थितः पूर्वंतस्तस्य दीप्यमानः स्वतेजसा । उत्तरेण यजुर्वेदः शुद्धस्फटिकसन्निभः ॥

· · ·

[ Sutra ५३८ ]

दिव्यकुण्डलधारी च महाकायो महाभुजः । स्थितः पश्चिमदिग्भागे सामवेदः सनातनः ॥

· · ·

[ Sutra ५३९ ]

रक्ताम्बरधरः श्रीमान् पद्मरागसमप्रभः । रत्नद्रामधराक्षित्र-मालाभूषणभूषितः ॥

· · ·

[ Sutra ५४० ]

अथर्वाङ्गनवच्छ्यामः स्थितो दक्षिणतस्तथा । पिङ्गाक्षो लोहत्रयीशो हरिकेशो महातनुः ॥

· · ·

ऋचां कर्मदेवतास्तुतिमात्रपरायणानामनु-

· · ·

स्थानास्फुटतया इयामता । यजुषां तु तत्स्फुट-

· · ·

तया सितत्वम् । साम्नां गीतप्राधान्येन रञ्जक-

· · ·

स्वादृक्त्वम् । अथर्वण आभिचारिकक्रमपरतया कृष्णत्वं शवलता च ॥ ५३१ ॥

· · ·

किंचात्र

· · ·

षडङ्गानीतिहासाश्र

· · ·

पुराणान्यखिलानि तु ।

· · ·

वेदोपनिषदश्चैव

· · ·

मीमांसारण्यकं तथा ॥ ५३२ ॥

· · ·

स्वाहाकारवषट्कारौ

· · ·

रहस्यानि तथैव च ।

· · ·

गायत्री च स्थिता तत्र

· · ·

यत्र देवश्रतुस्मृतः ॥ ५३२ ॥

· · ·

आज्ञानोति वेदस्य शिक्षाकल्पव्याकरणनिरु-

· · ·

कच्छन्दोज्योतिःशाख्राणि । इतिहासौ भारत-

· · ·

दीनि । व्यासायुक्तानि शाख्राणि पुराणानि ।

· · ·

वेदोपनिषदो वेदान्ताः । वेदविचारशाख्रं मी-

· · ·

मांसां । आरण्यकं बृहदारण्यकं वेदान्तेडपि पृथ-

· · ·

[ Sutra 232 ]

श्रीमराजाचार्यक्तोऽस्योक्तास्यटिकोपेतम्

· · ·

[ Sutra 532 ]

युक्तमरणयेडनूयमानत्वात् । दीक्ष्यस्यात्रविषयौ मत्रौ स्वाहाकारवषट्कारौ । रहस्यानि तैत्तिरीयादिवेदान्तविशेषा रहस्यत्वादेव पृथक्त्वानि । गायत्री वेदमाता । सर्वा एता आद्र्क्तिमयो देवताः

· · ·

[ Sutra 533 ]

कोटियोजनमानेन सत्यलोकोर्ध्वतः प्रिये । ब्रह्मासनमिति रू्यातं जपासिन्दूरसप्रभम् । आस्यतेऽस्मिन्नित्यासनं भुवनं सत्यलोकस्योध्वर्म्

· · ·

[ Sutra ५३४ ]

तत्रासौ रक्तेन्दीवरमध्यस्थः पद्मरागसमप्रभः ॥

· · ·

चतुर्मुखश्वतुर्वेद-श्रतयुगवशानुगः ।

· · ·

[ Sutra ५३५ ]

ब्रह्माविद्धिः समाकीर्णो ब्रह्मा मुनिनिषेवितः ॥

· · ·

ऐश्वर्याष्टकसंयुक्तः षडिधासृष्टिकारकः ।

· · ·

[ Sutra ५३६ ]

धर्मादिफलसंबन्ध-प्रदाता च युगे युगे ॥

· · ·

तिर्यड्नारकिस्वानां दिव्यानां मनुजैः सह ।

· · ·

[ Sutra ५३७ ]

षट् च सर्वभूतानां सदेवासुरमानुषे ॥

· · ·

चत्वारो युगा वशा अनुगा यस्येति पूर्वनि-पातवत्त्वयः । ऐश्वर्याष्टकणिमादि । षडिधे-

· · ·

[ Sutra 229 ]

ति नारिकस्यावरसरिष्टपादिपश्वन्ता त्रिविधा तामसी, रजस्तमोमयी मानुषी, रजःसत्त्वरुपा मौनी शाक्तिकी दैवी चेत्येकादशो भविष्यति । युगे युग इति धर्मादिफलप्रदः । तिर्यगादीनां सर्वेषां भूतानां चतुर्दशसंख्यानां सदेवासुरमानुषे जगति सृष्टा ॥ ५३७ ॥

· · ·

[ Sutra 538 ]

अथ कोटिदयं तदूर्ध्वे तु योजनानां वरानने । नीलेन्दीवरसंकाशा इन्द्रनीलसमप्रभा ॥ ५३८ ॥

· · ·

[ Sutra 539 ]

ब्रह्मलोकात्परत्वेन विष्णोश्चैव पुरी स्मृता । सर्वकामसमोपेता सर्वरत्नसमुज्ज्वला ॥ ५३९ ॥

· · ·

मरकतस्तम्भसोपाना नीलध्वजसमाकुला ।

· · ·

[ Sutra ५८० ]

घण्टावितानविस्तीर्णा चारुचामरशोभिता । नीलोत्पलदलप्रख्यैः कन्यावृन्दैः समावृता ॥

· · ·

[ Sutra ५८१ ]

कामार्षुकनिरघोष-वित्रस्तमृगलोचनैः । नूपुरारावमुखरैः सकलैर्द्रुतविल्रमैः ॥

· · ·

[ Sutra ५८२ ]

मनोभवशरायास-निपातशतजर्जरैः । सुघूर्णितमदायास-विलोलधवलक्षणैः ॥

· · ·

[ Sutra ५८३ ]

संसेव्यते स भगवन्निष्णुः कमललोचनः । इन्द्रनीलसमाकारो नीलोत्पलदलप्रभः ॥

· · ·

[ Sutra ५४४ ]

चतुर्भुजो महाकायः पीववक्षा गदाधरः । किरीटी कुण्डली राह्वी प्रजापालनतत्परः । संसेव्यते स भगव- त्रिकायैरात्मविक्रमैः ॥

· · ·

[ Sutra ५४६ ]

विष्णुभक्ताश्र ये नित्यं ध्यानपूजाजपे रताः । ते तु गच्छन्ति तत्स्थानं विष्णोरमितविक्रमाः ॥

· · ·

अथ सतकोट्यस्तदूर्ध्व वै रुद्रलोको व्यवस्थितः ।

· · ·

[ Sutra ५४७ ]

शुद्धस्फटिकसंकाश-श्वेतवरोद्यानमण्डितः ॥५४७॥

· · ·

[ Sutra ५४८ ]

यस्य संकल्पय दशकोटिदेशत्वानप्यादिरुद्धः ॥५४८॥

· · ·

[ Sutra 549 ]

अत्र च मारुतः सुखसंस्पर्शा वातिकपूरगन्धयुतः ॥ ५४९ ॥

· · ·

एष च नदीदहदाकीर्णः पद्मिनीषण्ङमण्डितः ।

· · ·

[ Sutra 550 ]

तथाच वरेण्या वरदा चैव वरिष्ठा वरवर्णिनी ॥ ५५० ॥ वसिष्ठा च वराहा च वरारोहा च सप्तमी । गङ्गा होताः समारुयाता रुद्रलोकवहाः सदा ॥ ५५१ ॥

· · ·

[ Sutra 552 ]

एताश्च लक्षपत्नदलाढ्यैश्व सितपद्मोर्विभूषिता । ह्लन्नीलनलिनैर्मैलै- योनिजायतगन्धिभिः ॥ ५५२ ॥

· · ·

[ Sutra ५५२ ]

दलानि प्रधानपत्राणि, प्रत्येकं लक्षणपत्राणीत्यर्थ: । उपलक्षितैरित्यर्थ: ॥ ५५२ ॥

· · ·

[ Sutra ५५३ ]

किंचित्त्रुद्रलोकरशीशसहस्रकदम्बाल्याः । पुष्पप्रकरधूसराः । शरदिन्दुनिभा नार्यो नवनितसुकोमलाः ॥ ५५३ ॥

· · ·

[ Sutra ५५४ ]

सुन्दूरललाटवदनाः कृशोदर्यो मदालसाः । अलिपुञ्जनिभैः केशैर्मृगामोदसुगन्धिभिः ॥ ५५४ ॥

· · ·

[ Sutra ५५५ ]

प्रलम्बश्रवणाधाराः पत्रपत्रायतेक्षणाः । दाडिमीपुष्पसंकाशैरोष्ठैरुत्पलगन्धिभिः ॥ ५५५ ॥

· · ·

रम्भानिभाभिरजडाभिर्बाहुभिर्विसकोमलैः ।

· · ·

[ Sutra ५५६ ]

अशोकपल्लवाकारैः पादैः पद्मदलोपमैः ॥

· · ·

[ Sutra ५५८ ]

नार्यः भीसहसकदम्बकैः परिवाररूपेणाद्वया । मृगामोदः कस्तूरिका । श्रवणाधारः कर्णपाली । अशोकपल्लवा लोहित्यस्य, पद्मदलानि तु सौकुमार्यस्य उपमानाय । केतक्यो लोहितराश्रय ॥

· · ·

तारकुम्भनिभाकारैरत्नतैश्व पयोधरैः ।

· · ·

[ Sutra ५५९ ]

सुवृत्तैः पीतपार्श्वेश्व पीतकण्ठसमाश्रितैः ।

· · ·

[ Sutra ५६० ]

गुरुश्रोणीभराक्रान्ता मुक्तावलिविराजिता: । राजहंसगतिस्पर्धि-मत्तमातङ्गविक्रमः ॥

· · ·

[ Sutra ५६१ ]

नूपुरारावमुखर-प्रस्खलन्मृदुविक्रमा: । हास्यलास्यविलासाढ्य-भ्रूभङ्गतरलक्षणा: ॥

· · ·

हृदयन्तीव गात्राणि रुद्राणां तत्रिवासिनाम् । तत्र रञ्जतम् । पीने कण्ठे समाश्रिते समाश्रयं येषां पयोधराणां, तैः । लास्यं सुकुमारं नृत्तं, विलासा लीला:, हास्यादिभिराढ्या: भ्रूभङ्गतरलक्षणाश्रिति विशेषणसमासः ॥

· · ·

[ Sutra ५६४ ]

किंच

· · ·

[ Sutra ५६३ ]

वित्रस्तमृगनेत्रास्तु भर्तुरुत्सङ्गमागता: । ईदृशक्व अवगूह्न च सर्वाङ्गे- रापीय वदनेसुखम् ॥ ५६४ ॥

· · ·

[ Sutra ५६५ ]

कीडन्ति रुद्रभवने रुद्रकन्या: सरुद्रकाः । किंचात्र रुद्राशैवंविधाकारा ज्ञानयोगवलोक्तटाः ॥ ५६५ ॥

· · ·

[ Sutra ५६६ ]

एते च मुकुटैः कुण्डलैश्चित्रैर्महारत्नसमुज्ज्वलैः । केयूरकटकैडोरे: पुष्पवस्त्रविभूषणैः ॥ ५६६ ॥

· · ·

[ Sutra ५६७ ]

महाकाया महोरस्का- त्रिनेत्राः शूलपाणयः ॥५६७॥

· · ·

[ Sutra 565 ]

चन्द्रायुतप्रतीकाशः कर्पूरक्षोदघूसरः । सुविशदनुताः सर्वे सुप्रसन्ना वरप्रदाः ॥ ५६५ ॥ हरलब्धवरास्त्रास्ते दशवाहिन्दुमौलयः । तेषां च न तत्र मृत्युर् जरा न शोकोदस्ति वियोगः ॥ ५६६ ॥ अतश्रैते कीडन्ति साधं कन्याभिः न तद्योगप्रदकरमक्षये पुनः संस्रन्तीयाह संसारभयवर्जिताः । केवलमेते अधिकारक्षये रुद्रा रुद्रकन्यासमावृत्ता ॥ ५७० ॥ श्रीकण्ठस्येच्छया सर्वे शिवं यान्ति तनुक्षये ।

· · ·

[ Sutra ५७१ ]

गत्वा भूयो न जायन्ते कल्पकोटिशतैरपि ॥

· · ·

[ Sutra ५७२ ]

एवंविधैरसंख्यातैर्विमानरथगामिभि: । महावृषगजारूढै: सिंहवाजिसुवाहनै: ॥

· · ·

[ Sutra ५७३ ]

तन्मध्ये सर्वतोभद्रं सिंहद्वारै: सुतोरणै: ॥

· · ·

[ Sutra ५७४ ]

नन्दीश्वरमहाकालद्वारपालगणैर्वृतम् ॥

· · ·

[ Sutra ३४५ ]

विकिणीजालमुखरैः पताकाध्वजसंकुलैः ।

· · ·

[ Sutra ३४६ ]

वितानच्छत्रपण्डैश्व मुक्ताहारप्रलम्बितैः । घण्टाचामरशोभाढ्यं दर्पणैश्रोपशोभितम् ।

· · ·

[ Sutra ३४७ ]

कलशोहारन्यासतैश्व रत्नपल्लवसंयुतैः । रचितैश्चित्रशाखञ्जे रत्नचूर्णसमुद्वलैः ।

· · ·

[ Sutra ३४८ ]

स्वस्तिकैः पत्रवह्याढ्यै- श्वित्रितं सुवनाजिरम् । शतासिंहासनाकीर्णं वेदिकारत्नभूषितम् ।

· · ·

[ Sutra ३४९ ]

गोपुराट्टालरथकै- र्वీథीभिश्च भ्रमात्रकैः । सर्वरत्नविचित्राढ्यै- र्दारवद्धैः सुशोभनम् ।

· · ·

[ Sutra ५७९ ]

निर्गमैः सुगवाकैश्व विटङ्कैः स्फटिकप्रभैः । स्तम्भैः सोपानवद्दैश्व वज्रवैडूर्यसप्रभैः । पूर्णचन्द्रनिभाकारै- रण्डैः शिखरमण्डितैः । मुक्ताफलप्रभाभिश्च भूमिभिश्च सहस्रशः ।

· · ·

[ Sutra ५८१ ]

नाट्यशालैः सुशोभाढ्य- नर्त्तगीतवाकुलैः ॥ मण्डपै रत्नचित्राढ्यैः सभामण्डलनिर्मैः । आसीनै रुद्रवृन्दैश्व रुद्रकन्याकदम्बकैः ॥

· · ·

[ Sutra ५८३ ]

मतवारङ्ककै रम्यै- श्चन्द्रशालासुशोभनैः । धूपितं धूपवर्तीभि: कुड्युमोदकसेचितम् ॥

· · ·

[ Sutra ५८४ ]

चित्रमपैस्तु संछन्नं पुष्पप्रकरसंकुलम् । तूष्णींबध्जजयध्वान-काहलाकूजितेन च ॥ ५८४ ॥

· · ·

[ Sutra ५८५ ]

वंशवीणामृदङ्गैश्व गोमुखैर्मुखवादनैः । pणवैस्तालवाद्यैश्व शङ्खभेरीरवेण च ॥ ५८५ ॥

· · ·

[ Sutra ५८६ ]

डिण्डिमानादिशब्देन मुरजस्फालनेन च । करस्फोटमहाशब्दैः सिंहनादप्रकुजितैः ॥ ५८६ ॥

· · ·

[ Sutra ५८७ ]

गर्जिद्रिगर्जवृन्दैश्व मेघस्तनितनि:स्वनैः । वेदानां स्तोत्रशब्देन सामवेदरवेण च ॥ ५८७ ॥ हुङ्काराहारहासैश्व गीयझांकारयोजितैः ।

· · ·

[ Sutra १५८ ]

वृषनिन्दितशब्देन गजवाजिरवेण च । काञ्चीनूपुरशब्देन नदतीव महत्पुरम् ।

· · ·

रिषिकृतं यच्चित्रं तेनाल्या: । तथा सभास्थानेपु यानि रञ्चूर्णरचितानि मण्डलानि तैरिंभरा ये मण्डलपात्रैरुक्तम् । तूयं द्विखण्डं ताद्रौद्रं वायम् । काहलास्तु त्रिखण्डा: । गोमुखा तद्वरी । पणवोऽन्तस्त्रिवलयझांकारीणी ढक्का । तालवाध्यं वाध्यशब्द: । दुन्दुभि: कांस्यशब्द: । फनत्कारीणी ढक्का भेरी । गर्जनं सर्वप्राणबलो-

· · ·

स्थो नाद: । भक्तिवैवश्येनोचरन्नान्तर: शब्दो हुडुंकार: । वृषस्य परमेश्वरवाहनाभिमानप्रहर्षो-

· · ·

त्थितो नादो निन्दितशब्दस्तन । काञ्चनोपरि श-

· · ·

ब्दो नृत्यद्रुद्रकन्यासंबन्धी । एवमीहृशै: शब्दै: पुरमेव साक्षान्नदतीति ज्ञायते ॥

· · ·

[ Sutra ५८९ ]

तदित्थं सर्वसंपत्करं श्रीमच्छछङ्करस्य तु मन्दिरम् । तन्निवासिनामिल्यर्थात् ॥ ५८९ ॥

· · ·

अत्रासौ भगवानुद्रो ब्रह्माविष्णुन्द्रपूजित: ।

· · ·

[ Sutra 590 ]

गड्ड़या स्थापितो नित्यं दिव्यवस्त्राम्वरच्छदः । पृथिव्या गन्धलिस्स्राड: श्रिया पुष्पैः सुपूजितः । समस्तसरप्रमुखयैश्वरसरस्वत्या च संसुतः ॥

· · ·

[ Sutra 592 ]

किंचास्य सर्वादित्याश्र दीपका: ॥ ५९२ ॥

· · ·

[ Sutra 593 ]

तस्मिष्ठाने कपिल: कर्कटश्चैव विमर्द: कड्कटस्तथा ॥ ५९३ ॥

· · ·

[ Sutra 594 ]

अष्टौ ते हरय: प्रोक्ता- स्त्रिनेत्रा भूरिविक्रम: ॥ ५९४ ॥

· · ·

[ Sutra 595 ]

एताहशै: शक्तिरुपधरैरमन्त्रै- र्योगेश्वर्यसमन्वितै: ॥ ५९५ ॥

· · ·

आसं विग्रुतं तैस्तु महोत्साहैर्बलोक्तैः ।

· · ·

[ Sutra ५९६ ]

तत्र भद्रासने रुद्रः स्थितश्वेतार्धशेखरः । सर्वलक्षणसंपूर्णः सर्वाभरणभूषितः ॥ त्र्यक्षो दशभुजो देवो जटामुकुटमण्डितः ॥

· · ·

[ Sutra ५९७ ]

पीनवक्षःस्थलोरुश्श पीनस्कन्धो महाभुजः । बद्धपद्मासनासीनः कर्पूरक्षोदधूसरः ॥

· · ·

[ Sutra ५९९ ]

वरदाभयपाणिश्च सर्वायुधधरस्तथा । मंत्रप्रस्तरस्त्वत्र वरदाभयौ पाणिभ्यां । सर्वायुधानि पूर्वोक्तानि खड्गखेटकादीनि ॥ किंच शतपत्रादिहृतेश्चैव हस्तपादौ सुकोमलौः ॥

· · ·

[ Sutra ६०० ]

चन्द्रबिम्बनखाभाभि- रुन्मीलिभिरलंकृतैः । सुशिष्टजानुगुल्फेश पादेश्चैव समुन्नतैः ॥ पूजितैर्गणरुद्रैश्च ब्रह्माविष्णुन्द्रवन्दितैः ।

· · ·

शतपत्रपद्माचिहितहस्तपादस्वादिना दिव्य- लक्षणत्वमुक्तं । पादैरिति जातो बहुवचनम्, प्राकाम्यतो वा ‘यो विश्वतस्पात्’ इति स्तिल्या बहुचरणतोडपि अस्य । इत्थंमूर्तलक्षणं एता- स्ततীয়ा ॥

· · ·

[ Sutra 601 ]

किñच चामरव्यजनोल्क्षेपै रुद्रैर्भिः समन्ततः ॥ ६०१ ॥ वीजितस्तु सदा श्रीमां- श्चन्द्रकोटिसमप्रभः ।

· · ·

[ Sutra 602 ]

ज्ञानामृतसुधासात्मा योगैश्वर्यप्रदायकः ॥ ६०२ ॥ ध्यातो वै योगिभर्नित्यं प्रसन्नवदनेक्षणः ।

· · ·

[ Sutra 603 ]

प्रहसन्स इवाभाति निर्मलज्ञानरशिमभिः ॥ ६०३ ॥ अज्ञानतिमिरं हत्वा दर्शयेत्परमं वपुः । सर्वसौख्यप्रदाता च रुद्रमातृगणावृतः ॥ ६०४ ॥

· · ·

[ Sutra 604 ]

ध्यातः सन् परस्वरूपानुप्रवेशात् ज्ञानर- शिमभिः प्रहसन्निवाभाति । अतःक्ञाज्ञानं हत्वा परं स्वरूपं दर्शयत्येव ॥ ६०४ ॥

· · ·

[ Sutra ६०५ ]

किंच । तस्योत्सङ्गगता देवी तत्काञ्चनसुप्रभा । पूजिता योगिनीग्रन्दै: साधकै: सुरकिन्नरै: ॥ सर्वलक्षणसंपूर्णा सर्वाभरणभूषिता । योगसिद्धिप्रदा नित्यं मोक्षाभ्युदयदायिका ॥ देवस्याभिमुखी नित्य- सुमा तु ललितेक्षणा ।

· · ·

[ Sutra ६०७ ]

परावेशशक्तितद्न्तावेतदपरं रूपं श्रितवा ब्रह्माण्डान्त:सृष्टिसंहारौ कुर्वात इत्याह शक्तिश्शिवापररूपेण शक्तिमांश्व हरस्थथा ॥ ब्रह्माण्डे सृष्टिसंहारौ करोति च शिवेच्छया । चकारात्र तुल्ययोगे । तथेत्यपररूपेण ॥

· · ·

चकारः स्थितिविलयानुग्रहान् समुच्चिनोति । शिवोक्तः परमः ॥ किंचिद्धं दीक्षाज्ञानविहीना ये लिङ्गाराधनतत्पराः ॥ ६०८ ॥

· · ·

ते प्रयान्ति हरस्थानं सर्वेश्वर्यसुखावहम् । अनेनापि ऋमेणास्यानुग्राहकत्वमिस्यर्थः ॥ जरा मरणनिर्मुक्ता व्याधिशोकविवर्जिताः ॥ ६०९ ॥

· · ·

ते च नाधो यान्ति पुनर्देवि संसारे दुुःखसागरे । किंतु शिवं यान्ति तत्स्थोध्द्धं श्रीकण्ठेन समीक्षिताः ॥ ६१० ॥

· · ·

[ Sutra ६१० ]

स्थानादयं महिमा-यत्तत्प्राप्ता नाधो यान्ति, अपितु श्रीकण्ठनाथेन सम्यगनुप्रहदक्ष्येक्षिता मुध्यन्ते अन्यथा तु अध्वाध्वोर्मध्ये करण भोगाय स्वज्यन्ते

· · ·

[ Sutra ६११ ]

रुद्रलोक: समाख्यात-सतश्रोर्ध्वमुमे श्रृणु । उत्तरोत्तररद्या च भुवनं भुवनं स्थितम् । वृद्धिं प्रमाणविभवाभ्यां । सा चाग्ने वक्ष्यते

· · ·

[ Sutra ६१२ ]

संप्रति तु ब्रह्माण्डस्याप्यधोभागे रुद्रलोकस्य चोर्ध्वतः । दृणडपाणे: पुरं ज्रेयं नानारुद्रगणावृतम् । दृणडपाणिस्तु भगव-न्योगैश्वर्यबलान्वितः

· · ·

[ Sutra १६१३ ]

दण्डः पाणितलेनैव धृतो येन शिवेच्छया।

· · ·

[ Sutra १६१३ ]

वितरणोति च ब्रह्माण्डे मोक्षमार्गं सुदुर्भिदम्।

· · ·

[ Sutra १६१४ ]

विधिनाराधितश्शिव अनुध्यानाच्छिवेच्छया।

· · ·

पेणाराधितः सन् ब्रह्माण्डे मोक्षमार्गं सुदुर्भिदं योगिभिर्महता प्रयत्नेन भेतुं श्क्यं वितृणोति विगतावणरं करोति ब्रह्माण्डकपर्द्रिकाविभेदनयुक्त्या प्रयुणिकरोति, न तु ऋणद्धि। अथ च परचैतन्यस्फारात्मा भगवान् रुद्रः स्वशक्तिगतसुस्पष्टीकृतप्राणदण्डप्रयोगेण शरी-

· · ·

रगहृदप्रदेशाश्रितस्वात्मार्यतिरूपहद्रुन्थ्यारथये ब्रह्माण्डे मोक्षमार्ग करोति ‘हृदये यः स्थितो ग्रन्थिरधऊर्ध्वनियामकः’ इत्याद्यात्मक्यातिग्रन्थिप्रशमनेन मध्यमाग्गतशक्तिमू-

· · ·

६१८ श्लो॰ ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोच्योतालोकटीकोपेतम् । ३५५

· · ·

...........शैवी मुखमिहोच्यते ।"( वि० मै० २,० )

· · ·

इत्याम्नायोक्तस्थियां शिवताप्राप्तिहेतुं स्फुटयतीत्यान्तरोडर्थः, नतु बह्वविचार्या ब्रह्म-प्डव्यासिरिति व्याख्याततुरम् । एवं हि जला-व्यावरणयासिर्देहाश्रया न भवेत्

· · ·

'नाड्याधारस्तु नादो वै भित्त्वा सर्वमिदं जगत् । अधःशक्त्या विनिर्गत्य यावद्ब्रह्माण्डमूर्ध्वतः ॥ नाड्या ब्रह्माविले लीनस्तव्यक्तध्वनिरक्षरः । नदते सर्वभूतेषु शिवशक्त्या त्वधिष्ठितः ॥'

· · ·

( स्व० १०|१२|३३ )

· · ·

इत्यादिध भावनस्थो मेदव्यासिहनन्या निवे-षयः स्वातृ यतु

· · ·

'सौपुमेद्धन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम् ।' (श्ल० ८)

· · ·

इति श्रीस्पन्दे श्रीगुरुभिरनिबद्धं, तद्रुह्यबिलाधि-ष्टातृवक्ष्यमाणपञ्चब्रह्मोपलक्षितो यः शक्त्यण्ड-पयन्तोऽध्वा, तदभिप्रायेण स्थितमित्येतद्रा-न्यान्ति न मुण्डान्ता ब्रह्माण्डव्यासिवर्योच्ययेति

· · ·

यथाव्याख्यातमेव भद्रन् ॥ ३१८ ॥ एवं दण्डपाण्यन्ते रुद्रलोके मूर्तिद्वयेनाव-स्थितो विश्वाधिपतित्वात् मूर्तींशमध्ये पशु-पतिर्यः, स रुद्राधिष्ठाता । ये तु अन्ये शर्वो-

· · ·

दयः सत्र मृतीश्वरास्ते भूरादिसत्यान्तेषु सत्वसु लोकेश्वराधिपतय इत्यादिशाति समलोकेपु ये रुद्रा अधिपतयः॥ तान् कथयामि समासतः।

· · ·

[ Sutra ६१७ झो०] श्रीक्षेमराजाचार्यंकृतोऽलोपालव्याख्याटीकोत्तम् । ३५७ ]

पृथग्भुवनदीक्षायां 'सत्त शोष्याः, तदूर्ध्वे का तर्हि स्थितिरित्याह बह्मलोके स्थितो ब्रह्मा विष्णुर्वै वैष्णवे पुरे ॥ ६१६ ॥ ब्रह्मलोको यः प्राग्वत् ब्रह्मासमित्युक्तः ॥ तथैतदुपरि रुद्रलोके स्थितो रुद्रः - सर्वेषां नायकः स्मृतः ॥

· · ·

[ Sutra ६१७ ]

दीपसुद्रभूलो कांन्तं शर्वः, भूरिवःस्वमेहःसु रुद्रभीमभवा:, जनस्तपःसत्येषु त्रिपुषः, महादेवो विष्णुलोके, रुद्रलोकेऽधिपश्रेष्ठानः शोध्य इति सकल्पनयाभिहितवान्, तदुपेक्ष्यमेव ॥ तत्संकलयितुमाह कालाग्रेदण्डपाण्यन्त-मष्टानवतिकोटयः ॥ योजनानां वरारोहे त्वद्वायमुपवर्णितः । कटाहस्तु अधश्शोध्वं ब्रह्माण्डस्य वरानने ॥

· · ·

[ Sutra ६१८ ]

कोटियोजनमानेन घनाकारेण संस्थितः । पञ्चाशत्कोटयश्रोद्धं भूपृष्ठात्तु वरानने ॥

· · ·

[ Sutra ६२० ]

पञ्चाशच्च अधो इयत्ता योजनानां समन्ततः । एवं कोटिशतं झेयं पार्थिवं तत्त्वमुच्यते ॥

· · ·

[ Sutra २५९ ]

अधःकटाहाद्यथा भूपृष्ठान्तं पञ्चाशत्, तथा दर्शितम्। भूपृष्ठात्तु ध्रुवान्तं पञ्चदश लक्षणानि, तदूर्ध्वं महालोक: पञ्चाशीतिलक्षणं कोटिद्वय च, जनोलोक: कोट्यष्टकं, तपोलोक: कोटयो द्वादश, सत्यलोक: षोडश, ब्रह्मभुवनं कोटि:, विष्णुलोक: कोटिद्वयं, रुद्रलोक: कोटय: सप्त, ऊर्ध्वकटाह: कोटिरियूर्ध्वमपि पञ्चाशत्कोटय: पार्थिवं तत्त्वमिति तत् यत्: स्थूल आभोग:, नतु तत्त्वयेसूक्ष्ममहाशा तद्यात्परर्द्धिगतत्वात्। तैस्मुच्यते इति दीक्षाधारणादौ ज्ञातव्यमाचार्यसाधकादिभिरि-

· · ·

[ Sutra ६२० ]

त्यभिधीयते भगवतेर्यर्थ: ॥

· · ·

तदेतत्

· · ·

[ Sutra ६२९ ]

इतरुद्रावधि ज्रेयं सौवर्ण परिवर्तुलम् । वज्रसाराधिकंसारं दुर्मेध्यं त्रिदशैरपि ॥

· · ·

[ Sutra ६२१ ]

वज्रसारादधिकं सारं यस्य ॥

· · ·

एतच्च मन्त्रनादाख्यप्रयोगेण दीक्ष्यस्य भेद-

· · ·

नीयमित्याह

· · ·

हृद्टारप्रयोगेण

· · ·

भेदयेतु व रानने ।

· · ·

एवं मात्रतेनःस्फारानुप्रवेशेनैव पादाङ्ग्रिगतादनन्तभुवनादारभ्य हृदनतमवस्थितं ब्रह्माण्डं छेद्दिदीर्णं, तद्भागमपि तद्नुष्कं दलितमेव भगवतोऽकं भवति ।

· · ·

[ Sutra ६२२ ]

शतरुद्रावधीनि यदुक्तं, तदिभक्तुमाह शतरुद्रान्तो वक्ष्ये समासेन कृषोदरि ॥ ६२२॥

· · ·

शतरुद्राभिधेथमेषामित्याह

· · ·

दश दश क्रमेणैव दर्शादिक्षु समुच्यत: ।

· · ·

पूर्वादिक्रमयोगेन यतः स्थितास्तत एते शतरुद्रा उच्च्यन्त इति शेष: ॥

· · ·

[ Sutra ६२३ ]

कथयाम्यनुपूर्वशः ॥ ६२३ ॥

· · ·

[ Sutra ६२५ ]

एते च इन्द्रस्य बलमाक्रत्य प्रभुशक्तिसमन्विताः । विचरन्ति महादेवा इन्द्रेण च सुपूजिताः ॥६२५॥

· · ·

[ Sutra ६२६ ]

अग्निरुद्रो हुताशी च पिङ्गुलः खादको हरः । कवलनो दहनो बन्धुभस्मान्तकक्षयान्तकौ ॥ ६२६॥ अग्रेवलं समाक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्विताः । विचरन्ति महादेवा अग्निराजसुपूजिताः ॥६२७॥

· · ·

[ Sutra ६२७ ]

अग्निराजः आश्रेयादिकृपतिः । एवमन्यत् ६२७

· · ·

[ Sutra ६२८ ]

याम्यो मृत्युहरो धाता विधाता कर्तृसंज्ञकः । संयोक्ता च वियोक्ता च धर्मो धर्मपतिस्तथा ॥ ६२८ ॥

· · ·

[ Sutra ६२९ ]

यमस्य बलमाक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्विताः । विचरन्ति महादेवा यमराजसुपूजिताः ॥६२९॥

· · ·

[ Sutra ८६८ ]

नैर्ऋतो मारुतो हन्ता कुरदृष्टिर्भयानकः ।

· · ·

[ Sutra ८६९ ]

ऊर्ध्वकेसो विरुपाक्षो धूमलोहितदंष्ट्रकौ ॥ नैर्ऋतं बलमाक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्वितः ।

· · ·

[ Sutra ८७० ]

विचरन्ति महादेवा नैर्ऋतेन्द्रोपसर्जितः ॥ बलो ह्यतिबलश्र्चैव पाशहस्तो महाबलः ।

· · ·

[ Sutra ८७१ ]

श्वेतोऽथ जयभद्रश्च दीर्घबाहुर्ज्ज्वलान्तकः ॥ मेघनादी सुनादी च समासात्परि कीर्तिता ।

· · ·

[ Sutra ८७२ ]

वारुणं बलमाक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्वितः ॥

· · ·

[ Sutra २६४ ]

विचरन्ति महादेवा वरुणेन्द्रसुपूजिता: । शीघ्रो लघुर्वायुवेग: सूक्ष्मस्तीक्ष्णो भयानक: ॥१६३४॥ pाशान्तक: पन्नशिख: कपर्दी मेघवाहन: । vायोस्तु बलमाक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्वित: ॥१६३५॥ विचरन्ति महादेवा वायुराजसुपूजिता: । nिदीशो रूपवान्धन्य: सौम्यदेहो जटाधर: ॥१६३६॥ लक्ष्मी रत्नधर: कामी प्रसादक्ष प्रभासक: । sोमस्य बलमाक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्वित: ॥१६३७॥

· · ·

[ Sutra २६८ ]

विचरन्ति महादेवाः सोमराजसुपूजिताः । विद्याधिपतयो देवज्ञाः ज्ञानदृग्वेदपारगाः ॥

· · ·

[ Sutra २६९ ]

शर्वः सुरेशो ज्येष्ठश्व भूतपालो बलिः प्रियः । ईशानानुमता देवश्रेष्ठन्ते सुरपूजिताः ॥

· · ·

[ Sutra २७० ]

विचरन्ति महादेवाः ईशशक्त्या त्वधिष्ठिताः । वृषो वृषधरोदनन्तः क्रोधनो मारुताहयः ॥

· · ·

[ Sutra २७१ ]

ग्रसनो डम्बरेशौ च फणीन्द्रौ वज्रदंष्ट्रकः । विष्णोस्तु बलमातक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्विताः ॥

· · ·

विचरन्ति महादेवा अनन्तेन सुपूजिता: ।

· · ·

ईशानो दिक्पतिरनुमतो दिक्पतिस्वेनाभिमतो येषाम् । सुरे: सर्वे: पूजिता: सर्वसिद्धिप्रदत्वात् । विष्णोरित्यधोदिग्गतस्य । अनन्तेनैति सर्वाधोदिगधिष्ठात्रा ॥

· · ·

[ Sutra ॥६४२॥ ]

ऊर्ध्वदिशि तु दंभर्तृभर्गणाध्यक्ष-रयक्षश्र त्रिदशेश्वर: ॥

· · ·

संवाहश्र विवाहश्र नलो लिप्सुसुिलोचन: ।

· · ·

[ Sutra ॥६४३॥ ]

ब्रह्माणो बलमातक्रम्य प्रभुशक्तिसमन्विता: ॥

· · ·

विचरन्ति महादेवा ब्रह्माणैव सुपूजिता: ।

· · ·

एषां सर्वेषां मध्यात्

· · ·

[ Sutra ६४४ ]

एकैकस्य सहस्रं तु परिवारोऽभिधीयते।

· · ·

[ Sutra ६४५ ]

असंख्याता: सहस्राणि ये च ऊर्ध्वादिदिगगता: ॥६४५॥ स्वच्छन्दा विश्वगा देवा: कल्पमन्वन्तरेष्वपि ।

· · ·

[ Sutra २६८ ]

पूर्वोदीदशादिग्रुद्राः स्थिता दश दशैव तु ॥६४६॥

· · ·

[ Sutra ६५० ]

शतरुद्रैर्वृतो देवी तिष्ठयमितविक्रमैः ॥ ६५० ॥

· · ·

[ Sutra १६५१ ]

महावीर्यबलोपेत-स्तिष्ठत्न महाबलः । परिविष्टो मरीचिभि-स्तत्र तिष्ठति वीर्यवान् । विद्याधरो नाम रुद्र ऐशान्यां वै प्रतिष्ठितः ॥

· · ·

[ Sutra १६५२ ]

शतरुद्रैर्वृतः सोऽपि परिविष्ट इवोदराट् । महावीर्यबलोपेत-स्तिष्ठतेऽनन्तविक्रमः ॥ परिविष्टो मरीचिभिः परितः । अधः कालाग्निरुद्रोऽन्यः

· · ·

[ Sutra १६५३ ]

स्थितस्वत्र द्वितीयकः । समावृत्तो रुद्रशतैः स्थितैस्वत्र वरानने ॥

· · ·

[ Sutra १६५३ ]

द्वितीयक इत्यन्तस्यात् कालाग्नेरन्यः ६५३

· · ·

शतैः समावृत्तो रुद्रो मयूखैरिव भास्करः ।

· · ·

उपरिष्टात् रुद्र इत्येतदाक्षरयाक्षर्यात् ।

· · ·

तदित्थं वीरभद्रो ऽत्रो रुद्र-

· · ·

रूपर्ण्डस्य संस्थितः ॥ ६५८ ॥

· · ·

[ Sutra ६५८ ]

एकादशो महाकायै रुद्रक्रोधसमुद्रवैः ।

· · ·

वृत इत्येतैः श्वेतादिभिरेव पूर्वादिदिग्गतशतरुद्राणिष्ठात्भिः । एवं मध्यवर्ती वीरभद्र एकादशः । एतैश्वरुन्दावणस्य भगवतो दृश्य संसारवित्त्रासाकारणः क्रोधादुद्भूतैः । क्रोधसमुद्रव इति पाठो वीरभद्रैकविषयः । यतश्वेतैः श्वेतादयो वीरभद्रस्य परिवारभूतास्तन्त्र एव श्रीपूर्वशास्त्रे

· · ·

'अनन्तः पञ्चमस्तेषां कपालीशस्थपरो । अभिरुद्रो यमश्रैव नैऋृतो बल एव च ॥ श्रीशो निधीश्वरश्चैव सर्वविद्याधिपोडपरः । शंखुश्र

· · ·

……… (मा०वि०८/४७)३

· · ·

इति प्रतिदिग्गतरुद्रशकमध्यगमेकैकं रुद्रमुखत्वा वीरभद्रेश विधूमज्वलनप्रभ एकादश उत्तः, श्वेतादयस्तु तत्पारिवारत्वात् प्राधान्येन गणिता: ॥

· · ·

[ Sutra ६५९ ]

एवं तत्र महात्मान एकैकं तु शतेन च ॥ ६५९ ॥ दशैते वेष्टिता देवी शतरुद्रैश्शूयते ।

· · ·

एते श्वेतादयो दश शतरुद्रपरिवृत्ताः अपि एकैकै शतेन परिवृत्ताः इति यदुक्तं, तत्संक्षेपार्थेन विस्तरतस्तु एषामपरिसंख्येयः

· · ·

[ Sutra ६६१ ]

अतश्वैते सर्वे आवृत्याण्डं स्थिता होते मध्य यहन्मधुव्रताः । कदम्बकुसुमं यथा- त्केसरैः परिवारितम् ॥६६१॥ परिवारितं तथा ह्याण्डं रुद्रैरमितविक्रमैः । मधुव्रता मधुकरा इव

· · ·

[ Sutra ६६२ ]

तथा ग्रहैः सतोरणाढ्यालै- नानारत्नविचित्रितैः ॥६६२॥ जाम्बूनदमयैश्वित्रैः समन्तात्समलंकृतम् ।

· · ·

[ Sutra ५६३ ]

दिव्यनारीभिराकीर्णं सर्वकामसमन्वितम् । ब्रह्माण्डमेतदाल्यातं पाशजालावतारितम् ।

· · ·

[ Sutra ६६४ ]

जन्मव्याधिजरामृत्यु-महोदधिपरिप्लुतम् । गुणत्रयमलच्छन्नं नानाजातिसमाकुलम् ।

· · ·

[ Sutra ६६५ ]

पशुज्ञानपरिक्रान्तं गतित्रयसमाकुलम् ॥

· · ·

अत्र च

· · ·

[ Sutra ६६६ ]

परापरविभागं तु नैव जानन्ति मोहिताः ॥६६६॥ भेदात्सकं पदमपरं, अद्वैतं तु परमिति न जानन्ति मायया व्यामूढीकृतस्वात्; अतो भेदद्वपद एव सुरनरतिर्यकपदानि परापरतया प्राप्याणि मन्यन्ते ।

· · ·

अतश्व हेमाण्डं तु पुरा सृष्टं क्षयातम् भुवनाकृति ।

· · ·

[ Sutra १६६७ ]

ईशामायासमाविष्टस्यात्मवर्गस्य भूतये ॥ १६६७ ॥

· · ·

अहंकारः

· · ·

तदूर्ध्वे तु बुद्धिस्तु शतधा स्थिता ।

· · ·

[ Sutra ६६९ ]

ततोऽपि ऊर्ध्वं सहस्रधा ज्जेयं प्रधानं वरवर्णिनि ।

· · ·

[ Sutra ६६९ ]

गुणतत्त्वेन सह प्रकृतितत्त्वस्य तत् परिमाणमित्थः ।

· · ·

तदुपरि पौरुषं दशसाहस्रं

· · ·

ततोऽपि नियतिलक्षधा स्मृता ।

· · ·

[ Sutra ६७० ]

तदूर्ध्वे दश लक्षाणि कला यावन्तु सुव्रते ।

· · ·

तदेवंविधात् कलातस्वमानादपि माया तु कोटिधा

· · ·

[ Sutra २७८ ]

सा च ठ्याप्य स्थिता सर्व चराचरम् ।

· · ·

तदेवंविधान्मायापरिमाणात् दशकोटिषुणा विद्या

· · ·

सापि ध्याख्यातहच्छा उध्र्वाधःकोटिनवकपरिमाणा मध्यस्याकलामानाकोटिगुणितात्

· · ·

[ Sutra ६७२ ]

मायां व्याप्तं व्यवस्थितात् ६७२॥

· · ·

शतकोटिगुणेनैव व्याप्तासावीश्वरेण तु

· · ·

ततोऽपि तदव्यैव स्थितं

· · ·

सादाख्यं कोटिसाहसं

· · ·

[ Sutra ६७२ ]

विन्दुनादं तदूद्र्वतः॥ ६७२॥

· · ·

[ Sutra २८० ]

• अतोडप्यपर्वे योजनानां तु बृन्दं वै शक्तिर्योऽप्य व्यवस्थितता । बृन्दं शतकोटिसहस्राणि । शक्तिरिति शक्तिस्वम् ॥