1. Svetasvatara Upanishad Commentaries Shankarananda Narayana Vigyana Bhagavata Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 17 1927

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्कः ७

कृष्णयजुर्वेदोक्तश्वेताश्वतरोपनिषच्छङ्करभाष्योपेता।

तथा

शङ्करानन्दकृता श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका।

नारायणकृता श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका।

विज्ञानभगवकृतं श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणम्।

एतत्पुस्तकचतुष्टयमानन्दाश्रमप्रसादनतः संशोधितम्।

तथा

विनायक गणेश आपटे

इत्पयेन

पुण्यारण्यवास्तव्य

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयाससहेऽपि मुद्रितं

प्रकाशितम्।

तृतीये॑यमझ्ङनाद्विच्छः।

शाॢलवाहनशकाब्दाॢ १८४५

खिस्ताब्दाॢ १९२३

( अस्य सर्वेड्घिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताॢ। )

मूल्यमाणकचतुष्टयापिकं रुपकद्वयम् ( रु॰ २-८ ) ।

आनन्दाश्रममुद्रणालयस्थग्रन्थानां सूचीपत्रम् ।

ग्रन्थनाम ।

१ गणेशाथर्वशीर्षम्-समाष्यम् ।

....

२ रुद्राध्यायः-सायणाचार्यभास्करप्रणीतभाष्यश्र्यां संविलितः ।

....

३ पुरुषसूक्तम्-सायणभाध्योपेतम् ।

....

४ योगरत्नाकरः-वैद्यकशास्त्रीयग्रन्थोऽद्वितीय पुरातनः ।

....

५ ईशावास्योपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता ।

....

६ केनोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता ।

....

७ कठकोपनिषत्-टीकाद्वयसहितशांकरभाष्योपेता ।

....

८ प्रश्नोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता ।

....

९ मुण्डकोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता ।

....

१० माण्डूक्योपनिषत्-सटीकशांकरम्, श्यगौडपादीयकारिकाद्युपेता ।

....

११ ऐतरेयोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता ।

....

१२ तैत्तिरीयोपनिषत्-सटीकशांकरमाष्याद्योपेता ।

....

१३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवृत्तिकम्-सुरेश्वराचार्यकृत सटीकम् ।

....

१४ छान्दोग्योपनिषत्-सटीकशांकरभाष्योपेता

....

१५ बृहदारण्यकोपनिषत्-सटीकशांकरमाष्योपेता ।

....

१६ बृहदारण्यकोपनिषद् भाष्यवर्तिकम्-भागत्र्यात्मकम् ।

....

१७ श्वेताश्वरोपनिषत्-भाष्यदीपिकाद्युपेता ।

....

१८ सौरपुराणम्-श्रीमद्‌देवदर्शनप्रणीतम् । उपपुराणम् ।

....

१९ रसरत्नसमुच्चयः-श्रीमद्‌भामटाचार्यविरचितः । वैद्यकग्रन्थः ।

....

२० जीवन्‌मुक्तिविवेकः-विद्यारण्यविरचितः सटीकः ।

....

२१ ब्रह्मसूत्राणि-सटीकशांकरभाष्योपेतानि भागत्र्यात्मकानि ।

....

२२ श्रीमच्छंकरदिग्विजयः-विद्यारण्यकृतः, टीकाटिप्पणीसहितः ।

....

२३ वैयासकन्यायमालाविस्तरः-भारततीर्थमुनिप्रणीतः ।

....

२४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः-श्रीमाधवप्रणीतः ।

....

२५ सूत्रसाहित्य:-माधवकृतटीकोपेता । भागत्र्यात्मको ।

....

२६ इष्टोपदेशः-पल्कण्ठमुनिविराचितः ।

....

२७ वृन्दमाधवः-श्रीमद्‌वुन्‍दप्रणीतः सटीकः । वैद्यकग्रन्थः ।

....

२८ ब्रह्मपुराणम्--श्रीमद्रूषा सविराचितम् । प्रथमं महापुराणम् ।

२९ उपनिषदां समुच्चयः--श्रीनारायणशङ्करानन्दकृतदीपिकासहितः

३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनियोपनिषत्--माधव्योपेता ।

३१ बृहदारण्यकोपनिषद्विवृताशङ्करा--श्रीनित्यानन्दमुनिविराचिता

३२ ऐतरेयब्राह्मणम्--सायणभाष्यसमेतम् मागधशातकम् ।

३३ धन्वन्तरीयनिघण्टुः--श्रीधन्वन्तरिविराचितः वैद्यकप्रकाशः ।

३४ श्रीमद्भगवद्गीता--शाङ्करभाष्योपेता ।

३४ श्रीमद्भगवद्गीता--सटीकशाङ्करभाष्योपेता ।

३५ संगीतरत्नाकरः--शार्ङ्गदेवकृतः सटीको द्विमागः । गानशास्त्रम् ।

३६ तैत्तिरीयारण्यकम्--सायणभाष्यसमेत मागद्र्यात्मकः ।

३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम्--सायणभाष्यसमेतं भगवद्र्यात्मकम्

३८ ऐतरेयारण्यकम्--सायणभाष्यसहितम् ।

३९ संस्काररत्नमाला--गोपीनाथभट्टविराचिता भागवद्र्यात्मिका ।

४० संध्याभाष्यसमुच्चयः--खण्डराजश्रीकृष्णपण्डितद्विरमितः ।

४१ आग्रिपुराणम्--महर्षिव्यासप्रणीतम् । महापुराणम् ।

४२ तैत्तिरीयसंहिता--सुरभाष्यसपेता । भागवकात्मिका ।

४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिका--महेशजीकृतकृता सटीका ।

४४ श्रीमद्भगवद्गीता--पैशाच भाष्यसमेता ।

४५ श्रीमद्भगवद्गीता--मधुसूदनश्रीधररुतटीकोपेता ।

४६ याज्ञवल्क्यस्मृति--अपरार्ककृतटीकामहिता भागवद्र्यात्मिका ।

४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि--भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि ।

४८ स्मृतीनां समुच्चयः--आञ्जनेयःप्रभृतिस्मृतिशतात्मकः ।

४९ वायुपुराणम्--महर्षिव्यासप्रणीतम् । महापुराणम् ।

५० रवीन्द्रवद्दीपिका--श्रीनिवासदासकृता । प्रकाश श्रीकोपेता

५१ सर्वदर्शनसंग्रहः--माधवाचार्यप्रणीतः ।

५२ श्रीमद्भगवद्गीता--नीलकण्ठकृतटटीकोपेता ।

५३ श्रान्तसूत्रम्--सत्याषाढी विराचित भागवदेशात्मकम् ।

५४ मत्स्यपुराणम्--श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणितम् । महापुराणम् ।

५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः--आठवलेत्सुप्रभविष्णुभक्तः ।

ग्रन्थनाम ।

मूल्यम् ।

५६ नित्यषोडशिकार्णवः--मास्कररामोक्तटीकासहितः । .... .... ३ २

५७ आचारपुषणम्--हिरण्यकेशिरहानीयमो कोपाह्यद्यम्भककृतम् । .... .... ४ ६

५८ आचारेन्तुः--मटिश्युपाहिम्बकविरचितः । .... .... ८ ०

५९ श्राद्धमञ्जरी--कलकराजहलवापभट्टविरिचता । .... .... २ ९

६० यतिधर्मसंग्रहः--विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । .... .... १ १२

६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्--हरदत्तकृतटीकासमेतम् । .... .... २ ८

६२ ईश्केनकठमश्रुमण्डमाण्डूक्यननन्दवल्ली भृगुपनिषद्--सटीका: । २ <

६३ छान्दोग्योपनिषत्--रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । .... ३ १२

६४ वृहदारण्यकोपनिषत्--रघुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । .... २ ८

६५ शाङ्खायनब्राह्मणम्--ऋग्वेदानुर्गतवाश्कल राजीयम् । .... .... १ ४

६६ काव्यप्रकाशः--उद्योतयुक्तप्रदीपसहितः । .... .... ६ ८

६७ ब्रह्मसूत्राणि--दीपिकासमेतानि .... .... ४ <

६८ वृहद्रहस्यसंदिहा--न. रदपभवारान्तर्गत । .... .... १ १२

६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्--ईश्वरप्रोक्तम् । तन्त्राशाखग्रन्थः । .... .... १ ८

७० स्मृत्यर्थसारः--श्रीवराचार्यविरचितः । .... .... १ १०

७१ वृहद्योगतरङ्गिणी--त्रिमलभट्टतिरिचिता भागद्रयोपेता । .... १० १६

७२ परिभाषेन्दुशेखरः--नैयायिकैः कृतगदाधरटीकायुतः । .... २ ८

७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः--श्रीमच्छङ्कराचार्यविराचिता । .... १ <

७४ द्वारायणग्रंथसूत्रवृत्ति:--हरद्रसक्न्दप्रणीता । .... .... १ ८

७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यरत्नमाला--सुव्रह्मण्यविराचिता । .... .... ४ ८

७६ ईश्केनकटोपनिषद्--दिगम्बरानुचर कृतप्रश्यासमेतः । .... १ ६

७७ वेदान्तसूत्रसुबोधिनी:--ब्रह्मानन्दसरस्वतीविराचिता । .... २ १४

७८ त्रिस्थलीसेतुः--नारायणभट्टविरचितः । .... .... .... १० १४

७९ छान्दोग्योपनिषद्--मिताक्षराढव्याख्यासमेता । .... .... २ <

८० वाक्यवृत्ति:--श्रीमच्छङ्कराचार्य्यकृत सटीका । .... .... ० १८

८१ आश्वलायनश्रोतसूत्रभाष्य--नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । .... .... ८ ९

८२ ब्रह्मसूत्रवृत्ति:--हरिदीक्षितविराचिता । .... .... २ ९

८३ संसेषपारिकम्--व्याख्यासहित भागद्रयोपेतम् । .... .... ९ ३

८४ अद्वैतामोद:--शम्भकरोपाहिवासुदेवशास्त्रिप्रणीत; । .... .... ३ ०

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावालीः।

ग्रन्थाङ्कः १७

कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिष-च्छङ्करभाष्योपेता।

तथा

शङ्करानन्दकृता श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका। नारायणकृत श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका। विज्ञानभगवत्कृत श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपवर्णनम्।

एतत्पुस्तकचतुष्टयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्।

तच्च

विनायक गणेश आपटे

इत्यनेन

पुन्यास्वाद्यपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैः मुद्रयित्वा

प्रकाशितम्।

तृतीयेयमडूनावृत्तिः।

शालिवाहनशकाब्दः १८४५

खिस्ताब्दः १९२३

(अस्य सर्वेडाधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः।)

मूल्यमानकचतुष्टयाधिकं रुपकद्वयम् (रू० २-८)।

श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यस्तावः ।

शोभो चित्रवर्णा ह्ययं श्वेताश्वतरोपनिषदभयस्तजन्मनः पराणुप्रद्वार्ये स्थिततत्त्वज्ञानां “ ब्रह्मवादिनो वदन्तीतियुपक्रमस्य— यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ ”

इत्थन्ता पदद्यायी श्वेताश्वतरोपनिषदत्तराणि: सुप्रसिद्धा विराजते । अस्याश्व व्याख्यार्यभूता ग्रन्थाः पुण्यपत्तन आनन्दाश्रमुद्रणालये तदाधिपतिना ग्राहकेषु परमकृपाहृतया विद्वद्विद्रः: संशोध्याड्डयसाक्षरैरुद्रयित्वा प्रकाशिताः ।

ते च—

कृप्णययर्जुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यम् । श्वेताश्वरोपनिषद्दीपिका शंकरानन्दकृता । श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारायणविरचिता । श्वेताश्वतरोपनिषद्दीवरणं विज्ञानभगवत्कृतम् ।

अस्या उपनिषदो भाष्यं मुक्त्वैतरदग्रन्थत्रयमुपरिशिष्टादिकं तत्तत्त्वज्ञानेतृभिर्- रचितामिति निर्विवादं भाष्यं तु केन कृतमिति न ज्ञायते । यस्योपनिषद्भाष्यपु- स्तकान्ते ‘कराचार्यविरचितमिति’ युपलभ्यते तथाड्येतन्न तत्त्वकृतमिति निश्चित्यते ।

कृतोऽयं निश्चय इति । चेच्छ्रीमद्विद्यारण्यमुनिप्रणीतशङ्करदिग्विजये पञ्चमसर्गे श्रीम- च्छङ्कराचार्यकृतोपनिषद्भाष्यादिनामनिर्देशसमये श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यनामनिर्देशात् ।

तद्यथा—

“ करतलकलिताह्यात्मतत्त्वं क्षपितदुरन्तचिरन्तनधर्मोहम् । उपचितमुदितोत्तमैर्गुणौघैरुपनिषदामयमुज्जहार भाष्यम् ” ॥ ६१ ॥

अत्र धनपतिसूरिकृतडिपिडिमारव्याखीकायामुपनिषदामित्येतत्पदव्याख्यान ईश- दिवृद्वारण्यान्तानां दशानामेवोपनिषदां संग्रहः कृतः । यादी श्वेताश्वतरोपनिष- द्भाष्ये श्रीमच्छङ्कराचार्यैरेव प्रणीतं स्यांतर्हि डिण्डिमक्वारेणास्या उपनिष- दोऽप्युल्लेखः कृतो भवेत् ।

ततश्च—

“ ततः महाभारतसारभूता: स व्याकरोंद्रागवतीश गीता: । सनत्सुजातीयमसत्युद्रं ततः नृसिंहस्य च तापनीयम् ” ॥ ६२ ॥

एतच्च्छ्लोकादिलतादिभाध्य्यानन्तरं नृसिंहपूर्वतपनोपनिषद्भाष्यमाचार्यकृतमिति ज्ञायते! तथाच केनमुण्डकप्रश्नादिसिंहपूर्वेतपन्युपनिषत्स्वाचार्यकृतभाष्याणां विद्यारत्नवादाचार्यकृतभाष्यस्थबहुवाक्यैरनारायणविरचिततच्छदुपनिषद्दोपिकासु हरिमान्तवाच तासां दोपिकानामन्तिमश्लोकेषु च--" नारायणेन रचिता शंकरोक्तयुपजीविना" इत्यर्थे विच्चते। तथैवाडनन्दाश्रमे कासुचिदंशायुपनिषत्सु नारायणविरचिता दीपिका विद्यते। एतासामाचार्यकृतभाष्याभावादेव तदन्तिमश्लोकेषु--" नारायणेन रचिता शुतिमात्रोपजीविना"

एताहगेवार्थं पदं नारायणेन व्यलोक्षि। तदृश्च्छताश्वतरापनिषद्दोपिकायामध्यन्तमक्षरके नारायणेन " श्रुतिमात्रोजीवन " इत्यर्थे निवेशितमेतद्विपकायां च भाष्यस्थैकमपि वाक्यं नैव हृदयते। अननेनापि हेतुद्रयेनैव द्वैतस्याऽनैकृतत्वमवसायते। किंच नारायणविरचितशताश्वतरापनिषद्दोपिकायां षष्ठाध्याये--" यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवा:। तदा देवमविज्ञाय दु:खस्यान्तो भवিষ्यति।।"

इति विशातितमभाष्योल्लयानान्ते--अयंर्थ आचार्यसंमतः। चर्मवदाकाशचर्मनसंभवद्विदुपो मोक्षासंभवश्वेत्योरिति सर्वधर्मान्परित्यज्योतिश्लोके शांकरगीताताध्य उक्तत्वात्-इति विच्चते।

अर्था उपनिषद आचार्यकृतं भाष्यं यथोपालभ्यते तदोक्तं शांकरगीताभाष्य उक्तत्वादित्ययं हेतुरसंगतः स्यात्। अपि चैतद्भाष्य आचार्यैरपेतद्विधार्थस्यैवोक्तत्वादित्यस्यैव हेतोर्वैकल्यं शक्यत्वात्।

अन्यच्च श्रीमच्छंकराचार्यप्रणीतदेशोपनिषद्भाष्येषु शारीरादिभाष्येषु च यथा पदलालित्यर्थंगाम्भीर्यसरलताप्रसन्नताम्रोझल्वविच्छृङजनमनोमोदकत्वादि-गुणा अनुभूयन्ते न तदैतद्भाष्ये।

एवं चेदं श्वेताश्वतरापनिषद्भाष्यं केनापि विदुपा कृतवा तदन्त आचार्यतत्कृतमिति तन्नाम लेखोतीयरसंप्रधार्यात इति मधीयभिरालोकनीयम्। एवं यत्सूचनैनैव यथायथमालोचितं स आनन्दाश्रमाधिपति: सततमेवमेव प्रोत्साहनेनारमाकं ज्ञानोत्साहिं कुर्व्वंशिरजीवी भवेदित्याशासते।

आनन्दाश्रमस्था: शास्त्रिण:।

श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यादीनामादर्शपुस्तकानि येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाख्य प्रदर्श्यन्ते ।

(क.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषत्सभाष्या कलिकातामुद्रिता रा. रा. महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् ।

(ख.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषत्सभाष्या उज्जयिनीनिवासिनां वे. शा. सं. सोरटीबुवा इत्येतेषाम् ।

(ग.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषत् ।

(घ.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां वे. शा. सं. थत्ते इत्युपाध्यायानां नारायणशास्त्रिणाम् ।

(ड.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिः पट्टोोदरानिवासिनां रा. रा. पटवर्धनोपाध्यायानां कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

(क.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका शंकरानन्दकृता समूला दाक्षिणापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थ डाक्टर इत्युपपदधारिभण्डारकरोपाहे रामकृष्ण गोपाल इत्येतैर्दैच्ता ।

(ख.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका शंकरानन्दकृता समूला वैकुण्ठवासिनां वे. शा. सम्पन्नानां रामानुजीयानां राघवाचार्यनाम् ।

(क.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविराचिता समूला वे. शा. रा. पुण्यपत्तननिवासिनां साठे इत्युपाध्यायानां दामोदरशास्त्रिणाम् । लेखनकालः शाके १७२३ ।

(ख.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविराचिता इन्दूरपुरनिवासिनां रा. रा. किवेसाहेब इत्येतेषाम् ।

(ग.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविरचिता दक्षिणापथवार्तविद्यालय यग्रन्थसंग्रहालयस्थ डाक्टर इत्युपपदधारिभण्डारकरोपाहे रामकृष्ण गोपाल इत्येतैर्दैच्ता ।

(घ.) इति संज्ञिता—श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका नारायणविराचिता समूला उज्जयिनीनिवासिनां वे. शा. सं. सोरटीबुवा इत्येतेषाम् ।

(क.) इति संज्ञितम्—श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं मोहमयीनीवासिनं वे. शा. सं. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

• अस्याः स्वामिनो नाम न ज्ञायते ।

(ख.) इति संज्ञितम्--श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं पुण्यपत्तननिवासिनां पटवर्धनोपाह्वानां श्री. रा. रा. गोविन्दरावजी इत्येतेषाम्।

(ग.) इति संज्ञितम्--श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं समूलं वडग्रामनिवासिनां कैलासवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. मार्तण्डदीक्षितानाम्।

(घ.) इति संज्ञितम्--श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्कृतं समूलं वटोदर निवासिनां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमा-शंकर इत्येतेषाम्।

ॐ तस्सद्ब्रह्मणे नमः॥

अथ ऋष्णयर्जुर्वेदीयश्वेताश्वरोपनिषच्छांकरभाष्योपेता ।

श्वेताश्वरोपनिषद् इदं विवरणमल्पग्रन्थं ब्रह्मजिज्ञासूनां सुखावबोधायास्स-रभ्यते । चित्सदानन्दाद्वितीयब्रह्मस्वरूपोद्योत्मा स्वाध्यायाय स्वविषययाड्-विद्यया स्वानुभवगम्यया साभासया प्रतिबद्धस्वाभाविकाशोपपुरुषार्थः प्राप्याशे-

षानर्थोडविद्यापरिकल्पितेरव साधनैरिष्टप्राप्तिः चापुरुषार्थ पुरुषार्थ मन्यममानो मोक्षार्थमलबभमानो पकादिमिरिव रागादिभिरितस्ततः समाकृष्यमाणः सुरन-रतीरङ्गादिमेदभेदितनानाश्रोनिष्ठु संचरनेकनापि सुकृतकर्मणा ब्राझणाद्यधि-कारितरिं पात्रं ईश्वरार्थकल्पनादिगुणतदङ्गतदेकदेशतद्विदेकदेशनिष्ठादेशरामात्यप्त-हामुत्रार्थभोगविराग-उपेत्याडाचार्याचार्यद्वारेण वेदान्तश्रवणादिनाडं ब्रह्मा-स्मीति ब्रह्मात्मत्ववगम्य नित्यतज्ञानतत्कार्यो वीतरागो भवति । आविद्या-निवृत्तिलक्षणस्य मोक्षस्य विद्यान्तर्गतायुञ्जयते च तदर्थोपनिषदारम्भः तथा तद्ज्ञानादमृतत्वम् । तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । न चेदिहवेदीन्महती विनष्टिः; य एतदिद्विद्यमृतास्ते भवन्ति । किमिच्छन्छनकस्य कामाय शरीरमनुसञ्चरेत् । तेन विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन । तरति शोकमात्मवित्॥ निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते । एतच्यो वेद निहितं गुहा-याम् । सोऽविद्याग्रन्थिं विकर्तीत हृदयं च विद्धते हृद्यग्रन्थिंषिच्छन्ते सर्वे-

संशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ।

यथा नद्नः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥

स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । स यो ह वै तदच्छायमश-रीरमलोहितं शुद्धमक्षरं वेदयते यस्तु सोऽमृतः । स सर्वमैवति तं वेद्र पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्यु: परिश्वथा: । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादमृतता भवन्ति । अपहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके डयये प्रतितिष्ठति । तन्मया अमृता वै बभूवु: । तदात्मतत्त्वं समीक्ष्य देही एक: कृतार्थों भवते वीतरागः । य

एतद् द्विदुरमृतास्ते भवन्ति । ईशं तं ज्ञात्वाड्मृता भवन्ति । तदेवोपयन्ति । निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति । तमेवं ज्ञात्वा मृत्युमुपाश्रियन्ति । ये पूर्वे देवाऋषयश्व तं विदुः । तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ।

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् । सर्वे ज्ञानप्रवनेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ।

ज्ञानाैः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽथवा । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत । तत्‍तो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । सर्वेषामापि चैषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् ।

तद्धृदयग्रंथिभिद्यन्ते सर्वसङ्‍देहा भिद्यन्ते च । प्रापञ्चिकृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा । एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।

सम्यग्‍दर्शनसंपन्नः कर्मभिर्न निवध्यते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते । कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्माल्‍लर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।

ज्ञानं नि:श्रयस प्राप्‍तुं निःश्रेयादर्शनः । तस्माज्ज्ञानेन चुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः । एवं मृत्युञ्जयमानं विदित्वा ज्ञानेन विद्वान्स्तेज अभ्येति नित्यम् । न विच्यते हन्यथातस्मय पन्थास्तं मत्वा कविरास्ते प्रशान्तः ।

क्षेत्रज्ञस्यैवज्ञानाद्‌दृशि: परमा मता । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् । आत्मज्ञः शोकसंतप्‍तां न विभेति कृतश्नः । मृत्योः सकाशान्मरणादथो दण्डाद्‌विन्‍क्रताद्‌व्यात् ।

न जायते न प्रियते न बध्यो न च धातकः । न वध्यो वन्धकाऽरी वा न मुक्तो न च मोक्षदः ।

पुरुषः परमात्मा तु यदतोड्यदसच्च तत् । एवं श्रुतिस्मृतितिहासादिषु ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वावगमाद्युज्यत एवोपनिषदरम्भः । किंचोपनिषत्समारम्भयैव ज्ञानस्यैव परमपुरुषार्थसाधनत्वावगम्यते । तथा हि-उपनिषदित्युपनिषत्पूर्वनिरुक्तिसदृशैर्निरुक्तिगत्या वसाधनोयस्य रूपमाचक्षते । उपनिषच्छब्देन व्याचिख्यासितग्रन्थमतिप्राच्यवस्तुविषया विद्यो- व्यते तादर्थ्यादित्योद्युपनिषत् । ये शुमुक्षवो हृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णाः सन्त उपनिषच्छब्दितविद्यां तत्रिष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषामविद्यादः संसार- बीजस्य विशरणादित्यन्थशास्त्रब्रह्म गमयितृत्वादारम्भजन्मजरामरणोभयपद्रवावस- दयितृस्वादुपनिषत्समारम्भोऽन्यथानुपकतापरं श्रेय इति ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते । नतु भवेदेवमुपनिषदारम्भो यदि विज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं भवेत् । न चै- दास्ति । कर्मणामपि मोक्षसाधनत्वावगमात् । अपाम सोमममृता अभूम । अक्षयं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः । सकृतं भवतीत्यादिना । न त्वेतदास्ति । श्रुतिस्मृतिविरोधाच्च । श्रुतिविरोधस्तावत्-तयथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्येनि चितो लोकः क्षीयते । तमेव विद्वानमृत इह भवति नाम्ना । पन्था विद्यतेऽयनाय । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- त्वमानशुः । पत्वा हते अहहा यज्ञरूपा । अष्टादशोक्तमवरं येधु कर्म । एत- क्षत्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढाः । जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति । नास्त्यकृतः कृतेः ।

कमेणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ अज्ञानमलपूर्णत्वात्पुराणो मलिनः स्मृतः । तत्स्यादे भवेदुक्तिर्नान्यथा कर्मकोटिभिः ॥ प्रजया कर्मणा मुक्तिर्धनेन च सतां न हि । त्यागेनैकेन मुक्तिः स्याद्भावे भ्रमन्त्यहो ॥ कमोंदये कर्मफलानुरागस्थाड्युनत्ति न तरन्ति मृक्युम् । ज्ञानेन विद्वांस्तेज अभ्येति नित्यं न विद्यते हान्यथ तस्य पन्थाः ॥ एवं त्रयीधर्ममनुपपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते । श्रमार्थमाश्रमाश्रापि वर्णानां परमार्थतः ॥ आश्रमेण च वेदश्र यज्ञः सोहियव्रतस्तथा । उग्रैस्तपोभिरिविधैर्दानैरन्नानाविधैरपि ॥ न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम् ॥

ब्रजीयर्ममधर्मार्थे किंपाकफलसन्निभम् ।

नास्ति तात सुखं किंचिदत्र दुःखशताकुले ।

तस्मान्मोक्षाय यततां कथम् अन्यथा न प्रयोक्ष्यते ।

अज्ञानादेव संसारः पुंसः स्मृतः ।

ज्ञानात्तस्यैव निःसृतिः स्यात्प्रकाशात्तमसो यथा ॥

तस्माज्ज्ञानन मुक्तिः स्यात् सदज्ञानस्य परिक्षयात् ।

व्रतानि दानानि तपांसि यज्ञाः सत्यं च तीर्थाश्रमकर्मयोगाः ।

स्वर्गार्थमेव शुभमभ्रुवं च ज्ञाने श्रुवं शान्तिकरणं महार्थम् ।

यदैदैवत्वमासोति तपोभिरग्रैः पदम् ।

दानैर्न विविधान् भोगान् मोक्षश्च ज्ञानमोक्ष्मवाप्तु यात् ॥

धर्मिराज्ज वा व्रजराज्ज वा पापराज्ज वा व्रजेत् ।

दूयं ज्ञानासिना छित्वा विदेहः शान्तिमाप्नुति ॥

त्यज धर्माधर्मौ च उभे सत्यानृतेऽपि त्यज ।

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तत्त्यज ॥

एवं श्रुतिस्मृतिविरोधान्न कर्मसाधनममृतत्वं न्यायविरोधाच्च ।

कर्मसाधनलक्ष्य मोक्षस्य चतुविधक्रियान्तर्भावादनित्यत्वं स्यात् ।

त्यकृतकं तदनित्यमिति कर्मसाध्यस्य नित्यत्वादर्शनात् ।

नित्यश्च मोक्षः सर्ववादिभिरङ्गुपगम्यते ।

तथा च श्रुतिशातुर्मास्यप्रकरणे—'प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मत्यामृतमिति ।

किं च, 'सुकृतमिति सुकृतस्याक्षयत्वमुच्यते ।

सुकृतशब्दश्र्च कर्मणि । नन्वेतद्

कर्मणां देवपितृलोकमहत्त्वेन वृद्धिहेतुत्वमेव ।

तथा च श्रुतिः—'कर्मणा पितृलोकः सर्वे ऽते पुण्यलोका भवन्ति ।

इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।

नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशान्ति ।

एवं कर्मसु निःस्नेहा ये केचिद् पारदृश्वान् ।

विप्रपायोदयं पुरुपो न तु कर्मपयः स्मृतः ॥

एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते 'इति ।

यदा पुनः फलनिरपेक्षमीश्वरार्थं कर्मानुतिष्ठन्ति तदा मोक्षसाधनज्ञानसाधनान्तःकरणशुद्धिसाधनैरस्पर्शन मोक्षसाधनं यथाह भगवान्—

'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥

१ ख. तत्त्वज्ञ । २ ख. 'तत्वस्य न्याय' । ३ ख. ज्ञानासङ्कोव्य । ४ ख. 'दण्डन्तः' ।

कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुवन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये ॥

अनूचानस्ततो यद्वा कर्मेन्यासी ततः परम् । ततः ज्ञानित्वमाप्नोति योगी मुक्तिं ऋणमुक्तिभिः ॥

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यततपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥

अनेकजन्मसंसारचक्रे पापसमुच्चये । नाशौषधे ज्ञाने तपसां योगिन्द्राभिमर्दिनी मति ॥

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । सन्न्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥

जन्मान्तरसहस्रेषु तपोज्ञानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते ॥

तथा च मोक्षे क्रमं श्रुत्वभावं कर्मभिश्र तच्च्छुद्धिं दर्शयति श्रीविष्णुधर्मे--

पापकर्माशयो हिात्र महामुक्तिविरोधकृत् । तस्यैव नाशने यत्नः कार्यः संसारभीरुणैः ॥

सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः । शरीरैर्दश माकेतैः शाखोक्तैस्तच्छमो भवेत् ॥

देवताश्रुतिसत्क्षान्त्याश्रवणैः पुण्यदर्शनैः । गुरुशुश्रूषणैस्तप्त्वा पापनुदः प्रजायते ॥

यत्कवल्योऽपि शुद्धचेताः तत्साधनं च दर्शयति--

कर्तव्यत्वादृशुद्धिस्तु मिक्षुरूपेण विशेषतः । ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तत्वात्स्वस्तत्त्वमीकरणाय च ॥

मलिनो हि यथा डडर्शो रुपालोकस्य न क्षमः । तथाडविदिप्करण आत्मज्ञानस्य न क्षमः ॥

आचार्योभासनं वेदशास्त्रार्थस्य विवेकिता । सत्कर्मणामुपस्थानं सद्गिरः शुभा ॥

स्थैयालोकहिताभ्यासः सर्वभूतहिते रतिः । त्यागः परिग्रहाणां च जीर्णकाषायधारणम् ॥

विषयेन्द्रियसंरोधस्तद्वालस्य विवर्जनम् । शरीरपरिसङ्ख्यानां पृथक्त्वेऽघदर्शनम् ॥

नीराजस्तमसा सच्वशुद्धिर्निस्पृहता शमः । एतैरुपायैः संगुद्यसच्वयोगयमृतिं भजेत् ॥

निराक्

यततो वेदाः पुराणानि विद्यानिपदसुतथा । श्रुतयः स्मृतयः शास्यानि यज्ञान्त्यकर्माणि कतिचित् ॥

फिर भी

वेदानुवचनं यज्ञो ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातन्य्यमात्मनो ज्ञानहेतवः ॥

तथाचाडर्थवणे विशुद्धचपेक्ष्मात्मज्ञानं दर्शयति— जनमान्तरसहस्रेषु यदा क्षीणास्तु क्रियाविषः । तदा परथैन्ति योगेन संसारोच्छेदवतं महत् ॥

यस्मिन्निवृदधे विरजे च चित्ते य आत्मवत्पइन्ति यतयः क्षीणदोषाः । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाड़नाशकेनोति

वृहदारण्यकेऽपि विशिष्टहेतुत्वं यज्ञादीनां दर्शयति । ननु विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । तपो विद्या च विप्रष्य नैःश्रेयसकरं परमित्यादिना कर्मणामप्यमृतत्वप्राप्तिसहितत्वमवगम्यते एव तदपेक्षितशुद्धिद्वारेण न च साक्षात् ।

तथाहि--विद्यां चाविद्यां च तपो विद्या च त्रिषय नैःश्रेयसकरं परमित्यादिना ज्ञानकर्मणोः नैःश्रेयसकरं परमित्यादिना ज्ञानकर्मणोः श्रेयसहेतुत्वमभिधाय कथमयौस्तदेतत्वमित्याह—कार्ष्णायां तपसा क्लमशं हन्ति विद्ययाडमृतमश्नुते । अविद्यया मृत्यूं तीतर्षो विद्ययाडमृतमश्नुते इति क्रियाया अमृतप्रासिहेतुत्वं प्रदशिर्तम् ।

यत्र तु शुद्धचायवान्तरकार्यनुपदेशस्तत्रापि शाखान्तरोपसंहारन्यायेनोपसंहारः कर्तव्यः । ननु कुर्वतेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समा इति यावज्जीवकर्मोउष्ठाननियमे सति कथं विद्याया मोक्षसाधनत्वम् ।

उच्यते--कर्मण्यधृतत्स्पायं नियमो नानाधृतत्स्यानियोजयस्य ब्रह्मवादिनः ।

तथाच विदुषः कर्मानधिकारं दर्शयति श्रुति:—नेतद्विद्रानुपिणा विधेयो न ऋध्यते विधान शब्दचारः । एतद् रप वै तत्पूर्व विद्वांसोऽपिस्मिहोत्रं न जुहवांचकिरे ॥

एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति एतद् रप वै तदिदांस आहुरुदयः कावषेयः किंर्थो वयमह्येषामहे किंर्थो वयमेषां स्यामह इति ॥

यथाऽऽत्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन। न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥

तथाचास्मिन् भगवाने परमेश्वरो लिङ्गगे कालकूटोपाख्यानेन ज्ञानेनैतद् चिन्त्यस्य तस्यसङ्कस्य देहिनः। कर्तव्यं नास्ति विमेन्द्रा अस्ति चेतस्त्वविन्द च इह लोके परे चैव कर्तव्यं नास्ति तस्य वै। जीवनमुक्तो यतस्तु स्याद्विद्वित्परमार्थतः॥

ज्ञानाभ्यासरतस्तु स नित्यं विरक्तोऽर्थवित्स्वयम्। कर्तव्याभावमुक्त्वच्य ज्ञानमेवाधिगच्छति॥

वर्णाश्रमाभिमानी यस्त्यकतवा ज्ञानं द्विजोत्तमः। अन्यत्र रमते मूढः सोज्ञानी नात्र संशयः॥ क्रोधो भय तथा लोभो मोहो भेदो मदस्तमः। धर्माधर्मौ च तेषां हि तद्रहाच तनुग्रहः॥

शरीरे सति वै हेतुः सोजविद्यां सन्त्यजेत्कतत्। अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितसत्यैव च योगिनः॥

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च नैश्यतः। तत्क्षयाच्छरीरेण न पुनः संप्रयुज्यते॥ स एव मुक्तः संसाराद्दुःखसंसारवर्जितः। तथा शिवधर्मोक्ते—झ नामृतस्य (तेन) तृष्णस्य कृत्रिमस्य योगिनः॥

नैवास्ति किञ्चित्कर्तव्यमस्ति चेत् तत्त्ववित्ततः। लोकेनापि कर्तव्यं किञ्चिदस्य न विद्यते॥

इदं हि सं चिह्नुक्तः स्याद्‌संपूर्णः समदर्शनः॥ तस्माद्द्विषः कर्तव्याभावाद्विद्यावद्विषय एव च कुर्वीतविति च नाथं कर्तव्यस्य किंतु विद्यामाहात्म्यं दर्शयितुं यथाकामं कर्म- कुवंतेति च नाथं कर्तव्यस्य।

कुर्वीतयापि चिदुपि न कर्मलेपे भवति विद्यासामर्थ्यादिति। तथा हि—ईशावास्यमिदं सर्वमित्यादि मुज्झीथा इति विदुषः सर्वकर्मत्यागेनैव- त्मपालनमुक्तिस्वार्ग योड्ये ब्रह्मादि त्यागकर्तव्यतयोक्तिरप्युक्तेति मतत्वा चोकत: सन्नेदो विदुपस्त्यागकर्तव्यतामपि नैवकवान।

कुर्वीत चेह लोके विद्यमानं ९ क. 'तो यस्तु सर्वतस्वार्थ' । १२ क भेदेक्षणं तमः । १३ क. देहौ। १४ क. येन क॥ ४ ख. नाडीद्ध ।

पुण्यपापादिकं कर्म यावज्जीवं जिजीविषेत् । न पुण्यादिवन्धभयात्पुण्यादिकं त्यक्त्वा तुष्णीमवतिष्ठेत । एवं तावत्कर्माणि कुर्वत्यपि विदुपि त्वयीतो यावज्जी-

वानुष्ठानादन्यथाभावः स्वरूपात्मच्युति: पुण्यादिनिमित्तसंसारान्वयो नास्ति । अथवेतः कर्मानुष्ठानोत्तरकालभाव्यनन्यथाभावः संसारान्वयो नास्ति । यस्मा-

स्वयि विन्यस्तं न कर्म लिप्यते । तथा च श्रुतिः—न लिप्यते कर्मणा पापकेन । एवंविधि पापं कर्म न श्रिष्यते नैन्नं कृताकुते तपत: । एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते

ज्ञानाभिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽथवा ॥ ज्ञानिनः सर्वकर्माणि जीयेन्ते नात्र संशयः । कीडन्नपि न लिप्येत पापैरन्नाविधेरपि ॥

शिवधर्मोत्तरेऽपि—तस्माज्ज्ञानासिना तूर्णमशेषं कर्मबन्धनम् । छित्वा शुद्धश्रात्मनि तिष्ठन्ति ॥

यथा वह्नौ हुतं द्रव्‌यं शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् । तथा शुभागुभं कर्म ज्ञानाग्निदग्धे हत क्षणात् ॥

पवपत्रं यथा तौल्यैः स्वस्थैरपि न लिप्यते । शब्दादिविषयाम्बोधिस्थद्रज्ञानी न लिप्यते ॥

यदुन्त्रवेलोपेतः क्रीडन्सपि न दृश्यते । ऋीडन्नपि न लिप्येत तद्ददिन्द्रियपणैः ॥

मन्त्राधिविधिर्यद्र्जीयते भक्षितं विषम् । तद्वदेवापि पापानि जयन्ते ज्ञानिनः क्षणात् ॥

तथा च सूत्रकारः—पुरुषार्थोडतः शब्दादिति बादरायण इति ज्ञानस्यैव परमपुरुषार्थहेतुत्वमभिधाय शेषत्वात्पुरुषार्थवाद इत्यादिना कर्मोपेक्षितकर्तृमतिपादकत्वेन विद्याया: कर्मशेषत्वमाशङ्क्याधिकोपदेशात् बादरायणस्येत्यादिना कर्तृत्वादिसंसारधर्महितापहतपाप्मादिरूपत्रझोपदेशात्तज्ज्ञानपूर्विकां तु कर्म-

धिकरासिद्धिं त्वाशानस्य कर्माधिकारहेतोः क्रियाकारकफललक्षणस्य समस्तस्य प्रपञ्चस्याविद्याकृतत्वस्य विद्यासामर्थ्यादस्वरूपोपरमदर्शनात्कर्माधिकारोच्छित्सर्जनाद्विनि कार्यत्वाच्च परस्परविलक्षणः समुच्चयोऽङ्गाङ्गिभावो वा नास्तीतिप्रतिपादित एवंश्रुत्यनुधनपक्षात् विध्यादरीङ्ननाघाश्रमकर्माणि विद्याया: स्वार्थसिद्धौ नापेक्षितव्यानिति पूर्वोक्तस्याधिकारस्य फलमुपसंहृत्यन्तमेवानपेक्ष्यां प्रासाद्यां सर्वापेक्षा च यज्ञादिशु-

१ घ. हृ० नि०शे० । २ क. 'हादौतः । २ ख. नीरे: । । ४ क. 'पद्यश्र' ।

तेरश्ववदिति नात्यन्तमनपेक्षा । उत्पन्ना हि विद्या फलसिद्धिं प्रति न किंचिद्-

न्यदपेक्षते । उत्पत्तिं प्रति अपेक्षते एव । विविधिपन्ति यज्ञेनेति श्रुतेरिति विविधि-

दिशासाधनत्वेन कर्मणामुपयोगं दर्शितवान् । तथा च नाविशेषात्स्तुतयेड्नु-

मात्रिंगविषयसूत्रदर्शन कुवलयाश्ववत्महिष्यादिविद्यादुपपत्तवन् विद्यारिस्थातत्वं चोथिद्दूय दर्शितवान् । अतः उक्तेन प्रकारेण ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वायुक्तः परोपनिष-

दारम्भः । ननु वन्ध्यरय मिथ्याव्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वेन ज्ञानाद्मृतत्वं स्यात् । न त्वेतदस्ति । प्रतिपत्तृत्वाद्भावाद्यभावायुज्मादिस्वरूपत इहैवमनो विलक्षणत्वे

साहश्याद्भावादध्यासासंभवाच । उच्यते—न तावत्प्रतिपत्त्वेन सत्यत्वं वस्तुं शक्यते । प्रतिपत्तेः सुत्यत्वमिथ्यात्वयोः समानत्वात् । नापि वाधाभावा-

त्सत्यत्वम् । विधिमुखेन कारणमुखेन च वाधसंभवात् । तथाहि श्रुतिः प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं मायाकारण्यत्च च दर्शयति नतु तद्वितीयत्वामस्ति । एकत्वम् । नाम्नि दैतम् । कुत्रा विदिते वेद्यां नामनि । एकमेवाद्वितीयम् । वाचारम्भण

विकारो नामधेयम् । एकमेव सनेह नानार्द्रति किंचन । एकधैवाग्निर्दुश्च्यवम् । मायां तु प्रकृति विद्यात् । मायया सृजते विश्वमेतत् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते

इत्यादिभिरविक्कयैः । अजोडपि सन्नव्ययात्मा भूतानामेश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवन्त्यात्ममायया । अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ॥

तथा च ब्राह्मे पुराणे— धर्माधर्मौ जन्ममृत्यू सुखदुःखेपु कल्पना । वर्णाश्रमातथा वारः स्वर्गो नरक एव च ॥

पुरुषस्य न सन्त्येतत् परमार्थस्य कुतोऽचतन् । दृश्यते च जगदूपमस्त्यं सत्यवन्मृषा ॥

तोयवन्मृगतृष्णा तु यथा ममररीचिका । रौष्यवत्कीटसं भूतं कीटिरेव च ॥ सर्पेन्द्रजालखण्डश्व निशायां वेश्मददृश्यः । एक एवेन्दुद्रै वियोक्र तिमिराहतचक्षुषः ॥

आकाशस्य घनीभावो नीलत्वं स्तिग्धता तथा । एकश्व सूर्यों वहुधा जलाभारेषु दृश्यते ॥

आभाति परमात्माडपि सर्वोपाधिषु संस्थिः । द्वैतभान्तरविचार्य चिकलपो न च तत्था ॥ परत्र बन्धकारः स्यात्तेषामात्माभिमानिनाम् ।

आत्मभावनया ध्यान्त्या देहं भावयतः सदा ॥

अप्रजैरादिमध्यान्तैर्भमभूतैस्तिभिः सदै।

जाग्रत्स्वप्नसुपुपैस्तु छादितं त्रिश्वतेजसम् ।

स्वमायया स्वमात्मानं मोहयेद्दैततृपया ।

मायया स्वमात्मानं लभते च स्वयं हरिम् ।

व्योम्नि वज्रानलड्ढवालाकलापो विधाकृतिः ।

आभाति विष्णोः सृष्टिश्च स्वभावो ह्यतिविस्तरः ।

शान्ते मनसि शान्तश्व घोरे मूढे च तादृशः ।

ईश्वरो हृयते नित्यं सर्वत्र न तु तच्वतः ।

लोहमृत्तिप्डडेहेभ्यां च विकारो न च विद्यते ।

चराचरारणां भूतानां द्वैतता न च सत्यतः ।

सवंगे तु निराधारे चैतन्यात्मनि संस्थितः ।

अविद्या दृशुगा शक्ति करोष्यात्मापि हि ध्रुवम् ।

सर्पस्य रज्जुता नास्ति नास्ति रज्जो भुजंगता ।

उत्पत्तिनाशयोरनास्ति कारणं जगतोऽपि च ।

लोकानां व्यवहारार्थमविद्येयं विनिर्मिता ।

एषा विमोहिनी युक्ता द्वैताद्वैतस्वरुपिणी ।

अद्वैतं भावयेदह्र सकलं निष्फलं सदा ।

आत्मज्ञः शोकसंतप्तो न विभेति कुतश्चन ।

मृत्योः सकाशान्मरणादथवाडन्यकालाद्यया ।

न जायते न म्रियते न वद्धो न च घातकः ।

न वद्धो बन्धककारी वा न मुक्तो न च मोक्षदः ।

पुरुषः परमात्मा तु यदतोडन्यदसच् तत्त् ।

पुर्वं बुद्ध्वा जगद्वोपं विष्णोर्मायामयै मृषा ।

भोगासङ्गद्वेनेमुक्तस्त्यकतवा सर्वचिकल्पनान् ।

त्यक्तस्तर्विकल्पपक्ष स्वात्मस्थं निश्वलं मनः ।

कृत्वा शान्तो भवेयोगी दग्धेन्धन इवानलः ।

एषा चतुर्विधाभेदभिन्ना माया परा प्रकृतिस्तत्समुत्थौ ।

कामक्रोधौ लोभमोहौ भयं च विषादशोकौ च विकलपजालम् ।

धर्माधर्मौ सुखदुःखे च सृष्टिविनाशपाकौ नरके गतिश्व ।

१ ख. आप्रतैः । २ क. हरिः । ३ ख. ‘ते ध्यानमा संविदा न । ४क. देहं । ५ क. गात्र-

भाजनमेदत: ।

वासः स्वर्गे जातयशशाऽऽश्रमाश्र रागद्वेषौ विविधा व्याधयश्व ॥ कौमारतारुण्यजरावियोगसंयोगभोगानशनव्रतानि । इतीदमीहाग्विदयं निधाय तूष्णींमासीनः सुमतिं विवृद्धिं ॥ तथा च श्रीविष्णुपुरं पटलाध्यायामू--

अनादिसंवन्धवत्वात् स्यादज्ञानमविद्यया । युक्तः पश्यति भेदेन ब्रह्म तंवात्मानि स्थितम् ॥ पश्यत्यात्मानमेव च यावद्दृ परमात्मनः । तावत्संभ्राम्यते जन्तुरमोहितो निजकर्मणा ॥

सक्षीणाशेषकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपद्यति । अभेदेनाडडत्मनः शुद्धं शुद्धत्ववादकस्यो भवेत् ॥ अविद्या च क्रिया: सर्वो विद्या ज्ञानं प्रकट्शते । कर्मेणा जायते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते ॥

अद्वैतं परमार्थों हि द्वैतं तत्रैव उच्चते । पशुरुतिथ्यडडमन्त्र्योऽयं तथैव नृप नोऽरकं ॥ चतुर्विधोऽपि भेदोऽयं मिथ्याज्ञाननिवन्धनः । अहवान्योऽपश्रायाममी छात्र तथाडपरे ॥

अज्ञानमेतदद्वैताश्यमद्वैतं श्रूयतां परम् । मम त्वह्मिति ज्ञानीयुक्तमविकलपवत् ॥ अविकार्येमनाख्येयमद्वैतमनुभूयते । मनोवृत्तिमयं द्वैतमैक्यशैःमं समात्र ॥

मनसो वृत्तयस्तस्मादर्मार्धमनिमित्तजा: । निरोधङ्ग्यास्त्विरोधे द्वैतं नैवोपपद्यते ॥ मनोऽश्रुमिदं सर्वं यत्किंचित्सचराचरम् । मनसो ह्यमनोभावेऽद्वैतभावं तदामुयात् ॥

कर्मेणां भावना येयं सा ब्रह्मपरिपन्थिनी । कर्मभावनया तुल्यं विज्ञानमुपजायते ॥ तदङ्गभावति विज्ञप्तिरादौौश्री खलु भावना । क्षये तस्याः परं ब्रह्म स्वयमेव प्रकाशिते ॥

परातमनो मधुध्येन्त्र विभागोडज्ञानकल्पितः ।

१ क. 'न्ति च विद्धान् । २ ख. तर्स्वात्मन् । ३ ख. तद्वेद । ४ क. 'ध्याल्यस्तथे' । ५ क. नारकः । ६ क. 'मपि भूपते । ७ क. 'णो भा° ।

क्षये तस्याडष्टमपर्योरविभागोऽत एव हि ॥

आत्मा क्षेत्रज्ञसंज्ञो हि संयुक्तः प्रकृतिगुणे: ।

तैरेव विगत: शुद्ध: परमात्मा निगद्यते ॥

तथा न श्रुतिपुराणज्ञोऽपि

परमात्मा त्वमेवैको नान्योडस्ति जगत: पर: ।

परमात्मा त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः परः ।

तत्पैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम् ॥

यदेतदुदाहर्यते मूर्तिमतेsज्ञातमात्मनस्तव ।

यदेतदुदाहर्यते मूर्तिमतेsज्ञातमात्मनस्तव ।

शान्तिज्ञानेऽन परयन्ति जगद्रूपमयोगिन: ।

शान्तिज्ञानेऽन परयन्ति जगद्रूपमयोगिन: ।

ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतद्‌बुद्धया ।

ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतद्‌बुद्धया ।

अर्थस्वरूपं परयन्तो भ्राम्यन्ते मोहसञ्चये ॥

अर्थस्वरूपं परयन्तो भ्राम्यन्ते मोहसञ्चये ॥

ये तु ज्ञानविद: शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ।

ये तु ज्ञानविद: शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ।

ज्ञानात्मकं परयन्ति त्वदूपं परमेश्वरम् ॥

ज्ञानात्मकं परयन्ति त्वदूपं परमेश्वरम् ॥

अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्तत: कारणकार्यजातम् ।

अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्तत: कारणकार्यजातम् ।

ईदृशमप्नो यस्स न तस्य भूयो भवोद्वा द्वन्द्वगदो भवन्ति ॥

ईदृशमप्नो यस्स न तस्य भूयो भवोद्वा द्वन्द्वगदो भवन्ति ॥

ज्ञानस्वरूपमतयन्तं निर्मलं परमार्थतः ।

ज्ञानस्वरूपमतयन्तं निर्मलं परमार्थतः ।

तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥

तदेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् ॥

ज्ञानस्वरूपो भगवान् न्यतोडसावशेषमूर्त्तने तु वस्तुभूतः ।

ज्ञानस्वरूपो भगवान् न्यतोडसावशेषमूर्त्तने तु वस्तुभूतः ।

तत्तो हि शैवाद्विधरादिभेदाज्जानीदृश विज्ञानविजृम्भितानि ।

तत्तो हि शैवाद्विधरादिभेदाज्जानीदृश विज्ञानविजृम्भितानि ।

वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् ।

वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् ।

रज्ज्वन्यथादृष्टिं याति भ्रमौ न तत्त्वतो न तु तज्जातु हि वस्तु ।

रज्ज्वन्यथादृष्टिं याति भ्रमौ न तत्त्वतो न तु तज्जातु हि वस्तु ।

मही घटत्वं घटत: कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणु: ।

मही घटत्वं घटत: कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणु: ।

जने: स्वकर्मस्थितिमितात्मनिश्वयरालक्ष्यते बूधि किमत्र वस्तु ॥

जने: स्वकर्मस्थितिमितात्मनिश्वयरालक्ष्यते बूधि किमत्र वस्तु ॥

तस्मिन्न विज्ञानमतेदस्ति किंचित्कचित्‌कदाचिद्धदृग् वस्तुजातम् ।

तस्मिन्न विज्ञानमतेदस्ति किंचित्कचित्‌कदाचिद्धदृग् वस्तुजातम् ।

विज्ञानमेकं निजकर्मभेदादविचित्रचिन्तावहुदाश्रुपेतम् ॥

विज्ञानमेकं निजकर्मभेदादविचित्रचिन्तावहुदाश्रुपेतम् ॥

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्घम् ।

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्घम् ।

एकं सदैकं परमं परेश: स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥

एकं सदैकं परमं परेश: स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥

सद्रूप एव भवतो मयोक्तो ज्ञानेन तथा सत्यमसत्यमन्यत् ।

सद्रूप एव भवतो मयोक्तो ज्ञानेन तथा सत्यमसत्यमन्यत् ।

तत् तु यत्सङ्गवधारितं तचापि यत्कथं भवत्यधिकं न ते ॥

तत् तु यत्सङ्गवधारितं तचापि यत्कथं भवत्यधिकं न ते ॥

अविद्यासञ्चितं कर्म तचाशेषेपु जन्तुषु ।

अविद्यासञ्चितं कर्म तचाशेषेपु जन्तुषु ।

आत्मा शुद्धोsक्षर: शान्तो निर्गुण: प्रकृते: पर: ॥

आत्मा शुद्धोsक्षर: शान्तो निर्गुण: प्रकृते: पर: ॥

प्रवृद्चपचयै न रत एकरशाखिलजन्तुषु । यतु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञामुपैति वै ॥ परिणामादिसंभूतां तदूस्तु त्रप तच्च किम् । यच्नन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्त्वमात्र ॥ तदेषोडहमयं चाऽऽन्यो वस्तुमेवमपेक्ष्यते । यदा समस्तदेहेषु पुमान्चेको व्यवस्थितः ॥ तदा हि को भवान्सोडहमित्येतद्भलमभ्नम् । त्वं राजा शिविका चेयं वयञ्च वाहाः पुरःसराः ॥ अयं च भवतो लोको न सदेतच्चयोच्यते । वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् ॥ तथाडऽन्ये च नृपत्वञ्च तत्स्त्त्त्संकल्पनामयम् । अनाशी परमार्थेश्ष प्राज्ञैरशुपगम्यते ॥

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ॥ जन्माद्दुच्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । पैरो ज्ञानमयः सद्द्रिन्माज्जात्यादिभिः पशुः ॥ न योगत्रान्तयुक्तोऽपृथिव् पार्थिव योक्ष्यति । तस्याडऽडत्मपरदेहेषु संयोगो हेक एव यत् ॥ विज्ञानं परमार्थोडसौ द्वैतिनोडथ्यदर्शिनः । एवं लोकगिरिर्विद्धि सकलं जगत् ॥ वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः । निदाघोडस्युपदेशेन तेनाडऽत्र परोडभवत् ॥ सर्वे भूतान्यभेदेन स दर्शय तदाडऽत्मनः । तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमां द्विज ॥ सितनीलादिभेदेन यथैकं हृश्यते नभः । भ्रान्तहष्टिरात्माडऽपि तथैकः सन्पृथक्पृथक् ॥ एकः समरतं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोडन्यत् । सद्दिह स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूप त्यज भेदमोहम् ॥ इतीरितस्तेन स राजवर्यसतत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणार्थबोधस्त्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥

१ ख्. अनाशी । २ ख. परमार्थं च प्रा । ३ क. परज्ञा ।

तथा लैङ्गे—तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् ।

परत्रै र्वतन्त्रे च भिदाभावादिचारतः ॥

एकत्वमपि नास्त्येव तत्र कुतोऽस्त्यदोहो ।

एकं नास्त्यपि शिष्यं च कुतो मृप्टस्मृतिद्वयः ॥

नान्तःश्र्चो वहिष्श्र्चो न चोभयत एव च ।

न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्रज्ञोदयज्ञ एव सः ॥

विदिते नारति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः ।

अज्ञानतिमिरार्त्तानां नात्र कार्यो विचारणा ॥

ज्ञानं च वर्जनं चैव मोक्षो नाप्यात्मनो द्विजः ।

न ह्येपां प्रकृतीर्जीवो विकृतितश्व विकारतः ।

विकारो नैव मायैपा सदसद्व्यक्तिकर्जिता ॥

तथाहि श्रुतिभगवानाह—

असद्वा इद्मग्र आसीत् ।

विश्वमत्रैव प्राविलीयते ।

स मायां मायया बद्धः करोति विविधास्तनूः ॥

न चात्रैवं संसारति न च संसारयेत्परम् ।

न कर्ता नैव भोक्ता च न च प्रकृतिपुरुषौ ॥

न माया नैव च प्राणश्र्चैतन्यं परमार्थतः ।

तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम् ॥

नित्यः सर्वगतो आत्मा कूटस्थो दोषवर्जितः ।

एकः स भिद्यते कृत्स्ना मायया न स्वभावतः ॥

तस्माद्द्वैतमेवाद्वैतमुनयः परमार्थतः ।

ज्ञानस्वरूपमेवाद्वैतं हुर्जगदेतदिचक्षणः ॥

अर्थस्वरूपमज्ञानात्पर्यन्तन्थनये कुहच्रप्यः ।

कूटस्थो निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ॥

हृद्यते ह्यर्थरूपेण पुरैवेऽन्तःस्थरिपुभिः ॥

यदृक् पर्यति चाडडत्मानं केवलं परमार्थतः ॥

मायामात्रमिदं तद्वत् तदा भवति निर्जरतः ।

तस्माद्विज्ञानमेवास्ति न प्रपञ्चो न संसृतिः ॥

एवं श्रुत्यादिना नामादिकारणोपन्यासमुखेन स्वरूपेण च बाधितत्वात्म-

पक्षत्रय मिथ्यात्वमवगम्यते । अर्थाच्चादिलक्षणस्य ब्रह्मणस्तद्विपरीतस्थूला-

१ क. मर्त्यस्थ कू० । २ ख. ॐऋक् तथा सो० । ३ क. प्राणस्थै० ।

कारो मिथ्या भवितुमर्हति । यथैकस्य चन्द्रससस्तद्विपरीतद्वितीयाकारस्तद्वत् । तथा च सूत्रकारो न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हीति स्वरूपत उपाधितश्व विरुद्धरूपद्वयासंभवाच्च विशेषमेव ब्रह्मेत्युपपाद्य न भेदादिति भेदश्रुतिवलात्किमिति सविशेषमपि ब्रह्म नाम्युपगम्यत इत्याशङ्क्य न प्रत्येकमतद्वचनादित्युपाधिभेदस्य श्रुत्यैव वाधितत्वाद्भेदश्रुतिवलात्सविशेषस्य ग्रहणायोगाद्विशेषमेवत्युपपाद्यापि चैवमेक इति भेदनिन्दापूर्वकमभेदमेवैके शाखिनः समामनन्ति--मन्सेवदमाफल्यम् । नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति । य इह नानेव पर्यति । एकधैवानुद्रष्टव्यमिति । भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं भोक्तृत्रिविधब्रह्मेतदिति सर्वभोग्यभोक्तृनियामकलक्षणस्य प्र श्वस्य ब्रह्मैकस्वभावताडभिधीयात इति पुनरपि निर्विशेषपक्षे हढीकृते किमित्येकस्वरूपस्योभयस्वरूपासंभवेदनाकारमेव ब्रह्मावधार्यते न पुनरितरपर्यायमिथ्यारूपवदेव हि तत्त्वान्त्ववादिति रूपाद्याकारादितमेव ब्रह्मावधारयितव्यम् । कस्मात् । तत्त्वज्ञानात् । अस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घम् शब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् । आकारांश्चैव नाम । नामरूपयोर्निर्विहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदेतदहुापूर्वमपरमनन्तरं वाब्रम् । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरित्येतदनुशासनमित्येवमादीनि निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मतत्त्वप्रधानानि । इतराणि कारणब्रह्मविषयाणि न तत्त्वधानानि । तत्त्वधानान्यतत्त्वधानेष्यो वलीयांसि भवन्ति । अतः सतः परश्रुतिप्रतिपन्नतत्त्वान्तविशेषमेव ब्रह्मावगन्तव्यं न पुनः सविशेषमिति निर्विशेषपक्षेऽप्युपपाद्य का तर्हीकारवद्विषयाणां श्रुतीनां गतिरित्याकाङ्क्षायां प्रकरणवशाद्वैषयार्थप्रतिपादित जलाद्युपाधिकतनावस्थान्तवचनं ब्रह्मणोऽप्युपाधि-कृततनावस्थारूपतयैव विमानत्वात्तदाकारवतो ब्रह्मण आकाराविशेषोपदेश उपासनार्थी न विरुध्यते । एवमेवैष्यर्थ नानाकारब्रह्मविषयाणां वाक्य-नामिति भेदश्रुतीनामौपाधिकब्रह्मविषयत्वेनैवैष्यर्थमुक्त्वा पुनरपि निर्विशेषमेव ब्रह्मेति दृढयितुमाह च तन्मात्रमिति । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽडबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव । एवं वा अरेऽयमात्माडनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रधानघन एव । एतिश्रुत्युपन्यासेन विज्ञानघन इत्यत्रिक्तरूपान्तराभावमुपन्यास्य दर्शयति चाथो अपि स्मर्यत इति ।

अब आदेशो नेति नेति । अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । यतो वाचो निवर्तन्ते । अभाष्य मनसा सह । प्रत्यक्ष्तमित-भेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेध्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् । त्रिविध-स्वरूपवैरूप्यं लक्षणं परमात्मन इत्यादिश्रुतिस्मृत्युपन्यासमुखेन प्रत्यस्तमित-

१ क 'वैतरेयशा' । १२ ख. 'शो ह वे' । २ क. ख. वै नामरू' ।

भेदमेव ब्रह्मेत्युपपच्यत एव चोपमा सूर्यादिवदिति । यत एव चैतन्यमात्ररूपो नेति नेत्यात्मको विदिताविदिताभ्यामन्यो वाचामगोचरः प्रत्यस्तमितभेदो विश्वस्वरुपविलक्षणस्वरूप; परमात्माविद्यो।पाधिको भेदः । अत एव वास्योपाधिनिमित्तमुपरमाथिकों विशेपणतयापि नेयं जलसूच्यादिरिवस्त्युपमा दीयते मोक्षशास्त्रेषु ।

आकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथक्पृथक् । तथाडSत्मैको ह्यनेकेश जलादौ रविबिम्बशुमान् ॥

एक एव तु भूतात्मा भूते व्यावस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥

यथा ह्ययं ड्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोडनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रे क्षेत्रेवञ्जोडयमात्मा ॥

इति 'हृष्टान्तबलनोपि निर्विशेषमेव' ब्रह्मेत्युपपच्यामुवददग्रहणादित्यात्मनोऽ-मूर्तत्वेन सर्वगतत्वेन जलसूर्यादिवन्मूर्तसंभिददेशस्थितत्वाभावाद्दृश्यान्तदार्शनितकयोः साधर्म्यं नास्तीयाशङ्कचं तद्विद्याभावकमिति न हि दृश्यन्तदार्शनितकयोर्नितकयोरिवक्षितांसमुक्त्वा सर्वसारूप्यं केनचिदर्शयितुं शक्यते । सर्वसारूप्ये दृश्यन्तदृष्टान्तिकभावोच्छेद एव स्यात् । तद्विद्याभावकत्वमात्र विवक्षितम् । जलशत्सूर्यमणिवचं जलह्रदौ वर्धते जलहासे च हसति जलचलने चलति जलभेदे भिद्यत इत्येवं जलधर्मानुविधायि भवति न तु परमार्थतः सूर्यस्यैष तरतमभावो मास्ति । एवं परमार्थतोडविकृतमेकरूपमपि सद्रह्म देहाद्युपाध्यन्तर्भावाद्र्जत

एवोपाधियग्भानुविधीयते विचिकित्साश्चानुपपत्तिभ्यां हृ्टान्तदाष्टान्तिकयोः सापञ्जस्यमुक्त्वा दर्शनेनैति पुरशक्रो द्विपदः पुरशक्रो चतुष्पदः पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविरात् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरुपो जायते । मायाभि स्त्रजते विश्वभेतत् । एकस्थथा सर्वभूतान्तरात्मा । रूपं रूपं प्रतिरुपो बभूव । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः । एतमेव विदार्हेतया द्वारा प्राप्यत । स एप इह प्रवृष्ट आनखाग्रेभ्यः । तत्रसृष्टा तदेवानुप्रविशति । तदेवानुप्रविश्य स इजायते । तस्मादिदं सृष्टं सृष्टं सृष्टं सृज्यते । एवं धामभिरनुबृद्ध्यौत्पत्तिकाभिरनुबृद्धिभिस्तद्विभूतिमहिमानमित्युच्यते । निःशेषपेहेव ब्रह्म । भेदस्तु जलसूर्यादिद्वौवाधिको मायानिरूपण इत्युपसंहृत्यते । किंच ब्रह्मविदामुनेवादिप्रपञ्चस्य वाधकः । तथा निःशेषप्रपञ्चदर्शनस्य विदयमानलात् । तथाहि तेऽनुभवं दर्शयति । यस्मन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः । विदिते

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ भद्रं कर्णेभिः ॥ सह नाववतु । शान्तिः शान्तिः ॥

हरिः ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्ति । किं कारणं ब्रह्म वेदं नास्तीति । एवं निरूपणमनुशासनम् । यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येत् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत् । यदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञानात्मकमस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगदूपमयोगिनः ॥ ये तु ज्ञानचक्षुः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं पश्यन्ति तदूपं परमेश्वरम् ॥ निदाघः काञ्चनपुङ्गवदर्शनात्तद्वित्तपर्यङ्गभवत् । सर्वभूतान्यशेषेण सद्दर्शी स तदात्मदर्शनः ॥ तथा ब्रह्म ततो मुक्तिमवाप परमं द्विज । अज्ञानात्कचिद्विपरीकेण द्वितीयं यो न पश्यति । ब्रह्मभूतः स एवेह वेदशास्त्र उदाहरतिः ॥ इत्थयं श्रुतिस्मृतियुक्तितोऽनुभवतश्च प्रपञ्चस्य बाधितत्वाद्व्यतिरेकविलक्षण- नामसहशरुपाणां मधुरातिशयेन पीतादीनामपि परस्पराध्यारोपदर्शनादमूर्तेऽख्या-काञ्चे तलमलिनताऽध्यासदर्शनादात्मनात्मनोरत्यन्तविलक्षणयोमूर्तिमूर्तियोरपि तथा सङ्कीर्णविशुद्धोभयात्मकदेहात्मनोरध्यासानुभवात् । हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्नेमन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ इत्यादि श्रुति स्मृति दर्शनाच्च एनं वेत्ति हन्तारं प्रकृतेः क्रियामानानीनतिस्मृति-दर्शनानाञ्चाध्यासस्य प्रहाणायार्थतत्त्वविद्याप्रतिपत्तय उपनिषदारम्भ्यते ॥

कुतः स्म जाता जीवाम् केन क व संप्रतिष्ठा: । आधिष्ठिता: केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्यव- स्थाम् ॥ ९ ॥ काल: स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्त्या । संयोग एषां न कारणं ब्रह्मेति । किं कारणं ब्रह्माद्दहोस्वित्कालादि । अथवाड़ कारणमेव । कारण- त्वेऽपि किं निमित्तमुपादानम् । अथवोभयम् । तदाऽपि किंलक्षणमिति वक्ष्यमाण- परिहारानुरुपेण तन्निरासड्वृत्त्या वा प्रश्नेऽपि संग्रह: कर्तव्य: । प्रश्नापेक्षत्वा- त्परिहारस्य । कुतः स्म जाता: कुतो वयं कार्यकारणवन्तो जाता: । स्वरूपेण जीवाना मुपपत्त्यादसंभवात् । तथा च श्रुति:—न जायते म्रियते वा विपश्चि- न्जीवापेतं वाव किलेदं प्रियते न जीवो म्रियते झति । जरामृत्यू शरीरस्य । अविनाशी वा अजरऽयमात्मेति । तथा च स्मृति:—अज: शरीर- ग्रहणात्स जात इति कीर्त्येत इति । किंच । जीवाम् केन केन वा वयं रक्ष: सन्तो जीवामेति स्थितिविषय: प्रश्न: । क च संप्रतिष्ठा: प्रलयकाले स्थिता: । अधिष्ठिता नियमिता: केन सुखेतरेषु सुखदु:खेषु वतोंमहे ब्रह्मविदो व्यवस्थां हे ब्रह्मविद: सुखदु:खेषु व्यवस्थां केनाधिष्ठिता: सन्तोऽनुवर्तामह इति । सृष्टि- स्थितिप्रलय नियमहेतु: किमिति प्रश्नसंग्रह: ॥ ९ ॥

कालादीनि ब्रह्मकारणवादतिपक्षभूतानि विचारविषयत्वेन दर्श- यति—काल: स्वभाव इति । योनिशब्द: संबन्ध्यते । कालो योनि: कारणं स्यात् । कालो नाम सर्वसूतानां विभागणमहुः । स्वभाव: स्वभावो नाम पदार्थानां प्रतिनियता शक्ति: । अग्नेरौष्ण्यमिव । नियतिरविच्छिन्न पुणपापलक्षणं कर्म तद्वा कारणम् । यहच्छाडक्षिसकी प्राप्ति: । भूतान्याकाशादीनि वा योनि: पुरुषो वा विज्ञानात्मा योनिरितीत्थमुचचकारण किं योनिरिति चिन्त्या चिन्त्यं निध्यानीयम् । केचिद्योनिशब्दं प्रकृतिं वर्णयन्ति । तस्मिन्पक्षे किं कारणं ब्रह्मेति पूर्वोक्तं कारणपद मत्रानुसंधेयम् । तत्र कालादीनामकार- णत्वं दर्शयति—संयोग एषामित्यादिना । अथपर्थ:—किं कालादीनि प्रत्येकं कारणमुत तेषां समूह: । न च प्रत्येकं कालादीनां कारणत्वं संभवति । हेतु- विरुद्धत्वात् । दर्शयति—कालादीनिमित्तान सहितानामेव लोंके कार्यकरत्वदर्शनात् । न चाप्येषां कालादीनां संयोग: समूह: कारणम् । समूहस्य संहत: परार्थत्वेन १ ग. श्वे. 'तिष्ठा अ' । २ ग. श्वे. ड. विन्त्यम् । ३ क. किं ब्रह्म कारणमाहो' । ४ ख. 'भकर' । ५ क. 'नहवे प्र०' ६ क. 'हस्तिवि'

स्वात्मभावादात्माड्डध्याननीश: सुखदु:खहेतो:॥ २ ॥

ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्ति शेषत्वेन शेषिण आत्मनो विद्यमानत्वाद्स्वात्मतत्सृष्टिस्थितिप्रलयनियमलक्ष- णकार्यकरणत्वायोगात् । आत्मा तहिं कारणं स्यादेवात् आह--आत्माड्- ध्याननीश: सुखदु:खहेतो:रिति । आत्मा जीवोऽध्याननीशोऽस्वतन्त्रो न कारणम् । अस्वातन्त्र्यादेव चाङ्गडमनोडपि शेषत्वादिहेतुत्वं न संभावतीत्यर्थ: । कथमनी- शस्त्वम् । सुखदु:खहेतो: सुखदु:खहेतुभूतस्य पुण्यापुण्यलक्षणस्य कर्मणो विद्य- मानत्वात्कर्मपरवशत्वेनास्वतन्त्रयाच्च । त्रैलोक्यसृष्टिस्थितितिनाशे सामर्थ्ये न विच्चत एतदर्थे: । अथवा सुखदु:खादिहेतुभूतस्याऽऽडध्यानिकादिभेदभिन्नस्य जगतोऽनीशो न कारणम् ॥ २ ॥

एवं पञ्चान्तराणि निराकृत्य प्रमाणान्तरागोचरं वस्तुनि प्रकारान्तरमप- क्षयन्तो ध्यानयोगानुगमेन परमूलकारणं स्वयमेव प्रतिपादयितुमेत्याह--ते ध्यान- योगेति । ध्यानं नाम चित्तैकाग्र्यं तदेव योगो युज्यतेऽनेनेति ध्यातव्यस्व- कारोपायस्तमनुगता: समाधिता अपश्यन्हृष्टवन्तो देवात्मशक्तिमिति । पूर्वोक्त- मेव पक्षसमुदायपरिहाराणां सूत्रमुक्तत्रत्र प्रत्येकं प्रपञ्चयिष्यते । तत्रायं प्रक्षसं- ग्रह:--किं ब्रह्म कारणमाहोस्वित्कालादि । तथा किं कारणं ब्रह्माऽडहोस्वि- त्कार्यकरणविलक्षणम् । अथवा कारणं वाड्कारणं वा । कारणत्वेडपि किं पादान्त्र निमित्तम् । अथोभयकारणं ब्रह्म किंलक्षणकारणं वा ब्रह्म किंलक्षणामिति । तत्रायं परिहार:--न कारण नाऽकारणं न चोभय- नुभयं न च निमित्तं न चोपादानं न चोभयम् । एतदुक्तं भवति--अद्वितीय- यस्य परमात्मनो न स्वत: कारणत्वमुपादानत्वं निमित्तत्वं च । यदुपाधिक- मस्य कारणत्वादि तदेव कारणं निमित्तमुपपाद्य तदेव प्रयोजकं निष्कृष्य दर्शयति--देवात्मशक्तिमिति । देवस्य ज्योतनादियुक्तस्य मायिनो महेश्वरस्य परमात्मन आत्मभूतामस्वतन्त्रां न सांस्यपरिकल्पितपधानादिवत्पृथङ्भूतां स्वतन्त्रां शक्तिं कारणमपदिशन् । दर्शयिष्यति च--मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मा- यिनं तु महेश्वरमिति । तथा ब्राह्म--

एषा चतुर्विंशतिभेदभिन्ना माया परा प्रकृतिस्तत्त्वसमुत्था। तथा च--मयाड्- ध्यानक्षेण प्रकृति: सूयते सचराचरामिति । स्वगुणै: प्रकृतिकार्यभूतै: पृथिव्यादि-

1 ख. 'पुण्यपापल' 2 ख. ब्रह्माणि 3 ख. निरूप्य ।

स्वगुर्णैर्निगूढाम् । यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येकः ॥ ३ ॥

मिश्र निगूढां संगृतां कार्योकारेण कारणाकारस्यामिभूतत्वात्कार्यात्पृथकरूपेण पेणोपलब्धुमयोग्यामित्यर्थः । तथा च प्रकृतिकार्यत्वं गुणानां दर्शयति व्यासः-- सच्चं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवा इति । कोड़सौ देवो यस्सेयं बिश्वजननी शक्तिरभ्युपगम्यत इत्यत्रऽSश—यः कारणानिति । यः कारणानि निखिलानि तानि पूर्वोक्तानि कालात्मयुक्तानि कालात्मभ्यां युक्तानि कालपुरुषसंयुक्तानि स्वभावादीनि कालः स्वभाव इत्यम्त्रोक्तान्यधितिष्ठति नियम्यतेकोऽद्वितीयः परमात्मा तस्य शक्तिं कारणपरत्वेन्ति वाक्यार्थः । अथवा देवात्मकशक्ति देवात्मनेश्वररूपेणावस्थितां शक्तिम् । तथा च— 'सर्वभूतेषु सर्वात्मन्या शक्तिरपरा तु । गुणाश्रया नमस्तस्यै शाश्वतायै परेश्वर ॥ यदतीताडगोचरा वाचां मनसां चाविशेषणा । ज्ञानध्यानपरिच्छेद्या तां वन्दे देवतां पराम्' ॥ इति । प्रपञ्चयिष्यति स्वभावादीनामकारणत्वज्ञानस्यैव कारणत्वं स्वभावपेके कवयो वदन्तीत्यादि । मायी सृजते विश्वमेतत् । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्मै । एको वर्णं बहुधा शक्तियोगादित्यादि । स्वगुणैरेश्वरगुणैः सर्वज्ञत्वादिभिरवा सच्चादिभिरनिगूढां कार्यकारणविनिर्मुक्तपूर्वानन्दाद्वितीयब्रस्मात्मनैव-नुपलभ्यमानाम् । कोड़सौ देवः । यः कारणानीत्यादि पूर्ववत् । अथवा देवस्य परमेश्वरस्याडडत्मभूतां शक्तिमिति । तथा चोक्तम्— ' शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः ,' ॥ इति । ' ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मण्याधाना ब्रह्मशक्यः ,' ॥ इति च । स्वगुणैः सत्वरजस्तमोभिः सच्चेन विष्णू रजसा ब्रह्मा तमसा महेश्वरः सुखाद्युपाधिसंवन्धात्मस्वरूपेण निहूपाधिरूपेणानन्दादितीयब्रह्मात्मनैवानुपलभ्यमानाः परस्यैक ब्रह्मणः सृष्ट्यादिकार्य कुर्वन्तोऽवस्थाभेदमाश्रित्य । शक्तिभेदव्यवहारो न पुनस्तच्चभेदमाश्रित्य । तथा चोक्तम्—

‘सर्गस्थित्यन्तकारिणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाम्‌ । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः' ॥ इति ।

प्रथममीश्वरात्मना मायिरूपेणावस्थित्ते ब्रह्म । स पुनर्मूर्तिरूपेण त्रिधा व्यवतिष्ठते । तेन च रूपेण सृष्टिस्थितिसंहारुपनियेमनादिकार्य करोति । तथा च श्रुति: परस्य शक्तिद्वारेग नियमनादिकार्य दर्शयति—लोकानीशत ईशनीभिः प्रत्यड्रूपनासितिष्ठति संचुंकुपान्तकाले संसृज्य विश्वा सुवना गोपा इति । ईशनीभिरिजननादिभिः परमशक्तिभिरिति विशेषणात्‌ ॥ ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मग्प्रधाना ब्रह्मशक्तय इति स्मृते: परमशक्तिभिरिति पर देवतानां ग्रहणम्‌ । अथवा देवात्मशक्तिमिति देवशब्दात्मा च शक्तिश्व यस्य परस्य ब्रह्मणोडवस्थाभेदास्तां प्रकृतिपुरुषेश्वराणां स्वरूपभूतां ब्रह्मरूपेणावस्थितां प्राक्परतरां शक्तिं कारणमपश्यन्ति । तथा च त्रयाणां स्वरूपभूतं परत्वमप्युदियियात—शोक्का मोह्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वे प्रोक्कं त्रिविधं ब्रह्मपदं । गययं यदा विन्दते ब्रह्मेति । स्वगुणैस्त्रैगुग्यतश्चै: प्रकृत्यादिविशेषगुरुपाधिभिनिर्गूढाम्‌ । तथा च दर्शयिष्यति—एको देवः सर्वभूतेषु गूढ इति । तं दुर्दर्शी गूढमनुविष्ठम्‌ । यो वेद निहितं गुहायाम्‌ इहैव सन्तं न विजानन्ति देवा इति श्रुत्यन्तरम्‌ । य: कारणानीति पूर्ववत्‌ । अथवा देवात्मनो ज्योतिरात्मनः प्रकाश्वरूपस्य ज्योतिषां ज्योतीरूपस्य प्रज्ञानघनस्वरूपस्य परमात्मनो जगदयस्थितिलयनियमनविषयां शक्तिं सामर्थ्यमपश्यन्ति स्वगुणै: स्वव्यतिरिक्तै: सर्वज्ञसर्वकर्तृत्वादिभिनिर्गूढां तत्त्वद्वैश्वरूपेणावस्थिततत्त्वात्मकस्वरूपेण शक्तिमात्रानुपलभ्यमानाम्‌ । तथा च श्रुत्यन्तरेऽपि शक्तिं दर्शयिष्यति— 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्रायाधिपक्ष इष्यते । पराडस्य शक्तिविंधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' ॥ इति ।

‘इहैं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्‌' इति । तथा च श्रुत्यन्तरे सकृच्‍छुतस्तस्य गोपामितिपदस्य व्याख्याभेद: श्रुत्यैव प्रदर्शित:-अपिर्ं गोपामित्यादि । प्राणा व गोपा इति । अपिइय गोपामित्याह । असौ वा आदित्यो गोपा इति । अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेत्यस्य वृंहति वृहयति तस्मादुच्यते परं ब्रह्मेति सकृच्‍छुतस्य ब्रह्मपदस्य निमित्तोपादानरूपेणार्थभेद: श्रुत्यैव दर्शित: ॥ ३ ॥

समासव्यासधारणस्य च विदुषामिष्टत्वात्‌ । तथा चोक्तम्‌— 'इहैं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्‌' इति । तथा च श्रुत्यन्तरे सकृच्‍छुतस्तस्य गोपामितिपदस्य व्याख्याभेद: श्रुत्यैव प्रदर्शित:-अपिर्ं गोपामित्यादि । प्राणा व गोपा इति । अपिइय गोपामित्याह । असौ वा आदित्यो गोपा इति । अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेत्यस्य वृंहति वृहयति तस्मादुच्यते परं ब्रह्मेति सकृच्‍छुतस्य ब्रह्मपदस्य निमित्तोपादानरूपेणार्थभेद: श्रुत्यैव दर्शित: ॥ ३ ॥

तमेकनेमि त्रिवृतं षोडशान्तं

एवं तावदेवात्मशक्ति यः कारणानि निखिलान्यधितिष्ठति तमेकनेमि कालात्मना युक्तान्यध्रितिछत्येक इत्येकस्यामितीयस्य परमात्मनः स्वरूपेण शक्तिरूपेण च निमित्तकारणोः पादानकतरेणैतद्व मायितवेनेश्वररूपत्वं देवतात्मत्वस्य ज्ञत्वादिरूपैः पञ्चवमसायितत्वेन सत्यज्ञानानन्दाद्वितीयरूपत्वं च समासेन श्रुत्यर्थाभिप्रायाभिहितम् । इदानीन्त तमेव सर्वात्मानं दर्शयति कार्यकरणयोः अनन्यत्वप्रतिपादनेन + वाचाडडम्बरं विकारो नामधेयं मुक्तिकेत्येव सत्यमिति निर्देशेनाद्वितीयपूर्वनपरनेतिनेत्यात्मकवाग्गो-चरातानायाद्वैतस्फुर्त्यस्तमितभेदचिद्‌सद्‌ानन्दद्वैततत्त्वं प्रदर्शयितुमनः । प्रकृत्यैव प्रपञ्चभ्रान्तिमवस्थां प्राप्तस्य परब्रह्मेश्वरात्मना सर्वज्ञताप्रहणतापादि-रूपेण देवतात्मना ब्रह्मादिरूपेण कार्यादिरूपेण वैश्वानरादिरूपेण च मोक्षापेक्षितगुणद्रव्यर्थीः स यदि पितृलोककाम इति विश्वेश्वर्यार्थी मां वा नित्यं शङ्करं वा प्रयाति इत्यादि देवतासायुज्यमाप्त्यर्थी वैश्वानरादिमाप्त्यर्थी चोपासनार्थो-ऽशेषपौराणिकवैदिककर्मप्रसिद्धि च दर्शयति । यदि कार्यकारणरूपेण स्वरूपेण चित्सद्‌ानन्दाद्वितीयब्रह्मरूपतया च व्यवस्थितं न स्याद्द तदा भोग्यभोक्तृ-यन्न्रभावे संसारमोक्षयोरभाव एव स्यात् । अधिकरणोद्भावेन साधनभूतस्य प्रपञ्चस्याभावात् । तत्फलदातुश्वेश्वरस्याभावात् । तथा संसारादिहेतुर्भूतमेश्वरं दर्शयति— संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुरिति । तथा च संसारमोक्षयोरभाव एव स्यात् । तत्सद्‌द्रव्यं प्रपञ्चावस्थासु दर्शयति— एकं पादं नोक्षिपति सङ्घिलोडन्स उच्छ्वरन । स चेद्विन्दुदानन्दं नैन सत्य नानृतं भवेत् ॥

शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।

निषादि यास्मिन्नेताः पोङ्कशकलाः प्रभवन्तीत्यारभ्य स प्राणमसृजत प्राणा च्छन्दोमित्यादिना प्रोक्ता नामान्तराणि । घोडशकलानामवसानं यस्येति । अथवैकत्वेनैविमितिकारणमूतान्यैक्र्युक्तावस्थैःसहिता । तर्कार्यसमष्टिभूतविराट्सूत्रद्वयं तत्त्वाष्टिभूतभूरादिचतुर्दश सुवर्णान्नन्तोऽटदसां यस्य प्रपञ्चात्मकनाडवास्तुस्य तं घोडशकलान्तमू । शतार्धारमू । पञ्चशातत्त्वयभेदा विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्या अरार इव यस्य तं शतार्धारमू । पञ्च विपर्ययभेदाः-तमो मोहो महामोहस्तमिस्रो हान्ततम इति । अशक्तिराश्विन्तिधा । तुष्टिर्नवधा । अष्टधा च सिद्धिः । एते पञ्चाष्टत्वलयभेदाः । तत्र तमसो भेदोऽष्टविधः । अष्टसु प्रकृतिष्वनात्मस्वात्मप्रतिपत्तौ । मोहस्य चाष्टविधो भेदः । अणिमादिशक्तिमोहः । दशविधो महामोहः । दृष्टानुश्रविकसुखादिदिविषयेषु पञ्चसु पञ्चस्रविनिवेशो महामोहः । दृष्टानुश्रविकभेदेन तेषां दशविधत्वमू । तमिस्रोऽष्टादशाविधः । अष्टविधैर्धैश्वर्यैर्देशसु विषयेषु भोगित्वेनोपस्थितेष्वर्यधनसक्तेषु मृत्युनो हिमाणसु यः शोकौ जायते महता । केचनैते प्राप्नु न चैते मयोपपुत्रकाः प्रत्यासन्नश्वायं मरषङ्कार इति सोऽन्यन्तामिस्रमित्युच्यते । विपर्ययभेदा व्याख्याता । अशक्तिराशक्तियोधिच्यते-एकादशेन्द्रियांमशक्तयो मुक्त्ववाधिरत्वान्धतवप्रभृतयोऽनन्तः । करुणास्य पुरुषार्थयोगान्तर्गतेषीनां विपर्ययेग नवधाऽशक्तिः । सिद्धीनां विपर्ययेणाष्टधाशक्तिः । तुष्टिरन्वधा-प्रकृत्युपादानकालभाग्याङ्क्याश्रयतसः । अविषयोपमात्पश्च । कश्चित्प्रकृतिपरिज्ञातनात्कृतार्थोऽस्मीति मन्यते । अन्यः पुनः पारिवाज्यलिङ्गं गृहीत्वा कृतार्थोऽस्मीति मन्यते । अपरः पुनः प्रकृतिपरिज्ञानेन किमाश्रमैःपदानैर्वा किं बहुना कालेनावश्यं मुक्तिरभवतीति मत्या परितुष्यति । कश्चित्पुरण्मन्यते विनाऽऽभ्येन न किंचिदपि प्राप्यते । यदे मम भाग्यमास्ति ततः एव भवत्येतच्चात्त्रैव मोक्ष इति परितुष्यति । तुष्ट्यति । शक्यते दृश्यमाज्जयितस्य रक्षणमण्कयमित्युपरमस्य परितुष्यति । साप्तिहिकवार्तिदीपदर्शनमात्रस्यापरसुखाय भवति । विषयाः सुष्टु सेवासिद्धायां जनयन्ति न च तद्योगाभ्यासे तृषिरुपजायते ।

१ ख. 'ध्रुप' । १२ ख. महाहा' । १३ क. 'रमा: पञ्च ।

अष्टकैः षड्भिरिविश्वरहपैकपाशं 'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते' ॥

तस्मादलमनेः पुनः पुनरसंतोषकारणेनोपभोगेनैत्येवं सङ्घदोषदर्शनादुपरम्य कषिन्तुष्याति । नानुपहत्वा भूतान्युपभोगः संभवति । भूतोपघातोऽयोगाच्चाधर्मः । अधर्माच्च परकादिमासिरिति हिंसादोषदर्शनान्नकथितुपरम्य तुष्यति । प्रकृत्युपादानकालभाग्याध्वस्ततः । विषया नामार्जनरक्षणविषयदोषसङ्घहिंसादोषतपश्च तुष्ट्य इति नच तुष्ट्यो व्याख्यायातः । सिद्धयोऽभिधीयान्ते—उहः शाब्दोधध्यानमिति तिस्रः सिद्धयः । दुःखविधातास्तिस्रः । सुहृत्यासिद्धौर्नमिति सिद्धिद्वयम् । ऊहस्तच्वं जिज्ञासमानस्योपदेशमनंतरेण जन्मान्तरसंस्कारवशात्कृत्यादिविषयं ज्ञानमुत्पद्यते सेयंहो नाम प्रथमा सिद्धिः । शाब्दो नामाख्यासमनंतरेण श्रवणमात्राज्ज्ञानमुत्पद्यते सा द्वितीया सिद्धिः । अध्ययनं नाम शाखाभ्यासाच्चजज्ञानमुत्पद्यते सा तृतीया सिद्धिः । आध्या त्मिकस्याऽऽडृभौतिकस्याऽऽधिदैविकस्य त्रिविधदुःखस्य व्युदासाच्छीतोष्णादिजन्यदुःखसहिष्णोस्ततिक्षोर्यजज्ञानमुत्पद्यते तस्याऽऽडध्यात्मिकादिभेदात्त्रिधैवैविध्यम् । सुहृदं प्राप्य या सिद्धिज्ज्ञानस्य सा सुहृत्यासिद्धिर्नाम सिद्धिः । आचार्यहितवस्तुप्रदानेन या सिद्धिर्‌विद्याया: सा दानं नाम सिद्धिः । एवमष्टविधा सिद्धिव्याख्यायाता । एवं विपर्ययाशक्तिरिति सिद्धावलभ्या: पञ्चाशात्प्रकृत्ययभेदा व्याख्याता: । एवं ग्राह्यपराणे कल्पोपनिर्देश्यद्वनारव्याख्यानमपेक्षे पञ्चत्रिमाध्या ये पञ्चाज्ञास्तत्ययभेदाः प्रतिपादिताः । अथवा पञ्चाशच्‍छक्तिरूपण इति परस्य या: शक्त्याः पुराणे स्वरूपवचनाभिमताः । पञ्चाशच्‍छक्‍तय अर्रा इव यस्य तं शताधीग्रम् । विंशतितम्वराभिः । विंशतितम्वरा दशनिद्रयाणि तेषां च विषयाः शब्दस्पर्शेरूपरसगन्धवचनादविहरणोल्सर्गानन्दाः । पूर्वोक्तनामराणां पत्न्यरा ये मतिवधीतने कीलका अरणां दाहच्याय ते पत्न्यरा इत्युच्यन्ते । तैः पत्न्यरैरयुक्तकमिति योजनीयम् ॥

भूमिरापोडनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति प्रकृत्यष्टकम्म । त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धात्वष्टकम्म ।

१ क. भोगः चाँ । १२ क. वन्ति भू । ३ क. सुप्तयँ । ८ क. ख्वाँ सुपधँ । ५ क. स्वप्नँ । १६ वचायँ ।

त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ ४ ॥

पञ्चस्रोतोम्यं पञ्चयोन्युग्रवकां पञ्चमाणोभि पञ्चबुद्चादिमूलाम् । पञ्चावर्तीं पञ्चदुःखौधवेगां पञ्चाशद्देदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ ५ ॥

अणिमाद्यैश्वर्याष्टकम् । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्मज्ञानवैराग्यैनैश्वर्योऽभावाष्टकम् । ब्रह्मप्रजापतिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसपितृपिशाचादि देवाष्टकम् । अष्टावात्मगुणा जेयाः । दया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमनायासो मृदुलमकार्पण्यमसृपृहेति गुणाष्टकं पष्टम् । एतैः षड्भिरयुक्तम् । विश्वरूपैकपाशं स्वर्गपुत्राद्यादिविषय-भेदाद्विश्वरूपं नानारूप एकः कामारुः: पाशोऽष्टधाेति विश्वरूपैकपाशम् । धर्माधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्येति त्रिमार्गभेदम् । द्वयोः पुण्यपापयोर्निमित्तकमोहो देहेन्द्रियमनोबुद्धिजन्यात्यादिष्वनात्स्वात्माभिमानोदयेतित द्विनिमित्तकमोहम् । अपस्यभ्रिति क्रियापदमनुवर्तते । अधीम इत्यु त्रमचसिद्धं वा क्रियापदम् ॥ ४ ॥

पूर्व चक्ररूपेण दर्शितनदीनां नदीरूपेण दर्शयति—पञ्चस्रोतोम्भुमिति । पञ्च स्रोतांसि चक्षुरादीनि ज्ञाननिन्द्रियाण्यस्मुस्थानानि यस्मातां नदीनं पञ्चस्रोतोम्भुम् । अधीम इति सर्वत्र संबध्यते । पञ्चयोनिभिः कारणभूतैः पञ्चभूतैरुग्रैः वक्करौं च पञ्चयोन्युग्रवकां । पञ्च माणाः कर्मेन्द्रियाणि वावपाण्यादयो वायवो यस्मातां पञ्चप्राणोभिम् । पञ्चबुद्दीनां चक्षुरादिज्ञानानां ज्ञानानामदिः कारणं मनः । मनोऽधितिरुपपर्व।तत्सर्वज्ञानानां मनो मूलं कारणं यस्मात् संसारसaritताम् । तथाच मनसः सर्वहेतुत्वं दर्शयति— 'मनोविजृम्भितं सर्वे यत्किचिच्चित्सचराचरम् । मनसो ह्यनुभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते ॥ इति ।

पञ्च शब्दादयो विषयाः आवर्तस्थानীয়ास्तेषु विषयेषु प्राणिनो निमज्जन्तीति यस्यास्तां पञ्चावर्तीम् । पञ्च गर्भेःखर्जन्मदुःखच्याधिदुःखसंसारदुःखाल्पदुःखौधवेगा यस्यास्तां पञ्चदुःखौधवेगाम् । आविद्याविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाख्यैः पञ्चक्लेशैः सहितां पञ्चाशद्देदां । पञ्च पर्वाण्यस्यास्तां पञ्चपर्वामिति ॥ ५ ॥

सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्तेऽस्मिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रेऽपृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुगुप्सस्ततस्तेनामृतत्वमेति॥६॥उद्बर्ह्यतमेतत्परमं तु ब्रह्म

एवं तावदैक्यपिण्डं ब्रह्मचक्ररूपेण च कार्यकारणात्मकं ब्रह्म समपश्यन्मिहाभिहितम्। इदानীमस्मिन्कारकारणात्मके ब्रह्मचक्रे केन वा संसारतिं केन वा मुच्यत इति संसारमोक्षहेतुप्रदर्शनायाह—सर्वाजीव इति॥सर्वेषामाजीवनमस्मिन्निति सर्वाजीवे। सर्वेषां संस्था समाप्तिः प्रलयो यस्मिन्निति सर्वसंस्थे। बृहन्ते अस्मिन्हंसो जीवः। हन्ति गच्छत्यध्वानमिति हंसः। भ्राम्यते डनात्मभूतदेहादिमात्मानं मन्यमानः सुरनरतिर्यगादिभेदाभिन्नानायोनिषु परिवर्तते इत्यर्थः। केन हेतुना नानायोनिष्ठु परिवर्तते इति तत्राह—पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वेति॥पृथगात्मानं जीवात्मानं प्रेरितारं चेश्वरं पृथग्भेदेन मत्वा ज्ञात्वाडन्योडसावन्योडहमस्मीती जीवेश्वरभेददर्शनन संसारे परिवर्तते इत्यर्थः। केन मुच्यत इत्याह—जुगुप्सेति॥सेवितस्तेनेश्वरेण चित्सदानन्दादित्यैक्यब्रह्मात्मनाडहं ब्रह्मास्मीति समाधां कृत्वेत्यर्थः। तेनेश्वरसेवनादमृतत्वमेति॥यस्तु पूर्णानन्दब्रह्मैवात्मेति मत्वा संसारहेतुं प्रदर्शितम्—य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स मुच्यत इति॥यस्तु परमात्मनोडन्यमात्मानं जानाति स वध्यते इति॥तथा च वृहदारण्यकेऽप्युक्तं श्रूयते—

तस्मै ह न देवाश्च नाभूत्य ईशते।आत्मा ह्येषां स भवति। अथ योऽन्यो देवतामुपास्ते डन्योऽसावन्योऽहमस्मीति। न स वेद यथा पशुरेवं स देवानामिति॥तथा च श्रीविष्णुपुराणे—पश्यत्यात्मानमन्यं तु यावद्ब्रह्म परं स्मरेत्। तावत्संसारयाते जन्तुमोहितो निजकर्मणा॥संक्षीणाशेषकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपद्यति॥अभेदेनाडSत्मनः शुद्धं शुद्धत्ववादक्षयो भवेत्॥६॥

ननु तमेकनेमित्यादिना समपश्यं ब्रह्म प्रतिपादितम्। तथा च सत्यं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मप्रतिपत्तावापि समपश्यस्यैव ब्रह्मण आत्मत्वेनावगमात्तथा

तस्मिन्नर्थे सुप्रतिष्ठाक्षरं च ।

यथोपासते तदेव भवतीति सम्पन्नब्रह्माम्निरेव रयात । ततश्च प्रपञ्चस्यापरित्यागान्मोक्षसिद्धिः। ततस्तु युक्त्रस्ततस्तेनामृतत्वपेतीतिमोक्षोपदेशोऽनुपपन्न एवेत्याशङ्क्याह—उद्रीतमिति । सम्पन्नं ब्रह्म यदि र्यातत्तो भवत्येव मोक्षाभावः । न त्वेतदरिति करमात् । यत उद्रीतमुद्रुलं गीतमुपदिष्टं कार्यकारणलक्षणात्मकब्रह्मविद्याद्वारैस्तैः अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादाधि । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते । अर्थात्सर्वशब्दवाच्यं स एव नेति नेतीति । ततोऽयदुत्तरतरम् । अन्यथ धर्मात् । न सन्न चासच्छिव एव केवलः । तस्मात्परः । यतो वाचो निवर्तन्ते । यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा । योऽननायापि पश्ये शोकं मोहं भयं जरामत्येति । अपाणो हंसः शुद्धो हक्षरात्परतः परः । एकधैवानुद्रष्टव्यम् । वाचाडम्बरं विकारो नामधेयसम् । नेह नानास्ति किञ्चन । एकधैवानुद्रष्टव्यम् । इत्थेकेवाधिषु दृश्यत्वेऽपृथक्त्वमेव ब्रह्मावगम्यत इत्यर्थः । यत एवं प्रपञ्चधर्मरहितं ब्रह्मात एवं परमं तु ब्रह्म । तुच्छब्दोऽवधारणे । परमेवार्कृष्टमेव । संसारधर्मानारकिन्दितत्वात् । उद्रीतत्वेन ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात् । तं यथा यथोपासत इति न्यायेनोत्कृष्टब्रह्मोपासनादुत्कृष्टमेव फलं मोक्षाख्यं भवत्येवेत्यभिप्रायः । नन्वेवं तहि दृश्यणः प्रपञ्चस्यासृष्टत्वे प्रपञ्चस्यापि ब्रह्मणैवाऽऽत्मकोऽवाद इव प्रपञ्चरयापि पृथिव्याद्द्वैतन्न स्वतन्त्रत्वाद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयामिति भारतत्नयााऽभ्युपगमेन मिथ्यात्वोपदेशपूर्वकर्मदीयब्रह्मात्मत्वेनोपदेशोऽनुपपन्नः शास्त्रारूढचाडड्ड—तस्मिन्नर्थ इति । । यद्यापि ब्रह्म प्रपञ्चासृष्ट स्वातन्त्र्य च तथार्पि प्रपञ्चो न स्वतन्त्रः । अपि तु तस्मिन्नेव ब्रह्मणि अयं प्रतिष्ठितं मोक्षं भोग्यं प्रेरितारमिति वक्ष्यमाणं भोग्यभोक्तृनियंलक्षणमु । अजा हेका मोक्त्रभोग्यार्थयुक्तेति वक्ष्यमाणं मोक्तृभोग्यार्थरूपं चानन्ददुःखं श्रुतिसिद्धं विराट्सूत्रेऽभ्यां कृत नामरूपकर्मविश्वतैजसप्राज्ञत्रयप्रतिपरूपं प्रतिष्ठितं रड्वामिव सर्प इति । यत एतस्मिन्सर्व मोक्त्रादिलक्षणं प्रपञ्चरूपं प्रतिष्ठितम् । अत एवास्य भोक्तादित्रयात्मकस्य प्रपञ्चस्य दृश्य सुप्रतिष्ठा शोभनश्रित्या । ब्रह्मणोऽद्वयस्य चलनात्मकवाचलप्रतिष्ठानत्वात् । दृश्यणोऽचलत्ववादत्राचलप्रतिष्ठा । नन्वेवं तहि विकारभूतप्रपञ्चाश्रयञ्चेन परिणमितचाऽऽद्यादिवदनित्यं स्यादिन्याशङ्क्याह—अक्षरं चेति । यद्यापि विकारः प्रपञ्चे श्रय रतथाडप्यक्षर

अज्ञान्तरं ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि तत्परा योनिमुक्ता: ॥ ७ ॥ संयुक्तमेतदक्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीश: ।

न क्षरतीत्यक्षरम् । चशब्दाद् उदधरारणे । अविनाश्येव ब्रह्म । मायात्मकत्वाद्विकारस्य । विकाराश्रयत्वेऽप्यविनाश्येव कूटस्थं ब्रह्मावतिष्ठत इत्यभिप्राय: । मायात्मकत्वं च प्रपञ्चस्य पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । तस्मात्सर्वात्मकत्वेऽपि ब्रह्मण: प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वक्त्वेन ब्रह्म: प्रपञ्चासंसर्गात्पूर्णानन्दब्रह्मात्मानं पश्यतो मोक्षाख्य: परमपुरुषार्थो भवतीत्यर्थ: । कथम् तस्याद्वैतं पश्यतो मोक्षासिद्धिरित्यत आह--ऽध्यात्मस्पिन्मयाद्याऽऽनन्दमयान्ते देहे विराडात्मव्याकृतान्ते वा प्रपञ्चे पूर्वपूर्वोपाधिपरिच्छेद्यनोरात्मकप्रपञ्चनिरासेनाऽऽत्मगामाचारो ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि विश्वाऽुपसंहारक्लेन्तं लयं गताऽईं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थ: । तत्परा: समाधिपरा: । किं कुर्वन्ति योनिमुक्ता भवन्ति गर्भजन्मजरामरणसंसारभयाद्यन्मुक्ता भवन्तीत्यर्थ: । तथा च योगिज्ञवल्क्यो ब्रह्मात्मनाSSवस्थितं समाधिं दर्शयति-- यदर्थमिदमद्वैतं भानरूपं सर्वकरणम् आनन्दमृतं नित्यं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । तदेवाऽऽनन्यधी: प्राप्य परमात्मनाऽऽत्मना ।

तस्मिन्नलौयते स्वात्मा समाधि: स उदाहृत: ॥ इन्द्रियाणि वशीकृत्य यमादिगुणसंयुत: । आत्ममध्ये मन: कुर्वदात्मानं परमात्मनि ॥ परमात्मा स्वयं भूत्वा न किंचिचिन्तयेत् तत: । तदा तु लीयते स्वात्मा प्रत्यागारमन्यखण्डिते ॥ प्रत्यागात्मा स एव स्यादित्युक्तं ब्रह्मवादिभि: ॥ इति ॥ ७ ॥

नन्वद्वितीये परमात्मन्युपगम्यमाने जीवेश्वरयोरपि विभागाभावाच्चीना ब्रह्मणिति जीवानां ब्रह्मैकत्वपरा लयश्रुतिरनुपपन्नैवेत्याशङ्क्य व्यवहाराSSवस्थायां जीवेश्वरयोरुपाधिभेदाद्व्यवहारो दर्शयित्वा तद्विज्ञानादस्मृतत्वं दर्शयति--सयुक्त- क्रमेतदिति । व्यक्तं विकारजातमव्यक्तं कारणं तदुभयं क्षरं क्रमेतदिति । न क्षरतीत्यक्षरम् । चशब्दाद् उदधरारणे । अविनाश्येव ब्रह्म । मायात्मकत्वाद्विकारस्य । विकाराश्रयत्वेऽप्यविनाश्येव कूटस्थं ब्रह्मावतिष्ठत इत्यभिप्राय: । मायात्मकत्वं च प्रपञ्चस्य पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । तस्मात्सर्वात्मकत्वेऽपि ब्रह्मण: प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वक्त्वेन ब्रह्म: प्रपञ्चासंसर्गात्पूर्णानन्दब्रह्मात्मानं पश्यतो मोक्षाख्य: परमपुरुषार्थो भवतीत्यर्थ: । कथम् तस्याद्वैतं पश्यतो मोक्षासिद्धिरित्यत आह--ऽध्यात्मस्पिन्मयाद्याऽऽनन्दमयान्ते देहे विराडात्मव्याकृतान्ते वा प्रपञ्चे पूर्वपूर्वोपाधिपरिच्छेद्यनोरात्मकप्रपञ्चनिरासेनाऽऽत्मगामाचारो ब्रह्मविदो विदित्वा लीना ब्रह्मणि विश्वाऽुपसंहारक्लेन्तं लयं गताऽईं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थ: । तत्परा: समाधिपरा: । किं कुर्वन्ति योनिमुक्ता भवन्ति गर्भजन्मजरामरणसंसारभयाद्यन्मुक्ता भवन्तीत्यर्थ: । तथा च योगिज्ञवल्क्यो ब्रह्मात्मनाSSवस्थितं समाधिं दर्शयति-- यदर्थमिदमद्वैतं भानरूपं सर्वकरणम् आनन्दमृतं नित्यं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । तदेवाऽऽनन्यधी: प्राप्य परमात्मनाऽऽत्मना । तस्मिन्नलौयते स्वात्मा समाधि: स उदाहृत: ॥ इन्द्रियाणि वशीकृत्य यमादिगुणसंयुत: । आत्ममध्ये मन: कुर्वदात्मानं परमात्मनि ॥ परमात्मा स्वयं भूत्वा न किंचिचिन्तयेत् तत: । तदा तु लीयते स्वात्मा प्रत्यागारमन्यखण्डिते ॥ प्रत्यागात्मा स एव स्यादित्युक्तं ब्रह्मवादिभि: ॥ इति ॥ ७ ॥

१ ख. 'न संग' । २ ख. 'धभूतम' । ३ क. 'द्वैतमरु' । ४ क. 'तस्मिन्नप्रत्य' । ५ ख. 'रविः' । ६ क. 'परल' ।

अनीशश्वाडऽत्मा बन्ध्यते भोक्तृभाव-

विनाऽऽश्यव्यक्तमक्षरमविनाशि तदुभयं परस्परसंयुक्तं कार्यकारणात्मकं विश्वं भरते बिभर्तांश ईश्वरः । तथाचाऽऽह भगवान्--

स आत्माऽविद्यया भोक्तृभावेन बध्यते । यदुक्तं ' क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मैतदुदाहृतः ।। यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यवयवैः ईश्वरः:' ।। इति ।

न केवलमीश्वरो व्यक्त.व्यक्तं भरतेऽनीश्वरानीश्वरत्वं स आत्माऽविद्यया-

तत्कार्यभूतदेहेंद्रियादिभिर्विभिध्यते भोक्तृभावात् । एतदुक्तं भवति- परस्परसंयुक्त-

व्यष्टिसमष्टिरूप ईश्वरः । तथैचाऽऽभूतदेहेंद्रियात्मकोऽनीशो जीवः । एवं समष्टिव्य-

ष्ठात्मकत्वेन जीवपर्योरौाधिकरस्य भेदस्य विद्यमानत्वाच्चुपाधियुपासनद्वारेण निरुपाधिकमीश्वरं ज्ञात्वा मुच्यते इति भोक्तात्मैक्यवाढे नानापत्तं किंचिद्-

ष्ट्यात्मकत्वेन जीवपर्योरौाधिकरस्य भेदस्य विद्यमानत्वाच्चुपाधियुपासनद्वारेण निरुपाधिकमीश्वरं ज्ञात्वा मुच्यते इति भोक्तात्मैक्यवाढे नानापत्तं किंचिद्-

घत इति । तथाचौपाधिकमेव भेदं दर्शयति भगवान््याऽऽज्ञवल्क्यः--

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मैको ह्यनेकश जलाधारेष्विवांशुमान् ।।

तथा च श्रीविष्णुधर्मे--

परात्मनोर्मनुष्येन्द्र विभागोऽज्ञानकल्पितः । क्षये तस्याडऽडपरयोर्विभागाभाव एव हि ।। आत्मा क्षेत्रज्ञसंज्ञोऽयं संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः । तैरैव विगतदृशः परमात्मा निगद्यते ।। अनादिसंबंधवत्या क्षेत्रज्ञोऽयमविच्यया । मुक्तः पर्यायतो भेदेन ब्रह्म त्वात्मनि संस्थितम् ।।

तथा च श्रीविष्णुपुराणे--

विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।।

तथा च वासिष्ठे योगशास्त्रे पश्रपूर्वकं दार्शितम्--

यद्यात्मा निर्गुणः शुद्धः सदानन्दोऽजरोडमरः । संसृति; कसय तात स्वात्ममोक्षो वा विधेया विभोः ।। क्षेत्रनाशः कथं तस्य ज्ञायते भगवान््यतः । यथावत्सर्वमेतन्मे वक్తుमहंसि सांप्रतम् ।।

१ ग. घ. ड. बुध्यते । १२ क. 'संसक्त' । १३ ख. 'कं प्रद' ।

ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः॥ ८ ॥

वसिष्ठः—तस्यैव नित्यशुद्धस्य सदानन्दमात्मनः । अवच्छिन्नस्य जीवस्य संसृति: कीर्त्यते बुधैः ॥ एक एव हि भूतात्मा भूतेष्वव्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ स एवाडडत्मा जीवसंज्ञः सदा भवेत् ॥

तथा च ब्राह्मे पुराणे परस्यैवोपाधिकं जीवादिभेदं दर्शयति—

कथं तह्रुपाधिकभेदेन बन्धमुक्त्यादिव्यवस्थेत्याराढक़्य वक्ष्यामः—तपूर्वकं चावस्थादर्शयति—

एकस्तु सूर्यो बहुधा जलाधारेषु दृश्यते। उपाधिभि: परमात्मा च सर्वोपाधिषु संस्थितः ॥ ब्रह्म सर्वशरीरेषु वाङ्मनस्तन्त्रे स्थिततम् । आकारामिव भूतेषु बुद्वावात्मा न चान्यथा ॥ एवं सति यथा बुद्ध्या देहोऽह्मिति मन्यते । अनात्मन्यात्मतादात्म्याद्भान्त्या स स्यात्म संसारवन्धिनी ॥ सर्वकल्पैर्हीनस्तु शुद्धो बुद्धोऽजरोऽमरः । प्रज्ञान्तो व्योमवदापी चैतन्यात्मैव सकृत्प्रभः ॥ धूमादर्शूलिभिर्य्योम यथा न मलिनीयते । प्रकृतेरपरामृष्टो विकारः पुरुषस्तथा ॥ यथाकाशो मेघटाकाशे जलधूमादिभिर्य्यते । नाने मलिनतां यान्ति दूरस्था: कुतचिन्तकचित् ॥ तथा द्वैतनकेकस्तु जीवे च मलिनीकृतेः । एकस्मिन्नापरे जीवा मलिनाः सन्ति कुतचिन्त ॥

तथा च श्रुतयः—

न सर्वे संशयद्यनन्ते तद्रुजीवा: सुखादिभिः । इति । तस्माद्द्वैतरीयेऽपि परमात्मन्युपाधितो जीवेश्वरयोर्ज्जीवानां च भेदव्यवस्था: सिद्धत्वाच्च विशुद्धसच्चिदानन्दघनस्य परमेश्वरस्यैव शुद्धोपाधिजीवगता: सुखदुःखमोहादयः ।

तथा च भगवान्पराशर:—

१ ख. ब्राह्मं॰ २ ख. जलधूम॰ ३ क. ख. यथा । ४ ख. गतसु॰

ज्ञानौ द्वावजावीशनौ शावजा होक भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता ।

'ज्ञानात्मकस्यामलत्वस्चराचरपतदोषस्य सदा ऋृटस्य किं वा जगत्यस्स्ति समस्तपुंसामज्ञातमस्यास्ति हृदि स्थितस्य' । इति । नापि जीवन्तर्गतकुत खलु:खमोहादिना जीवन्तरस्य वृद्धस्य मुक्तस्य वैन: सम्बन्ध: । उपाधितो व्यवस्थाया: संभवान्त । अत एकसुतो सर्वशक्तिरिति भवदुक्तस्य चोद्यस्यानवकाश: ।। ८ ।।

पुरष्करै द्विपदै: पुरष्क्र चतुष्पद: | पुर: स पक्षी भूतवा पुर: पुरुप आविर्शेत् ।।

किंचेदमपरं वैलक्षण्यमिल्याह—ज्ञांौ द्वाविति । न केवलं व्यक्ताव्यक्त-भरत ईशो नाप्यनीश: । संबध्यते जीव: । अपि तु ज्ञांौ द्वौ ईश्वरोज्जो जीवस्तावज्जौ जन्मादिराहितौ । ब्रह्मण एवाचिकृतस्य जीवेश्वरात्मनाडवस्थांतर । तथा च श्वृति:-

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रुपं रुपं प्रतिरुपो वभूवांति च । ईशनेशो छान्दसं हसवतम् । नन्वेदतवादिनो यदि मोक्त्रभोग्यलक्षणपदस्यासिद्ध: स्यात्तदा सर्वेश: परमेश्र्वर: । अनीशो जीव: । सर्वज्ञ: परमेश्वर: । असर्वज्ञो जीव: । सर्वकृत्परमेश्वर: । असर्वकृत्ज्जीव: । सर्वभूत्परमेश्वर: । देहादिभृज्जीव: । सर्वात्मा परमेश्वर: । असर्वात्मा जीव: । विश्वेश्र्वर्य आकाम: परमेश्वर: । अल्पश्र्योडनासकामो जीव: । सर्वतःपाणि: सहस्रशीर्षा नित्यो नित्यानामित्यादिना जीवेश्र्वरयोविलक्षणत्वं च बहुधा श्रुति: स्यात् । न तु भोक्त्रादिपक्षोसिद्धिरास्ते स्वत: । कूटस्थपरिणाम्यद्वैतरीयस्य वसतुनो मोक्त्रादिरुपत्वात् । नापि परतो ब्रह्मण्यतिरिक्तस्य मोक्त्रादिपक्ष:हेतुतुभूतस्य वस्त्वन्तरस्याभावात् । वस्त्वन्तरसद्भावेद्द्दैतहानि:रित्याशड्कच—अजा होका भोक्तृभोग्यार्थयुक्तेति । मर्वेद-यमीश्र्वराद्यविभाग: । यदि पृथ्वासिद्धिरेव स्यात्स्विधत्येव पृथक् ।। हि यस्मादजा प्रकृतिन्ने जायते इत्यजा सिद्दा प्रसवधर्मिणी । अजामेकाम् । मांयां तु प्रकृतिं विद्यात् । इन्द्रो मायाभि: पुरुरुप ईयते । माया परा प्रकृति: । संभवान्म्यात्मनाया या । इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा विश्वजननी देवात्नजशक्तिरूपैका स्वाविकारमूतभाक्त्रभागयोग्यप्रयुक्तश्वरानिकटवर्तिना किं कु वाण्डवर्तिं छते । तस्मात्सोडपि मायी परमेश्ररो मायोपाधिसंनि-धेरहद्वानिव कार्य-

१ पा. 'वीशानी' २ ग. घ. ड. 'भोगार्थ' १२ खं. घाड़य ब° ४ खं. 'शन्त ए° । ५ खं. 'ति ई° ६ खं. 'यव° ।

अनन्तश्वाडडल्मा विश्वरूपो हकार्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्मेतत्‌॥ १ ॥ क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः ।

भूतैर्देहादिभिस्तद्वदेव विभक्तत्वाद्वा विभक्त ईश्वरादिरूपेणावतिष्ठते । तस्मादेक- स्मिन्नेकांशे परमात्मन्युपगम्यमानेडपि जीवेश्वरादिसर्वलौकिकवैदिकसर्वदृश्यवहारासिद्धि: । न च तयोरवस्तन्तरस्य सद्भावाद्द्वैतवादप्रसक्ति: । मायाया अनिर्वाच्यत्वेन वस्तुत्वायोगात्‌ । तथाडडह— एषा हि भगवान्माया सदसच्चविकृतिवर्जितेति । यस्मादजैव भोक्त्रादिरूपा तस्माच्चत्स्वीकृतस्य मिथ्यासिद्धवस्तुत्वसंभवदनन्तश्वाडडल्मा । चशब्दोऽवधारणे । अनन्ते एकडडल्मा अस्यां तु परिच्छेदो दर्शितः कालतो वस्तुतो वा न विघ्नते इति । विश्वरूपो विश्वमस्यैव रूपमिति । परस्याविश्वरूपत्वात्‌ । वाचाडडरम्भणं विकारो नामधेयमिति रूपस्य रूपित्वितरेकेणाभावाद्द्रश्वरूपत्वाद्दश्यमान्त्यं सिद्धमित्यर्थः । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्माद्दिश्वरूपवाच्यश्वरूपं लक्षण परमात्मन इत्येवमादिभिरात्मनो विश्वरूपत्वमित्यर्थः । यत एवानन्तो विश्व- रूप आत्माडडत्मन् एवाकर्ता कर्तृत्वादिसंसारधर्मैरहित इत्यर्थः । कदैवमनन्तो विश्वरूपः कर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मवर्जितो मुक्तः पूर्णानन्दादित्यैकब्रह्मरूपेणै- वावतिष्ठत इत्यात्राडडह—त्रयं यदा विन्दते ब्रह्मेतदिति । त्रयं भोक्तृभोग्यभोग्युर- पमू । मायातमकत्वादित्यादित्यनृतब्रह्मच्योतरेकेव नास्ति । किन्तु ब्रह्मभावे यदा विन्दते तदा नितान्तनिष्किल्विकलपूर्णानन्दादित्यैकब्रह्मभावकर्तृत्वादिसकलसं- सारधर्मवर्जितो वीतरागः कृतकृत्योऽवतिष्ठत इत्यर्थः । अथवा ज्ञानज्ञात्सक- जीवेश्वरप्रकृतिरूपत्रयं ब्रह्म यदा विन्दते लभते तदा मुक्त्य इति । ब्रह्मामिति प्रकारान्तं ब्रह्ममेतु मां मध्यमेतु मामितिच्छान्दसम्‌ ॥ १ ॥ जीवेश्वरयोर्‌विभागं दर्शयित्वा तद्ज्ञानादमृतत्वं दर्शितम्‌ । इदानीं पदाने- भरयोर्‌वैलक्षण्यं दर्शयित्वा तज्ज्ञानादमृतत्वं दर्शयति—क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर इति । अविद्यादेहेरणात्परमेश्वरो हरः । अमृतं च तदक्षरं चामृताक्षरम- मृत ब्रह्मवद्भवार इत्यर्थः । स ईश्वरः क्षरात्मानौ प्रधानपुरुषावीशते इष्टे देव एक-

तस्याभिध्यानायोजनातत्त्वभावद्दूयशान्ते विश्वमायानिवृत्ति: ॥ १० ॥

तस्य परमात्मा । तस्य परमात्मनोऽभिध्यानात्कथं योजना-जीवानां परमात्मसंयोगात्तत्त्वभावादहं ब्रह्मास्मीति भूतश्वासकृदन्ते प्रारब्धकर्मान्ते यथा स्वात्मज्ञाननिष्पत्तिरन्तस्तस्मिन्न्स्वात्मज्ञानोदयवेलायां विश्वमायानिवृत्ति: सुखदु:खमोहात्मकाशेषप्रपञ्चरूपमायानिवृत्ति: ॥ १० ॥

शान्तिं च ददत् सर्वपाशापहानि: ॥ १० ॥

ज्ञात्वेति । देवमयमहंमस्मीति । सर्वपाशापहानि: पाशरूपाणां सर्वेषामविद्यादीनामपहानि: । क्षैरेविद्यादिभि: केशैस्तत्कार्यभूतजनन्ममृत्युमहारिजर्जननमरणादिदु:खहेतुविनाश: ज्ञानफलं प्रदर्शितम् । ध्याने किंचित्कृत्यमसूत्रिकरूपं विशेषमहत्स्य परमेश्वरस्याभिध्यानादेहभेदे शरीरपातोत्तरकालमचिरादिना देवयानपथा गत्वा परमेश्वरसायुज्यं गतस्य तृतीयं विराट्रूपापेक्षयाड्वयाकृतपरमच्योमकारणेश्वरावस्थं विश्वेश्वर्यलक्षणं फलं भवति । स तदनुभूय तत्रैव निर्विशेषमात्मानं ज्ञात्वा केवलो निरस्तसमस्तैश्वर्यतदुपाधिसिद्धिरव्यकृतपरमच्योमकारणेश्वरात्मकतृतीयावास्थं विश्वेश्वर्यं हित्वाडपक्रम आत्मकाम: पूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मरूपोऽवतिष्ठते । अतदुक्तं भवति—सम्यग्दर्शनस्य तथाभूतवस्तुविषयत्वेन निर्विषयपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मविषयक्वद्विज्ञानानन्तरमविद्यातत्कार्यमहाप्रलयेन पूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मस्वरूपोऽवतिष्ठते । ध्यानेन पुन: सहसा न निराकारं बुद्धि: प्रवर्तते इति विशेषब्रह्माविपयत्वात् । यथा यथोपासत इति न्यायेन सविशेषविश्वर्यलक्षणब्रह्माप्यया विश्वेश्वर्यमनुभूय निर्विशेषपूर्णानन्दब्रह्मात्मानं ज्ञात्वा केवलात्मकामोऽपाशेपुर्थो मुक्तो भवति ।

तथा शिवधर्मोत्तरेऽपि ज्ञानध्यानयोगैर्विश्वर्यलक्षणं केवलात्मकामलक्षणं च फलं दर्शयति—

"ध्यानादेश्व्र्यमतुलमैश्वर्यत्सुखमुक्तमम् । ज्ञानेन तु परिज्ञय द्विदेहा मुक्तिमाप्नुयात्" ॥ इति ।

तथा च देहादिसविशेषसगुणोपासकानां स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितृ: समुत्तिष्ठन्तीत्यादिना विश्वेश्वर्यलक्षणं फलं दर्शयति ।

क्षीणे: केशेजन्ममृत्युप्रहाणि: ।

तस्याभिध्यानान्नृत्यीयं देहभेदे

तथा च प्रश्नोपनिपदि य: पुनरंतं त्रिमात्रणोमित्यतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसा सूर्ये संपन्न इत्यादिना परं पुरुषमभिध्यायतोड़चिरादिमर्गोपदेशपूर्वकं स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इति ब्रह्मलोकं गतस्य तत्क्षैव सद्गुरोर्दर्शनलाभं दर्शयित्वा तमोंकारेणैवाड्ड़यतनेनान्वेति विद्वानन्यच्चछान्तमजरममृतममयङ् परं चेतीति सद्गुरुशेन मोक्ष उपदिष्ट: । तमेवं विद्वानमृत इह भवतीति विदुपोऽर्चिरादिगमन् विनेहैवामृतत्वमार्गं दर्शयति । अथाकामयमान इत्यारम्भ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्त्र-

ह्य्येतेतत्यादिना विनैवोक्तान्ति चित्पो मोक्ष उपदिष्ट: । उदरमात्रपाण: ऋामन्त्यहो नेति नेति होताच याज्ञवल्क्य इति प्रश्नपूर्वकमुक्तान्न्यभावो दर्शित: । तथा च ब्राह्म पुराण जीवन्मुक्तो गतस्य भाव च दर्शयाति-

यस्मिन्काले स्वमात्मानं योगी जानाति केवलम् । तस्मात्कालात्समारभ्य जीवन्मुक्तो भवेदसौ ।। मोक्षस्य नैव किश्चित्स्यादन्यत्र गमनं कचित् । स्थानं पराधयमपरं यत्र गच्छन्ति योगिन: ।। अज्ञानवन्ध्यभेदस्तु मोक्षो ब्रह्मलयस्त्वति । तथा लैङ्‌डे विदुपो जीवन्मुक्ति दर्शयाति—

इह लोके परे चैव कर्तव्यं नास्ति तस्य वै । जीवन्मुक्तो यतस्तस्माद्ब्रह्मवित्परमार्थत: ।।

शिवधर्मोक्तरे — वाच्यतायैडपि कर्तव्यं किंचिदस्य न विद्यते । इहैव स विमुक्त: स्यात्संपूर्ण: समदर्शन: ।।

तस्मादुपासको देहादुत्क्रम्याचिरादिना देवयानै विश्वेश्वर्ये ब्रह्म प्राप्य विश्वेश्वर्यमनुभूय ततैव केवलं प्रत्यस्तमितभेदपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मात्मानं ज्ञात्वा केवलात्मकामो मुक्तो भवति विद्वाचिरिच्छेषपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्मस्वविज्ञानादशेष-गन्त्रगन्तव्यगमनादिभेदप्रत्यस्तमयाद्विने वोक्तान्ति देवयानं च ब्रह्मज्ञानसमनन्तर जीवन्मुक्तो ब्रह्मज्ञानिसमनन्तर ब्रह्मानन्दमनुभूयाडडत्मरतिरात्मतृप्त आत्म-

नैवान्त:सुखोडन्तरामोऽन्तड्योऽतिरात्मकीड आत्मरतिरात्ममिथुन आत्मानन्द

१ ख. केवल: । २ ख. 'वलप्र' । ३ ख. 'ज्ञानान्त' ।

विश्वैश्वर्यं केवल आत्मकामः ॥ ११ ॥ एतदुज्झेयं नियमेंवाडडत्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किंचित् ।

इहैव स्वाराज्ये भूम्नि स्वे महिम्न्यमृतोऽवतिष्ठते तद्धेतुत्वाद्ब्राह्माविषयपरित्यागेन ब्रह्मण्याधाय वाडमनःकार्यनिष्पाद्यं श्रौतस्मार्तलक्षणं कर्म कृत्वा विशुद्धसत्त्वो योगारूढो भूत्वा शामादिसाधनसंपन्नः । 'योगी युज्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ एवं युज्यन्सदाडडत्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाडडत्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ संं पर्येति सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाडडत्मानं ततो याति परां गतिम्' इति स्मृतेः ॥११॥ यस्माज्ज्ञानानन्तरं परमपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मादेतत्कृतं केवलात्माकाशब्रह्म- रूपं नित्यं नियमेन येयं किञ्चान्यसंस्थं न स्वात्मसंस्थं येयं नानात्मनि बाह्ये । श्रूयते च— 'तमात्मसंथ येडनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्' इति ।

तथा च शिवधर्मोत्तरे योगिनामात्मनि स्थितिः— शिवमात्मनि पश्यन्ति प्रतिमासु न योगिनः । आत्मस्थं यः परित्यज्य बाहिस्थं यजते शिवम् ॥ हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य लिह्यात्कूपरमात्मनः । सर्वत्रावस्थितं ज्ञानं न परयन्तीह शङ्करम् ॥ ज्ञानचक्षुर्विहीनत्वाद्भः सूर्यं यथोदितम् । यः परयेत्सर्वमज्ञानं तस्याधः पतति शिवः । आत्मस्थं ये न परयन्ति तीर्थे मार्गन्ति ते शिवम् । आत्मस्थं तीर्थमुत्सृज्य बदिस्तीर्थादि यो व्रजेत् ॥ करस्थं स महारत्नं त्यक्त्वा काचं विमार्गति ।

भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्॥ १२ ॥ वह्हेर्यथा योनिगतस्य मूर्तिन्ह्‌दश्यते नैव च लिङ्गनाशः। स भूय एवन्धनयोनिगू‌र्ह- स्तद्‌द्रोभयं वै प्रणवेन देहे॥ १३ ॥

अथवैतद्‌परोक्सं प्रत्यगात्मैवं तद्‌नित्यमविनाशि स्वे महिम्नि स्थितं ब्रह्मैव जेयम्। क्स्मात्। हि शब्दो यस्मादर्थे। यस्मान्नातः परं वेदितव्यमसि किंचिदपि। श्रूयते च वृहदारण्यके—तदेतत्पदनীয়मस्य सर्वस्य यदयमात्मेति। कथं तज्ज्ञेयमित्याह—भोक्ता जीवा भोग्यं च भोग्यामितरत्सर्वं प्रेरितारन्तर्यामिपरमेश्वरः। तदेतत्रिविधं प्रोक्तं ब्रह्मैवति। भोक्तृभोग्यशेषभेदप्रपञ्चविलापननेनैव निर्विशेषं ब्रह्मात्मानं जानीयादित्यर्थः। तथाचोक्तं कावषेयगीताताम्— त्यक्त्वा सर्वविकल्पांशं स्वात्मस्थं निश्वलं मनः। कृत्वा शान्तो भवेद्योगी दग्‍धेन्य इवानलः॥ तथा च श्रीविष्णुपुराणे—‘तस्यैव कल्पनाहीनस्वरूपग्रहणं हि यत्। ममसा ध्याननिष्‍पत्त्यै समाधि: सोऽभिधीयते’॥ इतने॥ १२ ॥

इदानोमोमित्येतैनेवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत। ओमित्यात्मानं ध्यायीतेऽतिशयेनात्मानमन्विष्य पराभिध्याने प्रणवस्य निय-मादभिध्यानाच्चैन प्रणवं दर्शयति—वह्हेर्यथेति। वह्हेर्यथा योनिगतस्याराणिगतस्य—राणिगतस्य मूर्तिः स्वरूपं न दृश्यते मथनात्माद्‌नैव च लिङ्गस्य सूक्ष्मदेहस्य विनाशः। स एवार्णिगतोड्‌भ्रिस्थूयः पुनः पुनरन्धनयोनिना मथनेन गृह्यः। योनिशब्दो‌ऽत्र कारणवचनः। इन्धनेन कारणेन पुनः पुनर्मथनाद्‌भ्रः। तद्‌द्रो-भयं तदुभयमिव मथनात्माद्‌न ग्रह्यते। मथनेन च गृह्यते। तद्‌दात्‍मा वहिस्थानीयः प्रणवन्नोत्तराराणस्थानो‌येन मन-नाद्‌ब्रूते देहेऽधरारणिस्थानीयेये॥ १३ ॥

इदानोमोमित्येतैनेवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत। ओमित्यात्मानं ध्यायीतेऽतिशयेनात्मानमन्विष्य पराभिध्याने प्रणवस्य निय-मादभिध्यानाच्चैन प्रणवं दर्शयति—वह्हेर्यथेति। वह्हेर्यथा योनिगतस्याराणिगतस्य—राणिगतस्य मूर्तिः स्वरूपं न दृश्यते मथनात्माद्‌नैव च लिङ्गस्य सूक्ष्मदेहस्य विनाशः। स एवार्णिगतोड्‌भ्रिस्थूयः पुनः पुनरन्धनयोनिना मथनेन गृह्यः। योनिशब्दो‌ऽत्र कारणवचनः। इन्धनेन कारणेन पुनः पुनर्मथनाद्‌भ्रः। तद्‌द्रो-भयं तदुभयमिव मथनात्माद्‌न ग्रह्यते। मथनेन च गृह्यते। तद्‌दात्‍मा वहिस्थानीयः प्रणवन्नोत्तराराणस्थानो‌येन मन-नाद्‌ब्रूते देहेऽधरारणिस्थानीयेये॥ १३ ॥

स्वदेहमराणि कृत्वा प्रणवं चोत्तराराणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्देवं पश्येन्निगूढवत् ॥ १४ ॥

तदेव मपश्यति—स्वदेहमिति । स्वदेहमराणि कृत्वा अधराराणि ध्यानमेव निर्मथनं तस्य निर्माणस्याभ्यासाद्देवं उद्योतिरूपं प्रपश्येद्विगूढवत् ॥ १४ ॥

तिलेषु तैलं दधिनीव सर्पिरापः स्वर्णेषु चाग्निर्भथेन । एवमात्माडडत्मनि गृह्यतेsसौ सत्येनैनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥

तिलेष्विति । यन्त्रपीडनेन तैलं गृह्यते । दधिनि मथनेन सर्पिरिव । आपः स्वतोभिर्नदीषु भूरननेन । अरणीषु चाग्निर्मथनेन । एवमात्माऽऽत्मनि स्वात्मनि गृह्यतेऽसौ मननेनाऽऽत्म-भूतदेहादिषु तन्रमयाचार्योपराधिमविलापनेन निर्विशेषे पूर्णानन्दे स्वात्मन्येवाव-गम्यत इत्यर्थः । केन तर्हि पुरुषेणाऽऽत्माऽऽत्मनि गृह्यते इत्यत आह—सत्येन यथाऽऽभूतहितार्थवचनेन भूतहितेन । सत्यं भूतहितं प्रोक्तमिति स्मर-पात् । तपसेन्द्रियमनसामैकाग्र्यलक्षणेन । मनसश्वेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तप इति स्मरणात् । एनमात्मानं योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥

सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवाप्लुतम् । आत्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परम् ॥

कथमेनमनुपश्यतीत्यत आह—सर्वव्यापिनमिति । सर्वे प्रकृत्यादिविशेषान्तं व्याप्यावस्थितं न देहेन्द्रियाद्यध्यात्ममात्रावस्थितमात्मानं क्षीरे सर्पिरिव सा-त्वेन निरन्तरतयाsऽऽडत्मत्वेन सर्वेश्वरपितमात्मविद्यातपोमूलं कारणम् । श्रूयते च—एष ह्येव साधुकर्म करयति । यद्‌ऽइमे बुद्धियोगं तं येन माऽऽनुप्यन्ति त इति । अथवाsऽऽत्मविद्या च तपश्च यस्याऽऽत्मलाभे मूलं हेतुरिति । तथा च श्रुति:—विज्ञायाऽऽत्मकश्शुते । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेति च । ब्रह्मोपनिष-णमस्मिन्परं श्रेय इति । यः सत्यादिसाधनसंयुक्तः स एनं सर्व-व्यापिनमात्मानं क्षीरे सर्पिरिवाप्लुतमात्मविद्यातपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत्परमनुप-श्यति सर्वैगतं ब्रह्माऽऽत्मदर्शिनाऽऽत्मन्येव गृह्यते नास्ल्यादियुक्तेन परिच्छिन्न-

तद्‌व्रतोपनिषत्परम्‌ ॥ १६ ॥

ब्रह्मात्मयोरध्यात्मन । श्रैयते च—सत्येन लभ्यस्तपसा हृष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम्‌ । न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति । द्विवचनमध्येपरिसमाप्त्यर्थम्‌ ॥ १६॥

इति श्वेताश्वतरोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ युञ्जानः प्रथमं मनस्तत्त्वाय सविता धियः । अभिज्ञ्योऽतिनिचाख्य पृथिव्या अध्याभरत ॥ १ ॥

इति श्रीमद्भगवद्पूज्यपादश्रिष्यपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्प्रणीते श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

• ध्यानमुक्तं ध्याननिर्मथनाभ्यासादेवं पश्येत्निगूढवदिति परमात्मदर्शनोपायत्वेन । इदानों तदपेक्षत: साधनविधानार्थं द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते । तत्र प्रथमं तत्सद्वचर्यं सवितारमाशास्ते—युञ्जान इति । युञ्जानः प्रथमं मनः प्रथमं ध्यानारम्भे मनः परमात्मनि संयोजनीयं धिय इतरानपि प्राणान् । प्राणा वै धिय इति श्रुते: । अथवा धियो बाहविषयज्ञानानि । किमर्थम्‌ । तत्स्वाय तत्स्वरूपज्ञानाय सविता धियो बाहविषयज्ञानादग्र्योऽतः प्रज्ञां निचाख्य हृद्याः पृथिव्या अध्याभरत । एतद्‌कं भवति—ज्ञाने प्राप्ततस्य यत्‌ परमं मनो बाहविषयज्ञानादुपसंहृत्य परमात्मन्येव संयोजितमतदनुगृहीतदेवतात्मनमन्यादीनां यत्सर्ववस्तुप्रकाशनसामर्थ्ये तत्सर्वमसद्वागादिषु संपादयेत्‌ । सविता यत्नसादाद्वाप्यते योग इत्यर्थः । अग्निशब्द इतरासामध्यनुगृहीतदेवतानामुपलक्षणार्थः ॥ १ ॥

युक्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । सुवर्गीयाय शक्त्या ॥ २ ॥

युक्तेनेति । यदा तत्त्वाय मनो योजयत: अनुगृहीतदेवताशकृत्याधानेन देहेन्द्रियादर्ह करोति तदा युक्तेन सवित्रा परमात्मनि संयोजितेन मनसा वयं तस्य देवस्य सवितुः—सवेदकृत्याय सत्यां सुवर्गीयाय स्वर्गप्राप्तिहेतुभूताय ध्यानकर्मणि यथासामर्थ्य प्रयतामहे । परमात्मवचनोद्द्टा स्वर्गेष्टः: तत्पकरणतस्मैव सुखरूपत्वाच्चतस्मै सुखस्य । तथा च श्रुति:—एतस्यैवाडSनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति ॥ २ ॥

युक्त्वाय मनसा देवानसुव्रततो धिया दिवम् । बृहज्ज्योतिः करिष्यतः सविता प्रसुवाति तान् ॥ ३ ॥

युक्त्वायेतिति । पुनरपि सोऽऽयमेव करोत्वाति प्रार्थना । युक्त्वाय योजयित्वा देवानमनआदीनि करणानि तेषां विशेषणं सुचः स्वर्गे सुखं पूर्णानन्दब्रह्म यत इति द्वितीयावहुवचनं प्रणतिनिदर्शनह्य गृृह्यते न तु ग्रहादिविषयान् । पुनरपि विशेषणान्तरं धिया सम्यग्दर्शनेन दिवं ज्योतनस्वभावं चैतन्यैकरसं बृहन्महद्ब्रह्म ज्योति: प्रकाशं करिष्यतः पूर्णानन्दब्रह्माहविष्करिष्यतः । अत्र द्वितीयावहुवचनम् । सविता प्रसुवाति तान्करणानि । यथा करणानि विषयेभ्यो निवृत्तान्यात्माभिमुखान्यान्तमपकाशमेव कुुरुस्स्थाडनुजानातु सवितेत्यर्थः ॥ ३ ॥

गृञ्जते मन उत युज्जते धियौ विपा विपस्य बृहतो विपाश्चितः । वि होतॄ दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः ॥ ४ ॥

तस्यैवमनुजानातो महती परिष्टुतिः कर्तव्येत्याह—युञ्जत इति ।। युञ्जते योजयन्ति ये विप्रा मन उत युज्जते धिय इतराण्यापि करणाने । धीहेतुत्वात्करणेषु धीशब्दम्रयोगः । तथा च श्रुतिः—“यदा पश्याः पश्यन्ते ज्ञानानि मनसा सह” इति । विपस्य विशेषण व्याप्तस्य बृहतो महतो विपाश्चितः सर्वज्ञस्य देवस्य सवितुर्मही महती परिष्टुतिः कर्तव्या । कैश्चैः । पुनरपि तमेव विशिनष्टि—वि होतॄ दधे होत्राः क्रिया यो विदधे वयुनावित्पज्ञावित्सर्वज्ञ— नार्साक्षिभूत एषोड्वितीयः । ये विप्रा मनआदिकरणानि विषयेभ्य उपसंहृत्यडड्मन्येव योजयन्ति तैर्विप्रस्य बृहतो विपाश्चितो महती परिष्टुतिः कर्तव्या। होत्रा विदधे वयुनाविदेकः सविता ॥ ४ ॥

युजे वां ब्रह्म पूर्थ नमोभिर्विश्वतःक एतु ।

युजे वामिति । युजे वां समाधे वां युवयोः करणानुग्राहकयोः संवनिध मकार्षित्वेन तत्प्रकाशितं ब्रह्मेत्यर्थः । अथवा वामिति बहुवचनार्थे तृप्त्यर्थं करणभूत ब्रह्म पूर्वं चिरंतनं समाधे नमोभिर्नमस्कारैर्‌विश्वतःकमृषिधानादिभिः एष एवं समाधायस्य मम श्लोकः कीर्तितच्य एतु विविधमेतु

शृङ्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा अ ये धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥ ५ ॥

पथ्येिच सूरः पथि सन्मार्गे । अथवा पथ्या कीर्तिरित्येतद्वाक्यं प्रार्थनारूपं शृण्वन्तु विश्वेऽमृतस्य ब्रह्मणः पुत्राः सूरातमनो हिरण्यगर्भस्य । के ते । ये धामानि दिव्यानि दिवि भवान्यान्नातस्थुराधितिष्ठन्ति ॥ ५ ॥

अध्रियन्त्राभिमध्यते वायुर्यन्त्राधिरुध्यते । सेमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजायते मनः ॥ ६ ॥

युज्ञाथः प्रथमं मन इत्यादिना सवितादिपार्थना मतिपादिता । यस्तु पुनः प्रार्थनामूलक्वा तिर्यनुज्ञातः सन्येगे प्रवर्तते स भोगहेतौ कर्मण्येव प्रवर्तते इत्याह—अध्रियतेति । अध्रियन्त्राभिमध्यत आधानादौ । वायुर्यन्त्राधिरुध्यते प्राणग्र्यादौ । सवित्रा प्रेरितः शब्दमभिव्यक्तं करोति । सोमो यत्र दशापवित्र-त्पूमानोडतिरिच्यते तत्र क्रतौ संजायते मनः ॥ ६ ॥

सवित्रा प्रसवेन जुह्वत बहु पूर्व्यम् । तस्य योनिं ऋणवसे न हि ते पूर्तमक्षिपत् ॥ ७ ॥

यस्मादनुज्ञातस्तस्य भोगहेतौ कर्मण्येव मतत्तत्स्मात्सवित्रा प्रसवेन जुह्वत सेवेत ब्रह्म पूर्व्यं चिरंतनम् । तस्मिन्नब्रह्मणि योनिं नित्यां समाधिलक्षणां ऋणवसे ऋणवत् । एवं कुर्वतो मम किं ततो भव-तीत्यत आह—न हि त इति । न हि ते पूर्तं स्मार्तं कर्मेष्टं श्रौतं च कर्माक्षिपन्न पुनर्भोगहेतोर्वेदन्ति । ज्ञानाभिना सवीजस्य दग्धत्वात् । उक्तं च—यथेपिका-तूलमश्रौ मोतं प्रदूयत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति । ज्ञानाभिः सर्व-कर्माणि भस्मसात्कुरते तथेत च ॥ ७ ॥

अध्रियन्त्राभिमध्यत इत्यात्रापरा व्याख्या—आत्मा: परमात्मा । अविद्यात्स्कार्यस्य दाहकत्वात् । उक्तं च--अहंज्ञानजं तमः । नाशयास्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतोति । यत्र यस्मिन्नपुुरुषे मध्यत आत्मद्वेहमरणि कृत्वेत्यादिना पूर्वोक्त-व्याख्यानि तत्रैव वायुर्यन्त्राधिरुध्यते शब्दमध्यक्षरं करोति रेचकादिकरणात् ।

त्रिरुन्त्तं संस्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सन्निवेश्य । ब्रह्मोडुपेन प्रतरेत विद्वान्स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि ॥ ५ ॥

सोमो यच्चातिरिक्त्यतेकजन्मसेवया तत्र तस्मिन्यज्ञदानतपःप्राणायामसमाधिविशुद्धान्तःकरणे संजयते परिपूर्णानन्दाद्वितीयब्रह्माकारं मनः समुत्पद्यते नान्यत्राशुद्धान्तःकरणे । उक्तं च — प्राणायामविचुद्धात्मा यस्मात्परिर्यति तत्परमु । तस्मान्नातः परं किंचित्प्राणायामादिति श्रुतिः ॥ अनेजन्मन्संसारचक्रे पापसमुच्चये । तत्क्षणं जायते पुंसां गोविन्दे भक्तिर्मति ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु तपोज्ञानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायंते ॥ तस्मात्पथमं यज्ञाद्युष्टानं ततः प्राणायामादि ततः समाधिसततो वाक्यार्थज्ञाननिष्ठपत्तिस्ततः कृतकृत्यतेति ॥ ६ ॥

तत्र योनिं ऋणवस इत्युक्तं कथं योनिकरणमित्याशङ्क्य तात्पर्य दर्शयति— त्रिरुन्त्तमिति । त्रेणुरोग्रेण वाशिरोऽस्युन्त्तानि यस्मिंश्शरीरे तत् त्रिरुन्त्तं संस्थाप्यते समं शरीरं हृदीन्द्रियैः सहितं मनश्शुक्क्वादीनि मनसा सन्निवेश्य सन्निवेश्य ब्रह्मैवोडुपस्तरणसाधनं तेन ब्रह्मोडुपेन । ब्रह्मशब्दे प्रणवं वर्णयन्ति । तेनोडुपस्थानीयेन प्रणवेन क.आकाशविदुभयत्र संबध्यते । तेनोपसंहृत्य तेन प्रतरेतातिक्रामेद्विद्वान्स्रोतांसि संसारसरितः स्वाभाविकविद्याकर्मप्रवर्त्ती तानि भयावहानि प्रेतातिथीगृध्रभासिकराणि पुनरावर्त्तिभाजि ॥ ८ ॥

श्राणायामक्षपितमनोमलस्य चित्तं ब्रह्मणि स्थितं भवतीति प्राणायामो निर्दिद्यते पथमं नाडीशोधनं कर्तव्यम् । ततः प्राणायामडधिकारः । दक्षिणानासिकापुटमङ्गुल्याडघ्रेः्य वामेन वायूं पूरयेद्यथाशक्ति । ततोडनन्तरमुस्र्र-हैवं दक्षिणेन पुटेन समुत्र्सृजेत् । संयंयापि वारयेत् । पुनर्दक्षिणेण पूरयित्वा सव्येन समुत्सृजेयथाशक्ति । त्रिः पञ्चकृत्वो वैवमभ््यस्यतस्सवनचतुष्टयमपर-

क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छ्रसीत् ।

रात्रे मध्येहे पूर्वरात्रेऽर्धरात्रे च पक्षान्मासाद्दिशुद्दिर्भवति । त्रिविधः प्राणायामो रेचकः पूरकः कुम्भक इति तद्विदोऽधीयते ।

आसनानि समभ्यस्य वादिच्छितानि यथाविधि ।

प्राणायामं ततः गांगि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥

मुद्रासनेऽपि कुणस्मयगास्तीर्योजनेपि च ।

लम्बोदरं च संपूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥

तदासनेऽपि सुखासीनः सद्ये न्यस्येतरं करम् ।

समग्रीवशिराः सम्यक्संस्तृतास्तस्यः सुनिश्चलः ॥

प्राग्मुखोदरमुखो वाडपि नासाग्रन्यास्तलोचनः ।

आत्मभक्तिभक्तिं च वर्जयित्वा प्रवर्ततॄन् ॥

नाडीसंशोधनं कुर्वदुक्तमार्गेण यत्नतः ।

वृथा केशो भवेतस्य तच्छोधनमकुर्वतः ॥

नासाग्रे शशभृद्रिजं चन्द्रातपवितानितम् ।

समभ्यस्य तु वर्गस्य चतुर्थ विन्दुसंयुतम् ॥

विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ।

इडया पूरयेद्वायूं बाह्यं द्वादशमात्रकैः ॥

ततोऽर्धिं पूर्ववद्चायेत्सुरडवालोकयुतम् ।

ऋषभं(रेफं च) विन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥

ध्यायेर्दिरेच्चयेद्वायूं मन्दं पिङ्गलया पुनः ।

पुनः: पिङ्गलयाडपूर्व ग्राणं दशिपतॆः सुधीः ॥

तद्र्दिरेच्चयेद्वायुमिडया तु शनैः शनैः ।

त्रिचतुर्वत्सरं चापि त्रिचतुर्मासमेव वा ॥

गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यसेत् ।

मात्रार्ध्यंदिने सायं स्वात्वा पड्कृत्यव आचरत् ॥

संघयादिकर्म कृत्वैव मध्यरात्रेऽपि नित्यशः ।

नाडीशुद्धिंवमामोति तचिह्नं हृयते नृपथक् ॥

शारीरलघुता दीसिजंराडराऽपि विवर्धनम् ।

नावाभिव्यक्तिरित्यैतद्न तच्छुद्धिसूचनम् ॥

शुद्धयन्ति न जपैस्तेन स्पर्शशुद्धेरहेतवः ।

9 ख. स्थितानि तु ।

दुष्टश्वयुक्तमिव वाहमेनं प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचपूरककुम्भकैः ।

प्राणापानसमयोगे प्राणायामः पकीर्तितः । प्रणवं डयात्मकं गार्गि रेचपूरककुम्भकं ॥ तदेतेत्स्पणं विद्धि तत्स्वरूपं ब्रवीम्यहम् । यद्रे(यो वे)दादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ॥ तयोरन्तं तु यद्राग्नि वर्गपञ्चकपञ्चकं । रेचकं प्रथमं विद्धि द्वितीयं पूरकं विदुः ॥ ततीयं कुम्भकं प्रोक्तं प्राणायामाख्यिरात्मकः । त्रयाणां कारणं ब्रह्म सारूप्यं सर्वकारणं ॥ रेचकः कुम्भको गार्गि सृष्टिसंस्थितिलयात्मकौ । कुम्भ (पूर) कस्त्वथ संहारः कारणं योगिनामिह ॥ पूरयेत्पोडशैमात्रैरपादतलमस्तकं । मात्रैद्रांत्रिंशकैः पश्चाद्रेचयेत्समसाहितः ॥ संपूर्णकुम्भकद्वादशोर्निश्वलं मूर्धिन(ध)देशतः । कुम्भकं धारणं गार्गि चतुःषष्ट्या तु मात्रया ॥ ऋषयस्तु वदन्त्यन्ये प्राणायामपरायणाः । पवित्रभूताः पूर्वास्त्रः प्रब्ज्ञानजये रताः ॥ तद्वाडडदौ कुम्भकं कृत्वा चतुःषष्ट्या तु मात्रया । रेचयेत्पोडशैमात्रैरेनैकेन सुन्दरी ॥ तयोश्व पूरयेद्रयं शनेः षोडशमात्रया । प्राणस्याडडड्यमानं त्वेवं वशं कुर्याज्जयी वशः ॥ पश्च प्राणा: समाख्याताः वायवः प्राणमाश्रिताः । प्राणो मुरुतमस्तेघु सर्वप्राणभूतां सदा ॥ ओष्ठनासिक्योमध्ये हृदये नाभिमण्डले । पादाङ्कुष्टाश्रितः प्राणः सर्वाङ्गेषु च तिष्ठति ॥ नित्यं पोढशसंख्यााभिः प्राणायामं समभ्यसेत् । मनसा प्रार्थितं याति सर्वप्राणजयी भवेत् ॥ प्राणागामैर्द्वहेदोषां धारणाभिश्च किल्बिषान् ।

विद्वान्मनो धारयेतापमत्तः ॥ ९ ॥ समे शुचौ शर्करावहिवालुकाविवर्जिते शब्दजलाथ्यादिभिः । मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवात-श्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ नोहारधूम-कानिलानलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनाम् । एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि योगे ॥ ११ ॥

प्रत्याहाराच संसर्गानध्यानेनानीश्वरान्गुणान् । प्राणायामशतं स्तात्वा यः करोति दिने दिने । मातापितृगुरुद्रोहाद् त्रिविधस्यपि शुद्धये भवति ॥ तदेतदाह—माणानित्यादिना । प्राणान्प्रपीडयेद् युक्तो नात्यश्रत इति श्लोकोक्तप्रकारेण संयुक्ता चेष्टा यस्म स संयुक्तचेष्टः । क्षीणे शक्तिहान्या ततुत्वं गते मनसि नासिकाया: पुढाभ्यां शनैः शनैरत्सृजेत् मुखेन । वायूं प्रति-ष्ठाप्य शनैरनिष्कयोर्ज्जोदिति । उदात्ताश्रयुतं रथनियान्तारमिव मननेन मनो धारयेतापमत्तः प्राणहितात्मा ॥ ९ ॥ सम इति । समे निम्रोन्तररहिते देशे । शुचौ शुद्धे । शर्करावहिवालुकाविवर्जते । तथा शब्दजलाथ्यादिभिः शब्दः कुल्हादिध्वानिः जलं सर्वमणयप्सुयोग्यं । मुणडर्प आश्रयः । मनोनुकूले मनोरमे चक्षुपीडने पतिवाधाभिमुखे । छान्दसो विसर्गलोपः । गुहानिवात-श्रयणे गुहानिवास्मनिते निवाते समाश्रितिन्य पञ्जोजयेत्प्रयुज्यीत चित्तं परमात्मनि ॥ १० ॥ इदानीं योगमध्यस्यतोडभिव्यक्तिचिह्नानि वक्ष्यन्ते—नीहार इत्यादिना । नीहारस्तुपारः । तद्रूप्याणेः समा चित्तवृत्तिः प्रवर्तते । तततो धूम इवाडडभाति । ततोडर्कवत्ततो वायुरिवाडडभाति । तततो वहिरिवात्युष्णो वायुः प्रकाशदहनः प्रवर्तते । बाह्यवायुरिव संस्कुभितो बलवान्विजृम्भते कदाचित्खद्योतखचितमिवान्तरक्षमारुद्यते कदाचिद्विद्युद्रूपेणाडSलोकयते कदाचिज्ज्वालामार्किकाकृतिः । कदाचित्पूर्णशाशिनत् । एतानि रूपाणि योगे क्रियमाणे ब्रह्मण्याविष्ट्यमाणे निमित्ते पुरःसराणग्रामिणी । तदा परमयोगसिद्धिः ॥ ११ ॥

पृथ्व्यप्तेजोनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मकके योग-गुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्स्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ १२ ॥ लघु-त्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । गन्धः शुभ्रो मूत्रपुरीषमल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमा वदन्ति ॥ १३ ॥ यथैव बिम्बं मृदयोप-पलितं तेजोमयं भ्राजते तत्सुधान्तम् । तद्वत्सततं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थो भवते वीतरागः ॥ १४ ॥

पृथ्वीति । पृथ्व्याद्यप्सेजोनिलखे पृथिव्यादीनि भूतानि द्वन्द्वकव्द्रावेन निर्दि-श्यन्ते । तेषु पञ्चसु भूतेषु समुत्थितेषु पञ्चात्मकके योगगुणे प्रवर्त्त इत्यस्य व्याख्यानम् । कः पुनर्यौगगुणः प्रवर्त्तते । पृथिव्या गन्धवत्या गन्धो योगिनो भवति । तथाड्द्रयो रसः । एवमन्यत्र । उक्तं च—द्योतिष्मती स्पर्शवती तथा रसवती परा । गन्धवत्यपरा प्रोक्ता चतस्रस्तु प्रवर्त्तयः ॥ आसां योगवतीनां यथैकापि प्रवर्त्तते । प्रवर्त्तयांगे तं पाहुयोगिनो योगचिन्तकाः ॥ न तस्य योगिनो रोगो न जरा न मृत्युर्वा प्रभवति । कस्य । प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् । योगाग्निसम्प्लुष्टदोषकलापं शरीरं प्राप्तस्य । स्पष्टमन्यत् ॥ १२ ॥ १३ ॥ किंच —यथैवोति । यथैव बिम्बं सौवर्णं राजतं वा मृदयोपलिं मृदादिना मलिनीकृतं पूर्व पञ्चात्मकसुधान्तं सुधौतमतिल्यासमिन्त्रर्थ सुधान्तमिति छ्छन्दसम् । अग्न्यादिना विमलीकृतं तेजोमयं भ्राजते । तद्वा तदेवाड्डतमतचं प्रसमीक्ष्य हृष्टैकाग्रद्रेतीयः कृतार्थो भवते वीतरागः । परेषां पाठः तद्वृत्ततचं प्रसमीक्ष्य देहीति । तत्राऽऽ्यमेवार्थः ॥ १४ ॥

यदाड्ढतमतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्त्वं दीपोपमेनैह युक्तः प्रपश्येत् । अजं ध्रुवं सर्वतत्त्वैर्विशुद्धं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १५ ॥

कथं ज्ञात्वा कीतशोको भवतीत्याह—यदेति । यदा यस्मिन्वस्तुस्थितायामात्मतत्त्वेन स्वेनाड्ढत्मना । किंविशिष्टेन दीपोपमेन दीपस्थानীয়ेन प्रकाशस्वरूपेण ब्रह्मतत्त्वं प्रपश्येत् । तुशब्दोद्वधारणे । परमात्मानमात्मैव जानीयादित्यर्थः । उक्तं च—तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति । कीहशम् । अन्यस्मादजायमानं भुवममच्युतस्वरूपं सर्वतत्त्वैर्वियात्कार्यैर्विशुद्धमसंस्पृष्टं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैरविद्यादिभिः ॥ १५ ॥

एष ह देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यड्‍जनांस्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥

एष ह देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भेऽन्तर्वर्तमानः स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यड्‍जनास्तिष्ठति सर्वपाणिगतानि मुखान्यस्येति सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥

यो देवोऽग्नौ यो अप्सु यो विश्वं भुवनमाविवेश । य ओषधीषु यो वनस्पतिषु तस्मै देवाय नमो नमः ॥ १७ ॥

इदानों योगवत्साधनान्तराणि नमस्कारादीनि कर्तव्यत्वेन दर्शयितुमाह । यो देव इति । यो विश्वं भुवनं स्वेन विरचितं संसारमण्डलमाविवेश । य ओषधीषु शस्यादिषु वनस्पतिष्वथ्वत्थादिषु तस्मै विश्वात्मने भुवनमूलाय परमेश्वराय नमो नमः । द्विरवचनमादरार्थमध्यायपरिसमाप्त्यर्थं च ॥ १७ ॥

इति श्वेताश्वतरोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इति श्वेताश्वतरोपनिषद्वाध्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

य एको जालवान् ईशनीभिः सर्वाऽऽकानीशत ईशानीभिः। य एवैक उद्‌दवे संभवे च य एतद्दुद्‌मृतासत् भवान्ति ॥ १ ॥

एक इति। य एकः परमात्मा स जालवाझालं माया दुरत्ययत्वात्। तथा चाडह भगवान्—पम माया दुरत्यययेत। तद्वांस्तदस्यास्तीति जालवान्मा-याधीत्म्यर्थः। ईशते ईश्टे मायोपाधिः सन्। कैरीशनीभिः स्वशक्तिभिः। तथा-चोक्तम्। ईशात ईशनीभिः परमशक्तिभिरिति। कान्सर्वाऽऋोकानीशत ईश-नीभिः। कदा। उद्दवे विभूतियोगे संभवे प्रादुर्भावे च। य एतद्दुद्‌मृता अमरणधर्मा णो भवन्ति ॥ १ ॥

एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमाऽऋल्लोकान् ईशनीभिः। प्रत्यङ्‌ जनांस्तिष्ठति संचुकोपान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः॥ २ ॥

कस्मात्पुनर्जालवानित्याशड्क्याऽऽह—एको हीतिं। हि शब्दो यस्मादर्थे। यस्मादेको रुद्रः स्वता न द्वितीयाय वस्त्वन्तराय तस्युरिति परमार्थ-दर्शिनः। उक्तं च—एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्युरिति। य इमाऽऋल्लोकानीशते नियामयतीशनीभिः सर्वैशा जनान्प्रसयन्तरः प्रतिपुरुषवस्थितः। रूपं रूपं प्रतिरुपो वभूवेत्यर्थः। किंच संचुकोपान्तकाले प्रलयकाले। किं कृत्वा संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपा गोप्ता। एतदुक्तं भवति—आदितीयः परमात्मा। न चासौ कुम्भकारवदात्मनः केवलं सृप्तिप्रडस्थानीमुपादानकारणमुपादत्ते किं तहि स्वशक्तिविक्षेपं कुर्वन्‌ष्ट नियन्ता वाडभिधीयत इति। उत्तर्रो मन्त्रस्तस्यैव विराडात्मनडवस्थानं तत्सृष्टृत्वं प्रतिपादयति ॥ २ ॥

विश्वतश्श्रुरु विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति संपतत्रैर्य्य-कथमद्‌दितीयस्य परमात्मनः ॥

विश्वतश्श्रुरिति। सर्वेष्पाङ्गतानी चक्षूंष्यस्येति विश्वतश्श्रुः। अतः स्वेच्छयैव सर्वत्र चेङ्क्षू रुपादौ सामर्थ्ये विद्यत इति विश्वतश्श्रुः। एवमुत्तरत्र योजनीयम् ॥

१ क. ग. घ. ड. जनास्ति° । १२ ग घ. ड. °कोचान्त° । ३ गा. घ. ड. गोस्सा । ४ क. °मो भ° । ५ ख. °वलम्र° । ६ ख. °चक्षुरुपादानस° ।

वाभूमी जनयन्देव एकः ॥ ३ ॥ यो देवानां प्रभवश्रेष्ठो॑द्वश्व विश्वाधिपो रुद्रो महर्षिः । हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वे॑ स नो बुद्धया शुभया संयुनकु ॥ ४ ॥ या ते रुद्र शिवा तनूरघोराडपकाशिनी । तया नस्तनुवा शंतमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ५ ॥ यामिषुं गिरिशन्त हस्ते विभर्ष्यस्तवे । शिवां गिरित्र तां कुरु मा हिꣳसीः पुरुषं जगत् ॥ ६ ॥

संवाहुभ्यां धमाति संयोजयतीत्यर्थः । अनेकार्थत्वादातूनामू । पक्षिणश्व धमाति द्विपदी मनुष्यादीन् पत्त्रैः किं कुर्वन्श्यावपृथिवी जनयन्देव एको विराजं सृष्टवानित्यर्थः ॥ ३ ॥ इदानীं तस्यैव सूत्रसृष्टिं प्रतिपादयन्मन्त्रद्वयमभिप्रेतं पाथयते---यो देवानामिन्द्रादीनां प्रभवबहुतरुद्रबहुतुश । उद्द्रवो विभूति योगः । विश्वस्याधिपो विश्वाधिपः पालयिता । महर्षिः महांश्वासार्चिष्वेति महर्षिः सर्वज्ञ इत्यर्थः । हितं रमणीयमतयुज्वलं ज्ञानं गर्भो॑दन्तःसारो यस्य तं जनयामास पूर्वे सर्गादौ । स नोऽस्मान्बुद्धया शुभया संयुनकु परमपदं प्राप्तु यामति ॥ ४ ॥ पुनरपि तस्य स्वरूपं दर्शीयन्नभिप्रेतमर्थे माथयते मन्त्रद्वयेन । या ते त्वदीया या शिवा तनूरघोरा । उत्तक च तस्यैते तनुवौ घोराडन्या शिवाडन्येति । अथवा शिवा शुद्धाड्वियातत्कार्पविनिर्मुक्ता सच्चिदानन्दाद्वय ब्र्मरूपा न तु घोरा रशिविम्वमिवाडऽहादिनी । अपापकाशिनी स्मृतिमात्रा घनाशिनी पुण्यामिव्यक्तिकरी । तयाडडत्मना नोऽस्माच्छांतमया सुखतमया पूर्णानन्दरूपया हे गिरिशन्त गिरौ स्थित्वा शं सुखं तनोतीति । अभिचाक शीरहि अभिपश्य निरिक्षस्व श्रेयसा नियोजयस्वेत्यर्थः ॥ ५ ॥ किंच---यामिषुमिति । यामिषुं गिरिशन्त हस्ते विभर्षि धारयस्यस्तवे जने सेप्तुं शिवां गिरित्र गिरिं त्रायते इति तां कुरु मा हिꣳसीः पुरुषमस्मदीयं जगदपि कृत्स्नं साकारं ब्रह्म पदर्शयेल्यभिपेतमर्थे प्रार्थितवान् ॥ ६ ॥

ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वात्मानं भवन्ति ॥ ७ ॥ वेदाहमेतं पुरुषं महान्त-मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ ८ ॥ यस्मात्परं नापरमस्ति किंचियस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेऽद्वितीयेन पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥ ९ ॥

इदानीं तस्यैव कारणात्मनाडवस्थानं दर्शयज्ञात्वात्ममाह---ततः पर-मिति । ततः पुरुषयुक्ताज्जगतः परं कारणत्वात्कार्यभूतस्य प्रपञ्चस्य व्यापक-मित्यर्थः । अथवा ततो जगदात्मनो विराजः परमू । किं तह्रुपरं बृहन्तं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भोऽत्परं बृहन्तं महद्व्यापित्वात् । यथानिकायं यथाशरीरं सर्व-भूतेषु गूढमन्तर्वस्थितं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं सर्वव्याप्यावस्थितमीशं परमेश्र्वरं ज्ञात्वाडऽत्म-भावन्ति ॥ ७ ॥ इदानीमुक्तमर्थं दृढयितुं मन्त्रदर्शगनुभवं दर्शयित्वा पूर्णानन्दाद्वितीयत्नब्न्मात्म-परिज्ञानादेव परमपुरुषार्थस्मिनानन्दे नान्येनैव नान्तीति दर्शयाति---वेदाहमेत्यादिभिः । वेद ज्ञाने तमेतं परमात्मानम् । अथवा प्रत्यगात्मानं साक्षिणं पुरुषं पूर्ण महान्तं सर्व-त्मत्वात् । आदित्यवर्णं प्रकाशारूपं तमसोज्ञानात्परस्तात्तमेव विदित्वाति मृत्युमेति । कस्मादस्माद्वान्यः पन्था विद्यते डयनाय परमपद-प्राप्तये ॥ ८ ॥ कस्मात्पुनस्तमेव विदित्वाडऽत्मेतीत्युच्यते---यस्मादिति । यस्मा-त्परं पुरुषात्परमुत्कृष्टतम्परमन्नास्ति । यस्माच्चान्यो डसुतरं न ज्यायो मह-त्तरं वाडस्ति । वृक्ष इव स्तब्धो निश्चलो दिवि ज्योतिष्मति स्वे महिम्नि तिष्ठ-त्येकोडद्वितीयः परमात्मा तेनाद्वितीयेन परमात्मनेदं सर्वे पूर्ण नैरन्तर्येण व्याप्तं पुरुषेण पूर्णेन ॥ ९ ॥

ततो यदुत्तरतरं तद्रूपमनामयम् । य एतदिद्दुरमृतास्ते भवन्त्येथतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ १० ॥

इदानीं ब्रह्मणः पूर्वोक्तकार्यकरणतां दर्शयित्वज्ञानिनाममृतत्वमितरेषां च संसारित्वं दर्शयति—तत इति । तत इदं शब्दनाच्चाज्जगत उत्तरं कारणं ततोष्यत्तरं कार्यकारणत्वनिरुक्तं ब्रह्मैवेत्यर्थः । तद्रूपं रूपादिरहितम् । अनामयं आध्यात्मिकादितापत्रयरहितत्वात् । य एतदिद्दुरमृतत्वेनाहमस्मीत्यमृतामरणधर्मास्ते भवन्ति । अयेथतरे ये न विदुस्ते दु:खमेवापियन्ति ॥ १० ॥

सर्वान्तरात्माप्रभुः । सर्वभूतगुहाशयः । स भगवान्स्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥ महाप्रभुः पुरुषः सत्वस्वरुप: प्रवर्तकः । सुनिर्मलमिमां प्रातिभोशानो ज्योतिरीश्वरूपया ॥ १२ ॥ अडगुष्ठमात्रः पुरुषोsन्तरात्मा सदा जनानां

इदानीं तस्यैव सर्वात्मकत्वं दर्शयति—सर्वेनेति । सर्वाण्यन्यानि शिरांसि श्रीवाश्वास्येति सर्वोऽपि भूतानां गुहासु बुद्धौ शेत इति सर्वभूतगुहाशयः । सर्वच्यापी स भगवानेश्वर्यादिसमृध्दः । उक्तं च—मूर्धादिदेहसमग्रस्य धर्मस्य यशासः प्रभुः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥ भगवति यस्मादेव तस्मात्सर्वगतः शिवः ॥ ११ ॥ कि च—महानिति । महान्प्रभुः समर्थो हि निश्चित्येन जगदुदयस्थितिसंहारे सर्वस्यात्तकरणस्यैप प्रवर्तकः प्रेरयिता । कमर्थमुदिश्य सुनिर्मेलामिमां स्वरूपपावस्थालक्षणां प्राप्तुं परमपदप्राप्तुम् । ईशान ईशिता । ज्योति: परिशुद्धो विज्ञानप्रकाशः । अच्ययोडविनाशी ॥ १२ ॥ अडगुष्ठमात्र इति । अडगुष्ठमात्रोग्नि नभिह्रदिस्थानहृदयपरिमाणापेक्षया पुरुष: पूर्णत्वात्पुरी शयनाद्धा । अन्तरात्मा सर्वस्यात्तरातमभूतः स्थितः ।

हृदये सन्निविष्टः । हृदा सन्निवीशो मनसाडभिक्षत्तो य एतदिदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥ पुरुष एवेदं सर्वं यच्च भव्यं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥ १५ ॥ सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १६ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

सदा जनानां हृदये सन्निविष्टो हृदयस्थेन मनसाडभिगुः । मन्वाशो ज्ञानेशः । यत एतदिदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३ ॥ पुरुषोऽन्तरात्मेत्युचकं पुनरपि सर्वात्मकं दर्शयति—सर्वस्य तावन्मात्रत्वप्रदर्शनार्थेम् । उक्तं च—अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्चत इति । सहस्न्न्यानन्नानि शीर्षाण्यस्येति सहस्रशीर्षा । पुरुषः पूर्णः । एवमुत्त्रत्र योजनीयम् । स भूमिं खुवनं सर्वतोऽन्तर्वेहिष्णु त्रृत्वा व्याप्तयतिष्ठदतित्य खुवनं समधितिष्ठति । दशाङ्गुलमन्नतं परामित्यर्थः । अथवा नामे रुपपारे दशाङ्गुलं हृदयं तत्राधितिष्ठति ॥ १४ ॥ ननु सर्वात्मकत्वे सप्रपञ्चं ब्रह्म स्यादद्वैतिरेकेणाऽभावादित्याह—पुरुष एवेदं सर्वं यददन्नेनातिरोहति यद्वृत्तते तस्यैशानः ॥ १५ ॥ पुनरपि निर्विशेषं प्रतिपादयितुं दर्शयति—सर्वतः इति । सर्वतः पाणयः पादाश्रिति सर्वतः पाणिपादं तत् । सर्वतोऽक्षीणि शिरांसि मुखानि च यस्मात्तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिः श्रवणमस्येति श्रुतिमत् । लोके प्राणिनिकाये सर्वमात्रत्य संधयाति तिष्ठति ॥ १६ ॥ उपाधिभूतपाणिपादादीन््द्रियाध्यारोपणाड्जेयस्य तदुक्ताशड्का मा भूदित्ये-वमर्थमुत्तता मन्त्रः—सर्वेन्द्रिय इति । सर्वाणि च तानि इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनिन्द्र-

ियाणि श्रवणादिगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृंहत्॥ १७ ॥ नवद्वारे पुरे देही हंसो लेलायते बहिः। वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च॥ १८ ॥ अपाणिपादो जवनो गहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकरणः। स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरव्यं पुरुषं महान्तम्॥ १९ ॥ अणोरणीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहि-

किंच—नवद्वार इति। नवद्वारे शिरसि ससद्वाराणि द्वे अवाच्ची पुरे देहीविज्ञानात्मा भूतव कार्यकारणोपाधिः सन्वंसः परमात्मा हन्त्यविद्यात्मकं कार्यमिति लेलायते चलति वहिरविषयग्रहणाय। वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च॥ १८ ॥ एवं तावत्सर्वात्मकं ब्रह्म प्रतिपादितम्। इदानों निर्विकारानन्दस्वरूपेणानन्दनात्मानमितज्ञनात्मनाडवस्थितं परमात्मानं दर्शयितुमाह—अपाणिपाद इति। नास्य पाणिपादादिल्यपाणिपादः। जवनो दूरगामी। गृहीतां पाण्यभावेऽपि सर्वग्राही। पश्यति सर्वमचक्षुरूपि सन्। शृणोत्यकरणोऽपि। स वेत्ति वेद्यं सर्वज्ञत्वादमस्कोडपि। न च तस्यास्ति वेत्ता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेति श्रुते:। तमाहुरग्रयं सर्वकारणत्वात्पुरुषं पूर्णं महान्तम्॥ १९ ॥

याण्यन्तःकरणपर्यन्तानि सर्वेन्द्रियग्रहणेन गृह्यन्ते। अन्तःकरणबहिष्करणोपाधिभूतः सर्वेन्द्रियगुणैरध्यासाय संकुलप्रश्रण(दिग्मिर्गणवदाभासत इति सर्वेन्द्रियगुणाभासम्। संर्वेन्द्रियैर्व्यापृतमिव तद्वेयमित्यर्थः। ध्यातीतव लेलायतीवेत श्रुते:। करणात्पुनःकरणप्रयुतमिवेति गृह्यत इत्याह—सर्वेन्द्रियविवर्जितं सर्वकरणहितामित्यर्थः। अतो न च करणापारैर्व्याप्तं तज्ज्ञेयम्। सर्वस्य जगतः प्रभुमीशानम्। सर्वस्य शरणं परायणं बृंहात्कारणं च॥ १७ ॥

किंच—नवद्वार इति। नवद्वारे शिरसि ससद्वाराणि द्वे अवाच्ची पुरे देही विज्ञानात्मा भूतव कार्यकारणोपाधिः सन्वंसः परमात्मा हन्त्यविद्यात्मकं कार्यमिति लेलायते चलति वहिरविषयग्रहणाय। वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च॥ १८ ॥

एवं तावत्सर्वात्मकं ब्रह्म प्रतिपादितम्। इदानों निर्विकारानन्दस्वरूपेणानन्दनात्मानमितज्ञनात्मनाडवस्थितं परमात्मानं दर्शयितुमाह—अपाणिपाद इति। नास्य पाणिपादादिल्यपाणिपादः। जवनो दूरगामी। गृहीतां पाण्यभावेऽपि सर्वग्राही। पश्यति सर्वमचक्षुरूपि सन्। शृणोत्यकरणोऽपि। स वेत्ति वेद्यं सर्वज्ञत्वादमस्कोडपि। न च तस्यास्ति वेत्ता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेति श्रुते:। तमाहुरग्रयं सर्वकारणत्वात्पुरुषं पूर्णं महान्तम्॥ १९ ॥

किंच—अणोरणीयानिति। अणोः सूक्ष्मादश्णीयानणुत्तरः। महतो महत्त्वपरिपाणान्महोयान्महत्तरः। स चाडडत्माडस्य अन्तःश्रह्यादिस्तम्वपर्यन्तस्य

तोडस्य जन्मतः । तमकृतं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादनमहिमानमीशम् ॥ २० ॥ वेदाह-मेतमजरं पुराणं सर्वात्मानं सर्वगतं विभुं वात् । जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य ब्रह्मवादिनो हि प्रवदन्ति नित्यम् ॥ २१ ॥

उक्तमर्थं दृढयितुं मन्त्रद्गनुभवं दर्शयति—वेदाहमेतामिति । वेद जानेऽह-मेतमजरं विपरिणामधर्मवर्जितं पुराणं पुरातनं सर्वात्मभूतं सर्वगतं विभुत्ववादाकाशवद्व्यापकत्वात् । यस्य च जन्मनिरोधमुपपद्यभावं प्रवदन्ति ब्रह्मवादिनो हि नित्यम् । स्पष्टोऽर्थः ॥ २१ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिष-

इति श्वेताश्व-तरोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद्वर्णाननेकान्निहि-तार्थो दधाति । वि चैति चान्ते विश्वमादौ स देवः स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १ ॥

गहनत्ववादस्यार्थस्य भूतं भूयो वक्तव्यमिति चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते—य एक इति । य एकोऽद्वितीयः परमात्माद्वर्णो जात्यादिरहितो निर्विशेष इत्यर्थः । बहुधा नाना नाना शक्तियोगाद्दर्शननिहितार्थो ग्रहण: स्वार्थेनिरपेक्ष इत्यर्थः । दधाति विदशत्यादौ । वि चैति व्येति चान्ते प्रलय-काले । चशब्दाद्मध्येsपि यस्य विश्वं स दे वो धोतनस्वभावो विज्ञानकरस इत्यर्थः । स नोऽस्मान् शुभया बुद्ध्या संयुनक्तु संयोजयतु ॥ १ ॥

• अस्मिन्पक्षे मूले धातुप्रसादादिति पाठोऽङ्गन्तव्यः ।

तदेवाभिस्तदादित्यस्तद्वायुः तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्र्रू तदापस्तज्जापतिः ॥ २ ॥

यस्मात्स एव सृष्ट्यादिसामर्थ्येनादित्यो भवति । स एव वायुरूपेणाप्नोति । स एव चन्द्रमाः सोमात्मकत्वेन तृप्तिं करोति । तदेव शुद्धं तेजः । तद्रूपं च । तदापः । सर्वप्राणिजननाधिपतिश्च तदेव ॥ २ ॥

स्वं व्रीहिं त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारः । त्वं जीर्णो दण्डेन वध्र्यसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ३ ॥

नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षः ऋतवः समुद्राः । अनादिमत्वं विभुनेन वर्तसे यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४ ॥ अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपा । अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगाम् जुष्टामन्यः ॥ ५ ॥

यस्मात्स एव सृष्टा तस्मिन्नेव लयरस्तस्मात्स एव सर्वे न ततो विभक्तम्-स्तीतियाह मन्न्रत्रयेण—तदेवेति । तदेवाडडत्मतच्चमप्रः । तदादित्यः । एवं शब्दः सर्वत्र संबध्यते तदेव शुक्रमिति दर्शनात् । शेपमृजु । तदेव शुक्रं शुद्ध- मन्यदपि दीक्षिमन्न्रक्ष्वादि तद्र्रू हिरण्यगर्भोऽत्मा तदापः स प्रजापतिरिवरा-त्मा ॥ २ ॥

स्पष्टा मन्न्रार्थः ॥ २ ॥ नील इति । त्वमेवेति सर्वत्र संबध्यते । त्वमेव नीलः पतङ्गो भ्रमरः पतन-दूचछतीति पतङ्गः । हरितो लोहिताक्षः शुकादिनिकृष्टः प्राणिन्स्त्वमेवेत्यर्थः । तदिदृशो मेघ ऋतवः समुद्रा यस्मात्सर्वमेव सृष्ट्यात्मभूतस्तरस्मादनादिस्व- मेव त्वमेवाडडत्मनः शाशून्यः । विश्वतुनेन व्यापकतेन यतो जातानि शुव्नानि विश्वानि ॥ ४ ॥

इदानीं तेजोवचचालक्षणां प्रकृतिं छान्दोग्योपनिषत्प्रसिद्धामजारूपकल्पनया दर्शयति—अजामेकामिति । अजां प्रकृतिं लोहितशुक्ककृष्णां तेजोवचचालक्षणां बह्वीः प्रजाः सृजमानामुत्पादयन्तीं ध्यानयोगानुगतदृष्ट्र्रा देवात्मशक्तिं वा सरूपा: समानाकाराः अजो ह्येको विज्ञानात्माडडनादिकामकरमविनाशितः स्वयम्- मात्मानं मन्यमानेा जुषमाणः सेवमानेाडनुशेते जहाति त्यजति । अन्य आचार्योपदेश-प्रकाशावसादिताविद्यान्धकारो जहाति त्यजति ॥ ५ ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि-षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकशीति ॥ ६ ॥

इदानीं सूत्रभूता परमार्थिसत्ववधर्णार्थमुपन्यस्यते—द्वौति । द्वौ द्वौ विज्ञानात्मनपरमात्मानौ । सुपर्णौ सुपर्णौ शोभनपतनौ शोभनगमनौ सुपर्णौ पक्षिसामान्याद्रुपर्णौ सयुजा सयुजौ सर्वदा संयुक्तौ । सखाया सखायौ समानाख्य-न्याद्रुसमानाभिव्यक्तिकारणौ । एवंभूतौ सन्तौ समानमेकं वृक्षं वृक्षमिवोच्छेद-सामान्याद्रवृक्षं शरीरं परिषस्वजाते परिषक्तवन्तौ समाश्रितवन्तावेतौ । तयोरन्योऽविद्याकामवासनाश्रयालिज्ञोपाधिरिवज्ञानात्मा पिप्पलं कर्मफलं सुखदुःखल-क्षणं स्वाद्वनेकि चिच्छेदानाश्वादरप्रमचुप्रबुद्धडविवेकः । अश्नन्न्यो नित्यं शुद्धबुद्धुक्तस्वभावः परमेशरोऽभिचाकशीति सर्वमपि पश्यत्यास्ते ॥ ६ ॥

तत्रैवं सति समानेऽत्रे शरीरे पुरुषो मोक्तागविद्याकामरफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोडलाबुरिव सङ्कुजले निमग्नो निश्चयेन देहात्मभावमाप्तोऽयमेवाह-ममुष्य पुत्रोऽस्य नमा ऋषः स्थूलो गुणवान्विगुणः सुखी दुःखीत्यये वम्प्रतय्योर्नान्त्योडस्त्यस्मादिति जायते त्रियते संयुज्यते च संबन्धिवान्धवैः । अतोऽ-काशीयान्न कस्याचित्समयोऽस्ति मृते मृता मे माता इति मे जीवतन्त्र्येवं दीनभावोऽनीशा तयाऽशोचति सन्तप्यते मुहुर्मानोऽनेकैरर्थककारैराविवेक-क्तया विचित्रतामप्यमानः स एव प्रेततिर्यङ्मुष्यादियोनिष्पत्तन्तु दुःखमा-पन्नः कदाचिदनेकजन्मशुद्धधर्मसंचयननिमित्तं केनचित्परमकारणिकेन दार्शि-्तयोगमार्गोऽहिंसातत्यब्रह्मचर्यसर्वत्यागसमाहितात्मा सच्चरादिसम्पन्नो जुष्टं सेवितमनेकयोगमार्गैरयदा यस्पिन्काले पर्यवति ध्यायवानोऽनन्यं वृक्षोपाधिलक्ष-णादिलक्षणमसंसारिणमज्ञानाद्यसंसृष्टं सर्वान्तरं परमात्मानमीशमयमहामस्मी-्त्यात्मा सर्वस्य समः सर्वभतान्तरस्थो नेतरोऽविद्याजानितोपाधिपरिच्छिन्नो मायात्मोति विभूतिमाहिमानमिति जगद्रूपमस्येव माहिमा परमेश्वरस्येति यदैवं

१ ख. 'रूपं स्वाद्वस्य' । २ क. 'सवों ज' । ३ क. 'न्योडस्मा' । ४ ख. 'जीवमन्ने' । ५ ख. 'स्वाज्जी वसामन्' । ६ ख. 'नमु चु०' ७ ख. 'गेंक्ष यदा

यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोक: ॥ ७ ॥

पश्यति तदा वीतशोको भवति सर्वस्माच्छोकसागराद्विमुच्यते कृतकृत्यो भवतीत्यर्थ: । अथवा युज्यं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्यैक प्रत्यगात्मनो महिमानमिति तदा वीतशोको भवति ॥ ७ ॥

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्‍यस्मिन्‌देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥८॥

इदानों तद्विदां कृतार्थतां दर्शयति---ऋच इति । वेदत्रयवेदैक्षरं परमे व्योम्न्याकाशकल्पे यस्मिन्‌देवा अधि विश्वे निषेदुराश्रितास्तिष्ठन्ति । यस्तं परमात्मानं न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते कृतार्थोस्तिष्ठन्ति ॥८॥

छन्दांसि यज्ञा: ऋतवो व्रतानि भूतं भव्यं यच वेदा वदन्ति । अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध: ॥९॥

इदानों तदैश्वर्यस्य मायोपाधिकं जगत्सृष्टत्वं तन्निमित्तत्वं च भेदेन दर्शयति---छन्दांसि । छन्दांसि ऋग्यजुःसामाथर्वणरसाख्या वेदा देवयज्ञाद्युपसंवन्धरहितानिविहितक्रियास्व यज्ञा डयोतिष्टोमादय: ऋतव: । व्रतानि चान्द्रायणादीनि । भूतमतीतम् । भव्यं भविष्यत् । यदिति तयोर्मध्ये वर्तमानं सूचयति । चशब्द: समुच्चयार्थ: । यज्ञादिसाधये कर्मणि पपश्ने भूतादौ च वेदा एव मानमित्येतत् । यचछन्द: सर्वत्र संबन्ध्यते । अस्मात्सकृत्कर्तृकाद्ब्रह्मण: कृत्स्थस्यापि स्वशक्तिवशात्सर्वसृष्ट्वमुपपन्नमित्येतत् । तस्मिन्नेव पूर्वोक्तप्रकारं सृजत उत्पादयति । स्वमायया कल्पिते तस्मिन्भूतादिप्रपञ्चे माययैवानन्य इव सन्निरुद्ध: संबन्धोगवियच्शागो भूत्या संसारसमुद्रे भ्रमतीत्यर्थ: ॥९॥

मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । तस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत् ॥ १० ॥

पूर्वोक्ताया: प्रकृतर्मायात्वं तदधिष्ठातुसचिदानन्दरूपब्रह्मस्तदुपाधिवशान्मायितवं च चिद्रूपस्य मायावशात्कल्पितावयवभूतै: कार्योकारणसंगतै: सर्वे भूरादिदं परिदृश्यमानं जगद्वयापं चेत्याह—मायां त्वति । जगत्प्रकृतित्वेनाध-स्तात्सर्वत्र प्रतिपादिता प्रकृतिमायैवेतिं विद्या्दिजानीयातु । तुशब्दोऽवधार-पार्थ: । महांशासावीश्वरश्रेष्ठि महेश्वरस्तं मायिनं मायाया: सच्चास्फूर्त्यादिप्रदं तथाधिष्ठात्वेन प्रेरयितारमेव विद्यादिति पूर्वेण संबन्ध: । तस्य पकृतस्य परमेश्वरस्य रज्ज्वाद्याधिष्ठानेतु कल्पितसर्पादिस्थानानीर्यैक: स्वावयवैरधयास-द्वारेदं भूरादि सर्वं व्याप्तमेव पूणर्मित्येतत् । तुशब्दस्त्ववधारणार्थ: ॥ १० ॥

या योनिं योनिमभितिष्ठत्येको यास्मिन्मायादि वि चैति सर्वम् । तमीशानं वरदं देवमीड्यं निचा-घ्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ ११ ॥

मुक्तिप्रहेतुतवं तैनैव सर्वाधिष्ठातृवोपलक्षितसचिदानन्दरूपुपा ब्रह्मास्मीत्येकत्व-ज्ञानान्मुक्ति; च दर्शयति—यो योनिमिति । यो मायाविनिर्मुक्तानन्दैकघन: परमेश्वरो योनि योनिमिति । यो मायाविनिर्मुक्तानन्दैकघन: परमेश्वरो योनि योनिमति वीप्सया मूलप्रकृतिमायाडवान्तरम्पकृतयो विद्या-दयक्ष सूचिातास्ता: प्रकृति: सच्चास्फूर्तिमदत्वेनाधिष्ठा्नय तिष्ठयन्तर्या्मिरुपेण ! य आकारो तिष्ठत्यादिदेश्ते: । एकोद्द्वितीय: यास्मिन्न्मायाद्याधिष्ठातरेश्व इदं सर्वे जगदुपसंहारकाले लयं प्राप्रोति । पुन: सृष्टिकाले विविधमेत्याकाशादिरुपेण नाना भवति । ते प्रकृतमधिष्ठातरमीशानं नियन्तारं वरदं मोक्षप्रदं देवं ध्योतनात्मकर्मोङ्क्यं वेदादिभि: स्तुत्यं निचाय्य निश्चयेन ब्रह्माहमस्मीत्यपरोक्सीकृत्या सुपुन्यादौ प्रत्यक्षीकृता या सर्वोपरमलक्षणा सर्व-जनी शान्ति: सेदमा दर्शिंता तां प्रसिद्धामिमां शान्तिं सर्वदुःखाविनिर्मुक्तसुखैक-कतास्वरुपां मुक्तिमिति यावत् । गुरुपदिष्टत्वच्वमादिवाक्यजन्यसुतस्वज्ञानেনा-विद्यातत्कार्यादिविश्वमायानिवृत्त्यादित्यन्तं पुनरावृत्तिरहितं यथा भवति तथै-त्यकरसो भवतीत्येतत् ॥ ११ ॥

यो देवानां प्रभवश्रोऽज्रुवश्रो विश्वाधिपो रुद्रो महर्षि:। हिरण्यगर्भः पश्घतं जायमानं स नो बुद्ध्या शुभया संयुनक्तु ॥ १२ ॥ यो देवानामधिपो यस्मिन्घोका अधिष्ठिता: । य ईशे अस्य द्विपद-श्रतुष्पद: कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥ सूक्ष्मातिसूक्ष्मं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य सष्टार-मनकरपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १४ ॥

स एव काले भुवनस्य गोप्ता विश्वाधिप: सर्व-सूक्ष्मातमानं प्रत्यहिरतमाभिमुखतया वीक्षन्तं परमेश्वरं प्रत्यक्षाणिडततस्वज्ञान-सिद्धये पार्थनामाह--यो देवानामपति: । पूर्वमेवासौ प्रतिपादितोऽर्थ: । ब्रह्मप्रभृतीनां देवानां स्वामितामाकाशादिलोकाश्रयत्वं प्रपात्रादीनां निय-न्तृत्वं बुद्धिशुद्धिद्वारा सम्यग्ज्ञानसिद्धयर्थ मुमुक्षुभि: प्रार्थ्यमानत्वं च परमेश्वर-स्थाडडह--यो देवानाधिप इति । य: प्रकृत: परमेश्वरो देवानां ब्रह्मादीनाम-धिप: स्वामी यतिनपरमेश्वरे सर्वकारणे पूरादयो लोकाः अधिष्ठिता अध्युपरि श्रिता अध्यस्ता इति यावत् । य: प्रकृत: परमेश्वरोऽस्य द्विपदो मनुष्यादेशस्तु-स्पद: पश्वादेशश्च ईष्टे । तकारलोपश्चान्दस: । कस्मै कायडडनन्दरुपाय स्मैभावोडपि छान्दस: । देवाय योतनात्सने तस्मै हविषा चरुपुरोडाशादि-द्रव्येण विधेम परिचरेभ । विधे: परिचरणकर्मण पतद्रूपम् ॥ १३ ॥ परस्यातिसूक्ष्मत्वं जगच्चक्रं साक्षित्वेन वस्थिततत्वं निखिलजगत्सृष्टत्वं सर्वोसम-करत्वं तत्तादात्म्यज(त्म्याज)नानां मुक्तीश्रेयेतद्रहुभोद्रहस्तात्प्रातिपादितं यदपि तथाडपि बुद्धिसौकर्यार्थ पुनरष्याह—सूक्ष्मेति । पृथिव्यादिग्यग्याकृतान्तमुत्तरोत्तरं सूक्ष्मातिसूक्ष्मतरमपेक्ष्येश्वरस्य तदपेक्षया सूक्ष्मतमत्वमाह—सूक्ष्मातिसूक्ष्ममिति । कलिलस्याविद्यातकार्यात्मकदुर्गस्य गहनस्य मध्ये । शेषं व्याख्यातम् ॥ १४॥ परस्य साक्षिपेणावस्थिततत्वं सकादिमिर्ब्रह्मादिदेहेशाधिकारिपु रुद्रैरप्य-स्मतया प्राप्यत्वं साधनचतुष्ट्यादियुतास्मदादीनां मोक्षसिद्धिं चाडडह--स एवेति । स एव प्रकृत कालेडतीतकल्पेपु जीवसंचितकर्मपरिपाकसमये भुवनस्य

भूतेषु गूढः । यस्मिन्युक्ता ऋषर्षयो देवताश्च तमेवं ज्ञात्वा मृत्युुपाशांश्छिनन्ति ॥ १५ ॥

गोसाऽऽतत्कर्मानुगुणतया राक्षिता । विश्वाधिपः विश्वैस्य स्वामी । सर्वभूतेषु गूढो ब्रह्मादिस्तमपर्यन्तेषु साक्षिमात्रतयाsदृश्यस्थितः । यस्मिन् सति ऋषयः सृष्ट्यादिनानन्दपुष्टिपरे युक्ताः एक्यं प्राप्नुयुः । ते के । ब्रह्मर्षयः सनकादयः । देवता ब्रह्मादयः । तमेवेश्वरं ज्ञात्वा ब्रह्माहमस्मीत्यपरोक्सीकार्य मृत्युुपाशान् मृत्युस्वरूपदक्षपाशाः पाशयन्त इति पाशास्तान्मृत्युरेव तम् इति श्रुतेः । तत्कार्येककर्मच्छेदनाति नाशयति । ऐक्यरूपैः स्वकाशाधिना दहतितीयध्यः ।

घृताह्वरं मण्डमिवातिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवं सर्व-भूतेषु गूढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १६ ॥

परस्याऽऽन्ततासूसूक्ष्मतमत्वमानन्दातिशयवचं निर्दोषत्वस्वं जीवेष्टवतिसूक्ष्मतया तया स्वरूपेणावस्थितत्वं सर्वस्यापि सत्तादेश्रदतया व्यापित्वं तदैकत्वज्ञान-त्पाशहानि च दर्शयति—घृतादिति । घृतोपरि विद्यमानं मण्डं सारस्तद्वातां तस्मींस्त्रिषीतिविषययो यथा तथा मुमुक्षूणामितिसारूपानन्दप्रदत्वेन निरातिशयमूर्तिविषयः परमात्मा तद्वद् दृष्टसारवदानन्दरूपेणात्यन्तसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवमित्येतत् । सर्वभूतेषु गूढं ब्रह्मादिस्तमपर्यन्तेषु जन्तुषु कर्मफलभोगसङ्घैः शिवेन प्रत्यक्षतया वर्तमानमपि तैस्तिरस्कृतेश्वरभावम् । उत्तरार्थे व्याख्यावत्सू ॥ १६ ॥

निर्भेदसुखैकतानात्मनो विश्वकृतं तद्व्यापित्वं संन्यासिभिरालोक्यमोक्षरूपं ( पत्चं ) चाड्डह-एष इति । एष मकृतो देवो च्योतनात्मकः विश्वकर्मा महदादि विश्वं कर्म क्रियत इति कर्म मायावेशाद्दिश्वरूपं कार्यमस्येति विश्वकर्मा व्याप्नोति हृदाकाशे जलाचुपाधिषु सूर्यमविम्बवच्चेष्टः सम्भाक्षित इत्येतत् । महांशावात्मेति महात्मा सर्वव्यापीत्यर्थः । सदा सर्वदा जनानां हृदये परमे व्योम्नि हृदाकाशे जलाचुपाधिषु सूर्यमविव्वचेष्टः सम्भाक्षित इत्येतत् । स एव साक्षिरूपेण हृदा हृणु हरण इति स्मरणाद्दरतीति हृत्तेन हृदा नेति नेतीतिनिषधापदेशोन मनोऽपाड्य पुरुषार्थोङ्गमुपुरुषार्थोङ्गमात्माङ्गमयनात्म-त्येतया विवेकबुद्धचा मनसा विचारसाधैकत्वज्ञानेन चाभिक्ल्टः प्रकाशितो-खण्डेकरसत्वेनाभिव्यक्त इत्येतत् । ये जनाः साधनचतुष्टयसंपन्नाः संन्यासन

हृदा मनिषा मनसाडभिक्लृप्तो य एतदिदुरमृतास्ते भवन्ति॥ १७॥ यदाडतमतन्न दिवा न रात्रिनं सन्न चांशिरव केवलः। तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मात्प्रसृता पुराणी॥ १८॥ नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत्। न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद्यशः॥ १९॥

एतत्तत्वमस्यादिवाक्यमपिाचकरुपमखण्डैकरसमिति यावद्दिवेर्ब्रह्माहमस्मीत्यपरोक्सी कृयुस्ते यथोक्तज्ञानिनोडमृतो भवन्त्यमरणधर्माणः पुनरात्रात्रिरहिता भवन्तीत्यर्थः॥ १७॥ कालत्रयेडपि मुक्तौ प्रलयादौ च परमात्मा कूटस्थ इति निश्वयाज्जाग्रत्स्वम-योरपि ब्रान्त्या स द्रतीयत्वावभासः। वस्तुतस्तु सदा निर्भेद एवेत्याह—यदेति। यदात्मकेन रूपेण तमोऽवृतत्वादिदिवाकरजन्यज्ञानेन दीप-स्थानीयेन दग्धाविद्यातकार्यरूपतमस्कृतत्वात्तद्काले न दिवा दिवारोपोऽपि नास्ति न रात्रिस्तदारोपोऽपि नास्तीति सर्वत्रानुश्रूयते। न सन्स-त्तारोपोऽपि। नास्तनभावारोपोऽपि। तहिं तसवं सर्वत्र शून्यमेव जातामिति बौद्धमताविशेषमाडूषणायाडह—शिव एवेति। शिव एव शुद्द्स्वभावो न शून्य-मिति निपातार्थः। केवलोडवियाविकल्पजन्मा तद्क्षरं तद्कत्स्वरूपं न धराति-त्यक्षरं नित्यं तत्त्पदलक्श्यं सवितुरादित्यमण्डलाभिमानिनो वरेण्यं संबजनोयां प्रज्ञा गुरुुपदेशात्त्वमादिवाक्यजा बुद्धिः। चकार एवकारार्थः। तस्माच्छुद्द-त्वहेतोः प्रमृता नित्याविवेकादिमत्सु संन्यासिशु न्यासा पूर्णत्वाकारेण पुराणी ब्रह्माणमारभ्य परम्परया प्राप्ताडनादिसिद्दा॥ १८॥ कूटस्थस्य ब्रह्मण उर्ध्वादिषु दिशु केनाप्यपरिग्रहात्वमद्वितीयत्वात्केनाप्य-तुलिततवं कालादिग्रणवच्छिन्नयशोरुपत्वं चाडडह—नैनाविति। एनं प्रकृतमप-रिच्छनरूपत्वाद्वादिश्वादिषु दिशु कश्चिदपि न परिजग्र-भत्प्रज्ञात। तस्य तस्यैवेश्वरस्याखण्डसुखवानभवत्वादे-द्वैतीयाभावात्मतिमोपमा नास्ति। यस्य नाम महद्यशो यस्सेश्वरस्य नामा-बिधानं महादिग्वानवच्छिन्नं सर्वत्र परिपूर्ण यशः कीर्तित॥ १९॥

न संशये तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा हृदिस्थं मनसा य एनमेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २० ॥

ईश्वरयेऽनिद्रयाद्यविषयतां प्रत्यगुपेतां तदैक्यज्ञानान्मोक्षतां चाऽइडह — न संशय इति । अस्य प्रकृतेश्वरस्य रूपं स्वरूपं रूपादिरहितं निर्विकल्पं स्वप्रकाशाखण्डसुखानुभवसदृशं चक्षुरादिग्रहणयोग्यप्रदेशे न तिष्ठति तद्दृश्यो न भवतीत्यर्थः । इन्द्रियागोचरत्वादेवैनं प्रकृतं चक्षुरित्युपलक्षणं । सर्वेन्द्रियैरपि कश्चन कोडपि न पश्यति तद्दृश्यत्वया ग्रहीतुं न शक्नुयात् । यश्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यतीत्यादिश्रुते: हृदा शुद्धबुद्ध्यैतद्व्यतिरिक्तया मनसा हृदिस्थं हृदयकाशगुहास्थं प्रत्यक्त्या त्वावरितं ये साधनचतुष्ट्यादियुक्ता: संन्यासिनो योग्याधिकारिण एनं प्रकृतं ब्रह्मात्मानमेवमित्यं ब्रह्माहमस्मीत्यपरोक्षेण विदुजानन्ति तेऽपरोक्षीकरणमहिम्नाडमृताः भवन्त्यमरणधर्माणो भवन्ति । मरणहेतुस्वरूपादिविद्यादेश्च स्वज्ञानाधिनाऽऽद्गत्वात्पुनर्देहान्तरं न भजन्तीत्यर्थ: ॥ २० ॥

अजात इत्येवं कश्चिद्धीरुः प्रपद्यते । रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ २१ ॥ मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषुरीरिषः । वीरान्ना नो रुद्र भामितोऽवधीर्हविष्मन्तः सदमित् त्वा हवामहे ॥

इदानों तत्त्वसादादेवेष्टस्य परिहाराविति मत्वा तमेव परमेश्वरं प्रार्थयते मन्त्रद्वयेन — अजात इति । इतिशब्दो हेत्वर्थ: । यस्माच्चेमे वाजातो जन्मजरामरणाशन्या(नै)पिपासार्ध्यवर्जित: । इतर्तः सर्वे विनाशि दुःखान्विताः । तस्माज्जन्मजरामरणाशन्या(नै)पिपासाशोकमोहान्नितात्संसाराद्रुरुढौ सङ्काशिद्धिक एवं परतन्त्रस्त्वामेव शरणं प्रपद्ये मादशो वा काश्चित्पचघत इति प्रथमपुरुषमन्नधी-यते । हे रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखमुत्साहजननं ध्यातमाह्लादकरम् । अथवा दक्षिणणस्यां दिशि भवं दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यं सर्वदा ॥ २१ ॥ मा न इति । सर्वत्र संबध्यते । मा रीरिष: । रेष्णं मरणं विनाशं मा कार्षी: । नोऽस्माकं तोके पुत्रे तनये पौत्रे न आयुषि मा नो गोषु मा नोऽश्वेषु शरीरीषु ( च रीरिष:) । ये चास्माकं वोरा विक्रमन्तो

वर्षीहविर्मनतः सदमिस्रवा हवामहे । इति श्रेष्ठाश्वतरोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

चतुर्थाध्यायेऽपि पूर्वार्ध प्रतिपादितंतं पश्चाद्ध्यायाय आरभ्यतेनदे अक्षरे इत्यादिना । दे अक्षरे इत्यस्मिन्लक्षरे ब्रह्मणो निर्देशात्परे ब्रह्मणि पर्यवसानंते देहात् । कालतो वस्तुतो वाड्मात्रविच्छिन्ने । यत्र यस्मिन्द्रे विद्याविद्ये निहिता स्थापयेत गुह अनभिव्यक्ते । विद्याविद्ये विविच्य दर्शयति-- क्षरं त्वविद्या क्षरणादेतुः संसृतिकारणम् । अमृतं तु विद्या मोक्षहेतुः । यस्तु पुनर्विद्याविद्ये ईशते नियमयति सं ताभ्यामनयस्तत्साक्षित्वात् ॥ १ ॥

दे अक्षरे ब्रह्मणि पर्यवसानंतः सदमिस्रवा हवामहे ॥ २३ ॥

कोडसावित्यादिस्साह--यो 'योनिमिति । यो योनिं योनिं स्थानं स्थानं यः पृथिव्यां तिष्ठत्वादिनोक्त्वानि पृथिव्यादीन्यन्यधितिष्ठति नियमयति । एकोद्द्वि-तीयः परमात्मा विश्वानि रोहितादीनि रूपाणि योनेश्व प्रभवस्थानान्याधि-तिष्ठति । ऋषि सर्वज्ञमिल्यर्थः । कपिलं कनककपिलघर्ण प्रसूतं सर्गनैवोत्पादितं हिरण्यगर्भे जनयामास पूर्वमित्यस्यैव जन्मश्रवणात् । अन्यस्य चाश्रवणात् । उत्पत्त्र यों ब्रह्माणं विदधाति पूर्नं यो वै वेदांश महिणोति तस्मा इति वष्य-माणत्वात्कपिलोऽग्रज इति पुराणवचनात्कपिलो हिरण्यगर्भों वा निर्दिदिश्यते— कपिलः पिङ्गलवक्तः सर्वभूतस्य वै कपिलः । कपिलः पिङ्गलवर्णश्च विपश्चिज्जगन्मोहिनाशयै समुपागतः ॥

कृते शुमे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वस्य जगतो हितम् ॥ ९ ख. श्वेतोपा॰ ।

भर्ति- जाथमानं च पश्येत् ॥ २॥ एकैकं जालं बहुधा विकुर्वन्नस्मिन्क्षेत्रे संहरत्येष देवः । भूयः सृष्टिं प्रतयैर्विशेषैः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥ सर्वा दिश ऊर्ध्वमथश्व तिर्यक्पार्श्वदिशश्व नभाजते सद्द्रव्यवान् । एवं स देवो भगवान्वरेप्सो योनिस्वभावाधितिष्ठत्येकः ॥ ४ ॥ यच्च स्वभावं पचति विश्वयोनिः पांच्यांश्व त्वं शुक्रः सर्वदेवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामसि । वायुर्वलवान् देवो योगिनां त्वं कुमारकः ऋषीणां च वासिष्ठस्त्वं ध्यासो ध्येयविदामसि । सांख्यानां कपिलो देवो रुद्राणामसि शंकरः ॥

इति परमर्षिः मसिद्धः । ततस्तदोनीं तु भुवन्मसिम्नवर्तते कपिलं कविनाम । स पोढशाखो पुरखोर्वराजानं तमसः परस्तादिति श्रूयते मुण्डकोपनिषदि । स एतत्र वा कपिलः मसिद्धोऽग्रे सृष्टिकाले यो ज्ञानैधर्मज्ञानेवैराज्यैश्वर्यैर्विभर्ति बभार जायमानं च पञ्चेयेतपरस्यादिवस्यर्थः ॥ २ ॥ किंच-एकैकमिति । सुरनरतिर्यगादीनां हृजति जालमेकैकं प्रत्येकं बहुधा नानाकारं विकुर्वन्विकुर्वाणो दृष्टिकाले स्मिन्मायात्मके क्षेत्रे संहरत्येष देवः । भूः पुनर्ये लोकानां पतयो मरीच्यादयस्तान्सृष्ट्वा-नीशः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥ ३ ॥ कि-च-सर्वा दिश इति । सर्वा दिशः प्राच्याद्या ऊर्ध्वमुपरिष्टादधश्श्रोऽस्ता-तिर्यक्पार्श्वदिशश्व प्रकाशयन्स्वात्मचैतन्यड्यज्योतिषा मकाशते भ्राजते दीप्यते ज्योतिषा यदु अनद्वानाद्दिलयार्थे । यथाडनद्वानादिस्थो जगच्चकावभासने युक्त एव स देवो ज्योतनस्वभावो भगवानैश्वर्यादिसमन्वितो वरेग्यो वरगीयः संभजनो योनिः कारणं कृत्स्नस्य जगतः स्वभावानस्वान्तभूतान्पृथिव्यादीन्-भावानथवा कारणस्वभावंकाग्णभूतान्पृथिव्यादीनाधितिष्ठति नियमयति । एकोऽद्वितीयः परमात्मा ॥ ४ ॥

यच्च स्वभाववामति । यच्च यस्थांत लिङ्गद्वचयस्य । स्वभावं यदेमराक्षण्य पचति निष्पादयति विश्वस्य जगतो योनिः । पांच्यांश पाकयोग्यान्पृथिव्यादि-

९ ख. 'यस्त्वेथे' । ग. घ. ड. 'यस्त्वदृशः' । १२ ख. योनिः स्व । ३ ड. प्राच्यांश । ४ क. 'शास्त्रः पु०' । ५ ख. 'श्वो विरा' । ६ क- 'स्तनज' । ७ क. ख. यथ्थमे ।

सर्वान्परिणामयेयः। सर्वमेतद्विश्वमाधितिष्ठत्येको गुणांश्र सर्वान्वनियोजयेयः।। ऋ॥ तद्वेदगुह्यो- पनिषत्सु गूढं तद्ब्रह्मा वेदते ब्रह्मणान्ति॥ ये पूर्वदेवा ऋषयश्च तद्विदुस्ते तन्मया अमृता वै बभूवुः॥ ६॥

दीनपरिणामयेयः। सर्वमेतद्विश्वमाधितिष्ठति नियमयत्येकः। गुणांश्र सत्त्व्वरज- स्तमोरूपान्वनियोजयेयः। एतल्लक्षणः॥ ५॥ किंच--तदिति॥ तत्कृतमात्रस्स्वरूपं वेदानां गुह्योपनिषदो वेदगुह्योपनिष- पदस्तानु वेदगुह्योपनिषत्सु गूढं सन्निहितं ब्रह्मा हिरण्यगर्भो वेदते जानाति ब्रह्म- योनिं वेध्र्ममाणकमित्यर्थः। अथवा ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य योनिं वेदस्य वा ये पूर्वदेवा रुद्रादय ऋषयश्च वामदेवादयस्तद्विदुस्ते तन्मयास्तदात्मभूता सन्तोडमृता अमरणधर्मा वा बभूवुः। तथेदानींतनोडपि तमेव विदित्वाडमृतो भवतीति वाक्यशेषः॥ ६॥

गुणान्वयो यः फलकर्मकर्ता ऋत- स्य तस्पैव स चोपभोक्ता। स विश्वरूपःसगुण- स्वितर्मा प्राणाधिपः संचाराति स्वकर्मभिः॥ ७॥ अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाहंकारसम- निवतो यः॥ बुद्धेर्गुणेनाडडत्मगुणेन चैव आराग्र-

एतावता तत्त्वदार्थ उपवर्णितः। अथेदानीं त्वंपदं। थर्मुपवर्णीयितमुत्तर्रे मत्रा: प्रस्तूयन्ते--गुणान्वय इति॥ गुणान्वयः। फलार्थस्य कर्मणः कर्ता कृतस्य कर्मफलस्य स एवोपभोक्ता। स विश्वरूपो नानारूपः कार्यकरणोपचितस्वात। त्रगुणः सर्ववादयो गुणा अस्येति त्रिगुणः। त्रयो देवयानादयो मार्गभेदा अस्येति त्रिवर्मा धर्माधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्येति वा। प्राणस्य पश्चादित्तरेऽधिपः संचाराति। कः। स्वकर्मभिः॥ ७॥ अङ्गुष्ठमात्र इति॥ अङ्गुष्ठमात्र इति अङ्गुष्ठपरिमिततनु हृदयसुषिरापेक्षया। रवितुल्य- रूपो ज्योतिःस्वरूप इत्यर्थः। संकल्पाहंकारादिना समन्वितो बुद्धेर्गुणेनाडडत्मगु- णेन च जरादिना। उक्तं जरामृत्यू शरीरस्येति। आराग्रमात्रः प्रतोदाग्रमोऽतिलो-

१ ई॰ विन्दते २ ग॰ घ॰ ड पूर्व दे॰ ३ ख॰ ज्योतीरू॰

मात्रो ह्यपरोडपि दृष्टः ॥ ८ ॥

वाङ्‌लाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चाऽऽडनन्त्याय कल्पते ॥ ९ ॥ नैव स्त्री न पुमानेष न चैवायं नपुंसकः । यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स रक्ष्यते ॥ १० ॥ संकल्पनस्पर्शनदृष्टिमोहैर्यैषामबुध्यत च । तमविवृद्धिजन्म । कर्मानुगान्न्यनुक्रमेग देही स्थानेषु रूपाण्यभिसंपद्यते ॥ ११ ॥ स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही

हुकरणकाग्रमात्रोडपरोडपि ज्ञानात्मनाडडत्मा दृष्टोडवगतः । अपिशब्दः संभावनायाम् । अपरस्याप्यौपाधिको जलसूर्य इव जीवात्मा संभावित इत्यर्थः ॥ ८ ॥ पुनरपि । दृष्टान्तरेण दर्शयति—वालाग्रेति । वालाग्रस्य शतकृत्वो भेदमापादितस्य यो भागस्तस्यापि शतधा कल्पितस्य भागो जीवः स विज्ञेयः । लिङ्‌गस्यातिसूक्ष्मत्वात् । तत्परिमाणेनायं वडपदर्श्यते । स च जीवस्तद्रूपेणैडनन्त्याय कल्पते स्वतः ॥ ९ ॥ किंच—नैव स्त्रीति । स्वतोग्रद्वितीयापरोक्षब्रह्म, तम्सभवार्द्धवाच्च नैव स्त्री न पुमानेष नपुंसकश्च । यच्छरीरैः शरीरैः पुरुषशरीरं नपुंसकशरीरं वाड्‌डत्ते तेन तेन स च विज्ञानात्मा रक्ष्यते संरक्ष्यते तत्तद्र्मान्नात्मन्यध्यस्याभिमन्यते स्थूलोऽहं कुशोडहं पुमानहं स्त्रयहं नपुंसकोऽहमिति ॥ १० ॥

केन तद्बौ शरीराण्यादत्त इत्याह—संकल्पनेति । प्रथमं संकल्पनम् । ततः स्पर्शनं त्वगिन्द्रियव्यापारः । ततो दृष्टिः । ततः मोहः । तैः संकल्पनस्पर्शनहष्टिभिः शुभाशुभानि कर्माणि निष्पाद्यन्ते । ततः कर्मानुगानि कर्मानुसारिाणि स्वप्नकलक्षणान्यनुक्रमेण परिपाकापेक्षया देही मर्त्यः स्थानेषु देवलिङ्‌गपुंसकलक्षणान्यनुक्रमेण परिपाकापेक्षया देही मर्त्यः स्थानेषु देवलिङ्गपुंलिङ्‌गादिष्वाडभिसंपद्यते । तत्र दृष्टान्तमाह—ग्रासाम्बुन इति । ग्रासो भुक्तं रचपानयोर्नियतयोर्‌हिरासेचनं निदानमात्मनः शरीरस्य वृद्ध्यर्थं दित्यर्थः ॥ ११ ॥

स्थूलानीति । तानि च स्थूलान्यस्मादीनि सूक्ष्माणि तैजसधातुभृतीनि

स्वगुर्णैर्विगोति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां संयोगहेतुरपरोडपि हष्टः ॥ १२ ॥

वह्हनि देहादिदेशीराणि देही विज्ञानात्मा स्वगुणैर्हितप्रतिपिद्ध विषयानुभवसंस्कारैष्टणोत्थैस्तैर्गोति । ततस्तच्छक्तिक्रियागुणैरात्मगुणैश्च स देहपरोरपि देहान्तरसंयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥

अनाव्यन्नतं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेक रूपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥

स एवमविच्छिन्नकामकर्मफलरागादिगुण भाराक्रान्तोऽपि सान्द्रजलनिमग्नो निश्चयेन देहाभिमानपन्नः प्रेततिर्यङ्मनुष्यादियोनिष्वाजीवं जीवभावमापन्नः कथंचित्पुण्यवशादेश्वार्थकर्माच्छष्टनेनाप तरागादिमलोन्जनित्यादिदर्शनैनोत्यपचय- हामुत्रार्थफलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंवन्नसतमात्मानं ज्ञात्वा मुच्यते इत्याह — अनाव्यन्नन्तमिति । अनाव्रननन्तमध्यान्तरहितं गहनं-भीरसंसारस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमुपादचिचारमनेकरूपं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं स्वात्मना संयग्यावस्थितं ज्ञात्वा देवं उदयोतिरूपं परमात्मानं मुच्यते सर्वपाशैर्विद्याकामकर्मभिः ॥ १३ ॥

भावग्राह्यमनिडाख्यं भावभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥ १४ ॥

केन पुनरसौ शुद्धत इत्याह— भावग्राहमिति । भावेन विशुद्धान्तःकरणेन शुद्धत इत्यर्थः । अनीडाख्यं नीडं शरीरमार्क्ष्यम् । भावभावकरं शिवं शुद्धमविद्यात्कार्यविनिर्मुक्तमित्यर्थः । कलानां घोडशानां प्राणादिनामा-न्तानां स प्राणसृजततेभ्यांदिनाडस्थचतुष्टयकोक्तानां सर्गकरं देवं ये विदुरहस्मीति ते जहुः परित्यजेयुस्तनुं शरीरम् ॥ १४ ॥

इति श्वेताश्वतरोपनिषदि पश्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये पश्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

स्वभावमेके कवयो वदन्ति कालं तथाडन्ये परिमुहूमानाः। देवस्येष महिमा तु लोके येनेदं क्राम्यते ब्रह्मचक्रम् ॥ १ ॥

नन्वन्ये कालादयः कारगामिति मन्यन्ते तत्कृतं पुनरीक्ष्यस्यै कलासर्गकरत्वमित्याशङ्कचाऽऽह—स्वभावामिति । स्वभावमेव के मेधाविनो वदन्ति । कालं तथाडन्ये । कालस्वभावयोग्रहणं प्रथमाद्यपाये निर्दिष्टानामनये--ग्राम्युपलक्षणार्थम् । परिमुह्यमानाः आविवेकिनो विषयात्मानो न सम्यग्जान्ति । तुशब्दोद्वश्रारण । देवस्यैष महिमा माहात्म्यम् । येनेंदं भ्राम्यते परि वर्तते ब्रह्मचक्रम् ॥ १ ॥

येनाडकृतं नियामदं हि सर्वं ज्ञः कालकारो गुणी सर्वविचः । तेनेशितं कर्म विवर्तते ह पृथ्व्याद्यतेजोनिलखानि चिन्त्यमू ॥ २ ॥

येनेश्वरेणाडकृतं व्याप्तिमद् जगत्क्रियं नियमेन । ज्ञः कालकारः कालस्यापि कर्ता । गुणप्पहुत प्राकृतिमान् । सर्व वेच्चीति सर्वविद्: । तेनेश्वरेणैशितं मारते कर्म क्रियते इति कर्म सृजो फणी । हशब्दः प्रसिद्धियोजकः । प्रसिद्ध यदेतदेश्वरभेरितं कर्म जगदात्मना विवर्तते इत यत्पुनस्तत्कर्म पृथ्व्याद्यतेजोनिलखानि पृथिव्यादिद्भूतपञ्चकम् ॥ २ ॥

तत्कर्म ऋत्वा विनिवर्त्य भूयस्तच्वेन समेत्य योगम् । एकेन द्वाभ्यां त्रिभिरेधाभिर्वा कालेन चैवाडडत्मगुणेश शूक्ष्मैः ॥ ३ ॥

यत्प्रथमें माघ्याये चिन्त्यामित्युक्तम् । एतदेव प्रपञ्चयति—तदिति । तत्कर्म पृथिव्यादि सृष्टि विनिवर्त्य प्रत्यवेक्षणं कृत्वा भूयः पुनस्तस्याSSडस्तमनस्तत्चेन भूम्यादिना योगं समेत्य संगमध्य । निलोपो द्वष्टव्यः । कतिविधैः प्रकारैः । एकेन पृथिव्या द्वाभ्यां त्रिभिरेधाभिर् प्रकृतिभूतैस्तच्चैः । तदुक्तम्--भूमिरापोडनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतियं मेऽ भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति । कालेन चैवाडSत्मगुणेशान्तःकरणगुणैः कामादिभिः सूक्ष्मैः ॥ ३ ॥

आरभ्य कर्माणि गुणान्वितानि भावांश्च सर्वान्नियोजयेत्। तेषामभावे हतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्त्वतोऽन्यः॥४॥

इदानीन्तु कर्मणां मुख्यं विनियोगं दर्शयति-आरभ्येति। आरभ्य कृतवा कर्माणि गुणैः सहितादिभिरन्वितानि भावांश्वात्मन्विशेषान्विनियोजयेदेश्वरेऽर्पयेत्। तेषामीश्वरे समर्पितत्वादात्मसंवन्धाभावस्तदभावे पूर्वकृतकर्मणां नाशः। उक्तं च यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि हदासि यत्। यत्प्रसादि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्‌॥ शुभाशुभफलैरैवं मोक्ष्यसे कर्मवन्धनैः। ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः॥ लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा। कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि॥ योगिनः कृं कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाडत्मगुध्यये॥

आदिः स संयोग इमित्तहेतुः परब्रिकालादकलोडपि दृष्टः। तं विश्वरूपं भवभूतमीड्यं देवं स्वचिद्धष्टः॥

इति। कर्मक्षये विशुद्धसत्त्वो याति तत्त्वतोऽन्यस्तत्त्वेभ्यः प्रकृतिभूतेभ्योदन्यादिति पाटे तत्त्वेभ्यो यदनन्यहृदय तद्यातेति॥४॥ उक्तस्यार्थस्य दृढीं उत्तरे मन्त्राः प्रस्तूयन्ते कथं नाम विषयान्‌या: कथं नाम ब्रह्म जानीषुरित्यत आह-आदिरिति। आदि: कारणं सर्वस्य शरीर-संशोगनिमित्तानाविद्यानां हेतुः; उक्तं च-एष एव साधु कर्म कारयति चेत्। परब्रिकालादतीतानागतवर्तमानात्। उक्तं च-यस्मादर्वाक्संवत्सरोडहोभिः परिवर्तते। तदेव ज्योतिषां ज्योतिरायुर्ह-पासते डमृतमिति। कषमात्। यस्मादकलोडसौ न विग्नन्ते कलाः प्राणादिना-मान्ता अस्येत्यकलः। कालावद्धि कालत्रयपरिच्छिन्नमुत्पद्यते विनश्यति च। अयं पुनरकालो निष्प्रपञ्चः। तस्मात् कालत्रयपरिच्छिन्नः सज्‌जुत्पद्यते विन-

तस्स्थमुपास्य पूर्वम् ॥ ५॥ स वृक्षकालाकृतिभिः परोङ्ङ्यो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । धर्मावहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वाऽऽड्ढतस्स्थममृतं विश्वधाम ॥ ६॥ तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवानां परमं च देवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुव-नेशभिर्व्यम् ॥७॥ न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्शाभ्यधिकश्श दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ॥८॥

इयति च । तं विश्वानि रूपाण्यस्येति विश्वरूपम् । भवत्यस्मादिति भवः । भूतमवितथस्वरूपम् । ईड्यं देवं स्वचित्तस्थमुपास्यायमहं तस्मीति समाधानं कृत्वा पूर्ववाक्यार्थज्ञानोदयात् ॥ ५ ॥ पुनरापि तमेव दर्शयति—स वृक्ष इति । स वृक्षाकारेभ्यः कालाकारेभ्यः परो वृक्षः संसारवृक्षः उक्तञ्च— ऊर्ध्वमूलो ह्यवाक्शाख एषोद्यस्वः सनातन इति । अन्यः प्रपञ्चस्वसृष्ट इत्यर्थः । यस्मादेश्वरात्मप्रच्ञः परिवर्तते । धर्मीचैव पापनुदं भगस्यैश्वर्यादेरीशां स्वामिनं ज्ञात्वाऽऽड्ढतस्स्थमात्माने बुद्धौ स्थितममृतममरणधर्माणं विश्वधाम विश्वस्याऽऽडम्बनमूर्ति याति स तरवतः पर इति संक्षेपः ॥ ६॥ इदानीन् विद्धद्भुवं द्रव्यनुक्तकर्म हढी करोति—तमीश्वराणामिति । तमी-श्वराणां वैवस्वतयमादीनां परमं महेश्वरं तं देवानामिमिद्रादीनां परमं च देवतं पतिं पतिनां प्रजापतिनां परमं परस्तात्परतोऽप्यक्शरात् । विदाम देवं धोतनातमकं शुवननामीशं शुनेनशम् । ईड्यं स्तुत्यम् ॥ ७ ॥ कथं महेश्वरत्वमित्याह—न तस्येति । न तस्य कार्यं शरीरं करणं चक्षुरादि विद्यते । न तत्समश्शाभ्यधिकश्श दृश्यते श्रूयते वा । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते । सा च स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ज्ञानक्रिया बलक्रिया च ज्ञान-क्रिया सर्वविषयज्ञानमत्तितः । बलक्रिया स्वसैनिध्यमात्रेण सर्वे वशी-कृत्य नियमनम् ॥ ८ ॥

न तस्य कश्चित्पतिरास्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ९ ॥

यस्मादेवं तस्मात्तस्य कश्चित्पतिरास्ति लोके । अत एव न तस्येशिता नियंता । नैव च तस्य लिङ्गं चिह्नं भूमस्थानीयं येनाज्ञुमीयते । स कारणं सर्वस्य कारणम् । करणाधिपाधिपः परमेश्वरः । यस्मादेवं तस्मात्तस्य कश्चिज्जनिता जनयिता न चाधिपः: ॥ ९ ॥

यस्तन्तुनाभि इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतो देव एकः सञ्चवृणोति । स नो ददातु ब्रह्मण्यस्य पय्यम् ॥ १० ॥एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥

इदानीं मन्त्रद्वयम्‌प्येतदर्थे पार्थयते—यस्तन्तुनाभ इति । यथोर्णनाभिरात्मप्रभवैस्तन्तुभिरिरात्मनमेव समावृणोत्तथा प्रधानजैवृक्तप्रभवैनो रूपकर्मभिस्स्तन्तुस्थानीयैः स्वमात्मानं वृणोदावृणोतीति सङ्कादितवांस् नो महं ब्रह्मण्यस्य यस्य ब्रह्म ध्येयमेकीभावं ददातु दद्यात्त्वर्थः: ॥ १० ॥ पुनरपि तमेव करतलन्यस्तामलकवत्साक्षाद्दर्शयत्यज्ञानादेव परमपुरुषार्थप्राप्तिनिर्न्येनैति मन्त्रद्वयेन—एको देव इति । एकोऽद्वितीयो देवो ब्रह्मस्वभावः सर्वभूतेषु गूढः सर्वप्राणिषु सन्निविष्टः । सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा स्वरूपभूत इत्यर्थः । कर्माध्यक्षः सर्वप्राणिकृतविचित्रकर्माधिष्ठाता । सर्वभूताधिवासः सर्वप्राणिषु वसतीत्यर्थः । सर्वेषां भूतानां साक्षी सर्वद्रष्टा । साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायामिति स्मरणात् । चेता चेतयिता । केवलो निरुपाधिकः । निर्गुणः सच्चादिगुणरहितः ॥

एको वशी निष्क्रियाणां बहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतम्‌नेतरेषाम् ॥ ११ ॥

एको वशीति । एको वशी स्वतन्त्रो निष्क्रियाणां बहूनां जीवाना् । सर्वा हि क्रिया नाडीष्वनि समवेताः किंतु देहेन्द्रियेषु । आत्मा तु निष्क्रियो भवतीत्यर्थः । एकं बीजं बहुधा यः करोति । एकस्मादात्मनः सर्वे जीवा उत्पद्यन्त इत्यर्थः । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः । आत्मनि तं परमेश्वरं ये विद्याने अनुपश्यन्ति । तेषां सुखं शाश्वतम्‌ । नित्यम्‌ । नेतरेषामविदुषामित्यर्थः ॥ ११ ॥

बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येडनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥

एकं बीजं बीजस्थानं भूतसूक्ष्मं बहुधा यः करोति तमात्मस्थं बुद्धौ स्थितं येडनुपश्यन्ति साक्षाज्जानान्ति धीरा बुद्धिमन्तस्तेषामात्मविदां सुखं शाश्वतं नेतरेषामनात्मविदाम् ॥ १२ ॥

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको यो विदधाति कामान् । तत्कारणं सांख्ययोगादिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥ १३ ॥

किंच--नित्य इति । नित्या नित्यानां जीविनां मध्ये तत्त्वत्वेन तेषामपि नित्यत्वमित्यभिप्रायः । अथवा पृथिव्यादीनां मध्ये तथा चेतनश्चेतनानां प्रमातॄणां मध्ये । एको बहूनां जीविनां यो विदधाति प्रयच्छति कामान्कामप्रमातॄणां मध्ये । एको बहूनां जीविनां यो विदधाति प्रयच्छति कामान्कामप्रमातॄणां निमित्तान्भोगान् । सर्वस्य सांख्ययोगादिगम्यं ज्ञात्वा देवं ज्योतिरूपं मुच्यते सर्वपाशैर्वियादिभिः ॥ १३ ॥

सर्वे तस्य भाषा सर्वमिदं विभाति ॥ १४ ॥

उक्तं च—येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः। न तत्र सूर्यो न शशाङ्को न पावक इति ॥ १४ ॥ ज्ञात्वा देवं मुच्यते इत्युक्तम्। कस्यात्मपुनस्तमेव विदित्वा मुच्यते नान्येन—त्यन्नाऽऽडक् इति। एकः परमात्मा हन्त्यविदिन्धकारणामिति इंसो भुवनस्यास्य त्रैलोक्यस्य मध्ये नान्यः कश्चित्। कसमात्। यस्मात्स एवाग्निः। अग्निरिवाग्निरविद्यात्कार्यस्य दाहकत्वात्। उक्तं च—व्योमातीदंप्ररीश्वर इति।।सलिले देहात्मना प.रेणते। उक्तं च—इति तु, पञ्चभ्यामाहुतावापः पुरुष-वचसो भवन्तीति। सन्निविष्टः सम्यगात्मत्वेन निवेश्टः। अथवा सलिले सलिल इव स्वच्छे यज्ञदानादिना विधिना श्रुतेन्टदकरणे सन्निविष्टो वेदान्तवादिक्याथसम्यग्ज्ञानफलकारक इत्यर्थः।

एको हंशो भुवनस्यास्य मध्ये स पवाधिः सलिले सन्निविष्टः । तमेव विदित्वाडति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५ ॥

स विश्वकर्ता विश्ववित् विश्वात्मयोनीर्ङ्ः: कालकारो गुणी सर्वविद्या।। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः: सस्सारमो-क्षस्थितिबन्धहेतुः ॥ १६ ॥ तस्मात्तमेव विदित्वाडति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय।।१५।। परमपदप्राप्तये पुनरपि तमेव विशेषतो दर्शयति—स विश्व-कृत्‌ति। स विश्वकर्ता। विश्वं वेत्ति। विश्ववित्। आत्मा चासौ योनिश्चेत्यात्मयोनीः। कालकारः कालस्य कर्ता गुण्यपहतपाप्मादिमानिवश्वविदित्यस्य पपश्र्च। प्रधानमच्यक्तम्। क्षेत्रज्ञो विज्ञानात्मा। तयोः पतिः पालयिता। गुणानां सच्चवरजस्तमसामीनशः संसारमोक्षस्थितिबन्धनां हेतुः कारणम्॥१६॥

स तन्मयो ह्यमृत ईशसंस्थो ज्ञः सर्वगो भुवन-भाति । उक्तं च—

किच—स तन्मय इति। स तन्मयो विश्वात्मा। अथवा तन्मयो ज्योति-र्धीय इति। तस्य भाषा सर्वमिदं विभातीयेतदपेक्षयोत्पते। अमृतोऽमरणधर्मा।

स्वास्य गोत्रा। य ईशे अस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद ईशनाय॥१७॥

ईशे स्वामिनि सम्यक्स्थितिर्यस्यासावीशसंः। जानातिति ज्ञः। सर्वत्र गच्छतीति सर्वगः। भुवनस्यास्य गोत्रा पालयिता। य ईश इष्टस्य जगतो नित्यमेव नियमेन नान्यो हेतुः समर्थो विद्यते ईशनाय जगदीशानाय॥१७॥

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये॥१८॥

यस्मात् एव संसारमोक्षस्थितित्वनित्यहेतुस्तस्मात्तमेव मुमुक्षुः सर्वोत्तमा शरणं प्रपद्येते गच्छेदिति प्रतिपादयितुमाह—यो ब्रह्माणमिति। यो ब्रह्माणं हिरण्यगर्भ विदधाति सृष्टवान्पूर्व सर्गादौ। यो वै वेदांश प्रहिणोति तस्मै। तं ह देवं परमात्मानम्। उक्तं च——हशब्दोऽवधारणे। तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः। नानुध्याहूढानान्तवाचो विकल्पनं हि तत्॥ तमेवैकं जानथाऽऽत्मानमिति च। देवं ज्योतिर्मयम्। आत्मनि या बुद्धिस्थस्या? प्रसादकरम्। ममन्ने हि परमेश्वरे बुद्धिरपि तद्विषया भवति। आत्मनाडवतिष्ठते वर्तते। आत्मबुद्धिमाश्रित्यैन्यैर्धीयते। आत्मबुद्धिं प्रकाशयतित्यात्मबुद्धिप्रकाशम्। अथवा डट्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः। सैच प्रकाशोऽस्येत्यात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुरेव वैशब्दोऽवधारणे। मुमुक्षुरेव सन् फलान्तरामिच्छकशरणमहं प्रपद्ये॥१८॥

निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवयं निरञ्जनम्। अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्थनाभिवालम्॥१९॥

एवं तावत्सृष्ट्यादिना यत्स्वरूपं दर्शयिष्यम्। अथेदानीं तत्त्वरूपेण दर्शयति—निष्कलमिति। कला अवयवा निर्गता यस्मात्तन्निष्कलं निरवयवकारम्। निष्क्रियं स्वमहिमप्रतिष्ठितं कूटस्थमित्यर्थः। शान्तमुपसंहतसर्वाविकारम्। निरवयमगुणीकरणम्। निरञ्जनं निलेंपम्। अमृतस्यामृतत्वस्य मोक्षस्य माप्तये सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधेरुत्तारणोपायत्वात्तम्। अमृतस्यै परं सेतुं दुर्घेन्थनालमिव देदीप्यमानं झटित्यायमानम्॥१९॥

यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। तदा देवमविज्ञाय दु:खस्यान्तो भविष्यति॥ २०॥

किमिति तमेव विदित्वा मुच्यते नान्येनैति तत्राहह्। यदेति। यदा यद्रचर्म संकोचयिष्यति तद्रदाकाशममूर्तं व्यापिनं यतद् वेष्टयिष्यन्तिं संवे�्टयिष्यन्ति मानवास्तदा देवं द्योतिरमयमुदितानस्तमितज्ञानातमनाडवस्थितमशना-याद्यसंप्रुष्टं परमात्मानमविज्ञाय दु:खस्याडऽध्यात्मिकस्याडऽधिभौतिकस्याडऽधिदैविकस्याऽन्तो विनाशो भविष्यति। आत्मज्ञाननिमित्तवारंसंसारसस्य यावत्तपर्मात्मानमात्रत्वेन न जानाति तावच्चापत्रयाभिभूती मकरादिभिरिव रागादि-भिरितस्तत: कृष्यमाण: प्रेततिर्यङ्मनुष्यादियोनिषुज एव जीवभावमापन्नो मोहद्यामान: संसर्गति। यहा पुनरूपरूवेनमनपरं नेति नेतीव्यादिलक्षणमहानायाऽऽ-त्मसंप्रुष्टमुदितानस्तमितामितज्ञानानाडवस्थितं पूर्णानन्दं परमात्मानमात्रत्वेन साक्षादुजानाति तदा निरस्तज्ञानतत्कार्ये। पूर्णानन्दो भवतीत्यर्थ:। उक्तं च--अज्ञानेऽसड़्ष्टं तत् ज्ञानं तेन मुच्यन्ति जन्तवः। ज्ञानेन तु तद्ज्ञानं येषां नाशितमात्मन:॥ तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्‌। तद्बुद्धयात्मानमित्यैवं रसस्तपरायणाः॥ गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्धूतकल्मषा:॥ २०॥

तप:प्रभावादेवप्रसादाच्च वत्स ह श्वेताश्वतरोऽथ

सम्प्रदायपरम्परया ब्रह्मविद्याया मोक्षप्रदत्वं श्रुतियुक्तं च दर्शयति--तप:शब्दस्य रुड्रतावत्‌। नित्यादीनां विधिवदनुष्ठितानां कर्मणामुपलक्षणामि-ददम्‌। मनश्श्रेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तप इति स्मरणात्‌। तस्यं च सर्वस्य तपसस्तस्मिञ्छ्वेताश्वतरे नियमेन सद्वाSत्मभावं। तत्तस्माद्र्यदेवप्रसादाच्च केवल्यमुदिश्य तद्र्घिकारसिद्धये वहुजनम्पसु सम्यगार्घितपरमेश्वरस्य प्रसाद-दाच्च ब्रह्मापरिच्छिन्नं महत्त्वम्‌। ह इति प्रसिद्धिगीतनार्थ:। श्वेताश्वतर्रो नाम ऋषिर्विद्वानन्यथोक्तं ब्रह्म परम्परार्घ्यगुरुमुखाच्छ्रुत्वा मनननिदिध्यासनादनैरन्तर्यसकारणादिभिरध्यात्मशास्त्रस्मृतिपरमर्षिस्मृती-यपराशिकतक्रूश्रुतिस्मृत्याकारान्‌। अथ स्वानु-भवदाढ्र्यानन्तरमत्याश्रमिभ्य:।

॥ विद्वान् ॥*अन्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रवाच्यते

न—मिथ्यः साधनचतुष्टयसंपत्तिमदित्थं स्वेषु देहादिष्वापि जीवनभोगादिष्वनास्थावद्रचः । अत एव वैराग्यपुष्टकलवद्रचः । तदुक्तं——

सम्यगृपिसंघजुष्टम् ॥ २१ ॥

वैराग्यं पुष्टकलं न स्यात्रिष्फलं ब्रह्मदर्शनम् । तस्माद्रतिं विरातिं बुधो यत्नेन सर्वदा ॥ इति । स्मृत्यन्तरे च——

यदा मनसि वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु ।

यदा मनसि वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु । तदैव सन्यासे दृढ़ान्नपथा पतितो भवेत् ॥ इति । परमहंससंन्यासिनस्तु ज्ञातव्यास्त्राभिगमः । तथा च न भूतेन न्याय इति ब्रह्म । ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा । तानि वा एतानि न्यवराणि तपांसि । न्यासन्वात्रेयच्यदिति ।

चतुर्विधा मिक्षवृत्तिः बहूदककुटीचकौ ।

इति स्मरणाच्च । तेभ्योऽन्याश्रमिभ्यः परमं प्रकृतं ब्रह्म तदेव परममुक्तितमं तमं निरस्तसमस्ताविद्यात्कार्यनिरतिशयसुखैकरस पवित्रं शुद्धं प्रकृतिप्राकृतदिमलविनिर्मुक्तम् । ऋषिपुङ्गजुष्टं चामदेवसनकादीनां संघैः समूढैर्जुष्टं सेवन्तमस्त्वत्स्वेन सम्यगुपार्जितविद्यं यतमानसंनिदध्वान्वोडितत्रयम् ।

हंसः परमहंसश्व यो यः पश्चात्त्स उत्तमः ॥

आत्मनसु कामाय सर्वे मिो भवर्वाति श्रुते । संस्मगात्मत्यादपरोक्रीकृतं यथा भवति तथा । समपगित्यस्य काकाक्षिन्या येनोभयत्रानुप्रः कर्तव्यः प्रोक्तवाक्तवान् ॥२१॥

यथोक्तशिष्यपरिक्षणपूर्वकं विद्या वक्तव्या तादृशाय तदुक्तौ दोष्पं विद्याया वैदिकत्वं गुरुत्वं सम्प्रदायपरम्परया प्रतिपादितत्वं चाडड——

वेदान्त इति ज्ञात्यैकवचनम् । सकलासूपनिषत्स्वाति यावत्त् । परमं परमपुरुषार्थस्वरूपं गुह्यं गोप्यानापि गोप्यतमं पुराकल्पे प्रचोदितं पूर्वकल्पे चोदितशुपदिष्टमिति सम्प्रदायप्रदर्शनं कृतमित्येतत् । प्रशान्ताय पुत्राय प्रकर्षण शान्तकुलसमाश्रयादिप्रतिष्ठितं यत् तस्मै पुनाति तादृशायिष्याय वा स्नेहादिना ब्रह्मविद्या न वक्तव्या ।

वेदान्त इति ।

मिति यावत्त् । तद्विपरीतायाशिष्याय वा स्नेहादिना ब्रह्मविद्या न वक्तव्या ।

• नारायणदीपिकायां त्वन्यासाश्रमिभ्य इति पाठः ।

प्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वां पुनः । यस्य देवेऽतिस्य देवेऽथवा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २२ ॥ ॐ पूर्णमदः । ॐ अद्रं करोमेभिः । सह नाववतु । शान्तिः ॥

अन्यथा प्रत्यवार्पत्तिरिति पुनःशब्दार्थः । अत एव ब्रह्मविद्याविवक्षुणा गुरुणा चिरकालं परीक्ष्य शिष्यगुणाज्ञात्वा ब्रह्मविद्या वक्तव्येति भावः । तथा च श्रुति:-"भूयस्त्सपासो ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं परीक्षेत । श्रुत्वन्तरे च-शतवर्षी प्रजापतौ मघवानेव ब्रह्मचर्यमुवासेति च । एतच्च बहुधा प्रपञ्चतश्रुपदेशसहसिकायामित्यत्र सङ्कोचः कृतः ॥ २२ ॥

इति श्वेताश्वतरोपनिषदि पष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥

अत्रापि देवतागुरुभक्तिमतामेव गुरुणा प्रकाशिता विद्याडनुभवाय भवतीति प्रदर्शयति-"यस्येति । यस्य पुरुषस्याधिकरणो देव इत्यता । प्रवन्धेन दर्शताखण्डेकरसचिदानन्दपरब्रह्मस्वरूपिणि परमेश्वरे परोक्षज्ञा निरुपचित रिता भक्तिः । एतदुपलक्षणम् । अचाश्रव्यं श्रद्धा चोभे यथा तथा च ब्रह्मविद्योपदेष्टरि गुरावपि तदुभयं यस्य वर्तते तस्य तन्मुखिरसो जलराश्यन्वेषणं विहाय यथा साधनान्तरं नास्ति यथा च बुभुक्षितस्य भोजनादन्यत्र साधनान्तरं न, एवं गुरुकृपां विद्याय ब्रह्मविद्या दुर्लेभेति स्वाराज्यवतस्य मुख्याधिकारिणो महात्मन उत्तमस्यैते कथिता अस्यां श्वेताश्वतर उपनिषदित श्वेताश्वतरेण महात्मना कविनोपदिष्टाः प्रकाशन्ते स्वानुभवाय भवन्ति । द्विरवचनं मुख्यशिष्यत्साधनादिदुल्लभमुपदर्शनार्थमदारार्थ च ॥ २३ ॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये पष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ समाप्तं श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यम् ॥

१ ग. 'त्राय साधि' । २ ख. ग. ड. चै । ३ ग. घ. ड. 'त्मन इति' ॥ २३ ॥ ४ क. 'पत्तैर' । ५ क. 'य एव तप' । ६ ख. संवत्सरय्थेति ।

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

श्वेताश्वतरोपनिषदीपिका शंकरानन्दकृता ।

श्वेताश्वतरमन्त्राणां ब्रह्माथोंपनिषद्‌द्रिगम् । पुण्यकृत्पुण्यतर्थीहानामर्थमाविष्करोम्यहम् ॥ १ ॥

श्वेताश्वतर मन्त्रों में ब्रह्म के अर्थ में उपनिषद्‌ को जानने वाले पुण्य करने वाले और पुण्य के अर्थ में श्रद्धा रखने वालों के लिए मैं (इसका) अर्थ प्रकट करता हूँ ।

ब्रह्मात्मैक्यार्थस्यानिगहनतां दर्शयितुं प्रथमतो ब्रह्मविदो विचारमवतारयति—ब्रह्मवादिनो वेदार्थज्ञानवन्तो वदन्ति वश्यं यमर्थं विचारं वाचिकं कुर्वन्ति । तद्विचारमाह—कि विचारे कारणं जगदुपादानं यद्यपि यतो वा इत्यादिवेदवाक्येन जगदुपादानं ब्रह्मोक्तं तथाडस्य ऋजुतोदासीनस्य ब्रह्मणो विना मायां तद्नुपपत्तमेवेत्युपपत्तो विचारः । अतो ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं कारणं किमित्यन्वयः ।

ब्रह्म और आत्मा की एकता के अर्थ को समझाने के लिए, पहले ब्रह्म के ज्ञाता विचार प्रस्तुत करते हैं—ब्रह्मवादी, वेद के अर्थ को जानने वाले, आवश्यक विषय पर विचार करते हैं और वाणी से उसका वर्णन करते हैं। उस विचार को समझाते हुए कहते हैं—विचार का कारण जगत का उपादान क्या है? यद्यपि 'यतो वा इत्यादि' वेद वाक्यों से जगत का उपादान ब्रह्म कहा गया है, तथापि ऋजुता से उदासीन ब्रह्म के लिए, बिना माया के, उसकी उपपत्ति नहीं हो सकती, इसलिए विचार आवश्यक है। इससे यह अन्वय होता है कि ब्रह्म, ब्रह्म शब्द से अभिधेय, कारण क्या है?

कुतः सृप्ति एवं निमित्तात्मसिद्धास्माभिरनिष्ठिताज्जाता उत्पत्तिः । जायमानं सहेतुकं घटादिद्वित्यर्थः । ननु येन जीवनं भवन्ति तदेव कारणमित्यत आह—जीवां केनानिश्चितेन हेतुना निश्चितेन हेतुना । जीवनकारणमित्यनिश्चितमित्यर्थः । ननु यत् भवन्तः स्थितास्तदेव कारणमित्यत आह—क च कुतः वा सम्प्रतिष्ठाः सम्यक्प्रतिष्ठिता । इदमेवाडSधार इति न निश्चितमित्यर्थः । ननु यदाधिष्ठिता भवन्तो ग्राहाविष्टा इव परतन्त्राः सुखदुःख्यः प्रवर्तन्ते तदेव कारणमित्यत आह—आधिष्ठिता नियस्यमानाः केनानिश्चितेन हेतुना सुरदतरेषु सुखदुःखेषु वर्तामहे संसारयात्रां प्रवृत्ति कुर्महे ।

क्योंकि सृष्टि का कारण और निमित्त आत्मा की सिद्धि हमारे द्वारा निश्चित नहीं की गई है, इसलिए उत्पत्ति होती है। उत्पन्न होने वाले कार्य जैसे घट आदि के लिए कारण होता है। यहाँ यह प्रश्न उठता है कि जिस कारण से जीवन होता है, वही कारण है। इसका उत्तर देते हुए कहते हैं—जीव के लिए निश्चित हेतु से या अनिश्चित हेतु से जीवन का कारण निश्चित नहीं है। फिर यह कहा जाता है कि जो स्थित है, वही कारण है। इसका उत्तर देते हुए कहते हैं—कहाँ या किस कारण से अच्छी तरह से स्थित हैं? यह निश्चित नहीं है कि यही आधार है। फिर यह कहा जाता है कि जिनके अधीन होकर जीव सुख-दुःख में प्रवृत्त होते हैं, जैसे ग्राह से आक्रांत होकर परतंत्र होते हैं, वही कारण है। इसका उत्तर देते हुए कहते हैं—आधिष्ठित होकर, नियन्त्रित होकर, किस अनिश्चित हेतु से सुख-दुःख में प्रवृत्त होते हैं और संसार की यात्रा में प्रवृत्ति करते हैं।

ब्रह्मावादिनो वेदार्थज्ञानवन्तः । व्यवस्थां संसारयात्रां । नियतेश्यो निमित्तेश्यो नियतनिमित्तिकप्राप्तिस्वरूपाम् । केनाधिष्ठिता व्यवस्थां प्राप्य सुखेतरेषु वर्तामह इत्यन्वयः । ननु ब्रह्मशब्दस्य निरतिशयाद्वैतयाद्वैतयाद्वर्णो देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यादन्यः को वाडर्थः संभावित इत्यत आह—कालो निमेषादिपरार्धान्तमप्ययोदयोत्पादकको भूतो वर्तमान आगामीति व्यवहियमाणो जनैः । स्वभावः स्वस्य । तत्पदार्थेभ्यो भावेऽसाधारणकारित्वं । यथाडऽपादिकारित्वमपां नदी । नियतिः सर्वपदार्थेभ्योनुगतडSकारवतीनियमनशक्तिः । यथर्हुष्णेव योषितां गर्भधारणामिन्दूय समुद्धाद्धारि्यादि ।

ब्रह्मवादी, वेद के अर्थ को जानने वाले, संसार की यात्रा में प्राप्त होने वाली व्यवस्था को समझाते हैं। नियति और निमित्त के कारण प्राप्त होने वाली व्यवस्था का स्वरूप बताते हुए कहते हैं—किसके अधीन होकर हम सुख और अन्य दुःखादि में वर्तते हैं? यहाँ यह प्रश्न उठता है कि ब्रह्म शब्द का अर्थ क्या है? इसका उत्तर देते हुए कहते हैं—काल, जो निमेष से लेकर परार्ध पर्यन्त है, और जो भूत, वर्तमान और भविष्य में व्यवहृत होता है, वह ब्रह्म का अर्थ हो सकता है। स्वभाव, जो अपने आप में स्थित है, और जो तत्पदार्थों से असाधारण कारण है, जैसे नदी का अपादिकारित्व। नियति, जो सभी पदार्थों में अनुगत आकार वाली नियमन शक्ति है, जैसे यथार्ह उष्णता से युक्त स्त्री का गर्भधारण।

यहृच्छा काकतालीयेन न्यायेन संवादकारिणी काचन शक्तिः । यथर्हुमतीनां योपितां कानांचित्कस्माच्चित्स्माश्चित्‌स्विहता

यहृच्छा, जो काकतालीय न्याय से संवाद करने वाली शक्ति है, जैसे यथार्ह मती स्त्रियों का किसी के साथ संयोग होना।

१ क. ख. 'यमेम्यो ।

गर्भेधारणमित्यादि। भूतानि पक्षे चत्वारि वा मिलितानि तैलवत्यादिप्रसंयोगेनैव प्रदीपः ऋमुकुनागवट्टीपात्रचूर्णानां जीवतो मृखाविलेन संयोगेनैव भृङ्गरक्तिमा मदश्व। एवं भूतानां संयोगस्तानि वा संयुक्तानि। योनिः कारणम्। पुरुषोऽव्यक्तदोऽनादीनामश्रधानहदामा। अत्र पदपक्षाः पूर्वपक्षस्य दौलवल्यपक्षद्वै-वन्ति। योनिशब्दश्व पङ्कस्वापि संवध्यते। प्रथमः पक्षोऽवादीनां वादिपक्षद्वानां कारणानां निरवरणार्थः तथा ह्यण्वादीनां कारणानां न कालमन्तरेण कारणत्वम्। ततः कल्पनागौरवादिश्वोडन्वादिपक्षाराणि परित्यज्य काल-स्यैव कारणताडीकरणीया। कालोऽपिन वस्तुस्वभावमन्तरेण कारणमिति पूर्ववत्स्वभावः कारणामिति द्वितीयः पक्षः। स्वभावोऽपि नियर्ति चिना[न]कार-णम्। ततोडन्वयव्यतिरेकाभ्यां नियतिरेव कारणमिति तृतीयः पक्षः। नियते-रप्यनेकान्तत्वादहच्चतुर्थः पक्षः। याहचिच्छक्तिवेडपि भूतानि विनो-त्पादस्यादर्शनादनित्यीति। पञ्चमः पक्षः। अथैतदपि जीवमानस्य चेतनमन्वयतो-त्पादस्यादर्शनाच्चेतनः पुरुष एव कारणमिति षष्ठः पक्षः। पृथग्गतकारणशब्द-स्यानुवर्तनेन योनिपक्षो वा पक्षः। योनिः पृथिवी न तु भूतान्तरं प्रकृतिरेव स्वतन्त्रा। भूतानामपि मृत्येन कार्यत्वादश्व तत्कारणं प्रकृतिरड्ङीकरणीय-त्यभिप्रायः। प्रकृतिरपि भूतवद्चेतनत्वाच्चेतनः पुरुषः कारणामिति सप्तमः पक्षः। कालोऽपि यस्मादपि ब्रह्मशब्दाभिधेय इत्यर्थः। इति यस्मात्तस्माच्चिन्त्यं किं ब्रह्मशब्दाभिधेय उत्क्षेप्यः। प्रकारेभ्यः प्रकारान्तर्मन्यद्वोति चिन्तनीयम्। ननु किमत्र चिन्तनीयं कालादीनां सर्वेषां संबन्धः कारणमस्वित्यत आह—संयोग एवां न तु। एपां कालादीनां संयोगः संबन्धो न तु नैव। संयोगिनां केषांचिच्चनराविषाणसमन्वत्संयोगस्याप्यसत्त्वं सङ्कीटद्वैचेतनत्वाल्लोष्टादिवद्-कारणत्वं तस्यैत्यर्थः। इत्थं कारणात्नु संयोगः कारणमित्याह—आत्मभाव-दात्पनश्वेतनस्य सत्त्वात्। अयं भावः—एपां कालादीनां पुरुषान्तरानां सत्त्वे सति संयोगः कल्पनीयः। सति च चेतने पुरुषे कालादिवात्कि संयोगेनेति।

ननु तर्हि ऋता मोक्ता चेतनः पुरुषशब्दवाच्य आत्माडस्तु कारणामित्यत आह—आत्माडपि कर्तो मोक्ता चेतनोऽपि न तितव्यपिसामध्योऽनुवर्तते। तत्र हेतुमाह—अनीशाः। जगत्कारणं हि चेतनश्चेतनं वाड्ङीकरणीयं सर्वस्य नियन्त्रितव्यङ्कीकरणीयमात्मा च जीवस्वपोदीश्वरः। कस्यानीशाः सुखदुःखहेतोः सुखदुःखयोरसुकू प्रतिकलवेदनं ययोर्हेतुर्धर्माधर्मौ तदिरूपतस्य। अतश्वेतनः स्वतन्त्रः कारणं ब्रह्मशब्दवाच्यः॥ २ ॥

न चासज्ज्ञोऽसौनस्यापि कारणत्वमित्यवश्यमसिम्बन्धेवा कारणे केनचिद्-

तिशयेन भवितव्यमिति वाचनिकं विचारं कुर्वन्तोडपि यथा न निश्चयवन्त-

स्तदा ते ब्रह्मविदो विचारगता ध्यानयोगानुगता ध्यानं जगत्कारणचिन्तनं

तच्च योगस्तत्परत्वं तस्मैविचारमनुप्राप्ता अनुगता जगत्कारणत्वनिश्चयार्थमनु-

मुखा वभूवुरित्यर्थः। ततोडप्यनिष्टचवन्तः। किं देवात्मशक्तिर्देवस्य स्वयंप्रका-

श्यादडम्बन आनन्दात्मनः शक्तिरविचा मायादिशब्दाभिधेया ताम्। इदानींस्य

नीमस्या दुर्वोङ्गलत्वमाह—स्वकीयैर्गुणैः शुक्लोहितकृष्ण-

रूपैः सत्त्ववरजस्तमोभिरभिव्यक्कैर्निगूढां स्वैः स्वकीयैगुणैः शुक्लोहितकृष्ण-

त्यर्थः। देवा इति वा पूर्वपक्षे परिच्छेदः। देवाः प्रकाशवन्तो बुद्धिमन्तः। संधिस्तु

च्छान्दसः। यथ्रेतनो ब्रह्मविदशक्केराश्रयो विषयश्र कारणानि ब्रह्मशब्दा-

मिथेयत्वेन शङ्कितानि निखिल्यानि सर्वाण्यनुक्तानि च तानि प्रसिद्धानि काला-

त्मयुक्तानि कालादीनि पुरुषान्तानि कालात्मसहितान्यन्धितिष्ठति। अधिष्ठाय

वर्तते। एकः। वस्तुतो भेदशून्यो मायाद्यनेकस्वपोदप्येक एवत्यर्थः।

तं वस्तुत एकरूप मायया प्राप्तानेकरूपसंसारचक्ररूपमपि निश्चि-

त्वादितिक्रियाहुपद्वादवगतव्यम्। साकारिद्यसंसारचक्रुप्तां वकुं चक्रसमाना-

धर्मान्कांश्रिद्वाह—एकनेमिमू। एकादविद्या नेमिरराणां नाभौ प्रतिष्ठितानां

बहिरग्रभागस्य प्रतिष्ठास्थलं वलयाकारं काष्ठं नेमिरित्युच्यते। एकादविद्या

नेमिर्यस्य संसारचक्रस्य तदेकनोमी। एकनोमिमिति च्छान्दसं संसारचक्रस्या-

डङ्ककार्यत्वाद्वादुपद्वेन वा पुङ्लिङ्गेन्दशः। त्रिभिः शुक्लोहितकृ-

षणरूपैत्रितमात्रृतं लोहपङ्क्तिभिरिव तिसृभिः प्रसिद्धं चक्रम्। षोडशान्तम्।

एकादशेन्द्रियसहितं भूतपञ्चकं पोडशीय तदन्ते नाभिच्छिद्रद्वेषनमित्यर्थः। शतार्धीरम्। शतार्ध

तत्पोडशान्तं पोडशविकारो नाभिच्छिद्रद्वेषनमित्यर्थः। शतार्धीरम्। शतार्ध

पञ्चाशत्संख्याकम्। अविद्यामिस्ताराग्रेषु निवेशरूपाः पञ्च हेतवस्स-

मोहोऽहामो हतामिस्रान्त्यतामिस्रशब्दिता।। अष्टाविंशतिसंख्याशास्तक्यः।

एकादशेन्द्रियाणां वैकल्यमेकादशबुद्रुद्वभावैः सहैकादश। नव तुष्टीनामभावादष्ट

सिद्धीनामभावादष्ट। एतद्वष्टविंशतिसंख्या अशक्तयः। नव तुष्ट्यः।

प्रकृतितुष्टिः प्रकृतिरेव तुष्टिः विमुच्यतयतो नास्माभिमोक्षार्थे यत्नः

कर्तव्यः। सन्न्यासादेव मुक्तिभविष्यति न श्रवणाद्यर्थे यत्नः करणीय इत्युपादा-

नतुष्टिः। कृतेsपि श्रवणादिके कालिनैव मुक्तिर्भवत्यतां विनाऽऽत्मज्ञान काल-

नैव मुक्तिर्भविष्यतीति कालतुष्टिः। कालोऽपि भाग्यवतामेव मुक्तिं प्रयच्छति

ततोडस्ति चेदस्माकं भाग्यमसमाप्तमुच्यतेमन्त्रेण भाग्यान्मुक्तिर्भविष्यतीति भाग्यतुष्टिरिति वक्तव्येति: प्रकृत्याद्या: अर्थोजनेराहि:त्यर्थमर्थपरिपालनराहि:त्यर्थम् संचयराहि:त्यमर्थीग्यराहि:त्यमर्थोपभोगराहि:त्ये पञ्चार्थोजनेदिवैपरित्येन: तुष्ट:य: । अष्टौ सिद्धय: । ऊहो मननापरनामधेय: । अध्ययने श्रवणापरनामधेयम् । शब्दो निदिध्यासननामधेय: । दानं ब्रह्मविद्यायां शिष्येभ्य: संपादनं तत्संपादनेन च ज्ञानसिद्धि: । सुहृत्तमाश्चगुरुप्राप्ति: । ऊहाग्र: पञ्चामुख्य: सिद्ध:य: । आधिभौतिकाधिदैविकादिविकृत:खत्रविय्यातुरुपास्ततस एवमष्टौ । अविद्याग्या दु:खत्रयविय्यातान्तस्तत्संभेदा: शतार्धरूपा अरा य:य संसारचक्रस्य तदिदं शतार्धारामिति व्याखुय्येमु । विंशतितयराभि: विंशतिसंख्याकै: प्रत्यरैर्नाभिस्थै: क्षुद्रैरै: सहितमिति शेष: । दशनेंद्रियटयत्तय: सविषया विंशतिसंख्याकानि तद्वानि प्रत्यरस्थानীয়ानि संसारचक्रस्य । अष्टकै: पद्भि: । अव्यक्तमहद्‌हङ्कारासत्नमात्राणि च पञ्च करणाष्टकं । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधय इति योगाङ्गाष्टकं । ऊह: शब्दोऽध्ययनं दानं सुहृत्तमाश्चगुरुप्राप्तिदु:खत्रयविय्यातुरुपाश्चतस्रचक्रं । अणिमा महिमा लघिमा गरिमाग्राप्ति: प्राकाम्यमीशत्वं वशित्वं चेत्याणिमाष्टकं । प्राणवाग्जिह्वाग्रनचक्षु:श्रोत्रमनोहस्तत्वच इति ग्रहाष्टकं । गन्धवक्त्वयरसरूपशब्दकामकर्मस्पर्शा इत्यतिग्रहाष्टकं । एवमेतैरष्टकै: पञ्चदशसंख्याकै: सहितमिति शेष: । अथवोक्तमेव ग्रहातीग्राहकद्वयम् । पृथिवी कामो रुपाणयाकारस्तेमो रुपाणयापो रेत इत्यायतनच्छकप । अग्निहिदयं चक्षु: श्रोत्रं हृदयं चक्षुर्हिदयं हृदयमिति लोकाष्टकं । अमृतं द्विय: सत्यं दिशो मृत्युरसुरुरण: भयापरितिति देवाष्टकं । शरीर: काममय आदित्य: श्रोतृचक्षायामय आदर्शस्थ उदकस्थ: पुत्रमय इति पुरुषाष्टकं । एतै:राष्टकै: पद्भि: सहितम् । विश्वरूपैकपाशं विश्वं विविधं समग्रं वा रुपं यस्य तद्रिश्वरूपं तदेक: स्वयंज्योतिरानन्दात्मा पाशो वन्धनेहेतुरवस्थानकारणं यस्मात्ततथा विश्वरूपं च तदेकपाशं चेति विश्वरूपैकपाशम् । त्रिमार्गभेदम् । देवयानादिपितृयानक्रीटादिसमाश्रुपा मार्गा: संचरेणा वीथीरुपा भेदा:यस्या तद्विद्यो । द्विनिमित्तैकमोहमु । द्वे निमित्ते संसारसरणकारा यस्मात्तद्रिदृशिनिमित्तम् । एक:य चिदानन्दात्मनो मोहोदपतिपत्तिविमत्तिरुपो यस्मात्तदेकनिमित्तम् । संसारपारगमनपतिवन्धकारणामित्यर्थ: । द्विनिमित्तं च तदेकमोहम् ।

द्विनिमित्तैकेकमोहमु । चैति द्विनिमित्तैकेकमोहमु । ॥ ४ ॥

चक्रूपतां संसारस्योक्त्वेदानीन् नदीरूपतामाह-पश्च्वोतोम्भुषम् । पश्च्स्रोतांसि पश्वासूनि च यस्यान् सा पश्च्स्रोतोम्भुस्ताम् । स्रोतांसि पश्वेन्द्रिय-च्छिद्राणि । यद्यापि देहे नवैकादशानान्तनि च्छिद्राणि तथापि च्छिद्रद्वय-मैकस्य चक्षुःश्रोत्रग्राणानां त्रयाणाम्पीति पट्कं छिद्राणि त्रिपु आस्यच्छिद्रं रसनाया: शेषं छिद्रजातं त्वचे इति पश्च्स्रोतस्त्वभिप्रवदृम् । पश्चास्मून् बाह्यानि पश्चाप्युक्तस्थानानि ज्ञानेंद्रियाणि प्रवाहरुपेण विषयाभिमुखगामित्वात् । पश्च्योोनियुगवक्रामू । पश्च्योोनियुगप्रक्तामिति वा पाठः । पश्च योनयः कारणभूतानि यस्यान् सा पश्च्योोनिः । पश्चोग्राणि नरकपातकारणान्यसुरटत्तिम्प्रधानानीन्द्रियाणि यस्यान् सा पश्चोग्रा । पश्च वक्राणि कुडिलगमन-न्यूसुरविषयग्रहणानि वक्त्राणीति पाठे मुखानि प्रतीकानि प्रधानानीत्यर्थः । सा पश्चवक्त्रा । पश्च योनयश्विग्राणि च वक्राणि च यस्यान् सा पश्च्योोनियुगवक्रतामू । पश्च्प्राणोमिमू । पश्च प्राणा: प्राणापानच्यानोदानसमाना उरमेयो यस्यान् सा पश्च्प्राणोमिमस्तामू । पश्च हृदयः कुबुदस्पर्शरुपरस-न्धविषयज्ञानभेदा आदिक्ब्देन तदुत्पादास्तदृशविषयाः । पश्चेच्छाभेदाः पश्चबुद्धयादयो मूलानि कारणभूतानि यस्यान् सा पश्चबुद्ध्यादिमूला तामू । पश्चा-वर्ता शब्दाद्या अवान्तरसामान्यविशेषसहिता आचार्ता उदकसय चक्रभ्रमणवदमनावर्ता यस्यान् सा पश्चावर्ता तामू । पश्चदुःखवैगमू । पश्चेन्द्रिय-जन्यानि दुःखानि प्रतीकुलवेदनायानि प्रसिद्धानि सुखान्मध्याचान्तयोदुःख-दर्शनेन दुःखाविनाभूतत्वाच्चान्यपि दुःखानि तेषामोघः प्रवाहस्तस्य वेगो द्रुतं गमनं यस्यान् सा पश्चदुःखवैग्या तामू । पश्चाश्रद्देधाम् । पश्च्स्रोतामित्यारस्म्य पश्चदुः । कौषितेयाम्नित्वन्तेनाम्मश्रिणता: पश्चाश्रद्दधा यस्यां सा पश्चाश्रद्दधा । अथवा शताधोरवद्विविधायो दु:खद्वयाविवातान्ता यस्यान् स तथा तामू । पश्च्पर्वाणि तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो हन्धसंज्ञित इत्युक्तानि पुराणे यस्यान् सा पश्चपर्वी तामू । अधीमः । अधिंक स्मरणं कुर्मे:। एतस्या ज्ञानं सम्यग्ज्ञातवस्माकं मित्यर्थः ।

सावित्रस्य ब्रह्मणः संसारचक्रूपत्वमुक्तं सेयमविच्छा सकार्यी जीवस्य बन्धो ब्रह्मज्ञानं च तस्य मुक्तिहेतुरित्याह-सर्वाजीवे । आ समन्ताज्जीवनमाजीवः सर्वेषां जीविनांजीवो यस्मिस्तत्सर्वाजीवं । सर्वसंस्थं । सर्वेषां संस्था मरणं स्थितिर्या पसिमस्तत्सर्वसंस्थं तस्मिनू । बृहन्ते । बृहति । * तस्मिन् । उक्तविध-*भाष्यभिन्नग्रन्थाद्यालोचनेषु तस्मिन्नित्येव पाठः ।

६

शेषणे । हंसः हन्ति गच्छति संसारचक्रं यः स हंसो जीव इत्यर्थः । भ्राम्यते । धर्मोधर्मकुलालेनाविद्याकामवासनादिदण्डेन भ्रमणं कार्यते । ब्रह्मचक्रे । ब्रह्मणश्चिदानन्दैकरसस्यज्ञानविलासे संसारचक्रं ब्रह्मैव वातचक्रं तस्मिन्नयं वन्ध्यो वन्धकारणं च । इदानीं मोक्षोपायं ब्रह्मज्ञानमाह--पृथक् । संसारचक्रात्सोपाधिकाचान्यरूपमात्मानं सर्वप्रियमतं प्रत्यग्भूतं प्रेरितारं च संसारचक्रस्य सन्निधत्तस्य प्रवर्तयितारं चकार एककारार्थ आत्मानमेव प्रेरितमीश्वरं मत्वा मन्त्राद्युपायेन साक्षात्कृत्येत्यर्थः । इदानीं मोक्षमाह--जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमिति । तत्तः साक्षात्कारात्तेनेश्वरेण जुष्टः स्वात्माभेदेन परमां प्रीति नीतोडमृतत्वं स्वयंप्रकाशापरमानन्दरूपमविद्यालेशशून्यमिति गच्छति । ॥ ६ ॥

येन । जुष्टोऽमृतत्वमिति तं निरुपचरितं ब्रह्मेत्याह--उद्रीतम् । सर्वेषु वेदेषूद्वर्वमधिकत्वेन गीतं कथितम् । एतत् सोपाधिकरुपस्य प्रीतिजनकम् । परमं तत्त्वं तु काष्ठमेव । ब्रह्म । निरुपचरितं बृहतेर्धातोरथेरुरुपं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । तस्मिन् परमे ब्रह्मण्यविद्यादशायाम् । त्रयम् । लोहितशुक्लकृष्णरुपं जगतो जन्मस्थितिनाशरुपं वा । न केवलमेतदेव किंतु स्वप्रतिष्ठा स्वात्मन्याश्रयत्वेन विषयत्वेन च प्रतिष्ठा यस्या विद्या सा स्वप्रतिष्ठा । आत्मा वा केविलो यथार्थंचिज्जडद्र तन्मा भूतदित्येतदर्थमाह--अक्षरं च । ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमनन्तरेण न क्षरति न विनइयतीत्यक्षरं यावद्ब्रह्मस्वरुपं व्याप्तं वाडक्षरं चकारयन् स्वप्रतिष्ठाडक्षरमपि तस्माच्चित्येतदर्थः । अत्र । अस्मिन्नक्षरे ब्रह्मणि जगत्कारणे । अन्तरम् । अक्षराधाराधेयभूतस्य चिदानन्दरस्य जीवात्मना तादात्म्यं प्राप्तस्य भेदं मुज्झताद्वेषीकाया: । वेदविदः । वेदार्थज्ञानवन्तः श्रवणादिमन्त इत्यर्थः । विदितवाऽवगतस्य ब्रह्मसाक्षात्कारेण लीनाः । पूर्वमपि तदात्मानः प्रतिबन्धकापगमे तद्रुपं प्रविश्टाः । कुत्रेत्याकाङ्क्षायामाह--ब्रह्मणि । देशकालरतुपरिच्छेदशून्ये । ब्रह्मैक्युपायमाह--तत्पराः । ब्रह्मैकचित्ता यमेव ब्रह्म स्म इति निरन्तरज्ञानवन्त इत्यर्थः । लयप्रकारमाह--योनिमुक्ताः । ब्रह्मविद्यादृष्टेष्टात्मशक्तिरविद्यायोनिसत्या मुक्तास्तद्ग्रेशेनाऽऽपगता इत्यर्थः । ॥ ७ ॥

इदानीं तत्त्वपदार्थयोवैच्यार्थमाह--संयुक्त । कार्यकारणभावेन सम्बदध् । एतत् । विश्वम् । क्षरं कार्यमक्षरं च कारणमपि । क्षराक्षरशब्दयोरर्थमाह--व्यक्ताव्यक्तम् । कार्यकारणात्मकम् । अथ वैतचछब्दार्थमाह--व्यक्ताव्यक्तकम् । भरते । विभर्ति धारयति च पुष्णाति । हरत इति पाठ उपसंहरतीति व्याख्येयम् । विश्वम् । निखिलम् । ईशः । नियन्ता तत्पदार्थः । अनीशश्व । अनीश्वर एव

त्वंपदार्थः। आत्मा । अहंप्रत्ययवेद्यः। बुध्यतेऽवगच्छति भोक्तृभोक्तृत्वाद्बोक्तृस्वात्कर्ता भोक्ताडहं स्मिति ज्ञानेनाडऽऽत्माडऽनीश्वर एवेत्यर्थः। इदार्नी तत्वमसीतिवाक्यार्थमाह--ज्ञान्वा देवम् । स्वयंप्रकाशं तत्पदार्थलक्षणं त्वंपदार्थेलक्ष्येणाडभिन्नमवगम्य । मच्यते सर्वैःपचैः । सर्वेभ्योऽविद्याकामकर्मादिभ्यो वन्धनहेतुभ्यो विमुक्तो भवति ॥ ८ ॥

इदं वाक्यार्थज्ञानस्य फलमुक्तमन्त्रार्थ मन्त्रत्रयेण त्रिविधगोति--ज्ञां इ ज्ञानोद्विद्यालेशेनपरामृष्टश्वेतनैकस्वभावस्तत्पदार्थः। अज्ञः कर्ता भोक्ता त्वंपदार्थः। इशज्ञश ज्ञानौ द्वौ । उपाधिभेदेन भासद्वौ । अजौ । कारणजौन्यों । अजत्वं वा रूपकर्थमनयोः प्रकृतेश वध्यमानायास्तदिदमजामेकामित्यादिमन्त्रे प्रकटौ करिष्यति । एतयोरसाधारणं लक्षणमाह--ईशानीशौ । ईशश नियन्ता-नीशश नियन्त्र्य ईशानीशाविति च्छान्दसम् । बुदुया तत्पदार्थैवाच्याभ्यां पथकृत्याविवायाम--अजा हि मसीद्धा कारणश्रुयाडविद्या । अस्या दण्डायमानाया न भिद इत्याह--एक विविशविष्कर्त्ती मायाविद्यादिशब्दव च्याडपि भेदश्रुण्या । तस्या प्रयोजनमाह--भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता । भोक्ता संसारी वस्तुतश्विदानन्दरसो भोगः सुखदुःखे सस।धन तदर्थ भोक्तृभोग्यादिभेदार्थ युक्तोऽगमवत्यखण्डैकरसे सिद्दचर्थे परिकलिप्येत्यर्थः । यद्यपीशानीशाविति परजीवयोर्लक्षणमुक्तं तथाडपि समानस्वभावयोरे तदपित्याशङ्क्यडडह--अनन्तथ । देशत कालतो वस्तुतः परिच्छेदशून्योऽपि । आत्मा तत्पदार्थः विश्वरूपं जगदुपादानकारणम् । न तावत् स्वस्मे जीवोऽपितत आह--कर्तो उपादानकारणमपि यस्मात्त्रिगुणरहितोऽहं ब्रह्मास्मीति निसर्गत आत्मज्ञानवासस्ततोडयंशा जीवस्तु न तथा । स हि कर्ता ततोऽनीश इत्याभिप्रायः। ज्ञात्वा देवमितद्वच्याकृतमुपक्रममते--त्रयम् । अजावजा चिति त्रित्वसंख्याक्रान्तम् । यदा । यस्मिन्काले । विन्दते । लभते । ब्रह्मेति । एतद्रयं ब्रह्म ब्रह्मैकमेवाडऽस्ति तत्वरूपं याथात्म्येनाज्ञातं त्रयं न वस्तुत इत्यधिगच्छतीत्यर्थः। एकस्यानेकात्मकत्वमुपपादयाति--क्षरम् । विनाशवत् । प्रधानम् । मुख्यमविद्यारबद्वाच्यमक्षरमित्यश्रः । एवं च जगदिदमविद्यैषयुक्तं कार्यकारणयोर्ननयत्वात् । अस्त्वैच तथाऽप्यक्षरं प्रधानशब्दवाच्यं भिन्नमित्यत आह--अमृतं ब्रह्मणाडपि मरणज्ञान्यमक्षरं निरुपचारितवाच्यामदमतं तद्ग्रस्म । यथा क्षरं प्रधानं तथाडक्षरं प्रधानममृताक्षरम् । यद्यप्यक्षरप्रधानं तथाडक्षरं प्रधानममृताक्षरम् । यद्यपक्षरकार्यममृताक्षरस्य तथाड्यमृताक्षरे परिकल्पितां कल्पनां चाऽऽधिष्ठानादननयत्वं शुक्तिरजतवदित्यभिपायः । ननु यथा तदभावोऽमृताक्षरात्पृथकृत्याड

क्षरमपि त्यत आह-हरः। हरणमविद्याभावो हरः सोऽप्यमृताक्षरमिति योजना। यद्याविद्याभावः कलितस्तदाविद्यावत्सोडपि वस्तुतोडवस्थामात्रमेव स्याद्वादि त्वकल्पतरस्तदा निह नानेत्यादिश्रुतिविरोध इत्यर्थः। अतः क्षरातमनौ। क्षरात्- त्मानौ क्षरं कार्यमात्माऽविद्यासहितं चैतन्यं तौ। इष्टे इष्टे। क्षरात्मना- वीशत इति वा पदच्छेदः। विशाति। क्षरात्मनेत्युपलक्षणं सर्वात्मना विशति सर्वं भवतीत्यर्थः। देवः स्वयंप्रकाशः। एकः। इज्ञानादिभेदशून्यस्वेतन्यनन्द- स्वभावः। आत्मज्ञानान्मुक्तिरिति प्रत्यक्षविरोध इति शङ्कां निवर्तयति-तथ्य। चिदानन्दरसस्याप्तगतेऽप्यस्य। अभिध्यानात्। सर्वशिन्तनत्स्वेऽपिमात्मेति ज्ञाना- दनात्ममायानिट्टारितिर्यवगन्तव्यम्। योजनात्। अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञान- दान्मनो ब्रह्मत्वं मायानिट्टारितिरिति दृश्यव्यम्। तत्फलभावात्। देहपातानन्तर- मवादित्स्वरूपस्य सर्वत्र। भूयस्थ। पुनर्जन्मात्मा ब्रह्मडडात्मा च ब्रह्मेति वृद्धि रिष्यां द्विवारं निवर्तते सत्यामपि अन्ते। जीवन्मुक्तप्रारब्धकर्मफलक्षये। विश्वमायानिट्टत्तिः। विश्वस्य माया विपरीतमतीतिस्तत्कारणं च विश्वा चासौ माया चेति वा तस्या निवृत्तिः। सर्वात्मनाडनुपलम्भः। अयंर्थः— संसकारशेषार्डनिवृत्त्या देहपाते निवर्तते ततः विदुष्यो विरुद्धो देहयात्रार्थो व्यवहार इति ॥१०॥

तस्याभिध्यानादित्यादि ध्याकरोटि—ज्ञात्वा। सर्वात्मत्वेनावगत्य। देवं स्वयंप्रकाशम्। सर्वपाशापहानीः। सर्वपाशानां पुत्रकामादीनामहंममादीनां वादपहानीः परित्यागः। सर्वात्मनमवगतस्य सर्वत्र समबुद्धि र्भवतीत्यर्थः। सर्वात्मा देव इत्यवगत्याहमपि स इत्यवगमात्। अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशनां केशनां क्षयस्ततः। क्षीणैः केशैः। परिक्षीणैैरविद्यादिमूलैः। जन्ममृत्योः। जन्म च मृत्युच जन्ममृत्यू। आद्यन्तयोर्विकारयोग्रहणमस्तीत्यादि- त्रिकाराऽऽशुपलक्षणार्थम्। तयोः प्रलयं हानिः परित्यागः। जन्ममृत्युप्रहा- णिरिति पाठे जन्ममृत्योरिति व्याख्येयम्। तस्याभिध्यानात्। पूर्वोक्तस्य प्रति- कोपादानमिदम्। आत्मनः सर्वतो ध्यानात्। सर्वमिदमात्मेति विज्ञाने शत्रु- मित्रादिविच्छाया अपगमः प्रथमम्। अहं ब्रह्मास्मीत्यात्मनो ब्रह्मणाऽतादात्म्य- योगज्ञानाद्विपरीतज्ञानाहंकाररागद्वेषाभिनिवेशरूपाविद्यापगमो द्वितीयम्। प्रारब्धकर्मक्षयान्ते संस्काराणामध्यात्मभावेन स्वकूपेण सच्चिदानन्दत्मोऽयं। विश्व- मायानिट्टत्तिरूपम्। देहभेदे। ब्रह्मज्ञानिनोऽनाधिकारिणो वर्तमानदेहपाते।

विश्वेश्वर्यम्। अनाअ्रतत्स्वयम्प्रकाशमानमाननन्दात्मरूपम्। केवलम्। अविद्यावलेपेनाप्यपरामृष्टस्वभावः। तत् एव आत्मकामः। आनन्दात्मप्रकाशेनाडSमा निखिलः कामा येन स आत्मकामः। देहभेदे केवल आत्मकामस्तृतीय विश्वेश्वर्य प्राप्तिर्नेप्ठः॥११॥

इदानींमुक्तिमर्थमुपसंहरति— एतत्। उक्तमभिन्नरूपम्। जेयम्। साक्षात्कर्तव्यम्। नित्यमेव। सर्वदैव। आत्मसंस्थम्। स्वात्मनि वर्तमानं स्वात्मरूपमिति यावत्। ननु यथैतद्ज्ञातव्यं सर्वेश्यः परं तथाडSमादापि परं किंचित्स्यादितयत आह—-नातः परं वेदितव्यं हि किंचित्। यस्मादसमादधिकं न किंचित्तद्वेदनीयं तस्मादिदमेव परमिति शेषः। उक्तं त्रयमाह—— मोक्ता। अनीशोड्जः। भोग्यम्। अजास्वरूपम्। प्रेरितारं च। प्रेरयितारं चेशमजमपि मत्वा मोक्तारं भोग्यं प्रेरायितारं चावगतव्य सर्वे निखिलं ब्रह्मविद्रिः प्रोक्तं प्रकर्षेण कथितम्। त्रिविधम्। तिस्रो विधाः प्रकारा मोक्तभोग्यप्रेरयितृरूपा यत्सिमस्तत्रिविधम्। प्रकृष्टतमं ब्रह्ममेतत्। एतच्चिविधमुक्तं ब्रह्मं ब्रह्म॥१२॥

पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वेत्यादिना ब्रह्मज्ञानान्मोक्ष उक्तः। ब्रह्मज्ञाने च नोपायस्ततस्तदुपायमाह—वह्हः। अयः। यथा। येन प्रकारण। योनिगतस्य। अरणिगतस्य। मूर्तिः। दाहप्रकाशकशमं स्वरूपम्। न ह्ययते। उपायप्रकारेण चक्षुषा स्वचा वा नोपलभ्यते। ननु तर्हि योनौ नास्त्येव स इत्यत आह—नैव च लिङ्गनाशः। लिङ्गस्य काष्ठद्रयसंघर्षणजन्यस्योष्मणो नाशो विनाशः। चकारोSप्यर्थे। नैव लिङ्गनाशोडपि नास्त्येव। सति लिङ्गे लिङ्गनोडपि सत्त्वमित्यर्थः। स च। काष्ठस्थोSग्रिलिङ्गेन गृहीतः। भय एव। पुनरेक मथनोपायेन। इन्धनयोनिगृद्यः। इन्धनमरिणीभ्यांनः कारणभस्य स इन्धनयोनिः। गृह्यशक्तुपा ग्रहणयोग्यः। इन्धनयोनिश्वासौ गृह्यशक्ती। तद्वत्। तद्वत्। उभयं वै। परमपरं च ब्रह्म प्रसिद्धम्। प्रणवेन ओंकारेण। देहे। शरीर हृदयामध्ये। परं चेदृशमभिधेयत्वेन परं चेदुपास्यत्वेन प्रणवेन गृहीत इत्यर्थः॥१३॥

The knowledge of Brahman leads to liberation. The means to attain this knowledge is described. The fire is produced from the fire-stick and the receptacle. The fire is not perceived by the eye or by touch. It is not destroyed, but is latent. The fire is grasped by the fire-stick and the receptacle. The Pranava (Om) is the means to grasp the Supreme Brahman. It is well-known in the body, in the heart. The Pranava is used to denote and to meditate upon the Supreme Brahman.

प्रणवेन देह इत्युक्तं तदेतद्व्याकरति—स्वदेहम्। स्वशरीरं शरीरेगोपलक्षितं हृदयम्। अरणि कृत्वा प्रणवं चोत्तारणिप्। उत्तरारणिमप्योकारं कृत्वैति चकारात्। ध्याननिर्मन्थनाभ्यासात्। ध्यानं प्रणवामिधेयत्वेन प्रणवालम्बनं वा ब्रह्माणिSन्तनं तदेव निरन्तरमथनं तस्याभ्यासो यावत्साक्षात्कारमनु वर्त्तनं तस्मात्। देवं। स्वयंप्रकाशेनाडSत्मस्वरूपम्। पश्येत्। साक्षात्कुर्यात्। निगूढवत्। काष्ठनिगूढाग्रिः काष्ठसंघर्षण यथा तद्वत्॥१४॥

The meaning of 'dehe' is explained. The heart is denoted by the body. The Pranava is considered as the lower arani, and the 'Om' is considered as the upper arani. By the practice of churning, i.e., meditation, the Supreme Self is realized. The Self is self-luminous and is realized through the practice of meditation.

यथाडग्रेमथनेन प्रकटच्यमिति दृष्टान्त एक एव चेतनास्मिन्नादर इत्यत आह-तिलेपु तैलम् । स्पष्टम् । यथोपायलभ्यामिति शेषः । दधिनीव सर्पिः । घृतं यथा दधिनि । उपायलभ्यामिति शेषः । आपः स्रोतःसु । स्रोतःशब्दोपलक्ष्यते । यथोपायलभ्यानिति शेषः । अरणिषु च । अरणि-च्वापि । अग्निः वह्निः । चकारोदनेकद्रव्यान्तसमुच्चयार्थः । एवम् । यथा पीडनलोढनखननमथनेस्तैलबृतावयीनामु बलम्भस्तथा प्रणवादिना । आत्मा । स्वयं-प्रकाशचिदानन्दादिलयस्वरूपः । आत्मनि । देहपिण्डरीकेन्द्रत:करणे स्वस्वरूपे वा । श्रुबते । साक्षात्क्रियते । असौ । अस्मद्बुद्धे: साक्षी । इदानीमुपायन्तरमाद्-—सत्येन । सत्यवचनेन ब्रह्मस्वरूपेण वा । एनम् । आत्मानम् । तपसा । कुच्छ्रचान्द्रायणादिना स्वधर्मेण ब्रह्मज्ञानेन वा । यः । अधिकारी । अनुप-श्रवणादिकमन्वलोकयति । तेनापि श्रुब्बात इति शेषः ॥ १५ ॥

यह सत्यानुभवप्रकाशस्य आत्मा नामावपचारितस्वरूपः किंतु ब्रह्मेत्यह-सर्वव्यापिनम् । आकारवत्सर्वस्य वस्तुजातस्याद्दाकाशादेरधिकरणम् । आत्मानम् । अस्मद्बुद्धिसाक्षिणं स्वयंप्रकाशचिदानन्दस्वरूपमित्यर्थः । एवं वर्तमानोऽपि नोपायमन्तरेण लभ्य इत्याह-क्षीरे सर्पिरिवाप्तम् । यथा क्षीरे घृतं वस्तुस्वभावेन सम्प्राप्तं विद्यमानमपि नोपायमन्तरेण लभ्यं तत्तत्सर्वत्र सन्नस्य-यमात्मा नोपायमन्तरेण लभ्यत इत्यर्थः । उपायं संक्षेपेण सर्वश्रवणतामात्रात्मन आत्मविद्यातपोमूलम् । आत्मानः । स्वयंप्रकाशचिदानन्दस्वरूपापस्य विद्यो-पासनं श्रवणमननादि तज्जन्यः साक्षात्कारार्थ तप आत्मज्ञानसाधनं स्ववर्णो-श्रमोचिताचाररूपं तयोः । श्रवणादिनिष्ठस्यात्मकयोश्चिद्यादपोऽ्यां निष्किलास्य जगतोऽस्मुपलक्षणं मूलुपादानकारणम् । तत् । सत्यज्ञानादिलक्षणम् । ब्रह्म । सर्व-स्मादधिकं त्रिविधपरिच्छेदगूननमित्यर्थः । उपनिषत्पदम् । सदेरुपनिपूर्वस्य संसारविनाशार्थस्य गत्यर्थस्य च विद्या दिव्यैः शाथिलीकरणार्थस्य च ब्रह्मज्ञान-नमन्तरेणासंभवदुपनिषद्रहज्ञानं तस्य पदं विषयो ब्रह्मज्ञानैकबोध्यद्यपित्तर्थः । यद्यापि पश्चाद्ध्यार्यो योगाल्पाधिकारपुरुषनीलपटतद्ज्ञानमात्रं तत्संभिज्ञजगत्कारणत्वकालादिपक्षयुदासचिदेकरसात्मावगत्यर्था वक्ष्यते तथाडनेककारणपक्षोपन्यासेनाहृतभक्तिद्वैज्ञानस्य तत्संबन्धन नदीरूपतयोऽपि तत् संसारिणः संसरणस्य स्वाभिप्रपुरुपदर्शनान्मुक्तेश्वाविद्या-याथ भेददर्शनहेतुत्वस्य सर्वच सत आत्मनो वहचादेवस्त्वणावाद्युपायैरुपलब्धेश्च संक्षेपेण तत्स्वरूपस्याभिधानाच्छाद्वार्थस्यात्रैव परिसमाप्तेरुपरि पश्चाद्वाग्य बृत्तिस्थानीयत्वादस्य सूत्रस्थानोयस्याध्यायस्यान्ते शाखासमाप्त्यर्थः

आत्मनो ब्रह्मविज्ञानेनावगमाद् विद्यानियतिरतियपुरुषार्थसिद्धिरित्यु-

क्मु । ब्रह्मज्ञाने च केचनोपाया: स्वदेहस्मरणि कृतेवेल्यादिना वहिर्मुखस्य

सर्वोपिर्द्र कुझ्जरशौचवत्स्यादतो बहिर्मुखतानिवारणार्थमस्मद्गुरुपरम्परायामुपाय:

प्रायेण कथ्यते प्रसङ्गदात्स्वरुपापि—युज्ज्ञान: योगं कुर्वाण: ।

पथथमम् । आदौ सर्वेषु प्रणवाजपायेषु प्रथमोपायस्त्वयं योगलक्षण: ।

तद्भावे पण्डित-स्येव वन्द्यायां पुत्रार्थमित्यर्थ: । किमु मन: मनःशब्देन ज्ञानशक्तिरन्तःकर-

णमभिधीयते । अतिप्रसङ्गिनाखिन्द्रियगजानां समाणानां न विना मनोऽङ्कुशेन

धारणं ततो मन एव प्रथमं योक्कव्यम् । मनोमूलत्वात्सर्वोर्थेस्य । मनसि

स्थिते सर्वे सुस्थितं स्यादित्यर्थे: ततः तत्व्वाय । आत्मयाथात्म्याय । सविता ।

उत्पादक: । धिय: । बुद्धे: । किं कृत्वा । अभिधिम । अग्रेसरम् । ज्योति: । स्वयं-

प्रकाशस्वरूपम् । निचाय्य । मनसा दृष्ट्वा प्रथमं मनो युज्यानन्तेन मनसा समाधि-

तेनात्मन् ज्योतिनिचाय्य ततस्तत्व्वाय धिय: सर्वितेत्यन्वय: स्यादिति शेष: ।

इदानीन्त तर्वार्थेऽपि उत्पादे फलमाह—पृथिव्या: । ब्रह्माण्डगोलकरुपाय: ।

स्थूलाया विराट्शब्दोक्ताया: । सूक्ष्मायाश्च सूत्रात्मशब्दोक्ता ।

अध्याभरत । अध्यधिकमध्याकृतमा समन्तादाभारदाविर्भावितवान्न वा यथाड्-

व्योडधिकारी तथाड्ड्युनिकोडपीत्यर्थ: । योगेन सर्वात्मा भवतीत्यर्थे: ।

इदानीन्त मन्त्रदृष्टात्मानि वह्नुत्वमारोप्याक्त योग वयमप्यनुप्रास्याम इत्याह—

युत्तेन । योगवता । मनसा । अन्तःकरणेन । वयं मन्त्रद्रष्टार: । देवस्य स्वयं-

प्रकाशस्य । सचतु: । सर्वप्राणयुत्पादकस्य । सवे । प्रसवर्थम् । स्वर्गैयाय ।

स्वर्गेभिरिग्नीयते प्राप्यते इति स्वर्गैयोदविद्यियतिरुपो मोक्षस्तरमै स्वर्गैयाय

शकत्यै । शकत्यर्थे शक्त्योति यावत्त् । देवस्य सचतु: शक्त्या युक्तेन मनसा

चयं सवे स्वर्गैयाय प्रभवाम इति शेष: ।

युक्त्वाय । युक्त्वा । मनसा । अन्तःकरणेन । देवान् । ज्योतनात्मकानिन्द्रिय-

यरुपान् । स्वर्यत: । स्व: स्वर्ग: सुखं वैपायिकं तदर्थ यन्तीति स्वर्यन्तसता-

न्स्वर्यत: । कचित्पाठे स्वारति यत्पृथक्पदं तत्स्वरार्थे तस्मिन्पक्षे स्व: सुखं

तदुब्बिदिय यन्त इति व्याख्येयम् । धिया । बुद्धचा । दिवम् । ज्योतनात्मकं

विषयजातम् । वृंहत् । आधिकम् । ज्योति: । प्रकाशरूपम् । करिष्यत: । कारि

श्यमागान्। सविता । उत्पादकः । प्रसुवाति । प्रसूत इत्यर्थः। तान्। देवान्-देवस्य सवितुः शकत्या मोक्षोत्पादनाय वयं प्रभावामिति यदुक्तं तदनेन मन्त्रेण प्रकटीकृतं यस्माद्वान्सुखार्थं गच्छतो दिवं ज्योतिर्वृद्धिकारिष्यतस्तत्तदनुभ। वेन विषयजातमतिमौढं कुर्वतो मनेश्व र एवेदमिति सवितृबुद्धचा संयोज्य वर्तामहे।ततो न त उत्पत्त्यन्ते देवा विषयाभिमुखा इति शेषः । तत्र हेतुः-सविता प्रसुवाति तान्। सवितैव तेषामुत्पादकः सवितृबुद्धच्या चेदिदं सर्थं गृहीतं कुतस्तेपामुपपत्तिरित्यर्थः॥ ३ ॥

इदं पूर्वेदपि कृतवन्त इत्याह—युञ्जते य.गं कुर्वन्ति । मनः । अन्तःकरणम् । उत युज्झते आपि योंग कुर्वन्ति । धियः । बुद्धीत्ततः । विप्राः । ब्राह्मणाः । विप्रस्य ब्राह्मणजातिकरणभूतस्य वृहतः ब्रह्मणः । विपश्चितः। स्वयंप्रकाशाचिदेकरसस्य । वि होत्राः । होतारः । विधे विधारितवान् । अभिमायज्ञः । एकः । भेदशून्यः । इत्थम् । मही महीयसी । देवस्य सवितुः । ह्याख्यातम् । परिरुद्धिः । समन्ततस्स्थितिः । एको वयुनाविद्विद इदं समग्रमिति शेषः । विप्रस्य वृहतो विपश्चितो देवस्य सवितुः परिष्टुतिरेक इत्यादिरुपेतस्थज्ञानवन्तः प्राणडपानहोमपराः । मनो युज्जत उत धियो युज्झत इत्यन्वयः । ४ ।।

इदानों मन्त्रद्रष्टा जीवपरात्माना उररीकृत्याडSड—युञ्जे । योगं तादात्म्यलक्षणं कुर्वे । चाम् । युवयोः । ब्रह्म पूर्व्यम् । युवां पूर्वं वर्तमानं चिदानन्दैकरसमेकं ब्रह्म इति—परिच्छेदशून्यं यस्मात्समै ब्रह्मणि नमोभिः । नमस्कारैः । विश्रोकायन्ति। विविधकीर्ति स्वात्मनः कुर्वाणा वर्ते न्ते विविधकीर्तिमन्तो वा यन्ति तद्रु गच्छन्ति। तत्र ह्यनन्तः पथ्येव । पथ्या पथा सन्मार्गेणेत्यर्थः । यथा सूरेः सूराः सूरय इत्यर्थः । यथा पण्डिताः स्वधर्माश्रमोचितकर्माचरणैवि—श्लोकायन्ते तद्रदपण्डिता आपि ब्रह्मणे नमोभिर्विशश्लोकायन्ति सूरय इत्युक्तम् । तर्हि किं स्वयमेव कीर्तिं कुर्वन्तीत्याशड्क्य नेत्याह—शृण्वन्ति । अन्यैः क्रियामां स्वात्मनः कीर्तिं कर्णपुटाभ्यां पिवान्ति । विश्वे । सर्वे । अमृतस्य मरणशून्यस्य ब्रह्मणः । पुत्राः । तनयाः । आ ये । प्रसिद्धाः । धामानि । स्थानानि । दिव्यानि । दिवि भवानि । तस्थुः । आतस्थुः । स्वधर्माच्चष्टानेन प्राप्तवन्तः ॥ ५ ॥

मनसो योगस्त्वरकदुक्तो न पुनरस्मिन्निति ततस्तत्स्थलमाह—अग्रिः । प्रसिद्धो दाहपाककारी । यत्र । योस्मन्नाधारे । अभिमध्यते समाप्तान्तमथनेनतपाच्चते । नन्वरण; स्यादित्यत आह—वायुः । प्रसिद्धो नभस्वान् । यत्र । यस्पिन्स्थले । अभिरुह्यते । सर्वतो निरुध्यतेऽस्स्त गच्छतीत्यर्थः । अधिरुह्यत

इति वा पाठः । तत्राधिकं संवृत्मना रुध্যতे विनिर्यातीत्यर्थः । नन्वाकाशः स्यादित्यत आह—सोमः । चन्द्रमाः । यत्र । यस्मिन्स्थले । अतिरिच्यते । यदीयतेजसा सोम इत्युपलक्षणं । ज्योतिज्जातमभिभूयते । तत्र । तस्मिन्स्थले । संजायते । योगावस्थं तत्सम्भवति । मनः । अन्तःकरणं । चुपरिति पादे योगयुक्तमनः पूर्वं जातोदपि शरीरेण दुनः सोडहमस्मीति ब्रह्मरूपेण संजायते तस्मिञ्ज्ञननि स पुमांस्तनो वा ॥ ६ ॥

सवित्रा जगत्कारणेन । सवितृशब्दार्थमाह—प्रसवो जगत्कारणं तेन । जुपेत । जुष्टः स्यादिति निरतिशयभूतिमान्क्रियतेत्यर्थः । ननु ब्रह्माहमस्मीति जानन्न्सवित्रा प्रीतिमान्क्रियत इति व्यधीकरणमित्यत आह—ब्रह्म । येनायं प्रीतिमान्क्रियते स सविता ब्रह्म त्रिविधपरिच्छेदशून्यंमननाङ्गडत्वे गृहीतं ततो न वैषधीकरण्यमिति भावः । ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तरतां वारयति—पूर्वयम् । सर्वस्मात्पूर्व वर्त्तमानं ततो न जात्याद्यर्थान्तरमित्यर्थः । मनसो योगावस्थस्य स्थानमुक्त्वा योगसंपत्तो मचद्रष्टा स्वकीयं योगयुक्तं मन उररीकृत्याडSह—तत्र । तस्मिन्पूर्वं ब्रह्माणि । योनिम् । स्थानम् । कुणवसे । कुणुधे । योनिं मायां वा जगत्कारणभूतां स्वजनन्रीं कुणवंसे । हंसी । न हि ते । यम्मात्तव द्वित्तिमिति शेषोडस्मिन्न्रह्माणि प्रहत्ताम् । पूर्त्तम् । कृपारामादिकरणजन्यमदं पूर्वमित्युपलक्षणं शुभाशुभं कर्म निखिलमपि । अक्षिप्तम् । क्षेपणं बहिर्मुखत्वेन गमनं तन्नाकरोत् ॥ ७ ॥

पड्‌ऽभिमुखेर्मनसो निग्रहः परमपुरुषार्थसाधनुज्झान इत्यारभ्याक्षिप्त्यन्तैः । स एवं विनोपायं प्राणिभिरतिदुष्कर इत्यतः साकुरुष्मा मातेव शृणुस्तत्स्त्रापयामाह—अत्रः । उदरडSस्याः स्तनेनिमध्ये च । उन्नतंम् । वक्ष्युपरेणन प्रामोन्नत्यम् । स्थाप्य । संस्थाप्य । समम् । ऋजु दण्डवद्बुशुम् । शरीरम् । शरीरपदादानेन तत्स्थाडSस्या निवारितता समत्वेन च वायुप्रकोपपर्यन्तं नाश्यासः करणीय इति सूचितम् । त्रिरौदत्येन च तन्त्र्यादिभावः संस्थापनेन च प्रेतासनाद्यभावः । अननेतेहुकृतम्—विनाशिनि शरीरेऽत्यन्तमास्थामकुर्व्वाणो वायुप्रकोपं वर्जयन्त्स्वाधीन आसने तन्र्यादिरहित उपविशेत् । न केवलमुपवेशनं किन्त्विन्द्रियाणां प्रत्याहारश्व करणीय इत्याह—हृदि । हृदयसरसिजे पञ्जाकारे मांसखण्डे पञ्चचिच्छद्रे । इन्द्रियाणि । शब्बानि ज्ञानकर्मकारणानि । मनसा इन्द्रियैःसहिते सति सम्यक्प्रयत्नेन सोऽन्वेष्टव्य इत्यर्थः । अयं भावः—कर्मेन्द्रैयाणि मुस्स्थितशरीरत्वेन स्वयमेव व्यापारेभ्य उपरतानी । अत आसनस्थ तत्सोपयोगः । प्राणायामाइकुशलेन प्राणस्यालस्य स्वेच्छाचारान्निवर्त्तनं तत् प्राणायमस्योपयोगः । यमनियमयोश्चाश्र्वपोषणादिविशेषकर-

त्वाद्धारणाध्यानसमाधीनां च जितेन्द्रियत्वे भावितत्त्ववात्सल्याहारोदवशिष्यते । तथा च यमनियमाभ्यामुत्पन्नसंसारवैराग्यो विधुद्धबुद्धिरासनैन करमेन्द्रियाणि जित्वा विषयस्मरणप्रतोत्चरण प्रणुवाचज्ञाननेन्द्रियाश्चान्विष्येषु दोषदर्शनैन मान-

तत्रादौ धारणादीनां समाधीनां च जितेन्द्रियत्वे सति भावितत्त्ववात्सल्यस्य आहारस्य उदवशिष्यते । तथा च यमनियमाभ्यामुत्पन्नः संसारवैराग्यः विधुद्धबुद्धिः आसनेन करमेन्द्रियाणि जित्वा विषयस्मरणप्रतोत्चरणे प्रणुवाच ज्ञाननेन्द्रियाणि च अन्विष्येषु दोषदर्शनैन मानेन

सेन प्रग्रहणं पुनः स्वहृदये नयेत् । इदानीं रूपकषायणडSह--ब्रह्मोदुपेन । ब्रह्मदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं विषयरत्न तज्ज्ञानं लक्ष्यति । उदुपं नीरपूरतरङ्कारणभूतो हदवन्धवदः काष्ठसमुचःः ब्रह्मज्ञानोडुपेन । पतरणं । प्रकर्षण तरणं कुर्यात् । कः । विद्वान् । ब्रह्मज्ञानवान् । कानि । स्तोत्रांसि । स्तोत्रोवद्र-

प्रग्रहणं पुनः स्वहृदये नयेत् । इदानीं रूपकषायणमाह—ब्रह्मोदुपेन । ब्रह्मदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं विषयमात्रं तज्ज्ञानं लक्ष्यति । उदुपं नीरपूरतरङ्कारणभूतः हृदयवन्धुः काष्ठसमुच्चः ब्रह्मज्ञानोदुपेन । प्रकर्षेण तरणं कुर्यात् । कः । विद्वान् । ब्रह्मज्ञानवान् । कानि । स्तोत्राणि । स्तोत्रवद्रह्ममुखानि

हिर्मुखानि । यद्यपि प्रत्याहारस्यापेदमेव कृत्यं तथाडपि प्रत्याहारो गोपावददुर्दान्तनित्रभानिव वलादेवेन्द्रियाश्चाहृदयवाटे मनोग्र-लेन निरुणद्धि । तथा निरुद्ध अपीन्द्रियाश्चः प्रमाथिन इव वृषभा मनोगेल-मध्यादाय वहिगिच्छन्ति । विना धारणाध्यानसमाधीनकशांस्ततो न विरुध्यस्तेषामफि तत्कोपयोगः । स्तोत्रःशब्देन विक्षेपमात्रमुक्तः विक्षेपस्थ सर्वो-प्यनर्थहेतुः प्रसिद्धस्तददशा न ऽSह--सर्वाणि । निखिलानि । ननु सर्वाः

हिर्मुखानि । यद्यपि प्रत्याहारस्य अपेक्ष्यमेव कृत्यं तथापि प्रत्याहारः गोपवत् अदुर्दान्तान् इन्द्रियान् वशीकृत्य हृदयवाटे मनोग्रस्तेन निरुणद्धि । तथा निरुद्ध अपि इन्द्रियाणि प्रमाथिनः इव वृषभाः मनोगेलमध्यादाय बहिः गच्छन्ति । विना धारणाध्यानसमाधीन् कशांस्ततः न विरुध्यते तेषामपि तत्कोपयोगः । स्तोत्रशब्देन विक्षेपमात्रमुक्तः विक्षेपस्थ सर्वोऽप्यनर्थहेतुः प्रसिद्धः तददशा न ऽSह--सर्वाणि । निखिलानि । ननु सर्वाः

प्रवृत्तिः सर्वेन्द्रियार्थानमनर्थहेतव इति न मन्यामहे । लोकद्वयेडपि भूयसः सुखस्योपलम्भादित्यत आह--भयावहानि । यद्यपि कचिच्छ-रीरें कदाचिद्व हिर्मुखानि इन्द्रियाणि सुखार्थानीति पौढिमसिद्धिस्तथाडपि तत्रापि क्षयादिजन्यस्य भयस्य मूढानामपि संप्राप्तिपत्तेः स्वप्नवृत्या स्वप्रतिष्ठफलैन वा भयं अन्तःसृष्टिरूपमावहन्ति समन्तात्सर्वेषु शरीरप्रहरणेषु प्राप्यन्तीति भयावहानि । अयमर्थः--विक्षेपस्यादौ वरनापगममनन्तरेण सर्वो-

प्रवृत्तिः सर्वेन्द्रियार्थानमनर्थहेतव इति न मन्यामहे । लोकद्वयेडपि भूयसः सुखस्योपलम्भादित्यत आह—भयावहानि । यद्यपि कचित् शरीरें कदाचिद् बहिर्मुखानि इन्द्रियाणि सुखार्थानीति प्रौढिमसिद्धिस्तथापि तत्रापि क्षयादिजन्यस्य भयस्य मूढानामपि संप्राप्तिपत्तेः स्वप्नवृत्या स्वप्रतिष्ठफलैन वा भयं अन्तःसृष्टिरूपम् आवहन्ति समन्तात् सर्वेषु शरीरप्रहरणेषु प्राप्यन्तीति भयावहानि । अयमर्थः—विक्षेपस्यादौ वरनापगममनन्तरेण सर्वोऽपि

त्मनाडपगमनादावरणविक्षपणापगममनन्तरेण सर्वो-प्यनर्थहेतुः । त्रिरुच्तं स्थांथ्यादेविशेषोऽSह--पाणान् । नवभिद्रैरैरिंगिच्छतो वायूनू । प्रपोडच । प्रकर्षण पीडनं निरोधनं कृत्वा योगकुशलेन गुरुणोपदिष्टेन मार्गेण । इह । अस्मच्छरीरे । सः । प्राणनिरोधस्य कर्ता । युक्तचेष्टः । युक्ता जीव-नमात्रोपयोगिनी योगार्था चेष्टा यस्स युक्तचेष्टः । प्राणक्षयं प्राप्नुयादिति शेषः । ततः क्षीणे प्राणे । सर्वेऽप्यश्यो द्वारेश्यो उपरते दण्डवच्चास्थिते वायौ मन्दं-

त्मनाडपगमनादावरणविक्षपणापगममनन्तरेण सर्वोऽप्यनर्थहेतुः । त्रिरुच्तं स्थांथ्यादेविशेषोऽSह--पाणान् । नवभिद्रैरैरिंगिच्छतो वायून् । प्रपीड्य । प्रकर्षण पीडनं निरोधनं कृत्वा योगकुशलेन गुरुणोपदिष्टेन मार्गेण । इह । अस्मच्छरीरे । सः । प्राणनिरोधस्य कर्ता । युक्तचेष्टः । युक्ता जीव-नमात्रोपयोगिनी योगार्था चेष्टा यस्य स युक्तचेष्टः । प्राणक्षयं प्राप्नुयादिति शेषः । ततः क्षीणे प्राणे । सर्वेऽप्यश्यो द्वारेश्यो उपरते दण्डवच्चास्थिते वायौ मन्दम्

मन्दमू । नासिक्योः । नासापुटयोः । श्वसीत् । श्वासं कुर्यात् । व्यापारान्तरमाह--दुष्ट्राश्रयुक्तभिः । प्रवलेराशिक्षितैरश्वैः । वाङ्मू । अङ्ग्चनः । परपारस्य नेतारं प्रग्रहभूतमित्यर्थः । एनम् । उक्तं प्रत्यक्षमिव । विद्वान् । धारणादियुक्तो ब्रह्मज्ञानवान् । मनः । अन्तःकरणं शरीररथयेनिद्रियाश्वानां प्रग्रहभूतम् ।

मन्दम् । नासिक्योः । नासापुटयोः । श्वसीत् । श्वासं कुर्यात् । व्यापारान्तरमाह—दुष्ट्राश्रयुक्तभिः । प्रवलेराशिक्षितैरश्वैः । वाङ्मू । अङ्ग्चनः । परपारस्य नेतारं प्रग्रहभूतमित्यर्थः । एनम् । उक्तं प्रत्यक्षमिव । विद्वान् । धारणादियुक्तो ब्रह्मज्ञानवान् । मनः । अन्तःकरणं शरीररथयेनिद्रियाश्वानां प्रग्रहभूतम्

९ वक् खा. तात्यभिप्रायः ॥ ८ ॥ २ क. ख. स्थाप्यादेरविशेषणमाह ।

धारयेत् । स्वसाराथिनाडत्करणमेदेन धीरुपेण धारणं कारयेत् । अप्रमतः । कामक्रोधादयो मदा विद्रादिरूपा वा तद्व्रहिंतः । जितान्तरपीन्द्रियाश्रानां वैरिणामिव विश्वासं न कुर्यादित्यर्थः ॥ ९ ॥

आसनार्थे देशाविशेषमाह— समे । अनिम्नोन्नते । शचौ । केशास्थ्यादिपिते । शर्करावहिवालुकाविवर्जिते । शर्करा: क्षुद्रा: पापाणाः । वहिर्दाहपककं तेजः । वालुका: सिकता एताभिर्वर्जिते । शब्दजलाश्रयादिभिः । शब्दो ध्वनिविशेषो वर्णात्मको वा जलाश्रयोदतिशीतलप्रदेशः । आदिशब्देन सिंहसर्पाद्याश्रयास्तेः शब्दादिभिः । विवर्जित इति समस्तपदानुवर्तते । किं बहुना मनोनुकूले । मनसोडनुरागजनके । न तु चक्षुःपीडने । अननेतदुःखं दर्शनीयेऽनसः स्वास्थ्यकरे च । इदं च ह्रस्वार्थं वपरितेयेऽत्राङ्गनयोगस्यानुष्ठातुमशक्यत्वस्योपलम्भान्मनो:कूलत्वाभियानाच्च । गुहानिवाताश्रयेण । गुहा पर्वतादिद्वैलमिवावस्थिता निवातं निर्यातमन्यदापि प्रदेशान्तरं सर्ववाधाग्नुन्यमित्यर्थः । तस्मिन्नाश्रयो निवासस्तेन । प्रयोजयेत् । प्रकर्षेण योगं कुर्वीतस्म्यगाश्रयप्राप्त्यनन्तरमष्टाङ्गयोगं कुर्वीतत्यर्थः॥ १० ॥

इदानों योगप्रवृत्तस्य प्रत्ययानाह—नीहारधूमार्कनिलानिलानाम् । नीहारः शिशिरादिकाले पतज्जलकणसमुचयः । प्रभातादौ प्रायः श्वेतवर्णः । भूमिः कृष्णवर्णः प्रसिद्धः । अर्क आदित्यः पिङ्गलवर्णः । अनलो लोहितवर्णः । आनिलो नीलवर्णो नीहारादीनाम् । खद्योतविद्युत्स्फटिकरशनीनाम् । खद्योतः कृष्णशर्वर्यां गाढे तमसि प्रतीमानोऽग्रिकणाभः । खचरोजन्तुः । विद्युदर्कवर्णाद्विचित्रभा मेघमण्डलाक्रान्ते नभःस्थले धृत्यमाना चक्षुष्मदीदृक्षारिणि । स्फटिकः श्वेतः स्त्रिग्धश्व पावाणः । राशी प्रसिद्धः श्वेततेजोमण्डलरूपः शतकिरणः । खद्योतादीनामुक्तवांश्च । एतानीं नीहारखद्योतादीनामुक्तानि । रूपाणि । चक्षुर्ग्रहणयोग्यानि । पुरःसराणि । प्रथमतो गन्तुंणि । ब्रह्माणि । स्वप्रकाशाचिदानन्दात्मकेऽत्रिवैविध्यपरिच्छेदोऽन्ये । अभिव्यक्तिकराणि । अभिव्यक्तिरविद्याजवनिकाच्छन्नस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञप्तिकापगमस्तकराणि । एतदूपपादुर्भावे ब्रह्मप्रादुर्भावोऽविदूरे यथा प्रकाशक्षेत्रे समुद्रघोषणश्रवणेऽविदूरे दर्शन् सोमेश्वरस्य यथा वा भुजादिस्फुरणेऽविदूरे दर्शनं प्रियस्य सन्नादे: । रूपाणीयमुपलक्षणम् । शब्दस्पर्शरसगन्धा अप्यतदनुकूला ब्रह्माभिव्यक्तिकराः । क । योगे । यमाद्यष्टाङ्गं साधनावस्थातः । सिद्धावस्थां प्रापिशन्ति । एतदुक्तं भवति—योगप्रवृत्तस्य विविधासिद्धयो यद्यपि स्मृतस्थाडपि नासावृताडडसाक्तिं कुर्यादिति ॥ ११ ॥

एवं समाधिस्थस्य सिद्धीन्हक्वेदानीं च्युतिमावृत्य नद गयो: साधारणा:

एवं समाधिस्थस्य सिद्धीन्हक्वेदानीं च्युतिमावृत्य नद गयो: साधारणा:

सिद्धीराह-पृथव्यध्यतेजोनिलखे पृथ्वी भूमिः । आध्म्यमापः । अथवा तद्भि- तोडयं । पञ्चस्वभ्युपलक्षणार्थः । तेजः प्रसिद्धम् । अनिलो वायुः । खमाकाशम् । तस्मिस्तन्मये कार्यकारणयोर्नन्वस्मात् । समुत्थिते । तस्य एव भूतेभ्यः संजाते । पञ्चात्मकं । पञ्चभूतात्मकं शरीरे । पञ्चात्परं इत्यादानादेकभूतात्मकं त्रयात्मकं वा न किंचिदपि शरीरं किंतु पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यमित्येतदुक्तं योगगुणे । योगशास्त्रान्तयुक्तस्य सोऽहममीतज्ञानफलस्य गुणो विषयानास- क्त्यादिसतत्र । प्रकृते । प्रत्यक्तिं कुर्यात । अवान्तरफलमाह-न तस्य रोगः । योगिनो योगप्राप्त्यभिमुखस्य शिरोक्षिरोगातिसारादिलक्षणो रोगो न । न जरा शरीरवैरूप्यकारीणी पालितादिलिङ्गं जरा न । न दुःखं । इष्टियोगादनिष्ठम्- सेश्व जन्यं प्रतीकूलवेदनंयं दु.खं न । न मृत्युुरिति पाढे नावान्तरमृत्युुरिति व्याख्यानम् । प्राप्तस्य स्पष्टं । किम् । योगाधिमयं शरीरं । विनाशं पाश्वभौतिकं योगायौ स्रिसमासाविव हाटकं तन्मयं भवति योगारूढपुरुषं देहं प्राप्तस्य तस्य न रोगो न जरा न मृत्युुरित्यन्वयः ॥ १२ ॥

पुनर्यौगग्रामो लिङ्गान्तराणि सिद्धिसूचकान्याह—रघुत्वं शरी- रस्य रलयोरैक्यात् । आरोग्यम् । अरोगस्य भावः सर्वोत्साहवत्त्वमिति यावत् । अलोलुपत्वं । लोलुपो विषयलोलुपटस्तस्य भावस्तत्त्वं न लोलुपत्वमलोलुप- स्वमभिलाषहीनत्वमित्यर्थः । वर्णप्रसादं । वर्णस्य कृष्णगौरादेः । प्रसादः प्रसन्नता तं नयननन्दनरूपत्वमिल्यर्थः । स्वरसौष्ठवं च । स्वरस्य कण्ठनिर्ग- तस्य ध्वने: सर्वत्रस्य वर्णसहितस्य वा सौष्ठवं मधुरादिश्रवणीयनादव न्भ- वर्तीतर्थः । चकार उक्तानुक्तानां च तत्संनिधौ वैरत्याग इत्यादीनां समु- च्चयार्थः । गन्धः शुभः । चम्पककेतक्यादिगन्धः सर्वप्राण्यानन्दकारी शुभः । मूत्रपुरीपम् । पीतस्य पानীয়स्य स्थविष्ठो धातुर्वीर्यहनिर्गच्छन्मूत्रमित्युक्ते । जग्धस्याज्ञस्य स एव तादृशः पुरीपामिति । मूत्रं पुरीपं च मूत्रपुरीपम् । अस्पम् । भूयस्यपि पीतेऽपि चैतदूद्रयमापि स्तोकम् । तस्येति पूर्वमचादुपर्जन्यायेन रघुत्वामित्यादौ दृष्टव्यम् । योगप्रस्तुतिं । योगशास्त्रादिलक्षणस्य प्रत्यक्तिः साधकं प्रत्यागमनरूपा तावत् । प्रथमां पूर्वभाविनीम् । वदन्ति । कथयन्ति । योगविद इति शेषः ॥ १३ ॥

अवान्तरा: सिद्धीरूष्वेदानां सिद्धिविधमकृत्वानिदीपकानीरजितपादप- छ्छायामाचामकृतात्मभिरहुष्पापां त्रिचक्रसिद्धिकदर्याड़ नां हसन्तीमानन्दात्मेन्दुदव- दनां स्वयंप्रकाशमानां मुक्तिसिद्धिपाह—यथैव । यथादेव । विम्वं । सवितु- श्चन्द्रस्य च मण्डलम् । मुद्रया । मुद्रा उपलित्मू । समीपे लिङ्गमाच्छादनमित्यर्थः ।

तेजोमयम् । तेजोविकारसूतं तेजोरूपामित्यर्थः: तस्या उपलेवनस्य कत्थ्या मृदः कुतस्त्विचिमित्तादपाये भ्राजते तत् । द्रिर्वं दीप्यते । सुभान्तम् । सुभाद्भूतं रोहितादिरूपमन्तेडनितकं यस्य तत्सुधान्तम् । तद्वा । तद्वत् । आत्मतच्वम् । आनन्दात्मस्वरूपम् । अत्र रविबिस्वस्य दृढोपलेपो नाऽडवसीत्न स्ति न भाविष्यति च यथा तथाडडत्मनोडपि न मायोपलेप इति विवक्षितम् । प्रसमीक्ष्य । प्रकर्षेण सम्यक्सर्वयम्प्रकाशमहमित्यवलेःकय । देही । देहयोगवानहपज्ञ इत्याभिमानी । एकः । सर्वविदशून्योडहं ब्रह्मास्मीति विज्ञानेन । कृतार्थः: कृतः संपादितोऽर्थः: पुरुषार्थलक्षणो येन स कृतार्थः: प्राप्तप्रापणीय इत्यर्थः: भवति । वीतशोकः । कृतकृत्यत्वे हेतुरयं वीतोडपगतः शोको दुःखाविकारो यस्मात्स वीतशोकः । अपगतसमस्ताविद्य इत्यर्थः: ॥ १४ ॥

आत्मतच्वेन तु । आत्मस्वरूपेणैव । ब्रह्मतच्वम् । ब्रह्मस्वरूपम् । दीपोपमेन । सजातीयम् ऋशापकाश्यत्वे सति प्रकाशैकस्वभावेन स्वयंप्रकाशनेत्यर्थः: इह । आत्मन्येव । युक्तः । अभयार्ज्जयोगयुक्तः । प्रपश्यति । प्रकर्षेण स्वयंप्रकाशानन्दरूपाविविधपरिच्छेदशून्यो ब्रह्मरूपोऽहमित्यवगच्छेत् । तदा । अजम् । जन्मादिविकारशून्यम् । शुवम् । निश्वलपरिणामीति यावत् । सर्वतचैः । सर्वैर्भूतैर्भूतिकैश्व साविच्चैः स्वरूपैः । विचुद्धम् । विहीनं ततः शुद्धं सर्वदोषरहितमविद्यात्कार्यपरामृष्टमित्यर्थः: । ज्ञात्वा । अजादिरूपं ब्रह्माहमित्यवगतस्य देवम् । स्वयंप्रकाशम् । अस्य पदस्याजादिपदैः संबन्धः । मुच्यते । मुक्तो भवति । सर्वपाशैः । सर्वैर्हि ममाऽभिमानबन्धनैरविद्यात्कार्यैः ॥ १५ ॥

इदानीन्तं श्रुतिहर्षनिर्भरमाना सती सानुरुपा पुरुपेण ज्ञातव्यं ब्रह्मरूपपुरुषाभिन्नज्ञानसमानप्रत्यय-ऽपः: पुरुषबुद्धिप्रदर्श ब्रह्मात्मा ह । प्रसिद्धः । देवः । स्वयंप्रकाशः । प्रदिशो नु । प्रेति तिष्ठतिना संबध्यते न्वाश्रये दिशः । प्राच्याद्याःदिशो वा । अष्टौ दश वा निखिल्या दिक्शब्दप्रत्ययालम्बना इत्यर्थः । प्रदिशोऽवान्तरादिशो वा । अस्मिन्पक्षे किं त एव नेत्याह—सर्वा इदानीन्तं व्याख्येयम् । अननेनाव्याकृतरूपततोक्ता । इदानीन्तं सूत्रात्मतामाह । पूर्वः । प्रथमः । ह । प्रसिद्धः । जातः । उत्पन्नः । इदानीन्तं विराडुपतामाह-सः । उ । आपि । गर्भे । मृत्पश्चकस्यामधानस्य गर्भे वर्तमाने । ब्रह्माण्डरूपो गर्भरूपोऽपि स एवेत्यर्थः । इदानीन्तमरोरुपितपुरुषावयवं विराडशब्देनाऽप्यभिधीयमानं प्रजापतिमाह—अन्तः । गर्भ इति तन्त्रेणावग-

स्तव्यम्। अन्तर्गर्भे गर्भस्याऽन्तः प्रजापतिरुपो यस्य मेरुरुल्वं महाधरा जरायुरित्यादि पुराणे कथ्यते। इदानीं सर्वजीवगतमानमान्मै—स एव जातः स जनिष्यमाणः। अतीतानागतयोग्रहणे वर्तमानस्याप्यर्थसिद्धं ग्रहणम्। स्पष्टः पदार्थः। इदानीं सर्वात्मकत्वेन जनिमरणादिदोषामिस्तन्तं निवारयति—प्रत्यक्। बुद्ध्यादिषु: प्रति प्रातिकूल्येनाडSडत्तत्मकेन गच्छतीति प्रत्यक्। प्रत्यगित्यच्यययं प्रत्यग्ङडिति वा पाठः। जना: हे जना: तिष्ठति। प्रकर्षणावस्थानं करोति। अवस्थानं करोति वा। सर्वतोमुखः। सर्वासु दिक्षु मुखान्युपलभ्यद्वाराणि यस्मात् सर्वतोमुखः॥ १६॥

यस्य स सर्वतोमुखत्वेन वेदानां विभूतिमत्सरसस्थमेनं नमस्करोति। यः। प्रसिद्धः। देवः। स्वयंप्रकाशः। अग्नौ। वह्नौ। यः प्रसिद्धः। अप्सु। उदकेपु। यः। प्रसिद्धः। विश्वं। सर्वम्। भुवनम्। पातालादि भूमादि वा लोकजातम्। आविवेश। प्रविष्टवान्। इदमग्र्यादावोप्यादौ च भुवनवद् दृष्टव्यम्। यः। प्रसिद्धः। अपिच। प्रथमादि। वनस्पतिषु। अक्षस्थादिषु। तस्मै। अग्न्यादिपविष्ठाय। देवाय। स्वयंप्रकाशाय। नमः। मनसा वचसा कर्मणा च नमस्कारोडस्तु। नमः पदाभ्या सोडङ्ग। इयपरिसमाप्त्यर्थः॥ १७॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्योSनन्त तमपूप्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करानन्दभगवत्कृतौ श्वेताश्वरोपनिषदीपिकायां द्वितीयोSध्यायः। २।

पूर्वं ब्रह्माहम्प्रतीतिवाक्यज्ञानादिविद्यात्कार्येSपरामृष्टब्रह्मस्वरूपावस्थानं योगस्य परमा सिद्धिः फलभूतोक्ता। तत्र वाक्यार्थज्ञानं च ब्रह्माहम्पदार्थयोर्ज्ञानमन्तरेण न भवतीति पदार्थज्ञानायामध्याय आरभ्यते। तत्र प्रथमं ब्रह्मपदार्थमाह—यः। प्रसिद्धः। एकः। द्वैतगन्धशून्यः। जालवान्। अविद्यामहेन्द्रजालवत् लुता तन्तुजालवत्‌वप्रसार्योऽच्यामहेन्द्रजालम्। ईशते। ईष्टे। ईशनीभिः। ईश्वरशक्तिभिर्विक्षेपविशेषरूपाभिराविद्याभिः। ईष्टः सकर्मकत्वात्‌कर्म। वच्युमाह—सर्वाल्लोकान्। निखिलान्‌भूरादीन्। ईशत ईशनीभिः पुनरादानं कर्मनिवेशार्थी व्याख्यायानं च पूर्ववत्। य एवैकः। य एक एव। अस्मिन्‌ संसारे। उद्दवे। उद्धव इव मन्त्रद्रवस्त्र। सम्भवे च। सम्यक्स्वात्मरूपेण भवनं सत्तामात्रेण वर्तमानत्वं सङ्घचः सङ्घार इत्यर्थः। तत्र चकारान्मध्ये डयेक एवं वर्तमान इति शेषः। ये। अधिकारणः। एतत्। उक्तमोक्ष्वरस्वरूपामतत्वेन विदुः। जानन्ति। अमृताः। आनन्दात्मकस्वरूपेण मरणधर्मराहिताः। ते भवन्ति। स्पष्टम्॥ १॥

उद्रवे संभवे चैक ऐश्वर इत्युक्तं तदेतदुपपादयितुमाह—एको हि । चिदानन्दरसो जगत उत्पत्तः प्रागेको यस्मात् । रुद्रः । रुद्रदुःखं द्रावयति नाशयतीति रुद्रः । दुःखनिष्टतत्परत्वेन सर्वात्मनाSविद्यानाशमनुत्रण न संभाविता तस्माद्रुद्राविद्यानाशकः । यस्माद्रुद्रस्तस्मात्—न द्वितीयाय । द्वितीयाश्रयम् । तस्थे । तस्थौ स्थितिं न कृतवान् । यस्मान्न द्वितीयाय तस्मादेक इत्यन्वयः । नाथं पूर्वोक्तादेश्वरादन्य इत्याह—यः प्रसिद्धः । इमान् । प्रत्यक्षैकदेशान् । लोकानीशत ईशानोऽपि । प्रत्ययजनास्तिष्ठति । व्यारूढमतम् । संचुकोच । संकोचं कृतवानुपसंहर्तवानित्यर्थः । कदा यदाडस्य जगतो विनाशस्तद्याह—अन्तकाले । विनाशकाले । कि कृत्वा । संसृज्य । सम्यगुत्पाद्य । कानि । विश्वा भुवनानि । विश्वानि भुवनानि चतुर्देश लोकानित्यर्थः । कः । गोमा । विश्वेषां भुवनानां रक्षिता । गोपा इति कचित्पाठे गोमेल्येव व्याख्येयम् । गोत्राद्वाच्यं सुचराचरं विश्वं पाति वा गोपाः ।। २ ।।

जगत उत्पत्तिस्थितिसंहारेष्वस्य स्वातन्ंये हेतुमाह—विश्वतश्रकुः । सर्वतोनेत्रः । उत । अपि । विश्वतोमुखः । सर्वतज्ञानः । विश्वतोवाहुः । सर्वतोजुञ्जः । उत । आपि । विश्वतस्पात्त् । सर्वतश्रणः । अयंमर्थः—यानी कानिचिज्जन्तोस्तत्सर्वमयैवतदात्मकत्वात्सर्वस्य । ततोडसृजोडसृजत्पुंसि मायावशात्स्ववितत्स्वरूपादिकमुपपन्नमिति सर्वतश्रकुरादिमत्वाच सृष्टिस्थितिसंहारेषु स्वातन्ंयमिति । सं वाहुस्यां धमति । हस्तास्यां विश्वमुपादयत्युत्पत्तिकाले विविधाग्नशब्दानुत्पादकादिरूपेण करोति । वाहुस्यामितिद्विवचननामर्थ्यांत्सर्वकर्महेतुत्वाच धर्माधर्माभ्यामिति विवक्षितम् । ततः स्थितिसंहारयोरपि तत्सदृपे: शब्दकारित्रमविरुद्धम् । यदाडपि धमतिर्संयोगार्यस्तदाडपि संतापकारित्वेन सुखदुःखयोरुत्पत्तौ संहारे च सुखदुःखकारितं व्याख्येयम् । संपतत्रै: । पतनशील: पश्चादृष्टपश्चमहाभूतै: परमाणुभि:, तत्सदृशे प्रमाणभावात् । नचैतदेव प्रमाणं भवदड्कृतानां मूर्तानामपि तेषां पतनशीलत्वभावात् । गुरुत्त्वात्पतनम् । न च तेषां सर्वेषां गुरुत्वमधिकं भवेदपि । क्षितिजलयोरिव गुरुत्वाद्ौकारात् । अपि च, काचं कुशमवलम्भ्य परम् । पूर्शड्कमानस्य तत्वतिपक्षाणामपि तथैव शक्त्यवात्कत्वं शास्त्रारम्भवचनेन । धमतीत्यनुषड्ः: । पतनै:समभ्याहृत: संशब्दोऽनुषज्यमानेन क्रियापदेन संबध्यते । ध्यावाभूमि । ब्रह्माण्डस्य कटाहद्रूयं ध्यावाभूमिशब्दवाच्यम् । जनयन् । उत्पादयन्नुपलक्षणमिंदं स्थापयन्संहरंश । देवः । स्वयंप्रकाशः । एकः । भेदशून्यः।।३।।

अचेतनानामेवोत्पादक ईश्वरो न तु चेतनानामित्याशङ्क्रून्य नेत्म्याह—यः । प्रसिद्धः । देवानाम् । अग्न्यादीनामिन्द्रियाणां वा । प्रभवशब्दः प्रकर्षेण भवनं प्रभव उत्पत्ति: । उद्रवशब्दे भवनमुद्रवः । स्थितिरित्यर्थे । आद्यशकारो देवानामपि तदुपकार्थों द्रतीय उपसंहारस्यापि सङुचयार्थः । ऋद्धः । आन- द्यशकः । विश्वाधिकः । सर्वाधिकः । सर्वाधिक्यं ज्ञानहीनस्याप्यस्ति तत्त्व- वृत्त्यर्थमाह—महर्षिः । महांश्रवावृष्टिशब्द । महच्वे सत्वयतीन्द्रियज्ञनावान् । ननु देवानां जनको हिरण्यगर्भ इत्यत आह—हिरण्यगर्भम् । ज्ञानक्रियाशक्त्या- त्मकं सूक्ष्मतं चैतन्याधिष्ठितं पथमं कार्य हिरण्यगर्भशब्दवाच्यम् । जनयामास । उत्पादितवान् । पूर्वम् । जगत उत्पत्तेः प्राक् । सः । हिरण्यगर्भोऽत्पादकः । नः । अस्मान् । बुद्धचा । धिषणया । शुभया । ब्रह्मविपयिण्या । संयुनक्तु । करोतु ॥ ४ ॥

हिरण्यगर्भेस्य सृष्टारमिशं मन्त्रद्रष्टा प्रार्थयते—या । प्रसिद्धा । ते तव । रुद्र । हे रुद्र । शिवा । मङ्गला । तनूः । तनुः । अघोरा । अरौद्रा । अपाप- काशिनी । अपापप्रकाशिका । तया । उक्तया वश्यमाणया । नः । अस्मान् । तन्वा । शंतमया । सुखतमया । गिरिशांत । गिरेः शं सुवं तनोतीति गिरिशांतस्तस्य संबोधनं हे गिरिशंत । अभिचाकशीहि । सर्वतः प्रकाशय ॥ ५ ॥ याम् । प्रसिद्धाम् । इषुम् । वाणरूपां यं वाणमित्यर्थः । गिरिशांत । हे गिरिशंत । हस्ते । करे । विभर्भि । धारयसि । अस्तवे । पाप्मसु प्रक्षेपार्थम् । शिवाम् । मङ्गलाम् । गिरित्र । गिरीनामस्थिपुञ्जादेहानिलिस्र्यर्थः । त्रायते इति गिरित्रः स्वभक्तरक्षापर इत्यर्थः । तस्य संबोधनं हे गिरित्र । ताम् इषुं वाण- मित्यर्थः । कुरू । स्पृशेः । मा हिंसा: । हिंसा मा कुरूः । यतः । पुरुषम् । पुरुपरूपम् । जगत् । स्थावरजङ्गमादिरूपमित्यर्थः ॥ ६ ॥

इदानों प्रकृतं हिरण्यगर्भ सुररीकृत्याऽऽSह—तत् परम् । तस्माद्धिरण्यगर्भ- त्परम् । ब्रह्म । ब्रह्मशब्दार्थमाह—परं वृहन्तम् । अतिशयेनाधिकं देशकाल- स्तुपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । यथानिकायम् । कायो देहो नितरां कायो निकायो यथा याथो निकायो यथानिकायं यथाशरीरमित्यर्थः । सर्वभूतेषु । चतु- विध्र्जीवीषु । गूढम् । गुम्म् । ऋजुक्रादिकेपु यथाडSदिगृढ ऋजुक्रादिभावेन तथाडयमात्मा हस्तिपुत्तिकादिशरीरेष्वित्यर्थः । एकम् । नैकधा भेद- लून्य । तत्समस्तिज्ञानेन । परिपश्यतितरम् । समन्तादुप- हतरिम् । तत् हेतुः । ईशम् । नियन्तारम् । अननेनैवेदच भवर्येचेत्यादिमर्यां- दाया: । कर्तारमित्यर्थः । तम् । उक्तं ब्रह्मरूपम् । ज्ञात्वा । अहंभोभाववगतन्य । अमृताः । आनन्दामस्वरूपविज्ञानन मरणशून्या: । भवन्ति । स्पष्टम् ॥ ७ ॥

ज्ञान्वाड्मूता भवन्तीतयुक्तम्। तस्य ज्ञानं न कस्यापीतियाशङ्क्य मन्द्रदृष्टा स्वानुभवमाह—वेद। जानामि। अहन्। मन्द्रद्रष्टा एवम्। ब्रह्मरूपम्। पुरुषम्। परिपूर्णम्। महान्तम्। सर्वस्मादधिकम्। आदित्यवर्णम्। आदित्यस्य वर्ण इव वर्णों यस्सुस आदित्यवर्णस्तमादित्यवद्वहस्वरं स्वयंभकाशामित्यर्थः। तमसः परस्तात्। अविद्याया: परतः। ननु किमर्थमात्मज्ञानेडित्यन्नः करणीय: सन्ति सहस्रमुपाया: सुखमाप्त्यै दु:खपरिहारायेत्यत आह—तमेव। आत्मानमेव नत्वनियम्। विदित्वा साक्षात्कृत्य अति मृत्युमेति। मृत्यो: आवरणशक्तिविक्षेपजननीमवियाम् दुःखात्मकसर्वबीजसृतां मरणादिप्रवन्धदायिनीमत्येति गच्छति। ननु ज्ञातच्येजु ब्रह्मैव ज्ञेयमस्तु न तावतोपायान्तरनिषेध इत्यत आह— नान्य: पन्था:। ब्रह्मज्ञानादन्यो मार्गो निरतिशयसुखप्राप्तिनि:शेष-नर्थनिवृत्त्युपायायभूतः। विद्यते। नास्ति। अयनाय। संसाराब्धे: पारगमनायैवज्ञाननिष्ठतय इत्यर्थः॥ ८ ॥

आत्मानमेव ज्ञात्वाड्मुते मृत्युमेतियुक्तं स आत्मा किंरूप इति श्रोतुमु-त्सानिट्ठत्स्यर्थमाह— यस्मात्। आत्मन: परं नापरमस्ति किंचित्। उत्त्कृष्ट-मपकृष्टं वा किंचिदास्ति द्वितीयाभावादित्यर्थ:। यस्मात् आत्मन: नाणीयो न ज्यायोडस्ति कश्चित्। अणुत्वम्। अतिशयेनाणुत्वीय:। ज्यायोडति-ज्ञायेन बुद्धम्। कश्चिन्नक्चिदपि। यस्मान्नाणीयो न ज्यायो विद्यते। अयमा-त्माडणोरणीयान्महतो महीयान्। इद् इव शाखीव स्वग-तभेदशून्य:। स्थितो निश्शल:। दिवि ज्योतनत्मके स्वयंभकाशे स्वरूपे। तिष्ठति। वर्तते। एक:। सर्वभेदशून्य:। ऋक्षानिदर्शनन परिच्छेदं प्राप्त। वार्यति—तेन। एकनाडडत्मना पुरुषेण इदं। विविधप्रत्ययगम्यं विश्वम्। पूर्ण पूरितमित्यर्थ:। पुरुषेण पुरी शरीरे शयानोन परिपूर्णेन वा। सर्वम्। निखिलम्॥ ९ ॥

कारिकारणयोर्भेदे हिरण्यगर्भस्यापि कस्मात्तच्वं न स्यादित्यत आह—तत:। तस्माद्विरण्यगर्भात्। यतः। प्रसिद्धं परिपूर्णत्वेन। उत्ततरतरम्। अत्य-ज्ञयेनोत्तरं पूर्वमित्यर्थ:। तत्। उत्तम्। अरुपम्। रूपादिशून्यम्। तहि कार-णावस्थेत्याशङ्क्य नेत्याह—अनामयम्। आययो रोगो दु:खहेतुरविद्या तद्र-हितम्। ये। अधिकरण:। एतत्। अनामयं परिपूर्ण रूपम्। विदु:। जानन्ति। अमृतास्ते भवन्ति। त उक्ता:। व्याख्यातमन्यत्। ननु किमात्म-पूर्वंस्योडर्थान्तरभूता अविद्यांस:। इतरे। अन्ये। दु:खमेवापियन्ति। व्यवहारस्य

समत्वेऽप्यविच्छिन्नसोदहंसमाभिमानेन दुःखमेवापिगच्छन्ति न पुनरितरे तदभिमानशून्यत्वादित्यर्थः। ॥ १० ॥

तेन कार्यकारणयोभिदबुद्धिः प्राप्रा तत्रिवारपार्थिवाद--सर्वोनाशिगोचरः । सर्पेपां सर्वाणि कार्याणि शिरांसि ग्रीवा-श्र्र यस्य स सर्वननशिरोग्रीवः । शरीरात्मवानिवरणार्थमाह--सर्वभतगुहा-श्र्रायः । सर्वेषां भूतानां स्थावरजङ्गमानां गुहा बुद्धिस्तत्र शयनं करोतीति गुहाश्र्रायः । पुनः सर्वभूतगुहाश्र्रायतवेन परिच्छेदे प्राप्त उत्तरमाह--सर्वव्यापी च । सर्वमिदं चेतनाचेतनात्मकं व्यासोति सर्वव्यापी । चकारो व्याप्तव्यव्यापकभेद-निवारणार्थः । भगवान् समग्रज्ञानवैराग्यैश्वर्यधर्मयशःश्रियो भगवान्दवाच्या-स्तद्रान्भगवान् । यसमास्तस्सर्वव्यापी भगवांश्र तस्मात् । ततः सर्वगतः सर्व-व्याप्तत्वेन सर्वत्र प्राप्तः । शिवः । षड्गुणैश्वर्यवच्त्वेन स्वयंप्रकाशानन्दात्मरूप-त्वेन च महद्लेपु निर्वाच्यत्कत्वमाह--महान् अत्यन्तमाधिकः । न ततोऽधिकं मङ्गलमित्यर्थः । यथा न्यूनमङ्गलमसमर्थमरूपं तथाsधिकममङ्गलमोड्य्ये मङ्गल-त्वादित्यत आह--पुङ्गल । समर्थः प्रसिद्धः । तत्र हेतुः--पुरुषः परिपूर्णः नातोऽन्यः । समर्थ इत्यर्थः । प्रस्तुतमाह--सर्वस्य । अन्तःकरणस्य ज्ञानक्रियाशक्तिहिरण्यगर्भस्पेत्यर्थः । एषः स्वयंप्रकाशचिदानन्दात्मकः । प्रवर्तकः । प्रवृत्तिकारितोत्पादक इत्यर्थः । ननु कस्य सर्वस्योत्पादक इत्यत आह--सुनि-भेलाम् । शुद्धविवादिमलरहितां मोक्षरूपाम् । इमाम् । विदुपां प्रत्यक्षाम् । शान्तिम् । स्वयंप्रकाशानन्दात्माविभोर्वरूपां यतः प्रासोति तस्येति शेषः । ईशनः । सर्वस्य नियन्ता । नात्र पुनरुक्तं प्रसङ्गपीड्यापि दृष्टं तस्येष्ट-नोच्यमानत्वात् । ज्योति । स्वयंप्रकाशज्योतिःस्वरूपः । ज्योतिष्ट्व व्ययाश-ड्केतरड्योतिरिवेदत आह--अव्ययः । व्ययरहितः ॥ १२ ॥

यच्चा निश्वयात्मकेनान्तःकरणच्यापारेणेत्यर्थः। अभिक्षिप्तः। सम्पन्नात्क्लृप्तः सर्वशरीरे वर्तमानोडपि कुतश्चिन्निमित्ताद इगुष्ठमात्रत्वेन मनसा परिक्लुष्ट इत्यर्थः। य एतद्दिदुरमृतास्ते भवन्ति। एतदुपाधे: पृथकृतं स्वयम्प्रकाशचिदानन्दात्मक- मडु़गुष्ठमात्ररूपं मुख्यातिदेशीकृत्य व्यावृत्त्यतद्वयत् ॥ १३ ॥

अङ्गुष्ठमात्रत्वाभिधानेनाल्पत्वं प्रापं तत्सर्वात्मकत्वकथनेन वारयति—सहस्रशीर्षा । सहस्रशीर्षोऽनन्तमस्तक इत्यर्थः। पुरुषः। परिपूर्णः। सहस्राक्षः। अनन्तचक्षुः। सहस्रपात्। अनन्तचरणः। सः पुरुषः। भूमिं विश्वतो वृत्वा। ब्रह्माण्डकटाहमेदिनों सर्वत आत्रत्य। अत्यातिष्ठद्वाङ्गुलम्‌। दशाङ्गुल्याऽऽडु़गुष्ठपरिमितं देशमतीत्य। द्विस्थितिमकरोच्चोपलभ्यत इत्यर्थः। इदं चाध्यात्ममपेक्ष्यं च सम्प्रेक्ष्यनवाग्नध्यम्‌। अथवा—अत्यतिष्ठत्‌। भूमिं विश्वतो वृत्वा स्थिततस्त्रोपपत्तिरस्मात्सर्वमतोत्य स्थितिमकरोदयं तत्राऽऽयुपपत्ति: पृथण्वत्यडु़गले शरीर ईश्वरस्येदं सचराचरं दशाङ्गुलशमलल्प एकदेशस्तदीय एकांश इत्यर्थः ॥ १४ ॥

ननु यच्चयमिदमतोत्य स्थितो नदीमिव कूलं तथा चायमस्माद्देव मिन्नः स्यादित्यत आह—पुरुष एवेदं सर्वम्‌। भूमिमतीत्य स्थितः। परिपूर्ण एव नत्वन्यः। इदं विविधप्रत्ययगम्यं निखिलमपि न तत्तो भिन्नमित्यर्थः। तथाडपि वर्तमानं सर्वे पुरुषान्न भूतं न च भावीत्यत आह—यदूतम्‌। प्रसिद्धमतीतं यत्त- पुरुष एव। यच्च भव्यम्‌। यदपि भवनस्य कर्तृ तदापि पुरुष एवोति पूर्वेणै- वयः। अथवा सर्वशब्दाथैमाह—यदूतं यच्च भव्यम्‌। अस्मिन्पक्षे चकारो वर्तमानसमुच्चयार्थः। एवं चेत्यामोशः संसाररूपत्वादित्यत आह—उत। अपि। अमृतत्वस्य। मोक्षस्य। ईशानः। ईश्वरः। उतशब्दादस्य सर्वस्यापि ॥ १५ ॥

ननु कथं वाड्मात्रेणेश्वरोडस्येत्यत आह—यत्‌। यस्मात्‌। अन्नेन। अद- नीयन। अतिरोहति। आधिक्यं श्राद्धि गच्छति। एतदुक्तं भवति—न वाड्मा- त्रेणेश्वरोडपि त्वनेनैतदित्थं विधेयोऽादिनियमककारित्वादिति ॥ १५ ॥

ननु भगवान्यमनेन यततिरोहति तर्हि शरीरवन्नियतपाणिपादादिरूप इत्यत आह—सर्वतःपाणिपादम्‌। सर्वतः। पाणयः। पादाश्च यस्य तत्सर्वतःपाणिपादम्‌। तत्‌। ईश्वररूपम्‌। सर्वतोऽक्षिशिरोरुखम्‌। सर्वतोऽक्षीणि शिरांसि मुखानि च यस्मिन्‌ मुखानि च यस्य तत्‌। सर्वतः श्रुतिमत्‌। सर्वतः। श्रुतयो मुखानि यस्मिन्‌ सन्ति तत्सर्वतःश्रुतिमत्‌। लोके। संसारे। कर्मफलेऽभिन्नतया निविश्याव- शात्‌। सर्वम्‌। निखिलम्‌। आवृत्य स्वेन ब्राह्मेण रूपेणाडडावरणं कृत्वा। तिष्ठति। स्पष्टम्‌। सर्वोत्तमत्वेनातिराशो न देहवदित्यर्थः ॥ १६ ॥

इन्द्रियातम्त्वमुक्त्वेन्द्रियज्ञानतद्रृश्यरुपतामाह–सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । सर्वेन्द्रियाणां गुणाराद्दृश्यत्वयो रुपादिज्ञानानीत्यर्थः । तेषामाभासः फलानि घटादिस्फुरणानि तदाश्रया घटादयो लक्ष्यन्ते औचिन्यात् । सर्वेन्द्रियाणां गुणाश्रयाद्भासम् श्रयास्मिन्नेदित्येन व्यवस्थितास्तत्स्वेन्द्रियगुणाभासम् । किमेवंरुपमेतेनार्क्कूय नेत्याह–सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । सर्वैरिन्द्रियैः । उपलक्ष्णामिदम् । अनेनैषांविवादादिभिरेवविवर्जितं परित्यक्तं तद्रहितमित्यर्थः । तत्पूर्वोक्तादन्यादितिबुद्धिं वारयति — सर्वस्य प्रभुमीशानम् । सचराचरस्य जगतः सामर्थ्ये सति नियन्तारम् । एवं चेष्टादर्त्तनां रक्षकः परमेश्वरो नियंन्तृत्वादित्यत आह–सर्वस्य । स्थावरजङ्गमात्मकस्य । ईशरणम् । रक्षितेश्वरणं रुपम् । अनेन सद्गुण ईश्वर इत्युक्तम् । इदानीं वैषम्यं वारयति — सुहृत् । उपकरणिरपेक्षः प्रत्युपकारस्य कर्तोडविषम इत्यर्थः ॥ १७ ॥

तत्प्रदायैषुबुक्त्वा स्वपदायमाह–नवद्वारे । नवस्र्रोकोन द्वाराणि निगमनकरणानि द्वो द्वो करणौ द्वौ चक्षुषी द्वे नासिके आस्यदुपस्थः पायुग्रेति नव च्छिद्राणि यस्मिन् । पुरे । धातुभिः पूर्वेत इति पुरं तस्मिन् । देही । देहसंवन्धचानू । हंसः । बुद्धच्रुपाधिः सन्हन्ति गच्छति इति हंसः । लेलायते । चलति । क । वहिः रुपादौ बाहिमुखत्वेन । इदानीं वाक्यार्थमाह–वशी । यो हंसः स एवं वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च चकाराज्ञडस्यापि । स्पष्टमन्यत् । सर्वस्य वशे वर्तन इत्यर्थः ॥ १८ ॥

येनायं हंस ऐक्यं गच्छति यथ्र हंसः स एवं वस्तुत एताहशारुप इत्याह–अपाणिपादः । अङ्गरचरणः । जवनः । द्रववान् । अपाणिप्रहणादि । आदाता़ । परयति । अवलोकयति । अच्छुः । अनेत्रः । सः । जीवाभिन्न ईश्वरः स्वयंप्रकाशचिदानन्दात्मपुः । शृणोति । श्रवणं करोति । अकरणः । कर्तृरहितः । सः । उक्तः । पुनस्तच्च्छब्दादानमपाणिपादादावापि तच्च्छब्दानुवृत्त्यर्थम् । वेत्ति । जानाति । वेद्यम् । वेदनीयं निखिलमपि वस्तुजालम् । न च । नैवम् । तस्य । आत्मनः । आस्ति । विद्यते । वेत्ता । वेदिता ज्ञाता । तम् । अपाणिपादादि.रुपम् । आहुः । कथयन्ति । ब्रह्मज्ञानीं इति श्रेषः । अग्रयम् । अग्रे भवम् । पुरुपम् । परिपूर्णम् । महान्तम् । सर्वस्मादधिकम् ॥ १९ ॥

इदानीमात्मनस्त्रिकारडगुणयपुण्यादिदोषरहितत्वमाह–कारणमत्याह–अणोरणीयान् । अल्पादल्पतरः । महतो महीयान् । पौढात्रौहतरः । आत्मा । अस्मात्प्र । य वसाक्षी । अस्य । जन्तोः । प्रत्यक्षस्य जननधर्मवतः । निहितः । निक्षिप्तः । गुहायाम् । बुद्धौ । तम् । अणोरणीयानित्यादिधर्मैरुदर्शम् । अकतम् ।

संकल्परहितम् । पश्यति । साक्षात्करोति । वीतरागः । अपगतविपयः । तत् कारणमाह—धातुर्जगतो विधातुरीश्वरस्य प्रसादात् । करणाकुटाक्षात् । अथवा। धातुरीश्वरस्यान्तःकरणस्य प्रसादाद्वर्मल्यान्त । महिमानम् । अधिकरणरूपम् । ईशाम् । निवारणम् ॥ २० ॥

धातुः प्रसादे सत्या्तमा ज्ञायते इति मन्त्रदृष्टा स्वानुभवं दर्शयन्नाह—वेदाहमेतम् । अध्यारोप्यात्मम् । अजरम् । जरारहितम् । अत्र हेतुः—पुराणम् । पुराडपि नवं सर्वदैकरूपमित्यर्थः । पुराणत्वे हेतुः—सर्वात्मकम् । सर्वोपास्यमत्प्रत्ययसाक्षिणम् । सर्वात्मकत्वे हेतुः—सर्वगतम् । सर्वत्र प्राप्तम् । सर्वगतत्वे हेतुः—विश्वत्वात् । व्यापित्वात् । इदानीं पूर्वोत्तरपक्षावाह—जन्मानिरोधम् । जन्म च निरोधश्च जन्मानिरोधमुक्तिपत्तिविनाशावित्यर्थः । प्रवदन्ति । प्रकर्षेण कथयन्ति । मूढा इति शेषः । यस्य । आत्मनः । अयं पूर्वः पक्षः । ब्रह्मवादिनः । उत्पन्नलत्वसाक्षात्कारा: । हि । प्रसिद्धः । प्रवदन्ति । प्रकर्षेण कथयन्ति । नित्यम् । धर्मधर्मिभेदनिवारणार्थ च त्वान्तत्वेनानभिधानं जन्ममरणशून्यमविनाश्यात्मतत्त्वम् ॥ २१ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यो नारदभगवतः कृतौ श्वेताश्वरोपनिषद्दीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

धातुः प्रसादादुक्तं पश्यतीत्युक्तम् । धातुः प्रसादोपायश् नोक्तः । इदानीमस्मिन्नध्याये धातुरीश्वरस्य विविधविमूतिमद्रूपेण वर्तमानस्य प्रार्थनादिरूप उपायो धातुः प्रसादे प्रशस्य इच्यपदार्थयोरपि प्रकटान्तरेण निर्णय ईश्वरस्य मायाविलासजगत्कारणत्वादिद्वैतद्वस्स्वरूप चेत्यादि कथ्यते—यः प्रसिद्धः । एकः । भेदशून्यः । वर्णः । वर्ण्यते इति वर्णः । पदाथः: । स्वयम्प्रकाशचिदानन्दात्मे त्यर्थः । बहुधा । बहुमकारान् । शक्तियोगत् । मायासंवन्धात् । वर्णान् । पदार्थाश्चिदात्मकान् । अनेकान् । भेदवतक् । निहितार्थः । निक्षिप्तस्स्तरस्कृत इत्यर्थः । अर्थः । प्रयोजनं यस्स । निहितार्थः । ददाति । धारयति करोतीत्यर्थः । वि चैति । व्येति च विविधं शमोत्यपि शान्ते । स्वप्रकाशचिदानन्दात्मनि । किम् । विश्वम् । चराचरात्मकम् । आदौ । जगदुत्पत्तेः । प्राक् । सः । एको वर्ण इत्यादिनोक्तः । देवः । स्वयम्प्रकाशः । अथवा य एको वर्ण ओंकारो बहुधा बहुशाखोपनिषदिभिः शक्तियोगाद्दूणोनने: कान्त्वेदान्निगमादिभेदाभिधानैः स्वेच्छया शक्तिसंवन्धाच्छुक्लुकृतिंव पर्णोऽनने कानि निहितार्थः । स्वात्मनि प्रक्क्ष्त्सामिषेयो ददाति विचयति शान्ते विश्वमादौ स देवः स ओंकार आदित्यवत्सर्वार्थप्रकाशको देव आदावभिष्यस्योत्पत्तेः । प्राक् शान्तेऽभिधानाभिषेयशून्ये स्वात्मन्न विविधमभिधेयतया वेनाभिधानरूपः स्वयं

प्रामोत्यापि विश्वम् । अथवा य एको वर्णोऽकारो बहुधा बहुपकारान्हस्वादिमेदेन स्वात्मसाम्येऽसंवन्धुकारादीन् वर्णान्निर्भिन्नान्स्वात्मनि पक्शिमोंकारवर्ण-निष्पत्तिप्रयोजनो दधाति । विविधं प्रामोत्यापि स स्वार्थप्रकाशक ओंकारस्य सम्प्रमात्रास्वरूपे स्वात्मन्यशेषव्यापरोपमे विश्वं प्रथमतः । अस्मिन्पक्ष आदौ य एक इत्यन्वयः । अथवा य एको वर्णः शब्दतत्त्वं बहुधा बहुपकारान्कुठलिनीत्किसंवन्धादेकद्वित्र्यादिवैशिष्ट्येन सस्वरान्कारादीन् वर्णान्निर्भिन्नान्स्वात्मनि निहितामिधेयप्रयोजनो दधाति करोति शान्ते चिदचिदभेदकल्पनये स्वात्मन्यादौ सर्ववर्णोऽपत्तेः प्रागिविश्वं विविधं प्रामोत्यापि स प्रकाशस्वभावोऽथार्नां वर्णेष्व-न्तर्भूतत्वाच्च शब्दतत्त्वे ततो विश्वस्य स्वात्मानि प्रासिरविरुद्धा । अथवा ड्‌ऋकाराद्ययोगनिरतस्य योगिन आदौ प्रथमायां योगसिद्धौ निर्विकल्पकप्रतीतितिष्य-यवद्र्य एको वर्णों नीहारादिरूपभेदगणोऽन्यो रूपतन्मात्रं हार्देलोहितपिण्डस्थं बहुप्रकारान्मनःपवनविकारनिष्याशक्तिसंचार्यत्नरीहारादिवर्णैराश्रितेर्द्वैबहुभेद-भिन्नान्स्वात्मनि निक्षिप्ययोगसिद्धिप्रयोजनो धारयति । उपरते तस्मिन्योगसिद्धद्विवित्ने विश्वं भेदात्मकं चावगच्छत्यपि स वर्णों यथ्निमित्तं विनिर्निगमनं च देवो ज्योतनात्मकः स्वयम्प्रकाशानन्दात्मकारासमासतत्स्वतू । सः । यो वर्णः स देव इत्युक्तः । प्रसिद्धः । नः अस्मान् । बुद्धया शुभया । ब्रह्मविषयया धिष्णया मोक्षहेतुभूतया संयुनक्ति । संयोजयतिर्वाचा व्यापारः । प्रदर्शितः प्रयोजनकथनेन ॥ १ ॥

इदानों विभूतिमत्सच्वं ब्रह्मैष्यगन्तव्यमिति कथ्यनमानसं चिन्तनमगन्या-दयो ब्रह्मैवति कर्तव्यपिति तावदाह-तदेव । पूर्वोक्तं ब्रह्मैव । अग्निः । तेजः । तत् । ब्रह्म । आदित्यः । चण्डांकरणः । तत् । ब्रह्म । वायुः । पवनः । तदु चन्द्रमाः । सोमोऽपि ब्रह्म । तदेव शुक्रं । ब्रह्मैव दीप्तिमत्स्वप्रकाशस्वरूपम् । तद्बह्म । जगत्कारणम् । तदपः । ब्रह्मैवोदकानी । तत्ज्ञापकितः । ब्रह्म विधाता ॥ २ ॥ एवं स्तुत्या चिन्तनेन च स्वात्मनि प्रतिबिम्बब्रह्मस्वरूपं मन्त्रदृष्ट्रऽऽह-त्वमू । स्वयम्प्रानन्दात्मा । स्थीः । ईशब्दप्रत्ययविषयः । त्वम् । आनन्दात्मा । पुमान् । पुरुपशब्दप्रत्ययाविषयः । असि । भवासि । त्वम् । आनन्दात्मा । कुमारः । कुमारशब्दप्रत्ययविषयः । उत वा । अप्येव । कुमारो । कुमारशब्दप्रत्यय-विषयः । त्वामिति क्षेपः । त्वम् । आननदात्मा । जीर्णः । वयोहीनः । दण्डेन । दण्डततीपादेन । वृक्षसि । अक्षसि । गच्छसि । त्वम् आनन्दात्मा । जातः । उत्पन्नः । भवसि । सत्ता करोपि । विश्वतोमुखः । सर्वतोमुखो नानावस्थां प्रामोऽपि त्यर्थः ॥ ३ ॥

यद्यपि स्त्री पुरुषानित्युक्ते कुमारादिकमपि सिद्धं भवति तथाडपि युवतिरेतः-सिचोरेव स्त्रीपुंसत्वं स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गयोरिति शड्कानिवारणार्थं कुमार इत्याद्यभिधानम् । इदानों रूपकृपेण कारणात्मनाह—नीलः । द्विविधलाभः । पतङ्गः पक्षी । हरितः । नीलः । कृष्णोऽपि भवति तन्निवारणार्थं हरित इत्यभिधानं द्विविधरुपामलः । लोचिताक्षः लोहीते रक्ते अक्षिणी यस्मिन् स लोचिताक्षः । तडिद्रभः । सौदामिनी संप्रातचञ्चलं ह्यपुनरुत्स्वभावं जगद्विचित्रच्छदेनाभिधीयते तडिद्रभे यस्मात् स तडिद्रभः । इदानों पक्षद्वयमाह—ऋतवः समुद्राः । वसन्तादयः । षट्प्रसिद्धाः समुद्रा लवणोदादयः । यद्यपि सप्तमे तथाडपि मधुराम्बुसमुद्रस्य सर्वत्रानुस्यृतत्वात् पदेडपि गणनीयाः । तथा च पक्षयोरुभयोः समत्वम् । अथवा कालेन जले ब्रह्माण्डं जायते । तथा च कालजलयोः पक्षत्वकल्पनायां समुद्राणां सप्तवेद्यदोषः । कारणे कारणान्तरं वार्यति—अनादिमत्त्व् । अनादिमान् । आदि कारणं यस्मादस्ति तदादिमच्‌छदिमत् त्वम् । कारणात्माडश्वमेधयाजिनां ब्रह्माण्डान्तःस्थानां ब्रह्माण्डाद्धि नेयनाय वायोः संपकः । अनादिमत्वे हेतुः—विमुचेन वत्से देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य-त्वेन वर्तमानं कुरुते । यतः यस्माद्धेतोः जातानि उत्पन्नानि भुवनानि कर्मफलानि चतुर्दशलोकरुपाणि । विश्वा विश्वानि सर्वाणि ॥ ४ ॥

इदानों जगत्कारणे द्विधा परिच्छेदं मनसा विधाय रुपकृपेण वन्ध्यमोक्षव्यवस्थामाह । अजाम् । छागां मूलप्रकृति बुद्धचा विनिःसारितचिद्रुपाम् । एकाम् । सजातीयभेदशून्याम् । लोहितशुक्लकृष्णाम् । रक्तश्वेतकृष्णवर्णा पिङ्गलधूम्राद्यामपि तद्भोवार्सर्ववर्णोभित्यर्थः । अयं भावः—आत्मा तावदसङ्गोऽसिनो निगुर्णो मायाऽपि चेत् तर्करत्ननया अत्यन्तासतत एवं चाऽध्य चराचरस्योत्पादः स्यात् । ततः कल्प्यमानेयं याहशं कार्यं तादृशी तदभिन्ना च कदनोक्ता तथा च कार्याणां तेजोवचानां यानी रुपाणि तानि मायामपि सन्त्येव । ततो माया लोहितशुकुकृष्णरुपा न विरुध्देति । वहीः । अनेकाऽनन्ता प्रजा स्वकार्यभूता सृजमानाम् । सरुपाक् । समानरुपा लोहितशुक्ककृष्णा इत्यर्थः । भूतभाव-तिक्मपञ्जातमिति भावः । अजः । छागो जीवः । हि । प्रसिद्धौ दोषसमम्त्य-यालम्बनः । एकः । उपाधिरविद्याया ऐक्यादेकः । न चान्तःकरणम्‍यदुपाधिः । तस्य कार्यत्वेनाऽनित्यत्वात् । तन्नाशे जीविनः शक्तृतहान्यकुलाभ्यागमप्रसङ्गात् । न चाविद्यामन्तरेण कार्येऽप्यन्तरं किंचिदास्थातुं र.क्यम् । शास्त्राविरोधात् । न चाविद्यायामनेकत्वं विनेकामविद्याम् । न चानेकासां स्वातन्त्र्यम् । कल्प-

नागौरवादिदोषात् । तस्मादेकैवाड्ड्वरनरूपाडविवादने कैंकि्चेपकरूपैरवि्भेत्याब्रह्मज्ञानम् । बदरीवाड्डबदरीवोजदाऽऽम् । न चात्र वन्ध्यामोक्षयो रनुपपत्तिः कल्पितयोरस्त्योः सच्च्वात् । वस्तुतस्तु न कस्यचिद्द्वकसे वन्धो मोक्षश्च सम्भवतीत्यलमतिविस्तरेण । जुपमाणः । सानुरागं सेवान् कुर्वाणः । अहं दुुःखी ममेद्मनुकूलं प्रतिकूलं चेत्यादिमित्यवानित्यर्थः । अनुझते । निद्रा णामनु निद्रां करोति । स्वयम्प्रकाशोडपि प्रकृतेर्जाड्येन तामात्मीयतेन मन्यमान आननन्दात्मनं न न प्रत्येतेत्यर्थ । अयं वन्धः । इतः परं मोक्षः । जहाति । परित्यजति । एनाम् । मायामात्रविशेषपरुरूपाम् । भुक्तभोगाम् । मुक्तो भोगो यया सा भुक्तभोगा तां ब्रह्मज्ञाना मिना शुद्धसर्वज्ञामित्यर्थः । अजः । छाग ईश्वरो नित्यावद्रो जनिमरणादिरहितो नित्यमुक्तः । अन्यः । चिच्चेन कल्पितभेदो वद्धाय तिरिक्कः स्वयम्प्रकाशमान संविदानन्द दातमात्र इत्यर्थः ॥ ५॥

सति पकृतौ सवन्ध्ये वद्धावद्यो र्व्यवस्था न मायया संवन्धो । वद्धावद्योः संसारदशायामेकदेरानद्वैश इवैक्याविधा र्क्षत्वेन परिकल्प्य तच्च्वपदाथी च पक्षित्वेनाऽऽस्मान्वोधयितुं मन्त्र आह—द्वाविमौ । सुपर्णो । सुपर्णौ । सुपु पुण्णौ पक्षौ यौस्तौ सुपर्णौ जी वस्य धर्माधमौं पक्षावीश्वरस्याव्ययातत्संवन्धौ । सयुजा । सयुजौ । युक्तौ सवन्ध्यस्तदात्म्यं तेन सह वतमानौ सयुजौ सखाया । सखायौ । जीवेेश्वरः प्रसिद्धौ गतस्तेन च स तदिदं सवितत्वमेव सवनीयतोपकारकत्वं वा श्नुत्युक्तं पातृत्वं पालयितृत्वं च । समानम् । उभयो रपि साधारणमा विद्याऽऽर्जन त्वात् । व्क्षम् । छेदनात्मकं विनाशनं शररीरद्रयम् । परिपस्वजाते । समन्तादालिङ्गनं कुर्वाते । इदानीं तयो रसाधारणं रूपं वक्तुमाह—तयोः । उभयोर्मध्ये अन्यः । अविद्याऽतत्संवन्ध्यपक्षादधर्मपक्षो जी वोऽन्यः । पिप्पलम् । धर्माधमफफलं सुखदुःखरूपम् । स्वादु । उपभुज्यमानमासक्तिप्रदमुपभोगेन कदाचिदपि वैराग्यरू पाजनक मित्यर्थः । अत्ति । भक्षयति । अहं सुखी दुःखीत्यादि मन्यत इत्यर्थः। अनश्नन् । भोजन्मकुर्वचाहं मामाभिमान गून्य इत्यर्थः । अन्यः । धर्माधमपक्षाव्यतिरिक्तो द्वियातत्संवन्धपक्ष ईश्वरः । अभिचाकशीति । सर्वतः प्रकाशते ॥ ६ ॥

ननु विरुद्धधर्मो रेतयोः सखित्वमपि न मन्यामह इत्याशङ्कय ज्ञान निमित्तं तन्न तु सतु ज्ञाने तयोः सयुक्क्वादित्यभिपायवानाह—समाने व्क्षे । साधारणे शरीरे ! पुरुरषः । पुरिरिययो जी वः । निमग्रः । निमज्जनं प्राप्नो जल इव पाषनः कतृत्वाच्याऽऽसेन तिरस्कृतानन्दात्मरूप इत्यर्थः । अतः । अनीशया । अनीश्वरभावेनाहं सुव्वी दुःखीत्यादिना शोचति । शोकं करोति । अननेन शररभावेनाहं सुव्वी दुःखीत्यादिना शोकं करोतित्यर्थः । मुहुक्षेत्रकल्वादिना विना कथं अविष्यामित्यादिरूपं दुुःखं करोतीत्यर्थः ।

मानः । अनाद्याविद्यावासनाविलासैः समुत्थिताचिन्तासन्तानसन्तत्पारागमननेन मोहं विपरीतदर्शनं दर्शयाभावं वा स्तब्धतारूपं त्रजन् । कदाडिमवस्तुपो ब्रह्मरूपो भवतीत्यत आह—जुष्टं यदा । आनन्दात्मप्रकाशसेवया परितुष्टं यस्मिन्काले । पर्य्यति । अवलोक्यत इत्यर्थे । अन्यम् । अविद्यात्कार्येतत्संवन्धव्यतिरिक्तं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मकं रूपम् । ईशाम् । आविद्यात्कार्येतत्संवन्धानां नियंन्तारमविद्योपाधिस्य च स्वात्मनः । तदा अस्य । ईश्वरस्य । महिमानम् । आधिक्यं स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मविर्भाविरूपम् । इति । एति गच्छतीत्यबुध्यत इत्यर्थः । वीतशोकः । अपगतसमस्तशोककारणाविद्यः ॥ ७ ॥

ननु वेदश्रुतेः स ब्रह्मरूपो ब्रह्म च वेद ऋगात्मकरूपद्वयाख्यानस्य यजुर्ज्ञातृते श सामव्वादार्थवर्णस्य च ऋग्विशेषत्वेनाविपरीतपप्तेर्वेदानां चाङ्गदिवद्यास्थानत्वाच्छेपगात्मकत्वस्योक्तत्वाच्च ब्रह्मैतत आह—ऋचः । पादवद्धा वर्णाः । अक्षरे । व्याकप्तिनि कारणे । तद्याकृतमिति बुद्धिं वारयति—परम् व्योमन् । परम् व्याक्षम् । अक्षरादृष्टं ब्रह्मण्याकाशवत्स्थितिं गते । केवलं शब्दाधिष्ठानमिदं न स्वर्थमपश्रयेत्यत आह—यस्मिन् । ऋगाधि—ठाने । देवाः । अग्न्यादय इन्द्रियाणि वा भूतसारणि सभूतानि । अधि विशवे । सर्वे । निपेधु । अधिक्येन सर्वतोऽवस्थानं कृतवन्तः । यः । अधिकारी । तत् । शब्दार्थाधिष्ठानभूतम् । न वेद । न जानाति । किं । आक्षेपे । ऋचा । अपरण शब्देन ब्रह्मणा तेन करिष्यति । स्पष्टम् । ये । प्रसिद्धाधिकरणः । इत्थम् । तत् । ब्रह्म शब्दार्थाधिष्ठानभूतम् । विदुः । जानन्ति । ते । उक्ता अधिकरणः । इमे । अस्माकं प्रत्यक्षशरीरा ब्रह्मजानिनः । समासते । सम्यग्दर्शनं कुर्वन्ति । आत्मदृष्टम् । रूपेण । व्याप्तिनो वस्तुत्वित्यर्थः ॥ ८ ॥

ननु शब्दार्थयोरेहिष्ठानं न च जगत्कारणमयमित्यत आह—छन्दांसि । गायत्र्यादीनि तैरुपलक्षिताः ऋचः । यज्ञाः । ज्योतिष्टोमादयः । ऋतवः । संकल्पा उपासनानित्यर्थः । व्रतानि । नियमरूपाणि भोजनकालेऽनोदकपानादीनित्यादीनि । कृच्छ्रादिच्छान्द्राणि याणादिरूपाणि तपोविधोपात्मकानि वा । भूतं भद्यम् । अतीतं भावि च किं वहुना, यच्च यत्किंचिदपि वेदा वदन्ति । वेदाः कथयन्ति । अस्मात् । शब्दार्थाधिष्ठानात् । माथी । केवलस्य सृष्टिसंवरणार्थं मायावी । सृजते । सृष्टिं कुरते । विध्मस् । सर्वम् । हेतुः । प्रकाशजातम् । तदित्थम् । दृष्ट्वा आत्मन्यपि अन्यः । धर्माधर्मपक्षो जीव ईश्वराद्व्यातिरिक्तः । मायया । अविद्यया । सन्निरुद्धः । सम्यक् निरोधं प्राप् । आत्मेश्वरयोरस्तादाल्यज्ञानहीन इत्यर्थः ॥ ९ ॥

ननु का च माया कक्ष मायावत्तियत आह—मायां तु प्रकृतिम् । जगदुपादानकारणभूतां मायामेव । विद्यात् जानेयात् । मायिनं तु महेश्वरम् । मायाविनं महतामन्यादीनां नियन्तारमेव । अस्य । मायाविनः । अवयवभूतस्तु । एकदेशभूतरेव । व्यासम् । विशेषेणाड्डम् प्राप्तम् । सर्वम् । निखिलम् । इदम् । विविधप्रत्यययोगरसम् जगत् । चेतनाचेतनात्मकम् । १० ॥

ननु सन्ति सहस्रकारणानि जगतस्तेषां कि ब्रह्मत्वेन ज्ञेयत्वामित्यत आह—यः । प्रसिद्धः । योनिं योनिधु । कारणं कारणं वीप्सयेन सर्वकारणग्रहणार्थी । आधितिष्ठति । अधिष्ठाय वर्तते । कारणाधिष्ठातृभेद वारयति—एकः । भेदशून्यः सर्वकारणकारण इत्यर्थः । तथाडऽड्यं नोपादानकारणं निमित्तत्वेनैष्यते—पादकत्वोपपत्तेः । आह—यस्मिन् । जगत्कारणाधिष्ठातरि । इदम् । विविधधृत्यययोगस्य जगत् । सं च वि चाति । समेति च कयति च सम्यगगच्छति स्थितिं करोति । इत्यर्थः । विविधं गच्छति विनाशमुपैत्यर्थः । आद्यश्वरक एतेः सत्ता संवलनार्थः । द्वितीयः । स्थितिप्रलययोः कारणसङ्ग्रहार्थः । सर्वम् । निखिलस्य मूतपत्तिस्थितिप्रलयकारणत्वाद्धेतोः सोपादानकारणमीत्यर्थः । तमु । उक्तं कारणरूपम् । ईशानम् । नियन्तारम् । वरदम् । वरं भक्ताभिलपितमर्थ ददाति । वरदस्तम् । देवम् । स्वयङ्काशम् । इड्ढम् । स्तुत्यम् । निचाय्य । साक्षात्कृत्य । इमाम् । विदितत्वप्रकाशाम् । शान्तिम् । आनन्दात्मकप्रकाशरूपाम् । अत्यन्तम् । अतिशयेन । एति । गच्छति ॥ ११ ॥

पूर्वं प्रसङ्गात्पाठतोऽपि मन्त्र इदानीं धातुः प्रसादोपायार्थ पुनः पठ्यते—‘यो देवानां प्रभवश्रोद्वस्व विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भी जनयामास पूर्वं स नो बुद्धया शुभया संयुनक्तु’ व्याख्यातो मन्त्रस्तत्पूर्वमेव ॥१२॥

तहिं वृद्धपितामहवद्रव्योजकः स नेता याह—यः । प्रसिद्धः । देवानाम् । अग्न्यादीनां सेन्द्रियाणाम् । अधिपः । अधिष्ठाय पालयिता । यस्मिन् । देवानामपि । नामधिपे । लोकाः । भूरादयः कमेफलभूताः । अधिष्ठिताः । अधिकत्वेनाड्डश्रिताः । यः । प्रसिद्धः । ईशे । इष्टे । अस्य । प्रत्यक्षस्य । द्विपदः मनुष्यादेः । चतुष्पदः गवादेः । कस्मै । एकस्मै । भेदशून्याय । देवाय । स्वयम्प्रकाशाय । हविप्रा । हविष्पदाननादिहोत्राद्याहुतिप्रक्षेपण । विधिना । परिचरेभ ॥ १३ ॥

तहिं किं स एव पुरुषार्थ इत्याङ्कड्य नेः । सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् । अणोरणिशयेनाथु । निश्रयेण । सूक्ष्मतरत्वेनासक्तम् । कलिलतया मग्नं । नारीबीजं संगतपौरुषं वीर्यमल्यकालस्थं कलिलमित्युच्यते । अथवा जगदारम्भकाणामपां बुध्न- दस्य पूर्वावस्था कलिलमित्युच्यते । फेनिलान्युदकानीत्यर्थः । तस्यान्तः ।

विश्वस्य । सर्वस्य । सस्थारम् । उत्पादकम् । अनेकरुपम् । उपादानोपादेयानिमित्तनैमित्तिकादिभेदवतंम् विश्वस्यैकं परिछित्तारम् । व्याख्यातं तृतीयेडध्याये । विश्वस्येत्यधिकारे सति पुनर्विश्वस्य ग्रहणमुपचारानिवरणार्थेम् । ज्ञात्वा । साक्षात्कृत्य । शिवम् । मझलमानन्दास्पदसुखरूपम् । शान्तिमहद्व्रतमोति । व्याख्यातम् ॥ १४ ॥

ननु लोके स्थितेः कर्ता विष्णुमनुराजादिरन्यः परमेश्वरादित्यत आह—स एव । पूर्वोक्तः परमेश्वर एव । काले । स्थितिकाले । भुवनस्य । लोकजातस्य कर्मफलभूतस्य । गोप्ता । रक्षिता । तत् हेतोः—विश्वाधिपः । विश्वमधिष्ठाय पाल्यति यतः स चेदीश्वरो जगतोऽपि सहस्रगुणः स्यादन्यथा पालयितुमशक्यत्वादित्यत आह—सर्वभूतेषु । सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु । गूढः । गुप्तः सर्वबुद्धिसाक्षीत्वर्थः । कथंयं गूढ इत्यत आह—यस्मिन् । यदशेननिमित्तम् । युक्ता: । योगमार्गिता: । ब्रह्मर्षयः । ब्राह्मणा: सन्तोऽपि इन्द्रियद्रष्टारः । देवताश्च । देवा अपि । तम् । सर्वस्य रक्षित्रारम् । एतदुत्तेन प्रकारेण । ज्ञात्वा । साक्षात्कृत्य । मृत्युपाशान् । मृत्योः । प्रणवियोगस्य कतुः पाशः कामक्रोधादयस्तान्सकारणं संसारमित्यर्थः । हिनत्ति । छेदं करोति ॥ १५ ॥

तहिं किं सम्पक्ष्यो ज्ञेय इत्याशड्क्य नेत्याह—छ्रुतात् । द्वयीभूताद्य्यात् । परम् । उत्कृष्टम् । मण्डादिव दहनः सारभूतं मण्डशब्देनाभिधीयते घृतस्यापि सारभूतं घनत्वं प्राप्तं वृत्तिमेव तद्वत् । अतिसूक्ष्मम् । अतिशयेनाणुभूतं सर्वप्रपञ्चारभूतमित्यर्थः । ज्ञात्वा । साक्षात्कृत्य । शिवम् । मझलम् । क ॥ सर्वभूतेषु सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु । किं करचरणवचनेत्याह—गूढम् । संरतम् बुद्धेरन्तः-स्थितमित्यर्थः । गूढत्वेन परिच्छेदे प्राप्ते तं वारयति—विश्वस्यैकं परिवेष्टितारम् । व्याख्यातं तृतीयेडध्याये । ज्ञात्वा देवं मुख्यते सर्वेपाशैः । व्याख्यातं द्वितीये । ज्ञात्वेति पुनरभिधानमेवकारार्थम् । तथा च देवमेव ज्ञात्वैवेत्ययमर्थः संपद्यते ॥ १६ ॥

It is asked whether one should contemplate on Him or not. It is said that He is beyond the duality of the knowable and the knower. He is the supreme, the essence of the universe, and the subtlest of the subtle. Knowing Him, realizing Him, and attaining Shiva, one attains liberation. He is hidden in all beings, and it is asked how He is hidden. It is said that He is hidden in the intellect. It is explained in the third chapter that He is the one who pervades the universe. Knowing Him, one is freed from all bonds. It is explained in the second chapter. The repetition of 'knowing' is for the sake of emphasis. Thus, it is understood that one should know God alone.

शिवं देवमेव ज्ञात्वैवयुक्ते कैलासादिस्थितामिति प्रसिद्धचनुसारात्स्याच्च-नित्यस्यर्थमाह—एषः । अस्मद्बुद्धेर्द्रष्टा । देवः । स्वयम्प्रकाशः । विश्वकर्मा । सर्वोऽपादकः । महात्मा । महांशासावलोचनेति महात्मा । अनेन पजापत्यादिव्यतिरेक उक्तः । तथाडपि देहांतरस्थस्यात्मनोऽपि कदाचिद्बुद्धेरदृष्ट्वं स्यादित्यत आह—सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । हृदा मनीषा मनसाडभिक्लस्मो य एतद्विहुरमृतास्ते भवन्ति । व्याख्यातं तृतीयेडध्याये । सर्वगतस्य कथं हृदयसन्निविष्ट्वमित्य शङ्कुच हृदेत्यादि पठनीयम् ॥ १७ ॥

It is said that knowing Shiva, the supreme being, one attains liberation. It is explained that He is the seer of our intellect, self-luminous, the creator of the universe, and the greatest of all. It is asked how He can be unseen by the intellect in other bodies. It is said that He is always present in the hearts of all beings. It is explained in the third chapter that those who know Him become immortal. It is questioned how the all-pervading God can be present in the heart. It is suggested that one should read the text starting from 'hṛdā' to understand this.

ननु कदाडयं मुख्यत इत्यत आह-यदा। यस्मिन्काले। तमस्तत्। तदा-त्मस्वरूपं तम आवरणशक्तिविक्षेपवीजभूताडविद्या रज्जुरिव सर्पी रज्जुविज्ञाने-नाडस्तमविज्ञानेनाविद्याया आत्मस्वरूपावस्थान आत्मतच्य केवलमवांशेष्यत इत्यर्थः। अथवा तद्रूपादितं तमो यदा नेति वध्यमाने नेकारः शृङ्खलान्योधनसंघध्यते। तमसोऽभावे दिवसः स्यादित्यत आह-न दिवा। दिवसो न। तहिं रात्रिः स्यादित्यत आह-न रात्रिः। न विभावरी। नन्वहोरात्रयोर-भाव कारणं कार्यमुख्यं वा सत्स्यादित्यत आह-न सत्। कारणकार्योत्त- कमस्तीति प्रत्ययविषयो न। अस्तु तहिं सतोडभाव एवेत्यत आह-न चास्त। नापि सद्भावः। शिव एव। मङ्गल एव। स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मा न त्वन्य-त्किंचित्। तथाडपि ज्ञातृज्ञेयादिभेदः स्यादित्यत आह-केवलः। ज्ञातृज्ञेय-दिभेदशून्यस्तदेव तदिति शेषः। अयमर्थः-आवरणात्मकाडहङ्कारः स्वयंप्रकाशमा-नानन्दात्मानं न जानामीति प्रत्यक्षा। तस्या अविद्याविषयस्वयम्प्रकाशामा-नानन्दात्माविर्भाव आननदात्मकेनावस्थानाद्दृशेपाश्चापि निर्वीजानामभावा दशेपविशेषशून्य आननदात्मैवावतिष्ठते। ननु कः शिव इत्यत आह-तत्। तत्पदार्थलक्ष्यम्। तदपि क्रिमित्यत आह-अक्षरम्। व्याप्तपि समस्तपरिच्छे-दशून्यमित्यर्थः। ननु तदभिधेयं लक्ष्यं वा प्रसिद्धं साधकसरस्य प्रसिद्धिरित्यत आह-तत्। प्रसिद्धम्। सवितुः। प्राणिनामुत्पादकस्य सर्वजनकस्येत्यर्थः। वरणीयं प्रार्थनीयं वा स्वरूपम्। अनेन गायत्रीप्रतिपाद्यत्वेन द्विजा-तिमात्रप्रसिद्धिरुक्ता। इदानीं विशेषतो विदुषां प्रसिद्धिमाह-प्रज्ञा च। आत्म-विद्याडपि। तस्मात् आनन्दात्मनः प्रसृता। निर्गता। पुराणी। पुराडपि नवीनाः सर्वदैक्रूपाढं ब्रह्मारूपतिवाक्यजन्येत्यर्थः॥१८॥

ननु वस्तूनां कचिदेशे करयचिदुपलम्भो दृष्टस्तदृदृश्याडडत्मनोडपि तन्नोपपद्यत आह-नैन्मूर्ध्वम्। स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मानुपरिष्टात्। न तिर्यगधः। एन-मातमानं तिर्यग्वर्तिमानं न तिर्यगपि नेत्यर्थः। न मध्ये। एनमात्मानं दिशामन्तो न। परिग्रहत्। पर्यग्रहत्। ऊर्ध्वादिदिशदिं संवध्यते। कोडपि पुरुषः केनापि कारणेन कुत्रापि देश आननदात्मानं गृहीत्वानिल्यर्थः। ननु तर्ही कीदृशः स इत्यत आह-न तस्य प्रतिमाडडस्ति। तस्याडनन्दात्मनः प्रतिमोप-माडनेन सदृशोडपि नास्ति। यस्य प्रसिद्धरसय। नाम। प्रसिद्धम्। महत् सर्वेभ्यः श्रेष्ठिकष्। यशः। पूनभौतिकपक्षे जात कीर्तिस्वरूपम्। अथवा यस्य मह-व्याखो नाम नामधेयं तस्मिन्पक्षे प्रसङ्गादितु नामोक्तिमिति व्याख्येयम्॥१९॥

ननु तर्हि नियतदेशे ड्यं चक्षुरादिजन्यः स्यादिति आह—न संशये । सध्य-गर्दभेनापिचित्तम् । तिष्ठति रूपमस्य । आत्मनः स्वरूपं नावस्थां करोति । तत्र हेतुः —न चक्षुपा परयति कश्चननम् । चक्षुपेत्युपलक्षणम् । अन्यैरपीनिद्रियै-रमानन्दात्मानं कोऽपि नेच्छादिभिरनावृत्य लोकयति यतस्ततो न संशय इत्याचक्षयः । अयं भावः—नायं चक्षुरादिगम्यो घटादिवत् तद्विपरीतस्तदभावाधकस्य सर्व-चेतित । तर्हि क्रियमवेच एतेत्यत आह—हृदा मनीषा मनसाडSधिलक्षो य एतद्‌दुरुक्तमस्ते भवन्ति' । व्याख्यातं तृतीये । अयमर्थः—स्वयम्प्रकाशोड्या-त्माडडत्मडSश इव भानुज्वल इव नभोडतिस्वच्छायामन्तःकरणवृत्तावात्माकार-परिणतायां तत्र प्रतिविम्वतो दृष्टिवेधेयोडयं ब्रह्मविद्धिरुच्यत इति तदभिप्रायं च मनसाडSधिलक्ष इति ॥ २०॥

इदानीं प्रकृतमुपायमाह—अजातः । जनिरहितः । उपलक्षणमिदं सर्वभाव-जिकाररहितः । अथवा ड़न, अत इति पदच्छेदः —हेडज जन्मादिशून्य यस्मा-त्तत्प्रसादमन्तरेण नाडीट्मज्ञानं नाडीट्मज्ञानमनन्तरेग च मुक्तिरतोऽस्मात्कार-णात् । इति । यस्मादजात इत्यन्वयः । अथवा हेडजोति यस्मादतोऽस्मादि-त्यन्वयः । एवमू । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण । कश्चित् । शास्त्रहष्टचा । त्वदभिन्नो वादिदृष्टचाडनिश्चितारूपः विशोऽच इव पामरहष्टचाडस्य पुत्रः शिष्य इत्यादि-रूपः साधारणहष्टचाडSहंवृत्त्यप्रतयोऽह्रयः । भीरुः । करालसंसारझूलसन्दर्शन-संजातमन्त्रासः । प्रपच्चे । अहं शरणं प्राप्‍ध्यां त्वामिति शेषः । रुद्र हे रुद्रा-विद्याविनाशक । यत् । पासिद्धम् । ते तव । दक्षिणामू । दक्षिणसुषिसंवन्धि-श्रोत्मघोराराव्यं हृदयस्य दक्षिणे सुषौ प्रतिष्ठितम् । सुखम् । आस्यं विषये-पलभ्यद्वारामित्यर्थः । तेन । वेदान्तश्रवणप्रवृत्तेन करणेन । माम् । संसारझूला-हुद्रिं भवन्तं भास्मम् । पाहि रक्ष । नित्यम् । सदा वेदान्तश्रवणाविहीनं श्रोतं कदाचिदपि मा भूदित्यर्थः ॥ २१ ॥

कृतसन्ध्यासनामुपायमुक्त्वा गृहस्थानां धातुः प्रसाद उपायमाह—मा नः । अस्माकम् । तोके । अपत्ये । श्रीपुंसात्मक । मा रीरिष इति । वक्ष्यमाणेनान्व-यः । अपत्येऽपि पुत्रोडस्य लोकस्य साधनभूतस्ततो विशेषमाह—तनये । पुत्रे । मेति पूर्वोक्तं रीरिष इति वक्ष्यमाणम् । मा न आयुषि । आयुः पूर्ण शत-संचत्सरसमरोगं जीवनं तास्मिन्नस्माकं मा रीरिष इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । मा नो गोषु । अस्माकं द्विखुरेषु पशुषु । मा रीरिष इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । मा नो अक्षेषु । अस्माकपेक्षफेषु मा रीरिषो हिंसां मा कार्षीः । वीरान् । ब्रातृनन्यानपि स्रिग्धान्समत्कार्योत्साहिनो भृत्यादीन् । मा नः । अस्माकम् ।

रुद्र । हे रुद्र । भीमितः भीमतो भीमिनो बुद्धच्युत्तसाहादियुक्तानिल्यर्थः । क्रुद्धो वा रुद्रः । वधीः । मा हिंसां कार्षीः । हविष्मन्तः । हवींषि ग्रामस्या आरण्या ओषधयः पयःप्रभृतयस्तदून्तो हविष्मन्तः । सदमू । सन्तं भवन्तं सदा वा । इत्थं । त्वा । त्वां । हवामहे । त्वामाहविषे होतॄन् कुर्यामह इति ।। ३४ ।।

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यानन्दात्मपादाशिष्य श्रीमच्छंकर-नन्दभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः । ४ ।।

तत्वंपदार्थों तृतीयेऽध्याये निरुपितौ यद्यपि त्वंपदार्थो नात्यन्तं निरुपितस्तदर्थमेव पश्चमोऽध्याय आरभ्यते । धातुः प्रसादोपायश्व चतुर्थेऽध्य-ध्याये निरुपितः । स धात्वड्लयसाधारणलक्षणो वर्णनीयस्तदर्थमपि द्वे अक्षरे उभे अप्यक्षरशब्दाभिधेये । ब्रह्मपरे । ब्रह्मशब्दाभिधेये परे त्वनुपचरिते ब्रह्मणि । तुशब्दोपरब्रह्मविषयत्वर्थः । अनन्ते देशकालवस्तुपारिच्छेदशून्ये परडननन्त ब्रह्मणि द्वे अक्षरे शब्दब्रह्मकारणभूताविद्यारूपे ब्रह्मत्वेनोच्यमाने वर्तते इति शेषः । विद्याविद्ये निहिते यत्र । यत्रोभयोरविद्याविद्ययोः स्वरूपं श्रुतिराह-क्षरं तु । विनाशिकार्यमेवाविद्यां विजानीयादिति शेषः । अविद्येति यावता तां कारण।क्षरे प्रतिष्ठितामित्यर्थः । अमृतं तु । अमृतभूतात्मज्ञानमेवामृतस्य मोक्षस्य स्फुरणहेतुत्वाद्विद्यां जानीयादिति शेषः । विद्याशब्दाभिधेया या तां शाब्दे ब्रह्मणि प्रतिष्ठितामित्यर्थः । विद्याविद्ये व्याख्याते । ईशते । ईष्टे । यस्तु । प्रसिद्ध एवाक्षरयोः परोऽनन्तोऽचिद्विषयता सोम्य । हे सोमवत्प्रियदर्शन । यद्यप्य-चाङ्गडुल्यपादिकां न पश्यति तथापि पश्चाद्विध्याद्यावान्तरङ्गतया श्वेताश्वतरस्य वत्कृत्वोपलम्भात्स हि स्वयं शिष्यं संबोध्याऽऽह-सोम्येति ।। १ ।।

अथवा श्रुतिरेव संसारिणं संबोध्याऽऽह-सोम्येति ।। १ ।। इदानीमचेतनत्वमस्य कारणस्य व्यावर्त्यताइदानीं भेदं व्यावर्त्यताइदानीं भेदं व्यावर्त्यते-विश्वानि रूपाणि । सर्वाणि वसूनि कार्यरूपाणि । योनिश्च योनियथ्च । कारणरूपाणि वसूनि । तथाडपि कारणत्वेनैवाधिष्ठातान न तु चेतनत्वेनैति यो मनुते लः । वासुदेवस्यवतारभूतं सर्गपुत्राणां दग्धारं न तु सांख्यप्रणेता कपिलः । नाममात्रसाम्येन तद्ग्रहणे स्यादातिप्रसङ्गः । अथवार्षिमतीन्द्रियद्रष्टारं प्रसूतमू । प्रकर्षेणोत्पन्नम् । कपिलं प्रथमकार्यभूतं कपिलं विचित्रवर्णं ज्ञानक्रियाशक्त्या-

तत्कं हिरण्यगर्भमित्यर्थः। यः। प्रसिद्धः परमेश्वरः। तस्मै। कपिलम् । अग्रे। जगत उत्पत्तेः पूर्वम् । ज्ञाने: अर्थातानागतवर्तमानदूरान्तिकप्रकृत्यादिविषयैश्वर्यायापैरुबुद्धिशब्दाभिधेयैः। विभर्ति। पुष्णाति। न केवलमेतत्किंतु। जायमानं च। उत्पद्यमानमपि कपिलमथन्यद्वा विश्वम् । पश्येत् । अवलोकयत् ॥ २ ॥

इदानोमस्य च परमेश्वरस्य जगत्कर्तृत्वादिकर्मैकैकम् । प्रत्येकम् । जालम् । महेन्द्रजालं संसाररूपं प्रतिपाणि व्यवस्थितमित्यर्थः। बहुधा बहुतरप्रकारम् । विकुर्वन् । विविधं कुर्वन् । क यस्मिन् । प्रसिद्धे । क्षेत्रे सर्वप्राणिजनिस्थाने । संहरति। उपसंहरति। एषः । आत्मरूपः । देवः । स्वयंप्रकाशः । भूयः । पुनः । सृष्टा । उत्पाद्य । पतयः प्रजापतयः । प्रजापति-नित्यर्थः। तथा । यथा संसर्जालं तत्त्र । ईशः । ईश्वरो नियन्ता । सर्वाधिपतयस्म् । सर्वप्रमाभिस्तिष्ठति । पालयितुं प्रभवितुं च । कुर्वते । करोति । महात्मा । महान्‌श्वासावात्मा चैति महात्मा ॥३॥

सर्वा: । निखिला: । दिशः । दिक्शब्दप्रत्ययाविष्याया: । इदानीं ता आह-ऊर्ध्वम् । उपरिष्टात् । अधश्च । अधस्तादपि । तिर्यक्‌ । समन्तादद्रदिक्षु । प्रकाशं कुर्वन् । भासते । स्वयं दीप्तिं कुरते । यत्‍‌ । आाश्रयेनानुच्‍छनन् । अनड्वान् । वलीवदों गौ: सूर्य इत्यर्थः । एवम् । एवंपदादानाग्यर्थोति लभ्यते तथा च । जगत्कारणभूतः । देवः । स्वयंप्रकाशः । भगवान् । पड्गुणैश्वर्यसंपन्नः । वरेण्यः । वरर्णीयः । योनिस्वभावान् । कारणभूतान् । आधितिष्ठति । अधिष्ठानं करोति । एकः । एक एव मुख्यः ॥ ४ ॥

यत्‍‌ । स्वभावम् । स्वभावः । प्रसिद्धः । पदार्थस्वभावमपि कार्यकारणरूपं पदार्थाविकाररूपं च । पचति । पाकं करोति । विश्वयोनिः । सर्वकारणभूतः । प्राच्यांशं । पूर्वोक्तपदार्थान् । सर्वान् । निखिलान् । परिणामयेत् । परिणामं नयेत् । यः प्रसिद्धः । पूर्वः । पचतिना योज्यः । अन्य परिवर्तन-तिना । सर्वम् । निखिलम् । एतत् । विविधप्रकृत्ययोग्यम्‍सु । विश्वम् । समस्तमविद्यातत्कार्यादि । अधितिष्ठ्येकः । व्याप्यताम् । गुणांश । लोहितादीन्‌गुणा-नापि सर्वान् । निखिलान् । विनियोजयेत् । विनियोगं कार्येदनेतदित्यादि-रूपम् । यः । प्रसिद्धः । अयं विनियोजयतिना

तत् । कारणस्वरूपम् । वेदश्रुगादिपु श्रुता गोप्या उपनिपदस्तचवमस्यहं ब्रह्मास्मीत्याद्या विद्यास्तासु । गुह्म । संबृतं निक्षिप्सामित्यर्थः । तद् । प्रसिद्धमुक्तम् । ब्रह्मा । हिरण्यगर्भः । वेदते । वेत्ति जानाति ।

ब्रह्म । सर्वस्मादधिकं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । योनिम् । सर्वकारणमित्यर्थः । इदानामेतज्ज्ञाने लाभमाे—ये । प्रसिद्धा अधिकारिणः । पूर्वम् । अस्मदादिभ्यः । प्रथमम् । देवाः । अन्यादयः । ऋषयश्र ! अतन्द्रिद्रियद्रष्टारो मुनयः । चकारो मनुष्यादीनां समुच्चयार्थः । तम् । स्वयंप्रकाशम् अनन्दात्मानम् । बिन्दु । जानन्ति ज्ञानवन्त इत्यर्थः । ते । देवादयः । तन्मयाः । ब्रह्मप्रधाना ब्रह्मैकस्वभावा इत्यर्थः । अमृता वै । मरणधर्मराहिताऽविद्यातत्कार्यनिगंमनेन प्रसिद्धाः स्मर्यमाणा वा श्रुत्या । वभूवुः । भवन्ति चक्रुः ॥ ६ ॥

इदानीं त्वपदार्थम्—गुणान्वयः । गुणेषु शुरनीलादिपु नाडीरूपेष्वन्वयः । संबन्धो यस्य । स गुणान्वयः । यः प्रसिद्धोऽहमिति प्रत्नयये । फलकर्मकर्ता । फलस्य सुखदुःखरूपस्य कर्मणश्र धर्माधर्मरूपस्य कर्ता संपादकः फलकर्मकर्ता । नन्वेश्वरेऽपि तथ्यत आह—कृतस्य । संपादितस्य । तस्यैव । सुखदुःखरूपस्यैव स्वार्जितस्य न त्वन्वस्येत्यर्थः । स च । स जीव एव । उपभोक्ता । सामान्नेनाह सुखे दुःखीति बुजे कर्ता चेतन्वयः । सः जीवः । विश्वरूपः । सर्वविषयोपलम्भेन विश्वरूपः । त्रिगुणः । त्रयो गुणा अज्ञानमेदावस्थाच्चये प्रास्तिरूपश्च यस्म स तथा । प्राणाधिपः । प्राणान्चिष्याय पाति रक्षतीति पाणाधिपः । संचाराति । सम्यगिह देहे परलोके च गच्छति । स्वकर्मभिः । स्वार्जितैः पुण्यैः पापैश्र ॥ ७ ॥

अङ्कुशमात्रः । अङ्कुशपरिमाणः । यं यमो यास्यैः पाशैर्बन्धद्वा स्वचलन सत्यवत् । शरीरान्तर्निश्रकर्ष । रक्तितुल्यरूपः । सूक्ष्मशरीरस्य तेजःप्रभूतत्वात् । तस्माच्छब्दादिपञ्चकाश्मानन्दात्मनाडपि स वैयकाश्मानन्दात्मनाडपि स वैयकप्रकाशमानन्दवोधिद्रष्ट-समानरूपत्वेन रबितुल्यरूपत्वमविरुद्धम् । संकल्पाहंकारसमन्वितः । संकल्पो मनसो व्यापार इदं मे स्यादित्यादिरूपताश्या समन्वितः । तस्यापि कचिदङ्कुशमात्रत्वा मिधानात् । यः प्रसिद्धोऽहं कर्ता मोक्तेत्यादिस्थयैः । बुद्धिग्रणेन । बुद्धावै सेष्टः—करणशब्दामिधेयस्य गुणः कामादिस्तेन । आत्मगुणेन चैव । आत्मनश्रिदानन्दचुपो गुणत्वेन व्यवहियमाणः मकारसुखस्वच्छत्वसूक्ष्मत्वादिस्तेन । चकारो बुद्ध्यात्मगुणयोः समुच्चयार्थः । पृथकारो-वृन्देत संबध्यते । आराग्रमात्रः । मतोंऽश्र मूलादिहिता हृद लोच्यसीमा-नाडरा तस्या आहं राजर्षर्षवादपि न्यूनं मुखं तन्मात्रस्तत्परिमाणोऽतिसूक्ष्म-

हि । मासिद्धः । अवरोऽपि । न वरः श्रेष्ठस्तत्पदार्थः । सोऽवरः । अपेक्षारागमात्रत्वेनानवयः । दृष्टः । शाश्वतः स्वानुभवतत्क्विद्‌द्रिरवलोकितः । बुद्धैर्गुणेनाऽऽडत्मगुणेन चाऽऽडुष्टमात्र आराग्रमात्रोऽस्यवर एवं दृष्ट इत्यर्थः । न तु परस्तस्याऽनुपास्यस्यैवमवगन्तुमशक्यत्वादुपासनायाश्चात्राऽप्रस्तुतत्वादित्यर्थः । टे ॥

अङ्गुष्ठमात्रत्वेन च सूक्ष्मशरीरोराधित्चेनाऽऽडाराग्रमात्रत्वेन च बुद्धया पाधित्चेनौच त्याऽऽडुष्टिकरणीयमाराग्रमात्रत्वं चाऽतिसूक्ष्मत्वेन न तु वस्तुतस्तत्परिमाणत्वेनैति दर्शयितुमाह—वालाग्रशतभागस्य शतांशस्य । तस्याऽपि शतधा कल्पितस्य तु । शतप्रकारत्वेन कल्पितशक्यत्वाऽनमनसा कल्पतस्य । केशरातां शतांशः । कर्तुमशक्यस्थाऽपि तं मनसा परिकल्प्य तत्परिमाणो जीव इत्यवमानत्वेनातिसूक्ष्म इत्यर्थः । तु पुनः । चेतिपाठे कल्पतस्याऽपि इति व्याख्येयम् । भागः । अंशः । जीवः प्राणानां धारयिता सः । केशरातां शतांश कलिपतभागसमः । विज्ञेयः विशेषेणाऽवगन्तव्यः । ननु किमर्थमयमातिसूक्ष्म एवं यद्वयतिसूक्ष्मस्थाऽपि परमात्मनो भिन्नः स्याऽचसरेणुरिवाऽऽडकाशादित्यत आह—स च सोऽतिसूक्ष्म एवं । अपगतायामविद्यायां सकार्यायामुपाधेरभावात आनन्न्याय । अनन्तत्वाय तत्पदार्थतादात्म्यायै त्यर्थः । कल्पते । समर्थो भवति ॥ ९ ॥

नन्वणुमात्रो यो जीवश स किंलिङ्ग इत्यत आह—नैव स्त्री । स्त्रीलिङ्गस्य स्वपरदुःखहेतुत्वात्पथमतस्तन्निराकरणं नारी नैव। तर्हि स पुनानित्यत आह—न पुमान् । न पुरुषः । एवः । प्रत्यक्षोऽतिसूक्ष्मत्वेनोक्तो जीवः । तर्हि स्त्री तृतीयकिङ्गरूप इत्यत आह—नैव चाऽयं नपुंसकः । अयमात्मा जीबो नपुंसकोऽपि नैव । न स्त्री पुमानू । न नपुंसकस्त्रयः । स्वतस्त्रिलिङ्गत्रयराहित इत्यर्थः । ननु तर्हि कथंप्सा स्त्री । अयं पुमान् । एतन्नपुंसकं चेति व्यवहृत इत्यत आह—यद्यत् । क्रिया पुरुपस्य नपुंसकस्य वा वीप्सा यदोक्त तदेव वच्यमाणनियलत्यर्था । शरीरम् । विनाशिकलेवरम् । आदत्ते । स्वीकरोति । तेन तेन स्त्रीशरीरेण पुंशरीरेण नपुंसकशरीरेण वा । स च । प्रसिद्धो लिङ्गत्रयराहित एवं । अध्यते । भक्ष्यते तिरोभूतः क्रियते । एषा स्त्री । एष पुमान् । एतत्पुंसकं योषित्पुरुषनपुंसकलिङ्गः शारीरैयोषित्पुरुषनपुंसकशब्दप्रत्ययप्रत्ययविषयः क्रियत इत्यर्थः ॥ १० ॥

ननु यथा जनिवद्‌गदिकुम्भ्य तथा लिङ्गत्रयमस्यास्तित्वात् आह—सङ्कल्पन स्पर्शनडष्टिहोमैः । सङ्कल्पनं मनसो व्यापार इष्टाऽनिष्टविषयः स्पर्शनं वाद्याव स्पर्शनडष्टिहोमैः

पयोपलम्भः सुखदुःखजनकस्ते एव दृष्ट्या तयोरात्मकौ पक्षेपा होमा इदं मे स्यादिदं मा भूदहं गमीयां पद्यामि जिध्रामि गृणोमि रसयामि स्पृशामील्यादिरूपास्ते। न केवलमेतः किं त्वस्मिन्स्थूले शरीरे। ग्राहाम्बुचुष्ट्रचा च। ग्रस्यत इति ग्रासोऽन्र्नमकु पानोयं तयोरेव्रात्र्यावक्ष्तष्णाचिन्तनंमनं ग्टुसनपानरूपा तयाडपि। आत्मविवृद्धिजन्म। आत्मनो जीवलस्य विवृद्धिविविधा । तद्द्रिजन्म च विवृद्धिजन्म। एतदुक्तं भवति-इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छायां विविधविषयतजन्यसुखायुपलम्भस्तद्विमर्शान्चानपानाभ्यां तैरुपलम्भैस्तृप्त्या च निमित्तेन प्रयोजनभूतानान्तःकरणसंबन्धेनाविचारतरमणीयेन देहगताज्ञान्मादिष्टडभावविकाराननायविच्छयावचादतन्मध्यस्यत इति। नन्वविद्यावशाद्विष्योपलम्भः कस्मादयं व्यवस्थितः स्यादित्यत आह--कर्मानुगानि। कर्म धर्माधर्मेरूपं तदनुगच्छन्तीति कर्मानुगानि तेन नियतिमयानान्नीत्यर्थः। अनुग्रमेण। जागरणे स्वप्नेचान्तःकरणधर्मस्य संबन्धस्य तद्संबन्ध्यचापारस्य च नियतिमत इति पश्चात्क्रमोद्भविक्रमस्तेन। देही। देहसंवन्धवाग्जीवः स्थानेभु। स्वस्मज्जागरितयोर्भेदेभु। रूपाणि। शब्दादिविषयस्वरूपाणि। अभिसम्प्रपद्यते। सर्वतः सम्यग्डुपमेदमिति प्रामोति॥ ११॥

पयोपलम्भः सुखदुःखजनकस्ते एव दृष्ट्या तयोरात्मकौ पक्षेपा होमा इदं मे स्यादिदं मा भूवहं गमीयान् पद्यामि जिघ्रामि गृणोमि रसयामि स्पृशामील्यादिरूपास्तेः। न केवलमेतः किं त्वस्मिन्स्थूले शरीरे। ग्रासाम्बुचुष्ट्रचा च। ग्रस्यत इति ग्रासोऽन्र्नमकु पानोयं तयोरेव्रात्र्यावक्ष्तष्णाचिन्तनंमनं ग्टुसनपानरूपा तयाडपि। आत्मविवृद्धिजन्म। आत्मनो जीवलस्य विवृद्धिविविधा । तद्द्रिजन्म च विवृद्धिजन्म। एतदुक्तं भवति-इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छायां विविधविषयतजन्यसुखायुपलम्भस्तद्विमर्शान्चानपानाभ्यां तैरुपलम्भैस्तृप्त्या च निमित्तेन प्रयोजनभूतानान्तःकरणसंबन्धेनाविचारतरमणीयेन देहगताज्ञान्मादिष्टडभावविकाराननायविच्छयावचादतन्मध्यस्यत इति। नन्वविद्यावशाद्विष्योपलम्भः कस्मादयं व्यवस्थितः स्यादित्यत आह--कर्मानुगानि। कर्म धर्माधर्मेरूपं तदनुगच्छन्तीति कर्मानुगानि तेन नियतिमयानान्नीत्यर्थः। अनुग्रमेण। जागरणे स्वप्नेचान्तःकरणधर्मस्य संबन्धस्य तद्संबन्ध्यचापारस्य च नियतिमत इति पश्चात्क्रमोद्भविक्रमस्तेन। देही। देहसंवन्धवाग्जीवः स्थानेभु। स्वस्मज्जागरितयोर्भेदेभु। रूपाणि। शब्दादिविषयस्वरूपाणि। अभिसम्प्रपद्यते। सर्वतः सम्यग्डुपमेदमिति प्रामोति॥ ११॥

रूपाण्यभिसम्प्रपद्यत इत्युक्तं कानि तानि?त आह--स्थूलानि। स्थूलश्रद्रतस्यविषयत्वेन वर्तमानानि। सूक्ष्माणि। सूक्ष्मशब्दश्रद्रतस्यविषयत्वेन वर्तमानानि। बहूनि चैव। स्थूलानि सूक्ष्माण्यश्यनन्तान्तनैव। रूपाणि। शब्दादिविपयस्वरूपाणि॥ देही। देहसंवन्धवाग्जीवः स्वगुणैः। आत्मीयान्तःकरणैर्गुणैर्ज्ञानादिरूपैः। तृष्णोति। स्वीकरोति। ननु नियतिमात्रिहेतुरीश्वर इत्यत आह--क्रियागुणैः क्रिया क्रियाशक्ति: पाण्डित्यस्य गुणः शरीरेऽदिस्ततः। आत्मगुणैश्च। आत्मनोऽन्तःकरणस्य स्वात्मन्यध्यस्ततादात्म्यगुणस्य गुणैर्ज्ञानादिरूपैः। चकारः क्रियाज्ञानशक्त्योः समुच्चयार्थः। तेषाम्। शब्दादिविषयस्वरूपाणाम्। संयोगहेतुः। प्राप्तिहेतुः। अवरोधपि। जीवोऽपि। अपि च शब्दादिश्वरे। डपि शास्त्रटोडयं त्वह्मिदमनेन प्राप्तव्यामित्यभिसंधाय प्रवृत्तः सप्राणिप्रत्यक्षो जीवो विषयसंयोगहेतुर्नासौ तद्धेतुरिति निराकर्तुं शक्यः॥१२॥

रूपाण्यभिसम्प्रपद्यत इत्युक्तं कानि तानि?त आह--स्थूलानि। स्थूलश्रद्रतस्यविषयत्वेन वर्तमानानि। सूक्ष्माणि। सूक्ष्मशब्दश्रद्रतस्यविषयत्वेन वर्तमानानि। बहूनि चैव। स्थूलानि सूक्ष्माण्यश्यनन्तान्तनैव। रूपाणि। शब्दादिविपयस्वरूपाणि॥ देही। देहसंवन्धवाग्जीवः स्वगुणैः। आत्मीयान्तःकरणैर्गुणैर्ज्ञानादिरूपैः। तृष्णोति। स्वीकरोति। ननु नियतिमात्रिहेतुरीश्वर इत्यत आह--क्रियागुणैः क्रिया क्रियाशक्ति: पाण्डित्यस्य गुणः शरीरेऽदिस्ततः। आत्मगुणैश्च। आत्मनोऽन्तःकरणस्य स्वात्मन्यध्यस्ततादात्म्यगुणस्य गुणैर्ज्ञानादिरूपैः। चकारः क्रियाज्ञानशक्त्योः समुच्चयार्थः। तेषाम्। शब्दादिविषयस्वरूपाणाम्। संयोगहेतुः। प्राप्तिहेतुः। अवरोधपि। जीवोऽपि। अपि च शब्दादिश्वरे। डपि शास्त्रटोडयं त्वह्मिदमनेन प्राप्तव्यामित्यभिसंधाय प्रवृत्तः सप्राणिप्रत्यक्षो जीवो विषयसंयोगहेतुर्नासौ तद्धेतुरिति निराकर्तुं शक्यः॥१२॥

इदानीं मन्त्राभ्यां तादात्म्यज्ञानस्य फलं विवक्षुरतद्पदार्थयोर्भेद्यभेदाह--अनाद्यनन्तं। न विद्यत आदिरन्तश्च यस्स सोऽनाद्यनन्तः। न विद्यत आदिरन्तक यस्स सोऽनाद्यनन्तः। कलिलस्य मध्ये विश्वस्य सृष्टिस्थितनकरूपं विश्वैकपरिच्छितारं ज्ञात्वा देहं मुख्यते सर्वेपाशैः। व्याघ्रयार्त चतुर्थ अपां पश्च-

इदानीं मन्त्राभ्यां तादात्म्यज्ञानस्य फलं विवक्षुरतद्पदार्थयोर्भेद्यभेदाह--अनाद्यनन्तं। न विद्यत आदिरन्तश्च यस्स सोऽनाद्यनन्तः। न विद्यत आदिरन्तक यस्स सोऽनाद्यनन्तः। कलिलस्य मध्ये विश्वस्य सृष्टिस्थितनकरूपं विश्वैकपरिच्छितारं ज्ञात्वा देहं मुख्यते सर्वेपाशैः। व्याघ्रयार्त चतुर्थ अपां पश्च-

क्यामाहुतौ योषिदशौ हुतानां फेनिल्यावस्था किलिलं तस्य मध्येऽनुसृय्यी जीवस्तस्यानाद्यनन्तेन साधनाधकरण्ये भेदगन्धो न स्यादित्यर्थ: ॥ १३ ॥

इदानों संक्षेपेणोक्तमुपायमुपेयं चार्थेत उपसंहरति—भावग्राहम् । भावोदन्तःकरणच्यापारः शब्दजन्यस्तेन गृह्यत इति भावग्राह्यस्त्व् । अनिलाख्यम् । अनिलस्य वायोराख्यादिभिः प्राणस्य प्राणिमत्यादिरूप यस्य तम् । भावाकरम् । भावोऽद्वितीय सकार्यो तस्याद्वैतसाक्षात्करणाभावो निवर्त्यस्य्यकरोति। शिवम् । मङ्गलमूतस्वयम्प्रकाशमाननन्दात्मकमुपपु । स्वज्ञानेन । कला सङ्गकरम् । कला: प्राणश्रद्धाख्यायुज्योतिःपृथिवीन्द्रियमनोभिःपोषणत्रकर्मलोकनारूपा: पोङ्क्षरसंख्याकास्तासां सर्गे उत्पादयितस्तं करोतीति कलासङ्गकरस्तम् । देवम् । स्वयम्प्रकाशम् । ये । अधिकरण: । विदु: । जानन्ति । ते उक्ता: । जहु: । त्यकत्वनस्तस्यजन्तीत्यर्थ: । तनुम् । साविच्यामिति क्षिप: । यथा पुनरादानं न कुर्वन्ति एव शरीरं त्यजन्तीत्यर्थ: । १४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यनन्दात्मपुत्रपादिष्यश्रीमच्च्छङ्करानन्दभगवतः कृतौ श्वेताश्वरोपनिषद्भाष्यां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

धातु: प्रसादोपायो धातु: प्रार्थनादिकं धाता च जगत्कर्तृत्वादिगुणो दर्शितस्तहुणान्‍यापि तत्‌त्वानि वादिभिरनन्तान्यज्रीकृतानि । तत: कस्य चिद्धातु: प्रसादो मया संपादनीय इति व्याकुलितान्तःकरणमधिकरणमवलोक्य मातेव सानुकम्पा श्रुति: कालादिपक्षपूर्वपक्षीकृत्य स्वयंश्रकाशमानम्‍ानन्दात्मानं फलरूपं प्रतिपादयितुमान्तिममध्यायमारभते । यद्यप्ययमर्थ: प्रथमेऽध्याये उक्तस्तथाडपि तद्वद्याख्यानितवित्तरस्य सर्वस्य तत: पुनराभिधानं न दोषायम् । स्वभावम् । तत्‌त्पदार्थस्यासाधारणशक्तिरूपम् । एके । केचन । कवय: । क्रान्तदर्शिन: । सोप: सं(सापेक्षं)वचनमिदं श्रुते: वदन्ति । कथयन्ति । कालम् । निमेषादिपरार्धपर्यन्तचिरारक्षपादिमत्‍त्यककारणम् । तथा । यथा चै: प्रमाणैर्य्यभियुक्तिभिर्‌जगत्कारणं स्वभावं वदन्त्येके । तैरपि प्रमाणैस्ताभियुक्तिभि: कालं गजत्कारणं वदन्ति । अन्ये । स्वभाववादिश्यो व्यतिरिक्ता: कालग्रस्तबुद्धय: । परमुच्यमानाः । समन्तान्मोहं गच्छन्तः । एतौ पूर्वपक्षौ । इदानों सिद्धान्तमाहदेवस्य । स्वयम्प्रकाशमानस्य । एष: । प्रत्यक्षोऽहमज्ञ इत्यादिना । महिमा तु । महच्च व तुशब्द: पूर्वपक्षयात्रावर्थ: । लोके । अस्मिन्‌ संसारमण्डले । येन । अविद्यारूपेण महिम्ना । इदम् । विविधप्रत्ययगम्यमाविद्याप्रदर्शितम् । भ्राम्यते । भ्रमणं कारिते व्योम्नीव सेम्रमण्डलं मातरिश्वना । ब्रह्मचकम् । ब्रह्मैव स्वावि-

ध्याया विवर्ते गच्छछबकं संसारचक्रमेकनेभ्यादिगुणकमुक्तं ब्रह्मचक्रम् ॥ १ ॥

देवस्यैष महिमे युक्तं स देव: क इत्यत आह—येन । प्रसिद्धेन । आदितम् । समन्तादिततमाकारशेनवत्तत् । नित्यम् । सर्वदा । इदं हि । विविधप्रत्ययगस्म्यं प्रसिद्धम् । सर्वम् । विश्वम् । तथाडऽप्यचेतन: स स्यादित्यत आह—ज्ञ: । बोधस्वभाव: । नित्यत्वमाह—कालकाळ: । काल: सर्वविनाशकारी तस्यापि विनाशकर: कालकाळ: । गुणी । गुणा अविद्याया अविद्याद्यासन यस्य सन्ति स गुणी । अतो ज्ञानस्वभावोऽपि सर्वविदित् । सर्वे वेच्चिति सर्वविदित् । य: । प्रसिद्ध: । तेन । सर्वज्ञेन । ईशितम् । अधिष्ठितम् । कर्म । क्रियात्मकं पुरुषेणोपलक्ष्यमानम् । विवर्तते । पूर्वरूपपरित्यागेनावयविरूपं प्रतिपद्यते । यत: । ह । प्रसिद्धं विवर्तेनम् पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतैरिवर्तत इत्यर्थ: । नन्वस्तु सर्वज्ञ; कर्मणोऽधिष्ठातेश्वर: किंस्पाभिस्तत्स्वरूपेण करणीयमित्यत आह—चिन्त्यम् । चिन्तनीयम् ॥२॥

तत् । ईश्वरं कल्पय । ननु मनसोडस्यैवर्तत्वं करणं चिन्तनमित्यत आह—कर्म कृत्वा । कर्मणो ज्योतिष्पोमादेरनुष्ठानं विधाय । ननु वहिस्रुखस्य कथं चिन्तनमित्यत आह—अविनिर्वृत्य । विशेषेण निवृत्ति कृत्वा । विनिवर्त्यंन्ति पाटे मननादिकर्मणव्यापारेष्यो विचिच्छया । भूय: । पुन: । तत्त्वस्य तत्त्वेन । तत्त्वम् । विद्यासकार्या तस्य तर्वमानन्दात्मस्वरूपं तेन समेत्य । सम्यक्प्राप्त्य । योगम् । तदहमस्मीति । ननु कोडसो येन योगं गच्छेदित्यत आह—एकेन । आविर्भावरूपेण । द्वाभ्याम् । धर्माधर्माभ्याम् । त्रिभि: । लोहितशुक्रकृष्णरूपै: । अष्टभि: । पञ्चमहाभूतैर्मनोबुद्धयहङ्कारसहितै: । वाशब्द: । कार्यविशेषे प्रकृतीनां समुच्चयार्थ: । न केवलमेतै: किं तु—कालेन चैव । सृष्टिस्थितिसंहारकाळेन नैवापि । आत्मगुणैश । आत्मनोडन्त:करणस्य गुणा: कामादयस्ते: । कालेन चेत्यत्र चकार: कालात्मगुणनामेकादिभि: समुच्चयार्थ: । कालेन चैवेत्यत्र कार: सृष्ट्यादिकाले सृष्टचादीनं पुन: सृष्टिकाले स्थित्यादिकमित्येतदर्थ: । अग्रत्यश्वकार एकादीनामात्मगुणान्तानां करणानामत्नन्यधयस्तत्पदार्थ: । नन्वनुत्पन्ने जगति कृत आत्मगुणा: कामादय इत्यत आह—सूक्ष्मै: । कारणस्थै: ॥ ३ ॥

The Lord is conceived as the creator of the universe. It is said that the mind is the instrument of contemplation. The performance of actions, such as the Jyotishtoma ritual, is enjoined. It is asked how one can contemplate on external objects, and it is replied that one should restrain the mind from external objects and engage it in contemplation. The true nature of reality is realized through the yoga of 'Tad-ahamasmi'. It is asked who can attain this yoga, and it is replied that it is attained through the manifestation of the Lord. The Lord is associated with various qualities, such as dharma and adharma, and is manifest in various forms, such as the three gunas and the eight prakritis. The Lord is not limited to these, but is also associated with time, which is the cause of creation, sustenance, and destruction. The Lord's qualities, such as kama, etc., are the cause of the universe, even when it is not manifest. These qualities are subtle and exist in a potential state.

आरम्भ्य । उत्पाद्य । कर्माणि क्रियमाणानि कार्याणि । गुणान्वितानि । लोहितशुक्रकृष्णगुणा: संवद्धानि । भावांश । अविद्यातस्त्संवन्धतदुपाधीनष्यक्चेतनित्यन्यध्यस्तान् । सर्वान् । निखिलान् । विनियोजयेत् । विविधमननादित्यादिभिर्योंगं कारयेत् । य: प्रसिद्ध: । नन्वस्त्वेचरूपोऽयमात्मा तत्पदार्थ-स्थाडपि भावै: किं प्रयोजनमित्यत आह—तेषाम् । अविद्यादीनाम् । अभावे ।

The Lord creates the universe, producing actions that are endowed with the three gunas. The beings are born with the qualities of rajas, sattva, and tamas, and are subject to the influence of ignorance. The Lord directs all beings, making them perform various actions, such as meditation, etc. It is asked what is the purpose of the Lord's association with the beings, even when they are not manifest, and it is replied that it is for the purpose of destroying ignorance, etc.

असच्चवे । कृतकरमनाशः । कृतस्याऽनुष्टिततस्य कर्मणः सुकृतदुष्कृतस्य नाशो वैयर्थ्यम् । नन्वस्तु वैयर्थ्यं को दोष इत्यत आह—कर्मक्षये । कर्मणो विनाशे वैयर्थ्ये । याति स तत्त्वतः । गच्छति प्रसिद्धोद्वष्ट्रार्थममाणभूतो वेदस्तत्त्वतो यथार्थकथनाद्वेदस्य प्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । तदपि कृत इत्यत आह—अन्यः । मुपावादी यथार्थकथनाद्वेदतिरिक्तः । अथवा यदि सर्वेषां भावानां विनियोजक ईश्वरस्तर्हि न कदापि संसारादुःखे परपारगमनमित्यत आह—तेषामविद्यादीनामभावे कृतकरमनाशस्ततः कर्मक्षये संसारादुःखे परं पारं याति स जीवस्तत्र हेतुरविद्यादिभ्यस्तत्त्वतोऽन्यस्तत्त्वतोऽविद्यादिनाशे स्वरूपे णावस्थानं परपारगमनमित्यर्थः ॥ ४॥

नन्वस्त्वेवं तथाडपि नेश्वरं भवदुक्तं मन्त्र्यामहेडविद्यातत्संन्धानां स्वातन्त्र्यादित्यत आह—आदि: । प्रथमो हेतुरुण्य इत्यर्थः । सः । परमेश्वरः । संयोगानिमित्तहेतुः । संयोगोऽविद्यासंवन्धस्तस्य निमित्तं कारणं तस्य हेतुराश्रयत्वेन विषयत्वेन च तद्विघातकस्ततो नाविद्यादिकं स्वतन्त्रमित्यर्थः । ननु तर्हि काल एव स भूतो वर्तमान आगामी वेत्त्यत आह—परश्चिकालात् । उत्कृष्टो भूतवर्तमानानागतकालत्रयात् । अकलोडपि । प्राणादिकलारहितोडपि । ब्रह्मविद्: साक्षात्कृतः । इदानीं मन्त्रदृष्टा स्वात्मभूतं दर्शयति-तम् । अकलम् । विश्वरूपम् । नानारूपम् । भवभूतम् । संसाररूपम् । इन्दुम् । स्तुत्यम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । स्वचित्तस्थम् । आत्मनोऽन्तःकरणस्थितम् । उपास्य । विजातीयमत्स्ययशून्यं सजातीयप्रत्ययपवाहं कृतवा । पूर्वम् । प्रथमत आयं वा विदामेति ततीर्थमन्त्रस्थाने संवध्यते ॥ ५॥

ननु विश्वरूपत्वे सर्वात्मकत्वेनाऽनित्यत्ववादिदोषः । स्युरित्यत आह—सः । विश्वरूपः । वृक्षकालाकृतिभिः । वृक्षकालाकृतिभिर्यो वृक्षः संसारः कार्यरूपः कालो भूतादिप्रत्ययालम्बन आकृतिरविद्या तेभ्यः । परः । उत्कृष्टः । परत्वं तत्त्ववेदेऽव्ययवयविभागेन दृष्टम् । यथा शरीरत्वेऽपि मूर्त्तनस्तत्त्वाद्वृक्षपर्थमाह—अन्यः । तेभ्योडन्यन्तभिन्नः । अत्यन्तासतोऽपि तस्य तेभ्योऽन्यत्वं स्यादित्यत आह—आत्मनो वृक्षादिव्यतिरिक्तात् । प्रश्नः । भूतभौतिकसंचातरूपः । परिवर्तते । समन्तात्परिगच्छति । अयम् । विविधप्रत्ययगम्यः । स कथमसन्स्यादित्यर्थः । यथा वृक्षुपास्य विदाम तथाडन्यैरपि जीवति न्तीत्यत आह—धर्मावहम् । धर्म सुरैकहेतुं स्वभक्तानां समन्तात्मापयन्तीति धर्मावहस्तं धर्मावहम् । यागादिकं किं स इत्याशङ्कच नेत्याह—पापनुदम् ॥

पापं दुःखैकहेतुं स्वभक्तानां दुदाति प्रेरयति विनाशयतीत्यर्थः। स पापनुत्तम्‍। ननु तर्हीश्वररूपः कथमित्यत आह-- भगेशम्‍। भगः षड्गुणैश्वर्ये तस्येशो नियंता। तम्‍। ज्ञात्वा। साक्षात्कृत्य। आत्मस्थम्‍। आत्मनि वर्तमानम्‍। अमृतम्‍। विनाशरहितम्‍। विश्वधाम। विश्वस्य तेजः स्थानं वा विश्वधाम। असंबद्धात इति शेषः॥ ६ ॥

पापका नाश करनेवाला है, अपने भक्तोंको दुःख देनेवाला नहीं है, यह इसका अर्थ है । वह पापोंसे छुड़ानेवाला है । यदि ईश्वर ही इसका स्वरूप है तो कैसे ? इसपर कहते हैं-- 'भगेशम्‍' । ऐश्वर्यके छः गुण जिनमें हैं उन भगका स्वामी, उन सारे गुणोंका नियंता है वह । उसका साक्षात्कार करके अपने आत्मामें वर्तमान रहनेवाला है । वह अमर है, जिसका कभी नाश नहीं होता । वह सारे विश्वका आधार है, अथवा विश्वका तेज है । यहाँ 'असंबद्धात्‌' यह शेष है ॥ ६ ॥

तम्‍। प्रसिद्धं धर्मावह्निवादिनोक्तम्‍ ईश्वराणां। हिरण्यगर्भादीनाम्‍ परम्‍। उत्कृष्टम्‍। न केवलमुत्कृष्टं किन्तु-- महेश्वरतमेश्वराणाम्‍। द्वितीयतश्चोभयादानुपचारानिवारणार्थम्‍ देवतानाम्‍। अधीनादीनाम्‍ परमं च दैवतम्‍। परमं चोत्कृष्टं दैवतमपि। यद्यपीश्वराणामेश्वरत्वेनैव देवतानामपि दैवत्वं सिद्धं तथापि लोक ईश्वरेश्वराणामपि देवदेवत्वं न प्रसिद्धं ततः लोकप्रसिद्धमनुसर्तव्यैवऽऽडSह-- पतिं पत्नीनाम्‍। ईश्वरेश्वरा देवदेवाश्चेन्द्रादयो न ते कस्यापि पत्न्यः प्रजापतेः पतयः। तम्‍। परमम्‍। सर्वस्मादुत्कृष्टम्‍। परस्तात्‍। अविद्याया: परतः। विदाम। उपास्य तं साक्षात्करिष्यामः। अन्याशिक्षयितुं मन्त्रद्रष्टा लोट्रप्रयोगमकरोत्‍। मन्त्रदर्शनात्पूर्वमेव मन्त्रद्रष्टुरात्मज्ञानस्योत्पत्ताविति ततः मन्त्रद्रष्टारि लोट्टूवेन व्याख्यायानम्‍। देवम्‍। स्वयम्प्रकाशम्‍। भुवनेशम्‍। लोकेशम्‍। ईड्यम्‍। ईड्यमित्यधिकारे पुनरीड्यभिलाष्यभिधानमित्यमित्येतदर्थम्‍ ॥ ७ ॥

उन परमेश्वरको हिरण्यगर्भ आदि ईश्वरोंमें भी श्रेष्ठ माना है धर्माग्निवादी पण्डितोंने । न केवल श्रेष्ठ ही किन्तु महेश्वर महादेवोंमें भी श्रेष्ठतम्‍ है वह । और देवताओंमें भी परमदेव है वह, देवताओंका भी देवता है, क्योंकि देवताओंमें देवत्व तो उनके ईश्वर होनेके कारण ही सिद्ध है, तो भी लोकमें ईश्वरोंके भी ईश्वर तथा देवताओंके भी देव ऐसा प्रयोग नहीं है । इसलिए लोकमें प्रसिद्ध आचरणके अनुसार ही कहना चाहिए । इस आशयसे कहते हैं-- 'पतिं पत्नीनाम्‍' इत्यादि । इन्द्र आदि जो देवताओंके भी देव हैं और ईश्वरोंके भी ईश्वर हैं वे भी किसी प्रजापतिकी पत्नियोंके पति तो हैं ही । वह परमेश्वर सबसे उत्कृष्ट है, अविद्याके परे है । हम उसका साक्षात्कार करेंगे, उसकी उपासना करेंगे । अन्य लोगोंको भी सिखानेके लिए मन्त्रद्रष्टा ऋषिने लोट्र प्रयोग किया है । मन्त्रदर्शनसे पहले ही मन्त्रद्रष्टा ऋषिके आत्मज्ञानकी उत्पत्ति हुई थी, इसलिए 'मन्त्रद्रष्टारि' यहाँ लोट्‌का व्याख्यान किया गया है । वह ईश्वर स्वयं प्रकाशमान है, लोकोंका स्वामी है, उसकी स्तुति करना चाहिए । यहाँ 'ईड्यम्‍' इस पदके अधिकारमें पुनः 'ईड्य' पद देनेका 'अभिलाष्य' यह अर्थ है ॥ ७ ॥

इदानों श्रुतिराह-- न तस्य कार्यं करणं च विद्यते। तस्य प्रसिद्धस्याऽऽडSत्मनः कार्यमविचार्यविकल्पजातं करणं कारणमविचार्याडपि नास्ति। अथवा कार्ये शरीरं करणमिन्द्रियजातम्‍। न तत्रसमः। तेनाडSत्मना तत्त्वोऽपि न। ननु मा भूत्समोडस्त्वधिक इत्यत आह-- अभ्यधिकश्‍। समन्तादधिकोडपि। चकारेण नेत्यनुवर्तते। पूर्वश्कारोदसमतवानधिकृतव्योः समुच्चयार्थः। हृयते। अवलोक्यते। ननु समाधिकृतवशून्य एक एवायं तथा च नास्य जगत्कर्तृत्वादि शक्तिः सच्चे वाडस्मदादिशक्तः समा सेचेत्यत आह-- परा। अस्य सर्वकारणस्याऽऽडSत्मनः शक्तिः। सर्वकार्योत्पादनादिसामर्थ्यरूपाद्विचित्र्यर्थः। विविधैव। अनेकरूपैव स्वविकल्पविलासैः श्रूयते। शाख्त्रादवगम्यते। सा किमागन्तुकै रैश्वर्याश्रित्य नेष्ट्या-- स्वाभाविकी। स्वभावतः संबद्धानादिसिद्धेत्यर्थः। विविधैश्चेत्युक्तं तस्यां वैविध्यमाह-- ज्ञानबलक्रियाच। ज्ञानमात्रान्तःकरणप्रकाशिका। वहं। प्राण। उत्साहः। प्रयत्न इत्यर्थः। क्रिया। एकवचनत्वेऽप्यनपुंसकत्वं श्रौतम्‍। यद्यपि वेदान्तिनो ज्ञानक्रियाशक्ती

अब श्रुति कहती है-- 'न तस्य कार्यं करणं च विद्यते' इत्यादि । उस प्रसिद्ध आत्माका न तो कोई कार्य है और न उसके लिए कारणकी कल्पना ही की जा सकती है । अथवा 'कार्य' शरीर है और 'करण' इन्द्रियोंका समूह है । उसके समान कोई नहीं है, इसलिए आत्माके साथ तत्त्वतः भी कोई उसकी तुलना करनेवाला नहीं है । यदि कोई कहे कि समान न सही, उससे अधिक तो होगा ही, इसपर कहते हैं-- 'अभ्यधिकश्‍' । सब प्रकारसे अधिक भी कोई नहीं है । यहाँ 'च' कारका अर्थ है 'नेति' (नहीं है) । पूर्ववर्ती 'च' कार समुच्चय अर्थमें है, जो 'सम' और 'अधिक' इन दोनों पदोंका समुच्चय (समाहार) करनेके लिए है । 'हृयते'-- ऐसा सुना जाता है । यदि कोई कहे कि समाधि आदि वृत्तियोंसे रहित एक अकेला ही वह परमात्मा है और उसका जगत्का कर्ता होना आदि कोई शक्ति नहीं है, तो इसपर कहते हैं-- 'परा' । उस सर्वकारण परमात्माकी जो शक्ति है वह न केवल कार्यको उत्पन्न करनेमें ही समर्थ है किन्तु और भी बहुत कुछ करनेमें समर्थ है । वह शक्ति अनेक रूपोंवाली है, अपने विभिन्न विकल्पोंके विलाससे वह अनेक रूपोंमें सुनी जाती है, शास्त्रोंसे जानी जाती है । वह शक्ति आगन्तुक (आकस्मिक) है या ऐश्वर्याश्रित है ऐसा न मानकर 'स्वाभाविकी' मानी गयी है । अर्थात्‌ वह परमात्माके स्वभावसे ही सिद्ध है । विविधरूपा है, इस कथनके अनुसार उस शक्तिमें रहनेवाले वैविध्य (भेद)-का वर्णन करते हैं-- 'ज्ञानबलक्रियाच' । ज्ञानमात्र अन्तःकरणको प्रकाशित करनेवाला है । 'बल' प्राण और उत्साह है, 'प्रयत्न' इसका अर्थ है । 'क्रिया' शक्ति है । यद्यपि वेदान्तियोंके मतमें ज्ञान और क्रिया ये दो शक्तियाँ मानी गयी हैं

दृढे एव व्यवहरन्ति । तथाड्यविरोधो बलशक्तेः क्रियाशक्तावन्तर्भाववाचकातत्संस्कारशक्तिः संवन्ध्यशक्तिरेव ॥ ८ ॥

ननु शक्तिमतां प्रजापतीनां दक्षादीनां पतिहिरण्यगर्भो हस्तस्तद्वदस्यापि स्यादित्यत आह—न तस्य । सर्वशक्तेरातमनः । कश्चित् । कोऽपि । पतिः । पालयिता । अस्ति लोके । न विद्यते संसारे । ननु मा भूत्पालयिता पित्रादीनां हीनस्येव शिशोर्भवतु च नियतनैत्तत्यत आह—न चेष्टिता । नापि नियंता । चकारस्तस्यास्तीति पदानुवृत्त्यर्थः । ननु सशरीरत्वानुमानेनोभयमपि संपादयितुं शक्यमित्यत आह—नैव च तस्य लिङ्गम् । तस्याङ्गननदात्मनो लिङ्गय्ते गम्यतेsस्मादिति लिङ्गम् । वाड्यमिति लिङ्गं शरीरमित्यर्थः । नैव । एवंकारः पाङ्क्तिस्स्थानिवारणार्थः । चकारोऽतीतपदमनुवर्त्तं कुर्वन्नपेशित्रभावाभ्यां लिङ्गभावं समुचिनोति । सः । प्रसिद्धः । कारणम् । सर्वस्य । हेतुः । करणाधिपाधिपः । करणादीनां चक्षुरादीनामधिपा अग्न्यादयस्तेषामधिष्ठाय पालयिता । नन्वेवंभूतोऽपि जायमानोऽस्तित्वात्यत आह—न चास्य काश्चिज्जनिता । अस्याङ्गनदात्मनः कोऽपि जनितोत्पादकोऽपि न । मा भूदुत्पादकोऽविभावकश्शिदाधिष्ठाय पालयिताऽस्तित्वात्यत आह—न चाधिपः । नाप्यधिष्ठाय पालयिता । आद्यशकारो जनकादिपाभावयोः समुच्चयार्थः । द्वितीयोऽनुक्तसर्वसंसारधर्मभावसमुच्चयार्थः ॥ ९ ॥

इदानों ब्रह्मज्ञानोःपादनार्थ प्रार्थयते मन्त्रद्वष्टा—यः । प्रसिद्धः । तन्तुनाभ इव । लूताकीटवत् । तन्तुभिः । कार्यैः । सूक्ष्मैस्तन्तुवत्सर्वचेष्टानुस्यूतैः । प्रधानजे । प्रधानज्याकृतमात्मावरणाद्विग्रेल्यर्थः । तस्माज्जातः । प्रधानजः । ननु तर्ह किंचित्प्रयोजनमुद्दिश्य करोति चेदनात्मकामोऽयं स्यादित्यत आह—स्वभावतः । स्वभाववशात्प्रयोजनमन्तरेणैव । देवः । स्वयंप्रकाशः । एकः । भेदगन्धरहितः । समाचरुणोति । सम्यग्ग्राचरतीव भेदाभावात् । सः । भेदगन्धशून्यो व्यापी । न । अस्माकम् । दृश्यातु । धारयतु । ब्रह्म । सर्वस्मादधिकम् । अव्ययम् । व्ययशून्यमविनाशित्वर्थः । स देवोऽस्माकं ब्रह्मसाक्षात्कारं करोत्वित्यर्थः ॥ १० ॥

ननु प्रार्थ्यमार्थेनादिभेदवानिकमयित्यत आह—एकः । भेदगन्धशून्यः । नन्वयं चेत्प्रतीतः कथं भेदगन्धशून्यः । न चेत्प्रतीतामित्यत आह—देवः । स्वयंप्रकाशः । ननु नादृशकोऽयं स्वयम्प्रकाशस्तद्व्यतिरेकेण सुखदुःखादीनामभावादित्यत आह—सर्वभूतेषु । चतुर्विधेपु जीवजातिभेदेषु । अयमर्थः—मा सन्त्वाकाशे सुखादयः माणिपु सच्चेन स्वयम्प्राकाशेन साक्षिचैतन्येडन्तरे तेषामुपल भ्यमा—

नत्वान्त स्वयम्प्रकाशं सक्षिच्चैतन्यं नास्तीति । ननु यच्स्ति कस्मादावालगोपालं न प्रतीयत इत्यत आह—गूढः । अनाग्रविद्ययाडहंममाभिमानेन च संवृतः । ननु वस्वादिसंवृतानां मण्यादीनां यथा परिच्छेदो दृष्टस्तद्रदस्स्यापि स्यादित्यत आह—सर्वव्यापी । आकाशवत्सर्वत्र व्याप्य वर्तमानः । ननु तद्रदेवानात्मा स्यादित्यत आह—सर्वभूतान्तरात्मा । सर्वभूतानां चतुर्विधप्राणिनां बुद्धिरभ्यन्तरोडनन्तरात्समसच्च्छब्दप्रत्यययोग्यवहारयोगः सर्वभूतान्तरात्मा । अन्तरशब्दो बुद्धिव्याहृत्यर्थः । ननु तथा चेत्सुखदुःखयोर्भोक्ता संसारयेन्वायमित्यत आह—कर्माध्यक्षः । कर्मणां शुभाशुभफलानां धर्माधर्मरूपाणामध्यक्षो नियंन्ता । तथा चैतन्यायिकाभिमतस्तटस्थ एवायमित्यत आह—सर्वभूताधिवासः । सर्वाणि भूतान्यात्मवेनाधिकृत्य वसतीति सर्वभूताधिवासः । सर्वात्मस्वरूप इत्यर्थः । ननु सर्वात्मा चेदयमं कर्ता भोक्तेत्यादिप्रत्ययैरनुभूयमानः कथं स्वयम्प्रकाशः स्यादित्यत आह —साक्षी । अहं सुखी दुःखीत्यादिप्रत्ययानां दृष्टा तथा लोके विवादपदानां केषांचित्कुछदुःखभाजामिन्येः सुखदुःखराहतस्तेषां दृष्ट साक्षी । ननु साक्षी चेदयमात्मा करणादिमानपि स्यादित्यत आह—चैतन्यं केवलः । बोध्दैव न तु शरीरादिमान् । ननु बोध्दा चेज्ज्ञानगुणोडयं स्यादित्यत आह—निर्गुणांश । गुणगुण्यादिभेदशून्योडपि चेता केवल इत्यन्वयः । सर्वयम्प्रकाशमानबोधकभाव आनन्दात्मेत्यर्थः ॥ ११ ॥

नन्वेकोडयं देवो यज्ञातस्तेषां को लाभ इतरेषां च का हानिरित्यत आह—एकः । भेदरहितः वशी । सर्ववशीकरणवान् । निष्क्रियाणां । क्रियाराहित्यानां तानां जडानामित्यर्थः । वहूनां । अनेकपां सर्वजडानां नियंन्तेत्यर्थः । कथं नियंन्तेत्यत आह—एकम् । आवरणरूपेण भेदशून्यमवियास्वरूपम् । वाजम् । अनेकविक्षेपादिकुरूषांसारवृक्षजन्म । वहुधा । अनेकैः प्रकारैर्भूतभौतिकैः कामादिद्रष्टादिभिर्व यः प्रसिद्धः । करोति । स्पष्टम् । तमू । वीजस्य वहुधा कर्तारम् । आत्मसमम् । स्वान्तःकरणे वर्तमानम् । ये अधिकारीणः अनुपश्यंन्त । वेदान्तवाक्यश्रवणमनु वयं ब्रह्म स्म इति साक्षात्कुर्वन्ति । धीराः । संसारसमुद्रमहोभयूतः कामक्रोधादिभिरविकम्पितात्मस्वभावा विजितेन्द्रिय इत्यर्थः । तेषामू । वयं ब्रह्मेति बुद्धिमताम् । सुखम् । अनुकूलवेदनियं । शाश्वतं । श्वो निरन्तरं वर्तमानविनाशयान्नात्मस्वरूपम् । आविर्भवतीति शेषः । न तु तद्भिन्नं स्म । इति स्म इति द्विरुक्तिहेतुत्वात्सुखमित्यर्थः ॥ १२ ॥

ननु तहिं नित्यशैतनः कष्णादिमिति ज्ञातव्यो जीवश्व तथेत्यत आह—

नित्यः। अविनाशी। नित्यानात्म। अविनाशिनामकाशादीनां लोकद्वानां मध्ये। तथाडपि चेतनवर्गे कथम् प्राधान्यमित्यत आह—चेतनः। नित्य-ज्ञानस्वरूपः। चेतनानाम्। सोपाधिकानां जीवानां ज्ञानवतां मध्ये। एकः। भेदशून्यः। बहूनाम्। अनेकेषां देवादी नाम्। यः। परमदः। विधाती। विशेषेण धारयति निश्चेतनार्थं कामान्। कामयति हि कामो भोगाभिलाषदुःखरूपाणि फलानित्यर्थः। *तम्‌। नित्यानां नित्यं चेतनानां चेतनमू। आत्मस्थं येडनुपरयन्ति धीरास्तेषां शान्तिः। शाश्वती नेतरेपाम्। शान्तिरविद्या-निवृत्तिः। शाश्वती शाश्वद्वर्तमाना। अविद्यायाः पुनरुद्भमरहित आत्मान्तिको मोक्ष इत्यर्थः। *व्याख्यातमित्यत्‍‌। ननु यच्छश्वत्सुखरूपं तद्‌डनुस्मरतीतस्‍वरूपं वाचा वाड्‌मयात्माभिधीयत इत्यत आह—तदेतत्‍‌। एतदात्मस्वरूपं वाड्‌मनसातीतं ब्रह्म परिदम्। इति वक्ष्यमाणेन प्रकारण। मन्यन्ते। विद्वांसो जानान्ति। तन्मननमकाराह—अनिदेशयाम्। निर्देशो वाग्व्यापारस्तयोग्यं निर्देश्यं तद्रहितमनेद्रयै रूपमुपलक्षयामिदं बाह्यार्थकरणव्यापाराणामविषयः। तद्‌हि किम्‌स्नेत्याह—परमम्। उत्कृष्टं निरुपममवधिरूपमित्यर्थः। *किम्‌। सुखम्‌। आवालगोपालय्‌। प्रसिद्धं यदुच्यते सर्वश्रेष्ठः। सर्वस्य। कथम् नु केन प्रकारेण। तु चिन्तर्के। तत्। आनिदेश्यं परमं सुखमह्माधिकारी विजानीयात्। विशेषेण ज्ञानं कुयाम्। ननु को विचार उपाये तज्ज्ञानेन तज्ज्ञेयमित्यत आह—किम्‌। तज्ज्ञा-नस्योपायत्वेडपि। किं विचारे। उ। अपौ। ब्रह्मज्ञानेऽापि ब्रह्म किं भाति प्रतीयते प्रकटी भवति विभाति वा विविधं विरुद्धं विपरीतं वेल्‌यर्थः।। भाति व्याख्यातं वाग्‌बब्दः पक्षान्तरे। अयमर्थः—ब्रह्मज्ञानेन चेद्‌ब्रह्म प्रतीयते न वाड्‌म-नसातीतम्। तत्र प्रतीते। चेद्‌ब्रह्मज्ञानवैद्यध्याच्छानपामानयमतोडत्र विचार-स्तेन ब्रह्मज्ञाने ब्रह्मवोधोपाये सत्यसत्यप्रतिस्‍मृतिबुद्धचारीणः कथम् तद्रिज्ञानीयामिति चिन्ता युक्तेति। ननु यतो वाचो निवर्तन्त इति यो वेद निहितं गुहायामिति वचनयोर्‌विरोधेडस्तु शास्त्रप्रमाणं न कारणीशा च मोक्ष-कारकक्षेत्यत आह—तत्।। प्रसिद्धम्। कारणम्। जगत्सृष्टिस्थितिसंहाराणां कर्तू। सांख्ययोगाधिगम्यम्‌। सम्यक्कथ्यायत इति प्रकाश्यते आत्मतत्त्वं येन विज्ञा-नेन तत्सांख्यं योगो जीवपरमात्मनोस्तादात्म्यज्ञानफलोदयोगरूपो वैदिक-कर्मानुष्ठानादिरूपो वा। अधिगम्यं ताभ्यामहं ब्रह्मास्मीत्याधिक्येनातिशयेन साक्षात्कर्तुं शक्यम्‌। सांख्ययोगाभिपनमतिं वा पाठः। ज्ञात्वा देवं मुच्यते

• एतद्‌व्याख्याह्यामूलभूता ऋकू नारायणदीपिकायां दृश्यत।। 9 क. ख. ग्न । एतद्‌ग्रं

सर्वेपाम्रो: । व्याख्यातम् । अयमर्थ:—शाब्दप्रमाणजऽडस्मान्त:करणसाक्षि-ज्जायते न कदाचिदऽऽत्मा न घटमुखादिवच्छब्दस्य वाडन्यस्य प्रमा-णस्य वा विषयस्तेन विरोधाभावान्न शास्त्रप्रमाण्यनापि मोक्षाकाड्क्षापरित्याग इति ॥ १३ ॥

ननु वस्तुतः विरोध: शङ्क्यो हि स्यादन्ते कालान्तरितादित्यागोऽभि: पूर्विते देशे चन्द्रतारकाग्न्यादीनां घटादेरप्रकाशकत्वं स्वस्यापि तेजोभि-भवक्व तदभावे वैपरीत्यं तथाडडत्मनि स्वयंप्रकाश आत्माकारतच्चौ प्रतीमाने वाड्मनसतीतेदृश्यत्वादित्यादिभि: प्रतीममानत्वमित्यत आह—न तत्र । तस्मिन्नात्मस्वरूपविषये । सूर्य: । मानु: । भाति । न प्रकाशते । न चन्द्रतारकम् । चन्द्रश्व तारकाक्श चन्द्रतारकं सचन्द्रसुधामंडलं न भातीत्यनुषङ्ग: । नेमा: । प्रत्यक्षा मेघमंडलस्था: पीतादिरूपा: विद्युत: । आचिरप्रभा: । भान्ति । न प्रकाशन्ते । कुतोड्यपि: । अयं प्रत्यक्षो भौमो वैश्वानर: कुतो भातीत्यनुषङ्ग: । ननु तस्मिन्निष्ये न भान्त्यते चेतद्वद्यन्तं तमस्तोमुखप्रमित्यत आह—तस्मै । सूर्यादिरविष्यमेव भान्तम् । प्रकाशं कुर्वनतम् । अनु । पश्चात् । भाति । प्रकाशते । सर्वम् । चन्द्रमूर्यादिकं ज्योतिरजातम् । ननु राजानं गच्छन्तमनुग-च्छति चेट्ट्रूयादि: सोगपि स्वतन्त्रो गन्ता स्याद्वथा चाडडत्मा प्रकाशको यथा तथाऽऽसूर्योदकमपि प्रकाशकं स्वतन्त्रं तथा च प्रकाशकानामात्मना सम-मात्यनिको भेदो यथा तेषां तथा जडानामपि स्यादित्यत आह—तस्य । प्रकाश-ात्मन: । भासा । दीप्त्या तद्रोघ्यप्येत्यर्थ: । सर्वम् । प्रकाश्यं प्रकाशकं च निखिलम् । इदम् । सूर्यादि घटादप्टादि च प्रत्यक्षम् । विभाति । विविधमिदं प्रकाश्यमिदं प्रकाशकं च भाति प्रकाशते न स्वतन्त्रं ततो न भेदशङ्का-त्यर्थ: ॥ १४ ॥

ननु यथा सूर्यादीनां सर्वप्रकाशकानां सजातीयविजातीयभेदो हृ्टस्तद्व-द्स्याप्यस्तित्वत आह—एक: । स्वगतसजातीयविजातीयभेदशून्य: । हंस: । आत्मज्ञानेन येदं हन्तीति हंस: । भुवनस्यास्य मध्ये । अस्य प्रत्यक्षस्यैकदे-क्षस्य भुवनस्य लोकेस्य कर्मफलस्य मध्येऽन्त: । इदानों चैतन्यस्य विशेषतो-ड्गौ सलिले च संनिधिर्दर्शयितमाह—स एव । प्रसिद्धो हंस एव न त्वन्य: । अभि: । अपां जनकस्तेजोरूप: । सलिले । नीरे स्वकायं । सन्निविष्ट: । कारण-रूपेण समग्रदनिन्देशं कृतवान् । तमेव विदित्वाडडदिते मृत्युमोति नान्यो हेतु-र्विद्यते ईशानाय । हेतवे कारणाय ईशानायैवेत्यर्थ: ॥ १५ ॥

ननु य: सर्वात्मा सर्वेशो बन्धमोक्षादिकारणं तं ज्ञात्वा मृत्युंमत्येलि न चायं स इत्यत आह—स इत्यत आह—स: । प्रसिद्ध: । विश्वकृत् । सर्वस्य कर्ता । विश्ववित् । सर्वज्ञ: ।

आत्मयोनी: । स्वयंमेव कारणं स्वस्य जात इत्यर्थ: । अथवा डिम्बान्त:करणं ज्ञानक्रियाशक्तिदींहरणयगर्भ इत्यर्थ: । तस्य योनि: कारणम् । तर्हि व्याकृतमेतदित्यत आह—ज्ञ: । बोधैकस्वभाव: । बोधानां कालग्रस्तताद्यमपि तथेत्यत आह—कालकाल: । विनाशकस्य विनाशक: । तर्हि कोपपादितसृष्ट्र: कथमनेत्नयत आह—गुणी । सर्वेषां गुणानामाश्रयभूत: । तत्रैवु जीवविशेष: कथं तथेत्यत आह—सर्ववित् । सर्वज्ञ: । नात्राऽऽ्युपचार: शङ्कितुं शङ्क्य: । विश्वावि-च्छब्दस्योपचारितत्वेन शङ्कितसोपचारस्यागमनात् । य: प्रसिद्ध: सर्वेषु वेदान्तेषु । तथाड्यविद्याजीवो: स्वातन्ड्र्ये नायमेव रूप इत्यत आह—प्रधानसच्चिदानन्द:प्रभृति: । प्रधानं माया क्षत्रज्ञो जीवस्तयो: पति: पालयिता । नतु गुणैरैव लोहितादिभिस्ततो भोग्यभोक्तृभावेन पाल्येते इत्यत आह—गुणेश: । गुणानां लोहितशुक्लकृष्णानामेशो नियन्ता गुणेश: । नन्वस्तु गुणेशो वन्धमोक्षस्थितितिकरणं यत्तदेव निरड्कुशो नियन्त न तु गुणानां नियत्त्यत आह— संसारमोक्षस्थितितवन्धहेतु: । संसारोऽध्यात्ममद्भूतं चाहंमाभिमानस्तस्मान्मोक: स्वयंप्रकाशमानानन्दात्माभिव्यक्तिस्तत्स्थिति: संस्काराविद्याद्या: सकार्योया दाहरूपे पुनरुत्थानाभावरूपा बन्ध: संसारबन्धोऽहंमाभिमानस्य दाहह्य स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मज्ञानशून्यत्वेनाऽह सुखी दुःखी वा लब्ध-मित्यादिप्रत्ययसन्तान इत्यर्थ: । संसारमोक्षस्थितिबन्धस्य हेतु: कारणं संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतु: ॥ १६ ॥

एवं चेत्यप्रधानक्षेत्र[ज्ञ]योभिन्नोऽयमात्मेत्यत आह-स: । प्रसिद्ध: । ईश्वर: । तन्मय: । तत्प्रधानक्षेत्ररूप इत्यर्थ: । हि । प्रसिद्ध: । अमृत: । मरणधर्मरहित: । ईशसंस्थ: । ईश आत्मस्वरूपे भूत्या स्वे माहिम्नि संस्थ सम्यगवस्थानं स्थितिर्यस्य स ईशसंस्थ: । अचेतनत्वे वारयति—ज्ञ: । बोधैकस्वभाव: । परिच्छेदं वारयति—सर्वग: । त्रिविधपरिच्छेदशून्य: । शुवनस्य । लोकस्य कर्मफलरूपस्य । अस्य । विविधप्रत्ययगम्यस्य । गोप्ता । रक्षिता । य: । प्रसिद्ध: । ईशे । ईष्टे गोप्तृत्वामपि नियन्तृत्वं केशांचिन्न दृष्टं तथाडयं मा भूदिति य ईश इत्यभिधानम् । तथाड्येकदेशेशश्चित्रत्व्वपि मति वारयति-अस्य । विविधप्रत्ययगम्यस्य । जगत: । सायुज्यस्य कार्यस्य । नित्यमेव । सदैव । नतु नैवकारं सहामहे स्वकार्य प्रत्यन्यस्यापि हेतोरीशितृत्वादिलयत आह—नान्य: । एतस्मादात्मनो व्यतिरिक्त: । हेतु: । कारणभूत: । विद्यते नास्ति । ईशनाय । नियमनाय सर्वात्मकत्वादेश्व्वरस्य ॥ १७ ॥

अस्येश्वर्स्य ज्ञाने कारणत्वेन तत्प्रसादे तृतीयेऽध्याये उक्तेऽप्युपायः प्रसज्ञात्पुनः संक्षेपेणात्राभिधीयते—यः प्रसिद्धः । ब्रह्माणम् । हिरण्यगर्भम् । विदधाति । विविधसामर्थ्ययुक्तं दधाति । उत्पादयतीत्यर्थः । यो वै वेदांश्व । प्रभूजः असृज्माण ऋग्वेदादीनपि । प्रभिषोतिं । प्रकर्षेण सम्पूर्णयति । तस्मै । ब्रह्मणे । तं ह पूर्वोक्तं प्रसिद्धम् । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । आत्मबुद्धिप्रकाशम् । स्ववुद्धिसाक्षिणम् । भुमुक्षवे । मोक्षार्थी प्रसिद्धः । शरणम् । रक्षितारम् । अद्भुत् । शुप्तुः । प्रपद्ये । शरणं प्राप्रोऽस्मि ॥ १८ ॥

शरण्यस्य स्वरूपमाह——निष्कलम् निर्गता: प्राणाद्या: कला यस्मात्तन्नि+कलम् । नतु क्रियावच्वात्कलावचवं स्यादित्यत आह——निष्क्रियम् । नतु परिणामित्वादस्तु क्रियादपील्यत आह——शान्तम् । अपरिणामिनम् । नन्वाविद्यादपोपपितत्वेन परिणामि स्यादित्यत आह——निरवयवम् । निर्गतवयवं दुष्टत्वमविद्यादिरुपो दोषो यस्मात्तन्निरवयवम् । ननु सकारणानां दुष्टत्वमपि दृष्टमित्यत आह——निरञ्जनम् । निर्गतमज्जनं कारणं यस्मात् निरजनस्तं निरञ्जनम् । अमृतस्य अविनाशिनो मोक्षस्य्य । परम् । उत्कृष्टम् । सेतुम् । विधारणरूपं मोक्षमर्यादाकार्णमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः——दग्धेन्धनमिव । भस्मीकृतमहाकाष्ठसंचयं यथा । अनलम् । वैश्वानरम् । शरणं प्रपद्ये इति पूर्वोऽनुवयः ॥ १९ ॥

ननु ब्रह्मज्ञानार्थमयं श्रमस्तच दुःखविघातार्थ सु चेदन्यतः सिद्धः किंनेनाङ्किचित्करेणेत्यत आह—यदा यस्मिन्काले । चर्मवत् । यथा चर्म । आकाशम् । अपूर्त नभः । चेष्टष्यथ्यन्ति । वेष्टनं करिष्यन्ति । मानवाः । मनोज्ञाताः । तदा । तस्मिन्काले । देवम् । स्वयंप्रकाशम् । अविज्ञाय । अहं ब्रह्मास्मीति-विशेषेणाज्ञात्वा । दुःखस्य । आध्या+त्मिकाधिभौतिकाधिदैविकभेदभिन्नपतिः । कुलवेदनायस्य । अन्तः । विनाशः । भविष्यति । स्पष्टम् ॥ २० ॥

एतद्विज्ञानं नाल्पभाग्यानां कुलभमित्याह——तपःप्रभावात् । तपसः कुच्छूचान्द्रायणादेः स्वधर्मनुष्टानस्य वा प्रभावः । सामर्थ्य तस्मात् । देवप्रसादात् । देवस्य स्वयंप्रकाशस्याड्ननन्दात्पनः प्रसादादनुग्रहादपि । अथवा देवस्य श्रोतव्यात्मकस्यान्तःकरणस्य प्रसादादैरौल्यादपि । चकारो वेदानुवचनादीनां समुच्चयार्थः । ब्रह्मवित् । ब्रह्म वेदशब्दं सार्जं सम्यग्वेत्ति ब्रह्मवदीश्वरमित्यर्थः । तत्र नामकथननेनैवापपत्तमाह——श्वेताश्वतरः । श्वेता अवदाताः सदाऽ-न्तःमुखत्वेन त्रिप्रितप्रतिप्राहिता अश्वा इन्द्रियाणि यस्य स श्वेताश्वः । अति-

श्वेताश्वः श्वेताश्वतरः । अष्टाद्रयोगनिरत इत्यर्थः । न तु सम्प्रविचारविचारस्वमष्टादृश्योंगनिरतरतं व चाडस्त्यनेकेषां ब्रह्मज्ञानचून्यं श्रमकरं तथा चान्येभ्यो नास्य कश्चिद्विशेष इत्यत आह्— अथ । साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरम् । विद्यां । स्वयंप्रकाश आनन्दात्मक आत्माकारवान् । विद्यावित्यनन्तरमथशब्द उत्क्तार्थोऽवतारणीयः । यथापाठे सन्नैवर्थस्याग्रहे शब्दजालाष्टादृश्योंगनिरतेप्यो वैलक्षण्यार्थोऽस्यर्थो वा व्याख्येयः । अत्याश्रमिभ्यः । आति तुरीयस्य तुरीयो भेदः पारमहंस्यलक्षणः सर्वोत्तम्कृष्ट आश्रमः प्रसिद्धो येषामस्ति तेऽप्याश्रमिनस्तेभ्यः साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरम् । परमम् । उत्तमुक्तिफलपुरुषार्थामाप्तुपायत्वात् । पवित्रम् । शुद्धिकारणमपेषपबीजाविद्यादाहकत्वात् । विशेषणसामर्थ्याद्द्वेष्यमनुक्तमपि ब्रह्मज्ञानं लक्ष्यते । प्रोवाच । प्रकर्षेण दयाद्रिचित्त्वादिना संसारसागरपरशाप्युपाययुक्तवान् । सम्यक् । सं समीचीने स्वयंप्रकाशमानानन्दातमानप्वति गच्छतीति सम्यक् । ऋषिसंघश्रेष्ठम् । ऋषयो नरारायणनारदवसादयस्तेषां संघः समूहस्तैः प्रीतान्तःकरणैः सेविऋपृषिसंघश्रेष्ठम् ॥ २१ ॥

इमनि विशेषणानि यथार्थंचिन्तनसाध्यादिफलानामपि स्युस्स्ततोऽत्यन्तासाधारणं विशेषणमाह—वेदान्ते । वेदानामुगादीनामनेकशाखाभेदभिन्नान्मन्त्रावसानानि प्राप्याणीत्यर्थः । ते वेदान्तास्तज्ज्ञातौ वेदान्ते । तत्रापि सन्ति सहस्रुपासनानि वितानानि चेत्याह—परमम् । उत्तमम् । उत्तम्कृष्टत्वमपि दहरोपासनादावस्त्येव तत्र्यावृचर्यर्थमाह—गुह्यम् । गोप्यम् । दहरोपासनादिसाध्यकथमदोदवसीयत इत्यत आह—पुराकल्पमचोदितम् । पुराकल्पोऽर्थवादा गो(वो)पादेयत्वेन बोधितमपवेशनियमनलक्षणः पश्चविविधस्तेन प्रचोदितं प्रकर्षेणोपादेयत्वेन बोधितम् । अर्थवादः स्तावक्रो यस्तूतये तद्विधीयत इत्यर्थः । इदानीन्त्र श्रुतिः साकुकोशं प्रामब्रह्मज्ञानात्पूर्वींकृत्यSSह—नापशान्ताय । प्रकर्षेण मनःपूव्वी शान्त्यस्य स प्रशान्तस्तच्व्यातिरिक्तोपशान्तस्तस्मै । दातव्यम् । यच्चित्ताश्वतरोगडत्याश्रमिभ्यं उक्तवादश्रुतिसारसर्वस्वं व पुरषार्थनिदानभूतं तच्च्हुन इव पायसं न देयम् । एवं चेत्प्रशान्तायानुपसन्नायापि देयमित्यर्थतः । प्रापं तद्वारयति—नापुत्रायाशिष्याय । पुत्रो ब्राह्मादिविहिताजां पत्न्यां जात औरसो लोक्यस्तनयः । दृष्टान्तोऽयं यथास्मिन्नुपस्तनेनुरागस्थादन्यास्मिन्नपि चेज्जायतेऽधिकारिणि स त्वनुशासनयोग्यो न पुत्रोऽपुत्रो न शिष्योऽशिष्यः । अपुत्रोऽशिष्यस्तस्मा अपुत्रायाशिष्याय वै प्रसिद्धाय गुरुशिष्याध्यायादौ पुनःशब्दोऽस्यर्थे वार्थों वा । अपशान्ताय न दातव्यमपुत्रायाशिष्याय प्रसिद्धायापि न दातव्यमित्यनुषज्जः । अधिकरिणे पुत्रवत्प्रियाय देयं नेतरस्मा इत्यर्थः ॥ २२ ॥

ननूपसन्नाय देयमित्यर्थादुक्तं कीदृशुपसक्तिः किं प्रयोजना चेत्यत आह-यस्य । प्रसिद्धस्याधिकरणः । देवे । हरौ हरेडनुस्मिन्वाड्ढरोपिते चैतन्ये शालग्रामादौ । परा । निरतिशयाड्गड्यमेव मे सर्वे पुरुषार्थजातं दास्यत्यस्मिन्सं-नखेडङ्ं कतकृत्यः स्यां विपर्यये विपर्यय इत्यादिरूपा । भक्तिः । आस्तिक्य-बुद्धयादियुक्ता भजनक्रिया कायेन्द्रियमनसां तस्मिन्संपणमित्यर्थः । सेयं । यथा । दृष्टान्ते । देवे । उक्ते । तथा । दाश्रान्तिके । गुरौ । ब्रह्मज्ञानोपदेश्टरी गुरोरर्थेस्य साधको गुरुत्सस्मिन्गुरौ देवे रुष्टे गुरुता गुरौ रुष्टे न देवोडपि यत्सतो देवस्यापि वरमवज्ञा करणीया न गुरोरित्यर्थः । तस्य । गुरुभक्तस्य पंते कथिता हि । उक्ता । प्रसिद्धा उपायोपेयभूता । प्रत्यक्षा इव । अर्थोः । विषयप्रयोजनरूपा: । प्रकाशन्ते । इदमनेनैथ्यमिति प्रतीयन्ते । महात्मनः । महान्गर्वादिरहित आत्माडSन्तःकरणं यस्य स महात्मा तस्य । इति । उपान-चत्समासौ ॥ २३ ॥

योगस्तु सुरत्नाविरतं हृदयाब्जमध्ये हंसो नृकान्तारमदो विगायं पिचत्रमुं भेदनीशमीशः प्रीतः स भूयादमुना कृतेन ॥ १ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजाचार्याणां नन्दात्मपूड्यपाद-शिष्यस्य शंकरानन्दभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोप-निषद्दीपिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

समाप्तेयं श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका ।

अथ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारायणविरचितां।

श्वेताश्वतरसंज्ञेयं षडध्यायविराजितां। याज्ञ्युपनिषत्प्रख्याशनतत्परां ग्रन्थसंग्रहे ॥ १ ॥

साक्षाद्वेदविद्यादर्शनं श्वेताश्वतरोपनिषद्ध्याच्यायते। ॐ ब्रह्मवादिनो वदन्तीति । वेदवादिनो विचारयन्तीत्थंयथे: मन्त्रैरेव पृथक्पूर्वमुत्तरम् । किं कारणं ब्रह्मेत्यादि । जगत्कारणीभूतं यदद्र्ध तत्किम् । यद्द्ब्रह्म सर्वमहङ्कारणं यस्यान्यकारणं नास्ति यच्च सर्वस्य कारणं तत्त्किमिति प्रश्न: । कुत: स्म जाता: । वयमितो जाता ब्रह्मणोडनन्यस्माद्दाजाता एव वा । जीवां केन केन जीवां जाता: सन्त: केर्न कारणेन जीवाम: । क च सम्पतिष्ठा: । वयं कु प्रतिष्ठिता: किमाधारा: केन चाधिष्ठिता नियामिता: सुखदु:खेषु वर्त्त- महे स्वतन्त्राणां प्रपत्तौ दुःखेष्वप्रपत्तिमसज्ज्ञात् । ब्रह्माविदो व्यवस्थां चिन्त- याम इति शेष: ॥ १ ॥

कालो द्योतिष्प्रसिद्ध: । स्वभावो लौकायतिकसम्मतो वस्तुधर्म: । नियति- यर्थाडङ्गिरूद्दर्वमेव ज्वलति वायुस्तिर्यग्गेव पवत इति नियमरूपा । यथेच्छꣳ काल- भार्या यथाडकस्माद्घनो वर्षाति भूमि: कम्पते लाभालाभौ भवतः । यदुक्तम-- यहच्छालाभसंतुष्ट इति । भूतानि यथा मातापितृभ्यां पुत्रजन्म । योनि: रेतवय- वस्तेन हि लक्ष्यते । सा च प्रकृतिर्याडविद्येयनर्थान्तरम् । पुरुष आत्मा मन इति यावत् । इत्थेषां मध्ये किं कारणादिरूपमिति चिन्त्यम् । संयोग एषां। एषां सप्तानां संयोगो वाद: । कारंणादिति प्रश्र: । अष्टानामपि निषेधो न त्वति । न तु । एतेन हेतु: । एषां संयोग: समुदयार्द्धपि न हेतु: । कुत आत्मभावात् । आत्मनश्चैतनस्य विद्यमानत्वात्कालादीनामचेतनत्वाच्चेतनाधिष्ठितानां मटतयासंबन्धाद्वातड्यादात्मनश्चैतनस्य सर्व्वधे कर्तृत्वमनुचितमिति भाव: । तद्वादिमन एव जीयस्य कर्तृत्वमस्तु चेतनत्वात्स्वातन्त्र्यत आह--आत्माड- प्यनीश: । कुत: । सुखदु:खहेतो: । इच्छन्नपि सुखं नाडडस्मोति । अनिच्छ- रूपि च दु:खमास्मोति । तेन पारतन्त्र्याद्यत्न जगत्कर्ता ॥ २ ॥

एवं दिग्मूढा एव ते विमूढा ब्रह्मण: पथि देवानुग्रहेण ध्यानपरा भूत्वा: । तदा—त इति । ते मुनयो ध्यानयोगमनुगता: सन्तोदपश्येनन्हृदयन्त: । कां देवा-

१ क. ख. 'ता । यजुं । २ क. दिन इति । ३ क. कुत इति । वं । ४ ग. 'न करं । ५ क. ख. 'वो लोकाः' । ६ ग. घ. 'ध्वं एव । ७ ग. घ. 'च्छा यु° । ८ क. ख. 'योगेश्वरं क' । ९ क. ख. 'रणामिति । १० घ. 'तीर: ॥ ३ ॥

त्मशक्तिं देवस्याड्डलमनः शक्तिं परमात्मसामध्येम् । नन्वियन्तं कालं किं न दृष्ट्र्यत आह—स्वगुणैरैंगूढां निजगुणैर्जोवनिष्ठावियादिभिर्हष्ट्रैराझाततत्त्वाज्ञातुमशक्यं जीवेन्न मिलितचक्षुपेव सूर्यप्रभाम् । स को देव इत्यत आह—य इति । कारणानि पूर्वोक्तानि निखिलानि सकलानि कालादीन्यात्मान्त्राज्ञानी कालाऽमयुक्तान्नील्यादिग्रहणेन प्रत्याहारात्सर्वेषां मध्ये स्थानां संग्रहः । आधितिष्ठति स्वायत्ती करोति । एकोदसहः सन् ।। ३ ।।

स्थूलदेहोपाधि प्रथमं हृद्मात्मानं चक्ररूपकेण तावत्निरुपायितुमाह—तमिति । तमावालगोपालमहामिति प्रसिद्धं पुरुषविधम् । एकनेमिं । एकैव नेमिश्रक्यारणहेतुः कुण्डलीलक्षणा चिच्छक्तिर्यस्य तम् । चित्ततमम् । वातपिचकफात्मकत्वाच्चिगुणत्वाद्रपञ्चलासुप्तनलक्षणनाडीतर्यग्रथिततत्त्वाद्वा त्रित्त्वकरणपक्षे पृथिव्यादिषोरुत्पत्तिवाद्वा । पोङशान्तं पोङशाविकारस्वरूपम् । ते च विकारा एकादशेनियाणि पञ्च भूतानि च यथा पोङशान्ता मर्मस्थानानि यस्य तम् । तानि च धारणास्थानत्वेन प्रपञ्चसारे गणितानि—‘अजगुणफञ्जद्रयुगनिगुदं च सीवनी मेढ्रं । नाभिहृदयं ग्रीवा सलस्मिकाग्रं तथा च नासा च ॥ भ्रूभङ्गललाटमुषसूत्राग्रं द्वादशान्तमित्येचम्’ इति ।

पष्टप्रश्नोक्ता वा षोडश कला अन्तः स्वरूपं यस्य तम् । तस्य प्राणः श्रद्धा भूतानिन्द्रियाणि मनोऽपि वीर्यं तपो मन्त्राः कर्म लोका नाम चिति । अरा इव रथनाभौ कला यस्मिन्प्रतिष्ठिताः तं वेधं पुरुषं वेद यथा मा वो मृत्यु; परिष्यथा इति यथा । अस्माद्वाभ्यया सह षोडशस्थितिभिर्विततः परिणामो यस्येति । अन्तः प्रान्तेऽन्र्तके नाशे स्वरूपपेडतिमनोहर इति विश्वः । शतार्धारुम् । शतार्धी पञ्चाशददरा यस्य तम् । पडूचक्रसमुदायस्य पञ्चाशत्पत्रत्वात् । तानि चाडध्यात्मरस्वादिस्थानमणिपूरणाहतविशुद्धाज्ञाख्यैर्नि चतुःपडूर्दशदलाद्रैः षोडशद्विपत्राणि पत्राणां चारातुल्यतया डझात्वम् । तदुक्तम्—आशारे लिङ्गनाभौ प्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पत्त्रे षोडशारे तद्रिशदशदलले द्वादशार्ध चतुष्क इति । विंशतिपत्रैरभिः प्रत्यन्नस्थिताभिरराभिरिङ्गुलिभिरुपलक्षितम् । अजकैः षड्भिः । अजानां पूर्वोक्तषट्चक्राणां केः शिरोभिः करणिकाभिः पद्मभिरुपलक्षितम् । अक्षैरिति पाठे डकारादिक्षकारान्तदशकारादिरक्षकारान्तदशकादर्शकैरपिर्णलक्षितम् । तदुक्तम्—वासान्ते बालमध्ये डफकटसहिते कण्ठदेशे स्वराणां ह्रस्वं तत्थार्थयुक्तं सकलदलगतं वररूपं नमा-

1 घ. घ. °ये कण्ठदेशे ल° । २ ग. घ. °युक्त स° ।

मीति । विश्वरूपैकपाशघ्नू । विश्वरूपं नानारूपं पूर्वोक्तग्रहुतमहनोवाक्प्राणमयोऽभिधानं यत्समाश्रान्नानि मेधया तपसाड्जनयत्प्रतितिष्ठृते: प्राणसहितमत्रं तदेवैक: पाशो वन्धहेतुर्यस्य । अनपाशेन मणिना प्राणसूत्रणं प्रक्षरणं। बध्नामि सत्यग्रन्थिना मनश्व हृदयं च त इति मन्त्रालिङ्गात् । त्रिमार्गभेदम् । आचमिर्गों मार्गो धूममार्गोऽग्निगतिर्व्योति चयो मार्गभेदा यस्स्य तम् । मुक्तिमार्गस्य देहातिताविषयत्वात् । हृद्रिनिमित्तैकमोहम् । द्वे सुखदुःखे तत्र निमित्तो हेयोपादेयत्वेनैकको मोहो यस्य तम् । अपरिज्ञातिति पूर्वेणान्वयः । शाखाचन्द्रनयायेन प्रथमं देहात्मदर्शनमेवोचिन्तम् ॥ ४ ॥

यै उक्त एतेष्यो भूमिभ्य: समुत्थाय तान्येवातु विनाशयतीति तच्छक्ती पातजलमतसिद्धां प्रतिमूलामविच्छिन्नरूपां बुद्धिं नदीरूपकরণ निरूपयति—पञ्चसोता: पञ्चप्रवहास्मस्तु विपयवासनारूपं यस्या: सा । पञ्चयोनि: पञ्चेन्द्रियाणि योनिरूपपत्तिस्थानं यस्या: सा । अनित्याशुचिदुःखाख्यानात्मसु विपरीतज्ञानाच्च तस्य चान्द्रग्रस्यैवातिपात्त: । उग्रा दुष्टतरत्वात् । वक्का निपिद्धगामित्वात् । यद्योप्रतं वि.येषो निरोद्धुमशक्यत्वाद्वक्तृत्वं चाभिमानेनान्योक्तविपरीतकारित्वाच्चततश्चतुर्णां कर्मधारयस्ताम् । पञ्चप्राणोऽपि पञ्च प्राणा: प्राणापानव्यानोदानसमानास्त एवोर्मयस्तरङ्गा उच्चलनस्वभावा यस्या: सा ताम् । प्राणद्वारैव बुद्रे: प्रसादात् । प्राणनिरोधेन केवलकुम्भके बुद्धिनिरोधदर्शनात् । पश्वबुद्धयादिमूलाम् । बुद्धिमनश्चित्तमहङ्कारो विषयवासना चेति पञ्च बुद्धयादयो मूलं परमकारणं यस्यास्ताम् । यद्वा पञ्च शब्दादयस्तेषां बुद्धिनिर्विकल्पकज्ञानं तदेवादिमूलं प्रथमकारणं यस्या: सारिकल्पकरूपायास्ताम् । पञ्चविततिम् । पञ्चाद्वयवता उदकश्रमा विषयरूपा आसङ्ङहेतवो गतिमतिबन्धका यस्यां सा ताम् । पञ्चदु:खौघवगाम् । रूपरसगन्धस्पर्शशब्दा: पञ्च विषयास्तदलाभविपरीतलाभाभिव्यक्तानि पञ्च दु:खानि तेषामोघो भर: स एव वेगो यस्या: सा ताम् । पञ्चाशद्रेदाम् । पञ्चाशदल-गामिनी चित्ते पञ्चाशदुद्भुजयो जायन्ते । तदुक्तमध्यात्मविवेक—

गुदरालिङ्गान्तरे चक्रमाधारं तु चतुर्दलम् । परम: सहजस्तद्दानन्दो वीरपूर्वक: ॥ योगानन्दश्च तस्य स्यादिशानादिदले फलम् । स्वाधिष्ठानं लिङ्गमूले षट्पत्रं चक्रमस्य तु ॥

१ म. घ. सम्राट् । २ क. यदुक्तमते° । ३ घ. एभ्यो ।

पूर्वादिपु दलेष्वादौ फलान्येतानि चुक्कमातू । प्रथय: कूरता गर्वनाशो मूर्खो तत: परम् ॥ अवज्ञा स्यादविश्वासो जीवस्य चरतो ध्रुवम् । नाम्बौ दशदलं चक्रं मणिपूरकसंज्ञकम् ॥ सुपुप्टिरत्न तृष्णा स्याद्दोष्यो पिशुनता तथा । लज्जा भयं घृणा मोह: क्रोधियोडय विवादिता ॥ हृदयेडनिहतं चक्रं दलैर्दशभिरियुतम् । लोल्यं प्रणाश: कपटवितर्कोडनुतापिता ॥ आशाप्रकाशविन्ता च समीहा समता तत: । ऋमेपण दम्भो वैकल्यं विवेको हुंकृतिस्तथा ॥ फलान्येतानि पूर्वादिदलस्थस्यादिमनो विदु: । ऋण्टेदष्टि भारतिस्थानं विशुद्धि: पोडशच्छदम् ॥ तत्र मणिप उत्कीर्णा हु फलीपपदय स्वधा । स्वाहा नमोडमृतं सप्त स्वरा: पड्जादयो मताः ॥ इति पूर्वादिपत्रस्थे फलान्यात्मनि पोडश ।

पोडशच्छदे त्वन्मत्र विशेष उक्त:-१ कृपा २ क्षमा ३ आर्जवम् ४ धैर्यम् ५ वैराग्यम् ६ शृति: ७ समता ८ हास्यम् ९ रोमांचनिचय: १० ध्यानम् ११ सुसिथरता १२ गाम्भीर्यम् १३ उचचम: १४ सत्वम् १५ औदार्यम् १६ एकाग्रता, एते पूर्वादिपत्रेषु गुणा इति । द्विदले तु तत्पदार्थावभासो द्रष्टव्य: । एवं पञ्चाश्रद्रा: यद्रोंकारस्य पञ्चाशक्लासाताभ्या: पञ्चाशद्रर्णा वर्णात्मा च वेदो वेदोद्दवं च जगत् । बुद्धिर्ज्जडद्विपया सती तत्कार्णीभूतान्पञ्चाशद्र्णाननुगाहत इति पञ्चाश्रद्रा भवंति । तथोक्तं पञ्चपर्वीणि रूपादिविषयभेदन पञ्च-सोपानाम् । अथवा प्रणानमोविज्ञानानन्दरूपा: पञ्च कोशा एवं पर्वाणि यस्यास्ताम् । अथचादिव्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशलक्षणानि पञ्च पर्वाणि । अनित्याशुचिदु:खानात्मसु विपरीतज्ञानमविया भिन्नद्योगुद्ध्यात्मनोरेकत्वप्रती-तिरास्मिता सुखेष्वासक्ती रागो दु:खेष्प्रतीतिप्रद्वेषनुबोधादपि मरणादेख्यासोस्मिनिवेश: पञ्चापि बुद्धिविशेषावाद्बुद्धिपर्वाणि । अधीम: स्मराम इक्स्मरण इडिकाद्युपसर्गतो न व्यभिचरत: ॥ ५ ॥

१ ग. हृददम् । य° । २ ग. घ. द्विश्व जग° । ३ क. ख. वन्ति । त° । १४ क ख. था च प° ।

सर्वोजीव इति । सर्वेषामजीवेचे जीवनहेतौ भोगायतनत्वात् । सर्वसंस्थे । सर्वेषां संस्थाः वागादीनां स्थितिर्यास्मिन्नृचि वृहति स्थूले । तस्मिन्ब्रह्मचक्रे शरीरे हंसो ऽन्राम्यते कर्मभिरनिन्दितैरै: प्राप्यते । यद्वा हंसो जीवः पञ्चाशद्वृत्तिजननानार्थ वासनाभिः कर्मसहिताभिरभिप्रोम्यत इत्यर्थः । पृथक्सङ्घाताद्विन्मात्रात्मानं परमहंसं प्रेरितारं च प्रेरतेश्वरः । तदुक्तं गीतासु—

'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया' इति ॥ ईश्वरं निरीक्ष्य भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वेत्यग्र उपसंहाराच प्रेरितेश्वरः पृथग्भिन्नं मत्वा ज्ञात्वा ततोऽनन्तरं तेन परमात्मना युक्तः प्रीतः सन्नपृतत्वं मोक्षमेति । जुषी प्रीतिसेवनयोः ॥ ६ ॥

एतत्परमं ब्रह्मोद्रीतं प्रकटमेव वेदादिभिःगीतम् । तस्मिन्नात्मनि विपये भूतं श्रय वेदत्रयं वाङ्कथनं वदते । शुभानिष्टाखरं प्रणवस्थं च तत्र वर्तते । वेदो ह्रोंकारे प्रतिष्ठितः । अग्निमीळ इत्यकारादुपक्रम्य ऋग्वेदारम्भासमुद्रो वनशुरित्युकारेण यजुर्वेदसमापनादेश आयाहियत्कारेणोपक्रम्य ज्योतिरुत्तममितिमकारेण सामवेदसमापनात्मणवस्य चाकारोकारमकारात्मकत्वात्प्रतिष्ठाक्षरत्वम् । यद्वा । निष्ठत्तिः सुप्रतिष्ठा स्याद्विद्वा शान्तिरनन्तरम् । शान्त्यतीतेति पञ्चकलाश्रयवास्तुप्रतिष्ठाक्षरत्वम् । अग्रादड्मन्यानन्तरं भेदं प्रपञ्चाद्विदित्वा ज्ञात्वा वेदविदो वेदार्थस्य ज्ञातारस्तत्परास्तदेकाग्रा योनिमुक्ता जन्मरहिता: सन्तो ब्रह्मणि लीनाः इत्यन्वयः ॥ ७ ॥

संयुक्तं परस्परसंवद्धम् । क्षरं स्थूलदेहः अक्षरं सूक्ष्मदेहः । व्यक्तं स्थूलम् । अव्यक्तं लिङ्गम् । एतद्विश्वं सर्वमीशः परात्मा भवते प्राप्नोति । भू प्राप्तावात्मनेपदी वा । अनीशो जीवो बुद्ध्यतेनुभवत्याभिमन्यते भोक्तृभोग्यन्र्मोकारं चाडडत्मानं भोग्यंश स एवं देवं परमात्मानं बुद्ध्वा सर्वे: पाशैर्वन्धनैर्नैर्मुच्यते मुक्तो भवति ॥ ८ ॥

जडत्तद्पदार्थः । अजडावनादी । एक ईशः समर्थः । अन्योडनेशोडसमर्थः । अजा माया चैका भोक्ता जीवेन भोगेन विषयानुभवेनार्थैर्विपयैर्युक्ता संवद्धा । परमात्मा त्वसदृशोननन्तरस्तस्माद्विलक्षणः स हि विश्वरूपः सर्वाध्यासाधिष्ठानमूर्त्तां च गगनवत् । त्रियं जीवमीश्वरं श्रद्धं च यदा विन्दते लभते ब्रह्म होतत् । बोधानन्तरं यत्स्वरूपमवशिष्यते ब्रह्मैवैतत् ॥ ९ ॥

क्षराक्ष्यो: स्वरूपमाह—क्षरामिति । प्रधानं माया । अमृताक्षरमुदैरयविधेयोरापि गमकत्वात्समास: । अक्षरममृतम् । तयोरेश्वरनियक्यतामाह—हर इति । हर: शिव एको देव: क्षरात्मानौ क्षरं चाडडत्मानं चाक्षरमयीचात ईष्ट ऐश्वर्येण व्याप्त इति । तदुक्तिहेतुतामाह—तस्येति । आभिध्यानमाभिमुख्येन स्मरणम् । योजेन सर्वाज्ञयोगाविशेषत्वम् । तत्त्वभावो यथाथैस्त्वरूपभावनम् । स एवाह—हमिति भावनं वा । भूय: पुन: पुनरभिध्यानादिनान्ते देहान्ते विश्वस्याः सर्वस्या मायाया निर्जक्तिः । तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येडथ संपतस्य इति श्रुते: ॥

कृष्णे रताः कृष्णमनुस्मरन्ति रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये । ते मृद्रदेहाः प्रविशन्ति कृष्णं हविर्यथा मन्त्रहुतं हुताशे, इति स्मृतेश ॥ १० ॥

'द्वाविमौ पुरुपौ लोके क्षरश्राक्षर एव च । क्षर: सर्वाणि भूतानि कूटस्थ्योडक्षर उच्यते ॥' उक्तम्: पुरुषसूक्तवच्य: परमात्मेस्युदाहृत: । यो लोकत्रयमविश्व विभत्स्यन्वय ईश्वर:,' इति ॥ १२ ॥

स्थानं मथनकाष्ठं योनिररुणिकाष्ठं तास्यां मथितास्यां रबो ग्राह्यः । तद्रोमयं वै देहं शरीरे प्रणवेन भवति । तदुक्तं॒—आत्मानमराणि कृत्वा प्रणवं चोत्तरारानिमित्यादि ॥ १३ ॥

तदेवाड्ढ—स्वदेहमिति । अरणि प्रणवाधारत्बात् उत्तराराणि तस्य घट्टन—क्रीडननेनाधवे नित्यंवाति । ध्यानमेव निर्माणं तस्याभ्यासात्पुनः करणाद्वो योनावचन्तमात्मानं निगूढवच्चितरां गूढमहंवि यथा तथा पर्येधित्यन्वयः॥ १४॥ अहल्योद्युपागैर्ललश्य इत्यत्र दृष्टान्तानाह—तिलेष्विति । श्रोतःसु भूम्याग्रन्थितेषु खननादिना यथाड्ढपो गृह्यन्ते तद्वदात्माड्ढत्मनि मनसि । मनसैश्चानुदृष्टष्व्यमिति श्रुते: । ग्रहणोपाय: सत्यतपसी । योडनुपश्यति पुनः पुनश्चिन्तयाति तेन गृहीत इत्यन्वयः ॥ १५ ॥

तस्य विशेषेणानि सर्वव्यापिनमित्यादिनी । अर्पिंवं देहेनियमापादितमू । परमुपनिषत्परं रहस्यं ब्रह्म । आत्मविद्या च तपक्ष ते मूलं माप्त्युपायो यस्य ताहशं वेदितव्यमू । द्वितीयेऽध्यायेसमाप्तोऽर्थ: ॥ १६ ॥

इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वरोपनिषदीपिकायां प्रथमोऽध्याय: । अथ द्वितीयोऽध्याय: ।

अथ योगेनाड्ढदर्शनाय योगं निरूपयितुकामो मन्त्रारुहतां योगस्य दर्शयति—युज्ञान इति । आद्याडनुष्टुप् । द्वितीया गायत्री । तृतीयाडनुष्टुप् । चतुर्थी जगती । पञ्चमी त्रिष्टुप् । पष्ठी जगती । सवितृषि: । सविता देवता । तदुक्तं—अथ पतिरमदर्शिनो युज्ञानोऽष्ट्रै: सावित्राणी सविताडपत्यदाघा तृतीया चानुष्टुचतुर्यो: पष्ठयो जगत्यौ द्वितीया गायत्री पञ्चमी त्रिष्टुप् । तत्र पञ्चेह पतिता: । अग्निय्रैतैत्याद्या अन्याः सविताडपत्यादित्सुक्कम् । दर्शना चर्षि: युज्ञा: प्रजापति: समाष्टिरूपं लिङ्गं स प्रथमं मन आदयं लिङ्गं हिरण्यगर्भाद्यमू । मनसा यनमनो विदुरिति श्रुते: ।

तत्तत्स्वाय तस्य भावस्तच्चं तस्मै संकल्पविकल्पकर्तृत्वेन स्वमनस्त्वसिद्धये सविता प्रसविता जगत्कल्पको मनोरूप: समष्टिभावेन भवांति । तथा धिय: प्रज्ञा भवाति वागादित्यत्तिरुपेण भवाति । किं कृत्वाड्ढेरात्मनो ज्योति: प्रकाशात्मकं निचाघ्य दृष्ट्वा मनसो मननशक्तिरिन्द्रियशक्तिश्वाडऽडटतभ्यामेव तेज इत्यर्थ: ।

तोगसि॒त॒ द्रष्टे॒ति श्रु॒ते॒: । चक्षुष्पश्व॒꣖॒कुरु॒त श्रो॒त्रस्य श्रोत्र॒मि॒ति च । तन्मन॒: पृथि॒व्यै विसृ॒ष्ट॒म॒प॒जाया अध्या॒भ॒र॒द॒ध्याह॒रति लेष्ट॒ ति॒प इ॒त॒श॒ लोप॒: पर॒स्मैप॒द॒ेषु श॒ब्द॒गुण॒: । ह्य॒ग्र॒हो॒ऽश्रु॒च्च॒न्॒द॒सि । अध्या॒ड॒नुपस॒र्गो॒ । सम॒ष्टि॒म॒नो व्य॒ष्टि॒म॒नो॒रू॒प॒ण सर्व॒भजा॒स्व॒ध्याह॒रति प्रा॒ति॒स्वि॒कम॒न॒स्त॒या व्य॒ष्टि॒रू॒पे॒ण भव॒ति । व्याख्य॒या॒त॒शै॒वं महा॒भा॒ष्य॒ण॒-स॒ जुहो॒ति यु॒ज्ञा॒न॒: प्रथ॒मं मन इ॒ति । प्र॒जाप॒तेः॒ यु॒ज्ञा॒न॒: स मन ए॒त॒स्मै कर॒म॒णे यु॒ज्य॒त्के । तन्मन ए॒त॒स्मै कर॒म॒णे यु॒ज्य॒त्के । तस्मा॒त्प्र॒जाप॒तिर्यु॒ज्ञा॒न॒: तत्‌त्वा॒य सवि॒ता धि॒य इ॒ति । मनो वै सवि॒ता प्रा॒णा धि॒य: । अ॒घे॒ज्यो॒ति॒निचा॒ख्ये-ति । अ॒घे॒ज्यो॒ति॒नि॒न्‍च॒ाख्ये-त॒त् । पृथि॒व्याः अध्या॒भ॒र॒ति । पृथि॒व्यै होन॒द॒ख्या-भर॒ती॒ति ॥ १ ॥

युक्ते॒ने॒ति । यु॒क्ते॒न मन॒सा कर॒म॒णि नियो॒क्ते॒न चेत॒सा व॒यं स्तो॒ता॒रो दे॒वस्य सवि॒तु॒: स॒र्वे प्र॒स॒वे स॒थि॒ता दे॒वे॒न सवि॒त्रा हिर॒ण्य॒ग॒र्भ॒रू॒पे॒ण प्र॒सू॒ता: श॒रीरं प्रा॒पि॒ता इ॒त्य॒र्थ: । कि॒र॒म॒थं॒ । श॒क॒त्या स्व॒र्ग्या॒या᳚ श॒रीर॒सा॒म॒र्थ्ये॒न स्व॒र्गे॒नि॒मि॒त्तै: कर॒म॒णे स्व॒र्ग॒प्र॒योज॒नक॒र्म॒सि॒द॒ध्र्यै॒ त॒द्‌द्वा॒रा स॒च्‍च॒शु॒द्ध्या चाप॒व॒र्ग॒सि॒द॒ध्र्यै॒ प्रा॒णि॒भ्यो दे॒हं द॒त्त॒वा॒नि॒त्य॒र्थे: । व्याख्य॒या॒त॒ च॒ श॒तप॒थ॒भा॒ष्ये॒-युक्ते॒न मन॒सा व॒य॒मि॒ति । मन ए॒वै॒त॒द॒त॒स्मै कर॒म॒णे यु॒ज्य॒त्के न ह॒युक्ते॒न मन॒सा कि॒चि॒न् सं॒प्र॒ति श॒क्नो॒ति क॒र्तुं॒ । दे॒वस्य सवि॒तु॒: सव इ॒ति । दे॒वे॒न सवि॒त्रा प्र॒सू॒ता इ॒येत॒त् । स्व॒र्ग्या॒या श॒क॒त्यै यथै॒तेन कर॒णा स्व॒र्गं लो॒कमि॒या॒दे॒वे॒तर॒ा᳚ह श॒क॒त्ये॒ति । श॒क॒त्या हि स्व॒र्गं लो॒क-मे॒ती॒ति ॥ २ ॥

युक्त्वा॒य सवि॒ते॒ति । सवि॒ता मनो दे॒वा॒न्॒प्रा॒ण॒ाना॒दि॒न्॒‍स॒र्व॒य॒त॒: स्व॒र्गे॒ दि॒वं युन॒मा॒नं य॒तो ग॒च्छ॒तो धिया॒ कर॒म॒व॒र्त॒कु॒बु॒ध्या यु॒क्त्वा॒य योज॒यि॒त्वा । क॒त्वो य॒ज्ञा॒त॒ य॒ज्ञा॒ग॒म॒: । क॒दि॒शा॒न् । वृह॒ज्ज्यो॒ता॒: क॒रि॒ष्य॒त॒: क॒र्म॒णा सू॒र्यो॒ऽधि॒या-ति॒र्वे॒ध्य॒िष्य॒त॒: । वे॒द॒रस॒म॒त्वा॒दा॒दि॒त्य॒म॒ण्ड॒ल॒स्य त॒द॒र्थे वृह॒ज्ज्योति॒र॒ग्न्या॒रु॒यं संस॒क॒रि॒ष्य॒त॒: क॒र्तृ॒नि॒ष्प॒त्त॒या एव॒विधा॒न्‍स॒वि॒ता मनो॒ऽधि॒ष्ठा॒ता प्र॒सु॒वा॒ति प्रे॒रय॒-ति । त॒द्रीय॒श॒क॒त्यै॒व वा॒गा॒दि॒श्रु॒त्ते: । पू॒र्वे॒णे लेष्ट॒ आ॒ट् । व्याख्य॒या॒त॒ च-युक्त्वा-य सवि॒ता दे॒वा॒नि॒ति । मनो वै सवि॒ता प्रा॒णा दे॒वा: । स्व॒र्ग॒तो धिया॒ दिव॒मि॒ति । स्व॒र्ग॒ है॒ना॒लो॒कं य॒तो य॒तोधि॒ये॒त॒स्मै कर॒म॒णे यु॒यु॒जे । वृह॒ज्ज्यो॒ति॒: क॒रि॒ष्य॒त इ॒ति । अ॒सौ वा आ॒दि॒त्यो वृह॒ज्ज्यो॒ति॒रे॒प उ ए॒षो॒ऽग्नि॒रे॒तं वै ते संस॒का॒रि॒ष्य॒न्तो भ॒वन्ति । सवि॒ता प्र॒सु॒वा॒ति ता॒न॒ति । सवि॒तृ॒प्र॒सू॒ता ए॒त॒त्क॒र्म॒क॒र॒व॒नि॒त्ये॒त॒दि॒ति ॥ ३ ॥

गु॒ज्ज॒ते इ॒ति । वि॒पा॒: श्रो॒त्रि॒या॒भा॒ण॒ा मनो॒ऽनु॒स॒न्धा॒नं यु॒ज्ज॒ते धिया॒: प्रा॒णा-न्वा॒गा॒दी॒न्‍यू॒ज्ज॒ते वे॒दो॒क्त॒क॒र्म॒णि प्र॒व॒र्त॒यन्ति । वि॒प्र॒स्य वे॒द॒प्र॒ति॒पा॒च॒र्य॒ज्ञ॒पु॒रु॒ष॒स्य

वृहतो महतो विपश्चितः सर्वदर्शनः संवन्धिनि कर्मणि वेदोक्तकर्मणि मन इन्द्र-यज्ञतीर्थे ब्रह्मणः प्रयुक्त इत्यर्थः एको वयुनावित्त वयुनवित्त । छान्दसो दीर्घः । ज्ञानी धनी वा होतृर्त्विजा विदधे कर्माणि विधत्ते । इदनर्थको निपातः । तेन कर्मणा किं भवतीत्याह—मही महीती देवस्य सवितुर्मनोभि-निनः परिष्टुति: कीर्तिःर्भवति । व्याख्यातं तथा—युज्यते मन उत युज्यते धिय इति । मनसा च वै वाचा च यज्ञं तन्वते स यदाह—युजते मन इति-तन्मनो युनक्ति युनक्‍तृत युज्यते धिय इति तद्वाचं युनक्ति धियं धिया होतया मनुष्यायुष्युपन्ति । अनुछेकैनैव प्रकामोडघेनैव गाथाभिरिव तास्यां मुक्ताभ्यां यज्ञं तन्वते । विप्रस्य वृहतो विपश्चित इति । ये वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचानास्ते विप्र-स्तानेवैतद्‌भ्याह । वृहतो विपश्चित इति । यज्ञो चै वृहन्निपश्चिग्ज्ञमेवैतद्‌भ्याह । वि हि होत्रा दधे वयुनाविदेक इदिति । वि हि होत्रा दधते यज्ञं तन्वाना: । मही देवे्‌स्य सवितुः परिष्टुतिरिति । महीती देवस्य सवितुः परिष्टुतिरित्येतदिति ॥४॥

[ द्वितीयोऽध्यायः २ ] नारायणाविराचिता ।

युजे वामिति । ब्रह्म प्राणः पूर्व्यमन्नं युजां सः वां युजां हे प्राणानने नमो-ऽनिरमःऽशब्दो‌उपलक्षिताभिरहुतिभिर्युजे योजयामि । प्राणैराहुतिरन्नस्य हूयत इति कर्तृकर्मभावेन प्राणाच्चोरहुत्या योगः भोजनै त्वधिकरणकर्मत्वेन हो-मध्य किं फलमत आह—विश्वोक इति । विविधः श्लोकः कीर्तिः । श्लोको य-शासि पद्ये च । एतद्वागच्छतु श्लोको व्येतु विविधमेत्वति वा पार्थनायां लोढू स्तुति:रयात्येतदर्थ सूरः: कर्मविद: पथ्या हरीतक्यगदराज इव सा यथा हित-कुलेदयं यशसा स्वर्गः । हे विश्वे सर्वेऽमृतस्य प्रजापते: पुत्रा देवाः सर्वे यूं श-लोकवन्त । ये वां प्राणा दिव्यान्ति धामानि यातस्मरेष्ठ लोकेऽविश्वर्योन । तथा न व्याख्यातम्—युजे वां ब्रह्म पूर्व्य नमोभिरिति । प्राणा वै ब्रह्म पूर्व्यमन्नं नम-स्तत्‌देवैः पवैवडडहुतिरन्नमेतैव तदाहुत्यैतेनात्रैण प्राणानेतस्मै कर्मणे युज्‍क्ते । विश्वोक एतु पथ्येव सूरोरिति । यथोभयेषु देवमनुष्येषु कीर्तिः श्लोको यज-मानस्य स्पादेवमेतदाह । ऋणवन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा इति । प्रजापतिर्वा अमृतस्तस्य विश्वे देवाः पुत्राः । आ ये धामानि दिव्यानि तस्थुरिति । इमे वै लोकाः दिव्यानी धामानि तथा एपु लोकेषु देवा‌ऽस्तानैतदाहन्ति । इदं कर्मपरं व्याख्यानं सर्वशुद्धिद्वारा कर्मणो ज्ञान उपयोग इति पूर्वापरसंगतिः यदा यज्ञानादः शब्दा आसन्‌तदा यामादिपरतया व्याख्यायान्ते । तैंदा योगग्रन्थ-

१ क. ख. 'नी वनी । १२ ग. 'या हो' । ३ क. ख. 'क्षित । तेम्यों यज्ञ । ४ क. ख. तचौग । ८

तया साक्षात्पूर्वोपसंगति: । *तद्यथा योगमारुरक्षोरविच्छिन्नार्डदित्यमण्डलप्राप्त्यर्थमादित्यहष्टानादित्यप्रेक्ष्यं जम्भुयान्पक्षे मन्त्रानाह—मुझ्जान इत्यादि ।

तत्त्वाय तत्त्वज्ञानार्थं प्रथमं सर्वेभ्यः पूर्वं मनोन्दनःकरणं धियो बुद्धीन्द्रियाणि प्राणानिति यावत् । प्राणनिरोधाविनाभूततत्त्वाद्बुद्धिनिरोधस्य । योगशास्त्रे हि द्विविधो योगी युक्तज्ञो युक्तस्त्र । आद्योऽडपरिपक्वयोगी मितयोगी भेददृष्टिरारम्भानुच्यते । युक्तस्तु परिपक्वयोग्यमितयोगी वाय्वादर्शी स्वात्ममात्रनिष्ठो निष्पन्नयोगीत्युच्यते । तेन प्रथमप्रवृत्तो युञ्जानो रन्ध्रण्पवनं सविता सूर्यः कर्ताड्येराधारचक्रमध्येवर्तिव्रिकोनस्थस्य ज्योतिस्तेजो ज्वालारूपं निचाख्य वाच्यं प्रयोजेण पूरयित्वा प्रकटीकृत्य पृथिव्या: पादादिजानुपर्यन्तस्थाया आर-श्योत्तरोत्तरं भूतपञ्चक्मेभरद्विच्छिन्नभाक् उर्ध्वेमाहरन्नीतवान्वायुनाड्यैः प्रदीप्य भूतोपसंहारपूर्वकं कुण्डल्या षट्चक्रमेलन तदूद्वारा सर्वतश्चानि द्वादशान्तेडनयदित्यर्थः । न लोकेऽति मनो धिय इत्यादि कर्माणि पथ्थी निषिद्धा ।

अन्येनाप्येव योग आस्थाय इति भावः । १ ।

युक्तेनeti । युक्तेन योगं प्राप्तेन मनसा वयमपि स्वर्ग्यायाचिन्मार्गाय शक्त्यादष्टाङ्गयोगसाधनसामर्थ्येन देवस्य सवितुः ऋते सवे योगयज्ञेऽधिकृता: स्यामेति प्रार्थना ।

युक्त्वायेतिं । एवं ऋतप्रार्थनानन्देवान्धिया स्वबुद्ध्या स्वः स्वर्गेमाचिन्मार्गी यतो गच्छतो जिगमिषूनिति यावत् । तान्जुक्त्वा प्रयोङ्ग प्रसाध्य सविता योगमार्गप्रसविता सूर्यः: प्रसुवाति योगोपदेशेन तन्मार्गे प्रेरयति । भू प्रेरणे । उपसंवादे लेट् । कीहशान्दिवं स्वर्गेसुदिय बृहज्ज्योति: स्वात्मड्ज्योति: करिष्यत् प्रकाशायध्येतदोडचोदयागण ब्रह्मलोक गतवाडडत्मलोभमोच्छेद इत्यर्थः । ३ ।

ननु सूर्येणापि प्रथमं योगः कुत्रो लब्ध इति चेत् । जगद्गुरोः परमात्मन एवंति बोधयम् ।

इमं विसवते योगं प्रोक्तवानहमच्ययम्‌ । विसस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवे अब्रवीत्‌ ।।

एवं परम्पराप्राप्तिमं राजर्षयो विदुः । इति । एवमादित्येन प्रवर्तितं योगमध्यापि ब्राझणा उपासत इति । योगो व्रातिनिरोधस्तद्युक्तं कुर्वन्ति मन उतापि धियोऽपि युज्यते विष्णा ब्राझणाः ।

• घसंज्ञितपुस्तके तवर्थेत्यादि शरीरसाधयत्वादित्यन्तं योगपरं व्याख्यानं न विद्यते ।

कस्य संवन्धेन वृहतो विप्रस्य सूर्यस्य त्रिपाश्वितः पण्डितस्य संवन्धेन योगं कुर्वन्ति सवितृप्रवर्तितं युग्मध्यापि युज्जत इत्यर्थः। तत्र काशिदेव सिद्धिं गत इत्याह—वीति। एकः काशिदेव विज्ञानी यथोक्तयोगज्ञानवान्वयुना वयु- नानि ज्ञानानि ततदासनादिस्माध्यास्राद्धनविष्याणि होत्राद्याचार्येण विदधे। अधिना चाड्ढधारादिचक्रमेदेन विदधे। अधिचे होतति श्रुते। तदित्य मही महीती देवस्य योगमार्गेधीतकस्य सचितुः सूर्यस्य परिष्टुतिक परितः सर्वजनेषु स्तुतिरासीत् ॥ ४ ॥

इदानों सूर्यप्रवर्तितं देवैः साधितं योगं स्तोताडपि प्रार्थते—युज इति। हे बुद्धिमनसी वां युवयोः संवन्धि ब्रह्म वेदार्थे योगमार्गे ब्रह्मप्राप्तिसाधन- त्वाद्वा ब्रह्म तन्रमोभिः प्रणिपातेः साधनैः। यस्य देवे परा भक्तिरित्यादि- श्रुते। तद्विद्धि प्रणिपातेन परिमर्शन सेवयेतिस्मृतेश्च। युजे योजयामिति मनः- प्राणदेवतयोः प्रार्थना। कीदृशं ब्रह्म पूर्व्य पूर्वः सवित्रादिभिः कृतम्। छन्दः- सादि वेदमाने पूर्वः कृतमनया चोति पूर्वशब्दोऽप्रत्ययः। सूर्ययोगविदो मम पश्चयेऽस्मिन्योगमार्ग आस्थित एव श्लोकः कीर्तिव्यंन्तु विधेयेतु। इमां मत्याधनां श्रूवन्नु चिश्वे सर्वे देवतसय ब्रह्मणः पुत्राः। के ते ये दिव्यैर्नि धामान्य- मरावत्यादीन्यात्रसुथुयोगिसिद्धिमासाद्य प्राप्ताः। श्रुत्वा च ममाप्यविध्नेन सिद्धि- दिशान्विति भावः। इदं मन्त्रपाठकं जपित्वा योगमास्थितस्य मान्त्रालिङ्गिक्री सिद्धिर्भवति। सूर्यस्तुतित्वात्सूर्यप्रसादेन सूर्येमण्डलं च भिनत्ति ॥ ५ ॥

अस्य योगस्य शरीरसङ्गन्या*च्छरीरोत्पत्तिकार्माह—आशिरति। अग्नि- स्तेजः पुरुषांशो यत्र देशे गर्भांशये लक्षणे काले चाभिमथ्यते वातपित्तकफै- मिश्रितो भवति। वायव्यत्रशरैर्युक्ततडैर्रुद्रैर्भावडड्कुरकूले भवति। सोमः स्त्रीभागो यत्रातिरिच्यते गर्भेचिताल्लोहितादुपचयाथमधिका भवति। तत्र सङ्घाते मनः संजायते ब्रह्मशक्तिः समष्टिरुपां व्यष्टिरुपेणाडविर्भवति गर्भ- त्मकसङ्घाते चलनवलनादि जायते इत्यर्थः ॥ ६ ॥

सवितेति। एषा निचृदनुष्टुप्। सविता मनः प्रसवेन दशमे मासि सूत्या जुुपेत जुुपेत सेवेत ब्रह्म प्राणान्व्वागादिद्वित्त्वः पूर्व्यमचं पद्यःपभृति युषेत। जुषी प्रीतिसेवनयोः। व्यत्ययेन यकार आदेश। युष वध इत्यस्य त्वर्थोडसंगतः स्यात्प्रकृते। अनेकार्थत्वेन भक्षार्थतया वा निर्वाहः। यत्र योनिं कृणवसे

• दशमपुष्ठस्थटिप्पणी द्रष्टव्या ।

१ ग. घ. शक्तेः सं । १२ ग. घ. पाया व्य । ३ क. ख. णास्त्वगा ।

यत्रोत्पत्तिं करोति ब्राह्मणयोनौ वा क्षत्रिययोनौ वा वैश्ययोनौ वा श्वयोनौ सूकरयोनौ वा चण्डालयोनौ वा कृष्णवस इति लिङ्गेभ्य लिङ्गं करोतिर्विकरणपुरषध्यस्ययः श्वापि । नतु ब्रह्म पूर्वं युषतेल्युक्तं तदर्थं कुतो लक्ष्यमहष्ठवशादिति चेतदहष्ठ कुत इदानोमेवोत्पत्तित्वादेहस्य । जन्मान्तरीयामिति चेत्कालेष्टं न नष्टं भविष्यतीत्यत आह—न हिते पूर्वमाक्षपदिलिते । पूर्ते वाध्यादिकर्मफलं तच्च शुभागुभयोरुपलक्षणं तच्चुभाशुभं कर्म हि यस्माद्राक्षिपत्न त्यक्त्वान्स्विता । न हि कालेन भोगं विना द.मेणः क्षयः संभवति । कृतकरकषयो नास्ति कोटिकलपशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभागुभम् ।। इति स्मृतेः ।। ७ ।।

इदानों लङ्गाशरीरस्याड्गमज्ञानार्थं योगसाधनान्याह—त्रिरुन्तमिति । -शिरसि ग्रीवायां हृदि चोन्नतं स्थाप्य स्थापापयित्वा सुजर्यो न विवक्षितः । यद्रा -त्रिहिवारं प्रातर्मध्याहसायंकालेषुन्नतं न सुमं समं दण्डाकारं हृदि हुत्कमल इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि वागादीनि च मनसाडन्तःकरणेन सन्निवेश्य निधाय ब्रह्मैवोडुपं तेन प्ररतेत्करोद्वेध्वान्पीडितः सोतांस्याशानिर्मितानि वासनारूपाणि भयावहानि पतनहेतुत्वात् । उक्तं च—

आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यड्रमध्वंसिनी । मोहावर्तसुदुस्तराट्टिगहना मोहप्रचुरंचिन्तातटी तस्याः पारगता विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगेश्वराः।।इत्यादि।।८।।

प्रपीड्याडम्बमयेह कर्मेभौ सोडधिकारी युक्तचेष्टः । तदुक्तमयुक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ।। इति ।

'क्षीणे प्राण आयामैस्तनूक्रते नासिकया मन्दमारतयोध्वं श्वसीत् ध्याना-वसरे श्वासं निक्षिपेत् । दुष्टप्रेशैरयुक्तं वाहं स्थापयिवैनं प्राणं धारयेत् स्थिरी कुर्या-दप्रमतः सावधानः । प्राणधारणानन्तरं मनश्व धारयेत् प्राणस्थैर्योधीनत्व-नमनःस्थैर्यस्य ।। ९ ।।

योगसाधनोचिंतं देशमाह—सम इति । समे विषमे पातसंभवात् । शुचाव-शुचौ मनोनैर्मल्यासंभवात् । शर्करा: सूक्ष्मवपाणास्तद्विंते तद्वाति देशे शरीरे क्षतसंभवात् । वह्निमिति वह्नौ पातशड्कातः । वालुका सूक्ष्मभूलिसद्वाति वायुव-

शेन वालुकाभिः शरीशच्छादनसंभावाच्चैरपि विवर्जिते शब्देन जलाशयादिभिश्व विवर्जित इति शेषः । शब्दवति वै श्रुत्यापातात् । जलसन्निधौ तत्र पातसः भवात् । मनोनुकूले मनःप्रोतिकारिणि न तु चक्षुपीडने चक्षुष्पीडाकरेः तु न प्रयोजयेत् । चक्षुर्बुद्बुद्यमुकुरान्तच्छन्दसो वर्णेलापो वा । निवाताश्रयेण वाताभावात् निवात तदाश्रयेण शुद्धा योगकदरां प्रयोजयेत् । उक्तं चाडल्मा:रामेण —

सुराज्ये धर्मिके देशे सुपिक्षे निरुपद्रवे । एकान्ते मठिकामध्ये रथातद्वयं हठयोगिना ॥ इति ।

गुहालक्षणं च तेनैवोक्तम्— अल्पद्वारमरुग्रर्तापिटकं नात्युच्चनीचायतं । समव्यगोमयसान्द्रलिप्तमश्विमलं निःशेषजन्तूज्झितम् । नालोके मण्डपवेदिकाद्रुलिङ्गं प्रकाशासंवेष्टितं प्रोक्तं योगमठस्य लक्षणमिदं सिद्धैर्हेत्वाश्रयासिभिः ॥ इति ।

वर्ज्यानि च— अत्याहारः प्रयत्नश्च प्रजल्पो नियमग्रहः । जनसङ्गश्च लौलयं च षड्भिरीर्यों विनश्यति ॥ इति ।

साधकानि चोक्तानि— उत्साहात्साहसाद्दैन्याद्योत्तमज्ञानाच निश्चयात् । जनसङ्घपीडनीयागात्रश्रद्धभियोगःः प्रसिद्ध्यति ॥ १० ॥ इति ।

यमनियमवतांडासनजापूर्वकं प्राणायामैः केवलकुम्भकपर्यन्तं प्राणे जितेन्द्रियकुण्डलिद्वादशान्तपर्यन्तं मनःप्राणोर्ध्वनायामभ्यास्यमाना सर्वेन्द्रियवृत्तीनां मनसि पत्याहुतवच्चैव शान्तिकेडार्धःः स्फुरान्ति । तत्र येषां ब्रह्मप्राप्तिरिभोविनीतेषां चिह्नान्याह—नीहार इति । यदैकाग्रहस्तिनिधानेदृगे नीहारो हिमामिवाति । अर्कः सूर्य्यकिरण इवानिलोद्रिरनिलो वायु: । सद्यापि स पुरः सरो न हृश्यते तथाडपि तदाहृतपवनावीव हृश्यन्ते । खद्योतः खे यद्योतते परिश्रमनिघुष्टः कीटविशेषः । श्वसित्यनाग्निति युक्तः पादः । छन्दांसि वा मध्यदीर्घः । पुरः सराणि दृष्टिविपर्याणि ब्रह्माणि ब्रह्मविषयेडभिव्यक्तिः साक्षात्कारस्तस्य सूचकानि । अर्थात्स्वप्नादिभाने नाम्नि व्यक्तिरिति ज्ञेयम् ॥ ११ ॥

पादादिजानुपर्यन्तभूमण्डले लंवीजेन चतुमुखं ध्यात्वा धारणायां जितायां जान्वादिपादवन्तं जलमण्डले वंवीजेन विष्णुं ध्यात्वा धारणायां जितायां पाद्वादिहृदयान्ते वहिमण्डले रंवीजेन रुद्रं ध्यात्वा तेजोधारणायां जितायां हृन्मध्यादि भ्रूमध्यान्ते वायुमण्डले यंवीजेनेश्वरं ध्यात्वा वायुधारणायां जितायां भ्रूमध्यादिमूर्धान्तमाकाशमण्डले हंवीजेन सदाशिवं ध्यात्वाधःकाशधारणायां जितायां पृथिव्यादीनि जलादावाकाशान्तमुपसंहरते। तेन पञ्चानामपि स्वेन सह सदाशिव ऐक्यं भवति। ततो न रोगादिभयमित्याह—पृथिव्यमेजोनिलखेति। समुत्थितेडतिक्रान्ते ध्यानेज्जित्वा युक्त सति। स एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति श्रुते:। पञ्चभूतधारणास्तु स्थानवर्णमण्डलोदयादिसाहिता योगाज्ञवल्क्रय उक्तास्तत एवावधार्यो:। पञ्चात्मकके पञ्चभूतैक्यात्मके योगगुणे सवीजयोगफले हृत्तेडभ्यासेन स्थिरीभूतलक्ष्यावस्थाने। पञ्चव्याधिमृतधारणाजये फलमाह—न तस्येति। न मृत्युंरिच्छा विना योगाश्रिमयं योगतेजोमयं देहं लभ्धवतः। तत्त्वदूता विरोधे देहविग्रहायोपरिष्टते तत्त्वदूता धारणया तत्तद्रूताविरोधं परिहरेदिति भाव:॥१२॥

घटावस्था तु—द्वितीयायां घटीकृत्य वायुरभवति मध्यग:। हृदासन्नो भवेत्त्योगी ज्ञानी देवसमस्तदा॥ इति लक्षिता तामुत्तरा सिद्धिमाह—यथैवति। तमात्मतत्त्वं तदात्मवस्तु प्रसमीक्ष्य प्रकर्षण समीक्ष्य साक्षात्कृत्य देही जीव एक: परमात्मनैक्यमापन्नोडत एव वीतशोक:। तरति शोकमात्मविदिति श्रुते:। निःशोक: सन्नृतार्थ: कृतकृत्यो भवते भवति। यद्वा। एक: कश्चिदेव न सर्व:। आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमिति स्मृते:। तत्कि यत्तेजोमयं ब्राजते प्रकाश-

• इयं चतसृषु योगावस्थास्वारम्भाख्या प्रथमाडवस्था। यथोक्तम्‍—आरम्भश्च घटश्चैव तथा परिचयोऽपि च। निष्पत्तिः सर्वयोगेषु योगावस्था भवन्ति ताः॥ इति॥१३॥

• घसंज्ञितपुस्तक इयमित्यादिलक्षितास्तामित्यन्तो ग्रन्थो न वियते।

१ ग. घ. 'थन्ते भू'। २ घ. 'त्वा भूधा'। ३ क. ख. 'शिवैक्यं'। ४ क. ख. 'सनेमचे'।

तत्कं भाति । तत्र दृष्टान्तः— सुधामतिमनन्तान्तप्रितममुं तेजोमयं सुवर्णादिस्वरूपम् । सुन्दरया मुक्तिकया ज्ञानस्थानंनीययोगपलिं विश्वं सुवर्णादिशकलमिव तद्वत्सततस्वमिति पाठे तद्वदिति पूर्वेण संबध्यते सतत्स्वरूपसत्त्वरूपोयः । तच्चे चाडडत्मन् एवं प्रकरणात् । अयमात्मसाक्षात्कारो ध्यानसामध्योः फलमिति दृष्टव्यम् ॥ १४ ॥

तृतीयायां ततो भूत्वा सिंहस्येव महाध्वनि: । महाशून्यं तदा भाति सर्वसिद्धिसमाश्रयम् ॥

इति लक्षिता परिचयावस्थाम— यदेति । ब्रह्मतत्त्वमात्मतत्त्वेन पश्येच्छिष्यमिव पुत्रेण । एकतया पर्योदर्यार्थे: युक्तो योगं प्राप्तः । अजन्मादि ध्रुवमेकरूपं सर्वत्रैवैङ्गुजुदमसृजत्स्वात्मतश्चेतरसृष्टिमिति यावत् । एतद्रूपं देवं ज्ञात्वा सर्वपाशैर्मुच्यतेऽसङ्गो भवतीत्यर्थे: ॥ १५ ॥ + निष्पत्तौ वैङ्गव: शब्दो वाङ्शिकङ्वनिवृत्तवेतु ॥

एकीभूतं तदा चित्तं राजयोगाभिधानकम् । सृष्टिसंहारकर्त्तौसौ योगीश्वरसमो भवेत् । अस्तु वा माडस्तु वा मुक्तिरत्रैवाखण्डितं महत् ॥

इति लक्षितां निष्पत्त्यवस्थाम— एषोऽहेति । एषोडह देवः सर्वा दिशोऽनुपवर्तते । अपेक्षिताक्रियः प्रशब्दः । अनुलक्षणे कर्मवचनोयस्तयोगे दिशा इति द्वितीया । पूर्वों जातो हिरण्यगर्भः स एव स ड स एव गर्भे गभाशये ड सन्तःप्रविष्टः । तत्सृष्टा तदेवानुपाविशतिति श्रुते: । समष्टिन्यायेष्ट-रूपेण स एव स्थित इत्यर्थः । भूतेा भव्यश्च स एवेत्याह— स एवेति । प्रत्यड् । अहमित्यात्मभावेन प्रतीमन् । हे जना इति ऋषीणां वचः । सर्वतोमुखः सर्वत्रे संमुखः ॥ १६ ॥

किं वहुना सर्वत्र स्थावरजङ्गमेषु शक्तिरेतदोयवेपसंहरति—यो देव इति । फली वनस्पतीर्यो वृक्षः पुष्पफलोपगाः । ओषधयः फलपाकान्ता लता गुल्माश्च वीरुधः ॥

• घ इति संशितपुस्तके तृतीयायामित्यादि परिचयावस्थामाहेल्यन्तं शब्दजातं न विद्यते । + घसंशितपुस्तके निष्पत्तावित्यादि निष्पलयवस्थामाहेल्यन्तं शब्दजातं नास्ति ।

१ घ. सुधान्तम्” । २ क. ॐदितमयं । ३ ग. भावि स° । ४ क. ख. वैष्णवः । ५ घ. ॐ सू° ।

नमोनम इति निपातसमुदायो नम इत्यर्थे वतते । ※ ईश्वरसमत्वान्मुक्तस्यापी मेवावस्था । ननु ज्ञाननिष्ठयैव कृतार्थ्ये सिद्धे किमष्टाङ्गेन योगेन । मैवम् । योगस्य मनआदिजयार्थित्वादिति इन्द्रियाणां ज्ञानानुदयात् ।

तदुक्तम्—हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठं; । न सिद्ध्यति दृश्यं तस्मादानिप्टच: समश्रयसेतु इति ॥ १७ ॥

इति श्रीनारायणाविरचितायां श्वेताश्वतरोगनिषद्दीपिकायां द्वितीयोऽध्याय: ॥ २ ॥

अथ तृतीयोऽध्याय:

श्रीजगदुरूं परमात्मरूपं सदाशिवं तृतीये स्वरूपतो महिमतश्च ध्यानलक्ष्यसिद्धये निरूप्यति-यैक इति । जालमानोऽत्र जालिमच जालं मायातत्त्वं । यद्वा जालं समूहस्तद्वान् । एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा समधा नवधा पुनरित्यादिशुते: । जालं गवाक्ष आनाये कोरकेऽपि दृश्यते: । जालो नीपद्रुमे जाली कोकातक्यामुदाहृतोति विश्व: । ईशात ईशे बहुलं छन्दसि च लभ्याव: । ईशानीभि: । ईडियत आभिरितीयन: । करणाधिकरणयोरिति ल्युट् टिवान्तिके । ईशान्य ईशानशक्तयो ज्ञानशक्तय: क्रियाशक्तयश्च यत्रैकेव परमा शक्तिः । अजामेकां जगत्यत्र द्वितीया का समापरेति स्मृतेश्व । तथाडपि कार्यभेदाद्वानानां द्वैधमश्य । एकोऽपि स्वशक्तिभि: सर्वजगद्व्यापो भवतीत्यर्थ: । स्वशक्तिष्विरेच्छ शक्तिरनन्तसंख्यालोकानां शक्ती: करोतीत्यर्थ: । यद्वा भवोऽद्भुतो वस्तुलये संभवे वस्तूत्पत्तौ च य एैको निमित्तमुपादानं च यद्वा जगत उद्भव उत्पत्तौ संभवे लयदशायामाश्रयत्वे चैक एवावाशिष्यते । संभव: कथितो हेतावुत्पत्तौ च मेलकेऽपि च । आधारान्तरिरिक्तल्व आधेयस्य च संभव इति विश्व: । आदावन्ते च यत्सत्यं मध्येsपि तदेव सत्यं यथा सर्पे रज्जुरिति व्याख्या स एैक: सत्य इत्यर्थ: । य एतदृदृ: । एतदृत्तान्तं जानन्ति तेऽमृताः मुक्ता भवन्ति ॥ १ ॥

एको हि यस्माद्द्रो वर्तते न द्वितीयाय द्वितीयार्थे न तस्युद्दितीयमुखावलोकिनो नामूवन्ति । के य इमांल्लोकानीश्वर ऐश्वर्येण व्याप्नुवान्ति ब्रह्मेन्द्राद्या-※ घसंहितपुस्तक ईश्वरेखादि समभ्यसेधित्यन्तं छादिजातं नास्ति ।

१ क. 'ये यस्मा' । २ क. 'रेखादिस्मृ' । ३ ग. घ. 'यत्तान्क' ।

सते रुद्रमेवैकं प्रभुंवैनाथमन्यन्त, इत्यर्थ: । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्यावित्यथर्वशिखायां पाठ: ॥ हे जना: स प्रत्यड्‌डपतिशरोरमात्मरूपेण तिष्ठति । संचु-कोच संकोचं कृतवानस्तकाले मरणप्रलयादौ । ननु संकोचवस्तटस्थानेसंवद्रसय जगत: कथं स्याद्दत उक्तं संसृज्येति । संसर्गे संवन्‍धमध्यासलक्षणं प्राप्य स्वाध्‍यस्त इच्छानिमित्ते संकोचाविकासौ सुकरावीति भाव: । विश्वा भुवनानि सर्वाणि संसृज्येत्यनुवय: । कथंभूता: । गोपा गास: पाति गोपालतुल्यो लोकरक्षक इत्यर्थ: । सृष्टिस्थितिसंहाराणां कर्तेति यावत् ॥ २ ॥

नन्वेक: कथं बहुधियच्छेदित्याशङ्‌क्याड्‌डह — विश्वत: सर्वल: पादा यस्‍य । पादस्‍य लोपोद्‌हस्त्‍यादिभ्‍य: । वाहुभ्‍यां विद्याकर्मभ्‍यां संधमति पतत्रैवसानारूपै: । संधमति दीपयति जीवनिष्ठविद्याकर्मणासनद्‌दिभिरिश्‍वरो जगद्वल्‍यतीतिलयार्थ: । तमेतं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुते: । दिवं सत्कर्मणा जनयन्‍भूमीं मिश्रकर्मणा भूमिप्रदेशाविशेषान्‍वरकान्यपकर्मणा जनयेस्‍तज्जनने प्रयोजको भवन्देवोऽव्यतनस्वभाव एकोऽद्वितीय: । वस्तुतस्तु स्वेच्छातिरिक्तस्‍याच्छ्‍तस्य भावात्पूर्वोक्तरतटस्थानीयै व्यावाभूमी रचयित्‍वा कर्णधार इव ज्ञानक्रियाशक्तिभ्‍यां वाहुभ्‍यां पतत्रै: स्वलीलाविशेषैरेव प्रवर्तयति सर्वम् ॥ ३ ॥

नन्वन्येषापि देवेषु सत्सु कथमेको रुद्र एव श्रूयते नान्य इति । प्रभव उत्पत्तिस्‍थानमूर्तद्‌व ऐश्‍वर्यप्रद: संहर्ता वा विश्वाधिको विश्वेभ्‍योऽधिको महर्षिभिरहादृष्ट: । तत्‍त्र प्रथमं जन्यं देवमाह—हिरण्यगर्भमिति । यस्‍य ब्रह्माण्डं शरीरं यदर्‌मो विराटपुरुषो ब्रह्माण्डं चापञ्‍श्रीकृतपञ्‍चभूतारम्‍धम् । स रुद्रो नोद्‌मानसंयुक्त सृजायत्तु पितव पुषन्‍मू ॥ ४ ॥

पापकाशिनो पापनाशिका तनुवा तन्‍वा शरीरेण शांतम्‍यादतिशयेन सुखरूपप्‍थाहे गिरिशांत गिरिणा शां तौ गिरिशांत: शां सुखं तदस्‍यास्तीति शंत: । कंशभ्‍यां वभयुस्‍ततुतयस इति मत्‍वर्थे त: प्रत्‍यय: । अभिचाकशीहि दीप्‍यस्व ॥ ५ ॥

इपु: क्षियाम् । अस्तवे । असु क्षेपणे तुमर्थे तवेन् । हे गिरित्र पुरुषमस्मदी-यपरिवारं मा हिंसी: किं बहुना जगदपि मा हिंसी: ॥ ६ ॥

ईश्‍वरस्‍वरूपं निर्णीयाड्‌डशिष: प्रार्थ्य च योगपूर्वक राधानस्‍य फलमाह—तत इति । तत: परं योगे सिद्ध उपासनां च सिद्धायां ब्रह्म परं परं ब्रह्म तत्‍ इति ॥

तमीशं ज्ञात्वाड्मूर्ता भवन्तीत्यान्वयः। ब्रह्मत्वं कुत इत्यत उक्तं बृंहन्तामिति । बृहि वृद्धौ धातु: । यथा यथार्थमूतं निकायं परमात्मानम् । निकायो निलये लक्ष्ये संहतानां समुचये । एकार्थमाजि निवहे परमात्मनि चेष्ट्यते ॥ इति विश्वः । परिवेष्टितारं रक्षक्त्वाहुरग्नस्थानीयम् ॥ ७ ॥

ऋषभश्चोऽधमं पुरुषं वेद तमसः परस्तान्मायातितं तं विदित्वा मृत्युमत्येत्येव । नान्य इति ब्रह्मवेदनव्यतिरिक्तो यः पन्थास्ततत्त्वतीर्थेऽन्न-नमहादानादिलक्षणो नास्ति परस्परया कारणैतावत्तेषम् ॥ ८ ॥

परम्परमपि नास्त्येकत्वाद्ब्रह्मणः। न ज्यायोडस्ति किंचिदिति पाठः । स्तद्भो हदासनो दिवि स्वर्ग एकः । प्रधानीभूतस्तिष्ठति कैलासवासित्वाच्चेन देवन ब्रह्मरूपतयेदं सर्वं पूर्णम् ॥ ९ ॥

ब्रह्मण एवातिशयमाह—तत् इति । ततो मूर्तादिम्र्णो यदुत्तममतिशयेन तदरूपं शुक्तादिरूपरहितमनामयं निर्विकारम् ॥ १० ॥

ब्रह्मोत्तरप्रमुक्ता शिवस्य ब्रह्मान्तरेकमाह— सर्वेति । सर्वत एवाडडननशिरोग्रीवं यस्स्य गुहा हृदयपुण्डरीकम् ॥ ११ ॥

सच्वस्य प्राणितस्यान्तःकरणस्य वा सच्चगुणस्य वा प्रवर्तको नियन्ता सुनिर्मलामिमां शान्तिमाश्रित इति शेषः ॥ १२ ॥

अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठपरिमाणहृदयपुण्डरीकच्छदस्यैङ्गुष्ठमात्रो लिङ्गिमानी । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निष्कृष्य यमो वलादिति लिङ्गिन्तं । हृदङ्गुत्थया बुद्धचा मनस ईश्टे मनीडृ तया संकल्पवर्जितया मनीषा बुद्धचा मनसा मननरूपेण सम्यग्दर्शनेनाभिक्ल्सो ज्ञातः । य एतद्‌द्विदुर्याथार्येन ते मुक्ता भवन्ति ॥ १३ ॥

तृण्वा व्याघ्र ततोऽधिकं दशाढ्यगुल्मवाडिमातिक्रम्यातिष्ठत् । व्यासिपरभेतत् । व्याघ्राद्दूम्यादेराधिकोडयमित्यर्थः ॥ १४ ॥

उतापि । अमृतत्वस्य मोक्षस्यैवानः प्रभुसतस्तद्विपमुच्ये किं वक्तव्यम् । कस्यामृतत्वस्य प्रभुः किं स्वर्गाद्यमृतत्वस्य नेतव्याह—यादिति । यद्‌अमृतत्वमन्येनतेरण सह विचक्षायामतिरोहिति । अतिशयेनोर्ध्वं भवति । देवाद्यमृतत्वमाधिकमिदं वेत्येन सह विचक्षायां तद्‌तित्क्रम्य यद्‌द्राह्मणोच्यते भवति ॥ १५ ॥

सर्वेन्द्रियवव्यापारानतिरोहितक्रियाशक्तिचित्तूपतया सर्वदा करोत्य्याह--सर्वतःपाणिपादमिति ॥ १६ ॥

सर्वेन्द्रियैः गुण विषयास्तत्प्रकाशकं । तर्हि किं सेन्द्रियं नेत्याह--सर्वैरिन्द्रियैर्व्याप्तं । चरणं स्थापितं । चरणं गहराश्रयोः । सुहृदिमित्रम् ॥ १७ ॥

नवेति । पुरे शरीरे लेलायते वहिरिन्द्रियैर्दर्शने लीलां करोति ध्यायतीव लेलयते इति श्रुते; पराश्र्चि खानि यान्यत्रणत्स्वयंभूरिति च । वशी सर्वो वशवर्त्यस्यास्ति ॥ १८ ॥

विरोधालङ्कारेग स्वरूपमाह--अपाणिपाद इति । जवो जु रंहसि जुच्-ड्क्रस्म्येति युच् । यः पादरहितः स कथं वेगवानिव भूतानि सर्वत्रोपलभादेति परिहारः । अपाणिरपि ग्रहीताड्डतादाता । स वेत्ति वेत्त्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तं महान्तं पुरुषमाहुः ॥ १९ ॥

अणोः इयमाकारेणु ततो महान्तः । पृथिव्यादेरमे हत्तरः । यदैस्ति लोके वस्तु तत्तनेवाड्ड त्मना । नित्येनाड्ड त्मवत्संभावते तदात्मना विनिहितमुक्तमसत्संपच्यते । तस्मादसावेवाड्ड त्माङ्गोर्णीयान्महतो महीयान्सर्वनामा रूपवद्वस्तूपाधिकल्वात् । जन्तोर्ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तस्तस्य गुहायां हृदये निहित आत्मभूतः स्थितः । अकतुरिति पाठेऽधिकारीविशेषणम् । धातुरात्मनो गुरोरवा प्रसादमहिमानं महान्तम् । भूमेतिवृन्दावार्यो न विवक्षितः । धातुप्रसादादिति पाठे दधत्स्यर्थानिति धातव इन्द्रियाणि तेषां प्रसादादैश्वर्याद्वा तस्माद्वशुद्धेरित्यर्थः ॥ २० ॥

वेदाहमित्यृपेरेवाक्यम् । अजरमपाकृतं देवामिति यावत् । पुराणं पुरातनं नवम् । सर्वे वस्तु प्रापं कुतो विश्ववादेशः । कालतो वस्तुतत्त्वं व्यापकत्वात्प्राप्नोति काले हि तत्त्वज्ञानं निरोधं न प्रवदन्ति यस्मै युक्तः पाठः । यद्वा यस्य जन्मोत्पत्ति निरोधं मरणं च प्रवदन्ति प्रथममज्ञानदर्शायां वदन्ति मूढा इत्यर्थात् । तर्हि ज्ञानदर्शायां किमत आह--ब्रह्मवादिन इति । वेदविदो हि निश्चितमसंदिग्धं नित्यं प्रवदन्ति प्रसिद्धं वदन्ति वेदे शाक्यशतेन नित्यस्वरूपतिपादनात् ॥ २१ ॥

इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वरोपनिषदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः॥

ओंकारादिसृष्टिक्रमेण तस्य सर्वात्मकतामुपपादयति—य एक इति॥ य एक एव सन् वर्णान् ओंकारादिक्रमेण सृजत्। वर्णीष्टद्रविसृष्टौ शुक्रादृष्टिकद्रवि सृजति॥ पचाद्रुच॥ द्रव्यंयत्वात्मकं वर्णं ओंकारः। वर्णों द्विजादौ शुक्रादौ स्तुतौ रूपयशोभरे॥ विलेपने कुथायां च वर्णः स्याद्रवणभेद्योः॥ इति। विश्वः। वर्णरूपः सच्चिदानन्दनेकार्णकारादीनिन्दितार्थ-नसमर्पितार्थान्नपदवाच्यरूपेण दधाति। धारयति। निहितार्थ इति पाटे शक्त्यैवेन समर्पितोदर्यों येन सः। शब्दशक्त्यर्पितश्वरेच्छारूपैव शब्दैरर्थानुक्त्वादर्थसृष्टि-मार्ग—विचैतिति। आदौ च विश्वं विश्वरूपः सन्नन्ते चावसाने व्येति व्ययं विनाशं शृणोति॥कारूपं जहातित्यर्थः। स देवो दीप्तिमद्वसनः प्राणोपाधिर्जी-वनामा वृद्धया ज्ञानेन शभया स्वर्गोपरिष्टाद्यन्या सयुनकु सयोजयतु। स देवश्च स न इति पाटे वाक्यद्वयम्। नन्वन्ते न्यायमेति चेत्समूलं नश्येतेत्यत्युक्तं स देवश्रेति॥ च एवार्थे देव एव ज्योतनधर्मा न्यायधर्मेणास्पृष्ट इत्यर्थः। स पूर्वोक्तः परमात्मा नोदस्मादृट्स्टात्मविषयया संयुनकु संयोजयतु प्रार्थनायां लोट्॥

तस्य विश्वरूपतां दर्शयति—तदेवेति॥ शुक्रं वीर्य ब्रह्म वेदः॥२॥

खीपुरुषादिभेदोध्यात्मनि कल्पित इत्याह—त्वं खीति॥ निर्णः पुराणो दण्डेन वश्यसि दमेन दुष्टांश्छालयसि जाताो भवसि कार्यजातं त्वमेवेत्यर्थः॥३॥

पतङ्गो रक्तवर्णः। लोहिताक्षोऽदितिः। तदिदंभो मेघः। सर्वं सच्चारुक्यो गुणः। विश्वा सर्वाणि॥४॥

अजां मायां लोहितेति गुणत्रयमयीं सरुपाविश्रुणां। अजो लोकः संसारी जुषमाणः प्रीतमाणोडनुसृत्य शेते स्वस्थतां मन्यते। अजोङ्नयो विरक्तो विशुक्तः परमात्मा त्वेकरूप एव न भोगान्भुक्ते नापि जहाति॥५॥

द्वा द्वौ सुपर्णा सुपर्णौ पक्षितुल्यौ चेतनत्वाद्जीवप्रमातमौ। सयुजा सदा संयुक्तौ। सुखाया सुखायौ परस्परमित्रे सयजावपि गुरुर्भागवौ न सुखायौ। राहुरव्योः परं वैरं गुरुभार्गवयोरपीति स्मरणात्। सुखायावपि शिवकेशवौ न सयुजावित्युष्योपादानम्। समानमेकम्। तृक्ष्म। ओवश्वू छेदन छेदनधर्माणं शरीरं परिषस्वजाते प्वाङ्ग परिष्वडने छन्दसि लिङ्ङति भूतसामान्ये लिङ्ग॥ सद

स्वकृत्योः परस्य लिङ्गीति परस्य पथनिषेधः । अन्यो जीवः पिप्पलं शरीरस्थ-

क्षोस्थं फलं कर्मोध्यं स्वादू सरसं यथा भवत्येवमत्ति भुङ्क्ते । अनशनान्मुझ्ञान एवान्योऽभिचिकर्षीति परमात्मा भूषणं प्रकाशत एव न त्वक्तिः । काशु दोसौ युग्मलाकि लट् ॥ ६ ॥

समान उभयसाधारणे पुरुषो जीवो निमग्रस्तादात्म्यमापन्नोडनेशयाडनेश-

तथा मुह्यमानो विषये रड्यमानो जुष्टं सेवितं सेयवां भैसनं सन्तमस्येर्नेस्य महि-

मानं च पदियाति । इत्येवं पश्यन्सर्वत्र वीतशोको भवति ॥ ७ ॥

ऋच्चोऽक्षरे । ऋक्प्रातिपद्येक्षरे नित्ये परमे व्योमन्त्रह्मण्यक्ये विश्वे देवा

यस्मिन्नाधिनिपेढुर्यत्स्वामिकाः स्थिताः । यस्य चेश्वरवचनामिति स्वामिनः सप्तमी । ऋचा वेदोध्यापनमात्रेण । य इदनर्थकस्तद्विदुःस्त इमे समासते सप्तयग-सते मुक्ता भवन्ति ॥ ८ ॥

छन्दांसि गायत्र्यादीनि यज्ञाः पाकसंस्था असोमकाः । ऋत्वः ससोमकाः ।

व्रतानि ब्रह्मचर्यादीनि । भूमतीतशब्दवाच्यम् । भव्यं भाविशब्दवाच्यम् ।

यच्चान्यदपि वेदा वदन्ति वेदपतिपाद्यं पश्वादि । अस्मान्नविदाद्येतदन्रुणीमाथी मायावानीश्वर एतद्रिश्वं च ऋजते तस्मिंश्व विश्वस्मिन्नन्यो जीवो मायया सन्निरुद्धः सम्यङ्निरुद्धः ॥ ९ ॥

अस्य महेश्वरस्यावयवभूतैरवयवत्वं प्राप्तैरर्जीवैवस्तु सर्वमिदं जगद्र्व्याप्तमवयव-

त्वमुपचारात् ॥ १० ॥

योनिं कारणं सर्वमेक ईश्वरोडधितिष्ठति सर्वस्येश्र्वरत एव ज्ञानक्रियाश-

कृत्योर्लोम्भात । सं च वि चाति समेतिं संगच्छते व्येति वययं गच्छति प्रलये ।

निचाय्य हृद्ये मां निरुध्यमाणमन्तयं शान्तिं मोक्षाख्यामेति याति ॥ ११ ॥

प्रभव उत्पत्तिस्थानम् । उद्र्दो वैभवपदः । स एव रुद्रः । स एव महर्षिभि-

र्वादिः प्रथमं जायमानं हिरण्यगर्भमपि तमेव पश्यत जानीत संयुनक्तु संयोज

यतु ॥ १२ ॥

यस्मिन्नाधि लोकांः श्रिताः । ईश ईष्टे । कस्मै ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाय तस्मै

देवाय हविषा हविष्येण विधेमोपचरामेति प्रार्थना ॥ १३ ॥

कलिलस्य तमसो मध्ये गूढमिति शेषः ॥ १४ ॥

काले स्थितिकाले युक्ता योगमाश्रित्य प्रवृत्ताः । ब्रह्मर्षिप्रग्रणं देवर्षिराज-

१ घ. 'पयै र् । २ ग. 'या संप्रतं । ३ घ. प्राप्तं । ४ घ. 'शास्त्वैति प्राप्नोति । इतिइति पा ठे छान्दसो गुणाभावः ॥ ७ ॥ ५ घ. 'दाध्ययनं । ६ घ. 'ज्ञा: सप्तशवः । कतवोडपशवः । त्रा । ७ क. ख. 'का: स्थिताः ।

पञ्चाङ्गमध्युपलक्षणमू । ब्रह्मा ऋषय इति वा छेदः । देवतास्व चादैत्यादयोगपि मृत्योः संसारस्य पाशाञ्चासनारुपान् ॥ १५॥

घृतात्परं घृततस्मोपरि वलितं मण्डलमुपरि पृथुल्याकारं सूक्ष्मांशसम् ॥ १६ ॥

हृदा हत्पुण्डरीकेनाडस्थयेण मनीषा मनीडू जितसंकलपा बुद्धिस्तया । मनसा मन्तःस्वरुपाडभिक्लस्रो भातः । मनसैवानुद्रव्यामिति श्रुते: ॥ १७॥ यदाsडतमः । यदा यास्मिन्काले डतमस्तमोनिष्टिचर्थे भवति तत्कदा न दिवा, दिवसो न रात्र्यामिनो न सत्कारणं नासत्कार्यम् । किं तर्हि शिव एव केवलो निर्विकारः सवितुः सूर्यस्य वरेण्यं भर्गोsपि तदेव । पुराणी मज्ञा शास्त्रोथविद्या तस्मात्मसत्ता पडवत्ता । १८ ॥

नैनमूर्ध्वं नाधःश्रिभागे न तिर्यग्ं दिगायतनमध्ये यतो दिशः प्रहत्तास्ततत्र न पारिग्रहभूत् । न कधित्कथितमश्रूयतां मतिमोपमा ॥ १९ ॥

न संदश इति । व्याख्याव्यातम् ॥ २० ॥

अजात इत्येवमिति । अहं कश्चिन्नमयैवज्ञातस्वरुपो जीवो भीरुर्जन्मभीरूः सन्नजात इत्येवमजानत: स्यामित्येवं हेतुना यत्तत् । तव दक्षिणामुपदेशकृतालं मुखे, तत्मपद्ये । हे रुद्र तेन मुखेन मां नित्यं पाहीतन्वयः । तवडुपदेशान्मुच्येडह- मिति भावः ॥ २१ ॥

नोडस्माकं तोके बालके तनये पुत्रे मा रीरिपः । मा हिंसीः । आयाञ्च सुषिः । डकारान्तवाच्यं यथा नाशना जगदावयतेति । मौष्ठ पच्हु मा रीरिपः । रुप रिप हिंसायां युड्ङलन्ताड्ङलृप् । ननु तवद्रक्षणाय तुदीन्तान्स्वदपराधकारिणो वीराsङ्गणान्हन्मीत्यत आह---नोडस्मत्संबन्धिनोsमितः क्रोधवतो वीरा न्मा वधोर्मा हिंसीः । तवदनुग्रहीतामात्रस्यैव मे हृददन्तर्भूतवेतालादिकृतपिडानवशेर् इति त्वया न ते हिंस्या इति भावः । नतु भक्ताधीनः पशुः सदेतिप्रसिद्ध- भेक्ल्र्या आव्यपत्त आह---हविष्मन्त इति । सदं सदोमण्डपं माति । इदनर्थको निपातः । त्वां त्वां हवापह आवाहयामो यज्ञभाग्रहणाय ॥ २२ ॥

इति श्रीनारायणविराचितायां श्वेताश्वरोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थोsडध्यायः ॥ ४ ॥

द्वे अक्षरे जीवब्रह्मणी नित्यं विज्ञानम् । न जीवो न्रितत इति च श्रुते: । ब्रह्मपुरे देहेन्दनन्ते ज्ञानं विना यस्यान्तो नास्ति । अश्वत्थं माहरवय्यमिति स्मृते: । यद्वा—अनन्ते इत्यक्षरयोरविशेषणम् । यत्र ब्रह्मपुरे विद्याविवे गूढे गुह्ये सत्यौ निहिते तु श्रुते तत्तत्साध्यत्वात्तयो: । क्षरं त्वविद्या । अविद्या कर्म तत्फलत्वात्क्षरस्य कार्यस्य । अमृतं तु विद्याडमृतरूपमोक्षहेतुत्वात् । विद्याविवेे ईशत ईशते यस्तु सोड्य: परमात्मा तयो: स्वामी न तु तदूप: ।

अन्तः- सम्प्रतीश्वरस्य संसृज्याज्ञानुगृहीतत्वमाह—य इति । यो जीव एक: कुटुम्ब-रहित: सन्न्योनिं योनिं मनुष्यतरींगादिचतुर्विधलक्षजीवयोर्नियतिष्ठति गर्भवासेनाडडरोहति । विश्वानि रूपाणि मनुष्यादिनानासंस्थानभेदभिन्नशरीराणि सर्वां योनीनश्र तत्तद्जीवाश्रयरसमवेताः पुष्टिंखल्विाडरूपा आधितिष्ठति स्वस्वरूपतयाडडभिमन्यते तमृषि प्रसूते: प्राग्दर्शनवन्तम् । आहारा विविधा शुक्ता: पीता नाना।विधा: स्तना इत्यादि पूर्वोपरानुसंधानवन्तम् । ततः प्रसूतं प्रसूति-वाङ्व्याघातेनापहतज्ञानमत एब कपिलं विस्मृतपूर्वापरानुसंधानतया हतप्रभं धवलच्छायम् । अथवा विशेषप्रतिपत्ततया जातमात्रं कपिलसुनिमित्तं स्थितमेवं विधं तमग्रे प्रथमं य ईश्वरो ज्ञानेज्जायत अभिरिति ज्ञानानीन्द्रियाणि तै: स्तन्य-पानादिप्रतित्तिहेतुभूतदर्शनस्पर्शनादिज्ञानानेन विभर्ति पुष्णाति । तथा जायमानं चकारान्न्नियमाणं च । पर्येत्कर्मनुकूलतत्पदोक्षितपदार्थदानेन संभारयति ।

जालं कर्मफललक्षणं वन्धं बहुधा विकुर्वन्ननेकधा विक्रियां नयननेकेकस्य कर्मणो देहादिभोगोपकरणानेकफलत्वात् । यस्मिन्क्षेत्रे ब्राह्मणादियोनौ संभवति जायते एप देवो जीवस्तत्र जायमानं पश्येदिति पूर्वेणान्वय: । पतय: पत्न्य:शकुरायग्निष्ठातनसूर्यादिनिर्वभक्तिव्यतय: सृष्ट्याधनन्तरमेश ईश्वर: सर्वाधिपत्यं देहेन्द्रियादिस्वाम्यं जीयस्य कुरते महात्मा व्यापक: ।

तदेवाडडह—सर्वा इति । प्रकाशनस्वाध्यस्ततया भासन्राजते स्वप्रकाशतया स्फुरति । यदि अनड्वानर्थां गोमण्डलेडनड्वान्पञ्च: स्वतन्त्र एवं देहादिसङ्घातं से देव ईश्वर इत्यर्थ: । भगवान्परमेश्वर एव वरणीय: सेवाच्चित्तमा योने: स्वभावान्स्वभावगून्यारज्जुसर्पिमायानध्यस्तान्भावानाधितिष्ठत्येक: शैल्पवद्-

कोऽपि नानावेषो भवति । अत्र काचिज्जीववध्नसद्रावेडपि प्रकरणात्पुरुषार्थ-पर्यवसानाच्छेवरपरा एवैते मन्त्रा: ॥ ४ ॥

यज्ञः स्वभावं वागादीनां पचति फलानुकूलं करोति प्राच्यान्पूर्वोत्पन्नान्ध-मौदीन्परिणामयेत्फलोन्मुखान्करोति । एकः सन्नविश्वमधितिष्ठति गणान्धर्म-नसच्चवादीनिन्द्रियाणि च यो विनियोजयेत्स्वस्वकार्येषु प्रयुदधुक्ते ॥ ५ ॥

वेदेषु गुह्या या उपनिषदस्तास्वापि गूहं गुमं तद्रह्म परमात्मानं विन्दते लभते इत्यर्थोऽजीव: । ब्रह्मयोने ब्रह्म वेदस्तस्य योनिमूल्पत्तिस्थानं ये देवा: पूर्वं तदिदंस्तद्वेदमृता बभूवु: ॥ ६ ॥

इदानीन् यत्पुरुषार्थसिद्धयै ईश्वरस्वरूपं निरुपितं तं जीवं देहाद्यसंक्रीणतया ज्ञापयितुं वैराग्यार्थे तस्य संसारं वर्णयितुमाह—गुणान्वयो य इति । यो गुण-न्वयो गुणैरिन्द्रियैरव्ययोगडस्य स तथा स फलकर्मकर्ता फलयुक्तं कर्म फल-कर्म तस्य कर्ता जीव: स च स एव स्वस्वैः स्वकृतै: क्रतुभि: कर्मभि: उपभोक्ता सर्वे स्वकृतभुज इत्यर्थ: । स जीवो विश्वरूपो जाग्रदवस्थ: । त्रिगुण: सच्चवादि-गुणत्रययुक्त्राणाधिप: प्राणी स्वकर्मभि: शुभाशुभैर्विवर्त्म त्रिविधं मार्गे धूम-चिर्धयोगतिलक्षणं संचरति स्वगातिविषयी करोति ॥ ७ ॥

अणुण्ठमात्रो दहरनिवासी रविचुल्यरूप: प्रकाशात्मा संकल्पादियुक्त: । तस्य चिदचिद्रूपता कुतोदत आह—बुद्धिरिति । बुद्धेशुण: संकल्पाहंकारादि: । आत्मगुणो रवितुल्यरूपता ताम्यामुपलक्षितो हि दृष्टोऽवरोरपि सूक्ष्मोऽपि सन् वालाग्रात्संभावित: ॥ ८ ॥

तदवडडहं—वालाग्रात् । वालस्य यदग्रं तस्मात् कल्पितस्य यो भाग: स जीवो विज्ञेय: । तादृश: सूक्ष्म इत्यर्थ: । स च सोऽध्यात्मनान्तसंसराराम्भणाय कल्पते समर्थो भवति । अनन्त-शक्तिपरमेश्वराच्चात् । अथ च स सोऽध्यात्मनान्त्याय ब्रह्मभावाय कल्पते । व्यापकत्वश्रुतित्स्तु तस्य भगवद्भिन्नत्वेन युज्यते ॥ ९ ॥

शरीरधर्मा नैवं स्पृशन्तीत्याह—नैष इति । तर्हि कथं तैर्योगदेश इत्यत आह—यद्यादिति । तेन तेनोपाधिकेन स आत्मा ॥ १० ॥ संकल्पनेति । संकल्पनं मनसोऽदर्श: सङ्कल्पनादर्शने दृष्टिदर्शनव्यवहारो होम: कर्मानुष्ठानं तैग्रसो भोजनमम्स्यादिभिर्मेघाष्टिस्तया च ग्राससहितयाडडत्मनो होम:

या वित्तप्रदधर्मज्ञानोपचयो जन्म ब्राह्मणादियोनि: कर्मोत्तमोऽदि तदनुगानि तदनुसारेणानुक्रमेंण विरुद्धदेहानां योगपद्यसंभावात्क्रमेण देही जीव: स्थानेषु स्थावरजङ्गमेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु रूपाणि शरीराण्यभिसंप्रपचते प्रामोति। तद्य् इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमप्यरेन्र्रह्मयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा। अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरुदश्वयोनिं वां सूकरयोनिं वां चाण्डालयोनिं वेति श्रुत्यन्तरात्। अननेन मन्त्रेण पञ्शाग्निहोत्रविद्या सूचिता॥११॥

तदेव विट्णुते—स्थूलानीति। स्थूलानि देवमनुष्यादीनि सूक्ष्माणि तिर्य्‌ग्‌स्थावरादीनि स्वगुणै: सत्त्वादिभिरभिभूयोत्पद्यत इत्यद:। क्रियागुणैर्धर्ममोक्षयल्‍ये रातमगुणैरमनोगुणैरज्ञानवासनादिभि: कृतवा तेपां देहानामपरोडपि स्वगुणाभि-त्रोडपि संयोजहेतु: पापिनां मचित्तं दृष्टे उपलब्ध:। तमेतद् विद्यकर्मणी समन्व-रभते पूर्वपक्षी। चलत्यादिश्रुतिं॥१२॥

इत: संसारचक्रान्मोक्षस्योपायमा अनाद्यनन्तमिति। कलिलस्य माया-या मध्ये वर्तमानमनेन दुर्ज्ञेयत्वमुक्तमीदृशं देवं ज्ञात्वा सर्वपाशै: सर्वबन्ध-नेभ्यो मुच्यते॥१३॥

भावग्राह्यां भक्तिगम्यम्। अनीडाकुयं न नीडो यस्मासाकानीडोऽनीड इत्य-रह्या। नाम यस्सु सतं निरालम्बनं भावाभावकरं सृष्टिप्रलयकारिणं शिवं कल्याणरूपं कलासङ्करमु पोङ्कल: पुरुष इति श्रुते। लिङ्ङं सकललिङ्गशरीरनिर्मातारं देवं ये विदुर्जातवन्तस्ते तनुं देहं जहुसत्यज्यमुक्ता इत्यर्थ:॥१४॥

इति श्रीनारायणविराचितां श्वेताश्वतरोपनिषदीपिकां पञ्शमोऽध्याय:॥५॥

अथ पञ्शमोऽध्याय:।

पूर्वोक्तान्कालादीज्जगत्कारणतया संभावितान्वादिप्रतिभासमपिताननूद्य देवमहिम्ना यथा सिद्धतया पदवदति—स्वभावमेक इति। कवय: कु शब्दे वक्तार: परिमुह्यमाना देवमायाविमोहिता नु वितर्के देवसेश्वरस्यैष महिमा सामर्थ्य येन महिम्नेदं ब्रह्मचक्रं ब्राह्मणानां वादिनां चक्रे समूहो भ्राम्यते जीवसमूहो वा नानागतिनीयते॥

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ इति स्मृतेः॥ १ ॥

येनेश्वरेण नित्यमात्रतं व्यासमिदं सर्वम् । जज्ञातीति ज्ञः । ईशुपञ्जामीकृतः कः । ज्ञाता । कालकृतः कालस्यापि नियंता गणी गणत्रयमाश्रितः । सर्वचायुः सर्वेषां प्राणः सर्वविद्य इति वा पाठः । तेनेशितं तेनाड्क्रान्तं कर्म शुभाशुभं विवर्तते नानारूपं भवति ह मरीचौ विवर्तते इत्यनेन सर्वोऽपि प्रपञ्चो विवर्तात्मक इत्युक्तं भवति । अताश्चिकोडन्यथाभावो विवर्तः साक्षाद्वा परम्परया वा ब्रह्मण एव सर्वः । प्रपञ्चो विवर्त इत्यर्थः । विवर्तरुपाण्याह—पृथ्वीति । पृथ्व्यादिरुपं भवति । एतत्सर्वे चिन्त्यं चिन्तामहंतीति यत् । दृश्यमित्यर्थः ॥ २ ॥

कर्माण्यारम्भयोत्तम्य कीटशानि गुणान्वितानि विहितानि न तु दोषान्वितानि निषिद्धानि विहितानां गुणान्वितत्वं संयोगपृथक्त्वन्यायेन । सर्वशुद्धरूपभूतस्वरूपफलत्वात् । सर्वान्मभाविहितुरूपत्वात् । स्वस्वस्थाने विनियोजयेत् । यथा रुपं चक्षुषि चक्षुः सूर्यं सूर्ये तेजसि तेजो वायौ घायुमाकाश आकारमात्मनि । एवं यः कर्त्तृ सर्वे करणे ब्रह्मणि विलापयेत् तदा तेषां कार्याणां ब्रह्मभावज्ञाननाभावे सति । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मकक्षये सति स पुरुषस्तत्त्वतो रुपतन्मात्रादिद्योऽन्यः । सर्वोऽसृङ् सन्याति आत्मस्वरुपं प्रामोति । अथवा भावना विपर्याभिलाषास्तान्निवनियो जयेदात्मनि जिहुयात् याति तेषां कामानाप्तभावे भोगादिना कृतकर्मनाशः । वदन्ति—

इदानीं कर्तव्येन मोक्षसाधनान्याह—तदिति । तन्मनुष्यशरीरसाध्यं कर्म शुभाशयं कृत्वा निष्पाद्य भूयस्ततो विनिवृत्य निरस्तसङ्ङो भूत्वा तत्त्वस्य तत्त्वेन ब्रह्मणा योगमक्य समस्त्य प्राप्य तत्त्वमस्यादिक्ये? कम्मक्षये स मोक्षं याति । कियता कालेन चेत्यपेक्षायामाह—एकनेति । कश्चिदेकेन जन्मना कश्चिद्धद्वादिभिरिजन्मभिरष्टपर्थ्यन्तैरैश्वर्याद्‌ । लिङ्गनूनेरधिकैर्वा यत्नानुसारतः । यदुक्तम्—बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । इति । कालेन हेतुनाड्कृत्सगुणेश धर्मज्ञानादिभिः सूक्ष्मैः सूक्ष्मवस्तुप्रकाशिभिर्हेतुभूतैः ॥ ३ ॥

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं सदृद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ इति ॥४॥

१ ग. घ. चित्यं चितम् ।

स आदिः सर्वकारणानां संयोजनिमित्तहेतुः संयोजनिमित्तानि संघातकारणानि स्वभावकालादीनि तेषामपि हेतुः परः सर्वोत्तिकृष्टः । इन्द्रियेभ्यः परा हार्थो अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिरुद्धरेरात्मा महान्परः ॥

इति श्रुत्यन्तरात् । अत एव त्रिकालान्तकलत्रयोपष्ट्रात्परः अकलोऽपि निरञ्जनोऽपि हष्टः स्वप्नकाशत्वादपरोक्षीभूतः साक्षादपरोक्ष इहोति श्रुते । भवभूतं भवतं रुद्रत्वं प्राप्यमीन्यं स्तुत्यं स्वचित्तस्थम् ईश्वरः सर्वभूतानां हृदये शेज्जुन तिष्ठतीति स्मृते । यद्वा—स्वचित्तस्थं ध्यानारूढं पूर्वमुपास्य ज्ञानोत्पत्तेः प्राग्राध्य यातोति पूर्वेण संबन्धः ॥ ५ ॥

स परः परमेश्वरो वृक्षः शरीरः कालेन क्रिययाsङ्कृतिभिर्जातिभिर्मिरुपप्लुतिभिः सन्नन्र्यस्तोभया भिन्नडिड्डितत्वात् । यथ्मादधिदैव प्रपञ्चः परिवर्तते चक्रवदार्तते धर्मावहं धर्मजनकं स्मरणादिना पापुन्दं दुष्कृतनाशकं भगेशं भाग्याधिपतिमात्मस्थमात्मवेदन स्थितं ध्यानेन बुद्धिस्थं वाड्मृतं यतो मृत्युभयमपैति ॥ ६ ॥

विश्वधाम विश्वाधारं ज्ञात्वा यातोत्यन्वयः । इदानीमुप्तिसतज्ञानं प्रकार्थयते—तमेश्वराणामिति । तं विदाम जानीमेति प्रार्थनायां लोट् छान्दसो गुणभावः परस्तात्परे श्योऽपि परमम् ॥ ७ ॥

न तस्येति । साधनानिरपेक्षः फलनिरपेक्षश्वेत्यर्थः । न तत्समस्ततुल्यस्तदधिको वा न हर्यते युक्तोपलभ्यते । अनेकेश्वरादिष्चित्तत्वे युगपदुत्पादविरोधसङ्गतेः । शक्तः श्रूयते वेदशु स्वाभाविकी सहजासिद्धा ज्ञानवलोद्भूया मुक्ता क्रिया क्रियाशक्तिः ॥ ८ ॥

न तस्य कश्चिदिति । पतिराधिपतिः ईशिता नियंता लिङ्गमध्यभिचरतो धर्मोऽनुमितिसाधनं स च तस्य नास्त्यधर्मत्वादौपनिषदत्वाच । क्षित्यादिकार्यलिङ्गं तु न यथाभिमतेs्वरसाधकम् । सकार्ण कारणसहित लिङ्गं नास्ति कारणमपि नास्तीतर्थः सकारणत्वं तत्कारणमेवेश्वरः स्यात्न कार्ये पारतन्त्र्यात्तथा चानवस्था स्यात् । करणाधिपा अन्तःकरणाद्याधिपा देवास्तेषामप्यधिपोडधिष्ठाता जनिता जनयिता । जनिता मन्त्र इति णिलुक् । अधिपोडध्यक्षः ॥ ८ ॥

उर्णनाभो लताकीटः स यथा तन्तुमिरातमदेहसंभवैरात्मानं समाव्रणोति एवं प्रधानजैः प्रकृतिसंभूतैर्वासनादिभिः स्वभावत एवाडSत्मानं गुप्तं करोति स देवो नोडस्मभ्यं ब्रह्म स्वस्वरूपं दधातु ॥ ९ ॥

एक इति । एकः प्रधानं कर्माध्यकः कर्माधिष्ठाता कर्मणां तदधींनफलत्वात्साक्षी साक्षाद्व्यवधानेन स्वाध्ययस्तं विश्वमीक्षते चेता संहन्ता । चित्त्वञ्चयने ॥ ११ ॥

एको वशीति । वशोर्धीनः सर्वोऽस्यास्तीति वशी निष्क्रियाणां निर्ः्यापाराणां व्यापारादीनां वशा स्वेच्छया व्यापारिकः । एकमकरूपमात्मानं वहुधा नाना यः करोति । स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधेत्यादि श्रुत्यन्तरात् । आत्मसयं बुद्ध्वा चैतन्याकारेणाभिव्यक्तं न हि शरीरमात्मन् आधारस्तस्माद्‌मूर्तत्वात् । शाश्वत्मात्रानन्दलक्षणं नेतरेषां वाध्यास्तत्कुबुद्धीनाम् ॥ १२ ॥

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको वहूनां यो विदधाति कामान् । तमस्तं येडनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् । तदेतदिति मन्यन्तेऽनिदेश्यं परमं सुखम् । कथम् नु तद्विजानीयां किं नु भाति न भाति वा ॥

तत्त्वकारणं सर्वव्याप्याद्वैतस्य ज्ञात्वा देहं मुख्यतस्तद्विपरीतः ( ॥ १२ ॥ ) नित्यानां नित्यत्वेनाभिमतानों व्योमादीनां मध्ये यः नित्यः परमार्थो-विनाशी चेतनानां लिङ्गादीनां मध्ये यः परमार्थचेतनः । चक्षुपश्चादृशुरित्यादि-श्रुते: वहूनां जीवानां य एकः सङ्कामभोगान्विदधाति तमात्मसयं बुद्धिस्थं धीराः पत्तधियः । तद्रहैतत्प्रत्यक्षं मन्यन्ते स्वानुभवतो विद्धांसः । अनिर्देश्यम् । यतो वाचो निवर्तन्ते अपाङ्‌ख्या मनसा सहिति मन्त्रवर्णात् । विजानीयां स्वानुभवतो भाति न भातीति संशयायान्तो मन्त्रो दुष्प्रापतां ध्यनक्ती । संशयं निराकरोति — तत्कारणमिति । कार्येण कारणमुभयेमिति भावः । विद्वत्त्वप्त्य-क्षानि प्रमाणयातीत्संशयात् । संशयाच्चात्माद्वैतेनिःकामकर्मानुष्ठानमासनप्राणायामादिसाध्यचिच्त्तनिरोधो वा तस्म्यादिग-स्यम् । ज्ञाने फलमाह — ज्ञात्वेतित ।

स्वप्रकाशे तत्र प्रमाणान्तरं नावतरतीत्याह — न तत्रेति । भाति प्रकाशको भवति । अनुभाति तद्ब्रानानन्तरं तद्घ्यस्ततया भासते यथा जलोल्मुकाद्यग्रि-संयोगादि दहन्तमुदहाति न स्वतस्तद्वत् । अननेन न भातीरिति पक्षो निरस्तः । किं स्वातन्त्र्येण नेत्याह — तस्येति । तदुक्तम्—

नित्यो नियानामित्यादिर्ध्यानानन्तरं तत्त्वकारणमित्याद्यर्थे भाष्यकारादिभिरंगीहृतं व्याख्यातं च तमात्मस्थिमित्यादि न भाति वेधयं तद्‌भवतं मूलभूतं शब्दजातमननेव द्वीपाकारेग रद्दीतवा व्याख्यातम् । भाष्यकारादिभिस्तु न गृहीतं न व्याख्यातं च । १ घ. 'दीनां तमात्मसयं बुद्धिस्थं धीराः पत्तधियः' । २ ख. ग. घ. 'खत्वाभि' । ३ घ. 'इति अनि' । ४ ग 'यः । अनि' ।

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेsखिलम्‌ । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्‌ ॥ इति ॥ १४ ॥

हंसो हननज्ञानेमिति भुवनस्य सरःस्थानीयस्य । तत्रैकारिमन्नेव रुद्राः शस्त्रयः समाविशतित्याह—स एवायः । स एवं सलिल उदके सन्निविष्टोsतस्तुम्युमत्यांत मृृत्युमत्यांत । ईशनायेशितव्य । १५ ।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्‌ ॥ इति ॥ १४ ॥

तस्य विशेषैर्गुणकर्मभिर्ण्याह—स विश्वकृदिति । विश्वं करोतीति विश्वकृत्‌ । विश्वं वेत्ति इति विश्ववित्‌ । जानाति इति ज्ञः कालकाळः कालस्यापि नियंता गुणी सत्वादिमानः सर्वविद्य ऋगादिदिवियारस्थानं । प्रधानं प्रकृतिः क्षेत्रज्ञो जीवस्तयः पतिः । गुणेभ्यो गुणान्तरता संसारादीनां चतुर्णां हेतुः ॥ १६ ॥

एक इति । हंसो हननज्ञानेमिति भुवनस्य सरःस्थानीयस्य । तत्रैकारिमन्नेव रुद्राः शस्त्रयः समाविशतित्याह—स एवायः । स एवं सलिल उदके सन्निविष्टोsतस्तुम्युमत्यांत मृृत्युमत्यांत । ईशनायेशितव्य । १५ ।

स इति । स ईशस्तन्मयः संसारप्रायः प्राणादिपञ्चक्रोशमयत्वात्‌ । ईशसंज्ञ ईशनामा झो ज्ञाता । ईश ईष्टे । १७ ॥

तस्य विशेषैर्गुणकर्मभिर्ण्याह—स विश्वकृदिति । विश्वं करोतीति विश्वकृत्‌ । विश्वं वेत्ति इति विश्ववित्‌ । जानाति इति ज्ञः कालकाळः कालस्यापि नियंता गुणी सत्वादिमानः सर्वविद्य ऋगादिदिवियारस्थानं । प्रधानं प्रकृतिः क्षेत्रज्ञो जीवस्तयः पतिः । गुणेभ्यो गुणान्तरता संसारादीनां चतुर्णां हेतुः ॥ १६ ॥

य इति । प्रहिणोति । तददाति । आत्मबुद्धिमुपदेशागम्यम्‌ । मनसैवतुदर्शनामिति श्रुते: । स्वधर्मणोः शरीरान्तःकरणयोः न वा गमुडुमुक्तिकामोडहं श्वेताश्वतरो मुनिः ॥ १८ ॥

स इति । स ईशस्तन्मयः संसारप्रायः प्राणादिपञ्चक्रोशमयत्वात्‌ । ईशसंज्ञ ईशनामा झो ज्ञाता । ईश ईष्टे । १७ ॥

निष्कलमिति । कलाः पोडश पूर्वोक्तास्त्राहितं निष्क्रियमविकारत्वात्पूर्णत्वाच । अमृतस्य परं सेतुं परमामृतमित्यर्थः । शरणमहं प्रपद्य इति पूर्वेणान्वयः ॥ १९ ॥

य इति । प्रहिणोति । तददाति । आत्मबुद्धिमुपदेशागम्यम्‌ । मनसैवतुदर्शनामिति श्रुते: । स्वधर्मणोः शरीरान्तःकरणयोः न वा गमुडुमुक्तिकामोडहं श्वेताश्वतरो मुनिः ॥ १८ ॥

यदेति । चर्म यथा शरीरं सर्वतो वेष्टयति तद्वददा भूतलसन्निहितमाकारं मनुष्या वेष्टयिष्यन्ति । असमाविशन्त उर्ध्वहस्ता भूतले विचरिष्यन्तीत्यर्थः । तदा देवमीश्वरमविज्ञाय ब्रह्मज्ञानमंतरेणैव दु:खस्यान्तो निश्चतिभविष्यति । ईश्वरेऽपि मुक्तं प्रलयं जीवविश्रमार्थ करिष्यतीत्यर्थः । अत एवं दु:खस्यान्त

निष्कलमिति । कलाः पोडश पूर्वोक्तास्त्राहितं निष्क्रियमविकारत्वात्पूर्णत्वाच । अमृतस्य परं सेतुं परमामृतमित्यर्थः । शरणमहं प्रपद्य इति पूर्वेणान्वयः ॥ १९ ॥

उक्तो न त्वानन्दावासिरिति । दु:खान्तं मोक्षमेव केचिदुच्याचक्षते । तत्तु ज्ञानदेव तु केवल्यं तमेव विदित्वा नान्यः पन्था विद्यत इत्यादिकैयर्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्षसाधननिरासात्ताहस्मात्रम्‌ । यद्वा कर्मादिना देवमविज्ञायाज्ञात्वा मुमुक्षवो यदा चर्मवदाकारां श्वेतचर्मादिवत्प्रगतचर्मादिनामभि एवं सर्वे सन्न्यस्य वेष्टयिष्यन्ति शरीरेः परिधास्यन्ति त्यागेन परा भविष्ठन्ति तदा दु:खस्यान्तो मोक्षो भाविष्यति । न करेणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेsमृतत्वमानशुरिति श्रुते: । यद्वा

यदेति । चर्म यथा शरीरं सर्वतो वेष्टयति तद्वददा भूतलसन्निहितमाकारं मनुष्या वेष्टयिष्यन्ति । असमाविशन्त उर्ध्वहस्ता भूतले विचरिष्यन्तीत्यर्थः । तदा देवमीश्वरमविज्ञाय ब्रह्मज्ञानमंतरेणैव दु:खस्यान्तो निश्चतिभविष्यति । ईश्वरेऽपि मुक्तं प्रलयं जीवविश्रमार्थ करिष्यतीत्यर्थः । अत एवं दु:खस्यान्त

इत्येवंपरमेतत् । यदुक्तमू—तमेव विदित्वेति । तेन देवाराधने यत्न आस्थेय इति भावः । अयमर्थ आचार्यसंमतः । चर्मवदाकारवेष्टनांsमभवदविदुषो

उक्तो न त्वानन्दावासिरिति । दु:खान्तं मोक्षमेव केचिदुच्याचक्षते । तत्तु ज्ञानदेव तु केवल्यं तमेव विदित्वा नान्यः पन्था विद्यत इत्यादिकैयर्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्षसाधननिरासात्ताहस्मात्रम्‌ । यद्वा कर्मादिना देवमविज्ञायाज्ञात्वा मुमुक्षवो यदा चर्मवदाकारां श्वेतचर्मादिवत्प्रगतचर्मादिनामभि एवं सर्वे सन्न्यस्य वेष्टयिष्यन्ति शरीरेः परिधास्यन्ति त्यागेन परा भविष्ठन्ति तदा दु:खस्यान्तो मोक्षो भाविष्यति । न करेणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेsमृतत्वमानशुरिति श्रुते: । यद्वा

इत्येवंपरमेतत् । यदुक्तमू—तमेव विदित्वेति । तेन देवाराधने यत्न आस्थेय इति भावः । अयमर्थ आचार्यसंमतः । चर्मवदाकारवेष्टनांsमभवदविदुषो

॥ श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका नारायणविराचिता । [ पष्टोडध्यायः ६ ]

मोक्षसंभवश्रुतोरिति सर्वधर्मान्पारित्यज्येतिश्लोके शांकरगीताभाष्य उक्तत्वात् ॥ २० ॥

श्वेताश्वतरस्य मुनेःज्ञानसाधनानि परानुपदेष्टुमारख्यायिकारूपेणाडडह—तपः-प्रभावादिति । तपः सोमध्यानादिवस्य महेश्वरस्य प्रसादाच्च श्वेताश्वतरो मुनिहि प्रसिद्धौ ब्रह्म विद्यानिवदनसनाथ पश्चादन्त्याश्रमीभ्यः संन्यासिभ्यः परमं ज्ञानं समयक्रमो वाचोपदिद्वान् ॥ २१ ॥

वेदान्त इति । वेदस्यान्त उपनिषत्तत्र परमं गुहामत्यन्तगोप्यं पुराकल्पे पूर्वसृष्टौ प्रचोदितमुपदिष्टस्मनादिपरम्परायातमभिलष्यथे । तेषामिहेश्वरभक्तिसाधनक आत्मज्ञाने हि एवाभ्यनुज्ञायते । शान्तः पुत्रः शिष्यो वा तदनधिकारीणि न देयमधीवरती तथा स्यामिति श्रुते ॥ २२ ॥

देवभक्तिदुरभक्त्रन्तरङ्गसाधनतामाह—यस्मै देव इति । द्वृशक्ति: समाप्य्यर्था । इतिस्तद्योतकः ॥ २३ ॥

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां श्वेताश्वतरदीपिका ॥

इति श्रीनारायणविरचितायां श्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिकायां षष्टोडध्यायः ॥ ६ ॥

समाप्ता चेयं दीपिका ॥

अवच्छेदत्रयातीतनिर्मलज्ञानमूर्त्तये । मनोगिरां विधराय दक्षिणामूर्त्तये नमः ॥ १ ॥

निगमान्तप्रदीपाय निःश्रेयसुखसंविदे । संसारतापनोद्दाराय विद्याश्रीपतये नमः ॥ २ ॥

निगमान्तप्रदीपाय निःश्रेयसुखसंविदे । संसारतापनोद्दाराय विद्याश्रीपतये नमः ॥ २ ॥

प्रत्यस्ताखिलभेदाय जगद्वृत्तप्रवृत्तये । ज्ञानोत्तममुनिन्द्राय नमः प्रत्यगसुखात्मने ॥ ३ ॥

प्रत्यस्ताखिलभेदाय जगद्वृत्तप्रवृत्तये । ज्ञानोत्तममुनिन्द्राय नमः प्रत्यगसुखात्मने ॥ ३ ॥

नमः परमऋषिभ्यो नमो ब्रह्मविद्यासंपदायकर्तृभ्यः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति । इदं ब्राह्मणवाक्यं वादिनो वदनशीला वेदार्थविपरीतपक्षाश्रयमूलकृत्य वेदार्थत्वेन ब्रह्मवदनशीला: साक्षाद्वा परम्परया वा सर्ववेदार्थत्वेन ब्रह्म वदन्तीति शेष: । सर्वे वेदा यत्पदमानुत्तमन्तीति श्रुते: । इममेव ब्राह्मणवाक्यं श्रुतिप्रतिपाद्यन्ति । किं कारणमिति । किं कारणं ब्रह्म जगदुपादानकारणं ब्रह्म कीदृशं शुद्धमविद्यामलितं वा । अथवा ब्रह्म किं कारणविशेषणं निमित्तोपादानकारणं वा । आहोस्विद्धिमित्कारणमेव । कुतः स्म जाता ।

नमः परमऋषिभ्यो नमो ब्रह्मविद्यासंपदायकर्तृभ्यः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति । इदं ब्राह्मणवाक्यं वादिनो वदनशीला वेदार्थविपरीतपक्षाश्रयमूलकृत्य वेदार्थत्वेन ब्रह्मवदनशीला: साक्षाद्वा परम्परया वा सर्ववेदार्थत्वेन ब्रह्म वदन्तीति शेष: । सर्वे वेदा यत्पदमानुत्तमन्तीति श्रुते: । इममेव ब्राह्मणवाक्यं श्रुतिप्रतिपाद्यन्ति । किं कारणमिति । किं कारणं ब्रह्म जगदुपादानकारणं ब्रह्म कीदृशं शुद्धमविद्यामलितं वा । अथवा ब्रह्म किं कारणविशेषणं निमित्तोपादानकारणं वा । आहोस्विद्धिमित्कारणमेव । कुतः स्म जाता ।

आकाशादिविल्स्थावस्थायां ब्रह्मकार्यभूता: सन्त: सुषुप्त्यादिषूपादानकारणभूतब्रह्ममात्रतया विलयं गताः सन्तः प्रबोधादिसमय उपादानकारणभूतब्रह्मण: कार्यत्वेन वयं जाता: । आहोस्विदुज्जवलचन्द्रस्थानीयाः घटाकाशस्थानीयाः वा वयं सुषुप्त्यादिषूपाधिविलये विश्वचन्द्रमहाकाशस्थानीये ब्रह्मण्येकत्वमुपगता: सन्तः प्रबोधादिसमये ब्रह्मविवर्त्तकारणादिमन्ते विश्वचन्द्रमहाकाशस्थानीयब्रह्मण: सकाशादुज्जाता जीवाम केन । डडर्थे लोट् । जीवां: केन वयं जीवाम । अहं श्वेताश्वतरो नाम । क च सम्प्रतिष्ठा । मोक्षावस्थायाम्माकं चिकारीभूते ब्रह्मणि किमेकत्वेनावस्थानमुत स्वतोऽविकारीणि मायामिलितत्वेन विकारित्वेन ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानमाहोस्विद्विद्यया ब्रह्ममात्रतया प्रविलाप्य विशुद्धे ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानम् । क च सम्प्रतिष्ठिता इत्यस्मिन्पाठे मोक्षावस्थायां कीदृशे ब्रह्मणि वयमेकत्वेनावस्थानं कृत्वा ।

१ ख. 'स्य:' इदं ब्राह्मणवाक्यं न्र । २ ख. 'इति' वा । ३ ख. 'शत्परं' ४ ख. 'नित:' किकारणमिति । ई° । ५ ख. 'पत्परिसमा' । ६ क. घ 'तरम्' । ७ क. ग. 'याक्ष च' । ८ ख. म. 'सुपाग' । ९ ख. 'न्त:समयकप्रबो' । १० ग. 'यंकर' । ११ ख. 'वाम:' अ° । १२ क. 'तिष्ठा ई° ।

वस्थितता इति योजयितव्यम् । आधिष्ठिता: केन । किंच केवलादित्याद्याधिदैवतैरधिष्ठिता: सन्त: सुखे तेषु सुखदु:खेपु परवशत्वेन वर्तमान आहोस्विदै-श्वरेणो तभाश्रयां ब्रह्मविदो हे ब्रह्मविदो वयं तवस्थां विनिर्णयं सह त्रिचिन्त्य कुर्वामिति ।। १ ।।

कालस्वभाव इति । ब्रह्मकारणविपरीतकारणपक्षान्तर्मेणोऽप्यनन्वयदूषयति— कालास्वभाव इति । संसारचकस्य काल एव कारणमिति कालविद: प्रतिपेधिरे । स्वभावं इति लोकायतिका: । नियतिनियाम: पुण्यापुण्यलक्षण: स एव कारणमिति मीमांसकाः । पूर्वपूर्वकल्पेषु जीवे: सचितपुण्यापुण्यानुगुणतया जगत्स्वरजने श्वरेणो-त्तरकल्पादौ न सृज्यते किंतु बुद्धिमत्तकरत्वमन्तरेण यहच्छया जायते इति निरीश्वरा: । भूताने कारणमिति जगद्विलयस्वभाववादिन: । योनि: प्रकृति: कारणमिति प्रकृतिवादिन: शाक्ता: । योनिरिति कालादिभि: मत्येकं संबध्यते । पुरुषो हिरण्यगर्भ एव कारणमिति योगशास्त्रविद: । इतीत्थं चिन्त्यं चिन्ता-मात्रमेव न त्वर्थसिद्धि: । अथवा सदा चिन्त्यमेव कदाचिदपि चिन्तितं न भवेत् । चिन्त्यं विचारणीयमिति वा । एतत्पक्षान्दूषयति—संयोग एषां न त्वति । एषां पूर्वोक्तानां कालादीनां मत्येकं कारणत्वं न त्वेषां संयोगोऽपि कारणं न भवेत् । तुशार्थे मन्त्रोच्चारण विशेषार्थं वर्तते । एषां कारणत्वासंभवेडपि वेदमिप्रेतो विशेष: क इत्यपेक्षायामाद—आत्मभावादिति । एतादृभोग्यत्वेन स्वीकार्य स्थितस्य भोक्तरात्मनो भावादत एषां भोग्यत्वेन परतन्त्र-स्वातन्त्र्यतया मल्लकारणत्वं न संभवेत । तहि स एव भोक्ता कारणं भवत्वित्याशङ्क्याह—आत्माडपि कारणं न संभवेत ।। कुत: । जगनिर्माणो यसमदयमनीशोऽसमर्थ: । तस्यानीशत्वं कथंमित्य-पेक्षायामाह—सुखदु:खहेतो रिति । पुण्यापुण्यवशात्वेन सुखदु:खहेतुतया वर्तमान्त्रातृ । अथचाडSडपि जगनिर्माणेऽनीशोऽसमर्थ: । कुत: । सुखदु:-खहेतो: कर्तृत्वादहेतो: ।। २ ।।

विज्ञानभगवत्कृतम्

त्वासंभवात्तदभेदाध्यासेन नियमेन तत्परतन्त्रतया तस्य देवस्य सर्वज्ञदृत्तिस्थितातिलयकारणतया निवृत्तश् वर्तमानत्वाच्छक्तिशब्दाभिधेयां मायां जगत्कारणत्वेनापदिश्यन् । तामेव पुनरपि विशिनष्टि—स्वगुणानिगूढामिति । स्वस्य गुणैः स्वगुणैः सुव्वरजस्तमोमूलक्षणैस्तन्मेलैः स्पष्टस्वरूपतथापकृतत्वसंहतत्वादिगुणैश् निगूढां नितरां गूढां गुणात्रिधुरकेवलश्रुतिस्वरूपस्य दृश्ंुमशक्यत्वात्त्रिगूढामित्युच्यते । मायां जगतः परिणामिकारणत्वेनापदिश्य तित्सयुक्तं मायाया: स्वरूपमदत्वेन स्फुरणप्रदत्वेन चादिष्ठानत्वान्मायाविलसितभूततन्मात्रप्रखाणि कारणानि निखिलानि सर्वाणि तानि पूर्वोक्तानि कालप्रभृतीन्यात्मपर्यन्तानि तत्संयुक्तव्यष्टिशिष्टानि यानि तानि कालात्मयुक्तानीत्युच्यन्ते । तानि सर्वाणि स्वरूपमदतयाडSनन्दप्रदतया स्फुरणप्रदतया चाधितिष्ठति यः सचिदानन्दैकरस एकोऽद्वितीयः परमात्मा तमपि सर्वाधिष्ठातृत्वेन निर्वाहकम्प्रकटयन् ॥ ३ ॥

पूर्वोक्तमन्रप्रकारेण मायैक्याधयासमुपगतत्वेन जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणभूतं सत्यं सचित्सुखैककरसमात्मानं चक्रत्वेन निरुपायत्वयुक्तरेतरो मन्त्रो वैराग्यहेतुः तमेकनेमिमिति । तं देवशब्दनिर्देश्याधिष्ठातारमात्मानं पूर्वमन्त्रे शक्तिशब्दनिर्देश्याडडखण्डा प्रकृति: संसाररथब्रह्मणिर्निवाहकर्त्वेन नेमिः सा यस्मै तमेकनेमिं त्रिष्टुभं त्रिभिः सत्त्व्व्रजस्तमोभिरेतत्सम्पर्कनिमित्तत्सृष्टिस्थितिसंहारशक्त्यात्मकब्रह्मविष्णुशिवाद्यभिसृष्ट्रभिर्मूर्तिभिश् त्रिमात्रं प्राणश्रद्धाभूतपश्वेन्द्रियमनोम्बरैर्यत्पोमकार्मलोकनोमभिः प्रश्नोपनिषद्वित्ता: षोडश कला अन्तोदयमानं विस्तरसमासभ्रियस्य तं षोडशान्तं षोडया विकारा अन्तो यस्मात्तमिति वा शताधारं निखिलशब्दविशेषविजृम्भणकारणभूता 'अकारादिपञ्चाशद्वार्णा' अरा इवारास्ते यस्मि तं शतार्धारं श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाग्राणवाग्पाणिपादपायूपस्थद्विपशब्दस्पर्शरूपरसगन्धवचनादानविहरणोत्सर्गानन्दतदधिदैवतदिग्वाय्वादित्य * वरुणपृथिव्यग्रेन्द्रत्रिबिक्रम्मृत्युजम्पजापतिमनुबुद्धचतुहाराचित्ततद्वैश्वानरयज्ञतदधिदैवतचन्द्रबृहस्पति रुद्रक्षेत्रज्ञतमस्तद्विकारतदधिदेवेश्वरप्राणापानचयानोदानसमाना: प-

• अत्र वरुणादिभ्योऽपि देयसपक्षितम् ।

१ क. ख. घ. स्वस्य गु° । १२ ख. ग. 'नमूलस'° । १३ क. च. 'गूहेत्सु°' । १४ ख. 'मुखका°' । १५ ख. ग. 'हेतो:' । त° । १७ क. ख. घ, अन्तर्वी° । १८ क. ख. घ. 'स्तार: स°' । १९ क. 'मयमप्र°' । ग. 'मनिकृतिप्र°' ।

श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्यं—

[ प्रथमोऽध्यायः: १ ]

श्वेताश्वडारः । विन्चातिमतयराभिः । अष्टौ वसवो द्वादशादित्यादित्याश्र दशेन्द्रियाणि

तादृशियाश्र वा प्रत्यरा: पूर्वोक्तनामराणां द्वादशीय प्रतिनिधीयान्ते ये कीलास्ते

प्रत्यरास्तेः प्रत्यरैयुक्तम् । श्वेताश्वं छान्दसं । अष्टकः पदाभिस्तैत्तिरीयो-

प्रत्यरास्तेः प्रत्यरैयुक्तम् । श्वेताश्वं छान्दसं । अष्टकः पदाभिस्तैत्तिरीयो-

क्तत्वक्चर्ममांसरूधिरामेदोऽस्थिमज्जानः शुक्रं चेति धातवष्टकं धर्मज्ञानवैराग्यैश्-

क्तत्वक्चर्ममांसरूधिरामेदोऽस्थिमज्जानः शुक्रं चेति धातवष्टकं धर्मज्ञानवैराग्यैश्-

्वर्याणीतिभावाष्टकं गोतमोक्तदयाक्षान्त्यानसूयाशौच-

वर्याणीतिभावाष्टकं गोतमोक्तदयाक्षान्त्यानसूयाशौच-

मङ्ङलानायासाकाङ्क्ष्याग्रहत्यात्मगुणाष्टकम् । अणिमा महिमा लघिमा गरिमा

मङ्ङलानायासाकाङ्क्ष्याग्रहत्यात्मगुणाष्टकम् । अणिमा महिमा लघिमा गरिमा

मासिः प्राकाम्यमीशित्वं चेतैयश्वर्याष्टकम् ।

मासिः प्राकाम्यमीशित्वं चेतैयश्वर्याष्टकम् ।

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।

अहङ्कार इतीयं मे बिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति गीतासूक्तं प्रकृत्यष्टकम् ।

अहङ्कार इतीयं मे बिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति गीतासूक्तं प्रकृत्यष्टकम् ।

ब्रह्मा प्रजापतिरिन्द्रोवा गन्धर्वा यक्षराक्षसाः ।

ब्रह्मा प्रजापतिरिन्द्रोवा गन्धर्वा यक्षराक्षसाः ।

पितरक्ष पिशाचाश्र देवताष्टकमुदाहृतम् ॥

पितरक्ष पिशाचाश्र देवताष्टकमुदाहृतम् ॥

इति देवताष्टकम् । अथशर्वश्शनपशुपतयुग्मभीम रुद्रमहेश्वरा देवस्य मूर्त्तय इति वा

इति देवताष्टकम् । अथशर्वश्शनपशुपतयुग्मभीम रुद्रमहेश्वरा देवस्य मूर्त्तय इति वा

मूर्त्यष्टक्रम् । एतत: पड्भिरष्टकैरुपलक्षितम् । समाहारे कत्नय्यः: ।

मूर्त्यष्टक्रम् । एतत: पड्भिरष्टकैरुपलक्षितम् । समाहारे कत्नय्यः: ।

विश्वरूपतया विवर्त्तत इति विश्वरूपः कामः स एवैकः प्रधान, पाशः पाशयते

विश्वरूपतया विवर्त्तत इति विश्वरूपः कामः स एवैकः प्रधान, पाशः पाशयते

बध्यते सर्वे येनति पाशः । स पाशो यस्स्य तं विश्वरूपैकपाशम् । त्रिमार्गभेदम् ।

बध्यते सर्वे येनति पाशः । स पाशो यस्स्य तं विश्वरूपैकपाशम् । त्रिमार्गभेदम् ।

अर्चिरादिमार्ग एको धूमादिमार्ग एको जायस्व त्रियस्चेत्यधोमार्ग एक एते

अर्चिरादिमार्ग एको धूमादिमार्ग एको जायस्व त्रियस्चेत्यधोमार्ग एक एते

त्रयो मार्गभेदा यस्स्य तं त्रिमार्गभेदम् । त्रिनिमित्तैकपोर्ह द्वयोः पुण्यपापयोस्त-

त्रयो मार्गभेदा यस्स्य तं त्रिमार्गभेदम् । त्रिनिमित्तैकपोर्ह द्वयोः पुण्यपापयोस्त-

न्मूलरागद्वेषपोश निमित्तकारणं तदेवैकं स एव मोहोऽनात्मन्यात्माभिमानल-

न्मूलरागद्वेषपोश निमित्तकारणं तदेवैकं स एव मोहोऽनात्मन्यात्माभिमानल-

क्षणो यस्स्य तं दिनिमित्तैकमोहम् । अपश्यन्नितिक्रियापदमनुवर्त्तते । अधीम

क्षणो यस्स्य तं दिनिमित्तैकमोहम् । अपश्यन्नितिक्रियापदमनुवर्त्तते । अधीम

इत्युत्तरमन्त्रादाकृष्यते वा ॥ ४ ॥

इत्युत्तरमन्त्रादाकृष्यते वा ॥ ४ ॥

भवत्यिष्ठनित्यत्वाद्देवते सर्वात्मकत्वेन सर्वात्मभावमात्रधानं पूर्वमन्त्रेण चक्र-

भवत्यिष्ठनित्यत्वाद्देवते सर्वात्मकत्वेन सर्वात्मभावमात्रधानं पूर्वमन्त्रेण चक्र-

रूपेण निर्ह्रपितमुक्त्वा मन्त्रो नदीरूपेणापि निरुपयति नितरां वैराग्यहेतोः—

रूपेण निर्ह्रपितमुक्त्वा मन्त्रो नदीरूपेणापि निरुपयति नितरां वैराग्यहेतोः—

पश्वस्रोतोमुपयति । पश्वस्रोतोरुपेणाविच्छेदेन विषयेषु वर्तन्त

पश्वस्रोतोमुपयति । पश्वस्रोतोरुपेणाविच्छेदेन विषयेषु वर्तन्त

इति चक्षुरादीनि पश्व ज्ञानेंद्रियाणि स्रोतांसि तान्यभुस्थानीयानीति यस्स्यास्तां

इति चक्षुरादीनि पश्व ज्ञानेंद्रियाणि स्रोतांसि तान्यभुस्थानीयानीति यस्स्यास्तां

पश्वस्रोतोमुपुम् । पश्योनुग्ग्रेवक्नां पश्व योनयः पश्व तन्मात्रास्ता एवोग्राणि

पश्वस्रोतोमुपुम् । पश्योनुग्ग्रेवक्नां पश्व योनयः पश्व तन्मात्रास्ता एवोग्राणि

चक्राणि प्रवाहगतिसंविदेशविशेषो वक्नं तानि यस्स्यास्तां पश्योन्युग्ग्रेवक्नाम् ।

चक्राणि प्रवाहगतिसंविदेशविशेषो वक्नं तानि यस्स्यास्तां पश्योन्युग्ग्रेवक्नाम् ।

पश्वभाणोर्मि प्राणादयः पश्व वायव उर्पिस्थानीयास्ते यस्स्यास्तां पश्ववुद्रच-

पश्वभाणोर्मि प्राणादयः पश्व वायव उर्पिस्थानीयास्ते यस्स्यास्तां पश्ववुद्रच-

दिमूलां बुद्धी नामादिशून्तानी कारणरूपाणि चक्षुरादिज्ञानेंद्रियाणि । तेषां मूलं

दिमूलां बुद्धी नामादिशून्तानी कारणरूपाणि चक्षुरादिज्ञानेंद्रियाणि । तेषां मूलं

विज्ञानशक्तिमदहङ्कारः स पच संसर्गे म्लयं युक्तारुतम् । पश्यावर्त्तम् । आहा-

विज्ञानशक्तिमदहङ्कारः स पच संसर्गे म्लयं युक्तारुतम् । पश्यावर्त्तम् । आहा-

१ ख. 'मोक्षं द' । २ ख. 'देवताष्ट' । ३ ग. घ. 'ग्रचकां' । ४ ग. घ. 'णि चक्रा' । ५ ग.

१ ख. 'मोक्षं द' । २ ख. 'देवताष्ट' । ३ ग. घ. 'ग्रचकां' । ४ ग. घ. 'णि चक्रा' । ५ ग.

घ. 'अचकां' ।

घ. 'अचकां' ।

शादीनि पक्षे महाभूतान्युत्तरोत्तरमेकैकाधिकशब्दं दिगुणन्या- वर्त्स्थानैयानि यस्यास्ताम् । पक्षेऽद्रु:खौघवेगां गर्भेजन्मच्याधिजरामरणडुःखान्यविद्याऽस्मिता-दीनि वा पक्षे दुःखान्योगः पूरस्तस्य वेग ओघवेगः पक्षे दुःखान्येवौघवेगो यस्यास्ताम् । पक्षाश्रद्दधानां पक्षाशदक्षरभेदा यस्यास्तां पूर्खोक्ता: सर्व एवात्रै- पि गृह्यन्ते । पक्षपर्वण्मू । तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्नान्यसंज्ञित इति पुराणसिद्धानि पर्वाणि यस्यास्तामिश्रान्तरयोमिसूत्रहिरण्यगर्भविराडूपाणि पर्वाणि वा यस्यास्तामेकैकभूतानि नदीमधिमः अधिम इति पूर्वोक्तेषु विशेषणेषु प्रत्येकं संबध्यते ॥ ५ ॥

किं कारणं ब्रह्मेत्यस्य प्रक्षस्य परिहारमुक्तवा कुतः स्म जाता इत्यादिप्र- शस्य परिहारं वक्तुमन्त्राः प्रकृतमन्ते— सर्वजीव इति । सर्वजीवे रजत-दीपां शुक्लादिवच्चव्याघ्रादीनां सायंवितत्सर्वेषां चेतनाचेतनानां स्वरूपानन्द-स्फुरणप्रदतयाडडजोवनहेतुभूते सर्वसंस्थे सर्वलयस्थाने वृहन्ते वृंहति महाति तस्मिन्नकृत मायाशवले ब्रह्मचक्रं वृहद्वैवाऋष चक्ररूपं निर्नुपत्वात्तदेव चक्रं च तस्मिन्ब्रह्मचक्रे हंस आत्मा जाग्रत्स्थूलकार्यकारणसंघातं हत्वा तद्रा-सनांयं सूक्ष्मकार्यकारणसंघातं गच्छति स्वस्मै तमपि हत्वा सुपुप्रिलयादौ मायामिलितकारणं ब्रह्म गच्छति प्रारब्धकर्मान्ते वर्तमानकार्यकारणसंघातं हत्वाडवियच्च्छरीरान्तरं गच्छति विद्यया सर्वबीजभूताविद्यामायाल-क्षणं तमः सर्वावष्टानसल्यकुरचिन्मात्रात्ममात्रतया हत्वाडखण्डसत्यकुरचिन्मा-त्रब्रह्मात्मतया मोक्षं गच्छतीति हंस आत्मा । एवंभूतोऽयं सुखैश्चिन्मा-त्रपुरात्मा स्वमायातमसा प्राणोपाधि गमनागमनोत्रानन्यानिमित्तभूतं रक्ष तं प्राण्योडुप्तमसाकृत्य क्रियासमर्थः समुन्युपाये कृते तद्वेदनादौ संसारे मुरनरतियंगादिनानायोनिषु जायते श्रमति परिभ्रमति । संसारब्रह्मणोहेतुः क इत्यपेक्षायां जीवपरभेददर्शनमित्याह— पृथगात्मनामिति । महाकाशस्थानीय-परमात्मनः सकाशाद्काशस्थानीयमात्मानं स्वत एवं भिन्नं मत्या प्रतिविम्ब-स्थानीयात्मनः सकाशाद्विम्बस्थानीयं परमात्मानं च परमार्थतो भिन्नं मत्वा ततः संसारचक्रे परिभ्रमति । योडन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पद्यते । उदरमन्यन्तं कुरुत इति श्रुत्यनतरेभ्यः । अंथर्वाडवयवयतिरेकन्यायाभ्यां हइयचिद्विचारिभूतदेहिन्द्रियादिभ्यः सर्वेसा-भिप्रायं पृथगात्मना परमात्मानं बृहदेकत्वेन भजतां कारणोपविफलत्वेन सर्वेति-

१ ख. ग. °त्तरे म° । २ ख. °यादिच° । ३ ख. °खसंविन्मा° । ४ ख. ग. °णे हि° ५ ख. जीवाप° । ६ ख. अन्व° ।

धन्तारं परमात्मानं च यतो वा इमांनि भूतानि जायन्ते जातेनेन जीवंति यत्प्रयन्ति च प्रीतस्तं ध्यायेत्संप्राप्नुयात्सर्वानन्दं परब्रह्म तद्वेदितव्यं तन्निष्ठो वाऽSत्मरतिर्ज्ञानमोदते ज्ञानवैराग्ययुक्तः सन् सदानन्दभाक्स्यात् ।

हंसशब्दनिर्दिष्ट आत्मानं जाग्रत्प्रमुखं सर्वे कलिपतमत्याह—उद्गीतामिति । उदुपरि वेदान्तेषु गीतं प्रतिपादितमेतत्प्रकृतं ब्रह्मोद्धीतमित्येके पठन्ति तस्मिन्पक्षेऽप्येवार्थः । अथवा उदुपरि साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मादुपरि गीतं कार्यकारणात्मकत्वेन पश्चादूनत्वेन प्रतिपादितमित्यर्थः । अत एतत्प्रकृतं वस्तु परममुक्तृष्टं तुश्राथ ब्रह्म वृहद्रूपत् । सक्रियपक्षे त्वद्वैतिष्टतमाह—तस्मिन्निति । तस्मिन्निष्कलेडसड्गंडिकरोडनन्ते सुखैकसर्विन्मात्रकरस आत्मनि त्रयं सच्च्वरजस्तमआलव्यं ब्रह्मविष्णुशिवाख्यं जाग्रत्स्वप्नसुपुप्त्याख्यं विश्वतैजसप्राज्ञाख्यं लोकत्रयाख्यं तत्त्वर्वे रज्वादिषु सर्पादिरिव वर्त्तते । स्वप्रतिष्ठा स्वस्मिन्कलिपतस्य हिरण्यगर्भेSजगत्प्रमुखचेतनाचेतनात्मकस्य स्वरूपप्रदत्वात्प्राप्तिष्ठSडनन्दस्फुरणप्रदत्वाच्च प्रतिष्ठा परं ब्रह्म स्वयं स्वायत्तसिद्धिकत्वात् । अक्षरं च क्षरं सर्वमश्रुत इत्यक्षरं न क्षरतीति वाडक्षरम् । अग्रSडSन्तरं ब्रह्मादिपिपीलिकान्ते व्यष्टिसृष्ट्यादि चात्मकत्वेनावस्थिते संसारचक्र आनन्त्रं सर्पध्यग्रादौ रज्वादिरिवSडSन्तरं सोSचिन्त्यसुखापाराक्षसभावमात्मानं वेदाविदो यथावद्वेदशक्तितात्पर्यावबोधा विदन्ति स्वाऽऽत्मपरोक्रीकृत्य तद्परा देहेन्द्रियादात्माभिमानं हित्वा निरतिशयपुरुपार्थेरूपे ब्रह्मणि सदात्माभिमाना: सन्तस्तस्मिन्नेव ब्रह्माणि लीना एकीभूता: स्यु: । लयशब्दार्थे श्रुति: स्वयमेव दर्शयति—योनिमुक्ता इति । मुमुक्षुस्वरुपब्रह्मननन्दस्य व्यग्रवृत्तिकमायानिरिच्छितरेव ब्रह्माणि लय: प्राप्यि सैवेत्यर्थ: ।

अवस्थात्रयरूपेण सर्वेष्याडSडिमनध्यस्तत्वं मोक्षप्रकारं चोक्स्वेदान्ती कार्यकारणरूपेण सर्वस्याडSडिमनध्यस्तत्वं मात्स्न: संसारित्वप्रकारं मोक्षप्रकारं च दर्शयति—संयुक्तमेतादिति । संयुक्तं कार्य कारणेन संयुक्तं क्षरं क्षरतीति क्षरदर्शयति—संयुक्मेतादिति ।

१ क. प्रीत: स्वत ए° । १२ ख. "तीत्यन्च" । १३ ख. "खसचिन्मा° । १४ ख. ग. घ. 'मेप्रसु° । ५ क. "त्वात्स्वप्र° ।

माकाशादि । अक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं माया प्रकृतिर्मंहाप्रलयादावपि स्थितत्वाद्व्यक्तमभिव्यक्तं नामरूपावस्थापनमाकाशादि । अव्यक्तमभिव्यक्तनामरूप-वोजावस्था प्रकृतिरव्यक्तम् । एतत्कार्यकरणरूपेण वर्ततेनमिदं विश्वं यत्सर्वे सच्चिदानन्दैकरसवपुरीश्वरः स्वरूपानन्दस्फुरणप्रदतया भरते विभर्ति । अनन्तश्राद्धात्मा सुखसंवित्स्वरूप ईश आत्मा मायाधिष्ठानत्वेन मायाच्छन्नवात्तद्विलासीत्तद्रूपभ्रमः । इच्छादितत्त्वाच्छानौश्व भवति । अनीशोऽज्ञ इत्यश्वरभाव इत्यर्थः । स्वरूपपस्यानुपायात् । बुध्यते भोक्तृभावात् । विज्ञानक्रियाशक्तिमदुपाधङ्कारो भोक्ता बुद्धीच्छाप्रयत्नसुखदुःखादिकर्तृडङ्कारेणैव क्यां ध्यासलक्षणाद्कृतृभावात्तद्र्मान्कर्तृत्वभोक्तृत्वभो । कृतृत्वसुखदुःखादीन्वधर्मत्नेन स्वीकृत्याहं कर्ता । भोक्ता सुखी दुःखीति बुध्यते । ज्ञात्वा देवम् । अनेकजन्मानुचिन्तननैमित्तिकजनितपुण्यनिकरैः पुण्यपापस्य शुभान्तःकरणस्येई्वराराधनबुद्धया सर्वकर्मानुष्ठानेच्छा समुपजायते । ईश्वरसमाराधनजनितमहत्तरपुण्येन निषैगैरीश्वरध्यानेच्छा समुपजायते । ईश्वरध्यानाहितमहत्पुण्येन सर्वकर्मसं्यासविध्यानुष्ठानेच्छा समुपजायते । सर्वकर्मसंन्यासानुष्ठानजनितमहत्तपुण्येन शमदमादिबुद्धच्युतुष्ठानेच्छा समुपजायते । शमदमाद्यनुष्ठानजनित महत्तरपुण्येः श्रवणमनननिदिध्यासनविध्यनुष्ठानेच्छा समुपजायते । एवंनेकजनमानुचित्पुण्यपरम्परान्तचयः पुण्यनाशपापोदपास्ततयोमलो योऽन्योडधिकारी सुमुक्षुस्तरवदार्शिनं परमकारुणिकं गुरुं प्राप्य तत्संनिधौ तच्छुश्रूषया ब्रह्मचर्यादिसुगृहितश्रवणमनननिदिध्यासनानि समाश्रयस्य श्रवणमनननिदिध्यासनानुग्रहात्सुहतमहावाक्यादहं ब्रह्मास्मीति देवं ज्ञात्वा साक्षादपरोक्षीकृत्य मुच्यते सर्वपाशैः । पाश्यते बध्यतेनैनोति कार्यकारणतद्मेलक्षणैः पाशैः सर्वैः । पाशिमुख्यते ज्ञानेन सर्वसंसारपाशवोज्ज्ञानतमस-श्छिन्नात्रतया दाहात्तन्मूलं सर्ने चिन्मात्रतया लीनं भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥

चेतनोडप्येकः प्रकृतिशैका चेतदयं जीवोऽयं परो जीवः किंचिज्ज्ञः । परः सर्वज्ञो जीवो नियक्मः परमात्मा नियन्ता जीवः संसारचक्रलुप्तितः सर्वंसंसारधर्म्चिनिर्मुक्तः परमात्मेत्यादिविरुद्धधर्मच्यवहारः कथं सेत्स्यतीत्याशङ्क्य यामुपाधिभूतमायाकल्पितभेदात्सर्वव्यवस्था सिध्यतीत्याह—ज्ञांवाविति । यथा दिक्वपतिविम्वादिस्वेच्छ्यवहारानुस्कन्दिते मयूखकस्युदकशरावोपाधौ सम्पृक्ते तत्तत्संपर्कृतभेदाद्विम्वप्रतिबिम्वतद्वेन हुन्धः सविता चलनगमनपरिच्छेदाद्यमेराहत उदकपात्रस्थपतिबिम्वस्य परिच्छेद चलनगमनादिधर्म्माभि-च्च्छेदाद्यमेराहत

१ क. "ज्ञातस्वभा०" । २ क. ग. भोक्तृत्वाद्बुध्दो" । ३ घ. "कर्त्रोंडहं०" । ४ ख. "धर्म्मक" । ५ क. योग्याधि० । ६ ग. पापैषुं । ७ क, घ. "द्वास्स्थस्स" । ८ गा. युस्स्थे चन्दे च"

स्वादिविरुद्धव्यवहारास्कन्दिततत्त्वं हृयते तदुदात्रपि । कथं ज्ञायते द्रौ । विम्वस्थानीय ईश्वरोऽजः सर्वज्ञः प्रतिबिम्बस्थानीयो जीवोऽज्ञः किंचिज्ज्ञः । औपाधिककविम्वप्रतिबिम्वभेदोऽज्ञानादिसिद्ध इत्याह—अजाविति । अजौ जन्मरहितौ । ईशानीशौ विम्वस्थानीयः परमात्मेशो नियन्ताडनियन्त्र्योपहितः प्रतिबिम्बस्थानीयो जीवोऽनीशोऽनियन्त्रृ । हसवतं छान्दसम् । सुपुमिर्लयादावुपाधेरभावात्तनुवनन्धनत्वेन जीवपरविभागो न संभवेदतः स्वाभाविकत्वेन जीवपरविभागोऽपि कर्तव्यः सुपुष्यादावपि विद्यमानोपाधिसंभेदेऽप्युपाधेरानन्त्यात्तद्विनाश्यनं जीवन्मत्यमप्यसदृशमित्याशङ्क्याह—अजा न जायते इत्यज्ञा । एकाडखण्डा भोक्तुः प्रतिबिम्बस्थानीय-

यस्य जीवस्य दर्पणस्थानीयाः प्रकृतिरूपीमौगादिर्मपादकत्वेन स्वयं धुर्यभोगदिर्यमवती सृथिता चन्द्रचलनादिर्मपादकत्वेन स्वयं सुरुर्यंचलनादिर्मभावकत्वेन स्थितोदकद्वयक्ता चिदात्मनध्यस्ता चेत्यर्थः । मायोपाधिसंपर्कतन्निर्व्यनभेदादिकल्पना यस्मिन्नविकारेsनन्ते सत्यसुखाविन्मात्र आत्मनि सोऽप्यसङ्गनस्त्यसुखापरोक्षस्वभावतया सदा विद्यते एव संसारकलिलेऽप्युपाधिसंपर्कतत्कृतभेदादिविरुद्धधर्मोदिल्न्पना यस्मिन्नाकाशादिमात्रे सोऽपि शुद्धाकाशादिविन्चित एव यथा तद्विल्याह—अनन्त इति । अनन्तोद्द्वितीय आत्मा निरुपाधिकस्वरूपः । सवैकल्पनाधिष्ठानतया विश्वरूपः । अकतॄडविकारी हि यस्माद्वित्ते तस्माद्रयं विम्वस्थानीयं परमात्मानं प्रतिबिम्बस्थानीयं जीवं दर्पणाद्युपाधिस्थानीयां मायां प्रकृतिं चैतन्र्यं यदा सम्यग्दर्शनावस्थायां ब्रह्म विन्दते सत्यसुखाचिन्मात्रब्रह्ममात्रतया विन्दते लभते तमुसुखस्तदा निर्हूतनिखिलविकल्पपूर्णानन्दद्वितीयब्रह्मभावमात्रत्ववादिसकलसंसारधर्मोपरवर्जितो वीतमोहः कृतकृत्योऽवतिष्ठ इति वाक्यशेषः । ब्रह्मामिति छान्दसं ब्रह्मेति यावत् ॥ ९ ॥

जीवेश्वरप्रकृतितीनामादित्यं प्रकृतिसंपर्कवशात्सर्वेदज्ञानादिव्यवस्थां जीवेश्वरप्रकृत्यात्मकद्वैतजातस्य निर्धूताशेषविकल्पसत्यसुखसविन्मात्रतया सम्यग्ज्ञानन प्रविलयं चोपपादयेदानीं प्रकृतिरनित्यतां पुरुषस्य नित्यतामुभयोरोरीरेण निय-स्पतां तदेकत्वज्ञानाज्जीवस्य मोक्षं च दर्शयति—क्षरामिति । क्षरं प्रधानं क्षरतीति क्षरं प्रधानं वियत्प्रमुखं सर्वमास्मिन्निवर्ततेन प्रतीयत इति प्रधानम् ।

विज्ञानभगवक्तृत्तम्‌ ।

अनादे: स्वतो नाश्यत्वाभावात्पूर्वमन्त्रेडनादित्वेनोक्ताया: प्रकृतेर्नित्यत्वोक्त्या सद्दैलक्षण्यं सिद्धं पूर्वत्र सम्यग्ज्ञानेन विना प्रकृतेःनाश्यत्वयोग्यता विवक्षित्वाड्क्षरामिति नित्यत्वमुक्तम्‌ ।

अत्र सम्यग्ज्ञानेन नाश्यत्वयोग्यता विवक्षित्वाड्क्षरामित्यनित्यत्वमुच्यते ।

अमृताक्षरममृतं च तदक्षरं चेत्यमृताक्षरम्‌ ।

असद्रूपत्वाद्वाणीवियोगलक्षणा मृत्युरन्विते साक्षित्वात्स्वरूपनाशोडप न भवति-

त्थमृताक्षरं पुरुषस्वरूपम्‌ ।

हरोद्द्रितीयत्वाद्द्वैतजजातत्व-

तद्वैतजातत्वा-

त्सम्यग्ज्ञानफलकारण्ड: प्रतिभासमात्रशरीरद्वैतजातं तन्मूलाविद्यां च स्वत-

वन्माचतया हरतीति हर: ।

क्षरात्मनौ क्षरं पूर्वोक्तं प्रकृतिमात्मकं स्वम्प्रतिविम्वं जीवाख्यं पुरुषं चेष्ट ईष्टे ।

प्रकृते: स्वरूपस्फुरणादत्वेनाधिष्ठानत्वादघटाकाशस्थानीयानां प्रतिबिम्बस्थानीयानां च जीवाना निरुपाधिकचिन्मात्ररूपेण निर्बोधितत्त्वाच्चावीष्ट इत्यभिधीयते ।

देवस्यादि ध्यानात्सुरनरतियोगादिमेदेऽप्यकाशादिमेदेऽपि च स एव स्वरूप-

प्रदतया कारणत्वेनाडननदसदतया पोषकत्वेन स्फुरणप्रदतया साक्षित्वेन प्रव-

त्तत इत्यभितो ध्यानात्कार्यकरणसंघातसाक्षिभूतोडहं स एवास्मीति योजनात्‌

स्वभावाद्द्वैत भ्रमतन्मूलाविद्यातिरोहितनिरतिशयानन्दमोक्षपुरुषार्थस्वरूपब्रह्मत-

स्वस्य व्यवधायकद्वैतभ्रमस्य तन्मूलाविद्यायाश्च विदयया दाहनमुख्खो: स्वरूप-

त्वेन भावादाविर्भावाद्दूयो हेतुत्वादिहेतृतस्य ज्ञानवद्योग्यत्वलक्षणामि-

ध्यात्वप्रसाधनादात्मनोड्डूयस्वनिर्णयेन द्वैतास्कन्दिता परमार्थिकसत्यस्वपनायास्त-

द्वेतुभूताया मायायाश्च दाह: पूर्वं भूयो ब्रह्मैकत्वापरोक्ष्णीकरणाच्छादकावि-

द्यातमसो नाश: ।

तत: स्वासाधारणार्थक्रियासामर्थ्येनाडडकाशादिद्वैत भ्रम-

कल्पकमायायाश्च दाह: ।

अन्ते प्रारब्धकर्मान्ते द्वैतप्रतिभासमात्रनिर्वाहकमा-

यालशस्यांपि अन्तवद्वन्धशक्ताविच्चया निट्टोक्त: ।

इत्थं विश्वमायानिट्टाविदुषो भवति ॥ १० ॥

ब्रह्मात्मकत्वदर्शनोनो मोक्षपुरुषार्थेसिद्धिकरमाह-ज्ञान्वा देवमिति ।

ज्ञात्वा देवं प्रकृतं देवात्मक्वेन ज्ञान्वादपरोक्षीकृत्य: सर्वपाशापहानिक पात्रयते बध्य-

ते डनेनेति रागद्वेषपुण्यपापलक्षण: सर्व संसारहेतु: पात्रास्तस्य सर्वस्यापह-

निदाहो विद्ययाडविद्यादाहे तन्मूलरागद्वेषादाह: ।

रागद्वेषदाहे तन्मूलविविध-

क्रियादाह: ।

क्रियादोहे तन्मूलपुण्यपापलक्षणापूर्वदाह: ।

अपूर्वदाहे तद्भिमित्तचरीरान्तरं न प्रतिपद्यत एवेति शरीरसंस्कारनिमित्ते सुखदु:खे नानु-

भवति ।

इत्थं श्रुतौ: केषांचि: सम्यग्ज्ञानिनो दहै: केषांचिदुपलक्षितरय ज्ञानिनो जन्म-

महति ।

१ ख. ग. घ. 'रच्याते' । २ क. घ. 'यत्स्प्रभे' । ३ क. 'शिनां मो' । ४ क. ग. घ. 'पुन्यापुन्यादि' ।

मृत्युमप्रहाणि:। ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनादात्मनि कृतृत्वाद्यारोपणानिमित्ताविद्यादाहेन कृतृवादिदाहात्मनूलस्य कर्मणो दाहे सम्यग्ज्ञानात्मागिह जन्मनि जन्मान्तरे वाड्नुत्तिष्ठतस्य सर्वस्य दाहानिमित्ताभावात्तन्निमित्तशरीरान्तरपरिग्रहलक्षणजन्मप्रहाणि:। अत एव तत्त्वपरित्यागलक्षणमृत्युमप्रहाणि:। सम्यग्ज्ञानात्मविजस्य संसारदुःखस्य दाहमुपपादयेदानीं तस्यैव विदुष: स्वरूपानन्दाविर्भावलक्षणमोक्षपुरुषार्थसिद्धिमाह—तस्येति। तस्य प्रकृतस्य देहस्याभिध्यानाद्भ्याभिमुख्येनाडडड्रमत्वेन ध्यानादेहभेद आच्छादकाविद्यात्कार्यलक्षणोपाधिभेदे दाहे तृतीयं विश्वेश्वर्यमाविर्भूतं भवेतकेवलकर्मणा धूमादिमार्गेण प्राप्तव्यचन्द्रलोकादिश्वर्यादुपासनेनार्चिरादिमार्गेण प्राप्तव्यब्रह्मलोकेश्चर्याच परं तदपेक्षया तृतीयं केवलसम्यग्ज्ञानकल्कलयं कमार्गनिरपेक्ष्य मोक्षेश्वर्यमाविर्भूतमवेदितव्यर्थ:। सकारसंसारदुःखनिवृत्तिलक्षणं निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणं च मोक्षमुपपादय तदुभयं संक्षिप्य द्वयोर्यति—केवल आत्मैकाम इति। केवलो विद्यया दग्धाविद्यकार्यशेषसंसारदुःखत्याडडमकाम: काम्यन्त इति कामा आनन्दाः सर्वे कामा आत्मयाडडत्मा अस्येत्यात्मकाम:। एतस्यैवाडडनन्दसस्यैतिश्रुत्यनन्तरात्।

तत: स्वरूपभूतब्रह्मानन्दाविर्भावितरकार्यविद्यां तज्जन्यसंसारदुःखं च विद्यया स्वरूपमात्रतया दग्ध्वा पूर्णानन्दब्रह्मरूपोऽवतिष्ठते विद्वानित्यर्थ:॥ ११ ॥ निरतिशयपुरुषार्थत्वाच्छोत्रियस्यांभविताज्ञानात्त्वत्प्रत्यक्ष्यप्रपेयतां चेतरस्यांभविताज्ञानात्त्वप्रत्यक्ष्यप्रपेयत्वपुरुषार्थरूपस्वाच वेदप्रतिपाद्यत्वाभावाच जीवेश्वरादिप्रभेदस्य चिन्मात्रतां चाडडडह—एतदिति। एतद्कृतं ब्रह्म जेयं ज्ञानेन स्वयम्प्रकाशसुखसंवेदनत्वात्संभाविताज्ञानत्स्वरूपार्थरूपत्वाच नित्यमेव सदृशस्थितमथ चाडडडत्मनि कार्यकरणसंहते बुद्धौ च सम्यक्किस्थितं प्रत्यक्षत्वेन स्थितमित्यर्थ:। नात: परमत आत्मत्वात्परमण्ण्य वेदितव्यं सम्यग्वेदनाह न भवति। अज्ञानग्रन्थ्येतिप्रमा अज्ञानेन प्रतीयोगित्वेन दृश्यरूपापि जडस्य नाडडज्ञातव्यं केनापि प्रथकारणेत्याह—किंचिदिति। अनात्मवस्तुनो जडत्वेन हेयत्वाद्भासिताज्ञानान्तर्गतत्वाच ज्ञेयत्वासंभवो यस्मादात्मतत्त्वमेव सदा जेयम्। मोक्ता मोक्तारं द्वितीयार्थ प्रथमा कार्याfधिकं घटाकाशस्थानीयं जीवं भाग्ये हेत्यजात भ्रान्तार कारणापाद्यश्वर च मत्वं प्रभेदमाविद्याम्—

१ ख. ग. घ. 'वले सो' २ क. घ. 'पंक्षके मो' ३ ख. 'जसें' । ४ क. घ. 'जत्वा' । ५ ग. प्रमाणेनत्या' । ६ क. घ. 'त्याश्रयस्यSSह' । ७ क. ग. घ. 'ज्ञानस्त्वा' ।

यदेवेति मत्वा तर्कयित्वां सर्व भोक्तृत्वादिमेदरूपं त्रिविधमेतत्स्कृतं ब्रह्मेति स्थानुपुरुषन्यायेन प्रोक्तं प्रकर्षेणोक्तं तत्पर्येणोक्तं वेदान्तेषु । अथवा भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं प्रथमार्थ द्वितीया । एतत्त्रिविधं सर्वमस्मिच्छब्दे प्रान्तं तत्पर्येणोक्तं ब्रह्मेति मत्वा शोकत्रयोष्पेशेदप्रविलापनेन निर्विशेषं ब्रह्म मतवा बुद्ध्वा कृतकृत्यो भवतीति वाक्यशेषः ॥ १२ ॥

समष्टिव्यष्ट्यात्मककारणादिपु निरतिशयानन्दात्मकतत्त्वस्य गूढतया विद्यमानत्वमाकाराद्यसाधनेन स्वरूपतयाsडभिव्यक्ततां च दृष्टान्तेनोपपादयति—वहिर्योति । वहिः: सर्वगतस्य योनिगतस्यारणण्यादिकाछगतस्य मूर्तिः स्वरूपं स्वेन दाहयोग्यारण्यादिकाछागतिरस्काराद्यथा न हन्यते विद्यमानस्येव तिरस्कारादनुपलभ्यमानत्वे कस्माद्विद्यमानत्वादेवानुपलभ्यमानत्वं कस्मान्न भवतीति चोदित आह—नैव च लिङ्गनाश इति । अरण्यादौ वहिसन्दावस्य लिङ्गभाव एतदेव स्यादैव च लिङ्गनाशो लिङ्गस्य विद्यमानत्वात् । किं तर्हि—कार्याकारप्रच्युतत्वादि । अत एव तदेव मध्ययतेऽपि न यत्किचित् । ननु तत्र वहेःगृहीततया विद्यमानत्वान्न तदेव मध्ययते किंतु तस्यैव वहिजननशक्तिमरवाच्चदेव मिथ्यात्व इति चेतददपि वहिसन्दावोऽङ्गीकृतत्वात् शक्तिसम्बन्धेन वहिसन्दाव्येष्यत्वाद्वारुण्यादेरिति । स सूय एवेधनयोनिगृभौ; स मथनात्माकाष्ठचयवैस्तरस्कृतत्वेन विद्यमान एव वहिरभूयो भूयो मथनादिधनयोनिरिन्धनमेव प्राक्स्वतिरस्कारकाष्ठादहत्क्वेन शृङ्गो शृङ्गात् उपलभ्यतेsङ्गनिभिःकृतेऽपि लिङ्गे तदुभयं वै प्रणवेन देहे तद्वा तदुभयमिव वाक्यबन्ध उपमार्यः । दार्शनिकैरपि स्वदृश्यमानात्मस्वरूपे तिष्ठन्ते तत्सन्दाव सङ्क्षत्वनित्यत्वप्रेमास्पदत्वादिलिङ्गं च तदुभयं समयज्ञानात्माङ्गिव्यक्ते प्रणवेन प्रणवाख्यसाधनजनितब्रह्मात्मकत्वविद्यया पूर्वं स्वातिरस्कारकार्यत्कार्यदाहदेहे कार्यकारणसंघातेऽपिस्थानीय आत्मतस्वाभिव्यक्तिस्तदभिव्यक्तेरहम्‌—नित्यवादिलिङ्गं चोभयं विद्धतु शृण्वते ॥ १३ ॥

स्वस्याडडममतत्वस्य तिरस्कारकाविद्यातत्कार्यणसंघातलक्षणं देहमधराराणि कृत्वाडडममतत्ववामिव्यक्तिस्थानं कृत्वा प्रणवं च वेदसारमुत्ताराराणि कृत्वा सम्यग्ज्ञानिकारणत्वेन स्वीकार्य ध्याना|निर्मथनाभ्यासाद्ध्यानं निदिध्यासनं तदेव निर्मीथनं तस्यासादेवं ज्योतिरनसभावं सुखसंतृप्तिमात्रमात्रत्वं परोक्षेदपरोक्शी कुर्यात्जानीयात् । निगूढवह्निप्रादिसंचितमहानिधिमज्ञानाचिरकाललौम्प्राप्तं ज्ञानেন यथा परोक्षति तदनुमुखः सम्यग्ज्ञानादात्ममत्वं परयति ॥ १४ ॥

कार्यकारणसंघाते प्रत्येकंनेवाडडmदर्शनं न तु तटस्थत्वेन परोक्षतयाडडत्मदर्शनं भवेदिति हस्तान्तेनाडडह—तिलेष्विति । तिलेषु तैलं तिलेषु व्यास्य तिरस्कृततया वर्तमानं तैलं यन्त्रनिष्पीडनेनाभिव्यक्तं सर्वत्र तिरस्कृतत्वेन वर्तमानमानात्मतत्वाभिव्यक्तिरुदाहरणम् । दध्नीव सर्पिर्दधिनिर्मथनेनाभिव्यक्तं नवनीतं सगुणब्रह्मस्थानीय नवनीतेऽपिसंकोचविल्यायात्सुगन्धितया पुरुषार्थत्वेनाभिव्यक्त धृत निगूणब्रह्मस्थानीय रुदाहरणम् । आपः स्तोः शुक्षासु नदीषु खननेनाभिव्यक्ता आपस्तातापोशनकारणभूता आत्मतत्वाभिव्यक्तः: सर्वसंसारतापोशनहेतुत्व उदाहरणम् । अरर्णीषु चात्रिः स्वदाह्यारणीषु तिरस्कृतत्वेन व्यास्य स्थितो मथनेन स्वतिरस्कारककाष्ठादिदाहकत्वेनाभिव्यक्तः: कूडप्रभियातत्कार्यतिरस्कृतात्मतत्ववस्य मथनस्थानीयात्मदर्शनैन तिरस्कारकदाहकत्वेनाभिव्यक्तौ दृष्टान्तः । दधनीवेत्यच्दः: मत्येकं संबध्यते । एवमात्माडडmत्मनि गृहीतेऽसौ । एवं यथाडयं दृष्टान्तस्तथाडडडत्मा । यथाडडmसौति यदादत्ते यचात्ति विषयानिह । यचास्य सततों भावस्तस्मादात्माडडत्मनि स्थितः: ॥

आत्मनि देहेन्द्रियसंघाते तथापि बुद्धौ च गृहीतेऽभिज्ञद्यते श्रवणादिभिः । सत्येन सत्यवदनेन सत्यशब्दोपलक्षितय(श)मकलापेन वा । एनं प्रकृतं स्वमा|त्मानं तपसा वाञ्छान्ति: करणनिरोधलक्षणेन मनस्स्थेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तप इति स्मृतेः: अनु तत्त्वमपदार्थशोधनमनुस्मृत्य परोक्ष्यपरोक्शी करोति यो मुमुक्षुरसौ सम्यग्दर्शी । स्वमात्माडडmत्मनि जनिमदहेन्द्रियादिसंघाते सम्यग्ज्ञानेन प्रपेयतया श्रुतात इति प्रपेयज्ञानेनैक्यं दर्शितम् । ब्रह्म वा इदमग्र आसीदात्मा|नो वेति विधिवत्प्राप्तान् । आत्मा स एष स्वयमेव महान् इत्यर्थः ॥ १५ ॥

१ ग. 'अंक्कर' । २ ग. 'नसाधनत्वे' । ३ ख. 'लास्मि' । ४ ग. 'विलापिते सुग' । ५ ख. 'कृतमा' । ६ ग. 'तिष्ठते:' । ७ ग. 'नुमुख' । ८ क. ग. थ . 'नि देहे' । ९ ख. 'ज्ञानप्र' ।

विज्ञानभगवन्कृतम् ।

मोक्षसाधनात्मविद्यातत्साधनतपसः परमात्मैव निमित्तं ताभ्यामभिव्यक्तत्वात् स एवेति दर्शयित्वा प्रकरणार्थी चोपसंहरति—सर्वव्यापिनामिति । सर्वव्यापिनः—पिन्मध्यात्मादिभेदभिन्नं जगदन्तर्वहिश्च व्याप्तं स्थितमात्मानमत्त एवाडSत्मशब्दार्थभूतं क्षीरे सर्पिरिवाप्तिं क्षीरे सर्पिरिव सर्वेषु सारतत्त्वेनाप्तिमात्मसमर्पणकर्त्त्वेन स्थितम् । आत्मविद्यातपोमूलकमात्मविद्यातपोमूलं निमित्तम् । आत्मविद्यातपसी यस्य मूले अभिच्यज्यके तदात्मविद्यातपोमूलामिति वा तद्रह्म तत्-च्छब्दार्थभूतं ब्रह्मादित्येषु । उपनिषत् । उपाडSत्मत्वेन निष्प्रतिपणमविद्यां तन्मूलद्वैतभ्रमं च समयज्ञानेन लकारुढं सत्स्वभावनात्मतया दृढवा प्रत्यक्त्वेनावस्थितमित्यर्थः । परमुक्त्वा निरतिशयानन्दतयाsडSविभूतं विद्यादित्यध्यहारः । द्विर्वचनमादारार्थमध्यायसमासिग्नोतनार्थ च ॥ १६ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमद्गुरुचरणपादाशिष्यस्य श्रीस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः ।

परमात्मनस्तपोविद्यामूलत्वमुक्तं तदेवोपपादयन्न्त्युत्तरे कैचन मन्त्राः । प्रथमं वाग्भान्तःकरणनिरोधलक्षणतपोर्निमित्तत्वमीश्वरस्याडSह—युझ्जान इति । युझ्जानो योगं युञ्जन् । अन्तर्fणातिजर्थमिदम् । प्रथमं समाध्युपक्रमसमये किं मनः परमात्मनि योजयन्स्वतन्त्रेऽध्यात्मविद्याभेदभिन्नप्रकर्षसङ्गुण्युक्तः परमेश्वरः किं च तरवायाडSडड्मतत्त्वापरोक्षाय धियो मनोविक्षेपहेतुभूतज्ञानन्द्रियाण्यासुररत्तिभ्यो वियोज्य सात्त्विकतृत्तिभिः संयोजयन्नेsतरैर्रित्युपलक्षणम् । अन्यादिसर्वडSयोतिषां ज्योति: । तद्वै ज्योतिषां ज्योतिरिति श्रुत्यन्तरे चै प्रसिद्धं निचार्य निश्चित्य पृथिव्या अधिsभरत् । पृथिव्याः इत्युपलक्षणं पृथिव्यादिपञ्चभूतात्मककार्यकरणसङ्घाताधि तत्सङ्घाते तत्रापि बुद्धाऽऽभासदाहारत् । तत्पदार्थभूतं ब्रह्मज्योति: कार्यकरणसङ्घाते प्रत्यक्त्वेनाभिव्यनक्ति इति सचिन्त्यशब्दवाच्यं मण्डलाधिष्ठातारं परमेश्वरं प्रार्थयित्वा तस्मार्थेनाफल-

व्याचतु ॥ १ ॥

१ ख. केचनमन्त्राः । १२ क. ख, घ. 'ज्योति:' । १३ क. ख. घ, च सि° । ४ ग. 'थकर° ।

माह—युक्तेनोति । सवितुः प्रसादितस्य देवस्य सवेदनुज्ञायां सत्यां तत्प्रसादत्प्रत्यगात्मन्यैकाग्र्ययुक्तेन मनसा क्यं परदेश्वरप्रसादादेव संपन्नश्रमद्मदिसाधनकलापाः सुवर्गीयाय सुवर्गशब्दवाच्यानिरतिशयानन्दाभिव्यक्तिहेतुभूतज्ञानसाधनश्रद्धापादिकर्मणे शक्त्या परमेश्वरप्रसादाल्लभेन कयं यतामह इति वाक्यशेषः ॥ २ ॥

मुखसूत्रां विदुषामनुग्रहकत्वं परमेश्वरस्य स्वभाव इत्याह—युक्त्वायेति । युक्त्वाय प्रत्यगात्मानं योजयित्वा केनैकाग्र्यगुणयुक्तेन मनसा देवान्योतनस्वभावान्ब्रह्मेन्द्रादीननुवर्तते; स्वःशब्दवाच्यानिरतिशयानन्दस्वभावं यतो गच्छतो दिवं द्योतनस्वभावं दृढद्वितीयं उद्योतिश्रितमकाशं धिया करिष्यतो धियाड्विष्कारिष्यतो मनसः प्रत्यङ्कमावण्यमापात् प्रत्यङ्कम्रणमनोज्ञनिताहब्रह्मास्मीति बुद्धचाद्वितीयोसुखसाकेत्स्वभावो ब्रह्मा प्रत्यङ्कस्वेनैव विस्फारिष्यत इत्यर्थः । सवितां सवितृशब्दवाच्यः परमेश्वरः प्रसुवात्यनुजानाति तान्मुखसूत्रदेवब्रह्मेन्द्रादयोऽपि परमेश्वरप्रसादलब्धचिकाग्र्यसाःयतब्रह्मात्मैकत्वज्ञानेन कृतकृत्यां वभूवुरित्यर्थः ॥ ३ ॥

तस्यैव विद्यातपसोर्निर्मितलभूतस्य परमेश्वरस्य मुखसूत्रभिमेहती परिभृति; कर्तव्येत्याह—युज्झत इति । युज्झते योजयन्ति प्रत्यङ्कमावण्यं कुर्वन्ति किं मन उतापि धियो बुद्धीन्द्रियाण्यपि शब्दादिविषयेष्यः समाहृत्य युज्झते योजयन्ति स्ववशं कुर्वन्ते । के विद्वान् विवेकज्ञानवंतो ब्राह्मणाः । किंमर्थं विमृश्यस्य प्रापूरणे देशतः पूर्णस्य बृहतः कालतो वस्तुतोऽपि पूरणस्य त्रिपाश्रितो ज्ञानस्वभावस्य साक्षात्करणायैति वाक्यशेषः । चि होत्नादधे चि होत्ना ऋत्विगभिधानमेतदिह तत्कर्मसु वर्तते ॥ ऋत्विग्भिर्निर्वर्त्यन्ते;करणवैमल्यहेतुभूताः क्रियाः सर्वा इति यावत् । वयुनाचित्त । वयुनेभिर्धुब्धचिद्भिधानमेतत्सर्ववुद्धित्रतिसाक्ष्यैक इदेवैक एवं सजातीयैररहित पृथक्चैवं विजातीयैररहितः साक्ष्यद्वितीयो यः पूर्वोक्तः क्रियया दधे विदधे पूर्वस्य वेध्रचान्वयः कृतवान्स एवं सर्वज्ञोऽद्वितीयः परमेश्वरो जीवकृत्य मोक्षार्थानि कर्माणि करोतीत्यभावः । तस्यैवंभूतस्य देव-

अस्य चोतनस्वभावस्य सवितुः स्थावरजङ्गमात्मकृत्‌ परितुष्टिर्यमुखेनुभिः कृतद्यौति वाक्यशेषः ॥ ४ ॥

यथा पूर्वे ब्राह्मणा विद्वांसो बाह्नान्तं करणप्रणिधानमुखेन ब्रह्म साक्षात्कृतवन्तस्तथाडहं करणप्रणिधानमुखेन ब्रह्म प्रत्यक्षवेनाप्रोक्षी करिष्यामि इति मुमुक्षुराहेल्याह—युजे वामिति । युजे समाधौ । किं ब्रह्म पूर्व्यमनादिसिद्धं प्रत्यगात्मनं करोमील्यर्थः । केन साधनेन वां युज्योर्यौगिनस्‌ योनिमोभिवार्कमहत्तालक्षणस्तुतिभिरेनेहःप्रह्नलक्षणैकध्यानिमिश्र मनःपाणि-धानं पूर्वमेव प्रपाक्षितम्‌ । इदानों वाक्प्रणिधानमाह हे मनोबुद्धी वामहं प्रत्यगात्मनि युजे समाधौ । ते नमोभिरनमस्कारैः सह मम श्लोकस्य पूर्व्ये ब्रह्मोदिशि वयेत्वति वाक्यार्थः । मुमुक्षोरमो श्लोकः कीर्तिः स्तुतिरी श्वरमुदिश्येतु व्येतु विवृतिमवमेतु ॥ पूर्वव्यूहपसर्गस्यात्रान्वयः । पथ्येव सूत्रे प्राज्ञस्य पथ्येव सन्मार्गे वर्तमानं निमित्तीकृत्य कीर्तिरिव विसर्पतु तं च श्लोकं विस्तरं श्रवण-न्त्वाकर्णयन्तु विश्वे सर्वेऽमृतस्य पुत्रा अमृतस्य ब्रह्मणः पुत्रा हिरण्यगर्भोदयः । कुतः स्थिता आ ये । अथो उत्तरत्र संबन्धः । ये धामानि स्थानानि दिव्यांति दिवि भवान्यान्तस्थुरातिष्ठन्ति तत्स्था ब्रह्मणः पुत्रा हिरण्यगर्भोदयो मम स्तुतिं श्रवणन्त्वल्यर्थः ॥ ५ ॥

अनेकजन्मार्जितपुण्यनिचयैः पक्षााणशेषपापस्य शुद्धान्तःकरणस्य विर-त्कस्य शमदमादिसाधनकलापवत् उत्तमाधिकारिणो मुमुक्षोर्मोक्षसाधनमात्मै-कत्वज्ञानमुपादिशय तस्मिन्नयोग्यस्य मध्यमाधिकारिणोऽन्तःकरणशुद्धिद्वारेण तत्त्वज्ञानाधिकारिसिद्ध्यर्थं योगमुपादिशन्न्युत्तरे केचिन्न मन्त्राः । प्रथमं योगं संक्षिप्याद्र्ह—अभ्यारिरिति । अभ्यियेर्‌चाभिमध्यत इति यत्र मूलाधारेऽग्रिमण्डलेऽग्रि-रभिमध्यते मूलबीजेन मध्यते क्षोम्यते । वायुर्यथैव मूलाधारात्सुषुम्नायामध्य-परि चार्काद्युभयतेऽवरुध्यते विस्ततन्तुनिभाम्रशिखया सह सोमः कलाकस्थचन्द्र-मण्डलं यत्र द्वादशान्ते ध्यातमातिरिच्यतेऽटटशयेन रिच्यते यत्र सुपुम्नायामप्यलारादमृतं स्ववद्धाव्यते तत्र मूलाधारे द्वादशान्तस्थितचन्द्रमण्डले सुषुम्नायां च संजायते ध्येयवस्तुमवर्णं जायते मनः ॥ ६ ॥

The commentary continues with verse 6, explaining the practice of Yoga for those who are qualified and the attainment of self-realization.

ध्यानप्रकारमाह—सवित्रोति । सवित्रा द्वादशान्तस्थितकलार्केण प्रसवेन सोममण्डलात्सुपुम्नायां भ्रूणामृतनेन जुबते सेवेताधिकारारी किं ब्रह्म ध्येयं वस्तु पूर्व्ये मूलाधारे स्थितं तत् मूलाधारे योनिमपिमण्डलं ब्रह्मोपस्थानत्वेन कृष्ण-

The text continues with the explanation of the meditation process, describing the role of the Sun and the Moon in the practice of Yoga.

वसे कुरुष्ण न हि तं एवं कुर्वतस्ते तव कलाकेण विलापितचन्द्रमण्डलात्सुपुज्ञायां सद्मृतेःन पूरितं फलिनं मूलाधारस्थं ब्रह्म न ब्रह्मप्तकालक्षेपं न करोति । एवं ध्यातं ब्रह्म शीघ्रं फलं प्रयच्छतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

पिठासनादीनाधारतया पादानां परिष्कृत शरीरस्योपनिषदामर्थानुपूर्वकं प्रत्याहारमुक्त्वा तारात्रयेण संसारसमुद्रतरणं सिध्यतीत्याह—त्रिरुन्नतामिति । त्रिरुन्नतं स्थाप्योरोरौ ग्रीवा शिर इति त्रिख़ण्डान्वितं तत्र तच्छरीरं त्रिरन्नं यथा भवति तथा शरीरं समं सम्यक्स्थाप्य हृदि हृदयकुहर इन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियाणि मनसा सह मनसा साधनेन सन्निवेश्य सम्यक् सन्निवेशयित्वा (इय) सम्यक्प्रवेशनियम्येति यावत् । ब्रह्मोऽुपेन तारप्लवेन पतरेत् प्रकर्षेण तरेत् प्रणवस्वरुपे तदर्थे परापरं ब्रह्म च यथावद्विद्वान्स्रोतांसि सर्वाणि सुरनरतिर्यङ्कस्थावरादिद्भेदभिन्नानि संसारस्रोतांसि भयावहानि भयप्रदातॄणनेनोपायेन संसारुदधिं समुद्धरति प्रतरति योऽसौ भक्तियोगाधिकारी ॥ ८ ॥

प्राणायामप्रकारमाह—प्राणानिति । प्राणान्प्राणादिप्रभेदभिन्नान्वायून्पीड्य प्रकर्षण मनोधारणमुखेन निरुन्ध्य कुम्भकप्राणनिरोधस्थाने त्वेन योगशास्त्रेण प्रसिद्धमूलाधारादौ सोऽधिकारी युक्तचेष्टो नात्र शङ्केत इत्यादिशास्त्रनोक्ता चेष्टा यस्मि युक्तोपयुक्तोपपन्ना वा चेष्टा यस्य स युक्तचेष्टः । क्षीणे प्राणे तत्तत्स्थाननिरोधेन तत्तत्स्थाने क्षीणे ततस्त्वं गते वायौ नासिकयोच्‍छ्वासीत तत्तत्स्थाने षु सम्यक् षोडनियमान्तरं प्राणमादिद्वारेण डय पिङ्गलया वा नासिकापुटेन शनैः शनैरुच्च्छ्वसित वायुमूत्र्स्जेत् । दुष्टश्वयुक्तमिव दुरन्तैरश्वैर्युक्तं वां रथं कुशीलसारथिरिव रथं विद्वान् विविधविररणनिरोधप्रकारं भनानिरोधप्रकारद्वारेण वायुनिरोधप्रकारं च विद्वान्मनो धारयेत् । यत्र यत्र वायुनिरोधो हृद्यस्तत् तत्र मनो धारयेताप्रमत्तो भूत्वा यत्र मनस्तत्र वायुरिति वचनात् ॥ ९ ॥

The text describes the practice of pranayama, which involves controlling the pranas (life forces) and restraining them in the kumbhaka state. It is said that one should practice this with a qualified teacher and follow the instructions of the yoga shastras. The text also describes the practice of controlling the breath and directing it through the nadis (energy channels) and the importance of a qualified teacher in guiding the practice.

योगानुष्ठानयोग्यं देशमाह—सम इति । समे निम्नोन्नतप्रकाररहिता शुचौ मेध्ये शर्करावाहिवालुकाविवर्जिते शर्कराभिर्वाहिना च वालुकाभिः सिकताभिश्‍च विवर्जिते राहिले शब्दजलाश्रयादिभिः शब्दैः प्राणिवादिच्चैवच्वादिनिमित्तयोगैरपलैरतिनिकटवर्तिभिरुदकराश्रयैर्मण्डपादिभिर्जलादिभिश्‍च विवर्जिते जिंते जल्याश्रयादिति ग्राहादिरोच्यते । प्रधानविशेषमाह—मनोनुकूल इति । यत्र मनस आनुकूल्यलक्षणमपेक्ष्यितं प्रयोजनं सिध्यति तत्र न तु चक्षुपीडने ।

सो विसर्जनीयोऽचोपः । अग्न्यादिभिरतसृ एवंभूते देशे गुहानिवाताश्रयेण गुहायां निवातस्थानेमाश्रित्य प्रयोजयेत योगं प्रयोजयेत् ॥ १० ॥

योगमभ्यास्यतस्ततिसिद्धिचिह्नान्याह—नीहारोति । नीहारस्तुषारस्तदाकाराप्रथमं चित्तश्रत्तिः प्रवर्तते तदननन्तरं धूमवच्चित्तश्रत्तिः प्रवर्तते तदननन्तरमरकवत्प्रवत्ते तत्ते तदननन्तरमश्विदाभाति तदनन्तरं वायुरान्तरो वाह्यवायुवत्स्फुरितो बलवान्प्रवर्तते तदनन्तरं खद्योतनिभा चित्तश्रत्तिः प्रवर्तते तदनन्तरं विद्युन्निभा तदनन्तरं स्फटिकनिभा तदनन्तरं सम्पूर्णशशिसङ्काशा चित्तश्रत्तिः प्रवर्तते । एवं नीहारधूमार्कानलानिलानिलानां खद्योतविद्युत्स्फटिकशशीनां च रूपसदृशान्येतानि योगिनोडनुभवसिद्धान्येतानि बुद्धे रूपाणि योगे क्रियामणे ब्रह्मण्यभिव्यक्तिकराणि ब्रह्माभिव्यक्त्योत्कानि पुरःसराणि पूर्वरूपाणि लिङ्गानि रूपेणाडविर्भवन्तीत्यर्थः । अथवा ब्रह्माणि ब्रह्मविषये योगे चित्तश्रत्तिनिरोधलक्षणडभिव्यक्तिकराणि ज्योत्कानि ब्रह्मविषयचित्तश्रत्तिनिरोधलक्षणयोगस्याभिव्यक्तिकराणीति यावत् ॥ ११ ॥

भूतजयप्रकारं भूतजयफलं चाह—पृथिव्यादि । पृथिवीभूतं तन्मण्डलं नित्यत्र्याराध्यं तच्च्छक्तिं चाऽऽत्मसाक्षात्कारेणोपास्य तेनोपासनेन तदृशीकरने सत्त्यानन्तरमद्भूतं तन्मण्डलं प्रतिष्ठारध्यं तच्च्छक्तिं चाहन्त्वेन भावयित्वा तेन तदृशीकरणे सत्त्यानन्तरं तेजोभूतं तन्मण्डलं विद्यारध्यं तच्च्छक्तिं चाहं त्वा चाभेदेनोपास्य तेन तदृशीकरणे सत्त्यानन्तरं वायुभूतं तन्मण्डलं शान्त्यारध्यं तच्च्छक्तिं चाभेदेनोपास्य तेन तदृशीकरणे सत्त्यानन्तरं विद्युद्भूतं तन्मण्डलं शान्त्यतीतारध्यं तच्च्छक्तिं चाऽऽत्मसाक्षात्कारेण भावयित्वा तेन तदृशीकरणं कृत्वैकं पृथिव्यादिस्थु तेजसि वायौ खं च क्रमेण समुत्थिते ध्याननेन तत्समयुक्तकार्य- योग्यतया वशी कुरते पश्चात्के योगगुणे प्रत्ते पृथिव्यादितन्मण्डलतच्च्छक्तीनामुत्तरोत्तरत्रयेण पूर्वपूर्वैवैयं वेष्टितं बुद्ध्वा तत्सर्वे स्वाभेदेन चिन्तयित्वा तेनोपासनने पञ्चभूतात्मकके योगगुणे भूतपञ्चकस्य यथेष्टविनियोड्यतव्ययोग्यतालक्षणे गुणेऽस्य योगिनः प्रक्तते निष्पादिते तस्य योगिनो योगो ध्यानं तदेवाम्रिस्थेन ध्यानेन वशी कृत्वा पञ्चभूतात्मकं शरीरं प्राप्तस्य तद्रहुमस्मीत्याभिमन्त्रुरुक्तफलं सिध्यति ॥ १२ ॥

योगसिद्धे: सूचकानि पूर्वभाषि,लिङ्गानि योगशास्त्रविदौऽपि कथयन्तीत्याह-लडुत्वमिति । स्पष्टार्थः ॥ १३ ॥

एवं योगाभ्यासेन शुद्धान्तःकरणस्य प्रत्यक्षमवमानसो योग्याधिकारिणो योगिनो योगं तत्फलं चाडडह-- यथैवोति । यथैव विश्रमाद्यार्चादि मृदयोपलिप्तं मृदया मृजया शुद्धिसाधनेन भस्मादिनोपलिप्तम् । जकारस्य दकारः । तेजोमयं पूर्वमेव प्रचुरतेजस्कं सुयान्तं सुधोांत भरमाझ्युपलेपेन ह्युपलिष्टेन भस्मादिमलेन सहापाकृतपूर्वमलं तद्पणादि भाजते दीप्यते यथा तद्वा तदिव तद्धातमतत्त्वमात्मनस्तत्त्वपदार्थाभूतस्य द्वितीयसुखसंचितस्वकपं तत्पदार्थीभूतं निजं रूपं तत्त्वं प्रकृतितिमात्रमलेरिन्दतत्त्वच्वेन प्रसमीक्ष्याहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृत्य देही कार्यकरुणसाक्ष्येकोडद्वितीयः । कृतार्थ एकत्वदर्शनेनाऽडडनिविर्भूतनिरतिशयानन्दस्व भावो वीतरागः: यद्रसस्त संसारशोकतत्कारणश्व भवते भवति । तदृत्सतत्त्वमित्यस्पापि पाठेऽयमेवार्थः । सुधौतमित्यस्मिन्नर्थे सुधान्तामिति च्छान्दसम् ॥ १४ ॥

तत्त्वपदार्थशोधनद्वारेण जीवपरयोरैक्यापरोक्षप्रकारमेक्यापरोक्षान्मोक्षं च दर्शयति--यदात्मतत्त्ववेनोति । यदा गुरुुमुप्पसंगम्य तत्त्वसंधिदौ तच्ुश्रूषादिपुरःस्स्रवणाद्यनुष्टानंकाल आत्मतत्त्ववेन तु शुब्धोडधारणे शोधिततत्त्वपदार्थेन नित्यप्रेमास्पदसाक्ष्याभ्यां विचारिसत्यसुखसंचिन्मात्रस्वरूपेण दीपोपमेन दीपः स्वप्रकाशावद्विलक्षणो हृ्ट्रो यथा तदूदात्मा स्वदेहादेहिन्द्रियादिसंघाताद्विलक्षणो भवितुमर्हति दीपोपमेन रूूपाद्विलक्षणसाक्षिरूपेणैव । इत्यंभावे तृतीया । आत्मनो निजस्वरूपेणैव ब्रह्मतत्त्वं ब्रह्मशब्दवाच्यं मायाशबलं तस्स्य तत्त्वं सत्यज्ञानकुखोधैकरस्मिं कार्यकारणसंगाते हृद्यकुहरे युक्तः समदमादिसाधनसंपन्नः प्रपश्येत्प्रकर्षेण पश्येत् । तत्त्वपदार्थशोधनद्वारेणाहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वमपरोक्षी कुयोरिति योग्याधिकारणमुच्यास्ते । आत्मतत्त्वनाभिच्चमेव ब्रह्मतत्त्वं पद्येदित्येव वाक्यार्थः । शिष्यस्यानुभवप्रकारमनुभवेन कार्यकारणात्प्रकतरेवः सर्वैरिन्द्रियाणां देवं ज्योतनस्वभावं ज्ञात्वाऽपूर्वादिलक्षणं चिन्मात्रं स्वात्मतत्त्ववेन ज्ञात्वा मुच्यते सर्वपाशैर्मुच्यते विद्यया सकृभवतन्मात्रतया प्रविभीनााविद्यातत्कार्यद्वैतो भवति-त्यर्थः ॥ १५ ॥

दिक्कालाग्नन्वच्छानान्तसुखबोधवपुष आत्मनो ब्रह्मादिस्तम्बान्तमणिभेदेन महदादिप्रकृत्युपर्यन्तेन चावस्थानं सर्वान्तरत्वेन प्रत्यक्त्वं चाद्रह—एषो हेतिः । एषो ह देव एष प्रकृतो हिरण्यगर्भ एवार्थे देवो ज्योतनस्वभावो दिक्कालाग्नवच्छिन्नानान्ताद्वितीयसुखसंवित्स्वभावः प्रकृत आत्मैव प्रदेशः प्राच्याद्दिशः सर्वाः प्रत्यङ्ङानुगता न्याय्य स्थितःः पूर्वा हि जातः कल्पादौ शरीरस्य सर्वेष्यः पूर्वः प्रथमशरीरि । ह इत्येवार्थे जात उत्पन्नो हिरण्यगर्भरूपेणास्येष एव जात इत्यर्थः । स उ गर्भे अन्तः सर्वा दिशो व्याप्य स्थितो यो हिरण्यगर्भरूपेण प्रथमशरीरित्वेन जाता यः स उ स एव गर्भे ब्रह्माण्डोदरेऽन्तर्विद्यमानोऽपि वर्तते स एव जातः सूक्ष्मसमष्टिस्थूलसमष्टिकारणोपाधि-

पाधिक्त्वेन व्यक्तिभूतानन्तजीवात्मना जातः। ऐश्वर्यकारणोपाधिक्त्वेन जनिष्यमाणोडपि स एव प्रत्यड्जनास्तिष्ठति । अनन्तसमष्टिव्यष्ट्यात्मककारणोपाधिषु प्रत्यगान्तरत्वेन जन इशब्दाभिलष्यो भूतः स एव परमात्मा तिष्ठति सर्वतोमुखः । किं बहुना चेतनाचेतनात्मकत्वेन बहुमुखः स एव स्थितः । हे जना इत्यन्योन्यं संबोधनं वा जनान्प्रति प्रत्यगिति वा । अस्मिन्पक्षे द्वितीयार्थे प्रथमा ॥ १६ ॥

परमात्मैव हिरण्यगर्भादिरूपेण जात इत्युक्तम् । घटाकाशजलचन्द्रन्यायेन तज्जन्म न स्वरूपेणत्याह—यो देव इति । यो देवोऽग्रौ हि प्रकृतो देवः स्वयंप्रकाशचिन्मात्रवपुः परमात्माडSशब्दादितन्मात्रपञ्चककार्यत्वेन तत्पश्चकविलक्षणो जलेऽपि चन्द्रवद्घट आकाशवद्विरण्यगर्भरूपेणाडSड्विवेश । योऽसौ यः स्वयंप्रकाशचिदेकरसः परमात्माडSस्वपुषब्दोपलक्षितपश्चीकृतपश्चमहाभूतकार्यतया पश्चमहाभूतगुणयापि ब्रह्माण्डे विराड्शब्दाभिलष्यत्वेनाडSड्विवेश । यो विश्वं भुवनमाविवेश । योडनन्तसूक्ष्मवोधवपुरात्मा व्यष्टिभूतजड्ङमरूपकार्यकारणोपाधिषु भुवनशब्दवाच्येष्विन्द्रादिशब्दैरपि विविशेति वार्थः । भवतीति भुवनं कार्यं विश्वं सर्वं महदादि सर्वकार्ये सत्तास्फुरणप्रदत्वेन विविशतीति वार्थः । य ओषधीषु फलपाकावसायिषु स्थावररूप+कारणोपाधिषु यः सुखानुभूति-

रान्मौषधिशब्दाभिलाष्यत्वेनाड्डविवेश । यो वृस्पतिषु यः सत्यसुखापरोक्षः स्वभाव आत्मा पुर्ष विना फलवत्सु स्थिररुपकारणसङ्घातेषु वृस्पतिषु वृस्पतिशब्दाभिलाष्यत्वेनाड्डविवेश । आविवेशेत्यस्य पूर्वोक्तरेष्वनुवर्त्तन दृश्यत्वात् । तद्रष्ट्र तद्रष्ट्राहमपतिखादिस्वादिसुखसादृश्यनान । तस्मै सन्तान्तराच्चने देव-याननसुखवैसाचिन्मात्रवपुषे नमो नमः । नमस्कारः सर्वोपद्रवशमनार्थः । द्विवचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थमादरार्थ च ॥ १७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्य श्रीमज्जानान्तमपद्रुपाद-शिष्यस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोगानिष-द्विवरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

अथ तृतीयोऽध्यायः ।

प्रत्यस्तमिताकिलभेदा सङ्घचिकारिसुखसङ्घिन्मात्रवपुष आत्मनो मायाविन इव स्वमायया जगत्पत्तिप्रलयस्थितिलयकारणत्वं सर्वनियन्तृत्वमद्वितीयत्वं च प्रत्यक्त्वं चाडडह—य एक इति । य एको यः स्वायत्तासिद्धिक एकोऽद्वितीयो जालवाझालवज्जालं माया तच्छक्तयो दुर्भेदत्वाज्जीवरूप्यमस्य स्य वन्धकत्वाच तद्रान्तस्य स्वरुपप्रकुरणप्रद्वेनाधिष्ठानत्वात तद्रानिष्ट ईष्ट ईशानीभिरमायातच्छक्तिभिस्तत्कार्यरुपसृष्टिभिरेव च न तु स्वतोनिकारित्वात्सर्व्वाल्लो काळोऽ-क्यन्त इति लोकास्तान्ह्युपद्रार्थान्भूरादिलोकान्भीणभेदांश्रित ईष्ट ईशानो-शिरोशानसम्पूर्णे रुग्वादिभिरेव मायातः । मायातः । मातृकः मन्माया मात्रकः सन्मायातत्च्छक्तीरिष्ट मायातचछकलत्यात्मकः सन्स्ताःभ्यां तत्कार्यभूततन्मात्राणीष्ट भूततन्मात्राण्चात्मकः सन्स्तैस्तच्यष्टिरुपपदार्थानीष्ट पश्चीकृतपञ्चमहाभूतात्मकः सन्स्तैस्तव्चष्टिभिरभूतांस-वपदार्थानीष्ट मायावी मायया प्रदर्शितगिरिसमुद्रादीनिस्थस्यव्वयाग्रादीन्व श्वमा-ययेष्ट यथा तद्वत् । परमेश्वरस्य सर्वनियन्तृत्वमुक्त्वातस्यैव नियन्योत्पत्तिल-यहुत्वमद्वितीयत्वसिद्ध्यर्थ महाय एवोति । य एवैकः स एव स्वयम्प्रकाशचिन्मात्रपुरेवेक्ष्वर एकोऽद्वितीय उद्धवे सर्वस्योःपत्तौ कारणत्वेन स्थितः सम्भवे सम्भवः कारणमात्रतया भवः कारणैक्यापत्तिस्थलङ्योत्पत्तौ निमित्त्वेन स्थितः । य एतद्विदरमुतासते भवन्ति । ये साधनचतुष्टयसंपन्ना एतदेतं

१ क. ख. ग. घ. 'यंकर' । १२ ख. 'दितिश्रु' । १३ ख. ग. 'खसविन्मा' । १४ ख. 'कः सन्मायां तं' । ५ ग. घ. 'न्मात्रकः ।

य इति पूर्वत्र पुंलिङ्गनिर्देशः । तसर्वनियन्तारं सर्वोৎपत्तिस्थितिलयकारणं सांचत्सुरैककरसमात्मानं स्वतावन्मात्रतया विदुरपरोक्षी कुर्युरमृतास्ते भवन्ति । तेऽपरोक्षीकृतैकत्वा अमृता भवन्ति । विद्यया मरणादिसंसारहेतुभूतामविचां स्वतवन्मात्रतया दृढध्वा नित्यसिद्धब्रह्मरूपपुरुषार्थी भवन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥

पूर्वमन्त्रोक्तमर्थमेव प्रपञ्चयति दुरवगाहत्वात्—एको हि इति । एकोऽद्वितीययो हि यस्मादुद्रः सर्वे रौदयति संहरति प्रलयादाविति रुद्रो रुजं संसारदुःखं द्रावयतीति वा रुद्रः । तस्माच्च द्वितीयाय द्वितीयभावाय तस्युः स्थितवन्तः । अद्वितीयस्य सुखवोधरूपत्वादुद्रस्य तदधीनसत्तास्फुरणत्वान्मायात्कार्यरूपप्रपञ्चजातस्यानन्तस्य सतः रुद्रस्य सद्वितीयत्वापादकत्वेन कार्यकारणरूपाः सर्वे पदार्थाः स्याता न शक्ता इत्यर्थः । द्वितीयाय प्रमाणान्यायाश्र न तस्युरिति वा द्वैतस्याविचारितरमणीयतया द्वैतात्मक्त्वेन प्रमाणयोग्यत्वादद्वितीयाय प्रमाणान्याया न तस्युरिति युक्तम् । ईश्वरस्य पदे पदेऽद्वितीयत्वेन प्रतिपादनात्परमार्थतोऽद्वितीयभावप्रतिपादनाद्द्वैतस्य पदे पदे ज्ञानमात्रनिवर्त्यस्वरुपात्पादनाच्च मिथ्यात्वं सिद्धम् । य इमाल्लोकानीशत ईश-नीभिः प्रत्यड्‌जनास्तिष्ठतित्येतत्पूर्वमेव व्याख्यातमर्थम् । संचुकोचान्तकाले संछुकोच संकोचयति संहरति । अन्तकाले प्रलयकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि सर्गकाले विद्यादिपञ्चमहाभूतानि सृष्ट्वा तद्विन्यासरूपाणि विश्वा विश्वानि भुवनानि संसृज्य सत्तास्फुरणप्रदत्वेन सम्यक्सृष्टा गोपाः स्थितिकाल आनन्दप्रदत्वेन गोपा च भवति ॥ २ ॥

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां प्राणिनां कार्यकरणानीश्वरस्यैव कार्यकरणानीति प्रतिपादयति—कार्यकरणानि स्वामायया सृष्टा तेष्वनुपविश्य जीवशब्दाभिलप्यत्वेनेश्र्वरस्यैव स्थितत्वात् । विश्वत इति । आद्ब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां प्राणिनां चक्षुर्ंष्यस्येति विश्वतत्क्षकुः । उत्पादि । उत्तरत्र सर्वत्र समानैव योजना । इतरेन्द्रियाणामप्युपलक्षणमेतत् । सर्वप्राणिनां करणसंयोजयितृड्‌व्येष एवंतयाह—सं बाहुभ्यामिति । बाहुभ्यां मनुष्यादीन् संधमति संयोजयति । अनेकार्थो हि धात्वः । सं पतत्रैः पतत्रैः पतनसाधनैः पादैः संधमति । उपलक्षणनेतेरिन्द्रियसंयोजयितृत्त्वमस्युक्तम् । अथवा पतत्रैः पक्षिभिः पक्षिणः संधमति । सर्वेषां सृष्ट्यड्‌व्येष एवंतयाह—च्यावाभूमी इति । च्यावाभूमी इत्युपलक्षणमेतत्सर्वलोकान्

१ ख. ग 'ओं सचितमु' । २ क. 'ऋततत्वा अ°' । ग. 'ऋतत्वादमु' । ३ ख. 'हापु' । ४ क. 'तीयः स°' । ५ ग. 'थेकार' । ६ ग. 'थेकार' । ७ क. ग. 'थेकार'

स्तदन्तर्वर्तिपदार्थार्थः । सर्वज्ञनययुक्तपादयन्देवो घोतनस्वभाव एकोऽद्वितीयः संधमतेति पूर्वेणान्वयः ॥ ३ ॥

व्यष्टिकरणाधिष्ठातॄणां समष्टिकरणाभिमानिनामग्र्यादित्यादिदेवानामुत्पत्त्यादिहेतुत्वं सककरणव्यष्टिमष्टिकरणाभिमानिहेतुत्वं मीक्वरस्य मुमुक्षूणामीश्वरात्सम्यग्ज्ञानपार्थनां चाड्डह—यो देवानामिति । यः स्वयंप्रकाशो देवानाम्न्यादित्यादीनां प्रभवश्रोत्पत्तिक्रमात्र्मातिलोम्येन भवो यस्मिन्स प्रभवो लयस्थानमित्यर्थः । उद्दवश्रोद्वलस्यमादित्युद्भव उत्पत्तिस्थानमिति यावत् । अनेकार्था हुपसर्गाः । विश्वाधिको विश्वश्रासावाधिकश्रेति विश्वाधिकः । आधिक उत्कृष्टो निरतिशयानन्दस्वभाव इति यावत् । विश्वविश्वलक्षणानामपि वेदभावस्वभावादेश्वरो विश्वतया प्रलयोत्पत्तिहेतुरित्यखण्डभावानवलम्बनात् । विश्वाधिक इत्यपास्तातिशयानन्दस्वभावमुक्तम् । रुद्रो व्याख्यातमेतत् । देव इति केचित्पठन्ति । महर्षिपिपांशुशासात्र्पिप्र्वेति महर्षिःमहाविभवग्रहमहत्वसंपन्न ऋषिः । सर्वज्ञो हिरण्यगर्भे जनयामास पूर्वे करणाभिमानिनं हिरण्यगर्भं जनयामासोच्दपादितवान् । पूर्व सर्गोदौ सोडपास्तातिशया-नन्दैकरसधोधविग्रहः परमेश्वरो नः शामादिसाधनसंपन्नान्ययोग्याधिकारिणो-डस्मान्बुद्ध्वा चाडपवर्गहितोभूतया शुभया शुभवस्तुविपययाSपास्तातिशयानन्दैकरसैक-

क्यविषयया संयुनक्तु संयोजयतु ॥ ४ ॥

प्रत्यकत्वेन निःश्रेयसंविन्मात्रेकरसंवारस्याविर्भावानुशासनं मुमुक्षो-राह—या ते इति । या श्रुतिस्मृतितिहासपुराणेषु प्रसिद्धा त सकलानिष्कल-तनोस्तव हे रुद्र । सर्वसंसारतापोपशमनहेतुभूताया निष्कलतनोरस्मिस्त्वे रुद्रशब्द-एव प्रमाणमित्याह—रुद्रेति । शिवा शुद्धा जडतद्र्र्शेषमलरहिताडपास्तातिशय-यानन्दस्वभावा च तनूस्तनुनि-ष्कलस्वरूपाडग्रोरा प्रसन्ना संसारतापोपशमन-रुपाडपापकाशिनी न भवतीत्यपापकाशिनी स्वाभिव्यक्त्या सर्वपापदग्रीत्येति वाक्यार्थः । सर्वपुण्यफलत्वादपहत-पाप्मादिस्वरुपा वा तया नः साधनतुङ्यसंपन्नानस्मांस्तनुवा निष्कल-स्वरुपया शान्तमया सुखतन्मयाद्द्वितीया यानन्दस्वरुपया गिरिशंत हे गिरिशंत गिरा पर्वते कैलासेधिष्ठितः । हि तां सुख तनोतीति गिरिशद्वेदान्त

एतस्यैवाडन्नन्दस्येत्यादौ ब्रह्मेन्द्रादीनां सर्वेषां सुखदातृत्वेन प्रसिद्ध इति वा गिरिशंताभिचारकशीहि । अभ्याभिमुख्येन प्रत्यक्त्वेनाभिचारकशी हि प्रकाशः । मुमुक्षून्मति तव यथिष्कलं रूपं तेन निष्कलरूपेण त्वं प्रकाशस्वेति यावत् ॥ ५ ॥

घोरां सगुणतनुं प्रति सम्यग्ज्ञानासिद्ध्यर्थं मुमुक्षोः प्राथिनामाह—यामिषुं शाङ्खेषु सर्वसंहारसमर्थत्वेन प्रसिद्धामिषुं गिरिशंत व्याध्रयातमेतत् । हस्ते त्रिभर्षि धारयसि । अतस्तव उपसंहर्तव्यात्मतां क्षेप्तुं शिवां शुभां गिरित्र गिरौ स्थितः सन्सर्वे त्रायति रक्षतीति गिरित्रः हे गिरित्र तां सर्वसंहारसमर्थत्वेन प्रसिद्धां कुरु शिवां कुर्विति पूर्वेणान्वयः । मा हिंसीः पुरुषं करणसंघातं जगत्सम्यग्ज्ञानकरणेतिकर्तव्यभूतवेदान्ताचोदिकं यावत्सम्यग्ज्ञानेन भवति निष्कलस्वरूपविभवस्तावत्सम्यग्ज्ञानयोग्यत्वेन मा हिंसीत्यर्थः ॥ ६ ॥

देवस्य निर्गुणं तत्त्वं तज्ज्ञानान्निर्मोकं चास्मह्‌—ततः परमिति देवं प्रसाद्यानन्तरं ततः देवप्रसादादेव यथावज्ज्ञात्वाडमृता भवन्तीत्यान्वयः । कीदृशं देवं ज्ञात्वाडमृता भवन्तीत्यपेक्षायामाह—परं ब्रह्मेत्यादिना । परं ब्रह्म निर्गुणं ब्रह्म परमुक्त्वा सुररूपं बृहन्तं कूटस्थं नित्यमद्वितीयममीशामिति विशेष्यत्वात्तुंलिङ्गनिर्देशः । यथानिकायं यथा यथा कार्यकरुणसंघातस्तत्लक्षणे निकायं स्वतो निर्विशेषः सन्स्था तथाडवगम्यत इति यथानिकायम् । त्रिकोणत्वादिग्रहणस्थाविरूपत्वादियोगतदहिवत्सर्वभूतेषु गुहं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु गुहं विद्यादादिमहाभूतेषु गुहं सर्वविकारिषु च गुहं विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं मायावीच व्याघ्रग्रहसत्यादीन्‌परिवेष्टश्च स्थितः । मृगतृष्णिकोदकरजतादीन्‌भूषररुक्क्तिकादि: परिवेष्ट्रच स्थितो यथा तथा विश्वस्य परिवेष्टितारं परि परितोदन्तरीदृश वेष्टितारमत ऍकद्वितीयीमिशं तत्त्वबुद्यर्थभूतमेवंरूपमीश्वरं प्रत्यक्त्वेन ज्ञात्वाडपरोक्षीकृत्यामृता भवन्ति नित्यसिद्धब्रह्मभूता भवन्ति । एकत्वदर्शनेन व्यवधायका-विद्यानाशाद्‌भवन्तीत्युपचारात् ॥ ७ ॥

उक्तार्थप्ररोचनाय मत्रहंशां चानुभवं दर्शयित्वा ब्रह्मात्मैकविज्ञानादेव कैवल्यसिद्धिं साधनान्तरज्ञानसमुच्चयान्न केवलदेवताह—वेदादिमिति । वेद जानन्‌

सयाहं कृतकृत्योऽहमेतत् प्रकृतं पुरुषं पुरि श्रयनात्पुरुषं महान्तमद्वितीयमादिस्वर्णं स्वयंप्रकाशचिन्मात्ररूपं तमः परस्तात्स्वयंप्रकाशचिद्बोधप्रपञ्चादज्ञानाख्येतमसा वास्तवमुख्यैक्यतादात्म्यसंवन्धासहत्वेन तमेव विदित्वाSति मृत्युमेति तमेव प्रकृतिमारेतर्नास्तिक्नितमेव विदित्वा नान्य-

ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानवतामेव पुरुषार्थलाभ एकत्वज्ञानहीनानामितरसाधनावलभिनानां पुरुषार्थलवोदपि न लभ्यत इति प्रत्युत दुःखमेवेत्याह — तत् इति ।

द्वित्त्वा वा अन्यज्ञानाहेतुच्वान्तरभावाच्च विदित्वैव नाविदित्वा वाडनु मृत्युमेऽत्यज्ञानलक्षणं मृत्युमपेत्येति । अतीत्य परमपुरुषार्थरूपं तमेवाऽऽत्मानमेति सर्वेश्वर्यस्थानत्वादज्ञानत मो मृत्युरस्तं समयज्ञानफलकत्वादः स्वभावन्मार्गतया दैन्वरहित्यात्मादित्युक्तसति मृत्युमपेति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायैति ज्ञानमार्गोदनयो मार्गो न विद्यते श्रुतिस्मृतिपुराणनैय्यायिकापरवर्गगमनाय मोक्षप्राप्तय इत्यर्थः ।। ८ ।।

यस्मात्पुरुषात्परमस्ति किञ्चिदपि तन्नास्ति । यस्मात्परमस्ति किञ्चित्तदन्यस्य सर्वस्यैतद्विद्याविलसितस्याऽऽत्तस्मात्परमन्त्य नास्तीति । यस्मादणीयो यस्मादणीयोऽणुतरं सूक्ष्मतरं नास्तीति स्वयंप्रकाशचिदेकरसतत्ववादिनस्तदन्यस्य जडत्वेन स्थूलत्वाच्च ज्यायोऽस्ति कश्चिद् ज्यायो महत्तरमपि कश्चित्किच्चिन्चिन्वास्ति । प्रत्यगात्माधीनसत्तास्फुरणत्वादन्यस्य वृक्ष इव स्थाणौ वृक्ष इव स्थाणो निवातदेशस्थो विकारसर्वविकारानास्कन्दित इति यावत् । दिवि तिष्ठत्यखण्डचिदभिव्यज्यते क्रिड(रुपायामहं ब्रह्मास्मीति बुद्धया

ब्रह्मात्मैकत्वाविद्याविलसिततत्प्रपञ्चप्रकाशस्यैकत्वविपयसम्यग्ज्ञानवाऽध्यस्तकेकत्वज्ञानमेव मोक्षसाधनं नान्यदित्याह— यस्मादिति ।

प्रमेयत्वेन तिष्ठति । दिवि चैतन्यस्वभावे प्रकाशस्वभाव आदित्यमण्डले तिष्ठतीति वा । एकोऽद्वितीय- यस्तेनेऽं पूर्णः पुरुषण सर्वे स्वर्णादिभि रुपकादिद्रव्यादिभिः सर्पादिवच्चेन प्रकृतेः पुरुषे देहातः कालतो वस्तुतः स्वानवच्छिन्नेनैव हृदयजातं सर्वं पूर्ण सर्वतो व्याप्यमत ईश्वरच्यतिरिक्तं किञ्चिदपि नास्ति । अत ईश्वरैकत्वज्ञानादेव- पवर्गसिद्धिरिति सम्यगेवोक्तम् ।। ९ ।।

लभिनानां पुरुषार्थलवोदपि न लभ्यत इति प्रत्युत दुःखमेवेत्याह — तत् इति ।

१ ग. 'त्वैवाति' । २ ग. 'मति' । घ. 'मस्यती' । ३ ख. 'दहर्तीया' । ४ ग. वाडन्वयः । ना' । ५ ख. घ. 'नित्यचिन्वास्ती' । ६ ख. घ. 'खण्डचिदभि' । ७ ख. ग. 'नास्तीत्वत् ।

उपयुक्तं हि मुनिश्रेष्ठ ! परमार्थप्रतिपादनम् । यथावदुपदेश्यं तु श्रोतृणां हितमिच्छता ॥ १ ॥

ग्रन्थारम्भस्य सप्रयोजनत्वे ग्रन्थस्य च फलवत्त्वे हेतुमाह—उपयुक्तं हि मुनिश्रेष्ठ इत्यादिना । हितमिच्छता श्रोतॄणां हितकाम्यया । यथावत् यथायोग्यम् ।

अथवा सर्पादिद्रव्येऽपि स्थितत्वादुतरतरद्रव्यव्यापकत्वादुतरतरम् । रुक्कादिलयेऽपि स्थितत्वादुतरतरद्रव्यौत्कलयेऽपि भूतानां स्थितत्वादुतरतरद्रव्यवच्च व्याध्यव्यापकभावेन वर्तमानानां प्रकृतिप्रकृतानां हेतुहेतुत्वेन सत्त्वाद् व्याप्तः पुरुष उत्तरो यतस्तत्त्वमात्रैकत्वमात्रैकतस्तस्माद्व्याप्यत्वादुतरतरम् । अथवा प्रकृतिप्रकृतानां हेतुभूतानां सर्वेषामधिष्ठानत्वेन व्याप्तको यतस्ततस्तदुतरतरमुक्तं करणादिरूपहीनं वा ।

यस्मादेश्वरेकत्वज्ञानादेव कैवल्यसिद्धिस्ततस्तस्मादुतरतरम् । अथवा सर्पादिद्रव्यापकत्वादिरूपेणापि स्थितत्वादुतरतरद्रव्यद्रव्यव्यापकत्वादुतरतरम् ।

ईश्वरस्याद्वितीयत्वसिद्धये प्रत्यगात्मत्वेऽच्युतमित्याह—सर्वकारणरहितस्वभावया शुद्धचैतन्यनुभवविषय जीव इति-नामान्तराभिलप्यत्वेनेश्वरस्यैव स्थितत्वात्सर्वाण्यनानि सर्वाणि शिरांसि सर्वा ग्रीवाश्रासयति सर्वाननशिरोग्रीवः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषामान-नादिरस्येति वा विग्रहः ।

ईश्वरस्याद्वितीयत्वसिद्धये प्रत्यगात्मत्वेऽच्युतमित्याह—सर्वकारणरहितस्वभावया शुद्धचैतन्यनुभवविषय जीव इति-नामान्तराभिलप्यत्वेनेश्वरस्यैव स्थितत्वात्सर्वाण्यनानि सर्वाणि शिरांसि सर्वा ग्रीवाश्रासयति सर्वाननशिरोग्रीवः ।

अन्तःकरणशुद्धिपूर्वकज्ञानस्य तत्फलमोक्षस्य चेश्वर एव प्रदातेत्याह—महानिति । महान्देशकालग्नवाच्छिन्नः प्रभुर्यज्ञदुरितपपप्रवेशस्थितिनियममनस्म-

अन्तःकरणशुद्धिपूर्वकज्ञानस्य तत्फलमोक्षस्य चेश्वर एव प्रदातेत्याह—महानिति । महान्देशकालग्नवाच्छिन्नः प्रभुर्यज्ञदुरितपपप्रवेशस्थितिनियममनस्म-

हारसमर्थः । वै प्रसिद्धौ । पुरुषः पुरी शयनात्पुरुषः स्वभक्तान्स्वाराधनरूपयागादीन्युपासनादीनि च कारयित्वा तैस्तेषां सत्स्थ्यानत्करणस्य वैमल्यापादनद्धारेण प्रत्यक्षभाव्यमापाद्य स्वैक्यज्ञानं प्रति प्रवर्तक एष ईश्वरः सुनिर्मलमविच्यादिमलराहितामिमां श्रुतिन्यायैर्विद्द्रानुभवसिद्धां शान्तिं सर्वसंसारतत्कारणापिशमरूपा निरतिशयानन्दाविभिलक्षणामपवर्गायां प्रतिष्ठानां मुमुक्षु: स्वरूपतत्त्वेन स्वाविभावस्यैव मोक्षत्वात्सम्यग्ज्ञानान्प्रमेयः सन्सैैक्यातिरस्कारकरवसंसरतत्कारणदाहं कृतवा मोक्षस्यैवान इत्युच्यते । ड्योतिरवययो ज्योति: स्वयंप्रकाशश्निमात्रपुरुषवयः कूटस्थो नित्यः ॥ १२ ॥

नेन जीवभावव्युदासेन निजरूपेणाडSद्विभां चाडSह—अङ्गुष्ठमात्र इति । अङ्गुष्ठमात्रः स्वसाज्ञ्ज्ञात्रपरिमितेन हृदये मीयत इत्यङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः पूर्णत्वात्पुरी शयनाच पुरुषः । अन्तरात्मा सर्पादिहु रज्ज्वादिवत्सर्वोपाधिशूनतया स्थितः स्वात्मपत्वादन्तरात्मा । सदा जनानामनु्तस्य काकाक्षिवत्संस्थ्यः जनानां जननादिर्धर्मवतामुपाधीनां सदाडSन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्ट इति च । अङ्गुष्ठमात्रत्वं न स्वतः किं्त्वड्गुष्ठपरिमाणहृदयावच्छिन्नत्वादात्मनोड्गुष्ठमात्रत्वमित्याह—हृदये सन्निविष्ट इति । सम्यग्ज्ञाननिविष्टः सन्निविष्टो हृदयाल्यस्यसूक्ष्मशरीरस्य स्वरूपानन्दफुरणप्रदत्वेन नि:विष्टः । हृद। हृदयस्थचुद्धचा मनीषा मने इष्ट इत्यसावेव मनीड तया मनिषा हृदा मनसा संकल्पात्मकनेनाभिकल्पोऽभिप्रकाशितः । मनसा संक्लिपतो बुद्धचा निश्चित इति मनसा बुद्धयाडSभिप्रकाशित इत्युक्तम् । अथवा हृदा मनीषा हृदू हेतुनेतिव्यादिस्वरूपविषेधोपदेशेन मनीषा विचारेगाडSत्मनातमविवेकविपयेण मनसा तदुभयजनितसम्यग्ज्ञानाभिलष्टोऽभिप्रकाशितः । ये षामादिसाधनसंपन्ना एतत्प्रत्ययक्तत्वं सम्यग्ज्ञ: नेन नान्तरीयकन्टयाडविद्यातत्कार्योपाधि प्रविलाप्य विदुरपरोक्क्षि कुयुस्ते सम्यग्दर्शिनोडमृताभवन्ति जन्ममरणादिसंसारस्महहेतुवियायाधामृता भवन्तीत्युच्यते ॥ १३ ॥

परमेश्वर एव स्वमायया सर्वकारणानि सृष्टा तेष्वनुप्रविश्य जीवाख्यां लभत इति सर्वेषां कार्यकरणानामीश्वरस्यैव कार्यकरणतत्वमीश्वरस्यैव स्वतः विशुद्धतां चाडSह—सहस्रशीर्षेति । सहस्रशीर्षा सहस्राण्यनन्तानि शीर्षाण्य-

१ ग. 'ध्य नैमल्यात्' । २ ग 'स्वैक्यवज्ञानप्रव°' । ३ ख. सन्निध्यात्मैक्य° । ४ ख. ग. 'विष्ट-स्वाद्धुदये सन्निविष्टः' ५ ख. 'नसे्ट' । घ. 'नस ई°' । ६ ख. 'स्यच्त्वं स°' ७ क. ख. 'थैकार°' । ८ क. ख. 'थैकार°' । ९ क. ख. 'थैकार°' ।

स येति सहस्रशीर्षा पुरुषः पुरी शयनात्पूर्णत्वाच्च पुरुषः । सहसाक्ष इत्यादावप्येष एव योनिमकारः । स भूमिर्विश्वतो वृत्वा स प्रकृतिः परमेश्वरः पुरुषो भूमिं भूम्युपलक्षितं भूतभौतिकं सर्वं विश्वतः सर्वतोऽन्तर्बाह्यविश्वं वृत्वा व्याप्तः । त्यतिष्ठददशाङ्गुलं तन्मात्रपञ्चकसमष्टिरूपं हिरण्यगर्भं पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतसमष्टिरूपं विराड्रूपं चोभयात्मकं दशाङ्गुलम् । अत्यतिरिक्तयासङ्ख्यैद्विकारैडनन्ते सत्यसुखसंविन्मात्रकरसंवेनैः महिम्न्यत्यतिष्ठत्स्थितवान् । अथवा मायामकृतिं भूतपञ्चकमहङ्कारचतुष्टयञ्चैतद्‌दशाङ्गुलं दशपर्यन्तमकमतित्वं व्यवस्थितवान् । अथवा दशेन्द्रियाणि दश दिशो वेध्येवमादीनि दशात्मकानि यानि तानि सर्वाङ्गैर्द्गुलपरिमाणोपलक्षितानि परिच्छिन्नानि स्थानान्यतीत्य स्थितवानिति वा । अथवा भूतभौतिकं सर्वमन्तरहि बहिरव्याप्तद्‌दशपक्षं दशाङ्गुलमित्यत्य-रिच्यतिष्ठद्‌दुतभौतिकं सर्वमपेक्ष्य दशाङ्गुलं दशगुणमिति रिच्य स्थितवान् । निर्ग्रहमहद्वचस्सम्पन्न इति यावत् ॥ १४ ॥

स भूमिर्विश्वतो वृत्विति पुरुषव्याप्तत्वेनोक्तम् । अत्यतिरिक्तदशाङ्गुलमित्यधिक्रमेण विषयत्वेन चोकं यत्तदिदं सर्वे पुरुषाविद्याविलसितत्वान्निरूप्य-माणे सर्वकल्पनाधिष्ठानपुरुषमात्रमेवेत्याह—पुरुष इति । पुरुष एवेदं सर्व-मिति विभक्तत्वात्परिच्छिन्नत्वाच्च संहतत्वाच्च पुरुषत्वातिरिक्तं रज्जुसर्पादिवद्‌विद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । इदानीमिति रज्जुसर्पादिवद्‌विद्यात्मकत्वेऽपि यद्‌दूतं यच्च भव्यमिति भूतभाविवर्तमानात्मक्त्वात्स्वरूपमपशब्दविद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । यतोऽविद्यात्मकमेवेत्युक्तम् । यतोऽविद्यात्मके प्रवेशे निरूप्यमाणे सर्वकल्पनाधिष्ठानपुरुषमात्रमेवेत्याह—पुरुष एवेदं सर्वं यद्‌दूतं यच्च भव्यमिति । उत्तामृतत्ववशेनः उत्तममृतत्वस्यैव प्रातिभासमात्रस्सारत्कारणान्निर्वृत्ताच्चित्क्षणस्य मोक्षस्यैशानः । महावाक्यजनिताहं ब्रह्मास्मीति सम्पग्ज्ञानफलकारुढः । सत्यसुखसंविन्मात्रपुरुषीश्वरोज्ज्वलविद्यात्कार्य संसारब्रह्मनिवर्तकत्वाद्‌मृतत्वस्यै-ज्ञान इत्युच्यते । यदत्रेनातिरोहति । यद्‌ऋजुयजातमपञ्चमच्यते वाध्यते सम्पग्ज्ञानेन त्यत्तं माया तेन मायाख्येनाच्चेनात्यतीत्य वस्तुस्वरूपमिति लड्घ्याद्वितीयवस्तु-विपरीतरूपेण रोहति जायते तस्यापि कार्यजातस्य सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधि-छ्ठानत्वादेशानो नियन्ता परमेश्वर एव । अथवा यत्पुरुषत्वं तन्मायाख्य-तैनान्ति स्वविपरीतविद्यादिकार्यरूपेण रोहति जायते स एवामृतत्वस्यैशान इत्यन्वयः ॥ १५ ॥

ईश्वरस्य सर्वकार्यकरणेषु प्रत्यग्रूपेणावस्थानं सर्वात्मकतां चास्सह—सर्वत इति । आज्ञाहस्तमपर्यन्तानां सर्वेषां तस्यैव पाणिपादा इनि सर्वतःपाणिपादं तस्पकृतं ब्रह्म सर्वतोऽक्षिशिरोग्रीवमपित्यस्यैवमेव विग्रहः । सर्वतःश्रुतिमच्छी-वणवलोके प्राणिनिकाये सर्वमगावृत्य तिष्ठतीति किं ब्रह्मना श्रुतिमप्राप्तं सर्व-मन्तवैहिश्व स्वरूपस्फुरणप्रदतयाडडस्त्य समन्ताद्वाच्य तिष्ठति मायावीच स्वमायानिर्मितव्वाडग्रहस्त्यैवादितव् ।। १६ ।।

स्वयम्प्रकाशाचिन्मात्ररसयेश्ररसय निखिलकार्यकरणेषु प्रत्यग्रूपेणावस्थानं सर्वेन्द्रियविषयेषु साक्षितवं नि:सङ्गतां सर्वनियन्तृत्वादीनि चाडड्सह—सर्वेति । सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वाणीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि वागादीनि च तदुणाः श्रव-णादिच्चनादितदुक्तंयः शब्दादिवेदनानि तद्विषयाशा तदुणास्तेषामिन्द्रियाणां तदुणानां च सर्वेषामाभासत्वेन भान्त्वेनावस्थितं सर्वेन्द्रियविवर्जितं नि:सङ्ग-कूटस्थचिन्मात्रतत्त्वात्परमार्थंत्, इन्द्रियतद्वृत्तिद्विष्ये: सर्वैरेक्यातद्वै-तिसंबन्धशून्यम् । इन्द्रियामिति पूर्वोक्तानामुपलक्षणम् । सर्वस्य प्रभुमध्यात्म-धिदेवादिभेदभिन्नस्य सर्वस्य प्रभुं स्वागिनमीशानं नियंन्तारं स्वामित्वानिय-न्तृवै अन्योन्येन विनाडपि भवत इत्युभयोरुपादानं सर्वस्य शरणं सर्वस्योऽडड-पदिं प्राप्त्यं रक्षकं वा सुहन्मत्रचिन्मत्रं सर्वावस्थायां हितैककारकम् । सर्वाणि पदानी प्रथमन्तानि नपुंसकानि प्रभुमित्यत्र लिङ्गद्वययो द्रष्टव्यः ।। १७ ।।

ग्रन्थलाघवात्तुल्यलाघवं प्रयोजनमात्रयनीयमिति न्यायादस्ग्यार्थस्य दुरव-गाहत्वादभ्यास्यासस्य तात्पर्यलिङ्गाच्च जीवेश्वरयोरेकत्वं बहुकृत्व उपदिश्यते स्म्मायानिर्मितकार्यकरणेष्वनुप्रविश्य जीवभावमुपगतो यः सृजितस्रखेक्कैरस्स्ति परमेश्वरः स एवाने कभेदभिन्नस्य जगतो नियन्तेत्याह—नवद्वार इति । देहस्य हेतुत्वेनोपेक्ष्यत्वाद्द्वारचर्थमाह—नवद्वार इति । शिरसि सप्त द्वाराणि द्वाभ्यां-शाखावेतानि नव द्वाराणि यस्माद्वारे पुर उपभोगस्थाने शरीरेऽनुप्रविश्य देही पुराभिमानी सन्ंसो जाग्रदाभिमानं हत्वा स्वप्नोपाध्याभिमानं गच्छति तमापि हत्वा सुपुम्तिं गच्छति तत्रापि समयज्ञानेन हत्वा तुरीयं गच्छत इति हंस: परमात्मा लेलायते स्वमाययैव ज्ञानक्रियाशक्तिमत्सूक्ष्मशरीरं सृष्ट्वा तदभि-मानि सन्पुण्यपापे कृत्वा तत्परचसो भूताद्वैधस्थात्रेयेष्वहलो कपरलोकेषु ब्रह्म-दिस्थावरान्तेषु योजयते च लेलायते चञ्चलति, संसारति, बहिरसक्तुान्तर्देश्य: ।

१ ख. ग. 'सत्यश्रथादि' । २ ख. ग. 'न्योंन्य वि' । ३ ख. 'स्याSSदि' । ४ ख. ग तकरम् । क. घ. 'लिङ्गाच' । ६ क ग. 'नोपदक्ष्य' । ७ ग. 'नं हित्वा' । ८ ग. 'पि हिरवा ९ ग. चरति ।

सदा बाहिरेव वश्यखण्डमायोपाधि कत्वेन महाकाशस्थानीयः परमेश्वरो वश्यस्य वशे वर्तते इति वशी नियमता सर्वस्य महदादिभेदभिन्नस्य लोकस्य जनस्य सर्वस्य भूरादिलोकस्य वा स्थावरस्य चरस्य च स्थिरजङ्गमात्मकप्राणिभेदस्य च वशी ॥ १८ ॥

स्वतः सर्वकरणशून्यस्यैवेश्वरस्य स्वाविद्यया पाणिपादादिरूपवच्च तद्वृत्तिपरवश्वं तद्वृत्तिपारवश्वं सर्वज्ञतामननव्यवेद्यतामाद्रिीयतां चाड्डह—अपाणिपाद इति । निविंशेष-त्वादेश्वरः स्वयमपाणिपादः पाणिपाद अस्य न विद्यन्त इत्यपाणिपादः । तथाडपि जवनों ग्रहीता च ज्ञाताज्ञातसाक्षित्वेन तत्र तत्र सच्छतीव भातोति जवनः । ईश्वरसत्ताव्यतिरेकेण सर्वस्य सञ्चाभावात्स्वाविद्याकहि तस्य सत्ताप्रदत्वेन स्वाभेदेन ग्राहकवादग्रहीता च । इतर्कमेन्द्रियाणामुपलक्षणमेतत् । पश्यत्यच्चक्षुःरहितोऽपि चक्षुस्तद्वृत्तिं तद्दृशयं च स्वरूपानुभवेन पश्यति स ऋणोत्यकर्रः स्वतः श्रोत्रादिहीनोऽपि श्रोत्रतद्वृत्तितद्रृश्योऽस्वरूपाप्नु भवेन शृणोत्यत्करणः स्वतः श्रोत्रादिहीनोऽपि श्रोत्रतद्वृत्तितद्रृश्योऽस्वरूपाप्नु भवेन शृणोत्यत्करणः स्वतः श्रोत्रादिहीनोऽपि श्रोत्रतद्वृत्तितद्रृश्योऽस्वरूप-नुभवेन शृणोतीत्यकर्रः । इतरन्द्रियाणामुपलक्षणमेतत् स वेत्ति यदं किञ्च बहुना सोऽखण्डस्वयम्पकाशादेकरसोः परमात्मा वेत्ति जानाति वेदं वेदनादिहेतु जडं तद्वृश्यो रूपं सर्वनिद्रात्रेण जानाति ग्राहकत्वेन प्रसिद्धचक्षुरादी-नामप्यन्यो ग्राहक इष्टश्रवणाय्पन्यो ग्राहक इष्टप्रयत्नस्याप्यन्यो ग्राहक एतद्वयस्तस्याप्यन्य-इत्यनवस्था स्यादतो न किंचिदिध्ये दिश्यारुढच मनश्श्रशुरादीनां ग्राहकत्वान्न ग्राहकान्तरापेक्षा किंतु इश्वरत्वादेश्वरस्य तु स्वयम्प्रकाशादेकर्सवैश्वर्य-क्षित्रवाच्च न तस्य ग्राहकान्तरापेक्षेल्याह—न च तस्यास्ति वेत्ति । तं प्रकृतं सर्वज्ञमत्यमग्रे भवं सर्वविध्ठानत्वेन सर्वकरणत्वेन च सर्वगतपूर्वसिद्धं कालातीतं दर्शयितुंवाच्छश्विमिति यावत् । सर्वेऽपि प्रधानवादिनः पुरुषः पुरी शयनादेशत् पूर्णत्वात्पुरुषं महान्तं स्वच्यातिरिक्तवस्तुभावाद्वस्तुतोडनवाच्छच-

मित्यमहुरेवेदान्ता ब्रह्मविद्॥ १९ ॥

मित्यमहुरेवेदान्ता ब्रह्मविद् । परमात्मनोडद्वितीयत्वं पृथकत्वेनावस्थानमेकत्वज्ञानान्मोक्षं ज्ञानाधिकारीणं चाड्डह—अणोरिति । अणोरणीयान्मूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरः । महतो महीयान्महत आकाशादेरपि महत्तरोद्वितीयोऽणिमेत्यर्थः । आत्मा । यच्चाड्डमोति यदादत्ते यच्चत्ति विषयानिह । यच्चास्य सततो भावस्तस्मादात्मेति कथ्यते ॥

१ ग. 'स्य हृदयजातस्य च स° । २ ख. ग. सच्च्वाभा° । ३ क. घ. श्रोत्रादिही° । ४ ग. 'याणां स्वरू° । ५. क. घ. दीनामव्यनियम° ।

गुहायां सूक्ष्मतरीयोराच्चगुहायां निहितो निहितो निहितो निविष्टः प्रत्यक्त्वेन स्थित इत्यर्थः। अस्य चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वेन सन्निहितस्य जन्तोर्ज्जननन्धर्मयुक्तस्यै स्थूलशरीरस्य गुहायामित्यन्वयः। तं प्रत्यगात्मानमक्रतुं विषयभोगसंकल्परहितं स्वतोडसं सारिणमित्यर्थः। पश्यत्यपरोक्षी करोति। केन रूपेण महिमानं निरवग्रहमहं च ब्रह्मशब्दार्थीमति यावत्। ईश सर्वज्ञो निरपेक्षः त्वंपदार्थभूतः प्रत्यगात्मा तत्पदार्थभूताद्वितीयीयेश्वरत्वेन यदा पश्यति तदा वीतरागः शोकादिसंसारशून्यो भवतीत्यर्थः। कुतः साधनैः परिपक्वति धातुः प्रसादाज्जातावेकवचनम्। इन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात्तेषां प्रसादादित्युपदुरन्तसूनास्थैन्त्रेष्टेष्टमनाकृष्यमाणत्वलक्षणान्मनसः प्रत्यक्ष्मावण्यलक्षणाच्च प्रसादात्प-

इयति ॥ २० ॥

उक्तमर्थं दृढयितुं मन्त्रद्गनुभवमाह--वेदाहमिति। वेद जानेऽहं मन्त्रद्राडचार्यपदारूढ एतं पूर्वोक्ताध्यायाम्नेन च प्रतिपादितमजरमपक्षयरहितं पुराणं पुराणादपि नवामिति पुराणं जन्मादिहेतोराहेतमजरं पुराणं कूटस्थनित्यामिति यावत्। सर्वात्मानं सर्वश्वासावात्मा च सर्वेषामात्मा स्वरूपमिति वा सर्वात्मा वस्तुतोडनचिछन्न इति यावतु। तं सर्वात्मानं सर्वगतं सर्वव्यापिनं व्यापिना व्याख्यं स्वतन्त्रं न भवति किन्त्वेतत्कार्यमिल्यादि—विभुत्ववादिति। आकाशादिविविधकार्यरूपेण भवतीति विभुत्वस्मात्सर्वगतत्वमित्यन्वयः। जन्म निरोधं प्रवदन्ति यस्य जगज्जन्म जगतिरोधं संहृतिं च यस्य परमेश्वरस्य कर्मेति ब्रह्मवादिनस्तत्वदर्शनः। हि प्रसिद्धौ। प्रवदन्ति नित्यं महाप्रलयमहासर्गेऽवान्तरप्रलयावान्तरसर्गे सुपुप्तिप्रबोधमध्ये च। अथवा जन्मनिरोधं जन्मना निरोध यन्माभाव यस्य वदन्तीतित तमहं वन्देऽन्वयः। स एव मया प्रतिपादित इत्यभिप्रायः॥ २१ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे तृतीयोऽध्यायः॥ ३ ॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः।

ग्रन्थलाघवार्थमुद्दलोध्दलोभ्यां प्रयोजनमात्रीयतद्न्योमित्यादिभ्यासिनस्तत्प्रतिपाद्यत्वादस्यार्थस्य दुरवगाहत्वाच्च पुनः पुनः प्रतिपादनं कियते चतुर्थोऽध्याय

१ ग. ननादिधं० २ ग. स्य शा० ३ ग. धनात्पद्य० ४ ख. प्रलयवो०

ईश्वरात्संस्यग्ज्ञानमार्थेनं तत्त्वपदार्थशोधनमुखेनैकत्वप्रतिपादनं द्वैतस्य मायामृकितकत्वप्रदर्शनैन मिथ्यात्वं व्यावर्ण्येश्वस्याद्वैतित्वप्रतिपादनं सम्यग्ज्ञान-

विज्ञानभगवत्कृतम् ।

नतरङ्गसाधनं प्रादर्शेनं च प्रवर्तते तत्र प्रथमं तावदैश्वरूपप्रतिपादनेन मुमुक्षो: परमेश्वरात्संस्यग्ज्ञानमार्थनमाह—य एक इति । य: स्वयम्प्रकाशाचिदेकरस एकोऽद्वितीय:। अवर्णो वर्ण्यतदनेनेति वर्णो नाम तेन श्रूण्य:। वर्ण्येत इत्थे वर्णे रूपं तेन श्रूण्यो नामरूपश्रून्य इत्यर्थ:। बहुधाशक्तियोगाद्रुहशकार्यविषयमायाशक्तियोगाद्वहुधैकडनेनेति । वर्णौकशब्दान्वर्ण्यनत इति वर्णौनरूप-

ण्यनेकाननेकप्रकाराच्छब्दार्थानिर्ये यावत् । निहितार्थो यस्य सच्छब्दविषयेऽक्ष्णे निहितो निक्षिप्योऽर्थ:। अर्थयत इत्यर्थोऽधिभिर्देश्यै रुपम् । अध्येते डनेनेत्यर्थोऽधिभिर्धानं स निहितार्थो दधाति करोति व्याकरोति पूर्वं स्वेक्षणेन नामरूपव्याकरणं कृतवा पश्चाद्वहिर्यङ्करोतीत्यर्थ:। वि चाउ चान्ते विश्वमन्ते संहारकाले व्येति च । अन्तर्भाविनण्यर्थोड्यं शब्द: । विगमयति विशेषयति सर्वे स्वात्मन्यु-

पसंहरति च । आदावित्यस्य दधातित्यनेन पूर्वण सम्बन्ध:। चकारस्यापि तत्र सम्बन्धो दृश्य:। आदौ सर्गप्रमुखे दधाति चेत्यन्वय:। जगदुत्पत्तिस्थितिप्लयकारणत्वधर्मेणोपालक्षतो य: स देवो ज्योतनस्वभाव: स्वयम्प्रकाशोऽखण्ड-चिदेकरस इति यावत् । स नो बुद्धचा शुभया संयुनक्तु । स एव देवो नो-

स्मान्रित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रार्थभोगविरागसमदमादिसाधनकलापमुमुक्षुत्वरूपसाधनचतुष्टयसंपन्नान्बुद्धचा शुभया नो बुद्ध्यादहं ब्रह्मास्मीत्यध्यवसायात्मिकया शुभया नातरीयकतया संसारतत्कार णनिवर्तकत्वेन तत्किरोधितानन्दाभिव्यक्तिकया संयुनक्तु ॥ १ ॥

स्वमायया डधिदैविकौषधीन्समष्टिरुपान्स्थूलान्सूक्ष्मान्तेष्चनुपविष्टियान्यादित्य-

व्यारुयं लडध्वा स्थितोदपीश्वर एवेत्याह—तदेवेति । तदेविश्वरतत्त्वमग्रिसूर्य-वैश्वानन्द्रादिरुपेणापि स्थितम् । उ अपि । अस्य सर्वचैतन्यवो दृश्य:। तदेव शुक्रं रोचिष्णन्नक्षत्रमण्डलं तेन रुपेणापि तदेव स्थितं शुक्रमितिपाठे विराड्रुपेणापि तदेव स्थितमिति दृश्यम् । तदह्र्हिरण्यगर्भेरुपेणापि तदेव स्थितम् । तदा-पोडवभिमानिदेवतारुपेणापि तदेव स्थितम् । तत्सजापतिहिरण्यगर्भेरुपेणापि चतुर्खुवविग्रहेण तदेव स्थितम् । एपष ब्रह्मैष इन्द्र एस प्रजापतिरेते सर्वे देवा इत्यादिग्रन्थवाक्यशेष:।अपि च विनाशमुपरपद्यभू: समष्टिपादु: प्राणसमा-

द्गुरुनारात् ।

१:ख. प्रव° । १३ ग, तेनापि चू° । ३ क. 'वाङ्वाङ्यं व° ।

विराट् स्थूलसमष्टिदृग् हिरण्यगर्भोऽन्तःकरणसमष्टि:। आपो जिह्वेन्द्रियसमष्टि:। प्रजापतिरुपस्थेन्द्रियसमष्टि:। एतद्ग्रन्थ्यादिसमष्टिग्रहणामितरसृष्टीनामप्युपलक्षणं दृश्यव्यम्॥ २ ॥

स्वमायाशक्ल्या व्यष्टिभूतानिखिलकार्यकरोणोपाधीनसृज्या तेषु घट आकाशादिजले चन्द्रवच्च प्रविश्य तत्तदाकार्यां लब्ध्वा स्थितोऽपीश्वर एवेत्याह— त्वं खीति। त्वमेव ख्रीपुंस्करुपेणावस्थित: सृष्टित्तदाकार्यां लब्धोऽसि। उत्त वा कुमारकुमारिरुपेणापि स्थितोऽसि जीर्ण: परिणतवया वलीपलिताद्यपलक्षित: सनकादिकलितेन दण्डेनावलम्बनभूतेनतरस्ततो व्रजसि परिश्रमसि त्वमेव। किं परिमितगणनन त्वमेव विश्वतोमुख: सर्वतोमुखो जातोऽसि। हे परमेश्वर त्वमेव स्वेच्छया नानाविधाकारेण मायया जात इव लक्ष्यस इत्यर्थ:॥ ३ ॥

तिर्यगादिरुपेपाश्वरस्यैवावस्थानमाह—नील इति। एवं स्वमायया तिर्येकार्यकरणानि सृष्टा तेष्वनुप्रविश्याय:पिण्डानुगतवहिवत्तद्रूपं भजित्वादवस्थितस्त्वमेवेत्याह—नील: पतङ्गो नील: कुष्ण: पतङ्ग: पक्षी श्रमरादि: सोऽपि त्वमेव हरित: शुकादि: सोऽपि त्वमेव लोहिताक्षो रक्ताक्ष: पक्षी सोऽपि त्वमेव तारिद्रों मेघ: सोऽपि त्वमेव ऋतवो वसन्तादय: षट् तेऽपि त्वमेव समुद्रा लवणाद्या: सप्त तेऽपि त्वमेव। अनादिमदादिमन्न भवतीत्यनादिमदित्यनन्तकालतोडनवच्छिन्नमित्यर्थ:। तदपि त्वमेव। त्वमिति सर्वत्र संबध्यते। विश्वुत्वेन। इत्यंभोवे तृतीया। देशतोडनवच्छिन्नत्वेनापि त्वमेव वर्तसे विश्वुत्वेन। इत्यंभावे तृतीया। देशतोडनवच्छिन्नत्वेनापि त्वमेव वर्तसे विश्व-

त्वेन। त्वेन वर्तमानं यचदपि त्वमेवेति वा यतो जातानि भुवनानि यतो यस्माज्जातान्युपप्नानि भुवनानि भूरादीनि विश्वा विश्वानि समस्तानि भुवनानि तदपि त्वमेवेति वा सर्वोपादानत्वस्वरुपतोऽनवच्छिन्नत्वम्। अनादिमदिति कालतोड- प्यानन्त्यमुक्तं विभुत्वेनैति देशतोड्यानन्त्यम्। यत इति स्वरुपानन्त्यम्॥ ४ ॥

इदानों तेजोविलक्षणां प्रकृतिं छान्दोग्योपनिषदुक्तां निखिलप्रपञ्चस्य तद्विरतैतामिश्वराभिमतप्रकृतिविरतरुपशब्दादिषु विषयेषु संयागायाडडत्मन: सत्तस्या: संसारकारणतां तन्रित्यतैरेवोक्षहेतुतां चाडडह—अजामिति। अजां न

१ क ख. शुकृ दी। २ ख. ग. °मायया। ३ ग. °वचानुप्र। ४ ख. °स्तत: परिश्रमन्न- चलति स्व°। १५ क. व. °लित च य°। ६ क. ख. °चित्तत्नू। घ. °चित्तः। अ°।

जायत इत्यैजा तां मूलप्रकृतित्वाज्जन्मरहितामित्यर्थः । एकां सैर्वे व्यास्प्याखण्डत्मक्त्वादेकां लोहितशुक्रकृष्णां तेजः सृष्टा तद्वस्थापनत्वाल्लोहिताम् । अपः सृष्टा तद्वस्थापनत्वाच्चुक्काम् । अन्नशब्दवाच्यां पृथ्वीं सृष्टा तद्वस्थापनत्वात्कृष्णामथर्वा लोहितां रजआत्मिकां शक्तिं सत्वात्मिकां कृष्णां तमआत्मिकामेव लोहितशुक्रकृष्णाम् । पुनरपि तामेव विशिष्ट—बहिर्गतिरेकां विभक्तत्वात्कार्यरूपा: प्रजा: प्रविभक्तरूपेण जायन्त इति प्रजा: कारणात्मकत्वेनावियमानस्यास्तो जन्मासंभवात्तुत्पत्ते: प्रागविद्यमानं न जायते किं तहिं कारणात्मना विद्यमानमेव प्रविभक्तरूपेण व्यडुयते । अत: प्रजा इत्युक्तम् । ताः सृजमानामुत्पादयन्तीं सरूपा: समानरूपा: स्वेन लोहितशुक्रकृष्णात्मकत्वेन समानरूपा: सत्वरजस्तमआत्मकत्वेन वा समानरूपा: सृजमानामित्यन्वय: । अजो जन्मराहितो हि यस्मादेकोऽनादिकालप्रवृत्ताविद्विषयावस्थापनां प्रकृतिर्जुषमाण: सेवमानस्त्रिचित्तभोगेपु प्रीयमाणश्रावुश्रेते स्वयमविकार्यसङ्क्षमुर्वीसंविन्मात्रैक: परमात्मरूप: स्वतः सर्वसंसारधर्मानास्कन्दित: प्रकृतौ तद्विकारतन्मयादिपञ्चकोशेषु जले चन्द्रवदनुप्रविष्ट तद्धर्मस्वधर्मत्वेन स्वीकृत्य प्रकृतिप्राकृत्यांशानुसृत्य शेते वर्तते जहाति त्यजति नाशयत्यधर्म त्यजतीतिवत्सम्यग्ज्ञानेन चिन्मात्रतया वाधत एनां सर्वस्य मूलकारणभूतां मायाख्यां प्रकृतिं भुक्तभोगां मुक्त: संसारभोगो या सा भुक्तभोगा तां भुक्तभोगां विकारित्वादियमेव संसारभोगकर्त्री । आत्मा निःसङ्गःसुखसंविन्मात्रैकरस: आत्मन्यध्यस्ता सती सर्वसंसारारोपणानिमित्तानर्थरूपात्तसां संसारारोपणनिमित्तमथरूपां सम्यग्ज्ञानेन नाशयत: परमात्मरूप- त्वान्न जायते इत्यजोडनन्य: । अहं ब्रह्मस्मीत्यपरोक्शीकृततत्वात्मकृतिनिदानोऽन्य: । अहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वापरोक्षेण विद्वान्मूलप्रकृति स्वतःअवन्मात्रतया द्रष्टितव्यर्थ: ॥ ५॥

१ ख. ग. "सजां मू०" । २ ख. "सव्या" । ग. "सर्वेव्या" । १२ क. वा "रोहिं" । ४ क. "खस. चिन्मा" । ५ ख. ग. "तेदसुत्र" । ६ ग. "मार्थरू" । १७ ग. "कृतैकत्वा" । ८ ख. "कारमे" । ९ क. घ. "साराना" ।

रदोषणास्कन्दिततस्वंप्रकाशनवच्छिन्नस्वरूपसंविदा सर्वज्ञतया वतते ह्युस्थ-विम्बभूतभास्करक्षालनादिधर्मैरूणांनिर्मलप्रकाशरूपेण सर्वप्रकाशकत्वेन वतते यथा तद्रदुपाधिभूताविद्यापक्षपातिम्रतिबिम्बस्वरूपेणोपाधिर्मांस्वधर्मत्वेन स्वीकृत्य पापादिमलकलुषिततत्फलभोक्तृत्वेन संसारीक वर्तते दिवाकर उदक-पात्रस्थोपाधिपक्षपातिततयैव तद्रदर्मश्शलनादीननुभूय कलुषिततत्वेन वतते यथा तद्विलयाह-द्वेति । द्रौ घयाकाशमहाकाशस्थानीयौ जीवपर-मात्मानौ सुपर्णौ शोभनपतनौ शोभनगमनौ सयुजा सयुजौ विश्वपति-विम्बभावेन सदा संयुक्तौ सखाया सखायौ नित्योपकार्योपकारकत्वेन वतंत इति सखायौ समानाख्यानौ समानाभिव्यक्तिकरणौ वा समानाख्यौ चेत-नत्वादिना समानाख्यौ वा समानमनन्तसुखानुभूतेरालमनो विश्वप्रतिविम्बभेदो-पाधिकत्वेन किंचिज्ञत्वसर्वज्ञत्वोपाधिकत्वेन नियम्यानियन्तृवोपाधिकत्वेन

रुद्धरहदर्शनाधिगमात्कचिद्‌ज्ञानं च समानं प्रकृतिप्रकृत्कृत्स्नुच्छेदेधर्मत्ववादक्षमध्य-त्मादिभेदभिन्नत्वाद्रहशक्तत्वाच्च ह्यपापादिवहुव्रीजत्वात्सुखदुःखादिबहुफलप्र-दत्वाच्च वृक्षं परिषस्वजाते परिष्वक्तवन्तौ परिगृह्णाते वतंते नियम्यत्वादुपा-धिकत्वेन नियामकत्वादुपाधिकत्वेन चेमं वृक्षं परिगृह्णाते तयोः कार्यकार-णोपाधिकयोर्जीवेश्वरयोर्मध्ये डनयो मायाकार्याहंककारलिङ्गशरीराभिमानी जीवः पिप्पलं कमनिष्पन्नं सुखदुःखलक्षणं फलं स्वादु विविधं चित्त्राविषया-स्वादैनं विषयसेवासानानिमित्तमित्यर्थः। अत्युपभुक्तेडनश्ननन्यः प्रकृत्याख्य-कार्योपाधिकः स्वपतिविम्बजीवादन्योऽडन-शन्तर्माफलमनुभुञ्जानोऽसिाचक्रपीते स्वयमुक्तः सुभुक्तः प्रकृतिसर्ववंस-रधर्मशून्यः; स्वयम्प्रकाशाखण्डनिमात्ररूपेणाडडस्त इति यावत् । खस्थविम्बभू-तादित्यो जलधर्मशून्यः स्वप्रकाशरूपेण सर्व प्रकाशयत्रास्ते यथा तद्वत्स एष इह प्रविट्ठ आनकाग्रेश्यः रूपं रूपं प्रतिबिम्बो वभूवेत्यादिश्रुत्यन्तरात् ॥ ६ ॥

जीवस्वरूपं परमात्मस्वरूपं चान्तौ जीवस्य परमात्मैकत्वविज्ञानान्मोक्षसिद्धि-माह — समान इति । समाने वृक्षे पुण्यपापफलभोगायतनत्वेन समाने वृक्ष ओव्रशू छेदन इतिर्निर्वचनादुच्छेदात्मकडनश्विद्याचत्कार्याचमयादिपचक्रोशात्के पुरुषः; पूर्णत्वात्पुरुषः परमेश्वरो निम्रश्वलनाद्यनेकधर्मयुक्ते जले चन्द्रवन्महः; प्रतिबिम्बिता नियमो; नितरां मधोविष्यादित्कार्यमयादिपचक्रोशातु तद्भमु

१ क. घ. 'मक्त्वादृदू' । १२ ख. 'लत्वा' । १३ ख. घ. 'धित्स्वे' । ८ क. 'विधं वि' १५ ख. 'दनवि' । ६ क. ग. 'ति सर्वम्' ।

चाहंममाभिमानपाशितत्वेन निवरां मग्नोदनीशया शोचति मुग्धमानो मोहाख्याविद्यया तिरस्क्रियमाणश्चिदानन्दद्वैतियेेश्वराख्यनिजरुपोडनीशया।। परमार्थतः स्वयम् सर्वसंसारधर्मोपरक्तिन्दतेेश्वर एव सन्नाविद्याच्छन्नेश्वरभावत्वादहं कर्ता मोक्ता सुखी दु:खी संसारी चेत्यनीश्वरतया शोर्याति संसारशोकमनुभवति । यद्यपि युष्मं यदा पश्यति युष्मं हिरण्यगर्भादिभि: सेवितं सकादियोगिभिर्मिश्रं सेवन्तमखण्ड हुक्रुपत्वात्तिशयरूपं चान्यं जीवादन्य इति भ्रमग्रहीतमतद्वित्तीयं निस्सैन्द्रियसुखबोधवपु:प्रेक्ष्ण परमार्थत: प्रकृतिप्रकृतेः भ्योडन्यमिति वा । ईशमीश्वरं महाकाशविम्बादित्यस्स्थानीयम् । अस्य घटाकाशप्रतिबिम्बादित्यस्स्थानीयस्य प्रत्यगात्मनो मम महिमानमन्वच्छिन्हासुखबोधवपुरेश्वर एव निजमहिमेति यदा परयति यदा साधनचतुष्टयसंपत्तौ—गुरुसंनिधौ यथावच्छ्रवणमनननिदिध्यासनान्यभ्यास्य परयत्यपरोक्सी करोति यदेतिच्छवणाद्देतद्यहर्तव्यम् । तदा वातशोक ईश्वरकर्तृत्वपराक्षण द्वैतसंसारतत्वकारण भवतत्यिय: ।। ७ ।।

जीवेश्वरैकत्वज्ञानस्य पुनः प्रणाल्या श्रवणभूतकर्मोपासनानां साक्षात्साधनश्रवणादीनां तत्त्वतिपादकत्वात्तन्नामुपास्यत्वेन यथोक्तत्वेन व्याविद्योपकारकदेवानां चेश्वराधीनरूपतयेश्वरे स्थितत्वमेतैरेकत्वज्ञानाऽऽख्यमुपेयमसाध्यं चेदेंशा वैद्यर्थमेकत्वज्ञानामोक्षं चासडह—ऋच इति । ऋच इति सर्ववेदोपलक्षणम् । ऋगादिसर्वे वेदा अक्षरे न क्षरतीत्यक्षरं सर्वमश्रुत इति वाड्क्षरं तस्मिन्नक्षरे परम उत्कृष्टे वस्तुतोडनवच्छिन्ने व्योम्नव्योम्नस्न्याकाश आकाशशब्दवाच्ये । आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिर्तेत्यादावाकाशशब्दस्य परमात्मनि प्रयोगदर्शनात् । अथवा डसडन्वाविरोधेन सर्वान्तरत्वेन वर्तमानत्वादाकाशकल्पे निषेधुरिति संबन्धः । यास्मिन्पूर्वोक्तडक्षरे देवा हिरण्यगर्भाद्य: समस्तिभूतान्यादित्याद्यश्व सर्वे देवा अधयुपरि निपेधुनिष्णा आस्थितान्त । य ऋगादिरितिषदितकर्मोपासनाग्नुष्टाय तै: शुद्धान्त:करणो भूत्वा पुनरित्यृगादियुपदिष्टशमदमादियुपबृंहितश्रवणमनननिदिध्यासनान्यनुष्टाय तदक्षरशब्दवाच्यं परं ब्रह्मडस्मत्तव्वेन न वेद यच्छछद:श्रवणातच्छदोदध्याहतवव्य: । स किन्तु चा स्वाधीनैस्तैरृगादिभि: कि प्रयोजनं करिष्यति न किंपि प्रयोजनं करिष्यतीत्यर्थ: पाठमात्रसारत्वात । य इत्तद्वित् । य ऋगाद्युपदि-

१ ख. 'तत्त्वयं । २ ख. 'तीयों नि:' । ३ ख. 'सड़यं कु' । ४ क. 'छिदंतं सु' । ५ ख. 'देतेषां ।

श्रक्रमोपासनान्यनुष्ठाय तैः शुद्धान्तःकरणः साधनचतुष्टयसंपन्ना ऋगाद्युपदिश्रवणादनुष्ठायेदित्थं शास्त्रोपदिष्टप्रकारं तत्च्चछब्दवाच्यं परं ब्रह्माडडत्मतत्त्वेन विदुरपरोक्षी कुयुस्त इमे समासते ते पूर्वोक्तसाधनानुष्ठायिन इमेऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्षीकृतैकत्वा: सन्तः समासत उक्तसाधनपरम्परासाध्यांहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वदर्शनेन ध्वस्तसंसारतत्कारणा: स्वरूपत्वेनाडविर्भूतनिरतिशयानन्दा-श्राडडसते ।

एवंभूता स्थितिः सम्यगासनं नाम ।

देवः परमेश्वरः स्वमायाशक्त्या पुरुषार्थसाधनप्रतिपादकान्वेदांस्तत्प्रतिपाद्यागादीन् सतत्साधुभिः पूर्वं भविष्यद्वर्तमानैर्निरूपज्ञातं च सद्ब्रह्म स्वमायाशक्तिवि-वर्तेसमष्टिव्यष्ट्यात्मककार्यकरुणात्मकोपाधौौ जले चन्द्रवदनुप्रविष्टयाविद्यकाम-कर्मोदिभिनिर्निरुद्धः संज्ञाविहार्यां लभत इत्याह—छन्दांसि ऋग्यजुःसामाथर्वाडणिर्षाख्या वेदाः । यज्ञा देवपूजादयो दानपर्यन्ताः । ऋतवो ज्योतिष्टोमादयः । अथवा यूपसंवन्धरहिता विहितक्रिया यज्ञास्तत्संवन्ध्या: क्रियाः ऋतवः । ऋतानि चान्द्रायणादीनि यमनियमादीनि । भूतमतीतं भविष्यद्वाच्चानापि वर्तमानं वेदा वदन्ति । यज्ञादिसाध्यत्वेन भूतभविष्य-ध्यद्र्तेमनरूपेणावस्थितः परप्रक् इत्यसिमन्नर्थे वेदा एव प्रमाणमिति यावत् । यच्च्छन्दस्य पूर्वेषु प्रत्येकं संबन्धो दृश्यते: अस्माद्द्ब्रह्मणः कार्यराह्याद्ब्रह्मण एतत्पूर्वोक्त सर्वं समुत्पच्यत इत्यध्याहुल्य योजयितव्यम् ।

कृत्थ कूटस्थस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमित्याशङ्कायामाह—मायां सृजते विश्वमिति ।

कूटस्थस्यापि मायोपाधित्वात्सर्वस्सष्टचमुपपन्नमिति यावत् । एतद्वितीयस्यामपादिल्यनेनोच्यते दर्शितः तस्मिन्मायासंनिरुद्धो मायया निर्मिते तस्मिन्न्मायया सन्निरुद्धो बद्धो मायया डन्यः सन्परिवर्तते मायां मायोपाधिः सचेतत्पूर्वोक्तं विश्वं सृजत इति वेदा वदन्ति । अस्माद्ब्रह्मणो मायया डन्यः संस्मिन्संस्सानिरुद्धो बद्ध इति व्यवहितेनान्वयो वा ॥ ९ ॥

इति व्यवहितेनान्चो वा ।

पदे पद उक्ताया जगत्कृतेः तर्मात्तदधिष्ठानान्तः सुखबाधिन्मात्रस्य परमेश्वरस्य निजरूपत्वं प्रकृतिभूतमायया तदेकदेशेश कार्यत्वेन सर्वस्य व्याप्यत्वं मायाधिष्ठानभूताननन्तसुखचिन्मात्रपरमेश्वरे तदेकदेशेशाधिष्ठित्येन सर्वस्य व्याप्यत्वं चाडडडकृष्यते—मायां हि इति । तत्र तत्र जगत्कारित्वेनोक्ता या तां मायां व्याप्तिं चाडडडकृष्यते ।

विज्ञानभगवद्कृतम्।

विद्याज्जानीनात्। तुशब्दोऽवधारणे तत्र तत्र परमेश्वरतत्त्वेन य उक्तस्तं महेश्वरं महांश्वासावीश्वरश्रेति महेश्वरस्तमद्वितीयसुखचिन्मात्रपुरीश्वरं मायिनं मायाया: स्वरूपस्फुरणप्रदतयाडिष्ठानत्वेनैवोपकारकं विद्यात्। तुशब्दोऽवधारणे। किम् अस्य मायिन: परमेश्वरस्यावयवभूतैर्गताकाशस्थानीचैरिदं रजतमित्यत्रेदंस्थानमीश: सत्तास्फुरणैकाशादि: सन्नाकाशादि: स्फुरतीति व्याप्तिमध्यस्तत्ैव व्याप्तं न तु स्वपरिणामत्वेन। अत्रापि तुशब्दोऽवधारणे। किं सर्वमिदं जगत्सर्वं विभक्तमिदं हृश्यं जगत्। अथवा मायाया: सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठातुरस्येश्वरस्यावयवभूतैर्गतस्मिन्मध्यस्ततत्त्वाद्भूतैर्मैया: तत्तसामध्य्यै: स्तद्विवर्ततैव नैव व्याप्तं सर्वमिदं जगत्। तस्यैत्येके पठन्ति। तस्मान्मायाविवर्तत्वात्सर्वस्य प्रपञ्चस्य जातस्य सम्यग्दर्शनेन निवर्तयितुं योग्यतया द्वितीयेश्वरैकत्वज्ञानसिद्धये शुभिरियत्न: कर्तव्य इत्याभिपाय:॥ १०॥

तुशब्दोऽवधारणे तत्र तत्र परमेश्वरतत्त्वेन य उक्तस्तं महेश्वरं महांश्वासावीश्वरश्रेति महेश्वरस्तमद्वितीयसुखचिन्मात्रपुरीश्वरं मायिनं मायाया: स्वरूपस्फुरणप्रदतयाडिष्ठानत्वेनैवोपकारकं विद्यात्। तुशब्दोऽवधारणे। किम् अस्य मायिन: परमेश्वरस्यावयवभूतैर्गताकाशस्थानीचैरिदं रजतमित्यत्रेदंस्थानमीश: सत्तास्फुरणैकाशादि: सन्नाकाशादि: स्फुरतीति व्याप्तिमध्यस्तत्ैव व्याप्तं न तु स्वपरिणामत्वेन। अत्रापि तुशब्दोऽवधारणे। किं सर्वमिदं जगत्सर्वं विभक्तमिदं हृश्यं जगत्। अथवा मायाया: सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठातुरस्येश्वरस्यावयवभूतैर्गतस्मिन्मध्यस्ततत्त्वाद्भूतैर्मैया: तत्तसामध्य्यै: स्तद्विवर्ततैव नैव व्याप्तं सर्वमिदं जगत्। तस्यैत्येके पठन्ति। तस्मान्मायाविवर्तत्वात्सर्वस्य प्रपञ्चस्य जातस्य सम्यग्दर्शनेन निवर्तयितुं योग्यतया द्वितीयेश्वरैकत्वज्ञानसिद्धये शुभिरियत्न: कर्तव्य इत्याभिपाय:॥ १०॥

मायार्हिमूलप्रकृतेर्निराकारशिवान्तर्योगोनिम्नानां चाद्वितीयशिवैक्यज्ञानपारौक्ष्यरस्यान्धिष्ठातृत्वं मायामधिष्ठाय विद्यादाङ्ग्युत्पादकर्तृत्वं विद्याङ्गवान्तरयोनोरवष्टम्भादिहेतुत्वं तेन सर्वाधिष्ठातृश्वरेणाहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानामोक्षसिद्धिं चादसह—यो योनिमिति। य: सुऊखचिन्मात्रपुरीश्वरो योनिं योनिं वीप्सैषा। मूलप्रकृतिं मायां विद्यादाङ्गवात्नरप्रकृतीश्वराधिष्ठाति सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठाय तिष्ठति। अथवाडयोनिं योनि: कारणमस्या न विद्यत इत्ययोनीं योनिं प्रकृतिमनादिसिद्धां प्रकृतिमिति यावत्। यो मूलप्रकृतिमाधितिष्ठति। अथवा योनिं योनि: स्थानमध्ये यात्मादि तत्त्वादात्मादि स्थानमध्ये तिष्ठति समचाति नियमवश्यन्तर्योगोनिम्नप्रेरणा। अथवा दे-तिर्यङ्नरादिसरीसृपस्थावरजङ्गमादियोनिं प्रत्त्यधितिष्ठति हिरण्यगर्भोदिरूपेणैकोद्वित्तीय:। यस्मिन्नमायाधिष्ठातरीश्वरे सुखबोधवपुष्युपसंहारकाले सर्वमिदं जगत्समेति संगच्छति ऐक्यं याति। व्येति च सृष्टिकाले विविधमेति विद्यादिरूपेण पृथग्भवति कारणे त्रिविधरूपेण तादात्म्यं पतिपद्यत इति यावत्। येनैत्यके पठन्ति तत्स्थायैषैव योजना। तमीशानं तं प्रकृतमीश्वरं तं वरदं मोक्षपर्यन्तानां वराणां दातारं देवं ज्योतनस्वभावं ज्ञानस्वरूपमीड्यं वेदेतिहासपुराणस्तुत्ये निश्चाय्य निश्चयेनाहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कृ-

मायार्हिमूलप्रकृतेर्निराकारशिवान्तर्योगोनिम्नानां चाद्वितीयशिवैक्यज्ञानपारौक्ष्यरस्यान्धिष्ठातृत्वं मायामधिष्ठाय विद्यादाङ्ग्युत्पादकर्तृत्वं विद्याङ्गवान्तरयोनोरवष्टम्भादिहेतुत्वं तेन सर्वाधिष्ठातृश्वरेणाहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानामोक्षसिद्धिं चादसह—यो योनिमिति। य: सुऊखचिन्मात्रपुरीश्वरो योनिं योनिं वीप्सैषा। मूलप्रकृतिं मायां विद्यादाङ्गवात्नरप्रकृतीश्वराधिष्ठाति सत्तास्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठाय तिष्ठति। अथवाडयोनिं योनि: कारणमस्या न विद्यत इत्ययोनीं योनिं प्रकृतिमनादिसिद्धां प्रकृतिमिति यावत्। यो मूलप्रकृतिमाधितिष्ठति। अथवा योनिं योनि: स्थानमध्ये यात्मादि तत्त्वादात्मादि स्थानमध्ये तिष्ठति समचाति नियमवश्यन्तर्योगोनिम्नप्रेरणा। अथवा दे-तिर्यङ्नरादिसरीसृपस्थावरजङ्गमादियोनिं प्रत्त्यधितिष्ठति हिरण्यगर्भोदिरूपेणैकोद्वित्तीय:। यस्मिन्नमायाधिष्ठातरीश्वरे सुखबोधवपुष्युपसंहारकाले सर्वमिदं जगत्समेति संगच्छति ऐक्यं याति। व्येति च सृष्टिकाले विविधमेति विद्यादिरूपेण पृथग्भवति कारणे त्रिविधरूपेण तादात्म्यं पतिपद्यत इति यावत्। येनैत्यके पठन्ति तत्स्थायैषैव योजना। तमीशानं तं प्रकृतमीश्वरं तं वरदं मोक्षपर्यन्तानां वराणां दातारं देवं ज्योतनस्वभावं ज्ञानस्वरूपमीड्यं वेदेतिहासपुराणस्तुत्ये निश्चाय्य निश्चयेनाहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कृ-

९ ख. 'तदेकदेशभू'। ग. 'तदंशभू'। १२ ख. 'यायास्तत्सा'। ३ ग. 'खसंविन्मा'। ४ ग. 'युत्पच्यादिहेतुत्व'। ५ ख. 'करुप्तव्'। ६ ग. 'योना-निव' ७ ख. 'दमृष्यादि'। ८ ख, ग. 'प्रकृत्याधि'

त्येमां शान्तिं सुषुप्तिसदृशाद्दौ सर्वसंहारोपलक्षणा या शान्तिः प्रसिद्धा तामिमां सर्वसंहारोपलक्षणां शान्तिं सम्यग्ज्ञाननन मूलाविद्यादाहाद्‌व्यतंतं पुनरावृत्तितिराहितामेत्येकत्वज्ञाननन ध्वस्तसंसारकारणो भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥

हिरण्यगर्भ प्रति प्रसादाभिमुखं परमेश्वरं प्रति सम्यग्ज्ञानप्रार्थनमाह—यो देवानामिति । यो देवानामित्युक्तार्थो मन्त्रः पश्यतापश्यत् । व्यत्स्यत्पेनाड्‌डतम्‌नेपदं बहुलं छन्दस्माऽ‌ऽयोगे पितीयडभावः । अवान्तरर्गस्स्थितिप्रलयकर्तृत्वेन वेदप्रवर्तकत्वेन च निरीक्षणं कृतवानित्यर्थः । विश्वाधिपो देव इत्येके पठन्ति ॥ १२ ॥

हिरण्यगर्भादिदेवान्मति स्वामित्वं भूरादिलोकानां व्यष्ट्याश्रयत्वं व्यष्टिजीवान्प्रति नियन्तृत्वमन्तःकरणशुद्धिद्वारेण सम्यग्ज्ञानाधिकारसिद्ध्यर्थं मुमुक्षुभिरामूर्ध्वाधरयोर्देवयोः सायुज्यं चेश्वरस्याऽ‌ऽड्‌ग्घ—यो देवानामिति यो देवानां यः प्रकृतः परमेश्वरो देवानां समष्टिरूपाणां देवानामिपः स्वामी समष्टिकार्योपाधिकान्तः हिरण्यगर्भादीन्‌पृकृतिमूलकारणोपाधिक ईश्वरः स्वामी यास्सनपरमेश्वरे सर्वकारण लोका भूरादिलोकान्त इति लोका हृद्यभूताः सर्वे पदार्था वाड्‌धिष्ठिता ओतप्रोतस्त्वेनाऽ‌ऽध्युपरि श्रिता यः कारणोपाधिः परमेश्वर ईश ईष्टे तकारलोपश्चान्दसः । अस्य त्रिपदो व्यष्ट्युपाध्यभिमानिनो मनुष्यादेशस्तुष्पदो व्यष्ट्युपाध्यभिमानिनः पश्वादेश्व कस्मै काय सुखरूपाय । छन्दसः स्मैभावः । देवाय ज्योतनस्वभावाय यच्छन्दस्संयोगात्‌च्छन्दवोऽध्याहृत्यवस्तस्मै सुखसंवित्स्वरूपायेत्यर्थः । तस्मा इति केचित्पठान्ति तस्मिन्पाठे तस्मै कल्याणस्वभावायेत्यर्थः । हविषा तदाराधनद्वारेणद्वैरूप्यरुपाद्‌ध्यादिभिर्विंधेम परिचरेकं विधे परिचरणकर्मण एतद्रूपम् ॥ १३ ॥

ईश्वरस्य परमसूक्ष्मत्वं संसारचक्रमध्ये साक्षित्वननवस्थितत्वं सर्वजगत्स्पृष्टं सर्वात्मकत्वं चेश्वरक्तवज्ञानाम्नोकसिद्ध्यर्थं येतदर्थजात्मसाक्षिकदुक्तमपि ग्रन्थलाघवाद्‌बुद्धिलाघवं प्रयोजनमपेक्ष्यतव्यमिति न्यायमाश्रित्याऽ‌ऽड्‌डह — सूक्ष्मातिसूक्ष्मं भूतानि सूक्ष्माणि तेभ्यःप्तरोरोरात्रात्पूर्वे पूर्व सूक्ष्मं तेभ्यस्तन्मात्राणि सूक्ष्माणि तेभ्यःप्तरोरोरात्रात्पूर्वे पूर्व सूक्ष्मं तेभ्यो महच्छब्दवाच्यममीक्षणं सूक्ष्मं तस्मादपि प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेऽपि स्वप्रकाशचिदेकरसवपुरीश्वरः सूक्ष्म इति सूक्ष्मातिसूक्ष्मम् । कलिलस्य प्रकृतिप्राकृताख्यस्य संसारस्य गहनस्य मध्येsन्तः साक्षित्वननवस्थितं विवक्ष्य सृष्टौ विश्वस्य भूतमौतिकपञ्जजातं य स्पष्टारं तत्‌च्छब्दवच्‌चद्वाऽ‌च्यभूतमनकरूपं नानाविधं जलपा-

त्रेषु चन्द्रवह्न्यादिपीठिकान्तेषु समष्टिव्यष्टिरुपकार्यकरनोपाधिष्वनेकैरुपेणावभासमानं विश्वस्य मायातदिवर्तात्मकस्यैकपदद्वितीयं परिवेष्टितारं स्वरूपस्फुरणप्रदत्वेन परितोऽन्तर्बहिश्वेष्टितारं शिवं निःसङ्कत्वात्प्रकृतिप्रकृतितिम्राकृतेश मलैरत्नाक्रन्दिततादात्म्यसंविन्मात्ररूपं ज्ञात्वाडहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्रीकृत्य शान्तिमत्यन्तमेति । व्याख्यातमेतत् ॥ १४ ॥

ईश्वरस्य सर्वपोषकत्वं सर्वस्वामित्वं समष्टिव्यष्टिरुपकार्यकरनोपाधिषु प्रत्यग्रूपेणावस्थितत्वं सनकसनन्दनवामदेवादिभिर्हिरण्यगर्भाद्यधिकारीपुरुषश्रेणीभिरततया प्राप्तत्वामितरस्यापि साधनचतुष्टयसंपन्नस्य योग्याधिकारिण ईश्वरैकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धिं चाद्ध-स एवोति । स एव स प्रकृतः परमेश्वर एव काले पूर्वकल्पेषु जीवैः संचितकर्मपाककाले भुवनस्य मोहात समस्तभुवनस्य कर्मानुगुणतयाsडनन्दमदातृत्वेन राक्षता विश्वाधिपोडयात्वादिभेदभिन्नस्य विश्वस्य स्वामी सर्वभूतेषु गूढो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु समष्टिव्यष्टयात्मकशेष सर्वभूतेष्वन्तःप्रविष्टोsद्वितीयानन्दानुभवरूपेण गूढः सन्केचलसाक्षिमात्ररूपेण वर्तते । यरिमन्नपारताशविशेषणान्तसुखचिन्मात्रस ईश्वरे युक्ता एकतामपन्नाः के ब्रह्मषयः सनकादयो देवताश्च हिरण्यगर्भादयस्तमेव ज्ञात्वा तमीश्वरमेव मुक्ते प्रकारेणाहममीति ज्ञात्वाडपरोक्कृत्य मृत्युपाशांछिनत्ति मृत्युवै तम् इतिश्रुतेमूलप्रकृतिभूतं तमआख्यं मृत्युः तद्विवर्तरूपाविद्याकामकर्मरूप्यपाशच्छिनत्ति नाशयत्येकत्वज्ञानाग्निना दहतीत्यर्थः ॥ १५ ॥

ईश्वरस्य परमसूक्ष्मतिरिक्तस्य चानन्दस्वभावत्वं सर्वदोषैःरक्षितत्वं समष्टिव्यष्टिप्रकाशनसंग्राह्य जीवरूपेण मूढतया सृष्टिकर्तृत्वादिसर्वस्य स्वहस्तपक्वरणप्रदत्वेन व्याप्तत्वमीश्वरैकत्वज्ञानात्सर्वपाशापहानिं चाद्ध-च्घृतात्पररामिति । पुरुषार्थरूपेण परमसूक्ष्मत्वमाह—घृतात्पररामिति । घृतात्परमुपरि वर्तमानं मण्डं सारं सूक्ष्मं प्रीतिविषयं च यथा तद्नुमसुखः प्रीतिविषयमतीसूक्ष्मं च व्यक्तिभूतेभ्यो विश्वारुह्य विराडूपं सूक्ष्मं तस्माच्चेजसारह्यं हिरण्यगर्भरूपं सूक्ष्मं तस्माद्याकृतिरुपकृतिपर्यन्तं सूक्ष्मं तस्मादन्तर्योमिरुपं सूक्ष्मं तस्मादपास्तस्मात्कार्यविशेषणान्तसत्यसुखचिन्मात्रे सूक्ष्मम् । एवमतिसूक्ष्मं ज्ञात्वा शिवमविद्याकापकर्मादिमलैरसंप्रुष्टं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु समष्टिव्यष्ट्यात्मकसर्वभूतेष्वनुपविष्टं वैराग्यं विरक्तलेच्छानं विश्वस्य प्रकृतिप्रकृतिपर्यन्तैकवितीयं संपादय

१ क. घ. 'यथकार' । २ ख. ग. 'कस्वरु' । ३ क. 'यथकार' । ४ ग. 'मपरिपा' । ५ ग. 'शेषेडन' । ६ ख. 'यथकर' । ७ ख. ग. 'श्राव्यवि' । ८ क. घ. 'विष्यान' । ९ ख. ग. खसंविन्मा ।

रज्वादिरिव परिकल्पितारं स्वरूपप्रदतया परितो वेष्टितारं देवं ज्योतनस्वभावं चिन्मात्ररूपं ज्ञात्वाडहमस्मीति ज्ञात्वा साक्षात्कृत्य मुच्यते सर्वपाशैः प्रकृतिप्रकृताव्यैः संसारपाशैरुच्यते । अहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वदर्शनेन वाधिताविद्यात्कार्यंसंसारपाशो भवतीत्यर्थः॥ १६ ॥

अद्वितीयसुखचिन्मात्रपुरातनो महदादिप्रपञ्चरुपेणावस्थानं महाकाशस्थानीयपरमात्मरुपेणावस्थानं संस्कृतमतिगम्यत्वं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धिः चाडड्ह-एप इति । एप प्रकृतो देवोऽनन्तसुखचिन्मात्रकरसो विश्वकर्मा विश्वं महदादिजगत्कर्म क्रियत इति कर्म कार्य मायावष्टम्भादिहि॑ कार्यमस्येति विश्वकर्मा महात्मा महाकाशसावात्मा चेति महात्मा महाकाशस्थानीयपरमात्मरुपेणापि स एव वर्तते इति यावत् । सदा सर्वदा जनानां प्राणिनां हृदयेदन्तःकरणगुहायां जल्पातः चन्द्रवत्सन्निविष्टः सम्यग्दर्शनिविष्टो हृदयार्कलिड्गः॥ रीरस्स्वरुपतया साक्षितया च तस्मिन्सम्यग्दर्शनिविष्टो जीवात्मरुपेणापि स एव वर्तते इति यावत् । हृदा हृज्ज् हरण इतिस्मरणादरतीति हृत्तेन हृदा नेती नेतीतिनिषेधोपदेशेन मनीषदं परमार्थमिदमपरमार्थमयमात्मेल्यादिविचारबुद्धया मनसा तदुभयसाध्याॅहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानेऽभिक्लृप्तोऽभि प्रकाशितोऽद्वितीयतयाॅडड्र्तमतयाॅडड्रमतेनाभिव्यक्को भवतीत्यर्थः । ये समाधिसंपन्ना अनन्तसत्यसुखचिन्मात्रैकरसं तत्पदार्थमूतं पूर्वोक्तमेश्वरेतसंपदार्थभूतप्रत्यगात्मत्वेन विहरपरोक्षी कुर्युस्तेऽपरोक्षज्ञानवन्तोऽमृताः भवन्ति नित्यसिद्धेश्वराः एव भवन्तीति ॥ १७ ॥

ननु चाऽसौ परमेश्वरोऽनेकेश्वरत्वादिविभागशून्यप्रतिभासः परमार्थतः सदा अद्वैतशून्यत्वमेवेत्स्याह—यदेति । यदा यस्यां विद्यावस्थायामतो न तमोडस्येल्यतमः शिवतत्त्वं सम्यग्दर्शनेन वाधिततमूलप्रकृत्यारुण्यविगतमसत्वाच्चत्तदा न द्वैता दिनकल्पनाडपि नास्ति न रात्रौ रात्रिकल्पनाडपि नास्ति । न सत् । भावकल्पनाडपि नास्ति । न चासत् । अभावकल्पनाडपि नास्ति । तथि सर्वशून्यमेव तत्त्वेन प्राप्तमिति नेत्याह—शिव एव केवल इति । शिव एव तत्त्वेनावस्थितो न ज्ञान्यमित्येवकारार्थः । शिवोऽविचादिमिलास्पृष्टः सुखसंविद्रूपः केवलो विद्यया ध्वस्तमूलकारणतमस्व तन्मूलादिविचादिम्रेदशून्यत्वाच्चादितीयः । तदक्षरं तदीश्वरतत्त्वमक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं नित्यं तत्च्छद्वदार्थभूतं सवितृपिण्डलमध्येवर्तिस्थलमध्यगतः

वितुरापि वरेग्यं वरणीयमथ वा सावितुः स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगत उत्पादयितॄसुखभिः प्रार्थनीयं निर्गुणं वरेग्यं गुरुरुपमिति वा वरेग्यं संंभजनीयतुपमिति वा प्रज्ञा चाविद्यात्कार्यद्वैतहानिनिपिच्छाह्मास्मीत्येकत्वावित्यालक्षणा प्रज्ञा च तस्पाच्छिवाद्वेतोः प्रसृता साधनचतुष्टयसंपन्नयोग्याधिकारिषु प्रसृता पुराण्याविरिश्यात्संप्रदायपरम्परयाडऽगमगत । अथवा यदा प्रलयद्ववस्थायां तमः । नासदासीच्चो सदासीच्चम आसीदिति श्रुत्यनतरोक्कम् । आसीदिदं तमोभूतमिति स्मृतियुक्तं च यत्तमस्तदेवाविशिष्टं तत्तदानीं महदादिसर्वकार्यजातस्य मूलप्रकृतीततमोभात्रतया विलयावस्थायां द्वैविधो भेदो नास्ति । इदं सदिदमसदयं भावोडभाव इत्यपि प्रभेदो नास्ति तावन्मात्रतया ग्रस्तसमस्तविशेषं तमोडपि शिव एव शिवात्र भेदेनावस्थितम् । अतः शिवः केवल-स्तस्यामवस्थायाद्वैतीयत्वेनावस्थित; । तच्छिवतच्वमक्षरं न क्षरतीत्यक्षरं महाप्रलयादावपि स्थितत्वान्नित्यं तत्तच्छब्दार्थसूतम् । सवितुः सर्वस्य प्रसवितुवेरण्यमुपास्यवरणीय रूपे च प्रज्ञा च त्र्यालक्षणा विद्या तस्पाच्छिवद्वरत्वात्रस्रुतता पुरुषनिश्वासवत्निर्मिता पुराण्यनादिसिद्धा नियतक्रमस्वरादिविशिष्टा सर्वदेति याचव् ॥ १८ ॥

परमेश्वरस्य सर्वतोऽनवग्रहादितीयपुष्टमात्रद्वितीयसुखैककारस्वात्केनाप्यनुपमेयत्वं दिकालाद्यनवच्छिन्नशोनामतवं चाडडह—नैनमूर्ध्वमिति । एनं मकृतं शिवमूर्ध्वं नित्यत्वाच्च कश्रिदपि परिजग्रभ्ना पर्यग्रहीतुं शक्नुयात् । न तिर्यग्ं दिग्देशानवच्छिन्नत्वाच्च न कश्रिदपि परिग्रहीतुं न शक्नुयात् । न मध्ये निरंशत्वाद्दितीयतयाच्च मध्ये कश्रिदपि पर्यग्रहीतुं न कश्रिदपि । न तस्य प्रतिमास्ति तस्येश्वरस्यानन्तसुखानुभूत्यभावाच्चद्वितीयाभावाच्च प्रति-माडस्त्युपमा नास्ति यस्य नाम महद्यशो यस्मै परमेश्वरस्य नामाभिधानं महद्यशो दिगाद्यनवच्छिन्नं परिपूर्ण यश इति न तस्य प्रतिमाडस्तीत्यन्वयः॥ १९॥

परमेश्वरस्येन्द्रियैर्यग्राह्यत्वात् प्रत्यक्षत्वेनावस्थानं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि चाडSह—न संदेश इति । अस्य परमेश्वरस्य रूपं सर्वरूपं रूपादिहीनं निर्विशेषस्वरूपमकाशचिदेकरसत्वादसंदेशो चक्षुरादिद्रिन्द्रियैः संदेशयोग्ये देशे न तिष्ठति न वर्त्तते चक्षुरादिभिः संदेशेनाय न तिष्ठतीति वा । इन्द्रियैग्रैर्हीतमयो-व्यस्वरूपत्वादेनमीश्वरं चक्षुषा चक्षुप्रत्युपलक्षणमेतच्चक्षुरादिद्रिन्द्रियैः क्षण कोऽपि न पर्यति ग्रहीतुं न शक्नुयात् । यच्चक्षुपा न परशति येन चक्षूंषि परयतीत्यादि-

दिशृत्यन्तरात् । हृदयमात्मेति नेति नेतीतिशोधनरूपोपदेशेन हृदिस्थं हृदयेऽहंकृतिगुहायां प्रत्यक्त्वेनावस्थितं मनसा संस्कृताहंकांरजन्यबुद्धचा य एनमेवं विदुयं साधनचतुष्टयसंपन्ना योग्याधिकारिण एनमात्मानमेवमित्थं विदुरहं ब्रह्मास्मीत्यरोक्षी कुर्यस्तेऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्शीकृतैतत्वां अमृता भवन्त्यमरणधर्माणो भवन्ति मरणहेतुभूतदेहसंवन्धं पुनर्न प्रतिपच्यन्त इति यावत् ॥ २० ॥

ईश्वराधीनत्वान्मोक्षसिद्धिरस्तसिद्धय ईश्वरप्रार्थनमाह—अजात इत्येवमिति । अजात इति॥शब्दो हेतुवर्थः: यस्माच्चैवमुक्तप्रकारेणाजातो जन्ममरणाशां-पिपासाशोकमोहलक्षणपङूूर्वर्जितो वाडजात इति सर्वेपामुपलक्षणं तदितरतत्सर्व जन्मादिमत्तस्माज्जन्मरामरणाशानौपिपासा-शोकमोहायनुविद्धास्तसंसाराद्रुरुभ्रात्: सन्क्लेशदातिद्वैतदुःखान्तःकरणो योग्याधिकार्यहं प्रपचे त्वामेकतां प्रपद्ये प्रप्नुयाम् । रुद्र रजं संसारदुःखं द्वावयतीति रुद्र: संहारकूले सर्वे रोदयतीति वा । रुद्रो हे रुद्र यस्ते दक्षिणं मुखं ते तव दक्षिणं दशं मुमुक्षूणां त्वदेकावलम्बनानां सवीजसंसारदुःखदाहिसमर्थे मुखं निर्गुणं रूपं तव सकलनिष्कलमुखयोगमध्ये मोक्षमददानसमर्थे निष्कलं मुखं यत्तेन मोक्षमदानसमर्थेन निष्कलमुखेन मामतिविशुद्धान्तःकरणं साधनचतुष्टयसंपन्नं योग्याधिकारिणं मां पाहि तद्रूपेणाहं ब्रह्मास्मीत्युद्रहो भूत्वा संसारदुःखदावाग्रिरुद्ध: सन्क्लेशदातिद्वैजोपशमनं च नित्यं यथा भवति तथा पाहि रक्ष नित्यं सर्वदाडडत्मतया निरतिशयानन्दस्व-भावाभिव्यक्तिः: संसारतद्रोजोपशमनं च नित्यं यथा भवति तथा पाहीत्यर्थः । प्रपचयत इति कै.चित्॥ अस्मिन्पक्षेऽनुयोडपि मुमुक्षुः काश्चिन्मोक्षसिद्धयर्थं त्वामेव प्रपचयतेऽटोऽहमपि मोक्षसिद्धयर्थं त्वामेव प्रपच्य इत्यधारेणान्वयः ॥ ३१ ॥

अस्मादिशस्यप्रतिप्यानकार्यंकरणानि च सम्यग्ज्ञानायोग्यत्वेन मा हिंसीीर्यों ग्यान्येव कुर्वीतेश्वरं प्रति प्रार्थनमाह—मा नस्तीक इति । नोऽस्माकं विदुषां संबन्धिनि तोके शिष्ये पुत्रे तनये पौत्रे आशिष्ये विषये वा मा न आयावायुपि मा नो गोषु सम्यग्ज्ञानैककारणभूतेषु सग्यग्ज्ञानसाधनपरम्पराप्रतिपादकेषु च वेदेषु मा नो अश्वेषूद्रिद्रियेषु । इन्द्रियाणि हयानाहुरितिश्रुत्यन्तरात् । रीरिष: । मा रीरिष इति सर्वत्र संबन्ध्यते सर्वत्र सम्पी विषयत्वेन द्रष्टव्या तत् दृश्या तत्त्रदृशां मा कार्षीः । रिपतिहिंसार्थः: वीरान्मा नो रुद्र त्वादस्तं ॥ १ क. गा. 'त्वादस्तं' । २ क. गा. घ. 'नायापि' । ३ क. घ. 'तोडस्त्वादि' । ४ ग. 'नायापि' । ५: ख. ग. 'चुवदा' । ६ ग. 'कालं' । ७ क. घ. 'श्रृकार' । ८ ख. ग. 'भ्याननेव' । ९ ख. ग. 'थेनमा' । १० क. ग. 'ध्ये वा' । ११ क. घ. 'नकर' ।

भामितो वधीः। वीरानिवक्रमवतः परिचारकांस्तानस्माकं संवन्धिनो हे रुद्र भामितो भाम क्रोध इत्यतस्तैरपचारेण क्रोधितः सन्बधीः। मा वधीीरिति पूर्ववत्प्रतिषेधेन सम्बन्धः। हविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे । एतेषां सम्यग्ज्ञानयोग्यत्वसिद्ध्यर्थं वयं हविष्मन्तः स्वदाराधनसाधनवतो भूतवा सदं सदाऽ, इदेव सदेव त्वा त्वां हवामहे यजामहे रक्षणार्थंस्माहयामह इति वा । अथवा न केवलं निःश्रेयसार्थिभिरेवासौ प्रार्थ्यः किं तर्ह्यभ्युदयार्थिभिरपि—इत्याह—मा नस्तोक इति । हे रुद्र नोऽस्माकं संवन्धिनि तोके पुत्रे तनये पौत्रे च मा रीरिपस्तद्विष्यां हिंसां मा कार्षीः। मा न आयौ मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो गवांदिषु तथा नोऽस्माकं वीरान्पि भामितः क्रोधितस्तैरपचारेण क्रोधितो मा वधीः। वयं हविष्मन्तो भूतवा सदमित्सदेव त्वा हवामहे रक्षणार्थमाह्यामः ॥ २२ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वरोपनिषद्विवरणे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः।

विद्याविद्ययोः परमेश्वरतत्त्वमविद्यार्वरूपं विद्यास्वरूपं परमेश्वरस्य विद्याविद्येशितृत्वं तदस्मृतं चेत्यादिपूर्वार्थं वकुं पञ्चमोऽध्याय आरभ्यते । प्रथमं विद्याविद्ये अधिकृत्योच्यते—द्वे विद्याविद्ये अक्षरे न क्षरतीत्यक्षरं हि अक्षरे न क्षरतीत्यक्षरं सर्वमश्रुत इति वाड्क्षरमक्षरात्मकेऽक्षरे ब्रह्मपरे ब्रह्मणो हिरण्यगर्भात्परे । अथवा ब्रह्म च तत्परं चेति ब्रह्मपरं तस्मिन्ब्रह्मपरे परब्रह्मणि इति यावत् । छान्दसः परनिपातः तुशब्दोऽवधारणार्थः । तस्मिन्परब्रह्मण्येवान्तर्हिते विद्याविद्ये अक्षरे इति विशेष्यतेनान्वयो दर्शितः । निहिते निक्षिप्ते सिथते परमेश्वराधीनस्वरूपप्रतिपत्तिहेतुस्वभावांतरां सिथते यत्र यस्मिन्नगूढे स्वयम्प्रकाशाखण्डसुखानुभूतिवेनानभिव्यक्के । विद्याविद्योर्लक्षणमाह—क्षरं त्वविद्या व्यक्तक्षरं क्षरणहेतुरस्तद्विद्यैव । तुशब्दोऽवधारणार्थः । हि यस्मादमृतं तु विद्या यददमृतत्वसाधनं तत्तत्त्वविद्यैव । तुशब्दोऽवधारणार्थः । नित्यमोक्षपुरुपार्थप्रापकं यदृत्तच्चैव सा स्वर्गाद्यनित्यफलहेतुः।

ख. "सिम्न्त्रह्र" १३ ग. ऽसे प°।

कर्माविद्या नित्यमोक्षपुरुषार्थहेतु: शामाद्युपबृंहितश्रवणादिविद्या यस्मान्नित्यपुरुषार्थेस्सुभिः कर्माणि सन्न्यस्य शामाद्युपबृंहितश्रवणादिरेवाड्‌डश्रयिततव्य इत्यभिप्रायः। विद्याविद्ये ईशते यस्तु । एवंभूते विद्याविद्ये ईशत ईशते नियमयति यः परमेश्वरः । तुशब्दद्वार्थे । यत्र विद्याविद्ये निहिते यथ विद्ये ईशते सोऽनन्ये । से तौऽस्यामन्या विद्याविद्ये । स्वरूपमदतयाड्‌डध्यात्मनन्त्व-त्साक्षितया नियान्तृत्वाच्च तास्यामन्यः॥ १ ॥

परमेश्वरस्य मूलकर्तृतयाsध्यस्ततत्वं सर्वशरीराधिष्ठातृत्वं स्वभावान्तरप्रकृतीनामाधिष्ठातृत्वं हिरण्यगर्भेष्टृत्वं तस्य विद्यामपदातृत्वं चाड्‌डह—योऽयोनीमिति । यः सत्यसुखानुभूति: परमेश्वरोऽयोनीं योनिमनादिसिद्धां मायाख्यां मूलप्रकृतिं स्वरूपस्फुरणमदत्वेनाधितिष्ठति । एकोऽद्वितीयो विश्वानि सर्वाणि रूपाणि शरीराणि योनेश्व सर्वो विददाति: समष्टिरूपास्तद्व्यष्टिरूपा अवान्तरयोनेश्व सर्वो: सच्चास्फुरणमदत्वेनाधितिष्ठति । ऋपिमप्रतिहतज्ञानां प्रसूतं स्वेनोत्पादितं कपिलं कनकवर्ण हिरण्यगर्भमिति यावत् । यः परमेश्वरोड्ग्रे सृष्टिकाले ज्ञान-धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यैवेदतदर्थपरिज्ञानैर्वा युक्तं विभर्ति वभार तं च जायमानं परियेवन्तरसर्गस्थित्यनक्तकर्तृत्वेन वेदसम्प्रदायकर्तृत्वेन च परियेत्तदर्श स एवं मुमुक्षुभिरात्मतत्त्वेन ज्ञातव्य इति वाक्यशेषः॥ २ ॥

अन्तःकरणसमष्टिं प्राणसमष्टिं चक्षुरादिज्ञाननेन्द्रियसमष्टिं वागादिकर्मेन्द्रिय-समष्टिं च स्वामायया सृष्ट्वा तदवस्थापनस्य परमेश्वरस्य तत्‌तदुपाध्युपहितानां घटाकाशजलचन्द्रस्थानীয়ानां हिरण्यगर्भप्रमुखाणां जीव-नां महाकाशविस्वस्थानীয়स्य तस्यैवेश्वरस्य कारणत्वं च सर्वोऽधिपतित्वं चाड्‌डह-एकैकमिति । एकैकं जालं समष्टिरूपकार्यकरणानि जालानि पुरुषमत्स्यानां वन्धनत्वाज्जालवड्जालम् । एकैकमन्तःकरणसमष्टिरूपं प्राणसमष्टिरूपं ज्ञाननेन्द्रिय-समष्टीनामेकं कर्मेन्द्रियसमष्टीनां च मछ्य एकैकं जालं स्थूलसमष्टिरूपं च जालं तत्तद्जालावस्थापन्नः सन्बहुधा विकुर्व्वस्तत्तत्कर्मोpass:nानुगुणतया बहुधाड्‌डनन्तव्यष्टिरूपकार्यकरणनकारण विकुर्व्वस्तत्तद्वपरितत्वेन सृष्टिकाले कुर्व्वन्यस्मिन्क्षेत्रे मूलप्रकृतिलक्षणे क्षेत्रे संहरति सर्वे महापलयादौ च प्रकृतो दे वो नास्त्वभाव ईश्वरो यासिम्नायाधये क्षेत्रे सर्वे संहतवांसत्समानमूलकारणादेकं जालं बहुधा विकुर्व्वासिति॥

१ ख. घ. 'रूपं का' । २ ख. 'थेकर' । ३ ख. ग. 'जालनि । ए' । ४ क. 'पं मशकपर्यन्ता-ज्जालं । ५ क. 'थकार' । ९ ख. 'थकर' ।

नन्तरं पतयः पतिंश्व तुशार्थे समष्टिरुपकार्यकारणपतीन्स्वामिनो हिरण्यगर्भे्रमुखवान्मशकपर्यन्तान्तस्तत्त्वाडान्तरमीश्वरः सर्वाधिपतयमुपाधीनामुपाहितानां च सर्वेषामाधिपत्यमाधिपित्वमपतिषिद्धनियन्तृत्वं कुरुत इति महात्मा महांश्वासावात्मा चान्ते महात्मेश्वरः॥ ३ ॥

परमेश्वरस्य सर्वज्ञखण्डस्वयम्प्रकाशबोधवपुष्टं सर्वनियन्तृत्वं चाडडह—सर्वो दिश इति । सर्वा दिशः प्राच्याद्याश्चतस्रो दिशस्तद्वृत्तिनः सर्वपदार्थश्रोघ्र्वम्‌ध्र्वोदिशं तद्वृत्तिनः सर्वपदार्थश्श्रोघ्र्वाधाधोदिशं तद्वृत्तिनः सर्वपदार्थश्श्रो तिर्येक्‌म्‌दिशश्वतस्तत्स्थानसर्वेपदार्थश्थ प्रकाशयनस्वात्मचैतन्यज्योतिषा भासयन्त्राजते डखण्डस्वयम्प्रकाशबोधवपुष्टेन दीप्यते । यदु इत्यनर्थको निपातः । यद्यथेति यावत्‌। अनड्वानादित्यो जगच्चकववाहने युक्तत्वाद्यथाडदित्यः प्राच्याद्या दश दिशः स्वप्रभया प्रकाशयन््राजत एव स प्रकृतो देवानां डखण्डचिदेकरः सर्व प्रकाशयन्त्राजते भगवान्सम्रैश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यसंपन्नो वरेण्यो वर-णीयोडस्युदयमोक्षकार्डक्षिभिः संबजननीयो योनिः सर्वस्य जगतो मूलकारणं च स्वभावानियत्यप्रसुखान्नुपर्यन्तान्तर्हिरण्यगर्भे्रमुखपर्यन्तांश सर्वान्प-दार्थस्वभावान्धितिष्ठत्यन्तर्यामिरुपेण नियमयति च । एकोडत एवाद्वितीयो योनिस्वभावान्कारणस्वभावान्करणभूतान्मूलप्रकृत्यन्तप्रकृतिः स्वरुपपुस्र-णपदत्वेनाधितिष्ठति वा ॥ ४ ॥

परमेश्वरस्य मूलप्रकृत्यवान्तरप्रकृतिः प्रति तत्कार्योन्मुखत्वेन पाचकत्वं तत्कार्यरुपेण परिणामितत्वं सर्वनियन्तृत्वं जीवः सौचत्पुण्यपापानुगुणतयासच्चवरजस्तमसां विनियोजयितृत्वं चाडश्रह—यच्श्रेति लिङ्गःवयत्ययः । यश्श्रेश्वरः सर्व प्रकाशयन्न्तवैहिर्योऽथ्यावस्थितः स्वभावं भूतानां स्वभावं स्वरुपं स्वसत्तासंनिधिमात्रेण पचति तत्कार्याण्युगुणं पश्ं करोति । विश्वयो-निर्विश्वस्य जगतो योनिरधिष्ठातृत्वेन स्थानं कारणमथवा विश्वयोनिर्निव्श्वा योनयो यस्य नियम्याः स विश्वयोनिः पाच्यांश सर्वान्पाकयोग्यान्सर्वान्क-म्‌फ्लादिंस्तेजःपाकवशेन तत्तद्वस्त्वरुपेण स्वसत्तासंनिधिमात्रेण परिणामयेद्य ईश्वरः सर्वमेतद्व्‌ह सर्व विभक्तमेतद्वर्यं विश्वं निःशेषमाधितिष्ठति-नत्यामरुपण नियमयात चकाडत एवाद्वितीताया गुणाश्र सर्वान्सर्वादिकोंगु-णान्पुण्यपापातुगुणतयाडध्यात्मादिभेदभिन्नभूतेषु विनियोजयेच्च ईश्वरः स

एवं सकारणसंसारविनिवृत्तये स्वात्मस्वेन वेदितव्यो नान्य इति वाक्यशेषः। अथवा यच्छब्दस्योत्तरमन्त्रगतेन तच्छब्देन सम्बन्धो दृश्यते ॥ ५॥

परमेश्वरस्य वेदान्तेषु गूढत्वं वेदान्तानां कारणत्वं हिरण्यगर्भवामदेवमु-खैर्वेदैरेव परोक्षिश्राव्यत्वात्परोक्षश्रुतवेदान्तानां स्व-रूपतया निरतिशयानन्दाविर्भावलक्षणं नि:शेषसंसारनिवृत्तिलक्षणं मोक्षं चाऽऽह--तद्वेदेति । तत्त्रेदेति । तन्मृतमिश्वरतच्वं वेदगुह्योपनिषत्सु वेदे कर्मभागे यज्ञाद्वयत्क्वेन फलदातृत्वेन चावस्थितं गुहा अरण्यक उपास्यतवेनाच-स्थितमुपनिषदि निर्गुणभागे जेयत्वेन चावस्थितं गुह्यं गुह्यरूपेणावस्थितम् । अथवा वेदश्वासौ गुह्यश्चेति वेदगुह्यस्तस्मादपि रहस्यभूतोपनिषत्सु वेदान्तेषु गुह्यं तच्छक्तितात्पर्याभ्यां प्रमेयत्वेन संवृतं तदह्वया वेदते तद्गूढमीश्वरतच्वं ब्रह्म हिरण्यगर्भो वेदते ज्ञानात्यात्मतया साक्षात्करोति ब्रह्मयोनीं वेदकारणं हिरण्यगर्भकारणं वा से पूर्वं ये शमदमादिसाधनसम्पन्नाः पूर्वकाले वेदा अन्यैद-त्यादय ऋषयो वामदेवादयश्च तत्पदार्थभूतं परमात्मतच्वं स्वात्मत्वेन विदुर-परोक्षीकृतवन्तस्तेडपरोक्षीकृतपरमात्मतच्वारास्तन्मया अनुदिताविद्या अनस्त-मितानन्दस्वभावेश्र्वरमया सम्यग्जानेनेश्र्वरभावच्यवधायकाविद्यातत्कार्यदाहात्तन्मया अमृता अमरणधर्मा|णो जननमरणादिसंसारराहि-ताश्च ब्रह्मैव संब्रह्मायतेति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुत्यन्तरात् । वा इति शाख्रप्रासिद्धिं न्यायप्रासिद्धिमनुभवप्रासिद्धिं च दर्शयति ॥ ६ ॥

कर्माण्युपाचिनोति स स्वकृतकर्मभिः शनैरतियोगादिनानारूपतया वर्तमानत्वाद्द्विश्वरूपाक्षरिगुणः कामक्रोधालोभालस्याख्यो गुणा यस्य स त्रिगुणः । त्रिवर्ग्मा देव्यानुपितृयाणातिर्यङ्मार्गैः स्वाख्यो मार्गभेदा अस्येति त्रिवर्ग्मा । प्राणाधिपः प्राणादिपञ्चस्वरेग्वियगुपांशु करणाख्योरेतप्राणानां नाथिपः स्वामी कार्मणस्वामीति यावत् । संचरति स्वकर्मभिरेकादशेन्द्रियभूतसूक्ष्मपञ्चकपाणाल्यस- तदशकात्ययं लिङ्ङशरीरात्मसाक्षात्कृत्य तदुपाधिः सन्स्वादिकामादिगुण- परवशो भूत्या शुभाशुभानि कर्माणि कृत्वा तैः स्वकर्मभिः परवशो भूतवोधि- मध्यवर्त्तीश्वरालुबवत्संसारदुःखमहोदधौ संचरति संचरते परिभ्रमति । छान्दसं परस्मैपदम् ॥ ७ ॥

अद्वितीयेश्वर एव जीवो नान्य इति जीवस्य जीवत्वभेदपरिच्छेदकत्वादेरौपाधिकत्वेनाडड्मासत्वं ज्ञाताज्ञाततया सदैव साक्षित्वात्स्वयम्प्रकाशाखण्डवोधैकरसततं चाऽSडडह–अदृग्रूपमात्र इति । अदृग्रूपमात्रोडदृग्रूपमात्रपरिमिते हृदयपुण्डरीककुहरे वर्ण्यमानत्वाद्दृशमात्रो न तु स्वतोडदृग्रूपमात्रपरिमाणपरिमितः । रवितुल्यरूप इदं जानामीति ज्ञाततया तदतिरिक्तं सर्वे न जानामीत्यज्ञाततया च ज्ञातृ- ज्ञानज्ञेयादिसर्वस्य साक्षित्वादनवच्छिन्नचिद्रूपः संकल्पाहंकारसमन्वितो मनउपाधितया तदधर्मसंकल्पसमन्वितोऽहंकारोपाधितया तदधर्माभिमानसमन्वितो यः संकल्पाहंकारसमन्वितो रवितुल्यरूपस्तु यः स बुद्धेलिङ्ङशरीरस्य गुणेन परिच्छेदभेदादिनाऽSडड्मगुणेन स्वस्वरूपभूतचिह्नेन चैव बुद्धिधर्मपरिच्छेदेनै- वाडड्राग्रमात्रो न स्वतः । आराः प्रतोदास्तदग्रपरिमाणः स्वस्वरूपभूतचिह्न- नैव दृश्यो नान्येनैव दृश्यः प्रकाशितो दीपोऽवर इव महाकाशस्थानीयपरमेश्वरात्प्रकाश्यादपरोऽपि च भवति ॥ ८ ॥

अविद्याऽऽपाधिकृतवाग्जीवस्य तस्योक्तपरिच्छेदस्यौपाधिकत्वेनाडड्मासत्वं स्वतोडद्वितीयत्वं चाऽडडह–वालाग्रेति । वालग्रस्य यः शततमो भागस्तस्य पुनरपि शतधा विभक्तस्य यो भागः स यथा सूक्ष्मस्तद्वतस्त जीवोऽतिसूक्ष्म उपाधियुक्त इति । स चाऽडडनन्त्याय कल्पते । चकारोऽवधारणे । स जीव आनन्त्यायैव कल्पते स्वरूपेणाद्वितीय एव भवति ॥ ९ ॥

स्वत ईश्वरभूतस्य जीवस्य लिङ्ङशरीरौपाधिकृतं तद्र्मभेदादिभाक्त्वं चोक्क्वेदनान्तं स्वतः स्थूलदेहवद्र्मणोऽनावस्थादिदूषणानन्तसुखसंविन्मात्र- चोक्क्वेदान्तं स्वतः स्थूलदेहवद्र्मणोऽनावस्थादिदूषणानन्तसुखसंविन्मात्र-

चोक्क्वेदान्तं स्वतः स्थूलदेहवद्र्मणोऽनावस्थादिदूषणानन्तसुखसंविन्मात्र-

१ क. 'स्य कारं' । १ २ क. 'थंकारं' । ३ ख. ग. 'धिकत्वं' ।

—त्रैकरसेश्वरसवरुपत्वात्स्वत एष जीवो नैव श्वीतवादियुक्तः किंत्वविय्याकामकर्मादिवशाद्यच्छरीरं मिथ्याभिमानादादत्ते स्वीकुरुते तेन तेन रूपादिरूपेण पेण तत्तद्वर्मकृत्स्वादिरुपेण च स विज्ञानात्मा युज्यते संवध्यते। अहं रूयहं पुमानहं नपुंसकोऽहं जातोऽहं क्रोधोऽहं मत इत्यादिमिथ्याभिमानप्रचिततया संवध्यते। चशब्देन स्वतो निर्हूताशेपविशेषत्वं स्वाविद्यया विशेषभाक्त्वं च प्रदर्शयते ॥ १० ॥

आत्मनः कार्यरणोपाधिपरिग्रहे कर्तृत्वादिसंसारधर्मभाक्त्वे च किं निमित्त-मित्यंकाड्क्षायामह—संकल्पनेति । संकल्पनं मनसो व्यापारस्तीर्येऽन्यत्र भूतहिंसां न कुर्यामित्येवमादिरूपं पुण्यहेतुर्भवति। स एव तीर्येऽन्यत्र हिंसां कुर्यामित्यादिरूपकं पापहेतुस्तथ भवति तेन संकल्पनेन । स्पर्शनं त्वागिन्द्रियस्य व्यापारो गन्धादिकास्पर्शनं पुण्यहेतुर्भवति। चाण्डालादिस्पर्शनं पापहेतुर्भवति तेन स्पर्शननेन । हस्त्रिन्द्रियस्य व्यापारः सतां दर्शंनं पुण्यहेतुर्भवति । पतितादिदर्शनं पापहेतुस्तेन दर्शनेन । होमो हस्तव्यापारोऽयिहोत्रादिहोमः पुण्यहेतुर्भवति । अभिचारादिहोमः पापहेतुस्तेन होमेन । इतरेंद्रियव्यापाराणामप्युपलक्षणमेतत् । एतेः संकल्पनस्पर्शनहस्त्रादिहोमैग्रासाद्वृत्तस्य च ग्रास-वृत्तस्य ग्रासोऽन्नं वृत्तिरति । अशुचिवृत्तिरुदकदानमुत्तमशदेशकालपात्रे षण्नाम्नोरत्न्यादरेण दानमितदानं पुण्यहेतुर्भवति विपरीतेष्टवितदानं पापहेतुः । अथवा यो ग्यायोग्येषु ग्रासप्रदानं पुण्यपापहेतुर्भवति । अशुचिदानं च तथा वृत्तिः । ओ वृश्नू छेदनं । अनर्थवतामर्थोंच्छेदनं पुण्यहेतुर्भवति । अर्थवतामर्थोंच्छेदनं पापहेतुः । ग्रासेनाज्जुना वृत्तस्य च ग्रासामृत्तस्य चाद्यस्तमवचिद्रिजन्मादृष्टंन एतेपां कर्तुवृद्धिर्जन्म वृद्धिद्रिजन्म हिरण्यगर्भादिस्तस्म्प-र्येन्तासु योनिषु जन्म च विवृद्ध्यादितरभावविकारेभ भवति । विवृद्धिरित्युपलक्षणम् । इमेवार्थ स्पष्टतया व्यवर्ण्यते—कर्मादिगुणानीती । तत्कर्माणुसारेण पुण्यानुसाराणि हिरण्यगर्भादिदेववरारोह्याणि रूपाणि । पापानुसारेण तिर्यग्रूपाणि सम्प्राप्ततया वर्तमानपुण्यपापानुसाराणि मनुष्यशरीराण्यनु-क्रमेणानुक्रमपाक्रमुत्क्र कर्मेण देही लिङ्ङशरीरौपाधिक आत्मा स्थानेष्वध्य-त्मादिभेदभिन्नस्थानेपु ब्रह्मादिपिपीलिकान्तेपु रूपाणयुक्तलक्षणानि रूपाण-भिसम्प्रव्रते । अभ्यभितः समष्टिव्यष्टिरूपः समस्तकायंकरणान्यंहममाभिर्मानि ध्रान्त्या सङ्कल्पते सभाभिति ॥ ११ ॥

पूर्वसूत्रे अध्यात्मवेनोक्तरूपाणां स्वरूपप्रकारं संसारभजनप्रकारं चाडडह—स्थूलानीति । स्थूलानि पार्थिवानि शरीराणि भूलोकवर्तीनि ततः सूक्ष्माण्यर्मयाणि भुवर्लोकवर्तीनि तान्योग्रपि सूक्ष्माणि तैजसनि स्वर्लोकवर्तीनि तानि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि वायवीयानि महर्लोकजैनो लोकवर्तीनि शरीराणि ततोऽपि सूक्ष्माणि कारणानि सल्यलोकवर्तीनि सर्वशरीरारम्भकतया वत॑न्त एव । अतस्तत्चल्लोकवर्तिततच्छरीरारम्भे तत्त्वद्भुतप्राधान्यमेवोक्तामिति दृष्टच्यम् । अथवा स्थूलानि हस्त्यादि—

शरीराणि सूक्ष्माणि मनःकादिवरीराणि बहून्यनेकान्यनेकष्पाणि शरीराणि देही विज्ञानात्मा स्वगुणैः स्वस्मिन्ध्यस्तत्स्वात्स्कीयाद्वियातस्या गुणैः सत्वरजस्तमोभिरथवा स्वस्यैवडत्मनो गुणैस्तत्तदुपाध्यवच्छिन्नतया वर्तमानैः सत्तास्फुरणादिभिरिट्टेणोति संभजते क्रियागुणैः श्रौतस्मातिकिहितप्रतिषिद्धादि—

याज्ञ्यधर्मार्धर्मलक्षणपूर्वशिष्ट्मगुणैरात्मा लिङ्ङशरीरं तस्य गुणैरविहितम्‌तिपिद्धोपासनादिमिश्र इति पूर्वत्रान्वयः । तं विद्याकर्मणी समन्वारभते इति श्रुत्यनत्तरात् । तैषां करणास्वामिनः करणानां तद्गुणां च तेषां संयोजहेतुः संयोजस्य हेतुभूक्तभोगोपकरणभोगायतनादिभावेनान्वयहेतुत्वंनितमपर उक्तेभ्योडपरोज्योडपि दृष्टः । पूर्वमज्ञातः श्रुतो हि हष्टः । पूर्वमज्ञा चोति चशब्दस्थानेडत्रापि चशब्द इति दृष्टच्यम् ॥ १२ ॥

स्वपदार्थभूतजीवस्य संसरणप्रकारमुक्त्वेदानां तस्य नेति नेति—श्रुतिप्रतिषिद्ध—शेषविषेषानन्तसत्यसुखचिन्मात्ररूपतत्पदार्थैनैक्ज्ञानान्मोक्षसिद्धिमह—अनाग्य—नन्तमिति । अनाद्यनन्तमध्यनूनं कलिलस्यातिगहनसंसारचक्रस्य मध्ये साक्षित्वेनावस्थितं विशेष्य निष्कृष्य निष्कृष्य शनैः शनैर्विक्षिप्तप्रायं निष्ठारं स्वाविध्योत्पाद्यवितार तच्छब्दार्थभूतमनेकरूपं त्रिकोटित्वाद्यनेकावस्थापनायपिंडादिगतवहिवह्र्या—

दिस्थावरान्तकार्यकरगोपाधिपु जले चन्द्रवदनुपाविश्य तत्तदूपेणावभासमानं विश्वस्य प्रकृतिमाकृतिरुपस्य विश्वस्य परिवेष्टितारं परितोऽन्तर्विहिर्द्र्वोपमद—शितव्याघ्रादेरिमौयाविवत्स्वस्मिन्कल्पिततरजतादेः शुक्त्यादिवेदेश्यितारं ध्यामार—मत एतदैकमद्वितीयं देवं ज्योतनस्वभावं चिन्मात्रैकरसं ज्ञानाङ्क्डतत्मवेनापरोक्षी—कृत्य मुच्यते सर्वपाशैः प्रकृतिध्कारकृत्ययैः सर्वैः पाशैर्मुच्यते ।

चिन्मात्रतया स्वात्मपरोक्ष्यादविच्यात्कार्यरूपा: सर्वे पाशा बाधिता भवे-युरित्यर्थ: ॥ १३ ॥

परमेश्वरस्य परिशुद्धान्त:करणग्राह्यत्वं निराधारत्वं जगदुत्पत्तिलयहेतुत्वं कलाहेतुत्वं तदैक्यज्ञानान्मोक्षहेतुत्वं चाऽऽडड्‌—भावग्राह्यमिति । भावग्राह्यं परिशुद्धान्त:करणग्राह्यनीडार्कं नीडं शरीरं तद्रहितत्वेऽपि निषट्स्वारूध्यायमान-मध्ये या नीडं स्थानभाक्यादिमिघानं ते नीडार्हये अस्य न विद्येते इत्थंनीडार्कं भावाभावकरं जगतो भावाभावयो: सृष्टिसंहारार्ह्यो: कर्तारं शिवं जडतदृ-शेषमलैरनास्वादितं सुखवरूपं कलासर्गकरं कलया स्वामायया शक्त्या समस्त-भूतसर्गकरम् । अथवा कलानां षोडशकलानां प्राणादिनामान्तर्वेनाड्ड्‌र्थवणो-क्तानां सृष्टिकरं कलानां वेदानामितरविद्यानां च सृष्टिकरामिति वा । देवमजुभू-त्यैकरसं ये नित्यालित्यवस्तुविचेहेतुफलभोगकिरागशमदमिति:षष्कतुच्व-ख्यसाधनचतुष्टयसंपन्ना विदुरपरोक्शी कुर्युसते चापरोक्षीकृतेश्वरभावास्तत्प्रकू-तिमाकृतिरुपां जहुस्त्यजन्ति । ईश्वराभेददर्शननेन प्रकृतिमाकृतिरुपा तनुर्वाधिता भवेदिति यावत् ॥ १४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपाद-शिष्यस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे पश्चमोऽध्याय: ॥ ५ ॥

अथ षष्टोऽध्याय: ।

परमेश्वरस्यादौ संसारे पूर्वपुण्यानुसारेण सर्वेषां प्राणिनां पुण्यहेतुत्वं स्वप्रकृतानुसार्मनाकल्पमीश्वराणामीश्वरत्वं देवानामपि देवत्वं स्वाधिकार्मनन्यपतित्वमपनन्येश्र्वरत्वं सर्वभूतेषु समत्वेनावस्थानं निर्गुणत्वमीश्वर-भेददर्शिनामेव नित्यसिद्धपुरुपार्थसिद्धिमितरेषां तदसिद्धिं लोके नित्यत्वेन मसिद्धानां निश्चितहेतुत्वं चेतनत्वेन प्रसिद्धानां चेतनहेतुत्वं परमेश्वरस्य सम्प्रज्ञानैकल म्भयत्वमादित्यादिकाशै:श्वरप्रकाशयत्वं मोक्षस्य जीवेेश्वरै-

१ क. "ज्ञानमोक्ष" । ख. "ज्ञानस्य मोक्ष" । ३ ख. ग. "न्मोक्षं चा" । ३ क. घ. "निदितशु" । ४ ख. ग. "णादीनां" । ५ ख. ग. "न्तरस्ते" । ६ क. "नां विद्यानां" । ७ ख. ग. "प्रवणाना" । ८ ख. घ. त्स्वते है" ।

कतवज्ञानैकलभ्यत्वं तदूध्यतिरिक्तसाधनैरलब्ध्यस्वमीश्वरस्य निरड्कुशाद्‌:कूट-स्थोध्येकेवपुष्टंमीश्वरैकत्वज्ञानमन्तरेण मोक्षस्यात्यन्तमसंभाव्यमानत्वमित्येव-मार्थकलापं वक्तुं पष्टोऽध्यायः प्रवर्तते। पथमेऽध्याये कालादीनां संसारचक्रहेतुत्वमनूद्य परमेश्वरांस्य हेतुत्वमुक्तमिदानीं तेषामपि परमेश्वरमायाविजृम्भितत्वमाह—स्वभावमेक इति। स्वभावमेके कवयः स्वभावं पदार्थानां स्वभावं स्वं स्वं भावमेक कवयः स्वप्रज्ञावान्तचेतसः संसारचक्रस्य कारणं वदन्ति। कालं कारणमित्यनन्ये वदन्ति। स्वभावमिति वेदवहिर्जगत्कारणवादानामुपलक्षणम्। वैकल्पकपक्षमवलम्ब्यैव तस्माद्द्वैतनामुपलक्षणम्। परिमुह्यमानाः स्वपक्षस्थापनाभिनिवेशे करणवादवशीकृतचेतस्तया सम्यक्पक्षमजानन्तोऽन्योन्यवाधितपक्षाभासानवलम्बे परिमुह्यमानाः एवमहुः तुश्रुत् एतान्पक्षान्नव्यावर्त्तयति। देवस्यैष महिमा येनेंदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रं येन कालादिनेंद्रियं भ्राम्यते परिवर्त्तते। ब्रह्मतादृशं चक्रवत् चकल्वेन घटीयान्नवद्‌वर्त्ततेमन्यवात्तदेव्री चक्रं ब्रह्मचक्रं येन कालादिना भ्राम्यत इति वादिभिः कलिप्त्तमेव जगच्चक्रनिर्व्यूहत्वेन लोके वादिभिः परिगृहीतः कालादिदेवस्य स्वयम्प्रकाशाचिदेकरसस्य परमेश्वरस्य महिमा वादिश्रुतमग्रहीतकारणानन्यपी परमेश्वरमायया विजृम्भितान्येवेत्यर्थः॥ १॥

परमेश्वरस्यैव सर्वव्यापकत्वेन ज्ञातृत्वं सर्वसाक्षित्वं नान्यस्येत्याह—येनाश्‍द्वृतमिति। येन माययैकध्यासमुपगतेन परमेश्वरेन् सचिद्रूपेणेदं हरयं वियदादि सर्वमस्ति स्फुरतीति चाड्‌ड्वृतं व्यासमीश्वरेणैक्याधयासमुपगतेन मायान्तश्चेन तद्विपरीतवेदं सर्वं जगमेव नास्तीति। एवं मायासहिततया कारणभूतेन परमेश्वरेणेदं सर्वमात्रं नियमेन महाप्रलयादौैक्येन स्थिति-स्थायां तादात्म्येन चाड्‌ड्वृतं यः सर्वसामान्येषु सर्वव्यक्तीतरभाव्य सामान्‍यप्रधाना तया सवेंद्‌ा जानातीति ज्ञः कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजा। सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्‌द्रश इत्यूक्तः कालस्य महिमा यः स परमेश्वराधीन एव न स्वत इत्याह—कालक्राल इति। काल-स्थापि कालो नियन्तोपहतः च गुणवपहतपश्‍मतत्वादिगुणको मायाशक्तिगुणको वा सर्वकिल्विर्षाणि सामान्यानी व्यक्तिस्वतन्त्रभाव्य व्यक्तिभावान्येन सर्वदा सर्वमपरोक्षतया जानातीति सर्वविद्या। यः सर्ववित् सर्वविदिति श्रुतात्॥

योडनन्तसुखानुभूति: सर्वा विद्या अस्येति सर्वविद्या इति वा । अनेनैवंभूतन परमेश्वरे॒णैतं नियिमितं कर्म क्रियते इति कर्म कार्यजातं विवर्तते । तत्त्वापरीतमध्येाज्ञानपरिणामो विवर्तस्तदूपमापद्यते । ह प्रसिद्धौ । विवर्तक्रममाह—पृथिव्यम्भेजोनिलख्वानि चिन्त्यमिति पाठक्रमादर्थक्रमस्स्य वलीयस्त्वात्स एवेहाऽऽश्रयणीय: । आत्मन आकाश इत्यादिश्रुत्यन्तरातममिश्वरेण नियामितमिश्वरमाययाडकाशाखयं कर्म विवर्तते । एवं ततों वायुसतस्तेजस्सत आपससत: पृथिवी ततों भौतिकं सर्वमिति चिन्त्यम् । लोके कारणत्वेन प्रसिद्धानां वादिप्रसिद्धानां च कारणानां सर्वेषां मायोपाधिकपरमेश्वरविवर्तत्वमेव.न तु स्वातन्ड्यमिति चिन्त्यं परीक्षैति वाक्यशेष: ॥ २ ॥

सम्यग्ज्ञानसाधनपरम्परां सम्यग्ज्ञानपकां चाडडह—तत्कर्म कृत्वेति । तत्कर्म कृत्वा तदर्थे कर्म तत्कर्म कर्मी स्वेन यद्यत्कर्म क्रियते तत्सर्वे कमेंश्वरस्समाराधनबुध्दया कृत्वाडडश्वत्थिकर्मवृन्देन निर्मेलबान्त:करणो यो भूमि: पुनर्-नित्यत्व सर्वकर्मभ्यो विनित्यत्व सर्वकर्मसन्न्यासं कृत्वा तत्वस्य कार्यकरनसंघातसाक्षित्वादवस्थात्रयेsध्ययनपाठयिस्वरूपत्वादवस्थात्रयसाक्षित्वाच तेम्स्यो व्यतिरिक्तस्य त्वं पदार्थभूतस्याऽऽडडममतत्वस्य तत्वपदार्थभूतपरमेश्वरतत्वेन समेत्य योगमैक्यलक्षणं योगं समेत्य सम्यक्प्रकाश्यापरोक्षीकृत्येति यावत् । कै: पुन: साधनेरीश्वरैकत्वज्ञानं समुत्पद्यत इत्यपेक्षायामाह—एकनेति । एकेन गुरुुपसदनेन द्वाभ्यां गुरुमक्तीश्वरभक्तिभ्यां त्रिभि: श्रवणमनननिदिध्यासैर्नैरष्ठयभ्रियंनियमासनप्रणयाामप्रत्याहारधारणध्यानसमाधिभि: । वाशब्दश्श्रार्थे । कालेनैह जन्मनि जन्मान्तरे वा ज्ञानार्थम्चित्तसाधनकलापपाककाले-नाधिकारसंपत्तिर्यवा तत्कालेनेति वा । आत्मगुणैश्व दयाऽऽक्षान्तिशौचमाार्द्रह्य्यास्पृहाकार्पण्यान्यासानूचैरैरात्मगुणै: सूक्ष्मैरनेकजन्मसु ज्ञानार्थेमनु-स्थितपुण्यसंस्कारैश्वरैश्वान्द्रियैरेत: साधनकलापैरात्मतत्वस्येेश्वरतत्वेनैक्यलक्षणं योगं समेत्यापरोक्षीकृत्य मुक्तो भवतीति वाक्यशेष: ॥ ३ ॥

पूर्वोक्तमेवार्थ स्फुटं करोति—आरस्येति । आरस्य कर्माणि नित्यनैमित्तिकानि गुणान्विताने:श्वरसमाराधनगुणान्वितैर्नार्यार्घ्य कृत्वा तैर्गुणान्निवर्ततत्त्वेन स्वकृतै: कर्मभि: परिपक्वकपाय: संसार्पपदार्थान्विनिर्जयेदिति यते: समाधिप्रकारणमिदं यदगे रोहितं रूपं तेजस्तद्रूपं यच्छकृं तदुपां यत्क्षणं तद्नस्यापागद्मेsग्रित्वं वाचाडडडरम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येवं

१ क. घ. 'श्रेथकारं' । २ क. घ, 'कारिसं' । ३ ख. 'न च कू' । ग. 'न च स्वं ।

सत्यमितिश्रुतयंतरोक्तप्रकारेण स्थूलं व्यष्टिजातं स्थूलसामष्ट्रिषु विनियोज्य तन्न मात्रतया वितर्क्य स्थूलसामष्ट्रिरपि पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेषु विनियोज्य तावन्मात्र व्रतया चिन्तयित्वा तेऽप्यसूत्ररोत्तरभूतं पूर्वपूर्वभूतमात्रतया प्रविलाप्य तदपि तन्मात्रतया तन्मात्रमभ्युतररोत्तरतन्मात्रं पूर्वपूर्वतन्मात्रतया प्रविलाप्य तदपि मूलप्रकृतिमात्रतया प्रविलाप्य तामपि मायांsसन्मात्रतया प्रविलाप्य तदपि चिन्मात्रतया बुद्ध्वा तामपि चितिमानंदमात्रतया बुद्ध्वा तमप्यानन्दमाद्वितीय सच्चिदानन्देकरसं वस्तु प्रत्यक्त्वेन विनियोजयेत् । इत्थं विनियोजयेद्यो याति: स मोक्षं याति ।

।।संवन्ध:। तेषामभाव उत्तरत्तर कार्य सर्वे पूर्वपूर्वकारणमात्रतया प्रविलाप्य मूलप्रकृतिभूतां मायां सच्चित्सुखैक करसेई्वरमात्रतया प्रविलाप्य तमीई्वरं स्वात्मतयाडपरोक्सीकृत्यैवमीई्वरैकत्वा परोक्ष्याच्चेषां सर्वेषां प्रकृतिप्राकृतानामभावे दाहे सति इह कृतकर्मनाशोडनादौ संसारे कृतस्य पुण्यपापकार्यस्य कर्मणोडनारब्धफलस्य नाश एकत्वज्ञानादाह:।

सम्यग्ज्ञानाद्द्वैतकालभाविनो: कर्मणो द्वैधकर्तृत्वमूलत्वाद्द्वैधलक्षणो नाश: कर्मक्षय उपभोगेन प्रारब्धफलस्य कर्मण: क्षये याति विदेहमोक्षं याति देहेन्द्रियादि प्रतिभासनिवर्तकविद्याविद्याशक्तिप्रविभागरूढकर्मनाशेsप्रतिबन्धशक्तिविद्यया देहेन्द्रियादिप्रतिभासमपि चिन्मात्रतया विलाप्य देहेन्द्रियादिप्रतिभासेनापि शून्ये विदेहमोक्षं याति ।

यावत् - तत्त्वतोऽन्यदिति पाटे तत्त्वतः प्रकृतिप्राकृतेभ्यस्त वेsभ्योऽन्यदीश्वरतत्त्वं यातीत्यर्थ: । अथवाsडन्यत्सर्वदोषाणास्कान्दितानि: स- ड्डेश्वतत्त्वं यातीत्यर्थ: ।

तत्त्वतोऽन्यदिति पाटे तत्त्वत: परमार्थत: स्वात्मरूपं यथा भवति तथा याति । यस्तस्ये ई्वरभावव्यवधायकप्रकृतिप्राकृतं सर्वमेकत्वज्ञानैकत्वमात्रतया विलयं याति यत्तद्यातीत्युच्यते ।। ४ ।।

सम्यग्ज्ञानसिद्धचर्थमधिकासिद्धचर्थ परमेश्वरोपासनामाह——आदिरिति । आदि: सर्वेषामादि: स्वरूपस्फुरणप्रदत्वेनाधिष्ठानभूत: स प्रकृत: परमेश्वर: संयोजनिमित्तहेतु: सम्यग्योग: संयोगो जीवस्य परेणैक्यापत्तिलक्षणस्तस्य

१ क. घ. 'बन्धकश'। २ क. घ. पि स चि'। ३ क. ग. 'लात्कृत' । ४ ख. ग. 'र्थत- स्वात्म' । ५ ख, 'ति तस्ये' ।

निमित्तानां साक्षात्नानाड्या च प्राप्तानामेकेन द्वास्यमित्यादिनोक्तानां हेतुः कारणभूतः। अथवां शरीरसंयोगनिमित्तानां पुण्यपापानां हेतुः पराविकालाद्वीतानागतवर्तमानलक्षणात्रिकालात्परोडन्यः कालानवच्छिन्न इत्यर्थः॥ अकलः कला अवस्था अस्य न सन्तीत्यकलो निरंश इति यावत्। अथवा प्राणादिवर्गान्ताः परमार्थतोऽस्य न विद्यन्त इत्यङ्कलः। आपिशब्दः पूर्वस्मुञ्च-यार्थः। हृदृशे शुष्यन्तरेषु विद्रत्सु च हृदृशे प्रकाशितः तमेवभूतो विश्वरूपमुपास-कैर्यदूपमुपास्य*यते तदूपपयारिणम् अथवा ब्रह्मादिपिपीलिकान्तानि विय-त्मसृजाणुपर्यान्तानि च विश्वानि रूपाण्यस्येति विश्वरूपं भवभूतं भवश्वासौ भूतश्चेति भवभूतो भवतस्यस्मात्सर्ववपिति भवभूतोडवितथस्वरूपस्तं भवभूतमीडृशं सर्वेषां स्तुत्यं देवं चित्प्रकाशरूपं स्वाचित्तस्थं चित्तारदपिर्जशरीरस्थं पूर्वं पूर्व-मेव तस्मिन्प्रत्यक्तया स्थितमुपास्योऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्कृत्य अन्तःकरणगुहायां पूर्वं जीवरूपेण स्थितं परमेश्वरमेऽहं ब्रह्मास्मीत्यपरोक्कृत्य मुक्तो भवतीति वाक्यशेषः॥ यात्वेति पूर्वत्र वा संबन्धः। अयं मन्त्र एव निर्गुणवस्तुपरतया कैश्चिद्वच्यारु्य्यातः। कैश्चित् सगुणवस्तुपरतया व्यारथातः। अस्मिन्पक्षे स्ववचि-तस्थं स्वचित्ते शरणं निवेशितमुपास्य विजातीयप्रपञ्चयानन्तरितसजातीयप्र-त्यप्रवाहरूपं तद्विषयोपासनं कृत्वा सम्यग्ज्ञानोदयात्पूर्व सम्यग्ज्ञानाधि-कारसिद्धचर्थं पक्षाच्च तेन लब्धसम्यग्ज्ञानाधिकारो भवतीत्येवं योजयित-व्यम्॥५॥

परमेश्वरस्य संसारदोषास्पृष्टत्वं सर्वद्रैतकरपनाधिष्ठानत्वं तद्रूपम्र्रापयितृत्वं निर्गुणकदैतन्यरूपत्वं तज्ज्ञानप्राप्तिसाधन इवाद्द इति॥ स प्रकृतिः परमेश्वरो रक्षकालैक्यार्कृतिभिः पक्षव्यपेक्षार्थे तृतीया। रक्षः संसाररक्षस्तस्माद्वादिसमस्त-कालत्रिच्छेदपेक्ष्यन्तुयतं कालतस्च कालशब्देनोच्यते। तस्मादाकृतिरा समन्तात्कृतिः क्रियत इति कृतिमेहेदासिसमस्तकार्यरूपेण मायारूपा प्रकृतिः क्रियते निर्व-त्यते प्रेयते डचिष्ठात्ना परमेश्वरेणेत्याक्रातिरिति मूलप्रकृतिरुच्यते॥ सर्वव्यापकत्वाद् सैवाद्दकृतिरित्युच्यते तस्याच परो ज्यायांसतेभ्यो विलक्षणस्वभा-वष्य तेभ्योऽन्यः परः स्वयमुक्तक्श्वेति पदवत्येनैवार्थः। यस्मादनन्तसुख-चिन्मात्रवपुष ईश्वरादयं प्रपञ्चः परिवर्तते स्वमद्र्श्यामवस्थभ्य तदुपदर्शितच्यादिप्रपञ्चः परिकर्तते यथा तद्वत्। युक्तद्वैतनित्यसंबन्धात् धर्म एवं यज्ञदानादि-

पौभिः समाराध्यतुरूपेण धर्मप्रदं पापनुदं तेनैव रूपेण पापक्षयितारम् । भगेशमै- स्वर्यस्स्येति श्लोकोक्तनामाश्रयपतिम् । आत्मस्थमात्मानि करणसंहते तत्रापि बुद्धौ तत्स्थ्यग्रूपेण स्थितमात्मैवेन स्थितमात्मस्थामिति वा । अमृतमयसरणधर्माणां विशवधाम सर्पोदीनां रज्वादिवद्विश्वस्याऽऽडम्बरू तं ज्ञात्वाडSहं ब्रह्मास्मीत्य- परोक्षीकृत्य दग्धसंसारतृणो भवतीति वाक्यशेषः ॥ ६ ॥

चाडSह—तमीश्वराणां परमेश्वरस्यैकत्वं तदैकत्वदर्शिनां कृतकृत्यतानुभवं चाडSह— तमीश्वराणां मिति । तं प्रकृतं परमात्मानमीश्वराणां जगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वात्परं ब्रह्म- विष्णुरुद्राणां परममुक्तेष्ट्रं तेषां महेश्वरं चेश्वराणामपि शितृवस्य तदधीनेत्वा- न्महांशासावीश्वरश्रेति महेश्वरसतं महान्तं गरीयांसमीश्वरं नियन्तारं महेश्वरं देवतानामिन्द्रादीनां देवतावहेतुत्वात्परममुक्तेष्ट्रं दैवतं तेषां दैवतं चैश्वर्येमो- क्षसिद्धचर्थं भजनोयं तं पतिं स्वामिनं पत्नीनां समष्टिकार्यकारणोपाधित्वाद्वैष्ट- कार्यकरणोपाधेरस्य सर्वस्य पतोनां हिरण्यगर्भादीनां परमं नियन्तारं परममु- क्तेष्ट्रं चापास्ताशेषपविशेषान्तानन्दस्वभावत्वात्परस्तात्कृतकृत्योSयं: परस्तात्तदूपं देवमनुदितानस्तमितानन्तचित्ककारूपं भुवनेशं भुवनानामीशं नियन्तारं निखिलकार्यजातस्येशानमिति वा । ईड्यं वेदेतिहासपुराणैः स्तुत्यं विद्वाम् विद्वः । लडर्थे लोढ् । एवंश्रू तं परमेश्वरमात्मतयाडSपरोक्रीकृत्य वर्तमान्ते । अतः सर्वेपुरुषार्थसमाप्तिरूपमोक्षपुरुषार्थस्य स्वरूपतयाSडSविर्भूततादृशं कृतकृत्यतथ्या वर्तमान्त इति विद्धदनुभवो दर्शितः ॥ ७ ॥

विस्वपतिविम्वमेदशून्यमुखमात्रसंविन्द्यदर्शनाच्छुपोपाधिस्थिस्मिन्मुखे विश्वमाति- विम्वमेदमपाघ्य विश्वहृदयं पोर्हुतंं पतिविम्बपक्षपाती यथा तदृशोऽव- परमेदशून्यमान्तसुखवचिन्मात्रसंविन्द्यविद्यात्कार्यकरणोपाधिस्थिस्मिन्मनन्तच- न्मात्रे जीवपर्मेदमापाघ्य प्रतिबिम्बस्थानीयजीवपक्षपाती भवति न विश्वस्थ- नीयर्पमेश्वरपक्षपातित्वतोऽनन्तचितः परमार्थतः कार्यकरणशून्यत्वं चाडSह— न तस्येति । तस्य परमात्मनः कार्यं समष्टिव्यष्ट्यात्मकं शरीरं करणं च सम- ष्टिव्यष्ट्यात्मकं बाह्यकरणान्तःकरणं च न विद्यते डSद्वैतोरुपवानुभूतित्वाद्सये- श्वरस्य न तत्समश्र् तेन समस्तत्समंश्र् तदधिकृतस्स्मादधिकिंश्र् न ह्यते वेदेषु तदनुयायिष्ठु स्मरणेषु स्मरणानुयायिष्ठु न्यायेषु च । ननु परस्यैव कार्यकरणावी

१ क. ग. 'राथनरू' । १२ ख. घ. 'द्वो प्रयो' । १३ क. घ. 'स्मतचेन' । ४ क. घ. 'त्वाडहं मस्मी' । ५ ख. ग. व. 'तिम्रप्रा' । ६ ग. 'त्प्रकृतिप्राक्' । ७ क, घ. 'मोशितारं' । ८ ख. ग. 'रमात्मप' । ९ ख. 'मस्तत्समश्र्' । १० ख. 'कस्तदधिकिंश्र्'

वहुकृत्वकः पुराणेषु श्रूयन्त इत्याशङ्क्याऽऽह—पराड्‌ऋष्य शक्तिरिविधैव श्रूयत इति । अस्य देवस्य परा मूलप्रकृतिस्त्वेन सर्वव्यापकत्वात्परा शक्तिद्देवात्मशक्तिमित्येवोक्ता विवविधाडनन्तकार्यकरणप्रकृतित्वात्तत्त्वदूषण विविधा श्रूयते श्रुतिस्मृतित्स्वादिषु । ननु नेति नेतीति प्रतिषिद्धाशेषविशेषस्य परमेश्वरस्य प्रकृतिराकृतिरूपं स्वाभाविकं न भवति किम् तर्हि तदूपं स्वाभाविकमित्याह—स्वाभाविकी ज्ञान-वलक्रिया । चोति । ज्ञानवलक्रिया सर्वज्ञेयविषयसर्वज्ञलक्षणानुभूतिर्ज्ञानक्रिया सा सर्वज्ञेयाकारसर्वसच्च्चगुणपरिणामरूपक्रियाडभिध्यक्त्वाल्क्रियावदवभास इति क्रियेत्युच्यते । सैववरस्य स्वरूपत्वात्स्वाभाविकी नान्यायत्तेति यावत् । वलक्रिया नाम स्वसंनिधिमात्रेण प्रकृतिमाकृतं सर्वे वशीकृत्य नियमयति । सा च सर्वकल्पनादिष्ठानभूतस्यैश्वरस्य स्वाभाविकी नान्यायत्ता । अथवा वलक्रिया वलं नामान्तसत्ता तया सर्वस्य लङ्घ्यात्मक्त्वात्सैव धातुवाच्यतव्तिकयेत्युच्यते । क्रियाशब्दवाच्यत्वेऽपि नैरपेक्ष्यं सिद्ध्यति । प्रतिपादिकार्थः सत्तोतिवचनात् अत्यक्तसर्वपरिच्छेदानन्तसत्तेश्वरस्य स्वाभाविकी नान्या-यत्ता ॥ ८ ॥

परमेश्वरस्यानन्यपतित्वमीश्वरत्वं मिश्रत्वेन श्रूयन्त्यं तर्कोगम्यत्वं सर्वकरणत्वं कार्योपाधिकार्ज्जीवान्प्रति कारणोपाधितया नियन्तृत्वं चाऽऽह—न तस्य कश्चिदिति । तस्य प्रकृतस्य परमेश्वरस्य कश्चिदपि पतिः स्वामी नास्ति लोके जगति । न चेशिता नियन्ताडपि नास्ति । नैव च तस्य लिङ्गमस्ति येनासावनुमीयेत । प्रपञ्चार्क्यकार्यदर्शनात्कारणमेवानुमीयते । न कारणविशेषः । अतः सर्वकं ब्रह्म जगत्कारणमित्यैश्वर्यं वेदैकसमधिगम्यत्वं नान्य-त्स्वामिति यावत् । अथवा कार्यस्यासिमन्न्लिङ्गान्त्वालिङ्गं कारणं तस्येश्वरस्य कारणं नाऽपि नास्ति । स एवभूतः परमेश्वर एव स्वमायया सर्वस्य जगतः कारणं करणाधिपाधिपः करणानां सर्वेन्द्रियाणामधिपः सर्वेन्द्रियसमष्टिविज्ञानक्रियाशक्तिमदूर्पलिङ्गशरीरोराधिकल्वाड्ज्जीवः करणाधिपस्तस्यापि मूलप्रकृत्युपाधिकेईश्वरोराधिपः स्वामी । अथवा करणाधिपस्यासावधिपक्षेति करणाधिपाधिपः । अननन्तसुखानुभूतिप्रपुः परमेश्वर एव जीवरूपेण स्थितत्वात्तद्रूपेण करणाधिपः अननेन जीवेना ड्डत्मनाडनुपविचय नामरूपे व्याकरवाणीतिश्रुत्यनत्तरात् । मूलप्रकृत्यार्क्यमायोपाधित्वेन सर्वेषामधिपक्षे लोके कारणत्वेन प्रसिद्धानां महदादीनामधिपत्वेन हिरण्यगर्भादीनां च कारणत्वेनाधिपतित्वेनान्यो विद्यते ।

९ क. 'भीयते । म्र° १२ क. 'त्यधं । १३ ख. 'नाचु । ४ ख. ग. 'नां मृदा' ।

तेनैव दृष्टान्तेन तस्यापीश्वरस्य कारणान्तराधिपत्यनन्तरं चानुमीयत इत्याशङ्क्याह—न चास्य कश्चिदजनिता न चाधिप इति । मूलकारणत्वात्स्वायत्तसिद्धिकत्वाद्द्वितीयत्वाचास्य परमेश्वरस्य कश्चिदपि जनिता जनयिता नास्ति । निचो लो पो दृश्य्यः । न चाधिपोडस्य परमेश्वरस्याधिपः स्वाम्यपि नास्ति । एवंभूतः परमेश्वरः संसारदुःखमहोदधिं तितीर्षुभिः स्वात्मत्वेन ज्ञातव्य इत्यभिप्रायः ॥ ९ ॥

इदानीं मन्त्रदृगभिप्रेतार्थप्रार्थनमाह—यस्तन्तुनाभ इति । यो देवः प्रधवस्ताखिलभेदः स्वयम्प्रकाशवपुरीश्वरसन्तुनाभ इव यथोर्णनाभिसतन्तुभिः स्वशरीर-रुपभवैरात्मानं समावृणोति संच्छादयति तद्वत्प्रधानेर्जैः सर्वे प्रकर्‌पणास्मिन्नैवत इति प्रधानं मायाशक्तिस्तज्जन्मारुपकर्मभिस्तन्त्रनुस्थानयैः स्वभावतोऽपराधीनः स्वतन्त्रः स्वेच्छया द्वैतकल्पनाधिष्ठानभूतं स्वात्मानं स्वयंमेव समावृणोति संच्छादयति । सैः य एवंभूतः परमेश्वरो नोदस्माच्छरीरमदादिसाधनसम्पन्नान्ध्यातं तदातु धारयतु वा । किं ब्रह्मावययं ब्रह्म च तदवययं च ब्रह्मावययं वृहस्वाद्वयम् कूटस्थनित्यत्ववादद्वयम् । एवंभूतं स्वात्मत्वेनोति वाक्यशेषः । ब्रह्मण्यस्यमित्यस्मिन्पाठे ब्रह्मण्यययं लयम् । विद्यया व्यवधायकाच्चात्कार्यविलयेनैक-कीभावं दधात्वित्यर्थः ॥ १० ॥

परमेश्वरस्य सर्वभूतेषु गूढत्वमन्तर्वेहिश्र व्याकपत्वं सर्वेषामन्तरात्मत्वेनाव-स्थितत्वं धर्माधर्मनियन्तृत्वमवमनन्तरुपचितमद्वितीयत्वं निर्गुणत्वं चाडडडह—एक इति ॥ आत्मा जडस्वभाव इति ये वदन्ति तान्निराकरोति—देव इति । देवो ज्योतनस्वभावाद्विश्वेदेवसम इति यावत् । तस्मेदं ये वदन्ति तान्निराकरोति—एक इति । एकस्मिञ्ज्ज्ञशरीर एक एवास्ति तस्माद्ध्युपगमादेक इति पदेनाडडत्मभेदपक्षो न निरस्त इत्याशड्क्यचूडामणिरेव तत्स्वयम्प्रकाशाचिदेकरसः सर्वभूतेष्वेकत्वेन वर्तते तथा किमिति न भांतीत्यत आह—गूढ इति । सर्वभूतेष्वेकत्वेन स्थितोऽपि तैश्चेतनत्वेन वतंमानत्वान्न वात्तथा न भासत इति यावत् । माणिषु सूत्रवत्सर्वभूतादेरेकदेशवर्तित्वेनैव तमनस्तेर्गूढत्वाद्युपगमे परिच्छिन्नत्वादिदोषाः प्रामुयुरित्याशड्क्यचूडामणिरेव सर्वव्यापीति । आकाशवत्तर्वर्वर्मन्तर्वेहिश्र व्याप्तुं शीलमस्येति सर्वव्यापी । तर्हि व्यास्य-व्यापकभेदत्वादात्मनः परिच्छिन्नत्वमिति चेदत आह—व्यापकभेदत्वाच्चात्मनः परिपूर्णात्वादिह—सर्वभूतान्तर्गत-मद्वितीयत्वं निर्गुणत्वं च ॥

त्मोति ॥ विषधरकलौतादिषु रज्जुच्युक्तिकाशकलादित्स्वाविद्याकल्पितत्वेनाध्यात्मादिभेदाभिच्चानां सर्वभूतानामन्तःस्थितः सन्नात्मस्वेन स्वरूपत्वेन वर्तमान इति सर्वभूतान्वसत्त्मेत्यच्यते । व्याध्यव्यष्ठीनां व्याप्ताकात्मस्वरूपवव्यतिरेकेण स्वरूपाभावादात्मनः सद्वितीयत्वं न प्रामोति यावत् । चेतनाचेतनरूपजगद्र-

विषधर कलौता आदि में रज्जु में सर्प आदि की भ्रान्ति के समान अविद्या से कल्पना किये हुए अध्यात्म आदि भेदों से युक्त सब प्राणियों में अन्तर्यामी रूप से स्थित हुआ भी आत्मस्वरूप से ही वर्तमान है, इसलिये 'सर्वभूतान्तःस्थितः' ऐसा कहा जाता है । कार्य और कारण रूप से स्थित जो व्यष्टि और समष्टि हैं, उनमें व्यापक आत्मा से भिन्न कोई दूसरा स्वरूप न होने के कारण आत्मा का दूसरा होना सिद्ध नहीं होता, इतना ही तात्पर्य है । चेतन और अचेतन रूप यह जगत्-

चित्रयवीजभूतविचित्रपुण्यापुण्यानां स एवाडडत्माडडतिष्ठातेत्याह—कर्माध्यक् इति । कर्मणामात्मैव प्रवर्तक इति यावत् । यत्प्रसादात्सर्वस्यासुषुप्तता स्यात्स आत्मा । द्वैतकरपनाधिष्ठानत्वेन च्छन्नश्रेज्जगदन्ध्यमसदृङ् इत्याशङ्क्यंचेतरेऽतराऽ-

कर्मों के अधिष्ठाता आत्मा ही हैं, इतना ही तात्पर्य है । जिसकी कृपा से सबकी सुषुप्ति अवस्था होती है वह आत्मा है । द्वैत की कल्पना का जो अधिष्ठान है और जिससे यह जगत् अज्ञान से ढका हुआ है ऐसा आत्मा-

साभ्युपगमाच्चैप दोष इत्याह—सर्वभूताधिवास इति । सर्वेषु भूतेषु वसतीति सर्वभूताधिवासः स्वाविद्यया स्वस्मिन्नारोपितसर्वभूतेषु स्वयमध्यध्यस्ततया वर्तमानमानत्वाज्जगदन्ध्यदोषमसदृङ्खो नास्तीति यावत् । अवभासकर्तृत्वेनाङ्गिसंयोगेन कर्पूरसगन्ध्यादिवद्वभासकत्वविद्दोषा: प्राशुयुरित्याशङ्क्याह—साक्षीति । साक्षी साक्षाद्द्रष्टा इति । साक्षी परिणामवृद्धयादिमन्त्र-

सब प्राणियों में वास करने वाला होने से 'सर्वभूताधिवास' है । अपनी अविद्या से अपने में आरोपित सब प्राणियों में स्वयं अध्यस्त होने के कारण वर्तमान में ही मानना चाहिये, इसलिये जगत् के अन्धकार आदि दोष और असदृशता नहीं है, इतना ही तात्पर्य है । प्रकाशक होने के कारण मुख्य होने से कर्पूर आदि के गन्ध के समान दोषयुक्त होने की आशंका करके कहते हैं - 'साक्षी' इत्यादि । साक्षी साक्षात् द्रष्टा है । साक्षी परिणाम वृद्धि आदि से रहित है-

रेण स्वसंनिधिसत्तामात्रेण सर्वेषमसुतत्वेन व्यवहारयोग्यं कुरव्चीक्षत इति साक्षी । आदित्यप्रभा सर्वान्प्रकाशयतीति । यथा तदूदतो विकारित्वदोषो न प्रामोतीति यावत् । आत्मनः स्वप्रकाशस्वभावत्वं सिद्धं चेदादित्यादित्याद्वैलक्षण्यमन्तरकर्तृत्वम्-

अपने संनिधानमात्र से सबको असत् रूप से व्यवहार के योग्य बनाता है, इसलिये साक्षी है । जैसे सूर्य की प्रभा सबको प्रकाशित करती है । जैसे सूर्य में विकारिता आदि दोष नहीं है वैसे ही आत्मा में भी नहीं है, इतना ही तात्पर्य है । यदि आत्मा स्वप्रकाश स्वभाव वाला है तो सूर्य आदि से विलक्षणता होने पर भी कर्तृत्व-

तरण स्वसंनिधिसत्तामात्रेण सर्वव्यवहारयोग्यं करोतीति सर्वावभासक इति व्यपदेशः । स्यान्न त्वेतदस्तीत्याशङ्क्याङ्ग-चेतति । चित्ताडन्तरचित्तकाशस्वभाव इति यावत् । तर्हिात्मा स्वप्रकाशस्वरूपेक्ष्यतिवाऽनपेक्षो न भवेदित्याशङ्क्याङ्ग-केवल इति । आत्मचैतन्याभिव्यक्तिका बुद्धिरेव विषय-

अपनी संनिधिमात्र से सब व्यवहारों के योग्य बनाता है, इसलिये 'सर्वावभासक' ऐसा कहा जाता है । यह आत्मा है ही नहीं, ऐसी आशंका करके कहते हैं - 'चेतति' इत्यादि । चित्त के अन्तर्गत चित्त का प्रकाशक स्वभाव है, इतना ही तात्पर्य है । तब आत्मा अपने प्रकाश स्वरूप की अपेक्षा न करने वाला नहीं होता, ऐसी आशंका करके कहते हैं - 'केवल' इत्यादि । आत्मचैतन्य को अभिव्यक्त करने वाली बुद्धि ही विषय-

दिसाघनजन्यत्वादिसापेक्षा आत्मचैतन्यस्योदयासतमयादिवर्जितत्वात्सापेक्षता नास्तीत्यतः केवलो विषयादिनिरपेक्षोऽन्तर्चित्तकाशस्वरूप इति यावत् । स्वयोग्यसर्वविषययुज्यने दिवि यथाडडदित्यः प्रकाशते तद्ददित्य-

के विषय में साधनजन्य होने आदि की अपेक्षा नहीं रखता, इसलिये केवल अर्थात् विषय आदि की अपेक्षा न रखने वाला और अन्तःकरण का प्रकाशक स्वरूप है, इतना ही तात्पर्य है । जैसे सूर्य अपने योग्य सब विषयों से युक्त आकाश में प्रकाशित होता है वैसे ही-

थे: । सृष्टृत्वव्यापकत्वाऽध्यक्षत्वपालयितृवादिशक्तीनामेर्देहनादिशक्तिवदात्मनः स्वाभाविकत्वान्मोक्षेऽध्यवस्थानात्पुनरपि तत्कार्यस्यपरिहार्यत्वादनिमोक्षप्रस-

सृष्टि करना, व्यापक होना, अध्यक्ष होना, पालन करना आदि शक्तियाँ इन्द्र आदि देवताओं की जिस प्रकार नैसर्गिक हैं उसी प्रकार आत्मा की भी हैं, इसलिये मोक्ष में भी उन शक्तियों का त्याग न होने से फिर भी उन शक्तियों के कार्य का परिहार न होने से 'अनिमोक्ष' प्रसङ्ग-

ङ्गे दुर्वार इत्याशङ्क्याङ्ग-निर्गुणश्चेति । चशब्दः पूर्वविशेषपै; समुच्चयार्थः । आत्मनो निति नेतीत्यमतिप्रसङ्गदोषे विशेषोन्तत्सत्यमुखाच्छिन्मात्रप्रपञ्चितात्मस्वत-

होने की आशंका करके कहते हैं - 'निर्गुणश्च' इत्यादि । 'च' शब्द पूर्वोक्त विशेषणों के साथ समुच्चय अर्थ में है । आत्मा के विषय में 'न इति न इति' इस प्रकार के अतिप्रसङ्ग दोष के निवारण के लिये 'सत्यमुखाच्छिन्नमात्रप्रपञ्चितात्मस्वरूप' ऐसा विशेषण है-

कापि शक्तिर्नास्ति सृष्टृत्वादनन्तशक्ल्याधारमायाचैक्याऽध्यासाच्छक्तिमच्चात्मप्रातिभासोदतो निर्गुण इति यावत् ॥ ११ ॥

सृष्टि करना आदि अनन्त शक्तियों के आधारभूत माया के साथ एकीभाव की अध्यासना से शक्ति वाला प्रतीत होने वाला आत्मा वास्तव में निर्गुण है, इतना ही तात्पर्य है ।। ११ ।।

१ क. घ. 'नस्वरूपं' । २ ख. पा. 'तैचित्येति' । ३ क. ग. 'नावभां' । ४ क. घ. 'सर्वे व्य' । ५ ख. ग. 'इत्यादि न्य' । ६ ख. ग. 'न्मोक्षे न भावादि' । ७ क. घ. 'तद्कार्पि ।

विज्ञानभगवत्कृतमू।

प्राकृतापूर्वकल्पनया हि तत्संस्कारानुगुणतया पुण्यपापवीजानुगुणतया च चेतनाचेतनात्मकप्रपञ्चकारेण मायाख्येन कृतिपरिणामयितत्वमेश्वरस्येश्वराभेदर्शिनां नित्यपुरुषार्थलाभमितरेषां तदलाभं चाडडह-एको वशीति। एकोद्द्वितीयो वशी सर्वमस्य वशे वर्तते इति वशी स्वाधीनसर्व इति यावत्। निष्क्रियाणामिचेतनत्वादिव चित्साम्येऽध्यंतरकृतः स्वतः स्वप्रतिष्ठत्तालक्षणक्रियोत्कर्षोऽनुच्चेतनानां परमार्थतः: कूटस्थानन्तचिदेकरसत्स्वतः सर्वभृत्तिलक्षणक्रियांणुच्चेतनानां च वहूनां च वीजं प्रकृतित्त्वेन वीजं मायाविम्वल्वेन वीजं सत्यसुखचिन्मात्रमेकमचेतनानां प्रकृतित्त्वेन वीजं मायाजांड्यमेकमखण्ड चेतनानां परमार्थतः: कूटस्थानन्तचिदेकरसविम्वल्वेन वीजं सत्यसुखचिन्मात्रमध्येकमखण्ड वहुधा बहुमकारं यः करोति। योडनादौ संसारडणेकजन्मसु संचितविहितमितिषिद्विविधैः क्रियैः प्रेरितो मायोपाधिकः परमेश्वरः स्वैक्याध्यासमुपागतं मायावीजं महदाद्यनेकाकारं करोति प्राणिजन्महेतुः। चिद्रूपमेवाज्ञापयन् समष्टियष्टिक्रियाकरणोपाधैक्याध्यासमुपागतमं वीजं महदाद्यनेकचेतनप्रकारं करोति। तदात्मकं स्वयमकरुरेततिश्रुत्यनुसारात्। अथवाैकः परमेश्वरः प्रलयकाले स्वस्मिन्नेव लीनानां निष्क्रियाणां भोगार्थमोक्षार्थिक्रियावर्जितानां स्वभूतानां प्राणिनां भोगार्थमोक्षांशिक्रियासिद्ध्यर्थ चैकमद्वितीयं वीजं कारणं ब्रह्मविष्णुहरादिपितृमनुष्यादिरूपेण वहुधा करोति तमेव-

श्रीमद्भगवद्गीते तु ‘एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति’ इत्यादिना वीजस्य बहुविधत्वमुक्तम्।

लोभामोहादिसम्बरागादिसाधना अनुष्ठान्त्यनुस्वव्यतिरेकाभ्यां तत्प्रपदार्थशोधनमनुसृत्य परयन्ति यहमसीत्यपरोक्सी कुयुस्ते धीरा विवेकज्ञानवतस्तेषामीश्वरेक्ज्ञानवतां सुखं शाश्वतं नित्यसिद्धं सिध्यति न तथतरेषांमीश्वरेकत्वज्ञाननार्ह्यसाधनहीनानां शाश्वतं सुखं न सिध्यतीत्यहं ब्रह्मास्मीत्येकत्वज्ञानादेव नित्यपुरुषार्थोसिद्धिः। उपासनेभ्यः कर्मभ्यो वाडन्येभ्योऽपि नित्यपुरुषार्थो न सेत्स्यतीत्यर्थः॥ १२ ॥

परमेश्वरस्य लोके नित्यल्वेन प्रसिद्धानां नित्यत्वं चहेतुत्वं चेतनत्वेन प्रसिद्धानां चेतनत्वं चहेतुत्वं कर्मफलदातृत्वं सम्यग्ज्ञानैकलभ्यत्वं तदेकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धिरिति ॥

१ ग. ‘या विहितसंस्का’ २ क. ‘याज्ञम्ये’ ३ ख. ‘हित्वे वी’ ४ ख. ‘कार’। ५ क. ‘यङ्कार’ ६ क. ‘गार्थ मो’ ७ क. ख. ‘क्षार्थ कि’ ८ क. ख. घ. ‘गार्थ मो’ ९ क. ख. घ. ‘क्षार्थ कि’ १० क. ग. ‘यङ्कार’ ११ ख. ग. ‘पेण स्य’ १२ ख. ग. ‘धेमनुचो’ ।

चाडडह-नित्य इति । नित्यानां लोके नित्यत्वेन प्रसिद्धानामाकाशादीनां नित्यो नित्यत्वे हेतुस्तनित्यत्वेन तेषां नित्यस्वप्रतीतिरिति यावत् । नित्यत्वेन प्रतिपन्नानां मध्ये साक्षाद्ब्रह्मेत्य इति वा । चेतनश्र्चेतनानां लोके चेतनत्वेन प्रतिपन्नानां मध्ये चेतनश्र्चेतनः । तमृतेऽन तेषां चेतनत्वप्रतीतिरिति यावत् । चेतनत्वेन च प्रतिपन्नानां मध्येsयं साक्षाच्चेतन इति वा । नित्यत्वेन चेतनत्वेन च प्रतिपन्नानामयं नित्यश्र्चेतनश्र्चैकोद्र्व्यो वा । अतोडन्यदार्ते नान्योऽस्ति द्रष्टा नान्योऽस्ति श्रोत इति श्रुत्यनुसारात् । एकोद्द्र्तीया वहूनां ब्रह्मादिपिपीलिकान्तानां योडखण्डसुखसंविदितः परमेश्वरो विदधाति प्रयच्छति करोति वा । कामान्कामयते इति कामाः सुखप्रतिबिम्बानि तानि पुण्यानुरूपतया विदधाति तह्र्र कारणं जगत् । कारणं सांख्ययोगाधिगम्यं सांख्यं च योगश्र्च सांख्ययोगौ सांख्यं वेदान्तमहावाक्यतात्पर्यजन्यमहं ब्रह्मास्मीति स्यज्ञानं योगस्तत्साधनश्रवणमनननिदिध्यासनादिस्ताभ्यां सांख्ययोगाभ्यांधिगम्यं प्राप्यं ज्ञातव्यं देवं बोद्धकर्सं ज्ञातचाडहमेवास्मीत्यपरोक्षीकृत्य मुख्यत इर्वपाशैर्विद्याकामकर्म्मोख्यैः सर्वैः पाशैर्मुच्यत ईश्वरापरोक्षाद्धितसंसारतद्दीपो भवतीत्यर्थः ।

१३॥

परमेश्वरस्याडडित्यादिदिक्चाद्यौरप्रकाशानां समस्तजगतां चावभासकत्वे चाडडह—न तत्रेति । न तत्र प्रकृते परमात्मनि सर्वावभासकोडपि सूर्यो भाति तह्र्र न प्रकाशयति सर्वागोचरत्वात्सर्वेषामात्मत्वाद्द्रूपादिहीनत्वाच स हि तदधीतमप्रकाशः स्वयोग्यं सर्व प्रकाशयति न तु स्वमहिमत इतोडपि च न तंन्त्र भासते तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युदो भान्ति कुतोऽन्ये मस्मदाद्यर्चिरादय इति । यत्र सूर्यादीनि भान्ति न तत्र का वार्ताडSमहोचस्मश्शेरित्यर्थः । तमेव भान्तं स्वतो भारूपत्वादिप्रकाशानपेक्षतया स्वयमेव भान्तं सर्वजगद्वभासात्पूर्वमेव दीप्यमानमनुभाति । सर्वमनु तेनैक्याद्याऽऽसन्नु सृथ्य भानाभासं लड्ववा भाति सर्वमादित्यादिकं पूर्वोक्तं किं परिमितोक्त्या तस्य परमेश्वरस्य भासा स्वरूपभूतचैतन्यप्रकाशेन सदिमदं जगद्विभाति प्रकाशते ॥ १४ ॥

१४॥

परमेश्वरस्य द्वैतश्र्मवादकत्वं प्रत्यक्षत्वेनावस्थितत्वं तदैक्यज्ञानमेव मोक्षमासिप्राग्भ्यो नान्यो मार्गोऽस्तीत्येतदाह—एक इति । एकोद्द्र्तीया हंसः सिथत्यवस्थां याति तामपि हित्वा स्वप्नावस्थां याति पुनस्तामपि हित्वा सुषुप्त्यवस्थां

१ ख. 'श्वेकान्च' । २ ख. ग. 'न्योंडतोऽस्ति' । ३ ख. ग. च. 'नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रिति' । ४ ख. ग. 'विम्वितानि । ५ ख. ग. 'तत्राडSभाः' । ६ ख. 'सूर्यो न भा°' ।

स्थानं याति तामपि हत्वा पुनरहं ब्रह्मास्मीतीसम्यग्ज्ञानफलकारुढः स्वेच्छयवधायकेद्रेतभ्रमहेतुवविवियां हत्वा प्रत्यक्त्वं याति। हंसो नान्यः कश्चिदस्तीति वाड्ये। स एवास्मि स एव परमेशरोडग्रिरामिरवाधिः काष्ठावयवैस्तरसंस्कृततया काष्ठानुगतोऽग्रिमंधननेनाभिमुख्यः सन्स्वतिरस्कारककाष्ठावयवांङ्गुष्ठस्वनिजवपुपादवस्थितो यथा तद्वद्वियातत्कार्यंसित-

रस्कृततयाड्वियातत्कार्यंस्वनुगतः परमेश्वर उत्तराधराराणिस्थानीयशुरुषीष्योः संघर्षणरूपमथनस्थानीयश्रवणमननादिजन्यसम्यग्ज्ञानफलकारुढः सन्स्वतिरस्कारकावियातत्कार्यांसि स्वतावन्मात्रतया दृग्वाड्द्वितीयापुषा मोक्षे दृढतिष्ठित इत्यश्रितियुच्यते। सलिले सन्निविष्टः सम्यग्दर्शनविचिष्टस्तेषां स्वरूपं स्फुरणप्रदत्वेन सन्निविष्टस्तमेव प्रकृतिप्राकृतरस्रष्टं प्रकृतिं परमेशरं विदित्वा स्वात्मतयाड्परोक्षीकृत्य तं विदित्वैवास्ते मृत्युमोने मृत्युः जननमरणसंसरहेतुभूतमविच्यातमारुह्यं मृत्युमत्येति तरति सम्यग्ज्ञानेन चिन्मात्रतया निःश्रयतीत्यर्थः। पाप-

मत्येतीतियावत्। अथवा संसारतद्धेतुलक्षणं मृत्युमत्यतीत्य सम्यग्ज्ञानेंदृग्वा तदधिष्ठानभूतमपास्यतिशयं परमानन्दमेति। नान्यः पन्था मार्गो न विद्यते डयनाय मोक्षमप्राप्ये ॥ १९ ॥

परमसूक्ष्मपरमार्थोपदेशे ग्रन्थलाघवाद्बुद्धिलाघवमेवाडSश्रयितव्यमिति मत्वा पुनरपि तमेवार्थविशेषं विशोपतो दर्शयति कथं नु नामेममर्थं प्रतिपघेरामिति-स विश्वकृदिति । स प्रकृतः परमात्मा विश्वकृद्विश्वं स्वमायया करोतीति विश्वकृत् । विश्ववित् द्विशं परोक्षतया वेत्ति।ति विश्ववित् । आत्मयोनिरात्मैव स्वयमेव सर्वस्य योनिरने स ह कारणमनुप्रेक्षते। अथवाsऽडSत्मानं योनिरात्मयोनिः सुरनरतिर्यङ्कशरीराणां मातृणां योनिः कारणं पुरुषकरे द्विपदः पुरुषकरे चतुष्पद

इति शुत्र्यनतरात् । अथवादडSत्मा च स एव योनिश्रेष्ठयात्मयोनिस्त्वपदार्थभूतप्रत्यगात्मत्वेन तत्पदार्थभूतजगत्कारणत्वेन स एव स्थित इति यावत्। ज्ञातृ-त्स्वरूपः कालकालः कालस्य सर्वोपरिसंहर्तुरपि काल उपसंहर्ता गुणी मायाशकत्यारबयगुणकोट्पादपम्वादिगुणक्रो वा । सर्वविद्यः सर्वी विद्या अस्येति सर्वविद्यस्तस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति सर्वविद्यः प्रधानक्षेत्रज्ञः स एव पतिश्रेति प्रधानक्षेत्रज्ञः स एव स्माच्छेपः प्रधानक्षेत्रज्ञः प्रकृतिप्राकृतलक्षणं क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञः पतिः सर्वस्य स्वामी । अथवा प्रधानक्षेत्रज्ञयोः पतिः प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः प्रधानस्य स्वरूपप्रदतयाsडधिष्ठानत्वेन पतिः क्षेत्रज्ञस्य बिम्वतया पतिः स एप इह प्रविट

इति श्रुत्यन्तरात् । गुणेशः सत्त्ववरजस्तमसां नियामकः संसारमोक्षस्थितिवन्धहेतुः समयज्ञाततया संसारान्मोक्षस्य हेतुः संसारहेतुनाज्ञानततया तस्मिन्संसारे स्थितिलक्षणबन्धस्य हेतुः कारणम् ॥ १६ ॥

परमेश्वरस्य स्वमहिमपतिष्ठां कर्मोदिसाधननिरपेक्षततर्वं चासौ—स तन्मय इति । स प्रकृतिः परमेश्वरस्तन्मयोऽज्ञाततया ज्ञातया च बन्धमोक्षहेतुमयो हेतुरूपः । स्वार्थे मयट् । हि प्रसिद्धौ । अमृतोऽमरणधर्मा । ईशासंसथ ईश्वरत्वेन सम्यगवस्थितः । अथवेशे स्वमहिम्नि संस्थां सम्यग्स्थितिर्यस्य स ईशसंसथः । ज्ञशित्विकांशकः । सर्वगः सर्वसाक्षित्वेन सर्वं मृच्हतीति सर्वगः । भुवनस्य भुवनधर्मयुक्तस्य हृदयपद्मस्यास्य गोस्साऽऽडनन्दपदात्वेन पालयिता यः स्वयंप्रकाशानन्दानुभव ईश ईष्टेडस्य जगतो नित्यमेव नियमेनैवोत्पत्तिस्थितिप्रलयावस्थासु न हिरण्यगर्भादिवत्कर्मोंपासनजन्यमस्यैश्वर्यमपि तु सहजसिद्धमस्यैश्वर्यमित्याह—नान्यो हेतुरविद्यत ईशनायते । अथवा जगदीशनाय स एव परमेश्वरो हेतुरनन्यो हेतुविन्द्यते । सर्वत्रेशानक्रियाया: स एव कर्ता नान्यः कर्ता विद्यत ईति यावत् ॥ १६ ॥

यस्मात्परमेश्वर एव मुमुक्षोः सम्यग्ज्ञान आत्मतयाsभिव्यक्तः सन्मोक्षहेतुस्सत्मान्मोक्षसिद्धयर्थं मुमुक्षोरीश्वरं प्रति शरणतया प्राप्यमाह—यो ब्रह्माणमिति । निःश्रङ्खलवोधवपुः परमेश्वरो ब्रह्माणं सर्वजीवसमष्टिरूपं हिरण्यगर्भे विदधात्यवान्तरर्गस्थित्यन्तकृतत्वेन स्वमायया विदधाति ससर्ज सृष्टवान्पूर्व सर्गादौ यः परमेश्वरो वै प्रसिद्धो वेदांश महिणोति प्रददौ तस्मै तस्मैस्तथ्यं हिरण्यगर्भीय महाप्रलये विच्छिन्नासंपदायानां वेदानां तस्मादितराधिककारिषु संपदायसिद्धयर्थं परमेश्वरस्तस्मै वेदान्प्रददौ । तमेव भूतम् । ह एवार्थे । तेमव देवं ज्ञानस्वभावात्मबुद्धिप्रसादं स्वविषयबुद्धिप्रसादकरं प्रत्यगात्मानं निर्मलान्तःकरणोपहिते तत्तर्कृतत्वेन स्थिता या बुद्धिस्तस्या: स्वाभाविक्या: प्रसादायितारं वा । आत्मबुद्धिकाशमित्यस्मिन्पाठ आत्मबुद्धिरहं ब्रह्मास्मीति स्वाविषयां बुद्धिं प्रकार्शयिति आत्मबुद्धिप्रकाशम् । अथवाsऽत्मैव बुद्धिरात्मबुद्धिः । बुद्धिनाम ज्ञानं स्वरूपानुभवः स एव प्रकार्शोऽस्यैतयात्मबुद्धिप्रकाश आत्मबुद्धिप्रकाशामित्येवं योजयितव्यम् । मुमुक्षुबैव प्रसिद्धं मुमुक्षुत्वाद्यधिक

कारसंपत्तिर् मे डनुभवासिद्धेति यावत् । शरणमहं प्रपद्ये मोक्षसिद्ध्यर्थं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

परमेश्वरस्य देशतः कालतो वस्तुतः स्थानवच्चिन्नत्वमधिकारित्वं नि:शङ्कत्वं सत्यसङ्कल्पत्वं चिन्मात्रैक्यरसत्‍वं प्रत्यक्त्वेनावस्थानं स्वेनैक्याद्‍यासक्तुपगतस्वभावया सर्वज्ञत्‍वं समस्तजगदुदयस्थितिमलयहेतुत्‍वं सर्वान्तर्योमिखपेणावस्थितत्‍वं सुमुक्षो: क्षोरीर्‌श्वरैकत्‍वपरोक्ष्याद्‌वैतभ्रमस्य स्वरूपमात्रतया प्रलीनत्वमीश्वरैकत्‍वज्ञानदेव मोक्षासिद्धिर् मन्ये भ्‍यस्तदसिद्धिं च पदे पदे महता परिकरबन्धेन तात्पर्येण प्रतिपाद्येमेवार्थं संक्षिप्‍योपसंहरति मन्त्रद्वयेन— निष्कलमिति । किं केवलावयविन: परिणामित्वमवयवाविशिष्टस्यावयविनो वा परिणामित्वमवयविन्‍द्रव्‍यस्य चैत्रिरंशस्यापि परिणामित्वापात: । अवयवाविशिष्टस्य चेतदाडपि निरंशस्य परिणामित्वापात: । अवयवैरारभ्‍यावयविनि वर्तमानस्य परिणामस्य तत्तदवयवविशिष्टद्‌वयावनि वर्तमानत्‍वमपि चेतद्‌दयवरपेक्षद्‌वयावनि वर्तमानत्‍वं वर्तमानस्य परिणामस्य तत्तदवयवविशिष्टावयवलक्षणद्‌वयावनि वर्तमानत्‍वं स्यात्‌ततोऽन्यावयवरूपपरमाणुषु वर्तमानत्वस्याद्‌भयथ निरंशस्यैव परिणामित्वस्याद्‌निकर्तृत्‍वस्याद्‌ग्राहृणो निरंशत्‍वेऽपि महदादिरूपेण परिणामित्वं स्याद्दोषप्राप्त: । उपाधित्‍वेनोपकारकत्‍व उपाधिभूतावयवसंबन्धाभावाद्‌ब्रह्मण: परि- णामित्‍वं नैव संभवतीत्याह—निष्कलं निष्क्रियमिति । कला अवयवा अस्‍य न विद्यन्त इति निष्कलंमिति परिणामोपाध्यभाव उक्त: । निष्क्रियामिति तदुपाधि- कपरिणामक्रियाभाव उक्त: । ब्रह्मण: परिणमामक्रियाभावात्‍तत्‌फलभूतकार्य- त्‍मकत्‍वं नास्तीत्याह—शान्तामिति । देहादिपरिणामि वस्तु पूर्वावस्थां परित्‍यज्‍योत्‍तरावस्थां याति तामपि परित्‍यज्‍य तत्‌ उत्तरावस्थां याति । एवं सर्वदा व्‍यापृतया वतते तद्‌ब्रह्मण: सर्वदा व्‍यापृतत्‍वं नास्तिति भाव: । परिणामित्वे जडत्‍वं प्रयोजकं चेत्‍द्रव्‍यं न स्‍याचिच्‍वरं प्रयोजकं चेज्जडत्‍वं न स्‍यादेवमन्‍यो- न्‍यव्‍यभिचारादुभयस्य प्रयोजकत्‍वासंभवादेकस्‍यैव प्रयोजकत्‍वमपि तद्रोभयवादिसंप्रतिपन्नत्‍वमपि चोक्तदूपत्वाभावाद्‌ब्रह्मण: परिणा- मित्‍वं न संभवतीत्याह—निरवयवमिति । निर्दोषरूपत्‍वादेव जडरूपत्‍वं ब्रह्मणि नास्तीति यावत् । शस्‍त्‍स्यैव पं० ५ ग० शि‍ष्टे द्‍व० । ६ क० ख० घ० नस्त्‍ये० । ७ क० ग० घ० दोषाप्र० । ८ ख० ग० धिकत्‍वे० । ९ क० घ० रत्‍व । १० ख० न भ० । ११ ख० लमस्‍य निष्कलमि० । १२ ख० ग० धिप० । १३ ग० त्‍वादभयत्‍व० ।

कृतस्यैव परिणामित्वं हृश्यम् । इह तु शक्तिसहकारिसंवन्धोऽपि नास्तीतिव्याह—निरञ्जननामिति । अमृतस्य परं सेतुममृतस्य संसारतदेतुनिवृत्तिलक्षणमोक्षस्य परं परमं सेतुं सेतुरिव सेतुस्तमहं ब्रह्मास्मीतिबुद्धौ प्रतिविम्वितत्वेन बुद्धिसंसृष्टं तत्त्वमविद्यात्कार्यत्वाच्च बाध्यतया निवृत्तिस्वरूपं सत्सेतुर्भवति । बुद्धिसंवन्धोपलक्षितं जीवपरैक्यं तत्त्वं स्वतिरस्कारकार्यात्मलूक्तं द्वैतप्रपञ्चं स्वतावन्मात्रतया दग्ध्वाडनलत्सुखचिन्मात्रतया मोक्षैकवस्थितामिति दग्धेन्धनधन-नलथिमिवेत्युच्यते ॥ १९ ॥

यदा चर्मवदाकारो वेष्टियिष्यन्ति मानवाः । यदा यथा चर्म वेष्टियिष्यन्ति मानवास्तदा देवं पूर्वश्रुतोक्तं निष्कलत्वादिविशेषणविशिष्टं देवमविज्ञायाडSमत्मवेनाज्ञात्वा दुःखस्य सकारणसंसारदुःखस्यांन्तो नाशो भविष्यति । तस्मादेवमविज्ञाय संसारदुःखनिवृत्तिः सर्वथा न संभाव्यत इत्यर्थः । शिवमविज्ञायेत्यस्मिन्पाठे ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेतीत्युक्तत्वादितरत्रैकत्वेनोक्तं शिवमविज्ञायेत्यत्र परम्परयाऽऽङ्गगतया एव विद्याया मोक्षफलपर्यन्तत्वं दर्शयितुं सम्पदायपरम्परयाङ्गगताया एव विद्याया मोक्षफलपर्यन्तत्वं दर्शयितुं सम्पदायपरम्परयाङ्गतया एव विद्याधिकारिणं चाऽSह—तपःप्रभावादिति । तपःप्रभावात्तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादिलक्षणस्य तत् । तपःशब्दस्य रूढत्वादनेकजन्माज्जितस्याऽSडSश्रमप्रयुक्ततया विहितस्य कर्मोच्यस्य तपसो नियमेषु तपःशब्द इति तत्र तपःशब्दस्मरणादिन्द्रियमनसोऽऽकार्यलक्षणस्य तपसो मनसि श्रेन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तप इति स्मरन्ति ।

मोक्षाधिकारसिद्ध्यर्थमनेकजन्मसमार्जितपरमेश्वरस्य प्रसादाच्च ब्रह्म हि ब्रह्मादितीं तत्त्वं हृदयादि पेटिकां भोतयति । श्वेताश्वतरो नाम ऋषिः परविद्यादिपूर्वोक्तं ब्रह्म विद्वान्स्वात्मवेनापरोक्षीकृतब्रह्मतत्त्वमथ शिवेऽपि साधनचतुष्टयसंपत्तिमालक्ष्यन्नन्तरमत्स्याश्रमिष्य इति । अतिः पूजायामिति स्मरणाद्याश्रमः संन्यासश्रमस्तथाऽपि परमहंसाश्रमः । तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एव-त्यरे चयन्न्यास इति ब्रह्मोत्थुः । “चतुर्विधा भिक्षवश्र जुट्टीकचकवहूदकाः । हंसः परमहंसश्र यो यः पश्चात्स उत्तमः” इति स्मरणाच्च । य एतेषां मध्ये डत्व्याश्रमिण-स्तेभ्योऽन्योऽSश्रमिष्यः परमं यत्पूर्वोक्तं ब्रह्म तदेव परमपुंस्त्वमपास्यतिशयानन्दं पवित्रं शुद्धं प्रकृतिमैत्रैरलेनऽऽकृष्यमाणैरुपनिषत्संघजुष्टमृषीणां सनकसनन्दनवामदेवेभ्यः प्रभृतिभीता संश्रयेष्ठं सेविचं तेभ्यां प्रीतं च सम्पक्वसेवितमात्मतत्त्वेन प्रीतं चेत्यावत् । प्रोबाच सम्यगिल्यस्य काकाक्षिन्यायेन संख्यः । तेभ्य एवंभूतेभ्यो

ब्रह्म सम्यङ्निरोवाचादड्मत्वेनापरोक्षीकृतं यथा भवति तथा मोवाचेत्यर्थः । प्रोावाचेतिमशब्देन गुरूपदेशकौशलं दर्शयति ॥ २१ ॥

वेदान्त इति । वेदान्ते सर्वासूपनिषत्सु जातावेकवचनम् । परमं परमपुरुष-थेरूपं गुहं गोपनीयं गुबरुपेण स्थितं पुराकल्पप्रचोदितं पुरा कल्परुपेण प्रचोदितं पूर्वारम्भकल्पे प्रचोदितमुपदिष्टमिति वा सम्प्रदायपरम्परया सम्यङ्ज्ञानातामिति यावत् । कल्पादौ हिरण्यगर्भोय प्रचोदितमुपदिष्टमिति वा । नाप्रशान्ताय शमदमाद्यधिकारसम्पत्तिरहिताय न दातव्यं तत्रापि नापुत्राय वाडशिष्याय वा न दातव्यं प्रशान्तीचित्ताय पुत्रायै प्रशान्तचिरमोतिषताशिष्यायै च दातव्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥

देवतागुरुविषयानिरुपाधिकभक्तियुक्तः-साधनत्वमाह-यस्य देव इति । यस्य पुरुषस्य देवे परमेश्वरे परोक्षतृष्णा निरुपाधिका भक्तिरेव गुरावपि विद्यते गुरुदेवतयोरेकत्वबुद्ध्या तस्य देवतागुरुविषयानिरुपाधिकभक्तिमतो योग्याधिकारिण एते कथिता अस्यामुपनिषदि भगवता श्वेताश्वतरेण कथिता उपदिष्टा हि यस्मादर्थः प्रकाशन्ते यथावत्काशान्ते महात्मनो महानुभावस्य नान्यस्येति यस्मात्तस्माद्द्वैतादर्थिभिर्देवतागुरुविषया निरुपाधिका भक्तिः कर्तव्येत्यभिप्रायः । द्विचचनमध्ये यपरिसमास्य-चोतनार्थेमादरार्थ च ॥ २३ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमज्ज्ञानोत्तमपूज्यपाद-शिष्यस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणे पष्ठोडध्यायः ॥ ६ ॥

समाप्तिमगमदिदं विज्ञानभगवत्कृतं श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणम् ।

१ क. ख. घ. 'कृत य' । २ क. ख. 'ज्ञानस्मि' । ३ ख. ग. 'न्तपु' । ४ क. घ. 'य शि' । ५ ख. ग. 'य वा दा' । ६ क. ख. घ. 'भक्त्योर्वि' ।

८५ ड्योतिनिबन्धः--शूरमहाराजश्रीशिवराजविरचितः।

.... ....

८६ विधानमाला--श्रीनृसिंहविरचित।

.... ....

८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका--किंजवडेकरौपाह्वाह्मणशास्त्रिभिः कृत।

.... २ १४

८८ निरुक्तम्--दुर्गाचार्य कृतवृत्तिसमेतम् ।

भागवृत्त्यात्मकम् । .... १६ ८

८९ काव्यप्रकाशः--संकेताटीकासमेतः ।

.... .... .... ३ ८

९० शाङ्खायनारण्यकम्--ऋग्वेदान्तर्गतवाश्कलशाखीयम् ।

.... ० ९

९१ गौतममुनिविरचितन्यायसूत्राणि--भाष्यवृत्तिसहितानि ।

.... ४ <

९२ श्रीमद्भगवद्गीता--सटीकश्रीमद्राजानुजभाष्ययुता ।

.... .... ७ <

९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः--किंजवडेकरौपाह्ववामनशास्त्रिभिः कृतः ।

.... ६ १२

९४ संस्कारप्रकाशः--अव्यङ्करौपाह्ववास्करशास्त्रोद्भविरचिता ।

.... १ <

९५ कायिकपशिवपुम्--महेश्वरौपदिष्टम् ।

.... ३ १

९६ करणकौस्तुभः--कृष्णदैवज्ञविरचितः ।

.... .... ० ९

९७ मीमांसादर्शनम्--सत्यनार्तिकशाबरमाध्योपेतं भागट्कात्मकम् ।

१२९ ९ ९

९८ धर्मवचननिर्णयः--अव्यङ्करौपाह्वसुदेवशास्त्रि प्रणीतः ।

.... ० ९

९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम् ।

" .... ० १३

९९ आस्करीयबीजगणितम्--नाडकराटीकासहितम् ।

.... २ ०

१०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः--नागेशोद्धवविरचितः ।

कुण्डार्कयुतः । १ १०

१०१ शाङ्करपादभूषणम्--पण्डितेजयपुराह्वारघुनाथशास्त्रि कृतम् ।

.... < ४

१०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्--प्रथमो भागः ।

.... .... .... ८ ५

श्रीमद्भागवतपुराणम्--महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् ।

.... २० ०

सिद्धान्तदर्शनम्--महर्षिवेदव्यासप्रणीत निरञ्जनमाध्ययुतम् ।

.... १ ८

आघानपद्धतिः--किंजवडेकरौपाह्ववामनशास्त्रिभिः कृत।

.... १ १८

पश्वालङ्कारममीमांसा--किंजवडेकरौपाह्ववामनशास्त्रिविरचिता ।

.... ० १०

शिवभारत--कविन्द्रपरमानन्दविरचितम् ।

.... .... १ ४

आनन्दाश्रममुद्रणालयमुद्रितग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थादून मूल्याद्दून च सहितं सूचीपत्रम्‌ ।

ग्रन्थाङ्कः

४१ अग्निपुराणम्

५ ४

३७ अग्निहोत्रचन्द्रिका

२ १४

८४ अद्वैतामोदः

२

१७ आचारभूषणम्

९ ८

आधानपद्धतिः

१ १४

१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्

४ ११

६२ ईशकेनकठायुप (रामा.)

२

७५ ईशकेनकठोपनिषत्‌

१ ०

१ ईशावास्योपनिषत्‌

१ ४

२९ उपनिषदां समुच्चयः

५ १२

३२ ऐतरेयब्राह्मणम्

१० १०

३८ ऐतरेयारण्यकम्

३

११ ऐतरेयोपनिषत्

१

९५ करणकौस्तुभः

७ कठकोपनिषत्

१

६६ काव्यप्रकाशः

४ ६

८९ काव्यप्रकाशः

३

९५ काव्यपशिरोमणि

३

६ केनोपनिषत्

१

९२ गणेशगीता

२

१ गणेशार्चर्योश्टम्

०

७३ गायत्रीपुरश्चरणव्रतिः

१

११ गौतमसूत्रम्

१४ छान्दोग्योपनिषत् (शां.)

१ <

६३ छान्दोग्योपनिषत्‌ (रामा.)

३ १२

७९ छान्दोग्योप (मिताक्षरा.)

२ ०

२० जीवन्मुक्तिविवेकः

३ १२

२४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः

८ ०

१९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्

१ ४

८५ ज्योतिनिबन्धः

३ १९

६७ तैत्तिरीयब्राह्मणम्

१४ ८

१४२ तैत्तिरीयसंहिता

४८ १०

३६ तैत्तिरीयारण्यकम्

९ १

१२ तैत्तिरीयोपनिषत्

१ १२

१३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवृत्ति ।

२ १२

७८ त्रिस्तलీసितुः

३ १२

९१ दर्शीपूर्णिमासप्रकाशः

६ १३

७४ द्वादशयणग्रंथसूत्रवृत्तिः

१ ०

३३ घनवन्तरियोपनिघण्टू रा. सं.

४

९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः

९

९८ धर्मतत्त्व०पाराशिष्टम्

० १३

९६ नित्यापोडचिकर्णवः

३ ४

< निरुक्तम्

१६ ४

३० नृसिंहपूर्वतापनोपीत्‌

१ १२

९१ न्यायसूत्राणि

४ ८

पद्मपुराणम्

२० ०

पाश्चालशास्त्रमिमांसा

० १०

७२ परिभाषेन्दुशेखरः

२ ६

< पातञ्जलयोगसूत्राणि

३

२ पुरुषसूक्तम्

० ८

९९ पुरुषार्थचिन्तामणिः

४ ०

< प्रश्नोपनिषत्

१

१०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखर:

१ १०

१९ बृहदारण्यकोपनिषत्

२ ६४

" (रामानुजटी.) ३

३१

" (मिताक्षरा) २

१६

१६ बृहदारण्यकोपनिषद्भा. २२

७१

७१ बृहद्योगतरत्नाक्षी

६८

६८ बृहद्दक्षसंहिता

२८

२८ बह्मपुराणम्

१०२

१०२ बह्मवैवर्तपुराणम् (मा. १) ४

२१

२१ ब्रह्मसूत्राणि (शां. ) १२

६७

" ब्रह्मसूत्रवर्षिणी-

दीपिकासमेतानि

८२ ब्रह्मसूत्रवृत्ति:

३४

३४ भगवद्गीता (शां.)

३४

" (सटीकशां.)

४४

" (पैशाचचाष्य.) १

४५

" (मधुसूदनीश्रीश्रीटी.) ९

९२

" (रामानुजीय) ७

९९

९९ भाष्करीयबीजगणि. सुटी. ३

७९

७९ भाष्यार्थरत्नमाला

९४

९४ मत्स्यपुराणम्

१०

१० माण्डूक्योपनिषत्

९७

९७ मीमांसादर्शनम्

९

९ मुण्डकोपनिषत्

६०

६० यतिधर्मसंग्रह:

९०

९० यतीनद्रमतेद्दीपिका

४५

४५ याज्ञवल्क्यस्मृति:

८

८ योगरत्नाकर:

९९

९९ रसरत्नसमुच्चय:

२ रुद्राध्याय:

१ ६

८० वाक्यवृत्ति:

८९

८९ वायुपुराणम्

८६

८६ विष्णनमाला

२७

२७ वृन्दमालव:

७७

७७ वेदान्ततत्त्वमुक्तावली:

४३

४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिका:

२१

२१ वैयासकथ्यमालाविस्तर: १

१०१

१०१ शाकरोपभमूषणम्

६५

६५ शाङ्खायनब्रा ष्णम

९०

९० शाङ्खायनारण्यकम्

शिवमारतम्

१ ९

१ ९

१९ श्राद्धमंजरी

१७

१७ श्वेताश्वतरोपनिषत्

९४

९४ संस्कारद्वत्ती:

८३ संक्षेपशारीरकम्

९५

९५ संगीततरनाकर:

९३

९३ सत्याषाढश्रोतसूत्रम्

९१

९१ सर्वदर्शनसंग्रह:

४०

४० संध्याभाष्यसुमुच्य:

३९

३९ संस्काररत्नमाला

सिद्धान्तदर्शनम्

१ २९

१ २९

२९ सूत्रसंहिता

१८

१८ सौरपुराणम्

४८

४८ स्मृतीनां समुच्चय:

७०

७० स्मृत्यर्थसार:

१२

१२ हस्त्यायुर्वेद:

२९

===