1. Svetasvatara Upanishad Commentaries Shankarananda Narayana Vigyana Bhagavata Vinayak Ganesh Apte Anand Ashram 17 1905

SIPPATAP COLLECTION

891.223

555 A

5225

आनन्दाश्रमसंस्‍कृतग्रन्थावलि:

ग्रन्थाङ्क: १७ कृष्णयजुर्वेदोक्तश्‍वेताश्‍वतरोपनिष- च्छांकरभाष्योपेता ।

तथाच शङ्करानन्दकृता भेदाश्‍वतरोपनिषदीपिका । नारायणकृता भेदाश्‍वतरोपनिषदीपिका । विज्ञानभगवत्कृतं भेदाश्‍वतरोपनिषद्विवरणम् । पतत्पुस्तकचतुष्टयमानन्दा श्रमस्थपण्डितै: संशोधितम् ।

तच्च हरि नारायण आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रमद्रणालये आयसाक्षरैरुद्रयित्त्वा प्रकाशितम् । द्वितीयेयमकुनात्रचि: । शालिवाहनशाकाब्द: १७९७ खिस्ताब्द: १९७७ ( अस्‍य सर्वेडधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायतीकृता: ) मूल्यमाणकचतुष्टयाधिकं रुपकद्रयम् ( रु० २-४ ) ।

१६

कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्—[ प्रथमोऽध्यायः:१ ]

भेदमेव ब्रह्मेत्युपपाद्य्यत एव चोपमा सूर्यादिवदिति। यत एव चैतन्यमात्र-

रूपो नेति नेत्यात्मको विदिताविदिताभ्यांन्यो वाचामगोचरः प्रत्यस्तमित-

भेदो विश्वस्वरूपविलक्षणस्तरूपः परमात्माडविद्योपाधिको भेदः। अत एव

चास्योपाधिनिमित्ताम्पारमार्थीं विशेषवत्तामभिपेत्य जलमूर्त्यादिरिवेत्युपमा

दीयते प्रोद्भावितोऽपि। आकारवैकं हि यथा घटादिषु दृश्यते। तथाडडत्मको

बनेकश्व जलाधारेष्विवांशगुमान्॥

एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः।

एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्॥

यथा द्वयं ज्योतिरीात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्।

उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेष्वेवमजो ड्यमात्मा॥

इति हृ्टान्तबलेनापि निर्विशेषमेव ब्रह्मेत्युपपाद्यामुत्प्रत्नेनोद्-

भूतत्वेन सर्वगतत्वेन जलमूर्त्यादिभेदेनोपेतस्याम्प्रदेशस्थितत्वाम्प्राहुष्टान्तदाष्ट-

न्तिकयोः साहृश्यं नास्तीत्या हृ्टिहेतुभाक्त्वमिति न हि हृ्टान्तदाष्ट-

न्तिकयोरिवाश्रितांशमुक्त्वा सर्वसारूप्यं केनचिद्दर्शयितुं शक्यते। सर्वसारूप्ये

हृ्टान्तदाष्टान्तिकमावोच्छेद एव स्यात्। हृ्टिहेतुभाक्त्वमात्र त्रिवाक्षितम्।

जलगतसूर्यम्तिविम्रं जलतहृ्टौ वर्धते जलहासे च हसति जलचलने चलति

जलभेदे भिद्यत इत्येवं जलधर्मानुविधायि। भवति न तु परमार्थतः सूर्यस्य तत्त्व-

मस्ति। एवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सदृडृक्ष देहाद्युपाधन्तर्भावादृत

एवोपाधिधर्मान्वृ्टिहासादीननिति वित्रस्तांशमपिपादनेन हृ्टान्तदाष्टान्तिकयोः

सामञ्जस्यमुक्त्वा दर्शनाच्चेति पुरुषकरे द्विपदः पुरुषकरे चतुष्पदः पुरः स पक्षी

भूतवा पुरः पुरुर आविशात्। इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते। मायां तु मह्हर्ति

विद्याम्नायिनं तु महेश्वरम्। मायां सृजते विश्वमेतत्। एकस्थथा सर्वभूतान्त-

रात्मा। रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव। एको देवः सर्वभूतेषु गूढः। एतमेव

सीमानं विदार्ंयतया द्वारा प्राप्तव्यत। स एष इह प्रवि्ट आनखाग्रेऽप्यः।

तत्त्वदृ्ट्ट्रा तदेवानुपाविशत्यादिना परस्चैव ब्रह्मण उपाधियोगं दर्शयित्वा

निर्विशेषमेव ब्रह्म। भेदस्तु जलसूर्यादिवदिद्दौपाधिको मायानिवन्धन इत्युपसंहृत-

वान्। किंच. ब्रह्माविदामनुबोधेऽपि प्रपञ्चस्य वाधः। तेषां निष्प्रपञ्चात्म-

दर्शनस्य विद्यमानत्वात्। तथाहि तेषामनुब्रतं दर्शयति। यस्मिन्सर्वाणि

भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः। तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः। विदिते

१ क. 'रव'°। १२ क. °था ते°।

कृ‌ष्णयजुर्वे‌दीय‌श्वेताश्वतरोपनिषत्—[ प्रथ‌मो‌ऽ‌ध्यायः १ ]

कुतः स्म जाता जीवाम केन कॄ च संप्रतिष्ठा‌ः । अधिष्ठिता‌ः केन सुख‌ते‌र‌षु वर्तामहे ब्र‌ह्म‌वि‌दो व्यव‌स्थां ।। १ ।। कालः स्वभावो निय‌तिर्‌य‌दृ‌च्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्या‌ । संय‌ोग एषां न कारणं ब्र‌ह्मे‌ति । किं‌का‌रण‌प्रत्य‌हो‌स्ति‌क‌कालादि‌ । अथ‌वा‌द‌कारण‌मे‌व । कारण‌त्वे‌डपि किं निमि‌त्त‌मु‌तो‌पादानं । अथ‌वा‌त‌दो‌भ‌यम् । त‌द्‌ा किं‌ल‌क्षण‌मि‌ति व‌क्ष्य‌माण‌प‌रिहारानु‌स‌रे‌ण त‌न्त्रे‌णास्स‌ति‌र्या वा पक्षे‌डपि सं‌ग्रहः क‌र्त‌व्यः । प्रश्ना‌पे‌क्ष‌त्वा‌त्प‌रिहार‌स्य । कुतः स्म जाता‌ः कुतो वयं कार्य‌कारण‌व‌न्तो जाता‌ः । स्व‌रूपे‌ण जीवाना‌मु‌त्प‌त्त्य‌सं‌भ‌वात् । तथा च श्रु‌ति‌ः—न जाय‌ते म्रिय‌ते वा वि‌प‌श्चि‌ज्जी‌वा‌पे‌तं वा‌व किलेदं म्रिय‌ते न जी‌वो म्रिय‌ते इ‌ति । जरामृ‌त्यु शरी‌र‌स्य । अ‌विनाशि वा अ‌रे‌ड‌य‌माद‌नु‌च्छि‌त्ति‌ध‌र्मे‌ति । तथा च स्मृ‌ति‌ः—अ‌ज‌ः शरी‌र‌प्र‌ह‌णा‌त्स जात इ‌ति की‌र्य‌ते इ‌ति । किं‌च । जी‌वां केन केन वा वयं सृष्टा‌ः स‌न्तो जी‌वामे‌ति स‌्थिति‌विषयः प्रश्नः । क च सं‌प्र‌ति‌ष्ठा‌ः प्र‌ल‌य‌का‌ले स‌्थिताः । अधि‌ष्ठि‌ता निय‌मि‌ता‌ः केन सुखे‌षु सुख‌दुः‌खे‌षु वर्तामहे ब्र‌ह्म‌वि‌दो व्यव‌स्थां । हे ब्र‌ह्म‌वि‌दः सुख‌दुः‌खे‌षु व्यव‌स्थां केनाधि‌ष्ठि‌ता‌ः स‌न्तो‌ड‌नु‌र्त्ताम‌ह इ‌ति सृष्टि‌स‌्थिति‌प्र‌ल‌य‌निय‌म‌हे‌तुः कि‌मि‌ति पक्ष‌सं‌ग्रहः ।। १ ।।

इदानीं कालादीनि ब्र‌ह्म‌का‌रणे‌वाति‌प‌क्ष‌भू‌तानी विषयार‌विष‌य‌त्वेन दर्शय‌ति—कालः स्वभाव इ‌ति । योनि‌श‌ब्दः सं‌ब‌न्ध‌ने । का‌लो योनिः कारणं स्यात् । का‌लो नाम सर्वे‌षां विप‌रिणा‌म‌हे‌तुः स्व‌भावः । स्व‌भा‌वो नाम पदार्था‌नां प्रति‌नि‌य‌ता श‌क्तिः । अ‌ग्रे‌रौ‌ष्ण‌यमि‌व । निय‌तिर्‌विष‌प्‌प‌ण्य‌पु‌ण्य‌प‌ल‌क्षणं कर्म त‌द्‌ा कारणं । य‌दृ‌च्छा‌ड‌ड‌क्‌स‌की प्रा‌प्तिः । भूतान्याकाशादीनि वा योनिः पुर‌ुषो वा वि‌ज्ञा‌नात्मा योनिरि‌ति‌थ‌मु‌क्त‌प्र‌कारेण किं योनिरि‌ति चिन्त्या चिन्त्यं नि‌रूप‌णीयम् । के‌चि‌द्यो‌नि‌श‌ब्दं प्रकृ‌तिं वर्ण‌यन्ति । त‌स्मि‌न्न‌प‌क्षे किं कारणं ब्र‌ह्मे‌ति पुष्ट्रो‌न्तिक कारण‌प‌द‌मात्र‌स्यै‌व सं‌धे‌यम् । तत् का‌लादीनाम‌कारण‌प‌त्वं दर्श‌य‌ति—सं‌योग एषामि‌त्यादिना । अप‌म‌र्थः—किं का‌लादीनि पृ‌थ‌गे‌कं कार‌प‌पुत ते‌षां समू‌हः । न च पृ‌थ‌ग् का‌लादीनां कारण‌त्वं सम्भ‌व‌ति । दै‌शि‌क‌वि‌रु‌द्ध‌त्वात् । दे‌श‌का‌लादि‌मि‌त्तानां सं‌ह‌ता‌न‌मे‌व लो‌के कार्य‌क‌र‌त्व‌द‌र्शनात् । न चा‌ण्ये‌पां का‌लादीनां सं‌योगः समू‌हः कारणं । समू‌ह‌स्य सं‌दे‌ते‌ः परा‌र्थ‌त्वेन

१ ग. घ. ति‌ष्टा अ° । २ ग. व. ड. चिन्त्य‌म् । ३ ऋ. किं ब्र‌ह्म का° । ४ ख. य‌थ‌कर । ५ ऋ 'ना'ने प्र° । ६ क. द‌र्श‌वि° ।

कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्—[ प्रथमोऽध्याय: १ ]

अष्टके: षड्भिरविश्वरहुपै कपाशं

'न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्म्मैव भूय एवाभिवर्धते' इति ॥

तस्पादलमनेन पुन: पुनरसंतोषकारणेनोपभोगेनैलिवं सज्जदोषदर्शनानुपरम्य कष्णितुष्यति । नानुपहत्य भूतान्युपभोग: संभवंति । भूतोपघातभोगाबाधर्मे: । अधर्म्मानरकादिपामिरित हि हिंसादो:पश्रदर्शनात्कश्रिदुपरम्य तुष्यति । प्रकृत्यपादानकान्भाग्याथतस्मा: । विषयाणामार्जनरक्षणविषयदोषसज्जहिंसादोष-

त्पष्टं तुष्य इति नच तुष्टयो द्वयाइ्रहता: । सिद्धयौडभिधीयंते—ऊह: शब्दो-ड्रयम् । ऊहस्तचं जिज्ञासपानस्योपदेशमनंतरेण जन्मांतरसंस्कारवशात्पक्- स्वादिविपयकं ज्ञानमुत्पद्यते सेयं नाम प्रथम सिद्धि: । शब्दे नामाभ्या- समंतरेण श्रवणमात्राद्विज्ञानमुत्पद्यते सा द्वितीया सिद्धि: । अङ्ययनं नाम स्वाध्यासाद्रजज्ञानमुत्पद्यते सा तृतीया सिद्धि: । आध्यात्मिकस्याडडधिदैविकस्य तिकस्याडडधिभौतिकस्य त्रिविधदु:खस्य व्युदासाच्छीतोष्णादिजन्यदु:खसहि- ष्णोस्तिातिक्शोर्‌जज्ञानमुत्पद्यते तस्याऽडध्यात्मिकादिभेदात्सिद्धेर्हैविषयम् । सुहृदं प्राप्य या सिद्धिर्जनसस्य सा सुहुःपामिनोम सिद्धि: । आचार्यहितवस्तु- मदानेन या सिद्धिरिविचार्या: सा दानं नाम सिद्धि: । एवमष्टविधा सिद्धि- रव्याख्याता । एवं विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धिराख्या: पञ्चाशत्प्रत्ययभेदा

व्याख्याता:। एवं ब्राह्मपुराण कल्‍पोपनिपदाद्यारुयानमदेशे पञ्चितमाऽध्याये पञ्चाश- स्मत्यभेदा: प्रतिपादिता: । अथवा पञ्चाशच्छक्तिरुपिण इति परस्य या: शक्त्य: पुराणे स्वरुपत्वेनाभिमता: पञ्चाशच्छक्‍तय अरा इव यस्य तं शतारधारम् । विंशतिप्रत्यरा दर्शनिद्रयाणि तेषां च विषयाः शब्दस्पर्शरूप- रसगंधवचनादानयिहरणोल्सर्गानंदा: । पूर्वोक्तानामस्रतानां प्रत्यरा ये प्रतिविधी- यंते कीलका अराणा दार्ढ्याय ते प्रत्यरा इत्युच्यंते । तै: प्रत्यरैरयुक्‍तम् । अष्टके: षड्भिरयुक्तमिति योजनीयम्‌ ॥

भूमिरापाननेलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति प्रकृत्यष्टकम् । त्वक्चर्म्ममांसरुधिरमेदोस्थिमज्जाशुक्राणि धातवष्टकम् !

१ क भोगा: सं । २ क 'वन्त भू' । ३ क. 'मुपपद्य' । ४ क. ख. 'मुपपद्य' । ५ क 'वं ब्र्म्म' । ६ 'पचाऽऽख्या' ।

कृष्णयजुर्वेदोक्तश्वेताश्वतरोपनिषत्

[ प्रथमोऽध्याय:१ ]

अज्ञानतं ब्रह्मविदो विदित्वा लीनाब्रह्माणि तत्परा योनिमुक्ता: ॥ ७ ॥ संयुक्रमेतत्क्षरमक्षरं च

न क्षरतीत्यक्षरम् । चशब्दोऽवधारणे । अविनाशियेव ब्रह्म । मायात्मकत्वाद्विकारस्य । विकाराश्रयत्वेऽप्यविनाशियेव कूटस्थं ब्रह्मावतिष्ठत इत्यभिप्राय: ।

मायात्मकत्वं च प्रपञ्चस्य पूर्वमेव प्रपञ्चितम् । तस्मात्सर्वात्मकत्वेऽपि ब्रह्मण: प्रपञ्चस्य पृथ्वात्मकत्वेन ब्रह्मण: प्रपञ्चसंसर्गात्पृथग्भिन्नब्रह्मात्मानं पृथयतो

मोक्षार्हय: परमपुरुषार्थो भवतीत्यर्थ: । कथम् तस्याडडड्मानं पृथयतो मोक्षासिद्धिरित्यस्ति—अत्रास्मिन्नत्रपयायानन्दपयान्ते देहे विराडघव्याकृतान्ते वा पञ्चे पञ्चीकृतेषु पञ्चमहाभूतेष्वरमध्यसंप्रेक्ष्य वाचामगोचरं ब्रह्म

विदो विदित्वा लीनाब्रह्माणि त्रिविश्रुपसंहरण लयंगता अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थ: । तत्परा: सम्पाधिरा: किं कुर्वन्ति योनिमुक्ता भवन्तीत्यर्थ: । तथा च

योगीआज्ञवल्क्यो ब्रह्मात्मनेवावस्थितं सम्पाधिर्दशयति—

पदार्थमद्वैतम् भासूपं सर्वकारणम् । आनन्दमप्तं नित्यं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥

सदेवानन्यधीस्मध्य: साक्षी परमात्मनात्मन: ॥

तस्मिन्नलीयते त्वात्मा समाधि: स उदाहृत: ॥ इन्द्रियाणि वशींकृत्य यमादिगुणसंयुत: ।

आत्ममध्ये मन: कुर्वीतात्मानं परमात्मनि ॥ परमात्मा स्वयङ् भूत्वा न किञ्चिच्चिन्तयेतत: ।

तदा तु लीयते त्वात्मा प्रत्यगात्मन्यखण्डते ॥ प्रत्यगात्मा स एव स्यादित्युक्तं ब्रह्मवादिभि: 'इति ॥ ७ ॥

नन्वद्वितीये परमात्मन्यशुपगम्यपाने जीवेश्वरयोरपि विभागाभावाद्द्वैतनाशित्वं ब्रह्मणाति जीवात्मा ब्रह्मत्वेन लयङ्गतिरनुपपन्ना स्यादिति शङ्ककाह—जीवेश्वरयोरुपाधितो विभागं दर्शयित्वा तद्वज्ञानादमृतत्वं दर्शयति—संयु

क्तमेतादिति । व्यक्तं विकारजातमप्यकतं कारणं तदुभयं क्षरमक्षरं च व्यक्तं क्षरं

१ ख. 'न संग'० २ ख. 'ध्रूसूतम'० १ ३ क. 'द्वैतमह'० ४ क. तस्मिन्नप्रल'० ५ स'रवि'० ६ क. 'परल'० ।

३२

कृष्णयजुर्वदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्— [ प्रथमोऽध्याय:१ ]

अनन्तश्वाडडत्मा विश्वरूपो ह्यकर्ता

त्रियं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत्‌॥ ९ ॥

क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर:

क्षरात्मानावीशते देव एक:॥

भूतेभ्य:हादिभिस्तद्‌देव विभक्तेर्या विभक्त ईश्वरादिरूपेणात्रतिष्ठते । तस्मादेक-

सिप्टेकांशे परमात्मन्यभुपगस्यमानेडपि जीवेश्वरादिसर्वलौकिकवैदिकसर्वेभे-

दङ्‌व्यवहारासिद्धि: । न च तयोरस्त्वन्तरस्य सन्दर्शनादित्यत्रादमसक्तिः । मायाया

अनिर्वाच्यत्वेन वस्तुस्वायोगात् । तथाडडह—

पषा हि भगवन्माया सदसद्‌भक्तिरर्जतेति । तस्मादजैव भोक्त्रादिरूपा

तस्मात्तस्वीकृतस्य मिथ्यासिद्धवस्तुसंभावनान्तश्वाडडत्मा । चशब्दोऽपवर्ग-

रण । अनन्त एवाडडत्मेति । अश्विन्त: पारच्छेद्दतो द्रष्ट: कालतो वस्तुतो वा

न विग्रहत इति । विश्वरूपो विश्वमस्यैव रूपमिति । परस्याविश्वरूपत्वात् ।

वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति रूपस्य रूपत्वातिरेकेणाभावाद्विश्वरूपतवा-

दङ्‌यानन्त्यं सिद्धपिस्यर्थ: । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्माद्विश्वरूपवैश्वरूप्यं

लक्षणं परमात्मन इत्येवमादिभिरात्मनो विश्वरूपत्वमिल्यर्थ: । यत एवानन्तो विश्व-

रूप आत्माडडत एवाकर्ता कर्तृत्वादिसंसारधर्मैरहित इत्यर्थ: । कदैवमनन्तो

विश्वरूप: कर्तृत्वादिसकलसंसारधर्मर्वजितो मुक्त: पूणानन्दाद्वितीयंवह्मरूपेणै-

वर्ततिष्ठेत्यत्राडडह—त्रियं यदा विन्दते ब्रह्ममेतदिति । त्रियं भोक्तभोगभोग्यरूपं ।

मायात्मक्त्वादिप्रहानभूतब्‍रह्ममप्तिरेकेण नासित किंतु ब्रह्मैवति यदा

विन्दते तदा नितर्त्तनिखिलविकल्पपुर्णानन्दाद्वितीयब्‍रह्मभाकर्तृत्वादिसकलसं-

सारधर्मर्वजितो वीतराग: कृतकृत्योऽततिष्ठ इत्यर्थ: । अथवा ज्ञानेनात्मक-

जीवेश्वरप्रकृतिरूपत्रयं ब्रह्म यदा विन्दते लभते तदा पुच्यत इति । ब्रह्माभिति

मकारान्तं ब्रह्ममेतु मां मधुपेतु पापितिवच्छान्दसम्‍‌॥ ९ ॥

जीवेश्वरयोर्विभागं दर्शयित्वा तद्‌ज्ञानामृतत्वं दर्शितम् । इदानों मधाने-

श्वरयोर्वैलक्षण्यं दर्शयित्वा तद्‌ज्ञानामृतत्वं दर्शयति—क्षरं प्रधानममृताक्षरं

हर इति । आविद्यादिहरत्परमेश्वरो हर: । अमृतं च तदक्षरं चामृताक्षरम-

मृतं ब्रह्मैवेश्वर इत्यर्थ:। स ईश्वर: क्षरात्मानौ प्रधानपुरुषौशीशते देव एक-

• अत्र नारायणादिकायां तु ऋचां ह्यनदिति पा:॥

१ क. 'मेकरसे प॰ । २ ख. 'ह भगवान् । मायदा नु॰ । ३ क. 'वैह' । ४ क. 'ह्यन-

क्षण: परमा॑मये॰ । ५ ख. 'ज्ञाने॑स्यमात्म॰ ।

३६

कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्—[प्रथमोऽध्यायः:१]

भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा

सर्वं प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्।

वह्रयथा योनिगतस्य मूर्तिं न

दश्यते नैव च लिङ्गनाशः।

स भूय एवेन्तधनयोनिग्रह-

स्तद्रोभयं वै प्रणवेन देहे ॥ १२ ॥

अथवैतदपरोक्षं प्रत्यगात्मतत्त्वं

तत्रिल्यमपिनार्तोऽस्मिन्निति महिम्नि स्थितं

ब्रह्मैव शेयम् । कुतः । इहृशब्दो यस्मादर्थे । यस्पात्रातः परं वेदितव्यमस्ति

किंचिदपि । श्रूपते च वृहदारण्यक—तदेतत्पदनीयमस्मय सर्वस्य यदयमात्मेति ।

कथंमतङ्कयामितेत्याह—भोक्ता जीवा भोग्यमितरत्सर्वं प्रेरिताडन्तर्यामी

परमेश्वरः । तदेतत्त्रिविधं प्रोक्तं ब्रह्मैवेतित । भोक्तृभोग्यविभेदप्रपञ्चविलापननेनैष

निर्विशेषं ब्रह्मात्मानं जानीयादित्यर्थः । तथाचोक्तं कावषेयगीताताम्—

त्यक्वा सर्वविचल्पांश्व स्वात्मस्थं निश्शलं मनः ।

कृत्वा शान्तो भवेद्योगी दग्धेन्धन इवानलः ॥

तथा च श्रीविष्णुपुराणे—

'तस्यैव कल्पनाहीनस्वरूपप्रहणं हि यत् ।

मनसा ध्याननिष्पत्तौ समाधिः सोऽभिधीयते' इति ॥ १२ ॥

इदानोमित्येतनेनैवाश्रेण परं पुरुषमभिध्यायीत । ओमित्यात्मानं ध्यायोतीतिश्रुतेरात्मानमन्विष्य पराङ्मुखे

प्रणवस्य निय-

माद्यध्यानान्नत्नवेन प्रणवं दर्शयाति—वह्रयेथेति । वह्रयेथा योनिगतस्य-

रणिगतस्य पूर्तिः स्वरूपं न दृश्यते मथनात्माह्नैव च लिङ्गस्य सूक्ष्मपदेहस्य

विनाशः । स एवारणिगतद्रुमश्रूयः पुनः पुनरिन्धनयोनिना मथनेन यथा: ।

योनिशब्दोऽत्र कारणवचनः । इन्धनेन कारणेन पुनः पुनर्मथनाद्द्रुमः । तद्रो-

भयम् । इवाथो वाशब्दः । तस्योभयं तदुभयपित्र मथनात्माह्नैव गृह्रते ।

मथनेन च गृह्रते । तद्द्बाल्पा वह्रिस्थानीयः प्रणवेनोक्ताराणिस्थानीयेन मन-

नाद्रुते देहेऽधारारणिस्थानीयेये ॥ १३ ॥

१ क. 'तद्यं तं' । २ क. ख. 'यं तस्मा' । ३ क. 'स्यादः श० । ४ ख. 'ध्यायमात्मा' ।

कृप्णानुरूपदीयभाषेताभाषतरोपनिषत्

पथ्येव सु: । श्रृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दिव्यानि तस्थु: ॥ ५ ॥

अग्रियञ्चाभिमध्यते वायुरञ्चाधिरुध्यते । सोमो यत्रातिरिच्यते तत्र संजयते मन: ॥ ६ ॥

सवित्ता प्रसवेन जुह्वत बल्ल पूर्व्यम् । तत्र योने: ऋणवसे न हि ते पूर्तमक्षिपत् ॥ ७ ॥

पथ्येव सु: पथि सन्मार्गे । अथवा पथ्या कीर्तिरित्येतद्वाक्यं प्रार्थनारूपं शृण्वन्तु विश्वे डमृतस्य ब्रह्मण: पुत्रा: सौरात्पनो हिरण्यगर्भस्य । के ते । पे धामानि दिव्यानि दिवि भ्राजान्यातस्थुराधितिष्ठान्ति ॥ ५ ॥

युजान: प्रथम मन इत्यादिना सावित्रादिमार्थना प्रातिपादिता । यस्तु पुने: प्रार्थनाप्रकृत्या तैर्‌ननुज्ञात: सन्योये प्रवर्तते स भोगहेतौ कर्मण्येत्र प्रवर्तत इत्याह—अग्रियञ्चेति । अग्रियञ्चाभिमध्यत आधारादौ । वायुरञ्चाधिरुध्यते प्रकर्षादौ । सवित्रा प्रेरित: शब्दमपियक्तं करोति । सोमो यत्र दशापवित्रातपूमनोडतिरिच्यते तत्र ऋतौ संजयते पन: ॥ ६ ॥

यस्पादनमुझातस्य तस्य भोगहेतौ कर्मण्येत्र प्रतितिष्ठतस्मात्सवित्रा प्रसवेन सेस्स्थप्सनेति यावत् । जुह्वत सेवते ब्रह्म पूर्व्ये चिरंतनम् । तस्मिन्ब्रह्माणि योनि निष्ठां समापिलक्षणां कृणवसे कुरुते । एवं कुर्वतो मम क्रि तत्स भ्र्त्त्रीसयत आह—न हि त इति । न हि ते पूर्ते स्मार्ते कर्मेष्ठ श्रौतं च कर्माक्षिपन्न पुनर्भोगहेतोर्विग्राति ॥ ऋणाग्रिना सर्वीजस्य दग्धत्वात् । उक्तं च—यथेपीका-तूलम्प्रौ प्रोतं प्रदूयत एवं हस्य सर्वे पाप्मान: प्रदूयन्त इति । ज्ञानाग्रि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेति च ॥ ७ ॥

अग्रियञ्चाभिमध्यत इत्यत्रापरा व्याख्या—अग्नि: परमात्मा । अविच्छिन्न-त्कार्यस्य दाहकत्वाद् । शक्कं च —अहंज्ञानंज तप: । नाश्रयाम्यात्पभात्रस्थो ज्ञानदीपन भास्वतात। यत्र योंस्मन्पुरुष पध्यते स्वदेहमरण कृत्वेल्यादिना पूर्वकथ्याननिर्मथनेन वायुर्यञ्चाधिरुध्यते शब्दमपियक्तं करोति रेचकादिकरणात्।

१ क. ग. शृण्वन्ति । २ स. साविता । ३ स. सूर्यात्म° । ४ स. ण: कु° । ५ क. 'धनां कुं' ६ क. 'रतु' । ७ स. ते न स । ८ स. 'स्य भो°' । ९ क. सवित्रुप्र° । १० क. तीत्स्याह । ११ क. दुव्रेत ।

कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्—[ द्वितीयोऽध्यायः २]

विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥ ९ ॥ समे शुचौ शर्करावहिवालुकाविवर्जिते शब्दजलाश्रया-दिभिः । मनोनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानि-वाताश्रयणं प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ नीहारधूम-कानिलानलानां खद्योतवियुत्स्फटिकशशी-नाम् । एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्य-भिव्यक्तिकराणि योगे ॥ ११ ॥

प्रत्याहाराच्च संसर्गाद्‌ध्यानाननाश्वरान्मुनिः । माणायामशतं स्वात्मा यः करोति दिने दिने । मातापितृगुरुद्रोहात्‌ त्रिविधो पापपङ्कहा ॥

तदेतदाह—माणान्त्यादिना । प्राणान्‌पिपीडयेद् युक्तो नात्यश्वत इति श्लोकोक्तप्रकारेण संयुक्ता चेष्टा यस्स स संयुक्त चेष्टः । क्षीणे शक्तिहान्या तनुत्वं गते मनसि नासिकायाः पुटाभ्यां शनैः शनैरमृजेन मुखेन । वायूं प्रतिष्ठाप्य शनैर्‌नासिक्योत्‌सृजेदिति । उदात्ताशयुत्तं रथानीयमित्त मनने मनो धारयेतामत्तः प्राणाहितात्मा च ॥ ९ ॥ सम इति । समे निर्मोन्तरहिते देशे । शुचौ शुद्धे । शर्कराः क्षुद्रोपलाः । वालुकास्तचूर्णम् । तथा शब्दजलाश्रयादिभिः । शब्दः कलहादिद्वाने । जलं सचारुपाणिप्रभङ्ग्यम् । मण्डप आश्रयः । मनोनुकूले मनोरमे चक्षुपीडने प्रतिवात्याभिमुखे । छान्दसो विसर्गलोपः । गुहानिवाताश्रयणे परमात्मपनि ॥ १० ॥ इदानों योगप्रश्वस्यतोभिव्यक्तिचिह्नानि वक्ष्यते—नीहार इत्यादिना । नीहारस्तुपारः । तद्‌द्रुमाणे समा चित्तवृत्तिः प्रवर्तते । ततो धूम इवाड्‌डभाति । ततोड्‌ग्निवत्ततो वायुरिद्‌डभाति । तततो बहिरात्मयुष्टो वायुः प्रकाश-दहनप्रवर्तते । बाह्याभ्यन्तरं संशृङ्गोतो बलवद्विजृम्भते कदाचित्खद्योत-खचितमिवान्तरिक्षमालक्ष्यते । विद्युदिव रोचिष्णुरलक्ष्यते कदाचित्स्फटिकाकृतिः कदाचित्पूर्णशशिकावत् । एतानि रूपाणि योगे क्रियमाणे ब्रह्मण्यावि-ष्ट्रियमाे निमित्ते पुरःसराणयग्रणामिणि । तदा परमयोगसिद्धिः ॥ ११ ॥

१ दीपिकायां तु श्रयण प्रेति पाठः । २ ग. ग्र. ड. 'कानिलानलानां' । ३ क. 'शशिना' । ४ स्व. 'पनाश्र' ५ क. 'कैवा' । ६ स्व. 'शिव । त° । ७ ख धुमितो ।

९ ख. ग प्र. ८ सुहृत्त् । २ क. 'नः कार' । ३ ख. न क° । ४ ख. 'हृदकार°' । ५ ख °यकर° । ६ क. 'मू भेदा° । ७ ख. 'सा यदुपदेयं प°'

कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतरोपनिषत्-[ पञ्चमोऽध्याय: १ ]

स्वगुणैर्वृणोति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां संयोगहेतुरपरोऽपि हष्ठ: ॥ १२ ॥

अनावनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य सष्टार- मनेकरुपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशै: ॥ १३ ॥

भावग्राह्यमनीडारं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥ १४ ॥

इति श्वेताश्वतरोपनिषदि पञ्चमोऽध्याय: ॥ ५ ॥

घृत्तेन देहादिदेशेऽपि देही विज्ञानात्मा स्वगुणैर्हितान्नैर्विषयानुभव- संस्कारैर्हैणोऽप्यात्रणोति । ततस्तत्क्रियागुणैरात्मगुणैश्च स देव: परोडपि देह- न्तरसंयुक्तो भवतीत्यर्थ: ॥ १२ ॥

स एवमविद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराक्रान्तोऽलब्धुरिव सादृज्जलनिमग्नो निश्चयेन देहाइंबावमापन्न: प्रेततिर्यङ्मनुष्यादियोनिजीवं जीवभावमापन्न: कथम्चित्पुण्यवशादेश्व- रार्थकर्मानुष्ठानेनापगतरागादिमलोऽनित्यादिदर्शननेनो- पशमात्रार्थफलभोगविराग: सम्पद्मादिसाधनसंपन्नस्तमात्मानं ज्ञात्वा मुच्यत इत्याह—अनाद्यनन्तमिति । अनाद्यनन्तमाध्यान्तरहितं कलिलस्य मध्ये गुह्यं- भीरसंसरस्य मध्ये विश्वस्य सष्टारपुरुपादयितारमनेकुरुपं विश्वस्यैकं परिवेष्टि- तारं स्वात्मना संव्याप्त्यावस्थितं ज्ञात्वा देवं उपोति देवं परमात्मानं मुच्यते सर्वपाशैरविद्याकामकर्मभि: ॥ १३ ॥

केन पुनरसो ग्रुबत इत्याह—भावग्राह्यमिति । भावेन त्रिगुणद्रव्यान्त:करणेन ग्रुह्यत इति भावग्राह्यम् । अनीडारं नीडं शरीरमारूपम् । अनीडं शरीरं यस्य स: । भावाभावकरं कलानां षोडशानां प्राणादिनामा- न्तानां स प्राणमृजतेलवादिद्दशर्वणोक्तानां सर्गकं देवं ये विदुरहस्मीति ते जहु: परित्यज्यजुस्तनुं शरीरम् ॥ १४ ॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवत: कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्भाष्ये पश्चमोऽध्याय: ॥ ५ ॥

१ द्व. 'नगम्मीर' । १२ क. ख. 'स्यादीनामाथ' ।

१ ग. घ. ड. 'कल्प्त्र'

१२ स्व. ब्रह्मा । ३ क. दि. ता° । ४ ख. जासेक°

५ व. च.

कृष्णयजुर्वेदीयभाष्यश्वतरोगनिषच्छांकरभाष्योपेता। [ षष्ठोडध्यायः ९ ]

प्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः॥ २२ ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हर्थःः प्रकाशन्ते महात्मनः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ २३ ॥ ॐ पूर्णमदः ।। भद्रं कर्णेभिः ।। सह नाववतु शान्तिः ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषदि षष्ठोडध्यायः ॥ ६ ॥

अनथपथ प्रत्यवायार्थमिति पुनःशब्दार्थः । अत एवं ब्रह्मविद्याविवृद्धुणां गुरूणां चिरकालं परीक्ष्य शिष्यगुण।ज्ञात्वा ब्रह्मविद्या वक्तव्येति भावः ।। तथा च श्रुति:—भूयएस्तपासा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं परीक्षेतेऽति । श्रुत्यन्तरे तु—सहवर्षं प्रजापतौै ब्रह्मचर्यमुचासीत च । एतच्च बहुधा प्रजापतिपदेशसदृशिकायामित्यत्र संकोचः कृतः ॥ २२ ॥

अत्रापि देतागुरुभक्तिमतामेत्र गुरूणा प्रकाशिता विद्याडनुभवाय भवतीति प्रदर्शयति—यस्येति । यस्य पुरुषस्याधिकारीणो देव इयता प्रणधेन दर्श-ताखण्डैकरसे सच्चिदानन्दपरज्योतिस्वरूपिणि परमेश्वरे परोक्षतया निपुचितारिता भक्तिः । एतदुपलक्षणम् । अचार्य यं श्रद्धा चोभे यथा तथा ब्रह्माविद्योपदेश्ति गुरावपि तदुभयं यस्य वर्त्तते तस्य तस्मैरसौ जलराइयःवेषणं विद्यां पथा साधनान्तरं नादत्ते । यथा न बुध्दिभेदायोजनादनन्त्र साधनान्तरं न, एवं गुरुकुपा विद्या ब्रह्मविद्या दुर्लेभेति त्वारान्विततस्य मुख्याधिका-रिणो महात्मन उत्तमसैते कथिता अस्यां इवेताश्वतरोपनिषादि श्वेताश्वतरेण महात्मना ऋषिणोपदिष्टाः प्रकाशन्ते स्वानुभवाय भवन्ति । द्विरुचचनं मुख्यत्व-ष्यतत्साधनादिदुर्लेभमदर्शनार्थमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम च ॥ २३ ॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पादाशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनिषद्धाष्ये षष्ठोडध्यायः ॥ ६ ॥

॥ समाप्तं श्वेताश्वतरोपनिषद्धाष्यम् ॥

१ म. 'त्राय नाशि' । २ व.ग. ह. दै । ३ ग. घ. ह. 'ऋत्न हति' ॥ २१॥ ४ क. 'वत्तोत्' । ५ क. 'य एव तप' । ६ व. संवलस्येति ।

[

द्वितीयोऽध्यायः

२

]

शङ्करानन्दकृता

११

पादाभ्यासः

तदुक्तमो

पनिष

पदं

व्याख्यातम्

इति

यध्यायपरिसमाप्तौ

॥

१६

॥

इति

श्रीम

त्परमहंसपरि

व्राज

काचार्य

नन्द

आत्मप

ू

डयपाद

शिष्य

श्रीप

च्छ

कर

आ

नन्द

भगवत्

कृ

तौ

श्वे

ताश्वतरोपनिष

थी

पि

कायां

प

थमो

ऽ

ध्यायः

॥

१

॥

आ

त्म

नो

ब्रह्म

वि

ज्ञा

ने

नाव

गमाद

वि

द्या

नि

ष

्टे

र्न

र

तिश

पुरुषा

र्थ

सि

द्

धि

र

तिय्

क

म्

ब्

रह्म

ज्ञा

ने

च

के

चनो

पाया

स्

त

दे

ह्म

र

णि

कृ

त

वेल्या

दि

ना

ब

हि

मु

खस्

य

र्व

मि

दं

कु

ञ्ज

र

शौच

व

त्

स्या

द

तो

ब

हि

र्मु

ख

ता

निवा

रण

ार्थम

स्

पि

न

ध्

या

य

उ

पा

य

प्र

य

ण

कथ्

यते

प्र

स

न्न

दा

त्म

स्

त्

रु

प

यु

ञ्जा

न

ः

यो

गं

कु

र्

वा

ण

ः

प्र

थ

मप्

स्

आ

दौ

स

र्वे

षु

प्र

ण

वा

यु

पा

ये

षु

प्र

थ

मो

पा

य

स्

त्व

यं

यो

ग

ल

क्षण

ः

त

द्भा

वे

प

ण्ड

क-

स्

थे

व

व

न्द्

या

ं

पु

त्र

आ

र्थ

न

मित्

य

र्थ

ः

कि

म्

म

न

ः

म

न

ः

श

ब्

दे

न

ज्ञा

न

श

क्ति

र

न्त

ः

क

र-

ण

म

भि

धी

य

ते

अ

ति

प्र

मा

थि

ना

मि

न

्द्रि

य

जा

नां

स

मा

ण

ा

नां

न

वि

ना

म

नो

डु

श्

रे

न

धा

रणं

त

त्तो

म

न

ए

व

प

थ

मं

यो

क्

त्

व्य

म्

म

नो

पूल

त्वा

न

स

र्वा

न

र्

थ

स्य

म

नसि

स्

थि

ते

स

र्वे

सु

स्

थि

तं

स्

्या

दि

त्

य

थे

ः

त

त्

त्

वा

य

आ

त्

म

पा

थ

मा

थ

मा

थ्

य

ाय

ः

स

वि

ता

उ

त्

पादक

ः

धि

यः

बु

द्

धे

ः

कि

ं

कु

र्

वा

अ

घि

म्

अ

ङ्ग

स

रम्

ड्

यो

ति

ः

स्

वय

ं

प्

क

ा

श

स्

व

र

ु

प्

क

ा

श

स्

व

र

ु

प

र

क

ा

श

स्

व

र

र

ु

प

म्

न

ि

च्

छ

य

प

्

न

ि

च

ा

य्

प

्र

थ

क

प

दं

त

त्

स्

व

र

ा

र्

थ

त

त

स्

मि

न्

प

द्

धे

न

फ

ल

म्

पृ

थ

ि

व्

या

ः

ब्

र्

ह्म

ा

ण्

ड

गो

ल

क्

र

ु

प

ा

य

ा

ः

स्

्थू

ल

ा

य

ा

वि

रा

द्

श

ब्

दो

क्

ता

य

ा

ः

सू

त्

र

आ

त्

मा

श

ब्

दो

क्

ता

य

ा

ः

अ

ध्

या

भा

रत्

अ

ध्

य

धि

क

म

च्

य

ा

कृ

त

म

ा

न्

त

त्

ा

द

भ

र

द

ा

वि

भ

ा

र

ति

व

ा

न्

च्

ा

न्

चा

ः

य

ए

SS-

ध्

ष्

टे

धि

क

ा

रि

थ

ः

इ

द

ा

न्

नी

ं

म

न

द्

र

ष्ट

ा

त्

म

नि

मा

नि

व

र

ो

प्

य

ो

क्

त्

ं

यो

गं

व

य

प

न

यु

त्

ष्

ट्रा

स्

्या

म

इ

त्

्य

ा

ह-

यु

क्

ते

न

यो

ग

व

ता

म

न

स

ा

अ

न्

त

ः

क

र

णे

न

व्

यं

म

न

्र

द

ृ

श

ा

र

ः

दे

व

स्

य

स्

व

यं

प्

क

ा

श

स्

स

वि

तु

ः

स

र्व

ा

ण

यु

त्

प

ा

द

स्

य

स

व्

े

प्

्र

मा

र्थ

म्

स्

व

र्गे

य

ा

य

स्

वा

ङ्

गि

र्

गि

य

ते

प

ा

र्

थ्

य्

त

इ

ति

शे

ष

ः

स्व

ा

ङ्

गि

भि

र्

गि

य

ते

प

ा

र्

थ्

य्

त

प

र्

थ

े

न

मो

क्ष

स्

त

स्

मै

स्

व

र्गे

य

ा

य

श्

क्

त्

ये

श

क्

त्य

े

ति

य

ा

वत्

दे

व

स्

य

स

वि

तु

ः

श

क्

त्या

यु

क्

ते

न

म

न

स

ा

यु

क्

त्

वा

य

ु

क्

त्

व्

ा

म

न

स

ा

अ

न्

त

ः

क

र

णे

न

दे

वा

न्

घो

त

ना

त्

म

का

नि

न

्द्रि

य

य

रू

प

ा

न

स

म

र्

थ

ः

स्व

ः

स

व्

र्ग

ः

सु

ख

ं

त

त

ा

न्

ी

न्

ते

स्

व

ये

न

त

स्

त्

ा

स्

त्

त

स्

ता

न

स्

व

र्

त

इ

ति

य

त्

प

ृ

थ

क्

प

दं

त

त्

स्

व

र

ा

र्

थ

त

त

स्

मि

न्

प

द्

धे

न

फ

ल

म्

पृ

थ

ि

व्

य

ा

ः

ब्

ृ

ह

त्

आ

धि

क

म्

ड्

यो

ति

ः

प्

क

ा

श

स्

व

र

ु

प्

क

ा

रि

ष्

य

त्

ः

क

रि

ष्

य

त्

म्

२

॥

181.45

SHA

24455

२ ग. घ

२

ग. ष. 'युके म°'

9 म. घ. सप्तम्। 2 क. यदुक्तमते० 13 घ. एम्‍चो।

७

नारायणविराचिता।

नस्थानं पथनकाष्ठं योनिररुणकाष्ठं ताश्यां मथितास्पां गृभ्नो ग्राप्तः । तदोभयं मेऽ देहे शरीरे प्रणवेन भवति । तदुक्तं— आत्मानमरुणि कुष्वा प्रणवं चोः- साराणिमित्यादि॥ १३ ॥

तदेवाडऽडह-स्वदेहमिति । अरुणि प्रणवाधारत्वात् । उत्तराराणि तस्य पञ्च- ऋषदननेनाध्वं नोतील्वात् । ध्यानमेव निमिष्थनं तस्याभ्यासात्पुनः करणार्घ- श्योतनाघन्थमार्मानं निगूढवसितरां गूढमईति यथा तथा पश्येदित्यवयः ॥१४॥

अथऋष्योडध्युपायरेलस्य इष्टत्र हस्तान्तानाह-तिलेष्टवति । सोतस्मु भूम्याष- न्तर्दितेषु खननादिना पथाडडपो गृह्यन्ते तद्द्वारेणाडडडस्मनि मनसि । मनसैव- नुदृष्टचर्यमिति श्रुते: । प्रहणोपायः सत्यतपसी । योऽनुपश्यति पुनः पुनरभिन्त- पति तेन गृब्हात इत्यन्यवयः॥ १५ ॥

तस्य विशेषणानि सर्वेघापिनमित्यादीनि । अर्पितं देहनेकेनपापादितमू । परमुपनिषत्परं रहस्यं ब्रह्म । आत्मविद्या च तपश्च ते मूलं प्राप्तव्यपद्यो गुरुः सादशं वेदितव्यम् । द्वितीयोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ १६ ॥

इति श्रीनारायणविरचितायां भेदाश्वतरोपनिषदीपिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः ।

अथ योगेनाडडत्मदर्शनाय योगं निरूपयितुकामो मध्वारुदतां पोगस्य दर्शयति—मूर्धान इति । आद्याडनुष्टुप् । द्वितीया गायत्री । तृतीया ऽनुष्टुप् । चतुर्थी जगती । पञ्चमी त्रिष्टुप् । षष्ठी जगती । सप्तीर्थः । सवितार्घः । सवित्सा देवता ।

तदुक्तं—अथ प्रतिकर्‌पदर्शिनो युञ्जानोऽष्टौ सावित्राणि सविताडपय- दाधा द्वितीया चानुष्टुप्तुर्थषट्कचौ जगत्यौ द्वितीया गायत्री पञ्चवी त्रिष्टुपिति । तत्र पञ्चेष्ट पठिता: । अग्नियचेत्यस्या ऽऽन्या: सविताडपर्यदित्सु- कमू । दर्शना चर्षिः । युञ्जे मनः कर्मसु युञ्जानः प्रजापति: समष्टिरूपं लिङ्ं तत्तच्च्वाय तस्य भावस्थ्चं तस्मै संकल्पविकल्पकर्त्रत्वेन स्वभनस्त्वासिद्धये सविता मसविता जगत्करपको मनोरूपः समष्टिभावेन भवति । तथा धियः प्रज्ञा अन्वि वागादित्यतिरूपेण भवति । किं कृत्वाडऽड्मेरार्मनो ज्योति: प्रकाशात्मकं निचाख्य दृष्ट्वा मनसो मननशक्तिन्द्रियशक्तिशब्दडह्मीयमेव तेज इत्यर्थः । नान्योड-

१ क. 'ऋथ इति । २ ग. 'इति पुनः पुनः पश्यति पू' ३ घ. 'अन्या भात्मनि नुदो स० १ क. ख्व. 'ते: । सत' । क. ५ ख. प्राणो भ' ।

294

11

3

4755

891.28

SHA

25463

१ ग. घ. 'ध्यान्ते भूमि' १२ ष. 'त्वा सूचि' । ३ क. ख. 'शिवैक्यं' । ४ क. क्ष. 'सनेमेवे'

[

द्वितीयोऽध्यायः:

२

]

नारायणविरचिता

।

१५

तपकं

भाति

।

तत्र

हृश्यन्त:

—

सुधामातपल्यन्तामृतमयम्

।

तेजोमयं

सुवर्णादिस्व-

रूपम्

।

मृदया

मृत्तिकया

ज्ञानस्थानীয়ोपलिषं

विम्बं

सुवर्णादिकल्पवि

तद्वत्सत्स्वमिति

पाठे

तद्दिति

पूर्वेण

संवध्यते

सतत्त्वशब्दस्तत्त्वपर्यायः

।

तस्मै

चाडडमन

एव

प्रकर्णात्

।

अयमात्मसाक्षात्कारो

ध्यानसपाध्नो:

फलमिति

दृश्यते

।

१४

।

तृतीयायां

तत्तो

भूत्वा

सिंहस्थेव

महाभ्वनि:

।

महाजून्यं

तदा

भाति

सर्वसिद्धिसंपाथ्यम्

॥

१५

॥

इति

लक्षितां

परिचयावस्थामाह—

यदेति

।

ब्रह्मतत्त्वमात्मतत्त्वेन

पश्ये-

च्छिष्यपि

पुत्रेण

।

एकतया

पर्येदित्यर्थ:

।

युक्तो

योगं

प्राप्तः

।

अजपनादि

ध्रुवमेकरूपं

सर्वतश्चैवैशुद्धपसङ्क्रवाचतुर्ष्पृशमिति

यावत्

।

एवंरूपं

देवं

ज्ञात्वा

सर्वपार्श्वमुच्यतेसज्ञो

भवतीत्यर्थ:

॥

१५

॥

निष्पत्तौ

वर्णव:

शब्दा

वैशिकध्वानिवृत्तौ

।

एकीभूतं

तदा

चित्तं

राजयोगाभिधानकम्

।

सृष्टिसंहारकर्तोऽसौ

योगीश्वरसमो

भवेत्

।

अस्तु

वा

माडस्तु

वा

मुक्तिरत्रैवाखण्डितं

महत्त्

॥

इति

लक्षितां

निष्पत्त्यावस्थामाह—

एषोडहेति

।

एषोडह

देव:

सर्वा

दिशोऽनु

वर्तते

।

अपेक्षिताक्रिय:

प्रशब्द:

।

अनुलक्षणे

कर्मप्रवचनীয়स्तयोगे

दिश

इति

द्वितीया

।

पूर्वो

जातो

हिरण्यगर्भ:

स

एव

स

उ

स

एव

गर्भे

गर्भाशयेडन्त:

प्रविष्ट:

।

तन्मूष्टा

तदेवानुपाविशादिति

श्रुतेः

।

समष्टिर्यष्टि-

रूपेण

स

एव

स

स्थित

इत्यर्थ:

।

भूतो

भवपश्च

स

एवेत्याह—

स

एव

एति

प्रत्यह्

।

अहमित्यात्पभावेन

प्रतीयमान:

।

हे

जना

इति

ऋषीणां

वच:

।

सर्वतोमुख:

सर्वैञ्च

संमुख:

॥

१६

॥

किं

वहुना

सर्वत्र

स्थावरजङ्गमेषु

शक्तिरेतदोयैवेत्युपसंहरति-यो

देव

इति

।

फली

वनस्पतिर्योऽ

वृक्ष:

पुष्पफलोपग:

।

ओषधय:

फलपाकान्ता

लता

गुल्माश्र

वीरुष:

॥

घ

इति

संशितपुस्तके

तृतीयायामित्यादि

परिचयावस्थामादियन्

शब्दजातं

न

विद्यते

।

घसंज्ञितपुस्तके

निष्पत्ताविस्यादि

निष्पसावस्थामाहेत्यन्तं

शब्दजातं

नास्ति

।

१

ष्.

सुषान्तम°

।

२

क्.

पदिमयं

।

३

ग्.

भावि

स°

४

क्.

खा.

वैष्णव:

५

घ्.

ज्ञ

मु°

[ षट्चोटऐवाशः ९ ]

नारायणतिरिच्छा

२९

यदादितियगतं तेजो जगद्रासयतेऽखिलम् ।

यच्चन्द्रवासि यच्चाग्र्यं तत्तेजो त्रिधा मामकम् ॥

इति ॥ १४ ॥

एक इति । हंसो हत्पज्ञानेति भुवनस्य सरःस्थानीयस्य ।

तत्रैकसिनेत्र रुद्राः रक्तपः समाविन्तीयाह—स एवाधि: ।

स एव सलिल उदके सन्निविष्टोऽतिमृत्युमत्येति ।

ईशनायेश्वाय ॥

१५ ॥

तस्य विशेषणेगुणकर्माणि-ह-स विश्वकृतिति ।

विश्वं करोतीति विश्वकृत् ।

विश्वं वेत्ति ति विश्ववित् ।

जानाति-ति ज्ञः कालकालः कालस्याथि नियंता

गुणी सत्वादि-प्रधानः सर्वविद्य ऋगादि-विद्या-स्थानम् ।

प्रधानं प्रकृति: क्षेत्रज्ञो

जीवस्तयो: पतिः ।

गुणेशो गुणानि-यन्‍्ता संसारादीनां चतुर्णां हेतुः ॥

१६ ॥

स इति । स ईश-स्तन्मयः संसारपयः प्राणादि-पञ्च-कोशमयत्वात् ।

ईश-संक्ष ईशनाम्ना झो ज्ञाता ।

ईश ईष्टे ॥

१७ ॥

य इति । महिणो-ति ।

तद्वा-ति ।

आत्म-वुद्धि-मकाश-प्रदेशाग्र-स्यम ।

मनसैवानुद्रश्यम्-ति श्रुते: ।

स्वावरणयो: शरीरान्तः-करणयोर्भासक-मिति वा मुमुक्षु-

मुक्तिकामो-डहं श्वेताश्वरो मुनिः ॥

१८ ॥

निष्कल-मिति ।

कला: षोडश पूर्वोक्ता-स्तद्रहितं निष्क्रियम्-विकारत्वात्-पर्ण-

त्वाच्च ।

अमृतस्य परं सेतुं परमामृतम्-त्यर्थ: ।

शरणम्-हं प्रपद्य इति पूर्वेणा-

त्वयः ॥

१९ ॥

यदे-ति ।

चर्म यथा शरीरं सर्वतो वेष्टयति तद्वद्ग्रदा भूतल-सन्निहित-माकाशं

मनुष्या वेष्टयिष्यन्-ति ।

अ-समाविशन्-त उर्ध्व-हस्ता भूतले विचरिष्यन्‍ती-त्यर्थ: ।

तदा देवा-नीक-शर-माविश्-त्यै ब्रह्म-ज्ञानेन-मन्तरे-णैव दुःखस्यान्तो

निश्-चति-भविष्यति ।

ईश्वरेऽप्-माकृतं मलयं जीव-विश्रमा-र्थं

करिष्यति-ती-त्यर्थ: ।

अत एव दुःखस्यान्त उक्तो न त्वानन्दावासि-रिति ।

दुःखान्तं मोक्ष-मेव केचिद्-वा-चक्षते ।

तत्-तु ज्ञाना-

देव तु केवलं तमेव विदित्वा नान्यः पन्था विद्यत इत्यादि-वाक्यै-यैज्ञा-म्-च-ति-

मुपुष्कवो यदा चर्म-वदाकाशं मृग-चर्मादि-वद्-नभ एतत् सर्व संस्पृश्य

वेष्टयिष्यन्‍ति

शरीरे परिधास्यन्‍ति त्यागै-क-परः भविष्यन्‍ति तदा दुःखस्यान्तो मोक्षो भवि-

ष्यति ।

न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे-नैके अमृत-स्वमानम्-शु-रिति श्रुते: ।

यद्-वा

षट्-कृत्वा-मृ-त्यु-ड्काश-स्य चर्म-वत्-पार-धानासंभव-स्था

इष्टवं-परम्-एतत् ।

यद्-ुक्तम्—त-त्-मेव विदित्-वै-ति ।

तेन देवाराधने यत्न आस्थेय

इति भातः ।

अ-यम्-अर्थ आचार्य-सम्-पतः ।

चर्म-वदाकाश-वेष्टनासंभव-वद्-विदुषो

९ घ. 'रो महाप्र'

श्वेताश्वतरोपनिषद्विवरणं विज्ञानभगवत्तमम्

अवच्छेदत्रयातीतनिर्मेलज्ञानमूर्त्तये । पञ्चगिरां विदद्राय दक्षनामूर्त्तये नमः ॥ १ ॥

निगमान्तदीपाय निःसङ्गसुखसंविदे । संसारतापनोदाय विद्याश्रीपतये नमः ॥ २ ॥

प्रत्यक्षाक्षिलभेदाय जगदद्धृत्प्रसाक्षिणे । ज्ञानोत्तमपुनीन्द्राय नमः प्रत्यक्षमूर्त्तये ॥ ३ ॥

नमः परमऋषिभ्यो नथो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यः । इदं वाङ्मयवाक्यं वादिनो वदनशीला वेदार्थविपरीतपक्षानिर्मूलिकृत्य वेदार्थत्वेन ब्रह्मवदनशोला: साक्षाद्धा परम्परया वा सर्वेदार्थत्वेन ब्रह्म वदन्ती-

त्यन्तु । सर्वे वेदा यत्पदपमानतीतिश्रुते: इम्प्रेव ब्राह्मणगणाक्यार्थमौपनिषद्मामेहचरे मज्ञा: प्रतिपादयन्ति । किं कारणमिति । किं कारणं ब्रह्म जगदुपादानकारणं ब्रह्म क्रियद्रूपदू जगदुपादानकारणं ब्रह्म क्रियाश्रयामिलितं वा । अथवा ब्रह्म कि कारणप्रविशेषण निमित्तोपादानकारणं वा । आहोस्ति-

पित्कारणमेव । कुतः स्म जाता आकाशादिवत्स्थित्यवस्थायां ब्रह्मकार्यभूता: सन्तः सुप्तुसमिलयादितृपादानकारणभूतब्रह्मप्राप्ततया त्रियं गताः सन्तः म्वो-धरगादिसमये उपादानकारणभूतब्रह्मणः कार्यत्वेन वयं जाता: । आहोस्ति-जलचन्द्रस्थानীয়ा घटाकाशस्थानীয়ां वा वयं सुप्तुसमिलयादितृपादानकारणभूतब्रह्मणि त्रियं गताः सन्तः विम्वचन्द्रमहाकाशस्थानीयै ब्रह्मणैकतयपुरुगताः सन्ते: ।

प्रबोधमृच्चयादिसमये मधिविवर्तकारणादिमतो विम्वचन्द्रपहाक्शस्थानोयब्रह्मणः सकाशाद्जाता जीवाम् केन । लभर्थे लोट । जोवौप: केन वयं जौवाम । अदृष्टेन क्रिमो शरणं जोतोभयेनाडडोश्वितस्वभावेन । क च सम्पत्ति: । मोक्षावस्था-यास्माकं विकारोभूते ब्रह्मणि क्रिमेकत्वेनावस्थानमुत स्वतोद्विकारिणि मायामिलितत्वेन विकारिणि ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानमाहोस्विद्विचित्रारुण्यां मायां विद्यया ब्रह्ममात्रतया प्रविचाय्य विशुद्धे ब्रह्मण्येकत्वेनावस्थानम् । क

च सम्बतिप्राप्ता इत्यस्मिन्पक्षे प्रोष्ठपदस्यां कोहिदूष ब्रह्माण वयमेकत्वेन-

9 ख. 'श्य: इदं ज्ञाणवाक्यं ब्रं० २ स्त. 'ति वां० ३ ख. 'क्षात्परं' १ ४ स्त. 'त: उ० फिकरणामिति । ह० ५ ख. 'बतपरिसमा' ६ क. घ. 'तरम' । ७ क. ग. 'याख न'। ८ स्त. ग. 'मुपागं' ९ स्त. 'नत: सम्यकप्रवो' । १० ग. 'थेकर' ११ ख. 'वाम: अ' १२ क. 'तिष्ठ ह' ।

[ प्रश्नोउत्तराध्याय: १ ]

विज्ञानभगवद्वितम् ।

३

स्वासंभवात्तदभेदाध्यासेन नियमेन तत्परतत्प्रतया तस्य देवस्य सर्वेजगत्प-

त्त्वस्थितिलयकारणत्वनिरोधृतया वर्त्तमानत्वाच्छक्तिशब्दाभिधेयां मायां

जगत्कारणत्वेनाप्यियन् १ तामेव पुनरपि विशिनष्टि—स्वगुणैरिगूढापति ।

स्वस्य गुणैः स्त्रिगुणैः सच्वरजस्तमोलक्षणैस्तन्मूलेः सृष्टिस्थित्यापकत्वसंहृतृत्व-

दिगुजेरश निरीहा निर्तरा गूढा गुणावृत्युरकवलनक्रमतिस्वरूपस्य त्रैगुण्यप्रकट्यत्वा-

तिगूढामित्युच्यते । मायां जगतः परिणामिकारणत्वेनाप्यनन्यतित्युक्तं मायाया:

स्वरूपपदत्वेन स्फुरणप्रदत्वेन चाधिष्ठानत्वान्मायाचिलसितभूततन्मात्रप्रधू-

स्वाणि कारणानि निखिलानि सर्वाणि तानी पूर्वोक्तानि कालप्रकृत्यात्मक-

पर्थान्तानि तत्संयुक्तव्यष्टिभूतानि यानि तानि कालात्मक्यान्तीयुच्यन्ते ।

तानि सर्वाणि स्वरूपपदतयाडनन्द्रमदतया स्फुरणप्रदतया चाधितिष्ठति यः

सच्चिदानन्दैकरसोऽद्वितीय: परात्मा तमपि सर्वाधिष्ठातृत्वेन निर्वाहकत्-

पर्थन् ।। ३ ।।

पूर्वोक्तप्रथककारण मायैक्याध्यासमुपगतत्त्वेन जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारण-

भूतं सत्यैश्चित्सुखैकरसमात्मानं चक्रतवन निरूपयत्युत्तरो मच्छो वैराग्यहेतु:

समे-

कनेपिमिति । तं देवशब्दानिर्दिष्टमचिष्ठातमात्मानं पूर्वमत्र शक्तिशब्दनिर्दिष्टे-

तरत्र मायाशब्दनिर्दिष्टैकडखण्डा प्रकृति: संसाररथभ्रमणनिर्वाहिकत्वेन नेमि:

सा यस्य तमेकनेमिं त्रितयं त्रिभि: सत्स्वरजस्तमोभिरेतत्संपर्कनिपित्तश्रृष्टिस्थिति-

संहारशक्तयात्मकत्वाद्विष्णुशिवरुच्याभिस्तिमृभिर्मूतिभिर्वा इतपात्रं षोडशान्तं

धिता: षोडश कला आन्तर्देशानं विस्तारसमासभयस्य तं षोडशान्तं षोडश

विकारान अन्तो यस्य तामिति वा शताधारं निखिलशब्दविशेषविजृम्भणकारण-

भूता आकारादिपञ्चाशद्रणै अराः इवारास्ते यस्य तं शतार्धारं श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जि-

हाग्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थाद्विपयमनत्रयबोधव्याहंकर्तृचेतयितव्यतदधिदैवत-

रसर्गानन्दतदधिदैवतादिग्वाग्वादित्व * वरुणपृथिव्यश्विन्द्रत्रिविक्रमेन्द्रयुमजाप-

तिमनोबुद्ध्यहंकारचित्तादिप्यमनत्रयबोधव्याहंकर्तृचेतयिततदधिदैवत-

चन्द्रबृहस्पतिरुद्रस्त्रेध्नमस्तद्विकारतधिदैवेशमाणापानव्यानोदानसमाना:

भेत्त्र वरुणादित्यमीनद्रेत्यपक्षितम् ।

१ क. ख. स्व. स्वस्य गू० । २ ख. ग. न्मूलङ्० । ३ क. घ. गूढेत्यु० । ४ ख. 'मुसका' ।

५ ख. ग. त्स्यसंवित्सु० । ६ ख. ग. घ. हेतो: तं० । ७ क. ख. घ. अन्तवेसा' । ८ क. ख. घ.

स्तार: स० । ९ क. मयमप्र ग. मनिरूढैतिप्र ।

१२

६

श्वेताश्वतरोपनिषद्दीवरणं— [ प्रथमोऽध्यायः ११ ]

यन्तारं परमात्मानं च यतो वा इमानी भूतानित्युपलक्षणेन सर्वेकार्यतत्कारित्वाह्‌कानन्तशक्तिभ्यो विलक्षणं सत्यं ज्ञानमानन्दो ब्रह्मेत्यादिस्वरूपलक्षणेन सर्वप्रक्‍तिभूतमायायाश्र विलक्षणं मत्वा बुद्ध्वा तेनैत्थं तत्पदलक्षणेन सच्चिदानन्दपुषाब्रह्मणा शोधिततत्त्वपदार्थभूतो जीवो जुष्ट एकत्वेन सेवितो विद्यया संसारतद्‌द्‌नवविद्याविदारसङ्गणेन स्वार्क्षमृतत्वनिरतिशयादानन्दाविमर्शनेन च प्रीतश्र तत एवक्‍स्वापरोक्षामृतत्वमेति मरणनिमित्तं देहसंवन्धं न पुत्रः प्रतिपद्यते । तत ईश्‍वरतो जुष्टस्तेनेश्वरेगैकस्वापरोक्ष्षणामृतत्वमेतीति वाड्‌न्वयः ॥ ६ ॥

हंसगव्दनिर्दिष्ट आत्मनि जाग्रत्प्रपुखं सर्व कलिप्तमित्याह—उद्रीतामिति । उदुपरि वेदान्तेषु गीतं प्रतिपादितमेतत्कृतं ब्रह्मोदरीमिल्येकै पठन्ति तस्मिन्नपक्षेडप्येष एवार्थः । अथवा । उदुपरि साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मादुपरि गीतं कार्यकरणात्मकसर्वप्रपञ्चोऽन्यत्वेन प्रतिपादितमित्यर्थः । अथ एतत्मकृतं वस्तु परमपुरुषं तुब्धार्थो ब्रह्म बुद्धत्ववाति । सर्ह्यपक्षेऽप्येतदपाइ—तस्माद्नात । तस्मिन्नपक्षे डसग्ङेडविकारेडनन्ते सुखैःसविन्मात्रकरस आत्मनि त्रयं सत्त्व्वरजस्तमभारुयं ब्रह्माविष्णुशिवारुयं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यं विश्वतैजसमाझाख्यं लोकत्रयाख्यं तत्सर्व रज्ज्वादिषु सर्पादिरिव वर्तते। स्वमातिष्ठा स्वसिम्न्क्‍लिपतस्य हिरण्यगर्भजगत्पमुखचेतनाचेतनात्मकस्य" स्वरूपमदत्वात्प्रतिष्ठासडनन्डस्फुरणमदत्स्वाच्च प्रतिष्ठा परं ब्रह्म स्वयं स्वायत्तसिद्धिकत्वात् । अक्षरं च क्षरं सर्वपभूत इत्यक्षरं न क्षरतीति वाड्‌शरम् । अत्राडनन्तरं ब्रह्मादिपिपीलीकान्ते इष्टशिष्पग्राहकत्वेनास्मिंस्तवे संसारचक्र आह्लर सर्वव्यापित्वाद रुध्विदिरिवाडSन्तरं सचित्सुखापरोक्षस्वभावमात्मानं वेदविदो यथावद्देशशक्तितत्पर्यव्रिदो विदित्वाडपरोक्षीकृत्य तत्परा देहेन्द्रियादावात्माभिमानं हित्वा निरतिशयपुरुपार्थरूपे ब्रह्मणि सदात्माभिमानाः सन्तस्तस्मिन्नेव ब्रह्मणि लीनाः एकीभूता: स्यु: । लयशब्दार्थ शुति: स्वयमेव दर्शयति—योनिमुक्ता इति । सुप्रक्‍सुस्वरुपब्रह्मानन्दस्य न्यवधारकमायान्नाच्चिरेव ब्रह्मणि लयः प्रामिश्रावि सेवेत्यर्थः॥ ७ ॥

अवस्थात्रयरूपेण सर्वस्याडडड्मनःपदार्थयस्तत्तं मोक्षप्रकारं चोक्‍ख्वेदान्ती कार्यकारणरूपेण सर्वस्याडडत्मन्यध्यस्तत्त्वमात्मानः संसारित्वप्रकारं मोक्षप्रकारं च दर्शयति—संयुक्तमेतदिति । संयुक्तं कार्य कारणेन संयुक्तं क्षरं क्षरतीति क्षरदर्शयति—संयुक्तमेतदिति ।

१ क. प्रीतः स्वत ए' । १२ ख. 'तीसन्व' । १ ३ ख. °खसाचिन्मा ° । ४ ख. ग. घ. भंप्रभु° । ५ क 'द्वास्त्वप्र' ।

6 श्वेताश्वरोपनिषद्भाष्यम्

[ प्रथमोऽध्यायः १ ]

स्वादिविरुद्धव्यवहारास्कन्दिततत्त्वं हृयते तद्‌दृष्ट्रापि । कथं ज्ञात्वा द्वौ । वि‌म्ब-

स्थानीय ईश्वरो ज्ञः सर्वज्ञः प्रतिबिम्बस्थानीयौ जीवरौडज्ञः किंचिज्ज्ञः । औपाधिक-

कविम्प्रतिविम्वभेदोद्भयनादिसिद्ध इत्याह — अजाविति । अजौ जन्परहितौ ।

ईशानीशौ वि‌म्बस्थानीयः परमात्मेशो नियन्डाविद्योपहितः प्रतिबिम्बस्था-

नीयौ जीवौडनाशिनोऽश्वरा इति हेतुत्व छान्दसं । सुपुङ्खेर्लिङ्गादावुपाधि‌र्म-

सात्त्र तत्निवन्धनत्वेन जीवरविभागो न संभवेत्तः स्वाभाविकत्वेन जीवर-

विभागोद्भीकर्तव्यः सुषुप्त्यादावपि विद्यमानोपाधिसत्त्वे‌डुपाधेरानन्व्यात्-

त्रिबन्धनं जीवनान्त्यमप्ये‌ष्यामित्याशङ्क्याह — अजा हे‌का भोकृभोग्यार्थ्यु-

कति । अजा न जायत इत्यजा । एकाडखण्डा भोकुः प्रतिबिम्बस्थानी-

यस्य जीवरस्य दर्पणस्थानीय प्रकृतिर्योगादि‌धर्मोपादानत्वेन स्वयं मुख्यभोगा-

दि‌धर्मवत्ती स्थिता चन्द्रचलनादि‌धर्मोपादकत्वेन स्वयं मुख्ये‌चलनादि‌धर्मभा-

कत्वेन स्थितोदकवयुक्ता चिदात्मन्यध्यस्ता चे‌त्यर्थः । मायोपाधिसं‌र्कतत्रि-

बन्धनभेदादिकल‌्पना यस्मिन्नत्रिकारेडनन्ते सत्यमुखसविन्मात्र आत्मनि सो‌ड-

प्यसङ्गतस्यसुखापरोक्षस्वभावतया सदा विद्यत एवं संसारैकलि‌ले घटाद्युपा-

धिसं‌र्क्तत्कृतभेदादिवि‌द्धर्मो‌दिकल‌्पना यस्मिन्नाकाशादिमात्रे सो‌डपि

शुद्‌धाकाशादिद्वच्यत एव यथा तद्‌द्वैतित्याह — अनन्त इति । अनन्तो‌द्द्वितीय

आत्मा निरुपाधिकस्वरूपः सर्वकल‌्पनाधिष्ठानतया विश्वरूपः । अकृताडवि-

कारी हि यस्माद्वितते तस्मात्त्रयं वि‌म्बस्थानीयं परमात्मानं प्रतिबिम्बस्थानीयं

जीवं दर्पणाद्युपाधिस्थानीयां मायां प्रकृति चैतत्रयं यदा सम्यग्दर्शनावस्थाया

ब्रह्म विन्दते सत्यमुखाचिन्मात्रब्रह्ममात्रतया विन्दते लभते सुप्रकृष्टसुस्तदा नि‌र्धूत-

निखिलविकल‌्पपूर्णानन्दाद्वितीय ब्रह्मलाभार्कृतत्वादिसकलसंसारधर्मविवर्जितो-

वीतमोहः कृतकृत्यो‌डवतिष्ठित इति वाक्यशेषः । ब्रह्ममिति छान्दसं ब्रह्मेति

यावत् ॥ ९ ॥

जीवेश्वरमकृतिनामादित्यं प्रकृतिसं‌र्क्तनाश्चात्सर्वज्ञत्वादि‌व्यवस्थां जीवे‌श्वर-

प्रकृत्यात्मकद्वैतजातस्य नि‌र्धूताशेषविकल‌्पसत्यसुखसञ्चिन्मात्रतया सम्यग्ज्ञानन

प्राविलयं चोपपादे‌दानों प्रकृते‌र्नित्यतां पुरुपस्य नित्यतामुख्योरीश्वरेण नित्य-

म्यतां तदेकत्वज्ञानाज्जी‌वस्य मोक्षं च दर्शयति — क्षरामिति । क्षरं प्रधानं

क्षरतीति क्षरं प्रधानं नियतिप्मुखं सर्वमस्मिन्निवर्तते‌वेन प्रधीयत इति प्रधानं ।

१ क. 'तिभोगा' । २ ख. 'ध्याचलनच' । ३ ख. 'कनिव' । ४ क. 'रकील्न घ' ।

891.28

SHA

13259

९ श्रयणे गु० १२ ख०

२१

विज्ञानभगवक्तुम्

[ तृतीयोडध्यायः १ ]

य इति पूर्वत्र पुंल्लिङ्गनिर्देशात्सर्वत्रैनियतारं सर्वोऽत्पत्तिस्थितिलयकारणं संबिस्मुखैकरसमात्मानं स्वतावन्मात्रतया विदुरपरोक्षी कुर्युरमृतास्ते भवन्ति । तेऽपरोक्षीक्षैत्कल्य अमृता भवन्ति । विद्यया मरणादिसंसारहेतुभूतामात्रियाम् स्वतावन्मात्रतया दग्ध्वा निःसिद्धब्रह्मरूपपुरुषार्था भवन्तीत्यर्थः ॥ १ ॥

पूर्वमेवोक्तपथमेव प्रतिपद्यन्ते ह्यनवद्यत्वात्—एक इति । एकाद्वितीयो हि यस्मादुद्रः सर्वे रोद्यन्ति संहरति प्रलयादाविति रुद्रो रुञ्जं संसारदुःखं द्रावयतींते वा रुद्रः । तस्मान्न द्वितीयाय द्वितीयभावाय तस्य स्थितत्वात् । अद्वितीयसत्यसुखबोधरूपत्वादुद्रस्य तदधीनसत्तास्फुरणवाङ्मायात्कार्यरूपप्रपञ्चजातस्याप्यानन्तस्य सतो रुद्रस्य सदृशीयत्वापादकत्वेन कार्यकारणरूपाः सर्वे पदार्थाः स्थातुं न शक्का इत्यर्थः । द्वितीयाय प्रमाणानि न्यायाश्र न तस्य रिति वा द्वैतस्याविचारितरमणीयतया द्वैतविद्यामकत्वेन प्रमाणन्यायायोग्यत्वाद्वितीयाय प्रमाणाय न तस्युरितियुक्तम् । ईश्वरस्य पदे पदेऽद्वितीयत्वेन प्रतिपादनात्परमार्थतोद्वितीयभावप्रतिपादनाद्द्वितीयतस्य पदे पदे ज्ञानमात्रनिवर्त्यत्वप्रतिपादनाद्वितीयतस्य स्वप्रतिपादनाच्च मिथ्यात्वं सिद्धम् । य इमाल्लोकानेक ईशनीभिः प्रयहृजनास्स्थिततृतीयेव पूर्वमेव व्यारुयातार्यम् । संचुकोचान्तकाले संचुकोच संकोचयति संहरति । अन्तकाले प्रलयकाले । संसृज्य विश्वा भुवनानि सर्गकाले वियदादिपञ्चमहाभूतानि सृष्टा तद्विन्यासारूपाणि त्रिश्शा । विश्वानि भुवनानि संमृज्य सत्तास्फुरणप्रदत्वेन सम्यक्सृष्टा गोपाः स्थितिकाल आनन्दप्रदाखेन गोप्ता च भवति ॥ २ ॥

वह्वादिस्थावरान्तानां प्राणिनां कार्यकरणान्नेश्रस्यैव कार्यकरणान्नेश्रस्यैव स्थितत्वात् । विश्वत इति । आद्याह्मण्टपर्यन्तानां प्राणिनां चक्षुर्ह्यस्पेति विश्वतश्रक्षुः । उतापि । उत्तरत्र सर्वत्र समानैव योजना । इतरेन्द्रियाणामप्युपलक्षणमेतत् । सर्वप्राणिनां करणसंयोजिताड्वपेश एतद्याह्‌सं वाहुम्प्रामिति । बाहुभ्यां मनुष्यादिसंधपति संयोजयति । अनेकार्था हि धातवः । सं पतत्रैः पतत्रैः पतनसाधनैः पादैः संधमति । उपलक्षणेनेतरेंद्रियसंयोजयितव्समप्युक्तं द्वैतस्यमु । अथवा पतत्रैः पक्षैः पतत्रैः पक्षैः संधमति । सर्वेषां सष्टाड्वपेश एचल्याह्‌—ध्यानाभूमि इति । ध्यानाभूमि उपलक्षणमेतत्सर्वलोकान्

१ ख. म. 'पं सचिसुं' । २ क. 'कृतसत्वा अ°' ग. 'कृतत्वादमु' । ३ ख. 'हापु°' । ४ क. 'तीयः स°' ५ ग 'यंकार°' ६ ग. 'यंकार°' ७ क. ग. 'यंकार°'

२ ९

१०

११

३०

श्वेताश्वतरोपनिषद्‌विवरणं— [ चतुर्थोऽध्यायः: ४ ]

गुहायां सूक्ष्मशरीराख्यगुहायां निहितो निविष्टः प्रत्यक्त्वेन स्थित इत्यर्थः। अस्य चक्षुरादिकरणग्राब्वेन सन्निहितस्य जन्तोर्जननधर्मयुक्तस्यै स्य स्थूलशरीर- स्य गुहायामित्यन्वयः। तं प्रत्यगात्मानमकर्तृं विषयभोगसङ्कल्पपराहतं स्वतोड्स- सारिणमित्यर्थः। परयत्यपराक्षी करोति। केन रूपेण महिमानं निरवग्रहमत्स्वं वह्यशब्दार्थमिति यावत्। ईशं सर्वतो निरपेक्षं तद्विपरीतार्थमिति यावत्। पत्नगात्मानं तत्पदार्थभूतद्वितीयेश्वरत्वेन यदा पर्यति तदा वीतशोकः शोकादिसंसार- शून्यो भवतील्यर्थः। कुतः साधनेन पर्यति धातुः प्रसादाज्जातावेकवचनम्। इन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात्तेषां प्रमादादृष्टषर्युपद्रुतन्तसूनास्था- नैस्तेऽप्यनाकृष्यमाणत्वलक्षणान्मनसः प्रत्यग्नावण्यलक्षणाच्च प्रसादात्प- इति ॥ २० ॥

उक्तमर्थ द्रढयितुं मन्त्रहगनुभवमाह —वेदाहामिति। वेद जानेऽहं मन्त्रद्र- श्टाड्‌चार्यपदाद्रुह एतं पूर्वोक्ताध्यायस्यापननेन च प्रतिपादितमजरमपक्षयर- हितं पुराणं पुराडपि नवत्वमात्रं पुराणं जन्मादिरहितमजरं पुराणं कूटस्थ- नित्यमिति यावत्। सर्वात्मकं सर्वशासावात्मा च सर्वेभ्यःपमातृ स्वरूपमिति वा सर्वात्मा वस्तुतोडनवच्छिन्न इति यावत्। तं सर्वात्मकं सर्वगतं सर्वव्यापिनं व्याविना व्याध्यं स्वतन्त्रं न भवति किल्व्वेतत्कार्यमित्याह—विभुत्वादिति। आकाशादिदिविधकार्येषुणे भवतीति विभुस्तस्मात्सर्वगतिमित्यन्वयः। जन्म निरोधं प्रवदन्ति यस्य जगज्जन्म जसनिरोधं संहृतिं च यस्य परमेश्वरस्य कर्मेति ब्रह्मवादिनस्तद्वदर्शनः। हि प्रसिद्धौ। प्रवदन्ति नित्यं महाप्रलयमहा- सर्गेऽवान्तरप्रलयावान्तरर्गेषु सुप्तिप्रलयप्रबोधे च न। अथवा जन्मनिरोधं जन्म- नो निरोधं जन्माभावं यस्य वदन्तीति तमहं वेदेऽत्यन्वयः। स एव मया प्रतिपा- दित इत्यभिप्रायः ॥ २१ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीपज्ज्ञानोत्तमपूज्यपादशि- व्यस्य विज्ञानभगवतः कृतौ श्वेताश्वतरोपनि- षद्‌विवरणे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

ग्रन्थलाघवार्थमुद्दिलाग्रं प्रयोजनपाश्र्विततयोपमित्यायाद्यस्यासस्य तात्प- र्येलिलित्स्वादस्यार्थेस्य दुरागाहाल्वाच पुनः पुनः प्रतिपादनं क्रियते चतुर्थाध्याय

१ ग. 'ननादेशः' २ ग. 'स्वर शः' ३ ग. 'धनात्पश्यः' ४ ख. 'प्रलयवो' ।

रदोषानास्कन्दितस्वयम्प्रकाशानवच्छिन्नस्वरूपसंविदा

सर्वज्ञतया वतते घुस्थ-

विम्बभूतभास्करशवलनादिर्घंशून्यनिर्मलप्रकाशरूपेण

सर्वप्रकाशकत्वेन वतते

यथा तद्रुपाधिभूताचिद्यापक्षपातिप्रतिविम्वस्वरूपेणोपाधिर्महान्स्वदृ-

कृत्स्न पापादिपल्कलुषिलतत्फलभोक्तृत्वेन संसारीत्व

वतते दिवाकर उदक-

पातिस्थोपाधिपक्षपातितत्प्रतिविम्बरूपेण तद्रुपाश्रलनादनुभूय

कलुपतत्फलत्वेन

वतते यथा तद्रदित्यादित्यौ । द्वौ

घटाकाशमहाकाशस्थानौ जीवपर-

मात्मानौ सुपर्णा सुपर्णो शोभनपतनौ शोभनगमनौ सयुजा सयुजौ विम्वप्रति-

विम्बभावेन सदा संयुक्तौ सखायौ सखायौ नित्योषकार्योपकारकत्वेन वर्तते

इति सखायौ समानार्ह्याणौ समानाभिप्रक्तिकारणौ वा समानार्ह्यौ चेत-

नत्वादिना समानार्ह्यौ वा समानमननसुखानुभेरात्पनो विम्वप्रतिविम्वभेदो-

पाधिकत्वेन किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वोपाधिकत्वेन नियस्पनियन्तृत्वोपाधिकत्वेन

शुभदशुभदुपाधिकत्वेन न समानं प्रकृतिमत्त्वं

वृत्तिसुखच्छेद यमत्नादित्समध्य-

त्पादिभेदभिन्नतत्त्वादहुसाक्षत्वात्पुण्यपापादिवहुव्रीजत्वात्सुखदुःखादिवहुफ-

लप्रदत्वाच्च वृक्षं परिपस्वजाते परिषक्तवन्तौ परित्रह्या वर्तते नियम्यत्तद्युपा-

धिंकर्त्वेन नियामकत्वायुपाधिकत्वेन चेमं वृक्षं परिगृभ

वर्तते तयोः कार्यकार-

ज्ञोपाधियोगीश्वरयोग्येडङ्गे मायाकार्याहिकारकाह्यलिङ्गशरीराभिमानी

जीवः पिप्पलं कर्मनिष्पत्तं मुखदुःखलक्षणं फलं स्वादु

विविधैविचित्रविषया-

स्वादेनैव विपयेगावासनानिपित्तमित्यर्थः । अत्युपभुक्तडनशनन्यः प्रकृत्याख्य-

मायोपाधिको विम्वस्थानीय ईश्वरः कार्योपाधिकारप्रतिविम्बजीवादन्योड-

श्नर्कफलानुपभुङ्क्तेऽभिचारशीति स्वयंप्रकृतः सन्नभतः परयङ्गत्सर्वसंसा-

रधर्मज्यः: स्त्रयम्पकाशारुडञ्ज्ञिमात्रूपेणाडडस्त इति यावत्तू । खस्थविम्बभू-

तादित्यो जलधर्मज्यः: स्मकाशारूपेण सर्वे प्रकाशयचास्ते यथा तद्रत्स एष

इह प्राप्त आनखाग्रेऽपि । रूपं रूपं प्रतिरुपो वभूवेतादिश्रुत्यन्तरात् ॥ ६ ॥

जीवस्वरूपं परमात्मस्वरूपं चानूत्र जीवस्य परमात्मैकत्वज्ञानान्मोक्षसिद्धि-

माह-समान इति । समाने वृक्षे पुण्यपापफलभोगयत्नत्वेन समाने वृक्षे

औवस्थ श्रवण इति निर्देशाच्च्छेदात्मकेद्वियातङ्कायिन्मयादिपश्र्ककोशात्मकै

पुरुपः पूर्णत्वात्पुरुपः परमेश्वरो निम्रश्रलनाग्यनेकधर्मयुक्त जले चन्द्रवन्मग्रः

प्रतिविम्वितो निप्र्गो नितरां मग्रोडविद्यातत्कार्यानुपपादिपश्र्ककोशेपु तद्रूप

प्रतिविम्बितो निप्र्गो नितरां

मग्रोडविद्यातत्कार्यानुपपादिपश्र्ककोशेपु

तद्रूप

९ क. घ. 'मन्त्र्वादवू' । २ ख. 'लम्बा' । ३ ख. प्र. 'चिवेऽ' । ४ क. 'विधं वि' १५४ष्ठ.

'दनविं । ६ क. ग. 'ति सर्वम्' ।

९ क. म. 'राधानुरू' । २ ख. घ. 'दौ प्रत्य' । ३ क. घ. 'त्मतस्वेन' । ४ क. घ. 'स्वाडहमस्मी' । ५ ख. ग. घ. 'तिप्रल' । ६ ग. 'त्वकृतिप्राकू' । ७ क. घ. 'मोशितारं' । ८ ख. ग. 'रमातमप' । ९ ख. 'मत्तत्समक्ष' । १० ख. 'कस्तदधिकक्ष'