1. Taittiriya Upanisad Sankara Bhashya Vartika Suresvara Tika Ananda Giri Hari Narayan Apte Anand Ashram 13 1911

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावली

ग्रन्थांक: १३

तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकं सुरेश-राचार्यै: रुतं सटीकं ।

एतत्पुस्तकं मानन्दाश्रमस्थपण्डितै: संशोधितम् ।

तथा

हरि नारायण आपटे

इत्यनेन

पुण्यार्थं प्रकाशने

आनन्दाश्रम मुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रयित्वा

प्रकाशितम् ।

द्वितीयेयं मुद्रणावृत्ति: ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३३

खिस्ताब्दा: १९११

( अन्य सर्वाधिकाराः राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )

मूल्यं सपादत्रार्धरूपकद्वयम् । (२४२)

तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकस्म्याड्डर्शपुस्तकानि येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्व प्रदर्श्यन्ते ।

( क. ) इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं बडलीग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. रा. रा. चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १८०९

( ख. ) इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. कृष्णराव भीमा- शंकर इत्येतेषाम् ।

( ग. ) इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं करवीरपुरानिवासिनां वे. शा. सं. रा. द्विविडोपाध्यानां नानाशास्त्रिणाम् ।

( घ. ) इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शके १६९०

( ड. ) इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयवार्तिकं सटीकं पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां खाजगीवाले इत्सुपाह्यानां तात्यासाहेब इत्ये- तेषाम् ।

( च. ) इति संज्ञिता-तैत्तिरीयवार्तिकट्टीका विंचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकाल: शके १६३३

समासेम्यमादर्शपुस्तकोलेखपत्रिका ।

अथ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवातिकस्य प्रस्तावः।

इह खलु भारते वर्षे सुरेश्वराचार्यप्रणीतं वार्तिककदम्बं तिष्ठतीति सुचिरं प्रवृत्तिरासीत्। एतद्वेदान्तसारभूतग्रन्थसमग्रसटीकादर्शपुस्तकालयभयत्वादितिSSदर्शप्रस्तकसंचयत्नशौथिल्यादिति वेदान्तामृतास्त्रादानविजत्वाद्वा न केनाप्येतावत्कालपर्यन्तमेकतरमपि वार्तिकं प्रकाशितम्। एताहशैविन्द्रजनानन्दकारणभूतैरथैनैप्रसिद्धचयन्थकारैः नावस्थातव्यमिति मनासि कृत्वा दुर्लभाप्रसिद्धग्रन्थप्रकाशनैकहेतुरानन्दाश्रमाध्यक्षसुबुद्धणयन्नालयाधिपातिरिदं तैत्तिरीयकसारभूतमद्वैततानन्दपरिप्लुतं श्रीमच्छङ्करमाष्यविवेचनरूपं सुरेश्वराचार्यप्रणीतं वार्तिकं प्रकाशतामनेप्ठीत्।

अथ कोडयं सुरेश्वराचार्यः कथम् स वेदान्तशास्त्राकृतादरः कर्मवाद्यापि तुरीयाश्रमदक्षीं गृहीत्वा श्रीमच्छङ्कराचार्याणां शिष्यत्वं स्वीकृतवानिति विचारः प्रस्तूयते। अथ कदाचिच्छङ्कराचार्याः श्रीमहैःपायननियोगाद्विरोधवादिग्वांकुरोन्मूलनार्थं दक्षिणां दिशं प्रतास्थिरे। ततः साधितकर्मकाण्डो मण्डपाद इति प्राथितः कुमारिलभट्ट एव प्रथमं जेय इति मनासि कृत्वा ते तीर्थराजं प्रयागं जग्मुः। तत्र त्रिदेणीतटे कृतविश्रामा आचार्याः गुरुतन्मथनप्रसक्तमहादोषमपाकर्तुंभट्टपादस्तुषानलं प्रविष्ट इति लोकवातां शुश्रुमुः। तां वातां श्रुत्वाSSचार्याः सत्वरं गच्छन्तस्तु पराज्झिसंस्थं कुमारमद्राक्षुः। अथ मण्डपादौडपी ह्रपिपथावतीर्पान्तरमगृह्लन्हद्वा परितुष्टचित्तो भूत्वा शिष्यगणैस्तानपूजयामास। अथ गृहीतसपर्या भगवान्तः कुमारिलामिदमूचुः। भो भट्ट शुद्धाद्वैतमार्गप्रदर्शकोऽहं प्रसङ्गार्थमागतोस्मीति।

तन्निशम्य मण्डपादः प्राह। भो गुरुवज्ञादोषनिरसनार्थं तुषाग्निदेहदहनेऽहं गृहीतदीक्षोडस्मि। वेदोक्तसङ्कलितवतत्यागेन यद्यवकीर्णी भवेयं तर्हि सन्दीव्यनिन्द्यो भावितास्मि। यद्यद्वैतमार्गप्रकाशनैकहेतुर्भगवांस्तर्हि मण्डनमिश्रानामा विश्वरूप इत्याख्यया भुवि प्रसिद्धो ममाऽडवुत्तो विजेयः। स च यायजूकपरिषत्सु-मुखो महागृही कर्मवादी काण्वशाखीय उद्गदेशेषु माहिष्मत्याख्यायां नगयां प्रतिवसति। तस्मिञ्ज्ञते सर्वं जगज्जितं भविष्यतीति। एवमुक्त्वा स मण्डपादः श्रीमच्छङ्कररूपमपेक्ष्माणः प्राणान्त्यजत्।

अथ व्यक्तमत्येलोके मण्डपादे मण्डनमिश्रं विजिगीषवः श्रीमदुरवो माहिष्मतीं नगरीं ययुः। तत्र गत्वा मण्डनमिश्रगृहं पिहितद्वारं हृद्रा

व्योममार्गेणैव तत्वाविशन् । अथ श्राद्धविधौ प्रभृतो मण्डनमिश्रस्तं यतीन्द्रं हृद्या संवृतद्वारमापि मदृरहं प्राप्तोडयं को भवेदिति मनासि कृत्वा तं यतिश्रेष्ठं साक्ष्यं पृष्टवान्को भवानिति । स मस्करिन्द्रो विवादाभिक्षामिच्छन्नमवत्सानाधिगंतोडस्माति तमुवाच । अथ मण्डनमिश्रोडपि तं तथा कर्तुमनुमेने । ततः स यतीन्द्रो मण्डनमिश्रस्य वादोत्सुकतां विज्ञाय तमुवाच मो यद्यहं पराजितः स्यां तर्हि संन्यासं परित्यज्य गृहस्थाश्रमी भवेयमिति । अथ मण्डनमिश्रोडपि तन्निशाम्य भवनामभ्यतिमुवाच । भो यद्यहं पराजयभाजमवेयं तर्हि संन्यासमार्गं स्वीकुर्यामिति । एवं कृत्रप्रतिज्ञोपस्तयोर्विवदतोरबेहवो दिवसाः व्यतीताः । अनते च शंकराचार्यैर्मण्डनमिश्रः पराजितः । अथ सम्प्राप्तपरिभवाय मण्डनमिश्राय तत्प्रतिज्ञानुसारेण कुमार्गार्थवाहशंकराचार्याः संन्यासदीक्षां ददुः । तथा च माधवीये शांकरविजये-

सन्न्यासगृह्याविधिना सकलानि कर्माण्यनुष्ठाय शंकरगुरूर्विदुषोऽस्य कुर्वन् । कर्णे जगौ किमपि तत्वमसीति वाक्यं कर्णे जपन्निखिलसंश्रितिदुःखहाने: ॥ १ ॥

तदाप्रभृत्येव मण्डनमिश्रः सुरेश्वराख्यां लब्धवा श्रीमच्छंकराचार्याणां शिष्यत्वं स्वीकृतवान् । अथ दिनेषु गच्छत्सु सुरेश्वराचार्येणाऽऽडडमगुरुः प्रणम्येदमवोचे । भगवानन्यन्मम करणीयमास्ति तत्वं मामनुशाधीति । अथ तद्रचनं श्रुत्वा शंकराचार्यास्तं प्रत्यवोचनमम भाष्यस्य वार्तिकाख्यो निवन्धस्तवया विधेय इति । गुरुवचनं श्रुत्वा स सुरेश्वराचार्यों मन्युग्रहादेव यथाशक्ति निवन्धनायाहं यत इत्युक्त्वाडस्त्वेवमित्याचार्यपादाभ्यनुज्ञां सूचयित्वा च निर्जगाम ।

अथ गते सुरेश्वरे चित्सुखाख्यैः शिष्यैः सर्वैरपि मिलित्वाऽऽडडचार्यान्प्रतीदमूचे । भगवान्सुरेश्वराचार्य आजन्मनः कर्माणि योजितात्मा खलु । एतावशो जनो यावद् युष्मदृशां निबन्धं करिष्यति तर्हीसंशयं सर्वमेव भाष्यं कर्मपरं भविष्यतीति । एवं बहुविधानि निन्दावचनानि निगद्यानेन सुरेश्वरेण भगवतां साधये निबन्धो नैव विधेय इति सर्वेऽपि माष्यकारान्निबन्धेन पृष्टवन्तः । अथ सर्वेषां वचनमाकर्ण्याद्वैतामू-

ममापि संशय उत्पन्न इत्युक्त्वा सुरेश्वराख्यं स्वाशिष्यं रहस्याहूयेदं वमाथिरे । मो भिक्षो मद्रीयभाष्ये वार्तिकं मा कार्षीः । इमे मे दुरविचाराः शिष्यास्तत्न्र्र सादन्त इति । एतद्गूचनमाकर्ण्य प्रमाणीकृतगुरुवचनः सुरेश्वरः सविनयं गुरुनवोचत् । भगवान् यदि पुरा मया गृहस्थाश्रमिणा न्यायादौ प्रभन्धा विहितास्तथाडडपीतः परं भगवत्पादपद्मजसेवां विलङ्घय न किंचिदपि चिकीर्षुरस्मीति । एतद्विनयोपेतं सुरेश्वरवचनं निशम्य ज्ञानप्रदीपध्वस्ताज्ञानान्धकारास्तुरीयाश्रमिश्रेष्ठा भगवन्त आचार्यास्तमिदमूचुः । मो भिक्षो यद्र्रेवं तर्हि किंचित्कतुं त्वामाज्ञापयामि । मम तैत्तिरीयशाखा वर्तते । तस्या अन्तगतो भाष्यलक्षणो मम निवन्धोडस्यास्ति । तस्मान्मत्कृते तस्य वार्तिकं त्वया क्रियताम् । त्वमपि काण्वशाखाध्वायासी । तच्छाखान्तर्गतमपि मे भाष्यं वर्तते । तस्यापि वार्तिकं त्वया विधेयामिति । तथा च माधवीये शङ्करविजयेऽस्त्यं यद्रार्थ विनयेनैवं याजुषी या शाखा तद्न्तर्गतभाष्यानिबन्ध इष्टः ।

तद्वार्तिकं मम कृते भवता प्रणयं सच्चोदितं परहितैकफलं प्रसिद्धम् ॥ १ ॥

तद्वददीया खलु काण्वशाखा ममापि तत्रास्ति तद्न्तभाष्यम् । तद्वार्तिकं चापि विधेयमिष्टं परोपकाराय सतां प्रवृत्ति: ॥ २ ॥

एवं गुरुभिराज्ञः सुरेश्वराख्यो मसकरीन्द्र्रो वार्तिकद्वयं चकार । अनैनैव विशिष्टयैण न्यायसागरेण सुरेश्वराचार्येण गुरूज्ज्ञानुरोधेन नैष्कर्म्यसिद्ध्याख्यो द्वैतमतनिबह्णणरूपो ग्रन्थः कृतः । अन्येडपि केचिद्र्यायप्राप्तिपादका ग्रन्था अननेन कृत इति भगवान् द्वैर्माष्यकारैः सह तस्य संवादा देव ज्ञायते । काण्वशाखीयबृहदारण्यकवार्तिकमाचिरेणैव प्रकाशं गमिष्यति । इदं तैत्तिरीयवार्तिकमविद्यामूलनाशकं ब्रह्मज्ञानप्रकाशकं विद्वज्जनप्रेमास्पदं भूयादित्येव प्रार्थना

लेळे इत्युपाह्वस्य-वामनसूनोः काशीनाथस्य

सुरेश्वराचार्यविरचितं तैत्तिरीयोपनिषद्धाष्यवार्तिकम् ।

आनन्दवर्धनगिरिकृतरीकासंवलितम् ।

सत्यं ज्ञानमनन्तमनैकं सदसद्विलक्षणं परं निर्द्वैतं हृदि पद्ममध्ये निलयं नि:शेषधीसाक्षिणम् । वेदान्तोपनिविष्टबोधाविषयं प्रत्यक्षया योगिनां भक्त्या तं प्रणिपत्य वेदशिरसो वक्ष्यामि सद्वार्तिकम् ॥ १ ॥

कृष्णाय सच्चिदानन्दतनवे परमात्मने । नमो विधीयते श्रेधा गुरवे च तदात्मने ॥ १ ॥

भद्राभक्तिं पुरस्कृत्य सम्प्रदायानुसारतः । ध्याख्यास्येऽहं यथाशक्ति तैत्तिरीयकवातिकम् ॥ २ ॥

तैत्तिरीयकशाखोपनिषदस्तद्भाष्यस्य च वार्तिकमुक्तानुक्तदुरुक्ताचिन्तात्मकं चिकीर्षुराचार्यश्रुतिकीर्षिततस्य वार्तिकस्याविष्करिष्यामिप्रचयगमनाभ्यां शिष्टाचारपालनायै च शाखीयवस्तुतत्त्वानुस्मरणपूर्वकं तन्मस्कारहपं मङ्गलाचरणं मुक्त्वा संवादयन्नर्थादपेक्ष्यतमानुबन्धजतां च सूचयन्नुदेइयस्यैकदेशं प्रतिजानीते—सत्यमित्यादिना । तं प्रकृतं परमात्मानं प्रत्यग्रं भक्तिश्रद्धाभ्यां प्रकरर्षेण त्रिधा नत्वा वेदशिरसस्तैत्तिरीयकोपनिषदं सद्वार्तिकाधीतन्यासंद्धदुरुक्तान्दीचेन्तनात्मकं वार्तिकवक्ष्यामिति सम्बन्धः । उपनिषदः स्पष्टार्थतया वस्तुतो दुरुक्तामावेडपि गुरुकृतस्वभान्त्या तद्बिन्तासिद्धिरस्खलितं तु गुणोपसंहारन्याायेन तत् चिन्तापितुं शक्यते । उक्तचिन्ता तु सुकरैव । प्रणतिविषयस्वेन प्रकृतस्य परमात्मनसतत्पदार्थेस्थामृतविरोधित्वेनावितथत्स्वं समातनत्वं सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वमुपनयस्यति—सत्यमिति । तस्यैव जाड्यविरोधित्वेन चिन्मत्वं स्वयंप्रकाशत्वं दृशेयाति—ज्ञानमिति । तस्यैव कालतो देशतश्रापरिच्छिन्नत्वेन सर्वगतत्वं नित्यत्वं च कथयाति—अनन्तमिति । वस्तुतस्त्व

१ क्. ड्. °कमकलं । ग. घ. °कसकलं । २ क. °सि तदा° । ३ ग. घ. °य शा° । ४ क. मुख्यतः । ५ ग. घ. °क्तभा° । ६ ग. घ. तत्सिद्धि° ।

२ सुरेश्वचार्यंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकं-[ शीक्षाध्याये परिच्छेदपरिहाराय सजातीयविजातीयभेदराहित्यमुदाहरति—ऐकामिति । सत्वैव कार्यकारणसंसर्गशून्यत्वेन परमोत्कृष्टत्वमापदते—ध्वस्त इति । समारोपितकलविशेषविकल्पमाह—निर्द्वैतमिति । तत्पदलक्ष्यमर्थंमिथ्याप्रक्षिप्य त्वपदाथ्र्ँ निर्देशाति—हृदयाति । हृदि पचे हेतुपदं प्रथमार्थ सप्तमीप्रयोगादलुक्समासाद्वा तस्य मध्यमेव निलयो यस्य तं बुद्धिस्थमात्मानमित्यर्थः । समष्टिसूत्रद्विविशिष्टं त्वपदवाच्यमर्थमुक्त्वा तमेव ।

उक्त्यमर्यदहृदयविषयाणां पदनां मिथः सामान्याधिकरण्येन सिद्धं पदार्थैक्यं वाक्यार्थभूतं शास्त्रीयं विषयं विवक्षत्नाह—वेदान्त इति । योगिनो ज्ञाननिष्ठाः संन्यासिनस्तेषां प्रत्यग्मावेन वेदान्तेषु तत्स्वमस्यादिवाक्येषु व्यवस्थितस्तौ यो बोधो ब्रह्माहमस्मीत्येवमात्मकस्तस्य विषयं परमात्मानं प्रत्यग्र्ँ प्राणिपत्य वार्तिकं वक्ष्यामीति योजनां । अत्र चैक्ये विषये सूचितो विषयाविषयिभावः संबंधो ध्वनितः । ध्वस्तान्धकारमित्यादिना सर्वार्थनिवृत्तिपरमानन्दप्रातिलब्धे फले दर्शिते । तत्कामोऽधिकारी सिद्ध्यतीति दृष्ट्र्यम् ॥ १ ॥

यस्येदं सकलामलन्दुकिरणप्रखरैरर्यशोराशिभिर्-व्याप्तं यश्र् रूपालुतापरवशशक्के हितं दुःखिनामू । नाम यद्वाणीकुलिशावरुग्णमतयः पेतुर्दिश-द्वाष्यन्तौ यते ॥ ३ ॥

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । गुर्भाक्तिरपि विद्यायामनन्तर्झसाधनमित्यद्रीकृत्य विशिष्टगुणसंकर्तन-पूर्वकं गुरुविषयं प्रणामं प्रकुर्वन्नवशिष्टमुद्र्हेश्यमागमाभेदधत्ते—यस्येदिना । तं भगवन्तं माध्वकारं विशिष्टगुणविशिष्टं पूज्यतमममस्मद्गुरू-ध्यातमं भक्त्या श्रद्धया च प्रकर्षेण नत्वा तेनैव गुरुणा कृतस्य तैत्तिरीय-यक्माष्यस्य नीतिरन्वयानं विमजनं तत्राहं यते यत्नं करोमि । दुरुक्त्यादिरुपणहरूपं वार्तिकं संपाद्यामीति संबंधः । उत्कानुक्ताचिन्ता ताव-द्रिह सुगटैव दुरुक्ताचिन्ताड्यापातात्तो हृदते तत्राड्ड्वार्यस्य निरतिशय-

१ ग. घ. ड. च. एकैकवि । २ म. वयमाह । ३ ग. घ. ड. च. तो चो । ४ ग. घ. ह. च. भिवदति ।

कीर्तिमत्त्वं गुणमनुकर्त्तयाति—यस्येति । अशेषमपि खल्विदं विश्वं यस्य भगवतो भाष्यकारस्य यशोरुहैव रश्मिभिरभिव्यासमुपलभ्यते तानेव यशोरश्मीनशेषलोकानन्दपितृत्वेन विशिनष्टि—सकलयति । सकलस्य संपुर्णस्य मलस्य मेघनीहारादिमलसंस्पर्शविकलस्यैन्दौ श्वन्द्रुमसौ ये किरणा रश्मयस्तृप्यैवैस्तनुल्यैरिति यावत् । तस्यैव भाष्यकृतो दुःखितानां संसारिणां दुःखमुपलभ्य कृपालयतया परवशस्याप्यस्समतत्स्वरूपज्ञानादन्यत्र तदुद्वरणमप्यतस्तेषां हितं दुःखानिवृत्तिसाधनं प्रति प्रणेतृत्वं भाष्याग्रध्यात्मग्रन्थप्रणयनद्वारेण प्रसिद्धमित्याह—यश्रोति । सम्यग्दर्शनमार्गप्रतिरोधकत्वेन प्रवृत्तानां वैशेषिकवैनाशिकादीनां तार्किकाणां भाष्यकारवचनसामर्थ्यादेव निवृत्तिरिति गुणान्तरमाह—यद्वाणीत । यस्य वाणी यद्वाणी सैव कुलिशं वज्रं तेनावरुणा मग्रा मत्स्येषां ते तार्किका दिशः पेतुर्नष्टा इत्यर्थः । तमेवंविधं भाष्यकारं मत्वा प्रणस्य तदीयभाष्यनौौ यतेऽहममीते योजनां ॥ २ ॥

तैत्तिरीयकसारस्य मयाडाचार्यप्रसादतः । विशिष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीतते ॥ ३ ॥ एवं परापरगुरुणमस्कारव्याजेन तैत्तिरीयोपनिषदस्तद्राध्यस्य च वार्तिकं करोमीति श्लोकाभ्यामुक्तं तदेव च स्वकीयग्रन्थस्य सम्प्रदायपू-र्वकत्वं दर्शयन्नुपक्रमयति—तैत्तिरीयकेति । तैत्तिरीयकशाखोपनिषदस्तद्राध्यस्य च भाष्यकारप्रसादादेवेयं व्याख्या वार्तिकाख्या संशयविपर्ययसव्यतिरेकेणावाधित्यायुपवती क्रियते । ननुपनिषदर्थस्य भाष्येणैव भाष्यार्थस्य च तदक्षरेव प्रतिपदं शक्यत्वादिति मनया व्याख्येयेत्याशङ्कूञ विशेषेण ये स्पष्टमर्थं रोचयन्ते तेषामियं व्याख्योपयुक्तेयाह—विस्पष्टेति । हिशब्देनास्या व्याख्याया न्यायसंग्रहोऽधतवेनोपनिषद्राध्यार्थप्रकटीकारणसामर्थ्यं व्योत्यते ॥ ३ ॥

दुरितक्षहेतूनि नित्यानि ब्राह्मणे युजः । काम्यानी चेह कर्माणि दृष्टादृष्टफलानि तु ॥ ४ ॥ ननु विधिकाण्डेनैवोपनिषदो गतार्थत्वात्तत्प्रयोजनस्य कर्मवशादेव सभवाद्वांशिष्टार्थाभाषादुपनिषदस्तद्राध्यस्य च पृथग्व्याख्यारम्भो दृष्टे-

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्- [ शिक्षाध्याये

त्याशङ्केत्य नित्यानित्यादिभाष्यमाश्रित्य कर्मकाण्डार्थमनुवदाति—दुरितेति । सांचितस्य दुरितस्य क्षयः साध्यत्वेन हेतुरनुष्ठेयां येषां नित्यनेमित्तिककर्मनां तात्त्विकहेतुत्वादिते ब्राह्मणशब्दिते विधायके काण्डे पूर्वस्मिन्नग्रन्थे सिद्धान्ते न हि तावति निःश्रेयसप्रयोजनाति धर्मेण पापमपनुदतीति भूतेऽपार्जितदुरितनिवर्हणार्थत्वाद्वगमात्तथा च अथातो धर्मजिज्ञासेति सूत्रकृता धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पशुदृष्टतत्त्वाश्रोपनिषदो " विधिकाण्डेन गार्थतैत्यर्थः । न केवलं जीवतोऽत्रयं कर्तव्यानी पूर्वकाण्डेडपि गतार्थतां किंतु कामनानिबन्धनान्यपि चित्राकारीयं द्विनि हि फलानि्यहिफलानि च दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीनि तत्कैव सिद्धान्ते न च तत्रापि मोक्षार्थी स्वर्गकामः पशुकाम इति॰नमोक्ष-कामः सन्निधं कर्म कुर्यादित्यश्रवणादृतः संसारफलमेव कर्मेत्यभिप्रेत्याऽऽडडह-काम्यानि चैति ॥ ४ ॥

कर्मकाण्डार्थमुख्वा तत्रैविचारितमुपनिषदर्थं वदनपूर्वंस्तरङ्काण्डयोः संगतिमिदान्नीमित्यादिभाष्येण दर्शयति—विद्योति । ऐहिकैर्जन्मान्तरीयैर्वा पुण्यकर्मभिरनन्तःकरणशुद्धचरनन्तरं तत्परिपाकतों विवेकवैराग्यादिसिद्धये मुमुक्षुत्वे सत्यपेक्षतिमोक्षसिद्धयर्थमुपनिषच्छब्दिता विद्या प्रार-भते । सा च यथाभूतस्य ब्रह्मात्मैकत्वस्य प्रकटीभावहेतुरतो हेतुहेतुम-शुकणः संबन्धो दृश्योरपि काण्डयोरित्यर्थः । ननु कर्मणां पुरुषार्थहेतुत्व-प्रासिद्धेऽमुमुक्षुं प्रत्यपि विशिष्ट कमेवाच्छयतां 'कोऽमिति विद्या प्रस्तूयते तत्राऽऽडडह-कर्मेति। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कर्मानुष्ठाने कामाद्यो हेतुवस्तु-नुच्छेदुं विद्यैव शङ्कोति । तत्कारणाविद्यानिराकरणाहेतुत्वादृतो विद्यैव मुमुक्षुं प्रत्यरब्धं योग्येति ॥ ५ ॥

स यथाकाम इत्येवं योडकामश्चैति सदरम् । कामाकामैकहेतू नो बन्धमोक्षौ श्रुतौर्जगौ ॥ ६ ॥

कामादीनाo वन्यकरणकर्मपवृत्तिहेतुत्वं विवक्षित्वा कामादिनिवृत्या मोक्षो मवतीत्यर्थादुक्तम् । तत्र कामादिना बन्धे तन्निवृत्या मोक्षे च प्रमाणमाह—स यथेति ॥ ६ ॥

१. च. 'निवार° ।

अपविद्धदृशे तत्त्वे सर्वदैवात्मरूपके । विपर्ययेऽनभिज्ञानाच्चः कौमः क्रियास्ततः ॥ ७ ॥

कारणापेक्षायां तत्त्वारणप्रदर्शनपूर्वकं तस्मिन् प्रवर्तकत्वेन कारणहेतुत्वं प्रकटयति-अपविद्धदृश इति । प्रत्यगात्मनोऽपरिज्ञानं मिथ्याज्ञानैककारणं तस्मात्कामादेरस्ततश्र शुभाशुभयामिश्रप्रवृत्तिद्वारासुखदुःखप्राप्तिरित्यर्थः ॥ ७ ॥

यद्ज्ञानात्प्रवृत्तिर्या तज्ज्ञानात्सा कुतो भवेत् । तस्मात्सर्वप्रवृत्तीनामलं विधोपशान्तये ॥ ८ ॥

प्रतीचः स्वात्मन्यज्ञानान्निमिथ्याज्ञानं तद्व्रतेतुकामादिवशात्प्रवृत्तिरित्युक्तम् । विधुषोऽपि प्रवृत्तिदर्शनादित्याशङ्क्याह—यद्ज्ञानादिति । ज्ञानादध्वं बाधितान्विध्यतिरेकेण ज्ञानहेतुकप्रवृत्तेरसंभवे फलितमाह-तस्मादिति ॥ ८ ॥

मोक्षार्थी न प्रवर्त्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुयाद्व्रत्यवायाजिहासया ॥ ९ ॥

ज्ञानान्मुक्तिरित्युके सत्यैकमविकल्प्यांञ्चेन मीमांसकस्य शब्दां काम्यप्रतिषिद्धयोरित्यादिमाझ्योक्तामुज्झावयति—मोक्षार्थीति । कर्मोङ्कं मोक्षसाधनम् । प्रत्याख्यायाडनविज्ञानं तत्र न्यायेन निर्णयः ॥ ९० ॥

प्रारब्धफलं तु कर्म भोगादेव क्षयं गच्छतीत्यपद्धीकृत्य यथावाञ्छितचारितस्य ज्ञानव्यतिरेकेण मोक्षो भवतीति शरीरान्तरोत्पादे हेतुभावादिति फलितमाह—इति मीमांसकंमन्यैरिति । युक्तिपर्यालोचनाभ्यां नायं पक्षः नैतदेव भवेन्यायं विरुद्धफलदायिनाम् । संभवान्तर्मणां पुंसो भूसां शास्त्रदर्शनात् ॥ ११ ॥

तदेव न कर्मानुषक्त्वादित्यादिमाझ्यावष्टम्भेन स्पष्टयाति—नैतदिति । वध्योभुजुहूवतमाने द्वेधा काम्यनिषिद्धे वा बुद्धिपूर्व नैष्कर्म्यमतो तथाडऽपे

सचितेतस्यानेकेस्य कर्मणः संभवादा गामिनि देहे हेतुभावस्या सिद्विरित्यर्थः । साधारणेन प्रायणेनाभियक्तानि सर्वाण्येब कर्माणि संभूयैकं शरीरं कुर्वन्ति । ततः सर्वकर्मणामुपभोगेन क्षीणत्वान्नास्ति संचितं कर्मेत्ये-तन्निरोक्तुं विरुद्धफलदायिनामभियुक्तत्वम् । स्वर्गनरकफलानां ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनामेकस्मिन्न्देहे भोगासंभवात्तमप्याणासंभवाच्चात्मायणस्य सर्व-कर्माभियक्तत्वे च मानाभावाद्दूषकत्वात् प्रातिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं सिद्धयतीत्यर्थः । प्रायणाभियक्तेन बलवता कर्मणा प्रथमममारम्भकेप प्रतिपन्नं दुर्बलं कर्मानारम्भकत्वमवाशिष्टमित्यन्न प्रमाणमाह-शाखा-ब्राह्मादिति ॥ ११ ॥

अनारब्धफलानीह सन्ति कर्माणि कोटिशः । तथा इहैति वचसो गम्यतां कर्मणां स्थितिः ॥ १२ ॥

कर्मानुवादपूर्वकं शाखमेव प्रकटयति—अनारब्धिति । इहैति कर्तृ-शक्तिः । तथा इह रमणीयचरणा इत्यादिवाक्यं स्वर्गादिवरोहतां सुकृतदुष्कृताभ्यां मनुष्यादिलोके देहग्रहणं दर्शयति । ततो न स्वर्गप्रददेहारम्भ-कत्वेन सर्वं कर्म क्षीणामित्यर्थः ॥ १२ ॥

न चैकदेह भोगोडस्ति ब्रह्महत्याश्वमेधयोः । ननु ब्रह्महत्याश्वमेधयोः सुखदुःखफलत्वात्तयोश्रैकस्मिन्नेव देहे भोगसं-भावाद्विरुद्धफलदायिनां कर्मणामुच्यते तदोभयहेतुर्न चेति । विरुद्धे देहे सुखदुःखहेतुत्वमश्वमेधयो रित्यभ्युपगमाच्च । सुखदुःखमात्र-फलत्वाभ्यां विरुद्धफलदायिनामित्यर्थः ॥ १३ ॥

सर्वजन्मानुगं कार्यमेकस्यापीह कर्मणः । श्रूयते धर्मशास्त्रेषु किमुतानेकरंभणाम् ॥ १४ ॥

यत्तु कर्माशयैरेकमविकल्प्यं तदूदूषयति—सर्वजन्मेति । अवश्यमेवादेन सत्कर्मादिकजन्यमग्रहणश्रवणात् । श्वासोकरकरोष्ट्राणां गोजाविमुगप-क्षीणाम् । चाण्डालपुल्कसानां च ब्रह्महा योनिषूच्छन्तीत्या दिस्मरणाद्-

ग. घ. च°क° १ २ घ. देहहे° ३ द. °वात्स्य° १. र या. °भवत्प्रमाणस् +५. त. स्मकरनेल निव° ७ ग. घ. °देहस्य° ८ क. ख. °त्यनुच° १

क्मेव कर्मानेकं जन्माड्डरमते । किसु नानाविधं कर्म नानाविधदेहारंभक्मिति वक्तव्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥

अनारब्धेषकार्याणां नित्यं चेष्टस्वस्तये मतस्म । नैवं स्वात्माकियाहेतुं यतोऽनर्थं निहन्ति तत् ॥ १५ ॥

अनारब्धफलं शुभाशुभं वा सर्वमिह कृतं नित्यं कर्म निवर्तयति । अतो ज्ञानामावेडपि मुमुक्षोर्वर्तमानदेहपाते मोक्षो भवतीति शङ्कूते-अनारुन्धेति । इष्टानिष्टफलानामित्यादिभाष्यादृष्टग्रहणमुपलक्षणार्थं नित्यानुष्ठानादनारब्धशुभाशुभनिवृत्तिरिति नाकरुणी प्रत्यवायश्रवणादित्वाभाष्येण परिहरति—नैवामिति ॥ १५ ॥

पापस्य कर्मणः कार्यं प्रत्यवायागिरोच्यते । नित्यैविरोधाच्चज्ञानिनः त्विष्टफलदायिनः ॥ १६ ॥

किंच पापस्य कर्मणाडनारब्धफलस्य नित्यानुष्ठानान्निवृत्तावपि पुण्यस्य कर्मणो न ततः निवृत्तिरविरोधादिति वदन्यदिति नामेत्यादिभाष्यं द्याचष्टे-पापस्येति ॥ १६ ॥

काम्यं कर्मणो हेतुस्तस्योच्छेदनेन संभवः । प्रत्यग्बोधमुते यस्मादसम्यगिदमुच्यते ॥१७॥

यत्नु काम्यानि कर्माणि वर्जयेन्तमुमुक्षुरिति तदिदानीं न च कर्महेतूनामित्यानुष्ठानविधानेन दृप्तावत्-काम्यादौ । यत्स्मात्काम्यस्य कर्महेतोरज्ञान-कार्यत्वात्तत्त्वज्ञानमनंतरेण निवृत्तेरसंभववस्तस्माद्यथावर्णितस्य ज्ञान-मनंतरेण मुक्तिरित्युक्तमतो ज्ञानादेव मोक्षो न कर्मणेत्यर्थः ॥ १७ ॥

यथ्चानात्मफलं तस्मै कर्म सर्वं विधीयते ।

आत्मत्वादात्मनः कर्म नैव स्वादात्म्ये ततः ॥ १८ ॥

किंच मोक्षस्य कर्माङ्गावत्यचे न तावदुपाद्यतवं नित्यत्वान्नापि संस्कार्यत्वं निर्गुणत्वाद्वा न च विकार्यत्वं कूटस्थत्वादाप्यत्यत्वमपि नोपपद्यते तस्मादात्मवेन नित्यास्त्वादतो मोक्षे कर्म निरर्थकमित्याह-

यथ्वं निर्गुणत्वाद्वान्निर्दोषत्वाच न च विकार्यत्वं कूटस्थत्वादाप्यत्यत्वमपि नोपपद्यते तस्मादात्मवेन नित्यास्त्वादतो मोक्षे कर्म निरर्थकमित्याह-आत्मत्वादिति । आत्मच्योत्पादक फल स्वर्गपशुपुत्रादि ॥ १८ ॥

नित्यानां चाक्रियाडभाव: प्रत्यवायस्तत: कुत: ।

न ह्यभावाद्वेद्यावो मानं यस्मात्तन्न विधते ॥ १९ ॥ यदुक्तमकरणानिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थानि नित्यानि कर्माणि इति तन्न नित्यानां चेष्टयादिर्निष्ये नोत्तरमाह—नित्यानां चेति । आगामिदुःखं प्रत्यवायस्तस्य भावरूपत्स नाभावो निमित्तं निषिद्धाश्चरणनिमित्तत्वाद्दुःखस्येत्यर्थ: ।

न हीति ॥ १९ ॥

अभावाद्वावोत्पत्तिसंभवं मानामावेन सांधयाति—न हीति ॥

पूर्वोपचितकर्मभ्यस्तस्मात्कर्तारमेतौ या ।

प्रत्यवायत्रिकया तस्या लक्षणार्थे शता भवेत् ॥ २० ॥ अकुर्वेन्वाहितं कर्म निन्दितं च समाचरनू । प्रसज्यश्रेन्द्रियार्थेषु नर: पतनमुच्छ्रितीतिश्रुतप्रत्यवादकरणस्यापि प्रत्यवायनिमित्तत्वं प्रभित्समित्याशङ्क्याह—पूर्वोक्ते । तस्मादित्यसदुपसर्गसंभावादित्यर्थ:॥२०॥

प्रत्यवायक्रियां तस्यालक्षणार्थे शता भवेत् ॥ २० ॥

उक्तमेवार्थमेतत् पूर्वोपचितेत्यादिभाष्यावडम्भेन स्पष्टयति—नित्यानामिति । यद्य यथावस्थितनैमित्तिकानुष्ठानं स्यादन्तं संचिन्तदुरितक्षयेऽपि भवेत्क्व चायं विहितमकार्षीस्तत: प्रत्यवायी भविष्यतीति शङ्केलक्ष्यते तेन शास्त्रप्रत्ययस्यान्यथाऽपि सिद्धत्वात्तद्धेतो: प्रत्यवायहेतुत्वासिद्धिरित्यर्थ: ॥ २१ ॥

नित्यानामक्रिया यस्माल्लक्षणयैवैव सत्करात् ।

सर्वप्रपञ्चकेप: स्यादभावाद्वावसंभवे । तस्मादयत्नत: स्थानमात्मनीत्यतिपेलवम् ॥ २२ ॥ ननु लक्षणहेतवो: क्रियाया इति शास्त्रप्रत्ययोमात्रं विधाने सति सर्वस्य मावडपस्य कार्यस्य मावडपं कारणामिति प्रत्यक्षादिभिरवधारितं रितं शास्त्रप्रत्ययादभावस्य हेतुत्वाभिधाने सर्वप्रपञ्चके विरोध: स्यादित्यर्थ: ।

प्रत्यवायक्रियां तस्माल्लक्षणार्थे शता भवेत् ॥ २१ ॥

अस्मत्पक्षे त्वकरणज्ञाने प्रत्यवायज्ञापकत्वे न श्व तज्ज्ञातादकरणात्प्र—१ ग. च. माध्यो० १:३ क. तस्माद्रध । ३—प. ऋ. नित्यां० शा० । ४ ह. श्वे० त° । ५ म. च. ह. च. स्थानां चेति । ९ ग. व. शे०डक° । ९ म. व. कल्वार्ल न । म. कतवं भव० न्मदेश° ।

तस्मादयत्नत: स्थानमात्मनीत्यतिपेलवम् ॥ २२ ॥

तस्मादिति । केषां तु नित्यत्ववादा मावप्रसङ्गाद्योग्यानुपलब्धिरपि ज्ञातै-

वामावप्रसक्तिहेतु: । प्रतिबन्धकाभावस्य तु कारणत्वमन्योन्याश्रयत्वाद्-

प्रामाणिकामित्याभिधेय यस्माद्करणनिमित्तंप्रत्यवायपरिहारार्थं न नित्यं कर्म किंतु श्रातिप्रामाण्याप्तिलोकादिम्राप्तिसफलं तस्मादिति ॥ २२ ॥

थोक्तचारि-तस्मादिति ॥

निर्धूता डतिशया प्रीति: कर्महेतुरिति त्वया ।

यद्भाणी तद्न्याय्यं यथा तद्भिधीयते ॥ २३ ॥

स्वर्गंकामवाक्ये स्वर्गशब्देन निरतिशयप्रीतेः मुक्तेरुक्तत्वात्तदेतुत्वेन कर्मविधानात्कर्मसाधैव मुक्तिरिति द्वितीयं पूर्वपक्षं भाष्योक्तमनुभाष्य

दूषयति-निर्धूताति ॥

मुक्ते: कौत्स्थ्यरहपत्वाच तस्या: कर्म साधनम् ।

स्वर्गादिवदनित्या स्यादिति स्यात्कर्मण: फलम् ॥ २४ ॥

मोक्षस्य कर्मकारित्वानुपपत्तिं नहीत्यादिभाष्येण साधयति-मुक्तौति ।

आत्मत्वेन मोक्षस्य कूटस्थनित्यत्वाच्च कर्मसाध्यते युक्त्वा विपक्षे दोष-माह-स्वर्गादिवदिति ॥ २४ ॥

अनित्यफलदायित्वं ज्ञानहीनस्य कर्मण: ।

कूटस्थस्यफलदायित्वं विद्येतस्येति चेन्‌नमतम् ॥ २५ ॥

विद्यासाहितानामित्यादिभाष्येण कर्मसाध्यत्वेऽपि मोक्षस्य नानित्य-

त्वामिति समुचयवाच्याह—आनित्यांत इति ॥ २५ ॥

नैवमारभ्यमाणस्य हानित्यत्वससमन्वयात् ।

न च प्राप्तमनित्यत्वं विप्रा वारयितुं क्षमा ॥ २६ ॥

विद्यासहितेनापि कर्मणा मोक्षश्र्वेदारम्भते तर्हि मुक्तकं तदनित्य-मितिन्यायान्मोक्षानित्यत्वं हुन्निवारमितें न बिरोधादित्यादिना निर-

स्यति-नेवामिति । सहायीभूतविद्यासामर्थ्यादनित्यस्वं निवार्यतामित्या-शङ्कते । न चेत इति । न तावत्प्रमाणजन्या विद्या मोक्षस्यामित्यस्वं शङ्कूयादिति । उपासना तु स्वफलानिलित्यत्वमपि वारयितुं-शक्ता कथं कर्मफलानित्यत्वं वारयतीत्यर्थ: ॥ २६ ॥

प्रध्वंसाभाववच्चेत्स्यात्कर्मकार्यमपि ध्रुवम् । भावात्मकत्वाम्मोक्षस्य नैव मेsध्युपपद्यते ॥ २७ ॥

कान्यकारित्वे भेदस्थानीयत्वं पृथक्त्वं तद्वैलक्षण्यादिति दर्शयितुं दित्यत्र व्यासिमदृशं शङ्कते—प्रध्वंससैति । यद्यावतरूपं कार्यं तद्विनियमिति घ्याप्तेस्तद्व मोक्षस्य निरतिशयप्राप्तिमात्रूपत्वादारम्यत्वे स्यादेवानित्यत्व-मिति दूषयति-भावेति ॥ २७ ॥

कार्यं प्रध्वंसतोडन्यद्यत्तदनित्यं क्रियोल्यते; । घटादिद्रव्यतिज्ञायां विशिष्टत्वाद्दोष्यता ॥ २८ ॥

यद्यावत्से ति कृतकं तदनित्यमित्येतदेव साधयति—कार्यमिति । आनित्यमिति । प्रतिज्ञायां कार्यत्वहेतोरभावव्वेन विधिविशिष्टत्वादिति ज्ञाहेत्वो-व्याप्तिसिमहद्दोषवैत्त नास्तीति फलितमाह—प्रतिज्ञायामिति ॥ २८ ॥

प्रध्वंसाच्चिकलादि स्यात्तच्चानित्यं घटादिवत् । कल्पनामात्रतोऽभावो नैवाडडड्रभ्यः स कर्माभिः ॥ २९ ॥

प्रध्वंसस्य कार्यत्वेऽपि नित्यत्वमभ्युपगम्योक्तं तदेवासिद्धमित्याह-प्रध्वंसादिति । नाशक्रियातः शकलादिकार्यं जायते तच्च घटादिवदानी-त्यमतो न भवर्द्भिप्रेतो ध्वंससतत्कार्यत्वं वाडस्तीत्प्रर्थः । कस्ताहिं भवन्ते प्रध्वंसाभावस्तग्राSSह—कल्पनेति । प्रध्वंसस्यास्मन्मते शशविषाणवद्विक-ल्पमात्रत्वान्नित्यत्वं वाऽनित्यत्वं वाsनित्यत्वयोः परमभावान्नासो व्यभिचारंमूर्तित्वर्थः॥ २९ ॥

धर्मी घटादयः सर्वे वर्तन्ते न त्वभावगा: ॥ ३० ॥

प्रध्वंसस्य शशविषाणकल्पत्वे घटादीनां सदा सद्रूपादिषु विद्यमानत्व-त्कपालाद्युत्पत्तावनुपलब्धिर्न सिद्धयेदित्याशङ्क्याडSविर्भावेति । विद्यमानमपि घटादिकायं विरोधिकार्यनिरुद्धत्वादोपलब्ध्यर्थ: ॥ ३० ॥

नास्त्यभावस्य सम्बन्धः क्रियया वा गुणेन वा । निरातमकत्वान्नैवांलं सम्बद्धं केनचित्काचित् ॥ ३१ ॥

प्रध्वंसाभावस्य गुणो नित्यत्वं प्रागभावस्य चानित्यत्वं नाशाक्रियात्वमितरस्यान्न चोत्पत्तिक्रियावत्त्वमिति परस्य मतं तदुपि न युक्तमित्याह— नास्तीति । तदेव स्फुटयति—निरातमकत्वादिति ॥ ३१ ॥

तस्मात्स्यात्मकल्पनामात्रो व्यवहारप्रसिद्धये । प्रध्वंसादिरभावोऽयं शिलापुत्रादिवन्मृषा ॥ ३२ ॥

प्रध्वंसादावभावे निरातमके धर्मधर्मिमभावस्य दुर्बुद्धित्वात्कल्पनामात्र- स्वमेवेत्युपसेहरति—तस्मादिति । चतुर्विधाभावव्यवहारसिद्ध्यर्थमविचालितपोडभावो न वास्तवोऽस्तीतयार्थः ॥ ३२ ॥

तस्मादविय्याच्छन्नौ स्याद्वस्तुस्थानमात्मनि । नचाविद्याप्रहाणं स्याद्‌ब्रह्मविद्यामृते कचित् ॥ ३३ ॥

काम्यप्रतिषिद्धवर्जनाच्चुपायादात्मनोऽन्यववस्थानलक्षणस्य मोक्षस्य दुर्वच- नत्वादविद्यातकार्यनिवृत्तौ तथाविधकैवल्यं ज्ञानादेवे त्युपसंहरति— तस्मादिति ॥ ३३ ॥

तस्माद्विद्याशये जेया प्रारठ्योपानिषत्परा । सैवाविद्यानुरोधार्था विद्या चैवाडडत्मगामिनी ॥ ३४ ॥

यतो ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानादेव संसारकारणात्माविद्यानिवृत्तिस्तस्मादात्म- ज्ञानार्थत्वेनोपानिषदमारभः संबवतोत्यारम्भमभुपसंहरते—तस्माद्विद्याशये । तामेव विद्यां विशिनष्टि—सैवोति ॥ ३४ ॥

ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छब्दप्रसिद्धिरापि विद्याया एव निःश्रेयससाधनत्वेन विनाश्चयाद्वाच्येष्टे—विद्योति । सकारणसेसरस्य शिथिलीकरणादृत्यान्तविनाशहेतुस्त्वाद्वा ब्रह्मविद्योप- निषच्छब्दवाच्येष्टयर्थः ॥ ३५ ॥

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्--[ शीर्षाध्याये

उपेत्य वा निष्पण्णं तच्छ्रेय आत्यन्तिकं यतः । तस्मादुपनिषज्ज्ञेया ग्रन्थस्तु स्याद्वदर्थतः ॥ ३६ ॥

आत्यन्तिकं श्रेयो वेहा तद्विद्याद्विदितसद्विति निष्णण्णमारमानो गमयत्यनया वा विद्यया ब्रह्मविद्योपनिषच्छब्दवाच्यैत्याह-उपेत्येति । ब्रह्मविद्या चेदित्यमुपनिषच्छब्दवाच्योच्यते कथम् तहिं ग्रन्थे तच्छ्रुत्वा प्रधुक्त्ते तत्राह-स्थि्वाति ॥ ३६ ॥

प्राणवृत्तेस्था चादो देवता यादभिमानिनी । मित्रः शं नः सुखं भूयादिति ब्रह्मेह याच्यते ॥ ३७ ॥

एवमुपनिषदस्तद्वाध्यस्य च व्याख्येयत्वं प्रतिपाद्य प्रतिपदं व्याख्यामारभते-प्राणवत्तेति । शं नो मित्र इत्यत्र मित्रशब्देन प्राणवृत्तेरह-स्वाभिमानी देवतामोच्यते स च नोऽस्माकं सुखकृत्स्ववति्ति सूत्रात्मकं ब्रह्म सुष्ठुणा प्रार्थ्यैते सप्तम्या वाक्ये गृह्यते ॥ ३७ ॥

रात्रेरपानद्वृतेश वरुणश्वाभिमानभाकू । शं नो भवतु सर्वत्र चक्षुस्थश्वार्यमा रवि: ॥ ३८ ॥

शं वरुण इत्यापि वरुणशब्देनापानवृत्ते रात्रेश्वाभिमानभाकी देवतातमा कथ्यते । स चास्माकं सुखकृदस्ववति्ति पूर्ववदेव सूत्रात्मकब्रह्मार्थनानभिप्रेत्यैषः-रात्रेरिति । एवमुत्तरत्रापि महदैव प्रार्थनाविषयं यमूत्तामेत्याह-संवदन्ते । शं नो भवत्स्वर्यमेत्यत्रायमा चक्षुराभिमानी रविरादित्य इत्याह-चक्षुस्थश्वेति ॥ ३८ ॥

वले तु भगवानिन्द्रो वाचि बुद्धौ बृहस्पति: । विष्णुश्रोसक्रमः शं नो विस्तीर्णकमणो ह्रसौ ॥ ३९ ॥

शं न इन्द्रो बृहस्पतिरित्यत्र बलाभिमानी देवतातमेन्द्रो बृहस्पतिवां-श्रासिमानी बुद्ध्यभिमानी चेत्याह-बल इति । शं नो विष्णुरित्यत्र विष्णुनाम पादाभिमानी देवतातमा स चास्माकं सुखकृदस्तु तद्वाह-विष्णुश्रेति । तस्योक्तक्रमत्वं स्फोरयति-विस्तीर्णेति ॥ ३९ ॥

१ ह. च °कं पं० । २ ह. थंत इहेति स° । ३ ग. घ °वच्यीं० । ४ क. स्त्रीणांक° ।

अध्यात्मदेवता: सर्वां मित्रायाः शं भवन्तु न: । सुखकृत्सु हि तासु स्यादिग्रोपशमनं ध्रुवम् ॥ ४० ॥

किमिति यथोक्ता देवता: प्रार्थ्यन्ते ब्रह्म जिज्ञासुभिरित्याशङ्क्य तासु हीत्यादिना व्यासद्यातां वाक्यानां संप्रपिडितमथमाह-अध्यात्मेति । भाष्यार्थमाह-सुखकृत्स्वति ॥ ४० ॥

श्रवणं धारणं चैवमुपयोगश्र सिद्ध्यति । ज्ञानस्यार्थित्वबन्धेन प्रार्थनीयमतो भवेत् ॥ ४१ ॥

तासु देवतासु सुखकृत्सु सतीषु वेदान्तश्रवणार्थं मुमुक्षूणामविघ्नेन गुरुपादोपसर्पणं सिध्यति ततश्च वेदान्तानां तात्पर्यावधारणं श्रवणं श्रुतस्याविस्मरणं धारणमुपयोगः शिष्येभ्यो निवेदनम् । ब्रह्मविद्योपसर्गाणां शान्त्यर्थं वायुरूपेण ब्रह्मजिज्ञासुना कार्ये नमस्कारोक्तिकर्मणी ॥ ४२ ॥

नमो ब्रह्मण इत्यादिवाक्यस्य तात्पर्यमाह-ब्रह्माविद्येति ॥ ४२ ॥

नमो ब्रह्मण इत्यादिवाक्यस्य तात्पर्यमाह-ब्रह्माविद्येति । सर्वक्रियाफलानां हि ब्रह्माधीनत्वहेतुतः । वायवे ब्रह्मणे तस्मै प्रह्रादभावोऽस्तु सर्वदा ॥ ४३ ॥

सर्वक्रियाफलानां हि ब्रह्माधीनत्वहेतुतः । वायवे ब्रह्मणे तस्मै प्रह्रादभावोऽस्तु सर्वदा ॥ ४३ ॥

किमिति वायुरूपिणे ब्रह्मणे नमस्कारवन्दनक्रिये क्रियेतेऽन्यस्मै कसमेचिद्धेवतात्मने विग्रहोपशमनार्थं ते किं न स्यातामेत्याशङ्क्य सर्वक्रियाफलानामित्यादिभाष्यार्थमाह-सर्वान्ते । कमफलस्य सर्वस्य सूत्रब्रह्माधीनत्वाच्चैव नमस्कारवन्दनक्रिये नान्यस्येत्यर्थः ॥ ४३ ॥

पारोक्ष्येण नमस्कृत्य प्रत्यक्षेण नमस्क्रिया । परोक्षसाक्षादूपाभ्यां वायुरेवाभिधीयते ॥ ४४ ॥

नमो ब्रह्मण इत्येतावतैव वायुरूपिणे ब्रह्मणे नमस्कारस्य सिद्धत्वा-हुततरवाक्यमकिंचित्करमित्याशङ्क्यचASSह-पारोक्ष्येति । स ब्रह्मोत्याचक्षत इतिश्रुते । ब्रह्मणः श्रुतस्यASSदौ पारोक्ष्येऽपि नमस्कारः कृतस्तस्यैव वायु-शब्देन प्रत्यक्षत्वाहते न पौनरुक्त्यमित्यर्थः । साक्षाच्चासाक्षाच्चाभ्यां वायुव्रह्मणोरभेदमाशङ्क्यचASSह-परोक्शेति ॥४४॥

प्रत्यक्षं ब्रह्म हे वायो त्वमेवासोति संसुतिः । त्वामेवातो वदिष्यामि साक्षात्त्वमुपलभ्यसे ॥ ४५ ॥

त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासोत्यस्य तात्पर्यमाह—प्रत्यक्षमिति । हे वायो तव सूत्ररूपेण पारोक्ष्येऽपि प्राणरूपेणापरोक्षमस्मि चक्षुरादि हि रूपदर्शनेनानुमेयत्वाद्वाहितं साक्षिवेद्यं प्राणस्त्वद्व्यवधानेन साक्षिवेद्यः । सन्निहितश्र मोक्षरिति प्रत्यक्षो विवक्ष्यते प्राणैकृतेनाशनादिना शरीरादेरूपाप्रसिद्धेर्‌बहुत्वं च तवातिदव्यक्तमतस्त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासोति वायुदेवतास्तुतिरस्तु । विवक्षितेत्यर्थः । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । यथा कश्चन राजदर्शनार्थी राज्ञो दौवारिकं कंचिदुपलभ्य त्वमेव राजेति ब्रूते तथा हृदस्य ब्रह्माणो द्वारपालं प्राणं प्रतीत्य हृदं ब्रह्म दिहक्षुरमुष्कुरभिवदति त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामीति यतस्त्वं साक्षादेव साक्षादुपलभ्यसे तस्मात्त्वामवेहि ब्रह्म वदिष्यामीति ब्रह्मवदनक्रिया प्राणदेवताया: स्तुतिरेवेत्यर्थः ॥ ४५ ॥

यथाशास्त्रं यथाकायं बुद्धौ सुपरिनिष्ठितम् । ऋतं तत्त्वधीनत्वाद्वदिष्यामीति संगतिः ॥ ४६ ॥

ऋतं वदिष्यामित्यस्य तात्पर्यार्थमाह—यथाशास्त्रामिति । अग्निहोत्रदिलक्षणं कायं कर्तव्यं कर्मानतिक्रम्य तदेव शास्त्रानुरोधेन बुद्धौ सुपरिनिष्ठितमुच्चते तच्च तदधीनत्वात्तद्वात्मकस्वाच्च त्वामेव वदिष्यामीति देवतास्तुतिरेवेत्यर्थः ॥ ४६ ॥

तदपि तदधीनत्वाद्वदिष्यामिति संप्रतंम् ॥ ४७ ॥

स्तुत्यनंतरमाह—प्रयोगस्थमिति । ऋतमेवानुष्ठीयमानं सत्यमुख्यते तदपि स्वदात्मकस्वामेव वदिष्यामीति वाक्ययोः स्तुत्यर्थयोरपुनरुक्ततेत्स्यर्थः ॥ ४७ ॥

विद्यार्थिना स्तुते सन्मां ब्रह्मावतु गुरुं च मे । विद्याग्रहणवक्तृत्वशक्तिष्यां नौ सदाडवतु ॥ ४८ ॥

तन्मामवल्लिपयादिवाक्यस्यार्थमाह-विद्यार्थिन इति । उक्तप्रकारेण मया त्वामाहं स्तौमि । सन्मां ब्रह्मावतु गुरुं च मे विद्याग्रहणवक्तृत्वशक्तिष्यां नौ सदाडवतु ॥ ४८ ॥

स्तुतं सद्द्रहेर्माचारायं चाबतु रक्षात्वातिपार्थिनायां केन रूपेण रक्षोतिवातिविवक्षायामाह-विद्याग्रहणाति । श्रुत्यादिद्वारेणाडडचार्योपदिष्टस्य तत्त्वस्प ग्रहणे सामर्थ्यं यथा मम श्रोतुर्न विहन्यते यथास्सच-यस्य वाकृतत्वसामर्थ्योपरतिहेतु भवति तथाऽऽशिष्याचार्यो: शिष्यरक्षार्थं तथा रक्षणीयामित्यर्थे ॥ ४८ ॥

विद्याग्राप्त्युपसर्गाणां त्रि: शान्तिराभिधीयते । आचार्याशिष्ययोसतस्यां ब्रह्म ज्ञातुं हि शक्यते ॥ ४९ ॥

आचार्यस्य विद्योपदेशार्थं विद्याग्रहणार्थं च शिष्यस्य प्रवृत्तस्य्यास्सध्यात्मिको ज्वरादिनिमित्तः सह चक्षुःश्रोत्रादिनियमित्तश्राडडधिभौतिकों व्याघोरादिभयनिमित्तो वर्षगर्जनादिप्रयुक्तश्राऽऽधिदैविको विघ्नः संभाध्यते तस्य त्रिविधस्योपसर्गस्य विघ्नस्य परिहारार्थं त्रि: शान्तिरुच्यते तस्यां विद्योपशान्तां सत्यमेव ज्ञानोपदेशातद्रुहणसंभावादिति पुनरुक्तिशङ्कां वारयति—विद्योति ॥ ४९ ॥

अर्थज्ञानप्रधानत्वाद्वेदान्तानां विपश्चिताम् । पाठे त्वयन्नो मा प्रापादिति शिक्षाडभिधीयते ॥ ५० ॥

प्रथमं शिक्षाध्यायारम्भे हेतुमाह—अर्थज्ञान इति । वेदान्तानां ब्रह्मात्मपरत्वात्कर्मकाण्डस्य च परत्वाद्बुद्धिपूर्वकारिणामध्ययनने स्वरोष्मडध्यस्ननेष्वनास्थासंभवादिति रक्षितार्थास्सिद्धिः स्यादित्याशङ्क्य तन्निवृत्त्यर्थं शिक्षाध्यायप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ ५० ॥

शिक्ष्यते ज्ञायते साक्षाद्दर्शनायोच्चारणं यया । स्याद्दा कर्माणि शिक्षेति व्याख्यास्यामोडधुना ताम् ॥ ५१ ॥

शिक्षाशब्दस्य द्विधा व्युत्पत्तिं संभावनया दर्शयति—शिक्ष्यत इति । लक्षणशास्त्रस्यान्यत्रैव सिद्धत्ववादिह कर्मव्युत्पत्तिरेव ग्राह्येत्यड्रीकृत्य वाक्यार्थमाह—स्याद्द्रेति ॥ ५१ ॥

अकारादिर्वर्ण उदात्तादिः स्वरस्तथा । ह्रस्वदीर्घप्लुतता मात्त्रा प्रयत्नश्र बलं स्मृतम् ॥ ५२ ॥

समर्ता समवर्णानां वैषम्यस्य विवर्जनम्‌ ।

संतानः संहिता तु स्यादिति शिक्षोपदिश्यते ॥ ५३ ॥

संतानः संहिता तु स्यादिति शिक्षोपदिश्यते ॥ ५३ ॥

शिक्षितव्यानेव विभज्य दर्शयित्वर्णः स्वर इत्यादि व्याकरोति-अकारादीरितद्वाभ्याम्‌ । वर्णादीनामेकस्यापि वैगुण्ये फलपर्यन्तं ज्ञाने न सिद्ध्यति मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह- । तदर्शानादृतो वर्णैरप सर्वे शिक्षितव्या भवन्तीत्यर्थः ॥ ५२ ॥ ५३ ॥

तदर्शानादृतो वर्णैरप सर्वे शिक्षितव्या भवन्तीत्यर्थः ॥ ५२ ॥ ५३ ॥

इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥

सूक्ष्मार्थानुपवेशाय बहिष्ट्ववणचेतसाम् ।

संहिताविषयं तावत्स्थूलोपासनमुच्यते ॥ ५४ ॥

संहिताविषयं तावत्स्थूलोपासनमुच्यते ॥ ५४ ॥

अधुनेत्यादिभाष्यार्थमाह-सूक्ष्मार्थ इति । अध्येतारो हि बहिरेव ग्रन्थप्रवृत्तचित्तास्तेषामर्थज्ञानेऽक्ष्मे बुद्धिप्रवेशासिद्धचतुः संहितादि वर्णानां सन्निकर्षस्तादृशयमुपासनं स्थूलशब्दसंस्कृतमादायवुच्यते सन्निधानाच्चात्र स्वरशाखासंहितैव ग्राह्येत्यर्थः ॥ ५४ ॥

सन्निधानाच्चात्र स्वरशाखासंहितैव ग्राह्येत्यर्थः ॥ ५४ ॥

संहितादिनोमित्तं यवशस्तचौ सहास्त्वाति ।

संहितादिनोमित्तं यवशस्तचौ सहास्त्वाति ।

आचार्याशिष्ययोस्सदद्रलावरचसमावयोः ॥ ५५ ॥

आचार्याशिष्ययोस्सदद्रलावरचसमावयोः ॥ ५५ ॥

समस्तोपनिषच्छेषः शं नो मित्र इत्यादिराशीरवादः संवृत्तः । सम्प्रति संहितोपनिषच्छेषमाशीरवादान्तरं सह नौ यशः सह नौ ब्रह्मवर्चसामिति वाक्याभ्यामुच्यते तद्याचष्टे-संहिताद्रीति ॥ ५५ ॥

तद्याचष्टे-संहिताद्रीति ॥ ५५ ॥

यशो ब्रह्मवर्चसहिति यश इति ।

यशो ब्रह्मवर्चसहिति यश इति ।

ब्रह्मवर्चसामित्याहुस्तेजो यत्तत्रिवन्धनम्‌ ॥ ५६ ॥

ब्रह्मवर्चसामित्याहुस्तेजो यत्तत्रिवन्धनम्‌ ॥ ५६ ॥

यशो ब्रह्मवर्चस शब्दयोरर्थमेवं कथयति-यश इति । श्रुतिस्मृत्युक्तकारित्वं स्वाध्यायश्र्च नियमाध्ययनं ताभ्यां जातं यशस्तच ख्याति: प्रकाशश्र्रोति व्यवह्रियते । ताभ्यामेव हेतुभ्यां जातं त्वग्ग्यसं तेजो ब्रह्मवर्चसामिति व्यवहरन्तीत्यर्थः ॥ ५६ ॥

ताभ्यामेव हेतुभ्यां जातं त्वग्ग्यसं तेजो ब्रह्मवर्चसामिति व्यवहरन्तीत्यर्थः ॥ ५६ ॥

शिष्यस्याडSशिष्यं नाडडचार्यस्य हृनार्थेत: ।

शिष्यस्याडSशिष्यं नाडडचार्यस्य हृनार्थेत: ।

अनात्मपुरुषार्थानामाशीरवादो हि युज्यते ॥ ५७ ॥

अनात्मपुरुषार्थानामाशीरवादो हि युज्यते ॥ ५७ ॥

सेयं प्रार्थना शिष्यस्याडSचार्यस्य वेत्याकाड्क्षायां शिष्यस्य हीत्यादि-

वेदाध्ययनविज्ञानादनन्तरामिदं यत: । नेद्रीय: संहिताज्ञानमतस्तदभिधीयते ॥ ५८ ॥

अथात:शब्दयोरर्थमाह—वेदेति ॥ ५८ ॥ संहिताविषयं ज्ञानमिहोपनिषदुच्यते । पद्वाधि-करणां तां तु व्याख्यास्यामोडधुना स्फुटम् ॥ ५९ ॥ आननतर्येमथशब्दार्थों हेत्वर्थश्वात: शब्द इत्युक्त्वा संहिताया इत्यादि व्याचष्टे—संहितेति ॥ पद्वस्वाधीकरणोष्वितिर्वस्यपार्थमाह-पद्व्रेति । पद्व-स्त्वितिस्मं तुतीयार्थे परिणम्यते । अधिकरणराब्दश्रु विषयपर्याय: । पद्वाभि: पदार्थविशेषितं ज्ञानं वर्णेषु प्रतिमायां विषयहष्टिरेव कर्तव्य-मित्यर्थ: ॥ ५९ ॥

अधिलोकमधिज्योतिरधिविद्यमधिप्रजम् । अध्यात्मं चेति लोकादिमहस्वान्नद्विदो जगुः ॥

तां महासंहितां सर्वां इति तां य उपासते ॥ ६० ॥

विषयाननेव विविच्य दर्शयति-अधिलोकामिति । लोकानाधिकृत्य क्रियतेनोपादीयते यज्ज्योतिरिति शब्देनाग्न्यादिगृह्यते विद्याशब्देनोपनिषदो विवक्षिताः । प्रजाशब्देन प्रजा हेतु: पित्रादिकृत्क: । अध्यात्म-समित्यात्मानं मोक्तारमधिकृत्य यज्जिह्वादि प्रवर्तते तदुच्यते सर्वत्रं चात्र तद्रभिमानिनी देवतैव ग्राह्या ततोऽन्यस्योपास्यस्वासंभवादित्यर्थ: । संहि-तोपनिषदां महस्वं संहितात्वं चार्थवादोक्तमुपपाद्य तासां कर्तव्यत्वमुप-पत्तिविधिना दर्शयति-लोकादेरिति । लोकादिमहावस्तुवियतत्त्वाद्दे-राक्षरसहिताविषयत्वाच्च महत्वं संहितात्वं चोपनिषदां विद्वेयं तास्व कर्तव्या इत्यर्थ: । ये चोपनिषदुस्तात्पर्येणानुवर्तन्ते तेभां वक्ष्यमाणं भव-तीति बृंहितव्यम् ॥ ६० ॥

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्-- [ शिक्षाध्याये दृष्टिक्रमविधानार्थोऽस्वथशब्दा अमी स्मृता: | अथाभिलोकामित्यादौ सर्वत्राथशब्दा: सन्ति तेषामर्थमाह-हदृश्तीति || ६१ ||

हदृश्यग्रेडवचात्यथ जिह्वाया अथ वाक्षस इतिवच्चाद्देशोनियमार्था वाक्येष्वथशब्दा इत्यर्थ: | अधिलोकादिशब्दवाच्यत्वं कथमुपासनानामित्याशड्क्याऽSSह-लोकाधीनिति || ६१ ||

पृथिव्यादिर्याचार्यो माता या चाधरा हनु: | पूर्वं स्यात्संहितारूपं दिवादित्यायथोत्तरम् || ६२ ||

संहिताया यत्पूर्वमक्षरं तत्र पृथिवीहदृशिरादित्यहदृशिराचार्यहदृशिर्मातृहदृशि-रेधराहनुहदृश्व कतव्येताह- दिवेति || ६२ || यच्चो-तारं संहिताक्षरं तत्र घुलोकहदृशिरादित्यहदृशिरन्तेवासिदृश्ट्र: पितृहदृ-क्तराहनुहदृश्व कर्तव्येताह- दिवेति || ६२ ||

पूर्वो वर्ण: पूर्वरूपमुत्तरश्वोत्तरं स्मृतम् | संहिताया इति केयं ततोऽन्या काच्च संहिता | संधिः स्यान्मध्यमं छिद्रमाकाशादिस्तथैव च || ६३ ||

के ते पूर्वोत्तरे संहिताया रूपे यत्र पृथिव्यादिहदृशिरित्याशड्क्याऽSSह-पूर्व हति | उत्क्षरगतिरेकेण संहितारूपस्य हार्दिकाविमाह-वत हति | अक्षरयोर्मध्यमं छिद्रं संधिसतत्र च पूर्ववदाकाशादृशिरदृश्वि्यादृश्विङ्गवृदृश्ट्ट्टष कर्तव्येत्याह-संधिरिति || ६३ ||

संधत्ते येन संधानं वाच्यादिरिह कीर्त्यते | इत्थं इति वाक्येन प्रदर्श्यन्ते यथोदिता: || ६४ ||

पूर्वोत्तराक्षरयो: संबन्धहेतुर्यत्नाविशेष: संधानं तत्र वायुहरित्यादिविच्यु-होति: प्रवचनदृश्ट्र: प्रजनेनोन्द्रियदृश्ट्रिज्जिहाहश्रश्व कार्येत्याह-संधत्त इति । इत्थं संहितोपासनप्रकारा उक्ता इति विनियोगविधिमित्थमा इत्याभिप्रायकथनेनोपसंहराति-इत्थं इति || ६४ ||

१ व. इयं विधिक्रमेण हि० १ २ ग. घ. °विना क्रमेण हि० । ३ ग. घ. ड. च. °स्वामित्यादि० ।

वेदोपास्ते तु यस्त्वेताः फलं तस्येदमुच्यते । शास्त्रापितधियोपेत्य ह्यादाताल्म्याभिमानतः ॥ चिरासुं भवदर्थे तदुपासनमुच्यते ॥ ६६ ॥

यथा दर्शादियः षड्विधागाः समुचिचत्य फलसाधनमाधिकारांशेनाभेदात्तथा पश्चोपनिषदः समुचिता: प्रजादिफलकामस्यालुठेया इत्यधिकारविधिं य एवमेतां इत्यादिवाक्यस्यार्थकथनेन कथयाति—वेदेति । प्रजादि स्वर्गान्तमिदमापरामृश्यते । उपासनशब्दार्थमाह—शास्त्रेति । शुति स्मृतिसिद्धेडर्थे तद्रीयं साक्षात्करणं यावदुत्पद्यते तावद्द्विजातीयप्रत्ययानन्तरीतसजातीयप्रतयसंततिकरणमुपासनमित्यर्थः ॥ ६६ ॥

संधीयतेऽसौ स्वर्गान्तैः प्रजादिभिरसंशयम् । महती संहिता वेद यो यथोक्तः समाहितः ॥ ६७ ॥

फलकामिनाडनुष्ठीयमानं संहितोपासने कामितफलाय संपद्यते फलानभिसंधिनां तदेव ब्रह्मविद्यां भवतीत्यभिप्रेत्य वेदोपास्ते पस्तिवस्यादिनोक्तं प्रपञ्चयति-संधीयत इति ॥ ६७ ॥

यश्छन्दसामिति ज्ञानं मेधाकामस्य भण्यते । आवहन्तीति तदुत्स्याच्छीकामस्यैह लिङ्गतः ॥ ६८ ॥

यश्छन्दसामित्यारभ्य श्रुतं मे गोपायेत्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यमाह—यश्छन्दसा।मिति । तेन हि ज्ञानमोंकारोपासन्मधिकारित्व यपो मेधाकामस्पृच्यते-समेन्द्रो मेधया स्पृणोत्पत्ति लिङ्गान्मेधाहीनेन ब्रह्मणोडवगन्तुमशकयत्वादत्कामस्य जपोडपि ब्रह्मविद्यार्थों भवतीत्यर्थः—आवह... नतीत्यारभ्यानुवाकसमाप्त्यनतस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यमाह-आवहन्सीति । यथा जपो मेधाकामस्याभिधीयते तथैवाडSवहन्तीत्यादिना सर्वेऽणानुवाकेन श्रीकामस्य होमो विधाक्षितः स्यादततो मे श्रीमावहेति-लिङ्गात । न हि श्रीविहीनेन चित्तशुद्धचर्येंन यागाद्यनुष्ठातुं शक्यते ततः श्रीकामस्ख होमोडपि परम्परया ब्रह्मविद्योपयोगीत्यर्थः ॥ ६८ ॥

छन्दःशब्दाश्रयो वेदास्तत्प्रधानत्वकारणात् । ऋषभो विश्वरूपपक्ष सर्ववाग्न्यात्मकारणात् ॥ ६९ ॥

वेदत्रयेऽपि छन्दःशब्दवाच्ये तस्मिन्नवेदत्रयेऽपि प्राधानत्वमोंकारस्यास्ति तस्मादेव कारणाहेतोःशब्दादोंकारो गृह्यते । तद्यथा शाङ्कुनेत्यादिदैश्वरोंकारस्य । सर्वात्मकत्वश्रवणाद्दैश्वरूपपक्षयस्मिन्नर्थमाह-छन्दःशब्दा इति ॥ ६९ ॥

अमृतेभ्योऽसौ वेदेभ्यः प्रतिभातः प्रजापतेः । ओंकारस्य हि नित्यत्वात्राऽसोत्पत्तिरुच्यते ॥ ७० ॥

छन्दोभ्योऽधीत्यादेरर्थमाह-अमृतेभ्य इति । अमृतादिति पदमपि बहुवचनसामानाधिकरण्याद्वहुवचनत्वेन योज्यते सर्वभूतानां जननवाचकपदे श्रूयमाणे किमिति प्रजापतिरलोंकारानभ्यतपदित्यादिदैश्वर्यन्तरमनुस्मृत्य श्रेष्ठत्वेन प्रतिमानं व्याख्यायते तत्राऽऽडह-ओंकारस्येति ॥ ७० ॥

ओंकारः सर्वकामेशः स इन्द्रः परमेश्वरः । मेधया प्रज्ञया मां स स्पृणोतु प्रीणयत्विति ॥ ७१ ॥

समेन्द्र इत्यादेरर्थमाह-ओंकार इति ॥ ७१ ॥

अमृतत्वस्यादावृत्तिशब्दनाभ्युत्थतुल्यादितीज्ञानमुख्यते तस्मैह तत्वज्ञानुसार्द्धारायिता स्वामिति प्रार्थनान्तरमाह-अमृतत्वेति ॥ ७२ ॥

विचक्षणं च मे भूयाच्छरीरं देव सर्वदा । मनः प्रल्हादिनी मे स्याज्जिहा मधुरभाषिणी ॥ ७३ ॥

शरीरं मे विचर्षणामित्यस्यार्थमाह-विचक्षणं चेति । जिह्वा मे मधुमत्तमेत्यस्यार्थमाह-मन इति । यद् हि शरीरपाटवं न स्यात्तदा मेधाफलस्याऽऽड्गमज्ञानस्य सिद्धत्वाच्छ्रवणाद्यनुष्ठानयोग्यता न मे सिध्येत् । यद् च मदीयं वागिन्द्रियं पुरुषभाषणे व्याप्रियेत तदा ज्ञानोपदेशकर्त्यपि तत्संभवान्न मे ज्ञानं संभवेदतस्तदुमयं प्रार्थ्यते मुमुक्षुभिरित्यर्थः ॥ ७३ ॥

कर्णाभ्यां चैव वेदार्थं भूरि विश्रणुयामहं । बह्मणश्र्वासि कोशस्त्वमसीरिव परात्मनः ॥ ७४ ॥

कर्णाभ्यामित्यादेरर्थमाह-कर्णाभ्यामिति । ओंकारस्य शब्दमात्रत्वेनाचेतनत्वात्कथं मेवादिप्रदाने सामर्थ्यं कथमेतद्वाच्यत्वमित्या-शङ्क्याह-शब्दूच्यत इति । ओंकारस्य ब्रह्मोपलब्धिस्थानत्वेन ब्रह्मसंनिकर्षात्तत् सर्वमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ७४ ॥

अपविद्धैषणा यस्मान्नोपायि पश्यन्ति तत्परम् । अभिधानप्रतिपत्तिद्वारेणास्योपलब्धये ॥ ७५ ॥

स्वमेव हेतुतां यासि तस्मात्कोशस्त्वमुच्यसे । महाकोशस्त्वमोंकारस्य साधयति । अपविद्धेति । त्वयीतिसप्तमी निमित्तार्था । कथमोकारं निमित्तीकृत्य विरक्ता मुमुक्षवो ब्रह्म पश्यन्ती-त्यपेक्षायामाह-अभिधानेति ॥ ७५ ॥

लौकिकप्रज्ञया यस्मान्नेधया पिहितस्ततः । नोपासते पराक्च्चास्त्वां देवममृतप्रदं ॥ ७६ ॥

ब्रह्मामेदेन मुमुक्षूणामपेक्षितमेधाद्दिदाने चेद्रोंकारः सामर्थ्यमरचुते तर्हि किमिति सर्वैरमेधाद्यार्थिभिरसौ नोपास्यते तत्राह-लौकिकप्रज्ञेति । विषयामिनिवेशो लौकिकप्रज्ञा ॥ ७६ ॥

येन श्रुतेन सम्पन्नस्त्वामेव प्रविशाम्यहम् । प्रापयन्त्यावहन्तीति विस्तारार्थोंचरा किया ॥ ७८ ॥

श्रुतामित्यादेरर्थमाह-रागद्वेषादिति । ज्ञानसाधनं श्रवणादिकमनु-तिष्ठतो मे यथा रागादिज्ञानप्रतिबन्धकं न भवति तथा त्वया कर्तव्य-मित्यर्थः । मेधाकामस्य जपार्थान्मन्त्रानुष्ठानव्याख्याय श्रीकामस्य होमार्थां-न्मन्त्रानुष्ठाय सुरावहन्ती वितन्वानेतिपदद्वयस्य क्रमेणार्थमाह-प्रापयन्तीति ॥ ७८ ॥

१ क. ख. 'किया प्रो' । २ ग. प्र. 'धादो' । ३ क. ख. 'किन्छोति' । ४ क. च्. म. घ. विश्वा० ।

कुर्वाणामुभयं देव चिरमावह मे श्रियम्। ततो वेदार्थविज्ञानादनापानान्तदायिनीम्॥ ७९ ॥

कुर्वाणामित्यादेरर्थोऽह—कुर्वाणामिति। उभयं वाङ्मनस्यान्तं तादृस्तां चेत्यर्थः। देवेत्योंकारो ब्रह्माभिधेये संबोध्यते। वेदार्थविज्ञानावदनान्तरामिति शेषः। तद्रमावै श्रीरनर्थाय संभाव्यते॥ ७९ ॥

लोमशां पशुभिर्युक्तां प्रत्येकं सर्वदेवतिं च। मन्त्रान्तजापनार्थाय स्वाहाकारोडयमुच्यते॥ ८० ॥

लोमशामित्यादेरर्थोऽह—लोमशामिति। अजादियुक्तत्वं श्रियो लोमशत्वं स्वतस्सदयोगात्सर्वदा वासांसि सर्वदा गाः सर्वदाड्नपाने च मामावहन्तीं विस्तारयन्तीं कुर्वाणां श्रियमावहेतयेन्वयम्। सूचयति। प्रत्येककमिति। स्वाहाकारप्रयोगस्यामिप्रायमाह—मन्त्रान्तेति॥ ८० ॥

तथैव चोत्तरत्रापि स्वाहा तत्संभवाद्ध्वेत। दैवेन मानुषेणैव वित्तेनाड्मुत्कृतेहिकम्॥ ८१ ॥

उत्तरेऽपि मन्न्रेषु स्वाहाकारो मन्त्रान्तजापनायैव भवेतत्र तन्न स्वाहाकारेण मन्त्रान्तजापनसंभवादित्याह—तथैवेत। ननु किमर्थं मुमुक्षुणा ज्ञानं धनं च प्रार्थ्यते तन्नाश्रह—दैवेनेति। दैवं वित्तं ज्ञानम्। मानुषं सुवर्णादि॥ ८१ ॥

आयन्तोऽधिश्य मां सर्वे अधीतिश्रवणार्थिनः। प्रलेष्टचार्थं प्रमाणन्तु यन्त्ततो ब्रह्मचारिणः॥ ८२ ॥

आमायान्त्वत्यादेरर्थोऽह—आयन्त्वति॥ ८२ ॥

संभूय कोडिशश्वै मामेवाड्डयन्तु सत्स्वराः॥ ८३ ॥

प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा शमायन्तु ब्रह्मचारिपाः स्वाहेतिवाक्यद्वयं कोचित्पठन्ति तस्यार्थमाह—प्रकृष्टचर्थामिते॥ ८३ ॥

जनेडसनि यशश्रेति पूर्वस्यैतत्पयोजनम् । वस्यसोऽहं सकाशाच्छ्रेयांस्यां गुणतोऽधिक: ॥ वसीयसो वस्यस इतीलोपश्चान्दसो भवेत् ॥ ८४ ॥

किमर्थमनेकवह्नाचार्यांगं प्रार्थ्यते तत्नाऽऽSह-जनेडसानिति । बहवो ब्रह्मचारिणो यदि मत्तो विद्यामाददीरान्विदृृत्सभायां तदा मम ह्यायति-भ्यवतीत्यर्थे: । श्रेयानित्यादेरर्थमाह-वस्यसोऽहमिति । वस्यस इति वसी-यस इत्यस्मिन्नर्थ ईकारलोपश्चान्दस: । वसीयस: सकाशादहं श्रेष्ठ: स्यामित्यर्थ: ॥ ८४ ॥

ईयसुन्न्वसiturvā स्यात्स्याद्रā वसुमत: पर: । अभीष्टोऽतिशयो यस्मात्सजातीयादृग्गुणोन्नते: ॥ ८५ ॥

वसुतु: पुरुषाद्वन्वते । वा पुरुषादुतरत्रायीयसुन्प्रतत्यया ने धातो-रुपरिष्टादितिविवक्षिtat्वादित्याह-ईयसुन्विति । तत्न हेतुमाह-अमीष्ट इति । श्रेष्ठतत्वस्य विवक्षितत्वादित्यर्थ: । अथवा वस निवासे वस आच्छादन इति धातुद्रयादुप्रतयय: । ताच्छील्यार्थे वसुर्वसनशील: पराच्छादनशीलो वा वसुरित्यतिशयेन वसुर्वसी-पानुक्क्तस्माद्वसीयोडहं श्रेष्ठ: स्याम् । वसुमान्वा वसुशब्देन लक्ष्यते । ततो वसुमत्तरादहं श्रेष्ठो मूयासमित्यर्थ: ॥ ८५ ॥

ब्रह्माण: कोशभूतं त्वां भगवान्प्रविशाम्यहम् । मां च सर्वात्मभावेन प्रविशेश प्रसीद मे ॥ ८६ ॥

पूर्वोक्तस्य प्रार्थनस्य प्रयोजनमाह-ब्रह्माण इति । सुमुक्षो: श्रेष्ठत्वे सत्योकारवाच्येन ब्रह्मणा सहैकत्वमपेक्षितं सेत्स्यतीत्यर्थ: । तस्मादर्थमाह-अनन्तेति । यस्मादहं त्वदात्मसूतोडस्मि तस्मात्त्वान्नि-तमेव मम पापक्षय: स्यादित्यर्थ: ॥ ८६ ॥ ८७ ॥

ऐकात्म्यमabyorस्तु भेदहेतुं विनाशय । अनन्तभेदे त्वय्येव निमृजे दुष्कृतं तत: ॥ ८७ ॥

१ क. 'क्षित्वा' । २ ग. घ. 'य: । शीलेड्ये सुवेचसु वसु° । च. 'य: । शीलेड्ये सुवेन वसु-वेंस° । ३ ख. 'य्ये वेसमु वस° । ड. 'थें स्ववेचसु वस° ।

ॠतमापो यथा यन्ति नित्येन मकरालयम् । तथैवाडडयच्तु मां सर्वे समन्ताद्व्रह्मचारिणः ॥ <<.॥

यस्मिन्नहानि जीर्यन्ते सोऽब्दोऽहर्जर उच्यते । अहर्जरे यथा मासा यन्ति संवत्सरात्त्मानि ॥ ८९ ॥

यथुक्तं ब्रह्मचारिणो मामायान्ति तत्तो हस्तान्तद्वयं श्रुत्युक्तं व्याचष्टे--'ऋतमित्यादिना' ॥ ८८ ॥ ८९ ॥

आसन्नगृहपर्याय: प्रतिवेश इहोच्यते । प्रतिवेश इवासि त्वं सर्वदुःखापनोदृदृढू ।। ९० ।।

प्रतिवेशोऽसीत्पच्र आसन्नगृहमिति । संनिहितगृहप्रतिवेश इवासि त्वं सर्वदुःखापनोदृदृढू ।। ९० ।।

प्रतिवेशशब्दार्थमाह—आसन्नगृहेति । संनिहितगृहप्रतिवेश इवासि त्वमितिवाक्यार्थं कथयति-प्रतिवेशा इति ॥९०॥

प्रतिम्राणिप्रविशाद्द्रा प्रतिवेशोऽसी कीर्त्यसे ।

मां प्रति्यत: प्रभाहि त्वं प्रमापयस्व चास्ससा ॥ ९१ ॥

आकाशावत्सर्वग्रमानुप्रवेशाद्वा प्रतिवेशास्त्वमित्यर्थान्तरमाह—प्रतिप्राणीत इति । प्रमा माहित्यादेरर्थमाह—मां प्रतीति । यतस्त्वं सर्वगतोडतो मां प्रति प्रभाहि त्वस्वरूपं प्रकटय मां च प्रपद्यस्वेत्यर्थः । प्रकृतेषु मन्त्रेषु ब्राह्मणोत्पत्तिवाक्तद्रुत्पादार्थेयेयादि नानुसंधेयम् ॥ ९१ ॥

इति तृतीयोऽनुवाक: ।। ३ ।।

उपासानमथेदानीं व्याहृत्यात्मन उच्यते । स्वाराज्यफलसिद्ध्यर्थं महिमाडटोडस्य कीर्त्यते ॥ ९२ ॥

ओंकारवाच्यत्वेन तत्प्रतीकत्वेन वा ब्रह्मणो ध्येयत्वमुक्तम् । जपार्था होमार्थाश्र मन्त्रा व्याख्याताताः । सम्प्रति व्याहृत्यात्मनेा ब्रह्मणोऽपरस्योपासनं .निरिश्यद्वलं वक्तव्यमित्युत्तरानुवाकस्य तात्पर्यमाह—उपासनमिति ।

वाक्येन तथाविधब्रह्मण: स्तुतिरेवक्ष्कितेत्याह—माहिमिति ॥ ९२ ॥

भूर्भुव: स्वरिति प्रसिद्धा व्याहृतीनरैः । तिस्रस्तासां चतुर्थीं तु मह इत्युपरिभ्यधात् ॥ ९३ ॥

एवं तात्पर्यमुक्त्वाक्षरार्थं कथयति—मूर्तिति । व्याहतीरितिद्वितीया प्रथमार्ते तासामित्यादिवाक्यत्रयस्यार्थमाह—तासामिति ॥ ९३ ॥

१ क. ख. ग. घ. ङचव्यान्तु । २ म. घ. ङजागिरोच्य° । ३ घ. च. ङपर्यायिमा° । ४ क. ख. ग. ङतुर्यीं तु:

महाचमसयोतत्वाद्द्रोतार्थस्ताद्धितो भवेत् ।

माहाचमसयोतः साक्षान्महो वेदयते पराम् ॥ ९४ ॥

ताद्धितार्थमाह-महाचमसेति ॥ ९४ ॥

उपासना ज्ञेयाथोड्येस्मृप्राणामग्रहणं भवेत् ।

आर्षेयस्मृतिलंमिश्रमुपासनमिहोच्यते ॥ ९५ ॥

महविनामग्रहणस्य प्रयोजनमाह-उपासनेति ॥ ९५ ॥

चतुर्थी व्याहतिर्येयं ब्रह्मेत्येवुपास्यताम् ।

महस्वाद्द्रृल सा जेया आत्मा चाड्डमोति येन सा ॥ ९६ ॥

तद्वृत्तेत्यस्यार्थमाह-चतुर्थीति । तस्या महस्वाद्धृतत्वं सर्वव्यापकत्वा-

चाडडतत्त्वमित्येतद्वह-महस्वादिति ॥ ९६ ॥

आदित्यचन्द्रब्रह्माणोभृतेन व्यापिना यत् ॥ ९७ ॥

लोकदेवादयो व्याप्यात्मा तेन महो भवेत् ।

देवताग्रहणं चात्र परिशिष्टोपलक्षणम् ॥ ९८ ॥

सर्वव्यापकत्वं साधयति—आदित्ययेत्यादिना लोकदेवादयः ॥ ९७ ॥

सर्वव्यापकत्वं साधयति—आदित्ययेत्यादिना लोकदेवादयः

व्याहृतिभि: श्रुतागृहीतत्वात्तस्यागेनोक्तं ब्रह्म बुद्धिं नाश्सरोहाति ।

अतो व्याहतिशरीरं हिरण्यगर्भांश्यं ब्रह्म हृद्यान्तर्ध्यीयतय्वेनोक्स्वा महो-

व्याहतावडिDबहहास्मंहृदव्यापकत्वसामान्यादितराश्व व्याहतयस्तस्य

पादाच्चव्यवतत्वेन कल्प्यन्ते । प्रथमा व्याहृति: पादौ द्वितीया बाहू तृतीया

शिर इति । व्याहृतयस्त्रयो महोपासोतेस्त्रिविधिविधिरित्युक्तम् । हृद्यान्तर्-

ज्ञान्यान्या देवता इष्ट्रा देवताग्रहणस्य तत्पर्यमाह-देवतेति ॥ ९८ ॥

लोका देवास्था वेदा: प्राणाश्चाझानि सर्वश: ।

मह इत्यस्य जेयानि व्याहृत्यात्मन एव हि ॥ ९९ ॥

परिशिष्टोपलक्षणं सिADधर्माथमाह-लोका इति ॥ ९९ ॥

महोयान्ते यत्: सर्व आदित्याद्यौात्मना परे ।

मह इत्येवमुच्यते तस्मादात्मा भवेन्मह: ॥ १०० ॥

चतुर्थव्याहतेर्या पकत्वेनाडडत्मतवं पूर्वत्रोक्तम् । अधुना लोकादिवृदृदृ-

हेतुत्वादात्मस्वामित्येतद्वाह-महोयान्त इति ॥ १०० ॥

आत्मना हि महीयान्ते हस्तापज्जानि सर्वशः । यथा लोकाद्यस्तद्वादियाद्याऽऽत्मनैधिता: ॥ १ ॥

उक्तमर्थ हस्तादितने साधीयते । आत्मनैति । यथा ह्यदृष्टतस्य पौर्वाद्यहस्ताद्ज्ञानि मध्यभाग्रादीनि तेषामज्ज्ञानां वृद्धिहेतुत्वादुच्यते तथा महोह्याहतिरह्याणो हिरण्यगर्भस्य लोकाद्यात्मकस्य मध्यभागे लोकादेरादित्याद्यात्मना वृद्धिहेतुत्वादात्मेति चोच्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥

अयं लोकोऽधिरॄग्वेदः प्राणश्वेति चतुर्विधा । भूरिति व्याहृतिज्जेया तथैवान्या यथाक्रमम् ॥ २ ॥

उत्पत्तिविषयेर्चतुर्वाद्विविधेषाविधिमधुना कथपति—अयमित्यादिना । अन्तारिक्षं च वागुश्र साम चापानं च च । चतुर्धा भुव इत्येषा द्वितीया व्याहृतिर्मता ॥ ३ ॥

चतुर्धा भुव इत्येषा द्वितीया व्याहृतिंर्मता । बौरादित्यो यजुर्ज्वेति व्यानश्वेति चतुर्थ्यपि ॥ ३ ॥

तथैवान्या इत्यादि विवरणोति—अन्तारिक्षामिति । व्यानश्वेत्यत्र तुरीयापि व्याहृति: । पूरबद्वयाहातिवद्वादित्यचन्द्रबह्माण्णोतेनत्र चतुर्विधा प्रोक्तेयाद्-चतुर्थविधा इति । प्रदर्शितप्रकारेण चतस्रः व्याहृतयश्चतुर्विधा भवन्तीति निगमयति । चतस्रः स्वुरिति ॥ ४ ॥

महश्वेति पुरा प्रोक्ता चतस्रः स्फुटतुरिविधाः ॥ ४ ॥

उक्तानां पुनरुक्तिः स्यादुपासानियियंसया । यथोक्ता व्याहतीरता वेदोपास्ते तु यो नरः ॥ स वेद सकलं ब्रह्म वक्ष्यमाणाविशेषणम् ॥ ५ ॥

अयं लोक इत्यादिना व्याहतीनां प्रत्येकं चतुर्विधत्वमुक्तमेव किंतिपुनरुच्यंते तत्कडह-उक्तानामिति । व्याहतीनां सत्य्यर्थं चतुर्विधत्वं नोच्यते किंतु प्रण्यकं तासां चतुर्विधत्वेनोपासनं नियतामिष्यते । तथा

पञ्चमोऽङ्कुशाकः ] आनन्वृङ्गिरिकृतटीकासंवलितम्‌ ।

पोडशकलस्य पुरुषस्योपास्यत्वमत्र सेत्स्यति । अधिककबचनस्यार्थविशेषषमूचकत्वादित्यर्थः । अधिकारंविधिविधिविवक्षया ता यो वेदे त्यादेरर्थमाह--यथोक्ता इति । व्याहृत्यनुबाकेनोक्ते ब्रह्मोपासने गुणविानमनन्तरानुवाके भविष्यतीत्यप्रत्यय विशिनत्ति-वक्ष्यमाणेति ॥ ५ ॥

अत्र वेद इत्येव पुनरुक्तं किमुच्यते । वक्ष्यमाणानुवाकार्थविशद्वाददोषता ॥ ६ ॥

तद्रह्मति ब्रह्मणश्रुत्यर्थङ्याहत्यातमन उक्तत्वात्पुनरुक्तिरनर्थकैतिशृङ्गते- ब्रह्मेति । अनुवाकद्वये नैकस्मुपासनं विवक्षितामिति वङ्कुमुक्ता-नुवादान्नास्ति पुनरुक्तिरनर्थकैरवक्ष्यमाणेति ॥ ६ ॥

स य एषोऽन्तरित्यादि वक्ष्यमाणानुवाकगम् । पञ्चपादस्वहेतौति स वेदेति पुनर्‌वचनः ॥ ७ ॥

सत्यमित्यादिमाण्यम्भित्योक्तमेव प्रपञ्चयति-स य इति ॏ एकवाक्यत्वमेतस्माद्योरप्यनुवाक्योः ॥ ८ ॥

लोका देवादयश्वास्मा उपासिते यथाबलम्‌ । बलिं भोगं प्रयच्छन्ति फलमेतदुपासितुः ॥ ९ ॥

अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनैतस्यादिमाध्यार्थमाह--एकवाक्यत्वामिति । एतस्मादुपासनैक्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥

सर्वडस्मै देवो बलिमावहन्ति तस्यार्थमाह-लोका इति । उपासिते स्वारोचयप्राप्तावोयेत्यर्थः ॥ ९ ॥

इति चतुर्थोऽङ्कुशानुवाकः ॥ ८ ॥

तिस्रो व्याहृतयो यस्य ब्रह्मणोऽङ्गान्यवादिषम्‌ । स्थानादिति द्वित्तये तस्य परः संदर्भ उच्यते ॥ १० ॥

उत्तरानुवाक्यस्य तात्पर्यमाह--तिस्र इति । ताश्र्चैष्याध्यासिका दर्शिता । ब्रह्मणो महाव्याहृत्यात्मकस्य स्थानादित्यादिदश्वेन गुणमार्गो गृद्यते ॥ १० ॥

१ ग. घ. 'रवि'° । २ ग. घ. च. 'नोक्तञ्च'° । ३ ग. घ. ह. 'वक्ष्यं प्र°' । ४ ह. ता° लोकायासिम° । ग. घ. च. ताश्र्चैष्यादारिम° । ५ ग. घ. 'जो व्या°' ।

स यः परोक्षनिदिष्टः प्रत्यक्षेण स दर्श्यते । अन्तर्हृदय आकाशे पश्याडडत्मानं त्वमात्मना ॥ ११ ॥

स वेद ब्रह्मोति । पूर्वोक्तनिदर्शनवाके परोक्षरूपेण निर्दिष्टं बहु प्रत्यक्षे हृदयाकाशे प्रदर्शयत इति पदार्थव्याख्यानं करोति-स य इति । तस्मिऋये पुरुष इत्यस्य तात्पर्यमाह—अन्तरिति ॥ ११ ॥

आकाशस्तस्य मध्ये यो बुद्धेरायतनं सदा ॥ १२ ॥

पद्माकारो हि मां सस्य खण्डो हृदयमुख्यते ।

तस्मिन्स पुरुषो झेयो मनोमय इहाऽऽत्मसा ॥ १३ ॥

हृदयशब्दार्थमाह—पद्मोति । अन्तरित्यादेवां क्यार्थ कथयति-आकाश इति ॥ १३ ॥

मनुते मनसा यस्माच्चेनायं स्यान्मनोमयः । स्याद्वा तद्भिमानितया चाऽऽलिङ्गन्नतनमयः स्मृतः ॥ १४ ॥

शाश्वत्स्थराह्वत्साक्षान्मनस्यैवोपलभ्यते ॥ १३ ॥ मनुते विषयजातमितिशेषः-तालिङ्गाच्चेन मनसा लिङ्गेन गस्यमानत्वादित्यर्थः ॥ १४ ॥

अमृतोदररणधर्मा स्याद्दिरण्यं ज्योतिरुच्यते । तन्नामोभय पुरोऽन्वयस्योत्पत्तौ द्वारमोक्षत इ॥ १५ ॥

शब्दद्वयस्यार्थमनूद्य गुणद्वयात्मकेन ब्रह्मणा ध्येयत्वमाह—अमृत इति । अन्तरेणेत्यादिवाक्यस्य तात्पर्यमाह—तत्पासाविति । शरीरास्थि-त्थर्थकर्मसमाप्त्यनन्तर्यमथशब्दार्थः ॥ १५ ॥

ऊर्ध्वं प्रवृत्ता नाड्येका सुषुम्ना हृदयादधि ।

गत्वा तालुक्योर्विद्रानमध्ये नोदानगर्भया ॥ १६ ॥

स्थानवल्लम्वते कण्ठे मांसखण्डस्त्वधोमुखः । इन्दस्यामेव मतिरेव रेचकेन तया व्रजेत् ॥ १७ ॥

तमेव द्वारेशान्द्रितं मार्गं तेनोपासकस्य गमनं च वाक्यं योजय-श्र-

याति-ऊर्ध्वमित्यादिना । या हृदयादारम्भ्य सुषुम्ना नाडी ध्येयस्ये-न्द्रस्यापरस्म ब्रह्मणः प्रासये प्रवृत्ता सा च सृतिभिरंगशाखानुसारेण ज्ञातव्या ॥ १६ ॥

यया चोपासको विद्वान्कृत्वा स्थितं स्तनसहशशोभितकुक्षं संशयमानं मांस्कण्ठं मित्वा तदलुयोमध्ये ने गत्या प्रकृतयः मृत्योद्दानववायुपूरितया रेचकप्राणायामब्लाद्वजेति योजना ॥ १७ ॥

तया गत्या डथ यायात्स यैकेशान्तो विवर्तते । भित्वा शिरःकपाले द्वे भूरित्यादिं प्रपद्यते ॥ १८ ॥

द्वितीययाडथ व्याहृत्या वायौ सम्प्रतितिष्ठति । आदित्ये सुररित्येवं लोकेशे प्रतितिष्ठति ॥ १९ ॥

स्थितत्वं च मझूभूतेषु प्राणीतिष्ठत्यथाऽऽड्जान् । मह इत्यात्मनि स्थित्वा स्वाराज्यं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥

किं ब्रजेति प्रकारपेक्ष्यां यत्रेत्यादि व्याचष्टे—तयेतित । फलप्राप्त्याभिमुख्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । शिरःकपाले भित्वा मूर्धानं गत्या तद्वनन्तर-मडूाऽडिनभावेन स्थितं ब्रह्म प्राप्तोतीत्याह—भूरित्यादिना ॥१८॥१९॥२०॥

नान्यो राजाडस्ति यस्मेह राजा यः स्वयमेव तु । स स्वराट् तस्य भावश्व स्वाराज्यमिह कीर्त्यते ॥ २१ ॥

आभ्रोति स्वाराज्यमित्यत्र स्वाराज्यशब्दार्थमाह—नान्य इति । ध्यवहारमूमिर्वाक्यं चेहशब्दाभ्यां परामृश्यते ॥ २१ ॥

मनो गीःश्रक्षुश्चैव श्रोत्रविज्ञानयोरपि । आमोति पर्युपासीनः स्वाराज्यं नात्र संशयः ॥ २२ ॥

आभ्रोति मनसस्पर्शतिमित्यादि व्याकरोटि—मनों गीरिति । एतत्ततो भवतीति व्याकुर्वनफलमुपसहराति—तत इति ॥ २२ ॥

तत एतत्फलं दिव्यं यथोक्तोपासनाद्व्रवेत् ।

आभ्रोति मनसस्पर्शतिमित्यादि व्याकरोटि—मनों गीरिति । एतत्ततो भवतीति व्याकुर्वनफलमुपसहराति—तत इति ॥ २२ ॥

व्याहृत्यात्मन् एतस्य रूपसंकृण्णयेडधुना । उपासनविधित्सयै परो ग्रन्थोऽङ्वतार्यते ॥ २३ ॥

आकाशशरीरं ब्रह्मेत्यादेर्यावकियस्य तात्पर्येमाह-व्याहृत्यात्मन् इति । कुतु हिरण्यगर्भेऽपसंक्लष्टिरुपयुज्यते तत्राहडह—उपासनेऽति ॥ २३ ॥

मूर्तामूर्तस्वभावं च त्रैलोक्याद्यात्मतो भवेत् । तात्पर्यमुक्त्वा पदार्थमाह—वियदादिति इदं ब्रह्मतयाकाशोपाधिकं च्यते तस्थै च वियता सूक्ष्मत्वव्यापित्वादिमिः साधार्यं सत्यात्मेत्यस्यार्थ- माह—मूर्तामूर्तौति । सचव्यपचोतीं मूर्तपञ्चकं मूर्तामूर्तात्मकं सत्ये तदात्मा स्वमावो यस्मात् तद्ब्रह्म सत्यात्मेत्यर्थः ॥ २४ ॥

इन्द्रादिरमणं चैव मनआनन्दमेव च । शान्त्या समृद्धमत्यर्थं ब्रह्मैतद्मृतं परम् ॥ २५ ॥

इन्द्रादिरमणं चैव मनआनन्दमेव च । शान्त्या समृद्धमत्यर्थं ब्रह्मैतद्मृतं परम् ॥ २५ ॥

प्राणाराममित्यादेरर्थमाह—इन्द्रियेति । प्राणेऽपि न्द्रियेष्वारमे(णमा)क्रीडा यस्म यत्र वा तेषामारमणं तद्ब्रह्म प्राणारामं मनआनन्दं मानन्दकरमेव यस्म तद्ब्रह्म तथेत्यर्थः । शान्तिसमृद्धममृतामिति पदद्वयस्यार्थ- प्राचीनयोगोपास्स्वेतदथाग्यारव्यातलक्षणम् ।

माहाचमस्य आचार्य अन्तेवासिनमकुर्वाण ॥ २६ ॥

उक्तविशेषणमपरे ब्रह्मातद्वेनोपास्यस्मित्याचार्यानियोगं शिष्यं प्रति दृश्रयति—प्राचीनेति ॥ २६ ॥

पादुकस्वरुपेणैतस्य भूर्योडप्यन्यदुपासनम् । उदारफलसिद्ध्यर्थं पृथिवीत्युच्यतेऽधुना ॥ २७ ॥

प्रकृतस्यैव ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य पादुकस्वरुपेणोपासनं वक्तव्यमित्यु- त्तरानुवाकप्रवृत्तिरित्याह—पादुरेति ॥ २७ ॥

पञ्चाभिर्यत आरब्धं जगत्पादुंक्तमतो भवेत् । यज्ञः कृमो भवेदेवं पादुंक्तो यज्ञ इति श्रुति: ॥ २८ ॥

कथम् हिरण्यगर्भेन परिक्लप्तविमित्याहकृतो हिरण्यगर्भ: पादूको मवतीत्याह-पञ्चाभिरिति । एवं सति जगदात्मकौ हिरण्यगर्भस्य यज्ञत्वमपि क्लृप्तं भवतीत्याह-यज्ञ इति । यज्ञेन परिक्लप्तेन त्रैलोक्यात्मकानात्मानमश्नुते । पादुंक्त्वसिद्धये तस्मादारब्धैषा परा श्रुति: ॥ २९ ॥

पञ्चीयजमानपुत्रो देवमानुषवित्तै: पञ्चाभि: संपाद्यतया यज्ञस्य पादुंक्तवं वक्तव्यं जगतो यज्ञत्वं किमर्थं कल्प्यते तत्नैषह-यज्ञेनैति । पाद्वात्मकयज्ञरूपप्रजापत्युपासनात्मकजपतिरेव मवतीत्यर्थ: । पादुंक्त्वस्य विशिष्टफलवत्त्वाज्जगतो वक्तव्यं पादुंक्त्वमित्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिरित्युपसंहरति-पादुंक्त्वेति ॥ २९ ॥

दिगन्तं लोकपादुंक्तं स्पान्नक्षत्रान्तं च दैवतम् । आत्मान्तं भूतपादुंक्तं च विराडात्मकमधिकृत: ॥ ३० ॥

वाक्यत्रयमाश्रित्य पादुंक्तविभागं दर्शयति-दिगन्तमिति । कोऽसावात्मेति मूर्तप्रकरणादातमशब्देन विराडुच्यत इत्याह-विराडिति ॥ ३० ॥

उपनक्षत्रमेतस्यादित्यालोकपादुक्कृत्स्न: । अधिभूतमिति वक्ष्यामोडथाध्यात्ममित: परम् ॥ ३१ ॥

इत्याधिभूतमित्यत्र भूतग्रहणस्य विवक्षितेमाह-उपनक्षत्रामिति । अध्यात्ममित्यत्र तात्पर्यमाह-वक्ष्याम इति ॥ ३१ ॥

वायुपादुंक्तं समानान्तं त्वग्नन्तं चैन्त्रियं तथा । चर्मादि धातुपादुंक्तं च विश्वमेतावदुच्यते ॥ ३२ ॥

वाक्यत्रयमाश्रित्याध्यात्मिकं पादुंक्त्रयं विमृजते-वायुपादुंक्तमिति । वायुपादुंक्तं वाक्यत्रयमाश्रित्य अध्यात्मिकं पादुंक्त्रयं विमृजते-वायुपादुंक्तमिति ।

पादुकमेव जगत्सर्वामिति हृद्याडभ्यधाद्रिषे: ।

ऋषिविद्रो वा यथोक्तदर्श-

पादुकं वा इदमाग्रहस्तम्बं नान्यदन्ति स्म हि ॥ ३३ ॥

नसंपन्नो वा कश्चित् । निपातद्वयं वस्त्वन्तरासत्त्वप्रसिद्ध्यर्थम् ॥

आध्यात्मिकेन पादुकेन संख्यासामान्यकारणात् ।

उत्कृष्टहादिनिर्वृत्ते कर्तव्येति न्यायादाध्यात्मिकं पादुकत्रयमितरपादुक-

बलयस्यात्मभावेन पादुकं बाह्यमशेषतः ॥ ३४ ॥

घ्रयात्मना विद्यादित्यमुप्रेत्य पादुकषट्कस्योपासनापकारं दर्शयन्नपा-

इति षष्ठोडनुवाक: ॥ ६ ॥

एकत्वेनैव पादुकं सृणोतीत्यस्यार्थमाह-आध्यात्मिकेनैति । संख्यासामान्यं

सर्वोपासनशेषस्य प्रणवस्याधुनोच्यते ।

पञ्चसंख्यावस्त्वम् ॥

उपासनमयं यस्माद्रहणो: प्राप्तये द्वयो: ॥ ३५ ॥

ओमिति ब्रह्मेत्यनुवाकस्य तात्पर्यमाह—सर्वोति । उपासनाशब्देन

ओमिति ब्रह्मेत्यनुवाकस्य तात्पर्यमाह—सर्वोति । उपासनाशब्देन

शास्त्रीयं सर्वं कर्म लक्ष्यते । उपासनं परापरब्रह्मैक्येतिशेष: । तथोपा-

सितैसप प्रणवस्य तत्प्रातिसाधनत्वादितिहेतुमाह--अलामिति । वेदावि-

हित: सर्वा: क्रिया: प्रणवमुचार्य प्रवर्त्यन्ते तेन तस्य श्रद्धागृहीतत्वात्

त्परिहारेणोपदिष्टं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदितस्तेमादायैतस्मिन्नुभयविधब्रह्म-

त्परिहारेणोपदिष्टं ब्रह्म न बुद्धिमारोह इत्यर्थ: ॥

हृदिविंधीया इत्यर्थ: ॥ ३५ ॥

परस्य ब्रह्मणो यस्मादपरस्य च चोदते ।

अत: परस्ततया तस्मात्स एवं ज्ञाताभिधीयते ॥ ३६ ॥

अत: परस्ततया तस्मात्स एवं ज्ञाताभिधीयते ॥

परापरब्रह्मैक्यालम्बनत्वेनोंकारस्य परं चापरं चेत्यादौ विधानाद

परस्य ब्रह्मणो यस्मादपरस्य च चोदते ।

तदनुवादेन ब्रह्मत्विहितन्न विधित्सितेत्याह--परस्येति ।

अ॒मित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मोति मनसा सदा ।

अ॒मित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मोति मनसा सदा ।

धारयेत्स्तुतये तस्म्य परो ग्रन्थोडवतार्यते ॥ ३७ ॥

धारयेत्स्तुतये तस्म्य परो ग्रन्थोडवतार्यते ॥ ३७ ॥

ओंकारो ध्येयत्वेनात्रोच्यते न तु सर्वशेषत्वेनैत्येदे तत्पर्यमुक्त्वोक्त: ।

१ ग. प. दिह समा । २ ग. घ. वत् । कल° १ड्° वत् । बल° । ३ ग. भ. तम्र° ।

ख. रोहयेद° । ४ ग. च. ह. च. सतदादा° । च. स्वस्तारोहायै° ।

मह्रोत्यस्यार्थमाह—ओमित्येतदिति । उपास्यत्वादोंकारस्य स्तुत्यहत्वं गृहीत्वा समनन्तरसंदर्भस्य स्तुतिपरत्वमाह—स्तुतय इति ॥ ३७ ॥

तयथा शङ्कनीयेयं सर्वमोमीति युज्यते । अभिधानादिते यम्मादाभिधेयं न विद्यते ॥ ३८ ॥

ओमितीदं सर्वमित्योकारस्य कथं सर्वत्वमुच्यते सर्वस्यांतकार्यत्वादिरूपशब्देन तस्य सर्वत्वे श्रुतियुक्ती क्रमेण दर्शयति-तद्यथेति ॥ ३८ ॥

अनुज्ञातानुरूपतस्तद्वत्सर्वत्रैवोमिति कीर्त्यते । ओश्रावयेत्यानुज्ञातां यत आश्रावयन्ति च ॥ ३९ ॥

ओमित्येतदनुकीत्यप्रनुकीतिशब्देनानुज्ञा लोके दृश्यते । तथा च तस्य सर्वात्मक्वेनोत्कर्षवदनुज्ञारूपत्वाच्चोत्कर्षः सिद्ध्यतीत्याह-अनुज्ञां इति । अन्योश्रावयेत्यादेरथेमाह—ओश्रावयेत्यादिति । अतोडनुज्ञारूपत्वाच्चोत्कर्षवदनुज्ञारूपत्वाच्च सिद्धयतीत्याह—कारस्य प्रकटोमीतिशेषः ॥ ३९ ॥

प्रसौति हनुजानाति ब्रह्मोमित्येव चर्त्व्विजम् । प्रवक्ष्यन्वाह्मणो वेदमोमित्येवं प्रयुज्यते ॥ ४० ॥

ओमिति ब्रह्म प्रसौतीत्यस्यार्थमाह—प्रसौतीति । ओमिति ब्राह्मण इत्यादेरथेमाह—प्रवक्ष्यन्विति ॥ ४० ॥

उपामवानी ब्रह्मोति स च वेदमवुयात् ॥ ४१ ॥

परात्मा वा अवेदत्रह स तदोकारपूर्वकम् । प्रामोत्येव न संदेह उपासीताद ओमिति ॥ ४२ ॥

किमभिसंधायोंकारपूर्वकं वेदाध्ययनं करोति तत्प्राहSSह—उपामवानीति । ब्रह्मशब्देन वेदो गृह्यते ॥ ४१ ॥

ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमुक्त्वा तत्रापि वाक्यं योजयति-परात्मोति । उपासकः सर्वनाप्रा परामृश्यते ॥ ४२ ॥

इति सप्तमोडनुवाकः ॥ ७ ॥

इति सप्तमोडनुवाकः ॥ ७ ॥

यथोक्कोपासनादेव स्वाराज्यफलसंशयात्। नैष्फल्ये कर्मणां प्राप्ते तत्साफल्यार्थ उत्तरः ॥ ४३ ॥

यथोक्तोपासनादेव स्वाराज्यमित्युपासनादेव स्वाराज्यशब्दणात्कर्मणामानर्थक्य- मोषं तद्वद्यथोक्तोपासनादेवेत्याद्युत्तरानुवादिकप्रवृत्तौ तारतम्याह-यथोक्तोपासनादेव स्वाराज्यफलसंशयात् नैष्फल्ये कर्मणां प्राप्ते तत्साफल्यार्थ उत्तरः ॥ ४३ ॥

स्वाध्यायोऽध्ययनं ज़ेयं तथा चाध्यापनं परम् । आधातव्यं यथाशास्त्रमग्नयः श्रेयसे तथा । होतव्यमधिहोत्रं च कुय्याच्चातिथिपूजनम् ॥ ४४ ॥

ऋतसत्यशब्दयोरर्थस्य प्रथमानुवाके गतत्वादिदानीनं स्वाध्यायप्रवच- नशब्दयोरर्थमाह-स्वाध्याय इति । अमृतश्रेत्यादेरर्थं कथपति-आधा- तव्य इति ॥ ४४ ॥

तथा संप्रयहारश्व मानुषं स्यादसंशयम् ॥ ४५ ॥

मानुषं चेत्यादौ मानुषशब्दद्यार्थप्राह-तथेति । लौकिकः संप्रयहारो विवाहादिः ॥ ४५ ॥

उत्पाद्या च प्रजा योग्यां प्रजनं चर्तुसेवनम् । निवेशनं सुतस्येह प्रजातिश्रितिगम्यताम् ॥ ४६ ॥

प्रजापजननशब्दयोरर्थमाह-उत्पाद्याचेति । प्रजातिशब्दार्थं विव- क्षितं दर्शयति-निवेशनामिति ॥ ४६ ॥

स्वाध्यायैप्रवचनं तेन प्रत्येकं च गृहस्थयोः ॥ ४७ ॥

वेदार्थबोधनं नास्ति स्वाध्यायेन विने मतः । तथा प्रवचननेनातो धर्मार्थं च गृहस्थयोः ॥ ४८ ॥

कर्तव्यान्तरे व्याप्तुनेनापि स्वाध्यायैप्रवचनं कर्तव्ये इत्पन्न हेतुमाह- वेदार्थीति । अतस्तयोः प्रत्येकं गृहणामितिशेषः । प्रवचननेन विनेति च्छेद्योऽर्थः ।

१ ग. श. °कृत्स्न° । २ क. ख. °यत्र° । ३ क. ख. °चनेम्र° । ४ ग. घ. °नतरव्या° ।

संबन्धः । पुण्योपचयहेतुत्वाच्च प्रत्येकं ग्रहणं तयोरित्याह-धर्मैचैति ॥ ४८ ॥

सत्यमेव वक्तव्यमिति सत्यवचा जगौ । राधीतरो मुनिसत्कृत्यैव सत्यवाचं ह ॥ ४९ ॥

पुरुशिष्टस्य तनयः कर्तव्यं तु महातपा: । मुद्गलस्पाड्डत्मजश्राड्डह कर्तव्ये यत्नमास्थितैः ॥

स्वाध्यायप्रवचने एव ते एव तु तपो यत: ॥ ५० ॥

ऋषीणां मतभेदोपन्यासेन स्वाध्यायप्रवचनयोरादरं सूचयति-सत्यमेव्रेत्यादिना ॥ ४९ ॥ ५० ॥

इत्यष्ठमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

स्वाध्यायाभ्रंशे विनेग्र: अहं वृत्तस्थो रेषिषा । इत्यादिरुत्तरसो ग्रन्थो विशुद्धिर्हि ततः धियः ॥ ५१ ॥

अहं वृक्षस्येत्यादिमन्त्राज्ज्ञायास्य तात्पर्यमाह-स्वाध्यायार्थश्रुति । अत्र हि प्रकरणे मन्त्रपाठो जपार्थों गृह्यते । हृपेक्ष्यते शाखामाच्छिनत्ति-वेदत्रद्रन्यात्न विनियोजकश्रुत्यादनुपलम्भाद्रे चाक्षितमसीत्यादिवदुप-सनादि शेषत्वमस्य वकुं शakyं ज्ञानसाधनक्रियाविधे: प्रकारन्त्वादि-त्स्यर्थ: । मन्त्रजपस्य फलमाह-विशुद्धिर्दिति ॥ ५१ ॥

विशुद्धमनसो यस्मात्सम्यग्ज्ञानोदयो भवेत् । मन्त्राज्ज्ञायांद्यमारब्ध एतस्मात्कारणात्परः ॥ ५२ ॥

विशुद्धिप्रयोजनमाह-विशुद्धिरिति ॥ ५२ ॥

उच्छित्तिलक्षणस्याहं विश्वस्य जगतः सदां । अस्य संसारवृक्षस्य रेरिवा जनकोऽस्म्यहम् ॥ ५३ ॥

अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यस्यार्थं कथयति-उच्छित्तीति । अहंमिति मन्त्रहगग्रहाभूतो गृह्यते ॥ ५३ ॥

ऊर्ध्व तत्कारणं ब्रह्म पवित्रं प्रवहानतः । कीर्त्ति: पृष्ठे गिरेरिवेत्यस्यार्थमाह-कीर्तिरिति । ऊर्ध्वपवित्र इत्यस्या-

अथाह-ऊर्ध्वामिति । तत्त्व पवित्रं भवेदितिसंबन्धः । पवित्रत्वं साधयति-

वाक्योस्थबुद्धिवृत्तिद्वारेणोतिशेषः ॥ ५४ ॥

यस्य सोऽयं भवेदूर्ध्वं पवित्रं पावनं परम्‌ ॥ ५५ ॥

वाजिमन्थामिति । तं ये तद्विदस्ते दिवाकरः ।

स्वमृतं परमं ब्रह्म बुद्धावस्यामहं सदा ॥ ५६ ॥

पावित्रत्वं स्पष्टयति—पावनं परमिति । यस्य अमृतं स्वरूपमुक्तलक्षणं

मह्यं सोऽहमूर्ध्वपवित्रोडस्मीति योजना ॥ ५५ ॥

वाजिनीवेत्यादिर्थमाह—वाजमिति । यथाडऽनवक्यादित्ये प्रकटं ब्रह्मा-

हमस्मीत्यादिस्यो मन्यते तथाडस्यां बुद्धौ स्वमृतं शोभनममृतमहहमस्मी-

त्वर्थः ॥ ५६ ॥

द्रविणं धनमित्याहुरिह त्वात्मावबोधनम्‌ ।

द्रविणमस्यस्यार्थमाह-द्रविणमिति । तत्र हेतुत्वेनोत्तरपदमवतारं

सर्वचसं सुदीं स्यान्मोक्षामृतफलप्रदम्‌ ॥ ५७ ॥

ध्याचष्टे—सर्वचसमिति ॥ ५७ ॥

अक्षितोक्षीररूवत्वाद्वेददानुवचनं त्विदम्‌ ।

सुमेधा अमृतोक्षित इत्यत्र पदद्वयस्य प्रसिद्धार्थैवाविवक्षित इति-

त्रिशड्कोर्बलिभूतस्य ह्याषं संदर्शनं परम्‌ ॥ ५८ ॥

पदस्यार्थमाह—आभित इति । अक्षितोःशरीरत्वाद् बुद्धिमाविवेकिरोहितत्व-

मिति त्रिशड्कोरित्यादिर्थमाह—वेदेति । ऋषेःक्षत्रियशड्कोरब्धभावं प्राप्स्य

णमेव तद्वचनमित्यर्थः ॥ ५८ ॥

ब्रह्मवेदीमनु यदेतदार्षमात्मीयं परं दर्शनं तस्य स्वानुभावस्य प्रकटीकर-

मुमुक्षुः प्रयतस्तस्माज्जपेदेतत्समाहितः ।

णमेव तद्वचनामित्यर्थः ॥ ५९ ॥

कर्मप्रसड्‌ उक्तत्वादयमर्थोऽवसीयते ॥ ५९ ॥

मन्त्रान्नायोऽस्मिन्प्रकरणे जपार्थः स्यादिव्यक्क्रतुविदुष्या पुनर्-

१ क. 'वेत्यस्यार्थो' । २ क. घ. 'तारयन्न्याच' । ३ क. घ. ड. 'रविर' । ४ क. मेत' ।

पूर्वत्र वेदमनूच्येत्यादावुत्तरत्र कर्माभिधानान्नमध्यै मन्त्रान्नायो जपार्थ एवेति गम्यते । जपस्य कर्मत्वादित्यर्थः ॥ ५९ ॥

मुमुक्षोस्तत्परंप्यैवं श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु । अर्थां च प्राप्तिं ज्ञानमाविर्भवति मोक्षदशा ॥ ६० ॥

न केवलं जपस्यैव ब्रह्मज्ञानं फलं किंतु सर्वकर्मणामित्याह—मुमुक्षोरिति । ईश्वरार्थेषु श्रौतेषु स्मार्तेषु च कर्मसु फलाभिसंधिवर्जितत्स्वेश्वरा- येत्येवं तात्पर्येण प्रकृतस्य परिशुद्धबुद्धेरमोक्षमेवापेक्ष्य यथार्थं प्राप्तिमभुपदेशानपेक्षं मोक्षफलज्ञानमुद्धावयतीत्यर्थः ॥ ६० ॥

इति नवमोडनुवाकः ॥ ९ ॥

आरम्भो नियमार्थः स्यादात्मज्ञानोदयात्पुरा । श्रुतेवेदमनूच्येत्यादि श्रुतिश्वेदानुशासति हि ॥ ६१ ॥

वेदमनूच्यादेरनुवाकस्य तात्पर्यमाह—आरम्भ इति । ज्ञानस्याडSडड्रम् विषयस्य मोक्षसाधनस्योदयात्पूर्वं नियमेनावश्यमावेन कर्तव्यानीति नित्य- नैमित्तिकानि कर्माणीत्यको नियमः । तस्मादिति पूर्वमेव कर्तव्यानीत्यपरो नियमः । तस्योभयविधस्य नियमस्य सिद्धयर्थो वेदमनूच्येति श्रुतेरार- म्भः स्यादित्यर्थः । ज्ञानात्पूर्वमवश्यमनुष्ठेयानि कर्माणीत्यक्रमे प्रमाणमाह—श्रुतेरिति । विविधिषान्तीत्याादका श्रुतिः । चशब्दादात्कपा- यपाड्कुः कर्माणीत्यादिका स्मृतिश्च यथोक्तमर्थममिवदतीत्यर्थः ॥ ६१ ॥

विध्योत्पत्त्यर्थमेतानि कर्तव्यानीति मुमुक्षुणा । वक्ष्यमाणानि कर्माणि यावदात्मावबोधनम् ॥ ६२ ॥

आत्मज्ञानोदयादूध्वं पुरुषार्थावसानः । स्वतः सिद्धेश्व मोक्षस्य कर्मकाण्डमनर्थकम् ॥ ६३ ॥

तथाडपि प्रागेव कर्माणि कर्तव्यानीति नियमो न युज्यते । ज्ञानात्पूर्वं- मपि यावज्जीववश्रुता तेषां कर्तव्यत्वादित्याशङ्क्याडSडह—विद्योत्पत्त्यादिना

तस्मात्सर्वाविशुद्ध्यर्थं कायं कर्म मुमुक्षुभिः ।

उत्पन्ने ज्ञाने विकासितस्य मोक्षस्य सिद्धत्वादुतरकालं कर्तव्यामाव-

प्रागेव ब्रह्मविज्ञानात्रियमेनेति ह श्रुतिः ॥ ६४ ॥

त्यागेव कर्तव्यानी कर्माण्युपसंहर्त्तुं–तस्मादन्ते ॥ ६४ ॥

नियमार्थमिहोक्तिः स्यादात्मज्ञानोदयार्थिनः ॥ ६५॥

आनर्थक्यापनुर्यर्थमृतादीनां पुनः श्रुतिः ।

ऋतं चेत्यादौ कर्मणैव कर्तव्यत्वेनोक्त्तानि वेदमनूच्येत्यादिप्रकृतश्रुता-

वपि तान्‍यपि कर्तव्यत्वेनोच्यन्ते तेन पुनरुक्तिरित्याङ्कड्ढसह--आनर्थ-

वेदमनूच्येत्यादिस్తు नियमद्रूयसिद्ध्यर्थ

क्येति । उपासनादेव स्वाराज्यश्रवणादानर्थक्यं कर्मणामाशङ्क्य तत्‍प-

इति न पुनरुक्तिरित्यर्थः ॥ ६५ ॥

रिहारार्थमृतं चेत्यादनुवाको वेदमनूचयेत्यादिस्‍तु नियमद्रूयसिद्ध्यर्थ

अध्याप्य निखिलं वेदमन्तेवासिनमादरात् ।

अध्याप्य निविलं वेदमन्तेवासिनमादरात् ।

सत्यं वदेत्येवमादि गरীয়ाननुशास्ति हि ॥ ६६ ॥

संगतिं दर्शयित्वा वाक्यमवतारयति-अध्याप्योच्यते । सत्यं वद् धर्मे

चरेयादनुंशासनम् ॥ ६६ ॥

चरेयादनुशासनम् ॥ ६६ ॥

सर्वधर्मविदः प्राज्ञास्तत्सत्यं प्रतिजानते ॥ ६७ ॥

यथोपल‍ब्धं यद्वाक्यं हिंसाकल्कविवर्जितम् ।

तत्र सत्यशब्दार्थमाह–यथोपल‍ब्धमिति । हिंसाकल्काद्‍वियां विवाज-

तत्र सत्‍यशब्दार्थमाह-यथोपल‍ब्धमिति । हिंसाकल्काद्‍वियां विवाज-

तम् । कल्को भावदोषः ॥ ६७ ॥

अग्निहोत्रादनुष्ठानां धर्ममाहुर्‍निपाश्रितः ।

प्रमादं मा कुर्यास्तद्वत्स्वाध्यायं प्रति सर्वदा ॥ ६८ ॥

धर्मशब्दार्थमाह-अग्निहोत्रादिति । स्वाध्यायादित्यादेरर्थमाह–प्रमा-

द्‍दिति र्‍विहितकরণं प्रमादः । तद्वत्सत्यवदनादनुष्ठानवदित्यर्थः॥ ६८॥

द्‍दिति र्‍विहितकर्णम् । तद्वत्‍सत्यवदनादनुष्ठानवदित्यर्थः॥ ६८॥

तथाभिलषितां न्याय्यामाचार्योयाथ दक्षिणाम् ।

तथाभिलषितां न्याय्यामाचार्योयाथ दक्षिणाम् ।

दत्त्वा दारांस्वमाहृत्य मा छेत्त्सीः सुतसंततिम् ॥ ६९॥

आचार्योयादिरर्थमाह–तथेति । अध्ययननिवृत्त्यादडनेनैवमथश्रे-

क्‍दर्थः ॥ ६९ ॥

क्‍दर्थः ॥ ६९ ॥

विस्मृत्याप्यनृतं नित्यं न च वक्तव्यमनृतं । इत्यस्य प्रतिपाद्यर्थं सत्यादिति पुनर्वचः ॥ ७० ॥

सत्यादिति । विस्मृत्यापीति ॥ ७० ॥

एवं शिष्टेष्वपि तेषां प्रसिद्धार्थत्वकरणात् । स्पष्टार्थ उत्तरो ग्रन्थः स्वयमेवावगम्यताम् ॥ ७१ ॥

एवमुक्तं न्यायं धर्मादि- न्व प्रमादिततयामित्यादिवाक्यै- रेष्विति दर्शाति । एवंमिति । तेष्वक्षरार्थी न वक्तव्यो ग्रन्थस्य स्पष्टार्थत्वेन व्याख्ययानानपेक्षत्वादित्याह—प्रसिद्धेति ॥ ७१ ॥

उक्तेभ्योऽन्यानि कर्माणि शिष्टाचारोपगानि तु । अनाशङ्कितदोषाणि त्वया कार्याणि यत्नतः ॥ ७२ ॥

उक्तेभ्य इति । यान्यनवद्यानीत्या- देशर्थमाह—उक्तेभ्य इति । सत्यादिव्य इति यावत् ॥ ७२ ॥

समाशङ्कितदोषाणि शिष्टैराचरितान्यपि । सावद्यानि न कार्याणि कर्माणीदृक् कदाचन ॥ ७३ ॥

समाशङ्कितदोषाणि शिष्टैराचरितान्यपि । सावद्यानि न कार्याणि कर्माणीदृक् कदाचन ॥ ७३ ॥

नो इतराणीतिस्यार्थमाह—समाशङ्कितेति ॥ ७३ ॥ श्रुतिस्मृत्यविरुद्धानि शिष्टाचारोपगानि च । अस्मत्कर्माणि कार्याणि न विरोधीनि कर्हिचित् ॥ ७४ ॥

श्रुतीति । यान्यस्माकमित्यादेरर्थमाह—श्रुतीति ॥ ७४ ॥

अस्मत्तो ब्राह्मणा ये स्युः श्रेयांसः शास्त्रवादिनः । तेषामासनदानेन श्रमापनयनं कुरु ॥ ७५ ॥

अस्मत्त इति । श्रेयांसः समो हीनाश्रयेत्यादि- दृश्यो यम् ॥ ७५ ॥

ये के चास्मदित्यादेरर्थं कथयति—अस्मत्त इति । श्रेयांसः समो हीनाश्रयेत्यादृश्यो यम् ॥ ७५ ॥ तदुक्तं सारं त्वदाय नापकायै यथाबलम् । तेषामार्यायिकायां वा न वाच्यं संभ्रमात्वया ॥ ७६ ॥

तदुक्तमिति । एतेषां कायं- विवादाय मम साम- श्चेमस्तीति कृत्वा तेषामपकाराय न प्रयतितव्यमित्याह—नापकार्य-मिति ॥ ७६ ॥

९ म. घ. तै० नै० त्वा० व० । १३ ख. ड० 'सं नै० व० । ३ ख. °मानाही° ।

श्रद्धयैव हि दातव्यमश्रद्धाभाजनेप्वापि ॥ ७७ ॥

श्रद्धयैवेत्यादि । एककारणं श्रद्धापूर्वकं दानं प्रशस्तं न तु श्रद्धया दातव्यं तस्य फलविकलत्वादित्येतदुच्यते॥७ ९॥

श्रीर्विभूतिस्तया देयं देयं चापि सदा हि तिया । भिया भयेन दातव्यं संविभमैत्री तयाडपि च ॥ ७८ ॥

श्रीरिति । हिया स्वापेक्षया हीनधनेषु दानं बुद्धा लज्जयेत्यावत् । भिया राजादिभयेन विवाहादौ प्रसिद्धौ लौकिकसंविवहारौ संविभमैत्रीतिचोद्यते ॥ ७८ ॥

एवं चेद्वर्तमानस्य श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु । वृत्ते वा विचिकित्सा स्यात्संशयो मतिर्विभ्रमात् ॥ तस्मिन्कर्मणि वत्ते वा विप्रा ये सूक्ष्मदार्शिनः ॥ ७९ ॥

एवं चोदितेति । श्रुतिस्मृत्यनुसारेण तत्र तत्र वर्तमानस्य कुतः संशयस्तत्रास्सह—मतीति । संमार्गिन इत्यस्यार्थमाह—सूक्ष्मोति ॥ ७९ ॥

अथ यदेत्यादेरर्थमाह—एवं चोदिति । श्रुतिस्मृत्यनुसारेण तत्र तत्र वर्तमानस्य कुतः संशयस्तत्रास्सह—मतीति । संमार्गिन इत्यस्यार्थमाह—सूक्ष्मोति ॥ ७९ ॥

स्वतन्त्रा अभियुक्ताश्च ऋजवः कामवर्जिता: । यथा ते तथ वर्तन्ते वर्तेथास्त्वं तथैव च ॥ ८० ॥

स्वतन्त्रा इति । युक्तत्वं स्वातन्त्र्यमपरप्रयुक्तत्वमायुक्तत्वमभियुक्तत्वमिञ्युक्तकत्वमरहकत्वंयुक्तत्वं कू ratवं धर्मंकामत्वमहृद्यार्थित्वम् ॥ ८० ॥

युक्तत्वं स्वातन्त्र्यमपरप्रयुक्तत्वमायुक्तत्वमभियुक्तत्वमिञ्युक्तकत्वमरहकत्वंयुक्तत्वं कू ratवं धर्मंकामत्वमहृद्यार्थित्वम् ॥ ८० ॥

तथा शङ्कितदोषेषु यथोक्तमुपपादयेत् । आदेशोऽत्र विधिर्ज्ञेय उपदेश: सुताय च ॥ ८१ ॥

अथाभ्याख्यातेष्वित्यादेरर्थमाह—तथेति । अभिशस्तेष्वापि यथैवंविधा: पुरुषा वर्तन्ते तथा त्वयाडपि वर्तितव्यमित्यर्थ: । एष आदेश इत्यस्यार्थ-माह—आदेशोऽत्रेति । सत्यं वदेत्यादिनोक्तोऽर्थो विधिरादेशोऽनुष्ठेय इत्यर्थ: । एष उपदेश इत्यस्यार्थमाह—उपदेश इति ॥ ८१ ॥

रहस्यं सर्ववेदेषु वेदोपनिषदुच्यते । अनुशासनमीशस्य ज्येयमेतत्परात्मनः ॥ ८२ ॥

एवा इति । वेदोपनिषद्विदीति व्याचष्टे—रहस्यामिति । एतद्रनुशासनामिति ॥ ८२ ॥

यस्मादेवमतः सन्निध्यर्थोकं यत्नमास्थितैः ।

उपासितव्यं कर्तव्यमेव चेतत्समाचरेत् ॥ ८३ ॥

उपास्यमुपासितव्यमिति पदह्र्यस्यार्थं कथयति—यस्मादिति ।

यथोक्तमादेशोपदेशाद्येवं यस्माद्देवोक्तं तस्माद्यत्नमास्थितैः सन्निध्येतेत्स्मागतं सत्याद्युपासितव्यं कर्तव्यतया बुद्धया ध्यातव्यम् । ततश्च यथाद्याद्यया तं तथा कुयादित्येतदुपास्यमित्यनेन विवक्षितमित्यर्थः॥८३॥

प्रमादोऽस्थादप्न्यायाद्गुरुशिष्याभिसंगते ।

भसक्को यस्तयोर्द्वेषस्तच्छान्त्यै शान्तिरुच्यते ॥ ८४ ॥

संहितोपनिषदराम्मे साधारणी शान्तिरुदाहता संपातिे तद्वसाने सगुणाविद्यानामुक्तत्वादिदंवारणां शान्तिरुदाहतिः—प्रमादेति ।

आपविद्यार्थिनः शिष्यस्य तदुपदेशादाचार्यस्य च परस्परसंगतिं नियमित्तीः कृत्य प्रमादकृतादपराधाद्यायातिक्रमसंभवाद्यास्तयोरिमथो द्वेषः शड्कूचते तदुपशान्त्यर्थं शं नो मित्र इत्याद्या शान्तिरिहोक्तव्या शान्तिरिहोक्तव्या इत्यर्थः ॥ ८४ ॥

तस्येश्वरेणन्यात्वाद्दूयः शान्तिरियं ततः ।

भाव्यं तु परिहाराय तन्मा माङ्गीतिरपम् । आत्मनो ब्रह्मतां यस्मात्स्वतः सिद्धां प्रवक्ष्यति ॥ ८५ ॥

इति शिक्षाया वार्तिकानि समाप्नानि ॥

गुरुशिष्ययोरिमथो द्वेषे स्थितेऽपि को दोषः स्पात्तत्रैSSह—स्यादिति । गुरौ प्रसन्नचित्ते सचेव तदुपदिष्टं ज्ञानं तत्सादादासादितं रागद्वेषादिरहितस्य शिष्यस्य सफलं संपद्यते तस्मात्तयोर्द्वेषास्स्थातिरयुक्केत्यर्थः ।

आचार्यस्य बुद्धिप्रसादार्थं शिष्येण प्रयत्नवता मवितव्यमित्यत्र हेतुमाह—सह नाववित्यादिशान्तिपाठस्य तात्पर्यमाह—भूय इति । यत्स्तदुपरं ब्रह्म मामाचार्यं चावीद्रक्षदित्येवमीरणमिह मध्यमायां शान्तौ दृश्यते । ततः सगुणविद्याविषयज्ञान्तरेऽत्र तात्वादियं शान्तिर्भूयो निर्दिश्यमाना निर्गुणविद्याविषया भाविष्यति ।

तत्रापि भाव्यं संभार्षि-१० दशमेडनुवाकः ] आनन्द गिरिकृतटोकासंवलितम् । ४१

४२ सुरेश्वराचार्यंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्- [ब्रह्मवल्ली-] तमेवोपसृजजातमतस्तत्परिहारार्थं पुनः ज्ञानतिरर्थंवर्तीतत्यर्थः । कुतस्तर्हि निर्गुणविद्या निगद्यते तत्राह-आत्मन इति । आत्मनस्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्यस्य चात्मतां नित्यसिद्धामविद्यातिरोधानव्यावृत्त्यर्थी यतो ब्रह्म विदितव्याच्छ्रुतिप्रकाशात् । अनो निर्गुणाविद्या वह्नीदृश्ये भाविष्यतिस्त्यर्थः ॥ १८६ ॥ इति प्रथमवल्लीशिक्षावार्तिकटीकां समाप्ता ॥

ब्रह्मवल्ली ।

कामादयो यदज्ञानान्नजज्ञानात्स्यादकामता । अतःपरं तदैकात्म्यं वक्ष्यतेऽज्ञानघस्मरम् ॥ १ ॥

सगुणाविद्यामुख्वा निर्गुणांविद्यां वचकुमारभमाणो नमस्कारवद्याजेन वल्लीद्वयार्थं संक्षिप्य कथयति ॥ १ ॥

नानागतमतिहयं प्रत्यगेकमविक्रियं । अनादेयमहेयं यत्नमस्तस्मै सदाश्रये ॥ २ ॥

नानागतमिति । कालत्रयानवच्छिन्नं कूटस्थमहेपमनुपादेयं चिदेकतानमात्मतत्त्वं द्वाभ्यां वल्लीद्वयां प्रतिपाद्यं तस्मै त्रिविधोऽपि प्रह्लादमावो मुक्तिश्रद्धाभ्यां भवत्वित्यर्थः ॥ २ ॥

यावन्त्युपासनान्यादावविरुद्धानि कर्मभिः । संहिताविषयादीनि स्मुसतान्‍यभुदयाय तु ॥ ३ ॥

नमस्कारवद्याजेन वल्लीद्वयस्य तात्पर्यमुक्त्वा प्राभृक्तोपासनावशादेवापेक्षितमोक्षसिद्धेरल्मात्मज्ञानार्थेनोपनिषद्‌आरम्मेणेत्याशङ्कच पूर्वोक्तान्युपासनान्यनूद्य तेषामभ्युदयफलत्वमेव न मुक्तिफलत्वमित्येतद्राह-यावन्तीति ।

न चैतावदवष्टम्भात्कामकर्मोऽपि द्विजात्वतः । सर्वानर्थकबीजस्य मोहस्यास्ति निराक्रिया ॥ ४ ॥

उक्तार्थं केवलाॅपासनानां मुक्तिफलत्वाभावादपि कर्मसहितानां तासां मुक्तिफलत्वमित्याशङ्क्याऽSह-न चेति । एतावच्चछब्दे कर्मोपासन-

समुच्चयो गृह्यते तद्वदेन सर्वस्मिन्नर्थे निरपेक्षकारणस्याज्ञानस्य नैव निवृत्तिसतस्य संसारकारणकामकर्मप्रसवहेतुत्वात्तस्य सकार्यस्य विरोधिनो ज्ञानादेव निवृत्तिर्युक्तेत्यर्थः ॥ ४ ॥

तस्मात्संशयादिरूपस्य भृशमचिच्छत्तयेऽधना । यथाभूतार्थबोध्यात्मज्ञानं सम्यक्प्रवक्ष्यते ॥ ४ ॥

यतो ज्ञानादेवाज्ञानं निवर्तते ततस्तज्ज्ञिवर्तकज्ञानार्थत्वेनोपनिषदांरम्भः स्यादित्याह—तस्मादिति ॥ ५ ॥

विरक्तश्चाग्रजाल्लाभात्स्वपुत्रादिलिलाभवत् । ज्ञानार्थत्वेनोपनिषदारम्भेऽपि ज्ञानाधिकारी कः स्यादित्याशङ्क्य सर्वकर्मत्यजः संन्यासिनस्तदधिकारं वक्तुमन्तःकरणद्वैतराग्ययोराधिकारिविशेषणत्वमाह—नित्येति ॥ ६ ॥

नित्यकर्माचनुष्ठानाच्छुद्धान्तःकरणः पुमान् । विरक्तश्चाग्रजाल्लाभात्स्वपुत्रादिलिलाभवत् ॥ ६ ॥

प्रत्यक्शागमलिङ्गैर्हि यत्कर्मोद्भवं फलम् । तत्क्षयिष्णुति विज्ञाय विरक्तो नरकायथ ॥ ७ ॥

ज्ञानार्थत्वेनोपनिषदारम्भेऽपि ज्ञानाधिकारी कः स्यादित्याशङ्क्य सर्वकर्मत्यजः संन्यासिनस्तदधिकारं वक्तुमन्तःकरणद्वैतराग्ययोराधिकारिविशेषणत्वमाह—नित्येति ॥ ६ ॥

शुद्धबुद्धेरैवराग्यं कथम् सिध्यतीत्याशङ्क्य कर्मफलस्यानित्यत्वदर्शन-दित्याह—प्रत्यक्षेति । कस्यचित्प्रत्यक्षेण कस्यचिच्चित्प्रत्यक्षेण कस्यचिच्चित्कृतकं तदनित्य-मित्यनुमानेन कस्यचिद्दुःखादिहेतुत्वादिनाडडगमेन कर्मफलस्य क्षयदर्शनात्सतो नरकादिव विरक्तो भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

प्रत्यक्शागमलिङ्गैर्हि यत्कर्मोद्भवं फलम् । तत्क्षयिष्णुति विज्ञाय विरक्तो नरकायथ ॥ ७ ॥

साधनचतुष्टयसंपन्नस्य संन्यासी जिज्ञासोरव मोक्षसाधनज्ञानेऽ-धिकारितेत्यत्र हेतुन्तरमाह—अपास्तेति । मोक्षस्य ज्ञानद्वयवाहित्वेन नित्यसिद्धत्वाज्ज्ञानार्थनः संन्यासनस्तत्राधिकारो भवतीत्यर्थः । तच्च शाब्दितमज्ञानं मानायोग्यत्वादनुमवादेव सिद्ध्यतीत्यभिप्रेत्याऽऽडडह—प्रसिद्धैवेति ॥ ८ ॥

शुद्धबुद्धेरैवराग्यं कथम् सिध्यतीत्याशङ्क्य कर्मफलस्यानित्यत्वदर्शन-दित्याह—प्रत्यक्षेति । कस्यचित्प्रत्यक्षेण कस्यचिच्चित्प्रत्यक्षेण कस्यचिच्चित्कृतकं तदनित्य-मित्यनुमानेन कस्यचिद्दुःखादिहेतुत्वादिनाडडगमेन कर्मफलस्य क्षयदर्शनात्सतो नरकादिव विरक्तो भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

तदनादिज्ञानध्वस्तयेऽडलं न कारकम् । न त्वज्ञानादिहेतुत्वमात्रेणाहुःकृतोपनत् ॥ ९ ॥

अपास्ताशेषदोषं यत्सर्वकामानिरासकृत् । तदनादं तमोमात्रंप्रतिषिद्धचैव हि तयतः ॥ ८ ॥

मोक्षव्यवधिमूतस्याज्ञानस्य कर्मैव निवर्तकं न ज्ञानमित्याशङ्क्य मोक्षव्यवधिमूतस्याज्ञानस्य कर्मैव निवर्तकं न ज्ञानमित्याशङ्क्य

साधनचतुष्टयसंपन्नस्य संन्यासी जिज्ञासोरव मोक्षसाधनज्ञानेऽ-धिकारितेत्यत्र हेतुन्तरमाह—अपास्तेति । मोक्षस्य ज्ञानद्वयवाहित्वेन नित्यसिद्धत्वाज्ज्ञानार्थनः संन्यासनस्तत्राधिकारो भवतीत्यर्थः । तच्च शाब्दितमज्ञानं मानायोग्यत्वादनुमवादेव सिद्ध्यतीत्यभिप्रेत्याऽऽडडह—प्रसिद्धैवेति ॥ ८ ॥

तदनादिज्ञानध्वस्तयेऽडलं न कारकम् । न त्वज्ञानादिहेतुत्वमात्रेणाहुःकृतोपनत् ॥ ९ ॥

ज्ञानस्य तद्विरोधिवात्कर्मणास्तद्विरोधित्वाऽऽज्ञेवमित्याह-तदनासीति । ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वात्कर्मणास्तदनिवर्तकत्वादस्यादेव हेतोस्त्यक्ककर्म पूर्वोंक्तविशेषणः संन्यासो ज्ञानाधिकारित्वुपसंहरति-प्रत्यागिति ॥ ९ ॥

त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुच्यते । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यजकुः प्रत्यक्षपरं पदम् ॥ १० ॥

त्यज धर्ममथ च तथा सत्यानृते अपि । न्यासो ब्रह्मति च आह तैत्तिरीयश्रुतिस्तथा ॥ ११ ॥ संन्यासिनो ज्ञानाधिकारित्वे श्रुतिस्मृत्यनुकूल्यं दृश्योयाति-त्याग इति ॥ १० ॥ ११ ॥

क्षयिष्णु साध्यं विज्ञाय निःशेषं कर्म साधनम् । तज्ज्ञागसाधनस्तस्माद्विप्रज्ञाने प्रवर्तते ॥ १२ ॥

श्रुतिस्मृतिभ्यां फलितमर्थं कथयाति—क्षयिष्णु इति ।

उत्पत्त्यादि स्वतश्शास्त्रस्यात्कर्मणा किं प्रयोजनम् । स्वत एव न चेततस्याद्द्र स्यात्कर्मणाडकिंम् ॥ १३ ॥

किंचोत्पत्त्यास्तिकृतिसंस्कृतीनांनित्यतसय मोक्षे स्वतः सत्वे स्वतोडसत्वे च कर्मवैयर्थ्यात्कर्मनत्यजो मुमुक्षुता विवक्षितेत्याह—उत्पत्त्यादि-दीति ॥ १३ ॥

उत्पत्त्यादौ तु यच्छकं हेतुमात्रमपेक्षते । कर्मण्यपेक्षा तस्यैव घटोत्पत्तौ मृदो यथा ॥ १४ ॥

मुक्तौ कर्मानर्थक्ये कुतः तदर्थवत्त्वं तत्राडSह-उत्पत्त्यादौ इति॥३४॥

नित्यं न भवनं यस्स यस्य वा नित्यभूतता । न तस्य त्रिकयमानत्वं खपुष्पाकाशयोरिव ॥ १५ ॥

उत्पत्त्यादि स्वतश्शास्त्रस्यादित्यादिनोक्तं प्रपञ्चयाति-नित्यामिति ।

कर्तव्यता न साध्यस्य विदितत्वादिविधीयते । दुःखत्वाच्च न यागस्य ह्युपायस्ववबोधयते ॥ १६ ॥

ननु कर्मकाण्डस्य कर्मनियोगनिष्ठत्वेन तत् प्रामाण्ययज्ज्ञानकाण्ड-स्यापि ज्ञाननियोगनिष्ठतया तत् प्रामाण्यं नैयोऽपि

कर्म तत्कर्मत्वजोधिकारः सिध्येदित्याशङ्कून्य हस्तान्तं दृश्ययाति-कर्तव्यतेति । स्वर्गादिफलस्य पुरुषार्थत्वेन स्वानुभवसिद्धत्वाच्च तत्र कर्तव्यता वैधी यागादेरपि भात्वर्थस्य कृशात्मक्त्वात्कर्तव्यत्वायोगाच्च तत्र कर्तव्यतां वजूं शङ्क्यते । अतो यागादेरिष्ठसाधनत्वमात्रमज्ञातं कर्मकाण्डेन बोध्यते । तथा ज्ञानकाण्डेनापि ब्रह्मात्मत्वमज्ञातमेव बोधयामिति कर्तव्यतापरपर्यायस्य नियोगस्यावनकाशत्वाज्ज्ञाननादेशे केवलात्कैवल्यमितिकर्मत्वजसतत्त्वाधिकारसिद्धिरित्यर्थः ॥ १६ ॥

विजिज्ञाससु तदिति ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तकम् ।

जिज्ञास्यलक्षणोक्तिः स्पीयते वा इति च श्रुतिः ॥ १७ ॥

काण्डद्वये नियोगानङ्कारे कर्मणि ज्ञाने वा किं प्रवर्तकमित्याशङ्कूय रागस्य प्रवर्तकत्वमभिप्रेत्यैषहि-विजिज्ञासस्वेति । यस्मिन्नब्रह्मविज्ञाने तन्निष्ठो ज्ञानरागस्य प्रवर्तकत्वादिति तन्न महर्षयः विशेषणस्य किं लक्षणनामित्याशङ्कूयैषहि-जिज्ञास्येति । जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वं तस्य तत्त्वस्थलक्षणं सच्चिदानन्दात्मकं स्वरूपलक्षणं श्रुत्युक्तमित्यर्थः ॥ १७ ॥

कोशप्रत्यक्प्रवेशेन पूर्वपूर्वप्रहानतिः । कारकादिनिषेधेन ह्युपायो ब्रह्मवेदनेऽ ॥ १८ ॥

यथोक्तस्य ब्रह्मणो ज्ञानं साधनं दर्शयति-कोशेति । पूर्वपूर्वस्याज्ञानमयादिकोषस्य हृदयत्वपरिच्छिन्नत्वादिना त्यागेन क्रियाकारकफलात्मककद्रैतानिरासेन कार्यकारणात्मककोषेषु प्रत्यक्ष्वेनैवाडडत्मनो निश्चित्य पदार्थज्ञानं ब्रह्मज्ञाने साधनमतस्तदुपायचिन्तया न मनः खेदनीयमित्यर्थः ॥ १८ ॥

अविद्योज्जृम्भितृण्णेन पुंसां यत्कलिप्तं फलम् । अनन्तफलसिद्ध्यर्थं तदनुक्तिः भवत्यये ॥ १९ ॥

बहुध्दृश्यत आत्मपेयौ च दर्शयित्वा प्रातिपदं व्यवख्यायमारम्भणो ब्रह्मविद्याम्रोति परमित्रिष्यं प्रयोजनोपादानस्य तत्पर्यमाह-विद्योदिति । स्वात्मभूतमेव नित्यप्राप्तं फलमविद्यातिरोधानादिदं मे स्यादित्युन्नूतत्वादसम्बन्धात् परिशिष्यत्वात्प्राप्तव्येन कल्पितं ब्रह्मज्ञानप्रयोजनं ब्रह्माविदाम्रोति परमित्यनूद्यते । तदनुवादेऽपि तदुपाये ज्ञाने मुमुक्षुभि-

वृत्तिद्वारा पारिपूर्नस्य फलस्य स्वरूपभूतस्यैविर्भावाय भविष्यति-

कर्तुः कर्माणि कार्यार्थमनात्मफलदानि हि ।

त्यर्थः ॥ १९ ॥

पुरोक्तानि यतस्तु नामोक्तव्र्याप्तेः पृथक् ते ॥ २० ॥

मोक्षसाधने मुमुक्षुप्रवृत्त्यर्थं मोक्षफलानुवादेडपि पुरुषार्थसाधनत्वेन कर्माणि प्रसिद्धत्वात् तेष्वेव मुमुक्षुप्रवृत्तिरित्याशङ्क्याह—कर्तुरिति ।

कार्यं साध्यं फलं तात्सिद्ध्यर्थं यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि कर्तुर्निर्वर्त्य-कस्य यदनात्मभूतं फलं स्वर्गादिपुत्रादि तत्प्राप्तिसाधनान्येव पुरा कर्म-काण्डे प्रोक्तानि कर्मफलस्यै चतुविधत्ववादात्मस्वभावभूतायामुक्तेस्तादृ-

क्षणत्वाद्यस्मादेव तस्मादसौ मुमुक्षुर्णां कर्मसु रागण प्रवर्त्तते । किंत्व-न्यथा कर्मपरिहारदारेण मोक्षेच्छया ज्ञाने प्रवृत्तो भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥

क्षयिष्णु साधनाधीनं फलं बुद्ध्वा वितृष्णत: ।

कामहेतोरनुच्छत्तेरपरात्परमीप्सति ॥ २१ ॥

मुमुक्षुरमोक्षेच्छया कर्माणि परित्यज्य ज्ञाने प्रवृत्तो भवतीत्युक्तं प्रप-श्रयति—क्षयिष्ण्विति ।

साधनसाध्यं फलमिहिकमामुष्मिकं च क्षयशीलं विनाशोति ज्ञात्वा ततः साधनादेराग्यस्य सिद्धत्वात्कर्मोभिरेव राग-द्वेषादिहेतोरज्ञानस्याच्छन्नत्वादपरात्कर्मफलात्कार्यकारणप्रपञ्चाच्च परं मोक्षं कार्यकारणविलक्षणमाप्तुमिच्छति तद्वा चेच्छया मोक्षौपयिक-

ज्ञानसाधनत्वणादौ मुमुक्षुर्ध्यप्राप्तो भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥

साध्यसाधनवद्वाक्यं तद्विरुद्धार्थसिद्धये ।

प्राह ब्रह्मविदामोति श्रुति: प्रत्यक्षप्रवेशिनी ॥ २२ ॥

शास्त्रादौ फलसङ्क्रणमुपपन्नमित्युपसंहरति—साध्येति ।

कैवल्यं साध्यं निरतिशयफलं साधनं ज्ञानं तदुभयमत्र प्रतिभातोति तद्विरिष्टमिदं ब्रह्मविदामोति परमितिवाक्यं तज्ज सूत्रभूतं साध्यसाधनाभ्यां विरुद्धा-

र्थस्य कैवल्यस्य सिद्ध्यर्थं प्रकृता श्रुतिमुमुक्षिफलोक्तिद्वारेण प्रतीचोच्छां जनयतीति तत्प्रविटेव हृद्रा यथोक्तं वाक्यं प्राहेतियोजना ॥ २२ ॥

शिक्षा ते वर्धते वं्स गुडूचीं श्रद्धया पिब! मातेव प्रेरयेद्वालं सदसद्भाव्यसिद्धये ॥ २३ ॥

सूत्रे फलकथनं प्रवृत्त्यर्थमित्येतदृढीष्टान्तेन स्पष्टयाति-शिक्षोति यथा बालमौषधपाने बालामिप्रेतफलोक्तिद्वारेण माता प्रेरयति तथा ज्ञानातिरिक्तसमस्तसाधनासंभव्यमोक्षसिद्ध्यर्थं श्रुतिमुखंमुखं प्रेरयती-त्स्यर्थः ॥ २३ ॥

सा चैकरूपविज्ञानशिखिप्लुष्टा विनड्क्ष्यति ॥ २४ ॥

साध्यसाधनसम्बन्धात्सक्ता येह दोषधीः । साधनान्तरसाध्यत्वाभावेSपि ज्ञानसाध्यत्वाभ्युपगमान्मुक्तेरनित्यत्वं प्राप्तमित्याशङ्क्याह- साध्योति । इहैतिमोक्षोक्तिः साध्यसाधनादिव्यवहारस्याविद्याकृतत्वादिसाध्यिसाधनमकरूपे ब्रह्मानिर्ज्ञाने सत्युक्तौश-ज्ञानिवृत्तिरित्यर्थः ॥ २४ ॥

मा भूदणवी मे दुःखं सुरयेव स्यामहं सदा । इति स्वतोऽभिलाषोडयं सत्येव विषये भवेत् ॥ २५ ॥

कोचित्तु मोक्षमेव नानुमन्यन्ते तदिच्छा तु दूरापास्तोति तत्राऽSह-मा मूर्छति ॥ २५ ॥ अज्ञातमोक्षरूपोडपि कैवल्याय प्रवर्तते । अलं यथोक्तकामेन्द्रियादिषणनां भवभञ्जितः ॥ २६ ॥

यथोक्तेच्छाविषयस्य मोक्षख्वेन ज्ञातत्वं नास्तीतियाशङ्क्याह- अज्ञातेऽSति । स विषया यद्यपि मोक्षख्वेन न ज्ञातस्तथाडपि यथोक्तेच्छा-संसाराद्विरक्तस्य मोक्षफलकात्मज्ञानप्रवृत्तिहेतुर्मवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥

प्रश्न्तिजनकं यस्मात्सर्वत्रैव प्रयोजनम् । श्रुतिरबहुविदामोतीत्याह पुंसः प्रलुभ्यये ॥ २७ ॥

प्रथममेव प्रयोजनप्रकर्षनास्य तात्पर्येमुक्तिमपसंहरति-प्रवर्त्तीति॥ २७ ॥

फलश्रुत्यड्कुशाचार्यः श्रवणादौ प्रवर्तते ।

किमिति श्रवणादौ साधनांतरं परित्यज्य प्रवर्तते तत्पूर्वकमिति । श्रवणादिपूर्वकमेव ज्ञानं लभ्यते यतः श्रोतव्य इत्याद्या श्रुतिरेवं श्रवणादिपूर्वकंमात्मकज्ञानमुक्तवतीत्यर्थः ।

तत्पूर्वकं यतो ज्ञानं श्रुतिश्शैवमभाषत ॥ २८ ॥

लौकिकी वेदिकी चाथ प्रवृत्तिर्येह काचन । नर्ते प्रयोजनं यस्माच्चदेवात् प्रवृत्तिरिह ॥ २९ ॥

यद्यापि प्रयोजनमनुदिश्येत्यादिन्यायेन प्रयोजनाधीना लौकिकी प्रवृत्तिस्तथापि वेदवशादेव वेदिकी प्रवृत्तिरतएणापि प्रयोजनं स्यादित्याशङ्क्याह-

नस्याविद्यादृशोऽSह-लौकिकीति ॥ २९ ॥

शास्त्रादौ प्रयोजनोक्तेस्वात्पर्यमुक्तवा वाक्यं योजयति-ब्रह्माविदिति । किं तद्वद्धा वेद्यमित्याशङ्क्याह-सत्यादिलक्षणमिति ।

ब्रह्मविदित्येवेति यः स आप्नोति तत्परम् । सत्यादिलक्षणं ब्रह्म वक्ष्यते तदृचा स्फुटम् ॥ ३० ॥

फलोक्तिः परमामोतीत्यात्मा बहुविधुच्यते । सामर्थ्यादिल्लाविया तु परस्यावाप्तिसाधनम् ॥ ३१ ॥

तच्चैव शास्त्रवाक्यैर्विमृश्यते-फलोक्तिरिति । परस्य ब्रह्मणो वाप्तिसाधनं ब्रह्माविद्येति कथमहगम्यते तत्नैSह-सामर्थ्यादिति ।

ब्रह्माविद्याद्वान्तरं ब्रह्म प्राप्तौत्थयं संबन्धो न सिध्यति । यदि ब्रह्मज्ञानब्रह्मप्राप्तिसाधनं न स्यात्तस्माच्छुत्यर्थानुपपत्या साधनत्वासिद्धावि-

त्यर्थः ॥ ३१ ॥

स्वर्गं यथाडहिहोत्रेण यजमानः प्रसाधयेत् । पौरावाप्तिं तथा कुर्वाद्विद्याद्वारेण विद्विया ॥ ३२ ॥

महाज्ञानाद्वाराप्तिरित्युक्तमर्थं दृष्टान्तेन साधयति-स्वर्गमिति ॥३२॥

१ क. ख. °त्यादिशु° । २ क. ख. °रेव श्र° । ३ ग. घ. °को वाथ । ४ ग. घ. °तीह यः । ५ ग. घ. °मोति आत्ता° । ६ ग. घ. °विद्यो° । च. °चित्परं° । ७ ग. घ. परस्याप्ति° ।

बहैवाडत्र परं ग्राह्यं तज्ज्ञानं नान्यसिद्ध्यये । अन्यज्ञानं हि नान्यस्य काचिदप्यास्ति ये मतः ॥ ३३ ॥

ब्रह्मावित्परमाप्रोतीतिपरावासेरुक्तत्वात्कथं ब्रह्माविद्या ब्रह्मप्राप्तिद्वारत्वायते तत्राह—बहैवैति । तत्र हेतुमाह—तज्ज्ञानामिति । ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मणोडन्यस्य न प्राप्तकामित्येतदुपपादयति—अन्यज्ञानं हीति । काचिद्वपीतिलोकवेद्योरक्तिः ॥ ३३ ॥

देशकालादिसंभेदपूर्वंविकाडवासिरिष्यते । देशकालादिविन्नस्य कथं सेत्युच्यते यथा ॥ ३४ ॥

ब्रह्मावासिमाक्षिपति—देशेति । उभयग्रादिशब्देन वस्तु गृह्यते । यथोक्तस्य ब्रह्मणो मुख्यावास्योदेशि संशयौपचारिकी सा यद्यते तथोच्यते इत्याह—उच्यत इति । यथा लोके द्रशमस्य मानवकस्य द्रशमत्प्राप्ता-सिरज्ञानहेतुब्रह्नान्तप्रभावादुपलभ्यते तथैव परिपूर्णस्यापि तरवस्य पश्र्स्वन्नमयादिषु ह्यहमस्मीति विभ्रमात् ॥ ३४ ॥

पश्र्स्वन्नमयादिषु ह्यहमस्मीति विभ्रमात् । मोहवशादप्रासिरित्युक्तंंशं विशद्रयति-पश्रास्विति । अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयेषु कार्यकारणात्मसु प्रत्येकमहंमस्मीति-मोहजन्याद्विश्रमात्सिद्धा ब्रह्मानात्सिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥

दर्शमात्सिद्धयति—स्यादिति । ब्रह्मानातिरज्ञानादिति हेतोः तेनोक्त्वा ज्ञानातद्वारिसिरित्येतदपि हस्त-नतेँ दर्शयति—दशमेति ॥ ३६ ॥

दशमात्सिद्धयति: स्याद्रह्लणोडज्ञानहानत: । ब्रह्मानातिरज्ञानादिति हेतोस्तेनोक्त्वा ज्ञानातद्वारिसिरित्येतदपि हस्त- नतेँ दर्शयति—दशमेति ॥ ३६ ॥

विभिन्नवेद्ट्टवेदादौ गौणं ब्रह्म यतस्तत: । अभिन्नवेद्ट्टवेदादि ग्राह्यं मुख्यार्थसिद्ध्यये ॥ ३७ ॥

विभिन्नवेद्ट्टवेदादौ गौणं ब्रह्म यतस्तत: । अभिन्नवेद्ट्टवेदादि ग्राह्यं मुख्यार्थसिद्ध्यये ॥ ३७ ॥

मुख्य्योामासिं विहाय किमित्यामिरौपचारिकी गृह्याते तत्राह—विभिन्नेति । प्रमाणां प्रमेयांस्त्यादौ हृत्तं भिन्नडपारमार्थकं ब्रह्म-

णोडथान्तरमूते स्वीकृते बह्म गौणमुख्यं यस्मादापद्यते तस्माद्देशात् कालतो वस्तुतश्रानवाच्छिन्नस्य मुख्यस्य बह्मशब्दार्थस्य सिद्ध्यर्थमभिन्नं च वस्तुतो भेदरहितं प्रमात्रादि ग्रहीतव्यं तस्माद्विभागस्याविद्याकृतत्वा द्वितीयपक्षे तु नित्यत्वात् गौणत्वं ब्रह्मणोऽपि भवत्यर्थः ॥ ३७ ॥

अन्यहष्टाविवातोडत्र न नियोगो मनागपि । मोहप्रध्वंसमात्रेण निवृत्तेरोगहानिवत् ॥ ३८ ॥

बझाविदोऽपि बझाध्याने नियोगाद्रीकारात्तदधीनां बह्मप्राप्तिः स्वर्गादि प्राप्तिवन्मुख्ययैवेत्याशङ्क्याऽSत्रह-अन्यहष्टाविति । यथाडन्यहष्टाविवातोडन्याहष्टाविति । यथाडन्वयहष्टाविवात्यां सत्यानि कर्माणि नियोगोडवगम्यते तथाडत्र ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने विरोधित्वादेव मोहस्य प्रध्वंसात्तावान्मात्रेण संसारस्यापि तत्कार्यस्य निवृत्तत्वाद्द्रच्यानाभ्यासस्यापेक्षित्वात्तत्र नियोगो मनागपि युज्यते । यथोष्णधमयोर्जालनैरूष्ण्य स्वरूपावस्थानवज्ञानादज्ञानतत्कार्यानां वृत्त्या स्वरूपावस्थानलक्षणो मोक्षो नियोगादृतेपि सिद्ध्यत्यतो वेदान्तेषु न नियोगावकाशोऽस्तीदत्यर्थः ॥ ३८ ॥

कर्तृतां प्रत्यगात्मनो योडकर्तृतामनमीप्सति । उल्कापिशाचं सोडभ्येति शीतार्तः पाकेच्छया ॥ ३९ ॥

बझाविदोऽपि भिक्षाटनादौ कर्तृत्वोपलब्धेर्जनाभ्यासनियोगादेव कर्तृ बह्मप्राप्तिरित्याशङ्क्याऽSत्रह- कर्तृ ब्रह्मप्राप्तिरिति । प्रत्यगात्मनि कर्तृतां परमार्थतां गृहीत्वा ब्रह्मकर्तृभोक्तृस्वरूपत्वेन गृहीतं योडपेक्षते सु परमार्थकृतृत्वादिनिवृत्त्यर्थं च प्राप्तुमोति । यथा शीतापहरणबुद्धचा वह्निमिच्छन्नुल्कापिशाचमनुगच्छछन्न शीत निवृत्तिं प्रतिपद्यते तस्याऽऽमित्वादनर्थं च प्राप्तुमोति समींपमुपसृतस्य पिशाचशेन मक्ष्यत इति संभयात । भिक्षाटनादौ तु ब्रह्मविदो बाधितानुवृत्त्या प्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ ३९ ॥

करोमीति धिया चेतद्ब्रह्मास्मीति हि लभ्यते । वृत्तालभेदस्य को हेतुर्हातोडन्योडस्त्यदर्शनात् ॥ ४० ॥

इतीडपि नास्ति पारमार्थिकं कर्तृत्वं किन्तु कोल्पतेमवत्यीह-करोमीति ।

तस्मादाविद्यासंभूतकर्तृ प्रत्यगाविक्रियामू । अवियानर्थतत्कार्यप्रत्याख्यानेन बोधयते ॥ ४१ ॥

आत्मनि कर्तृत्वादेरविद्याकृतत्वे फलितमाह-तस्मादिति ॥ ४१ ॥ कर्त्रादिति । या हि: सामान्याद्यर्थसंश्रया । तत्मत्यगात्र्यमहच्चया तां प्रत्याख्यायाश्नुते परम् ॥ ४२ ॥

कार्यैककरणनिराकरणेन प्रत्यगात्मप्रतिबोधफलं कथयति-कर्तुरिति । ज्ञाता प्रमाता तस्य कर्तृत्वं परिणमित्वं तस्य सामान्यविशेषौविषया या दृष्टिसत्स्या: स्वरूपभूता या कूटस्थहृदिस्थहृदूद्रूपेण निराकृत्य पैरं ब्रह्म कूटस्थहृदिरूपमाप्तौतीत्यर्थ: ॥ ४२ ॥

अशेषानन्दवल्ल्यर्थसूचमायमिदं वच: । यस्माच्चस्मात्तदर्थस्य ह्याविष्कृतगदीर्यते ॥ ४३ ॥

ब्रह्माविदाप्रोति परमितिसूत्रभूतं वाक्यं व्याख्याय तदेषाडभ्युक्तेत्यस्य वाक्यस्य तात्पर्यमाह-अशेषेति ॥ ४३ ॥ विशेषणाविशेषत्वात्सत्यादीन्यत एव च । चत्वार्येकविभक्तीति नीलरक्कोत्पलादिवत् ॥ ४४ ॥

सत्ये ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यत्र चतुर्णां पददानामेकविभक्तियुक्तत्वे हेतुमाह-विशेषणेति ॥ ४४ ॥

वेद्यत्वेन यतो ब्रह्म प्राधान्येन विवक्षितम् । तस्माद्विशेष्यं विज्ञेयं ततोडन्यत्स्याद्विशेषणम् ॥ ४५ ॥

तेषु विशेषणविशेष्यत्वविभागं दर्शयति—वेद्यत्वेनeti ॥ ४५ ॥

नीलं महत्त्वगुणैर्युक्तं विशेष्यत्वेन यथा । एकाधिकरण्येनेव सत्यादीनि परं महत् ॥ ४६ ॥

ब्रह्मणो विशेष्यत्वं सत्यादीनां विशेषणत्वामित्येतदहष्टान्तेन साधयति—नीलमिति । परं महदित्यत्र महदितिविशेष्यं ब्रह्मोच्यते ॥ ४६ ॥

एवं विभज्यमानं सत्सत्यामित्येवमादिभिः । स्वविशेषविरुद्धेश्यो धर्मिभ्यः स्याद्विरक्ततम् ॥ ४७ ॥

उक्ते विशेषणविशेष्यत्वे फलितं कथयति—एवमिति । स्वशब्देन ब्रह्मोक्तमस्य विशेषाः सत्यादयस्तैरुद्रेभ्योऽसत्यजाद्यपरिच्छिन्नेश्यो निराकृतं ब्रह्म सिध्यतीत्यर्थः ॥ ४७ ॥

एवं च सति तज्ज्ञांतं यदन्येभ्योऽवधार्यते । नीलोत्पलादिवद्ब्रह्म नान्यथाडनवधारणात् ॥ ४८ ॥

व्यावृत्तिफलमाह—एवं चेति । यथा नीलमुत्पलं रक्तमुत्पलामित्यादिप्रयोगे द्रव्यन्तरेेभ्यो व्यावृत्तमुत्पलमवगम्यते तथा यदन्येभ्योऽसत्याद्विभ्यो व्यावृत्तमवधार्यते । तद्वद्वेत्येवं व्यावृत्तत्वे सति सच्चिदेकतान्तं परिपूर्णं बोधिति ज्ञातं भवति व्यावृत्तविशेषैर्न ब्रह्म ज्ञातं स्यादित्यर्थः ॥ ४८ ॥

ननु व्यभिचरदस्तु स्याद्विशेष्यं विशेषणैः । ब्रह्मान्तरादुत स्वत्व कुतो नूहि विशेष्यता ॥ ४९ ॥

ब्रह्म विशेष्यं सत्यादि विशेषणामित्यत्र हेतुं ब्रह्मविशेष्यं सत्यानि विशेषणमित्यत्र हेतुं ब्रह्मणो विशेषणविशेष्यत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । यद्यस्तु व्यक्तिभेदान्मिथो व्यभिचरति तद्विशेषणैरिविशेष्यते । यथोत्पलद्रव्यभूयस्यो मिथो व्यभिचारिणो नीलरक्तादिधर्मैरिविशेष्यन्ते न तथा ब्रह्मणोडद्वितीयत्वाद्द्रहत्वाद्वहुत्वं संभबत्यतो ब्रह्माणि विशेषणविशेष्यत्वानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ४९ ॥

विशेषणाविशेष्यत्वे सति दोषः प्रसज्यते । लक्षणं लक्षणतां यातु न दोषोडन्र मनागपि ॥ ५० ॥

विशेषणविशेष्यपरत्वाभावाद्वाक्यस्य लक्षणकथनेऽन ब्रह्मप्रतिपादनपरत्वात्तन्न चोद्यावकाशोस्तीति परिहरति-विशेषणोति ॥ ५० ॥

किं तर्हि विशेषणं तदाह—अनेकेति । एकरसदृय विशेष्यत्वाद्दननेकोत्मनि नानासे विशेष्ये स्थितं तत्कैवोपरक्तं समानजातीयाद्वा- वर्तकं व्यावहारभूमौ विशेषणं प्रसिद्धमित्यव्याक्षरार्थः । विशेष्यबुद्धचुपर- क्तमेव विशेष्यद्वयावर्तकं विशेषणमित्यर्थः ॥ ५१ ॥

किं तर्हि विशेष्यं तदाह—सामान्येति । सामान्यविशेषसंभद्रुमनेकैः शुकृत्वादिभिरिगुणैरयुक्तं विशेष्यमित्यर्थः । ते गुणा यदि तत्र नित्यं संबन्धि तदा न तस्य विशेष्यत्वं विशेषाभावाद्यादि सर्वथा तत्र न संभवन्ति तदाडपि न विशेष्यत्वमसतां व्यावर्तकत्वायोगादिति मखाड्डह- संभवीति । सजातीयमात्राद्यावर्तकं विशेष्यमित्यर्थः ॥ ५२ ॥

परिशेष्यावतरेतद्विशेषणं युक्तमिति निष्कर्षतः । परिकल्पितस्बन्धं लक्षणं भावलक्षणम् ॥ ५३ ॥

संप्रति लक्षणस्य लक्षणमाह-विशेष्यान्तरेति । विशेष्यान्तरं विशे- ष्यादन्यत्तस्य शेषमित्यवै वार्थमाह—स्वविशेष्येति । स्वेन विशेष्यं स्वेन लक्षणं यत्तस्य सर्वस्मादन्यबुद्धचुपर- क्तं निप्पन्नः संबंधो लक्षणत्वादुपपत्तेः तदेवंविधलक्षणं वस्तु भावलक्षणं पदार्थलक्षणामि- त्याह—परिकल्पितेति । सजातीयाद्विजातीयाद्वा सर्वस्माद्वावर्तकं लक्षणामित्यर्थः ॥ ५३ ॥

निरस्यति यथैवैकं तथैवान्यादिरोधि यत् । स्वात्मनेवैक रूपेण लक्षणं निगद्यते ॥ ५४ ॥

लक्ष्यलक्षणमधुना कथयति-निरस्यतीति । यथाकाशप्रदमा काशामित्वक्त मत्या काशं स्वलक्षणेनावकाशदान्तेन सर्वस्माद्वावृतं यते । एकजातीयमुच्यते । अन्यदिति । भिन्नजातीयमत एव विरोधीत्युक्तं तथैवोऽकाशादन्यद रूपि स्वात्मनेवैक रूपेण स्वलक्षणेन सर्वस्माद्वावृतं यत् तत् लक्षणं विवक्षितं सर्वस्माद्वावृतं तत् लक्ष्यमित्यर्थः ॥ ५४ ॥

सत्यादयः परार्थत्वादितरेतरनिस्पृहाः । एकैकस्व त्वतैवैषा विशेष्यार्थेन वध्यते ॥ ५५ ॥

विशेषणादीनां च तृणां स्वरूपमुक्त्वा विशेषणाविशेष्यत्वपक्षेऽमुपपादयति-यत्-इति । सत्यज्ञानानन्ता विशेष्यपारतन्त्र्यादनन्योन्यनिरपेक्षत्वात्तथा च मिथोऽ सम्बन्धात् परतन्त्रत्वाच्छब्दा मध्ये प्रत्येकमेव सत्यादिविशेष्यार्थेन ब्रह्मणा संबध्यते ततश्व सत्यादिविशेष-णानि प्रत्येकं ब्रह्मणा संबद्धानी ब्रह्मासत्यादिभ्यो व्यावर्तयन्तीत्यर्थः॥५५॥

सत्यप्रामितिरूपायादूपमन्यत्कदाचन । नैव प्रपच्यते सत्यं तस्मात्कार्याविलक्षणम् ॥ ५६ ॥

सत्यशब्दार्थं दर्शयति—सकृदिति ॥ ५६ ॥ यावान्कथित्किकारोडत्र ब्रह्म तस्मान्निविलतम् । भजते कारकत्वं तच्चा ज्ञानैक्यनिबन्धकम् ॥ ५७ ॥

सत्यमिति विशेषणेन ब्रह्म कार्यादन्यदिति निर्धार्यते चेत् तस्य कारणत्वं प्राप्तं ततश्व सदादिविशब्दत्वं प्रसक्तमितिशङ्कते-यावानिति ।

तदोषद्वयनुर्थ ज्ञानं ब्रह्मेत्युदीर्यते । अनकार्थाभिसम्बन्धाधिकमर्थ ज्ञानमुच्यते ॥ ५८ ॥

कारणत्वं जडत्वमिति प्राप्तं दोषद्वयं निराकतुं विशेषणमवतारयति-तदोषद्वयेत्यादि । कर्तृकरमकरणभावविषयत्वेन ज्ञानशब्दस्यानेकार्थत्वसंभवात्-दर्शविशेषबु मुक्त्तया पुच्छछति-ऽनेकार्थीति ॥ ५८ ॥

ब्रह्मणो भेदकं यस्मादानन्द्येन च संगते: । ज्ञानधियांनमितिन्याऽ्यमन्यथा दोषदर्शनात् ॥ ५९ ॥

ब्रह्मण इति । ब्रह्मविशेषणत्वेन ज्ञानपदप्रयोगाज्ज्ञानमननन्तामित्यनन्तपदसंयोगात्क-ज्ञानपदस्य ज्ञानविषयत्वं परिहृत्य कत्रादिविषयत्वे ब्रह्मविशेषणत्वायों-गादानन्द्येन संगतेः—तत्त्वाच्च ज्ञातिविषयत्वमेव युक्तमित्युपपाद्यति-अन्यथोति ॥ ५९ ॥

तस्मात्सत्यमननं यज्ञानं तदिह गृह्यते । भावसाधनमेवात: स्यादेतयुक्तिदर्शनात् ॥ ६० ॥

पदद्वयार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । ज्ञानपदं भावसाधनमेव स्यादिति-शब्दोपात्तं हेतुं दर्शयति—युक्तीति ॥ ६० ॥

ज्ञानं ब्रह्मोति वचनादन्तवत्त्वमवाप तत् । ज्ञानस्य लौकिकस्येह हन्तवत्त्वसमन्वयात् ॥ ६१ ॥

ज्ञानमिति । अतसतत्प्रतिषेधार्थमननतामितिशब्द्यते । अन्त: सीमा तथेयत्ता तन्निषेधस्त्वननत्ता ॥ ६२ ॥

अन्त: सीमा तथेयत्ता तन्निषेधस्त्वननत्ता । कूटस्थं चैतन्यं ज्ञानं न क्रिया तत् शाङ्कितदोषस्या निरवकाशत्वामि-त्यनन्तपदं परिहरति—अत इति ॥ ६२ ॥

कूटेस्थं चैतन्यं ज्ञानं न क्रिया तत् शाङ्कितदोषस्या निरवकाशत्वामि-त्यनन्तपदं परिहरति—अत इति । अनृतादिनिषेधेन सत्यादीनामुपकस्यात् । ब्रह्मणः श्वाप्रसिद्धत्वान्मध्यार्थे चेद्वचो न तत् ॥ ६३ ॥

अनृतादिनिषेधेन सत्यादीनामुपकस्यात् । ब्रह्मण: श्वाप्रसिद्धत्वान्मध्यार्थे चेद्वचो न तत् ॥ ६३ ॥

विशेषणपक्षे सत्यादिशब्दार्थानामृतादिनिवृत्त्यर्थंत्वाद्द्विशेष्यस्य च ब्रह्मणो मानान्तरासिद्धत्वात्सत्यादिवाक्यं शून्यार्थनिष्ठं प्राप्तमित्याशङ्क्य द्वामूढ प्रतिषेधाति । अनृतादिति ॥ ६३ ॥

परमार्थमनालिङ्ग्य न दृष्टं वितथं कचित् । तस्मादा वितथं सर्वं परमार्थैकनिबन्धनम् ॥ ६४ ॥

न तदित्युक्तं सिद्धान्तं प्रपञ्चयति—परमार्थमिति । निराधिष्ठानब्रमा-न तदित्युक्तं सिद्धान्तं प्रपञ्चयति—परमार्थमिति । निराधिष्ठानब्रमाप्रतिपत्तौ प्रमाणाभावात् । २ क. ख. '०टस्थचै०'

संमवात्तदाधिष्ठानस्य परमार्थवस्तुनो वक्तव्यत्वे सत्यादिवचनस्य तदर्थ-स्वात्न्य शून्यार्थेत्यर्थः ॥ ६४ ॥

पदात्पदार्थीबुद्धिर् उत्पलादौ प्रजायते । तदभावेऽपि नालं पदवाक्यार्थरूपत: ॥ ६५ ॥ सत्यादिपदादसत्यादिप्रतिषेधप्रतिप्रतीमड्रीकृत्योक्कमिदानीमड्रीकारं परित्यजति । पदार्थविषया बुद्धिरेव पदादुत्पद्यमाना लोके हृद्यते । न तु पदं वाक्यार्थविषयां बुद्धिमुत्पादयितुमुत्सहते । अनृतान्निवेधो जाड्यानिषेध: परिच्छेदानिषेधश्वेत्यस्य सर्वस्य वाक्यार्थरूपत्वात्तथो-विधामावज्ञानार्थं सत्यादिपदं नैव च पर्याप्तं तथा च परमार्थत्वसर्वयप्रस-स्वपूर्णत्वाख्यानर्थान्बोधयन्ति सत्यादीनि पदानीत्यर्थ: ॥ ६५ ॥

प्रतिपद्य पदार्थं हि विरोधाद्दिरोेधिन: । पश्चादभावं जानाति वध्ददातकवत्पदात् ॥ ६६ ॥

सत्यादिपदेभ्य श्रुतेरसत्यादिनिषेधानधिगति: कथं तर्हि तद्व्वौ: सिद्धे-दित्याशड्कूयाह— प्रतिपद्यते । यथावच्छ्रुतेनमूषकादिना दृष्टितां भूमिमुपलभ्य तद्विरोधिनां घातकस्य मार्जारादेरभावोऽर्थादिवगम्यते तथा सत्यादिपदोऽत्पदाथीं परमार्थत्वादिकं प्रतीत्य प्रतীতपरमार्थंत्वादि-विरोधिनोडसत्यत्वादेरमावोऽर्थादपर्यां ज्ञायते न अधि सत्यादेरसत्यादे-श्रवणाधिकरणत्वं धतेन तेन मानोत्तरसिद्धत्ववादनुपद्यावृत्तरशब्दार्थते-त्यर्थ: ॥ ६६ ॥

शब्दात्प्रतीये तावत्संगातिर्धर्मधर्मिणो: । मानान्तरादोहस्तु न शाब्दस्तेन स स्मृत: ॥ ६७ ॥

अर्थापत्तिसिद्धार्थेस्यापि शब्दार्थत्वं किं न स्यादित्याशड्कचयानन्य-ल-व्यवभावात्रैवमित्याह—शब्दादिति । सत्यं ब्रह्मादीनां ब्रह्मशब्द-समानाधिकृतसत्यादिशब्दाद्द्रभस्य सत्यादेर्धर्मिण: ब्रह्मणस्तादात्म्य-रूपा संगतिस्तावद्वस्माद्वस्माद्वगम्यते तथा च सत्यादिकं पदं श्रुत्वा कथं तद्सत्यादि-

स्वादित्यर्थोपात्तिरुपान्मानान्तरादसत्याद्यपोहो भासते ततश्व तस्यापूर्व-स्वाभावान्न शब्दगम्यत्वं युज्यते । यश्वार्थादर्थो न स चोदनार्थ इति न्यायात्तदेवं सत्यादिवाक्यं परमार्थोदित्त्वे बह्माणि पर्यवासितमशून्यार्थं सिद्धयित्यर्थ: ॥ ६७ ॥

न नीलवदनादाय नीलधीरुपजायते । विशेष्यज्ञानमध्येप्यं नान्तरेण विशेषणम् ॥ ६८ ॥

सत्यादिवाक्यस्यालंकार्यत्वे हेत्वन्तरमाह—न नीलवदिति । यथा नीलमित्युक्ते नैल्यविशेषणविशिष्टं वस्तु भाति विशेष्यमन्तरेण विशेष-णयोगाततथा विशेष्यमित्युक्ते विशेषणवद्रस्तु गम्यते तयोर्मिथोऽन्वयत्वाद्वैतत्व-चाक्यस्य नोपपद्यते विशेषणाविशेष्ययोर्मिथोऽन्वयत्वादित्यर्थ: ॥ ६८ ॥

वाक्यार्थानुगृहीतोडस्माकं नीलादिरुपजायते । किं नीलमितिचाडकाडक्षा सत्येवमुपपद्यते ॥ ६९ ॥

इतोऽपि सत्यादिवाक्यं शून्यनिष्ठं न भवतीत्याह—वाक्यार्थेति । अन्वितोऽर्थो वाक्यार्थस्तत्रानुभवोऽस्माकमन्विते पदशक्तिमवगच्छतां नीलमित्पलमित्यादिपदव्यत्पत्तेऽन्विते शक्तिग्रहे सति तद्येव नीलमित्युक्ते किं नीलमित्याकाड्क्षा नोपपद्यते तुच्छे च नीलादिपदार्थे नीलादिपदं स्वार्थेऽन्वितं नामिधातुं शक्नोति । तुच्छस्य केनचिदन्वयाभावादितरान्विते संगतिसंवेदनसामर्थ्यादौ सत्यादिवाक्यस्य शून्यार्थत्वाशङ्केत्यर्थ: ॥ ६९ ॥

प्रत्यक्षतोऽवसेयत्वादेवं सर्वस्मै वस्तुन: । नैव साधयितुं शक्यं क्षणिकत्वं कथंचन ॥ ७० ॥

ज्ञानं ब्रह्मेति सामान्याधिकारणयाज्ज्ञानस्य क्षानिकत्वाद्वाक्यस्य शून्य-निष्ठत्वाभावेडपि क्षणिकवस्तुनिष्ठता दुर्वारेत्याशङ्क्याह—प्रत्यक्षतेति । न हि क्षानिकत्वं कस्चिदपि पदार्थस्य कदाचिदपि साधयितुं शक्यं प्रमाणाभावात् तद्विषयकस्मात् प्रमाणात् तेनाज्ञातस्वार्थस्य ज्ञातत्वाभुपगमादिति भाव: ॥ ७० ॥

नितत्त्वाज्ञाततयोरेककृत्यत्वादेवमनुमानादेरमानान्तरस्यायि वस्तुन्यज्ञाते ज्ञापकस्वाविशेषात् क्षणिकत्वसाधकत्वं हृष्टान्तविपरीलोपश्रुतेन नित्यह्रष्टिरूपस्य ब्रह्मणोदक्षणिकत्वात् सत्यादिवाक्यस्य क्षणिकार्थनिःस्वार्थः ॥ ७० ॥

सति कुंभे न नाशोऽस्ति नाशोऽपि न तदाश्रयः । अस्ति चेत्पूर्ववद्‌धर्मी न नष्टः पूर्ववद्‌ह्र्टः ॥ ७१ ॥

वस्तुनि नाशस्य दुर्निरूपत्वाच्च क्षणिकत्वायोगाच्च क्षाणिकार्थनिःस्वता सत्यादिवाक्यस्य सिध्यति न तावदस्ति घटे तत्र नाशो वर्त्तितुमर्हान्ति नैरर्थक्यात्‌वादाध्यायाभावाच्च नापि सति घटे तत्र नाशोऽस्ति सर्ववन्नाशास्य तदाश्रयत्वायोगादेकत्र सत्स्वास्वयोरप्यायेण विरुद्धत्वादित्याह—सतीति । यदि नाशे प्रवृत्तोऽपि तदाश्रयत्वेन नाशप्रयुक्त्तिप्रागवस्थायामिव कुंभोऽध्युपगम्येत तर्हि पूर्ववदेव कुंभस्य नष्टस्वारूपाश्रयाद्‌वाक्यार्थोऽप्यनुपपन्नोत्तरकालयोगरिवशेषो घटे स्यादित्याह—अस्ति चेदिति ॥ ७१ ॥

इष्टो नाशस्य नाशश्चेदस्तु जीव शतं समाः । घटोऽनाशथी मतपक्षः स च नैवं विहन्यते ॥ ७२ ॥

सति घटे नाशस्य प्रवृत्तत्वेऽपि घटघटं स्वाविरुद्धं हृ्ट्वा पुनर्नष्टः स्वादित्याशङ्क्याङ्गी करोति—इष्ट इति । नाशस्य नाशाङ्गीकारे घटस्याविनाशित्वैकक्षततिनास्तीति हेतुमाह—घट इति ॥ ७२ ॥

न नाशो हन्ति नष्टारं गन्तारमिव तद्‌रुते । यस्मिन्नस्त्यं यः सिध्यत्योःचिरुणांध्रीः स तं कथमू ॥ ७३ ॥

किंच नाशो न स्वाश्रयं घटं निवर्त्तयति । तद्धि क्रिया स्वाश्रयं गन्तारं निवर्त्तयन्ती वृत्तेत्याह—ने नाश इति । नाशस्य स्वाश्रयानिवर्त्तकत्वभावं साधयति—यस्मिन्निति ॥ ७३ ॥

लक्षणार्थमिदं वाक्यं यस्मात्पूर्वंमुदाहृतम् । विशेषणार्थंयन्नातः शून्यतादृक् प्रसज्यते ॥ ७४ ॥

सत्यादिवाक्यस्य विशेषणार्थंत्वमुपेत्य शून्यार्थत्वं क्षाणिकार्थंत्वं च नास्तीयुक्तम् । अधुना स्वरूपलक्षणार्थमिदं वाक्यमित्युक्तत्वात् शून्यार्थत्वं न सिध्यति—इति ॥ ७४ ॥

१ क. 'आचार्यपादैस्तर्कालाविप्रो घटे न स्वा०' । २ क. ख. 'पक्षे हि०' । ३ म. ग्रं. 'दिक्‌षतम्' ।

ऋंतवं क्षाणिकार्थवं वा वाक्यस्याऽSश्रितकितषयमित्याह-लक्षणार्थमिति । अत्रेति वाक्यार्थोंक्तिः शून्यताग्रहणं क्षाणिकैतोपलक्षणार्थम् ॥ ७४ ॥

विशेषणत्वेडपि तेषां लक्षणार्थत्वमात्मनि । लक्षणेडसति ने तादृश्यं सत्यादीनां प्रसज्यते ॥ ७५ ॥

सत्यमाकाशं ज्ञानं गुणोडनन्विता पृथिवीत्यपत्र सत्यादिपदस्य विशेष-णार्थत्वदर्शनादत्रापि तथैव स्यादित्याशङ्क्याऽSश्रितकितषयमिति-प्रत्यग्ब्रह्माणि विशेषणविशेष्यत्वस्याऽSभूत्स्थितत्वात्तत्र सत्यादिपदं बुभु-त्सितस्वरूप-लक्षणपदार्थमेवेत्यर्थः । वाक्यस्य लक्षणार्थत्वेडपि शून्यमेव लक्ष्यं किं न स्यादित्याशङ्क्याऽSश्रितकितषयमिति-लक्ष्येडसतीति ॥ ७५ ॥

अतो लक्षणवाचित्वान्न शून्यार्थोSमिदं वचः । विशेष्यत्वेडपि नैवं स्वार्थासंस्यागकारणात् ॥ ७६ ॥

वाक्यस्य लक्षणार्थत्वादसतश्र्वासश्चवादेव लक्ष्यत्वयोगान्नास्ति वाक्य-स्य शून्यार्थत्वाशङ्केलुपसंहरति-अत इति । सत्यादिमिर्यहणो लक्ष्यत्व-मझ्ञीकृत्य वाक्यस्य नास्ति शून्यार्थतेत्युक्तम् । इदानीं ब्रह्मणः सत्यादि-भिरिविशेष्यत्वेडपि नास्ति वाक्यस्य शून्यार्थत्वं सत्यादिपदानां स्वार्थाप-रित्यागेन विशेष्यार्थनियामकत्वादित्याह-विशेष्यत्वेडपिति ॥ ७६ ॥

नियम्यार्थे नियन्ं त्वं स्वार्थे सत्युपपद्यते ॥ ७७ ॥

सत्यादिपदस्य स्वार्थनियम्येत विशेष्यार्थनियामकत्वमित्येतद्व्यतिरेकाभ्यां साधयति-स्वार्थेनेत्यादि ॥ ७७ ॥

तत्रानन्तोडन्तवदस्तु यावृत्त्यैव विशेषणम् ॥ ७८ ॥ स्वार्थीर्पणप्रणाडचैव परिशिष्टौ विशेषणम् ।

तद्द्विरोध्यर्थिन्त्यागः सामर्थ्यादस्याञ्छब्दतः ॥ ७९ ॥

किंच परमार्थत्वादिसम्पकैः सत्यादिशब्दैः साह ब्रह्मशब्दोSस्म-स्वाक्षये बहहस्त्वाद्वाच्येनार्थेनालक्ष्यते तत्कृतो वाक्यस्य ज्ञन्या-

१ म. 'ऋंतवं वा क्ष० । २ व. 'क्यस्य श० । १ क. म. 'कत्वोप० । ४ म. घ. 'शून्यते० । ५ व. 'ऋंतवाने० । ६ ग. घ. 'नाच्या च प० । ७ क. 'शिष्टैवंके० । ८ ग. घ. 'वाच्येष्ट्य० ।

थंतेत्याह—स्वेनैति । सत्यादीनीनि पदानी ऋणी ब्रह्मणो विशेषणसम्पकाणीत्यन्नावान्तरविशेषषमाह—तत्रेति । सत्यत्वं ज्ञानत्वं पूर्णत्वामिति वदसत्यादित्यादित्यवृत्तिरापिशब्द्दार्थः स्यादित्याशङ्क्य पूर्वोक्तं स्मारयति—तदिति । तदित्येति ॥ ७९ ॥

गुहायां निहितं यस्मादेतस्मादात्मनस्तथा । ब्रह्मात्मशब्दयोरतस्मादेकार्थ्यमवसीयते ॥ ८० ॥

ननु पूर्णत्वेन ब्रह्मणो यद्यनन्यमुच्यते तदयुक्तं ब्रह्मात्मशब्दयोरर्थे दादात्मना ब्रह्माणः परिच्छेदसिद्धेरिति तत्राह—गुहायामिति । यो वेद निहितं गुहायामिति वक्ष्यमाणत्वादित्यादृब्रह्मणो बुद्धिसाक्षित्वेनास्स्त्वागमतस्माद्वा एतस्मादात्मन इति चाऽSडडस्मशब्दस्य ब्रह्माणि प्रयोगादित्यात्मशब्दयोरेकार्थ्याध्यवसायान्नऽSस्स्त्वादात्मना परिच्छेदो ब्रह्माणः संबवतीत्यर्थः ॥ ८० ॥

विज्ञानात्मातिरेकेण ज्ञाप्यते ब्रह्म चेत्परम् । नियोगगम्यः संभेदो वद केन निवार्यते ॥ ८१ ॥

य आत्मानि तिष्ठन्नित्यादिश्रुत्या विज्ञानात्मनो भेदेन परस्य ब्रह्मणो ज्ञापनाद्दृङ्क्रिय नियोक्तो नियोगतो निवार्यत इति शाङ्कागम्यो वेद यद्यटस्रोंह तस्य निवारणानुपपत्तेर्भेदस्य भ्रान्तितिदृश्यालुवादादेकशेष शास्त्रार्थः स्यादित्याह—विज्ञानात्मेति ।

न चेदात्मा परं ब्रह्म स्वतः स्यादस्य हि स्थितौ । नियोगो वाडनियोगो वा कं विशेषं करिष्यति ॥ ८२ ॥

शास्त्रागम्योऽपि जीवब्रह्मभेदस्तस्ममसीति चेतो धारयादिति नियोगवशात्सम्भात्तथाविधभावनाप्रभावाद्वा निवर्त्यो भविष्यतीत्याशङ्क्याऽSह—न चेदिति । यद्यात्मनो ब्रह्मत्वं न स्वाभाविकं तदा न तन्नियोगभावनाव्यां कतुं शक्यं न हि वद्दहेः शत्यमन्येन क्रियते नापि जीवब्रह्मभेदो नियोगादिना निवर्तयितुं शक्यते शास्त्रागम्यत्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ८२ ॥

पश्यत: प्रत्यगात्मानमपाविद्यान्यवस्तुन: । अहं ब्रह्मेति चेज्ज्ञानं शास्त्रादन्यत्परं कथम् ॥ ८३ ॥

जीवब्रह्मभेदस्य शास्त्रेऽप्यमत्यवमदृशां कृतयाक्ति तदृशे वार्त्तायाह-पश्यत इति । नेति नेत्यस्स्थूलमनाण्वित्यादिवाक्यादपाकृतानात्मवगस्य प्रत्यगात्मभूतमानं परिशुद्धं पश्यतस्तत्चवमस्ययमात्मा ब्रह्मेति शास्त्रात्तत्पर्योंपेतादहं ब्रह्मेत्यात्मनि विज्ञानं जायते चेत्परं ब्रह्मात्मनोडन्यदन्न मचेद्दात्सं वा ब्रह्मोऽन्यो न स्याद्य आत्मनीत्यादिवाक्यस्यातन्यपरतद्वात्म-धानवाक्याविरोधे प्रामाण्यायोगादित्यर्थ: ॥ ८३ ॥

आत्मनोऽन्यस्य चेद्धर्मा अस्थूलत्वादयो मता: । अनात्मत्वेऽस्य किं तै: स्यादात्मत्वे तन्न्यधी हनति: ॥ ८४ ॥

नन्वस्थूलत्वादिधर्मकं ब्रह्म स्थूलादिधर्मकरस्त्वात्मा तयोरिमथो विरोधादैक्यसिद्धिरिति तत्राह-आत्मनोऽन्यस्येति । नन्वस्थूलत्वादिधर्मकं ब्रह्म स्थूलादिधर्मकरस्त्वात्मा तयोरिमथो विरो-धादैक्यसिद्धिरिति तत्राह-आत्मनोऽन्यस्येति । त्वमर्थोऽत्मन: सकाशाद्न्यस्य ब्रह्मणो यद्यस्थूलत्वादयो धर्मा: स्वीक्रियन्ते तदा तशामस्थूलत्वादीनामात्मविशेषणत्वराहित्ये सत्यस्याऽऽडत्मनस्त्वं पदार्थस्य तै:स्थूलत्वादीनामात्मविशेषणत्वे तदाऽऽSत्मब्रह्मणोरन्यधर्मीभेदस्युद्भिस्तस्या निवृत्ति: सेत्स्यत्यात्मब्रह्मणोले-क्षणाभद्रादतो विरुद्धधर्मत्वाभावान्न भेदाशङ्केत्यर्थ: ॥ ८४ ॥

यत्साक्षादितुपक्रम्यं ये आत्मत्वेन संश्रिते: । अन्योन्यार्थसमाश्रेश्व व्यतिरेके त्वसंभवात् ॥ ८५ ॥

यत्साक्षादुपरक्षाद्दुह्मा य आत्मा सर्वान्तर इत्यत्र ब्रह्मणोपक्रम्याऽS-त्मनोपसंहारदर्शनादपि ब्रह्मात्मनोरैक्यमुपपन्नमित्याह--यत्साक्षादिति । ब्रह्मशब्दार्थस्य ब्रह्मणो ब्रह्मशब्ददपर्यालोचनायां चाऽSडत्मनो ब्रह्मशब्दार्थेस्याऽSडSत्मनो ब्रह्मशब्ददपर्यालोचनायामाल्मनि समाश्रयात्स्थित्योरसंभवान्न हि तयोरिमथो भेदे ब्रह्मशब्दार्थस्याऽS-त्मन्यात्मशब्दार्थस्य च ब्रह्मणि समाश्रियुक्तेत्याह-आन्योन्य इति ॥८५॥

१. व. 'कुल स्वयोस्च' । २ ग. घ. 'व नेत्या' । ३ ग. घ. 'कृतत्यानां' । ४ ख. ख: च. 'तमा च ब्रे' । ५ ग. घ. ह. 'स्थूलादि' । ६ ग. घ. 'श्रात्म' । ७ म. घ. 'शब्दस्स्यार्थ'

आत्मैव चित्परं ब्रह्म भवताडभुपगम्यते । आत्मनो ज्ञानकर्तृत्वाज्ज्ञानं स्यात्कर्तृसाधनम् ॥ ८६ ॥

आत्मैवेत्यादि । ऐक्यपक्षे ज्ञानं ब्रह्मेत्यन्न जानाति तज्ज्ञानमिति । ज्ञानपदं कर्तृसाधनमात्मनैस्तकर्तृत्ववादितो ज्ञानकर्तृडडस्समा ब्रह्मेत्युक्तं मत-तीत्यर्थः ॥ ८६ ॥

पारतन्त्र्यमानित्यत्वं धात्वर्थत्वे प्रसज्यते । तर्कशास्त्रप्रसिद्धेश्च कर्तृत्वमडडत्मनो भवेत् ॥ ८७ ॥

ज्ञानपदस्य कर्तृसाधनत्वं भावसाधनत्वे दोषप्रदर्शनद्वारा प्रकटयति-पारतन्त्र्यमिति । ज्ञानक्रिया ज्ञानशब्देनोक्ता चेज्ज्ञानस्य परतन्त्रत्ववाद-नित्यत्वाद्द्रव्यत्वोक्तौ ज्ञानं ब्रह्मोति सामान्याधिकरण्यात्तद्भेदाद्वैनित्यस्वादि-प्रसक्तिरक्तुं साधनं ज्ञानपदमित्यर्थः । तर्कशास्त्रादिष्वस्माच्च कर्तृत्वमात्मनः स्वीकरतध्यामित्याह—तर्केति ॥ ८७ ॥

उच्चैर्बाहुं समुद्रुत्य इत्याहुश्रोत्रयचुश्रुवः । यथोदितamidं सर्वं नैतदेवं भवेत्कुतः ॥ ८८ ॥

ज्ञानकर्तृडडस्समैव ब्रह्म नान्यद्रह्मास्तीति पूर्वपक्षमुपसंहरति—उच्चै-रिति । ज्ञानस्य कार्यत्वमडडनङ्गीकृत्य कर्तृस्वमात्मनः क्रियते शिथिलयति-यथोदितमिति । ज्ञानस्य कार्यत्वाभङ्गे कथमिव कर्तृत्वमतीतारिति पृच्छति-कुत इति ॥ ८८ ॥

स्वरूपाव्यतिरेकेडपि कार्यत्वमुपचaratः । बुद्धयुपाश्रयकार्याणि कल्पयन्तेडत्राविकल्पकः ॥ ८९ ॥

संवेदनापरपर्यायस्य ज्ञानस्याडSडस्सत्मस्वरूपाभेदेडपि कार्यत्वमुपचari-कमित्युत्तरमाह—स्वरूपेति । कार्यत्वस्योपचारिकत्वं स्फोरयति—बुद्धीति । अत्र हि संवेदने बुद्धिवृद्धिकृत्य विवेकान्नद्रुतान्थेव जन्माविनाशाद्रीनि कार्याणि कल्पयन्ते वस्तुतस्तु न तत्र जन्मादयो विकाराः सन्ति तेन कृतस्थे संवेदनेऽपि कार्यत्वमारोपितमित्यर्थः ॥ ८९ ॥

स्वरूपमात्मनो ज्ञानं न तस्माद्वयतिरिच्यते ।

बुद्धे: प्रत्ययकारित्वं तत्साक्षिण्युपचर्यते ।। ९० ।।

परस्वात्मनो ज्ञानं प्रति कर्तृत्वमुक्तं तदूपपयति—स्वरूपामिति । वृत्तिमदन्तःकरणोपाधिकमात्मचैतन्यं कर्तृत्वेनारोपितमित्यर्थः ।। ९० ।।

आत्मचैतन्यासंग्यात्मां वृत्तीर्धी: कुरुत इत्यत: ।

चैतन्यालिङ्गिता: सर्वासत्त्मायोविष्फुलिङ्गवत् ।। ९१ ।।

कूटस्थमात्मसंवेदनं बुद्धिवृत्त्युपाधिकं कार्यत्वमार्कनद्यतीतयुक्तं विवृणोति—आत्मेति । यथा तत्स्यायसो विस्तुलिङ्गा यह्यकारा हश्यन्ते तथा परिपामिनी बुद्धिरात्मचैतन्येन व्याप्ता सती नानाविधा वृत्तीश्रयत्न्याभासवत्यास्ता यतो निवर्त्यस्यतों बुद्धिवृत्त्युपाधिचैतन्यकं कार्यत्वेन मातीयर्थ: ।। ९१ ।।

यज्ञु वृत्तिमदन्त:करणोपाधिकमात्मचैतन्यं कर्तृत्वेन मातीयति तदुपपादृपतिं—चैतन्येति ।। ९२ ।।

आविर्भावातिरोभावौ बुद्धेर्यत्साक्षिकौ नृणाम् ।

ततोडन्यं कं समाश्रित्य साक्षिकर्तृत्वमुच्यते ।। ९३ ।।

बुद्धे: प्रत्ययकारित्वं तत्साक्षिण्युपचर्यत इत्युक्तमधुना प्रपञ्च्ययाति—आविर्भावेति ।। ९३ ।।

बुद्धिभावनावच्छिन्नं ताहूपं यथा पुरा ।

बुद्धियुक्तावापि तथाडविक्रियं हनुभूयताम् ।। ९४ ।।

आत्मन: संविदात्मकस्य कर्तृत्वकार्यत्वयोरारोपितत्वे कूटस्थत्वं फलतीत्याह—बुद्धीति । यथाहि पूर्वं बुद्धयुपाधिसंयुक्त्तस्सन्त्र्रावेनानवच्छिन्नमेकरूपमेव बुद्ध्यभावसाधकंवावतिष्ठते तथा बुद्ध्युपत्तावापि तद्रावसाधकमेकरूपमेव चैतन्यमास्थेयं बुद्धिमभावामावयोरपि साधके साक्षिचैतन्ये विशेषस्य दर्शयितुमशक्यत्वादितस्तद् कूटस्थमेव चैतन्यमनुभवबला-

दास्थय तस्य सर्वाक्रियासाधकत्वादित्यर्थ: ।। ९४ ।।

कर्तृकायैवभासितत्वात्कर्तृकायाभिधायिनः ।

लक्ष्यन्ति परं ब्रह्म नाऽऽस्मा तत्प्रचक्षते ॥ ९५ ॥

वाच्यत्वादेवघटादेव साङ्क्रय ब्रह्म न कूटस्थामत्याश्रुडचाऽSडSह-

कार्त्रि न्ति । कर्तृकर्मदीनाां कारकाणाां साक्षिस्वेन ब्रह्मणो भासकत्वात्क्क-

ग्रोदिवाचिनः सत्यादिशब्दा ब्रह्म परं लक्ष्ययन्ति । न तु साक्षाद्द्रकुमुत्त-

हन्ते शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानां जात्यादीनां ब्रह्मण्यसच्वादेतो वाच्यत्वं

ब्रह्मण्यासिद्धमित्यर्थः ॥ ९५ ॥

यतु तद्रह्मणो ज्ञानेऽ सर्वानन्यदविक्रियं ।

ब्रह्मणोडव्यतिरिक्तं तत्सर्वप्रत्यक्षसमास्मितः ॥ ९६ ॥

ज्ञानशब्दस्य ब्रह्मणि लक्षणया प्रवृत्तिं प्रकटयति-यसिवाति । ब्रह्मणो

यत्तज्ज्ञानं चैतन्यं न च षष्ठीप्रयोगाद्ब्रह्मणस्ताद्द्ब्रह्मणः सकाश-

शाद्वयातिरिक्तं ज्ञानव्यतिरेक जडत्वाद्ब्रह्मणोडबहत्वप्रसङ्गादितच्च ब्रह्म-

सकं ज्ञानं सर्वानन्यप्रत्यद्वितीयं ब्रह्माणः सर्वानन्यत्वादितश्शाविक्रियं विकि-

र्याहेत्वभावाच्च सर्वत्र प्रत्यक्ष्वेन वर्त्तते तत्तत्समस्त्वादत्तो

ज्ञानपदं ब्रह्मणि लक्षणयैव वर्त्तते तत्र जात्यादेरसंभावादित्यर्थः ॥ ९६ ॥

प्रत्यारव्याताशिलानात्मभेदसत्यार्थवाचिना ।

तथैव सत्यशब्देन लक्ष्यते तन्न तूच्यते ॥ ९७-॥

सत्यपदस्यापि ब्रह्मणि लक्षणयैव, प्रत्यक्षत्वात्—प्रत्यक्ष्यते

तेति । निरस्तः समस्तोडनार्ंविशेषोडनृतवर्गो यस्मिन्परमार्थोर्थे तस्य

वाचकैन सत्यशब्देनापि ज्ञानशब्देनैव ब्रह्म लक्ष्यते न तु तत्सेन वचुं

शक्यते निमित्ताभावस्य तुल्यत्वादित्यर्थः ॥ ९७ ॥

एवं सत्यादयः शब्दाः स्वार्थासंत्यागिनः परम् ।

लक्ष्यन्ति विरुद्धार्थानिवृत्त्याडज्ञानहानता: ॥ ९८ ॥

सत्यज्ञानशब्दद्वयानदायोडपि शब्दलक्षणयैव ब्रह्म बोधयन्नीत्याह-

एवामिति । सर्वे खल्वेते शब्दाः स्वार्थस्य परमार्थस्त्वं ज्ञानस्वमानदत्वं

पूर्णत्वामित्यस्य स्वार्थस्यापरित्यागिनो भूत्या विरुद्धार्थप्रतीतिहेतवज्ञान

निरस्तद्वारो विरुद्धस्यार्थस्यानृतजडेऽदुःखपरिसिच्छेदैर्निवृत्तिनिवर्त्मना परं ब्रह्म लक्ष्यन्ति न तु साक्षादेव ब्रह्म वचुं क्षमन्ते प्रागुक्तन्यायविरोधात्त्यर्थे: ॥ ९८ ॥

निवर्त्यर्थमेदादित्योडर्थोऽड्गमत्ययार्थोनिवर्तिनाम् । सत्यादीनामत: सिद्धमभावाक्यार्थत्वमात्मन: ॥ ९९ ॥

सत्यादिशब्दा: स्वार्थोसत्यागिनश्वेतस्वार्थोनां सत्यादीनां वेदाद्वचनादिवाक्यवदस्मिन्नपि सत्यादिवाक्येऽधे वाक्यार्थ: *संसरग: संसृष्टो वा स्वादिश्वाशब्दक्याडह-निष्पर्येति । सत्यादिशब्दानामसत्यार्थनिर्वर्त्तिकसैनोक्तानां निवर्त्यमेदादेव यद्यपि भिन्नोऽर्थोऽड्भुपगम्यते तथाडपि विरुद्धोऽर्थं परिहारायालक्ष्ये ब्रह्माऽपि तेषां पर्यवसानादात्मनो ब्रह्मण: सत्यादिवाक्यार्थस्य संसर्गसंस्कृताभ्यामन्वयत्वेनैकरस्यं वाक्पादेव सिद्ध्यतीतितत्वर्थ: ॥ ९५ ॥

यतो वाचो निवर्त्तन्ते नेति नेतीति चापरम् । एवं सत्यर्थवत्सर्वमन्न्यथा तदनर्थकम् ॥ १०० ॥

एतत्सत्यग्नब्रह्मण: शब्दाविषयत्वं जातिमस्वादिविशेषरून्यत्वादुक्तं तथैव तस्मिन्नृपगते सत्याविषयस्वस्य निर्द्देशोषत्वस्तु च प्रतिपादितं वाक्यजातमुपपन्नार्थं ब्रह्मणोडधिषयस्वे विशेषवस्त्वे चानुपपन्नार्थमप्रमाणमेव तद्रपद्येतेऽस्यात्मनो विषयस्वाद्ग्रमावे प्रमाणमाह-यत इति ॥ ९०० ॥

कौटस्थ्यं सत्यमित्युक्तं तद्गुणं ज्ञानमुच्यते । स्वतो बोधस्य कौटस्थ्ये ज्ञातुरानन्त्यमेकता ॥ ९ ॥

सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणि लक्षणया बोधकत्वमुपपाद्य पदर्थत्रययुक्त-मुपसंहरति—कौटस्थ्यामिति । तदेव सत्यं गुणो यस्र्य ज्ञानस्य तज्ज्ञानं तद्गुणमिति । सरयस्वेनोक्तस्य

ज्ञानस्य स्वारसयेन कौटस्थ्ये स्थिते त्रिविधमन्नं तस्य सिद्ध्यतीत्याहु: स्वात इति । यथोक्तं ज्ञानं ज्ञातुः साक्षिणो ब्रह्मणः स्वरूपं तस्यासन्नत्यं कीदृगित्यपेक्षायामुक्तम् एकतेति ॥ १ ॥

ज्ञातृभेदादितु तद्‌द्रष्टुं ह्यनाश्रिततमं परम् । ज्ञातुरनन्यस्य चाभावाद् वेदेत्युच्यते कथम् ॥ २ ॥

सस्यं ज्ञानमनन्नं ब्रह्मेतिवाक्यमेवं व्याख्याय समननतरवाक्यस्पगतं यो वेदेत्येति भागमाक्षिपति—ज्ञातृभेदादिति । तद्‌द्रष्टु परं ब्रह्म ज्ञानात् मत्‍वेन वेदेत इति ज्ञानकर्तृत्‍वम् अपि—क्रियास्वात्‍ञ च ब्रह्मातिरेकेण ज्ञाताऽभ्युपगम्यते न चैकत्र कर्मकर्तृभाव: संभवत्यतो यो वेदेत्यनुपपत्तिरित्यर्थ: ॥ २ ॥

सत्यादिलक्षणाज्ज्ञानान्नोथाडसत्यार्थनिषेधधी: । वर्तमानैवाडस्माभिरिति केवलज्ञानहानात: ॥ ३ ॥

सत्यादिशब्देन यद्‌द्रहं लक्ष्यते तज्ज्ञानोत्थं यदसत्यादि तन्निषेधिका याSSहं ब्रह्मास्मीत्यविषयाकारा धीरुत्पद्यते तथा प्राप्तमेव ब्रह्माप्राप्तिहे—स्वज्ञाननिवृत्त्या प्राप्तोतीत्युपचाराद्‌उच्यते डिति कर्मकर्तृत्‍वस्याविवक्षितत्‍वा—शैवामिति परिहरति—सत्यादीलति ॥ ३ ॥

एवं ज्ञातं विजानाति विमुक्तश्र विमुच्यते । निवर्तते निवृत्तं च त्रिरेव: शपथयाम्यहम् ॥ ४ ॥

गुरुरज्ञानं ब्रह्म ज्ञायते बुद्धं च मुच्यते निवर्तते च निवृत्तमेवाज्ञानं तथैवाप्राप्तमेव ब्रह्म प्राप्तं युक्तं तत्रैव—एवमिति । प्राप्तप्राप्तिवादिति यावत् । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्नोति प्रज्ञानं ब्रह्म विमुक्तश्र विमुच्यते । एकमेवाद्वितीयामित्यादिश्रुतिमत्र प्रमाणामित्यमिप्रेत्यैषाडSह—त्रिरिति ॥ ४ ॥

तस्मादासन्नकर्तृन्‌बातिमिरोडयमवियया । सत्यादिलक्षणं ब्रह्म प्रत्यक्षस्थमपि नेक्षते ॥ ५ ॥

आज्ञानाद्‌ओंनित्यनिर्वृत्तस्वे किंमिति सर्वदा ब्रह्मणि न प्रतिपत्तिर—त्याशङ्क्यैषSSह—तस्मादिति । निवृत्तस्वैवाज्ञानोर्निवृत्तव्‍बज्ञानादिति यावत् ॥ ५ ॥

अतोऽविद्यानिषेधेन सदा विस्फुरितेक्षणः ।

पिबछ्ञानात्रहि नानात्वं प्रत्यगात्मानमीक्षते ॥ ६ ॥

आसन्नत्वमारोपितत्वमविद्याध्यस्तकर्तृत्वादिकृतं प्रत्यग्च्छब्दानो लक्ष्य-

रणमिति स्थिते फलितमाह-अत इति ॥ ६ ॥

भूतमात्रोपसंश्लेषसमुत्थं यत आत्मनः ।

कर्तृभोक्तृत्वविज्ञानं बुद्धौ तन्निहितं ततः ॥ ७ ॥

एवं यो वेदेतिवाक्याग्रे संभवत्यपि निहितशब्दो न संभवति कुण्डे

शब्दरवदनाधारतया्द्राह्मणो बुद्धौ निहितत्वासिद्धेररियाशब्दोऽसह-मूत-मात्रेति । भौतिकमन्तःकरणं भूतमात्राशब्देनात्र गृह्यते । अविद्या-

ध्यस्तबुद्धिसंबन्धकृतकर्तृत्वादिधर्मवस्वादात्मनो बुद्धौ निहितश्वोक्त-

रित्यर्थः ॥ ७ ॥

तमोरजो विनिर्मुक्ते तद्बुद्ध्रन्या चोपलभ्यते ।

ब्रह्मातो निहितं बुद्धौ मनसैवेतिं च श्रुतिः ॥ ८ ॥

सात्विकबुद्धिसंवृंृयांडं ब्रह्मास्मीति वाक्ययोत्थया ।

बुद्धया दर्शनाद्बुद्धिस्थमुक्तमितिपक्षान्तरं प्रमाणमाह-तम इति ॥ ८ ॥

निगूढमस्यां तह्रुल्ल कामाविद्यावुपप्लुवात् ।

प्रत्यगिधियोदनुपश्यन्ति तस्माद्बुज्झिगुहोच्यते ॥ ८ ॥

निहितशब्दार्थमित्थमुक्त्वा बुद्ध्रेगुहात्वं साधयति-निगूढमिति ॥ ९ ॥

परमं व्योम हृदयं स्याद्वाह्यांतपरमं यतः ।

श्रुतेर्योंडयं विहर्देति तच बुद्धे: समाश्रयम् ॥ ९० ॥

परमे व्योमन्नृत्यस्यार्थमाह-परममिति । हृदयावकाशो यौौआकाशं

परमं व्योमेत्यत्र प्रमाणमाह-श्रुतेरिति । उत्के हृदयाकाशे या सुहा

बुद्धिस्थस्यां ब्रह्म निलयं संनिहितामिति सप्तम्यर्थी सूच्यते-तच्येति ॥९०॥

१ द्वि. विस्तारि० । २ ख. 'तत्वकत्वा० । ३ ग. घ. ड. च. 'श्रुया म्र० । ४ ता. घ. च.

'छिद्रमू० । ५ त. घ. 'यावका० ।

गुहायां परमे व्योमन्नस्तु वेदमपेक्ष्य वा । सत्यादिलक्षणान्नान्वाद्रियः प्रत्यक्षतीमपेते ॥ ९१ ॥

परमं ध्येयामित्यस्यार्थान्तरमाह—गुहायां परमे इति । अन्तःकरणं कार्यपेक्षया प्रकृष्टं व्योमाद्याकृताकाशमज्ञातं ब्रह्म तत्र कार्यकारणविनिर्मुक्तं शुद्धं ब्रह्म व्यवस्थितामिति वास्तवं वृत्तमपेक्ष्योक्तमेव व्यवक्ति-सत्याद्रिति । अनन्तःकरणात्कार्यभूतोत्र्यगान्तरे यदज्ञातं ब्रह्मकारणं तत्र सत्यज्ञानानन्तानन्द्वातमेकात्परिच्यु- द्वात्कार्यकारणाविरह-द्वादृश्रवणोऽन्यान्न प्रामाणिकेमस्तीत्यततो बुद्धिगुहायां परमं ध्येयमज्ञातं ब्रह्म तत्स्वरूपत्वेन स्थितं तत्र कार्यकारणविलक्षणं ब्रह्म निहितामित्यर्थः ॥ ९१ ॥

सत्यादेव रुद्रद्रव्ये संयग्ज्ञावृत्तधियातः । धियः प्रत्यक्षविश्यातः सत्यात्मानं प्रपश्यति ॥ ९२ ॥

बुद्धिकारणे ब्रह्मण्यज्ञाते कार्यकारणविनिर्मुक्तस्य ब्रह्मणोऽवस्थानकथनप्रयोजनमाह—सत्यादेवेति । अनृतजडपरिच्छिन्नदुःखेभ्यः संशय- विपर्याससङ्कयरहितेरण व्यावृत्तबुद्धिरुत्तमो ज्ञानाधिकारी धियोडनःकृ- पात्रप्रतीचि कारणे ब्रह्माणि प्रविश्य कार्यमात्रस्य तदुपाधीकामावस्य च तद्वतिरेकेणाभावमालोच्याज्ञातस्य ब्रह्मणोऽपि कारणस्य कार्यकारणविलक्षणत्वाद्यतिरेकेणाभावं ज्ञात्वा सत्यज्ञानानन्तानन्द्धात्मकं ब्रह्मैव बुद्धिसाक्षिगस्तस्वामिति निश्चिनोतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥

तस्मादुपायसिद्ध्यर्थं बुद्धे: प्रत्यक्षवेशनम् । गुहायां परमे व्योमन्नस्तिरस्मानतोऽन्वशात् ॥ ९३ ॥

यस्मादेवं बुद्धिकारणे निहितं ब्रह्मोयुक्ते बुद्धिसाक्षिणो ब्रह्मैकं सिद्ध्यति तस्माद्बुद्धेः प्रतोची कारणे कार्यकारणविलक्षणे ब्रह्मप्रवेशनं निहितं गुहायामित्याद्या श्रुतिरहं ब्रह्मास्मीति प्रतिपत्त्युपायत्वेनानुशास- स्ततोऽन्वेति ॥ ९३ ॥

जातुज्ञेयं परं ब्रह्म भेदबुद्धचपनुत्यये । गुहायां परमे व्योमन्नोऽयं ज्ञातरि शिष्यते ॥ १४ ॥

संप्राप्ति प्रथमवद्यानमेवानुमृत्य वाक्यार्थ कथ्यति- ज्ञातुरिति । आत्मनो बुद्धिसाक्षिणो ज्ञेयं परं ब्रह्मेत्युच्यते तथोभयेदशुद्धिरुपजायते तत्रिवृथार्थी बुद्धौ बाह्याकाशापेक्षया प्रकृतं यदाकाशं तत्र निहितं ब्रह्मेत्युच्यते तथा च ज्ञेयं ब्रह्म साक्षिणि तावन्मात्रमवशिष्यते सोऽपि साक्षी ब्रह्ममात्रमिति न तयोर्भेदशङ्काडSस्तीसर्थः ॥ १४ ॥

साध्यसाधनसंवन्धवर्मैनैवानुभावतः । साध्यसाधननिर्मुक्तं स्वात्मन्याविशते परम् ॥ १५ ॥

ज्ञातृज्ञेययोगींव्रह्मणोरभेदे जीवस्य संसारित्वाद्वह्मणोडपि संसारित्वप्रसङ्गोऽस्त्योत्थानिरोधौ साध्यौ तदभावात्स्वादृत्त्याशङ्कूयास्ते- साध्योऽति । वागादिद्वारा रेण प्रतिवृत्तस्य संसारिण- स्तदुमयविलक्षणं परं ब्रह्म स्वर्हपत्वेन यदा प्राप्तं भावति तदा संसारिणोऽपि संसारित्वं निवर्तते तत्कथं तह्हारा ब्रह्मणः संसारित्वं शङ्कितुं शक्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥

सोऽश्नुते निखिलान्कामान्कर्तृत्वे तदसंभवम् । आशङ्क्य ब्रह्मणेत्याह युगपत्स्यात्सहेति च ॥ १६ ॥

ब्रह्मात्मैकत्वविदोषं पुरुषार्थमाप्रोति त्यस्मिन्नर्थे सोऽश्नुते सर्वान्का- मानिति वाक्यैकदेशं व्याचष्टे- सोऽश्नुत इति । कर्तृत्व सर्वपुरुषार्थासि- द्वितीयं संभवतीत्याशङ्कच तस्याविद्याधारोपितत्वाद्वह्मरुपेण विदुषः सर्वपुरुषार्थसिद्धेरुद्देत्य उत्तरवाक्यावष्टम्भेन दर्शयति- कर्तृत्व इति । सहशब्दार्थमाह- युगपदिति ॥ १६ ॥

प्रतीचि न स्यादद्वैतं भेदार्था चेत्सहार्थता । संभाव्यते पराभूतं नापि सत्यादिमत्परम् ॥ १७ ॥

सहशब्दस्य यथार्थत्वं किं न स्यादित्यादृक्याऽSSह— प्रति- चीति । सहशब्दस्य मुख्यार्थत्वं सत्यात्मब्रह्मणाभेदान्न दूष्यतेऽथंता सहशब्दस्य

स्यादेवं सहशब्दस्युतिमेंदार्थः ततश्व सहशब्दस्य मेेे्देनार्थेनार्थवत्तेति क्षेतुच्यते । तदात्मनि स्वरूपभूतं ब्रह्म न सिध्यति तथा च तत्त्वमस्यादिवाक्यविरोधात् । युगपदर्थताया: सहशब्दस्य युक्तत्वादेकस्मिन्नेव क्षणे सर्वानुगुणार्थान्म्रहकृपेण ब्रह्मातिवचनं भवतीत्यर्थ: । आत्मन: सकाशात्क्षणो मेेे्दे दोषान्तरमाह– संभाध्यत इति ॥ १७ ॥

नापि नोटसहते वक्तुं निपातत्वात्सहार्थेताम् । तस्माद्युगपदर्थस्य वाचकं स्याद्सहोति यत् ॥ १८ ॥

सहशब्दस्य युगपदर्थे सामर्थ्याम्भावान्न तदर्थत्वमित्याशङ्क्याह– नापीति । सहशब्द: सहार्थतां वदन्युगेपदर्थं वचं नैव शक्कोतीति न निपातान्मनेकार्थत्वादस्य च निपातत्वादित्यर्थ: । फलितमुपसंहराति– तस्मादिति ॥ १८ ॥

सहशब्दस्य युगपदर्थत्ववेदपि यौगपद्यस्य मेेे्दसापेक्षत्वाद्वेदेपसक्तिर्- स्याशङ्क्याह– ज्ञानादिति । अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्यांसत्यपरिच्छेदादिनिवृत्ते: साक्षात्कृतब्रह्मा ब्रह्माविदात्मरूपेण ब्रह्मरूपेण च सर्वानन्वानद्वैनौगपद्येनानुभवति । आविद्यावस्थायामुपाधयवच्छेदाद्वैतवदभिव्यक्तेरबहुत्वकिरित्यर्थ: ॥ १९ ॥

ज्ञातुर्होदि गुहान्तस्थं प्रतीचोङनन्यन्न लेभ्यते । सत्यादिमदतो ब्रह्म भत्यग्नातमेव तद्विद्: ॥ २० ॥

विपश्विद्ब्रह्मणोभेदा मित्युक्तत्वाद्वैदिकदृश्ह्यणोभेद: स्यादित्याशङ्क्याह– ज्ञातुरिति । यो वेद निहितं गुहायामिति ब्रह्मणो बुद्धिस्थत्वाभिधानदात्मनश्व तथात्वयोर्मेदगन्थोडपि नास्तीत्यर्थ: ॥ २० ॥

सामानाधिकरण्येन ब्रह्मणां हि विपाश्विता ॥ २१ ॥

विपश्विद्ब्रह्मणोभेदावै हेत्वन्तरमाह– विपाश्विदिति । विशेषबुद्धिं प्राप्यत्वाद् ब्रह्मणां गृह्यते ॥ २१ ॥

एकयाड्क्रमवर्तिन्या व्यामोति ऋमवर्तिनः । अवगत्यारिलान्कामान्योडकाम इति च श्रुतिः ॥ २२ ॥

कर्म-यते—एकयेतिं । विधुषो विषयसुखप्राप्तौ सक्रियत्वमाशङ्क्यावगर्ति-विशिनाष्टि । अकमवर्तिन्येति ॥ २२ ॥

आदान्ते तथा मध्ये धियोडनेकशरीरगा: । निर्विशेषक्चिद्रूग्यात्मा ज्ञान्यानुभवात्मना ॥ २३ ॥

अवगतैरुक्तं कूटस्थत्वं साधयाति—आदाविंति ॥ २३ ॥

सर्वप्रवृत्तिहेतुं तु यसमाद्विदधदंशनुते । कामान्न्रहाविदस्तस्मात्र प्रवृत्तिरहेतुतः ॥ २४ ॥

कामान्न्रहाविदस्तस्मात्र प्रवृत्तिरहेतुतः ॥ २४ ॥

ब्रह्माविदोडपि प्रवृत्तिमिच्छतां यथोक्तश्रुतिविरोधः स्यादित्यार्थिके वाक्यतात्पर्यमाह—सर्वप्रवृत्तीति । विधुषा सुखानां कामशब्दितानामाविद्यानहेतकाः कामा: काममूलां: प्रवृत्तय: । धर्माधर्मौ च तन्मूलौौ देहोऽनर्थाश्रयस्ततत् ॥ २५ ॥

अतोऽविद्यानिरोधे स्यान्निरोधो विधुष: सदा । निशेषकर्महेतूनां विकाराणां तदैव तु ॥ २६ ॥

ब्रह्माविदो विद्ययाSविद्यानिवृत्त्या कामादिनिवृचिरयत्नतः सिद्धपती-स्वेतदुपपाद्यति । अविद्येत्यादिना ॥ २६ ॥

कत्स्नोपनिषदर्थस्य सूत्रामित्यभ्यधात्पुरा । संक्षेपतस्तदर्थश्व सम्यगडूमन्त्रेण वर्णितः ॥ २७ ॥

तस्माद्वा एतस्मादित्यादेरुत्तरस्य संदर्भस्य संबन्धं वचुं वृत्तं कीर्त-यति । ऋत्स्न इति । ब्रह्माविदाप्नोति परमिति वाक्यं वल्लीद्वयार्थेस्य ब्रह्मण-स्तज्ज्ञानस्य तत्फलस्य च सूत्रमिति भाष्यकृदुक्तवान् । तच सूत्रितमरथ-चयं मध्यम्रियादिना मन्त्रेण संशयाविपर्ययोपाहने संक्षेपता व्याख्यात-मिस्यर्थ: ॥ २७ ॥

अनेन त्वाद्यसूत्रेण यावानर्थोऽत्र सूचितः । आसमान्तरियं वृत्तिस्तस्मादित्युच्यते᳚धुनः ॥ २८ ॥

ब्रह्मविद्यादिमिति परामितिसूत्रेण यदर्थः सूत्रैर्मन्त्रैः सक्ष-पतों ग्याह्ययातस्तस्थार्थस्य प्रपञ्चनार्थं तस्मादिस्थादिसमाप्तिपर्यन्तं ग्रन्थ-जातमिति संबन्धं दर्शयति-अनेनेति ॥ २८ ॥

सत्ये ज्ञानमनन्तं च रसादेः पश्चकात्परम् । स्याद्विश्यादिशाखोक्तमहं बहोति निर्भयम् ॥ २९ ॥

समुदायततात्पर्यमुक्त्वा मन्त्रोक्तमनुषद्रवति । सत्यामिति ॥ २९ ॥ ननु सत्यमनन्तं च कथम् सम्यक्प्रतीयते । देशकालादिवैते᳚स्यादिविभागान्ते ॥ ३० ॥

कोशप्रश्नकबिलक्षणं सत्यज्ञानानन्तामनन्तारमकं निर्विंशेषं निर्भयम् । ब्रह्मात्मेत्यात्मनब्रह्मणैक्ये मन्त्रोक्ते चोदयति । नन्विति । सर्वपदार्थानां त्रिधा परिच्छिन्नत्वाद्ब्रह्मणोऽपि वस्तुत्वेन विभक्तत्वाद्विज्जुसर्प-वदेव सत्यत्वायोगाद्वस्त्यस्वादेव जडत्वादुक्तो मन्त्रार्थो न सिद्ध्यतीत्यर्थः । सर्वजगत्कारणत्वाद्ब्रह्मणोऽपि विधममाननद्यं सिद्ध्यतयैव सत्यत्वं ज्ञातत्वं च तस्मिन्नुपपद्यते तद्वानन्द्यं सर्वकारणत्वकृतमनन्तरमेव प्रकटरीकर्तव्य-मिति परिहरति-देशेति ॥ ३० ॥

वस्तुतो देशतः कालतश्च त्रिधोच्यते । आनन्द्यं ब्रह्मणस्ततः सत्यापि च सिध्यति ॥ ३१ ॥

तादिदानीं विभाग्यत इत्युक्तं प्रपञ्चयति—वस्तुत इति । अतःशब्दा-दुपरिष्टाद्व शाब्दः संबध्यते परिच्छिन्नस्यैवासत्यस्वजडत्ववदर्शनान्नापरि-च्छिन्ने तद्भाविरस्यर्थः ॥ ३१ ॥

कारणेनेकदेशं हि कार्यं नान्यत्र वर्तते । आकाशवदेव ह्यनन्तत्वे न निरतिशयत्वमित्याह— अनन्तमिति । देशवत्त्वात् पृथिव्यादीनामुपादानत्वेऽपि कथं आकाशस्थे

दर्शातोऽनन्तस्वामित्याहुः कार्याणां सर्वेषामाकाशेऽन्तर्भोवादित्याहकारणेन्ति ॥ ३२ ॥

कार्यत्वात्कालतोनास्य वस्तुतश्व विहाय सः । वस्त्वन्तरस्य सत्त्ववादानन्त्ये वस्तुतोऽपि न ॥ ३३ ॥

कार्यत्वात्कालतोनास्य वस्तुतश्व विहाय सः । वस्त्वन्तरस्य सत्त्ववादानन्त्ये वस्तुतोऽपि न ॥ ३३ ॥

तांहि तथैव कालतो वस्तुतश्र तस्याऽऽडनन्त्यं नेत्याह—कार्यत्वादिति । वस्तुतश्राऽऽस्काश्य नाऽऽडनन्त्यमित्युक्तं स्पष्टयति—वस्त्वन्तरस्येति । आकाशव्यातिरिक्तस्य ब्रह्मणः सत्त्ववादिल्यर्थः ॥ ३४ ॥

तांहि तथैव कालतो वस्तुतश्र तस्याऽऽडनन्त्यं नेत्याह—कार्यत्वादिति । वस्तुतश्राऽऽस्काश्य नाऽऽडनन्त्यमित्युक्तं स्पष्टयति—वस्त्वन्तरस्येति । आकाशव्यातिरिक्तस्य ब्रह्मणः सत्त्ववादिल्यर्थः ॥ ३४ ॥

वस्त्वन्तरस्य चास्तित्वान्मुख्ययान्त्यं परात्मनः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मण्याकाशाद्र्रेष्यं दर्शयन्नाह—काल इति ॥ ३५ ॥

वस्त्वन्तरस्य चास्तित्वान्मुख्ययान्त्यं परात्मनः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मण्याकाशाद्र्रेष्यं दर्शयन्नाह—काल इति ॥ ३५ ॥

कल्पितेन परिच्छेदो न ह्राकल्पितवस्तुनः । कल्पितश्रेह कालादिरोऽचारम्भणशाश्वत॥ ३५ ॥

कल्पितेन परिच्छेदो न ह्राकल्पितवस्तुनः । कल्पितश्रेह कालादिरोऽचारम्भणशाश्वत॥ ३५ ॥

कार्येण कालादिना परिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो न युक्तं मुख्यम मानन्ट्यामित्याशङ्कक्य कल्पितत्वात्कालादेर्नैवमित्याह—कल्पितेनेति । कल्पितत्वादेरसिद्धं—कालादेरापि मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ ३६ ॥

कार्येण कालादिना परिच्छिन्नस्य ब्रह्मणो न युक्तं मुख्यम मानन्ट्यामित्याशङ्कक्य कल्पितत्वात्कालादेर्नैवमित्याह—कल्पितेनेति । कल्पितत्वादेरसिद्धं—कालादेरापि मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ ३६ ॥

तस्मात्सत्यादि याथात्म्यं तस्मादित्येवमादिना । वक्ष्यते ब्रह्मणः सम्यक्सृष्ट्यादिव्यतिज्ञेन यत्नतः ॥ ३६ ॥

तस्मात्सत्यादि याथात्म्यं तस्मादित्येवमादिना । वक्ष्यते ब्रह्मणः सम्यक्सृष्ट्यादिव्यतिज्ञेन यत्नतः ॥ ३६ ॥

तस्मादित्यादिना सृष्टिप्रतिपादनात्कार्यकरणप्रपञ्चस्य सत्यत्वां सिद्विरित्याशङ्कय तद्भाष्ये ब्रह्मयाथात्म्यं सत्यत्वादिलक्षणं श्रुत्या प्रतिपाद्यते न तु सृष्टिरित्याह—तस्मादिति । ब्रह्मणश्चिविध धमानन्त्यं कार्यकारणयोश्च कल्पितत्वमित्यस्यार्थस्य विवक्षितत्वादिति यावत॥३६॥

तस्मादित्यादिना सृष्टिप्रतिपादनात्कार्यकरणप्रपञ्चस्य सत्यत्वां सिद्विरित्याशङ्कय तद्भाष्ये ब्रह्मयाथात्म्यं सत्यत्वादिलक्षणं श्रुत्या प्रतिपाद्यते न तु सृष्टिरित्याह—तस्मादिति । ब्रह्मणश्चिविध धमानन्त्यं कार्यकारणयोश्च कल्पितत्वमित्यस्यार्थस्य विवक्षितत्वादिति यावत॥३६॥

तस्मादित्यादि वाक्योक्तं वैशब्दः स्मरणाय तु । एतस्मादितिमन्त्रोक्तं सत्यादिगुणलक्षितम् ॥ ३७ ॥

तस्मादित्यादि वाक्योक्तं वैशब्दः स्मरणाय तु । एतस्मादितिमन्त्रोक्तं सत्यादिगुणलक्षितम् ॥ ३७ ॥

तस्मादित्यादिवाक्यस्यैवं तात्पर्यमुक्त्वा पदत्रयार्थं कथयति—तस्मादितीति ॥ ३७ ॥

तस्मादित्यादिवाक्यस्यैवं तात्पर्यमुक्त्वा पदत्रयार्थं कथयति—तस्मादितीति ॥ ३७ ॥

तद्विद्विपाश्वित्सामर्थ्योचोदेतद्वचां प्रतीयते । आत्मश्रुतेर्न मुख्योऽर्थः प्रतीचोदन्यत्र लभ्यते ॥ ३८ ॥

पकृतत्वाच्च बह्मणस्तच्छब्दपरामृटस्य प्रत्युक्तत्वात् सन्निहितत्वादिति च्छब्दनोपादाने कारणमाह—ताद्विद्विति । ब्रह्माविदाप्योति परामितब्रह्मज्ञानमात्राद्बह्मप्राप्तिःश्रवणाद् द्वैतज्ञाना विपाश्चित इति च ब्रह्माविदो विपाश्चितो ब्रह्मणा सामानाधिकरण्यश्रवणाद् द्वैतात्मनोरेक्यावगमात्पूर्वोक्तसामानाधिकरण्यसामर्थ्यादतस्मादित्य्रोताभ्यां तदेतच्छब्दाभ्यां सामानाधिकरणाभ्यां ब्रह्मात्मनोरेमेदरूपं प्रत्यक्त्वं ब्रह्माणो भाति तेन तस्मिन्नेतच्छब्दप्रयोगपपत्तिरित्यर्थः । किंचास्मिन्वाक्ये ब्रह्मण्यात्मशब्दप्रयोगो हृश्यते स चाड्मत्वे सत्येव ब्रह्मणो गुज्यते प्रतीचोदन्यत्रात्मशब्दप्रयोगायोगात्‌मशब्दप्रयोगायोगा- वृतो युक्तं ब्रह्मात्मनोरेवमित्याह—आत्मश्रुतेरिति ॥ ३८ ॥

मत्तः सर्वविद् जातं मध्ययेऽवातं प्रलीयते । अहमेंको विभर्मीदमित्येवं च प्रसिद्ध्यति ॥ ३९ ॥

किंच ब्रह्मणः सर्ववेदान्तेषु जगत्कारणत्वश्रवणादात्मनश्शब्दSSतमा वा हृद्मेक एवाग्र आसीदित्यादाविवाचत्र तदृभिधानात्कारणद्र्वयस्यायुक्तत्वाज्जगत्कारणैतद्वालिदूादब्रह्मात्मनोरेवं सिद्धयतीत्याह—मत्त इति ॥ ३९ ॥

सर्वानन्याविकार्येकमकारणं परम् । न ह्यस्त्यभावनात्मत्वान्न भवेद् इटिपकु न शक्यते ॥ ४० ॥

आकाशः संभूत इत्यादिश्रुतियुक्तत्वादाकाशादिसृष्टिदृश्वास्तवीत्याशड्क्याह—सर्वैरिति ।

ब्रह्मणोडन्यदत: सर्वं कार्यत्वेन विवक्ष्यते । ब्रह्मणोडकारणत्वाच्च सृष्टौ हेतोरसंभवः ॥ ४? ॥

न ब्रह्मास्वभावमनुसृत्य सृष्टिरेच्यते किंतु कारणानुरोधेनैवाशड्कुच कारणं ब्रह्मणोडन्यदनन्यद्रोति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह—ब्रह्मणोऽन्यदिति । अतःशब्दाद् ब्रह्मातिरिक्तं सर्वस्य कार्यत्वेन ब्रह्मान्यत्वमेव हेतू-

क्रियते तथाच मूलकारणत्वासिद्धिरितिशेषः । तर्हि बहवैव कारणानितिर्द्वितीयं पक्षमाशङ्क्याडडह-बह्माण इति । आकारणत्वं कूटस्थत्वम्॥४१॥

आनन्दगिरिकृतटिकासंवलितं । तत्रैव बहवैव कारणामिति द्वितीयं पक्षमाशङ्कयाडडह-बह्माण इति । आकारणत्वं कूटस्थत्वम्॥४१॥

ब्रह्मस्वभावो हेतुश्चेत्सृष्टेस्तत्सन्निधे: सदा । सर्वदा बह्मवत्सर्गो न च देशैः संभवात् ॥ ४२ ॥

ब्रह्मस्वभावो हेतुश्चेत्सृष्टेस्तत्सन्निधे: सदा । सर्वदा बह्मवत्सर्गो न च देशैः संभवात् ॥ ४२ ॥

कूटस्थस्यापि कारणत्वमयस्कान्तवदित्याशङ्कय ब्रह्मसत्तासंनिधिसातत्येन स्यादिति दूषयति-ब्रह्मोति । न चास्तु सर्वदा सृष्टिरिति वाच्यं सर्वं हि जायमानं देशे काले च जायते न चं तथा देशकालादि संभवति देशस्य देशान्तराभावात्कालस्य च कालान्तराभावात्कालस्य न सर्वदा सृष्टिरित्याह-न चेति ॥ ४२ ॥

कूटस्थस्यापि कारणत्वमयस्कान्तवदित्याशङ्कय ब्रह्मसत्तासंनिधिसातत्येन स्यादिति दूषयति-ब्रह्मोति । न चास्तु सर्वदा सृष्टिरिति वाच्यं सर्वं हि जायमानं देशे काले च जायते न चं तथा देशकालादि संभवति देशस्य देशान्तराभावात्कालस्य च कालान्तराभावात्कालस्य न सर्वदा सृष्टिरित्याह-न चेति ॥ ४२ ॥

नाभूत्स्वाडडिर्भूतत्वादभूतं कालहेतुतः । न भाविष्यत्पभाव्यत्वादभाव्यं चाक्रियोत्थितेः ॥ ४३ ॥

नाभूत्स्वाडडिर्भूतत्वादभूतं कालहेतुतः । न भाविष्यत्पभाव्यत्वादभाव्यं चाक्रियोत्थितेः ॥ ४३ ॥

किंच भूतकालपरिच्छेद्या वा सृष्टिरेहचया नॉडड्या सृष्ट्वनेतस्य ब्रह्मणोडडसङ्क्त्वेन भूतकालसंवन्धाभावादित्याह-नामूर्त्तमिति । अभूतत्वे ब्रह्माणो हेतुत्वान्तरमाह-अभूतामिति । कालकारणत्वादभूतं कालपरिच्छेद्यं ब्रह्म कारणत्वेन द्वितीयं दूषयति-न भविष्यतीति । ब्रह्माणो भविष्यत्कालापरिच्छेद्यत्वाद्वा-द्विति हेतुमाह-अभाव्यत्वादिति । तस्याभाव्यत्वे हेत्वन्तरमाह-अक्रियोत्थितेरिति ॥ ४३ ॥

किंच भूतकालपरिच्छेद्या वा सृष्टिरेहचया नॉडड्या सृष्ट्वनेतस्य ब्रह्मणोडडसङ्क्त्वेन भूतकालसंवन्धाभावादित्याह-नामूर्त्तमिति । अभूतत्वे ब्रह्माणो हेतुत्वान्तरमाह-अभूतामिति । कालकारणत्वादभूतं कालपरिच्छेद्यं ब्रह्म कारणत्वेन द्वितीयं दूषयति-न भविष्यतीति । ब्रह्माणो भविष्यत्कालापरिच्छेद्यत्वाद्वा-द्विति हेतुमाह-अभाव्यत्वादिति । तस्याभाव्यत्वे हेत्वन्तरमाह-अक्रियोत्थितेरिति ॥ ४३ ॥

नेढानीन्तितीयत्वात्कूटस्थ्यादात्मनः सदा । भविष्यत्यस्यभूतस्तो वस्तुवृत्तमपेक्ष्य तु ॥ ४४ ॥

नेढानीन्तितीयत्वात्कूटस्थ्यादात्मनः सदा । भविष्यत्यस्यभूतस्तो वस्तुवृत्तमपेक्ष्य तु ॥ ४४ ॥

तृतीयं प्रत्याह-नेढानीमिति ॥ ४४ ॥

तृतीयं प्रत्याह-नेढानीमिति ॥ ४४ ॥

भविष्यत्यस्यभूतोति यतो वन्ध्यं विशेषणम् । उत्पन्नादिवदणोसत्समादविचैवात्र कारणम् ॥ ४५ ॥

भविष्यत्यस्यभूतोति यतो वन्ध्यं विशेषणम् । उत्पन्नादिवदणोसत्समादविचैवात्र कारणम् ॥ ४५ ॥

इदं च हेतुद्वयं पूर्वत्रापि तुल्यं कालत्रयविशेष्यत्वं यतः सृष्टेरश्लिष्टहेतौ । मायात्मकत्वे सृष्टिरान्तेफालेतमाह-भाविष्यतीति । यथा

इदं च हेतुद्वयं पूर्वत्रापि तुल्यं कालत्रयविशेष्यत्वं यतः सृष्टेरश्लिष्टहेतौ । मायात्मकत्वे सृष्टिरान्तेफालेतमाह-भाविष्यतीति । यथा

करमो रासभो वा परमाणुरितिपरमाणोरविशेषणं निरर्थकं तथा कालत्रयमपि सृष्टिविशेषणं न सिध्यत्यतः सृष्टावाविद्यैव कारणमित्युक्तं स्पष्ट-यति-उद्रादिवादिति ॥ ४५ ॥

कौटस्थ्याज्जन्मनाशानामनवस्था जनेज्जनौ ॥ ४६ ॥

किंच सद्सद्वा जायते न तावदसत्प्रुत्पद्यते तस्यासच्च्वादेव कारण-संवन्धेनं जन्मायोगान्नापि सज्जायते तस्य पूर्वमेव सद्वाज्जन्मातिशया-भावादृतः सृष्टिरपारमार्थिकेत्याह—असत इति जन्मादिमभावविकाराणां जन्माद्यभाववत्तेषां कूटस्थत्वाच्च सृष्टिरपारमार्थिकेत्याह—कौट-स्थ्यादिति । जन्मनाशग्रहणामितरेषामपि भावविकाराणामुपलक्षणार्थं जन्मादर्जन्माद्यद्धीकारे दोषमाह—अनवस्थेति । यथा जन्मनो जन्मा-भ्युपगमे अनवस्था तथा नाशस्य नाशेऽपकक्षये परिणमस्य च पर-णामे विवृद्धेऽविवृद्धावस्थितत्वस्यास्तितत्वे चानवस्थासाम्याज्जन्मादर्जन्माद्य-त्वर्थः ॥ ४६ ॥

कालत्रयस्याविद्याया: समुत्थानादहेतुता । कर्मेदेवेश्वरादीनामत एवानिमित्तता ॥ ४७ ॥

कालो जगतो हेतुरिति केचित्तन्नाडडह—कालत्रयस्येति । धर्माधर्म-दिकरणामित्यपरे तान्प्रत्याह—कर्मेति । अत एवं तेषामविद्याया: समु-स्थानादेवति चोचतु नो ४७ ॥

धिया जनयते कर्ता कर्मभिश्श्रेति हि श्रुति: ॥ ४८ ॥

कालादेरकरणत्वे ब्रह्मणश्च कूटस्थत्वे मायामयी सृष्टिरेवाकर्मवशात्प्रतीक्षणं जगतो भवतीति शुत्र्यन्तरावष्टम्भेन दर्शयति-जनीति ॥ ४८ ॥

ब्रह्मणो जायते व्योम तिमिरादिव चन्द्रमाः ॥ ४९ ॥

सृष्टिश्रुतेर्नामायां ताहिं कथमन्यथा-आकाश: संभूत इति प्रत्यग्रव्रह्मण: सकाशादाकाशादिसृष्टिरुपादिश्यते तत्राऽऽडह—अनादीति ॥ ४९ ॥

नालं क्षणमपि स्थातुं कार्यं तद्भुवता कुतः । रज्ज्वेव भोग्यविज्ञोस्त्रं मूढहृष्टेर्धुवायते ॥ ५० ॥

आकाशादेरहणो जायमानत्वेऽपि प्रध्वंसबदनाशित्वं किं न स्यान्नास्तीति । तर्हि कथमाकाशादेर्ध्रुवत्वबुद्धिस्तत्नास्त्रह-रज्ज्वेति ॥ ५० ॥

तिमिरोपप्लुतो यद्वाद्दिन्रामिव समीक्षते । चान्द्रिकामलमनस्तद्वत्कार्यं भिन्नं समीक्षते ॥ ५१ ॥

ब्रह्मकार्यत्वे जगतो ब्रह्मभेदप्रतिभानांसंवादाद्घटस्य मूर्द्धो भेदानुपल-म्मात्प्रकृते च भेदप्रतीतेऽपि ब्रह्मकार्यं जगदित्याशङ्कचाडह-तिमिरोपेति॥५१॥

यथाद्दूतं यथासंख्यं ततत्तावद्गुणं स्मृतम् । पूर्वव्याप्तानि कार्यत्वादुत्तरााणि यथाक्रमम् ॥ ५२ ॥

आकाशो जायमानः स्वगुणेन शब्देन सह जायते वाय्वादीनि तु वन्तीति भाष्योक्तमनुवदति-यद्यादिति । भाष्यार्थः समर्धयते-पूर्यैरिति । पूर्वपूर्वाकाशादिमूतद्वयाप्त्वेनोत्तररोत्तरवाय्वादिभूतोत्त्पत्तस्तत्तदाकाशादि भूतगुणवच्वमुत्तररोत्तरवाय्वादिभूतस्स्योचितमित्यर्थः ॥ ५२ ॥

आकाशादेश्व कार्यत्वान्न वाय्वादि प्रजायते । वियदूपान्मरुत्जन्म तस्मादात्मन एव तत् ॥ ५३ ॥

आकाशाद्वायुर्जन्य इत्यादावाकाशादेवोभयादेककारणत्वं श्रूयते तन्न यथा-श्रुतं ग्राह्यमित्यन्वयादनवस्थानाच्च कार्यस्योपादानत्वसंभवादित्याह-आकाशादिति । आकाशाद्वायुरित्याद्या श्रुतिस्तर्हि कथमित्याशङ्कच ततदूपापन्नं ब्रह्मैवानादि ततदुपादानमितिश्रुतेरुपपत्तिमाह-वियदूपादिति॥ ५३ ॥

पथ्रैव खलु भूतानि व्योमादीन्युपलक्षयेत् । कार्यकारणतयापेण भूतेभ्यो नान्यदिष्यते ॥ ५४ ॥

दर्शैव भूतमात्रेति ऋचिदुक्तत्वात्किमिति पञ्चानामेव भूतानामिहो-त्पत्तिरुच्यते? पञ्चीकृतापञ्चीकृताभिप्रायेण दृशासंख्याव्यपदंशात्प-तपत्तिरुक्तेत्याशङ्कचाह-पथ्रैवेति ।

श्रैव वस्तुतो भूतान्तरिति तेषामेवात्रोत्पत्तिरुच्येत्याह—पञ्चैवोति । भूतानां पञ्चत्वेऽपि तद्रितिरक्तमास्ति काचं कार्यभेद्रुस्यासंख्यत्वादित्याशङ्क्य कार्यकारणरूपेण वर्तमानभूतपञ्चकातिरेकेण नान्यदास्ति कार्यमित्याह-

वाघ्वादिषु तु यः शब्दः स्वस्थं तमविचक्षणः । वाघ्वादीनामिवेक्षन्ते सगुणानिव भोगिनः ॥ ५५ ॥

वाघ्वादिषु तु यः शब्दः स्वस्थं तमविचक्षणः । वाघ्वादीनामिवेक्षन्ते सगुणानिव भोगिनः ॥ ५५ ॥

आकाशास्य सहजः शब्दो वायोः सहजसस्पर्शस्तत्रास्सकाशासंबन्धेन शब्दो हश्यते तेजसः सहजं रूपं तस्मिन्नाकाशवायुसंबन्धेन शब्दस्पर्शौ हश्यते । अपां सहजो रसस्तास्वाकाशादिभूतत्रयसंबन्धेन शब्दस्पर्शौ रूपाण्युपलभ्यन्ते । पृथिव्याः सहजो गन्धस्तस्यां पूर्वभूतचतुष्टयसंपर्कद्वारेण शब्दस्पर्शरूपरसाः स्फुशन्ते न स्वत इत्ययुक्तं गृह्यमाणगुणानां तत्र तत्र स्वाभाविकत्वसमर्थनादितिाशङ्क्यSSह—वाघ्वादिष्वाति । शब्दग्रहणस्पर्शादीनामुपलक्षणार्थमेकैकत्रैकैकगुणस्य स्वतोभावाद्गुणान्तरस्य भूतान्तरसंस्कारप्रयुक्तत्वाच्च स्वाभाविकत्वासिद्धिरित्यर्थः ॥ ५५ ॥

चतुर्गुणात्मिका पृथ्वी न चतुर्य्वापि सा यथा । ब्रह्मात्मकं जगत्सर्वं ब्रह्मैवं न जगन्मयम् ॥ ५६ ॥

ब्रह्मणो भूतकारणत्वे भूतमयत्वेन सविशेषत्वप्रसक्तिरित्याशङ्क्यचतुर्गुणोति । गुणशब्देन भूतान्युच्यन्ते । आकाशादिभूतचतुष्टयकार्यत्वात्पृथिव्याः कार्यत्वेऽपि न भूतचतुष्टयस्य पृथिव्यात्मकत्वं त्वात्मकत्वाभावात् । तद्वातिरेकेण नास्ति न हि शुक्ल्यादिव्यतिरेकेण रजतादि संभवन्ति ब्रह्म तु न जगदात्मकमत्कार्यत्ववान्नि हि शुक्त्यादिरजताद्यात्मकमतो ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमिहोद्द्रुमित्यर्थः ॥ ५६ ॥

सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्परमैकलम् । अनन्यानुभवं ब्रह्म तत्सिद्धं न्यायतः स्फुटतम् ॥ ५७ ॥

ब्रह्मणः सर्वकारणत्वेन सर्वस्य जगतो ब्रह्मैवंव्यतिरेकेणासद्वस्यासSSरम्भ-णाधिकरणन्यायेन सिद्धत्वात्प्रतीतिज्ञातं सत्यस्वारूपसिद्ध्वमित्युपसंहरति—सत्यामिति ।

दिगादिकारणो देशः पञ्चभूतशरीरभृत् । सर्वोऽस्मीत्यभिमानेद्रो विराडेवमजायत ॥ ५८ ॥

पृथिव्या ओषधय इत्योषधीनाṁ पञ्चीकृतपृथिवीकार्यत्वश्रवणात्पृथ्वी- कृतैः पञ्चमहाभूतैरोत्पत्तेरिहोक्तत्वेऽपि पृथगेव विराडात्मोत्पत्तिरवक्तव्ये- त्याशङ्क्य पञ्चीकृतमहाभूतशरीरत्वाद्विराजस्तदुत्पत्त्यैवोत्पत्ति: सिद्धे- त्याह—दिगादिति ॥ ५८ ॥

अस्मात्पूर्वं भवेत्सूत्रं तस्मिन्नसति विराड्वृत्तः । श्रुत्यन्तरानुरोधाच्च विज्ञानामिति लिङ्गतः ॥ ५९ ॥

तर्हि विराज: सूत्रकार्यत्वात्कारणस्य सूत्रस्योत्पत्तेरुच्यतां तत्क्रास्सह- अस्मादिति । सूत्रमत्र विवक्षितमित्यत्रैव हेतुवन्तरमाह—श्रुत्यन्तरेति । कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्च तुल्यतन्त्रे विराडाधारत्वेन सूत्रस्य विवक्षितत्वादिह सूत्राधारविराड्वृत्तिते: सूत्रमत्र प्रति- मातीत्थ्यर्थ: । विज्ञानं यज्ञं तनुत इति विज्ञानपदस्य सूत्रवाचकत्वाच्चात्र सूत्रमभिप्रेतमित्याह—विज्ञानमिति ॥ ५९ ॥

व्युत्थाप्यादिमयोऽध्यो हन्तं प्राणामितीर्यते । उपासनोपदेशाच्च सूत्रमत्र विवक्षितम् ॥ ६० ॥

मृगुवह्ल्यामन्रं प्राणां चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति प्राणादिशब्दैः सूत्र- स्याभिधानाच्च सूत्रमत्राभीष्टमित्याह—व्युत्थाप्येति । विज्ञानं देवा: सर्वे ब्रह्मज्येष्ठमुपासत इत्यव विज्ञानपदेनोक्तस्योपासनोपदेशाच्च सूत्रं पञ्ची- कृतभूतोत्पत्तेः पूर्वं विवक्षितमेवेत्याह—उपासनेति । न हि धात्वर्यस्या- ग्रोपासनमुख्यते ब्रह्मज्येष्ठमितिविशेषणबिरोधात्कर्तुरत्मनश्च कर्मत्वायो- गात्कारणब्रह्मणश्च विज्ञानपदेनाग्रहणाद्रतो विज्ञानशब्देन सूत्रमेव गृहीतमित्यर्थ: ॥ ६० ॥

कार्योत्पादात्पुरा सूत्रं मृद्वत्सदविभागवत् । कारणं कार्यमुपादाय कार्येतामिव गच्छति ॥ ६१ ॥

पूर्वमेव विराडुत्पत्तेः सूत्रोत्पत्तिरभीष्टा चेतनत्र पूर्वमेव किमिति कार्य- स्यवहारो न बभूवेत्याशङ्क्यास्सह—कार्योति । विराडुत्पत्तेः पूर्वं कार्य-

मापि सूत्रं स्वकारणेन सता परमात्मना सह विभागाभावादतिसूक्ष्मत्वात्कार्यंडयवहारक्षमं न भवति तदेव पुनर्विराडात्मकं कार्यमुत्पाद्य सृदिव घटादिकार्यं कार्यंडयवहारं गच्छति तद्यवहारक्षमं भवत्येव विराडात्मकं हि सूलतां लभादित्यर्थः ॥ ६१ ॥

कार्येडसति तु तत्सूत्रं प्रज्ञानघनरूपभूत् । अवच्छिन्नं स्वकार्येण समष्टिव्यष्टितां विजेत् ॥ ६२ ॥ विराडुत्पत्तौ सूत्रे सामान्पविशेषच्यवहारोडपि सिध्यतीत्याह—कार्येडसतीति । विराडाख्यं कायं चेदसिद्धं तदा तत्सूत्रं क्रियाविज्ञानशक्तिरूपेण स्थितं नोभयैविधघ्यवहाराराय पर्याप्तं यदा तु विराडुत्पत्त्या तद्वच्छिन्नं सूत्रमवानिष्ठते तदा तदुभयैविध्यवहाराभ्रमवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥

वृक्ष्यादिपक्षयापेक्षया भुवः पञ्चगुणात्मकाः । व्रीहियवप्रभृतयः सर्वा भवन्त्योषधयः क्रमात् ॥ ६३ ॥

आकाशादिसृष्टिश्रुतेः सत्पर्यार्थो दर्शितः । सम्प्रति पृथिव्या ओषधय इत्यस्यार्थमाह—वृक्ष्यादीति । भुवो वृक्ष्यादिस्थपेक्षत्वं पञ्चीकृतत्वम् ॥ ६३ ॥

अदनाहं तथाडन्नं च ताभ्यः समभिजायते । जगध्याद्याद्योः स्रोत्पत्ति: शोणितं जायते रेतः ॥ ६४ ॥ जायते राधिरान्मांसं मेदसश्च ततो भवः । मेदसोडस्थीनि जायन्ते मज्जाडप्यास्थिसमुद्भवा ॥ ततः शुक्रस्य निष्पत्तिर्वीजं मात्रासृजा सह ॥ ६५ ॥

औषधीभ्योडन्नामित्यस्यार्थमाह—अदनाहामिति । अन्नात्पुरुष इत्युक्तं न हि केवलादन्नात्पुरुषोत्पत्तिहशयते तत्र रेतोरूपेण परिणतादन्नात्पुरुषोत्पत्तिरिति वकुं रतो जनक्रममनुक्रामति—जगध्यादिरिति ॥ ६४ ॥ ६५॥

१ ग. घ. °चेताङ्ग्य° । २ क. ख. °सैवचि° । ३ च. °धन्य° । ७ ग. °दारप° । ५ क. ख. °च्छिन्नं° ६ च. °न्य° । ७ तदं । ८ ग. घ. ड. च. °रूपप° ।

निजाविद्यामहाजालसंवीताधिषणः पुमान् । मोहोत्थानलकामार्क्यबडिशापेहताशयः ॥ ६५ ॥

उक्तेन क्रमेणोत्पन्नं रेतो मातुः शोनितेन सहितं पुरुषोत्पत्तौ बीजं मित्युक्त्वा तस्मात्पुरुषोत्पत्तिक्रमं दर्शयति-निजाविद्येत्यादिना । आत्मै- न्यनैरानिर्वाच्याविद्या निजाविद्येत्युच्यते । मोहशब्देनाविवेको गृह्यते ततो जातस्य कामस्यालत्वं कदाचिदृष्यलंप्रत्ययविकलत्वम् ॥ ६५ ॥

तमसा कामशार्दूलेण संकल्पाकर्षणेन सः । रागार्कव्याविशलेपेन ताडितो विषयेषुणा ॥ ६७ ॥

ग्रहाविष्ट इवान्दीशश्रोदितो जन्यकर्र्मणा । योषिद्द्रिङ् पतत्याशु ज्योतिरलौभात्पतद्ग्नवत् ॥ ६८ ॥

तमस्तृतीयो गुणः कामरागयोरिवप्रकृष्टसन्निकृष्टविषयत्वेन मेन्द्रो रागाख्यं विषं तेन लेपो यस्यास्ति बहुश्रीहिणा विषयेऽपिर्विशेष्यते ॥ ६७ ॥ ६८ ॥

आकृष्य देहातच्छुकं यथाकर्म यथाश्रुतम् । रेतोवहपनाब्जाडथ योनौ पुंसां निषिच्यते ॥ ६९ ॥

परवशस्य योषिद्नुषणे पश्चात्तनं कृत्यं दर्शयति-आकृष्येति । तच्छुक्रं कामात्प्रागुक्तप्रकारेण निष्पन्नमेत्यर्थः । तद्योजिन्यजनकयोर्‌वीपुंसयोर्‌वां यथाकर्म यथाश्रुतं तथा रेतः सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यः समाकृष्य रेतोवहया प्रज्नननेन्द्रियरूपया नाड्या पुरुषेणानन्तरमेव योनौ निषिक्तं भवतीत्यर्थः ॥ ६९ ॥

तस्य योनौ निषिक्तस्य निमित्तवशवर्तिनः । जायते कललाडवस्था ततो बुद्बुदरूपिणी ॥ ७० ॥

निमित्तवशवर्तित्वं पूर्वोक्तज्ञानकर्मानुसारित्वम् ॥ ७० ॥

१ क. ख. 'पहता' । २ र. ग. घ. 'जमुक्त्वा' । ३ ग. घ. 'स्मनोडया' । ७ व. 'नाड्यादि' । ४ म. ब. च. 'विशिन्च्‌च' । ६ क. ख. 'जने' ।

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्धृाषभाष्यातिकमं--[ भ्रष्टवल्या--

बुद्बुदाजायते पेशी पेशीतो जायते घनम् ।

बुद्बुदाजायते पेशी पेशीतो जायते घनम् । घनाद्ज्ञाभिनिष्पत्तिः केशरोमाणि चाद्भुतः ॥ ७१ ॥

पेशीतः मांसाद्वप्तं काठिनं कायं ततोऽङ्गं शिरादिपु निवर्तते तैजसी पूर्वजन्मनि यान्यासन्नूभूतानि करणानि च । तान्येवेहापि देहाय तयथेति श्रुतेर्बलात् ॥ ७२ ॥

पेशीतः मांसाद्वप्तं काठिनं कायं ततोऽङ्गं शिरादिपु निवर्तते तैजसी पूर्वजन्मनि यान्यासन्नूभूतानि करणानि च । तान्येवेहापि देहाय तयथेति श्रुतेर्बलात् ॥ ७२ ॥

अनेन क्रमेण जायमानस्य शारीरस्य पूर्वोपात्तदेहारम्भकभूतपञ्चकमे-वोपादानं करणानि च ततस्त्यान्येवात्राभिव्यज्यन्ते । तद्यथा पेशस्का-रित्यादि

अनेन क्रमेण जायमानस्य शारीरस्य पूर्वोपात्तदेहारम्भकभूतपञ्चकमे-वोपादानं करणानि च ततस्त्यान्येवात्राभिव्यज्यन्ते । तद्यथा पेशस्का-रित्यादिश्रुतेः । रित्येतमर्थमाह--पूर्वजन्मनीति ॥ ७२ ॥

सर्वात्मनोऽप्यवच्छेदो विराजः सूत्रजनमनः । इत्यनुस्मार्ति संमोहात्मकमकर्मसंमन्त्र्यते ॥ ७३ ॥

सर्वात्मनोऽप्यवच्छेदो विराजः सूत्रजनमनः । इत्यनुस्मार्ति संमोहात्मकमकर्मसंमन्त्र्यते ॥ ७३ ॥

यदुक्तक्रमेणात्रादुत्पन्नं शारीरं तत्र यः स्थूलो भागः स सूत्रकार्यस्य विराजोडनवच्छिन्नस्यापि संमोहात्मककर्मवशादीयानेव तावन्मात्रोड-

यदुक्तक्रमेणात्रादुत्पन्नं शारीरं तत्र यः स्थूलो भागः स सूत्रकार्यस्य विराजोडनवच्छिन्नस्यापि संमोहात्मककर्मवशादीयानेव तावन्मात्रोड-लिङ्गात्मकतया तद्वत्स्माष्टिव्यष्टिरूपिणः । स्मीत्पवच्छेदो भवेत्याह--सर्वात्मन इति ॥ ७३ ॥

तदवच्छेदहेतोस् तस्यादव्यकस्य सुषुप्तता ॥ ७४ ॥

तदवच्छेदहेतोस् तस्यादव्यकस्य सुषुप्तता ॥ ७४ ॥

तथैव तस्मिन्नेव शरीरे यः सूक्ष्मो मागः सत्तदुशलिलिङ्गात्मकत्वेन वर्तते स समष्टिव्यष्ट्यात्मकसूत्रस्यावच्छेदः । स्वापत्स्याह--लिङ्गाति । तस्यावच्छेदद्र्व्यस्य हेतुरव्यक्तं तस्य सौषुप्तं रूपमत्र शरीरेऽवच्छेदो

तथैव तस्मिन्नेव शरीरे यः सूक्ष्मो मागः सत्तदुशलिलिङ्गात्मकत्वेन वर्तते स समष्टिव्यष्ट्यात्मकसूत्रस्यावच्छेदः । स्वापत्स्याह--लिङ्गाति । तस्यावच्छेदद्र्व्यस्य हेतुरव्यक्तं तस्य सौषुप्तं रूपमत्र शरीरेऽवच्छेदो गृह्यतामित्याह--तदवच्छेदेति ॥ ७४ ॥

परात्मनोडप्यनन्तस्य क्षेत्रज्ञत्वमविजयया । क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्पेवं सत्युपपद्यते ॥ ७५ ॥

परात्मनोडप्यनन्तस्य क्षेत्रज्ञत्वमविजयया । क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्पेवं सत्युपपद्यते ॥ ७५ ॥

यद्वात्र शरीरे क्षेत्रज्ञाख्यश्र्वेतन्यााभासो गृह्यते स परस्य कार्यकारण-विलक्षणस्यावच्छेदो ज्ञायतामित्याह--परात्मनोडपि । परमार्थैवात्र शरीरे क्षेत्रज्ञो नाद्योऽस्तीत्यत्र भगवद्वाक्यमनुकूलयति--क्षेत्रज्ञं चेति ।

यद्वात्र शरीरे क्षेत्रज्ञाख्यश्र्वेतन्यााभासो गृह्यते स परस्य कार्यकारण-विलक्षणस्यावच्छेदो ज्ञायतामित्याह--परात्मनोडपि । परमार्थैवात्र शरीरे क्षेत्रज्ञो नाद्योऽस्तीत्यत्र भगवद्वाक्यमनुकूलयति--क्षेत्रज्ञं चेति ।

चेति ॥ ७५ ॥

१ क. न कार° । २ व. ओरियन्मम° । ३ म. ह. शाकोल° । म. घ. शिकलो° । १ च. खेदकः स्या° । ५ च. येहे° । ६ च शरीराव° । ७ क. ख. परमार्थ° । < क. ख. परमात्म° !

न जानामीत्याविद्यैकाडनित्या तत्कारणं मता । स्वप्रसिद्धैव सा सिद्ध्येत्निशौलूकीव वासरे ॥ ७६ ॥

पूर्वोक्तौनामवच्छेदेनां किं कारणमित्याशड्का क्षेत्रज्ञत्वहेतुरवविद्यैव पूर्वोक्तनामवच्छेदेनां कारणमित्यर्थः । प्रमाणानिवर्त्यत्वाद्विद्याया न प्रमाणतः सिद्धिरित्याशड्कच स्वप्रसिद्धिरेवेति । स्वानुभवाद्विद्यावसिद्धिहेतुत्वेन साध्यति-निशेति । उलूकस्थेयमौलूकी निशा यथा दिवसेन=कारबुद्र्चा रात्रिरलूक्रस्य स्वानुभवाद्र्यत एवं चिदेकताने वस्तुन्यपि विद्या स्वानुभवादेव सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥ ७६ ॥

प्रमाणोत्पन्नया दृष्ट्या योडवियां दृष्टुमिच्छति । दीपेनासौ धुयं पश्चेद्गुहाकुक्षिगतं तमः ॥ ७७ ॥

यस्तु स्वानुभवमवृङ्घीर्थ प्रमाणसिद्ध्रामविद्यामाद्रिपते तं प्रत्याह-प्रमाणेति ॥ ७७ ॥

अनात्मेतीह यद्धाति तदविद्याविजृम्भितमथ् । तस्मादविद्या सङडपयुक्ता विद्या त्वात्मैकृतुपिणो ॥ ७८ ॥

अविद्याया मानिसिद्धस्वामावेदपि मानासिद्धत्वादनात्मनो नाविद्याकार्यतेत्याशड्कच हरिप्रवादिना तस्याप्यविद्यान्तर्भावमिप्रेत्याऽऽSह-अनात्मेति । का तर्हि विद्येत्याशड्कच विद्यैव चैतन्यं तदात्मैवेत्याह-विद्येति ॥ ७८ ॥

आत्माग्रहातिरेकेण तस्या रूपं न विदते । आमित्रवदविद्योति सत्येवं घटते सदा ॥ ७९ ॥

केचितु ज्ञानप्रागभावमविद्यामाचक्षते तान्प्रत्याह-आत्मेति । आत्मनोग्रहो नामाडवरणमाच्छादनं न तदृदातिरेकेणाविद्याया रूपमस्ति स्वरूपमित्यर्थः । अनिकेतो नास्तिहे कोडर्थः स्वादृतीयाशड्कच यथाडवस्त्वाच्छादकत्वमविद्याया: ।

मित्राधर्मादौ तद्रवयं तादृश्रुद्रैवं वा नजोडर्थस्तथा विद्यातोडन्यत्वं विद्याविरुद्धैवं वा नजोडर्थो न तदभावत्वमित्याह-आमित्रवदिति॥५९॥

तस्मात्सदसदित्यादिर्विकल्पो मूदचेतसाम् । निरूप्यमाणो निर्वाति न वेधीतिग्रहात्मनि ॥ ८० ॥

तस्मात्सदसदित्यादिर्विकल्पो मूदचेतसाम् । निरूप्यमाणो निर्वाति न वेधीतिग्रहात्मनि ॥ ८० ॥

एवमभावविलक्षणत्वमवाविद्याया दर्शयित्वा यदनात्मवर्गस्याविद्याविजृम्भितत्वमुक्तं तदुपसंहराति—तस्मादिति । सदसद्यात्मकमनात्मजातं निर्हप्यमाणमविद्यायामेव यस्मात्पर्यवस्यति तस्माद्विद्याविलसितं तदेष्टव्यमित्यर्थः ॥ ८० ॥

तया संवोतचित्तोडयं त्यक्त्वा देहं पुरातनम् । लिङ्गात्मां प्राविशेषोऽयं कर्मादिमरुतैरिति: ॥ ८१ ॥

आत्माविद्यया तत्त्वाच्छादकत्वेऽपि प्रकटे शरीरजननानि किं सिद्घमित्याशङ्क्याह—तयेत्यादिना । चित्तशब्देन विवेकज्ञानं गृह्यते लिङ्गात्मा ठिङ्गोपहितो जीव: ॥ ८१ ॥

अन्नमम्भस्थथा तेजो भुक्तं प्रत्येकशास्त्रिधा । त्रिवृत्कृत्वा तथैवैकं परिणामं प्रपद्यते ॥ ८२ ॥

पुरीषमांसबुद्रचयंशैर्मूत्रासृक्प्राणराशिभि: । तथाडस्थिमज्जावाभागैरन्नाप्रेजांसि कल्पत: ॥ ८३ ॥

पुरीषमांसबुद्रचयंशैर्मूत्रासृक्प्राणराशिभि: । तथाडस्थिमज्जावाभागैरन्नाप्रेजांसि कल्पत: ॥ ८३ ॥

योडणिष्ठस्तनमन इत्यत्र मनःशब्देन बुद्द्रीन्द्रियाण्युपलक्ष्यन्ते । योड-णिष्ठ: सा वागित्यत्र वाक्पदेनावाशिष्ठानी कर्मेन्द्रियाण्युपलक्ष्यतानी । योडणिष्ठ: स प्राण इत्यत्र प्राणशब्देन प्राणादिवृत्तीनामुपलक्षणं विवक्षितामित्याह—मन इति।

योऽपिदेश्यान्नाश्रायिनो जीबस्य द्विविधशारीरग्रहणं प्रापद्यितुं मातृा मुक्तस्याज्ञादेश्चिधा परिणामं दर्शंयति—अन्नामित्यादिना ॥ ८२ ॥ ८३ ॥

मनोबुद्धीन्द्रियाणां स्यात्कर्मशक्तेश्व भारती । प्राणश्व प्राणभेदानामुपलक्षणासिद्धये ॥ ८४ ॥

योडणिष्ठस्तनमन इत्यत्र मनःशब्देन बुद्द्रीन्द्रियाण्युपलक्ष्यन्ते । योड-णिष्ठ: सा वागित्यत्र वाक्पदेनावाशिष्ठानी कर्मेन्द्रियाण्युपलक्ष्यतानी । योडणिष्ठ: स प्राण इत्यत्र प्राणशब्देन प्राणादिवृत्तीनामुपलक्षणं विवक्षितामित्याह—मन इति।

योडणिष्ठस्तनमन इत्यत्र मनःशब्देन बुद्द्रीन्द्रियाण्युपलक्ष्यन्ते । योड-णिष्ठ: सा वागित्यत्र वाक्पदेनावाशिष्ठानी कर्मेन्द्रियाण्युपलक्ष्यतानी । योडणिष्ठ: स प्राण इत्यत्र प्राणशब्देन प्राणादिवृत्तीनामुपलक्षणं विवक्षितामित्याह—मन इति।

कर्मोत्यथभावनाभिस्तु चोद्यते यदिदन्द्रियं । जायते तदंकारायथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ ८४ ॥

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम्

मनआदेश्वैतन्या भासानुविद्धस्यैव जन्मेत्येतदधुना सांख्यपक्षप्रतिपक्षे- पाथं कथयति-कर्मोत्यथेति ॥ ८५ ॥

श्रोत्रादस्मीत्याभिमानाद्द्रि जायते श्रवणेनिद्रियम् । परिशिष्टेषु चाप्येवमिन्द्रियेषूपधारयेत् ॥ ८६ ॥

सामासादहंकारात्तदिदिन्द्रियजन्मेत्येतदेव विशदयति—श्रोतेति । श्रोत्रादस्मीत्याभिमानाद्द्रि जायते श्रवणेनिद्रियम् । स्रष्टाडस्मीत्याभिमानाद्वि जायते स्पर्शननेद्रियम् । दृष्टाडस्मीत्याभिमानाद्वि ममानाजु जायते चक्षुरिन्द्रियामित्यादि दृश्यमित्याह—परिशिष्टेति ।

देहोत्यत्तिमनूत्पन्नो व्योमवदूघटजनमना । अस्त्याद्योडप्यतो न स्युः सन्ते जन्मानि ते यतः ॥ ८७ ॥

अन्तःकरणादिविद्र्तमनोडपि जन्म स्यादित्याशङ्क्य तस्यौपाधिकं जन्मेत्याह—देहेति । आत्मनः स्वतो जन्मनिरासादितरेऽपि भावविकार- रास्तस्य निषिद्धा भवन्तीत्याह—अस्त्याद्योऽप्येति ॥ ८७ ॥

यावयावदयं देहो वर्धते गर्भाशायिनः । तावत्तावदभिव्यक्तिःकिल्ङ्गनस्योपपजायते ॥ ८८ ॥

देहोत्यत्तिमनूत्पन्न इत्यच लिङ्गोत्पत्तिपेक्ष्याज्जीवोत्पत्तिरद्ववक्ष्यते चेदसदेव लिङ्गं कथमुत्पद्यत इत्याशङ्क्योच्यते—यावद्यावदिति । समग्रकरणस्याथ नवमे मासि देहिनः । व्यतितानेकजन्मोथास्त व्यज्यन्ते वासनाः क्रमात् ॥ ८९ ॥

लिङ्गोपहितस्य जीवस्य गर्भाशयं प्रविश्टस्य तत्रैव वर्तमानस्य संसारोपवर्णनं वैराज्याथं करोति । समग्रेत्यादिना । देहिनो देहलिङ्गवतो दृश्यं वे मासे जन्मप्राप्तौ तस्मात्पूर्वंमेवातो—तानेकजन्मप्रवृत्तवासनाभिव्यक्तिमवतात्यर्थः । धर्माधर्मवशादूर्भे प्रविश्टस्य तत्रैव शयानस्य सर्वैरैव करणैरुपेतस्य नवमे द्वादशे वा मासे जन्मप्राप्तौ तस्मात्पूर्वमेवातीतानेकजन्मप्रवृत्तवासनाभिव्यक्तिमवतात्यर्थः ॥ ८९ ॥

१ ग. ष. निषेध्या भोः । २ ब. स्याद्यमिजा° । ३ क. ख. °तजी° । ४ ग. व. च. कथयति ।

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवातिकम् - [निदिध्यान्त-

आविर्भूतथबोधोऽसौ गर्भडुःखादिसंसक्तः ।

हा कष्टमिति निर्विण्णः स्वात्मानं शोशुचीत्यथ ॥ ९० ॥

गर्भस्थस्य वामन्वमकज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं तत्त्वार्थस्य महतः शोकस्य स्वात्मन्युत्तप्तिं दर्शयति-आविर्भूतेति ॥ ९० ॥

करम्भवालुकास्तमा या दहन्त्यशुभाशयान् ॥ ९१ ॥

शोकप्रकारमनुवदति-अनुभूता इति । पुरा गर्भप्रवेशात्पूर्वमतीतेषु जन्मसु भवति यावत् । मर्मच्छिदो वेदना इति शेषः । या हि करम्भवत्‌

लुका मृशं तत्ताः सत्योऽशुभाशयैरनुपकरम्भवन्तो जनानन्दृहान्ति ताश्वास-

कुन्थयाडनुभूता इति संबन्धः ॥ ९१ ॥

जातराननुभूतानां: पितॄणांरसायनप्लुषः ।

गर्भाशये ऽनिमग्रं ता दहन्त्यभिमृशं तु माम् ॥ ९२ ॥

पूर्वानुभूतवेदनाभ्यः समधिका वेदना गर्भाशये शयानस्य ममास्ती-

त्याह-जातराति ॥ ९२ ॥

औदर्यऋणवक्त्राणि कूटशाल्मलिकण्टकैः ।

तुल्यानि वितुदन्यान्ति पार्श्वास्थिकरकचादितम् ॥ ९३ ॥

न केवलं गर्भे वर्तमानस्य मातुरौदर्येणाग्निना दग्धत्वमेव किंतु

दुःखान्तरमपि दुःसहमस्तीत्या-औदर्येति ॥ ९३ ॥

गर्भे दुर्गन्धभूयिष्ठे जातराम्रिप्रदीपिते ।

दुःखं मयाडडसदं यत्तस्मात्कनीय: कुम्भीपाकजम् ॥ ९४ ॥

कुम्भीपाकदुःखापेक्षया गर्भवासेऽदुःखस्याडधिक्यं दृश्येनगर्भवासस्य

हेयत्वमाह-गर्भ इति ॥ ९४ ॥

पूयाक्तस्रुश्लेष्मपायित्वं वान्ताशितवं च यद्र्वेदत् ।

अशुचौ किमिभावश्व तत्प्राप्तं गर्भाशयिना ॥ ९५ ॥

यद्रूर्भे शयनं तदनेकेषु नरकभेदेष्ववस्थानादितोऽच्यते- अतोडपि

गर्भवासानरासाय प्रयांतेऽतिव्यामित्याह-पूर्योति ॥ ९५ ॥

१ ग. घ. °भूता मयाडघवा पुरा मर्म° । २ क. ख. °सस्य दुःखार्ति° । ३ ग. घ. °नो

कुमिभा° ।

गर्भशय्यां समारुह्य हु:खं यादृङ्मयाडपि तत् । नातिशेते महद्‌दु:खं निःशेषणरकेषु यत् ॥ ९६ ॥

किंच सर्वेऽप्येव नरकेषु यद्‌दुःखं महद्‌दुःखं तद् न गर्भवासकृतं दुःख-मतीच्यते तेनापि गर्भे शयनं परिहर्तव्यमित्याह-गर्भेऽन्ति ॥ ९६ ॥

अस्थियन्नत्रावनिष्पिष्टः परीत: कुशिवद्हिना । हृददासृङ्मदसर्वाङ्गो जरायुपटसंवृतः ॥ ९७ ॥

गर्भं प्राविष्टस्य जीवस्य गर्भस्थितिमुपसंहरति—अस्थीयाति ॥ ९७ ॥

निष्कामनभ्राद्‌:खार्तो रुदन्नुच्चैरधोमुखः । यन्न्रादिव विनिर्मुक्तः पतत्युत्तानशाय्यधः ॥ ९८ ॥

तस्य जन्मप्रकारं दर्शयति- निष्क्रामान्निति ॥ ९८ ॥

अकिंचिज्ज्ञस्तदा बालो मांस्पेशीसम: स्थितः । श्रमार्जारादिदंश्ट्राभ्यो रक्ष्यते दण्डपाणिभिः ॥ ९९ ॥

जातस्य बाल्यावस्थां विवृणोति—अकिंचिज्ज्ञ इति ॥ ९९ ॥

पितृवद्‌दाक्षस वेदि मातृवद्‌डाकिनीमपि । पूयं पयोवद्‌व्राति धिक्पापिष्ठं हि शैशवम् ॥ २०० ॥

दूषोदथ इति ॥ ९९ ॥ २००॥

दूषोदथ यौवनं प्राप्य मन्मथज्वरविह्वलः । गायत्यवकस्माद्‌द्रे: मु तथाडकस्माच्च वल्गति ॥ ९ ॥

आरोग्यति तरुं वेगाच्छान्तानुत्तेजयत्यपि । कामक्रोधमदान्ध: सन्न किंचिदपि वीक्षते ॥ २ ॥

बाल्यानन्तरं यौवनावस्थां प्रपद्यते-दूष इति ॥ ९ ॥ २ ॥

महापरिणभावस्थानं जरां प्राप्याथ दुःखितः । श्लेष्मणा पिहितोरस्को जगद्‌मत्रं न जीवति ॥ ३ ॥

भस्मदन्तो भस्मदृष्टिः कदुत्कट्कषायभुक् । वातभुक्कोटिद्राविकारोचरणाद्‌बलः ॥ ४ ॥

गदायुतस्तमाविष्ट: परिभूतः स्वबन्धुभिः ।

नि:शोचे मलदिग्धाङ्ग आलिङ्गितधरोष्ठितः ॥ ५ ॥

कासाधोवायुमर्जः सितश्वश्रुकचाम्बरा ।

श्वासोस्थस्थानवंशा च जाठरेध्वानिगेयिका ॥ ६ ॥

वलीपलितवच्चर्मवरकङ्कचुकधारिणी ।

दण्डतृतीयपादेयं प्रस्कलन्ती मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥

यौवनानन्तरं निरतिशयस्य परिभवस्याऽSस्पदभूतां जरां प्राप्यादिहृत्

क्षितो भवतीत्याह–महापरिभवेदति । तामेव जरां स्फोटयति–श्लेष्म

णेत्यादिना ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥

अग्रिपाकिकरुक्माल्या सूक्ष्मतवक्पटसंवृता ।

गुल्फजान्वास्थिसंघर्षचलनूपुरघोषिणी ॥ ८ ॥

अग्रिपाकिकशब्देन शरीरेऽहयमाना मांसग्रन्थयो गृह्यन्ते ॥ ८ ॥

प्रज्ञां मेधां धृतिं शौर्यं यूनां जगद्वा बलं तथा ।

ऋतार्थेव प्रहर्षेण जरायोषितमनृत्यति ॥ ९ ॥

प्रज्ञा श्रुतग्रहणसामर्थ्यम् । मेधा गुहीताविस्मरणसामर्थ्यो वृत्तिः ।

धृतिशब्देन शरीरेऽन्व्रियावसादपातसो धैर्यम् । शौर्यं पराक्रमकृतं बलम् ।

बलं शरीरादिसामर्थ्यम् ॥ ९ ॥

तत्ताडपि मृत्युदुःखस्य दृष्टान्तौ नोपलभ्यते ।

यस्मादिदृश्यते भूतानि प्राप्यापि परां रुजम् ॥ १० ॥

जरानन्तरं मरणावस्थां विवृणोति–ततोऽपदपिति । मृतिदुःखमेव विशि

नष्टि-यस्मादिति ॥ १० ॥

हियते मृत्युनाऽSजन्तुः परिष्वक्तोऽपि बन्धवैः ।

सागरान्तर्जलगतो गरुडेनैव पन्नगः ॥ ११ ॥

बान्धवैरपि मृतिदुःखं परिहतं शङ्क्यमित्याशङ्क्य सदृष्टान्तमाह–

ह्रियते इति ॥ ११ ॥

हा कान्ते हा धनं पुत्र कन्यकमानः सुदारुणम् । मण्डूक इव सर्पेण गीयते मृत्युनैव नरः ॥ १२ ॥

त्रियमाणस्य पुत्रकलत्रादिविषयं दारुणं रोदनं वृद्धा मृत्युनाडिगामिष्यतीत्याशङ्क्यैSSह—हा कान्तेति ॥ १२ ॥ यथोक्तमरणावस्थाप्राप्त्यपेक्षया पूर्वमेव स्वस्थावस्थायां तत्प्राप्तिरिहार्थं शुभाचरणाय मुमुक्षुभिः स्मर्तव्यं दर्शयति—मांस्विति ॥ १३ ॥

यदूदुःखं त्रियमाणस्य स्मर्येतां तन्मुमुक्षुभिः ॥ १३ ॥

हत्पावाक्षिप्यमाणायां संज्ञया हियमाणया । मृत्युपाशेन बद्ध्वैव नात्तारं नोपलप्स्यसे ॥ १४ ॥

मरणे प्राप्ते शुभाचरणद्वारेण दुःखं परिहर्तव्यमित्याशाङ्क्यैSSह—वृद्धाविति ॥ १४ ॥

संरुध्यमानस्तमसा महच्छ्छब्दभ्रमिवाडडविशन् । उरो द्वातस्तदा ज्ञातीन् द्रक्ष्यसे दीनचक्षुषा ॥ १५ ॥

संरुध्यमानस्तमसा महच्छ्छब्दभ्रमिवाडडविशन् । उरो द्वातस्तदा ज्ञातीन् द्रक्ष्यसे दीनचक्षुषा ॥ १५ ॥

तदा ज्ञातयश्चारो मबिष्यन्तीत्याशाङ्क्यैSSह—संरुध्यमान इति ॥ १५ ॥ अयःपाशेन कालेन स्नेहपाशेन बन्धुभिः । आत्मानं ऋष्यमाणं त्वमभितो द्रक्ष्यसे तदा ॥ १६ ॥

तदा ज्ञातयश्चारो मबिष्यन्तीत्याशाङ्क्यैSSह—संरुध्यमान इति ॥ १५ ॥ अयःपाशेन कालेन स्नेहपाशेन बन्धुभिः । आत्मानं ऋष्यमाणं त्वमभितो द्रक्ष्यसे तदा ॥ १६ ॥

किंच तस्यामवस्थायां शुभाचरणे नास्ति स्वातन्त्र्यमित्याह—अयः-पाशेनेति ॥ १६ ॥ हिकिकाबाध्यमानस्य श्वासेन परिशुष्यत: । ऋष्यमाणस्य पाशेन न खल्वास्ति परायणम् ॥ १७ ॥

किंच तस्यामवस्थायां शुभाचरणे नास्ति स्वातन्त्र्यमित्याह—अयः-पाशेनेति ॥ १६ ॥ हिकिकाबाध्यमानस्य श्वासेन परिशुष्यत: । ऋष्यमाणस्य पाशेन न खल्वास्ति परायणम् ॥ १७ ॥

त्रियमाणस्य मरणावस्थामुपसंहरति—हिकिकेति । पाशो द्विविधो विवक्षितो मुमुक्षोः ॥ १७ ॥

त्रियमाणस्य मरणावस्थामुपसंहरति—हिकिकेति । पाशो द्विविधो विवक्षितो मुमुक्षोः ॥ १७ ॥

संसारय्नमारूढो यमदूतराधिष्ठितः ।

स्थूलाद्देहान्निष्क्रान्तस्य कर्मफलभोगार्थं गच्छतोडपि नास्ति स्वच्छन्दतैवाह-संसरति ॥

क यास्यामिति दुःखार्तः कालपाशेन योजितः ॥ १८ ॥

मतापितागुरुसुता: स्वजनो ममेति मायोपमे जगति कस्य भवेत्प्रतीज्ञा ।

एको यदा व्रजति कर्मपुरःसरोडयं

विश्रामवृक्षसदृशः खलु जीवलोकः ॥

मात्रादिजीवलोकोडस्य तस्यामवस्थायां सहायो भविष्यत इत्याशाSSह-मातरि ॥ १९ ॥

सायं सायं वासवृक्षं समन्तातः

मातः प्रातस्तेन प्रयान्ति ।

त्यकत्वाड्न्योन्यं तं च वृक्षं विहाय

यदृच्छादृज्ज्ञातयोज्ज्ञातयश्व ॥ २० ॥

उत्कं विश्रामवृक्षसहशत्वं जीवलोकस्य वयक्री करोति सायं सायमिति ॥

मृतिबीजं भवेज्जन्म जन्मबीजं तथा मृतिः ।

घटोयान्तर्गतस्थाल्यो बन्धनमोक्षानिशिं नरः ॥

गर्भे जन्म वाल्ययौवनजरामरणाद्यवस्थासुं जीवस्य वैराग्यार्थी प्रप-

श्वितां संसारगतिमुपसंहरति- मृृतौ इति ॥

श्रुपर्जन्यधरामत्योषिधिषु दैवतैः ।

श्रद्धोडुराजवर्षान्निरेतारक्वं हविर्हुतम् ॥

पञ्चम्यामाहुतावेवं पुंवाचा जायते पुमान् ।

कर्मान्नस्य महानर्थसंस्तत्युच्छित्तिरुच्यते ॥

अन्नात्पुरुष इत्युक्त्यां पुरुषोऽपञ्चौ श्रदध्यत्वादसंप्रतिष्ठिताह-नार्चयन्न्व्रजति तं ह्युलाकाग्रौ वैतत्यंजमानपाणेः श्रद्धा हूयते तस्याश्राडडहुते: सोमो

राजा जायते ततक्ष पर्जन्याग्रौ तैरेव देवैः सोमो हूयते तस्याश्राड्डहुतेऽष्टिर्जायते ततक्ष प्राथिवीलक्षणे तृतीये डग्रौ देवाः वर्ष जुह्वति वर्षाहुतेश्रान्तः संवर्तते ततक्ष पुरुषाग्रौ चतुर्थे प्रकृता देवास्तदन्नं जुह्वति तस्याश्रान्नाहुतेः संपद्यते ततो योषिदग्रौ पश्चमे यजमानप्राणा रेतः सिञ्चन्ति तदेव पश्चम्यामाहुती हुतायां पुमानित्येववाच्यः सन्पुरुषो जायते इत्यर्थः। स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय इत्यादिपञ्चकोशोपन्यासवाक्यस्य तात्पर्यार्थमाह—क्रमादिति । उत्तरेण ग्रन्थेन कोशप्रककोपन्यासक्रमेण पूर्वपूर्वस्योत्तररोत्तरस्मिन्नभिलापनमुक्त्वा कार्यकारणविलक्षणबह्मैतवज्ञानं सकार्याविद्यानिवर्तकं ब्रह्म पृच्छं प्रतिष्ठेत्यादावुच्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥

इत्याय विक्रिया: सर्वा लिङ्गदेहसमाश्रया: । अतद्धानापि संमोहाच्च्छादनित्याभिमन्यते ॥ २४ ॥

समनन्तरवार्त्तीयेषु पुरुषग्रहणस्य तात्पर्यं वक्तुं यथोक्तस्य संसारस्योपाधिनिष्ठत्वादात्मनिष्ठत्वाभावात्तस्मिन्वैराग्योपयोगित्वेन तदुपवर्णनमुचितमित्याशङ्कच परिहरति—इत्यादिना इति । यद्यापि प्रागुक्ता गर्भवासाद्या विक्रिया: शरीरद्वयनिष्ठा नाऽऽत्मनि तिष्ठन्ति तथाऽऽत्मा वस्तुतो गर्भवासादिविक्रियाराहितोऽपि देहद्वयादात्मनो विवेकाग्रहणाद्रहमेव गर्भवासादिविक्रियावान्स्मृतियात्स्मानं मोहमााहात्म्यादाभिमन्यते तेन तत्र संसारो दुःखमानो वैराग्यं भावयिष्यतीत्यर्थः॥ २४ ॥

ज्ञातास्मीत्याभिमानाद्धि चेष्टते ज्ञानकुम्मी । मन्तास्मीति ततो मोहात्कुरुते मानसी: क्रिया: ॥ २५ ॥

कथं देहद्रयेडहमभिमान: स्वादित्याशङ्कच बुद्धावहमभिमानं ज्ञानकृतं तत्कार्यं च प्रकटयति—ज्ञातोति । मनसयहमभिमानविवेककृतं तत्कार्यं च कथयति—मन्तेति ॥ २५ ॥

प्राणादात्माभिमानेन कर्मचेष्टां प्रपद्यते । चक्षुराद्याभिमानी च रूपाद्यालोचनापर: ॥ २६ ॥

प्राणापींनादौ कर्तास्मीत्यात्माभिमानं तत्कार्यं चाऽज्ञानप्रयुक्तमुपन्यप्राणादात्माभिमानेन कर्मचेष्टां प्रपद्यते । चक्षुराद्याभिमानी च रूपाद्यालोचनापर: ॥ २६ ॥

स्याति-प्राणादीति । इन्द्रियेषु ममाभिमानं तत्कार्यं चाऽज्ञानकृतं दर्श-यति-चक्षुरादीति । २६ ।

तथा देहस्य दाहादौ दग्धोऽस्मीति च मन्यते । श्यामोऽस्मीति च देहस्य श्यामित्वं मन्यतेऽबुधः ॥ २६ ॥

स्थूले देहे मोहाभिमानं तत्कार्यं च प्रकटयति-तथोति । देहादात्मनो विवेकग्रहविहीनत्वमबुधत्वम् ॥ २७ ॥

गोधनाविमानेन तद्वानस्मीत्यविचियया । ब्रह्मचारी गृहस्थोऽहं तापसोऽस्मि तथा मुनि: ॥

देहालिङ्गातमसेस्कारान्मन्यते सङ्कुकारणात् ॥ २८ ॥

गवादौ ममाभिमानाद्विद्यया विद्यमानाद्यकार्थं जायते तदुबाहारति-गोधनावीति । वृंह लिङ्गात्मानि च ये संस्कारा ब्रह्मचारित्वादय: स्वाना-चमनादयश्र तानविद्याकृतांस्तैयोरेव सङ्काद्वेतोरात्मनि कल्पयतीत्याह-ब्रह्मचारीति ॥ २८ ॥

भिन्नात्मनां तु भूतानां शरीरं कार्यमुच्यते ।

किं बहुना । पञ्चभूतमयं शरीरं तस्मिन्नहं ममाभिमानादात्मनो नित्यमुक्तस्यैव संसारो मोहमहाह्रस्याऽऽत्मनि भाति-भिन्नात्म-नामिति ॥ २९ ॥

सर्वेषां चाऽऽत्मकार्यत्वे ब्रह्मजत्वे समे तथा ।

कर्मज्ञानाधिकारित्वाऽऽत्मुमानेवेह गृह्यते ॥ ३० ॥

एवमात्मनि संसारं दर्शयित्वा समनन्तरं वाक्ये पश्चादिग्रहणं विहाय पुरुषग्रहणस्य तात्पर्यमाह-सर्वेषां चेति ॥ ३० ॥

अनेकान्थनोङ्कडस्मिन्निमर्यं ब्रह्माविद्यया । संकामयितुमिष्टत्वाद्द्रुहान्तरतं नरम् ॥ ३१ ॥

कर्मज्ञानाधिकारित्वस्य पुरुषग्रहणहेतुत्वं साधयति-अनेकेति ।

कर्मभिः शुद्धान्त:करणस्य ब्रह्मज्ञानान्मोक्षोऽनु विवक्ष्यते तस्मादनेक-

नर्थाश्रये संसारसागरे पतितं नरं ब्रह्मास्मीति विद्यया सर्वान्तरतं ब्रह्म प्रापयितुमिह तत्त्वाच्चस्य कर्मज्ञानयोरधिकारः संभाव्यते तस्यैवात्र ग्रहणं युक्तमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

तत्र तार्काख्याग्रहणैव सोमं यदत्प्रदेशयेत । निष्कोशं कोशदृष्टैव प्रतीची ब्रह्म दर्शयते ॥ ३२ ॥

ब्रह्मविद्यया मोक्षस्यान्न विवक्षितत्वे सैव वक्तव्या कोशपञ्चकोपन्यासस्तु वृथेत्याशङ्क्याह—तार्कशाखेति ॥ ३२ ॥

अनादाविह संसारे वासनाराज्ञिता मति: । प्रतीच्युपायतः कर्तुं शक्या तस्मात्स उच्यते ॥ ३३ ॥

अनादाविह संसारे वासनाराज्ञिता मति: । प्रतीच्युपायतः कर्तुं शक्या तस्मात्स उच्यते ॥ ३३ ॥

ब्रह्मविद्योपायत्बेन कोशपञ्चकोक्तिरित्युक्तमेव व्याक्री करोति—अनादिति ॥ ३३ ॥

ब्रह्मविद्योपायत्बेन कोशपञ्चकोक्तिरित्युक्तमेव व्याक्री करोति—अनादिति ॥ ३३ ॥

द्वैतास्पृष्टप्रत्यगात्मैक: प्रतीच्येव परागपि । युष्मदस्मद्विभागाभ्यां भियतेsनिजया मृषा ॥ ३४ ॥

द्वैतास्पृष्टप्रत्यगात्मैक: प्रतीच्येव परागपि । युष्मदस्मद्विभागाभ्यां भियतेsनिजया मृषा ॥ ३४ ॥

ब्रह्मविद्योपायत्बन कोशपञ्चक्रोपदेशे ब्रह्मकोशयोर्मेदाद्द्वैतहानिरित्याशङ्क्याह—द्वैतास्पृक् । यथाडयं प्रत्यगात्मा प्रतीचि स्वात्मनि भेदस्पर्शीमन्तरेणैकोsवतिष्ठते तथा परागपि कोशापेक्षया द्वैतस्पर्शी न भवतीत्यग्र हेतुमाह—युष्मदिति । युष्मदर्थ: कामसमर्पणकं चेति कोशदर्शकरूपेण स्वाविद्यया प्रत्यगात्मनो विभक्तत्वाद्द्वैतस्य सर्वप्रकार-स्वाडSड्माडविद्याकृत्बेन मृष्यात्वान्नाद्दैतहानिरित्यर्थ: ॥ ३४ ॥

तथा तत्प्रत्यगात्मानो युष्मदन्नादय: स्मृताः ॥ ३५ ॥

युष्मदस्मद्विभागेन सूचितानन्दकोशानेब दर्शयति—अस्मादिति । यथैवास्य प्रत्यगात्मनोडस्मद्विभागे पञ्चान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञान-

यथैवास्य प्रत्यगात्मनोडस्मद्विभागे पञ्चान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञान- मयानन्दमया मयदर्थभूता: कोशा भवन्त्यहंबुद्धिग्राह्यासतथा तेषां प्रत्यगात्मानोडन्रप्राणमनोविज्ञानानन्दाः प्रकृत्यर्थभूता युष्मदन्नादावेनाभि- मतास्तेष्वहंबुद्धचदृचौ भवति कोशदर्शकावित्यर्थ: ॥ ३५ ॥

आध्यात्मिकान्विलाप्याथ यथास्वं प्रत्यगात्मसु । अन्नादीनपर्युपासीत ह्युतरोत्तररूपगान् ॥ ३६ ॥

कोशपञ्चकस्य प्रकृतिप्रत्ययविमागेन दृशधा करणं कुत्रोपयुक्तमित्याशङ्क्याह—आध्यात्मिकान्विति । पूर्वोक्तरीत्या कोशानां दृशधा प्रतिपर्याननन्तरमध्यात्मिकाङ्गमपाणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयन्नयडर्थान्नपकृत्यर्थेषु प्रत्येकं कारणेष्वात्मभूतेष्वन्नप्राणमनोविज्ञाननन्देषु कारणातिरेकेण काऽयं नास्तीति विवेकबुद्धचा प्राविलाप्य तन्मात्रया ज्ञात्वा पुनरन्वं प्राणतया प्राणं मनस्त्वेन मनो विज्ञानतया विज्ञानमानन्दशब्दितमूलकारणमात्रतया निरुपयेदित्यर्थः ॥ ३६ ॥ जगध्वा कार्यात्मतामेवं कारणात्मकतया स्थितः ।

आत्मनाडलिङ्गगते ब्रह्म वाक्याज्जगद्वा च तामवि ॥३७॥ प्रदर्शितया प्रक्रियया कार्यात्मतां कारणात्मकतयोपसंहृत्याज्ञातब्रह्मरूपपेण स्थितो विद्वानहं ब्रह्मास्मीति वाक्योत्तज्ञानेन तामवि कारणात्मतां प्राविलाप्य स्वरूपेण कार्यकारणाविलक्षणं ब्रह्म प्राप्तोतीत्येतद्वाहजगध्वेति ॥ ३७ ॥

अन्नं विराडिति ज्ञेयं प्राणाद्दाभिवर्धते । ऋग्यजुःसामरूपपोडतो वेदात्माडनन्तरमनोमयः ॥ ३८ ॥

अन्नादीनपर्युपासीतेतयुक्कानन्नादीन्कथयति—अन्नमिति । क्रियाकिज्ञानशक्तिमति सूत्रात्मनि प्राणशब्देन क्रियाशक्तिमभागो गृह्यते ततोऽन्नस्योत्पत्तिरित्याह—प्राणादिति । विज्ञानशक्तिमभागोऽपि मनो विज्ञानं चेति द्वेधा भिद्यते ततः सविकल्पकज्ञानोत्पादनशक्तिमदन्तःकरणं मनःशब्दवाच्यमित्याह—ऋग्यजुरिति । अतोडस्मात्पाणादुन्तरितिसंबन्धः । वेदार्थविषया बुद्धिर्विज्ञानं निश्चयात्मकम् ।

ज्ञानकर्माभिनिर्वृत्त आनन्दः फललक्षणः ॥ ३९ ॥ प्रकृतिप्रकरणान्निर्विकल्पज्ञानोत्पादनशक्तिमदन्तःकरणं विज्ञानामित्याह—वेदार्थीति । आनन्दशब्देन कारणमुख्यत इत्यज्झीकृत्याऽSह— ज्ञानकर्माभिनिर्वृत्त आनन्द इति ।

९ घ. 'त्यक्वाडस्मा०' । २ डा. 'क्तिविषा०' । ३ क. ख. 'वार्तिकां ।

ज्ञानॆति । तत्र प्राणो मनो विज्ञानं चॆतिकोषश्चॆयं सूत्रात्मरूपमन्त्रं विराड्‌टृकोश आनन्दः कारणकोश इति संग्रहः ॥ ३९ ॥

त्रीण्येवान्नानि चैतॆतॆनि प्राजापत्यानि सर्वशः । प्राणो मनःस्था वाक् च विराड्वात्मॆत्ता मतः ॥ ४० ॥

एतच् कोशपञ्चकॆमुक्तं बृहदारण्यकॆडपीत्याह-त्रीण्येवॆति । वाक्‌शब्दॆन विज्ञानं गृह्यतॆ । कनीयोडन्नं करिष्य इत्यन्नॆरशब्दॆन विराडुच्यतॆ तद्ध्रॆदं तर्हीतत्यत्र कारणमुक्तॆमिति चशब्दॆनार्थः ॥ ४० ॥

चतुर्णां प्रत्यगात्मैवमानन्दॆषय उच्यतॆ । प्रज्ञानघनरूपत्वात्‌स्याद्दॆडोपप्यस्य कार्यॆतॆ ॥ ४१ ॥

यथाडन्नादीनां चतुर्णां प्रकृत्यर्थानामानन्दॆस्वरूपमॆवमन्रॆमयादीनां प्रत्ययार्थानामानन्दॆमयः प्रत्यगात्मा स्वरूपॆमित्यॆतदॆह-चतुर्णामिति । तत्र कोशॆचतुष्टयॆस्य जीवव्यतिरॆकणामावादितॆहॆतुमाह-प्रज्ञानॆति । जीवस्य प्रज्ञानघनत्वॆ कथं शिरःपुच्छादिकलपनॆत्याश्रद्धच्य कर्मफलमॆदॆ-द्वित्याह-स्यादिति ॥ ४१ ॥

शिरआदिप्रकल्पॆमिस्तु स्यादुपासनकर्मणि । तस्मादॆवं चितीरॆता मानसैर्याॆच्चकाशिरॆ ॥ ४२ ॥

स वा एष पुरुष इत्यौँ तात्पर्यार्थॆमुक्त्वा तस्यॆदॆव शिर इत्यादि-स्तात्पर्यॆमाह-शिरआदीति । उपासनानुष्ठानोॆथं शिरआदिकलपनामा-श्रित्य वृद्धानामपि प्रसिद्धिरित्याह-तस्मादिति ॥ ४२ ॥

शिरो मूर्धा बुञ्जो पक्षावात्मा कायॆश्र मध्यॆमः । शेषं पुच्छॆमिति झॆयं चितिमॆवं विचिन्त्यॆंत ॥ ४३ ॥

तस्यॆदॆमॆवॆत्यादॆरक्शॆऽथमर्‌थं कथयॆनपञ्चप्रकारां चितिमॆव चिन्तनीयाॆन् स्फोरयति-शिर इति ॥ ४३ ॥

उपासीनाश्चितीरॆवं विद्वानॆता यथाक्रमॆम् । पूर्वपूर्वप्रहाणॆन् हन्तरन्तः प्रपद्यतॆ ॥ ४४ ॥

पञ्चप्रकारचितुपासनॆन किं फलतॆत्यपॆक्ष्यायामाह-उपासीन इति । पञ्चप्रकारकोशानां चित्यात्मिकानां नरॆम्तॆरणानुसंधानॆन द्वैतॆश्रॆखॆशान्ति-

९५ सुरेश्वराचायंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्— [ ब्रह्मवल्ल्यां—

ज्ञाये विवेकबुद्धिरमवति । तदूलाच्छ पूर्वं पूर्वं कोशमपहायोत्तरमुत्तरं प्रति-पद्यते तदेवं सर्वानुपि कोशान्प्रविलाप्याहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानान्मोक्षम्-धिगच्छतीत्यर्थ: ॥ ४४ ॥

श्रुतेरनतिशाङ्कच्यत्वात्संभाव्येत यथोदितम् । लिङ्गप्रत्यक्षगम्ये हि स्यादाशङ्का निबुद्धितः ॥ ४५ ॥

कथं तर्हि सर्वं वै टेढन्नमादुपवन्तीत्यादि यथाश्रुतं फलमुपासनस्य संभवेदेकस्योमयफलत्वासंभवादित्याशङ्कूय फलद्रयमेकस्योपासनस्य श्रुतिसिद्धत्वादविशदूमित्याह-श्रुतिरिति । श्रुतौ निर्देष्टत्वात्तदुक्ते डर्थे शङ्का-भावे कुत्र शङ्काया: सावकाशत्वमित्याशङ्कूय पुरुषबुद्धौ शात्पत्यक्ष-दृष्टे करणदोषसंभावादाशङ्का स्याद्द्दे तु तदभावान्नैवमित्याह—लिङ्ग इति ॥ ४५ ॥

स्वभावतो वा संप्राप्तमनूयोपासनं श्रुति: । नामादिकं भूमानं विधत्ते ज्ञानमात्मनि ॥ ४६ ॥

पञ्चाविधकोशोपासनोपदेशस्य तात्पर्यांतरमाह-स्वभावतो वेति । यथा छान्दोग्ये सद्मे प्रपाठके स्वभावतः सिद्धमुपासनमुच्यनीचभावेन नामादिविषयमनूद्य भूभाविज्ञानं विधीयते तथा कोशेष्वात्माभिमानिनो यथोक्तध्यानानुष्ठानादेव पूर्वपूर्वस्योत्तररोत्तरस्मिन्निलापनं कृत्वा श्रुत-फलाविकक्षामन्तरेणैव महाविद्याकृताविज्ञानं प्रधानत्वादित्थं विधाक्षितान्त-त्पर्थ: ॥ ४६ ॥

श्रुत्यनतराद्दा संप्राप्तं मोक्षाद्वैकफलाय तु । तदनूय परं श्रेय: प्राप्तये ज्ञानमुच्यते ॥ ४७ ॥

कोशपञ्चकोपासस्यास्यापरं तात्पर्यमाह—श्रुत्यनतरादिति । यद्वि मोक्षाद्दैचीनं संसारान्तर्भूतं फलं तत्यास्ये विराडात्मन: सूत्रात्मनश्र बृहदारण्यकादावुपासनं सिद्धं तद्नुवादेन मोक्षफलं ज्ञानमत्रोच्यत इत्यर्थ: ॥ ४७ ॥

१ ग. घ. "चैन वि" । २ ग. घ. "बं साति स" । ३ क. ख. "बु कारो" ४ ग. प. ह. च. "हेण ' ब्र० १ ५ घ. ह. व. "स्वज्ञा" ।

ब्रह्मविद्योदुपेनैव कोशनार्थमहोदधे: । निनीषन्ती परं पारं स वा इत्यस्यधादथ ॥ ४८ ॥

एवं तात्पर्येमुषित्वा तत्रैवार्थे वाक्यं पदार्थकथनार्थमवतारयति- ब्रह्मविद्यादिति । निनीषन्तीति श्रुतिरात्रशः । पुरुषप्रसिद्ध ज्ञानकरणाराधकारो न पश्वादेरिति निरधारणानन्तरमित्यथशब्दार्थ: ॥ ४८ ॥

तन्न पदत्रयस्यार्थी कथयति-मूलात्मानमिति । कार्यकारणाविलक्षणं मूलात्मानं स शब्देन स्पष्टा तत्स्मृतयेडथ वै । कोशात्मतां समापन एष इत्यभिधीयते ॥ ४९ ॥

तत्र पदत्रयस्यार्थी कथयति-मूलात्मानमिति । कार्यकारणाविलक्षणं प्रत्यगात्माने स्वशब्देन गृहीत्वा तस्यैव सर्वोपनिषत्प्रसिद्धस्य वैशब्देनाजुसंधानं कृत्वा स एवं स्वाविद्यया पश्वकोशात्मकेन्व प्राप्तः सन्नपरोकत्वादेश शब्देनोपदिश्यत इत्यर्थ: ॥ ४९ ॥

कार्यकारणबिलक्षणश्रुतेप्रत्यगात्मा तहिं कथमसावाविद्ययाडपि पश्वकोशप्रकटां यातस्तमनुकोशतीव हि ॥ ५० ॥

कार्यकारणबिलक्षणश्रुतेप्रत्यगात्मा तहिं कथमसावाविद्ययाडSSडह—अविद्ययैति । यथोक्तंप्रत्यगात्मनोऽन्वरसमयत्वं कथमित्याशड्क्याऽSSह—मयड्न्न इति । प्रकृतं वाक्ये प्रयुक्तो मयड्रिकारार्थ प्रयुज्यते । विवेकारंश्व परस्य प्रत्यगात्मनो निरवयवत्वासड्कत्वादियुक्त्या न जायतेऽत्रियते चेत्याद्यगमाद्व निषिद्धत्वान्न सिद्ध्यति । अतः शरीरस्याज्ञरसाविकारत्वप्रतीतेरतदुपाधित्वातथा व्यपदेशासिद्धिरित्यर्थ: ॥ ५१ ॥

इदमेव शिरस्तस्य मा भूद्यासलक्षणम् । प्राणकोशवदेवेति तस्मादेवावधार्यते ॥ ५२ ॥

प्रसिद्धमेव शिरआदिप्रथमकोशे ग्राह्यं न प्राणादिष्विव कल्पनेति दर्शयितं तस्येहवेत्यादि—इदमेवेति ॥ ५२ ॥

विराट्पिण्डात्मनोरैक्यं श्रुत्यन्तरवशादिह । उपासनोपदेशाच्च जानीयात्पिण्डदेवताम् ॥ ५३ ॥

अन्नरसमयशाब्देन न प्रसिद्धमेव शरीरं ग्राह्यं किंतु विराडात्माडपि-स्त्याह—विरोडाति । आत्मवेदमग्र आसीत्पुरुषविध इत्यादिदश्रुत्यन्तर शरीरविराजोरेकत्वं विवक्षितत्वाच्चेडं ब्रह्मोपासनं ध्यानोपदेशाच्छहरआदिकलपनायाश्र धयानार्थत्वाद्दिराडदेवताद्व ग्रहीतव्ये-त्यर्थः ॥ ५३ ॥

विराडात्मकतां याते पिण्डेऽध्यात्मावसायिनो । प्राणो वाङ्मातमामेति प्रध्वस्तघटदीपवत् ॥ ५४ ॥

विराजो देहस्य च किमर्थमेकत्वमुच्यते तत्रैषह—विराडात्मकता-मिति । उपासनात: शरीरस्य विराडात्मभावे संवृत्ते प्राणोडपि शरीरान्त-र्गतो हिरण्यगर्भो भवति ततश्र तदुपाधिरात्माडनवाच्छिन्नः सिध्यति यथा घटे प्रध्वस्ते कपालादिभावमापन्ने तद्न्तर्गतोडदीपस्तेजोमात्रता-मापद्यते तद्वदित्यर्थः ॥ ५४ ॥

विद्यादत्नमये नैव मूषायां दृंतताम्रवत् । सर्वान्प्राणमयादीनस्तान्रचितान्पुरुषाऋतिन् ॥ ५५ ॥

अन्नमयस्य प्रसिद्धमेव शिरआदि प्राणमयादिस्तु कथमित्याश-ड्क्यैषह—विद्यादिति । यथा मूषायां दृंतं ताम्रादि प्रकाशं मूषाकारं भजते तथा शरीरस्य शिरआदिमृत्वादन्तवातिप्राणमयादिस्थचक्रभुप-सनाथं पदार्थविवेकसौकर्यार्थं चेयं कल्पनेत्यर्थः ॥ ५५ ॥

यथोदितानुबादी तु श्लोकोडप्यत्र निगद्यते । ब्राह्मणोक्थर्थविज्ञानदृढिम्ने हितकाम्यया ॥ ५६ ॥

तदुपेश श्लोको भवतीत्यस्यार्थमाह—यथोदितेति ॥ ५६ ॥

अन्नादेव प्रजा: सर्वा जायन्तेऽन्नेन बृंहिता: । वर्धनेऽन्नं त्वमेवैता: प्रविलीयन्ति सर्वेश: ॥ ५७ ॥

श्लोकाक्षराणि योजयति—अन्नादेवेति ॥ ५७ ॥

इति प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

भूतेभ्यः पूर्वनिष्पन्नेज्ज्येष्ठमन्नं विराड्भवेत् । स वै शरीरः प्रथमस्तथा पौौराणिकी स्मृतिः ॥ ५८ ॥

अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठमिति कथमन्रस्य ज्येष्ठत्वमुच्यते तत्रास्सहभूतेभ्य इति । विराजो भूतापेक्षया पूर्वनिष्पन्नत्वे प्रमाणमाह-स वा इति ॥ ५८ ॥

ओषणादधिरोषः स्याद्धातूनुष्यति येन सः । धानातस्यन्नतरस्वझैरौषधं शब्द्यते सदा ॥ ५९ ॥

अन्नस्य सर्वौषधत्वं श्रुत्योच्यते तत्कथमित्याशङ्क्याह-ओषणादिति । दहनादिति यावत् । अग्नेरोषध्वं साध्यति--धातूनिति । उष्यति दहतीत्यर्थः । अन्नालामे जाठरोडग्निर्धातून्तेन दहति तस्यामेऔषधरन्नेन धानात्यपानडुपशमनान्नतृसिसाधनादन्नमौषधमित्येतद्वाह--धानादिति ॥ ५९ ॥

सर्वेषां जाठराग्न्यारुह्यं वत्सं चोष्यादिभिः स्तनेैः । अन्नं गौरधते यस्मात्सर्वौषधमतो भवेत् ॥ ६० ॥

सर्वेषामित्यस्य संपिण्डिततर्माह--सर्वेषामिति । चोष्यादिभिरसि-स्याशब्देन लेह्यभक्ष्यभोज्यानां ग्रहणं धयते पाययतीत्यर्थः ॥ ६० ॥

उद्भूतास्त्वस्येहान्नस्य जगतोद्धि हि कारणम् । कार्यस्य कारणाद्द्रह्म तथे नित्यमुपासते ॥ ६१ ॥

आप्नुवन्त्यखिलं येडन्ने ब्रह्मोपासत इत्यत्राने ब्रह्मशब्दप्रयोगे निमित्तमाह-उद्भूतीति । अन्नब्रह्मोपासन्नस्य फलमाह-तदन्नं विराडात्मकं ये दोर्घकालमादरनैरन्तर्याभ्यासंग्रहेण ध्यायन्ति ते विराडात्मरूपेण सर्वमे-वाडध्यात्मिकमन्नमाप्नुवन्ति । विराडुपासको हि विराडात्मवदेव सर्वे-षामन्नानामत्ता ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

येडन्नं ब्रह्मोपासत इत्यत्राने ब्रह्मशब्दप्रयोगे निमित्तमाह-उद्भूतीति । तदन्नं विराडात्मकं ये दोर्घकालमादरनैरन्तर्याभ्यासंग्रहेण ध्यायन्ति ते विराडात्मरूपेण सर्वमे-वाडध्यात्मिकमन्नमाप्नुवन्ति । विराडुपासको हि विराडात्मवदेव सर्वे-षामन्नानामत्ता मवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥

१ द्वि० त्यान्ते० । २ ख० ठरामि० । ३ ग० घ० ड्० इमं दे०

सैषा विराडिति हुक्कमन्नातृतवं हि ताण्डिकैः ।

विराजोडन्नातृत्वे प्रमाणमाह-सैषेति । अन्नं हि भूतानामित्यादि-पुनर्वचनं किमर्थमित्याशङ्क्याऽSSSह-कायमिति । उपासकस्य विराडात्मरहपेण सर्वान्नमक्षणसमर्थनार्थमुपास्यस्य विराडात्मनः कार्यव्याप्तिलक्षणो हेतुः पुनर्वचनं चोच्यते । हृदयं हि सर्वं कायं कारणेन व्याप्तं प्रकृते चान्नरहपेण विराजा सर्वमन्नं यतो व्याप्तते ततश्ञान्नोपासकस्य विराडात्मरहपेण सर्वान्नमक्षणं संभवतीति हेतुकथनार्थमन्नं हीत्यादि पुनर्वचनमुचिता मित्यर्थः ।

कार्यं सर्वं यतो व्याप्तं कारणेनानुरूपिषा ॥ ६३ ॥

अयतेोडन्नं प्रधानत्वाद्दितिवाचतथाडन्त च ।

अन्नान्नादत्वहेतोस्तदन्नं हीत्युच्यते बुद्धैः ॥ ६४ ॥

अद्यतेोडन्ति चेत्यादिवाक्यदह्रयस्यार्थमाह-अच्यत इति अदनाद्यमात्र्वादान्रमिति ॥ ६४ ॥

आमोति सर्वकायाणि कारणातमतया विराट् ।

प्रजापतिरूपमेवोक्तमित्यन्नादत्वेन विराजो व्याप्तिमुक्तामुपसंहरति-रामोतीति । प्रकृत्यर्थकृत्यर्थोSन्नादत्वादनन्तरथ-स्थितारमनि बुद्धिप्रवेशनाथ प्राणापर्यायस्य प्रवृत्तिरित्याह —ततोऽपीति ॥ ६५ ॥

ततोऽप्यन्तः प्रवेशाय तस्मादित्यभिधीयते ॥ ६५ ॥

वैशब्देनैव संस्मार्य दवीयोदेशवर्तिनम् ।

तस्माच्छब्देन वैराजमादायाध्यात्मरहपिणः । एतस्मादितिशब्देन वैराजत्वं प्रबोधयते ॥ ६७ ॥

तस्माच्छब्देन वैराजमादायाध्यात्मरहपिणः ।

प्रस्तार्वते वाक्ये शब्दत्रयस्यार्थमाह-वैशब्देनेति । दूरतर देशे व्यवस्थितं प्रकृत्यर्थकृतमन्नादात्मकं विराडात्मानं वैशब्देन संस्मार्य तत एव

एतस्मादितिशब्देन वैराजत्वं प्रबोधयते ॥ ६७ ॥

१ म. घ. ड. पिंडके । २ म. घ. ड. य त्वन्नं । ३ ड. व. नेनोच्य । ४ ग. च. वामरू । ५ घ. ड. हवि० । ६ ग. घ. ददनाच तथा । ७ म. त्ति चाङ काङ । ८ म. घ. वितवाक्य० । ९ म. घ. न स्मा ।

तस्माच्छब्दं प्रयुज्यैन तेन वैराजमात्मानं गृहीत्वा पुनरध्यात्मरुपिणो देहस्य प्रत्ययार्थस्य संनिहितत्वादेतस्मादिदंस्युपादानाच्छब्दसमानाधिकृततच्छब्देन विराडेकत्वमेतस्य प्रदर्श्यते । पदद्वयसामानाधिकरण्यस्यै-

कार्याणां कारणात्मकत्वमेवं स्यादुत्तरेऽषि ।

कत्वमन्तरेणायोगादित्यर्थ: ॥ ६६ ॥ ६७ ॥

ब्रह्मानन्तं भविदेवं सांख्यराद्धान्तमन्यथा ॥ ६८ ॥

यथाड्न तदेतच्छब्दाभ्यामध्यात्मदेहस्य विराडेक्यं विवक्ष्यते तथो-तरत्रापि तदेतच्छब्दाभ्यां कारणेन प्राणादिना कार्यस्य प्राणमयादेर-कयमभिप्रेतमित्याह-कार्याणामिति । कार्यस्य कारणमात्रत्वे फली-तप्तन्वायेन हेतुतप्रपञ्चस्याज्ञातबह्ममात्रत्वे तस्य कार्य-कारणविलक्षणानवच्छिन्नवस्तुमात्रत्वेन पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थ: ।

जगद्वृत्तिहेतुत्वेन तु सांख्यादीनां सिद्धान्तो नीयते यास्मिन्दृष्टे तद्-स्यात्तत्स्वानेकागमयुक्तिविरोधो भवेदित्याह-सांख्येति ॥ ६८ ॥

पूर्वकार्यातिरेकेण स्वात्मना चान्वयोगित: । अन्वयग्यतिरेकाभ्यां यथोक्तार्थ: समर्थित: ॥ ६९ ॥

कार्यस्य कारणात्मकत्वं हेत्वन्तरेण साधयति-पूर्वकार्येति । पूर्वस्मादन्वयादिकार्यादितिरेकेणोत्तरस्य प्राणमयादिकारणस्य सिद्धिरेध्यतिरेक-सिद्धिः पूर्वस्य च कार्यस्योत्तरेण कारणेनान्वयातद्ग्यतिरेकादन्वय-सिद्धिः । एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणयोऽक्यं समार्थितामि-त्यर्थ: ॥ ६९ ॥

यथोक्तान्नमयादस्मादन्य: स्यादादिलक्षण: । अन्तर: प्रत्यगित्येतदात्मा चात्मसमन्वयात् ॥ ७० ॥

अन्योऽन्तर आत्मेतिशब्दानामर्थमाह — यथोक्तेति ॥ ७० ॥

कोशैश्वरुभिः संय्याप्तौ यथैवान्नमय: पुरा । जानीयादहुराननेवं त्रिव्येकार्थसमन्वयात् ॥ ७१ ॥

अन्नमये दृष्टान्तन्यां प्राणमयादृष्टान्तिदृष्टि कोशैरिति । यथा अन्नमयकोशान्तर्गत आत्मा प्राणमयादिभि: कोशैरव्यवहित: प्रतीयते तथेहापि प्राणमयादीनां प्राणादीनां दृष्टान्तिदृष्टि: कार्यत्वात् ॥ ७१ ॥

१ क. ख. 'ज्येत तों' । २ क. ख. 'राजामो' । ३ क. 'नन्नं भ' । ४ ग. घ. ड. 'प्य स्वात्म' । ५ ग. घ. 'यथोक्तोऽथ: ।

प्रथमे पर्याये व्यवस्थितोऽन्नमयः प्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयैश्वर्-

तुम्भः कोशैव्याप्ते तथा प्राणमयो मनोमयविज्ञानमयानन्दमयैश्रोभि-

व्याप्तो मनोमयो विज्ञानमयानन्दमयाभ्यां द्वाभ्यां विज्ञानमयस्वकेनान-

न्वयेन व्याप्तः । तलक्षणं पूर्वपूर्वस्योत्तररोत्तरेण व्यासे रज्ज्वा सर्पैवत्पूर्वस्योत्तरमुत्तरं स्वरूपं सिध्यतीत्यर्थः ॥ ७१ ॥

तेन प्राणमयैष पूर्णो रज्ज्वेव पन्नगः ।

कार्यतोऽन्नमयः क्लृप्तो वाचारम्भणशास्त्रः ॥ ७२ ॥

अन्नमयस्य प्राणमयेन व्याप्तत्वे तेनैष पूर्ण इति वाक्यं प्रमाणयति-

तेनेति । अन्नमयस्य कल्पितत्वासिद्धेरुदाहरणमनुगुणामित्याशङ्कूचाऽSSह-

कार्यंम् इति ॥ ७२ ॥

स वै पुरुषविधो ह्युक्तो योऽयं प्राणमयः स्मृतः ।

अमूर्तत्वात्कुतोऽन्वेतद्वेतुस्तस्यैति भण्यते ॥ ७३ ॥

स वा एष पुरुषाविध एवेत्यस्यार्थमाह—स वा इति । निरवयवत्वात्पा-

मयस्य शिरःपाण्यादिमत्वेन पुरुषविधत्वमयुक्तामित्याह—हुरिरिति ।

दिति । तस्य पुरुषविधतामित्यादिना परिहरति—हेतुरिति । । स्थूलदे-

हस्प पुरुषाकारत्वाच्चदन्तर्गतैस्य प्राणमयस्यापि मूषानिषिक्केन्दृतताम्र-

वत्पुरुषाविधत्वं प्रकल्प्यते ततोडस्य पुरुषाविधत्वे हेतुरनैन वाक्येनोच्यत

इत्यर्थः ॥ ७३ ॥

प्राणस्तस्य शिरः शैष्ठचात्पाणो रस्मयस्तु पादः ।

व्यानोऽस्य दक्षिणः पक्ष उत्तरौ पादौ उच्येते ॥ ७४ ॥

तस्य प्राण एव शिर इत्यादेरर्थमाह—प्राणस्तस्येति ॥ ७४ ॥

सामान्यं वीर्यवत्ता स्यादितरस्यातथात्मता ।

आकाश इति चात्र स्यात्समानोऽम्बरसाम्यतः ॥ ७५ ॥

कोऽसौ व्यानः स्यादिति धर्मैः सामान्यं वीर्यवत्ता व्यानस्य

स्यादितिधर्मैर्द्वारा धर्मिणां निर्दिशति—सामान्यामिति । न प्राणादेस्स्थाऽ-

विविधधर्मवत्त्वामित्याह—इतरस्यां इति । आकाश आत्मान्त्यत्राऽSSकाशशब्देन

कोऽसौ व्यानः स्यादितिधर्मैः सामान्यं वीर्यवत्ता व्यानस्य

विविधधर्मवत्त्वामित्याह—इतरस्यां इति । आकाश आत्मान्त्यत्राऽSSकाशशब्देन

१ व. पंइव पूर्व° । २ ग. श्वासाकून्माह । ३ ग. ख्व० तप्रा° । ४ क. ख्व० जगत्कृ° ।

५ स. न क्लपते । ६ म. घ. था घ° ।

समानो गृह्यते समानस्य व्यापकत्वेनाडडकाशाद्दंशत्प्राणादित्याह—आकाश इति चेति ॥ ७५ ॥

प्राणानां तत्प्रतिष्ठानादात्माडडसौ श्रुतितो भवेत् । श्रुतिदर्शनेन तत्पुच्छं सैषोति श्रुतिदर्शनात् ॥ ७६ ॥

प्राणानां तत्प्रतिष्ठानादात्माडडसौ श्रुतितो भवेत् । श्रुतिदर्शनेन तत्पुच्छं सैषोति श्रुतिदर्शनात् ॥ ७६ ॥

असोऽध्यात्मिकस्यैषा स्थितिहेतुः पृथिवीतः । अन्नात्मनीवेहाप्याह श्लोकं प्राणमयात्मनि ॥ ७७ ॥

असोऽध्यात्मिकस्यैषा स्थितिहेतुः पृथिवीतः । अन्नात्मनीवेहाप्याह श्लोकं प्राणमयात्मनि ॥ ७७ ॥

कुतः समानस्य व्यापकत्वमित्याशङ्क्य कस्मिन्न्प्राणः प्रतिष्ठित इति श्रुत्या प्राणादिवृत्तीनां समानप्रतिष्ठत्वावगमात्समानो वृत्तीनामात्मैवाति दर्शयदुत्तरमाह—प्राणनामिति । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठेतिवाक्यमवतारयति । पृथिवीति । प्राणमयस्यैतिशेषः सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्येति श्रुतेराध्यात्मिकस्य प्राणस्यैषा पृथिवी देवता पुच्छवत्प्रतिष्ठास्थितिहेतुरितिवाक्यं योजयाति । सैषानीति ॥ ७८ ॥

कुतः समानस्य व्यापकत्वमित्याशङ्क्य कस्मिन्न्प्राणः प्रतिष्ठित इति श्रुत्या प्राणादिवृत्तीनां समानप्रतिष्ठत्वावगमात्समानो वृत्तीनामात्मैवाति दर्शयदुत्तरमाह—प्राणनामिति । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठेतिवाक्यमवतारयति । पृथिवीति । प्राणमयस्यैतिशेषः सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्येति श्रुतेराध्यात्मिकस्य प्राणस्यैषा पृथिवी देवता पुच्छवत्प्रतिष्ठास्थितिहेतुरितिवाक्यं योजयाति । सैषानीति ॥ ७८ ॥

इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

प्राणं प्राणं तमन्नेव देवाः प्राणान्ति न स्वतः ॥ ७८ ॥

प्राणं प्राणं तमन्नेव देवाः प्राणान्ति न स्वतः ॥ ७८ ॥

प्राणं देवा अनुप्राणन्तीत्यादिश्लोकाक्षराणि व्याचष्टे—प्राणमिति॥७८॥ वर्षसीह यदैव त्वमथेमाः प्राणते प्रजाः ।

वर्षसीह यदैव त्वमथेमाः प्राणते प्रजाः । मनुष्याः पशवोऽन्ये च प्राणन्वसुसमाश्रयात् ॥ ७९ ॥

प्राणाधीनां हि देवादीनां वृत्तिरिति युक्तं श्रुत्यनुसारमदर्शयति—वर्षसीति॥७९॥ अध्यात्ममप्यदेवं च करणान्याधिदैवता ॥ ८० ॥

अध्यात्ममप्यदेवं च करणान्याधिदैवता ॥ ८० ॥

प्राणस्वरूपमप्य जहृमृत्युमिति श्रुति: तत्क्रैवार्थे बृहदारण्यकश्रुतिं दर्शयति—अध्यात्ममिति ॥ ८० ॥ घटतेर्डसाविदं सर्वं सर्वस्यायुर्ततो ह्यसुः ।

घटतेर्डसाविदं सर्वं सर्वस्यायुर्ततो ह्यसुः । तस्मात्तद्धि: प्राहुः सर्वायुष्मनेकेशः ॥ ८१ ॥

अथैनां मृत्युमत्यवादित्याद्या श्रुति: श्रुतिशब्देन गृह्यते । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इत्यस्यार्थमाह—घटत इति । प्राणविषयां निमित्तार्थीं

अथैनां मृत्युमत्यवादित्याद्या श्रुति: श्रुतिशब्देन गृह्यते । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इत्यस्यार्थमाह—घटत इति । प्राणविषयां निमित्तार्थीं

ससमी । प्राणनिमित्तं सवें परस्परं वर्धयन्तो वर्तन्ते तेन प्राणः सर्वस्यायुरभेवत्तीत्यर्थः ॥ ८१ ॥

सर्वोयुषगुणनासुं य आत्मानमुपासते । ते तं सर्वायुषं प्राणं प्रामुवन्त्यं भियोगतः ॥ ८२ ॥ सर्वमेवेत्यादेरर्थमाह—सर्वायुषेति ॥ ८२ ॥

तस्य त्वन्नमयस्यैष योऽयं प्राणमयः स्मृतः । भवः शरीरे शारीर आत्मा तेनाऽऽत्मवानित्यतः ॥ ८३ ॥

नोपासनविधानमस्मिन्न्पकरणे विवक्षितमुपक्रमेोपसंहारयोर्बह्वात्मैकत्वप्रतिपादननेनावोपक्ष्यात्ममध्यग्रन्थस्योपासनविधौ तात्पर्यें वाक्यभेदप्रसङ्गतस्तत्रैव तत् फलश्रुतेरथवादमात्रत्वाभिप्रेत्य तस्येष एवेत्यादेरर्थमाह—तस्य त्वन्नमयस्येति ॥ ८३ ॥

सत्यादिलक्षणो वाऽऽत्मा गौणो ह्यात्माऽऽत्मोऽपरः । सर्वान्तरत्वान्न्यायैवं यः पूर्वस्योति हि श्रुतिः ॥ ८४ ॥

पूर्वं पूर्वकोशस्योत्तरत्तरकोशो भवत्यात्मेति व्याख्यातं तदयुक्तमात्मशब्दस्य मुख्यार्थत्वप्रसङ्गादात्मकृतपरामर्शेन्तच्छब्दोच्चराकोपाच्छातः सर्वकोशाध्यासादिष्ठानमूतं चिदात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन विवक्षित इत्याह—सत्यादिलक्षण इति । प्रत्यग्भूतस्य परमात्मनो मुख्ययात्मत्वात्तस्य सर्वान्तरत्वाद्भ्यान्तरत्वस्त्वन्तराभावात्मकोशात्मनश्च गौणात्मत्वाद्या; पूर्वस्योति हि श्रुतेश्श्रैवमुपपन्नत्वादेघ शब्दस्य च प्रकृतपरामर्शिनो दृशितन्वायेन युक्तत्वाच्चिदात्मैवात्र सत्यादिलक्षणो विवक्षित इत्यर्थः ॥ ८४ ॥

मिथ्यात्मनां हि सर्वेषां सत्यादिगुणलक्षणम् । न्याविद्धाशेषसंसारमात्मानं तं प्रचक्ष्महे ॥ ८५ ॥

कोशप्रकृतस्य कलिपतत्वाच्च परमात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन गृह्यत इत्याह—मिथ्यात्मनामिति ।

न आत्मवान्भवेत्सर्पो दण्डाद्यध्यासरूपिणा । आत्मना वितथेनैव सर्पो रज्ज्वात्मनाडSत्मवान् ॥ ८६ ॥

उक्तमर्थं दृष्टान्तेन साधयति-न हीति । प्राणाद्यैरेवेत्यतो न्यायादितक्ष्यमाणश्रुतीरितात् । व्युत्थाप्यात्मनमयं तुच्छं प्राणोऽस्मीति व्यवस्थितः । यस्तं मनोमयात्मानं संक्रामयितुमुच्यते ॥ ८७ ॥

उक्तमर्थं दृष्टान्तेन साधयाति-न हीति ॥ ८६ ॥

तृतीयपर्यायस्य तात्पर्यमाह-प्राणाद्द्रेति । प्राणाद्द्रैव खल्विमानि मूतानि जायन्त इति भ्रुगुवल्ल्यामुक्तेन न्यायेनात्ममयं निरस्य प्राणोऽस्मीति यो व्यवस्थितास्तं मनोमयमात्मानं प्रापयितुं तृतीयकोशप्रवृत्ति-रित्यर्थः ॥ ८७ ॥

व्युत्थाप्यात्मनमयं तुच्छं प्राणोऽस्मीति व्यवस्थितः । यस्तं मनोमयात्मानं संक्रामयितुमुच्यते ॥ ८७ ॥

तस्मादित्यादिवाक्यस्य त्वर्थं पूर्वमवादिषम् । प्राधान्यं यजुषो यद्यं हविःप्रक्षेपकरणात् ॥ ८८ ॥

तस्मादित्यादिवाक्यस्य त्वर्थं पूर्वमवादिषम् । प्राधान्यं यजुषो यद्यं हविःप्रक्षेपकरणात् ॥ ८८ ॥

तस्मादितिप्रकृत्यश्रुपादाय तमेव वैश्वदेवं स्मृत्वा प्रत्ययार्थस्यैतस्मादित्युपादानाद्देतच्च्छब्दयोश्र सामानाधिकरण्यात्प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरेक-त्वमित्येतद्व्योमात्कार्यस्य कारणध्यतिरेकेणाभावात्कार्यकारणविलक्षणं ब्रह्मैव तत्त्वमित्येतदद्वयं पदत्रये विवक्षितमिति पूर्वमेवोक्तमित्याह—तस्मादित्या-

तस्मादितिप्रकृत्यश्रुपादाय तमेव वैश्वदेवं स्मृत्वा प्रत्ययार्थस्यैतस्मादित्युपादानाद्देतच्च्छब्दयोश्र सामानाधिकरण्यात्प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरेक-त्वमित्येतद्व्योमात्कार्यस्य कारणध्यतिरेकेणाभावात्कार्यकारणविलक्षणं ब्रह्मैव तत्त्वमित्येतदद्वयं पदत्रये विवक्षितमिति पूर्वमेवोक्तमित्याह—तस्मादित्या-

दिति । अन्यतुं मनोमयस्य प्राणमयादृत्यनतविलक्षणत्वस्मन्तरत्वमध्य-न्तरत्वं प्रत्यगात्मत्वं तु परमार्थतन्मयत्वादिति स्वधपामवादि-त्यवधेयम् । तस्य यजुरेव शिर इत्यत्र यजुंषः शिरस्त्वं प्राधान्यादित्यादि-माष्योक्तं व्यकती करोति—प्राधान्यमिति ॥ ८८ ॥

अन्यतुं मनोमयस्य प्राणमयादृत्यनतविलक्षणत्वस्मन्तरत्वमध्य-न्तरत्वं प्रत्यगात्मत्वं तु परमार्थतन्मयत्वादिति स्वधपामवादि-त्यवधेयम् । तस्य यजुरेव शिर इत्यत्र यजुंषः शिरस्त्वं प्राधान्यादित्यादि-माष्योक्तं व्यकती करोति—प्राधान्यमिति ॥ ८८ ॥

स्वाहा स्वधा वषट् चेति सोऽनिपत्योपकुर्वते ॥ ८९ ॥

स्वाहा स्वधा वषट् चेति सोऽनिपत्योपकुर्वते ॥ ८९ ॥

शिरआदिशब्दामिसतु वाचानिकस्य वाडसित्वह । वचनं बलवदस्मात्पौरुषेयी हि कल्पना ॥ ९० ॥

शिरआदिशब्दामिसतु वाचानिकस्य वाडसित्वह । वचनं बलवदस्मात्पौरुषेयी हि कल्पना ॥ ९० ॥

हविषो यजुषांडSगे प्रक्षेपमेव प्रकटयति-स्वाहेति ॥ ८९ ॥

हविषो यजुषांडSगे प्रक्षेपमेव प्रकटयति-स्वाहेति ॥ ८९ ॥

कल्पनावादो वचनस्य बलवत्त्वमदन्तरीकृत्य प्रकृतान्तरमाह—शिर-आदीति ॥ ९० ॥

कल्पनावादो वचनस्य बलवत्त्वमदन्तरीकृत्य प्रकृतान्तरमाह—शिर-आदीति ॥ ९० ॥

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्- [भृगुवल्ली-] पदवाक्यस्वरसस्थाननादवर्णादिसंयुता । यत्नोत्थमानसी वृत्तिर्यजुःसंकेतवर्त्मना ॥ ९१ ॥ ऐश्वरज्ञानसंहिता पदवाक्यानुरञ्जिता ।

पदवाक्यस्वरसस्थाननादवर्णादिसंयुता । यत्नोत्थमानसी वृत्तिर्यजुःसंकेतवर्त्मना ॥ ९१ ॥ ऐश्वरज्ञानसंहिता पदवाक्यानुरञ्जिता ।

भोत्रादिकरणद्वास्स्था यजुरित्यभिधीयते ॥ ९२ ॥

यजुःशब्देन बाह्यो यजुर्वेदो गृह्यते तस्य कथमन्तरं मनोमैयं प्रति शिरस्त्वमित्याशङ्क्य मनसो हीत्यादिभाष्येणोत्तरमाह—पदेऽति । सा च वृत्तिः पदाद्यनुरक्ता विशेषा मानसी वृत्तिः श्रोत्रं मनश्चेतिकरणाधीना गृह्यते यप्पा यजुःसंकेतमतीति विशिष्यते । पदवाक्येति ॥ ९१ ॥ ९२ ॥

ज्ञानात्मत्वे हि मन्त्राणां घटते मानसो जपः । ज्ञानस्यार्थकथारूपत्वाद्ग्रहणानुग्रहौ तु सिद्धाविति ॥ ९३ ॥

चैतन्योपरक्ता विशेषा बुद्धिवृत्तिश्चैतन्यं वा प्राकृतबुद्धिवृत्तिविशिष्टं यजुरादिशब्दवाच्यमित्यन्न युक्तिमाह—ज्ञानातमत्वे हीति । यजुरादिमन्त्राणां ज्ञानैस्वरुपत्वे तेषां मानसो जपो विधीयमाने युज्यते ज्ञानस्य शब्दत्वमन्वेरण क्रियात्ववादावृत्तियोग्यतावित्यर्थः । यदि तु स्वात्मन्यामावात्तेपां मनोविपयत्वायोगान्मानसो जपो न सिद्ध्येदिति क्रियैवार्थ इति । आकाशात्वं प्रपञ्चयाति—नं चेति । क्रियैवार्थ इति क्रियैव दृश्यं शब्दस्य च घटादिवदूदृश्यत्वे मानस्यावृत्तियुक्ते स्यर्थः ॥ ९३ ॥

आवृत्तिश्वोचते चर्चां श्रुतौ त्रिः प्रथमा मिति ॥ ९४ ॥ ऋगादेरावृत्तिरेव मा मूर्त्त्याश्रित्य त्रिः प्रथमान्न्वाह त्रिरुत्तममितिश्रुतिरिति विरोधान्मैवामित्याह—आवृत्तिरिति ॥ ९४ ॥

अथर्चो विषयत्वेडपि स्मृतिरावृत्तिरिष्यते ।

ऋगर्थविषयायााश्चेनमेवं गौणीं हि सा भवेत् ॥ ९५ ॥

आवृत्तिसिद्धचर्थानुपपत्त्या क्रियात्वमुगादेवांच्यामित्यचानुपथाडप्यपपत्तिं चोदयति—अथेति । मन्त्रेऽर्थः स्मृतिरन्यस्वादर्थ्यावृत्तिगौणी प्रसज्येतातो नान्यथाडुपपत्तिरित्युत्तरमाह—मैवमिति ॥ ९५ ॥

भूयोडल्पीयःफलत्वं च वाङ्मानसयोर्‌जपे ।

अतो मानसमुख्यत्वामितरस्यासु गौणता ॥ ९६ ॥

किंच वाचनिकजपस्याल्पफलैत्वं मानसस्य जपस्य साहसो मनसः स्मृत इति बहुधलत्वं स्मर्यते । तद्रपि यजुरादेरर्थमन्त्रोदितत्वे युक्तमित्याह—भूय इति ॥ ९६ ॥

नाडडत्मानं लभते गौणीं मुख्यार्थे सन्ति कल्पना ।

तस्मादेश्वरविज्ञानं यजुर्बुद्दचायुपाश्रयम् ॥ ९७ ॥

गौणेडपि जपे का क्षतिरित्याशङ्क्य मुख्यस्यापेक्षवात्तस्य तेनैव चारितार्थत्वादर्थकयामित्याह—नाडडत्मानामिति । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वस्वामुक्तमित्याह—वृथकत्वान्मनोवृत्तीनां च सदृशं चिद्रूपत्वमित्याह—तत्स्वेनैव सिद्धोऽर्थे आत्मत्वमित्याह—तस्मादिति ॥ ९७ ॥

एवं च सति तिर्यङ्‌वेदानां धरत्वेऽप्यस्फुटम् ।

वाचकत्वमशाब्दस्य सिद्धं न स्फोटरुपत ॥ ९८ ॥

न केवलं मन्त्राणां मनोवृत्तित्वे सत्यावृत्तिरेव हेतुते किंतु परम्परया चिद्रात्मके सति नित्यत्वमपि सिध्यतीत्याह—एवं चेति । यदा वेदस्य चिद्रात्मत्वमुक्त्वार्तीया सिध्यति तदा तस्य जडं शब्दरूपं परिहाय चिद्रात्मकोऽपेक्षपेणवैदवस्थितस्य धर्माङ्गर्थबोधकत्वमपि सिध्यतीतिलाभान्तरमाह—वाचकत्वामिति । ननु स्फोटरुपेणार्थप्रतिपादकत्वेडपि वेदस्याशब्दस्य वाचकत्वमिति ।

१ ह. च. 'वृत्या न्यायवृत्ति' । २ ग. घ. 'लकतव् । ३ ड. च. 'सक' । ४ च. 'मिच्यतस्वमभीष्टमि' । ५ क. ख. 'जुः स्याद्बुद्रुपा' । ६ ड. 'त्मत्वध्या' । ७ ग. घ. 'न्याय्यते' । ८ क. ख. 'स्वमभीष्टमि' । ९ क. ख. 'जडत्वा' । १० क. ख. 'त्मस्वक' । ११-१२ म. ष. 'वाडडसिद्ध' । १३-१४ गघ. 'बद्बो'

सर्वे वेदाश्च यत्रैकं भवन्तीति श्रुतेर्वचः ।

आदेशो ब्राण्णं विद्यावस्मात्स विधिरुपभृतू॥ ९९ ॥

ब्राण्णो वा परस्येयमाज्ञा ब्राण्णलक्षणा ।

तस्माददेश इत्येवं ब्राण्णं सम्प्रचक्षते ॥ ३०० ॥

अथर्वाङ्गिरसाभ्यां ये दृष्टा: पुष्टचादिकारीण: ।

एत एव हि मन्त्रा: स्युरथर्वाङ्गिरसोद्भ तु ॥ ९ ॥

मनोवृत्तिविद्यापकारिचिदात्मत्वे वेदानामुक्ते प्रमाणमाह—सर्व इति ।

यत्र साक्षिभूतं चिदात्मानं सर्वे वेदास्तादात्म्येनकेतिं गच्छन्ति स मानसीन: साक्षितया मनसि भवो जनानां सर्वेषामात्मेत्यर्थ: ॥ ९९ ॥

मनोमयात्मसाक्ष्यत्र श्लोक: पूर्ववदुच्यते ।

यथोक्तवेदसिद्ध्यर्थं लिख्यं श्लोकोडपि कीर्त्यते ॥ २ ॥

मनोवृत्तिनिष्ठमात्यचैतन्यमनादिनिधनं यजुरादिशब्ददवाच्यत्वामित्यु-

केडर्थे मन्त्रमवतारयति—मनोमयेतितदेव स्पष्टयति—यथोक्तेति ॥ २ ॥

अभिधाननिबृत्तिरिहि ब्रह्मणो नान्यतो यत: ।

सदावगमरूपत्वान्मननो यस्मात्रिवर्तते ॥ ३ ॥

अवतारितस्य मन्त्रस्य विवक्षितमर्थं दर्शयति—आभिधानेऽति । वाचां मनसां चाविषयंत्वमव मनोमयस्योच्यते तच्च परमात्मपरिग्रहे परमुपप-

घते तस्य कूटस्थावगतिरूपस्य वाङ्मनोगोचरत्वाच्चमादेवं तस्माद्दृश्‌-वाचं ग्राह्यं न शब्दराशिरित्यर्थ: ॥ ३ ॥

इति ततीय: खण्ड:॥ ३ ॥

यद्धि वाचाडनभ्युदितं मनुते मनसा न यत् ।

ब्रह्मणो वागादिगोचरत्वे श्रुत्यन्तरमनुकूलयति-चतुर्थीति । यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादि श्रुति: ॥ ४ ॥

ते मनोमयनिर्दिष्टे विद्यादाढ़ं मनसे बुधः ॥

इतीमर्थं चोदिश्य श्लोकं श्रुतिरुदाहरत् ॥ ५ ॥

बहैव वाङ्मनसयोरविषयो व्यतिरिक्तं सर्वं ययोर्विषयत्वेनैव वर्तते ते वाङ्मनसयकोशे निर्दिश्येते यजुरादयक्ष प्रासिद्धा गृह्यन्ते हृदि-प्राजल्यादितिपक्षान्तरमाह-नेत्यादिना ॥ ५ ॥

ब्रह्मणोडनवरत्वाच्च नेह मन्त्राभिधेयता ।

वृत्तिप्रधाने वेदात्मा वृत्तिमान्स्यादथोत्तर: ॥ ६ ॥

बहैव मन्त्रे प्रतिभातीयाशैष्डक कोशप्रकरणविरोधान्मैवमित्याह- ब्रह्मण इति । न हि मनस: साक्षिवेद्यत्वेनानपेक्षस्य वागादिविषयत्वं वृत्तिविरोधाच्च न स्वाविषयत्वं सूत्रस्य महत्त्वाच्चात्मके मनासि ब्रह्मशब्द-श्रोपपद्यते तस्य ब्रह्मणो मनोमयस्याऽSनन्दमुपासनाफलं विद्वानुपास-नातो ब्रह्मानन्दं च मुख्य हिरण्यगर्भावस्थायां कदाचिदपि न बिभेति-तिमन्त्राक्षराण्यपि कोशपक्षे निर्वक्ष्यन्तीतमव: । चतुर्थं पर्यायमुत्थाप-यति-वृत्तीति ॥ ६ ॥

व्यवसायात्मिका बुद्धिवृत्तिमानित्युदीर्यते ।

यज्ञं तनुत इत्येतत्कर्तृत्वे सति युज्यते ॥ ७ ॥

कोडसौ वृत्तिमानित्यपेक्षायामाह-व्यवसायेति । विज्ञानशब्देन वृत्ति-रेवोच्यते न वृत्तिमानित्याशैष्कस्य वाक्यशेषविरोधान्मैवमित्याह-यज्ञ-मिति ॥ ७ ॥

११० सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्‌- [ ब्रह्मकाण्डम्‌- आत्मचैतन्यरूपा धीः कर्त्यात्मा न ध्रुवत्वतः । यज्ञारम्भस्य हेतुत्वाद्‌द्रव्यभावाद्‌ध्रुवा यजिः ॥ < ॥ विज्ञानशब्देन कर्तृग्रहणेऽपि यज्ञादिकर्तृत्वमात्मनः स्यादित्याशङ्क्यम्‌ बुद्धिरेवास्सल्माभासा कत्री न त्वात्मा कूटस्थत्वादित्याह—आत्मेति । चिदाभासाया बुद्धेरेव कर्तृत्वं प्रकारान्तरेण प्रतिपादयति—यज्ञेति । कूट- स्थत्वादात्मनोडकर्तृत्वाच्चद्रव्याभासाया बुद्धेरेव यज्ञानुष्ठानकर्तृत्ववातत्कर्तृ- त्वानडूकारे कतुर्नयस्याभावाद्यागादिस्वरूपाभावाच्चद्रव्यीफलारम्भस्य दूरानिरस्तत्वाच्चिदाभासोपपक्ता बुद्धिरेव कत्री वक्तव्येत्यर्थः ॥ < ॥

श्रद्धाया उत्तमाझान्त्वं स्मृतिरश्रद्धयोरिति च ॥ ९ ॥ सत्यं हि श्राद्धिति प्राहुरधुनेति प्रत्यगात्मनि ॥ तथतस्तां महात्मानः श्रद्धामित्यूचिरे धीमतः ॥ १० ॥

श्रद्धाशब्दार्थमाह—सत्यं हीति । श्रचछब्दवाच्यं सतवचनं तदात्मनि स्वस्मिन्नेव धत्ते विवेकधीरित्यसौ श्रद्धेतयुक्त्वा यद्वा श्रचछब्देन सत्यम्‌ वितथं वझोच्यते तस्मत्यगात्मनि शामादिसंस्कृता धीर्धारयत्यतो यथोक्का- धीरेव श्रद्धेत्यर्थः ॥ १० ॥

एवं विज्ञानशब्दार्थमुक्त्वा तस्य श्रद्‌धैव शिर इत्यस्यार्थमाह—श्रद्धाया इति । शिरसः शरीरावयवानामुत्तमत्वाद्‌बुद्धिद्वृत्तीनां च श्रद्धायास्तथा- त्वादश्रद्धयादिस्मृतेर्‌श्रद्धाप्राधान्याधिगमादुक्तेन सामा- न्येन शिरसि कर्तव्या श्रद्धाहृदिस्थितिर्यर्थः ॥ ९ ॥

योगो युचिकः समाधीनात्मा स्यात्तदुपाश्रयात् । श्रद्धादीनि यथोक्तार्थप्रतिपादनमात्रे च ॥ ११ ॥

योग आत्मेत्यस्यार्थमाह—योग इति । देहावयवानां मध्ये आत्मा तत्र योगहष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । तदेवोपपादयति—तदुपाश्रया- दिति । यथा हस्ताद्यङ्गानि देहमध्यमाश्रित्य स्वव्यापारसमर्थानि तथा सत्यादीनि यथोक्तं योगाश्रयाणि सन्ति यथार्थप्रतिपत्तौ समर्धानि भवन्तीत्यनेन सामान्येनात्मानं योगहष्टिरेत्यर्थः ॥ ११ ॥

१ म. घ. 'स्वतेर्‌' । २ म. घ. 'धीरेसौ' । ३ ख. म. घ. ह. 'fिo' ॥ ११ ॥

महत्तत्त्वं महो ग्राह्यं नीडं कार्यस्य तवतः । व्याचष्टे तन्महयक्षं श्रुतिः प्रथमजं तु यत् ॥ १२ ॥

महः पुच्छं प्रतिष्ठेत्यत्र महःशब्दार्थमाह-महदिति । सत्रं महत्तत्त्वं तस्य सर्वकार्याश्रयत्वान्महत्त्वमित्यत्र श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति । व्याचष्ट इति ॥ १२ ॥

इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

विज्ञानं तनुते यज्ञं कर्माण्यन्यांनि यानि च । सर्वे च देवा विज्ञानं ब्रह्म जेष्ठमुपासते ॥ १३ ॥

विज्ञानमयस्य महत्तत्त्वं पुच्छत्वप्रतिष्ठात्वेन ध्येयमित्युक्त्वा ब्राह्मणो-क्केडर्थं मन्त्रमवतारयति-विज्ञानमिति ॥ १३ ॥

घटादाविव विज्ञानौ धीरात्मानं ततोऽपयेत् ।

ब्रह्मशब्दार्थमाह—परमेवेति । यथोक्तस्य ब्रह्मणो ग्रहणे प्रयोजन-माह—घटादाविति । यथा घटादौ विषये धीरात्मानमर्पयन्ती घटादि-विषयं प्रकाशयति तथा विज्ञानादिपे ब्रह्माणि धीरात्मानमर्पयन्ती ब्रह्म प्रकाशयति ततो बुद्ध्युपरक्तं ब्रह्मेत्युक्ते सुमुक्षोर्ब्रह्मप्रतिपत्तिः सुकरा भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥

अग्रजं ब्रह्म विज्ञानं देवा अग्न्यादयः सदाऽ । उपासते तदप्त्यर्थं ते देवा इति च श्रुतिः ॥ १५ ॥

ब्रह्मणो यत्पकृतडुपासनं तत्प्रकटयति—अग्रजमिति । तत्प्रकटयति—अग्रजमिति । तत्रैव श्रुत्य-न्तरं संचादयति — ते देवा इति ॥ १५ ॥

यथोक्तेन प्रकारेण विज्ञानं ब्रह्म वेद चेत् । प्रमाद्यति न चेतस्मादुक्कोशात्मशक्तितः ॥ १६ ॥

प्रकृतस्योपासनस्य पापक्षयं फलं विवज्ञानं ब्रह्म चेत्यादिवाक्येन कथयति-यथोक्तेनेति । प्रकृतोपासनस्य प्रमादप्रसङ्गं दर्शयति—उक्त्तेति । प्रथमजद्वच्युपाधिब्रह्मोपासने प्रवृत्तो यद्यात्मबुद्धिं प्राचीनं कोशत्रये न करोति तद्रोपासकस्य शरीराभिमानाभावात्पापक्षयः सिद्ध्यतीत्यर्थः ॥

पाप्मनामाभ्रयो यस्मादूपनाऽऽक्रियाऽऽत्मकः । देहोऽटतस्तत्यहानेन हानिः स्याऽत्सर्वपाप्मनामृ ॥ १७ ॥

शरीरे पाप्मनो हित्वेत्यस्यार्थं प्रपञ्चयति—पाप्मनामिति । देहाभिमाननिमित्तत्वात्पाप्मनां देहाभिमानाभावे सर्वपापहानिः सिध्यतीत्यर्थः ॥ १७ ॥

विज्ञानमहमस्मीति तावन्मात्राऽभिमान्यत: । शरीरे पाप्मनो हित्वा सर्वाङ्कामान्समश्नुते ॥ १८ ॥

अवशिष्टमुपासनाफलं सर्वाङ्कामान्समश्नुते इत्यवाद्यवद्याख्यानेन कथयति-विज्ञानमिति । अणिमादिगुणेैश्वर्यो बुद्ध्यात्मा कार्यरूपिणः । कार्यं हि कारणव्याप्तमतः कामान्समश्नुते ॥ १९ ॥

उपासकं हिरण्यगर्भहैैमपन्नं विशिनष्ट्य-अणिमाद्रीति । कामानां विशेषणं कार्यरूपिणा इति कामानां कार्यरूपित्वे कथमुपासकस्य तत्प्राप्तिरित्याशङ्क्याऽऽSSह—कार्यं हीति । उपासकस्य हिरण्यगर्भेऽभावं प्राप्तस्य सर्वकर्मफलकारणत्वात्कारणस्य च कार्यव्यापकत्वादुपासकस्य युक्ता सर्वकामावाप्तिरित्यर्थः ॥ १९ ॥

ज्ञानकर्मफलोपाधिविज्ञानं प्रत्यगात्मनः । आनन्दमय इत्यत्र भण्यते कर्तृशान्तये ॥ २० ॥

पञ्चमपर्यायस्य तात्पर्यार्थमाह-ज्ञान इति । सुखादि ज्ञानकर्मफलं तदात्मकं यदन्तःकरणं तदुपाधि यत्प्रत्यगात्मनो विज्ञानं चैतन्याऽऽमास: सोऽन्नाऽऽडनन्दमय शब्देनोच्यते । आत्मनि यतकर्तृत्वमुक्तं तन्निवृत्यर्थं मोक्षृतवं तस्य कथ्यत इत्यर्थः ॥ २० ॥

विज्ञानमयशब्देन कर्ता व्याख्यायि पूर्वया । तस्य प्रत्यक्त्वा चाथ श्रुत्या भोक्तोच्यतेऽधुना ॥ २१ ॥

उक्तमेव व्याकरोति-विज्ञानमय इति । उत्तमेव वक्ती करोति—विज्ञान इति ॥ २१ ॥

१ ग. घ. °मानतः । २ क. ख. °रूपाप° । ३ ख. °स्य पूर्व° । ७ ग. घ. °कामफ° । ५ ग. घ. °ध्य का° । ६ ह. च. °प्यर्चमा° ।

शुद्धस्यापि स्वतः बुद्धौ प्रियायाकारतोंदये । जायते तदुपाधितवाद्वैतोक्कडड्मा स्यादविवया ॥ २२ ॥

नित्यशुद्धबुद्धद्मक्तस्वभावस्यापि संस्मनो न भोक्कृत्वमित्यादूष्ह-शुद्धस्यापि । प्रत्यगास्मनः शुद्धस्वभावस्यापि बुद्धौ प्रियादिपरिणामो- मोद्रये सति तदुपरक्तया चैतन्याभासो जायते तदा तदुपाधितवाद्वि- च्चाडड्मा मोक्ता स्यादित्यर्थः ॥ २२ ॥

अपरे पण्डितंन्मन्या: परमेतं प्रचक्षते । इहैवोपरमादूर्ध्वं भृगोश्व वरुणस्य च ॥ २३ ॥

आनन्दमयशब्देन चैतन्याभासो जीवो गृह्यत इति स्वसिद्धान्तमुक्त्वा पूर्वपक्षमाह—अपरे हन्ति । आनन्दवच्छब्दामानन्दमयशब्देनोक्तस्य भृगु- रुच्यामानन्दाद्द्वचवेत्यनन्दत्वेन परामर्शात् । भृगुवरुणयोश्व सैषैति पश्न्रमपर्य्ययेवैपवोपसंहारादानन्दमयस्याब्रह्मत्वे तद्विगादित्युच्यते डर्थे हेतु- माह—इहैवोति ॥ २३ ॥

अपि चाडड्मनद्रूपस्य ब्रह्मत्वं बहुशः श्रुतम् । तथा चाडड्मनदवल्हीति व्यपदेशोऽपि युज्यते ॥ २४ ॥

आनन्दमयशब्देनोक्तस्याडड्मनद्र्शब्देनाभ्यासाच्च तस्य ब्रह्मत्वमिति हेतवन्तरमाह—अपि चेति । आनन्दव्लीतिसमाख्यायाश्राऽSसनन्दम- यस्य ब्रह्मत्वं प्राधान्येन व्यपदेशाश्र्मणः प्रधात्वाज्जीवस्य तद्भावा- स्मयटश्व प्राज्ञुर्यार्थत्वेनाविरुद्धत्वादित्यभिप्रेत्याSSह—तथा चेति ॥२४॥

अन्नादिमयवकार्यं स्यादानन्दमयोऽप्ययम् ॥ २५ ॥

कार्याधिकारगत्वातु नैतद्रूश्ं परं भवेत् । अन्नादिमयवत्कार्यं सिद्वान्तयति—कार्यंति ॥ २५ ॥

वैर्हप्यलक्षणो दोषः प्रायोडर्थत्वे प्रसज्यते ॥ २६ ॥

विकारप्रकरणमाश्रित्य सिद्धान्तयति—कार्यंति ॥ २५ ॥ मयट् चात्र विकारार्थे । यथैवान्नमयादिषु । वैर्हप्यलक्षणो दोषः प्रायोडर्थत्वे प्रसज्यते ॥ २६ ॥

विकारार्थमयद्शब्दश्रुते श्राऽSसनन्दमयो न परमार्थत्याह—मयट् 'चोति । आनन्दमये मयटो न विकारार्थत्वं किंतु प्राज्ञुर्यार्थत्वमित्युक्तमाश-

कूचाऽSडस्-वैरूप्येति । न चात्रार्थविरोधोऽस्त्यायनन्दसय ब्रह्मात्वेऽपि मयडन्तस्य तस्य ब्रह्मत्वे हेतुभावात्स्मात्पकरणश्रुतिभ्यां कार्यात्मैवाऽSनन्दमय इत्यर्थः ॥ २६ ॥

आपं संक्रान्तिमदिस्य कार्यतोडध्यवसायते । कार्यात्मनां हि संक्रान्तिरुज्यते कारणात्मनि ॥ २७ ॥

आनन्दमयस्य परमात्मत्वाभावे हेतुर्न्तरमाह-अपीति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकामतीति संक्रान्तिकरत्वश्रवणेऽपि कथमनानन्दमयस्य कार्यतत्याशड्कूयाऽSडसह-कार्यात्मनांमिति ॥ २७ ॥

अत्ययो वाडथ सम्प्राप्तिः संक्रान्तिः स्यात्परात्मनः । नाऽडडत्मवादात्मनः प्राप्तिस्तदु नात्येति कश्चन ॥ २८ ॥

आनन्दमयस्य परमात्मनः संक्रान्तिरसंभवमाभिधातुं संक्रान्तिं विकल्पयति । अत्ययो वेति । जीवस्य परमात्मनोभिन्नात्वान्न परमात्मनि प्राप्तिरनां संक्रान्तिः संभवतीति द्वितीयं प्रत्यादिशति । नाऽSडत्मत्वादिति । तद्रह्म कश्चिदपि नात्येतीतिश्रुतेर्न ब्रह्मादिक्रमं जीवस्य घटते ब्रह्माभेदात् । ब्रह्मणः सर्वगतत्वाच्चेति प्रथमं प्रत्याह-तदुनेति ॥ २८ ॥

न चाऽडत्मना स्वमात्मानमुपसंकामतीश्वरः । नालं स्वस्कन्धसारोहुं निपुणोडपि हि साधकः ॥ २९ ॥

स्वनैव स्वस्यातिक्रमं वाऽऽप्राप्तिं वा न संभवतीत्युक्तमथ हेतान्तेन साधयाति-न चेति । साधयाति-न चेति । स्वेनैव स्वस्यातिक्रमा-संभवात् । परे तत्त्वे नेति नेतीतिशास्त्रात् ॥ ३० ॥

स्वेनैव स्वस्यातिक्रुं वा प्राप्तिं वा न संभवतीत्युक्तमथ हेतान्तेन साधयाति-न चेति । साधयाति-न चेति । स्वेनैव स्वस्यातिक्रमा-संभवात् । परे तत्त्वे नेति नेतीतिशास्त्रात् ॥ ३० ॥

इतश्चाऽSनन्दमयस्य नास्ति ब्रह्मत्वमित्याह-शिरआदोति । आनन्दमये शिरआद्यवयवकल्पनया विशेषत्वासिद्धेः्रह्माणि च परस्मिन्नेतो नेतौतिशाखानामूर्तांच्छेषविशेषासंभवान्न विशेषस्याऽSनन्दमयस्य ब्रह्मस्वातत्ययः ॥ इति ॥

अहश्येडनातस्य इत्येवं पूर्वोत्तरविरुद्धता । न स्पादाकारवत्त्वाद्धि आस्ति नास्तीति संशय: ॥ ३१ ॥

पूर्वांपरविरोधेऽप्रमादाच्चाऽSन्नन्दमयस्य न ब्रह्मात्वमित्याह--अदृश्य इति । आनन्दमयस्य सांविशेषत्वेनाऽस्तित्वस्य प्रासद्रुत्वेनाऽस्ति । नास्तीति संशाययोगाद्द्वह्हाणि च तद्दर्शनान्नाऽडन्नन्दमस्य ब्रह्मात्वमित्याह--न स्पादिति ॥ ३१ ॥

कार्यात्माड्यमतो ग्राह्यो यथोक्तन्यायैगौरवात् । भृगोरुपरमाच्चैति कार्यातमवेडपि युज्यते ॥ ३२ ॥

उक्तयुक्तिफलं कथयति--कार्यात्मेति । यदुक्तम--आनन्दमात्रमुखत्वा--सैषा मार्गवाति भृगुवृपयोरुपरमणममानन्दमयस्य ब्रह्मात्वं गमयाति स्थानप्रामाण्यादिति तत्राऽSह--भृगोरिति ॥ ३२ ॥

अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यवोचद्वरुणं भृगु: । तदेवोपपादयितुं संप्रतिपन्नमर्थमाह--आनन्देति ॥ ३३ ॥

आनन्दवल्ल्यां ब्रह्मोक्तं तदुपायाविधित्सया । अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यवोचद्वरुणं भृगुः ॥ ३३ ॥

उपाया: कोशा: पश्च्वापि यस्मात्तैस्तं प्रयाति ॥ ३४ ॥

ग्रासु्याततादुपेयस्य ह्युपायोऽटावशिष्यते । उपायाः कोशाः पश्च्वापि यस्मात्तैस्तं प्रयाति ॥ ३४ ॥

ब्रह्मात्मैक्यज्ञानोपायविधानार्थं भृगुवल्ल्यारम्भ इतयत्र हेतुमाह--व्याख्यातत्वादिति । तमेवोपायमुपनयस्यति--उपाया इति ॥ ३४ ॥

अन्वयध्यातिरेकाभ्यां कोशैरात्मसममीक्षणम् । क्रियते हि यतस्तैशामुपायतवं प्रतिपाद्यते ॥ ३५ ॥

कोशानामात्मज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेनोपायत्वमुपपादयाति--अन्वयेतित । आनन्दवल्ल्यां ब्रह्मात्मैक्यज्ञानोपेयमुक्तं भृगुवल्ल्यां तदुपायत्वेनोक्तान्नप्राण-दिकोशपञ्चकोक्तिद्वारेणान्वयध्यातिरेकौ विधितस्तथा चोपेययो: सिद्वत्वाहकृत्यवशेषाद्चैव भृगोरुपरमणमुचितं ब तु पश्च-मपर्यायस्य ब्रह्माविषयत्वादानन्दमयस्य ब्रह्मात्वं शङ्कितव्यममानन्दशब्दूस्या-ग्राहप कोशाविषयत्वादित्यर्थ: ॥ ३५ ॥

स्वातन्त्र्ये यत्र कर्तुः स्यातन्त्र्यैवासौ नियुज्यते ।

फलं कर्त्रनधीनत्वात्संबन्धायैव श्क्यते ॥ ३६ ॥ अन्वयोऽयातिरेकाद्यो व्यापारो नात्र विधीयते । आनन्द्रो ब्रह्मोति व्यजानादिति विज्ञानस्योक्तत्वात्तस्यैव विधेयत्वादित्याशङ्क्यस्याऽSह— स्वातन्त्र्येति । ज्ञानस्य विधेयत्वामावे ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादौ ज्ञानसंक्रीतिं किमर्थामिति चेतन्नाऽSह—फलमिति । अन्वयव्यतिरेकव्यापारस्य साधनत्वमैक्यज्ञानस्य साध्यत्वमित्येवं साध्यसाधनसंबन्धसिद्ध्यैव तस्य प्रकृते वाक्ये फलमैक्यज्ञानलक्षणं विवक्ष्यते न तु विधेयत्वासिद्ध्यर्थं तथुच्यते तस्य कर्त्रधीनत्वराहित्यादेव विध्ययोग्यत्वादिति ।

पञ्च कोशानतस्तस्मै वाक्यार्थप्रातिपत्त्ये ।

स्वतः प्रासिद्धे: शेषस्य ह्युपरमे भूगुसतात् ॥ ३७ ॥ यतो ज्ञानस्य विधेयत्वं नोपपद्यतेऽतो वाक्यार्थप्रातिपत्त्युपायतवे नानादीनानन्दान्तान्पञ्च कोशान्मृगवे वरुणेनोक्तान्प्रतिपाद्यावशिष्टस्य ज्ञानस्य स्वतो विधेयतिरेकेण वाक्यादेव सिद्धत्वाद्भुगुरपतवान्न त्वान्नदमयस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपन्नवानित्युपसंहरति—पञ्चकोशानिति । ततःशब्देन ब्रह्मताडननन्दरुपस्य केन वा प्रतिषिध्यते ।

निरस्ताशेषभेदस्य रूपं तत्परमात्मनः ॥ ३८ ॥

आनन्दो ब्रह्मोति व्यजानादित्याऽSडनन्दशब्द्रस्य कोशविषयत्वमुक्तमिदानीं तस्य ब्रह्मविषयत्वं वेदपि नानुपपत्तिरित्याह—ब्रह्मोति । प्रियमो— दादिसर्वविशेषगूण्यस्याऽSनन्दस्याऽSत्राऽSडनन्दशब्देन ग्रहणात्तस्य ब्रह्मत्वात्तदेवाऽडनन्दशब्दवाच्यं न साभासमज्ञानमित्यर्थः ।

प्रियाव्ञानन्दरूपाणां भेदो यत्र निवर्तते ।

अमनोविषयत्वान्तं तमानन्दं प्रचक्ष्महे ॥ ३९ ॥ आनन्दो निर्विशेषो ब्रह्मवेद्यतदेव प्रियादिति ।

कोशपञ्चके एतस्मिन्निषिद्धेऽज्ञानहेतुके । नाऽऽनन्दमयता न्याध्या धियामगोचरे ॥ ४० ॥

आनन्दस्य निर्विशेषत्वेन वाङ्मनसयोरगो-चरत्वादज्ञातत्कायात्ककौशपञ्चकानन्तभावान्न तस्याऽऽनन्दमयत्व-मतो नाऽऽनन्दमयस्य स्थानावस्थान्मनाऽऽदृश्यत्वात् तस्य प्रागुक्तश्रुत्यादिविच्छेद-स्पाप्रमाणत्वादित्यर्थः ॥ ४० ॥

परानन्दस्वभावेन पूर्णा हान्रमयादयः । कार्योत्तमानोडपि तद्धेतोरानन्दमयता भवेत् ॥ ४१ ॥

तेनैष पूर्ण इति वाक्यावष्टम्भेनाऽऽनन्दमयस्याऽऽहात्वे हेतवन्तरमाह-परानन्द इति । यथा कार्योत्तमानोडनमयादयश्रुत्वारोडपि कोशा ब्रह्मणाः परानन्दस्वभावेन पूर्णा वर्ण्यन्ते तथाऽऽनन्दमयस्याऽपि कार्योत्तमत्वाविशेष-षोऽन्तद्वेतोरानन्दमयेन ब्रह्मणा पूर्णत्वादानन्दमयता न तु ब्रह्मात्वादितो यथा विज्ञानमय आत्माऽऽनन्दमयेन पूर्णस्तथाऽऽनन्दमयोडपि पुच्छब्रह्मणा पूर्णो न स्वयं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ ४१ ॥

तस्माज्ज्ञानात्मक्रियाकायं प्रियाद्यारकतबुद्धिगम् । आनन्दमयमात्मानं श्रुति: सोपाधिकं जगौ ॥ ४२ ॥

आनन्दमयस्यात्मत्वेन कारणब्रह्मत्वेन च फलितं निगमयति—तस्मादिति । तस्माद्-ज्ञानानन्दमयस्वार्त्तिककारणब्रह्मत्वेन फलितं निगमयति—तस्मादिति ॥ ४२ ॥

प्रियादिवासनारूपो ह्यानन्दमय ईक्ष्यते । विज्ञानमयसंस्थो यः स्वप्ने वै स्वप्नदर्शीभिः ॥ ४३ ॥

स्वप्रावस्थायां प्रत्यगात्मना दृश्यत्वाच्चाऽऽनन्दमयस्य न ब्रह्मात्वामित्याह—प्रियादीति ॥ ४३ ॥

पुत्रादिविषया प्रीतिर्वासनाशिर उच्यते । प्रियलीलानिमित्तोत्था हर्षा मोदः प्रकीर्तितः ॥ ४४ ॥

प्रकर्षगुणसंयुक्तः प्रमोदः स्यात्स एव तु । तस्य प्रिय एव शिषर इत्यादिवाच्यचतुष्टयार्थं संक्षिप्य दर्शीयति—पञ्ञ्ञाधृत्यादिना ॥ ४५ ॥

उत्कृष्ट्यमाण आनन्दो निष्ठां यत्राधिगच्छति । तदेकं सकलं ब्रह्म पुछ्छं सर्वाश्रयत्वतः ॥ ४६ ॥

उत्कृष्ट्यमाण आनन्दो निष्ठां यत्राधिगच्छति । तदेकं सकलं ब्रह्म पुछ्छं सर्वाश्रयत्वतः ॥ ४६ ॥

आनन्दः पर एवाडडत्मा भेदसंरगवर्जितः । स एव सुररूपेण वयज्यते पुण्यकर्माभिः ॥ ४७ ॥

आनन्दः पर एवाडडत्मा भेदसंरगवर्जितः । स एव सुररूपेण वयज्यते पुण्यकर्माभिः ॥ ४७ ॥

कर्मफलस्याडडनन्दस्य प्रतिपाद्यत्वान्निरतिशायपरमानन्ददर्शान्तरस्वमाप्तोदित्याशड्क्याऽSह—आनन्द इति ॥ ४७ ॥

कर्मफलस्याडडनन्दस्य प्रतिपाद्यत्वान्निरतिशायपरमानन्ददर्शान्तरस्वमाप्तोदित्याशड्क्याऽSह—आनन्द इति ॥ ४७ ॥

यावद्यावन्मोडपैति बुद्धौ धर्मसमाहतम् । तावत्तावदियः स्वास्थ्यं तावत्तवसुखोचिता: ॥ ४८ ॥

यावद्यावन्मोडपैति बुद्धौ धर्मसमाहतम् । तावत्तावदियः स्वास्थ्यं तावत्तवसुखोचिता: ॥ ४८ ॥

आत्मरूपस्यैवाडSडननद्रस्य पुण्यकर्मवशात्तत्फलत्वेनामिव्यक्तिमुक्तां प्रकटयति । यावादिति ॥ ४८ ॥

आत्मरूपस्यैवाडSडननद्रस्य पुण्यकर्मवशात्तत्फलत्वेनामिव्यक्तिमुक्तां प्रकटयति । यावादिति ॥ ४८ ॥

तारतम्यं सुरवस्यापि वैचित्र्यादुपपद्यते । पुण्यस्य कर्मणस्तस्मादात्मैवाडडनन्द उच्यते ॥ ४९ ॥

तारतम्यं सुरवस्यापि वैचित्र्यादुपपद्यते । पुण्यस्य कर्मणस्तस्मादात्मैवाडडनन्द उच्यते ॥ ४९ ॥

तस्मात्कामादिहानेन युत्तरोत्तरवृद्धितः । श्रोत्रियस्येतिवाक्येन काष्ठाडडनन्दस्य भण्यते ॥ ५० ॥

तस्मात्कामादिहानेन युत्तरोत्तरवृद्धितः । श्रोत्रियस्येतिवाक्येन काष्ठाडडनन्दस्य भण्यते ॥ ५० ॥

ब्रह्मानन्दस्यैव कर्मफलत्वे कथम् तस्य तारतम्यमित्य आह—तारतम्यमिति ॥ ५० ॥

ब्रह्मानन्दस्यैव कर्मफलत्वे कथम् तस्य तारतम्यमित्य आह—तारतम्यमिति ॥ ५० ॥

परमानन्दस्य परमात्मभेदाज्जीवपरयोः श्रुति-स्तकामसंबन्धे ब्रह्मानन्दस्य काष्ठां परिसमाप्तिं सर्वात्मनाडSमिव्यक्तिं श्रुति-रादर्शयतीत्युक्तेऽर्थे लिङ्गमाह—तस्मादिति ॥ ५० ॥

परमानन्दस्य परमात्मभेदाज्जीवपरयोः श्रुति-स्तकामसंबन्धे ब्रह्मानन्दस्य काष्ठां परिसमाप्तिं सर्वात्मनाडSमिव्यक्तिं श्रुति-रादर्शयतीत्युक्तेऽर्थे लिङ्गमाह—तस्मादिति ॥ ५० ॥

१ गा. घ. यज्ञ नि० । २ गा. घ. देतसकु° । ३ ड. द्र्याघुरः° । ४ ड. त्याश्रुपाह । ५ क. ख. आत्मनाभे° । ६ च. वाङ्माभि° ।

तत्रैतस्मिन्यथोक्तेऽर्थे श्लोकोडप्युच्यतेनिगद्यते । मन्त्रद्वारेण वाक्यार्थः कथम् नाम प्रपञ्च्यते ॥ ५१ ॥

आनन्दगिरिकृतटीकासहितम् ।

असत्समोषसौ भवति योडसद्भूत इति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तं तं ब्राह्मणा विदुः ॥ ५२ ॥

सर्वस्य प्रतिष्ठाभूते स्वप्रधानेऽ ब्रह्मणि ब्राह्मणोक्ते मन्त्रेऽवतार्थे तदर्थसंकिपति । तत्रेति ॥ ५१ ॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥ १ ॥ ५२ ॥

सदृप्यात्मस्वरूपेण ब्रह्मासाविति वेद चेत् । सोऽसत्नेवेह भवति कोशात्मत्वाभिमानभाक् ॥ ५३ ॥

असन्नेव स भवति । असद्भूत इति वेद चेदित्यस्य श्लोकस्यार्धं प्रपञ्चयति-सद्भीतिः ॥ ५३ ॥

न हि कोशात्मना सञ्चसृते ब्रह्म समश्नुते । कुतः सर्पत्मना सञ्चसृते रज्जुसदात्मिकाम् ॥ ५४ ॥

क्रिमित्यात्मनोऽसद्भावं कोशरूपेण सञ्चवादित्याशङ्क्याऽSह-न हीति । हृष्टान्ते सर्पो दृष्टान्तिके चाडडल्मा कर्तृत्वेन सम्बध्यते ॥ ५४ ॥

असद्रच खलु कोशेभ्यः सदेकं ब्रह्म वेद चेत् । हृशे रूपान्तरासत्त्वात्सन् तं ब्राह्मणा विदुः ॥ ५५ ॥

आस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरितिश्लोकस्योत्तरार्धप्रपञ्चयति-असद्र्चेति । हशेरात्मनो ब्रह्मणः सकाशाद्रूपान्तरस्याऽसत्त्वाद्रह्माभ्युपगमादिति हेत्वर्थः ॥ ५५ ॥

यस्मादेवमतो हित्वा कोशान्ज्ञानकल्पितान् । निर्विकारमनाSबन्तं परमात्मानमाश्रयेत् ॥ ५६ ॥

यतो ब्रह्मरूपेणैवाडSडत्मनः सत्त्वं न कोशरूपेण कोशानां कल्पितत्वेनासञ्च्वादितकश कोशान्विवेकज्ञानेन विहाय परमात्मानमात्मत्वेन जानी-पादित्याह--यस्मादिति ॥ ५६ ॥

यतः कोशातिरेकेण नासत्स्वं विधते परम् । मृत्युर्वा असदित्येवं घटते श्रुत्पुदीरर्णम् ॥ ५७ ॥

परमात्महपेणापि कोशरूपेणैवाडSत्मनोडSसच्चं स्यादित्याशङ्क्याऽSसद्घट इति । कोशादेवाऽSसत्वामित्यत्र प्रमाणमाह-मृत्युर्वा इति ॥ ५७ ॥ अस्तीत्येवोपलन्धव्यः सदेवोति च शासनम् । ब्रह्मात्मग्यतिरेकेण सत्वमन्यत्र दुर्लेभम् ॥ ५८ ॥

कोशेपश्रकं मृत्युशब्देन विवक्षितं ब्रह्मात्मना नाडडत्मनोडSसत्व-मित्यत्रापि प्रमाणमाह-अस्तीत्येवेति । श्लोकार्थमुपसंहरति-ब्रह्मा-स्वेति ॥ ५८ ॥ तस्यैष एव शारीरो योडशरीरः सदेकलः । आनन्दान्तस्य पूर्वस्य हात्मा नाडडत्मवतः परः ॥ ५९ ॥

तस्यैष एव शरीरो योऽशरीरः सदेकलः । यः पूर्वस्येत्यस्यार्थमाह-तस्येति ॥ ५९ ॥ उक्तं ब्रह्मविदामोति परं नाझोडसदाश्रयः । इत्यस्य निर्णयार्थाय परो ग्रन्थोडवतार्यते ॥ ६० ॥

अथाऽतोऽनुप्रक्षा इत्यादेरुत्तरग्रन्थस्य तात्पर्यमाह-उक्तमिति । ब्रह्म-विदाऽप्नोति परमित्यत्र ब्रह्म प्राप्त्योति नाझोडविद्वान्कल्प-त्कोषेपश्रकमात्मसाक्षि गतत्वाऽदित्यक्रमस्यैवाऽर्थस्याऽSडक्षेपद्धारा समाधा-नार्थमुत्तरग्रन्थप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ ६० ॥ साधारणं परं ब्रह्म विदुषोऽविदुषश्च चेत् । प्राप्त्यप्राप्ती समे स्यातां नियमे हेतुसंभवात् ॥ ६१ ॥

श्रुत्या विवक्षितमाक्षेपमेव दर्शयति-साधारणमिति-विदुषोऽविदुष-श्र्व साधारणमिति-विदुषोऽविदुष-वश्र्व साधारैणपं स्वरूपं यदि परं ब्रह्म तदा द्वयोरपि ब्रह्मप्राप्तिस्तदप्रा-सिरिति सिवा समाने युज्येते न तु विदुषो ब्रह्मपासिराविदुषश्र्व तदप्राप्तिरिति नियमो नियामकामावादिस्याऽक्षिप्य नियमसमर्थनार्थमुत्तरग्रन्थप्रवृत्ति-रित्यर्थः ॥ ६१ ॥

१ व. खं०समाकों० । २ क. खं०दिपुंक० । ३ ख. प. च०चतु० ।

कार्यमात्रावबद्धान्तःकरणत्वाच्चास्विनः । न शक्याडस्तीति धीः कतुं स्वतःसिद्धात्मवस्तुनि ॥ अतोडस्यास्तित्त्वसिद्ध्यर्थं कल्पनातीतरूपिणः ॥ ६२ ॥

उत्तरग्रन्थस्यैव तात्पर्यान्तरमाह-कार्यमात्रेति । कोशपञ्चकस्याऽSस्सत्त्वेन प्रतिपन्नत्वात्परमात्मा नास्त्येवेति शङ्कद्वयां तदास्तित्त्वसाधनायाव-शिष्यश्रद्धयेसमाधानाय च समनन्तरग्रन्थसमुत्थानमित्यर्थः ॥ ६२ ॥

The alternative meaning of the subsequent text is explained. The existence of the Supreme Self is not established because the five sheaths are not real. Therefore, to prove the existence of the Self and to resolve the doubts of the disciple, the subsequent text is presented. 62

अथानान्तरमस्यैव साधारणयाप्रमेयतः । अथानुप्रक्षा वक्ष्यन्ते निर्णयार्थिने ॥ ६३ ॥

अथानन्तरमस्यैव साधारणयाप्रमेयत: । आचार्योक्तमनुप्रक्षा: शिष्यस्य गुरुसन्निधौ ॥ ६४ ॥

एवं तात्पर्यमुक्त्वा पद्र्थान्कथयति-अथेति । बहुज्ञातमैक्यज्ञानस्य फल-वचकथनानन्तर्यमथशब्दार्थः । यतो विदुषोऽविदुषश्व साधारणं बहु यतश्राप्रमेयमतः प्रश्ना भवन्तीत्यत:शब्दार्थः । आचार्योक्तिरनन्तरामित्य-जुशब्दार्थः ॥ ६३ । ६४ ॥

अप्यविद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुते । न चेदविद्यामोति विद्वानेतीति का प्रमा ॥ वेत्यपरः प्रश्नश्रुत्वाद्धि बहुवागियमु ॥ ६५ ॥

प्रश्नानेव विमृज्या कथयति-अपीति । अविद्वान्काश्चिन्मृतः सङ्कैवल्य-ग्रामित्युक्तं न भ्रान्त्येत्येकः प्रश्नः । आत्मत्वे सत्यापि ब्रह्मणोऽविद्याद्व-याबलाभावान्न प्रामोतीति चेतद्वा विद्वानपि प्रामोत्युत नेति द्वितीयः । ब्रह्मप्राप्तेरविद्यानिकृत्तेरोतिरेकाद्वह्यास्ति नास्तीति तृतीयः । तेन बहुव-चनामित्यर्थः ॥ ६५ ॥

The question is clarified by explaining it. The first question is whether an ignorant person attains liberation after death. The second question is whether a knowledgeable person attains Brahman even if there is no ignorance. The third question is whether there is a difference between the attainment of Brahman and the destruction of ignorance. 65

प्लुतिश्वात्र विचारार्था विचार्यं वास्तिवद् यत: । एतेषां खलु चोद्यानामुत्तरार्थोऽन्तरा श्रुति: ॥ ६६ ॥

प्लुतोर्विचारविषयत्वोक्तिपूर्वकं सोऽकामयतेत्याद्युक्तरसन्दर्भेस्य तात्प-र्यमाह-फ्लुतेति ॥ ६५ ॥

The meaning of the text 'sa kāmayate' etc. is explained in the context of the inquiry into the truth. 65

द्वयो: सद्भावपूर्वत्वादस्तित्वं तावदुच्यते ॥ ६७ ॥

सच्चवादसदेव कारणं जगत: स्यादित्याशङ्कयाह—द्वयोरिति । घटादिकुरादि यत्कार्यं दृष्टं सत्कारणं हि तत् । क्रममतिक्रम्य तृतीयप्रकाशस्य प्राथम्येन निর্ণये हेतुमाह—द्वयोरिति॥६७॥

आकाशादि च नः कार्यं तदप्येवं प्रतीतम् ॥ ६८ ॥

ब्रह्मण: सच्चमनुमानेन साध्यति-घटतेति । आकाशादि सत्पूर्वकं कार्यं स्वान्नटादिवदिति लौकिकव्याप्यवृत्तिम्बेन सत्कारणं तावदधिगतं तस्य च देशादिकरणैत्वेन देशाद्यनवच्छिन्नत्वादब्रह्मत्वं सिद्ध्वामित्यर्थ: ॥ ६८ ॥

असत्कार्यं सर्वं स्यादसदन्वितम् । असत: कारणत्वं च निरात्मत्वान्न सिद्ध्यति ॥ ६९ ॥

जगत्कारणस्य ब्रह्मणो विशेषतोडनुपलम्भेनासच्चवादसदेव कारणं जगत: स्यादित्याशङ्कयाह—असत् इति । किंच कारणत्वं कार्यपेक्षया नियतप्राक्कालत्वं तत्न नून्यस्य संभवतीत्याह—असत् इति॥६९॥

ध्रुव: सन्कुरुते कार्यमयस्कान्तो मणिर्यथा । कारणत्वं अवेदेवं कुर्वतोऽतिशय: कुत: ॥ ७० ॥

ब्रह्मापि जगतो न कारणं कूटस्थत्वादित्याशङ्क्याह—ध्रुवं सन्निति । कूटरस्थत्वादित्याशड्क्याह—ध्रुवं सन्निति । कुर्वत्कारणमित्यादूक्यकारणान्न कूटस्थस्य कारणत्वमित्याशडूच्याह—कुर्वत इति । सदृा कुर्वच्कारणं तदाडान्तशयस्य विशेषस्याभावादकूटस्थस्यैव कारणत्वमापद्येत कदाचित्कुर्वच्चेत्कारणं तर्हि कारणस्वमकुर्वत एव कुर्वदूपस्याच्चित्कार्यत्वादित्यर्थ: ॥ ७० ॥

साविय: प्रत्यगात्मा यो विययोनी: पुरोदित: । सोऽकामयत नाविद्यां बिना कामोदसित कस्याचित् ॥ ७१ ॥

आकाशादिकारणस्य प्रत्यगात्मन: सद्भावं प्रसाध्य तत्नैवार्थे समनन्तरवार्क्यमवतारयति—साविद्य इति । आकाशादिकारणस्याज्ञातस्य प्रत्यगात्मन: सद्भाविनोपादानहेतुमाह—नाविद्यामिति॥७१॥

१ क. द्वितका २ डू. च. च मस्कार्थे ३ ग. घ. च. पत्वदे: ४ ड. 'ध्रुवं सत्कु:' ५ च. 'ध्रुवं सन्निति ६ च. 'तद्वै वाक्ये स' ।

अलातस्पैकरूपस्य वैश्वरूप्यं यथाडन्यत: । रूपाभिधानान्युत्था बहुतेयं परात्मन: ॥ प्रजायेयेतो वाक्ति नामरूपात्मना प्रभु: ॥ ७२ ॥

अविद्यया कामवितर्कवत्परस्याऽऽडत्मनो बहुभवनमापे तथैवैति द्वयन्नन्तरं वाङ्मुत्थापयाति-अलातस्पयेतित । तस्य नैश्वरूप्ये सति तेजोमात्रत्वेनैकरूपस्य बहुत्वरूपत्वं दीर्घत्ववकृत्वादिचलमविशेषाद्यथोत्पद्यते तथा परस्याऽऽत्मन: स्वारूप्येनैकरूपस्य नामरूपात्मकाविद्याजनितभ्रान्तिवशाद्द्रुहुभवनं भवति । अतो बहुभवनस्याविद्यामन्तरेणायोगाद्व्यामादात्मस्थे नामरूपे ये देशकालाद्यपेक्षिणी ।

जगत्कर्मवशादेशाहचोद्येते बहुधाऽऽडत्मन: ॥ ७३ ॥

व्याक्रतिर्या तयोर्विष्णो: प्रत्यहं नामरूपयो: । भूयो भवनभेतस्याऽऽन्मायिनोडनेकता यथा ॥ ७४ ॥

व्याक्रतिर्या तयोर्विष्णो: प्रत्यहं नामरूपयो: । भूयो भवनभेतस्याऽऽन्मायिनोडनेकता यथा ॥ ७४ ॥

अविद्यया बहुभवनं परस्य प्रपञ्चयति-आत्मस्थ इति । जगच्छब्देन प्राणिजातं गृह्यते । वार्तिकद्वयेडपि नामरूपशब्देनाविद्योच्यते॥७३॥७४॥

न हननयवस्यास्य बहुत्वं युज्यतेsससा । तस्माद्द्वैकं बहुत्वं स्याद्द्रुघटादिभि: ॥ ७५ ॥

परिणामिस्वाद्दूधणो मुखम्यमेव बहुभवनं नाविद्याकृतमित्याश-ङ्क्याऽSसह-न हीति ॥ ७५ ॥

श्रोतं सृष्ट्यादिविषयममीश्वरालोचनं तप: । कार्यत्वाल्लौकिकस्येह तपसोडसंभवो भवेत् ॥ ७६ ॥

स तपोडतप्यतैत्यवच तप:शब्दार्थमाह-श्रोतामिति । किमिति तप:शब्देन प्रसिद्धमेव कृच्छ्रादि नोच्यते तस्य कार्यत्वेन वर्णाश्रमादिसर्गोत्तरकालत्वाद्वाsसंभवावित्याह—कार्यंत्वादिति॥ ७६ ॥

यथाश्रुति समालोच्य ससर्ज जगदीश्वर: । रथाकमं रथरूपं रथाकार्म रथाकृति ॥ ७७ ॥

स सपस्तप्त्वेत्यादेर्थमाह—यथाश्रुतीति॥ ७७ ॥

मायावी जगदुत्पाय माययैवेश्वरेेश्वरः ।

सर्पादीन्कलिप्तान्सङ्गत्तदेवानुविभेश सः ॥ ७८ ॥

तत्सृष्ट्वेद्यादिरेशं कथयति-मायावीति ॥ ७८ ॥

मृद्र्दचेत्कारणं ब्रह्म कार्यं सर्वं तदात्मकम् ।

तदात्मंतातिरेकेण प्रवेशोऽन्यो न विद्यते ॥ ७९ ॥

जगत्सृष्ट्याडन्र प्रविटं सृष्टृ बह्मेत्युक्तं प्रवेशमाक्षिपति-मृद्यादिति ॥७९॥

न चान्यः प्राविशादिष्णोः शृयते ह्यकर्तृता ।

सृष्ट्रा जगदेवानुप्राविशत् चोति हि शृतिः ॥ ८० ॥

कार्यंस्योपादानाद्यतिरेकादुपादानस्य ब्रह्मणोऽप्रविष्टत्वदेशाभावात्‌

वेशो न सिद्धयति चेत्थां ब्रह्मणोऽन्यस्य कस्यचित्प्रविष्टत्वमेतद्यसिद्धयति-

शङ्कते—सृष्टिप्रवेशयोरैककर्तृकत्वश्रुतिविरोधान्नैव मिथ्याह-न चोति॥८०॥

कपालायामना कुम्भं मृद्र्दचेत्पाविशजगत् ।

मृदोऽनेकात्मकत्वान्न घटते नैकोऽत्र हशेः ॥ ८१ ॥

यथा घटस्य समवायिकारणमेव कपालचूर्णादेः घटे प्रवेशे सति तदा-

त्मना घटं प्राविशतिति व्यपदेश्यते तथा जगतः समवायिकारणमेव ब्रह्म जगदुत्पाद्य तत्र प्रविटत्वमिति व्यपदेशः सिद्ध्यतीति शङ्कते—

कपालादिति । वैषम्यप्रदर्शनन प्रत्याादिशति । मृद इति ॥ ८१ ॥

अनैकदेशवन्मृद्र्देत्यप्रवेशो व्याख्यापनः कथम् ।

प्रवेशश्रवणाच्चेहि परिच्छिन्नं प्रकल्पताम् ॥ ८२ ॥

वैषम्यमेव स्फ़ोरयति । अनात्मेति । प्रवेशश्रुत्या परिच्छिन्नत्वं सदुरि-

घ्यातामित्याशङ्कते-प्रवेशोति ॥ ८२ ॥

मुखे हस्तादिवच्चायं प्रवेशोऽपि घटिष्यति ।

अमूर्त्स्यापि नैवं स्याद्व्यात्कार्यव्याप्त्वहेतुतः ॥ ८३ ॥

परिच्छिन्नत्वादङ्गिकारेऽपि कथं प्रवेशोपपत्तिरित्याशङ्क्य आङडह-मुख

हति । सर्वस्य मर्त्यत्वहेतौ प्रवेशादुशनात्परस्य चोभयत्वान्न

१ क. ख. 'कपालादि'° । ६ क. ग. 'कार्यप्र'° ।

युज्यते । तस्य कार्यव्यापित्वाद्व्याप्तकार्यदेशाभावादित्युत्तरमाह-अमूर्त- स्येति ॥ ८३ ॥ व्यापि वाऽव्यापि वा कार्यं व्याप्नोत्येव हि कारणम् । न हेतुमध्ये दशेऽस्ति यं जीवो नाऽऽडिशेत्परः ॥ ८४ ॥

व्यापि वाऽव्यापि वा कार्यं व्याप्नोत्येव हि कारणम् । न हेतुमध्ये दशेऽस्ति यं जीवो नाऽऽडिशेत्परः ॥ ८४ ॥ तस्य परिच्छिन्नत्वाद्वाऽऽनीकारात्कथं कार्यव्यापित्वमित्याशङ्क्याऽऽड्ढह- व्यापि वेति । समवायिकारणं परिच्छेदेऽपरिच्छेदे च स्वकार्यं व्याप्नो- त्येव तथाऽच सूत्रं प्रविष्ट इत्येतद्रूनिर्मित्यर्थः । परस्य व्यापित्वेऽपि जीवस्याऽव्याप्तिवाच्चेनाऽऽड्ढत्मनाऽऽडस्य कार्ये प्रवेशः स्वादित्याशङ्क्याऽऽड्ढह- न हीति ॥ ८४ ॥

अथ कारणरूपेण कार्यमीशः समाविशेत् । अहं शरीरोत्कज्जह्यात्मकार्योऽत्मतां तथा ॥ ८५ ॥

अथ कारणरूपेण कार्यमीशः समाविशेत् । अहं शरीरोत्कज्जह्यात्मकार्योऽत्मतां तथा ॥ ८५ ॥ यथा कार्यं कारणरूपेण पर्यवस्यति तथेश्वरोज्जगदुत्पाद्य तत्र प्राविशतत्यभ्युपगमात् प्रवेशानुपपत्तिरिति चोदयति । अथोति । यथाऽहं कर्तृत्वाद्वानिरासेनात्मनो ब्रह्मत्वं बोधयते तथोक्ते प्रवेशे कार्यस्य कार्यत्वमतत्यागः स्वात्मथा सति न कार्ये प्रवेशः सिद्ध्य- तीत्युत्तरमाह-अहिमिति ॥ ८५ ॥

मतं जीवात्मकं कार्यं याति कार्यान्तरं यदि । विरोधान्नैकमप्येतच्चेति कुम्भः शरावतामृ ॥ ८६ ॥

मतं जीवात्मकं कार्यं याति कार्यान्तरं यदि । विरोधान्नैकमप्येतच्चेति कुम्भः शरावतामृ ॥ ८६ ॥ परमात्मकार्यस्य जीवस्याऽङ्कारादिकार्यात्मकत्वे परस्य प्रवेशो नामेति पुनः शङ्कते । मतामिति । घटस्य शरावत्वादर्शनान्न्यस्याऽन्यभावासं- वाऽन्न जीवस्याङ्काराद्यात्मकत्वामिति दूषयति-विरोधादीति ॥ ८६ ॥

नामरूपाविकार्यांच व्यतिरेकानुवादिनी । श्रुति: कुण्ठेत मोक्षश्र तदापच्चौ सुदुर्लभा: ॥ ८७ ॥

नामरूपाविकार्यांच व्यतिरेकानुवादिनी । श्रुति: कुण्ठेत मोक्षश्र तदापच्चौ सुदुर्लभा: ॥ ८७ ॥ किंच जीवस्य परमात्मकार्यस्याऽङ्कारादिकार्यभावे सत्यनेन जीव- नाऽऽस्सत्मनाऽनुपविश्येति नामरूपक्रियात्मककार्यान्तरेकं जीवस्यानुवदन्ती श्रुतिर्विरुध्यतस्वाह-नामात् । कार्यस्य कार्यान्तरापत्तां तस्य

महाभावो मोक्षोडपि हुलंभो भवेत्स्वरूपनाशमन्तरेणान्यस्यान्यभावासभावादृतोडपि यथोक्तप्रवेशनुपपत्तिरित्याह-मोक्षश्रेति ॥ ८७ ॥

जलाकेत्वप्रवेशश्रेण्यापरिच्छिन्नरूपत:

अमूर्तत्वाच नास्त्येवं प्रवेश उपपद्यते ॥ ८८ ॥

प्रकारान्तरेण प्रवेशमाशङ्क्य प्रत्यादिशति-जलाकेत्वादिति ॥ एवं तर्हि प्रवेशोऽस्य शिष्यते न कथंचन ।

न च गत्यन्तरं विद्यो येन वाक्यं समर्थ्यते ॥ ८९ ॥

यथोक्तानां प्रवेशप्रकाराणामन्यतमोऽपि प्रकारो दर्शितरीत्या नोपपद्यते चेत् तर्हि प्रवेशोऽत्मनो न कथंचिदपि प्रवेशो युज्यत इत्युप-संहरति-एवं तर्हीति । प्रवेशवाक्यं तर्हि प्रामाण्यानपकारान्परिहाय प्रकारान्तरेण समर्थ्यतामित्याशङ्क्याह-न चोति ॥

आनर्थक्यादि तर्हि त्यज्यतां शिशुवाक्यवत् । प्रवेशवाक्यं नैवं तद्वत्यन्तरसमाश्रयात् ॥ ९० ॥

कथं तर्हि प्रवेशवाक्यस्य प्रामाण्यमित्याशङ्क्य पूर्वपक्षमुपसंहरति-आनर्थक्यादिति । प्रवेशवाक्यं न त्याज्यं तस्य गत्यन्तरसंभावादिति सिद्धान्तयति । नैवमिति ॥ ९० ॥

ब्रह्मावित्परमामोतीत्युक्त्वा सत्यादिलक्षणम् । प्रावेशयद्गुहां तच तदनात्मत्वशान्तये ॥ ९१ ॥

ब्रह्मात्मनोरेकत्वज्ञानार्थं प्रवेशस्याप्रतिपाद्यस्यैव कल्पितत्वान्नोक्-दोषाणामवकाशोऽस्तीति गत्यन्तरमेव स्फोरयति-ब्रह्माविदिति । ब्रह्माविदिति विशेषणसामर्थ्याद् ब्रह्मात्मैकत्वविशेषणम् ।

तन्निवृत्तावक्यार्थं केवल्यं प्रतिपद्यते ॥ ९२ ॥

अब्रह्मत्वानिवृत्त्यर्थमित्याह-तन्निवृत्तावाक्यार्थ इति । यो वेद निहितं गुहायामिति गुहाप्रवेशवचनं ब्रह्मणोडनात्मत्वनिवृत्त्यर्थमिति यथोच्यते तथैवायमात्मा ब्रह्मेति ब्रह्मणो विशेष्यत्वात्ममनोः-व्यवहृत्यनिवृत्त्यर्थमित्याह-तन्निवृत्त्यर्थमिति ॥ चितात्मनश्श्रावकहृदयत्निवृत्तिर्यस्माद् विशेषणसामर्थ्याल्लभ्यते तदा सिद्धमर्थ-

कथयति-तन्निवृत्ताविति ॥ ९२ ॥

यस्मादेकं फलं तस्माज्ज्ञानमत्र विवक्षितम् । गुहायामद्वयं ब्रह्म तस्मात्रिहितमुच्यते ॥ ९३ ॥

तादर्थ्येन मन्त्रे बाह्मणे च प्रवेशकल्पनेत्याह-यस्मादिति । तद्रूपानुगमयान्तं कार्यमाह हि ॥ ९४ ॥ पूर्वपूर्वातिरेकेण त्रीन्कोशानतिलङ्घ्य च । विज्ञानमयत्पायां गुहायां दर्शितः परः ॥ ९५ ॥

तद्रूपानुगमयान्तं कार्यमाह हि ॥ ९४ ॥

कथंमेकत्वज्ञानमत्र विवक्षितमित्युच्यते कोशप्रककोपन्यासस्यापीह दर्शानादित्याशङ्क्याह—तद्रूपेति । ब्रह्मात्मैकेत्वस्वरूपानुगमस्तदर्थमात्र विवक्षितः कोशप्रक्रमिहोपन्यास्यते तस्मादेकत्वज्ञानमेवात्र विवक्षितं कोशप्रक्रमेकवचनस्य तत्प्रायात्वादित्यर्थः॥ ९४ ॥

पूर्वपूर्वातिरेकेण त्रीन्कोशानतिलङ्घ्य च । विज्ञानमयत्पायां गुहायां दर्शितः परः ॥ ९५ ॥

दन्नमयाद्वाह्यादितिरेकणान्तरं प्राणमयं ततोऽपि चातिरेकेण मनोमयं ततश्श्रातिरेकेण विज्ञानमयं गृहीत्वा त्रीन्कोशान्पूर्वोक्तानेवमतिक्रम्य विज्ञानमयत्पायां या बुद्धिलक्षणा गुहा तत्र परमात्मा प्रविट्टो दर्शित-स्तथा च जीवपरयोरेतयोर् सिद्धयतीत्यर्थः ॥ ९५ ॥

तत्राडनन्दमयो यस्माल्क्ष्यते राहुचन्द्रवत् । मानुषादिधि यत्रेदं सुखं निष्ठां प्रपयते ॥

उत्कृष्ट्यमाणां क्रमशस्तद्रूपासीति बोधयेत्॥ ९६ ॥

कोशान्तरं परित्यज्य बुद्ध्रावेव परस्य प्रवेशवचन हेतुमाह—तत्रेति । ब्रह्मात्मैकेत्वज्ञानस्यात्र विवक्षितत्वादाचार्यो योग्यं शिष्यं हद्या त्वं बहु-त्युपदिशोदित्याह-मानुषादिति ॥ ९६ ॥

विकल्पयोनावेतस्यां निर्विकल्पोऽधिगम्यते । तस्मात्तस्यां प्रवेशोडस्य कल्प्यते नाऽन्यसोच्यते ॥ ९७ ॥

एकत्वज्ञानाय प्रविशकल्पनेत्युक्तमेव प्रकारान्तरेण प्रकटयति-विकल्पेति । एषा हि बुद्धिर्विकल्पयोनिः सर्वविकल्पाश्रयत्वात्तत्र प्रत्यग-ल्वेति ।

१ ग. 'थमेकमेकत्व०' । १ घ. 'थमेकमेव ख०' । २ ग. घ. 'नमन्त्रे' । ३ ग. घ. 'ब्रह्म च तस्य०' !

स्मप्रवेशो सथ्येव निर्विकल्प: सर्घाविद्यातत्कार्याविनिर्मुकोऽहं बह्यास्मीति यस्मात्परो ज्ञातुं शक्यते तस्मात्तत्र प्रवेशकल्पना मवत्यैकज्ञानार्थ- त्यर्थ: ॥ ९७ ॥

प्रकाशात्मकैतस्मिन्नदृष्टश्रुतादिलक्षणमू मोहादिक्षामहे यस्मात्यविष्टस्तेन कल्प्यते ॥ ९८ ॥

आत्मनो दर्शनश्रवणादिविशेषज्ञानस्यान्त:करणद्वारा चक्षु:श्रोत्र- विकृतत्वाच्च तस्य तत्र प्रवेशो भवतीत्याह-प्रकाशात्मक इति । एत- स्मात्त्रित्यान्त:करणमुच्यते तस्य च प्रकाशात्मकत्वं ज्ञानाकारपरिणा- मात्प्रविदृश्यतात्तत्र दृष्टश्रोतेत्यादिरूपं मोहात्प्रतीयते तस्य च परि- च्छिद्य परमात्ममात्रवादैक्यसिद्धघर्थत्वेनैव प्रवेशकल्पनित्यर्थ: ॥ ९८ ॥

ऐकात्म्यमुच्यते श्रुत्या हत्प्रविष्टाप्रविष्टयो: ॥ ९९ ॥

इतश्श्रुतौ 'ब्रह्मात्मनोरेकत्वं विवक्षितमित्याह-तस्येति । यो हि परमात्माडसन्नेव स भवतीत्यादिश्लोके निर्दिश्यते तस्य संनिधानादेशशब्देन परांब्रहं शाक्यत्वादसावेव परमात्मा तस्य पूर्वोक्तस्य कोशपञ्चकस्य शरीर आत्मेत्युक्ते जीवब्रह्मणोरेकत्वमेव सिध्यति परस्यैव कोशपञ्च- कानुप्रवेशेन जीवभावादित्यर्थ: ॥ ९९ ॥

यदाहोत्पादनादोषाणामध्यस्तानां परात्मनि । यदाह-प्रवेशोति ॥ ४०० ॥

जीवब्रह्मणोरेकान्तेनैकत्वे प्रवेशानिमित्तकर्तृत्वादिदोषाणां ब्रह्मण्य- ध्यारोपितानां यद्ा हीत्यादिवाक्योथज्ञानानिवृत्ति: सिध्यतीति फलि- तमाह-प्रवेशोति ॥

अप्रविष्टस्वभावस्य प्रवेशास्तेन कल्प्यते । क्षेत्रज्ञेश्वरहानेन हैकात्म्यं स्यात्कृतं त्विति ॥ ९ ॥

जीवब्रह्मणोरेकत्वे ब्रह्मणोडंसारित्वाच्चद्ममेदाज्जीवेडपि मातसंसा- रस्य कल्पितत्वादुक्तविज्ञानान्माक्षीपपञ्चरकर्तृत्वज्ञानान्तं प्रवेशकल्पना- रसिथ कल्प्यतेव ॥

१ म. श. 'विकरणत्वो०' २ क. च. 'केन नि०' ३ क. ड. 'रामुं शा०' ४ ग. घ. 'स्कथ- न्वाति' ५ घ. 'रेकान्तेनै०' ६ ग. घ. 'पि नातः शे०' ७ च. 'वि आन्ततो स०'

युक्तेन्युपसंहरति । अप्रविष्टेति-तेनास्युक्तं प्रवेशकल्पनाकारणमेव स्फोर-यति-क्षेत्रज्ञेति ॥ १ ॥

मूर्तामूर्तात्मकं कार्यं यत्सृष्ट्वा प्रविशत्यमूः । रजतं शुक्तिकैवाडडत्मा तदात्मेवाभवन् मृषा ॥ २ ॥

तदनुपविश्य सच्चा स्वप्नाभवदित्यस्य तात्पर्यार्थमाह-मूर्तेति । यत्का-र्थमूर्तामूर्तात्मकं तद्विद्यया सृष्ट्वा परमात्मा प्राविशत्माविशिय चायमात्मा तत्तदात्मैव मिथ्या संवृत्तः । यथा शुक्तिका मिथ्या रजतं भवति तद्वदित्यर्थः ॥ २ ॥

मूतं भूतत्रयं सत्स्यादितरस्यदिहोच्यते । अव्याकृतादाशरीरादेतावदस्तु नापरम् ॥ ३ ॥

पृथिव्यापस्तेज श्रेति भूतत्रयं मूर्तं सच्छब्द्रवाच्यं वायुराकाशश्रोते भूतद्वयममूर्तं त्यच्छब्द्रवाच्यमित्यवान्तरविभागमाह-मूर्तामिति । प्रतीषो भूतपञ्चकात्मकं कत्थनेडपि कार्यान्तरं पृथग्वशिष्यमस्तीत्याशङ्क्याप्य-कृतादर्वाग्न्यकार्यपर्यन्तं सर्वं मूर्तपञ्चकात्मकमित्याह—अव्याकृत-द्रिति ॥ ३ ॥

समानेतरजातीयान्निर्धार्येंदंतयोच्यते । यन्निरुक्तं तदच स्यादनिरुक्तामितोडन्यथा ॥ ४ ॥

निरुक्तं चानिरुक्तं चेत्यस्यार्थमाह-समानेति । सजातीयाविजातीय-पृथककृत्य येन विशेषेणेदंतया वस्तु निर्दिश्यते स विशेषो निष्क-शब्द्रेनोच्यते । सजातीयविजातीयांभ्यामध्यावर्तकं विशेषस्वनिरुक्त-शब्द्रवाच्यो भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥

साक्षात्परोक्षरूपे तु मूर्तामूर्ते पुरोदिते । निरुक्तेतररूपे ये तयोरेव विशेषणे ॥ ५ ॥

निरुक्तानिरुक्तयोः स्वातंत्र्यं व्यावर्त्तयाति । साक्षादिति । मूर्तत्रय-प्रतीतेः ॥ ५ ॥

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्— [ ब्रह्मवल्ल्यां-

मपरोक्षं सच्छब्दवाच्यं भूतद्रव्यं परोक्षं स्यच्छब्दवाच्यमित्युक्तयोरेव निरुक्तानिरुक्ते यथाक्रमं विशेषणे स्यातामित्यर्थः ॥ ५ ॥

निलयो मूर्तधर्मः स्यादुत्तरोडमूर्तसंश्रयः ।

विज्ञानं चेतनं विद्यादाविज्ञानमचेतनम् ॥ ६ ॥

निरुक्तानिरुक्तयोरुक्तन्यायं निलयनं चानिलयनं चेत्यत्रापि योजयते-निलय इति । विज्ञानं चाविज्ञानं चेत्यस्यार्थमाह—विज्ञानमिति ॥ ६ ॥

व्यावहारिकमेवात्र सत्यं स्यादाधिकारतः ।

पारमार्थिकसत्यस्य वाक्यांते समुदीर्यताम् ॥ ७ ॥

सत्यं चानृतं च सत्यमभवदित्यत्र प्रथमसत्यशब्दार्थमाह—व्यावहारि-

कामिति । सत्यवादित्वादिव्यावहारिकपारमार्थोःसकियाकरणे सत्यामित्युक्तत्वादनृत-

संनिधानाच्चोति हेतुमाह—अधिकारत इति । तद्वेव हेत्वन्तरमाह—

पारमार्थिकेति ॥ ७ ॥

सृगतृष्णादिवानृतमिथ्या तदिहानृतमुच्यते ।

इत्येतद्भवतस्तष्टं हावियोऽथमविज्ञया ॥ ८ ॥

अनृतशब्दार्थमाह—सृगतृष्णादिति । सच्च त्यच्चेत्यादिवाक्यानामु-

कर्मर्थमुपसंहरति—इत्येतदिति ॥ ८ ॥

प्रत्याख्यानेन सर्वस्य सत्यद्वायात्मकस्य हि ।

व्यावृत्तनिरूपणानात्वमहं ब्रह्मोति बोधयते ॥ ९ ॥

प्रत्यगात्मनोडविद्यया समस्तजगदात्मत्वमित्युके फलितमर्थं कथयति-

प्रत्याख्यानेन नोति । सर्वविशेषणनिराकरणेन सर्वस्याद्वैतमभूतमखण्डं वस्तु

यदा ह्येवैत्यादिना बोधयते तदेवं सत्युपपन्नं मवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥

न नैतदस्ति न नास्तीदं द्वयोरमोघदृवत् ।

न सच्चाश्वादित्येवं ब्राह विश्वेश्वरोडपि हि ॥ १० ॥

सत्यद्वायात्मकस्य जगतो न बाधितत्वं तर्हि ब्रह्मणोडपि कल्प-

तत्त्वं सदुन्तर्भावित्याशङ्क्याह—नैतदिति । न तावदुच सच्‍चं

१ ख. 'धा ख्वि०' । २ ख. 'विषयनि०' । ३ ग. घ. 'जे स०' । ४ क. ख. 'समुपपन्नं' ।

निवेध्यं तस्य सिसाधयिषितत्वादतो व्यभिचारित्वात्कार्यकारणयोरस्व-हात्वं श्रुतिस्मृत्योरमिप्रेतमित्यर्थः ॥ १० ॥

आविभावीतरोभावौ बुद्ध्येयत्साक्षिकाविह । तमेकमन्यतरस्मान् विवादेऽ्यभिचारणमू ॥ ११ ॥

आविभावीतरोभावौ बुद्ध्येयत्साक्षिकाविह । तमेकमन्यतरस्मान् विवादेऽ्यभिचारणमू ॥ ११ ॥

ज्ञानात्मकत्वकारणस्यापि व्यभिचारे कस्याव्यभिचारः स्यादित्याह-ऊचुःसड्‌ह—आविमुचति ॥ ११ ॥

ज्ञानात्मकत्वकारणस्यापि व्यभिचारे कस्याव्यभिचारः स्यादित्याह-ऊचुःसड्‌ह—आविमुचति ॥ ११ ॥

तस्मादस्ति परं ब्रह्म यस्याविद्याविकल्पिता: । सन्तीव सत्‌चामलम्‌ब्य कार्यकारणलक्षणा: ॥ १२ ॥

तस्मादस्ति परं ब्रह्म यस्याविद्याविकल्पिता: । सन्तीव सत्‌चामलम्‌ब्य कार्यकारणलक्षणा: ॥ १२ ॥

सर्वानात्मकल्पना कृत्स्नत्वब्रह्मचैतन्याधीननेत्युक्तया प्रकृतं ब्रह्मणोऽ-स्तित्वं सिद्धुमिति फलितमाह—तस्मादिति ॥ १२ ॥

सर्वानात्मकल्पना कृत्स्नत्वब्रह्मचैतन्याधीननेत्युक्तया प्रकृतं ब्रह्मणोऽ-स्तित्वं सिद्धुमिति फलितमाह—तस्मादिति ॥ १२ ॥

विवादगोचरप्पत्तं यत्किंचिद्विधिरचनात्मकं । तत्सर्वं बुद्धिमत्पूर्वं तदात्मक्वादितत्पूर्वकं ॥ १३ ॥

विवादगोचरप्पत्तं यत्किंचिद्विधिरचनात्मकं । तत्सर्वं बुद्धिमत्पूर्वं तदात्मक्वादितत्पूर्वकं ॥ १३ ॥

प्रकृते ब्रह्मणोऽस्तित्त्वे संभावनाेहुतुत्वेनानुमानमारचयति—विवा-देति । यत्किंचिद्विधिशिष्टरचनात्मकं तत्सर्वं बुद्धिमत्पूर्वकं यथा घटवटि-कादि तथाडSदिमतं जगद्वपि चेतनपूर्वकं विशिष्टरचनात्मकत्वात्समतव-दित्यर्थ: ॥ १३ ॥

प्रकृते ब्रह्मणोऽस्तित्त्वे संभावनाेहुतुत्वेनानुमानमारचयति—विवा-देति । यत्किंचिद्विधिशिष्टरचनात्मकं तत्सर्वं बुद्धिमत्पूर्वकं यथा घटवटि-कादि तथाडSदिमतं जगद्वपि चेतनपूर्वकं विशिष्टरचनात्मकत्वात्समतव-दित्यर्थ: ॥ १३ ॥

तत्रेतास्मिन्‌न्थोक्तेर्डर्थे श्लोक: पूर्ववदुच्यते । श्रुतियुक्त्यर्थानुवादी तु दृढिम्ने पुंधियोऽधुनT ॥ १४ ॥

तत्रेतास्मिन्‌न्थोक्तेर्डर्थे श्लोक: पूर्ववदुच्यते । श्रुतियुक्त्यर्थानुवादी तु दृढिम्ने पुंधियोऽधुनT ॥ १४ ॥

ब्रह्मण: सर्वे ब्राह्मणानुमानाभ्यामुक्ते तद्व्येे श्लोको मवतीतिम-नमवतारयति—तत्रेति ।

ब्रह्मण: सर्वे ब्राह्मणानुमानाभ्यामुक्ते तद्व्येे श्लोको मवतीतिम-नमवतारयति—तत्रेति ।

इति षष्ठ: खण्ड: ॥ ६ ॥

इति षष्ठ: खण्ड: ॥ ६ ॥

यदिदंशब्दधीरगम्यं प्रागसददूभूज्जगत् । असच्छब्देन चात्र स्याद्द्रहैवानामरूपकम् ॥ १५ ॥

यदिदंशब्दधीरगम्यं प्रागसददूभूज्जगत् । असच्छब्देन चात्र स्याद्द्रहैवानामरूपकम् ॥ १५ ॥

असद्वा इदमग्र आसीदित्यस्यार्थमाह—यदिदं शब्देनेदंधियाड्‌क-गम्यमाने यदिदानीं जगदनुमूयते तत्प्रागवस्थायामसद्भूतमासीतित्यर्थमाह—यदिति । इदंशब्देनेदंधियाड्‌कम्‌गम्यमाने जगदनुमूयते तत्प्रागवस्थायामसद्भूतमासीतित्यर्थ: । अस-च्छब्दूस्य झून्यांविषयत्वं व्यावर्तयति—असच्छब्देनेति । झून्येस्य जगत्‌-नहेतुत्वायोगादित्यर्थ: ॥ १५ ॥

असद्वा इदमग्र आसीदित्यस्यार्थमाह—यदिदं शब्देनेदंधियाड्‌क-गम्यमाने यदिदानीं जगदनुमूयते तत्प्रागवस्थायामसद्भूतमासीतित्यर्थमाह—यदिति । इदंशब्देनेदंधियाड्‌कम्‌गम्यमाने जगदनुमूयते तत्प्रागवस्थायामसद्भूतमासीतित्यर्थ: । अस-च्छब्दूस्य झून्यांविषयत्वं व्यावर्तयति—असच्छब्देनेति । झून्येस्य जगत्‌-नहेतुत्वायोगादित्यर्थ: ॥ १५ ॥

नामरूपात्मकं कार्यमनात्मक्वात्स्वतो ह्यसत् । यत्सदेकं परं ब्रह्म ततो वै सद्जायत ॥ १६ ॥

जगतः स्वतःसत्त्वसंभवात्ततो वै सद्जायत इत्युक्तमित्याशङ्क्यास्ति-नामेतिं । सत्त्वं मुख्यच्छ्यावृत्तत्वम् ॥ १६ ॥

सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्तदुपेतमविद्यया । आत्मनैव स्वमात्मानं सन्निदूपमचीक्लपत् ॥ १७ ॥

तदात्मकं स्वयंकुरुत इत्यस्यार्थमाह—सत्यमिति ॥ १७ ॥

यस्मात्मयामिदं सर्वमकरोत्रिपुणः प्रभुः । सुरुतं प्रभुमेतातो महात्मानः प्रचक्षते ॥ १८ ॥

तस्मात्तसुकृतमुच्यते *इतिवाक्यस्यार्थमाह—यस्मादिति ॥ १८ ॥

यदि वेदान्तवृत्तौ कार्य सुरुतमुच्यते । निष्ठासंश्रवणात्साक्षाच्च तु कर्तेश उच्यते ॥ १९ ॥

तत्त्वकृतामिति सद्ब्रह्मविषयत्वेन व्याख्यायार्थान्तरमाह—यदिति ॥ १९ ॥

लोकेsपि स्वामिना साक्षाद्वल्कतं कर्म यत्तत् । तदेव सुरुतं पाहुर्न तु भृत्यैस्तथा ऋतम् ॥ २० ॥

ईश्वरेण कृतं सुकृतमित्यग्र लोकप्रसिद्धिं दर्शयति-लोकेsपीति॥२०॥

यदै तत्वकृतं श्रुति सरूपदर्शयस्वमिवकम् । नीरसस्यारस्य कार्यस्य रसोदसो परमः स्मृतः ॥ २१ ॥

यदै तत्वकृतमित्यादेरर्थमाह—यदै तदिति ॥ २१ ॥

रसः सारोडमृतं ब्रह्म आनन्दो ह्लाद उच्यते । नि:सारं तेन सारणं सारवल्क्ष्यते जगत् ॥ २२ ॥

रसशब्दार्थं दृशोयान्त्रक्रमेवै विशदयति—रस इति ॥ २२ ॥

रसस्यातीन्द्रियस्प्यास्य त्वानन्दत्वं कुतोऽन्विति । अतस्त्वात्प्रत्यर्थं रसं हीत्युत्तरं वचः ॥ २३ ॥

रसस्याऽSनन्दृत्वमुक्तमुपपादयितुमनन्तरंवाक्यमादत्ते-रसस्येति॥२३॥ एतस्मादपि हेतोस्तदस्तीत्यभ्युपगम्यताम् । इतश्वास्ति परं ब्रह्म रसत्सस्य प्रसिद्धितः ॥ २४ ॥

रसं हीत्यादिवाक्यस्यार्थान्तरमाह-एतस्मादिति । न केवलं कारणमेव प्रपञ्चयति-इतश्वेति ॥ २४ ॥ tृप्तिहेतू रसो नाम मधुराम्लादिलक्षणः ॥ २५॥

त्वादेव ब्रह्मास्ति किंतु ब्रह्मणो रसत्सस्य श्रुतिसिद्धत्वाच्च तदस्तीतयुक्त- मेव प्रपञ्चयति-इतश्वेति ॥ २४ ॥ tृप्तिहेतू रसो नाम मधुराम्लादिलक्षणः । अन्नादिरसलाभेन यथा तृप्ता: समासते ॥ २६ ॥

अन्नादिरसलाभेन यथा तृप्ता: समासते । आनन्दिन: कामहीना निरीहा: साध्यसिद्धये ॥ २६ ॥

प्रसिद्धरसशब्दार्थकथनमुखेन ब्रह्माणि रसत्सस्य सरवससाधकत्वं साध- यति । तृप्तिहेतुरिति । असतस्तृप्तिहेतुत्वायोगाद्द्रह्मणाश्र रसत्स्वेन तृप्तिहे- त्वादस्ति त्वादास्ति ब्रह्मेत्यर्थः ॥ २६ ॥

तदेव स्पष्टयितुं हृद्यान्तमाह-अन्नादीति ॥ २६ ॥ नि:संवोधं परानन्दं प्राप्ता: संन्यासिनोडमला: ॥ २७ ॥

अपविद्यैषणास्तद्ब्रह्माद्योपादानवर्जिता: । निःसंवोधं परानन्दं प्राप्ता: संन्यासिनोडमला: ॥ २७ ॥

वार्धक्यादिकं दुःखायति-अपविद्येति ॥ २७ ॥ नूनं तेषां परं स्वास्थ्यं चेतांस्याह्लादयत्यलम् । प्रहादचेतसां यानि तानि लिङ्गानि तेषु हि ॥ २८ ॥

विषयोपमोगविहीनानां विशेषविज्ञानरहितं परमानन्दं प्राप्तानां परमहंसपरिव्राजकानां परमं स्वास्थ्यमस्तीति स्थिते किं सिध्यतीत्याश- ङ्क्याडSह—नूनमिति । तत्र गमकमाह—प्रह्लादेति ॥ २८॥

उपाधि पञ्चनस्येव सुखसंसक्तचेतस: । लिङ्गं कण्डूयमानस्य लक्ष्याम्यात्मवेदिषु ॥ २९ ॥

तान्येव लिङ्गानि हृद्यान्तोपन्यासेन स्पष्टयति-उपाध्रीति । आम्रिस- मीपे वर्तमानस्य पाम्ना व्याधिविशेषेण संयुक्तस्य विशेषतोडम्रिसंताप- १ य, घ, 'तृ०' २ क, ख, 'सुख सं' १३५, 'व्यास्यात्म' ।

पूर्वकं लिङ्गादिकण्डूयनं प्रवृत्तस्य जायमानेऽसुके संसक्तान्तःकरणस्य परमं स्वास्थ्यं प्राप्तस्य यदिन्द्रियबुद्ध्यादिप्रसन्नत्वमुपलब्धभते तदेव विषयरसानाघातचेतःस्ववेवेदिष्ठु परमहंसपरिव्राजकेषु लक्ष्यते-तस्मावसति यथोक्तरीत्या तृप्तिकारणं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ २९ ॥

अज्ञातानन्दतत्त्वानुमानमिदं भवेत् । साक्षात्कृतात्मतत्त्वानां प्रत्यक्षतामेव तत् ॥ ३० ॥

प्रत्यक्षस्याऽSडड्रमसंबन्धस्य सुखस्य पुरुषार्थत्वाभ्युपगमादानन्दरूपस्य प्रागुक्तिङ्गानुमेयत्वे पूर्वतयाऽसिद्धिरित्याशङ्क्याऽविदृद्धष्ट्याडनुमानोपन्यासाद्दृष्टान्तस्यानन्दस्य प्रत्यक्षत्वान्नैतदित्याह—

बाहेन्द्रियाणामध्यात्मं संहतिरीह लक्ष्यते । एकार्थत्वेन रूपेण सा दृष्टान्तसहिता सति ॥ ३१ ॥

रसं हीत्यादिवाक्यमेवं व्याख्याय को हीत्यादिवाक्यमवतारयितुं भूमिकां करोति—बाहेन्द्रियाणामिति । या हि व्यवहारभूमौ शयनौशनादीनामेकस्मिन्भोगव्येडर्थे संहत्य वृत्तिरूपेण संहतिर्हि्डष्टा सा शयनादिद्विरसंहते शेषिणि देवदत्ते सत्येव भवतीत्युपलन्धं तथा च वायुभेदनामेकस्मिन्मोगे नादीन्द्रियाणां बुद्ध्यादेश्वाधात्मं शरीरेऽसंहतिर्लक्ष्यमाणा कस्यचिद्विद्वसंहते सत्येव भवितुमर्हति विमता संहातिरसंहते चेतनार्था विशिष्यसंहातित्यादिसंप्रतिपन्नाश्रयणादिसंहातिवद्यदर्थेयं संहातिस्तदस्य ब्रह्मो- त्परत्वर्थः ॥ ३१ ॥

अतः साक्षेपमाहेयं को हेत्वादिति श्रुति: । आकाशे परमे व्योम्नि ह्यनन्द्रो न भवेदिति ॥ ३२ ॥

उक्तेऽर्थे वाक्यद्वयमवतारयति-अत इति । संहतेरसंहतार्थत्वस्याऽनुमानसिद्धत्वादिति यावत् । सत्तम्यन्तं पदं छित्वा श्रुतिं योजयति—आकाश इति । यदि हृदयावच्छिन्ने सर्वदोषरहिते व्याक्त्रिभूताकाशरूपे समस्तबुद्धिवृत्तिसाक्षिभूते निरतिशयसुखात्मकः प्रत्यगात्मा न भवेतदा प्राणापानादिसंहतिद्वारा चेष्टा न सिध्यादित्यर्थः ।

१ म. पा. 'वाधिनिन्द्रे' । २ ग. पा. च. 'ति' । वाधिनिन्द्रे' । ३ म. पा. 'नाकृता' । ४ म. पा. 'आत्मके' । ५ म. पा. 'सिद्धेश' ।

आकाशपदमाननदृपदसमानाधिकरणं तत्श्राऽऽकाशाभिधान: परमानन्द: परमात्मस्वभावो यद्‌न स्यात्तदा प्राणादिसंहतिद्वारा प्रवृत्तिरनुपपत्त्यर्थ: ॥ ३२ ॥

आनन्दग्रन्थिलोकेरमिन्यायेन कर्मानुरूपत: । आनन्द: परमो यस्मादानन्दयति न: सदा ॥ ३३ ॥

एष ह्येवानन्दयातीत्यस्यार्थमाह—आनन्दोति । सातिशयस्य लौकिकानन्दस्य निरतिशयब्रह्मानन्दद्वयतिरेकेणायोगात्तेन मवितव्यमित्यर्थ: ॥ सोऽयं लौकिको आनन्दो निष्ठां साधनसंपदा । यत्न प्रपयते भूम्नि सोऽस्त्यानन्द: परो रस: ॥ ३४ ॥

तदेव प्रपश्रयाति—सोऽयमिति । साधनसंपदेत्यत्र लब्धात्मक: सत्रिप्रध्वाहेतरणीयम् ॥ ३४ ॥

अस्तित्वे हेतव: सम्यग्ज्ञाननिष्ठोभिहिता यत: । उताविद्धानिति प्रश्र: श्रुत्या डडविश्र्कियते डधुना ॥ ३५ ॥

यदाहीत्यनन्तरवाक्यस्य संगतिं वकुं वृत्तं कीर्तयाति—आस्तित्व इति । सोऽकामयतेतयारभ्यातेनेन ग्रन्थेन ब्रह्मणोऽस्तित्वे यतो वाधविधुरा हेतवो दर्शितास्ततोऽस्ति नास्तीति प्रश्रस्स्योत्तरं सिन्द्रूमित्यर्थ: । परिशिष्टप्रश्रद्र्यानिर्णयार्थंवेनोत्तरग्रन्थ्यस्सवतारयति—उतेति ॥ ३५ ॥

तमोमा्त्रावेष्ट्टत्वाच्चात्माऽपिर्नोऽन्यदास्ति हि ॥ ३६ ॥

तत्र विद्धानेव तद्वह्म प्राप्तुमोतीत्यस्यार्थस्य समर्थनार्थं यद्‌ा हीत्याद्यथ सोऽयमिति—विद्धानेव । विद्धानेव ब्रह्म प्राप्तुमोतीत्यैतदर्थं हेतुमाह—तमोमा्त्रेति । ब्रह्मप्राप्तौ तमोमा्त्रव्यावाहितत्व- मासिन्द्रं देशकालादेरपि तद्वदधात्ववादित्याशड्क्याऽऽडSह—नान्यदिति॥३६॥

यस्मात्तस्मादवैचैव मोक्षाशाप्यवधिर्‌भवेत् । अध्यात्मविदित्कं मोक्षाख्यव्यवधानं नास्तीत्येहपद्यते हीति ॥ ३७ ॥

आविद्यासाक्ष्यापि प्रत्यक्षादनस्तामितोदितः ।

आत्मनः स्वयम् प्रकांशस्याविद्यासाधकस्य कथं विद्याडपि व्यवधानं स्यादित्याशङ्क्याह– आविद्यायाऽव्यवहितस्तद्धलेनैव तद्रुचः ॥ ३८ ॥

आविद्यासाक्ष्यापि प्रत्यक्षादनस्तामितोदितः ।

आत्मनो यथोक्तलक्षणस्यैवाविद्याव्यवधानं स्यादित्याशङ्क्याह– आविद्यायाऽव्यवहितस्तद्धलेनैव तद्रुचः ॥ ३८ ॥

आविद्यायाऽव्यवहितस्तद्धलेनैव तद्रुचः ॥ ३८ ॥

व्यवहितत्वमाविद्यावृतत्वादेवोच्यते । तस्मादात्मविद्यावशाद्द्रात्मप्राप्तिविंदुर एवेत्यर्थः ॥ ३८ ॥

विद्वत्ताऽग्यतिरेकेण यदि तत्यामिरुच्यते ।

ब्रह्मणः सर्वस्वरूपत्वादविदुषोऽपि तत्याप्तिः स्यादित्याशङ्क्य किं संसारहेत्वाविद्यानिरासेन ब्रह्मप्राप्तिरविदुषोऽपि स्यादित्यच्यते किं वा ब्रह्मणः स्वह्रपत्वेन प्राप्तिरविदुषोऽपि समानोति विकल््प्याऽSस्यं दृश्यते । विद्वत्तोति । ज्ञानस्य ब्रह्मप्राप्तावकारणत्वे स्यादविदुषोऽपि ब्रह्मप्राप्तिरिति चोद्यते । ज्ञानादर्थंहेत्वज्ञाननिवृत्तिद्वारै ब्रह्मप्राप्तिरित्यप्यड्ढरीकारे तु नाविदुषो ब्रह्मप्राप्तिश्चोद्यमुल्लसितोऽर्थः ॥ ३९ ॥

चोद्यमेततदा युक्तं न त्वेवं सति युक्तिमत् ॥ ३९ ॥

या तु साधारणी प्राप्तिरात्मत्वाद्द्रेक्षणः स्वतः । विदुषोऽविदुषो वादसावस्माभिन्ने नियम्यते ॥ ४० ॥

या तु साधारणी प्राप्तिरात्मत्वाद्द्रेक्षणः स्वतः ।

अतोडविद्यानिषेधेन सर्वदाडवाऽमिरूपणः । मात्तिः स्यादित्यहेतुत्वादिति पूर्वमवादिशं ॥ ४१ ॥

विदुषोऽविदुषो वादसावस्माभिन्ने नियम्यते ॥ ४० ॥

ज्ञानादनर्थहेत्वज्ञाननिराकरणेन ब्रह्मप्राप्तिविंदुरद साधारणीत्यान्न ब्रह्मविदाप्रोति परमितिकाऽयं प्रमाणयाते । अत इति । तत्वज्ञानं पश्चाद्ये परामृश्यते । आत्महेतुत्वादिति । ब्रह्मणः सर्वप्रत्यगात्मत्वाद्देतोरित्यर्थः ॥ ४१ ॥

अतोडविद्यानिषेधेन सर्वदाडवाऽमिरूपणः ।

अतः परिक्ष्यते शूर्या तदिदानीं प्रयत्नतः । विद्वानेवोति नाविद्वान्यदा होत्पेवमावया ॥ ४२ ॥

मात्तिः स्यादित्यहेतुत्वादिति पूर्वमवादिशं ॥ ४१ ॥

यतो विदुष एवाविद्यानिवृत्या ब्रह्मप्राप्तिरित्यविंदुरः संभवत्यतस्तदेव वस्तुनिरूपणद्वारेण प्राप्तिपाद्यते समनन्तरवाक्येनैत्युत्तरवाक्यमादत्ते–अत इति ॥ ४२ ॥

अतः परिक्ष्यते शूर्या तदिदानीं प्रयत्नतः ।

विद्वानेवोति नाविद्वान्यदा होत्पेवमावया ॥ ४२ ॥

यतो विदुष एवाविद्यानिवृत्या ब्रह्मप्राप्तिरित्यविंदुरः संभवत्यतस्तदेव वस्तुनिरूपणद्वारेण प्राप्तिपाद्यते समनन्तरवाक्येनैत्युत्तरवाक्यमादत्ते–अत इति ॥ ४२ ॥

विषयानुपातिनी या तु हृशेषकरणाश्रया । लौकिकत्वादर्थस्य हृशिरत्राभिधीयते ॥ ४३ ॥

तस्मिन्नाक्ये पदाथि व्याकुरुते । अहयपदार्थस्य हृयाधीनस्वात्तस्य च हृशिनिबन्धनत्वादिह हृशब्दार्थमाह-विषयोति । अहशय इत्यन्न हृशि-शब्देन विषयविषयं चक्षुःश्रोत्रादिजन्यं सर्वं ज्ञानमुच्यते । पदार्थस्य लौकिकत्वेनापूर्वंत्वायोगादित्यर्थः ॥ ४३ ॥

विशेषवद्वेदृश्यं तद्धि दर्शनम्हंती । नित्या दृष्टिरभावो वा नैव दर्शनम्हंती ॥ ४४ ॥

दृश्यशब्दार्थमाह-विशोषवादिति । सर्वविशेषस्य वस्तुनः सर्वदर्शन-योग्यत्वादित्युक्तेः । हेतुमाह-तद्धीति । न कूटस्थोधो नापि शून्यं दृश्यं तयोः साधारणदर्शनयोग्यत्वाभावादिति व्यवत्यमंशं दर्शयति-नित्योति । अदृश्यं यथोक्तहृशयरहितं तस्मिन्न्वह्णणीत्यहयशब्दार्थः ॥४४॥ हृश्यान्वयी हि यद्र्र्तु तदात्म्यभिति भण्यते ।

स्वतो हृश्यडड्मदारिग्रादहृर्थे लभते च यत् ॥ ४५ ॥

आत्मशब्दार्थं कथयति-हृश्योति । सामान्यमात्र्यशब्दवाच्यं नस्य व्यक्तिपरत्नात्रवात्तदातिरेकेण स्वरूपामावादात्मानम्हंतीत्यात्म्यमिति यत्प्रत्ययार्थमाह-स्वतो हीति । अनात्म्यमिति निःसामान्यं बहु तस्मिन्नित्यर्थः ॥ ४५ ॥

स्याद्वा जगद्वस्थय हृश्यत्वेन प्रसिद्धितः । कोशत्रयमिहात्म्यं स्यादात्मार्थेत्वसमन्वयात् ॥ ४६ ॥

हृश्यशब्देन पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतात्मको विराडात्मा जागरितशब्दद्वारच्योडन्न्मयकोशो गृह्यते ततश्व समस्तमेव स्थूलं कार्यं हृश्यशब्दवाच्यामितपक्षान्तरमाह-स्याद्वोति । आत्मशब्देनापि प्राणमयमनोमयाविज्ञान-मयाख्यं सूत्रमपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतात्मकं विवक्ष्यते । तथा च सर्वमेव सूक्ष्मं कार्यमात्र्यशब्दवाच्यं तस्याडडत्मंशेषत्वादित्याह-कोशत्रय-मिति ॥ ४६ ॥

पञ्चमोऽत्र निरुक्तः स्यात्पारिशेष्यात्फलात्मकः । अत्यानन्दमयं ब्रह्म त्वनिरुक्तं परं पदम् ॥ ४७ ॥

आनन्दमयकोशादिशारीरद्वाचिछब्दैः शान्तकर्माहेतुत्वैकवाक्यत्वेन्त्रियमात्रो जीवोऽत्र पारिशेष्यात्रिरुक्तशब्दवाच्यो भवतीत्याह—पञ्चम इति । कार्यकारणविनिर्मुक्तं स्वम्पदलक्ष्यं चिन्मात्रमनिरुक्तशब्दवाच्यमित्याह—अत्यानन्देति । तस्मिन्ननिरुक्ते स्वम्पदलक्ष्यात्मके चिन्मात्रे ब्रह्मणि स्वर्थः ॥ ४७ ॥

निलीयते जगदास्मिन्निलीनं जायते यतः । निलयं तत्परं ब्रूमः कोशपञ्चककारणम् ॥ ४८ ॥

औपचारं तत्सर्वस्यापि जगतः कारणं निलीयते इति । अनिलयन्नशब्देन तत्पदलक्ष्यं नित्यशुद्धशुद्धमुक्तस्वभावं लक्ष्यं स्वम्पदार्थस्वरूपभूतं ब्रह्मोच्यते । तस्मिन्ननिरुक्तेऽनिलयने ब्रह्मणोऽतिसामानाधिकरण्यादतत्स्वरथ्योरैक्यं लक्ष्ययोर्विवक्षितमित्यर्थः ॥

सत्यत्वचादि वाडपेक्ष्य निषेधोऽयमिहोच्यते । प्राप्तिहीभावदित्युक्ता चारु प्राप्तनिषेधनम् ॥ ४९ ॥

अहैयादिवाक्यस्यार्थान्तरमाह—सच्चेति । सच्च त्यचाभवदित्यादिनां ब्रह्माणि साविद्यस्य जगतः सर्वस्य प्राप्तिरुच्यते । तस्य च प्राप्तस्याह—इयादेवाक्ये निपेधः क्रियते । वाक्यस्य निपेधरूपत्वाद्भान्निषेधस्य च युक्तत्वादित्यर्थः ॥ ४९ ॥

मूर्तामूर्तौ हि राशी दो सत्यत्वचादिनोदितौ । श्रुत्यन्तरेरण संगानाच्चयोरेवास्त्वपह्नुति: ॥ ५० ॥

निषेधपक्षे श्रुत्यन्तरेण नेति नेतीत्यादिना सहैकवाक्यत्वसिद्ध्यार्ति लामान्तरमाह—मूर्ताविति ॥ ५० ॥

आस्मिन्पक्षे तु निलयौ वासनानिलयौ भवेत् । एवं च नेति नेर्तीति साक्षात्स्याद्दर्शनम् ॥ ५१ ॥

निषेधपक्षे च मूलकारणं निलयेनशब्देन न गृह्यते किंतु वासनानां निलयत्वादन्तःकरणं सवासनं निलयेनशब्दवाच्यं तत्क्षणं सवासनमन्तःकरणम्‌निलयेनशब्देन निषिध्यते । अहंख्यादिपदैरेकव मूतौंमूर्तंप्रतिषेधे- धेन कारणस्यापि निषिद्धत्वान्नेतिराकाड्क्षंबहुत्रप्रतिपत्तिसिद्धिरित्यमिप्रेत्यैSSह-आस्मात्नीत । सर्वप्रतिषेध्यानामुक्तन्याेतेन प्रतिबिद्धत्वे सति वाक्यार्थज्ञानं निराकाङ्क्षं सिध्यत इतिफलितमाह-एवं चेति ॥ ५१ ॥

भावाभावात्मकां बुद्धिर्यत आत्मापचारिणी । भावाभावनिषेधेन प्रतीचि स्थाप्यते ततः ॥ ५२ ॥

ननु प्रत्यगात्मप्रतिपचयैव पुरुषार्थपरिसमाप्तिसंभावनात्कारणप्रपञ्चप्रतिषेधो वृथेत्याशङ्क्यनात्प्रपञ्चस्याडSडुतमन्यानर्थहेतुत्वात्निषेधेन तत्क्षयाँवर्त्यात्मन्यन्ये बुद्धिः स्थिरी कर्तव्या ततोडनात्मनिषेधोऽर्थवान्-भावाभवति । प्रत्यगात्मनन्यान्तःकरणे प्रविश्टे सति तस्माद्विलक्षणः पुरुषार्थपरिसमाप्तिरित्यर्थः ॥ ५२ ॥

न तदन्यच्‍छदन्यस्य परमार्थात्मता कुतः । अहंख्यादिवाक्यस्य निषेधपरत्वे प्रतीपमाने कुतेो वस्तुपरत्वमित्थ-शब्दार्थडSनुमतयाेकं स्वतः सिद्धं निषेधभाक्सङ्ग बोध्यतेवतो निषेध्य वस्तुपरमित्याह-अहंख्यादिति । प्रतीचि ब्रह्म बोधयामिति निर्देशादात्मनोड्थान्तरं ब्रह्मेत्य-शब्दक्याडSडह-न तादिति । तादृक् ब्रह्म नाडडत्मनोऽन्यद्वितुमलमतमनोऽन्यस्य मिथ्यात्वाद्दृश्यणोऽप्यनन्यत्वे तत्पसङ्गाद्दृश्यात्मनोरेक्यमेव-तत्पसङ्गाद्दृश्यात्मनोरेक्यमेव-तयर्थः ॥ ५३ ॥

न नञर्थो विकल्पो वा परमार्थमकल्पितम् । असंप्रविश्य संसिद्धिं लभते कचिदन्यतः ॥ ५४ ॥

असंप्रवि-श्य संसिद्धिं नास्ति परमार्थत्वमितिकल्पितवस्तुसंभावनाकल्पित-कल्पितयोरमेदः स्वादित्याशाङ्क्याडSडह-नेत्यादिना । शून्यस्य कल्पितस्य १ ग. घ. "यतः" । २ ग. घ. च. "यशः" । ३ क. ख. "यक्ष" । ४ ग. घ. "क्षत्रम्" । ५ च. "वेत्त फ्र" । ६ ख. "आत्मोप" । ७ ग. घ. च. "ज्यावृषातम" । ८ च. दे "सतः" ।

वा कूटस्थानुमवादेन चेत् सर्वोपलब्ध्योरसिद्धे: साचिदेकतानं कूटस्थतत्त्वमास्थेयमित्यर्थ: ॥ ५४ ॥

दृश्यादि गुणहीनस्य स्वत आत्मत्वकारणात् । वाचं विन्दत इत्यस्मादेकत्वादुपसहित: ॥ ५५ ॥

ब्रह्माविदाप्नोति परामिति विदिनोपक्रम्याभयं प्रतिष्ठां विन्दत इति विन्दातिनोपसंहारे श्रुतेरभिप्रायमाह—दृश्यादीति । अदृश्यादिवाक्यो-

विन्दातिनोपसंहारे श्रुतेरभिप्रायमाह—दृश्यादीति । अदृश्यादिवाक्यो-क्रास्य ब्रह्मण: स्वारसिकेनैव तस्मस्वरूपवशात्तस्य वेदनेनैव तिरके ण लाभ-षोगादिति विन्दत इत्यनयोरेकार्थत्वाद्द्रेतोरेकत्वीयुपक्रम्य विन्दत इत्युप-संहारे न कश्चिद्धोषोऽस्तीत्यर्थ: ॥ ५५ ॥

दृश्यादिगुणहीनेsस्मिन्निरवयो यदाडभयम् । साक्षाद्दानते तद्वाक्यार्थं विन्दते परमू ॥ ५६ ॥

अस्यं विन्दत इत्यस्य्यार्थमाह—दृश्यादीति । निर्विशेषे ब्रह्माणि प्रकृते यदा साक्षादहमस्मीति प्रत्यगभेदमवगच्छति तदैव विद्धान्निरविय: सत्य-मयं कैवल्यं लब्धवा कृतकृत्यो भवतीत्यर्थ: ॥ ५६ ॥

ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठिति यदभाणि पुरा सऋत् । तेनैकवाक्यतार्थाय प्रतिष्ठामिति भण्यते ॥ ५७ ॥

प्रतिष्ठामनुप्रयोगे ब्रह्माशानफलं नह्यैव नान्यथातिप्रकृष्टान्नमभिसंहित-मित्याह—ब्रह्मेति । ब्रह्मविद्याप्राप्तेरनन्तरं स विद्धान्भयं ब्रह्म प्राप्त्य कृतकृत्यो निर्विण्णो भवतीत्यथ सोडभयं गतो भवतीतिवाङ्क्यमर्था-व्यातमिति भाव: ॥ ५७ ॥

अथाधुना यथा विद्धान्प्रेत्य नैति परं पदम् । व्याख्यायते तथा स्पष्टं यदा हीत्येवमाचया ॥ ५८ ॥

विद्धान्न ब्रह्म प्राप्तो युन नेतिप्रश्ने प्राप्तोत्येव विद्धान्ब्रह्मेति निर्धाररितम् । इदानींनवविद्योनापि नो नेतिप्रश्ने प्राप्तोत्येवेति ॥ ५९ ॥

सदा लब्धात्मकस्यापि यतोऽज्ञानमनापि चित् । अवाङ्मुचैःरतः श्रुत्या विद्वानेतीति सादरम् ॥ ५९ ॥

ज्ञानस्य ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वाविधानादज्ञस्यै ब्रह्मप्राप्तिरयुक्तेत्येतदुपपादयति-सदैति ॥ ५९ ॥

यस्मादेव ततो विद्वाल्लभते न तमीश्वरम् । अविद्याव्यवधानाद्धि लब्ध एव न लभ्यते ॥ ६० ॥

विद्यावतो ब्रह्मलाभे सिद्धे फलितमाह-यस्मादिति । आविद्वान्म लभते ब्रह्मेत्ययुक्तं तस्याऽविद्यावतो ब्रह्मप्राप्त्यभावात् सदा लब्धत्वादित्याशङ्क्याऽऽह-अविद्येति ॥ ६० ॥

यदा ह्येवैष आत्मैको दृश्यत्वादिविवर्जितः । एतस्मिन्न्वर्तमानोऽपि वश्चितोऽविद्यया हि ॥ ६१ ॥

यदा ह्येवैष एतस्मिन्निति-वाक्याक्षराण्यपेक्षितं पूरयन्योजयति-यदेति ॥ ६१ ॥

हस्तप्राप्तमपि दृश्यमप्राप्तमिव मन्यते । मोहादेव मनास्ति: स्यादात्मनोऽपि ममात्मनः ॥ ६२ ॥

आत्मत्वेन प्राप्तमेव ब्रह्म मोहाद्वहितस्वादप्राप्तवद्वर्तीत्येतदृश्रुता न्तेन स्पष्टयति-हस्तेति । ममात्मनोऽपि ब्रह्मणः प्रत्यभूतस्य मोहाद्वर्तते-नास्तिरिति सम्बन्धः ॥ ६२ ॥

अविद्यया तदोद्धृत्या रज्ज्वा रज्जुरिव स्वयम् । अहित्वेनाद्वयाद्वोधात्कुरते कर्तृभोक्तृभिः ॥ ६३ ॥

एवममिद्यया वाञ्छितत्वे किं स्यादित्याह-अविद्ययेति । यदाडयमात्मा प्रागुक्तेन न्यायेनाविद्यया वाञ्छितो वर्तते तदा यथा रज्जुः स्वाविद्यया स्वात्मानमद्धया करोति तथा डयमध्यात्मा स्वाविद्यया स्वमात्मानमद्धयाँ स्वात्मानमद्धया सकाशात्पृथकृत्य कर्तृभोक्तृत्ववश्रेण करोतीत्यर्थः ॥ ६३ ॥

अरं छिद्रं भिदाडन्यत्वं वेद्यवेदृत्वलक्षणम् । यम्मादुक्तु रुत मोहादात्मनो ब्रह्मणः स्वतः ॥ ६४ ॥

उदरमन्तरं कुरुत इत्यस्यार्थमाह-अरमिति । यदैष संस्मन्वियाकर्तुत्वादेकमारोप्य पइयंति तदा ब्रह्मात्मनोरभेदं यसमन्मन्यते तस्मान्निमित्तया ज्ञानी भवतीत्यर्थः ॥ ६४ ॥

अन्योडसावीश्वरो मत्तस्तस्माच्चाहमनेश्वरः । इतिच्छिद्रपटोडच्छिद्रं छिद्रेडनर्थो भवेद्रियं ॥ ६५ ॥

मिथ्याज्ञानफलं कथयन्नथ तस्येत्यादिवाक्यस्यार्थमाह-अन्योडसाविति ।

निर्भयोडपि स्वतो विद्वानेक सन्तमनेकधा । प्रकल्प्याविद्ययाSSत्मानं तमेव भयमानुगान् ॥ ६६ ॥

आत्मब्रह्मणोरभेदं पइयतः संसारभयापासिरित्येतदेव प्रपञ्चयति । निर्भयोडपीति । विभागेन हृ्टमात्मानं तच्छब्देन परामृशति ॥ ६६ ॥

द्वितीयादै भयं हीति श्रुतिरुचैतराडन्वशात् । यदाहीत्यन्न हि श्रब्देन द्योतितमर्थं कथयति-भयहेतोरिति । द्वितीयादिति । यतो द्वितीयं भयकारणमः श्रुतिरेवमनुशास्ती-तस्यर्थः ॥ ६७ ॥

ईशितव्यादिभेदको यदस्मादेशो भयंकरः । इति कल्पयतस्तस्मादभयं जायते भयम् ॥ ६८ ॥

तत्त्वेद्यादिवाक्यमवतारयितुं भूमिकां करोति-ईशितव्यादिति । यसमान्मदृचिछदादौशितव्याज्जीवावाद्रकत्वेन हृ्टः सन्नीश्वरो विभाग-दर्शिनो भयंकरो भवति तस्मादभयमेव ब्रह्म विभागेन परिकल्प्य विभक्तं पइयतस्तदेव भयं जायते भेददर्शनस्य भयकारणत्वादित्यर्थः ॥ ६८ ॥

अहो बलमविद्याया अतिशेते न कश्चन । अग्न्यादिर्येहेतोर्यो ब्रह्मणोऽपि भयंकरः ॥ ६९ ॥

बह्वेवाभयमार्मा चेत्कुतस्तस्य भयमित्याशङ्क्याविद्यासामर्थ्यादित्याह-अहो इति ।

निर्भेयो भयकृदेव ईश्वराणामपेश्वरः । भयं तस्यापि जनयेत्नाज्ञानस्यास्त्यगोचरः ॥ ७० ॥

निर्भयो भयरूपदेव ईश्वराणामपि ईश्वरः ।

अविद्यासामर्थ्यं प्रपञ्चयति-निर्भय इति । यज्ञात्वा विन्दते विद्वान्भयं हेत्यवादिषु ।

अविद्यासामर्थ्यं प्रपञ्चयति-निर्भय इति । यज्ञात्वा विन्दते विद्वान्भयं हेत्यवादिषु ।

तत्त्वेवाभयकृद्रूपं स्यान्मोहादात्मनो भयम् ॥ ७१ ॥

तत्त्वेवाभयकृद्रूपं स्यान्मोहादात्मनो भयम् ॥ ७१ ॥

उक्तेऽर्थे तत्त्वमेव भयमितिवाक्यमार्गं विभजते-यज्ञात्वेति । निषिद्धदर्शनत्वाधिकमभयं महानहेवातः ।

उक्तेऽर्थे तत्त्वमेव भयमितिवाक्यमार्गं विभजते-यज्ञात्वेति । निषिद्धदर्शनत्वाधिकमभयं महानहेवातः ।

यत्तस्यैव भयं तत्स्यादविद्यावशवर्तिनः । तदेव स्पष्टयति-निषिद्धद्रेति ॥ ७२ ॥

यत्तस्यैव भयं तत्स्यादविद्यावशवर्तिनः । तदेव स्पष्टयति-निषिद्धद्रेति ॥ ७२ ॥

अपि वालाग्रमात्रेण विदुषः प्रत्यगात्मनः । भिन्नं ब्रह्मेतिसंमोहादात्मैवास्य भयं भवेत् ॥ ७३ ॥

अपि वालाग्रमात्रेण विदुषः प्रत्यगात्मनः । भिन्नं ब्रह्मेतिसंमोहादात्मैवास्य भयं भवेत् ॥ ७३ ॥

विदुषो मन्वानसीतिमार्गं योजयति-अपीति । प्रत्यगात्मनः सकाशाद्ब्रह्मणः पृथक्त्वं मन्यमानस्येतिमार्गं योजयति-अपीति ।

विदुषो मन्वानसीतिमार्गं योजयति-अपीति । प्रत्यगात्मनः सकाशाद्ब्रह्मणः पृथक्त्वं मन्यमानस्येतिमार्गं योजयति-अपीति ।

अविद्याया नास्ति दुष्करमित्येवं परत्वेन तत्त्वेबेत्यद्वैतं व्याख्यानान्तरमाह-ऽद्वाख्यानं वेति ॥ ७३ ॥

अविद्याया नास्ति दुष्करमित्येवं परत्वेन तत्त्वेबेत्यद्वैतं व्याख्यानान्तरमाह-ऽद्वाख्यानं वेति ॥ ७३ ॥

अमन्वानस्य तद्रूपं विदुषोऽपि भयंकरम् ॥ ७४ ॥

अमन्वानस्य तद्रूपं विदुषोऽपि भयंकरम् ॥ ७४ ॥

वेयवेतृत्वरूप्याद्वैद्वैतताडपि तमोमयी । रजतत्वादिच्छुक्तिकावम्न्वानो भवेदतः ॥ ७५ ॥

वेयवेतृत्वरूप्याद्वैद्वैतताडपि तमोमयी । रजतत्वादिच्छुक्तिकावम्न्वानो भवेदतः ॥ ७५ ॥

व्याख्यानप्रकारमेव प्रकटयति-अमन्वानस्येति । यथा शुक्र्यादौ रजस्त्वादि तमोमयं वस्तुतो नास्ति तथैव ब्रह्मण्यात्मनि विद्वत्ताडपि तमोमयी वस्तुतो न विद्यते ब्रह्मात्मनो वेद्यवेदृकत्वविभागसून्यत्वादत-

व्याख्यानप्रकारमेव प्रकटयति-अमन्वानस्येति । यथा शुक्र्यादौ रजस्त्वादि तमोमयं वस्तुतो नास्ति तथैव ब्रह्मण्यात्मनि विद्वत्ताडपि तमोमयी वस्तुतो न विद्यते ब्रह्मात्मनो वेद्यवेदृकत्वविभागसून्यत्वादत-

श्रावेद्ये ब्रह्मात्मवेदनमन्वानो यो भवेत्सयैकत्वेन ब्रह्मामन्वानस्यावेद्यमेव तद्वेद्यतया भिन्नत्वेन पृथयतोऽपि भयंकरमापद्यते । अन्यथादर्शिस्वादित्यर्थः ॥ ७४ ॥ ७५ ॥

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति हि श्रुति: ॥ ७६ ॥ वेद्यवेतृत्वगून्ये ब्रह्मेत्यत्र श्रुत्यन्तरमुदाहरति-यस्येति ॥ ७६ ॥ अन्यदेव हि तद्वेद्यादेवेद्यादन्यदेव तत् । वेद्यवेदितृद्वयाचान्यदितिश्रुत्यनुशासनम् ॥ ७७ ॥

उदाहृतश्रुत्यन्तरस्म्य विवक्षितमर्य्थमाह-अन्यदेवेति ॥ ७७ ॥ वैद्यावैयातमतां यस्माच्छब्दार्थयोः अनुपातिनो । वेद्यवेदितृत्वमप्येवमन्यथा तदसंते: ॥ ७८ ॥

ब्रह्मात्मनो वेद्यत्ववेदितृत्वं वेष्टृत्वं च नास्तीत्यान्त श्रुतिमुदाहत्य तत्नैव श्रुतिसिद्धेरथे युक्तिं समुचिनोति—वेद्येति । ज्ञाने ज्ञेये वेद्यरूपता जडे षु शब्दार्थेरथेनुप्रविश्य वर्त्तते ज्ञानेनुदये च तद्विषयत्वमेव वेद्यात्मत्वं तेऽपि वेद्यवेदितृद्वयाचानन्यदितिश्रुत्यनुशासनम् ॥ ७७ ॥

एवमेव वेद्येऽर्थेपु वेष्टृत्वं ज्ञानकर्तृत्वं च सांभासान्तःकरणस्य परिणमवतो जडस्यैव युज्यते यस्मादात्मनः संविदेकतानस्याजडस्य वेद्यत्वादि नोपपद्यते तस्मात्तस्य कूटस्थाद्वयाहृदयमुपरि मित्यर्थः । यद्यात्मनो वेद्यत्वाद्यभुपगम्येत तदा तस्य कूटस्थाद्वयहृदयब्रह्मत्वं शास्त्रासिद्धमसं बन्धमापद्येतातो न तस्य वेद्यत्वादीयुक्तामेव युक्तिं व्यनक्ति—अन्यथेति ॥ ७८ ॥

वेद्याद्वियाया वेतुश्चाज्ञानकल्पितात् । तदन्येयशश्रु जानीयादहं ब्रह्मेतिवाक्यातः ॥ ७९ ॥

आत्मनः सर्वविषयेष्वविलक्षणत्वे कथम् प्रतिपत्तव्यतेश्याशङ्कचASSह—ऋपुत्थाप्योति । वेद्यं विद्यावेदेति त्रयमवेद्यमविद्यादवेदेति च ऋयं वेदितुश्चाज्ञानकल्पितत्वात् तदन्यः ।

१ ग. घ. °त्वेन सो° । २ ग. घ. °ता या स्यात्मसा शब्दार्थो° । ३ ग. घ. °रमनोवेद्य° । ४ क., ख. °त्वं च । ५ क. ख. °ब्दार्थो° । ६ ग. घ. °मविद्या° । ७ ग. घ. °तमकं ते° । < क. ख. पपरे° ।

तस्मादेतस्मादज्ञानकलिप्ताद्वेशेषात्पृथकृत्याडडत्मानं तत्त्वमस्यादिवाक्यदर्शं बह्मास्मीति विद्याद्वेदेन तु सर्वविशेषतया हरं बह्म भयावहं भवतीत्यर्थः ॥ ७९ ॥

इति सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥

यथोक्तवोधविरहाद्देश्वराणामपीश्वरा: । प्रतीचो बह्मणो भीता: स्वकर्माणि प्रकुर्वते ॥ ८० ॥

बाह्मणोक्तेऽर्थे तद्वद्येष श्लोको भवतीति मन्त्रमवतार्य मीषाडस्मदित्यादि श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे—यथोक्तेति ॥ ८० ॥

वातादयो महावीर्या: स्वतन्त्रा: बाहुशालिन: । तेऽपि भीताः प्रवर्तन्ते ब्रह्मणोडपि महन्मतः ॥ ८१ ॥

उक्तमेव प्रपञ्चयति—वातादय इति ॥ ८१ ॥

यस्माद्व्रह्मण आनन्दाद्धीता वातादयोऽवशा: । स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते भृत्या: स्वामिभयादिव ॥ ८२ ॥

तस्याडडनन्दस्य मीमांसा विचार: क्रियतेऽधुना ॥ ८२ ॥

सैषाडडनन्दस्य मीमांसा भवतीतिवाक्यं व्याचष्टे—यस्मादिति ॥ ८२ ॥

उत्कर्षे तरहिनोडसौ य आनन्दोडधिगम्यते ॥ ८३ ॥

हृष्ट: सातिशयस्तावदानन्द: कर्महेतुक: । आनन्दनरप्यन्ते लोकेSस्माभिः प्रमाणतः ॥ ८४ ॥

यो विचोरणाडSसन्नन्द्रोऽधिगम्यतेsसाचुत्कर्षापकर्षरहितः सर्वविशेषवज्जितो निरतिशयो भवतीतिविचारासिद्धानन्दस्य स्वरूपं कथयाति-उत्कर्षेति ॥ ८३ ॥

ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वे कथम् प्राणिनिष्ठानानन्दस्य सातिशयत्वप्रतीतिरित्याशङ्क्य कर्मफलभूतानानन्दस्य सातिशयत्वं प्रतिभातीत्याह—हृष्ट इति ॥ ८४ ॥

उत्कृष्यमाणो यत्रायं परां निष्ठां प्रपद्यते । अनापन्नादिमध्यान्तं तद्रुह्मेत्यवधारयेत् ॥ ५॥

बह्यादिषु मनुष्यपर्यन्तेषु सातिशयश्रेदानन्दो हृश्यते ताहि बह्मानन्दोऽपि सातिशयः स्यादानन्दस्त्वाविशेषादित्याशङ्कूच निरतिशयानन्दं ब्रह्माहमस्मीति निर्धारणार्थं ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वमाश्रयितव्यमिति-उत्कृष्यमाण इति । उपजीवति लोकोडयं यस्यानन्दस्य विपुषम् ॥ ६ ॥

बह्यादिषु मनुष्यपर्यन्तेषु सातिशयश्रेदानन्दो हृश्यते ताहि बह्मानन्दोऽपि सातिशयः स्यादानन्दस्त्वाविशेषादित्याशङ्कूच निरतिशयानन्दं ब्रह्माहमस्मीति निर्धारणार्थं ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वमाश्रयितव्यमिति-उत्कृष्यमाण इति ।

ताहि सातिशयानन्दो निरतिशयानन्दश्चेत्यनन्दभेदप्रसक्तिरित्याशङ्कूचै-तसैवेदSSनन्दस्यान्यानी भूूतानि मात्रामुपजीवन्तीति भूत्या परिहरति-ब्रह्मादीन्ते । स एव ब्रह्मानन्दः शुभकर्मजानन्देर्बृंहितस्यवाच्छन्नः सातिशयोडनवच्छिन्नो निरतिशय इति न भेदप्रसक्तिरित्यर्थः ॥ ८६ ॥

ब्रह्मादिनरप्त्यन्तं पुण्यकरमानुरूपतः । उपजीवति लोकोडयं यस्यानन्दस्य विपुषम् ॥ ६ ॥

कल्पितेन सातिशयानन्देन निरतिशयानन्दस्याकल्पतस्य प्रतिपत्ति-रित्युपायोपेयभावमुपन्यास्यति-उत्तरोरवृद्धैव । वक्ष्यमाणेन प्रकारेण मनुष्यादारभ्योपरिष्टादूर्ध्वपर्यन्तमुत्तरोरत्तरभूामौ शतगुणाभिवृद्धिद्वारेण निरतिशयानन्दं स्वात्मनि पर्यवसित स्वहृदयपत्स्यनुपरिक्षयतया प्रतिपद्यामहे तेन विचारद्वारा निरतिशयानन्दप्रत्यग्भूतब्रह्मप्रतिपत्तिरित्यर्थः ॥ ८७ ॥

कल्पितेन सातिशयानन्देन निरतिशयानन्दस्याकल्पतस्य प्रतिपत्ति-रित्युपायोपेयभावमुपन्यास्यति-उत्तरोरवृद्धैव ।

विषयेंद्रियसंवन्धसमुत्थो वा भवेदयम् । लौकिकानन्दवल्स्याद्वा सर्वसाधननिस्पृहः ॥ ८८ ॥

विषयेंद्रियसंवन्धसमुत्थो वा भवेदयम् । लौकिकानन्दवल्स्याद्वा सर्वसाधननिस्पृहः ॥ ८८ ॥

विचारस्वरूपं दृश्यत-विषय इति । तन्न लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनः । संपच्चिमित्तो ये दृष्टः सैषोति स इहोच्यते ॥ ८९ ॥

विचारस्वरूपं दृश्यत-विषय इति । तन्न लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनः । संपच्चिमित्तो ये दृष्टः सैषोति स इहोच्यते ॥ ८९ ॥

सेषाडSनन्दस्येत्यवSSनन्दशब्दार्थमाह-तत्रेति ।

सेषाडSनन्दस्येत्यवSSनन्दशब्दार्थमाह-तत्रेति ।

उत्कृष्यमाणेनानेन ह्यस्मदृद्रोचरवातिनना । असाधनमसाध्यं तमानन्दं व्याचचक्ष्महे ॥ ९० ॥

किमिति कर्मफलं सुखमानन्दशब्देनोच्यते निरतिशयानन्दब्रह्माहमस्मात्प्राप्तपत्तरंवांमप्रतस्वांदित्याशङ्क्योच्यते—उत्कृष्यमाणेनान्ते ॥९०॥ निष्ठां सातिशये यस्मात्स्वतोऽनतिशयात्यमनि । गच्छ दीक्षामहे यस्मादेवमानन्द ईक्ष्यताम् ॥ ९१ ॥

सातिशयानन्देन निरतिशयान्द्रस्य प्रतिपत्तिमेव हृद्यान्तेन स्पष्टयति-निष्ठामिति । सातिशयं परिमाणाधिकृतिशेषः । द्वितीयो यस्माच्छब्दस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थे दृश्रव्य: ॥ ९१ ॥ येयं सातिशया संख्या संख्येयेयार्थावसायिनी । यथैवमस्मदानन्द: स्यात्परानन्दानाश्रयत: ॥ ९२ ॥

उक्तमेव हृद्यान्तादृष्टान्तकरूपपरमर्थं समर्थनंयते—येयामिति ॥ ९२ ॥ आविष्करिष्यन्त्याहात इममर्थे श्रुति: स्वयम् । बहिष्प्रवणदृष्टीनां स्वतोडसामर्थ्यदर्शनात् ॥ ९३ ॥

उक्तमेव हृद्यान्तादृष्टान्तकरूपपरमर्थं समर्थनंयते—येयामिति ॥ ९२ ॥ आविष्करिष्यन्त्याहात इममर्थे श्रुति: स्वयम् । बहिष्प्रवणदृष्टीनां स्वतोडसामर्थ्यदर्शनात् ॥ ९३ ॥

उक्तस्यैव निरतिशयानन्दस्य प्रतिपादकत्वेन युज्यते—स्यादित्यादि,श्रुति- मवतारयति—आविष्करिष्यन्तीति । यतः सातिशयानन्देनैषडनन्दो निरतिशयो गम्यतेतद्व्रे मप्रकटोकरणीया श्रुतिर्युज्यते स्वादित्याद्याहारोच्यतेन । ननु निर- तिशेयानन्दस्य स्वप्रकाशप्रत्यगात्मभूतस्य स्वारस्र्येन समधिगतिसंभवा- दनर्धिका सातिशयानन्दोक्तिरिति चेत््रेत्याह—बहिष्प्रवणदृष्टीनामिति ॥ ९३ ॥

युवा प्रथमवया: स्यायून: साधुयुवेतिकिम् । पश्र्वविंशाब्दिक: साधुरिति साधुयुवोच्यते ॥ ९४ ॥

एवं तात्पर्यमुक्त्वा युवशब्दार्थमाह—युवोति । साधुयुवेदयत्र यूनः साध्वारिति विशेषणं किमर्थमिति पृच्छति—यून इति । तन्नोत्तरं वकुं प्रथमं प्रथमवयस्त्वं पूर्वोक्तं प्रकटयति—पश्र्वविंशेति । साधुश्र्वासौ युवा, चोति व्युत्पत्त्या साधुरितिपूर्वोक्तस्य यूनो विशेषणामिति तावदाह— साधुरितीति ॥ ९४ ॥

मिथः सत्याभिचारित्वात्साधुयौवनयोरतः । विशेषणामिदं तस्मात्पुनः साधुयुवेति हि ॥ ९५ ॥

हृद्यानि प्रेक्ष्यस्पोच्येतरमाह-मिथ इति । युवत्वं परित्यज्य स्थविरे साधुत्वं हृद्यते । साधुत्वं विधेयोन्नमादवति पश्नविंशाब्दिके यथेष्टचेष्टाविशिष्टे युवत्वमुपलभ्यते । अतः साधुयौवनयोरन्वयव्यतिरेकादूनः साधारतिविशेषणमर्थवद्वति तस्माद्द्रिशेषणवैय्यर्थ्य चोथं नास्तीत्यर्थः ॥ ९५ ॥

अध्येति सर्वमध्ये्यमतोडध्यापक उच्यते । क्षिप्रकार्यतिशायित्वादाशिष्टोडसौ भवेदतः ॥ ९६ ॥

अध्यापकशब्दार्थमाह—अध्येतीति । आशिष्टशब्दार्थमाह—क्षिप्रेति । क्षिप्रकारिषु मध्ये स्वयमतिशयवस्वादिति यावत् । अतः शब्दस्तु पश्नवम्पा संबध्यते ॥ ९५ ॥

समग्राशेषचारवज्ज्ञो हृढिष्ठः परिकीर्त्यते । अभिभूय यतः सर्वान्बलिनो वतते ततः ॥ ९७ ॥

हृढिष्ठशब्दार्थमाह—समग्रेति । बलिष्ठशब्दं योजयति-अभिभूयेतित । तेन बलातिरेकेणोति यावत् ॥ ९७ ॥

बलीष्ठस्तेन विद्वद्भिः कीर्त्यते पृथुकोर्तिभिः ।

यावदाध्यात्मिकं किंचित्पुंभिरापेक्ष्यते वचित् । दृष्टादृष्टश्रुयंगाय तेन सर्वं संयुतः ॥ ९८ ॥

यावदादि शाब्दार्थमुक्वा तात्पर्यार्थमाह—यावदिति ॥ ९८ ॥ तस्येयं पृथिवी सर्वा पूर्णा वित्तस्य चेष्टवेत् ।

इति साधनमुक्तं स्पादृष्टादृष्टार्थकर्मणः ॥ ९९ ॥

बाझ्योपकरणेरपि संपन्नत्वमननतरवाक्यावष्टम्भेन दर्शयति-तस्येति । यदि यथोक्तवित्तसंपत्तिस्तदा बाह्यासाधनसंपत्तिरित्यर्थः । वाक्यत्रयार्थ-मुपसंहरति । इत्थं ते साधनमित्याद्यात्मिकं बाह्यं चेत्युभयं साधनं गृह्यत इति ॥ ९९ ॥

१ ग. घ. च. प्रकृतेः० । २ ह. च. ०भूय चोन्मा० । ३ क. ०श्रुत्वयौ० । ४ ग. घ. ०यथे० शो० । ५ क. डु. ०कार्योति० । ६ डु. ०न तन्द्रिद्रः । ७ ग. घ. च. ०संपूंतिरि० ।

बाहैराध्यात्मिकैश्वर्यैव सम्पन्नः साधनेनः पुमान् । लभते यमसौ ह्लादं नरानन्दः स उच्यते ॥ ५०० ॥

स एको मानुष आनन्द इत्यस्यार्थमाह-बाहैरिति ॥ ५०० ॥

य एते शतमनन्दा मानुषाणां समाहिता: । नरगन्धर्वकाणां स्युरावानेक: प्रमाणतः ॥ ९ ॥

ते ये शतमित्यादिवाक्यैर्द्रुयस्यार्थमाह-य एत इति ॥ ९ ॥

सुगन्धिन: कामरूपा अन्तर्धानादिशक्यः । नृत्यगीतातिकुशला गन्धर्वाः स्वर्गलोकिकाः ॥ २ ॥

मनुष्यानन्दापेक्षया शतगुणितो मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दो भवतीत्यत्र कारणं वकुं मनुष्यगन्धर्वस्वरूपमाह-सुगन्धिन इति ॥ २ ॥

भूयोऽपि प्रतिष्ठातशक्तिसाधन सम्पदा । नारंगन्धर्विको भूयानानन्दो मानुषादधि ॥ ३ ॥

तेषामानन्दाधिक्ये विवक्षितं कारणमाह-भूय इति । भूयसां दृश्यानां प्रतीघाते प्रतिक्षेपे शक्तिश्व साधनानि च तेषां संपदा सामुयेति यावत् ॥ ३ ॥

आविरिश्वाद्वेदेवं पूर्वस्मादुत्तरौडधिक: । सहस्रदशभागेन ह्युतरोरतरत: क्रमात् ॥ ४

यथा मानुषानन्दान्मनुष्यगन्धर्वोऽनन्दस्य शतगुणमाधिक्ये साधनबहुत्वादुक्तमेव हुत्वादुक्तमेव हिरण्यगर्भपर्यन्तं पाठक्रमानुसारेणोत्तरोटरभूमौ पूर्व:पूर्वापेक्षया शतगुणित: सन्नानन्द: साधनबहुत्वमेव प्रयोजकं कृत्वा प्रवृत्तोद-

स्तीत्प्रातिदिशाति । आविरिश्वादिति ॥ ४ ॥

श्रोत्रियोऽधीतवेद: स्यात्साध्वाचार: प्रसिद्धित: । कामानुपहतात्माडपि स्यादकामहतस्तथा ॥ ५ ॥

श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येत्यस्यार्थमाह-श्रोत्रिय इति । तस्य साध्वाचारविशेषणं कुतो लभ्यमित्याशङ्क्याधीतस्वाध्याये स्वाचारवति वृद्धानां श्रोत्रियत्वप्रसिद्धेरित्याह-प्रसिद्धित इति ॥ ५ ॥

मात्यन्त्रोगाद्विरक्तस्य युत्तरााहादकामिनः ।

प्रथमे पर्याये श्रोत्रियत्वादेरग्रहणे कारणमाह—मात्यन्त्रोगादिति । मनुष्यसंबन्धिनः सुखभोगाच्छादितान्नादिव्दिरक्तस्य तदपेक्षयोन्तरत्र च मनुष्यानन्दवाच्छतगुणतो मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यः सन्नानन्दो भवेदित्येतत्सिद्ध्यर्थमादावग्रहणं ऋतम् ।

सहस्रदशभागेन मानुषाद्गुणतो भवेत् ॥ ६ ॥

प्राप्तिमिच्छतो मानुषानन्दाच्छतगुणतो मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यः सन्नानन्दो भवेदित्येतस्य प्रतिपन्नार्थमकामहतत्वादेरग्रहणं प्रथमे पर्याये कृतं ततश्व मानुषाद्दोगाद्विरागहेतोरमनुष्यगन्धर्वेण तुल्यमानन्दलभान्मानुषाद्विरक्तस्य मनुष्यापेक्षया सुखविवृद्धिसिद्ध्यर्थं श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येत्यादौ नोक्तं यदे प्रथमपर्यायं एवाकामहततो गृह्यते तदा तस्य सर्वभौमानन्दनानन्दः समः स्यात् ।

इत्येतस्य प्रसिद्ध्यर्थमादावग्रहणं ऋतम् ।

ततश्व व्याघातो मानुषानन्दे विरक्तो मानुषानन्दमोगमागी चेतित ततः मनुष्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमानन्दं मनुष्यानन्दाद्विरक्तस्य दर्शयितुं प्रथेमपयाँये श्रोत्रियत्वादेरग्रहणमित्यर्थः॥ ६ ॥७ ॥

अकामहत इत्यस्य हेतोरानन्दवृद्धये ॥ ७ ॥

श्रोत्रियत्वमद्वाजिनत्वमकामहतत्वमित्येतानि त्रीणि सुखप्राप्तौ साधनानि तैष्ववान्तराविशेषमाह—श्रोत्रियत्वादि । आपिशब्दाद्द्विशब्देन सर्वशब्देन च संबध्यते ।

कामानुपहतस्य वृद्धौ हादो विरर्धते॥ ८ ॥

एवशब्दस्तु समशब्देन संबन्धनीयः। कथम् । तर्हि सुखवृद्धिरित्याशङ्कचादड्कामेति ॥ ८ ॥

यतोऽकामहतत्वं स्यात्सर्वान्तिशायिनोडस्मा ।

तदेव स्पष्टयति । यत इति । निरतिशयानन्दप्राप्तौ निरतिशयाकामविनाशत्वं यतो हेतुस्तस्मादानन्दस्यैवाकामहतत्वस्याऽऽनन्तरोत्कर्षाधीनः स्याद्विवृद्ध्यर्थः ।

सुखस्य प्राप्तये तस्मादेवोत्कृष्ट इष्यते ॥ ९ ॥

हतत्वं यतो हेतुस्तस्मादानन्दस्यैवाकामहतत्वस्याऽऽनन्तरोत्कर्षाधीनः स्याद्विवृद्ध्यर्थः ॥ ९ ॥

तस्मावथोवितरांच्छ्रुतिमये साधनत्रयम् । श्रोत्रियावृजिनत्वे द्वे तथाडकामहतात्मकता ॥ १० ॥

भोत्रियत्वादीनां त्रयाणामवांतराविशेषमुक्त्वा साधारणं रूपमाह-तस्मादिति । श्रुतत्वाविशेषादित्यर्थः । अवृजिनत्वं यथोक्तकारित्वं तद्वानुक्तमपि श्रुत्यंतरसिद्धं संगृह्णाति ॥ १० ॥

तुल्ये आवाहणः पूर्वे उत्कर्षस्तस्यूत्तरस्य च । अकामहतत्वातः पूर्वाभ्यां साधनं परम् ॥ ११ ॥

यदुक्तं श्रोत्रियावृजिनत्वे द्वे सर्वत्रैवेत्यादि तदेव स्पष्टयति-तुल्ये इति । श्रोत्रियत्वावृजिनत्वयोस्तुल्यत्वात् फलितमाह-अकामहततैति ॥ ११ ॥

चिरकालस्थितियेषु पितृलोकेषु ते स्मृताः । चिरलोकलोकास्तेडपि स्युः पितृश्राद्धादिकारिणः ॥ १२ ॥

स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्द इत्यर्थं पितॄणां चिरलोकत्वं विशेषणं तदुपपादयति-चिरकाल इति । के ते चिरकालं पितृलोकेषु वसन्ति तानाह-तेडपीति ॥ १२ ॥

स एक आजानो देवलोकः स्याद्विज्ञानाजानजः स्मृताः । स्मार्तकर्मवृततस्तत्र जयन्ते देवभूमिषु ॥ १३ ॥

स एक आजानजानां देवानामत्यादिविज्ञानिन्द्रियार्थमाह-आजान इति । केषां देवलोके जातत्वामित्युके वापीकूपतटाकादिसुकृतकारिणामित्याह-स्मार्तेति ॥ १३ ॥

स एकः कर्मदेवानामित्यादौ कर्मदेवशब्देनाग्रिहोत्रादि केवलं कर्म गृह्यते । स एको देवानामित्यादौ देवशब्दार्थमाह-देवानिति । देवाः सम्यग्योकारिणो देवयानमर्गगामिनो देवान्विद्यादितिसंबन्धः ॥ १४ ॥

कर्मणैव त्वविद्वांसो ये जाता: सुरसङ्गसु । कर्मदेवांस्तु तान्विद्यादेवांशोत्तरमार्गगान् ॥ १४ ॥

अथं छिद्रं भिदाडन्यत्वं वेदवेदत्वलक्षणम् । यस्मादुक्तु कुते मोहादात्मनो ब्रह्मणः स्वतः ॥ ६४ ॥

उदरमन्तरं कुरुत इत्यस्यार्थमाह-अरमिति । यदाडडत्मन्याविद्यया विमिथ्याज्ञानं भवतीत्यर्थः । ६४ ॥ अन्योडसावीश्वरो मन्तस्तस्माचाहमनीश्वरः । इति छिद्यतेऽच्छिद्रं छिद्रेऽनर्थो भवेद्रियंमू ॥ ६५ ॥

निर्भयोडपि स्वतः विद्वानेकं सन्तमनेकधा । प्रकल्प्याविद्ययाडडत्मानं तमेव भयमामुयात् ॥ ६६ ॥

आत्मब्रह्मणोरभेदं पश्यति । संसारभयप्राप्तिरिति द्वैतप्रपञ्चयाति । निर्भयोडपैति । विभावेन हस्तमात्मानं तच्छछदेन परामृशति ॥ ६६ ॥

भयहेतोरद्वितीयस्य हि शब्देन परिगृहात् । द्वितीयाद्दे भयं हीति श्रुतिरुचैतरोडनु शासत् ॥ ६७ ॥

यदाहीत्पन्न हि शब्देन योऽितमर्थं कथयति-मयहेतोरिति । द्वितीयाद्दे भयं हीति श्रुतिरेवमनुशास्तीत्यर्थः । ६७ ॥

यदाहीत्यन्न हि शब्देन योऽितमर्थं कथयति-मयहेतोरिति । द्वितीयादिति । यतो द्वैतं भयकारणमिति श्रुतिरेवमनुशास्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥

ईशितव्यादिभङ्को य यस्मादेशी भयङ्करः । इति कल्पयतस्तस्माद्भयं जायते भयम् ॥ ६८ ॥

तथ्वेवेत्यादिवाक्यमवतारयितुं भूमिकां करोति-ईशितव्यादिति । यस्मान्मद्विच्छेदादीशितव्याजीवावाद्रिभक्तत्वेन हृदः सन्नीश्वरो विभाव-दर्शनो भयंकरो भवति तस्माद्भयमेव ब्रह्म विभागेन परिकल्प्य विभक्तं पश्यतस्तदेव भयं जायते भेददर्शनस्य भयकारणत्वादित्यर्थः ॥ ६८ ॥

१ क. ख. 'वेदितो' । २ क. ख. 'छिद्रं यः' । ३ ह. 'यं भवतीत्ये' । च. 'द्र्य भवत्ये' । ४ क. ख. 'देतच्युल्यः' । ५ म. घ. 'रेदः' । ६ क. ख. 'तीये मः' । ७ क. म. घ. 'को मथः' । ८ ह. 'नच्छिदितादी' । ९ च. रोति ।

अहो बलमविद्याया अतिशेते न कश्चन । अग्न्यादिभयहेतोर्या ब्रह्मणोऽपि भयंकर ।। ६९ ।।

विद्यासामर्थ्यादिति-निभया भयंकरदेव इश्वराणामपाश्वर: । भयं तस्यापि जनयेताज्ञानस्यास्त्यगोचर: ।। ७० ।।

अविद्यासामर्थ्यं प्रपश्यति-निर्मय इति ।। ७० ।।

यज्ज्ञात्वा विन्दते विद्वानभयं हीत्यवादिषम् । तत्त्वेवाभयरुद्राह्म स्यान्मोहादात्मनो भयम् ।। ७१ ।।

उक्तेऽर्थे तत्त्वमेव भयमितिवाक्यभागे विमजते-यज्ज्ञात्वेति ।। ७१ ।।

निपिद्धदशयत्वायेकमभयं मोहानिह्ववात् । यत्तस्यैव भयं तस्यादविद्यावशवर्तिन: ।। ७२ ।।

तदेव स्पष्टीकरोति-निविन्दतीति ।। ७२ ।।

अपि वालाग्रत्रेण विदुप: प्रत्यगात्मन: । भिन्नं ब्रह्मेतिसंमोहादात्मैवास्य भयं भवेत् ।। ७३ ।।

व्यास्यानं वा पुरोऽक्षस्य चिद्दृश्य क्रियतेनया ।। ७३ ।।

विदुपो मन्वानस्येति मार्गं योजयति-अपीति । प्रत्यगात्मन: सकाशादिषुमात्रेणापि भिन्नं ब्रह्मेति पश्यत: संमोहवशात्ततो मोहादात्मैव मयं भवतीत्यर्थ: । अविद्याया नास्ति दुष्करमित्येवं परखेन तत्त्वेवेत्या-दिवाक्यं व्याख्याय व्याख्यानान्तरमाह-व्याख्यानं वेति ।। ७३ ।।

अमन्वानस्य तद्रह्म विदुपोऽपि भयंकरम् ।। ७४ ।।

वेयवेतृतवशून्यत्वादिदृक्ताडपि तमोमयी । रजतत्वादिवच्छुक्तावमन्वानो भवेदत: ।। ७४ ।।

व्याख्यानप्रकारमेव प्रकटयति-अमन्वानस्येति । यथा शुक्त्यादौ रजतत्वादि तमोमयं वस्तुतो नास्ति तथा ब्रह्मण्याकृति विदित्ताडपि तमोमयी वस्तुतो न विद्यते ब्रह्मात्मनो वेविदत्रृस्वविभागशून्यत्वादित-

अकामहत इत्येवं निरवधियोगाभिधीयते । तस्यामसत्यां तद्रूपं स्वयमेवामुभूषते ॥ २४ ॥

चाकामहतस्येत्यन्त्ये पर्याये ज्ञानादिरस्ताविद्यास्य प्रत्यगात्मनः सन्निहेत्वादोपे ब्रह्माऽSस्तमेति प्रत्यगात्मैक्यशब्देन निर्दिश्यत इत्याह—अकामहत इत्येवमिति । विद्यया निरवधित्वं चेदुच्यते कथं सिहि ब्रह्मसिद्धिरिति तत्राऽSस्सह—तस्यामिति ॥ २४ ॥

तत्र मानान्तरापेक्षा न स्वतोडवगमात्मके ॥ २५ ॥

अज्ञातं ज्ञायते यत्र प्रमातृत्वायानिह्नवात । ब्रह्म स्वयमेव सिद्ध्यतीत्ययुक्तं तस्य वस्तुत्वेन घटादिवन्मानान्तरसा-पेक्षत्वानुमानादित्याशङ्क्य जडत्वोपाधेर्मवित्याह—अज्ञातमिति ॥२५॥

नात्र मानान्तरापेक्षा सैवानस्तमितोदिता ॥ २६ ॥

साधनध्यात्मिप्रिहारार्थं न स्वतोडवगमात्मक इत्युक्तं तत्प्रपञ्चयति-प्रेमैवैति । श्रुतिः स्वविषयमात्मानमविषयत्वेनैव बोधयन्ती तद्रुताविद्या-निवर्तकत्वेन तत्र प्रविशतीति भावः ॥ २६ ॥

आधेयार्थप्रधानेयं सप्तमी पुरुषातपरा । योडयमित्यादिना तदृच्छूितरे ं प्रमादिनी ॥ २७ ॥

वाक्यद्वयेऽपि सप्तम्याः साधनप्रयोगस्याऽSधारप्रधानत्वावीत्परत्व-माधेयात्मब्रह्मपरत्वातु तयोरेक्त्वपरत्वं पुरुषग्रहणस्याऽSद्रित्योपलक्षण-स्वादित्यभिप्रेत्याऽSधारार्थत्वं परित्यज्याऽSधेयप्रधाना सप्तमी न हट्टेत्याशङ्क्य योऽयं 'विज्ञानमयः' प्राणेऽश्वित्यत्राऽSधेयातमप्र-ध्यानाऽऽ सप्तमी दृष्टेत्याह—योऽयमित्यादिनेत्युक्तं तत्प्रपञ्चयति-प्रेमैवैति । श्रुतिः स्वविषयमात्मानमविषयत्वेनैव बोधयन्ती तद्रुताविद्या-निवर्तकत्वेन तत्र प्रविशतीति भावः ॥ २६ ॥ आधेयार्थप्रधानेयं सप्तमी पुरुषातपरा । योडयमित्यादिना तदृच्छूितरे ं प्रमादिनी ॥ २७ ॥

अयं पुरुष इत्यत्र स एव त्वाभिधीयते । अकामेति ॥ २८॥

मु. रक्थ्यां पुरुष इति वाक्यस्थं तत्पुरुषशब्दं तद्विदग्धपुरुषार्थगम्यं त्वंपदार्थसंशोधनार्थमुक्तमुपसंहरति—अकामेति ॥ २८॥

प्रध्वस्तास्तम्मद्विभागश्र रोचिष्णुर्यश्र भास्करेः । सूर्य आत्मेतमनूदपि योडसाविति च साक्ष्यथ ॥ २९ ॥

यश्वासावादित्य इति वाक्यस्य तत्त्वदलक्ष्यार्थविषयत्वमाह—प्रध्वस्तास्तोति । आदित्यमण्डले परमात्मा संनिहितोऽस्तीत्यच श्रुतिस्मृतिप्रमा-णयति—सूर्य इति ॥ २९ ॥

क्षेत्रज्ञेश्वरभेदेन ह्यभिन्नं वस्तुवियया । तस्माद्विद्यानतशैक्ष्यं घटेतरकयोरिव ॥ ३० ॥

स एक इति वाक्यस्य तात्पर्यार्थमाह—क्षेत्रज्ञेति । अभिन्नमेव वस्तुतो वस्तु क्षेत्रज्ञेश्वरश्रेत्यविद्यया भिन्नं यस्माद्वासते तस्माद्विद्यानिरासद्वारा घटाकाशमहाकाशयोरिव जीवेेश्वरयोरैक्यमत्र बोधयमित्यर्थः॥ ३०॥

मूर्तामूर्तात्मकस्यास्य हुत्कर्षः परमो रवेः । स्वान्तर्गतेन तस्मैक्यं तत्रिमित्तान्निषेधतः ॥ ३१ ॥

आदित्याधारं तत्पदार्थमुक्त्वा त्वंपदार्थं चान्तःकरणाधारमुपदिश्य तयोरेत्यकथनेन फलितमाह—मूर्तेति । मूर्तपदार्थकस्य प्रधानं कार्यं तद्-तेन लिङ्गेन सहाऽऽडित्यमण्डलं तत्र संनिहितस्य ब्रह्मणस्तत्पदार्थस्य साक्षिणा त्वंपदार्थेनैक्यमध्यारोपितोत्कर्षापकर्षकारणाविद्यानिराकरणे-नात्र बोधयते ततश्वाऽऽदित्याधारत्वात्तदर्थस्योक्तृत्तं त्वन्मर्थस्य चान्तः-करणाधिकरणत्वेन रगादिकलुपितत्वान्निकृष्टत्वमित्यादृशका न कर्तव्ये-स्वर्थः॥३१॥

अनूय स य इत्येवमपरुष्ठं नुबुद्धिगम् । उत्कृष्टेने श्वरेणाथ विशिनष्ट्याहिरजुज्वत् ॥ ३२ ॥

तत्त्वंपदार्थयोरेकत्वबोधनप्रकारंमन्त्राभिप्रेतं प्रकटयति—अनूयते इति । यथा यः सर्पः सा रज्जुरित्युच्यते तथा बुद्धिस्थमपकृष्टत्वेन कलिप्तं त्वंपदार्थमनूद्याऽऽडित्यमण्डलस्थेन प्रकृष्टतया कल्पितेन तत्पदार्थेनैक्य-मत्र बोधयते तथा चाऽऽकर्षापकर्षहोन सच्चिदानन्दात्मकं वस्तु पारोक्षेष्ट-मवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥

उत्कृष्टो यदपेक्ष्येशसत्तावद्वाध्यते वलात् ।

विशेषणफलं विशादयति—उत्कृष्ट इति । ईश्वरो हि जीवगतमपकृष्टत्वमपकर्ष स्वयमुत्कृष्टो व्वपादिश्यते । तद्वत् जीवगतमपकृष्टत्वं जीवातुवादेन तस्य ब्रह्मत्वा विशेषयत्वे व्यावर्तते । ब्रह्म हि जीवस्य विशेषणं तद्वृतमपकृष्टत्वं वलादेव बाधते । उत्कृष्टस्य निकृष्टं प्रति विशेषणत्वायोगाज्जीवमतापकर्षनिवृत्तौ च ब्रह्म स्वगतमुत्कर्षं परित्यजति । तस्यापकर्षापेक्षत्वादित्यर्थः ॥ ३३ ॥

नाऽऽडदित्यस्थस्तदोत्कर्षो नापकृष्टिस्स्थाडडत्मनि ।

हित्रोभयमवाक्यार्थं नोति नेतीति विन्दते ॥ ३४ ॥

सङ्कर्षापकर्षनिवृत्त्याशमनो ब्रह्मण्क्रह्मप्रकाशोदित्कर्षं सिध्यतीत्य-सङ्कर्षापकर्षनिवृत्त्यनुवादेन तर्कलं कथयति—नेत्यादिना । विशेषणविध्यत्मावस्था जीवब्रह्मणोस्तदेति परामृश्यते ॥ ३४ ॥

उत्कृष्टिर्वाडपकृष्टिर्वा नेह स्वात्मनि विद्यते ।

तमोपहत्तीनामुत्कर्षेरतरवीक्षणम् ॥ ३५ ॥

उत्कृष्टत्वापकृष्टत्वयोरवस्तुत्वे कुतो निवृत्तिरित्याशङ्कूयाऽऽSSह—उत्कृष्ट-

रिति ॥ ३५ ॥

आविद्यैव मतो हेतुरुछ्छाद्यादेर्न वस्वतः ।

जगधायां विभया तस्यां नानात्वं विनिवर्तते ॥ ३६ ॥

उत्कर्षादेरविद्यार्थत्वे फलितमाह—अविद्यैवेत्यादि ॥ ३६ ॥

अतिरेत यतः सर्वानानन्दानाम्रजादधि ।

विकल्पभूमेर्याद्वृत्तेरैक्यं स्वात्मरविचस्थयोः ॥ ३७ ॥

ज्ञानफलमपकर्षाद्यनर्थनिवृत्तिरेव न भवति किंतु निरतिशयानन्द-प्रासिरप्येत्याह—अतिरोते इति । अग्रजो हिरण्यगर्भो ब्रह्मा तत्पर्येन्ताः ये केचिदानन्द्भास्तान्कर्मफलभूतानशेषानतिशेते यस्मादुपरिष्टाद्यावस्थितो

निरतिशयो ब्रह्मानन्दस्तस्मादुपरिष्टादवस्थितस्य स्वम्पद्लक्ष्यस्याऽऽडदित्यमण्डलेऽवस्थितस्य ब्रह्मणस्सत्प्रतिपलक्ष्यस्य निरतिशे-

ध्यानन्दारमकृत्य चाव्यादैक्यमास्थेयं तज्ज्ञानाच्च सर्वीवल्पाश्रवस्याज्ञान-

नस्य व्यावृत्तेरन्थीनृपलक्षितं निरतिशयसुखमात्रविभवतीत्पर्यर्थ:॥३७॥

सत्यं ज्ञानमिति हस्मादसत्यार्थैवारणात्।

भेदाथापरव्या वृत्तेरपवर्ग: स्वात्मनि विश्रय:॥ ३७ ॥

यदि त्कं ब्रह्मात्मनोरेक्यं तदेव श्राधवाति—सत्यमिति। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यस्माद्दर्शन: सत्यादिरूपत्वविधानादसत्यादेरथेस्य

निवारणाज्ज्ञानत्वविधानादज्ञानस्य मेध्वादिकारणस्य निराकरणाद्द्वैत्‌-

त्मनोरैक्यं युक्तमित्यर्थ: ॥ ३८ ॥

कार्येण रससाभेत् प्राणनायुपपत्तिभि:।

अस्तीत्यपाक्रियेतस्य प्राहुर्भाष्यकृत: स्वयम् ॥ ३९ ॥

प्रश्नयोरस्ति नास्तीति व्याख्यातत्वादथाधुना ।

आहो विद्धानमुं लोकमित्यस्यापाक्रियोच्यते ॥ ४० ॥

संप्रति भाष्यकारीयं व्याख्यानमनुवदति—कार्येणेति । सोऽकामफल-

तत्यादिना प्रागुक्तोऽपस्मानुरोधेन ब्रह्मास्तीत्यस्यस्यार्थस्य सिद्धत्वादस्ति

नास्तीत्येतस्य प्रक्षस्य व्याघ्यातत्वादुपाकृतत्वादनन्तरमवशिष्टयो: प्रश्न-

योर्ध्वडपाक्रिया कर्तव्या तदवसरे प्राप्ते सत्याहो विद्वानित्यादिर्यों

द्विताय: प्रश्नस्तस्यैतस्यापाक्रिया स यथ्रायमित्यादिनोच्यते । विद्वानेव ब्रह्म प्राप्तोतीत्युक्ते चार्थाद्विदिताज्ञान प्राप्तोतीत्युताविद्‌ब्रानित्यादिप्रश्नोडपि

निर्णीतो भवतीति स्वयम् भाष्यकृत: प्राहुरिति वात्तिंकयोरक्षरयोजना

॥ ३९ ॥ ४० ॥

तद्वाणीभानुसंप्लुष्टबहुलाज्ञानधीरह्म ।

यदा हीत्यादिना मन्ये उतेत्यादेरौचिनिर्णयम् ॥ ४१ ॥

इदानीं स्वच्याख्याने दर्शंयति—तद्वाणीति ॥ ४१ ॥

वताविद्धानमुं लोकमितिप्रश्वविनिर्णयात् ।

आस्ति नास्तीति सिद्ध: स्वाप्रश्नयोरपि निर्णय: ॥ ४२ ॥

उताविद्धानित्यादिप्रश्नस्योत्तरं यदा होवैष एतस्मिन्नित्यादिना शब्दै-

नैवोच्यते न त्वथादिति सिद्धे लोकान्तरमाह—उताविद्धानिति ।

१५८ सुरेश्वराचार्यंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्‌— [ब्रह्मवल्ल्याम्‌-

उताविद्वानित्यादिना प्रश्नयोरुभयोर्विनिर्णयादस्ति नास्तीतयस्यापि प्रश्नस्य निर्णयलाभात्र्याणामपि प्रश्नानामत्रैव निर्णयः सिद्धः स्पादिति योजना । असतोऽथंस्य ज्ञानाज्ञानाभ्यां मुग्धबुधुयोयोगाद्द्वैतप्राप्तिहेत्वादि वाक्यं तद्वयाख्यानमपि प्रश्नानां भवतुत्तरमित्यर्थः । ॥ ४२ ॥

विद्वत्ताव्यतिरेकेण फलं भिन्नं यथा तथा । अकामहतयास्तु परानन्दो न भियते ॥ ४३ ॥

स यश्वायामित्यादिवाक्येन ब्रह्मात्मनोरेकत्वमुक्तं तज्ज्ञानफलं समूलानर्थनिवृत्तिरनतिशयानन्दश्रुतेमावाभावात्मकं मिथो भिन्नामित्याश्रित्यैतद्‌—विद्वत्तेति । विद्वत्ता विदुषो भावो ब्रह्मत्वं तस्याः व्यतिरेकेण पूर्णत्वेन हेतुना तस्माद्विद्वभावाद्विद्वदूपात्तफलं यथा भिन्नं न भवति तस्माद्वितीयत्वान्तकारस्तपरिशान्ततोडत्रानुषज्यते तथैवाकामहतताया: समूलानर्थनिवृत्तेः सकाशात्परमानन्दो न भिद्यते समस्तानर्थनिवृत्युपलक्षितस्य ब्रह्मणो निरतिशयानन्दत्वात्तस्मादैक्यज्ञानफले नास्ति भेदश्रुत्यर्थः ॥ ४३ ॥

अनेकजन्मसंसिद्ध: स य: कश्चिद्ध्रवेदिह । यथोदितार्थवित्साक्षादस्मादागेतरात्मकात् ॥ ४४ ॥

लोकादाध्यात्मिकात्स्रेतय यथ्व स्पादाधिभौतिक: । तदुक्तं तत्रैवेद्धितुरन्रसृष्टिस्थितिकल्पयैः ॥ ४५ ॥

स य एवंविदित्यादेरर्थमाह—अनेकेति । अनेकेष्वतिक्रान्तेषु जन्मसु ज्ञानसाधनानुष्ठानद्वारा क्षपितज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकः संसिद्धो लब्धज्ञान-नसामग्रीको मनुष्याणां सहशेषु कश्चिद्ध्रवेद योडत्र संसारमण्डले यथो-क्थं सर्वानर्थरहिते निरतिशयानन्दे ब्रह्मात्मन्यहमस्मीति साक्षाद्देव-वेेदिता संभवितः सोडस्मादनुभवारूढादाध्यात्मिकाद्वैहादनेकार्थकल-षितादाधिभौतिकाद्धैविकाच्च सर्वस्मादेव कोशप्रकार्येत्य ज्ञान-बलात्तद्ब्राभिमानं परित्यज्याभये निर्विशेषे स्वात्मनि प्रतिष्ठां प्राप्तो-त्पर्थः ॥ ४५ ॥

१ ग. घ. °वृत्तिः शाति° । २ ग. घ. ह. च. °भेदाश° । ३ क. ख. °तिकात्° । ७ म. °क्ष्याः° १ ७५ ॥ ५ म. ख. °कार्यस्° । ६ च. °तिष्ठामूत्रो° ।

लोकादस्मात्समुत्क्रम्य ह्येवंविदितिवाचकः । सर्वशेषमिति न्यायं तद्वार्यानुसाराय चोचचमू ॥ ४६ ॥

लोकादिति । एवंविदित्यशब्दो वाचको यस्मात् स विद्वान् वाङ्मनोदेहाद् भिमानात् स्वीकृताद् ध्यात्सादिभेदभिन्नाच्चावज्ञानबलमवलम्ब्य समुत्क्रम्य तत्नाभिमानमपबाध्यासङ्गोदासीनः स्थितः सर्वत्र वाङ्मयाणो- पसङ्क्रमणे शेषत्वेन कर्त्तेयेवमभ्युपगन्तुं युक्तं सर्वत्रोपसङ्क्रमणकर्त्ता विद्वानेवेत्येतस्यार्थस्य व्याख्यानार्थमन्नमयादिवाङ्मयित्वर्थः ॥ ४६ ॥

गत्वेहान्नमयान्त्मानं तत्कार्यं यद् ददत्यगात् । अन्नेनान्नमयं तद्वद् विद्वान्नामयमान्मना ॥ ४७ ॥

गत्वेहान्नमयात्मानं तत्कार्ये यद्ददत्यगात् । अन्नेनान्नमयं तद्वद् विद्वान्नामयमान्मना ॥ ४७ ॥

तस्माद् अपि ह्यन्तरात्मानमहो रज्जुमिव स्वतः । मनोमयात्मना बाह्यमुपसङ्क्रामतीश्वरः ॥ ४८ ॥

व्याख्यानप्रकारं प्रकटयति—गत्वेति । अन्न सर्वत्रेत्थंभावे तृतीया । उत्क्रमणं कोशप्रक्‍षके डिम्बिमानापबाधः सङ्क्रमणं कोशप्रक्‍षकस्वेव बाध इति भेदः । पदार्थपरिशोधनावस्थायां प्रथमं विराडात्मानमात्मत्वेन प्राप्य तत्कार्यं पुञ्‍ञ्रे पौत्रादिकं सर्वं तन्मात्रत्वेनापबाध्य यथासङ्क्रमयोडस्मीत्येवातिशयते तथैवाझमयमपि प्राणमयमात्मत्वेन बाधित्वा प्राणमयमात्मरुपेण विद्वान्वततत प्राणमयस्यापि पुनरभ्यान्तरमात्मानं मनोमयं प्राप्य तेनाडSत्मना बाह्यं प्राणमयं स्वसामर्थ्यादेव जहाति यथा कल्पितः सपों रज्जुं प्राप्य तत्त्वभावसामर्थ्यादेव सर्पत्वं मुषित्वयव मेव पूर्वस्य मनोमयस्य विज्ञानमयात्मना प्रहाणं विज्ञानमयस्य च पूर्वस्याडS न्नमयात्मनाडSवस्थानं तस्य चASSनन्नमयस्यै पुञ्‍छछमहामात्रत्वेन स्थितिरिति पदार्थविवेककुशलो मिहपयति । तथा निर्ह्रपणानन्तरं वाक्यार्थीं प्रातिपद्य कोशप्रक्रमपबाध्य निर्भेये ब्रह्माणि तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ४७ ॥ ४८ ॥

हश्याहश्यादिहीनेऽथ प्रतिष्ठां विन्दतेsडभयम् ॥ ४९ ॥

योडसावेवंविदितयुक्तः परस्मात्मिकमसौ भवेत् ।

स्वतो भिन्नोऽथ वाडभिन्नो यदि वेदभ्यलक्षणः ॥ ५० ॥

वाक्यार्थज्ञानमुपसंहराति—दृश्यतेति ॥ ४३ ॥ स थ एवंविदिस्यादेरित्यं पदार्थवाक्यार्थ्यान कृत्वा विचारमवतारयाति-योडसाविति । ब्रह्मप्रविच्छ्राणः सकाशाद्दिनो वा स्यादभिन्नो वा भिन्नाभिन्नो वेति विमर्शनार्थः । स्वतः स्वभावादुपाधीपरामर्शेमन्तरे-णोति । यावत्त ॥ ५० ॥

भेदे श्रुतींविरोधः स्यादन्योडसावितिनिर्णयात् । कर्मकर्तृत्वमेकस्य दोषोडभेदेऽपि विद्यते ॥ ५१ ॥

तस्माद्वेदवाक्यविरोधोऽत्रोभौ एकत्वनिर्णयविरोधश्चेति । मेद इति । उपसंस्क्रमणमतिक्रमणं प्राप्तिरेव द्विधाड-प्यानन्दमयं परमात्मानुपादाय कर्मकर्तृत्वविरोधमभेदपक्षे दर्शयाति-कार्मेति ॥ ५१ ॥

परस्य दुःखिता चैवं पराभावः प्रजायते । तस्मात्रिधारणार्थोडयं विचारः क्रियतेsधुना ॥ ५२ ॥

जीवपरयोरभेदे जीवस्य संसारित्वादपरेऽपि संसारी स्यात् । ततश्च परस्यात्मत्यभेदपक्षे दोषान्तरमाह—परस्येति । विद्धचच्छब्देनाडSत्ममन्त्रे गृह्यते । मेदाभेदपक्षे तु विरोधाडतिस्फुटत्वात्तन्नोद्दावयते । पक्ष-द्वयेऽपि दोषस्य स्ववादुष्टपक्षानिर्धारणार्थं विचारः कर्तव्य इत्याह-तस्मादिति ॥ ५२ ॥

निश्चितं हि परिज्ञानं फलवत्यात्यासिद्धितः ॥ ५३ ॥

नान्यस्यान्न्यात्मता यस्माद्दूवंसे वाडSध्वंस एव वा । तस्मादनन्यो विज्ञेयः परस्मादात्मनो बुधः ॥ ५४ ॥ अदृष्टपक्षानिर्धारणं किमर्थमित्याशङ्क्याडSह-निश्चितमिति । प्राप्ति-निश्चितस्य ज्ञानस्य फलवत्त्वात् । दृढत्वेन हेतोः प्रामाण्यव्या-प्त्यर्थः ॥ ५३ ॥

नान्यस्यान्न्यात्मता यस्माद्दूवंसे वाडSध्वंस एव वा । तस्मादनन्यो विज्ञेयः परस्मादात्मनो बुधः ॥ ५४ ॥

ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीतिश्रवणादन्यो जीवो ज्ञानद्वारा ब्रह्म प्राप्तो-तीत्यभ्युपगमाद्देदृपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमाह—नान्यस्येति । न हि नष्ट-

स्यानस्य वाडन्यस्यान्यमावो युज्यते । घटे नष्टेऽपि च पटभावानुपलम्भात्तस्मादात्मा सदैव ब्रह्मैव न ततोऽन्योऽस्ति सवितीवर्थः ॥ ५४ ॥

जीवस्य सदा ब्रह्मभावे ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीतिश्रुतिरनुपपत्तेति शङ्कते—अनन्यश्रेति । तत्रानन्यत्वमन्यस्योनन्य भावानुपपत्तेरवाध्नी करोति-वाधामिति ॥ ५५ ॥

दशमामिवदज्ञानात्स्वरूपादिव वर्ण्यते । विद्यया तद्वामोति यदनाप्तमविद्यया ॥ ५६ ॥

शब्दैकश्रुतिविरोधं दृष्टान्तेन निराचष्टे-दशमेति । यथा दशमो माणवकः स्वस्वरूपादविद्यया विमक्तवद्धाति तदवाप्तिज्ञानादुच्यते तथा जीवोडपि ब्रह्मस्वरूपादज्ञानाद्द्वैशवद्धाति तदवाप्तिज्ञानाद्ब्रह्मैव भवतीति ज्ञानानन्दावो वर्ण्यते शास्त्रेऽणेत्यर्थः । ब्रह्मण्यप्राप्तिरविद्याकृता विद्याकृता तन्निवृत्तिरेव प्राप्तिरित्युक्तमेव व्यक्ती करोति-विद्ययेति ॥ ५६ ॥

तमोह्नुत्यतिरेकेण नेह ग्राम्याद्वावितवत् । तत्व्वापिसाधनं ज्ञानं ग्राममार्गप्रबोधवत् ॥ ५७ ॥

इत्येवं चेद्न वैधर्म्यात्त्र हि तत्रोपदिश्यते । गन्तव्यविषयं ज्ञानं यथा सत्यादिलक्षणम् ॥ ५८ ॥

ग्रामादिप्राप्तिवद्ज्ञानमपि प्राप्तिसाधनमेव किं न स्यादित्याशङ्क्य प्रत्य-र्भूतत्वाद्द्ब्रह्मणस्तत्राज्ञाननिवृत्त्यतिरेकेण नास्ति प्राप्तिरित्याह-तमोह्नु-तीति । यथा ग्रामस्य मार्गज्ञानं गमनद्वारेणैव प्राप्तिसाधनमेव ब्रह्मज्ञा-नमपि स्वाभ्यासद्वारेणैव ब्रह्मप्राप्तिसाधनमिति ब्रह्माणि मुख्यावात्तिः सिध्यत इति शङ्कते-तत्व्वापीति । उपदेशवैषम्योपन्यासेन परिहरति-न वैधर्म्यादिति । यथा सत्यज्ञानानन्तरानन्दाकं ब्रह्म तत्स्वरूपसीतिप्राप्तव्यं

१ ग. घ. प्राप्तः । २ क. ख. स्यान्यों भा । ३ ग. घ. कः स्वरू । ४ ग. अवज्ञा । ५ च. ल्यमुपत्वा । ६ ग. घ. द्वज्ञानप्रा । ७ ग. घ. प्राप्यन्त्र ।

ब्रह्माधिकार्य ज्ञानमुपादिश्यते न तथा दृश्यान्ते गन्तव्यं ग्रामं विषयीकृत्य ज्ञानमुपादिश्यमानं दृश्यते । तत्प्राप्तिमार्गस्तु तत्रोपदिश्यते तेन तत्र गमनार्थः ॥ ५८ ॥

यह तु ज्ञानादज्ञाननिवृत्यै प्राप्तिरौपचारिकी कर्मापेक्षं परप्राप्तौ ज्ञानं स्यादिति चेन्न तत् । मुक्तौ न कर्मणः कार्यं यस्मादण्वपि क्रियते ॥ ५९ ॥

उपदेशवैषम्येडपि ज्ञानस्य कर्मापेक्षस्य ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वात्तस्यैवमुख्यत्वासिद्धिरिति शङ्कते—कर्मापेक्षामिति । मोक्षे कर्मकार्यस्य कस्यचिदपि वचकुमशक्यत्वान्न तत्र कर्मापेक्षा ज्ञानस्येति दृश्यते—न तादिति ॥ ५९ ॥

बुद्धं यस्मात्स्वतस्तत्वमदः शुद्धं स्वतो भवेत् । अतः मुक्तं स्वतो ब्रह्म वद स्यात्कर्मणादत्र किम् ॥ ६० ॥

चतुर्विधमपि कर्म कार्यं मुक्तौ नास्तीत्येतदेव साधयति-बुद्ध्रमिति ॥ ६० ॥ सशास्त्रप्रवेशोऽधिकत्वादभिन्नः स्यात्पराद्बुधः । विपाश्रिद्वैतिरेकेण यदीशोऽन्यो न विद्यते ॥ ६१ ॥

विद्दद्धरणोभेदपक्षं निराकृत्यामेदपक्षे समर्धिते प्रमाणमाह—शास्त्रिति । मोक्षान्नयथानुपपत्त्यादप तदर्थक्रमास्थित्यमित्याह—विपाश्रिद्वैतिरेति । द्वितीयं चेदविचोत्यमेकं वस्तु स्वतो स्यादिति न स वेदैकवेदिति विभागोक्तिस्तदा भवेत् ॥ ६२ ॥

अभेदस्य पारमार्थिकत्वं भेदस्य भ्रान्तत्वमित्यभ्युपगमे सत्यपि योडन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेति भेददर्शन्ते तस्याप्यविद्याकृतत्वेन भेदस्यावस्तुत्वोक्तिरेकधैवानुदृष्टत्वेऽपि भेदद्विधानं चोपरपद्यतेऽतोऽपि जीवपरयोरेवमभ्युपगतव्यमित्याह—द्वितीयमिति ॥ ६२ ॥

यदि ताभिरिकादन्यैरितीतियो नेक्ष्यते शशी ॥ ६३ ॥

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् ।

चन्द्र एक इति ज्ञानं तदा स्यात्पारमार्थिकम् ।

तद्ग्रहणं द्वितीयं चेत्न सुपुप्तेऽग्रहः श्रुतेः ॥ ६४ ॥

यथा चन्द्रैकत्वज्ञाने सत्यदर्शनाच्चन्द्रद्वैतवस्य भ्रान्तिदर्शनसिद्धद्वैतवं तथा द्वैतं न कदाचिदपि न गृह्यते तस्माद्रान्तद्वैतिमिति शङ्कूते-यदिति ।

न हि निद्रुष्टहृद्विमित्रीदृशन्द्रो हृष्यते तेन द्वैतजन्यभ्रान्तिविषयत्वाद्द्वितीयश्शन्द्रो मिथ्येति युक्तं चन्द्रैक्यज्ञानस्य निर्देशीकरणजन्यत्वेन

दद्वैतस्य परमार्थत्वायोगाद्द्वैतस्यैव परमार्थतेत्यर्थः । न तावत्सुपुप्त्यवस्थायां द्वैतस्य ग्रहणोस्ति न तु तद्वितीयमस्तीति शङ्केरतो द्वैतस्य कदाचिद्विषयत्वात् ।

सुपुप्त इति ॥ ६३ ॥ ६४ ॥

न चेहान्यमनस्ता स्यात्सर्वेषामग्रहो यतः ।

अस्त्येवातिरिक्तं चेद्ग्रहणात्स्वभवोधयोः ॥ ६५ ॥

सुपुप्ते विद्यमानस्यैव द्वैतस्याग्रहणं न त्वभावादित्यमनस्कत्वादग्रहणं न स्वभावादित्या-शङ्क्याडह–न चेति ।

यदि सुपुप्ते द्वैतस्याग्रहणादसर्वं ताहि जाग्रत्स्वप्नयोर्ग्रहणात्तस्य सत्त्वं किं न स्यादिति शङ्कते—अस्त्येवेति ॥ ६५ ॥

आविवोद्यनतो नैवं तदा तद्भावभावितः ।

द्रश्यानोधः सुपुप्तेऽपि त्वज्ञानादिति चेत् तत् ॥

स्वाभाविकत्वाच्चस्यापि निमित्तस्यापेक्षणात् ॥ ६६ ॥

अज्ञोडहामिति सकुटतराविद्याप्रतिभानातद्भावे च तत्प्रतिभानाभावादविद्याकृतं द्वैतं न परमार्थतोऽस्तीति परिहरति—आविवोत्यादिना ।

यथाडज्ञानकारावृतो घटादिविद्यमानोऽपि तद्वावृतत्वाद्वान्योपलभ्यते तथा द्वैतमपि विद्यमानमेव सुपुप्तद्यवस्थायामज्ञानावृतत्वादनुपलभ्यामिति

शड्कते-हूयते । सौषुप्तस्याग्रहणस्य निमित्तानिरपेक्षत्वेन स्वभावतः सिद्धत्वान्न तन्न द्वैताग्रहणमावृतत्वप्रयुक्तमिति दृश्यते-न तद्विति॥६६॥ अन्यापेक्षं हि यदूपं न तत्स्य स्वतो भवेत् । विक्रियाडविक्रिया त्वस्य तत्समन्यानपेक्षणात् ॥ ६७ ॥

किंच ग्रहणस्य विक्रियांत्मकेन हेतुकृतत्वादस्वभाविकत्वात्तद्विषयस्यापि द्वैतस्य हेतुत्वादेव रज्जुसर्पादिवत्स्काल्पितत्वात्तस्य सुषुप्ते ग्रहणामावादैक्रियत्वमेवास्य स्वाभाविकं रूपमित्यभिधेत्याऽSSह—अन्यापेक्षं हीति ॥ ६७ ॥

स्वमवन्न सुषुप्तोऽतः स्वत एवादृश्यत्वात् । दृष्टुदृष्टेन लोपः स्यात्तत्समेवं श्रुतेर्वचः ॥ ६८ ॥

बथा स्वाप्नं रूपं मिथ्या तथा सौषुप्तमापि रूपं मिथ्यैवोच्यते युक्तमच- स्थावाच्छिन्नत्वांविशेषादित्याशड्क्यASSह—स्वभावदिति । अन्यापेक्षाम- न्तरेण सौषुप्तमात्मरूपं परमार्थतोऽद्वैतत्वात्तद्वप्रमातुल्यमित्यर्थः । विनाशमेवापीतों भवतीतिश्रवणादात्मैव सुषुप्ते नास्तीतियाशड्क्य विनाश्रुतेर्विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायत्वान्मैवामित्याह—दृष्टुरिति ॥ ६८ ॥

आत्मनोऽन्यो भवेद्येषामेश्वरः कारणान्न था । कार्यं भयानिवृत्ति: स्यादन्यहेतुसंश्रयात्तू ॥ ६९ ॥

एवं जीवेश्वरयोरेवमेपेक्ष्यं प्रसाध्य शेषाक्षे नोपप- इति । जीवेश्वरयोर्मेदे कार्यकारणयोेश्वर मिन्नत्वे मेदेन हेत्वादेश्वराजी- वस्य भयं भवेदन्यस्य हेतोरुपलब्धस्य भयहेतुत्वाद्वितीयाद्दै भयं भवंतो- त्यादिश्रुतेःरित्यर्थः ॥ ६९ ॥

अन्यस्य भयहेतुत्वमधर्मापेक्षयते चेतं । मैवं तस्यापि तुल्यत्वान्निवृत्तेः स्यादसंभवः ॥ ७० ॥

ईश्वरस्यान्यत्वे हि सहेतुमूर्ताधर्माच्चभावाच्च भयहेतुरिति शड्कते- अन्यस्येति । सहकार्यभावादेश्वरस्य भयं प्रत्येककारणत्वामित्येव नोपप- अन्यस्येति । सहकार्यभावादेश्व

ध्यते सहायीभूताधमोऽेरपि जीवगतस्य जीवत्ववादौ कारणे सति सत्वस्य तुल्यत्वान्निवृत्तेरसंभवो यस्माद्वतीति दूष्याते—मैवमिति ॥ ७० ॥

निर्निमित्तं भयं चेत्स्यात्त निवारणम् । ध्वंसेऽन्वा निवृत्तिः स्यादात्मनो नेष्यते तथा ॥ ७१ ॥

निर्निमित्तं भयं चेत्स्यात्त निवारणम् । ध्वंसेऽन्वा निवृत्तिः स्यादात्मनो नेष्यते तथा ॥ ७१ ॥

संसरमयस्य निमित्तानिरपेक्षत्वान्न तस्येश्वरकृतत्ववामिति शङ्क्रकते—निर्निमित्तामिति । तर्हि संसारमयं सदा स्यादिति दूष्यति—न तस्येति । किंच स्वाभाविकं भयमात्मन्यभ्युपगम्यते चेत्सस्याऽऽत्मनिवृत्त्यैव निवृत्तिः स्यादन्न चाडडत्मनो निवृत्तिरेऽपदिकैरिष्यते तस्माद्देकपक्षे मोक्षस्यैवानुपपत्तिरित्याह—ध्वंसेऽन्वेति । वाशब्दादश्रार्थे ॥ ७१ ॥

भयस्याज्ञानहेतुत्वान्निवर्तते ॥ ७२ ॥

एकत्वपक्षे त्वेषां दोषो नान्यतमो भवेल् ।

एकत्वपक्षे त्वेषां दोषो नान्यतमो भवेल् ।

अभेदपक्षे यथोक्तसर्वदोषराहित्यमित्याह—एकवेति । सर्वदा संसारित्वं न कदाचिन्मुक्तत्वं बन्धहेतोरमोक्षहेतुश्राङ्गडनथक्यं शास्त्राविरोधश्रेयस्तेषामिति यावत् । तत्र हेतुं सूचयति—भयस्येति ॥ ७२ ॥

अभेदपक्षे यथोक्तसर्वदोषराहित्यमित्याह—एकवेति । सर्वदा संसारित्वं न कदाचिन्मुक्तत्वं बन्धहेतोरमोक्षहेतुश्राङ्गडनथक्यं शास्त्राविरोधश्रेयस्तेषामिति यावत् । तत्र हेतुं सूचयति—भयस्येति ॥ ७२ ॥

अन्यहेतुः स्वतो वा स्याद्रयं नोभयथाऽपि हि ।

अन्यहेतुः स्वतो वा स्याद्रयं नोभयथाऽपि हि ।

स्वातन्ग्यभावादन्यस्मिन्न्स्वात्महामं च नेष्यते ॥ ७३ ॥

स्वातन्ग्यभावादन्यस्मिन्न्स्वात्महामं च निष्यते ॥ ७३ ॥

किंच भेदपक्षे भयस्यान्यकृतत्वमात्रकृतत्वं वेति विकल्पयोभयथाडपि तन्निवृत्तिनं संभवतीत्याह—अन्येति । अन्यस्मिन्भयानिमित्ते स्वीकृते सति स्वात्मनः स्वातन्ग्यभावादन्यस्मिन्न्यहेतुत्वपक्षे भयान्निवृत्ति साधयति—स्वातन्ग्येति । आत्महेतुत्वपक्षे तु भयस्याऽऽत्मनाऽज्ञानाद्दूषणात्तकृतं भयं सदा संर्भाव्यत इत्याह—स्वात्मेति ॥ ७३ ॥

किंच भेदपक्षे भयस्यान्यकृतत्वमात्रकृतत्वं वेति विकल्पयोभयथाडपि तन्निवृत्तिनं संभवतीत्याह—अन्येति । अन्यस्मिन्भयानिमित्ते स्वीकृते सति स्वात्मनः स्वातन्ग्यभावादन्यस्मिन्न्यहेतुत्वपक्षे भयान्निवृत्ति साधयति—स्वातन्ग्येति । आत्महेतुत्वपक्षे तु भयस्याऽऽत्मनाऽज्ञानाद्दूषणात्तकृतं भयं सदा संर्भाव्यत इत्याह—स्वात्मेति ॥ ७३ ॥

अनिवार्य स्वमात्मानं न भयस्य निराक्रिया । निवृत्तावपि नैव स्यात्रिवृत्यैव समाप्नितः ॥ ७४ ॥

अनिवार्य स्वमात्मानं न भयस्य निराक्रिया । निवृत्तावपि नैव स्यात्रिवृत्यैव समाप्नितः ॥ ७४ ॥

कुलालकृतस्य घटस्य कुलालनाशमन्तरेरण नाशवादात्मकृतस्य भयस्याऽऽत्मनाशाहतेनैव नाशः स्यादित्याशङ्क्याऽऽत्मनो भयं प्रति निरन्ते यस्मा० । ४ म. घ. ड. च. सेनेवे० । ६ क. ख. ड. °हेतुः स्वतो। ७ ख. ग. घ. व. °यानिवृ°। ८ ख. म. घ. °भाव्येतेसां। ९ ग. घ. व. °त्मनि°।

पेक्षहेतुत्वान्नैवमित्याह-आनिवर्त्येंति । तर्हि स्वात्मनिवृत्त्या भयानिवृत्तिरित्याशङ्क्याडडह-त्मनः समासत्त्वाद्‌ऽनृत्यादनिवृत्तिफलेन फलित्वायोगाद्‌ऽइतद्युक्तमित्याह-निवृत्ताविति ॥ ७४ ॥

अविद्यामात्रहेतौ तु सर्वमेतत्समञ्जसम् । तस्यामसत्यां तन्न स्यात्सत्यामेव हि भीरितः ॥ ७५ ॥

त्वत्पक्षेऽपि यथोक्तं सर्वं समानमित्याशङ्क्यैकत्वपक्षे त्वेतेषामित्य-श्रोक्तं स्मारयति-अविद्येति ॥ ७५ ॥

यदज्ञानादयं यत्स्यादज्ञानादत्कुतो भवेत् । रज्जुसर्पादिवत्स्मादविद्यैव भयोद्भवः ॥ ७६ ॥

विदुषोऽपि भयदर्शनाद्‌ऽविद्याहेतुत्वं भयस्येति । विदुषो भयस्य बाधितानुवृत्त्या मानेऽपि वस्तुतस्तदसं-भवे फलितमाह-रज्जुरपेति ॥ ७६ ॥

विद्याविद्यातमकं बहु मतं चेन् न विरोधतः । पृथक्च दृश्यमानत्वादात्मनो घटरूपवत् ॥ ७७ ॥

आत्मन्यविद्यया भयप्रतीतिरिविद्यया च तन्निवृत्तिरित्यदूषणं, विद्ये च तत्र स्वीकते ध्यातामविद्याशङ्कया तयोरात्मनि स्वरूपवक हेत्वन्तरमाह-पृथक्चेति ॥ ७७ ॥

प्रत्यक्षेण हि दृश्यते विद्याविद्ये मनोगते । न तयोरात्मधर्मत्वं तस्मात्ते नामरूपयोः ॥ ७८ ॥

कल्पान्तरं प्रत्याह-प्रत्यक्षेणेति । विद्याऽविद्ये चित्कं ज्ञानमविद्या मिथ्याज्ञानमग्रहणं च तयोर्मनोनिष्ठत्वान्नभवातदुपादानमूर्तानाद्य-निर्वाच्याज्ञानगतखमेव चाश्रयौर्विद्याविद्योरित्याह-तस्मादिति । नामरूपशब्देनानाद्यज्ञानमुख्यते ॥ ७८ ॥

अन्तरा नामरूपे ये बह्मवावाहे तयोर्हि तत् । न स्तो ब्रह्माणि ते भानावुदयास्तमयाविव ॥ ७९ ॥

प्रमाणमाह—अन्तरति । ये नामरूपे ते ब्रह्माणः सकाशाद्वाहे विलक्षणौ तयोरेव नामरूपयोस्तद्ब्रह्म-न्तरा विलक्षणामित्यर्थः । विलक्षणत्वेऽपि नामरूपयोर्ब्रह्माणि संगतिमाशङ्कूयासङ्गतत्वश्रुतिविरोधान्नैवमित्याह—न स्त इति । ॥ ७९ ॥

कर्मकर्तृकतैकस्य दोषः स्यादिति चेत् तत् । संक्रान्तेज्ञानमात्रत्वाच्चाद्धि भेदानिरासि नः ॥ ८० ॥

यतु जीवब्रह्मणोरभेदश्रुतेतमानन्दृदयमात्मानमुपसंक्रामतीत्यत्र कर्म-करत्वाविरोधः स्यादिति तदनुच्य दृश्यति—कर्मेति । अन्र हि वाक्ये संकान्तेरहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानमात्रत्वाच्चाततस्य च ब्रह्मात्मनयप्यस्तसकायां-विद्यानिवर्तकत्वात्प्राप्तायां विद्यायां कर्मकर्तृत्वविरोधाशङ्का नास्तीति दृपणमेव प्रपञ्च्यति—संक्रान्तेरिति ॥ ८० ॥

सुखदुःखादिसंबद्धमात्माडडत्मानं न वेत्ति चेत् । भवतों मुमुक्षुता कस्मादृशसभादेतदु च्यताम् ॥ ८१ ॥

ब्रह्मात्मानि नित्यमुक्ते संसारस्यैवाभावात्कुतस्तत्रिवृत्तिरिविद्याफलमि-त्याशङ्कच ब्रह्माद्वैतप्रतिपेधसंमार्गभावाहक्ब्रह्मा-वाङ्मोक्षशास्त्रानर्थक्यं स्यादित्याह—सुखेति ॥ ८१ ॥

जाग्रत्स्वप्नसुप्तेषु वस्तुवृत्तानुरोधतः । श्यामः सुक्री न वेत्ति वेत्यात्मानं प्रतिषिद्धतः ॥ ८२ ॥

न केवलं मोक्षशास्त्रानुपपत्तिरेव ब्रह्माणि संसारसिद्धिः किंतु स्वानु-भववशादपीत्याह—जाग्रादिति । वस्तुवृत्तमनुरोधतः प्रसिद्धित इति सम्बन्धः । वस्तुनो वृत्तं स्वरूपभूतं चैतन्यं तदनुसारात्स्वानुम-वदर्शनादिति गाकत ।

१ व. ख. °प्रमेन्द् । ३ च. °ति विज्ञा° । १३ क. °रोधश्र । प क. ख. संचन्धमा° । ५ क. च. °द्धम्मा° ।

कारणहानाच न विभागः परात्मनि ।

अभावात्कर्मकर्तृदेरविरोध एवावाशिष्यते ॥ <३ ॥ ब्रह्मात्मन्युुपपत्तेरनुभवाच संसारसमारोपमुक्त्वा कर्मकर्तृविरोधामावे हेतुंन्तरमाह—कोप्यति । आत्मनि कर्मकर्तृकरणादिविभागोभावे किंकर्तव्यतामोह—वाशिष्ठं भवतीत्याशङ्क्याऽSह-अभावादिति ॥ ८३ ॥

कारकाण्युपमृद्नाति विद्या बुद्धिमिवोषरे ।

किंच कूटस्थेनैSद्वैतनः स्वाभाविकत्वात्कर्तृत्वादेरविद्याकृतत्वात्त्रिविधृत्या निवृत्तेन कर्मकर्तृत्वविरोधाशङ्काऽस्तीत्याSSह—कारकाणीतिसूत्रम् ॥ ८४ ॥

यद्वा यस्य स्वतो रूपं न तत्त्मात्नावपेक्षते ।

क्रियामन्यानिमित्तत्वादपेक्षा कर्तृपहवे ॥ ८५ आत्मैकरूपमेव कूटस्थत्वं क्रियापेक्षमित्याशङ्क्याऽSह-यद्वीतिसूत्रम् । विक्रियायामुपपद्यादित्युपपयां क्रियाया निमित्तत्वादिति हेतुमाह-अन्योति । तर्हि त्वत्पक्षे कर्माश्रनमनर्थकमित्याशङ्क्य बुद्धिद्वारेण सर्वज्ञगर्माणकारणाज्ञानापनोदिज्ञानप्राप्तौ कर्मापेक्षेत्यैपस्थ्यं कर्मकाण्डस्ये-त्याह—अपेक्षति ॥ ८५ ॥

नैवेहात्मनं जडलौकावत्परोडनसा ।

उपसंहारात्यस्माद्वाणी संक्रान्तिरिष्यते ॥ ८६ ॥

किमित्युपसंक्रमणं गौण्या वृत्त्या ज्ञानमात्रमिति व्याख्यातं प्रसिद्ध-मेवोपसंक्रमणं कस्मान्न स्यादित्याशङ्क्याऽSह-नैवेति ॥ ८६ ॥

वहिः प्रवृत्ते: संक्रान्तिः प्रत्यावृत्त्ये चेन्तमम् ।

मनोमयादिवच्चैवं विरुद्धा स्वात्मनि क्रिया ॥ ८७ ॥

यथा मनो बुद्धिद्वारेण विषयपर्यन्तं गत्या तस्मात्प्रत्यावृत्य स्वात्मानमेवोपसंक्रामति तथाऽSत्माडपि मनोद्वारेण देहादौ बहिर्भूत्या ततो निष्क्रम्याऽSत्मानमेव प्रविशतीति मुख्य्या संक्रान्तिरन्न संमवतीति सूत्रम् ॥ ८७ ॥

शङ्कते- बाहिरिति । कर्मकर्तृभावस्यैकत्र विरुद्धत्वात्तु हि तदिति दूषयति- नैवमिति ॥ ८७ ॥

स्फुरन्ती न जलूकाडपि स्वात्मानं स्वात्मनाडड्रुता । उपसंहारस्थितियुक्त्या निर्भर्तितत्वाच्चथाडप न ॥ ८८ ॥

विरोधमेव हृदृशान्तेन स्फुरान्तीति- जलूकायाः सावयवत्वादेकांशेन संक्रमणो कर्तृत्वमंशान्तरेण कर्मत्वं चाविरुद्धमित्याशङ्क्यमण्डी- कृत्य नैवमात्मनि संभवाति निरवयवत्वादित्याह- आत्रेति ॥ ८८ ॥

तस्मात्सिद्धं संक्रान्तिरन च कोशात्मकृत्का । पञ्चकोशातिरिक्कात्मकर्तृका पारिशिष्यते ॥ ८९ ॥

आत्मनि मुख्यसंक्रान्तेरतिक्रमणस्य प्राप्तेर्वा यथोक्तन्यायेनायुक्तत्वाद्वाक्यार्थज्ञानमेवात्र संक्रमणं न च तत्कोशप्रचककर्तृकं पञ्चानां कोशानाम्चेतनत्वाज्ञानकर्तृत्वायोगादित्युपसंहरति- तस्मादिति । तर्हि किंकर्तृका यथोक्ता संक्रान्तिरित्याशङ्क्याह- पञ्चकोशेति । कार्यकारणात्मककोशपञ्चकवृत्त्यतिरिक्तकूटस्थचिन्मात्रबहुप्रकर्तृका संक्रान्तिरहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानरूपा वाक्यकृता स्वी कृता न च कूटस्थस्याज्ञानमन्तरेण कर्तृत्वं स्वैमित्यजाने ज्ञानान्निवृत्ते तदुस्थं कर्तृत्वस्वमपि निवृत्तमेवेत्यात्मनः स्वेन निर्विशेषात्मनाडवस्थानसिद्धिरित्यर्थः ॥ ८९ ॥

कोशातिरिक्तरूपस्य सर्वान्तरतमात्मनः । अक्रियस्यैव संक्रान्तिरनभोवत्स्यात्परात्मनः ॥ ९० ॥

आकाशमवकाशं दृदातीतिवदात्मनो ज्ञानकर्तृत्वं कूटस्थस्याज्ञानो- स्थमास्थेयमिति साधयति- कोशेति ॥ ९० ॥

गुहाशयादिसंबन्धो योगविद्याविभ्रमाद्द्वेतू । आत्मज्ञानादृभ्रमद्ववस्तौ संक्रान्तिरिति गीयते ॥ ९१ ॥

आत्मनि संक्रमणमौपचारिकं न मुख्यमित्यत्रैव हेत्वन्तरमाह- गुहाश्रयां । गुहा बुद्धिराश्रयां यस्स्याडSभासस्य तद्वन्ता साभासं

कोशप्रश्नकेनाडडमनो यः संबन्धोडविद्याकृतविभ्रमप्रयुक्तो भवति स पुनेवार्थयोस्थास्मज्ञानात्तद्ज्ञाननिवृत्या तदुस्याविभ्रमध्वस्तौ कोशप्रश्नकारिक्रमणादात्मा बहैव भवतीत्यतः संक्रान्तिरित्युपचारिको व्यपदेश इत्यर्थः ॥ ९१ ॥

तस्मात्सत्यमननं यत्सर्ववेदाडविकललक्षणम् । तदस्मीति बोधार्थं बहु स्यामिति कल्प्यते ॥ ९२ ॥

बह्मात्मनि कर्तृत्वं वास्तवमेव सृष्टिश्रुतिवशादेश्यवयमित्यशङ्क्यक्य प्रदर्शितप्रकारेण ज्ञानेत्पत्त्यर्थत्वेन सृष्टिप्रवेशादेरारोपितस्वान्मैवामित्याह-तस्मादिति ॥ ९२ ॥

पञ्चकोशातिवर्त्यैवात्मा ज्ञानभानूदयात्कमात् । जगद्व्यापि कोशांस्तत्रवर्त्यात्मनि दीपवत् ॥ ९३ ॥

ज्ञानफलमिदानीमुपसंहरति-पञ्चकोशावति ॥ ९३ ॥

तदेतस्मिन्यथोक्तेऽर्थे श्लोको मन्त्रोडपि चीयते । अशेषानन्दवल्ल्यर्थसारस्यास्य प्रकाशकः ॥ ९४ ॥

निरतिशयानन्दरूपं निःशेषानर्थनिवृत्त्युपलक्षितं बह्म तद्ज्ञानादात्मा संसारात् तज्ज्ञानाच्च मुक्तो भवतीत्यस्मिन्न्वाह्यणोक्तेऽर्थे तदृष्यपि श्लोको भवतीति मन्त्रमवतारयति-तदेतस्मिन्निति ॥ ९४ ॥

इत्यर्थषष्ठः खण्डः ॥ ८ ॥

यतो वाचो निवर्तन्ते तद्ब्रह्मेति प्रतीततम् । शब्दप्रवृत्तिहेतूनां प्रत्यगात्मन्यासंभवात् ॥ ९५ ॥

शब्दातिरिक्तप्रमा्णागम्यं बह्माहमस्मीति प्रतिपत्तव्यमित्यस्मिन्नर्थे यत इत्यादिवाक्यमाकाङ्क्षां पूरयत्यन्वयः—यत इति । अप्राप्येत्यत्र विवक्षितमर्थ कथयति—शब्दप्रवृत्तीति । वाचो गुण-क्रियाजातिरुह्यते इबद्रप्रवृत्तिहेतुत्वात् । शब्दार्थासंभवात् इबद्रुवाचितत्वाद् भवः ॥ ९६ ॥

शब्दार्थासंभवं प्राह ह्यप्राप्येत्यादराच्छ्रुति: । शब्दातिरिक्तप्रमा्णागम्यं ब्रह्माहमस्मीति प्रतीततम् ॥ ९६ ॥

तस्माल्लक्षणवाचीनि सत्यादीनि पुराडनकम् ।

विशेषणविशेष्याणां निषेधात्मकोशशायिनाम् ॥ ९७ ॥

कथं तर्हि ब्रह्माणः शब्दप्रमाणकत्वमित्याशङ्क्योपक्रमे दर्शितं स्मार-

याते-तस्माद्र्वाते । वाच्यत्वासंभवाद्दूते यावत् ॥ ९७ ॥

निर्ममं निरहङ्कारं बह्मैवाडडत्मेत्युपास्महे ।

द्रव्यादिविषये यानि प्रयुक्त्ताने भयोकृत्रिभिः ॥

स्वार्थहेतोरनूद्यैव निवर्त्तन्ते वचांस्यतः ॥ ९८ ॥

लक्षणावृत्तया बोधकंशब्दशवादुत्पन्नज्ञानात्प्रत्यक्त्वेनैव ब्रह्मप्रतिपत्ते-

रिति विशेषं दर्शयति-निर्ममामिति । यत इत्यादिवाक्यस्यार्थं पूर्वोक्त-

मुपसंहरति-—द्रव्यादिति । यानि लोके द्रव्यगुणाद्यनात्मविपये श्रौत्र-

बुद्धौ सत्त्वाद्दूच्यर्थं प्रयोक्रृभिरवृदृचांभि प्रयुक्त्तानि प्रतिपन्ने तानि स्वार्थ-

प्रवृत्तिहेतोः षष्ठचादेर्निवृत्त्यैव ब्रह्माणो निवर्त्तन्ते तस्मान्न ब्रह्माणो

वाच्यतेऽर्थः ॥ ९८ ॥

न मात्रयायिनो यस्मात्प्रत्यया बुद्धिकृत्काः ।

तत्रिवृत्तौ निवर्त्तन्ते तस्मात्ते मनसा सह ॥ ९९ ॥

मनसा सहितिभागस्यार्थमाह—नेत्यादिना । प्रत्यया विपरिणामा

बुद्धिकृत्काः सर्वे बुद्धिताद्दूत्वतिसाक्षिणि मात्रे यस्माद्दूयं न पारयाति

तस्मात्तेभां प्रत्ययानां साक्षिणः सकाशात्क्षित्त्वात्तज्जनकाः शाब्दा-

स्वकार्यभूतैर्मनःशाब्दितैस्तैरैव प्रत्ययैः सह निवर्त्तन्ते । अतः शाब्दत-

ज्ञानयोरविषयो ब्रह्मोत्यर्थः ॥ ९९ ॥

यतो वाचोऽभिधानानि प्रयुक्त्तान्युपलभध्ये ।

सर्वाण्यनभिधायैव निवर्त्तन्तेऽवबोध्य च ॥ ६०० ॥

तर्हि कुतो ब्रह्माणः शास्त्रप्रमाणकत्वमित्याशङ्क्य लक्षणावृत्त्या

ब्रह्माणि शास्त्रस्य बोधकत्वमित्युक्तं स्मारयाति-यत इति ।

वाक्यवेदप्रति लक्षणया बोधमाधायैव निवर्त्ततेर्न शाब्दप्रमाणकत्वहानि-

रिति शेषः ॥ ६०० ॥

उदयादि च यच्छब्ददर्शनमाकारवद्रिय: ।

उदयादिति ॥ १ ॥

स्वतो बुञ्जं तदुप्याप्य नाम्रा सह निवर्तते ॥ १ ॥

ज्ञानन सह शब्दानां निवृत्तिमुक्वा शब्देन सह ज्ञानस्य निवृत्तिं दर्शयति-उदयादिति ॥ १ ॥

ब्रम्हण: शब्दतज्ञानयैज्ञानविषयत्वे कर्थे तदुताविद्यानिवर्तकत्वं

ब्रम्हण: शब्दतज्ञानयैज्ञानविषयत्वे कर्थे तदुताविद्यानिवर्तकत्वं

शब्द्वस्य सिद्यतित्याशड्क्यैडSह-महातम्यमिति । तस्मस्यादिवाक्य-

शब्द्वस्य सिद्यतित्याशड्क्यैडSह-महातम्यमिति । तस्मस्यादिवाक्य-

स्याडडत्माविषयत्वमन्तरेण तदूताविद्यानिवर्तकत्वे हेतान्तमाह-सुषुप्त इति।

स्याडडत्माविषयत्वमन्तरेण तदूताविद्यानिवर्तकत्वे हेतान्तमाह-सुषुप्त इति।

यथा सुषुप्ते पुरूषे देवत्ततोत्थितेऽदिसद्रोधक: शब्दस्तमाविषयीकुर्वद्रेव

यथा सुषुप्ते पुरूषे देवत्ततोत्थितेऽदिसद्रोधक: शब्दस्तमाविषयीकुर्वद्रेव

तदुतानिद्रया निवर्तको हृयते तथाऽऽज्ञानोप्यर्थ: ॥ २ ॥

तदुतानिद्रया निवर्तको हृयते तथाऽऽज्ञानोप्यर्थ: ॥ २ ॥

दुर्बलत्वादविद्याया आत्मवादोधरुपिण: ।

दुर्बलत्वादविद्याया आत्मवादोधरुपिण: ।

शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वादिद्वस्तं मोह्हानत: ॥ ३ ॥

शब्दशक्तेरचिन्त्यत्वादिद्वस्तं मोह्हानत: ॥ ३ ॥

अविद्याया दुर्बलत्वाच्च प्रत्यगात्मनि शब्द्दोत्थविद्या तद्र्वाधिकेत्याह-दुर्बलत्वादिति । द्वाश्निकं प्रपश्नयति-दुर्बलत्वादिति । बोधैकरसस्याडS-

अविद्याया दुर्बलत्वाच्च प्रत्यगात्मनि शब्द्दोत्थविद्या तद्र्वाधिकेत्याह-दुर्बलत्वादिति । द्वाश्निकं प्रपश्नयति-दुर्बलत्वादिति । बोधैकरसस्याडS-

वित्यात्वादात्मनो विषयीकरणमन्तरेण तदाकारणज्ञानोदयमात्रेण तत्रा-

वित्यात्वादात्मनो विषयीकरणमन्तरेण तदाकारणज्ञानोदयमात्रेण तत्रा-

विद्यां हि निबां प्रबुध्यन्ते सुपुप्ते बोधिता: परे: ॥ ४ ॥

विद्यां हि निबां प्रबुध्यन्ते सुपुप्ते बोधिता: परे: ॥ ४ ॥

बुषुप्तहस्थान्तं पूर्वोपादिष्टं प्रपश्नयति-अगृहीतैवेतित । सुषुप्ते हि

बुषुप्तहस्थान्तं पूर्वोपादिष्टं प्रपश्नयति-अगृहीतैवेतित । सुषुप्ते हि

स्थाने पार्श्वस्थै:शब्दैर्बोधिता: सुषुप्तास्तत्काले शब्द्दार्थैयो: मबलनं पूर्वविदि-

स्थाने पार्श्वस्थै:शब्दैर्बोधिता: सुषुप्तास्तत्काले शब्द्दार्थैयो: मबलनं पूर्वविदि-

तमपि स्मरणेनाप्रतिपचैब शब्द्दोत्थज्ञानान्निद्रां पारत्यज्योत्थितान्ती-

तमपि स्मरणेनाप्रतिपचैब शब्द्दोत्थज्ञानान्निद्रां पारत्यज्योत्थितान्ती-

त्यर्थ: ॥ ४ ॥

त्यर्थ: ॥ ४ ॥

जाग्रददश्न यतः शब्दं सुषुप्ते वेत्कि कश्चन ।

जाग्रददश्न यतः शब्दं सुषुप्ते वेत्कि कश्चन ।

ध्वस्तेऽतो वचसाडSनेन तद्र्वास्मृति भवेदिति ॥ ५ ॥

ध्वस्तेऽतो वचसाडSनेन तद्र्वास्मृति भवेदिति ॥ ५ ॥

सुषुप्तिकाले सम्बन्धास्मरणे शब्दास्मरणं कारणमाह-जाग्रदिति ।

सुषुप्तिकाले सम्बन्धास्मरणे शब्दास्मरणं कारणमाह-जाग्रदिति ।

यथा सुषुप्तिकाले सम्बन्धस्मरणमनन्तरेण फलवती शाब्दार्थप्रतिपत्तिः स्यात् । तथाऽखण्डैकरसवाक्यार्थान्वयित्वमाद्यर्थे सम्बन्धग्रहणादृत एव शबले त्वमाद्यर्थे शक्तिग्रहणमात्रेण लक्ष्यावृत्त्या प्रत्यभिज्ञाते वह्न्यणविषये शब्दो बुद्धिं जनयति । तथा बुद्ध्या ध्वस्ते सत्यजाने वह्न्याहमसमीत्यनभवो भवतीत्याह-ध्वस्त इति ॥ ५ ॥

नामेदः क्रिययोरत्र क्रियातत्फलभेदतः ।

किं पूर्वमितिचोयस्य नात्रातः संभवो भवेत् ॥ ६ ॥

ज्ञानस्य कारणत्वादज्ञानध्वंसस्य कार्यत्वात्कार्यकारणयोः पूर्व-पर्यायवस्य व्यवस्थितत्वाच्चोद्याभासस्य निरवकाशत्वमित्याह-नेत्यादिना ॥ ६ ॥

अविद्यावादिनः शब्दैदार्हं न हेतुविधीर्भवेत् । नश्यत्यविदया सार्धं हत्वा रोगामिवौषधम् ॥ ७ ॥

ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वेऽपि निवर्तकान्तरं तस्य मृगयमित्याशङ्क्याऽS-ह-अविद्येति ॥ ७ ॥

अवाशिष्टं स्वतः बुद्धं शुद्धं मुक्तं ततो भवेत् । नातः स्यान्नवानापेक्षा नापि मानान्तरं प्रति ॥ ८ ॥

सकार्याविद्यानिवृत्तौ किमवाशिष्यते तदाह-अवाशिष्टामिति । यथोक्तस्य वस्तुनोऽपवाशिष्टत्वं तेन नियोगभावनयारन्वयतापेक्षा मानान्तरा-

पेक्षा वा नावतरतीति विचाराान्तरं प्रस्तौति——नात इति । भावनाऽSशब्देन नियोगोऽपि गृह्यते नित्यत्वादुक्तस्य मुक्तिरूपस्य वस्तुनो नियोगभावनयोरपेक्षा न युक्ता बुद्धत्वान्मानान्तरं प्रत्यपि नापेक्षा तत् सिद्ध्यति-

तस्यर्थः ॥ ८ ॥

अलौकिकत्वाद्दोधस्य स्वतःश्रावगमात्मनः । बोध्ये हि लौकिकेऽपेक्षा परतोऽवगतौ तथा ॥ ९॥

मानान्तरौद्योग्यत्वाच्चोक्के वस्तुनि तदपेक्षा नास्तीत्याह-अलौकिक-

त्वादिति । ततश्चेह्वान्तरं पूर्वोक्तं स्मारयाति——स्वत इति । मानान्तरा-बोध्ये हि लौकिकेऽपेक्षा परतोऽवगतौ तथा ॥ ९॥

पेक्षा तांहि कुत्रेत्याशङ्क्य मानान्तरयौगपद्ये स्वप्रकाशत्वरहिते च तदुपेक्ष्य- त्याह-बोध्ये हीति ॥ ९ ॥

नयास्तीरे फलानीव प्रत्यक्षायनपेक्षैत: । किंचिवेहान्ममानेषु तदापेक्षाडांभिधाश्रुत: ॥ ९ ॥

उक्तस्य वस्तुनो मानान्तरापेक्षाभावं व्यतिरेकदृष्टान्तेन स्फोरयति- नद्या इति । यथा नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति लौकिकाभिधाश्रुतेरस्त- प्रयुक्ताया मूलप्रमााणापेक्षा हृश्यते न तथा तत्त्वस्याध्याभिधाश्रुतेरन्य- मानेषु तद्रापेक्षा युक्ता तदर्थे प्रत्यक्षाद्यपेक्षाया वक्तुमशक्यत्वादत: वस्तु तन्मानं चानपेक्षमित्यर्थ: ॥ १० ॥

प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयो निश्चीयतिस्लथा । यत्सांनिध्यात्सांध्यान्ति तत्तद्वां किंपपेक्षतं ॥ ११ ॥

किंच सर्वसाधकत्वात्पूर्वोक्तस्य वस्तुनो नास्ति मानान्तरापेक्षत्वामि- त्याह-प्रमाता इति ।

जाग्रत्स्वप्नुषुगेपु घटोडयमितिसंविद: । व्यवधाने न चेहास्ति तद्वावाभावसाक्षित: ॥ १२ ॥

यथा घटोडयमितिसंविदो देशकालज्ञानबुद्धिद्रव्यत्तिलक्षणं व्यवधान- मास्ति न तथा जाग्रिताद्यावस्थात्रये प्रत्यगात्मन: सिद्धौ किंचिद्व्यवधा- नमुपलभ्यतेsतो तद्वधानभावसाक्षित्वादात्मन: सदाभानान्न तत्- मानान्तरापेक्षेत्याह-जाग्रादिति ॥ १२ ॥

इदमेवामिदं नैवामितिबुद्धिर्विभागभाक् । अनात्मिकाडSत्मवल्यत्र येनासौ किंपेक्षते ॥ १३ ॥

किंचेदं कर्तव्यमिदं न कर्तव्यमित्येवंप्रकारा बुद्धिर्भागमागिनी स्वार- स्वेन स्वरूपपशून्या येन चिदात्मना स्वरूपवत्यालक्ष्यते नासावात्मा मान्तनां नियोगं मानान्तरं वा किंचिदपेक्षितुं क्षमते तस्य सर्वप्रकारबुद्धिसत्ताप- दत्वादेत्याह-इदमेति ॥ १३ ॥

कत्रादिव्याप्ते: पूर्वमसङ्कीर्ण उपाधिभि: ।

कत्रादिकारकव्यापारात्पूर्वमेव स्वापादावात्मन: सत्तावोपलब्धेश्व न तत्रसिद्धौ नियोगभावनामानान्तरेषपेक्षाडस्तीत्या्ह--कत्रादिति ।

आविक्षिप्नो ह्यसंश्रुमोडनुभव: किमपेक्षते ॥ १४ ॥

नियोगापेक्षा न सवस्तासिद्धये युक्ता तदीयसत्ताया नित्यत्वात्तु च तर्हीनाय नियोगापेक्षा समवतीत्याह--अभिधेय-मिति ।

अभिधेयं न यदस्तु प्रत्ययेश्व न ढौकते ।

अपि मानान्तरभाव्यं वस्तुत्त्वं निवर्तयेत् ।

नियुक्तोडपि नियोगेन कथं तदूदृश्वरहैति ॥ १५ ॥

नियोगार्थानुरोधेन यदि वस्तुवबोधयते ।

अपि मानान्तरोति ।

अपिच वधज्ञानानुरोधेन यदि वस्तुसिद्धिरिष्यते तदा तस्वमस्यादि वाक्यं दृष्ट्यादिवाक्यापेक्षया मानान्तरं तेनावगतं यत्प्रत्यग्भूते ब्रह्म तदयं वादी निराकुर्यांन्नियोगानुरोधेन वस्तुबोधने तस्वमस्यादिवाक्य-स्पापि नियोगसिद्धौवेवोपक्षीणत्वादन्यैम्परसय प्रत्यक्षादिविरोधे वस्तुनि मानत्वानुपपत्तोरित्याह--अपि मानान्तरोति ।

भाव्यतेऽस्तु पृथार्थ: प्रासिद्धलौकवाहीवता ।

ब्रह्मज्ञाने विध्यस्मेव हेत्वन्तरमाह--भाव्यत इति ।

ब्रह्मणस्त्वप्रसिद्धत्वात्थाडप्यत्र सुदृढल्भम् ॥ १७ ॥

यद्यप्यसन्नपि शुलोकस्याश्रितलक्षणोडर्थो व्यवहावभूवासौ वाक लोको गौतमामि-रिति शुधया माध्यते शुलोकोडग्रिश्रेति पदार्थयोरत्र प्रसिद्धत्वात्थाडपि ब्रह्मणोडभिप्रेतस्य नित्यशुद्धत्वादिलक्षणस्य लोकवदभिवचाप्रसिद्धत्वा-दृश्य ब्रह्मज्ञाने विधानमातिदुल्लभमनुपपन्नमित्यर्थ: ।

१ ग. 'पेक्ष्येत । २ ग. घ. 'यस्तु न । ३ च. च दर्श० । ४ ग. घ. क. 'यानुप्रवेशन ।

५ ग. घ. 'पेक्षाया । ६ ग. घ. द्वान्तिवो० । ७ क. ख. 'न्यातरसय । ८ क. ख. 'क्षात्रि० । ९ ग. घ. विध्यांस । १० घ. च. वस० ११ ग. घ. 'को गोत० ।

क्रियते लौकिकोडप्यर्थः पदार्थान्वयरूपतया । अवाक्यार्थात्मकं ब्रह्म तथाडप्यत्र सुदुष्करम् ॥ १८ ॥

अतश्च ब्रह्मज्ञानं विधातुमशक्यमित्याह-क्रियत इति । यद्यापि नियोगो भाविनो वेत्यलौकिकोडप्यर्थः कथं शक्त इति पदार्थान्वयद्वारा संसृष्टरूपत्वात्तथाडपि ब्रह्मावाक्यार्थात्मकमखण्डैकरसत्वो न तज्ज्ञाने विधानं सुकरमित्यर्थः ॥ १८ ॥

प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासस्तथैव च । कुर्वन्त्येव प्रमा यत्र तदसंभावना कुतः ॥ १९ ॥

अवाक्यार्थात्मकं ब्रह्मेत्ययुक्तं ब्रह्मणोडसंभावितत्वादित्याशङ्क्याह-प्रामाणमिति । प्रमाणादिसाधकत्वेन नित्यह्रुष्टिस्वभावत्वात् सिद्धत्वादितदसंभावना नास्तीतिस्यर्थः ॥ १९ ॥

प्रामाण्यमेतत्पृष्टेन कस्मादेत्याभिधाश्रुति । नियोगस्यापि मानत्वं नानपेक्ष्य प्रामाण्यमाम् ॥ २० ॥

वेदान्तेषु ज्ञाननियोगान्नौकरे कथं प्रामाण्यमित्याशङ्क्य पूर्वोक्त-कोटस्थानुभवस्थिताविद्यातत्कार्यनिवर्तकज्ञानकारणत्वेन वेदान्तप्रामाण्यं नियोगमन्तरेणाविरुद्धं सिध्यतीत्याह-प्रामाण्यमिति । किन्च नियोगस्य संसर्गनिरपेक्षत्वेन तत्प्रामाण्यं त्वयेष्टयते न च जडस्य नियोगस्य यथोक्तमनुभवमन्तरेण मानत्वमनुमन्तुं शक्यते तस्मान्नियोगसाधनत्वेन प्रागुक्तानुभवस्याश्रुपगतत्ववादं ज्ञाननियोगाद्ग्रहणेत्यभिप्रेत्याSSह-नियोगस्येति ॥ २० ॥

पश्येदात्मानमित्यादि वाक्यं यत्स्यादिविधायकम् । ज्ञानकर्तरि यताया तन्नियोज्यपुरुषं प्रति ॥ २१ ॥

किंच वेदान्तेषु विध्यभुपगमे विधिवाक्याद्वाराSSख्यान्तराद्वा ब्रह्मासिद्धिरिति विकलव्य विधायकस्य वाक्यस्य विधिंवैव चारितार्थत्वाद्वान्न वस्तुनि मानतेत्यादयं दृश्यते—पश्येदिति ॥ २१ ॥

स्वव्यापारेऽपेक्ष्यैव वस्तुवृत्तं वचो यतः । नियुक्ते पुरुषे तस्माद्रवस्तुवृत्तं सुदुर्लभम् ॥ २२ ॥

पुरुषव्यापारे वस्तुवृत्तमनपेक्ष्यैव पुरुषस्य प्रवर्तकत्वाद्दृधायिकं वाक्यं वस्तुनः साधकं न भवतीत्येतदेव साधयति—स्वव्यापार इति ।

स्वशक्त्यननुरूपं चेत्कार्यं वाक्यशतेरपि । नियुक्तोऽपि न तस्सिद्धावलं शक्ये स ह्येश्वरः ॥ २३ ॥

ज्ञानस्य विधेयत्वमझीकृत्योक्तं तदेव नास्तीत्याह—स्वशक्तीति । येनैव ज्ञानाख्यं कार्यं पुरुषस्य कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुमशक्यं तत् दृष्ट्वाद्दिवाक्यैरनेकैरियुक्तोऽपि पुरुषो नैन ज्ञानसिद्धौ स्वातन्नियमबलमश्वते । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपरतन्त्रस्य पुरुषाधीनत्वमभावाद्यागादौ हि पुरुषः स्वाधीनः स्वातन्त्र्यो भवति तस्माद्दिविघटमथनायोग्यवाक्ज्ञानस्य न तच्च विधिरस्तीत्यर्थः ॥

अभिधाश्रुतितत्सिद्धौ व्याप्तृच्छेद प्रयत्नतः । विधिवाक्यानुगामित्वान्नार्थस्पृक्स्यात्स्वतन्त्रतः ॥ २४ ॥

तत्त्वमस्यादिवाक्याद्धिधिवाक्यात्तदर्थसिद्धिरिति द्वितीयं कल्पमुत्थापयति—अभिधेति । अभिधाश्रुतेरपि विध्यनुसारित्वान्न स्वातन्नियम वसुसाधकत्वामिति दूषयति—विधीति ॥

स्वमांसान्यापि खादन्ते नियोगान्नतिलोल्धनः । जहत्यापि म्रियान्म्राणाञ्शक्यार्थत्वात्ततोऽपि हि । अशक्ये विनियुक्तोऽपि ऋषणलाच्छ्रपयेदिति ॥ २६ ॥

ज्ञानस्य पुरुषतन्त्रत्वाभावात्तत्कतुं पुरुषो न शक्तोतीत्यत्र वैधर्म्यदृष्टान्तमाह—स्वमांसानीति । यथा कृष्णलाच्छ्रपयेदिति विकृतिफलके कृणलपाके सर्वथैवाक्ष्ये नियुक्तोऽपि बुद्धिपूर्वकारी न प्रवर्तते तथा ततोऽपि कृष्णलपाकादशक्ये ज्ञाने नियुक्तो विवेकी तदशक्यतयैवबुद्ध्या

नेव तन्न प्रवर्त्तितुं प्रभवति तंतः स्वानधीने ज्ञाने न युक्तो विधिरिति साध्म्यंहष्ठान्तेन स्पष्टयति-ततोऽपीति ॥ २५ ॥ २६ ॥

सर्वात्मनाडप्यसौ कुर्वन्कुर्यान्निष्करक्नदुवत् ॥ २७ ॥

न चोपासान्तराधीनो ब्रह्मज्ञानादिय भवति ।

तं यथा तं तमेवेतिन्यायेनैवधश्रुते: स्मृते: ॥ २८ ॥

यदि पुन: सर्वात्मना कर्तुमशक्यमपि ज्ञानमसौ नियोग्यो नियोगे-बलादेव कुर्याद्दाड्यां सामर्थ्यमनपेक्ष्य नियोगमेवानुरुध्य कुर्वन्केवलकुशामागी भूत्या स्वापेक्षतां पुरुषार्थी न प्रतिपद्यते इति सहष्टान्तमाह-सर्वात्मनेति । काश्चिद्वौर्यं कृत्वा स्वकीयचौर्यसंवरणार्थं सन्निहितं कन्दुक-गृहं प्राविटो गृहस्वामिना कन्दुना कन्दुकर्मणि नियुक्तस्तत्कर्मण्यशक्ये विनियुक्तत्वाज्ज्ञायकुर्वीराजप्रुषेसत्स्करक्नवेघमाणैस्सततं झटिति समागते-रक्षे कर्मण्यकुशलतां समालोच्य तस्करोडयामिति ज्ञात्वा गृहीतो व्यर्थकुशामागी यथा तस्करकन्दु: संवृत्तस्तथा ब्रह्मज्ञाने नियुक्तोऽपि तस्य कर्तुमशक्यत्वादत्कुर्वन्नध्यर्थकुशाभागी मवेदित्यर्थ: ॥ २७ ॥

ज्ञाने विध्यभावेऽपि वैधोपासन्नातो ज्ञानं भवतीत्याशङ्कुच श्रुतिस्मृ-तिम्यामुपासनस्य ज्ञानातिरिक्तफलश्रवणान्नैवमित्याह-नचोति । न्याय-शब्देन तत्त्वन्या्यो गृह्यते ॥ २८ ॥

नार्थस्मृभावना चेत्स्याद्द्रह्मीजनमने न सा । स्वभ्यस्ता रज्यति नो धी: शुक्तिकाज्ञाननाशने ॥ २९ ॥

किंचोपासनस्यार्थसाधकत्वे ज्ञानानातिरेकांदर्थीसंस्पर्शितव वक्तव्यं तत्स्व ज्ञानसाधनत्वासिद्धिरित्याह-नार्थेति । उपासनस्यार्थस्पर्शाद्वेद-प्रभ्यासमप्रकर्षान्नावति समयगधीहेतुत्वेत्याशङ्क्यपिSSह-स्वभ्यस्तेति ॥२९॥ दृष्टव्यश्रवेदात्मा स्यात्रियोगस्तदाडडत्मनि । निषेधादर्शनस्येह न नियोगोऽस्त्यत: परे ॥ ३० ॥

दृष्टव्यश्रुतेरात्मज्ञाने तदुपासने वा नियोग: स्यादित्याशङ्कुच न हट्टे-रित्यादिना दर्शनेनाप्यचिन्त्यनिषेधाज्ज्ञाने तदुपासने वा नियोगोऽ-स्तीत्याह--

स्तीतयाह- दृश्यदृश्य श्रेति । आत्मनीत्यात्मज्ञाने तदुपासने वेत्यर्थः । दर्श-नस्येत्युपासनस्याऽऽुपलक्षणमतः परे दर्शनादेरगोचरे वस्तुनि दर्शनादौ न नियोगोडस्तीतयर्थः ॥ ३० ॥

नियोगानुपवेशेन वस्तुतत्त्वं प्रबोधयते । न हि विध्यनपेक्षस्य प्रामाण्यमनुवादिनः ॥ ३१ ॥

नियोगानुपवेशेन वस्तुतत्त्वं प्रबोधयते । न हि विध्यनपेक्षस्य प्रामाण्यमनुवादिनः ॥ ३१ ॥

नियोगानधुपगमे वेदान्तानामनुवादकत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गान्नियोगद्वारैव तेषां वस्तुबोधकत्वामिति शङ्कते—नियोगेति ॥ ३१ ॥ नैवं यतः क्रियैवेह चोदनाभिरिविधीयते । स्वव्यापारे यतस्ताभिरनियोकुं शक्यते पुमान् ॥ दृश्यस्वरूपेऽसाधयत्वात्कथं ताभिः प्रवर्त्यते ॥ ३२ ॥

नैवं यतः क्रियैवेह चोदनाभिरिविधीयते । स्वव्यापारे यतस्ताभिरनियोकुं शक्यते पुमान् ॥ दृश्यस्वरूपेऽसाधयत्वात्कथं ताभिः प्रवर्त्यते ॥ ३२ ॥

किं वेदान्तेष्वात्मनि तज्ज्ञाने वा विधीर्विवक्ष्यते नाऽस्स्य इत्याह-नैवामिति । विधिधयवहारभूमौ क्रियाया एव कर्तव्यत्वेन विधिभिरभि-धानान्नाऽऽडत्मनि विधिशब्द्रुकेत्यर्थः । साध्येऽर्थे नियोगस्य सावकाशत्वा-दात्मनि सिद्धेऽर्थे तस्य निरवकाशत्वमित्येतदुपपाद्यत—स्वव्यापार इति ।

किं वेदान्तेष्वात्मनि तज्ज्ञाने वा विधीर्विवक्ष्यते नाऽस्स्य इत्याह-नैवामिति । विधिधयवहारभूमौ क्रियाया एव कर्तव्यत्वेन विधिभिरभि-धानान्नाऽऽडत्मनि विधिशब्द्रुकेत्यर्थः । साध्येऽर्थे नियोगस्य सावकाशत्वा-दात्मनि सिद्धेऽर्थे तस्य निरवकाशत्वमित्येतदुपपाद्यत—स्वव्यापार इति ।

नचापीहाऽऽत्मविज्ञानं चोदनाभिरिविधीयते । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति होतस्माऽत्मनः सिद्धिः ॥ ३३ ॥

नचापीहाऽऽत्मविज्ञानं चोदनाभिरिविधीयते । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति होतस्माऽत्मनः सिद्धिः ॥ ३३ ॥

न द्वितीय इत्याह-नचेति । किं शाब्दंमात्मज्ञानं विधेयं किंवा ज्ञानान्तरं प्रथममपि स्वोत्पत्त्यर्थं स्वफलार्थं वा विधीयते नाऽस्स्य इत्याह-स्वाध्याय इति ॥ ३४ ॥

न द्वितीय इत्याह-नचेति । किं शाब्दंमात्मज्ञानं विधेयं किंवा ज्ञानान्तरं प्रथममपि स्वोत्पत्त्यर्थं स्वफलार्थं वा विधीयते नाऽस्स्य इत्याह-स्वाध्याय इति ॥ ३४ ॥

कर्मावबोधे न यथा नियोगान्तरमीक्षते । तथैवाऽऽत्मावबोधोऽपि न नियोगान्तराद्वेत्तु ॥ शाब्दस्याऽऽत्माविज्ञानस्याध्ययनविध्यनुरोधादेवोत्तरेरुपपत्तेस्तदृर्थं नाऽ-स्ति विध्यन्तरापेक्षेतदृर्थं हि तदन्तन साध्यत—कर्माति ।

कर्मावबोधे न यथा नियोगान्तरमीक्षते । तथैवाऽऽत्मावबोधोऽपि न नियोगान्तराद्वेत्तु ॥ शाब्दस्याऽऽत्माविज्ञानस्याध्ययनविध्यनुरोधादेवोत्तरेरुपपत्तेस्तदृर्थं नाऽ-स्ति विध्यन्तरापेक्षेतदृर्थं हि तदन्तन साध्यत—कर्माति ।

स्यादेतदात्मबोधस्य नियोगविरहावादि ।

पुमर्थकारिता पुंभिरलभ्यते न तु लभ्यते ॥ ३५ ॥

नियोगैकाधिगम्यत्वाज्ज्ञानकार्यस्य नाङ्गत: ।

प्रमाणतरादि सिद्ध्येऽपि स्यादभिधानतः ॥ ३६ ॥

आत्मज्ञानस्य विधेयत्वमनन्तरेण फलवत्त्वं चेत् तस्य विधेयत्वं सिध्येज्ज्ञानान्तरेण विधेयत्वं फलवत्त्वं तस्य लभ्यते तेन तस्य फलसिद्ध्यर्थं विधेयतेति कल्पान्तरमुत्थापयति—स्यादेतदिति ॥ ३५ ॥ ३६ ॥

नैतदेवं यतो नेह ज्ञेयार्थव्याप्तिमात्रतः ।

फलान्तरं प्रबोधस्य किंचित्संभाव्यतेsपि ॥ ३७ ॥

नैयानैश्वर्यस्य ज्ञानफलत्वात्तस्य च ज्ञानान्तरीयक्त्वात्तन्न फलाय ज्ञाने विधेयीरिति परिहरति-नैतदिति ॥ ३७ ॥

अन्तरेण नियोगं च स्वात्मबोधस्य सिद्धित: ।

स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति ब्रूhi स्यात्किं नियोगतः॥ ३८ ॥

ज्ञानं चेदुपपद्यते तदा ज्ञेयामिधेयासिरूपं फलं विधिमन्तरेण सिध्यतु तदुपातिरेव विध्यभावे कथं सिध्येदित्याशङ्क्य न चापीत्यक्रोकं स्मारयति-अन्तरेणेति ॥ ३८ ॥

नैवं यतोऽन्यदेवेदं विज्ञानान्तरमात्मनि ।

सोपायं कार्यभित्येवं चोद्यते केवलं परम् ॥ ३९ ॥

न वयं शब्दज्ञानं विधेयं ब्रूम: किंतु ज्ञानान्तरमेव शब्दमात्रोपायसहितं विधेयमितमतान्तरमुत्थापयति-नैवमिति ॥ ३९ ॥

शब्दाज्ञानिताविज्ञानाद्वैचातिरिक्तं परात्मगम् ।

असंश्रृष्टापरोक्षत्वस्तुगोचरत्वं केवलत्वं ज्ञानान्तरमेव विशद्रूपनपरत्वं स्फोरयति-शब्दाज्ञानिति ॥ ४० ॥

न हि शब्दसमुत्थेन ब्रह्म ज्ञानेन शक्यते ।

तस्यावाक्यार्थरुपत्वास्पारिच्छेतुं घटादिवत् ॥ ४१ ॥

शब्दज्ञानानेव ब्रह्मणः सिद्धान्तवादनर्थकं ज्ञानान्तराविधानमित्या-

हुङ्कारडडह-न हीते ॥ ४१ ॥

नानापदार्थसंर्गलक्षणोऽयं यतः स्मृतः ।

वाक्यार्थो वाक्यविधिःहिं प्रबन्धाक्यं च नो मनम् ॥

तस्य चाविषयत्वातु ब्रह्मावाक्यार्थरूपभृत् ।

कथमवाक्यार्थरूपत्वं ब्रह्मणः स्यादित्याशङ्क्याडेकरसत्पादूनी-

कारादित्याह-नान्येति । ब्रह्मणि वाक्यं प्रमाणमित्यभ्युपगमादवाक्या-

शङ्कयैव वाक्यं ब्रह्मणि प्रमाणमित्येतदूनीकृत्य

र्थत्वं तस्यासिद्धमित्याशङ्कयैकर वाक्यं ब्रह्मणि प्रमाणमित्येतदृनीकृत्य

वाक्यार्थत्वं तस्य निरस्यति-प्रभाति ॥ ४२ ॥

विज्ञानान्तरगम्यं तदभ्युपेयं बलादपि ।

नचेद्वाक्योर्थविज्ञानग्राह्यं ब्रह्माभ्युपेयते ॥

नाडडम्नायार्थो भवेत्तर्हि नैव वेदार्थ एव च ॥ ४३ ॥

अवाक्यार्थत्व ब्रह्मणः सिद्धे शब्दज्ञानातिरिच्तज्ञानगम्यत्वे तस्य

बलादेव प्राप्नोतीति फलितमाह-विज्ञानान्तरेति । ब्रह्मणो वाक्योत्थ-

ज्ञानाविषयत्वे वेदवाक्यं तत्र प्रमाणमित्यडडनकारो विरुध्यते-

ज्ञानाविषयत्वे वेदवाक्यं तत्र प्रमाणमित्यडडनकारो विरुध्यते-

न चोदिति । वेदवाक्योर्थविज्ञानाभ्याससाध्यमसाक्षात्कारलक्षणज्ञानगम्य-

त्वाद्देदार्थत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीति परिहरति-नैवमिति ॥ ४३ ॥

कथं वेदार्थतैतस्य न चेद्वाक्यार्थ इष्यते ॥ ४४ ॥

पुण्यापारान्धीनस्वान्न नियोगादयं भवेत् ।

पदार्थानन्वयान्नापि वाक्योत्यो बोध आत्मानि ॥ ४५ ॥

उक्तमेव सैन्त्रान्तिकं चोद्यमनुवदति-कथामिति ॥ ४४ ॥

वेदोर्थविज्ञानगम्यत्वेन वेदार्थत्वामिति भवन्नियोगाद्धुवदाज्ञाबलान्ना-

वेदोर्थविज्ञानगम्यत्वेन वेदार्थत्वामिति भवन्नियोगाद्धुवदाज्ञाबलान्ना-

समर्थः सिद्धयेद्यमस्य वाक्यस्यार्थ इत्यस्यार्थेस्य पुरुषव्यापारसाध्य-

त्वाभावादिति पूर्वपक्षी परिहरति-पुण्यापारान्तीति । धर्मस्य वाक्योत्थो-

र्थः पुण्यापारार्तीति ।

१८२ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकंकम्-- [ ब्रह्मवल्ल्यां-

ज्ञानगम्यत्वेन वाक्यार्थत्ववद्ब्रह्मणोडपि स्यादित्याशङ्कूच्याह--पदार्थोऽते । पदस्यार्थत्वेन पदेन्वयाद्ब्रह्मणोडपदर्थत्वाद्वाद्रभवैलक्षण्यान्न वाक्यज-

न्यज्ञानगम्यत्वमित्यर्थः ॥ ४५ ॥

तद्वयेडपि नैवायं वाक्यार्थत्वं सम्भवते ।

सामान्यमात्रवाचित्वे पदानां संक्षयो यतः ॥ ४६ ॥

पदैन पदर्थतया ब्रह्मणोडवयेडपि न तस्य वाक्यगम्यत्वं पदस्य सामान्यमात्रविषयत्वाद्वाक्यस्य विशेषविषयत्वाद्ब्रह्मणश्व सामान्यत्वेेडपि विशेषत्वाभावादित्याह--तद्वयेडपोति । वस्तुतस्तु ब्रह्म त्वया सामा-

न्यविशेषमवसून्यमभ्युपगतं तत् कुतः शब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ ४६ ॥

पदार्थव्यतिरेकेण न चावाक्यार्थवाचकः ।

अतोऽवाक्यार्थरूपोडयं योजहं ब्रह्मोति निश्चितः ॥ ४७ ॥

किंच पदवाच्यार्थादातिरेकेण ब्रह्मणोडपदार्थत्वादपदार्थस्य चावाक्यार्थत्वादपदर्थस्य वाचको बोधकः शब्दो नास्ति । न च लक्षणया शब्दो ब्रह्म बोधयति । सर्वथा वाच्यत्वराहितस्य लक्ष्यत्वायोगादतो न ब्रह्माणि शब्दप्रवृत्तिरित्याह--पदार्थोऽते । यस्मादेवं शब्दज्ञानाविषयो ब्रह्म तस्माद्वाक्यार्थरूपमशब्दं ज्ञानान्तरमसंश्रिष्टापरोक्षाकारं

विधेयं तच् शब्दज्ञानाभ्यासोपायसाध्यापरोक्षज्ञानलक्षणामिति तदोऽयं ब्रह्म वेदप्रमाणकमुपचारादित्युपसंहरति--अत इति । योऽहं ब्रह्मास्मी-

त्यसंश्रिष्टापरोक्षाकारो निश्चितोडभ्यासादुपग्यते स यद्यापि शब्दो बोधो न भवति तथाडपि तथाविधबोधाभ्यासमपचयप्रसत्ततत्त्वादोऽम्ये ब्रह्माणि शास्त्रं प्रमाणामिति हि शस्यमेवं वाकुमित्यर्थः: ॥ ४७ ॥

नियोगानुप्रवेशन वस्तुतत्त्वामितोऽरितम् ।

यत्तस्य परिहाराय श्लोकोडस्माभिर्यथोदितः ॥ ४८ ॥

नियोगानुरोधाद्वस्तुसिद्धिर्न वेदप्रसादादिति तद्रीयचोद्यस्य यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्लोकेनोक्तं समाधानामिति सििद्वान्तमाह--

नियोगेति ॥ ४८ ॥

१ ग. घ. 'सृष्टयप' । २ ग. घ. 'अत्रेम्यत्र' । ३ ग. घ. 'दूम्याद्वे ऋ०' । ४ म. पु. 'वेदे प्र०' ।

इदं ज्ञेयमिदं ज्ञानं ज्ञाताडस्मीति विभागतः । सर्वदा दर्शिनाऽऽवन्धाविद्याडस्मैषु विधते ॥ ४९ ॥

कथमस्य श्लोकस्य यथोक्तचोद्यपरिहारहेतुत्वमित्याशङ्क्य तत्सदृशोऽर्थमनात्मप्रपञ्चस्य कल्पितत्वं साधयति—इदमिति । ज्ञेयादिवित्रितयस्यासङ्कीर्णत्वेन सदा भासनादस्याSडडडमनस्तादृशियाडज्ञानाभावाच्चास्मिन्न्ज्ञातत्वाऽयोगात्तस्य प्रमाणगम्यत्वासिद्धे: सर्पादिवद्विद्याविजृम्भितत्वमित्यर्थ: ॥ ४९ ॥

चिन्मात्रप्रतिरेकेण सर्वप्रत्ययसाक्षिणः । रूपान्तरं न संभाध्यं प्रमाभासान्तथा ह्नुतेः ॥ ५० ॥

चिदात्मनोडपि सदासिद्धत्वाविशेषात्त्वप्रामाणागम्यत्वादृज्ज्ञातंवमन्तरेण तद्योगादविद्याविजृम्भितत्वं तुल्यमित्याशङ्क्याऽSह—चिन्मात्रेति । प्रत्यगात्मन: सर्वकल्पनाऽधिष्ठानत्वादविद्याकल्पितत्वं रूपान्तरमसंभाव्यमित्यर्थ: । आत्मा चिदूपश्रेष्ठकं यथावदस्फुरणामित्याशङ्क्याऽSज्ञानादित्याह—प्रमाभासादिति । ह्नुतिरित्यस्फूर्तिरुच्यते ॥ ५० ॥

हानोपादानहीनोडयं तत्साक्षित्वात्स्वतो भुवः । दृष्ट्रादिसाक्षिताडडपस्य तत्कारणसमाश्रयात् ॥ ५१ ॥

कल्पितत्वं जगतो वदता प्रत्यगात्मनोडधिष्ठानत्वेनाकल्पितत्वं स्वयंप्रभवत्वं चोक्कं । इदानों तस्य कूटस्थत्वमाह—हानोति । कूटस्थस्य कथं साभासमज्ञानं तद्वहम्मादस्य साक्षित्वामित्याह—दृष्ट्रादिति ॥ ५१ ॥

इदं वेद्मि न वेद्मीदमिति बुद्धिर्विरतंते । प्रत्याभिज्ञाश्रया सा स्याद्दृशदृश्योभयरूपभाक् ॥ ५२ ॥

अज्ञानादात्मन: साक्षित्वमित्युक्ते ज्ञानाज्ञानयोरेकार्थत्वादात्मनि नसंवन्धवज्ज्ञानसंबन्धस्यापि वक्तव्यतया निर्विशेषत्वह्हानिरित्याशङ्क्याऽSह—इदमिति । बुद्धिरहंवृत्तिरेवात्माऽयत्वादात्मनि विशेषप्रसिद्धिरित्यर्थ: । अहंवृत्तिरेवात्माऽद्वैतवादात्मनि सविशेषत्वं दुष्परिहरामित्याशङ्क्याऽSह—प्रत्याभिज्ञाश्रयेतरन्त:करणाश्रयत्वात्प्रत्याभिज्ञाश्च ॥

१८४ सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवातिकम्- [ ब्रह्मवल्ल्यां-

विदितान्तःकरणाश्रयडहंवृत्तिरित्यैकारान्नाइडस्मानि सविशेषत्वशब्द्के- त्याह-श्रित्यभिज्ञोति । अहङ्‌वृत्तेरन्तःकरणाश्रयत्वे सामासमन्तःकरणमेव ज्ञानाज्ञानहुपभयङ्गनतद्यामित्याह-नृशितेवेति ॥ ५२ ॥

निर्विभागात्मकऋज्वानु सर्वकोशातिवर्तिनः ।

रूपं नानासवन््याद्यं प्रत्यभिज्ञासमाश्रयम् ॥ ५३ ॥

ज्ञानाज्ञानयोरात्मकतत्वेन प्रतिबिम्बाद्रौात्माश्रयत्वमेश्वयामित्याश्र-

डूचाऽSह-निर्विभागेति । अन्तःकरणस्येवाडSडत्मनेा नानाविधे रूपं नोपपद्यते सर्वकोशातिवातिवादतो यदन्तःकरणं सामासं प्रत्यभिज्ञाश- विदितं तदेव ज्ञानाज्ञानविकल्पाहिमित्यर्थःः ॥ ५३ ॥

प्रतिस्मृत्यान्यतः प्रातं रूपं यत्परिणामिकम् ।

ज्ञाता प्रत्यभिजानाति प्रत्यक्षार्थोपसंस्कृतः ॥ ५४ ॥

प्रत्यगात्मनो ज्ञानाज्ञानविकल्पाश्रयत्वं न्यायाझून्यमित्युक्तं प्रकटयाति-

प्रतिस्मृत्योति । अहङ्कर्ता परिणामी सामासो ज्ञातेत्युच्यते स च पूर्व- प्रवृत्तप्रत्ययानुभवप्रसूतार्थसंस्कारसंस्कृतो विषयदृशृट्वेन प्राप्तं पारिणा- मिकं रूपं प्रतिस्मृत्य तदनुस्मरणपूर्वकं सोड्यामिति वा सोडहमिति वा प्रत्यभिजानातीतश्व सामासान्तःकरणगतानुसंधानप्रत्ययवदज्ञानादेरपि तदृत्तवेन कूटस्थानुवर्तनिष्ठत्वामावाच्चत्र कल्पनया प्रतीतिरित्यर्थः॥५४॥

बुद्धेः स्वादपराधीनं यद्धोधानुकारित्वं ।

प्रत्यकत्वं चिच्चिभतवं च कौटस्थ्यात्रायमात्मनि ॥ ५५ ॥

केचितु प्रत्यगात्मैव ज्ञातेत्याचक्षते तान्प्रत्याह-बुद्धेरिति । विषय-

कारणाडSस्माकारेणं च परिणामो बुद्धेरेव सिध्यति । न त्वात्मनि परि- णामो युज्यते । तस्या कूटस्थत्वादित्यर्थः ॥ ५५ ॥

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।

बाहं निरस्य धीरूपं चिन्मात्रात्मावभासया ॥

धियोलक्ष्याविकल्पार्थ सर्वदाSद्वयाभिचारत: ।

॥ ५६ ॥ १ च. 'भाग्यस्यभ्यु'० । २ क. ड. 'णसैयैवा'० । ३ गा. घ. च. 'रणे न'० । ४ गा. घ. 'ण वा ५'० । ५ क. ग. 'लक्ष्य वा'० । ६ ड. 'चारितः ।

व्यभिचारिणश्च बाधेन तत्त्वमस्यादिरूपिणी । दहन्त्यखिलमज्ञानं बोधयत्येव केवलम् ॥ ५७ ॥

प्रत्यगात्मनो नियोगादेव तत्त्वानि करणेन केवलाखण्डतत्त्वप्रतिपादनार्थं स्वयम्प्रकाशत्वं निर्विशेषत्वं कूटस्थत्वं येयाद्द्वैतस्य कलिपत्तवेनाद्वितीयत्वं चोक्तम् । इदानों केवलशब्दगम्यत्वं प्रतीच: साध्यतेऽन्वयेत्यादिना । मननशब्दितान्वयदयतिरेकाभ्यां श्रुतयुक्त्यबाधितं भादृबुद्धिग्राह्यं बुद्ध्याकारैर्बाह्यं सर्वमनात्मजातमवस्थात्रये व्यभिचारित्वाद्विराकृत्य चिन्मात्रस्य सदैवाव्यभिचारित्वात्केवललचिदाकारज्ञानननावक्यार्थात्मके वाक्यार्थान्वैयायोग्यं तदेव चिन्मात्रं त्वंपदार्थरूपं गृहीत्वा तयवाच्यतास्प मुमुक्षोस्तच्चवमस्यादिवाक्योथे ब्रह्माहमित्येवंरूपा बुद्धिर्वृत्तिरात्मगतभज्ञानं तत्कार्यं च स्वोदयेऽनन्तरीयकत्वेन दहन्ती त्वर्मर्थस्य ब्रह्मत्वं ब्रह्मणश्चास्समत्वं सकलविशेषशून्यं बोधयत्येवेत्यड्नीकृतं ब्रह्मण: शब्दैकगम्यत्वमित्यर्थ: ॥ ५६ ॥ ५७ ॥

सामानाधिकरण्यादेघटेतरखयोरिव । व्यावृत्ते: स्यादवाक्यार्थ: साक्षात्सस्तत्त्वमर्थयो: ॥ ५८ ॥

ब्रह्मात्मनोरन्योन्यान्वय: शब्दबोधयश्रेष्ठ शब्दाद्वाक्यार्थधीरीत्याश्रयत्कृत्स्सह-सामानाधिकरण्यादेरिति । यथा घटाकाशो महाकाश इत्यग्र विरुद्धांशनिराकरणेनाड्ककाशमात्रं बोध्यते तथा तत्त्वमस्यादितत्त्वं साक्षात्सस्तत्त्वमर्थयो: पद्यो: सामानाधिकरण्यात्तदर्थयोग्य वाच्ययोर्विशेषणविशेष्यभावात्प्रतदर्थयोग्य लक्षणभावात्तत्समर्ययोगविरुद्धांशशानावृत्तेरवाक्यार्थोऽखण्डैकरस लक्षणो वाक्यादेव साक्षात्प्रतिपन्न: स्यादित्यर्थ: ॥ ५८ ॥

वाक्यादेवमवाक्यार्थो यस्मात्साक्षात्सिद्धयति । अन्यदेवामित्यादि सर्वं स्यात्पुष्कण्डनम् ॥ ५९ ॥

शब्दादेव वाक्यार्थप्रतिपत्ताविस्तं संभवन्त्यां ज्ञानान्तरस्यान्नब्दज्ञानातिरिक्तस्य विशेषान्तरप्रतिपत्तिमिति फलितमाह-वाक्यादिति ।

९ म. क. 'नैयायिको' १२ क. ख. ह. 'नास्तिकै:' १३ ह. 'दयान्ते' म. दर्शनो'

अज्ञानमन्यथाज्ञानं संशयज्ञानमेव च । घटादौ चेत् तदूदृष्टं न ज्ञातृज्ञानसाक्षिषु ॥ ६० ॥

शाब्दज्ञानादेवावाक्यार्थसिद्धावपि ज्ञानान्तरमज्ञानादिनिरास्यर्थं विधेयमित्याशङ्क्याह–अज्ञानामिति ॥ ६० ॥ तस्य हव्यवधानेन प्रत्यक्षाज्ञान्यममांतां ज्ञातुरव्यवधानेन संशयो निश्चयोऽपि वा ।

तस्य हव्यवधानेन प्रत्यक्षाज्ञान्यममांतां ज्ञातुरव्यवधानेन संशयो निश्चयोऽपि वा । प्रत्ययः प्रथते यस्मात् मानान्तरकौदक्शयत: ॥ ६२ ॥

अज्ञानादि त्रितयं ज्ञाने नास्तीत्येतदादौ संक्षेपाद्विस्तराभ्यां वार्तिकद्वयेन दर्शयति–अज्ञानादीति । वाक्यश्रवणकैमुतिकन्वायेन चोतनार्थोडपि शब्द: ॥ ६१ ॥ ६२ ॥

अज्ञानादि त्रयं तावज्ज्ञातर्यपिं न विद्यते । किमटन् सर्वदाड्लुप्तचक्षुष्यात्मनि केवलेऽपि ॥ ६३ ॥

प्रमातर्यपि न त्रितयमस्ति तस्याप्यव्यबधानेन साक्षिप्रत्यक्षत्वादित्याह–अज्ञानादीति । यतु साक्षिणि त्रयं नास्तीति प्रतिज्ञातं तद्द्वानिं कैमुतिकन्वायेन साधयति–किमटनेति । प्रमात्रादरप्यात्मप्रसादादेव सिद्धत्वात्तत्रापि नाज्ञानादि त्रयं सम्भाव्यते किमुतं साक्षिण्यात्मनीति ततः साक्षिण्यात्मनितत् तु नाज्ञानादीनामेवृत्त्यर्थं ज्ञानान्तरं विधेयं शाब्दादेव प्रमाणज्ञानादात्मनि प्रातिमासिकाज्ञानादिनिवृत्तिरित्यर्थ: ॥ ६३ ॥

निर्धूताशेषभेदोऽयमवाक्यार्थोऽत्मकस्तथा । सुप्ते गम्यतेऽस्माभिरिनानान्तं श्रुतिगौरवात् ॥ ६४ ॥

निर्विशेषस्यावाक्यार्थोऽत्मकस्य ब्रह्मात्मनः सुपुप्त्यवस्थायामनुभूयमानत्वाच्च नत्वाऽऽह तत्सिद्धये ज्ञानान्तरं न विधेयमित्याह–निर्धूताशेषेति । यथोक्तं वस्तु प्रतिज्ञातं मिथ्येति वक्तव्यं तत्प्रतीतेःप्रमाणविरोधात्–श्रुतिमलत्त्वादित्याह ॥ ६४ ॥

१ म. घ. च. °ध्येतव्यासि° । २ ह. °काङ्क्षत:° । ३ क. ल. च. °विस्तारां° । ४ म. प. °प्रय° । ५ म. घ. च. °व सदा सति° । ६ क. ख. ह. °तत्साक्षि° । ७ म. घ. °सङ्क्षवा° ।

सर्वदा चाड्मरहसर्ववाद्र्याभिचाराद्रत्नजः । ब्रह्मात्मनि स्वतः सिद्धं ज्ञानं मोहापनोदे यत् ॥ ६५ ॥

श्रुतिज्ञानान्तरमज्ञानादिनिवृत्त्यर्थमात्मनि विधेयमित्याशङ्क्य निराकृतं तत्रैव हेत्वन्तरमाह—सर्वदा चेति । आत्मस्वरूपचैतन्यस्यैव वाक्योर्थगुणद्वृत्त्यर्थस्यमियक्तस्यज्ञानानादिनिवर्तकत्वात्कुतो ज्ञानान्तरे विध्यपेक्ष्यर्थः ॥ ६५ ॥

ज्ञाताज्ञातविभागोडस्मिन्ज्ञानाज्ञानात्मता तथा । ज्ञातृज्ञानात्मकं चैवं स्वतः सिद्धेन साक्षिणा ॥ ६६ ॥

ननु जगतो ज्ञाताज्ञातज्ञानाsज्ञानात्मकस्याऽSस्त्वमनि वस्तुतो विद्यमानत्वात्स्विवृत्त्यर्थं वैधज्ञानापेक्षेति चेन्नेत्याह—ज्ञातेति । ज्ञाताज्ञातज्ञानाsज्ञानात्मकस्य जगतः स्वतः साक्षिणा सकाशादेव सिद्धेः सच्चोपलङ्घ्योः साक्ष्यधीत्वेन तस्य कल्पितत्वात्तत्र परमार्थतो द्वैतं न सिद्ध्यति । तथैव साक्षिणः साक्षित्वमपि कस्तुभूतं नास्ति । तथा च वस्तुतो जगतः साध्यासाधानात्मकस्य निवृत्त्यर्थं ज्ञानविधिरं संभवतीत्यर्थः ॥ ६६ ॥

स्वव्यापारे नियोगोडपि निषेधे पुरुषं बलात् । यथाभूतार्थता बुद्धेरेवास्तवी न तु पौरुषी ॥ ६७ ॥

प्रमाsज्ञानाने नास्ति विधिर्विधारयति हेत्वन्तरमाह—स्वव्यापारे इति । विधीर्हि पुरुषस्य व्यापारेऽपि स्वसामर्थ्यादपुरुषं प्रवर्तयति । प्रमाणवस्तुपरतक्वप्राज्ञ विधियोग्यमतोडपि न विधेयमित्यर्थः । ज्ञानस्य यथार्थबोधकत्वार्थं विधेयत्वमेष्ट्यामित्याशङ्क्य निराचष्टे—यथाभूतार्थता बुद्धेरेवेति । किंच कर्मकाण्डेsद्वैविध्यतिरेकेण कर्मवाक्यार्थज्ञानेनच द्वित्काण्डादपि विधिव्यतिरेकेण बहुज्ञांनं संभवत्यविशेषादित्याह—इदमिति ॥ ६७ ॥

इदमेवमदो नेति यथैवार्थस्मृते विधिम् । वेत्ति तत्त्वमसीत्येवं किं न वेत्यभिधाश्रुते ॥ ६८ ॥

किंच कर्मकाण्डेsद्वैविध्यतिरेकेण कर्मवाक्यार्थज्ञानेनच द्वित्काण्डादपि विधिव्यतिरेकेण बहुज्ञांनं संभवत्यविशेषादित्याह—इदमिति ।

क्रियायां विधिसंपातः कर्त्रादिषु न सिद्धति: । न चानेकार्थतैकस्य वाक्यस्य भवतेष्यते ॥ ६९ ॥

क्रियासु इति । किंच ज्ञानस्य विधेयत्वे वाक्यस्य ज्ञानविधिपरत्वात्तस्मादेव वस्तुसिद्धेरयोग्यत्वाद्वाक्यान्तरं वस्तुबोधकमेव नास्तीत्याह—न चेतिति ॥ ६९ ॥

प्रत्यक्षादेव भेदोऽयमभिधानानियोगयो: । तस्मंश्चेद्व्यभिचारित्वं व्यर्थं सर्वज्ञभाषितम् ॥ ७० ॥

विधायकमेव सर्वं वाक्यं न वस्तुबोधकमस्तीत्याशङ्क्याह—प्रत्यक्षदेवेति । नियोगशब्देन विधायकं वाक्यं गृह्यते । तत्त्वमस्यादेरऽभिधानवाक्यस्य व च श्रोत्रेन्द्रियेण भेदग्रहणाद्विधायकवाक्यस्य च श्रोत्रियमते नैकस्य वाक्यस्योभयैष्य प्रत्यक्‍षत्वादित्यर्थ: । प्रत्यक्षं व्यभिचारि भ्रान्तमित्यादिशब्दैर्यात्वमिचरति न तत्प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्ष्यसूत्रस्य तद्विधस्य च यथा व्यभिचरति तत्प्रत्यक्षमित्यस्य विरोधान्नैवमित्याह—तस्य चोदिति ॥ ७० ॥

कर्तुः क्रियायां स्वातन्त्र्यं वस्तुवृत्ते हनौ श्वर: । वस्तुवृत्तं च नो मुक्तिः क्रियातश्रेदानित्यता ॥ ७१ ॥

वस्तुनि तत्त्वाने च विधिनास्तीत्युक्तम् । इदानीं वस्तुनि विध्यभावे हेत्वन्तरमाह—कर्तुरिति । क्रियायां पुरुषस्य स्वातन्त्र्यादत्न्न मुक्तो विधि: । वस्तुस्वरूपे तु पुरुषस्याऽऽनैश्वर्यादत्न्न विधि: संमवतीत्यर्थ: । वस्तुनि विध्यभावेऽपि मुक्तेरेधक्रियासाध्यत्वमित्याशङ्क्य तस्या वरतु-स्वरूपत्वान्नियत्वानुपपत्तिरित्याह—क्रियातश्रेदिति ॥ ७१ ॥

यथावस्तु हि या बुद्धिः समयज्ञानं तदेव न: । पौरुषायसमाच्चोस्थमज्ञानं रजतादिवत् ॥ ७२ ॥

वस्तुधनि विभाव्यत्वं निराकृत्य तत्त्वज्ञानस्य विधेयत्वं दूषणान्तरमाह—यथावस्तु हि इति ।

यथावस्थितवति । प्रमाणवस्तुतुत्सत्रं ज्ञानेन न विषयेमृं । विधेषत्वे तु पुरुषतन्त्रत्वेन रजतादिज्ञानवदप्रमाणमेव स्यादित्यर्थः ॥ ७२ ॥

वस्तुमात्रानुरोधित्वात्सम्यग्ज्ञानस्य दुष्करम् । नियोगानुप्रवेशाच्च वस्तुतत्त्वावबोधनम् ॥ ७३ ॥

सम्यग्ज्ञानस्य मानस्त्वमनुरोधित्वान्नियोगानुप्रवेशाद्वारा वस्तुस्वरूपबोधनं वेदान्तानां दुष्करमित्युपसंहरति-वस्तुमात्रेति ॥ ७३ ॥

नियोगानुप्रवेशे वा हेतोर्यास्ति: प्रदर्श्यताम् । गमकत्वमृते व्याप्तिं नैव हेतोः प्रसिद्ध्यति ॥ ७४ ॥

किंच वेदान्तेषु नियोगानुप्रवेशो वाक्यत्वं प्रमाणत्वं वा हेतु कतुं न शक्यते । परपक्षे प्रत्यक्षादौ च व्याप्तिमनावादित्याह--नियोगेति । यद्यापि परपक्षरूपे वाक्ये नियोगानुप्रवेशाभावाद्वाक्यत्वं न व्याप्तिः प्रत्यक्षादौ च प्रमाणत्वेऽपि नियोगानुप्रवेशाभावात्प्रमाणत्वस्य न व्याप्तिरस्ति तथाडपि हेतुद्र्यस्य गमकत्वे काऽऽक्षतिरित्याडडूच्य व्याप्तिमन्तरेण गमकत्वस्याप्रसिद्धत्वान्मैवामित्याह--गमकत्वेति ॥ ७४ ॥

विधिशून्यस्य वाक्यस्य प्रामाण्यं प्रत्यगात्स्मनि । येषां प्रकाश्यते इति न तेषां मतिरीदृशी ॥ ७५ ॥

वेदान्तेषु त्वयाडपि कचित्कचित्नियोगाडSडीनकारस्तु श्रवणादिक्रियाविषयो ज्ञानविषय-स्थाने संभ्रममात्रप्रतिपादक इति-विधिशून्येति । उपनिषद्वाक्यस्य विधिविधुरस्य प्रत्यगात्माविषये प्रकाश्यते प्रामाण्यमिति येषां मतं तेषां वेदान्तेषु नियोगोऽस्तीत्येवंभूतकोऽसौ मतिनां भवति । तत्र कोचित्काचित्कचित्नियोगाडSडीनकारस्तु श्रवणादिक्रियाविषयो ज्ञानविषय-नियोगनिषेधाविरोधीत्यर्थः ॥ ७५ ॥

प्रकाश्यत्वाश्रयाश्रायं व्यापारः सर्वे एव च । तस्मिन्नस्ति तन्निष्ठया यदेतद्ववतेरितम् ॥ ७६ ॥

किंच शाब्दबोधे वा तद्भासे वा तदुत्तरे वा विधिधिया-

पारो ब्रह्मणो ज्ञानगम्यत्वात्सापेक्षत्वात्तदभावे न संभवन्तीतियाह-प्रकौड्यपत्वेति ॥ ७६ ॥

अस्थूलाशब्दतावादिप्रकौश्यत्वादि कुण्याति । नियोगानुप्रवेशेन यद् वस्तु प्रकाशयते ॥ ७९ ॥

किंचास्थूलाशब्दतावादिनिना वाक्येन ब्रह्माणः सर्वविशेषणिषेधद्वारेण प्रतिपाद्यत्वे तत्फलं च विधेयज्ञानगम्यत्वे विरुध्येत तस्माद्स्थूलादिविरोधो ब्रह्मास्त्वन्नो विधेयज्ञानबोध्यत्वे स्यादित्याह-अस्थूलेतिति॥७६॥

न चाभाणता तस्य नियोगोत्सर्गात्संशयात् । एकमध्यप्रमाणं चेत्नियोगोडविषयो भवेत् ॥ ७८ ॥

किंचास्थूलादिवाक्ये नियोगानुप्रवेशो तस्य नियोगनिष्ठत्वेन स्वरुपे प्रमाणं न स्वातन्त्र्य च प्रमाणस्य सतोडन्यासंशयादप्रामाण्यं युक्तमित्याह-न चाति ।

वद्प्रमाण्यमेवेत्याह-ऊमनूद्य दूषयति—एवमपीति । विधिरहितवाक्य-स्याप्रमाणत्वे ब्रह्मणस्तद्रुमयत्वाभावाद्न्यस्य च तत् प्रमाणस्यानिष्टत्वातदसिद्धौ तादृशज्ञानासिद्धेर्यांननियोगो निर्विषयो निरवकाशः स्यादिति दूषणभाष्यस्यार्थः ॥ ७८ ॥

अहश्यं पश्य इत्येवं नियुक्तोऽपि न शक्नुयात्। शक्नुयात्सन्नियोगाच्चेत्कुर्यांतसकरनदूषत॥ ७९ ॥

अविषयत्वेऽपि ब्रह्मणस्तज्ज्ञाने नियोगः स्यादित्याशङ्क्य वस्तुन्य-शकनं पुरुषधर्म्यसामध्याद्वेरवमित्याह—अनुष्यमोभिते । नियोगस्साम-श्र्याद्विषयमपि विषयीकतुं पुरुषः शक्यतेत्याशङ्क्यैवशक्येऽर्थे प्रवृत्तस्य प्रयासवैफल्यामित्युक्तं स्मारयति—न शक्नुयादिति ॥ ७९ ॥

विदितेतराकितोऽकितवाद्दश्र्वरूपानुवादिभिः। नियोगगर्भवचनैः पश्येदिति विरुध्यते ॥ ८० ॥

यतु नियोगसहितवचनैर्रहा पश्येदित्युच्यते तद्विदितादिति—वदिवादैयैर्बह्मणोऽविषयत्ववादिभिर्विरुध्यते । ततोऽडपि न ब्रह्मज्ञानस्य विधेःप्स्वमित्याह-विप्रितितेति ॥ ८० ॥

९ क. म. '°स्प्रस्तवे सा*। १२ क्रारात्वे । १३.ह. °कांशला° । १.क. ख. °दिव्या° । ... ... °क्वते त°। ६ क. °स्य-स्ततो° । ७ व. °श्रयणाद° । ८ क. नियोकाडपि° । ९.म. व. ड. °यात्स-नियोग° । १० क. °अस्य वा° । ११.म. व. °चित्यतिरेकितं मक° । १२.क.ख. °दितक्रम° ।

विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति श्रुति: । न दृष्टेर्द्रष्टिहश्यत्वं नियोगैरेष वार्यते ॥ ८१ ॥

नियोगसहितत्वादनौपचारिकापरो विषया: सविषयत्वादिज्ञानस्या तज्ञेयत्वं विनियोगवारितस्याह-विज्ञातारमिति । सदावंगातिरूपस्य ज्योतिष्कावभासिन: । स्वयंज्योतिःस्वभावस्य न्याय्यं तस्मात्न दर्शनम् ॥ ८२ ॥

न दृष्टेर्द्रष्टिहश्यत्वं नियोगैरेष वार्यते ॥ ८१ ॥

इतश्व ब्रह्मणो दृश्यत्वानुपपत्तेर्न तज्ज्ञानस्य विधेयत्वसिद्धिरित्याह- सदावंगातिरूपस्येति । स्वयं ज्योतिः स्वभावस्य स्वभावस्य न्याय्यं तस्मात्न दर्शनम् ॥ ८२ ॥

सदावंगातिरूपस्य ज्योतिष्कावभासिन: । स्वयंज्योतिःस्वभावस्य न्याय्यं तस्मात्न दर्शनम् ॥ ८२ ॥

दृष्ट्रा चेद्दृश्यते हश्यं प्रत्यक्षाविषय: कथम् । कर्मकर्तृत्वमेकस्य दोषो ब्रह्मात्मदर्शने ॥ ८३ ॥

दृष्ट्रा चेद्दृश्यते हश्यं प्रत्यक्षाविषय: कथम् । कर्मकर्तृत्वमेकस्य दोषो ब्रह्मात्मदर्शने ॥ ८३ ॥

द्रष्टात्मना रुपादिजगतो हश्यत्वात्तस्य चाङ्गमितिप्रत्यक्षाविषयत्वाद् विषयत्वस्यैवाभावादात्मज्ञाने विधि: संभवतीति शङ्कते-द्रष्टेति । ब्रह्मात्मनो दर्शने कर्मत्वे कर्तृन्तराभावात्कर्मकर्तृत्वविरोध: स्यादिति दूषयति-कर्मेति ॥ ८३ ॥

अहष्टं तद्कर्मत्वात्कौटस्थाद्रुपपत्तेऽपि दृष्टिलुं । जन्यादिविक्रियाप्रृट्टुनिषेधोऽप्येवमर्थवान् ॥ ८४ ॥

ब्रह्मात्मनश्शेदेकस्यैव ह्यरुपत्वमयुक्तं तर्हि कर्मत्वं कर्तृत्वमेव वा स्यादित्याशङ्कयाह-अहष्टमिति । ब्रह्मात्मनो न कर्मत्वं नापि कर्तृत्वमित्यन्न हेतवन्तरमाह-जन्यादिति ॥ ८४ ॥

ब्रह्मात्मनश्शेदेकस्यैव ह्यरुपत्वमयुक्तं तर्हि कर्मत्वं कर्तृत्वमेव वा स्यादित्याशङ्कयाह-अहष्टमिति । ब्रह्मात्मनो न कर्मत्वं नापि कर्तृत्वमित्यन्न हेतवन्तरमाह-जन्यादिति ॥ ८४ ॥

प्रमातृत्वादिगेन यत्स्वरुपं प्रतियते । तत्वकाश्यत इत्याहुरप्रकाशस्वरुपत: ॥ ८५ ॥

प्रमातृत्वादिगेन यत्स्वरुपं प्रतियते । तत्वकाश्यत इत्याहुरप्रकाशस्वरुपत: ॥ ८५ ॥

आत्मनो दर्शने कर्मत्वामावे कस्य दृशने कर्मत्वमित्याशङ्कयारप्रकाशस्वरहपत्वं जडत्वम् ॥ ८५ ॥

आत्मनो दर्शने कर्मत्वामावे कस्य दृशने कर्मत्वमित्याशङ्कयारप्रकाशस्वरहपत्वं जडत्वम् ॥ ८५ ॥

प्रमातैव प्रमेयं चेत्यमाणं प्रामितिस्थथा ।

यत्तु पूर्ववादिना प्रमेयत्वं दृश्यरूपत्वं तदनद्य दृश्यत्वान्तरमाह-प्रमातैवेति । प्रमेयस्य प्रामातृखे प्रमाणतत्फलयोरपि साक्षिमात्रत्वं स्यादित्यर्थः । यदि साक्षिस्वरूपाचैतन्यमात्रं मेयत्वादेरेकत्वं तदा मेयत्वादेश्विन्मात्रस्वेनाद्वयत्वादेरभिमेयत्वादिदशब्दैर्मेयत्वादीनोच्यते । मेयत्वादेश्वेतन्यात्मकत्वात्तन्यात्मकस्याभावादतो न मेयत्वादि साक्षिणो युक्तमिति फलितमाह—स्वरूपादिते ॥ ८६ ॥

प्रामाण्यमनुवादानां न चेत्स्वविषये मतम् ।

पयोगुणस्य संबन्धो न प्रामोति जुहोतिना ॥ ८७ ॥ किंच पदाना-मर्थवादानां चानुवादाश्चिदितानां स्वार्थे प्रामाण्यमेष्टव्यमन्यथा पयोद्रव्यस्य दधिद्रव्यस्य च जुहोतिना संबन्धो न सिद्ध्येत्तत्पदेन तत्तदर्थस्यासिद्धत्वात्तथा च पयसा जुहोति दधा जुहोत्यादिवाक्यमप्रमाणमप्येतांतश्र पदप्रामाण्ये विधिरहितवाक्यस्य किं वक्तव्यं प्रामाण्यमित्यभिप्रेत्याSSह—प्रामाण्यमिति ॥ ८७ ॥

स्वर्गेऽपि संबन्धः पयसश्चेदानुत्तरम् ।

स्वर्गस्य सिद्धये नालं दृश्यमात्रं पयो यतः ॥ ८८ ॥ पयोदध्यादेजुंहोतिना संबन्धो न भवति किंतु स्वर्गेऽप्योत इति शङ्कूते—स्वर्गेऽपि वाक्यस्य स्वर्गेऽपि द्रव्यादिगुणस्य जुहोतिना संबन्धो दृश्यादेरित्यत्तरं न भवति । अनुवादाप्रामाण्ये दृश्यादिगुणस्य जुहोतिना संबन्धो न सिद्ध्यतीति मच्योद्यस्य स्वर्गेऽपि संबन्धो दृश्यादेरित्यत्तरं न भवति । अनुवादाप्रामाण्ये स्वर्गेऽपि द्रव्यादिगुणस्य संबन्धासिद्धेरित्युत्तरमिति । पयोदध्यादेः स्वर्गेऽपि संबन्धमदृकृत्याऽनुत्तरमिति । च तस्य क्रियाद्वारमन्तरेण संबन्धोऽस्तीत्याSSह—स्वर्गस्येति ॥ ८८ ॥

प्रणयः साधनत्वं च प्राप्तं तस्मादनूयते ।

विशिष्टोपाश्रयै द्रव्यमटोडलं पशुसिद्धये ॥ ८९ ॥ पदाना पदद्रार्थस्मारकत्वेऽपि पदर्थस्मृतिनामचिगतपदेरथौ साधारण्येन तत् प्रामाण्योपपत्तेःसदृशे तद्वानां तेषामपि प्रामाण्यं दूरपदार्थवामित्यभि-

प्रेत्य दृश्यस्य क्रियाद्वारेरपैष पुरमर्थसाधनत्वमिल्येतत्पसङ्गेन चमसेनाप: प्रणयेदित्यत्र विवक्षितं विशेषं दर्शयति-प्रणय इति ।

अंतःशब्दो यस्मादर्थे । वस्मादृतेोहननद्रव्यं स्वर्गसाधनीभूतदर्शपूर्णमासकतवर्धाविशेषहविर्षयजनमुपारंभ्रियते । पश्चकामस्य पश्चासिद्धये समृद्धीं मवादि तस्मादर्शपूर्णमासप्रकरणे चमसेनाप: प्रणयेदित्यत्र प्रणयस्तस्यापूर्वसाधनत्वं च प्राप्तमेव पश्चुकामवाक्येडनूयते ।

तञ्जोमयमाभ्रित्य गोवोऽहैनद्रव्यं पश्चर्थे विधीयते । क्रियोपरागमन्तरेण दृश्यस्य पुरमर्थसाक्षत्यानुपपत्ते-रित्यर्थ: ॥ ८९ ॥

गोदोहनस्य भित्त्वादिलिङ्गं चेत्साधनं मतम्‌ । माता प्रणयतीत्यस्य साध्यभेदादिलिङ्गादिभिञ्जता ॥ ९० ॥

कृत्स्नसोत्प्रणयतिकारकात्याविधस्य गोदोहनस्य मिहलिङ्गात्प्रणयन-कृत्यर्थादि साधनं भिद्यतेतां शङ्कते-गोदोहनस्यादौ ।

ध्रुवं गोदोहनस्य सरेदृश्स्त्रयणयातिमेदस्तदा स्वर्गपशुसाध्यमेदादपि प्रणयतिमेद: स्याज्ज्यो-तिष्टोमदर्शपूर्णमासवदुषयथाड्याश्रित्य विशानप्रक्रिययों प्राश्येतोति दूष-यति—प्रासोति ॥ ९० ॥

हानोपादानशून्यत्वादग्रामाण्यं सतं यदि ।

अनुवादमात्रं प्रसङ्गप्राप्तमेवं परिसमाप्याभिधानुतिग्रामाण्यं प्रकृतं प्रतिपादयितुं पूर्वपक्षयति-हानोति । प्रभृत्कं निष्ठिकं वाक्यं प्रमाणं ।

ब्रह्मास्मीति परिज्ञानमममाणं असज्यते ।। ९१ ।।

चतुर्थुजयकृतत्वाबिरहे नास्ति प्रामाण्यं वाक्यस्थेमुपगमेऽपि किं स्यादित्याशङ्क्य वेदान्तानां प्रवर्तकत्वाविर्वतकत्वविरोधितस्वासेच्चो जात-महं ब्रह्मास्मीति ज्ञानमेप्रमाणं स्वादित्याह—महोति ॥ ९१ ॥

आत्मतवादनुपादेयमनन्यत्ववादद्वेतत् ।

अभिधाश्रुतेर्भेदे त्किमन्यत्वार्थले लिखे: ॥ ९२ ॥ वेदान्तेम्यो ब्रह्मात्मैकत्वज्ञाने सति कर्तव्यत्प्रकारानिवृत्या कृतकृत्यत्वसिद्धेरविध्यपेक्षामन्तरेण तत्त्वमस्यादिविश्रुते-तस्माद्विश्रुतेः

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् - [ब्रह्मवल्ल्यां-रनतिशयपुरुषार्थहेतुज्ञानजनकत्वात्सोमाण्यसिद्धिरित्युत्तरमाह - आत्म-स्वादिति । ९२ ।

अनुक्तेरपि मानत्वं नैव ध्वाड्क्षैर्विलुप्यते । नियोगानुष्ठाविष्टत्वायथैवहाभिधाश्रुते: ॥ ९३ ॥अभिधाश्रुतेर्विध्यपेक्षामन्तरेणैतद् प्रमाणयेडपि यदनुवादशब्दितानां पदांनमार्थवादानां च स्वार्थे प्रमाणयमुक्तं तत्र सिद्ध्यति तेषां नियोगानुप्रवेशमन्तरेण संमवतीत्युक्तं । तथैवानुक्तिशब्दितानां पदानामर्थवादानां च स्वार्थे मानत्वं नियोगानुप्राविष्ट्वावड्यम्भेन काकोपकर्म्मांसकैर्निवारयितुं शक्यते । पदानामर्थवादानां च नियोगानिरपेक्षमेव स्वार्थे प्रतिपाद्यते । पश्चात्कैमर्थक्यवशेन नियोगानुप्रवेशाभ्युपगमादित्यर्थ: ॥ ९३ ॥

एवं च सति दृष्टान्तो भवतां नोपपद्यते । नियोगादेव विज्ञानमित्येवं नियम: कुत: ९४ ।

अनुवादस्यापि नियोगातिरेकेण प्रमाण्ये सिद्धे नियोगानुप्राविष्टमेव वाक्यं प्रमाणमित्यह दृष्टान्तो नास्तीति फलितमाह-एवं चेति । दृष्टान्तावै च नियोगनिष्ठादेव वाक्यात्मना भवतीतिनियममासिद्ध्वारि-स्याह-नियोगादिति ॥ ९४ ॥

वादानुवाद्योरर्थो यदि भिन्न: प्रतीयते । अगतार्थाधिगन्तृत्वादस्त्वनुक्ते: प्रमाणता ॥ ९५ ॥

किंच वादानुवाद्योरर्थैक्ये वादवदनुवादस्यापि प्रमाण्याभ्युपगमेऽर्थ-व्यादर्थमेदे वक्तव्ये प्रमाणण्यमविशिष्टमेहेतु वादेति । अन्वक्षं भिन्नरूपा धीरिह वादानुवादयो: । अपूर्वाधिगति: पूर्वमिह बुद्धावबोधनम् ॥ ९६ ॥अनुक्तिशब्देन पदान्यर्थवादवाक्यानि 'च गुहीतानीतपदीनकृत्योक्तमेव प्रपञ्चयति-अन्वक्षमिति ॥ ९६ ॥

मृगतोयादिवन्मिथ्या यथानुक्तेरभवेन्‌मति: ।

विधेर्निर्वैष्यत्वं वः सर्वत्रैव प्रसज्यते ॥ ९७ ॥

किंच प्रपोत्था नदीमिथ्या चेत्रियोगस्य निर्विषयत्वं स्यादिति गौणत्ववादेन तस्मिन्नियोगाभ्युपगमात्पदजन्यबुद्धेर्मिथ्यात्वे च तदृयोगादित्याह-मृगतोयेतिति ॥ ९७ ॥

स्वाभिधेयं निराकाक्षो ह्नानुवाद: प्रबोधयेत् ।

तत्र चेदप्रामाणं स्यास्त्यादहुचারণं वृथा ॥ ९८ ॥

अन्या‌पेक्षामन्तरेण स्वार्थबोधकत्वाच्च पदस्य प्रामाण्यमप्रत्याख्येयमित्याह—स्वाभिधेयेति । विपक्षे दोषमाह—तत्र चेदिति ॥ ९८ ॥

मा‌काङ्क्षत्वानुवादत्वे कुतो‌श्रावगते त्वया ।

अप्रामाण्यान्न चेतो‌भ्यां विधेयप्रकर्षयोर्‌द्विधे: ॥ ९९ ॥

किंच पदस्य साकाङ्क्षत्वमनुवादत्वं चेष्ट्यते तदो‌भयं पदाद्वा विधेर्वा ज्ञातव्यामिति प्रूच्छति-साकाङ्क्षत्वेति । ताभ्यां साकाङ्क्षत्वानुवादत्वाभ्यां विशिष्टात्पदादेव तद्‌द्वतयुभयं ज्ञायते चेतनस्य युक्तं पदप्रामाण्यन‌ड्‌ङ्कारादन्यथा तत्प्रामाण्यप्रसङ्गादित्याह-अप्रामाण्यादिति । न च विधिवाकादेव साकाङ्क्षत्वमनुवादत्वं च पदगतं ज्ञातव्यं तस्मिंश्च विधेयार्थप्रतिपादनोपक्षीणत्वादित्याह—विधेयेति । न पद‌पदार्थयोर्मन्त्राद्‌प्यानुप्रज्यते॥९९॥

स्वशब्दानभिधेयं यत्तदेवापेक्षते पदम् ।

स्वार्थे तदप्रामाणं चेद्वाक्यार्थस्यान्वय: कुत: ॥ १०० ॥

स्वाभिधेयं निराकाङ्क्षो ह्नानुवाद: प्रबोधयेदित्यत्र पदस्य निराकाङ्क्षत्वमुक्तं साधयति-स्वशब्देति । वाक्यार्थप्रतिपत्तिजननार्थं पदं स्वशब्दानभिधेयं पदार्थनंतरमपेक्षते । स्वार्थे तु पदं निराकाङ्क्षमेवेत्युक्तमेवेत्यर्थ: ।

स्वाभिधेयं निराकाङ्क्षप्रामाण्यामावे वाक्यार्थप्रतिपत्तिरयुक्ता स्यादित्याह—स्वार्थ इति ।

अप्रामाण्यमिति ज्ञानं कुस्मादज्ञायि कथ्यताम् । विममानोपलेम्भानि न ह्यभावं प्रामिण्वते ॥ १ ॥

पदस्यप्रमाणमिति पदस्य प्रमाणत्वाभावज्ञानं प्रवक्ष्यादिष्यो वा पदापेक्षया सिष्यतीति पृच्छति-अप्रामाण्यमिति । अथं प्रत्याह-विध्यमानेऽति ॥ १ ॥

परस्वभावविध्वंससर्वथैनैवाड्डत्मवस्तुनः । वक्ष्येत्यपवार्तिं चोध्वं विधिनैवोच्यते दुःस्थितम् ॥ २ ॥

द्वितीये पदप्रामाण्येमप्रतिहतंमित्यत्र हेत्वन्तरमाह—परस्वभाववेधि । अन्यप्राणमनोविज्ञानानामन्नप्रामाण्यमित्यत्र हेतुस्त्वभावानां प्रतिषेधाद्वारेणैवSSत्मवस्तुनो ब्रह्मणोऽवगतिमुत्तरवच भगवद्भिः भूतिर्वक्ष्यति । अतोडपि विधिं विनैवावगतिरित्यस्यार्थस्य स्थितत्वाद्भेधावाक्यमेकान्न प्रमाणमित्यर्थः ॥ २ ॥

ह्यादावत्तिः परतोडभावो न च तस्येन्द्रियेण हि । संबन्धोडस्ति ततो भेदः प्रमाणैनोंपलभ्यते ॥ ३ ॥

अन्नप्राणादिनिराकरणेन वस्तुसिद्धिरिविंधिवादिना नेष्यते किंतु ततो भिन्नत्वेन तात्सिद्ध्यारिष्टेति चेतच्चान्नादेरवस्तुनो भेदो व्यावर्त्तिभावोऽभावो वा । साक्षेप्रमाणत्वकत्वप्रातिहेतुपक्षे तस्या प्रमाणाभावाद्दुःखादिप्रामाणिकत्वमित्यविभेत्यं प्रत्याह—व्यावृत्तिरिति । अभावस्थेन्द्रियसंप्रयोगामात्रे तत्पूर्वकस्य प्रमाणान्तरस्यानुपे तन्न न प्रवृत्तिस्त्याद—तेत हति ॥ ३ ॥

प्रमाभावस्वरूपत्वान्नाप्यभावाद्विदेष्यते । संविन्यभावो नैवेह प्रकाशयति किंचन ॥ ४ ॥

अभावात्मको भेदस्याभावंप्राणादेव सिद्धिरिताशङ्कच प्रमाणामावाद्धा संवेदनभावाद्वा न तत्सिद्धिरिति विकल्प्याद्यं निराकरोति—प्रभाते ।

प्रमाणामावस्य प्रमाणत्वं व्याहतामित्यर्थः। न द्वितीयः। प्रकाशामावस्य प्रकाशकत्वविरोधादित्याह-संवित्तीति॥४॥

इति स्वाभिमतं सर्वं तेन चास्य विरुद्धता। वस्तुवृत्तानुरोधनव्यापारः फलवानिह॥५॥

किंच प्रमाणाभावः संविंदुमावो मेयामावश्रेत्यमावमात्रमेव प्रामाणरैरैरभ्युपगम्यते। तथा चामावाद्मावात्मनो मेयस्य सिद्धिरिति स्वोकविरुद्धमित्याह-इति स्वाभिमतमिति। अन्यप्राणादिभ्यो भिन्नत्वेनाडडस्तुमवस्तुनो बोधनं यतः श्रुत्या नोपपद्यतेऽततस्तन्निषेधनेनैवं-भिधायकवाक्यस्योऽडडस्तुमबोधने व्यापारः स्यादित्याह-वस्तुवृत्तोति॥५॥

न कुलालवशाद्व्योम शरावायाश्चपलं यतः। आत्मज्ञानं प्रसिद्धं नेदंशेन विधिः कुलतः॥६॥

अथाप्यसिद्धं नितरां विधिनैवोपपद्यते॥६॥

अभिधाभृतिजनितस्य ज्ञानस्य स्वतोडप्रमाणत्वाच्चात्मामाण्याय ज्ञाने विधिरित्याशङ्क्याडडडकाशं स्वतः शरावभवनायोग्यं कुलालवशाद्-झरावो भवति तथा स्वतोडप्रमाणस्य विधिवशात्प्रमाण्यायोगाद्वैजैव-मित्याह-नेत्यादिना। किंचाडडस्तुमज्ञानस्य प्रसिद्धत्वेऽपसिद्धत्वे च न तत्र विधिः संमवर्त्तीत्याह-आत्मज्ञानमिति॥६॥

केवल्यकारिता बुद्धेर्नियोगादेव चेद्व्वेत। नियोगार्थीविगतथे नियोगोडन्योडन्योडपि सृश्यताम्॥७॥

ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वसिद्ध्यै ज्ञाने विधिः स्यादिति शङ्कते-केवल्येति। तर्हि नियोगस्यापि पुरमर्थसाधनत्वाभ्युपगमान्नियोगात्पुमर्थ-सिद्ध्यै नियोगे नियोगान्तरं वेष्टव्यमिति निराचष्टे-नियोगार्थीति॥७॥

तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं विज्ञानं स्वफलं स्वतः। अतोडवगम्यतेऽस्माभिस्तत्प्राप्यारव्यफलवद्वुजे॥८॥

अतिप्रसङ्गपरिहारार्थं वाक्योत्थं ज्ञानं स्वारस्स्येनैव पुनरर्थं साधयतीति फालितमाह-तत्त्वमस्यादिति॥८॥

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्- [ ब्रह्मवल्यो-

स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विध्यन्तरमृते यथा ।

विध्यर्थावगमस्तद्रद्रदस्त्वह्यप्याभिधाश्रुते: ॥ ९ ॥

आमिषाश्रुते: स्वार्थबोधकत्वं विध्यर्थातिरेकेण नास्तीत्या श्रूयत्क्याध्यानविधिहेत्वान्तेन परिहरति-स्वाध्याय इति ॥ ९ ॥

नियोगाविरहादस्य यथर्थावगमोऽमृषा ।

इहापि तदमानत्वमभिधानश्रुतेरिव ॥ १० ॥

नियोगमन्तरेणामिषावाक्यादर्थावगमो मिथ्येत्याशङ्कक्याध्ययनविधिवाक्यादपि तर्हि विध्यन्तरमन्तरेण वाक्यार्थंप्रतिपत्तिरिमिष्या स्यादित्याह-नियोगेति ॥ १० ॥

भवेद्विध्यनुकूला वा अभिधा यदि वा विधि: ।

अभिधावित्यमित्योक्ते स्यात्तत्र दोषगुणोभयम् ॥ ११ ॥

वेदान्तवाक्ये विध्यशुपगमेऽपि किं विधेरभिधानगुणत्वं किं वाडभिधाय विध्यनुगुणत्वमिति विकल्पयाति-भवेदिति ।

तत्राभिधाश्रुतेर्विध्यनुगुणत्वे त्वत्पक्षासिद्ध्यैव त्वत्पक्षासिद्धिरंशेत्वमभिधाश्रुतेर्यनुगुणत्वे त्वत्पक्षासिद्ध्यैव शिष्येत्यभिप्रेत्याह—तत्रेति ॥ ११ ॥

स्याद्युलोकाविवज्ञानं यदि विध्यनिरोधिनी ।

अभिधाश्रुतिरहष्टार्था सम्यग्ज्ञानं तु दुर्लभम् ॥ १२ ॥

अभिधाया विध्यनुगुणत्वे सूचिते दोषं विशदयति-स्यादिति ॥ १२॥

अथाभिधानुरोधी स्यात्रियोगोऽयं तथाडपि च ।

अभिधानुविधायित्वाद्विध्यर्थोऽत्र सुदुर्लभ: ॥ १३ ॥

विधेरभिधानुरोधित्वेऽपि सूचितं दोषं प्रकटयति-अथेति ॥ १३ ॥

माकु वाक्यार्थविज्ञानात्तत्र निष्ठिपदार्थयो: ।

अन्वयव्यतिरेकाच्च्यविवेकाय विधिरभवेत् ॥ १४ ॥

आत्मज्ञाने विध्यभावेऽपि वेदान्तेषु विध्यभावे मुमुक्षूणां प्रवृत्तिर्याह-चिच्छक्री स्यादित्याशङ्कक्य पदार्थविवेके विध्यभुपगमान्भैवमित्याह-प्राक्त्वाति ॥ १४ ॥

१.क. ब. म. 'स्वार्थे बो' । २. ह. 'वाक्यौविंध्यो' । ३. ह. 'तिह' । ४. ड. 'धा तु रोधि स्वा' । ५. तै. घ. 'कालमिवि' ।

वाक्यार्थप्रतिपत्तौ हि पदार्थज्ञानमेव च । प्रतिबन्धो यतस्तस्मादन्वयावैवलोकनम् ॥ १५ ॥

वाक्यार्थज्ञानस्यापेक्षितत्वान्नतत्यप्रतिबन्धानिवृत्त्यर्थे क्रियते पदार्थपरिशोधनं विधारस्याशङ्कच्याडह-वाक्यार्थात् ॥१५॥ वाक्यार्थज्ञानकाले यः पदार्थो नैव विधते । कर्तव्य: कारकापेक्षो विधेय: स न संशय: ॥ १६ ॥

कारकापेक्षो विधेय: स न संशय: ॥ १६ ॥

कर्मकाण्डे विधेयमंशं यागादिकं दर्शयति-वाक्यार्थज्ञानेऽति । विपरीतस्ततो यस्तु वाक्यादेवावगम्यते । नित्योदकमुक्त: सन्न् विधेय: कथंचन ॥ १७ ॥

नित्योदकमुक्त: सन्न् विधेय: कथंचन ॥ १७ ॥

कर्मकाण्डवज्ञानाकाण्डेडपि किंचित्किचिद्रिधेयं मविभ्यतेतियाशङ्कच्य ज्ञानं चा ताद्रिष्यो वा निदिध्यासनं वाडत्र विधेयामिते विवकल्प्य ज्ञाने विंधे- निरसतत्वात्ताद्रिष्ये च ब्रह्मात्मभावे नित्यसिद्धे विधेयसंबभावान्न कल्पद्वय- मित्याह—विपरीत इति ॥ १७ ॥

स्वसिद्धे: कारणं नान्यज्ज्ञानमन्यनहानये । यस्मादपेक्षते तस्मान्न निदिध्यासनाय तत् ॥ १८ ॥

ज्ञानस्य निदिध्यासनापेक्षस्याज्ञाननिराकर्त्वात्तस्य तच्छेषत्वात्तन्निदि- ध्यासनं विधेयमिति । ज्ञानस्य स्वो- त्पत्तिमात्रेणाज्ञानानिवर्तकत्वाज्ज्ञाननिरतकर्त्वात्तस्य तच्‍छेषत्वात्तन्निदि- ध्यासनं विधेयमित्यर्थ: ॥ १८ ॥

सिद्धमप्यात्मकार्यस्य कारणं सिद्धये न चित् । विध्यपेक्षं तदेव स्यान्न स्वसिद्धिमकाशकम् ॥ १९ ॥

उक्तमेव प्रपञ्चयाति-सिद्धमप्यिति । कारणमज्ञानानिवृत्तौ ज्ञानं तथ्यदिलब्धात्मकमपि स्वफलस्याज्ञानानिवृत्तिलक्षणस्य प्राप्तये नै भवति तर्हि तदेव निदिध्यासनविध्यपेक्षं स्वसिद्धे: स्वफलस्य प्रागुक्तस्य प्रकाशकं साधकमित्येतन्न स्यात् । न हि स्वतोडसतां शक्तिः कर्तुमन्येन शङ्क्यते इति न्यायादृत्यर्थ: ॥ १९ ॥

तस्मात्कूटस्थविज्ञानं भव्यारन्यादिलक्षणम् ।

वाक्यशक्त्यादिवाह्यैक्योत्थज्ञानावेकपरिपूर्णपुरुषार्थसिद्धिरिति वाक्यद्वयोपादानपूर्वकं विचारफलमुपसंहरति—तस्मादिति ॥ २० ॥

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विभेति कुतश्चन ॥ २० ॥

ब्रह्मणो ब्रह्मण्यस्पेति भेदश्रुत्यौपचारिकः । राहोः शिरोऽनुरूप्यस्तु नैव स्यान्निर्गुणत्वतः ॥ २१ ॥

ब्रह्मणो ब्रह्मणस्प्येति भेदश्रुत्यौपचारिकः ।

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानितिभेदनिर्देशादानन्दवद्ब्रह्मणोर्गुणमुणीमावः स्याद्वित्याशङ्क्याह—ब्रह्मण हति । ब्रह्मविदो ब्रह्मणस्य ब्रह्मीभूतस्व स्वरूपमूतमानन्दं साक्षात्कुर्वतो न यहेश्वरभावाज्ञासित भयमित्यर्थः ॥ २१ ॥

राहोः शिरोऽनुरूप्यस्तु नैव स्यान्निर्गुणत्वतः ॥ २१ ॥

माहिमा ब्रह्मणस्प्येश हानिवृद्धिविवर्जितः । स्वतः सिरोर्विज्ञानंस्तं न विभेति कुतश्चन ॥ २२ ॥

माहिमा ब्रह्मणस्प्येश हानिवृद्धिविवर्जितः ।

विद्वानित्यादेरधं विवृणोति—माहिमेति ॥ २२ ॥

स्वतः सिरोर्विज्ञानंस्तं न विभेति कुतश्चन ॥ २२ ॥

विद्वान् विभेतीति विद्याकालं भवेत्फलम् । न तु स्वधीरवस्थायां भ्रूजानास्तप्यतीव तत् ॥ २३ ॥

विद्वान् विभेतीति विद्याकालं भवेत्फलम् ।

विद्वान् विभेतीति विद्यान्तफलस्यः समानकालतावनिर्देशशस्य तात्पर्यमाह—विद्वानिति ॥ २३ ॥

न तु स्वधीरवस्थायां भ्रूजानास्तप्यतीव तत् ॥ २३ ॥

यतोऽविधांतरेकेऽपि प्रतिबन्धो न विद्यते । तन्नाशानन्तरां मुक्तिं विद्वानिति ततोडवहत् ॥ २४ ॥

यतोऽविधांतरेकेऽपि प्रतिबन्धो न विद्यते ।

ज्ञानोद्रियनान्तरीयक्त्वेन मुक्तिद्यवधानस्याज्ञानस्य निवृत्तेश्व ज्ञानसमानकोल मुक्तिक्वक्येत्याह—यत इति ॥ २४ ॥

तन्नाशानन्तरां मुक्तिं विद्वानिति ततोडवहत् ॥ २४ ॥

भयहेतुर्रीयं यस्मातचाविद्यासमुद्धवम् । प्लुष्टायां विद्यया तस्यां न कुतश्चन भीर्भवित् ॥ २५ ॥

इतोडपि ज्ञाततत्त्वयोरेककालेैवं युक्तमित्याह—भयेतित । परमात्माधीतास्मिन्न्रत्यगात्मनि केवलेः निरस्तायामविद्यायां भयं नास्ति कुतश्चन ॥

निरस्तायामविद्यायां भयं नास्ति कुतश्चन ॥ २६ ॥

उक्तमेवार्थं विवृणोति—परमात्मेति ॥ यतो वाचो निवर्तन्त इत्येवं वचनं श्रुते: तथा मनोविकल्पानां निषेधाय परात्मनि । धिया महेत्यतो वाक्तु श्रुतिर्याथात्म्यानुपोधिनी ॥

यतो वाचो निवर्तन्त इत्येवं वचनं श्रुते: तथा मनोविकल्पानां निषेधाय परात्मनि । धिया महेत्यतो वाक्तु श्रुतिर्याथात्म्यानुपोधिनी ॥ २७ ॥ २८ ॥

एवं मन्त्रं ध्यायाय तदीयपूर्वार्धस्य तात्पर्यार्थमाह—निर्धूत इति ॥ २७ ॥ २८ ॥

निषिध्य नयमात्मेति भिन्नमार्मोपलम्भनम् । अनन्यानुभवं ब्रह्म यमेवेत्याह नः श्रुतिः ॥ २९ ॥

प्रत्यगात्मा न पदार्थों न वाक्यार्थों नापि विकल्पज्ञानानां विषयो भवतीत्यास्मिन्नेवेवार्थे नायमात्मा प्रवचनेन लभ्य इत्यादिश्रुत्यन्तरसंवादं दर्शयति—निषिध्येति ॥

प्रत्यगग्राह्यत्ववाद्वेदानां रज्जुसर्पवत् । उदाहरणि ततः श्रुत्या हयं श्लोको मनोमये ॥ ३० ॥

यदि कोशप्रश्नकातिरिक्तप्रत्यगग्र्रह्मविषयोडयं श्लोकस्ताहिं किमिति मनोमयकोशे यथोक्तश्लोकस्योदाहरणमित्याशङ्क्य कोशप्रश्नकस्य प्रत्यगात्मातिरेको नास्तीति प्रतिपादनायेत्याह—प्रत्यगिति ॥

यदि कोशप्रश्नकातिरिक्तप्रत्यगग्र्रह्मविषयोडयं श्लोकस्ताहिं किमिति मनोमयकोशे यथोक्तश्लोकस्योदाहरणमित्याशङ्क्य कोशप्रश्नकस्य प्रत्यगात्मातिरेको नास्तीति प्रतिपादनायेत्याह—प्रत्यगिति ॥ ३० ॥

विद्वानेव परं ब्रह्म आत्मनाडडत्मानमद्वयम् । न विभेत्येकलोडद्वैताद् भयहेतोरसंभवात् ॥

विद्वानेव परं ब्रह्म आत्मनाडडत्मानमद्वयम् । न विभेत्येकलोडद्वैताद् भयहेतोरसंभवात् ॥ ३१ ॥

द्वैतस्य भयकारणत्वाद्वात्तस्य चाविद्याकार्यत्वाद्विद्ययानिवृत्ते: ॥

द्वैतस्य भयकारणत्वाद्वात्तस्य चाविद्याकार्यत्वाद्विद्ययानिवृत्ते: ॥

भयहेतोरमावाद्विद्वान्भयं ब्रह्मैव भवतीति मन्त्रार्थमुपसंहरति--विद्वानिति । अद्वयमात्मानमवगच्छतीति शेषः ॥ ३१ ॥

ननु साधनक्रियाहेतुः पापानुष्ठानमेव च । इत्येतस्य निषेधार्थमेतं हेतुमुच्यतेऽधुना ॥ ३२ ॥

एतं हेतुमादिवाक्यस्य व्यावस्यामाशङ्कूामाह--ननिवाति । हेतुर्विदुषोडपि भयस्पेति शेषः । तत्रोत्तरत्वेन वाक्यमवतारयति--इत्येतस्येति ॥ ३२ ॥

नैतमेवंविदं यस्माद्द्राववतीहावधारणे । न तपत्यन्तकाले तमकर्तृत्वात्मवेदिनम्‌ ॥ ३३ ॥

नैतमिति । यस्मादेवंविदमकर्तृत्व-भोक्तृत्वोपलक्षितत्वादात्मवेदिनं निषिद्धसेवनं विहितकरणं चान्तकाले नैव तपति प्रकृतं वाक्ये वावेतिनिपातस्यावधारणे प्रयुक्तत्वात्तस्माद्विषि-द्वेषेवानादि विदुषोडपि भयकारणमस्तीत्येवं न शङ्कितव्यमित्यर्थः ॥३३॥

क्रियाफलस्य सर्वस्य कर्तृगामित्वकारणात्‌ ॥ ३४ ॥

क्रियाफलस्य सर्वस्य कर्तृगामित्वकारणात्‌ ॥ ३४ ॥

धिद्र्मां योऽहं शुभं कर्म जीवन्नाकरोवं कचित्‌ । अकर्षी च सदा पापं हातो भयमुपास्थितम्‌ ॥ ३५ ॥

धिद्र्मां योऽहं शुभं कर्म जीवन्नाकरोवं कचित्‌ । अकर्षी च सदा पापं हातो भयमुपास्थितम्‌ ॥ ३५ ॥

विहितानुष्ठानं निषिद्धानुष्ठानं च विदुषोडकर्तुरपि किमिति भयकारणं न भवतीत्याशङ्क्याह--फलस्येति ॥ ३४ ॥ ३५ ॥

विहितानुष्ठानं निषिद्धानुष्ठानं च विदुषोडकर्तुरपि किमिति भयकारणं न भवतीत्याशङ्क्याह--फलस्येति ॥ ३४ ॥ ३५ ॥

अस्माद्धेतोरमहांस्रापोविद्यासंवोतचेतसाम् । जायते मृतिकाले हि हृद्किकावशवर्तिनाम्‌ ॥ ३६ ॥

अस्माद्धेतोरमहांस्रापोविद्यासंवोतचेतसाम् । जायते मृतिकाले हि हृद्किकावशवर्तिनाम्‌ ॥ ३६ ॥

पुण्यस्याकरणात्पापस्य करणाच्च महान्‌ द्वयम्‌ कद्‌ा किष्यां चेतयपेक्षाया- माह--अस्मादिति ॥ ३६ ॥

पुण्यस्याकरणात्पापस्य करणाच्च महान्‌ द्वयम्‌ कद्‌ा किष्यां चेतयपेक्षाया- माह--अस्मादिति ॥ ३६ ॥

फलस्यायं स्वभावो हि यत्स्वकर्चनुगामिता । अतो न तपता ज्ञात्वाऽऽविकारे शुभाशुभौ ॥ ३७ ॥

फलस्यायं स्वभावो हि यत्स्वकर्चनुगामिता । अतो न तपता ज्ञात्वाऽऽविकारे शुभाशुभौ ॥ ३७ ॥

पुण्यपापयोरमरणकाले तापकत्वं विशेषाभावाद्विदुषोडपि भाविष्यती- स्याशङ्क्याऽऽड्‌ह--फलस्येति ॥ ३७ ॥

कस्मान्न तपतस्तौ चेद्धर्माधर्मौ विपाश्वितम्।

वचकुं पृच्छति-कस्मादिति । विवक्षिते हेतुन्तरमुदाहरोति-कौटस्थ्यादिति । वस्तुस्वरूपध्यानेन सर्वप्रकारविक्रियाविरहितत्वाहैतुभावोपलब्धिपूर्णस्वभावत्वाच्च विद्योदयेनान्तरीयकत्वेन विद्धानविद्यया सह पुण्यपापे दग्धवा स्वस्वोदपतिष्ठते । तथा च पुण्यपापयोरास्ति विद्धुधि तापक्त्वमित्यर्थ: ॥ ३८ ॥

कौटस्थ्याद्वयत्नाच प्लुष्यत्पेव शुभाशुभे ॥ ३८ ॥

स य एव यथोक्तार्थ विद्धानेते शुभाशुभे ॥ ३९ ॥

साधुकर्माणि या च पापानुष्ठानमेव च ।

अकर्ताडस्मीति विज्ञानहुताशेनाऽसौ द्रुतम् । दग्धवा निरस्तो हेतो: कर्तृत्वं सृणुते यतः ।

द्रुतं दग्धवा निरस्य हेतो: कर्तृत्वं सृणोति यतः ।

उत्तेडयं स य इत्यादिवाक्यं योजयति-स य हति । यथोक्तं सत्यज्ञानादिलक्षणमेवमुत्ते प्रकारेग प्रत्यगात्मतया यो विद्धानवतिष्ठते स पुनराविद्याकार्ये शुभाशुभे दग्धवाडSत्मानं सृणुते बलयतीत्यर्थ: । शुभाशुभे दग्धवेत्युक्तमेव ध्यानाक्ति-साधुकर्मेति । यस्मादात्मानं विद्धानुष्ठानमेव च ।

स्पृणुते तस्मादात्मानं विद्धानुष्ठानमेव च ॥ ४० ॥

स्पृणुते इति क्रियापदस्य विवक्षितमर्थमाह-सृणोतिरिति । अत इत्थं बह्मांतज्ञानादित्यर्थ: ॥ ३९ ॥ ४० ॥ ४१ ॥

अविद्यासंशयादात्मा बलीयानपि दुर्बल: ।

अविद्या राजयक्ष्माडSस्य कार्यमेत तया यत: ॥ ४२ ॥

आत्मनो बलस्य स्वाभाविकस्वात्किं विद्याकृतेँ बलनेत्पादSSह-आविद्येति । आत्मबलस्य स्वाभाविकत्वेऽप्यविद्याकृतदौर्बल्यस्य विद्यया निरसने स्वाभाविकबलाभिव्यक्तेरविद्याधीनमस्य बलममृतत्वार्थ: ॥ ४२ ॥

२०४ सुरेश्वराचार्यंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्‌ [ ब्रह्मवव्द्यां-बोधेनैव निरस्तायां निद्रायां स्वमदर्शनम्‌ । बुद्धात्मशेषतामेति तथेहैकलशेषताम्‌ ॥ ४३ ॥

अविद्यातत्कार्ययोरविद्यया निरस्तयोरात्मनः सकाशाद्वेदेनावस्थान-मार्गकृत्य हेतुत्वेन निरोधे-बोधनाति ॥ ४३ ॥ अथवा एष एवोभे सत्यादिश्यादिलक्षणः । शुभाशुभे यतस्तस्मादात्मानं बलयत्ययम्‌ ॥ ४४ ॥

एते पुण्यपापे विद्यया दुग्धवाडडत्मानं बलयतीति पूर्वंवाक्यस्यार्थों ड्याह्य्यातः । संप्रत्युभे हेत्वादिसमनन्तरवाक्यस्यार्थं कथयति-अथ-वेति । उत्तलक्षणो विद्या-विद्याबलादुभे पुण्यपापे स्वात्मानमेव करो-तीति कुतस्तयोसतापकत्वाशङ्केत्यर्थः ॥ ४४ ॥ लिङ्गदेहश्रितं काश्यं तच्च कर्मनिबन्धनम्‌ । कर्म कर्त्रादिसंभूतं कर्त्राज्ञानहेतुकम्‌ ॥ ४५ ॥

अहं ब्रहेत्यतो ज्ञानाद्वस्तायां प्रत्यगात्मनि । काश्यहेताविद्यायामेकत्वाद्दलयत्ययम्‌ ॥ ४६ ॥ वाक्यद्वयार्थमुपसंहरति-लिङ्गदेहेऽति ॥ ४६ ॥ स्वतः शुद्धं स्वतः मुक्तं यथोदितम्‌ । वेदैव यः स्वमात्मानं फलं तस्येदृशं स्मृतम्‌ ॥ ४७ ॥

य एवं वेदतस्यैवम्हि-स्वतः हेतोः । ईत्थंश्रुतामेवैतानिरासद्वारेण बलात्कारिति यावत् ॥ ४७ ॥ साक्षात्कृतोऽहेतुत्वाद्द्ही उपनिषद्वेवत् । इत्युपनिषदित्यचत्रेशब्दार्थमाह-इतीत्युक्तेति । उपनिषच्छब्दस्यौ-पचारिकमर्थं कथयति—साक्षादिति॥ ४८ ॥

विन्दते निर्भयात्मानं तस्मादुपनिषत्स्मृताम्‌ । मुख्यमुपनिषच्छब्दार्थ कथयति-विद्यैवेति ॥ ४९ ॥

इमां वल्लीं तु तादर्थ्यात्परब्रह्माविदो गुणात् । सदोपनिषदित्यूचुस्त्यक्कसैर्वैष्णणा: शुंभाम् ।। ७५० ।।

इति ब्रह्मवल्ल्य्या वार्तिकानि समाप्तानि । वलल्यामुपनिषच्छब्दप्रवृत्तिमौपचारिकीमुक्तामुपसंहरति-इमामिति ।। ७५० ।।

इति ब्रह्मवल्लीवार्तिकटीका समाप्ता ।

अथ भृगुवल्ली ।

सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्मोक्तं प्रत्यगात्मनि । तद्भिन्ने परे ज्ञानमुक्तं मोहोपनिदे यत् ।। १ ।।

पूर्वोत्तरवल्ल्यो: संगतिकीर्तनार्थं वृत्तं संकीर्तयति-सत्यामिति । यद्ब्रह्म सत्यज्ञानाद्यात्मकं तत्पत्यगात्मनि स्वरूपभूतं यो वेद निहिते गुहायामित्युक्तं तेन च ब्रह्मणा प्रत्यंग्भूतनामिन्नमेकीभूतं यत्परं ज्ञानं तदेव मोहनिर्वतंकमिति चोक्तम् । स्वरूपज्ञानस्यैव वाक्योत्थबुद्धिद्वृत्त्यवच्छिन्नस्याज्ञाननिवर्तकत्ववादित्वर्थ: ।। १ ।।

अभिधित्सुरथिदानां यथोक्तज्ञानसिद्धये । यत्तत्प्रकटनं तस्य प्रावृध्य प्रवृत्तं श्रुतिः ।। २ ।।

आनन्दवल्लीतात्पर्यार्थमनूद्य भृगुवल्लीतात्पर्यार्थमाह-अभिधित्सुरिति । सकार्याज्ञाननिवर्तकस्य ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानस्य साधनोपन्यासार्थं भृगुवल्लीप्रवृत्तिरित्यर्थ: ।। २ ।।

गुरुद्वारैव विशेयमाचार्याद्धेति न: श्रुतिः । शिष्योपाध्यायरूपेयमत आख्यायिकोच्यते ।। ३ ।।

किमित्येषा वल्ली शिष्याचार्यक्रमेणोपन्यास्यते । तत्नैषश्‌-गुरुद्वा-रैति ।

अधीहि भगवो ब्रह्मेत्येन मन्त्राभिशब्दितम् ।

तृतीयं वाक्यमुपसदन मन्त्रप्रदर्शनार्थमन्त्याह-अधीहि इति । अध्यापयसत्योऽस्मिन्नर्थे वध्यधीहीति भवेवत: ॥

अन्तर्णीतपिजरस्थं ह्यथीहीति भवेवत: ॥ ४ ॥

अनन्तर्णी-तेति । यथाश्रुतार्थस्य यात्रासंववादित्वाद्-अन्तर्णी-तेति ।

जिज्ञासु: परमं ब्रह्म श्रद्धाभक्तिपुर:सर: ।

उपसीदेद् गुरो र्यांसं मन्त्रेणानेन शुद्धधी: ॥

उक्तार्थे मन्त्रस्य विनियोगं दर्शयति-जिज्ञासुरिति ॥ ५ ॥

मोक्षाद् द्वाक्षु भोगेषु व्यावृत्तकरणो भृगु: ।

अध्यापय परं ब्रह्मेत्यपृच्छद् गुरुम् ॥ ६ ॥

यथोपसदने बुद्धिशुद्धिरधिकारीविशेषणं तथा वैराग्यमपीत्याह-मोक्षादिति ।

यथोपसदने बुद्धिशुद्धिरधिकारीविशेषणं तथा वैराग्यमपि इत्याह-मोक्षादिति । अध्यापय स्मारय ज्ञापयेतिति यावत् ॥ ६ ॥

अन्नं प्राणमित्यादि वरुणो भृगुवेदवदत् ।

देहकारणमन्नं स्यात्पाणादिकारेणम् ।

चक्षु: श्रोत्रं मनो वाक्च करणानुपलन्धये ॥ ७ ॥

तस्मा एतादृशेन वाक्यद्वयमुक्त्वापयति-अन्नमिति । अन्नप्राणचक्षु-रादिशब्दैरात्मसदृशं कथमिति-देहात् ।

नकरोतीति प्राणादिकारणो वृत्तिमान्वयुरेवेत्यर्थ: ॥ ७ ॥

अन्वयवयतिरेकौ चिरन्तनो वोपलब्धधये ।

अन्नं प्राणमित्यादि प्रत्यगधर्मो उपादिश्यते ॥ ९ ॥

आनिर्‌देश्यस्य वा भूतो लक्षणस्य प्रवृत्तये ।

ब्रह्म मां ज्ञापयेत्यादि प्राह भृगवे किमित्यादि न्संकितं न मित्याशङ्कया-ज्ञप्राणादिव्यभिचारत्वाद् नात्मा स्वगादिवदात्मा त्वयभिचारित्वे बन्ध-ध्यानव्यतिरेकपक्षे ब्रह्मज्ञानोपायत्वेन कथनार्थमञ्जाविष्कर्त्तन क्रियते ।

न हि तदन्नादिना विनाड्न्वयव्यतिरेकवचनमुचितमित्याह-अन्वयोतिवाचशब्दो वक्ष्यमाणविवक्षया प्रयुज्यते ॥ ८ ॥

अन्नप्राणादिसंकीर्तनं ब्रह्मस्वरूपविवक्षयोतिपक्षान्तरमाह-अमिद्वइपस्त्येति ॥ ९ ॥

प्राणस्य प्राणमित्येवं श्रुतिरप्याश्रिता भवेत् । कर्मश्रुतिश्च ब्रह्मत्वे वाचमित्यादि गुज्यते ॥ १० ॥

प्रत्यगात्मस्वरूपलक्षणार्थत्वेन प्राणादिसंकीर्तनं श्रुत्यनतरमपि संगृहीतं भवतीत्याह-प्राणस्येति । प्राणादिशब्देन प्रत्यग्मूतब्रह्मग्रहणे प्राणं वाचमित्यादिद्वितीयाश्रेण्यमन्यैश्शेषत्वमनतरेरण मुख्यार्थं सिष्यतीति द्वितीयपक्षस्य गमक्रमाह-करिंेति ॥ १० ॥

अन्नादयः पदार्था वा अन्वयव्यतिरेकयोः । इहोच्यन्ते प्रवृत्त्यर्थं सौकर्यं स्पात्करं निति ॥ ११ ॥

प्रथमपक्षमुपसंहरति-अन्नादय इति ॥ ११ ॥ उत्पत्तिस्थितिनाशेषु ब्रह्मादिस्थावरावधि । नात्येति ब्रह्मरूपं यत्तद्ब्रह्मेति प्रतीताम् ॥ १२ ॥

तं होवाचेत्यादिक्यातात्पर्यमाह-उत्पत्तीति । यत्पृष्टं ब्रह्म तस्य लक्षणं यतो वा इत्यादिनोच्यते । जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं ब्रह्मेति ब्रह्मणस्तट्स्थलक्षणमित्यर्थः ॥ १२ ॥

विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म यदेवंलक्षणं भवेत् । अनुत्पन्नमहीनं च जगदुत्पत्तिहानिभिः ॥ १३ ॥

तद्विजिज्ञासस्वेत्यादौविवक्षितमाह-विजिज्ञासस्वेति ॥ १३ ॥ तपश्र्चार तच्छ्रुत्वा भृगुर्वराहोपलब्धये । प्राप्तिपेदे तपोडनुकं सावशेषोक्तिकरणात् ॥ १४ ॥

स तपोडतप्यतेऽर्थमाह-तप इति । पित्राडनुक्तस्य तपसोज्ञानसाधनत्वेन ग्रहणे कारणमाह-प्राप्तिपेद इति ॥ १४ ॥

१ क. ख. 'श्रवणो' । २ च. न्यत्वो । ३ ग. प्र. 'ध्य द्विति' । ४ प. श. 'तृतीयो' । ५ च. 'धकत्वे' ।

श्रुत्यग्राहिकयोक्त्याडपि ह्यत्रं ब्रह्मोति लक्षणम् । पितोवाच यतस्तस्मात्पो भेजे स्वयं भूगुः ॥ १५ ॥

सावशेषोक्तिकारणादित्युक्तं प्रकटयति-श्रुतेति । अन्नं प्राणमित्या-दीना ब्रह्म प्रत्यक्षत्वेन साक्षादुक्त्वाडपि यतस्त्वा इमानीत ब्रह्मलक्षण ततस्तस्माद्वेन ज्योतकमुक्तवान् । अतस्तस्य प्रत्यक्ष्या प्रतिपत्तिसाधनमुक्तमपि तपः स्वयमेव श्रगुरवगतवानित्यर्थः ॥ १५ ॥

ब्रह्म साक्षात्र निर्दिष्टं लक्षणोक्तेरतो भूगुः । नूनमाकालक्षते योगं साधनं ब्रह्मविद्यये ॥ १६ ॥

यद्यत्रं प्राणमित्यादिना साक्षादेव ब्रह्म प्रत्यक्ष्वेन पित्रा निर्दिष्टं ताहि यतो वाऽइमानीत्या लक्षणोक्तिरविवक्षितात । अतो बह्माण: प्रत्यक्षत्वेन साक्षात्प्रतिपत्तिसिद्धये योगं साधनं प्रायेणSस्कृकते पितेति तपश्शरणकाले कविपतवान्भगुरिरित्याह- ब्रह्मोति ॥ १६ ॥

तपोविशेषादित्सा स्याचत्साधनमतच्वत: । यदूदुस्तरं यदूदुरापामितिस्मृत्यनुशासनात् ॥ १७ ॥

ब्रह्मप्रतिपत्तौ योग्यं साधनं पितुराकाङ्क्षितमस्तु तथाडपि मृगोस्त-पोविशेषान्वेक्ष्यणा कुतः स्यादित्याशङ्क्याडSह-तप इति । तपसः साधनकत्वं सप्रमाṇं प्रकटयति-यदूदुस्तरमिति ॥ १७ ॥

मनसश्श्रेन्त्रियाणां चेत्येवमध्यात्मिकं तपः । इह न्याय्यं प्रसिद्धं तु ह्यारादुपकरोति नः ॥ १८ ॥

तप:शब्दार्थमाह-मनसश्श्रेति । इहेध्यात्माधिकारो गृह्यते । कृच्छ्र-चान्द्रायणादेरनुपयोगं व्यवर्तयति-प्रसिद्धं स्वाति ॥ १८ ॥

अहं ब्रह्मेतिवाक्यार्थबोधायालमिदं यतः ॥ १९ ॥

तप:शब्दस्य प्रकृतोपयोगित्वेनार्थान्तरमाह-आन्वयेत । वाक्यतास्पर्यपर्यालोचनं साधनविशेषानुसंधानं फलविशेषचिन्तनं चाडSदिशब्देन गृह्यते ॥ १९ ॥

१ गा. पा. 'स्थितव्यो' । २ गा. च. 'स्पतवे वो' । २ गा. च. 'स्तस्थ्यापो' । ३ गा. च. 'येण क:' । ४ गा. पा. 'षणं कु०' । ५ मा. पा. 'साह' । ६ गा. च. 'चनत०' ।

कोडहं कस्य कुतो वेति कः कथं वा भवेदिति । प्रयोजनमतीनित्यमेवं मोक्षाश्रमी भवेत् ॥ व्यासः प्राहात एवेदं मुमुक्षोर्मुक्तये तपः ॥ २० ॥

अन्वयघ्यातिरेकड्यापारस्य वाक्यार्थबोधं प्रत्यनन्तरज्ञसाधनत्वे प्रमाणमाह—कोडहामिति ॥ २० ॥

यतो वा इति चैवं स्यादुक्तमेव परं तपः ॥ २१ ॥

उक्तलक्षणसंपन्नं तपस्तप्त्वा प्रयत्नवान् । अन्नं ब्रह्मोति भूतानामुत्पत्त्यादिसमन्वयात् ॥ २२ ॥

उक्तलक्षणसंपन्नं तपस्तप्त्वा प्रयत्नवान् । अन्नं ब्रह्मोति भूतानामुत्पत्त्यादिसमन्वयात् ॥ २२ ॥

उत्पत्त्यादिमाक्त्वाद्भूतानामनात्मकत्वं ब्रह्मणस्तु तद्वाहेत्यादात्मत्वमित्येवमन्वयघ्यातिरेकड्यं तैस्तपो विवक्षितत्वाल्लक्षणवाक्यमपि प्रवृत्तमिति स्याह-यत इति ॥ २१ ॥ स तपस्तप्त्वेल्यादिर्थं कथयति-उक्केति ।

अन्वयघ्यातिरेकादयं तपो ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन निर्धार्य गुरुणोक्तं लक्षणमन्वस्यास्तीति संबाध्यातन्न ब्रह्मोति प्रतिपन्नवान्भुगुरित्यर्थः । अन्ने ब्रह्मलक्षणसंपत्तिमेव साधयति-भूतानामिति ॥ २२ ॥

उक्कानन्यमयादीनि यानी तेषां तु कारणाम् । अन्नादि प्रतिपन्नवयं न हि कार्यडास्ति लक्षणम् ॥ २३ ॥

उक्कानन्यमयादीनि यानी तेषां तु कारणाम् । अन्नादि प्रतिपन्नवयं न हि कार्यडास्ति लक्षणम् ॥ २३ ॥

आनन्दवह्यामुक्तानं मयडर्थानां कारणान्नादिशब्दवाच्यानी-स्याह-उक्कानीति । कार्यत्वादनन्नमयादेः सर्वभूतोत्पत्त्यादिहेतुत्वासंभव-दित्युक्तेऽर्थे हेतुमाह-न हीति ॥ २३ ॥

शुड्डं ह्यन्नमयादेतदन्नादेरुपजायते । कार्यमपविलीयश्रुत्या कारणानन्दमेल्यतः ॥ २४ ॥

कार्यत्वमन्नमयादेरुपपाद्यति—शुड्डमिति । अन्नं कार्यं शुद्धमिति पर्यायाः । अन्नमपादुक्ककार्यत्वे फलितमाह—कार्येति ॥ २४ ॥

इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

कार्याणि कारणेष्वेवं तानि चैषोत्तरत्तरसू । प्रविलाप्य परानन्दं यायाद्वाचामगोचरम् ॥ २५ ॥

कार्यकारणविलक्षणं तु मुक्तोपसृध्यमित्येतदुपपादयितुमेत्याशङ्कूचाह-कार्याणीति । अन्नमयादान्नमयधधान्न तद्भ्यः प्राकृतिषु प्रावल्यात्तन्न प्राणे प्राणं मनसि मनो विज्ञाने विज्ञानं समस्तजगत्कारणे ब्रह्मण्यन्नदे तत्त्वाश्रितं कारण कार्यकारणविलक्षणे नित्यशुद्धत्वादिलक्षणे ब्रह्मणि प्रत्पगात्मनि ज्ञानबलात्प्रविलाप्य तदूपण विद्वान्पर्चवस्यतीत्यर्थः ॥ २५ ॥

अन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय कार्यत्वं तस्य वीक्ष्य सः । संशयोचिछन्नये भूयो गत्वाडपच्छदराफलं भगः ॥ २६ ॥

अन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय कार्यत्वं तस्य वीक्ष्य सः । संशयोचिछन्नये भूयो गत्वाडपच्छदराफलं भगः ॥ २६ ॥ तद्विज्ञायेत्यादेःतपर्येमाह-अन्नामिति ॥ २६ ॥

भूयो भूः परं ब्रह्म पञ्चच्छाडडतृप्णिणवर्तिनात् ॥ २७ ॥

यथाडन्नस्य ब्रह्मत्वविज्ञानानन्तरमपि तस्य कार्यत्वोपलम्भान्नेराकाडृक्ष्याभावात्पुनरपि वरुणं प्राप्याधीहि भगवति भगोरपाक्षीत्तथैव प्राणस्य मनसो विज्ञानस्य च ब्रह्मत्वं ज्ञात्वाडपि तत्र तन्न कार्यत्वप्रसीत्या निराकाडृक्षत्वासंभवात्पुनरपि गुरुं गत्वा भृगुराकाडक्षाशान्त्यर्थं पृष्टवानेव ब्रह्मैवाह-अन्नादेरिति । प्राणादेरित्यर्थः । एवमित्यादि पर्यायं हृढान्तर्याति ॥ २७ ॥

यावत्साक्षात्परं ब्रह्म करावेन्यस्ताबिल्वबलू । न वेलि निर्बुभुत्सुः सन् तावद्विनिर्वर्तते ॥ २८ ॥

तां हि प्रभस्याप्यवसानमित्याशङ्कूचाह-तावदिति । तत्वसाक्षात्कारानन्तरमाकाडक्षोपरमात्मश्रपरिसमाप्तिरित्याह—यावादिति ॥ २८ ॥

विजिज्ञास्व तद्व्रह्म तपसेति पुनः पुनः । बुबुधापयतीहास्मोस्तपसेवाडडत्मवीक्षणम् ॥ २९ ॥

डृगोराकाडक्षोपशान्तिपर्यन्तं प्रश्नाभ्यासेडपि तपसा ब्रह्म विजिज्ञास-

सस्र्वाति पुनः पुनर्वचनं वरुणस्य केनाभिप्रायेणेत्योःशाङ्कुचSSह-विज्ञा-ज्ञासस्वेति ॥ २९ ॥

इति द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमखण्डा: ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ अन्वग्रयतिरपेक्षाभ्यामेवं स शङ्करभृङ्गः । तपसैव परं ब्रह्म विज्ञौ प्रत्यगात्मनि ॥ ३० ॥

आनन्द्रो ब्रह्मेति व्यजानादिति व्यादेशे सत्यपर्यमाह-अन्वयेँति ॥ ३० ॥ यम्मादेवमतः कार्यं संसारं प्रजिहासुभिः । प्रत्यगब्रह्मावबोधाय सदा निष्कल्मषं तपः ॥ ३१ ॥

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञातुं शक्यामिति स्थिते फलितमाह-यस्मादिति ॥ ३१ ॥ व्युत्थानादिकव्यतिकारूपात्तन्निवृत्तिनिमित्तमधिकार-श्रुति: स्वेनैव रूपेण व्याचष्टेऽर्थं प्रयत्नतः ॥ ३२ ॥

सैषत्यादि वाक्यद्वयमवतारयति-व्युत्थायेति ॥ ३२ ॥ भूगुणा विदिता यस्माद्धार्गवीयं भवेदतः । वारुणी वरुणोक्त्वादिविद्या स्याद्विद्वेदनेनात् ॥ ३३ ॥

मार्गवीत्यादि पदत्रयं व्याचष्टे-भृग्वेति ॥ ३३ ॥ युष्मदस्मद्विभागोऽयं यत्र व्यावर्ततेहऽसौ । स आत्मा तत्परं व्योम तन्न विद्या प्रतिष्ठिता ॥ ३४ ॥

आनन्दाद्द्वैचैवेत्यादिदर्शनादानन्दशब्दस्य कारणविपयत्वात्कार्यकरा-णाविलक्षणब्रह्माविषयत्वासिद्धिरित्याशङ्क्य परमे व्योमप्रतिष्ठितेत्यन्न व्योमशब्दस्य कार्यकारणविनिर्मुक्तप्रत्यगात्मविषयत्वान्नैवमित्याह-युष्मदिति ॥ ३४ ॥

आत्मता ब्रह्मणो यत्र आत्मनो ब्रह्मता तथा । अहं ब्रह्मेत्यवाक्यार्थमेवं वाक्यार्थपयते ॥ ३५ ॥

बथोक्तस्य ब्रह्मैकत्वस्यालौकिकत्वादसिद्धिरिपाशङ्क्यSSत्मनो बह्मत्वं ब्रह्मणश्चाऽऽत्मत्वं वदृन्तीवाक्यादेव सिद्धत्वादित्याह-अहं ब्रह्मेति ॥ ३५ ॥

सुरेश्वराचार्यकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्- [ भृगुवल्ल्यां-अन्योऽपि भृगुवन्नत्वा तपं ऐकाग्यलक्षणम् । कोशान्तरस्य पद्यापि प्रतिष्ठां लभते पराम् ॥ ३६ ॥

य एवं वेद प्रतितिष्ठतीत्यस्यार्थमाह-अन्योऽपीति ॥ ३६ ॥

ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति वच्योक्तं पूर्वया तु यत् । तस्यामेव प्रतिष्ठायां विद्वान्सम्प्रतितिष्ठति ॥ ३७ ॥

कार्यकारणाविलक्षणब्रह्महवेन परां प्रतिष्ठामेव प्रेप्सयति-ब्रह्मेति॥३७॥ अन्नाद्युपासकानां वा फलमेतदिहोच्यते ।

न्याय्यं नावाप्तकामानामन्नादिफलकीर्तनम् ॥ ३८ ॥

अन्नवानित्यादिना प्रकृतस्यैव विज्ञानस्य स्तुत्यर्थं सगुणाविद्याफलकीर्तनं मृडीकृत्य फलान्तरमाह-अन्नादीति । यदेतदन्नाद्युपासकानामन्नवदिफलं तदिह बह्मविद्याया: स्तुतिसंभावादित्यर्थ: । मुख्यमेव ब्रह्मविदोऽन्नादिफलकीर्तनं किं न स्यादित्याशङ्क्याह-न्याय्यमिति ॥ ३८ ॥

भूयोडन्नवान्दीप्तवाडहिरमहांश्च स्यात्पजादिभिः । शान्तिदान्त्यादिहेतुस्त्वडबलवरर्चसमुच्यते ॥३९॥

अन्नवानित्यादि व्याचष्टे-भूयोडन्नवानिति ॥ ३९ ॥

इति षष्ठ: खण्ड: ॥ ६ ॥

अन्नमेव पुरुषोऽस्युपरिशानहेतुत्वात् । अन्नं न निन्याच्चेनाऽडडदौ व्रतं स्यादहुपासितुः ॥ ४० ॥

अन्नस्यैव पुरुषत्वमुपपादयन्नेव हेतुतः । अन्नं न निन्यादित्यादेरर्थमाह-अन्नमिति । अन्नस्योपमुक्तस्योक्तवक्ष्यमाणज्ञानहेतुत्वेन गुहवदनिन्दनमन्नादत्वमुख्यते ।

शरीरप्राणयोरेवमुत्तरेरेऽपि निर्णय: ॥ ४९ ॥

प्राणो वा अन्नमित्यादेरर्थं सक्षिपति-अन्योनीति । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमनन्नादिति प्राणकार्योपराच्छादकत्वमुक्तम् । तद्, प्राणे

शरीरं प्रतिष्ठितमित्यादिना हेतुरुच्यते । अन्नवस्त्वादिसंक्रीतनं तु सर्वत्र पूर्ववद्वेतद्यमित्यर्थः । आपो वा अन्नम् । ज्योति रन्नादम् । पृथिवी वा शाति-ऽश्वामिति । इति पर्यायैर्द्वयेऽपि यथोक्तन्यायमतिदि-शति-ऽश्वामिति । अन्ज्योति:प्रधिव्याकाशेश्वन्नान्नादत्वमन्नयो:स्थिति-हेतुत्वादिति निर्णेतव्यम् । अन्नवस्त्वादिफलसंसकीर्तनं तु पूर्ववदेव तत्रापि नेतव्यमित्यर्थ: ॥ ४१ ॥

इति सप्तम: खण्ड: ॥ ७ ॥

प्राप्तं न परिचक्षीत वैन्नव्रतामिदं भवेत् । अन्नं सुबहु कुर्वीत तथैवेहोत्तरं व्रतम् ॥ ४२ ॥

शरीरप्राणयोरन्नादित्वोपासकस्य प्राप्तन्नाप्राप्त्याख्यानं व्रतमित्यस्यं न परिचक्षीतेत्यादिवाक्यद्वयस्यार्थमाह--प्राप्तमिति । शरीरप्राणयो:न्नादित्वोपासकस्य प्राप्तन्नाप्रत्याख्यानं व्रतमिति ॥

इत्यष्टम: खण्ड: ॥ ८ ॥

अपां ज्योतिष्वन्नान्नादित्वोपासकस्याऽऽन्रभुक्करणां व्रतमित्यस्यं बहु कुर्वीतत्यादेरर्थमाह--अन्नामिति ॥ ४२ ॥

इति नवम: खण्ड: ॥ ९ ॥

वसत्यर्थं तथाड्ड्यातं प्रत्याचक्षीत नैव तम् । वसते चान्नदानार्थं कुर्वादित्तं गृही बहु ॥ ४३ ॥

पृथिव्याकाशयो:न्नान्नादित्वोपासकस्य वसत्यर्थमागतस्याप्रत्याख्यानं व्रतमिति न कंचन वसतावित्यादेरर्थमाह--वसत्यर्थमिति । तस्मादित्यादिवाक्यस्य तात्पार्यार्थमाह--वसते चेति ॥

एतद्रे मुखवत इति सत्कारोक्तिद्विविधा भवेत् । वयोवस्था त्रिधा वा स्यादन्नदानाविवक्षया ॥ ४४ ॥

उत्तममध्यमाधमभेदेनात्र सत्कारोक्तिद्विधा भवति । तत्कथनार्थमे-तद्रे मुखतोडन्नामित्यादिवाक्यस्यमित्याह--एतद्र इति । अन्नदानविवक्षया सत्कारोक्तिद्विविधा भवति । तद्रिवक्षयैव बाल्ययौवनवार्धकरूपा वयोसो-त्रिविधा विभक्तिति पदान्तरमाह--वयोवस्थेति ॥

राज्ञं सिद्धं भवेदत्नं पात्रेभ्यो यस्म् तस्य तु । यथासत्कारयसी अन्नदानफलं भवेत् ॥ ४५ ॥

तेष्वेव वाक्येष्वक्षरार्थं संगृह्णाति-राज्ञामिति ॥ ४५ ॥ गृहिणो हि धनवन्तोऽपि यत आचक्षते सदा । अराधि सिद्धमेवान्नमतिथ्यर्थं न संशयः ॥ यत एवमतः कार्यं बहुधनं यत्नतः सदा ॥ ४६ ॥

गृहिणो हि धनवन्तोऽपि यत आचक्षते सदा । अराधि सिद्धमेवान्नमतिथ्यर्थं न संशयः ॥ यत एवमतः कार्यं बहुधनं यत्नतः सदा ॥ ४६ ॥

तस्मादित्यादिवाक्येनान्नस्य बहुकरणमित्युक्तम् । तत्र हेतुर्वेनाराधीत्या दिवाक्यं संबंधयते । तथा च हेतुहेतुमद्बावेन वाक्यद्वयं नेतव्यमित्याह—गृहिणो हीति ॥ ४६ ॥

आपि चात्रस्य माहात्म्यसिद्धमन्यैर्ग्रन्थैरव्यः ॥ ४७ ॥

यथाश्रद्धं यथाकालं यथासत्कारमेव च । अन्नं दददकामोति तत्तथैव न संशयः ॥

यथाश्रद्धं यथाकालं यथासत्कारमेव च । अन्नं दददकामोति तत्तथैव न संशयः ॥ ४८ ॥

एतद्वै मुखतोडन्नमित्यादिवाक्यषट्कस्य पूर्वोक्तमेवार्थं संक्षिप्याजुवदिति-अपि चेतित ॥ ४७ ॥ ४८ ॥

उपात्तरक्षणं क्षेमो ब्रह्मैतद्वाचि संश्रितम् । क्षेमहेतुर्यतो वाक्यं तदुपासीत वाच्यतः ॥ ४९ ॥

क्षेम इति वाचीत्वस्यार्थमाह—उपात्तेति ॥ ४९ ॥

प्राणापानाश्रयं ब्रह्म तदुपासीत तौ हतः ॥ ५० ॥

योगक्षेम इति प्राणापानयोरित्यस्यार्थमाह-अप्राप्तेति ॥ ५० ॥

योगक्षेम इतित प्राणापानयोरित्यस्यार्थमाह-अप्राप्तेति ॥ ५० ॥ योगक्षेमात्मकं ब्रह्म प्राणापानसमाश्रयम् । कर्मेति हृस्योस्तद्वदुपासीताप्रमादवान् ॥ ५१ ॥

कथम् प्राणापानाश्रयत्वं यथासत्कारस्य ब्रह्मणः सिद्धिमित्याशङ्क्योच्यते—योग इति । जीवतो योगक्षेमाविति कृत्वा प्राणापानाश्रयौ योगक्षेमौ

विवक्ष्येते । तस्मात्माणापानात्मैनां व्यवस्थितब्रह्महचया योगक्षेमादुपास्यावित्यर्थः । कर्मेति हस्तयोगित्यस्याथ सूचयति-कर्मेति ॥ ५१ ॥

गतिरिति ध्येयं पाद्योरित्यस्स सर्वदा । विमुक्तिरिति पादयोः च समाझा मानुषाः स्मृताः ॥ ५२ ॥

गतिरिति पाद्योरित्यस्यर्थमाह-तथेति । विमुक्तिरिति पादयाविष्यस्यार्थं सूचयति-विमुक्तिरिति । मूत्रपुरोषविसर्गों विमुक्तिः । तद्रूपेण ब्रह्म पायो व्यवस्थितमिति ध्येयामत्यर्थः । इति मानुषीरित्यादेरर्थं वचकं वाक्यमुपादत्ते-समाझा इति ॥ ५२ ॥

मानुषविषया यस्मादाझा विष्णोरियं ततः । समाझा मानुषीस्त्वेवं सदैवाडडचक्षते बुधाः ॥ ५३ ॥

तदेव व्याचष्टे-मनुष्येति ॥ ५३ ॥

अथ दैवीः समाझास्तु उपासीत यथाक्रमम् । वृष्टौ तृदिरिति ध्येयं तृदेवृदृष्टिसमन्वयात् ॥ ५४ ॥

अथ दैवीरित्यस्याथमाह-अथेति । तृदमारति वृष्टाविति ॥ ५४ ॥

तेन तेनाडSत्मना तद्धदुतरेष्वापि चिन्तयेत् । ब्रह्मापस्थ उपासीत प्रजात्यादिगुणात्मकम् ॥ ५५ ॥

तेन तेनाडSत्मना तद्धदुतरेष्वापि चिन्तयेत् ।

बलमिति विद्यूतीत्यादिवाक्यैषूक्तन्यायमतिविशाति-तेनेति । बलरूपेण विद्यूति यशोरूपेण पशुषु ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु व्यवस्थितं ब्रह्मेत्युपासनानि कतड्यानीत्यर्थः । प्रजातिरित्यादि व्याचष्टे-व्रह्मोति ॥ ५५ ॥

प्रजातिः पुत्रपौत्रादिरमृतत्वं ततः पितुः ।

आनन्दः पुरुषार्थोडत्र सोडप्युपस्थाश्रयो भवेत् ॥ ५६ ॥

आदिशब्दार्थं कथयति—प्रजातिरिति । सन्तानाविच्छित्त्रया शुद्धचाद्वारेण पितृर्ज्जानोत्रपेस्या मवत्यमृतत्वम् । आनन्वश्र वैषयिकं सुखमुपस्थबलादिति प्रसिद्धम् । तथा च प्रजात्यादिगुणाविशिष्टं ब्रह्मोपस्थे व्यवस्थितमिति ध्येयामत्यर्थः ॥ ५६ ॥

१ क. ख. ड. °वक्ष्येते । २ ग. घ. 'तस्म्य' । ३ ग. तथा ग° । ४ ग. घ. °यं यतः । ५ ग. घ. °त्प्रां भ° ।

आकाशे सर्वामित्येवं ब्रह्मोपास्यं समाहितैः । सर्वाश्रयं तदाकाशं उपासीत नस् शिष्यते ॥ ५७ ॥

सर्वाश्रयत्वादाकाशस्य सर्वप्रपञ्चात्मकत्मना ब्रह्माऽSसकाशे उपवासितमित्युपासीत नस् सर्वात्मकत्व- मेव फलं तं यथा यथेत्यादिश्रुतिसिद्धमित्याह - सर्वाश्रयमिति ॥ ५७ ॥ तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत प्रतिष्ठावानसौ भवेत् । उपासनानुरूपं स्यात्फलं यथागिकं तथा ॥ ५८ ॥

आकाशात्मकं व्यवस्थितं ब्रह्म प्रतिष्ठागुणकविशिष्टमित्युपासकस्य प्रतिष्ठैव फलामिति तत्प्रतिष्ठेत्यादेरर्थेमाह-तत्प्रतिष्ठेति । प्रतिष्ठागुणकब्रह्मोपासने दृश्शितनयाये सर्वोपासकेषु दृश्यति-उपासनेति ॥ ५८ ॥

तद्रूपं मह इत्यवुपासीत ततः फलम्‌ । प्रजादिभिर्मिहान्स स्यां यथेति श्रुतिसतथा ॥ ५९ ॥

तन्मह इत्यादेरर्थं कथयति-तद्रहोति ॥ ५९ ॥

तन्मन इत्युपासीत मनस्वी मानवांभवेत् । प्रहीभावो नमोर्थः स्यात्फलं तस्येदमुच्यते ॥ नम्यन्तेडस्म यथाकामं विषया भोगकारिणः ॥ ६० ॥

तन्मन इत्यादेरर्थेमाह-तन्मन इति । आकाशात्मकं ब्रह्म मनो गुणविशिष्टमित्युपासकस्य मनस्वित्वं फलमित्यर्थः । तन्मन इत्यादेरर्थमाह-प्रहीभाव इति ॥ ६० ॥

यस्तु ब्रह्मति तद्रूपं ह्युपासीत यथोदितम्‌ । फलं तस्य तदेव स्यादिति पूर्वमवादिषम्‌ ॥ ६१ ॥

तद्रह्मोतेत्यादेरर्थमाह-यस्त्वति ॥ ६१ ॥

ब्रह्मणो वाङ्मनस्यैव परिमरं ब्रह्म तन्नदा ॥ ६२ ॥

तद्रह्मोतेत्यादेरर्थमाह-यस्त्वति ॥ ६१ ॥ यथोदितमित्याकाशात्मकं वाङ्मनो निर्देश्यते । तं यथा यथोति श्रुति-मार्गृत्य फलेऽभ्रुति ह्याचष्ट-फलामिति । पूर्वत्र महर्षि प्रजादिभिरुक्कम्‌ ।

ईह तु विद्ययति विशेषः । तद्ब्रह्मण इत्यादिवाक्यस्यार्थं दृश्याति-ब्रह्मण इति । तदाकाशात्मकं ब्रह्मणो ब्राह्मणस्य परिमरंगुणाविशिष्ट-सुपासकस्य तस्यामुपासना वक्ष्यमाणं सिध्यतीत्यर्थः ॥ ६३ ॥

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितम् ।

विधुदृष्टिः शास्त्रे भानुरोदविश्वाति यतः श्रुति: । वायौ त्रियन्त इत्याह परिमरस्तेन कीर्त्यते ॥ ६३ ॥

कथमाकाशस्य परिमरत्वमित्याशङ्क्य वायोरादौ संवर्गश्रुत्यवष्टम्भेन परिमरत्वं दर्शयति-विद्युदिति । अनन्यश्रायमाकाशो वायुना ब्रह्मणा च सम् । द्विषन्तश्श्रायिषन्तश्च श्रियन्ते तस्य शत्रवः ॥ ६४ ॥

वायोरेव परिमत्विडपि किमायातमाकाशस्यैथ्याशङ्क्याऽSसह-अनन्य-श्रेति । अग्नाकाशो वायुना सहोपास्यो भवति । तत्कारणत्वेन तद्वात्म-स्वात् । आकाशाश्रय ब्रह्मणो नैव भिद्यते तत्त्वार्थत्वेन ततोडतिरेकामावात् । तेनाऽSकाशो ब्रह्मणः पारिमर इति ब्रह्म परिमरगुणकमित्यर्थः । तथा-गुणकं ब्रह्मेत्युपासकस्य फलमाह-द्विषन्तश्श्रेति ॥ ६४ ॥

प्राणो वा अन्नमित्यादिविद्यादनन्तस्य पूर्वस्य । अन्नादन्नादत्वं श्रुत्युक्तं कार्यत्वात्सहतस्य हि ॥ ६५ ॥

अन्नादन्नादत्वमस्यैव कथम् नाम प्रतियते । पर्येणमित्यादिवाक्यहूयस्यार्थमुक्त्वा प्राणो वा अन्नमित्यारभ्याऽSस-कोडन्नाद इत्यन्तेन ग्रन्थेनान्नादन्नादव्यवहारस्य प्राणादिगतत्व्वदर्शन-स्पाभिप्रायं प्रकटयति-प्राणो वा इति ॥ ६५ ॥

मा भूद्वाणो तत्सक्तिमनोवाचामगोचरे ॥ ६६ ॥

अविद्याविषयस्तस्माद्द्रोकृभोज्यादिलक्षणः । व्यवहारीडवसेयः स्यान्न तु सत्यादिलक्षणो ॥ ६७ ॥

अस्यैवेत्यवधारणार्थं कथयति-मा भूदिति ॥ ६६ ॥ व्यवहारीविशेषस्याविद्याकृतत्वं न वस्तुत्वमित्युपसंहरति-व्यवहाराविशेषस्येति ।

प्रत्यगविद्याविलसित्वेनानात्मगतः संसारो नाऽऽत्मनि संमवाति । आत्मन्यविद्यायाड्‌घ्रस्तो मातिस्त्यर्थः ॥ ६७ ॥

अविद्योत्थं द्वयाभासं भोज्यभोक्तृवलक्षणम् । यत्न हि श्रुतिमार्गेण श्रुतिः प्रत्यनीपदत् ॥ ६८ ॥

यद्विद्योत्थत्वं संसारस्योक्तं तत्र प्रमाणमाह—आविद्योत्थमिति॥६८॥ यत्र त्वस्येति विध्वस्तसर्वाविद्यातिलक्षणे । निषेधाति सदाड्‌विद्याध्यस्तं द्वैतमिहाड्‌ड्‌तमनि ॥ ६९ ॥

अविद्यामन्तरेण वस्तुतस्त्वात्मनि संसारो नास्तीत्यान्नापि श्रुतिमुदाहरति—यत्र त्विति ॥ ६९ ॥ एकत्वाच्च न संसारः क्रियाकारकलक्षणः । कुतस्तादात्म्यचेतनत्रे यथ्वायामतिपात्यते ॥ ७० ॥

आत्मनि संसारस्याविद्याकलिप्तत्वे श्रुतिमुक्त्वा तत्रैवोपपत्तिमुपपादयति—स्यादेवेति । आत्मनो ब्रह्माभिन्नत्वेन तत्र भातसंसारस्य स्यादेव कालिप्तत्वं नै चाऽऽस्तम्नो ब्रह्माभिन्नत्वं मानाभावादिति शङ्कते—कुत इति । आत्मनो ब्रह्मणा सहैकत्वे प्रमाणत्वेन वाक्यमवतारयति—तत्रेति ॥ ७० ॥

सह नऽऽङ्गेति यचोक्तं निर्णयस्तस्य सांप्रतम् । कथं न सकृलाङ्कामानुश्रुते युगपद्‌बन्धः ॥ ७१ ॥

प्रतिपत्तव्येऽस्यार्थस्य श्रुतिः प्रवृत्ते परा ॥ ७१ ॥ वाक्यत्रयमात्रस्य तात्पर्यमुक्त्वा समनन्तरसन्दर्भस्य समस्तस्यैव तात्पर्यमाह—सहेति । सोऽर्थनुते सर्वान्कामान्सहेति यदुक्तं तन्निर्णयार्थं स यथ्रायमित्यादिरुतरो ग्रन्थः सर्वोऽपि तदर्थः । तदेव प्रश्नद्वारा प्रकटयति-कथामिति ॥ ७१ ॥

न सहार्थे तृतीयेयं न्यायोऽत्र प्राक्समीरितः । यतोऽतोऽत्र तृतीयेयं ग्राह्येत्थंभूतलक्षणा ॥ ७२ ॥

सर्वकामौवासिन्द्विदुषो ब्रह्मरहपेणोक्ता तत्प्रश्नमार्थः सं यश्रायामित्यादिरुतरो ग्रन्थ इत्युक्तमेव व्यक्तीकतं ब्रह्मणा विपाश्रितोति तृतीयार्थः

मविवक्षितमपाकृत्य विवक्षितं कथयति-नेत्यादिना । विदुपो ब्रह्मणश्च मेत्तासंभवो न्याय्यः ॥ ७२ ॥

हेत्वर्था वा भवेदेशा तृतीया ब्रह्मणोति या । सर्वकामार्थनं यस्माद्वैलक्षण्यौपपत्तिते ॥ ७३ ॥

हेत्वर्था वा भवेदेशा तृतीया ब्रह्मणोति या । सर्वकामार्थनं यस्माद्वैलक्षण्यौपपत्तिते ॥ ७३ ॥

अर्थान्तरं तृतीया दर्शयति-हेत्वर्थोति । तमेच हेतुरूपमथं स्पेष्टो-यति—सर्वकामेति । सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वाद्द्बैतह्णणा हेतुना ब्रह्माविदः सर्वकामार्थनमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ७३ ॥

अर्थान्तरं तृतीया दर्शयति-हेत्वर्थोति । तमेच हेतुरूपमथं स्पेष्टो-यति—सर्वकामेति । सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वाद्द्बैतह्णणा हेतुना ब्रह्माविदः सर्वकामार्थनमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ७३ ॥

निरात्मकस्य सर्वस्य ब्रह्माडडत्मा येन तपरम् । सत्यज्ञानादिरूपत्वाद्देतदधुनोच्यते ॥ ७४ ॥

निरात्मकस्य सर्वस्य ब्रह्माडडत्मा येन तपरम् । सत्यज्ञानादिरूपत्वाद्देतदधुनोच्यते ॥ ७४ ॥

सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वं साधयति-निरात्मकस्येति । सर्वेस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माडडत्मा स्वरूपं येस्माद्दश्यते तस्मात्तस्य स्वता रूपहानिस्थ ब्रह्ममात्रत्वयुक्तामित्यर्थः । सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वेन परमार्थत्वं ब्रह्मणो यस्मा-दिदं तस्माद्द्ब्रह्माडडत्मा सर्वस्य प्रपञ्चस्यैतदुपपाद्यति-सत्येति । सर्वस्य प्रपञ्चस्याडडत्मा ब्रहेत्यैन्त वाक्यमवतारयति-तदेतदिति ॥ ७४ ॥

सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वं साधयति-निरात्मकस्येति । सर्वेस्य प्रपञ्चस्य ब्रह्माडडत्मा स्वरूपं येस्माद्दश्यते तस्मात्तस्य स्वता रूपहानिस्थ ब्रह्ममात्रत्वयुक्तामित्यर्थः । सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मकत्वेन परमार्थत्वं ब्रह्मणो यस्मा-दिदं तस्माद्द्ब्रह्माडडत्मा सर्वस्य प्रपञ्चस्यैतदुपपाद्यति-सत्येति । सर्वस्य प्रपञ्चस्याडडत्मा ब्रहेत्यैन्त वाक्यमवतारयति-तदेतदिति ॥ ७४ ॥

स यश्रायामित्यादेरुत्तरस्य ग्रन्थस्य ग्रसनार्थाय ब्रह्मविद्यापरस्य तु ॥ १५॥

स यश्रायामित्यादेरुत्तरस्य ग्रन्थस्य ग्रसनार्थाय ब्रह्मविद्यापरस्य तु ॥ १५॥

स यश्रायामित्यादेरुत्तरस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यान्तरमाह—स यश्रेति । अन्नाद्रादित्वेन प्रस्तुतस्य समस्तस्य प्रपञ्चस्य ग्रसनं ज्ञानबलेन वाधनभ । तदर्थं च स यश्रायामित्यादिकस्योत्तरग्रन्थस्य ब्रह्मविद्यापरस्योक्तिरत्र क्रियते तस्माज्ज्ञानबाध्यं द्वैतमद्दैतं पारमार्थिकमित्यर्थः ॥ ७५ ॥

स यश्रायामित्यादेरुत्तरस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यान्तरमाह—स यश्रेति । अन्नाद्रादित्वेन प्रस्तुतस्य समस्तस्य प्रपञ्चस्य ग्रसनं ज्ञानबलेन वाधनभ । तदर्थं च स यश्रायामित्यादिकस्योत्तरग्रन्थस्य ब्रह्मविद्यापरस्योक्तिरत्र क्रियते तस्माज्ज्ञानबाध्यं द्वैतमद्दैतं पारमार्थिकमित्यर्थः ॥ ७५ ॥

संक्रम्य विधया सर्वान्विद्योस्थापनानात्मनः । आत्मनाडडत्मानमपन्नः सत्याहश्यादिलक्षणम् ॥ ७६ ॥

संक्रम्य विधया सर्वान्विद्योस्थापनानात्मनः । आत्मनाडडत्मानमपन्नः सत्याहश्यादिलक्षणम् ॥ ७६ ॥

एवं तात्पयं प्रदर्श्याक्षरार्थं कथयति-संक्रम्येति । स यश्रायामित्यादि-द्वाक्षरोस्थब्रह्मात्मैकत्वज्ञानात्कोशपञ्चकमनात्मभूतमुपमुद्याडडत्मनाद्द्रितीयं सत्यज्ञानादिरूपमप्रपञ्चं ब्रह्म प्रतिपदो द्दानास्ते कृताथन्तयेत्यर्थः ॥ ७६ ॥

एवं तात्पयं प्रदर्श्याक्षरार्थं कथयति-संक्रम्येति । स यश्रायामित्यादि-द्वाक्षरोस्थब्रह्मात्मैकत्वज्ञानात्कोशपञ्चकमनात्मभूतमुपमुद्याडडत्मनाद्द्रितीयं सत्यज्ञानादिरूपमप्रपञ्चं ब्रह्म प्रतिपदो द्दानास्ते कृताथन्तयेत्यर्थः ॥ ७६ ॥

उत्कृष्टीत रहीनः सन्निमालोकान्कियोत्रान् । कामान्नो कामरूपो सन्नुपाधीननुसंचरनू ॥ ७७ ॥

इमाल्लोकान्कामान्नोत्यादेरक्षरार्थमाह-उत्कृष्टोति । प्रकृतो हि बिद्या-ब्रह्मभूतः सन्नुपकर्षणिक रहीनो बोधितानुवृत्त्या प्रतिबिम्बमानानुपाधीननुसंचरनासस्त इति संबन्धः ॥ ७७ ॥

न हि संचरणं साक्षाद्द्रुष्टनोडस्त्यविकारिणः । यत्र हि ध्यायतोवेति तथा च श्रुतिशासनमू ॥ ७८ ॥

परमार्थनोडनुसंचरणमित्याशङ्कच श्रुतियुक्तिविरोधान्मैवमित्याह—न हीति ॥ ७८ ॥

सर्वात्मत्वादिमाल्लोकान्पश्यन्नात्मतया बुधः । पतद्वल्ल समं साम गायन्चास्ते ऋतार्थतः ॥ ७९ ॥

विहुषोडक्रियस्य कथं लोकानुसंचरणमित्याशङ्कच गतयर्थी बुद्धयर्थी इतिन्यायादनुसंचरणमनुभवमात्रमित्यङ्गीकृत्यैतसादृ व्याचष्टे—सर्वात्मत्वादिति ॥ ७९ ॥

द्वेधा भिन्नामिदं सर्वमन्नमनन्नाद एव च । सत्याद्श्यादिरूपात्मा अहमेंवैतदोक्ष्यतामू ॥ ८० ॥

अहमन्नमहन्नाद इत्यादि सामद्वयं तस्यार्थमाह-द्वेधेति । अन्नादान्नविभक्ते समस्तं जगत्सत्याद्श्याद्यात्मकमात्मरूपमेवेति दृष्टव्यमिति विधुशो वचनमर्थ्यः ॥ ८० ॥

तयोः श्लोककृत्संवन्थो भोज्यभोक्तृत्वलक्षणः । अहं श्लोककृदिति सामान्यं व्याकरोति-तयोरिति । मोक्ता भोज्यं तपोः संबन्धश्श्राहमेवेत्यर्थः ॥ ८१ ॥

क्रियाकारणनिर्मुक्तं पश्यन्नात्मानमात्मनि । त्रिहो इति भवेत्स्तोभो विस्मयार्थश्व स स्मृतः ॥ ८२ ॥

यथोक्तं जगदत्मवेन कोडनुभवतीत्यपेक्ष्यां विद्धाननुभवति वाक्यं तु विशिनष्टि-क्रियेति । हा ३ कु हा ३ कु हा ३ कु । इति स्तोमत्रयमू ।

तस्यार्थेमाह -त्रिरिति ॥ ८२ ॥

त्रिरक्तिश्वाड्डदारार्थेयमहमन्नामित्यादावभ्यासात्नितयमास्ति तस्य तात्पर्यमाह-चि्वाक्तिरिति । अश्रद्धानलोकस्य प्रतिपत्नर्थमुच्यते ॥ ८३ ॥

अन्नग्रहणमन्नादेश्लोकिड्कृतिरुपलक्षणम् ॥ ८४ ॥ मूर्तामूर्तात्मकस्यास्य हन्त्रन्नादतवरूपिणः । अतद्धानप्रजोऽहं वै न तद्व्राति हि श्रुति: ॥ ८४ ॥

अहमस्मीत्यादिवाक्पस्पार्थमाह-मूर्ताविति । ऋतं सत्यं मूर्तपञ्चकं तस्य मूर्तामूर्तड्ढुपस्याऽऽत्मकस्य प्रसिद्धत्वस्य समस्तस्य प्रप्रञ्चस्य प्रथमजोडग्रे विद्यमानोडहं वस्तुतस्तद्विलक्षणोडस्मीत्यत्र प्रमाणमाह-न तद्विति । कार्यात्कारणाच्च नह्मभूतस्य विदुषो विलक्षणत्वात्तद्ब्रूपस्य च तद्वतिरेकेणाऽभावाच्च विदुषो द्विषामूर्तात्यपन्नाद्वस्पर्शित्वेनाग्रे स्थितत्वमित्यर्थ: ॥ ८५ ॥

देवेभ्य: पूर्वमेवाहं नामिरस्म्यमृतस्य च । कारणत्वाद्देवेभ्योऽभिमाननिष्ठा वाड्मृतात्मता ॥ ८५ ॥

पूर्वं देवेभ्य इत्यस्पार्थं कथयति-देवेभ्य इति । ऋतशब्देनोपाधीनां गृहीत्वाद्देवशब्देन चैतन्यामासानां जीवानां ग्रहणात्तेभ्योऽहमामासामासि्वभागविकल: शुद्ध: सन्नग्रे स्थितोडस्मीत्यर्थ: । अमृतस्येत्यादेरर्थमाह-नामिरिति । प्रसिद्धममृतं गृहीत्वा प्रत्यगात्मनस्तद्र्घ्रयत्वं नामित्वं साधयति-कारणत्वादिति । अमृतशब्दस्य कैवल्यार्थत्वं गृहीत्वा केवल्यार्थत्वं महाकला कैवल्यस्य वदन्ति: स्वरूपं प्रत्यगात्मैवेद्यर्थान्तरमाह-मातृ-ठेति ॥ ८६ ॥

अदत्वाडन्नं तु पात्रेभ्यो यो मामश्नाति घस्मर: । अहमन्नमदन्तं तं प्रत्यग्घ्रीहानवन्नरम् ॥ ८६ ॥

अहमन्नमदन्तामित्यादिरर्थं कथयति-अदत्व्वोति । यो मां ददाति पात्रेभ्यो देशकालसमन्वितम् । दददित्थमासन्नं मामवत्येव सर्वदा ॥ ८७ ॥

देशकालपात्रानुरूपमन्नदानमकुर्वन्नप्रत्यवायीतयुक्त्वा तदनुसारेणाऽन्न-दानं कुवन्त्रमुदयमाग्निर्भवत्यत्यतद्र्वाह—यो मामिति ॥ ८८ ॥

सत्यज्ञानादिरूपोडहमविद्योत्थमशेषतः ।

अहं ह्याभिषवाम्येको दिनरुच्छार्वं यथा ॥ <८> ॥

यो मां द्वदातीत्याादिना सविशेषरुपस्योक्त्वाद्द्रुह्म सपपश्वं प्राप्तामि-

त्यशीत्कुर्यं तावद्वृृण्यस्थमहं विश्वामित्यादिरस्थमाह—सत्यात् । कायिककारण-

विरही प्रत्यगात्माडहमित्युच्यते । स चाविद्यामविद्याकायं च सर्वं वाङ्क्यो-

तथबुद्धिवृृण्यमिविषक्तः सन्नाभिमवति बाधत इत्यर्थः । वाक्योत्थबुद्धि-

वृृण्यमिविषक्तोऽपि प्रत्यगात्मा कर्म ज्ञानाभ्यासं वा । सकारिकखेनोपादाया-

ज्ञानमज्ञानकायै वां परिहरिष्यति न स्वातन्ड्र्येणेत्याशड्कूय सवारित्यादि-

वाक्यस्य तात्पर्यमाह—अह्हे हीति । एषा तावदुपनिषदेवं प्रवृत्ता । यश्रै-

वाक्यस्य तात्पर्यमाह—अह्हे हीति । एषा तावदुपनिषदेवं प्रवृत्ता । यश्रै-

तामुपनिषद्मुक्तेन प्रकारण प्रतिपच्यते स विद्धानस्थोक्ते परमानन्दे

तामुपनिषद्मुक्तेन प्रकारण प्रतिपच्यते स विद्धानस्थोक्ते परमानन्दे

निमीये ब्रह्माणि तन्मात्रत्वेन प्रतिष्ठितो निर्वृृ्णोत्पत्त्यर्थः ॥ <८> ॥

निमीये ब्रह्माणि तन्मात्रत्वेन प्रतिष्ठितो निर्वृृ्णोत्पत्त्यर्थः ॥ <८> ॥

इति दशमः खण्डः ॥ १० ॥

ध्यानैकतानमनिबिडाहितचेतसोडजं

प्रध्वस्तकल्मषनिजमोहसमस्तदोषम् ।

प्रत्यक्कया शुभाधियौ यतयोडभ्युपेत्य

यं देवमकमलं प्रविशान्ति सोऽव्ययात् ॥ ८९ ॥

इदानीं वल्ल्याद्यस्यार्थी संक्षिप्य रक्षणव्याजेन दृशयथुपसंहरति-

ध्यानैकतानमनिबिडाहितचेतसोडजं

परमात्मनि प्रत्यगभूते प्रत्यगप्रवाहो ध्यानं तस्येकतानं नामैक-

परमात्मनि प्रत्यगभूते प्रत्यगप्रवाहो ध्यानं तस्येकतानं नामैक-

नतरितस्वेन नैरन्तर्यं तच्चं ध्यानेस्यैकतानेः निबिडे विशेषणत्रयवाति । विष-

नतरितस्वेन नैरन्तर्यं तच्चं ध्यानेस्यैकतानेः निबिडे विशेषणत्रयवाति । विष-

ये ष्यः सर्वेभ्यो व्यावर्त्याडहितं तदेकनिष्ठमापादितं चेतो येषां ते ध्यानैक-

ये ष्यः सर्वेभ्यो व्यावर्त्याडहितं तदेकनिष्ठमापादितं चेतो येषां ते ध्यानैक-

मुख्याः संन्यासिनो यं प्रविशान्ति सोऽव्ययादिति सङ्न्ब्धः । मुक्तोपसृप्ये

मुख्याः संन्यासिनो यं प्रविशान्ति सोऽव्ययादिति सङ्न्ब्धः । मुक्तोपसृप्ये

पैर्मात्मानं जन्मादिसमस्तविक्रियारून्यत्वेन कूटस्थं दृशंयाति—अज-

पैर्मात्मानं जन्मादिसमस्तविक्रियारून्यत्वेन कूटस्थं दृशंयाति—अज-

स्तेति । पुनरुन्मज्जनायोग्यत्वेन ध्वंसगतों विशेषो वाक्योत्थबुद्दिवृत्ति-

स्तेति । पुनरुन्मज्जनायोग्यत्वेन ध्वंसगतों विशेषो वाक्योत्थबुद्दिवृत्ति-

वशादृखण्डो दृश्यमानो निजे स्वात्मन्याश्रयाविषये च वर्तमानो मोहो

वशादृखण्डो दृश्यमानो निजे स्वात्मन्याश्रयाविषये च वर्तमानो मोहो

नैसर्गिकस्तज्जन्यदोषश्र करत्त्वादिः समस्तः संसारो यत्र । तं परमात्मान-

नैसर्गिकस्तज्जन्यदोषश्र करत्त्वादिः समस्तः संसारो यत्र । तं परमात्मान-

मिति योजनां । तस्यैव शास्त्रयक्तिसिद्धं स्वयंस्पभेत्स्वमाह—देवामिति ।

मिति योजनां । तस्यैव शास्त्रयक्तिसिद्धं स्वयंस्पभेत्स्वमाह—देवामिति ।

१ ग. घ. च. ये चापहो। २ ड. वाडपहो । ३ ग. घ. तानता नो। ४ क. ख. चिन्-

स्तरः । ५ च. न च ध्यो । ६ क. परात्मा। ७ ड. शेषचो । ८ ग. घ. अभावत्व । ९ ड.

भवतं।

तस्यैव सर्वप्रकारमेदेनोक्तत्वेनाद्वितीयत्वमाह-एकमिति । प्रध्वस्तेत्यादिना नित्यशुद्धत्वस्योक्तत्वान्नित्यमुक्तत्वं कथयति-अमलामिति । केन मार्गेण सन्न्यासिनो यथोक्तं परमात्मानं प्रविशान्तीत्यपेक्षायां पदार्थपरिशोधनद्वारेण प्रकृतिपरमात्मानमभ्युपेत्याऽऽडिभिमुखेन प्रत्यगात्मत्वेन चाक्याज्ज्ञास्वा तेन ज्ञानमार्गेण तं प्रविशान्तीत्याह-प्रत्यगिति । येषां यतीनां ज्ञानप्राप्तिसिद्धयर्थं परमात्मप्रवेशस्थान्यथोक्तज्ञानप्राप्तियोग्यान्वशिनष्टि-शुभेति । वर्णाश्रमानुरोधिशुभकर्मानुष्ठानापेक्षया निर्मलान्तःकरणविवेकवैराग्यद्वारेण सन्न्यासिनो मूत्वा शमदमादिसाधनसामग्रीसंपन्ना मोक्षमेवापेक्षमाणा यथोक्ततत्त्वज्ञानद्वारा यं प्रविशान्ति सोऽव्यात् । आत्मप्रदानेन मुमुक्षुंनबहुज्ञानिष्ठानपरिरक्षता-दित्यर्थः ॥ ८९ ॥

तैत्तिरीयकशास्त्रस्य वार्तिकामृतमुत्तमम् । मसकरिन्द्रभणितिस्थ्य भाष्यस्येतदिवेचनम् ॥ ९० ॥ आशीर्वादद्वयाजेन वल्लभद्र्याथं संक्षिप्योपसंहृत्य प्रकृतं वार्तिकामृतद्वानिमुपसंहरति-तैत्तिरीयकेति । मसकरो वैणवो दण्डः । तदुपेतानां सन्न्यासिनां श्रेष्ठो भगवन्माष्यकारः । तेन प्रणीतं यच्चैत्तिरीयकशास्त्रस्योपनिषदो भाष्यं तस्यैतद्विवेचनम् । वार्तिकामृतं सर्वदोषरहितं निरतिशयपुरुषार्थसाधनम् । सुरेशाख्यो यतिश्वकारोति संबन्धः ॥ ९० ॥ मुमुक्षुसार्थवाहस्य भवनामभूता यते: । शिष्यश्वकार तद्धृक्त्या सुरेशाख्यो महार्थवत् ॥ ९१ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादपूज्याशिष्यस्य श्रीमत्सुरेश्वराचार्यस्य कृतिषु तैत्तिरीयकोपनिषद्भाष्यवार्तिकं संपूर्णम् ॥

संप्रदायपूर्वकत्वेनास्य वार्तिकस्य विद्धदुपादेयत्वं सूचयति-मुमुक्षुसाऽथ्वाहस्योति । मुमुक्षुर्वो मोक्षमेवापेक्षमाणा: साधनचतुष्टयविशिष्टा: संन्यासिनस्तेभ्यः साधो तमूहस्तो वहति तन्निराहफलत्वं वर्त्तते ।

२२४ सुरेश्वराचार्यंकृतं तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवार्तिकम् ।

न्माष्यकारस्तस्य यतीनांग्रे सरस्य मवन्स्य भगवतो महादेवस्य नोम शंकराख्यं विभ्रतस्तेनैव नाक्ना सर्वत्र प्रख्यातस्य सुरेश्वरसंज्ञया लोके विख्यातो यति: शिष्योडमूत् । स च तस्यैवASSचार्यस्यASSज्ञां पारिपालयन्नाचार्यशक्तिमेव पुरस्कृत्य यथोक्तं वार्तिकं चकारेति योजना । मक्तिमात्रेण कृतस्य वांतिकस्य कथम् विद्वद्भिर्निरुपादेयत्वं तत्रASSह—महार्थोर्विदिति । महान्तं बहुपकारमबाधितं चार्थं वेत्ति—ति तथोच्यते । तथा च तेन प्रणीतमिदं वांतिकामृतं वृद्धै: श्रद्द्रेयमेवेत्यर्थ: ॥१९१॥

परापरगुरुवरत्वा संप्रदायानुसारत: । व्याखृतं संग्रहेणैव तैत्तिरीयकवार्तिकम् ॥ १ ॥

सा चेयं व्याक्रिया प्रीतिं भगवत्येव कुर्वती । विरदाय कततां कृष्णे पुण्यां निष्कामतामिन्द्रियं ॥ २ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीशुन्दानन्द्पूज्यपाद्- शिष्यभगवद्‌दानन्द्ज्ञानविराचिता तैत्तिरीयक- वार्तिकटीका समाप्ता ॥